Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သစ္စာလေးပါးတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိမြင်တော်မူသော ထိုမြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Abhidhammatthasaṅgaho

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ

Ganthārambhakathā

ကျမ်းဦးစကား

1. Sammāsambuddhamatulaṃ[Pg.1], sasaddhammagaṇuttamaṃ.

၁. အတုမဲ့တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဘုရားရှင်ကိုလည်းကောင်း၊ သူတော်ကောင်းတရားနှင့်တကွ မြတ်သော သံဃာတော်ကိုလည်းကောင်း၊

Abhivādiya bhāsissaṃ, abhidhammatthasaṅgahaṃ.

ရှိခိုးဦးချ၍ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းကို ဟောကြားပါအံ့။

Catuparamatthadhammo

ပရမတ္ထတရားလေးပါး

2. Tattha vuttābhidhammatthā, catudhā paramatthato.

၂. ထိုကျမ်း၌ ဟောကြားအပ်သော အဘိဓမ္မာတရားတို့သည် ပရမတ္ထအားဖြင့် လေးပါးအပြား ရှိကုန်၏။

Cittaṃ cetasikaṃ rūpaṃ, nibbānamiti sabbathā.

အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့တည်း။

1. Cittaparicchedo

၁. စိတ္တပရိစ္ဆေဒ (စိတ်ပိုင်း)

Bhūmibhedacittaṃ

ဘုံအပြားအားဖြင့် စိတ်

3. Tattha cittaṃ tāva catubbidhaṃ hoti kāmāvacaraṃ rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ lokuttarañceti.

၃. ထိုစိတ်တို့တွင် စိတ်သည် ကာမဝစရစိတ်၊ ရူပဝစရစိတ်၊ အရူပဝစရစိတ်၊ လောကုတ္တရာစိတ်ဟူ၍ ရှေးဦးစွာ လေးပါးအပြား ရှိ၏။

Akusalacittaṃ

အကုသိုလ်စိတ်

4. Tattha katamaṃ kāmāvacaraṃ? Somanassasahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ[Pg.2], upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ diṭṭhigatavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi lobhasahagatacittāni nāma.

၄. ထိုစိတ်တို့တွင် ကာမဝစရစိတ်ဟူသည် အဘယ်နည်း? ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်မယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက် (ဥပေက္ခာ) နှင့်တကွဖြစ်သော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့်မယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး ဟူ၍ ဤရှစ်ပါးတို့သည် လောဘနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ် (လောဘမူစိတ် ရှစ်ပါး) မည်ကုန်၏။

5. Domanassasahagataṃ paṭighasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni dvepi paṭighasampayuttacittāni nāma.

၅. နှလုံးမသာယာခြင်း (ဒေါမနဿ) နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး ဟူ၍ ဤနှစ်ပါးတို့သည် ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော စိတ် (ဒေါသမူစိတ် နှစ်ပါး) မည်ကုန်၏။

6. Upekkhāsahagataṃ vicikicchāsampayuttamekaṃ, upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttamekanti imāni dvepi momūhacittāni nāma.

၆. အလယ်အလတ်ခံစားချက် (ဥပေက္ခာ) နှင့်တကွဖြစ်သော၊ သံသယ (ဝိစိကိစ္ဆာ) နှင့်ယှဉ်သော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း (ဥဒ္ဓစ္စ) နှင့်ယှဉ်သော စိတ် တစ်ပါး ဟူ၍ ဤနှစ်ပါးတို့သည် အလွန်တွေဝေသော စိတ် (မောဟမူစိတ် နှစ်ပါး) မည်ကုန်၏။

7. Iccevaṃ sabbathāpi dvādasākusalacittāni samattāni.

၇. ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အကုသိုလ်စိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် ပြီးဆုံးပြီ။

8. Aṭṭhadhā lobhamūlāni, dosamūlāni ca dvidhā.

၈. လောဘမူစိတ်တို့သည် ရှစ်ပါးအပြားရှိကုန်၏၊ ဒေါသမူစိတ်တို့သည်လည်း နှစ်ပါးအပြားရှိကုန်၏။

Mohamūlāni ca dveti, dvādasākusalā siyuṃ.

မောဟမူစိတ်တို့သည်လည်း နှစ်ပါးအပြားရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်စိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Ahetukacittaṃ

အဟိတ်စိတ်

9. Upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, dukkhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ sampaṭicchanacittaṃ, upekkhāsahagataṃ santīraṇacittañceti imāni sattapi akusalavipākacittāni nāma.

၉. အလယ်အလတ်ခံစားချက် (ဥပေက္ခာ) နှင့်တကွဖြစ်သော စက္ခုဝိညာဉ်စိတ်၊ ထို့အတူ သောတဝိညာဉ်စိတ်၊ ဃာနဝိညာဉ်စိတ်၊ ဇိဝှါဝိညာဉ်စိတ်၊ ဆင်းရဲခြင်း (ဒုက္ခ) နှင့်တကွဖြစ်သော ကာယဝိညာဉ်စိတ်၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစိတ်၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော သန္တီရဏစိတ် ဟူ၍ ဤခုနစ်ပါးတို့သည် အကုသိုလ်ဝိပါက်စိတ်များ မည်ကုန်၏။

10. Upekkhāsahagataṃ kusalavipākaṃ cakkhuviññāṇaṃ, tathā sotaviññāṇaṃ, ghānaviññāṇaṃ, jivhāviññāṇaṃ, sukhasahagataṃ kāyaviññāṇaṃ, upekkhāsahagataṃ sampaṭicchanacittaṃ, somanassasahagataṃ santīraṇacittaṃ, upekkhāsahagataṃ santīraṇacittañceti imāni aṭṭhapi kusalavipākāhetukacittāni nāma.

၁၀. အလယ်အလတ်ခံစားချက် (ဥပေက္ခာ) နှင့်တကွဖြစ်သော ကုသိုလ်ဝိပါက် စက္ခုဝိညာဉ်စိတ်၊ ထို့အတူ သောတဝိညာဉ်စိတ်၊ ဃာနဝိညာဉ်စိတ်၊ ဇိဝှါဝိညာဉ်စိတ်၊ ချမ်းသာခြင်း (သုခ) နှင့်တကွဖြစ်သော ကာယဝိညာဉ်စိတ်၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစိတ်၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (သောမနဿ) နှင့်တကွဖြစ်သော သန္တီရဏစိတ်၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော သန္တီရဏစိတ် ဟူ၍ ဤရှစ်ပါးတို့သည် ကုသိုလ်ဝိပါက် အဟိတ်စိတ်များ မည်ကုန်၏။

11. Upekkhāsahagataṃ [Pg.3] pañcadvārāvajjanacittaṃ, tathā manodvārāvajjanacittaṃ, somanassasahagataṃ hasituppādacittañceti imāni tīṇipi ahetukakiriyacittāni nāma.

၁၁. အလယ်အလတ်ခံစားချက် (ဥပေက္ခာ) နှင့်တကွဖြစ်သော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၊ ထို့အတူ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း (သောမနဿ) နှင့်တကွဖြစ်သော ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ် ဟူ၍ ဤသုံးပါးတို့သည် အဟိတ်ကြိယာစိတ်များ မည်ကုန်၏။

12. Icceva sabbathāpi aṭṭhārasāhetukacittāni samattāni.

၁၂. ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဟိတ်စိတ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့သည် ပြီးဆုံးပြီ။

13. Sattākusalapākāni, puññapākāni aṭṭhadhā.

၁၃. အကုသိုလ်ဝိပါက်စိတ်တို့သည် ခုနစ်ပါး၊ ကုသိုလ်ဝိပါက် (ကောင်းမှု၏အကျိုး) စိတ်တို့သည် ရှစ်ပါးအပြားရှိကုန်၏။

Kriyacittāni tīṇīti, aṭṭhārasa ahetukā.

ကြိယာစိတ်တို့သည် သုံးပါးရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အဟိတ်စိတ်တို့သည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Sobhanacittaṃ

သောဘဏစိတ်

14. Pāpāhetukamuttāni, sobhanānīti vuccare.

၁၄. အကုသိုလ်စိတ်နှင့် အဟိတ်စိတ်တို့မှ လွတ်သောစိတ်တို့ကို သောဘဏစိတ်တို့ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Ekūnasaṭṭhi cittāni, athekanavutīpi vā.

ထိုသောဘဏစိတ်တို့သည် ငါးဆယ့်ကိုးပါး သို့မဟုတ် ကိုးဆယ့်တစ်ပါး ရှိကုန်၏။

Kāmāvacarasobhanacittaṃ

ကာမဝစရသောဘဏစိတ်

15. Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ. Upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi kāmāvacarakusalacittāni nāma.

၁၅. ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်မယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက် (ဥပေက္ခာ) နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်မယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး ဟူ၍ ဤရှစ်ပါးတို့သည် ကာမဝစရကုသိုလ်စိတ်များ မည်ကုန်၏။

16. Somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi sahetukakāmāvacaravipākacittāni nāma.

၁၆. ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်မယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက် (ဥပေက္ခာ) နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်မယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး ဟူ၍ ဤရှစ်ပါးတို့သည် သဟိတ်ကာမဝစရဝိပါက်စိတ်များ မည်ကုန်၏။

17. Somassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, somanassasahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ[Pg.4], sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekaṃ, upekkhāsahagataṃ ñāṇavippayuttaṃ asaṅkhārikamekaṃ, sasaṅkhārikamekanti imāni aṭṭhapi sahetukakāmāvacarakiriyacittāni nāma.

၁၇. ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်းနှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်မယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက် (ဥပေက္ခာ) နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်ယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အလယ်အလတ်ခံစားချက်နှင့်တကွဖြစ်သော၊ ဉာဏ်ပညာနှင့်မယှဉ်သော၊ အတိုက်အတွန်းမရှိသော စိတ် တစ်ပါး၊ အတိုက်အတွန်းရှိသော စိတ် တစ်ပါး ဟူ၍ ဤရှစ်ပါးတို့သည် သဟိတ်ကာမဝစရကြိယာစိတ်များ မည်ကုန်၏။

18. Iccevaṃ sabbathāpi catuvīsati sahetukakāmāvacarakusalavipākakiriyacittāni samattāni.

၁၈. ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သဟိတ်ကာမဝစရ ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာ စိတ် နှစ်ဆယ့်လေးပါးတို့သည် ပြီးဆုံးပြီ။

19. Vedanāñāṇasaṅkhārabhedena catuvīsati.

၁၉. ဝေဒနာ၊ ဉာဏ်၊ သင်္ခါရတို့၏ အပြားအားဖြင့် နှစ်ဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Sahetukāmāvacarapuññapākakriyā matā.

ဤသို့လျှင် သဟိတ် ကာမဝစရ ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာစိတ်တို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

20. Kāme tevīsa pākāni, puññāpuññāni vīsati.

၂၀. ကာမဘုံ၌ ဝိပါက်စိတ်တို့သည် နှစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်စိတ်တို့သည် အနှစ်ဆယ် ရှိကုန်၏။

Ekādasa kriyā ceti, catupaññāsa sabbathā.

ကြိယာစိတ်တို့သည် တစ်ဆယ့်တစ်ပါး ရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ကာမစိတ် ငါးဆယ့်လေးပါး ရှိကုန်၏။

Rūpāvacaracittaṃ

ရူပဝစရစိတ်

21. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānakusalacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānakusalacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānakusalacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānakusalacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānakusalacittañceti imāni pañcapi rūpāvacarakusalacittāni nāma.

၂၁. ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန်ကုသိုလ်စိတ်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်ကုသိုလ်စိတ်၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော တတိယဈာန်ကုသိုလ်စိတ်၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ကုသိုလ်စိတ်၊ ဥပေက္ခာ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ပဉ္စမဈာန်ကုသိုလ်စိတ် ဟူ၍ ဤငါးပါးတို့သည် ရူပဝစရကုသိုလ်စိတ်များ မည်ကုန်၏။

22. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānavipākacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānavipākacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānavipākacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānavipākacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānavipākacittañceti imāni pañcapi rūpāvacaravipākacittāni nāma.

၂၂. ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန်ဝိပါက်စိတ်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်ဝိပါက်စိတ်၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော တတိယဈာန်ဝိပါက်စိတ်၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ဝိပါက်စိတ်၊ ဥပေက္ခာ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ပဉ္စမဈာန်ဝိပါက်စိတ် ဟူ၍ ဤငါးပါးတို့သည် ရူပဝစရဝိပါက်စိတ်များ မည်ကုန်၏။

23. Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānakiriyacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānakiriyacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānakiriyacittaṃ[Pg.5], sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānakiriyacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānakiriyacittañceti imāni pañcapi rūpāvacarakiriyacittāni nāma.

၂၃. ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန်ကြိယာစိတ်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ဒုတိယဈာန်ကြိယာစိတ်၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော တတိယဈာန်ကြိယာစိတ်၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန်ကြိယာစိတ်၊ ဥပေက္ခာ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ပဉ္စမဈာန်ကြိယာစိတ် ဟုဆိုအပ်သော ဤငါးပါးတို့သည် ရူပါဝစရကြိယာစိတ်တို့ မည်ကုန်၏။

24. Iccevaṃ sabbathāpi pannarasa rūpāvacarakusalavipākakiriyacittāni samattāni.

၂၄. ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ရူပါဝစရကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာစိတ် တစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။

25. Pañcadhā jhānabhedena, rūpāvacaramānasaṃ.

၂၅. ရူပါဝစရစိတ်သည် ဈာန်အပြားအားဖြင့် ငါးပါးရှိ၏။

Puññapākakriyābhedā, taṃ pañcadasadhā bhave.

ထိုရူပါဝစရစိတ်သည် ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာ အပြားအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ငါးပါး ဖြစ်၏။

Arūpāvacaracittaṃ

အရူပါဝစရစိတ်

26. Ākāsānañcāyatanakusalacittaṃ, viññāṇañcāyatanakusalacittaṃ, ākiñcaññāyatanakusalacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanakusalacittañceti imāni cattāripi arūpāvacarakusalacittāni nāma.

၂၆. အာကာသာနဉ္စာယတနကုသိုလ်စိတ်၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနကုသိုလ်စိတ်၊ အာကိဉ္စညာယတနကုသိုလ်စိတ်၊ နေဝသညာနာသညာယတနကုသိုလ်စိတ် ဟုဆိုအပ်သော ဤလေးပါးတို့သည် အရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်တို့ မည်ကုန်၏။

27. Ākāsānañcāyatanavipākacittaṃ, viññāṇañcāyatanavipākacittaṃ, ākiñcaññāyatanavipākacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanavipākacittañceti imāni cattāripi arūpāvacaravipākacittāni nāma.

၂၇. အာကာသာနဉ္စာယတနဝိပါက်စိတ်၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနဝိပါက်စိတ်၊ အာကိဉ္စညာယတနဝိပါက်စိတ်၊ နေဝသညာနာသညာယတနဝိပါက်စိတ် ဟုဆိုအပ်သော ဤလေးပါးတို့သည် အရူပါဝစရဝိပါက်စိတ်တို့ မည်ကုန်၏။

28. Ākāsānañcāyatanakiriyacittaṃ, viññāṇañcāyatanakiriyacittaṃ, ākiñcaññāyatanakiriyacittaṃ, nevasaññānāsaññāyatanakiriyacittañceti imāni cattāripi arūpāvacarakiriyacittāni nāma.

၂၈. အာကာသာနဉ္စာယတနကြိယာစိတ်၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနကြိယာစိတ်၊ အာကိဉ္စညာယတနကြိယာစိတ်၊ နေဝသညာနာသညာယတနကြိယာစိတ် ဟုဆိုအပ်သော ဤလေးပါးတို့သည် အရူပါဝစရကြိယာစိတ်တို့ မည်ကုန်၏။

29. Iccevaṃ sabbathāpi dvādasa arūpāvacarakusalavipākakiriyacittāni samattāni.

၂၉. ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အရူပါဝစရကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာစိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။

30. Ālambaṇappabhedena, catudhāruppamānasaṃ.

၃၀. အရူပါဝစရစိတ်သည် အာရုံအပြားအားဖြင့် လေးပါးရှိ၏။

Puññapākakriyābhedā, puna dvādasadhā ṭhitaṃ.

ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာ အပြားအားဖြင့် တစ်ဖန် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်၏။

Lokuttaracittaṃ

လောကုတ္တရာစိတ်

31. Sotāpattimaggacittaṃ[Pg.6], sakadāgāmimaggacittaṃ, anāgāmimaggacittaṃ, arahattamaggacittañceti imāni cattāripi lokuttarakusalacittāni nāma.

၃၁. သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၊ သကဒါဂါမိမဂ်စိတ်၊ အနာဂါမိမဂ်စိတ်၊ အရဟတ္တမဂ်စိတ် ဟုဆိုအပ်သော ဤလေးပါးတို့သည် လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်တို့ မည်ကုန်၏။

32. Sotāpattiphalacittaṃ, sakadāgāmiphalacittaṃ, anāgāmiphalacittaṃ, arahattaphalacittañceti imāni cattāripi lokuttaravipākacittāni nāma.

၃၂. သောတာပတ္တိဖိုလ်စိတ်၊ သကဒါဂါမိဖိုလ်စိတ်၊ အနာဂါမိဖိုလ်စိတ်၊ အရဟတ္တဖိုလ်စိတ် ဟုဆိုအပ်သော ဤလေးပါးတို့သည် လောကုတ္တရာဝိပါက်စိတ်တို့ မည်ကုန်၏။

33. Iccevaṃ sabbathāpi aṭṭha lokuttarakusalavipākacittāni samattāni.

၃၃. ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် လောကုတ္တရာကုသိုလ်၊ ဝိပါက်စိတ် ရှစ်ပါးတို့သည် ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။

34. Catumaggappabhedena, catudhā kusalaṃ tathā.

၃၄. ထို့အတူ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်သည် မဂ်လေးပါးအပြားအားဖြင့် လေးပါးဖြစ်၏။

Pākaṃ tassa phalattāti, aṭṭhadhānuttaraṃ mataṃ.

ထိုမဂ်၏ အကျိုးဖိုလ်ဖြစ်သောကြောင့် ဝိပါက်စိတ်သည်လည်း လေးပါးဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် အတုမရှိသော လောကုတ္တရာစိတ်ကို ရှစ်ပါးအပြားရှိ၏ဟု သိအပ်၏။

Cittagaṇanasaṅgaho

စိတ်အရေအတွက် သင်္ဂဟ

35. Dvādasākusalānevaṃ, kusalānekavīsati.

၃၅. ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်စိတ်တို့သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ကုသိုလ်စိတ်တို့သည် နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊

Chattiṃseva vipākāni, kriyacittāni vīsati.

ဝိပါက်စိတ်တို့သည် သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ ကြိယာစိတ်တို့သည် နှစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။

36. Catupaññāsadhā kāme, rūpe pannarasīraye.

၃၆. ကာမဘုံ၌ စိတ်တို့သည် ငါးဆယ့်လေးပါး၊ ရူပဘုံ၌ တစ်ဆယ့်ငါးပါး ဟုဆိုအပ်၏။

Cittāni dvādasāruppe, aṭṭhadhānuttare tathā.

ထို့အတူ အရူပဘုံ၌ စိတ်တို့သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ အတုမဲ့လောကုတ္တရာ၌ စိတ်တို့သည် ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

37. Itthamekūnanavutipabhedaṃ pana mānasaṃ.

၃၇. ဤသို့လျှင် စိတ်သည် ရှစ်ဆယ့်ကိုးပါး အပြားရှိ၏။

Ekavīsasataṃ vātha, vibhajanti vicakkhaṇā.

သို့မဟုတ် တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး အပြားရှိ၏ဟု ပညာရှိတို့ ဝေဖန်တော်မူကြကုန်၏။

Vitthāragaṇanā

အကျယ်ရေတွက်ခြင်း

38. Kathamekūnanavutividhaṃ cittaṃ ekavīsasataṃ hoti? Vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ paṭhamajjhānasotāpattimaggacittaṃ, vicārapītisukhekaggatāsahitaṃ dutiyajjhānasotāpattimaggacittaṃ, pītisukhekaggatāsahitaṃ tatiyajjhānasotāpattimaggacittaṃ, sukhekaggatāsahitaṃ catutthajjhānasotāpattimaggacittaṃ, upekkhekaggatāsahitaṃ pañcamajjhānasotāpattimaggacittañceti imāni pañcapi sotāpattimaggacittāni nāma.

၃၈. အဘယ်သို့လျှင် ရှစ်ဆယ့်ကိုးပါးသောစိတ်သည် တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး ဖြစ်သနည်း? ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ပထမဈာန် သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ဒုတိယဈာန် သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော တတိယဈာန် သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော စတုတ္ထဈာန် သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၊ ဥပေက္ခာ၊ ဧကဂ္ဂတာနှင့်တကွဖြစ်သော ပဉ္စမဈာန် သောတာပတ္တိမဂ်စိတ် ဟုဆိုအပ်သော ဤငါးပါးတို့သည် သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်တို့ မည်ကုန်၏။

39. Tathā [Pg.7] sakadāgāmimaggaanāgāmimaggaarahattamaggacittañceti samavīsati maggacittāni.

၃၉. ထို့အတူ သကဒါဂါမိမဂ်၊ အနာဂါမိမဂ်၊ အရဟတ္တမဂ်စိတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်၍ မဂ်စိတ်တို့သည် အညီအမျှ နှစ်ဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။

40. Tathā phalacittāni ceti samacattālīsa lokuttaracittāni bhavantīti.

၄၀. ထို့အတူ ဖိုလ်စိတ်တို့သည်လည်း ဖြစ်၍ လောကုတ္တရာစိတ်တို့သည် အညီအမျှ လေးဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။

41. Jhānaṅgayogabhedena, katvekekantu pañcadhā.

၄၁. ဈာန်အင်္ဂါနှင့် ယှဉ်ခြင်းအပြားအားဖြင့် တစ်ပါးတစ်ပါးကို ငါးပါးစီ ပြု၍၊

Vuccatānuttaraṃ cittaṃ, cattālīsavidhanti ca.

အတုမဲ့ လောကုတ္တရာစိတ်ကို လေးဆယ်အပြားရှိ၏ဟု ပြောဆိုအပ်၏။

42. Yathā ca rūpāvacaraṃ, gayhatānuttaraṃ tathā.

၄၂. ရူပါဝစရစိတ်ကို ယူအပ်သကဲ့သို့ ထို့အတူ လောကုတ္တရာစိတ်ကိုလည်း ယူအပ်၏။

Paṭhamādijhānabhede, āruppañcāpi pañcame.

ပထမဈာန်အစရှိသော အပြား၌လည်းကောင်း၊ အရူပဈာန်လေးပါးတို့ကိုလည်း ပဉ္စမဈာန်၌လည်းကောင်း (ထည့်သွင်း၍ ယူအပ်၏)။

Ekādasavidhaṃ tasmā, paṭhamādikamīritaṃ;

Jhānamekekamante tu, tevīsatividhaṃ bhave.

ထို့ကြောင့် ပထမဈာန်အစရှိသော ဈာန်တစ်ခုခုသည် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးစီရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ အဆုံးဖြစ်သော ပဉ္စမဈာန်သည်ကား နှစ်ဆယ့်သုံးပါးအပြားရှိ၏။

43. Sattatiṃsavidhaṃ puññaṃ, dvipaññāsavidhaṃ tathā.

၄၃. ကုသိုလ်သည် သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါး၊ ထို့အတူ ဝိပါက်သည် ငါးဆယ့်နှစ်ပါး

Pākamiccāhu cittāni, ekavīsasataṃ budhā.

ရှိ၏ဟု ဆိုကုန်၏။ ပညာရှိတို့သည် စိတ်တို့ကို တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး အပြားရှိ၏ဟု ဟောတော်မူကြကုန်၏။

Iti abhidhammatthasaṅgahe cittasaṅgahavibhāgo nāma

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ စိတ္တသင်္ဂဟဝိဘာဂမည်သော

Paṭhamo paricchedo.

ပထမပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

2. Cetasikaparicchedo

၂. စေတသိက်ပရိစ္ဆေဒ

Sampayogalakkhaṇaṃ

သမ္ပယောဂလက္ခဏာ

1. Ekuppādanirodhā ca, ekālambaṇavatthukā.

၁. စိတ်နှင့်အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း၊ အတူတကွ ချုပ်ခြင်း၊ အာရုံတစ်ခုတည်းရှိခြင်း၊ မှီရာဝတ္ထုတစ်ခုတည်းရှိခြင်း (ရှိကုန်၏)။

Cetoyuttā dvipaññāsa, dhammā cetasikā matā.

စိတ်နှင့်ယှဉ်တတ်ကုန်သော ငါးဆယ့်နှစ်ပါးသော တရားတို့ကို စေတသိက်ဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။

Aññasamānacetasikaṃ

အညသမန်းစေတသိက်

2. Kathaṃ? Phasso vedanā saññā cetanā ekaggatā jīvitindriyaṃ manasikāro ceti sattime cetasikā sabbacittasādhāraṇā nāma.

၂. အဘယ်သို့နည်း? ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ သညာ၊ စေတနာ၊ ဧကဂ္ဂတာ၊ ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ မနသိကာရ ဟု ဆိုအပ်သော ဤခုနစ်ပါးသော စေတသိက်တို့သည် သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ မည်ကုန်၏။

3. Vitakko [Pg.8] vicāro adhimokkho vīriyaṃ pīti chando cāti cha ime cetasikā pakiṇṇakā nāma.

၃. ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ အဓိမောက္ခ၊ ဝီရိယ၊ ပီတိ၊ ဆန္ဒ ဟု ဆိုအပ်သော ဤခြောက်ပါးသော စေတသိက်တို့သည် ပကိဏ်း မည်ကုန်၏။

4. Evamete terasa cetasikā aññasamānāti veditabbā.

၄. ဤသို့လျှင် ဤတစ်ဆယ့်သုံးပါးသော စေတသိက်တို့ကို အညသမန်းဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။

Akusalacetasikaṃ

အကုသိုလ်စေတသိက်

5. Moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccaṃ lobho diṭṭhi māno doso issā macchariyaṃ kukkuccaṃ thinaṃ middhaṃ vicikicchā ceti cuddasime cetasikā akusalā nāma.

၅. မောဟ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပ၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ လောဘ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာန၊ ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စ၊ ထိန၊ မိဒ္ဓ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ ဟု ဆိုအပ်သော ဤတစ်ဆယ့်လေးပါးသော စေတသိက်တို့သည် အကုသိုလ်စေတသိက် မည်ကုန်၏။

Sobhanacetasikaṃ

သောဘဏစေတသိက်

6. Saddhā sati hirī ottappaṃ alobho adoso tatramajjhattatā kāyapassaddhi cittapassaddhi kāyalahutā cittalahutā kāyamudutā cittamudutā kāyakammaññatā cittakammaññatā kāyapāguññatā cittapāguññatā kāyujukatā cittujukatā ceti ekūnavīsatime cetasikā sobhanasādhāraṇā nāma.

၆. သဒ္ဓါ၊ သတိ၊ ဟိရီ၊ ဩတ္တပ္ပ၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ တတြမဇ္ဈတ္တတာ၊ ကာယပဿဒ္ဓိ၊ စိတ္တပဿဒ္ဓိ၊ ကာယလဟုတာ၊ စိတ္တလဟုတာ၊ ကာယမုဒုတာ၊ စိတ္တမုဒုတာ၊ ကာယကမ္မညတာ၊ စိတ္တကမ္မညတာ၊ ကာယပါဂုညတာ၊ စိတ္တပါဂုညတာ၊ ကာယုဇုကတာ၊ စိတ္တုဇုကတာ ဟု ဆိုအပ်သော ဤတစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော စေတသိက်တို့သည် သောဘဏသာဓာရဏ မည်ကုန်၏။

7. Sammāvācā sammākammanto sammāājīvo ceti tisso viratiyo nāma.

၇. သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ ဟု ဆိုအပ်သော ဤသုံးပါးတို့သည် ဝိရတီ မည်ကုန်၏။

8. Karuṇā muditā appamaññāyo nāmāti sabbathāpi paññindriyena saddhiṃ pañcavīsatime cetasikā sobhanāti veditabbā.

၈. ကရုဏာ၊ မုဒိတာ ဟု ဆိုအပ်သော ဤနှစ်ပါးတို့သည် အပ္ပမညာ မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပညိန္ဒြေနှင့်တကွ ဤနှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော စေတသိက်တို့ကို သောဘဏစေတသိက်များဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။

9. Ettāvatā ca –

၉. ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့်လည်း -

Terasaññasamānā ca, cuddasākusalā tathā;

Sobhanā pañcavīsāti, dvipaññāsa pavuccare.

အညသမန်း တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ ထို့အတူ အကုသိုလ် တစ်ဆယ့်လေးပါး၊ သောဘဏ နှစ်ဆယ့်ငါးပါး ဟူ၍ စေတသိက် ငါးဆယ့်နှစ်ပါးတို့ကို ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

Sampayoganayo

သမ္ပယောဂနည်း

10. Tesaṃ [Pg.9] cittāviyuttānaṃ, yathāyogamito paraṃ.

၁၀. ထိုစိတ်နှင့် မကင်းသော စေတသိက်တို့၏ သင့်လျော်သလို ယှဉ်ပုံကို ယခုမှစ၍ -

Cittuppādesu paccekaṃ, sampayogo pavuccati.

စိတ်ဖြစ်မှုတို့၌ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ယှဉ်ပုံ သမ္ပယောဂနည်းကို ဟောကြားပေအံ့။

11. Satta sabbattha yujjanti, yathāyogaṃ pakiṇṇakā.

၁၁. သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ ခုနစ်ပါးတို့သည် ခပ်သိမ်းသောစိတ်တို့၌ ယှဉ်ကုန်၏။ ပကိဏ်းစေတသိက်တို့သည် သင့်လျော်သလို ယှဉ်ကုန်၏။

Cuddasākusalesveva, sobhanesveva sobhanā.

အကုသိုလ်စေတသိက် တစ်ဆယ့်လေးပါးတို့သည် အကုသိုလ်စိတ်တို့၌သာ ယှဉ်ကုန်၏။ သောဘဏစေတသိက်တို့သည် သောဘဏစိတ်တို့၌သာ ယှဉ်ကုန်၏။

Aññasamānacetasikasampayoganayo

အညသမန်းစေတသိက် သမ္ပယောဂနည်း

12. Kathaṃ? Sabbacittasādhāraṇā tāva sattime cetasikā sabbesupi ekūnanavuticittuppādesu labbhanti.

၁၂. အဘယ်သို့နည်း? ရှေးဦးစွာ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏ စေတသိက် ခုနစ်ပါးတို့သည် ရှစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော စိတ်ဖြစ်မှုအားလုံးတို့၌ ရအပ်ကုန်၏။

13. Pakiṇṇakesu pana vitakko tāva dvipañcaviññāṇavajjitakāmāvacaracittesu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ceti pañcapaññāsacittesu uppajjati.

၁၃. ပကိဏ်းစေတသိက်တို့တွင်မူ ရှေးဦးစွာ ဝိတက်သည် ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် ဆယ်ပါးကြဉ်သော ကာမာဝစရစိတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ပထမဈာန်စိတ်တို့၌လည်းကောင်း ဟူသော ငါးဆယ့်ငါးပါးသော စိတ်တို့၌ ဖြစ်၏။

14. Vicāro pana tesu ceva ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti chasaṭṭhicittesu.

၁၄. ဝိစာရသည်မူကား ထိုငါးဆယ့်ငါးပါးသော စိတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ဒုတိယဈာန်စိတ်တို့၌လည်းကောင်း ဟူသော ခြောက်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော စိတ်တို့၌ ဖြစ်၏။

15. Adhimokkho dvipañcaviññāṇavicikicchāsahagatavajjitacittesu.

၁၅. အဓိမောက္ခသည် ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် ဆယ်ပါးနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ် ကြဉ်သော စိတ်တို့၌ ဖြစ်၏။

16. Vīriyaṃ pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavajjitacittesu.

၁၆. ဝီရိယသည် ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် ဆယ်ပါး၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း နှစ်ပါး၊ သန္တီရဏ သုံးပါး ကြဉ်သော စိတ်တို့၌ ဖြစ်၏။

17. Pīti domanassupekkhāsahagatakāyaviññāṇacatutthajjhānavajjitacittesu.

၁၇. ပီတိသည် ဒေါမနဿသဟဂုတ်စိတ်၊ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ်၊ ကာယဝိညာဉ်စိတ်၊ စတုတ္ထဈာန်စိတ် ကြဉ်သော စိတ်တို့၌ ဖြစ်၏။

18. Chando ahetukamomūhavajjitacittesūti.

၁၈. ဆန္ဒသည် အဟိတ်စိတ်နှင့် မောမူစိတ် နှစ်ပါးကြဉ်သော စိတ်တို့၌ ဖြစ်၏။

19. Te pana cittuppādā yathākkamaṃ –

၁၉. ထိုစိတ်ဖြစ်မှုတို့သည် အစဉ်အတိုင်း -

Chasaṭṭhi pañcapaññāsa, ekādasa ca soḷasa;

Sattati vīsati ceva, pakiṇṇakavivajjitā.

ခြောက်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ ငါးဆယ့်ငါးပါး၊ တစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ ခုနစ်ဆယ်နှင့် နှစ်ဆယ်သော စိတ်တို့သည် ပကိဏ်းစေတသိက်တို့နှင့် ကင်းကုန်၏။

Pañcapaññāsa [Pg.10] chasaṭṭhiṭṭhasattati tisattati;

Ekapaññāsa cekūnasattati sapakiṇṇakā.

ငါးဆယ့်ငါးပါး၊ ခြောက်ဆယ့်ခြောက်ပါး၊ ခုနစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ ခုနစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ ငါးဆယ့်တစ်ပါးနှင့် ခြောက်ဆယ့်ကိုးပါးသော စိတ်တို့သည် ပကိဏ်းစေတသိက်နှင့် တကွဖြစ်ကုန်၏။

Akusalacetasikasampayoganayo

အကုသိုလ်စေတသိက် သမ္ပယောဂနည်း

20. Akusalesu pana moho ahirikaṃ anottappaṃ uddhaccañcāti cattārome cetasikā sabbākusalasādhāraṇā nāma, sabbesupi dvādasā kusalesu labbhanti.

၂၀. အကုသိုလ်စိတ်တို့တွင်မူ မောဟ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပ၊ ဥဒ္ဓစ္စ ဟု ဆိုအပ်သော ဤလေးပါးသော စေတသိက်တို့သည် သဗ္ဗာကုသလသာဓာရဏ မည်ကုန်၏၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်အားလုံးတို့၌ ရအပ်ကုန်၏။

21. Lobho aṭṭhasu lobhasahagatacittesveva labbhati.

၂၁. လောဘသည် ရှစ်ပါးသော လောဘသဟဂုတ်စိတ်တို့၌သာ ရအပ်၏။

22. Diṭṭhi catūsu diṭṭhigatasampayuttesu.

၂၂. ဒိဋ္ဌိသည် လေးပါးသော ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ်စိတ်တို့၌ ဖြစ်၏။

23. Māno catūsu diṭṭhigatavippayuttesu.

၂၃. မာနသည် လေးပါးသော ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ်စိတ်တို့၌ ဖြစ်၏။

24. Doso issā macchariyaṃ kukkuccañcāti dvīsu paṭighasampayuttacittesu.

၂၄. ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စ တို့သည် နှစ်ပါးသော ပဋိဃသမ္ပယုတ်စိတ်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။

25. Thinamiddhaṃ pañcasu sasaṅkhārikacittesu.

၂၅. ထိနနှင့် မိဒ္ဓတို့သည် ငါးပါးသော သသင်္ခါရိကစိတ်တို့၌ ဖြစ်ကုန်၏။

26. Vicikicchā vicikicchāsahagatacitteyevāti.

၂၆. ဝိစိကိစ္ဆာသည် ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်၌သာ ဖြစ်၏။

27. Sabbāpuññesu cattāro,

၂၇. အကုသိုလ်စိတ် အားလုံးတို့၌ စေတသိက် လေးပါးတို့ ယှဉ်ကုန်၏။

Lobhamūle tayo gatā;

Dosamūlesu cattāro,Sasaṅkhāre dvayaṃ tathā.

လောဘမူစိတ်၌ စေတသိက် သုံးပါး၊ ဒေါသမူစိတ်တို့၌ လေးပါး၊ ထိုနည်းတူစွာ သသင်္ခါရိကစိတ်၌ နှစ်ပါးတို့ ယှဉ်ကုန်၏။

Vicikicchā vicikicchā-citte cāti catuddasa;

Dvādasākulesveva, sampayujjanti pañcadhā.

ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်၌ ဝိစိကိစ္ဆာ ယှဉ်၏၊ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်လေးပါးသော စေတသိက်တို့သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်တို့၌သာလျှင် ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် ယှဉ်ကုန်၏။

Sobhanacetasikasampayoganayo

သောဘဏစေတသိက် သမ္ပယောဂနည်း။

28. Sobhanesu pana sobhanasādhāraṇā tāva ekūnavīsatime cetasikā sabbesupi ekūnasaṭṭhisobhanacittesu saṃvijjanti.

၂၈. သောဘဏစိတ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ သောဘဏသာဓာရဏစေတသိက် တစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့သည် သောဘဏစိတ် ငါးဆယ့်ကိုးပါးလုံးတို့၌ပင် ရှိကြကုန်၏။

29. Viratiyo [Pg.11] pana tissopi lokuttaracittesu sabbathāpi niyatā ekatova labbhanti, lokiyesu pana kāmāvacarakusalesveva kadāci sandissanti visuṃ visuṃ.

၂၉. ဝိရတီစေတသိက် သုံးပါးတို့သည် လောကုတ္တရာစိတ်တို့၌ အမြဲဧကန် တစ်ပေါင်းတည်းသာ ရအပ်ကုန်၏၊ လောကီဖြစ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်တို့၌မူကား တစ်ခါတစ်ရံ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသာ ထင်ရှား ဖြစ်တတ်ကုန်၏။

30. Appamaññāyo pana dvādasasu pañcamajjhānavajjitamahaggatacittesu ceva kāmāvacarakusalesu ca sahetukakāmāvacarakiriyacittesu cāti aṭṭhavīsaticittesveva kadāci nānā hutvā jāyanti, upekkhāsahagatesu panettha karuṇāmuditā na santīti keci vadanti.

၃၀. အပ္ပမညာစေတသိက် နှစ်ပါးတို့သည် ပဉ္စမဈာန်ကြဉ်သော မဟဂ္ဂုတ်စိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် (ရှစ်ပါး) နှင့် သဟိတ်ကာမာဝစရကိရိယာစိတ် (ရှစ်ပါး) တည်းဟူသော နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော စိတ်တို့၌သာလျှင် တစ်ခါတစ်ရံ တစ်ပါးစီ အသီးသီး ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ဤစိတ်တို့တွင် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ်တို့၌ ကရုဏာနှင့် မုဒိတာတို့ မရှိကြကုန်ဟု အချို့သော ဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏။

31. Paññā pana dvādasasu ñāṇasampayuttakāmāvacaracittesu ceva sabbesupi pañcatiṃsamahaggatalokuttaracittesu cāti sattacattālīsacittesu sampayogaṃ gacchatīti.

၃၁. ပညာစေတသိက်မူကား ဉာဏသမ္ပယုတ္တ ကာမာဝစရစိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်နှင့် လောကုတ္တရာစိတ် သုံးဆယ့်ငါးပါးလုံးတို့၌လည်းကောင်း ဟူသော စိတ်လေးဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့၌ ယှဉ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

32. Ekūnavīsati dhammā, jāyantekūnasaṭṭhisu.

၃၂. သောဘဏသာဓာရဏတရား တစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့သည် သောဘဏစိတ် ငါးဆယ့်ကိုးပါးတို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Tayo soḷasacittesu, aṭṭhavīsatiyaṃ dvayaṃ.

ဝိရတီတရား သုံးပါးတို့သည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော စိတ်တို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အပ္ပမညာတရားနှစ်ပါးတို့သည် နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော စိတ်တို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Paññā pakāsitā, sattacattālīsavidhesupi;

Sampayuttā catudhevaṃ, sobhanesveva sobhanā.

ပညာစေတသိက်ကို စိတ်လေးဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏ဟု ပြဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် သောဘဏစေတသိက်တို့သည် သောဘဏစိတ်တို့၌သာလျှင် နည်းလေးပါးဖြင့် ယှဉ်ကြကုန်၏။

33. Issāmaccherakukkucca-viratikaruṇādayo.

၃၃. ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စ၊ ဝိရတီသုံးပါး၊ ကရုဏာစသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊

Nānā kadāci māno ca, thina middhaṃ tathā saha.

မာနသည်လည်းကောင်း တစ်ခါတစ်ရံ အသီးသီး ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိနနှင့် မိဒ္ဓတို့သည်လည်း တူတူတကွ ဖြစ်ကြကုန်၏။

34. Yathāvuttānusārena, sesā niyatayogino.

၃၄. ကျန်သော စေတသိက်တို့သည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မြဲစွာ ယှဉ်ကြကုန်၏။

Saṅgahañca pavakkhāmi, tesaṃ dāni yathārahaṃ.

ယခုအခါ ထိုစေတသိက်တို့၏ သင့်လျော်သလို ရေတွက်ယူခြင်း (သင်္ဂဟနည်း) ကို ဆက်လက်၍ ငါဟောကြားပေအံ့။

Saṅgahanayo

သင်္ဂဟနည်း။

35. Chattiṃsānuttare dhammā, pañcatiṃsa mahaggate.

၃၅. အနုတ္တရ (လောကုတ္တရာ) စိတ်၌ (အများဆုံး) တရား သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်၌ (အများဆုံး) တရား သုံးဆယ့်ငါးပါးတို့ ယှဉ်ကြကုန်၏။

Aṭṭhatiṃsāpi labbhanti, kāmāvacarasobhane.

ကာမာဝစရသောဘဏစိတ်၌ (အများဆုံး) တရား သုံးဆယ့်ရှစ်ပါးတို့လည်း ရအပ်ကုန်၏။

Sattavīsatipuññamhi, dvādasāhetuketi ca;

Yathāsambhavayogena, pañcadhā tattha saṅgaho.

အကုသိုလ်စိတ်၌ (အများဆုံး) တရား နှစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါး၊ အဟိတ်စိတ်၌ (အများဆုံး) တရား တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ရအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဖြစ်နိုင်သမျှသော ယှဉ်ခြင်းအားဖြင့် ထိုစိတ်တို့၌ စေတသိက်တရားတို့ကို သင်္ဂဟနည်း ငါးပါးဖြင့် ရေတွက်အပ်၏။

Lokuttaracittasaṅgahanayo

လောကုတ္တရာစိတ် သင်္ဂဟနည်း။

36. Kathaṃ[Pg.12]? Lokuttaresu tāva aṭṭhasu paṭhamajjhānikacittesu aññasamānā terasa cetasikā, appamaññāvajjitā tevīsati sobhanacetasikā ceti chattiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, tathā dutiyajjhānikacittesu vitakkavajjā, tatiyajjhānikacittesu vitakkavicāravajjā, catutthajjhānikacittesu vitakkavicārapītivajjā, pañcamajjhānikacittesupi upekkhāsahagatā te eva saṅgayhantīti sabbathāpi aṭṭhasu lokuttaracittesu pañcakajjhānavasena pañcadhāva saṅgaho hotīti.

၃၆. အဘယ်သို့နည်း? ရှေးဦးစွာ လောကုတ္တရာ ပထမဈာန်စိတ် ရှစ်ပါးတို့၌ အညသမာနစေတသိက် တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ အပ္ပမညာကြဉ်သော သောဘဏစေတသိက် နှစ်ဆယ့်သုံးပါး ဟူသော တရားသုံးဆယ့်ခြောက်ပါးတို့သည် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထို့အတူ ဒုတိယဈာန်စိတ်တို့၌ ဝိတက်ကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ တတိယဈာန်စိတ်တို့၌ ဝိတက် ဝိစာရ ကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်စိတ်တို့၌ ဝိတက် ဝိစာရ ပီတိ ကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမဈာန်စိတ်တို့၌လည်း ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော ထိုတရားတို့သည်ပင် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် လောကုတ္တရာစိတ် ရှစ်ပါးတို့၌ ပဉ္စကဈာန်နည်းအားဖြင့် ငါးပါးသော သင်္ဂဟနည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။

37. Chattiṃsa pañcatiṃsa ca, catuttiṃsa yathākkamaṃ.

၃၇. အစဉ်အတိုင်း သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ သုံးဆယ့်ငါးပါး၊ သုံးဆယ့်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊

Tettiṃsadvayamiccevaṃ, pañcadhānuttare ṭhitā.

သုံးဆယ့်သုံးပါးစီ နှစ်ကြိမ်လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အနုတ္တရစိတ်တို့၌ ငါးပါးသော သင်္ဂဟနည်းတို့ တည်ရှိကုန်၏။

Mahaggatacittasaṅgahanayo

မဟဂ္ဂုတ်စိတ် သင်္ဂဟနည်း။

38. Mahaggatesu pana tīsu paṭhamajjhānikacittesu tāva aññasamānā terasa cetasikā, viratittayavajjitā dvāvīsati sobhanacetasikā ceti pañcatiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, karuṇāmuditā panettha paccekameva yojetabbā, tathā dutiyajjhānikacittesu vitakkavajjā, tatiyajjhānikacittesu vitakkavicāravajjā, catutthajjhānikacittesu vitakkavicārapītivajjā, pañcamajjhānikacittesu pana pannarasasu appamaññāyo na labbhantīti sabbathāpi sattavīsatimahaggatacittesu pañcakajjhānavasena pañcadhāva saṅgaho hotīti.

၃၈. မဟဂ္ဂုတ်စိတ်တို့၌မူကား ပထမဈာန်စိတ် သုံးပါးတို့၌ ရှေးဦးစွာ အညသမာနစေတသိက် တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ ဝိရတီသုံးပါးကြဉ်သော သောဘဏစေတသိက် နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဟူသော တရားသုံးဆယ့်ငါးပါးတို့သည် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဤစိတ်တို့၌ ကရုဏာနှင့် မုဒိတာတို့ကိုမူကား တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသာ ယှဉ်စေအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ဒုတိယဈာန်စိတ်တို့၌ ဝိတက်ကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ တတိယဈာန်စိတ်တို့၌ ဝိတက် ဝိစာရ ကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်စိတ်တို့၌ ဝိတက် ဝိစာရ ပီတိ ကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ ပဉ္စမဈာန်စိတ် တစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့၌မူကား အပ္ပမညာတရားတို့ကို မရအပ်ကုန်။ ဤသို့လျှင် မဟဂ္ဂုတ်စိတ် နှစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့၌ ပဉ္စကဈာန်နည်းအားဖြင့် ငါးပါးသော သင်္ဂဟနည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။

39. Pañcatiṃsa catuttiṃsa, tettiṃsa ca yathākkamaṃ.

၃၉. အစဉ်အတိုင်း သုံးဆယ့်ငါးပါး၊ သုံးဆယ့်လေးပါး၊ သုံးဆယ့်သုံးပါးတို့လည်းကောင်း၊

Bāttiṃsa ceva tiṃseti, pañcadhāva mahaggate.

သုံးဆယ့်နှစ်ပါးနှင့် သုံးဆယ်ပါးတို့လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် မဟဂ္ဂုတ်စိတ်၌ ငါးပါးသော သင်္ဂဟနည်းတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayo

ကာမာဝစရသောဘဏစိတ် သင်္ဂဟနည်း။

40. Kāmāvacarasobhanesu pana kusalesu tāva paṭhamadvaye aññasamānā terasa cetasikā, pañcavīsati sobhanacetasikā [Pg.13] ceti aṭṭhatiṃsa dhammā saṅgahaṃ gacchanti, appamaññāviratiyo panettha pañcapi paccekameva yojetabbā, tathā dutiyadvaye ñāṇavajjitā, tatiyadvaye ñāṇasampayuttā pītivajjitā, catutthadvaye ñāṇapītivajjitā te eva saṅgayhanti. Kiriyacittesupi virativajjitā tatheva catūsupi dukesu catudhāva saṅgayhanti. Tathā vipākesu ca appamaññāvirativajjitā te eva saṅgayhantīti sabbathāpi catuvīsatikāmāvacarasobhanacittesu dukavasena dvādasadhāva saṅgaho hotīti.

၄၀. ကာမာဝစရသောဘဏစိတ်တို့တွင်မူကား ကုသိုလ်စိတ်တို့၌ ရှေးဦးစွာ ပထမစုံ၌ အညသမာနစေတသိက် တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ သောဘဏစေတသိက် နှစ်ဆယ့်ငါးပါး ဟူသော တရားသုံးဆယ့်ရှစ်ပါးတို့သည် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဤစိတ်တို့၌ အပ္ပမညာနှင့် ဝိရတီတရား ငါးပါးတို့ကို တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသာ ယှဉ်စေအပ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ဒုတိယစုံ၌ ပညာကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ တတိယစုံ၌ ပီတိကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထစုံ၌ ပညာနှင့် ပီတိကြဉ်သော တရားတို့လည်းကောင်း သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ကိရိယာစိတ်တို့၌လည်း ဝိရတီတရားတို့ ကြဉ်လျက် ထို့အတူပင် စုံလေးပါးတို့၌ လေးပါးသော နည်းဖြင့် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထို့အတူ ဝိပါက်စိတ်တို့၌မူကား အပ္ပမညာနှင့် ဝိရတီတရားတို့ ကြဉ်လျက် ထိုတရားတို့သည်ပင် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကာမာဝစရသောဘဏစိတ် နှစ်ဆယ့်လေးပါးတို့၌ နှစ်ပါးစုံအားဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော သင်္ဂဟနည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။

41. Aṭṭhatiṃsa sattatiṃsa, dvayaṃ chattiṃsakaṃ subhe.

၄၁. ကုသိုလ်စိတ်၌ (အစဉ်အတိုင်း) သုံးဆယ့်ရှစ်ပါး၊ သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါး နှစ်ကြိမ်၊ သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Pañcatiṃsa catuttiṃsa, dvayaṃ tettiṃsakaṃ kriye;

Tettiṃsa pāke bāttiṃsa, dvayekatiṃsakaṃ bhave;

Sahetukāmāvacarapuñña-pākakriyāmane.

ကိရိယာစိတ်၌ (အစဉ်အတိုင်း) သုံးဆယ့်ငါးပါး၊ သုံးဆယ့်လေးပါး နှစ်ကြိမ်၊ သုံးဆယ့်သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဝိပါက်စိတ်၌ (အစဉ်အတိုင်း) သုံးဆယ့်သုံးပါး၊ သုံးဆယ့်နှစ်ပါး နှစ်ကြိမ်၊ သုံးဆယ့်တစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သဟိတ် ကာမာဝစရ ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကိရိယာ စိတ်တို့၌ (အသီးသီး ဖြစ်ကုန်၏)။

42. Navijjantettha viratī, kriyesu ca mahaggate.

၄၂. ဤ (ကာမာဝစရဝိပါက်) စိတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ကိရိယာစိတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်တို့၌လည်းကောင်း ဝိရတီတရားတို့သည် မရှိကြကုန်။

Anuttare appamaññā, kāmapāke dvayaṃ tathā;

Anuttare jhānadhammā, appamaññā ca majjhime;

Viratī ñāṇapītī ca, parittesu visesakā.

အနုတ္တရ (လောကုတ္တရာ) စိတ်၌ အပ္ပမညာတရားတို့သည် မရှိကြကုန်။ ထို့အတူ ကာမာဝစရဝိပါက်စိတ်၌ (ဝိရတီနှင့် အပ္ပမညာ) နှစ်မျိုးလုံး မရှိကြကုန်။ လောကုတ္တရာစိတ်တို့၌ ဈာန်တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်တို့၌ အပ္ပမညာတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကာမာဝစရစိတ်တို့၌ ဝိရတီ၊ ပညာ၊ ပီတိတို့သည်လည်းကောင်း ထူးခြားစေတတ်သော တရားများ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Akusalacittasaṅgahanayo

အကုသိုလ်စိတ် သင်္ဂဟနည်း။

43. Akusalesu pana lobhamūlesu tāva paṭhame asaṅkhārike aññasamānā terasa cetasikā, akusalasādhāraṇā cattāro cāti sattarasa lobhadiṭṭhīhi saddhiṃ ekūnavīsati dhammā saṅgahaṃ gacchanti.

၄၃. အကုသိုလ်စိတ်တို့တွင်မူကား လောဘမူစိတ်တို့၌ ရှေးဦးစွာ ပထမအသင်္ခါရိကစိတ်၌ အညသမာနစေတသိက် တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ အကုသိုလ်သာဓာရဏစေတသိက် လေးပါး ဟူသော တရားတစ်ဆယ့်ခုနစ်ပါးတို့သည် လောဘ၊ ဒိဋ္ဌိတို့နှင့်တကွ တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော တရားတို့ဖြစ်၍ သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။

44. Tatheva dutiye asaṅkhārike lobhamānena.

၄၄. ထို့အတူ ဒုတိယအသင်္ခါရိကစိတ်၌ လောဘ၊ မာနတို့နှင့်တကွ ထိုတရားတို့သည်ပင် (သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏)။

45. Tatiye tatheva pītivajjitā lobhadiṭṭhīhi saha aṭṭhārasa.

၄၅. တတိယအသင်္ခါရိကစိတ်၌ ထို့အတူပင် ပီတိကြဉ်သော တရားတို့သည် လောဘ၊ ဒိဋ္ဌိတို့နှင့်တကွ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော တရားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။

46. Catutthe [Pg.14] tatheva lobhamānena.

၄၆. စတုတ္ထအသင်္ခါရိကစိတ်၌ ထို့အတူပင် လောဘ၊ မာနတို့နှင့်တကွ (ပီတိကြဉ်သဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော တရားတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏)။

47. Pañcame pana paṭighasampayutte asaṅkhārike doso issā macchariyaṃ kukkuccañcāti catūhi saddhiṃ pītivajjitā te eva vīsati dhammā saṅgayhanti, issāmacchariyakukkuccāni panettha paccekameva yojetabbāni.

၄၇. ပဉ္စမဖြစ်သော ဒေါမနဿသဟဂုတ် ပဋိဃသမ္ပယုတ္တ အသင်္ခါရိကစိတ်၌မူကား ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စ တည်းဟူသော တရားလေးပါးတို့နှင့်တကွ ပီတိကြဉ်သော ထိုတရားတို့သည်ပင် နှစ်ဆယ်သော တရားတို့အဖြစ် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ဤစိတ်၌ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စတို့ကိုမူကား တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသာ ယှဉ်စေအပ်ကုန်၏။

48. Sasaṅkhārikapañcakepi tatheva thinamiddhena visesetvā yojetabbā.

၄၈. သသင်္ခါရိကစိတ် ငါးပါးတို့၌လည်း ထို့အတူပင် ထိန၊ မိဒ္ဓတို့ဖြင့် ထူးခြားစေ၍ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

49. Chandapītivajjitā pana aññasamānā ekādasa, akusalasādhāraṇā cattāro cāti pannarasa dhammā uddhaccasahagate sampayujjanti.

၄၉. ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၌မူကား ဆန္ဒ၊ ပီတိ ကြဉ်သော အညသမာနစေတသိက် တစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊ အကုသိုလ်သာဓာရဏစေတသိက် လေးပါး ဟူသော တရားတစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့သည် ယှဉ်ကြကုန်၏။

50. Vicikicchāsahagatacitte ca adhimokkhavirahitā vicikicchāsahagatā tatheva pannarasa dhammā samupalabbhantīti sabbathāpi dvādasākusalacittuppādesu paccekaṃ yojiyamānāpi gaṇanavasena sattadhāva saṅgahitā bhavantīti.

၅၀. ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်၌လည်း အဓိမောက္ခကြဉ်သော တရားတို့သည် ဝိစိကိစ္ဆာနှင့်တကွ ထို့အတူပင် တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော တရားတို့ ရအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်စိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့၌ အသီးသီး ယှဉ်စပ်အပ်သော်လည်း အရေအတွက်အားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော သင်္ဂဟနည်းတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

51. Ekūnavīsāṭṭhārasa, vīsekavīsa vīsati.

၅၁. တစ်ဆယ့်ကိုးပါး၊ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ နှစ်ဆယ်ပါး၊ နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊ နှစ်ဆယ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Dvāvīsa pannaraseti, sattadhā kusaleṭhitā.

ကုသိုလ် (သောဘဏ) စိတ်တို့၌ တည်ကုန်သော သောဘဏစေတသိက်တို့သည် နှစ်ဆယ့်နှစ်၊ တစ်ဆယ့်ငါး စသည်ဖြင့် ခုနစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် တည်ကုန်၏။

52. Sādhāraṇā ca cattāro, samānā ca dasāpare.

၅၂. အကုသိုလ်သာဓာရဏစေတသိက် လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော အညသမန်းစေတသိက် တစ်ဆယ်တို့လည်းကောင်း၊

Cuddasete pavuccanti, sabbākusalayogino.

ဤ တစ်ဆယ့်လေးပါးသော စေတသိက်တို့ကို ခပ်သိမ်းသော အကုသိုလ်စိတ်တို့နှင့် ယှဉ်ကုန်၏ဟု ဆိုအပ်ကုန်၏။

Ahetukacittasaṅgahanayo

အဟေတုကစိတ် သင်္ဂဟနည်း

53. Ahetukesu pana hasanacitte tāva chandavajjitā aññasamānā dvādasa dhammā saṅgahaṃ gacchanti.

၅၃. အဟေတုကစိတ်တို့တွင် ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်၌ကား ဆန္ဒကြဉ်သော အညသမန်းစေတသိက် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကုန်၏။

54. Tathā voṭṭhabbane chandapītivajjitā.

၅၄. ထို့အတူ ဝုဋ္ဌောဇဉ်စိတ်၌ ဆန္ဒ၊ ပီတိကြဉ်သော စေတသိက်တို့သည်လည်းကောင်း၊

55. Sukhasantīraṇe chandavīriyavajjitā.

၅၅. သောမနဿသန္တီရဏစိတ်၌ ဆန္ဒ၊ ဝီရိယကြဉ်သော စေတသိက်တို့သည်လည်းကောင်း၊

56. Manodhātuttikāhetukapaṭisandhiyugaḷe chandapītivīriyavajjitā.

၅၆. မနောဓာတ်သုံးပါးနှင့် အဟေတုကပဋိသန္ဓေနှစ်ပါးတို့၌ ဆန္ဒ၊ ပီတိ၊ ဝီရိယကြဉ်သော စေတသိက်တို့သည်လည်းကောင်း၊

57. Dvipañcaviññāṇe [Pg.15] pakiṇṇakavajjitā teyeva saṅgayhantīti sabbathāpi aṭṭhārasasu ahetukesu gaṇanavasena catudhāva saṅgaho hotīti.

၅၇. ဒွေပဉ္စဝိညာဏ်ဆယ်ပါးတို့၌ ပကိဏ္ဏကကြဉ်သော ထိုစေတသိက် ခုနစ်ပါးတို့သာလျှင် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အဟေတုကစိတ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့၌ ရေတွက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် လေးပါးသော အပြားအားဖြင့်သာလျှင် သင်္ဂဟသည် ဖြစ်၏။

58. Dvādasekādasa dasa, satta cāti catubbidho.

၅၈. တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ တစ်ဆယ့်တစ်ပါး၊ တစ်ဆယ်ပါး၊ ခုနစ်ပါးဟူ၍ လေးပါးသော အပြားရှိ၏။

Aṭṭhārasāhetukesu, cittuppādesu saṅgaho.

အဟေတုကစိတ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့၌ စေတသိက်ယှဉ်ပုံ သင်္ဂဟကို သိအပ်၏။

59. Ahetukesu sabbattha, satta sesā yathārahaṃ.

၅၉. အဟေတုကစိတ် အလုံးစုံတို့၌ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် ခုနစ်ပါးတို့သည် ယှဉ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော စေတသိက်တို့သည် အထိုက်အလျောက် ယှဉ်ကုန်၏။

Iti vitthārato vutto, tettiṃsavidhasaṅgaho.

ဤသို့လျှင် သုံးဆယ့်သုံးပါးသော အပြားရှိသော သင်္ဂဟနည်းကို အကျယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီ။

60. Itthaṃ cittāviyuttānaṃ, sampayogañca saṅgahaṃ.

၆၀. ဤသို့ စိတ်နှင့် မကင်းကုန်သော စေတသိက်တို့၏ သမ္ပယောဂနည်းကိုလည်းကောင်း၊ သင်္ဂဟနည်းကိုလည်းကောင်း၊

Ñatvā bhedaṃ yathāyogaṃ, cittena samamuddise.

အထိုက်အလျောက် ဝေဖန်ခြင်းကို သိ၍ စိတ်နှင့်တကွ ညွှန်ပြအပ်ရာ၏။

Iti abhidhammatthasaṅgahe cetasikasaṅgahavibhāgo nāma

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ စေတသိကသင်္ဂဟဝိဘာဂမည်သော

Dutiyo paricchedo.

ဒုတိယပိုင်း (ဒုတိယပရိစ္ဆေဒ) ပြီး၏။

3. Pakiṇṇakaparicchedo

၃. ပကိဏ္ဏကပရိစ္ဆေဒ

1. Sampayuttā yathāyogaṃ, tepaññāsa sabhāvato.

၁. သဘောတရားအားဖြင့် ငါးဆယ့်သုံးပါးသော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် အထိုက်အလျောက် ယှဉ်ကုန်၏။

Cittacetasikā dhammā, tesaṃ dāni yathārahaṃ.

ထို စိတ်၊ စေတသိက် တရားတို့၏ ယခုအခါ၌ အထိုက်အလျောက် ဖြစ်ထိုက်သော၊

2. Vedanāhetuto kiccadvārālambaṇavatthuto.

၂. ဝေဒနာ၊ ဟိတ်၊ ကိစ္စ၊ ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝတ္ထုတို့၏ အစွမ်းဖြင့်၊

Cittuppādavaseneva, saṅgaho nāma nīyate.

စိတ်ဖြစ်ပုံအစွမ်းဖြင့် သင်္ဂဟကို ပြဆိုပေအံ့။

Vedanāsaṅgaho

ဝေဒနာသင်္ဂဟ

3. Tattha vedanāsaṅgahe tāva tividhā vedanā sukhaṃ dukkhaṃ adukkhamasukhā ceti, sukhaṃ dukkhaṃ somanassaṃ domanassaṃ upekkhāti ca bhedena pana pañcadhā hoti.

၃. ထို ဝေဒနာသင်္ဂဟ၌ ရှေးဦးစွာ ဝေဒနာသည် သုခဝေဒနာ၊ ဒုက္ခဝေဒနာ၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာဟူ၍ သုံးပါးအပြား ရှိ၏။ ဝေဖန်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်မူကား သုခ၊ ဒုက္ခ၊ သောမနဿ၊ ဒေါမနဿ၊ ဥပေက္ခာဟူ၍ ငါးပါးအပြား ရှိ၏။

4. Tattha sukhasahagataṃ kusalavipākaṃ kāyaviññāṇamekameva, tathā dukkhasahagataṃ akusalavipākaṃ.

၄. ထိုငါးပါးတို့တွင် သုခနှင့်တကွဖြစ်သော ကုသလဝိပါက် ကာယဝိညာဏ်စိတ်သည် တစ်ပါးတည်းသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ဒုက္ခနှင့်တကွဖြစ်သော အကုသလဝိပါက် ကာယဝိညာဏ်စိတ်သည်လည်း တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏။

5. Somanassasahagatacittāni [Pg.16] pana lobhamūlāni cattāri, dvādasa kāmāvacarasobhanāni, sukhasantīraṇahasanāni ca dveti aṭṭhārasa kāmāvacarasomanassasahagatacittāni ceva paṭhamadutiyatatiyacatutthajjhānasaṅkhātāni catucattālīsa mahaggatalokuttaracittāni ceti dvāsaṭṭhividhāni bhavanti.

၅. သောမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်တို့သည်ကား လောဘမူစိတ် လေးပါး၊ ကာမသောဘဏစိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ သောမနဿသန္တီရဏစိတ်နှင့် ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ် နှစ်ပါးဟူ၍ ကာမဝစရ သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့လည်းကောင်း၊ ပထမဈာန်၊ ဒုတိယဈာန်၊ တတိယဈာန်၊ စတုတ္ထဈာန်ဟု ဆိုအပ်သော မဟဂ္ဂုတ်စိတ်၊ လောကုတ္တရာစိတ် လေးဆယ့်လေးပါးတို့လည်းကောင်း ပေါင်းသော် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

6. Domanassasahagatacittāni pana dve paṭighasampayuttacittāneva.

၆. ဒေါမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်တို့သည်ကား ဒေါသမူး (ပဋိဃသမ္ပယုတ်) စိတ်နှစ်ပါးတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

7. Sesāni sabbānipi pañcapaññāsa upekkhāsahagatacittānevāti.

၇. ကြွင်းသော စိတ်အလုံးစုံ ငါးဆယ့်ငါးပါးတို့သည်လည်း ဥပေက္ခာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်တို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

8. Sukhaṃ dukkhamupekkhāti, tividhā tattha vedanā.

၈. ထိုဝေဒနာသင်္ဂဟ၌ ဝေဒနာသည် သုခ၊ ဒုက္ခ၊ ဥပေက္ခာဟူ၍ သုံးပါးအပြား ရှိ၏။

Somanassaṃ domanassamitibhedena pañcadhā.

သောမနဿ၊ ဒေါမနဿဟူသော အပြားအားဖြင့် ငါးပါးအပြား ဖြစ်၏။

9. Sukhamekattha dukkhañca, domanassaṃ dvaye ṭhitaṃ.

၉. သုခဝေဒနာသည် စိတ်တစ်ပါး၌လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခဝေဒနာသည် စိတ်တစ်ပါး၌လည်းကောင်း၊ ဒေါမနဿဝေဒနာသည် စိတ်နှစ်ပါး၌လည်းကောင်း တည်၏။

Dvāsaṭṭhīsu somanassaṃ, pañcapaññāsaketarā.

သောမနဿဝေဒနာသည် စိတ်ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်၏။ ကြွင်းသော ဥပေက္ခာဝေဒနာသည် စိတ်ငါးဆယ့်ငါးပါးတို့၌ ဖြစ်၏။

Hetusaṅgaho

ဟိတ်သင်္ဂဟ

10. Hetusaṅgahe hetū nāma lobho doso moho alobho adoso amoho cāti chabbidhā bhavanti.

၁၀. ဟိတ်သင်္ဂဟ၌ ဟိတ်မည်သည်ကား လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟဟူ၍ ခြောက်ပါးရှိကုန်၏။

11. Tattha pañcadvārāvajjanadvipañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanahasanavasena ahetukacittāni nāma.

၁၁. ထိုစိတ်တို့တွင် ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ ဒွေပဉ္စဝိညာဏ်ဆယ်ပါး၊ သမ္ပဋိစ္ဆန်းနှစ်ပါး၊ သန္တီရဏသုံးပါး၊ ဝုဋ္ဌောဇဉ်၊ ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်တို့သည် အဟေတုကစိတ်တို့ မည်ကုန်၏။

12. Sesāni sabbānipi ekasattati cittāni sahetukāneva.

၁၂. ကြွင်းသော စိတ်အလုံးစုံ ခုနစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့သည် သဟေတုကစိတ်တို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

13. Tatthāpi dve momūhacittāni ekahetukāni.

၁၃. ထိုသဟေတုကစိတ်တို့တွင်လည်း မောမူဟစိတ်နှစ်ပါးတို့သည် ဧကဟိတ်စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

14. Sesāni dasa akusalacittāni ceva ñāṇavippayuttāni dvādasa kāmāvacarasobhanāni ceti dvāvīsati dvihetukacittāni.

၁၄. ကြွင်းသော အကုသိုလ်စိတ် တစ်ဆယ်တို့လည်းကောင်း၊ ဉာဏ်ဝိပ္ပယုတ် ကာမသောဘဏစိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့လည်းကောင်း ပေါင်း နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော စိတ်တို့သည် ဒွိဟိတ်စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

15. Dvādasa [Pg.17] ñāṇasampayuttakāmāvacarasobhanāni ceva pañcatiṃsa mahaggatalokuttaracittāni ceti sattacattālīsa tihetukacittānīti.

၁၅. ဉာဏ်သမ္ပယုတ် ကာမသောဘဏစိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်၊ လောကုတ္တရာစိတ် သုံးဆယ့်ငါးပါးတို့လည်းကောင်း ပေါင်း လေးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော စိတ်တို့သည် တိဟိတ်စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

16. Lobho doso ca moho ca,

၁၆. လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့သည်လည်းကောင်း၊

Hetū akusalā tayo;

Alobhādosāmoho ca,Kusalābyākatā tathā.

အကုသိုလ်ဟိတ်သည် (လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟဟူ၍) သုံးပါးရှိ၏။ ထို့အတူ ကုသိုလ်ဟိတ်၊ အဗျာကတဟိတ်ဖြစ်သော အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟတို့လည်း ရှိကုန်၏။

17. Ahetukāṭṭhārasekahetukā dve dvāvīsati.

၁၇. ဟိတ်မရှိသော အဟိတ်စိတ်တို့သည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ ဟိတ်တစ်ခုရှိသော ဧကဟိတ်စိတ်တို့သည် နှစ်ပါး၊ နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော စိတ်တို့ကို

Dvihetukā matā sattacattālīsatihetukā.

ဒွိဟိတ်စိတ်ဟူ၍ လည်းကောင်း၊ လေးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော စိတ်တို့ကို တိဟိတ်စိတ်ဟူ၍ လည်းကောင်း မှတ်အပ်ကုန်၏။

Kiccasaṅgaho

ကိစ္စသင်္ဂဟ

18. Kiccasaṅgahe kiccāni nāma paṭisandhibhavaṅgāvajjanadassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇacutivasena cuddasavidhāni bhavanti.

၁၈. ကိစ္စသင်္ဂဟ၌ ကိစ္စမည်သည်မှာ ပဋိသန္ဓေကိစ္စ၊ ဘဝင်ကိစ္စ၊ အာဝဇ္ဇန်းကိစ္စ၊ ဒဿနကိစ္စ၊ သဝနကိစ္စ၊ ဃာယနကိစ္စ၊ သာယနကိစ္စ၊ ဖုသနကိစ္စ၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းကိစ္စ၊ သန္တီရဏကိစ္စ၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စ၊ ဇဝနကိစ္စ၊ တဒါရုံကိစ္စ၊ စုတိကိစ္စ အားဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးပါး ရှိကုန်၏။

19. Paṭisandhibhavaṅgāvajjanapañcaviññāṇaṭhānādivasena pana tesaṃ dasadhā ṭhānabhedo veditabbo.

၁၉. ထိုကိစ္စတို့၏ ဌာနပြားခြင်းကိုမူ ပဋိသန္ဓေဌာန၊ ဘဝင်္ဂဌာန၊ အာဝဇ္ဇနဌာန၊ ပဉ္စဝိညာဉ်ဌာန စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော ဌာနဘေဒရှိ၏ဟု သိအပ်၏။

20. Tattha dve upekkhāsahagatasantīraṇāni ceva aṭṭha mahāvipākāni ca nava rūpārūpavipākāni ceti ekūnavīsati cittāni paṭisandhibhavaṅgacutikiccāni nāma.

၂၀. ထိုကိစ္စတို့တွင် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ် နှစ်ပါး၊ မဟာဝိပါက်စိတ် ရှစ်ပါး၊ မဟဂ္ဂတ်ဝိပါက်စိတ် ကိုးပါးဟူသော တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော စိတ်တို့သည် ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ ကိစ္စတို့ကို ပြုတတ်ကုန်၏။

21. Āvajjanakiccāni pana dve.

၂၁. အာဝဇ္ဇန်းကိစ္စရှိသော စိတ်တို့ကား နှစ်ပါးရှိကုန်၏။

22. Tathā dassanasavanaghāyanasāyanaphusanasampaṭicchanakiccāni ca.

၂၂. ထို့အတူ ဒဿန၊ သဝန၊ ဃာယန၊ သာယန၊ ဖုသန၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း ကိစ္စတို့လည်း ရှိကုန်၏။

23. Tīṇi santīraṇakiccāni.

၂၃. သန္တီရဏကိစ္စရှိသော စိတ်တို့သည် သုံးပါး ရှိကုန်၏။

24. Manodvārāvajjanameva pañcadvāre voṭṭhabbanakiccaṃ sādheti.

၂၄. မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်သာလျှင် ငါးဒွါရ၌ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စကို ပြီးစေ၏။

25. Āvajjanadvayavajjitāni kusalākusalaphalakiriyacittāni pañcapaññāsa javanakiccāni.

၂၅. အာဝဇ္ဇန်းစိတ် နှစ်ပါးကို ကြဉ်၍ ကုသိုလ်စိတ်၊ အကုသိုလ်စိတ်၊ ဖိုလ်စိတ်၊ ကိရိယာစိတ် ဖြစ်ကုန်သော ငါးဆယ့်ငါးပါးသော စိတ်တို့သည် ဇဝနကိစ္စကို ပြုကုန်၏။

26. Aṭṭha [Pg.18] mahāvipākāni ceva santīraṇattayañceti ekādasa tadārammaṇakiccāni.

၂၆. မဟာဝိပါက်စိတ် ရှစ်ပါး၊ သန္တီရဏစိတ် သုံးပါးဟူသော တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော စိတ်တို့သည် တဒါရုံကိစ္စကို ပြုကုန်၏။

27. Tesu pana dve upekkhāsahagatasantīraṇacittāni paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇasantīraṇavasena pañcakiccāni nāma.

၂၇. ထိုစိတ်တို့တွင် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ် နှစ်ပါးတို့သည် ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ၊ တဒါရုံ၊ သန္တီရဏ အားဖြင့် ကိစ္စငါးပါးရှိသော စိတ် (ပဉ္စကိစ္စစိတ်) မည်ကုန်၏။

28. Mahāvipākāni aṭṭha paṭisandhibhavaṅgacutitadārammaṇavasena catukiccāni nāma.

၂၈. မဟာဝိပါက်စိတ် ရှစ်ပါးတို့သည် ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ၊ တဒါရုံ အားဖြင့် ကိစ္စလေးပါးရှိသော စိတ် (စတုကိစ္စစိတ်) မည်ကုန်၏။

29. Mahaggatavipākāni nava paṭisandhibhavaṅgacutivasena tikiccāni nāma.

၂၉. မဟဂ္ဂတ်ဝိပါက်စိတ် ကိုးပါးတို့သည် ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ အားဖြင့် ကိစ္စသုံးပါးရှိသော စိတ် (တိကိစ္စစိတ်) မည်ကုန်၏။

30. Somanassasantīraṇaṃ santīraṇatadārammaṇavasena dukiccaṃ.

၃၀. သောမနဿသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ်သည် သန္တီရဏ၊ တဒါရုံ အားဖြင့် ကိစ္စနှစ်ပါးရှိသော စိတ် (ဒုကိစ္စစိတ်) မည်၏။

31. Tathā voṭṭhabbanaṃ voṭṭhabbanāvajjanavasena.

၃၁. ထို့အတူ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနစိတ် (မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း) သည်လည်း ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန၊ အာဝဇ္ဇန အားဖြင့် ကိစ္စနှစ်ပါးရှိ၏။

32. Sesāni pana sabbānipi javanamanodhātuttikadvipañcaviññāṇāni yathāsambhavamekakiccānīti.

၃၂. ကြွင်းသော ဇဝနစိတ်အားလုံး၊ မနောဓာတ်သုံးပါး၊ ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် တစ်ဆယ်တို့သည်ကား ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ကိစ္စတစ်ခုတည်းကိုသာ ပြုကုန်၏။

33. Paṭisandhādayo nāma, kiccabhedena cuddasa.

၃၃. ပဋိသန္ဓေစသည်တို့သည် ကိစ္စပြားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးပါး ရှိကုန်၏။

Dasadhā ṭhānabhedena, cittuppādā pakāsitā.

စိတ်ဖြစ်ပေါ်ရာ ဌာနပြားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါးသော အပြားရှိသည်ဟု ဟောကြားအပ်ကုန်၏။

34. Aṭṭhasaṭṭhi tathā dve ca, navāṭṭha dve yathākkamaṃ.

၃၄. ခြောက်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ နှစ်ပါး၊ ကိုးပါး၊ ရှစ်ပါး၊ နှစ်ပါးသော စိတ်တို့ကို အစဉ်အတိုင်း

Ekadviticatupañcakiccaṭhānāni niddise.

တစ်ခု၊ နှစ်ခု၊ သုံးခု၊ လေးခု၊ ငါးခုသော ကိစ္စရှိသော ဌာနတို့၌ ဖြစ်သော စိတ်ဟူ၍ ညွှန်ပြအပ်၏။

Dvārasaṅgaho

ဒွါရသင်္ဂဟ

35. Dvārasaṅgahe dvārāni nāma cakkhudvāraṃ sotadvāraṃ ghānadvāraṃ jivhādvāraṃ kāyadvāraṃ manodvārañceti chabbidhāni bhavanti.

၃၅. ဒွါရသင်္ဂဟ၌ ဒွါရမည်သည်မှာ စက္ခုဒွါရ၊ သောတဒွါရ၊ ဃာနဒွါရ၊ ဇိဝှါဒွါရ၊ ကာယဒွါရ၊ မနောဒွါရ ဟူ၍ ခြောက်ပါး ရှိကုန်၏။

36. Tattha cakkhumeva cakkhudvāraṃ.

၃၆. ထိုဒွါရတို့တွင် စက္ခုပသာဒသည်သာလျှင် စက္ခုဒွါရ ဖြစ်၏။

37. Tathā sotādayo sotadvārādīni.

၃၇. ထို့အတူ သောတစသည်တို့သည် သောတဒွါရစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

38. Manodvāraṃ [Pg.19] pana bhavaṅganti pavuccati.

၃၈. မနောဒွါရကိုမူ ဘဝင်စိတ် (ဘဝင်္ဂ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

39. Tattha pañcadvārāvajjanacakkhuviññāṇasampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanakāmāvacarajavanatadārammaṇavasena chacattālīsa cittāni cakkhudvāre yathārahaṃ uppajjanti, tathā pañcadvārāvajjanasotaviññāṇādivasena sotadvārādīsupi chacattālīseva bhavantīti sabbathāpi pañcadvāre catupaññāsa cittāni kāmāvacarāneva.

၃၉. ထိုဒွါရတို့တွင် စက္ခုဒွါရ၌ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်း၊ သန္တီရဏ၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗန၊ ကာမာဝစရဇဝန၊ တဒါရုံ တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးဆယ့်ခြောက်ပါးသော စိတ်တို့သည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ ထို့အတူ သောတဒွါရစသည်တို့၌လည်း ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ သောတဝိညာဉ် စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးဆယ့်ခြောက်ပါးစီ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ သို့ဖြစ်၍ ငါးဒွါရလုံး၌ ကာမာဝစရစိတ် ငါးဆယ့်လေးပါးတို့သာ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။

40. Manodvāre pana manodvārāvajjanapañcapaññāsajavanatadārammaṇavasena sattasaṭṭhi cittāni bhavanti.

၄၀. မနောဒွါရ၌မူကား မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ ငါးဆယ့်ငါးပါးသော ဇဝန၊ တဒါရုံ တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ဆယ့်ခုနစ်ပါးသော စိတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။

41. Ekūnavīsati paṭisandhibhavaṅgacutivasena dvāravimuttāni.

၄၁. တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော စိတ်တို့သည် ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဒွါရမှ လွတ်ကုန်၏။

42. Tesu pana pañcaviññāṇāni ceva mahaggatalokuttarajavanāni ceti chattiṃsa yathārahamekadvārikacittāni nāma.

၄၂. ထိုစိတ်တို့တွင် ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် တစ်ဆယ်၊ မဟဂ္ဂတ်ဇဝနနှင့် လောကုတ္တရာဇဝန နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးဟူသော သုံးဆယ့်ခြောက်ပါးသော စိတ်တို့သည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဒွါရတစ်ခုတည်း၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော (ဧကဒွါရိကစိတ်) မည်ကုန်၏။

43. Manodhātuttikaṃ pana pañcadvārikaṃ.

၄၃. မနောဓာတ်သုံးပါးသည်ကား ဒွါရငါးပါးလုံး၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော (ပဉ္စဒွါရိကစိတ်) ဖြစ်၏။

44. Sukhasantīraṇavoṭṭhabbanakāmāvacarajavanāni chadvārikacittāni.

၄၄. သုခသန္တီရဏစိတ် (သောမနဿသန္တီရဏစိတ်)၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနစိတ်၊ ကာမာဝစရဇဝနစိတ်တို့သည် ဒွါရခြောက်ပါးလုံး၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော (ဆဒွါရိကစိတ်) ဖြစ်ကုန်၏။

45. Upekkhāsahagatasantīraṇamahāvipākāni chadvārikāni ceva dvāravimuttāni ca.

၄၅. ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ်နှင့် မဟာဝိပါက်စိတ်တို့သည် ဒွါရခြောက်ပါးလုံး၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဒွါရမှ လွတ်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏။

46. Mahaggatavipākāni dvāravimuttānevāti.

၄၆. မဟဂ္ဂတ်ဝိပါက်စိတ် ကိုးပါးတို့သည်ကား ဒွါရမှ လွတ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

47. Ekadvārikacittāni, pañcachadvārikāni ca.

၄၇. ဧကဒွါရိကစိတ်များ၊ ပဉ္စဒွါရိကစိတ်များ၊ ဆဒွါရိကစိတ်များနှင့်

Chadvārikavimuttāni, vimuttāni ca sabbathā.

ဆဒွါရ၌ ဖြစ်လျက် ဒွါရမှ လွတ်သောစိတ်များ၊ အလုံးစုံသော ဒွါရမှ လွတ်သောစိတ်များကို

Chattiṃsati tathā tīṇi, ekatiṃsa yathākkamaṃ;

Dasadhā navadhā ceti, pañcadhā paridīpaye.

သုံးဆယ့်ခြောက်ပါး၊ သုံးပါး၊ သုံးဆယ့်တစ်ပါး၊ ဆယ်ပါး၊ ကိုးပါးဟူ၍ အစဉ်အတိုင်း ငါးပါးသောအပြားဖြင့် ပြသအပ်ကုန်၏။

Ālambaṇasaṅgaho

အာရမ္မဏသင်္ဂဟ

48. Ālambaṇasaṅgahe [Pg.20] ārammaṇāni nāma rūpārammaṇaṃ saddārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ dhammārammaṇañceti chabbidhāni bhavanti.

၄၈. အာရမ္မဏသင်္ဂဟ၌ အာရုံတို့သည် ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖေါဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၊ ဓမ္မာရုံဟူ၍ ခြောက်ပါးရှိကုန်၏။

49. Tattha rūpameva rūpārammaṇaṃ, tathā saddādayo saddārammaṇādīni.

၄၉. ထိုခြောက်ပါးသော အာရုံတို့တွင် အဆင်း (ရူပရုပ်) သည်သာ ရူပါရုံမည်၏၊ ထို့အတူ အသံ စသည်တို့သည် သဒ္ဒါရုံ စသည်တို့ မည်ကုန်၏။

50. Dhammārammaṇaṃ pana pasādasukhumarūpacittacetasikanibbānapaññattivasena chadhā saṅgayhati.

၅၀. ဓမ္မာရုံသည်မူကား ပသာဒရုပ်၊ သုခုမရုပ်၊ စိတ်၊ စေတသိက်၊ နိဗ္ဗာန်၊ ပညတ် အားဖြင့် ခြောက်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သင်္ဂဟပြုအပ်၏။

51. Tattha cakkhudvārikacittānaṃ sabbesampi rūpameva ārammaṇaṃ, tañca paccuppannaṃ. Tathā sotadvārikacittādīnampi saddādīni, tāni ca paccuppannāniyeva.

၅၁. ထိုစိတ်တို့တွင် စက္ခုဒွါရိကစိတ် အားလုံးတို့အား ရူပါရုံသည်သာ အာရုံဖြစ်၏၊ ထိုရူပါရုံသည်လည်း ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သောတဒွါရိကစိတ် စသည်တို့အားလည်း သဒ္ဒါရုံ စသည်တို့သည် အာရုံဖြစ်ကုန်၏၊ ထိုသဒ္ဒါရုံ စသည်တို့သည်လည်း ပစ္စုပ္ပန် သက်သက်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

52. Manodvārikacittānaṃ pana chabbidhampi paccuppannamatītaṃ anāgataṃ kālavimuttañca yathārahamārammaṇaṃ hoti.

၅၂. မနောဒွါရိကစိတ်တို့အားမူကား ခြောက်ပါးသော အာရုံလုံးသည်ပင် ပစ္စုပ္ပန်၊ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ကာလဝိမုတ် ဖြစ်သည်အားလျော်စွာ အာရုံဖြစ်၏။

53. Dvāravimuttānañca paṭisandhibhavaṅgacutisaṅkhātānaṃ chabbidhampi yathāsambhavaṃ yebhuyyena bhavantare chadvāraggahitaṃ paccuppannamatītaṃ paññattibhūtaṃ vā kammakammanimittagatinimittasammataṃ ārammaṇaṃ hoti.

၅၃. ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိဟု ဆိုအပ်သော ဒွါရဝိမုတ်စိတ်တို့အားမူကား ခြောက်ပါးသော အာရုံသည်ပင် ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ များသောအားဖြင့် လွန်ခဲ့သော ဘဝ၌ ဒွါရခြောက်ပါးတို့ဖြင့် ယူအပ်သော ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်စေ၊ အတိတ်ဖြစ်စေ၊ ပညတ်ဖြစ်စေ ဖြစ်သော ကံ၊ ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သော အာရုံသည် အာရုံဖြစ်၏။

54. Tesu cakkhuviññāṇādīni yathākkamaṃ rūpādiekekārammaṇāneva.

၅၄. ထိုစိတ်တို့တွင် စက္ခုဝိညာဉ် စသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ရူပါရုံ စသော တစ်ခုစီသော အာရုံရှိကြကုန်၏။

55. Manodhātuttikaṃ pana rūpādipañcārammaṇaṃ.

၅၅. မနောဓာတ် သုံးပါးသည်မူကား ရူပါရုံ စသော ပဉ္စာရုံ (ငါးပါးသော အာရုံ) ရှိကုန်၏။

56. Sesāni kāmāvacaravipākāni hasanacittañceti sabbathāpi kāmāvacarārammaṇāneva.

၅၆. ကြွင်းသော ကာမဝစရဝိပါက်စိတ်တို့နှင့် ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်တို့သည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် ကာမဝစရအာရုံ (ကာမအာရုံ) သာ ရှိကုန်၏။

57. Akusalāni ceva ñāṇavippayuttakāmāvacarajavanāni ceti lokuttaravajjitasabbārammaṇāni.

၅၇. အကုသိုလ်စိတ်တို့နှင့် ဉာဏဝိပ္ပယုတ် ကာမဝစရဇောတို့သည် လောကုတ္တရာတရားကို ကြဉ်၍ ကြွင်းသော အလုံးစုံသော အာရုံရှိကုန်၏။

58. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakusalāni [Pg.21] ceva pañcamajjhānasaṅkhātaṃ abhiññākusalañceti arahattamaggaphalavajjitasabbārammaṇāni.

၅၈. ဉာဏသမ္ပယုတ် ကာမဝစရကုသိုလ်စိတ်တို့နှင့် ပဉ္စမဈာန်ဟု ဆိုအပ်သော အဘိညာဉ်ကုသိုလ်စိတ်သည် အရဟတ္တမဂ်၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ကြဉ်၍ ကြွင်းသော အလုံးစုံသော အာရုံရှိကုန်၏။

59. Ñāṇasampayuttakāmāvacarakiriyāni ceva kiriyābhiññāvoṭṭhabbanañceti sabbathāpi sabbārammaṇāni.

၅၉. ဉာဏသမ္ပယုတ် ကာမဝစရကိရိယာစိတ်တို့နှင့် ကိရိယာဘိညာဉ်စိတ်၊ ဝုဋ္ဌောဗ္ဗနစိတ်တို့သည် အလုံးစုံသော အခြင်းအရာဖြင့် အလုံးစုံသော အာရုံရှိကုန်၏။

60. Āruppesu dutiyacatutthāni mahaggatārammaṇāni.

၆၀. အရူပစိတ်တို့တွင် ဒုတိယအရူပစိတ်နှင့် စတုတ္ထအရူပစိတ်တို့သည် မဟဂ္ဂုတ်အာရုံ ရှိကုန်၏။

61. Sesāni mahaggatacittāni sabbānipi paññattārammaṇāni.

၆၁. ကြွင်းသော မဟဂ္ဂုတ်စိတ် အားလုံးတို့သည် ပညတ်အာရုံ ရှိကုန်၏။

62. Lokuttaracittāni nibbānārammaṇānīti.

၆၂. လောကုတ္တရာစိတ်တို့သည် နိဗ္ဗာန်အာရုံ ရှိကုန်၏။

63. Pañcavīsa parittamhi, cha cittāni mahaggate.

၆၃. စိတ်နှစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့သည် ပရိတ္တ (ကာမ) အာရုံရှိကုန်၏။ စိတ်ခြောက်ပါးတို့သည် မဟဂ္ဂုတ်အာရုံ ရှိကုန်၏။

Ekavīsati vohāre, aṭṭha nibbānagocare.

စိတ်နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့သည် ပညတ် (ဝေါဟာရ) အာရုံရှိကုန်၏။ စိတ်ရှစ်ပါးတို့သည် နိဗ္ဗာန်အာရုံ ရှိကုန်၏။

Vīsānuttaramuttamhi, aggamaggaphalujjhite;

Pañca sabbattha chacceti, sattadhā tattha saṅgaho.

စိတ်နှစ်ဆယ်တို့သည် လောကုတ္တရာတရားမှ လွတ်သော အာရုံရှိကုန်၏။ စိတ်ငါးပါးတို့သည် အထက်မဂ်ဖိုလ်ကို ကြဉ်၍ အလုံးစုံသော အာရုံရှိကုန်၏။ စိတ်ခြောက်ပါးတို့သည် အလုံးစုံသော အာရုံရှိကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုအာရမ္မဏသင်္ဂဟ၌ ခုနစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သင်္ဂဟပြုအပ်၏။

Vatthusaṅgaho

ဝတ္ထုသင်္ဂဟ

64. Vatthusaṅgahe vatthūni nāma cakkhusotaghānajivhākāyahadayavatthu ceti chabbidhāni bhavanti.

၆၄. ဝတ္ထုသင်္ဂဟ၌ ဝတ္ထုတို့သည် စက္ခုဝတ္ထု၊ သောတဝတ္ထု၊ ဃာနဝတ္ထု၊ ဇိဝှါဝတ္ထု၊ ကာယဝတ္ထု၊ ဟဒယဝတ္ထု ဟူ၍ ခြောက်ပါးရှိကုန်၏။

65. Tāni kāmaloke sabbānipi labbhanti.

၆၅. ထိုဝတ္ထုတို့သည် ကာမလောက၌ အားလုံးပင် ရအပ်ကုန်၏။

66. Rūpaloke pana ghānādittayaṃ natthi.

၆၆. ရူပလောက၌မူကား ဃာနဝတ္ထုစသော သုံးပါးတို့သည် မရှိကုန်။

67. Arūpaloke pana sabbānipi na saṃvijjanti.

၆၇. အရူပလောက၌မူကား ဝတ္ထုအားလုံးတို့သည်ပင် မရှိကြကုန်။

68. Tattha pañcaviññāṇadhātuyo yathākkamaṃ ekantena pañca pasādavatthūni nissāyeva pavattanti.

၆၈. ထိုစိတ်တို့တွင် ပဉ္စဝိညာဉ်ဓာတ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း စင်စစ်အားဖြင့် ငါးပါးသော ပသာဒဝတ္ထုတို့ကို မှီ၍သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

69. Pañcadvārāvajjanasampaṭicchanasaṅkhātā pana manodhātu ca hadayaṃ nissitāyeva pavattanti.

၆၉. ငါးဒွါရဝဇ္ဇန်းနှင့် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းဟု ဆိုအပ်သော မနောဓာတ်သည်လည်းကောင်း ဟဒယဝတ္ထုကို မှီ၍သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

70. Avasesā [Pg.22] pana manoviññāṇadhātusaṅkhātā ca santīraṇamahāvipākapaṭighadvayapaṭhamamaggahasanarūpāvacaravasena hadayaṃ nissāyeva pavattanti.

၇၀. မနောဝိညာဏဓာတ်ဟု ဆိုအပ်သော ကြွင်းသောစိတ်တို့သည် သန္တီရဏ၊ မဟာဝိပါက်၊ ဒေါသမူးနှစ်ပါး၊ ပထမမဂ်၊ ဟသိတုပ္ပါဒ်၊ ရူပါဝစရစိတ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟဒယဝတ္ထုကို မှီ၍သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

71. Avasesā kusalākusalakiriyānuttaravasena pana nissāya vā anissāya vā.

၇၁. ကြွင်းသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ကိရိယာ၊ လောကုတ္တရာစိတ်တို့သည်မူကား (ဝတ္ထုကို) မှီ၍သော်လည်းကောင်း၊ မမှီဘဲသော်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

72. Āruppavipākavasena hadayaṃ anissāyevāti.

၇၂. အရူပဝိပါက်စိတ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဟဒယဝတ္ထုကို မမှီဘဲသာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။

73. Chavatthuṃ nissitā kāme, satta rūpe catubbidhā.

၇၃. ကာမဘုံ၌ ဝတ္ထုခြောက်ပါးကို မှီ၍ စိတ်တို့ဖြစ်ကုန်၏၊ ရူပဘုံ၌ ဝတ္ထုသုံးပါးကို မှီ၍ ဝိညာဉ်ဓာတ်လေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏၊

Tivatthuṃ nissitāruppe, dhātvekā nissitā matā.

အရူပဘုံ၌ ဝတ္ထုကို မမှီဘဲ ဝိညာဉ်ဓာတ်တစ်ပါးသာ ဖြစ်၏ဟု သိအပ်၏။

74. Tecattālīsa nissāya, dvecattālīsa jāyare.

၇၄. စိတ်လေးဆယ့်သုံးပါးတို့သည် (ဝတ္ထုကို) မှီ၍သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏၊ စိတ်လေးဆယ့်နှစ်ပါးတို့သည် (ဝတ္ထုကို) မှီ၍လည်းကောင်း၊ မမှီဘဲလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Nissāya ca anissāya, pākāruppā anissitā.

အရူပဝိပါက်စိတ်တို့သည် (ဝတ္ထုကို) မမှီဘဲ ဖြစ်ကုန်၏။

Iti abhidhammatthasaṅgahe pakiṇṇakasaṅgahavibhāgo nāma

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ ပကိဏ္ဏကသင်္ဂဟဝိဘာဂမည်သော

Tatiyo paricchedo.

တတိယပရိစ္ဆေဒ ပြီးပြီ။

4. Vīthiparicchedo

၄. ဝီထိပရိစ္ဆေဒ

1. Cittuppādānamiccevaṃ, katvāsaṅgahamuttaraṃ.

၁. ဤသို့လျှင် စိတ္တုပ္ပါဒ်တို့၏ မြတ်သော သင်္ဂဟကို ပြုပြီး၍၊

Bhūmipuggalabhedena, pubbāparaniyāmitaṃ.

ဘုံ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အပြားအားဖြင့် ရှေ့နောက် စည်းကမ်းသတ်မှတ်အပ်သော၊

Pavattisaṅgahaṃ nāma, paṭisandhipavattiyaṃ;

Pavakkhāmi samāsena, yathāsambhavato kathaṃ.

ပဋိသန္ဓေအခါနှင့် ပဝတ္တိအခါ၌ ဖြစ်တတ်သော ပဝတ္တိသင်္ဂဟမည်သော စကားကို ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဟောကြားပေအံ့။

2.. Vīthimuttānaṃ pana kammakammanimittagatinimittavasena tividhā hoti visayappavatti.

၂.. ဝီထိမုတ်စိတ်တို့အားမူကား ကံ၊ ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်၏ အစွမ်းအားဖြင့် အာရုံ၏ ဖြစ်ခြင်း (ဝိသယပဝတ္တိ) သည် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

4. Tattha vatthudvārārammaṇāni pubbe vuttanayāneva.

၄. ထိုဝိသယပဝတ္တိ၌ ဝတ္ထု၊ ဒွါရ၊ အာရုံတို့သည် ရှေး၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းတို့အတိုင်းသာ ဖြစ်ကုန်၏။

Viññāṇachakkaṃ

ဝိညာဏ်ခြောက်ပါး

5. Cakkhuviññāṇaṃ [Pg.23] sotaviññāṇaṃ ghānaviññāṇaṃ jivhāviññāṇaṃ kāyaviññāṇaṃ manoviññāṇañceti cha viññāṇāni.

၅. စက္ခုဝိညာဉ်၊ သောတဝိညာဉ်၊ ဃာနဝိညာဉ်၊ ဇိဝှါဝိညာဉ်၊ ကာယဝိညာဉ်၊ မနောဝိညာဉ် ဟူ၍ ဝိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်ကြသည်။

Vīthichakkaṃ

ဝီထိခြောက်ပါး

6. Cha vīthiyo pana cakkhudvāravīthi sotadvāravīthi ghānadvāravīthi jivhādvāravīthi kāyadvāravīthi manodvāravīthi ceti dvāravasena vā, cakkhuviññāṇavīthi sotaviññāṇavīthi ghānaviññāṇavīthi jivhāviññāṇavīthi kāyaviññāṇavīthi manoviññāṇavīthi ceti viññāṇavasena vā dvārappavattā cittappavattiyo yojetabbā.

၆. ဒွါရအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း စက္ခုဒွါရဝီထိ၊ သောတဒွါရဝီထိ၊ ဃာနဒွါရဝီထိ၊ ဇိဝှါဒွါရဝီထိ၊ ကာယဒွါရဝီထိ၊ မနောဒွါရဝီထိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိညာဉ်အားဖြင့်သော်လည်းကောင်း စက္ခုဝိညာဉ်ဝီထိ၊ သောတဝိညာဉ်ဝီထိ၊ ဃာနဝိညာဉ်ဝီထိ၊ ဇိဝှါဝိညာဉ်ဝီထိ၊ ကာယဝိညာဉ်ဝီထိ၊ မနောဝိညာဉ်ဝီထိ ဟူ၍လည်းကောင်း ဒွါရ၌ဖြစ်သော စိတ်၏အစဉ် (စိတ္တပ္ပဝတ္တိ) တို့ကို ဝီထိခြောက်ပါးတို့ဟူ၍ ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။

Vīthibhedo

ဝီထိအပြား

7. Atimahantaṃ mahantaṃ parittaṃ atiparittañceti pañcadvāre manodvāre pana vibhūtamavibhūtañceti chadhā visayappavatti veditabbā.

၇. ငါးဒွါရ၌ အတိမဟန္တ၊ မဟန္တ၊ ပရိတ္တ၊ အတိပရိတ္တ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ မနောဒွါရ၌ ဝိဘူတ၊ အဝိဘူတ ဟူ၍လည်းကောင်း ခြောက်ပါးသော အာရုံ၏ ထင်ရှားဖြစ်ခြင်း (ဝိသယပ္ပဝတ္တိ) ကို သိအပ်၏။

Pañcadvāravīthi

ပဉ္စဒွါရဝီထိ

8. Kathaṃ? Uppādaṭhitibhaṅgavasena khaṇattayaṃ ekacittakkhaṇaṃ nāma.

၈. အဘယ်သို့နည်း? ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင် အားဖြင့် ခဏသုံးပါးကို တစ်စိတ်ခဏ မည်၏။

9. Tāni pana sattarasa cittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū.

၉. ထို စိတ်ခဏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ခုသည် ရုပ်တရားတို့၏ သက်တမ်း ဖြစ်၏။

10. Ekacittakkhaṇātītāni vā bahucittakkhaṇātītāni vā ṭhitippattāneva pañcārammaṇāni pañcadvāre āpāthamāgacchanti. Tasmā yadi ekacittakkhaṇātītakaṃ rūpārammaṇaṃ cakkhussa āpāthamāgacchati, tato dvikkhattuṃ bhavaṅge calite bhavaṅgasotaṃ vocchinditvā tameva rūpārammaṇaṃ āvajjantaṃ pañcadvārāvajjanacittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tato tassānantaraṃ tameva [Pg.24] rūpaṃ passantaṃ cakkhuviññāṇaṃ, sampaṭicchantaṃ sampaṭicchanacittaṃ, santīrayamānaṃ santīraṇacittaṃ, vavatthapentaṃ voṭṭhabbanacittañceti yathākkamaṃ uppajjitvā nirujjhanti, tato paraṃ ekūnatiṃsa kāmāvacarajavanesu yaṃkiñci laddhapaccayaṃ yebhuyyena sattakkhattuṃ javati, javanānubandhāni ca dve tadārammaṇapākāni yathārahaṃ pavattanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.

၁၀. တစ်စိတ်ခဏ လွန်ပြီးသော်လည်းကောင်း၊ များစွာသော စိတ်ခဏ လွန်ပြီးသော်လည်းကောင်း ဌီသို့ရောက်ဆဲဖြစ်ကုန်သော ငါးပါးသောအာရုံတို့သည် ငါးဒွါရတို့၌ ရှေးရှုကျရောက်လာကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ တစ်စိတ်ခဏလွန်ပြီးသော ရူပါရုံသည် စက္ခုဒွါရ၌ ရှေးရှုကျရောက်လာပါက၊ ထိုအခါ ဘဝင်သည် နှစ်ကြိမ်လှုပ်ရှား၍ ဘဝင်အလျဉ် ပြတ်ပြီးလျှင်၊ ထိုရူပါရုံကိုပင် ဆင်ခြင်သော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည် ဖြစ်၍ ချုပ်၏။ ထို့နောက် ထိုစိတ်၏အခြားမဲ့၌ ထိုရူပါရုံကိုပင် မြင်သော စက္ခုဝိညာဉ်၊ လက်ခံသော သမ္ပဋိစ္ဆန်းစိတ်၊ စုံစမ်းသော သန္တီရဏစိတ်၊ ဆုံးဖြတ်သော ဝုဋ္ဌောစိတ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်၍ ချုပ်ကုန်၏။ ထို့နောက် ကာမာဝစရဇော နှစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့တွင် အကြောင်းအထောက်အပံ့ရသော တစ်ခုခုသောဇောသည် များသောအားဖြင့် ခုနစ်ကြိမ် စောင်းတိုက် (စော) ၏။ ဇော၏အစဉ်သို့ လိုက်၍ ဖြစ်ကုန်သော တဒါရုံဝိပါတ်စိတ် နှစ်ပါးတို့သည်လည်း လျော်ရော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့နောက် ဘဝင်သို့ ကျ၏။

11. Ettāvatā cuddasa vīthicittuppādā, dve bhavaṅgacalanāni, pubbevātītakamekacittakkhaṇanti katvā sattarasa cittakkhaṇāni paripūrenti, tato paraṃ nirujjhati, ārammaṇametaṃ atimahantaṃ nāma gocaraṃ.

၁၁. ဤမျှဖြင့် ဝီထိစိတ်ဖြစ်ခြင်း တစ်ဆယ့်လေးပါး၊ ဘဝင်လှုပ်ခြင်း နှစ်ပါး၊ ရှေးဦးစွာ လွန်ခဲ့ပြီးသော အတီတဘဝင် တစ်စိတ်ခဏ ဟု ပြု၍ စိတ်ခဏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ခု ပြည့်စုံကုန်၏။ ထို့နောက်တွင် အာရုံသည် ချုပ်၏။ ဤအာရုံကို "အတိမဟန္တာရုံ" မည်သော အာရုံနယ်ပယ် (ဂေါစရ) ဟု ခေါ်၏။

12. Yāva tadārammaṇuppādā pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ mahantaṃ nāma, tattha javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādo.

၁၂. တဒါရုံဖြစ်ခြင်းတိုင်အောင် မစွမ်းနိုင်ဘဲ လွန်၍ ရှေးရှုကျရောက်လာသော အာရုံကို "မဟန္တာရုံ" မည်၏။ ထိုမဟန္တာရုံဝီထိ၌ ဇော၏အဆုံးတွင် ဘဝင်ကျခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ တဒါရုံဖြစ်ခြင်း မရှိ။

13. Yāva javanuppādāpi appahontātītakamāpāthamāgataṃ ārammaṇaṃ parittaṃ nāma, tattha javanampi anuppajjitvā dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanameva pavattati, tato paraṃ bhavaṅgapātova hoti.

၁၃. ဇောဖြစ်ခြင်းတိုင်အောင်ပင် မစွမ်းနိုင်ဘဲ လွန်၍ ရှေးရှုကျရောက်လာသော အာရုံကို "ပရိတ္တာရုံ" မည်၏။ ထိုပရိတ္တာရုံဝီထိ၌ ဇောသည်လည်း မဖြစ်ဘဲ နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် ဝုဋ္ဌော (ဆုံးဖြတ်ခြင်း) မျှသာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထို့နောက်တွင် ဘဝင်ကျခြင်းသာ ဖြစ်၏။

14. Yāva voṭṭhabbanuppādā ca pana appahontātītakamāpāthamāgataṃ nirodhāsannamārammaṇaṃ atiparittaṃ nāma, tattha bhavaṅgacalanameva hoti, natthi vīthicittuppādo.

၁၄. ဝုဋ္ဌောဖြစ်ခြင်းတိုင်အောင်လည်း မစွမ်းနိုင်ဘဲ လွန်၍ ချုပ်လုနီးပါး ဖြစ်၍ ရှေးရှုကျရောက်လာသော အာရုံကို "အတိပရိတ္တာရုံ" မည်၏။ ထိုအတိပရိတ္တာရုံဝီထိ၌ ဘဝင်လှုပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏၊ ဝီထိစိတ်ဖြစ်ခြင်း မရှိ။

15. Iccevaṃ cakkhudvāre, tathā sotadvārādīsu ceti sabbathāpi pañcadvāre tadārammaṇajavanavoṭṭhabbanamoghavārasaṅkhātānaṃ catunnaṃ vārānaṃ yathākkamaṃ ārammaṇabhūtā visayappavatti catudhā veditabbā.

၁၅. ဤသို့ စက္ခုဒွါရ၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ သောတဒွါရစသည်တို့၌လည်းကောင်း အလုံးစုံသော ငါးဒွါရတို့၌ တဒါရုံဝါရ၊ ဇောဝါရ၊ ဝုဋ္ဌောဝါရ၊ မောဃဝါရ ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဝါရလေးပါးတို့၏ အစဉ်အတိုင်း အာရုံဖြစ်သော ဝိသယပ္ပဝတ္တိ (အာရုံဖြစ်ခြင်း အပြား) လေးပါးကို သိအပ်၏။

16. Vīthicittāni satteva, cittuppādā catuddasa.

၁၆. ဝီထိစိတ်တို့သည် ခုနစ်ပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ စိတ်ဖြစ်ခြင်းတို့သည် တစ်ဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Catupaññāsa vitthārā, pañcadvāre yathārahaṃ.

အကျယ်အားဖြင့် ငါးဒွါရ၌ လျော်ရော်စွာ ငါးဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Ayamettha pañcadvāre vīthicittappavattinayo.

ဤကား ဤပဉ္စဒွါရ၌ ဝီထိစိတ်ဖြစ်ခြင်း နည်းလမ်း ဖြစ်၏။

Manodvāravīthi parittajavanavāro

မနောဒွါရဝီထိ ပရိတ္တဇောဝါရ

17. Manodvāre [Pg.25] pana yadi vibhūtamārammaṇaṃ āpāthamāgacchati, tato paraṃ bhavaṅgacalanamanodvārāvajjanajavanāvasāne tadārammaṇapākāni pavattanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.

၁၇. မနောဒွါရ၌မူကား အကယ်၍ ထင်ရှားသော အာရုံ (ဝိဘူတာရုံ) သည် ရှေးရှုကျရောက်လာပါက၊ ထို့နောက်တွင် ဘဝင်လှုပ်ခြင်း၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၊ ဇောတို့၏ အဆုံး၌ တဒါရုံဝိပါတ်စိတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့နောက်တွင် ဘဝင်ကျ၏။

18. Avibhūte panārammaṇe javanāvasāne bhavaṅgapātova hoti, natthi tadārammaṇuppādoti.

၁၈. မထင်ရှားသော အာရုံ (အဝိဘူတာရုံ) ၌မူကား ဇော၏အဆုံး၌ ဘဝင်ကျခြင်းသာ ဖြစ်၏၊ တဒါရုံဖြစ်ခြင်း မရှိ။

19. Vīthicittāni tīṇeva, cittuppādā daseritā.

၁၉. ဝီထိစိတ်တို့သည် သုံးပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ စိတ်ဖြစ်ခြင်းတို့ကို တစ်ဆယ် ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

Vitthārena panettheka-cattālīsa vibhāvaye;

အကျယ်အားဖြင့် ဤ၌ လေးဆယ့်တစ်ပါးရှိကြောင်း ပြအပ်၏။

Ayamettha parittajavanavāro.

ဤကား ဤ၌ ပရိတ္တဇောဝါရ ဖြစ်၏။

Appanājavanavāro

အပ္ပနာဇောဝါရ

20. Appanājavanavāre pana vibhūtāvibhūtabhedo natthi, tathā tadārammaṇuppādo ca.

၂၀. အပ္ပနာဇောဝါရ၌မူကား ဝိဘူတ၊ အဝိဘူတ အပြား မရှိ၊ ထို့အတူ တဒါရုံဖြစ်ခြင်းလည်း မရှိ။

21. Tattha hi ñāṇasampayuttakāmāvacarajavanānamaṭṭhannaṃ aññatarasmiṃ parikammopacārānulomagotrabhunāmena catukkhattuṃ tikkhattumeva vā yathākkamaṃ uppajjitvā niruddhānantarameva yathārahaṃ catutthaṃ, pañcamaṃ vā chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu yathābhinīhāravasena yaṃ kiñci javanaṃ appanāvīthimotarati, tato paraṃ appanāvasāne bhavaṅgapātova hoti.

၂၁. ထိုအပ္ပနာဇောဝါရ၌ ဉာဏသမ္ပယုတ် ကာမာဝစရဇော ရှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသည် ပရိကံ၊ ဥပစာ၊ အနုလုံ၊ ဂေါတြဘူ အမည်ဖြင့် လေးကြိမ် သော်လည်းကောင်း၊ သုံးကြိမ် မျှသော်လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်၍ ချုပ်ခြင်း၏ အခြားမဲ့၌ပင် လျော်ရော်စွာ လေးခုမြောက် သို့မဟုတ် ငါးခုမြောက်၌ နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော မဟဂ္ဂုတ် လောကုတ္တရာဇောတို့တွင် ရှေးရှုဆောင်ယူခြင်း (အဘိနီဟာရ) အားဖြင့် တစ်ခုခုသော ဇောသည် အပ္ပနာဝီထိသို့ သက်ဝင်၏။ ထို့နောက်တွင် အပ္ပနာ၏အဆုံး၌ ဘဝင်ကျခြင်းသာ ဖြစ်၏။

22. Tattha somanassasahagatajavanānantaraṃ appanāpi somanassasahagatāva pāṭikaṅkhitabbā, upekkhāsahagatajavanānantaraṃ upekkhāsahagatāva, tatthāpi kusalajavanānantaraṃ kusalajavanañceva heṭṭhimañca phalattayamappeti, kiriyajavanānantaraṃ kiriyajavanaṃ arahattaphalañcāti.

၂၂. ထိုအပ္ပနာဝီထိ၌ သောမနဿသဟဂုတ် ဇော၏အခြားမဲ့၌ အပ္ပနာသည်လည်း သောမနဿသဟဂုတ်သာလျှင် ဖြစ်လိမ့်မည်ဟု မျှော်လင့်အပ်၏။ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဇော၏အခြားမဲ့၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌လည်း ကုသိုလ်ဇော၏ အခြားမဲ့၌ ကုသိုလ်ဇောသည်လည်းကောင်း၊ အောက်ဖလတ္တယ (အောက်မဂ်ဖိုလ်သုံးပါး) သည်လည်းကောင်း အပ္ပနာသို့ ရောက်၏။ ကိရိယာဇော၏ အခြားမဲ့၌ ကိရိယာဇောသည်လည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်သည်လည်းကောင်း အပ္ပနာသို့ ရောက်၏။

23. Dvattiṃsa [Pg.26] sukhapuññamhā, dvādasopekkhakā paraṃ,

၂၃. သုခ (သောမနဿ) ကုသိုလ်မှ သုံးဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ပြင် ဥပေက္ခာကုသိုလ်မှ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Sukhitakriyato aṭṭha, cha sambhonti upekkhakā.

သုခကိရိယာမှ ရှစ်ပါး၊ ဥပေက္ခာကိရိယာမှ ခြောက်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

24. Puthujjanāna sekkhānaṃ, kāmapuññatihetuto.

၂၄. ပုထုဇဉ်၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား တိဟိတ် ကာမကုသိုလ်မှ (အပ္ပနာဇောတို့ ဖြစ်ကုန်၏)။

Tihetukāmakriyato, vītarāgānamappanā.

တိဟိတ် ကာမကိရိယာမှ ဝီတရာဂ (ရဟန္တာ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အပ္ပနာ ဖြစ်၏။

Ayamettha manodvāre vīthicittappavattinayo.

ဤကား ဤမနောဒွါရ၌ ဝီထိစိတ်ဖြစ်ခြင်း နည်းလမ်း ဖြစ်၏။

Tadārammaṇaniyamo

တဒါရုံနိယမ (တဒါရုံစည်းကမ်း)

25. Sabbatthāpi panettha aniṭṭhe ārammaṇe akusalavipākāneva pañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇāni.

၂၅. ဤ၌ အလုံးစုံသော ဝီထိတို့၌လည်း မလိုလားအပ်သော အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) ရှိသော် ဒွေးပဉ္စဝိညာဉ်၊ သမ္ပဋိစ္ဆန်း၊ သန္တီရဏ၊ တဒါရုံတို့သည် အကုသလဝိပါတ်စိတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

26. Iṭṭhe kusalavipākāni.

၂၆. လိုလားအပ်သော အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) ရှိသော် ကုသလဝိပါတ်စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

27. Atiiṭṭhe pana somanassasahagatāneva santīraṇatadārammaṇāni, tatthāpi somanassasahagatakiriyajavanāvasāne somanassasahagatāneva tadārammaṇāni bhavanti, upekkhāsahagatakiriyajavanāvasāne ca upekkhāsahagatāneva honti.

၂၇. အလွန်လိုလားအပ်သော အာရုံ (အတိဣဋ္ဌာရုံ) ရှိသော်မူကား သန္တီရဏနှင့် တဒါရုံတို့သည် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်ရာ၌လည်း သောမနဿသဟဂုတ် ကိရိယာဇော၏ အဆုံး၌ သောမနဿသဟဂုတ် တဒါရုံတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ကိရိယာဇော၏ အဆုံး၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် တဒါရုံတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။

28. Domanassasahagatajavanāvasāne ca pana tadārammaṇāniceva bhavaṅgāni ca upekkhāsahagatāneva bhavanti, tasmā yadi somanassapaṭisandhikassa domanassasahagatajavanāvasāne tadārammaṇasambhavo natthi, tadā yaṃ kiñci paricitapubbaṃ parittārammaṇamārabbha upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjati, tamanantaritvā bhavaṅgapātova hotīti vadanti ācariyā.

၂၈. ဒေါမနဿသဟဂုတ် ဇော၏အဆုံး၌မူကား တဒါရုံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘဝင်တို့သည်လည်းကောင်း ဥပေက္ခာသဟဂုတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် သောမနဿပဋိသန္ဓေရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ဒေါမနဿသဟဂုတ်ဇော၏ အဆုံး၌ တဒါရုံဖြစ်ခွင့် မရှိပါက၊ ထိုအခါ၌ ရှေးက အဖန်ဖန် လေ့ကျင့်အပ်ဖူးသော အနည်းငယ်မျှသော အာရုံ (ပရိတ္တာရုံ) တစ်ခုခုကို အာရုံပြု၍ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ် ဖြစ်ပေါ်လာပြီးလျှင် ထိုစိတ်ကို အခြားမပြုဘဲ ဘဝင်ကျခြင်းသာ ဖြစ်၏ဟု ဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။

29. Tathā kāmāvacarajavanāvasāne kāmāvacarasattānaṃ kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu tadārammaṇaṃ icchantīti.

၂၉. ထို့အတူ ကာမာဝစရဇော၏အဆုံး၌ ကာမာဝစရသတ္တဝါတို့အား ကာမာဝစရတရားတို့သည်သာလျှင် အာရုံဖြစ်ကုန်လတ်သော် သဒါရုံကျ၏ဟု ဆိုအပ်၏။

30. Kāme javanasattālambaṇānaṃ niyame sati.

၃၀. ကာမဘုံ၌ ဇော၊ သတ္တဝါ၊ အာရုံတို့၏ စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက် ရှိလတ်သော်၊

Vibhūtetimahante ca, tadārammaṇamīritaṃ.

ဝိဘူတာရုံနှင့် အတိမဟန္တာရုံတို့၌ သဒါရုံကျခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏။

Ayamettha tadārammaṇaniyamo.

ဤကား ဤအပိုင်း၌ သဒါရုံဖြစ်ခြင်းဆိုင်ရာ နိယမ (စည်းကမ်း) ဖြစ်သည်။

Javananiyamo

ဇောနိယမ (ဇောဖြစ်ခြင်းဆိုင်ရာ စည်းကမ်း)

31. Javanesu [Pg.27] ca parittajavanavīthiyaṃ kāmāvacarajavanāni sattakkhattuṃ chakkhattumeva vā javanti.

၃၁. ဇောတို့တွင်လည်း ပရိတ်ဇောဝီထိ၌ ကာမာဝစရဇောတို့သည် ခုနစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် ခြောက်ကြိမ်သာလျှင် စောကုန်၏။

32. Mandappavattiyaṃ pana maraṇakālādīsu pañcavārameva.

၃၂. အဖြစ်နှေးသော သေခါနီးစသည်တို့၌မူကား ငါးကြိမ်သာလျှင် စောကုန်၏။

33. Bhagavato pana yamakapāṭihāriyakālādīsu lahukappavattiyaṃ cattāripañca vā paccavekkhaṇacittāni bhavantītipi vadanti.

၃၃. မြတ်စွာဘုရား၏ ယမကပြာဋိဟာပြာတော်မူစဉ်အခါ စသည်တို့ကဲ့သို့ လျင်မြန်စွာဖြစ်ခြင်း၌မူကား ပစ္စဝေက္ခဏာစိတ်တို့သည် လေးကြိမ် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ဟုလည်း ဆိုကြကုန်၏။

34. Ādikammikassa pana paṭhamakappanāyaṃ mahaggatajavanāniabhiññājavanāni ca sabbadāpi ekavārameva javanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.

၃၄. အစပြုသူ (အာဒိကမ္မိက) ၏ ပထမဦးဆုံး သမာပတ် (အပ္ပနာ) ဝင်စားစဉ်၌ မဟဂ္ဂုတ်ဇောတို့သည်လည်းကောင်း၊ အဘိညာဉ်ဇောတို့သည်လည်းကောင်း အမြဲတစေ တစ်ကြိမ်သာလျှင် စောကုန်၏၊ ထို့နောက်တွင် ဘဝင်ကျခြင်း ဖြစ်၏။

35. Cattāro pana magguppādā ekacittakkhaṇikā, tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni yathārahaṃ uppajjanti, tato paraṃ bhavaṅgapāto.

၃၅. မဂ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း လေးပါးတို့သည်ကား စိတ်တစ်ခဏမျှသာ ရှိကုန်၏၊ ထိုမှနောက်၌ ဖိုလ်စိတ်တို့သည် အားလျော်စွာ နှစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် သုံးကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ထို့နောက်တွင် ဘဝင်ကျခြင်း ဖြစ်၏။

36. Nirodhasamāpattikāle dvikkhattuṃ catutthāruppajavanaṃ javati, tato paraṃ nirodhaṃ phusati.

၃၆. နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားစဉ်အခါ၌ စတုတ္ထအရူပဇောသည် နှစ်ကြိမ် စော၏၊ ထို့နောက် နိရောဓသို့ ဆိုက်ရောက်၏။

37. Vuṭṭhānakāle ca anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā yathārahamekavāraṃ uppajjitvā niruddhe bhavaṅgapātova hoti.

၃၇. သမာပတ်မှ ထမြောက်သောအခါ၌မူကား အနာဂါမိဖိုလ် သို့မဟုတ် အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်သည် အားလျော်စွာ တစ်ကြိမ်ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ဆုံးလတ်သော် ဘဝင်ကျခြင်းသာလျှင် ဖြစ်၏။

38. Sabbatthāpi samāpattivīthiyaṃ bhavaṅgasoto viya vīthiniyamo natthīti katvā bahūnipi labbhantīti.

၃၈. ခပ်သိမ်းသော သမာပတ်ဝီထိတို့၌ ဘဝင်အစဉ်ကဲ့သို့ ဝီထိစည်းကမ်း (နိယမ) မရှိဟု နှလုံးသွင်း၍ (ဇောတို့သည်) များစွာလည်း ရရှိနိုင်ကုန်၏။

39. Sattakkhattuṃ parittāni, maggābhiññā sakiṃ matā.

၃၉. ပရိတ်ဇောတို့သည် ခုနစ်ကြိမ် စောကုန်၏၊ မဂ်ဇောနှင့် အဘိညာဉ်ဇောတို့ကိုမူ တစ်ကြိမ်သာ စောသည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Avasesāni labbhanti, javanāni bahūnipi.

ကြွင်းသော ဇောတို့သည် များစွာလည်း ရရှိနိုင်ကုန်၏။

Ayamettha javananiyamo.

ဤကား ဤအပိုင်း၌ ဇောနိယမ (ဇောစည်းကမ်း) ဖြစ်သည်။

Puggalabhedo

ပုဂ္ဂလဘေဒ (ပုဂ္ဂိုလ်အပြား)

40. Duhetukānamahetukānañca [Pg.28] panettha kiriyajavanāni ceva appanājavanāni ca labbhanti.

၄၀. ဤပုဂ္ဂိုလ်အပြား၌ ဒုဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် အဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကြိယာဇောတို့သည်လည်းကောင်း၊ အပ္ပနာဇောတို့သည်လည်းကောင်း မရရှိနိုင်ကုန်။

41. Tathā ñāṇasampayuttavipākāni ca sugatiyaṃ.

၄၁. ထို့အတူ သုဂတိဘုံ၌ (ဒုဟိတ်၊ အဟိတ်တို့အား) ဉာဏ်သမ္ပယုတ်ဝิပါက်စိတ်တို့ကိုလည်းကောင်း မရရှိနိုင်ကုန်။

42. Duggatiyaṃ pana ñāṇavippayuttāni ca mahāvipākāni na labbhanti.

၄၂. ဒုဂ္ဂတိဘုံ၌မူကား ဉာဏ်ဝိပ္ပယုတ် မဟာဝိပါက်စိတ်တို့ကိုလည်း မရရှိနိုင်ကုန်။

43. Tihetukesu ca khīṇāsavānaṃ kusalākusalajavanāni na labbhanti.

၄၃. တိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်လည်း ရဟန္တာ (ခီဏာသဝ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကုသိုလ်ဇော၊ အကုသိုလ်ဇောတို့သည် မရရှိနိုင်ကုန်။

44. Tathā sekkhaputhujjanānaṃ kiriyajavanāni.

၄၄. ထို့အတူ သက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပုထုဇဉ်တို့အား ကြိယာဇောတို့သည် မရရှိနိုင်ကုန်။

45. Diṭṭhigatasampayuttavicikicchājavanāni ca sekkhānaṃ.

၄၅. သက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ်ဇောတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဝိစိကိစ္ဆာဇောသည်လည်းကောင်း မရရှိနိုင်ကုန်။

46. Anāgāmipuggalānaṃ pana paṭighajavanāni ca na labbhanti.

၄၆. အနာဂါမိပုဂ္ဂိုလ်တို့အားမူကား ပဋိဃဇောတို့သည်လည်း မရရှိနိုင်ကုန်။

47. Lokuttarajavanāni ca yathārahaṃ ariyānameva samuppajjantīti.

၄၇. လောကုတ္တရာဇောတို့သည်လည်း အားလျော်စွာ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

48. Asekkhānaṃ catucattālīsa sekkhānamuddise.

၄၈. ရဟန္တာ (အသက္ခ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား စိတ် ၄၄ ပါး၊ သက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား (ဖြစ်ထိုက်သော စိတ်တို့ကို) ညွှန်ပြရသော် -

Chappaññāsāvasesānaṃ, catupaññāsa sambhavā.

၅၆ ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ပုထုဇဉ်တို့အား ၅၄ ပါး ဖြစ်ပေါ်နိုင်ကုန်၏။

Ayamettha puggalabhedo.

ဤကား ဤအပိုင်း၌ ပုဂ္ဂလဘေဒ ဖြစ်သည်။

Bhūmivibhāgo

ဘူမိဝိဘာဂ (ဘုံအပြား)

49. Kāmāvacarabhūmiyaṃ panetāni sabbānipi vīthicittāni yathārahamupalabbhanti.

၄၉. ကာမာဝစရဘုံ၌မူကား ဤဝီထိစိတ်အားလုံးတို့သည်ပင် အားလျော်စွာ ရရှိနိုင်ကုန်၏။

50. Rūpāvacarabhūmiyaṃ paṭighajavanatadārammaṇavajjitāni.

၅၀. ရူပါဝစရဘုံ၌ ပဋိဃဇောနှင့် သဒါရုံတို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ရရှိနိုင်ကုန်၏။

51. Arūpāvacarabhūmiyaṃ paṭhamamaggarūpāvacarahasanaheṭṭhimāruppavajjitāni ca labbhanti.

၅၁. အရူပါဝစရဘုံ၌ ပထမမဂ်၊ ရူပါဝစရစိတ်၊ ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်နှင့် အောက်အရူပစိတ်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ရရှိနိုင်ကုန်၏။

52. Sabbatthāpi [Pg.29] ca taṃtaṃpasādarahitānaṃ taṃtaṃdvārikavīthicittāni na labbhanteva.

၅၂. ခပ်သိမ်းသော ဘုံတို့၌လည်း ထိုထိုပသာဒရုပ် ကင်းသောသူတို့အား ထိုထိုဒွါရ၌ဖြစ်သော ဝီထိစိတ်တို့သည် မရရှိနိုင်ကုန်သည်သာတည်း။

53. Asaññasattānaṃ pana sabbathāpi cittappavatti natthevāti.

၅၃. အသညသတ်သတ္တဝါတို့အားမူကား အလုံးစုံသော စိတ်ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိသည်သာတည်း။

54. Asīti vīthicittāni, kāme rūpe yathārahaṃ.

၅၄. ကာမဘုံ၌ ဝီထိစိတ် ၈၀၊ ရူပဘုံ၌ အားလျော်စွာ -

Catusaṭṭhi tathārūpe, dvecattālīsa labbhare.

၆၄ ပါး၊ ထို့အတူ အရူပဘုံ၌ ၄၂ ပါး ရရှိအပ်ကုန်၏။

Ayamettha bhūmivibhāgo.

ဤကား ဤအပိုင်း၌ ဘူမိဝိဘာဂ ဖြစ်သည်။

55. Iccevaṃ chadvārikacittappavatti yathāsambhavaṃ bhavaṅgantaritā yāvatāyukamabbocchinnā pavattati.

၅၅. ဤသို့လျှင် ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်သော စိတ်ဖြစ်စဉ်သည် အားလျော်စွာ ဘဝင်စိတ်ဖြင့် ကြားညှပ်လျက် အသက်ထက်ဆုံး မပြတ်ဖြစ်ပေါ်၏။

Iti abhidhammatthasaṅgahe vīthisaṅgahavibhāgo nāma

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ ဝီထိသင်္ဂဟဝိဘာဂမည်သော

Catuttho paricchedo.

စတုတ္ထပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

5. Vīthimuttaparicchedo

၅. ဝီထိမုတ်ပိုင်း (သို့မဟုတ်) ဝီထိမုတ္တပရိစ္ဆေဒ။

1. Vīthicittavasenevaṃ, pavattiyamudīrito.

၁. ဤသို့လျှင် ဝီထိစိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပုံကို (ရှေ့ဝီထိပိုင်း၌) ဟောကြားတော်မူခဲ့ပြီ။

Pavattisaṅgaho nāma, sandhiyaṃ dāni vuccati.

ပဝတ္တိသင်္ဂဟမည်သော ထိုဖြစ်ပုံကို ဟောကြားပြီးနောက် ယခုအခါ ပဋိသန္ဓေ၌ (ဖြစ်ပုံကို) ဟောကြားပေအံ့။

2. Catasso bhūmiyo, catubbidhā paṭisandhi, cattāri kammāni, catudhā maraṇuppatti ceti vīthimuttasaṅgahe cattāri catukkāni veditabbāni.

၂. ဝီထိမုတ်သင်္ဂဟ၌ ဘုံလေးပါး၊ ပဋိသန္ဓေလေးပါး၊ ကံလေးပါး၊ မရဏုပ္ပတ္တိ (သေခြင်းဖြစ်ပေါ်ပုံ) လေးပါးဟူ၍ စတုက္က (လေးခုအစု) လေးပါးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

Bhūmicatukkaṃ

ဘုံစတုက္က။

3. Tattha apāyabhūmi kāmasugatibhūmi rūpāvacarabhūmi arūpāvacarabhūmi ceti catasso bhūmiyo nāma.

၃. ထိုစတုက္ကတို့တွင် အပါယ်ဘုံ၊ ကာမသုဂတိဘုံ၊ ရူပါဝစရဘုံ၊ အရူပါဝစရဘုံဟူ၍ ဘုံလေးပါး ရှိကုန်၏။

4. Tāsu nirayo tiracchānayoni pettivisayo asurakāyo ceti apāyabhūmi catubbidhā hoti.

၄. ထိုဘုံတို့တွင် ငရဲ၊ တိရစ္ဆာန်၊ ပြိတ္တာ၊ အသူရကာယ်ဟူ၍ အပါယ်ဘုံသည် လေးပါးအပြားရှိ၏။

5. Manussā [Pg.30] cātumahārājikā tāvatiṃsā yāmā tusitā nimmānarati paranimmitavasavattī ceti kāmasugatibhūmi sattavidhā hoti.

၅. လူ့ဘုံ၊ စာတုမဟာရာဇ်ဘုံ၊ တာဝတိံသာဘုံ၊ ယာမာဘုံ၊ တုသိတာဘုံ၊ နိမ္မာနရတိဘုံ၊ ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီဘုံဟူ၍ ကာမသုဂတိဘုံသည် ခုနစ်ပါးအပြားရှိ၏။

6. Sā panāyamekādasavidhāpi kāmāvacarabhūmicceva saṅkhaṃ gacchati.

၆. ထိုကာမသုဂတိဘုံသည် တဆယ့်တစ်ပါး အပြားရှိသော်လည်း 'ကာမဝစရဘုံ' ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

7. Brahmapārisajjā brahmapurohitā mahābrahmā ceti paṭhamajjhānabhūmi.

၇. ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဘုံ၊ ဗြဟ္မပုရောဟိတာဘုံ၊ မဟာဗြဟ္မာဘုံဟူသည် ပထမဈာန်ဘုံ ဖြစ်၏။

8. Parittābhā appamāṇābhā ābhassarā ceti dutiyajjhānabhūmi.

၈. ပရိတ္တာဘာဘုံ၊ အပ္ပမာဏာဘာဘုံ၊ အာဘဿရာဘုံဟူသည် ဒုတိယဈာန်ဘုံ ဖြစ်၏။

9. Parittasubhā appamāṇasubhā subhakiṇhā ceti tatiyajjhānabhūmi.

၉. ပရိတ္တသုဘာဘုံ၊ အပ္ပမာဏသုဘာဘုံ၊ သုဘကိဏှာဘုံဟူသည် တတိယဈာန်ဘုံ ဖြစ်၏။

10. Vehapphalā asaññasattā suddhāvāsā ceti catutthajjhānabhūmīti rūpāvacarabhūmi soḷasavidhā hoti.

၁၀. ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ၊ အသညသတ်ဘုံ၊ သုဒ္ဓါဝါသဘုံဟူသည် စတုတ္ထဈာန်ဘုံ ဖြစ်၏၊ ဤသို့လျှင် ရူပါဝစရဘုံသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။

11. Avihā atappā sudassā sudassī akaniṭṭhā ceti suddhāvāsabhūmi pañcavidhā hoti.

၁၁. အဝိဟာဘုံ၊ အတပ္ပါဘုံ၊ သုဒဿာဘုံ၊ သုဒဿီဘုံ၊ အကနိဋ္ဌာဘုံဟူ၍ သုဒ္ဓါဝါသဘုံသည် ငါးပါးအပြားရှိ၏။

12. Ākāsānañcāyatanabhūmi viññāṇañcāyatanabhūmi ākiñcaññāyatanabhūmi nevasaññānāsaññāyatanabhūmi ceti arūpabhūmi catubbidhā hoti.

၁၂. အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံ၊ ဝိညာဏဉ္စာယတနဘုံ၊ အာကိဉ္စညာယတနဘုံ၊ နေဝသညာနာသညာယတနဘုံဟူ၍ အရူပဘုံသည် လေးပါးအပြားရှိ၏။

13. Puthujjanā na labbhanti, suddhāvāsesu sabbathā.

၁၃. သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ ပုထုဇဉ်တို့ကို အဘယ်နည်းဖြင့်မျှ မရအပ်ကုန်။

Sotāpannā ca sakadāgāmino cāpi puggalā.

သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၊ သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း (မရအပ်ကုန်)။

14. Ariyā nopalabbhanti, asaññāpāyabhūmisu.

၁၄. အသညသတ်ဘုံနှင့် အပါယ်ဘုံတို့၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို မရအပ်ကုန်။

Sesaṭṭhānesu labbhanti, ariyānariyāpi ca.

ကြွင်းသောဘုံတို့၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ် (အနရိယ) ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း ရအပ်ကုန်၏။

Idamettha bhūmicatukkaṃ.

ဤသည်မှာ ဤဝီထိမုတ်သင်္ဂဟ၌ ဘုံစတုက္က ဖြစ်၏။

Paṭisandhicatukkaṃ

ပဋိသန္ဓေစတုက္က။

15. Apāyapaṭisandhi [Pg.31] kāmasugatipaṭisandhi rūpāvacarapaṭisandhi arūpāvacarapaṭisandhi ceti catubbidhā paṭisandhi nāma.

၁၅. အပါယ်ပဋိသန္ဓေ၊ ကာမသုဂတိပဋိသန္ဓေ၊ ရူပါဝစရပဋိသန္ဓေ၊ အရူပါဝစရပဋိသန္ဓေဟူ၍ ပဋိသန္ဓေသည် လေးပါးအပြားရှိ၏။

16. Tattha akusalavipākopekkhāsahagatasantīraṇaṃ apāyabhūmiyaṃ okkantikkhaṇe paṭisandhi hutvā tato paraṃ bhavaṅgaṃ pariyosāne cavanaṃ hutvā vocchijjati, ayamekāpāyapaṭisandhi nāma.

၁၆. ထိုပဋိသန္ဓေတို့တွင် အကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီးရဏစိတ်သည် အပါယ်ဘုံ၌ သက်ဝင်သောခဏဝယ် ပဋိသန္ဓေစိတ်ဖြစ်၍၊ ထိုမှနောက်၌ ဘဝင်စိတ်၊ အဆုံး၌ စုတိစိတ်ဖြစ်၍ ပြတ်စဲ၏၊ ဤသည်ကား တစ်ပါးသော အပါယ်ပဋိသန္ဓေ မည်၏။

17. Kusalavipākopekkhāsahagatasantīraṇaṃ pana kāmasugatiyaṃ manussānañceva jaccandhādīnaṃ bhummassitānañca vinipātikāsurānaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattati.

၁၇. ကုသလဝိပါက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီးရဏစိတ်သည်ကား ကာမသုဂတိ၌ မွေးရာပါ မျက်စိကန်းသူစသော လူတို့အားလည်းကောင်း၊ မြေမှီနတ် (ဘုမ္မစိုး) တို့အားလည်းကောင်း၊ ဝိနိပါတိက အသူရကာယ်တို့အားလည်းကောင်း ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။

18. Mahāvipākāni pana aṭṭha sabbatthāpi kāmasugatiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanti.

၁၈. မဟာဝိပါက်စိတ် ရှစ်ပါးတို့သည်ကား ကာမသုဂတိဘုံ အလုံးစုံတို့၌ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်၏။

19. Imā nava kāmasugatipaṭisandhiyo nāma.

၁၉. ဤစိတ်ကိုးပါးတို့သည် ကာမသုဂတိပဋိသန္ဓေ မည်ကုန်၏။

20. Sā panāyaṃ dasavidhāpi kāmāvacarapaṭisandhicceva saṅkhaṃ gacchati.

၂၀. ထိုပဋိသန္ဓေသည် ဆယ်ပါးအပြားရှိသော်လည်း 'ကာမဝစရပဋိသန္ဓေ' ဟူ၍သာ ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

21. Tesu catunnaṃ apāyānaṃ manussānaṃ vinipātikāsurānañca āyuppamāṇagaṇanāya niyamo natthi.

၂၁. ထိုသတ္တဝါတို့တွင် ငရဲစသော အပါယ်လေးဘုံသားတို့အားလည်းကောင်း၊ လူတို့အားလည်းကောင်း၊ ဝိနိပါတိက အသူရကာယ်တို့အားလည်းကောင်း အသက်အတိုင်းအရှည်ကို ရေတွက်ခြင်း၌ အပိုင်းအခြား မရှိပေ။

22. Cātumahārājikānaṃ pana devānaṃ dibbāni pañcavassasatāni āyuppamāṇaṃ, manussagaṇanāya navutivassasatasahassappamāṇaṃ hoti, tato catugguṇaṃ tāvatiṃsānaṃ, tato catugguṇaṃ yāmānaṃ, tato catugguṇaṃ tusitānaṃ, tato catugguṇaṃ nimmānaratīnaṃ, tato catugguṇaṃ paranimmitavasavattīnaṃ.

၂၂. စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်ကား နတ်တို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် အနှစ်ငါးရာ ရှိ၏၊ လူတို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် အနှစ်ကိုးသန်း (ကိုးဆယ်သော သိန်း) ရှိ၏။ ထိုထက် လေးဆသော အသက်အတိုင်းအရှည်သည် တာဝတိံသာနတ်တို့အား ဖြစ်၏။ ထိုထက် လေးဆသည် ယာမာနတ်တို့အား ဖြစ်၏။ ထိုထက် လေးဆသည် တုသိတာနတ်တို့အား ဖြစ်၏။ ထိုထက် လေးဆသည် နိမ္မာနရတိနတ်တို့အား ဖြစ်၏။ ထိုထက် လေးဆသည် ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်တို့အား ဖြစ်၏။

23. Navasatañcekavīsa-vassānaṃ koṭiyo tathā.

၂၃. (ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်တို့၏ သက်တမ်းကား) အနှစ်ကိုးရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်ကုဋေလည်းကောင်း၊

Vassasatasahassāni, saṭṭhi ca vasavattisu.

ခြောက်သိန်းသော အနှစ်တို့လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

24. Paṭhamajjhānavipākaṃ [Pg.32] paṭhamajjhānabhūmiyaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattati.

၂၄. ပထမဈာန်ဝိပါက်စိတ်သည် ပထမဈာန်ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။

25. Tathā dutiyajjhānavipākaṃ tatiyajjhānavipākañca dutiyajjhānabhūmiyaṃ.

၂၅. ထို့အတူ ဒုတိယဈာန်ဝိပါက်စိတ်နှင့် တတိယဈာန်ဝိပါက်စိတ်သည် ဒုတိယဈာန်ဘုံ၌ (ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏)။

26. Catutthajjhānavipākaṃ tatiyajjhānabhūmiyaṃ.

၂၆. စတုတ္ထဈာန်ဝိပါက်စိတ်သည် တတိယဈာန်ဘုံ၌ (ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏)။

27. Pañcamajjhānavipākaṃ catutthajjhānabhūmiyaṃ.

၂၇. ပဉ္စမဈာန်ဝိပါက်စိတ်သည် စတုတ္ထဈာန်ဘုံ၌ (ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏)။

28. Asaññasattānaṃ pana rūpameva paṭisandhi hoti. Tathā tato paraṃ pavattiyaṃ cavanakāle ca rūpameva pavattitvā nirujjhati, imā cha rūpāvacarapaṭisandhiyo nāma.

၂၈. အသညသတ်ဗြဟ္မာတို့အားကား ရုပ်သာလျှင် ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ထိုမှနောက်၌ ပဝတ္တိအခါ၌လည်းကောင်း၊ စုတိအခါ၌လည်းကောင်း ရုပ်သာလျှင် ဖြစ်၍ ချုပ်ပျောက်၏။ ဤခြောက်ပါးတို့သည် ရူပါဝစရပဋိသန္ဓေ မည်ကုန်၏။

29. Tesu brahmapārisajjānaṃ devānaṃ kappassa tatiyo bhāgo āyuppamāṇaṃ.

၂၉. ထိုဗြဟ္မာတို့တွင် ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဗြဟ္မာတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်ကား ကမ္ဘာ၏ သုံးပုံတစ်ပုံ ရှိ၏။

30. Brahmapurohitānaṃ upaḍḍhakappo.

၃၀. ဗြဟ္မပုရောဟိတာဗြဟ္မာတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်ကား ကမ္ဘာဝက် (ကမ္ဘာ၏ နှစ်ပုံတစ်ပုံ) ရှိ၏။

31. Mahābrahmānaṃ eko kappo.

၃၁. မဟာဗြဟ္မာတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်ကား တစ်ကမ္ဘာ ရှိ၏။

32. Parittābhānaṃ dve kappāni.

၃၂. ပရိတ္တာဘာဗြဟ္မာတို့၏ အသက်အတိုင်းအရှည်ကား နှစ်ကမ္ဘာ ရှိ၏။

33. Appamāṇābhānaṃ cattārikappāni.

၃၃. အပ္ပမာဏာဘဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် လေးကမ္ဘာ ဖြစ်သည်။

34. Ābhassarānaṃ aṭṭha kappāni.

၃၄. အာဘဿရဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ရှစ်ကမ္ဘာ ဖြစ်သည်။

35. Parittasubhānaṃ soḷasa kappāni.

၃၅. ပရိတ္တသုဘဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ကမ္ဘာ ဖြစ်သည်။

36. Appamāṇasubhānaṃ dvattiṃsa kappāni.

၃၆. အပ္ပမာဏသုဘဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် သုံးဆယ့်နှစ်ကမ္ဘာ ဖြစ်သည်။

37. Subhakiṇhānaṃ catusaṭṭhi kappāni.

၃၇. သုဘကိဏှာဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ခြောက်ဆယ့်လေးကမ္ဘာ ဖြစ်သည်။

38. Vehapphalānaṃ asaññasattānañca pañcakappasatāni.

၃၈. ဝေဟပ္ဖိုလ်ဗြဟ္မာနှင့် အသညသတ်ဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာငါးရာ ဖြစ်သည်။

39. Avihānaṃ kappasahassāni.

၃၉. အဝိဟာဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာတစ်ထောင် ဖြစ်သည်။

40. Atappānaṃ dve kappasahassāni.

၄၀. အတပ္ပါဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာနှစ်ထောင် ဖြစ်သည်။

41. Sudassānaṃ cattāri kappasahassāni.

၄၁. သုဒဿာဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာလေးထောင် ဖြစ်သည်။

42. Sudassīnaṃ aṭṭha kappasahassāni.

၄၂. သုဒဿီဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာရှစ်ထောင် ဖြစ်သည်။

43. Akaniṭṭhānaṃ [Pg.33] soḷasa kappasahassāni.

၄၃. အကနိဋ္ဌဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာတစ်သောင်းခြောက်ထောင် ဖြစ်သည်။

44. Paṭhamāruppādivipākāni paṭhamāruppādibhūmīsu yathākkamaṃ paṭisandhibhavaṅgacutivasena pavattanti. Imā catasso arūpapaṭisandhiyo nāma.

၄၄. ပဌမအရူပဝိပါတ် စသည်တို့သည် ပဌမအရူပဘုံ စသည်တို့၌ အစဉ်အတိုင်း ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဤသည်တို့ကား အရူပပဋိသန္ဓေ လေးပါးတို့ မည်ကုန်၏။

45. Tesu pana ākāsānañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ vīsatikappasahassāni āyuppamāṇaṃ.

၄၅. ထိုဗြဟ္မာတို့တွင် အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံသို့ ရောက်ကြကုန်သော ဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာနှစ်သောင်း ဖြစ်သည်။

46. Viññāṇañcāyatanūpagānaṃ devānaṃ cattālīsakappasahassāni.

၄၆. ဝိညာဏဉ္စာယတနဘုံသို့ ရောက်ကြကုန်သော ဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာလေးသောင်း ဖြစ်သည်။

47. Ākiñcaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ saṭṭhikappasahassāni.

၄၇. အာကိဉ္စညာယတနဘုံသို့ ရောက်ကြကုန်သော ဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာခြောက်သောင်း ဖြစ်သည်။

48. Nevasaññānāsaññāyatanūpagānaṃ devānaṃ caturāsītikappasahassāni.

၄၈. နေဝသညာနာသညာယတနဘုံသို့ ရောက်ကြကုန်သော ဗြဟ္မာတို့၏ သက်တမ်းသည် ကမ္ဘာရှစ်သောင်းလေးထောင် ဖြစ်သည်။

49. Paṭisandhi bhavaṅgañca, tathā cavanamānasaṃ.

၄၉. ပဋိသန္ဓေစိတ်၊ ဘဝင်စိတ်နှင့် ထို့အတူ စုတိစိတ်တို့သည် -

Ekameva tathevekavisayañcekajātiyaṃ.

ဘဝတစ်ခုတည်း၌ အမျိုးအစားလည်း တစ်ခုတည်း၊ အာရုံလည်း တစ်ခုတည်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။

Idamettha paṭisandhicatukkaṃ.

ဤအပိုင်း၌ ဤသည်ကား ပဋိသန္ဓေစတုက္က (ပဋိသန္ဓေလေးပါးအပိုင်း) ဖြစ်သည်။

Kammacatukkaṃ

ကမ္မစတုက္က (ကံလေးပါးအပိုင်း)

50. Janakaṃ upatthambhakaṃ upapīḷakaṃ upaghātakañceti kiccavasena.

၅၀. ကိစ္စ (အမှုကိစ္စ) အစွမ်းဖြင့် ဇနကကံ၊ ဥပတ္ထမ္ဘကကံ၊ ဥပပီဠကကံ၊ ဥပဃာတကကံ ဟူ၍ လည်းကောင်း၊

51. Garukaṃ āsannaṃ āciṇṇaṃ kaṭattākammañceti pākadānapariyāyena.

၅၁. အကျိုးပေးရာ အစီအစဉ်အစွမ်းဖြင့် ဂရုကကံ၊ အာသန္နကံ၊ အာစိဏ္ဏကံ၊ ကဋတ္တာကံ ဟူ၍ လည်းကောင်း၊

52. Diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyaṃ aparāpariyavedanīyaṃ ahosikammañceti pākakālavasena cattāri kammāni nāma.

၅၂. အကျိုးပေးရာ ကာလအစွမ်းဖြင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ၊ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ၊ အပရာပရိယဝေဒနီယကံ၊ အဟောသိကံ ဟူ၍ လည်းကောင်း ကံတို့သည် လေးမျိုးစီ ရှိကုန်၏။

53. Tathā akusalaṃ kāmāvacarakusalaṃ rūpāvacarakusalaṃ arūpāvacarakusalañceti pākaṭhānavasena.

၅၃. ထို့အတူ အကျိုးပေးရာ ဌာနအစွမ်းဖြင့် အကုသိုလ်ကံ၊ ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံ၊ ရူပါဝစရကုသိုလ်ကံ၊ အရူပါဝစရကုသိုလ်ကံ ဟူ၍ လည်းကောင်း (လေးပါး ရှိကုန်၏)။

54. Tattha [Pg.34] akusalaṃ kāyakammaṃ vacīkammaṃ manokammañceti kammadvāravasena tividhaṃ hoti.

၅၄. ထိုကံတို့တွင် အကုသိုလ်ကံသည် ကံ၏တံခါး (ကမ္မဒွါရ) အစွမ်းဖြင့် ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံ ဟူ၍ သုံးပါး ရှိ၏။

55. Kathaṃ? Pāṇātipāto adinnādānaṃ kāmesumicchācāro ceti kāyaviññattisaṅkhāte kāyadvāre bāhullavuttito kāyakammaṃ nāma.

၅၅. အဘယ်သို့နည်း? ပါဏာတိပါတ (သူ့အသက်သတ်ခြင်း)၊ အဒိန္နာဒါန (သူ့ဥစ္စာခိုးခြင်း)၊ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ (ကာမဂုဏ်တို့၌ မှားယွင်းစွာ ကျင့်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ဤသုံးပါးတို့သည် ကာယဝိညတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကာယဒွါရ၌ အဖြစ်များသောကြောင့် ကာယကံ မည်၏။

56. Musāvādo pisuṇavācā pharusavācā samphappalāpo ceti vacīviññattisaṅkhāte vacīdvāre bāhullavuttito vacīkammaṃ nāma.

၅၆. မုသာဝါဒ (လိမ်လည်ပြောဆိုခြင်း)၊ ပိသုဏဝါစာ (ကုန်းတိုက်စကားပြောခြင်း)၊ ဖရုသဝါစာ (ကြမ်းတမ်းသောစကားပြောခြင်း)၊ သမ္ဖပ္ပလာပ (ပြာသီလော်လည် အကျိုးမဲ့စကားပြောခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ဤလေးပါးတို့သည် ဝစီဝိညတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဝစီဒွါရ၌ အဖြစ်များသောကြောင့် ဝစီကံ မည်၏။

57. Abhijjhā byāpādo micchādiṭṭhi ceti aññatrāpi viññattiyā manasmiṃyeva bāhullavuttito manokammaṃ nāma.

၅၇. အဘိဇ္ဈာ (သူ့ဥစ္စာကို ကိုယ့်ဥစ္စာဖြစ်လိုခြင်း)၊ ဗျာပါဒ (ဖျက်ဆီးလိုခြင်း)၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ (မှားယွင်းစွာ သိမြင်ခြင်း) ဟု ဆိုအပ်သော ဤသုံးပါးတို့သည် ကိုယ်အမူအရာ နှုတ်အမူအရာ (ဝိညတ်) မရှိဘဲ စိတ် (မနောဒွါရ) ၌သာလျှင် အဖြစ်များသောကြောင့် မနောကံ မည်၏။

58. Tesu pāṇātipāto pharusavācā byāpādo ca dosamūlena jāyanti.

၅၈. ထိုတရားတို့တွင် ပါဏာတိပါတ၊ ဖရုသဝါစာနှင့် ဗျာပါဒတို့သည် ဒေါသမူစိတ်ကြောင့် ဖြစ်ကြကုန်၏။

59. Kāmesumicchācāro abhijjhā micchādiṭṭhi ca lobhamūlena.

၅၉. ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ၊ အဘိဇ္ဈာနှင့် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့သည် လောဘမူစိတ်ကြောင့် ဖြစ်ကြကုန်၏။

60. Sesāni cattāripi dvīhi mūlehi sambhavanti.

၆၀. ကြွင်းကျန်သော တရားလေးပါးတို့သည်လည်း မူလနှစ်ပါး (လောဘမူ၊ ဒေါသမူ) တို့ကြောင့် ဖြစ်ကြကုန်၏။

61. Cittuppādavasena panetaṃ akusalaṃ sabbathāpi dvādasavidhaṃ hoti.

၆၁. စိတ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ (စိတ္တုပ္ပါဒ်) အစွမ်းဖြင့်မူကား ဤအကုသိုလ်သည် အလုံးစုံသော အားဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်၏။

62. Kāmāvacarakusalampi kāyadvāre pavattaṃ kāyakammaṃ, vacīdvāre pavattaṃ vacīkammaṃ, manodvāre pavattaṃ manokammañceti kammadvāravasena tividhaṃ hoti.

၆၂. ကာမာဝစရကုသိုလ်သည်လည်း ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်သော ကာယကံ၊ ဝစီဒွါရ၌ ဖြစ်သော ဝစီကံ၊ မနောဒွါရ၌ ဖြစ်သော မနောကံ ဟူ၍ ကမ္မဒွါရအစွမ်းဖြင့် သုံးပါး ဖြစ်၏။

63. Tathā dānasīlabhāvanāvasena.

၆၃. ထို့အတူ ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း (သုံးပါး ဖြစ်၏)။

64. Cittuppādavasena panetaṃ aṭṭhavidhaṃ hoti.

၆၄. စိတ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ အစွမ်းဖြင့်မူကား ဤကာမာဝစရကုသိုလ်သည် ရှစ်ပါး ဖြစ်၏။

65. Dānasīlabhāvanāpacāyanaveyyāvaccapattidānapattānumodanadhammassavanadhammadesanā diṭṭhijukammavasena dasavidhaṃ hoti.

၆၅. ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ၊ အပစာယန၊ ဝေယျာဝစ္စ၊ ပတ္တိဒါန၊ ပတ္တာနုမောဒနာ၊ ဓမ္မဿဝန၊ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မ အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါး (បុညကိရိယာဝတ္ထု ဆယ်ပါး) ဖြစ်၏။

66. Taṃ [Pg.35] panetaṃ vīsatividhampi kāmāvacarakammamicceva saṅkhaṃ gacchati.

၆၆. နှစ်ဆယ်သောအပြားရှိသော ထိုကုသိုလ်ကံအားလုံးသည် ကာမာဝစရကံဟူ၍သာ ခေါ်ဆိုခြင်းသို့ ရောက်၏။

67. Rūpāvacarakusalaṃ pana manokammameva, tañca bhāvanāmayaṃ appanāppattaṃ, jhānaṅgabhedena pañcavidhaṃ hoti.

၆၇. ရူပါဝစရကုသိုလ်သည်ကား မနောကံ သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ထိုရူပါဝစရကုသိုလ်သည်လည်း ဘာဝနာကြောင့်ဖြစ်၍ အပ္ပနာသို့ ရောက်သော ကုသိုလ်ဖြစ်ပြီး ဈာန်အင်္ဂါကွဲပြားမှု အစွမ်းဖြင့် ငါးပါး ဖြစ်၏။

68. Tathā arūpāvacarakusalañca manokammaṃ, tampi bhāvanāmayaṃ appanāppattaṃ. Ārammaṇabhedena catubbidhaṃ hoti.

၆၈. ထို့အတူ အရူပါဝစရကုသိုလ်သည်လည်း မနောကံ သက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ထိုအရူပါဝစရကုသိုလ်သည်လည်း ဘာဝနာကြောင့်ဖြစ်၍ အပ္ပနာသို့ ရောက်သော ကုသိုလ်ဖြစ်ပြီး အာရုံကွဲပြားမှု အစွမ်းဖြင့် လေးပါး ဖြစ်၏။

69. Etthākusalakammamuddhaccarahitaṃ apāyabhūmiyaṃ paṭisandhiṃ janeti, pavattiyaṃ pana sabbampi dvādasavidhaṃ sattākusalapākāni sabbatthāpi kāmaloke rūpaloke ca yathārahaṃ vipaccati.

၆၉. ဤအရာ၌ ဥဒ္ဓစ္စမပါသော အကုသိုလ်ကံသည် အပါယ်ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေ၏။ ပဝတ္တိအခါ၌မူကား တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးလုံးသော အကုသိုလ်ကံသည် အကုသလဝိပါတ်စိတ် ခုနစ်ပါးတို့ကို ကာမလောကနှင့် ရူပလောက နှစ်ပါးလုံး၌ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အကျိုးပေး၏။

70. Kāmāvacarakusalampi kāmasugatiyameva paṭisandhiṃ janeti, tathā pavattiyañca mahāvipākāni, ahetukavipākāni pana aṭṭhapi sabbatthāpi kāmaloke rūpaloke ca yathārahaṃ vipaccati.

၇၀. ကာမာဝစရကုသိုလ်သည်လည်း ကာမသုဂတိဘုံ၌သာလျှင် ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့အတူ ပဝတ္တိအခါ၌လည်း မဟာဝိပါက်စိတ်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ အဟိတ်ဝိပါက် ရှစ်ပါးတို့သည်ကား ကာမလောက၌လည်းကောင်း၊ ရူပလောက၌လည်းကောင်း ခပ်သိမ်းသောအရပ်၌ သင့်လျော်သလို အကျိုးပေးကုန်၏။

71. Tatthāpi tihetukamukkaṭṭhaṃ kusalaṃ tihetukaṃ paṭisandhiṃ datvā pavatte soḷasa vipākāni vipaccati.

၇၁. ထိုကာမာဝစရကုသိုလ်၌လည်း တိဟိတ်ဥက္ကဋ္ဌကုသိုလ်သည် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို ပေး၍၊ ပဝတ္တိအခါ၌ ဝိပါက်စိတ် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့သည် အကျိုးပေးကုန်၏။

72. Tihetukamomakaṃ dvihetukamukkaṭṭhañca kusalaṃ dvihetukaṃ paṭisandhiṃ datvā pavatte tihetukarahitāni dvādasa vipākāni vipaccati.

၇၂. တိဟိတ်ဩမကကုသိုလ်နှင့် ဒွိဟိတ်ဥက္ကဋ္ဌကုသိုလ်သည် ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို ပေး၍၊ ပဝတ္တိအခါ၌ တိဟိတ်ဝိပါက် ကျင်အပ်သော ဝိပါက်စိတ် တစ်ဆယ်နှစ်ပါးတို့သည် အကျိုးပေးကုန်၏။

73. Dvihetukamomakaṃ pana kusalaṃ ahetukameva paṭisandhiṃ deti, pavatte ca ahetukavipākāneva vipaccati.

၇၃. ဒွိဟိတ်ဩမကကုသိုလ်သည်ကား အဟိတ်ပဋိသန္ဓေကိုသာလျှင် ပေး၏။ ပဝတ္တိအခါ၌လည်း အဟိတ်ဝိပါက်စိတ်တို့သာလျှင် အကျိုးပေးကုန်၏။

74. Asaṅkhāraṃ sasaṅkhāra-vipākāni na paccati.

၇၄. အသင်္ခါရိကကုသိုလ်သည် သသင်္ခါရိကဝိပါက်စိတ်တို့ကို အကျိုးမပေး။

Sasaṅkhāramasaṅkhāra-vipākānīti kecana.

သသင်္ခါရိကကုသိုလ်သည် အသင်္ခါရိကဝိပါက်စိတ်တို့ကို အကျိုးမပေးဟု အချို့ဆရာတို့ ဆိုကုန်၏။

Tesaṃ dvādasa pākāni, dasāṭṭha ca yathākkamaṃ;

Yathāvuttānusārena yathāsambhavamuddise.

ထိုဆရာတို့၏အလိုအားဖြင့် အကျိုးဝိပါက်စိတ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း တစ်ဆယ်နှစ်ပါး၊ တစ်ဆယ်ပါးနှင့် ရှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အထက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သင့်လျော်သလို ညွှန်ပြအပ်၏။

75. Rūpāvacarakusalaṃ [Pg.36] pana paṭhamajjhānaṃ parittaṃ bhāvetvā brahmapārisajjesu uppajjati.

၇၅. ရူပါဝစရကုသိုလ်၌မူကား ပထမဈာန်ကို အနည်းငယ်မျှ (ပရိတ္တ) ပွားများ၍ ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

76. Tadeva majjhimaṃ bhāvetvā brahmapurohitesu.

၇၆. ထိုပထမဈာန်ကိုပင် အလတ်စား (မဇ္ဈိမ) ပွားများ၍ ဗြဟ္မပုရောဟိတာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

77. Paṇītaṃ bhāvetvā mahābrahmesu.

၇၇. အမြတ်စား (ပဏီတ) ပွားများ၍ မဟာဗြဟ္မာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

78. Tathā dutiyajjhānaṃ tatiyajjhānañca parittaṃ bhāvetvā parittābhesu.

၇၈. ထို့အတူ ဒုတိယဈာန်နှင့် တတိယဈာန်ကို အနည်းငယ်မျှ (ပရိတ္တ) ပွားများ၍ ပရိတ္တာဘာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

79. Majjhimaṃ bhāvetvā appamāṇābhesu.

၇၉. အလတ်စား (မဇ္ဈိမ) ပွားများ၍ အပ္ပမာဏာဘာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

80. Paṇītaṃ bhāvetvā ābhassaresu.

၈၀. အမြတ်စား (ပဏီတ) ပွားများ၍ အာဘဿရာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

81. Catutthajjhānaṃ parittaṃ bhāvetvā parittasubhesu.

၈၁. စတုတ္ထဈာန်ကို အနည်းငယ်မျှ (ပရိတ္တ) ပွားများ၍ ပရိတ္တသုဘာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

82. Majjhimaṃ bhāvetvā appamāṇasubhesu.

၈၂. အလတ်စား (မဇ္ဈိမ) ပွားများ၍ အပ္ပမာဏသုဘာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

83. Paṇītaṃ bhāvetvā subhakiṇhesu.

၈၃. အမြတ်စား (ပဏီတ) ပွားများ၍ သုဘကိဏှာဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

84. Pañcamajjhānaṃ bhāvetvā vehapphalesu.

၈၄. ပဉ္စမဈာန်ကို ပွားများ၍ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

85. Tadeva saññāvirāgaṃ bhāvetvā asaññasattesu.

၈၅. ထိုပဉ္စမဈာန်ကိုပင် သညာ၌ ကင်းပျက်ခြင်း (သညာဝိရာဂ) ကို ပွားများ၍ အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ရ၏။

86. Anāgāmino pana suddhāvāsesu uppajjanti.

၈၆. အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။

87. Arūpāvacarakusalañca yathākkamaṃ bhāvetvā āruppesu uppajjantīti.

၈၇. အရူပါဝစရကုသိုလ်ကိုလည်း အစဉ်အတိုင်း ပွားများ၍ အရူပဘုံတို့၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။

88. Itthaṃ mahaggataṃ puññaṃ, yathābhūmivavatthitaṃ.

၈၈. ဤသို့ ဘုံအလိုက် သတ်မှတ်အပ်သော မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်သည်၊

Janeti sadisaṃ pākaṃ, paṭisandhipavattiyaṃ.

ပဋိသန္ဓေအခါ၌လည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌လည်းကောင်း မိမိနှင့်တူသော အကျိုးဝိပါက်ကို ဖြစ်စေ၏။

Idamettha kammacatukkaṃ.

ဤသည်ကား ဤအရာ၌ ကမ္မစတုက္က (ကံလေးပါး) ဖြစ်၏။

Cutipaṭisandhikkamo

စုတိပဋိသန္ဓေအစဉ်။

89. Āyukkhayena kammakkhayena ubhayakkhayena upacchedakakammunā ceti catudhā maraṇuppatti nāma.

၈၉. သေခြင်းအကြောင်းရင်းဖြစ်ပေါ်ပုံသည် အာယုက္ခယ (သက်တမ်းကုန်ခြင်း)၊ ကမ္မက္ခယ (ကံကုန်ခြင်း)၊ ဥဘယက္ခယ (နှစ်ပါးလုံးကုန်ခြင်း)၊ ဥပစ္ဆေဒကကမ္မ (ဥပစ္ဆေဒကကံ ဖြတ်တောက်ခြင်း) ဟု လေးပါးသောအားဖြင့် ဖြစ်၏။

90. Tathā [Pg.37] ca marantānaṃ pana maraṇakāle yathārahaṃ abhimukhībhūtaṃ bhavantare paṭisandhijanakaṃ kammaṃ vā, taṃkammakaraṇakāle rūpādikamupaladdhapubbamupakaraṇabhūtañca kammanimittaṃ vā, anantaramuppajjamānabhave upalabhitabbamupabhogabhūtañca gatinimittaṃ vā kammabalena channaṃ dvārānaṃ aññatarasmiṃ paccupaṭṭhāti, tato paraṃ tameva tathopaṭṭhitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha vipaccamānakakammānurūpaṃ parisuddhaṃ upakkiliṭṭhaṃ vā upalabhitabbabhavānurūpaṃ tatthoṇataṃva cittasantānaṃ abhiṇhaṃ pavattati bāhullena, tameva vā pana janakabhūtaṃ kammaṃ abhinavakaraṇavasena dvārappattaṃ hoti.

၉၀. ထိုသို့ သေလုဆဲဖြစ်သောသူတို့အား သေခါနီးကာလ၌ ဘဝတစ်ပါး၌ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည်လည်းကောင်း၊ ထိုကံကို ပြုစဉ်အခါက တွေ့ကြုံခဲ့ဖူးသော ရူပါရုံစသည်လည်းကောင်း၊ အသုံးအဆောင် ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော ကမ္မနိမိတ်သည်လည်းကောင်း၊ လွန်ပြီးနောက် ဖြစ်လတ္တံ့သော ဘဝ၌ ရအပ် ခံစားအပ်သော ဂတိနိမိတ်သည်လည်းကောင်း ကံ၏အစွမ်းကြောင့် ဒွါရခြောက်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါး၌ ရှေးရှုထင်လာ၏။ ထိုမှနောက်၌ ထိုသို့ထင်လာသော အာရုံကို အာရုံပြု၍ အကျိုးပေးလတ္တံ့သော ကံနှင့်လျော်စွာ လည်းကောင်း၊ ရရှိလတ္တံ့သော ဘဝနှင့်လျော်စွာ လည်းကောင်း သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော သို့မဟုတ် ညစ်နွမ်းသော စိတ်အစဉ်သည် ထိုဘဝသို့ ကိုင်းညွတ်သကဲ့သို့ များသောအားဖြင့် အဖန်တလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင်လည်း ထိုပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည်ပင် အသစ်ပြုလုပ်သကဲ့သို့ ဒွါရသို့ ရောက်လာ၏။

91. Paccāsannamaraṇassa tassa vīthicittāvasāne bhavaṅgakkhaye vā cavanavasena paccuppannabhavapariyosānabhūtaṃ cuticittaṃ uppajjitvā nirujjhati, tasmiṃ niruddhāvasāne tassānantarameva tathāgahitaṃ ārammaṇaṃ ārabbha savatthukaṃ avatthukameva vā yathārahaṃ avijjānusayaparikkhittena taṇhānusayamūlakena saṅkhārena janiyamānaṃ sampayuttehi pariggayhamānaṃ sahajātānamadhiṭṭhānabhāvena pubbaṅgamabhūtaṃ bhavantarapaṭisandhānavasena paṭisandhisaṅkhātaṃ mānasaṃ uppajjamānameva patiṭṭhāti bhavantare.

၉၁. ထိုသေလုနီးသောသူ၏ မရဏာသန္နဝီထိစိတ်၏ အဆုံး၌သော်လည်းကောင်း၊ ဘဝင်ကုန်ဆုံးရာ၌သော်လည်းကောင်း စုတေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၏ အဆုံးဖြစ်သော စုတိစိတ်သည် ဖြစ်၍ချုပ်၏။ ထိုစုတိစိတ်ချုပ်ဆုံးသည်၏ အခြားမဲ့၌သာလျှင် ထိုသို့ယူအပ်သော အာရုံကို အာရုံပြု၍ ဝတ္ထုရုပ်ရှိသည်လည်းကောင်း၊ ဝတ္ထုရုပ်မရှိသည်လည်းကောင်း သင့်လျော်သလို အဝိဇ္ဇာနုသယဖြင့် ဝန်းရံအပ်သော၊ တဏှာနုသယလျှင် အခြေခံရှိသော သင်္ခါရကံသည် ဖြစ်စေအပ်သည်ဖြစ်၍၊ သမ္ပယုတ္တရားတို့သည် ချီးမြှောက်အပ်သည်ဖြစ်၍၊ အတူဖြစ်ဖက် (သဟဇာတ်) တရားတို့၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ရှေ့သွားဖြစ်သော၊ ဘဝတစ်ပါးကို စပ်စပ်မိစေတတ်သော ပဋိသန္ဓေဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော စိတ်သည် ဘဝတစ်ပါး၌ ဖြစ်ပေါ်၍ တည်ဆောက်၏။

92. Maraṇāsannavīthiyaṃ panettha mandappavattāni pañceva javanāni pāṭikaṅkhitabbāni, tasmā yadi paccuppannārammaṇesu āpāthagatesu dharantesveva maraṇaṃ hoti, tadā paṭisandhibhavaṅgānampi paccuppannārammaṇatā labbhatīti katvā kāmāvacarapaṭisandhiyā chadvāraggahitaṃ kammanimittaṃ gatinimittañca paccuppannamatītārammaṇaṃ upalabbhati, kammaṃ pana atītameva, tañca manodvāraggahitaṃ, tāni pana sabbānipi parittadhammabhūtānevārammaṇāni.

၉၂. ထိုမရဏာသန္နဝီထိ၌ကား နှေးနှေးဖြစ်သော ဇောတို့သည် ငါးကြိမ်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ရန် မျှော်လင့်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ဒွါရ၌ ရှေးရှုထင်လာသော ပစ္စုပ္ပန်အာရုံတို့ တည်ရှိဆဲ၌သာလျှင် သေခြင်းဖြစ်ပါက ထိုအခါ ပဋိသန္ဓေနှင့် ဘဝင်စိတ်တို့သည်လည်း ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသည်အဖြစ်ကို ရကောင်း၏ဟူ၍ ယူဆကာ ကာမာဝစရပဋိသန္ဓေအား ဒွါရခြောက်ပါးဖြင့် ယူအပ်သော ကမ္မနိမိတ်နှင့် ဂတိနိမိတ်သည် ပစ္စုပ္ပန် သို့မဟုတ် အတိတ်အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ရနိုင်၏။ ကံသည်ကား အတိတ်သက်သက်သာ ဖြစ်၏၊ ထိုကံသည် မနောဒွါရဖြင့်သာ ယူအပ်၏။ ထိုအာရုံအားလုံးတို့သည်လည်း ပရိတ္တတရားသက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏။

93. Rūpāvacarapaṭisandhiyā pana paññattibhūtaṃ kammanimittamevārammaṇaṃ hoti.

၉၃. ရူပါဝစရပဋိသန္ဓေအားကား ပညတ်ဖြစ်သော ကမ္မနိမိတ်သက်သက်သာလျှင် အာရုံဖြစ်၏။

94. Tathā [Pg.38] arūpapaṭisandhiyā ca mahaggatabhūtaṃ paññattibhūtañca kammanimittameva yathārahamārammaṇaṃ hoti.

၉၄. ထို့အတူ အရူပပဋိသန္ဓေအားလည်း မဟဂ္ဂုတ်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် ပညတ်ဖြစ်သော ကမ္မနိမိတ်သက်သက်သာလျှင် သင့်လျော်သလို အာရုံဖြစ်၏။

95. Asaññasattānaṃ pana jīvitanavakameva paṭisandhibhāvena patiṭṭhāti, tasmā te rūpapaṭisandhikā nāma.

၉၅. အသညသတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားကား ဇီဝိတနဝကကလာပ်ရုပ်သည်သာလျှင် ပဋိသန္ဓေအဖြစ်ဖြင့် တည်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ရူပပဋိသန္ဓေရှိသူများဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။

96. Arūpā arūpapaṭisandhikā.

၉၆. အရူပဗြဟ္မာတို့သည် နာမ်ပဋိသန္ဓေ (အရူပပဋိသန္ဓေ) ရှိကြကုန်၏။

97. Sesā rūpārūpapaṭisandhikā.

၉၇. ကြွင်းသောသူတို့သည် ရုပ်နာမ်နှစ်ပါးလုံးသော ပဋိသန္ဓေ (ရူပါရူပပဋိသန္ဓေ) ရှိကြကုန်၏။

98. Āruppacutiyā honti, heṭṭhimāruppavajjitā.

၉၈. အရူပစုတိစိတ်မှ စုတေသောသူအား အောက်အောက်သော အရူပဘုံတို့ကို ကျင်၍၊

Paramāruppasandhī ca, tathā kāmatihetukā.

အထက်အထက်သော အရူပပဋိသန္ဓေစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ကာမတိဟိတ်ပဋိသန္ဓေစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Rūpāvacaracutiyā, aheturahitā siyuṃ;

Sabbā kāmatihetumhā, kāmesveva panetarā.

ရူပါဝစရစုတိစိတ်မှ စုတေသောသူအား အဟိတ်ပဋိသန္ဓေမှ ကျင်သော ပဋိသန္ဓေစိတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကာမတိဟိတ်စုတိစိတ်မှ စုတေသောသူအား ခပ်သိမ်းသော ပဋိသန္ဓေစိတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ကာမစုတိစိတ်မှ စုတေသောသူတို့အား ကာမဘုံတို့၌သာလျှင် ပဋိသန္ဓေစိတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Ayamettha cutipaṭisandhikkamo.

ဤသည်ကား ဤအရာ၌ စုတိပဋိသန္ဓေအစဉ် ဖြစ်၏။

99. Iccevaṃ gahitapaṭisandhikānaṃ pana paṭisandhinirodhānantarato pabhuti tamevārammaṇamārabbha tadeva cittaṃ yāva cuticittuppādā asati vīthicittuppāde bhavassa aṅgabhāvena bhavaṅgasantatisaṅkhātaṃ mānasaṃ abbocchinnaṃ nadīsoto viya pavattati.

၉၉. ဤသို့ ပဋိသန္ဓေနေခဲ့ပြီးသော သူတို့အား ပဋိသန္ဓေစိတ်ချုပ်ဆုံးသည်၏ အခြားမဲ့မှစ၍ ဝီထိစိတ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိသောအခါ၌ ထိုအာရုံကိုပင် အာရုံပြုလျက် ထိုပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့်တူသော စိတ်သည် စုတိစိတ်မဖြစ်ပေါ်မီတိုင်အောင် ဘဝ၏ အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် ဘဝင်အစဉ်ဟု ဆိုအပ်သော စိတ်သည် မြစ်ရေအယဉ်ကဲ့သို့ မပြတ်မစဲ စီးဆင်းဖြစ်ပေါ်၏။

100. Pariyosāne ca cavanavasena cuticittaṃ hutvā nirujjhati.

၁၀၀. ဘဝ၏အဆုံး၌ကား စုတေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် စုတိစိတ်ဖြစ်၍ ချုပ်ငြိမ်း၏။

101. Tato parañca paṭisandhādayo rathacakkamiva yathākkamaṃ eva parivattantā pavattanti.

၁၀၁. ထိုစုတိစိတ်ချုပ်ပြီးနောက်၌လည်း ပဋိသန္ဓေစသော စိတ်တို့သည် ရထားဘီးကဲ့သို့ အစဉ်အတိုင်းပင် လည်လျက် ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။

102. Paṭisandhibhavaṅgavīthiyo, cuticeha tathā bhavantare.

၁၀၂. ဤသို့ တစ်ပါးသောဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ ဝီထိစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ စုတိစိတ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။

Puna sandhi bhavaṅgamiccayaṃ, parivattati cittasantati.

တစ်ဖန် ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင် စသည်ဖြင့် စိတ်အစဉ်သည် အဖန်ဖန် လည်ပတ်ဖြစ်ပွား၏။

Paṭisaṅkhāyapanetamaddhuvaṃ[Pg.39], adhigantvā padamaccutaṃ budhā;

Susamucchinnasinehabandhanā, samamessanti cirāya subbatā.

ပညာရှိတို့သည် ဤ(နာမ်ရုပ်)အစဉ်၏ မမြဲသောသဘောကို ဆင်ခြင်၍၊ မရွေ့မလျော မသေရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်ချမ်းသာကို ရကြသဖြင့်၊ ကောင်းစွာ ဖြတ်တောက်အပ်သော တဏှာနှောင်ကြိုး ရှိကြကုန်သည်ဖြစ်၍ ကောင်းသော အကျင့်သီလရှိကြသဖြင့် ရှည်မြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ငြိမ်းအေးခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်လတ္တံ့။

Iti abhidhammatthasaṅgahe vīthimuttasaṅgahavibhāgo nāma

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ ဝီထိမုတ္တသင်္ဂဟဝိဘာဂ မည်သော

Pañcamo paricchedo.

ပဉ္စမပရိစ္ဆေဒ (ပဉ္စမပိုင်း) ပြီး၏။

6. Rūpaparicchedo

၆. ရူပပရိစ္ဆေဒ (ရုပ်ပိုင်း)

1. Ettāvatā vibhattā hi, sappabhedappavattikā.

၁. ဤမျှသော အတိုင်းအရှည်ဖြင့် အပြားနှင့်တကွ ဖြစ်ပုံရှိကုန်သော

Cittacetasikā dhammā, rūpaṃ dāni pavuccati.

စိတ်၊ စေတသိကတရားတို့ကို ဝေဖန်အပ်ကုန်ပြီ၊ ယခုအခါ၌ ရုပ်ကို ပြဆိုပေအံ့။

2. Samuddesā vibhāgā ca, samuṭṭhānā kalāpato.

၂. ရုပ်ကို သမုဒ္ဒေသ (အကျဉ်းပြဆိုခြင်း)၊ ဝိဘာဂ (အပြားဝေဖန်ခြင်း)၊ သမုဋ္ဌာန် (ရုပ်ဖြစ်ကြောင်းပြခြင်း)၊ ကလာပ (ရုပ်ကလာပ်စုပြခြင်း)၊

Pavattikkamato ceti, pañcadhā tattha saṅgaho.

ပဝတ္တိက္ကမ (ဖြစ်စဉ်အစီအစဉ်) အားဖြင့် ဤအရပ်၌ ငါးပါးသောအပြားဖြင့် သိမ်းကျုံးယူငင်အပ်၏။

Rūpasamuddeso

ရူပသမုဒ္ဒေသ (ရုပ်ကို အကျဉ်းပြဆိုခြင်း)

3. Cattāri mahābhūtāni, catunnañca mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti duvidhampetaṃ rūpaṃ ekādasavidhena saṅgahaṃ gacchati.

၃. မဟာဘုတ်ရုပ် ၄ ပါးနှင့် မဟာဘုတ်ရုပ် ၄ ပါးကို မှီ၍ဖြစ်သော ဥပါဒါရုပ်ဟူ၍ နှစ်မျိုးသော ဤရုပ်သည် ၁၁ ပါးသော အပြားအားဖြင့် သိမ်းကျုံးယူငင်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

4. Kathaṃ? Pathavīdhātu āpodhātu tejodhātu vāyodhātu bhūtarūpaṃ nāma.

၄. အသို့နည်း? ပထဝီဓာတ်၊ အာပေါဓာတ်၊ တေဇောဓာတ်၊ ဝါယောဓာတ်တို့သည် ဘူတရုပ် မည်ကုန်၏။

5. Cakkhu sotaṃ ghānaṃ jivhā kāyo pasādarūpaṃ nāma.

၅. စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှာ၊ ကာယတို့သည် ပသာဒရုပ် မည်ကုန်၏။

6. Rūpaṃ saddo gandho raso āpodhātuvivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbaṃ gocararūpaṃ nāma.

၆. ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံ၊ ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံနှင့် အာပေါဓာတ်ကို ဖယ်ထား၍ မဟာဘုတ် ၃ ပါးဟု ဆိုအပ်သော ဖေါဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့သည် ဂေါစရရုပ် မည်ကုန်၏။

7. Itthattaṃ purisattaṃ bhāvarūpaṃ nāma.

၇. ဣတ္ထိန္ဒြေ (မိန်းမအဖြစ်)၊ ပုရိသိန္ဒြေ (ယောက်ျားအဖြစ်) တို့သည် ဘာဝရုပ် မည်ကုန်၏။

8. Hadayavatthu hadayarūpaṃ nāma.

၈. ဟဒယဝတ္ထုသည် ဟဒယရုပ် မည်၏။

9. Jīvitindriyaṃ jīvitarūpaṃ nāma.

၉. ဇီဝိတိန္ဒြေသည် ဇီဝိတရုပ် မည်၏။

10. Kabaḷīkāro āhāro āhārarūpaṃ nāma.

၁၀. ကဗဠီကာရအာဟာရ (လုပ်ကျွေးအပ်သော အာဟာရ) သည် အာဟာရရုပ် မည်၏။

11. Iti [Pg.40] ca aṭṭhārasavidhampetaṃ rūpaṃ sabhāvarūpaṃ salakkhaṇarūpaṃ nipphannarūpaṃ rūparūpaṃ sammasanarūpanti ca saṅgahaṃ gacchati.

၁၁. ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ဤရုပ်သည် သဘာဝရုပ်၊ သလက္ခဏရုပ်၊ နိပ္ဖန္နရုပ်၊ ရူပရုပ်၊ သမ္မသနရုပ်ဟူ၍လည်း သိမ်းကျုံးယူငင်ခြင်းသို့ ရောက်၏။

12. Ākāsadhātu paricchedarūpaṃ nāma.

၁၂. အာကာသဓာတ်သည် ပရိစ္ဆေဒရုပ် မည်၏။

13. Kāyaviññatti vacīviññatti viññattirūpaṃ nāma.

၁၃. ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ်တို့သည် ဝိညတ်ရုပ် မည်ကုန်၏။

14. Rūpassa lahutā mudutā kammaññatā viññattidvayaṃ vikārarūpaṃ nāma.

၁၄. ရုပ်၏ လဟုတာ (ပေါ့ပါးခြင်း)၊ မုဒုတာ (နုညံ့ခြင်း)၊ ကမ္မညတာ (အကြံတိုက်လျော်ခြင်း) နှင့် ဝိညတ်နှစ်ပါးတို့သည် ဝိကာရရုပ် မည်ကုန်၏။

15. Rūpassa upacayo santati jaratā aniccatā lakkhaṇarūpaṃ nāma.

၁၅. ရုပ်၏ ဥပစယ (ဖွံ့ဖြိုးခြင်း)၊ သန္တတိ (အစဉ်ဖြစ်ခြင်း)၊ ဇရတာ (ရင့်ရော်ခြင်း)၊ အနိစ္စတာ (မမြဲခြင်း) တို့သည် လက္ခဏရုပ် မည်ကုန်၏။

16. Jātirūpameva panettha upacayasantatināmena pavuccatīti ekādasavidhampetaṃ rūpaṃ aṭṭhavīsatividhaṃ hoti sarūpavasena.

၁၆. ဤရုပ်အစု၌ ဇာတိရုပ်ကိုသာလျှင် ဥပစယ၊ သန္တတိဟူသော အမည်ဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့လျှင် ၁၁ ပါးသော အပြားရှိသော ဤရုပ်သည် ကိုယ်ပိုင်သဘောအားဖြင့် ၂၈ ပါး ဖြစ်၏။

17. Kathaṃ –

၁၇. အသို့နည်းဟူမူ -

Bhūtappasādavisayā, bhāvo hadayamiccapi;

Jīvitāhārarūpehi, aṭṭhārasavidhaṃ tathā.

မဟာဘုတ်ရုပ်၊ ပသာဒရုပ်၊ ဝိသယရုပ်၊ ဘာဝရုပ်၊ ဟဒယရုပ်၊ ဇီဝိတရုပ်၊ အာဟာရရုပ်တို့နှင့်တကွ ဤသို့ ၁၈ ပါးသော နိပ္ဖန္နရုပ်သည် ဖြစ်၏။

Paricchedo ca viññatti, vikāro lakkhaṇanti ca;

Anipphannā dasa ceti, aṭṭhavīsavidhaṃ bhave.

ပရိစ္ဆေဒရုပ်၊ ဝိညတ်ရုပ်၊ ဝိကာရရုပ်၊ လက္ခဏရုပ် ဟုဆိုအပ်သော အနိပ္ဖန္နရုပ် ၁၀ ပါးတို့နှင့်တကွ ရုပ်သည် ၂၈ ပါး ဖြစ်၏။

Ayamettha rūpasamuddeso.

ဤသည်မှာ ဤရုပ်ပိုင်း၌ ရုပ်ကို အကျဉ်းပြဆိုခြင်း (ရူပသမုဒ္ဒေသ) ဖြစ်သည်။

Rūpavibhāgo

ရူပဝိဘာဂ (ရုပ်ကို အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်ခြင်း)

18. Sabbañca panetaṃ rūpaṃ ahetukaṃ sappaccayaṃ sāsavaṃ saṅkhataṃ lokiyaṃ kāmāvacaraṃ anārammaṇaṃ appahātabbamevāti ekavidhampi ajjhattikabāhirādivasena bahudhā bhedaṃ gacchati.

၁၈. စင်စစ်သော်ကား ဤရုပ်အားလုံးသည် အဟိတ်တရားဖြစ်ခြင်း၊ အကြောင်းရှိခြင်း၊ အာသဝေါနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း၊ ပြုပြင်အပ်ခြင်း၊ လောကီဖြစ်ခြင်း၊ ကာမာဝစရဖြစ်ခြင်း၊ အာရုံကို မသိတတ်ခြင်း၊ (မဂ်ဖြင့်) မပယ်အပ်ခြင်းဟူ၍ တစ်မျိုးတည်းသော်လည်း အဇ္ဈတ္တိက (အတွင်းရုပ်)၊ ဗာဟိရ (အပရုပ်) စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် များစွာသော ကွဲပြားခြင်းသို့ ရောက်၏။

19. Kathaṃ? Pasādasaṅkhātaṃ pañcavidhampi ajjhattikarūpaṃ nāma, itaraṃ bāhirarūpaṃ.

၁၉. အဘယ်သို့နည်း? ပသာဒဟုဆိုအပ်သော ငါးပါးသော ရုပ်သည် အဇ္ဈတ္တိကရုပ် (အတွင်းရုပ်) မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ဗာဟိရရုပ် (အပရုပ်) မည်၏။

20. Pasādahadayasaṅkhātaṃ [Pg.41] chabbidhampi vatthurūpaṃ nāma, itaraṃ avatthurūpaṃ.

၂၀. ပသာဒနှင့် ဟဒယဟု ဆိုအပ်သော ခြောက်ပါးသော ရုပ်သည် ဝတ္ထုရုပ်မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် အဝတ္ထုရုပ်မည်၏။

21. Pasādaviññattisaṅkhātaṃ sattavidhampi dvārarūpaṃ nāma, itaraṃ advārarūpaṃ.

၂၁. ပသာဒနှင့် ဝိညတ်ဟု ဆိုအပ်သော ခုနစ်ပါးသော ရုပ်သည် ဒွါရရုပ်မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် အဒွါရရုပ်မည်၏။

22. Pasādabhāvajīvitasaṅkhātaṃ aṭṭhavidhampi indriyarūpaṃ nāma, itaraṃ anindriyarūpaṃ.

၂၂. ပသာဒ၊ ဘာဝနှင့် ဇီဝိတဟု ဆိုအပ်သော ရှစ်ပါးသော ရုပ်သည် ဣန္ဒြေရုပ်မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် အနိန္ဒြေရုပ်မည်၏။

23. Pasādavisayasaṅkhātaṃ dvādasavidhampi oḷārikarūpaṃ santikerūpaṃ, sappaṭigharūpañca, itaraṃ sukhumarūpaṃ dūrerūpaṃ appaṭigharūpañca.

၂၃. ပသာဒနှင့် ဝိသယဟု ဆိုအပ်သော တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ရုပ်သည် ဩဠာရိကရုပ် (ရုန့်ရင်းသောရုပ်)၊ သန္တိကေရုပ် (အနီး၌ရှိသောရုပ်)၊ သပ္ပဋိဃရုပ် (တိုက်ခိုက်မှုရှိသောရုပ်) မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် သုခုမရုပ် (နူးညံ့သောရုပ်)၊ ဒူရေရုပ် (အဝေး၌ရှိသောရုပ်)၊ အပ္ပဋိဃရုပ် (တိုက်ခိုက်မှုမရှိသောရုပ်) မည်၏။

24. Kammajaṃ upādinnarūpaṃ, itaraṃ anupādinnarūpaṃ.

၂၄. ကံကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်သည် ဥပါဒိန်ရုပ်မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် အနုပါဒိန်ရုပ်မည်၏။

25. Rūpāyatanaṃ sanidassanarūpaṃ, itaraṃ anidassanarūpaṃ.

၂၅. ရူပါရုံသည် သနိဒဿနရုပ် (မြင်အပ်သောရုပ်) မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် အနိဒဿနရုပ် (မမြင်အပ်သောရုပ်) မည်၏။

26. Cakkhādidvayaṃ asampattavasena, ghānādittayaṃ sampattavasenāti pañcavidhampi gocaraggāhikarūpaṃ, itaraṃ agocaraggāhikarūpaṃ.

၂၆. စက္ခု၊ သောတ နှစ်ပါးတို့သည် (အာရုံနှင့်) မတွေ့ဆုံဘဲ ယူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဃာန၊ ဇိဝှာ၊ ကာယ သုံးပါးတို့သည် (အာရုံနှင့်) တွေ့ဆုံမှ ယူတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤငါးပါးသော ရုပ်သည် ဂေါစရဂ္ဂါဟိကရုပ် (အာရုံကို ယူတတ်သောရုပ်) မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် အဂေါစရဂ္ဂါဟိကရုပ် (အာရုံကို မယူတတ်သောရုပ်) မည်၏။

27. Vaṇṇo gandho raso ojā bhūtacatukkañceti aṭṭhavidhampi avinibbhogarūpaṃ, itaraṃ vinibbhogarūpaṃ.

၂၇. အဆင်း၊ အနံ့၊ အရသာ၊ ဩဇာနှင့် မဟာဘုတ်လေးပါးဟူသော ဤရှစ်ပါးသော ရုပ်သည် အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ် (ခွဲခြား၍ မရသောရုပ်) မည်၏။ ကြွင်းသောရုပ်သည် ဝိနိဗ္ဘောဂရုပ် (ခွဲခြား၍ရသောရုပ်) မည်၏။

28. Iccevamaṭṭhavīsati-vidhampi ca vicakkhaṇā.

၂၈. ဤသို့လျှင် နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော ရုပ်ကိုလည်း ပညာရှိတို့သည်

Ajjhattikādibhedena, vibhajanti yathārahaṃ.

အတွင်းရုပ် စသော အပြားအားဖြင့် သင့်တော်သလို ဝေဖန်ကြကုန်၏။

Ayamettha rūpavibhāgo.

ဤသည်ကား ဤရုပ်ပိုင်း၌ ရုပ်ကိုဝေဖန်ခြင်း ဖြစ်၏။

Rūpasamuṭṭhānanayo

ရုပ်ဖြစ်ကြောင်းနည်း။

29. Kammaṃ cittaṃ utu āhāro ceti cattāri rūpasamuṭṭhānāni nāma.

၂၉. ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ဟု ဆိုအပ်သော ဤလေးပါးတို့သည် ရုပ်၏ဖြစ်ကြောင်း (ရုပ်သမုဋ္ဌာန်) မည်ကုန်၏။

30. Tattha kāmāvacaraṃ rūpāvacarañceti pañcavīsatividhampi kusalākusalakammamabhisaṅkhataṃ ajjhattikasantāne kammasamuṭṭhānarūpaṃ paṭisandhimupādāya khaṇe khaṇe samuṭṭhāpeti.

၃၀. ထိုသမုဋ္ဌာန်တို့တွင် ကာမာဝစရကုသိုလ် အကုသိုလ်၊ ရူပါဝစရကုသိုလ် ဟူသော နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ကုသိုလ်အကုသိုလ်ကံသည် မိမိပြုပြင်အပ်သော ကမ္မသမုဋ္ဌာန်ရုပ်ကို မိမိကိုယ်တွင်းသန္တာန်၌ ပဋိသန္ဓေမှစ၍ ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း၌ ဖြစ်စေ၏။

31. Arūpavipākadvipañcaviññāṇavajjitaṃ [Pg.42] pañcasattatividhampi cittaṃ cittasamuṭṭhānarūpaṃ paṭhamabhavaṅgamupādāya jāyantameva samuṭṭhāpeti.

၃၁. အရူပဝိပါက်စိတ် (၄) ပါးနှင့် ဒွေပဉ္စဝိညာဏ် (၁၀) ပါးတို့ကို ကြဉ်အပ်သော ခုနစ်ဆယ့်ငါးပါးသော စိတ်သည် စိတ္တဇရုပ်ကို ပထမဘဝင်စိတ်မှစ၍ ဖြစ်ဆဲ (ဥပါဒ်ခဏ) ၌သာ ဖြစ်စေ၏။

32. Tattha appanājavanaṃ iriyāpathampi sannāmeti.

၃၂. ထိုစိတ်တို့တွင် အပ္ပနာဇောသည် ဣရိယာပုထ်ကိုလည်း ညီညွတ်စေတတ်၏။

33. Voṭṭhabbanakāmāvacarajavanābhiññā pana viññattimpi samuṭṭhāpenti.

၃၃. ဝုဋ္ဌောစိတ်၊ ကာမာဝစရဇော၊ အဘိညာဉ်စိတ်တို့သည်ကား ဝိညတ်ရုပ်ကိုလည်း ဖြစ်စေကုန်၏။

34. Somanassajavanāni panettha terasa hasanampi janenti.

၃၄. ထိုစိတ်တို့တွင်လည်း ဝမ်းမြောက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော သောမနဿဇော တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့သည် ရယ်ခြင်းကိုလည်း ဖြစ်စေတတ်ကုန်၏။

35. Sītuṇhotusamaññātā tejodhātu ṭhitippattāva utusamuṭṭhānarūpaṃ ajjhattañca bahiddhā ca yathārahaṃ samuṭṭhāpeti.

၃၅. အေးခြင်း၊ ပူခြင်း ဟု အမှတ်ပြုအပ်သော တေဇောဓာတ်သည် တည်ဆဲ (ဌီခဏ) သို့ ရောက်သည်ရှိသော် ဥတုသမုဋ္ဌာန်ရုပ်ကို အတွင်းသန္တာန်၌လည်းကောင်း၊ ပြင်ပ၌လည်းကောင်း သင့်လျော်သလို ဖြစ်စေ၏။

36. Ojāsaṅkhāto āhāro āhārasamuṭṭhānarūpaṃ ajjhoharaṇakāle ṭhānappattova samuṭṭhāpeti.

၃၆. ဩဇာဟု ဆိုအပ်သော အာဟာရသည် မျိုချသောအခါ၌ ကိုယ်တွင်းသို့ ပျံ့နှံ့၍ တည်ဆဲ (ဌီခဏ) သို့ ရောက်သောအခါ အာဟာရသမုဋ္ဌာန်ရုပ်ကို ဖြစ်စေ၏။

37. Tattha hadayaindriyarūpāni kammajāneva.

၃၇. ထိုရုပ်တို့တွင် ဟဒယဝတ္ထုရုပ်နှင့် ဣန္ဒြေရုပ်တို့သည် ကံကြောင့်သာ ဖြစ်ကုန်၏။

38. Viññattidvayaṃ cittajameva.

၃၈. ဝိညတ်ရုပ်နှစ်ပါးသည် စိတ်ကြောင့်သာ ဖြစ်၏။

39. Saddo cittotujo.

၃၉. သဒ္ဒရုပ်သည် စိတ်နှင့် ဥတုကြောင့် ဖြစ်၏။

40. Lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhoti.

၄၀. လဟုတာ စသော သုံးပါးတို့သည် ဥတု၊ စိတ်၊ အာဟာရတို့ကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။

41. Avinibbhogarūpāni ceva ākāsadhātu ca. Catūhi sambhūtāni.

၄၁. အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ်ရှစ်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ အာကာသဓာတ်သည်လည်းကောင်း သမုဋ္ဌာန်လေးပါးလုံးတို့ကြောင့် ဖြစ်ကုန်၏။

42. Lakkhaṇarūpāni na kutoci jāyanti.

၄၂. လက္ခဏရုပ်လေးပါးတို့သည် မည်သည့်အကြောင်းကြောင့်မျှ မဖြစ်ကုန်။

43. Aṭṭhārasa pannarasa, terasa dvādasāti ca.

၄၃. တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ တစ်ဆယ့်ငါးပါး၊ တစ်ဆယ့်သုံးပါး၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဟူ၍

Kammacittotukāhāra-jāni honti yathākkamaṃ.

ကမ္မဇရုပ်၊ စိတ္တဇရုပ်၊ ဥတုဇရုပ်၊ အာဟာရဇရုပ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။

44. Jāyamānādirūpānaṃ, sabhāvattā hi kevalaṃ.

၄၄. စင်စစ်သော်ကား ဖြစ်ဆဲ စသော ရုပ်တို့၏ သဘောတရားမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်

Lakkhaṇāni na jāyanti, kehicīti pakāsitaṃ.

လက္ခဏရုပ်တို့ကို မည်သည့်အကြောင်းဖြင့်မျှ မဖြစ်ပေါ်စေဟု ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

Ayamettha rūpasamuṭṭhānanayo.

ဤသည်ကား ဤရုပ်ပိုင်း၌ ရုပ်ဖြစ်ကြောင်းနည်း ဖြစ်၏။

Kalāpayojanā

ရုပ်ကလာပ် စပ်နည်း။

45. Ekuppādā [Pg.43] ekanirodhā ekanissayā sahavuttino ekavīsati rūpakalāpā nāma.

၄၅. အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း၊ အတူတကွ ချုပ်ခြင်း၊ တူညီသော မှီရာရှိခြင်း၊ အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်တတ်ခြင်း ရှိကုန်သော ရုပ်ကလာပ်တို့သည် နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး ရှိကုန်၏။

46. Tattha jīvitaṃ avinibbhogarūpañca cakkhunā saha cakkhudasakanti pavuccati. Tathā sotādīhi saddhiṃ sotadasakaṃ ghānadasakaṃ jivhādasakaṃ kāyadasakaṃ itthibhāvadasakaṃ pumbhāvadasakaṃ vatthudasakañceti yathākkamaṃ yojetabbaṃ. Avinibbhogarūpameva jīvitena saha jīvitanavakanti pavuccati. Ime nava kammasamuṭṭhānakalāpā.

၄၆. ထိုရုပ်ကလာပ်တို့တွင် ဇီဝိတရုပ်၊ အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ်ရှစ်ပါးတို့နှင့်တကွ စက္ခုရုပ်ကို 'စက္ခုဒသကကလာပ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ သောတ စသည်တို့နှင့်တကွ 'သောတဒသကကလာပ်'၊ 'ဃာနဒသကကလာပ်'၊ 'ဇိဝှါဒသကကလာပ်'၊ 'ကာယဒသကကလာပ်'၊ 'ဣတ္ထိဘာဝဒသကကလာပ်'၊ 'ပုမ္ဘာဝဒသကကလာပ်'၊ 'ဝတ္ထုဒသကကလာပ်' ဟူ၍ အစဉ်အတိုင်း စပ်အပ်၏။ အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ်ရှစ်ပါးသည်ပင် ဇီဝိတရုပ်နှင့်တကွ 'ဇီဝိတနဝကကလာပ်' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤကိုးပါးတို့သည် ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ် (ကမ္မသမုဋ္ဌာနကလာပ်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

47. Avinibbhogarūpaṃ pana suddhaṭṭhakaṃ, tadeva kāyaviññattiyā saha kāyaviññattinavakaṃ, vacīviññattisaddehi saha vacīviññattidasakaṃ, lahutādīhi saddhiṃ lahutādekādasakaṃ, kāyaviññattilahutādidvādasakaṃ, vacīviññattisaddalahutāditerasakañceti cha cittasamuṭṭhānakalāpā.

၄၇. အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ်သက်သက်သည် 'သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ်' မည်၏။ ထိုသုဒ္ဓဋ္ဌကသည်ပင် ကာယဝိညတ်နှင့်တကွ 'ကာယဝိညတ္တိနဝကကလာပ်' မည်၏။ ဝစီဝိညတ်၊ သဒ္ဒရုပ်တို့နှင့်တကွ 'ဝစီဝိညတ္တိဒသကကလာပ်' မည်၏။ လဟုတာ စသော သုံးပါးနှင့်တကွ 'လဟုတာဒေကာဒသကကလာပ်' မည်၏။ ကာယဝိညတ်၊ လဟုတာစသော သုံးပါးနှင့်တကွ 'ကာယဝိညတ္တိလဟုတာဒိဒွါဒသကကလာပ်' မည်၏။ ဝစီဝိညတ်၊ သဒ္ဒ၊ လဟုတာစသော သုံးပါးနှင့်တကွ 'ဝစီဝိညတ္တိသဒ္ဒလဟုတာဒိတေရသကကလာပ်' မည်၏ ဟူ၍ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ် (စိတ္တသမုဋ္ဌာနကလာပ်) ခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

48. Suddhaṭṭhakaṃ saddanavakaṃ lahutādekādasakaṃ saddalahutādidvādasakañceti cattāro utusamuṭṭhānakalāpā.

၄၈. 'သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ်'၊ 'သဒ္ဒနဝကကလာပ်'၊ 'လဟုတာဒေကာဒသကကလာပ်'၊ 'သဒ္ဒလဟုတာဒိဒွါဒသကကလာပ်' ဟူ၍ ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ် (ဥတုသမုဋ္ဌာနကလာပ်) လေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

49. Suddhaṭṭhakaṃ lahutādekādasakañceti dveāhārasamuṭṭhānakalāpā.

၄၉. 'သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ်'၊ 'လဟုတာဒေကာဒသကကလာပ်' ဟူ၍ အာဟာရကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ် (အာဟာရသမုဋ္ဌာနကလာပ်) နှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

50. Tattha suddhaṭṭhakaṃ saddanavakañceti dve utusamuṭṭhānakalāpā bahiddhāpi labbhanti, avasesā pana sabbepi ajjhattikamevāti.

၅၀. ထိုရုပ်ကလာပ်တို့တွင် သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ်၊ သဒ္ဒနဝကကလာပ် ဟူသော ဥတုကြောင့်ဖြစ်သော ကလာပ်နှစ်ပါးတို့သည် သက်မဲ့ပြင်ပ၌လည်း ရအပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ကလာပ်အားလုံးတို့သည်ကား အတွင်းသန္တာန်၌သာ ရအပ်ကုန်၏။

51. Kammacittotukāhāra-samuṭṭhānā yathākkamaṃ.

၅၁. ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ဟူသော အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော၊

Nava cha caturo dveti, kalāpā ekavīsati.

ကိုးပါး၊ ခြောက်ပါး၊ လေးပါး၊ နှစ်ပါး ဟူ၍ ရုပ်ကလာပ်တို့သည် နှစ်ဆယ့်တစ်ပါး ရှိကုန်၏။

Kalāpānaṃ pariccheda-lakkhaṇattā vicakkhaṇā;

Na kalāpaṅgamiccāhu, ākāsaṃ lakkhaṇāni ca.

အာကာသဓာတ်နှင့် လက္ခဏရုပ်တို့ကို ကလာပ်တို့၏ အပိုင်းအခြားနှင့် လက္ခဏာဖြစ်သောကြောင့် ကလာပ်၏ အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းဟု ပညာရှိတို့သည် မဆိုကြကုန်။

Ayamettha kalāpayojanā.

ဤသည်ကား ဤရုပ်ပိုင်း၌ ကလာပ်စပ်နည်း ဖြစ်၏။

Rūpapavattikkamo

ရုပ်ဖြစ်ပွားပုံအစဉ်။

52. Sabbānipi [Pg.44] panetāni rūpāni kāmaloke yathārahaṃ anūnāni pavattiyaṃ upalabbhanti.

၅၂. ကာမဘုံ၌ ဖြစ်ပွားရာအခါ၌ သင့်လျော်သလို မချို့မတဲ့ဘဲ ဤရုပ်အားလုံးတို့ကိုလည်း ရအပ်ကုန်၏။

53. Paṭisandhiyaṃ pana saṃsedajānañceva opapātikānañca cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni satta dasakāni pātubhavanti ukkaṭṭhavasena, omakavasena pana cakkhusotaghānabhāvadasakāni kadācipi na labbhanti, tasmā tesaṃ vasena kalāpahāni veditabbā.

၅၃. ပဋိသန္ဓေအခါ၌မူကား သံသေဒဇနှင့် ဥပပါတိကသတ္တဝါတို့အား စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယ၊ ဘာဝ၊ ဝတ္ထု ဒသက ဟု ဆိုအပ်သော ကမ္မဇဒသကကလာပ် ခုနစ်ပါးတို့သည် အပြည့်အစုံအားဖြင့် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ အယုတ်သဖြင့်မူကား စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဘာဝ ဒသကကလာပ်တို့ကို တစ်ရံတစ်ခါ မရအပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုရုပ်ကလာပ်တို့၏ ဆုတ်ယုတ်ခြင်းကို သိအပ်၏။

54. Gabbhaseyyakasattānaṃ pana kāyabhāvavatthudasakasaṅkhātāni tīṇi dasakāni pātubhavanti, tatthāpi bhāvadasakaṃ kadāci na labbhati, tato paraṃ pavattikāle kamena cakkhudasakādīni ca pātubhavanti.

၅၄. သားအိမ်၌ ပဋိသန္ဓေတည်သော သတ္တဝါတို့အားမူကား ကာယ၊ ဘာဝ၊ ဝတ္ထု ဒသက ဟု ဆိုအပ်သော ကမ္မဇဒသကကလာပ် သုံးပါးတို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထိုကလာပ်တို့တွင်လည်း ဘာဝဒသကကလာပ်ကို တစ်ရံတစ်ခါ မရအပ်ပေ။ ထိုမှနောက် ဖြစ်ပွားရာအခါ၌ စက္ခုဒသကကလာပ် စသည်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

55. Iccevaṃ paṭisandhimupādāya kammasamuṭṭhānā, dutiyacittamupādāya cittasamuṭṭhānā, ṭhitikālamupādāya utusamuṭṭhānā, ojāpharaṇamupādāya āhārasamuṭṭhānā ceti catusamuṭṭhānarūpakalāpasantati kāmaloke dīpajālā viya, nadīsoto viya ca yāvatāyukamabbocchinnā pavattati.

၅၅. ဤသို့လျှင် ပဋိသန္ဓေစိတ်မှစ၍ ကမ္မသမုဋ္ဌာန်ရုပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယစိတ်မှစ၍ စိတ္တသမုဋ္ဌာန်ရုပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဌီခဏမှစ၍ ဥတုသမုဋ္ဌာန်ရုပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဩဇာပျံ့နှံ့ရာအခါမှစ၍ အာဟာရသမုဋ္ဌာန်ရုပ်တို့သည်လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် သမုဋ္ဌာန်လေးပါးကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ်အစဉ်သည် ကာမဘုံ၌ ဆီမီးတောက်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ မြစ်ရေအလျဉ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း အသက်ထက်ဆုံး အဖြတ်အတောက်မရှိ ဖြစ်ပွားလေ၏။

56. Maraṇakāle pana cuticittoparisattarasamacittassa ṭhitikālamupādāya kammajarūpāni na uppajjanti, puretaramuppannāni ca kammajarūpāni cuticittasamakālameva pavattitvā nirujjhanti, tato paraṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjati, tato paraṃ utusamuṭṭhānarūpaparamparā yāva matakaḷevarasaṅkhātā pavattanti.

၅၆. သေအံ့ဆဲဆဲ အခါ၌မူကား စုတိစိတ်မှ နောက်ပြန်ရေတွက်သော် တစ်ဆယ့်ခုနစ်ခုမြောက်သော စိတ်၏ တည်ဆဲ (ဌီခဏ) မှစ၍ ကမ္မဇရုပ်တို့သည် မဖြစ်ပေါ်ကုန်တော့ပြီ။ ထိုမတိုင်မီ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်နှင့်ပြီးသော ကမ္မဇရုပ်တို့သည်လည်း စုတိစိတ်နှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း ဖြစ်ပွားပြီးလျှင် ချုပ်ပျောက်ကုန်၏။ ထိုစုတိစိတ်မှ နောက်၌ စိတ္တဇရုပ်နှင့် အာဟာရဇရုပ်တို့သည်လည်း ပြတ်စဲကုန်၏။ ထိုစုတိစိတ်ချုပ်ပြီးနောက် သူသေကောင် ဟု ဆိုအပ်သော ဥတုသမုဋ္ဌာန်ရုပ်အစဉ်တို့သည်သာ ဖြစ်ပွားကုန်၏။

57. Iccevaṃ matasattānaṃ, punadeva bhavantare.

၅၇. ဤသို့လျှင် သေလွန်သော သတ္တဝါတို့အား နောက်ထပ်တစ်ဖန် ဘဝတစ်ပါး၌။

Paṭisandhimupādāya, tathā rūpaṃ pavattati.

ပဋိသန္ဓေကို စွဲ၍ ထိုနည်းတူစွာ ရုပ်သည် ဖြစ်ပွား၏။

58. Rūpaloke [Pg.45] pana ghānajivhākāyabhāvadasakāni ca āhārajakalāpāni ca na labbhanti, tasmā tesaṃ paṭisandhikāle cakkhusotavatthuvasena tīṇi dasakāni jīvitanavakañceti cattāro kammasamuṭṭhānakalāpā, pavattiyaṃ cittotusamuṭṭhānā ca labbhanti.

၅၈. ရူပဗြဟ္မာ့ဘုံ၌မူကား ဃာနဒသက၊ ဇိဝှါဒသက၊ ကာယဒသက၊ ဘာဝဒသက ကလာပ်တို့နှင့် အာဟာရဇကလာပ်တို့ကို မရအပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုရူပဗြဟ္မာတို့၏ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ စက္ခုဒသက၊ သောတဒသက၊ ဝတ္ထုဒသက ဟူသော ဒသကကလာပ် သုံးပါးနှင့် ဇီဝိတနဝကကလာပ် တစ်ပါးအားဖြင့် ကမ္မသမုဋ္ဌာန်ကလာပ် လေးပါးတို့ကို ရအပ်ကုန်၏။ ပဝတ္တိအခါ၌ စိတ္တဇကလာပ်၊ ဥတုဇကလာပ်တို့သည်လည်း ရအပ်ကုန်၏။

59. Asaññasattānaṃ pana cakkhusotavatthusaddāpi na labbhanti, tathā sabbānipi cittajarūpāni, tasmā tesaṃ paṭisandhikāle jīvitanavakameva, pavattiyañca saddavajjitaṃ utusamuṭṭhānarūpaṃ atiricchati.

၅၉. အသညသတ်သတ္တဝါတို့အားမူကား စက္ခု၊ သောတ၊ ဝတ္ထု၊ သဒ္ဒတို့သည်လည်း မရအပ်ကုန်။ ထိုနည်းတူစွာ စိတ္တဇရုပ် အားလုံးတို့သည်လည်း မရအပ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ထိုအသညသတ်ဗြဟ္မာတို့၏ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဇီဝိတနဝကကလာပ်မျှသာ ရအပ်၏။ ပဝတ္တိအခါ၌မူကား သဒ္ဒဝဇ္ဇိတ (အသံမှတစ်ပါးသော) ဥတုဇရုပ်သည် ကြွင်းကျန်၏။

60. Iccevaṃ kāmarūpāsaññīsaṅkhātesu tīsu ṭhānesu paṭisandhipavattivasena duvidhā rūpappavatti veditabbā.

၆၀. ဤသို့လျှင် ကာမ၊ ရူပ၊ အသညသတ်ဟု ဆိုအပ်သော ဌာနသုံးပါးတို့၌ ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိအစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးသော ရုပ်ဖြစ်ပွားပုံအစီအစဉ်ကို သိအပ်၏။

61. Aṭṭhavīsati kāmesu, honti tevīsa rūpisu.

၆၁. ကာမဘုံ၌ ရုပ် ၂၈-ပါး ဖြစ်ကုန်၏၊ ရူပဘုံ၌ ရုပ် ၂၃-ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Sattaraseva saññīnaṃ, arūpe natthi kiñcipi.

အသညသတ်ဘုံ၌ ရုပ် ၁၇-ပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏၊ အရူပဘုံ၌မူကား တစ်စုံတစ်ခုသော ရုပ်မျှ မရှိ။

Saddo vikāro jaratā, maraṇañcopapattiyaṃ;

Na labbhanti pavatte tu, na kiñcipi na labbhati.

သဒ္ဒရုပ်၊ ဝိကာရရုပ်၊ ဇရတာရုပ်၊ မရဏရုပ်တို့ကို ပဋိသန္ဓေခဏ၌ မရအပ်ကုန်။ ပဝတ္တိအခါ၌မူကား မရအပ်သော ရုပ်တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိ။

Ayamettha rūpapavattikkamo.

ဤသည်မှာ ဤရုပ်အရာ၌ ရုပ်ဖြစ်ပွားပုံ အစီအစဉ်တည်း။

Nibbānabhedo

နိဗ္ဗာန်အပြား

62. Nibbānaṃ pana lokuttarasaṅkhātaṃ catumaggañāṇena sacchikātabbaṃ maggaphalānamārammaṇabhūtaṃ vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā nibbānanti pavuccati.

၆၂. နိဗ္ဗာန်သည် လောကုတ္တရာတရားဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ မဂ်ဉာဏ် လေးပါးဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်၏၊ မဂ် ဖိုလ်တို့၏ အာရုံဖြစ်၏၊ 'ဝါန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော တဏှာမှ လွတ်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

63. Tadetaṃ sabhāvato ekavidhampi saupādisesanibbānadhātu anupādisesanibbānadhātu ceti duvidhaṃ hoti kāraṇapariyāyena.

၆၃. ထိုနိဗ္ဗာန်သည် သဘောအားဖြင့် တစ်ပါးတည်း ဖြစ်သော်လည်း အကြောင်းပရိယာယ်အားဖြင့် သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်၊ အနုပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ် ဟု နှစ်ပါးအပြား ရှိ၏။

64. Tathā [Pg.46] suññataṃ animittaṃ appaṇihitañceti tividhaṃ hoti ākārabhedena.

၆၄. ထိုနည်းတူစွာ အခြင်းအရာအပြားအားဖြင့် သုညတနိဗ္ဗာန်၊ အနိမိတ္တနိဗ္ဗာန်၊ အပ္ပဏိဟိတနိဗ္ဗာန် ဟု သုံးပါးအပြား ရှိ၏။

65. Padamaccutamaccantaṃ, asaṅkhatamanuttaraṃ.

၆၅. ရွေ့လျောခြင်းမရှိသော၊ ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်ရာ အဆုံးဖြစ်သော၊ အကြောင်းတရားတို့ မပြုပြင်အပ်သော (အသင်္ခတဖြစ်သော)၊ အတုမရှိ မြတ်လှစွာသော။

Nibbānamiti bhāsanti, vānamuttā mahesayo.

တဏှာတည်းဟူသော စပ်ကြောင်းမှ လွတ်မြောက်တော်မူကြကုန်သော ဘုရားစသော မဟေသီမြတ်စွာဘုရားတို့သည် 'နိဗ္ဗာန်' ဟူ၍ ဟောကြားတော်မူကြကုန်၏။

Iti cittaṃ cetasikaṃ, rūpaṃ nibbānamiccapi;

Paramatthaṃ pakāsenti, catudhāva tathāgatā.

ဤသို့လျှင် တထာဂတမြတ်စွာဘုရားတို့သည် စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန် ဟူ၍ ပရမတ္ထတရားကို လေးပါးအပြားဖြင့် ပြသတော်မူကြကုန်၏။

Iti abhidhammatthasaṅgahe rūpasaṅgahavibhāgo nāma

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ ရူပသင်္ဂဟဝိဘာဂမည်သော

Chaṭṭho paricchedo.

ဆဋ္ဌမပိုင်း ပြီး၏။

7. Samuccayaparicchedo

၇. သမုစ္စယပရိစ္ဆေဒ

1. Dvāsattatividhā vuttā, vatthudhammā salakkhaṇā.

၁. ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာရှိကြကုန်သော ဝတ္ထုဓမ္မတို့သည် ခုနစ်ဆယ့်နှစ်ပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

Tesaṃ dāni yathāyogaṃ, pavakkhāmi samuccayaṃ.

ယခုအခါ၌ ထိုဝတ္ထုဓမ္မတို့၏ သမုစ္စယ (ပေါင်းစုခြင်း) ကို သင့်လျော်သလို ဟောကြားပါအံ့။

2. Akusalasaṅgaho missakasaṅgaho bodhipakkhiyasaṅgaho sabbasaṅgaho ceti samuccayasaṅgaho catubbidho veditabbo.

၂. အကုသလသင်္ဂဟ၊ မိဿကသင်္ဂဟ၊ ဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟ၊ သဗ္ဗသင်္ဂဟ ဟု သမုစ္စယသင်္ဂဟသည် လေးပါးအပြားရှိသည်ကို သိအပ်၏။

Akusalasaṅgaho

အကုသလသင်္ဂဟ

3. Kathaṃ? Akusalasaṅgahe tāva cattāro āsavā – kāmāsavo bhavāsavo diṭṭhāsavo avijjāsavo.

၃. ဘယ်သို့နည်း? အကုသလသင်္ဂဟ၌ ရှေးဦးစွာ အာသဝေါတရား ၄-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ကာမာသဝ၊ ဘဝါသဝ၊ ဒိဋ္ဌာသဝ၊ အဝိဇ္ဇာသဝ တို့ဖြစ်ကြ၏။

4. Cattāro oghā – kāmogho bhavogho diṭṭhogho avijjogho.

၄. ဩဃတရား ၄-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ကာမောဃ၊ ဘဝေါဃ၊ ဒိဋ္ဌောဃ၊ အဝိဇ္ဇောဃ တို့ဖြစ်ကြ၏။

5. Cattāro yogā – kāmayogo bhavayogo diṭṭhiyogo avijjāyogo.

၅. ယောဂတရား ၄-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ကာမယောဂ၊ ဘဝယောဂ၊ ဒိဋ္ဌိယောဂ၊ အဝိဇ္ဇာယောဂ တို့ဖြစ်ကြ၏။

6. Cattāro ganthā – abhijjhākāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṃsaccābhiniveso kāyagantho.

၆. ဂန္ထတရား ၄-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- အဘိဇ္ဈာကာယဂန္ထ၊ ဗျာပါဒကာယဂန္ထ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသကာယဂန္ထ၊ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသကာယဂန္ထ တို့ဖြစ်ကြ၏။

7. Cattāro [Pg.47] upādānā – kāmupādānaṃ diṭṭhupādānaṃ sīlabbatupādānaṃ attavādupādānaṃ.

၇. ဥပါဒါန်တရား ၄-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ကာမုပါဒါန်၊ ဒိဋ္ဌုပါဒါန်၊ သီလဗ္ဗတုပါဒါန်၊ အတ္တဝါဒုပါဒါန် တို့ဖြစ်ကြ၏။

8. Cha nīvaraṇāni – kāmacchandanīvaraṇaṃ byāpādanīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ vicikicchānīvaraṇaṃ avijjānīvaraṇaṃ.

၈. နီဝရဏတရား ၆-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏ၊ ဗျာပါဒနီဝရဏ၊ ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနီဝရဏ၊ ဝိစိကိစ္ဆာနီဝရဏ၊ အဝိဇ္ဇာနီဝရဏ တို့ဖြစ်ကြ၏။

9. Satta anusayā – kāmarāgānusayo bhavarāgānusayo paṭighānusayo mānānusayo diṭṭhānusayo vicikicchānusayo avijjānusayo.

၉. အနုသယတရား ၇-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ကာမရာဂါနုသယ၊ ဘဝရာဂါနုသယ၊ ပဋိဃာနုသယ၊ မာနာနုသယ၊ ဒိဋ္ဌာနုသယ၊ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယ၊ အဝိဇ္ဇာနုသယ တို့ဖြစ်ကြ၏။

10. Dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ rūparāgasaṃyojanaṃ arūparāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ mānasaṃyojanaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojanaṃ uddhaccasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ suttante.

၁၀. သုတ္တန်ဒေသနာနည်းအရ သံယောဇဉ်တရား ၁၀-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ကာမရာဂသံယောဇဉ်၊ ရူပရာဂသံယောဇဉ်၊ အရူပရာဂသံယောဇဉ်၊ ပဋိဃသံယောဇဉ်၊ မာနသံယောဇဉ်၊ ဒိဋ္ဌိသံယောဇဉ်၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇဉ်၊ ဝိစိကိစ္ဆာသံယောဇဉ်၊ ဥဒ္ဓစ္စသံယောဇဉ်၊ အဝိဇ္ဇာသံယောဇဉ် တို့ဖြစ်ကြ၏။

11. Aparānipi dasa saṃyojanāni – kāmarāgasaṃyojanaṃ bhavarāgasaṃyojanaṃ paṭighasaṃyojanaṃ mānasaṃyojanaṃ diṭṭhisaṃyojanaṃ sīlabbataparāmāsasaṃyojanaṃ vicikicchāsaṃyojanaṃ issāsaṃyojanaṃ macchariyasaṃyojanaṃ avijjāsaṃyojanaṃ abhidhamme (vibha. 969).

၁၁. အဘိဓမ္မာနည်းအရ အခြားသော သံယောဇဉ်တရား ၁၀-ပါးတို့သည်လည်း ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ကာမရာဂသံယောဇဉ်၊ ဘဝရာဂသံယောဇဉ်၊ ပဋိဃသံယောဇဉ်၊ မာနသံယောဇဉ်၊ ဒိဋ္ဌိသံယောဇဉ်၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသသံယောဇဉ်၊ ဝိစိကိစ္ဆာသံယောဇဉ်၊ ဣဿာသံယောဇဉ်၊ မစ္ဆရိယသံယောဇဉ်၊ အဝိဇ္ဇာသံယောဇဉ် တို့ဖြစ်ကြ၏။

12. Dasa kilesā – lobho doso moho māno diṭṭhi vicikicchā thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ.

၁၂. ကိလေသာတရား ၁၀-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ထိန၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပ တို့ဖြစ်ကြ၏။

13. Āsavādīsu panettha kāmabhavanāmena tabbatthukā taṇhā adhippetā, sīlabbataparāmāso idaṃsaccābhiniveso attavādupādo ca tathāpavattaṃ diṭṭhigatameva pavuccati.

၁၃. ဤအာသဝေါစသော တရားတို့၌ 'ကာမ' 'ဘဝ' ဟူသော အမည်တို့ဖြင့် ထိုထိုအာရုံကို မှီ၍ဖြစ်သော 'တဏှာ' ကို ဆိုလိုအပ်၏။ သီလဗ္ဗတပရာမာသ၊ ဣဒံသစ္စာဘိနိဝေသနှင့် အတ္တဝါဒုပါဒါန် တို့သည် ထိုထိုနည်းဖြင့် ဖြစ်ပွားသော 'ဒိဋ္ဌိ' သာ ဖြစ်သည်ဟု ဆိုအပ်၏။

14. Āsavoghā ca yogā ca,

၁၄. အာသဝ၊ ဩဃ၊ ယောဂတို့လည်းကောင်း၊

Tayo ganthā ca vatthuto;

Upādānā duve vuttā,Aṭṭha nīvaraṇā siyuṃ.

ဂန္ထတရားတို့သည်လည်းကောင်း ကိုယ်ပိုင်သဘောတရား (ဝတ္ထု) အားဖြင့် သုံးပါးစီ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပါဒါန်တရားတို့ကို နှစ်ပါးဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ နီဝရဏတရားတို့သည် ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်ရာ၏။

Chaḷevānusayā [Pg.48] honti, nava saṃyojanā matā;

Kilesā dasa vuttoyaṃ, navadhā pāpasaṅgaho.

အနုသယတရားတို့သည် ခြောက်ပါးသာ ဖြစ်ကုန်၏။ သံယောဇဉ်တရားတို့ကို ကိုးပါးဟူ၍ သိအပ်၏။ ကိလေသာတရားတို့သည် ဆယ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအကုသိုလ်တရားစု (ပါပသင်္ဂဟ) ကို ကိုးမျိုးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်ပြီ။

Missakasaṅgaho

မိဿကသင်္ဂဟ

15. Missakasaṅgahe cha hetū – lobho doso moho alobho adoso amoho.

၁၅. မိဿကသင်္ဂဟ၌ ဟိတ်တရား ၆-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- လောဘ၊ ဒေါသ၊ မောဟ၊ အလောဘ၊ အဒေါသ၊ အမောဟ တို့ဖြစ်ကြ၏။

16. Satta jhānaṅgāni – vitakko vicāro pīti ekaggatā somanassaṃ domanassaṃ upekkhā.

၁၆. ဈာန်အင်္ဂါ ၇-ပါး ရှိကုန်၏။ ယင်းတို့မှာ- ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ ဧကဂ္ဂတာ၊ သောမနဿ၊ ဒေါမနဿ၊ ဥပက္ခာ တို့ဖြစ်ကြ၏။

17. Dvādasa maggaṅgāni – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi micchādiṭṭhi micchāsaṅkappo micchāvāyāmo micchāsamādhi.

၁၇. မဂ္ဂင် ၁၂ ပါးတို့သည် - သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ၊ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၊ မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ၊ မိစ္ဆာဝါယာမ၊ မိစ္ဆာသမာဓိ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

18. Bāvīsatindriyāni – cakkhundriyaṃ sotindriyaṃ ghānindriyaṃ jivhindriyaṃ kāyindriyaṃ itthindriyaṃ purisindriyaṃ jīvitindriyaṃ manindriyaṃ sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriyaṃ saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ aññindriyaṃ aññātāvindriyaṃ.

၁၈. ဣန္ဒြေ ၂၂ ပါးတို့သည် - စက္ခုန္ဒြေ၊ သောတိန္ဒြေ၊ ဃာနိန္ဒြေ၊ ဇိဝှိန္ဒြေ၊ ကာယိန္ဒြေ၊ ဣတ္ထိန္ဒြေ၊ ပုရိသိန္ဒြေ၊ ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ မနိန္ဒြေ၊ သုခိန္ဒြေ၊ ดုက္ခိန္ဒြေ၊ သောမနဿိန္ဒြေ၊ ဒေါမနဿိန္ဒြေ၊ ဥပေက္ခိန္ဒြေ၊ သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ ဝီရိယိန္ဒြေ၊ သတိန္ဒြေ၊ သမာဓိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေ၊ အနညတညဿာမီတိန္ဒြေ၊ အညိန္ဒြေ၊ အညာတာဝိန္ဒြေ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

19. Nava balāni – saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ hiribalaṃ ottappabalaṃ ahirikabalaṃ anottappabalaṃ.

၁၉. ဗိုလ် ၉ ပါးတို့သည် - သဒ္ဓါဗိုလ်၊ ဝီရိယဗိုလ်၊ သတိဗိုလ်၊ သမာဓိဗိုလ်၊ ပညာဗိုလ်၊ ဟိရိဗိုလ်၊ ဩတ္တပ္ပဗိုလ်၊ အဟိရိကဗိုလ်၊ အနောတ္တပ္ပဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။

20. Cattāro adhipatī – chandādhipati vīriyādhipati cittādhipati vīmaṃsādhipati.

၂၀. အဓိပတိ ၄ ပါးတို့သည် - ဆန္ဒာဓိပတိ၊ ဝီရိယာဓိပတိ၊ စိတ္တာဓိပတိ၊ ဝီမံသာဓိပတိ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

21. Cattāro āhārā – kabaḷīkāro āhāro, phasso dutiyo, manosañcetanā tatiyā, viññāṇaṃ catutthaṃ.

၂၁. အာဟာရ ၄ ပါးတို့သည် - ကဗဠီကာရအာဟာရ၊ ဒုတိယမြောက် ဖဿအာဟာရ၊ တတိယမြောက် မနောသဉ္စေတနာအာဟာရ၊ စတုတ္ထမြောက် ဝိညာဏအာဟာရ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

22. Indriyesu [Pg.49] panettha sotāpattimaggañāṇaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ.

၂၂. ထိုဣန္ဒြေတို့တွင် သောတာပတ္တိမဂ်ဉာဏ်သည် အနညတညဿာမီတိန္ဒြေ မည်၏။

23. Arahattaphalañāṇaṃ aññātāvindriyaṃ.

၂၃. အရဟတ္တဖိုလ်ဉာဏ်သည် အညာတာဝိန္ဒြေ မည်၏။

24. Majjhe cha ñāṇāni aññindriyānīti pavuccanti.

၂၄. အလယ်၌ရှိသော ဉာဏ်ခြောက်ပါးတို့ကို အညိန္ဒြေတို့ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။

25. Jīvitindriyañca rūpārūpavasena duvidhaṃ hoti.

၂၅. ဇီဝိတိန္ဒြေသည်လည်း ရုပ်, နာမ်၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ပါးအပြား ရှိ၏။

26. Pañcaviññāṇesu jhānaṅgāni, avīriyesu balāni, ahetukesu maggaṅgāni na labbhanti.

၂၆. ဒွေပဉ္စဝိညာဏ်တို့၌ ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို မရအပ်ကုန်၊ ဝီရိယမရှိသောစိတ်တို့၌ ဗိုလ်တို့ကို မရအပ်ကုန်၊ အဟိတ်စိတ်တို့၌ မဂ္ဂင်တို့ကို မရအပ်ကုန်။

27. Tathā vicikicchācitte ekaggatā maggindriyabalabhāvaṃ na gacchati.

၂၇. ထို့အတူ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်၌ ဧကဂ္ဂတာသည် မဂ္ဂင်၊ ဣန္ဒြေ၊ ဗိုလ်တို့၏အဖြစ်သို့ မရောက်။

28. Dvihetukatihetukajavanesveva yathāsambhavaṃ adhipati ekova labbhatīti.

၂၈. ဒွိဟိတ်, တိဟိတ်ဇောတို့၌သာလျှင် ဖြစ်ထိုက်သလို အဓိပတိတစ်ပါးတည်းသာ ရအပ်၏။

29. Cha hetū pañca jhānaṅgā, maggaṅgā nava vatthuto.

၂၉. သဘောတရားအားဖြင့် ဟိတ် ၆ ပါး၊ ဈာန်အင်္ဂါ ၅ ပါး၊ မဂ္ဂင် ၉ ပါး ဖြစ်ကြသည်။

Soḷasindriyadhammā ca, baladhammā naveritā.

ဣန္ဒြေတရားတို့သည် ၁၆ ပါးရှိ၍ ဗိုလ်တရားတို့ကိုမူ ၉ ပါးဟု ဟောကြားအပ်ကုန်၏။

Cattārodhipati vuttā, tathāhārāti sattadhā;

Kusalādisamākiṇṇo, vuttomissakasaṅgaho.

အဓိပတိ ၄ ပါးနှင့် အာဟာရ ၄ ပါးတို့ကိုလည်း ဟောကြားအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကုသိုလ် စသည်တို့နှင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိသော မိဿကသင်္ဂဟကို ခုနစ်မျိုးအပြားအားဖြင့် ဟောကြားအပ်ပြီ။

Bodhipakkhiyasaṅgaho

ဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟ

30. Bodhipakkhiyasaṅgahe cattāro satipaṭṭhānā kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṃ vedanānupassanāsatipaṭṭhānaṃ cittānupassanāsatipaṭṭhānaṃ dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṃ.

၃၀. ဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟ၌ သတိပဋ္ဌာန် ၄ ပါးတို့သည် - ကာယာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၊ ဝေဒနာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၊ စိတ္တာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန်၊ ဓမ္မာနုပဿနာသတိပဋ္ဌာန် တို့ ဖြစ်ကြသည်။

31. Cattāro sammappadhānā uppannānaṃ pāpakānaṃ pahānāya vāyāmo, anuppannānaṃ pāpakānaṃ anuppādāya vāyāmo, anuppannānaṃ kusalānaṃ uppādāya vāyāmo, uppannānaṃ kusalānaṃ bhiyyobhāvāya vāyāmo.

၃၁. သမ္မပ္ပဓာန် ၄ ပါးတို့သည် - ဖြစ်ပြီးသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ပယ်ရှားရန် အားထုတ်ခြင်း၊ မဖြစ်သေးသော အကုသိုလ်တရားတို့ကို မဖြစ်စေရန် အားထုတ်ခြင်း၊ မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် အားထုတ်ခြင်း၊ ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့ကို တိုးပွားစေရန် အားထုတ်ခြင်း တို့ ဖြစ်ကြသည်။

32. Cattāro [Pg.50] iddhipādā – chandiddhipādo vīriyiddhipādo cittiddhipādo vīmaṃsiddhipādo.

၃၂. ဣဒ္ဓိပါဒ် ၄ ပါးတို့သည် - ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်၊ ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ်၊ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒ်၊ ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။

33. Pañcindriyāni – saddhindriyaṃ vīriyindriyaṃ satindriyaṃ samādhindriyaṃ paññindriyaṃ.

၃၃. ဣန္ဒြေ ၅ ပါးတို့သည် - သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ ဝီရိယိန္ဒြေ၊ သတိန္ဒြေ၊ သမာဓိန္ဒြေ၊ ပညိန္ဒြေ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

34. Pañca balāni – saddhābalaṃ vīriyabalaṃ satibalaṃ samādhibalaṃ paññābalaṃ.

၃၄. ဗိုလ် ၅ ပါးတို့သည် - သဒ္ဓါဗိုလ်၊ ဝီရိယဗိုလ်၊ သတိဗိုလ်၊ သမာဓိဗိုလ်၊ ပညာဗိုလ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။

35. Satta bojjhaṅgā – satisambojjhaṅgo dhammavicayasambojjhaṅgo vīriyasambojjhaṅgo pītisambojjhaṅgo passaddhisambojjhaṅgo samādhisambojjhaṅgo upekkhāsambojjhaṅgo.

၃၅. ဗောဇ္ဈင် ၇ ပါးတို့သည် - သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ပီတိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ပဿဒ္ဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင် တို့ ဖြစ်ကြသည်။

36. Aṭṭha maggaṅgāni – sammādiṭṭhi sammāsaṅkappo sammāvācā sammākammanto sammāājīvo sammāvāyāmo sammāsati sammāsamādhi.

၃၆. မဂ္ဂင် ၈ ပါးတို့သည် - သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါစာ၊ သမ္မာကမ္မန္တ၊ သမ္မာအာဇီဝ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိ၊ သမ္မာသမာဓိ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

37. Ettha pana cattāro satipaṭṭhānāti sammāsati ekāva pavuccati.

၃၇. ဤဗောဓိပက္ခိယတရားတို့တွင် သတိပဋ္ဌာန် ၄ ပါး ဟူသည်မှာ သမ္မာသတိ တစ်ပါးတည်းကိုပင် ဆိုအပ်သည်။

38. Tathā cattāro sammappadhānāti ca sammāvāyāmo.

၃၈. ထို့အတူ သမ္မပ္ပဓာန် ၄ ပါး ဟူသည်မှာလည်း သမ္မာဝါယာမ တစ်ပါးတည်းပင် ဖြစ်သည်။

39. Chando cittamupekkhā ca, saddhāpassaddhipītiyo.

၃၉. ဆန္ဒ၊ စိတ်၊ ဥပေက္ခာ၊ သဒ္ဓါ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ ပီတိ၊

Sammādiṭṭhi ca saṅkappo, vāyāmo viratittayaṃ.

သမ္မာဒိဋ္ဌိ၊ သင်္ကပ္ပ၊ ဝါယာမ၊ ဝိရတီ ၃ ပါး၊

Sammāsati samādhīti, cuddasete sabhāvato;

Sattatiṃsappabhedena, sattadhā tattha saṅgaho.

သမ္မာသတိ၊ သမာဓိ ဟူ၍ သဘောတရားအားဖြင့် ဤ ၁၄ ပါးတို့သည် ၃၇ ပါးသော အပြားအားဖြင့် ၎င်းဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟ၌ ၇ မျိုးသော နည်းဖြင့် သိမ်းဆည်းအပ်၏။

40. Saṅkappapassaddhi ca pītupekkhā,

၄၀. သင်္ကပ္ပ၊ ပဿဒ္ဓိ၊ ပီတိ၊ ဥပေက္ခာ၊

Chando ca cittaṃ viratittayañca;

Navekaṭhānā viriyaṃ navaṭṭha,Satī samādhī catu pañca paññā;

Saddhā duṭhānuttamasattatiṃsa-Dhammānameso pavaro vibhāgo.

ဆန္ဒ၊ စိတ်၊ ဝိရတီ ၃ ပါးဟူသော ဤတရား ၉ ပါးတို့သည် တစ်နေရာစီသာ ရအပ်ကုန်၏။ ဝီရိယသည် ကိုးနေရာ၊ သတိသည် ရှစ်နေရာ၊ သမာဓိသည် လေးနေရာ၊ ပညာသည် ငါးနေရာ၊ သဒ္ဓါသည် နှစ်နေရာ၌ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား မွန်မြတ်လှစွာသော ၃၇ ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၏ ထူးမြတ်လှသော ခွဲခြားပြသခြင်း ဖြစ်သည်။

41. Sabbe [Pg.51] lokuttare honti, na vā saṅkappapītiyo.

၄၁. လောကုတ္တရာစိတ်၌ ထိုတရားအားလုံး ဖြစ်ကုန်၏၊ သင်္ကပ္ပနှင့် ပီတိတို့မူကား မဖြစ်သည်လည်း ရှိ၏။

Lokiyepi yathāyogaṃ, chabbisuddhipavattiyaṃ.

လောကီ၌လည်း ဝိသုဒ္ဓိ ၆ ပါး ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ သင့်လျော်သလို ဖြစ်ကုန်၏။

Sabbasaṅgaho

သဗ္ဗသင်္ဂဟ

42. Sabbasaṅgahe pañcakkhandhā – rūpakkhandho vedanākkhandho saññākkhandho saṅkhārakkhandho viññāṇakkhandho.

၄၂. သဗ္ဗသင်္ဂဟ၌ ခန္ဓာ ၅ ပါးတို့သည် - ရူပက္ခန္ဓာ၊ ဝေဒနက္ခန္ဓာ၊ သညက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

43. Pañcupādānakkhandhā – rūpupādānakkhandho vedanupādānakkhandho saññupādānakkhandho saṅkhārupādānakkhandho viññāṇupādānakkhandho.

၄၃. ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ၅ ပါးတို့သည် - ရူပုပါဒါနk္ခန္ဓာ၊ ဝေဒနုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ သညုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရုပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ ဝိညာဏုပါဒါနက္ခန္ဓာ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

44. Dvādasāyatanāni – cakkhāyatanaṃ sotāyatanaṃ ghānāyatanaṃ jivhāyatanaṃ kāyāyatanaṃ manāyatanaṃ rūpāyatanaṃ saddāyatanaṃ gandhāyatanaṃ rasāyatanaṃ phoṭṭhabbāyatanaṃ dhammāyatanaṃ.

၄၄. အာယတန ၁၂ ပါးတို့သည် - စက္ခာယတန၊ သောတာယတန၊ ဃာနာယတန၊ ဇိဝှါယတန၊ ကာယာယတန၊ မနာယတန၊ ရူပါယတန၊ သဒ္ဒါယတန၊ ဂန္ဓာယတန၊ ရသာယတန၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတန၊ ဓမ္မာယတန တို့ ဖြစ်ကြသည်။

45. Aṭṭhārasa dhātuyo – cakkhudhātu sotadhātu ghānadhātu jivhādhātu kāyadhātu rūpadhātu saddadhātu gandhadhātu rasadhātu phoṭṭhabbadhātu cakkhuviññāṇadhātu sotaviññāṇadhātu ghānaviññāṇadhātu jivhāviññāṇadhātu kāyaviññāṇadhātu manodhātu dhammadhātu manoviññāṇadhātu.

၄၅. ဓာတ် ၁၈ ပါးတို့သည် - စက္ခုဓာတ်၊ သောတဓာတ်၊ ဃာနဓာတ်၊ ဇိဝှါဓာတ်၊ ကာယဓာတ်၊ ရူပဓာတ်၊ သဒ္ဒဓာတ်၊ ဂန္ဓဓာတ်၊ ရသဓာတ်၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗဓာတ်၊ စက္ခုဝိညာဏဓာတ်၊ သောတဝိညာဏဓာတ်၊ ဃာနဝိညာဏဓာတ်၊ ဇိဝှါဝိညာဏဓာတ်၊ ကာယဝိညာဏဓာတ်၊ မနောဓာတ်၊ ဓမ္မဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ် တို့ ဖြစ်ကြသည်။

46. Cattāri ariyasaccāni – dukkhaṃ ariyasaccaṃ, dukkhasamudayo ariyasaccaṃ, dukkhanirodho ariyasaccaṃ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā ariyasaccaṃ.

၄၆. အရိယသစ္စာ ၄ ပါးတို့သည် - ဒုက္ခအရိယသစ္စာ၊ ဒုက္ခသမုဒယအရိယသစ္စာ၊ ဒုက္ခနိရောဓအရိယသစ္စာ၊ ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါအရိယသစ္စာ တို့ ဖြစ်ကြသည်။

47. Ettha pana cetasikasukhumarūpanibbānavasena ekūnasattati dhammā dhammāyatanadhammadhātūti saṅkhaṃ gacchanti.

၄၇. ဤနေရာ၌ စေတသိက်၊ သုခုမရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်အားဖြင့် တရား ၆၉ ပါးတို့သည် ဓမ္မာယတန၊ ဓမ္မဓာတ်ဟူသော အမည်သို့ ရောက်ကြကုန်၏။

48. Manāyatanameva sattaviññāṇadhātuvasena bhijjati.

၄၈. မနာယတနသည်သာလျှင် ဝိညာဏဓာတ် ၇ ပါးအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနား၏။

49. Rūpañca vedanā saññā, sesacetasikā tathā.

၄၉. ရုပ်၊ ဝေဒနာ၊ သညာနှင့် ထို့အတူ ကြွင်းသော စေတသိက်တို့သည်လည်းကောင်း၊

Viññāṇamiti pañcete, pañcakkhandhāti bhāsitā.

ဝိညာဉ်ဟူ၍လည်းကောင်း ဤငါးပါးတို့ကို ခန္ဓာငါးပါးတို့ဟူ၍ ဟောကြားတော်မူအပ်၏။

50. Pañcupādānakkhandhāti[Pg.52], tathā tebhūmakā matā.

၅၀. ထို့အတူ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ထိုတရားတို့ကို ဥပါဒါနက္ခန္ဓာငါးပါးဟူ၍ ယူဆအပ်ကုန်၏။

Bhedābhāvena nibbānaṃ, khandhasaṅgahanissaṭaṃ.

နိဗ္ဗာန်သည် (အတိတ်စသည်ဖြင့်) ကွဲပြားမှုမရှိခြင်းကြောင့် ခန္ဓာဟူသော အစုအပေါင်းမှ လွတ်မြောက်၏။

51. Dvārārammaṇabhedena, bhavantāyatanāni ca.

၅၁. ဒွါရနှင့် အာရုံတို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် အာယတနတို့သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။

Dvārālambataduppanna-pariyāyena dhātuyo.

ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ထိုဒွါရနှင့် အာရုံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော တရားဟူသော အစီအစဉ်အားဖြင့် ဓာတ်တို့သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။

52. Dukkhaṃ tebhūmakaṃ vaṭṭaṃ, taṇhā samudayo bhave.

၅၂. ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဝဋ်တရားသည် ဒုက္ခသစ္စာဖြစ်၏၊ တဏှာသည် သမုဒယသစ္စာဖြစ်၏။

Nirodho nāma nibbānaṃ, maggo lokuttaro mato.

နိဗ္ဗာန်သည် နိရောဓသစ္စာမည်၏၊ လောကုတ္တရာမဂ်သည် မဂ္ဂသစ္စာဟူ၍ ယူဆအပ်၏။

53. Maggayuttā phalā ceva, catusaccavinissaṭā.

၅၃. မဂ်နှင့်ယှဉ်သော စေတသိက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်တရားတို့သည်လည်းကောင်း သစ္စာလေးပါးမှ လွတ်ကုန်၏။

Iti pañcappabhedena, pavutto sabbasaṅgaho.

ဤသို့လျှင် ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် သဗ္ဗသင်္ဂဟ (ခန္ဓာ၊ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်၊ သစ္စာ) ကို ဟောကြားအပ်ပြီ။

Iti abhidhammatthasaṅgahe samuccayasaṅgahavibhāgo nāma

ဤသို့ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းတွင် သမုစ္စည်းသင်္ဂဟဝိဘာဂမည်သော

Sattamo paricchedo.

သတ္တမပိုင်း (သတ္တမပရိစ္ဆေဒ) ပြီး၏။

8. Paccayaparicchedo

၈. ပစ္စည်းပိုင်း (ပစ္စယပရိစ္ဆေဒ)

1. Yesaṃ saṅkhatadhammānaṃ, ye dhammā paccayā yathā.

၁. အကြင်သင်္ခတတရားတို့အား အကြင်တရားတို့သည် အကြင်ပုံစံအားဖြင့် အကြောင်းပစ္စည်း ဖြစ်ကြကုန်၏။

Taṃ vibhāgamihedāni, pavakkhāmi yathārahaṃ.

ထိုပစ္စည်းတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကို ယခုအခါ၌ လျောက်ပတ်သည်အားလျော်စွာ ဟောကြားပေအံ့။

2. Paṭiccasamuppādanayo paṭṭhānanayo ceti paccayasaṅgaho duvidho veditabbo.

၂. ပစ္စည်းသင်္ဂဟသည် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်းနှင့် ပဋ္ဌာန်းနည်းဟူ၍ နှစ်ပါးရှိသည်ဟု သိအပ်၏။

3. Tattha tabbhāvabhāvībhāvākāramattopalakkhito paṭiccasamuppādanayo, paṭṭhānanayo pana āhaccapaccayaṭṭhitimārabbha pavuccati, ubhayaṃ pana vomissetvā papañcenti ācariyā.

၃. ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်းသည် ထိုအကြောင်းရှိလျှင် ထိုအကျိုးဖြစ်တတ်သော သဘောအခြင်းအရာမျှဖြင့် မှတ်သားအပ်၏၊ ပဋ္ဌာန်းနည်းသည်မူကား အထူးထူးသော ပစ္စည်းသတ္တိတို့၏ တည်ရှိပုံကို အမှီပြု၍ ဟောကြားအပ်၏၊ ဆရာတို့သည်ကား ထိုနှစ်ပါးလုံးကို နှောနှောကာ အကျယ်ဖွင့်ပြတော်မူကြကုန်၏။

Paṭiccasamuppādanayo

ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်း

4. Tattha avijjāpaccayā saṅkhārā, saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ, viññāṇapaccayā nāmarūpaṃ, nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ, saḷāyatanapaccayā phasso, phassapaccayā vedanā, vedanāpaccayā taṇhā, taṇhāpaccayā upādānaṃ, upādānapaccayā bhavo[Pg.53], bhavapaccayā jāti, jātipaccayā jarāmaraṇaṃ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsā sambhavanti. Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti ayamettha paṭiccasamuppādanayo.

၄. ထိုနည်း၌ အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရတို့ဖြစ်ကုန်၏၊ သင်္ခါရကြောင့် ဝိညာဉ်ဖြစ်၏၊ ဝိညာဉ်ကြောင့် နာမ်ရုပ်ဖြစ်၏၊ နာမ်ရုပ်ကြောင့် သဠာယတနဖြစ်၏၊ သဠာယတနကြောင့် ဖဿဖြစ်၏၊ ဖဿကြောင့် ဝေဒနာဖြစ်၏၊ ဝေဒနာကြောင့် တဏှာဖြစ်၏၊ တဏှာကြောင့် ဥပါဒါန်ဖြစ်၏၊ ဥပါဒါန်ကြောင့် ဘဝဖြစ်၏၊ ဘဝကြောင့် ဇာတိဖြစ်၏၊ ဇာတိကြောင့် ဇရာ၊ မရဏ၊ သောက၊ ပရိဒေဝ၊ ဒုက္ခ၊ ဒေါမနဿ၊ ဥပါယာသတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤစင်စစ်သော ဆင်းရဲအစု၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ဤသည်ကား ဤ၌ ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်နည်း ဖြစ်၏။

5. Tattha tayo addhā dvādasaṅgāni vīsatākārā tisandhi catusaṅkhepā tīṇi vaṭṭāni dve mūlāni ca veditabbāni.

၅. ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ ကာလသုံးပါး၊ အင်္ဂါတစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ အခြင်းအရာနှစ်ဆယ်၊ အစပ်သုံးပါး၊ အစုလေးပါး၊ ဝဋ်သုံးပါးနှင့် မူလနှစ်ပါးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

6. Kathaṃ? Avijjāsaṅkhārā atīto addhā, jātijarāmaraṇaṃ anāgato addhā, majjhe aṭṭha paccuppanno addhāti tayo addhā.

၆. အဘယ်သို့နည်း? အဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရတို့သည် အတိတ်ကာလ၊ ဇာတိနှင့် ဇရာမရဏတို့သည် အနာဂတ်ကာလ၊ အလယ်၌ရှိသော အင်္ဂါရှစ်ပါးတို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလဟူ၍ ကာလသုံးပါး ဖြစ်ကုန်၏။

7. Avijjā saṅkhārā viññāṇaṃ nāmarūpaṃ saḷāyatanaṃ phasso vedanā taṇhā upādānaṃ bhavo jāti jarāmaraṇanti dvādasaṅgāni.

၇. အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ၊ ဝိညာဉ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာ၊ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝ၊ ဇာတိ၊ ဇရာမရဏတို့သည် အင်္ဂါတစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

8. Sokādivacanaṃ panettha nissandaphalanidassanaṃ.

၈. ဤပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ သောကစသည်တို့ကို ဟောကြားခြင်းသည်ကား ဘေးထွက်အကျိုး (နိဿန္ဒဖိုလ်) ကို ပြခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။

9. Avijjāsaṅkhāraggahaṇena panettha taṇhupādānabhavāpi gahitā bhavanti, tathā taṇhupādānabhavaggahaṇena ca avijjāsaṅkhārā, jātijarāmaraṇaggahaṇena ca viññāṇādiphalapañcakameva gahitanti katvā –

၉. ဤပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်၌ အဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရကို ယူခြင်းဖြင့် တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝတို့ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်၏၊ ထို့အတူ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝကို ယူခြင်းဖြင့် အဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဇာတိနှင့် ဇရာမရဏကို ယူခြင်းဖြင့် ဝိညာဉ်စသော အကျိုးတရားငါးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း ယူပြီးဖြစ်သည်ဟု ယူဆ၍ -

10. Atīte hetavo pañca, idāni phalapañcakaṃ.

၁၀. အတိတ်ကာလ၌ အကြောင်းတရားငါးပါး၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ အကျိုးတရားငါးပါး။

Idāni hetavo pañca, āyatiṃ phalapañcakanti;

Vīsatākārā tisandhi, catusaṅkhepā ca bhavanti.

ယခုပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ အကြောင်းတရားငါးပါး၊ นောင်အနာဂတ်ကာလ၌ အကျိုးတရားငါးပါးဟူ၍ အခြင်းအရာနှစ်ဆယ်၊ အစပ်သုံးပါးနှင့် အစုလေးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

11. Avijjātaṇhupādānā ca kilesavaṭṭaṃ, kammabhavasaṅkhāto bhavekadeso saṅkhārā ca kammavaṭṭaṃ, upapattibhavasaṅkhāto bhavekadeso avasesā ca vipākavaṭṭanti tīṇi vaṭṭāni.

၁၁. အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်တို့သည် ကိလေသာဝဋ်၊ ကမ္မဘဝဟု ဆိုအပ်သော ဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသနှင့် သင်္ခါရတို့သည် ကမ္မဝဋ်၊ ဥပပတ္တိဘဝဟု ဆိုအပ်သော ဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသနှင့် ကျန်ရှိသော တရားတို့သည် ဝိပါကဝဋ်ဟူ၍ ဝဋ်သုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

12. Avijjātaṇhāvasena dve mūlāni ca veditabbāni.

၁၂. အဝိဇ္ဇာနှင့် တဏှာအားဖြင့် မူလနှစ်ပါးတို့ကိုလည်း သိအပ်ကုန်၏။

13. Tesameva [Pg.54] ca mūlānaṃ, nirodhena nirujjhati.

၁၃. ထိုမူလတရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းဖြင့်သာလျှင် (ဝဋ်ဒုက္ခသည်) ချုပ်ငြိမ်း၏။

Jarāmaraṇamucchāya, pīḷitānamabhiṇhaso;

Āsavānaṃ samuppādā, avijjā ca pavattati.

ဇရာ၊ မရဏတည်းဟူသော တွေဝေမိန်းမောခြင်းဖြင့် အဖန်တလဲလဲ နှိပ်စက်ခံရကုန်သော သတ္တဝါတို့အား အာသဝေါတရားတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အဝိဇ္ဇာသည်လည်း ဆက်လက်၍ ဖြစ်ပွားတတ်၏။

Vaṭṭamābandhamiccevaṃ, tebhūmakamanādikaṃ;

Paṭiccasamuppādoti, paṭṭhapesi mahāmuni.

မဟာမုနိ မြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့ အစမထင် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ဝဋ်တရားကို အစဉ်ဆက်စပ်တတ်သော သဘောကို ပဋိစ္စသမုပ္ပါဒ်ဟူ၍ ဟောကြားတော်မူခဲ့၏။

Paṭṭhānanayo

ပဋ္ဌာန်းနည်း

14. Hetupaccayo ārammaṇapaccayo adhipatipaccayo anantarapaccayo samanantarapaccayo sahajātapaccayo aññamaññapaccayo nissayapaccayo upanissayapaccayo purejātapaccayo pacchājātapaccayo āsevanapaccayo kammapaccayo vipākapaccayo āhārapaccayo indriyapaccayo jhānapaccayo maggapaccayo sampayuttapaccayo vippayuttapaccayo atthipaccayo natthipaccayo vigatapaccayo avigatapaccayoti ayamettha paṭṭhānanayo.

၁၄. ဟေတုပစ္စည်း၊ အာရမ္မဏပစ္စည်း၊ အဓိပတိပစ္စည်း၊ အနန္တရပစ္စည်း၊ သမနန္တရပစ္စည်း၊ သဟဇาတပစ္စည်း၊ အညမညပစ္စည်း၊ နိဿယပစ္စည်း၊ ဥပနိဿယပစ္စည်း၊ ပုရေဇာတပစ္စည်း၊ ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း၊ အာသေဝနပစ္စည်း၊ ကမ္မပစ္စည်း၊ ဝိပါကပစ္စည်း၊ အာဟာရပစ္စည်း၊ ဣန္ဒြိယပစ္စည်း၊ ဈာနပစ္စည်း၊ မဂ္ဂပစ္စည်း၊ သမ္ပယုတ္တပစ္စည်း၊ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်း၊ အတ္ထိပစ္စည်း၊ နတ္ထိပစ္စည်း၊ ဝိဂတပစ္စည်း၊ အဝိဂတပစ္စည်းဟူ၍ ဤသည်ကား ဤ၌ ပဋ္ဌာန်းနည်း ဖြစ်၏။

15. Chadhā nāmaṃ tu nāmassa, pañcadhā nāmarūpinaṃ.

၁၅. နာမ်တရားသည် နာမ်တရားအား ခြောက်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နာမ်သည် နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးတို့အား ငါးပါးသောနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊

Ekadhā puna rūpassa, rūpaṃ nāmassa cekadhā.

နာမ်သည် ရုပ်အား တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ်သည် နာမ်အား တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊

Paññattināmarūpāni, nāmassa duvidhā dvayaṃ;

Dvayassa navadhā ceti, chabbidhā paccayā kathaṃ.

ပညတ်၊ နာမ်၊ ရုပ်တရားတို့သည် နာမ်တရားအား နှစ်ပါးသောနည်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ (ထိုအကြောင်းတရား နှစ်မျိုးလုံးသည်) နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးအား ကိုးပါးသောနည်းဖြင့်လည်းကောင်း (ကျေးဇူးပြုပုံကို) ခြောက်ပါးသော ပစ္စည်းဆက်သွယ်ပုံတို့သည် အဘယ်သို့နည်း။

16. Anantaraniruddhā cittacetasikā dhammā paṭuppannānaṃ cittacetasikānaṃ dhammānaṃ anantarasamanantaranatthivigatavasena, purimāni javanāni pacchimānaṃ javanānaṃ āsevanavasena, sahajātā cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ sampayuttavaseneti ca chadhā nāmaṃ nāmassa paccayo hoti.

၁၆. အခြားမဲ့ချုပ်ငြိမ်းသွားသော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့အား အနန္တရ၊ သမနန္တရ၊ နတ္ထိ၊ ဝိဂတစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရှေးရှေးသော ဇောတို့သည် နောက်နောက်သော ဇောတို့အား အာသေဝနစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတူတကွဖြစ်သော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် အချင်းချင်း သမ္ပယုတ္တစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ခြောက်ပါးသောနည်းဖြင့် နာမ်တရားသည် နာမ်တရားအား ကျေးဇူးပြုသော ပစ္စည်းဖြစ်၏။

17. Hetujhānaṅgamaggaṅgāni sahajātānaṃ nāmarūpānaṃ hetādivasena, sahajātā cetanā sahajātānaṃ nāmarūpānaṃ, nānākkhaṇikā cetanā kammābhinibbattānaṃ nāmarūpānaṃ kammavasena, vipākakkhandhā aññamaññaṃ sahajātānaṃ rūpānaṃ vipākavaseneti [Pg.55] ca pañcadhā nāmaṃ nāmarūpānaṃ paccayo hoti.

၁၇. ဟိတ်၊ ဈာန်အင်္ဂါ၊ မဂ်အင်္ဂါတို့သည် အတူတကွဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တို့အား ဟေတုစသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတူတကွဖြစ်သော စေတနာသည် အတူတကွဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ခြားနားသော ခဏ၌ဖြစ်သော စေတနာသည် ကံကြောင့်ဖြစ်ပေါ်လာသော နာမ်ရုပ်တို့အား ကမ္မစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပါက်ခန္ဓာတို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ အတူတကွဖြစ်သော ရုပ်တို့အားလည်းကောင်း ဝိပါကစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ငါးပါးသောနည်းဖြင့် နာမ်တရားသည် နာမ်ရုပ်တို့အား ကျေးဇူးပြုသော ပစ္စည်းဖြစ်၏။

18. Pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātavaseneti ekadhāva nāmaṃ rūpassa paccayo hoti.

၁၈. နောက်မှဖြစ်သော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် ရှေးဦးစွာဖြစ်သော ဤကိုယ်ခန္ဓာအား ပစ္ဆာဇာတစွမ်းအားဖြင့် ဤသို့ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်သာလျှင် နာမ်တရားသည် ရုပ်အား ကျေးဇူးပြုသော ပစ္စည်းဖြစ်၏။

19. Cha vatthūni pavattiyaṃ sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ pañcārammaṇāni ca pañcaviññāṇavīthiyā purejātavaseneti ekadhāva rūpaṃ nāmassa paccayo hoti.

၁၉. ပဝတ္တိအခါ၌ ဝတ္ထုရုပ်ခြောက်ပါးတို့သည် ဝိညာဉ်ဓာတ်ခုနစ်ပါးတို့အားလည်းကောင်း၊ အာရုံငါးပါးတို့သည် ပဉ္စဝိညာဉ်ဝီထိတို့အားလည်းကောင်း ပုရေဇာတစွမ်းအားဖြင့် ဤသို့ တစ်ပါးသောနည်းဖြင့်သာလျှင် ရုပ်တရားသည် နာမ်တရားအား ကျေးဇူးပြုသော ပစ္စည်းဖြစ်၏။

20. Ārammaṇavasena upanissayavaseneti ca duvidhā paññattināmarūpāni nāmasseva paccayā honti.

၂၀. အာရုံအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပနိဿယအစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း နှစ်ပါးသော အစွမ်းတို့ဖြင့် ပညတ်၊ နာမ်၊ ရုပ်တရားတို့သည် နာမ်တရားအားသာလျှင် ပစ္စည်းဖြစ်ကြကုန်၏။

21. Tattha rūpādivasena chabbidhaṃ hoti ārammaṇaṃ.

၂၁. ထိုအရာ၌ အာရုံသည် ရူပါရုံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။

22. Upanissayo pana tividho hoti – ārammaṇūpanissayo anantarūpanissayo pakatūpanissayo ceti.

၂၂. ဥပနိဿယပစ္စည်းသည်ကား အာရမ္မဏူပနိဿယ၊ အနန္တရူပနိဿယ၊ ပကတူပနိဿယဟူ၍ သုံးပါးအပြားရှိ၏။

23. Tattha ārammaṇameva garukataṃ ārammaṇūpanissayo.

၂၃. ထိုသုံးပါးတို့တွင် လွန်ကဲစွာအလေးဂရုပြုအပ်သော အာရုံသည်ပင်လျှင် အာရမ္မဏူပနိဿယ ဖြစ်၏။

24. Anantaraniruddhā cittacetasikā dhammā anantarūpanissayo.

၂၄. အခြားမဲ့ချုပ်ပျောက်ကုန်သော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် အနန္တရူပနိဿယ ဖြစ်ကုန်၏။

25. Rāgādayo pana dhammā saddhādayo ca sukhaṃ dukkhaṃ puggalo bhojanaṃ utusenāsanañca yathārahaṃ ajjhattañca bahiddhā ca kusalādidhammānaṃ, kammaṃ vipākānanti ca bahudhā hoti pakatūpanissayo.

၂၅. ရာဂစသော တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါစသော တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာ၊ ဆင်းရဲ၊ ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဘောဇဉ်၊ ဥတု၊ သေနာသနတို့သည်လည်းကောင်း အားလျော်စွာ အတွင်းအပြင်လည်းဖြစ်ကုန်သော ကုသိုလ်စသော တရားတို့အားလည်းကောင်း၊ ကံသည် ဝိပါက်တရားတို့အားလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ပကတူပနိဿယပစ္စည်းသည် များစွာသော အပြားရှိ၏။

26. Adhipatisahajātaaññamaññanissayaāhāraindriyavippayuttaatthiavigatavaseneti yathārahaṃ navadhā nāmarūpāni nāmarūpānaṃ paccayā bhavanti.

၂၆. အဓိပတိ၊ သဟဇာတ၊ အညမည၊ နိဿယ၊ အာဟာရ၊ ဣန္ဒြိယ၊ ဝိပ္ပယုတ္တ၊ အတ္ထိ၊ အဝိဂတ အစွမ်းတို့ဖြင့် အားလျော်စွာ ကိုးပါးသော အစွမ်းတို့ဖြင့် နာမ်ရုပ်တရားတို့သည် နာမ်ရုပ်တရားတို့အား ပစ္စည်းဖြစ်ကြကုန်၏။

27. Tattha garukatamārammaṇaṃ ārammaṇādhipativasena nāmānaṃ, sahajātādhipati catubbidhopi sahajātavasena sahajātānaṃ nāmarūpānanti ca duvidho hoti adhipatipaccayo.

၂၇. ထိုအရာ၌ အလေးပြုအပ်သော အာရုံသည် အာရမ္မဏာဓိပတိအစွမ်းဖြင့် နာမ်တရားတို့အားလည်းကောင်း၊ လေးပါးသော သဟဇာတာဓိပတိသည်လည်း သဟဇာတအစွမ်းဖြင့် အတူဖြစ်ဘက်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တရားတို့အားလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အဓိပတိပစ္စည်းသည် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။

28. Cittacetasikā dhammā [Pg.56] aññamaññaṃ sahajātarūpānañca, mahābhūtā aññamaññaṃ upādārūpānañca, paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā aññamaññanti ca tividho hoti sahajātapaccayo.

၂၈. စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ သဟဇာတ်ရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ မဟာဘုတ်တို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ ဥပါဒါရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဝတ္ထုနှင့် ဝိပါက်တရားတို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် သဟဇာတပစ္စည်းသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

29. Cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ, mahābhūtā aññamaññaṃ, paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā aññamaññanti ca tividho hoti aññamaññapaccayo.

၂၉. စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ မဟာဘုတ်တို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဝတ္ထုနှင့် ဝိပါက်တရားတို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အညမညပစ္စည်းသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

30. Cittacetasikā dhammā aññamaññaṃ sahajātarūpānañca, mahābhūtā aññamaññaṃ upādārūpānañca, cha vatthūni sattannaṃ viññāṇadhātūnanti ca tividho hoti nissayapaccayo.

၃၀. စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ သဟဇာတ်ရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ မဟာဘုတ်တို့သည် အချင်းချင်းအားလည်းကောင်း၊ ဥပါဒါရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ဝတ္ထုခြောက်ပါးတို့သည် ဝိညာဉ်ဓာတ် ခုနစ်ပါးတို့အားလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် နိဿယပစ္စည်းသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

31. Kabaḷīkāro āhāro imassa kāyassa, arūpino āhārā sahajātānaṃ nāmarūpānanti ca duvidho hoti āhārapaccayo.

၃၁. ကဗဠီကာရအာဟာရသည် ဤရုပ်ကိုယ်အားလည်းကောင်း၊ နာမ်အာဟာရတို့သည် အတူဖြစ်ဘက်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တရားတို့အားလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အာဟာရပစ္စည်းသည် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။

32. Pañca pasādā pañcannaṃ viññāṇānaṃ, rūpajīvitindriyaṃ upādinnarūpānaṃ, arūpino indriyā sahajātānaṃ nāmarūpānanti ca tividho hoti indriyapaccayo.

၃၂. ကြည်လင်သော ပသာဒရုပ် ငါးပါးတို့သည် ဝိညာဉ်ငါးပါးတို့အားလည်းကောင်း၊ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေသည် ကမ္မဇရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ နာမ်ဣန္ဒြေတို့သည် အတူဖြစ်ဘက်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တရားတို့အားလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဣန္ဒြိယပစ္စည်းသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

33. Okkantikkhaṇe vatthu vipākānaṃ, cittacetasikā dhammā sahajātarūpānaṃ sahajātavasena, pacchājātā cittacetasikā dhammā purejātassa imassa kāyassa pacchājātavasena cha vatthūni pavattiyaṃ sattannaṃ viññāṇadhātūnaṃ purejātavaseneti ca tividho hoti vippayuttapaccayo.

၃၃. သက်ဝင်သော (ပဋိသန္ဓေ) ခဏ၌ ဝတ္ထုသည် ဝိပါက်တို့အားလည်းကောင်း၊ စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် သဟဇာတ်ရုပ်တို့အား သဟဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နောက်မှဖြစ်သော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် ရှေးဦးစွာဖြစ်သော ဤရုပ်ကိုယ်အား ပစ္ဆာဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝတ္ထုခြောက်ပါးတို့သည် ပဝတ္တိအခါ၌ ဝိညာဉ်ဓာတ် ခုနစ်ပါးတို့အား ပုရေဇာတအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်းသည် သုံးပါးအပြားရှိ၏။

34. Sahajātaṃ purejātaṃ, pacchājātañca sabbathā.

၃၄. သဟဇာတ၊ ပုရေဇာတ၊ ပစ္ဆာဇာတ အားလုံးသော နည်းတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊

Kabaḷīkāro āhāro, rūpajīvitamiccayanti. –

ကဗဠီကာရအာဟာရ၊ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊

Pañcavidho hoti atthipaccayo avigatapaccayo ca.

အတ္ထိပစ္စည်းနှင့် အဝိဂတပစ္စည်းတို့သည် ငါးပါးအပြားရှိကုန်၏။

35. Ārammaṇūpanissayakammatthipaccayesu ca sabbepi paccayā samodhānaṃ gacchanti.

၃၅. အာရမ္မဏ၊ ဥပနိဿယ၊ ကမ္မ၊ အတ္ထိပစ္စည်းတို့၌လည်း ခပ်သိမ်းကုန်သော ပစ္စည်းတို့သည် အကျုံးဝင်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။

36. Sahajātarūpanti [Pg.57] panettha sabbatthāpi pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpānañca vasena duvidhaṃ hotīti veditabbaṃ.

၃၆. ထိုစကားရပ်တို့၌ “သဟဇာတ်ရုပ်” ဟူသည်ကား ပဝတ္တိအခါ၌ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ကမ္မဇရုပ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အလုံးစုံသော နေရာတို့၌ နှစ်ပါးအပြားရှိသည်ဟူ၍ သိအပ်၏။

37. Iti tekālikā dhammā, kālamuttā ca sambhavā.

၃၇. ဤသို့လျှင် ကာလသုံးပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ကာလမှလွတ်သော တရားတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

Ajjhattañca bahiddhā ca, saṅkhatāsaṅkhatā tathā;

Paññattināmarūpānaṃ, vasena tividhā ṭhitā;

Paccayā nāma paṭṭhāne, catuvīsati sabbathā.

ထို့အတူ အတွင်းတရား၊ အပြင်တရား၊ သင်္ခတတရား၊ အသင်္ခတတရားတို့သည် ပညတ်၊ နာမ်၊ ရုပ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသောအပြား၌ တည်ကုန်၏။ ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ ပစ္စည်းတို့သည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် နှစ်ဆယ့်လေးပါး ရှိကုန်၏။

38. Tattha rūpadhammā rūpakkhandhova, cittacetasikasaṅkhātā cattāro arūpino khandhā, nibbānañceti pañcavidhampi arūpanti ca nāmanti ca pavuccati.

၃၈. ထိုတရားတို့တွင် ရုပ်တရားတို့သည် ရူပက္ခန္ဓာသာ ဖြစ်၏။ စိတ်၊ စေတသိက်ဟု ဆိုအပ်သော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးနှင့် နိဗ္ဗာန်ဟူသော ဤငါးပါးသော တရားတို့ကို “အရုပ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “နာမ်” ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Paññattibhedo

ပညတ်အပြား

39. Tato avasesā paññatti pana paññāpiyattā paññatti, paññāpanato paññattīti ca duvidhā hoti.

၃၉. ထိုမှ ကြွင်းကျန်သော ပညတ်သည်ကား သိစေအပ်သောကြောင့် “ပညာပိယတ္တာပညတ်” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သိစေတတ်သောကြောင့် “ပညာပနတောပညတ်” ဟူ၍လည်းကောင်း နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။

40. Kathaṃ? Taṃtaṃbhūtavipariṇāmākāramupādāya tathā tathā paññattā bhūmipabbatādikā, sambhārasannivesākāramupādāya geharathasakaṭādikā, khandhapañcakamupādāya purisapuggalādikā, candāvaṭṭanādikamupādāya disākālādikā, asamphuṭṭhākāramupādāya kūpaguhādikā, taṃtaṃbhūtanimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya kasiṇanimittādikā ceti evamādippabhedā pana paramatthato avijjamānāpi atthacchāyākārena cittuppādānamārammaṇabhūtā taṃ taṃ upādāya upanidhāya kāraṇaṃ katvā tathā tathā parikappiyamānā saṅkhāyati samaññāyati voharīyati paññāpīyatīti paññattīti pavuccati. Ayaṃ paññatti paññāpiyattā paññatti nāma.

၄၀. အသို့နည်း? ထိုထိုမဟာဘုတ်တို့၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းအခြင်းအရာကို စွဲ၍ ထိုထိုသို့ ပညတ်အပ်သော မြေ၊ တောင် စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အဆောက်အဦးအစိတ်အပိုင်းတို့၏ တည်ဆောက်ပုံအခြင်းအရာကို စွဲ၍ အိမ်၊ ရထား၊ လှည်း စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာငါးပါးကို စွဲ၍ ယောက်ျား၊ ပုဂ္ဂိုလ် စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နေလတို့၏ လှည့်ပတ်ခြင်း စသည်ကို စွဲ၍ အရပ်၊ ကာလ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ မထိမတွေ့အပ်သော (ဟာလာဟင်းလင်း) အခြင်းအရာကို စွဲ၍ ရေတွင်း၊ လိုဏ်ဂူ စသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုမဟာဘုတ်တို့၏ နိမိတ်နှင့် ထူးခြားသော ဘာဝနာကို စွဲ၍ ကသိုဏ်းနိမိတ် စသည်တို့သည်လည်းကောင်း ဤသို့စသော အပြားရှိကုန်၏။ ထိုပညတ်တရားတို့သည် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော်လည်း အနက်၏အရိပ် အခြင်းအရာအားဖြင့် စိတ်ဖြစ်မှုတို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်လျက် ထိုထိုတရားတို့ကို စွဲ၍လည်းကောင်း၊ နှိုင်းယှဉ်၍လည်းကောင်း၊ အကြောင်းပြု၍လည်းကောင်း ထိုထိုသို့ ကြံစည်စိတ်ကူးအပ်သည်ဖြစ်၍ ရေတွက်အပ်၊ သမုတ်အပ်၊ ဝေါဟာရပြုအပ်၊ သိစေအပ်သောကြောင့် ပညတ်ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤပညတ်သည် “ပညာပိယတ္တာပညတ်” (အတ္ထပညတ်) မည်၏။

41. Paññāpanato paññatti pana nāmanāmakammādināmena paridīpitā, sā vijjamānapaññatti avijjamānapaññatti, vijjamānena [Pg.58] avijjamānapaññatti, avijjamānena vijjamānapaññatti, vijjamānena vijjamānapaññatti, avijjamānena avijjamānapaññatti ceti chabbidhā hoti.

၄၁. ပညာပနတောပညတ် (နာမပညတ်) သည်ကား နာမ်၊ နာမကံ စသော အမည်ဖြင့် ပြသအပ်၏။ ထိုပညတ်သည် (၁) ဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊ (၂) အဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊ (၃) ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊ (၄) အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊ (၅) ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊ (၆) အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ်ဟူ၍ ခြောက်ပါးအပြားရှိ၏။

42. Tattha yadā pana paramatthato vijjamānaṃ rūpavedanādiṃ etāya paññāpenti, tadāyaṃ vijjamānapaññatti. Yadā pana paramatthato avijjamānaṃ bhūmipabbatādiṃ etāya paññāpenti, tadāyaṃ avijjamānapaññattīti pavuccati. Ubhinnaṃ pana vomissakavasena sesā yathākkamaṃ chaḷabhiñño, itthisaddo, cakkhuviññāṇaṃ, rājaputtoti ca veditabbā.

၄၂. ထိုခြောက်ပါးတို့တွင် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ရုပ်၊ ဝေဒနာစသည်တို့ကို ဤအမည်ဖြင့် သိစေအပ်သောအခါ ဤသည်ကား “ဝိဇ္ဇမာနပညတ်” ဖြစ်၏။ ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော မြေ၊ တောင်စသည်တို့ကို ဤအမည်ဖြင့် သိစေအပ်သောအခါ ဤသည်ကား “အဝိဇ္ဇမာနပညတ်” ဟု ဆိုအပ်၏။ ကြွင်းသောပညတ်လေးပါးတို့ကိုကား နှစ်ဦးလုံး ရောနှောခြင်းအစွမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း “ဆဠဘိညော” (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရှိသူ)၊ “ဣတ္ထိသဒ္ဒေါ” (မိန်းမသံ)၊ “စက္ခုဝိညာဏံ” (စက္ခုဝိညာဉ်)၊ “ရာဇပုတ္တော” (မင်းသား) ဟူ၍ သိအပ်၏။

43. Vacīghosānusārena, sotaviññāṇavīthiyā.

၄၃. နှုတ်မြွက်သံ၏ အစဉ်ကို လိုက်၍ သောတဝိညာဉ်ဝီထိအားဖြင့်၊

Pavatthānantaruppanna-manodvārassa gocarā.

ဖြစ်ပေါ်၍ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သော မနောဒွါရဝီထိ၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော၊

Atthā yassānusārena, viññāyanti tato paraṃ;

Sāyaṃ paññatti viññeyyā, lokasaṅketanimmitā.

ထိုအသံ၏အစဉ်ကို လိုက်၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ထို့နောက်မှ သိအပ်ကုန်၏။ ထိုဤပညတ်ကို လောကဝေါဟာရ အမှတ်အသားဖြင့် ဖန်တီးအပ်သော ပညတ်ဟူ၍ သိအပ်၏။

Iti abhidhammatthasaṅgahe paccayasaṅgahavibhāgo nāma

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ ပစ္စည်းသင်္ဂဟဝိဘာဂမည်သော

Aṭṭhamo paricchedo.

အဋ္ဌမပိုင်း (အဋ္ဌမပရိစ္ဆေဒ) ပြီး၏။

9. Kammaṭṭhānaparicchedo

၉. ကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း (နဝမပရိစ္ဆေဒ)

1. Samathavipassanānaṃ, bhāvanānamito paraṃ.

၁. ဤမှတစ်ပါး ဆက်လက်၍ သမထ၊ ဝိပဿနာ ဘာဝနာတို့၏

Kammaṭṭhānaṃ pavakkhāmi, duvidhampi yathākkamaṃ.

နှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဟောကြားပေအံ့။

Samathakammaṭṭhānaṃ

သမထကမ္မဋ္ဌာန်း

2. Tattha samathasaṅgahe tāva dasa kasiṇāni, dasa asubhā, dasa anussatiyo, catasso appamaññāyo, ekā saññā, ekaṃ vavatthānaṃ, cattāro āruppā ceti sattavidhena samathakammaṭṭhānasaṅgaho.

၂. ထိုသမထသင်္ဂဟ၌ ရှေးဦးစွာ ကသိုဏ်းဆယ်ပါး၊ အသုဘဆယ်ပါး၊ အနုဿတိဆယ်ပါး၊ အပ္ပမညာလေးပါး၊ သညာတစ်ပါး၊ ဝဝတ္ထာန်တစ်ပါး၊ အရူပလေးပါးဟူ၍ ခုနစ်ပါးသော နည်းဖြင့် သမထကမ္မဋ္ဌာန်း သင်္ဂဟသည် ရှိ၏။

Caritabhedo

စရိုက်အပြား

3. Rāgacaritā [Pg.59] dosacaritā mohacaritā saddhācaritā buddhicaritā vitakkacaritā ceti chabbidhena caritasaṅgaho.

၃. ရာဂစရိုက်၊ ดေါသစရိုက်၊ မောဟစရိုက်၊ သဒ္ဓါစရိုက်၊ ဗုဒ္ဓိစရိုက်၊ ဝိတက်စရိုက်ဟူ၍ ခြောက်ပါးသော အပြားဖြင့် စရိုက်သင်္ဂဟသည် ရှိ၏။

Bhāvanābhedo

ဘာဝနာအပြား

4. Parikammabhāvanā upacārabhāvanā appanābhāvanā ceti tisso bhāvanā.

၄. ပရိကမ္မဘာဝနာ၊ ဥပစာရဘာဝနာ၊ အပ္ပနာဘာဝနာ ဟု ဘာဝနာ သုံးပါး ရှိသည်။

Nimittabhedo

နိမိတ်အပြား

5. Parikammanimittaṃ uggahanimittaṃ paṭibhāganimittañceti tīṇi nimittāni ca veditabbāni.

၅. ပရိကမ္မနိမိတ်၊ ဥဂ္ဂဟနိမိတ်၊ ပဋိဘာဂနိမိတ် ဟု နိမိတ် သုံးပါးတို့ကို သိအပ်ကုန်၏။

6. Kathaṃ? Pathavīkasiṇaṃ āpokasiṇaṃ tejokasiṇaṃ vāyokasiṇaṃ nīlakasiṇaṃ pītakasiṇaṃ lohitakasiṇaṃ odātakasiṇaṃ ākāsakasiṇaṃ ālokakasiṇañceti imāni dasa kasiṇāni nāma.

၆. အဘယ်သို့နည်း? ပထဝီကသိုဏ်း၊ အာပေါကသိုဏ်း၊ တေဇောကသိုဏ်း၊ ဝါယောကသိုဏ်း၊ နီလကသိုဏ်း၊ ပီတကသိုဏ်း၊ လောဟိတကသိုဏ်း၊ ဩဒါတကသိုဏ်း၊ အာကာသကသိုဏ်း၊ အာလောကကသိုဏ်း ဟု ဤကသိုဏ်း ဆယ်ပါးတို့ မည်ကုန်၏။

7. Uddhumātakaṃ vinīlakaṃ vipubbakaṃ vicchiddakaṃ vikkhāyitakaṃ vikkhittakaṃ hatavikkhittakaṃ lohitakaṃ puḷavakaṃ aṭṭhikañceti ime dasa asubhā nāma.

၇. ဥဒ္ဓုမာတက၊ ဝိနီလက၊ ဝိပုဗ္ဗက၊ ဝိစ္ဆိဒ္ဒက၊ ဝိက္ခာယိတက၊ ဝိက္ခိတ္တက၊ ဟတဝိက္ခိတ္တက၊ လောဟိတက၊ ပုဠုဝက၊ အဋ္ဌိက ဟု ဤအသုဘ ဆယ်ပါးတို့ မည်ကုန်၏။

8. Buddhānussati dhammānussati saṃghānussati sīlānussati cāgānussati devatānussati upasamānussati maraṇānussati kāyagatāsati ānāpānassati ceti imā dasa anussatiyo nāma.

၈. ဗုဒ္ဓါနုဿတိ၊ ဓမ္မာနုဿတိ၊ သံဃာနုဿတိ၊ သီလာနုဿတိ၊ စာဂါနုဿတိ၊ ဒေဝတာနုဿတိ၊ ဥပသမာနုဿတိ၊ မရဏာနုဿတိ၊ ကာယဂတာသတိ၊ အာနာပါနဿတိ ဟု ဤအနုဿတိ ဆယ်ပါးတို့ မည်ကုန်၏။

9. Mettā karuṇā muditā upekkhā ceti imā catasso appamaññāyo nāma, brahmavihāroti ca pavuccati.

၉. မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ၊ ဥပေက္ခာ ဟု ဤအပ္ပမညာ လေးပါးတို့ မည်ကုန်၏၊ ဗြဟ္မဝိဟာရ ဟုလည်း ခေါ်အပ်ကုန်၏။

10. Āhārepaṭikūlasaññā ekā saññā nāma.

၁၀. အာဟာਰੇpeတ္တိကူလသညာသည် တစ်ပါးသော သညာ မည်၏။

11. Catudhātuvavatthānaṃ ekaṃ vavatthānaṃ nāma.

၁၁. စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်သည် တစ်ပါးသော ဝဝတ္ထာန် မည်၏။

12. Ākāsānañcāyatanādayo [Pg.60] cattāro āruppā nāmāti sabbathāpi samathaniddese cattālīsa kammaṭṭhānāni bhavanti.

၁၂. အာကာသာနဉ္စာယတန အစရှိသော အာရုပ္ပ လေးပါးတို့ မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သမထနိဒ္ဒေသ၌ ကမ္မဋ္ဌာန်း လေးဆယ် ဖြစ်ကုန်၏။

Sappāyabhedo

သပ္ပါယအပြား

13. Caritāsu pana dasa asubhā kāyagatāsatisaṅkhātā koṭṭhāsabhāvanā ca rāgacaritassa sappāyā.

၁၃. စရိုက်တို့တွင်မူကား အသုဘ ဆယ်ပါးနှင့် ကာယဂတာသတိ ဟု ဆိုအပ်သော ကောဋ္ဌာသဘာဝနာတို့သည် ရာဂစရိုက်ရှိသူအား သင့်လျော်ကုန်၏။

14. Catasso appamaññāyo nīlādīni ca cattāri kasiṇāni dosacaritassa.

၁၄. အပ္ပမညာ လေးပါးတို့နှင့် နီလကသိုဏ်း စသော ကသိုဏ်း လေးပါးတို့သည် ဒေါသစရိုက်ရှိသူအား သင့်လျော်ကုန်၏။

15. Ānāpānaṃ mohacaritassa vitakkacaritassa ca,

၁၅. အာနာပါနသည် မောဟစရိုက်ရှိသူနှင့် ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအား သင့်လျော်၏။

16. Buddhānussatiādayo cha saddhācaritassa.

၁၆. ဗုဒ္ဓါနုဿတိ အစရှိသော ခြောက်ပါးတို့သည် သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသူအား သင့်လျော်ကုန်၏။

17. Maraṇaupasamasaññāvavatthānāni buddhicaritassa.

၁၇. မရဏာနုဿတိ၊ ဥပသမာနုဿတိ၊ သညာ၊ ဝဝတ္ထာန်တို့သည် ဗုဒ္ဓိစရိုက်ရှိသူအား သင့်လျော်ကုန်၏။

18. Sesāni pana sabbānipi kammaṭṭhānāni sabbesampi sappāyāni, tatthāpi kasiṇesu puthulaṃ mohacaritassa, khuddakaṃ vitakkacaritassevāti.

၁၈. ကြွင်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်းအားလုံးတို့သည်လည်း ခပ်သိမ်းသော စရိုက်ရှိသူတို့အား သင့်လျော်ကုန်၏။ ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းတို့တွင်လည်း ကသိုဏ်းတို့၌ ကျယ်ပြန့်သော ကသိုဏ်းဝန်းသည် မောဟစရိုက်ရှိသူအား သင့်လျော်၏၊ သေးငယ်သော ကသိုဏ်းဝန်းသည် ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအား သင့်လျော်၏။

Ayamettha sappāyabhedo.

ဤသည်မှာ ဤသမထ၌ သပ္ပါယအပြား ဖြစ်၏။

Bhāvanābhedo

ဘာဝနာအပြား

19. Bhāvanāsu sabbatthāpi parikammabhāvanā labbhateva, buddhānussatiādīsu aṭṭhasu saññāvavatthānesu cāti dasasukammaṭṭhānesu upacārabhāvanāva sampajjati, natthi appanā.

၁၉. ဘာဝနာ သုံးပါးတို့တွင် ကမ္မဋ္ဌာန်း အားလုံးတို့၌ ပရိကမ္မဘာဝနာကို ရနိုင်သည်သာတည်း။ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ အစရှိသော ရှစ်ပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ သညာ၊ ဝဝတ္ထာန်တို့၌လည်းကောင်း ဟုဆိုအပ်သော ဤကမ္မဋ္ဌာန်း ဆယ်ပါးတို့၌ ဥပစာရဘာဝနာသာ ဖြစ်မြောက်၏၊ အပ္ပနာဘာဝနာ မရှိ။

20. Sesesu pana samatiṃsakammaṭṭhānesu appanābhāvanāpi sampajjati.

၂၀. ကြွင်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်း သုံးဆယ်တို့၌မူကား အပ္ပနာဘာဝနာလည်း ဖြစ်မြောက်၏။

21. Tatthāpi dasa kasiṇāni ānāpānañca pañcakajjhānikāni.

၂၁. ထိုကမ္မဋ္ဌာန်း သုံးဆယ်တို့တွင်လည်း ကသိုဏ်း ဆယ်ပါးနှင့် အာနာပါနသည် ပဉ္စမဈာန်တိုင်အောင် ဖြစ်နိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

22. Dasa [Pg.61] asubhā kāyagatāsati ca paṭhamajjhānikā.

၂၂. အသုဘ ဆယ်ပါးနှင့် ကာယဂတာသတိသည် ပထမဈာန်သာ ဖြစ်နိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

23. Mettādayo tayo catukkajjhānikā.

၂၃. မေတ္တာအစရှိသော သုံးပါးတို့သည် စတုတ္ထဈာန်တိုင်အောင် ဖြစ်နိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

24. Upekkhā pañcamajjhānikāti chabbīsati rūpāvacarajjhānikāni kammaṭṭhānāni.

၂၄. ဥပေက္ခာသည် ပဉ္စမဈာန်သာ ဖြစ်နိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ရူပဈာန်ကို ရစေတတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါး ရှိကုန်၏။

25. Cattāro pana āruppā āruppajjhānikāti.

၂၅. အာရုပ္ပ လေးပါးတို့မူကား အရူပဈာန်ကို ရစေတတ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

Ayamettha bhāvanābhedo.

ဤသည်မှာ ဤသမထ၌ ဘာဝနာအပြား ဖြစ်၏။

Gocarabhedo

ဂေါစရအပြား

26. Nimittesu pana parikammanimittaṃ uggahanimittañca sabbatthāpi yathārahaṃ pariyāyena labbhanteva.

၂၆. နိမိတ်တို့တွင်မူကား ပရိကမ္မနိမိတ်နှင့် ဥဂ္ဂဟနိမိတ်တို့ကို ကမ္မဋ္ဌာန်း အားလုံးတို့၌ သင့်လျော်သလို အစီအစဉ်အားဖြင့် ရနိုင်သည်သာတည်း။

27. Paṭibhāganimittaṃ pana kasiṇāsubhakoṭṭhāsaānāpānesveva labbhati, tattha hi paṭibhāganimittamārabbha upacārasamādhi appanāsamādhi ca pavattanti.

၂၇. ပဋိဘာဂနိမိတ်မူကား ကသိုဏ်း၊ အသုဘ၊ ကောဋ္ဌာသနှင့် အာနာပါနတို့၌သာ ရနိုင်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို အာရုံပြု၍ ဥပစာရသမာဓိနှင့် အပ္ပနာသမာဓိတို့ ဖြစ်ပွားကုန်သောကြောင့်တည်း။

28. Kathaṃ? Ādikammikassa hi pathavīmaṇḍalādīsu nimittaṃ uggaṇhantassa tamārammaṇaṃ parikammanimittanti pavuccati, sā ca bhāvanā parikammabhāvanā nāma.

၂၈. အဘယ်သို့နည်း? ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အသစ်ပြုလုပ်စ (အာဒိကမ္မိက) ပုဂ္ဂိုလ်အား ပထဝီမြေဝန်း စသည်တို့၌ နိမိတ်ကို ယူသည်ရှိသော် ထိုအာရုံကို ပရိကမ္မနိမိတ် ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏၊ ထိုဘာဝနာသည်လည်း ပရိကမ္မဘာဝနာ မည်၏။

29. Yadā pana taṃ nimittaṃ cittena samuggahitaṃ hoti, cakkhunā passantasseva manodvārassa āpāthamāgataṃ, tadā tamevārammaṇaṃ uggahanimittaṃ nāma, sā ca bhāvanā samādhiyati.

၂၉. အကြင်အခါ၌မူကား ထိုနိမိတ်ကို စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ယူအပ်ပြီဖြစ်၍ မျက်စိဖြင့် ကြည့်နေသကဲ့သို့ မနောဒွါရသို့ ရှေးရှုသက်ရောက်လာ၏၊ ထိုအခါ၌ ထိုအာရုံကိုပင် ဥဂ္ဂဟနိမိတ် မည်၏။ ထိုဘာဝနာသည်လည်း တည်ကြည်မှု (သမာဓိ) သို့ ရောက်၏။

30. Tathā samāhitassa panetassa tato paraṃ tasmiṃ uggahanimitte parikammasamādhinā bhāvanamanuyuñjantassa yadā tappaṭibhāgaṃ vatthudhammavimuccitaṃ paññattisaṅkhātaṃ bhāvanāmayamārammaṇaṃ citte sannisannaṃ samappitaṃ hoti, tadā taṃ paṭibhāganimittaṃ samuppannanti pavuccati.

၃၀. ထိုသို့ သမာဓိရှိသော ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုမှတစ်ပါး ထိုဥဂ္ဂဟနိမိတ်၌ ပရိကမ္မသမာဓိဖြင့် ဘာဝနာကို အဖန်ဖန် စီးဖြန်းအားထုတ်သည်ရှိသော် အကြင်အခါ၌ ထိုဥဂ္ဂဟနိမိတ်နှင့် တူမျှသော၊ ဝတ္ထုဓမ္မမှ လွတ်ကင်းသော၊ ပညတ်ဟု ဆိုအပ်သော၊ ဘာဝနာကြောင့် ဖြစ်သော အာရုံသည် စိတ်၌ ကောင်းစွာ ကပ်တည်၍ စွဲမြဲစွာ တည်ရှိ၏၊ ထိုအခါ၌ ထိုအာရုံကို ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်ပေါ်လာပြီဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

31. Tato paṭṭhāya paripanthavippahīnā kāmāvacarasamādhisaṅkhātā upacārabhāvanā nipphannā nāma hoti.

၃၁. ထိုအချိန်မှစ၍ အဆီးအတားများမှ ကင်းလွတ်သော၊ ကာမာဝစရသမာဓိ ဟု ဆိုအပ်သော ဥပစာရဘာဝနာသည် ပြီးမြောက်သည် မည်၏။

32. Tato [Pg.62] paraṃ tameva paribhāganimittaṃ upacārasamādhinā samāsevantassa rūpāvacarapaṭhamajjhānamappeti.

၃၂. ထိုမှတစ်ပါး ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်ကိုပင် ဥပစာရသမာဓိဖြင့် အဖန်ဖန် မှီဝဲဆည်းကပ်သူအား ရူပါဝစရပထမဈာန်သည် သက်ဝင်တည်ကြည်၏။

33. Tato paraṃ tameva paṭhamajjhānaṃ āvajjanaṃ samāpajjanaṃ adhiṭṭhānaṃ vuṭṭhānaṃ paccavekkhaṇā ceti imāhi pañcahi vasitāhi vasībhūtaṃ katvā vitakkādikamoḷārikaṅgaṃ pahānāya vicārādisukhumaṅgupattiyā padahato yathākkamaṃ dutiyajjhānādayo yathārahamappenti.

၃၃. ထိုမှတစ်ပါး ထိုပထမဈာန်ကိုပင် ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇန)၊ ဝင်စားခြင်း (သမာပဇ္ဇန)၊ ဆောက်တည်ခြင်း (အဓိဋ္ဌာန)၊ ထခြင်း (ဝုဋ္ဌာန)၊ ပြန်လည်ဆင်ခြင်ခြင်း (ပစ္စဝေက္ခဏာ) ဟူသော ဤဝသီဘော် ငါးပါးတို့ဖြင့် လေ့လာနိုင်နင်းအောင် ပြုပြီး၍၊ ဝိတက် အစရှိသော ရင့်သီးသော ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဝိစာရ အစရှိသော သိမ်မွေ့သော ဈာန်အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းငှာလည်းကောင်း အားထုတ်သောသူအား အစဉ်အတိုင်း ဒုတိယဈာန် အစရှိသည်တို့သည် သင့်လျော်သလို သက်ဝင်တည်ကြည်ကုန်၏။

34. Iccevaṃ pathavīkasiṇādīsu dvāvīsatikammaṭṭhānesu paṭibhāganimittamupalabbhati.

၃၄. ဤသို့လျှင် ပထဝီကသိုဏ်း အစရှိသော နှစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ရရှိနိုင်၏။

35. Avasesesu pana appamaññā sattapaññattiyaṃ pavattanti.

၃၅. ကြွင်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့တွင်မူကား အပ္ပမညာတို့သည် သတ္တပညတ်၌ ဖြစ်ပွားကုန်၏။

36. Ākāsavajjitakasiṇesu pana yaṃ kiñci kasiṇaṃ ugghāṭetvā laddhamākāsaṃ anantavasena parikammaṃ karontassa paṭhamāruppamappeti.

၃၆. အာကာသကသိုဏ်းမှတစ်ပါး ကြွင်းသော ကသိုဏ်းတို့တွင် တစ်ခုခုသော ကသိုဏ်းကို ခွာ၍ ရအပ်သော ကောင်းကင်ကို 'အတိုင်းအရှည်မရှိသော ကောင်းကင်' ဟု နှလုံးသွင်း ပွားများသောသူအား ပထမအရူပဈာန်သည် သက်ဝင်တည်ကြည်၏။

37. Tameva paṭhamāruppaviññāṇaṃ anantavasena parikammaṃ karontassa dutiyāruppamappeti.

၃၇. ထိုပထမအရူပဈာန်စိတ်ကိုပင် 'အတိုင်းအရှည်မရှိသော ဝိညာဉ်' ဟု နှလုံးသွင်း ပွားများသောသူအား ဒုတိယအရူပဈာန်သည် သက်ဝင်တည်ကြည်၏။

38. Tameva paṭhamāruppaviññāṇābhāvaṃ pana ‘‘natthi kiñcī’’ti parikammaṃ karontassa tatiyāruppamappeti.

၃၈. ထိုပထမအရူပဝိညာဉ်၏ မရှိခြင်းအဖြစ်ကိုပင် "တစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိ" ဟု ပရိကံပြုသောသူအား တတိယအရူပဈာန်သည် အပ္ပနာသို့ ရောက်၏။

39. Tatiyāruppaṃ ‘‘santametaṃ, paṇītameta’’nti parikammaṃ karontassa catutthāruppamappeti.

၃၉. ထိုတတိယအရူပဈာန်ကို "ဤဈာန်သည် ငြိမ်သက်၏၊ ဤဈာန်သည် မွန်မြတ်၏" ဟု ပရိကံပြုသောသူအား စတုတ္ထအရူပဈာန်သည် အပ္ပနာသို့ ရောက်၏။

40. Avasesesu ca dasasu kammaṭṭhānesu buddhaguṇādikamārammaṇamārabbha parikammaṃ katvā tasmiṃ nimitte sādhukamuggahite tattheva parikammañca samādhiyati, upacāro ca sampajjati.

၄၀. ကြွင်းကြသော ဆယ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌လည်း ဘုရားဂုဏ်တော်စသည်ကို အာရုံပြု၍ ပရိကံပြုပြီးလျှင် ထိုနိမိတ်ကို ကောင်းစွာ ယူအပ်သည်ရှိသော် ထိုအာရုံ၌ပင် ပရိကံသမာဓိသည်လည်း တည်ကြည်၏၊ ဥပစာရသမာဓိသည်လည်း ပြည့်စုံ၏။

41. Abhiññāvasena [Pg.63] pavattamānaṃ pana rūpāvacarapañcamajjhānaṃ abhiññāpādakapañcamajjhānā vuṭṭhahitvā adhiṭṭheyyādikamāvajjetvā parikammaṃ karontassa rūpādīsu ārammaṇesu yathārahamappeti.

၄၁. အဘိညာဉ်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရူပဝစရပဉ္စမဈာန်သည်ကား အဘိညာဉ်၏ခြေလှမ်းဖြစ်သော ပဉ္စမဈာန်မှ ထမြောက်၍ အဓိဋ္ဌာန်ပြုအပ်သည်စသည်ကို ဆင်ခြင်လျက် ပရိကံပြုသောသူအား ရူပါရုံစသော အာရုံတို့၌ လျော်သော်သလို အပ္ပနာသို့ ရောက်၏။

42. Abhiññā ca nāma –

၄၂. အဘိညာဉ်ဟူသည်ကား -

Iddhividhaṃ dibbasotaṃ, paracittavijānanā;

Pubbenivāsānussati, dibbacakkhūti pañcadhā.

ဣဒ္ဓိဝိဓ၊ ဒိဗ္ဗသောတ၊ ပရစိတ္တဝိဇာနန၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဟု ငါးပါးအပြား ရှိ၏။

Ayamettha gocarabhedo.

ဤသည်ကား ဤသမထကဏ္ဍ၌ အာရုံ၏အပြားကို ပြဆိုခြင်း ဖြစ်၏။

Niṭṭhito ca samathakammaṭṭhānanayo.

သမထကမ္မဋ္ဌာန်းနည်းလမ်း ပြီးဆုံးပြီ။

Vipassanākammaṭṭhānaṃ

ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း

Visuddhibhedo

ဝိသုဒ္ဓိအပြား

43. Vipassanākammaṭṭhāne pana sīlavisuddhi cittavisuddhi diṭṭhivisuddhi kaṅkhāvitaraṇavisuddhi maggāmaggañāṇadassanavisuddhi paṭipadāñāṇadassanavisuddhi ñāṇadassanavisuddhi ceti sattavidhena visuddhisaṅgaho.

၄၃. ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း၌မူကား သီလဝိသုဒ္ဓိ၊ စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ၊ ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ၊ ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ၊ မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၊ ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ၊ ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဟု ခုနစ်ပါးသောအပြားအားဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိအကျဉ်းချုပ်ကို သိအပ်၏။

44. Aniccalakkhaṇaṃ dukkhalakkhaṇaṃ anattalakkhaṇañceti tīṇi lakkhaṇāni.

၄၄. အနိစ္စလက္ခဏာ၊ ဒုက္ခလက္ခဏာ၊ အနတ္တလက္ခဏာ ဟု လက္ခဏာသုံးပါးတို့လည်းကောင်း၊

45. Aniccānupassanā dukkhānupassanā anattānupassanā ceti tisso anupassanā.

၄၅. အနိစ္စာနုပဿနာ၊ ဒုက္ခာနုပဿနာ၊ အနတ္တာနုပဿနာ ဟု အနုပဿနာသုံးပါးတို့လည်းကောင်း၊

46. Sammasanañāṇaṃ udayabbayañāṇaṃ bhaṅgañāṇaṃ bhayañāṇaṃ ādīnavañāṇaṃ nibbidāñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ anulomañāṇañceti dasa vipassanāñāṇāni.

၄၆. သမ္မသနဉာဏ်၊ ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်၊ ဘင်္ဂဉာဏ်၊ ဘယဉာဏ်၊ အာဒီနဝဉာဏ်၊ နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်၊ မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်၊ ပဋိသင်္ခါဉာဏ်၊ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၊ အနုလောမဉာဏ် ဟု ဝိပဿနာဉာဏ်ဆယ်ပါးတို့လည်းကောင်း၊

47. Suññato vimokkho, animitto vimokkho, appaṇihito vimokkho ceti tayo vimokkhā.

၄၇. သုညတဝိမောက္ခ၊ အနိမိတ္တဝိမောက္ခ၊ အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ ဟု ဝိမောက္ခသုံးပါးတို့လည်းကောင်း၊

48. Suññatānupassanā [Pg.64] animittānupassanā appaṇihitānupassānā ceti tīṇi vimokkhamukhāni ca veditabbāni.

၄၈. သုညတာနုပဿနာ၊ အနိမိတ္တာနုပဿနာ၊ အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ ဟု ဝိမောက္ခမုခ သုံးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း သိအပ်ကုန်၏။

49. Kathaṃ? Pātimokkhasaṃvarasīlaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ paccayasannissitasīlañceti catupārisuddhisīlaṃ sīlavisuddhi nāma.

၄၉. အဘယ်သို့နည်း? ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ၊ ဣန္ဒြိယသံဝရသီလ၊ အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလ၊ ပစ္စယသန္နိဿိတသီလ ဟု ဆိုအပ်သော စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလသည် သီလဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

50. Upacārasamādhi appanāsamādhi ceti duvidhopi samādhi cittavisuddhi nāma.

၅၀. ဥပစာရသမာဓိ၊ အပ္ပနာသမာဓိ ဟု ဆိုအပ်သော နှစ်မျိုးသော သမာဓိသည်လည်း စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

51. Lakkhaṇarasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavasena nāmarūpa pariggaho diṭṭhivisuddhi nāma.

၅၁. လက္ခဏာ၊ ရသ၊ ပစ္စုပဋ္ဌာန်၊ ပဒဋ္ဌာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် နာမ်ရုပ်ကို ပိုင်းခြား၍ ယူခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

52. Tesameva ca nāmarūpānaṃ paccayapariggaho kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma.

၅၂. ထိုနာမ်ရုပ်တို့၏ပင် အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ ယူခြင်းသည် ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

53. Tato paraṃ pana tathāpariggahitesu sappaccayesu tebhūmakasaṅkhāresu atītādibhedabhinnesu khandhādinayamārabbha kalāpavasena saṅkhipitvā ‘‘aniccaṃ khayaṭṭhena, dukkhaṃ bhayaṭṭhena, anattā asārakaṭṭhenā’’ti addhānavasena santativasena khaṇavasena vā sammasanañāṇena lakkhaṇattayaṃ sammasantassa tesveva paccayavasena khaṇavasena ca udayabbayañāṇena udayabbayaṃ samanupassantassa ca –

၅၃. ထိုမှတစ်ပါး ထိုသို့ အကြောင်းနှင့်တကွ ပိုင်းခြားယူအပ်ကုန်သော၊ အတိတ် စသောအပြားအားဖြင့် ကွဲပြားကုန်သော ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို ခန္ဓာစသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ကလာပ်အစုအားဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ "ပျက်စီးခြင်း အနက်ကြောင့် အနိစ္စ၊ ကြောက်မက်ဖွယ်အနက်ကြောင့် ဒုက္ခ၊ အနှစ်မရှိခြင်း အနက်ကြောင့် အနတ္တ" ဟု ကာလအလိုက် ဖြစ်စေ၊ အစဉ် (သန္တတိ) အလိုက် ဖြစ်စေ၊ ခဏအလိုက် ဖြစ်စေ သမ္မသနဉာဏ်ဖြင့် လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို သုံးသပ်ဆင်ခြင်သောသူအားလည်းကောင်း၊ ထိုသင်္ခါရတရားတို့၌ပင် အကြောင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခဏအားဖြင့်လည်းကောင်း ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်ပျက်မှုကို ရှုမြင်သောသူအားလည်းကောင်း -

‘‘Obhāso pīti passaddhi, adhimokkho ca paggaho;

Sukhaṃ ñāṇamupaṭṭhānamupekkhā ca nikanti ce’’ti. –

"အလင်းရောင်၊ သာယာမှု၊ ငြိမ်းအေးမှု၊ ဆုံးဖြတ်မှု၊ အားထုတ်မှု၊ ချမ်းသာမှု၊ ဉာဏ်၊ စွဲမြဲစွာတည်ခြင်း၊ လျစ်လျူရှုမှုနှင့် တွယ်တာသာယာမှု" ဟူသော (ဆယ်ပါးသော ဝိပဿနုပက္ကိလေသတို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။)

Obhāsādivipassanupakkilesaparipanthapariggahavasena maggāmaggalakkhaṇavavatthānaṃ maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma.

ထိုအလင်းရောင်စသော ဝိပဿနုပက္ကိလေသတည်းဟူသော အနှောင့်အယှက်တို့ကို ပိုင်းခြားသိခြင်းဖြင့် 'ဤကား မဂ်မဟုတ်၊ ဤကား မဂ်ဖြစ်သည်' ဟု မဂ်နှင့်မဂ်မဟုတ်သည်၏ လက္ခဏာကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းသည် မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

54. Tathā paripanthavimuttassa pana tassa udayabbayañāṇato paṭṭhāya yā vānulomā tilakkhaṇaṃ vipassanāparamparāya paṭipajjantassa nava vipassanāñāṇāni paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma.

၅၄. ထိုသို့ အနှောင့်အယှက်မှ လွတ်မြောက်ပြီးသော ထိုသူအား ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်မှစ၍ အနုလောမဉာဏ်တိုင်အောင် လက္ခဏာရေးသုံးပါးသို့ ဝိပဿနာအစဉ်ဖြင့် ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ကိုးပါးသော ဝိပဿနာဉာဏ်တို့သည် ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

55. Tassevaṃ paṭipajjantassa [Pg.65] pana vipassanāparipākamāgamma ‘‘idāni appanā uppajjissatī’’ti bhavaṅgaṃ vocchijjitvā uppannamanodvārāvajjanānantaraṃ dve tīṇi vipassanācittāni yaṃ kiñci aniccādilakkhaṇamārabbha parikammopacārānulomanāmena pavattanti.

၅၅. ထိုသို့ ကျင့်ကြံအားထုတ်သော ထိုသူအား ဝိပဿနာဉာဏ် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်သဖြင့် 'ယခုအခါ အပ္ပနာသည် ဖြစ်လိမ့်မည်' ဟု ဘဝင်စိတ် ပြတ်စဲပြီးလျှင် ဖြစ်ပေါ်လာသော မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၏အခြားမဲ့၌ နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခုသော ဝိပဿနာစိတ်တို့သည် အနိစ္စစသော လက္ခဏာတစ်ခုခုကို အာရုံပြု၍ ပရိကံ၊ ဥပစာရ၊ အနုလောမ ဟူသော အမည်တို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

56. Yā sikhāppattā, sā sānulomā saṅkhārupekkhā vuṭṭhānagāminivipassanāti ca pavuccati.

၅၆. အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော ထိုဝိပဿနာဉာဏ်ကို အနုလောမနှင့်တကွသော 'သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဉာဏ်' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။

57. Tato paraṃ gotrabhucittaṃ nibbānamālambitvā puthujjanagottamabhibhavantaṃ, ariyagottamabhisambhontañca pavattati.

၅၇. ထိုမှတစ်ပါး ဂေါတြဘူစိတ်သည် နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုလျက် ပုထုဇဉ်အနွယ်ကို လွှမ်းမိုး၍ အရိယာအနွယ်သို့ ဆိုက်ရောက်လျက် ဖြစ်ပေါ်၏။

58. Tassānantarameva maggo dukkhasaccaṃ parijānanto samudayasaccaṃ pajahanto, nirodhasaccaṃ sacchikaronto, maggasaccaṃ bhāvanāvasena appanāvīthimotarati.

၅၈. ထိုဂေါတြဘူစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ပင် မဂ်စိတ်သည် ဒုက္ခသစ္စာကို ပိုင်းခြားထင်ထင်သိလျက်၊ သမုဒယသစ္စာကို ပယ်စွန့်လျက်၊ နိရောဓသစ္စာကို မျက်မှောက်ပြုလျက်၊ မဂ္ဂသစ္စာကို ပွားများခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အပ္ပနာဝီထိသို့ သက်ဝင်၏။

59. Tato paraṃ dve tīṇi phalacittāni pavattitvā bhavaṅgapātova hoti, puna bhavaṅgaṃ vocchinditvā paccavekkhaṇañāṇāni pavattanti.

၅၉. ထိုမှတစ်ပါး နှစ်ခု သို့မဟုတ် သုံးခုသော ဖိုလ်စိတ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင် ဘဝင်သို့ ကျဆင်းသွား၏၊ တစ်ဖန် ဘဝင်စိတ်ကို ဖြတ်တောက်၍ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

60. Maggaṃ phalañca nibbānaṃ, paccavekkhati paṇḍito.

၆၀. ပညာရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် မဂ်၊ ဖိုလ်နှင့် နိဗ္ဗာန်တို့ကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်၏။

Hīne kilese sese ca, paccavekkhati vāna vā.

ပယ်သတ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်သော်လည်း ဆင်ခြင်၏၊ သို့မဟုတ် မဆင်ခြင်ဘဲလည်း နေ၏။

Chabbisuddhikamenevaṃ, bhāvetabbo catubbidho;

Ñāṇadassanavisuddhi, nāma maggo pavuccati.

ဤသို့လျှင် ခြောက်ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိအစဉ်ဖြင့် လေးပါးသောမဂ်ကို ပွားများအပ်၏။ ထိုမဂ်ကို ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Ayamettha visuddhibhedo.

ဤသည်ကား ဤဝိပဿနာကဏ္ဍ၌ ဝိသုဒ္ဓိအပြား ဖြစ်၏။

Vimokkhabhedo

ဝိမောက္ခအပြား

61. Tattha anattānupassanā attābhinivesaṃ muñcantī suññatānupassanā nāma vimokkhamukhaṃ hoti.

၆၁. ထိုဝိမောက္ခတို့တွင် အနတ္တဟု အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (အနတ္တာနုပဿနာ) သည် အတ္တဟု စွဲလမ်းမှုကို စွန့်လွှတ်သည်ဖြစ်၍ 'သုညတာနုပဿနာ' မည်သော ဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏။

62. Aniccānupassanā [Pg.66] vipallāsanimittaṃ muñcantī animittānupassanā nāma.

၆၂. အနိစ္စဟု အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (အနိစ္စာနုပဿနာ) သည် ဖောက်ပြန်မှားယွင်းသော နိမိတ်ကို စွန့်လွှတ်သည်ဖြစ်၍ 'အနိမိတ္တာနုပဿနာ' မည်၏။

63. Dukkhānupassanā taṇhāpaṇidhiṃ muñcantī appaṇihitānupassanā nāma.

၆၃. ဒုက္ခဟု အဖန်ဖန်ရှုခြင်း (ဒုက္ခာနုပဿနာ) သည် တဏှာတည်းဟူသော တောင့်တမှုကို စွန့်လွှတ်သည်ဖြစ်၍ 'အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ' မည်၏။

64. Tasmā yadi vuṭṭhānagāminivipassanā anattato vipassati, suññato vimokkho nāma hoti maggo.

၆၄. ထို့ကြောင့် အကယ်၍ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာဉာဏ်သည် အနတ္တအားဖြင့် ရှုမြင်ပွားများအံ့၊ ထိုမဂ်သည် 'သုညတဝိမောက္ခ' မည်၏။

65. Yadi aniccato vipassati, animitto vimokkho nāma.

၆၅. အကယ်၍ အနိစ္စအားဖြင့် ရှုမြင်ပွားများအံ့၊ 'အနိမိတ္တဝိမောက္ခ' မည်၏။

66. Yadi dukkhato vipassati, appaṇihito vimokkho nāmāti ca maggo vipassanāgamanavasena tīṇi nāmāni labhati, tathā phalañca maggāgamanavasena maggavīthiyaṃ.

၆၆. အကယ်၍ ဒုက္ခအားဖြင့် ရှုမြင်ပွားများအံ့၊ 'အပ္ပဏိဟိတဝိမောက္ခ' မည်၏။ ဤသို့လျှင် မဂ်သည် ဝိပဿနာ၏ သွားရာလမ်းအစွမ်းအားဖြင့် အမည်သုံးပါးကို ရရှိ၏။ ထို့အတူ ဖိုလ်စိတ်သည်လည်း မဂ်၏အစွမ်းဖြင့် မဂ်ဝီထိ၌ (အမည်သုံးပါးကို ရရှိ၏)။

67. Phalasamāpattivīthiyaṃ pana yathāvuttanayena vipassantānaṃ yathāsakaphalamuppajjamānampi vipassanāgamanavaseneva suññatādivimokkhoti ca pavuccati, ārammaṇavasena pana sarasavasena ca nāmattayaṃ sabbattha sabbesampi samameva ca.

၆၇. ဖလသမာပတ်ဝီထိ၌မူကား ရှေး၌ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝိပဿနာပွားများအားထုတ်သော သူတို့အား မိမိဆိုင်ရာ ဖိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ဝိပဿနာသို့ သက်ဝင်သော အစွမ်းဖြင့်သာ သုညတစသော ဝိမောက္ခဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မိမိသဘော၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အမည်သုံးပါးတို့သည် ခပ်သိမ်းသော ဝိပဿနာအရာ၌ ခပ်သိမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား တူညီကြသည်သာတည်း။

Ayamettha vimokkhabhedo.

ဤကား ဤ၌ ဝိမောက္ခအပြားတည်း။

Puggalabhedo

ပုဂ္ဂိုလ်အပြား

68. Ettha pana sotāpattimaggaṃ bhāvetvā diṭṭhivicikicchāpahānena pahīnāpāyagamano sattakkhattuparamo sotāpanno nāma hoti.

၆၈. ဤပုဂ္ဂိုလ်အပြား၌ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ပွားများအားထုတ်၍ ဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာကို ပယ်သဖြင့် အပါယ်သို့လားကြောင်း ပယ်ပြီးသည်ဖြစ်၍ အလွန်ဆုံး ခုနစ်ကြိမ်သာ လူ့ပြည်နတ်ပြည်၌ ကျင်လည်ရသော သောတာပန်မည်သည် ဖြစ်၏။

69. Sakadāgāmimaggaṃ bhāvetvā rāgadosamohānaṃ tanukarattā sakadāgāmī nāma hoti sakideva imaṃ lokaṃ āgantvā.

၆၉. သကဒါဂါမိမဂ်ကို ပွားများအားထုတ်၍ ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့ကို ခေါင်းပါးစေသည်ဖြစ်၍ ဤလူ့ပြည်သို့ တစ်ကြိမ်သာလျှင် ပြန်လာ၍ သကဒါဂါမ် မည်သည် ဖြစ်၏။

70. Anāgāmimaggaṃ [Pg.67] bhāvetvā kāmarāgabyāpādānamanavasesappahānena anāgāmī nāma hoti anāgantvā itthattaṃ.

၇၀. အနာဂါမိမဂ်ကို ပွားများအားထုတ်၍ ကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သဖြင့် ဤလူ့ဘဝသို့ တစ်ဖန်ပြန်မလာတော့ဘဲ အနာဂါမ် မည်သည် ဖြစ်၏။

71. Arahattamaggaṃ bhāvetvā anavasesakilesappahānena arahā nāma hoti khīṇāsavo loke aggadakkhiṇeyyoti.

၇၁. အရဟတ္တမဂ်ကို ပွားများအားထုတ်၍ ကိလေသာအားလုံးကို အကြွင်းမဲ့ပယ်သဖြင့် အာသဝေါကုန်ခန်းသော၊ လောက၌ အမြတ်ဆုံး အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော ရဟန္တာ မည်သည် ဖြစ်၏။

Ayamettha puggalabhedo.

ဤကား ဤ၌ ပုဂ္ဂိုလ်အပြားတည်း။

Samāpattibhedo

သမာပတ်အပြား

72. Phalasamāpattivīthiyaṃ panettha sabbesampi yathāsakaphalavasena sādhāraṇāva.

၇၂. ဖလသမာပတ်ဝီထိ၌မူကား ခပ်သိမ်းသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အားလည်း မိမိဆိုင်ရာ ဖိုလ်စိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဆက်ဆံသည်သာ ဖြစ်၏။

73. Nirodhasamāpattisamāpajjanaṃ pana anāgāmīnañceva arahantānañca labbhati, tattha yathākkamaṃ paṭhamajjhānādimahaggatasamāpattiṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya tattha gate saṅkhāradhamme tattha tattheva vipassanto yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvā tato paraṃ adhiṭṭheyyādikaṃ pubbakiccaṃ katvā nevasaññānāsaññāyatanaṃ samāpajjati, tassa dvinnaṃ appanājavanānaṃ parato vocchijjati cittasantati, tato nirodhasamāpanno nāma hoti.

၇၃. နိရောဓသမာပတ်သို့ ဝင်စားခြင်းကိုမူကား အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အားသာ ရရှိအပ်၏။ ထိုသို့ဝင်စားရာ၌ အစဉ်အတိုင်း ပထမဈာန်စသော မဟဂ္ဂုတ်သမာပတ်သို့ ဝင်စား၍ ထပြီးလျှင် ထိုဈာန်၌ဖြစ်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို ထိုထိုနေရာ၌ပင် ဝိပဿနာရှုလျက် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်သို့တိုင်အောင် သွား၍ ထိုမှတစ်ပါး ဓိဋ္ဌာန်ခြင်းစသော ရှေးဦးပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပုဗ္ဗကိစ္စ) ကို ပြုပြီးမှ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်သို့ ဝင်စား၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ အပ္ပနာဇော နှစ်ကြိမ်၏ နောက်၌ စိတ်အစဉ်သည် ပြတ်စဲသွား၏။ ထိုအခါမှစ၍ နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားသောသူ မည်သည် ဖြစ်၏။

74. Vuṭṭhānakāle pana anāgāmino anāgāmiphalacittaṃ, arahato arahattaphalacittaṃ ekavārameva pavattitvā bhavaṅgapāto hoti, tato paraṃ paccavekkhaṇañāṇaṃ pavattati.

၇၄. နိရောဓသမာပတ်မှ ထသောအခါ၌မူကား အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်အား အနာဂါမိဖိုလ်စိတ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်သည် တစ်ကြိမ်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်၍ ဘဝင်သို့ ကျဆင်းသွား၏။ ထိုနောက်၌ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။

Ayamettha samāpattibhedo.

ဤကား ဤ၌ သမာပတ်အပြားတည်း။

Niṭṭhito ca vipassanākammaṭṭhānanayo.

ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်းနည်းလမ်း ပြီးဆုံးပြီ။

Uyyojanaṃ

တိုက်တွန်းခြင်း

75. Bhāvetabbaṃ [Pg.68] paniccevaṃ, bhāvanādvayamuttamaṃ.

၇၅. မြတ်လှစွာသော ထိုဘာဝနာနှစ်ပါးကို ဤသို့လျှင် ပွားများအားထုတ်အပ်၏။

Paṭipattirasassādaṃ, patthayantena sāsaneti.

သာသနာတော်၌ အကျင့်တရား၏ အရသာကို ခံစားလိုသော သူသည်။

Iti abhidhammatthasaṅgahe kammaṭṭhānasaṅgahavibhāgo nāma

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ ကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်းကို ပိုင်းခြားပြသသော

Navamo paricchedo.

ကိုးခုမြောက် ပရိစ္ဆေဒ ပြီး၏။

Nigamanaṃ

နိဂုံး

(Ka) cārittasobhitavisālakulodayena,Saddhābhivuḍḍhaparisuddhaguṇodayena;

Nampavhayena paṇidhāya parānukampaṃ,Yaṃ patthitaṃ pakaraṇaṃ pariniṭṭhitaṃ taṃ.

အကျင့်သီလဖြင့် တင့်တယ်၍ မြတ်သော အမျိုး၌ ဖြစ်တော်မူသော၊ သဒ္ဓါတရား တိုးပွားခြင်း စသော စင်ကြယ်သော ဂုဏ်တို့ ရှိတော်မူသော၊ အနုရုဒ္ဓါ အမည်ရှိသော ဆရာတော်သည် သူတစ်ပါးတို့ကို သနားစောင့်ရှောက်ခြင်းကို ရှေ့ထား၍ တောင့်တအပ်သော ဤအဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းသည် ကောင်းစွာ ပြီးဆုံးခြင်းသို့ ရောက်ပါပြီ။

(Kha) puññena tena vipulena tu mūlasomaṃ;

Dhaññādhivāsamuditoditamāyukantaṃ;

Paññāvadātaguṇasobhitalajjibhikkhū,Maññantu puññavibhavodayamaṅgalāya.

ထိုပြန့်ပြောလှစွာသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကြောင့် မူလသောမကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော၊ စပါးဆန်ရေ ပေါများရာဌာန၌ တင့်တယ်ထင်ရှားတော်မူသော၊ သက်တော်ရှည်၍ ပညာဖြင့် စင်ကြယ်သော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တင့်တယ်တော်မူသော အရှက်တရားရှိသော သံဃာတော်အရှင်သူမြတ်တို့သည် ကုသိုလ်ချသာ ဘုန်းကျက်သရေ တိုးပွားခြင်းအကျိုးငှာ (ဤကျမ်းကို) အသိအမှတ်ပြု တော်မူကြပါစေကုန်သတည်း။

Iti anuruddhācariyena racitaṃ

အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာတော် စီရင်တော်မူအပ်သော

Abhidhammatthasaṅgahaṃ nāma pakaraṇaṃ.

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ မည်သော ကျမ်း ပြီး၏။

Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa.

ထိုမင်္ဂလာရှိတော်မူသော၊ ပူဇော်အထူးကို ခံတော်မူထိုက်သော၊ သယမ္ဘူဉာဏ်ဖြင့် အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ကိုယ်တိုင် မှန်ကန်စွာ သိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားအား ရှိခိုးပါ၏။

Abhidhammatthavibhāvinīṭīkā

အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီဋီကာ

Ganthārambhakathā

ကျမ်းစပြုရာစကား

(Ka) visuddhakaruṇāñāṇaṃ[Pg.69], buddhaṃ sambuddhapūjitaṃ;

Dhammaṃ saddhammasambhūtaṃ, natvā saṃghaṃ niraṅgaṇaṃ.

အထူးသဖြင့် စင်ကြယ်သော မဟာကရုဏာတော်နှင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော် ရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကိုလည်းကောင်း၊ မြတ်စွာဘုရားရှင် ကိုယ်တော်တိုင် ရိုသေလေးစား ပူဇော်တော်မူအပ်သော တရားတော်မြတ်ကိုလည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော သဒ္ဓမ္မကြောင့် အရိယာဇာတ်အားဖြင့် ကောင်းစွာ ဖြစ်တော်မူသော၊ ကိလေသာ အညစ်အကြေး ကင်းစင်တော်မူသော သံဃာတော်မြတ်ကိုလည်းကောင်း ရှိခိုးပါ၏။ ရှိခိုးပြီး၍လည်းကောင်း၊

(Kha) sāriputtaṃ mahātheraṃ, pariyattivisāradaṃ;

Vanditvā sirasā dhīraṃ, garuṃ gāravabhājanaṃ.

သာရိပုတ္တရာ အမည်တော်ရှိသော၊ မဟာထေရ်ဖြစ်တော်မူသော၊ ပိဋကတ်သုံးပုံ ပရိယတ်အရာ၌ ရဲတင်းတော်မူသော၊ ခိုင်မြဲသော သမာဓိရှိတော်မူသော၊ ရိုသေလေးစားအပ်သော ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော၊ အလေးပြုအပ်သော ဆရာမြတ်ကို ဦးခေါင်းရတနာဖြင့် ရှိခိုးပါ၏။ ရှိခိုးပြီး၍လည်းကောင်း၊

(Ga) vaṇṇayissaṃ samāsena, abhidhammatthasaṅgahaṃ;

Ābhidhammikabhikkhūnaṃ, paraṃ pītivivaḍḍhanaṃ.

အဘိဓမ္မာကို သင်ယူသိမြင်တော်မူကြကုန်သော ရဟန်းမြတ်တို့၏ ပီတိကို အလွန်တိုးပွားစေတတ်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းကို အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဖွင့်ပြပေအံ့။

(Gha) porāṇehi anekāpi, katā yā pana vaṇṇanā;

Na tāhi sakkā sabbattha, attho viññātave idha.

ရှေးဆရာတော်တို့သည် များစွာသော ဋီကာအဖွင့်တို့ကို ပြုတော်မူခဲ့ကြပါသော်လည်း ထိုဋီကာဟောင်းတို့ဖြင့် ဤအဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းရှိ အလုံးစုံသော ခက်ခဲနက်နဲသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သိရှိနိုင်ရန် မတတ်နိုင်ပါချေ။

(Ṅa) tasmā līnapadānettha, sādhippāyamahāpayaṃ;

Vibhāvento samāsena, racayissāmi vaṇṇananti.

ထို့ကြောင့် ဤအဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၌ လျှို့ဝှက်တိမ်မြုပ်နေသော ပုဒ်တို့၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို မယုတ်လျော့စေဘဲ ထင်ရှားစွာ ပြလျက် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဤဋီကာသစ်ကို ရေးသားစီရင်ပေအံ့။

Ganthārambhakathāvaṇṇanā

ကျမ်းစပြုရာစကား အဖွင့်

1. Paramavicittanayasamannāgataṃ sakasamayasamayantaragahanaviggāhaṇasamatthaṃ suvimalavipulapaññāveyyattiyajananaṃ pakaraṇamidamārabhantoyamācariyo paṭhamaṃ tāva ratanattayapaṇāmābhidheyya karaṇappakārapakaraṇābhidhānapayojanāni dassetuṃ ‘‘sammāsambuddha’’ntyādimāha.

၁. အလွန်ထူးဆန်းသော နည်းလမ်းတို့နှင့် ပြည့်စုံထသော၊ မိမိအယူဝါဒနှင့် တစ်ပါးသူတို့၏ အယူဝါဒဟူသော ရှုပ်ထွေးသော တောအုပ်အတွင်းသို့ ဉာဏ်ဖြင့် ဝင်ရောက်မွှေနှောက်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်ထသော၊ အလွန်စင်ကြယ်ပြန့်ပြောသော ပညာ၏ ထက်မြက်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်ထသော ဤအဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းကို ရေးသားရန် အားထုတ်တော်မူလိုသော ဤအရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာတော်သည် ရှေးဦးစွာ ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်း၊ ကျမ်း၏ ဟောအပ်သောအနက်၊ ကျမ်းပြုပုံအခြင်းအရာ၊ ကျမ်း၏အမည်နှင့် ကျမ်းပြုရခြင်းအကျိုးတို့ကို ပြတော်မူခြင်းငှာ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူခဲ့ပြီ။

Ettha [Pg.70] hi ‘‘sammāsambuddha…pe… abhivādiyā’’ti iminā ratanattayapaṇāmo vutto, abhidhammatthasaṅgaha’’nti etena abhidheyyakaraṇappakārapakaraṇābhidhānāni abhidhammatthānaṃ idha saṅgahetabbabhāvadassanena tesaṃ iminā samuditena paṭipādetabbabhāvadīpanato, ekattha saṅgayha kathanākāradīpanato, atthānugatasamaññāparidīpanato ca. Payojanaṃ pana saṅgahapadena sāmatthiyato dassitameva abhidhammatthānaṃ ekattha saṅgahe sati taduggahaparipucchādivasena tesaṃ sarūpāvabodhassa, tammūlikāya ca diṭṭhadhammikasamparāyikatthasiddhiyā anāyāsena saṃsijjhanato.

ရှင်းဦးအံ့၊ ဤ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ' အစရှိသော ဂါထာ၌ 'သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ...ပေ... အဘိဝါဒိယ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်း (ရတနတ္တယပဏာမ) ကို ဆရာတော်သည် မိန့်တော်မူအပ်ပြီ။ 'အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟံ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ကျမ်း၏ ဟောအပ်သောအနက် (အဘိဓေယျ)၊ ကျမ်းပြုပုံအခြင်းအရာ (ကရဏပ္ပကာရ) နှင့် ကျမ်း၏အမည် (ပကရဏာဘိဓာန) တို့ကို မိန့်တော်မူအပ်ပြီ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤသင်္ဂဟကျမ်း၌ အဘိဓမ္မာအနက်တို့ကို သိမ်းယူအပ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းဖြင့်၊ ဤစုပေါင်းအပ်သော သင်္ဂဟကျမ်းဖြင့် ထိုအဘိဓမ္မာအနက်တို့ကို သိစေအပ်သော အဖြစ်ကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နေရာတည်း၌ သိမ်းယူ၍ ဆိုအပ်သောအခြင်းအရာကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနက်သို့ အစဉ်လိုက်သော အမည်ကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သိအပ်သောကြောင့်တည်း။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကျမ်းပြုခြင်း၏ အကျိုး (ပယောဇဉ်) ကိုမူကား 'သင်္ဂဟ' ပုဒ်၏ စွမ်းရည်အစွမ်းဖြင့် ပြပြီးဖြစ်ပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ခုတည်းသော သင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌ သိမ်းယူခြင်း ရှိလတ်သော် ထိုအဘိဓမ္မာအနက်တို့ကို သင်ယူခြင်း၊ အဖန်ဖန် မေးမြန်းခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုအဘိဓမ္မာတရားတို့၏ သရုပ်ကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ထိုသရုပ်ကို သိခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော မျက်မှောက်ဘဝ၌ဖြစ်သော အကျိုးနှင့် တမလွန်ဘဝ၌ဖြစ်သော အကျိုးတို့၏ ပြီးစီးခြင်းသည်လည်းကောင်း မပင်မပန်းဘဲ လွယ်ကူစွာ ပြီးစီးနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။

Tattha ratanattayapaṇāmappayojanaṃ tāva bahudhā papañcenti ācariyā, visesato pana antarāyanivāraṇaṃ paccāsīsanti. Tathā hi vuttaṃ saṅgahakārehi ‘‘tassānubhāvena hatantarāyo’’ti (pārā. aṭṭha. 1.ganthārambhakathā). Ratanattayapaṇāmo hi atthato paṇāmakiriyābhinipphādikā kusalacetanā, sā ca vandaneyyavandakānaṃ khettajjhāsayasampadāhi diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa anubalappadānavasena tannibbattitavipākasantatiyā antarāyakarāni upapīḷakaupacchedakakammāni paṭibāhitvā tannidānānaṃ yathādhippetasiddhivibandhakānaṃ rogādiantarāyānamappavattiṃ sādheti. Tasmā pakaraṇārambhe ratanattayapaṇāmakaraṇaṃ yathāraddhapakaraṇassa anantarāyena parisamāpanatthañceva sotūnañca vandanāpubbaṅgamāya paṭipattiyā anantarāyena uggahaṇadhāraṇādisaṃsijjhanatthañca. Abhidheyyakathanaṃ pana viditābhidheyyasseva ganthassa viññūhi uggahaṇādivasena paṭipajjitabbabhāvato. Karaṇappakārappayojanasandassanāni ca sotujanasamussāhajananatthaṃ. Abhidhānakathanaṃ pana vohārasukhatthanti ayamettha samudāyattho. Ayaṃ pana avayavattho [Pg.71] – sasaddhammagaṇuttamaṃ atulaṃ sammāsambuddhaṃ abhivādiya abhidhammatthasaṅgahaṃ bhāsissanti sambandho.

ထိုရတနတ္တယပဏာမ စသည်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ ကျမ်းပြုဆရာတို့သည် ရတနတ္တယပဏာမ၏ အကျိုးကို များပြားသောအပြားအားဖြင့် ကျယ်ဝန်းစွာ ဖွင့်ပြကြကုန်သော်လည်း၊ အထူးသဖြင့် အန္တရာယ်ကို တားမြစ်ခြင်းအကျိုးကိုသာ တောင့်တတော်မူကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏။ အဋ္ဌကထာအကျဉ်းကို ပြုတော်မူကုန်သော အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသဆရာတို့သည်လည်း “ထိုဘုရားရှိခိုးရခြင်း အာနုဘော်ကြောင့် ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသော အန္တရာယ်ရှိသည်ဖြစ်၍” ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ပြီ။ အမှန်သော်ကား ရတနတ္တယပဏာမသည် တရားကိုယ်အနက်အားဖြင့် ရှိခိုးခြင်းအမူအရာကို ပြီးစေတတ်သော ကုသိုလ်စေတနာ ဖြစ်၏။ ထိုကုသိုလ်စေတနာသည်လည်း ရှိခိုးအပ်သော ရတနာသုံးပါး၏ဂုဏ်တော်ပြည့်စုံခြင်း (ခေတ္တသမ္ပဒါ)၊ ရှိခိုးတတ်သော ကျမ်းပြုဆရာ၏အဇ္ဈာသယပြည့်စုံခြင်း (အဇ္ဈာသယသမ္ပဒါ) တို့ကြောင့် မျက်မှောက်ဘဝ၌ အကျိုးပေးတတ်သော ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ ဖြစ်၍၊ ရအပ်ပြီးသော ဘဝစည်းစိမ်၏အကြောင်းဖြစ်သော ဇနကကံအား လျော်သောအင်အားကို ထောက်ပံ့ကူညီပေးခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်၊ ထိုဇနကကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပါက်အစဉ်၏ အန္တရာယ်ကို ပြုတတ်ကုန်သော ဥပပီဠကကံ၊ ဥပစ္ဆေဒကကံတို့ကို တားမြစ်ပယ်ဖျောက်ပြီးလျှင်၊ ထိုကံတို့လျှင် အကြောင်းရှိကုန်သော၊ မိမိတို့ အလိုရှိအပ်သော ကျမ်းပြီးမြောက်ခြင်းကို ဟန့်တားတတ်ကုန်သော ရောဂါအစရှိသော အန္တရာယ်တို့၏ မဖြစ်ခြင်းကို ပြီးစေနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းကို စတင်အားထုတ်ရာကာလ၌ ရတနာသုံးပါးအား ရှိခိုးခြင်းကို ပြုခြင်းသည် မိမိတို့ အားထုတ်အပ်သော ကျမ်းကို အန္တရာယ်မရှိဘဲ ပြီးစီးခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း၊ စာသင်သားတို့၏လည်း ရှိခိုးခြင်းရှေ့သွားရှိသော အကျင့်ပဋိပတ်ကြောင့် ဘေးအန္တရာယ်ကင်းရှင်းစွာဖြင့် သင်ယူခြင်း၊ မှတ်သားဆောင်ရွက်ခြင်း စသော ကိစ္စတို့ ပြီးစီးခြင်းအကျိုးငှာ လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ကျမ်း၏ ဟောအပ်သောအနက် (အဘိဓေယျ) ကို ဆိုခြင်းမှာမူ သိအပ်ပြီးသော ဟောနက်ရှိသော ကျမ်းကိုသာ ပညာရှိတို့သည် သင်ယူခြင်း စသောအစွမ်းဖြင့် ကျင့်သုံးအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကျမ်းပြုပုံအခြင်းအရာနှင့် ကျမ်း၏အကျိုးတို့ကို ပြသခြင်းတို့သည်လည်း စာသင်သားတို့ အားတက်သရော ဖြစ်ပေါ်စေခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ကျမ်း၏အမည်ကို ဆိုခြင်းမှာမူ ခေါ်ဝေါ်ရလွယ်ကူခြင်းအကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသည်ကား ဤဂါထာ၌ အပေါင်းဖြစ်သော အနက် (သမုဒါယတ္ထ) တည်း။ ဤဆိုလတံ့သည်ကား အစိတ်ဖြစ်သောအနက် (အဝယဝတ္ထ) တည်း။ “သုံးပါးသော သဒ္ဓမ္မတရား၊ မြတ်သော အရိယာသံဃာတော်နှင့်တကွ ဖြစ်တော်မူသော၊ ပြိုင်ဘက်ရည်တူ မရှိတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို ရှိခိုးပူဇော်ပြီး၍ အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်းကို ဆိုပေအံ့” ဟူသည် ပုဒ်တို့၏ စပ်လျဉ်းခြင်း (သမ္ဗန္ဓ) ဖြစ်သည်။

Tattha sammā sāmañca sabbadhamme abhisambuddhoti sammā sambuddho, bhagavā. So hi saṅkhatāsaṅkhatabhedaṃ sakalampi dhammajātaṃ yāthāvasarasalakkhaṇapaṭivedhavasena sammā sayaṃ vicitopacitapāramitāsambhūtena sayambhūñāṇena sāmaṃ bujjhi aññāsi. Yathāha ‘‘sayaṃ abhiññāya kamuddiseyya’’nti (mahāva. 11; ma. ni. 1.285; 2.341; dha. pa. 353), atha vā budhadhātussa jāgaraṇavikasanatthesupi pavattanato sammā sāmañca paṭibuddho anaññapaṭibodhito hutvā sayameva savāsanasammohaniddāya accantaṃ vigato, dinakarakiraṇasamāgamena paramarucirasirisobhaggappattiyā vikasitamiva padumaṃ aggamaggañāṇasamāgamena aparimitaguṇagaṇālaṅkatasabbaññutaññāṇappattiyā sammā sayameva vikasito vikāsamanuppattotyattho. Yathāvuttavacanatthayogepi sammāsambuddhasaddassa bhagavati samaññāvasena pavattattā ‘‘atula’’nti iminā viseseti. Tulāya sammito tulyo, soyeva tulo yakāralopavasena. Atha vā sammitatthe akārapaccayavasena tulāya sammito tulo, na tulo atulo, sīlādīhi guṇehi kenaci asadiso, natthi etassa vā tulo sadisoti atulo sadevake loke aggapuggalabhāvato. Yathāha ‘‘yāvatā, bhikkhave, sattā apadā vā dvipadā vā catuppadā vā…pe… tathāgato tesaṃ aggamakkhāyatī’’tiādi (a. ni. 4.34; 5.32; itivu. 90).

ထိုဂါထာ၌ ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိ (သမ္မာ)၊ ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် (သာမံ) အလုံးစုံသောတရားတို့ကို ထိုးထွင်း၍ သိတော်မူပြီ၊ ထို့ကြောင့် "သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ" မည်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားတည်း။ မှန်၏၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် သင်္ခတနှင့် အသင်္ခတအားဖြင့် ပြားသော အလုံးစုံသော တရားအစုကို ဟုတ်မှန်သော သဘောလက္ခဏာကို ထိုးထွင်း၍သိခြင်းအားဖြင့် မဖောက်မပြန် ကောင်းမွန်စွာ၊ မိမိကိုယ်တိုင် ရှာဖွေဆည်းပူးအပ်သော ပါရမီတော်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သယမ္ဘူဉာဏ်တော်ဖြင့် ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် သိမြင်တော်မူပြီ။ ထိုအနက်ကို ရည်စူး၍ ဘုရားရှင်သည် “ကိုယ်တော်တိုင် ထူးသောဉာဏ်ဖြင့် သိ၍ မည်သူ့ကို ငါ့ဆရာဟု ညွှန်ပြရအံ့နည်း” ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်တစ်နည်းကား၊ ‘ဗုဓ’ဓာတ်သည် နိုးခြင်း၊ ပွင့်ခြင်းအနက်တို့၌လည်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ သူတစ်ပါးတို့ နှိုးဆော်အပ်သည်မဟုတ်ဘဲ ကိုယ်တော်တိုင်သာလျှင် ကောင်းစွာ နိုးတော်မူပြီ၊ ဝါသနာနှင့်တကွဖြစ်သော ပြင်းထန်လှစွာသော မောဟတည်းဟူသော အိပ်စက်ခြင်းမှ စင်စစ် ကင်းဝေးတော်မူပြီ။ သို့မဟုတ် နေမင်း၏ အရောင်ခြည်နှင့် တွေ့ဆုံရသဖြင့် အလွန်တင့်တယ်လှပသော အသရေသို့ ရောက်၍ ပွင့်ထွန်းသော ပဒုမ္မာကြာပန်းကဲ့သို့၊ အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တော်နှင့် ပေါင်းဆုံမိသဖြင့် အတိုင်းမရှိသော ဂုဏ်တော်အပေါင်းတို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ ကိုယ်တော်တိုင် ပွင့်တော်မူပြီ (ဝါ) ပွင့်ခြင်းသို့ ရောက်တော်မူပြီဟု အနက်ရ၏။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ဝစနတ္ထသုံးမျိုးနှင့် ယှဉ်စပ်မှုရှိပါသော်လည်း “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ” ဟူသော သဒ္ဒါသည် မြတ်စွာဘုရား၌ အမည်နာမတော်အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တည်တံ့သောကြောင့် “အတုလံ (အတုမရှိသော)” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ထပ်မံ၍ ထူးခြားစေတော်မူ၏။ ချိန်ခွင်ပမာ ဉာဏ်ပညာဖြင့် နှိုင်းယှဉ်အပ်သူကို ‘တုလျ’ ဟု ခေါ်၏၊ ယ-အက္ခရာကို ချေခြင်းဖြင့် ထိုတုလျသည်ပင် ‘တုလ’ ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်တစ်နည်း၊ နှိုင်းယှဉ်ခြင်းအနက်၌ အ-ပစ္စည်းသက်ခြင်းဖြင့် ချိန်ခွင်နှင့်အမျှ နှိုင်းချိန်အပ်သူကို ‘တုလ’ ဟု ဆို၏၊ ‘တုလ’ မဟုတ်သည်မှာ ‘အတုလ’ မည်၏။ သီလစသော ဂုဏ်တော်တို့ဖြင့် မည်သည့်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့်မျှ တူတော်မမူသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ ထိုမြတ်စွာဘုရားအား တူသူမရှိသောကြောင့် လည်းကောင်း၊ နတ်နှင့်တကွသော လောက၌ အမြတ်ဆုံး ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် ‘အတုလ’ မည်တော်မူ၏။ ထိုစကားသည် မှန်၏၊ မြတ်စွာဘုရားသည် “ရဟန်းတို့၊ ခြေမရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေနှစ်ချောင်းရှိသော သတ္တဝါ၊ ခြေလေးချောင်းရှိသော သတ္တဝါ... စသည်တို့တွင် မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုသတ္တဝါတို့တွင် အမြတ်ဆုံးဟု ဆိုအပ်၏” ဟူ၍ ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Ettāvatā ca hetuphalasattūpakārasampadāvasena tīhākārehi bhagavato thomanā katā hoti. Tattha hetusampadā nāma mahākaruṇāsamāyogo bodhisambhārasambharaṇañca[Pg.72]. Phalasampadā pana ñāṇapahānaānubhāvarūpakāyasampadāvasena catubbidhā. Tattha sabbaññutaññāṇapadaṭṭhānaṃ maggañāṇaṃ, tammūlakāni ca dasabalādiñāṇāni ñāṇasampadā. Savāsanasakalasaṃkilesānamaccantamanuppādadhammatāpādanaṃ pahānasampadā. Yathicchitanipphādane ādhipaccaṃ ānubhāvasampadā. Sakalalokanayanābhisekabhūtā pana lakkhaṇānubyañjanappaṭimaṇḍitā attabhāvasampatti rūpakāyasampadā nāma. Sattūpakāro pana āsayapayogavasena duvidho. Tattha devadattādīsu virodhisattesupi niccaṃ hitajjhāsayatā, aparipākagatindriyānaṃ indriyaparipākakālāgamanañca āsayo nāma. Tadaññasattānaṃ pana lābhasakkārādinirapekkhacittassa yānattayamukhena sabbadukkhaniyyānikadhammadesanā payogo nāma.

ဤမျှလောက်သော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ၊ အတုလံ ဟူသော ပုဒ်နှစ်ပါးဖြင့် ဟေတုသမ္ပဒါ၊ ဖလသမ္ပဒါ၊ သတ္တူပကာရသမ္ပဒါ ဟူသော သုံးပါးသောအခြင်းအရာတို့ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားအား ချီးမွမ်းခြင်းကို ပြုအပ်သည် ဖြစ်၏။ ထိုသမ္ပဒါသုံးပါးတို့တွင် ဟေတုသမ္ပဒါ (အကြောင်း၏ ပြည့်စုံခြင်း) မည်သည် မဟာကရုဏာတော်နှင့် ယှဉ်စပ်ခြင်း လည်းကောင်း၊ ဘုရားဖြစ်ခြင်း၏ အဆောက်အဦးဖြစ်သော ပါရမီတော်တို့ကို ဆည်းပူးတော်မူခြင်း လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဖလသမ္ပဒါ (အကျိုး၏ ပြည့်စုံခြင်း) သည်ကား ဉာဏသမ္ပဒါ၊ ပဟာနသမ္ပဒါ၊ အာနုဘာဝသမ္ပဒါ၊ ရူပကာယသမ္ပဒါ ဟူ၍ လေးပါးအပြားရှိ၏။ ထိုလေးပါးတို့တွင် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သော အရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်တော်နှင့် ထိုအရဟတ္တမဂ်ဉာဏ်လျှင် အရင်းခံရှိကုန်သော ဒသဗလဉာဏ်တော် အစရှိသည်တို့သည် ဉာဏသမ္ပဒါ မည်၏။ ဝါသနာနှင့်တကွဖြစ်သော အလုံးစုံသော ကိလေသာတို့ကို စင်စစ် နောက်ထပ်မဖြစ်ခြင်း သဘောသို့ ရောက်စေခြင်းသည် ပဟာနသမ္ပဒါ မည်၏။ မိမိအလိုရှိအပ်သော အကျိုးကို အလိုရှိတိုင်း ပြီးစေနိုင်သော တန်ခိုးစွမ်းရည်ရှိခြင်းသည် အာနုဘာဝသမ္ပဒါ မည်၏။ အလုံးစုံသော သတ္တလောက၏ မျက်စိအား အဘိသိက်သွန်းလောင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်၍၊ လက္ခဏာကြီး ၃၂ ပါး၊ လက္ခဏာငယ် ၈၀ တို့ဖြင့် တန်ဆာဆင်အပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာ၏ ပြည့်စုံခြင်းသည် ရူပကာယသမ္ပဒါ မည်၏။ သတ္တူပကာရ (သတ္တဝါတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်း) သည်ကား အာသယ (အလိုဆန္ဒ)၊ ပယောဂ (လုံ့လ) အားဖြင့် နှစ်ပါးအပြားရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဒေဝဒတ်အစရှိသော ရန်ဘက်ပြုသူ သတ္တဝါတို့၌သော်လည်း အမြဲမပြတ် စီးပွားကို လိုလားသော အဇ္ဈာသယရှိခြင်း လည်းကောင်း၊ ပညာနုသေးသော သတ္တဝါတို့၏ ဣန္ဒြေရင့်ကျက်မည့် အချိန်ကာလကို ဆိုင်းငံ့စောင့်ဆိုင်းတော်မူခြင်း လည်းကောင်း အာသယ မည်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော ဣန္ဒြေရင့်ကျက်ပြီးသော သတ္တဝါတို့အား လာဘ်သပ္ပာယ် ပူဇော်သက္ကာရတို့ကို ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ ဝိပဿနာယာဉ်သုံးပါးကို အဦးပြုသဖြင့် အလုံးစုံသော ဝဋ်ဒုက္ခမှ ထွက်မြောက်တတ်သော တရားတော်ကို ဟောကြားတော်မူခြင်းသည် ပယောဂ မည်၏။

Tattha purimā dve phalasampadā ‘‘sammāsambuddha’’nti iminā dassitā, itarā pana dve, tathā sattūpakārasampadā ca ‘‘atula’’nti etena, tadupāyabhūtā pana hetusampadā dvīhipi sāmatthiyato dassitā tathāvidhahetubyatirekena tadubhayasampattīnamasambhavato, ahetukatte ca sabbattha tāsaṃ sambhavappasaṅgato.

ထိုသမ္ပဒါတို့တွင် ရှေးဦးဖြစ်သော ဖလသမ္ပဒါနှစ်ပါး (ဉာဏသမ္ပဒါ၊ ပဟာနသမ္ပဒါ) တို့ကို “သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓံ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ကြွင်းသော ဖလသမ္ပဒါနှစ်ပါး (အာနုဘာဝသမ္ပဒါ၊ ရူပကာယသမ္ပဒါ) နှင့် သတ္တူပကာရသမ္ပဒါတို့ကိုမူ “အတုလံ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် ပြတော်မူ၏။ ထိုဖလသမ္ပဒါ၊ သတ္တူပကာရသမ္ပဒါတို့၏ အကြောင်းဖြစ်သော ဟေတုသမ္ပဒါကိုကား ပုဒ်နှစ်ပါးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားပြတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုကဲ့သို့သောအကြောင်း နှစ်ပါးကင်းလျှင် ဖလသမ္ပဒါ၊ သတ္တူပကာရသမ္ပဒါ နှစ်ပါးစုံတို့ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း၊ အကြောင်းမရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်ဟု ဆိုပါက သတ္တဝါအားလုံး၌ ထိုသမ္ပဒါနှစ်ပါးစုံ ဖြစ်ပေါ်သင့်သည်ဟူသော ကပ်သီးကပ်သတ် ပြောဆိုချက် သက်ရောက်နိုင်ခြင်းကြောင့် လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

Tadevaṃ tividhāvatthāsaṅgahitathomanāpubbaṅgamaṃ buddharatanaṃ vanditvā idāni sesaratanānampi paṇāmamārabhanto āha ‘‘sasaddhammagaṇuttama’’nti. Guṇībhūtānampi hi dhammasaṃghānaṃ abhivādetabbabhāvo sahayogena viññāyati yathā ‘‘saputtadāro āgatoti puttadārassāpi āgamana’’nti.

ဤသို့လျှင် သုံးပါးသောအဆင့်တို့ဖြင့် သိမ်းယူအပ်သော ချီးမွမ်းခြင်းကို ရှေ့သွားပြု၍ ထိုဘုရားရတနာကို ရှိခိုးပြီးနောက်၊ ယခုအခါ၌ ကြွင်းကျန်သော တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာတို့အား ရှိခိုးခြင်းကို အားထုတ်လိုသဖြင့် “သသဒ္ဓမ္မဂဏုတ္တမံ” ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ မှန်၏၊ အပ္ပဓာန (ဝิသေသန) ဖြစ်ကုန်သော်လည်း တရားရတနာ၊ သံဃာရတနာတို့၏ ရှိခိုးထိုက်သော အဖြစ်ကို ပဓာနဖြစ်သော ဘုရားရတနာနှင့် အတူယှဉ်ဖက်အဖြစ် ပေါင်းစပ်ထားခြင်းကြောင့် သိအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် “သားမယားနှင့်တကွသော ယောက်ျားသည် လာပြီ” ဟု ဆိုသောအခါ ယောက်ျားသာမက သားမယားတို့၏ လာခြင်းကိုလည်း သိအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Tattha attānaṃ dhārente catūsu apāyesu, vaṭṭadukkhesu ca apatamāne katvā dhāretīti dhammo, catumaggaphalanibbānavasena navavidho, pariyattiyā saha dasavidho vā dhammo. Dhāraṇañca panetassa apāyādinibbattakakilesaviddhaṃsanaṃ, taṃ ariyamaggassa kilesasamucchedakabhāvato, nibbānassa ca [Pg.73] ārammaṇabhāvena tassa tadatthasiddhihetutāya nippariyāyato labbhati, phalassa pana kilesānaṃ paṭippassambhanavasena maggānukūlappavattito, pariyattiyā ca tadadhigamahetutāyāti ubhinnampi pariyāyatoti daṭṭhabbaṃ. Sataṃ sappurisānaṃ ariyapuggalānaṃ, santo vā saṃvijjamāno na titthiyaparikappito attā viya paramatthato avijjamāno santo vā pasattho svākkhātatādiguṇayogato na bāhirakadhammo viya ekantanindito dhammoti saddhammo, gaṇo ca so aṭṭhannaṃ ariyapuggalānaṃ samūhabhāvato uttamo ca suppaṭipannatādiguṇavisesayogato, gaṇānaṃ, gaṇesu vā devamanussādi samūhesu uttamo yathāvuttaguṇavasenāti gaṇuttamo, saha saddhammena, gaṇuttamena cāti sasaddhammagaṇuttamo, taṃ sasaddhammagaṇuttamaṃ.

ထို 'သသဒ္ဓမ္မဂဏုတ္တမံ' ဟူသော ပါဌ်၌— မိမိကို ဆောင်သူတို့ကို ငရဲစသော အပါယ်လေးပါး၌လည်းကောင်း၊ သံသရာဝဋ်ဆင်းရဲ၌လည်းကောင်း မကျရောက်စေဘဲ ဆောင်ထားတတ်သောကြောင့် 'ဓမ္မ' မည်၏။ ထိုတရားသည် မဂ်လေးပါး၊ ဖိုလ်လေးပါး၊ နိဗ္ဗာန်အားဖြင့် ကိုးပါးအပြားရှိသော တရားဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် ပရိယတ်နှင့်တကွ ဆယ်ပါးအပြားရှိသော တရားဖြစ်၏။ ထိုတရား၏ ဆောင်ခြင်းဟူသည် အပါယ်စသည်၌ ဖြစ်စေတတ်သော ကိလေသာကို ဖျက်ဆီးခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ထိုကိလေသာကို ဖျက်ဆီးခြင်းကို အရိယာမဂ်အတွက် ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်အတွက် အရိယာမဂ်၏ အာရုံအဖြစ်ဖြင့် ထိုကိလေသာ သမုစ္ဆေဒကိစ္စ ပြီးမြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း မုချအားဖြင့် ရအပ်၏။ ဖိုလ်အတွက်မူ ကိလေသာတို့ကို တစ်ဖန် ငြိမ်းအေးစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် မဂ်အားလျော်စွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပရိယတ်အတွက်မူ ထိုမဂ်ကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်ပါးလုံးအတွက် ပရိယာယ်အားဖြင့် ရအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ သူတော်ကောင်းဖြစ်ကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ တရားဖြစ်သောကြောင့် 'သဒ္ဓမ္မ' မည်၏။ တစ်နည်းကား— တိတ္ထိတို့ ကြံဆအပ်သော အတ္တသည် ပရမတ္ထအားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသကဲ့သို့ မဟုတ်ဘဲ ထင်ရှားရှိသော တရားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သာသနာပ၌ ဖြစ်သော တရားကဲ့သို့ စင်စစ် ကဲ့ရဲ့အပ်သည်မဟုတ်ဘဲ သွာက္ခာတစသော ဂုဏ်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ချီးမွမ်းအပ်သော တရားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'သဒ္ဓမ္မ' မည်၏။ ထိုသံဃာသည် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်ရှစ်ပါးတို့၏ အပေါင်းအစုဖြစ်သောကြောင့် 'ဂဏ' မည်၏။ သုပ္ပဋိပန္နစသော ဂုဏ်ထူးနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် 'ဥတ္တမ' (မြတ်သော) လည်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဂဏုတ္တမ' မည်၏။ တစ်နည်းကား— နတ်လူစသော အပေါင်းတို့ထက် သို့မဟုတ် အပေါင်းတို့တွင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော သုပ္ပဋိပန္နဂုဏ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မြတ်သောအပေါင်းဖြစ်သောကြောင့် 'ဂဏုတ္တမ' မည်၏။ သဒ္ဓမ္မတရား၊ မြတ်သော ဂဏုတ္တမသံဃာနှင့်တကွ ဖြစ်တော်မူသောကြောင့် 'သသဒ္ဓမ္မဂဏုတ္တမ' မည်တော်မူ၏။ ထိုသဒ္ဓမ္မတရား၊ မြတ်သော အရိယာသံဃာတော်နှင့်တကွ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားကို။

Abhivādiyāti visesato vanditvā, bhayalābhakulācārādivirahena sakkaccaṃ ādarena kāyavacīmanodvārehi vanditvātyattho. Bhāsissanti kathessāmi. Nibbattitaparamatthabhāvena abhi visiṭṭhā dhammā etthātiādinā abhidhammo, dhammasaṅgaṇīādisattapakaraṇaṃ abhidhammapiṭakaṃ, tattha vuttā atthā abhidhammatthā, te saṅgayhanti ettha, etenāti vā abhidhammatthasaṅgahaṃ.

'အဘိဝါဒိယ' ဟူသည် အထူးသဖြင့် ရှိခိုး၍ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ကြောက်ရွံ့ခြင်း၊ လာဘ်လာဘကို လိုလားခြင်း၊ အမျိုးအနွယ်၏ ထုံးတမ်းအစဉ်အလာအရ ရှိခိုးခြင်းစသည်တို့မှ ကင်းဝေးသဖြင့် ရိုသေလေးမြတ်စွာ ကာယဒွါရ၊ ဝစီဒွါရ၊ မနောဒွါရတို့ဖြင့် ရှိခိုး၍ဟု အနက်ရ၏။ 'ဘာသိဿံ' ဟူသည် 'ဟောကြားပေအံ့၊ ပြဆိုပေအံ့' ဟု ဆိုလိုသည်။ ပညတ်မှ သီးခြားထုတ်ယူအပ်သော ပရမတ္ထအားဖြင့် ထူးမြတ်သော တရားတို့ကို ဟောတော်မူရာဖြစ်သောကြောင့် 'အဘိဓမ္မ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဓမ္မသင်္ဂဏီစသော ခုနစ်ကျမ်းဟူသော အဘိဓမ္မာပိဋကတ်တော်တည်း။ ထိုအဘိဓမ္မာပိဋကတ်တော်၌ ဟောကြားတော်မူအပ်သော အနက်သဘောတို့သည် 'အဘိဓမ္မတ္ထ' မည်ကုန်၏။ ထိုအဘိဓမ္မတ္ထတို့ကို ဤကျမ်း၌ သို့မဟုတ် ဤကျမ်းဖြင့် အကျဉ်းချုံး၍ သိမ်းယူစုဆောင်းအပ်သောကြောင့် 'အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ' မည်၏။

Paramatthadhammavaṇṇanā

ပရမတ္ထဓမ္မဝဏ္ဏနာ (ပရမတ္ထတရားတို့ကို ဖွင့်ဆိုချက်)

2. Evaṃ tāva yathādhippetappayojananimittaṃ ratanattayapaṇāmādikaṃ vidhāya idāni yesaṃ abhidhammatthānaṃ saṅgahaṇavasena idaṃ pakaraṇaṃ paṭṭhapīyati, te tāva saṅkhepato uddisanto āha ‘‘tattha vuttā’’tyādi. Tattha tasmiṃ abhidhamme sabbathā kusalādivasena, khandhādivasena ca vuttā abhidhammatthā paramatthato sammutiṃ ṭhapetvā nibbattitaparamatthavasena cittaṃ viññāṇakkhandho, cetasikaṃ vedanādikkhandhattayaṃ, rūpaṃ [Pg.74] bhūtupādāyabhedabhinno rūpakkhandho, nibbānaṃ maggaphalānamārammaṇabhūto asaṅkhatadhammoti evaṃ catudhā catūhākārehi ṭhitāti yojanā. Tattha paramo uttamo aviparīto attho, paramassa vā uttamassa ñāṇassa attho gocaroti paramattho.

၂. ဤသို့လျှင် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးကျေးဇူး၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရတနာသုံးပါးကို ရှိခိုးခြင်းအစရှိသော ရှေးဦးပြုဖွယ်ကိစ္စကို စီရင်ပြီး၍ ယခုအခါ၌ အကြင်အဘိဓမ္မတ္ထတို့ကို သိမ်းယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဤကျမ်းကို စီရင်ရေးသားအပ်၏၊ ထိုအဘိဓမ္မတ္ထတို့ကို ရှေးဦးစွာ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် သရုပ်ထုတ်ပြလိုသဖြင့် 'တတ္ထ ဝုတ္တာ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုအဘိဓမ္မာပိဋကတ်၌ ခပ်သိမ်းသော အပြားအားဖြင့် ကုသိုလ်စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာစသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ဟောတော်မူအပ်သော အဘိဓမ္မတ္ထတို့သည် ပရမတ္ထအားဖြင့် သမ္မုတိပညတ်ကို ဖယ်ထား၍၊ ပညတ်မှ သီးခြားထုတ်ယူအပ်သော ပရမတ္ထတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်— စိတ်ဟူသော ဝိညာဏက္ခန္ဓာလည်းကောင်း၊ စေတသိက်ဟူသော ဝေဒနာစသည့် နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးအပေါင်းလည်းကောင်း၊ ရုပ်ဟူသော မဟာဘုတ်ရုပ်၊ ဥပါဒါရုပ်အပြားအားဖြင့် ကွဲပြားသော ရူပက္ခန္ဓာလည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ဟူသော မဂ်ဖိုလ်တို့၏ အာရုံဖြစ်သော အသင်္ခတတရားလည်းကောင်း ဤသို့ လေးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်ကုန်၏ဟု တွဲဖက်စပ်ယှဉ်ရမည်။ ထိုပရမတ္ထဟူသော ပုဒ်၌ မြတ်သော မိမိသဘောမှ ဖောက်ပြန်ခြင်းမရှိသော အနက်သဘောသည် ပရမတ္ထမည်၏။ သို့မဟုတ် မြတ်သော ဉာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ပရမတ္ထမည်၏။

Cintetīti cittaṃ, ārammaṇaṃ vijānātīti attho. Yathāha ‘‘visayavijānanalakkhaṇaṃ citta’’nti (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammudesavāraphassapañcamakarāsivaṇṇanā). Satipi hi nissayasamanantarādipaccayena vinā ārammaṇena cittamuppajjatīti tassa taṃlakkhaṇatā vuttā, etena nirārammaṇavādimataṃ paṭikkhittaṃ hoti. Cintenti vā etena karaṇabhūtena sampayuttadhammāti cittaṃ. Atha vā cintanamattaṃ cittaṃ. Yathāpaccayaṃ hi pavattimattameva yadidaṃ sabhāvadhammo nāma. Evañca katvā sabbesampi paramatthadhammānaṃ bhāvasādhanameva nippariyāyato labbhati, kattukaraṇavasena pana nibbacanaṃ pariyāyakathāti daṭṭhabbaṃ. Sakasakakiccesu hi dhammānaṃ attappadhānatāsamāropanena kattubhāvo ca, tadanukūlabhāvena sahajātadhammasamūhe kattubhāvasamāropanena paṭipādetabbadhammassa karaṇattañca pariyāyatova labbhati, tathānidassanaṃ pana dhammasabhāvavinimuttassa kattādino abhāvaparidīpanatthanti veditabbaṃ. Vicittakaraṇāditopi cittasaddatthaṃ papañcenti. Ayaṃ panettha saṅgaho –

အာရုံကို သိတတ်သောကြောင့် 'စိတ်' မည်၏၊ အာရုံကို အထူးသဖြင့် သိတတ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ အဋ္ဌကထာဆရာတို့က 'စိတ်သည် အာရုံကို သိခြင်းလက္ခဏာရှိ၏' ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်းတည်း။ မှန်၏၊ မှီရာနိဿယပစ္စည်း၊ သမနန္တရပစ္စည်းစသည်တို့ ရှိသော်လည်း အာရုံမရှိဘဲ စိတ်သည် မဖြစ်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် စိတ်၏ ထိုအာရုံသိခြင်းလက္ခဏာရှိပုံကို ပြဆိုတော်မူ၏။ ဤစကားဖြင့် အာရုံမရှိဘဲ စိတ်ဖြစ်နိုင်၏ဟု ယူဆသော နိရာရမ္မဏဝါဒီတို့၏ အယူဝါဒကို ပယ်မြစ်ပြီးဖြစ်၏။ တစ်နည်းကား— ကရိုဏ်းဖြစ်သော ဤတရားသဘောဖြင့် ဖဿစသော သမ္ပယုတ်တရားတို့သည် အာရုံကို သိကြရကုန်သောကြောင့် 'စိတ်' မည်၏။ သို့မဟုတ် သိခြင်းမျှကို 'စိတ်' ဟု ခေါ်၏။ မှန်၏၊ သဘာဝတရားဟူသည် အကြောင်းအားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့် ခပ်သိမ်းသော ပရမတ္ထတရားတို့၌ ဖြစ်ခြင်းမျှကို ပြဆိုသော ဘာဝသာဓနသည်သာ မုချအားဖြင့် ရအပ်၏။ ကတ္တား၊ ကရိုဏ်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝိဂြိုဟ်ဆိုခြင်းသည်ကား ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ မှန်၏၊ မိမိမိမိတို့၏ ကိစ္စတို့၌ တရားတို့၏ မိမိကိုယ်တိုင် ပြဋ္ဌာန်းဆောင်ရွက်တတ်သည်၏ အဖြစ်ကို တင်စားခြင်းဖြင့် ကတ္တား၏ အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုကတ္တားအားလျော်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့် အတူဖြစ်ဖက်တရားအစု၌ ကတ္တား၏အဖြစ်ကို တင်စားခြင်းဖြင့် ပြီးစေအပ်သောတရား၏ ကရိုဏ်းအဖြစ်ကိုလည်းကောင်း ပရိယာယ်အားဖြင့်သာ ရအပ်၏။ ထိုသို့ ညွှန်ပြခြင်းသည်ကား တရားသဘောမှ သီးခြားလွတ်ကင်းသော အတ္တတည်းဟူသော ကတ္တား၊ ကရိုဏ်းစသည်တို့ မရှိပုံကို ထင်ရှားစေရန် ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ဝိစိတ္တကရဏ (ဆန်းကြယ်စွာ ပြုလုပ်တတ်ခြင်း) စသော အနက်တို့ဖြင့်လည်း စိတ္တသဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ချဲ့ထွင်ပြဆိုကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ယူရန် အကျဉ်းချုပ်ကား—

‘‘Vicittakaraṇā cittaṃ, attano cittatāya vā;

Citaṃ kammakilesehi, citaṃ tāyati vā tathā;

Cinoti attasantānaṃ, vicittārammaṇanti cā’’ti.

ဆန်းကြယ်သော ပန်းချီပန်းပု စသည်တို့ကို ပြုလုပ်တတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်တိုင် ဘုံ၊ ဇာတ်၊ သမ္ပယောဂ၊ သင်္ခါရစသည်ဖြင့် ဆန်းပြားကွဲပြားခြားနားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း စိတ်မည်၏။ ကံ၊ ကိလေသာတို့သည် စီစဉ်အပ် (ဖြစ်စေအပ်) သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကံကိလေသာတို့ စီစဉ်အပ်သော ဝိပါက်ဝိညာဉ်ကို မပြတ်စဲအောင် စောင့်ရှောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိအစဉ်ကို စုဆောင်းစီမံတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန်းကြယ်သော အာရုံရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း စိတ်မည်၏။

Cetasi bhavaṃ tadāyattavuttitāyāti cetasikaṃ. Na hi taṃ cittena vinā ārammaṇaggahaṇasamatthaṃ asati citte sabbena sabbaṃ anuppajjanato, cittaṃ pana kenaci cetasikena vināpi [Pg.75] ārammaṇe pavattatīti taṃ cetasikameva cittāyattavuttikaṃ nāma. Tenāha bhagavā ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2), etena sukhādīnaṃ acetanattaniccattādayo vippaṭipattiyopi paṭikkhittā honti. Cetasi niyuttaṃ vā cetasikaṃ.

စိတ်၌ မှီတွယ်လျက် ထိုစိတ်၌ စပ်လျဉ်း၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'စေတသိက်' ဟု ခေါ်၏။ စိတ်မရှိလျှင် အလုံးစုံသော စေတသိက်တို့သည် ဘယ်နည်းနှင့်မျှ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် စိတ်နှင့်ကင်း၍ စေတသိက်သည် အာရုံကို သိရှိခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ စိတ်သည်ကား အချို့သော စေတသိက်တို့နှင့် ကင်းသော်လည်း အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုစေတသိက်ကိုသာလျှင် စိတ်၌စပ်သော ဖြစ်ခြင်းရှိသော တရားဟု ဆိုရ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'နာမ်တရားတို့သည် စိတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိကုန်၏' ဟု ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤစိတ်၌စပ်သောဖြစ်ခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သုခစသော ဝေဒနာတရားတို့ကို 'စိတ်စေတနာမရှိ၊ မြဲ၏' ဟူသော မိစ္ဆာအယူတို့သည်လည်း ပယ်ရှားပြီးဖြစ်ကုန်၏။ တစ်နည်းကား— စိတ်၌ ယှဉ်စပ်တတ်သောကြောင့် 'စေတသိက်' ဟု ဆိုအပ်၏။

Ruppatīti rūpaṃ, sītuṇhādivirodhipaccayehi vikāramāpajjati, āpādīyatīti vā attho. Tenāha bhagavā ‘‘sītenapi ruppati, uṇhenapi ruppatī’’tyādi (saṃ. ni. 3.79), ruppanañcettha sītādivirodhipaccayasamavāye visadisuppattiyeva. Yadi evaṃ arūpadhammānampi rūpavohāro āpajjatīti? Nāpajjati sītādiggahaṇasāmatthiyato vibhūtatarasseva ruppanassādhippetattā. Itarathā hi ‘‘ruppatī’’ti avisesavacaneneva pariyattanti kiṃ sītādiggahaṇena, taṃ pana sītādinā phuṭṭhassa ruppanaṃ vibhūtataraṃ, tasmā tadevetthādhippetanti ñāpanatthaṃ sītādiggahaṇaṃ kataṃ. Yadi evaṃ kathaṃ brahmaloke rūpavohāro, na hi tattha upaghātakā sītādayo atthīti? Kiñcāpi upaghātakā natthi, anuggāhakā pana atthi, tasmā taṃvasenettha ruppanaṃ sambhavatīti, atha vā taṃsabhāvānativattanato tattha rūpavohāroti alamatippapañcena.

ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့် 'ရုပ်' မည်၏။ အအေး၊ အပူစသော ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတို့ကြောင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသို့ ရောက်တတ်၏ သို့မဟုတ် ရောက်စေအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'အအေးကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်တတ်၏၊ အပူကြောင့်လည်း ဖောက်ပြန်တတ်၏' စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌ ဖောက်ပြန်ခြင်းဟူသည် အအေးစသော ဆန့်ကျင်ဘက်အကြောင်းတို့ တွေ့ဆုံညီညွတ်သောအခါ ရှေးဦးရုပ်အစဉ်နှင့် မတူသော နောက်ထပ်ရုပ်အစဉ်တစ်မျိုး ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းပင်တည်း။ အကယ်၍ ဤသို့ဖြစ်ပါက နာမ်တရားတို့ကိုလည်း 'ရုပ်' ဟု ခေါ်ဆိုရန် အခွင့်ရှိသည် မဟုတ်လော။ အခွင့်မရှိပါ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အအေး၊ အပူစသော သဒ္ဒါတို့၏ စွမ်းရည်အရ အလွန်ထင်ရှားလှသော ဖောက်ပြန်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက 'ဖောက်ပြန်တတ်၏' ဟူသော သာမညစကားမျှဖြင့်သာ ပြည့်စုံလုံလောက်ပါလျက် အအေး၊ အပူစသည်တို့ကို သီးခြားထည့်သွင်း၍ ပြဆိုရန် အကျိုးမရှိတော့ပေ။ အအေးစသည်တို့နှင့် ထိတွေ့အပ်သောရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသည်သာ အလွန်ထင်ရှားလှ၏။ ထို့ကြောင့် ဤနေရာ၌ ထိုအလွန်ထင်ရှားသော ဖောက်ပြန်ခြင်းကိုသာ အလိုရှိကြောင်း သိစေရန် အအေး၊ အပူစသည်တို့ကို ယူခြင်းကို ပြုတော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ အဘယ်ကြောင့် ရုပ်ဟူသော ဝေါဟာရ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ နှိပ်စက်တတ်သော အအေး၊ အပူစသည်တို့ မရှိသည် မဟုတ်လော။ ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ နှိပ်စက်ဖျက်ဆီးတတ်သော အအေး၊ အပူစသည်တို့ အကယ်၍ မရှိပါသော်လည်း ချီးမြှောက်တတ်သော အအေး၊ အပူစသည်တို့ ရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုချီးမြှောက်တတ်သော အအေးအပူစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌လည်း ဖောက်ပြန်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏။ သို့မဟုတ် ထိုရုပ်၏ ဖောက်ပြန်ခြင်းသဘောကို မလွန်ဆန်နိုင်သောကြောင့် ဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ရုပ်ဟူသော ဝေါဟာရ ဖြစ်နိုင်၏ဟု မှတ်ပါ၊ အလွန်အမင်း ချဲ့ထွင်ပြောဆိုခြင်းဖြင့် အကျိုးမရှိတော့ပြီ။

Bhavābhavaṃ vinanato saṃsibbanato vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantaṃ, nibbāti vā etena rāgaggiādikoti nibbānaṃ.

ဘဝငယ်ဘဝကြီးကို ချုပ်စပ်တတ်သောကြောင့် 'ဝါန' ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာမှ လွတ်မြောက်သောတရားဖြစ်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤတရားဖြင့် ရာဂမီးစသော တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ငြိမ်းအေးတတ်သောကြောင့် 'နိဗ္ဗာန်' မည်၏။

1. Cittaparicchedavaṇṇanā

၁. စိတ္တပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာ (စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ ဖွင့်ဆိုချက်)

Bhūmibhedacittavaṇṇanā

ဘူမိဘေဒစိတ္တဝဏ္ဏနာ (ဘုံအပြားအားဖြင့် စိတ်ကို ဖွင့်ဆိုချက်)

3. Idāni yasmā vibhāgavantānaṃ dhammānaṃ sabhāvavibhāvanaṃ vibhāgena vinā na hoti, tasmā yathāuddiṭṭhānaṃ abhidhammatthānaṃ uddesakkamena vibhāgaṃ dassetuṃ cittaṃ tāva bhūmijātisampayogādivasena [Pg.76] vibhajitvā niddisitumārabhanto āha ‘‘tattha cittaṃ tāvā’’tyādi. Tāva-saddo paṭhamanti etassatthe. Yathāuddiṭṭhesu catūsu abhidhammatthesu paṭhamaṃ cittaṃ niddisīyatīti ayañhetthattho. Cattāro vidhā pakārā assāti catubbidhaṃ. Yasmā panete catubhummakā dhammā anupubbapaṇītā, tasmā hīnukkaṭṭhukkaṭṭhataratamānukkamena tesaṃ niddeso kato. Tattha kāmetīti kāmo, kāmataṇhā, sā ettha avacarati ārammaṇakaraṇavasenāti kāmāvacaraṃ. Kāmīyatīti vā kāmo, ekādasavidho kāmabhavo, tasmiṃ yebhuyyena avacaratīti kāmāvacaraṃ. Yebhuyyena caraṇassa hi adhippetattā rūpārūpabhavesu pavattassāpi imassa kāmāvacarabhāvo upapanno hoti. Kāmabhavoyeva vā kāmo ettha avacaratīti kāmāvacaro, tattha pavattampi cittaṃ nissite nissayavohārena kāmāvacaraṃ ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’tyādīsu viyāti alamativisāraṇiyā kathāya. Hoti cettha –

၃. ယခုအခါတွင် ဝေဖန်အပ်သော အပြားရှိသော တရားတို့၏ သဘောကို ထင်ရှားစွာပြခြင်းသည် အကျယ်ဝေဖန်ခြင်းနှင့် ကင်း၍ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်၊ အကျဉ်းပြအပ်ပြီးသော အဘိဓမ္မတ္ထတို့ကို ဥဒ္ဒေသအစဉ်အတိုင်း အကျယ်ဝေဖန်ပြသရန်လည်းကောင်း၊ စေတသိက်၊ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ထက် ရှေးဦးစွာ စိတ်ကို ဘုံ၊ ဇာတ်၊ သမ္ပယုတ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဝေဖန်၍ အကျယ်ပြရန်လည်းကောင်း အားထုတ်တော်မူလိုသော အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာသည် "တတ္ထ စိတ္တံ တာဝ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤ၌ "တာဝ" သဒ္ဒါသည် "ရှေးဦးစွာ (ပထမ)" ဟူသော အနက်ကို ဟော၏။ အကျဉ်းပြအပ်ပြီးသော အဘိဓမ္မတ္ထလေးပါးတို့တွင် ရှေးဦးစွာ စိတ်ကို အကျယ်ပြအပ်၏ဟူသည် ဤနေရာ၌ အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ထိုစိတ်တွင် လေးပါးသော အပြား (အမျိုးအစား) တို့ ရှိသောကြောင့် "စတုဗ္ဗိဓ" (လေးပါးအပြားရှိသောစိတ်) ဟု ခေါ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ဘုံလေးပါး၌ ဖြစ်ကုန်သော ဤတရားတို့သည် အစဉ်အတိုင်း အဆင့်ဆင့် သာလွန်မွန်မြတ်ကြကုန်သောကြောင့် ယုတ်ညံ့သောစိတ်၊ မွန်မြတ်သောစိတ်၊ သာလွန်မွန်မြတ်သောစိတ်၊ အလွန်မွန်မြတ်သောစိတ်တို့၏ အစဉ်အတိုင်း ထိုစတုဘူမကတရားတို့၏ အကျယ်ပြဆိုချက်ကို ပြုအပ်ပြီ။ ထိုလေးပါးသော စိတ်တို့တွင် ဝတ္ထုအာရုံ ကာမဂုဏ်ကို လိုလားတောင်းတတတ်သောကြောင့် ကာမမည်၏၊ ယင်းသည် ကာမတဏှာတည်း။ ထိုကာမတဏှာသည် ဤစိတ်၌ အာရုံပြုခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုစိတ်ကို ကာမာဝစရမည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် လိုလားအပ် တောင်းတအပ်သောကြောင့် ကာမမည်၏၊ ယင်းသည် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော ကာမဘဝတည်း။ ထိုကာမဘဝ၌ များသောအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ကာမာဝစရမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် များသောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်လိုသောကြောင့် ရူပဘဝနှင့် အရူပဘဝတို့၌ ဖြစ်သော်လည်း ဤစိတ်ကို ကာမာဝစရဟု ခေါ်ဆိုခြင်းသည် သင့်လျော်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကာမဘဝသည်ပင် ကာမမည်၏၊ ဤဘုံ၌ ကာမတရားတို့သည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ကာမာဝစရ (ကာမဘုံ) မည်၏။ ထိုကာမဘုံ၌ ဖြစ်သော စိတ်ကိုလည်း မှီရာဘုံ၏ အမည်ကို တင်စားခေါ်ဝေါ်သော ဌာနူပစာအားဖြင့် ကာမာဝစရဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းသည် "ညောင်စောင်း/လင့်စင်တို့သည် ကြွေးကြော်ခြင်းကို ပြုကြကုန်၏" ဟူသော ပြယုဂ်များ၌ ကဲ့သို့တည်း။ အလွန်ချဲ့ထွင်၍ ပြောဆိုသောစကားဖြင့် အကျိုးမရှိတော့ပြီ။

‘‘Kāmovacaratītyettha, kāmevacaratīti vā;

Ṭhānūpacārato vāpi, taṃ kāmāvacaraṃ bhave’’ti.

ဤအဓိပ္ပာယ်ကို သင်္ဂဟဂါထာဖြင့် ဤသို့ အကျဉ်းချုပ်ပြဆိုအပ်သည် - "ဤစိတ်၌ ကာမတဏှာသည် ဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကာမဘဝ၌ များသောအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဌာနူပစာအားဖြင့်လည်းကောင်း ထိုစိတ်သည် ကာမာဝစရမည်၏။"

Rūpārūpāvacaresupi eseva nayo yathārahaṃ daṭṭhabbo. Upādānakkhandhasaṅkhātalokato uttarati anāsavabhāvenāti lokuttaraṃ, maggacittaṃ. Phalacittaṃ pana tato uttiṇṇanti lokuttaraṃ. Ubhayampi vā saha nibbānena lokato uttaraṃ adhikaṃ yathāvuttaguṇavasenevāti lokuttaraṃ.

ရူပါဝစရနှင့် အရူပါဝစရပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် သင့်လျော်သလို သိမှတ်အပ်၏။ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခါရလောကမှ အာသဝေါကင်းသည့် အဖြစ်ဖြင့် လွန်မြောက်ဆဲဖြစ်သောကြောင့် မဂ်စိတ်ကို လောကုတ္တရာဟု ခေါ်သည်။ ဖိုလ်စိတ်သည်ကား ထိုသင်္ခါရလောကမှ လွန်မြောက်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် လောကုတ္တရာဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် မဂ်စိတ်၊ ဖိုလ်စိတ် နှစ်ပါးလုံးသည် နိဗ္ဗာန်နှင့်တကွ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဟု ဆိုအပ်သော သင်္ခါရလောကထက် ဆိုအပ်ပြီးသော အနာသဝဂုဏ်၏ အစွမ်းဖြင့် သာလွန်လွန်ကဲသောကြောင့် လောကုတ္တရာမည်၏။

Bhūmibhedacittavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘုံအပြားအားဖြင့် စိတ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Akusalacittavaṇṇanā

အကုသိုလ်စိတ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

4. Imesu pana catūsu cittesu kāmāvacaracittassa kusalākusalavipākakiriyabhedena catubbidhabhāvepi pāpāhetukavajjānaṃ ekūnasaṭṭhiyā, ekanavutiyā vā cittānaṃ sobhananāmena vohārakaraṇatthaṃ ‘‘pāpāhetukamuttāni [Pg.77] ‘sobhanānī’ti vuccare’’ti evaṃ vakkhamānanayassa anurūpato pāpāhetukeyeva paṭhamaṃ dassento, tesu ca bhavesu gahitapaṭisandhikassa sattassa ādito vīthicittavasena lobhasahagatacittuppādānameva sambhavato teyeva paṭhamaṃ dassetvā tadanantaraṃ dvihetukabhāvasāmaññena domanassasahagate, tadanantaraṃ ekahetuke ca dassetuṃ ‘‘somanassasahagata’’ntyādinā lobhamūlaṃ tāva vedanādiṭṭhisaṅkhārabhedena aṭṭhadhā vibhajitvā dasseti.

၄. ဆက်လက်၍ ရှင်းလင်းတင်ပြရသော် ဤစိတ်လေးပါးတို့တွင် ကာမာဝစရစိတ်သည် ကုသိုလ်စိတ်၊ အကုသိုလ်စိတ်၊ ဝိပါက်စိတ်၊ ကိရိယာစိတ်ဟူ၍ လေးပါးအပြား ရှိသော်လည်း၊ အကုသိုလ်စိတ်နှင့် အဟိတ်စိတ်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ကျန်ရှိသော ငါးဆယ့်ကိုးပါး သို့မဟုတ် ကိုးဆယ့်တစ်ပါးသော စိတ်တို့ကို "သောဘန" ဟူသော နာမည်ဖြင့် ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲရန်အလို့ငှာ၊ "အကုသိုလ်နှင့် အဟိတ်စိတ်တို့မှ လွတ်သောစိတ်တို့ကို သောဘနစိတ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏" ဟူသော နောင်တွင် ဆိုလတ္တံ့သော နည်းနာနှင့် လျော်ညီစွာ အကုသိုလ်စိတ်နှင့် အဟိတ်စိတ်တို့ကိုသာ ရှေးဦးစွာ ပြသလိုသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအကုသိုလ်နှင့် အဟိတ်စိတ်တို့တွင်လည်း ဘဝသစ်၌ ပဋိသန္ဓေယူပြီးသော သတ္တဝါအား အစဦး၌ ဝီထိစိတ်၏အစွမ်းဖြင့် လောဘသဟဂုတ်စိတ်များသာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ထိုလောဘမူစိတ်တို့ကို ရှေးဦးစွာ ပြသ၍လည်းကောင်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ဟိတ်နှစ်ပါး (ဒွိဟိတ်) ရှိခြင်း သဘောတူညီမှုကြောင့် ဒေါမနဿသဟဂုတ်စိတ် (ဒေါသမူစိတ်) တို့ကို ပြသ၍လည်းကောင်း၊ ၎င်းနောက်တွင် ဟိတ်တစ်ပါးတည်းရှိသော (ဧကဟိတ်) မောဟမူစိတ်တို့ကို ပြသရန်အလို့ငှာ "သောမနဿသဟဂတံ" အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် ဒေါသမူစိတ်တို့ထက် ရှေးဦးစွာ လောဘမူစိတ်ကို ဝေဒနာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ သင်္ခါရတို့၏ ကွဲပြားမှုအလိုက် ရှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ဝေဖန်၍ ပြတော်မူ၏။

Tattha sundaraṃ mano, taṃ vā etassa atthīti sumano, cittaṃ, taṃsamaṅgipuggalo vā, tassa bhāvo tasmiṃ abhidhānabuddhīnaṃ pavattihetutāyāti somanassaṃ, mānasikasukhavedanāyetaṃ adhivacanaṃ, tena sahagataṃ ekuppādādivasena saṃsaṭṭhaṃ, tena saha ekuppādādibhāvaṃ gatanti vā somanassasahagataṃ. Micchā passatīti diṭṭhi. Sāmaññavacanassapi hi atthappakaraṇādinā visesavisayatā hotīti idha micchādassanameva ‘‘diṭṭhī’’ti vuccati. Diṭṭhiyeva diṭṭhigataṃ ‘‘saṅkhāragataṃ thāmagata’’ntyādīsu viya gata-saddassa tabbhāvavuttittā. Dvāsaṭṭhiyā vā diṭṭhīsu gataṃ antogataṃ, diṭṭhiyā vā gamanamattaṃ na ettha gantabbo attādiko koci atthīti diṭṭhigataṃ, ‘‘idameva saccaṃ moghamañña’’nti pavatto attattaniyādiabhiniveso, tena samaṃ ekuppādādīhi pakārehi yuttanti diṭṭhigatasampayuttaṃ. Saṅkharoti cittaṃ tikkhabhāvasaṅkhātamaṇḍanavisesena sajjeti, saṅkharīyati vā taṃ etena yathāvuttanayena sajjīyatīti saṅkhāro, tattha tattha kicce saṃsīdamānassa cittassa anubalappadānavasena attano vā paresaṃ vā pavattapubbappayogo, so pana attano pubbabhāgappavatte cittasantāne ceva parasantāne ca pavattatīti tannibbattito cittassa tikkhabhāvasaṅkhāto visesovidha saṅkhāro, so yassa natthi taṃ asaṅkhāraṃ[Pg.78], tadeva asaṅkhārikaṃ. Saṅkhārena sahitaṃ sasaṅkhārikaṃ. Tathā ca vadanti –

ထိုစကားရပ်တွင် ကောင်းသောစိတ်ကို သုမန ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် ထိုပုဂ္ဂိုလ်အား ကောင်းသောစိတ် ရှိသောကြောင့် သုမန ဟု ခေါ်၏။ ကောင်းသောစိတ် သို့မဟုတ် ထိုစိတ်နှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ အဖြစ်သည် သောမနဿမည်၏။ ယင်းသည် စိတ်၌ဖြစ်သော သုခဝေဒနာ၏ အမည်တည်း။ ထိုသောမနဿဝေဒနာနှင့်အတူ တစ်ပြိုင်နက် ဖြစ်ခြင်း (ဧကုပ္ပါဒ) အစရှိသည်တို့ဖြင့် ရောနှော၍ဖြစ်သော စိတ်၊ သို့မဟုတ် ထိုဝေဒနာနှင့်အတူ ဧကုပ္ပါဒအဖြစ်သို့ ရောက်သော စိတ်ဖြစ်သောကြောင့် "သောမနဿသဟဂုတ်" ဟု ခေါ်သည်။ မှားယွင်းစွာ မြင်တတ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိမည်၏။ သာမညစကားဖြစ်သော်လည်း အကျိုးအရာဌာန အစရှိသည်တို့ကြောင့် ထူးခြားသောအနက်ကို ဟောနိုင်သဖြင့် ဤနေရာ၌ မှားယွင်းစွာ မြင်ခြင်း (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ) ကိုသာ "ဒိဋ္ဌိ" ဟု ဟောတော်မူသည်။ မိစ္ဆာအမြင်သည်ပင် ဒိဋ္ဌိဂတမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "သင်္ခါရဂတ၊ ထာမဂတ" အစရှိသော ပြယုဂ်တို့၌ ကဲ့သို့ "ဂတ" သဒ္ဒါသည် ၎င်း၏အနက်အတိုင်းပင် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ခြောက်ဆယ့်နှစ်ပါးသော မိစ္ဆာအယူတို့၌ ပါဝင်သောတရား ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မိစ္ဆာအယူ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၍ ဤမိစ္ဆာအယူဖြစ်ရာ၌ သိအပ်သော အတ္တစသော တရားတစ်စုံတစ်ခုမျှ မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဒိဋ္ဌိဂတမည်၏။ ၎င်းသည် "ဤငါ့အယူသာ မှန်၏၊ အခြားအယူသည် အချည်းနှီးဖြစ်၏" ဟု ဖြစ်ပေါ်သော ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာ ဟူ၍ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်းတည်း။ ထိုမိစ္ဆာအယူနှင့်အတူ ဧကုပ္ပါဒတာ အစရှိသော အပြားတို့ဖြင့် ယှဉ်သောစိတ်ကို "ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ်" ဟု ခေါ်သည်။ တွန့်ဆုတ်သောစိတ်ကို ထက်မြက်ခြင်းဟူသော တန်ဆာထူးဖြင့် ပြင်ဆင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုစိတ်ကို ဤပုဗ္ဗပယောဂဖြင့် ပြင်ဆင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "သင်္ခါရ" မည်၏။ ၎င်းသည် ထိုထိုကိစ္စ၌ တွန့်ဆုတ်နေသော စိတ်အား အားပေးကူညီခြင်းအားဖြင့် မိမိ၏သန္တာန်၌ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌ဖြစ်စေ ဖြစ်ပေါ်သော ရှေးဦးလုံ့လ (ပုဗ္ဗပယောဂ) ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်ကား ထိုရှေးဦးလုံ့လသည် မိမိ၏ ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော စိတ်အစဉ်၌လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးသန္တာန်၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်သဖြင့် ထိုလုံ့လကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၏ ထက်မြက်ခြင်းဟူသော သတ္တိအထူးကိုသာ ဤနေရာ၌ "သင်္ခါရ" ဟု ဆိုသည်။ ထိုသင်္ခါရမရှိသော စိတ်ကို အသင်္ခါရ ဟု ခေါ်၍ ယင်းစိတ်သည်ပင် "အသင်္ခါရိက" မည်၏။ သင်္ခါရနှင့်တကွ ဖြစ်သောစိတ်ကို "သသင်္ခါရိက" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအတိုင်းလည်း ကျမ်းပြုဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏ -

‘‘Pubbappayogasambhūto, viseso cittasambhavī;

Saṅkhāro taṃvasenettha, hotyāsaṅkhārikāditā’’ti.

"ရှေးဦးလုံ့လ (ပုဗ္ဗပယောဂ) ကြောင့် ကောင်းစွာဖြစ်ပေါ်၍ စိတ်၌ ဖြစ်လေ့ရှိသော သတ္တိအထူးကို သင်္ခါရဟု ခေါ်၏။ ထိုသင်္ခါရ၏ အစွမ်းကြောင့် ဤစိတ်၌ အသင်္ခါရိက အစရှိသော အမည်များ ဖြစ်ပေါ်လာရခြင်း ဖြစ်၏" ဟု ဆိုကြသည်။

Atha vā ‘‘sasaṅkhārikaṃ asaṅkhārika’’nti cetaṃ kevalaṃ saṅkhārassa bhāvābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ, na tassa sahappavattisabbhāvābhāvatoti bhinnasantānappavattinopi saṅkhārassa idamatthitāya taṃvasena nibbattaṃ cittaṃ saṅkhāro assa atthīti sasaṅkhārikaṃ ‘‘salomako sapakkhako’’tyādīsu viya saha-saddassa vijjamānatthaparidīpanato. Tabbiparītaṃ pana tadabhāvato vuttanayena asaṅkhārikaṃ. Diṭṭhigatena vippayuttaṃ visaṃsaṭṭhanti diṭṭhigatavippayuttaṃ. Upapattito yuttito ikkhati anubhavati vedayamānāpi majjhattākārasaṇṭhitiyāti upekkhā. Sukhadukkhānaṃ vā upetā yuttā aviruddhā ikkhā anubhavananti upekkhā. Sukhadukkhāvirodhitāya hesā tesaṃ anantarampi pavattati. Upekkhāsahagatanti idaṃ vuttanayameva.

သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် "သသင်္ခါရိက" နှင့် "အသင်္ခါရိက" ဟူသော စကားကို ပုဗ္ဗပယောဂသင်္ခါရ၏ ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းကိုသာ သက်သက်ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုသင်္ခါရနှင့် အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း ရှိ၊ မရှိကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ကွဲပြားခြားနားသော သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ထိုပုဗ္ဗပယောဂသင်္ခါရသည် ဤနောက်စိတ်၌ ရှိသည်၏အဖြစ်ကြောင့်၊ ယင်းသင်္ခါရ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်အား "ထိုစိတ်၌ သင်္ခါရသည် ရှိ၏" ဟူသော ဝစနတ္ထအရ "သသင်္ခါရိက" ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းသည် "အမွေးရှိသောလူ (သလောမက)"၊ "အတောင်ရှိသောငှက် (သပက္ခက)" စသော စကားရပ်များ၌ ကဲ့သို့ "သဟ" သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားရှိခြင်း (ဝိဇ္ဇမာန) အနက်ကို ပြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသသင်္ခါရိကစိတ်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စိတ်သည်ကား ထိုသင်္ခါရမရှိသောကြောင့် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း "အသင်္ခါရိက" မည်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိနှင့် မယှဉ်၊ မရောနှောသော စိတ်ကို "ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ်" ဟု ခေါ်သည်။ အာရုံကို ခံစားရသော်လည်း လျစ်လျူရှုခြင်းဟူသော အလယ်အလတ် သဘော၌ ကောင်းစွာတည်ရှိခြင်းကြောင့် သင့်လျော်စွာ အာရုံကို ခံစားတတ်သောကြောင့် "ဥပေက္ခာ" မည်၏။ သို့မဟုတ် သုခ၊ ဒုက္ခတို့နှင့် ဆန့်ကျင်မှုမရှိဘဲ သင့်လျော်စွာ အာရုံကို ခံစားခြင်းသည် ဥပေက္ခာမည်၏။ သုခ၊ ဒုက္ခတို့နှင့် မဆန့်ကျင်သောကြောင့် ဤဥပေက္ခာသည် ထိုသုခဒုက္ခတို့၏ အခြားမဲ့၌လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ "ဥပေက္ခာသဟဂတံ" ဟူသော ဤပုဒ်သည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

Kasmā panettha aññesupi phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu somanassasahagatādibhāvova vuttoti? Somanassādīnameva asādhāraṇabhāvato. Phassādayo hi keci sabbacittasādhāraṇā, keci kusalādisādhāraṇā, mohādayo ca sabbākusalasādhāraṇāti na tehi sakkā cittaṃ visesetuṃ, somanassādayo pana katthaci citte honti, katthaci na hontīti pākaṭova taṃvasena cittassa viseso. Kasmā panete katthaci honti, katthaci na hontīti? Kāraṇassa sannihitāsannihitabhāvato. Kiṃ pana nesaṃ kāraṇanti? Vuccatesabhāvato, parikappato vā hi iṭṭhārammaṇaṃ, somanassapaṭisandhikatā, agambhīrasabhāvatā ca idha somanassassa [Pg.79] kāraṇaṃ, iṭṭhamajjhattārammaṇaṃ, upekkhāpaṭisandhikatā, gambhīrasabhāvatā ca upekkhāya, diṭṭhivipannapuggalasevanā, sassatucchedāsayatā ca diṭṭhiyā, balavautubhojanādayo pana paccayā asaṅkhārikabhāvassāti. Tasmā attano anurūpakāraṇavasena nesaṃ uppajjanato katthaci citteyeva sambhavoti sakkā etehi cittassa viseso paññāpetunti. Evañca katvā nesaṃ satipi mohahetukabhāve lobhasahagatabhāvova nigamane vutto.

အမေး။ ။ ဤလောဘမူစိတ်၌ ဖဿအစရှိသော အခြားသမ္ပယုတ်တရားတို့သည် ရှိကြပါလျက် အဘယ်ကြောင့် သောမနဿသဟဂတအစရှိသော အဖြစ်ကိုသာ ဟောတော်မူသနည်း။ အဖြေ။ ။ သောမနဿအစရှိသော တရားတို့သည်သာ အခြားစိတ်တို့နှင့် မဆက်ဆံသော အသာဓာရဏသဘာဝရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကျယ်အားဖြင့် ဖဿအစရှိသော အချို့စေတသိက်တို့သည် ခပ်သိမ်းသော စိတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံကြကုန်၏။ အချို့စေတသိက်တို့သည် ကုသိုလ်အစရှိသည်တို့နှင့် ဆက်ဆံကြကုန်၏။ မောဟအစရှိသော စေတသိက်တို့သည်လည်း အလုံးစုံသောအကုသိုလ်စိတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဖဿအစရှိသော သမ္ပယုတ်တရားတို့ဖြင့် စိတ်ကို ကွဲပြားအောင် အထူးမပြုနိုင်ပေ။ သို့သော် သောမနဿအစရှိသော တရားတို့သည်ကား အချို့စိတ်၌ဖြစ်၍ အချို့စိတ်၌ မဖြစ်ကြသဖြင့် ထိုသောမနဿအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်၏ ထူးခြားကွဲပြားပုံသည် ထင်ရှားလှပေသည်။ အမေး။ ။ ထိုသောမနဿအစရှိသော တရားတို့သည် အဘယ်ကြောင့် အချို့စိတ်၌ ဖြစ်၍ အချို့စိတ်၌ မဖြစ်ကြသနည်း။ အဖြေ။ ။ အကြောင်းတရား၏ နီးကပ်စွာ ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အမေး။ ။ ထိုတရားတို့၏ အကြောင်းကား အဘယ်နည်း။ အဖြေကို ဆိုပါအံ့။ ပင်ကိုယ်သဘောအရသော်လည်းကောင်း၊ ကြံဆချက်အရသော်လည်းကောင်း ချစ်ခင်နှစ်သက်ဖွယ် အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ) ရှိခြင်း၊ သောမနဿနှင့်ယှဉ်သော ပဋိသန္ဓေရှိသူဖြစ်ခြင်းနှင့် နက်နဲမှုမရှိသော သဘောရှိသူဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဤနေရာ၌ သောမနဿ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ လျောက်ပတ်သော အလယ်အလတ်အာရုံ (ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရုံ) ရှိခြင်း၊ ဥပေက္ခာနှင့်ယှဉ်သော ပဋိသန္ဓေရှိသူဖြစ်ခြင်းနှင့် နက်နဲသော သဘောရှိသူဖြစ်ခြင်းတို့သည် ဥပေက္ခာဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အယူပျက်သော ပုဂ္ဂိုလ်ကို မှီဝဲဆည်းကပ်ခြင်းနှင့် သဿတဒိဋ္ဌိ၊ ဥစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိဟူသော အာသယရှိသူဖြစ်ခြင်းတို့သည် မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ အားရှိသော ဥတု၊ ဘောဇဉ်အစရှိသော အကြောင်းတရားတို့သည်ကား အသင်္ခါရိကအဖြစ်၏ အကြောင်းများ ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် မိမိနှင့် လျောက်ပတ်သော အကြောင်းတရား၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုသောမနဿအစရှိသော တရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် အချို့သော စိတ်၌သာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် ထိုသောမနဿအစရှိသော တရားတို့ဖြင့် စိတ်၏ထူးခြားမှုကို ပညတ်အမည်တပ်ခြင်းငှာ တတ်ကောင်းလှ၏။ ဤသို့ စိတ်တို့ကို တစ်ခုနှင့်တစ်ခု ကွဲပြားအောင် အထူးပြုနိုင်သောကြောင့် ထိုစိတ်တို့၌ မောဟဟိတ် ရှိပါသော်လည်း နိဂုံး၌ လောဘသဟဂုတ်အဖြစ်ကိုသာလျှင် ဟောတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။

Imesaṃ pana aṭṭhannampi ayamuppattikkamo veditabbo. Yadā hi ‘‘natthi kāmesu ādīnavo’’tyādinā nayena micchādiṭṭhiṃ purakkhatvā haṭṭhatuṭṭho kāme vā paribhuñjati, diṭṭhamaṅgalādīni vā sārato pacceti sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā paṭhamaṃ akusalacittamuppajjati. Yadā pana mandena samussāhitena cittena, tadā dutiyaṃ. Yadā pana micchādiṭṭhiṃ apurakkhatvā kevalaṃ haṭṭhatuṭṭho methunaṃ vā sevati, parasampattiṃ vā abhijjhāyati, parabhaṇḍaṃ vā harati sabhāvatikkheneva anussāhitena cittena, tadā tatiyaṃ. Yadā pana mandena samussāhitena cittena, tadā catutthaṃ. Yadā pana kāmānaṃ vā asampattiṃ āgamma, aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvena catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. Aṭṭhapīti pi-saddo sampiṇḍanattho, tena vakkhamānanayena akusalakammapathesu nesaṃ labbhamānakammapathānurūpato pavattibhedaṃ kāladesasantānārammaṇādibhedena anekavidhatampi saṅgaṇhāti.

ဆက်လက်၍ ဤလောဘမူစိတ် ရှစ်ပါးတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အစဉ်ကို သိမှတ်ထိုက်ပေသည်။ အကျယ်အားဖြင့် 'ကာမဂုဏ်တို့၌ အပြစ်မရှိ' ဟု အစရှိသော နည်းလမ်းဖြင့် မိစ္ဆာအယူကို ရှေ့သွားပြု၍ ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်လျက်၊ သဘာဝအားဖြင့် ထက်မြက်သော (တိုက်တွန်းမှုမရှိသော) စိတ်ဖြင့် ကာမဂုဏ်တို့ကို ခံစားခြင်း သို့မဟုတ် ဒိဋ္ဌမင်္ဂလာ အစရှိသည်တို့ကို အနှစ်သာရအားဖြင့် ယုံကြည်ခြင်းကို ပြုသောအခါ ပထမအကုသိုလ်စိတ် (သောမနဿသဟဂုတ်၊ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ်၊ အသင်္ခါရိကစိတ်) ဖြစ်ပေါ်၏။ အကြင်အခါ၌မူကား နုံ့နှေးသော (တိုက်တွန်းမှုရှိသော) စိတ်ဖြင့် ထိုသို့ပြုလုပ်ပါက ဒုတိယစိတ် ဖြစ်ပေါ်၏။ အကြင်အခါ၌မူကား မိစ္ဆာအယူကို ရှေ့သွားမပြုဘဲ သက်သက်ရွှင်လန်းဝမ်းမြောက်လျက်၊ သဘာဝအားဖြင့် ထက်မြက်သော (တိုက်တွန်းမှုမရှိသော) စိတ်ဖြင့် မေထုန်မှီဝဲခြင်း၊ သူတစ်ပါးစည်းစိမ်ကို အဘိဇ္ဈာဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် သူတစ်ပါးပစ္စည်းကို ခိုးယူခြင်းကို ပြုသောအခါ တတိယစိတ် ဖြစ်ပေါ်၏။ အကြင်အခါ၌မူကား နုံ့နှေးသော (တိုက်တွန်းမှုရှိသော) စိတ်ဖြင့် ထိုသို့ပြုလုပ်ပါက စတုတ္ထစိတ် ဖြစ်ပေါ်၏။ အကြင်အခါ၌မူကား ကာမဂုဏ်တို့ မပြည့်စုံခြင်းကို စွဲ၍သော်လည်းကောင်း၊ အခြားသော သောမနဿအကြောင်းတရားများ မရှိခြင်းကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထိုစိတ်လေးမျိုးတို့၌ သောမနဿကင်း၍ ဖြစ်ပေါ်ကြသောအခါ ကြွင်းသော ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ် လေးပါးတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ 'အဋ္ဌပိ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ပိ' သဒ္ဒါသည် ပေါင်းစည်းခြင်း (သမ္ပိဏ္ဍန) အနက်ကို ဟော၏။ ထို 'ပိ' သဒ္ဒါဖြင့် နောက်၌ ဆိုလတ္တံ့သော နည်းလမ်းအတိုင်း အကုသိုလ်ကမ္မပထတို့၌ ထိုလောဘမူစိတ်တို့၏ ရထိုက်သော ကမ္မပထအားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်ပုံအပြားကိုလည်းကောင်း၊ ကာလ၊ ဒေသ၊ သန္တာန်၊ အာရုံ အစရှိသည်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် များစွာသော အပြားရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိမ်းကျုံးယူငင်ပြသလေသည်။

5. Duṭṭhu mano, taṃ vā etassāti dummano, tassa bhāvo domanassaṃ, mānasikadukkhavedanāyetaṃ adhivacanaṃ, tena [Pg.80] sahagatanti domanassasahagataṃ. Ārammaṇe paṭihaññatīti paṭigho, doso. Caṇḍikkasabhāvatāya hesa ārammaṇaṃ paṭihananto viya pavattati. Domanassasahagatassa vedanāvasena abhedepi asādhāraṇadhammavasena cittassa upalakkhaṇatthaṃ domanassaggahaṇaṃ, paṭighasampayuttabhāvo pana ubhinnaṃ ekantasahacāritā dassanatthaṃ vuttoti daṭṭhabbaṃ. Domanassañcettha aniṭṭhārammaṇānubhavanalakkhaṇo vedanākkhandhapariyāpanno eko dhammo, paṭigho caṇḍikkasabhāvo saṅkhārakkhandhapariyāpanno eko dhammoti ayametesaṃ viseso. Ettha ca yaṃ kiñci aniṭṭhārammaṇaṃ, navavidhaāghātavatthūni ca domanassassa kāraṇaṃ, paṭighassa kāraṇañcāti daṭṭhabbaṃ. Dvinnaṃ pana nesaṃ cittānaṃ pāṇātipātādīsu tikkhamandappavattikāle uppatti veditabbā. Etthāpi nigamane pi-saddassa attho vuttanayānusārena daṭṭhabbo.

၅. မကောင်းသော စိတ်ရှိသောကြောင့် ‘ဒုမ္မန’ မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုမကောင်းသောစိတ်သည် ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိသောကြောင့် ‘ဒုမ္မန’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုမကောင်းသောစိတ်၏ အဖြစ်သည် ‘ဒေါမနဿ’ ဖြစ်ပြီး၊ ၎င်းသည် စိတ်၌ဖြစ်သော ဒုက္ခဝေဒနာ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ ထိုဒေါမနဿဝေဒနာနှင့် အတူတကွ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒေါမနဿသဟဂတ’ ဟု ခေါ်သည်။ အာရုံ၌ ထိခိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ‘ပဋိဃ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် ဒေါသပင် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ဤဒေါသသည် ကြမ်းတမ်းသော သဘောရှိသည့်အတွက် အာရုံကို ထိခိုက်ဘိသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။ ဒေါမနဿသဟဂုတ်စိတ်၌ ဝေဒနာအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိသော်လည်း၊ အခြားစိတ်နှင့် မဆက်ဆံသော တရား၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို အထူးပြုမှတ်သားစေရန် 'ဒေါမနဿ' ဟူသော သဒ္ဒါကို သုံးနှုန်းခဲ့သည်။ ပဋိဃသမ္ပယုတ်ဟူသော စကားလုံးကိုမူ ဒေါမနဿနှင့် ပဋိဃ နှစ်ပါးတို့ ဧကန်မလွဲ အတူတကွ ဖြစ်လေ့ရှိပုံကို ပြသရန် ဟောတော်မူခဲ့သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဤဒေါမနဿနှင့် ပဋိဃတို့တွင် ဒေါမနဿသည် မနှစ်သက်ဖွယ်အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) ကို ခံစားခြင်းလက္ခဏာရှိ၍ ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၌ အကျုံးဝင်သော တရားတစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ပဋိဃသည် ကြမ်းတမ်းသောသဘောရှိ၍ သင်္ခါရက္ခန္ဓာ၌ အကျုံးဝင်သော တရားတစ်ပါး ဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ၎င်းတို့၏ ကွဲပြားခြားနားချက် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် တစ်စုံတစ်ခုသော မနှစ်သက်ဖွယ်အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) နှင့် ကိုးပါးသော အာဃာတဝတ္ထုတို့သည် ဒေါမနဿနှင့် ပဋိဃတို့၏ အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထိုဒေါသမူစိတ် နှစ်ပါးတို့သည် သူ့အသက်သတ်ခြင်း အစရှိသော အမှုတို့၌ ထက်မြက်စွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ နုံ့နှေးစွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းတို့နှင့် လျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို သိမှတ်အပ်၏။ ဤနေရာ၌လည်း နိဂုံးစကားရှိ 'ပိ' သဒ္ဒါ၏ အနက်ကို ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း သိမှတ်အပ်၏။

6. Sabhāvaṃ vicinanto tāya kicchati kilamatīti vicikicchā. Atha vā cikicchituṃ dukkaratāya vigatā cikicchā ñāṇappaṭikāro imissāti vicikicchā, tāya sampayuttaṃ vicikicchāsampayuttaṃ. Uddhatassa bhāvo uddhaccaṃ. Uddhaccassa sabbākusalasādhāraṇabhāvepi idha sampayuttadhammesu padhānaṃ hutvā pavattatīti idameva tena visesetvā vuttaṃ. Evañca katvā dhammuddesapāḷiyaṃ sesākusalesu uddhaccaṃ yevāpanakavasena vuttaṃ, idha pana ‘‘uddhaccaṃ uppajjatī’’ti sarūpeneva desitaṃ. Honti cettha –

၆. ထင်ရှားရှိသော သဘောတရားကို စူးစမ်းရှာဖွေရာ၌ ပင်ပန်းရတတ်သောကြောင့် 'ဝိစိကိစ္ဆာ' ဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် ကုစားရန် ခဲယဉ်းလှသဖြင့် ဉာဏ်တည်းဟူသော ကုသဆေး ကင်းဝေးနေသောကြောင့် 'ဝိစိကိစ္ဆာ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုဝိစိကိစ္ဆာနှင့် ယှဉ်သောစိတ်သည် 'ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ်စိတ်' ဖြစ်သည်။ ပျံ့လွင့်တုန်လှုပ်သောစိတ်၏ အဖြစ်သည် 'ဥဒ္ဓစ္စ' မည်၏။ ဥဒ္ဓစ္စသည် အလုံးစုံသောအကုသိုလ်စိတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံသော အများဆိုင်ရာတရား ဖြစ်သော်လည်း ဤနောက်ဆုံးစိတ် (ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်) ၌မူ ယှဉ်ဖက်တရားတို့တွင် ပိုမိုထင်ရှားပြဓာန်းလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်သဖြင့် ဤစိတ်ကို ထိုဥဒ္ဓစ္စဖြင့်ပင် အထူးပြု၍ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့ ပြုခဲ့သောကြောင့် ဓမ္မုဒ္ဒေသပါဠိတော်၌ ကြွင်းသောအကုသိုလ်စိတ်တို့တွင် ဥဒ္ဓစ္စကို ယေဝါပနကတရားအဖြစ်သာ ဟောကြားတော်မူပြီး၊ ဤနောက်ဆုံးစိတ်၌မူကား 'ဥဒ္ဓစ္စဖြစ်ပေါ်၏' ဟု သရုပ်သကောင်အားဖြင့် တိုက်ရိုက်ပင် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ဤနေရာ၌ သင်္ဂဟဂါထာတို့သည် ရှိကုန်၏ -

‘‘Sabbākusalayuttampi, uddhaccaṃ antamānase;

Balavaṃ iti taṃyeva, vuttamuddhaccayogato.

ဥဒ္ဓစ္စသည် အလုံးစုံသောအကုသိုလ်စိတ်တို့နှင့် ယှဉ်ပါသော်လည်း နောက်ဆုံးအကုသိုလ်စိတ်၌ အင်အားထင်ရှား ကြီးမားလှသဖြင့် ထိုနောက်ဆုံးစိတ်ကိုသာလျှင် ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ယှဉ်စပ်သောစိတ် (ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ္တစိတ်) ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။

‘‘Teneva hi munindena, yevāpanakanāmato;

Vatvā sesesu ettheva, taṃ sarūpena desita’’nti.

ထိုသို့ နောက်ဆုံးစိတ်၌ ထင်ရှားအားရှိသောကြောင့်သာလျှင် ဘုရားရှင်သည် ကြွင်းသောအကုသိုလ်စိတ်တို့၌ ထိုဥဒ္ဓစ္စကို ယေဝါပနကအမည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့ပြီး၊ ဤနောက်ဆုံးစိတ်၌သာလျှင် သရုပ်သကောင်အားဖြင့် တိုက်ရိုက် ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။

Imāni [Pg.81] pana dve cittāni mūlantaravirahato atisammūḷhatāya, saṃsappanavikkhipanavasena pavattavicikicchuddhaccasamāyogena cañcalatāya ca sabbatthāpi rajjanadussanarahitāni upekkhāsahagatāneva pavattanti, tatoyeva ca sabhāvatikkhatāya ussāhetabbatāya abhāvato saṅkhārabhedopi nesaṃ natthi. Honti cettha –

ဤမောဟမူစိတ် နှစ်ပါးတို့သည် လောဘ၊ ဒေါသဟူသော အခြားမူလတရားတို့မှ ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်တွေဝေသော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တုန်လှုပ်ချာလည်စေတတ်သော ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ဥဒ္ဓစ္စတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သဖြင့် လှုပ်ရှားသော သဘောရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အာရုံအားလုံး၌ တပ်မက်ခြင်း သို့မဟုတ် စိတ်ဆိုးခြင်း ကင်းလွတ်လျက် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်အဖြစ်ဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့်ပင်လျှင် ပင်ကိုယ်သဘောအားဖြင့် ထက်မြက်ခြင်း သို့မဟုတ် တိုက်တွန်းအားပေး၍ ထက်မြက်လာခြင်း မရှိနိုင်သည့်အတွက် ထိုမောဟမူစိတ်တို့၌ အသင်္ခါရိက၊ သသင်္ခါရိကဟူသော သင်္ခါရအပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားမှုလည်း မရှိပေ။ ဤနေရာ၌ သင်္ဂဟဂါထာတို့သည် ရှိကုန်၏ -

‘‘Mūḷhattā ceva saṃsappa-vikkhepā cekahetukaṃ;

Sopekkhaṃ sabbadā no ca, bhinnaṃ saṅkhārabhedato.

ဟိတ်တစ်ပါးသာရှိသော မောဟမူစိတ်သည် အလွန်တွေဝေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တုန်လှုပ်ရွေ့လျားခြင်းနှင့် ပျံ့လွင့်ခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း အခါခပ်သိမ်း ဥပေက္ခာနှင့်တကွသာ ဖြစ်ပေါ်၍ သင်္ခါရအပြားအားဖြင့် တစ်စုံတစ်ရာ ကွဲပြားခြားနားမှု မရှိပေ။

‘‘Na hi tassa sabhāvena, tikkhatussāhanīyatā;

Atthi saṃsappamānassa, vikkhipantassa sabbadā’’ti.

အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခါခပ်သိမ်း တုန်လှုပ်ရွေ့လျား၍ ပျံ့လွင့်နေသော ထိုမောဟမူစိတ်အား ပင်ကိုယ်သဘောအရ ထက်မြက်ခြင်း သို့မဟုတ် တိုက်တွန်းနှိုးဆော်အပ်သော သဘောမျိုး မည်သည့်အခါမျှ မရှိနိုင်သောကြောင့်တည်း။

Mohena muyhanti atisayena muyhanti mūlantaravirahatoti momūhāni.

အခြားသော လောဘ၊ ဒေါသဟူသော မူလတရားတို့မှ ကင်းလွတ်သဖြင့် မောဟတရားသက်သက်ဖြင့်သာ အလွန်အမင်း တွေဝေတတ်သောကြောင့် 'မောမူဟစိတ်' (အလွန်တွေဝေသောစိတ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

7. Iccevantyādi yathāvuttānaṃ dvādasākusalacittānaṃ nigamanaṃ. Tattha iti-saddo vacanavacanīyasamudāyanidassanattho. Evaṃ-saddo vacanavacanīyapaṭipāṭisandassanattho. Nipātasamudāyo vā esa vacanavacanīyanigamanārambhe. Iccevaṃ yathāvuttanayena sabbathāpi somanassupekkhādiṭṭhisampayogādinā paṭighasampayogādinā vicikicchuddhaccayogenāti sabbenāpi sampayogādiākārena dvādasa akusalacittāni samattāni pariniṭṭhitāni, saṅgahetvā vā attāni gahitāni, vuttānītyattho. Tattha kusalapaṭipakkhāni akusalāni mittappaṭipakkho amitto viya, paṭipakkhabhāvo ca kusalākusalānaṃ yathākkamaṃ pahāyakapahātabbabhāvena veditabbo.

၇. "ဣစ္စေဝံ" အစရှိသော ဝါကျသည် ဆိုအပ်ပြီးသော (၁၂)ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်တို့၏ နိဂုံး (အကျဉ်းချုပ်ယူရာဝါကျ) ဖြစ်သည်။ ထိုဝါကျ၌ "ဣတိ" သဒ္ဒါသည် သဒ္ဒါအပေါင်း အနက်အပေါင်းကို ညွှန်ပြခြင်း အနက်ရှိ၏။ "ဧဝံ" သဒ္ဒါသည် သဒ္ဒါအစဉ် အနက်အစဉ်ကို ကောင်းစွာညွှန်ပြခြင်း အနက်ရှိ၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား၊ ဤသဒ္ဒါသည် သဒ္ဒါနှင့် အနက်တို့၏ နိဂုံးကို စတင်တည်ရာ၌ သုံးစွဲသော နိပါတ်အပေါင်း ဖြစ်သည်။ "ဣစ္စေဝံ" ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သောမနဿ၊ ဥပေက္ခာ၊ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ် အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိဃသမ္ပယုတ် အစရှိသည်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ ဥဒ္ဓစ္စတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ အလုံးစုံသော သမ္ပယုတ်စသော အပြားအားဖြင့် (၁၂)ပါးသော အကုသိုလ်စိတ်တို့သည် ပြီးဆုံးကုန်ပြီ၊ သို့မဟုတ် သိမ်းကျုံး၍ ယူအပ်ကုန်ပြီ၊ ဖွင့်ဆိုအပ်ကုန်ပြီဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ထိုအကုသိုလ်စိတ်ဟူသော ပုဒ်၌ ကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စိတ်တို့သည် "အကုသိုလ်" မည်ကုန်၏။ မိတ်ဆွေ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သူကို ရန်သူ (အမိတ္တ) ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အဖြစ်ကို ပယ်တတ်သောတရား (ပဟာယက) နှင့် ပယ်အပ်သောတရား (ပဟာတဗ္ဗ) ၏ အဖြစ်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သိအပ်သည်။

8. Aṭṭhadhātyādi saṅgahagāthā. Lobho ca so suppatiṭṭhitabhāvasādhanena mūlasadisattā mūlañca, kaṃ etesanti lobhamūlāni cittāni vedanādibhedato aṭṭhadhā siyuṃ[Pg.82]. Tathā dosamūlāni saṅkhārabhedato dvidhā. Mohamūlāni suddho mohoyeva mūlametesanti mohamūlasaṅkhātāni sampayogabhedato dve cāti akusalā dvādasa siyuntyattho.

၈. "အဋ္ဌဓာ" အစရှိသော ဂါထာသည် အကျဉ်းချုပ်ဂါထာ (သင်္ဂဟဂါထာ) ဖြစ်သည်။ လောဘလည်းဖြစ်၍၊ ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ ကောင်းစွာ တည်တံ့ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် ရေသောက်မြစ်နှင့် တူသဖြင့် မူလလည်း ဖြစ်သောကြောင့်၊ ဤစိတ်တို့၏ မူလသည် လောဘဖြစ်သောကြောင့် "လောဘမူလ" စိတ်တို့သည် ဝေဒနာအစရှိသော အပြားအားဖြင့် ရှစ်ပါး (၈ ပါး) ဖြစ်ကုန်ရာ၏။ ထို့အတူ ဒေါသမူလစိတ်တို့သည် သင်္ခါရအပြားအားဖြင့် နှစ်ပါး (၂ ပါး) ပြားကုန်၏။ မောဟမူလစိတ်တို့သည် လောဘ၊ ဒေါသ မဖက် သက်သက်သော မောဟသာလျှင် မူလရှိသောကြောင့် "မောဟမူလ" ဟု ဆိုအပ်သော စိတ်တို့သည် သမ္ပယုတ်အပြားအားဖြင့် နှစ်ပါး (၂ ပါး) ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်စိတ်တို့သည် (၁၂)ပါး ဖြစ်ကုန်ရာ၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

Akusalacittavaṇṇanā niṭṭhitā.

အကုသိုလ်စိတ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးပြီ။

Ahetukacittavaṇṇanā

အဟိတ်စိတ်အဖွင့်

9. Evaṃ mūlabhedato tividhampi akusalaṃ sampayogādibhedato dvādasadhā vibhajitvā idāni ahetukacittāni niddisanto tesaṃ akusalavipākādivasena tividhabhāvepi akusalānantaraṃ akusalavipākeyeva cakkhādinissayasampaṭicchanādikiccabhedena sattadhā vibhajituṃ ‘‘upekkhāsahagataṃ cakkhuviññāṇa’’ntyādimāha. Tattha cakkhati viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā samavisamaṃ ācikkhantaṃ viya hotīti cakkhu. Atha vā cakkhati rūpaṃ assādentaṃ viya hotīti cakkhu. Cakkhatīti hi ayaṃ saddo ‘‘madhuṃ cakkhati, byañjanaṃ cakkhatī’’tyādīsu viya assādanattho hoti. Tenāha bhagavā – ‘‘cakkhuṃ kho pana, māgaṇḍiya, rūpārāmaṃ rūparataṃ rūpasammudita’’ntyādi. Yadi evaṃ ‘‘sotaṃ kho, māgaṇḍiya, saddārāmaṃ saddarataṃ saddasammudita’’ntyādivacanato (ma. ni. 2.209) sotādīnampi saddādiassādanaṃ atthīti tesampi cakkhusaddābhidheyyatā āpajjeyyāti? Nāpajjati niruḷhattā, niruḷho hesa cakkhu-saddo daṭṭhukāmatānidānakammajabhūtappasādalakkhaṇe cakkhuppasādeyeva mayūrādisaddā viya sakuṇavisesādīsu, cakkhunā sahavuttiyā pana bhamukaṭṭhiparicchinno maṃsapiṇḍopi ‘‘cakkhū’’ti vuccati. Aṭṭhakathāyaṃ pana anekatthattā dhātūnaṃ cakkhati-saddassa vibhāvanatthatāpi sambhavatīti ‘‘cakkhati rūpaṃ vibhāvetīti cakkhū’’ti (visuddhi. 2.510) vuttaṃ. Cakkhusmiṃ [Pg.83] viññāṇaṃ tannissitatthāti cakkhuviññāṇaṃ. Tathā hetaṃ ‘‘cakkhusannissitarūpavijānanalakkhaṇa’’nti (dha. sa. aṭṭha. 431; visuddhi. 2.454) vuttaṃ.

၉. ဤသို့ မူလအပြားအားဖြင့် သုံးပါးသော အကုသိုလ်စိတ်ကို သမ္ပယုတ်အစရှိသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် (၁၂)ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်ပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ အဟိတ်စိတ်တို့ကို အကျယ်ညွှန်ပြလိုသသဖြင့်၊ ထိုအဟိတ်စိတ်တို့၌ အကုသလဝိပါက် အစရှိသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် သုံးပါးသော အပြားရှိသော်လည်း၊ အကုသိုလ်စိတ်၏ အခြားမဲ့၌ အကုသလဝိပါက်စိတ်တို့ကိုသာ စက္ခုအစရှိသော မှီရာ (နိဿယ)၊ သမ္ပဋိစ္ဆန်းအစရှိသော ကိစ္စတို့၏ အပြားအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်ခြင်းငှာ "ဥပေက္ခာသဟဂတံ စက္ခုဝိညာဏံ" အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ စက္ခုဝိညာဉ်၏ တည်ရာဖြစ်၍ ညီညွတ်သော (ကောင်းသော) အာရုံ၊ မညီညွတ်သော (မကောင်းသော) အာရုံကို ပြောပြသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "စက္ခု" မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား၊ ရူပါရုံကို သာယာသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် "စက္ခု" မည်၏။ အမှန်စင်စစ် "စက္ခတိ" ဟူသော သဒ္ဒါသည် "ပျားရည်ကို သာယာ၏၊ ဟင်းလျာကို သာယာ၏" အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ကဲ့သို့ သာယာခြင်း (အဿာဒန) အနက် ရှိသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် "မာဂဏ္ဍိယ၊ စက္ခုသည် ရူပါရုံဟူသော မွေ့လျော်ရာရှိ၏၊ ရူပါရုံ၌ မွေ့လျော်တတ်၏၊ ရူပါရုံဖြင့် လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်တတ်၏" အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် "မာဂဏ္ဍိယ၊ သောတသည် သဒ္ဒါရုံ၌ မွေ့လျော်တတ်၏၊ သဒ္ဒါရုံဖြင့် လွန်စွာ ဝမ်းမြောက်တတ်၏" အစရှိသော ပါဠိတော်စကားကြောင့် သောတပသာဒအစရှိသည်တို့အားလည်း သဒ္ဒါရုံအစရှိသည်တို့ကို သာယာခြင်း ရှိသောကြောင့် ထိုသောတပသာဒအစရှိသည်တို့ကိုလည်း "စက္ခု" သဒ္ဒါဖြင့် ခေါ်ဆိုထိုက်ရာ မရောက်ပါလောဟု စောဒနာသော် - မရောက်နိုင်ပါ၊ ထိုအနက်၌ ထင်ရှားစွာ သတ်မှတ်ထားသောကြောင့် (နိရုဠှ ဖြစ်သောကြောင့်) ဖြစ်သည်။ အမှန်စင်စစ် ဤ "စက္ခု" သဒ္ဒါသည် ကြည့်ရှုလိုသော တဏှာလျှင် အရင်းခံရှိသော ကံကြောင့်ဖြစ်သော မဟာဘုတ်ရုပ်တို့ကို ကြည်လင်စေခြင်း လက္ခဏာရှိသော စက္ခုပသာဒ၌သာ ထင်ရှားစွာ တက်ရောက်လျက်ရှိ၏။ ဥပမာအားဖြင့် "မယူရ" (ဒေါင်း) အစရှိသော သဒ္ဒါတို့သည် ငှက်အထူးအစရှိသည်တို့၌သာ ထင်ရှားစွာ သုံးစွဲသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သို့ရာတွင် စက္ခုပသာဒနှင့် အတူဖြစ်ခြင်းကြောင့် မျက်မှောင်ရိုးဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အသားအစု (မျက်လုံး) ကိုလည်း "စက္ခု" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား ဓာတ်တို့၏ များစွာသောအနက်ရှိသောကြောင့် "စက္ခတိ" သဒ္ဒါသည် ထင်ရှားစွာပြခြင်း (ဝိဘာဝန) အနက် ရှိသည်လည်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် "ရူပါရုံကို ထင်ရှားစွာ ပြတတ်သောကြောင့် စက္ခုမည်၏" ဟု ဖွင့်ဆိုထားသည်။ စက္ခုပသာဒ၌ မှီ၍ဖြစ်သော ဝိညာဉ်ဖြစ်သောကြောင့် "စက္ခုဝိညာဉ်" မည်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် "စက္ခုပသာဒ၌ မှီလျက် ရူပါရုံကို သိခြင်းလက္ခဏာရှိ၏" ဟု အဋ္ဌကထာဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Evaṃ sotaviññāṇādīsupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tathā’’ti iminā upekkhāsahagatabhāvaṃ atidisati. Viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā suṇātīti sotaṃ. Ghāyati gandhopādānaṃ karotīti ghānaṃ. Jīvitanimittaṃ raso jīvitaṃ, taṃ avhāyati tasmiṃ ninnatāyāti jivhā niruttinayena. Kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ āyo pavattiṭṭhānanti kāyo. Kāyindriyañhi phoṭṭhabbaggahaṇasabhāvattā tadassādavasappavattānaṃ, tammūlakānañca pāpadhammānaṃ visesakāraṇanti tesaṃ pavattiṭṭhānaṃ viya gayhati. Sasambhārakāyo vā kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo. Taṃsahacaritattā pana pasādakāyopi tathā vuccati. Du kucchitaṃ hutvā khanati kāyikasukhaṃ, dukkhamanti vā dukkhaṃ. Dukkaramokāsadānaṃ etassāti dukkha’’ntipi apare. Pañcaviññāṇaggahitaṃ rūpādiārammaṇaṃ sampaṭicchati tadākārappavattiyāti sampaṭicchanaṃ. Sammā tīreti yathāsampaṭicchitaṃ rūpādiārammaṇaṃ vīmaṃsatīti santīraṇaṃ. Aññamaññaviruddhānaṃ kusalākusalānaṃ pākāti vipākā, vipakkabhāvamāpannānaṃ arūpadhammānametaṃ adhivacanaṃ. Evañca katvā kusalākusalakammasamuṭṭhānānampi kaṭattārūpānaṃ natthi vipākavohāro. Akusalassa vipākacittāni akusalavipākacittāni.

ဤနည်းတူ သောတဝိညာဉ် အစရှိသည်တို့၌လည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ မှတ်ထိုက်၏။ "တထာ" ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်ဖြစ်ခြင်းကို ညွှန်ပြ၏။ ဝိညာဉ်၏ တည်ရာဖြစ်၍ ကြားတတ်သောကြောင့် "သောတ" မည်၏။ အနံ့ယူခြင်းကို ပြုတတ်သောကြောင့် "ဃာန" မည်၏။ အသက်ရှင်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရသာရုံသည် "ဇီဝိတ" မည်၏၊ ထိုရသာရုံ၌ ညွတ်ကိုင်းသောကြောင့် ထိုရသာရုံကို ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် နိရုတ္တိနည်းဖြင့် "ဇိဝှါ" မည်၏။ စက်ဆုပ်အပ်သော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့၏ ဖြစ်ရာဌာန (အာယ) ဖြစ်သောကြောင့် "ကာယ" မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ကာယိန္ဒြေသည် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို ယူခြင်းသဘောရှိသောကြောင့် ထိုဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို သာယာခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော ယုတ်မာသော အကုသိုလ်တရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ထိုသာယာခြင်းလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့၏လည်းကောင်း ထူးခြားသော အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ထိုအကုသိုလ်တရားတို့၏ ဖြစ်ရာဌာနကဲ့သို့ ယူဆအပ်၏။ တစ်နည်းကား၊ ပသာဒနှင့်တကွသော တစ်ကိုယ်လုံး (သသမ္ဘာရကာယ) သည် စက်ဆုပ်အပ်သော ဆံပင်အစရှိသော ကောဋ္ဌာသတို့၏ ဖြစ်ရာဖြစ်သောကြောင့် "ကာယ" မည်၏။ ထိုသမ္ဘာရကာယနှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် ပသာဒကာယ (ကာယပသာဒ) ကိုလည်း ထို့အတူ "ကာယ" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်၍ ကိုယ်၏ချမ်းသာခြင်းကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် အခံခက်သောကြောင့်လည်းကောင်း "ဒုက္ခ" မည်၏။ ဤသဘောတရားအား အခွင့်ပေးခြင်းကို ခဲယဉ်းစွာ ပြုအပ်သောကြောင့် "ဒုက္ခ" မည်၏ဟုလည်း အခြားသောဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ ပဉ္စဝိညာဉ်က ယူအပ်ပြီးသော ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံကို ထိုလက်ခံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် လက်ခံတတ်သောကြောင့် "သမ္ပဋိစ္ဆန်း" မည်၏။ လက်ခံအပ်ပြီးသော ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံကို ကောင်းစွာ စုံစမ်းတတ်သောကြောင့် "သန္တီရဏ" မည်၏။ အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် "ဝိပါက" (ဝိပါက်) မည်ကုန်၏။ ဤဝိပါကဟူသော အမည်သည် ရင့်ကျက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်သော နာမ်တရားတို့၏ အမည်သာ ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံကြောင့် ဖြစ်ရကုန်သော်လည်း ကမ္မဇရုပ် (ကဋတ္တာရုပ်) တို့အား "ဝိပါက" ဟူ၍ ခေါ်ဆိုခြင်း မရှိပေ။ အကုသိုလ်၏ အကျိုးဖြစ်သော စိတ်တို့သည် "အကုသလဝိပါက်စိတ်" တို့ မည်ကုန်၏။

10. Sukhayati kāyacittaṃ, suṭṭhu vā khanati kāyacittābādhaṃ, sukhena khamitabbanti vā sukhaṃ. ‘‘Sukaramokāsadānaṃ etassāti sukha’’nti apare. Kasmā pana yathā akusalavipākasantīraṇaṃ ekameva vuttaṃ, evamavatvā kusalavipākasantīraṇaṃ dvidhā vuttanti? Iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇavasena vedanābhedasambhavato. Yadi evaṃ tatthāpi aniṭṭhaaniṭṭhamajjhattārammaṇavasena vedanābhedena bhavitabbanti? Nayidamevaṃ aniṭṭhārammaṇe [Pg.84] uppajjitabbassapi domanassassa paṭighena vinā anuppajjanato, paṭighassa ca ekantākusalasabhāvassa abyākatesu asambhavato. Na hi bhinnajātiko dhammo bhinnajātikesu upalabbhati, tasmā attanā samānayogakkhamassa asambhavato akusalavipākesu domanassaṃ na sambhavatīti tassa taṃsahagatatā na vuttā. Atha vā yathā koci balavatā pothiyamāno dubbalapuriso tassa paṭippaharituṃ asakkonto tasmiṃ upekkhakova hoti, evameva akusalavipākānaṃ paridubbalabhāvato aniṭṭhārammaṇepi domanassuppādo natthīti santīraṇaṃ upekkhāsahagatameva.

၁၀. ကိုယ်နှင့်စိတ်ကို ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ကိုယ်နာ စိတ်နာကို ကောင်းစွာ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ချမ်းသာသဖြင့် ခံအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "သုခ" မည်၏။ ဤတရားအား အခွင့်ပေးခြင်းကို လွယ်ကူစွာ ပြုအပ်သောကြောင့် "သုခ" မည်၏ဟုလည်း အခြားသောဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့် အကုသလဝိပါက် သန္တီရဏစိတ်ကို တစ်ပါးတည်းသာ ဟောတော်မူသကဲ့သို့၊ ကုသလဝိပါက် သန္တီရဏစိတ်ကို ထိုသို့မဟောဘဲ နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူသနည်းဟု မေးသော် - ဣဋ္ဌာရုံ၊ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရုံတို့၏ အပြားအားဖြင့် သောမနဿဝေဒနာ၊ ဥပေက္ခာဝေဒနာဟူသော ဝေဒနာကွဲပြားခြင်း ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့်တည်း။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ထိုအကုသလဝိပါက် သန္တီရဏစိတ်၌လည်း အနိဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရုံတို့၏ အပြားအားဖြင့် ဝေဒနာကွဲပြားခြင်း ဖြစ်ထိုက်သည် မဟုတ်ပါလောဟု စောဒနာသော် - ဤသို့ မဟုတ်ပေ။ အနိဋ္ဌာရုံ၌ ဖြစ်ထိုက်သော ဒေါမနဿသည် ဒေါသ (ပဋိဃ) နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဧကန် အကုသိုလ်သဘာဝရှိသော ဒေါသသည် အဗျာကတတရားတို့၌ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ ပြားသောဇာတ်ရှိသော တရားသည် ပြားသောဇာတ်ရှိသော တရားတို့၌ မရနိုင်ပေ (မယှဉ်နိုင်ပေ)။ ထို့ကြောင့် မိမိ (ဒေါမနဿ) နှင့်တူသော ယှဉ်ခြင်း၌ ခံ့သော ဒေါသ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် အကုသလဝိပါက်တို့၌ ဒေါမနဿသည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအကုသလဝိပါက် သန္တီရဏစိတ်၏ ဒေါမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော အဖြစ်ကို ဟောတော်မမူခဲ့ပေ။ တစ်နည်းကား၊ အားရှိသောသူက ထောင်းထုပုတ်ခတ်အပ်သော အားမရှိသောသူသည် ထိုအားရှိသောသူကို ပြန်၍ မပုတ်ခတ်နိုင်သဖြင့် ထိုသူ့အပေါ်၌ လျစ်လျူရှုရုံသာ ရှိသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် အကုသလဝိပါက်စိတ်တို့၏ အလွန်အားနည်းသော အဖြစ်ကြောင့် အနိဋ္ဌာရုံ၌လည်း ဒေါမနဿ ဖြစ်ခြင်း မရှိတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် သန္တီရဏစိတ်သည် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်သာလျှင် ဖြစ်၏။

Cakkhuviññāṇādīni pana cattāri ubhayavipākānipi vatthārammaṇaghaṭṭanāya dubbalabhāvato aniṭṭhe iṭṭhepi ca ārammaṇe upekkhāsahagatāneva. Tesañhi catunnampi vatthubhūtāni cakkhādīni upādārūpāneva, tathā ārammaṇabhūtānipi rūpādīni, upādārūpakena ca upādārūpakassa saṅghaṭṭanaṃ atidubbalaṃ picupiṇḍakena picupiṇḍakassa phusanaṃ viya, tasmā tāni sabbathāpi upekkhāsahagatāneva. Kāyaviññāṇassa pana phoṭṭhabbasaṅkhātabhūtattayameva ārammaṇanti taṃ kāyappasāde saṅghaṭṭitampi taṃ atikkamitvā tannissayesu mahābhūtesu paṭihaññati. Bhūtarūpehi ca bhūtarūpānaṃ saṅghaṭṭanaṃ balavataraṃ adhikaraṇimatthake picupiṇḍakaṃ ṭhapetvā kūṭena pahaṭakāle kūṭassa picupiṇḍakaṃ atikkamitvā adhikaraṇiggahaṇaṃ viya, tasmā vatthārammaṇaghaṭṭanāya balavabhāvato kāyaviññāṇaṃ aniṭṭhe dukkhasahagataṃ, iṭṭhe sukhasahagatanti. Sampaṭicchanayugaḷhaṃ pana attanā asamānanissayānaṃ cakkhuviññāṇādīnamanantaraṃ uppajjatīti samānanissayato aladdhānantarapaccayatāya sabhāgūpatthambharahito viya puriso nātibalavaṃ sabbathāpi visayarasamanubhavituṃ na sakkotīti sabbathāpi upekkhāsahagatameva. Vuttavipariyāyato kusalavipākasantīraṇaṃ iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇesu [Pg.85] sukhopekkhāsahagatanti. Yadi evaṃ āvajjanadvayassa upekkhāsampayogaṃ kasmā vakkhati, nanu tampi samānanissayānantaraṃ pavattatīti? Saccaṃ, tattha pana purimaṃ pubbe kenaci aggahiteyeva ārammaṇe ekavārameva pavattati, pacchimampi visadisacittasantānaparāvattanavasena byāpārantarasāpekkhanti na sabbathāpi visayarasamanubhavituṃ sakkoti, tasmā majjhattavedanāsampayuttamevāti. Honti cettha –

စက္ခုဝိညာဉ်အစရှိသော စိတ်လေးပါး (စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါဝိညာဉ်ဒွေး) တို့သည် နှစ်ပါးစုံသော အကုသလဝိပါက်၊ ကုသလဝိပါက်တို့ဖြစ်ကြသော်လည်း ဝတ္ထုနှင့်အာရုံ ထိခိုက်ခြင်း၏ အားနည်းလှသည့်အတွက်ကြောင့် အလိုမရှိအပ်သော အနိဋ္ဌာရုံ၌လည်းကောင်း၊ အလိုရှိအပ်သော ဣဋ္ဌာရုံ၌လည်းကောင်း ဥပေက္ခာသဟဂုတ်တို့ချည်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုစိတ်လေးပါးတို့၏ မှီရာဝတ္ထုဖြစ်သော စက္ခုအစရှိသောရုပ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အာရုံဖြစ်သော ရူပါရုံအစရှိသောရုပ်တို့သည်လည်းကောင်း ဥပါဒါရုပ်တို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ဥပါဒါရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်ချင်း ထိခိုက်ရခြင်းသည် ဝါဂွမ်းဆိုင်နှင့် ဝါဂွမ်းဆိုင်ချင်း ထိတွေ့ရသကဲ့သို့ အလွန်အားနည်းလှ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုစိတ်တို့သည် အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်တို့ချည်းသာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကာယဝိညာဉ်အား ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံဟု ဆိုအပ်သော မဟာဘုတ်သုံးပါးအပေါင်းသည်သာ အာရုံဖြစ်၏။ ထိုဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံသည် ကာယပသာဒ၌ တိုက်ခိုက်မိသော်လည်း ထိုကာယပသာဒကို ကျော်လွန်၍ ကာယပသာဒ၏ မှီရာဖြစ်သော မဟာဘုတ်ရုပ်တို့၌ တိုက်ခိုက်ထိခတ်မိ၏။ ဘူတရုပ်ချင်း တိုက်ခိုက်ထိခတ်ခြင်းသည် သံပေတုံးပေါ်၌ ဝါဂွမ်းဆိုင်ကို တင်ထားပြီး သံတူဖြင့် ရိုက်ခတ်သောအခါ သံတူသည် ဝါဂွမ်းဆိုင်ကို ကျော်လွန်၍ အောက်ခံသံပေတုံးကို တိုက်ရိုက်ထိခိုက်မိသကဲ့သို့ သာ၍ အားရှိ၏။ ထိုသို့ ဝတ္ထုနှင့်အာရုံ ထိခိုက်မှု အားကောင်းသည့်အတွက်ကြောင့် ကာယဝိညာဉ်သည် အလိုမရှိအပ်သော အနိဋ္ဌာရုံ၌ ဒုက္ခသဟဂုတ်၊ အလိုရှိအပ်သော ဣဋ္ဌာရုံ၌ သုခသဟဂုတ် ဖြစ်ရသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းအစုံသည် မိမိနှင့် မှီရာမတူသော စက္ခုဝိညာဉ်အစရှိသော စိတ်တို့၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ရ၏။ တူသောမှီရာရှိသောစိတ်မှ အနန္တရပစ္စည်း အထောက်အပံ့ကို မရရှိသဖြင့် သဘောတူအဖော်၏ အကူအညီမရသော ယောက်ျားကဲ့သို့ အလွန်အားမရှိသဖြင့် အာရုံ၏အရသာကို အပြည့်အဝ မခံစားနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းသည် အလုံးစုံသော အာရုံတို့၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်မျှသာ ဖြစ်၏။ ဆိုအပ်ပြီးသော အချက်၏ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သောကြောင့် (မှီရာတူသော သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း၏အခြားမဲ့၌ ဖြစ်၍ အထောက်အပံ့ရသဖြင့် အားရှိသောကြောင့်) ကုသလဝိပါက် သန္တီရဏစိတ်သည် ဣဋ္ဌာရုံ၌ သောမနဿသဟဂုတ်၊ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရုံ၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဖြစ်ရသည်ဟု မှတ်အပ်၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက အာဝဇ္ဇန်းဒွေးသည်လည်း တူသောမှီရာရှိသော ဘဝင်စိတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်သည်မဟုတ်ပါလော၊ အာဝဇ္ဇန်းဒွေး၏ ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဉ်ခြင်းကို အဘယ်ကြောင့် ဆိုပါမည်နည်းဟု စောဒနာဖွယ်ရှိ၏။ မှန်ပေ၏၊ သို့သော်လည်း ထိုအာဝဇ္ဇန်းဒွေးတွင် ရှေ့ဖြစ်သော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် ရှေး၌ တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်မျှ မယူရသေးသော အာရုံသစ်၌ တစ်ကြိမ်တည်းသာ ဖြစ်ရ၏။ နောက်ဖြစ်သော မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည်လည်း သဘောမတူသော ဇောစိတ်အစဉ်သို့ လည်စေရခြင်းဟူသော အခြားသော ဗျာပါရကို ငဲ့ရသောကြောင့် အာရုံ၏အရသာကို အပြည့်အဝ မခံစားနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်သာ ယှဉ်ရပေသည်။ ဤအရာ၌ ဂါထာတို့သည် ရှိကုန်၏ -

‘‘Vatthālambasabhāvānaṃ, bhūtikānañhi ghaṭṭanaṃ;

Dubbalaṃ iti cakkhādi-catucittamupekkhakaṃ.

မှီရာဝတ္ထုနှင့် အာရုံသဘောရှိကြကုန်သော၊ ဘူတရုပ်ကို မှီကြကုန်သော ဥပါဒါရုပ်ချင်း ထိခိုက်ခြင်းသည် အားနည်းလှ၏။ ထို့ကြောင့် စက္ခုဝိညာဉ်စသော စိတ်လေးပါး (စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါဝိညာဉ်ဒွေး) သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် ယှဉ်ရခြင်းဖြစ်၏။

‘‘Kāyanissayaphoṭṭhabba-bhūtānaṃ ghaṭṭanāya tu;

Balavattā na viññāṇaṃ, kāyika majjhavedanaṃ.

ကာယပသာဒ၏ မှီရာဘူတရုပ်နှင့် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံဟူသော ဘူတရုပ်တို့၏ ထိခိုက်ခြင်းသည်ကား အားရှိလှသဖြင့် ကာယဝိညာဉ်သည် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့် မယှဉ်ပေ (သုခ သို့မဟုတ် ဒုက္ခဝေဒနာနှင့်သာ ယှဉ်၏)။

‘‘Samānanissayo yasmā, natthānantarapaccayo;

Tasmā dubbalamālambe, sopekkhaṃ sampaṭicchana’’nti.

သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းစိတ်အား တူသောမှီရာရှိသော ရှေးဦးစိတ်မှ ရအပ်သော အနန္တရပစ္စည်းမရှိသောကြောင့် အာရုံကိုယူရာ၌ အားနည်းလှသဖြင့် ဥပေက္ခာဝေဒနာနှင့်တကွ ဖြစ်ရ၏။

Kusalassa vipākāni, sampayuttahetuvirahato ahetukacittāni cāti kusalavipākāhetukacittāni. Nibbattakahetuvasena nipphannānipi hetāni sampayuttahetuvaseneva ahetukavohāraṃ labhanti, itarathā mahāvipākehi imesaṃ nānattāsambhavato. Kiṃ panettha kāraṇaṃ yathā idhevaṃ akusalavipākanigamane ahetukaggahaṇaṃ na katanti? Byabhicārābhāvato. Sati hi sambhave, byabhicāre ca visesanaṃ sātthakaṃ siyā. Akusalavipākānaṃ pana lobhādisāvajjadhammavipākabhāvena tabbidhurehi, alobhādīhi sampayogāyogato, sayaṃ abyākataniravajjasabhāvānaṃ lobhādiakusaladhammasampayogavirodhato ca natthi kadācipi sahetukatāya sambhavoti ahetukabhāvābyabhicārato [Pg.86] na tāni ahetukasaddena visesitabbāni.

ကုသိုလ်၏ အကျိုးလည်းဖြစ်ကုန်သော၊ ယှဉ်ဖက်ဟိတ်မှ ကင်းသောကြောင့် အဟိတ်စိတ်လည်း ဖြစ်ကုန်သော စိတ်တို့ကို ကုသလဝိပါက် အဟိတ်စိတ်တို့ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုကုသလဝိပါက်အဟိတ်စိတ်တို့သည် ဖြစ်စေတတ်သော ဇနကဟိတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသော်လည်း ယှဉ်ဖက်ဟိတ် မပါဝင်သောကြောင့်သာ အဟေတုကဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို ရရှိကြကုန်၏။ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် မဟာဝိပါက်စိတ်တို့နှင့် ဤကုသလဝိပါက်အဟိတ်စိတ်တို့သည် ထူးခြားမှု မရှိဘဲ ဖြစ်သွားနိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤကုသလဝိပါက်အဆုံး၌ 'အဟေတုက' ဟု ထည့်သွင်းထားသကဲ့သို့ ရှေးအကုသလဝိပါက်အဆုံး၌ အဘယ်ကြောင့် 'အဟေတုက' သဒ္ဒါကို မသုံးစွဲခဲ့သနည်းဟု မေးသော် ဗျဘိစာရမရှိခြင်းကြောင့်ဟု ဖြေရအံ့။ အနက်အများ သက်ရောက်နိုင်စွမ်းရှိခြင်း (သမ္ဘဝ) နှင့် မလိုလားအပ်သော အနက်များ ရောနှောပါဝင်လာခြင်း (ဗျဘိစာရ) ရှိမှသာလျှင် ဝိသေသနထည့်ခြင်းသည် အကျိုးရှိပေလိမ့်မည်။ အကုသလဝိပါက်တို့သည် လောဘစသော အပြစ်ရှိသော အကုသိုလ်တရားတို့၏ အကျိုးဖြစ်၍ ထိုတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အလောဘစသော ဟိတ်တို့နှင့် ယှဉ်ရန် မသင့်လျော်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိတို့ကိုယ်တိုင်က အဗျာကတဖြစ်၍ အပြစ်မရှိသော သဘောရှိကြသဖြင့် အကုသိုလ်ဟိတ်ဖြစ်သော လောဘစသည်တို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းသည် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း တစ်ရံတစ်ခါမျှ သဟိတ်ဖြစ်နိုင်စွမ်း မရှိပေ။ ထိုသို့ အမြဲတမ်း အဟိတ်ဖြစ်နေခြင်းကြောင့် ထိုအကုသလဝိပါက်စိတ်တို့ကို 'အဟေတုက' သဒ္ဒါဖြင့် အထူးပြုရန် မလိုပေ။

11. Idāni ahetukādhikāre ahetukakiriyacittānipi kiccabhedena tidhā dassetuṃ ‘‘upekkhāsahagata’’ntyādi vuttaṃ. Cakkhādipañcadvāre ghaṭṭitamārammaṇaṃ āvajjeti tattha ābhogaṃ karoti, cittasantānaṃ vā bhavaṅgavasena pavattituṃ adatvā vīthicittabhāvāya pariṇāmetīti pañcadvārāvajjanaṃ, kiriyāhetukamanodhātucittaṃ. Āvajjanassa anantarapaccayabhūtaṃ bhavaṅgacittaṃ manodvāraṃ vīthicittānaṃ pavattimukhabhāvato. Tasmiṃ diṭṭhasutamutādivasena āpāthamāgatamārammaṇaṃ āvajjeti, vuttanayena vā cittasantānaṃ pariṇāmetīti manodvārāvajjanaṃ, kiriyāhetukamanoviññāṇadhātuupekkhāsahagatacittaṃ. Idameva ca pañcadvāre yathāsantīritaṃ ārammaṇaṃ vavatthapetīti voṭṭhabbananti ca vuccati. Hasitaṃ uppādetīti hasituppādaṃ, khīṇāsavānaṃ anoḷārikārammaṇesu pahaṭṭhākāramattahetukaṃ kiriyāhetukamanoviññāṇadhātusomanassasahagatacittaṃ.

၁၁. ယခုအခါ အဟိတ်စိတ်ပိုင်း၌ အဟိတ်ကြိယာစိတ်တို့ကိုလည်း ကိစ္စအပြားအားဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိသည်ကို ပြခြင်းငှာ 'ဥပေက္ခာသဟဂတံ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူ၏။ စက္ခုစသော ငါးဒွါရ၌ တိုက်ခိုက်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင်တတ်၏၊ ထိုအာရုံ၌ နှလုံးသွင်းမှုကို ပြုတတ်၏။ သို့မဟုတ် စိတ်အစဉ်ကို ဘဝင်အဖြစ်ဖြင့် ဆက်လက်မဖြစ်စေဘဲ ဝီထိစိတ်အဖြစ်သို့ ပြောင်းလဲညွတ်စေတတ်သောကြောင့် ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်း ဟု ခေါ်အပ်သော ကြိယာအဟိတ် မနောဓာတ်စိတ် ဖြစ်၏။ အာဝဇ္ဇန်း၏ အနန္တရပစ္စည်း ဖြစ်သော ဘဝင်စိတ်သည် ဝီထိစိတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာ တံခါးသဖွယ်ဖြစ်သောကြောင့် မနောဒွါရ မည်၏။ ထိုမနောဒွါရ၌ မြင်အပ်ဖူး၊ ကြားအပ်ဖူး၊ ထိသိအပ်ဖူးသော အာရုံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေးရှုထင်လာသော အာရုံကို ဆင်ခြင်တတ်၏။ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် စိတ်အစဉ်ကို ဘဝင်မှ ဝီထိသို့ ပြောင်းလဲညွတ်စေတတ်သောကြောင့် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း ဟု ခေါ်အပ်သော ကြိယာအဟိတ် မနောဝိညာဏဓာတ် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ် ဖြစ်၏။ ထိုမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်ပင် ပဉ္စဒွါရဝီထိ၌ သန္တီရဏစိတ်က စုံစမ်းအပ်ပြီးသော အာရုံကို ပိုင်းခြားဆုံးဖြတ်တတ်သောကြောင့် ဝေါဋ္ဌပန ဟုလည်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ပြုံးရယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဟသိတုပ္ပါဒ် မည်၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား သိမ်မွေ့သော အာရုံတို့၌ ဝမ်းမြောက်ရွှင်လန်းခြင်း အခြင်းအရာမျှကို ဖြစ်စေတတ်သော ကြိယာအဟိတ် မနောဝိညာဏဓာတ် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ဖြစ်၏။

12. Sabbathāpīti akusalavipākakusalavipākakiriyabhedena. Aṭṭhārasāti gaṇanaparicchedo. Ahetukacittānīti paricchinnadhammanidassanaṃ.

၁၂. သဗ္ဗထာပိ (အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့်လည်း) ဟူသည်မှာ အကုသလဝိပါက်၊ ကုသလဝိပါက်၊ ကြိယာ ဟူသော ကွဲပြားမှုအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အဋ္ဌာရသ (တစ်ဆယ့်ရှစ်) ဟူသည် ဂဏန်းအရေအတွက်ဖြင့် ပိုင်းခြားခြင်းဖြစ်ပြီး၊ အဟေတုကစိတ္တာနိ ဟူသည်မှာ ပိုင်းခြားအပ်ပြီးသော တရားတို့ကို ညွှန်ပြသောစကား ဖြစ်၏။

Ahetukacittavaṇṇanā niṭṭhitā.

အဟိတ်စိတ်အဖွင့် ပြီးပြီ။

Sobhanacittavaṇṇanā

သောဘနစိတ်အဖွင့်

14. Evaṃ dvādasākusalaahetukāṭṭhārasavasena samatiṃsa cittāni dassetvā idāni tabbinimuttānaṃ sobhanavohāraṃ ṭhapetuṃ ‘‘pāpāhetukamuttānī’’tyādi vuttaṃ. Attanā adhisayitassa apāyādidukkhassa pāpanato pāpehi[Pg.87], hetusampayogābhāvato ahetukehi ca muttāni catuvīsatikāmāvacarapañcatiṃsamahaggatalokuttaravasena ekūnasaṭṭhiparimāṇāni, atha vā aṭṭha lokuttarāni jhānaṅgayogabhedena paccekaṃ pañcadhā katvā ekanavutipi cittāni sobhanaguṇāvahanato, alobhādianavajjahetusampayogato ca sobhanānīti vuccare kathīyanti.

၁၄. ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်စိတ် ၁၂ ပါး၊ အဟိတ်စိတ် ၁၈ ပါး အပြားအားဖြင့် စိတ်သုံးဆယ်တို့ကို ပြသပြီးနောက် ယခုအခါ ထိုစိတ်တို့မှ လွတ်သောစိတ်တို့အား 'သောဘန' ဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို သတ်မှတ်ရန် 'ပါပါဟေတုကမုတ္တာနိ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။ မိမိမှီဝဲကိန်းအောင်းအပ်သော သတ္တဝါကို အပါယ်အစရှိသော ဆင်းရဲဒုက္ခသို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ပါပ မည်သောအကုသိုလ်စိတ်တို့မှလည်းကောင်း၊ ဟိတ်နှင့်ယှဉ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် အဟေတုက မည်သော စိတ်တို့မှလည်းကောင်း လွတ်ကုန်သော စိတ်တို့သည်၊ ကာမာဝစရသောဘနစိတ် ၂၄ ပါး၊ မဟဂ္ဂုတ်နှင့် လောကုတ္တရာစိတ် ၃၅ ပါး အပြားအားဖြင့် ငါးဆယ့်ကိုးပါး (၅၉) အတိုင်းအရှည်ရှိကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် လောကုတ္တရာစိတ် ရှစ်ပါးတို့ကို ဈာန်အင်္ဂါနှင့် ယှဉ်ပုံကွဲပြားမှုအားဖြင့် တစ်ပါးလျှင် ငါးပါးစီ ပြု၍ စိတ်ပေါင်း ကိုးဆယ့်တစ်ပါး (၉၁) ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစိတ်တို့ကို တင့်တယ်ကောင်းမြတ်သောဂုဏ်ကို ဆောင်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလောဘစသော အပြစ်မရှိသော အနဝဇ္ဇဟိတ်တို့နှင့် ယှဉ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'သောဘနစိတ်' များဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။

Kāmāvacarasobhanacittavaṇṇanā

ကာမာဝစရသောဘနစိတ်အဖွင့်

15. Idāni sobhanesu kāmāvacarānameva paṭhamaṃ uddiṭṭhattā tesupi abyākatānaṃ kusalapubbakattā paṭhamaṃ kāmāvacarakusalaṃ, tato tabbipākaṃ, tadanantaraṃ tadekabhūmipariyāpannaṃ kiriyacittañca paccekaṃ vedanāñāṇasaṅkhārabhedena aṭṭhadhā dassetuṃ ‘‘somanassasahagata’’ntyādi vuttaṃ. Tattha jānāti yathāsabhāvaṃ paṭivijjhatīti ñāṇaṃ. Sesaṃ vuttanayameva. Ettha ca balavasaddhāya dassanasampattiyā paccayapaṭiggāhakādisampattiyāti evamādīhi kāraṇehi somanassasahagatatā, paññāsaṃvattanikakammato, abyāpajjalokūpapattito, indriyaparipākato, kilesadūrībhāvato ca ñāṇasampayuttatā, tabbipariyāyena upekkhāsahagatatā ceva ñāṇavippayuttatā ca, āvāsasappāyādivasena kāyacittānaṃ kallabhāvato, pubbe dānādīsu kataparicayatādīhi ca asaṅkhārikatā, tabbipariyāyena sasaṅkhārikatā ca veditabbā.

၁၅. ယခုအခါ သောဘနစိတ်တို့တွင် ကာမာဝစရစိတ်တို့ကိုသာ ရှေးဦးစွာ ညွှန်ပြတော်မူခဲ့ပြီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကာမာဝစရစိတ်တို့တွင်လည်း ဝိပါက်နှင့် ကြိယာဟူသော အဗျာကတစိတ်တို့သည် ကုသိုလ်လျှင် ရှေ့သွားရှိသောကြောင့် ဝိပါက်နှင့် ကြိယာစိတ်တို့ထက် ရှေးဦးစွာ ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထို့နောက် ထိုကုသိုလ်၏ အကျိုးဖြစ်သော ဝိပါက်စိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထို့နောက် ထိုတစ်ခုတည်းသော ကာမာဝစရဘုံ၌ အကျုံးဝင်သော ကြိယာစိတ်ကိုလည်းကောင်း ဝေဒနာ၊ ဉာဏ်၊ သင်္ခါရတို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် တစ်ပါးစီ၌ ရှစ်မျိုးစီ ကွဲပြားပုံကို ပြသရန် “သောမနဿသဟဂတံ” စသော ဝါကျကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထိုဝါကျ၌ သဘောအတိုင်း ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သောတရားဖြစ်သောကြောင့် “ဉာဏ်” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ကြွင်းသော ပုဒ်အစုသည် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်၌ အားရှိသော သဒ္ဓါတရားရှိခြင်း၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်နှင့် ပြည့်စုံခြင်း၊ လှူဖွယ်ပစ္စည်းနှင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် စသည်တို့ ပြည့်စုံခြင်း စသော အကြောင်းတို့ကြောင့် သောမနဿသဟဂုတ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ပညာကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သော ကံကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗျာပါဒမရှိသော ဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေနေရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညိန္ဒြေရင့်ကျက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့ ဝေးကွာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဉာဏသမ္ပယုတ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ထိုအကြောင်းတရားတို့မှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အကြောင်းကြောင့် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်ဖြစ်ခြင်းနှင့် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်ဖြစ်ခြင်းတို့ကို သိအပ်၏။ လျောက်ပတ်သော အိပ်ရာနေရာ (အာဝါသ) စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ကိုယ်စိတ်တို့ ခံ့ကျန်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှေး၌ ဒါနစသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့၌ ပြုခဲ့ဖူးသော အလေ့အကျင့်ရှိခြင်း စသော အကြောင်းတို့ကြောင့် အသင်္ခါရိကဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထိုအကြောင်းတို့မှ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော အကြောင်းကြောင့် သသင်္ခါရိကဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏။

Tattha yadā pana yo deyyadhammapaṭiggāhakādisampattiṃ, aññaṃ vā somanassahetuṃ āgamma haṭṭhapahaṭṭho ‘‘atthi dinna’’ntyādinayappavattaṃ sammādiṭṭhiṃ purakkhatvā muttacāgatādivasena asaṃsīdanto anussāhito parehi dānādīni puññāni karoti, tadāssa cittaṃ somanassasahagataṃ ñāṇasampayuttaṃ asaṅkhārikaṃ hoti. Yadā pana vuttanayeneva haṭṭhatuṭṭho sammādiṭṭhiṃ [Pg.88] purakkhatvāpi amuttacāgatādivasena saṃsīdamāno parehi vā ussāhito karoti, tadāssa tadeva cittaṃ sasaṅkhārikaṃ hoti. Yadā pana ñātijanassa paṭipattidassanena jātaparicayā bāladārakā bhikkhū disvā somanassajātā sahasā kiñcideva hatthagataṃ dadanti vā vandanti vā, tadā tesaṃ tatiyaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana ‘‘detha, vandathā’’ti ñātīhi ussāhitā evaṃ paṭipajjanti, tadā catutthaṃ cittaṃ uppajjati. Yadā pana deyyadhammapaṭiggāhakādīnaṃ asampattiṃ, aññesaṃ vā somanassahetūnaṃ abhāvaṃ āgamma catūsupi vikappesu somanassarahitā honti, tadā sesāni cattāri upekkhāsahagatāni uppajjantīti. Aṭṭhapīti pi-saddena dasapuññakiriyādivasena anekavidhataṃ sampiṇḍeti. Tathā hi vadanti –

ထိုစိတ်တို့တွင် အကြင်အခါ၌ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် လှူဖွယ်ပစ္စည်း၊ အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် စသည်တို့ ပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသော သောမနဿဖြစ်ကြောင်းကို အမှီပြု၍ အလွန်ရွှင်လန်းနှစ်သက်လျက် “ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် အကျိုးရှိ၏” စသော နည်းဖြင့် ဖြစ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ကို ရှေ့သွားပြု၍ လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် စွန့်ကြဲခြင်း စသောအစွမ်းဖြင့် မဆုတ်မနစ်ဘဲ၊ သူတစ်ပါးတို့ မတိုက်တွန်းဘဲ ဒါနစသော ကုသိုလ်ကောင်းမှုတို့ကို ပြု၏။ ထိုအခါ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏စိတ်သည် သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိကစိတ် ဖြစ်၏။ အခြားတစ်ပါးသောအခါ၌မူကား ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်းပင် ရွှင်လန်းနှစ်သက်လျက် သမ္မာဒိဋ္ဌိဉာဏ်ကို ရှေ့သွားပြုပါသော်လည်း လွတ်လွတ်ကျွတ်ကျွတ် စွန့်ကြဲမှုမရှိဘဲ ဆုတ်နစ်လျက်ဖြစ်စေ၊ သူတစ်ပါးတို့ တိုက်တွန်းနှိုးဆော်သဖြင့်ဖြစ်စေ ပြု၏။ ထိုအခါ၌မူ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုသောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ်သည်ပင် သသင်္ခါရိကစိတ် ဖြစ်၏။ အခြားတစ်ပါးသောအခါ၌မူ ဆွေမျိုးလူတို့၏ ကျင့်ပုံကို မြင်တွေ့ရခြင်းကြောင့် ရရှိလာသော အလေ့အကျင့်ရှိသော ကလေးသူငယ်တို့သည် ရဟန်းတော်တို့ကို ဖူးမြင်ရ၍ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်ကြလျက် လက်ဝယ်ရှိသော တစ်စုံတစ်ခုသော အရာဝတ္ထုကို ချက်ချင်း လှူဒါန်းခြင်း သို့မဟုတ် ရှိခိုးခြင်းတို့ကို ပြုကြ၏။ ထိုအခါ ထိုကလေးတို့အား တတိယမြောက်စိတ် (သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏဝိပ္ပယုတ် အသင်္ခါရိကစိတ်) ဖြစ်ပေါ်၏။ အကြင်အခါ၌မူကား “လှူကြဦး၊ ရှိခိုးကြဦး” ဟု ဆွေမျိုးတို့က တိုက်တွန်းနှိုးဆော်သဖြင့် ဤသို့ ပြုကြ၏။ ထိုအခါ၌မူ စတုတ္ထမြောက်စိတ် (သောမနဿသဟဂုတ် ဉာဏဝိပ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်) ဖြစ်ပေါ်၏။ အကြင်အခါ၌မူကား လှူဖွယ်ပစ္စည်းနှင့် အလှူခံပုဂ္ဂိုလ် စသည်တို့ မပြည့်စုံခြင်း သို့မဟုတ် အခြားသော သောမနဿဖြစ်ကြောင်းတို့ မရှိခြင်းကို အမှီပြု၍ ဖော်ပြပါ စိတ်လေးမျိုးတို့၌ သောမနဿ ကင်းကုန်သည်ဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ ကျန်ရှိသော စိတ်လေးပါးတို့သည် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ်များအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ “အဋ္ဌပိ” ဟူသော ပါဌ်၌ “ပိ” သဒ္ဒါဖြင့် ဆယ်ပါးသော ပုညကြိယဝတ္ထု စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် များစွာသောအပြားကို ပေါင်းရုံးပြ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ရှေးဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်၏-

‘‘Kamena puññavatthūhi, gocarādhipatīhi ca;

Kammahīnādito ceva, gaṇeyya nayakovido’’ti.

“ရေတွက်နည်း၌ ကျွမ်းကျင်သော ပညာရှိသည် ပုညကြိယဝတ္ထုတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံနှင့် အဓိပတိတို့ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကံ၊ ဟီနကုသိုလ် စသည်တို့ဖြင့်လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း စိတ်တို့ကို ရေတွက်ရာ၏” ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Imāni hi aṭṭha cittāni dasapuññakiriyavatthuvasena pavattanato paccekaṃ dasa dasāti katvā asīti cittāni honti, tāni ca chasu ārammaṇesu pavattanato paccekaṃ chagguṇitāni sāsītikāni cattāri satāni honti, adhipatibhedena pana ñāṇavippayuttānaṃ cattālīsādhikadvisataparimāṇānaṃ vīmaṃsādhipatisampayogābhāvato tāni tiṇṇaṃ adhipatīnaṃ vasena tiguṇitāni vīsādhikāni sattasatāni, tathā ñāṇasampayuttāni ca catunnaṃ adhipatīnaṃ vasena catugguṇitāni sasaṭṭhikāni nava satānīti evaṃ adhipativasena sahassaṃ sāsītikāni ca cha satāni honti, tāni kāyavacīmanokammasaṅkhātakammattikavasena tiguṇitāni cattālīsādhikāni pañca sahassāni honti, tāni ca hīnamajjhimapaṇītabhedato tiguṇitāni vīsasatādhikapannarasasahassāni honti. Yaṃ pana vuttaṃ ācariyabuddhadattattherena –

အမှန်သော်ကား ဤစိတ်ရှစ်ပါးတို့သည် ဆယ်ပါးသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၌ ဆယ်ပါးစီ ပြုခြင်းဖြင့် ရှစ်ဆယ်သော စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုရှစ်ဆယ်သော စိတ်တို့သည်လည်း အာရုံခြောက်ပါးတို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ၌ ခြောက်ဆဖြင့် မြှောက်အပ်သည်ရှိသော် လေးရာ့ရှစ်ဆယ်သော စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အထူးသဖြင့် အဓိပတိတို့၏ အပြားအားဖြင့် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်ဖြစ်ကုန်သော နှစ်ရာ့လေးဆယ်သော စိတ်တို့၌ ဝီမံသာဓိပတိ (ပညာ) နှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ထိုစိတ်တို့သည် အဓိပတိသုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆမြှောက်အပ်သည်ရှိသော် ခုနစ်ရာ့နှစ်ဆယ်သော စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့အတူ ဉာဏသမ္ပယုတ် ဖြစ်သော စိတ်တို့သည်လည်း အဓိပတိလေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လေးဆမြှောက်အပ်သည်ရှိသော် ကိုးရာ့ခြောက်ဆယ်သော စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့ အဓိပတိ၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ထောင့်ခြောက်ရာ့ရှစ်ဆယ်သော စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုစိတ်တို့သည် ကာယကံ၊ ဝစီကံ၊ မနောကံဟု ဆိုအပ်သော ကံသုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆမြှောက်အပ်သည်ရှိသော် ငါးထောင့်လေးဆယ်သော စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုငါးထောင့်လေးဆယ်သော စိတ်တို့သည်လည်း ဟီနကုသိုလ်၊ မဇ္ဈိမကုသိုလ်၊ ပဏီတကုသိုလ်ဟူသော အပြားတို့ဖြင့် သုံးဆမြှောက်အပ်သည်ရှိသော် တစ်သောင်းငါးထောင်နှစ်ရာ့နှစ်ဆယ်သော စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ဆရာဗုဒ္ဓဒတ္တမထေရ် ဆိုတော်မူအပ်သော-

‘‘Sattarasa [Pg.89] sahassāni, dve satāni asīti ca;

Kāmāvacarapuññāni, bhavantīti viniddise’’ti.

“ကာမာဝစရကုသိုလ်တို့သည် တစ်သောင်းခုနစ်ထောင်နှစ်ရာ့ရှစ်ဆယ် ရှိကုန်၏ဟု ညွှန်ပြရာ၏” ဟူသော စကားသည်လည်း ရှိ၏။

Taṃ adhipativasena gaṇanaparihāniṃ anādiyitvā sotapatitavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ, kāladesādibhedena pana nesaṃ bhedo appameyyova.

ထိုစကားကို အဓိပတိ၏အစွမ်းဖြင့် ရေတွက်ရာ၌ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်အတွက် ဂဏန်းလျော့နည်းသွားမှုကို မထည့်သွင်းဘဲ၊ သမ္ပယုတ်စိတ်ကို မြှောက်ပုံအစဉ်၌ ကျရောက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ကာလ၊ ဒေသ အစရှိသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့်မူကား ထိုကာမာဝစရကုသိုလ်တို့၏ အပြားသည် ရေတွက်၍ မရနိုင်အောင် များပြားလှသည်သာ ဖြစ်၏။

Kucchite (dha. sa. aṭṭha. 1) pāpadhamme salayanti kampenti viddhaṃsenti apagamentīti vā kusalāni. Atha vā kucchitākārena santāne sayanato pavattanato kusasaṅkhāte pāpadhamme lunanti chindantīti kusalāni. Atha vā kucchite pāpadhamme sānato tanukaraṇato osānakaraṇato vā kusasaṅkhātena ñāṇena, saddhādidhammajātena vā lātabbāni sahajātaupanissayabhāvena yathārahaṃ pavattetabbānīti kusalāni, tāneva yathāvuttatthena kāmāvacarāni kusalacittāni cāti kāmāvacarakusalacittāni.

စက်ဆုပ်အပ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို တုန်လှုပ်စေတတ်ခြင်း၊ ဖျက်ဆီးတတ်ခြင်း သို့မဟုတ် ကင်းကွာစေတတ်ခြင်းကြောင့် “ကုသိုလ်” မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်ဖွယ်သော အခြင်းအရာဖြင့် စိတ်အစဉ်၌ တည်ရှိဖြစ်ပေါ်တတ်ခြင်းကြောင့် “ကုသ” ဟုဆိုအပ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို ဖြတ်တောက်တတ်သောကြောင့် “ကုသိုလ်” မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် စက်ဆုပ်အပ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို နည်းပါးအောင် ပြုတတ်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အဆုံးသို့ ရောက်အောင် ပြုတတ်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း “ကုသ” ဟု ဆိုအပ်သော ဉာဏ်ဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဓါအစရှိသော ယှဉ်ဖက်တရားအပေါင်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ယူအပ်သောကြောင့် သို့မဟုတ် သဟဇာတသတ္တိ၊ ဥပနိဿယသတ္တိအားဖြင့် လျောက်ပတ်စွာ ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သောကြောင့် “ကုသိုလ်” မည်ကုန်၏။ ထိုကုသိုလ်စိတ်တို့သည်ပင် ဖော်ပြပါအနက်တို့ကြောင့် “ကာမာဝစရ” လည်း မည်ကုန်၏၊ “ကုသိုလ်စိတ်” လည်း မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် “ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်” ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

16. Yathā panetāni puññakiriyavasena, kammadvāravasena, kammavasena, adhipativasena ca pavattanti, nevaṃ vipākāni dānādivasena appavattanato, viññattisamuṭṭhāpanābhāvato, avipākasabhāvato, chandādīni purakkhatvā appavattito ca, tasmā taṃvasena parihāpetvā yathārahaṃ gaṇanabhedo yojetabbo. Imānipi iṭṭhaiṭṭhamajjhattārammaṇavasena yathākkamaṃ somanassupekkhāsahitāni. Paṭisandhādivasappavattiyaṃ kammassa balavābalavabhāvato, tadārammaṇappavattiyaṃ yebhuyyena javanānurūpato, kadāci tatthāpi kammānurūpato ca ñāṇasampayuttāni, ñāṇavippayuttāni ca honti. Yathāpayogaṃ vinā sappayogañca yathāupaṭṭhitehi kammādipaccayehi utubhojanādisappāyāsappāyavasena asaṅkhārikasasaṅkhārikāni.

၁၆. ဤကုသိုလ်စိတ်တို့သည် ပုညကြိယဝတ္ထု၏အစွမ်း၊ ကမ္မဒွါရ၏အစွမ်း၊ ကံ၏အစွမ်း၊ အဓိပတိ၏အစွမ်းတို့ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်သကဲ့သို့၊ ဝိပါက်စိတ်တို့သည် ထိုသို့ မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒါနစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာယဝိညတ် ဝစီဝိညတ်ကို မဖြစ်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးပေးတတ်သော သဘောမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန္ဒစသည်တို့ကို ရှေ့သွားပြု၍ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုပုညကြိယဝတ္ထုစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အရေအတွက်ကို ယုတ်လျော့စေ၍ လျောက်ပတ်စွာ ရေတွက်ခြင်းအထူးကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤမဟာဝိပါက်စိတ်တို့သည်လည်း ဣဋ္ဌာရုံနှင့် ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရုံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သောမနဿနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်း၊ ဥပေက္ခာနှင့်တကွ ဖြစ်ခြင်းတို့ ရှိကုန်၏။ ပဋိသန္ဓေကိစ္စစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရာအခါ၌ ကံ၏ အားရှိသည်ဖြစ်ခြင်း၊ အားမရှိသည်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဒါရုံအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရာအခါ၌ များသောအားဖြင့် ဇောအားလျော်စွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ရံတစ်ဆစ် ထိုတဒါရုံအခါ၌လည်း ကံအားလျော်စွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ်များ၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။ လုံ့လပယောဂမပါဘဲ သို့မဟုတ် လုံ့လပယောဂနှင့်တကွ ထင်ရှားလာသော ကံစသောအကြောင်းတရားတို့ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဥတု၊ ဘောဇဉ် စသည်တို့၏ လျောက်ပတ်ခြင်း၊ မလျောက်ပတ်ခြင်းတို့ကြောင့်လည်းကောင်း အသင်္ခါရိကစိတ်၊ သသင်္ခါရိကစိတ်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။

17. Kiriyacittānampi [Pg.90] kusale vuttanayena yathārahaṃ somanassasahagatāditā veditabbā.

၁၇. ကြိယာစိတ်တို့၏လည်း ကုသိုလ်စိတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း လျောက်ပတ်စွာ သောမနဿသဟဂုတ် စသည်တို့၏ အဖြစ်ကို သိအပ်၏။

18. Sahetukakāmāvacarakusalavipākakiriyacittānīti ettha sahetukaggahaṇaṃ vipākakiriyāpekkhaṃ visesanaṃ kusalassa ekantasahetukattā. Hoti hi yathālābhayojanā, ‘‘sakkharakathalampi macchagumbampi carantampi tiṭṭhantampī’’tyādīsu (dī. ni. 1.249) viya sakkharakathalassa caraṇāyogato macchagumbāpekkhāya caraṇakiriyā yojīyatīti.

၁၈. “သဟေတုကကာမာဝစရကုသလဝိပါကကြိယာစိတ္တာနိ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ “သဟေတုက” ဟူသော စကားရပ်သည် ဝိပါက်နှင့် ကြိယာစိတ်တို့ကို ငဲ့ညှာသော ဝိသေသန ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကုသိုလ်စိတ်သည် ဧကန် သဟိတ်ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရသင့်ရထိုက်သော အနက်၌ ပုဒ်ကို ယှဉ်စပ်စေရခြင်းဟူသော “ယထာလာဘယောဇနာ” နည်းသည် ရှိ၏။ ပုံစံအားဖြင့် “သက္ခရကထလမ္ပိ မစ္ဆဂုမ္ဗမ္ပိ စရန္တမ္ပိ တိဋ္ဌန္တမ္ပိ” စသော ပါဠိတို့၌ ကျောက်စရစ်နှင့် အိုးခြမ်းကွဲတို့သည် လှည့်လည်သွားလာခြင်း မပြုနိုင်သဖြင့် သွားလာလှုပ်ရှားခြင်း (စရန္တံ) ကိရိယာနှင့် မစပ်ဘဲ၊ ငါးအပေါင်းကိုသာ ငဲ့ညှာ၍ သွားလာလှုပ်ရှားခြင်း (စရန္တံ) ကိရိယာကို ယှဉ်စပ်ရသကဲ့သို့တည်း။

19. Sahetukāmāvacarapuññapākakiriyā vedanāñāṇasaṅkhārabhedena paccekaṃ vedanābhedato duvidhattā, ñāṇabhedato catubbidhattā, saṅkhārabhedato aṭṭhavidhattā ca sampiṇḍetvā catuvīsati matāti yojanā. Nanu ca vedanābhedo tāva yutto tāsaṃ bhinnasabhāvattā. Ñāṇasaṅkhārabhedo pana kathanti? Ñāṇasaṅkhārānaṃ bhāvābhāvakatopi bhedo ñāṇasaṅkhārakatova yathā vassakato subhikkho dubbhikkhoti, tasmā ñāṇasaṅkhārakato bhedo ñāṇasaṅkhārabhedoti na ettha koci virodhoti.

၁၉. သဟိတ်ကာမာဝစရကုသိုလ်၊ ကာမာဝစရဝိပါက်၊ သဟိတ်ကာမာဝစရကြိယာစိတ်တို့ကို ဝေဒနာ၊ ဉာဏ်၊ သင်္ခါရတို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် တစ်မျိုးစီ (အသီးသီး) ပေါင်းစပ်လျှင် ဝေဒနာအပြားအားဖြင့် နှစ်ပါးစီ၊ ဉာဏ်အပြားအားဖြင့် လေးပါးစီ၊ သင်္ခါရအပြားအားဖြင့် ရှစ်ပါးစီ ဖြစ်၍ စုစုပေါင်း နှစ်ဆယ့်လေးပါးရှိသည်ဟု သိအပ်၏။ ဤကား စကားအချိတ်အဆက် (ယောဇနာ) တည်း။ စောဒနာအံ့ - သောမနဿ၊ ဥပေက္ခာဟူသော ဝေဒနာတို့၏ ကွဲပြားခြားနားသော သဘောရှိသောကြောင့် ဝေဒနာအားဖြင့် စိတ်တို့၏ ကွဲပြားခြင်းသည် သင့်လျော်ပေဦးတော့။ သို့သော် ဉာဏ်နှင့် သင်္ခါရအားဖြင့် စိတ်တို့ ကွဲပြားခြင်းသည် အဘယ်သို့ သင့်လျော်ပါမည်နည်း။ (အဖြေကား) ဉာဏ်နှင့် သင်္ခါရတို့ ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သော ကွဲပြားခြင်းသည်လည်း ဉာဏ်နှင့် သင်္ခါရတို့ကြောင့်သာ ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် မိုးကောင်းခြင်း၊ မိုးမရွာခြင်းကြောင့် သာယာဝပြောခြင်း (သုဘိက္ခ) နှင့် ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်း (ဒုဗ္ဘိက္ခ) ဖြစ်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဉာဏ်နှင့် သင်္ခါရတို့ကြောင့် ဖြစ်သော စိတ်တို့၏ ကွဲပြားခြင်းကို "ဉာဏသင်္ခါရဘေဒ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သောကြောင့် ဤ၌ ဆန့်ကျင်ဘက် အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ မရှိပေ။

20. Idāni sabbānipi kāmāvacaracittāni sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘kāme tevīsā’’tyādi vuttaṃ. Kāme bhave satta akusalavipākāni, sahetukāhetukāni soḷasa kusalavipākānīti evaṃ tevīsati vipākāni dvādasa akusalāni, aṭṭha kusalānīti puññāpuññāni vīsati ahetukā tisso sahetukā aṭṭhāti ekādasa kiriyā cāti sabbathāpi kusalākusalavipākakiriyānaṃ antogadhabhedena catupaññāseva kāladesasantānādibhedena anekavidhabhāvepītyattho.

၂၀. ယခုအခါ ကာမာဝစရစိတ်အားလုံးတို့ကို ပေါင်းစပ်ပြသရန်အတွက် "ကောမေ တေဝီသ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ကာမဘုံ၌ အကုသလဝိပါက်စိတ် ၇ ပါး၊ သဟိတ်နှင့် အဟိတ်ဖြစ်သော ကုသလဝိပါက်စိတ် ၁၆ ပါးအားဖြင့် ဝိပါက်စိတ် ၂၃ ပါး၊ အကုသိုလ်စိတ် ၁၂ ပါးနှင့် ကုသိုလ်စိတ် ၈ ပါးအားဖြင့် ကုသိုလ်အကုသိုလ် (ပုည-အပုည) စိတ် ၂၀၊ အဟိတ်ကြိယာစိတ် ၃ ပါးနှင့် သဟိတ်ကြိယာစိတ် ၈ ပါးအားဖြင့် ကြိယာစိတ် ၁၁ ပါး ရှိ၏။ သို့ဖြစ်၍ အလုံးစုံသောအပြားအားဖြင့် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာတို့၏ အတွင်းဝင်ကွဲပြားမှုများအရလည်းကောင်း၊ ကာလ၊ ဒေသ၊ သန္တာန် စသည်တို့၏ ကွဲပြားမှုအားဖြင့် များပြားလှစွာသော အပြားရှိသော်လည်း (အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့်) ၅၄ ပါးသာလျှင် ရှိသည်ဟူသည်မှာ အနက်တည်း။

Kāmāvacarasobhanacittavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကာမာဝစရသောဘဏစိတ်တို့၏ ဖွင့်ဆိုချက် (ဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပါပြီ။

Rūpāvacaracittavaṇṇanā

ရူပါဝစရစိတ်ဖွင့်ဆိုချက် (ရူပါဝစရစိတ္တဝဏ္ဏနာ)

21. Idāni [Pg.91] tadanantaruddiṭṭhassa rūpāvacarassa niddesakkamo anuppattoti tassa jhānaṅgayogabhedena pañcadhā vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘vitakka…pe… sahita’’ntyādimāha. Vitakko ca vicāro ca pīti ca sukhañca ekaggatā cāti imehi sahitaṃ vitakkavicārapītisukhekaggatāsahitaṃ. Tattha ārammaṇaṃ vitakketi sampayuttadhamme abhiniropetīti vitakko, so sahajātānaṃ ārammaṇābhiniropanalakkhaṇo, yathā hi koci gāmavāsī puriso rājavallabhaṃ sambandhinaṃ mittaṃ vā nissāya rājagehaṃ anupavisati, evaṃ vitakkaṃ nissāya cittaṃ ārammaṇaṃ ārohati. Yadi evaṃ kathaṃ avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ ārohatīti? Tampi vitakkabaleneva abhinirohati. Yathā hi so puriso paricayena tena vināpi nirāsaṅko rājagehaṃ pavisati, evaṃ paricayena vitakkena vināpi avitakkaṃ cittaṃ ārammaṇaṃ abhinirohati. Paricayoti cettha savitakkacittassa santāne abhiṇhappavattivasena nibbattā cittabhāvanā. Api cettha pañcaviññāṇaṃ avitakkampi vatthārammaṇasaṅghaṭṭanabalena, dutiyajjhānādīni ca heṭṭhimabhāvanābalena abhirohanti.

၂၁. ယခုအခါ ထိုကာမာဝစရစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ အကျဉ်းပြအပ်သော ရူပါဝစရစိတ်ကို အကျယ်ရှင်းလင်းပြသရန် အချိန်ရောက်ပြီဖြစ်၍ ထိုရူပါဝစရစိတ်၏ ဈာန်အင်္ဂါယှဉ်ပုံအပြားအားဖြင့် ငါးပါးသော ကွဲပြားမှုကို ပြသရန် "ဝိတက္က...ပေ... သဟိတံ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ ဧကဂ္ဂတာတည်းဟူသော ဤတရားတို့နှင့် တကွဖြစ်သောစိတ်ကို "ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခေကဂ္ဂတာသဟိတစိတ်" ဟု ခေါ်၏။ ထိုတရားတို့တွင် အာရုံကို ကြံစည်တတ်၏၊ ယှဉ်ဖက်သမ္ပယုတ္တတရားတို့ကို အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်ပေးတတ်၏ဟူသော အနက်ကြောင့် ဝိတက်မည်၏။ ထိုဝိတက်သည် အတူဖြစ်ဖက် (သဟဇာတ်) တရားတို့ကို အာရုံသို့ ရှေးရှုတင်ပေးခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ရွာသားတစ်ဦးသည် မင်းကျွမ်းဝင်သော ဆွေမျိုး သို့မဟုတ် မိတ်ဆွေကို မှီ၍ မင်းအိမ်တော်သို့ အဆင့်ဆင့် ဝင်ရောက်ရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ စိတ်သည်လည်း ဝိတက်ကို မှီ၍ အာရုံသို့ တက်ရောက်ရ၏။ အကယ်၍ ထိုသို့ဖြစ်ပါက ဝိတက်မရှိသော စိတ်သည် အာရုံသို့ အဘယ်သို့ တက်ရောက်နိုင်သနည်းဟူမူ ထိုဝိတက်မရှိသော စိတ်သည်လည်း ဝိတက်၏ စွမ်းအားကြောင့်သာ တက်ရောက်နိုင်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုရွာသားသည် အလေ့အကျက်ရှိလာသောအခါ ထိုသူတို့နှင့် ကင်း၍လည်း ကြောက်ရွံ့ခြင်းမရှိဘဲ မင်းအိမ်တော်သို့ ဝင်ရောက်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အလေ့အကျက်ရှိခြင်းကြောင့် ဝိတက်မရှိသော်လည်း ဝိတက်ကင်းသော စိတ်သည် အာရုံသို့ တက်ရောက်နိုင်၏။ ဤ၌ "ပရိစယ" (အလေ့အကျက်) ဟူသည် ဝိတက်နှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်၏အစဉ်၌ အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၏အထုံ (စိတ်ဘာဝနာ) ပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ပဉ္စဝိညာဉ်စိတ်သည် ဝိတက်မရှိသော်လည်း ဝတ္ထုနှင့် အာရုံတို့ တိုက်ခိုက်မိသော စွမ်းအားကြောင့် အာရုံသို့ တက်ရောက်နိုင်၏။ ဒုတိယဈာန်စသော စိတ်တို့သည်လည်း အောက်၌ဖြစ်သော ဘာဝနာစွမ်းအား (ဥပစာရဘာဝနာစွမ်းအား) ကြောင့် တက်ရောက်နိုင်ကြကုန်၏။

Ārammaṇe tena cittaṃ vicaratīti vicāro. So āraṇanumajjanalakkhaṇo. Tathā hesa ‘‘anusandhānatā’’ti (dha. sa. 8) niddiṭṭho. Ettha ca vicārato oḷārikaṭṭhena, tasseva pubbaṅgamaṭṭhena ca paṭhamaghaṇṭābhighāto viya cetaso paṭhamābhinipāto vitakko, anuravo viya anusañcaraṇaṃ vicāro. Vipphāravācettha vitakko cittassa paripphandanabhūto, ākāse uppatitukāmassa sakuṇassa pakkhavikkhepo viya, padumābhimukhapāto viya ca gandhānubandhacetasā bhamarassa, santavutti vicāro cittassa nātiparipphandanabhūto, ākāse uppatitassa [Pg.92] sakuṇassa pakkhappasāraṇaṃ viya, padumassa uparibhāge paribbhamanaṃ viya ca padumābhimukhapatitassa bhamarassa.

ထိုတရားဖြင့် စိတ်သည် အာရုံ၌ လှည့်လည်သကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဝိစာရမည်၏။ ထိုဝိစာရသည် အာရုံကို အဖန်ဖန် ပွတ်တိုက်သကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ထို့ကြောင့်လည်း ဤဝိစာရကို "အနုသန္ဓာနတာ" ဟု ညွှန်ပြတော်မူခဲ့သည်။ ဤဝိတက်နှင့် ဝိစာရနှစ်ပါးတို့တွင် ဝိစာရထက် ကြမ်းတမ်းသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိစာရ၏ ရှေ့သွားဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ခေါင်းလောင်းကို စတင်တီးခတ်စဉ် ပထမဆုံးထွက်ပေါ်လာသော အသံကဲ့သို့ စိတ်၏ အာရုံသို့ ရှေးဦးစွာ ကျရောက်ခြင်းသဘောသည် ဝိတက်တည်း။ ခေါင်းလောင်းတီးပြီးနောက် ထွက်ပေါ်လာသော ကြေးဟီသံ (နောက်ဆက်တွဲအသံ) ကဲ့သို့ အာရုံ၌ အဖန်ဖန် လှည့်လည်ခြင်းသဘောသည် ဝိစာရတည်း။ ဤ၌ ဝိတက်သည် စိတ်၏ လှုပ်ရှားတုန်လှုပ်ခြင်းသဘောဖြစ်၍ အာရုံယူရာ၌ ပျံ့နှံ့လှုပ်ရှားမှု ရှိ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ကောင်းကင်သို့ ပျံတက်လိုသော ငှက်၏ အတောင်ပံခတ်ခြင်းနှင့် တူ၏။ သို့မဟုတ် ဂန္ဓာရုံကို လိုက်ရှာသော စိတ်ရှိသည့် ပိတုန်းသည် ကြာပန်းဆီသို့ ရှေးရှုပျံသန်းခြင်းနှင့် တူ၏။ ဝိစာရသည်ကား စိတ်၏ အလွန်အမင်း တုန်လှုပ်ခြင်းမရှိသော ငြိမ်သက်စွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသဘော ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် ကောင်းကင်၌ ပျံဝဲနေသော ငှက်၏ အတောင်ပံကို ဖြန့်တန်းထားခြင်းနှင့် တူ၏။ သို့မဟုတ် ကြာပန်းဆီသို့ ပျံသန်းရောက်ရှိပြီးသော ပိတုန်းသည် ကြာပန်း၏ အထက်၌ ဝဲပျံလှည့်ပတ်နေခြင်းနှင့် တူ၏။

Pinayati kāyacittaṃ tappeti, vaḍḍhetīti vā pīti, sā sampiyāyanalakkhaṇā, ārammaṇaṃ kallato gahaṇalakkhaṇāti vuttaṃ hoti, sampayuttadhamme sukhayatīti sukhaṃ, taṃ iṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ subhojanarasassādako rājā viya. Tattha ārammaṇappaṭilābhe pītiyā viseso pākaṭo kantārakhinnassa vanantodakadassane viya, yathāladdhassa anubhavane sukhassa viseso pākaṭo yathādiṭṭhaudakassa pānādīsu viyāti. Nānārammaṇavikkhepābhāvena ekaṃ ārammaṇaṃ aggaṃ imassāti ekaggaṃ, cittaṃ, tassa bhāvo ekaggatā, samādhi. So avikkhepalakkhaṇo. Tassa hi vasena sasampayuttaṃ cittaṃ avikkhittaṃ hoti.

ရုပ်အစဉ် (ကိုယ်) နှင့် စိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် စည်ပင်ပြန့်ပြောစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ပီတိမည်၏။ ထိုပီတိသည် အာရုံ၌ အလွန်မြတ်နိုးခြင်း လက္ခဏာရှိ၏၊ တစ်နည်းအားဖြင့် အာရုံကို ကောင်းမွန်လျောက်ပတ်စွာ ယူခြင်း လက္ခဏာရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ယှဉ်ဖက်သမ္ပယုတ္တတရားတို့ကို ချမ်းသာစေတတ်သောကြောင့် သုခမည်၏။ ထိုသုခသည် ဣဋ္ဌာရုံ (အလိုရှိအပ်သော အာရုံ) ၏ အရသာကို ခံစားခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဥပမာအားဖြင့် ကောင်းမွန်သော ဘောဇဉ်အရသာကို သုံးဆောင်ရသော မင်းနှင့် တူ၏။ ထိုပီတိနှင့် သုခနှစ်ပါးတို့တွင် အာရုံကို စတင်ရရှိခါစအချိန်၌ ပီတိ၏ ထူးခြားသောသဘောသည် ပို၍ ထင်ရှား၏။ ဥပမာ ခရီးခဲ၌ ပင်ပန်းနွမ်းနယ်နေသောသူသည် တောအုပ်အတွင်း၌ ရေကို လှမ်းမြင်လိုက်ရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ရရှိပြီးသော အာရုံကို အမှန်တကယ် ခံစားရသောအချိန်၌ သုခ၏ ထူးခြားသောသဘောသည် ပို၍ ထင်ရှား၏။ ဥပမာ မြင်တွေ့ရသောရေကို သောက်သုံးရသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထူးထူးခြားခြား အာရုံများသို့ ပျံ့လွင့်ခြင်းမရှိဘဲ တစ်ခုတည်းသော မြတ်သောအာရုံရှိခြင်းကြောင့် ထိုစိတ်ကို "ဧကဂ္ဂစိတ်" ဟု ခေါ်၏။ ထိုတစ်ခုတည်းသော အာရုံရှိသော စိတ်၏အဖြစ်သည် ဧကဂ္ဂတာ (သမာဓိ) မည်၏။ ထိုသမာဓိသည် မပျံ့လွင့်ခြင်း (အဝိက္ခေပ) လက္ခဏာရှိ၏။ ထိုသမာဓိ၏ စွမ်းအားကြောင့် ယှဉ်ဖက်တရားများနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ်သည် ပျံ့လွင့်မှုကင်းရ၏။

Paṭhamañca desanākkamato ceva uppattikkamato ca ādibhūtattā taṃ jhānañca ārammaṇūpanijjhānato, paccanīkajhāpanato cāti paṭhamajjhānaṃ, vitakkādipañcakaṃ. Jhānaṅgasamudāye yeva hi jhānavohāro nemiādiaṅgasamudāye rathavohāro viya, tathā hi vuttaṃ vibhaṅge ‘‘jhānanti vitakko vicāro pīti sukhaṃ cittassekaggatā’’ti (vibha. 569). Paṭhamajjhānena sampayuttaṃ kusalacittaṃ paṭhamajjhānakusalacittaṃ.

ဒေသနာအစဉ် (ဟောတော်မူစဉ်) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရရှိပုံအစဉ်အားဖြင့်လည်းကောင်း အဦးအစဖြစ်သောကြောင့် "ပဌမ" မည်၏။ အာရုံကို စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော နီဝရဏတရားတို့ကို လောင်ကျွမ်းစေတတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း "ဈာန်" (ဈာန) မည်၏။ ထို့ကြောင့် ဝိတက်အစရှိသော ဈာန်အင်္ဂါငါးပါးအစုအပေါင်းကို "ပဌမဈာန်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကွပ်၊ တကူ စသော အစိတ်အပိုင်းအင်္ဂါတို့ ပေါင်းစပ်ထားမှုကို "ရထား" ဟု ခေါ်ဝေါ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဈာန်အင်္ဂါတို့ ပေါင်းစပ်ထားမှုကိုသာ "ဈာန်" ဟု ခေါ်ဝေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ "ဈာန်ဟူသည် ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခ၊ စိတ္တဿေကဂ္ဂတာတို့ ဖြစ်သည်" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ပဌမဈာန် (ဈာန်အင်္ဂါများ) နှင့် ယှဉ်တွဲဖြစ်ပေါ်သော ကုသိုလ်စိတ်ကို "ပဌမဈာန်ကုသိုလ်စိတ်" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

Kasmā pana aññesu phassādīsu sampayuttadhammesu vijjamānesu imeyeva pañca jhānaṅgavasena vuttāti? Vuccate – upanijjhānakiccavantatāya, kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca. Vitakko hi ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti. Vicāro anuppabandheti, pīti cassa pīnanaṃ, sukhañca upabrūhanaṃ karoti, atha naṃ sasampayuttadhammaṃ etehi abhiniropanānuppabandhanapīnanaupabrūhanehi anuggahitā ekaggatā samādhānakiccena [Pg.93] attānaṃ anuvattāpentī ekattārammaṇe samaṃ, sammā ca ādhiyati. Indriyasamatāvasena samaṃ paṭipakkhadhammānaṃ dūrībhāvena līnuddhaccābhāvena sammā ca ṭhapetīti evamete sameva upanijjhānakiccaṃ āveṇikaṃ. Kāmacchandādipaṭipakkhabhāve pana samādhi kāmacchandassa paṭipakkho rāgappaṇidhiyā ujupaccanīkabhāvato. Kāmacchandavasena hi nānārammaṇehi palobhitassa paribbhamantassa cittassa samādhānaṃ ekaggatāya hoti. Pīti byāpādassa pāmojjasabhāvattā. Vitakko thinamiddhassa yoniso saṅkappanavasena savipphārappavattito sukhaṃ avūpasamānutāpasabhāvassa uddhaccakukkuccassa vūpasantasītalasabhāvattā. Vicāro vicikicchāya ārammaṇe anumajjanavasena paññāpatirūpasabhāvattā. Evaṃ upanijjhānakiccavantatāya, kāmacchandādīnaṃ ujupaṭipakkhabhāvato ca imeyeva pañca jhānaṅgabhāvena vavatthitāti. Yathāhu –

အခြားသော ဖဿစသော သမ္ပယုတ်တရားတို့ ရှိပါကုန်လျက် အဘယ်ကြောင့် ဤဝိတက်စသော တရားငါးပါးတို့ကိုသာလျှင် ဈာန်အင်္ဂါ၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သနည်း။ အဖြေကို ဆိုအံ့- ထိုဝိတက်စသော ငါးပါးတို့သည်သာ အာရုံကို စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုခြင်းကိစ္စ ရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော နီဝရဏတို့၏ ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဤငါးပါးတို့ကိုသာ ဈာန်အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း ဝိတက်သည် အာရုံ၌ စိတ်ကို ရှေးရှုတင်ပေးတတ်၏။ ဝိစာရသည် အဖန်ဖန် ဖွဲ့စပ်စေတတ်၏။ ပီတိသည် ထိုစိတ်ကို နှစ်သက်စေတတ်၏။ သုခသည်လည်း ထိုစိတ်ကို တိုးပွားစေတတ်၏။ ထိုအခါ၌ ယှဉ်ဖက်တရားနှင့်တကွဖြစ်သော ထိုစိတ်ကို ဤဝိတက်အစရှိသော တရားတို့သည် ရှေးရှုတင်ပေးခြင်း၊ အဖန်ဖန်ဖွဲ့စပ်ခြင်း၊ နှစ်သက်စေခြင်း၊ တိုးပွားစေခြင်းတို့ဖြင့် ချီးမြှောက်အပ်သဖြင့် ဧကဂ္ဂတာသည် အာရုံ၌ ကောင်းစွာထားခြင်းကိစ္စဖြင့် မိမိနောက်သို့ လိုက်စေလျက် တစ်ခုတည်းသောအာရုံ၌ အညီအမျှလည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာလည်းကောင်း ထားတတ်၏။ ဣန္ဒြေတို့၏ ညီမျှသည်၏ အစွမ်းဖြင့် အညီအမျှလည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်နီဝရဏတို့၏ ဝေးကွာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တွန့်ဆုတ်ခြင်းနှင့် ပျံ့လွင့်ခြင်း မရှိခြင်းအားဖြင့် ကောင်းစွာလည်းကောင်း ထားတတ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤဝိတက်စသော တရားတို့၏သာလျှင် အာရုံ၌ စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုခြင်းကိစ္စသည် သီးခြားဖြစ်သော ကိစ္စတည်း။ ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော နီဝရဏတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်း၌ကား အကျယ်ကို ဤသို့ သိအပ်၏- သမာဓိသည် ကာမစ္ဆန္ဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကာမဂုဏ်အာရုံတို့၌ တောင့်တတတ်သော ရာဂ၏ ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မှန်၏၊ ကာမစ္ဆန္ဒ၏ အစွမ်းဖြင့် အထူးထူးသော အာရုံတို့သည် ဖျားယောင်းအပ်သဖြင့် ထက်ဝန်းကျင် လည်နေသော စိတ်ကို ကောင်းစွာထားခြင်းသည် ဧကဂ္ဂတာကြောင့် ဖြစ်၏။ ပီတိသည် ဗျာပါဒ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တည်း၊ ဝမ်းမြောက်ခြင်း သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ဝိတက်သည် ထိနမိဒ္ဓ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တည်း၊ သင့်လျော်သော အကြောင်းအားဖြင့် ကြံစည်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လှုပ်ရှားခြင်းနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ သုခသည် မငြိမ်းအေးခြင်းသဘော၊ နောင်တတစ်ဖန် ပူပန်ခြင်းသဘောရှိသော ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တည်း၊ ငြိမ်သက်အေးမြသော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ဝိစာရသည် ဝိစိကိစ္ဆာ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တည်း၊ အာရုံ၌ အဖန်ဖန် ပွတ်တိုက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ပညာနှင့်တူသော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်တည်း။ ဤသို့လျှင် အာရုံ၌ စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုခြင်းကိစ္စ ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမစ္ဆန္ဒစသည်တို့၏ ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤငါးပါးတို့ကိုသာလျှင် ဈာန်အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်ကုန်ပြီ။ ရှေးဆရာတို့ ဆိုကြသည်ကား-

‘‘Upanijjhānakiccattā, kāmādipaṭipakkhato;

Santesupi ca aññesu, pañceva jhānasaññitā’’ti.

“အာရုံကို စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုခြင်းကိစ္စ ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမစ္ဆန္ဒစသော နီဝရဏတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဝိတက်စသည်တို့မှတစ်ပါး ဖဿအစရှိသော သမ္ပယုတ်တရားတို့ ရှိပါကုန်သော်လည်း ဤဝိတက်စသော စေတသိက်ငါးပါးတို့ကိုသာလျှင် ဈာန်ဟူ၍ အမည်မှည့်အပ်ကုန်၏” ဟု ရှေးဆရာတို့ ဆိုကြကုန်ပြီ။

Upekkhā panetta santavuttisabhāvattā sukheva antogadhāti daṭṭhabbaṃ. Tenāhu –

ဤဈာန်အင်္ဂါတို့တွင် ဥပေက္ခာသည် ငြိမ်သက်သော ဖြစ်ခြင်းသဘော ရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သုခ၌ပင်လျှင် အတွင်းဝင်၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့ ဆိုတော်မူကြကုန်၏ -

‘‘Upekkhā santavuttittā, sukhamicceva bhāsitā’’ti. (vibha. aṭṭha. 232;

visuddhi. 2.644);

“ဥပေက္ခာကို ငြိမ်သက်သော ဖြစ်ခြင်းရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် သုခဟူ၍သာလျှင် ဆိုအပ်ပြီ” ဟု (ဆိုတော်မူကြကုန်၏)။

Pahānaṅgādivasena panassa viseso upari āvi bhavissati, tathā arūpāvacaralokuttaresupi labbhamānakaviseso. Athettha kāmāvacarakusalesu viya saṅkhārabhedo kasmā na gahito. Idampi hi kevalaṃ samathānuyogavasena paṭiladdhaṃ sasaṅkhārikaṃ, maggādhigamavasena paṭiladdhaṃ asaṅkhārikanti sakkā vattunti? Nayidamevaṃ maggādhigamavasenasattito paṭiladdhassāpi aparabhāge parikammavaseneva uppajjanato, tasmā sabbassapi jhānassa parikammasaṅkhātapubbābhisaṅkhārena [Pg.94] vinā kevalaṃ adhikāravasena anuppajjanato ‘‘asaṅkhārika’’ntipi, adhikārena ca vinā kevalaṃ parikammābhisaṅkhāreneva anuppajjanato ‘‘sasaṅkhārika’’ntipi na sakkā vattunti. Atha vā pubbābhisaṅkhāravaseneva uppajjamānassa na kadāci asaṅkhārikabhāvo sambhavatīti ‘‘asaṅkhārika’’nti ca byabhicārābhāvato ‘‘sasaṅkhārika’’nti ca na vuttanti.

ပယ်အပ်သော အင်္ဂါအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုရူပါဝစရစိတ်၏ ထူးခြားမှုသည် အထက်နဝမပရိစ္ဆေဒ၌ ထင်ရှားလတ္တံ့။ ထို့အတူ အရူပါဝစရစိတ်၊ လောကုတ္တရာစိတ်တို့၌လည်း ရထိုက်သော ထူးခြားမှုသည် ထင်ရှားလတ္တံ့။ ဤရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်၌ ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ်တို့၌ကဲ့သို့ သင်္ခါရအပြားကို အဘယ်ကြောင့် မယူအပ်သနည်း။ ဤရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်သည်လည်း သမထကို အဖန်ဖန် အားထုတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် သက်သက်ရအပ်သောအခါ သသင်္ခါရိကဖြစ်၍၊ မဂ်ကိုရခြင်းအစွမ်းဖြင့် ရအပ်သောအခါ အသင်္ခါရိကဖြစ်သည်ဟု ဆိုခြင်းငှာ တတ်ကောင်းသည် မဟုတ်ပါလောဟု စောဒနာပါအံ့။ ဤစောဒကပြောပြအပ်သည့်အတိုင်း မမှတ်အပ်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ မဂ်ကိုရခြင်းအစွမ်းဖြင့် နောင်အခါ၌ ဝင်စားနိုင်သော သတ္တိအားဖြင့် ရအပ်သော ဈာန်၏လည်း နောင်အဖို့၌ ပရိကံပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် အလုံးစုံသော ဈာန်သည် ပရိကံဟုဆိုအပ်သော ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရမပါဘဲ သက်သက် အလွန်အကဲပြုအပ်သော ရှေးကောင်းမှု (အဓိကာရ) ၏ အစွမ်းဖြင့် မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် 'အသင်္ခါရိက' ဟုလည်း ဆိုခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ ရှေးကောင်းမှု (အဓိကာရ) မပါဘဲ သက်သက် ပရိကံပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရကြောင့်သာလျှင်လည်း မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့် 'သသင်္ခါရိက' ဟုလည်း ဆိုခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ တစ်နည်းကား- ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရ၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ရသော ဈာန်စိတ်၏ တစ်ရံတစ်ခါမျှ အသင်္ခါရိကအဖြစ်သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် 'အသင်္ခါရိက' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ သသင်္ခါရိကအဖြစ်သည် အမြဲဧကန်ဖြစ်သောကြောင့် 'သသင်္ခါရိက' ဟူ၍လည်းကောင်း ဟောတော်မမူအပ်ဟု မှတ်အပ်၏။

Pi-saddena cettha catukkapañcakanayavasena suddhikanavako, tañca dukkhappaṭipadādandhābhiññādukkhappaṭipadākhippābhiññāsukhappaṭipadādandhābhiññāsukhappaṭipadākhippābhiññāvasena paṭipadācatukkena yojetvā desitattā cattāro navakā, parittaṃ parittārammaṇaṃ, parittaṃ appamāṇārammaṇaṃ, appamāṇaṃ parittārammaṇaṃ, appamāṇaṃ appamāṇārammaṇanti ārammaṇacatukkena yojitattā cattāro navakā, ‘‘dukkhappaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ parittārammaṇaṃ, dukkhappaṭipadaṃ dandhābhiññaṃ parittaṃ appamāṇārammaṇa’’ntyādinā ārammaṇappaṭipadāmissakanayavasena soḷasa navakāti pañcavīsati navakāti evamādibhedaṃ saṅgaṇhāti.

ဤပါဌ်၌ 'ပိ' သဒ္ဒါဖြင့် စတုက္ကနည်း ပဉ္စကနည်း၏အစွမ်းဖြင့် သုဒ္ဓိကနဝကကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသုဒ္ဓိကနဝကကို ဒုက္ခပ္ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ၊ ဒုက္ခပ္ပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာ၊ သုခပ္ပဋိပဒါ ဒန္ဓာဘိညာ၊ သုခပ္ပဋိပဒါ ခိပ္ပာဘိညာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပဋိပဒါလေးပါးအပေါင်းနှင့် ယှဉ်စပ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် နဝကလေးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'ပရိတ္တံ ပရိတ္တာရမဏံ' စသည်ဖြင့် အာရုံလေးပါးအပေါင်းနှင့် ယှဉ်စပ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် နဝကလေးပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ 'ဒုက္ခပ္ပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ ပရိတ္တံ ပရိတ္တာရမဏံ၊ ဒုက္ခပ္ပဋိပဒံ ဒန္ဓာဘိညံ ပရိတ္တံ အပ္ပမာဏာရမဏံ' စသည်ဖြင့် အာရုံနှင့် ပဋိပဒါတို့ကို ရောနှောခြင်းနည်း၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော နဝကတို့ကိုလည်းကောင်း ဤသို့လျှင် အားလုံးပေါင်း နှစ်ဆယ့်ငါးပါးသော နဝကတို့ဖြင့် ပြားသော ဈာန်စိတ်ကို သိမ်းယူ၏။

22. Jhānavisesena nibbattitavipāko ekantato taṃtaṃjhānasadisovāti vipākaṃ jhānasadisameva vibhattaṃ. Imameva hi atthaṃ dīpetuṃ bhagavatā vipākaniddesepi kusalaṃ uddisitvāva tadanantaraṃ mahaggatalokuttaravipākā vibhattā.

၂၂. ဈာန်တည်းဟူသော ကုသိုလ်ကံအထူးသည် ဖြစ်စေအပ်သော အကျိုးဝိပါက်သည် စင်စစ်အားဖြင့် ထိုထိုကုသိုလ်ဈာန်နှင့် တူသည်သာ ဖြစ်သောကြောင့် ဝိပါက်စိတ်ကို ကုသိုလ်ဈာန်နှင့် တူစွာသာလျှင် ဝေဖန်တော်မူအပ်ပြီ။ မှန်၏၊ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကိုပင် ပြတော်မူခြင်းငှာ မြတ်စွာဘုရားသည် ဝိပါကနိဒ္ဒေသ၌လည်း ကုသိုလ်ကို ညွှန်းပြတော်မူပြီး၍သာလျှင် ထိုကုသိုလ်၏ အခြားမဲ့၌ မဟဂ္ဂုတ်၊ လောကုတ္တရာ ဝိပါက်တို့ကို ဝေဖန်တော်မူအပ်ကုန်ပြီ။

25. Rūpāvacaramānasaṃ jhānabhedena pañcahi catūhi tīhi dvīhi puna dvīhi jhānaṅgehi sampayogabhedena pañcadhā pañcaṅgikaṃ caturaṅgikaṃ tivaṅgikaṃ duvaṅgikaṃ puna duvaṅgikanti pañcavidhaṃ hoti avisesena, puna taṃ puññapākakiriyānaṃ paccekaṃ pañcannaṃ pañcannaṃ bhedā pañcadasadhā bhavetyattho.

၂၅. ရူပါဝစရစိတ်သည် ဈာန်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ဈာန်အင်္ဂါ ငါးပါး၊ လေးပါး၊ သုံးပါး၊ နှစ်ပါး၊ တစ်ဖန် နှစ်ပါးတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်း၏ အပြားအားဖြင့် ငါးပါးသောအင်္ဂါရှိသော ဈာန်စိတ်၊ လေးပါးသောအင်္ဂါရှိသော ဈာန်စိတ်၊ သုံးပါးသောအင်္ဂါရှိသော ဈာန်စိတ်၊ နှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော ဈာန်စိတ်၊ တစ်ဖန် နှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော ဈာန်စိတ်ဟူ၍ အထူးမရှိ သာမညအားဖြင့် ငါးပါးအပြားရှိ၏။ တစ်ဖန် ထိုငါးပါးပြားသော စိတ်သည် ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာတို့၏ အသီးသီး ငါးပါးစီ ပြားခြင်းကြောင့် တစ်ဆယ့်ငါးပါး ပြားသည်ဖြစ်အံ့၊ ဤသည်ကား အနက်တည်း။

Rūpāvacaracittavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရူပါဝစရစိတ်ကို ဖွင့်ပြခြင်း ပြီးပြီ။

Arūpāvacaracittavaṇṇanā

အရူပါဝစရစိတ်ကို ဖွင့်ပြခြင်း

26. Idāni [Pg.95] arūpāvacaraṃ ārammaṇabhedena catudhā vibhajitvā dassento āha ‘‘ākāsānañcāyatanā’’tiādi. Tattha uppādādiantarahitatāya nāssa antoti anantaṃ, ākāsañca taṃ anantañcāti ākāsānantaṃ, kasiṇugghāṭimākāso. ‘‘Anantākāsa’’nti ca vattabbe ‘‘agyāhito’’tyādīsu viya visesanassa paranipātavasena ‘‘ākāsānanta’’nti vuttaṃ. Ākāsānantameva ākāsānañcaṃ sakatthe bhāvapaccayavasena. Ākāsānañcameva āyatanaṃ sasampayuttadhammassa jhānassa adhiṭṭhānaṭṭhena devānaṃ devāyatanaṃ viyāti ākāsānañcāyatanaṃ. Tasmiṃ appanāppattaṃ paṭhamāruppajjhānampi idha ‘‘ākāsānañcāyatana’’nti vuttaṃ yathā pathavīkasiṇārammaṇaṃ jhānaṃ ‘‘pathavīkasiṇa’’nti. Atha vā ākāsānañcaṃ āyatanaṃ assāti ākāsānañcāyatanaṃ, jhānaṃ, tena sampayuttaṃ kusalacittaṃ ākāsānañcāyatanakusalacittaṃ.

၂၆. ယခုအခါ၌ အရူပါဝစရစိတ်ကို အာရုံတို့၏ အပြားအားဖြင့် လေးပါးသော အဖို့အားဖြင့် ဝေဖန်၍ ပြတော်မူလိုသဖြင့် 'အာကာသာနဉ္စာယတန' အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူ၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဥပါဒ်အစရှိသော အပိုင်းအခြားမှ ကင်းသည်၏ အဖြစ်ကြောင့် ထိုကောင်းကင်ပညတ်၏ အပိုင်းအခြားသည် မရှိသောကြောင့် 'အနန္တ' မည်၏။ ကောင်းကင်လည်း ဖြစ်၍ အပိုင်းအခြားလည်း မရှိသောကြောင့် 'အာကာသာနန္တ' (ကသိုဏ်းကို ခွာအပ်သော ကောင်းကင်) မည်၏။ 'အနန္တာကာသ' ဟု ဆိုထိုက်လျက် 'အဂျာဟိတော' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌ကဲ့သို့ အနန္တဟူသော ဝိသေသနကို နောက်၌ထားခြင်းဖြင့် 'အာကာသာနန္တ' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို 'အာကာသာနန္တ' ကိုပင် သကတ်အနက်၌ ဘာဝပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် 'အာကာသာနဉ္စ' ဟု ခေါ်၏။ ထို 'အာကာသာနဉ္စ' သည်ပင် နတ်တို့၏ တည်ရာနတ်ကွန်းကို 'ဒေဝါယတန' ဟု ခေါ်သကဲ့သို့ ယှဉ်ဖက်တရားနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်၏ တည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် 'အာကာသာနဉ္စာယတန' မည်၏။ ထိုအာကာသာနဉ္စာယတနအာရုံ၌ အပ္ပနာသို့ ရောက်သော ပဌမအာရုပ္ပဈာန်ကိုလည်း ဤအရူပစိတ်အရာ၌ ပထဝီကသိုဏ်းလျှင် အာရုံရှိသော ဈာန်ကို 'ပထဝီကသိုဏ်း' ဟု ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ 'အာကာသာနဉ္စာယတန' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ တစ်နည်းကား- 'အာကာသာနဉ္စ' တည်းဟူသော တည်ရာအာရုံသည် ထိုဈာန်အား ရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'အာကာသာနဉ္စာယတန' ဈာန်မည်၏။ ထိုဈာန်နှင့် ယှဉ်သော ကုသိုလ်စိတ်သည် 'အာကာသာနဉ္စာယတနကုသိုလ်စိတ်' မည်၏။

Viññāṇameva anantaṃ viññāṇānantaṃ, paṭhamāruppaviññāṇaṃ. Tañhi uppādādiantavantampi anantākāse pavattanato attānaṃ ārabbha pavattāya bhāvanāya uppādādiantaṃ aggahetvā anantato pharaṇavasena pavattanato ca ‘‘ananta’’nti vuccati. Viññāṇānantameva viññāṇañcaṃ ākārassa rassattaṃ, na-kārassa lopañca katvā. Dutiyāruppaviññāṇena vā añcitabbaṃ pāpuṇitabbanti viññāṇañcaṃ, tadeva āyatanaṃ dutiyāruppassa adhiṭṭhānattāti viññāṇañcāyatanaṃ. Sesaṃ purimasamaṃ.

ဝိညာဏ်သည်ပင် အနန္တဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိညာဏာနန္တ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် ပထမအရူပဝိညာဉ် ဖြစ်သည်။ မှန်၏၊ ထိုပထမအရူပဝိညာဉ်သည် ဥပါဒ်အစရှိသော အပိုင်းအခြား ရှိသော်လည်း အပိုင်းအခြားမရှိသော ကောင်းကင်ပြင်၌ အာရုံပြု၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုယ်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော ဒုတိယအရူပဘာဝနာ၏ ဥပါဒ်အစရှိသော အပိုင်းအခြားကို မယူဘဲ အနန္တအားဖြင့် ပွားများခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ‘အနန္တ’ ဟူ၍ ဆိုအပ်၏။ ထို ‘ဝိညာဏာနန္တ’ ကိုပင် ‘အာ’ အက္ခရာကို ရဿပြု၍ ‘န’ အက္ခရာကို ချေခြင်းဖြင့် ‘ဝိညာဏဉ္စ’ ဟု ဆိုရသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဒုတိယအရူပဝိညာဉ်ဖြင့် အာရုံပြုအပ်၊ ဆိုက်ရောက်အပ်သောကြောင့် ‘ဝိညာဏဉ္စ’ မည်၏။ ထိုဝိညာဏဉ္စသည်ပင် ဒုတိယအရူပဈာန်၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ‘အာယတန’ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘ဝိညာဏဉ္စာယတန’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ ကြွင်းသောအစီအရင်သည် ရှေးနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

Nāssa [Pg.96] paṭhamāruppassa kiñcanaṃ appamattakaṃ antamaso bhaṅgamattampi avasiṭṭhaṃ atthīti akiñcanaṃ, tassa bhāvo ākiñcaññaṃ, paṭhamāruppaviññāṇābhāvo. Tadeva āyatanantyādi purimasadisaṃ.

ထိုပထမအရူပဝိညာဉ်၏ အနည်းငယ်မျှသော အပိုင်းအခြား၊ အောက်ထစ်ဆုံးအားဖြင့် ပျက်စီးခြင်း ‘ဘင်’ မျှသော်လည်း ကြွင်းကျန်ရစ်မှု မရှိသောကြောင့် ‘အကိဉ္စန’ မည်၏။ ထိုပထမအရူပဝိညာဉ်၏ မရှိခြင်းဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်သည် ‘အာကိဉ္စည’ မည်၏။ ထိုနတ္ထိဘောပညတ်သည်ပင် တည်ရာ ဖြစ်သည်ဟူသော အစီအရင်စသည်တို့သည် ရှေးနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

Oḷārikāya saññāya abhāvato, sukhumāya ca saññāya atthitāya nevassa sasampayuttadhammassa saññā atthi, nāpi asaññaṃ avijjamānasaññanti nevasaññānāsaññaṃ, catutthāruppajjhānaṃ. Dīghaṃ katvā pana ‘‘nevasaññānāsañña’’nti vuttaṃ. Nevasaññānāsaññameva āyatanaṃ manāyatanadhammāyatanapariyāpannattāti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Atha vā saññāva vipassanāya gocarabhāvaṃ gantvā nibbedajananasaṅkhātassa paṭusaññākiccassa abhāvato nevasaññā ca uṇhodake tejodhātu viya saṅkhārāvasesasukhumabhāvena vijjamānattā na asaññāti nevasaññānāsaññā, sā eva āyatanaṃ imassa sasampayuttadhammassa jhānassa nissayādibhāvatoti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Saññāvasena cettha jhānūpalakkhaṇaṃ nidassanamattaṃ. Vedanādayopi hi tasmiṃ jhāne nevavedanānāvedanādikāyevāti. Nevasaññānāsaññāyatanena sampayuttaṃ kusalacittaṃ nevasaññānāsaññāyatanakusalacittaṃ. Pi-saddena cettha ārammaṇappaṭipadāmissakanayavasena soḷasakkhattukadesanaṃ (dha. sa. 265-268), aññampi ca pāḷiyaṃ āgatanayabhedaṃ saṅgaṇhāti.

ထင်ရှားသော သညာ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သိမ်မွေ့သော သညာ ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသမ္ပယုတ်တရားနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်အား ထင်ရှားသော သညာသည် မရှိ၊ သညာလုံးဝ မရှိသည်လည်း မဟုတ်သောကြောင့် ‘နေဝသညာနာသညာ’ မည်၏၊ ၎င်းသည် စတုတ္ထအရူပဈာန် ဖြစ်သည်။ အသံကို ဒီဃပြု၍ ‘နေဝသညာနာသညာ’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနေဝသညာနာသညာသည်ပင် မနာယတန၊ ဓမ္မာယတနတို့၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် ‘အာယတန’ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နေဝသညာနာသညာယတန’ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် သညာသည် ဝိပဿနာ၏ အာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်၍ ငြီးငွေ့မှုကို ဖြစ်စေတတ်သော ထင်ရှားသော သညာကိစ္စ မရှိခြင်းကြောင့် ‘နေဝသညာ’ လည်း မည်၏။ ရေနွေး၌ တေဇောဓာတ်သည် သိမ်မွေ့စွာ တည်ရှိသကဲ့သို့ ကြွင်းကျန်သော သိမ်မွေ့သော သင်္ခါရအဖြစ်ဖြင့် တည်ရှိသောကြောင့် ‘သညာမဟုတ်သည် မဟုတ်’ သဖြင့် ‘နာသညာ’ လည်း မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နေဝသညာနာသညာ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုနေဝသညာနာသညာသည်ပင် သမ္ပယုတ်တရားနှင့်တကွဖြစ်သော ဤဈာန်၏ မှီရာအစရှိသည် ဖြစ်သောကြောင့် ‘အာယတန’ မည်၏၊ ထို့ကြောင့် ‘နေဝသညာနာသညာယတန’ မည်၏။ ဤဈာန်၌ သညာ၏အစွမ်းဖြင့် ဈာန်ကို မှတ်သားခြင်းသည် နမူနာပြရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဈာန်၌ ဝေဒနာအစရှိသော သမ္ပယုတ်တရားတို့သည်လည်း ‘နေဝဝေဒနာနာဝေဒနာ’ အစရှိသည်တို့သာ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့်တည်း။ ထိုနေဝသညာနာသညာယတနနှင့် ယှဉ်သော ကုသိုလ်စိတ်သည် ‘နေဝသညာနာသညာယတနကုသိုလ်စိတ်’ မည်၏။ ဤနေရာ၌ ‘ပိ’ သဒ္ဒါဖြင့် အာရုံ၊ ပဋိပဒါတို့နှင့် ရောနှောသော နည်းလမ်းအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ခြောက်ကြိမ် ဟောကြားတော်မူအပ်သော ဒေသနာကိုလည်းကောင်း၊ အခြားသော ပါဠိတော်၌ လာသော နည်းအပြားကိုလည်းကောင်း သိမ်းယူသည်။

30. Ārammaṇānaṃ atikkamitabbānaṃ, kasiṇākāsaviññāṇatadabhāvasaṅkhātānaṃ ālambitabbānañca ākāsādicatunnaṃ gocarānaṃ pabhedena āruppamānasaṃ catubbidhaṃ hoti. Tañhi yathākkamaṃ pañcamajjhānārammaṇaṃ kasiṇanimittaṃ atikkamma tadugghāṭena laddhaṃ ākāsamālambitvā tampi atikkamma tattha pavattaṃ viññāṇamālambitvā tampi atikkamma tadabhāvabhūtaṃ akiñcanabhāvamālambitvā tampi atikkamma tattha pavattaṃ tatiyāruppaviññāṇamālambitvā [Pg.97] pavattati, na pana rūpāvacarakusalaṃ viya purimapurimaaṅgātikkamavasena purimapurimassāpi ārammaṇaṃ gahetvā. Tenāhu ācariyā –

၃၀. ကျော်လွန်အပ်သော အာရုံဖြစ်သော ကသိုဏ်း၊ ကောင်းကင်ပညတ်၊ ပထမအရူပဝိညာဉ်၊ ထိုဝိညာဉ်၏ မရှိခြင်းဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်များနှင့် အာရုံပြုအပ်သော ကောင်းကင်ပညတ်စသော အာရုံလေးပါးတို့၏ ကွဲပြားခြားနားမှုကြောင့် အရူပစိတ်သည် လေးမျိုးပြား၏။ မှန်၏၊ ထိုအရူပစိတ်သည် အစဉ်အတိုင်း ရူပပဉ္စမဈာန်၏ အာရုံဖြစ်သော ကသိုဏ်းအာရုံကို ကျော်လွန်၍ ထိုကသိုဏ်းအာရုံကို ခွာခြင်းကြောင့် ရအပ်သော ကောင်းကင်ပညတ်ကို အာရုံပြု၍လည်းကောင်း၊ ထိုကောင်းကင်ပညတ်ကိုလည်း ကျော်လွန်၍ ထိုကောင်းကင်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပထမအရူပဝိညာဉ်ကို အာရုံပြု၍လည်းကောင်း၊ ထိုပထမအရူပဝိညာဉ်ကိုလည်း ကျော်လွန်၍ ထိုဝိညာဉ်၏ မရှိခြင်းဖြစ်သော နတ္ထိဘောပညတ်ကို အာရုံပြု၍လည်းကောင်း၊ ထိုနတ္ထိဘောပညတ်ကိုလည်း ကျော်လွန်၍ ထိုနတ္ထိဘောပညတ်၌ ဖြစ်ပေါ်သော တတိယအရူပဝိညာဉ်ကို အာရုံပြု၍လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ်ကဲ့သို့ ရှေးရှေးသော ဈာန်အင်္ဂါများကို ကျော်လွန်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရှေးရှေးသော ဈာန်၏ အာရုံကို ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်သည်မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဆရာတို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြ၏ -

‘‘Ārammaṇātikkamato, catassopi bhavantimā;

Aṅgātikkamametāsaṃ, na icchanti vibhāvino’’ti;

(Dha. sa. aṭṭha. 268);

“ဤအရူပသမာပတ် လေးပါးလုံးသည် အာရုံကို လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ပညာရှိတို့သည် ဤအရူပသမာပတ်တို့၏ ဈာန်အင်္ဂါကို လွန်မြောက်ခြင်းကို အလိုမရှိကြကုန်။”

Arūpāvacaracittavaṇṇanā niṭṭhitā.

အရူပါဝစရစိတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Sobhanacittavaṇṇanā niṭṭhitā.

သောဘဏစိတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Lokuttaracittavaṇṇanā

လောကုတ္တရာစိတ်အဖွင့်

31. Idāni lokuttarakusalaṃ catumaggayogato, phalañca tadanurūpappavattiyā catudhā vibhajitvā dassetuṃ ‘‘sotāpattimaggacitta’’ntyādi vuttaṃ. Nibbānaṃ patisavanato upagamanato, nibbānamahāsamuddaninnatāya sotasadisattā vā ‘‘soto’’ti vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, tassa āpatti ādito pajjanaṃ pāpuṇanaṃ paṭhamasamannāgamo sotāpatti ā-upasaggassa ādikammani pavattanato. Nibbānaṃ maggeti, nibbānatthikehi vā maggīyati, kilese mārento gacchatīti vā maggo, tena sampayuttaṃ cittaṃ maggacittaṃ, sotāpattiyā laddhaṃ maggacittaṃ sotāpattimaggacittaṃ. Atha vā ariyamaggasotassa ādito pajjanaṃ etassāti sotāpatti, puggalo, tassa maggo sotāpattimaggo, tena sampayuttaṃ cittaṃ sotāpattimaggacittaṃ.

၃၁. ယခုအခါ၌ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်ကို မဂ်လေးပါးနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်စိတ်ကို ထိုမဂ်အားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း လေးပါးစီ ခွဲခြားပြသရန် ‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂစိတ္တံ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ နိဗ္ဗာန်သို့ အာရုံပြု၍ ကပ်ရောက်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်တည်းဟူသော မဟာသမုဒ္ဒရာသို့ ညွတ်ကိုင်းတတ်၍ ရေအယဉ်နှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း မြတ်သော အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်ကို ‘သောတ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုမဂ်တည်းဟူသော သောတသို့ ရှေးဦးစွာ ဆိုက်ရောက်ခြင်း၊ ပြည့်စုံခြင်းသည် ‘သောတာပတ္တိ’ မည်၏။ ၎င်း၌ ‘အာ’ ဥပသာရသည် အစဦးပြုခြင်း အနက်ကို ဟောသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နိဗ္ဗာန်ကို ရှာဖွေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်ကို အလိုရှိသူတို့သည် ရှာဖွေအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာတို့ကို သတ်လျက် နိဗ္ဗာန်သို့ သွားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘မဂ်’ မည်၏။ ထိုမဂ်နှင့် ယှဉ်သောစိတ်သည် ‘မဂ်စိတ်’ မည်၏။ သောတသို့ ရှေးဦးစွာ ရောက်ခြင်းဖြင့် ရရှိသော မဂ်စိတ်သည် ‘သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်’ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် အရိယမဂ်တည်းဟူသော သောတသို့ ရှေးဦးစွာ ရောက်ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်သည် ‘သောတာပတ္တိ’ (သောတာပန်) ပုဂ္ဂိုလ်မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မဂ်သည် ‘သောတာပတ္တိမဂ်’ မည်၏၊ ထိုမဂ်နှင့် ယှဉ်သောစိတ်သည် ‘သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်’ မည်၏။

Sakiṃ ekavāraṃ paṭisandhivasena imaṃ manussalokaṃ āgacchatīti sakadāgāmī, idha patvā idha parinibbāyī, tattha patvā tattha parinibbāyī, idha patvā tattha parinibbāyī, tattha patvā idha parinibbāyī, idha patvā tattha nibbattitvā idha parinibbāyīti pañcasu sakadāgāmīsu pañcamako idhādhippeto. So hi ito [Pg.98] gantvā puna sakiṃ idha āgacchatīti. Tassa maggo sakadāgāmimaggo. Kiñcāpi maggasamaṅgino tathāgamanāsambhavato phalaṭṭhoyeva sakadāgāmī nāma, tassa pana kāraṇabhūto purimuppanno maggo maggantarāvacchedanatthaṃ phalaṭṭhena visesetvā vuccati ‘‘sakadāgāmimaggo’’ti. Evaṃ anāgāmimaggoti. Sakadāgāmimaggena sampayuttaṃ cittaṃ sakadāgāmimaggacittaṃ.

တစ်ကြိမ်သာလျှင် ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းအားဖြင့် ဤလူ့ပြည်သို့ ပြန်လာတတ်သောကြောင့် ‘သကဒါဂါမီ’ မည်၏။ (၁) ဤလူ့ပြည်၌ သကဒါဂါမ်ဖြစ်၍ ဤလူ့ပြည်၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသူ၊ (၂) နတ်ပြည်၌ သကဒါဂါမ်ဖြစ်၍ နတ်ပြည်၌ပင် ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသူ၊ (၃) ဤလူ့ပြည်၌ သကဒါဂါမ်ဖြစ်၍ နတ်ပြည်၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသူ၊ (၄) နတ်ပြည်၌ သကဒါဂါမ်ဖြစ်၍ လူ့ပြည်၌ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသူ၊ (၅) ဤလူ့ပြည်၌ သကဒါဂါမ်ဖြစ်၍ နတ်ပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဤလူ့ပြည်သို့ ပြန်လာကာ ပရိနိဗ္ဗာန်ပြုသူ ဟူသော သကဒါဂါမီ ငါးမျိုးတို့တွင် ငါးခုမြောက်ဖြစ်သော သကဒါဂါမီပုဂ္ဂိုလ်ကို ဤနေရာ၌ အလိုရှိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ဤလူ့ပြည်မှ စုတေ၍ နတ်ပြည်သို့ သွားပြီးလျှင် တစ်ဖန် ဤလူ့ပြည်သို့ တစ်ကြိမ်သာ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ပြန်လာသောကြောင့်တည်း။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မဂ်သည် ‘သကဒါဂါမိမဂ်’ မည်၏။ အကယ်၍ မဂ်နှင့် ပြည့်စုံဆဲပုဂ္ဂိုလ်အား ဤသို့ ပြန်လာခြင်း မဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဖိုလ်၌ တည်သော ပုဂ္ဂိုလ်သည်သာ ‘သကဒါဂါမီ’ မည်ထိုက်သော်လည်း ထိုဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်သည့် မဂ်ကို အခြားမဂ်နှင့် မရောထွေးစေရန် ဖိုလ်ပုဂ္ဂိုလ်ဖြင့် အထူးပြု၍ ‘သကဒါဂါမိမဂ်’ ဟု ဆိုရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤနည်းတူပင် ‘အနာဂါမိမဂ်’ ဟုလည်း ဆိုအပ်၏။ သကဒါဂါမိမဂ်နှင့် ယှဉ်သောစိတ်သည် ‘သကဒါဂါမိမဂ်စိတ်’ မည်၏။

Paṭisandhivasena imaṃ kāmadhātuṃ na āgacchatīti anāgāmī, tassa maggo anāgāmimaggo, tena sampayuttaṃ cittaṃ anāgāmimaggacittaṃ. Aggadakkhiṇeyyabhāvena pūjāvisesaṃ arahatīti arahā, atha vā kilesasaṅkhātā arayo, saṃsāracakkassa vā arā kilesā hatā anenāti arahā, pāpakaraṇe rahābhāvato vā arahā, aṭṭhamako ariyapuggalo, tassa bhāvo arahattaṃ, catutthaphalassetaṃ adhivacanaṃ, tassa āgamanabhūto maggo arahattamaggo, tena sampayuttaṃ cittaṃ arahattamaggacittaṃ.

ပဋိသန္ဓေတည်နေခြင်းအားဖြင့် ဤကာမဓာတ် (ကာမဘုံ) သို့ ပြန်မလာတတ်သောကြောင့် ‘အနာဂါမီ’ မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မဂ်သည် ‘အနာဂါမိမဂ်’ မည်၏။ ထိုမဂ်နှင့် ယှဉ်သောစိတ်သည် ‘အနာဂါမိမဂ်စိတ်’ မည်၏။ မြတ်သော အလှူခံထိုက်သောပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အထူးတလည် ပူဇော်သက္ကာရကို ခံယူထိုက်သောကြောင့် ‘အရဟ’ (ရဟန္တာ) မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကိလေသာတည်းဟူသော ရန်သူတို့ကို သတ်အပ်ပြီးသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သံသရာစက်ဝိုင်း၏ ကိလေသာတည်းဟူသော အကန့်ဒေါက်ဆံတို့ကို ဖျက်ဆီးအပ်ပြီးသောကြောင့်လည်းကောင်း ‘အရဟ’ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် မကောင်းမှုကို ပြုရာ၌ ဆိတ်ကွယ်ရာအရပ် မရှိသောကြောင့် (ကွယ်ရာ၌လည်း မကောင်းမှုကို မပြုသောကြောင့်) ‘အရဟ’ မည်၏။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှစ်ယောက်မြောက်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ ထိုရဟန္တာ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာသည် ‘အရဟတ္တ’ မည်၏။ ၎င်းသည် စတုတ္ထဖိုလ်၏ အမည် ဖြစ်သည်။ ထိုအရဟတ္တဖိုလ်သို့ ရောက်ကြောင်းဖြစ်သော မဂ်သည် ‘အရဟတ္တမဂ်’ မည်၏။ ထိုအရဟတ္တမဂ်နှင့် ယှဉ်သောစိတ်သည် ‘အရဟတ္တမဂ်စိတ်’ မည်၏။

Pi-saddena ekekassa maggassa nayasahassavasena catunnaṃ catusahassabhedaṃ saccavibhaṅge (vibha. 206; vibha. aṭṭha. 206-214) āgataṃ saṭṭhisahassabhedaṃ nayaṃ heṭṭhā vuttanayena anekavidhattampi saṅgaṇhāti. Tatthāyaṃ nayasahassamattaparidīpanā, kathaṃ? Sotāpattimaggo tāva jhānanāmena paṭipadābhedaṃ anāmasitvā kevalaṃ suññato appaṇihitoti dvidhā vibhatto, puna paṭipadācatukkena yojetvā paccekaṃ catudhā vibhattoti evaṃ jhānanāmena dasadhā vibhatto. Tathā maggasatipaṭṭhānasammappadhānaiddhipādaindriyabalabojjhaṅgasaccasamathadhammakhandhaāyatanadhātuāhāraphassavedanāsaññācetanācittanāmehipi paccekaṃ dasadasākārehi vibhatto tathā tathā bujjhanakānaṃ puggalānaṃ vasena. Tasmā [Pg.99] jhānavasena dasamaggādīnaṃ ekūnavīsatiyā vasena dasa dasāti vīsatiyā ṭhānesu dve nayasatāni honti. Puna tāni catūhi adhipatīhi yojetvā paccekaṃ catudhā vibhattānīti evaṃ adhipatīhi amissetvā dve satāni, missetvā aṭṭha satānīti sotāpattimagge nayasahassaṃ hoti, tathā sakadāgāmimaggādīsupi.

"ပိ"သဒ္ဒါဖြင့် မဂ်တစ်ခုစီ၌ နည်းတစ်ထောင်စီ၏အစွမ်းဖြင့် မဂ်လေးပါးတို့၏ လေးထောင်သော အပြားကိုလည်းကောင်း၊ သစ္စဝိဘင်းပါဠိတော်၌လာသော ခြောက်သောင်းသော နည်းအပြားကိုလည်းကောင်း၊ အောက်တွင် ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် တစ်ပါးမက များပြားလှသောအပြားရှိသည်၏အဖြစ်ကိုလည်းကောင်း သိမ်းယူစုစည်း၏။ ထိုနည်းအပြားတို့တွင် ဤဖော်ပြလတ္တံ့သည်ကား နည်းပေါင်းတစ်ထောင်မျှကို ထင်ရှားပြခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်သို့နည်းဟူမူ— ရှေးဦးစွာ သောတာပတ္တိမဂ်ကို ဈာန်အမည်ဖြင့် ပဋိပဒါအပြားကို မသုံးသပ်ဘဲ ပဋိပဒါမဖက် သက်သက်အားဖြင့် သုညတမဂ်၊ အပ္ပဏိဟိတမဂ်ဟူ၍ နှစ်ပါးသော အပြားဖြင့် ဝေဖန်တော်မူအပ်၏။ တစ်ဖန် ပဋိပဒါလေးပါးနှင့် ယှဉ်စပ်စေ၍ တစ်ပါးစီကို လေးမျိုးစီဖြင့် ဝေဖန်တော်မူသဖြင့် ဤသို့လျှင် ဈာန်အမည်ဖြင့် ဆယ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်တော်မူအပ်၏။ ထို့အတူ မဂ္ဂအမည်၊ သတိပဋ္ဌာန်အမည်၊ သမ္မပ္ပဓာန်အမည်၊ ဣဒ္ဓိပါဒ်အမည်၊ ဣန္ဒြေအမည်၊ ဗိုလ်အမည်၊ ဗောဇ္ဈင်အမည်၊ သစ္စာအမည်၊ သမထအမည်၊ ဓမ္မက္ခန္ဓာအမည်၊ အာယတနအမည်၊ ဓာတ်အမည်၊ အာဟာရအမည်၊ ဖဿအမည်၊ ဝေဒနာအမည်၊ သညာအမည်၊ စေတနာအမည်၊ စိတ္တအမည်တို့ဖြင့်လည်း အသီးသီး ဆယ်ပါးဆယ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုထိုသစ္စာလေးပါးကို သိကြမည့် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဝေဖန်တော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဈာန်အစွမ်းဖြင့် ဆယ်ပါးသောမဂ်တို့လည်းကောင်း၊ မဂ်အစရှိသော တရားတစ်ဆယ့်ကိုးပါးတို့၏အစွမ်းဖြင့် တစ်ခုလျှင် ဆယ်ပါးစီအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ နှစ်ဆယ်သော ဌာနတို့၌ နည်းပေါင်းနှစ်ရာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ဖန် ထိုနည်းနှစ်ရာတို့ကို အဓိပတိလေးပါးနှင့် ယှဉ်စပ်စေ၍ တစ်ခုစီကို လေးမျိုးစီ ဝေဖန်အပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အဓိပတိတို့နှင့် မရောစပ်ဘဲ နည်းနှစ်ရာ၊ ရောစပ်၍ နည်းရှစ်ရာ ဟူသော ဤအပြားအားဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်၌ နည်းတစ်ထောင် ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သကဒါဂါမိမဂ် စသည်တို့၌လည်း နည်းတစ်ထောင်စီ ဖြစ်၏။

32. Sotāpattiyā laddhaṃ, sotāpattissa vā phalacittaṃ vipākabhūtaṃ cittaṃ sotāpattiphalacittaṃ. Arahattañca taṃ phalacittañcāti arahattaphalacittaṃ.

၃၂. သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ရရှိအပ်သော ဖိုလ်စိတ်၊ သို့မဟုတ် သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်၏ အကျိုးဖြစ်သောဖိုလ်စိတ်ကို သောတာပတ္တိဖိုလ်စိတ် ဟု ခေါ်သည်။ အရဟတ္တ (ရဟန္တာအဖြစ်) လည်းဖြစ်၍ ထိုဖိုလ်စိတ်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် အရဟတ္တဖိုလ်စိတ် ဟု ခေါ်သည်။

34. Catumaggappabhedenāti indriyānaṃ apāṭavapāṭavataratamabhedena bhinnasāmatthiyatāya sakkāyadiṭṭhivicikicchāsīlabbataparāmāsānaṃ niravasesappahānaṃ kāmarāgabyāpādānaṃ tanubhāvāpādanaṃ tesameva niravasesappahānaṃ rūpārūparāgamānuddhaccāvijjānaṃ anavasesappahānanti evaṃ saṃyojanappahānavasena catubbidhānaṃ sotāpattimaggādīnaṃ aṭṭhaṅgikamaggānaṃ sampayogabhedena catumaggasaṅkhātaṃ lokuttarakusalaṃ catudhā hoti, vipākaṃ pana tasseva kusalassa phalattā tadanurūpato tathā catudhāti evaṃ anuttaraṃ attano uttaritarābhāvena anuttarasaṅkhātaṃ lokuttaraṃ cittaṃ aṭṭhadhā matanti yojanā.

၃၄. "မဂ်လေးပါးအပြားအားဖြင့်" ဟူသည်ကား ပညာစသော ဣန္ဒြေတို့၏ မထက်မြက်ခြင်း၊ ထက်မြက်ခြင်း၊ အထူးထက်မြက်ခြင်း၊ အလွန်အကြူး ထက်မြက်ခြင်းဟူသော အပြားကြောင့် ကွဲပြားသော စွမ်းရည်သတ္တိ ရှိကြသဖြင့် သက္ကာယဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာ၊ သီလဗ္ဗတပရာမာသ သံယောဇဉ်တို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ခြင်း၊ ကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့ကို အားနည်းပါးအောင် ပြုလုပ်ခြင်း၊ ထိုကာမရာဂနှင့် ဗျာပါဒတို့ကိုပင် အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ခြင်း၊ ရူပရာဂ၊ အရူပရာဂ၊ မာန၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ အဝိဇ္ဇာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်သတ်ခြင်း ဤသို့လျှင် သံယောဇဉ်များကို ပယ်သတ်ခြင်း အစွမ်းအားဖြင့် သောတာပတ္တိမဂ်အစရှိသော ရှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်လေးပါးတို့နှင့် ယှဉ်စပ်ပုံ ကွဲပြားသောကြောင့် မဂ်လေးပါးဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ်သည် လေးပါးအပြားရှိ၏။ အကျိုးဖြစ်သောဖိုလ်စိတ် (ဝိပါက်) သည်လည်း ထိုလောကုတ္တရာကုသိုလ်၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့် ထိုမဂ်အားလျော်စွာ ထို့အတူ လေးပါးအပြားရှိ၏။ ဤသို့လျှင် မိမိထက် သာလွန်မြတ်သော တရားမရှိသဖြင့် အနုတ္တရဟု ဆိုအပ်သော လောကုတ္တရာစိတ်သည် ရှစ်ပါးအပြားရှိ၏ဟု သိအပ်၏ဟု ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Kiriyānuttarassa pana asambhavato dvādasavidhatā na vuttā. Kasmā pana tassa asambhavoti? Maggassa ekacittakkhaṇikattā. Yadi hi maggacittaṃ punappunaṃ uppajjeyya, taduppattiyā kiriyabhāvo sakkā vattuṃ. Taṃ pana kilesasamucchedakavaseneva upalabhitabbato ekavārappavatteneva ca tena asanisampātena viya taruādīnaṃ samūlaviddhaṃsanassa taṃtaṃkilesānaṃ accantaṃ appavattiyā sādhitattā puna uppajjamānepi kātabbābhāvato diṭṭhadhammasukhavihāratthañca phalasamāpattiyā eva [Pg.100] nibbānārammaṇavasena pavattanato na kadāci sekkhānaṃ asekkhānaṃ vā uppajjati. Tasmā natthi sabbathāpi lokuttarakiriyacittanti.

လောကုတ္တရာကြိယာစိတ်ဟူသည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် စိတ်တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးအပြား ရှိခြင်းကို ဆရာတော်သည် မိန့်တော်မမူခဲ့ပေ။ အဘယ်ကြောင့် ထိုလောကုတ္တရာကြိယာစိတ် မဖြစ်နိုင်သနည်းဟူမူ— မဂ်စိတ်သည် တစ်ခုတည်းသော စိတ္တက္ခဏ၌သာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ မဂ်စိတ်သည် အဖန်ဖန် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ပါက ထိုမဂ်စိတ်အထပ်ထပ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကြိယာအဖြစ်ကို ပြောဆိုနိုင်ကောင်း၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုမဂ်စိတ်သည် ကိလေသာများကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်တတ်သည့် အစွမ်းအားဖြင့်သာ သိအပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ကြိမ်မျှသာ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ထိုမဂ်စိတ်သည် မိုးကြိုးကျရောက်သဖြင့် သစ်ပင်တို့ကို အမြစ်နှင့်တကွ ပြိုလဲပျက်စီးစေသကဲ့သို့ ထိုထိုကိလေသာများကို နောင်တစ်ဖန် လုံးဝမဖြစ်ပေါ်စေရန် စင်စစ် ပြီးမြောက်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ဖန်ပြန်၍ ဖြစ်ဦးတော့ ပြုဖွယ်ကိစ္စ မရှိတော့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ဘဝ၌ ချမ်းသာစွာ နေရခြင်းအကျိုးငှာ ဖလသမာပတ်ဝင်စားသည့်အခါ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသည့် အစွမ်းဖြင့်သာ ဖိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ တစ်ရံတစ်ဆစ်မျှ မဂ်စိတ်သည် တစ်ဖန်ပြန်၍ မဖြစ်ပေါ်ချေ။ ထို့ကြောင့် မည်သည့်နည်းနှင့်မျှ လောကုတ္တရာကြိယာစိတ်ဟူသည် မရှိနိုင်ပေ။

Lokuttaracittavaṇṇanā niṭṭhitā.

လောကုတ္တရာစိတ်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Cittagaṇanasaṅgahavaṇṇanā

စိတ်အရေအတွက်ကို အကျဉ်းချုပ်၍ ရေတွက်ခြင်းအဖွင့်။

35. ‘‘Dvādasākusalāneva’’ntyādi yathāvuttānaṃ catubhūmikacittānaṃ gaṇanasaṅgaho.

၃၅. "ဒွါဒသာကုသလာနေဝ" အစရှိသော ဂါထာသည် ဆိုခဲ့ပြီးသော ဘုံလေးပါး၌ဖြစ်သော စိတ်တို့၏ အရေအတွက်ကို အကျဉ်းချုပ်၍ ပြဆိုသော သင်္ဂဟဂါထာ ဖြစ်သည်။

36. Evaṃ jātivasena saṅgahaṃ dassetvā puna bhūmivasena dassetuṃ ‘‘catupaññāsadhā kāme’’tyādi vuttaṃ. Kāme bhave cittāni catupaññāsadhā īraye, rūpe bhave pannarasa īraye, āruppe bhave dvādasa īraye, anuttare pana navavidhe dhammasamudāye cittāni aṭṭhadhā īraye, katheyyātyattho. Ettha ca kāmataṇhādivisayabhāvena kāmabhavādipariyāpannāni cittāni sakasakabhūmito aññattha pavattamānānipi kāmabhavādīsu cittānīti vuttāni, yathā manussitthiyā kucchismiṃ nibbattopi tiracchānagato tiracchānayonipariyāpannattā tiracchānesveva saṅgayhati. Katthaci apariyāpannāni navavidhalokuttaradhammasamūhekadesabhūtāni ‘‘rukkhe sākhā’’tyādīsu viya anuttare cittānīti vuttāni. Atha vā ‘‘kāme, rūpe’’ti ca uttarapadalopaniddeso. Arūpe bhavāni āruppāni. Natthi etesaṃ uttaraṃ cittanti anuttarānīti upayogabahuvacanavasena kāme kāmāvacarāni cittāni catupaññāsadhā īraye, rūpe rūpāvacarāni cittāni pannarasa īraye, āruppe āruppāni cittāni dvādasa īraye. Anuttare lokuttarāni cittāni aṭṭhadhā īrayeti evamettha sambandho daṭṭhabbo.

၃၆. ဤသို့ ဇာတ်၏အစွမ်းဖြင့် အကျဉ်းချုပ်ကို ပြသပြီးနောက် တစ်ဖန် ဘုံ၏အစွမ်းဖြင့် ပြသခြင်းငှာ "စတုပညာသဓာ ကာမေ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ကာမဘဝ၌ စိတ်တို့ကို ငါးဆယ့်လေးပါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ ရူပဘဝ၌ စိတ်တို့ကို တစ်ဆယ့်ငါးပါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ အရူပဘဝ၌ စိတ်တို့ကို တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးဟူ၍လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာဖြစ်သော ကိုးပါးသော တရားအပေါင်း၌ စိတ်တို့ကို ရှစ်ပါးဟူ၍လည်းကောင်း ပြောဆိုအပ်၏၊ ဟောကြားအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ ဤဂါထာ၌လည်း ကာမတဏှာစသည်တို့၏ အာရုံဖြစ်ခြင်းကြောင့် ကာမဘဝစသည်တို့၌ အကျုံးဝင်သော စိတ်တို့ကို မိမိတို့ဆိုင်ရာဘုံမှ အခြားဘုံများ၌ ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ကာမဘဝစသည်တို့၌ စိတ်များဟူ၍ပင် ဆိုအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် လူမိန်းမ၏ ဝမ်း၌ သန္ဓေတည်သော်လည်း တိရစ္ဆာန်သည် တိရစ္ဆာန်မျိုး၌ အကျုံးဝင်သောကြောင့် တိရစ္ဆာန်စာရင်း၌သာ သွင်းယူအပ်သကဲ့သို့တည်း။ မည်သည့်ဘုံ၌မျှ အကျုံးမဝင်ဘဲ ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားအပေါင်း၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော စိတ်တို့ကို "သစ်ပင်၌ သစ်ကိုင်း" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ "လောကုတ္တရာ၌ စိတ်များ" ဟု ဆိုအပ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက "ကာမေ" နှင့် "ရူပေ" သဒ္ဒါများသည် နောက်ပုဒ်ကို ချေထားသော သဒ္ဒါများ ဖြစ်သည်။ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်သောစိတ်တို့သည် "အာရုပ္ပ" မည်ကုန်၏။ ဤစိတ်တို့ထက် သာလွန်မြတ်သော စိတ်မရှိသောကြောင့် "အနုတ္တရ" မည်ကုန်၏။ ဒုတိယာဗဟုဝုစ်ဝိဘတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ကာမဘုံ၌ ဖြစ်သော ကာမစိတ်တို့ကို ငါးဆယ့်လေးပါး၊ ရူပဘုံ၌ ဖြစ်သော ရူပစိတ်တို့ကို တစ်ဆယ့်ငါးပါး၊ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်သော အရူပစိတ်တို့ကို တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ သာလွန်မြတ်သော စိတ်မရှိသော လောကုတ္တရာစိတ်တို့ကို ရှစ်ပါးဟူ၍ ဆိုရာ၏ဟု ဤဂါထာ၌ ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်ပုံကို မှတ်ယူအပ်၏။

37. Itthaṃ [Pg.101] yathāvuttena jātibhedabhinnacatubhūmikacittabhedavasena ekūnanavutippabhedaṃ katvā mānasaṃ cittaṃ vicakkhaṇā visesena atthacakkhaṇasabhāvā paṇḍitā vibhajanti. Atha vā ekavīsasataṃ ekuttaravīsādhikaṃ sataṃ vibhajanti.

၃၇. ဤသို့ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဇာတ်အပြားနှင့် ဘုံလေးပါးတို့၌ ဖြစ်သော စိတ်တို့၏ ကွဲပြားမှုအစွမ်းဖြင့် စိတ်ကို ရှစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော အပြားအဖြစ် ပြုလုပ်၍ အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အထူးထင်ရှားပြတတ်သော ပညာရှိတို့သည် ဝေဖန်ပြသတော်မူကြကုန်၏။ သို့မဟုတ်ပါက တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အပြားရှိသည်ဟူ၍ ဝေဖန်ပြသတော်မူကြကုန်၏။

Cittagaṇanasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

စိတ်အရေအတွက်ကို အကျဉ်းချုပ်၍ ရေတွက်ခြင်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Vitthāragaṇanavaṇṇanā

အကျယ်အားဖြင့် ရေတွက်ခြင်းအဖွင့်။

38. Jhānaṅgavasena paṭhamajjhānasadisattā paṭhamajjhānañca taṃ sotāpattimaggacittañceti paṭhamajjhānasotāpattimaggacittaṃ. Pādakajjhānasammasitajjhānapuggalajjhāsayesupi, hi aññataravasena taṃtaṃjhānasadisattā vitakkādiaṅgapātubhāvena cattāropi maggā paṭhamajjhānādivohāraṃ labhantā paccekaṃ pañcadhā vibhajanti. Tenāha ‘‘jhānaṅgayogabhedenā’’tyādi, tattha paṭhamajjhānādīsu yaṃ yaṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato tato vuṭṭhāya saṅkhāre sammasantassa vuṭṭhānagāminivipassanā pavattā, taṃ pādakajjhānaṃ vuṭṭhānagāminivipassanāya padaṭṭhānabhāvato. Yaṃ yaṃ jhānaṃ sammasantassa sā pavattā, taṃ sammasitajjhānaṃ. ‘‘Aho vata me paṭhamajjhānasadiso maggo pañcaṅgiko, dutiyajjhānādīsu vā aññatarasadiso caturaṅgādibhedo maggo bhaveyyā’’ti evaṃ yogāvacarassa uppannajjhāsayo puggalajjhāsayo nāma.

၃၈. ဈာန်အင်္ဂါ၏ အစွမ်းဖြင့် လောကီပထမဈာန်နှင့် တူသောကြောင့် ပထမဈာန်လည်းဖြစ်၊ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်လည်း ဖြစ်သောကြောင့် ပထမဈာနသောတာပတ္တိမဂ်စိတ် ဟု ခေါ်သည်။ အကျယ်အားဖြင့် ပါဒကဈာန်၊ သမ္မသိတဈာန်၊ ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယတို့တွင် တစ်ပါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုထိုဈာန်တို့နှင့် တူညီသောကြောင့် ဝိတက်အစရှိသော ဈာန်အင်္ဂါများ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသဖြင့် မဂ်လေးပါးလုံးသည် ပထမဈာန်အစရှိသော အမည်များကို ရရှိကြပြီးလျှင် အသီးသီး ငါးပါးစီ ကွဲပြားကြသည်။ ထို့ကြောင့် "ဈာနင်္ဂယောဂဘေဒေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုပါဒကဈာန်စသည်တို့တွင် ပထမဈာန်အစရှိသည်တို့၌ အကြင်အကြင် ဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ထိုထိုဈာန်မှ ထ၍ သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်သော ယောဂီ၏သန္တာန်၌ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုဈာန်သည် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ နီးစပ်သောအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ပါဒကဈာန် (အခြေခံဈာန်) မည်၏။ အကြင်အကြင် ဈာန်ကို သုံးသပ်သော ယောဂီအား ထိုဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုဈာန်သည် သမ္မသိတဈာန် (သုံးသပ်အပ်သောဈာန်) မည်၏။ "ငါ့အား ပထမဈာန်နှင့်တူသော အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်သည် ဖြစ်ပါမူကား ကောင်းလေစွ၊ သို့မဟုတ် ဒုတိယဈာန်စသည်တို့တွင် တစ်ခုခုနှင့်တူသော အင်္ဂါလေးပါးစသည်ရှိသော မဂ်သည် ဖြစ်ပါမူကား ကောင်းလေစွ" ဟု ဤသို့ ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဆန္ဒအလိုကို "ပုဂ္ဂလဇ္ဈာသယ" ဟု ခေါ်သည်။

Tattha yena paṭhamajjhānādīsu aññataraṃ jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā maggo uppādito hoti, tassa so maggo paṭhamajjhānādīsu taṃtaṃpādakajjhānasadiso hoti. Sace pana vipassanāpādakaṃ kiñci jhānaṃ natthi, kevalaṃ paṭhamajjhānādīsu aññataraṃ jhānaṃ sammasitvā [Pg.102] maggo uppādito hoti, tassa so sammasitajjhānasadiso hoti. Yadā pana yaṃ kiñci jhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya aññataraṃ sammasitvā maggo uppādito hoti, tadā puggalajjhāsayavasena dvīsu aññatarasadiso hoti. Sace pana puggalassa tathāvidho ajjhāsayo natthi, heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato vuṭṭhāya uparūparijhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo pādakajjhānaṃ anapekkhitvā sammasitajjhānasadiso hoti. Uparūparijhānato pana vuṭṭhāya heṭṭhimaheṭṭhimajjhānadhamme sammasitvā uppāditamaggo sammasitajjhānaṃ anapekkhitvā pādakajjhānasadiso hoti. Heṭṭhimaheṭṭhimajjhānato hi uparūparijhānaṃ balavataranti. Vedanāniyamo pana sabbatthāpi vuṭṭhānagāminivipassanāniyamena hoti. Tathā sukkhavipassakassa sakalajjhānaṅganiyamo. Tassa hi pādakajjhānādīnaṃ abhāvena tesaṃ vasena niyamābhāvato vipassanāniyamena pañcaṅgikova maggo hotīti. Apica samāpattilābhinopi jhānaṃ pādakaṃ akatvā pakiṇṇakasaṅkhāre sammasitvā uppāditamaggopi vipassanāniyameneva pañcaṅgikova hotīti ayamettha aṭṭhakathādito uddhaṭo vinicchayasāro. Theravādadassanādivasappavatto pana papañco aṭṭhakathādīsu vuttanayena veditabbo. Yathā cettha, evaṃ sabbatthāpi vitthāranayo tattha tattha vuttanayena gahetabbo. Ganthabhīrukajanānuggahatthaṃ panettha saṅkhepakathā adhippetā.

ထိုပါဒကဈာန်အစရှိသည်တို့တွင် အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်သည် လောကီပဌမဈာန်အစရှိသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ဈာန်ကို ဝင်စား၍ ထိုဈာန်မှ ထပြီးလျှင် ရောပြွမ်းသော သင်္ခါရတို့ကို သုံးသပ်၍ မဂ်ကို ဖြစ်စေအပ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ မဂ်သည် လောကီပဌမဈာန်အစရှိသည်တို့တွင် ထိုထိုပါဒကဈာန်နှင့် တူ၏။ အကယ်၍ ဝိပဿနာ၏ အခြေခံဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဈာန်မရှိဘဲ သက်သက် လောကီပဌမဈာန်အစရှိသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ဈာန်ကို သုံးသပ်၍ မဂ်ကို ဖြစ်စေအပ်၏၊ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ ထိုမဂ်သည် သမ္မသိတဈာန်နှင့် တူ၏။ အကယ်၍ တစ်စုံတစ်ခုသော ဈာန်ကို ဝင်စား၍ ထိုဈာန်မှထပြီးလျှင် တစ်ပါးသော ဈာန်ကို သုံးသပ်၍ မဂ်ကို ဖြစ်စေအပ်၏၊ ထိုအခါ၌ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အလိုဆန္ဒအစွမ်းဖြင့် ပါဒကဈာန်၊ သမ္မသိတဈာန် နှစ်ပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဈာန်နှင့်တူသော မဂ် ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုသို့သဘောရှိသော အလိုဆန္ဒမရှိအံ့၊ အောက်အောက်ဈာန်မှထ၍ အထက်ထက်သော ဈာန်တရားတို့ကို သုံးသပ်၍ ဖြစ်စေအပ်သောမဂ်သည် ပါဒကဈာန်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ သမ္မသိတဈာန်နှင့် တူ၏။ အထက်ထက်ဈာန်မှထ၍ အောက်အောက်ဈာန်တရားတို့ကို သုံးသပ်၍ ဖြစ်စေအပ်သော မဂ်သည်ကား သမ္မသိတဈာန်ကို မငဲ့ကွက်ဘဲ ပါဒကဈာန်နှင့် တူ၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ အောက်အောက်ဈာန်ထက် အထက်ထက်ဈာန်သည် သာ၍ အားရှိသောကြောင့်တည်း။ အလုံးစုံသောဝါဒ၌လည်း ဝေဒနာသတ်မှတ်ချက်သည် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ၏ သတ်မှတ်ချက်အတိုင်း ဖြစ်၏။ သုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်၏ အလုံးစုံသော ဈာန်အင်္ဂါသတ်မှတ်ချက်သည်လည်း ထို့အတူ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီဝိပဿနာ သတ်မှတ်ချက်အတိုင်း ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် ထိုသုက္ခဝိပဿကပုဂ္ဂိုလ်အား ပါဒကဈာန်စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ထိုပါဒကဈာန်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် သတ်မှတ်ချက်မရှိသဖြင့် ဝိပဿနာသတ်မှတ်ချက်အတိုင်း အင်္ဂါငါးပါးရှိသော မဂ်သာလျှင် ဖြစ်၏။ ဤသို့ မှတ်အပ်၏။ ထို့ပြင် ဈာန်သမာပတ်ရသော ပုဂ္ဂိုလ်ဖြစ်သော်လည်း ဈာန်ကို အခြေခံ (ပါဒက) မပြုဘဲ ရောပြွမ်းသော သင်္ခါရတို့ကို သုံးသပ်၍ ဖြစ်စေအပ်သောမဂ်သည်လည်း ဝိပဿနာသတ်မှတ်ချက်အတိုင်းသာ ဖြစ်၏။ ဤဆိုအပ်ပြီးသောအချက်သည် ဤဈာန်အင်္ဂါဝေဒနာ ဆုံးဖြတ်ချက်၌ အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာတို့မှ ထုတ်နုတ်အပ်သော ဆုံးဖြတ်ချက်အနှစ်ချုပ် ဖြစ်၏။ ထေရဝါဒအယူအဆကို ပြသခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ကျယ်ဝန်းစွာ ရှင်းလင်းချက်ကိုမူ အဋ္ဌကထာစသည်တို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း သိအပ်၏။ ဤနည်းတူစွာ အလုံးစုံသော သင်္ဂဟကျမ်းစာ၌လည်း အကျယ်နည်းကို ထိုထိုအဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာတို့၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း ယူအပ်၏။ ဤအဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီဋီကာ၌မူ ကျမ်းဂန်ကြီးမားသည်ကို ကြောက်ရွံ့သော စာသင်သားတို့အား ချီးမြှောက်ခြင်းအကျိုးငှာ အကျဉ်းချုပ်စကားကိုသာ အလိုရှိအပ်ပေသည်။

42. Yathā rūpāvacaraṃ cittaṃ paṭhamādipañcavidhajhānabhedena gayhati ‘‘paṭhamajjhāna’’ntyādinā vuccati, tathā anuttarampi cittaṃ ‘‘paṭhamajjhānasotāpattimaggacitta’’ntyādinā gayhati. Āruppañcāpi upekkhekaggatāyogena aṅgasamatāya pañcamajjhāne gayhati, pañcamajjhānavohāraṃ labhatītyattho. Atha vā [Pg.103] rūpāvacaraṃ cittaṃ anuttarañca paṭhamādijhānabhede ‘‘paṭhamajjhānakusalacittaṃ, paṭhamajjhānasotāpattimaggacittantyādinā yathā gayhati, tathā āruppañcāpi pañcame jhāne gayhatīti yojanā. Ācariyassāpi hi ayameva yojanā adhippetāti dissati nāmarūpaparicchede ujukameva tathā vuttattā. Vuttañhi tattha –

၄၂. ရူပါဝစရစိတ်ကို ပဌမဈာန်စသော ငါးပါးသောအပြားရှိသော ဈာန်တို့၏အပြားအားဖြင့် ယူဆသကဲ့သို့၊ "ပဌမဈာန်"စသည်ဖြင့် ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ လောကုတ္တရာစိတ်ကိုလည်း "ပဌမဈာန် သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်" စသည်ဖြင့် ယူဆအပ်၏။ အရူပစိတ်ကိုလည်း ဥပေက္ခာ၊ ဧကဂ္ဂတာတို့နှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့်၎င်း၊ ဈာန်အင်္ဂါတူညီခြင်းကြောင့်၎င်း ပဉ္စမဈာန်၌ သွင်းယူအပ်၏၊ "ပဉ္စမဈာန်"ဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို ရ၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် ရူပါဝစရစိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာစိတ်ကိုလည်းကောင်း ပဌမဈာန်စသော ဈာန်အပြား၌ "ပဌမဈာန်ကုသိုလ်စိတ်"၊ "ပဌမဈာန်သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်" စသည်ဖြင့် ယူဆသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အရူပစိတ်ကိုလည်း ပဉ္စမဈာန်၌ သွင်းယူအပ်၏ဟု စပ်ရမည်။ ဆရာမြတ် (အရှင်အနုရုဒ္ဓါ) သည်လည်း ဤဒုတိယအစပ်ကိုသာ အလိုရှိတော်မူသည်ဟု ထင်မြင်ရ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နာမရူပပရိစ္ဆေဒကျမ်း၌ ထိုနည်းအတိုင်း တိုက်ရိုက် မိန့်ဆိုထားသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

‘‘Rūpāvacaracittāni, gayhantānuttarāni ca;

Paṭhamādijhānabhede, āruppañcāpi pañcame’’ti. (nāma. pari. 24);

"ရူပါဝစရစိတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာစိတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ပဌမဈာန်စသော ဈာန်အပြား၌ ယူအပ်ကုန်၏။ အရူပစိတ်ကိုလည်း ပဉ္စမဈာန်၌ ယူအပ်၏" ဟု ဆိုအပ်ပြီ။

Tasmāti yasmā rūpāvacaraṃ viya anuttarampi paṭhamādijhānabhede gayhati, āruppañcāpi pañcame gayhati, yasmā vā jhānaṅgayogabhedena ekekaṃ pañcadhā katvā anuttaraṃ cittaṃ cattālīsavidhanti vuccati, rūpāvacaralokuttarāni viya ca paṭhamādijhānabhede, tathā āruppañcāpi pañcame gayhati, tasmā paṭhamādikamekekaṃ jhānaṃ lokiyaṃ tividhaṃ, lokuttaraṃ aṭṭhavidhanti ekādasavidhaṃ. Ante tu jhānaṃ tevīsatividhaṃ tividharūpāvacaradvādasavidhaarūpāvacaraaṭṭhalokuttaravasenātyattho.

"တသ္မာ" (ထို့ကြောင့်) ဟူသည်ကား - အကြင်ကြောင့် ရူပါဝစရစိတ်ကဲ့သို့ လောကုတ္တရာစိတ်ကိုလည်း ပဌမဈာန်စသော ဈာန်အပြား၌ ယူဆအပ်၏၊ အရူပစိတ်ကိုလည်း ပဉ္စမဈာန်၌ ယူဆအပ်၏။ သို့မဟုတ်လျှင် အကြင်ကြောင့် ဈာန်အင်္ဂါယှဉ်ပုံအပြားအားဖြင့် တစ်ပါးတစ်ပါးသော လောကုတ္တရာစိတ်ကို ငါးပါးစီ ပြားစေ၍ လောကုတ္တရာစိတ်ကို လေးဆယ်အပြားရှိ၏ဟု ဆိုအပ်၏။ ရူပါဝစရစိတ်နှင့် လောကုတ္တရာစိတ်တို့ကို ပဌမဈာန်စသော ဈာန်အပြား၌ ယူဆသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ အရူပစိတ်ကိုလည်း ပဉ္စမဈာန်၌ ယူဆအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပဌမဈာန်စသော တစ်ပါးတစ်ပါးသော ဈာန်စိတ်သည် လောကီဖြစ်သော သုံးပါးအပြားရှိသော ဈာန်စိတ်၊ လောကုတ္တရာဖြစ်သော ရှစ်ပါးအပြားရှိသော ဈာန်စိတ်ဟူ၍ ဆယ့်တစ်ပါးစီ အပြားရှိ၏။ အဆုံး၌ရှိသော (ပဉ္စမ) ဈာန်စိတ်သည်ကား သုံးပါးသော ရူပါဝစရစိတ်၊ ဆယ့်နှစ်ပါးသော အရူပါဝစရစိတ်၊ ရှစ်ပါးသော လောကုတ္တရာစိတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် နှစ်ဆယ့်သုံးပါး အပြားရှိ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

43. Pādakajjhānādivasena gaṇanavuḍḍhi kusalavipākesveva sambhavatīti tesameva gaṇanaṃ ekavīsasatagaṇanāya aṅgabhāvena dassento āha ‘‘sattatiṃsā’’tyādi.

၄၃. ပါဒကဈာန်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အရေအတွက် တိုးပွားခြင်းသည် ကုသိုလ်နှင့် ဝိပါက်စိတ်တို့၌သာ ရနိုင်သောကြောင့် ထိုကုသိုလ်၊ ဝိပါက်တို့၏ အရေအတွက်ကိုသာလျှင် တစ်ရာ့နှစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အရေအတွက်၏ အင်္ဂါ (အကြောင်း) အဖြစ်ဖြင့် ပြလိုသည်ဖြစ်၍ "သတ္တတိံသ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မာ၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်တို့ကို ထင်ရှားစေတတ်သောကြောင့် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီမည်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟ၏ အဖွင့်ကျမ်း၌-

Cittaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

စိတ်ပိုင်းဆိုင်ရာ အဖွင့်သည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

2. Cetasikaparicchedavaṇṇanā

၂. စေတသိက်ပိုင်းဆိုင်ရာ အဖွင့်

Sampayogalakkhaṇavaṇṇanā

သမ္ပယောဂလက္ခဏာ အဖွင့်

1. Evaṃ [Pg.104] tāva cittaṃ bhūmijātisampayogasaṅkhārajhānārammaṇamaggabhedena yathārahaṃ vibhajitvā idāni cetasikavibhāgassa anuppattattā paṭhamaṃ tāva catubbidhasampayogalakkhaṇasandassanavasena cetasikalakkhaṇaṃ ṭhapetvā, tadanantaraṃ aññasamānaakusalasobhanavasena tīhi rāsīhi cetasikadhamme uddisitvā, tesaṃ soḷasahākārehi sampayogaṃ, tettiṃsavidhena saṅgahañca dassetuṃ ‘‘ekuppādanirodhā cā’’tyādi āraddhaṃ. Cittena saha ekato uppādo ca nirodho ca yesaṃ te ekuppādanirodhā. Ekaṃ ālambaṇañca vatthu ca yesaṃ te ekālambaṇavatthukā. Evaṃ catūhi lakkhaṇehi cetoyuttā cittena sampayuttā dvipaññāsa lakkhaṇā dhāraṇato dhammā niyatayogino, aniyatayogino ca cetasikā matā.

၁. ဤသို့လျှင် ရှေးဦးစွာ စိတ်ကို ဘုံအပြား၊ ဇာတ်အပြား၊ သမ္ပယုတ်အပြား၊ သင်္ခါရအပြား၊ ဈာန်အပြား၊ အာရုံအပြား၊ မဂ်အပြားအားဖြင့် သင့်လျော်သလို အကျယ်ဝေဖန်ပြီး၍ ယခုအခါ စေတသိက်ကို အကျယ်ဝေဖန်ရန် အလှည့်ရောက်လာသောကြောင့် ရှေးဦးစွာ လေးပါးသော သမ္ပယောဂလက္ခဏာကို ပြသခြင်းအားဖြင့် စေတသိက်၏ လက္ခဏာကို ထားပြီးလျှင်၊ ၎င်း၏နောက်၌ အညသမာန်း၊ အကုသိုလ်၊ သောဘနဟူသော အစု (ရာသိ) သုံးပါးတို့ဖြင့် စေတသိက်တရားတို့ကို သရုပ်ထုတ်ပြပြီး၍၊ ထိုစေတသိက်တရားတို့၏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် သမ္ပယောဂနည်းကိုလည်းကောင်း၊ သုံးဆယ့်သုံးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် သင်္ဂဟနည်းကိုလည်းကောင်း ပြခြင်းငှာ "ဧကုပ္ပာဒနိရောဓာ စ" အစရှိသော စကားရပ်ကို စတင်အပ်၏။ စိတ်နှင့်အတူ တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်ခြင်း၊ ချုပ်ခြင်းရှိသော တရားတို့သည် "ဧကုပ္ပာဒနိရောဓ" (အတူဖြစ်、အတူချုပ်) မည်ကုန်၏။ တစ်ခုတည်းသော အာရုံနှင့် မှီရာဝတ္ထုရှိသော တရားတို့သည် "ဧကာလမ္ဗနဝတ္ထုက" (အာရုံတူ、မှီရာတူ) မည်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ၎င်းလက္ခဏာလေးပါးတို့ဖြင့် စိတ်နှင့်ယှဉ်ကုန်သော၊ စိတ်နှင့် အညီအမျှယှဉ်ကုန်သော၊ မိမိတို့၏ လက္ခဏာကို ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မမည်ကုန်သော ငါးဆယ့်နှစ်ပါးသော တရားတို့ကို အမြဲယှဉ်သောတရား (နိယတယောဂီ)၊ အမြဲမယှဉ်သောတရား (အနိယတယောဂီ) ဟူ၍ စေတသိက်များဟု သိအပ်ကုန်၏။

Tattha yadi ekuppādamatteneva cetoyuttāti adhippetā, tadā cittena saha uppajjamānānaṃ rūpadhammānampi cetoyuttatā āpajjeyyāti ekanirodhaggahaṇaṃ. Evampi cittānuparivattino viññattidvayassa pasaṅgo nasakkā nivāretuṃ, tathā ‘‘ekato uppādo vā nirodho vā etesanti ekuppādanirodhā’’ti parikappentassa puretaramuppajjitvā cittassa bhaṅgakkhaṇe nirujjhamānānampi rūpadhammānanti ekālambaṇaggahaṇaṃ. Ye evaṃ tividhalakkhaṇā, te niyamato ekavatthuyevātidassanatthaṃ ekavatthukaggahaṇanti alamatippapañcena.

ထိုစေတောယုတ္တ (စိတ်နှင့်ယှဉ်ခြင်း) လက္ခဏာလေးပါးတို့တွင် အကယ်၍ အတူတကွဖြစ်ခြင်းမျှဖြင့်သာ "စိတ်နှင့်ယှဉ်သောတရား" ဟု အလိုရှိအပ်ပါက ထိုအခါ စိတ်နှင့်အတူ ဖြစ်ပေါ်လာသော ကမ္မဇ၊ စိတ္တဇရုပ်တရားတို့သည်လည်း စိတ်နှင့်ယှဉ်သောတရား ဖြစ်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် (ရုပ်တရားတို့ကို ဖယ်ထုတ်ရန်) "ဧကနိရောဓ" (အတူချုပ်ခြင်း) သဒ္ဒါကို ထည့်သွင်းယူရသည်။ ထိုသို့ယူသော်လည်း စိတ်သို့ အစဉ်လိုက်၍ဖြစ်သော ဝိညတ်ဒွေး (ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ်) တို့ စိတ်နှင့်ယှဉ်သောတရားဖြစ်ရန် လျဉ်းပါးငြိကပ်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ပေ။ ထို့ပြင် "ဤတရားတို့သည် စိတ်နှင့်အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် ချုပ်ခြင်းရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဧကုပ္ပာဒနိရောဓ မည်ကုန်၏" ဟု ကြံစည်သောသူ၏ အလိုအားဖြင့် စိတ်ထက် အထူးသဖြင့် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်နှင့်ပြီး၍ စိတ်၏ ဘင်ခဏ၌ ချုပ်ပျောက်ကုန်သော ရုပ်တရားတို့ ငြိကပ်ပါဝင်လာခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် (ရုပ်တရားတို့ကို ထပ်မံဖယ်ထုတ်ရန်) "ဧကာလမ္ဗန" (အာရုံတူခြင်း) သဒ္ဒါကို ယူရသည်။ အကြင်တရားတို့သည် ဤသို့သော လက္ခဏာသုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံကုန်၏၊ ထိုတရားတို့သည် အမြဲတစေ တူညီသော မှီရာဝတ္ထုရှိကုန်သည်သာ ဖြစ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြသရန်အတွက် "ဧကဝတ္ထုက" (မှီရာတူခြင်း) သဒ္ဒါကို ယူရခြင်း ဖြစ်သည်။ ဤအဓိပ္ပာယ်မှာ ထင်ရှားပြီးဖြစ်၍ အလွန်အကျွံ ချဲ့ထွင်ရှင်းလင်းနေရန် မလိုတော့ပြီ။

Sampayogalakkhaṇavaṇṇanā niṭṭhitā.

သမ္ပယောဂလက္ခဏာ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Aññasamānacetasikavaṇṇanā

အညသမာန်းစေတသိက် အဖွင့်

2. Kathanti [Pg.105] sarūpasampayogākārānaṃ kathetukamyatāpucchā. Phusatīti phasso (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammudesavāraphassapañcamakarāsivaṇṇanā), svāyaṃ phusanalakkhaṇo. Ayañhi arūpadhammopi samāno ārammaṇe phusanākāreneva pavattati, sā cassa phusanākārappavatti ambilakhādakādīnaṃ passantassa parassa kheḷuppādādi viya daṭṭhabbā. Vedayati ārammaṇarasaṃ anubhavatīti vedanā, sā vedayitalakkhaṇā. Ārammaṇarasānubhavanañhi patvā sesasampayuttadhammā ekadesamatteneva rasaṃ anubhavanti, ekaṃsato pana issaravatāya vedanāva anubhavati. Tathā hesā ‘‘subhojanarasānubhavanakarājā viyā’’ti vuttā. Sukhādivasena panassā bhedaṃ sayameva vakkhati. Nīlādibhedaṃ ārammaṇaṃ sañjānāti saññaṃ katvā jānātīti saññā, sā sañjānanalakkhaṇā. Sā hi uppajjamānā dāruādīsu vaḍḍhakiādīnaṃ saññāṇakaraṇaṃ viya pacchā sañjānanassa kāraṇabhūtaṃ ākāraṃ gahetvā uppajjati. Nimittakārikāya tāvetaṃ yujjati, nimittena sañjānantiyā pana kathanti? Sāpi puna aparāya saññāya sañjānanassa nimittaṃ ākāraṃ gahetvā uppajjatīti na ettha koci asambhavo.

၂. ကထံဟူသော မေးခွန်းသည် သရုပ်ငါးပါးနှင့် ယှဉ်ပုံအခြင်းအရာတို့ကို ဖြေဆိုလိုသဖြင့် မေးမြန်းအပ်သော အမေးပုစ္ဆာ (ကထေတုကမျတာပုစ္ဆာ) ဖြစ်သည်။ အာရုံကို ထိတွေ့တတ်သောကြောင့် 'ဖဿ' မည်၏။ ထိုဖဿသည် အာရုံကို ထိတွေ့ခြင်းလက္ခဏာ (ဖုသနလက္ခဏာ) ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤဖဿသည် နာမ်တရားမျှသာ ဖြစ်သော်လည်း အာရုံ၌ ထိတွေ့ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ထိုဖဿ၏ ထိတွေ့ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ချဉ်သောအရသာရှိသော အသီးကို စားသူအား ကြည့်ရှုနေသော အခြားသူတစ်ဦး၌ တံတွေးများ ထွက်လာပုံကဲ့သို့ မှတ်ယူထိုက်၏။ အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားတတ်သောကြောင့် 'ဝေဒနာ' မည်၏။ ထိုဝေဒနာသည် ခံစားခြင်းလက္ခဏာ (ဝေဒယိတလက္ခဏာ) ရှိ၏။ အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားရာ၌ ဝေဒနာမှ ကြွင်းကျန်သော သမ္ပယုတ်တရားတို့သည် တစ်စိတ်တစ်ဒေသမျှသာ ခံစားရသော်လည်း၊ ဝေဒနာသည်ကား ပိုင်စိုးပိုင်နင် အစိုးရသောအားဖြင့် စင်စစ်ဧကန် အပြည့်အဝ ခံစား၏။ ထို့ကြောင့် ဤဝေဒနာကို 'ကောင်းမွန်သော ဘောဇဉ်အရသာကို ခံစားရသော ရှင်ဘုရင်နှင့် တူ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ သုခ အစရှိသောအားဖြင့် ထိုဝေဒနာ၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကို ဆရာတော်ကိုယ်တိုင် (နောင်အပိုင်း၌) ဟောကြားပေလိမ့်မည်။ အညိုရောင်အစရှိသော အပြားရှိသော အာရုံကို 'မှတ်မှတ်သားသား သိတတ်သောကြောင့်' သို့မဟုတ် 'အမှတ်အသားပြု၍ သိတတ်သောကြောင့်' 'သညာ' မည်၏။ ထိုသညာသည် မှတ်သားသိရှိခြင်းလက္ခဏာ (သညာနနလက္ခဏာ) ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုသညာသည် ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ သစ်သားစသည်တို့၌ လက်သမားတို့သည် အမှတ်အသားပြုသကဲ့သို့၊ နောင်အခါ၌ ပြန်လည်မှတ်မိခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော အခြင်းအရာကို ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ နောင်အခါ သိရှိမှတ်မိရန်အတွက် အမှတ်အသားပြုလုပ်ပေးသော (ရှေးဦး) သညာအတွက်မူကား ထိုစကားသည် သင့်လျော်ပေဦးမည်။ သို့သော် ရှေးအမှတ်အသားဖြင့် ပြန်လည်မှတ်သားသိရှိသော (နောက်) သညာအတွက်မူကား မည်သို့ သင့်လျော်ပါမည်နည်းဟူမူ— ထိုနောက်သညာသည်လည်း တစ်ဖန် အခြားသော သညာတစ်ခု ပြန်လည်မှတ်မိစေရန်အတွက် အမှတ်အသားဖြစ်သော အခြင်းအရာကို ယူ၍ ဖြစ်ပေါ်လာပြန်သည်ဖြစ်သောကြောင့် ဤ၌ သညာဟူသောအမည် မဖြစ်နိုင်စရာ တစ်စုံတစ်ရာ မရှိပေ။

Ceteti attanā sampayuttadhamme ārammaṇe abhisandahati, saṅkhatābhisaṅkharaṇe vā byāpāramāpajjatīti cetanā. Tathā hi ayameva abhisaṅkharaṇe padhānattā vibhaṅge suttantabhājaniye saṅkhārakkhandhaṃ vibhajantena ‘‘saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā’’ti (saṃ. ni. 3.79) vatvā ‘‘cakkhusamphassajā cetanā’’tyādinā (vibha. 21) niddiṭṭhā. Sā cetayitalakkhaṇā, jeṭṭhasissamahāvaḍḍhakiādayo viya sakiccaparakiccasādhikāti daṭṭhabbaṃ. Ekaggatāvitakkavicārapītīnaṃ sarūpavibhāvanaṃ heṭṭhā āgatameva.

မိမိနှင့်တကွဖြစ်သော သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို အာရုံ၌ စေ့စပ်ပေးတတ်သောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် သင်္ခတတရားတို့ကို ပြုပြင်စီမံခြင်း၌ လုံ့လဗျာပါရသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'စေတနာ' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤစေတနာသည်သာလျှင် သင်္ခတတရားတို့ကို ပြုပြင်စီမံခြင်း၌ အဓိက ပြဋ္ဌာန်းသောကြောင့် ဝိဘင်းပါဠိတော် သုတ္တန္တဘာဇနီယနည်း၌ သင်္ခါရက္ခန္ဓာကို ဝေဖန်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားက 'သင်္ခတတရားတို့ကို ပြုပြင်စီမံတတ်သောကြောင့် သင်္ခါရတို့မည်၏' ဟု ဟောတော်မူပြီး၍ 'စက္ခုသမ္ဖဿဇာစေတနာ' အစရှိသည်ဖြင့် ညွှန်ပြတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစေတနာသည် စေ့ဆော်ခြင်းလက္ခဏာ (စေတယိတလက္ခဏာ) ရှိ၏။ တပည့်ကြီး သို့မဟုတ် လက်သမားဆရာကြီးကဲ့သို့ မိမိ၏ကိစ္စနှင့် သူတစ်ပါး၏ကိစ္စ (တကွဖြစ်ဖက်တရားတို့၏ ကိစ္စ) နှစ်မျိုးလုံးကို ပြီးစီးစေတတ်သော သဘောရှိသည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဧကဂ္ဂတာ၊ ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိတို့၏ သရုပ်ကို ထင်ရှားစွာပြခြင်းသည် အောက်၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးဖြစ်ပေသည်။

Jīvanti [Pg.106] tena sampayuttadhammāti jīvitaṃ, tadeva sahajātānupālane ādhipaccayogena indriyanti jīvitindriyaṃ, taṃ anupālanalakkhaṇaṃ uppalādianupālakaṃ udakaṃ viya. Karaṇaṃ kāro, manasmiṃ kāro manasikāro, so cetaso ārammaṇe samannāhāralakkhaṇo. Vitakko hi sahajātadhammānaṃ ārammaṇe abhiniropanasabhāvattā te tattha pakkhipanto viya hoti, cetanā attanā ārammaṇaggahaṇena yathāruḷhe dhammepi tattha tattha niyojentī balanāyako viya hoti, manasikāro te ārammaṇābhimukhaṃ payojanato ājānīyānaṃ payojanakasārathi viyāti ayametesaṃ viseso. Dhammānañhi taṃ taṃ yāthāvasarasalakkhaṇaṃ sabhāvato paṭivijjhitvā bhagavatā te te dhammā vibhattāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃ visesā ime dhammā’’ti okappetvā uggahaṇaparipucchādivasena tesaṃ sabhāvasamadhigamāya yogo karaṇīyo, na pana tattha tattha vippaṭipajjantehi sammoho āpajjitabboti ayamettha ācariyānaṃ anusāsanī. Sabbesampi ekūnanavuticittānaṃ sādhāraṇā niyamato tesu uppajjanatoti sabbacittasādhāraṇā nāma.

ထိုတရားဖြင့် သမ္ပယုတ်တရားတို့သည် အသက်ရှင်ကြရကုန်သောကြောင့် 'ဇီဝိတ' မည်၏။ ထိုဇီဝိတသည်ပင် သဟဇာတ်တရားတို့ကို စောင့်ရှောက်ရာ၌ အစိုးရခြင်း (အကြီးအကဲဖြစ်ခြင်း) နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် 'ဣန္ဒြေ' မည်သဖြင့် 'ဇီဝိတိန္ဒြေ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဇီဝိတိန္ဒြေသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်းလက္ခဏာ (အနုပါလနလက္ခဏာ) ရှိ၏။ ကြာပန်းစသည်တို့ကို ကြာရှည်စွာ တည်တံ့အောင် စောင့်ရှောက်တတ်သော ရေကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အာရုံကို စိတ်၌ ပြုလုပ်ပေးခြင်းသဘောသည် 'မနသိကာရ' မည်၏။ ထိုမနသိကာရသည် စိတ်ကို အာရုံသို့ ရှေးရှု ကောင်းစွာ ဆောင်ခြင်းလက္ခဏာ (သမန္နာဟာရလက္ခဏာ) ရှိ၏။ စင်စစ် ဝိတက်၊ စေတနာ၊ မနသိကာရတို့၏ ကွဲပြားခြားနားချက်ကို ပြဆိုရသော်— ဝိတက်သည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို အာရုံပေါ်သို့ ရှေးရှုတင်ပေးတတ်သော သဘောရှိသဖြင့် ထိုသဟဇာတ်တရားတို့ကို အာရုံထဲသို့ ထည့်သွင်းပေးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စေတနာသည် မိမိနှင့်တကွ အာရုံကိုယူခြင်းအားဖြင့် ဝိတက်က တင်ပေးအပ်ပြီးသော သဟဇာတ်တရားတို့ကို ထိုထိုအာရုံ၌ တိုက်တွန်း စေခိုင်းတတ်သဖြင့် စစ်ဗိုလ်ချုပ်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ မနသိကာရသည် ထိုသဟဇာတ်တရားတို့ကို အာရုံသို့ ရှေးရှု တည့်မတ်စွာ ယှဉ်စေတတ်သဖြင့် အာဇာနည်မြင်းတို့ကို လိုရာခရီးသို့ ဖြောင့်တန်းစွာ မောင်းနှင်တတ်သော ရထားထိန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ဝိတက်၊ စေတနာ၊ မနသိကာရတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်၏။ မြတ်စွာဘုရားသည် ထိုထိုတရားတို့၏ ဟုတ်တိုင်းမှန်စွာသော ကိစ္စနှင့် လက္ခဏာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်တော်မူပြီးမှသာလျှင် ထိုထိုတရားတို့ကို အကျယ်ဝေဖန်၍ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ ထို့ကြောင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်ရှင် မြတ်စွာဘုရား၌ သက်ဝင်ယုံကြည်ခြင်းဖြင့် 'ဤဖဿစသော တရားတို့သည် ဤသို့ ထူးခြားကွဲပြားကြကုန်၏' ဟု ဆုံးဖြတ်ယုံကြည်ပြီးလျှင်၊ သင်ယူခြင်း၊ အဖန်ဖန် မေးမြန်းခြင်း စသည်တို့ဖြင့် ထိုတရားတို့၏ အစစ်အမှန်သဘောကို ကောင်းစွာသိရှိနိုင်ရန် အားထုတ်အပ်၏။ ထိုထိုတရားတို့၌ ဖောက်ပြန်စွာ ယူဆ၍ တွေဝေခြင်းသို့ မရောက်အပ်ပေ။ ဤသည်ကား ဤသဘာဝတရားတို့ကို ဆင်ခြင်ရာ၌ ရှေးဆရာတို့၏ ဆုံးမဩဝါဒ (အနုသာသနီ) ဖြစ်၏။ စိတ်ပေါင်းရှစ်ဆယ့်ကိုးပါးလုံး၌ အမြဲမပြတ် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက်' တို့မည်၏။

3. Adhimuccanaṃ adhimokkho, so sanniṭṭhānalakkhaṇo, ārammaṇe niccalabhāvena indakhīlo viya daṭṭhabbo. Vīrānaṃ bhāvo, kammaṃ, vidhinā īrayitabbaṃ pavattetabbanti vā vīriyaṃ, ussāho, so sahajātānaṃ upatthambhanalakkhaṇo. Vīriyavasena hi tesaṃ olīnavuttitā na hoti. Evañca katvā imassa vitakkādīhi viseso supākaṭo hoti. Chandanaṃ chando, ārammaṇena atthikatā, so kattukāmatālakkhaṇo. Tathā hesa ‘‘ārammaṇaggahaṇe cetaso hatthappasāraṇaṃ viyā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1 yevāpanakavaṇṇanā) vuccati. Dānavatthuvissajjanavasena [Pg.107] pavattakālepi cesa vissajjitabbena tena atthikova khipitabbausūnaṃ gahaṇe atthiko issāso viya. Sobhanesu taditaresu ca pakārena kiṇṇā vippakiṇṇāti pakiṇṇakā.

၃. အာရုံကို ဆုံးဖြတ်ခြင်း သို့မဟုတ် စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်ခြင်းသည် 'အဓိမောက္ခ' မည်၏။ ထိုအဓိမောက္ခသည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းလက္ခဏာ (သန္နိဋ္ဌာနလက္ခဏာ) ရှိ၏။ အာရုံ၌ တုန်လှုပ်မှုမရှိဘဲ ခိုင်ခံ့စွာ တည်တံ့နေသဖြင့် မြို့တံခါးတိုင် (ဣန္ဒခီလ) ကဲ့သို့ မှတ်ယူအပ်၏။ ရဲရင့်သူတို့၏ အဖြစ်၊ အလုပ် သို့မဟုတ် အမူအရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင့်လျော်သော အစီအရင်ဖြင့် ဆောင်ရွက်ထိုက် ဖြစ်စေထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝီရိယ' မည်၏။ ၎င်းသည် အားတက်သရော အားထုတ်ခြင်းသဘော ရှိ၏။ ထိုဝီရိယသည် သဟဇာတ်တရားတို့ကို ထောက်ပံ့ကူညီခြင်းလက္ခဏာ (ဥပတ္ထမ္ဘနလက္ခဏာ) ရှိ၏။ စင်စစ် ဝီရိယ၏ အစွမ်းကြောင့် သဟဇာတ်တရားတို့သည် ဆုတ်နစ်ပျက်ပြားခြင်း မရှိကြပေ။ ထို့ကြောင့် ဤဝီရိယ၏ ဝိတက်စသော တရားတို့နှင့် မတူ ကွဲပြားခြားနားပုံမှာ အလွန်ပင် ထင်ရှားပေသည်။ အာရုံကို လိုလားတောင့်တခြင်း သို့မဟုတ် အာရုံကို အလိုရှိခြင်းသဘောသည် 'ဆန္ဒ' မည်၏။ ထိုဆန္ဒသည် (အာရုံတစ်ခုခုကို) ပြုလုပ်လိုခြင်းလက္ခဏာ (ကတ္တုကမျတာလက္ခဏာ) ရှိ၏။ စင်စစ် ထိုဆန္ဒကို အာရုံကို ယူရာ၌ 'စိတ်၏ လက်လှမ်းခြင်း သို့မဟုတ် လက်ကို ဆန့်တန်းခြင်းကဲ့သို့' ဟု ဆိုအပ်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို စွန့်ကြဲလှူဒါန်းစဉ်အခါ၌ပင် ဤဆန္ဒသည် စွန့်လွှတ်အပ်သော ထိုဝတ္ထုပစ္စည်း၌ အလိုရှိသည်သာ ဖြစ်၏။ ပစ်လွှတ်အပ်သော မြှားတို့ကို လှမ်းယူရန် အလိုရှိသော လေးသမားကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သောဘနစိတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ သောဘနမဟုတ်သော အခြားအကုသိုလ်စိတ်၊ အဟိတ်စိတ်တို့၌လည်းကောင်း ရောပြွမ်း၍ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'ပကိဏ္ဏကစေတသိက်' တို့မည်၏။

4. Sobhanāpekkhāya itare, itarāpekkhāya sobhanā ca aññe nāma, tesaṃ samānā na uddhaccasaddhādayo viya akusalādisabhāvāyevāti aññasamānā.

၄. သောဘနစိတ်ကို ထောက်ထား၍ သောဘနမဟုတ်သော အခြားစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ သောဘနမဟုတ်သော အခြားစိတ်တို့ကို ထောက်ထား၍ သောဘနစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း 'အည' (တစ်ပါးသောစိတ်) မည်ကုန်၏။ ထိုအညမည်သော စိတ်တို့နှင့် တူညီသော စေတသိက်တို့သည် ဥဒ္ဓစ္စစသော အကုသိုလ်စေတသိက်များ၊ သဒ္ဓါစသော သောဘနစေတသိက်များကဲ့သို့ အကုသိုလ်သဘော သို့မဟုတ် သောဘနသဘော သက်သက်မျှသာ ရှိသည်မဟုတ်သောကြောင့် 'အညသမန်းစေတသိက်' တို့မည်၏။

Aññasamānacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā.

အညသမန်းစေတသိက်အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Akusalacetasikavaṇṇanā

အကုသိုလ်စေတသိက်အဖွင့်

5. Evaṃ tāva sabbacittasādhāraṇavasena, pakiṇṇakavasena ca sobhanetarasabhāve terasa dhamme uddisitvā idāni heṭṭhā cittavibhāge niddiṭṭhānukkamena akusaladhammapariyāpanne paṭhamaṃ, tato sobhanadhammapariyāpanne ca dassetuṃ ‘‘moho’’tyādi vuttaṃ. Ahetukā pana āveṇikadhammā natthīti na te visuṃ vuttā. Ārammaṇe muyhatīti moho, aññāṇaṃ, so ārammaṇasabhāvacchādanalakkhaṇo. Ārammaṇaggahaṇavasappavattopi hesa tassa yathāsabhāvappaṭicchādanākaāreneva pavattati. Na hirīyati na lajjatīti ahiriko, puggalo, dhammasamūho vā. Ahirikassa bhāvo ahirikkaṃ, tadeva ahirikaṃ. Na ottappatīti anottappaṃ. Tattha gūthato gāmasūkaro viya kāyaduccaritādito ajigucchanalakkhaṇaṃ ahirikaṃ, aggito salabho viya tato anuttāsalakkhaṇaṃ anottappaṃ. Tenāhu porāṇā –

၅. ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်၊ သောဘနတို့ထက် ရှေးဦးစွာ သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပကိဏ္ဏကအားဖြင့်လည်းကောင်း သောဘနသဘော၊ သောဘနမဟုတ်သောသဘောရှိသော အညသမန်းစေတသိက် တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့ကို သရုပ်အရ ထုတ်ပြပြီးနောက် ယခုအခါ အောက်၌ရှိသော စိတ်ပိုင်းတွင် ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အစဉ်အတိုင်း အကုသိုလ်တရား၌ အကျုံးဝင်သော စေတသိက်တို့ကို ရှေးဦးစွာ ပြသခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ထို့နောက် သောဘနတရား၌ အကျုံးဝင်သော စေတသိက်တို့ကို ပြသခြင်းငှာလည်းကောင်း 'မောဟော' အစရှိသော စကားကို ဆိုအပ်၏။ သီးခြားဖြစ်သော အဟိတ်စေတသိက်တရားဟူ၍ မရှိသောကြောင့် ထိုတရားတို့ကို သီးခြား ခွဲခြား၍ မပြဆိုပေ။ အာရုံ၌ တွေဝေတတ်သောကြောင့် 'မောဟ' မည်၏။ ဉာဏ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော မသိမှုတည်း။ ထိုမောဟသည် အာရုံ၏ ဟုတ်မှန်သော သဘောကို ဖုံးကွယ်ခြင်းလက္ခဏာ (အာရမ္မဏသဘာဝစ္ဆာဒနလက္ခဏာ) ရှိ၏။ စင်စစ် ဤမောဟသည် အာရုံကို ယူခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း ထိုအာရုံ၏ ဟုတ်မှန်သောသဘောကို ဖုံးကွယ်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ မကောင်းမှု ဒုစရိုက်တို့၌ မရှက်တတ်သောကြောင့် 'အဟိရိက' မည်၏။ ပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် တရားအစုအပေါင်းတည်း။ အရှက်မရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သဘာဝသည် 'အဟိရိက္က' မည်၏။ ထိုအဟိရိက္ကသည်ပင် 'အဟိရိက' မည်၏။ မကောင်းမှု ဒုစရိုက်တို့၌ မထိတ်လန့်တတ်သောကြောင့် 'အနောတ္တပ္ပ' မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် အဟိရိကသည် ရွာဝက်သည် မစင်ကို မစက်ဆုပ်သကဲ့သို့ ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့မှ မစက်ဆုပ်ခြင်းလက္ခဏာ ရှိ၏။ အနောတ္တပ္ပသည် ပိုးပရန်ကောင်သည် မီးလျှံကို မကြောက်မလန့်သကဲ့သို့ ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့မှ မထိတ်လန့်ခြင်းလက္ခဏာ ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်ပြီ။

‘‘Jigucchati nāhiriko, pāpā gūthāva sūkaro;

Na bhāyati anottappī, salabho viya pāvakā’’ti.

ရွာဝက်သည် မစင်ကို မစက်ဆုပ်သကဲ့သို့၊ အရှက်မရှိသောသူ (အဟိရိက) သည် မကောင်းမှုဒုစရိုက်မှ မစက်ဆုပ်ပေ။ ပိုးပရန်ကောင်သည် မီးတောက်မီးလျှံကို မကြောက်သကဲ့သို့၊ အကြောက်အလန့်မရှိသောသူ (အနောတ္တပ္ပီ) သည်လည်း မကောင်းမှုဒုစရိုက်မှ မကြောက်မလန့်ပေ။

Uddhatassa [Pg.108] bhāvo uddhaccaṃ, taṃ cittassa avūpasamalakkhaṇaṃ pāsāṇābhighātasamuddhatabhasmaṃ viya. Lubbhatīti lobho, so ārammaṇe abhisaṅgalakkhaṇo makkaṭālepo viya. Cittassa ālambitukāmatāmattaṃ chando, lobho tattha abhigijjhananti ayametesaṃ viseso. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti micchābhinivesalakkhaṇā diṭṭhi. Ñāṇañhi ārammaṇaṃ yathāsabhāvato jānāti, diṭṭhi yathāsabhāvaṃ vijahitvā ayāthāvato gaṇhātīti ayametesaṃ viseso. ‘‘Seyyohamasmī’’tyādinā maññatīti māno, so uṇṇatilakkhaṇo. Tathā hesa ‘‘ketukamyatāpaccupaṭṭhāno’’ti (dha. sa. aṭṭha. 400) vutto. Dussatīti doso, so caṇḍikkalakkhaṇo pahaṭāsīviso viya, issatīti issā, sā parasampattiusūyanalakkhaṇā. Maccharassa bhāvo macchariyaṃ, ‘‘mā idaṃ acchariyaṃ aññesaṃ hotu, mayhameva hotū’’ti pavattaṃ vā macchariyaṃ, taṃ attasampattinigūhanalakkhaṇaṃ. Kucchitaṃ katanti kukataṃ. Katākataduccaritasucaritaṃ. Akatampi hi kukata’’nti voharanti ‘‘yaṃ mayā akataṃ. Taṃ kukata’’nti. Idha pana katākataṃ ārabbha uppanno vippaṭisāracittuppādo kukataṃ, tassa bhāvo kukkuccaṃ, taṃ katākataduccaritasucaritānusocanalakkhaṇaṃ. Thinanaṃ thinaṃ, anussāhanāvasaṃsīdanavasena saṃhatabhāvo. Middhanaṃ middhaṃ, vigatasāmatthiyatā, asattivighāto vā, tattha thinaṃ cittassa akammaññatālakkhaṇaṃ, middhaṃ vedanādikkhandhattayassāti ayametesaṃ viseso. Tathā hi pāḷiyaṃ (dha. sa. 1162-1163) ‘‘tattha katamaṃ thinaṃ? Yā cittassa akallatā akammaññatā. Tattha katamaṃ middhaṃ? Yā kāyassa akallatā akammaññatā’’tyādinā imesaṃ niddeso pavatto. Nanu ca ‘‘kāyassā’’ti vacanato rūpakāyassapi akammaññatā middhanti tassa rūpabhāvopi āpajjatīti? Nāpajjati, tattha tattha ācariyehi ānītakāraṇavasenevassa [Pg.109] paṭikkhittattā. Tathā hi middhavādimatappaṭikkhepanatthaṃ tesaṃ vādanikkhepapubbakaṃ aṭṭhakathādīsu bahudhā vitthārenti ācariyā. Ayaṃ panettha saṅgaho –

စိတ်၏ပျံ့လွင့်ခြင်း သို့မဟုတ် တုန်လှုပ်ခြင်း သဘောသည် ဥဒ္ဓစ္စမည်၏။ ထိုဥဒ္ဓစ္စသည် စိတ်၏မငြိမ်သက်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ကျောက်ခဲဖြင့် ပေါက်ခတ်အပ်သဖြင့် အထက်သို့ လွင့်တက်သော ပြာနှင့်တူ၏။ တပ်မက်တတ်သောကြောင့် လောဘမည်၏။ ထိုလောဘသည် အာရုံ၌ အလွန်ငြိကပ်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ မျောက်နှဲစေးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ စိတ်၏ အာရုံပြုလိုသည်၏ အဖြစ်မျှသည် ဆန္ဒတည်း။ လောဘသည် ထိုအာရုံ၌ အလွန်တပ်မက်ခြင်း သဘောတည်း။ ဤသည်ကား ဤဆန္ဒနှင့် လောဘတို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။ \"ဤငါ့အယူသည်သာ အမှန်တည်း၊ အခြားသောအယူသည် အချီးနှီးတည်း\" ဟု မှားမှားယွင်းယွင်း နှလုံးသွင်းခြင်း လက္ခဏာရှိသော သဘောတရားသည် ဒိဋ္ဌိမည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဉာဏ်သည် အာရုံကို ဟုတ်မှန်သော သဘောအတိုင်း သိတတ်၏။ ဒိဋ္ဌိသည် ဟုတ်မှန်သော သဘောကိုစွန့်၍ မဟုတ်မမှန်သောအားဖြင့် ယူတတ်၏။ ဤသည်ကား ၎င်းတို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။ \"ငါသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏\" ဟူသည်စသည်ဖြင့် မာန်မူတတ်သောကြောင့် မာနမည်၏။ ထိုမာနသည် ထောင်လွှားတက်ကြွခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ဤမာနကို \"အမြင့်ဆုံးတံခွန်ကဲ့သို့ ပြုလိုသူ၏အဖြစ်ဖြင့် ထင်လာတတ်၏\" ဟု မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် ဒေါသမည်၏။ ထိုဒေါသသည် ကြမ်းတမ်းခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ပုတ်ခတ်အပ်သော အဆိပ်ထန်သောမြွေကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ငြူစူတတ်သောကြောင့် ဣဿာမည်၏။ ထိုဣဿာသည် သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ချမ်းသာကို ငြူစူခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဝန်တိုသူ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာသည် မစ္ဆရိယမည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် \"ဤအံ့ဩဖွယ်သည် အခြားသူတို့အတွက် မဖြစ်ပါစေလင့်၊ ငါ့အတွက်သာ ဖြစ်ပါစေ\" ဟု ဖြစ်ပွားသော သဘောသည် မစ္ဆရိယမည်၏။ ထိုမစ္ဆရိယသည် မိမိစည်းစိမ်ကို လျှို့ဝှက်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ စက်ဆုပ်အပ်သော ပြုအပ်သောအမှုသည် ကုကတမည်၏။ ပြုအပ်ပြီးသော ဒုစရိုက်နှင့် မပြုအပ်မိသော သုစရိုက်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား မပြုအပ်ခဲ့မိသော အမှုကိုလည်း \"ငါမပြုမိသော ထိုအမှုသည် စက်ဆုပ်အပ်သော ပြုမှုတည်း\" ဟု \"ကုကတ\" ဟူ၍ ပြောဆိုကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ဤကုက္ကုစ္စံဟူသော ပါဌ်၌ ပြုအပ်ပြီးသော ဒုစရိုက်နှင့် မပြုအပ်မိသော သုစရိုက်ကို အကြောင်းပြု၍ဖြစ်သော နှလုံးမသာမယာဖြစ်ခြင်းဟူသော စိတ္တုပ္ပာဒ်ကို ကုကတဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုကုကတ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာသည် ကုက္ကုစ္စမည်၏။ ထိုကုက္ကုစ္စသည် ပြုအပ်ပြီးသော ဒုစရိုက်နှင့် မပြုအပ်မိသော သုစရိုက်ကို အစဉ်တစိုက် နှလုံးမသာမယာဖြစ်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ စိတ်စက်မခံမရပ်နိုင်အောင် ထိုင်းမှိုင်းခြင်းသည် ထိနမည်၏။ အားတက်သရောမရှိခြင်း၊ ဆုတ်နစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် နှိပ်စက်အပ်သကဲ့သို့ဖြစ်သော စိတ်၏ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာ သဘောတည်း။ စေတသိက်တရားတို့ ထိုင်းမှိုင်းခြင်းသည် မိဒ္ဓမည်၏။ ကင်းသောအစွမ်းရှိသော စေတသိက်တရားအပေါင်း၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာ သဘောတရားတည်း။ သို့မဟုတ် စွမ်းဆောင်နိုင်စွမ်းမရှိခြင်းဟူသော ပင်ပန်းခြင်းသဘောတရားတည်း။ ထိုထိနမိဒ္ဓနှစ်ပါးတို့တွင် ထိနသည် စိတ်၏ အမှု၌မကောင်းခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ မိဒ္ဓသည် ဝေဒနာအစရှိသော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးတို့၏ အမှု၌မကောင်းခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ဤသည်ကား ၎င်းတို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် ပါဠိတော်၌ \"ထိုတရားတို့တွင် ထိနဟူသည် အဘယ်နည်း။ စိတ်၏ မခံ့ညားသည်၏အဖြစ်၊ အမှု၌မကောင်းသည်၏အဖြစ်သည် ထိနမည်၏။ ထိုတရားတို့တွင် မိဒ္ဓဟူသည် အဘယ်နည်း။ စေတသိက်အပေါင်း၏ မခံ့ညားသည်၏အဖြစ်၊ အမှု၌မကောင်းသည်၏အဖြစ်သည် မိဒ္ဓမည်၏\" ဟူ၍ ၎င်းတို့၏အကျယ်ကို ညွှန်ပြတော်မူခဲ့သည်။ \"ကာယဿ\" ဟူသော ဟောကြားချက်ကြောင့် ရူပကာယ၏ အမှု၌မကောင်းခြင်းသည်လည်း မိဒ္ဓဖြစ်သဖြင့် ထိုမိဒ္ဓအား ရုပ်အဖြစ်သို့ ရောက်သင့်သည်မဟုတ်ပါလောဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ ရုပ်အဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုထိုအဋ္ဌကထာ ဋီကာတို့၌ ဆရာတို့သည် ထုတ်ဆောင်အပ်သော အကြောင်းပြချက်များဖြင့် ထိုမိဒ္ဓ၏ ရုပ်အဖြစ်ကို ပယ်မြစ်တော်မူအပ်ပြီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မိဒ္ဓကို ရုပ်ဟုယူဆသူတို့၏ အယူဝါဒကို ပယ်ဖျက်ရန်အလို့ငှာ အဋ္ဌကထာစသည်တို့၌ ဆရာတို့သည် ၎င်းတို့၏ ဝါဒကို တင်ပြ၍ အကျယ်တဝံ့ ရှင်းလင်းပြသခဲ့ကြကုန်၏။ ဤအရာ၌ အကျဉ်းချုပ် သင်္ဂဟဂါထာကား အောက်ပါအတိုင်း ဖြစ်၏။

‘‘Keci middhampi rūpanti, vadantetaṃ na yujjati;

Pahātabbesu vuttattā, kāmacchandādayo viya.

\"အချို့သောဆရာတို့သည် မိဒ္ဓကို ရုပ်ဟူ၍လည်း ပြောဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာမစ္ဆန္ဒအစရှိသော တရားတို့ကို ပယ်အပ်သော တရားတို့၌ ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ မိဒ္ဓကိုလည်း ပယ်အပ်သောတရားတို့၌ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။\"

‘‘Pahātabbesu akkhāta-metaṃ nīvaraṇesu hi;

Rūpantu na pahātabba-makkhātaṃ dassanādinā.

စင်စစ်သော်ကား ဤမိဒ္ဓကို ပယ်အပ်ကုန်သော နီဝရဏတရားတို့၌ ထည့်သွင်း၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ ရုပ်ကိုမူကား သောတာပတ္တိမဂ်စသည်ဖြင့် ပယ်အပ်၏ဟူ၍ ဟောတော်မမူအပ်ပေ။

‘‘‘Na tumhaṃ bhikkhave rūpaṃ, pajahethā’ti pāṭhato;

Paheyyabhāvalesopi, yattha rūpassa dissati.

'ရဟန်းတို့... ရုပ်သည် သင်တို့၏ဥစ္စာမဟုတ်၊ ထိုရုပ်ကို ပယ်စွန့်လော့' ဟု ဟောတော်မူအပ်သော ပါဌ်တော်ကြောင့် အကြင်ပါဠိတော်၌ ရုပ်၏ပယ်ထိုက်သောအဖြစ်ဟူသော အမြွက်မျှကို တွေ့မြင်ရသော်လည်း၊

‘‘Tattha tabbisayacchanda-rāgahāni pakāsitā;

Vuttañhi tattha yo chanda-rāgakkhepotiādikaṃ.

ထိုပါဠိတော်၌ ထိုရုပ်ကိုအာရုံပြု၍ဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်ခြင်းကိုသာ ထင်ရှားစွာပြသတော်မူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပါဠိတော်၌ 'ရဟန်းတို့... ရုပ်၌ဖြစ်သော ဆန္ဒရာဂကို ပယ်စွန့်လော့' စသည်ဖြင့် ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘Rūpārūpesu middhesu, arūpaṃ tattha desitaṃ;

Iti ce natthi taṃ tattha, avisesena pāṭhato.

ရုပ်မိဒ္ဓနှင့် နာမ်မိဒ္ဓနှစ်မျိုးတို့တွင် ထိုပါဠိတော်၌ နာမ်မိဒ္ဓကိုသာ ဟောတော်မူသည်ဟု အကယ်၍ ဆိုပါမူ၊ ထိုသို့ပြောဆိုဖွယ်မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုပါဠိတော်တို့၌ အထူးမခွဲခြားဘဲ သာမညအားဖြင့်သာ ဟောတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘Sakkā hi anumātuṃ yaṃ, middhaṃ rūpanti cintitaṃ;

Tampi nīvaraṇaṃ middha-bhāvato itaraṃ viya.

စင်စစ်သော်ကား ရုပ်ဟူ၍ ကြံစည်အပ်သော အကြင်မိဒ္ဓသည်လည်း မိဒ္ဓ၏အဖြစ်ကြောင့် အခြားသော နာမ်မိဒ္ဓကဲ့သို့ပင် နီဝရဏတရားဖြစ်သည်ဟု အနုမာနဉာဏ်ဖြင့် မှန်းဆ၍ သိနိုင်ပေသည်။

‘‘Sampayogābhidhānā ca, na taṃ rūpanti nicchayo;

Arūpīnañhi khandhānaṃ, sampayogo pavuccati.

ထို့ပြင် သမ္ပယုတ္တအဖြစ်ကို ဟောတော်မူခြင်းကြောင့်လည်း ထိုမိဒ္ဓသည် ရုပ်မဟုတ်ဟု ဆုံးဖြတ်ထိုက်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နာမ်ဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာတို့၏သာလျှင် သမ္ပယုတ္တဖြစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။

‘‘Tathāruppe samuppatti, pāṭhato natthi rūpatā;

Niddā khīṇāsavānantu, kāyagelaññato siyā’’ti.

ထို့အတူ အရူပဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သော ပါဌ်ကြောင့်လည်း မိဒ္ဓ၌ ရုပ်၏အဖြစ်သည် မရှိနိုင်ပေ။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ကျိန်းစက်တော်မူခြင်းသည်ကား ရုပ်ခန္ဓာကိုယ် ပင်ပန်းနွမ်းနယ်ခြင်းကြောင့်သာ ဖြစ်ပေသည်ဟု အကျဉ်းချုပ် သင်္ဂဟပြုအပ်၏။

Akusalacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā.

အကုသိုလ်စေတသိက်များ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Sobhanacetasikavaṇṇanā

သောဘနစေတသိက်များ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

6. Saddahatīti saddhā, buddhādīsu pasādo, sā sampayuttadhammānaṃ pasādanalakkhaṇā udakappasādakamaṇi viya. Saraṇaṃ [Pg.110] sati, asammoso, sā sampayuttadhammānaṃ sāraṇalakkhaṇā. Hirīyati kāyaduccaritādīhi jigucchatīti hirī, sā pāpato jigucchanalakkhaṇā. Ottappatīti ottappaṃ, taṃ pāpato uttāsalakkhaṇaṃ. Attagāravavasena pāpato jigucchanato kulavadhū viya hirī, paragāravavasena pāpato uttāsanato vesiyā viya ottappaṃ. Lobhappaṭipakkho alobho, so ārammaṇe cittassa alaggatālakkhaṇo muttabhikkhu viya. Dosappaṭipakkho adoso, so acaṇḍikkalakkhaṇo anukūlamitto viya. Tesu dhammesu majjhattatā tatramajjhattatā, sā cittacetasikānaṃ ajjhupekkhanalakkhaṇā samappavattānaṃ assānaṃ ajjhupekkhako sārathi viya.

၆. ယုံကြည်တတ်သောကြောင့် သဒ္ဓါမည်၏။ ဘုရားအစရှိသော အာရုံတို့၌ ကြည်ညိုခြင်း သဘောတရားတည်း။ ထိုသဒ္ဓါသည် ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို ကြည်လင်စေခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ရေနောက်ကို ကြည်လင်စေတတ်သော ရေကြည်ကျောက်ကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အောက်မေ့ခြင်း သို့မဟုတ် အမှတ်ရခြင်းသည် သတိမည်၏။ အာရုံကို မပျောက်ပျက်စေခြင်း သဘောတည်း။ ထိုသတိသည် ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို အောက်မေ့စေခြင်း သို့မဟုတ် အမှတ်ရစေခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ကာယဒုစရိုက်အစရှိသည်တို့မှ ရှက်တတ်စက်ဆုပ်တတ်သောကြောင့် ဟိရီမည်၏။ ထိုဟိရီသည် မကောင်းမှုမှ စက်ဆုပ်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့်တတ်သောကြောင့် ဩတ္တပ္ပမည်၏။ ထိုဩတ္တပ္ပသည် မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ မိမိကိုယ်ကို လေးစားခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မကောင်းမှုမှ စက်ဆုပ်တတ်သောကြောင့် ဟိရီသည် အမျိုးကောင်းသမီးကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးကို လေးစားခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မကောင်းမှုမှ ထိတ်လန့်တတ်သောကြောင့် ဩတ္တပ္ပသည် ပြည့်တန်ဆာမကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ လောဘ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောတရားသည် အလောဘမည်၏။ ထိုအလောဘသည် အာရုံ၌ စိတ်၏ မငြိကပ်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ထိုထိုအာရုံ၌ မငြိကပ်ဘဲ လွတ်လပ်သော ရဟန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ဒေါသ၏ ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောတရားသည် အဒေါသမည်၏။ ထိုအဒေါသသည် မကြမ်းတမ်းခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ အရာရာ၌ လိုက်လျောညီထွေရှိသော မိတ်ဆွေကောင်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထိုယှဉ်ဖက်တရားတို့၏ အလယ်အလတ်၌ တည့်မတ်စွာ လျစ်လျူရှုသော သဘောသည် တတြမဇ္ဈတ္တတာမည်၏။ ထိုတတြမဇ္ဈတ္တတာသည် စိတ် စေတသိက်တို့ကို လျစ်လျူရှုခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ညီတူညီမျှ ပြေးသွားကုန်သော မြင်းတို့ကို အသင့်အတင့် ရှုတတ်သော ရထားထိန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

Kāyassa passambhanaṃ kāyappassaddhi. Cittassa passambhanaṃ cittappassaddhi. Ubhopi cetā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā. Kāyassa lahubhāvo kāyalahutā. Tathā cittalahutā. Tā kāyacittagarubhāvavūpasamalakkhaṇā. Kāyassa mudubhāvo kāyamudutā. Tathā cittamudutā. Tā kāyacittathaddhabhāvavūpasamalakkhaṇā. Kammani sādhu kammaññaṃ, tassa bhāvo kammaññatā, kāyassa kammaññatā kāyakammaññatā. Tathā cittakammaññatā. Tā kāyacittaakammaññabhāvavūpasamalakkhaṇā. Paguṇassa bhāvo pāguññaṃ, tadeva pāguññatā, kāyassa pāguññatā kāyapāguññatā. Tathā cittapāguññatā. Tā kāyacittānaṃ gelaññavūpasamalakkhaṇā. Kāyassa ujukabhāvo kāyujukatā. Tathā cittujukatā. Tā kāyacittānaṃ ajjavalakkhaṇā. Yathākkamaṃ panetā kāyacittānaṃ sārambhādikaradhātukkhobhapaṭipakkhapaccayasamuṭṭhānā, kāyoti cettha vedanādikkhandhattayassa gahaṇaṃ. Yasmā cete dve dve dhammāva ekato hutvā yathāsakaṃ paṭipakkhadhamme hananti, tasmā idheva [Pg.111] duvidhatā vuttā, na samādhiādīsu. Apica cittappassaddhiādīhi cittasseva passaddhādibhāvo hoti, kāyappassaddhiādīhi pana rūpakāyassapi taṃsamuṭṭhānapaṇītarūpapharaṇavasenāti tadatthasandassanatthañcettha duvidhatā vuttā. Sobhanānaṃ sabbesampi sādhāraṇā niyamena tesu uppajjanatoti sobhanasādhāraṇā.

စေတသိက်အပေါင်း၏ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် ကာယပဿဒ္ဓိမည်၏။ စိတ်၏ ငြိမ်းအေးခြင်းသည် စိတ္တပဿဒ္ဓိမည်၏။ ဤပဿဒ္ဓိနှစ်ပါးလုံးသည် စေတသိက်အပေါင်းနှင့် စိတ်တို့၏ ပူပန်ခြင်း ငြိမ်းအေးခြင်း လက္ခဏာရှိကုန်၏။ စေတသိက်အပေါင်း၏ ပေါ့ပါးလျင်မြန်ခြင်းသည် ကာယလဟုတာမည်၏။ ထို့အတူ စိတ်၏ ပေါ့ပါးလျင်မြန်ခြင်းသည် စိတ္တလဟုတာမည်၏။ ထိုလဟုတာတို့သည် စေတသိက်အပေါင်းနှင့် စိတ်တို့၏ လေးလံထိုင်းမှိုင်းခြင်း ငြိမ်းအေးခြင်း လက္ခဏာရှိကုန်၏။ စေတသိက်အပေါင်း၏ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းခြင်းသည် ကာယမုဒုတာမည်၏။ ထို့အတူ စိတ်၏ နူးညံ့ပျော့ပျောင်းခြင်းသည် စိတ္တမုဒုတာမည်၏။ ထိုမုဒုတာတို့သည် စေတသိက်အပေါင်းနှင့် စိတ်တို့၏ ခက်ထန်ကြမ်းတမ်းခြင်း ငြိမ်းအေးခြင်း လက္ခဏာရှိကုန်၏။ ကုသိုလ်အမှု၌ ကောင်းမွန်သင့်လျော်သော သဘောသည် ကမ္မညမည်၏။ ၎င်း၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာသည် ကမ္မညတာမည်၏။ စေတသိက်အပေါင်း၏ ကုသိုလ်အမှု၌ ကောင်းမွန်သင့်လျော်ခြင်းသည် ကာယကမ္မညတာမည်၏။ ထို့အတူ စိတ်၏ ကုသိုလ်အမှု၌ ကောင်းမွန်သင့်လျော်ခြင်းသည် စိတ္တကမ္မညတာမည်၏။ ထိုကမ္မညတာတို့သည် စေတသိက်အပေါင်းနှင့် စိတ်တို့၏ ကုသိုလ်အမှု၌ မကောင်းခြင်း ငြိမ်းအေးခြင်း လက္ခဏာရှိကုန်၏။ ပွန်းတီးလေ့လာ၍ ညောင်နာနာမရှိသော သဘော၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာသည် ပါဂုညတာမည်၏။ စေတသိက်အပေါင်း၏ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းသည် ကာယပါဂုညတာမည်၏။ ထို့အတူ စိတ်၏ ထိုကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းသည် စိတ္တပါဂုညတာမည်၏။ ထိုပါဂုညတာတို့သည် စေတသိက်အပေါင်းနှင့် စိတ်တို့၏ နာကျင်ခြင်း ငြိမ်းအေးခြင်း လက္ခဏာရှိကုန်၏။ စေတသိက်အပေါင်း၏ ဖြောင့်မတ်ခြင်းသည် ကာယုဇုကတာမည်၏။ ထို့အတူ စိတ်၏ ဖြောင့်မတ်ခြင်းသည် စိတ္တုဇုကတာမည်၏။ ထိုဥဇုကတာတို့သည် စေတသိက်အပေါင်းနှင့် စိတ်တို့၏ ဖြောင့်မတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိကုန်၏။ သို့သော်လည်း အစဉ်အတိုင်း ဤကာယပဿဒ္ဓိအစရှိသော တရားတို့သည် လွန်စွာညှဉ်းပန်းနှိပ်စက်ခြင်း အစရှိသည်ကို ပြုတတ်သော ဓာတ်ချောက်ချားခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ဤကာယပဿဒ္ဓိအစရှိသော ပုဒ်တို့၌ \"ကာယ\" ဟူသော ပုဒ်ဖြင့် ဝေဒနာအစရှိသော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါးအပေါင်းကို ယူရမည်။ ဤပဿဒ္ဓိအစရှိသော တရားတို့သည် နှစ်ပါးနှစ်ပါးသော တရားတို့သည်သာ တစ်ပေါင်းတည်းဖြစ်၍ မိမိတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကို ပယ်သတ်နိုင်သောကြောင့် ဤပဿဒ္ဓိအစရှိသည်တို့၌သာ နှစ်ပါးအပြားရှိသည်ကို ဟောတော်မူအပ်၏။ သမာဓိစသော တရားတို့၌မူ နှစ်ပါးအပြားကို ဟောတော်မမူပေ။ ထို့ပြင်လည်း စိတ္တပဿဒ္ဓိအစရှိသည်တို့ကြောင့် စိတ်၏သာလျှင် ငြိမ်းအေးခြင်းအစရှိသည် ဖြစ်သော်လည်း၊ ကာယပဿဒ္ဓိအစရှိသည်တို့ကြောင့် ထိုပဿဒ္ဓိတို့ကြောင့်ဖြစ်သော မွန်မြတ်သောရုပ်ကို ပျံ့နှံ့စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရူပကာယ၏လည်း ငြိမ်းအေးခြင်းအစရှိသည် ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏။ ထိုအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထင်ရှားပြသခြင်းအကျိုးငှာလည်း ဤနေရာ၌ နှစ်ပါးအပြားကို ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ သောဘနစိတ်အားလုံးတို့နှင့် အမြဲတစေ ယှဉ်တွဲဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် သောဘနသာဓာရဏစေတသိက်တို့မည်ကုန်၏။

7. Sammā vadanti etāyāti sammāvācā, vacīduccaritavirati. Sā catubbidhā musāvādā veramaṇi, pisuṇavācā veramaṇi, pharusavācā veramaṇi, samphappalāpā veramaṇīti. Kammameva kammanto suttantavanantādayo viya. Sammā pavatto kammanto sammākammanto, kāyaduccaritavirati. Sā tividhā pāṇātipātā veramaṇi, adinnādānā veramaṇi, kāmesumicchācārā veramaṇīti. Sammā ājīvanti etenāti sammāājīvo, micchājīvavirati. So pana ājīvahetukakāyavacīduccaritato viramaṇavasena sattavidho, kuhanalapanādimicchājīvaviramaṇavasena bahuvidho vā. Tividhāpi panetā paccekaṃ sampattasamādānasamucchedavirativasena tividhā viratiyo nāma yathāvuttaduccaritehi viramaṇato.

၇. ဤသဘောတရားဖြင့် (ထိုသဘောတရားနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်) ကောင်းစွာ ပြောဆိုကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ကောင်းစွာ ပြောဆိုကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် သမ္မာဝါစာ မည်၏။ ဝစီဒုစရိုက် လေးပါးမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သဘောတရား ဖြစ်သည်။ ထိုသမ္မာဝါစာသည် မုသာဝါဒမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ပိသုဏဝါစာမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ဖရုသဝါစာမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ သမ္ဖပ္ပလာပမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဟူ၍ လေးပါးရှိ၏။ သုတ္တန္တ၊ ဝနန္တ အစရှိသော သဒ္ဒါတို့ကဲ့သို့ အလုပ်သည်ပင် ကမ္မန္တမည်၏။ ကောင်းစွာ ဖြစ်သော အလုပ်သည် သမ္မာကမ္မန္တ မည်၏၊ ကာယဒုစရိုက် သုံးပါးမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သဘောတရား ဖြစ်သည်။ ထိုသမ္မာကမ္မန္တသည် ပါဏာတိပါတမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ အဒိန္နာဒါနမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၊ ကာမေသုမိစ္ဆာစာရမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ဤသဘောတရားဖြင့် ကောင်းစွာ အသက်မွေးကြကုန်၏၊ ထိုသို့ ကောင်းစွာ အသက်မွေးကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် သမ္မာအာဇီဝ မည်၏။ မှားယွင်းသော အသက်မွေးမှု (မိစ္ဆာဇီဝ) မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သဘောတရား ဖြစ်သည်။ ထိုသမ္မာအာဇီဝသည် အသက်မွေးခြင်းလျှင် အကြောင်းရှိသော ကာယဒုစရိုက် သုံးပါး၊ ဝစီဒုစရိုက် လေးပါးတို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ခုနစ်ပါးအပြား ရှိ၏။ သို့မဟုတ် ကုဟန (ဟန်ဆောင်ဝါကြွားခြင်း)၊ လပန (ပြောဆိုမြှောက်ပင့်ခြင်း) အစရှိသော မိစ္ဆာဇီဝမှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် များစွာသောအပြား ရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား ဖော်ပြပါ ရှောင်ကြဉ်ခြင်း သုံးပါးတို့သည် အသီးသီး သမ္ပတ္တဝိရတိ၊ သမာဒါနဝိရတိ၊ သမုစ္ဆေဒဝိရတိတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးအပြားရှိသော ဝိရတိတို့ မည်ကုန်၏။ အဆိုပါ ဒုစရိုက်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။

8. Karoti paradukkhe sati sādhūnaṃ hadayakhedaṃ janeti, kirati vā vikkhipati paradukkhaṃ, kiṇāti vā taṃ hiṃsati, kiriyati vā dukkhitesu pasāriyatīti karuṇā, sā paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā. Tāya hi paradukkhaṃ apanīyatu vā, mā vā, tadākāreneva sā pavattati. Modanti etāyāti muditā, sā parasampattianumodanalakkhaṇā, appamāṇasattārammaṇattā appamāṇā, tā eva appamaññā. Nanu ca ‘‘catasso appamaññā’’ti vakkhati, kasmā panettha dveyeva vuttāti? Adosatatramajjhattatāhi mettupekkhānaṃ gahitattā. Adosoyeva hi sattesu hitajjhāsayavasappavatto [Pg.112] mettā nāma. Tatramajjhattatāyeva tesu paṭighānunayavūpasamappavattā upekkhā nāma. Tenāhu porāṇā –

၈. သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲဒုက္ခ ရောက်သည်ရှိသော် သူတော်ကောင်းတို့၏ စိတ်နှလုံးကို ပင်ပန်းစေတတ်၏ (သို့မဟုတ်) သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပယ်ဖျက်တတ်၏ (သို့မဟုတ်) ထိုသူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ညှဉ်းဆဲဖျက်ဆီးတတ်၏ (သို့မဟုတ်) ဆင်းရဲဒုက္ခရောက်နေသူတို့၌ အာရုံပြုကာ ဖြန့်ကျက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ကရုဏာ မည်၏။ ထိုကရုဏာသည် သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲဒုက္ခကို ပယ်ဖျောက်လိုသော သဘောရှိခြင်း လက္ခဏာ ရှိ၏။ ထိုကရုဏာဖြင့် သူတစ်ပါး၏ ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်နိုင်သည်ဖြစ်စေ၊ မပယ်ဖျောက်နိုင်သည်ဖြစ်စေ ထိုဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်လိုသော အခြင်းအရာအားဖြင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ဤသဘောတရားဖြင့် ဝမ်းမြောက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် မုဒိတာ မည်၏။ ထိုမုဒိတာသည် သူတစ်ပါး၏ ပြည့်စုံခြင်းကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း လက္ခဏာ ရှိ၏။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော သတ္တဝါတို့ကို အာရုံပြုရသောကြောင့် အပ္ပမာဏ မည်ကုန်၏။ ထိုအပ္ပမာဏ တရားတို့သည်ပင် အပ္ပမညာ မည်ကုန်၏။ 'အပ္ပမညာ လေးပါးရှိ၏' ဟု ရှေ့တွင် ဆိုလတ္တံ့မဟုတ်ပါလော။ အဘယ်ကြောင့် ဤဒုတိယပရိစ္ဆေဒ၌ အပ္ပမညာ နှစ်ပါးကိုသာ ဆိုအပ်သနည်း။ အဒေါသစေတသိက်နှင့် တတြမဇ္ဈတ္တတာစေတသိက်တို့ဖြင့် မေတ္တာနှင့် ဥပေက္ခာဟူသော အပ္ပမညာတို့ကို ယူအပ်ပြီး ဖြစ်သောကြောင့် ဤ၌ နှစ်ပါးကိုသာ ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ အဒေါသစေတသိက်သည်ပင် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ စီးပွားချမ်းသာကို လိုလားသော အလို၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်ရှိသော် မေတ္တာ မည်၏။ တတြမဇ္ဈတ္တတာစေတသိက်သည်ပင် ထိုသတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ချစ်ခြင်း မုန်းခြင်း၏ ငြိမ်းအေးခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်ရှိသော် ဥပေက္ခာ မည်၏။

‘‘Abyāpādena mettā hi, tatramajjhattatāya ca;

Upekkhā gahitā yasmā, tasmā na gahitā ubho’’ti. (abhidha. 70);

အဗျာပါဒ (အဒေါသ) ဖြင့် မေတ္တာကိုလည်းကောင်း၊ တတြမဇ္ဈတ္တတာဖြင့် ဥပေက္ခာကိုလည်းကောင်း ယူအပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုမေတ္တာနှင့် ဥပေက္ခာ နှစ်ပါးတို့ကို (ဤနေရာ၌) သီးခြား မယူအပ်ကုန် ဟု ရှေးဆရာတို့ မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။

Pakārena jānāti aniccādivasena avabujjhatīti paññā, sā eva yathāsabhāvāvabodhane ādhipaccayogato indriyanti paññindriyaṃ. Atha saññāviññāṇapaññānaṃ kiṃ nānākaraṇanti? Saññā tāva nīlādivasena sañjānanamattaṃ karoti, lakkhaṇappaṭivedhaṃ kātuṃ na sakkoti. Viññāṇaṃ lakkhaṇappaṭivedhampi sādheti, ussakkitvā pana maggaṃ pāpetuṃ na sakkoti. Paññā pana tividhampi karoti, bālagāmikaheraññikānaṃ kahāpaṇāvabodhanamettha nidassananti. Ñāṇavippayuttasaññāya cettha ākāraggahaṇavasena uppajjanakāle viññāṇaṃ abbohārikaṃ, sesakāle balavaṃ. Ñāṇasampayuttā pana ubhopi tadanugatikā honti. Sabbathāpi pañcavīsatīti sambandho.

အပြားအားဖြင့် (အနိစ္စစသောအစွမ်းဖြင့်) ထိုးထွင်း၍ သိတတ်သောကြောင့် ပညာ မည်၏။ ထိုပညာသည်ပင် ဟုတ်မှန်သော သဘောတရားကို ထိုးထွင်း၍သိခြင်း၌ အကြီးအကဲ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပညိန္ဒြေ မည်၏။ သညာ၊ ဝိညာဉ်၊ ပညာတို့၏ အချင်းချင်း မတူကွဲပြားခြားနားမှုသည် အဘယ်နည်း။ သညာသည် အညိုစသည်ဖြင့် မှတ်မိခြင်းမျှကိုသာ ပြုနိုင်၏၊ အနိစ္စစသော လက္ခဏာကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းကို မပြုနိုင်။ ဝိညာဉ်သည် လက္ခဏာကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းကိုလည်း ပြီးစေနိုင်၏၊ သို့သော် လုံ့လပြု၍ မဂ်သို့ ရောက်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်။ ပညာမူကား ထိုသုံးပါးစလုံး (မှတ်မိခြင်းမျှ၊ လက္ခဏာကို သိခြင်း၊ မဂ်သို့ ရောက်စေခြင်း) ကို ပြုနိုင်၏။ ဤသညာ၊ ဝိညာဉ်၊ ပညာတို့ သိရှိပုံ၌ ကေးသူငယ်၊ ရွာသားကြီးနှင့် ငွေတိုက်စိုးတို့၏ အသပြာကို သိရှိပုံသည် သာဓက ဥပမာ ဖြစ်၏။ ဤသညာ၊ ဝိညာဉ်၊ ပညာတို့တွင် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်သညာ၏ အခြင်းအရာကို မှတ်ယူခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရာအခါ၌ ဝိညာဉ်သည် သိသော်လည်း မပြောပလောက်ပေ။ ကြွင်းသောအခါ၌မူ အားကောင်း၏။ ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော သညာ၊ ဝိညာဉ် နှစ်ပါးလုံးသည်ကား ထိုပညာ၏ အလိုသို့ အစဉ်လိုက်ရကုန်၏။ 'သဗ္ဗထာပိ' ဟူသော ပုဒ်သည် 'ပဉ္စဝီသတိ' ဟူသော ပုဒ်နှင့် ဆက်စပ်မှု ရှိ၏။

9. ‘‘Terasaññasamānā’’tyādi tīhi rāsīhi vuttānaṃ saṅgaho.

၉. 'တေရသညသမာနာ' အစရှိသော ဂါထာသည် အစုသုံးပါးတို့ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော စေတသိက်တို့ကို အကျဉ်းချုပ်၍ သိမ်းယူသော ဂါထာဖြစ်၏။

Sobhanacetasikavaṇṇanā niṭṭhitā.

သောဘဏစေတသိက်များ ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Sampayoganayavaṇṇanā

သမ္ပယောဂနည်း ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

10. Cittena saha aviyuttā cittāviyuttā, cetasikāti vuttaṃ hoti. Uppajjatīti uppādo, cittameva uppādo cittuppādo[Pg.113]. Aññattha pana sasampayuttaṃ cittaṃ cittuppādoti vuccati ‘‘uppajjati cittaṃ etenāti uppādo, dhammasamūho, cittañca taṃ uppādo cāti cittuppādo’’ti katvā. Samāhāradvandepi hi pulliṅgaṃ katthaci saddavidū icchanti. Tesaṃ cittāviyuttānaṃ cittuppādesu paccekaṃ sampayogo ito paraṃ yathāyogaṃ pavuccatīti sambandho.

၁၀. စိတ်နှင့် အမြဲမကွာ ယှဉ်တွဲဖြစ်သောကြောင့် စိတ္တာဝိယုတ္တ မည်၏၊ စေတသိက်ကို ဆိုလိုသည်။ အာရုံစသည်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဥပ္ပာဒ မည်၏၊ စိတ်သည်ပင်လျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောတရား ဖြစ်သောကြောင့် စိတ္တုပ္ပာဒ မည်၏။ သို့သော် အခြားသော ပါဠိရပ်တို့၌ ယှဉ်ဖက်စေတသိက်နှင့် တကွဖြစ်သော စိတ်ကို 'စိတ္တုပ္ပာဒ' ဟု သုံးစွဲကြ၏။ 'ဤတရားအစုအပေါင်းဖြင့် စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်ရ၏' ဟူသော ဝိဂြိုဟ်အရ ဥပ္ပာဒသည် စေတသိက်အစုအပေါင်း ဖြစ်၍ 'စိတ်လည်းဖြစ်၊ ထိုစိတ်ဖြစ်ကြောင်း စေတသိက်အစုအပေါင်းလည်းဖြစ်' ဟူ၍ ဝိဂြိုဟ်ပြုပြီး ယှဉ်ဖက်နှင့်တကွသော စိတ်ကို စိတ္တုပ္ပာဒ ဟု ဆိုသည်။ သဒ္ဒါကျမ်းတတ် ပညာရှင်တို့သည် အချို့သော သမာဟာရဒွန်သမာသ်တို့၌လည်း ပုလ္လိင်ကို လိုလားကြကုန်၏။ ထိုစိတ်နှင့် မကွဲမကွာ ယှဉ်တွဲဖြစ်သော စေတသိက်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်တို့၌ အသီးသီး ယှဉ်တွဲပုံကို ယခုမှစ၍ နောင်၌ ယှဉ်သင့်သရွေ့ အပြားအားဖြင့် ဆိုအပ်လတ္တံ့ ဟူသည်မှာ ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်ပုံတည်း။

Aññasamānacetasikasampayoganayavaṇṇanā

အညသမာနစေတသိက်များ ယှဉ်တွဲပုံနည်းလမ်း ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

13. Sabhāvena avitakkattā dvipañcaviññāṇāni vajjitāni etehi, tehi vā etāni vajjitānīti dvipañcaviññāṇavajjitāni, catucattālīsa kāmāvacaracittāni. Tesu ceva ekādasasu paṭhamajjhānacittesu ca vitakko jāyati sesānaṃ bhāvanābalena avitakkattāti adhippāyo.

၁၃. သဘာဝအားဖြင့် ဝိတက်မရှိကြသောကြောင့် ဤကာမစိတ် ၄၄ ပါးတို့သည် ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် ၁၀ ပါးတို့ကို ကြဉ်အပ်ကုန်ပြီ၊ (သို့မဟုတ်) ထိုဒွေပဉ္စဝိညာဉ် ၁၀ ပါးတို့သည် ဤကာမစိတ် ၄၄ ပါးတို့ကို ကြဉ်အပ်ကုန်ပြီ၊ ထို့ကြောင့် ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇိတ ဟု ခေါ်အပ်သော ၄၄ ပါးသော ကာမာဝစရစိတ်တို့ မည်ကုန်၏။ ထိုကာမစိတ် ၄၄ ပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ ၁၁ ပါးသော ပထမဈာန်စိတ်တို့၌လည်းကောင်း ဝိတက်သည် ယှဉ်၏။ ကြွင်းသော (ဒုတိယဈာန်စသော) စိတ်တို့သည် ဘာဝနာ၏ အစွမ်းကြောင့် ဝိတက်မရှိကုန်သောကြောင့် ဖြစ်သည်ဟူသည်မှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာ၏ အလိုတည်း။

14. Tesu ceva pañcapaññāsasavitakkacittesu, ekādasasu dutiyajjhānacittesu cāti chasaṭṭhicittesu vicāro jāyati.

၁၄. ထို ၅၅ ပါးသော သဝိတက္ကစိတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ၁၁ ပါးသော ဒုတိယဈာန်စိတ်တို့၌လည်းကောင်း ဟူသော ၆၆ ပါးသော စိတ်တို့၌ ဝိစာရသည် ယှဉ်၏။

15. Dvipañcaviññāṇehi, vicikicchāsahagatena cāti ekādasahi vajjitesu aṭṭhasattaticittesu adhimokkho jāyati.

၁၅. ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် ၁၀ ပါး၊ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ် ၁ ပါးဟူသော ၁၁ ပါးသော စိတ်တို့ကို ကြဉ်အပ်သော ၇၈ ပါးသော စိတ်တို့၌ အဓိမောက္ခသည် ယှဉ်၏။

16. Pañcadvārāvajjanena, dvipañcaviññāṇehi, sampaṭicchanadvayena, santīraṇattayena cāti soḷasahi vajjitesu tesattatiyā cittesu vīriyaṃ jāyati.

၁၆. ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် ၁ ပါး၊ ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် ၁၀ ပါး၊ သမ္ပဋိစ္ဆန်းစိတ် ၂ ပါး၊ သန္တီရဏစိတ် ၃ ပါးဟူသော ၁၆ ပါးသော စိတ်တို့ကို ကြဉ်အပ်သော ၇၃ ပါးသော စိတ်တို့၌ ဝီရိယသည် ယှဉ်၏။

17. Domanassasahagatehidvīhi, upekkhāsahagatehi pañcapaññāsacittehi, kāyaviññāṇadvayena, ekādasahi catutthajjhānehi cāti sattaticittehi vajjitesu ekapaññāsacittesu pīti jāyati.

၁၇. ဒေါမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၂ ပါး၊ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ် ၅၅ ပါး၊ ကာယဝိညာဉ်စိတ် ၂ ပါး၊ ၁၁ ပါးသော စတုတ္ထဈာန်စိတ်တို့ဟူသော ၇၀ သော စိတ်တို့ကို ကြဉ်အပ်သော ၅၁ ပါးသော စိတ်တို့၌ ပီတိသည် ယှဉ်၏။

18. Ahetukehi [Pg.114] aṭṭhārasahi, momūhehi dvīhi cāti vīsatiyā cittehi vajjitesu ekūnasattaticittesu chando jāyati.

၁၈. အဟိတ်စိတ် ၁၈ ပါး၊ မောမူဟစိတ် ၂ ပါးဟူသော အစိတ် ၂၀ တို့ကို ကြဉ်အပ်သော ၆၉ ပါးသော စိတ်တို့၌ ဆန္ဒသည် ယှဉ်၏။

19. Te panāti pakiṇṇakavivajjitā taṃsahagatā ca. Yathākkamanti vitakkādichapakiṇṇakavajjitataṃsahitakamānurūpato. ‘‘Chasaṭṭhi pañcapaññāsā’’tyādi ekavīsasatagaṇanavasena, ekūnanavutigaṇanavasena ca yathārahaṃ yojetabbaṃ.

၁၉. 'တေ ပန' ဟူသည်ကား ပကိဏ်းစေတသိက်တို့ကို ကြဉ်အပ်သော စိတ်များလည်းကောင်း၊ ထိုပကိဏ်းစေတသိက်တို့နှင့် ယှဉ်တွဲသော စိတ်များလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ 'ယထာက္ကမံ' ဟူသည်ကား ဝိတက်စသော ပကိဏ်းစေတသိက် ၆ ပါးတို့ကို ကြဉ်အပ်သောစိတ်နှင့် ထိုဝိတက်စသော ပကိဏ်းစေတသိက် ၆ ပါးတို့နှင့် ယှဉ်တွဲသောစိတ်တို့၏ အစီအစဉ် အားလျော်စွာ ဖြစ်သည်။ 'ဆသဋ္ဌိ ပဉ္စပညာသ' အစရှိသော သရုပ်သင်္ချာတို့ကို စိတ်အကျယ် ၁၂၁ ပါး အရေအတွက်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်အကျဉ်း ၈၉ ပါး အရေအတွက်ဖြင့်လည်းကောင်း သင့်လျော်သလို ယှဉ်စပ်ယူရမည်။

Aññasamānacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā.

အညသမာနစေတသိက်များ ယှဉ်တွဲပုံနည်းလမ်း ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Akusalacetasikasampayoganayavaṇṇanā

အကုသိုလ်စေတသိက်များ ယှဉ်တွဲပုံနည်းလမ်း ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

20. ‘‘Sabbākusalasādhāraṇā’’ti vatvā tadeva samatthetuṃ ‘‘sabbesupī’’tyādi vuttaṃ. Yo hi koci pāṇātipātādīsu paṭipajjati, so sabbopi mohena tattha anādīnavadassāvī ahirikena tato ajigucchanto, anottappena anottappanto, uddhaccena avūpasanto ca hoti, tasmā te sabbākusalesu upalabbhanti.

၂၀. 'သဗ္ဗာကုသလသာဓာရဏ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူပြီးလျှင် ထိုအကုသိုလ်အားလုံးနှင့် ဆက်ဆံသော အဖြစ်ကိုပင် ခိုင်မြဲစေရန် 'သဗ္ဗေသုပိ' အစရှိသော ဝါကျကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပါဏာတိပါတ စသော ဒုစရိုက်တို့ကို ပြုကျင့်သူ မည်သူမဆို ထိုဒုစရိုက်တို့၌ မောဟကြောင့် အပြစ်ကို မမြင်တတ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ အဟိရိကကြောင့် ထိုဒုစရိုက်တို့မှ မစက်ဆုပ်ခြင်းလည်းကောင်း၊ အနောတ္တပ္ပကြောင့် မထိတ်လန့်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ဥဒ္ဓစ္စကြောင့် မငြိမ်သက်ခြင်းလည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုမောဟစသော စေတသိက်တို့ကို အလုံးစုံသော အကုသိုလ်စိတ်တို့၌ ရအပ်ကုန်၏။

21. Lobhasahagatacittesvevāti eva-kāro adhikāratthāyapi hotīti ‘‘diṭṭhisahagatacittesū’’tiādīsupi avadhāraṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Sakkāyādīsu hi abhinivisantassa tattha mamāyanasambhavato diṭṭhi lobhasahagatacittesveva labbhati. Mānopi ahaṃmānavasena pavattanato diṭṭhisadisova pavattatīti diṭṭhiyā saha ekacittuppādena pavattati kesarasīho viya aparena tathāvidhena saha ekaguhāyaṃ, na cāpi dosamūlādīsu uppajjati attasinehasannissayabhāvena ekantalobhapadaṭṭhānattāti so diṭṭhivippayuttesveva labbhati.

၂၁. 'လောဘသဟဂုတ်စိတ်တို့၌သာ' ဟူသော နေရာ၌ 'ဧဝ' သဒ္ဒါသည် နောက်ဝါကျတို့၌ လိုက်ခြင်း အကျိုးငှာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'ဒိฑ္ဌိသဟဂတစိတ္တေသု' အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဧဝသဒ္ဒါ (သာလျှင်ဟူသော အနက်) ကို မှတ်ယူအပ်၏။ မှန်၏၊ သက္ကာယစသော တရားတို့၌ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းသောသူအား ထိုသက္ကာယစသည်တို့၌ ငါ့ဥစ္စာဟု ဖြစ်သင့်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိကို လောဘသဟဂုတ်စိတ်တို့၌သာ ရအပ်၏။ မာနသည်လည်း ငါဟူသော မာန၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဒိဋ္ဌိနှင့် တူသည်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဒိဋ္ဌိနှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော စိတ်၌ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ ကေသရာခြင်္သေ့သည် အခြားသော ထိုကဲ့သို့သော ကေသရာခြင်္သေ့နှင့်အတူ ဂူတစ်ခုတည်း၌ မနေသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ၎င်းပြင် ဒေါသမူလစသော စိတ်တို့၌လည်း မိမိကိုယ်ကို ချစ်ခြင်းဟူသော မှီရာရှိခြင်းကြောင့်၊ စင်စစ် လောဘလျှင် နီးစွာသော အကြောင်းရှိခြင်းကြောင့် ထိုမာနကို ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ်စိတ်တို့၌သာ ရအပ်၏။

24. Tathā [Pg.115] parasampattiṃ usūyantassa, attasampattiyā ca parehi sādhāraṇabhāvaṃ anicchantassa, katākataduccaritasucarite anusocantassa ca tattha tattha paṭihananavaseneva pavattanato issāmacchariyakukkuccāni paṭighacittesveva.

၂၄. ထိုမှတစ်ပါး သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ကို ငြူစူခြင်း (ဣဿာ)၊ မိမိ၏ စည်းစိမ်ကို သူတစ်ပါးတို့နှင့် မျှဝေခံစားခြင်းကို အလိုမရှိခြင်း (မစ္ဆရိယ)၊ ပြုမိခဲ့သော ဒုစရိုက်နှင့် မပြုမိခဲ့သော သုစရိုက်တို့ကို တွေးတောကာ နောင်တရ ဝမ်းနည်းခြင်း (ကုက္ကုစ္စ) ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား ထိုထိုအာရုံ၌ စိတ်ထိခိုက် ခံပြင်းခြင်း (ဒေါသ) အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စတို့သည် ဒေါသမူစိတ်တို့၌သာ ယှဉ်ကြကုန်၏။

25. Akammaññatāpakatikassa tathā sabhāvatikkhesu asaṅkhārikesu pavattanāyogato thinamiddhaṃ sasaṅkhārikesveva labbhati.

၂၅. ထိုထိုအမှု၌ မခန့်ညား မမြူးကြွသော သဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပင်ကိုယ်သဘောအားဖြင့် အလွန်ထက်မြက်ကုန်သော အသင်္ခါရိကစိတ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်ရန် မသင့်လျော်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိနနှင့် မိဒ္ဓတရားနှစ်ပါး (ထိနမိဒ္ဓ) တို့သည် သသင်္ခါရိကစိတ်တို့၌သာ ဖြစ်ပေါ်ယှဉ်တွဲရရှိကြကုန်၏။

27. Sabbāpuññesveva cattāro cetasikā gatā, lobhamūleyeva yathāsambhavaṃ tayo gatā, dosamūlesveva dvīsu cattāro gatā, tathā sasaṅkhāreyeva dvayanti yojanā. Vicikicchā vicikicchācitte cāti ca-saddo avadhāraṇe. Vicikicchā vicikicchācitteyevāti sambandho.

၂၇. အကုသိုလ်စိတ် အားလုံးတို့၌ပင် သဗ္ဗာကုသလသာဓာရဏ စေတသိက် ၄ ပါးတို့သည် ယှဉ်ကုန်၏။ လောဘမူစိတ်တို့၌သာ ဖြစ်သင့်သည့်အားလျော်စွာ လောဘ၊ မာန၊ ဒိဋ္ဌိ စေတသိက် ၃ ပါးတို့ ယှဉ်ကုန်၏။ ဒေါသမူစိတ် ၂ ပါးတို့၌သာ ဒေါသ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စ စေတသိက် ၄ ပါးတို့ ယှဉ်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါး သသင်္ခါရိကစိတ်တို့၌သာ ထိန၊ မိဒ္ဓ တရားနှစ်ပါး ယှဉ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ 'ဝိစိကိစ္ဆာ ဝိစိကိစ္ဆာစိတ္တေ စ' ဟူသော နေရာ၌ 'စ' သဒ္ဒါသည် 'ဧဝ' ဟူသော အဝဓာရဏအနက် (ကန့်သတ်ခြင်းအနက်) ကို ဟော၏။ ဝိစိကိစ္ဆာစေတသိက်သည် ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်၌သာ ယှဉ်၏ ဟု ပုဒ်စပ်ရ၏။

Akusalacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā.

အကုသိုလ်စေတသိက် သမ္ပယောဂနည်း အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Sobhanacetasikasampayoganayavaṇṇanā

သောဘဏစေတသိက် သမ္ပယောဂနည်း အဖွင့်။

29. Lokuttaracittesu pādakajjhānādivasena kadāci sammāsaṅkappaviraho siyā, na pana viratīnaṃ abhāvo maggassa kāyaduccaritādīnaṃ samucchedavasena, phalassa ca tadanukūlavasena pavattanatoti vuttaṃ ‘‘viratiyo panā’’tyādi. Sabbathāpīti sabbehipi taṃtaṃduccaritadurājīvānaṃ vidhamanavasappavattehi ākārehi. Na hi etāsaṃ lokiyesu viya lokuttaresupi musāvādādīnaṃ visuṃ visuṃ pahānavasena pavatti hoti sabbesameva duccaritadurājīvānaṃ tena tena maggena kesañci sabbaso, kesañci apāyagamanīyādiavatthāya pahānavasena ekakkhaṇe samucchindanato. Nanu cāyamattho ‘‘ekatovā’’ti imināva siddhoti? Taṃ na, tissannaṃ ekatovuttiparidīpanamattena catubbidhavacīduccaritādīnaṃ paṭipakkhākārappavattiyā adīpitattā. Keci pana imamatthaṃ asallakkhetvāva [Pg.116] ‘‘‘sabbathāpī’ti idaṃ atiritta’’nti vadanti, tattha tesaṃ aññāṇameva kāraṇaṃ. ‘‘Niyatā’’ti imināpi lokiyesu viya kadāci sambhavaṃ nivāreti. Tathā hetā lokiyesu yevāpanakavasena desitā, idha pana sarūpeneva. Kāmāvacarakusalesvevāti avadhāraṇena kāmāvacaravipākakiriyesu mahaggatesu ca sambhavaṃ nivāreti. Tathā ceva upari vakkhati. Kadācīti musāvādādiekekaduccaritehi paṭiviramaṇakāle. Kadāci uppajjantāpi na ekato uppajjanti vītikkamitabbavatthusaṅkhātānaṃ attano ārammaṇānaṃ sambhavāpekkhattāti vuttaṃ ‘‘visuṃ visu’’nti.

၂၉. လောကုတ္တရာစိတ်တို့၌ ပါဒကဈာန်အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ရံတစ်ခါ၌ သမ္မာသင်္ကပ္ပမှ ကင်းခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်ရာ၏။ ဝိရတိစေတသိက်တို့၏ မဖြစ်ခြင်း သို့မဟုတ် မယှဉ်ခြင်းသည်ကား မဖြစ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ မဂ်စိတ်သည် ကာယဒုစရိုက်အစရှိသည်တို့ကို သမုစ္ဆေဒပဟာန်အားဖြင့် အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်စိတ်သည် ထိုမဂ်အားလျော်စွာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဝိရတိယော ပန' အစရှိသော ဝါကျကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'သဗ္ဗထာပိ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုဒုစရိုက်နှင့် ဒုရာဇီဝအားလုံးတို့ကို ပယ်ဖျောက်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ်အားဖြင့် ထိုဝိရတိစေတသိက်တို့သည် လောကီမဟာကုသိုလ်စိတ်တို့၌ကဲ့သို့ လောကုတ္တရာစိတ်တို့၌လည်း မုသာဝါဒအစရှိသည်တို့ကို အသီးသီး ပယ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် မဟုတ်ပေ။ အလုံးစုံသော ဒုစရိုက်နှင့် ဒုရာဇီဝတို့ကို သက်ဆိုင်ရာမဂ်က အချို့ကို အကြွင်းမဲ့ လုံးဝဥဿုံလည်းကောင်း၊ အချို့တို့၏ အပါယဂမနီယအစရှိသော အခိုက်အတန့်ကို ပယ်ခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ခဏချင်း၌ပင် အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဒုစရိုက် ဒုရာဇီဝတို့ကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်ဖြတ်နိုင်သည်ဟူသော ဤအနက်သည် ဧကတောဝ ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်ပင် ပြီးမြောက်သည်မဟုတ်ပါလော' ဟု စောဒနာမူ - ထိုစောဒနာစကားသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဝိရတိစေတသိက် ၃ ပါးတို့၏ တစ်ပေါင်းတည်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပြခြင်းမျှဖြင့် လေးပါးသော ဝစီဒုစရိုက်အစရှိသည်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို မပြနိုင်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည် ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို သေချာစွာ မမှတ်သားဘဲ 'သဗ္ဗထာပိ' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ပိုလွန်နေသည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ ဆိုခြင်း၌ ထိုဆရာတို့၏ မသိနားမလည်ခြင်း (အညာဏ) သာလျှင် အကြောင်းရင်း ဖြစ်သည်။ 'နိယတာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်လည်း လောကီမဟာကုသိုလ်စိတ်တို့၌ကဲ့သို့ တစ်ရံတစ်ခါမှသာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို တားမြစ်၏။ မှန်ပေ၏၊ ထိုဝိရတိစေတသိက်တို့ကို လောကီစိတ်တို့၌ ယေဝါပနကအဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီး ဖြစ်၏၊ ဤလောကုတ္တရာစိတ်၌မူ သရုပ်သကောင်အားဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ 'ကာမာဝစရကုသလေသွေဝ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဧဝသဒ္ဒါဖြင့် ကာမာဝစရဝိပါက်၊ ကာမာဝစရကြိယာစိတ်တို့၌လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်တို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို တားမြစ်၏။ ထိုအတိုင်းပင် အထက်သင်္ဂဟနည်း၌ ဆက်လက်ဆိုပေအံ့။ 'ကဒါစိ' ဟူသည်မှာ မုသာဝါဒအစရှိသော တစ်ပါးတစ်ပါးသော ဒုစရိုက်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်ရာ အခါ၌ ဖြစ်သည်။ တစ်ရံတစ်ခါ ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်သော်လည်း တစ်ပေါင်းတည်း မဖြစ်ကြကုန်။ လွန်ကျူးအပ်သော ဝတ္ထုဟု ဆိုအပ်သော မိမိတို့၏ အာရုံဖြစ်သော သတ္တဝါတို့၏ ထင်ရှားရှိခြင်းကို ငဲ့ကွက်ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဝိသုံ ဝိသုံ' (အသီးသီး) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

30. Appanāppattānaṃ appamaññānaṃ na kadāci somanassarahitā pavatti atthīti ‘‘pañcama…pe… cittesu cā’’ti vuttaṃ. Vinīvaraṇāditāya mahattaṃ gatāni, mahantehi vā jhāyīhi gatāni pattānīti mahaggatāni. Nānā hutvāti bhinnārammaṇattā attano ārammaṇabhūtānaṃ dukkhitasukhitasattānaṃ āpāthagamanāpekkhatāya visuṃ visuṃ hutvā. Etthāti imesu kāmāvacarakusalacittesu, karuṇāmuditābhāvanākāle appanāvīthito pubbe paricayavasena upekkhāsahagatacittehipi parikammaṃ hoti, yathā taṃ paguṇaganthaṃ sajjhāyantassa kadāci aññavihitassapi sajjhāyanaṃ, yathā ca paguṇavipassanāya saṅkhāre sammasantassa kadāci paricayabalena ñāṇavippayuttacittehipi sammasananti upekkhāsahagatakāmāvacaresu karuṇāmuditānaṃ asambhavavādo kecivādo kato. Appanāvīthiyaṃ pana tāsaṃ ekantato somanassasahagatesveva sambhavo daṭṭhabbo bhinnajātikassa viya bhinnavedanassapi āsevanapaccayābhāvato.

၃၀. အပ္ပနာသို့ ရောက်ကုန်သော အပ္ပမညာတို့၏ တစ်ရံတစ်ခါမျှ သောမနဿမှ ကင်းသော ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် 'ပဉ္စမ...ပေ... စိတ္တေသု စ' ဟု မိန့်တော်မူ၏။ နီဝရဏ ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မြတ်သောအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော စိတ်တို့သည် မဟဂ္ဂတ မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် မြတ်သော ဈာန်ရပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဆည်းကပ်အပ် ရောက်အပ်ကုန်သော စိတ်တို့သည် မဟဂ္ဂတ မည်ကုန်၏။ 'နာနာ ဟုတ္တဝါ' ဟူသည်မှာ ကွဲပြားသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်၊ မိမိတို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ဒုက္ခိတသတ္တဝါ၊ သုခိတသတ္တဝါတို့၏ ရှေးရှုကျရောက်လာခြင်းကို ငဲ့ကွက်ရသောကြောင့် အသီးသီး ကွဲပြား၍ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ဧတ္ထ' ဟူသည်မှာ ဤကာမာဝစရစိတ်တို့တွင် ကရုဏာ၊ မုဒိတာ ဘာဝနာပွားများရာ အခါ၌ အပ္ပနာဝီထိမတိုင်မီ ရှေး၌ အလေ့အကျက်ရခြင်းကြောင့် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ်တို့ဖြင့်လည်း ပရိကမ္မဘာဝနာ ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏။ ဥပမာအားဖြင့် အလွန်ကျွမ်းကျင်စွာ လေ့လာထားသော ကျမ်းစာကို သရဇ္ဈာယ်သော သူသည် တစ်ခါတစ်ရံ စိတ်အခြားသို့ ရောက်နေသော်လည်း သရဇ္ဈာယ်နိုင်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကောင်းစွာ လေ့ကျင့်အပ်သော ဝိပဿနာဖြင့် သင်္ခါရတရားတို့ကို သုံးသပ်သော ယောဂီသည် တစ်ခါတစ်ရံ အလေ့အကျက် အရှိန်ကြောင့် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ်တို့ဖြင့်လည်း သုံးသပ်နိုင်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ကာမာဝစရစိတ်တို့၌ ကရုဏာ၊ မုဒိတာတို့ မဖြစ်နိုင်ဟူသော ဝါဒကို 'ကေစိဝါဒ' ဟု ဆိုအပ်၏။ အပ္ပနာဝီထိ၌မူကား ထိုကရုဏာ၊ မုဒိတာတို့သည် စင်စစ်အားဖြင့် သောမနဿသဟဂုတ်စိတ်တို့၌သာ ဖြစ်ထိုက်သည်ဟု သိအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ပြားသောဇာတ်ရှိသော စိတ်အား အာသေဝနပစ္စည်း မရှိသကဲ့သို့ ကွဲပြားခြားနားသော ဝေဒနာရှိသော စိတ်အားလည်း အာသေဝနပစ္စည်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။

32. Tayo soḷasacittesūti sammāvācādayo tayo dhammā aṭṭhalokuttarakāmāvacarakusalavasena soḷasacittesu jāyanti.

၃၂. 'တယော သောဠသစိတ္တေသု' ဟူသည်မှာ သမ္မာဝါစာ အစရှိသော ဝိရတိတရား ၃ ပါးတို့သည် လောကုတ္တရာစိတ် ၈ ပါး၊ ကာမာဝစရကုသိုလ်စိတ် ၈ ပါး အစွမ်းဖြင့် စိတ် ၁၆ ပါးတို့၌ ဖြစ်ကုန် သို့မဟုတ် ယှဉ်ကုန်၏။

33. Evaṃ [Pg.117] niyatāniyatasampayogavasena vuttesu aniyatadhamme ekato dassetvā sesānaṃ niyatabhāvaṃ dīpetuṃ ‘‘issāmaccherā’’tyādi vuttaṃ. Issāmaccherakukkuccaviratikaruṇādayo nānā kadāci jāyanti, māno ca kadāci ‘‘seyyohamasmī’’tyādivasappavattiyaṃ jāyati. Thinamiddhaṃ tathā kadāci akammaññatāvasappavattiyaṃ saha aññamaññaṃ avippayogivasena jāyatīti yojanā. Atha vā māno cāti ettha ca-saddaṃ ‘‘sahā’’ti etthāpi yojetvā thinamiddhaṃ tathā kadāci saha ca sasaṅkhārikapaṭighe, diṭṭhigatavippayuttasasaṅkhārikesu ca issāmacchariyakukkuccehi, mānena ca saddhiṃ, kadāci taditarasasaṅkhārikacittasampayogakāle, taṃsampayogakālepi vā nānā ca jāyatīti yojanā daṭṭhabbā. Apare pana ācariyā ‘‘māno ca thinamiddhañca tathā kadāci nānā kadāci saha ca jāyatī’’ti ettakameva yojesuṃ.

၃၃. ဤသို့ အမြဲယှဉ်ခြင်း (နိယတ)၊ အမြဲမယှဉ်ခြင်း (အနိယတ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော စေတသိက်တို့တွင် အမြဲမယှဉ်သော စေတသိက်တရားတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပြ၍၊ ကြွင်းသော စေတသိက်တို့၏ အမြဲယှဉ်သော သဘောကို ပြခြင်းငှာ 'ဣဿာမစ္ဆေရာ' အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စ၊ လောကီဝိရတီ ၃ ပါး၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ တို့သည် တစ်သီးတခြားစီ တစ်ပါးစီဖြစ်၍ တစ်ရံတစ်ခါ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏။ မာနသည်လည်း တစ်ရံတစ်ခါ 'ငါသည် အမြတ်ဆုံးဖြစ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရာအခါ၌ ဖြစ်၏။ ထိန၊ မိဒ္ဓ တို့သည် ထိုကဲ့သို့ တစ်ရံတစ်ခါ ထုံထိုင်းငိုက်မျဉ်းမှု ဖြစ်ပေါ်ရာအခါ၌ အချင်းချင်း မကင်းဘဲ အတူတကွ ယှဉ်တွဲလျက် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ ဟူ၍ ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား 'မာနော စ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'စ' သဒ္ဒါကို 'သဟ' ဟူသော ပါဌ်၌လည်း ယှဉ်စပ်၍ - ထိနမိဒ္ဓသည် ထိုသို့ တစ်ရံတစ်ခါ သသင်္ခါရိကဒေါသမူစိတ်၌ ယှဉ်ခိုက် ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စတို့နှင့် တကွလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်၌ ယှဉ်ခိုက် မာနနှင့် တကွလည်းကောင်း၊ တစ်ခါတစ်ရံ ထိုမှတစ်ပါးသော ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်နှင့် ယှဉ်ရာအခါ၌လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထိုဒိဋ္ဌိဂတဝိပ္ပယုတ် သသင်္ခါရိကစိတ်နှင့် ယှဉ်ရာအခါ၌မူလည်း တစ်သီးတစ်ခြားစီ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏ ဟု ပုဒ်ယှဉ်စပ်ခြင်းကို မှတ်အပ်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည်ကား 'မာနသည်လည်းကောင်း၊ ထိနမိဒ္ဓသည်လည်းကောင်း ထိုကဲ့သို့ တစ်ရံတစ်ခါ တစ်သီးတစ်ခြားဖြစ်၍ တစ်ခါတစ်ရံ အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်တတ်၏' ဟူ၍ ဤမျှလောက်ကိုသာ ယှဉ်စပ်ကြကုန်၏။

34. Sesāti yathāvuttehi ekādasahi aniyatehi itare ekacattālīsa. Keci pana ‘‘yathāvuttehi aniyatayevāpanakehi sesā niyatayevāpanakā’’ti vaṇṇenti, taṃ tesaṃ matimattaṃ, idha yevāpanakanāmena kesañci anuddhaṭattā. Kevalañhettha niyatāniyatavasena cittuppādesu yathārahaṃ labbhamānacetasikamattasandassanaṃ ācariyena kataṃ, na yevāpanakanāmena keci uddhaṭāti.

၃၄. 'သေသာ' ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ၁၁ ပါးသော အနိယတစေတသိက်တို့မှ ကြွင်းကျန်သော အခြား ၄၁ ပါးသော စေတသိက်တို့သည် နိယတယောဂီ (အမြဲယှဉ်သော စေတသိက်) တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အချို့ဆရာတို့မူကား 'ဆိုအပ်ပြီးသော အနိယတ ယေဝါပနက စေတသိက်တို့မှ ကြွင်းကုန်သော နိယတ ယေဝါပနက စေတသိက်တို့ဖြစ်သည်' ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖွင့်ဆိုခြင်းသည် ထိုဆရာတို့၏ အလိုမျှသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဤသမ္ပယောဂနည်း၌ ယေဝါပနက အမည်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော စေတသိက်ကိုမျှ ထုတ်ယူပြသထားခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ မှန်ပေ၏၊ ဤသမ္ပယောဂနည်း၌ အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာသည် ယေဝါပနကအမည်ကို မဖက်ဘဲ သက်သက် အမြဲယှဉ်ခြင်း၊ အမြဲမယှဉ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် စိတ်တို့၌ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရရှိအပ်သော စေတသိက်မျှကိုသာ ညွှန်ပြတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်၏၊ ယေဝါပနက အမည်ဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော စေတသိက်တို့ကိုမျှ ထုတ်ပြတော်မမူခဲ့ပေ။

Evaṃ tāva ‘‘phassādīsu ayaṃ dhammo ettakesu cittesu upalabbhatī’’ti cittaparicchedavasena sampayogaṃ dassetvā idāni ‘‘imasmiṃ cittuppāde ettakā cetasikā’’ti cetasikarāsiparicchedavasena saṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘saṅgahañcā’’tyādi vuttaṃ.

ဤသို့လျှင် သင်္ဂဟနည်းမတိုင်မီ ရှေးဦးစွာ ဖဿအစရှိသော စေတသိက်တို့တွင် 'ဤတရားသည် ဤမျှသော စိတ်တို့၌ ရအပ်၏' ဟု ယှဉ်ရာစိတ်ကို ပိုင်းခြားခြင်း (စိတ်ပရိစ္ဆေဒ) အစွမ်းဖြင့် သမ္ပယောဂနည်းကို ပြသတော်မူပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ 'ဤစိတ်ဖြစ်ပေါ်မှု၌ ဤမျှသော စေတသိက်တို့ ယှဉ်ကုန်၏' ဟု ယှဉ်သော စေတသိက်အစုကို ပိုင်းခြားခြင်း (စေတသိကရာသိပရိစ္ဆေဒ) အစွမ်းဖြင့် သင်္ဂဟနည်းကို ပြသခြင်းငှာ 'သင်္ဂဟဉ္စ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူ၏။

Sobhanacetasikasampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā.

သောဘဏစေတသိက် သမ္ပယောဂနည်း အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Sampayoganayavaṇṇanā niṭṭhitā.

သမ္ပယောဂနည်း အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Saṅgahanayavaṇṇanā

သင်္ဂဟနည်း အဖွင့်။

35. ‘‘Chattiṃsā’’tyādi [Pg.118] tattha tattha yathārahaṃ labbhamānakadhammavasena gaṇanasaṅgaho.

၃၅. 'ဆတ္တိံသ' အစရှိသော စကားသည် ထိုထိုစိတ်၌ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရရှိထိုက်သော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အရေအတွက်ကို သိမ်းယူပြသရာဖြစ်သော သင်္ဂဟဂါထာ ဖြစ်သည်။

36. Paṭhamajjhāne niyuttāni cittāni, taṃ vā etesaṃ atthīti paṭhamajjhānikacittāni. Appamaññānaṃ sattārammaṇattā, lokuttarānañca nibbānārammaṇattā vuttaṃ ‘‘appamaññāvajjitā’’ti. ‘‘Tathā’’ti iminā aññasamānā, appamaññāvajjitā sobhanacetasikā ca saṅgahaṃ gacchantīti ākaḍḍhati. Upekkhāsahagatāti vitakkavicārapītisukhavajjā sukhaṭṭhānaṃ paviṭṭhaupekkhāya sahagatā. Pañcakajjhānavasenāti vitakkavicāre visuṃ visuṃ atikkamitvā bhāventassa nātitikkhañāṇassa vasena desitassa jhānapañcakassa vasena. Te pana ekato atikkamitvā bhāventassa tikkhañāṇassa vasena desitacatukkajjhānavasena dutiyajjhānikesu vitakkavicāravajjitānaṃ sambhavato catudhā eva saṅgaho hotīti adhippāyo.

၃၆. ပထမဈာန်၌ ယှဉ်ကုန်သော စိတ်တို့ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုစိတ်တို့အား ထိုပထမဈာန်ရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ပထမဇ္ဈာနိကစိတ်' တို့မည်၏။ အပ္ပမညာစေတသိက်တို့သည် သတ္တဝါပညတ်လျှင် အာရုံရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာစိတ်တို့သည် နိဗ္ဗာန်လျှင် အာရုံရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (ဤပထမဈာန်၌) 'အပ္ပမညာကြဉ်အပ်ကုန်သော' ဟု ဟောတော်မူသည်။ 'တထာ' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် 'အညသမာန်းစေတသိက်တို့နှင့် အပ္ပမညာကြဉ်သော သောဘဏစေတသိက်တို့သည်လည်း သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကုန်၏' ဟူသော ဤပုဒ်အပေါင်းကို ဆွဲငင်၏။ 'ဥပေက္ခာသဟဂုတ်' ဟူသည်မှာ ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခတို့ ကြဉ်အပ်၍ သုခ၏အရာသို့ ဝင်သော ဥပေက္ခာနှင့် တကွဖြစ်ကုန်သော ထို (၃၃) ပါးသော စေတသိက်တို့ကိုပင် သိမ်းယူအပ်ကုန်၏။ 'ပဉ္စကဈာန်၏အစွမ်းဖြင့်' ဟူသည်ကား ဝိတက်၊ ဝိစာရတို့ကို အသီးသီး လွန်မြောက်၍ ဘာဝနာပွားများသော အလွန်မထက်မြက်သော ဉာဏ်ရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော ဈာန်ငါးပါးအပေါင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့်သာလျှင် သင်္ဂဟနည်း ဖြစ်၏။ တစ်ဖန် ထိုဝိတက်၊ ဝိစာရတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်း လွန်မြောက်၍ ဘာဝနာပွားများသော ထက်မြက်သော ဉာဏ်ရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော စတုက္ကဈာန်၏ အစွမ်းဖြင့် ဒုတိယဈာန်စိတ်တို့၌ ဝိတက်၊ ဝိစာရ ကြဉ်အပ်သော သုံးဆယ့်လေးပါးသော စေတသိက်တို့ ဖြစ်ထိုက်သောကြောင့် လေးပါးသောအပြားအားဖြင့်သာလျှင် သင်္ဂဟနည်း ဖြစ်၏ဟု အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာမြတ်က အလိုရှိတော်မူသည်။

37. Tettiṃsadvayaṃ catutthapañcamajjhānacittesu.

၃၇. စတုတ္ထဈာန်စိတ်၊ ပဉ္စမဈာန်စိတ်တို့၌ ၃၃ ပါးသော စေတသိက်အုပ်စု နှစ်ခုဖြစ်၏။

Mahaggatacittasaṅgahanayavaṇṇanā

မဟဂ္ဂုတ်စိတ်သင်္ဂဟနည်း ရှင်းလင်းချက်။

38. Tīsūti kusalavipākakiriyavasena tividhesu sīlavisuddhivasena suvisodhitakāyavacīpayogassa kevalaṃ cittasamādhānamattena mahaggatajjhānāni pavattanti, na pana kāyavacīkammānaṃ visodhanavasena, nāpi duccaritadurājīvānaṃ samucchindanapaṭippassambhanavasenāti vuttaṃ ‘‘virativajjitā’’ti. Paccekamevāti visuṃ visuṃyeva. Pannarasasūti rūpāvacaravasena tīsu, āruppavasena dvādasasūti pannarasasu. Appamaññāyo na labbhantīti ettha kāraṇaṃ vuttameva.

၃၈. 'သုံးပါးတို့၌' ဟူသည်ကား ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးသောအပြားရှိသော (ပထမဈာန်စိတ်တို့၌) သီလဝိသုဒ္ဓိ၏ အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာသုတ်သင်အပ်ပြီးသော ကာယပယောဂ၊ ဝစီပယောဂရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ သက်သက်သော စိတ်တည်ကြည်မှုမျှဖြင့်သာ မဟဂ္ဂုတ်ဈာန်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ကာယကံ၊ ဝစီကံတို့ကို သုတ်သင်ခြင်း အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်။ ဒုစရိုက်၊ ဒုရာဇီဝတို့ကို အကြွင်းမဲ့ဖြတ်ခြင်း သို့မဟုတ် တစ်ဖန်ငြိမ်းစေခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်သည်မဟုတ်သောကြောင့် 'ဝိရတိကြဉ်အပ်ကုန်သော' ဟု ဟောတော်မူသည်။ 'တစ်ပါးစီသာလျှင်' ဟူသည်ကား အသီးသီးသာလျှင် ဖြစ်သည်။ 'တစ်ဆယ့်ငါးပါးတို့၌' ဟူသည်ကား ရူပါဝစရအစွမ်းဖြင့် သုံးပါး၊ အရူပါဝစရအစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော စိတ်တို့၌ ဖြစ်သည်။ 'အပ္ပမညာတို့ကို မရအပ်ကုန်' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အကြောင်းကို ဆိုခဲ့ပြီးသည်သာ ဖြစ်သည်။

Mahaggatacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

မဟဂ္ဂုတ်စိတ်သင်္ဂဟနည်း ရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayavaṇṇanā

ကာမာဝစရသောဘဏစိတ်သင်္ဂဟနည်း ရှင်းလင်းချက်။

40. Paccekamevāti [Pg.119] ekekāyeva. Appamaññānaṃ hi sattārammaṇattā, viratīnañca vītakkamitabbavatthuvisayattā natthi tāsaṃ ekacittuppāde sambhavoti lokiyaviratīnaṃ ekantakusalasabhāvattā natthi abyākatesu sambhavoti vuttaṃ ‘‘virativajjitā’’ti. Tenāha ‘‘pañca sikkhāpadā kusalāyevā’’ti (vibha. 715). Itarathā saddhāsatiādayo viya ‘‘siyā kusalā, siyā abyākatā’’ti vadeyya. Phalassa pana maggapaṭibimbabhūtattā, duccaritadurājīvānaṃ paṭippassambhanato ca na lokuttaraviratīnaṃ ekantakusalatā yuttāti tāsaṃ tattha aggahaṇaṃ. Kāmāvacaravipākānampi ekantaparittārammaṇattā, appamaññānañca sattārammaṇattā, viratīnampi ekantakusalattā vuttaṃ ‘‘appamaññāvirativajjitā’’ti.

၄၀. 'တစ်ပါးစီသာလျှင်' ဟူသည်ကား တစ်ပါးစီသာလျှင် ယှဉ်စပ်ထိုက်ကုန်၏။ အပ္ပမညာစေတသိက်တို့သည် သတ္တဝါပညတ်လျှင် အာရုံရှိကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိရတိစေတသိက်တို့သည် လွန်ကျူးအပ်သော ဝတ္ထုလျှင် အာရုံရှိကြသောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုစေတသိက်တို့သည် တစ်ခုတည်းသော စိတ္တုပ္ပာဒ်၌ အတူဖြစ်ခွင့် မရှိကြပေ။ ထို့ကြောင့် တစ်ပါးစီသာလျှင် ယှဉ်စေအပ်ကုန်၏။ လောကီဝိရတိတို့သည် ဧကန် ကုသိုလ်သဘောသာ ဖြစ်သောကြောင့် အဗျာကတဖြစ်သော ဝိပါက်၊ ကြိယာစိတ်တို့၌ မဖြစ်နိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် 'ဝိရတိကြဉ်အပ်ကုန်သော' ဟု ဟောတော်မူသည်။ ထို့ကြောင့် 'ငါးပါးသော သိက္ခာပုဒ်တို့သည် ကုသိုလ်သက်သက်သာ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ သို့မဟုတ်ပါက သဒ္ဓါ၊ သတိ စသော စေတသိက်တို့ကဲ့သို့ 'အချို့ကား ကုသိုလ်၊ အချို့ကား အဗျာကတ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူရာသည်။ ဖိုလ်စိတ်သည် မဂ်၏ ပုံရိပ်တူမျှသာဖြစ်၍ ဒုစရိုက်၊ ဒုရာဇီဝတို့ကို တစ်ဖန် ငြိမ်းစေသောကြောင့် လောကုတ္တရာဝိရတိတို့သည် ဧကန်ကုသိုလ်ဖြစ်ရန် မသင့်ချေ။ ထို့ကြောင့် ထိုလောကုတ္တရာဝိရတိတို့ကို ထိုဧကန်ကုသိုလ်၌ မယူအပ်ပေ။ ကာမာဝစရဝိပါက်စိတ်တို့သည်လည်း ဧကန် ကာမတရားလျှင် အာရုံရှိကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အပ္ပမညာတို့သည် သတ္တဝါပညတ်လျှင် အာရုံရှိကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိရတိတို့သည်လည်း ဧကန် ကုသိုလ်သဘောသာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အပ္ပမညာနှင့် ဝိရတိကြဉ်အပ်ကုန်သော' ဟု ဟောတော်မူသည်။

Nanu ca paññattādiārammaṇampi kāmāvacarakusalaṃ hotīti tassa vipākenapi kusalasadisārammaṇena bhavitabbaṃ yathā taṃ mahaggatalokuttaravipākehīti? Nayidamevaṃ, kāmataṇhādhīnassa phalabhūtattā. Yathā hi dāsiyā putto mātarā icchitaṃ kātuṃ asakkonto sāmikeneva icchiticchitaṃ karoti, evaṃ kāmataṇhāyattatāya dāsisadisassa kāmāvacarakammassa vipākabhūtaṃ cittaṃ tena gahitārammaṇaṃ aggahetvā kāmataṇhārammaṇameva gaṇhātīti. Dvādasadhāti kusalavipākakiriyabhedesu paccekaṃ cattāro cattāro dukāti katvā tīsu dvādasadhā.

(စောဒနာ) ပညတ်စသော အာရုံရှိသော ကာမာဝစရကုသိုလ်သည် ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် မဟဂ္ဂုတ်ဝိပါက်၊ လောကုတ္တရာဝိပါက်တို့သည် ကုသိုလ်နှင့်တူသော အာရုံရှိသကဲ့သို့၊ ထိုကာမာဝစရကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးဖြစ်သော ဝိပါက်စိတ်သည်လည်း ကုသိုလ်နှင့် တူသော အာရုံရှိထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော။ ဤအရာကို ဤသို့ မမှတ်ယူအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာမာဝစရဝိပါက်စိတ်သည် ကာမတဏှာနှင့်စပ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဥပမာပြရသော် ကျွန်မ၏ သားငယ်သည် မိခင်ကျွန်မ ပြုစေလိုသော အမှုကို မပြုနိုင်ဘဲ သခင်ကသာ အလိုရှိအပ်သော အမှုကို ပြုရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ကာမတဏှာနှင့်စပ်သောကြောင့် ကျွန်မနှင့်တူသော ကာမာဝစရကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးဖြစ်သော ဝိပါက်စိတ်သည် ထိုကာမာဝစရကုသိုလ်ကံ ယူအပ်သမျှသော အာရုံကို မယူနိုင်ဘဲ ကာမတဏှာ၏ အာရုံကိုသာ ယူရ၏။ 'တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့်' ဟူသည်ကား ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာ အပြားတို့၌ တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီတွင် လေးပါးစီသော အစုံ (ဒုက်) တို့ ရှိကြသောကြောင့် ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာ သုံးပါးတို့၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် သင်္ဂဟနည်း ဖြစ်၏။

42. Idāni imesu paṭhamajjhānikādīhi dutiyajjhānikādīnaṃ bhedakaradhamme dassetuṃ ‘‘anuttare jhānadhammā’’tyādi vuttaṃ. Anuttare citte vitakkavicārapītisukhavasena jhānadhammā visesakā bhedakā. Majjhime mahaggate appamaññā, jhānadhammā [Pg.120] ca. Parittesu kāmāvacaresu viratī, ñāṇapītī ca appamaññā ca visesakā, tattha viratī kusalehi vipākakiriyānaṃ visesakā, appamaññā kusalakiriyehi vipākānaṃ, ñāṇapītī pana tīsu paṭhamayugaḷādīhi dutiyayugaḷādīnanti daṭṭhabbaṃ.

၄၂. ယခုအခါ ဤသောဘဏစိတ်တို့တွင် ပထမဇ္ဈာနိကစသော စိတ်တို့မှ ဒုတိယဇ္ဈာနိကစသော စိတ်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကို ပြုတတ်သော တရားတို့ကို ပြခြင်းငှာ 'အနုတ္တရေဈာနဓမ္မာ' အစရှိသော ဂါထာကို ဟောတော်မူသည်။ လောကုတ္တရာစိတ်၌ ဝိတက်၊ ဝိစာရ၊ ပီတိ၊ သုခတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဈာန်တရားတို့သည် ထူးခြားကွဲပြားစေတတ်သော တရားများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ အလယ်ဖြစ်သော မဟဂ္ဂုတ်စိတ်၌ အပ္ပမညာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဈာန်တရားတို့သည်လည်းကောင်း (ထူးခြားကွဲပြားစေတတ်သော တရားများ ဖြစ်ကြကုန်၏)။ ကာမာဝစရစိတ်တို့၌ ဝိရတိ၊ ဉာဏ်၊ ပီတိတို့သည်လည်းကောင်း၊ အပ္ပမညာတို့သည်လည်းကောင်း ထူးခြားကွဲပြားစေတတ်သော တရားများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထိုတရားတို့တွင် ဝိရတိတို့သည် ကုသိုလ်စိတ်တို့မှ ဝိပါက်၊ ကြိယာစိတ်တို့ကို ထူးခြားကွဲပြားစေကုန်၏။ အပ္ပမညာတို့သည် ကုသိုလ်၊ ကြိယာစိတ်တို့မှ ဝိပါက်စိတ်တို့ကို ထူးခြားကွဲပြားစေကုန်၏။ ဉာဏ်၊ ပီတိတို့သည်ကား ကုသိုလ်၊ ဝိပါက်၊ ကြိယာ သုံးပါးလုံး၌ ပထမအစုံ (ဒုက်) အစရှိသည်တို့မှ ဒုတိယအစုံ အစရှိသည်တို့ကို ထူးခြားကွဲပြားစေတတ်ကုန်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Kāmāvacarasobhanacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကာမာဝစရသောဘဏစိတ်သင်္ဂဟနည်း ရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Akusalacittasaṅgahanayavaṇṇanā

အကုသိုလ်စိတ်သင်္ဂဟနည်း ရှင်းလင်းချက်။

44. Dutiye asaṅkhāriketi diṭṭhivippayutte asaṅkhārike lobhamānena tatheva aññasamānā, akusalasādhāraṇā ca ekūnavīsati dhammāti sambandho.

၄၄. 'ဒုတိယ အသင်္ခါရိက၌' ဟူသည်ကား ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ် အသင်္ခါရိကစိတ်၌ လောဘ၊ မာနတို့နှင့်တကွ ထိုဆိုအပ်ပြီးသော အညသမာန်းစေတသိက်တို့သည်လည်းကောင်း၊ အကုသလသာဓာရဏစေတသိက်တို့သည်လည်းကောင်း တစ်ဆယ့်ကိုးပါးသော စေတသိက်တရားတို့သည် သင်္ဂဟသို့ ရောက်ကုန်၏ဟု ပုဒ်တို့၏ ဆက်စပ်ခြင်းဖြစ်၏။

45. Tatiyeti upekkhāsahagatadiṭṭhisampayutte asaṅkhārike.

၄၅. 'တတိယ၌' ဟူသည်ကား ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ် အသင်္ခါရိကစိတ်၌ ဖြစ်သည်။

46. Catuttheti diṭṭhivippayutte asaṅkhārike.

၄၆. 'စတုတ္ထ၌' ဟူသည်ကား ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ် (ဥပေက္ခာသဟဂုတ်) အသင်္ခါရိကစိတ်၌ ဖြစ်သည်။

47. Issāmacchariyakukkuccāni panettha paccekameva yojetabbāni bhinnārammaṇattāyevāti adhippāyo.

၄၇. တစ်ဖန် ဤစေတသိက်တို့တွင် ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယ၊ ကုက္ကုစ္စတို့ကို တစ်ပါးစီသာလျှင် ယှဉ်စပ်ထိုက်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အာရုံချင်း မတူကွဲပြားခြားနားသောကြောင့်တည်း ဟူသည်မှာ အလိုအဓိပ္ပာယ် ဖြစ်၏။

50. Adhimokkhassa nicchayākārappavattito dveḷhakasabhāve vicikicchācitte sambhavo natthīti ‘‘adhimokkhavirahitā’’ti vuttaṃ.

၅၀. အဓိမောက္ခစေတသိက်သည် ဆုံးဖြတ်ခြင်းသဘောအားဖြင့် ဖြစ်တတ်သောကြောင့်၊ နှစ်လုံးနှစ်ခွ ဖြစ်ခြင်းသဘောရှိသော ဝိစိကိစ္ဆာစိတ်၌ အတူဖြစ်ခွင့်မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် 'အဓိမောက္ခကြဉ်အပ်သော' ဟု ဟောတော်မူသည်။

51. Ekūnavīsati paṭhamadutiyaasaṅkhārikesu, aṭṭhārasa tatiyacatutthaasaṅkhārikesu, vīsa pañcame asaṅkhārike, ekavīsa paṭhamadutiyasasaṅkhārikesu, vīsati tatiyacatutthasasaṅkhārikesu, dvāvīsa pañcame sasaṅkhārike, pannarasa momūhadvayeti evaṃ akusale sattadhā ṭhitāti yojanā.

၅၁. ပထမအသင်္ခါရိကစိတ်၊ ဒုတိယအသင်္ခါရိကစိတ်တို့၌ (၁၉) ပါး၊ တတိယအသင်္ခါရိကစိတ်၊ စတုတ္ထအသင်္ခါရိကစိတ်တို့၌ (၁၈) ပါး၊ ပဉ္စမအသင်္ခါရိကစိတ်၌ (၂၀) ပါး၊ ပထမသသင်္ခါရိကစိတ်၊ ဒုတိယသသင်္ခါရိကစိတ်တို့၌ (၂၁) ပါး၊ တတိယသသင်္ခါရိကစိတ်၊ စတုတ္ထသသင်္ခါရိကစိတ်တို့၌ (၂၀) ပါး၊ ပဉ္စမသသင်္ခါရိကစိတ်၌ (၂၂) ပါး၊ မောဟမူစိတ်နှစ်ပါးတို့၌ (၁၅) ပါးသော စေတသိက်တရားတို့သည် ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်စိတ်တို့၌ ခုနစ်ပါးသောအုပ်စု အပြားအားရန် တည်ကုန်၏ဟု တွဲစပ်မှတ်သားအပ်၏။

52. Sādhāraṇāti [Pg.121] akusalānaṃ sabbesameva sādhāraṇabhūtā cattāro samānā ca chandapītiadhimokkhavajjitā aññasamānā apare dasāti ete cuddasa dhammā sabbākusalayoginoti pavuccantīti yojanā.

၅၂. 'သာဓာရဏ' ဟူသည်ကား အကုသိုလ်စိတ်အားလုံးနှင့် ဆက်ဆံကုန်သော (အကုသလသာဓာရဏ) စေတသိက်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ဆန္ဒ၊ ပီတိ၊ အဓိမောက္ခ ကြဉ်အပ်ကုန်သော အညသမာန်းဖြစ်ကုန်သော အခြားစေတသိက်တစ်ဆယ်တို့လည်းကောင်း ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်လေးပါးသော ဤတရားတို့ကို 'သဗ္ဗာကုသလယောဂီ' (အကုသိုလ်စိတ်အားလုံး၌ ယှဉ်တတ်သော စေတသိက်များ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏ဟု စပ်ယှဉ်မှတ်အပ်၏။

Akusalacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

အကုသိုလ်စိတ်သင်္ဂဟနည်း ရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Ahetukacittasaṅgahanayavaṇṇanā

အဟိတ်စိတ်သင်္ဂဟနည်း ရှင်းလင်းချက်။

54. ‘‘Tathā’’ti iminā aññasamāne paccāmasati.

၅၄. 'တထာ' ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အညသမာန်းစေတသိက်တို့ကို ပြန်၍ ညွှန်းဆိုသုံးသပ်တော်မူသည်။

56. Manoviññāṇadhātuyā viya visiṭṭhamananakiccāyogato mananamattā dhātūti manodhātu. Ahetukapaṭisandhiyugaḷeti upekkhāsantīraṇadvaye.

၅၆. မနောဝိညာဏဓာတ်ကဲ့သို့ ထူးခြားသော သိမှုကိစ္စနှင့် မယှဉ်ဘဲ၊ အာရုံကို သိရုံမျှသာရှိသော ဓာတ်သဘောဖြစ်သောကြောင့် 'မနောဓာတ်' မည်၏။ 'အဟိတ်ပဋိသန္ဓေအစုံ၌' ဟူသည်ကား ဥပေက္ခာသန္တီရဏစိတ်နှစ်ခု အပေါင်း၌ ဖြစ်သည်။

58. Dvādasa hasanacitte, ekādasa voṭṭhabbanasukhasantīraṇesu, dasa manodhātuttikāhetukapaṭisandhiyugaḷavasena pañcasu, satta dvipañcaviññāṇesūti aṭṭhārasāhetukesu cittuppādesu saṅgaho catubbidho hotīti yojanā.

၅၈. ဟသိတ္တုပ္ပာဒ်စိတ်၌ (၁၂) ပါး၊ ဝုဋ္ဌောစိတ်နှင့် သုခသန္တီရဏစိတ်တို့၌ (၁၁) ပါး၊ မနောဓာတ်သုံးပါးနှင့် အဟိတ်ပဋိသန္ဓေအစုံဟူသော စိတ်ငါးပါးတို့၌ (၁၀) ပါး၊ ဒွေပဉ္စဝိညာဏ်တစ်ဆယ်တို့၌ (၇) ပါးသော စေတသိက်တရားတို့သည် ယှဉ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အဟိတ်စိတ် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးတို့၌ သင်္ဂဟနည်းသည် လေးပါးသောအပြား ရှိ၏ဟု စပ်ယှဉ်မှတ်သားအပ်၏။

59. Tettiṃsavidhasaṅgahoti anuttare pañca, tathā mahaggate, kāmāvacarasobhane dvādasa, akusale satta, ahetuke cattāroti tettiṃsavidhasaṅgaho.

၅၉. 'သုံးဆယ့်သုံးပါးသော သင်္ဂဟနည်း' ဟူသည်ကား လောကုတ္တရာစိတ်၌ ငါးပါး၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ်၌ ထို့အတူ ငါးပါး၊ ကာမာဝစရသောဘဏစိတ်၌ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး၊ အကုသိုလ်စိတ်၌ ခုနစ်ပါး၊ အဟိတ်စိတ်၌ လေးပါးသော သင်္ဂဟနည်းတို့ဖြင့် စုစုပေါင်း သုံးဆယ့်သုံးပါးသော သင်္ဂဟနည်း ဖြစ်၏။

60. Itthaṃ yathāvuttanayena cittāviyuttānaṃ cetasikānaṃ cittaparicchedavasena vuttaṃ sampayogañca cetasikarāsiparicchedavasena vuttaṃ saṅgahañca ñatvā yathāyogaṃ cittena samaṃ bhedaṃ uddise ‘‘sabbacittasādhāraṇā tāva satta ekūnanavuticittesu uppajjanato paccekaṃ ekūnanavutividhā, pakiṇṇakesu [Pg.122] vitakko pañcapaññāsacittesu uppajjanato pañcapaññāsavidho’’tyādinā katheyyāti attho.

၆၀. ဤသို့ အထက်ကဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် စိတ်နှင့်အမြဲယှဉ်ကုန်သော စေတသိက်တို့၏ ယှဉ်ရာစိတ်ကို ပိုင်းခြားခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော သမ္ပယောဂနည်းကိုလည်းကောင်း၊ ယှဉ်သောစေတသိက်အစုကို ပိုင်းခြားခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်သော သင်္ဂဟနည်းကိုလည်းကောင်း သိပြီး၍ ယှဉ်ထိုက်သည့်အားလျော်စွာ စိတ်နှင့်အရေအတွက် ညီမျှသော စေတသိက်အပြားကို ထုတ်ပြရာ၏။ ထိုအပြားတို့တွင် ‘သဗ္ဗစိတ္တသာဓာရဏစေတသိက် ၇ ပါးတို့သည် (၈၉)ပါးသောစိတ်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီအားဖြင့် (၈၉)ပါးသော အပြားရှိကုန်၏၊ ပကိဏ်းစေတသိက်တို့တွင် ဝိတက်သည် (၅၅)ပါးသောစိတ်တို့၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် (၅၅)ပါးသော အပြားရှိ၏’ ဤသို့စသည်ဖြင့် ပြောဆိုရာ၏ဟု ဆိုလိုသည်။

Ahetukacittasaṅgahanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

အဟိတ်စိတ်သင်္ဂဟနည်းကို ဖွင့်ပြခြင်းသည် ပြီး၏။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤသို့ အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီမည်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟအဖွင့်ကျမ်း၌

Cetasikaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

စေတသိက်ပိုင်းကို ဖွင့်ပြခြင်းသည် ပြီး၏။

3. Pakiṇṇakaparicchedavaṇṇanā

၃. ပကိဏ်းပိုင်းကို ဖွင့်ပြခြင်း

1. Idāni yathāvuttānaṃ cittacetasikānaṃ vedanādivibhāgato, taṃtaṃvedanādibhedabhinnacittuppādavibhāgato ca pakiṇṇakasaṅgahaṃ dassetuṃ ‘‘sampayuttā yathāyoga’’ntyādi āraddhaṃ. Yathāyogaṃ sampayuttā cittacetasikā dhammā sabhāvato attano attano sabhāvavasena ekūnanavutividhampi cittaṃ ārammaṇavijānanasabhāvasāmaññena ekavidhaṃ, sabbacittasādhāraṇo phasso phusanasabhāvena ekavidhotyādinā tepaññāsa honti.

၁. ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော စိတ်စေတသိက်တို့၏ ဝေဒနာစသောအပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုဝေဒနာစသောအပြားတို့ဖြင့် ပြားကုန်သော စိတ္တုပ္ပာဒ်တို့၏အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း ပကိဏ်းသင်္ဂဟကို ပြခြင်းငှာ ‘သမ္ပယုတ္တာ ယထာယောဂံ’ အစရှိသော ဂါထာစကားကို အားထုတ်အပ်ပြီ။ ယှဉ်ထိုက်သည့်အားလျော်စွာ အညီအမျှ ယှဉ်ကုန်သော စိတ်စေတသိက်တရားတို့သည် မိမိမိမိ၏ သဘောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ (၈၉)ပါးသော အပြားရှိသော်လည်း စိတ်သည် အာရုံကိုသိခြင်းသဘော တူမျှသည်၏အဖြစ်ကြောင့် တစ်ပါးသော အဖို့ရှိ၏၊ အလုံးစုံသောစိတ်တို့နှင့် ဆက်ဆံသော ဖဿသည် အာရုံကို ထိတွေ့ခြင်းသဘောအားဖြင့် တစ်ပါးသော အဖို့ရှိ၏ ဤသို့စသည်ဖြင့် တရားတို့သည် (၅၃)ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

2. Idāni tesaṃ dhammānaṃ yathārahaṃ vedanā…pe… vatthuto saṅgaho nāma vedanāsaṅgahādināmako pakiṇṇakasaṅgaho cittuppādavaseneva taṃtaṃvedanādibhedabhinnacittuppādānaṃ vaseneva na katthaci taṃvirahena nīyate upanīyate, āharīyatītyattho.

၂. ယခုအခါ၌ ထိုစိတ် စေတသိက်တရားတို့၏ သင့်လျော်သလို ဝေဒနာ၊ ဟိတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကိစ္စ၊ ဒွါရ၊ အာရုံ၊ ဝတ္ထုအားဖြင့်လည်းကောင်း သင်္ဂဟမည်သော ဝေဒနာသင်္ဂဟအစရှိသော အမည်ရှိသော ပကိဏ်းသင်္ဂဟကို စိတ္တုပ္ပာဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် (ထိုထိုဝေဒနာစသောအပြားအားဖြင့် ပြားသော စိတ္တုပ္ပာဒ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင်) ဆောင်ယူပြသအပ်၏။ မည်သည့်သင်္ဂဟ၌မျှ ထိုစိတ္တုပ္ပာဒ်တို့မှ ကင်းသဖြင့် ဆောင်ယူပြသအပ်မည်မဟုတ်၊ ဆောင်ယူပြသအပ်၏ ဟူသည်ကား အနက်တည်း။

Vedanāsaṅgahavaṇṇanā

ဝေဒနာသင်္ဂဟကို ဖွင့်ပြခြင်း

3. Tatthāti tesu chasu saṅgahesu. Sukhādivedanānaṃ, taṃsahagatacittuppādānañca vibhāgavasena saṅgaho vedanāsaṅgaho. Dukkhato, sukhato ca aññā adukkhamasukhā ma-kārāgamavasena. Nanu ca ‘‘dvemā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā’’ti (saṃ. ni. 4.267) vacanato dve eva vedanāti? Saccaṃ, taṃ pana anavajjapakkhikaṃ [Pg.123] adukkhamasukhaṃ sukhavedanāyaṃ, sāvajjapakkhikañca dukkhavedanāyaṃ saṅgahetvā vuttaṃ. Yampi katthaci sutte ‘‘yaṃ kiñci vedayitamidamettha dukkhassā’’ti (saṃ. ni. 4.259) vacanaṃ, taṃ saṅkhāradukkhatāya sabbavedanānaṃ dukkhasabhāvattā vuttaṃ. Yathāha – ‘‘saṅkhārāniccataṃ, ānanda, mayā sandhāya bhāsitaṃ saṅkhāravipariṇāmatañca yaṃ kiñcivedayitamidamettha dukkhassā’’ti (saṃ. ni. 4.259; itivu. aṭṭha. 52). Tasmā tissoyeva vedanāti daṭṭhabbā. Tenāha bhagavā – ‘‘tisso imā, bhikkhave, vedanā sukhā dukkhā adukkhamasukhā cā’’ti (itivu. 52-53; saṃ. ni. 4.249-251). Evaṃ tividhāpi panetā indriyadesanāyaṃ ‘‘sukhindriyaṃ dukkhindriyaṃ somanassindriyaṃ domanassindriyaṃ upekkhindriya’’nti (vibha. 219) pañcadhā desitāti taṃvasenapettha vibhāgaṃ dassetuṃ ‘‘sukhaṃ dukkha’’ntyādi vuttaṃ. Kāyikamānasikasātāsātabhedato hi sukhaṃ dukkhañca paccekaṃ dvidhā vibhajitvā ‘‘sukhindriyaṃ somanassindriyaṃ dukkhindriyaṃ domanassindriya’’nti (vibha. 219) desitā, upekkhā pana bhedābhāvato upekkhindriyanti ekadhāva. Yathā hi sukhadukkhāni aññathā kāyassa anuggahamupaghātañca karonti, aññathā manaso, nevaṃ upekkhā, tasmā sā ekadhāva desitā, tenāhu porāṇā –

၃. ထိုစကား၌ ‘တတ္ထ’ဟူသည် ထိုခြောက်ပါးသော သင်္ဂဟတို့တွင်ဟု ဆိုလိုသည်။ သုခအစရှိသော ဝေဒနာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဝေဒနာနှင့်တကွဖြစ်သော စိတ္တုပ္ပာဒ်တို့ကိုလည်းကောင်း ဝေဖန်အပ်သော အပြား၏အစွမ်းဖြင့် သိမ်းယူရာစကားရပ်သည် ဝေဒနာသင်္ဂဟမည်၏။ ဒုက္ခဝေဒနာမှလည်းကောင်း၊ သုခဝေဒနာမှလည်းကောင်း တစ်ပါးတခြားသော ဝေဒနာသည် ‘မ’အက္ခရာ လာခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ‘အဒုက္ခမသုခါ’မည်၏။ ‘ရဟန်းတို့၊ သုခ၊ ဒုက္ခ ဟူ၍ ဝေဒနာတို့သည် ဤနှစ်ပါးတို့သာတည်း’ဟု ဟောတော်မူခြင်းကြောင့် ဝေဒနာတို့သည် နှစ်ပါးတို့သာလျှင် မဟုတ်ပါလောဟု စောဒနာသော်၊ ဟောတော်မူအပ်သည်ကား မှန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုစကားတော်ကို အပြစ်မရှိသောအဖို့၌ဖြစ်သော (ကုသိုလ်၊ အဗျာကတ၌ဖြစ်သော) အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကို သုခဝေဒနာ၌လည်းကောင်း၊ အပြစ်ရှိသောအဖို့၌ဖြစ်သော (အကုသိုလ်၌ဖြစ်သော) အဒုက္ခမသုခဝေဒနာကို ဒုက္ခဝေဒနာ၌လည်းကောင်း သွင်းယူ၍ ဟောတော်မူအပ်၏။ အချို့သော သုတ္တန်ပါဠိတော်၌ ‘ဤလောက၌ ခံစားအပ်သော ဝေဒနာတစ်ခုခုသည် ဒုက္ခ၌ အကျုံးဝင်၏’ဟူသော စကားတော်သည်လည်း ရှိ၏၊ ထိုစကားတော်ကို သင်္ခါရဒုက္ခတို့၏အဖြစ်ဖြင့် အလုံးစုံသော ဝေဒနာတို့သည် ဒုက္ခသဘောရှိသောကြောင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ‘အာနန္ဒာ၊ ငါသည် သင်္ခါရတို့၏ မမြဲသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရတို့၏ ဖောက်ပြန်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ရည်ရွယ်၍ ဤလောက၌ ခံစားအပ်သော ဝေဒနာတစ်ခုခုသည် ဒုက္ခ၌ အကျုံးဝင်၏ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ’ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ဝေဒနာတို့သည် သုံးပါးတို့သာတည်းဟု မှတ်အပ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ရဟန်းတို့၊ သုခ၊ ဒုက္ခ၊ အဒုက္ခမသုခ ဟူ၍ ဝေဒနာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့ဖြစ်ကုန်၏’ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဆက်လက်၍ ဤသို့ သုံးပါးအပြားရှိကုန်သော ဝေဒနာတို့ကိုပင် ဣန္ဒြေဒေသနာတော်၌ ‘သုခိန္ဒြေ၊ ဒုက္ခိန္ဒြေ၊ သောမနဿိန္ဒြေ၊ ဒေါမနဿိန္ဒြေ၊ ဥပေက္ခိန္ဒြေ’ဟူ၍ ငါးပါးအပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ကုန်ပြီ။ ထို့ကြောင့် ထိုဣန္ဒြေတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဤဝေဒနာသင်္ဂဟ၌ ဝေဖန်အပ်သောအပြားကို ပြခြင်းငှာ ‘သုခံ ဒုက္ခံ’ အစရှိသော စကားကို ဆိုအပ်၏။ ကိုယ်၌ဖြစ်သော သာယာအပ်၊ မသာယာအပ်သောအပြား၊ စိတ်၌ဖြစ်သော သာယာအပ်၊ မသာယာအပ်သောအပြားအားဖြင့် သုခဝေဒနာကိုလည်းကောင်း၊ ဒုက္ခဝေဒနာကိုလည်းကောင်း တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ နှစ်ပါးအပြားအားဖြင့် ခွဲခြား၍ ‘သုခိန္ဒြေ၊ သောမနဿိန္ဒြေ၊ ဒုက္ခိန္ဒြေ၊ ဒေါမနဿိန္ဒြေ’ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ဥပေက္ခာကိုမူကား သာတ၊ အသာတအပြား မရှိခြင်းကြောင့် ‘ဥပေက္ခိန္ဒြေ’ဟူ၍ တစ်ပါးသော အဖို့အားဖြင့်သာလျှင် ဟောတော်မူ၏။ ထင်ရှားအောင်ပြဦးအံ့၊ သုခ ဒုက္ခတို့သည် ကိုယ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ပြုကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို ချီးမြှောက်ခြင်း၊ ညှဉ်းဆဲခြင်းကို ပြုကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း ဥပေက္ခာဝေဒနာသည် ကိုယ်နှင့် စိတ်ကို ထိုသို့မပြုတတ်၊ ထို့ကြောင့် ထိုဥပေက္ခာကို တစ်ပါးသော အဖို့အားဖြင့်သာ ဟောတော်မူအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် မိန့်တော်မူကြကုန်ပြီ -

‘‘Kāyikaṃ mānasaṃ dukkhaṃ, sukhañcopekkhavedanā;

Ekaṃ mānasameveti, pañcadhindriyabhedato’’ti. (sa. sa. 74);

‘ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဒုက္ခ၊ သုခ၊ စိတ်၌ဖြစ်သော ဒုက္ခ၊ သုခနှင့် စိတ်၌သာဖြစ်သော တစ်ခုတည်းသော ဥပေက္ခာဝေဒနာဟု ဣန္ဒြေတို့၏ အပြားအားဖြင့် ငါးပါးပြားကုန်၏’ ဟု မိန့်တော်မူကြကုန်ပြီ။

Tattha iṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ sukhaṃ. Aniṭṭhaphoṭṭhabbānubhavanalakkhaṇaṃ dukkhaṃ. Sabhāvato, parikappato vā iṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ somanassaṃ. Tathā aniṭṭhānubhavanalakkhaṇaṃ domanassaṃ. Majjhattānubhavanalakkhaṇā upekkhā.

ထိုဝေဒနာတို့တွင် သုခဝေဒနာသည် ဣဋ္ဌဖြစ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို ခံစားခြင်းလက္خဏာရှိ၏။ ဒုက္ခဝေဒနာသည် အနိဋ္ဌဖြစ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံကို ခံစားခြင်းလက္ခဏာရှိ၏။ သောမနဿဝေဒနာသည် ပင်ကိုယ်သဘောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း၊ ကြံစည်အပ်သော သဘောအားဖြင့်သော်လည်းကောင်း ဣဋ္ဌာရုံကို ခံစားခြင်းလက္ခဏာရှိ၏။ ဒေါမနဿဝေဒနာသည် ထိုနည်းတူစွာ အနိဋ္ဌာရုံကို ခံစားခြင်းလက္ခဏာရှိ၏။ ဥပေက္ခာဝေဒနာသည် အလယ်အလတ်၌တည်သော သဘောရှိသော အာရုံကို ခံစားခြင်းလက္ခဏာရှိ၏။

5. Catucattālīsa paccekaṃ lokiyalokuttarabhedena ekādasavidhattā.

၅. သုခ၊ ဒုက္ခ၊ သောမနဿ၊ ဒေါမနဿ ဝေဒနာ လေးပါးတို့သည် လောကီ လောကုတ္တရာ အပြားအားဖြင့် တစ်ပါးပါးလျှင် (၁၁)ပါးစီ အပြားရှိကုန်သည်၏အဖြစ်ကြောင့် (၄၄)ပါးသော မဟဂ္ဂုတ် လောကုတ္တရာ စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။

7. Sesānīti [Pg.124] sukhadukkhasomanassadomanassasahagatehi avasesāni akusalato cha, ahetukato cuddasa, kāmāvacarasobhanato dvādasa, pañcamajjhānikāni tevīsāti sabbānipi pañcapaññāsa.

၇. ‘ကြွင်းကုန်သော စိတ်တို့သည်’ ဟူသည် သုခ၊ ဒုက္ခ၊ သောမနဿ၊ ဒေါမနဿယှဉ်သော စိတ်တို့မှ ကြွင်းကုန်သော အကုသိုလ်စိတ်တို့မှ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ် ၆ ပါး၊ အဟိတ်စိတ်တို့မှ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ် ၁၄ ပါး၊ ကာမာဝစရသောဘနစိတ်တို့မှ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ် ၁၂ ပါး၊ ပဉ္စမဈာန်၌ယှဉ်သော ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ် ၂၃ ပါး ဤသို့ အလုံးစုံလည်းဖြစ်ကုန်သော ငါးဆယ့်ငါးပါးသော စိတ်တို့သည် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်စိတ်တို့ချည်းသာတည်း။

Vedanāsaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝေဒနာသင်္ဂဟကို ဖွင့်ပြခြင်းသည် ပြီး၏။

Hetusaṅgahavaṇṇanā

ဟေတုသင်္ဂဟကို ဖွင့်ပြခြင်း

10. Lobhādihetūnaṃ vibhāgavasena, taṃsampayuttavasena ca saṅgaho hetusaṅgaho. Hetavo nāma chabbidhā bhavantīti sambandho. Hetubhāvo pana nesaṃ sampayuttānaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhāto mūlabhāvo. Laddhahetupaccayā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā thirā honti, na ahetukā viya jalatale sevālasadisā. Evañca katvā ete mūlasadisatāya ‘‘mūlānī’’ti ca vuccanti. Apare pana ‘‘kusalādīnaṃ kusalādibhāvasādhanaṃ hetubhāvo’’ti vadanti, evaṃ sati hetūnaṃ attano kusalādibhāvasādhano añño hetu maggitabbo siyā. Atha sesasampayuttahetupaṭibaddho tesaṃ kusalādibhāvo, evampi momūhacittasampayuttassa hetuno akusalabhāvo appaṭibaddho siyā. Atha tassa sabhāvato akusalabhāvopi siyā, evaṃ sati sesahetūnampi sabhāvatova kusalādibhāvoti tesaṃ viya sampayuttadhammānampi so hetupaṭibaddho na siyā. Yadi ca hetupaṭibaddho kusalādibhāvo, tadā ahetukānaṃ abyākatabhāvo na siyāti alamatinippīḷanena. Kusalādibhāvo pana kusalākusalānaṃ yonisoayonisomanasikārappaṭibaddho. Yathāha – ‘‘yoniso, bhikkhave, manasikaroto anuppannā [Pg.125] ceva kusalā dhammā uppajjanti, uppannā ca kusalā dhammā abhivaḍḍhantī’’tyādi (a. ni. 1.67), abyākatānaṃ pana abyākatabhāvo niranusayasantānappaṭibaddho kammappaṭibaddho avipākabhāvappaṭibaddho cāti daṭṭhabbaṃ.

၁၀. လောဘအစရှိသော ဟိတ်တို့၏ ဝေဖန်အပ်သော အပြား၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဟိတ်တို့နှင့်ယှဉ်သော စိတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိမ်းယူခြင်းသည် ဟေတုသင်္ဂဟမည်၏။ ဟိတ်တို့သည် ခြောက်ပါးအပြားရှိကုန်၏ဟု စပ်စပ်ရာ၏။ ထိုဟိတ်တို့၏ ဟိတ်အဖြစ် (ဟေတုအမည်ရခြင်း၏အကြောင်း) ကား ယှဉ်ဖက်စိတ်စေတသိက်တို့၏ ကောင်းစွာ တည်တံ့ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သည်ဟု ဆိုအပ်သော ရေသောက်မြစ်နှင့်တူသည်၏အဖြစ်တည်း။ ဟေတုပစ္စည်းကို ရရှိကြကုန်သော တရားတို့သည် စည်ပင်သော ရေသောက်မြစ်ရှိသော သစ်ပင်တို့ကဲ့သို့ ခိုင်မြဲကုန်၏၊ ဟိတ်မရှိသောတရားတို့သည် ရေအပြင်၌ မှော်နှင့်တူကုန်သကဲ့သို့ မခိုင်မြဲသည်မဟုတ်ကုန်။ ဤသို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤဟိတ်တို့ကို ရေသောက်မြစ်နှင့်တူသည်၏အဖြစ်ကြောင့် ‘မူလ’တို့ဟူ၍လည်း ဆိုအပ်ကုန်၏။ အခြားဆရာတို့မူကား ‘ကုသိုလ်စသည်တို့၏ ကုသိုလ်စသည်ဖြစ်ခြင်းကို ပြီးစေတတ်သောသတ္တိသည် ဟိတ်၏ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာတည်း’ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ထိုဟိတ်တို့၏ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ကုသိုလ်စသည်ဖြစ်ကြောင်းကို ပြီးစေရန် အခြားသော ဟိတ်တစ်မျိုးကို ရှာဖွေရလိမ့်မည်။ အကယ်၍ ထိုဟိတ်တို့၏ ကုသိုလ်စသည်ဖြစ်ခြင်းသည် ကြွင်းသော ယှဉ်ဖက်ဟိတ်တို့နှင့် စပ်၏ဟု ဆိုအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်ပြန်သော်လည်း မောဟမူစိတ်နှင့်ယှဉ်သော မောဟဟိတ်၏ အကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်းသည် အခြားဟိတ်နှင့်စပ်ခြင်း မရှိရာတော့ပေ။ အကယ်၍ ထိုမောဟဟိတ်သည် ပင်ကိုယ်သဘောအားဖြင့် အကုသိုလ်ဖြစ်၏ဟု ဆိုအံ့၊ ဤသို့ဖြစ်လျှင် ကြွင်းသောဟိတ်တို့သည်လည်း ပင်ကိုယ်သဘောအားဖြင့် ကုသိုလ်စသည် ဖြစ်ရမည်ဖြစ်သဖြင့် ထိုဟိတ်တို့ကဲ့သို့ပင် ယှဉ်ဖက်တရားတို့၏လည်း ကုသိုလ်စသည်ဖြစ်ခြင်းသည် ဟိတ်နှင့်စပ်တော့မည် မဟုတ်ပေ။ အကယ်၍ ကုသိုလ်စသည်ဖြစ်ခြင်းသည် ဟိတ်နှင့်စပ်ပါမူ၊ ထိုအခါ ဟိတ်မရှိသော အဟိတ်စိတ်တို့၏ အဗျာကတဖြစ်ခြင်းသည် မဖြစ်ရာတော့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဆရာတို့ကို အလွန်နှိပ်သော စကားဖြင့် အကျိုးမရှိတော့ပြီ။ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့၏ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဖြစ်ခြင်းသည် ယောနိသောမနသိကာရ၊ အယောနိသောမနသိကာရနှင့်သာ စပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း မြတ်စွာဘုရားသည် ‘ရဟန်းတို့၊ သင့်လျော်သောနည်းဖြင့် နှလုံးသွင်းသောသူအား မဖြစ်သေးသော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ ဖြစ်ပြီးသော ကုသိုလ်တရားတို့သည်လည်း တိုးပွားကုန်၏’ ဤသို့စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူ၏။ အဗျာကတတရားတို့၏ အဗျာကတဖြစ်ခြင်းသည်ကား ကိလေသာအနုသယမရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏သန္တာန်နှင့်လည်းကောင်း၊ ကံနှင့်လည်းကောင်း၊ အကျိုးမပေးတတ်သော သဘောနှင့်လည်းကောင်း စပ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

16. Idāni hetūnaṃ jātibhedaṃ dassetuṃ ‘‘lobho doso cā’’tyādi vuttaṃ.

၁၆. ယခုအခါတွင် ဟိတ်တို့၏ ဇာတ်အားဖြင့် ကွဲပြားခြင်းကို ပြသရန်အတွက် “လောဘော ဒေါသော စ” အစရှိသော ဂါထာစကားကို ဆိုအပ်ပြီ။

Hetusaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဟိတ်သင်္ဂဟအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Kiccasaṅgahavaṇṇanā

ကိစ္စသင်္ဂဟအဖွင့်

18. Paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ vibhāgavasena, taṃkiccavantānañca paricchedavasena saṅgaho kiccasaṅgaho. Bhavato bhavassa paṭisandhānaṃ paṭisandhikiccaṃ. Avicchedappavattihetubhāvena bhavassa aṅgabhāvo bhavaṅgakiccaṃ. Āvajjanakiccādīni heṭṭhā vuttavacanatthānusārena yathārahaṃ yojetabbāni. Ārammaṇe taṃtaṃkiccasādhanavasena anekakkhattuṃ, ekakkhattuṃ vā javamānassa viya pavatti javanakiccaṃ. Taṃtaṃjavanaggahitārammaṇassa ārammaṇakaraṇaṃ tadārammaṇakiccaṃ. Nibbattabhavato parigaḷhanaṃ cutikiccaṃ.

၁၈. ပဋိသန္ဓေအစရှိသော ကိစ္စတို့၏ ဝေဖန်အပ်သောအပြား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုကိစ္စရှိသော စိတ္တုပ္ပာဒ်တို့၏ အပိုင်းအခြား၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သိမ်းဆည်းခြင်းသည် ကိစ္စသင်္ဂဟ မည်၏။ ဘဝတစ်ခုမှ ဘဝတစ်ခုသို့ ဆက်စပ်ခြင်းသည် ပဋိသန္ဓေကိစ္စ မည်၏။ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ဘဝ၏ အင်္ဂါ (အကြောင်း) ဖြစ်ခြင်းသည် ဘဝင်ကိစ္စ မည်၏။ အာဝဇ္ဇန်းကိစ္စ အစရှိသည်တို့ကို အောက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော ဝစနတ္ထနှင့်အညီ လျော်ကန်သလို ယှဉ်စပ်အပ်ကုန်၏။ အာရုံ၌ ထိုထိုကိစ္စကို ပြီးစေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အကြိမ်များစွာသော်လည်းကောင်း၊ တစ်ကြိမ်သော်လည်းကောင်း အရှိန်အဟုန်ဖြင့် ပြေးသွားသကဲ့သို့ ဖြစ်ပွားခြင်းသည် ဇောကိစ္စ မည်၏။ ထိုထိုဇောစိတ်က ယူအပ်သော အာရုံကို တစ်ဖန် အာရုံပြုခြင်းသည် တဒါရုံကိစ္စ မည်၏။ ဖြစ်ဆဲဘဝမှ ရွေ့လျောခြင်းသည် စုတိကိစ္စ မည်၏။

19. Imāni pana kiccāni ṭhānavasena pākaṭāni hontīti taṃ dāni pabhedato dassetuṃ ‘‘paṭisandhī’’tyādi vuttaṃ, tattha paṭisandhiyā ṭhānaṃ paṭisandhiṭhānaṃ. Kāmaṃ paṭisandhivinimuttaṃ ṭhānaṃ nāma natthi, sukhaggahaṇatthaṃ pana ‘‘silāputtakassa sarīra’’ntyādīsu viya abhedepi bhedaparikappanāti daṭṭhabbaṃ. Evaṃ sesesupi. Dassanādīnaṃ pañcannaṃ viññāṇānaṃ ṭhānaṃ pañcaviññāṇaṭhānaṃ. Ādi-saddena sampaṭicchanaṭhānādīnaṃ saṅgaho.

၁၉. ဤကိစ္စတို့သည် ဖြစ်ရာဌာန၏အစွမ်းဖြင့် ထင်ရှားကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုဌာနကို ယခုအခါ၌ အပြားအားဖြင့် ပြသရန်အတွက် “ပဋိသန္ဓိ” အစရှိသော စကားကို ဆိုအပ်ပြီ။ ထိုစကားရပ်၌ ပဋိသန္ဓေကိစ္စ၏ ဖြစ်ရာဌာနသည် ပဋိသန္ဓေဌာန မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ပဋိသန္ဓေမှ လွတ်သော ဌာနဟူ၍ မရှိသော်လည်း လွယ်ကူစွာ နားလည်စေရန်အလို့ငှာ “သိလာပုတ္တကဿ သရီရံ (ကျောက်ပြင်မ၏ကိုယ်)” အစရှိသော စကားရပ်တို့၌ ကဲ့သို့ ကွဲပြားမှုမရှိသော်လည်း ကွဲပြားသကဲ့သို့ ကြံစည်ပြောဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ကြွင်းသောဌာနတို့၌လည်း ဤအတူပင် ဖြစ်၏။ မြင်ခြင်းစသော ဝိညာဏ်ငါးပါးတို့၏ ဖြစ်ရာဌာနသည် ပဉ္စဝိညာဏ်ဌာန မည်၏။ “အာဒိ” သဒ္ဒါဖြင့် သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းဌာန အစရှိသည်တို့ကို သိမ်းယူအပ်၏။

Tattha [Pg.126] cutibhavaṅgānaṃ antarā paṭisandhiṭhānaṃ. Paṭisandhiāvajjanānaṃ, javanāvajjanānaṃ, tadārammaṇāvajjanānaṃ, voṭṭhabbanāvajjanānaṃ, kadāci javanacutīnaṃ, tadārammaṇacutīnañca antarā bhavaṅgaṭhānaṃ. Bhavaṅgapañcaviññāṇānaṃ, bhavaṅgajavanānañca antarā āvajjanaṭhānaṃ. Pañcadvārāvajjanasampaṭicchanānamantarā pañcaviññāṇaṭhānaṃ. Pañcaviññāṇasantīraṇānamantarā sampaṭicchanaṭhānaṃ. Sampaṭicchanavoṭṭhabbanānamantarā santīraṇaṭhānaṃ. Santīraṇajavanānaṃ, santīraṇabhavaṅgānañca antarā voṭṭhabbanaṭhānaṃ. Voṭṭhabbanatadārammaṇānaṃ, voṭṭhabbanabhavaṅgānaṃ, voṭṭhabbanacutīnaṃ, manodvārāvajjanatadārammaṇānaṃ, manodvārāvajjanabhavaṅgānaṃ, manodvārāvajjanacutīnañca antarā javanaṭhānaṃ. Javanabhavaṅgānaṃ, javanacutīnañca antarā tadārammaṇaṭhānaṃ. Javanapaṭisandhīnaṃ, tadārammaṇapaṭisandhīnaṃ, bhavaṅgapaṭisandhīnaṃ vā antarā cutiṭhānaṃ nāma.

ထိုဌာနတို့တွင် စုတိစိတ်နှင့် ဘဝင်စိတ်တို့၏ အကြားသည် ပဋိသန္ဓေဌာန မည်၏။ ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် အာဝဇ္ဇန်းစိတ်၊ ဇောစိတ်နှင့် အာဝဇ္ဇန်းစိတ်၊ တဒါရုံစိတ်နှင့် အာဝဇ္ဇန်းစိတ်၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနစိတ်နှင့် အာဝဇ္ဇန်းစိတ်၊ တစ်ရံတစ်ခါ (မရဏာသန္နဝီထိ၌) ဇောစိတ်နှင့် စုတိစိတ်၊ တဒါရုံစိတ်နှင့် စုတိစိတ်တို့၏ အကြားသည် ဘဝင်ဌာန မည်၏။ ဘဝင်စိတ်နှင့် ပဉ္စဝိညာဏ်စိတ်၊ ဘဝင်စိတ်နှင့် ဇောစိတ်တို့၏ အကြားသည် အာဝဇ္ဇန်းဌာန မည်၏။ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်နှင့် သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းစိတ်တို့၏ အကြားသည် ပဉ္စဝိညာဏ်ဌာန မည်၏။ ပဉ္စဝိညာဏ်စိတ်နှင့် သန္တီရဏစိတ်တို့၏ အကြားသည် သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းဌာန မည်၏။ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းစိတ်နှင့် ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနစိတ်တို့၏ အကြားသည် သန္တီရဏဌာန မည်၏။ သန္တီရဏစိတ်နှင့် ဇောစိတ်၊ သန္တီရဏစိတ်နှင့် ဘဝင်စိတ်တို့၏ အကြားသည် ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဌာန မည်၏။ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနစိတ်နှင့် တဒါရုံစိတ်၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနစိတ်နှင့် ဘဝင်စိတ်၊ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနစိတ်နှင့် စုတိစိတ်၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်နှင့် တဒါရုံစိတ်၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်နှင့် ဘဝင်စိတ်၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်နှင့် စုတိစိတ်တို့၏ အကြားသည် ဇောဌာန မည်၏။ ဇောစိတ်နှင့် ဘဝင်စိတ်၊ ဇောစိတ်နှင့် စုတိစိတ်တို့၏ အကြားသည် တဒါရုံဌာန မည်၏။ ဇောစိတ်နှင့် ပဋိသန္ဓေစိတ်၊ တဒါရုံစိတ်နှင့် ပဋိသန္ဓေစိတ် သို့မဟုတ် ဘဝင်စိတ်နှင့် ပဋိသန္ဓေစိတ်တို့၏ အကြားသည် စုတိဌာန မည်၏။

20. Dve upekkhāsahagatasantīraṇāni sukhasantīraṇassa paṭisandhivasappavattibhāvābhāvatotiadhippāyo. Evañca katvā paṭṭhāne ‘‘upekkhāsahagataṃ dhammaṃ paṭicca upekkhāsahagato dhammo uppajjati na hetupaccayā’’ti (paṭṭhā. 4.13.179) evamāgatassa upekkhāsahagatapadassa vibhaṅge ‘‘ahetukaṃ upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho, ahetukapaṭisandhikkhaṇe upekkhāsahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā, dve khandhe paṭicca eko khandho’’ti (paṭṭhā. 4.13.179) evaṃ pavattipaṭisandhivasena paṭiccanayo uddhaṭo, pītisahagatasukhasahagatapadavibhaṅge pana ‘‘ahetukaṃ pītisahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭiccatayo khandhā…pe… dve khandhā. Ahetukaṃ sukhasahagataṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca dve khandhā …pe… eko khandho’’ti (paṭṭhā. 4.13.144, 167) pavattivaseneva uddhaṭo, na pana ‘‘ahetukapaṭisandhikkhaṇe’’tyādinā paṭisandhivasena, tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti na tassa paṭisandhivasena pavatti [Pg.127] atthi. Yattha pana labbhamānassapi kassaci avacanaṃ, tattha kāraṇaṃ upari āvi bhavissati.

၂၀. သုခသန္တီရဏစိတ်သည် ပဋိသန္ဓေ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသဘော မရှိသောကြောင့် “ဥပေက္ခာသဟဂုတ် သန္တီရဏစိတ် နှစ်ပါး” (သည် ပဋိသန္ဓေ, ဘဝင်, စုတိ ကိစ္စရှိကုန်၏) ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤသည်ကား အရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ အလိုတည်း။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်၌ “ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ဥပေက္ခာသဟဂတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဟေတုပစ္စယာ” ဟူ၍ လာသော ဥပေက္ခာသဟဂတပုဒ်၏ ဝိဘင်း၌ “အဟေတုကံ ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ ဒွေ ခန္ဓာ၊ ဒွေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဧကော ခန္ဓော၊ အဟေတုကပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဥပေက္ခာသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ ဒွေ ခန္ဓာ၊ ဒွေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဧကော ခန္ဓော” ဟု ဤသို့ ပဝတ္တိအခါနှင့် ပဋိသန္ဓေအခါ၏ အစွမ်းဖြင့် ပဋိစ္စနည်းကို ထုတ်ဆောင်တော်မူအပ်ပြီ။ ပီတိသဟဂတပုဒ်, သုခသဟဂတပုဒ်တို့၏ ဝိဘင်း၌မူကား “အဟေတုကံ ပီတိသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ...ပ... ဒွေ ခန္ဓာ၊ အဟေတုကံ သုခသဟဂတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ ဒွေ ခန္ဓာ...ပ... ဧကော ခန္ဓော” ဟု ပဝတ္တိအခါ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ထုတ်ဆောင်တော်မူအပ်ပြီးလျှင် “အဟေတုကပဋိသန္ဓိက္ခဏေ” အစရှိသည်ဖြင့် ပဋိသန္ဓေအခါ၏ အစွမ်းဖြင့် ထုတ်ဆောင်တော်မမူအပ်။ ထို့ကြောင့် သဘာဝဓမ္မအားလျော်စွာ ဆုံးမရာ အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်၌ ဟောကြားတော်မမူခြင်းသည်လည်း ထိုတရားမရှိခြင်းကိုသာ ပြတော်မူရာရောက်သောကြောင့် ထိုသုခသန္တီရဏစိတ်အား ပဋိသန္ဓေ၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်းသည် မရှိ။ သို့ရာတွင် ရထိုက်ပါသော်လည်း အချို့သောတရားကို ဟောကြားတော်မမူခြင်းရှိရာ ထိုပါဠိရပ်၌ အကြောင်းရင်းကိုမူ အထက် (နောင်အခါ) ၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။

25. Manodvārāvajjanassa parittārammaṇe dvattikkhattuṃ pavattamānassapi natthi javanakiccaṃ tassa ārammaṇarasānubhavanābhāvatoti vuttaṃ ‘‘āvajjanadvayavajjitānī’’ti. Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā). Itarathā ‘‘javanaṃ hutvā’’ti vattabbaṃ siyāti. Kusalākusalaphalakiriyacittānīti ekavīsati lokiyalokuttarakusalāni, dvādasa akusalāni, cattāri lokuttaraphalacittāni, aṭṭhārasa tebhūmakakiriyacittāni. Ekacittakkhaṇikampi hi lokuttaramaggādikaṃ taṃsabhāvavantatāya javanakiccaṃ nāma, yathā ekekagocaravisayampi sabbaññutaññāṇaṃ sakalavisayāvabodhanasāmatthiyayogato na kadāci taṃnāmaṃ vijahatīti.

၂၅. ပရိတ္တာရုံ၌ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိစ္စတတ်သော မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် နှစ်ကြိမ်သုံးကြိမ် ဖြစ်သော်လည်း ဇောကိစ္စ မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမနောဒွါရာဝဇ္ဇန်း၌ အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းသဘော မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် “အာဝဇ္ဇန်းနှစ်ပါးကို ကြဉ်အပ်ကုန်သော (၅၅ ပါးသော စိတ်တို့သည် ဇောကိစ္စတပ်ကုန်၏)” ဟု ဆိုအပ်ပြီ။ ထိုသို့ဖြစ်သောကြောင့် အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌ “ဇော၏နေရာ၌ တည်၍ (ဇဝနဋ္ဌာနေ ဌတွာ)” ဟု အဋ္ဌကထာဆရာ ဆိုတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက “ဇောဖြစ်၍ (ဇဝနံ ဟုတွာ)” ဟု ဆိုထိုက်ရာ၏။ “ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ဖိုလ်၊ ကြိယာစိတ်တို့သည်” ဟူသည်ကား လောကီကုသိုလ်၊ လောကုတ္တရာကုသိုလ်စိတ် ၂၁ ပါး၊ အကုသိုလ်စိတ် ၁၂ ပါး၊ လောကုတ္တရာဖိုလ်စိတ် ၄ ပါးနှင့် ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ကြိယာစိတ် ၁၈ ပါး (အားဖြင့် ၅၅ ပါးသော စိတ်တို့သည် ဇောကိစ္စတပ်ကုန်၏)။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ခုသောစိတ္တက္ခဏမျှသာ ရှိသော လောကုတ္တရာမဂ်စိတ် အစရှိသည်တို့သည်လည်း အဟုန်ပြင်းစွာဖြစ်ခြင်း (သို့မဟုတ် အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်း) သဘောရှိသောကြောင့် ဇောကိစ္စရှိသော စိတ်မည်၏။ ဥပမာအားဖြင့် သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သည် တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော ကျက်စားရာ အာရုံရှိသော်လည်း အလုံးစုံသော အာရုံကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်စွမ်းသော သတ္တိနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် တစ်ရံတစ်ခါမျှ ထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ် ဟူသောအမည်ကို မစွန့်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

27. Evaṃ kiccabhedena vuttāneva yathāsakaṃ labbhamānakiccagaṇanavasena sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘tesu panā’’tyādi vuttaṃ.

၂၇. ဤသို့လျှင် ကိစ္စအပြားအားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော စိတ်တို့ကိုပင် မိမိတို့နှင့်ဆိုင်ရာ ရထိုက်သော ကိစ္စတို့ကို ရေတွက်ခြင်းအားဖြင့် ပေါင်းစပ်၍ ပြသရန်အတွက် “တေသု ပန” အစရှိသော စကားကို ဆိုအပ်ပြီ။

33. Paṭisandhādayo cittuppādā nāmakiccabhedena paṭisandhādīnaṃ nāmānaṃ, kiccānañca bhedena, atha vā paṭisandhādayo nāma tannāmakā cittuppādā paṭisandhādīnaṃ kiccānaṃ bhedena cuddasa, ṭhānabhedena paṭisandhādīnaṃyeva ṭhānānaṃ bhedena dasadhā pakāsitāti yojanā. Ekakiccaṭhānadvikiccaṭhānatikiccaṭhānacatukiccaṭhānapañcakiccaṭhānāni cittāni yathākkamaṃ aṭṭhasaṭṭhi, tathā dve ca nava ca aṭṭha ca dve cāti niddiseti sambandho.

၃၃. ပဋိသန္ဓေအစရှိသော စိတ္တုပ္ပာဒ်တို့သည် နာမည်နှင့် ကိစ္စတို့၏ ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် ပဋိသန္ဓေအစရှိသော နာမည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ကိစ္စတို့၏လည်းကောင်း ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် (၁၄ ပါး) ဖြစ်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ပဋိသန္ဓေအစရှိသော အမည်ရှိကုန်သော ထိုစိတ္တုပ္ပာဒ်တို့သည် ပဋိသန္ဓေအစရှိသော ကိစ္စတို့၏ ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် ၁၄ ပါးဖြစ်ကုန်၏၊ ဌာနကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် ပဋိသန္ဓေအစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်ရာဌာနတို့၏ ကွဲပြားခြင်းအားဖြင့် ၁၀ ပါးသော အပြားအားဖြင့် ထင်ရှားစွာပြအပ်ကုန်၏ ဟု စကားစပ်ရမည်။ တစ်ကိစ္စတစ်ဌာနရှိသောစိတ်၊ နှစ်ကိစ္စနှစ်ဌာနရှိသောစိတ်၊ သုံးကိစ္စသုံးဌာနရှိသောစိတ်၊ လေးကိစ္စလေးဌာနရှိသောစိတ်၊ ငါးကိစ္စငါးဌာနရှိသောစိတ်တို့သည် အစဉ်အတိုင်း ၆၈ ပါး၊ ၂ ပါး၊ ၉ ပါး၊ ၈ ပါး၊ ၂ ပါး ဖြစ်ကုန်၏ဟု ညွှန်ပြအပ်၏ ဟု စကားစပ်ရမည်။

Kiccasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကိစ္စသင်္ဂဟအဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Dvārasaṅgahavaṇṇanā

ဒွါရသင်္ဂဟအဖွင့်

35. Dvārānaṃ[Pg.128], dvārappavattacittānañca paricchedavasena saṅgaho dvārasaṅgaho. Āvajjanādīnaṃ arūpadhammānaṃ pavattimukhabhāvato dvārāni viyāti dvārāni.

၃၅. ဒွါရတို့၏ လည်းကောင်း၊ ဒွါရ၌ဖြစ်သော စိတ်တို့၏ လည်းကောင်း အပိုင်းအခြား၏ အစွမ်းဖြင့် သိမ်းဆည်းခြင်းသည် ဒွါရသင်္ဂဟ မည်၏။ အာဝဇ္ဇန်းအစရှိသော နာမ်တရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းလမ်းဝ ဖြစ်သောကြောင့် တံခါးပေါက်နှင့်တူကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဒွါရတို့မည်၏။

36. Cakkhumevāti pasādacakkhumeva.

၃၆. “စက္ခုမေဝ” ဟူသည် ပသာဒစက္ခုကိုပင် (စက္ခုဒွါရဟု ဆိုအပ်၏)။

37. Āvajjanādīnaṃ manānaṃ, manoyeva vā dvāranti manodvāraṃ. Bhavaṅganti āvajjanānantaraṃ bhavaṅgaṃ. Tenāhu porāṇā –

၃၇. အာဝဇ္ဇန်းအစရှိသော ဝီထိစိတ်တို့၏ ဖြစ်ရာတံခါးဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဘဝင်စိတ်သည်ပင်လျှင် ဝီထိစိတ်တို့၏ ဖြစ်ကြောင်းတံခါးဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း မနောဒွါရ မည်၏။ “ဘဝင်္ဂံ” ဟူသည် အာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ ရှေးဦးစွာ (အခြားမဲ့၌) ဖြစ်သော ဘဝင်စိတ်တည်း။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့ ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်မှာ -

‘‘Sāvajjanaṃ bhavaṅgantu, manodvāranti vuccatī’’ti;

“အာဝဇ္ဇန်းနှင့်တကွဖြစ်သော ဘဝင်စိတ်ကို မနောဒွါရဟု ဆိုအပ်၏” ဟု (ဆိုတော်မူကြကုန်၏)။

39. Tatthāti tesu cakkhādidvāresu cakkhudvāre chacattālīsa cittāni yathārahamuppajjantīti sambandho. Pañcadvārāvajjanamekaṃ, cakkhuviññāṇādīni ubhayavipākavasena satta, voṭṭhabbanamekaṃ, kāmāvacarajavanāni ca kusalākusalanirāvajjanakiriyavasena ekūnatiṃsa, tadārammaṇāni ca aggahitaggahaṇena aṭṭhevāti chacattālīsa. Yathārahanti iṭṭhādiārammaṇe yonisoayonisomanasikāraniranusayasantānādīnaṃ anurūpavasena. Sabbathāpīti āvajjanāditadārammaṇapariyosānena sabbenapi pakārena kāmāvacarānevāti yojanā. Sabbathāpi catupaññāsa cittānīti vā sambandho. Sabbathāpi taṃtaṃdvārikavasena ṭhitāni aggahitaggahaṇena cakkhudvārikesu chacattālīsacittesu sotaviññāṇādīnaṃ catunnaṃ yugaḷānaṃ pakkhepena catupaññāsapītyattho.

၃၉. ထိုစက္ခုအစရှိသော ဒွါရတို့တွင် စက္ခုဒွါရ၌ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ စိတ် ၄၆ ပါး ဖြစ်ကုန်၏ဟူသည်မှာ စာစပ်တည်း။ (ထိုစိတ် ၄၆ ပါးတို့မှာ-) ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ် ၁ ပါး၊ ကုသိုလ်ဝိပါက်နှင့် အကုသိုလ်ဝိပါက် နှစ်ပါးသော ဝိပါက်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော စက္ခုဝိညာဉ်အစရှိသော စိတ် ၇ ပါး၊ ဝုဋ္ဌောစိတ် ၁ ပါး၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်နှင့် အာဝဇ္ဇန်းမှတစ်ပါးသော ကြိယာစိတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ကာမာဝစရဇောစိတ် ၂၉ ပါး၊ မယူအပ်သေးသော မဟာဝိပါက်စိတ်တို့ကိုသာ ယူခြင်းဖြင့် တဒါရုံစိတ် ၈ ပါး၊ ဤသို့လျှင် စုစုပေါင်း စိတ် ၄၆ ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ 'ထိုက်သည်အားလျော်စွာ (ယထာရဟံ)' ဟူသည်မှာ ဣဋ္ဌာရုံ၊ အနိဋ္ဌာရုံ၊ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တာရုံတို့၌ လည်းကောင်း၊ ယောနိသောမနသိကာရ၊ အယောနိသောမနသိကာရ ရှိသောသူများနှင့် အနုသယကင်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်အစရှိသည်တို့အား လျော်သည်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့်လည်း (သဗ္ဗထာပိ)' ဟူသည်မှာ အာဝဇ္ဇန်းအစရှိသော တဒါရုံအဆုံးရှိသော အလုံးစုံသောအပြားအားဖြင့် ကာမာဝစရစိတ်တို့ချည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်,ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် 'အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့်လည်း စိတ် ၅၄ ပါးတို့သည် ကာမာဝစရစိတ်တို့ချည်းသာတည်း' ဟု စာစပ်ရမည်။ ထို့ပြင် 'သဗ္ဗထာပိ' ဟူသည်မှာ ထိုထိုဒွါရ၌ ဖြစ်သောစိတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် တည်ကုန်သော၊ စက္ခုဒွါရ၌ ဖြစ်ကုန်သော စိတ် ၄၆ ပါးတို့တွင် မယူအပ်သေးသော သောတဝိညာဉ်စသည်တို့ကို ယူခြင်းအားဖြင့် သောတဝိညာဉ်အစရှိသော အစုံ ၄ ပါး (စိတ် ၈ ပါး) ကို ထည့်သွင်းခြင်းဖြင့် စိတ် ၅၄ ပါးလုံးပင် ကာမာဝစရစိတ်တို့ချည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု အနက်ရသည်။

41. Cakkhādidvāresu appavattanato, manodvārasaṅkhātabhavaṅgato ārammaṇantaraggahaṇavasena appavattito ca paṭisandhādivasena pavattāni ekūnavīsati dvāravimuttāni.

၄၁. စက္ခုအစရှိသော ဒွါရ ၆ ပါးတို့၌ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မနောဒွါရဟု ဆိုအပ်သော ဘဝင်၏အဖြစ်ကြောင့် ပဋိသန္ဓေယူအပ်ပြီးသော အာရုံမှတစ်ပါးသော အာရုံကို ယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော စိတ် ၁၉ ပါးတို့သည် ဒွါရမှလွတ်သော စိတ် (ဒွါရဝိမုတ်စိတ်) တို့မည်ကုန်၏။

42. Dvipañcaviññāṇāni [Pg.129] sakasakadvāre, chabbīsati mahaggatalokuttarajavanāni manodvāreyeva uppajjanato chattiṃsa cittāni yathārahaṃ sakasakadvārānurūpaṃ ekadvārikacittāni.

၄၂. ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် ၁၀ ပါးတို့သည် မိမိမိမိတို့၏ ဒွါရ၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်နှင့် လောကုတ္တရာဇော ၂၆ ပါးတို့သည် မနောဒွါရ၌သာလျှင် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤစိတ် ၃၆ ပါးတို့သည် မိမိမိမိတို့၏ ဒွါရအားလျော်စွာ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ တစ်ဒွါရ၌သာ ဖြစ်သောစိတ် (ဧကဒွါရိကစိတ်) တို့မည်ကုန်၏။

45. Pañcadvāresu santīraṇatadārammaṇavasena, manodvāre ca tadārammaṇavasena pavattanato chadvārikāni ceva paṭisandhādivasappavattiyā dvāravimuttāni ca.

၄၅. ပဉ္စဒွါရတို့၌ သန္တီရဏနှင့် တဒါရုံတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ မနောဒွါရ၌ တဒါရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ခြောက်ဒွါရ၌လည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ပဋိသန္ဓေအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရံခါ ခြောက်ဒွါရမှလည်း လွတ်ကုန်၏။

47. Pañcadvārikāni ca chadvārikāni ca pañcachadvārikāni. Chadvārikāni ca tāni kadāci dvāravimuttāni cāti chadvārikavimuttāni. Atha vā chadvārikāni ca chadvārikavimuttāni cāti chadvārikavimuttānīti ekadesasarūpekaseso daṭṭhabbo.

၄၇. ပဉ္စဒွါရိကစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ ဆဒွါရိကစိတ်တို့သည်လည်းကောင်း 'ပဉ္စဆဒွါရိကစိတ်' မည်ကုန်၏။ ထိုစိတ်တို့သည် ခြောက်ဒွါရ၌ ဖြစ်သည်လည်း ဟုတ်၏၊ တစ်ရံတစ်ခါ၌ ခြောက်ဒွါရမှလည်း လွတ်ကုန်၏ဟူသော ဤနှစ်ပါးသော သတ္တိကြောင့် 'ဆဒွါရိကဝိမုတ်စိတ်' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ခြောက်ဒွါရ၌ဖြစ်သော စိတ်တို့လည်းကောင်း၊ ခြောက်ဒွါရမှလွတ်သော စိတ်တို့လည်းကောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ဆဒွါရိကဝိမုတ်စိတ်' မည်၏ဟု ဧကဒေသသရူပဧကသေသ် (တစ်စိတ်တူသော ပုဒ်တို့၏ တစ်ခုကြွင်းခြင်း) အဖြစ်ဖြင့် သိအပ်၏။

Dvārasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဒွါရသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā

အာရမ္မဏသင်္ဂဟအဖွင့်

48. Ārammaṇānaṃ sarūpato, vibhāgato, taṃvisayacittato ca saṅgaho ālambaṇasaṅgaho. Vaṇṇavikāraṃ āpajjamānaṃ rūpayati hadayaṅgatabhāvaṃ pakāsetīti rūpaṃ, tadeva dubbalapurisena daṇḍādi viya cittacetasikehi ālambīyati, tāni vā āgantvā ettha ramantīti ārammaṇanti rūpārammaṇaṃ. Saddīyatīti saddo, soyeva ārammaṇanti saddārammaṇaṃ. Gandhayati attano vatthuṃ sūceti ‘‘idamettha atthī’’ti pesuññaṃ karontaṃ viya hotīti gandho, soyeva ārammaṇaṃ gandhārammaṇaṃ. Rasanti taṃ sattā assādentīti raso, soyeva ārammaṇaṃ rasārammaṇaṃ. Phusīyatīti phoṭṭhabbaṃ, tadeva ārammaṇaṃ phoṭṭhabbārammaṇaṃ. Dhammoyeva ārammaṇaṃ dhammārammaṇaṃ.

၄၈. အာရုံတို့၏ သရုပ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝေဖန်အပ်သော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအာရုံကို အာရုံပြုတတ်သော စိတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း သိမ်းကျုံးရေတွက်ခြင်းသည် အာရမ္မဏသင်္ဂဟ မည်၏။ အဆင်း၏ ထူးခြားပြောင်းလဲခြင်းသို့ ရောက်လျက် စိတ်အတွင်းရှိသဘောကို ထင်ရှားပြတတ်သောကြောင့် 'ရူပ' မည်၏။ ထိုရူပတရားကိုပင် အားမရှိသောယောက်ျားသည် တုတ်အစရှိသည်ကို အမှီပြုသကဲ့သို့ စိတ်၊ စေတသိက်တို့သည် ဆွဲမှီအပ်သောကြောင့် 'အာလမ္ဗန' မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် စိတ်၊ စေတသိက်တို့သည် လာ၍ ဤအာရုံ၌ မွေ့လျော်တတ်ကြသောကြောင့် 'အာရမ္မဏ' မည်၏။ ထို့ကြောင့် 'ရူပါရမ္မဏ (ရူပါရုံ)' မည်၏။ ရွတ်ဆိုအပ်သောကြောင့် 'သဒ္ဒ' မည်၏။ ထိုသဒ္ဒသည်ပင် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် 'သဒ္ဒါရမ္မဏ (သဒ္ဒါရုံ)' မည်၏။ မိမိ၏ တည်ရာဝတ္ထုကို 'ဤအရပ်၌ ဤဝတ္ထုရှိ၏' ဟု ကုန်းတိုက်သကဲ့သို့ ထင်ရှားပြတတ်သောကြောင့် 'gandho (အနံ့)' မည်၏။ ထိုအနံ့သည်ပင် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် 'ဂန္ဓာရမ္မဏ (ဂန္ဓာရုံ)' မည်၏။ ထိုအရသာကို သတ္တဝါတို့သည် သာယာအပ်သောကြောင့် 'ရသ' မည်၏။ ထိုရသသည်ပင် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် 'ရသာရမ္မဏ (ရသာရုံ)' မည်၏။ တွေ့ထိအပ်သောကြောင့် 'ဖောဋ္ဌဗ္ဗ' မည်၏။ ထိုဖောဋ္ဌဗ္ဗသည်ပင် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် 'ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရမ္မဏ (ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ)' မည်၏။ သဘောတရား (ဓမ္မ) သည်ပင် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် 'ဓမ္မာရမ္မဏ (ဓမ္မာရုံ)' မည်၏။

49. Tatthāti [Pg.130] tesu rūpādiārammaṇesu, rūpamevāti vaṇṇāyatanasaṅkhātaṃ rūpameva. Saddādayoti saddāyatanādisaṅkhātā saddādayo, āpodhātuvajjitabhūtattayasaṅkhātaṃ phoṭṭhabbāyatanañca.

၄၉. ထိုရူပါရုံအစရှိသော အာရုံတို့တွင် 'ရူပံဧဝ' ဟူသည်မှာ ဝဏ္ဏာယတနဟု ဆိုအပ်သော အဆင်းသည်ပင် (ရူပါရုံမည်၏)။ 'သဒ္ဒါဒယော' ဟူသည်မှာ သဒ္ဒါယတနအစရှိသည်ဟု ဆိုအပ်ကုန်သော သဒ္ဒအစရှိသည်တို့လည်းကောင်း၊ အာပေါဓာတ်ကို ကြဉ်ထားသော မဟာဘုတ်ရုပ် ၃ ပါးအပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနလည်းကောင်း (သဒ္ဒါရုံအစရှိသည်တို့ မည်၏)။

50. Pañcārammaṇapasādāni ṭhapetvā sesāni soḷasa sukhumarūpāni.

၅၀. အာရုံငါးပါး၊ ပသာဒငါးပါးတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကြွင်းသော ရုပ် ၁၆ ပါးတို့သည် သုခုမရုပ်များ မည်ကုန်၏။

51. Paccuppannanti vattamānaṃ.

၅၁. ‘ပစ္စုပ္ပန္န’ ဟူသည်မှာ ဖြစ်ဆဲ (ဝတ္တမာန) ဖြစ်သော အာရုံကို ဆိုလိုသည်။

52. Chabbidhampīti rūpādivasena chabbidhampi. Vināsābhāvato atītādikālavasena navattabbattā nibbānaṃ, paññatti ca kālavimuttaṃ nāma. Yathārahanti kāmāvacarajavanaabhiññāsesamahaggatādijavanānaṃ anurūpato. Kāmāvacarajavanānañhi hasituppādavajjānaṃ chabbidhampi tikālikaṃ, kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti. Hasituppādassa tikālikameva. Tathā hissa ekantaparittārammaṇataṃ vakkhati. Dibbacakkhādivasappavattassa pana abhiññājavanassa yathārahaṃ chabbidhampi tikālikaṃ, kālavimuttañca ārammaṇaṃ hoti. Vibhāgo panettha navamaparicchede āvi bhavissati. Sesānaṃ pana kālavimuttaṃ, atītañca yathārahamārammaṇaṃ hoti.

၅၂. ‘ခြောက်ပါးအပြားရှိသည်’ ဟူသည်မှာ ရူပါရုံအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါးသော အပြားရှိသော အာရုံကို ဆိုလိုသည်။ ချုပ်ပျက်ခြင်း မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်အစရှိသော ကာလတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မခေါ်ဆိုထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း နိဗ္ဗာန်နှင့် ပညတ်တို့သည် ကာလဝိမုတ္တ (ကာလမှ လွတ်သောတရား) မည်ကုန်၏။ ‘ထိုက်သည်အားလျော်စွာ (ယထာရဟံ)’ ဟူသည်မှာ ကာမာဝစရဇော၊ အဘိညာဉ်မှကြွင်းသော မဟဂ္ဂုတ်အစရှိသော ဇောတို့အား လျော်သည်၏ အစွမ်းဖြင့် (အာရုံဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ စင်စစ်သော်ကား ဟသိတုပ္ပါဒ်ကို ချန်လှပ်၍ ကာမာဝစရဇောတို့၏ အာရုံသည် ကာလသုံးပါး၌ဖြစ်သော အာရုံ ၆ ပါးနှင့် ကာလဝိမုတ်အာရုံလည်း ဖြစ်၏။ ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်၏ အာရုံကား ကာလသုံးပါး၌ဖြစ်သော အာရုံသာ ဖြစ်၏။ ထိုစကားမှန်၏၊ ထိုဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်သည် စင်စစ် ကာမအာရုံ (ပရိတ္တာရုံ) သာ ရှိသည်ကို နောင်တွင် ဆိုလတ္တံ့။ ဒိဗ္ဗစက္ခုအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်သော အဘိညာဉ်ဇော၏ အာရုံသည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ကာလသုံးပါး၌ဖြစ်သော အာရုံ ၆ ပါးနှင့် ကာလဝိမုတ်အာရုံလည်း ဖြစ်၏။ ထိုအဘိညာဉ်၏ အာရုံနှင့်စပ်လျဉ်း၍ ဝေဖန်ဆန်းစစ်ချက်ကို ကိုးခုမြောက် ပရိစ္ဆေဒ (နဝမပရိစ္ဆေဒ) ၌ ထင်ရှားစွာ ပြလတ္တံ့။ အဘိညာဉ်ဇောမှ ကြွင်းသော မဟဂ္ဂုတ်အစရှိသော ဇောတို့၏ အာရုံကား ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ကာလဝိမုတ်အာရုံလည်းကောင်း၊ အတိတ်အာရုံလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

53. Dvāra…pe… saṅkhātānaṃ chabbidhampi ārammaṇaṃ hotīti sambandho, taṃ pana nesaṃ ārammaṇaṃ na āvajjanassa viya kenaci aggahitameva gocarabhāvaṃ gacchati, na ca pañcadvārikajavanānaṃ viya ekantapaccuppannaṃ, nāpi manodvārikajavanānaṃ viya tikālikameva, avisesena kālavimuttaṃ vā, nāpi maraṇāsannato purimabhāgajavanānaṃ viya kammakammanimittādivasena āgamasiddhivohāravinimuttanti āha ‘‘yathāsambhavaṃ…pe… sammata’’nti. Tattha yathāsambhavanti taṃtaṃbhūmikapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ taṃtaṃdvāraggahitādivasena sambhavānurūpato. Kāmāvacarānañhi [Pg.131] paṭisandhibhavaṅgānaṃ tāva rūpādipañcārammaṇaṃ chadvāraggahitaṃ yathārahaṃ paccuppannamatītañca kammanimittasammatamārammaṇaṃ hoti, tathā cuticittassa atītameva. Dhammārammaṇaṃ pana tesaṃ tiṇṇannampi manodvāraggahitameva atītaṃ kammakammanimittasammataṃ, tathā rūpārammaṇaṃ ekameva manodvāraggahitaṃ ekantapaccuppannaṃ gatinimittasammatanti evaṃ kāmāvacarapaṭisandhādīnaṃ yathāsambhavaṃ chadvāraggahitaṃ paccuppannamatītañca kammakammanimittagatinimittasammatamārammaṇaṃ hoti.

၅၃. ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဒွါရဝိမုတ်စိတ်တို့၏ အာရုံသည်လည်း ခြောက်ပါးသောအပြားရှိသော အာရုံပင် ဖြစ်၏ဟူသည်မှာ စာစပ်တည်း။ သို့သော်လည်း ထိုဒွါရဝိမုတ်စိတ်တို့၏ အာရုံသည် အာဝဇ္ဇန်းစိတ်၏ အာရုံကဲ့သို့ မည်သည့်တရားကမျှ မယူရသေးဘဲ စတင်ယူအပ်သော အာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်သည်မဟုတ်။ ပဉ္စဒွါရိကဇောတို့၏ အာရုံကဲ့သို့ စင်စစ် ပစ္စုပ္ပန်သက်သက်သာလည်း မဟုတ်။ မနောဒွါရိကဇောတို့၏ အာရုံကဲ့သို့ ကာလသုံးပါး၌ဖြစ်သော အာရုံသက်သက်သော်လည်းကောင်း၊ သာမညအားဖြင့် ကာလဝိမုတ်အာရုံသော်လည်းကောင်း ဖြစ်၍လည်း မရရှိနိုင်။ မရဏာသန္နဝီထိ၏ ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော ဇောတို့၏ အာရုံကဲ့သို့ ကံ၊ ကမ္မနိမိတ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်းကံကြောင့် ပြီးသော အမည်နာမဝေါဟာရမှ လွတ်သော အာရုံလည်း မဟုတ်။ ထို့ကြောင့် 'ဖြစ်သင့်သည်အားလျော်စွာ... သမုတ်အပ်သော' (ယထာသမ္ဘဝံ... သမ္မတံ) ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားရပ်၌ 'ယထာသမ္ဘဝံ (ဖြစ်သင့်သည်အားလျော်စွာ)' ဟူသည်မှာ ထိုထိုဘုံ၌ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိစိတ်တို့၏ ထိုထိုဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောသည် ယူပေးအပ်သော အာရုံစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သင့်ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ရှေးဦးစွာ ကာမာဝစရဘုံ၌ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်စိတ်တို့၏ ရူပါရုံအစရှိသော ငါးပါးသောအာရုံသည် ခြောက်ဒွါရ၌ဖြစ်သော မရဏာသန္နဇောက ယူပေးအပ်သော အာရုံဖြစ်၍၊ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ပစ္စုပ္ပန်လည်းကောင်း၊ အတိတ်လည်းကောင်း ဖြစ်သော ကမ္မနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သော အာရုံ ဖြစ်၏။ ထို့အတူပင် စုတိစိတ်၏ အာရုံသည်ကား အတိတ်အာရုံသာ ဖြစ်၏။ ဓမ္မာရုံသည်ကား ထိုပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိစိတ် ၃ ပါးတို့၏ မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော မရဏာသန္နဇောက ယူပေးအပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်၍ အတိတ်ဖြစ်သော ကံ သို့မဟုတ် ကမ္မနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သောအာရုံ ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ရူပါရုံတစ်ပါးတည်းသာ မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော မရဏာသန္နဇောက ယူအပ်၍ စင်စစ် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ဂတိနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သော အာရုံ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကာမာဝစရပဋိသန္ဓေ အစရှိသော စိတ်တို့၏ ဖြစ်သင့်ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ခြောက်ဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောတို့က ယူအပ်သော ပစ္စုပ္ပန် သို့မဟုတ် အတိတ်ဖြစ်သော ကံ၊ ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သော အာရုံ ဖြစ်၏။

Mahaggatapaṭisandhādīsu pana rūpāvacarānaṃ, paṭhamatatiyāruppānañca dhammārammaṇameva manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ kammanimittasammataṃ, tathā dutiyacatutthāruppānaṃ atītamevāti evaṃ mahaggatapaṭisandhibhavaṅgacutīnaṃ manodvāraggahitaṃ paññattibhūtaṃ, atītaṃ vā kammanimittasammatameva ārammaṇaṃ hoti.

မဟဂ္ဂုတ်ပဋိသန္ဓေ အစရှိသည်တို့တွင် ရူပါဝစရပဋိသန္ဓေ အစရှိသည်တို့၏လည်းကောင်း၊ ပထမနှင့် တတိယ အာရုပ္ပပဋိသန္ဓေတို့၏လည်းကောင်း အာရုံသည်ကား မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောက ယူအပ်သော ပညတ်ဖြစ်၍ ကမ္မနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သော ဓမ္မာရုံသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထ အာရုပ္ပပဋိသန္ဓေတို့၏ အာရုံသည်ကား အတိတ် (မဟဂ္ဂုတ်တရား) သာ ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် မဟဂ္ဂုတ် ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိတို့၏ အာရုံသည် မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော ဇောက ယူအပ်သော ပညတ် သို့မဟုတ် အတိတ်ဖြစ်သော ကမ္မနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်သော အာရုံ ဖြစ်၏။

Yebhuyyena bhavantare chadvāraggahitanti bāhullena atītānantarabhave maraṇāsannappavattachadvārikajavanehi gahitaṃ. Asaññībhavato cutānañhi paṭisandhivisayassa anantarātītabhave na kenaci dvārena gahaṇaṃ atthīti tadevettha yebhuyyaggahaṇena byabhicāritaṃ. Kevalañhi kammabaleneva tesaṃ paṭisandhiyā kammanimittādikamārammaṇaṃ upaṭṭhāti. Tathā hi saccasaṅkhepe asaññībhavato cutassa paṭisandhinimittaṃ pucchitvā –

"ဘဝန္တရေ ဆဒွါရဂ္ဂဟိတံ" ဟူသည်မှာ များသောအားဖြင့် လွန်ခဲ့ပြီးသော အခြားမဲ့ဘဝ၏ သေခါနီးကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်သော ဇောတို့က ယူအပ်သော အာရုံကို ဆိုလိုသည်။ အသညသတ်ဘုံမှ စုတေခဲ့သော သတ္တဝါတို့၏ ပဋိသန္ဓေအာရုံကို လွန်ခဲ့ပြီးသော အခြားမဲ့ အသညသတ်ဘုံ၌ မည်သည့်ဒွါရ (သို့မဟုတ် ဒွါရိကမရဏာသန္နဇော) ဖြင့်မျှ ယူခြင်းမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုအသညသတ်ဘုံမှ စုတေခဲ့သော သတ္တဝါတို့၏ ပဋိသန္ဓေအာရုံကိုပင် ဤဘဝတစ်ပါး၌ "ဆဒွါရဂ္ဂဟိတ" ဖြစ်ခြင်း၌ "ယေဘုယျ" သဒ္ဒါဖြင့် ချွင်းချက်ပြု၍ (အထူးအားဖြင့်) ဖော်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်။ အကြောင်းမူကား ထိုအသညသတ်ဘုံမှ စုတေခဲ့သော သတ္တဝါတို့၏ ပဋိသန္ဓေစိတ်အတွက် ကံ၊ ကမ္မနိမိတ် စသောအာရုံသည် ကံ၏စွမ်းအားသက်သက်ဖြင့်သာ ထင်လာသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် သစ္စသံခိပ်ကျမ်း၌ အသညသတ်ဘုံမှ စုတေသော သတ္တဝါ၏ ပဋိသန္ဓေအာရုံကို မေးမြန်း၍ -

‘‘Bhavantarakataṃ kammaṃ, yamokāsaṃ labhe tato;

Hoti sā sandhi teneva, upaṭṭhāpitagocare’’ti. (sa. sa. 171) –

"အသညသတ်ဘုံသို့ မရောက်မီ အခြားသောဘဝက ပြုခဲ့သော အကြင်ကံသည် အကျိုးပေးခွင့် ရရှိ၏၊ ထိုသို့ အကျိုးပေးခွင့် ရရှိခြင်းကြောင့် ထိုအသညသတ်မှ စုတေ၍ ကာမဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော သတ္တဝါ၏ ထိုပဋိသန္ဓေစိတ်သည် ထိုအကျိုးပေးခွင့်ရသော ကံကသာလျှင် ထင်ရှားစေအပ်သော အာရုံ၌ ဖြစ်၏" ဟု ဖြေဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Kevalaṃ kammabaleneva paṭisandhigocarassa upaṭṭhānaṃ vuttaṃ. Itarathā hi javanaggahitassapi ārammaṇassa kammabaleneva upaṭṭhāpiyamānattā ‘‘tenevā’’ti sāvadhāraṇavacanassa adhippāyasuññatā [Pg.132] āpajjeyyāti. Nanu ca tesampi paṭisandhigocaro kammabhave kenaci dvārena javanaggahito sambhavatīti? Saccaṃ sambhavati kammakammanimittasammato, gatinimittasammato pana sabbesampi maraṇakāleyeva upaṭṭhātīti kuto tassa kammabhave gahaṇasambhavo. Apicettha maraṇāsannapavattajavanehi gahitameva sandhāya ‘‘chadvāraggahita’’nti vuttaṃ, evañca katvā ācariyena imasmiṃyeva adhikāre paramatthavinicchaye vuttaṃ –

ပဋိသန္ဓေစိတ်၏ အာရုံထင်လာပုံသည် ကံ၏စွမ်းအားသက်သက်ကြောင့်သာ ဖြစ်သည်ဟု ဖြေဆိုထားသည်။ အကြောင်းမှာ ထိုသို့မဟုတ်ပါက မရဏာသန္နဇောက ယူအပ်သောအာရုံသည်လည်း ကံ၏အစွမ်းကြောင့်သာ ထင်ရှားလာရသည်ဖြစ်သောကြောင့် "တေနေဝ" ဟူသော သတ်မှတ်ကန့်သတ်ချက် (အဝဓာရဏ) စကားလုံးသည် အဓိပ္ပာယ်မဲ့သွားရာရောက်သောကြောင့်တည်း။ မေးခွန်းထုတ်စရာ ရှိသည်မှာ- "ထိုအသညသတ်ဘုံမှ စုတေသော သတ္တဝါတို့၏ ပဋိသန္ဓေအာရုံသည်လည်း ကံပြုရာဘဝ (ကမ္မဘဝ) ၌ မည်သည့်ဒွါရဖြင့်မဆို ဇောစိတ်က ယူအပ်သောအာရုံ ဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်ပါလော" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤမေးခွန်းအတွက် အဖြေမှာ- ကံနှင့် ကမ္မနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သော အာရုံတို့သည် ထိုကမ္မဘဝ၌ မည်သည့်ဒွါရဖြင့်မဆို ဇောစိတ်က ယူအပ်သောအာရုံ ဖြစ်နိုင်သည်ဟူသည်မှာ မှန်ပါသည်။ သို့သော်လည်း ဂတိနိမိတ်ဟု သမုတ်အပ်သောအာရုံသည် သတ္တဝါအားလုံးအတွက် သေခါနီးကာလ၌သာ ထင်လာတတ်သောကြောင့် ထိုဂတိနိမိတ်ကို ကမ္မဘဝ၌ ဇောစိတ်ဖြင့် ယူခွင့်ရှိရန် အဘယ်မှာ ဖြစ်နိုင်ပါမည်နည်း။ စင်စစ်အားဖြင့်မူ ဤနေရာ၌ "ဆဒွါရဂ္ဂဟိတ" ဟု ဆိုရာ၌ သေခါနီးကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဇောတို့က ယူအပ်ပြီးသော အာရုံကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဆိုခြင်းဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ရည်ရွယ်၍လည်း ဆရာမြတ်သည် ဤဒွါရဝိမုတ်စိတ်တို့ကို ပြရာအခန်း၌ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယကျမ်းတွင် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်-

‘‘Maraṇāsannasattassa, yathopaṭṭhitagocaraṃ;

Chadvāresu tamārabbha, paṭisandhi bhavantare’’ti. (parama. vi. 89);

"သေခါနီး သတ္တဝါ၏ ဒွါရခြောက်ပါး၌ ထင်လာသမျှသော အာရုံကို အာရုံပြု၍ နောက်ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေစိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

‘‘Paccuppanna’’ntyādinā anāgatassa paṭisandhigocarabhāvaṃ nivāreti. Na hi taṃ atītakammakammanimittāni viya anubhūtaṃ, nāpi paccuppannakammanimittagatinimittāni viya āpāthagatañca hotīti, kammakammanimittādīnañca sarūpaṃ sayameva vakkhati.

"ပစ္စုပ္ပန္န" အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် အနာဂတ်အာရုံသည် ပဋိသန္ဓေ၏ အာရုံဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်တော်မူသည်။ အကြောင်းမူကား ထိုအနာဂတ်အာရုံသည် အတိတ်ဖြစ်သော ကံ၊ ကမ္မနိမိတ်တို့ကဲ့သို့ တွေ့ကြုံခံစားအပ်ပြီးသော အာရုံလည်းမဟုတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်တို့ကဲ့သို့ မျက်မှောက်သို့ ရှေးရှုရောက်လာသော အာရုံလည်း မဟုတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ပြင် ကံ၊ ကမ္မနိမိတ် အစရှိသည်တို့၏ ကိုယ်ပိုင်သရုပ်သကန်ကိုလည်း ဆရာမြတ်ကိုယ်တိုင် ဆက်လက်၍ ဟောကြားပေလိမ့်မည်။

54. Tesūti rūpādipaccuppannādikammādiārammaṇesu viññāṇesu. Rūpādīsu ekekaṃ ārammaṇaṃ etesanti rūpādiekekārammaṇāni.

၅၄. "တေသု" ဟူသည်မှာ ရူပါရုံအစရှိသော ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ကံအစရှိသော အာရုံရှိကြကုန်သော ဝိညာဉ်တို့တွင်ဟု ဆိုလိုသည်။ ဤစက္ခုဝိညာဉ် အစရှိသည်တို့၌ ရူပါရုံ စသည်တို့တွင် တစ်ပါးစီတစ်ပါးစီသော အာရုံရှိကြသောကြောင့် "ရူပါဒိဧကေကာရမ္မဏ" (ရူပါရုံစသည်တို့တွင် တစ်ပါးစီသာ အာရုံရှိသောစိတ်များ) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

55. Rūpādikaṃ pañcavidhampi ārammaṇametassāti rūpādipañcārammaṇaṃ.

၅၅. ဤမနောဓာတ် သုံးပါးအား ရူပါရုံ အစရှိသော ငါးပါးသောအာရုံတို့သည် ရှိကြကုန်သောကြောင့် "ရူပါဒိပဉ္စာရမ္မဏ" (ရူပါရုံစသော အာရုံငါးပါးရှိသောစိတ်) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သည်။

56. Sesānīti dvipañcaviññāṇasampaṭicchanehi avasesāni ekādasa kāmāvacaravipākāni. Sabbathāpi kāmāvacarārammaṇānīti sabbenapi chadvārikadvāravimuttachaḷārammaṇavasappavattākārena nibbattānipi ekantakāmāvacarasabhāvachaḷārammaṇagocarāni. Ettha hi vipākāni tāva santīraṇādivasena rūpādipañcārammaṇe, paṭisandhādivasena chaḷārammaṇasaṅkhāte kāmāvacarārammaṇeyeva pavattanti.

၅၆. "သေသနိ" ဟူသည်မှာ ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် တစ်ဆယ်နှင့် သမ္ပဋိစ္ဆန်းစိတ် နှစ်ပါးတို့မှ ကြွင်းကျန်ကုန်သော ကာမာဝစရဝိပါက်စိတ် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ "သဗ္ဗထာပိ ကာမာဝစရာရမ္မဏာနိ" ဟူသည်မှာ ဆဒွါရိကစိတ်၊ ဒွါရဝိမုတ်စိတ်၊ အာရုံခြောက်ပါးရှိသော စိတ်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်သော်လည်း ဧကန်မုချ ကာမာဝစရ သဘောတရားဖြစ်သော အာရုံခြောက်ပါးကိုသာ အာရုံပြုတတ်ကြသည်။ ရှင်းအံ့- ဤစိတ်တို့တွင် ကာမာဝစရ ဝိပါက်စိတ် တစ်ဆယ့်တစ်ပါးတို့သည် ရှေးဦးစွာ သန္တီရဏကိစ္စ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် ရူပါရုံစသော အာရုံငါးပါး၌ လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေ စသည်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အာရုံခြောက်ပါးဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကာမာဝစရအာရုံ၌ သာလျှင်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။

Hasanacittampi [Pg.133] padhānasāruppaṭṭhānaṃ disvā tussantassa rūpārammaṇe, bhaṇḍabhājanaṭṭhāne mahāsaddaṃ sutvā ‘‘evarūpā loluppataṇhā me pahīnā’’ti tussantassa saddārammaṇe, gandhādīhi cetiyapūjanakāle tussantassa gandhārammaṇe, rasasampannaṃ piṇḍapātaṃ sabrahmacārīhi bhājetvā paribhuñjanakāle tussantassa rasārammaṇe, ābhisamācārikavattaparipūraṇakāle tussantassa phoṭṭhabbārammaṇe, pubbenivāsañāṇādīhi gahitakāmāvacaradhammaṃ ārabbha tussantassa dhammārammaṇeti evaṃ parittadhammapariyāpannesveva chasu ārammaṇesu pavattati.

ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်သည်လည်း (ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၌သာ ဖြစ်၍) - ၁။ ကမ္မဋ္ဌာန်း အားထုတ်ရန် သင့်လျော်သော နေရာကို မြင်၍ နှစ်သက်သော ရဟန္တာ၏ သန္တာန်၌ ရူပါရုံ၌ လည်းကောင်း၊ ၂။ သင်္ကန်းစသော ဘဏ္ဍာပစ္စည်းများ ဝေဖန်ရာ အရပ်ဝယ် ကျယ်လောင်သော အသံကို ကြားရသဖြင့် "ငါသည် ဤသို့သော အလွန်လိုချင်မှု တဏှာ (လောလုပ္ပတဏှာ) ကို ပယ်သတ်ပြီးပြီ" ဟု တွေးတောကာ နှစ်သက်သော ရဟန္တာ၏ သန္တာန်၌ သဒ္ဒါရုံ၌ လည်းကောင်း၊ ၃။ နံ့သာ စသည်တို့ဖြင့် စေတီတော်ကို ပူဇော်သောအခါ နှစ်သက်သော ရဟန္တာ၏ သန္တာန်၌ ဂန္ဓာရုံ၌ လည်းကောင်း၊ ၄။ အရသာနှင့် ပြည့်စုံသော ဆွမ်းကို သီတင်းသုံးဖော်တို့နှင့် ဝေဖန်၍ သုံးဆောင်သောအခါ နှစ်သက်သော ရဟန္တာ၏ သန္တာန်၌ ရသာရုံ၌ လည်းကောင်း၊ ၅။ အာဘိသမာစာရိကဝတ် (ဥပဇ္ဈာယ်ဝတ် စသည်) ကို ဖြည့်ကျင့်သောအခါ နှစ်သက်သော ရဟန္တာ၏ သန္တာန်၌ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံ၌ လည်းကောင်း၊ ၆။ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ် စသော အဘိညာဉ်တို့ဖြင့် သိရှိအပ်သော ကာမာဝစရတရားကို အာရုံပြုကာ နှစ်သက်သော ရဟန္တာ၏ သန္တာန်၌ ဓမ္မာရုံ၌ လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ ဤသို့လျှင် ကာမတရား၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော အာရုံခြောက်ပါးတို့၌သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်။

57. Dvādasākusalaaṭṭhañāṇavippayuttajavanavasena vīsati cittāni attano jaḷabhāvato lokuttaradhamme ārabbha pavattituṃ na sakkontīti navavidhalokuttaradhamme vajjetvā tebhūmakāni, paññattiñca ārabbha pavattantīti āha ‘‘akusalāni cevā’’tyādi. Imesu hi akusalato cattāro diṭṭhigatasampayuttacittuppādā parittadhamme ārabbha parāmasanaassādanābhinandanakāle kāmāvacarārammaṇā, tenevākārena sattavīsati mahaggatadhamme ārabbha pavattiyaṃ mahaggatārammaṇā, sammutidhamme ārabbha pavattiyaṃ paññattārammaṇā. Diṭṭhivippayuttacittuppādāpi teyeva dhamme ārabbha kevalaṃ assādanābhinandanavasena pavattiyaṃ, paṭighasampayuttā ca dussanavippaṭisāravasena, vicikicchāsahagato aniṭṭhaṅgamanavasena, uddhaccasahagato vikkhipanavasena, avūpasamavasena ca pavattiyaṃ parittamahaggatapaññattārammaṇo, kusalato cattāro, kiriyato cattāroti aṭṭha ñāṇavippayuttacittuppādā sekkhaputhujjanakhīṇāsavānaṃ asakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanādīsu parittadhamme ārabbha pavattikāle kāmāvacarārammaṇā, atipaguṇajjhānapaccavekkhaṇakāle [Pg.134] mahaggatārammaṇā, kasiṇanimittādīsu parikammādikāle paññattārammaṇāti daṭṭhabbaṃ.

၅၇. အကုသိုလ်စိတ် ၁၂ ပါး၊ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်ဇောစိတ် ၈ ပါးအားဖြင့် စိတ်ပေါင်း ၂၀ တို့သည် မိမိတို့၏ ထိုင်းမှိုင်းသော သဘော (ဉာဏ်နှင့် မယှဉ်သော သဘော) ကြောင့် လောကုတ္တရာတရားတို့ကို အာရုံပြု၍ မဖြစ်ပေါ်နိုင်ကြပေ။ ထို့ကြောင့် ကိုးပါးသော လောကုတ္တရာတရားတို့ကို ကြဉ်၍ ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော ရုပ်နာမ်တရားများနှင့် ပညတ်တို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်ကြသည်ကို ရည်ရွယ်၍ "အကုသလာနိ စေဝ" အစရှိသဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရှင်းအံ့- ဤစိတ် ၂၀ တို့တွင် အကုသိုလ်ဘက်မှ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ်စိတ် ၄ ပါးတို့သည် ကာမတရားတို့ကို အာရုံပြု၍ (မှားယွင်းစွာ) သုံးသပ်ခြင်း၊ သာယာခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းတို့ ဖြစ်ရာအခါ၌ ကာမအာရုံရှိကြကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာပင် မဟဂ္ဂုတ်တရား ၂၇ ပါးတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သောအခါ မဟဂ္ဂုတ်အာရုံ ရှိကြကုန်၏။ ပညတ်တရားတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သောအခါ ပညတ်အာရုံ ရှိကြကုန်၏။ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၄ ပါးတို့သည်လည်း ထိုကာမ၊ မဟဂ္ဂုတ်၊ ပညတ်တရားတို့ကိုပင် အာရုံပြု၍ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဖြင့် သုံးသပ်ခြင်းမဖက်ဘဲ သာယာခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်း သက်သက်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ လည်းကောင်း၊ ပဋိဃသမ္ပယုတ်စိတ် ၂ ပါးတို့သည် စိတ်ဆိုးခြင်း၊ နှလုံးမသာမယာဖြစ်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ လည်းကောင်း၊ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်သည် ဆုံးဖြတ်ချက်မချနိုင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လည်းကောင်း၊ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်သည် ပျံ့လွင့်ခြင်းနှင့် မငြိမ်သက်ခြင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ရာ၌ ကာမ၊ မဟဂ္ဂုတ်၊ ပညတ်ဟူသော အာရုံများ ရှိကြကုန်၏။ ကုသိုလ်ဘက်မှ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၄ ပါးနှင့် ကြိယာဘက်မှ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၄ ပါး တည်းဟူသော ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ် ၈ ပါးတို့သည် သေက္ခ၊ ပုထုဇဉ်၊ ရဟန္တာတို့၏ လေးလေးစားစားမပြုဘဲ လှူဒါန်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း၊ တရားနာခြင်း အစရှိသည်တို့၌ ကာမတရားတို့ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သောအခါ ကာမာဝစရအာရုံ ရှိကြကုန်၏။ အလွန်လေ့လာကျွမ်းကျင်အပ်သော ဈာန်ကို ဆင်ခြင်သောအခါ မဟဂ္ဂုတ်အာရုံ ရှိကြကုန်၏။ ကသိုဏ်းနိမိတ် စသော ပညတ်တို့၌ ပရိကံပြုသော အခါ၌ ပညတ်အာရုံ ရှိကြကုန်၏ဟု မှတ်ယူအပ်၏။

58. Arahattamaggaphalavajjitasabbārammaṇāni sekkhaputhujjanasantānesveva pavattanato. Sekkhāpi hi ṭhapetvā lokiyacittaṃ arahato maggaphalasaṅkhātaṃ pāṭipuggalikacittaṃ jānituṃ na sakkonti anadhigatattā, tathā puthujjanādayopi sotāpannādīnaṃ, sekkhānaṃ pana attano attano maggaphalapaccavekkhaṇesu parasantānagatamaggaphalārammaṇāya abhiññāya parikammakāle, abhiññācitteneva maggaphalānaṃ paricchindanakāle ca attano attano samānānaṃ, heṭṭhimānañca maggaphaladhamme ārabbha kusalajavanānaṃ pavatti atthīti arahattamaggaphalasseva paṭikkhepo kato. Kāmāvacaramahaggatapaññattinibbānāni pana sekkhaputhujjanānaṃ sakkaccadānapaccavekkhaṇadhammassavanasaṅkhārasammasanakasiṇaparikammādīsu taṃtadārammaṇikābhiññānaṃ parikammakāle, gotrabhuvodānakāle, dibbacakkhādīhi rūpavijānanādikāle ca kusalajavanānaṃ gocarabhāvaṃ gacchanti.

၅၈. (ထိုဉာဏသမ္ပယုတ်ကာမာဝစရကုသိုလ်နှင့် အဘိညာဉ်ကုသိုလ်တို့သည်) အရဟတ္တမဂ်၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကို ကြဉ်၍ ကျန်ရှိသောအာရုံအားလုံးကို အာရုံပြုနိုင်ကြ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုစိတ်တို့သည် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်နှင့် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရှင်းအံ့- သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ လောကီစိတ်ကို ချန်ထား၍ အရဟတ္တမဂ် အရဟတ္တဖိုလ်ဟူသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ သီးခြားစိတ်ကို မိမိတို့ကိုယ်တိုင် မရရှိသေးသဖြင့် မသိနိုင်ကြပေ။ ထို့အတူ ပုထုဇဉ် အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း သောတာပန်အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သီးခြားစိတ် (မဂ်ဖိုလ်စိတ်) ကို မသိနိုင်ကြပေ။ သို့သော်လည်း သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား မိမိတို့၏ မဂ်ဖိုလ်ကို ပြန်လည်ဆင်ခြင်ရာ၌ လည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးသန္တာန်ရှိ မဂ်ဖိုလ်ကို အာရုံပြုသော အဘိညာဉ်စိတ်၏ ပရိကံဇော ဖြစ်ရာအခါ၌ လည်းကောင်း၊ အဘိညာဉ်စိတ်ဖြင့်ပင် မဂ်ဖိုလ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိရှိသော အခါ၌ လည်းကောင်း၊ မိမိနှင့် အဆင့်တူသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မဂ်ဖိုလ်နှင့် မိမိအောက်နိမ့်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မဂ်ဖိုလ်တရားတို့ကို အာရုံပြု၍ ကုသိုလ်ဇောစိတ်များ ဖြစ်ပေါ်ခွင့် ရှိပေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် အရဟတ္တမဂ်၊ အရဟတ္တဖိုလ်ကိုသာလျှင် (အာရုံမပြုနိုင်ဟု) ဖယ်ထုတ်ထားခြင်း ဖြစ်သည်။ ကာမအာရုံ၊ မဟဂ္ဂုတ်အာရုံ၊ ပညတ်အာရုံ၊ နိဗ္ဗာန်အာရုံတို့သည် သေက္ခနှင့် ပုထုဇဉ်တို့၏ လေးလေးစားစား ပြု၍လှူဒါန်းခြင်း၊ ဆင်ခြင်ခြင်း၊ တရားနာခြင်း၊ သင်္ခါရတရားတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု သုံးသပ်ခြင်း၊ ကသိုဏ်းပရိကံပြုခြင်း အစရှိသည်တို့၌ လည်းကောင်း၊ ထိုထို ကာမ၊ မဟဂ္ဂုတ်၊ ပညတ်၊ နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြုသော အဘိညာဉ်စိတ်တို့၏ ပရိကံပြုရာ အခါ၌ လည်းကောင်း၊ ဂေါတြဘု၊ ဝေါဒါန်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ရာ အခါ၌ လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ် စသည်တို့ဖြင့် ရူပါရုံကို သိမြင်ရာ အစရှိသော အခါ၌ လည်းကောင်း မဟာကုသိုလ်ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ်နှင့် အဘိညာဉ်ကုသိုလ်ဇောတို့၏ အာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိကြကုန်၏။

59. Sabbathāpi sabbārammaṇānīti kāmāvacaramahaggatasabbalokuttarapaññattivasena sabbathāpi sabbārammaṇāni, na pana akusalādayo viya sappadesasabbārammaṇānītyattho. Kiriyajavanānañhi sabbaññutaññāṇādivasappavattiyaṃ, voṭṭhabbanassa ca taṃtaṃpurecārikavasappavattiyaṃ na ca kiñci agocaraṃ nāma atthi.

၅၉. "အလုံးစုံသောအပြားအားဖြင့် အလုံးစုံသောအာရုံရှိကုန်၏" ဟူသည်မှာ ကာမ၊ မဟဂ္ဂုတ်၊ အလုံးစုံသော လောကုတ္တရာ၊ ပညတ်တို့၏အပြားအားဖြင့် အလုံးစုံသောအပြားအားဖြင့်လည်း အလုံးစုံသော အာရုံရှိကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့ရာတွင် အကုသိုလ်စသော စိတ်တို့ကဲ့သို့ အစိတ်အပိုင်းနှင့်တကွဖြစ်သော အလုံးစုံသောအာရုံရှိသည်မဟုတ်ကုန်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ မှန်၏၊ ကြိယာဇောတို့၏ သဗ္ဗညုတဉာဏ်အစရှိသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ရာအခါ၌လည်းကောင်း၊ ဝုဋ္ဌောစိတ်၏ ထိုထိုသဗ္ဗညုတဉာဏ်အစရှိသည်၏ ရှေ့သွားအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ရာအခါ၌လည်းကောင်း တစ်စုံတစ်ခုသော ကျက်စားရာမဟုတ်သော (အာရုံမဟုတ်သော) အာရုံမည်သည်မရှိပေ။

60. Paṭhamatatiyāruppārammaṇattā āruppesu dutiyacatutthāni mahaggatārammaṇāni.

၆၀. အာရုပ္ပစိတ်တို့တွင် ဒုတိယနှင့် စတုတ္ထအာရုပ္ပစိတ်တို့သည် ပထမနှင့် တတိယအာရုပ္ပစိတ်တို့ကို အာရုံပြုသောကြောင့် မဟဂ္ဂုတ်အာရုံရှိသော စိတ်တို့ဖြစ်ကြသည်။

61. Sesāni…pe… paññattārammaṇānīti pannarasa rūpāvacarāni, paṭhamatatiyāruppāni cāti ekavīsati kasiṇādipaññattīsu pavattanato paññattārammaṇāni.

၆၁. "ပညတ်အာရုံရှိကုန်၏" ဟူသည်မှာ ရူပါဝစရစိတ် ၁၅ ပါးနှင့် ပထမ၊ တတိယအာရုပ္ပစိတ်တို့ဟူသော စိတ် ၂၁ ပါးတို့သည် ကသိုဏ်းအစရှိသော ပညတ်အာရုံတို့၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ပညတ်အာရုံရှိသော စိတ်တို့ ဖြစ်ကြသည်။

63. Tevīsatikāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanahasanavasena [Pg.135] pañcavīsati cittāni paritthamhi kāmāvacarārammaṇe yeva bhavanti. Kāmāvacarañhi mahaggatādayo upādāya mandānubhāvatāya parisamantato attaṃ khaṇḍitaṃ viyāti parittaṃ. ‘‘Cha cittāni mahaggateyevā’’tyādinā sabbattha sāvadhāraṇayojanā daṭṭhabbā.

၆၃. ကာမာဝစရဝိပါက် ၂၃ ပါး၊ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၊ ဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ်ဟူသော ၂၅ ပါးသော စိတ်တို့သည် ပရိတ္တမည်သော ကာမာဝစရအာရုံ၌သာလျှင် ဖြစ်ကြသည်။ မှန်၏၊ ကာမာဝစရတရားသည် မဟဂ္ဂုတ်၊ လောကုတ္တရာတရားတို့နှင့် နှိုင်းယှဉ်လျှင် နုံ့သောအာနုဘော်ရှိသည်ဖြစ်၍ ပတ်ပတ်လည် ပိုင်းဖြတ်ထားသော ဝတ္ထုနှင့်တူသောကြောင့် "ပရိတ္တ" ဟု ခေါ်သည်။ "စိတ် ၆ ပါးတို့သည် မဟဂ္ဂုတ်အာရုံ၌သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏" စသည်ဖြင့် အလုံးစုံသောဝါကျတို့၌ သာလျှင် (ဧဝသဒ္ဒါ) ဟူသော အဝဓာရဏနှင့်တကွ အနက်ကို စပ်ယှဉ်ရမည်ဟု သိအပ်သည်။

Ālambaṇasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

အာရမ္မဏသင်္ဂဟ အဖွင့် ပြီးပြီ။

Vatthusaṅgahavaṇṇanā

ဝတ္ထုသင်္ဂဟ အဖွင့်

64. Vatthuvibhāgato, tabbatthukacittaparicchedavasena ca saṅgaho vatthusaṅgaho. Vasanti etesu cittacetasikā tannissayattāti vatthūni.

၆၄. ဝတ္ထုတို့၏ ဝေဖန်အပ်သော အပြားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဝတ္ထုဟူသော မှီရာရှိသော စိတ်တို့ကို ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း စုစည်းဖော်ပြခြင်းကို ဝတ္ထုသင်္ဂဟဟု ခေါ်သည်။ ထို စက္ခုပသာဒ အစရှိသော တရားတို့၌ စိတ်၊ စေတသိက်တို့သည် ထိုတရားတို့ကို မှီ၍ ဖြစ်ပွားကြရသောကြောင့် ထိုတရားတို့ကို "ဝတ္ထု" ဟု ခေါ်သည်။

65. Tāni kāmaloke sabbānipi labbhanti paripuṇṇindriyassa tattheva upalabbhanato. Pi-saddena pana andhabadhirādivasena kesañci asambhavaṃ dīpeti.

၆၅. ထို ဝတ္ထုရုပ် ၆ ပါးစလုံးကို ကာမဘုံ၌ ရအပ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်ကို ထိုကာမဘုံ၌သာ ရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် "သဗ္ဗာနိပိ" ၌ "ပိ" သဒ္ဒါဖြင့် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် မျက်စိကန်းသူ၊ နားထိုင်းသူ စသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် အချို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏သန္တာန်၌ အချို့ဝတ္ထုများ မရနိုင်ခြင်း (မဖြစ်ခြင်း) ကို ပြသည်။

66. Ghānādittayaṃ natthi brahmānaṃ kāmavirāgabhāvanāvasena gandharasaphoṭṭhabbesu virattatāya tabbisayappasādesupi virāgasabhāvato. Buddhadassanadhammassavanādiatthaṃ pana cakkhusotesu avirattabhāvato cakkhādidvayaṃ tattha upalabbhati.

၆၆. ဗြဟ္မာတို့သည် ကာမဂုဏ်၌ ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်သော ဘာဝနာ၏အစွမ်းဖြင့် ဂန္ဓာရုံ၊ ရသာရုံ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံတို့၌ မတပ်မက်ကြသဖြင့် ထိုအာရုံတို့ကို လက်ခံသော ဃာနပသာဒ၊ ဇိဝှါပသာဒ၊ ကာယပသာဒ ဟူသော ဝတ္ထုရုပ် ၃ ပါးတို့၌လည်း စက်ဆုပ်ခြင်း ထင်ရှားရှိသောကြောင့် ဗြဟ္မာတို့အား ဃာနစသော ဝတ္ထုရုပ် ၃ ပါး မရှိကုန်။ သို့သော်လည်း ဘုရားဖူးခြင်း၊ တရားနာခြင်း စသည်တို့၏အကျိုးငှာ စက္ခုပသာဒနှင့် သောတပသာဒတို့၌ ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်မှု မရှိသောကြောင့် စက္ခုဝတ္ထု၊ သောတဝတ္ထုဟူသော ဝတ္ထုရုပ် ၂ ပါးတို့ကိုမူ ထိုဗြဟ္မာ့ဘုံ၌ ရအပ် (ရှိ) သည်။

67. Arūpaloke sabbānipi cha vatthūni na saṃvijjanti arūpīnaṃ rūpavirāgabhāvanābalena tattha sabbena sabbaṃ rūpappavattiyā abhāvato.

၆၇. အရူပဘုံ၌ ဝတ္ထုရုပ် ၆ ပါးစလုံး မရှိကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ အရူပဗြဟ္မာတို့၏ ရုပ်ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်သော ဘာဝနာ၏ အစွမ်းကြောင့် ထိုအရူပဘုံ၌ အချင်းခပ်သိမ်း အလုံးစုံသော ရုပ်တရားဖြစ်ပွားမှု လုံးဝမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

68. Pañcaviññāṇāneva nissattanijjīvaṭṭhena dhātuyoti pañcaviññāṇadhātuyo.

၆၈. ပဉ္စဝိညာဉ်စိတ်တို့သည်ပင် သတ္တဝါလည်းမဟုတ်၊ အသက်ကောင် (ဇီဝ) လည်းမဟုတ်ဟူသော သဘောအနက်ကြောင့် "ဓာတ်" မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "ပဉ္စဝိညာဏဓာတ်" ဟု ခေါ်သည်။

69. Mananamattā dhātu manodhātu.

၆၉. သိကာမျှသာဖြစ်သော ဓာတ်သည် မနောဓာတ် ဖြစ်သည်။

70. Manoyeva [Pg.136] visiṭṭhavijānanakiccayogato viññāṇaṃ nissattanijjīvaṭṭhena dhātu cāti manoviññāṇadhātu. Manaso viññāṇadhātūti vā manoviññāṇadhātu. Sā hi manatoyeva anantarapaccayato sambhūyamanasoyeva anantarapaccayabhūtāti manaso sambandhinī hoti. Santīraṇattayassa, aṭṭhamahāvipākānaṃ, paṭighadvayassa, paṭhamamaggassa, hasituppādassa, pannarasarūpāvacarānañca vasena pavattā yathāvuttamanodhātupañcaviññāṇadhātūhi avasesā manoviññāṇadhātu saṅkhātā ca tiṃsa dhammā na kevalaṃ manodhātuyeva, tathā hadayaṃ nissāyeva pavattantīti sambandho.

၇၀. မနသည်ပင် မနောဓာတ်ထက် ထူးခြားစွာသိသော ကိစ္စနှင့်ယှဉ်သောကြောင့် "ဝိညာဉ်" ဟုလည်းကောင်း၊ သတ္တဝါလည်းမဟုတ်၊ ဇီဝလည်းမဟုတ်သောကြောင့် "ဓာတ်" ဟုလည်းကောင်း ခေါ်သဖြင့် မနောဝိညာဏဓာတ် မည်၏။ သို့မဟုတ် မှီရာတူသောစိတ်၏ ဝိညာဏဓာတ်ဖြစ်သောကြောင့် မနောဝိညာဏဓာတ် မည်၏။ ချဲ့ဦးအံ့၊ ထိုမနောဝိညာဏဓာတ်သည် အနန္တရပစ္စည်းဖြစ်သော မှီရာတူသော ရှေ့စိတ်ကြောင့်သာ ဖြစ်ပွား၍ မှီရာတူသော နောက်စိတ်အား အနန္တရပစ္စည်းဖြစ်သောကြောင့် ရှေ့စိတ် နောက်စိတ်တို့နှင့် ဆက်သွယ်ခြင်းရှိသည်။ သန္တီရဏစိတ် ၃ ပါး၊ မဟာဝိပါက်စိတ် ၈ ပါး၊ ဒေါသမူစိတ် ၂ ပါး၊ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်၊ ဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ်၊ ရူပါဝစရစိတ် ၁၅ ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်သော၊ အထက်တွင်ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော မနောဓာတ်၊ ပဉ္စဝိညာဏဓာတ်တို့မှ ကြွင်းကျန်သော၊ မနောဝိညာဏဓာတ်ဟု ခေါ်အပ်သော ၃၀ သော တရားတို့သည်လည်း မနောဓာတ်သက်သက်သာ ဟဒယဝတ္ထုကို မှီ၍ဖြစ်သည်မဟုတ်ဘဲ၊ ထိုမနောဓာတ်ကဲ့သို့ပင် ဟဒယဝတ္ထုရုပ်ကို မှီ၍သာလျှင် ဖြစ်ပွားကုန်၏ဟု စပ်ယှဉ်ရမည်။

Santīraṇamahāvipākāni hi ekādasa dvārābhāvato, kiccābhāvato ca āruppe na uppajjanti. Paṭighassa anīvaraṇāvatthassa abhāvato taṃsahagataṃ cittadvayaṃ rūpalokepi natthi, pageva āruppe. Paṭhamamaggopi paratoghosapaccayābhāve sāvakānaṃ anuppajjanato, buddhapaccekabuddhānañca manussalokato aññattha anibbattanato, hasanacittañca kāyābhāvato, rūpāvacarāni arūpīnaṃ rūpavirāgabhāvanāvasena tadārammaṇesu jhānesupi virattabhāvato arūpabhave na uppajjantīti sabbānipi etāni tettiṃsa cittāni hadayaṃ nissāyeva pavattanti.

မှန်၏၊ သန္တီရဏနှင့် မဟာဝိပါက်စိတ် ၁၁ ပါးတို့သည် ဖြစ်ရာဒွါရနှင့် ကိစ္စတို့ အရူပဘုံ၌ မရှိခြင်းကြောင့် အရူပဘုံ၌ မဖြစ်ကုန်။ နီဝရဏကို လွန်မြောက်ပြီးသော ဗြဟ္မာတို့အား ဒေါသ မရှိခြင်းကြောင့် ဒေါသနှင့် ယှဉ်သော စိတ် ၂ ပါးသည် ရူပဘုံ၌ပင် မရှိပါက အရူပဘုံ၌ မရှိခြင်းကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိပြီ။ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်သည်လည်း သူတစ်ပါးထံမှ တရားသံကြားရခြင်း (ပရတောဃောသပစ္စည်း) မရှိလျှင် သာဝကပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘုရား ပစ္စေကဗုဒ္ဓါတို့သည် လူ့ပြည်မှတစ်ပါး အခြားဘုံ၌ ပဋိသန္ဓေ မနေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း (အရူပဘုံ၌ မဖြစ်)။ ဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ်သည်လည်း ပြုံးပြာန်ရာ ရုပ်ကိုယ်ခန္ဓာ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရူပါဝစရစိတ်တို့သည် အရူပဗြဟ္မာတို့၏ ရုပ်ကို ငြီးငွေ့စက်ဆုပ်သော ဘာဝနာအစွမ်းကြောင့် ရုပ်အာရုံရှိသော ရူပဈာန်တို့၌လည်း စက်ဆုပ်ငြီးငွေ့သောကြောင့် အရူပဘုံ၌ မဖြစ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ဤစိတ် ၃၃ ပါးလုံးတို့သည် ဟဒယဝတ္ထုကို မှီ၍သာလျှင် ဖြစ်ပွားကုန်၏။

71. Pañcarūpāvacarakusalato avasesāni dvādasa lokiyakusalāni, paṭighadvayato avasesāni dasa akusalāni, pañcadvārāvajjanahasanarūpāvacarakiriyehi avasesāni terasa kiriyacittāni, paṭhamamaggato avasesāni satta anuttarāni cāti imesaṃ vasena dvecattālīsavidhā manoviññāṇadhātusaṅkhātā dhammā pañcavokārabhavavasena hadayaṃ nissāya vā, catuvokārabhavavasena anissāyavā pavattanti.

၇၁. ရူပါဝစရကုသိုလ်စိတ် ၅ ပါးမှ ကြွင်းသော လောကီကုသိုလ်စိတ် ၁၂ ပါး၊ ဒေါသမူစိတ် ၂ ပါးမှ ကြွင်းသော အကုသိုလ်စိတ် ၁၀ ပါး၊ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းနှင့် ဟသိတုပ္ပာဒ်နှင့် ရူပါဝစရကြိယာစိတ်တို့မှ ကြွင်းသော ကြိယာစိတ် ၁၃ ပါး၊ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်မှ ကြွင်းသော လောကုတ္တရာစိတ် ၇ ပါးဟူသော ဤစိတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ၄၂ ပါးသော မနောဝိညာဏဓာတ်ဟု ခေါ်အပ်သော တရားတို့သည် ပဉ္စဝေါကာရဘဝ (ငါးဝေါကာရဘုံ) အစွမ်းဖြင့် ဟဒယဝတ္ထုကို မှီ၍လည်းကောင်း၊ စတုဝေါကာရဘဝ (လေးဝေါကာရဘုံ) အစွမ်းဖြင့် မမှီဘဲလည်းကောင်း ဖြစ်ပွားကြကုန်၏။

73. Kāme [Pg.137] bhave chavatthuṃ nissitā satta viññāṇadhātuyo, rūpe bhave tivatthuṃ nissitā ghānaviññāṇādittayavajjitā catubbidhā viññāṇadhātuyo, āruppe bhave anissitā ekā manoviññāṇadhātu matāti yojanā.

၇၃. ကာမဘုံ၌ ဝတ္ထု ၆ ပါးကို မှီကုန်သော ဝိညာဏဓာတ် ၇ ပါး၊ ရူပဘုံ၌ ဝတ္ထု ၃ ပါးကို မှီကုန်သော (ဃာနဝိညာဏဓာတ်စသော ဓာတ် ၃ ပါးကို ကြဉ်ထားအပ်သော) ၄ ပါးသော ဝိညာဏဓာတ်တို့လည်းကောင်း၊ အရူပဘုံ၌ ဝတ္ထုကို မမှီသော တစ်ပါးသော မနောဝိညာဏဓာတ်ကိုလည်းကောင်း သိအပ်၏ဟု ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်ရမည်။

74. Kāmāvacaravipākapañcadvārāvajjanapaṭighadvayahasanavasena sattavīsati kāmāvacarāni, pannarasa rūpāvacarāni, paṭhamamaggoti tecattālīsa nissāyeva jāyare, tatoyeva avasesā āruppavipākavajjitā dvecattālīsa nissāya ca anissāya ca jāyare, pākāruppā cattāro anissitāyevāti sambandho.

၇၄. ကာမာဝစရဝိပါက်စိတ်၊ ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်၊ ဒေါသမူစိတ် ၂ ပါး၊ ဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ၂၇ ပါးသော ကာမာဝစရစိတ်တို့လည်းကောင်း၊ ရူပါဝစရစိတ် ၁၅ ပါးတို့လည်းကောင်း၊ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ်လည်းကောင်း ဟူသော ၄၃ ပါးသော စိတ်တို့သည် ဝတ္ထုကို မှီ၍သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ ထို ၄၃ ပါးမှ ကြွင်းကျန်ကုန်သော၊ အရူပဝိပါက်ကို ကြဉ်ထားအပ်သော ၄၂ ပါးသော စိတ်တို့သည် (ပဉ္စဝေါကာရဘုံ၌ ဖြစ်သောအခါ) မှီ၍လည်းကောင်း၊ (စတုဝေါကာရဘုံ၌ ဖြစ်သောအခါ) မမှီဘဲလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ၄ ပါးသော အရူပဝိပါက်စိတ်တို့သည်ကား လုံးဝမမှီဘဲသာ ဖြစ်ကုန်၏ဟု စပ်ယှဉ်အပ်သည်။

Vatthusaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝတ္ထုသင်္ဂဟ အဖွင့် ပြီးပြီ။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီမည်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟအဖွင့်ကျမ်း၌—

Pakiṇṇakaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပကိဏ္ဏကပရိစ္ဆေဒ (တတိယပရိစ္ဆေဒ) အဖွင့် ပြီးပြီ။

4. Vīthiparicchedavaṇṇanā

၄. ဝီထိပရိစ္ဆေဒ အဖွင့်

1. Iccevaṃ yathāvuttanayena cittuppādānaṃ catunnaṃ khandhānaṃ uttaraṃ vedanāsaṅgahādivibhāgato uttamaṃ pabhedasaṅgahaṃ katvā puna kāmāvacarādīnaṃ tiṇṇaṃ bhūmīnaṃ, dvihetukādipuggalānañca bhedena lakkhitaṃ ‘‘idaṃ ettakehi paraṃ, imassa anantaraṃ ettakāni cittānī’’ti evaṃ pubbāparacittehi niyāmitaṃ paṭisandhipavattīsu cittuppādānaṃ pavattisaṅgahaṃ nāma tannāmakaṃ saṅgahaṃ yathāsambhavato samāsena pavakkhāmīti yojanā.

၁. ဤသို့လျှင် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် စိတ်စေတသိက်ဟူသော နာမ်ခန္ဓာ ၄ ပါးတို့၏ ကောင်းမြတ်လှစွာသော ဝေဒနာသင်္ဂဟစသည်တို့ကို ဝေဖန်ဖော်ပြခြင်းကြောင့် ကောင်းမြတ်လှစွာသော ပကိဏ္ဏကသင်္ဂဟ (ပဘေဒသင်္ဂဟ) ကို ပြုစီရင်ပြီး၍၊ တစ်ဖန် ကာမာဝစရစသော ဘုံ ၃ ပါးတို့၏လည်းကောင်း၊ ဒွိဟိတ်စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏လည်းကောင်း အပြားအားဖြင့် မှတ်သားအပ်သော၊ "ဤစိတ်သည် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စိတ်တို့၏ နောက်၌ ဖြစ်၏၊ ဤစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စိတ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ရှေ့စိတ်နောက်စိတ်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်အပ်သော ပဋိသန္ဓေအခါ၊ ပဝတ္တိအခါတို့၌ ဖြစ်ပွားပုံကိုပြသော ဝိသယပ္ပဝတ္တိသင်္ဂဟ (ပဝတ္တိသင်္ဂဟ) မည်သော ထိုသင်္ဂဟကို ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဟောကြားပေအံ့ဟု ပုဒ်အနက်တို့ကို ယှဉ်စပ်ရမည်။

2. Vatthudvārārammaṇasaṅgahā heṭṭhā kathitāpi paripuṇṇaṃ katvā pavattisaṅgahaṃ dassetuṃ puna nikkhittā.

၂. ဝတ္ထုသင်္ဂဟ၊ ဒွါရသင်္ဂဟ၊ အာရမ္မဏသင်္ဂဟတို့ကို အောက်ဖြစ်သော ပကိဏ္ဏကသင်္ဂဟ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သော်လည်း၊ ပဝတ္တိသင်္ဂဟ (ဝီထိပိုင်း) ကို အပြည့်အစုံ ပြသခြင်းငှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာသည် တစ်ဖန် ပြန်လည်တင်ပြထားခြင်း ဖြစ်သည်။

3. Visayānaṃ dvāresu, visayesu ca cittānaṃ pavatti visayappavatti.

၃. အာရုံတို့၏ ဒွါရတို့၌လည်းကောင်း၊ အာရုံတို့၌ စိတ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း "ဝိသယပ္ပဝတ္တိ" ဟု ခေါ်သည်။

4. Tatthāti tesu chasu chakkesu.

၄. "ထို၌" ဟူသည်မှာ ထို ၆ ပါးသော အုပ်စု (ဆက္က) တို့တွင် ဟူလိုသည်။

Vīthichakkavaṇṇanā

ဝီထိဆက္က အဖွင့်

6. ‘‘Cakkhudvāre [Pg.138] pavattā vīthi cittaparamparā cakkhudvāravīthī’’tyādinā dvāravasena, ‘‘cakkhuviññāṇasambandhinī vīthi tena saha ekārammaṇaekadvārikatāya sahacaraṇabhāvato cakkhuviññāṇavīthī’’tyādinā viññāṇavasena vā vīthīnaṃ nāma yojanā kātabbāti dassetuṃ ‘‘cakkhudvāravīthī’’tyādi vuttaṃ.

၆. စက္ခုဒွါရ၌ ဖြစ်သော စိတ်အစဉ် ‘ဝီထိ’ ကို ‘စက္ခုဒွါရဝီထိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် ဒွါရ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုစက္ခုဝိညာဉ်နှင့်တကွ တူသောအာရုံ၊ တူသောဒွါရ ရှိသည်ဖြစ်၍ အတူတကွ ဖြစ်သည့်အတွက် စက္ခုဝိညာဉ်နှင့် စပ်ယှဉ်သော ဝီထိကို ‘စက္ခုဝိညာဏဝီထိ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤသို့စသည်ဖြင့် ဝိညာဉ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဝီထိတို့အား နာမည်တပ်ခြင်းကို ပြုအပ်၏ဟူသော အနက်ကို ပြသရန်အတွက် ‘စက္ခုဒွါရဝီထိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

Vīthichakkavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝီထိခြောက်ပါး ဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Vīthibhedavaṇṇanā

ဝီထိဘေဒဝဏ္ဏနာ

7. ‘‘Atimahanta’’ntyādīsu ekacittakkhaṇātītaṃ hutvā āpāthāgataṃ soḷasacittakkhaṇāyukaṃ atimahantaṃ nāma. Dviticittakkhaṇātītaṃ hutvā pannarasacuddasacittakkhaṇāyukaṃ mahantaṃ nāma. Catucittakkhaṇato paṭṭhāya yāva navacittakkhaṇātītaṃ hutvā terasacittakkhaṇato paṭṭhāya yāva aṭṭhacittakkhaṇāyutaṃ parittaṃ nāma. Dasacittakkhaṇato paṭṭhāya yāva pannarasacittakkhaṇātītaṃ hutvā sattacittakkhaṇato paṭṭhāya yāva dvicittakkhaṇāyukaṃ atiparittaṃ nāma. Evañca katvā vakkhati ‘‘ekacittakkhaṇātītānī’’tyādi. Vibhūtaṃ pākaṭaṃ. Avibhūtaṃ apākaṭaṃ.

၇. ‘အတိမဟန္တံ’ အစရှိသော ပုဒ်တို့တွင် - တစ်ခုသော စိတ္တက္ခဏကို လွန်ပြီးမှ ရှေးရှုကျရောက်လာသော၊ စိတ္တက္ခဏ တစ်ဆယ့်ခြောက်ချက်မျှ အသက်ရှိသော အာရုံကို ‘အတိမဟန္တာရုံ’ မည်၏။ နှစ်ချက် သို့မဟုတ် သုံးချက်သော စိတ္တက္ခဏတို့ကို လွန်ပြီးမှ ရှေးရှုကျရောက်လာသော၊ တစ်ဆယ့်ငါးချက် သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်လေးချက်သော စိတ္တက္ခဏမျှ အသက်ရှိသော အာရုံကို ‘မဟန္တာရုံ’ မည်၏။ လေးချက်သော စိတ္တက္ခဏမှစ၍ ကိုးချက်တိုင်အောင်သော စိတ္တက္ခဏတို့ကို လွန်ပြီးမှ ရှေးရှုကျရောက်လာသော၊ တစ်ဆယ့်သုံးချက်သော စိတ္တက္ခဏမှစ၍ ရှစ်ချက်တိုင်အောင်သော စိတ္တက္ခဏမျှ အသက်ရှိသော အာရုံကို ‘ပရိတ္တာရုံ’ မည်၏။ တစ်ဆယ်သော စိတ္တက္ခဏမှစ၍ တစ်ဆယ့်ငါးချက်တိုင်အောင်သော စိတ္တက္ခဏတို့ကို လွန်ပြီးမှ ရှေးရှုကျရောက်လာသော၊ ခုနစ်ချက်သော စိတ္တက္ခဏမှစ၍ နှစ်ချက်တိုင်အောင်သော စိတ္တက္ခဏမျှ အသက်ရှိသော အာရုံကို ‘အတိပရိတ္တာရုံ’ မည်၏။ ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့် ဆရာမြတ်သည် ‘ဧကစိတ္တက္ခဏာတီတာနိ’ အစရှိသော စကားကို နောင်တွင် မိန့်ဆိုလတ္တံ့။ ‘ဝိဘူတ’ ဟူသည် ထင်ရှားသော အာရုံဖြစ်ပြီး၊ ‘အဝိဘူတ’ ဟူသည် မထင်ရှားသော အာရုံဖြစ်သည်။

Vīthibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝီထိဘေဒဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Pañcadvāravīthivaṇṇanā

ပဉ္စဒွါရဝီထိဝဏ္ဏနာ

8. Kathanti kena pakārena atimahantādivasena visayavavatthānanti pucchitvā cittakkhaṇavasena taṃ pakāsetuṃ ‘‘uppādaṭhitī’’tyādi āraddhaṃ. Uppajjanaṃ uppādo, attapaṭilābho. Bhañjanaṃ bhaṅgo, sarūpavināso. Ubhinnaṃ vemajjhe bhaṅgābhimukhappavatti ṭhiti nāma. Keci pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ paṭisedhenti. Ayañhi nesaṃ adhippāyo – cittayamake (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā; yama. 2.cittayamaka.81, 102) ‘‘uppannaṃ uppajjamāna’’nti evamādipadānaṃ vibhaṅge ‘‘bhaṅgakkhaṇe uppannaṃ[Pg.139], no ca uppajjamānaṃ, uppādakkhaṇe uppannañceva uppajjamānañcā’’tyādinā (yama. 2.cittayamaka.81, 102) bhaṅguppādāva kathitā, na ṭhitikkhaṇo. Yadi ca cittassa ṭhitikkhaṇopi atthi, ‘‘ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe cā’’ti vattabbaṃ siyā. Atha mataṃ ‘‘uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatīti (a. ni. 3.47) suttantapāṭhato ṭhitikkhaṇo atthī’’ti, tatthapi ekasmiṃ dhamme aññathattassa anuppajjanato, paññāṇavacanato ca pabandhaṭhitiyeva adhippetā, na ca khaṇaṭhiti, na ca abhidhamme labbhamānassa avacane kāraṇaṃ atthi, tasmā yathādhammasāsane avacanampi abhāvameva dīpetīti. Tattha vuccate yatheva hi ekadhammādhārabhāvepi uppādabhaṅgānaṃ añño uppādakkhaṇo, añño bhaṅgakkhaṇoti uppādāvatthāya bhinnā bhaṅgāvatthā icchitā. Itarathā hi ‘‘aññoyeva dhammo uppajjati, añño nirujjhatī’’ti āpajjeyya, evameva uppādabhaṅgāvatthāhi bhinnā bhaṅgābhimukhāvatthāpi icchitabbā, sā ṭhiti nāma. Pāḷiyaṃ pana veneyyajjhāsayānurodhato nayadassanavasena sā na vuttā. Abhidhammadesanāpi hi kadāci veneyyajjhāsayānurodhena pavattati, yathā rūpassa uppādo upacayo santatīti dvidhā bhinditvā desito, sutte ca ‘‘tīṇimāni, bhikkhave, saṅkhatassa saṅkhatalakkhaṇāni. Katamāni tīṇi? Uppādo paññāyati, vayo paññāyati, ṭhitassa aññathattaṃ paññāyatī’’ti evaṃ saṅkhatadhammasseva lakkhaṇadassanatthaṃ uppādādīnaṃ vuttattā na sakkā pabandhassa paññattisabhāvassa asaṅkhatassa ṭhiti tattha vuttāti viññātuṃ. Upasaggassa ca dhātvattheyeva pavattanato ‘‘paññāyatī’’ti etassa viññāyatīti attho. Tasmā na ettāvatā cittassa ṭhitikkhaṇo paṭibāhituṃ yuttoti suvuttametaṃ ‘‘uppādaṭhitibhaṅgavasenā’’ti. Evañca katvā vuttaṃ aṭṭhakathāyampi ‘‘ekekassa [Pg.140] uppādaṭhitibhaṅgavasena tayo tayo khaṇā’’ti (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā).

၈. ‘အဘယ်သို့လျှင် အတိမဟန္တာရုံ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံတို့ကို ပိုင်းခြား သတ်မှတ်ခြင်း ဖြစ်သနည်း’ ဟု မေးမြန်းပြီးနောက် စိတ္တက္ခဏ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ထင်ရှားစေရန် ‘ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိ’ အစရှိသည်ကို စတင် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းသည် ဥပ္ပါဒ်မည်၏၊ တရားသဘောကို ရရှိခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ပျက်စီးခြင်းသည် ဘင် (ဘင်္ဂ) မည်၏၊ သရုပ်သကန် ပျက်စီးခြင်းပင် ဖြစ်သည်။ ဥပါဒ်နှင့် ဘင် နှစ်မျိုးတို့၏ အလယ်၌ ဘင်သို့ ရှေးရှု တည်ရှိနေသော အခိုက်အတန့်သည် ‘ဌီ’ (ဌိတိ) မည်၏။ သို့သော် အချို့သော ဆရာတို့သည် စိတ်၏ ဌီခဏ (တည်ဆဲခဏ) ရှိသည်ကို တားမြစ်ကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အလိုသဘောကား ဤသို့တည်း - စိတ္တယမိုက် ပါဠိတော်၌ ‘ဥပ္ပန္န၊ ဥပ္ပဇ္ဇမာန’ စသော ပုဒ်တို့အား ဝေဖန် ဖြေဆိုရာဝယ် ‘ဘင်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီး ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ဆဲကား မဟုတ်။ ဥပါဒ်ခဏ၌ ဖြစ်ပြီးလည်း ဖြစ်၏၊ ဖြစ်ဆဲလည်း ဖြစ်၏’ ဟု ဘင်ခဏနှင့် ဥပါဒ်ခဏ နှစ်မျိုးကိုသာ ဟောတော်မူခဲ့ပြီး၊ ဌီခဏကို ဟောတော်မမူခဲ့ပေ။ အကယ်၍ စိတ်၏ ဌီခဏလည်း ရှိပါက ‘ဌီခဏ၌လည်းကောင်း၊ ဘင်ခဏ၌လည်းကောင်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသင့်ပေသည်။ သုတ္တန်ပါဠိတော်လာ ‘ဥပါဒ်သည် ထင်ရှား၏၊ ပျက်စီးခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ တည်နေသော တရား၏ တစ်ပါးသော အပြားဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏’ ဟူသော စကားရပ်အရ ဌီခဏ ရှိပါသည်ဟု ယူဆမည်ဆိုလျှင်လည်း၊ ထိုသုတ္တန်၌ တစ်ခုတည်းသော တရား၌ တစ်ပါးသောအပြား ဖြစ်ခြင်း မရှိနိုင်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ‘ပညာယတိ’ ဟူသော သိအပ်၏ဟူသော အနက်ကို ဆိုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရုပ်နာမ်အစဉ်အဆက် တည်နေသော ဌီကိုသာ အလိုရှိအပ်၏၊ တစ်ခဏမျှ တည်သော ခဏဋ္ဌီကိုမူ အလိုမရှိအပ်ပေ။ အဘိဓမ္မာ၌ ထင်ရှားရှိသော တရားကို မဟောဘဲ ချန်ထားရန် အကြောင်းမရှိသဖြင့် သဘာဝတရားတော်အားလျော်စွာ ဟောကြားတော်မမူခြင်းသည် ထိုတရား မရှိခြင်းကိုသာ ပြသရာရောက်သည်ဟု ဆိုကြ၏။ ထိုစောဒနာချက်နှင့် ပတ်သက်၍ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား - ဥပါဒ်နှင့် ဘင်တို့သည် တရားတစ်ခုတည်း၌ တည်နေကြသော်လည်း ဥပါဒ်ခဏသည် တစ်ခြား၊ ဘင်ခဏသည် တစ်ခြားဖြစ်၍ ဥပါဒ်အခိုက်အတန့်မှ ကွဲပြားခြားနားသော ဘင်အခိုက်အတန့်ကို အသိအမှတ်ပြု လက်ခံအပ်သကဲ့သို့ (သို့မဟုတ်ပါက ဖြစ်သောတရားနှင့် ပျက်သောတရားတို့သည် လုံးဝတခြားစီ ဖြစ်သွားပေလိမ့်မည်)၊ ထို့အတူပင် ဥပါဒ်နှင့် ဘင် အခိုက်အတန့်တို့မှ ကွဲပြားပြီး ဘင်သို့ ရှေးရှုသော အခိုက်အတန့်ကိုလည်း လက်ခံရမည် ဖြစ်သည်။ ထိုအခိုက်အတန့်ကို ‘ဌီ’ ဟု ခေါ်၏။ ပါဠိတော်၌မူ ဝေနေယျတို့၏ အလိုဆန္ဒအားလျော်စွာ မိဂပဒဝလဉ္ဇနနည်း (ခြေရာပြနည်း) ကို ပြလိုသောကြောင့် ထိုဌီခဏကို ထည့်သွင်း ဟောကြားတော်မမူခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘိဓမ္မာဒေသနာတော်သည်ပင် တစ်ခါတစ်ရံ ဝေနေယျတို့၏ အလိုဆန္ဒအားလျော်စွာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သည်၊ ဥပမာ - ရုပ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုကို ‘ဥပစယ’ နှင့် ‘သန္တတိ’ ဟု နှစ်မျိုး ခွဲခြား၍ ဟောတော်မူသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ သုတ္တန်၌လည်း ‘ရဟန်းတို့၊ သင်္ခတတရား၏ သင်္ခတလက္ခဏာတို့သည် ဤသုံးပါးတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်သုံးပါးတို့နည်းဟူမူ - ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ ပျက်စီးခြင်းသည် ထင်ရှား၏၊ တည်ရှိသော တရား၏ တစ်ပါးသော အပြားဖြစ်ခြင်းသည် ထင်ရှား၏’ ဟူ၍ သင်္ခတတရား၏ လက္ခဏာကိုသာ ပြသရန် ဥပါဒ်အစရှိသည်တို့ကို ဟောကြားတော်မူအပ်သောကြောင့်၊ သန္တာနပညတ် သဘောရှိသော အသင်္ခတတရား၏ ဌီကို ထိုသုတ္တန်၌ ဟောကြားအပ်သည်ဟု မှတ်ယူရန် မဖြစ်နိုင်ပေ။ ဥပသာရပုဒ်သည် ဓာတ်၏ အနက်ကိုသာ လိုက်၍ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပညာယတိ’ ဟူသော ပုဒ်၏ အနက်သည် ‘သိအပ်၏’ ဟု ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ဤမျှလောက်သော အဘိဓမ္မာနှင့် သုတ္တန်ပါဠိတော် စကားတို့ဖြင့် စိတ်၏ ဌီခဏကို တားမြစ်ရန် မသင့်လျော်ပေ။ ထို့ကြောင့် ‘ဥပ္ပါဒဋ္ဌိတိဘင်္ဂဝသေန’ ဟု ဆိုအပ်သော စကားသည် အလွန်ကောင်းမွန်သော စကားဖြစ်သည်။ ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့် အဋ္ဌကထာ၌လည်း ‘တစ်ခုချင်း၌ ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင် အစွမ်းဖြင့် သုံးခုစီသော ခဏတို့ ဖြစ်ကုန်၏’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

9. Arūpaṃ lahupariṇāmaṃ, rūpaṃ garupariṇāmaṃ gāhakagāhetabbabhāvassa taṃtaṃkhaṇavasena uppajjanatoti āha ‘‘tānī’’tyādi. Tānīti tādisāni. Sattarasannaṃ cittānaṃ khaṇāni viya khaṇāni sattarasacittakkhaṇāni, tāni cittakkhaṇāni sattarasāti vā sambandho. Visuṃ visuṃ pana ekapaññāsa cittakkhaṇāni honti. Rūpadhammānanti viññattilakkhaṇarūpavajjānaṃ rūpadhammānaṃ. Viññattidvayañhi ekacittakkhaṇāyukaṃ. Tathā hi taṃ cittānuparivattidhammesu vuttaṃ. Lakkhaṇarūpesu ca jāti ceva aniccatā ca cittassa uppādabhaṅgakkhaṇehi samānāyukā, jaratā pana ekūnapaññāsacittakkhaṇāyukā. Evañca katvā vadanti –

၉. နာမ်တရားသည် လျင်မြန်သော ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း ရှိ၏၊ ရုပ်တရားသည် လေးနှေးသော ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်း ရှိ၏။ အာရုံကို ယူတတ်သော စိတ်၏ ကိစ္စနှင့် အယူခံရသော ရုပ်၏ ကိစ္စတို့သည် သက်ဆိုင်ရာ စိတ္တက္ခဏ တစ်ချက် သို့မဟုတ် တစ်ဆယ့်ခုနစ်ချက် အစွမ်းဖြင့် ပြီးစီးရသောကြောင့် ‘တာနိ’ အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ‘တာနိ’ ဟူသည် ထိုစိတ်၏ ခဏနှင့်တူသော ခဏတို့ပင် ဖြစ်သည်။ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ချက်သော စိတ်တို့၏ ခဏနှင့် တူညီသော ခဏ ‘စိတ္တက္ခဏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ချက်’ ဖြစ်၏၊ သို့မဟုတ် ထိုစိတ္တက္ခဏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ချက်တို့သည် ရုပ်တရားတို့၏ အသက်ဖြစ်သည်ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ အသေးစိတ် အသီးသီး ခွဲခြမ်းလျှင်မူ စိတ္တက္ခဏ ငါးဆယ့်တစ်ချက်စီ ဖြစ်ကုန်၏။ ‘ရူပဓမ္မာနံ’ ဟူသည် ဝိညတ်ဒွေးနှင့် လက္ခဏရုပ်လေးပါးကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သော ရုပ်တရားတို့၏ အသက်ကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဝိညတ်ဒွေးသည် စိတ္တက္ခဏ တစ်ချက်မျှသာ အသက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုဝိညတ်ဒွေးကို စိတ္တာနုပရိဝတ္တိဓမ္မတို့၌ ထည့်သွင်း၍ ဟောကြားတော်မူခဲ့သည်။ လက္ခဏရုပ်လေးပါးတို့တွင်လည်း ဇာတိနှင့် အနိစ္စတာတို့သည် စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၊ ဘင်ခဏတို့နှင့် တူညီသော အသက်ရှိကြပြီး၊ ဇရတာမူကား လေးဆယ့်ကိုးချက်သော စိတ္တက္ခဏမျှ အသက်ရှိ၏။ ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့် ဆရာတို့သည် အောက်ပါအတိုင်း ဆိုကြကုန်၏ -

‘‘Taṃ sattarasacittāyu, vinā viññattilakkhaṇa’’nti (sa. sa. 60);

‘ဝိညတ်ဒွေးနှင့် လက္ခဏရုပ်တို့ကို ချန်လှပ်၍ ထိုရုပ်သည် စိတ်တစ်ဆယ့်ခုနစ်ချက်မျှ အသက်ရှိ၏’ ဟု (ဆိုကြကုန်၏)။

Keci (vibha. mūlaṭī. 20) pana ‘‘paṭiccasamuppādaṭṭhakathāyaṃ ‘ettāvatā ekādasa cittakkhaṇā atītā honti, athāvasesapañcacittakkhaṇāyuke’ti (visuddhi. 2.623; vibha. aṭṭha. 227) vacanato soḷasacittakkhaṇāni rūpadhammānamāyū. Uppajjamānameva hi rūpaṃ bhavaṅgacalanassa paccayo hotī’’ti vadanti, tayidamasāraṃ ‘‘paṭisandhicittena sahuppannaṃ kammajarūpaṃ tato paṭṭhāya sattarasamena saddhiṃ nirujjhati, paṭisandhicittassa ṭhitikkhaṇe uppannaṃ aṭṭhārasamassa uppādakkhaṇe nirujjhatī’’tyādinā (vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) aṭṭhakathāyameva sattarasacittakkhaṇassa āgatattā. Yattha pana soḷasacittakkhaṇāneva paññāyanti, tattha cittappavattiyā paccayabhāvayogyakkhaṇavasena nayo nīto. Heṭṭhimakoṭiyā hi ekacittakkhaṇampi [Pg.141] atikkantasseva rūpassa āpāthāgamanasāmatthiyanti alamativitthārena.

အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် အဋ္ဌကထာ၌ 'ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စိတ်အစဉ်ဖြင့် ၁၁-ချက်သော စိတ္တက္ခဏတို့သည် လွန်ကုန်ပြီ၊ ထို့နောက် ကြွင်းကျန်သော ၅-ချက်သော စိတ္တက္ခဏ သက်တမ်းရှိသော ရူပါရုံ၌' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခြင်းကြောင့် ၁၆-ချက်သော စိတ္တက္ခဏတို့သည် ရုပ်တရားတို့၏ သက်တမ်းဖြစ်ကုန်၏။ မှန်၏၊ ဖြစ်ဆဲ (ဥပါဒ်ခဏ) ရှိသော ရုပ်အာရုံသည်သာလျှင် ဘဝင်လှုပ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် အနှစ်သာရမရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— 'ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် တကွဖြစ်သော (ကမ္မဇ)ရုပ်တရားသည် ထိုမှစ၍ ၁၇-ချက်မြောက်သော စိတ်နှင့်တကွ ချုပ်၏၊ ပဋိသန္ဓေစိတ်၏ ဌီခဏ၌ ဖြစ်သောရုပ်သည် ၁၈-ချက်မြောက်သော စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏနှင့်တကွ ချုပ်၏' အစရှိသဖြင့် ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် အဋ္ဌကထာ၌ပင်လျှင် ရုပ်၏သက်တမ်းကို ၁၇-ချက်သော စိတ္တက္ခဏဟု တိုက်ရိုက်လာရှိသောကြောင့်တည်း။ အကြင်ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ် အဋ္ဌကထာ၌ ၁၆-ချက်သော စိတ္တက္ခဏတို့သာ ထင်ရှားကုန်၏၊ ထိုအဋ္ဌကထာ၌ စိတ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်အား လျောက်ပတ်သောခဏ၏အစွမ်းဖြင့် ၁၆-ချက်သော စိတ္တက္ခဏနည်းကို ဆောင်ယူပြဆိုအပ်၏။ မှန်၏၊ အောက်ထစ်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် စိတ်တစ်ခဏမျှ လွန်ပြီးသည်သာဖြစ်သော ရုပ်အာရုံ၏ ရှေးရှုကျရောက်ခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သည်ဟူသော အချက်ကြောင့် အလွန်ကျယ်ဝန်းသော စကားတို့ဖြင့် မလိုအပ်တော့ပြီ။

10. Ekacittassa khaṇaṃ viya khaṇaṃ ekacittakkhaṇaṃ, taṃ atītaṃ etesaṃ, etāni vā taṃ atītānīti ekacittakkhaṇātītāni. Āpāthamāgacchantīti rūpasaddārammaṇāni sakasakaṭṭhāne ṭhatvāva gocarabhāvaṃ gacchantīti ābhogānurūpaṃ anekakalāpagatāni āpāthaṃ āgacchanti, sesāni pana ghānādinissayesu allīnāneva viññāṇuppattikāraṇānīti ekekakalāpagatānipi. Ekekakalāpagatāpi hi pasādā viññāṇassa ādhārabhāvaṃ gacchanti, te pana bhavaṅgacalanassa anantarapaccayabhūtena bhavaṅgena saddhiṃ uppannā. ‘‘Āvajjanena saddhiṃ uppannā’’ti apare.

၁၀. စိတ်တစ်ခု၏ ခဏကဲ့သို့သော ခဏသည် ဧကစိတ္တက္ခဏ (စိတ်တစ်ခဏ) မည်၏၊ ထိုစိတ်တစ်ခဏကို လွန်ပြီးကုန်သော (သို့မဟုတ် ထိုစိတ်တစ်ခဏသည် လွန်ပြီးပြီ ဖြစ်ကုန်သော) ပဉ္စာရုံတို့သည် ဧကစိတ္တက္ခဏာတီတ မည်ကုန်၏။ 'ရှေးရှုကျရောက်လာကုန်၏' ဟူသည်မှာ ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံတို့သည် မိမိတို့တည်ရာအရပ်၌ တည်လျက်သာလျှင် အာရုံ၏အဖြစ်သို့ ရောက်ကြသောကြောင့် နှလုံးသွင်းမှုအားလျော်စွာ များစွာသော ရုပ်ကလာပ်တို့၌ တည်လျက် ရှေးရှုကျရောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏၊ ကြွင်းသော (ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဖောဋ္ဌဗ္ဗ) အာရုံတို့သည်ကား ဃာနပသာဒ စသည်တို့၏ မှီရာမဟာဘုတ်တို့၌ ငြိကပ်လျက်သာလျှင် ဝိညာဉ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် တစ်ခုတစ်ခုသော ရုပ်ကလာပ်၌ တည်ကုန်လျက်လည်း ရှေးရှုကျရောက်ခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ မှန်၏၊ တစ်ခုတစ်ခုသော ရုပ်ကလာပ်၌ တည်ကုန်သော ပသာဒရုပ်တို့သည်လည်း ဝိညာဉ်၏ တည်ရာအဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏။ ထိုပသာဒရုပ်တို့သည်လည်း ဘဝင်လှုပ်ခြင်း၏ အနန္တရပစ္စည်းဖြစ်သော (အတီတ) ဘဝင်နှင့် တကွ ဖြစ်ကုန်၏။ 'ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇာန်းနှင့်တကွ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု အခြားဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏။

Dvikkhattuṃ bhavaṅge caliteti visadisaviññāṇuppattihetubhāvasaṅkhātabhavaṅgacalanavasena purimaggahitārammaṇasmiṃyeva dvikkhattuṃ bhavaṅge pavatte. Pañcasu hi pasādesu yogyadesāvatthānavasena ārammaṇe ghaṭṭite pasādaghaṭṭanānubhāvena bhavaṅgasantati vocchijjamānā sahasā anocchijjitvā yathā vegena dhāvanto ṭhātukāmopi puriso ekadvipadavāre atikkamitvāva tiṭṭhati, evaṃ dvikkhattuṃ uppajjitvāva occhijjati. Tattha paṭhamacittaṃ bhavaṅgasantatiṃ cālentaṃ viya uppajjatīti bhavaṅgacalanaṃ, dutiyaṃ tassa occhijjanākārena uppajjanato bhavaṅgupacchedoti voharanti. Idha pana avisesena vuttaṃ ‘‘dvikkhattuṃ bhavaṅge calite’’ti.

'နှစ်ကြိမ် ဘဝင်လှုပ်လတ်သော်' ဟူသည်မှာ မတူသော ဝိညာဉ်ဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ဟု ဆိုအပ်သော ဘဝင်လှုပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေး၌ ယူမြဲဖြစ်သော အာရုံ၌ပင် နှစ်ကြိမ် ဘဝင်စိတ် ဖြစ်ပွားလတ်သော် ဟူလို။ မှန်၏၊ ပသာဒငါးပါးတို့၌ သင့်လျော်သော အရပ်၌ တည်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အာရုံသည် ထိခိုက်လတ်သော် ပသာဒ၌ ထိခိုက်ခြင်း၏ စွမ်းအားကြောင့် ဘဝင်အစဉ်သည် ပြတ်စဲလတ်သော် ချက်ချင်း မပြတ်စဲဘဲ၊ လျင်မြန်သောအဟုန်ဖြင့် ပြေးသွားနေသော ရပ်တန့်လိုသော ယောက်ျားသည် ခြေတစ်လှမ်း နှစ်လှမ်းမျှ လွန်ပြီးမှသာ ရပ်နိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူ (ဘဝင်စိတ်သည်) နှစ်ကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ပြီးမှသာလျှင် ပြတ်စဲရ၏။ ထိုဘဝင်စိတ်တို့တွင် ပထမစိတ်သည် ဘဝင်အစဉ်ကို လှုပ်ရှားစေသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'ဘဝင်္ဂစလန' ဟုလည်းကောင်း၊ ဒုတိယစိတ်သည် ထိုဘဝင်အစဉ် ပြတ်စဲခြင်း၏ အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် 'ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒ' ဟုလည်းကောင်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။ ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌မူကား အထူးမခွဲခြားဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် 'နှစ်ကြိမ် ဘဝင်လှုပ်လတ်သော်' ဟု ဆိုအပ်ပြီ။

Nanu ca rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissitasseva calanaṃ yuttaṃ, kathaṃ pana hadayavatthunissitassa bhavaṅgassāti? Santativasena ekābaddhattā. Yathā hi bheriyā ekasmiṃ tale ṭhitasakkharāya makkhikāya nisinnāya aparasmiṃ tale daṇḍādinā pahaṭe anukkamena bhericammavarattādīnaṃ calanena sakkharāya [Pg.142] calitāya makkhikāya uppatitvā gamanaṃ hoti, evameva rūpādinā pasāde ghaṭṭite tannissayesu mahābhūtesu calitesu anukkamena taṃsambandhānaṃ sesarūpānampi calanena hadayavatthumhi calite tannissitassa bhavaṅgassa calanākārena pavatti hoti. Vuttañca –

ရူပါရုံစသည်တို့သည် ပသာဒကို ထိခိုက်သောအခါ ထိုပသာဒ၌ မှီသော ဝိညာဉ်၏ လှုပ်ရှားခြင်းသည်သာ သင့်လျော်ပါလျက် အဘယ့်ကြောင့် ဟဒယဝတ္ထုကို မှီသော ဘဝင်၏ လှုပ်ရှားခြင်းသည် သင့်လျော်ပါသနည်းဟု စောဒနာဖွယ် ရှိ၏။ အစဉ်အဆက်အားဖြင့် တစ်ဆက်တည်း စပ်လျက်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် စည်၏ တစ်ဖက်သော မျက်နှာပြင်ဝယ် သကာပေါ်၌ ယင်ကောင် နားနေစဉ် အခြားတစ်ဖက်သော မျက်နှာပြင်ကို တုတ်စသည်တို့ဖြင့် ရိုက်ခတ်လိုက်လျှင် အစဉ်သဖြင့် စည်သားနှင့် သရေကြိုးစသည်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုကြောင့် သကာ လှုပ်ရှားလာသဖြင့် ယင်ကောင်သည် ပျံသန်းသွားရသကဲ့သို့၊ ထို့အတူပင် ရူပါရုံစသည်တို့က ပသာဒကို ထိခိုက်သောအခါ ထိုပသာဒ၏ မှီရာဖြစ်သော မဟာဘုတ်ရုပ်တို့ လှုပ်ရှားသွားသဖြင့် အစဉ်သဖြင့် ထိုမဟာဘုတ်တို့နှင့် ဆက်သွယ်နေသော ကြွင်းသော ရုပ်တို့၏ လှုပ်ရှားမှုကြောင့် ဟဒယဝတ္ထုသည်လည်း လှုပ်ရှားသွား၏၊ ထိုအခါ ထိုဟဒယဝတ္ထုကို မှီသော ဘဝင်သည်လည်း လှုပ်ရှားခြင်းဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ဤသို့လည်း မိန့်ဆိုတော်မူအပ်ပြီ—

‘‘Ghaṭṭite aññavatthumhi, aññanissitakampanaṃ;

Ekābaddhena hotīti, sakkharopamayā vade’’ti. (sa. sa. 176);

'အခြားသော ဝတ္ထု (စက္ခုဝတ္ထုစသည်) ကို ထိခိုက်အပ်သော်လည်း အခြားဝတ္ထု (ဟဒယဝတ္ထု) ကို မှီသော ဘဝင်၏ လှုပ်ရှားခြင်းသည် တစ်ဆက်တည်း စပ်လျက်ရှိသောကြောင့် ဖြစ်နိုင်၏ဟူသော အကြောင်းကို သကာဥပမာဖြင့် ပြောပြရာ၏။'

Bhavaṅgasotanti bhavaṅgappavāhaṃ. Āvajjantanti ‘‘kiṃ nāmeta’’nti vadantaṃ viya ābhogaṃ kurumānaṃ. Passantanti paccakkhato pekkhantaṃ. Nanu ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’ti (dī. ni. 1.213; a. ni. 3.62; vibha. 517) vacanato cakkhundriyameva dassanakiccaṃ sādeti, na viññāṇanti? Nayidamevaṃ, rūpassa andhabhāvena rūpadassane asamatthabhāvato. Yadi ca taṃ rūpaṃ passati, tathā sati aññaviññāṇasamaṅginopi rūpadassanappasaṅgo siyā. Yadi evaṃ viññāṇassa taṃ kiccaṃ sādheti, viññāṇassa appaṭibandhattā antaritarūpassapi dassanaṃ siyā. Hotu antaritassapi dassanaṃ, yassa phalikāditirohitassa ālokapaṭibandho natthi, yassa pana kuṭṭādiantaritassa alokapaṭibandho atthi. Tattha paccayābhāvato viññāṇaṃ nuppajjatīti na tassa cakkhuviññāṇena gahaṇaṃ hoti. ‘‘Cakkhunā’’ti panettha tena dvārena karaṇabhūtenāti adhippāyo. Atha vā nissitakiriyā nissayappaṭibaddhā vuttā yathā ‘‘mañcā ukkuṭṭhiṃ karontī’’ti.

'ဘဝင်္ဂသောတ' ဟူသည်ကား ဘဝင်အစဉ်ကို ဆိုလိုသည်။ 'အာဝဇ္ဇန္တ' ဟူသည်ကား 'ဤအာရုံသည် အဘယ်အာရုံနည်း' ဟု မပြောဆိုတတ်သော်လည်း ပြောဆိုသကဲ့သို့ နှလုံးသွင်းခြင်း (ဆင်ခြင်ခြင်း) ကို ပြုတတ်သောစိတ်ကို ဆိုသည်။ 'ပဿန္တ' ဟူသည်ကား မျက်မှောက်အားဖြင့် တိုက်ရိုက် ရှုမြင်တတ်သောစိတ် ဖြစ်သည်။ 'စက္ခုဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်၍' ဟူသော ပါဠိတော်စကားကြောင့် စက္ခုန္ဒြေသည်သာ မြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေသည် မဟုတ်လော၊ ဝိညာဉ်က မြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေသည်မဟုတ်ဟု စောဒနာဖွယ်ရှိ၏။ ထိုသို့ မမှတ်ယူအပ်ပေ။ စက္ခုပသာဒရုပ်သည် အကန်းသဘောရှိသဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်ခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ထိုစက္ခုပသာဒသည် ရူပါရုံကို မြင်နိုင်ပါမူ၊ စက္ခုဝိညာဉ်မှတစ်ပါးသော အခြားဝိညာဉ်စိတ် ဖြစ်နေသောသူ၌လည်း ရူပါရုံကို မြင်ခြင်း၌ လျဉ်းပါးဖွယ် (ယုံမှားဖွယ်) ရှိပေလိမ့်မည်။ အကယ်၍ စက္ခုဝိညာဉ်သည်သာ ထိုမြင်ခြင်းကိစ္စကို ပြီးစေသည်ဆိုပါက၊ ဝိညာဉ်အား ဆီးတားမှုမရှိသောကြောင့် ခြားကွယ်နေသော ရူပါရုံကိုလည်း မြင်နိုင်စရာ ရှိသည်မဟုတ်လောဟု ထပ်မံစောဒနာပါမူ— ဖန်မှန်စသည်ဖြင့် ကာကွယ်ထားသော်လည်း အလင်းရောင်တားဆီးမှုမရှိသော အာရုံကို မြင်ရခြင်းကား ရှိပါစေတော့၊ သို့သော် တိုက်နံရံစသည်ဖြင့် ခြားကွယ်နေသဖြင့် အလင်းရောင်တားဆီးမှုရှိသော အာရုံ၌မူကား (စက္ခုဝိညာဉ်ဖြစ်ရန် အကြောင်းဖြစ်သော) အလင်းရောင်မရှိခြင်းကြောင့် စက္ခုဝိညာဉ်သည် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ၊ ထို့ကြောင့် ထိုခြားကွယ်နေသော အာရုံကို စက္ခုဝိညာဉ်က မယူနိုင်ချေ။ 'စက္ခုဖြင့်' ဟူသော ဤနေရာ၌ 'ဒွါရလည်းဖြစ် အကြောင်းလည်းဖြစ်သော ထိုစက္ခုပသာဒဖြင့်' ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့မဟုတ်လျှင် 'ညောင်စောင်း (လင့်စင်) တို့သည် ကြွေးကြော်သံကို ပြုကြကုန်၏' ဟု ဆိုသကဲ့သို့ မှီရာ (စက္ခုပသာဒ) နှင့် ဆက်စပ်နေသော မှီတတ်သော ဝိညာဉ်၏ မြင်ခြင်းကြိယာကို တင်စား၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

Sampaṭicchantanti tameva rūpaṃ paṭiggaṇhantaṃ viya. Santīrayamānanti tameva rūpaṃ vīmaṃsantaṃ viya. Vavatthapentanti tameva rūpaṃ suṭṭhu sallakkhentaṃ viya. Yonisomanasikārādivasena laddho paccayo etenāti laddhapaccayaṃ. Yaṃ kiñci javananti sambandho. Mucchāmaraṇāsannakālesu ca chappañcapi javanāni pavattantīti āha [Pg.143] ‘‘yebhuyyenā’’ti. Javanānubandhānīti paṭisotagāmināvaṃ nadīsoto viya kiñci kālaṃ javanaṃ anugatāni. Tassa javanassa ārammaṇaṃ ārammaṇametesanti tadārammaṇāni ‘‘brahmassaro’’tyādīsu viya majjhepadalopavasena, tadārammaṇāni ca tāni pākāni cāti tadārammaṇapākāni. Yathārahanti ārammaṇajavanasattānurūpaṃ. Tathā pavattiṃ pana sayameva pakāsayissati, bhavaṅgapātoti vīthicittavasena appavattitvā cittassa bhavaṅgapāto viya, bhavaṅgavasena uppattīti vuttaṃ hoti. Ettha ca vīthicittappavattiyā sukhaggahaṇatthaṃ ambopamādikaṃ āharanti, tatridaṃ ambopamāmattaṃ (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) – eko kira puriso phalitambarukkhamūle sasīsaṃ pārupitvā niddāyanto āsanne patitassa ekassa ambaphalassa saddena pabujjhitvā sīsato vatthaṃ apanetvā cakkhuṃ ummīletvā disvā ca taṃ gahetvā madditvā upasiṅghitvā pakkabhāvaṃ ñatvā paribhuñjitvā mukhagataṃ saha semhena ajjhoharitvā puna tattheva niddāyati. Tattha purisassa niddāyanakālo viya bhavaṅgakālo, phalassa patitakālo viya ārammaṇassa pasādaghaṭṭanakālo, tassa saddena pabuddhakālo viya āvajjanakālo, ummīletvā olokitakālo viya cakkhuviññāṇappavattikālo, gahitakālo viya sampaṭicchanakālo, maddanakālo viya santīraṇakālo, upasiṅghanakālo viya voṭṭhabbanakālo, paribhogakālo viya javanakālo, mukhagataṃ saha semhena ajjhoharaṇakālo viya tadārammaṇakālo, puna niddāyanakālo viya puna bhavaṅgakālo.

သမ္ပဋိစ္ဆန္တဟူသည် ထိုရူပါရုံကိုပင် လက်ခံရယူသကဲ့သို့ ဖြစ်သောစိတ်တည်း။ သန္တီရယမာနဟူသည် ထိုရူပါရုံကိုပင် စုံစမ်းသကဲ့သို့ ဖြစ်သောစိတ်တည်း။ ဝဝတ္ထပေန္တဟူသည် ထိုရူပါရုံကိုပင် ကောင်းစွာ မှတ်သားသကဲ့သို့ ဖြစ်သောစိတ်တည်း။ ယောနိသောမနသိကာရ အစရှိသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော အကြောင်းရှိသောကြောင့် ထိုဇောကို လဒ္ဓပစ္စယ (ရအပ်သောအကြောင်းရှိသောစိတ်) ဟု ခေါ်၏။ 'ယံ ကိဉ္စိ ဇဝနံ' ဟူသည်မှာ ပုဒ်တို့၏ စပ်ခြင်း (သမ္ဗန်) ဖြစ်သည်။ မိန်းမောတွေဝေသောအခါနှင့် သေခါနီးအခါတို့၌ ဇောတို့သည် ခြောက်ကြိမ် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ်လည်း ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ယေဘုယျေန' (အများအားဖြင့်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဇဝနာနုဗန္ဓ (ဇောနောက်သို့ အစဉ်လိုက်သောစိတ်) တို့ဟူသည် ရေညာသို့ ဆန်တက်သော လှေသင်္ဘောနောက်သို့ မြစ်ရေအယဉ်သည် စိုးစဉ်းအနည်းငယ် အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့၊ ဇောနောက်သို့ အနည်းငယ်သော ကာလပတ်လုံး အစဉ်လိုက်ကြသော စိတ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုဇော၏ အာရုံသည် အာရုံရှိသောစိတ်တို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'တဒါရမ္မဏ' မည်၏။ ယင်းမှာ ဗြဟ္မဿရ အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ကဲ့သို့ အလယ်ဖြစ်သော အာရမ္မဏပုဒ်ကို ချေဖျက်ခြင်း (မဇ္ဈေပဒလောပ) အစွမ်းဖြင့် ခေါ်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုစိတ်တို့သည် တဒါရုံလည်း ဟုတ်ကုန်၏၊ ဝိပါက်စိတ်လည်း ဟုတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'တဒါရမ္မဏပါက' (တဒါရုံဝိပါက်စိတ်) တို့မည်၏။ ယထာရဟံ ဟူသည် အာရုံ၊ ဇော၊ သတ္တဝါတို့အား လျော်စွာ ဖြစ်ခြင်းတည်း။ ထိုသို့ ဖြစ်ခြင်းကို ဆရာတော်ကိုယ်တိုင်ပင် ထင်ရှားပြပါလိမ့်မည်။ ဘဝင်္ဂပါတ ဟူသည် ဝီထိစိတ်၏အစွမ်းဖြင့် မဖြစ်ဘဲ ဘဝင်၌ ကျဆင်းသကဲ့သို့ ဘဝင်၏အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ဤဝီထိစိတ်ဖြစ်ပုံကို လွယ်ကူစွာ နားလည်စေရန် သရက်သီးဥပမာ အစရှိသည်ကို ထုတ်ဆောင်ပြကြကုန်၏။ ထိုဥပမာတို့တွင် ဤသည်ကား သရက်သီးဥပမာမျှ ဖြစ်သည်။ ယင်းမှာ- ယောက်ျားတစ်ယောက်သည် သီးနေသော သရက်ပင်အောက်တွင် ခေါင်းမြီးခြုံ၍ အိပ်ပျော်နေစဉ်၊ အနီး၌ ကြွေကျသော သရက်သီးတစ်လုံး၏ အသံကြောင့် နိုးလာပြီးလျှင် ဦးခေါင်းမှ အဝတ်ကိုဖယ်၍ မျက်စိကိုဖွင့်ကာ ကြည့်သဖြင့် မြင်၍ ထိုသရက်သီးကို ယူကာ နှိပ်၍ နမ်းရှူပြီးလျှင် မှည့်သည်ကိုသိ၍ စားသုံးပြီး ခံတွင်းသို့ရောက်သော သရက်သီးကို သလိပ်နှင့်တကွ မျိုချကာ ထိုသရက်ပင်အောက်၌ပင် တစ်ဖန် ပြန်၍ အိပ်ပျော်သွားပြန်သည်။ ထိုဥပမာ၌ ယောက်ျား၏ အိပ်ပျော်ရာအခါသည် ဘဝင်ဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။ သရက်သီး ကြွေကျရာအခါသည် အာရုံက ပသာဒ၌ ထိခိုက်ရာအခါနှင့် တူ၏။ ထိုသရက်သီးသံကြောင့် နိုးရာအခါသည် အာဝဇ္ဇနဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။ မျက်စိဖွင့်၍ ကြည့်ရာအခါသည် စက္ခုဝိညာဉ်ဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။ ကောက်ယူရာအခါသည် သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။ နှိပ်ကြည့်ရာအခါသည် သန္တီရဏဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။ နမ်းရှူရာအခါသည် ဝုဋ္ဌောဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။ စားသုံးရာအခါသည် ဇောဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။ ခံတွင်းသို့ ရောက်သည်ကို သလိပ်နှင့်တကွ မျိုချရာအခါသည် တဒါရုံဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။ တစ်ဖန် ပြန်၍ အိပ်ပျော်ရာအခါသည် တစ်ဖန် ဘဝင်ဖြစ်ရာအခါနှင့် တူ၏။

Imāya ca upamāya kiṃ dīpitaṃ hoti? Ārammaṇassa pasādaghaṭṭanameva kiccaṃ, āvajjanassa visayābhujanameva, cakkhuviññāṇassa dassanamattameva, sampaṭicchanādīnañca paṭiggaṇhanādimattameva[Pg.144], javanasseva pana ārammaṇarasānubhavanaṃ, tadārammaṇassa ca tena anubhūtasseva anubhavananti evaṃ kiccavasena dhammānaṃ aññamaññaṃ asaṃkiṇṇatā dīpitā hoti. Evaṃ pavattamānaṃ pana cittaṃ ‘‘āvajjanaṃ nāma hutvā bhavaṅgānantaraṃ hoti, tvaṃ dassanādīsu aññataraṃ hutvā āvajjanānantara’’ntyādinā niyuñjake kārake asatipi utubījaniyāmādi (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) viya cittaniyāmavaseneva pavattatīti veditabbaṃ.

ဤဥပမာဖြင့် အဘယ်အနက်သဘောကို ပြသနည်း? အာရုံ၏ ပသာဒ၌ ထိခိုက်ခြင်းသည်သာ ကိစ္စဖြစ်၏၊ အာဝဇ္ဇန၏ အာရုံကို နှလုံးသွင်းခြင်းသည်သာ ကိစ္စဖြစ်၏၊ စက္ခုဝိညာဉ်၏ မြင်ခြင်းမျှသည်သာ ကိစ္စဖြစ်၏၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုင်းစသည်တို့၏ အာရုံကို လက်ခံခြင်းစသည်မျှသာ ကိစ္စဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဇောသည်သာ အာရုံ၏ အရသာကို ခံစားခြင်းဖြစ်၏၊ တဒါရုံသည်လည်း ထိုဇော ခံစားပြီးသော အာရုံကိုသာ ထပ်ဆင့်ခံစားခြင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့ ကိစ္စအစွမ်းဖြင့် တရားတို့သည် တစ်ပါးနှင့်တစ်ပါး မရောယှက်ဘဲ သီးခြားစီ ဖြစ်ခြင်းကို ပြသရာရောက်၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပျက်နေသော စိတ်အစဉ်ကို 'သင်သည် အာဝဇ္ဇနဖြစ်၍ ဘဝင်၏အခြားမဲ့၌ ဖြစ်လော့၊ သင်သည် ဒဿနစသည်တို့တွင် တစ်ပါးပါးဖြစ်၍ အာဝဇ္ဇန၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်လော့' ဟူ၍ ညွှန်ကြားတတ်သော၊ စီမံပြုလုပ်တတ်သော ကတ္တားပုဂ္ဂိုလ် မရှိပါဘဲလျက်၊ ဥတုနိယာမ၊ ဗီဇနိယာမတို့ကဲ့သို့ စိတ္တနိယာမ၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်ပျက်နေသည်ဟု မှတ်အပ်၏။

11. Ettāvatā sattarasa cittakkhaṇāni paripūrentīti sambandho.

၁၁. ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော စိတ်အစဉ်ဖြင့် စိတ္တက္ခဏ တစ်ဆယ့်ခုနစ်ချက် ပြည့်ကုန်၏ ဟူသည်မှာ ပုဒ်တို့၏ စပ်ခြင်း (သမ္ဗန်) ဖြစ်သည်။

12. Appahontātītakanti appahontaṃ hutvā atītaṃ. Natthi tadārammaṇuppādoti cuddasacittakkhaṇāyuke tāva ārammaṇassa niruddhattāva tadārammaṇaṃ nuppajjati. Na hi ekavīthiyaṃ kesuci paccuppannārammaṇesu kānici atītārammaṇāni honti. Pannarasacittakkhaṇāyukesupi javanuppattito paraṃ ekameva cittakkhaṇaṃ avasiṭṭhanti dvikkhattuṃ tadārammaṇuppattiyā appahonakabhāvato natthi dutiyatadārammaṇassa uppattīti paṭhamampi nuppajjati. Dvikkhattumeva hi tadārammaṇuppatti pāḷiyaṃ niyamitā cittappavattigaṇanāyaṃ sabbavāresu ‘‘tadārammaṇāni dve’’ti (vibha. aṭṭha. 227) dvinnameva cittavārānaṃ āgatattā. Yaṃ pana paramatthavinicchaye vuttaṃ –

၁၂. 'အပ္ပဟောန္တာတီတကံ' ဟူသည် (တဒါရုံဖြစ်ရန်) မလုံလောက်ဘဲ လွန်သွားသော အာရုံ ဖြစ်သည်။ 'နတ္ထိ တဒါရမ္မဏုပ္ပါဒေါ' ဟူသည်မှာ စိတ္တက္ခဏ တစ်ဆယ့်လေးချက်သာ အသက်ကျန်တော့သော အာရုံ၌ အာရုံသည် ချုပ်ပျက်သွားပြီ ဖြစ်သောကြောင့် တဒါရုံသည် မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ အကြောင်းမူကား ဝီထိတစ်ခုတည်း၌ အချို့စိတ်တို့သည် ပစ္စုပ္ပန်အာရုံကို ယူနေစဉ် အချို့စိတ်တို့သည် အတိတ်အာရုံကို ယူသည်ဟူ၍ မရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စိတ္တက္ခဏ တစ်ဆယ့်ငါးချက်သာ အသက်ရှိသော အာရုံ၌လည်း ဇောဖြစ်ပြီးနောက် စိတ္တက္ခဏ တစ်ချက်မျှသာ ကြွင်းကျန်တော့သဖြင့်၊ နှစ်ကြိမ်တိုင်အောင် တဒါရုံဖြစ်ရန် မလုံလောက်သောကြောင့်၊ ဒုတိယတဒါရုံ မဖြစ်နိုင်တော့ရာ ပထမတဒါရုံသည်လည်း မဖြစ်တော့ပေ။ အကယ်စင်စစ် တဒါရုံဖြစ်ခြင်းကို နှစ်ကြိမ်သာဖြစ်ရမည်ဟု စိတ်ဖြစ်ပုံ ရေတွက်ရာ ပါဠိတော်၌ သတ်မှတ်ထားပြီး ဖြစ်ရာ၊ ဝါရအားလုံး၌ 'တဒါရမ္မဏာနိ ဒွေ' (တဒါရုံနှစ်ကြိမ်) ဟုသာ စိတ်နှစ်ကြိမ်ဖြစ်ပုံ လာရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သော စကားကား-

‘‘Sakiṃ dve vā tadālambaṃ, sakimāvajjanādayo’’ti (parama. vi. 116), taṃ majjhimabhāṇakamatānusārena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Yasmā pana majjhimabhāṇakānaṃ vādo heṭṭhā vuttapāḷiyā asaṃsandanato sammohavinodanīyaṃ (vibha. aṭṭha. 227) paṭikkhittova, tasmā ācariyenapi attanā anadhippetattāyeva idha ceva nāmarūpaparicchede ca sakiṃ tadārammaṇuppatti na vuttā.

'တဒါရုံသည် တစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် နှစ်ကြိမ် ဖြစ်၏၊ အာဝဇ္ဇနစသည်တို့သည် တစ်ကြိမ်ဖြစ်၏' ဟူသော ထိုစကားကို မဇ္ဈိမဘာဏကထေရ်တို့၏ ဝါဒအလိုကို လိုက်၍ ဆိုအပ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား မဇ္ဈိမဘာဏကထေရ်တို့၏ ဝါဒသည် အထက်၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ပါဠိတော်နှင့် မညီညွတ်သောကြောင့် သမ္မောဟဝိနောဒနီအဋ္ဌကထာ၌ ပယ်ဖျက်အပ်ပြီး ဖြစ်ရာ၊ ထို့ကြောင့် ကျမ်းပြုဆရာတော်သည်လည်း မိမိကိုယ်တိုင် (တဒါရုံတစ်ကြိမ်တည်း ဖြစ်ခြင်းကို) အလိုမရှိသောကြောင့် ဤအဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌လည်းကောင်း၊ နာမရူပပရိစ္ဆေဒကျမ်း၌လည်းကောင်း တဒါရုံတစ်ကြိမ်သာ ဖြစ်ခြင်းကို မဆိုခဲ့ပေ။

13. Voṭṭhabbanuppādato [Pg.145] paraṃ chacittakkhaṇāvasiṭṭhāyukampi ārammaṇaṃ appāyukabhāvena paridubbalattā javanuppattiyā paccayo na hoti. Javanañhi uppajjamānaṃ niyamena sattacittakkhaṇāyukeyeva uppajjatīti adhippāyenāha ‘‘javanampi anuppajjitvā’’ti. Hetumhi cāyaṃ tvāpaccayo, javanassapi anuppattiyāti attho. Itarathā hi aparakālakiriyāya samānakattukatā na labbhatīti. Dvattikkhattunti dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā. Keci pana ‘‘tikkhattu’nti idaṃ vacanasiliṭṭhatāmattappayojana’’nti vadanti, taṃ pana tesaṃ abhinivesamattaṃ. Na hi ‘‘dvikkhattuṃ voṭṭhabbanameva parivattatī’’ti vuttepi vacanassa asiliṭṭhabhāvo atthi, na ca tikkhattuṃ pavattiyā bādhakaṃ kiñci vacanaṃ aṭṭhakathādīsu atthi. Evañca katvā tattha tattha sīhaḷasaṃvaṇṇanākārāpi ‘‘dvikkhattuṃ vā tikkhattuṃ vā’’icceva vaṇṇenti. Voṭṭhabbanameva parivattatīti voṭṭhabbanameva punappunaṃ uppajjati. Taṃ pana appatvā antarā cakkhuviññāṇādīsu ṭhatvā cittappavattiyā nivattanaṃ natthi.

၁၃. ဝုဋ္ဌောတစ်ကြိမ် ဖြစ်ပြီးနောက် စိတ္တက္ခဏ ခြောက်ချက်မျှသာ အသက်ကြွင်းကျန်တော့သော အာရုံသည်လည်း အသက်တိုသဖြင့် အားနည်းသောကြောင့် ဇောဖြစ်ရန် အကြောင်း (ကျေးဇူး) မပြုနိုင်တော့ပေ။ အကယ်စင်စစ် ဇောသည် ဖြစ်ပေါ်လာပါက အမြဲတစေ စိတ္တက္ခဏ ခုနစ်ချက် အသက်ကျန်သေးသော အာရုံ၌သာ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟူသော အလိုကို ရည်ရွယ်၍ 'ဇောသည်လည်း မဖြစ်ဘဲ' (ဇော၏ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်) ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤ 'အနုပ္ပဇ္ဇိတွာ' ၌ တွာပစ္စည်းသည် ဟိတ် (အကြောင်း) အနက်ကို ဟော၏။ 'ဇော၏ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်' ဟု အနက်ရသည်။ သို့မဟုတ်က နောက်ဖြစ်သော ကြိယာနှင့် ကတ္တားတူညီမှုကို မရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဒွတ္တိက္ခတ္တုံ' ဟူသည် နှစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် သုံးကြိမ် ဖြစ်၏။ အချို့ဆရာတို့က 'တုံ' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် သဒ္ဒါပြေပြစ်ချောမောရုံမျှသာ အကျိုးရှိ၏ဟု ဆိုကြသော်လည်း၊ ထိုစကားသည် ထိုဆရာတို့၏ မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းမှုမျှသာတည်း။ 'ဝုဋ္ဌောသည် နှစ်ကြိမ်သာ လည်ပတ်ဖြစ်ပေါ်၏' ဟု ဆိုသော်လည်း စကားပြေပြစ်မှု မရှိသည်မဟုတ်၊ သုံးကြိမ် ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်သည့် တစုံတခုသော သဒ္ဒါစကားလည်း အဋ္ဌကထာ၊ ဋီကာတို့၌ မရှိပေ။ ဤအကြောင်းကြောင့် ထိုထိုဖွင့်ဆိုချက်တို့၌ သီဟိုဠ်အဖွင့်ဆရာတို့သည်လည်း 'နှစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် သုံးကြိမ်' ဟူ၍သာ ဖွင့်ဆိုကြသည်။ 'ဝုဋ္ဌောသည်သာ လည်ပတ်ဖြစ်ပေါ်၏' ဟူသည်မှာ ဝုဋ္ဌောသည်သာ ထပ်ခါတလဲလဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝုဋ္ဌောသို့ မရောက်မီ အကြား၌ စက္ခုဝိညာဉ် စသည်တို့၌ ရပ်တန့်၍ ဝီထိစိတ်ဖြစ်ခြင်း ဆုတ်ယုတ်သွားခြင်းကား မရှိပေ။

Ānandācariyo panettha (dha. sa. mūlaṭī. 498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā) ‘‘āvajjanā kusalākusalānaṃ khandhānaṃ anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.417) āvajjanāya kusalākusalānaṃ anantarapaccayabhāvassa vuttattā voṭṭhabbanāvajjanānañca atthantarābhāvato sati uppattiyaṃ voṭṭhabbanaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva pavatteyya, no aññathāti mucchākālādīsu mandībhūtavegatāya javanapāripūriyā parittārammaṇaṃ niyamitabbaṃ, na voṭṭhabbanassa dvattikkhattuṃ pavattiyāti dīpeti. Kiñcāpi evaṃ dīpeti, tihetukavipākāni pana anantarapaccayabhāvena vuttāneva. Khīṇāsavānaṃ cutivasena pavattāni na kassaci anantarapaccayabhāvaṃ gacchantīti tāni viya voṭṭhabbanampi paccayavekallato kusalākusalādīnaṃ anantarapaccayo [Pg.146] na hotīti na na sakkā vattuṃ, tasmā aṭṭhakathāsu āgatanayenevettha parittārammaṇaṃ niyamitanti.

ဤအရာ၌ မူလဋီကာဆရာ အရှင်အာနန္ဒာကမူ 'မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ခန္ဓာတို့အား အနန္တရပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝုဋ္ဌောနှင့် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းတို့သည် အနက်အထူးမရှိ (တစ်မျိုးတည်းဖြစ်) သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ခွင့်ရှိလျှင် ဝုဋ္ဌောသည် ကာမာဝစရ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ ကြိယာဇောတို့အား ဧကန်အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့်သာ ဖြစ်ရာ၏၊ တစ်ပါးသောအခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်ရာ၊ ထို့ကြောင့် မုစ္ဆာကာလ (သတိလစ်ခြင်း) စသည်တို့၌ တုံ့နှေးသော အဟုန်ရှိသဖြင့် ဇောခုနစ်ကြိမ် မပြည့်ခြင်းကြောင့်သာ ပရိတ္တာရုံကို သတ်မှတ်အပ်၏၊ ဝုဋ္ဌော နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် ဖြစ်ခြင်းဖြင့် ပရိတ္တာရုံကို မသတ်မှတ်အပ်ဟု ပြတော်မူ၏။ ထိုသို့ ပြသော်လည်း တိဟိတ်ဝိပါက်စိတ်တို့ကို အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော်လည်း ရဟန္တာတို့၏ စုတိစိတ်ဖြစ်သောအခါ တစ်စုံတစ်ခုသော နောက်စိတ်အား အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ်သို့ မရောက်ကုန်သကဲ့သို့၊ ထိုဝိပါက်စိတ်တို့ကဲ့သို့ ဝုဋ္ဌောသည်လည်း အကြောင်းချို့တဲ့ခြင်းကြောင့် ကုသိုလ် အကုသိုလ်တို့၏ အနန္တရပစ္စည်းမဖြစ်ဟု မဆိုနိုင်သည်မဟုတ် (ဆိုနိုင်သည်သာ)။ ထို့ကြောင့် အဋ္ဌကထာတို့၌ လာသောနည်းဖြင့်သာလျှင် ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌ ပရိတ္တာရုံကို (ဝုဋ္ဌော နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် ဖြစ်ခြင်းဖြင့်) သတ်မှတ်အပ်၏။

14. Natthi vīthicittuppādo uparimakoṭiyā sattacittakkhaṇāyukassapi dvattikkhattuṃ voṭṭhabbanuppattiyā appahonakabhāvato vīthicittānaṃ uppādo natthi, bhavaṅgapātova hotīti adhippāyo. Bhavaṅgacalanamevāti avadhāraṇaphalaṃ dassetuṃ ‘‘natthi vīthicittuppādo’’ti vuttaṃ. Apare pana ‘‘natthi bhavaṅgupacchedo’’ti avadhāraṇaphalaṃ dassenti, taṃ pana vīthicittuppādābhāvavacaneneva siddhaṃ. Sati hi vīthicittuppāde bhavaṅgaṃ upacchijjati. Bhavaṅgupacchedanāmena pana heṭṭhāpi visuṃ avuttattā idha avisesena vuttaṃ.

၁၄. 'ဝီထိစိတ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းမရှိ (နတ္ထိ ဝီထိစိတ္တုပ္ပါဒေါ)' ဟူသည်မှာ အလွန်ဆုံး အပိုင်းအခြားအားဖြင့် စိတ္တက္ခဏ ၇ ချက်သာ သက်တမ်းရှိသော အာရုံသည်ပင် ဝုဋ္ဌော နှစ်ကြိမ် သုံးကြိမ် ဖြစ်ရန် မလောက်ခြင်းကြောင့် ဝီထိစိတ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းမရှိဘဲ ဘဝင်ကျခြင်းသာ ဖြစ်တော့သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ 'ဘဝင်လှုပ်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်၏ (ဘဝင်္ဂစလနမေဝ)' ဟူသော ပါဌ်၌ 'ဧဝ' သဒ္ဒါ၏ အကျိုးကို ပြခြင်းငှာ 'ဝီထိစိတ်ဖြစ်ခြင်းမရှိ' ဟု ဆိုအပ်သည်။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ 'ဘဝင်ပြတ်ခြင်းမရှိ (နတ္ထိ ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒေါ)' ဟု 'ဧဝ' သဒ္ဒါ၏ အကျိုးကို ပြကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုဘဝင်မပြတ်ခြင်းဟူသော အဓိပ္ပာယ်သည် ဝီထိစိတ်ဖြစ်ခြင်း မရှိဟူသော စကားဖြင့်ပင် ပြီးစီး၏။ ဝီထိစိတ် ဖြစ်ခွင့်ရှိမှသာလျှင် ဘဝင်ပြတ်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဘဝင်္ဂုပစ္ဆေဒ' ဟူသော အမည်ဖြင့် အောက်ပိုင်း၌လည်း သီးခြားမဟောအပ်ခဲ့သောကြောင့် ဤ၌ အထူးမဆိုဘဲ သာမညအားဖြင့်သာ (ဘဝင်္ဂစလနမေဝ ဟု) ဆိုအပ်သည်။

15. Sabbaso vīthicittuppattiyā abhāvato pacchimavārovidhamoghavāravasena vutto, aññattha (dha. sa. aṭṭha. 498 vipākuddhārakathā) pana dutiyatatiyavārāpi tadārammaṇajavanehi suññattā ‘‘moghavārā’’ti vuttā. Ārammaṇabhūtāti visayabhūtā, paccayabhūtā ca. Paccayopi hi ‘‘ārammaṇa’’nti vuccati ‘‘na lacchati māro otāraṃ, na lacchati māro ārammaṇa’’ntyādīsu (dī. ni. 3.80) viya. Tenevettha moghavārassapi ārammaṇabhūtā visayappavattīti siddhaṃ. Atiparittārammaṇañhi moghavārapaññāpanassa paccayo hoti. Itarathā hi bhavaṅgacalanassa sakasakagocareyeva pavattanato pacchimavārassa atiparittārammaṇe pavatti natthīti ‘‘catunnaṃ vārānaṃ ārammaṇabhūtā’’ti vacanaṃ durupapādanaṃ siyāti.

၁၅. အလုံးစုံအားဖြင့် ဝီထိစိတ်ဖြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် နောက်ဆုံးဝါရကိုသာ ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌ မောဃဝါရဟူသော အမည်ဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ အခြားအဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ၌မူ ဒုတိယနှင့် တတိယဝါရတို့ကိုလည်း တဒါရုံနှင့် ဇောတို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် 'မောဃဝါရ' တို့ဟူ၍ ဆိုအပ်ကုန်၏။ 'အာရမ္မဏဘူတာ' ဟူသည်မှာ အာရုံ (ဝိသယ) ဖြစ်သည်လည်းကောင်း၊ အကြောင်း (ပစ္စယ) ဖြစ်သည်လည်းကောင်း ဟူလို။ အကြောင်းကိုလည်း 'အာရုံ' ဟု ခေါ်ဆိုနိုင်၏။ 'မာရ်နတ်သည် ဝင်ရောက်ခွင့် အကြားကို မရလတ္တံ့၊ မာရ်နတ်သည် အကြောင်းကို မရလတ္တံ့' စသော ပါဠိတို့၌ကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌ မောဃဝါရ၏ အကြောင်းဖြစ်သော အာရုံ၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ပြီးစီး၏။ အတိပရိတ္တာရုံသည် မောဃဝါရဟု ပညတ်ခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ အာရုံ (ဝိသယ) အနက်တစ်ခုတည်းကိုသာ ယူပါမူ ဘဝင်္ဂစလနသည် မိမိယူမြဲ ကံ၊ ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ် အာရုံ၌သာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ နောက်ဆုံးဝါရသည် အသစ်ထင်လာသော အတိပရိတ္တာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းမရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'ဝါရလေးပါးတို့၏ အာရုံဖြစ်သော' ဟူသော စကားသည် ယုတ္တိမရှိသော စကား ဖြစ်ရာ၏။

16. Pañcadvāre yathārahaṃ taṃtaṃdvārānurūpaṃ, taṃtaṃpaccayānurūpaṃ, taṃtaṃārammaṇādianurūpañca uppajjamānāni vīthicittāni āvajjanadassanādisampaṭicchanasantīraṇavoṭṭhabbanajavanatadārammaṇavasena avisesato satteva honti. Cittuppādā cittānaṃ [Pg.147] visuṃ visuṃ uppattivasena uppajjamānacittāniyeva vā catuddasa āvajjanādipañcakasattajavanatadārammaṇadvayavasena. Vitthārā pana catupaññāsa sabbesameva kāmāvacarānaṃ yathāsambhavaṃ tattha uppajjanato,

၁၆. ပဉ္စဒွါရ၌ ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ထိုထိုဒွါရအားလျော်စွာလည်းကောင်း၊ ထိုထိုအကြောင်းအားလျော်စွာလည်းကောင်း၊ ထိုထိုအာရုံ စသည်တို့အားလျော်စွာလည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်သော ဝီထိစိတ်တို့သည် (အာဝဇ္ဇန်း၊ အမြင်စသော ဒွေပဉ္စဝိညာဉ်၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း၊ သန္တီရဏ၊ ဝုဋ္ဌော၊ ဇော၊ တဒါရုံတို့၏ အစွမ်းဖြင့်) အထူးမပြ၊ သာမညအားဖြင့် ခုနစ်ပါးတို့သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏။ စိတ်တို့၏ အသီးသီး ဖြစ်ခြင်း (စိတ္တုပ္ပါဒ်) အားဖြင့်မူ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်တို့သည်ပင် အာဝဇ္ဇန်း စသော စိတ်ငါးပါးအပေါင်း၊ ဇောခုနစ်ကြိမ်၊ တဒါရုံနှစ်ကြိမ်တို့၏ အပြားအားဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။ အကျယ်အားဖြင့်မူ ကာမာဝစရစိတ် အားလုံးတို့သည်ပင် ဖြစ်သင့်သည်အားလျော်စွာ ထိုပဉ္စဒွါရ၌ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ငါးဆယ့်လေးပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Etthāti visayappavattisaṅgahe.

ဤအရာ၌ (ဧတ္ထ) ဟူသည်ကား အာရုံတို့၏ ဖြစ်ခြင်းကို သိမ်းယူရာ (ဝိသယပ္ပဝတ္တိသင်္ဂဟ) ၌ ဟူလို။

Pañcadvāravīthivaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဉ္စဒွါရဝီထိဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Manodvāravīthi

မနောဒွါရဝီထိ

Parittajavanavāravaṇṇanā

ပရိတ္တဇဝနဝါရဖွင့်ဆိုချက်

17. Manodvārikacittānaṃ atītānāgatampi ārammaṇaṃ hotīti tesaṃ atimahantādivasena visayavavatthānaṃ kātuṃ na sakkāti vibhūtāvibhūtavasenevetaṃ niyametuṃ ‘‘yadi vibhūtamārammaṇa’’ntyādi vuttaṃ.

၁၇. မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော စိတ်တို့သည် အတိတ် အနာဂတ်အာရုံကိုလည်း ယူတတ်သောကြောင့် ထိုမနောဒွါရိကစိတ်တို့၏ အတိမဟန္တာရုံ စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အာရုံကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း၊ ထို့ကြောင့် ထင်ရှားသောအာရုံ (ဝိဘူတာရုံ)၊ မထင်ရှားသောအာရုံ (အဝိဘူတာရုံ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဤအာရုံကို သတ်မှတ်ခြင်းငှာ 'အကယ်၍ အာရုံသည် ထင်ရှားသည်ဖြစ်အံ့' စသော စကားကို ဆိုအပ်သည်။

19. Etthāti manodvāre. Ekacattālīsa pañcadvārāveṇikānaṃ dvipañcaviññāṇamanodhātuttayavasena terasacittānaṃ tattha appavattanato.

၁၉. ဤအရာ၌ (ဧတ္ထ) ဟူသည်ကား မနောဒွါရ၌ ဟူလို။ ပဉ္စဒွါရ၌သာ သီးခြားဖြစ်ကုန်သော ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် တစ်ဆယ်၊ မနောဓာတ်သုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် စိတ်တစ်ဆယ့်သုံးပါးတို့သည် ထိုမနောဒွါရ၌ မဖြစ်ခြင်းကြောင့် (မနောဒွါရ၌ ဖြစ်သောစိတ်တို့သည်) လေးဆယ့်တစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

Parittajavanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

ပရိတ္တဇဝနဝါရဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Appanājavanavāravaṇṇanā

အပ္ပနာဇဝနဝါရဖွင့်ဆိုချက်

20. Vibhūtāvibhūtabhedo natthi ārammaṇassa vibhūtakāleyeva appanāsambhavato.

၂၀. အာရုံ၏ အလွန်ထင်ရှားသော အခါ၌သာလျှင် အပ္ပနာဇော ဖြစ်သင့်ခြင်းကြောင့် (ဤအပ္ပနာဝီထိ၌) ဝိဘူတ၊ အဝိဘူတအားဖြင့် ကွဲပြားခြင်း မရှိပေ။

21. Tattha hi chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu yaṃ kiñci javanaṃ appanāvīthimotaratīti sambandho. Parikammopacārānulomagotrabhunāmena yathākkamaṃ uppajjitvā niruddeti [Pg.148] yojanā. Paṭhamacittañhi appanāya parikammattā paṭisaṅkhārakabhūtattā parikammaṃ. Dutiyaṃ samīpacārittā upacāraṃ. Nāccāsannopi hi nātidūrappavatti samīpacārī nāma hoti, appanaṃ upecca caratīti vā upacāraṃ. Tatiyaṃ pubbabhāge parikammānaṃ, upariappanāya ca anukūlattā anulomaṃ. Catutthaṃ parittagottassa, puthujjanagottassa ca abhibhavanato, mahaggatagottassa, lokuttaragottassa ca bhāvanato vaḍḍhanato gotrabhu, imāni cattāri nāmāni catukkhattuṃ pavattiyaṃ anavasesato labbhanti, tikkhattuṃ pavattiyaṃ pana upacārānulomagotrabhunāmeneva labbhanti. Aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.804) pana purimānaṃ tiṇṇaṃ, dvinnaṃ vā avisesenapi parikammādināmaṃ vuttaṃ, catukkhattuṃ, tikkhattumeva vā pañcamaṃ, catutthaṃ vā uppajjitabbaappanānurūpatoti adhippāyo. Parikammādināmānaṃ anavasesato labbhamānavāradassanatthaṃ ‘‘catukkhattu’’nti ādito vuttaṃ, gaṇanapaṭipāṭivasena pana ‘‘pañcamaṃ vā’’ti osāne vuttaṃ.

၂၁. ထိုအပ္ပနာဇောဝါရ၌ နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော မဟဂ္ဂုတ်ဇော၊ လောကုတ္တရာဇောတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ဇောသည် အပ္ပနာဝီထိသို့ သက်ရောက်၏ဟု စပ်ရမည်။ ပရိကမ်၊ ဥပစာ၊ အနုလုံ၊ ဂေါတြဘု ဟူသော အမည်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်၍ ချုပ်ပြီးသော်ဟု ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်ရမည်။ ပထမစိတ်သည် အပ္ပနာကို ပြင်ဆင်စီမံတတ်သည် ဖြစ်သောကြောင့် 'ပရိကမ္မ' မည်၏။ ဒုတိယစိတ်သည် အပ္ပနာ၏ အနီး၌ ဖြစ်ခြင်းရှိသောကြောင့် 'ဥပစာရ' မည်၏။ အလွန်မနီးကပ်သော်လည်း အလွန်မဝေးသောအရပ်၌ ဖြစ်ခြင်းကို အနီး၌ဖြစ်ခြင်းဟု ခေါ်၏။ သို့မဟုတ် အပ္ပနာသို့ ကပ်ရောက်၍ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ဥပစာရ' ဟု ခေါ်၏။ တတိယစိတ်သည် အောက်၌ ပရိကမ်ဇောတို့အားလည်းကောင်း၊ အထက်၌ အပ္ပနာဇောအားလည်းကောင်း လျော်သောကြောင့် 'အနုလောမ' မည်၏။ စတုတ္ထစိတ်သည် ကာမအနွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပုထုဇဉ်အနွယ်ကိုလည်းကောင်း လွှမ်းမိုးတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်အနွယ်ကိုလည်းကောင်း၊ လောကုတ္တရာ အရိယာအနွယ်ကိုလည်းကောင်း တိုးပွားစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဂေါတြဘု' မည်၏။ ဤအမည်လေးပါးတို့ကို လေးကြိမ်ဖြစ်သောအခါ၌ အကြွင်းမရှိ ရအပ်ကုန်၏၊ သုံးကြိမ်ဖြစ်သောအခါ၌မူ ဥပစာ၊ အနုလုံ၊ ဂေါတြဘု ဟူသော အမည်တို့ကိုသာ ရအပ်ကုန်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူ ရှေ့ပိုင်းဖြစ်သော သုံးပါး သို့မဟုတ် နှစ်ပါးသော ဇောတို့အားလည်း သာမညအားဖြင့် ပရိကမ်စသော နာမည်ကို ဟောတော်မူ၏။ ငါးကြိမ်မြောက် သို့မဟုတ် လေးကြိမ်မြောက်၌ ဖြစ်ထိုက်သော အပ္ပနာအားလျော်စွာ လေးကြိမ်သာလျှင်သော်လည်းကောင်း၊ သုံးကြိမ်သာလျှင်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်၏ဟူသည်မှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာ၏ အလိုတည်း။ ပရိကမ်စသော အမည်တို့ကို အကြွင်းမရှိ ရထိုက်သောဝါရကို ပြခြင်းငှာ 'လေးကြိမ် (စတုက္ခတ္တုံ)' ဟု အစ၌ ဆိုအပ်၍၊ ရေတွက်ပုံအစဉ်အားဖြင့်မူ 'ငါးကြိမ်မြောက်သော်လည်းကောင်း (ပဉ္စမံ ဝါ)' ဟု အဆုံး၌ ဆိုအပ်သည်။

Yathārahanti khippābhiññadandhābhiññānurūpaṃ. Khippābhiññassa hi tikkhattuṃ pavattakāmāvacarajavanānantaraṃ catutthaṃ appanācittamuppajjati. Dandhābhiññassa catukkhattuṃ pavattajavanānantaraṃ pañcamaṃ appanā uppajjati, yasmā pana aladdhāsevanaṃ anulomaṃ gotrabhuṃ uppādetuṃ na sakkoti, laddhāsevanampi ca chaṭṭhaṃ sattamaṃ bhavaṅgassa āsannabhāvena papātāsannapuriso viya appanāvasena patiṭṭhātuṃ na sakkoti, tasmā catutthato oraṃ, pañcamato paraṃ vā appanā na hotīti daṭṭhabbaṃ. Yathābhinīhāravasenāti rūpārūpalokuttaramaggaphalānurūpasamathavipassanābhāvanācittābhinīharaṇānurūpato, appanāya vīthi appanāvīthi. ‘‘Tato paraṃ bhavaṅgapātova hotī’’ti ettakeyeva vutte catutthaṃ, pañcamaṃ vā otiṇṇaappanāto [Pg.149] paraṃ bhavaṅgapātova hoti, na maggānantaraṃ phalacittaṃ, samāpattivīthiyañca jhānaphalacittāni punappunanti gaṇheyyunti puna ‘‘appanāvasāne’’ti vuttaṃ. Nikāyantariyā kira lokiyappanāsu paṭhamakappanāto paraṃ sattamajavanapūraṇatthaṃ dvattikkhattuṃ kāmāvacarajavanānampi pavattiṃ vaṇṇentīti tesaṃ matinisedhanatthaṃ ‘‘bhavaṅgapātovā’’ti sāvadhāraṇaṃ vuttaṃ.

"Yathārahanti" သည် လျင်မြန်သောအသိဉာဏ်ရှိသူ၊ နုံ့နှေးသောအသိဉာဏ်ရှိသူတို့အားလျော်စွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား လျင်မြန်သောအသိဉာဏ်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ် (ခိပ္ပာဘိည) အား သုံးကြိမ်မြောက် ဖြစ်သော ကာမာဝစရဇော၏အခြားမဲ့၌ လေးကြိမ်မြောက်ဖြစ်သော အပ္ပနာစိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ နုံ့နှေးသောအသိဉာဏ်ရှိသောပုဂ္ဂိုလ် (ဒန္ဓာဘိည) အား လေးကြိမ်မြောက် ဖြစ်သော ကာမာဝစရဇော၏အခြားမဲ့၌ ငါးကြိမ်မြောက်ဖြစ်သော အပ္ပနာစိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - အာသေဝနပစ္စည်း မရရှိသေးသော အနုလုံစိတ်သည် ဂေါတြဘုစိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေရန် မစွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာသေဝနပစ္စည်း ရရှိသော်လည်း ခြောက်ကြိမ်မြောက် သို့မဟုတ် ခုနစ်ကြိမ်မြောက်သော ဇောသည် ဘဝင်စိတ်နှင့် နီးကပ်လွန်းသဖြင့် ချောက်ကမ်းပါးနှင့် နီးကပ်နေသော ယောကျ်ားကဲ့သို့ အပ္ပနာ၏အစွမ်းဖြင့် တည်တံ့ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် လေးကြိမ်မြောက်၏ ရှေ့ပိုင်း၌လည်းကောင်း၊ ငါးကြိမ်မြောက်၏ နောက်ပိုင်း၌လည်းကောင်း အပ္ပနာဇောသည် မဖြစ်နိုင်ဟု မှတ်သားအပ်၏။ "Yathābhinīhāravasena" ဟူသည်မှာ ရူပဈာန်၊ အရူပဈာန်၊ လောကုတ္တရာဖြစ်သော မဂ်ဖိုလ်တို့အား လျော်ကန်သော သမထဘာဝနာစိတ်၊ ဝိပဿနာဘာဝနာစိတ်ကို ရှေးရှုဆောင်ခြင်းအားလျော်စွာ ဖြစ်၏။ အပ္ပနာ၏ ဝီထိ သို့မဟုတ် စိတ်အစဉ်ကို အပ္ပနာဝီထိ ဟု ခေါ်၏။ "ထိုမှတစ်ပါး ဘဝင်ကျခြင်းသာ ဖြစ်၏" ဟူ၍ ဤမျှလောက်သာ ဆိုပါက လေးကြိမ်မြောက် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ်မြောက်၌ သက်ရောက်သော အပ္ပနာဇော၏နောက်၌ ဘဝင်ကျခြင်းသာ ဖြစ်ပြီး၊ မဂ်၏အခြားမဲ့၌ ဖိုလ်စိတ် ဖြစ်မလာတော့ဘဲ၊ သမာပတ္တိဝီထိ၌လည်း ဈာန်စိတ် ဖိုလ်စိတ်တို့ ထပ်ကာထပ်ကာ မဖြစ်တော့ဟု ယူဆမှားနိုင်သောကြောင့် "အပ္ပနာဇော၏အဆုံး၌" ဟူ၍ နောက်တစ်ဖန် မိန့်ဆိုရခြင်း ဖြစ်၏။ မဟာဝိဟာရဝါသီဂိုဏ်းမှတစ်ပါးသော ဂိုဏ်းသားဆရာ (နိကာယန္တရိက) တို့သည် လောကီအပ္ပနာတို့တွင် ရှေးဦးစွာရအပ်သော အပ္ပနာမှ နောက်၌ ဇောခုနစ်ကြိမ်ပြည့်ရန်အတွက် ကာမာဝစရဇောတို့၏ နှစ်ကြိမ် သို့မဟုတ် သုံးကြိမ် ထပ်မံဖြစ်ခြင်းကိုလည်း ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အယူဝါဒကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်ရန်အတွက် "ဘဝင်ကျခြင်းသည်သာလျှင်" ဟု ဧဝသဒ္ဒါနှင့်တကွ ပြတ်သားစွာ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

22. Tatthāti tesu aṭṭhañāṇasampayuttakāmāvacarajavanesu, tesu ca chabbīsatimahaggatalokuttarajavanesu. Tatthāti vā tasmiṃ appanāvāre. Somanassasahagatajavanānantaranti somanassasahagatānaṃ catunnaṃ kusalakiriyajavanānaṃ anantaraṃ. Somanassasahagatāvāti catukkajjhānassa, sukkhavipassakādīnaṃ maggaphalassa ca vasena somanassasahagatāva, na pana upekkhāsahagatā bhinnavedanānaṃ aññamaññaṃ āsevanapaccayabhāvassa anuddhaṭattā. Pāṭikaṅkhitabbāti pasaṃsitabbā, icchitabbāti vuttaṃ hoti. Tatthāpīti tasmiṃ ekavedanajavanavārepi. Kusalajavanānantaranti catubbidhañāṇasampayuttakusalajavanānantaraṃ kusalajavanamappeti, na kiriyajavanaṃ bhinnasantāne nibbattanato. Heṭṭhimañca phalattayamappeti samāpattivīthiyantyadhippāyo.

၂၂. "ထိုစိတ်တို့တွင်" ဟူသည်မှာ ထိုဉာဏသမ္ပယုတ် ကာမာဝစရဇော ရှစ်ပါးတို့တွင်လည်းကောင်း၊ ထိုမဟဂ္ဂုတ် လောကုတ္တရာဇော နှစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးတို့တွင်လည်းကောင်း ဟူလို။ တစ်နည်းအားဖြင့် "ထိုအပ္ပနာဇောဝါရ၌" ဟု ဆိုလိုသည်။ "သောမနဿသဟဂုတ်ဇော၏ အခြားမဲ့၌" ဟူသည်မှာ သောမနဿသဟဂုတ်ဖြစ်သော ဉာဏသမ္ပယုတ် ကုသိုလ်ဇော၊ ကြိယာဇော လေးပါးတို့၏ အခြားမဲ့၌ ဟူလို။ "သောမနဿသဟဂုတ်များသာလျှင်" ဟူသည်မှာ ရှေးဦးဈာန်လေးပါး၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုက္ခဝိပဿကစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ မဂ်ဖိုလ်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သောမနဿသဟဂုတ် အပ္ပနာကိုသာလျှင် အလိုရှိအပ်၏။ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် အပ္ပနာကိုမူ အလိုမရှိအပ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - ဝေဒနာကွဲပြားသော စိတ်တို့၏ အချင်းချင်း အာသေဝနပစ္စည်းအဖြစ်ကို ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ ထုတ်ဖော်ဟောကြားထားခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ "တောင့်တအပ်/အလိုရှိအပ်၏" ဟူသည်မှာ ချီးမွမ်းအပ်၊ အလိုရှိအပ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ "ထိုသို့ ဖြစ်သော်လည်း" ဟူသည်မှာ ထိုတူညီသော ဝေဒနာရှိသော ဇဝနဝါရ၌လည်း ဟူလို။ "ကုသိုလ်ဇော၏ အခြားမဲ့၌" ဟူသည်မှာ လေးပါးအပြားရှိသော ဉာဏသမ္ပယုတ် ကုသိုလ်ဇော၏အခြားမဲ့၌ ကုသိုလ်အပ္ပနာဇောသည် ဖြစ်ပေါ်ပြီး၊ ကြိယာဇောသည် အပ္ပနာမဖြစ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ - သန္တာန်ကွဲပြားခြားနားသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့်တည်း။ ဖလသမာပတ္တိဝီထိ၌ အောက်ဖိုလ်သုံးပါးသည်လည်း ဖြစ်ပေါ်၏ဟူသည်မှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာ၏ အလိုဆန္ဒတည်း။

23. Sukhapuññamhā somanassasahagatatihetukakusaladvayato paraṃ aggaphalavipākakiriyavajjitalokiyalokuttaracatukkajjhānajavanavasena dvattiṃsa, upekkhakā tihetukakusaladvayato paraṃ tatheva pañcamajjhānāni dvādasa, sukhitakriyato tihetukadvayato paraṃ kiriyajjhānacatukkassa, aggaphalacatukkassa ca vasena aṭṭha, upekkhakā tihetukadvayato paraṃ upekkhāsahagatarūpārūpakiriyapañcakassa, aggaphalassa ca vasena cha appanā sambhonti.

၂၃. သုခဝေဒနာရှိသော ကုသိုလ်ဖြစ်သော သောမနဿသဟဂုတ် တိဟိတ်ကုသိုလ်နှစ်ပါး၏ နောက်၌ အရဟတ္တဖိုလ်၊ ဝိပါက်နှင့် ကြိယာဈာန်စိတ်များကို ကြဉ်ထားအပ်သော လောကီလောကုတ္တရာ စတုတ္ထဈာန်အထိ ဖြစ်သော ဈာန်ဇောတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးဆယ့်နှစ်ပါး (၃၂) သော အပ္ပနာဇောတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ဥပေက္ခာဝေဒနာရှိသော တိဟိတ်ကုသိုလ်နှစ်ပါး၏ နောက်၌ ထို့အတူပင် ပဉ္စမဈာန်အပ္ပနာစိတ် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး (၁၂) သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ သုခဝေဒနာရှိသော တိဟိတ်ကြိယာနှစ်ပါး၏ နောက်၌ ရူပကြိယာဈာန်လေးပါးနှင့် အရဟတ္တဖိုလ်ဈာန်လေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရှစ်ပါး (၈) သော အပ္ပနာဇောတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ဥပေက္ခာဝေဒနာရှိသော တိဟိတ်ကြိယာနှစ်ပါး၏ နောက်၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်ဖြစ်သော ရူပ၊ အရူပ ကြိယာဈာန်ငါးပါးနှင့် အရဟတ္တဖိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်ပါး (၆) သော အပ္ပနာဇောတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

24. Etthāti vīthisaṅgahādhikāre.

၂၄. "ဤ၌" ဟူသည်မှာ ဝီထိသင်္ဂဟအရာ၌ ဟူလို။

Appanājavanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

အပ္ပနာဇောဝါရ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Manodvāravīthivaṇṇanā niṭṭhitā.

မနောဒွါရဝီထိ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Appanājavanavāravaṇṇanā niṭṭhitā.

အပ္ပနာဇောဝါရ အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Tadārammaṇaniyamavaṇṇanā

တဒါရုံစည်းကမ်း အဖွင့်။

25. Sabbatthāpīti [Pg.150] pañcadvāramanodvārepi.

၂၅. "ခပ်သိမ်းသော နေရာတို့၌လည်း" ဟူသည်မှာ ပဉ္စဒွါရနှင့် မနောဒွါရ နှစ်ရပ်လုံး၌လည်း ဟူလို။

26. Iṭṭheti iṭṭhamajjhatte. Atiiṭṭhārammaṇañhi visuṃ vakkhati. Kusalavipākāni pañcaviññāṇasampaṭicchanasantīraṇatadārammaṇānīti sambandho. Iṭṭhamajjhatte santīraṇatadārammaṇāni upekkhāsahagatānevāti āha ‘‘atiiṭṭhe pana somanassasahagatānevā’’ti. Vipākassa hi kammānubhāvato pavattamānassa ādāse mukhanimittaṃ viya nibbikappatāya pakappetvā gahaṇābhāvato yathārammaṇameva vedanāyogo hoti, kusalākusalānaṃ pana appahīnavipallāsesu santānesu pavattiyā atiiṭṭhepi iṭṭhamajjhattaaniṭṭhākārato, aniṭṭhepi iṭṭhaiṭṭhamajjhattākārato gahaṇaṃ hoti. Tathā hi assaddhādīnaṃ buddhādīsu atiiṭṭhārammaṇesupi upekkhājavanaṃ hoti, titthiyādīnañca domanassajavanaṃ, gambhīrapakatikādīnañca paṭikkūlārammaṇe upekkhājavanaṃ, sunakhādīnañca tattha somanassajavanaṃ, purimapacchābhāgappavattāni pana vipākāni yathāvatthukāneva. Apica asucidassane sumanāyamānānaṃ sunakhādīnanti. Cakkhuviññāṇādīnaṃ pana atiiṭṭhāniṭṭhesu pavattamānānampi upekkhāsahagatabhāve kāraṇaṃ heṭṭhā kathitameva.

၂၆. "ဣဋ္ဌအာရုံ၌" ဟူသည်မှာ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တ (အလတ်စား ကောင်းသော) အာရုံ၌ ဟူလို။ စင်စစ်သော်ကား အလွန်ကောင်းသော အတိဣဋ္ဌအာရုံကို သီးခြား ဟောကြားတော်မူလတ္တံ့။ "ကုသလဝိပါက်ဖြစ်သော ပဉ္စဝိညာဉ်၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း၊ သန္တီရဏနှင့် တဒါရုံတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏" ဟု ဆက်စပ်အပ်၏။ ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တအာရုံ၌ သန္တီရဏနှင့် တဒါရုံတို့သည် ဥပေက္ခာသဟဂုတ်တို့သာ ဖြစ်ကြသောကြောင့် "အတိဣဋ္ဌအာရုံ၌မူ သောမနဿသဟဂုတ်တို့သာ ဖြစ်ကုန်၏" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အမှန်စင်စစ် ကံ၏စွမ်းအားကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရသော ဝိပါက်စိတ်သည် ကြေးမုံမှန်၌ မျက်နှာအရိပ် ထင်သကဲ့သို့ အထူးပြုပြင် စဉ်းစားကြံဆခြင်း မရှိဘဲ အာရုံကို ယူတတ်သောကြောင့် အာရုံအားလျော်စွာသာလျှင် ဝေဒနာယှဉ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဇောတို့သည်ကား မပယ်အပ်သေးသော ဝိပလ္လာသရှိကြသည့် ပုထုဇဉ် သေက္ခတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်ရသောကြောင့် အလွန်ကောင်းသော အတိဣဋ္ဌအာရုံ၌ပင် ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တအခြင်းအရာ သို့မဟုတ် အနိဋ္ဌအခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ မကောင်းသော အနိဋ္ဌအာရုံ၌ပင် ဣဋ္ဌ သို့မဟုတ် ဣဋ္ဌမဇ္ဈတ္တအခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ယူခြင်း ဖြစ်တတ်၏။ ရှင်းလင်းတင်ပြရသော် သဒ္ဓါတရား ကင်းမဲ့သူစသည်တို့အား ဘုရားစသော အလွန်မွန်မြတ်သည့် အတိဣဋ္ဌအာရုံတို့၌သော်လည်း ဥပေက္ခာဇော ဖြစ်တတ်၏။ တိတ္ထိစသူတို့အား ဒေါမနဿဇော ဖြစ်တတ်၏။ နက်နဲတည်ငြိမ်သော သဘောရှိသူစသည်တို့အား ရွံရှာဖွယ်အာရုံ (ပဋိကူလအာရုံ) ၌ ဥပေက္ခာဇော ဖြစ်တတ်ပြီး၊ ခွေးစသည်တို့အား ထိုပဋိကူလအာရုံ၌ပင် သောမနဿဇော ဖြစ်တတ်၏။ သို့သော်လည်း မစင်ကို မြင်ရခြင်း၌ ဝမ်းမြောက်ဝမ်းသာ ဖြစ်တတ်ကြသော ခွေးစသည်တို့၌သော်မှ ဇော၏ ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိပါက်စိတ် (သန္တီရဏ၊ တဒါရုံ) တို့သည်ကား အမှန်တကယ် ရှိရင်းစွဲ တည်ရာအာရုံအတိုင်းသာ (အနိဋ္ဌအာရုံအတိုင်းသာ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်) ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏။ စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့သည် အတိဣဋ္ဌ သို့မဟုတ် အနိဋ္ဌအာရုံတို့၌ ဖြစ်ပေါ်နေပါသော်လည်း ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ဖြစ်ရခြင်း၏ အကြောင်းကိုမူ ရှေ့ပိုင်း၌ ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်ပေသည်။

27. Tatthāpīti tadārammaṇesupi. Somanassasahagatakiriyajavanāvasāneti sahetukāhetukasukhasahagatakiriyapañcakāvasāne. Khīṇāsavānaṃ cittavipallāsābhāvena kiriyajavanānipi yathārammaṇameva pavattantīti vuttaṃ ‘‘somanassasahagatakiriyajavanāvasāne’’tyādi. Keci pana ācariyā ‘‘paṭṭhāne (dha. sa. mūlaṭī. 498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā) ‘kusalākusale niruddhe vipāko [Pg.151] tadārammaṇatā uppajjatī’ti (paṭṭhā. 3.1.98) kusalākusalānamevānantaraṃ tadārammaṇaṃ vuttanti natthi kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇuppādo’’ti vadanti. Tattha vuccate – yadi abyākatānantarampi tadārammaṇaṃ vucceyya. Parittārammaṇe voṭṭhabbanānantarampi tassa pavattiṃ maññeyyunti kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇaṃ na vuttaṃ, na pana alabbhanato. Labbhamānassapi hi kenaci adhippāyena katthaci avacanaṃ dissati, yathā taṃ dhammasaṅgahe labbhamānampi hadayavatthu desanābhedaparihāratthaṃ na vuttanti.

၂၇. "ထိုစိတ်တို့တွင်လည်း" ဟူသည်မှာ တဒါရုံစိတ်တို့တွင်လည်း ဟူလို။ "သောမနဿသဟဂုတ် ကြိယာဇော၏ အဆုံး၌" ဟူသည်မှာ သဟိတ် အဟိတ် ဖြစ်သော သုခသဟဂုတ် ကြိယာဇော ငါးပါး၏ အဆုံး၌ ဟူလို။ ကိလေသာ ကုန်ခမ်းပြီးသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့အား စိတ်ဖောက်ပြန်ခြင်း (စိတ္တဝိပလ္လာသ) မရှိတော့သဖြင့် ကြိယာဇောတို့သည်လည်း အာရုံ၏ သဘောအားလျော်စွာသာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် "သောမနဿသဟဂုတ် ကြိယာဇော၏ အဆုံး၌" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား "ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ 'ကုသိုလ် အကုသိုလ်တို့ ချုပ်ငြိမ်းသောအခါ ဝိပါက်တဒါရုံစိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်၏' ဟူ၍ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်တို့၏ အခြားမဲ့၌သာ တဒါရုံဖြစ်ခြင်းကို ဟောကြားတော်မူခဲ့သောကြောင့် ကြိယာဇော၏ အခြားမဲ့၌ တဒါရုံဖြစ်ခြင်း မရှိပါ

28. Domanassa…pe… upekkhāsahagatāneva bhavanti, na somanassasahagatāni aññamaññaṃ viruddhasabhāvattā. Teneva hi paṭṭhāne domanassānantaraṃ somanassaṃ, tadanantarañca domanassaṃ anuddhaṭaṃ. Tathā hi ‘‘sukhāya vedanāya sampayutto dhammo sukhāya vedanāya sampayuttassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tyādinā (paṭṭhā. 1.2.45) sukhadukkhavedanāya sampayuttā dhammā attano attano samānavedanāsampayuttānaṃ adukkhamasukhavedanāya sampayuttakānañca anantarapaccayabhāvena dvīsu dvīsu vāresu vuttā, adukkhamasukhavedanāya sampayuttakā pana samānavedanāsampayuttānaṃ, itaravedanādvayasampayuttānañca dhammānaṃ anantarapaccayabhāvena tīsu vāresūti evaṃ vedanāttike satteva anantarapaccayavārā vuttā. Yadi ca domanassānantaraṃ somanassaṃ, somanassānantaraṃ vā domanassaṃ uppajjeyya, sukhadukkhavedanāsampayuttānampi aññamaññaṃ anantarapaccayavasena dve vāre vaḍḍhetvā nava vārā vattabbā siyuṃ, na panevaṃ vuttā. Tasmā na tesaṃ tadanantaraṃ uppatti atthi. Ettha ca ‘‘somanassasahagatakiriyajavanāvasāne’’tyādinā ayampi niyamo anuññāto –

၂၈. ဒေါမနဿသဟဂုတ်ဇော၏အဆုံး၌ တဒါရုံတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဘဝင်တို့သည်လည်းကောင်း ဥပေက္ခာသဟဂုတ်တို့ချည်းသာ ဖြစ်ကုန်၏။ သောမနဿသဟဂုတ် တဒါရုံ, ဘဝင်တို့သည် မဖြစ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အချင်းချင်း ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောရှိကြသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုသို့ ဆန့်ကျင်ဘက် သဘောရှိကြသောကြောင့်ပင် ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ ဒေါမနဿ၏အခြားမဲ့၌ သောမနဿကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသောမနဿ၏အခြားမဲ့၌ ဒေါမနဿကိုလည်းကောင်း အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ် ထုတ်ဆောင်၍ ဟောတော်မမူခဲ့ပေ။ ထိုစကားကို ချဲ့ဦးအံ့— ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ "သုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သောတရားသည်..." စသည်ဖြင့် သုခဝေဒနာ၊ ဒုက္ခဝေဒနာတို့နှင့် ယှဉ်သောတရားတို့ကို မိမိတို့နှင့် တူသောဝေဒနာယှဉ်ဘက်တရားတို့၏လည်းကောင်း၊ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သောတရားတို့၏လည်းကောင်း အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် နှစ်ဝါရစီ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အဒုက္ခမသုခဝေဒနာနှင့် ယှဉ်သောတရားတို့ကိုမူကား မိမိနှင့်တူသော ဝေဒနာယှဉ်ဘက်တရားတို့၏လည်းကောင်း၊ အခြားသော သုခ, ဒုက္ခဝေဒနာနှစ်ပါးနှင့် ယှဉ်သောတရားတို့၏လည်းကောင်း အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် သုံးဝါရ၌ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤသို့လျှင် ဝေဒနာတိက်၌ အနန္တရပစ္စည်းဝါရ စုစုပေါင်း ခုနစ်ပါးကိုသာ ဟောတော်မူခဲ့သည်။ အကယ်၍ ဒေါမနဿ၏အခြားမဲ့၌ သောမနဿဖြစ်နိုင်လျှင် သို့မဟုတ် သောမနဿ၏အခြားမဲ့၌ ဒေါမနဿဖြစ်နိုင်လျှင် သုခဝေဒနာယှဉ်သောတရားနှင့် ဒုက္ခဝေဒနာယှဉ်သောတရားတို့သည်လည်း အချင်းချင်း အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် နောက်ထပ် နှစ်ဝါရ ထပ်တိုးကာ ကိုးဝါရအထိ ဟောရပေမည်။ သို့သော် ထိုသို့ ဟောတော်မမူခဲ့ပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုသုခနှင့် ဒုက္ခတို့၏အခြားမဲ့၌ အချင်းချင်း ပြောင်းလဲဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိပေ။ ဤတဒါရုံစည်းကမ်း၌ "သောမနဿသဟဂုတ်ကြိယာဇော၏အဆုံး၌..." စသည်ဖြင့် ဤမြဲသောအမှတ်အသားကိုလည်း ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Parittakusalādosa-pāpasātakriyājavā;

Pañcasvekaṃ tadālambaṃ, sukhitesu yathārahaṃ.

ကာမာဝစရကုသိုလ် (၈) ပါး၊ ဒေါသမူဒွေးမှတစ်ပါးသော အကုသိုလ် (၁၀) ပါး၊ သောမနဿသဟဂုတ်ကြိယာ (၅) ပါးဟူသော ဇောတို့၏နောက်၌ သုခသဟဂုတ်တဒါရုံ (၅) ပါးတို့တွင် အားလျော်စွာ တဒါရုံတစ်ခုခု ဖြစ်၏။

‘‘Pāpākāmasubhā [Pg.152] ceva, sopekkhā ca kriyājavā;

Sopekkhesu tadālambaṃ, chasvekamanurūpato’’ti.

အကုသိုလ်ဇော (၁၂) ပါး၊ ကာမကုသိုလ်ဇော (၈) ပါး၊ ဥပေက္ခာသဟဂုတ် ကြိယာဇော (၄) ပါးတို့၏နောက်၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်တဒါရုံ (၆) ပါးတို့တွင် လျော်ကန်သလို တဒါရုံတစ်ခုခု ဖြစ်၏။

Ayañhi javanena tadārammaṇaniyamo abyabhicārī. ‘‘Ñāṇasampayuttajavanato ñāṇasampayuttatadārammaṇa’’ntyādinayappavatto pana anekantiko. Yebhuyyena hi akusalajavanesu paricitassa kadāci kusalajavanesu javitesu, kusalajavanesu vā paricitassa kadāci akusalajavanesu javitesu akusalānantaraṃ pavattaparicayena tihetukajavanatopi paraṃ ahetukatadārammaṇaṃ hoti, tathā kusalānantaraṃ pavattaparicayena akusalajavanato paraṃ tihetukatadārammaṇampi, paṭisandhinibbattakakammato pana aññakammena tadārammaṇappavattiyaṃ vattabbameva natthi. Tathā ca vuttaṃ paṭṭhāne ‘‘ahetuke khandhe aniccato dukkhato anattato vipassanti, kusalākusale niruddhe ahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjati, kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.1.98).

မှန်ပေ၏၊ ဇောဖြင့် တဒါရုံကို စည်းကမ်းသတ်မှတ်ချက်သည် ဧကန်မှန်ကန်လှ၏။ သို့သော် "ဉာဏသမ္ပယုတ်ဇောနောက်၌ ဉာဏသမ္ပယုတ်တဒါရုံ ဖြစ်၏" စသည့်နည်းဖြင့် သတ်မှတ်ချက်ကား ဧကန်မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် များသောအားဖြင့် အကုသိုလ်ဇော၌ အလေ့အထရှိသူသည် တစ်ခါတစ်ရံ ကုသိုလ်ဇောများ ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း၊ သို့မဟုတ် ကုသိုလ်ဇော၌ အလေ့အထရှိသူသည် တစ်ခါတစ်ရံ အကုသိုလ်ဇောများ ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း အကုသိုလ်နောက်၌ အဟိတ်တဒါရုံဖြစ်ဖူးသည့် အလေ့အကျင့်ကြောင့် တိဟိတ်ဇောနောက်၌ပင် အဟိတ်တဒါရုံ ဖြစ်နိုင်၏။ ထို့အတူ ကုသိုလ်နောက်၌ တိဟိတ်တဒါရုံဖြစ်ဖူးသည့် အလေ့အကျင့်ကြောင့် အကုသိုလ်ဇောနောက်၌လည်း တိဟိတ်တဒါရုံ ဖြစ်နိုင်၏။ ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေသောကံမှတစ်ပါး အခြားသောကံကြောင့် တဒါရုံ ဖြစ်ပေါ်ရာ၌မူကား ကံအားလျော်စွာ ဖြစ်နိုင်ပုံကို အထူးပြောရန်ပင် မလိုတော့ပေ။ ထို့ကြောင့်ပင် ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ "အဟိတ်ခန္ဓာတို့ကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ဝိပဿနာရှုကြရာတွင် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဇောများ ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ အဟိတ်ဝပါက်သည် တဒါရုံအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်၏၊ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဇောများ ချုပ်ငြိမ်းသွားသောအခါ သဟိတ်ဝိပါက်သည် တဒါရုံအဖြစ် ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

Tasmāti yasmā domanassajavanāvasāne upekkhāsahagatāneva honti. Tasmā domanassasahagatajavanāvasāne upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjatīti sambandho. ‘Somanassapaṭisandhikassā’ti imināva bhavaṅgapātābhāvo dīpitova hoti domanassānantaraṃ somanassābhāvatoti taṃ avatvā tadārammaṇābhāvameva parikappento āha ‘‘yadi tadārammaṇasambhavo natthī’’ti. Somanassapaṭisandhikassa titthiyādino buddhādiatiiṭṭhārammaṇe pi paṭihatacittassa domanassajavane javite vuttanayena somanassatadārammaṇassa atiiṭṭhārammaṇe ca upekkhāsahagatatadārammaṇassa anuppajjanato, kenaci vā asappāyena parihīnalokiyajjhānaṃ ārabbha ‘‘paṇītadhammo me naṭṭho’’ti vippaṭisāraṃ [Pg.153] janentassa domanassajavane sati akāmāvacarārammaṇe tadārammaṇābhāvato yadi tadārammaṇassa uppattisambhavo natthīti adhippāyo.

"တသ္မာ" (ထို့ကြောင့်) ဟူသော စကားရပ်သည် အကြင်ကြောင့် ဒေါမနဿဇော၏အဆုံး၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်တရားတို့သာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ ထို့ကြောင့် ဒေါမနဿသဟဂုတ်ဇော၏အဆုံး၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်သန္တီရဏစိတ် ဖြစ်၏ဟု စပ်ဟပ်အပ်သည်။ "သောမနဿပဋိသန္ဓိကဿ" ဟူသော စကားရပ်ဖြင့်ပင် ဒေါသဇော၏အဆုံး၌ (သောမနဿ) ဘဝင်ကျမှုမရှိခြင်းကို ပြသပြီးသားဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဒေါမနဿ၏အခြားမဲ့၌ သောမနဿဝေဒနာရှိသော ဘဝင် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုဘဝင်ကျမှုမရှိခြင်းကို မပြောဘဲ တဒါရုံဖြစ်ခွင့်မရှိခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ "နတ္ထိ" (မရှိ) ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သောမနဿပဋိသန္ဓေရှိသော တိတ္ထိစသူတို့သည် ဘုရားအစရှိသော အလွန်အာရုံမြတ် (အတိဣဋ္ဌာရုံ) ၌ပင် ဒေါသစိတ်ဖြင့် ဒေါမနဿဇော စောခဲ့လျှင် ပြဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းအရ အတိဣဋ္ဌာရုံ၌ သောမနဿတဒါရုံလည်းကောင်း၊ ဥပေက္ခာတဒါရုံလည်းကောင်း မဖြစ်နိုင်သဖြင့် အကယ်၍ တဒါရုံဖြစ်ခွင့်မရှိပါအံ့၊ သို့မဟုတ် တစ်စုံတစ်ခုသော မလျောက်ပတ်သော အကြောင်းကြောင့် လောကီဈာန်များ ဆုတ်ယုတ်ပျက်စီးသဖြင့် "ငါ၏ မွန်မြတ်သောဈာန်တရား ပျက်စီးလေပြီတကား" ဟု နှလုံးမသာမယာ ဖြစ်နေသူ (သောမနဿပဋိသန္ဓေရှင်) အား ဒေါမနဿဇော ဖြစ်ပေါ်လာသောအခါ ကာမာဝစရမဟုတ်သော မဟဂ္ဂုတ်ဈာန်အာရုံ၌ တဒါရုံမကျနိုင်သဖြင့် တဒါရုံဖြစ်ခွင့်မရှိပါအံ့ ဟူ၍ ဤသည်ကား အရှင်အနုရုဒ္ဓါဆရာ၏ အလိုဆန္ဒဖြစ်သည်။

Paricitapubbanti pubbe paricitaṃ, tasmiṃ bhave yebhuyyena gahitapubbaṃ. Upekkhāsahagatasantīraṇaṃ uppajjati nirāvajjanampi. Yathā taṃ nirodhā vuṭṭhahantassa phalacittantyadhippāyo. Yathāhu –

"ပရိစိတပုဗ္ဗံ" ဟူသည်မှာ ရှေးက အဖန်ဖန် လေ့ကျင့်အပ်သော၊ သို့မဟုတ် ထိုဘဝ၌ များသောအားဖြင့် ရှေးက ယူအပ်ဖူးသော အာရုံကို ဆိုလိုသည်။ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်သန္တီရဏစိတ်သည် ရှေ့က အာဝဇ္ဇန်းမရှိသော်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏။ နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်သော အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာအရှင်မြတ်တို့၏ ဖိုလ်စိတ်သည် အာဝဇ္ဇန်းမရှိဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာသကဲ့သို့တည်းဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာမြတ်တို့က ဤသို့ မိန့်ဆိုခဲ့ကြသည်။

‘‘Nirāvajjaṃ kathaṃ cittaṃ, hoti netañhi sammataṃ;

Niyamo na vināvajjaṃ, nirodhā phaladassanā’’ti.

"အာဝဇ္ဇန်းမရှိဘဲ စိတ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်အံ့နည်း၊ အာဝဇ္ဇန်းကင်းလျက် စိတ်ဖြစ်ခြင်းကို မည်သည့်ပညာရှိကမျှ လက်မခံနိုင်ပါ" ဟု စောဒနာဖွယ်ရှိလျှင် "အာဝဇ္ဇန်းမရှိဘဲ စိတ်မဖြစ်နိုင်ဟူသော စည်းကမ်းချက်သည် ဧကန်မဟုတ်ပေ၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နိရောဓသမာပတ်မှ ထမြောက်သောအခါ အာဝဇ္ဇန်းမရှိဘဲ ဖိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်သည်ကို မြင်တွေ့ရသောကြောင့် ဖြစ်သည်" ဟု ဖြေဆိုရမည်။

Kena pana kiccena idaṃ cittaṃ pavattatīti? Tadārammaṇakiccena tāva na pavattati javanārammaṇassa aggahaṇato, nāpi santīraṇakiccena yathāsampaṭicchitassa santīraṇavasena appavattanato, paṭisandhicutīsu vattabbameva natthi, pārisesato pana bhavassa aṅgabhāvato bhavaṅgakiccenāti yuttaṃ siyā. Ācariyadhammapālattherenapi (dha. sa. anuṭī. 498 vipākuddhārakathāvaṇṇanā) hi ayamattho dassitova. Yaṃ pana paṭisandhibhavaṅgānaṃ dhammato, ārammaṇato ca samānataṃ vakkhati, taṃ yebhuyyatoti daṭṭhabbaṃ. Na hi idamekaṃ ṭhānaṃ vajjetvā paṭisandhibhavaṅgānaṃ visadisatā atthi. Tamanantaritvāti taṃ attano anantaraṃ abyavahitaṃ katvā, tadanantarantyattho.

"ထိုဥပေက္ခာသဟဂုတ်သန္တီရဏစိတ်သည် အဘယ်ကိစ္စဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သနည်း" ဟု မေးသော်— ၎င်းသည် ဒေါသဇော၏ အာရုံကို ယူခြင်းမရှိသောကြောင့် ပထမဦးစွာ တဒါရုံကိစ္စဖြင့် မဖြစ်ပေါ်နိုင်ပေ။ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းစိတ်က ခံယူလိုက်သောအာရုံကို စုံစမ်းသည့်အနေဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မဟုတ်သောကြောင့် သန္တီရဏကိစ္စဖြင့်လည်း မဖြစ်နိုင်ပေ။ ပဋိသန္ဓေကိစ္စနှင့် စုတိကိစ္စတို့၌ မဖြစ်နိုင်ကြောင်းမှာမူ ပြောရန်ပင် မလိုတော့ပေ။ သို့ဖြစ်၍ ကြွင်းကျန်သောနည်းအရ ဘဝ၏အင်္ဂါဖြစ်သောကြောင့် ဘဝင်ကိစ္စဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ဆိုခြင်းသည် သင့်မြတ်လှပေသည်။ မှန်ပေ၏၊ ဆရာအရှင်ဓမ္မပါလထေရ်သည်လည်း ဤအယူအဆကိုပင် ပြသခဲ့သည်။ နောင်တွင် ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် ဘဝင်စိတ်တို့၏ တရားကိုယ်နှင့် အာရုံတူညီပုံကို ဆိုလတ္တံ့သော စကားရပ်သည် ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုခြင်းသာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤအာဂန္တုကဘဝင်ကျရာ တစ်နေရာမှတစ်ပါး ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် ဘဝင်စိတ်တို့ မတူညီသည့်နေရာ မရှိသောကြောင့်တည်း။ "တမနန္တရိတွာ" ဟူသည်မှာ ထိုဥပေက္ခာသဟဂုတ်သန္တီရဏစိတ်ကို မိမိ (ဘဝင်) ၏ အခြားမဲ့၌ တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်ခြားခြင်းမရှိစေဘဲ တိုက်ရိုက်ပြု၍ ထိုစိတ်၏အခြားမဲ့၌ ဘဝင်ကျခြင်း ဖြစ်သည်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

29. Kāmāvacara…pe… icchantīti ettha kāmāvacarajavanāvasāneyeva tadārammaṇaṃ icchanti kāmataṇhānidānakammanibbattattā. Na hi taṃ kāmataṇhāhetukena kammunā janitaṃ ataṃsabhāvassa rūpārūpāvacaralokuttarajavanassa anantaraṃ uppajjati. Kiṃkāraṇā? Ajanakattā, janakasamānattābhāvato ca. Yathā hi gehato bahi nikkhamitukāmo bālako janakaṃ, taṃsadisaṃ vā aṅguliyaṃ gahetvā nikkhamati, nāññaṃ rājapurisādiṃ, evaṃ bhavaṅgavisayato [Pg.154] aññattha pavattamānaṃ tadārammaṇaṃ janakaṃ kāmāvacarakusalākusalaṃ, taṃsadisaṃ vā kāmāvacarakiriyajavanaṃ anubandhati, na pana tassa visadisāni mahaggatalokuttarajavanāni. Tathā kāmāvacarasattānameva tadārammaṇaṃ icchanti, na brahmānaṃ tadārammaṇūpanissayassa kāmāvacarapaṭisandhibījassābhāvato. Tathā kāmāvacaradhammesveva ārammaṇabhūtesu icchanti. Na itaresu aparicitattā. Yathā hi so bālako janakaṃ, taṃsadisaṃ vā anugacchantopi araññādiaparicitaṭṭhānaṃ gacchantaṃ ananubandhitvā pamukhaṅgaṇādimhi paricitaṭṭhāneyeva anubandhati, evamidampi rūpāvacarādiaparicitārammaṇaṃ ārabbha pavattantaṃ nānubandhati. Apica kāmataṇhāyattakammajanitattāpi etaṃ kāmataṇhārammaṇesu parittadhammesveva pavattatīti vuttovāyamattho. Honti cettha –

၂၉. "Icchantī" ဟူသော ဤပါဌ်၌ ကာမာဝစရဇော၏ အဆုံး၌သာလျှင် တဒါရုံ ဖြစ်သည်ဟု အလိုရှိကြကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ကာမတဏှာလျှင် အရင်းခံရှိသော ကံကြောင့် ဖြစ်ရခြင်းကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ထိုတဒါရုံဝိပါက်စိတ်သည် ကာမတဏှာလျှင် အကြောင်းရင်းရှိသော ကာမာဝစရကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သည် ဖြစ်၍ ထိုသဘောမရှိသော (ကာမတဏှာ အရင်းခံခြင်းမရှိသော) ရူပါဝစရဇော၊ အရူပါဝစရဇော၊ လောကုတ္တရာဇော၏ အခြားမဲ့၌ မဖြစ်ပေါ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ မိမိကို မဖြစ်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိကို ဖြစ်စေတတ်သော ဇနကကံနှင့် သဘောတူညီမှု မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အိမ်ခန်းဆောင်မှ အပြင်သို့ ထွက်လိုသော ကလေးငယ်သည် မိမိကို ဖြစ်စေတတ်သော မိဘကိုသော်လည်းကောင်း၊ ထိုမိဘနှင့်တူသော ဦးကြီး၊ ဦးလေး စသည်တို့ကိုသော်လည်းကောင်း လက်ညှိုး (လက်ချောင်း) ၌ ကိုင်၍ ထွက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ အခြားသော မင်းခစားစသည့် ယောကျ်ားတို့ကို မကိုင်ဘဲ ထွက်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ထို့အတူပင် ဘဝင်၏ အာရုံမှတစ်ပါး အခြားသော အာရုံ၌ ဖြစ်ရသော တဒါရုံသည် မိမိကို ဖြစ်စေတတ်သော ကာမာဝစရကုသိုလ်ဇော၊ အကုသိုလ်ဇောနောက်သို့ သော်လည်းကောင်း၊ ထိုကာမာဝစရကုသိုလ်ဇော၊ အကုသိုလ်ဇောနှင့်တူသော ကာမာဝစရကြိယာဇောနောက်သို့ သော်လည်းကောင်း အစဉ်လိုက်၏။ ထိုဇနကကံ၏ သဘောနှင့်မတူသော မဟဂ္ဂုတ်၊ လောကုတ္တရာဇောတို့နောက်သို့မူ အစဉ်မလိုက်ပေ။ ထို့ပြင် ကာမာဝစရသတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌သာလျှင် တဒါရုံကို အလိုရှိကြကုန်၏၊ ဗြဟ္မာတို့၏ သန္တာန်၌မူ တဒါရုံကို အလိုမရှိကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ တဒါရုံ၏ အားကြီးသော မှီရာဖြစ်သော ကာမာဝစရပဋိသန္ဓေတည်းဟူသော မျိုးစေ့မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့အတူ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့တွင်လည်း ကာမာဝစရတရားတို့၌သာလျှင် တဒါရုံကို အလိုရှိကြကုန်၏။ ကာမအာရုံမှတစ်ပါးသော မဟဂ္ဂုတ်၊ လောကုတ္တရာ၊ ပညတ်အာရုံတို့၌မူ တဒါရုံကို အလိုမရှိကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုအာရုံတို့၌ မလေ့ကျက်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ထိုကလေးငယ်သည် မိဘ သို့မဟုတ် မိဘနှင့်တူသူနောက်သို့ အစဉ်လိုက်ပါသော်လည်း တောအစရှိသော မလေ့ကျက်ဖူးသောအရပ်သို့ သွားသူနောက်သို့ အစဉ်မလိုက်ဘဲ၊ အိမ်ဦးစမုခ်၊ အိမ်ဝင်းလွင်ပြင် စသော လေ့ကျက်ဖူးသောအရပ်၌သာ အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ ဤတဒါရုံဝိပါက်သည်လည်း ရူပါဝစရအစရှိသော မလေ့ကျက်အပ်သော အာရုံကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်သော ကာမဇောနောက်သို့ အစဉ်မလိုက်ပေ။ ထို့ပြင် ကာမတဏှာနှင့်စပ်သော ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရခြင်းကြောင့်လည်း ဤတဒါရုံသည် ကာမတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ကာမတရား (ပရိတ္တတရား) တို့၌သာလျှင် ဖြစ်၏ဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ငါဆိုအပ်ပြီးလေပြီ။ ဤဆိုအပ်ပြီးသော အနက်တို့၌ အကျဉ်းချုပ်ဂါထာတို့သည် ရှိကုန်၏—

‘‘Janakaṃ taṃsamānaṃ vā, javanaṃ anubandhati;

Na tu aññaṃ tadālambaṃ, bāladārakalīlayā.

"ကလေးငယ် ကစားစမ္ပာယ်သော နည်းဖြင့် တဒါရုံသည် မိမိကို ဖြစ်စေတတ်သော ဇောသို့လည်းကောင်း၊ ထိုဖြစ်စေတတ်သော ဇောနှင့် တူသောဇောသို့လည်းကောင်း အစဉ်လိုက်၏။ အခြားသော ဇောနောက်သို့မူ အစဉ်မလိုက်ပေ။"

‘‘Bījassābhāvato natthi, brahmānampi imassa hi;

Paṭisandhimano bījaṃ, kāmāvacarasaññitaṃ.

"မျိုးစေ့မရှိခြင်းကြောင့် ဗြဟ္မာတို့၏ သန္တာန်၌လည်း တဒါရုံ မရှိနိုင်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ကာမာဝစရဟု အသိအမှတ်ပြုအပ်သော ပဋိသန္ဓေစိတ်သည် ဤတဒါရုံ၏ မျိုးစေ့ဖြစ်ပေသည်။"

‘‘Ṭhāne pariciteyeva, taṃ idaṃ bālako viya;

Anuyātīti nāññattha, hoti taṇhāvasena vā’’ti.

"ကလေးငယ်သည် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သော နေရာ၌သာ အစဉ်လိုက်သကဲ့သို့၊ ဤတဒါရုံသည်လည်း မိမိနှင့် ရင်းနှီးကျွမ်းဝင်သော နေရာ (ကာမအာရုံ) ၌သာ ထိုဇောနောက်သို့ အစဉ်လိုက်၏၊ အခြားသောနေရာ၌ အစဉ်မလိုက်ပေ။ တစ်နည်းအားဖြင့် တဒါရုံသည် ကာမတဏှာ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ရပေသည်။"

Nanu ca ‘‘kāmāvacarapaṭisandhibījābhāvato’’ti vuttaṃ, tathā ca cakkhuviññāṇādīnampi abhāvo āpajjatīti? Nāpajjati indriyappavattiānubhāvato, dvāravīthibhede cittaniyamato ca.

"ကာမာဝစရ ပဋိသန္ဓေမျိုးစေ့ မရှိခြင်းကြောင့် ဗြဟ္မာတို့သန္တာန်၌ တဒါရုံမရှိဟု ဆိုပါက စက္ခုဝိညာဉ်အစရှိသော ဝိပါက်စိတ်တို့သည်လည်း မဖြစ်နိုင်ရာဟု စောဒနာစရာ မရှိပါလော။ ထိုသို့ မဖြစ်နိုင်သည်မဟုတ်၊ ဖြစ်နိုင်ပေသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ စက္ခုန္ဒြေ၊ သောတိန္ဒြေတို့၏ ဖြစ်ပေါ်နိုင်စွမ်းသော အစွမ်းသတ္တိကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒွါရအထူး၊ ဝီထိအထူးတို့၌ စိတ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ၏ မြဲသော နိယာမကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။"

Tadārammaṇaniyamavaṇṇanā niṭṭhitā.

"တဒါရုံနိယာမဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။"

Javananiyamavaṇṇanā

"ဇောနိယာမဖွင့်ဆိုချက်"

32. Mandappavattiyanti [Pg.155] maraṇāsannakāle vatthudubbalatāya mandībhūtavegattā mandaṃ hutvā pavattiyaṃ. Maraṇakālādīsūti ādi-saddena mucchākālaṃ saṅgaṇhāti.

၃၂. "Mandappavattiyaṃ ဟူသည် သေခါနီးကာလ၌ မှီရာဝတ္ထု (ဟဒယဝတ္ထု) အားနည်းခြင်းကြောင့် ဇော၏အဟုန်သည် တုံ့နှေးနုံ့နှေးသည်ဖြစ်၍ ညံ့ဖျင်းစွာ ဖြစ်ပေါ်ရသော အခါ၌ ဖြစ်သည်။ Maraṇakālādīsu ဟူသော ပုဒ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် မိန်းမောတွေဝေသော ကာလကို သိမ်းကျုံးယူရမည် ဖြစ်သည်။"

33. Bhagavato…pe… vadantīti bhagavato yamakapāṭihāriyakālādīsu udakakkhandhaaggikkhandhappavattanādiatthaṃ visuṃ visuṃ pādakajjhānaṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya jhānadhamme visuṃ visuṃ āvajjentassa āvajjanavasitāya matthakappattiyā āvajjanatapparova cittābhinīhāro hotīti yathāvajjitajhānaṅgārammaṇāni cattāri, pañcavā paccavekkhaṇajavanacittāni pavattantīti vadanti (visuddhi. 1.78) aṭṭhakathācariyā. ‘‘Bhagavato’’ti ca idaṃ nidassanamattaṃ aññesampi dhammasenāpatiādīnaṃ evarūpe accāyikakāle aparipuṇṇajavanānaṃ pavattanato. Tathā ca vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayañca matthakappattā vasitā bhagavato yamakapāṭihāriyakāle aññesaṃ vā evarūpe kāle’’ti (visuddhi. 1.78). ‘‘Cattāri pañca vā’’ti ca panetaṃ tikkhindriyamudindriyavasena gahetabbanti ācariyadhammapālattherena (visuddhi. mahā. 1.78) vuttaṃ, tasmā bhagavato cattāri, aññesaṃ pañcapīti yuttaṃ viya dissati.

၃၃. "မြတ်စွာဘုရားသည် ရေမီးအစုံဖြစ်သော တန်ခိုးပြာဋိဟာပြရာအခါ အစရှိသောကာလတို့၌ ရေအစု၊ မီးအစု ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း အကျိုးငှာ အသီးအသီး ပါဒကဈာန်ကို ဝင်စားပြီးလျှင် ထိုဈာန်မှ ထ၍ ဈာန်အင်္ဂါတရားတို့ကို အသီးအသီး ဆင်ခြင်တော်မူလတ်သော်၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ဆင်ခြင်ခြင်း ‘အာဝဇ္ဇနဝသီဘော်’ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ဆင်ခြင်ခြင်းသက်သက်သာ လိုရင်းဖြစ်သော စိတ်ကို ရှေးရှုညွှတ်ဆောင်ခြင်းသည် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် ဆင်ခြင်အပ်ပြီးသော ဈာန်အင်္ဂါကို အာရုံပြုသော ပစ္စဝေက္ခဏာဇောစိတ်တို့သည် လေးကြိမ် သော်လည်းကောင်း၊ ငါးကြိမ် သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ဟု အဋ္ဌကထာဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။ 'မြတ်စွာဘုရား၏' ဟူသော ဤစကားသည် ဥပမာအဖြစ် ညွှန်ပြရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ တရားစစ်သူကြီး ရှင်သာရိပုတြာ အစရှိသော အခြားသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌လည်း အလားတူ အလျင်အမြန် ပြုလုပ်ရသော အခါမျိုး၌ ခုနစ်ကြိမ်မပြည့်သော ဇောတို့ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုအတိုင်းပင် အဋ္ဌကထာ၌ 'မြတ်စွာဘုရား၏ ယမကပြာဋိဟာပြရာအခါ၌လည်းကောင်း၊ အခြားသောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ ဤသို့သော အခါ၌လည်းကောင်း ဤဝသီဘော်သည် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်၏' ဟု ဖွင့်ဆိုအပ်ပြီ။ ထို့ပြင် 'လေးကြိမ် သို့မဟုတ် ငါးကြိမ်' ဟူသော ဤစကားကိုလည်း ပညာသိန္ဒြေ ထက်မြက်သောပုဂ္ဂိုလ် (တိက္ခိန္ဒြိယ) နှင့် ပညာသိန္ဒြေ နုံ့နှေးသောပုဂ္ဂိုလ် (မုဒိန္ဒြိယ) တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ယူထိုက်၏ဟု ဆရာဓမ္မပါလထေရ် မိန့်ဆိုခဲ့၏။ ထို့ကြောင့် (ပညာထက်မြက်တော်မူသော) မြတ်စွာဘုရားသန္တာန်၌ လေးကြိမ်၊ အခြားသောပုဂ္ဂိုလ်တို့ သန္တာန်၌ ငါးကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏ဟူသော ဤသို့ ခွဲခြားချက်သည် သင့်မြတ်သကဲ့သို့ ထင်ရှား၏။"

34. Ādikammikassāti ādito katayogakammassa. Paṭhamaṃ nibbattā appanā paṭhamakappanā. Abhiññājavanānampi ‘‘paṭhamakappanāyā’’ti adhikāro siyāti āha ‘‘sabbadāpī’’ti, paṭhamuppattikāle, ciṇṇavasīkāle ca pañcābhiññājavanāni ekavārameva javantītyattho.

၃၄. "Ādikammikassa ဟူသည် အစ၌ ပြုအပ်သော အားထုတ်မှုရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ဖြစ်သည်။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်သော အပ္ပနာသည် 'ပထမkappanā' (ရှေးဦးစွာဖြစ်သော အပ္ပနာ) မည်၏။ အဘိညာဉ်ဇောတို့၏ အဖို့၌လည်း 'ရှေးဦးစွာဖြစ်သော အပ္ပနာ၌' ဟူသော ဤသဒ္ဒါသည် လိုက်လာနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် 'ခပ်သိမ်းသောအခါ၌လည်း' ဟူ၍ ဆိုအပ်ပြီ။ ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်ရာအခါ၌လည်းကောင်း၊ လေ့ကျက်အပ်သော ဝသီဘော်ရှိရာအခါ၌လည်းကောင်း လောကီအဘိညာဉ်ဇောငါးပါးတို့သည် တစ်ကြိမ်သာလျှင် စောကုန်၏ဟူသည်မှာ အဓိပ္ပာယ်တည်း။"

35. Maggāyeva uppajjanato magguppādā. Yathārahanti pañcamaṃ vā catutthaṃ vā uppannamaggānurūpaṃ. Sattajavanaparamattā hi ekāvajjanavīthiyā [Pg.156] catutthaṃ uppannamaggato paraṃ tīti phalacittāni, pañcamaṃ uppannamaggato paraṃ dve vā honti.

၃၅. "မဂ်တရားတို့သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် မဂ္ဂုပ္ပာဒ (မဂ်ဖြစ်ခြင်း) မည်၏။ 'Yathārahaṃ' ဟူသည် ငါးကြိမ်မြောက်သော်လည်းကောင်း၊ လေးကြိမ်မြောက်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သော မဂ်အားလျော်စွာဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား တစ်ခုသောအာဝဇ္ဇန်းဝီထိ၌ ဇောခုနစ်ကြိမ်သည်သာ အလွန်ဆုံး အတိုင်းအရှည်ရှိသောကြောင့် လေးကြိမ်မြောက်၌ မဂ်ဖြစ်ပေါ်လျှင် ထိုမဂ်၏ နောက်၌ ဖိုလ်စိတ် သုံးကြိမ် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ငါးကြိမ်မြောက်၌ မဂ်ဖြစ်ပေါ်လျှင်မူ ထိုမဂ်၏နောက်၌ ဖိုလ်စိတ် နှစ်ကြိမ်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။"

36. Nirodhasamāpattikāleti nirodhassa pubbabhāge. Catutthāruppajavananti kusalakiriyānaṃ aññataraṃ nevasaññānāsaññāyatanajavanaṃ. Anāgāmikhīṇāsavāyeva nirodhasamāpattiṃ samāpajjanti, na sotāpannasakadāminoti vuttaṃ ‘‘anāgāmiphalaṃ vā arahattaphalaṃ vā’’ti. Vibhattivipallāso cettha daṭṭhabbo ‘‘anāgāmiphale vā arahattaphale vā’’ti. Tenāha ‘‘niruddhe’’ti. Yathārahanti taṃtaṃpuggalānurūpaṃ.

၃၆. "Nirodhasamāpattikāle ဟူသည် နိရောဓသမာပတ်၏ ရှေးအဖို့၌ ဖြစ်သည်။ Catutthāruppajavana ဟူသည် ကုသိုလ်၊ ကြိယာတို့တွင် တစ်ခုခုသော နေဝသညာနာသညာယတနဇောသည် စော၏။ အနာဂါမ်နှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်သာ နိရောဓသမာပတ်ကို ဝင်စားနိုင်ကြကုန်၏၊ သောတာပန်နှင့် သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့မူ မဝင်စားနိုင်ကြကုန်။ ထို့ကြောင့် 'အနာဂါမိဖိုလ် သို့မဟုတ် အရဟတ္တဖိုလ်' ဟု ဆိုအပ်ပြီ။ ဤပါဌ်၌ ဝိဘတ်ဖောက်ပြန်ခြင်းကို သိအပ်၏။ ဆိုလိုသည်မှာ 'အနာဂါမိဖိုလ်၌ သော်လည်းကောင်း၊ အရဟတ္တဖိုလ်၌ သော်လည်းကောင်း' ဟူသော အနက် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'Niruddhe' ဟု ဆိုခဲ့သည်။ Yathārahaṃ ဟူသည် ထိုထို အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားလျော်စွာ ဖြစ်သည်။"

38. Sabbatthāpi samāpattivīthiyanti sakalāyapi jhānasamāpattivīthiyaṃ, phalasamāpattivīthiyañca.

၃၈. "Sabbatthāpi samāpattivīthiyaṃ ဟူသည် အလုံးစုံလည်းဖြစ်သော ဈာနသမာပတ္တိဝီထိ၌လည်းကောင်း၊ ဖလသမာပတ္တိဝီထိ၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။"

39. Parittāni javanāni sattakkhattuṃ matāni ukkaṃsakoṭiyā. Maggābhiññā pana sakiṃ ekavārameva matā. Avasesāni abhiññāmaggavajjitāni mahaggatalokuttarajavanāni bahūnipi labbhanti samāpattivīthiyaṃ ahorattampi pavattanato. Api-saddena lokiyajjhānāni paṭhamakappanāyaṃ, antimaphaladvayañca nirodhānantaraṃ ekavāraṃ, phalacittāni maggānantaraṃ dvattikkhattumpīti sampiṇḍeti.

၃၉. "ပရိတ္တဇောတို့ကိုမူ အလွန်ဆုံးအပိုင်းအခြားအားဖြင့် ခုနစ်ကြိမ်ဟု သတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။ မဂ်ဇောနှင့် အဘိညာဉ်ဇောတို့ကိုမူ တစ်ကြိမ်သာလျှင် သတ်မှတ်အပ်ကုန်၏။ မဂ်ဇော၊ အဘိညာဉ်ဇောတို့မှ ကြွင်းကျန်ကုန်သော မဟဂ္ဂုတ်၊ လောကုတ္တရာဇောတို့ကိုမူ ဈာနသမာပတ္တိဝီထိ၊ ဖလသမာပတ္တိဝီထိတို့၌ နေ့ညဉ့်ပတ်လုံး ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် များစွာသော အကြိမ်လည်း ရနိုင်ကုန်၏။ 'ဗဟူနိပိ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'အပိ' သဒ္ဒါဖြင့်— လောကီဈာန်ဇောတို့ကို ရှေးဦးစွာဖြစ်သော အပ္ပနာ၌လည်းကောင်း၊ အဆုံးဖြစ်သော အနာဂါမိဖိုလ်နှင့် အရဟတ္တဖိုလ် နှစ်ပါးကို နိရောဓသမာပတ်၏ အခြားမဲ့၌လည်းကောင်း တစ်ကြိမ် ရနိုင်ပုံနှင့်၊ ဖိုလ်စိတ်တို့ကို မဂ်ဇော၏ အခြားမဲ့၌ နှစ်ကြိမ်၊ သုံးကြိမ်လည်း ရနိုင်ပုံဟူသော ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ပေါင်းရုံးပြဆို၏။"

Javananiyamavaṇṇanā niṭṭhitā.

"ဇောနိယာမဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။"

Puggalabhedavaṇṇanā

"ပုဂ္ဂလဘေဒဖွင့်ဆိုချက်"

40. Idāni duhetukāhetukāpāyikāhetukatihetukavasena catubbidhānaṃ puthujjanānaṃ, maggaṭṭhaphalaṭṭhavasena aṭṭhavidhānaṃ ariyānanti dvādasannaṃ puggalānaṃ uppajjanakavīthicittaparicchedadassanatthaṃ paṭhamaṃ tāva tesaṃ vajjitabbacittāni dassetumāha ‘‘duhetukānamahetukānañcā’’tyādi. Paṭisandhiviññāṇasahagatālobhādosavasena dve hetū [Pg.157] imesanti dvihetukā. Tādisānaṃ hetūnaṃ abhāvato ahetukā. Ma-kāro padasandhikaro. Appanājavanāni na labbhanti vipākāvaraṇasabbhāvato. Dvihetukāhetukapaṭisandhi hi ‘‘vipākāvaraṇa’’nti vuccati. Appanājavanābhāvatoyeva arahattaṃ natthīti kiriyajavanāni na labbhanti.

၄၀. ယခုအခါ၌ ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ သုဂတိအဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ အပါယ်ဘုံ၌ဖြစ်သော ဒုဂ္ဂတိအဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်၊ တိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်ဟူသော လေးပါးသော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် မဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်၊ ဖလဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ်ဟူသော ရှစ်ပါးသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်များအားဖြင့် တစ်ကျိပ်နှစ်ယောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ထိုက်သော ဝီထိစိတ်တို့၏ အပိုင်းအခြားကို ပြခြင်းငှာ ရှေးဦးစွာ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့ ကြဉ်အပ်သောစိတ်တို့ကို ပြခြင်းငှာ "ဒုဟေတုကာနမဟေတုကာနဉ္စ" အစရှိသည်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်နှင့်တကွဖြစ်သော အလောဘဟိတ်၊ အဒေါသဟိတ်ဟူသော ဟိတ်နှစ်ပါးရှိခြင်းကြောင့် ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်များ မည်ကုန်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ဟိတ်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် အဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်များ မည်ကုန်၏။ မ-အက္ခရာသည် ပုဒ်ဆက်ခြင်းကို ပြုတတ်၏။ အပ္ပနာဇောကို တားမြစ်တတ်သော ဝိပါက် (ဝိပါကာဝရဏ) ထင်ရှားရှိသောကြောင့် အပ္ပနာဇောတို့ကို မရနိုင်ကုန်။ ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေ၊ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို "ဝိပါကာဝရဏ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အပ္ပနာဇော မရှိခြင်းကြောင့်ပင် အရဟတ္တဖိုလ်စိတ် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ကြိယာဇောတို့ကို မရနိုင်ကုန်။

41. ‘‘Sahetukaṃ (paṭṭhā. 3.1.102) bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti pāṭhato ahetukānampi nānākammena dvihetukatadārammaṇaṃ sambhavati, dvihetukānaṃ vattabbameva natthi. Mūlasandhiyā pana jaḷabhāvato ubhinnampi natthi tihetukatadārammaṇanti āha ‘‘tathā ñāṇasampayuttavipākāni cā’’ti. Ācariyajotipālattherena pana ‘‘sahetukaṃ bhavaṅga’’nti avisesena vuttattā ahetukānampi tihetukatadārammaṇaṃ vatvā idha ñāṇasampayuttavipākābhāvavacanassa parihāsavasena ‘‘so eva pucchitabbo, yo tassa kattā’’ti vuttaṃ, taṃ pana parihāsavasena vuttampi ācariyaṃ pucchitvāva vijānanatthaṃ vuttavacanaṃ viya ṭhitaṃ. Tathā hi ācariyenevettha kāraṇaṃ paramatthavinicchaye vuttaṃ –

၄၁. "သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ အဟေတုကဿ ဘဝင်္ဂဿ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော" ဟူသော ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်အရ အဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌လည်း အမျိုးမျိုးသော ကံကြောင့် ဒွိဟိတ်တဒါရုံ ဖြစ်နိုင်၏။ ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်နိုင်ပုံကိုကား ဆိုဖွယ်ရာ မရှိတော့ပေ။ မူလပဋိသန္ဓေစိတ်၏ ညံ့ဖျင်းထိုင်းမှိုင်းမှုကြောင့် ဒွိဟိတ်၊ အဟိတ် နှစ်ဦးလုံးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ တိဟိတ်တဒါရုံ မဖြစ်နိုင်ဟု ပြခြင်းငှာ "တထာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဝိပါကာနိ စ" ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ အရှင်ဇောတိပါလမထေရ်ကမူ "သဟေတုကံ ဘဝင်္ဂံ" ဟု အထူးမပြုဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် အဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌လည်း တိဟိတ်တဒါရုံ ဖြစ်နိုင်၏ဟု ဆိုပြီးလျှင် ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌ ဉာဏသမ္ပယုတ်ဝိပါက်စိတ် မရှိဟူသော စကားကို ပြက်ရယ်ပြုသည့်အနေဖြင့် "ထိုစကားကို ရေးသားသော ဆရာကိုသာ မေးမြန်းအပ်၏" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့၏။ သို့သော် ထိုသို့ ပြက်ရယ်ပြုသည့်အနေဖြင့် ပြောဆိုခဲ့သော်လည်း ဆရာကို မေးမြန်းပြီးမှ အများသိရှိစေရန် မိန့်ဆိုသောစကားကဲ့သို့ ခိုင်မြဲတည်တံ့လျက် ရှိပေသည်။ အကြောင်းမူကား ကျမ်းပြုဆရာကိုယ်တိုင်ပင် ဤဉာဏသမ္ပယုတ်ဝိပါက်စိတ် မဖြစ်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပရမတ္ထဝိနိစ္ဆယကျမ်း၌ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့၏ -

‘‘Ñāṇapākā na vattanti, jaḷattā mūlasandhiyā’’ti;

(Parama. vi. 271);

"မူလပဋိသန္ဓေစိတ်၏ ညံ့ဖျင်းထိုင်းမှိုင်းမှုကြောင့် ဉာဏသမ္ပယုတ္တဝိပါက်စိတ်တို့သည် မဖြစ်ကုန်" ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Apare pana ‘‘yathā ahetukānaṃ sahetukatadārammaṇaṃ hoti, evaṃ dvihetukānaṃ tihetukatadārammaṇampī’’ti vaṇṇenti, tesaṃ matānurodhena ca idhāpi ñāṇasampayuttavipākapaṭikkhepo ahetukeyeva sandhāyāti vadanti. Tattha pana pamāṇapāṭhābhāvato ācariyena ubhinnampi sādhāraṇavasena ñāṇasampayuttavipākābhāve kāraṇaṃ vatvā samakameva cittaparicchedassa dassitattā tesaṃ vacanaṃ vīmaṃsitvā sampaṭicchitabbaṃ. Ahetukāpekkhāya cettha [Pg.158] ‘‘sugatiya’’nti vacanaṃ, taṃ pana atthato anuññātadvihetukavipākānaṃ tattheva sambhavadassanaparaṃ. Tenāha ‘‘duggatiyaṃ panā’’tyādi.

အခြားဆရာတို့ကမူ "အဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သန္တာန်၌ သဟေတုကတဒါရုံ (ဒွိဟိတ်တဒါရုံ) ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ ထို့အတူ ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သန္တာန်၌လည်း တိဟိတ်တဒါရုံ ဖြစ်နိုင်၏" ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ အယူဝါဒနှင့်အညီ ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌လည်း ဉာဏသမ္ပယုတ်ဝိပါက်စိတ်ကို ပယ်မြစ်ခြင်းသည် အဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ပြုလုပ်ခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ထိုအပရေဆရာတို့၏ အယူအဆ၌ ပမာဏပြုလောက်သော ပါဠိသက်သေ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကျမ်းပြုဆရာကိုယ်တိုင် ဒွိဟိတ်၊ သုဂတိအဟိတ် နှစ်ဦးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သောအားဖြင့် ဉာဏသမ္ပယုတ်ဝိပါက်စိတ် မရှိခြင်း၏အကြောင်းကို ပြဆိုတော်မူပြီး၍ စိတ်အပိုင်းအခြားကို အညီအမျှ ပြသတော်မူအပ်ခြင်းကြောင့် ထိုအပရေဆရာတို့၏ စကားကို စူးစမ်းဆင်ခြင်၍သာ လက်ခံသင့်၏။ ဤ "တထာ ဉာဏသမ္ပယုတ္တဝိပါကာနိ စ သုဂတိယံ" ဟူသော ဝါကျ၌ အဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ငဲ့၍ "သုဂတိယံ" ဟု ဆိုရခြင်းဖြစ်၏။ ထို "သုဂတိယံ" ဟူသော စကားသည် အနက်သဘောအရ ခွင့်ပြုအပ်သော ဒွိဟိတ်ဝိပါက်စိတ်တို့သည် ထိုသုဂတိဘုံ၌သာ ဖြစ်နိုင်ကြောင်းကို ပြဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် "ဒုဂ္ဂတိယံ ပန" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

43. Tihetukesūti paṭisandhiviññāṇasahagatālobhādosāmohavasena tihetukesu puthujjādīsū navavidhapuggalesu.

၄၃. "တိဟေတုကေသု" ဟူသည် ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်နှင့်တကွဖြစ်သော အလောဘဟိတ်၊ အဒေါသဟိတ်၊ အမောဟဟိတ်ဟူသော ဟိတ်သုံးပါးရှိသော တိဟိတ်ပုထုဇဉ် အစရှိသော ကိုးပါးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် ဖြစ်၏။

45. Diṭṭhī…pe… sekkhānanti sikkhāya aparipūrakāritāya sikkhanasīlatāya ‘‘sekkhā’’ti laddhanāmānaṃ sotāpannasakadāgāmīnaṃ puggalānaṃ paṭhamamaggeneva sakkāyadiṭṭhivicikicchānaṃ pahīnattā taṃsahagatajavanāni ceva ca-saddena ākaḍḍhitāni khīṇāsavāveṇikāni kiriyajavanāni ca na labbhanti.

၄၅. "ဒိဋ္ဌိ... သေက္ခာနံ" ဟူသည် သီလစသော သိက္ခာသုံးပါးကို အပြည့်အစုံ မပြုလုပ်နိုင်သေးသဖြင့် ကျင့်ဆဲဖြစ်သောကြောင့် "သေက္ခ" ဟု အမည်ရကုန်သော သောတာပန်၊ သကဒါဂါမ် ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့်ပင် သက္ကာယဒိဋ္ဌိနှင့် ဝိစိကိစ္ဆာတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ထိုဒိဋ္ဌိ၊ ဝိစိကိစ္ဆာတို့နှင့် ယှဉ်သောဇောတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စ-သဒ္ဒါဖြင့် ယူအပ်သော ရဟန္တာတို့အား သီးခြားဖြစ်သော ကြိယာဇောတို့ကိုလည်းကောင်း မရရှိနိုင်ကုန်။

46. Paṭighajavanāni cāti domanassajavanāni ceva diṭṭhisampayuttavicikicchāsahagatakiriyajavanāni ca.

၄၆. "ပဋိဃဇဝနာနိ စ" ဟူသည် ဒေါမနဿ (ဒေါသမူ) ဇောတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ်ဇော၊ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်ဇောနှင့် ကြိယာဇောတို့ကိုလည်းကောင်း (မရရှိနိုင်ကြကုန်)။

47. Lokuttara…pe… samuppajjantīti catunnaṃ maggānaṃ ekacittakkhaṇikabhāvena puggalantaresu asambhavato, heṭṭhimaheṭṭhimānañca uparūparisamāpattiyā anadhigatattā, uparūparipuggalānañca asamugghāṭitakammakilesanirodhena puthujjanehi viya sotāpannānaṃ sotāpannādīhi puggalantarabhāvūpagamanena paṭippassaddhattā ca aṭṭhapi lokuttarajavanāni yathāsakaṃ maggaphalaṭṭhānaṃ ariyānameva samuppajjanti.

၄၇. "လောကုတ္တရ... သမုပ္ပဇ္ဇန္တိ" ဟူသည် မဂ်လေးပါးတို့သည် စိတ္တက္ခဏ တစ်ချက်မျှသာ ဖြစ်သဖြင့် အခြားပုဂ္ဂိုလ်တို့၌ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အောက်အောက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အထက်အထက်သော သမာပတ်တို့ကို မရရှိနိုင်သေးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အထက်အထက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၌လည်း ပုထုဇဉ်တို့မှ သောတာပန်စသော ပုဂ္ဂိုလ်တစ်ပါးအဖြစ်သို့ ကူးပြောင်းသွားသကဲ့သို့ မပယ်အပ်ရသေးသော ကံကိလေသာတို့ ချုပ်ငြိမ်းသွားသဖြင့် အောက်အောက်မဂ်စိတ်တို့ ငြိမ်းပျောက်သွားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း လောကုတ္တရာဇော ရှစ်ပါးတို့သည် မိမိတို့နှင့် ဆိုင်ရာဆိုင်ရာ မဂ်ဖိုလ်၌ တည်ကုန်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌သာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။

48. Idāni tesaṃ tesaṃ puggalānaṃ yathāpaṭikkhittajavanāni vajjetvā pārisesato labbhamānajavanāni sampiṇḍetvā dassetuṃ ‘‘asekkhāna’’ntyādi vuttaṃ. Tividhasikkhāya paripūrakāribhāvato asekkhānaṃ khīṇāsavānaṃ tettiṃsavidhakusalākusalassa, heṭṭhimaphalattayassa, vīthimuttānañca navamahaggatavipākānaṃ vasena pañcacattālīsavajjitāni sesāni [Pg.159] tevīsatikaāmāvacaravipākavīsatikiriyaarahattaphalavasena catucattālīsa vīthicittāni sambhavā yathālābhaṃ kāmabhave ṭhitānaṃ vasena uddise.

၄၈. ယခုအခါ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ပယ်အပ်ပြီးသော ဇောစိတ်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ကြွင်းကျန်သော ရထိုက်သော ဝီထိစိတ်တို့ကို ပေါင်းစည်းပြသရန် "အသေက္ခာနံ" အစရှိသော ဂါထာကို မိန့်တော်မူ၏။ သိက္ခာသုံးပါးလုံးကို ပြည့်စုံစွာ ပြုကျင့်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် အသေက္ခမည်ကုန်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ၃၃ ပါးသော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စိတ်၊ အောက်ဖိုလ်သုံးပါး၊ ဝီထိမုတ်စိတ် ဖြစ်ကုန်သော မဟဂ္ဂုတ်ဝိပါက်စိတ် ကိုးပါးဟူသော ၄၅ ပါးသော စိတ်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ကြွင်းကျန်သော ကာမာဝစရဝိပါက်စိတ် ၂၃ ပါး၊ ကြိယာစိတ် ၂၀၊ အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ၄၄ ပါးသော ဝီထိစိတ်တို့ကို ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ ရထိုက်သမျှ ကာမဘုံ၌ ရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏။

Sekkhānaṃ aṭṭhārasakiriyajavanadiṭṭhivicikicchāsahagatapañcakaaggaphalamahaggatavipākavasena tettiṃsa vajjetvā tevīsatikāmāvacaravipākaāvajjanadvayaekavīsatikusalasattākusalaheṭṭhimaphalattayavasena chappaññāsa vīthicittāni yathāsambhavaṃ uddise avisesato. Visesato pana sotāpannasakadāgāmīnaṃ ekapaññāsa, anāgāmīnaṃ ekūnapaññāsa, avasesānaṃ catunnaṃ puthujjanānaṃ aṭṭhārasakiriyajavanasabbalokuttaramahaggatavipākavasena pañcatiṃsa vajjetvā avasesāni kāmāvacaravipākaāvajjanadvayalokiyakusalākusalavasena catupaññāsa vīthicittāni yathāsambhavato uddise avisesato. Visesato pana tihetukānaṃ catupaññāseva labbhanti, dvihetukāhetukānaṃ ñāṇasampayuttavipākaappanājavanavajjitāni ekacattālīsa, āpāyikānaṃ tāneva dvihetukavipākavajjitāni sattatiṃsa vīthicittānīti daṭṭhabbaṃ.

သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ကြိယာဇော ၁၈ ပါး၊ ဒိဋ္ဌိဂတသမ္ပယုတ်နှင့် ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ် ၅ ပါး၊ အရဟတ္တဖိုလ်စိတ်နှင့် မဟဂ္ဂုတ်ဝိပါက်စိတ်များ အပြားအားဖြင့် ၃၃ ပါးသော စိတ်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍၊ ကာမာဝစရဝိပါက် ၂၃ ပါး၊ အာဝဇ္ဇန်းဒွေး၊ ကုသိုလ်စိတ် ၂၁ ပါး၊ အကုသိုလ်စိတ် ၇ ပါးနှင့် အောက်ဖိုလ်စိတ် ၃ ပါးအားဖြင့် ၅၆ ပါးသော ဝီထိစိတ်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ အထူးမခွဲခြားဘဲ ညွှန်ပြအပ်၏။ အထူးအားဖြင့်မူ သောတာပန်နှင့် သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ၅၁ ပါးစီသော ဝီထိစိတ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ၄၉ ပါးသော ဝီထိစိတ်တို့ကိုလည်းကောင်း ညွှန်ပြအပ်၏။ သေက္ခ၊ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့မှ ကြွင်းကျန်သော လေးပါးသော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ကြိယာဇော ၁၈ ပါး၊ လောကုတ္ထရာစိတ်အားလုံးနှင့် မဟဂ္ဂုတ်ဝိပါက်စိတ်တို့ အပြားအားဖြင့် ၃၅ ပါးသော စိတ်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍၊ ကြွင်းကျန်သော ကာမဝိပါက်စိတ်၊ အာဝဇ္ဇန်းဒွေး၊ လောကီကုသိုလ်နှင့် အကုသိုလ်စိတ်တို့ အပြားအားဖြင့် ၅၄ ပါးသော ဝီထိစိတ်တို့ကို ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ ယေဘုယျအားဖြင့် ညွှန်ပြအပ်၏။ အထူးအားဖြင့်မူ တိဟိတ်ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ၅၄ ပါးသော ဝီထိစိတ်တို့ကိုသာ ရရှိနိုင်ကုန်၏။ ဒွိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်နှင့် သုဂတိအဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ဉာဏသမ္ပယုတ်ဝိပါက်စိတ်နှင့် အပ္ပနာဇောတို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ၄၁ ပါးသော ဝီထိစိတ်တို့ကို ရရှိနိုင်ကုန်၏။ အပါယ်ဒုဂ္ဂတိအဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ဒွိဟိတ်ဝိပါက်စိတ်တို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ၃၇ ပါးသော ဝီထိစိတ်တို့ကိုသာ ရရှိနိုင်ကုန်၏ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Puggalānaṃ vasena cittappavattibhedo puggalabhedo.

ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် စိတ်ဖြစ်ပေါ်ပုံ ကွဲပြားခြားနားခြင်းသည် ပုဂ္ဂလဘေဒ (ပုဂ္ဂိုလ်အပြား) မည်၏။

Puggalabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပုဂ္ဂလဘေဒဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Bhūmivibhāgavaṇṇanā

ဘူမိဝိဘာဂဖွင့်ဆိုချက်။

49. Sabbānipi vīthicittāni upalabbhanti channaṃ dvārānaṃ, sabbesañca puggalānaṃ tattha sambhavato. Yathārahanti taṃtaṃbhavānurūpaṃ, taṃtaṃpuggalānurūpañca.

၄၉. ထိုကာမဘုံ၌ ဒွါရခြောက်ပါးလုံးနှင့် ပုဂ္ဂိုလ်အားလုံးတို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ဝီထိစိတ်အားလုံးကိုပင် ရရှိနိုင်၏။ "ယထာရဟံ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုဘဝအားလျော်စွာလည်းကောင်း၊ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်အားလျော်စွာလည်းကောင်း ဖြစ်၏။

52. Tyādinā [Pg.160] ghānaviññāṇādīnampi paṭikkhepo hessatīti rūpāvacarabhūmiyaṃ paṭighajavanatadārammaṇāneva paṭikkhittāni. Sabbatthāpīti kāmabhave, rūpabhave, arūpabhave ca.

၅၂. "သဗ္ဗတ္ထာပိ" အစရှိသော စကားဖြင့် ဃာနဝိညာဉ် အစရှိသော စိတ်တို့ကိုလည်း ပယ်မြစ်ခြင်း ဖြစ်လတ္တံ့သောကြောင့် ရူပါဝစရဘုံ၌ ဒေါသမူ (ပဋိဃ) ဇောနှင့် တဒါရုံတို့ကိုသာ ပယ်အပ်ကုန်ပြီ။ "သဗ္ဗတ္ထာပိ" ဟူသည် ကာမဘုံ၊ ရူပဘုံ၊ အရူပဘုံ သုံးပါးလုံး၌ ဖြစ်၏။

54. Kāmabhave yathārahaṃ vīthimuttavajjāni asīti vīthicittāni, rūpabhave paṭighadvayaaṭṭhatadārammaṇaghānādiviññāṇachakkavīthimuttakavasena pañcavīsati vajjetvā sesāni āvajjanadvayanavaahetukavipākatepaññāsajavanavasena catusaṭṭhi, arūpe bhave tevīsatikāmāvacaravipākapaṭhamamaggapañcadasarūpāvacarapaṭighadvayaāruppavipākakiriyamanodhātuhasanavasena sattacattālīsa vajjetvā sesāni chabbīsati parittajavanaaṭṭhaāruppajavanasattalokuttarajavanamanodvārāvajjanavasena dvecattālīsa cittāni labbhare upalabbhanti.

၅၄. ကာမဘုံ၌ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဝီထိမုတ်စိတ်ကိုးပါးကို ဖယ်ကြဉ်၍ ၈၀ သော ဝီထိစိတ်တို့ကို ရအပ်ကုန်၏။ ရူပဘုံ၌ ဒေါသမူစိတ် ၂ ပါး၊ တဒါရုံစိတ် ၈ ပါး၊ ဃာနဝိညာဉ် အစရှိသော စိတ် ၆ ပါးနှင့် ဝီထိမုတ်စိတ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် စိတ် ၂၅ ပါးတို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ကြွင်းသော အာဝဇ္ဇန်းစိတ် ၂ ပါး၊ အဟိတ်ဝိပါက်စိတ် ၉ ပါး၊ ဇောစိတ် ၅၃ ပါးတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဝီထိစိတ် ၆၄ ပါးတို့ကို ရအပ်ကုန်၏။ အရူပဘုံ၌ ကာမာဝစရဝိပါက်စိတ် ၂၃ ပါး၊ သောတာပတ္တိမဂ်စိတ် ၁ ပါး၊ ရူပါဝစရစိတ် ၁၅ ပါး၊ ဒေါသမူစိတ် ၂ ပါး၊ အရူပဝိပါက်စိတ် ၄ ပါး၊ ကြိယာမနောဓာတ်ဖြစ်သော ပဉ္စဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်နှင့် ဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် စိတ် ၄၇ ပါးတို့ကို ဖယ်ကြဉ်၍ ကြွင်းသော ကာမာဝစရဇောစိတ် ၂၆ ပါး၊ အရူပါဝစရဇောစိတ် ၈ ပါး၊ လောကုတ္တရာဇောစိတ် ၇ ပါး၊ မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်တို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် ၄၂ ပါးသော စိတ်တို့ကို ရအပ်ကုန်၏။

Keci pana ‘‘rūpabhave aniṭṭhārammaṇābhāvato idhāgatānaṃyeva brahmānaṃ akusalavipākasambhavoti tāni parihāpetvā pañcaparittavipākehi saddhiṃ rūpabhave saṭṭhiyeva vīthicittānī’’ti vadanti. Idha pana tattha ṭhatvāpi imaṃ lokaṃ passantānaṃ aniṭṭhārammaṇassa asambhavo na sakkā vattunti tehi saddhiṃyeva tattha catusaṭṭhi vuttāni. Evañca katvā vuttaṃ dhammānusāraṇiyaṃ ‘‘yadā brahmāno kāmāvacaraṃ aniṭṭhārammaṇaṃ ālambanti, tadā taṃ sugatiyampi akusalavipākacakkhusotaviññāṇamanodhātusantīraṇānaṃ uppatti sambhavatī’’ti.

အခြားသော ဆရာအချို့တို့သည်ကား— "ရူပဘုံ၌ အနိဋ္ဌာရုံ မရှိခြင်းကြောင့် ဤလူ့ပြည်သို့ လာသော ဗြဟ္မာတို့၏ သန္တာန်၌သာလျှင် အကုသလဝိပါက် ဖြစ်ထိုက်သည်" ဟု ယူဆကာ ထိုအကုသလဝိပါက်စိတ်တို့ကို ယုတ်လျော့စေ၍၊ ငါးပါးသော ကာမဝိပါက်စိတ်တို့နှင့်တကွ ရူပဘုံ၌ ဝီထိစိတ် ၆၀ သာလျှင် ရရှိနိုင်၏ ဟု ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ဤကျမ်း၌ကား ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ တည်လျက်ပင် ဤလူ့ပြည်သို့ လှမ်းကြည့်သော ဗြဟ္မာတို့အား အနိဋ္ဌာရုံ မဖြစ်နိုင်ဟု မပြောကောင်းသောကြောင့် ထိုအကုသလဝိပါက်စိတ်တို့နှင့် တကွသာလျှင် ထိုဗြဟ္မာ့ပြည်၌ ဝီထိစိတ် ၆၄ ပါးတို့ကို ဖော်ပြထားပေသည်။ ဤသို့ ယူဆသဖြင့် ဓမ္မာနုသာရဏီကျမ်း၌ "အကြင်အခါ၌ ဗြဟ္မာတို့သည် ကာမာဝစရဖြစ်သော အနိဋ္ဌာရုံကို အာရုံပြုကြကုန်၏၊ ထိုအခါ ထိုသုဂတိဗြဟ္မာ့ဘုံ၌လည်း အကုသလဝိပါက်ဖြစ်သော စက္ခုဝိညာဉ်၊ သောတဝိညာဉ်၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်းဖြစ်သော မနောဓာတ်၊ သန္တီရဏစိတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်၏" ဟု မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

Bhūmivasena vibhāgo bhūmivibhāgo.

ဘုံ၏အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းကို 'ဘူမိဝိဘာဂ' (ဘုံအလိုက်စိတ်အပြားကို ခွဲခြားခြင်း) ဟု ခေါ်သည်။

Bhūmivibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘူမိဝိဘာဂ (ဘုံအလိုက်ခွဲခြားခြင်း) အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

55. Yathāsambhavanti taṃtaṃdvāresu, taṃtaṃbhavesu vā sambhavānurūpato. Yāvatāyukanti paṭisandhito paraṃ bhavanikantivasena pavattamanodvārikacittavīthito paṭṭhāya cuticittāvasānaṃ[Pg.161], tato pubbe pavattabhavaṅgāvasānaṃ vā abbocchinnā asati nirodhasamāpattiyanti adhippāyo.

၅၅. 'ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ' (ယထာသမ္ဘဝံ) ဟူသည်မှာ ထိုထိုဒွါရတို့၌လည်းကောင်း၊ ထိုထိုဘဝတို့၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သည့်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ 'သက်တမ်းပတ်လုံး' (ယာဝတာယုကံ) ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေစိတ်၏နောက် ဘဝနိကန္တိ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မနောဒွါရိကဝီထိစိတ်မှ စတင်၍ စုတိစိတ်အဆုံးတိုင်အောင် ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ထိုစုတိစိတ်၏ အပြားမတိုင်မီ ဖြစ်သော ဘဝင်စိတ်၏ အဆုံးတိုင်အောင် ဖြစ်စေ၊ နိရောဓသမာပတ်ဝင်စားခြင်း မရှိခဲ့လျှင် မပြတ်မစဲ ဆက်တိုက် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်မှာ ကျမ်းပြုဆရာ၏ အလိုဆန္ဒ ဖြစ်သည်။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီ မည်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟအဖွင့်ကျမ်း၌—

Vīthiparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝီထိပရိစ္ဆေဒ (ဝီထိပိုင်း) အဖွင့် ဝဏ္ဏနာသည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

5. Vīthimuttaparicchedavaṇṇanā

၅. ဝီထိမုတ်ပရိစ္ဆေဒ (ဝီထိမုတ်ပိုင်း) ဝဏ္ဏနာ။

1. Ettāvatā vīthisaṅgahaṃ dassetvā idāni vīthimuttasaṅgahaṃ dassetumārabhanto āha ‘‘vīthicittavaseneva’’ntyādi. Evaṃ yathāvuttanayena vīthicittavasena pavattiyaṃ paṭisandhito aparabhāge cutipariyosānaṃ pavattisaṅgaho nāma saṅgaho udīrito, idāni tadanantaraṃ sandhiyaṃ paṭisandhikāle, tadāsannatāya taṃgahaṇeneva gahitacutikāle ca pavattisaṅgaho vuccatīti yojanā.

၁. ဤမျှအတိုင်းအရှည်ဖြင့် ဝီထိသင်္ဂဟကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ ဝီထိမုတ်သင်္ဂဟကို ပြသခြင်းငှာ အစပြုလိုသဖြင့် "ဝီထိစိတ္တဝသေနေဝ" စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဝီထိစိတ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ရာအခါ (ပဝတ္တိကာလ) ၌ ပဋိသန္ဓေစိတ်၏နောက် စုတိစိတ်အဆုံးတိုင်အောင် ဖြစ်ခြင်းဟူသော 'ပဝတ္တိသင်္ဂဟ' ကို ဆိုအပ်ပြီးပြီ။ ယခုအခါ ထိုပဝတ္တိသင်္ဂဟ၏ အခြားမဲ့၌ ပဋိသန္ဓေအခါ၌လည်းကောင်း၊ ထိုပဋိသန္ဓေနှင့် နီးကပ်စွာ တည်ရှိသဖြင့် ပဋိသန္ဓေကို ယူခြင်းဖြင့်ပင် ယူအပ်ပြီးသော စုတိအခါ၌လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသသော 'ပဝတ္တိသင်္ဂဟ' ကို ဆိုအပ်၏ ဟု ပုဒ်အနက် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Bhūmicatukkavaṇṇanā

ဘူမိစတုက္က (ဘုံလေးပါး) အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ။

3. Puññasammatā ayā yebhuyyena apagatoti apāyo, soyeva bhūmi bhavanti ettha sattāti apāyabhūmi. Anekavidhasampattiadhiṭṭhānatāya sobhanā gantabbato upapajjitabbato gatīti sugati, kāmataṇhāsahacaritā sugati kāmasugati, sāyeva bhūmīti kāmasugatibhūmi. Evaṃ sesesupi.

၃. ကောင်းမှုဟု သမုတ်အပ်သော ကုသိုလ်တရား (အယ) မှ များသောအားဖြင့် ကင်းသောအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် 'အပါယ' (အပါယ်) မည်၏။ ထိုအပါယ်သည်ပင် သတ္တဝါတို့၏ ဖြစ်ရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် 'အပါယဘူမိ' (အပါယ်ဘုံ) ဟု ခေါ်သည်။ တစ်ပါးမက များပြားသော သမ္ပတ္တိတို့၏ တည်ရာဖြစ်ခြင်းကြောင့် တင့်တယ်ကောင်းမွန်သည်လည်းဖြစ်၍၊ ရောက်အပ်သော အရပ်ဖြစ်သောကြောင့်လည်း 'ဂတိ' မည်သဖြင့် 'သုဂတိ' ဟု ခေါ်သည်။ ကာမတဏှာနှင့်တကွဖြစ်သော ထိုတင့်တယ်သော ဂတိကို 'ကာမသုဂတိ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုကာမသုဂတိသည်ပင် ဘုံဖြစ်သောကြောင့် 'ကာမသုဂတိဘူမိ' မည်၏။ ကြွင်းသော ရူပါဝစရဘူမိနှင့် အရူပါဝစရဘူမိတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်သည်။

4. Ayato sukhato niggatoti nirayo. Tiro añcitāti tiracchānā, tesaṃ yoni tiracchānayoni. Yavanti tāya sattā amissitāpi samānajātitāya missitā viya hontīti yoni. Sā pana atthato khandhānaṃ pavattiviseso. Pakaṭṭhena sukhato itā gatāti petā, nijjhāmataṇhikādibhedānaṃ petānaṃ visayo pettivisayo[Pg.162]. Ettha pana tiracchānayonipettivisayaggahaṇena khandhānaṃyeva gahaṇaṃ tesaṃ tādisassa paricchinnokāsassa abhāvato. Yattha vā te araññapabbatapādādike nibaddhavāsaṃ vasanti, tādisassa ṭhānassa vasena okāsopi gahetabbo. Na suranti issariyakīḷādīhi na dibbantīti asurā, petāsurā. Itare pana na surā surappaṭipakkhāti asurā, idha ca petāsurānameva gahaṇaṃ itaresaṃ tāvatiṃsesu gahaṇassa icchitattā. Tathā hi vuttaṃ ācariyena –

၄. သုခချမ်းသာမှ ကင်းလွတ်ရာအရပ် ဖြစ်သောကြောင့် 'နိရယ' (ငရဲ) မည်၏။ ဖီလာ (အလျားလိုက်) သွားတတ်သောကြောင့် 'တိရစ္ဆာန' ဟု ခေါ်၍၊ ထိုတိရစ္ဆာန်တို့၏ ဖြစ်ရာ ခန္ဓာအစုအထူးသည် 'တိရစ္ဆာနယောနိ' (တိရစ္ဆာန်ဘုံ) မည်၏။ ထိုခန္ဓာဖြစ်ပုံထူးကြောင့် သတ္တဝါတို့သည် ပင်ကိုအားဖြင့် မရောနှောသော်လည်း တူညီသောအမျိုးအစား ဖြစ်သောကြောင့် ရောနှောသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် 'ယောနိ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုယောနိသည် ပရမတ္ထအားဖြင့် ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ အထူးပင် ဖြစ်သည်။ သုခချမ်းသာမှ လွန်စွာဝေးကွာစွာ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့် 'ပေတ' (ပြိတ္တာ) ဟု ခေါ်၍၊ နိဇ္ဈာမတဏှိက အစရှိသော ပြိတ္တာတို့၏ နေရာအရပ်သည် 'ပေတ္တိဝိသယ' (ပြိတ္တာဘုံ) မည်၏။ ဤနေရာ၌ တိရစ္ဆာနယောနိနှင့် ပေတ္တိဝိသယ ဟူသော ပုဒ်တို့ဖြင့် ခန္ဓာကိုယ်တို့ကိုသာ ယူရမည်၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုတိရစ္ဆာန်နှင့် ပြိတ္တာတို့အား သီးခြားသတ်မှတ်ထားသော ဘုံဌာန မရှိသောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ် ထိုတိရစ္ဆာန်နှင့် ပြိတ္တာတို့သည် တောတောင်ခြေ အစရှိသော အကြင်အရပ်၌ အမြဲတစေ နေထိုင်ကြကုန်၏၊ ထိုကဲ့သို့သော နေရာဌာန၏ အစွမ်းဖြင့် ဩကာသလောက (နေရာအရပ်) ကိုလည်း ယူအပ်၏။ အစိုးရခြင်း၊ ပျော်မြူးခြင်း အစရှိသည်တို့ဖြင့် မထွန်းပ၊ မတောက်ပတတ်သောကြောင့် 'အသုရ' မည်၏၊ ၎င်းတို့သည် ပြိတ္တာအသုရာများ ဖြစ်ကြသည်။ အခြားသော နတ်အသုရာတို့သည်ကား နတ်မဟုတ်ကုန်ဘဲ နတ်တို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် 'အသုရ' မည်ကုန်၏။ ဤအသုရကာယဟူသော ပုဒ်၌ ပြိတ္တာအသုရာတို့ကိုသာ ယူအပ်၏၊ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အခြားသော နတ်အသုရာတို့ကို တာဝတိံသာနတ်တို့၌ ထည့်သွင်းယူရန် အလိုရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

‘‘Tāvatiṃsesu devesu, vepacittāsurā gatā’’ti;

(Nāma. pari. 438);

"ဝေပစိတ္တိအသုရာတို့သည် တာဝတိံသာနတ်တို့၌ ပါဝင်ကုန်၏" ဟု ဆိုအပ်ပြီ။

5. Satisūrabhāvabrahmacariyayogyatādiguṇehi ukkaṭṭhamanatāya mano ussannaṃ etesanti manussā. Tathā hi paramasatinepakkādippattā buddhādayopi manussabhūtāyeva. Jambudīpavāsino cettha nippariyāyato manussā. Tehi pana samānarūpāditāya saddhiṃ parittadīpavāsīhi itaramahādīpavāsinopi ‘‘manussā’’ti vuccanti. Lokiyā pana ‘‘manuno ādikhattiyassa apaccaṃ puttāti manussā’’ti vadanti. Manussānaṃ nivāsabhūtā bhūmi idha manussā. Evaṃ sesesupi.

၅. သတိရှိခြင်း၊ ရဲရင့်ခြင်း၊ ဗြဟ္မစရိယ အကျင့်မြတ်အား လျော်ပတ်ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် မြင့်မြတ်သော စိတ်ရှိသဖြင့် စိတ်ဓာတ် အလွန်ထက်မြက်သူများ ဖြစ်ကြသောကြောင့် 'မနုဿ' (လူ) ဟု ခေါ်သည်။ ထိုစကားသည် အမှန်ပင် ဖြစ်၏၊ အလွန်မွန်မြတ်သော သတိ၊ ပညာ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်တော်မူကြသော ဘုရားအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်မြတ်တို့သည်လည်း လူသားစင်စစ် ဖြစ်တော်မူကြကုန်၏။ ဤနေရာ၌ ဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်း၌ နေထိုင်သူတို့သည်သာ မုချအားဖြင့် 'မနုဿ' မည်ကုန်၏။ သို့သော် ထိုဇမ္ဗူဒိပ်ကျွန်းသားတို့နှင့် ရုပ်သဏ္ဍာန်ချင်း တူညီခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့ကြောင့် ကျွန်းငယ်သားတို့နှင့်တကွ အခြားသော ကျွန်းကြီးသုံးကျွန်း၌ နေထိုင်သူတို့ကိုလည်း 'မနုဿ' (လူ) ဟုပင် ခေါ်ဆိုအပ်သည်။ လောကီသဒ္ဒါဆရာတို့သည်ကား "မနုမည်သော ကမ္ဘာဦးဦးဆုံးမင်း၏ မျိုးနွယ် ဖြစ်သော သားမြေးတို့ ဖြစ်သောကြောင့် 'မနုဿ' ဟု ခေါ်သည်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ လူတို့၏ နေရာဖြစ်သော ဘုံကို ဤနေရာ၌ 'မနုဿာ' (လူ့ဘုံ) ဟု ဆိုသည်။ ကြွင်းသော နတ်ပြည်များ၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ယူဆအပ်၏။

Catūsu mahārājesu bhatti etesaṃ, catunnaṃ vā mahārājānaṃ nivāsaṭṭhānabhūte cātumahārāje bhavāti cātumahārājikā. Māghena māṇavena saddhiṃ tettiṃsa sahapuññakārino ettha nibbattāti taṃsahacaritaṭṭhānaṃ tettiṃsaṃ, tadeva tāvatiṃsaṃ, taṃnivāso etesanti tāvatiṃsāti vadanti. Yasmā pana ‘‘sahassaṃ cātumahārājikānaṃ sahassaṃ tāvatiṃsāna’’nti (a. ni. 3.81) vacanato sesacakkavāḷesupi chakāmāvacaradevalokā atthi, tasmā nāmamattameva etaṃ tassa devalokassāti gahetabbaṃ. Dukkhato yātā apayātāti [Pg.163] yāmā. Attano sirisampattiyā tusaṃ pītiṃ itā gatāti tusitā. Nimmāne rati etesanti nimmānaratino. Paranimmitesu bhogesu attano vasaṃ vattentīti paranimmitavasavattino.

နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့အား ဆည်းကပ်ကြကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် နတ်မင်းကြီးလေးပါးတို့၏ နေရာဖြစ်သော စာတုမဟာရာဇ်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း 'စာတုမဟာရာဇိကာ' (စာတုမဟာရာဇ်နတ်) မည်ကုန်၏။ မဃလုလင်နှင့်အတူ အတူတကွ ကောင်းမှုပြုဖော် သုံးကျိပ်သုံးယောက်တို့သည် ဤနတ်ပြည်၌ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏၊ ထိုသုံးကျိပ်သုံးယောက်သော နတ်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော အရပ်ကို 'တေတ္တိံသ' ဟု ခေါ်ပြီး၊ ထိုတေတ္တိံသသည်ပင် 'တာဝတိံသ' မည်၏၊ ထိုတာဝတိံသဌာန၌ နေရာရှိသောကြောင့် 'တာဝတိံသာ' ဟု ခေါ်ကြကုန်၏ ဟု ဆိုကြသည်။ သို့သော်လည်း "စာတုမဟာရာဇ်နတ်ပြည် တစ်ထောင်၊ တာဝတိံသာနတ်ပြည် တစ်ထောင်" ဟူသော ဟောကြားတော်မူချက်အရ ကြွင်းသော စကြာဝဠာတို့၌လည်း ခြောက်ထပ်သော ကာမာဝစရနတ်ပြည်တို့ ရှိကြကုန်သောကြောင့် ဤအမည်သည် ထိုဒုတိယနတ်ပြည်၏ အမည်မျှသာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ ဆင်းရဲဒုက္ခမှ ကင်းလွတ်သောကြောင့် 'ယာမာ' (ယာမာနတ်) မည်ကုန်၏။ မိမိတို့၏ အသရေနှင့် ပြည့်စုံခြင်းကြောင့် နှစ်သက်ဝမ်းမြောက်ခြင်း (တုသိ-ပီတိ) သို့ ရောက်ကြသောကြောင့် 'တုသိတာ' (တုသိတာနတ်) မည်ကုန်၏။ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ဖန်ဆင်းအပ်သော စည်းစိမ်၌ မွေ့လျော်ကြသောကြောင့် 'နိမ္မာနရတီ' (နိမ္မာနရတီနတ်) မည်ကုန်၏။ သူတစ်ပါးတို့ ဖန်ဆင်းအပ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာတို့၌ မိမိတို့၏ အလိုကို လိုက်စေနိုင်ကြသောကြောင့် 'ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီ' (ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီနတ်) မည်ကုန်၏။

7. Mahābrahmānaṃ paricārikattā tesaṃ parisati bhavāti brahmapārisajjā. Tesaṃ purohitaṭṭhāne ṭhitattā brahmapurohitā. Tehi tehi jhānādīhi guṇavisesehi brūhitā parivuddhāti brahmāno, vaṇṇavantatāya ceva dīghāyukatādīhi ca brahmapārisajjādīhi mahantā brahmānoti mahābrahmāno. Tayopete paṇītaratanapabhāvabhāsitasamānatalavāsino.

၇. မဟာဗြဟ္မာတို့၏ အခြံအရံ အလုပ်အကြွေးများ ဖြစ်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုမဟာဗြဟ္မာတို့၏ ပရိသတ်အခြံအရံ၌ ဖြစ်ကြသောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာ' (ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဗြဟ္မာ) မည်ကုန်၏။ ထိုမဟာဗြဟ္မာတို့၏ ပုရောဟိတ်အရာ၌ တည်ရှိကြသောကြောင့် 'ဗြဟ္မပုရောဟိတာ' (ဗြဟ္မပုရောဟိတာဗြဟ္မာ) မည်ကုန်၏။ ထိုထိုသော ဈာန်အစရှိသော ဂုဏ်ထူးတို့ဖြင့် တိုးပွားကြီးထွားကြသောကြောင့် 'ဗြဟ္မာ' မည်ကုန်၏။ အဆင်းလှပခြင်း၊ အသက်ရှည်ခြင်း အစရှိသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇ အစရှိသော ဗြဟ္မာတို့ထက် ကြီးကျယ် မြင့်မြတ်ကုန်သောကြောင့် 'မဟာဗြဟ္မာ' (မဟာဗြဟ္မာ) မည်ကုန်၏။ ထိုသုံးမျိုးသော ဗြဟ္မာတို့သည် မွန်မြတ်သော ရတနာအလင်းရောင်တို့ဖြင့် တောက်ပလျက် တူညီသော ဘုံမြေပြင် တစ်ခုတည်း၌ နေထိုင်ကြကုန်၏။

8. Uparimehi parittā ābhā etesanti parittābhā. Appamāṇā ābhā etesanti appamāṇābhā. Valāhakato vijju viya ito cito ca ābhā sarati nissarati etesaṃ sappītikajjhānanibbattakkhandhasantānattāti ābhassarā. Daṇḍadīpikāya vā acci viya etesaṃ sarīrato ābhā chijjitvā chijjitvā patantī viya sarati nissaratīti ābhassarā. Yathāvuttāya vā pabhāya ābhāsanasīlāti ābhassarā. Etepi tayo paṇītaratanapabhāvabhāsitekatalavāsino.

၈. ထိုဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်ရောင်သည် အထက်ဗြဟ္မာတို့ထက် နည်းသောကြောင့် 'ပရိတ္တာဘာ' မည်ကုန်၏။ ထိုဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်ရောင်သည် အတိုင်းအရှည်မရှိ များပြားသောကြောင့် 'အပ္ပမာဏာဘာ' မည်ကုန်၏။ ပီတိနှင့်တကွဖြစ်သော ဈာန်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ခန္ဓာအစဉ်ရှိသော ထိုဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်မှ ကိုယ်ရောင်သည် တိမ်တိုက်မှ လျှပ်စစ်ကဲ့သို့ ဤမှလည်းကောင်း၊ ထိုမှလည်းကောင်း ပြန့်လွင့်ထွက်သွားတတ်သောကြောင့် 'အာဘဿရာ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဗြဟ္မာတို့၏ ကိုယ်မှ ကိုယ်ရောင်သည် ဆီမီးတိုင်၏ မီးလျှံကဲ့သို့ ပြတ်တောက်ပြတ်တောက်၍ ကျသကဲ့သို့ ပြန့်လွင့်ထွက်သွားတတ်သောကြောင့် 'အာဘဿရာ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ဆိုအပ်ပြီးသော အရောင်နှစ်မျိုးဖြင့် တောက်ပခြင်းအလေ့ရှိသောကြောင့် 'အာဘဿရာ' မည်ကုန်၏။ ဤသုံးမျိုးသော ဗြဟ္မာတို့သည်လည်း မွန်မြတ်သောအရောင်၊ အလွန်မွန်မြတ်သောအရောင်၊ အလွန်အကြူး အထူးမွန်မြတ်သောအရောင်တို့ဖြင့် တောက်ပလျက် တစ်ခုတည်းသော ကောင်းကင်ပြင်၌ နေလေ့ရှိကြကုန်၏။

9. Subhāti ekagghanā acalā sarīrābhā vuccati, sā uparibrahmehi parittā etesanti parittasubhā. Appamāṇā subhā etesanti appamāṇasubhā. Pabhāsamudayasaṅkhātehi subhehi kiṇṇā ākiṇṇāti subhakiṇhā. ‘‘Subhākiṇṇā’’ti ca vattabbe ā-saddassa rassattaṃ, antimaṇa-kārassa ca ha-kāraṃ katvā ‘‘subhakiṇhā’’ti vuttaṃ. Etepi paṇītaratanapabhāvabhāsitekatalavāsino.

၉. တစ်ခဲနက်သော၊ မလှုပ်မရှား တည်ငြိမ်သော ကိုယ်ရောင်ကို 'သုဘ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဗြဟ္မာတို့အား အထက်ဗြဟ္မာတို့ထက် နည်းသော ထိုတစ်ခဲနက်သော ကိုယ်ရောင်ရှိသောကြောင့် 'ပရိတ္တသုဘ' မည်ကုန်၏။ ထိုဗြဟ္မာတို့အား အတိုင်းအရှည်မရှိသော ထိုတစ်ခဲနက်သော ကိုယ်ရောင်ရှိသောကြောင့် 'အပ္ပမာဏသုဘ' မည်ကုန်၏။ အရောင်အပေါင်းဟု ဆိုအပ်သော တစ်ခဲနက်သော ကိုယ်ရောင်တို့ဖြင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိသောကြောင့် 'သုဘကိဏှ' မည်ကုန်၏။ 'သုဘာကိဏ္ဏ' ဟု ဆိုထိုက်ပါသော်လည်း 'အာ'သဒ္ဒါကို ရဿ (အ) ပြု၍လည်းကောင်း၊ အဆုံး 'ဏ' အက္ခရာကို 'ဟ' အက္ခရာပြု၍လည်းကောင်း 'သုဘကိဏှ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤဗြဟ္မာတို့သည်လည်း မွန်မြတ်သောအရောင်၊ အလွန်မွန်မြတ်သောအရောင်၊ အလွန်အကြူး အထူးမွန်မြတ်သောအရောင်တို့ဖြင့် တောက်ပလျက် တစ်ခုတည်းသော ကောင်းကင်ပြင်၌ နေလေ့ရှိကြကုန်၏။

10. Jhānappabhāvanibbattaṃ [Pg.164] vipulaṃ phalametesanti vehapphalā. Saññāvirāgabhāvanānibbattarūpasantatimattattā natthi saññā, taṃmukhena vuttāvasesā arūpakkhandhā ca etesanti asaññā. Teyeva sattāti asaññasattā. Etepi paṇītaratanapabhāvabhāsitekatalavāsino. Suddhānaṃ anāgāmiarahantānameva āvāsāti suddhāvāsā. Anunayapaṭighābhāvato vā suddho āvāso etesanti suddhāvāsā, tesaṃ nivāsabhūmipi suddhāvāsā.

၁၀. ထိုဗြဟ္မာတို့အား ဈာန်၏အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြန့်ပြောကြီးမြတ်သော အကျိုးတရားရှိသောကြောင့် 'ဝေဟပ္ဖိုလ်' မည်ကုန်၏။ သညာကို စက်ဆုပ်သော ဘာဝနာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်အစဉ်မျှသာ ရှိသောကြောင့် ထိုဗြဟ္မာတို့အား သညာလည်းမရှိ၊ ထိုသညာကို အဦးမူ၍ ဆိုအပ်သော ကြွင်းသော နာမ်ခန္ဓာတို့လည်း မရှိကုန်၊ ထို့ကြောင့် 'အသည' မည်ကုန်၏။ ထိုအသညဗြဟ္မာတို့သည်ပင် သတ္တဝါများဖြစ်သောကြောင့် 'အသညသတ်' မည်ကုန်၏။ ဤဗြဟ္မာတို့သည်လည်း မွန်မြတ်သောအရောင်၊ အလွန်မွန်မြတ်သောအရောင်တို့ဖြင့် တောက်ပလျက် တစ်ခုတည်းသော ကောင်းကင်ပြင်၌ နေလေ့ရှိကြကုန်၏။ စင်ကြယ်သော အနာဂါမ်၊ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏သာ နေရာဘုံဖြစ်သောကြောင့် 'သုဒ္ဓါဝါသ' မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ထိုဗြဟ္မာတို့အား ချစ်ခြင်း (အနုနယ)၊ မုန်းခြင်း (ပဋိဃ) မရှိခြင်းကြောင့် စင်ကြယ်သော နေခြင်းရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သုဒ္ဓါဝါသ' မည်ကုန်၏။ ထိုသုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့၏ နေရာဘုံသည်လည်း 'သုဒ္ဓါဝါသဘုံ' မည်၏။

11. Imesu pana paṭhamatalavāsino appakena kālena attano ṭhānaṃ na vijahantīti avihā. Dutiyatalavāsino na kenaci tappantīti atappā. Tatiyatalavāsino paramasundararūpattā sukhena dissantīti sudassā. Catutthatalavāsino suparisuddhadassanattā sukhena passantīti sudassino. Pañcamatalavāsino pana ukkaṭṭhasampattikattā natthi etesaṃ kaniṭṭhabhāvoti akaniṭṭhā.

၁၁. ဤသုဒ္ဓါဝါသဗြဟ္မာတို့တွင် ပထမဘုံ၌ နေလေ့ရှိသော ဗြဟ္မာတို့သည် အနည်းငယ်မျှသော ကာလဖြင့် မိမိတို့၏ နေရာဌာနကို မစွန့်လွှတ်ကြသောကြောင့် 'အဝိဟာ' မည်ကုန်၏။ ဒုတိယဘုံ၌ နေလေ့ရှိသော ဗြဟ္မာတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့်မျှ မပူပန်ကြသောကြောင့် 'အတပ္ပါ' မည်ကုန်၏။ တတိယဘုံ၌ နေလေ့ရှိသော ဗြဟ္မာတို့သည် အလွန်တင့်တယ် ကောင်းမြတ်သော ရုပ်အဆင်းရှိခြင်းကြောင့် လွယ်ကူချမ်းသာစွာ ရှုမြင်အပ်သောကြောင့် 'သုဒဿာ' မည်ကုန်၏။ စတုတ္ထဘုံ၌ နေလေ့ရှိသော ဗြဟ္မာတို့သည် အလွန်စင်ကြယ်သော မြင်ခြင်းရှိခြင်းကြောင့် ကောင်းမွန်စွာ မြင်တတ်ကြသောကြောင့် 'သုဒဿီ' မည်ကုန်၏။ ပဉ္စမဘုံ၌ နေလေ့ရှိသော ဗြဟ္မာတို့သည်ကား အကောင်းမြတ်ဆုံးသော စည်းစိမ်ရှိခြင်းကြောင့် ထိုဗြဟ္မာတို့ထက် ငယ်သောအဖြစ် (အောက်ကျနောက်ကျဖြစ်ခြင်း) မရှိ၊ ထို့ကြောင့် 'အကနိဋ္ဌ' မည်ကုန်၏။

12. Ākāsānañcāyatane pavattā paṭhamāruppavipākabhūtacatukkhandhā eva, tehi paricchinnaokāso vā ākāsānañcāyatanabhūmi. Evaṃ sesesupi.

၁၂. အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံ၌ ဖြစ်ကုန်သော ပထမအာရုပ္ပဝိပါက်ဖြစ်သော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့သည်သာလျှင် 'အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုနာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော ကောင်းကင်အရပ်သည် 'အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံ' မည်၏။ ကြွင်းသော ဝိညာဏဉ္စာယတနဘုံစသော ဘုံတို့၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

13. Puthujjanā, sotāpannā ca sakadāgāmino cāpi puggalā suddhāvāsesu sabbathā na labbhantīti sambandho. Puthujjanādīnañca paṭikkhepena anāgāmiarahantānameva tattha lābho vutto hoti.

၁၃. ပုထုဇဉ်၊ သောတာပန်နှင့် သကဒါဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ မည်သို့မျှ အခါခပ်သိမ်း မရအပ်ကုန် ဟူသည်ကား ပုဒ်တို့၏ စပ်ယှဉ်ပုံတည်း။ ပုထုဇဉ်စသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပယ်မြစ်ခြင်းဖြင့် ထိုသုဒ္ဓါဝါသဘုံ၌ အနာဂါမ်နှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုသာ ရရှိနိုင်ကြောင်း ဆိုလိုရင်း ဖြစ်၏။

14. Sesaṭṭhānesūti suddhāvāsaapāyaasaññivajjitesu sesaṭṭhānesu ariyā, anariyāpi ca labbhanti.

၁၄. 'ကြွင်းသောဌာနတို့၌' ဟူသည်မှာ သုဒ္ဓါဝါသဘုံ၊ အပါယ်ဘုံ၊ အသညသတ်ဘုံတို့မှ ကြဉ်အပ်သော ကြွင်းသော ဘုံဌာနတို့၌ အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အရိယာမဟုတ်သော ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်းကောင်း ရရှိအပ်ကုန်၏။

Bhūmicatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘုံစတုက္ကဝဏ္ဏနာ ပြီးဆုံးပါပြီ။

Paṭisandhicatukkavaṇṇanā

ပဋိသန္ဓေစတုက္ကဝဏ္ဏနာ

16. Okkantikkhaṇeti [Pg.165] paṭisandhikkhaṇe.

၁၆. ‘ဥက္ကန္တိက္ခဏ၌’ ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဖြစ်သည်။

17. Jātiyā andho jaccandho. Kiñcāpi jātikkhaṇe aṇḍajajalābujā sabbepi acakkhukāva. Tathāpi cakkhādiuppajjanārahakālepi cakkhuppattivibandhakakammappaṭibāhitasāmatthiyena dinnapaṭisandhinā, itarenapi vā kammena anuppādetabbacakkhuko satto jaccandho nāma. Apare pana ‘‘jaccandhoti pasūtiyaṃyeva andho, mātukucchiyaṃ andho hutvā nikkhantoti attho, tena duhetukatihetukānaṃ mātukucchiyaṃ cakkhussa avipajjanaṃ siddha’’nti vadanti. Jaccandhādīnanti ettha ādiggahaṇena jaccabadhirajaccamūgajaccajaḷajaccummattakapaṇḍakaubhatobyañjanakanapuṃsakamammādīnaṃ saṅgaho. Apare pana ‘‘ekacce ahetukapaṭisandhikā avikalindriyā hutvā thokaṃ vicāraṇapakatikā honti, tādisānampi ādisaddena saṅgaho’’ti vadanti. Bhummadeve sitā nissitā taggatikattāti bhummassitā. Sukhasamussayato vinipātāti vinipātikā.

၁၇. ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ကန်းသောသူကို 'ဇစ္စန္ဓ' (သန္ဓေကန်း) ဟု ခေါ်၏။ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဥ၌ဖြစ်သော၊ သားအိမ်၌ဖြစ်သော ဂဗ္ဘသေယျက သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် မျက်စိမရှိကြသည်သာ ဖြစ်ကုန်သော်လည်း၊ မျက်စိစသည်တို့ ဖြစ်ပေါ်ထိုက်သော အခါကာလ၌လည်း မျက်စိဖြစ်ခြင်းကို ပိတ်ပင်တားဆီးတတ်သော ကံကြောင့် အစွမ်းသတ္တိ တားမြစ်အပ်သဖြင့်၊ ပဋိသန္ဓေကိုပေးသော ကံကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အခြားသောကံကြောင့်သော်လည်းကောင်း မျက်စိမဖြစ်ပေါ်နိုင်သော သတ္တဝါကို ဇစ္စန္ဓမည်၏။ အခြားဆရာတို့ကမူ - 'ဇစ္စန္ဓ' ဟူသည် မွေးဖွားချိန်၌ပင် ကန်းလျက် အမိဝမ်းမှ ထွက်လာသူကို ဆိုလိုသည်၊ ထို့ကြောင့် ဒွိဟိတ်၊ တိဟိတ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အမိဝမ်း၌ ဖြစ်ပေါ်ပြီးသော မျက်စိသည် ပျက်စီးခြင်းမရှိဟု ဆိုကြကုန်၏။ 'ဇစ္စန္ဓာဒီနံ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် နားပင်းသူ၊ စကားအသူ၊ ထိုင်းမှိုင်းသူ၊ ရူးနှမ်းသူ၊ ပဏ္ဍုက်၊ ဥဘတောဗျည်း၊ နပုံး၊ စကားထစ်သူ စသည်တို့ကို သိမ်းယူအပ်၏။ အခြားဆရာတို့ကမူ - အချို့သော အဟိတ်ပဋိသန္ဓေရှိသော သတ္တဝါတို့သည် ဣန္ဒြေမချို့တဲ့သော်လည်း အနည်းငယ်မျှသာ စဉ်းစားဆင်ခြင်နိုင်သော သဘောရှိကြ၏။ ထိုကဲ့သို့သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကိုလည်း 'အာဒိ' သဒ္ဒါဖြင့် သိမ်းယူရမည်ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ဘုမ္မစိုးနတ်တို့၏လားရာဂတိနှင့် တူသောကြောင့် ဘုမ္မစိုးနတ်တို့ကို မှီတင်းနေထိုင်ကြသော နတ်တို့ကို 'ဘုမ္မဿိတ' (ဘုမ္မစိုးမှီနတ်) မည်ကုန်၏။ သုခအပေါင်းမှ ဖောက်ပြန်ကျရောက်တတ်သောကြောင့် 'ဝိနိပါတိက' မည်ကုန်၏။

18. Sabbatthāpi kāmasugatiyanti devamanussavasena sattavidhāyapi kāmasugatiyaṃ.

၁၈. ‘သဗ္ဗတ္ထာပိ ကာမသုဂတိယံ’ ဟူသည်မှာ နတ်နှင့် လူတို့၏အပြားအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော အပြားရှိသော ကာမသုဂတိဘုံ၌ ဖြစ်သည်။

21. Tesūti yathāvuttapaṭisandhiyuttesu puggalesu, apāyādīsu vā. Āyuppamāṇagaṇanāya niyamo natthi kesañci cirāyukattā, kesañci ciratarāyukattā ca. Tathācāhu –

၂၁. ‘တေသု’ ဟူသည်မှာ ဆိုအပ်ပြီးသော ပဋိသန္ဓေနှင့် ယှဉ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင်၊ သို့မဟုတ် အပါယ်စသော ဘုံတို့တွင် ဖြစ်သည်။ အသက်အတိုင်းအရှည်ကို ရေတွက်သတ်မှတ်ရာ၌ အမြဲမှတ်သားချက်မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အချို့သတ္တဝါတို့သည် ရှည်သောအသက်ရှိကြပြီး၊ အချို့သတ္တဝါတို့သည် သာလွန်၍ အလွန်ရှည်သောအသက်ရှိကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုအတိုင်းပင် ရှေးဆရာတို့ ဆိုခဲ့ကြသည်မှာ -

‘‘Āpāyikamanussāyu-Paricchedo na vijjati;

Tathā hi kālo mandhātā,Yakkhā keci cirāyuno’’ti. –

‘အပါယ်ဘုံသားများနှင့် လူတို့၏ အသက်အပိုင်းအခြားသည် မရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကာလနဂါးမင်း၊ မန္ဓာတ်စကြာမင်းနှင့် အချို့သော ဘုမ္မစိုးနတ်တို့သည် အသက်အလွန်ရှည်ကြသောကြောင့် ဖြစ်၏’ ဟု ရှေးဆရာတို့ ဆိုခဲ့ကြကုန်၏။

Apāyesu [Pg.166] hi kammameva pamāṇaṃ, tattha nibbattānaṃ yāva kammaṃ nakhīyati. Tāva cavanābhāvato, tathā bhummadevānaṃ. Tesupi hi nibbattā keci sattāhādikālaṃ tiṭṭhanti, keci kappamattampi, tathā manussānampi kadāci tesampi asaṅkhyeyyāyukattā kadāci dasavassāyukattā. ‘‘Yo ciraṃ jīvati, so vassasataṃ jīvati, appaṃ vā bhiyyo (dī. ni. 2.7; saṃ. ni. 1.145; a. ni. 7.74), dutiyaṃ vassasataṃ na pāpuṇātī’’ti idaṃ pana ajjatanakālike sandhāya vuttaṃ.

အပါယ်ဘုံတို့၌ ကံသည်သာလျှင် အဓိကအတိုင်းအရှည် (ပမာဏ) ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအပါယ်ဘုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော သတ္တဝါတို့အား အကုသိုလ်ကံ မကုန်သမျှ ကာလပတ်လုံး စုတေခြင်းမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဘုမ္မစိုးနတ်တို့အားလည်း ထို့အတူပင် ကံသည်သာ ပမာဏဖြစ်၏။ ထိုဘုမ္မစိုးနတ်တို့တွင် ဖြစ်ကြသော အချို့နတ်တို့သည် ခုနစ်ရက်မျှသာ တည်ကြရပြီး၊ အချို့နတ်တို့သည် တစ်ကမ္ဘာပတ်လုံးလည်း တည်ကြရကုန်၏။ လူတို့၏သက်တမ်းသည်လည်း ထို့အတူပင် ကံသည်သာ ပမာဏဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ခါတစ်ရံ၌ ထိုလူတို့သည် အသင်္ချေယျသက်တမ်း ရှိကြပြီး၊ တစ်ခါတစ်ရံ၌ ဆယ်နှစ်သက်တမ်းမျှသာ ရှိကြသောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'အကြင်သူသည် အသက်ရှည်၏၊ ထိုသူသည် အနှစ်တစ်ရာသော်လည်းကောင်း၊ ထို့ထက် အနည်းငယ် ပို၍သော်လည်းကောင်း အသက်ရှင်၏၊ ဒုတိယမြောက် အနှစ်တစ်ရာ (အနှစ်နှစ်ရာ) သို့ကား မရောက်နိုင်' ဟူသော ဤစကားတော်ကိုကား ယခုခေတ်ကာလ၌ ဖြစ်ပေါ်သော လူတို့ကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။

22. Dibbāni pañcavassasatānīti manussānaṃ paññāsa vassāni ekadinaṃ, tadanurūpato māsasaṃvacchare paricchinditvā dibbappamāṇāni pañcavassasatāni āyuppamāṇaṃ hoti. Vuttampi cetaṃ –

၂၂. ‘နတ်တို့၏ အနှစ်ငါးရာ’ ဟူသည်မှာ လူတို့၏ အနှစ်ငါးဆယ်သည် နတ်ပြည်၌ တစ်နေ့တည်း ဖြစ်၏။ ထိုနေ့ရက်အားလျော်စွာ လနှင့် နှစ်တို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ နတ်တို့၏ အတိုင်းအရှည်ဖြင့် အနှစ်ငါးရာသည် သက်တမ်းဖြစ်၏။ ဤစကားကိုလည်း ရှေးဆရာတို့ ဆိုအပ်ပြီး ဖြစ်၏ -

‘‘Yāni paññāsa vassāni, manussānaṃ dino tahiṃ;

Tiṃsarattidivo māso, māsā dvādasa saṃvaccharaṃ;

Tena saṃvaccharenāyu, dibbaṃ pañcasataṃ mata’’nti.

‘လူတို့၏ အနှစ်ငါးဆယ်သည် ထို စာတုမဟာရာဇ်နတ်ပြည်၌ တစ်နေ့တည်း ဖြစ်၏။ ထိုကဲ့သို့သော ညဉ့်နှင့်နေ့ သုံးဆယ်သည် တစ်လဖြစ်၏။ တစ်ဆယ့်နှစ်လသည် တစ်နှစ်ဖြစ်၏။ ထိုနှစ်ဖြင့် တွက်အပ်သော နတ်တို့၏ အနှစ်ငါးရာကို စာတုမဟာရာဇ် နတ်သက်ဟူ၍ သိအပ်၏’ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Manussagaṇanāyāti manussānaṃ saṃvaccharagaṇanāya. Tato catugguṇanti cātumahārājikānaṃ paññāsamānussakavassaparimitaṃ divasaṃ, dibbāni ca pañcavassasatāni diguṇaṃ katvā dibbavassasahassāni tāvatiṃsānaṃ sambhavatīti evaṃ divasasaṃvaccharadiguṇavasena catugguṇaṃ, taṃ pana dibbagaṇanāya vassasahassaṃ, manussagaṇanāya saṭṭhivassasatasahassādhikatikoṭippamāṇaṃ hoti. Tato catugguṇaṃ yāmānanti tāvatiṃsānamāyuppamāṇato vuttanayena catugguṇaṃ, dibbagaṇanāya dvisahassaṃ, manussagaṇanāya cattālīsavassasatasahassādhikā cuddasa vassakoṭiyo honti. Tato catugguṇaṃ tusitānanti dibbāni cattāri vassasahassāni, manussagaṇanāya saṭṭhivassasatasahassādhikā sattapaññāsa [Pg.167] vassakoṭiyo. Tato catugguṇaṃ nimmānaratīnanti dibbāni aṭṭhavassasahassāni, manussagaṇanāya dve vassakoṭisatāni cattālīsavassasatasahassādhikā tiṃsa vassakoṭiyo ca. Tato catugguṇaṃ paranimmitavasavattīnanti dibbāni soḷasa vassasahassāni.

Manussagaṇanāyāti ဟူသည် လူတို့၏ နှစ်အရေအတွက်အားဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။ Tato catugguṇanti ဟူသည် စာတုမဟာရာဇ်နတ်တို့၏ လူတို့၏အနှစ်ငါးဆယ်နှင့် ညီမျှသော တစ်ရက်ကိုလည်းကောင်း၊ နတ်တို့၏ အနှစ်ငါးရာကိုလည်းကောင်း နှစ်ဆတက် (နှစ်ဆမြှောက်) ၍ နတ်တို့၏အနှစ်တစ်ထောင်သည် တာဝတိံသာနတ်တို့၏ အသက်တမ်းဖြစ်သင့်၏။ ဤသို့ နေ့ကို နှစ်ဆ၊ နှစ်ကို နှစ်ဆ တက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် လေးဆတက် ဖြစ်၏။ ထိုလေးဆတက် အရေအတွက်သည် နတ်တို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် အနှစ်တစ်ထောင် ဖြစ်၍ လူတို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် သုံးကုဋေခြောက်သန်း (၃၆,၀၀၀,၀၀၀) အတိုင်းအရှည် ရှိ၏။ Tato catugguṇaṃ yāmānanti ဟူသည် တာဝတိံသာနတ်တို့၏ အသက်တမ်းထက် ဆိုခဲ့ပြီးသောနည်းဖြင့် လေးဆဖြစ်၏။ ယာမာနတ်တို့၏ အရေအတွက်အားဖြင့် အနှစ်နှစ်ထောင် ဖြစ်၍ လူတို့၏အရေအတွက်အားဖြင့် တစ်ဆယ့်လေးကုဋေလေးသန်း (၁၄၄,၀၀၀,၀၀၀) ရှိ၏။ Tato catugguṇaṃ tusitānanti ဟူသည် တုသိတာနတ်၌ဖြစ်သော အရေအတွက်ဖြင့် နတ်တို့၏အနှစ်လေးထောင်ဖြစ်၍ လူတို့၏အရေအတွက်အားဖြင့် ငါးဆယ့်ခုနစ်ကုဋေခြောက်သန်း (၅၇၆,၀၀၀,၀၀၀) ရှိ၏။ Tato catugguṇaṃ nimmānaratīnanti ဟူသည် နိမ္မာနရတိနတ်၌ဖြစ်သော အရေအတွက်ဖြင့် နတ်တို့၏အနှစ်ရှစ်ထောင်ဖြစ်၍ လူတို့၏အရေအတွက်အားဖြင့် ကုဋေနှစ်ရာ့သုံးဆယ်နှင့် လေးသန်း (၂,၃၀၄,၀၀၀,၀၀၀) ရှိ၏။ Tato catugguṇaṃ paranimmitavasavattīnanti ဟူသည် ဝသဝတ္တိနတ်၌ဖြစ်သော အရေအတွက်ဖြင့် နတ်တို့၏အနှစ်တစ်သောင်းခြောက်ထောင် ဖြစ်၏။

23. Manussagaṇanaṃ pana sayameva dassento āha ‘‘navasatañcā’’tyādi. Vassānaṃ sambandhi navasataṃ ekavīsa koṭiyo, tathā saṭṭhi ca vassasatasahassāni vasavattīsu āyuppamāṇanti sambandho.

၂၃. လူတို့၏ အရေအတွက်ကိုမူ အရှင်အနုရုဒ္ဓါကိုယ်တိုင် ပြလိုသဖြင့် 'နဝသတဉ္စ' အစရှိသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ နှစ်တို့နှင့်စပ်သော ကုဋေကိုးရာ၊ နှစ်ဆယ့်တစ်ကုဋေ၊ ထို့ပြင် ခြောက်သန်း (၉၂၁ ကုဋေ ၆ သန်း) တို့သည် ဝသဝတ္တိနတ်တို့၏ အသက်တမ်း ဖြစ်၏ ဟု ပုဒ်ချင်းစပ်ရမည်။

25. Dutiyajjhānabhūmiyanti catukkanayavasena vuttaṃ. Tato paraṃ pavattiyaṃ, cavanakāle ca tathārūpameva bhavaṅgacutivasena pavattitvā nirujjhatīti yojanā.

၂၅. Dutiyajjhānabhūmiyံ ဟူသော စကားကို စတုက္ကနည်း (ဈာန်လေးဆင့်နည်း) ၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်သည်။ ထိုပဋိသန္ဓေအခါမှ နောက်ဖြစ်သော ပဝတ္တိအခါ၌လည်းကောင်း၊ စုတေရာအခါ၌လည်းကောင်း ထိုရူပကလာပ်သည်ပင် ဘဝင်နှင့် စုတိတို့၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားပြီး၍ ချုပ်ငြိမ်း၏ ဟု ပုဒ်အနက် ယှဉ်စပ်ရမည်။

29. Tesūti tāhi gahitapaṭisandhikesu brahmesu. Kappassāti asaṅkhyeyyakappassa. Na hi brahmapārisajjādīnaṃ tiṇṇaṃ mahākappavasena āyuparicchedo sambhavati ekakappepi tesaṃ avināsābhāvena paripuṇṇakappe asambhavato. Tathā hesa (visuddhi. 2.409) loko sattavāresu agginā vinassati, aṭṭhame vāre udakena, puna sattavāresu agginā, aṭṭhame vāre udakenāti evaṃ aṭṭhasu aṭṭhakesu paripuṇṇesu pacchime vāre vātena vinassati. Tattha paṭhamajjhānatalaṃ upādāya agginā, dutiyatatiyajjhānatalaṃ upādāya udakena, catutthajjhānatalaṃ upādāya vātena vinassati. Vuttampi cetaṃ –

၂၉. Tesūti ဟူသည် ထိုပဋိသန္ဓေတို့ဖြင့် ယူအပ်သော ပဋိသန္ဓေရှိကြသော ဗြဟ္မာတို့တွင် ဟု ဆိုလိုသည်။ Kappassāti ဟူသည် အသင်္ချေယျကပ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ စင်စစ်သော်ကား ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇအစရှိသော သုံးဘုံသား ဗြဟ္မာတို့အား မဟာကပ်၏ အစွမ်းဖြင့် အသက်အပိုင်းအခြား မဖြစ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ကမ္ဘာအတွင်း၌ပင် ထိုဗြဟ္မာတို့ မပျက်စီးဘဲ မနေနိုင်သောကြောင့် ပြည့်စုံသော (မဟာ) ကပ်ပတ်လုံး တည်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုစကားကို ချဲ့ဦးအံ့၊ ဤကမ္ဘာလောကသည် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ကမ္ဘာဖျက်မီးကြောင့် ပျက်စီးရပြီး၊ ရှစ်ကြိမ်မြောက်တွင် ကမ္ဘာဖျက်ရေကြောင့် ပျက်စီးရ၏။ တစ်ဖန် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် မီးကြောင့် ပျက်စီးပြီး၊ ရှစ်ကြိမ်မြောက်တွင် ရေကြောင့် ပျက်စီးရ၏။ ဤသို့လျှင် ရှစ်ကြိမ်စီပါဝင်သော အစုရှစ်ခု (၆၄ ကြိမ်) ပြည့်မြောက်သောအခါ နောက်ဆုံးအကြိမ်၌ ကမ္ဘာဖျက်လေကြောင့် ပျက်စီးရ၏။ ထိုသို့ ပျက်စီးရာ၌ ပဌမဈာန်ဘုံအပြင်တိုင်အောင် ကမ္ဘာဖျက်မီးကြောင့် ပျက်စီး၍၊ ဒုတိယဈာန်ဘုံနှင့် တတိယဈာန်ဘုံအပြင်တိုင်အောင် ကမ္ဘာဖျက်ရေကြောင့် ပျက်စီးပြီး၊ စတုတ္ထဈာန်ဘုံအပြင်တိုင်အောင် ကမ္ဘာဖျက်လေကြောင့် ပျက်စီးရ၏။ ထိုစကားကို ရှေးဆရာတို့သည်လည်း ဤသို့ မိန့်တော်မူခဲ့ကြ၏။

‘‘Satta sattagginā vārā, aṭṭhame aṭṭhame dakā;

Catusaṭṭhi yadā puṇṇā, eko vāyuvaro siyā.

ခုနစ်ကြိမ် ခုနစ်ကြိမ်တိုင်တိုင် ကမ္ဘာဖျက်မီးကြောင့် ပျက်စီးရ၍၊ ရှစ်ကြိမ်မြောက် ရှစ်ကြိမ်မြောက်တိုင်းတွင် ကမ္ဘာဖျက်ရေကြောင့် ပျက်စီးရ၏။ ခြောက်ဆယ့်လေးကြိမ် ပြည့်မြောက်သောအခါ တစ်ကြိမ်သော ကမ္ဘာဖျက်လေဘေး ကျရောက်၏။

‘‘Agginābhassarā [Pg.168] heṭṭhā, āpena subhakiṇhato;

Vehapphalato vātena, evaṃ loko vinassatī’’ti. –

အာဘဿရာဘုံ၏ အောက်တစ်လျှောက်လုံးသည် မီးကြောင့် ပျက်စီးရ၍၊ သုဘကိဏ်ဘုံ၏ အောက်တစ်လျှောက်လုံးသည် ရေကြောင့် ပျက်စီးရပြီး၊ ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ၏ အောက်တစ်လျှောက်လုံးသည် လေကြောင့် ပျက်စီးရ၏။ ဤသို့လျှင် ကမ္ဘာလောကသည် ပျက်စီးရ၏ ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Tasmā tiṇṇampi paṭhamajjhānatalānaṃ ekakappepi avināsābhāvato sakalakappe tesaṃ sambhavo natthīti asaṅkhyeyyakappavasena tesaṃ āyuparicchedo daṭṭhabbo. Dutiyajjhānāditalato paṭṭhāya pana paripuṇṇassa mahākappassa vasena, na asaṅkhyeyyakappavasena. Asaṅkhyeyyakappoti ca yojanāyāmavitthārato setasāsaparāsito vassasatavassasataccayena ekekabījassa haraṇena sāsaparāsino parikkhayepi akkhayasabhāvassa mahākappassa catutthabhāgo. So pana sattharogadubbhikkhānaṃ aññatarasaṃvaṭṭena bahūsu vināsamupagatesu avasiṭṭhasattasantānappavattakusalakammānubhāvena dasavassato paṭṭhāya anukkamena asaṅkhyeyyāyukappamāṇesu sattesu puna asaddhammasamādānavasena kamena parihāyitvā dasavassāyukesu jātesu rogādīnaṃ aññatarasaṃvaṭṭena sattānaṃ vināsappattiyāva ‘‘ayameko antarakappo’’ti evaṃ paricchinnassa antarakappassa vasena catusaṭṭhiantarakappappamāṇo hoti, ‘‘vīsatiantarakappappamāṇo’’ti ca vadanti.

ထို့ကြောင့် ပဌမဈာန်သုံးဘုံတို့သည် တစ်ကမ္ဘာအတွင်း၌ပင် မပျက်စီးဘဲ မနေနိုင်သောကြောင့် အလုံးစုံသော ကမ္ဘာပတ်လုံး တည်နိုင်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ထိုဘုံသားတို့၏ အသက်အပိုင်းအခြားကို အသင်္ချေယျကပ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏။ ဒုတိယဈာန်အစရှိသော အထက်ဘုံတို့မှစ၍မူ ပြည့်စုံသော မဟာကပ်၏ အစွမ်းဖြင့် သိအပ်၏၊ အသင်္ချေယျကပ်၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ပေ။ အသင်္ချေယျကပ် ဟူသည်ကား အလျားတစ်ယူဇနာ အနံတစ်ယူဇနာရှိသော မုန်ညင်းစေ့ပုံကြီးမှ အနှစ်တစ်ရာတစ်ရာ လွန်တိုင်း တစ်စေ့စီ ဖယ်ရှားသဖြင့် ထိုမုန်ညင်းစေ့ပုံကြီး ကုန်သွားသော်လည်း မကုန်နိုင်သော သဘောရှိသော မဟာကပ်၏ လေးပုံတစ်ပုံ ဖြစ်၏။ ထိုအသင်္ချေယျကပ်၏အကြား၌ ဖြစ်သော အန္တရကပ်ဟူသည်ကား လက်နက်ကပ်၊ ရောဂါကပ်၊ သားရဲကပ် (ငတ်မွတ်ခေါင်းပါးခြင်းကပ်) တို့တွင် တစ်ပါးပါးသော ကပ်ကြောင့် များစွာသော သတ္တဝါတို့ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်ကုန်လတ်သော် ကြွင်းကျန်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ဖြစ်သော ကုသိုလ်ကံအာနုဘော်ကြောင့် ဆယ်နှစ်တမ်းမှစ၍ တဖြည်းဖြည်း အစဉ်အတိုင်း အသက်တမ်း တိုးတက်လာရာ အသင်္ချေယျသက်တမ်းတိုင်အောင် ရောက်ရှိပြီးလျှင်၊ တစ်ဖန် မသူတော်တရား ဆောက်တည်ခြင်းကြောင့် တဖြည်းဖြည်း အသက်တမ်း ယုတ်လျော့ကာ ဆယ်နှစ်တမ်းသို့ ပြန်လည်ရောက်ရှိ၍ ရောဂါအစရှိသော ကပ်တစ်ပါးပါးကြောင့် သတ္တဝါတို့ ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်သည့်တိုင်အောင် ကာလအပိုင်းအခြားသည် 'တစ်ခုသော အန္တရကပ်' ဖြစ်၏။ ဤသို့ ပိုင်းခြားအပ်သော အန္တရကပ်၏ အစွမ်းဖြင့် အသင်္ချေယျကပ်တစ်ခုလျှင် ခြောက်ဆယ့်လေးခုသော အန္တရကပ် အတိုင်းအရှည်ရှိ၏။ 'အန္တရကပ် နှစ်ဆယ် အတိုင်းအရှည်ရှိ၏' ဟူ၍လည်း ဆရာအချို့ မိန့်ဆိုကြကုန်၏။

45. Ākāsānañcāyatanaṃ upagacchantīti ākāsānañcāyatanūpagā.

၄၅. အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံသို့ ကပ်ရောက်တတ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် အာကာသာနဉ္စာယတနူပဂ (အာကာသာနဉ္စာယတနဘုံသို့ ကပ်ရောက်သော ဗြဟ္မာများ) ဟု ခေါ်သည်။

49. Ekamevāti bhūmito, jātito, sampayuttadhammato, saṅkhārato ca samānameva. Ekajātiyanti ekasmiṃ bhave.

၄၉. Ekamevāti ဟူသည် ဘုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဇာတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယှဉ်ဖက်တရားအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရအားဖြင့်လည်းကောင်း တူညီသည်သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုလိုသည်။ Ekajātiyanti ဟူသည် တစ်ခုသော ဘဝ၌ ဟု ဆိုလိုသည်။

Paṭisandhicatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဋိသန္ဓိစတုက္က အဖွင့် ပြီးဆုံးပြီ။

Kammacatukkavaṇṇanā

ကမ္မစတုက္က အဖွင့်

50. Idāni [Pg.169] kammacatukkaṃ catūhākārehi dassetuṃ ‘‘janaka’’ntyādi āraddhaṃ, janayatīti janakaṃ. Upatthambhetīti upatthambhakaṃ. Upagantvā pīḷetīti upapīḷakaṃ. Upagantvā ghātetīti upaghātakaṃ.

၅၀. ယခုအခါ ကမ္မစတုက္ကကို လေးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ပြခြင်းငှာ 'ဇနကံ' အစရှိသော စကားကို စတင်အပ်၏။ (အကျိုးဝိပါက်ကို) ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဇနကကံ မည်၏။ ထောက်ပံ့တတ်သောကြောင့် ဥပတ္ထမ္ဘကကံ မည်၏။ ကပ်ရောက်၍ နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ဥပပီဠကကံ မည်၏။ ကပ်ရောက်၍ သတ်ဖြတ်တတ်သောကြောင့် ဥပဃာတကကံ မည်၏။

Tattha paṭisandhipavattīsu vipākakaṭattārūpānaṃ nibbattakā kusalākusalacetanā janakaṃ nāma. Sayaṃ vipākaṃ nibbattetuṃ asakkontampi kammantarassa cirataravipākanibbattane paccayabhūtaṃ, vipākasseva vā sukhadukkhabhūtassa vicchedapaccayānuppattiyā, upabrūhanapaccayuppattiyā ca janakasāmatthiyānurūpaṃ ciratarappavattipaccayabhūtaṃ kusalākusalakammaṃ upatthambhakaṃ nāma. Kammantarajanitavipākassa byādhidhātusamatādinimittavibādhanena ciratarappavattivinibandhakaṃ yaṃ kiñci kammaṃ upapīḷakaṃ nāma. Dubbalassa pana kammassa janakasāmatthiyaṃ upahacca vicchedakapaccayuppādanena tassa vipākaṃ paṭibāhitvā sayaṃ vipākanibbattakakammaṃ upaghātakaṃ nāma.

ထိုကံလေးပါးတို့တွင် ပဋိသန္ဓေအခါနှင့် ပဝတ္တိအခါတို့၌ ဝိပါက်စိတ်စေတသိက်များနှင့် ကမ္မဇရုပ် (ကဋတ္တာရုပ်) တို့ကို ဖြစ်စေတတ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စေတနာသည် ဇနကကံ မည်၏။ မိမိကိုယ်တိုင် အကျိုးဝိပါက်ကို တိုက်ရိုက်မဖြစ်စေနိုင်သော်လည်း အခြားသော ဇနကကံက ကြာမြင့်စွာ အကျိုးပေးနိုင်ရန် အထောက်အပံ့ဖြစ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံသည် ဥပတ္ထမ္ဘကကံ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကောင်းကျိုးဆိုးကျိုးဖြစ်သော အကျိုးတရားတို့ ပြတ်စဲမသွားစေရန်နှင့် တိုးတက်စည်ပင်စေရန်အတွက် ဇနကကံ၏ စွမ်းရည်အားလျော်စွာ ကြာမြင့်စွာ တည်တံ့ဖြစ်ပွားခြင်း၏ အကြောင်းထောက်ပံ့ဖြစ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံသည် ဥပတ္ထမ္ဘကကံ မည်၏။ အခြားသော ဇနကကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အကျိုးဝိပါက်ကို အနာရောဂါဖြစ်ခြင်း၊ ဓာတ်မမျှတခြင်း အစရှိသော အကြောင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်ကာ ကြာမြင့်စွာ ဖြစ်ပွားခြင်းကို တားဆီးတတ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ကံသည် ဥပပီဠကကံ မည်၏။ အားနည်းသော ဇနကကံ၏ အကျိုးပေးနိုင်စွမ်းကို နှိပ်စက်ဖျက်ဆီး၍ ပြတ်တောက်စေခြင်းဖြင့် ထိုဇနကကံ၏ အကျိုးကို တားဆီးကာ မိမိကိုယ်တိုင် အကျိုးကို ဆက်လက်ဖြစ်စေတတ်သော ကံသည် ဥပဃာတကကံ မည်၏။

Janakopaghātakānañhi ayaṃ viseso – janakaṃ kammantarassa vipākaṃ anupacchinditvāva vipākaṃ janeti, upaghātakaṃ upacchedanapubbakanti idaṃ tāva aṭṭhakathāsu (visuddhi. 2.687; a. ni. aṭṭha. 2.3.34) sanniṭṭhānaṃ. Apare pana ācariyā ‘‘upapīḷakakammaṃ bahvābādhatādipaccayopasaṃhārena kammantarassa vipākaṃ antarantarā vibādhati. Upaghātakaṃ pana taṃ sabbaso upacchinditvā aññassa okāsaṃ deti, na pana sayaṃ vipākanibbattakaṃ. Evañhi janakato imassa viseso supākaṭo’’ti vadanti. Kiccavasenāti jananaupatthambhanaupapīḷanaupacchedanakiccavasena.

စင်စစ်သော်ကား ဇနကကံနှင့် ဥပဃာတကကံတို့၏ ခြားနားချက်မှာ— ဇနကကံသည် အခြားသော ဇနကကံ၏ အကျိုးဝိပါက်ကို မဖြတ်တောက်ဘဲ မိမိအကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်၍၊ ဥပဃာတကကံသည်ကား (အခြားကံ၏ အကျိုးကို) ဖြတ်တောက်ပြီးမှသာ မိမိအကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သည်။ ဤသည်မှာ အဋ္ဌကထာများ၌ လာသော အဆုံးအဖြတ် ဖြစ်၏။ အခြားသော ဆရာတို့ကမူ 'ဥပပီဠကကံသည် များစွာသော အနာရောဂါရှိခြင်း အစရှိသော အကြောင်းတရားတို့ကို ဖြစ်စေသဖြင့် အခြားသော ဇနကကံ၏ အကျိုးဝိပါက်ကို အကြားအကြား၌ နှိပ်စက်တတ်၏။ ဥပဃာတကကံသည်မူ ထိုဇနကကံ၏ အကျိုးကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးလျှင် အခြားသောကံအား အကျိုးပေးခွင့်ကို ပေးတတ်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင်မူ အကျိုးဝိပါက်ကို မဖြစ်စေနိုင်ပေ။ ဤသို့ ယူဆမှသာ ဇနကကံနှင့် ဤဥပဃာတကကံတို့၏ ခြားနားချက်သည် အလွန်ထင်ရှားပေလိမ့်မည်' ဟု မိန့်ဆိုကြသည်။ Kiccavasenāti ဟူသည် ဖြစ်စေခြင်းကိစ္စ၊ ထောက်ပံ့ခြင်းကိစ္စ၊ နှိပ်စက်ခြင်းကိစ္စ၊ ဖြတ်တောက်ခြင်းကိစ္စ တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဟု ဆိုလိုသည်။

51. Garukanti mahāsāvajjaṃ, mahānubhāvañca aññena kammena paṭibāhituṃ asakkuṇeyyakammaṃ. Āsannanti maraṇakāle anussaritaṃ, tadā katañca. Āciṇṇanti abhiṇhaso kataṃ[Pg.170], ekavāraṃ katvāpi vā abhiṇhaso samāsevitaṃ. Kaṭattākammanti garukādibhāvaṃ asampattaṃ katamattatoyeva kammanti vattabbakammaṃ.

၅၁. ဂရုကကံဟူသည် ကြီးလေးသောအပြစ်ရှိ၍လည်းကောင်း၊ ကြီးသောအာနုဘော်ရှိ၍လည်းကောင်း အခြားသောကံဖြင့် တားမြစ်ခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သော ကံတည်း။ အာသန္နကံဟူသည် သေခါနီးအချိန်၌ အောက်မေ့အပ်သောကံ သို့မဟုတ် ထိုသေခါနီးအချိန်၌ ပြုအပ်သောကံတည်း။ အာစိဏ္ဏကံဟူသည် အမြဲမပြတ် ပြုအပ်သောကံတည်း၊ သို့မဟုတ် တစ်ကြိမ်မျှ ပြုပြီးသော်လည်း အမြဲမပြတ် ကောင်းစွာမှီဝဲအပ်သောကံတည်း။ ကဋတ္တာကံဟူသည် ဂရုကကံ စသည်တို့၏ အဖြစ်သို့ မရောက်ဘဲ ပြုကာမျှသောကြောင့်သာ ကံဟူ၍ ဆိုထိုက်သော ကံတည်း။

Tattha kusalaṃ vā hotu akusalaṃ vā, garukāgarukesu yaṃ garukaṃ akusalapakkhe mātughātakādikammaṃ, kusalapakkhe mahaggatakammaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati satipi āsannādikamme parittaṃ udakaṃ ottharitvā gacchanto mahogho viya. Tathā hi taṃ ‘‘garuka’’nti vuccati. Tasmiṃ asati dūrāsannesu yaṃ āsannaṃ maraṇakāle anussaritaṃ, tadeva paṭhamaṃ vipaccati, āsannakāle kate vattabbameva natthi. Tasmimpi asati āciṇṇānāciṇṇesu ca yaṃ āciṇṇaṃ susīlyaṃ vā, dussīlyaṃ vā, tadeva paṭhamaṃ vipaccati. Kaṭattākammaṃ pana laddhāsevanaṃ purimānaṃ abhāvena paṭisandhiṃ ākaḍḍhatīti garukaṃ sabbapaṭhamaṃ vipaccati. Garuke asati āsannaṃ, tasmimpi asati āciṇṇaṃ, tasmimpi asati kaṭattākammaṃ. Tenāha ‘‘pākadānapariyāyenā’’ti, vipākadānānukkamenātyattho. Abhidhammāvatārādīsu pana āsannato āciṇṇaṃ paṭhamaṃ vipaccantaṃ katvā vuttaṃ. Yathā pana gogaṇaparipuṇṇassa vajassa dvāre vivaṭe aparabhāge dammagavabalavagavesu santesupi yo vajadvārassa āsanno hoti, antamaso dubbalajaraggavopi, soyeva paṭhamataraṃ nikkhamati, evaṃ garukato aññesu kusalākusalesu santesupi maraṇakālassa āsannattā āsannameva paṭhamaṃ vipākaṃ detīti idha taṃ paṭhamaṃ vuttaṃ.

ထိုကံတို့တွင် ကုသိုလ်ဖြစ်စေ၊ အကုသိုလ်ဖြစ်စေ ဂရုကကံနှင့် ဂရုကမဟုတ်သောကံတို့တွင် ကြီးလေးသောကံသည် (အကုသိုလ်ဘက်၌ မာတုဃာတကကံ စသည်၊ ကုသိုလ်ဘက်၌ မဟဂ္ဂုတ်ကံ စသည် ဖြစ်၍) အာသန္နကံ စသည်တို့ ရှိနေသော်လည်း ထိုဂရုကကံသည်သာလျှင် ရေအနည်းငယ်ကို လွှမ်းမိုး၍ စီးဆင်းသွားသော ရေအယဉ်ကြီးကဲ့သို့ ရှေးဦးစွာ အကျိုးပေး၏။ ထို့ကြောင့်ပင် ထိုကံကို "ဂရုကကံ" ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဂရုကကံ မရှိသော် ဝေးသောကံ၊ နီးသောကံတို့တွင် သေခါနီးအချိန်၌ အောက်မေ့အပ်သော အာသန္နကံသည်သာ ရှေးဦးစွာ အကျိုးပေး၏၊ သေခါနီးအချိန်၌ ကိုယ်တိုင် ပြုအပ်သောကံ ဖြစ်ပါက ဆိုဖွယ်ရာပင် မရှိတော့ပေ။ ထိုအာသန္နကံလည်း မရှိသော် အာစိဏ္ဏကံနှင့် အာစိဏ္ဏမဟုတ်သော ကံတို့တွင် ကောင်းသောသီလရှိသူ၏အဖြစ် သို့မဟုတ် သီလမရှိသူ၏အဖြစ်ဖြင့် အမြဲမပြတ် ပြုလေ့ရှိသော အာစိဏ္ဏကံသည်သာ ရှေးဦးစွာ အကျိုးပေး၏။ ကဋတ္တာကံသည်ကား ရှေးကံသုံးမျိုးတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ဆွဲငင်ပေးရလေသည်။ ဤသို့လျှင် ဂရုကကံသည် အားလုံးထက် ရှေးဦးစွာ အကျိုးပေး၏၊ ဂရုကကံမရှိလျှင် အာသန္နကံ၊ အာသန္နကံမရှိလျှင် အာစိဏ္ဏကံ၊ အာစိဏ္ဏကံမရှိလျှင် ကဋတ္တာကံသည် အကျိုးပေး၏။ ထို့ကြောင့် သင်္ဂြိုဟ်ကျမ်းဆရာက "ပါကဒါနပရိယာယေန" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ယင်း၏အနက်မှာ အကျိုးပေးခြင်း၏ အစဉ်အားဖြင့်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ သို့သော် အဘိဓမ္မာဝတာရ စသော ကျမ်းတို့၌မူ အာသန္နကံထက် အာစိဏ္ဏကံကို ရှေးဦးစွာ အကျိုးပေး၏ဟု မိန့်ဆိုထားသည်။ ပမာပြရသော် နွားအုပ်နှင့် ပြည့်နေသော နွားခြံတံခါးကို ဖွင့်လိုက်သောအခါ ခြံအတွင်း၌ ဆုံးမထိုက်သောနွား သို့မဟုတ် အားကောင်းသော နွားပျိုများ ရှိနေသော်လည်း ခြံတံခါးနှင့် အနီးဆုံးရှိနေသော နွားသည် အနည်းဆုံး အားမရှိသော နွားအိုပင်ဖြစ်စေကာမူ ထိုနွားသည်သာ ရှေးဦးစွာ ထွက်ခွင့်ရသကဲ့သို့၊ ထိုအတူ ဂရုကကံမှတစ်ပါး အခြားကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံများ ရှိနေသော်လည်း သေခါနီးအချိန်နှင့် နီးကပ်နေခြင်းကြောင့် အာသန္နကံသည်သာ အာစိဏ္ဏကံ၏ ရှေးဦးစွာ အကျိုးပေးတတ်သောကြောင့် ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌ ထိုအာသန္နကံကို အာစိဏ္ဏကံ၏ ရှေးဦးစွာ မိန့်ဆိုထားခြင်း ဖြစ်သည်။

52. Diṭṭhadhammo paccakkhabhūto paccuppanno attabhāvo, tattha veditabbaṃ vipākānubhavanavasenāti diṭṭhadhammavedanīyaṃ. Diṭṭhadhammato anantaraṃ upapajjitvā veditabbaṃ upapajjavedanīyaṃ. Apare apare diṭṭhadhammato aññasmiṃ yattha katthaci attabhāve veditabbaṃ kammaṃ aparāpariyavedanīyaṃ. Ahosi eva kammaṃ[Pg.171], na tassa vipāko ahosi, atthi, bhavissati cāti evaṃ vattabbakammaṃ ahosikammaṃ.

၅၂. ဒိဋ္ဌဓမ္မဟူသည် မျက်မှောက်ထင်ထင် တွေ့မြင်အပ်သော ပစ္စုပ္ပန်အတ္တဘော ဖြစ်သည်။ ထိုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ အကျိုးခံစားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ခံစားအပ်သောကံကို "ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ" ဟု ခေါ်သည်။ ထိုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော ဒုတိယဘဝသို့ ကပ်ရောက်၍ ခံစားအပ်သောကံကို "ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ" ဟု ခေါ်သည်။ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၊ ဒုတိယဘဝတို့မှတစ်ပါး အခြားသော တစ်စုံတစ်ခုသော ဘဝတို့၌ ခံစားအပ်သောကံကို "အပရာပရိယဝေဒနီယကံ" ဟု ခေါ်သည်။ ကံသည်ကား ဖြစ်ခဲ့ပါလျက် ထိုကံ၏အကျိုးသည် အတိတ်၌လည်း မဖြစ်ခဲ့၊ ပစ္စုပ္ပန်၌လည်း မဖြစ်ဆဲ၊ အနာဂတ်၌လည်း ဖြစ်လတ္တံ့မဟုတ်၊ ဤသို့ ဆိုထိုက်သော ကံကို "အဟောသိကံ" ဟု ခေါ်သည်။

Tattha paṭipakkhehi anabhibhūtatāya, paccayavisesena paṭiladdhavisesatāya ca balavabhāvappattā tādisassa pubbābhisaṅkhārassa vasena sātisayā hutvā tasmiṃyeva attabhāve phaladāyinī paṭhamajavanacetanā diṭṭhadhammavedanīyaṃ nāma. Sā hi vuttappakārena balavajanasantāne guṇavisesayuttesu upakārānupakāravasappavattiyā, āsevanālābhena appavipākatāya ca itaradvayaṃ viya pavattasantānuparamāpekkhaṃ, okāsalābhāpekkhañca kammaṃ na hotīti idheva pupphamattaṃ viya pavattivipākamattaṃ ahetukaphalaṃ deti. Atthasādhikā pana sattamajavanacetanā sanniṭṭhāpakacetanābhūtā vuttanayena paṭiladdhavisesā anantarattabhāve vipākadāyinī upapajjavedanīyaṃ nāma. Sā ca paṭisandhiṃ datvāva pavattivipākaṃ deti. Paṭisandhiyā pana adinnāya pavattivipākaṃ detīti natthi. Cuti anantarañhi upapajjavedanīyassa okāso. Paṭisandhiyā pana dinnāya jātisatepi pavattivipākaṃ detīti ācariyā. Yathāvuttakaāraṇavirahato diṭṭhadhammavedanīyādibhāvaṃ asampattā ādipariyosānacetanānaṃ majjhe pavattā pañca cetanā vipākadānasabhāvassa anupacchinnattā yadā kadāci okāsalābhe sati paṭisandhipavattīsu vipākaṃ abhinipphādentī aparāpariyavedaniyaṃ nāma. Sakasakakālātītaṃ pana purimakammadvayaṃ, tatiyampi ca saṃsārappavattiyā vocchinnāya ahosikammaṃ nāma.

ထိုလေးပါးသော ကံတို့တွင် ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့က မလွှမ်းမိုးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းထူးကြောင့် ရရှိအပ်သော သတ္တိထူးရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အားရှိသောအဖြစ်သို့ ရောက်၍၊ ထိုကဲ့သို့သော ရှေ့အဖို့၌ ပြုပြင်မှု၏ အစွမ်းဖြင့် လွန်ကဲသော သတ္တိရှိသည်ဖြစ်၍ ထိုကံပြုရာဘဝ၌ပင် အကျိုးပေးတတ်သော ပထမဇောစေတနာသည် "ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယကံ" မည်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပထမဇောစေတနာသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အကြောင်းများကြောင့် အားရှိသော ဇောအစဉ်၌ သီလစသော ဂုဏ်ထူးနှင့် ပြည့်စုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်း သို့မဟုတ် ပြစ်မှားခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာသေဝနပစ္စည်းကို မရရှိသဖြင့် အကျိုးပေးအား နည်းပါးခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အခြားကံနှစ်ပါးကဲ့သို့ ဖြစ်ဆဲခန္ဓာအစဉ်ချုပ်ပျက်ခြင်း သို့မဟုတ် အခြားအခွင့်အလမ်းရရှိခြင်းကို ငံ့ဆိုင်းရသော ကံမျိုးမဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ဤဘဝ၌ပင် သစ်ပင်၏ အပွင့်မျှကဲ့သို့ ပဝတ္တိအကျိုးမျှသာဖြစ်သော အဟိတ်ဝိပါက်အကျိုးကို ပေးတတ်သည်။ ကိစ္စကို ပြီးမြောက်စေတတ်သော၊ အပြီးသတ်စေတနာ ဖြစ်သော သတ္တမဇောစေတနာသည် ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ရရှိအပ်သော သတ္တိထူးရှိသည်ဖြစ်၍ အခြားမဲ့ဖြစ်သော ဒုတိယဘဝ၌ အကျိုးပေးတတ်သဖြင့် "ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ" မည်၏။ ထိုသတ္တမဇောစေတနာသည် ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ပေးပြီးမှသာလျှင် ပဝတ္တိအကျိုးကို ပေးနိုင်၏။ ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို မပေးနိုင်ခဲ့ပါမူ ပဝတ္တိအကျိုးကို ပေးသည်ဟူ၍ မရှိပေ။ စုတိ၏ အခြားမဲ့ကာလသည်သာ ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယကံ၏ အကျိုးပေးခွင့်ရသော အခွင့်အခါ ဖြစ်ပေသည်။ ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ပေးပြီးခဲ့လျှင်မူကား နောင်ဘဝပေါင်းရာချီ၌လည်း ပဝတ္တိအကျိုးကို ပေးနိုင်သေး၏ဟု ဆရာတို့က မိန့်ဆိုကြသည်။ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အကြောင်းများ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌဓမ္မဝေဒနီယ စသော အဖြစ်သို့ မရောက်ကြဘဲ၊ အစဖြစ်သော ပထမဇောနှင့် အဆုံးဖြစ်သော သတ္တမဇောတို့၏ အလယ်၌ ဖြစ်ပွားသော အလယ်ဇောစေတနာငါးပါးတို့သည် အကျိုးပေးတတ်သောသဘော မပြတ်စဲသောကြောင့် သံသရာတစ်ကွေ့တွင် တစ်ချိန်ချိန်၌ အကျိုးပေးခွင့်ရရှိပါက ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိတို့၌ အကျိုးကို ဖြစ်ထွန်းစေတတ်သဖြင့် "အပရာပရိယဝေဒနီယကံ" မည်၏။ မိမိတို့၏ အကျိုးပေးရမည့် ကာလကို လွန်မြောက်သွားသော ရှေးကံနှစ်ပါး (ဒိဋ္ဌဓမ္မနှင့် ဥပပဇ္ဇဝေဒနီယ) တို့သည်လည်းကောင်း၊ သုံးခုမြောက်ဖြစ်သော အပရာပရိယဝေဒနီယကံသည်လည်း သံသရာပြတ်စဲသွားသောအခါ (နိဗ္ဗာန်ဝင်သောအခါ) ၌လည်းကောင်း "အဟောသိကံ" မည်တော့၏။

Pākakālavasenāti paccuppanne, tadanantare, yadā kadācīti evaṃ purimānaṃ tiṇṇaṃ yathāparicchinnakālavasena, itarassa taṃkālābhāvavasena ca. Ahosikammassa hi kālātikkamatova taṃ vohāro.

"အကျိုးပေးရာ ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌လည်းကောင်း၊ ထိုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော ဒုတိယဘဝ၌လည်းကောင်း၊ တတိယဘဝမှစ၍ တစ်ချိန်ချိန်၌လည်းကောင်း ဤသို့ ရှေးကံသုံးပါးတို့၏ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသော ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျန်ရှိသော အဟောသိကံ၏ ထိုအကျိုးပေးရာ ကာလ မရှိတော့ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ အဟောသိကံဟူသည် အကျိုးပေးရမည့်ကာလကို လွန်မြောက်သွားခြင်းကြောင့်သာ ထိုသို့ ခေါ်ဆိုရခြင်း ဖြစ်ပေသည်။

53. Pākaṭhānavasenāti [Pg.172] paṭisandhiyā vipaccanabhūmivasena.

၅၃. "အကျိုးပေးရာ ဌာန၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေအကျိုး ဖြစ်ထွန်းရာ ဘုံ၏ အစွမ်းဖြင့် (သတ်မှတ်ခြင်း) ဖြစ်သည်။

54. Idāni akusalādikammānaṃ kāyakammadvārādivasena pavattiṃ, taṃniddesamukhena ca tesaṃ pāṇātipātādivasena dasavidhādibhedañca dassetuṃ ‘‘tattha akusala’’ntyādi āraddhaṃ. Kāyadvāre pavattaṃ kammaṃ kāyakammaṃ. Evaṃ vacīkammādīni.

၅၄. ယခုအခါ အကုသိုလ်အစရှိသော ကံတို့၏ ကာယကံ၊ ကမ္မဒွါရ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ထိုဖြစ်ပုံကို ညွှန်ပြခြင်းကို အဦးပြုလျက် ထိုကံတို့၏ ပါဏာatipātādivasena ဆယ်ပါးသောအပြား အစရှိသည်တို့ကို ပြခြင်းငှာ "တတ္ထ အကုသလံ" အစရှိသော ဝါကျကို စတင်အပ်ပြီ။ ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်သော ကံကို "ကာယကံ" ဟု ခေါ်၏။ ဝစီကံ စသည်တို့သည်လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်သည်။

55. Pāṇassa saṇikaṃ patituṃ adatvā atīva pātanaṃ pāṇātipāto. Kāyavācāhi adinnassa ādānaṃ adinnādānaṃ. Methunavītikkamasaṅkhātesu kāmesu micchā caraṇaṃ kāmesu micchācāro.

၅၅. သတ္တဝါ၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြည်းညှင်းစွာ ချုပ်ပျက်ခြင်းသို့ မရောက်စေဘဲ အလွန်လျင်မြန်စွာ ချုပ်ငြိမ်းသွားစေခြင်း (သတ်ဖြတ်ခြင်း) စေတနာသည် "ပါဏာတိပါတ" မည်၏။ သူတစ်ပါး မပေးသော ဥစ္စာကို ကိုယ်နှုတ်တို့ဖြင့် ယူခြင်းသည် "အဒိန္နာဒါန" မည်၏။ မေထုန်ကျူးလွန်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ကိလေသာကာမတို့၌ ယုတ်မာစွာ ကျင့်ခြင်းသည် "ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ" မည်၏။

Tattha pāṇoti vohārato satto, paramatthato jīvitindriyaṃ. Tasmiṃ pāṇe pāṇasaññino jīvitindriyupacchedakappayogasamuṭṭhāpikā vadhakacetanā pāṇātipāto. Parabhaṇḍe tathāsaññino tadādāyakappayogasamuṭṭhāpikā theyyacetanā adinnādānaṃ. Asaddhammasevanavasena kāyadvārappavattā agantabbaṭṭhānavītikkamacetanā kāmesumicchācāro nāma. Surāpānampi ettheva saṅgayhatīti vadanti rasasaṅkhātesu kāmesu micchācārabhāvato. Kāyaviññattisaṅkhāte kāyadvāreti kāyena adhippāyaviññāpanato, sayañca kāyena viññeyyattā kāyaviññattisaṅkhāte abhikkamādijanakacittajavāyodhātvādhikakalāpassa vikārabhūte santhambhanādīnaṃ sahakārīkāraṇabhūte copanakāyabhāvato, kammānaṃ pavattimukhabhāvato ca kāyadvārasaṅkhāte kammadvāre.

ထိုသုံးပါးတို့တွင် "ပါဏ" ဟူသည်မှာ သမုတိခေါ်ဝေါ်ပြောဆိုချက်အရ "သတ္တဝါ" ဖြစ်ပြီး၊ ပရမတ်အားဖြင့်မူ "ဇီဝိတိန္ဒြေ" ဖြစ်သည်။ ထိုသတ္တဝါ၌ သတ္တဝါဟု အမှတ်သညာရှိသောသူ၏ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဖြတ်တောက်တတ်သော လုံ့လပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော သတ်လိုသည့် စေတနာသည် "ပါဏာတိပါတ" မည်၏။ သူတစ်ပါးဥစ္စာ၌ သူတစ်ပါးဥစ္စာဟု အမှတ်သညာရှိသောသူ၏ ထိုဥစ္စာကို ယူတတ်သော လုံ့လပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ခိုးလိုသည့် စေတနာသည် "အဒိန္နာဒါန" မည်၏။ မသူတော်တရားကို မှီဝဲခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်သော မသွားလာအပ်သော ဌာနသို့ ကျူးလွန်ကြောင်း စေတနာသည် "ကာမေသုမိစ္ဆာစာရ" မည်၏။ ရသာရုံဟု ဆိုအပ်သော ဝတ္ထုကာမတို့၌ ယုတ်မာစွာ ကျင့်ခြင်းဖြစ်သောကြောင့် သေရည်အရက်သောက်ခြင်းကိုလည်း ဤကာမေသုမိစ္ဆာစာရ၌ပင် သွင်းယူအပ်၏ဟု ဆိုကြကုန်၏။ "ကာယဝိညတ်ဟု ဆိုအပ်သော ကာယဒွါရ၌" ဟူသည်မှာ ကိုယ်ဖြင့် မိမိ၏အလိုကို သိစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိ (ဝိညတ်) ကိုယ်တိုင်လည်း ကိုယ်၏လှုပ်ရှားမှုဖြင့် သိအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာယဝိညတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော၊ ရှေးရှုသွားခြင်း စသည်ကို ဖြစ်စေတတ်သော၊ လွန်ကဲသော ဝါယောဓာတ်ရှိသော စိတ္တဇရုပ်ကလာပ်၏ ထူးခြားသော အမူအရာဖြစ်သော၊ တောင့်တင်းထောက်ပံ့ခြင်း စသည်တို့၏ အတူတကွ ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းဖြစ်သော၊ လှုပ်ရှားတတ်သော ကိုယ်အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံတို့၏ ဖြစ်ပွားရာ လမ်းကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ကာယဒွါရဟု ဆိုအပ်သော ကမ္မဒွါရ၌ (ဖြစ်သောကံ) ဟူလို။

Kiñcāpi hi taṃtaṃkammasahagatacittuppādeneva sā viññatti janīyati. Tathāpi tassā tathā pavattamānāya taṃsamuṭṭhāpakakammassa kāyakammādivohāro hotīti sā tasseva pavattimukhabhāvena vattuṃ labbhati. ‘‘Kāyadvāre vuttito’’ti [Pg.173] ettakeyeva vutte ‘‘yadi evaṃ kammadvāravavatthānaṃ na siyā. Kāyadvāre hi pavattaṃ ‘kāyakamma’nti vuccati, kāyakammassa ca pavattimukhabhūtaṃ ‘kāyadvāra’nti. Pāṇātipātādikaṃ pana vācāya āṇāpentassa kāyakammaṃ vacīdvārepi pavattatīti dvārena kammavavatthānaṃ na siyā, tathā musāvādādiṃ kāyavikārena karontassa vacīkammaṃ kāyadvārepi pavattatīti kammena dvāravavatthānampi na siyā’’ti ayaṃ codanā paccupaṭṭheyyāti bāhullavuttiyā vavatthānaṃ dassetuṃ ‘‘bāhullavuttito’’ti vuttaṃ. Kāyakammañhi kāyadvāreyeva bahulaṃ pavattati, appaṃ vacīdvāre, tasmā kāyadvāreyeva bahulaṃ pavattanato kāyakammabhāvo siddho vanacarakādīnaṃ vanacarakādibhāvo viya. Tathā kāyakammameva yebhuyyena kāyadvāre pavattati, na itarāni, tasmā kāyakammassa yebhuyyena ettheva pavattanato kāyakammadvārabhāvo siddho brāhmaṇagāmādīnaṃ brāhmaṇagāmādibhāvo viyāti natthi kammadvāravavatthāne koci vibandhoti ayametthādhippāyo.

မှန်ပါသည်၊ ထိုထိုကံနှင့် တကွဖြစ်သော စိတ္တုပ္ပာဒ်ကသာလျှင် ထိုဝိညတ်ကို အကယ်၍ ဖြစ်စေအပ်သော်လည်း၊ ထိုသို့ပင် ဖြစ်စေအပ်သော်လည်း ထိုဝိညတ်သည် ထိုကမ္မသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် ထိုဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံအား 'ကာယကံ' အစရှိသော အခေါ်အဝေါ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဝိညတ်ကိုသာ ထိုကံ၏ ဖြစ်ပေါ်ရာလမ်းကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ပြောဆိုခွင့် ရရှိပေသည်။ 'ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်သောကြောင့်' ဟူ၍ ဤမျှလောက်သာ ဆိုပါက၊ 'သို့ဖြစ်လျှင် ကံနှင့် ဒွါရကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ရာသည် မဟုတ်လော။ အကြောင်းမူကား ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်သောကံကို 'ကာယကံ' ဟု ခေါ်ဆို၍၊ ကာယကံ၏ ဖြစ်ပေါ်ရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်သော ဒွါရကို 'ကာယဒွါရ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ သို့သော် ပါဏာတိပါတ စသည်ကို နှုတ်ဖြင့် စေခိုင်းသူ၏ ကာယကံသည် ဝစီဒွါရ၌လည်း ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် ဒွါရအားဖြင့် ကံကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ရာလော။ ထို့အတူ မုသာဝါဒ စသည်ကို ကိုယ်အမူအရာဖြင့် ပြုလုပ်သူ၏ ဝစီကံသည် ကာယဒွါရ၌လည်း ဖြစ်ပေါ်၏။ ထို့ကြောင့် ကံအားဖြင့် ဒွါရကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းသည်လည်း မဖြစ်နိုင်ရာလော' ဟူသော စောဒနာသည် ပေါ်ပေါက်လာရာ၏။ ထို့ကြောင့် အဖြစ်များသော အမူအရာအားဖြင့် ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို ပြသရန် 'အဖြစ်များသောအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်းကြောင့် (ဗာဟုလ္လဝုတ္တိတော)' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ စင်စစ်သော်ကား ကာယကံသည် ကာယဒွါရ၌သာ လွန်စွာအဖြစ်များ၍ ဝစီဒွါရ၌ အနည်းငယ်သာ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ကာယဒွါရ၌သာ အဖြစ်များသောကြောင့် ကာယကံ၏ အဖြစ်သည် တောမုဆိုး စသည်တို့အား တော၌ ကျင်လည်သူဟူသော အမည် ပြီးစီးသကဲ့သို့ ပြီးစီးပေ၏။ ထို့အတူ ကာယကံသည်သာ များသောအားဖြင့် ကာယဒွါရ၌ ဖြစ်ပေါ်၍ ကြွင်းသောကံတို့သည် မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ ထို့ကြောင့် ကာယကံသည် များသောအားဖြင့် ဤကာယဒွါရ၌သာ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ကာယကံ၏ ဒွါရအဖြစ်သည် ပုဏ္ဏားရွာ စသည်တို့၌ ပုဏ္ဏားရွာဟူသော အမည် ပြီးစီးသကဲ့သို့ ပြီးစီးပေ၏။ သို့ဖြစ်၍ ကံနှင့် ဒွါရကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်း၌ တစ်စုံတစ်ခုသော အဆီးအတား အပြစ်မရှိဟု ဤပါဌ်၌ အလိုရှိအပ်ပေသည်။

56. Musāti abhūtaṃ vatthu, taṃ tacchato vadanti etenāti musāvādo. Pisati sāmaggiṃ sañcuṇṇeti vikkhipati, piyabhāvaṃ suññaṃ karotīti vā pisuṇā. Attānampi parampi pharusaṃ karoti, kakaco viya kharasamphassāti vā pharusā. Saṃ sukhaṃ, hitañca phalati visarati vināsetīti samphaṃ, attano, paresañca anupakāraṃ yaṃ kiñci, taṃ palapati etenāti samphappalāpo.

၅၆. 'မုသာ' ဟူသည် မဟုတ်မမှန်သော အကြောင်းအရာ (ဝတ္ထု) ဖြစ်သည်။ ထိုမဟုတ်မမှန်သော အကြောင်းအရာကို ဟုတ်မှန်သကဲ့သို့ ဤစေတနာဖြင့် ပြောဆိုတတ်ကြသဖြင့် ထိုစေတနာသည် 'မုသာဝါဒ' မည်၏။ ညီညွတ်သူတို့၏ ညီညွတ်ခြင်းကို မှုန့်မှုန့်ညက်ညက် ဖျက်ဆီးပစ်လွှင့်တတ်သောကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ ချစ်ခင်စုံမက်ခြင်းကို ကင်းဆိတ်ပျက်ပြားအောင် ပြုတတ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထိုစကားသည် 'ပိသုဏာ' မည်၏။ မိမိကိုလည်းကောင်း၊ သူတစ်ပါးကိုလည်းကောင်း ကြမ်းတမ်းစေတတ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ လွှကဲ့သို့ ကြမ်းတမ်းသော အတွေ့ရှိသော စကားဖြစ်သောကြောင့်သော်လည်းကောင်း ထိုစကားသည် 'ဖရုသာ' မည်၏။ 'သံ' ဟူသည် စီးပွားချမ်းသာတည်း။ ထိုစီးပွားချမ်းသာကို ဖျက်ဆီးတတ်သောကြောင့် 'သမ္ဖ' မည်၏။ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့အား အကျိုးမပြုသော တစ်စုံတစ်ခုသော စကားကို ဤစေတနာဖြင့် ပြိန်ဖျင်းစွာ ပြောဆိုတတ်သောကြောင့် 'သမ္ဖပ္ပလာပ' မည်၏။

Tattha abhūtaṃ vatthuṃ bhūtato paraṃ viññāpetukāmassa tathā viññāpanappayogasamuṭṭhāpikā cetanā musāvādo. So parassa atthabhedakarova kammapatho hoti, itaro [Pg.174] kammameva. Paresaṃ bhedakāmatāya, attappiyakāmatāya vā parabhedakaravacīpayogasamuṭṭhāpikā saṃkiliṭṭhacetanā pisuṇavācā, sāpi dvīsu bhinnesuyeva kammapatho. Parassa mammacchedakaravacīpayogasamuṭṭhāpikā ekantapharusacetanā pharusavācā. Na hi cittasaṇhatāya sati pharusavācā nāma hoti. Sītāharaṇādianatthaviññāpanappayogasamuṭṭhāpikā saṃkiliṭṭhacetanā samphappalāpo, so pana parehi tasmiṃ anatthe gahiteyeva kammapatho. Vacīviññattisaṅkhāte vacīdvāreti vācāya adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca vācāya viññāyatīti vacīviññattisaṅkhāte vacībhedakarappayogasamuṭṭhāpakacittasamuṭṭhānapathavīdhātvādhikakalāpassa vikārabhūte copanavācābhāvato, kammānaṃ pavattimukhabhāvato ca vacīdvārasaṅkhāte kammadvāre. Bāhullavuttitoti idaṃ vuttanayameva.

ထိုဝစီဒုစရိုက် လေးပါးတို့တွင်၊ မဟုတ်မမှန်သော အကြောင်းအရာကို ဟုတ်မှန်သည်ဟု သူတစ်ပါးကို သိစေလိုသောသူ၏ ထိုသို့သိစေတတ်သော ကာယပယောဂ၊ ဝစီပယောဂတို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စေတနာသည် 'မုသာဝါဒ' မည်၏။ ထိုမုသာဝါဒသည် သူတစ်ပါး၏ အကျိုးစီးပွားကို ပျက်စီးစေသည်ရှိသော်မှသာလျှင် ကမ္မပထမြောက်၍၊ အခြားသော မုသာဝါဒသည် ကံမျှသာ ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါးတို့ ကွဲပြားခြင်းကို ဖြစ်စေလို၍သော်လည်းကောင်း၊ မိမိကိုသာ ချစ်ခင်စေလို၍သော်လည်းကောင်း သူတစ်ပါးတို့၏ အက်ကွဲမှုကို ပြုတတ်သော ဝစီပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ညစ်ညူးသော စေတနာသည် 'ပိသုဏဝါစာ' မည်၏။ ထိုပိသုဏဝါစာသည်လည်း ချစ်ခင်သူ နှစ်ဦးတို့ ကွဲပြားသွားကြမှသာလျှင် ကမ္မပထမြောက်၏။ သူတစ်ပါး၏ ရင်နင့်ဖွယ် မခံသာသော အချက်ကို ဖြတ်တောက်တတ်သော ဝစီပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ဧကန်ကြမ်းတမ်းသော စေတနာသည် 'ဖရုသဝါစာ' မည်၏။ စိတ်နူးညံ့မှု ရှိနေပါက ဖရုသဝါစာ မည်သည် မဖြစ်နိုင်ပေ။ သီတာမိဖုရားကို ဆောင်ယူခြင်း အစရှိသော အနှစ်သာရမရှိသော အကြောင်းအရာတို့ကို သိစေတတ်သော ပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော ညစ်ညူးသော စေတနာသည် 'သမ္ဖပ္ပလာပ' မည်၏။ ထိုသမ္ဖပ္ပလာပသည်လည်း နားထောင်သူ သူတစ်ပါးတို့က ထိုအကျိုးမရှိသော အကြောင်းအရာကို အဟုတ်အမှန်ဟု လက်ခံယုံကြည်မှသာလျှင် ကမ္မပထမြောက်၏။ 'ဝစီဝိညတ်ဟု ဆိုအပ်သော ဝစီဒွါရ၌' ဟူသည်မှာ နှုတ်ဖြင့် မိမိ၏ အလိုအဆန္ဒကို သိစေတတ်၏၊ မိမိကိုလည်း နှုတ်ဖြင့် သိစေအပ်၏၊ ဤသို့သော ဝစနတ္ထကြောင့် 'ဝစီဝိညတ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော၊ စကားလုံးကို ကွဲပြားစေတတ်သော ပယောဂကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော၊ ပထဝီဓာတ်လွန်ကဲသော စိတ္တသမုဋ္ဌာန်ရုပ်ကလာပ်၏ အထူးအမူအရာဖြစ်သော လှုပ်ရှားပြောဆိုသော ဝါစာအဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝစီဒွါရ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကမ္မဒွါရ၌ ဖြစ်၏။ 'ဗာဟုလ္လဝုတ္တိတော' ဟူသော ဤပုဒ်သည် ရှေး၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။

57. Parasampattiṃ abhimukhaṃ jhāyati lobhavasena cintetīti abhijjhā. Byāpajjati hitasukhaṃ etenāti byāpādo. Micchā viparītato passatīti micchādiṭṭhi.

၅၇. သူတစ်ပါး၏ စည်းစိမ်ဥစ္စာကို ရှေးရှု၍ လောဘအစွမ်းဖြင့် ကြံစည်တတ်သောကြောင့် 'အဘိဇ္ဈာ' မည်၏။ ဤတရား (ဒေါသ) ဖြင့် စီးပွားချမ်းသာသည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းသို့ ရောက်တတ်သောကြောင့် 'ဗျာပါဒ' မည်၏။ မှားယွင်းစွာ (အမှန်တရား၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ပြောင်းပြန်အားဖြင့်) မြင်တတ်သောကြောင့် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ' မည်၏။

Tattha ‘‘aho vata idaṃ mama siyā’’ti evaṃ parabhaṇḍābhijjhāyanaṃ abhijjhā, sā parabhaṇḍassa attano nāmaneneva kammapatho hoti. ‘‘Aho vatāyaṃ satto vinasseyyā’’ti evaṃ manopadoso byāpādo. ‘‘Natthi dinna’’ntyādinā nayena viparītadassanaṃ micchādiṭṭhi. Ettha pana natthikaahetukaakiriyadiṭṭhīhiyeva kammapathabhedo. Imesaṃ pana aṅgādivavatthānavasena papañco tattha tattha (dī. ni. aṭṭha. 1.8; dha. sa. aṭṭha. 1 akusalakammapathakathā; pārā. aṭṭha. 2.172) āgatanayena daṭṭhabbo. Aññatrāpi viññattiyāti kāyavacīviññattiṃ vināpi, taṃ asamuṭṭhāpetvāpītyattho. Viññattisamuṭṭhāpakacittasampayuttā cettha abhijjhādayo cetanāpakkhikāva honti.

ထိုမနောဒုစရိုက် သုံးပါးတို့တွင်၊ 'ဤသူတစ်ပါးပစ္စည်းသည် ငါ့ပစ္စည်း ဖြစ်ပါမူကား အော်-ကောင်းလေစွ' ဟူ၍ ဤသို့ သူတစ်ပါး၏ ဘဏ္ဍာပစ္စည်းကို ရှေးရှုကြံစည်ခြင်းသည် 'အဘိဇ္ဈာ' မည်၏။ ထိုအဘိဇ္ဈာသည် သူတစ်ပါး၏ ဘဏ္ဍာကို မိမိပိုင်ဖြစ်အောင် ညွှတ်စေမှသာလျှင် ကမ္မပထမြောက်၏။ 'ဤသတ္တဝါသည် ပျက်စီးပါမူကား အော်-ကောင်းလေစွ' ဟူ၍ စိတ်၏ ပြစ်မှားဖျက်ဆီးခြင်းသည် 'ဗျာပါဒ' မည်၏။ 'ပေးလှူအပ်သော အလှူဒါန၏ အကျိုးသည် မရှိ' ဤသို့စသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ပြောင်းပြန်မြင်ခြင်းသည် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ' မည်၏။ သို့သော်လည်း ဤမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ၌ နတ္ထိကဒိဋ္ဌိ၊ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ အကြိယဒိဋ္ဌိ သုံးမျိုးတို့ဖြင့်သာလျှင် ကမ္မပထမြောက်၏။ ဤပါဏာတိပါတ စသော ကံတို့၏ အင်္ဂါစသည်တို့ကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းအားဖြင့် အကျယ်ပြသခြင်းကို ထိုထို အဋ္ဌသာလိနီ အစရှိသော ကျမ်းစာတို့၌ လာရှိသည့်အတိုင်း သိရှိအပ်၏။ 'ဝိညတ်မှတစ်ပါး၌လည်း' ဟူသည်မှာ ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ် မရှိဘဲလည်းကောင်း၊ ထိုဝိညတ်တို့ကို မဖြစ်စေဘဲလည်းကောင်း ဟူ၍ အနက်ရ၏။ ဤကမ္မပထတရားတို့၌ ဝိညတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သော စိတ်နှင့် ယှဉ်ဖော်ဖြစ်ကုန်သော အဘိဇ္ဈာစသော သုံးပါးတို့သည် စေတနာနှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်း (စေတနာအဖို့၌သာ) ဖြစ်ကုန်၏။

58. Dosamūlena [Pg.175] jāyantīti sahajātādipaccayena dosasaṅkhātamūlena, dosamūlakacittena vā jāyanti, na lobhamūlādīhi. Hasamānāpi hi rājāno dosacitteneva pāṇavadhaṃ āṇāpenti, tathā pharusavācābyāpādesupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. Micchādassanassa abhinivisitabbavatthūsu lobhapubbaṅgamameva abhinivisanato āha ‘‘micchādiṭṭhi ca lobhamūlenā’’ti. Sesāni cattāripi dvīhi mūlehi sambhavantīti yo tāva abhimataṃ vatthuṃ, anabhimataṃ vā attabandhuparittāṇādippayojanaṃ sandhāya harati, tassa adinnādānaṃ lobhamūlena hoti. Veraniyyātanatthaṃ harantassa dosamūlena. Nītipāṭhakappamāṇato duṭṭhaniggahaṇatthaṃ parasantakaṃ harantānaṃ rājūnaṃ, brāhmaṇānañca ‘‘sabbamidaṃ brāhmaṇānaṃ rājūhi dinnaṃ, tesaṃ pana sabbadubbalabhāvena aññe paribhuñjanti, attasantakameva brāhmaṇā paribhuñjantī’’tyādīni vatvā sakasaññāya evaṃ yaṃ kiñci harantānaṃ, kammaphalasambandhāpavādīnañca mohamūlena. Evaṃ musāvādādīsupi yathārahaṃ yojetabbaṃ.

၅၈. 'ဒေါသမူလကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏' ဟူသည်မှာ သဟဇာတ အစရှိသော ပစ္စည်းဖြစ်သော ဒေါသတည်းဟူသော အရင်းခံကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ ဒေါသမူစိတ်ကြောင့်သော်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ လောဘမူစိတ် စသည်တို့ကြောင့် မဟုတ်ပေ။ အကြောင်းမူကား မင်းတို့သည် ပြုံးရယ်လျက် ရှိကြသော်လည်း ဒေါသနှင့်ယှဉ်သော စိတ်ဖြင့်သာလျှင် သတ္တဝါတို့အား သတ်ဖြတ်ရန် စေခိုင်းတတ်ကြကုန်၏။ ထို့အတူ ဖရုသဝါစာနှင့် ဗျာပါဒတို့၌လည်း လျောက်ပတ်သလို သိရှိအပ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းအပ်သော ဝတ္ထုတို့၌ လောဘကို ရှေ့သွားပြု၍သာ စွဲလမ်းတတ်သောကြောင့် 'မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် လောဘမူလကြောင့် ဖြစ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ကြွင်းသော (အဒိန္နာဒါန အစရှိသော) ကံလေးပါးတို့သည်လည်း မူလနှစ်ပါးတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်နိုင်ကြကုန်၏။ အကြင်သူသည် မိမိအလွန်နှစ်သက်သော ပစ္စည်းကိုဖြစ်စေ၊ မနှစ်သက်သော ပစ္စည်းကိုဖြစ်စေ မိမိနှင့် ဆွေမျိုးသားချင်းတို့ကို ကာကွယ်စောင့်ရှောက်ရန် ရည်ရွယ်၍ ခိုးယူပါက၊ ထိုသူ၏ အဒိန္နာဒါနသည် လောဘမူလကြောင့် ဖြစ်၏။ ရန်တုံ့ပြန်ရန် (လက်စားချေရန်) အလို့ငှာ ခိုးယူပါက ဒေါသမူလကြောင့် ဖြစ်၏။ နီတိကျမ်းစာများကို အလေးထားသဖြင့် လူဆိုးလူမိုက်တို့ကို နှိမ်နင်းရန်အလို့ငှာ သူတစ်ပါးဥစ္စာကို သိမ်းယူသော မင်းတို့၏လည်းကောင်း၊ 'ဤဥစ္စာအလုံးစုံကို မင်းတို့သည် ပုဏ္ဏားတို့အား ပေးလှူပြီးဖြစ်သော်လည်း ပုဏ္ဏားတို့ အလွန်အားနည်းသဖြင့် အခြားသူတို့က သုံးစွဲနေကြခြင်းဖြစ်သည်၊ ပုဏ္ဏားတို့သည် မိမိတို့ဥစ္စာကိုသာ သုံးစွဲကြခြင်းဖြစ်သည်' ဟု ဤသို့စသည်ဖြင့် ပြောဆိုကာ မိမိဥစ္စာဟူသော အမှတ်သညာဖြင့် တစ်စုံတစ်ခုသော ဥစ္စာကို ယူဆောင်ကြသော ပုဏ္ဏားတို့၏လည်းကောင်း၊ ကံနှင့်ကံ၏အကျိုး ဆက်သွယ်မှုကို ပယ်ဖျက်ငြင်းဆိုကြသူတို့၏လည်းကောင်း အဒိန္နာဒါနသည် မောဟမူလကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤနည်းတူစွာ မုသာဝါဒ အစရှိသည်တို့၌လည်း လျောက်ပတ်သလို ယှဉ်စပ်ကြည့်ရှုအပ်၏။

63. Chasu ārammaṇesu tividhakammavasena uppajjamānampetaṃ tividhaniyamena uppajjatīti āha ‘‘tathā dānasīlabhāvanāvasenā’’ti. Dasadhā niddisiyamānānaṃ hi dvinnaṃ, puna dvinnaṃ, tiṇṇañca yathākkamaṃ dānādīsu tīsveva saṅgaho. Kāraṇaṃ panettha parato vakkhāma. Chaḷārammaṇesu pana tividhakammadvāresu ca nesaṃ pavattiyojanā aṭṭhakathādīsu (dha. sa. aṭṭha. 156-159) āgatanayena gahetabbā.

၆၃. အာရုံခြောက်ပါးတို့၌ ကံသုံးပါး၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း ဤကာမာဝစရကုသိုလ်သည် သုံးပါးသောအမှတ်အသားအားဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် 'ထို့အတူ ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာတို့၏အစွမ်းဖြင့်' ဟု မိန့်တော်မူသည်။ အကျယ် ဆယ်ပါးအားဖြင့် ပြဆိုအပ်သော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့တွင် နှစ်ပါးကိုလည်းကောင်း၊ တစ်ဖန် နောက်ထပ်နှစ်ပါးကိုလည်းကောင်း၊ သုံးပါးကိုလည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာဟူသော သုံးပါးသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့၌သာ သွင်းယူအကျုံးဝင်စေရမည်။ ဤသို့ သွင်းယူရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းကိုမူ နောင်၌ ရှင်းလင်းတင်ပြပါအံ့။ အာရုံခြောက်ပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ ကမ္မဒွါရသုံးပါးတို့၌လည်းကောင်း ထိုပုညကြိယဝတ္ထုတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံ ယှဉ်စပ်ခြင်းကိုမူ အဋ္ဌသာလိနီ အဋ္ဌကထာ အစရှိသော ကျမ်းတို့၌ လာရှိသည့် နည်းလမ်းအတိုင်း မှတ်ယူအပ်၏။

65. Dīyati etenāti dānaṃ, pariccāgacetanā. Evaṃ sesesupi. Sīlatīti sīlaṃ, kāyavacīkammāni samādahati, sammā ṭhapetītyattho, sīlayati vā upadhāretīti sīlaṃ[Pg.176], upadhāraṇaṃ panettha kusalānaṃ adhiṭṭhānabhāvo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sīle patiṭṭhāyā’’tyādi (saṃ. ni. 1.23, 192). Bhāveti kusale dhamme āsevati vaḍḍheti etāyāti bhāvanā. Apacāyati pūjāvasena sāmīciṃ karoti etenāti apacāyanaṃ. Taṃtaṃkiccakaraṇe byāvaṭassa bhāvo veyyāvaccaṃ. Attano santāne nibbattā patti dīyati etenāti pattidānaṃ. Pattiṃ anumodati etāyāti pattānumodanā. Dhammaṃ suṇanti etenāti dhammassavanaṃ. Dhammaṃ desenti etāyāti dhammadesanā. Diṭṭhiyā ujukaraṇaṃ diṭṭhijukammaṃ.

၆၅. ဤစေတနာသဘောတရားဖြင့် ပေးလှူအပ်၏။ ထိုသို့ ပေးလှူကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဒါန (စွန့်ကြဲကြောင်းစေတနာ) မည်၏။ ကြွင်းသော သီလအစရှိသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့၌လည်း ဤအတူပင် ဖြစ်သည်။ (ကာယကံ ဝစီကံတို့ကို) ကောင်းစွာ ထားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် သီလမည်၏။ ကာယကံ၊ ဝစီကံတို့ကို ကောင်းစွာ ထားတတ်၏၊ ကောင်းစွာ သို့မဟုတ် အပြစ်မရှိအောင် ထားတတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ကပ်၍ ဆောင်ထားတတ်၏။ ထို့ကြောင့် သီလမည်၏။ ဤ၌ ကပ်၍ဆောင်ခြင်း (ဥပဓာရဏ) ဟူသည် ကုသိုလ်တရားတို့၏ တည်ရာအဖြစ်ပင်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် "သီလေပတိဋ္ဌာယ" အစရှိသော စကားကို ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ဤစေတနာဖြင့် ကုသိုလ်တရားတို့ကို အဖန်ဖန်မှီဝဲတတ်၏၊ တိုးပွားစေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ဘာဝနာမည်၏။ ဤစေတနာဖြင့် ပူဇော်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ရိုသေမှုကို ပြုတတ်၏။ ထို့ကြောင့် အပစာယနမည်၏။ ထိုထိုကိစ္စကို ပြုခြင်း၌ ကြောင့်ကြစိုက်သူ၏ ဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်ရာသည် ဝေယျာဝစ္စမည်၏။ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်သော ကုသိုလ်အဖို့ကို ဤစေတနာဖြင့် ပေးအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ပတ္တိဒါနမည်၏။ ဤစေတနာဖြင့် ရရှိအပ်သော ကုသိုလ်အဖို့ကို ဝမ်းမြောက်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် ပတ္တာနုမောဒနာမည်၏။ ဤစေတနာဖြင့် တရားကို နာယူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မဿဝနမည်၏။ ဤစေတနာဖြင့် တရားကို ဟောကြားကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ဓမ္မဒေသနာမည်၏။ အယူကို (သို့မဟုတ် အသိဉာဏ်ကို) ဖြောင့်မှန်အောင် ပြုခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မမည်၏။

Tattha sānusayasantānavato paresaṃ pūjānuggahakāmatāya attano vijjamānavatthupariccajanavasappavattacetanā dānaṃ nāma, dānavatthupariyesanavasena, dinnassa somanassacittena anussaraṇavasena ca pavattā pubbapacchābhāgacetanā ettheva samodhānaṃ gacchanti. Evaṃ sesesupi yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. Niccasīlādivasena pañca, aṭṭha, dasa vā sīlāni samādiyantassa, paripūrentassa, asamādiyitvāpi sampattakāyavacīduccaritato viramantassa, pabbajantassa, upasampadamāḷake saṃvaraṃ samādiyantassa, catupārisuddhisīlaṃ paripūrentassa ca pavattacetanā sīlaṃ nāma. Cattālīsāya kammaṭṭhānesu, khandhādīsu ca bhūmīsu parikammasammasanavasappavattā appanaṃ appattā gotrabhupariyosānacetanā bhāvanā nāma, niravajjavijjādipariyāpuṇanacetanāpi ettheva samodhānaṃ gacchati.

ထိုဒါနအစရှိသည်တို့တွင် အနုသယနှင့်တကွဖြစ်သော သန္တာန်ရှိသော ပုထုဇဉ်၊ သေက္ခတို့၏ သန္တာန်၌ သူတစ်ပါးတို့ကို ပူဇော်ခြင်း၊ ချီးမြှောက်ခြင်းကို အလိုရှိသဖြင့် မိမိထင်ရှားရှိသော ဝတ္ထုကို စွန့်လွှတ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာသည် ဒါနမည်၏။ လှူဖွယ်ဝတ္ထုကို ရှာဖွေခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပေးလှူပြီးသော ဝတ္ထုကို သောမနဿစိတ်ဖြင့် အဖန်ဖန်အောက်မေ့ခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်သော ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့၌ ဖြစ်သော စေတနာတို့သည်လည်း ဤဒါန၌ပင် ပေါင်းဆုံခြင်းသို့ ရောက်ကုန်၏။ ဤအတူ ကြွင်းသော သီလအစရှိသည်တို့၌လည်း သင့်လျော်သလို သိအပ်၏။ နိစ္စသီလအစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးပါး၊ ရှစ်ပါး သို့မဟုတ် ဆယ်ပါးသော သီလတို့ကို ဆောက်တည်သူ၊ ဖြည့်ကျင့်သူ၏ သန္တာန်၌လည်းကောင်း၊ မဆောက်တည်သော်လည်း ရောက်လာသော ကာယဒုစရိုက်၊ ဝစီဒုစရိုက်တို့မှ ရှောင်ကြဉ်သူ၏ သန္တာန်၌လည်းကောင်း၊ ရှင်သာမဏေပြုသူ၊ ရဟန်းခံရာသိမ်၌ စောင့်စည်းခြင်းသီလကို ဆောက်တည်သူ၊ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို ဖြည့်ကျင့်သူတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာသည် သီလမည်၏။ ကမ္မဋ္ဌာန်းလေးဆယ်တို့၌လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာစသော ဘုံတို့၌လည်းကောင်း ပရိကမ်ပြုခြင်း၊ သုံးသပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၍ အပ္ပနာသို့ မရောက်သေးသော ဂေါတြဘုအဆုံးရှိသော စေတနာသည် ဘာဝနာမည်၏။ အပြစ်မရှိသော အတတ်ပညာစသည်တို့ကို သင်ယူသော စေတနာသည်လည်း ဤဘာဝနာ၌ပင် ပေါင်းဆုံခြင်းသို့ ရောက်၏။

Vayasā, guṇehi ca jeṭṭhānaṃ cīvarādīsu paccāsārahitena asaṃkiliṭṭhajjhāsayena paccuṭṭhānaāsanābhinīhārādividhinā bahumānakaraṇacetanā apacāyanaṃ nāma. Tesameva, gilānānañca yathāvuttajjhāsayena taṃtaṃkiccakaraṇacetanā veyyāvaccaṃ nāma. Attano santāne nibbattassa puññassa parehi [Pg.177] sādhāraṇabhāvaṃ paccāsīsanacetanā pattidānaṃ nāma. Parehi dinnassa, adinnassapi vā puññassa maccheramalavinissaṭena cittena abbhānumodanacetanā pattānumodanā nāma. Evamimaṃ dhammaṃ sutvā tattha vuttanayena paṭipajjanto ‘‘lokiyalokuttaraguṇavisesassa bhāgī bhavissāmi, bahussuto vā hutvā paresaṃ dhammadesanādīhi anuggaṇhissāmī’’ti evaṃ attano, paresaṃ vā hitapharaṇavasappavattena asaṃkiliṭṭhajjhāsayena hitūpadesasavanacetanā dhammassavanaṃ nāma, niravajjavijjādisavanacetanāpi ettheva saṅgayhati. Lābhasakkārādinirapekkhatāya yoniso manasi karoto hitūpadesacetanā dhammadesanā nāma, niravajjavijjādiupadisanacetanāpi ettheva saṅgahaṃ gacchati. ‘‘Atthi dinna’’ntyādinayappavattasammādassanavasena diṭṭhiyā ujukaraṇaṃ diṭṭhijukammaṃ nāma.

အရွယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သီလဂုဏ်ဝါအားဖြင့်လည်းကောင်း ကြီးမြတ်သူတို့အား သင်္ကန်းအစရှိသော လာဘ်တို့၌ တောင့်တခြင်းကင်းပြီး မညစ်နွမ်းသော အဇ္ဈာသယဖြင့် ခရီးဦးကြိုဆိုခြင်း၊ နေရာပေးခြင်းအစရှိသော အစီအရင်ဖြင့် မြတ်နိုးမှုကို ပြုကြောင်းစေတနာသည် အပစာယနမည်၏။ ထိုသူတို့၏လည်းကောင်း၊ မကျန်းမာသူတို့၏လည်းကောင်း ကိစ္စကြီးငယ်တို့ကို ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အဇ္ဈာသယဖြင့် ကူညီဆောင်ရွက်ပေးကြောင်းစေတနာသည် ဝေယျာဝစ္စမည်၏။ မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကုသိုလ်ကောင်းမှုကို သူတစ်ပါးတို့အား အမျှပေးဝေခြင်း (အမျှဝေလိုသော) စေတနာသည် ပတ္တိဒါနမည်၏။ သူတစ်ပါးတို့က အမျှပေးဝေသည်ဖြစ်စေ၊ မဝေသည်ဖြစ်စေ ၎င်းတို့ပြုသော ကောင်းမှုကို မစ္ဆေရအညစ်အကြေးကင်းစင်သော စိတ်ဖြင့် ဝမ်းမြောက်ကြောင်းစေတနာသည် ပတ္တာနုမောဒနာမည်၏။ ဤသို့ ဤတရားကို နာယူပြီးနောက် ဟောကြားအပ်သည့်အတိုင်း ကျင့်ကြံသဖြင့် "ငါသည် လောကီလောကုတ္တရာ ဂုဏ်ထူးတို့ကို ရရှိသူ ဖြစ်အံ့" သို့မဟုတ် "အကြားအမြင်ဗဟုသုတများသူ ဖြစ်၍ သူတစ်ပါးတို့ကို တရားဟောခြင်းစသည်ဖြင့် ကူညီချီးမြှောက်အံ့" ဟူ၍ မိမိနှင့် သူတစ်ပါးတို့၏ အကျိုးစီးပွားကို ဖြန့်ဝေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မညစ်နွမ်းသော အလိုဆန္ဒဖြင့် အကျိုးစီးပွားကို ညွှန်ပြသော တရားကို နာယူကြောင်းစေတနာသည် ဓမ္မဿဝနမည်၏။ အပြစ်မရှိသော အတတ်ပညာစသည်တို့ကို သင်ယူနာကြားကြောင်း စေတနာသည်လည်း ဤဓမ္မဿဝန၌ပင် အကျုံးဝင်၏။ လာဘသက္ကာရစသည်တို့၌ ငဲ့ကွက်ခြင်းမရှိဘဲ သင့်လျော်သောအကြောင်းအားဖြင့် နှလုံးသွင်းလျက် အကျိုးစီးပွားကို ညွှန်ပြကြောင်းစေတနာသည် ဓမ္မဒေသနာမည်၏။ အပြစ်မရှိသော အတတ်ပညာစသည်တို့ကို ညွှန်ပြကြောင်းစေတနာသည်လည်း ဤဓမ္မဒေသနာ၌ပင် အကျုံးဝင်၏။ "ပေးလှူအပ်သောအလှူသည် အကျိုးရှိ၏" စသည်ဖြင့် ဖြစ်သော မှန်ကန်သောအမြင်အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ အယူကို (အသိဉာဏ်ကို) ဖြောင့်မှန်အောင် ပြုခြင်းသည် ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မမည်၏။

Yadi evaṃ ñāṇavippayuttacittuppādassa diṭṭhijukammapuññakiriyabhāvo na labbhatīti? No na labbhati purimapacchimacetanānampi taṃtaṃpuññakiriyāsveva saṅgaṇhanato. Kiñcāpi hi ujukaraṇavelāyaṃ ñāṇasampayuttameva cittaṃ hoti, purimapacchābhāge pana ñāṇavippayuttampi sambhavatīti tassapi diṭṭhijukammabhāvo upapajjatīti alamatippapañcena.

"ထိုသို့ဖြစ်လျှင် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအား ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မပုညကြိယအဖြစ်ကို မရနိုင်တော့ပြီ မဟုတ်လော" ဟု မေးစရာရှိ၏။ မရနိုင်သည်မဟုတ်၊ ရနိုင်ပါ၏။ အကြောင်းမူကား ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော စေတနာတို့ကိုလည်း ထိုထိုသော ပုညကြိယတို့၌ပင် သွင်းယူနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အယူကို ဖြောင့်မှန်အောင် ပြုလုပ်စဉ်အခါ၌ ဉာဏသမ္ပယုတ်စိတ်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း၊ ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့၌မူ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ်လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏဝိပ္ပယုတ်စိတ်အားလည်း ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မအဖြစ်သို့ ရောက်ထိုက်ပေသည်။ ထို့ကြောင့် အလွန်ချဲ့ထွင်၍ ပြောဆိုနေရန် မလိုတော့ပြီ။

Imesu pana dasasu pattidānānumodanā dāne saṅgahaṃ gacchanti taṃsabhāvattā. Dānampi hi issāmaccherānaṃ paṭipakkhaṃ, etepi. Tasmā samānappaṭipakkhatāya ekalakkhaṇattā te dānamayapuññakiriyavatthumhi saṅgayhanti. Apacāyanaveyyāvaccāsīlamayapuññeva saṅgayhanti cārittasīlabhāvato. Desanāsavanadiṭṭhijukā pana kusaladhammāsevanabhāvato bhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchantīti (dī. ni. ṭī. 3.305) ācariyadhammapālattherena vuttaṃ. Apare pana ‘‘desento, suṇanto ca desanānusārena ñāṇaṃ [Pg.178] pesetvā lakkhaṇāni paṭivijjha paṭivijjha deseti, suṇāti ca, tāni ca desanāsavanāni paṭivedhamevāharantīti desanāsavanābhāvanāmaye saṅgahaṃ gacchantī’’ti vadanti. Dhammadānasabhāvato desanā dānamaye saṅgahaṃ gacchatītipi sakkā vattuṃ. Tathā hi vuttaṃ ‘‘sabbadānaṃ dhammadānaṃ jinātī’’ti (dha. pa. 354). Tathā diṭṭhijukammaṃ sabbatthāpi sabbesaṃ niyamanalakkhaṇattā. Dānādīsu hi yaṃ kiñci ‘‘atthi dinna’’ntyādinayappavattāya sammādiṭṭhiyā visodhitaṃ mahapphalaṃ hoti mahānisaṃsaṃ, evañca katvā dīghanikāyaṭṭhakathāyaṃ (dī. ni. aṭṭha. 3.305; dha. sa. aṭṭha. 156-159 puññākiriyavatthādikathā) ‘‘diṭṭhijukammaṃ sabbesaṃ niyamalakkhaṇa’’nti vuttaṃ. Evaṃ dānasīlabhāvanāvasena tīsu itaresaṃ saṅgaṇhanato saṅkhepato tividhameva puññakiriyavatthu hotīti daṭṭhabbaṃ, tathā ceva ācariyena heṭṭhā dassitaṃ.

ဤဆယ်ပါးသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့တွင် ပတ္တိဒါနနှင့် ပတ္တာနုမောဒနာတို့သည် ထိုဒါနသဘောရှိသည့်အတွက် ဒါန၌ သွင်းယူအပ်သော အဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်၏။ ဒါနသည်လည်းကောင်း၊ ဤပတ္တိဒါနနှင့် ပတ္တာနုမောဒနာတို့သည်လည်းကောင်း ဣဿာမစ္ဆရိယတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်ကြသည်။ ထို့ကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်တူညီခြင်း သို့မဟုတ် တူသောလက္ခဏာရှိခြင်းကြောင့် ၎င်းတို့ကို ဒါနမယပုညကြိယဝတ္ထု၌ သွင်းယူရသည်။ အပစာယနနှင့် ဝေယျာဝစ္စတို့ကိုမူ စာရိတ္တသီလဖြစ်သောကြောင့် သီလမယပုညကြိယ၌ပင် သွင်းယူရသည်။ ဓမ္မဒေသနာ၊ ဓမ္မဿဝနနှင့် ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မတို့သည် ကုသိုလ်တရားတို့ကို အဖန်ဖန်မှီဝဲခြင်းသဘောရှိသောကြောင့် ဘာဝနာမယ၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏ဟု အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ်က ဟောကြားတော်မူသည်။ အခြားဆရာတို့ကမူ "ဟောပြောသူသည်လည်းကောင်း၊ နာယူသူသည်လည်းကောင်း ဒေသနာတော်၏အစဉ်သို့ ဉာဏ်ကို စေလွှတ်၍ လက္ခဏာတို့ကို ထိုးထွင်းသိမြင်လျက် ဟောလည်းဟော၏၊ နာလည်းနာ၏။ ထိုဟောခြင်း၊ နာခြင်းတို့သည် ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်း (ပဋိဝေဓ) ကိုသာ ဆောင်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မဒေသနာနှင့် ဓမ္မဿဝနတို့သည် ဘာဝနာမယပုညကြိယဝတ္ထု၌ အကျုံးဝင်ကုန်၏" ဟု ဆိုကြသည်။ ဓမ္မဒေသနာသည် တရားအလှူ (ဓမ္မဒါန) ပေးခြင်းသဘောရှိသောကြောင့် ဒါနမယ၌ အကျုံးဝင်၏ဟုလည်း ဆိုထိုက်ပေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် "အလုံးစုံသော အလှူကို တရားအလှူသည် အောင်၏" ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။ ထို့အတူ ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မသည် အလုံးစုံသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့၌လည်း အကျုံးဝင်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အလုံးစုံသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့၏ အကျိုးကြီးမားကြောင်း သတ်မှတ်တတ်သော (နိယမန) လက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဒါနအစရှိသည်တို့တွင် တစ်စုံတစ်ခုသော ပုညကြိယဝတ္ထုသည် "ပေးလှူအပ်သောအလှူသည် ရှိ၏" စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိဖြင့် သုတ်သင်အပ်မှသာလျှင် အကျိုးအာနိသင် ကြီးမားခြင်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဒီဃနိကာယ်အဋ္ဌကထာ၌ "ဒိဋ္ဌိဇုကမ္မသည် အလုံးစုံသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့၏ အကျိုးကြီးရန် သတ်မှတ်ကြောင်း လက္ခဏာဖြစ်၏" ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ ဤသို့ ဒါန၊ သီလ၊ ဘာဝနာ သုံးပါးတို့ဖြင့် အခြားသော ပုညကြိယဝတ္ထုတို့ကို သွင်းယူနိုင်သောကြောင့် အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ပုညကြိယဝတ္ထုသည် သုံးပါးသာ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုအတိုင်းပင် အရှင်အနုရုဒ္ဓါ ဆရာသည် အထက်၌ ပြသခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

67. Manokammameva viññattisamuṭṭhāpakattābhāvena kāyadvārādīsu appavattanato. Tañca rūpāvacarakusalaṃ bhāvanāmayaṃ dānādivasena appavattanato. Appanāppattaṃ pubbabhāgappavattānaṃ kāmāvacarabhāvato. Jhānaṅgabhedenāti paṭipadādibhedato anekavidhattepi aṅgātikkamavasena nibbattajjhānaṅgabhedato pañcavidhaṃ hoti.

၆၇. (ရူပါဝစရကုသိုလ်ကံသည်) ကာယဝိညတ် ဝစီဝိညတ်ကို ဖြစ်စေတတ်သောသတ္တိ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာယဒွါရစသည်တို့၌ မဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မနောကံသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ထို ရူပါဝစရကုသိုလ်ကံသည်လည်း ဒါနစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဘာဝနာမယသာ ဖြစ်၏။ (အပ္ပနာသို့ ရောက်သောကုသိုလ်ဖြစ်၏။) ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဘာဝနာတို့ကား ကာမာဝစရကံများသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ "ဈာန်အင်္ဂါတို့၏ အပြားအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ပဋိပဒါစသော အပြားအားဖြင့် များစွာ ကွဲပြားမှု ရှိသော်လည်း၊ အောက်အောက်သော ဈာန်အင်္ဂါကို ကျော်လွန်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ဈာန်အင်္ဂါများ၏ ကွဲပြားမှုအရ ငါးပါးရှိပေသည်။

68. Ārammaṇabhedenāti kasiṇugghāṭimākāsaṃ, ākāsavisayaṃ mano, tadabhāvo, tadālambaṃ viññāṇanti catubbidhanti imesaṃ catunnaṃ ārammaṇānaṃ bhedena.

၆၈. "အာရုံ၏ အပြားအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းကိုးပါးထဲမှ တစ်ပါးပါးကို ခွာခြင်းကြောင့် ရအပ်သော ကောင်းကင်ပညတ် (ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသ)၊ ထိုကောင်းကင်ပညတ်ကို အာရုံပြုသော ပထမအရူပစိတ် (อာကာသာနဉ္စာယတနစိတ်)၊ ထိုပထမအရူပစိတ်၏ မရှိခြင်းဟူသော နတ္ထိဘောပညတ်၊ ထိုနတ္ထိဘောပညတ်ကို အာရုံပြုသော တတိယအရူပစိတ် (အာကိဉ္စညာယတနစိတ်) ဟု ဆိုအပ်သော ဤအာရုံလေးပါးတို့၏ ကွဲပြားခြင်း အားဖြင့် ဖြစ်သည်။

69. Etthāti imesu pākaṭṭhānavasena catubbidhesu kammesu. Uddhaccarahitanti uddhaccasahagatacetanārahitaṃ ekādasavidhaṃ akusalakammaṃ. Kiṃ panettha kāraṇaṃ adhimokkhavirahena sabbadubbalampi vicikicchāsahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, adhimokkhasampayogena tato balavantampi uddhaccasahagataṃ nākaḍḍhatīti[Pg.179]? Paṭisandhidānasabhāvābhāvato. Balavaṃ ākaḍḍhati, dubbalaṃ nākaḍḍhatīti hi ayaṃ vicāraṇā paṭisandhidānasabhāvesuyeva. Yassa pana paṭisandhidānasabhāvoyeva natthi, na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇaṃ.

၆၉. ဤအရာ၌ 'ဧတ္ထ' ဟူသည်မှာ ထင်ရှားသောဌာန၏ အစွမ်းအားဖြင့် ဤကံလေးပါးတို့တွင် ဖြစ်သည်။ 'ဥဒ္ဓစ္စရဟိတ' ဟူသည်မှာ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စေတနာမှ ကင်းသော ၁၁ ပါးသော အကုသိုလ်ကံ ဖြစ်သည်။ ဤ၌ အဘယ်အကြောင်းကြောင့် အဓိမောက္ခမှ ကင်းခြင်းကြောင့် အလွန်အားနည်းသော ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်သည် ပဋိသန္ဓေကျိုးကို ဆွဲငင်နိုင်သော်လည်း၊ အဓိမောက္ခနှင့် ယှဉ်ခြင်းကြောင့် ထိုဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ်စိတ်ထက် အားကြီးသော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်သည် ပဋိသန္ဓေကျိုးကို မဆွဲငင်နိုင်သနည်း ဟူမူကား ပဋိသန္ဓေကျိုးကို ပေးတတ်သော သဘောမရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မှန်ပါသည်၊ 'အားရှိသောစိတ်သည် ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင်နိုင်၏၊ အားမရှိသောစိတ်သည် ပဋိသန္ဓေကို မဆွဲငင်နိုင်' ဟူသော ဤသို့စိစစ်ခြင်းသည် ပဋိသန္ဓေကျိုးပေးနိုင်သော သဘောရှိသော စိတ်တို့၌သာ သက်ဆိုင်ပေသည်။ ပဋိသန္ဓေကျိုးကို ပေးတတ်သော သဘောပင် မရှိသော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်အတွက်မူ ၎င်း၏ အားကြီးသောဖြစ်ခြင်းသည် ပဋိသန္ဓေကျိုးကို ဆွဲငင်ရာ၌ အကြောင်းမဟုတ်ပေ।

Kathaṃ panetaṃ viññātabbaṃ uddhaccasahagatassa paṭisandhidānasabhāvo natthīti? Dassanenapahātabbesu anāgatattā. Tividhā hi akusalā dassanena pahātabbā, bhāvanāya pahātabbā, siyā dassanena pahātabbā, siyā bhāvanāya pahātabbāti. Tattha diṭṭhisahagatavicikicchāsahagatacittuppādā dassanena pahātabbā nāma paṭhamaṃ nibbānadassanavasena ‘‘dassana’’nti laddhanāmena sotāpattimaggena pahātabbattā. Uddhaccasahagatacittuppādo bhāvanāya pahātabbo nāma aggamaggena pahātabbattā. Uparimaggattayañhi paṭhamamaggena diṭṭhanibbāne bhāvanāvasena pavattanato ‘‘bhāvanā’’ti vuccati. Diṭṭhivippayuttadomanassasahagatacittuppādā pana siyā dassanena pahātabbā, siyā bhāvanāya pahātabbā tesaṃ apāyanibbattakāvatthāya paṭhamamaggena, sesabahalābahalāvatthāya uparimaggehi pahīyamānattā. Tattha siyā dassanena pahātabbampi dassanena pahātabbasāmaññena idha ‘‘dassanena pahātabba’’nti voharanti.

သို့သော် ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၏ ပဋိသန္ဓေကျိုးပေးခြင်း သဘောမရှိဟူသော ဤအချက်ကို အဘယ်သို့ သိနိုင်သနည်း? သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောတရားတို့၌ မပါဝင်သောကြောင့် သိနိုင်ပါသည်။ စင်စစ် အကုသိုလ်တရားတို့သည် သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောတရား၊ ဘာဝနာ (အထက်မဂ်သုံးပါး) ဖြင့် ပယ်အပ်သောတရား၊ အချို့ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်၍ အချို့ ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သောတရားဟူ၍ သုံးမျိုးရှိ၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ဒိဋ္ဌိသဟဂုတ်၊ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂုတ် စိတ္တုပ္ပာဒ်တို့သည် ပထမမဂ် (သောတာပတ္တိမဂ်) အားဖြင့် ရှေးဦးစွာ နိဗ္ဗာန်ကို မြင်ခြင်း၏အစွမ်းကြောင့် 'ဒဿန' ဟူသော အမည်ရသည့် သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောကြောင့် 'ဒဿနဖြင့် ပယ်အပ်သောတရား' (ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗ) မည်ကုန်၏။ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ် စိတ္တုပ္ပာဒ်သည် အရဟတ္တမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောကြောင့် 'ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သောတရား' (ဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗ) မည်၏။ အထက်မဂ်သုံးပါးကို ပထမမဂ်ဖြင့် မြင်အပ်ပြီးသော နိဗ္ဗာန်၌ ပွားများခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သောကြောင့် 'ဘာဝနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဒိဋ္ဌိဝိပ္ပယုတ်နှင့် ဒေါမနဿသဟဂုတ် စိတ္တုပ္ပာဒ်တို့သည်မူကား အချို့ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်၍၊ အချို့ ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သောတရား ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုစိတ္တုပ္ပာဒ်တို့၏ အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော အခြေအနေကို ပထမမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကြွင်းသော ထူထဲသော အခြေအနေနှင့် မထူထဲသော အခြေအနေတို့ကို အထက်မဂ်များဖြင့် အဆင့်ဆင့် ပယ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ထိုအကုသိုလ်တို့တွင် 'အချို့ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောတရား' ကိုလည်း သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော အကုသိုလ်ချင်း တူညီသောကြောင့် ဤနေရာ၌ 'ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗ' ဟူ၍ပင် ခေါ်ဆိုကြ၏။

Yadi ca uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ dadeyya, tadā akusalapaṭisandhiyā sugatiyaṃ asambhavato apāyesveva dadeyya. Apāyagamanīyañca avassaṃ dassanena pahātabbaṃ siyā. Itarathā apāyagamanīyassa appahīnattā sekkhānaṃ apāyuppatti āpajjati, na ca panetaṃ yuttaṃ ‘‘catūhapāyehi ca vippamutto (khu. pā. 6.11; su. ni. 234), avinipātadhammo’’ti (pārā. 21; saṃ. ni. 5.998) ādivacanehi saha virujjhanato. Sati ca panetassa dassanena pahātabbabhāve ‘‘siyā dassanena pahātabbā’’ti imassa vibhaṅge vattabbaṃ siyā, na ca panetaṃ vuttanti[Pg.180]. Atha siyā ‘‘apāyagāminiyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesā’’ti evaṃ dassanena pahātabbesu vuttattā uddhaccasahagatacetanāya tattha saṅgaho sakkā vattunti. Taṃ na, tassa ekantato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā. Vuttañhetaṃ – ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā? Uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406), tasmā dassanena pahātabbesu avacanaṃ imassa paṭisandhidānābhāvaṃ sādheti. Nanu ca paṭisambhidāvibhaṅge –

အကယ်၍ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်သည် ပဋိသန္ဓေကို ပေးအံ့၊ ထိုအခါ အကုသိုလ်ပဋိသန္ဓေသည် သုဂတိဘုံ၌ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အပါယ်ဘုံ၌သာ ပေးရပေလိမ့်မည်။ အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော အကုသိုလ်ကံသည်လည်း ဧကန်မလွဲ သောတာပတ္တိမဂ် (ဒဿန) ဖြင့် ပယ်အပ်သည် ဖြစ်ရပေမည်။ သို့မဟုတ်ပါက အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သောကံကို မပယ်ရသေးသဖြင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့အား အပါယ်၌ ဖြစ်ရခြင်းဟူသော ဘေးအပြစ်သည် သက်ရောက်ပေလိမ့်မည်။ သို့သော်လည်း ဤသို့ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့ အပါယ်၌ ဖြစ်ခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် 'အပါယ်လေးပါးတို့မှ ကင်းလွတ်၏'၊ 'အပါယ်သို့ မကျရောက်နိုင်သော သဘောရှိ၏' စသော ပါဠိတော်စကားတို့နှင့် ဆန့်ကျင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ဖန် ဤဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၌ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောအဖြစ် ရှိခဲ့မည်ဆိုပါက 'သိယာ ဒဿနေန ပဟာတဗ္ဗာ' ဟူသော ဤမာတိကာပုဒ်၏ အကျယ်ဝေဖန်ရာ ဝိဘင်း၌ ဟောတော်မူထိုက်သော်လည်း ထိုသို့ ဟောတော်မမူခဲ့ပေ။ အကယ်၍ 'အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော စိတ်၌ တည်သော ကိလေသာတို့သည်လည်း သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောတရားတို့တွင် ပါဝင်သည်ဟု ဟောထားသဖြင့် ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စေတနာကိုလည်း ထိုတရားတို့၌ ထည့်သွင်းပြောဆိုနိုင်သည်' ဟု ကြံဆဖွယ်ရှိအံ့၊ ထိုသို့ ကြံဆခြင်းသည် မသင့်လျော်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်ကို မုချဧကန် ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားအဖြစ်သာ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ 'ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သော တရားတို့သည် အဘယ်နည်း? ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ် စိတ္တုပ္ပာဒ် ဖြစ်သည်' ဟု ၎င်းကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့် သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သောတရားတို့၌ (ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်ကို) ဟောတော်မမူခြင်းသည် ဤဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၏ ပဋိသန္ဓေကျိုးပေးခြင်းမရှိသည်ကို ပြီးမြောက်စေသည်။ စောဒနာဦးအံ့၊ ပဋိသမ္ဘိဒါဝိဘင်းပါဠိတော်၌—

‘‘Yasmiṃ samaye akusalaṃ cittaṃ uppannaṃ hoti upekkhāsahagataṃ uddhaccasampayuttaṃ rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā, yaṃ yaṃ vā panārabbha tasmiṃ samaye phasso hoti…pe… avikkhepo hoti, ime dhammā akusalā. Imesu dhammesu ñāṇaṃ dhammapaṭisambhidā, tesaṃ vipāke ñāṇaṃ atthapaṭisambhidā’’ti (vibha. 730-731) –

“အကြင်အခါ၌ ဥပေက္ခာသဟဂုတ်၊ ဥဒ္ဓစ္စသမ္ပယုတ် ဖြစ်သော အကုသိုလ်စိတ်သည် ရူပါရုံကိုသော်လည်းကောင်း ... ဓမ္မာရုံကိုသော်လည်းကောင်း၊ တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်၏၊ ထိုအခါ၌ ဖဿ ... အဝိက္ခေပတို့ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏၊ ဤတရားတို့သည် အကုသိုလ်တရားတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ဤတရားတို့၌ သိသောဉာဏ်သည် ဓမ္မပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏၊ ထိုအကုသိုလ်တရားတို့၏ အကျိုးဝိပါက်၌ သိသောဉာဏ်သည် အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ မည်၏” ဟု (ဟောတော်မူအပ်သည်။)

Evaṃ uddhaccasahagatacittuppādaṃ uddharitvā tassa vipākopi uddhaṭoti kathamassa paṭisandhidānābhāvo sampaṭicchitabboti? Nāyaṃ paṭisandhidānaṃ sandhāya uddhaṭo. Atha kho pavattivipākaṃ sandhāya. Paṭṭhāne pana –

ဤသို့ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ် စိတ္တုပ္ပာဒ်ကို ထုတ်ပြတော်မူ၍ ၎င်း၏အကျိုးဝိပါက်ကိုလည်း ထုတ်ပြတော်မူအပ်ပြီဖြစ်ရာ၊ ၎င်းစိတ်၌ ပဋိသန္ဓေကျိုးပေးခြင်းမရှိဟူသော အချက်ကို အဘယ်သို့ လက်ခံနိုင်ပါအံ့နည်း ဟူမူကား ဤသို့ ထုတ်ပြတော်မူသော အကျိုးဝိပါက်သည် ပဋိသန္ဓေကျိုးပေးခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပေ။ စင်စစ် ပဝတ္တိဝိပါက် (ပဝတ္တိအခါ၌ ဖြစ်သော အကျိုး) ကိုသာ ရည်ညွှန်း၍ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်၌မူကား—

‘‘Sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ, kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.89) –

“အတူတကွ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော စေတနာသည် စိတ္တဇရုပ်တို့အား ကမ္မပစ္စည်းဖြင့် ပစ္စည်းဖြစ်၏။ နာနာက္ခဏိက ဖြစ်သော၊ သောတာပတ္တိမဂ်ဖြင့် ပယ်အပ်သော စေတနာသည် ဝိပါက်နာမက္ခန္ဓာတို့အားလည်းကောင်း၊ ကဋတ္တာရုပ် (ကမ္မဇရုပ်) တို့အားလည်းကောင်း ကမ္မပစ္စည်းဖြင့် ပစ္စည်းဖြစ်၏” ဟု (ဟောတော်မူအပ်သည်။)

Dassanena pahātabbacetanāya eva sahajātanānākkhaṇikakammapaccayabhāvaṃ uddharitvā ‘‘sahajātā bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti [Pg.181] (paṭṭhā. 2.8.89) bhāvanāya pahātabbacetanāya sahajātakammapaccayabhāvova uddhaṭo, na pana nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo, na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthi, tasmā natthi tassa sabbathāpi paṭisandhidānanti. Yaṃ paneke vadanti ‘‘uddhaccacetanā ubhayavipākampi na deti paṭṭhāne nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa anuddhaṭattā’’ti, taṃ tesaṃ matimattaṃ paṭisambhidāvibhaṅge uddhaccasahagatānampi pavattivipākassa uddhaṭattā, paṭṭhāne ca paṭisandhivipākabhāvameva sandhāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa anuddhaṭattā. Yadi hi pavattivipākaṃ sandhāya nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo vucceyya, tadā paṭisandhivipākampissa maññeyyunti labbhamānassapi pavattivipākassa vasena nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo na vutto, tasmā na sakkā tassa pavattivipākaṃ nivāretuṃ. Tenāha ‘‘pavattiyaṃ panā’’tyādi. Ācariyabuddhamittādayo pana atthi uddhaccasahagataṃ bhāvanāya pahātabbampi. Atthi na bhāvanāya pahātabbampi, tesu bhāvanāya pahātabbaṃ sekkhasantānappavattaṃ, itaraṃ puthujjanasantānappavattaṃ, phaladānañca puthujjanasantānappavattasseva na itarassāti evaṃ uddhaccasahagataṃ dvidhā vibhajitvā ekassa ubhayavipākadānaṃ, ekassa sabbathāpi vipākābhāvaṃ vaṇṇenti. Yo panettha tesaṃ vinicchayo, yañca tassa nirākaraṇaṃ, yañca sabbathāpi vipākābhāvavādīnaṃ matapaṭikkhepanaṃ idha avuttaṃ, taṃ sabbaṃ paramatthamañjūsādīsu, visesato ca abhidhammatthavikāsiniyā nāma abhidhammāvatārasaṃvaṇṇanāyaṃ vuttanayena veditabbaṃ.

ဒဿနဖြင့် ပယ်အပ်သော စေတနာ၏သာလျှင် သဟဇာတကမ္မပစ္စည်း၊ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စည်း၏ အဖြစ်ကို ထုတ်ပြပြီး၍၊ "သဟဇာတဖြစ်သော ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သော စေတနာသည် စိတ္တသမုဋ္ဌာန်ရုပ်တို့အား ကမ္မပစ္စည်းဖြင့် ပစ္စည်းအဖြစ် ကျေးဇူးပြု၏" ဟု ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သော စေတနာ၏ သဟဇာတကမ္မပစ္စည်း အဖြစ်ကိုသာ ထုတ်ပြအပ်၏၊ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စည်း၏ အဖြစ်ကိုကား မထုတ်ပြအပ်ပေ။ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စည်းကို ကြဉ်၍လည်း ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ဆွဲငင်ဆောင်ယူခြင်းသည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ထိုဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်အား အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့်လည်း ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ပေးခြင်းမရှိဟု မှတ်အပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့က "ဥဒ္ဓစ္စစေတနာသည် ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စည်းအဖြစ်ကို ထုတ်ဆောင်တော်မမူအပ်ခြင်းကြောင့် ပဋိသန္ဓေအကျိုး၊ ပဝတ္တိအကျိုး နှစ်ပါးစုံကို မပေးနိုင်" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် ထိုဆရာတို့၏ အယူမျှသာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ် ဝိဘင်း၌ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်တို့၏လည်း ပဝတ္တိဝိပါက်အကျိုးကို ထုတ်ဆောင်ပြသတော်မူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌လည်း ပဋိသန္ဓေဝိပါက် အကျိုးမရှိခြင်းကိုသာ ရည်ရွယ်၍ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စည်းအဖြစ်ကို မထုတ်ဆောင်အပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အကယ်၍ ပဝတ္တိဝိပါက်ကို ရည်ရွယ်၍ နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စည်းအဖြစ်ကို ဟောတော်မူငြားအံ့၊ ထိုအခါ၌ ထိုဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၏ ပဋိသန္ဓေဝိပါက်အကျိုးကိုလည်း ရှိ၏ဟု ထင်မှတ်ကြကုန်ရာ၏။ ထို့ကြောင့် ရထိုက်သော ပဝတ္တိဝိပါက်အကျိုး၏ စွမ်းအားဖြင့် နာနက္ခဏိကကမ္မပစ္စည်းအဖြစ်ကို ဟောတော်မမူအပ်။ ထို့ကြောင့် ထိုဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၏ ပဝတ္တိဝိပါက်အကျိုးကို တားမြစ်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်း။ ထို့ကြောင့် "ပဝတ္တိယံ ပန" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဆရာဗုဒ္ဓမိတ္တအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကမူ "ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်သည် ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သည်လည်း ရှိ၏၊ ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သည်မဟုတ်သည်လည်း ရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဘာဝနာဖြင့် ပယ်အပ်သော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်သည် သေက္ခသန္တာန်၌ ဖြစ်၏။ အခြားသော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်သည် ပုထုဇဉ်သန္တာန်၌ ဖြစ်၏။ အကျိုးပေးခြင်းသည်လည်း ပုထုဇဉ်သန္တာန်၌ဖြစ်သော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၏ အဖို့၌သာ ဖြစ်၏၊ အခြားသော သေက္ခသန္တာန်၌ဖြစ်သော ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်၏ အဖို့၌ မဖြစ်ဟု ဤသို့ ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်စိတ်ကို နှစ်မျိုးခွဲခြား၍၊ တစ်ပါးသော ပုထုဇဉ်သန္တာန်ဖြစ် ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်၏ ပဋိသန္ဓေ၊ ပဝတ္တိ အကျိုးနှစ်ပါးစုံ ပေးခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ အခြားတစ်ပါးသော သေက္ခသန္တာန်ဖြစ် ဥဒ္ဓစ္စသဟဂုတ်၏ အလုံးစုံသော အပြားအားဖြင့် အကျိုးမရှိခြင်းကိုလည်းကောင်း ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။" ဤသို့ ဖွင့်ဆိုရာ၌ ထိုဗုဒ္ဓမိတ္တအစရှိသော ဆရာတို့၏ အဆုံးအဖြတ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုအဆုံးအဖြတ်ကို ဖယ်ရှားပယ်ဖျက်ခြင်းသည်လည်းကောင်း၊ အကျိုးလုံးဝမရှိဟု ဆိုလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အယူကို ပယ်မြစ်ခြင်းသည်လည်းကောင်း ဤကျမ်း၌ မဆိုအပ်ပြီ။ ထိုအလုံးစုံသော စကားကို ပရမတ္ထမဉ္ဇူသာ အစရှိသော ကျမ်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အထူးသဖြင့် အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသိနီ မည်သော အဘိဓမ္မာဝတာရအဖွင့်ကျမ်း၌လည်းကောင်း ဆိုအပ်သောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။

Sabbatthāpi kāmaloketi sugatiduggativasena sabbasmimpi kāmaloke. Yathārahanti dvārārammaṇānurūpaṃ. Apāyesupi yaṃ nāgasupaṇṇādīnaṃ mahāsampattivisayaṃ vipākaviññāṇaṃ, yañca nirayavāsīnaṃ mahāmoggallānattheradassanādīsu uppajjati vipākaviññāṇaṃ[Pg.182], taṃ kusalakammasseva phalaṃ. Na hi akusalassa iṭṭhavipāko sambhavati. Vuttañhetaṃ ‘‘aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ akusalassa kammassa iṭṭho kanto vipāko saṃvijjatī’’ti (ma. ni. 3.131; a. ni. 1.284-286; vibha. 809), tasmā kusalakammaṃ apāyesupi ahetukavipākāni janeti. Aññabhūmikassa ca kammassa aññabhūmikavipākābhāvato kāmavirāgabhāvanāya kāmataṇhāvisayaviññāṇuppādanāyogato ekantasadisavipākattā ca mahaggatānuttarakusalānaṃ rūpāvacarakammena ahetukavipākuppattiyā abhāvato rūpalokepi yathārahaṃ rūpādivisayāni tāni abhinipphādetīti vuttaṃ ‘‘sabbatthāpi kāmaloke’’tyādi.

"သဗ္ဗတ္ထာပိ ကာမလောကေ" ဟူသည် သုဂတိ၊ ဒုဂ္ဂတိအားဖြင့် အလုံးစုံသော ကာမဘုံ၌ ဖြစ်သည်။ "ယထာရဟံ" ဟူသည် ဒွါရနှင့် အာရုံအားလျော်စွာ ဝိပါက်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ အပါယ်ဘုံတို့၌လည်း နဂါး၊ ဂဠုန် စသည်တို့၏ ကြီးကျယ်သော စည်းစိမ်ချမ်းသာလျှင် အာရုံရှိသော အကြင်ဝိပါက်ဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း၊ ငရဲ၌ နေသူတို့အား အရှင်မဟာမောဂ္ဂလ္လာန်ထေရ်ကို ဖူးမြင်ရခြင်း စသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော အကြင်ဝိပါက်ဝိညာဉ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ထိုဝိပါက်ဝိညာဉ်သည် ကုသိုလ်ကံ၏ အကျိုးသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကုသိုလ်၏ ကောင်းမြတ်သော အကျိုးဝိပါက်သည် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့လည်း ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူ၏- "ချစ်သားရဟန်းတို့၊ အကုသိုလ်ကံကြောင့် အလိုရှိအပ်သော နှစ်သက်အပ်သော အကျိုးဝိပါက် ဖြစ်ပေါ်လာလိမ့်မည်ဟူသော အကြောင်းသည် မရှိနိုင်၊ အခွင့်မရှိနိုင်" ဟု ဟောတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် ကုသိုလ်ကံသည် အပါယ်ဘုံတို့၌လည်း အဟိတ်ကုသလဝိပါက်တို့ကို ဖြစ်စေ၏။ ထို့ပြင် အခြားဘုံ၌ ဖြစ်သော ရူပါဝစရကံအား အခြားဘုံ၌ ဖြစ်သော အဟိတ်ဝိပါက်မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကာမဂုဏ်ကို စက်ဆုပ်သော ရူပါဝစရဘာဝနာသည် ကာမတဏှာ၏ အာရုံဖြစ်သော ရူပါရုံစသည်ကို အာရုံပြုသော ဝိညာဉ်ကို ဖြစ်စေရန် မသင့်လျော်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟဂ္ဂုတ်၊ လောကုတ္တရာ ကုသိုလ်တို့သည် ဧကန်တူညီသော အကျိုးရှိသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရူပါဝစရကံဖြင့် အဟိတ်ဝိပါက် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်ကောင်း၊ ရူပဘုံ၌လည်း ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရူပါရုံအစရှိသော အာရုံရှိကုန်သော ထိုအဟိတ်ဝိပါက်တို့ကို ကုသိုလ်ကံကပင် ဖြစ်စေ၏ဟု ရည်ရွယ်၍ "သဗ္ဗတ္ထာပိ ကာမလောကေ" အစရှိသော ဝါကျကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

71. Evaṃ pana vipaccantaṃ kammaṃ soḷasakadvādasakaaṭṭhakavasena tidhā vipaccatīti dassetuṃ ‘‘tatthāpi’’tyādi vuttaṃ. Tatthāpīti evaṃ vipaccamānepi kusalakamme. Ukkaṭṭhanti kusalaparivāralābhato, pacchā āsevanappavattiyā vā visiṭṭhaṃ. Yañhi kammaṃ attano pavattikāle purimapacchābhāgappavattehi kusalakammehi parivāritaṃ, pacchā vā āsevanalābhena samudāciṇṇaṃ. Taṃ ukkaṭṭhaṃ. Yaṃ pana karaṇakāle akusalakammehi parivāritaṃ, pacchā vā ‘‘dukkaṭametaṃ mayā’’ti vippaṭisāruppādanena paribhāvitaṃ, taṃ omakanti daṭṭhabbaṃ.

၇၁. ဤသို့ အကျိုးပေးသော ကံသည် တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော အပေါင်း၊ တစ်ဆယ့်နှစ်ပါးသော အပေါင်း၊ ရှစ်ပါးသော အပေါင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သုံးပါးအပြားအားဖြင့် အကျိုးပေး၏ဟု ပြခြင်းငှာ "တတ္ထာပိ" အစရှိသော ဝါကျကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ "တတ္ထာပိ" ဟူသည် ဤသို့ အကျိုးပေးသော ကုသိုလ်ကံတို့တွင်လည်း ဟု စပ်၏။ "ဥက္ကဋ္ဌ" ဟူသည် ကုသိုလ်အခြံအရံကို ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောက်ကာလ၌ အဖန်ဖန် ထုံမွမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထူးခြားသော ကုသိုလ်ဖြစ်သည်။ အကြင်ကံသည် မိမိဖြစ်ပေါ်ရာ အခါ၌ ရှေ့အဖို့ နောက်အဖို့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ကုသိုလ်ကံတို့ဖြင့် ခြံရံအပ်၏၊ သို့မဟုတ် နောက်ကာလ၌ အဖန်ဖန် နှလုံးသွင်း ထုံမွမ်းခြင်းဖြင့် ကောင်းစွာ လေ့ကျက်အပ်၏။ ထိုကံကို ဥက္ကဋ္ဌ (မြတ်သောကုသိုလ်) ဟု ခေါ်၏။ အကြင်ကံသည်ကား ပြုလုပ်ရာအခါ၌ အကုသိုလ်ကံတို့ဖြင့် ခြံရံအပ်၏၊ သို့မဟုတ် နောက်ကာလ၌ "ငါသည် ဤအမှုကို မကောင်းသဖြင့် ပြုမိလေပြီ" ဟု နှလုံးမသာယာခြင်းကို ဖြစ်စေခြင်းဖြင့် အဖန်ဖန် ထုံမွမ်းအပ်၏။ ထိုကံကို ဩမက (ညံ့သောကုသိုလ်) ဟု မှတ်အပ်၏။

Paṭisandhinti ekameva paṭisandhiṃ. Na hi ekena kammena anekāsu jātīsu paṭisandhi hoti, pavattivipāko pana jātisatepi jātisahassepi hoti. Yathāha ‘‘tiracchānagate dānaṃ datvā sataguṇā dakkhiṇā pāṭikaṅkhitabbā’’ti (ma. ni. 3.379). Yasmā panettha ñāṇaṃ jaccandhādivipattinimittassa mohassa, sabbākusalasseva vā paṭipakkhaṃ, tasmā taṃsampayuttaṃ kammaṃ jaccandhādivipattipaccayaṃ na hotīti tihetukaṃ atidubbalampi samānaṃ [Pg.183] duhetukapaṭisandhimeva ākaḍḍhati, nāhetukaṃ. Duhetukañca kammaṃ ñāṇasampayogābhāvato ñāṇaphaluppādane asamatthaṃ, yathā taṃ alobhasampayogābhāvato alobhaphaluppādane asamatthaṃ akusalakammanti taṃ atiukkaṭṭhampi samānaṃ duhetukameva paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, na tihetukanti vuttaṃ ‘‘tihetukamomakaṃ duhetukamukkaṭṭhañcā’’tyādi.

"ပဋိသန္ဓိံ" ဟူသည် တစ်ခုတည်းသော ပဋိသန္ဓေကို ဆိုလိုသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်ခုသော ကံဖြင့် များစွာသော ဘဝတို့၌ ပဋိသန္ဓေဖြစ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ပဝတ္တိအကျိုးသည်ကား ဘဝအရာ၊ ဘဝအထောင်တို့၌လည်း ဖြစ်နိုင်၏။ ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူသည်မှာ- "တိရစ္ဆာန် သတ္တဝါတို့အား အလှူကို ပေးလှူခြင်းကြောင့် အဆတစ်ရာသော အကျိုးအာနိသင်ရှိသော အလှူကို မျှော်လင့်ထိုက်၏" ဟု ဟောတော်မူ၏။ ဤကုသိုလ်ကံ၌ ဉာဏ်သည် မွေးရာပါ မျက်စိကန်းခြင်း စသော ဝိပတ္တိ၏ အကြောင်းဖြစ်သော မောဟ၏၊ သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော အကုသိုလ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဉာဏ်နှင့်ယှဉ်သော တိဟိတ်ကံသည် မွေးရာပါ မျက်စိကန်းခြင်းစသော ဝိပတ္တိ၏ အကြောင်းမဖြစ်။ ထို့ကြောင့် ထိုတိဟိတ်ကံသည် အလွန်အားနည်းသော်လည်း ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကိုသာ ဆွဲငင်ဆောင်ယူတတ်၏၊ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို မဆွဲငင်။ ဒွိဟိတ်ကံသည်လည်း ဉာဏ်နှင့်ယှဉ်ခြင်းမရှိသောကြောင့် ဉာဏ်၏ အကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်၊ ဥပမာအားဖြင့် အလောဘနှင့် ယှဉ်ခြင်းမရှိသဖြင့် အလောဘ၏ အကျိုးကို ဖြစ်စေခြင်း၌ မစွမ်းနိုင်သော အကုသိုလ်ကံ ကဲ့သို့တည်း။ ထို့ကြောင့် ထိုဒွိဟိတ်ကံသည် အလွန်မြတ်သော်လည်း ဒွိဟိတ်ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေကိုသာ ဆွဲငင်ဆောင်ယူနိုင်၏၊ တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို မဆွဲငင်နိုင်ဟု ရည်ရွယ်၍ "တိဟေတုကမောမကံ ဒုဟေတုကမုက္ကဋ္ဌဉ္စ" အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

Ettha siyā – yathā paṭisambhidāmagge ‘‘gatisampattiyā ñāṇasampayutte aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti (paṭi. ma. 1.231) kusalassa kammassa javanakkhaṇe tiṇṇaṃ, nikantikkhaṇe dvinnaṃ, paṭisandhikkhaṇe tiṇṇañca hetūnaṃ vasena aṭṭhannaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇasampayuttūpapatti, tathā ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte channaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti (paṭi. ma. 1.233) javanakkhaṇe dvinnaṃ, nikantikkhaṇe dvinnaṃ, paṭisandhikkhaṇe dvinnañca hetūnaṃ vasena channaṃ hetūnaṃ paccayā ñāṇavippayuttūpapatti vuttā, evaṃ ‘‘gatisampattiyā ñāṇavippayutte sattannaṃ hetūnaṃ paccayā upapatti hotī’’ti tihetukakammena duhetukapaṭisandhiyā avuttattā natthi tihetukassa duhetukapaṭisandhiākaḍḍhananti? Nayidamevaṃ duhetukomakakammena ahetukapaṭisandhiyā viya tihetukomakakammena sāmatthiyānurūpato duhetukapaṭisandhiyāva dātabbattā, kammasarikkhakavipākadassatthaṃ pana mahātherena sāvaseso pāṭho kato. Itarathā ‘‘catunnaṃ hetūnaṃ paccayā’’ti vacanābhāvato duhetukakammena ahetukūpapattiyāpiabhāvo āpajjati, tasmā yathā sugatiyaṃ jaccandhabadhirādivipattiyā ahetukūpapattiṃ vajjetvā gatisampattiyā sahetukūpapattidassanatthaṃ duhetukūpapatti eva uddhaṭā, na ahetukūpapatti, evaṃ kammasarikkhakavipākadassanatthaṃ tihetukakammena [Pg.184] tihetukūpapatti eva uddhaṭā, na duhetukūpapatti, na pana alabbhanatoti daṭṭhabbaṃ.

ဤတိဟိတ်ဩမကကုသိုလ်ကံသည် ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေအကျိုးကို ပေးရာ၌ စောဒနာစကား ဖြစ်ပေါ်လာနိုင်၏။ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်ကျမ်း၌ “ဂတိသမ္ပတ္တိရှိရာ၌ ဉာဏသမ္ပယုတ်ပဋိသန္ဓေသည် အကြောင်းဟိတ် ၈ ပါးကြောင့် ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ကုသိုလ်ကံပြုစဉ် ဇောခဏ၌ ဟိတ် ၃ ပါး၊ ကုသိုလ်ကို သာယာတပ်မက်သည့် နိကန္တိခဏ၌ ဟိတ် ၂ ပါး၊ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဟိတ် ၃ ပါးအားဖြင့် ဟိတ် ၈ ပါး၏အစွမ်းဖြင့် ဉာဏသမ္ပယုတ်ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် “ဂတိသမ္ပတ္တိရှိရာ၌ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်ပဋိသန္ဓေသည် အကြောင်းဟိတ် ၆ ပါးကြောင့် ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မူသည့်အတိုင်း ဇောခဏ၌ ဟိတ် ၂ ပါး၊ နိကန္တိခဏ၌ ဟိတ် ၂ ပါး၊ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဟိတ် ၂ ပါးအားဖြင့် ဟိတ် ၆ ပါး၏အစွမ်းဖြင့် ဉာဏဝိပ္ပယုတ်ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ပုံကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း “ဂတိသမ္ပတ္တိရှိရာ၌ ဉာဏဝိပ္ပယုတ်ပဋိသန္ဓေသည် ဟိတ် ၇ ပါးကြောင့် ဖြစ်၏” ဟု ဟောတော်မမူသောကြောင့် တိဟိတ်ကံကြောင့် ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင်ယူဆောင်ခြင်း မရှိနိုင်သည်မဟုတ်ပါလော ဟူ၍ ဖြစ်သည်။ ဤသို့ စောဒနာစကား မဆိုထိုက်ပါ။ ဒွိဟိတ်ဩမကကံသည် မိမိထက် လျော့နည်းသော အဟိတ်ပဋိသန္ဓေကျိုးကို ပေးသကဲ့သို့ တိဟိတ်ဩမကကံသည်လည်း မိမိ၏ စွမ်းဆောင်နိုင်မှုအားလျော်စွာ ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကျိုးကိုသာ ပေးထိုက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ သို့သော် ကံနှင့်တူညီသော ဝိပါက်အကျိုးကို ပြလို၍ အရှင်သာရိပုတ္တရာမဟာထေရ်သည် အကြွင်းအကျန်နှင့်တကွဖြစ်သော ပါဠိတော်ကို ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထိုသို့မဟုတ်ဘဲ ပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်လာသည်ကိုသာ ယူရမည်ဆိုလျှင် “ဟိတ် ၄ ပါးကြောင့် အကျိုးဖြစ်၏” ဟူသော ဟောကြားချက်မရှိသောကြောင့် ဒွိဟိတ်ကံဖြင့် အဟိတ်ပဋိသန္ဓေ မဖြစ်နိုင်ဟူသော အပြစ်ရောက်လာပေလိမ့်မည်။ ထို့ကြောင့် သုဂတိဘုံ၌ မွေးရာပါမျက်စိကန်း၊ နားပင်းခြင်းစသော အဟိတ်ပဋိသန္ဓေဖြစ်မှုကို ချန်လှပ်၍ သုဂတိဘုံ၌ သဟိတ်ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ပုံကို ပြလိုသဖြင့် ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကိုသာ ထုတ်ပြ၍ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို ထုတ်မပြသကဲ့သို့၊ ဤအတူ ကံနှင့်တူညီသော ဝိပါက်အကျိုးကို ပြရန်အတွက် တိဟိတ်ကံကြောင့် တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ပုံကိုသာ ထုတ်ပြ၍ ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ပုံကို ထုတ်မပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် (တိဟိတ်ကံကြောင့် ဒွိဟိတ်ပဋိသန္ဓေကို) မရနိုင်၍ မဟုတ်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။

74. Evaṃ ekāya cetanāya soḷasa vipākāni ettheva dvādasakamaggo ahetukaṭṭhakampīti pavattassa tipiṭakacūḷanāgattheravādassa vasena vipākappavattiṃ dassetvā idāni ekāya cetanāya dvādasa vipākāni ettheva dasakamaggo ahetukaṭṭhakampīti āgatassa moravāpīvāsīmahādhammarakkhitattheravādassapi vasena dassetuṃ asaṅkhāraṃ sasaṅkhāravipākānī’’tyādi vuttaṃ. Yathā mukhe calite ādāsatale mukhanimittaṃ calati, evaṃ asaṅkhārakusalassa asaṅkhāravipākova hoti, na sasaṅkhāroti evaṃ āgamanatova saṅkhārabhedoti ayametthādhippāyo. Yasmā pana vipākassa saṅkhārabhedo paccayavasena icchito, na kammavasena, tasmā esa kecivādo kato.

၇၄. ဤသို့ စေတနာတစ်ပါးကြောင့် ဝိပါက် ၁၆ ပါး ဖြစ်၏၊ ထိုစေတနာကြောင့်ပင် ဝိပါက် ၁၂ ပါးနှင့် အဟိတ်ဝိပါက် ၈ ပါးလည်း ဖြစ်၏ဟူသော တိပိဋကစူဠနာဂမထေရ်၏ ဝါဒအစွမ်းဖြင့် ဝိပါက်ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြသပြီးနောက်၊ ယခုအခါ စေတနာတစ်ပါးကြောင့် ဝိပါက် ၁၂ ပါး ဖြစ်၏၊ ထိုစေတနာကြောင့်ပင် ဝိပါက် ၁၀ ပါးနှင့် အဟိတ်ဝိပါက် ၈ ပါးလည်း ဖြစ်၏ဟူသော မောရဝါပီအရပ်၌ သီတင်းသုံးတော်မူသော မဟာဓမ္မရက္ခိတမထေရ် (မဟာဒတ္တမထေရ်) ၏ ဝါဒအရလည်း ပြသရန်အတွက် “အသင်္ခါရံ သသင်္ခါရဝိပါကာနိ” အစရှိသော ဂါထာကို ဟောတော်မူသည်။ မျက်နှာလှုပ်ရှားသောအခါ မှန်ပြင်၌ ပေါ်သော မျက်နှာရိပ်သည် လှုပ်ရှားသကဲ့သို့၊ အသင်္ခါရကုသိုလ်ကြောင့် အသင်္ခါရဝိပါက်သာ ဖြစ်၏၊ သသင်္ခါရဝိပါက် မဖြစ်နိုင်။ အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်လာကြောင်းဖြစ်သော ကံကြောင့်သာလျှင် သင်္ခါရအကွဲအပြား ရှိနိုင်သည်ဟူသည်မှာ ဤဝါဒ၌ မဟာဓမ္မရက္ခိတမထေရ်၏ အလိုတည်း။ သို့သော်လည်း ဝိပါက်၏ သင်္ခါရကွဲပြားမှုကို နီးကပ်သောအကြောင်း (ပစ္စယ) ၏အစွမ်းဖြင့်သာ အလိုရှိအပ်၏၊ ရှေးကံ၏အစွမ်းသက်သက်ကြောင့် အလိုမရှိအပ်သောကြောင့် ဤမထေရ်၏ဝါဒကို “ကေစိဝါဒ” (အချို့သောဆရာတို့၏ ဝါဒ) ဟု သတ်မှတ်အပ်သည်။

Tesanti tesaṃ evaṃvādīnaṃ. Yathākkamanti tihetukukkaṭṭhādīnaṃ anukkamena. Dvādasa vipākānīti tihetukukkaṭṭhaasaṅkhārikasasaṅkhārikakammassa vasena yathākkamaṃ sasaṅkhārikacatukkavajjitāni, asaṅkhārikacatukkavajjitāni ca dvādasa vipākāni, tathā tihetukomakassa, duhetukukkaṭṭhassa ca kammassa vasena duhetukasasaṅkhāradvayavajjitāni, duhetukāsaṅkhāradvayavajjitāni ca dasa vipākāni, duhetukomakassa vasena duhetukadvayavajjitāni ca aṭṭha vipākāni yathāvuttassa ‘‘tihetukamukkaṭṭha’’ntyādinā vuttanayassa anusārena anussaraṇena yathāsambhavaṃ tassa tassa sambhavānurūpato uddise.

“တေသံ” ဟူသည် ထိုသို့ပြောဆိုလေ့ရှိသော မထေရ်တို့၏ (ဝါဒ၌) ဟူလို။ “ယထာက္ကမံ” ဟူသည် တိဟိတ်ဥက္ကဋ္ဌကံ အစရှိသည်တို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဟူလို။ “ဒွါဒသ ဝိပါကာနိ” ဟူသည် တိဟိတ်ဥက္ကဋ္ဌ အသင်္ခါရိကကံနှင့် သသင်္ခါရိကကံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သသင်္ခါရိက ၄ ပါး ကြဉ်သော ဝိပါက် 1၂ ပါး၊ အသင်္ခါရိက ၄ ပါး ကြဉ်သော ဝိပါက် ၁၂ ပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ထို့အတူ တိဟိတ်ဩမကကံနှင့် ဒွိဟိတ်ဥက္ကဋ္ဌကံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဒွိဟိတ်သသင်္ခါရိက ၂ ပါး ကြဉ်သော ဝိပါက် ၁၀ ပါး၊ ဒွိဟိတ်အသင်္ခါရိက ၂ ပါး ကြဉ်သော ဝိပါက် ၁၀ ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဒွိဟိတ်ဩမကကံ၏အစွမ်းဖြင့် ဒွိဟိတ်ဝိပါက် ၂ ပါး ကြဉ်သော ဝိပါက် ၈ ပါးတို့ကိုလည်းကောင်း “တိဟေတုကမုက္ကဋ္ဌံ” အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းလမ်းအတိုင်း ထိုထိုဝိပါက်တို့၏ ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ထုတ်ပြရာ၏။

75. Parito attaṃ khaṇḍitaṃ viya appānubhāvanti parittaṃ. Pakaṭṭhabhāvaṃ nītanti paṇītaṃ, ubhinnaṃ majjhe bhavaṃ majjhimaṃ. Tattha ‘‘paṭiladdhamattaṃ [Pg.185] anāsevitaṃ paritta’’nti avisesatova aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ, tathā ‘‘nātisubhāvitaṃ aparipuṇṇavasībhāvaṃ majjhimaṃ. Ativiya subhāvitaṃ pana sabbaso paripuṇṇavasībhāvaṃ paṇīta’’nti. Ācariyena panettha parittampi īsakaṃ laddhāsevanamevādhippetanti dissati. Tathā hānena nāmarūpaparicchede –

၇၅. ထက်ဝန်းကျင်မှ ပိုင်းဖြတ်အပ်သော အရာဝတ္ထုကဲ့သို့ နည်းသောအာနုဘော်ရှိသော ဈာန်ဖြစ်သောကြောင့် “ပရိတ္တ” မည်၏။ ထူးကဲမွန်မြတ်သော အဖြစ်သို့ ဆောင်အပ်သော ဈာန်ဖြစ်သောကြောင့် “ပဏီတ” မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့၏ အလယ်၌ ဖြစ်သော ဈာန်သည် “မဇ္ဈိမ” မည်၏။ ထိုသုံးမျိုးသော ဈာန်တို့တွင် “ရရုံမျှသာရှိ၍ အဖန်ဖန် မမှီဝဲအပ် (မဝင်စားအပ်) သော ဈာန်သည် ပရိတ္တမည်၏” ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ယေဘုယျအားဖြင့် ဆိုထားသည်။ ထို့အတူ “အလွန်အကဲ ကောင်းစွာ မပွားများအပ်ဘဲ မပြည့်စုံသော ဝသီဘော်ရှိသော ဈာန်သည် မဇ္ဈိမမည်၏။ အလွန်အကဲ ကောင်းစွာပွားများအပ်၍ အလုံးစုံ ပြည့်စုံသော ဝသီဘော်ရှိသော ဈာန်သည် ပဏီတမည်၏” ဟု ဆိုသည်။ သို့သော်လည်း ကျမ်းပြုဆရာ (အရှင်အနုရုဒ္ဓါ) အလိုအားဖြင့် ဤသုံးမျိုးသော ဈာန်တို့တွင် ပရိတ္တဈာန်ကိုလည်း အနည်းငယ်မျှ ရအပ်သော အာသေဝနရှိသော ဈာန်ကိုသာ ရည်ရွယ်သည်ဟု ထင်ရှားသည်။ ဤသည်ကို ဆရာမြတ်သည် နာမရူပပရိစ္ဆေဒကျမ်း၌ ဤသို့ မိန့်ဆိုထားသည်။

‘‘Samānāsevane laddhe, vijjamāne mahabbale;

Aladdhā tādisaṃ hetuṃ, abhiññā na vipaccatī’’ti. (nāma. pari. 474);

“ဘုံတူသော အာသေဝနပစ္စည်းကို ရရှိသဖြင့် ကြီးမားသော စွမ်းအားအရှိန်အဟုန် ရှိမှသာလျှင် (မဟဂ္ဂုတ်ကုသိုလ်သည်) အကျိုးပေး၏။ ထိုကဲ့သို့သော သမာနာသေဝန အကြောင်းအထောက်အပံ့ကို မရရှိသောကြောင့် အဘိညာဉ်သည် အကျိုးမပေးပေ။”

Samānabhūmikatova āsevanalābhena balavabhāvato mahaggatadhammānaṃ vipākadānaṃ vatvā tadabhāvato abhiññāya avipaccanaṃ vuttaṃ. Hīnehi chandacittavīriyavīmaṃsāhi nibbattitaṃ vā parittaṃ. Majjhimehi chandādīhi majjhimaṃ. Paṇītehi paṇītanti alamatippapañcena.

တူသောဘုံရှိသော တရားမှသာလျှင် အာသေဝနပစ္စည်းကို ရရှိခြင်းကြောင့် စွမ်းအားကြီးမားသည့်အတွက် မဟဂ္ဂုတ်တရားတို့၏ အကျိုးပေးပုံကို မိန့်ဆိုပြီးနောက်၊ ထိုအာသေဝနပစ္စည်း မရှိခြင်းကြောင့် အဘိညာဉ်၏ အကျိုးမပေးပုံကို ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်နည်းအားဖြင့် ယုတ်ညံ့သော ဆန္ဒ၊ စိတ်၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသတို့ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ဈာန်သည် “ပရိတ္တ” မည်၏။ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော ဆန္ဒစသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ဈာန်သည် “မဇ္ဈိမ” မည်၏။ မွန်မြတ်သော ဆန္ဒစသည်တို့ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ဈာန်သည် “ပဏီတ” မည်၏။ အလွန်အကျယ် ချဲ့ပြောနေရန် မလိုတော့ပြီ။

84. Pañcamajjhānaṃ bhāvetvāti abhiññābhāvaṃ asampattaṃ pañcamajjhānaṃ tividhampi bhāvetvā. Abhiññābhāvappattassa pana avipākabhāvo ‘‘aladdhā tādisa’’ntyādinā (nāma. pari. 474) ācariyena sādhito. Mūlaṭīkākārādayo pana aññathāpi taṃ sādhenti. Taṃ pana saṅkhepato, tattha tattha vitthārato ca abhidhammatthavikāsiniyaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ. Saññāvirāgaṃ bhāvetvāti ‘‘saññā rogo, saññā gaṇḍo’’tyādinā, ‘‘dhī cittaṃ dhibbataṃ citta’’ntyādinā vā nayena arūpappavattiyā ādīnavadassanena tadabhāve ca paṇītabhāvasanniṭṭhānena vāyokasiṇe kesañci matena paricchinnākāsakasiṇe vā bhāvanābalena tena paṭilabhitabbabhāve arūpassa anibbattisabhāvāpādanavasena arūpavirāgabhāvanaṃ bhāvetvā aññasattesu uppajjanti kammakiriyavādino titthiyā evātyadhippāyo[Pg.186]. Te pana yena iriyāpathena idha maranti. Teneva tattha nibbattantīti daṭṭhabbaṃ.

၈၄. “ပဉ္စမဇ္ဈာနံ ဘာဝေတွာ” ဟူသည် အဘိညာဉ်အဖြစ်သို့ မရောက်သေးသော ပဉ္စမဈာန်ကို သုံးပါးအပြားရှိအောင် ပွားများစေ၍ ဟူလို။ အဘိညာဉ်အဖြစ်သို့ ရောက်သောဈာန်၏ အကျိုးမပေးပုံကိုမူ “အလဒ္ဓါ တာဒိသံ” အစရှိသော ပါဌ်ဖြင့် ကျမ်းပြုဆရာက သက်သေထူပြီး ဖြစ်သည်။ မူလဋီကာဆရာ အစရှိသော ပညာရှိတို့ကမူ အခြားသောနည်းလမ်းဖြင့်လည်း ထိုအဘိညာဉ်၏ အကျိုးမပေးပုံကို သက်သေပြကြသည်။ ထိုအကြောင်းအရာကို အကျဉ်းအားဖြင့် ထိုထိုဋီကာတို့၌လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့် အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသနီဋီကာ၌လည်းကောင်း လာရှိသည့်အတိုင်း မှတ်ယူအပ်သည်။ “သညာဝိရာဂံ ဘာဝေတွာ” ဟူသည် “သညာသည် ရောဂါ ဖြစ်၏၊ သညာသည် အိုင်းအနာ ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း၊ “စိတ်သည် စက်ဆုပ်ဖွယ် ကောင်း၏၊ စိတ်သည် စက်ဆုပ်ဖွယ် အကျင့်၏ ဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်၏” ဟူ၍လည်းကောင်း နာမ်တရား ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၌ အပြစ်ကို မြင်သဖြင့်၊ ထိုနာမ်တရား မရှိခြင်းသည်သာ မွန်မြတ်သည်ဟု ဆုံးဖြတ်ကာ၊ ဝါယောကသိုဏ်း၌သော်လည်းကောင်း၊ အချို့ဆရာတို့အလိုအရ ပရိစ္ဆိန္နာကာသကသိုဏ်း၌သော်လည်းကောင်း ဘာဝနာစွမ်းအားဖြင့် မိမိရရှိထိုက်သော ဘဝ၌ နာမ်တရားများ မဖြစ်ပေါ်စေရန် ပြုလုပ်သည့်အနေဖြင့် နာမ်တရားကို စက်ဆုပ်ကြောင်း ပဉ္စမဈာန်ဘာဝနာကို ပွားများစေ၍၊ ကံကို ယုံကြည်ပြောဆိုလေ့ရှိသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိမဟုတ်သော တိတ္ထိတို့သာလျှင် အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ကြရသည်ဟု ကျမ်းပြုဆရာ ရည်ရွယ်သည်။ ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤလူ့ပြည်၌ မည်သည့်ဣရိယာပုထ်ဖြင့် သေလွန်ကြသနည်း၊ ထိုဣရိယာပုထ်ဖြင့်သာလျှင် ထိုအသညသတ်ဘုံ၌ ပြန်လည်ဖြစ်ပေါ်ကြသည်ဟု မှတ်ယူအပ်သည်။

86. Anāgāmino pana suddhāvāsesu uppajjantīti anāgāminoyeva ariyā puthujjanādikāle, pacchāpi vā pañcamajjhānaṃ tividhampi bhāvetvā saddhādiindriyavemattatānukkamena pañcasu suddhāvāsesu uppajjanti.

၈၆. “အနာဂါမိနော ပန သုဒ္ဓါဝါသေသု ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ” ဟူသည် အနာဂါမ်ဖြစ်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်သာလျှင် ပုထုဇဉ်ဘဝအစရှိသည်၌ ဖြစ်စဉ်အခါကသော်လည်းကောင်း၊ နောက်ပိုင်း အနာဂါမ်ဖြစ်ပြီးသည့် ကာလ၌သော်လည်းကောင်း ပဉ္စမဈာန်ကို သုံးပါးအပြားရှိအောင် ပွားများစေခဲ့သဖြင့် သဒ္ဓါအစရှိသော ဣန္ဒြေတို့၏ မတူညီကွဲပြားမှု အစဉ်အတိုင်း သုဒ္ဓါဝါသ ၅ ဘုံတို့၌ ဖြစ်ကြရကုန်၏ ဟူလို။

87. Yathākkamaṃ bhāvetvā yathākkamaṃ āruppesu uppajjantīti yojanā yathākkamanti ca paṭhamāruppādianukkamena. Sabbampi cetaṃ tassa tasseva jhānassa āveṇikabhūmivasena vuttaṃ. Nikantiyā pana sati puthujjanādayo yathāladdhajjhānassa bhūmibhūtesu suddhāvāsavajjitesu yattha katthaci nibbattanti, tathā kāmabhavepi kāmāvacarakammabalena. ‘Ijjhati, bhikkhave, sīlavato cetopaṇidhi visuddhattā’ti (a. ni. 8.35) hi vuttaṃ. Anāgāmino pana kāmarāgassa sabbaso pahīnattā kāmabhavesu nikantiṃ na uppādentīti kāmalokavajjite yathāladdhajjhānabhūmibhūte yattha katthaci nibbattanti. Suddhāvāsesu hi anāgāminoyeva nibbattantīti niyamo atthi. Te pana aññattha na nibbattantīti niyamo natthi. Evañca katvā vuttaṃ ācariyena –

၈၇. “အစဉ်အတိုင်း (ဈာန်တို့ကို) ပွားများ၍ အရူပလေးဘုံတို့၌ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏” ဟု ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ “အစဉ်အတိုင်း” ဟူသည် ပထမအရူပဈာန် စသည်တို့၏ အစဉ်အားဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤ (ပထမဈာန်ကို ပွားများ၍ စသော) စကားလုံးလုံးကိုလည်း ထိုထိုဈာန်၏ သီးခြားဖြစ်သော ဘုံ၏အစွမ်းဖြင့် ဆိုအပ်၏။ သို့ရာတွင် (ဘဝ၌) တပ်မက်ခြင်း 'နိကန္တိ' ရှိလတ်သော် ပုထုဇဉ် အစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် မိမိတို့ ရအပ်ပြီးသော ဈာန်၏ဘုံဖြစ်ကုန်သော သုဒ္ဓါဝါသဘုံမှတစ်ပါး အခြားတစ်စုံတစ်ခုသော ဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ထို့အတူ ကာမဘုံ၌လည်း ကာမာဝစရကံ၏ အစွမ်းကြောင့် ဖြစ်ကြကုန်၏။ “ရဟန်းတို့... သီလရှိသူ၏ စိတ်၏တောင့်တခြင်း (စေတောပဏိဓိ) သည် စင်ကြယ်သည့်အတွက်ကြောင့် ပြည့်စုံ၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်လော။ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား ကာမရာဂကို အကြွင်းမဲ့ ပယ်အပ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ကာမဘုံတို့၌ နိကန္တိကို မဖြစ်စေကြကုန်။ ထို့ကြောင့် ကာမလောကကို ကြဉ်အပ်သော၊ မိမိရအပ်ပြီးသော ဈာန်၏ဘုံဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဘုံ၌ ဖြစ်ကြကုန်၏။ သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏ဟူသော အမြဲသတ်မှတ်ချက် (စည်းမျဉ်း) ရှိ၏။ သို့သော် ထိုအနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အခြားသော (ရူပ၊ အရူပ) ဘုံတို့၌ မဖြစ်ကြကုန်ဟူသော တားမြစ်ချက် (စည်းမျဉ်း) ကားမရှိ။ ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့် ဆရာမြတ်သည် ဆိုတော်မူ၏ -

‘‘Suddhāvāsesvanāgāmi-puggalāvopapajjare;

Kāmadhātumhi jāyanti, anāgāmivivajjitā’’ti. (parama. vi. 205);

“သုဒ္ဓါဝါသဘုံတို့၌ အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ကာမဘုံ၌မူကား အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်မှ ကြဉ်အပ်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဖြစ်ကြကုန်၏။”

Sukkhavipassakāpi panete maraṇakāle ekanteneva samāpattiṃ nibbattenti samādhimhi paripūrakārībhāvatoti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Itthiyopi pana ariyā vā anariyā vā aṭṭhasamāpattilābhiniyo brahmapārisajjesuyeva nibbattantī’’ti aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 809; a. ni. aṭṭha. 1.1.279 ādayo; ma. ni. aṭṭha. 3.130) vuttaṃ. Apicettha vehapphalaakaniṭṭhacatutthāruppabhavānaṃ seṭṭhabhavabhāvato [Pg.187] tattha nibbattā ariyā aññattha nuppajjanti, tathā avasesesu uparūpari brahmalokesu nibbattā heṭṭhimaheṭṭhimesu. Vuttañhetaṃ ācariyena –

သုက္ခဝိပဿက (ဈာန်မရဘဲ ဝိပဿနာသက်သက်ဖြင့် တရားထူးရသော) အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်လည်း သေခါနီးအချိန်၌ သမာဓိကို ပြည့်စုံအောင် ဖြည့်ကျင့်လေ့ရှိသောကြောင့် ဧကန်မလွဲ ဈာန်သမာပတ်ကို ဖြစ်စေကြကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ အဋ္ဌကထာ၌လည်း “မိန်းမတို့သည်လည်း အရိယာဖြစ်စေ၊ ပုထုဇဉ်ဖြစ်စေ သမာပတ်ရှစ်ပါးကို ရရှိကြသော်လည်း ဗြဟ္မပါရိသဇ္ဇာဘုံ၌သာ ဖြစ်ကြကုန်၏” ဟု ဆိုအပ်၏။ ထို့ပြင် ဤဘုံတို့တွင် ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ၊ အကနိဋ္ဌဘုံနှင့် စတုတ္ထအရူပဘုံ (နေဝသညာနာသညာယတနဘုံ) တို့သည် မြတ်သော ဘုံများ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ထိုဘုံတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော အရိယာတို့သည် အခြားသော ဘုံတို့၌ တစ်ဖန် မဖြစ်ကြတော့ကုန်။ ထို့အတူ ကြွင်းကုန်သော အထက်ထက်သော ဗြဟ္မာ့ဘုံတို့၌ ဖြစ်ကုန်သော အရိယာတို့သည် အောက်အောက်သော ဘုံတို့၌ မဖြစ်ကြတော့ကုန်။ ထိုစကားကို ဆရာမြတ်သည် ဆိုအပ်ပြီ -

‘‘Vehapphale akaniṭṭhe, bhavagge ca patiṭṭhitā;

Na punāññattha jāyanti, sabbe ariyapuggalā;

Brahmalokagatā heṭṭhā, ariyā nopapajjare’’ti. (nāma. pari. 452-453);

“ဝေဟပ္ဖိုလ်ဘုံ၊ အကနိဋ္ဌဘုံနှင့် ဘဝ၏အထွတ်အထိပ်ဖြစ်သော (နေဝသညာနာသညာယတန) ဘုံတို့၌ တည်ကုန်သော အလုံးစုံသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် တစ်ဖန် အခြားဘုံ၌ မဖြစ်ကြကုန်။ ဗြဟ္မာ့ဘုံသို့ ရောက်ကုန်သော အရိယာတို့သည် အောက်အောက်သော ဘုံတို့၌ မဖြစ်ကြကုန်။”

Kammacatukkavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကမ္မစတုက္ကဝဏ္ဏနာ (ကံလေးပါးအဖွင့်) ပြီးဆုံးပြီ။

Cutipaṭisandhikkamavaṇṇanā

စုတိပဋိသန္ဓေအစီအစဉ်အဖွင့်။

89. ‘‘Āyukkhayenā’’tyādīsu satipi kammānubhāve taṃtaṃgatīsu yathāparicchinnassa āyuno parikkhayena maraṇaṃ āyukkhayamaraṇaṃ. Satipi tattha tattha paricchinnāyusese gatikālādipaccayasāmaggiyañca taṃtaṃbhavasādhakassa kammuno pariniṭṭhitavipākattā maraṇaṃ kammakkhayamaraṇaṃ. Āyukammānaṃ samakameva parikkhīṇattā maraṇaṃ ubhayakkhayamaraṇaṃ. Satipi tasmiṃ duvime purimabhavasiddhassa kassaci upacchedakakammuno balena satthaharaṇādīhi upakkamehi upacchijjamānasantānānaṃ, guṇamahantesu vā katena kenaci upakkamena āyūhitaupacchedakakammunā paṭibāhitasāmatthiyassa kammassa taṃtaṃattabhāvappavattane asamatthabhāvato dusimārakalāburājādīnaṃ viya taṅkhaṇeyeva ṭhānācāvanavasena pavattamaraṇaṃ upacchedakamaraṇaṃ nāma. Idaṃ pana nerayikānaṃ uttarakuruvāsīnaṃ kesañci devānañca na hoti. Tenāhu –

၈၉. “အာယုက္ခယေန” အစရှိသော ပါဠိတို့၌ ကံ၏ အာနုဘော် ရှိသော်လည်း ထိုထိုဂတိတို့၌ အသီးသီး ပိုင်းခြားအပ်သော အသက်တမ်း ကုန်ဆုံးခြင်းကြောင့် သေခြင်းသည် “အာယုက္ခယမရဏ” မည်၏။ ထိုထိုဂတိ၌ ပိုင်းခြားအပ်သော အသက်တမ်း အကြွင်းအကျန် ရှိနေသေးသော်လည်းကောင်း၊ ဂတိ၊ ကာလ အစရှိသော အကြောင်းတို့၏ ညီညွတ်ခြင်း ရှိနေသေးသော်လည်းကောင်း၊ ထိုထိုဘဝကို ပြီးစေတတ်သော ကံ၏ အကျိုးပေးမှု ကိစ္စပြီးဆုံးသွားခြင်းကြောင့် သေခြင်းသည် “ကမ္မက္ခယမရဏ” မည်၏။ အသက်တမ်းနှင့် ကံနှစ်ပါးတို့ တစ်ပြိုင်နက်တည်း ကုန်ဆုံးသွားခြင်းကြောင့် သေခြင်းသည် “ဥဘယက္ခယမရဏ” မည်၏။ ထိုအသက်တမ်းနှင့် ကံနှစ်ပါးလုံး ရှိနေသေးသော်လည်း ရှေးဘဝ၌ ဆည်းပူးအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ဥပစ္ဆေဒကကံ၏ အစွမ်းကြောင့် လက်နက်ကို ဆောင်ခြင်း (ကိုယ့်ကိုယ်ကိုယ်သတ်ခြင်း) စသော လုံ့လပယောဂတို့ဖြင့် ခန္ဓာအစဉ် ပြတ်စဲသွားသူတို့၏ သေခြင်းသော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် သီလစသော ဂုဏ်ကြီးမြတ်သူတို့အပေါ်၌ ပြုအပ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ပြစ်မှားမှု လုံ့လကြောင့် အားထုတ်အပ်သော ဥပစ္ဆေဒကကံသည် (ထိုဘဝကို ဆက်လက်ဖြစ်စေသော ကံ၏) အစွမ်းသတ္တိကို တားမြစ်လိုက်သဖြင့် ကံသည် ထိုထိုအတ္တဘောကို ဆက်လက်၍ မဖြစ်စေနိုင်ခြင်းကြောင့် ဒုသီမာရ်နတ်၊ ကလာဗုမင်း အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ ထိုခဏ၌ပင် တည်ရာမှ ရွေ့လျောစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော သေခြင်းသည် “ဥပစ္ဆေဒကမရဏ” မည်၏။ ဤဥပစ္ဆေဒကမရဏသည်ကား ငရဲသားတို့အားလည်းကောင်း၊ မြောက်ကျွန်းသားတို့အားလည်းကောင်း၊ အချို့သော နတ်တို့အားလည်းကောင်း မဖြစ်။ ထို့ကြောင့် ကျမ်းပြုဆရာတို့သည် ဆိုကြကုန်ပြီ -

‘‘Upakkamena vā kesañcupacchedakakammunā’’ti. (sa. sa. 62);

“သူတစ်ပါးတို့၏ လုံ့လကြောင့်သော်လည်းကောင်း၊ အချို့သော နတ်တို့၏ ဥပစ္ဆေဒကကံကြောင့်သော်လည်းကောင်း (သေခြင်းသည် ဖြစ်၏)။”

Maraṇassa uppatti pavatti maraṇuppatti.

သေခြင်း၏ ဖြစ်ပေါ်လာပုံ အစဉ်အတန်းသည် “မရဏုပ္ပတ္တိ” (သေခြင်းဖြစ်ပေါ်ပုံ) မည်၏။

90. Maraṇakāleti [Pg.188] maraṇāsannakāle. Yathārahanti taṃtaṃgatīsu uppajjanakasattānurūpaṃ, katthaci pana anuppajjamānassa khīṇāsavassa yathopaṭṭhitaṃ nāmarūpadhammādikameva cutipariyosānānaṃ gocarabhāvaṃ gacchati, na kammakammanimittādayo. Upaladdhapubbanti cetiyadassanādivasena pubbe upaladdhaṃ. Upakaraṇabhūtanti pupphādivasena upakaraṇabhūtaṃ. Upalabhitabbanti anubhavitabbaṃ. Upabhogabhūtanti accharāvimānakapparukkhanirayaggiādikaṃ upabhuñjitabbaṃ. Accharāvimānakapparukkhamātukucchiādigataṃ hi rūpāyatanaṃ sugatinimittaṃ. Nirayagginirayapālādigataṃ duggatinimittaṃ. Gatiyā nimittaṃ gatinimittaṃ.

၉၀. “မရဏကာလေ” ဟူသည် သေခါနီးအချိန် (မရဏာသန္နအခါ) ၌ ဖြစ်သည်။ “ယထာရဟံ” ဟူသည် ထိုထိုဂတိတို့၌ ဖြစ်မည့် သတ္တဝါတို့အား လျော်စွာ ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း မည်သည့်ဘဝ၌မျှ နောက်ထပ် မဖြစ်တော့မည့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ရှေးရှုထင်လာသော (ထင်နေကျဖြစ်သော) နာမ်တရား၊ ရုပ်တရား အစရှိသည်တို့သည်သာလျှင် စုတိအဆုံးရှိသော (မရဏာသန္န) ဝီထိစိတ်တို့၏ အာရုံအဖြစ်သို့ ရောက်၏၊ ကံ၊ ကမ္မနိမိတ် အစရှိသည်တို့သည်ကား အာရုံအဖြစ်သို့ မရောက်ကြကုန်။ “ဥပလဒ္ဓပုဗ္ဗ” ဟူသည် စေတီတော်ကို ဖူးမြော်ရခြင်း စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ရှေးက ရဖူး (တွေ့ဖူး) အပ်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။ “ဥပကရဏဘူတ” ဟူသည် ပန်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဆောက်အဦး (အသုံးအဆောင်) ဖြစ်ဖူးသော အာရုံ ဖြစ်သည်။ “ဥပလဘိတဗ္ဗ” ဟူသည် ခံစားထိုက်သော (လျော်စွာ ဖြစ်ထိုက်သော) အာရုံ ဖြစ်သည်။ “ဥပဘောဂဘူတ” ဟူသည် နတ်သမီး၊ နတ်ဗိမာန်၊ ပဒေသာပင်၊ ငရဲမီး စသည်ဖြင့် ခံစားအပ်၊ တွေ့ကြုံအပ်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။ နတ်သမီး၊ နတ်ဗိမာန်၊ ပဒေသာပင်၊ အမိဝမ်းတည်းဟူသော ဌာနတို့၌ တည်သော ရူပါရုံသည်ကား သုဂတိနမိတ် (ကောင်းသောဂတိ၏ အမှတ်သညာ) ဖြစ်၏။ ငရဲမီး၊ ငရဲထိန်း အစရှိသည်တို့၌ တည်သော ရူပါရုံသည်ကား ဒုဂ္ဂတိနိမိတ် (မကောင်းသောဂတိ၏ အမှတ်သညာ) ဖြစ်၏။ ဂတိ၏ အမှတ်အသား သို့မဟုတ် အကြောင်းကို “ဂတိနိမိတ်” ဟု ခေါ်၏။

Kammabalenāti paṭisandhinibbattakassa kusalākusalakammassa ānubhāvena. Channaṃ dvārānanti vakkhamānanayena yathāsambhavaṃ channaṃ upapattidvārānaṃ, yadi kusalakammaṃ vipaccati, tadā parisuddhaṃ kusalacittaṃ pavattati, atha akusalakammaṃ, tadā upakkiliṭṭhaṃ akusalacittanti āha ‘‘vipaccamānaka…pe… kiliṭṭhaṃ vā’’ti. Tenāha bhagavā ‘‘nimittassādagadhitaṃ vā, bhikkhave, viññāṇaṃ tiṭṭhamānaṃ tiṭṭhati, anubyañjanassādagadhitaṃ vā, tasmiṃ ce samaye kālaṃ karoti, ṭhānametaṃ vijjati, yaṃ dvinnaṃ gatīnaṃ aññataraṃ gatiṃ upapajjeyya nirayaṃ vā tiracchānayoniṃ vā’’ti (saṃ. ni. 4.235). Tatthoṇataṃ vāti tasmiṃ upapajjitabbabhave oṇataṃ viya, tatthoṇataṃ evāti vā padacchedo. ‘‘Bāhullenā’’ti ettha adhippāyo ‘‘yebhuyyena bhavantare’’ti ettha vuttanayena daṭṭhabbo. Atha vā ‘‘yathāraha’’nti imināva so sakkā saṅgahetunti ‘‘bāhullenā’’ti iminā sahasā occhijjamānajīvitānaṃ saṇikaṃ marantānaṃ viya na abhikkhaṇamevāti dīpitanti viññāyati. Abhinavakaraṇavasenāti taṅkhaṇe kariyamānaṃ viya attānaṃ abhinavakaraṇavasena.

“ကမ္မဗလေန” ဟူသည် ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံ၏ အစွမ်းသတ္တိကြောင့် ဖြစ်သည်။ “ဆန္နံ ဒွါရာနံ” ဟူသည် ဆိုလတ္တံ့သော နည်းဖြင့် ဖြစ်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ခြောက်ပါးသော ဥပပတ္တိဒွါရတို့တွင် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ ကုသိုလ်ကံသည် အကျိုးပေးအံ့၊ ထိုအခါ၌ လွန်စွာစင်ကြယ်သော ကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်၏။ သို့မဟုတ် အကုသိုလ်ကံသည် အကျိုးပေးအံ့၊ ထိုအခါ၌ ညစ်နွမ်းသော အကုသိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ “ဝိပစ္စမာနက...ပ... ကိလိဋ္ဌံ ဝါ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဟောတော်မူ၏ - “ရဟန်းတို့... မိန်းမ ယောကျ်ားဟူသော ပုံသဏ္ဌာန်နိမိတ်ကို သာယာတတ်သော ရာဂဖြင့် မက်မောသော ဝိညာဉ်သည်သော်လည်းကောင်း တည်လတ်သော် တည်၏။ လက် ခြေ စသော အင်္ဂါအစိတ် (အနုဗျည်း) ကို သာယာသော ရာဂဖြင့် မက်မောသော ဝိညာဉ်သည်သော်လည်းကောင်း တည်လတ်သော် တည်၏။ ထိုအချိန်၌ အကယ်၍ သေဆုံးအံ့၊ နိရယဂတိ သို့မဟုတ် တိရစ္ဆာနဂတိတည်းဟူသော ဂတိနှစ်ပါးတို့တွင် တစ်မျိုးမျိုးသော ဂတိ၌ ဖြစ်ရာ၏။ ဤသို့ဖြစ်နိုင်သော အကြောင်းရှိ၏။” “တတ္ထောဏတံ” ဟူသည် ထိုဖြစ်ထိုက်သော ဘဝသို့ ညွတ်ကိုင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်ခြင်းဖြစ်သည်၊ သို့မဟုတ် “တတ္ထောဏတံ ဧဝ” ဟု ပုဒ်ဖြတ်အပ်၏။ “ဗာဟုလ္လေန” ဟူသော ဤပုဒ်၌ အဓိပ္ပာယ်ကို “ယေဘုယျေန ဘဝန္တရေ” ဟူသော ဤပါဌ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းဖြင့် သိအပ်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းသော် “ယထာရဟံ” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့်ပင် ထိုအနက်ကို သိမ်းယူနိုင်သောကြောင့် “ဗာဟုလ္လေန” ဟူသော ဤပုဒ်ဖြင့် အဆောတလျင် ဖြတ်တောက်အပ်သော ဇီဝိတိန္ဒြေရှိသူတို့အား ဖြည်းဖြည်းချင်း သေရသူတို့ကဲ့သို့ အမြဲမပြတ် ဖြစ်သည်မဟုတ် (ကံ၊ ကမ္မနိမိတ် စသည်တို့သည် သေခါနီး၌ အမြဲတစေ မထင်ပေါ်ပါ) ဟု ပြအပ်ပြီဟု သိအပ်၏။ “အဘိနဝကရဏဝသေန” ဟူသည် ထိုသေခါနီးခဏ၌ (အသစ်တဖန်) ပြုလုပ်အပ်သကဲ့သို့ မိမိ (ကံ) ကို အသစ်ပြုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် (မနောဒွါရသို့ ရောက်လာ၏) ဟူလို။

91. Paccāsannamaraṇassāti [Pg.189] ekavīthippamāṇāyukavasena, tato vā kiñci adhikāyukavasena samāsannamaraṇassa. Vīthicittāvasāneti tadārammaṇapariyosānānaṃ, javanapariyosānānaṃ vā vīthicittānaṃ avasāne. Tattha ‘‘kāmabhavato cavitvā tattheva uppajjamānānaṃ tadārammaṇapariyosānāni, sesānaṃ javanapariyosānānī’’ti dhammānusāraṇiyaṃ vuttaṃ. Bhavaṅgakkhayevāti yadi ekajavanavīthito adhikatarāyuseso siyā, tadā bhavaṅgāvasāne vā uppajjitvā nirujjhati. Atha ekacittakkhaṇāyuseso siyā, tadā vīthicittāvasāne, tañca atītakammādivisayameva. ‘‘Tassānantaramevā’’ti iminā antarābhavavādimataṃ paṭikkhipati.

၉၁. “သေခါနီးကာလ၌ ဖြစ်သော” ဟူသည်မှာ တစ်ဝီထိပမာဏရှိသော အသက်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုထက် အနည်းငယ် ပိုလွန်သော အသက်၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အလွန်နီးကပ်သော သေခြင်းရှိသော သတ္တဝါ၏ (အဖြစ်ကြောင့်တည်း)။ “ဝီထိစိတ်၏ အဆုံး၌” ဟူသည်မှာ တဒါရုံအဆုံးရှိသော ဝီထိစိတ်တို့၏အဆုံး၌ ဖြစ်စေ၊ သို့မဟုတ် ဇောအဆုံးရှိသော ဝီထိစိတ်တို့၏အဆုံး၌ ဖြစ်စေ (အဓိပ္ပာယ်ရ၏)။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် “ကာမဘုံမှ စုတေ၍ ထိုကာမဘုံ၌ပင် ပြန်လည်ဖြစ်ထွန်းမည့် သတ္တဝါတို့၏ ဝီထိစိတ်တို့သည် တဒါရုံအဆုံးရှိကုန်၏၊ ကြွင်းသော သတ္တဝါတို့၏ ဝီထိစိတ်တို့သည် ဇောအဆုံးရှိကုန်၏” ဟု ဓမ္မာနုသာရဏီကျမ်း၌ မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “ဘဝင်၏ကုန်ဆုံးရာ၌” ဟူသည်မှာ အကယ်၍ တစ်ခုသော ဇောဝီထိထက် ပိုလွန်သော အသက်အကြွင်းသည် ရှိပါမူ၊ ထိုအခါ၌ ဘဝင်၏အဆုံး၌ (စုတိစိတ်သည်) ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ငြိမ်း၏။ သို့မဟုတ် အကယ်၍ စိတ္တက္ခဏတစ်ချက်မျှသာ အသက်အကြွင်း ရှိပါမူ၊ ထိုအခါ၌ ဝီထိစိတ်၏အဆုံး၌ (စုတိစိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်၍ ချုပ်ငြိမ်း၏)။ ထိုစုတိစိတ်သည်လည်း အတိတ်ကံ အစရှိသော အာရုံရှိသည်သာလျှင်တည်း။ “ထိုစိတ်၏ အခြားမဲ့၌သာလျှင်” ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် (ပစ္စုပ္ပန်ဘဝနှင့် အနာဂတ်ဘဝ) အကြား၌ အန္တရာဘဝ (အကြားဘဝ) ရှိသေး၏ဟု ပြောဆိုလေ့ရှိသော အန္တရာဘဝဝါဒီတို့၏ အယူဝါဒကို ပယ်မြစ်တော်မူ၏။

Yathārahanti kammakaraṇakālassa, vipākadānakālassa ca anurūpavasena. Atha vā vipaccamānakakammānurūpaṃ anusayavasena, javanasahajātavasena vā pavattianurūpatotyattho. Nanu ca ‘‘avijjānusayaparikkhittenā’’tyādi vuttaṃ. Javanasahajātānañca kathaṃ anusayabhāvoti? Nāyaṃ doso anusayasadisatāya tāsampi anusayavohārabhāvato. Itarathā akusalakammasahajātānaṃ bhavataṇhāsahajātānaṃ vā cutiāsannajavanasahajātānañca saṅgaho na siyā. Avijjāva appahīnaṭṭhena anusayanato pavattanato anusayo, tena parikkhittena parivāritena. Taṇhānusayova mūlaṃ padhānaṃ sahakārīkāraṇabhūtaṃ imassāti taṇhānusayamūlako. Saṅkhārenāti kusalākusalakammena kammasahajātaphassādidhammasamudāyena cutiāsannajavanasahajātena vā, tena janiyamānaṃ. Avijjāya hi paṭicchannādīnavavisaye taṇhā nāmeti, khipanakasaṅkhārasammatā yathāvuttasaṅkhārā khipanti, yathāhu –

“လျော်ကန်သင့်မြတ်သလို” ဟူသည်မှာ ကံပြုရာကာလအားလည်းကောင်း၊ အကျိုးပေးရာကာလအားလည်းကောင်း လျော်ညီသော အစွမ်းဖြင့် (အကျိုးပေး၏)။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား အကျိုးပေးလတ္တံ့သော ကံအားလျော်စွာ အနုသယ၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဇောနှင့်အတူ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအားလျော်စွာ ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။ “အဝိဇ္ဇာနုသယပရိက္ခိတ္တေန” အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ရာ၊ ဇောနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော အဝိဇ္ဇာနှင့် တဏှာတို့အား အဘယ်သို့လျှင် အနုသယ၏အဖြစ် (အနုသယအမည်) ဖြစ်နိုင်ပါသနည်းဟု စောဒနာစရာရှိ၏။ ဤသည်မှာ အပြစ်မဟုတ်ပေ။ အနုသယနှင့် ဆင်တူလှသဖြင့် ထိုဇောနှင့်တကွဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာတို့အားလည်း အနုသယဟူသော အခေါ်အဝေါ်ဖြင့် သမုတ်အပ်သောကြောင့်တည်း။ သို့မဟုတ်ပါက အကုသိုလ်ကံနှင့် တကွဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ဘဝတဏှာနှင့် တကွဖြစ်သော အဝိဇ္ဇာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ စုတိ၏အနီးဖြစ်သော ဇောနှင့်တကွဖြစ်ကုန်သော အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာတို့ကိုလည်းကောင်း သိမ်းသွင်းယူခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်တော့မည်မဟုတ်ပေ။ အဝိဇ္ဇာသည်ပင် မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသည့်အဖြစ်ကြောင့် အစဉ်မပြတ် ကိန်းဝပ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း “အနုသယ” မည်၏။ ထိုအဝိဇ္ဇာနုသယဖြင့် ခြံရံအပ်သော (အဓိပ္ပာယ်တည်း)။ ဤသင်္ခါရတရား၌ တဏှာနုသယသည်သာလျှင် အတူတကွ အကျိုးပြုတတ်သောအကြောင်းဖြစ်၍ ပြဓာန်းသောအကြောင်းရင်း ဖြစ်သောကြောင့် “တဏှာနုသယမူလက” ဟု မည်၏။ “သင်္ခါရတရားဖြင့်” ဟူသည်မှာ ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံ ဖြစ်သောလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ကံနှင့်တကွဖြစ်သော ဖဿအစရှိသော တရားအစုအပေါင်း ဖြစ်သောလည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် မရဏာသန္နဇောနှင့်တကွဖြစ်သော ကံ၊ ထိုကံနှင့်တကွဖြစ်သော ဖဿစသော တရားစု ဖြစ်သောလည်းကောင်း ထိုသင်္ခါရတရားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော (အဓိပ္ပာယ်တည်း)။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အဝိဇ္ဇာသည် အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ထားအပ်သော အာရုံ၌ တဏှာကို ညွတ်စေတတ်၏၊ ဘဝသစ်၌ ပစ်ချတတ်သော သင်္ခါရဟု သမုတ်အပ်ကုန်သော အထက်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော သင်္ခါရတရားတို့သည် ဘဝသစ်သို့ ပစ်ချတတ်ကုန်၏။ ရှေးဆရာတို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏ -

‘‘Avijjātaṇhāsaṅkhāra-sahajehi apāyinaṃ;

Visayādīnavacchādinamanakkhipakehi tu.

“အပါယ်သို့ လားမည့်သူတို့၌ တကွဖြစ်ကုန်သော အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ၊ သင်္ခါရတို့သည် အာရုံ၏အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်း၊ ညွတ်စေခြင်းနှင့် ဘဝသစ်သို့ ပစ်ချခြင်းတို့ကို ပြုတတ်ကုန်၏။”

‘‘Appahīnehi [Pg.190] sesānaṃ, chādanaṃ namanampi ca;

Khipakā pana saṅkhārā, kusalāva bhavantihā’’ti. (sa. sa. 164-165);

“ကြွင်းသော သုဂတိသို့ လားမည့်သူတို့၌ကား မဂ်ဖြင့် မပယ်ရသေးသဖြင့် ကိန်းဝပ်လျက်ရှိသော အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာတို့သည် အာရုံ၏အပြစ်ကို ဖုံးကွယ်ခြင်း၊ ညွတ်စေခြင်းတို့ကို ပြုကြကုန်၏။ ပစ်ချတတ်သော သင်္ခါရတို့သည်ကား ကုသိုလ်တရားတို့သာလျှင် ဖြစ်ကုန်၏” ဟု (မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏)။

Sampayuttehi pariggayhamānanti attanā sampayuttehi phassādīhi dhammehi sampayuttapaccayādinā parivāretvā gayhamānaṃ, sahajātānamadhiṭṭhānabhāvena pubbaṅgamabhūtanti attanā sahajātānaṃ patiṭṭhānabhāvena padhānabhūtaṃ. ‘‘Manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1-2) hi vuttaṃ. Bhavantarapaṭisandhānavasenāti purimabhavantarassa, pacchimabhavantarassa ca aññamaññaṃ ekābaddhaṃ viya paṭisandahanavasena uppajjamānameva patiṭṭhāti, na ito gantvātyadhippāyo. Na hi purimabhavapariyāpanno koci dhammo bhavantaraṃ saṅkamati, nāpi purimabhavapariyāpannahetūhi vinā uppajjati paṭighosapadīpamuddā viyāti alamatippapañcena.

“သမ္ပယုတ်တရားတို့ဖြင့် ခြံရံ၍ ယူအပ်သော” ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက် ဖြစ်ကုန်သော ဖဿအစရှိသော တရားတို့ဖြင့် သမ္ပယုတ္တပစ္စည်းအစရှိသည်ဖြင့် ခြံရံ၍ ယူအပ်သောအရာကို ဆိုလိုသည်။ “အတူဖြစ်ဖက်တရားတို့၏ မှီရာအဖြစ်ဖြင့် ရှေ့သွားဖြစ်သော” ဟူသည်မှာ မိမိနှင့် အတူဖြစ်ဖက်တရားတို့၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ပြဓာန်းသောအဖြစ်သို့ ရောက်သော (စိတ်ကို ဆိုလိုသည်)။ “နာမ်တရားတို့သည် စိတ်လျှင် ရှေ့သွားရှိကုန်၏” ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော။ “ဘဝတစ်ပါး၌ ဆက်စပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်” ဟူသည်မှာ ရှေးဘဝနှင့် နောက်ဘဝကို အချင်းချင်း တစ်စပ်တည်း စပ်စပ်လျက်ရှိသကဲ့သို့ ဆက်စပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သည်နှင့်တစ်ပြိုင်နက် (ဘဝတစ်ပါး၌) တည်၏။ ဤဘဝမှ ကိုယ်ထင်ရှား ပြောင်းရွှေ့သွား၍ တည်သည်မဟုတ်ဟူသည်မှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ အလိုတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရှေးဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော တစ်စုံတစ်ခုသော တရားမျှ ဘဝတစ်ပါးသို့ ပြောင်းရွှေ့သွားသည်မဟုတ်၊ ရှေးဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော အကြောင်းတရားတို့နှင့် ကင်း၍လည်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်မဟုတ်ပေ။ ပဲ့တင်သံ၊ ဆီမီးလျှံ၊ တံဆိပ်ခတ်နှိပ်ခြင်းတို့ကဲ့သို့ပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် အလွန်အမင်း ချဲ့ထွင်ပြောဆိုခြင်းဖြင့် တန်လောက်ပြီ။

92. Mandaṃ hutvā pavattāni mandappavattāni. Paccuppannārammaṇesu āpāthagatesu manodvāre gatinimittavasena, pañcadvāre kammanimittavasenātyadhippāyo. Paṭisandhibhavaṅgānampi paccuppannārammaṇatā labbhatīti manodvāre tāva paṭisandhiyā catunnaṃ bhavaṅgānañca, pañcadvāre pana paṭisandhiyāva paccuppannārammaṇabhāvo labbhati. Tathā hi kassaci manodvāre āpāthamāgataṃ paccuppannaṃ gatinimittaṃ ārabbha uppannāya tadārammaṇapariyosānāya cittavīthiyā anantaraṃ cuticitte uppanne tadanantaraṃ pañcacittakkhaṇāyuke ārammaṇe pavattāya paṭisandhiyā catunnaṃ bhavaṅgānaṃ, pañcadvāre ca ñātakādīhi upaṭṭhāpitesu deyyadhammesu vaṇṇādike ārabbha yathārahaṃ pavattāya cittavīthiyā cuticittassa ca anantaraṃ ekacittakkhaṇāyuke ārammaṇe pavattāya paṭisandhiyā paccuppannārammaṇe pavatti upalabbhatīti ayamettha saṅkhepo, vitthāro [Pg.191] pana visuddhimagge(visuddhi. 2.620 ādayo) vibhaṅgaṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 227) vā saṅkhārapaccayāviññāṇapadavaṇṇanāyaṃ vuttanayena daṭṭhabbo. Chadvāraggahitanti kammanimittaṃ chadvāraggahitaṃ, gatinimittaṃ chaṭṭhadvāraggahitanti yathāsambhavaṃ yojetabbaṃ. Apare pana avisesato vaṇṇenti. Saccasaṅkhepepi tenevādhippāyena idaṃ vuttaṃ –

၉၂. နုံ့နဲ့နှေးကွေးစွာ ဖြစ်ကုန်သော ဇောတို့ကို “နုံ့နဲ့နှေးကွေးသော ဇောများ” (မန္ဒပ္ပဝတ္တဇော) ဟု ခေါ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်အာရုံတို့သည် ရှေးရှုကျရောက်လာကုန်သော် မနောဒွါရ၌ ဂတိနိမိတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဉ္စဒွါရ၌ ကမ္မနိမိတ်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း (ဖြစ်ကုန်၏) ဟူသည်မှာ အရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ အလိုတည်း။ ပဋိသန္ဓေစိတ်၊ ဘဝင်စိတ်တို့၏လည်း ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ကို ရအပ်၏ ဟူရာဝယ် မနောဒွါရ၌မူ ပဋိသန္ဓေစိတ်၏လည်းကောင်း၊ ဘဝင်စိတ်လေးခုတို့၏လည်းကောင်း ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ကို ရအပ်၏။ ပဉ္စဒွါရ၌မူ ပဋိသန္ဓေစိတ်၏သာလျှင် ပစ္စုပ္ပန်အာရုံရှိသည်၏အဖြစ်ကို ရအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တစ်စုံတစ်ယောက်သော သတ္တဝါအား မနောဒွါရ၌ ထင်လာသော ပစ္စုပ္ပန် ဂတိနိမိတ်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ပေါ်သော တဒါရုံအဆုံးရှိသော ဝီထိစိတ်အစဉ်၏ အခြားမဲ့၌ စုတိစိတ် ဖြစ်ပေါ်လတ်သော်၊ ထိုစုတိစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ စိတ္တက္ခဏငါးချက်မျှ အသက်ရှိသော အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် ဘဝင်စိတ်လေးခုတို့၏ ပစ္စုပ္ပန်အာရုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကို ရရှိအပ်၏။ ပဉ္စဒွါရ၌လည်း ဆွေမျိုးစသည်တို့က ရှေးရှုဖြစ်ပေါ်စေအပ်သော လှူဖွယ်ဝတ္ထုတို့၏ အဆင်းစသည်ကို အာရုံပြု၍ လျော်စွာဖြစ်သော ဝီထိစိတ်အစဉ်၏လည်းကောင်း၊ စုတိစိတ်၏လည်းကောင်း အခြားမဲ့၌ စိတ္တက္ခဏတစ်ချက်မျှသာ အသက်ရှိတော့သော အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပဋိသန္ဓေစိတ်၏ ပစ္စုပ္ပန်အာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ရအပ်၏။ ဤသည်ကား ဤကျမ်း၌ ပြဆိုအပ်သော အကျဉ်းချုပ်တည်း။ အကျယ်ကိုမူကား ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌သော်လည်းကောင်း၊ ဝိဘင်းအဋ္ဌကထာ၌သော်လည်းကောင်း “သင်္ခါရပစ္စယာ ဝိညာဏံ” ဟူသော ပုဒ်အဖွင့်၌ ပြဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း မှတ်သားအပ်၏။ “ဒွါရခြောက်ပါးဖြင့် ယူအပ်သော” ဟူသည်မှာ ကမ္မနိမိတ်ကို ဒွါရခြောက်ပါးဖြင့် ယူအပ်၏၊ ဂတိနိမိတ်ကို ခြောက်ခုမြောက် မနောဒွါရဖြင့် ယူအပ်၏ဟု လျော်ကန်သလို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အခြားသော ဆရာတို့သည်ကား အထူးမပြဘဲ ယေဘုယျအားဖြင့် ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ သစ္စသံခိပ်ကျမ်း၌လည်း ထိုအဓိပ္ပာယ်ဖြင့်ပင် ဤဂါထာကို မိန့်ဆိုတော်မူအပ်၏။

‘‘Pañcadvāre siyā sandhi, vinā kammaṃ dvigocare’’ti;

(Sa. sa. 173);

“ပဉ္စဒွါရ၌ ပဋိသန္ဓေစိတ်သည် ကံအာရုံကို ကြဉ်၍ (ကမ္မနိမိတ်၊ ဂတိနိမိတ်ဟူသော) အာရုံနှစ်ပါးတို့၌ ဖြစ်ရာ၏” ဟု (မိန့်ဆိုတော်မူ၏)။

Aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.624-625; vibha. aṭṭha. 227) pana ‘‘gatinimittaṃ manodvāre āpāthamāgacchatī’’ti vuttattā, tadārammaṇāya ca pañcadvārikapaṭisandhiyā adassitattā, mūlaṭīkādīsu ca ‘‘kammabalena upaṭṭhāpitaṃ vaṇṇāyatanaṃ supinaṃ passantassa viya dibbacakkhussa viya ca manodvāreyeva gocarabhāvaṃ gacchatī’’ti (visuddhi. mahā. 2.623) niyametvā vuttattā tesaṃ vacanaṃ na sampaṭicchanti ācariyā. ‘‘Paccuppannañcā’’ti ettha gatinimittaṃ tāva paccuppannārammaṇaṃ yujjati, kammanimittaṃ pana paṭisandhijanakakammasseva nimittabhūtaṃ adhippetanti kathaṃ tassa cutiāsannajavanehi gahitassa paccuppannabhāvo sambhavati. Na hi tadeva ārammaṇupaṭṭhāpakaṃ, tadeva paṭisandhijanakaṃ bhaveyya upacitabhāvābhāvato anassāditattā ca. ‘‘Katattā upacitattā’’ti (dha. sa. 431) hi vacanato punappunaṃ laddhāsevanameva kammaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati. Paṭisambhidāmagge (paṭi. ma. 1.232) ca nikantikkhaṇe dvinnaṃ hetūnaṃ paccayāpi sahetukapaṭisandhiyā vuttattākatūpacitampi kammaṃ taṇhāya assāditameva vipākaṃ abhinipphādeti, tadā ca paṭisandhiyā samānavīthiyaṃ viya pavattamānāni cutiāsannajavanāni kathaṃ punappunaṃ laddhāsevanāni siyuṃ, kathañca tāni tadā kaṇhāya parāmaṭṭhāni. Apica paccuppannaṃ kammanimittaṃ cutiāsannappavattānaṃ pañcadvārikajavanānaṃ ārammaṇaṃ hoti. ‘‘Pañcadvārikakammañca paṭisandhinimittakaṃ na [Pg.192] hoti paridubbalabhāvato’’ti aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.620; vibha. aṭṭha. 227) vuttanti saccametaṃ. Ñātakādīhi upaṭṭhāpitesu pana pupphādīsu sannihitesveva maraṇasambhavato tattha vaṇṇādikaṃ ārabbha cutiāsannavīthito purimabhāgappavattānaṃ paṭisandhijananasamatthānaṃ manodvārikajavanānaṃ ārammaṇabhūtena saha samānattā tadekasantatipatitaṃ cutiāsannajavanaggahitampi paccuppannaṃ vaṇṇādikaṃ kammanimittabhāvena vuttaṃ. Evañca katvā vuttaṃ ānandācariyena ‘‘pañcadvāre ca āpāthamāgacchantaṃ paccuppannaṃ kammanimittaṃ āsannakatakammārammaṇasantatiyaṃ uppannaṃ, taṃsadisañca daṭṭhabba’’nti (vibha. mūlaṭī. 227; visuddhi. mahā. 2.623).

ထိုသို့ပင် ဖွင့်ဆိုကြသော်လည်း အဋ္ဌကထာ၌ 'ဂတိနိမိတ်သည် မနောဒွါရ၌ ထင်လာ၏' ဟု ဆိုအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဂတိနိမိတ်ကို အာရုံပြုသော ပဉ္စဒွါရိကပဋိသန္ဓေကို မပြအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မူလဋီကာအစရှိသည်တို့၌ 'ကံ၏စွမ်းအားကြောင့် ထင်စေအပ်သော ရူပါရုံသည် အိပ်မက်မြင်မက်သူ၏ ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ ကဲ့သို့လည်းကောင်း မနောဒွါရ၌သာလျှင် အာရုံ၏အဖြစ်သို့ ရောက်၏' ဟု ကန့်သတ်၍ ဆိုအပ်သည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ထိုအပရေဆရာနှင့် သစ္စသံခိပ်ဆရာတို့၏ စကားကို ငါတို့၏ ဆရာတို့သည် လက်မခံကြကုန်။ 'ပစ္စုပ္ပန်လည်းကောင်း' ဟူသော ဤနေရာ၌ ဂတိနိမိတ်သည် ရှေးဦးစွာ ပစ္စုပ္ပန်အာရုံအဖြစ်ဖြင့် သင့်လျော်ပေ၏၊ ကမ္မနိမိတ်ကိုမူကား ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သော ကံ၏သာလျှင် နိမိတ်ဖြစ်သော အာရုံကို အလိုရှိအပ်၏။ သို့ဖြစ်လျှင် စုတိ၏အနီးဖြစ်သော ဇောတို့သည် ယူအပ်သော ထိုကမ္မနိမိတ်၏ ပစ္စုပ္ပန်အဖြစ်သည် အဘယ်သို့လျှင် ဖြစ်နိုင်ပါအံ့နည်း (မဖြစ်နိုင်သည်သာတည်း)။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုမရဏာသန္နဇောသည်ပင်လျှင် အာရုံကို ထင်စေတတ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုမရဏာသန္နဇောသည်ပင်လျှင် ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေတတ်သည်လည်းကောင်း မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ (အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ) ဆည်းပူးအပ်သော အဖြစ်မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မသာယာအပ်သော အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ်သော်လည်း 'ပြုအပ် ဆည်းပူးအပ်သောကြောင့်' ဟူသော ဟောတော်မူခြင်းကြောင့် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရအပ်သော အာသေဝနရှိသည်သာလျှင်ဖြစ်သော ကံသည် ပဋိသန္ဓေကို ဆွဲငင်နိုင်၏။ တစ်နည်းလည်း ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ်၌ မိမိကံကို နှစ်သက်ရာခဏ၌ အကြောင်းနှစ်ပါးတို့၏ အထောက်အပံ့ကြောင့်လည်း သဟိတ်ပဋိသန္ဓေ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ပြုအပ်ဆည်းပူးအပ်သော ကံသည် တဏှာဖြင့် သာယာအပ်သည်သာ ဖြစ်မှသာလျှင် အကျိုးကို ဖြစ်စေနိုင်၏။ ထိုမရဏာသန္နအခါ၌ ပဋိသန္ဓေနှင့် တူသော ဝီထိ၌ကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော စုတိအနီးဖြစ်သော ဇောတို့သည် အဘယ်သို့လျှင် အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ရအပ်သော အာသေဝနရှိကုန်အံ့နည်း။ ထိုမျှမက ထိုစုတိအနီးဖြစ်သော ဇောတို့သည် ထိုမရဏာသန္နအခါ၌ တဏှာဖြင့် အဘယ်သို့ သုံးသပ်အပ်ကုန်အံ့နည်း။ ထို့ပြင် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ကမ္မနိမိတ်သည် စုတိအနီး၌ ဖြစ်ကုန်သော ပဉ္စဒွါရိကဇောတို့၏ အာရုံလည်း ဖြစ်၏။ 'ပဉ္စဒွါရိကကံသည် ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေနိုင်သည် မဟုတ်၊ အားနည်းသော အဖြစ်ကြောင့်တည်း' ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ဤကား စောဒနာတည်း။ ဤစကားသည် မှန်ပေ၏။ သို့သော်လည်း ဆွေမျိုးစသည်တို့သည် ကပ်၍ တည်စေအပ်ကုန်သော ပန်းအစရှိသော ဝတ္ထုတို့သည် အနီး၌ တည်ရှိဆဲဖြစ်စဉ် သေခြင်းသည် ဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ထိုပန်းအစရှိသော ဝတ္ထုတို့၌ အဆင်းစသောအာရုံကို အာရုံပြု၍ စုတိအနီးဖြစ်သော ဝီထိ၏ ရှေ့အဖို့၌ ဖြစ်ကုန်သော ပဋိသန္ဓေကို ဖြစ်စေခြင်း၌ စွမ်းနိုင်ကုန်သော မနောဒွါရိကဇောတို့၏ အာရုံဖြစ်သော ကမ္မနိမိတ်နှင့် တူသောကြောင့် ထိုကမ္မနိမိတ်နှင့် တစ်ခုတည်းသော အစဉ်၌ ကျရောက်သော စုတိအနီးဖြစ်သော ဇောတို့သည် ယူအပ်သော ပစ္စုပ္ပန် အဆင်းစသော အာရုံကိုလည်း ကမ္မနိမိတ်၏ အဖြစ်အားဖြင့် ဆိုအပ်သည်။ ဤသို့ ဆင်ခြင်၍ အရှင်အာနန္ဒာ မူလဋီကာဆရာသည် 'မရဏာသန္နပဉ္စဒွါရ၌လည်း ရှေးရှုကျရောက်သော ပစ္စုပ္ပန်ကမ္မနိမိတ်သည် မရဏာသန္နဝီထိ၏ အနီး၌ ပြုအပ်သော ကံ၏ အာရုံအစဉ်၌ ဖြစ်၏၊ ထိုကမ္မနိမိတ်နှင့် အလားတူ၏ဟု မှတ်အပ်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

94. Yathārahanti dutiyacatutthapaṭhamatatiyānaṃ paṭisandhīnaṃ anurūpato.

၉၄. 'Yathārahaṃ' ဟူသည် ဒုတိယ၊ စတုတ္ထ၊ ပထမနှင့် တတိယဖြစ်ကုန်သော အရူပပဋိသန္ဓေတို့အား လျော်သောအားဖြင့် (လျော်စွာ ဖြစ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။)

98. Āruppacutiyā paraṃ heṭṭhimāruppavajjitā āruppapaṭisandhiyo honti uparūpariarūpīnaṃ heṭṭhimaheṭṭhimakammassa anāyūhanato, upacārajjhānassa pana balavabhāvato tassa vipākabhūtā kāmatihetukā paṭisandhiyo honti. Rūpāvacaracutiyā paraṃ ahetukarahitā upacārajjhānānubhāveneva duhetukatihetukapaṭisandhiyo siyuṃ, kāmatihetumhā cutito paraṃ sabbā eva kāmarūpārūpabhavapariyāpannā yathārahaṃ ahetukādipaṭisandhiyo siyuṃ. Itaro duhetukāhetukacutito paraṃ kāmesveva bhavesu tihetukādipaṭisandhiyo siyuṃ.

၉၈. အရူပစုတိ၏ နောက်၌ အောက်အောက်အရူပဘဝများကို ချန်လှပ်၍ (အထက်ထက်သော) အရူပပဋိသန္ဓေတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ အထက်ထက်သော အရူပဗြဟ္မာတို့သည် အောက်အောက်ကံကို အားထုတ်ခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်သော်ကား ဥပစာရဈာန်၏ အားကြီးသောကြောင့် ထိုဥပစာရဈာန်၏ အကျိုးဖြစ်ကုန်သော ကာမတိဟိတ်ပဋိသန္ဓေတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။ ရူပါဝစရစုတိ၏ နောက်၌ အဟိတ်ပဋိသန္ဓေမှ ကင်းကုန်သော ဒုဟိတ်၊ တိဟိတ်ပဋိသန္ဓေတို့သည် ဥပစာရဈာန်၏ အာနုဘော်ကြောင့်ပင် ဖြစ်ကုန်၏။ ကာမတိဟိတ်စုတိ၏ နောက်၌ ကာမဘဝ၊ ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝ၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော အလုံးစုံသော အဟိတ်အစရှိသော ပဋိသန္ဓေ (၂၀) တို့သည် လျော်စွာ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော ဒုဟိတ်၊ အဟိတ်စုတိ၏ နောက်၌ ကာမဘဝတို့၌သာလျှင် တိဟိတ်အစရှိသော ပဋိသန္ဓေတို့သည် ဖြစ်ကုန်၏။

Cutipaṭisandhikkamavaṇṇanā niṭṭhitā.

စုတိပဋိသန္ဓေအစီအစဉ်ကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

99. Paṭisandhiyā [Pg.193] nirodhassa anantarato paṭisandhinirodhānantarato. Tadeva cittanti taṃsadisatāya tabbohārappavattattā tadeva cittaṃ yathā ‘‘tāniyeva osadhānī’’ti. Asati vīthicittuppādeti antarantarā vīthicittānaṃ uppāde asati, cuticittaṃ hutvā nirujjhati tadeva cittanti sambandho.

၉၉. ပဋိသန္ဓေစိတ် ချုပ်ခြင်း၏ (ဘင်၏) အခြားမဲ့မှဟူသည် 'ပဋိသန္ဓေစိတ်ချုပ်ခြင်း၏ အခြားမဲ့မှ' ဟူလို။ 'ထိုစိတ်သည်ပင်လျှင်' (Tadeva cittaṃ) ဟူသည်မှာ ထိုပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် အလားတူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့ ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲထိုက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုပဋိသန္ဓေစိတ်သည်ပင် (ဘဝင်အစဉ်ဟုခေါ်သော စိတ်သည်) ဖြစ်၏။ 'ထိုဆေးတို့ပင် ဖြစ်သည်' ဟု ဆိုသကဲ့သို့တည်း။ 'ဝီထိစိတ် ဖြစ်ခြင်း မရှိလတ်သော်' ဟူသည်မှာ အကြားအကြား၌ ဝီထိစိတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိလတ်သော် ထိုပဋိသန္ဓေစိတ်သည်ပင်လျှင် စုတိစိတ်ဖြစ်၍ ချုပ်၏ဟူ၍ ပုဒ်တို့ကို ဆက်စပ်အပ်သည်။

101. Parivattantā pavattanti yāva vaṭṭamūlasamucchedātyadhippāyo.

၁၀၁. ဝဋ်မြစ် ပြတ်စဲသည့်တိုင်အောင် အဆက်မပြတ် လည်ပတ်လျက် ဖြစ်ပေါ်ကြကုန်၏ဟူသည် အရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ အလိုတည်း။

102. Yathā iha bhavepaṭisandhi ceva bhavaṅgañca vīthiyo ca cuti ca, tathā puna bhavantare paṭisandhibhavaṅganti evamādikā ayaṃ cittasantati parivattatīti yojanā. Keci pana imasmiṃ paricchede vīthimuttasaṅgahasseva dassitattā paṭisandhibhavaṅgacutīnameva idha gahaṇaṃ yuttantyādhippāyena ‘‘paṭisandhibhavaṅgavīthiyo’’ti imassa paṭisandhibhavaṅgappavāhāti atthaṃ vadanti, taṃ tesaṃ matimattaṃ pavattisaṅgahadassanāvasāne tattha saṅgahitānaṃ sabbesameva nigamanassa adhippetattā. Evañhi sati ‘‘paṭisaṅkhāya panetamaddhuva’’nti ettha sabbesameva eta-saddena parāmasanaṃ suṭṭhu upapannaṃ hoti. Etaṃ yathāvuttaṃ vaṭṭapavattaṃ addhuvaṃ aniccaṃ palokadhammaṃ paṭisaṅkhāya paccavekkhitvā budhā paṇḍitā cirāya cirakālaṃ subbatā hutvā accutaṃ dhuvaṃ acavanadhammaṃ padaṃ nibbānaṃ adhigantvā maggaphalañāṇena sacchikatvā tatoyeva suṭṭhu samucchinnasinehabandhanā samaṃ nirupadhisesanibbānadhātuṃ essanti pāpuṇissanti.

၁၀၂. ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေသည်လည်းကောင်း၊ ဘဝင်သည်လည်းကောင်း၊ ဝီထိတို့သည်လည်းကောင်း၊ စုတိသည်လည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း ဆက်ကာဆက်ကာ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့ ထို့အတူ နောင်ဘဝတစ်ပါး၌လည်း ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင် အစရှိသော ဤစိတ်အစဉ်သည် ဆက်ကာဆက်ကာ လည်ပတ်ဖြစ်ပေါ်၏ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။ သို့သော်လည်း အချို့သော ဆရာတို့သည် 'ဤပဉ္စမအပိုင်း၌ ဝီထိမုတ်စိတ်ကို သိမ်းကျုံးပြသော စကားကိုသာ ပြအပ်သောကြောင့် ဤဂါထာ၌ ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ စုတိစိတ်တို့ကိုသာ ယူခြင်းသည် သင့်၏' ဟူသော အလိုဖြင့် 'ပဋိသန္ဓိဘဝင်္ဂဝီထိယော' ဟူသော ဤပုဒ်၏ အနက်ကို 'ပဋိသန္ဓေ ဘဝင် အယဉ်တို့သည် ဆက်ကာဆက်ကာ ဖြစ်ကုန်၏' ဟု အနက်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် ထိုကေစိဆရာတို့၏ ကိုယ်ပိုင်အယူမျှသာ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပဝတ္တိသင်္ဂဟကို ပြခြင်း၏အဆုံး၌ ထိုပဝတ္တိသင်္ဂဟ၌ သိမ်းယူအပ်သော ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ ဝီထိ၊ စုတိစိတ် အလုံးစုံတို့ကိုသာ နိဂုံးအုပ်ခြင်းကို အလိုရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသို့ အလုံးစုံကို သိမ်းကြုံးယူသည်ရှိသော် 'ဆင်ခြင်၍ ဤမမြဲသောတရားကို' ဟူသော ဤပါဌ်၌ အလုံးစုံသော ပဋိသန္ဓေ၊ ဘဝင်၊ ဝီထိ၊ စုတိတို့ကိုပင် 'ဧတံ' (ဤတရား) ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့် ညွှန်းဆိုသုံးသပ်ခြင်းသည် ကောင်းစွာ ပြည့်စုံလုံလောက်ပေ၏။ ပညာရှိတို့သည် ဆိုအပ်ပြီးသော ဤအစဉ်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်နေသော ဝဋ်တရားကို မခိုင်ခန့်၊ မမြဲ၊ ပျက်စီးခြင်းသဘောရှိ၏ဟု ပညာဖြင့် ဆင်ခြင်သုံးသပ်၍ ကြာမြင့်စွာသော ကာလပတ်လုံး ကောင်းသောအကျင့် (သီလဖြူစင်ခြင်း၊ ဓုတင်ဖြည့်ခြင်း၊ သမာဓိလောင်းခြင်း) ရှိကြကုန်လျက် စုတေခြင်းမရှိ၊ ခိုင်မြဲပြီး ရွေ့လျောခြင်းသဘောမရှိသော နိဗ္ဗာန်ဟူသော အရပ်သို့ ရောက်၍ မဂ်ဉာဏ်ဖိုလ်ဉာဏ်ဖြင့် မျက်မှောက်ပြုကာ ထိုသို့ မျက်မှောက်ပြုခြင်းကြောင့်ပင် တဏှာအစေးတည်းဟူသော အနှောင်အဖွဲ့ကို ကောင်းစွာ ဖြတ်တောက်ပြီးသည်ဖြစ်၍ ခန္ဓာငါးပါးတည်းဟူသော ဥပဓိအကြွင်းအကျန်မရှိသော ငြိမ်းအေးရာ နိဗ္ဗာန်ဓာတ်သို့ ကောင်းစွာ ရောက်ကြရကုန်လတ္တံ့။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းဖြင့် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီမည်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၏ အဖွင့်၌

Vīthimuttaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝီထိမုတ်အပိုင်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

6. Rūpaparicchedavaṇṇanā

၆. ရုပ်ပိုင်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

1. Evaṃ [Pg.194] tāva cittacetasikavasena duvidhaṃ abhidhammatthaṃ dassetvā idāni rūpaṃ, tadanantarañca nibbānaṃ dassetumārabhanto āha ‘‘ettāvatā’’tyādi. Sappabhedappavattikā uddesaniddesapaṭiniddesavasena tīhi paricchedehi vuttappabhedavanto, pavattipaṭisandhivasena dvīhi paricchedehi vuttappavattivanto ca cittacetasikā dhammā ettāvatā pañcahi paricchedehi vibhattā hi yasmā, idāni yathānuppattaṃ rūpaṃ pavuccatīti yojanā.

၁. ဤသို့ ရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့ထက် ရှေးဦးစွာ စိတ်နှင့် စေတသိက်ဟူသော နှစ်ပါးသောအပြားအားဖြင့် အဘိဓမ္မတ္ထကို ပြသပြီး၍၊ ယခုအခါ၌ ရုပ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုရုပ်၏ နောက်၌ နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ အားထုတ်တော်မူလိုသော ဆရာသည် 'Ettāvatā' အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ အကျဉ်း (ဥဒ္ဒေသ)၊ အကျယ် (နိဒ္ဒေသ)၊ တစ်ဖန်အကျယ် (ပဋိနိဒ္ဒေသ) ၏ စွမ်းအားဖြင့် သုံးပိုင်းသော အပိုင်းတို့ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အပြားရှိကုန်သော၊ ဖြစ်ခြင်း (ပဝတ္တိ) နှင့် ပဋိသန္ဓေတို့၏ စွမ်းအားဖြင့် နှစ်ပိုင်းသော အပိုင်းတို့ဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော ဖြစ်ခြင်းရှိကုန်သော ပဘေဒလည်းရှိ ပဝတ္တိလည်းရှိကုန်သော စိတ်၊ စေတသိက်ဖြစ်ကုန်သော ပရမတ္ထတရားတို့ကို ယခု ဤမျှလောက်သော ငါးပိုင်းသော အပိုင်းတို့ဖြင့် ဝေဖန်အပ်ကုန်ပြီဖြစ်သောကြောင့်၊ ယခုအခါ၌ အစဉ်အားဖြင့် ရောက်ရှိလာသော ရုပ်ကို အပြားအားဖြင့် ဆိုအပ်တော့အံ့ (ဆိုအပ်၏) ဟု စပ်ယှဉ်အပ်၏။

2. Idāni yathāpaṭiññātarūpavibhāgatthaṃ mātikaṃ ṭhapetuṃ ‘‘samuddesā’’tyādi vuttaṃ. Saṅkhepato uddisanaṃ samuddeso. Ekavidhādivasena vibhajanaṃ vibhāgo, samuṭṭhāti etasmā phalanti samuṭṭhānaṃ, kammādayo rūpajanakapaccayā. Cakkhudasakādayo kalāpā. Pavattikkamato ceti bhavakālasattabhedena rūpānaṃ uppattikkamato.

၂. ယခုအခါ၌ ဝန်ခံခဲ့ပြီးသည့်အတိုင်း ရုပ်ကို ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းအကျိုးငှာ ခေါင်းစဉ်မာတိကာကို ထားခြင်းငှာ "သမုဒ္ဒေသာ" အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ အကျဉ်းအားဖြင့် သရုပ်ထုတ်ပြခြင်းသည် သမုဒ္ဒေသ မည်၏။ ဧကဝိဓ အစရှိသည်တို့၏အပြားအားဖြင့် ခွဲခြားဝေဖန်ခြင်းသည် ဝိဘာဂ မည်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းသည် သမုဋ္ဌာန မည်၏။ ကံအစရှိသော ရုပ်ကိုဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းတရားတို့တည်း။ စက္ခုဒသက အစရှိသော ရုပ်အပေါင်းတို့သည် ကလာပ်တို့မည်၏။ "ပဝတ္တိက္ကမတော စ" ဟူသည်ကား ဘုံဘဝ၊ အချိန်ကာလ၊ သတ္တဝါတို့၏အပြားအားဖြင့် ရုပ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ပုံအစဉ်အတိုင်း ဖြစ်သည်။

Rūpasamuddesavaṇṇanā

ရူပသမုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

3. Upādinnānupādinnasantānesu sasambhāradhātuvasena mahantā hutvā bhūtā pātubhūtāti mahābhūtā (dha. sa. aṭṭha. 584). Athavā anekavidhaabbhutavisesadassanena, anekābhūtadassanena vā mahantāni abbhutāni, abhūtāni vā etesūti mahābhūtā, māyākārādayo. Tehi samānā sayaṃ anīlādisabhāvāneva nīlādiupādāyarūpadassanāditoti mahābhūtā. Manāpavaṇṇasaṇṭhānādīhi vā sattānaṃ vañcikā yakkhiniādayo viya manāpaitthipurisarūpadassanādinā sattānaṃ vañcakattā mahantāni abhūtāni etesūti mahābhūtā. Vuttampi hetaṃ –

၃. သက်ရှိသန္တာန်၊ သက်မဲ့သန္တာန်တို့၌ အဆောက်အဦးနှင့်တကွဖြစ်သော ဓာတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ကြီးမားကုန်သည်ဖြစ်၍ ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသော တရားတို့ဖြစ်သောကြောင့် မဟာဘုတ်တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား များစွာသော အံ့ဩဖွယ်အထူးကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ များစွာသော မဟုတ်မမှန်သောအရာဝတ္ထုကို ပြခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤတရားတို့၌ များစွာသော အံ့ဩဖွယ် သို့မဟုတ် မဟုတ်မမှန်သော အရာဝတ္ထုတို့ ရှိကြသောကြောင့် မဟာဘုတ်တို့မည်၏။ မျက်လှည့်သမား အစရှိသူတို့နှင့် တူကုန်၏။ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ညိုသည်အစရှိသော သဘောမရှိကြပါဘဲလျက် ညိုသည်စသော ဥပါဒါရုပ်ကို ပြခြင်းအစရှိသည်အားဖြင့် ထိုမျက်လှည့်သမားတို့နှင့် တူကုန်သောကြောင့် မဟာဘုတ်တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် နှစ်သက်ဖွယ် အဆင်းသဏ္ဌာန် အစရှိသည်တို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို လှည့်ပတ်တတ်သော ဘီလူးမ အစရှိသည်တို့ကဲ့သို့ နှစ်သက်ဖွယ်ဖြစ်သော မိန်းမရုပ်၊ ယောက်ျားရုပ်ကို ပြခြင်းအစရှိသည်ဖြင့် သတ္တဝါတို့ကို လှည့်ပတ်တတ်သောကြောင့် ကြီးမားသော မဟုတ်မမှန်မှုတို့သည် ဤတရားတို့၌ ရှိကြသောကြောင့် မဟာဘုတ်တို့မည်၏။ ဤစကားကိုလည်း ရှေးဆရာတို့ မိန့်ဆိုအပ်ပြီ -

‘‘Mahantā [Pg.195] pātubhūtāti, mahābhūtasamāti vā;

Vañcakattā abhūtena, ‘mahābhūtā’ti sammatā’’ti. (abhidha. 626);

"ကြီးကြီးမားမား ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မဟုတ်မမှန်သော တရားဖြင့် လှည့်ပတ်တတ်သဖြင့် မဟာဘုတ်အမည်ရသော မျက်လှည့်သမား၊ ဘီလူးမတို့နှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း ဤတရားတို့ကို 'မဟာဘုတ်' ဟု သမုတ်အပ်ကုန်၏။"

Atha vā mahantapātubhāvato mahantāni bhavanti etesu upādārūpāni, bhūtāni cāti mahābhūtāni. Mahābhūte upādāya pavattaṃ rūpaṃ upādāyarūpaṃ. Yadi evaṃ ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tato mahābhūtā’’tyādivacanato (paṭṭhā. 1.1.53) ekekamahābhūtā sesamahābhūtānaṃ nissayā hontīti tesampi upādāyarūpatāpasaṅgoti? Nayidamevaṃ upādāyeva pavattarūpānaṃ taṃsamaññāsiddhito. Yañhi mahābhūte upādiyati, sayañca aññehi upādīyati. Na taṃ upādāyarūpaṃ. Yaṃ pana upādīyateva, na kenaci upādīyati, tadeva upādāyarūpanti natthi bhūtānaṃ tabbohārappasaṅgo. Apica catunnaṃ mahābhūtānaṃ upādāyarūpanti upādāyarūpalakkhaṇanti natthi tayo upādāya pavattānaṃ upādāyarūpatāti.

သို့မဟုတ် တစ်နည်းကား ကြီးကြီးမားမား ထင်ရှားဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ကြီးမားကုန်သည်လည်းဖြစ်၍ ဤတရားတို့၌ ဥပါဒါရုပ်တို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဘူတတို့လည်း ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မဟာဘူတ (မဟာဘုတ်) တို့မည်၏။ မဟာဘုတ်တို့ကို စွဲမှီ၍ ဖြစ်သောရုပ်သည် ဥပါဒါရုပ် မည်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် "မဟာဘုတ်တစ်ပါးကို စွဲ၍ ကြွင်းသောမဟာဘုတ်တို့သည် ဖြစ်ကုန်၏" အစရှိသော စကားတော်ကြောင့် တစ်ပါးတစ်ပါးသော မဟာဘုတ်တို့သည် ကြွင်းသောမဟာဘုတ်တို့၏ မှီရာဖြစ်ကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုမဟာဘုတ်တို့အားလည်း ဥပါဒါရုပ်၏ အဖြစ်သို့ ရောက်သွားနိုင်စရာ ရှိသည်မဟုတ်လောဟု စောဒနာသင့်၏။ ဤသို့မမှတ်အပ်ပေ။ မှီရုံသာမှီ၍ဖြစ်သော ရုပ်တို့အားသာ ထိုဥပါဒါရုပ်ဟူသောအမည် ပြီးစီးသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အကြင်ရုပ်သည် မဟာဘုတ်တို့ကို မှီလည်းမှီတတ်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း အခြားသောရုပ်တို့၏ မှီရာလည်း ဖြစ်၏။ ထိုရုပ်သည် ဥပါဒါရုပ်မဟုတ်ပေ။ အကြင်ရုပ်သည်ကား မှီရုံသာမှီတတ်၍ မည်သည့်တရားကမျှ မမှီအပ်ပေ၊ ထိုရုပ်သည်သာ ဥပါဒါရုပ်မည်၏။ ထို့ကြောင့် မဟာဘုတ်တို့အား ထိုဥပါဒါရုပ်ဟူသော အခေါ်အဝေါ် သက်ရောက်နိုင်စရာမရှိပေ။ ထို့ပြင်လည်း မဟာဘုတ်လေးပါးကို စွဲမှီ၍ဖြစ်သော ရုပ်သည် ဥပါဒါရုပ်ဟူသည် ဥပါဒါရုပ်၏ လက္ခဏာဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် မဟာဘုတ်သုံးပါးတို့ကို စွဲမှီ၍ဖြစ်သော ဘူတရုပ်တို့အား ဥပါဒါရုပ်၏အဖြစ် မရှိနိုင်ပေ။

4. Pathanaṭṭhena pathavī, tarupabbatādīnaṃ pakatipathavī viya sahajātarūpānaṃ patiṭṭhānabhāvena pakkhāyati, upaṭṭhātīti vuttaṃ hoti, pathavī eva dhātu salakkhaṇadhāraṇādito nissattanijjīvaṭṭhena sarīraselāvayavadhātusadisattā cāti pathavīdhātu. Āpeti sahajātarūpāni pattharati, āpāyati vā brūheti vaḍḍhetīti āpo. Tejeti paripāceti, niseti vā tikkhabhāvena sesabhūtattayaṃ usmāpetīti tejo. Vāyati desantaruppattihetubhāvena bhūtasaṅghātaṃ pāpetīti vāyo. Catassopi panetā yathākkamaṃ kathinattadavattauṇhattavitthambhanattalakkhaṇāti daṭṭhabbaṃ.

၄. တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားသောကြောင့် ပထဝီမည်၏။ သစ်ပင်၊ တောင်အစရှိသည်တို့၏ ပကတိမြေသည် တည်ရာဖြစ်သကဲ့သို့ အတူတကွဖြစ်ဘက် ရုပ်တရားတို့၏ တည်ရာအဖြစ်ဖြင့် ထင်ရှားပေါ်လွင်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ ပထဝီသည်ပင် မိမိသဘောလက္ခဏာကို ဆောင်ခြင်း အစရှိသည်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သတ္တဝါမဟုတ်၊ ဇီဝမဟုတ်သည့်အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်ခန္ဓာနှင့် ကျောက်တောင်တို့၏ အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဓာတ်တို့နှင့် တူသည်ဖြစ်၍လည်းကောင်း "ပထဝီဓာတ်" မည်၏။ အတူဖြစ်ဖက်ရုပ်တို့ကို ပျံ့နှံ့စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် တိုးပွားစေတတ်၊ စုစည်းစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "အာပေါ" မည်၏။ ကျက်စေတတ်၊ ရင့်ကျက်စေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ထက်မြက်သောအစွမ်းဖြင့် ကြွင်းသောဘုတ်သုံးပါးကို ပူစေတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း "တေဇော" မည်၏။ အရပ်တစ်ပါးသို့ ရောက်ရှိခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် မဟာဘုတ်အစုအဝေးကို ရွေ့လျားစေတတ်သောကြောင့် "ဝါယော" မည်၏။ ဤဓာတ်လေးပါးတို့သည်လည်း အစဉ်အတိုင်း ခိုင်မာမှု (ကထိနတ္တ) လက္ခဏာ၊ ယိုစီးမှု (ဒဝတ္တ) လက္ခဏာ၊ ပူနွေးမှု (ဥဏှတ္တ) လက္ခဏာ၊ ထောက်ကန်မှု (ဝိတ္ထမ္ဘနတ္တ) လက္ခဏာတို့ ရှိကြသည်ဟု မှတ်အပ်၏။

5. Cakkhādīnaṃ vacanattho heṭṭhā kathitova. Pasādarūpaṃ nāma catunnaṃ mahābhūtānaṃ pasannabhāvahetukattā. Taṃ [Pg.196] pana yathākkamaṃ daṭṭhukāmatāsotukāmatāghāyitukāmatāsāyitukāmatāphusitukāmatānidānakammasamuṭṭhānabhūtappasādalakkhaṇaṃ. Tattha cakkhu tāva majjhe kaṇhamaṇḍalassa ūkāsirappamāṇe abhimukhe ṭhitānaṃ sarīrasaṇṭhānuppattipadese telamiva picupaṭalāni sattakkhipaṭalāni byāpetvā dhāraṇanahāpanamaṇḍanabījanakiccāhi catūhi dhātīhi viya khattiyakumāro sandhāraṇabandhanaparipācanasamudīraṇakiccāhi catūhi dhātūhi katūpakāraṃ utucittāhārehi upatthambhiyamānaṃ āyunā paripāliyamānaṃ vaṇṇādīhi parivāritaṃ yathāyogaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ vatthudvārabhāvaṃ sadhentaṃ pavattati, itaraṃ ‘‘sasambhāracakkhū’’ti vuccati. Evaṃ sotādayopi yathākkamaṃ sotabilabbhantare aṅgulivedhanākāraṃ upacitatanutambalomaṃ, nāsikabbhantare ajapadasaṇṭhānaṃ, jivhāmajjhe uppaladalaggasaṇṭhānaṃ padesaṃ abhibyāpetvā pavattanti, itaraṃ pana ṭhapetvā kammajatejassa patiṭṭhānaṭṭhānaṃ kesaggalomagganakhaggasukkhacammāni ca avasesaṃ sakalasarīraṃ pharitvā pavattati. Evaṃ santepi itarehi tassa saṅkaro na hoti bhinnanissayalakkhaṇattā. Ekanissayānipi hi rūparasādīni lakkhaṇabhedato asaṃkiṇṇāti kiṃ pana bhinnanissayā pasādā.

၅. စက္ခုအစရှိသော ပုဒ်တို့၏ ဝစနတ္ထကို အောက်၌ ဆိုခဲ့ပြီးလေပြီ။ မဟာဘုတ်လေးပါး၏ ကြည်လင်သောအဖြစ်ကို အကြောင်းပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် "ပသာဒရုပ်" မည်၏။ ထိုပသာဒရုပ်သည် အစဉ်အတိုင်း မြင်လိုခြင်း၊ ကြားလိုခြင်း၊ နမ်းရှူလိုခြင်း၊ သာယာလိုခြင်း၊ ထိတွေ့လိုခြင်းလျှင် အရင်းခံရှိသော ကံကြောင့်ဖြစ်သော မဟာဘုတ်တို့ကို ကြည်လင်စေခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ ထိုပသာဒရုပ်တို့တွင် စက္ခုပသာဒသည် မျက်နက်ဝန်း၏ အလယ် သန်းဦးခေါင်းခန့် ပမာဏရှိသော၊ ရှေ့တူရူ ရပ်နေသူတို့၏ ကိုယ်သဏ္ဌာန် (သူငယ်ရိပ်) ထင်ရာအရပ်၌ ဆီသည် ဝါဂွမ်းလွှာ ခုနစ်ထပ်တို့ကို ပျံ့နှံ့သကဲ့သို့ မျက်လွှာခုနစ်ထပ်တို့ကို ပျံ့နှံ့၍ ဖြစ်၏။ မင်းသားငယ်အား ချီပိုးခြင်း၊ ရေချိုးပေးခြင်း၊ တန်ဆာဆင်ပေးခြင်း၊ ယပ်ခတ်ပေးခြင်း ကိစ္စရှိသော အထိန်းတော်လေးယောက်တို့သည် ကျေးဇူးပြုသကဲ့သို့၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ ဖွဲ့စည်းခြင်း၊ ရင့်ကျက်စေခြင်း၊ လှုပ်ရှားစေခြင်း ကိစ္စရှိသော မဟာဘုတ်လေးပါးတို့သည် ကျေးဇူးပြုအပ်သည်ဖြစ်၍၊ ဥတု၊ စိတ်၊ အာဟာရတို့က ထောက်ပံ့အပ်သည်ဖြစ်၍၊ ဇီဝိတိန္ဒြေက စောင့်ရှောက်အပ်သည်ဖြစ်၍၊ ဝဏ္ဏအစရှိသည်တို့က ခြံရံအပ်သည်ဖြစ်၍ သင့်လျော်သလို စက္ခုဝိညာဏ် အစရှိသော ဝီထိစိတ်တို့၏ မှီရာဝတ္ထု၊ ဒွါရအဖြစ်ကို ပြီးစေလျက် ဖြစ်ပေါ်၏။ ထိုမှတစ်ပါးသော မျက်လုံးကို "သသမ္ဘာရစက္ခု" ဟု ခေါ်၏။ ဤနည်းတူ သောတအစရှိသော ပသာဒတို့သည်လည်း အစဉ်အတိုင်း နားတွင်း၌ လက်စွပ်ကွင်းသဏ္ဌာန်ရှိသော နုနယ်နီမြန်းသော အမွေးနုကလေးများ ပေါက်ရာအရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ နှာခေါင်းတွင်း၌ ဆိတ်ခွာသဏ္ဌာန်ရှိသော အရပ်ကိုလည်းကောင်း၊ လျှာအလယ်၌ ကြာညိုပွင့်ချပ် အဖျားသဏ္ဌာန်ရှိသော အရပ်ကိုလည်းကောင်း ပျံ့နှံ့၍ ဖြစ်ပေါ်ကြ၏။ ကာယပသာဒသည်ကား ကမ္မဇတေဇော (ဝမ်းမီး) တည်ရာအရပ်၊ ဆံဖျား၊ အမွေးဖျား၊ ခြေသည်းလက်သည်းဖျားနှင့် ခြောက်သွေ့သောအရေတို့ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သော တစ်ကိုယ်လုံး၌ ပျံ့နှံ့၍ ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့ ဖြစ်သော်လည်း အခြားသော ပသာဒတို့နှင့် ထိုကာယပသာဒသည် ရောနှောခြင်းမရှိပေ။ ကွဲပြားသော မှီရာမဟာဘုတ်နှင့် ကွဲပြားသော လက္ခဏာရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မှီရာမဟာဘုတ် တစ်ခုတည်းရှိသော ရူပ၊ ရသ စသည်တို့ပင် လက္ခဏာကွဲပြားခြင်းကြောင့် မရောမရှုပ် ရှိကြသေးသည်ဖြစ်ရာ၊ မှီရာမဟာဘုတ်ပင် ကွဲပြားကြကုန်သော ပသာဒရုပ်တို့သည် အဘယ်မှာ ရောနှောပါမည်နည်း။

6. Āpodhātuyā sukhumabhāvena phusituṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ ‘‘āpodhātu vivajjitaṃ bhūtattayasaṅkhāta’’nti. Kiñcāpi hi sītatā phusitvā gayhati, sā pana tejoyeva. Mande hi uṇhatte sītabuddhi sītatāsaṅkhātassa kassaci guṇassa abhāvato. Tayidaṃ sītabuddhiyā anavaṭṭhitabhāvato viññāyati pārāpāre viya. Tathā hi ghammakāle ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva cirakālaṃ ṭhitānaṃ uṇhabuddhi. Yadi ca āpodhātu sītatā siyā, uṇhabhāvena saha ekasmiṃ kalāpe [Pg.197] upalabbheyya, na cevaṃ upalabbhati, tasmā viññāyati ‘‘na āpodhātu sītatā’’ti. Ye pana ‘‘davatā āpodhātu, sā ca phusitvā gayhatī’’ti vadanti, te vattabbā ‘‘davatā nāma phusitvā gayhatīti idaṃ āyasmantānaṃ abhimānamattaṃ saṇṭhāne viyā’’ti. Vuttañhetaṃ porāṇehi –

၆. အာပေါဓာတ်သည် သိမ်မွေ့သောကြောင့် တိုက်ရိုက် မထိတွေ့နိုင်သည့်အတွက် "အာပေါဓာတ်ကို ချန်လှပ်၍ ကျန်သော မဟာဘုတ်သုံးပါးအစုအဝေး" ဟု မိန့်ဆိုအပ်ပြီ။ အအေးဓာတ်ကို ထိတွေ့၍ သိနိုင်ပါသော်လည်း ထိုအအေးဓာတ်သည် တေဇောဓာတ် (ဥဏှတေဇော) သာ ဖြစ်၏။ အပူဓာတ် လျော့နည်းသွားသောအခါ၌ အအေးဟု သိမှု ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းဖြစ်ပြီး အအေးဟူသော သီးခြားဂုဏ်သတ္တိ မရှိခြင်းကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုသို့ သီးခြားအအေးဂုဏ် မရှိခြင်းကို အအေးဟု သိမှု၏ မမြဲပုံဖြင့် ဟိုဘက်ကမ်း ဤဘက်ကမ်းကဲ့သို့ သိနိုင်၏။ ထင်ရှားစေအံ့ - နွေအခါ၌ နေပူထဲမှ အရိပ်သို့ ဝင်လာသူအား အအေးဟု သိမှုဖြစ်သော်လည်း ထိုအရိပ်၌ပင် ကြာမြင့်စွာ နေသောအခါ အပူဟု သိမှု ဖြစ်လာ၏။ အကယ်၍ အအေးသည် အာပေါဓာတ်ဖြစ်ပါက အပူဓာတ်နှင့်အတူ တစ်ကလာပ်တည်း၌ ရနိုင်ကောင်း၏၊ သို့သော် ထိုသို့မရနိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် "အအေးသည် အာပေါဓာတ်မဟုတ်" ဟု သိအပ်၏။ အကြင်သူတို့က "ယိုစီးမှု (ဒဝတာ) သည် အာပေါဓာတ်ဖြစ်ပြီး ယင်းကို ထိတွေ့ကိုင်တွယ်၍ ရနိုင်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသူတို့ကို "ယိုစီးမှုကို ထိတွေ့၍ ရနိုင်၏ဟူသော အယူအဆသည် ပုံသဏ္ဌာန်ကို ကိုင်တွယ်၍ ရသည်ဟု ထင်သကဲ့သို့ အရှင်တို့၏ အထင်မှားမှုမျှသာ ဖြစ်သည်" ဟု ပြောဆိုအပ်၏။ ဤစကားကိုလည်း ရှေးဆရာတို့ မိန့်ဆိုအပ်ပြီ -

‘‘Davatāsahavuttīni, tīṇi bhūtāni samphusaṃ;

Davataṃ samphusāmīti, lokoyamabhimaññati.

"ဤလူ့လောကသည် ယိုစီးမှုနှင့်တကွဖြစ်သော (ကျန်) မဟာဘုတ်သုံးပါးတို့ကို ထိတွေ့မိပါလျက် 'ယိုစီးမှု (အာပေါဓာတ်) ကို ငါထိတွေ့မိ၏' ဟု အထင်မှားတတ်ကြ၏။"

‘‘Bhūte phusitvā saṇṭhānaṃ, manasā gaṇhato yathā;

Paccakkhato phusāmīti, viññeyyā davatā tathā’’ti.

"မဟာဘုတ်တို့ကို ထိတွေ့ပြီးလျှင် ပုံသဏ္ဌာန်ကို စိတ်ဖြင့် ယူသူသည် 'မျက်မှောက်၌ ထိတွေ့ရ၏' ဟု အမှတ်မှားသကဲ့သို့၊ ယိုစီးမှု (အာပေါဓာတ်) ကိုလည်း ထိုသို့ပင် သိအပ်၏။"

Gocararūpaṃ nāma pañcaviññāṇavisayabhāvato. Gāvo indriyāni caranti etthāti gocaranti hi ārammaṇassetaṃ nāmaṃ. Taṃ panetaṃ pañcavidhampi yathākkamaṃ cakkhuviññāṇādīnaṃ gocarabhāvalakkhaṇaṃ, cakkhādipaṭihananalakkhaṇaṃ vā.

ပဉ္စဝိညာဏ်၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် "ဂေါစရရုပ်" မည်၏။ ဤအာရုံ၌ စက္ခုစသော ဣန္ဒြေတို့သည် ကျက်စားတတ်ကြသောကြောင့် 'ဂေါစရ' ဟု ခေါ်ပြီး ယင်းသည် အာရုံ၏ အမည်ဖြစ်၏။ ထိုငါးပါးသော ဂေါစရရုပ်သည်လည်း အစဉ်အတိုင်း စက္ခုဝိညာဏ် စသည်တို့၏ ကျက်စားရာအာရုံဖြစ်ခြင်း လက္ခဏာ ရှိ၏၊ သို့မဟုတ် စက္ခုအစရှိသော ပသာဒတို့၌ ထိခိုက်ခြင်း လက္ခဏာ ရှိ၏။

7. Itthiyā bhāvo itthattaṃ (dha. sa. aṭṭha. 632). Purisassa bhāvo purisattaṃ. Tattha itthiliṅganimittakuttākappahetubhāvalakkhaṇaṃ itthattaṃ, purisaliṅgādihetubhāvalakkhaṇaṃ purisattaṃ. Tattha itthīnaṃ aṅgajātaṃ itthiliṅgaṃ. Sarādhippāyā itthinimittaṃ ‘‘itthī’’ti sañjānanassa paccayabhāvato. Avisadaṭhānagamananisajjādi itthikuttaṃ. Itthisaṇṭhānaṃ itthākappo. Purisaliṅgādīnipi vuttanayena daṭṭhabbāni. Aṭṭhakathāyaṃ pana aññathā itthiliṅgādīni vaṇṇitāni. Taṃ pana evaṃ saṅgahetvā vadanti –

၇. မိန်းမ၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာရုပ်သည် ဣတ္ထိတ္တ (ဣတ္ထိန္ဒြေရုပ်) မည်၏။ ယောကျ်ား၏ ဖြစ်ကြောင်းဖြစ်ရာရုပ်သည် ပုရိသတ္တ (ပုရိသန္ဒြေရုပ်) မည်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ဣတ္ထိန္ဒြေရုပ်သည် ဣတ္ထိလိင်္ဂ၊ ဣတ္ထိနိမိတ္တ၊ ဣတ္ထိကုတ္တ၊ ဣတ္ထိအာကပ္ပတို့၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းဟူသော လက္ခဏာရှိ၏။ ပုရိသန္ဒြေရုပ်သည် ပုရိသလိင်္ဂ စသည်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်ခြင်းဟူသော လက္ခဏာရှိ၏။ ထိုလိင်္ဂစသည်တို့တွင် မိန်းမတို့၏ အင်္ဂါဇာတ်သည် ဣတ္ထိလိင်္ဂ မည်၏။ အသံနှင့် အလိုဆန္ဒတို့သည် ဣတ္ထိနိမိတ္တ မည်၏။ မိန်းမဟူ၍ သိမှတ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ မပြတ်သားသော ရပ်ခြင်း၊ သွားခြင်း၊ ထိုင်ခြင်း စသော အမူအရာသည် ဣတ္ထိကုတ္တ မည်၏။ မိန်းမပုံသဏ္ဌာန်သည် ဣတ္ထိအာကပ္ပ မည်၏။ ပုရိသလိင်္ဂ စသည်တို့ကိုလည်း ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းအတိုင်း သိမှတ်အပ်ကုန်၏။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား အခြားတစ်မျိုးသော အပြားအားဖြင့် ဣတ္ထိလိင်္ဂ စသည်တို့ကို ဖွင့်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုအဖွင့်ကို ဤသို့ သိမ်းကျုံး၍ ရှေးဆရာတို့ ဆိုကြကုန်၏ -

‘‘Liṅgaṃ hatthādisaṇṭhānaṃ, nimittaṃ mihitādikaṃ;

Kuttaṃ suppādinā kīḷā, ākappo gamanādika’’nti.

"လက်အစရှိသော ပုံသဏ္ဌာန်သည် လိင်္ဂမည်၏။ ပြုံးရယ်ခြင်းစသော အမှတ်အသားသည် နိမိတ္တမည်၏။ ဗန်းငယ်၊ စကောငယ် စသည်တို့ဖြင့် ငယ်စဉ်ကစားခြင်းသည် ကုတ္တမည်၏။ သွားခြင်း စသော အမူအရာသည် အာကပ္ပမည်၏" ဟု ဆိုကြကုန်၏။

Bhāvarūpaṃ nāma bhavati etena itthādiabhidhānaṃ, buddhi cāti katvā. Taṃ panetaṃ kāyindriyaṃ viya sakalasarīraṃ pharitvā tiṭṭhati.

ဤရုပ်ကြောင့် မိန်းမစသော သမုတ်ခေါ်ဝေါ်သံသည်လည်းကောင်း၊ အသိဉာဏ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ထိုအကြောင်းကြောင့် ဘာဝရုပ်မည်၏။ ထိုဘာဝရုပ်သည် ကာယိန္ဒြေ (ကာယပသာဒရုပ်) ကဲ့သို့ တစ်ကိုယ်လုံးကို ပျံ့နှံ့၍ တည်ရှိ၏။

8. Hadayameva [Pg.198] manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ nissayattā vatthu cāti hadayavatthu. Tathā hi taṃ dhātudvayanissayabhāvalakkhaṇaṃ, tañca hadayakosabbhantare aḍḍhapasatamattaṃ lohitaṃ nissāya pavattati. Rūpakaṇḍe avuttassapi panetassa āgamato, yuttito ca atthibhāvo daṭṭhabbo. Tattha, taṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattanti ‘‘yaṃ rūpaṃ manodhātuyā ca manoviññāṇadhātuyā ca taṃsampayuttakānañca dhammānaṃ nissayapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) evamāgataṃ paṭṭhānavacanaṃ āgamo. Yutti panevaṃ daṭṭhabbā –

၈. နှလုံးသည်ပင်လျှင် မနောဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်တို့၏ မှီရာအရပ်ဖြစ်သောကြောင့် ဝတ္ထုလည်းမည်၏၊ ထို့ကြောင့် "ဟဒယဝတ္ထု" မည်၏။ ထိုစကားမှန်၏။ ထိုဟဒယဝတ္ထုရုပ်သည် ဓာတ်နှစ်ပါး၏ မှီရာအဖြစ်ဟူသော လက္ခဏာရှိ၏။ ထိုဟဒယဝတ္ထုသည်လည်း နှလုံးအိမ်အတွင်း၌ရှိသော လက်ဖက်တစ်ဝက်မျှသော သွေးကိုမှီ၍ ဖြစ်၏။ ရူပကဏ္ဍပါဠိတော်၌ တိုက်ရိုက်ဟောတော်မမူသော်လည်း ထိုဟဒယဝတ္ထုရုပ်၏ ရှိသည်ဟူသောအဖြစ်ကို အာဂုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယုတ္တိအားဖြင့်လည်းကောင်း သိမှတ်အပ်၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင်— "အကြင်ရုပ်ကိုမှီ၍ မနောဓာတ်သည်လည်းကောင်း၊ မနောဝိညာဏဓာတ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုရုပ်သည် မနောဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်နှင့် ထိုဓာတ်တို့နှင့် ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော တရားတို့အား နိဿယပစ္စယသတ္တိဖြင့် အကြောင်းပြု၏" ဟု ဤသို့လာရှိသော ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်သည် အာဂုံမည်၏။ ယုတ္တိကိုမူကား ဤသို့ မှတ်ထိုက်၏—

‘‘Nipphannabhūtikādhārā, dve dhātū kāmarūpinaṃ;

Rūpānubandhavuttittā, cakkhuviññāṇādayo viya.

"ကာမဘုံ၊ ရူပဘုံသားတို့၏ မနောဓာတ်၊ မနောဝိညာဏဓာတ်တည်းဟူသော ဓာတ်နှစ်ပါးတို့သည် စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့ကဲ့သို့ ရုပ်တရားသို့ အစဉ်လိုက်၍ ဖြစ်သောကြောင့် နိပ္ဖန္နဥပါဒါရုပ်ဟူသော မှီရာရှိကြကုန်၏။

‘‘Cakkhādinissitānetā, tassaññādhārabhāvato;

Nāpi rūpādike tesaṃ, bahiddhāpi pavattito.

ထိုဓာတ်နှစ်ပါးတို့သည် စက္ခုစသော ပသာဒရုပ်တို့ကို မမှီကုန်၊ ထိုစက္ခုစသော ပသာဒရုပ်တို့သည် စက္ခုဝိညာဉ်စသော တစ်ပါးသောစိတ်တို့၏ တည်ရာအဖြစ် တည်ရှိနေသောကြောင့်တည်း။ ရူပါရုံစသည်တို့ကိုလည်း မမှီကုန်၊ ထိုရူပါရုံစသည်တို့သည် ခန္ဓာကိုယ်ပြင်ပ၌လည်း ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

‘‘Na cāpi jīvitaṃ tassa, kiccantaraniyuttito;

Na ca bhāvadvayaṃ tasmiṃ, asantepi pavattito.

ဇီဝိတရုပ်ကိုလည်း မမှီကုန်၊ ထိုဇီဝိတရုပ်သည် သဟဇာတ်ရုပ်တို့ကို စောင့်ရှောက်ရခြင်းဟူသော အခြားသောကိစ္စတစ်ခုနှင့်သာ အမြဲစပ်ယှဉ်နေရသောကြောင့်တည်း။ ဘာဝရုပ်နှစ်ပါးကိုလည်း မမှီကုန်၊ ထိုဘာဝရုပ်နှစ်ပါး မရှိသော်လည်း နပုံး ပဏ္ဍုက်သန္တာန်၌ ထိုဓာတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။

‘‘Tasmā tadaññaṃ vatthu taṃ, bhūtikanti vijāniyaṃ;

Vatthālambadukānantu, desanābhedato idaṃ;

Dhammasaṅgaṇipāṭhasmiṃ, na akkhātaṃ mahesinā’’ti.

ထို့ကြောင့် ထိုဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော ရုပ်တရားတို့မှ တစ်ပါးသော အကြင်မှီရာ ဝတ္ထုရုပ်တစ်မျိုးသည် ရှိ၏၊ ထိုဝတ္ထုရုပ်ကို မဟာဘုတ်တို့ကိုမှီသော ဥပါဒါရုပ် (ဟဒယဝတ္ထုရုပ်) ဟု သိအပ်၏။ သို့သော်လည်း ဝတ္ထုဒုက်၊ အာရမ္မဏဒုက်တို့၏ ဒေသနာစဉ် ပျက်မည့်အရေးကြောင့် ဤဟဒယဝတ္ထုရုပ်ကို ဘုရားရှင်သည် ဓမ္မသင်္ဂဏီပါဠိတော်၌ သီးခြားဟောပြတော်မမူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်" ဟု ယုတ္တိကို သိမှတ်အပ်၏။

9. Jīvanti tenāti jīvitaṃ, tadeva kammajarūpaparipālane ādhipaccayogato indriyanti jīvitindriyaṃ. Tathā hetaṃ kammajarūpaparipālanalakkhaṇaṃ. Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnampi hi sahajātānaṃ pavattihetubhāveneva anupālakaṃ. Na hi tesaṃ kammaṃyeva ṭhitikāraṇaṃ hoti āhārajādīnaṃ āhārādi viya kammassa taṅkhaṇābhāvato. Idaṃ pana saha pācanagginā anavasesaupādinnakāyaṃ byāpetvā pavattati.

၉. ထိုတရားဖြင့် ရုပ်တရားတို့သည် အသက်ရှင်ကြရကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဇီဝိတမည်၏။ ထိုဇီဝိတရုပ်သည်ပင်လျှင် ကမ္မဇရုပ်တို့ကို စောင့်ရှောက်သည့်ကိစ္စ၌ အစိုးရသော (အကြီးအကဲ) အဖြစ်နှင့် ယှဉ်သောကြောင့် ဇီဝိတိန္ဒြေမည်၏။ ထိုစကားမှန်၏။ ဤဇီဝိတိန္ဒြေရုပ်သည် ကမ္မဇရုပ်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ စင်စစ်သော်ကား မိမိတို့သက်တမ်းဖြစ်သော ခဏမျှသာ တည်ရှိကြကုန်သော တကွဖြစ်ဖက်ရုပ်တို့ကို ဖြစ်တည်ခွင့် ပေးခြင်းအားဖြင့်သာ စောင့်ရှောက်တတ်၏။ ထိုတကွဖြစ်ဖက်ရုပ်တို့ တည်ရှိရန်အတွက် ကံတစ်ခုတည်းသာ အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ အာဟာရဇရုပ်စသည်တို့၏ ဖြစ်ဆဲခဏ၌ အာဟာရစသော အကြောင်းတရားတို့ ထင်ရှားရှိသကဲ့သို့ ကမ္မဇရုပ်ဖြစ်ဆဲခဏ၌ ကံသည် ထင်ရှားမရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ဤဇီဝိတိန္ဒြေရုပ်သည် ပါစကဝမ်းမီးနှင့်တကွ အကြွင်းမရှိသော ဥပါဒိန္နကိုယ်တစ်ခုလုံးသို့ ပျံ့နှံ့၍ တည်ရှိ၏။

10. Kabaḷaṃ [Pg.199] katvā ajjhoharīyatīti kabaḷīkāro āhāro, idañca savatthukaṃ katvā āhāraṃ dassetuṃ vuttaṃ. Sendriyakāyopatthambhanahetubhūtā pana aṅgamaṅgānusārī rasaharasaṅkhātā ajjhoharitabbāhārasinehabhūtā ojā idha āhārarūpaṃ nāma. Tathā hetaṃ sendriyakāyopatthambhanahetubhāvalakkhaṇaṃ, ojaṭṭhamakarūpāharaṇalakkhaṇaṃ vā.

၁၀. လုပ်အလုတ်ပြု၍ စားမြိုအပ်သောကြောင့် ကဗဠီကာရအာဟာရမည်၏။ ဤစကားကို တည်ရာဝတ္ထုနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်ပုံကို ပြု၍ ပရမတ္ထအာဟာရကို ပြခြင်းငှာ ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့်တကွဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ်ကို ထောက်ပံ့တတ်သော၊ အင်္ဂါကြီးငယ်သို့ အစဉ်လိုက်၍ အရသာကို ဆောင်တတ်သော၊ စားမြိုအပ်သော အာဟာရ၏ အဆီအစေးဖြစ်သော ဩဇာကိုသာ ဤ၌ အာဟာရရုပ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုစကားမှန်၏။ ဤအာဟာရရုပ်သည် ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့်တကွဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ်ကို ထောက်ပံ့ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော လက္ခဏာရှိ၏။ သို့မဟုတ် ဩဇာရှစ်ခုမြောက်ရှိသော အာဟာရဇရုပ်ကို ဆောင်ယူတတ်သော လက္ခဏာရှိ၏။

11. Kakkhaḷattādinā attano attano sabhāvena upalabbhanato sabhāvarūpaṃ nāma. Uppādādīhi, aniccatādīhi vā lakkhaṇehi sahitanti salakkhaṇaṃ. Paricchedādibhāvaṃ vinā attano sabhāveneva kammādīhi paccayehi nipphannattā nippharūpaṃ nāma. Ruppanasabhāvo rūpaṃ, tena yuttampi rūpaṃ, yathā ‘‘arisaso, nīluppala’’nti, svāyaṃ rūpa-saddo ruḷhiyā ataṃsabhāvepi pavattatīti aparena rūpa-saddena visesetvā ‘‘rūparūpa’’nti vuttaṃ yathā ‘‘dukkhadukkha’’nti. Paricchedādibhāvaṃ atikkamitvā sabhāveneva upalabbhanato lakkhaṇattayāropanena sammasituṃ arahattā sammasanarūpaṃ.

၁၁. ခက်ထန်တောင့်တင်းခြင်း စသော မိမိမိမိတို့၏ သဘာဝအားဖြင့် တွေ့ရှိအပ်သောကြောင့် သဘာဝရုပ်မည်၏။ ဥပ္ပာဒစသော လက္ခဏာ၊ သို့မဟုတ် အနိစ္စတာစသော လက္ခဏာတို့နှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် သလက္ခဏရုပ်မည်၏။ ပရိစ္ဆေဒ (အပိုင်းအခြား) စသော အဖြစ်တို့နှင့် မသက်ဆိုင်ဘဲ မိမိသဘာဝအားဖြင့် ကံစသော အကြောင်းတရားတို့က တိုက်ရိုက်ဖြစ်စေအပ်သောကြောင့် နိပ္ဖန္နရုပ်မည်၏။ ဖောက်ပြန်တတ်သော သဘောသည် ရုပ်မည်၏။ ထိုဖောက်ပြန်ခြင်းသဘောနှင့် ယှဉ်သောရုပ်သည်လည်း ရုပ်မည်၏။ သာဓကအားဖြင့် လိပ်ခေါင်းရောဂါနှင့် ကြာညိုပန်းကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို "ရူပ" သဒ္ဒါသည် ရုဠှီအားဖြင့် ဖောက်ပြန်ခြင်းသဘောမရှိသော အနိပ္ဖန္နရုပ်၌လည်း သုံးနှုန်းရသောကြောင့် အခြားသော ရူပသဒ္ဒါတစ်ခုဖြင့် ထူးခြားအောင် ဝိသေသနပြု၍ ရူပရူပဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ သာဓကအားဖြင့် ဒုက္ခဒုက္ခဟူသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ပရိစ္ဆေဒစသော သဘောကို လွန်မြောက်၍ မိမိသဘာဝအားဖြင့်သာ ထင်ရှားတွေ့ရှိရသဖြင့် အနိစ္စစသော လက္ခဏာရေးသုံးပါး တင်၍ သုံးသပ်ရန် ထိုက်တန်သောကြောင့် သမ္မသနရုပ်မည်၏။

12. Na kassatīti akāso. Akāsoyeva ākāso, nijjīvaṭṭhena dhātu cāti ākāsadhātu. Cakkhudasakādiekekakalāpagatarūpānaṃ kalāpantarehi asaṃkiṇṇabhāvāpādanavasena paricchedakaṃ, tehi vā paricchijjamānaṃ, tesaṃ paricchedamattaṃ vā rūpaṃ paricchedarūpaṃ. Tañhi taṃ taṃ rūpakalāpaṃ paricchindantaṃ viya hoti. Vijjamānepi ca kalāpantarabhūtehi kalāpantarabhūtānaṃ samphuṭṭhabhāve taṃtaṃrūpavivittatā rūpapariyanto ākāso. Yesañca so paricchedo, tehi sayaṃ asamphuṭṭhoyeva. Aññathā paricchinnatā na siyā tesaṃ rūpānaṃ byāpībhāvāpattito. Abyāpitā [Pg.200] hi asamphuṭṭhatā. Tenāha bhagavā ‘‘asamphuṭṭhaṃ catūhi mahābhūtehī’’ti (dha. sa. 637).

၁၂. မရေးခြစ်အပ်သောကြောင့် အကာသမည်၏။ ထိုအကာသသည်ပင်လျှင် အာကာသဖြစ်၍၊ အသက်ဇီဝမဟုတ်သော အနက်ကြောင့် ဓာတ်လည်းမည်သောကြောင့် အာကာသဓာတ်မည်၏။ စက္ခုဒသကကလာပ် စသော တစ်ခုချင်းစီသော ကလာပ်၌ ရှိကြကုန်သော ရုပ်တို့ကို အခြားသော ကလာပ်တို့နှင့် ရောနှောခြင်းမရှိစေဘဲ ပိုင်းခြားတတ်သော ရုပ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကလာပ်တို့ဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော ရုပ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုကလာပ်တို့၏ အပိုင်းအခြားမျှသာဖြစ်သော ရုပ်သည်လည်းကောင်း ပရိစ္ဆေဒရုပ်မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုပရိစ္ဆေဒရုပ်သည် ထိုထိုရုပ်ကလာပ်တို့ကို ပိုင်းခြားသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် ကလာပ်တစ်ခုရှိ မဟာဘုတ်တို့သည် အခြားကလာပ်ရှိ မဟာဘုတ်တို့နှင့် ထိစပ်လျက် ရှိကြသော်လည်း၊ ထိုထိုရုပ်တို့၏ အချင်းချင်း ကင်းဆိတ်ရာဖြစ်သော ရုပ်တို့၏ အဆုံးစွန် အပိုင်းအခြားသည် အာကာသမည်၏။ ထိုအာကာသသည် မိမိပိုင်းခြားအပ်သော ရုပ်ကလာပ်တို့နှင့် မည်သည့်အခါမျှ မထိတွေ့နိုင်ပေ။ အကယ်၍ ထိတွေ့စပ်ယှဉ်နိုင်သည်ဆိုပါက ထိုရုပ်ကလာပ်တို့သည် သီးခြားမရှိဘဲ ရောနှောပျံ့နှံ့သွားနိုင်သဖြင့် သီးခြားပိုင်းခြားမှုသည် မရှိနိုင်တော့ပေ။ ပျံ့နှံ့ရောနှောခြင်းမရှိခြင်းသည် မတွေ့ထိခြင်းပင် ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားရှင်က "မဟာဘုတ်လေးပါးတို့ဖြင့် မတွေ့ထိအပ်သော သဘော" ဟု ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

13. Calamānakāyena adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca tena viññāyatīti kāyaviññatti. Saviññāṇakasaddasaṅkhātavācāya adhippāyaṃ viññāpeti, sayañca tāya viññāyatīti vacīviññatti. Tattha abhikkamādijanakacittasamuṭṭhānavāyodhātuyā sahajātarūpasanthambhanasandhāraṇacalitesu sahakārīkāraṇabhūto phandamānakāyaphandanataṃhetukavāyodhātuvinimutto mahantaṃ pāsāṇaṃ ukkhipantassa sabbathāmena gahaṇakāle ussāhanavikāro viya rūpakāyassa pariphandanapaccayabhāvena upalabbhamāno vikāro kāyaviññatti. Sā hi phandamānakāyena adhippāyaṃ viññāpeti. Na hi viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu ‘‘idamesa kāretī’’ti adhippāyaggahaṇaṃ diṭṭhanti. Hatthacalanādīsu ca phandamānakāyaggahaṇānantaraṃ aviññāyamānantarehi manodvārajavanehi gayhamānattā sayañca kāyena viññāyati.

၁၃. လှုပ်ရှားသော ကိုယ်အမူအရာဖြင့် အလိုကို သိစေတတ်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ထိုလှုပ်ရှားမှုဖြင့် သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ကာယဝိညတ်မည်၏။ သက်ရှိတို့၏အသံဟု ဆိုအပ်သော စကားဖြင့် အလိုကို သိစေတတ်၏၊ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း ထိုစကားဖြင့် သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဝစီဝိညတ်မည်၏။ ထိုကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ်တို့တွင် ရှေ့သို့တိုးခြင်းစသော လှုပ်ရှားမှုတို့ကို ဖြစ်စေတတ်သော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် တကွဖြစ်ဖက်ရုပ်တို့ကို ထောက်ကန်ခြင်း၊ ဆောင်ထားခြင်း၊ လှုပ်ရှားစေခြင်းတို့ကို ပြုလုပ်ရာ၌ အတူတကွ ကူညီတတ်သော အကြောင်းတရားဖြစ်၏။ ထိုဝါယောဓာတ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော၊ လှုပ်ရှားသော ကိုယ်အင်္ဂါ၊ လှုပ်ရှားခြင်းအမူအရာနှင့် ထိုလှုပ်ရှားခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်တို့မှ သီးခြားလွတ်ကင်းသော၊ ကျောက်ခဲကြီးကို မမြှောက်သောသူသည် အစွမ်းကုန် အားစိုက်၍ ကိုင်မြှောက်စဉ် ခန္ဓာကိုယ်၌ ထင်ရှားပေါ်လွင်သော အားစိုက်မှု အမူအရာကဲ့သို့ ရူပကာယကို လှုပ်ရှားစေခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် ဉာဏ်တွင် ထင်ရှားတွေ့ရှိရသော ထူးခြားသောအမူအရာသည် ကာယဝိညတ်မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုကာယဝိညတ်သည် လှုပ်ရှားသော ကိုယ်ဖြင့် အလိုကို သိစေတတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဝိညတ်တည်းဟူသော ထူးခြားသော ဝိကာရရုပ် မရှိသော သစ်ပင်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့၌ "ဤသစ်ပင်သည် ဤအမှုကို ပြုစေလို၏" ဟု အလိုကို ယူဆသိရှိခြင်းမျိုးကို ဘယ်သောအခါမျှ မတွေ့မြင်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထို့ပြင် လက်လှုပ်ခြင်း စသော အမူအရာတို့၌ လှုပ်ရှားသော ကိုယ်အင်္ဂါကို မြင်ရသော စက္ခုဒွါရဝီထိ၏ အခြားမဲ့၌၊ မသိသာလောက်အောင် လျင်မြန်စွာ ဖြစ်ပေါ်သော မနောဒွါရဇောတို့ဖြင့် ယူဆသိရှိအပ်သောကြောင့် မိမိ၏ ကိုယ်အမူအရာကိုလည်း လှုပ်ရှားသော ကိုယ်အင်္ဂါဖြင့် သိရှိနိုင်ခြင်း ဖြစ်၏။

Kathaṃ pana viññattivasena hatthacalanādayo hontīti? Vuccate – ekāvajjanavīthiyaṃ sattasu javanesu sattamajavanasamuṭṭhānavāyodhātu viññattivikārasahitāva paṭhamajavanādisamuṭṭhānāhi vāyodhātūhi laddhopatthambhā desantaruppattihetubhāvena calayati cittajaṃ, purimajavanādisambhūtā pana santhambhanasandhāraṇamattakarā tassa upakārāya hontīti. Yathā hi sattahi yugehi ākaḍḍhitabbasakaṭe sattamayugayuttāyeva goṇā heṭṭhā chasu yugesu yuttagoṇehi laddhūpatthambhā sakaṭaṃ cālenti, paṭhamayugādiyuttā pana upatthambhanasandhāraṇamattameva sādhentā tesaṃ upakārāya honti, evaṃsampadamidaṃ daṭṭhabbaṃ.

ပရိဟာရပက္ခမှတစ်ပါး စောဒကပက္ခကို ဆိုဦးအံ့— ဝိညတ်၏ အစွမ်းဖြင့် လက်လှုပ်ခြင်း စသည်တို့သည် မည်သို့ ဖြစ်ကုန်သနည်း? (ဖြေဆိုအပ်သည်ကား-) တစ်ခုသောအာဝဇ္ဇန်းရှိသော မနောဒွါရဝီထိ၌ (၇) ကြိမ်ကုန်သော ဇောတို့တွင် သတ္တမဇောကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်သည် ကာယဝိညတ်ဟူသော ဝိကာရနှင့်တကွ ဖြစ်သည်သာလျှင်ဖြစ်၍၊ ပထမဇောအစရှိသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော ဝါယောဓာတ်တို့မှ ရအပ်သော အထောက်အပံ့ရှိသည်ဖြစ်၍၊ တစ်ပါးသောအရပ်၌ ဥပါဒ်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်ဖြင့် အတူဖြစ်ဖက် စိတ္တဇရုပ်ကို လှုပ်ရှားစေ၏။ ရှေးဦးဖြစ်သော ပထမဇောစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ကုန်သော ဝါယောဓာတ်တို့မူကား ကောင်းစွာထောက်ပံ့ခြင်း၊ ကောင်းစွာဆောင်ထားခြင်းမျှကိုသာ ပြုတတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍၊ ထိုသတ္တမဇောကြောင့်ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်အား လျော်သော ကျေးဇူးကိုပြုခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်၏။ ဥပမာအားဖြင့်- ထမ်းပိုး (၇) တုံးတို့ဖြင့် ဆွဲငင်ထိုက်သော လှည်း၌ သတ္တမမြောက်ထမ်းပိုး၌ ကပ်ယှဉ်အပ်သည်သာလျှင် ဖြစ်ကုန်သော နွားတစ်ရှဉ်းတို့သည် အောက်ထမ်းပိုး (၆) စင်း၌ ယှဉ်အပ်သော နွားတို့ထံမှ ရအပ်သော အထောက်အပံ့ရှိကုန်သည်ဖြစ်၍ လှည်းကို လှုပ်ရှားစေနိုင်ကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ပထမထမ်းပိုးစသည်၌ ကပ်ယှဉ်အပ်ကုန်သော နွားတို့သည် ထောက်ပံ့ခြင်း၊ ကောင်းစွာဆောင်ထားခြင်းမျှကိုသာ ပြီးစေလျက် ထိုသတ္တမထမ်းပိုး၌ ယှဉ်သော နွားတို့အား ကျေးဇူးပြုခြင်းငှာ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ဤဥပမာနှင့် ပြည့်စုံသော ဥပမေယျကို ရှုမြင်အပ်၏။

Desantaruppattiyeva [Pg.201] cettha calanaṃ uppannadesato kesaggamattampi dhammānaṃ saṅkamanābhāvato. Itarathā nesaṃ abyāpārakatā, khaṇikatā ca na siyā. Desantaruppattihetubhāvoti ca yathā attanā sahajarūpāni heṭṭhimajavanasamuṭṭhitarūpehi patiṭṭhitaṭṭhānato aññattha uppajjanti, evaṃ tehi saha tattha uppattiyevāti daṭṭhabbaṃ, ettha pana cittaje calite taṃsambandhena itarampi calati nadīsote pakkhittasukkhagomayapiṇḍaṃ viya. Tathā calayituṃ asakkonti yopi paṭhamajavanādisamuṭṭhānavāyodhātuyo viññattivikārasahitāyeva yena disābhāgena ayaṃ abhikkamādīni pavattetukāmo, tadabhimukhabhāvavikārasambhavato. Evañca katvā manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakattaṃ vakkhati. Vacībhedakaracittasamuṭṭhānapathavīdhātuyā akkharuppattiṭṭhānagataupādinnarūpehi saha ghaṭṭanapaccayabhūto eko vikāro vacīviññatti. Yaṃ panettha vattabbaṃ, taṃ kāyaviññattiyaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ.

ဤလှုပ်ရှားစေခြင်းဟူရာ၌ အရပ်တစ်ပါး၌ ဥပါဒ်ခြင်း (ဖြစ်ခြင်း) သည်သာလျှင် လှုပ်ရှားခြင်းမည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရုပ်တရားတို့သည် ဖြစ်ရာမူလအရပ်မှ တစ်ဆံဖျားမျှလည်း ရွှေ့ပြောင်းသွားခြင်း မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့မဟုတ်လျှင် ထိုရုပ်တရားတို့၏ ဗျာပါရမရှိခြင်းသဘောနှင့် ခဏမျှသာ တည်ခြင်းသဘောတို့သည် မဖြစ်ရာကုန်။ 'အရပ်တစ်ပါး၌ ဥပါဒ်ခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်' ဟူသည်မှာလည်း- မိမိနှင့်အတူဖြစ်သော စိတ္တဇရုပ်တို့သည် ရှေးရှေးသော ဇောတို့ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တို့ တည်ရာအရပ်မှ တစ်ပါးသောအရပ်၌ ဥပါဒ်နိုင်ကုန်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ တစ်ပါးသောအရပ်၌ ဥပါဒ်နိုင်လောက်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ထိုရုပ်တို့နှင့်အတူ ထိုအရပ်၌ ဖြစ်ခြင်းပင်တည်းဟု သိအပ်၏။ ဤရူပကာယ၌ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော စိတ္တဇရုပ်သည် လှုပ်ရှားလတ်သော် ထိုစိတ္တဇရုပ်နှင့် ဆက်စပ်နေခြင်းကြောင့် အခြားသော ကမ္မဇ၊ ဥတုဇ၊ အာဟာရဇ ရုပ်တို့သည်လည်း မြစ်ရေအယဉ်၌ ပစ်ချအပ်သော နွားချေးခဲခြောက်ကဲ့သို့ လိုက်၍ လှုပ်ရှားကြကုန်၏။ ထိုသို့ လှုပ်ရှားစေခြင်းငှာ မတတ်နိုင်ကြကုန်သော်လည်း ပထမဇောအစရှိသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်သော ဝါယောဓာတ်တို့သည် ကာယဝိညတ်ဟူသော ဝိကာရရုပ်နှင့်တကွ ဖြစ်ကြသည်သာတည်း။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဤပုဂ္ဂိုလ်သည် ရှေးသို့ သွားခြင်း စသောအမူအရာတို့ကို အကြင်အရပ်မျက်နှာအဖို့ဖြင့် ဖြစ်စေလို၏၊ ထိုအရပ်သို့ ရှေးရှုသော အမူအရာထူး ဖြစ်သင့်ခြင်းကြောင့်တည်း။ ဤအကြောင်းကြောင့် မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းစိတ်သည်လည်း ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်၏ အဖြစ်ကို နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့။ စကားသံကို ကွဲပြားစေတတ်သော စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ပထဝီဓာတ်သည် အက္ခရာဖြစ်ရာဌာန်၌ တည်သော ဥပါဒိန္နကမ္မဇရုပ်တို့နှင့် ထိခိုက်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သော ထူးခြားသော အမူအရာတစ်ခုသည် ဝစီဝိညတ်မည်၏။ ဤဝစီဝိညတ်အရာ၌ ဆိုအပ်သမျှသော စကားတို့ကို ကာယဝိညတ်၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းအတိုင်း သိအပ်၏။

Ayaṃ pana viseso – yathā tattha ‘‘phandamānakāyaggahaṇānantara’’nti vuttaṃ, evamidha ‘‘suyyamānasaddasavanānantara’’nti yojetabbaṃ. Idha ca santhambhanādīnaṃ abhāvato sattamajavanasamuṭṭhitātyādinayo na labbhati. Ghaṭṭanena hi saddhiṃyeva saddo uppajjati. Ghaṭṭanañca paṭhamajavanādīsupi labbhateva. Ettha ca yathā ussāpetvā baddhagosīsatālapaṇṇādirūpāni disvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā gosīsādīnaṃ udakasahacāritappakāraṃ saññāṇaṃ gahetvā udakaggahaṇaṃ hoti, evaṃ vipphandamānasamuccāriyamānakāyasadde gahetvā tadanantarappavattāya aviññāyamānantarāya manodvāravīthiyā purimasiddhasambandhūpanissayāya sādhippāyavikāraggahaṇaṃ hotīti ayaṃ dvinnaṃ sādhāraṇā upamā.

ဤကား ထူးခြားချက်တည်း— ထိုကာယဝိညတ်အရာ၌ 'လှုပ်ရှားသောကိုယ်ကို သိမြင်ပြီးသည့်အခြားမဲ့၌' ဟု ဆိုအပ်သကဲ့သို့၊ ဤဝစီဝိညတ်အရာ၌မူကား 'ကြားအပ်သောအသံကို ကြားသိရပြီးသည့်အခြားမဲ့၌' ဟု ယှဉ်စပ်အပ်၏။ ဤဝစီဝိညတ်အရာ၌ သန္ထမ္ဘန (တောင့်တင်းခြင်း) စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် သတ္တမဇောကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝါယောဓာတ်အစရှိသောနည်းကို မရအပ်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပထဝီဓာတ်တို့ ထိခိုက်မိသည်နှင့် တစ်ပြိုင်နက်သာလျှင် အသံသည် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုထိခိုက်မိခြင်းသဘောသည်လည်း ပထမဇောအစရှိသည်တို့၌လည်း ရအပ်သည်သာတည်း။ ဤဝိညတ်ကို သိရာ၌ ဥပမာအားဖြင့်- စိုက်ထူ၍ ဖွဲ့ချည်အပ်သော နွားဦးခေါင်း၊ ထန်းရွက် စသည်တို့ကို မြင်၍ ထိုမြင်ကြောင်းဝီထိ၏အခြားမဲ့၌ဖြစ်သော (အများမသိအပ်သော) မနောဒွါရဝီထိဖြင့် ထိုနွားဦးခေါင်းစသည်တို့၏ ရေနှင့်တကွဖြစ်လေ့ရှိသော သဘောအပြားဖြစ်သော အမှတ်သင်္ကေတကို ယူ၍ ရေကို သိရသကဲ့သို့တည်း။ ဤအတူ လှုပ်ရှားအပ်သော ကိုယ်အမူအရာနှင့် ရွတ်ဆိုအပ်သော အသံတို့ကို သိ၍ ထိုဝီထိ၏အခြားမဲ့၌ဖြစ်သော၊ ရှေးက သိရှိပြီးသော ဆက်စပ်ပတ်သက်မှုလျှင် အားကြီးသောမှီရာအကြောင်းရှိသော မနောဒွါရဝီထိဖြင့် အလိုဆန္ဒနှင့်တကွဖြစ်သော ထူးခြားသောအမူအရာကို ယူခြင်း (သိခြင်း) ဖြစ်၏။ ဤသည်ကား ကာယဝိညတ်၊ ဝစီဝိညတ် နှစ်ပါးလုံးနှင့် သက်ဆိုင်သော ဘုံဥပမာတည်း။

14. Lahubhāvo [Pg.202] lahutā. Mudubhāvo mudutā. Kammaññabhāvo kammaññatā. Yathākkamañcetā arogino viya rūpānaṃ agarutā suparimadditacammassa viya akathinatā sudhantasuvaṇṇassa viya sarīrakiriyānaṃ anukūlabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Aññamaññaṃ avijahantassapi hi lahutādittayassa taṃtaṃvikārādhikarūpehi nānattaṃ vuccati, dandhattakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno hi rūpavikāro lahutā. Thaddhattakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno mudutā. Sarīrakiriyānaṃ ananukūlabhāvakaradhātukkhobhappaṭipakkhapaccayasamuṭṭhāno kammaññatāti.

၁၄. ပေါ့ပါးသောသဘောသည် လဟုတာမည်၏။ နူးညံ့သောသဘောသည် မုဒုတာမည်၏။ အမှု၌ ကောင်းသောသဘောသည် ကမ္မညတာမည်၏။ အစဉ်အတိုင်းအားဖြင့် ထိုရုပ်သုံးပါးတို့သည် ရောဂါကင်းသောသူ၏ ခန္ဓာကိုယ်ကဲ့သို့ နိပ္ဖန္နရုပ်တို့၏ မလေးလံသောသဘော၊ ကောင်းစွာနယ်အပ်သော သားရေကဲ့သို့ မခက်မာသောသဘော၊ ကောင်းစွာ မှုတ်လွှင့်သန့်စင်အပ်သော ရွှေကဲ့သို့ ကိုယ်ဖြင့်ပြုအပ်သော အမှုကိစ္စတို့အား လိုက်လျောသောသဘောတို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟု သိအပ်၏။ အချင်းချင်း မစွန့်ဘဲ အတူတကွ ဖြစ်ကြကုန်သော်လည်း လဟုတာအစရှိသော ရုပ်သုံးပါးတို့၏ ထိုထိုလွန်ကဲသော အမူအရာအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားပုံကို ဆိုအပ်၏။ လေးလံခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဓာတ်ချောက်ချားခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တို့၏ ထူးခြားသော ပေါ့ပါးသည့်အမူအရာသည် လဟုတာမည်၏။ ခက်မာတင်းတောင့်ခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဓာတ်ချောက်ချားခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တို့၏ ထူးခြားသော နူးညံ့သည့်အမူအရာသည် မုဒုတာမည်၏။ ကိုယ်ဖြင့် ပြုအပ်သော အမှုကိစ္စတို့အား မလိုက်လျောခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဓာတ်ချောက်ချားခြင်း၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရဟူသော အကြောင်းကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တို့၏ ထူးခြားသော သင့်တော်လျောက်ပတ်သည့် အမူအရာသည် ကမ္မညတာမည်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

15. Upacayanaṃ upacayo, paṭhamacayotyattho ‘‘upaññatta’’ntyādīsu viya upa-saddassa paṭhamatthajotanato. Santāno santati, pabandhotyattho. Tattha paṭisandhito paṭṭhāya yāva cakkhādidasakānaṃ uppatti, etthantare rūpuppādo upacayo nāma. Tato paraṃ santati nāma. Yathāsakaṃ khaṇamattaṭṭhāyīnaṃ rūpānaṃ nirodhābhimukhabhāvavasena jīraṇaṃ jarā, sāyeva jaratā, niccadhuvabhāvena na iccaṃ anupagantabbanti aniccaṃ, tassa bhāvo aniccatā, rūpaparibhedo. Lakkhaṇarūpaṃ nāma dhammānaṃ taṃtaṃavatthāvasena lakkhaṇahetuttā.

၁၅. ဥပစယနဟူသည် ဥပစယမည်၏၊ 'ပထမဖြစ်ခြင်း' ဟု အနက်ရ၏။ 'ဥပညတ္တ' စသော စကားလုံးတို့၌ ကဲ့သို့ 'ဥပ'သဒ္ဒါသည် ပထမအနက်ကို ပြတတ်သောကြောင့်တည်း။ သန္တာနဟူသည် သန္တတိမည်၏၊ 'အစဉ်ဆက်စပ်၍ ဖြစ်ခြင်း' ဟု အနက်ရ၏။ ထိုဥပစယနှင့် သန္တတိတို့တွင် ပဋိသန္ဓေအခါမှစ၍ စက္ခုအစရှိသော ဒသကကုလပ်တို့ ဖြစ်ပေါ်လာသည့်တိုင်အောင် ထိုအတွင်း၌ ဖြစ်ပေါ်သော ရုပ်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ဥပစယမည်၏။ ထိုမှနောက်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် သန္တတိမည်၏။ မိမိမိမိတို့၏ ခဏမျှသာတည်သော ရုပ်တို့၏ ချုပ်ဆုံးခြင်းသို့ ရှေးရှုသော အစွမ်းဖြင့် ဆွေးမြေ့ခြင်းသည် ဇရာမည်၏၊ ထိုဇရာသည်ပင် ဇရတာမည်၏။ အမြဲတည်ခြင်း၊ ခိုင်ခံ့ခြင်းအဖြစ်ဖြင့် ဉာဏ်ဖြင့် မကပ်ရောက်အပ်သောကြောင့် အနိစ္စမည်၏။ ထိုအနိစ္စ၏အဖြစ်သည် အနိစ္စတာမည်၏၊ ၎င်းသည် ရုပ်တို့၏ ပျက်စီးခြင်းတည်း။ ဤရုပ်တရားတို့၏ ထိုထို ဖြစ်ခြင်း၊ တည်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း အခိုက်အတန့်၏ အစွမ်းဖြင့် မှတ်သားကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် လက္ခဏရုပ်မည်၏။

16. Jātirūpamevāti paṭisandhito paṭṭhāya rūpānaṃ khaṇe khaṇe uppattibhāvato jātisaṅkhātaṃ rūpuppattibhāvena catusantatirūpappaṭibaddhavuttittā rūpasammatañca jātirūpameva upacayasantatibhāvena pavuccati paṭhamupariniccattasaṅkhātappavattiākārabhedato veneyyavasena ‘‘upacayo santatī’’ti (dha. sa. 642) vibhajitvā vuttattā. Evañca katvā tāsaṃ niddese atthato abhedaṃ dassetuṃ ‘‘yo āyatanānaṃ ācayo, so rūpassa upacayo. Yo rūpassa upacayo, sā [Pg.203] rūpassa santatī’’ti (dha. sa. 641-642) vuttaṃ. Ekādasavidhampīti sabhāgasaṅgahavasena ekādasappakārampi.

၁၆. 'ဇာတိရုပ်ကိုပင်' ဟူသည်မှာ— ပဋိသန္ဓေအခါမှစ၍ ရုပ်တို့၏ ခဏတိုင်း ခဏတိုင်း၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ဇာတိဟုခေါ်ဆိုအပ်သော ရုပ်၏ဖြစ်ခြင်းသဘောဖြင့်လည်းကောင်း၊ လေးပါးသော သန္တတိရုပ်နှင့် ဆက်စပ်၍ဖြစ်သောကြောင့် ရုပ်ဟု သမုတ်အပ်သည်လည်းဖြစ်သော ထိုဇာတိရုပ်ကိုပင် ဥပစယ၊ သန္တတိဟူသော အမည်တို့ဖြင့် ဆိုအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပထမဖြစ်ခြင်း၊ အထက်အထက်၌ ဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဖြစ်ပုံအခြင်းအရာ ကွဲပြားခြားနားခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝေနေယျတို့၏ အလိုအားဖြင့်လည်းကောင်း 'ဥပစယ'၊ 'သန္တတိ' ဟု ခွဲခြားဝေဖန်၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့်တည်း။ ဤအကြောင်းကြောင့် ထိုဥပစယ၊ သန္တတိတို့၏ အကျယ်ညွှန်ပြရာ ပါဠိတော်၌ အနက်အားဖြင့် မကွဲပြားပုံကို ပြခြင်းငှာ 'အကြင်အာယတနတို့၏ စုပုံခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဖြစ်ခြင်းသည် ရုပ်၏ ဥပစယမည်၏။ ရုပ်၏ အကြင်ဥပစယဖြစ်ခြင်းသည် ဖြစ်၏၊ ထိုဖြစ်ခြင်းသည် ရုပ်၏ သန္တတိမည်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ 'တစ်ဆယ့်တစ်ပါး အပြားရှိသော်လည်း' ဟူသည်မှာ သဘောတူစုပေါင်း သိမ်းယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ဆယ့်တစ်ပါး အပြားရှိသော်လည်း ဖြစ်၏။

17. Cattāro bhūtā, pañca pasādā, cattāro visayā, duvidho bhāvo, hadayarūpamiccapi idaṃ jīvitāhārarūpehi dvīhi saha aṭṭhārasavidhaṃ, tathā paricchedo ca duvidhā viññatti, tividho vikāro, catubbidhaṃ lakkhaṇanti rūpānaṃ paricchedavikārādibhāvaṃ vinā visuṃ paccayehi anibbattattā ime anipphannā dasa ceti aṭṭhavīsatividhaṃ bhave.

၁၇. မဟာဘုတ်လေးပါး၊ ပသာဒရုပ်ငါးပါး၊ ဝိသယရုပ်လေးပါး၊ နှစ်ပါးသော ဘာဝရုပ်၊ ဟဒယရုပ်၊ ဇီဝိတရုပ်နှင့် အာဟာရရုပ် နှစ်ပါးတို့နှင့်တကွ ဤသို့လျှင် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော နိပ္ဖန္နရုပ်လည်းကောင်း၊ ထို့ပြင် ပရိစ္ဆေဒရုပ်၊ နှစ်ပါးသော ဝိညတ်ရုပ်၊ သုံးပါးသော ဝိကာရရုပ်၊ လေးပါးသော လက္ခဏရုပ် ဟူ၍ ရုပ်တို့၏ ပရိစ္ဆေဒ၊ ဝိကာရ အစရှိသော သဘောကို ချန်လှပ်၍ သီးခြားအကြောင်းတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်မလာတတ်သောကြောင့် အနိပ္ဖန္နရုပ်ဟု ဆိုအပ်သော ဤရုပ်ဆယ်ပါးတို့လည်းကောင်း ပေါင်းသော် ရုပ်သည် နှစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး အပြားရှိသည် ဖြစ်၏။

Rūpasamuddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရုပ်ကို အကျဉ်းပြသခြင်း (ရူပသမုဒ္ဒေသ) ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Rūpavibhāgavaṇṇanā

ရုပ်ကို အကျယ်ဝေဖန်ခြင်း (ရူပဝိဘာဂ) ဖွင့်ဆိုချက်။

18. Idāni yathāuddiṭṭharūpānaṃ ekavidhādinayadassanatthaṃ ‘‘sabbañca paneta’’ntyādi vuttaṃ. Sampayuttassa alobhādihetuno abhāvā ahetukaṃ. Yathāsakaṃ paccayavantatāya sappaccayaṃ. Attānaṃ ārabbha pavattehi kāmāsavādīhi sahitattā sāsavaṃ. Paccayehi abhisaṅkhatattā saṅkhataṃ. Upādānakkhandhasaṅkhāte loke niyuttatāya lokiyaṃ. Kāmataṇhāya avacaritattā kāmāvacaraṃ. Arūpadhammānaṃ viya kassaci ārammaṇassa aggahaṇato nāssa ārammaṇanti anārammaṇaṃ. Tadaṅgādivasena pahātabbatābhāvato appahātabbaṃ. Iti-saddo pakārattho, tena ‘‘abyākata’’ntyādikaṃ sabbaṃ ekavidhanayaṃ saṅgaṇhāti.

၁၈. ယခုအခါတွင် ဖော်ပြပြီးခဲ့သော ရုပ်တရားတို့၏ ဧကဝိဓ (တစ်ပါးစု) အစရှိသော နည်းလမ်းကို ပြသရန်အတွက် “သဗ္ဗဉ္စ ပနေတံ” အစရှိသော ဝါကျကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော အလောဘအစရှိသော ဟိတ်တရားများ မရှိခြင်းကြောင့် “အဟေတုက” မည်၏။ မိမိတို့၏ ဆိုင်ရာဆိုင်ရာ ကံစသော အကြောင်းတရား ရှိကြခြင်းကြောင့် “သပ္ပစ္စယ” မည်၏။ မိမိကို အာရုံပြု၍ဖြစ်သော ကာမာသဝစသည်တို့နှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် “သာသဝ” မည်၏။ အကြောင်းတရားတို့က ပြုပြင်ဖန်တီးအပ်သောကြောင့် “သင်္ခတ” မည်၏။ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော လောက၌ ယှဉ်စပ်ပတ်သက်နေသောကြောင့် “လောကိယ” မည်၏။ ကာမတဏှာ၏ ကျက်စားရာ ဖြစ်သောကြောင့် “ကာမာဝစရ” မည်၏။ နာမ်တရားတို့ကဲ့သို့ တစ်စုံတစ်ခုသော အာရုံကို မယူနိုင်ခြင်းကြောင့် ၎င်းရုပ်တရားအား အာရုံမရှိ၊ ထို့ကြောင့် “အနာရမဏ” မည်၏။ တဒင်္ဂပဟာန်စသည်ဖြင့် ပယ်အပ်သော သဘောမရှိသောကြောင့် “အပ္ပဟာတဗ္ဗ” မည်၏။ ဤနေရာ၌ “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် အလားတူသော အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် “အဗျာကတ” အစရှိသော တစ်ပါးစုနည်း (ဧကဝိဓနည်း) အားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူဆရမည်။

19. Ajjhattikarūpaṃ attabhāvasaṅkhātaṃ attānaṃ adhikicca uddissa pavattattā. Kāmaṃ aññepi hi ajjhattasambhūtā atthi, ruḷhīvasena pana cakkhādikaṃyeva ajjhattikaṃ. Atha vā ‘‘yadi mayaṃ na homa, tvaṃ kaṭṭhakaliṅgarūpamo bhavissasī’’ti vadantā viya attabhāvassa [Pg.204] sātisayaṃ upakārattā cakkhādīneva visesato ajjhattikāni nāma. Attasaṅkhātaṃ vā cittaṃ adhikicca tassa dvārabhāvena pavattatīti ajjhattaṃ, tadeva ajjhattikaṃ. Tato bahibhūtattā itaraṃ tevīsatividhaṃ bāhirarūpaṃ.

၁၉. အတ္တဘောဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်ခန္ဓာအတ္တကို အမှီပြု၍ ရည်စူး၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် “အဇ္ဈတ္တိကရုပ်” မည်၏။ စင်စစ်အားဖြင့် ပသာဒရုပ် ၅ ပါးမှတစ်ပါး အဇ္ဈတ္တသန္တာန်၌ ဖြစ်သော အခြားတရားများလည်း ရှိကြသော်လည်း အသုံးအနှုန်း (ရုဠှီ) အားဖြင့် စက္ခုစသော ပသာဒရုပ်ကိုသာလျှင် “အဇ္ဈတ္တိကရုပ်” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ သို့မဟုတ်ပါကလည်း “အကယ်၍ ငါတို့သာ မရှိလျှင် သင်သည် သစ်တုံးသစ်စကဲ့သို့ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်” ဟု ပြောဆိုနေကြသကဲ့သို့ အတ္တဘောအား အလွန်အမင်း အထောက်အကူပြုတတ်သောကြောင့် စက္ခုအစရှိသော ရုပ်တို့ကိုသာလျှင် အထူးသဖြင့် “အဇ္ဈတ္တိကရုပ်” ဟု ခေါ်ဆိုထိုက်ပေသည်။ သို့မဟုတ်လည်း အတ္တဟု ဆိုအပ်သော စိတ်ကို အမှီပြု၍ ထိုစိတ်၏ ဒွါရအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် “အဇ္ဈတ္တ” မည်၏၊ ထိုရုပ်သည်ပင် “အဇ္ဈတ္တိက” မည်၏။ ထိုအဇ္ဈတ္တိကရုပ်မှ အပြင်ဘက်သို့ ရောက်ရှိနေသောကြောင့် ကြွင်းကျန်သော ၂၃ ပါးသော ရုပ်ကို “ဗာဟိရရုပ်” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

20. Itaraṃ bāvīsatividhaṃ avatthurūpaṃ.

၂၀. ဝတ္ထုရုပ် (မှီရာရုပ်) မဟုတ်သော ကြွင်းကျန်သော ၂၂ ပါးသော ရုပ်သည် “အဝတ္ထုရုပ်” မည်၏။

22. Aṭṭhavidhampi indriyarūpaṃ pañcaviññāṇesu liṅgādīsu sahajarūpaparipālane ca ādhipaccayogato. Pasādarūpassa hi pañcavidhassa cakkhuviññāṇādīsu ādhipaccaṃ attano paṭumandādibhāvena tesampi paṭumandādibhāvāpādanato. Bhāvadvayassāpi itthiliṅgādīsu ādhipaccaṃ yathāsakaṃ paccayehi uppajjamānānampi tesaṃ yebhuyyena sabhāvakasantāneyeva taṃtadākārena uppajjanato, na pana indriyapaccayabhāvato. Jīvitassa ca kammajaparipālane ādhipaccaṃ tesaṃ yathāsakaṃ khaṇaṭṭhānassa jīvitindriyappaṭibaddhattā. Sayañca attanā ṭhapitadhammasambandheneva pavattati nāviko viya.

၂၂. ရှစ်ပါးသောရုပ်သည်လည်း “ဣန္ဒြိယရုပ်” (အစိုးရသောရုပ်) မည်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပဉ္စဝိညာဏ်တို့၌လည်းကောင်း၊ မိန်းမလိင် ယောက်ျားလိင် အစရှိသည်တို့၌လည်းကောင်း၊ သဟဇာတ်ရုပ်တို့ကို စောင့်ရှောက်ခြင်း၌လည်းကောင်း အစိုးရခြင်းသဘောနှင့် ယှဉ်စပ်နေသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ငါးပါးသော ပသာဒရုပ်တို့သည် မိမိတို့၏ ထက်မြက်ခြင်း၊ နုံ့နှေးခြင်း အစရှိသော အခြေအနေများဖြင့် စက္ခုဝိညာဏ်စသည်တို့ကိုလည်း ထက်မြက်ခြင်း၊ နုံ့နှေးခြင်းသို့ ရောက်စေတတ်သောကြောင့် စက္ခုဝိညာဏ်စသည်တို့၌ အစိုးရခြင်းရှိသည်။ ဘာဝရုပ်နှစ်ပါးသည်လည်း မိမိတို့၏ဆိုင်ရာ အကြောင်းတရားများကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသော်လည်း ၎င်းမိန်းမလိင်စသည်တို့အား အများအားဖြင့် ဘာဝရုပ်နှင့်တကွဖြစ်သော သန္တာန်၌သာလျှင် ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေသောကြောင့် ထိုလိင်စသည်တို့၌ အစိုးရခြင်းရှိသည်။ သို့သော် ဣန္ဒြိယပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့်မူ အစိုးရခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဇီဝိတရုပ်သည်လည်း ကမ္မဇရုပ်တို့၏ ဆိုင်ရာဆိုင်ရာ တည်တံ့ခဏသည် ဇီဝိတိန္ဒြေအပေါ်၌ မှီတည်နေသောကြောင့် ကမ္မဇရုပ်တို့ကို စောင့်ရှောက်ထိန်းသိမ်းခြင်း၌ အစိုးရခြင်းရှိသည်။ မိမိကိုယ်တိုင်လည်း မိမိထိန်းသိမ်းအပ်သော တရားတို့နှင့် ဆက်စပ်၍သာ လှေသူကြီးကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်တည်တံ့ရသည်။

23. Visayavisayibhāvappattivasena thūlattā oḷārikarūpaṃ. Tatoyeva gahaṇassa sukarattā santikerūpaṃ āsannarūpaṃ nāma. Yo sayaṃ, nissayavasena ca sampattānaṃ, asampattānañca paṭimukhabhāvo aññamaññapatanaṃ, so paṭigho viyāti paṭigho. Yathā hi paṭighāte sati dubbalassa calanaṃ hoti, evaṃ aññamaññaṃ paṭimukhabhāve sati arūpasabhāvattā dubbalassa bhavaṅgassa calanaṃ hoti. Paṭigho yassa atthi taṃ sappaṭighaṃ. Tattha sayaṃ sampatti phoṭṭhabbassa, nissayavasena sampatti ghānajivhākāyagandharasānaṃ, ubhayathāpi asampatti cakkhusotarūpasaddānanti daṭṭhabbaṃ. Itaraṃ soḷasavidhaṃ oḷārikatādisabhāvābhāvato sukhumarūpādikaṃ.

၂၃. အာရုံနှင့် အာရုံယူတတ်သောတရား (ဝိသယနှင့် ဝိသယီ) အဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် ရုန့်ရင်းထင်ရှားသောကြောင့် “ဩဠာရိကရုပ်” မည်၏။ ထိုသို့ ထင်ရှားသောကြောင့်ပင် သိမြင်ရလွယ်ကူသောကြောင့် “သန္တိကေရုပ်” (အနီးရုပ်) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ ကိုယ်တိုင်သော်လည်းကောင်း၊ မှီရာမဟာဘုတ်၏ အစွမ်းဖြင့်သော်လည်းကောင်း ထိတွေ့မိသော ရုပ်တို့၏လည်းကောင်း၊ မထိတွေ့မိသော ရုပ်တို့၏လည်းကောင်း ရှေးရှုကျရောက်၍ အချင်းချင်း တိုက်မိခိုက်မိသော သဘောသည် ထိခိုက်ခြင်းနှင့် တူသောကြောင့် “ပဋိဃ” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။ စင်စစ်အားဖြင့် တိုက်ခိုက်မိခြင်း ရှိသောအခါ အားနည်းသောဝတ္ထု၏ လှုပ်ရှားမှု ဖြစ်ပေါ်သကဲ့သို့၊ ဤသို့ အချင်းချင်း ရှေးရှုကျရောက်မှုရှိသောအခါ နာမ်သဘောရှိသောကြောင့် အားနည်းသော ဘဝင်စိတ်၏ လှုပ်ရှားခြင်း ဖြစ်ပေါ်လာသည်။ ထိုသို့ ထိခိုက်မှုသဘောရှိသော ရုပ်ကို “သပ္ပဋိဃရုပ်” ဟု ခေါ်သည်။ ထိုရုပ်တို့တွင် ဖောဋ္ဌဗ္ဗာရုံသည် ကိုယ်တိုင်ထိတွေ့မှုရှိ၏၊ ဃာန၊ ဇိဝှာ၊ ကာယ၊ ဂန္ဓ၊ ရသတို့သည် မှီရာမဟာဘုတ်အားဖြင့် ထိတွေ့မှုရှိ၏၊ စက္ခု၊ သောတ၊ ရူပ၊ သဒ္ဒတို့သည် နှစ်မျိုးလုံးအားဖြင့် မထိတွေ့ဘဲ သိရှိခြင်းရှိ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ကြွင်းကျန်သော ၁၆ ပါးသောရုပ်သည် ဩဠာရိကတစသော ရုန့်ရင်းသောသဘောမရှိသောကြောင့် “သုခုမရုပ်” အစရှိသည် မည်၏။

24. Kammato [Pg.205] jātaṃ aṭṭhārasavidhaṃ upādinnarūpaṃ taṇhādiṭṭhīhi upetena kammunā attano phalabhāvena ādinnattā gahitattā. Itaraṃ aggahitaggahaṇenadasavidhaṃ anupādinnarūpaṃ.

၂၄. ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ၁၈ ပါးသောရုပ်ကို “ဥပါဒိန်ရုပ်” ဟု ခေါ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့နှင့် ယှဉ်စပ်သော ကံတရားက မိမိ၏ အကျိုးဆက်အဖြစ် သိမ်းပိုက်စွဲလမ်းအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ၎င်းမှတစ်ပါး ကြွင်းကျန်သော ၁၀ ပါးသော ရုပ်ကို “အနုပါဒိန်ရုပ်” ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

25. Daṭṭhabbabhāvasaṅkhātena nidassanena saha vattatīti sanidassanaṃ. Cakkhuviññāṇagocarabhāvo hi nidassananti vuccati tassa ca rūpāyatanato anaññattepi aññehi dhammehi taṃ visesetuṃ aññaṃ viya katvā vattuṃ vaṭṭatīti saha nidassanena sanidassananti. Dhammabhāvasāmaññena hi ekībhūtesu dhammesu yo nānattakaro viseso, so añño viya katvā upacarituṃ yutto. Evañhi atthavisesāvabodho hoti.

၂၅. မြင်အပ်သော သဘောတရားဟု ဆိုအပ်သော ဖူးမြင်ထိုက်ခြင်း (နိဒဿန) နှင့်တကွ တည်ရှိနေသောကြောင့် “သနိဒဿန” မည်၏။ စင်စစ် စက္ခုဝိညာဏ်၏ အာရုံဖြစ်ခြင်းသဘောကို “နိဒဿန” ဟု ခေါ်ဆို၏။ ထိုနိဒဿနသည် ရူပါရုံထက် သီးခြားတစ်ပါးမဟုတ်သော်လည်း အခြားတရားတို့မှ ၎င်းရူပါရုံကို ထူးခြားထင်ရှားစေရန် သီးသန့်ကဲ့သို့ ပြုလုပ်၍ ပြောဆိုအပ်သောကြောင့် “နိဒဿနနှင့်တကွဖြစ်သော သနိဒဿန” ဟု ခေါ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် တရားသဘောတူညီသဖြင့် တစ်ခုတည်းကဲ့သို့ ဖြစ်နေသော တရားတို့တွင် ကွဲပြားခြားနားမှုကို ဖြစ်စေတတ်သော သတ္တိထူးကို သီးခြားတစ်ပါးကဲ့သို့ ပြု၍ ဥပစာတင်စား ပြောဆိုထိုက်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဤသို့ ပြောဆိုမှသာလျှင် ထူးခြားသောအဓိပ္ပာယ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိရှိနိုင်ပေသည်။

26. Asampattavasenāti attānaṃ asampattassa gocarassa vasena, attanā visayappadesaṃ vā asampattavasena. Cakkhusotāni hi rūpasaddehi asampattāni, sayaṃ vā tāni asampattāneva ārammaṇaṃ gaṇhanti. Tenetaṃ vuccati –

၂၆. “အသမ္ပတ္တဝသေန” (မထိတွေ့ဘဲ ယူခြင်း) ဟူသည် မိမိထံသို့ ရောက်ရှိမလာသော အာရုံ၏အစွမ်းဖြင့် သို့မဟုတ် မိမိကိုယ်တိုင် အာရုံရှိရာအရပ်သို့ မရောက်ရှိဘဲလျက် ယူခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ စင်စစ် စက္ခုနှင့် သောတတို့သည် ရူပါရုံ၊ သဒ္ဒါရုံတို့နှင့် မထိတွေ့ဘဲ သို့မဟုတ် မိမိတို့ကိုယ်တိုင် ၎င်းအာရုံများရှိရာသို့ မကပ်ငြိဘဲလျက်သာ အာရုံကို ယူကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့က ဤသို့ ဆိုခဲ့ကြသည် -

‘‘Cakkhusotaṃ panetesu, hotāsampattagāhakaṃ;

Viññāṇuppattihetuttā, santarādhikagocare.

“ဤပသာဒရုပ်တို့တွင် စက္ခုနှင့် သောတသည်ကား မထိမတွေ့ဘဲ အာရုံကို ယူတတ်သောသဘော ရှိ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြားအကွယ်ရှိသော အာရုံ၊ အလွန်ကြီးမားသော အာရုံတို့၌လည်း စက္ခုဝိညာဏ်၊ သောတဝိညာဏ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။”

‘‘Tathā hi dūradesaṭṭhaṃ, phalikāditirohitaṃ;

Mahantañca nagādīnaṃ, vaṇṇaṃ cakkhu udikkhati.

“မှန်ပေ၏၊ စက္ခုပသာဒသည် ဝေးကွာသောအရပ်၌ တည်ရှိသောအဆင်းကိုလည်းကောင်း၊ ဖန် သို့မဟုတ် မှန်စသည်တို့ဖြင့် ကွယ်ကာထားသောအဆင်းကိုလည်းကောင်း၊ တောင်တန်းကြီးများကဲ့သို့သော အလွန်ကြီးမားသော အဆင်းကိုလည်းကောင်း မြင်နိုင်စွမ်းရှိသည်။”

‘‘Ākāsādigato kucchi-cammānantarikopi ca;

Mahanto ca ghaṇṭādīnaṃ, saddo sotassa gocaro.

“ကောင်းကင်စသော အလွန်ဝေးကွာသောအရပ်မှလာသော အသံသည်လည်းကောင်း၊ ဝမ်းဗိုက်အရေ၏ အတွင်း၌ ကွယ်ကာလျက်ရှိသော အသံသည်လည်းကောင်း၊ ခေါင်းလောင်းကြီးများ၏ ကျယ်လောင်သော အသံသည်လည်းကောင်း သောတပသာဒ၏ အာရုံ ဖြစ်နိုင်သည်။”

‘‘Gantvā visayadesaṃ taṃ, pharitvā gaṇhatīti ce;

Adhiṭṭhānavidhānepi, tassa so gocaro siyā.

“အကယ်၍ စက္ခုနှင့် သောတတို့သည် အာရုံရှိရာအရပ်သို့ ကိုယ်တိုင်သွားရောက် ဖြန့်ကျက်၍ အာရုံယူကြသည်ဟု ဆိုပါမူ၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၊ ဒိဗ္ဗသောတ အဘိညာဉ်ရရန် အဓိဋ္ဌာန်ပြင်ဆင်မှု မပြုလုပ်ရသေးမီမှာပင် ထိုရူပ၊ သဒ္ဒါရုံတို့သည် ၎င်းတို့၏ အာရုံ ဖြစ်စရာ ရှိပေလိမ့်မည်။”

‘‘Bhūtappabandhato so ce, yāti indriyasannidhiṃ;

Kammacittojasambhūto, vaṇṇo saddo ca cittajo.

“အကယ်၍ ထိုရူပါရုံနှင့် သဒ္ဒါရုံတို့သည် မဟာဘုတ်အဆက်ဆက်ဖြင့် စက္ခုန္ဒြေနှင့် သောတိန္ဒြေတို့၏ တည်နေရာအနီးသို့ ဆိုက်ရောက်လာကြသည်ဟု ဆိုပါမူ၊ ကံ၊ စိတ်၊ အာဟာရတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အဆင်းသည်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော အသံသည်လည်းကောင်း”

‘‘Na tesaṃ gocarā honti, na hi sambhonti te bahi;

Vuttā ca avisesena, pāṭhe taṃvisayāva te.

“၎င်းစက္ခုနှင့် သောတတို့၏ အာရုံများ မဖြစ်နိုင်တော့ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ၎င်းကမ္မဇစသော ရုပ်တို့သည် ခန္ဓာကိုယ်၏ အပြင်ဘက်၌ မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ပြင် ပဋ္ဌာန်းပါဠိတော်၌လည်း ထိုအဆင်းနှင့် အသံတို့ကို အထူးမခွဲခြားဘဲ စက္ခု၊ သောတတို့၏ အာရုံများသာဖြစ်ကြောင်း အားလုံးကို ခြုံငုံ၍ ဟောတော်မူထားပေသည်။”

‘‘Yadi [Pg.206] cetaṃ dvayaṃ attasamīpaṃyeva gaṇhati;

Akkhivaṇṇaṃ tathā mūlaṃ, passeyya bhamukassa ca.

“အကယ်၍ ဤစက္ခုနှင့် သောတ နှစ်ပါးသည် မိမိနှင့် ကပ်လျက်ရှိသော အနီးဆုံးအာရုံကိုသာ ယူတတ်သည်ဆိုပါက၊ မိမိမျက်လုံး၏ အရောင်အဆင်းကိုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ မျက်ခုံး၏ အရင်းကိုလည်းကောင်း မြင်ကြရပေလိမ့်မည်။”

‘‘Disādesavavatthānaṃ, saddassa na bhaveyya ca;

Siyā ca saravedhissa, sakaṇṇe sarapātana’’nti.

“အသံ၏ ဖြစ်ရာအရပ်မျက်နှာနှင့် တည်နေရာဒေသကိုလည်း ခွဲခြားပိုင်းခြားနိုင်မည် မဟုတ်ပေ။ ထို့ပြင် အသံကြားရာသို့ မှန်းဆ၍ ပစ်တတ်သော (သရဝေဓီ) လေးသမားသည်လည်း မိမိနားတွင်း၌ပင် မြားကို ကျရောက်ထိမှန်စေရုံသာ ဖြစ်ပေလိမ့်မည်။”

Gocaraggāhikarūpaṃ viññāṇādhiṭṭhitaṃ hutvā taṃtaṃgocaraggahaṇasabhāvattā. Itaraṃ tevīsatividhaṃ agocaraggāhikarūpaṃ gocaraggahaṇābhāvato.

ဝိညာဏ်၏ တည်ရာအမှီပြုဖြစ်လျက် ထိုထိုအာရုံကို ယူတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် “ဂေါစရဂ္ဂါဟိကရုပ်” (အာရုံယူတတ်သောရုပ်) မည်၏။ ကြွင်းကျန်သော ၂၃ ပါးသောရုပ်ကိုမူ အာရုံကို ယူတတ်သော သဘောမရှိသောကြောင့် “အဂေါစရဂ္ဂါဟိကရုပ်” (အာရုံမယူတတ်သောရုပ်) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

27. Vaṇṇitabbo daṭṭhabboti vaṇṇo. Attano udayānantaraṃ rūpaṃ janetīti ojā. Avinibbhogarūpaṃ katthacipi aññamaññaṃ vinibhuñjanassa visuṃ visuṃ pavattiyā abhāvato. Rūpaloke gandhādīnaṃ abhāvavādimatampi hi tattha tattha (vibha. mūlaṭī. 227; vibha. anuṭī. 227) ācariyehi paṭikkhittameva.

၂၇. ရှုမြင်ထိုက်သောကြောင့် “ဝဏ္ဏ” (အဆင်းရုပ်) မည်၏။ မိမိဖြစ်ပေါ်ပြီးသည့်နောက် (ဌီခဏ၌) ရုပ်တရားကို ထပ်မံဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောကြောင့် “ဩဇာ” (အာဟာရရုပ်) မည်၏။ မည်သည့်နေရာ၌မဆို အချင်းချင်း ခွဲခြား၍ တစ်သီးတစ်ခြားစီ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိသောကြောင့် “အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ်” မည်၏။ ရူပဘုံ၌ ဂန္ဓ၊ ရသ၊ ဩဇာတို့ မရှိဟု ယူဆပြောဆိုကြသော ဝါဒီတို့၏ အယူအဆကိုလည်း သက်ဆိုင်ရာ ဋီကာကျမ်းတို့၌ ဆရာတော်တို့က ပယ်ရှင်းတော်မူခဲ့ပြီး ဖြစ်သည်။

28. Iccevanti etthapi iti-saddo pakārattho, tena idha anāgatampi sabbaṃ dukatikādibhedaṃ saṅgaṇhāti.

၂၈. “ဣစ္စေဝံ” ဟူသော ဤစကားရပ်၌လည်း “ဣတိ” သဒ္ဒါသည် အလားတူသော အနက်ရှိ၏။ ထို့ကြောင့် ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌ တိုက်ရိုက်မပါရှိသော်လည်း အလားတူသော ဒုက (နှစ်ပါးစု)၊ တိက (သုံးပါးစု) အစရှိသော ရုပ်အပြားအားလုံးကို သိမ်းကျုံးယူဆရမည်။

Rūpavibhāgavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရူပဝိဘာဂ (ရုပ်ခွဲခြားမှုအပိုင်း) အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Rūpasamuṭṭhānanayavaṇṇanā

ရူပသမုဋ္ဌာနနည်း (ရုပ်ဖြစ်ကြောင်းနည်းလမ်း) အဖွင့်။

29. Kāni pana tāni kammādīni, kathaṃ, kattha, kadā ca rūpasamuṭṭhānānīti āha ‘‘tatthā’’tyādi. Paṭisandhimupādāyāti paṭisandhicittassa uppādakkhaṇaṃ upādāya. Khaṇe khaṇeti ekekassa cittassa tīsu tīsu khaṇesu, nirantaramevāti vuttaṃ hoti. Apare pana cittassa ṭhitikkhaṇaṃ (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā), bhaṅgakkhaṇe ca rūpuppādaṃ (vibha. mūlaṭī. 20 pakiṇṇakakathāvaṇṇanā) paṭisedhenti. Tattha kiñcāpi ṭhitikkhaṇābhāve tesaṃ upapatti ceva tattha vattabbañca heṭṭhā kathitameva, idhāpi [Pg.207] pana bhaṅgakkhaṇe rūpuppādābhāve upapattiyā tattha vattabbena ca saha sukhaggahaṇatthaṃ saṅgahetvā vuccati –

၂၉. ထိုကံအစရှိသော အကြောင်းတရားတို့သည် အဘယ်တို့နည်း၊ အဘယ်သို့သော အခြင်းအရာအားဖြင့်၊ အဘယ်နေရာ၌၊ အဘယ်အခါ၌ ရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်ကြသနည်းဟု မေးထိုက်သောကြောင့် ဆရာမြတ်သည် 'တတ္ထ' အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ 'ပဋိသန္ဓိမုပါဒါယ' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေစိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏကို အစပြု၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ 'ခဏေ ခဏေ' ဟူသည် စိတ်တစ်ခုချင်းစီ၏ ခဏသုံးပါးလုံး၌ အကြားမရှိ အစဉ်မပြတ် ဖြစ်စေသည်ဟု ဆိုလိုသည်။ သို့ရာတွင် အခြားသော ဆရာတို့သည် စိတ်၏ ဌီခဏကိုလည်းကောင်း၊ ဘင်ခဏ၌ ရုပ်ဖြစ်ခြင်းကိုလည်းကောင်း တားမြစ်ကြကုန်၏။ ထိုဌီခဏ မရှိခြင်းနှင့် ပတ်သက်၍ ထိုဆရာတို့၏ အသင့်ယုတ္တိ၊ အကြောင်းပြချက်နှင့် ထိုအကြောင်း၌ ပြောဆိုအပ်သော ချေပချက်တို့ကို အောက်ပိုင်း ဝီထိပရိစ္ဆေဒအဖွင့်၌ အကယ်၍ ဖွင့်ဆိုခဲ့ပြီး ဖြစ်သော်လည်း၊ ယခု ဤရူပပရိစ္ဆေဒအဖွင့်၌လည်း ဘင်ခဏ၌ ရုပ်ဖြစ်ခြင်းမရှိခြင်းနှင့် စပ်လျဉ်း၍ သင့်လျော်သော ယုတ္တိ၊ အကြောင်းပြချက်၊ ချေပချက်တို့နှင့်တကွ အလွယ်တကူ နားလည်သဘောပေါက်စေရန် သင်္ဂဟဂါထာဖြင့် သိမ်းကျုံး၍ ဖော်ပြအပ်ပေသည်။

‘‘Uppannuppajjamānanti, vibhaṅge evamādinaṃ;

Bhaṅgakkhaṇasmiṃ uppannaṃ, no ca uppajjamānakaṃ.

ဥပ္ပန္န ဥပ္ပဇ္ဇမာန စသော ပုဒ်တို့ကို ဝေဖန်၍ ဖြေဆိုရာ ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ဘင်ခဏ၌ စိတ်ကို 'ဥပ္ပန္န' (ဖြစ်ပြီး) သာ ခေါ်ဆို၍ 'ဥပ္ပဇ္ဇမာန' (ဖြစ်ဆဲ) ဟု မခေါ်ဆိုပေ။

‘‘Uppajjamānamuppāde, uppannañcātiādinā;

Bhaṅguppādāva akkhātā, na cittassa ṭhitikkhaṇo.

ဥပါဒ်ခဏ၌ ဖြစ်ဆဲလည်းမည်၏၊ ဖြစ်ပြီးလည်းမည်၏ စသည်ဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် ဘင်ခဏနှင့် ဥပါဒ်ခဏ နှစ်ပါးကိုသာ ဟောတော်မူခဲ့၍ စိတ်၏ ဌီခဏကိုမူ ဟောတော်မမူခဲ့ပေ။

‘‘‘Uppādo ca vayo ceva, aññathattaṃ ṭhitassa ca;

Paññāyatī’ti (a. ni. 3.47) vuttattā, ṭhiti atthīti ce mataṃ.

တည်ရှိဆဲ သင်္ခတတရား၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းနှင့် တခြားတစ်ပါးသို့ ပြောင်းလဲခြင်းတို့သည် ထင်ရှားရှိ၏ဟု သုတ္တန်ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် စိတ်၌လည်း 'ဌီခဏ' ရှိသည်ဟု အကယ်၍ ယူဆပါမူ -

‘‘Aññathattassa ekasmiṃ, dhamme anupaladdhito;

Paññāṇavacanā ceva, pabandhaṭṭhiti tatthapi.

တစ်ခုတည်းသော တရား၌ တစ်ပါးသောအပြားသို့ ပြောင်းလဲခြင်းကို မရနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ (ထင်ရှားခြင်းကိုပြသော) 'ပညာယတိ' သဒ္ဒါကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသုတ္တန်ပါဠိတော်၌လည်း ရုပ်နာမ်အစဉ်အတန်း၏ တည်ရှိမှု (ပဗန္ဓဌီ) ကိုသာ ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Vuttā tasmā na cittassa, ṭhiti dissati pāḷiyaṃ;

Abhidhamme abhāvopi, nisedhoyeva sabbathā.

ထို့ကြောင့် ပါဠိတော်၌ စိတ်၏ ဌီခဏကို မတွေ့မြင်နိုင်ပေ။ အဘိဓမ္မာပါဠိတော်၌ စိတ်၏ ဌီခဏမရှိခြင်းသည်လည်း အလုံးစုံသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဌီခဏကို တားမြစ်ပယ်ဖျက်ခြင်းပင် ဖြစ်သည်။

‘‘Yadā samudayo yassa, nirujjhati tadāssa kiṃ;

Dukkhamuppajjatītyettha, pañhe noti nisedhato.

အကြင်အခါ၌ အကြင်ပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ သမုဒယသစ္စာသည် ချုပ်ဆဲဖြစ်အံ့၊ ထိုအခါ၌ ထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ဒုက္ခသစ္စာသည် ဖြစ်ဆဲလောဟူသော ဤပြဿနာ၌ မြတ်စွာဘုရားက 'နော' (မဟုတ်ပါ) ဟု တားမြစ်ဖြေဆိုတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Rūpuppādo na bhaṅgasmiṃ, tasmā sabbepi paccayā;

Uppādeyeva cittassa, rūpahetūti kecana.

ဘင်ခဏ၌ ရုပ်ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရဟူသော အကြောင်းတရားအားလုံးတို့သည် စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌သာ ရုပ်ကို ဖြစ်စေသော အကြောင်းရင်းများ ဖြစ်ကြသည်ဟု အချို့သော ဆရာတို့က ဆိုကြကုန်၏။

‘‘Vuccate tattha ekasmiṃ, dhammeyeva yathā matā;

Uppādāvatthato bhinnā, bhaṅgāvatthā tatheva tu.

ထိုစကားရပ်နှင့် စပ်လျဉ်း၍ အဖြေကို ဆိုပေအံ့။ တစ်ခုတည်းသော တရား၌ပင် ဥပါဒ်အခိုက်အတန့်နှင့် ကွဲပြားသော ဘင်အခိုက်အတန့်ကို လက်ခံရသကဲ့သို့၊

‘‘Bhaṅgassābhimukhāvatthā, icchitabbā ayaṃ ṭhiti;

Nayadassanato esā, vibhaṅge na tu desitā.

ဘင်သို့ ရှေးရှုဦးတည်နေသော အခိုက်အတန့်ကိုလည်း လက်ခံရမည် ဖြစ်၏။ ဤဘင်သို့ ရှေးရှုသော အခိုက်အတန့်သည် 'ဌီခဏ' ပင် ဖြစ်သည်။ သို့သော်လည်း မိဂပဒဝလဉ္စနနည်း (ခြေရာပြနည်း) အားဖြင့် ဝိဘင်းပါဠိတော်၌ ဤဌီခဏကို ထည့်သွင်းဟောတော်မမူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Lakkhaṇaṃ saṅkhatasseva, vattumuppādaādinaṃ;

Desitattā na tatthāpi, pabandhassa ṭhitīritā.

သင်္ခတတရား၏ လက္ခဏာကိုသာ ပြဆိုရန်အတွက် 'ဥပါဒ်' အစရှိသော စကားလုံးတို့ကို ဟောတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သဖြင့် ထိုသုတ္တန်ပါဠိတော်၌လည်း ရုပ်နာမ်အစဉ်၏ ဌီခဏကို ဟောတော်မမူသည် မဟုတ်ပေ။

‘‘Upasaggassa dhātūnamattheyeva pavattito;

Paññāyatīti cetassa, attho viññāyate iti.

'ပညာယတိ' ဟူသော ပုဒ်၌ ရှေ့က 'ပ' ဟူသော ဥပသာရသည် ဓာတ်၏အနက်အတိုင်းသာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ပညာယတိ' ဟူသော စကားလုံး၏ အနက်အဓိပ္ပာယ်သည် 'သိအပ်၏ (ထင်ရှား၏)' ဟူ၍သာ ဖြစ်သည်။

‘‘Bhaṅge [Pg.208] rūpassa nuppādo, cittajānaṃ vasena vā;

Āruppaṃvābhisandhāya, bhāsito yamakassa hi.

ဘင်ခဏ၌ ရုပ်မဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို စိတ္တဇရုပ်တို့ မဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အရူပဘုံကို ရည်ရွယ်၍လည်းကောင်း ဟောတော်မူခြင်း ဖြစ်သည်။

‘‘Sabhāvoyaṃ yathālābha-yojanāti tato nahi;

Na cittaṭṭhiti bhaṅge ca, na rūpassa asambhavo’’ti.

စင်စစ်သော်ကား ဤကဲ့သို့ ရသင့်ရထိုက်သလို အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ယှဉ်စပ်ယူရသောနည်း (ယထာလာဘယောဇနာနည်း) သည် ယမိုက်ပါဠိတော်၏ ထုံးစံသဘောပင် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် စိတ်၏ ဌီခဏ မရှိသည်လည်း မဟုတ် (ရှိသည်သာ ဖြစ်သည်)၊ ဘင်ခဏ၌ ရုပ်မဖြစ်နိုင်သည်လည်း မဟုတ် (ဖြစ်နိုင်သည်သာ ဖြစ်သည်)။

31. Rūpavirāgabhāvanānibbattattā hetuno tabbidhuratāya, anokāsatāya ca arūpavipākā, rūpajanane visesapaccayehi jhānaṅgehi sampayogābhāvato dvipañcaviññāṇāni cāti cuddasa cittāni rūpaṃ na samuṭṭhāpentīti vuttaṃ ‘‘āruppavipākadvipañcaviññāṇavajjita’’nti. Paṭisandhicittaṃ, pana cuticittañca ekūnavīsati bhavaṅgasseva antogadhattā cittantaraṃ na hotīti na tassa vajjanaṃ kataṃ. Kiñcāpi na kataṃ, pacchājātapaccayarahitaṃ, pana āhārādīhi ca anupatthaddhaṃ dubbalavatthuṃ nissāya pavattattā, attano ca āgantukatāya kammajarūpehi cittasamuṭṭhānarūpānaṃ ṭhānaṃ gahetvā ṭhitattā ca paṭisandhicittaṃ rūpasamuṭṭhāpakaṃ na hoti. Cuticitte pana aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 636; vibha. aṭṭha. 26 pakiṇṇakakathā) tāva ‘‘vūpasantavaṭṭamūlasmiṃ santāne sātisayaṃ santavuttitāya khīṇāsavasseva cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 636) vuttaṃ. Ānandācariyādayo pana ‘‘sabbesampi cuticittaṃ rūpaṃ na samuṭṭhāpetī’’ti vadanti. Vinicchayo pana nesaṃ saṅkhepato mūlaṭīkādīsu, vitthārato ca abhidhammatthavikāsiniyaṃ vuttanayena daṭṭhabbo. Paṭhamabhavaṅgamupādāyāti paṭisandhiyā anantaranibbattapaṭhamabhavaṅgato paṭṭhāya. Jāyantameva samuṭṭhāpeti, na pana ṭhitaṃ, bhijjamānaṃ vā anantarādipaccayalābhena uppādakkhaṇeyeva janakasāmatthiyayogato.

၃၁. အရူပဝိပါက်စိတ်တို့သည် ရုပ်ကို စက်ဆုပ်ငြီးငွေ့သော အရူပဈာန်ဘာဝနာကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသဖြင့် ရုပ်နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ်ဖြစ်ပေါ်ခွင့်မရှိသော ဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ရုပ်ကို မဖြစ်စေနိုင်ကြပေ။ ဒွေပဉ္စဝိညာဏ် ၁၀ တို့သည်လည်း ရုပ်ကို ဖြစ်စေရာ၌ ထူးခြားသော အထောက်အပံ့ဖြစ်သည့် ဈာနင်္ဂစေတသိက်တို့နှင့် ယှဉ်တွဲမှုမရှိခြင်းကြောင့် ရုပ်ကို မဖြစ်စေနိုင်ကြပေ။ ဤသို့လျှင် ဤစိတ် ၁၄ ပါးတို့သည် ရုပ်ကို မဖြစ်စေနိုင်သောကြောင့် 'အရူပဝိပါကဒွေပဉ္စဝိညာဏဝဇ္ဇိတံ' (အရူပဝိပါက် ၄၊ ဒွေပဉ္စဝိညာဏ် ၁၀ ကျဉ်းသော) ဟု ကျမ်းပြုဆရာက ရှောင်ကြဉ်၍ မိန့်ဆိုခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ စင်စစ် ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် စုတိစိတ်တို့သည်လည်း ၁၉ ပါးသော ဘဝင်စိတ်တို့၏ အစုအဝိုင်း၌သာ အကျုံးဝင်သောကြောင့် စိတ်အထူးမဟုတ်သဖြင့် ထိုစိတ်တို့ကို သီးခြားရှောင်ကြဉ်ခြင်း မပြုခဲ့ပေ။ ထိုသို့ သီးခြားရှောင်ကြဉ်ခြင်း မပြုသော်လည်း ပဋိသန္ဓေစိတ်သည် ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း ကင်းပြတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာဟာရစသည်တို့ဖြင့် ထောက်ပံ့မှု မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အားနည်းသော မှီရာဟဒယဝတ္ထုကို မှီ၍ဖြစ်ရခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မိမိသည် ဘဝသစ်၌ အာဂန္တုကသဖွယ် ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကမ္မဇရုပ်တို့က စိတ္တဇရုပ်တို့၏ တည်ရာနေရာကို လွှမ်းမိုးရယူထားသောကြောင့်လည်းကောင်း ရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်စွမ်း မရှိပေ။ စုတိစိတ်နှင့် ပတ်သက်၍မူ အဋ္ဌကထာ၌ ရှေးဦးစွာ 'ဝဋ်မြစ်ငြိမ်းပြီးသော ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ သန္တာန်၌ အလွန်တရာ ငြိမ်သက်အေးချမ်းစွာ ဖြစ်ပေါ်ချုပ်ငြိမ်းရသဖြင့် ရဟန္တာအရှင်မြတ်၏ စုတိစိတ်သည်သာ ရုပ်ကို မဖြစ်စေနိုင်' ဟု မိန့်ဆိုခဲ့သည်။ သို့သော်လည်း မူလဋီကာဆရာ အရှင်အာနန္ဒာ အစရှိသော ဆရာတို့ကမူ 'ခပ်သိမ်းသော သတ္တဝါတို့၏ စုတိစိတ်သည် ရုပ်ကို မဖြစ်စေနိုင်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုဆရာတို့၏ ဆုံးဖြတ်ချက်ကို အကျဉ်းအားဖြင့် မူလဋီကာစသော ကျမ်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အကျယ်အားဖြင့် အဘိဓမ္မတ္ထဝိကာသနီကျမ်း၌လည်းကောင်း ပြဆိုထားသော နည်းလမ်းအတိုင်း မှတ်သားအပ်ပေသည်။ 'ပဌမဘဝင်ကို အစပြု၍' ဟူသည် ပဋိသန္ဓေစိတ်၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ပထမဆုံး ဘဝင်စိတ်မှ စ၍ ဟု ဆိုလိုသည်။ စိတ်သည် ဥပါဒ်ခဏ၌သာ ရုပ်ကို ဖြစ်စေတတ်၏။ ဌီခဏ၊ ဘင်ခဏတို့၌ကား မဖြစ်စေတတ်ပေ။ အနန္တရစသော ပစ္စည်းတရားတို့၏ အထောက်အပံ့ကို ရရှိသဖြင့် ဥပါဒ်ခဏ၌သာလျှင် ရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်စွမ်းရှိသော သတ္တိနှင့် ယှဉ်တွဲသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

32. Iriyāya kāyikakiriyāya pavattipathabhāvato iriyāpatho, gamanādi, atthato tadavatthā rūpappavatti. Tampi [Pg.209] sandhāreti yathāpavattaṃ upatthambheti. Yathā hi vīthicittehi abbokiṇṇe bhavaṅge pavattamāne aṅgāni osīdanti, na evametesu dvattiṃsavidhesu, vakkhamānesu ca chabbīsatiyā jāgaraṇacittesu pavattamānesu. Tadā pana aṅgāni upatthaddhāni yathāpavattairiyāpathabhāveneva pavattanti.

၃၂. ကိုယ်၌ဖြစ်သော လှုပ်ရှားမှု အမူအရာတို့၏ ဖြစ်ပွားရာ လမ်းကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် သွားခြင်း၊ ရပ်ခြင်း စသော အမူအရာလေးပါးကို 'ဣရိယာပုတ်' ဟု ခေါ်သည်။ ပရမတ္ထအားဖြင့်မူ ထိုသွားခြင်းစသော အခိုက်အတန့်၌ ဖြစ်ပျက်နေသော ရုပ်တရားတို့၏ အစဉ်သာ ဖြစ်သည်။ ထိုဣရိယာပုတ်ကိုလည်း ကောင်းစွာဆောင်ထား၏၊ ဖြစ်မြဲတိုင်းသော ဣရိယာပုတ်ကို ထောက်ပံ့ထား၏။ ဥပမာအားဖြင့် ဝီထိစိတ်တို့နှင့် မရောယှက်ဘဲ ဘဝင်စိတ်သက်သက် ဖြစ်ပေါ်နေသောအခါ (အိပ်ပျော်နေစဉ်) လက်ခြေစသော အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် အောက်သို့ ဆုတ်နစ်လဲလျောင်းသွားကြသကဲ့သို့၊ ဆိုလတ္တံ့သော ၃၂ ပါးသော အပြားရှိသည့် နိုးကြားစေတတ်သော စိတ် ၂၆ ပါးတို့ ဖြစ်ပေါ်နေစဉ်အခါ၌ ထိုသို့ လဲလျောင်းဆုတ်နစ်ခြင်း မရှိကြပေ။ ထိုသို့ နိုးကြားသော စိတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်နေချိန်၌ ကိုယ်အင်္ဂါအစိတ်အပိုင်းတို့သည် ထောက်ပံ့မှု ခိုင်ခိုင်မာမာ ရရှိကြသဖြင့် ဖြစ်မြဲတိုင်းသော ဣရိယာပုတ်အမူအရာဖြင့်သာ တည်တံ့ဖြစ်ပွားကြကုန်၏။

33. Viññattimpi samuṭṭhāpenti, na kevalaṃ rūpiriyāpathāneva. Avisesavacanepi panettha manodvārappavattāneva voṭṭhabbanajavanāni viññattisamuṭṭhāpakāni, tathā hāsajanakāni ca pañcadvārappavattānaṃ paridubbalabhāvatoti daṭṭhabbaṃ. Kāmañcettha rūpavinimutto iriyāpatho, viññatti vā natthi, tathāpi na sabbaṃ rūpasamuṭṭhāpakaṃ cittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ, viññattivikārajanakañca hoti. Yaṃ pana cittaṃ viññattijanakaṃ, taṃ ekaṃsato iriyāpathūpatthambhakaṃ iriyāpathassa viññattiyā saha avinābhāvato. Iriyāpathūpatthambhakañca rūpajanakanti imassa visesadassanatthaṃ rūpato iriyāpathaviññattīnaṃ visuṃ gahaṇaṃ.

၃၃. ရုပ်သက်သက်နှင့် ဣရိယာပုတ်သက်သက်တို့ကိုသာ ဖြစ်စေသည်မဟုတ်၊ ဝိညတ်ရုပ်ကိုလည်း ဖြစ်စေနိုင်ကြကုန်၏။ သာမညအားဖြင့် ဆိုသော်လည်း ဤနေရာ၌ မနောဒွါရဝီထိ၌သာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော ဝုဋ္ဌောနှင့် ကာမဇောတို့သည်သာ ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေနိုင်ကြသည်။ ထို့အတူ ထိုမနောဒွါရ၌ ဖြစ်သော သောမနဿဇောတို့သည်သာ ပြုံးရယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေနိုင်ကြ၏။ ပဉ္စဒွါရဝီထိ၌ ဖြစ်ပေါ်သော စိတ်တို့သည် အလွန်အားနည်းသောကြောင့် ဝိညတ်ကို မဖြစ်စေနိုင်ဟု မှတ်သားအပ်၏။ အမှန်စင်စစ်အားဖြင့် ဤရုပ်၊ ဤဣရိယာပုတ်နှင့် ဝိညတ်တို့တွင် ရုပ်တရားမှ ကင်းလွတ်သော ဤဣရိယာပုတ်ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဝိညတ်ဟူ၍လည်းကောင်း မရှိသော်လည်း၊ ရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်သော စိတ်အားလုံးသည် ဣရိယာပုတ်ကို ထောက်ပံ့နိုင်သည်လည်းကောင်း၊ ဝိညတ်ဟူသော ဝိကာရရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်သည်လည်းကောင်း မဟုတ်ပေ။ ဝိညတ်ကို ဖြစ်စေနိုင်သော စိတ်သည် ဧကန်မလွဲ ဣရိယာပုတ်ကို ထောက်ပံ့နိုင်၏။ ဣရိယာပုတ်သည် ကာယဝိညတ်နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဣရိယာပုတ်ကို ထောက်ပံ့နိုင်သော စိတ်သည် ရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်၏ဟူသော ဤထူးခြားချက်ကို ပြသရန်အတွက် ရုပ်သာမညမှ ဣရိယာပုတ်နှင့် ဝိညတ်တို့ကို သီးခြားခွဲခြား၍ ပြဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။

34. Terasāti kusalato cattāri, akusalato cattāri, kiriyato pañcāti terasa. Tesu hi puthujjanā aṭṭhahi kusalākusalehi hasanti, sekkhā diṭṭhisahagatavajjitehi, asekkhā pana pañcahi kiriyacittehi, tatthāpi buddhā catūhi sahetukakiriyacitteheva hasanti, na ahetukena ‘‘atītaṃsādīsu appaṭihatañāṇaṃ patvā imehi tīhi dhammehi samannāgatassa buddhassa bhagavato sabbaṃ kāyakammaṃ ñāṇapubbaṅgamaṃ ñāṇānuparivattī’’ti vacanato (mahāni. 69; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5). Na hi vicāraṇapaññārahitassa hasituppādassa buddhānaṃ pavatti yuttāti vadanti. Hasituppādacittena pana pavattiyamānampi tesaṃ sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti. Evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ [Pg.210] (dha. sa. aṭṭha. 568) ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ hāsayamānaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ, tasmā na tassa buddhānaṃ pavatti sakkā nivāretuṃ.

၃၄. ၁၃-ပါးဟူသည်မှာ ကုသိုလ်မှ ၄-ပါး၊ အကုသိုလ်မှ ၄-ပါး၊ ကြိယာမှ ၅-ပါး အားဖြင့် ၁၃-ပါး ဖြစ်သည်။ ထို ၁၃-ပါးသော စိတ်တို့တွင် ပုထုဇဉ်တို့သည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စိတ် ၈-ပါးဖြင့် ပြုံးရယ်ကြကုန်၏။ သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဒိဋ္ဌိသဟဂုတ်ကြဉ်အပ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စိတ် ၆-ပါးဖြင့် ပြုံးရယ်ကြကုန်၏။ အသေက္ခပုဂ္ဂိုလ်တို့သည်ကား ကြိယာစိတ် ၅-ပါးဖြင့် ပြုံးတော်မူကြကုန်၏။ ထိုကြိယာစိတ်တို့တွင်လည်း ဘုရားရှင်တို့သည် သဟိတ်မဟာကြိယာသောမနဿသဟဂုတ်စိတ် ၄-ပါးတို့ဖြင့်သာ ပြုံးတော်မူကြကုန်၏၊ အဟိတ်ဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ်ဖြင့် ပြုံးတော်မမူကြကုန်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူကား— အတိတ်အစရှိသော အာရုံတို့၌ အဆီးအတားမရှိသော သဗ္ဗညုတဉာဏ်တော်သို့ ရောက်တော်မူ၍ ဤဂုဏ်တော်သုံးပါးနှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရား၏ အလုံးစုံသော ကာယကံတော်သည် ဉာဏ်လျှင် ရှေ့သွားရှိ၏၊ ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်၏ဟု ဟောတော်မူချက်ကြောင့် ဖြစ်သည်။ စူးစမ်းတတ်သော ပညာနှင့်ကင်းသော ဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ်သည် ဘုရားရှင်တို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ခြင်းမှာ မသင့်လျော်ဟု ဆရာအချို့တို့က ဆိုကြကုန်၏။ သို့သော်လည်း ဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ်ဖြင့် ဖြစ်စေအပ်သော ထိုဘုရားရှင်တို့၏ ပြုံးတော်မူခြင်းသည် ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏ်၊ အနာဂတံသဉာဏ်၊ သဗ္ဗညုတဉာဏ်တို့သို့ အစဉ်လိုက်သည့်အတွက် ဉာဏ်သို့ အစဉ်လိုက်သည်သာ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ထို့ကြောင့်လည်း အဋ္ဌကထာ၌ ထိုဉာဏ်တို့၏ လေ့ကျက်ပြီးရာအဆုံး၌ ဤစိတ်သည် ပြုံးရယ်ခြင်းကို ဖြစ်စေလျက် ဖြစ်ပေါ်လာ၏ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ထို့ကြောင့် ထိုဟသိတုပ္ပာဒ်စိတ် ဘုရားရှင်တို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ခြင်းကို တားမြစ်ခြင်းငှာ မတတ်ကောင်းပေ။

35. Pacchājātādipaccayūpatthambhalābhena ṭhitikkhaṇeyeva utuojānaṃ balavabhāvoti vuttaṃ ‘‘tejodhātu ṭhitippattā’’tyādi.

၃၅. ပစ္ဆာဇာတစသော ပစ္စည်းတို့၏ အထောက်အပံ့ကို ရရှိခြင်းကြောင့် ဌီခဏ၌သာလျှင် ဥတုနှင့် ဩဇာတို့ အားရှိသည်ဖြစ်သောကြောင့် 'တေဇောဓာတု ဌိတိပ္ပတ္တာ' စသော စကားကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

37. Tattha hadayaindriyarūpāni nava kammatoyeva jātattā kammajāneva. Yañhi jātaṃ, jāyati, jāyissati ca, taṃ ‘‘kammaja’’nti vuccati yathā duddhanti.

၃၇. ထိုရုပ်တို့တွင် ဟဒယရုပ်နှင့် ဣန္ဒြိယရုပ် ၉ ပါးတို့သည် ကံကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်ကြသောကြောင့် ကမ္မဇရုပ်သက်သက်သာ ဖြစ်ကြသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဖြစ်ပြီး၊ ဖြစ်ဆဲ၊ ဖြစ်လတ္တံ့သော ရုပ်ကို ကမ္မဇရုပ်ဟူ၍ ခေါ်ဆိုသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် ဒုဒ္ဓံ (ညှစ်ပြီး၊ ညှစ်ဆဲ၊ ညှစ်လတ္တံ့သော နို့ရည်) ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။

40. Paccuppannapaccayāpekkhattā lahutādittayaṃ kammajaṃ na hoti, itarathā sabbadābhāvīhi bhavitabbanti vuttaṃ ‘‘lahutādittayaṃ utucittāhārehi sambhotī’’ti.

၄၀. ပစ္စုပ္ပန်အကြောင်းကို ငဲ့ရသောကြောင့် လဟုတာအစရှိသော ရုပ်သုံးပါးသည် ကမ္မဇရုပ် မဟုတ်ချေ။ သို့မဟုတ်ပါက အခါခပ်သိမ်း ဖြစ်ပေါ်နေရမည် ဖြစ်သောကြောင့် 'လဟုတာအစရှိသော ရုပ်သုံးပါးသည် ဥတု၊ စိတ်၊ အာဟာရတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည်' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။

43. Ekantakammajāni nava, catujesu kammajāni navāti aṭṭhārasa kammajāni, pañcavikārarūpasaddaavinibbhogarūpaākāsavasena pannarasa cittajāni, saddo, lahutādittayaṃ, avinibbhogākāsarūpāni navāti terasa utujāni, lahutādittayaavinibbhogākāsavasena dvādasa āhārajāni.

၄၃. ဧကန်ကမ္မဇရုပ် ၉ ပါးနှင့် ဇတုဇရုပ်တို့တွင် ပါဝင်သော ကမ္မဇရုပ် ၉ ပါး ဟူသော ၁၈ ပါးသော ရုပ်တို့သည် ကမ္မဇရုပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ ဝိကာရရုပ် ၅ ပါး၊ သဒ္ဒရုပ်၊ အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ် ၈ ပါး၊ အာကာသဓာတ်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ၁၅ ပါးသော ရုပ်တို့သည် စိတ္တဇရုပ်များ ဖြစ်ကြသည်။ သဒ္ဒရုပ်၊ လဟုတာစသော ရုပ်သုံးပါး၊ အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ်နှင့် အာကာသဓာတ် ဟူသော ၉ ပါးသောရုပ် အားဖြင့် ၁၃ ပါးသော ရုပ်တို့သည် ဥတုဇရုပ်များ မည်ကြသည်။ လဟုတာစသော ရုပ်သုံးပါး၊ အဝိနိဗ္ဘောဂရုပ် ၈ ပါးနှင့် အာကာသဓာတ်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ၁၂ ပါးသော ရုပ်တို့သည် အာဟာရဇရုပ်များ ဖြစ်ကြသည်။

44. Kevalaṃ jāyamānādirūpānaṃ jāyamānaparipaccamānabhijjamānarūpānaṃ sabhāvattā sabhāvamattaṃ vinā attano jātiādilakkhaṇābhāvato lakkhaṇāni kehici paccayehi na jāyantīti pakāsitaṃ. Uppādādiyuttānañhi cakkhādīnaṃ jātiādīni lakkhaṇāni vijjanti, na evaṃ jātiādīnaṃ. Yadi tesampi jātiādīni siyuṃ, evaṃ anavatthānameva āpajjeyya. Yaṃ pana ‘‘rūpāyatanaṃ…pe… kabaḷīkāro āhāro. Ime dhammā cittasamuṭṭhānā’’tyādīsu (dha. sa. 1201) jātiyā kutocijātattaṃ anuññātaṃ[Pg.211], tampi rūpajanakapaccayānaṃ rūpuppādanaṃ pati anuparatabyāpārānaṃ paccayabhāvūpagamanakkhaṇe jāyamānadhammavikārabhāvena upalabbhamānataṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ. Yampi ‘‘jāti, bhikkhave, aniccā saṅkhatā paṭiccasamuppannā. Jarāmaraṇaṃ, bhikkhave, aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppanna’’nti vacanaṃ (saṃ. ni. 2.20), tatthāpi paṭiccasamuppannānaṃ lakkhaṇabhāvatoti ayametthābhisandhi. Tenāhu porāṇā –

၄၄. လက္ခဏရုပ်တို့သည် သက်သက်မျှသာဖြစ်သော၊ ဖြစ်ဆဲ ရင့်ဆဲ ပျက်ဆဲဖြစ်သော ရုပ်ကလာပ်တို့၏ သဘောမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းအစရှိသော သဘောမျှမှတစ်ပါး မိမိတို့၏ ကိုယ်ပိုင် ဇာတိအစရှိသော လက္ခဏာ မရှိသည့်အတွက် မည်သည့်အကြောင်းတရားကြောင့်မျှ မဖြစ်ပေါ်ကြကုန်ဟု ထင်ရှားပြသအပ်ပြီ။ စင်စစ်သော်ကား ဥပါဒ်၊ ဌီ၊ ဘင်တို့နှင့် ယှဉ်ကုန်သော စက္ခုအစရှိသော တရားတို့၏ ဇာတိစသော လက္ခဏာတို့သည် ထင်ရှားရှိကြသကဲ့သို့ ဇာတိစသော လက္ခဏာတို့၏ ဇာတိစသော လက္ခဏာဟူ၍ ထင်ရှားမရှိပေ။ အကယ်၍ ထိုဇာတိစသော လက္ခဏာတို့အားလည်း ဇာတိစသော လက္ခဏာများ ရှိပါမူကား အဆုံးမရှိသော အခြေအနေသို့ ရောက်သွားပေလိမ့်မည်။ 'ရူပါယတန... ကဗဠီကာရအာဟာရ၊ ဤတရားတို့သည် စိတ္တသမုဋ္ဌာန် ဖြစ်ကုန်၏' စသော ပါဠိတို့၌ ဇာတိ၏ တစ်စုံတစ်ခုသောအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့သည်ရှိသော် ထိုအဖြစ်ကိုလည်း ရုပ်ကို ဖြစ်စေတတ်သော အကြောင်းတရားတို့သည် ရုပ်ကို ဖြစ်စေရာ၌ မကင်းသော ဗျာပါရရှိလျက် အကြောင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ဆဲခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်ဆဲတရားတို့၏ ဝိကာရအဖြစ်ဖြင့် ရရှိခြင်းကို ရည်ရွယ်၍ ခွင့်ပြုတော်မူခဲ့ခြင်းဖြစ်သည်ဟု မှတ်ယူအပ်၏။ 'ရဟန်းတို့၊ ဇာတိသည် မမြဲ၊ အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်အပ်၏၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န ဖြစ်၏။ ရဟန်းတို့၊ ဇရာမရဏသည် မမြဲ၊ အကြောင်းတရားတို့ ပြုပြင်အပ်၏၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္န ဖြစ်၏' ဟူသော သုတ္တန်စကားတော်၌လည်း၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတရားတို့၏ လက္ခဏာအဖြစ်ကြောင့်သာ ဤသို့ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဘုရားရှင်၏ အလိုတော်ကို သိအပ်၏။

‘‘Pāṭhe kutoci jātattaṃ, jātiyā pariyāyato;

Saṅkhatānaṃ sabhāvattā, tīsu saṅkhatatoditā’’ti.

ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာမြတ်တို့က ဤသို့ ဟောတော်မူခဲ့ကြသည်— 'ပါဠိတော်၌ ဇာတိ၏ တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ပရိယာယ်အားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ သင်္ခတတရားတို့၏ ဖြစ်ခြင်း၊ ရင့်ခြင်း၊ ပျက်ခြင်း သဘောတို့ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ဇာတိ၊ ဇရတာ၊ အနိစ္စတာ သုံးပါးတို့၌ သင်္ခတဟူသော အမည်ကို သုတ္တန်ပါဠိတော်၌ ဟောတော်မူအပ်ပြီ' ဟု ဆိုအပ်၏။

Rūpasamuṭṭhānanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရူပသမုဋ္ဌာနနယ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Kalāpayojanāvaṇṇanā

ကလာပယောဇနာ အဖွင့်

45. Yasmā panetāni rūpāni kammādito uppajjamānānipi na ekekaṃ samuṭṭhahanti, atha kho piṇḍatova. Tasmā piṇḍānaṃ gaṇanaparicchedaṃ, sarūpañca dassetuṃ ‘‘ekuppādā’’tyādi vuttaṃ. Sahavuttinoti visuṃ visuṃ kalāpagatarūpavasena sahavuttino, na sabbakalāpānaṃ aññamaññaṃ sahuppattivasena.

၄၅. ရူပသမုဋ္ဌာန်၏ အဖွင့်မှတစ်ပါး ရုပ်ကလာပ်အဖွင့်ကို ဆက်လက်ဆိုဦးအံ့။ ဤရုပ်တို့သည် ကံစသော အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသော်လည်း တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီ ဖြစ်ပေါ်လာကြသည်မဟုတ်ဘဲ စင်စစ်သော်ကား အစုအပေါင်းအားဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်လာကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုရုပ်အစုအပေါင်းတို့၏ အရေအတွက် ပိုင်းခြားခြင်းကိုလည်းကောင်း၊ သရုပ်ကိုလည်းကောင်း ပြသခြင်းငှာ 'ဧကုပ္ပါဒါ' စသော စကားကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'သဟဝုတ္တိနော' ဟူသည်မှာ ကလာပ်တစ်ခုချင်းစီ၌ ပါဝင်သော ရုပ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် တကွဖြစ်ခြင်း ရှိကုန်သော၊ အလုံးစုံသော ကလာပ်တို့သည် အချင်းချင်း တကွဖြစ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် တကွဖြစ်သည်မဟုတ်သော ဟု ဆိုလိုသည်။

46. Dasa parimāṇā assāti dasakaṃ, samudāyassetaṃ nāmaṃ, cakkhunā upalakkhitaṃ, tappadhānaṃ vā dasakaṃ cakkhudasakaṃ. Evaṃ sesesupi.

၄၆. ဆယ်ခုသော အရေအတွက် အတိုင်းအရှည်ရှိသောကြောင့် 'ဒသက' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ဤဒသကဟူသောအမည်သည် ရုပ်အစုအပေါင်း၏ အမည်ဖြစ်သည်။ စက္ခုပသာဒရုပ်ဖြင့် မှတ်သားအပ်သော ဆယ်ခုသောအစုအပေါင်းကို 'စက္ခုဒသက' ဟု ခေါ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုစက္ခုပသာဒရုပ်ကို ပဓာနပြု၍ ဖြစ်သော ရုပ်ဆယ်ခုအစုအပေါင်းကို 'စက္ခုဒသက' ဟု ခေါ်သည်။ ကြွင်းသော သောတဒသကစသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤနည်းအတူပင် ဖြစ်သည်။

47. Vacīviññattiggahaṇena saddopi saṅgahito hoti tassā tadavinābhāvatoti vuttaṃ ‘‘vacīviññattidasaka’’nti.

၄၇. ဝစီဝိညတ္တိဟူသော စကားရပ်ကို ယူခြင်းဖြင့် သဒ္ဒရုပ်ကိုလည်း သိမ်းယူပြီး ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဝစီဝိညတ်သည် သဒ္ဒရုပ်နှင့် ကင်း၍ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် 'ဝစီဝိညတ္တိဒသက' ဟု ဆိုအပ်သည်။

50. Kiṃ [Pg.212] panete ekavīsati kalāpā sabbepi sabbattha honti, udāhu keci katthacīti āha ‘‘tatthā’’tyādi.

၅၀. ထို ၂၁ ပါးသော ရုပ်ကလာပ်တို့သည် အလုံးစုံသော အဇ္ဈတ္တသန္တာန်နှင့် ဗဟိဒ္ဓသန္တာန်တို့၌ အကုန်လုံး ဖြစ်ပေါ်ပါသလော၊ သို့မဟုတ် အချို့သော ရုပ်ကလာပ်တို့သည် အချို့သောသန္တာန်၌သာ ဖြစ်ပေါ်ပါသလောဟူသော မေးခွန်းကို ဖြေရှင်းရန်အတွက် ဆရာမြတ်သည် 'တတ္ထ' စသော စကားကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

Kalāpayojanāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ကလာပယောဇနာ အဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Rūpapavattikkamavaṇṇanā

ရူပပဝတ္တိက္ကမ အဖွင့်

52. Idāni nesaṃ sambhavavasena, pavattipaṭisandhivasena, yonivasena ca pavattiṃ dassetuṃ ‘‘sabbānipi panetānī’’tyādi vuttaṃ. Yathārahanti sabhāvakaparipuṇṇāyatanānaṃ anurūpato.

၅၂. ရုပ်ကလာပ်တို့ကို ရှင်းပြပြီးနောက် ယခုအခါ၌ ထိုရုပ်ကလာပ်တို့၏ ဖြစ်ထိုက်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိအခါ ပဋိသန္ဓေအခါ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ယောနိအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပုံကို ပြသခြင်းငှာ 'သဗ္ဗာနိပိ ပနေတာနိ' စသော ဝါကျကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ 'ယထာရဟံ' ဟူသည်မှာ ဘာဝရုပ်နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်အပ်သော ပြည့်စုံသော အာယတနရှိသော သတ္တဝါတို့အား လျော်ညီသလို ဟု ဆိုလိုသည်။

53. Kamalakuharagabbhamalādisaṃsedaṭṭhānesu jātā saṃsedajā. Upapāto nesaṃ atthīti opapātikā, ukkaṃsagatiparicchedavasena cettha visiṭṭhaupapāto gahito yathā ‘‘abhirūpassa kaññā dātabbā’’ti. Satta dasakāni pātubhavanti paripuṇṇāyatanabhāvena upalabbhanato. Kadāci na labbhanti jaccandhajaccabadhirajaccāghānanapuṃsakaādikappikānaṃ vasena. Tattha sugatiyaṃ mahānubhāvena kammunā nibbattamānānaṃ opapātikānaṃ indriyavekallāyogato cakkhusotaghānālābho saṃsedajānaṃ, bhāvālābho paṭhamakappikaopapātikānaṃ vasenapi. Duggatiyaṃ pana cakkhusotabhāvālābho dvinnampi vasena, ghānālābho saṃsedajānameva vasena, na opapātikānaṃ vasenāti daṭṭhabbaṃ. Tathā hi dhammahadayavibhaṅge ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe kassaci ekādasāyatanāni pātubhavanti, kassaci dasa, kassaci aparānipi dasa, kassaci nava, kassaci sattā’’ti (vibha. 1007) vacanato paripuṇṇindriyassa opapātikassa saddāyatanavajjitāni ekādasāyatanāni vuttāni. Andhassa cakkhāyatanavajjitāni [Pg.213] dasa, tathā badhirassa sotāyatanavajjitāni, andhabadhirassa tadubhayavajjitāni nava, gabbhaseyyakassa cakkhusotaghānajivhāsaddāyatanavajjitānisattāyatanāni vuttāni. Yadi pana aghānakopi opapātiko siyā, andhabadhirāghānakānaṃ vasena tikkhattuṃ dasa, andhabadhiraandhāghānakabadhirāghānakānaṃ vasena tikkhattuṃ nava, andhabadhirāghānakassa vasena ca aṭṭha āyatanāni vattabbāni siyuṃ, na panevaṃ vuttāni. Tasmā natthi opapātikassa ghānavekallanti. Tathā ca vuttaṃ yamakaṭṭhakathāyaṃ ‘‘aghānako opapātiko natthi. Yadi bhaveyya, kassaci aṭṭhāyatanānīti vadeyyā’’ti (yama. aṭṭha. āyatanayamaka. 18-21).

၅၃. ပဒုမ္မာကြာတိုက်၊ ကိုယ်ဝန်အညစ်အကြေး စသည်တို့ကဲ့သို့သော စိုစွတ်စေးကပ်သော အရပ်တို့၌ ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့ကို သံသေဒဇ ဟု ခေါ်သည်။ ဘဝဟောင်းမှ ခုန်လွှားသကဲ့သို့ ကျရောက်ခြင်း (ဥပပါတ်) ရှိသောကြောင့် ၎င်းတို့ကို ဩပပါတိက ဟု ခေါ်သည်။ ဤနေရာ၌ လွန်ကဲသောဂတိကို ပိုင်းခြားခြင်းအားဖြင့် ထူးကဲသော ဥပပါတ်ပဋိသန္ဓေကို ယူအပ်၏။ ဥပမာအားဖြင့် "ရုပ်အဆင်းနှင့် ပြည့်စုံသော (ရုပ်ချောရုံမက အမျိုးဇာတ် စည်းစိမ်စသည်ဖြင့်လည်း ထူးကဲသော) ယောကျ်ားအား သတို့သမီးကို ပေးထိုက်၏" ဟု ဆိုသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်။ ပြည့်စုံသော အာယတနရှိသဖြင့် ကလာပ်ခုနစ်ပါး (ဒသက ခုနစ်ပါး) တို့သည် ထင်ရှားဖြစ်ကုန်၏။ ပဋိသန္ဓေကန်းသူ၊ ပဋိသန္ဓေနားထိုင်းသူ၊ ပဋိသန္ဓေဃာနပသာဒမရှိသူ၊ နပုံးနှင့် ကမ္ဘာဦး၌ ဖြစ်သူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ရံတစ်ခါ၌ ထိုကလာပ်ခုနစ်ပါးလုံးကို မရနိုင်ကုန်။ ထိုစကားရပ်၌ သုဂတိဘုံ၌ ကြီးမားသော ကုသိုလ်ကံကြောင့် ဖြစ်ရသော ဩပပါတိကပုဂ္ဂိုလ် (နတ်၊ လူ) တို့သည် ဣန္ဒြေချို့တဲ့ခြင်း မသင့်လျော်သဖြင့် စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာနပသာဒ မရခြင်းသည် သံသေဒဇပုဂ္ဂိုလ်တို့၌သာ ဖြစ်၏။ ဘာဝရုပ်ကို မရခြင်းသည် ကမ္ဘာဦး၌ ဖြစ်သော ဩပပါတိကလူတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်း ဖြစ်၏။ ဒုဂ္ဂတိဘုံ၌မူ စက္ခု၊ သောတ၊ ဘာဝရုပ်ကို မရခြင်းသည် သံသေဒဇ၊ ဩပပါတိက နှစ်ဦးလုံး၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ဃာနကို မရခြင်းသည် သံသေဒဇပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ဖြစ်၍ ဩပပါတိကတို့၏ အစွမ်းဖြင့် မဟုတ်ဟု မှတ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဓမ္မဟဒယဝိဘင်း၌ "ကာမဓာတ်၏ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ အချို့အား အာယတန ၁၁ ပါး၊ အချို့အား ၁၀ ပါး၊ အချို့အား အခြားသော ၁၀ ပါး၊ အချို့အား ၉ ပါး၊ အချို့အား ၇ ပါး ဖြစ်ပေါ်၏" ဟု ဟောတော်မူသောကြောင့် ပြည့်စုံသော ဣန္ဒြေရှိသော ဩပပါတိကပုဂ္ဂိုလ်အတွက် သဒ္ဒါယတနကြဉ်သော အာယတန ၁၁ ပါးကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ပဋိသန္ဓေကန်းသူအတွက် စက္ခာယတနကြဉ်သော အာယတန ၁၀ ပါး၊ ပဋိသန္ဓေနားထိုင်းသူအတွက် သောတာယတနကြဉ်သော အာယတန ၁၀ ပါး၊ ကန်းလည်းကန်း နားလည်းထိုင်းသူအတွက် ထိုနှစ်ပါးစုံကြဉ်သော အာယတန ၉ ပါး၊ ဂဗ္ဘသေယျကပုဂ္ဂိုလ်အတွက် စက္ခု၊ သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှာ၊ သဒ္ဒါယတနကြဉ်သော အာယတန ၇ ပါးကို ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ အကယ်၍ ဃာနမရှိသော ဩပပါတိကသတ္တဝါလည်း ရှိအံ့၊ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် အန္ဓ၊ ဗဓိရ၊ အဃာနက သုံးမျိုး၏အစွမ်းဖြင့် အာယတန ၁၀ ပါးကို သုံးကြိမ် ဟောတော်မူထိုက်ရာ၏။ အန္ဓဗဓိရ၊ အန္ဓာဃာနက၊ ဗဓိရာဃာနက သုံးမျိုး၏အစွမ်းဖြင့် အာယတန ၉ ပါးကို သုံးကြိမ် လည်းကောင်း၊ အန္ဓဗဓိရအဃာနက၏အစွမ်းဖြင့် အာယတန ၈ ပါးကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူရာ၏။ သို့သော် ဤသို့ ဟောတော်မမူပေ။ ထို့ကြောင့် ဩပပါတိကပုဂ္ဂိုလ်၌ ဃာနပသာဒ ချို့တဲ့ခြင်းမရှိဟု မှတ်အပ်၏။ ယမိုက်အဋ္ဌကထာ၌လည်း "ဃာနမရှိသော ဩပပါတိက မရှိ၊ အကယ်၍ ရှိခဲ့ပါမူ အချို့ပုဂ္ဂိုလ်အား အာယတန ၈ ပါးဖြစ်၏ဟု ဟောတော်မူရာ၏" ဟု မိန့်ဆိုထားပေသည်။

Saṃsedajānaṃ pana ghānābhāvo na sakkā nivāretuṃ ‘‘kāmadhātuyā upapattikkhaṇe’’tyādipāḷiyā (vibha. 1007) opapātikayonimeva sandhāya, sattāyatanaggahaṇassa ca aññesaṃ asambhavato gabbhaseyyakameva sandhāya vuttattā. Yaṃ pana ‘‘saṃsedajayonikā paripuṇṇāyatanabhāvena opapātikasaṅgahaṃ katvā vuttā’’ti aṭṭhakathāvacanaṃ, tampi paripuṇṇāyatanaṃyeva saṃsedajānaṃ opapātikesu saṅgahavasena vuttaṃ. Apare pana yamake ghānajivhānaṃ sahacāritā vuttāti ajivhassa asambhavato aghānakassapi abhāvameva vaṇṇenti, tatthāpi yathā cakkhusotāni rūpabhave ghānajivhāhi vinā pavattanti, na evaṃ ghānajivhā aññamaññaṃ vinā pavattanti dvinnampi rūpabhave anuppajjanatoti evaṃ visuṃ visuṃ kāmabhave appavattivasena tesaṃ sahacāritā vuttāti na na sakkā vattunti.

သံသေဒဇပုဂ္ဂိုလ်တို့အတွက် ဃာနပသာဒ မရှိခြင်းကိုမူ မတားမြစ်နိုင်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် "ကာမဓာတ်၏ ပဋိသန္ဓေခဏ၌" ဟူသော ပါဠိတော်သည် ဩပပါတိကယောနိကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အာယတန ၇ ပါးကို ယူခြင်းသည် အခြားသတ္တဝါတို့အား မဖြစ်နိုင်သဖြင့် ဂဗ္ဘသေယျကကိုသာ ရည်ရွယ်၍ ဟောတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "သံသေဒဇယောနိရှိသူတို့ကို ပြည့်စုံသောအာယတနရှိသောကြောင့် ဩပပါတိက၌ သိမ်းသွင်း၍ ဟောသည်" ဟူသော အဋ္ဌကထာစကားကိုလည်း ပြည့်စုံသောအာယတနရှိသော သံသေဒဇတို့ကို ဩပပါတိကတို့၌ သွင်းယူခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်သာ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ တစ်ပါးသောဆရာတို့မူကား ယမိုက်ပါဠိတော်၌ ဃာနနှင့် ဇိဝှာတို့၏ တကွဖြစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဇိဝှာမရှိသော သတ္တဝါ မရှိသကဲ့သို့ ဃာနမရှိသော သတ္တဝါလည်း မရှိခြင်းကိုသာ ဖွင့်ဆိုကြ၏။ ထိုယမိုက်ပါဠိတော်၌လည်း စက္ခု၊ သောတတို့သည် ရူပဘဝ၌ ဃာန၊ ဇိဝှာတို့နှင့် ကင်း၍ ဖြစ်ကြသကဲ့သို့၊ ဃာနနှင့် ဇိဝှာတို့သည် ရူပဘုံ၌ နှစ်ပါးလုံး မဖြစ်သောကြောင့် အချင်းချင်း ကင်း၍ မဖြစ်ကြကုန်။ ဤသို့ ကာမဘုံ၌ အချင်းချင်း ကင်း၍ မဖြစ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ထိုဃာန၊ ဇိဝှာတို့၏ တကွဖြစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်၏ဟု ပြောဆိုရန် မတတ်ကောင်းသည်မဟုတ် (ပြောဆိုနိုင်သည်သာ) ဟု မှတ်အပ်၏။

54. Gabbhe mātukucchiyaṃ sentīti gabbhaseyyakā, teyeva rūpādīsu sattatāya sattāti gabbhaseyyakasattā. Ete [Pg.214] aṇḍajajalābujā. Tīṇi dasakāni pātubhavanti, yāni ‘‘kalalarūpa’’nti vuccanti, paripiṇḍitāni ca tāni jātiuṇṇāya ekassa aṃsuno pasannatilatele pakkhipitvā uddhaṭassa paggharitvā agge ṭhitabindumattāni acchāni vippasannāni. Kadāci na labbhati abhāvakasattānaṃ vasena. Tato paranti paṭisandhito paraṃ. Pavattikāleti sattame sattāhe, ṭīkākāramatena ekādasame sattāhe vā. Kamenāti cakkhudasakapātubhāvato sattāhātikkamena sotadasakaṃ, tato sattāhātikkamena ghānadasakaṃ, tato sattāhātikkamena jivhādasakanti evaṃ anukkamena. Aṭṭhakathāyampi hi ayamattho dassitova.

၅၄. အမိဝမ်း၌ ဖြစ်ပေါ်ကိန်းအောင်းတတ်သောကြောင့် ဂဗ္ဘသေယျက မည်ကုန်၏။ ထိုဂဗ္ဘသေယျကတို့သည်ပင် ရူပါရုံစသော အာရုံတို့၌ ငြိကပ်တတ်သောကြောင့် သတ္တမည်သဖြင့် "ဂဗ္ဘသေယျကသတ္တဝါ" ဟု ခေါ်သည်။ ၎င်းတို့သည် အဏ္ဍဇ (ဥ၌ဖြစ်သူ) နှင့် ဇလာဗုဇ (သားအိမ်၌ဖြစ်သူ) တို့ ဖြစ်ကြ၏။ ကလလရုပ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ကလာပ် (ဒသက) သုံးပါးတို့သည် ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ထင်ရှားဖြစ်ကုန်၏။ ထိုကလာပ်သုံးပါး ပေါင်းစပ်အပ်သော ကလလရုပ်သည် ဖွားပြီးခါစ သိုးငယ်၏ အမွေးတစ်မျှင်ကို ကြည်လင်သော နှမ်းဆီ၌ နှစ်၍ ထုတ်ယူရာတွင် ထိုအမွေးအဖျား၌ တည်သော ဆီပေါက်ကလေးမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိ၍ အလွန်ကြည်လင်ပြတ်သားလှ၏။ တစ်ရံတစ်ခါ၌ ဘာဝရုပ်မရှိသော သတ္တဝါတို့၏အစွမ်းဖြင့် ထိုကလာပ်သုံးပါးတွင် ဘာဝဒသကကို မရနိုင်ပေ။ ထိုပဋိသန္ဓေ၏ နောက်ဖြစ်သော ပဝတ္တိကာလ၌ကား ခုနစ်ခုမြောက်သော သတ္တာဟ၌ (သို့မဟုတ် မူလဋီကာဆရာ၏ အလိုအရ ၁၁ ခုမြောက်သော သတ္တာဟ၌)၊ စက္ခုဒသက ထင်ရှားဖြစ်သောအခါမှ ခုနစ်ရက်လွန်သော် သောတဒသက၊ ထိုမှ ခုနစ်ရက်လွန်သော် ဃာနဒသက၊ ထိုမှ ခုနစ်ရက်လွန်သော် ဇိဝှာဒသက ဤသို့ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို အဋ္ဌကထာ၌လည်း ပြသအပ်ပြီး ဖြစ်၏။

55. Ṭhitikālanti paṭisandhicittassa ṭhitikālaṃ. Paṭisandhicittasahajātā hi utu ṭhānappattā tassa ṭhitikkhaṇe suddhaṭṭhakaṃ samuṭṭhāpeti, tadā uppannā bhaṅgakkhaṇetyādinā anukkamena utu rūpaṃ janeti. Ojāpharaṇamupādāyāti gabbhaseyyakassa mātu ajjhohaṭāhārato saṃsedajopapātikānañca mukhagatasemhādito ojāya rasaharaṇīanusārena sarīre pharaṇakālato paṭṭhāya.

၅၅. ဌီကာလဟူသည် ပဋိသန္ဓေစိတ်၏ ဌီခဏကို ဆိုလိုသည်။ ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့်အတူ ဖြစ်သော ဥတုသည် ဌီခဏသို့ ရောက်၍ ထိုစိတ်၏ ဌီခဏ၌ သုဒ္ဓဋ္ဌကကလာပ်ကို ဖြစ်စေ၏။ ထိုအခါ၌ ဖြစ်သော ဥတုသည် စိတ်၏ ဘင်ခဏ၌လည်းကောင်း စသည်ဖြင့် အစဉ်အတိုင်း ဥတုကြောင့်ဖြစ်သောရုပ်ကို ဖြစ်စေ၏။ အာဟာရဇရုပ် ပျံ့နှံ့ရာကာလမှစ၍ ဟူသည် ဂဗ္ဘသေယျကသတ္တဝါအား မိခင်စားမျိုအပ်သော အာဟာရမှလည်းကောင်း၊ သံသေဒဇနှင့် ဩပပါတိကသတ္တဝါတို့အား ခံတွင်း၌ရှိသော သလိပ်စသည်မှလည်းကောင်း ရရှိသော ဩဇာသည် အရသာဆောင်သော အကြောအစဉ်ကို လျှောက်၍ ကိုယ်ခန္ဓာ၌ ပျံ့နှံ့ရာ ကာလမှ စ၍ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

56. Cuticittaṃ uparimaṃ etassāti cuticittopari. Kammajarūpāni na uppajjanti taduppattiyaṃ maraṇābhāvato. Kammajarūpavicchede hi ‘‘mato’’ti vuccati. Yathāha –

၅၆. ဤ ၁၇ ချက်မြောက်သော စိတ်၏အထက်၌ ဖြစ်သော စုတိစိတ်သည် "စုတိစိတ္တောပရိ" မည်၏။ ကမ္မဇရုပ်တို့သည် ထိုစုတိစိတ္တောပရိစိတ်၌ မဖြစ်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ကမ္မဇရုပ် ဖြစ်ပေါ်နေပါက သေခြင်းမရှိနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကမ္မဇရုပ်တို့ ပြတ်စဲသွားသောအခါ၌သာ "သေပြီ" ဟု ခေါ်ဆိုရပေသည်။ ထို့ကြောင့်ပင် ဟောတော်မူအပ်သည်ကား -

‘‘Āyu usmā ca viññāṇaṃ, yadā kāyaṃ jahantimaṃ;

Apaviddho tadā seti, niratthaṃva kaliṅgara’’nti. (saṃ. ni. 3.95 thokaṃ visadisaṃ);

"သက်ဦးဇီဝိတ၊ ကမ္မဇတေဇော ကိုယ်ငွေ့နှင့် ဝိပါက်ဝိညာဉ်တို့သည် ဤကိုယ်ခန္ဓာကို စွန့်အပ်သောအခါ၌ ထိုကိုယ်ခန္ဓာသည် အသုံးမဝင်သော ထင်းတုံး ထင်းဆွေးကဲ့သို့ စွန့်ပစ်အပ်သည်ဖြစ်၍ သုသာန်၌ လဲလျောင်းရလေတော့၏။"

Puretaranti sattarasamassa uppādakkhaṇe. Tatoparaṃ cittajāhārajarūpañca vocchijjatīti ajīvakasantāne tesaṃ uppattiyā [Pg.215] abhāvato yathānibbattaṃ cittajaṃ, āhārajañca tato paraṃ kiñci kālaṃ pavattitvā nirujjhati. Apare pana ācariyā ‘‘cittajarūpaṃ cuticittato puretarameva vocchijjatī’’ti vaṇṇenti.

ရှေးဦးစွာဟူသည် ၁၇ ချက်မြောက်သော စိတ်၏ ဥပါဒ်ခဏ၌ ဖြစ်သည်။ ထို့နောက် စိတ္တဇရုပ်နှင့် အာဟာရဇရုပ်တို့သည် ပြတ်စဲကုန်၏ဟူသည် အသက်မရှိသော ရုပ်အစဉ်၌ ထိုစိတ္တဇ၊ အာဟာရဇရုပ်တို့ ဖြစ်ခြင်းမရှိတော့သောကြောင့် ဖြစ်ပြီးနှင့်သော စိတ္တဇရုပ်နှင့် အာဟာရဇရုပ်သည် ထိုစုတိစိတ်၏ ဘင်ခဏနောက်၌ အနည်းငယ်သော ကာလမျှ ဆက်လက်ဖြစ်၍ ချုပ်ပျောက်သွား၏။ တစ်ပါးသော ဆရာတို့မူကား စိတ္တဇရုပ်သည် စုတိစိတ်ထက် ရှေးဦးစွာသာလျှင် ပြတ်စဲ၏ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။

58. Rūpaloke ghānajivhākāyānaṃ abhāve kāraṇaṃ vuttameva. Bhāvadvayaṃ pana bahalakāmarāgūpanissayattā brahmānañca tadabhāvato tattha na pavattati. Āhārajakalāpāni ca na labbhanti ajjhohaṭāhārābhāvena sarīragatassapi āhārassa rūpasamuṭṭhāpanābhāvato. Bāhirañhi utuṃ, āhārañca upanissayaṃ labhitvā utuāhārā rūpaṃ samuṭṭhāpenti. Jīvitanavakanti kāyābhāvato kāyadasakaṭṭhāniyaṃ jīvitanavakaṃ.

၅၈. ရူပဘုံ၌ ဃာန၊ ဇိဝှာ၊ ကာယပသာဒတို့ မရှိခြင်း၏ အကြောင်းကို ဆိုခဲ့ပြီးလေပြီ။ ဘာဝရုပ်နှစ်ပါးတို့သည်ကား ထူထဲသော ကာမရာဂ၏ အမှီသဟဲဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဗြဟ္မာတို့အား ထိုကာမရာဂ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ထိုရူပဘုံ၌ မဖြစ်ပေါ်ကုန်။ အာဟာရဇကလာပ်တို့ကိုလည်း မရနိုင်ကုန်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မျိုအပ်သော ပြင်ပအာဟာရ မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိုယ်တွင်းရှိ အဇ္ဈတ္တအာဟာရသည်လည်း ရုပ်ကို မဖြစ်စေနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပြင်ပဥတုနှင့် ပြင်ပအာဟာရဟူသော အားကြီးသော မှီရာကို ရရှိမှသာ ကိုယ်တွင်းဥတုနှင့် အာဟာရတို့သည် ရုပ်ကို ဖြစ်စေနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ဇီဝိတနဝကကလာပ်ဟူသည် ကာယပသာဒမရှိသောကြောင့် ကာယဒသက၏ အရာ၌ တည်သော ဇီဝိတနဝကကလာပ်ကို ဆိုလိုသည်။

59. Atiricchati sesabrahmānaṃ paṭisandhiyaṃ, pavatte ca upalabhitabbarūpato avasiṭṭhaṃ hoti, maraṇakāle pana brahmānaṃ sarīranikkhepābhāvato sabbesampi tisamuṭṭhānāni, dvisamuṭṭhānāni ca saheva nirujjhanti.

၅၉. ကြွင်းကျန်ရစ်၏ဟူသည် အသညသတ်မှ ကြွင်းသော ဗြဟ္မာတို့၏ ပဋိသန္ဓေအခါ၌လည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌လည်းကောင်း ရအပ်သောရုပ်မှ ကြွင်းကျန်ရစ်သည်ကို ဆိုလိုသည်။ သို့သော် သေဆုံးသောအခါ၌ ဗြဟ္မာတို့အား အလောင်းကောင် စွန့်ပစ်ရခြင်းမရှိသဖြင့် ဗြဟ္မာအားလုံးတို့၏ အကြောင်းသုံးပါးကြောင့်ဖြစ်သော (တိသမုဋ္ဌာနိက) ရုပ်၊ အကြောင်းနှစ်ပါးကြောင့်ဖြစ်သော (ဒွိသမုဋ္ဌာနိက) ရုပ်အားလုံးတို့သည် တစ်ပြိုင်နက်တည်း အတူတကွ ချုပ်ပျောက်ကြကုန်၏။

61. Rūpesu tevīsati ghānajivhākāyabhāvadvayavasena pañcannaṃ abhāvato. Keci pana ‘‘lahutādittayampi tesu natthi dandhattakarādidhātukkhobhābhāvato’’ti vadanti, taṃ akāraṇaṃ. Na hi vūpasametabbāpekkhā tabbirodhidhammappavatti tathā sati sahetukakiriyacittesu lahutādīnaṃ abhāvappasaṅgato. ‘‘Saddo vikāro’’tyādi sabbesampi sādhāraṇavasena vuttaṃ.

၆၁. အသညသတ်ဘုံကို ကြဉ်အပ်သော ရူပ (၁၅) ဘုံတို့၌ ဃာနပသာဒ၊ ဇိဝှာပသာဒ၊ ကာယပသာဒနှင့် ဘာဝရုပ် နှစ်ပါးအားဖြင့် ငါးပါးသော ရုပ်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် ၂၃ ပါးသော ရုပ်တို့သာ ရှိကုန်၏။ အချို့သော ဆရာတို့သည်ကား 'လေးလံခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ဓာတ်ဖောက်ပြန်မှု (ဓာတုက္ခောဘ) မရှိခြင်းကြောင့် ထိုရူပဘုံတို့၌ လဟုတာစသော ရုပ်သုံးပါးတို့သည်လည်း မရှိကြကုန်' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဆိုခြင်းသည် ယုတ္တိရှိသော အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဒန္ဓတ္တစသော ဓာတ်ဖောက်ပြန်မှုတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော လဟုတာစသော ရုပ်တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ငြိမ်းသတ်အပ်သော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားကို ငံ့ဆိုင်းရသည်မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ ငံ့ဆိုင်းရသည်ရှိသော် သဟိတ်မဟာကြိယာစိတ်တို့၌ လဟုတာစသော စေတသိက်တို့ မဖြစ်ပေါ်နိုင်စရာရှိခြင်းဟူသော အပြစ်သို့ ရောက်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'သဒ္ဒေါ ဝိကာရော' အစရှိသော ဂါထာကိုမူ အလုံးစုံသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့နှင့် သက်ဆိုင်သော အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်ခြင်း ဖြစ်၏။

Rūpapavattikkamavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရူပပဝတ္တိက္ကမဝဏ္ဏနာ (ရူပဖြစ်စဉ်အစီအစဉ်ကို ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပြီ။

Nibbānabhedavaṇṇanā

နိဗ္ဗာန်အပြားကို ဖွင့်ဆိုချက်။

62. Ettāvatā [Pg.216] cittacetasikarūpāni vibhāgato niddisitvā idāni nibbānaṃ niddisanto āha ‘‘nibbānaṃ panā’’tyādi. ‘‘Catumaggañāṇena sacchikātabba’’nti iminā nibbānassa taṃtaṃariyapuggalānaṃ paccakkhasiddhataṃ dasseti. ‘‘Maggaphalānamārammaṇabhūta’’nti iminā kalyāṇaputhujjanānaṃ anumānasiddhataṃ. Saṅkhatadhammārammaṇañhi, paññattārammaṇaṃ vā ñāṇaṃ kilesānaṃ samucchedapaṭippassambhane asamatthaṃ, atthi ca loke kilesasamucchedādi. Tasmā atthi saṅkhatasammutidhammaviparīto kilesānaṃ samucchedapaṭippassaddhikarānaṃ maggaphalānaṃ ārammaṇabhūto nibbānaṃ nāma eko dhammoti siddhaṃ. Paccakkhānumānasiddhatāsandassanena ca abhāvamattaṃ nibbānanti vippaṭipannānaṃ vādaṃ nisedhetīti alamatippapañcena. Khandhādibhede tebhūmakadhamme heṭṭhupariyavasena vinanato saṃsibbanato vānasaṅkhātāya taṇhāya nikkhantattā visayātikkamavasena atītattā.

၆၂. ဤမျှလောက်သော စကားအစဉ်ဖြင့် စိတ်၊ စေတသိက်၊ ရုပ်တို့ကို အကျယ်ဝေဖန်၍ ညွှန်ပြပြီးနောက် ယခုအခါ၌ နိဗ္ဗာန်ကို ညွှန်ပြလိုသဖြင့် 'နိဗ္ဗာနံ ပန' အစရှိသော စကားကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ 'မဂ်ဉာဏ်လေးပါးဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်၏' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် နိဗ္ဗာန်သည် ထိုထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ဉာဏ်၌ မျက်မှောက်ထင်ရှားသော (ပစ္စက္ခသိဒ္ဓ) တရားဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူ၏။ 'မဂ်ဖိုလ်တို့၏ အာရုံဖြစ်၏' ဟူသော ဤပါဌ်ဖြင့် ကလျာဏပုထုဇဉ်တို့၏ မှန်းဆသောဉာဏ်အား ထင်ရှားသော (အနုမာနသိဒ္ဓ) တရားဖြစ်ပုံကို ပြတော်မူ၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် သင်္ခတတရား သို့မဟုတ် ပညတ်တရားကို အာရုံပြုသော ဉာဏ်သည် ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ဖြတ်တောက်ခြင်း၊ တစ်ဖန်ငြိမ်းအေးစေခြင်းတို့၌ မစွမ်းနိုင်ပေ။ သို့သော် လောက၌ ကိလေသာကို အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ခြင်း စသည်တို့သည် ရှိကြပေ၏။ ထို့ကြောင့် သင်္ခတတရား၊ ပညတ်တရားတို့နှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍ ကိလေသာတို့ကို အကြွင်းမဲ့ပယ်ဖြတ်ကာ တစ်ဖန်ငြိမ်းအေးစေတတ်သော မဂ်ဖိုလ်တို့၏ အာရုံဖြစ်သော 'နိဗ္ဗာန်' မည်သော တစ်ပါးသောတရားသည် ရှိ၏ဟူ၍ ထင်ရှားပေ၏။ ထိုသို့ နိဗ္ဗာန်၏ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓ၊ အနုမာနသိဒ္ဓဖြစ်ပုံကို ပြသခြင်းဖြင့် 'နိဗ္ဗာန်သည် မရှိခြင်းပညတ်မျှသာ ဖြစ်၏' ဟု ဖောက်ပြန်စွာ ယူဆကြသူတို့၏ ဝါဒကို တားမြစ်တော်မူ၏။ ထို့ကြောင့် အလွန်အကျယ် ချဲ့ထွင်ပြောဆိုရန် မလိုတော့ပြီ။ ခန္ဓာအစရှိသော အပြားရှိကုန်သော ဘုံသုံးပါး၌ဖြစ်သော တရားတို့ကို အောက်အထက် ချုပ်စပ်အပ်သောကြောင့် 'ဝါန' ဟု ဆိုအပ်သော တဏှာမှ ထွက်မြောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တဏှာ၏နယ်ပယ်ကို ကျော်လွန်သောကြောင့်လည်းကောင်း နိဗ္ဗာန် (ဝါနမှလွတ်မြောက်ခြင်း) ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

63. Sabhāvatoti attano santilakkhaṇena. Upādīyati kāmupādādīhīti upādi, pañcakkhandhassetaṃ adhivacanaṃ, upādiyeva seso kilesehīti upādiseso, tena saha vattatīti saupādisesā, sā eva nibbānadhātūti saupādisesanibbānadhātu. Kāraṇapariyāyenāti saupādisesādivasena paññāpane kāraṇabhūtassa upādisesa bhāvābhāvassa lesena.

၆၃. သဘောအားဖြင့်ဟူသည်မှာ မိမိ၏ ငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော လက္ခဏာအားဖြင့် (တစ်ပါးတည်းသာ ဖြစ်၏)။ ကာမုပါဒါန်စသော ဥပါဒါန်တရားတို့သည် စွဲလမ်းအပ်သောကြောင့် 'ဥပါဒိ' မည်၏။ ၎င်းသည် လောကီခန္ဓာငါးပါး၏ အမည်တည်း။ ကိလေသာတို့ကို ပယ်သတ်ပြီးနောက် ကြွင်းကျန်ရစ်သော လောကီခန္ဓာငါးပါးဟူသော ဥပါဒိသည်သာလျှင် 'ဥပါဒိသေသ' မည်၏။ ထိုဥပါဒိသေသနှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိသောကြောင့် 'သဥပါဒိသေသာ' မည်၏။ ထိုသဥပါဒိသေသာသည်ပင် နိဗ္ဗာနဓာတ် ဖြစ်သောကြောင့် 'သဥပါဒိသေသနိဗ္ဗာနဓာတ်' မည်၏။ အကြောင်းပရိယာယ်အားဖြင့်ဟူသည်မှာ သဥပါဒိသေသစသည်ဖြင့် ပညတ်ခြင်း၌ အကြောင်းရင်းဖြစ်သော ဥပါဒိသေသ၏ ရှိခြင်း၊ မရှိခြင်းဟူသော အကြောင်းအနည်းငယ်မျှဖြင့် (ခွဲခြားပညတ်အပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏)။

64. Ārammaṇato, sampayogato ca rāgadosamohehi suññattā suññaṃ, suññameva suññataṃ, tathā rāgādinimittarahitattā animittaṃ. Rāgādipaṇidhirahitattā appaṇihitaṃ. Sabbasaṅkhārehi vā suññattā suññataṃ. Sabbasaṅkhāranimittābhāvato [Pg.217] animittaṃ. Taṇhāpaṇidhiyā abhāvato appaṇihitaṃ.

၆၄. အာရုံအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမ္ပယုတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း ရာဂ၊ ဒေါသ၊ မောဟတို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် 'သုည' မည်၏၊ သုညသည်ပင် 'သုညတ' မည်၏။ ထို့အတူ ရာဂစသော နိမိတ်တို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် 'အနိမိတ္တ' မည်၏။ ရာဂစသော တောင့်တခြင်းမှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် 'အပ္ပဏိဟိတ' မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့မှ ကင်းဆိတ်သောကြောင့် 'သုညတ' မည်၏။ အလုံးစုံသော သင်္ခါရနိမိတ် (ပုံသဏ္ဌာန်) မရှိခြင်းကြောင့် 'အနိမိတ္တ' မည်၏။ တောင့်တတတ်သော တဏှာပဏိဓိ မရှိခြင်းကြောင့် 'အပ္ပဏိဟိတ' မည်၏။

65. Cavanābhāvato accutaṃ. Antassa pariyosānassa atikkantattā accantaṃ. Paccayehi asaṅkhatattā asaṅkhataṃ. Attano uttaritarassa abhāvato, sahadhammena vattabbassa uttarassa vā abhāvato anuttaraṃ. Vānato taṇhāto muttattā sabbaso apagatattā vānamuttā. Mahante sīlakkhandhādike esanti gavesantīti mahesayo. ‘‘Iti citta’’ntyādi chahi paricchedehi vibhattānaṃ cittādīnaṃ nigamanaṃ.

၆၅. ရွေ့လျားစုတေခြင်း မရှိသောကြောင့် 'အစ္စုတ' မည်၏။ ဘင်ဟူသော အဆုံးကို လွန်မြောက်သောကြောင့် 'အစ္စန္တ' မည်၏။ အကြောင်းတရားတို့ဖြင့် ပြုပြင်မစီမံအပ်သောကြောင့် 'အသင်္ခတ' မည်၏။ မိမိထက် သာလွန်ထူးမြတ်သောတရား မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် အကြောင်းယုတ္တိနှင့်တကွ ပြောဆိုအပ်သော မိမိထက်မြတ်သောတရား မရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း 'အနုတ္တရ' မည်၏။ (ဤသို့သော နိဗ္ဗာန်ပုဒ်ကို ပြဆိုရာ၌) 'ဝါန' ဟုခေါ်သော တဏှာမှ လုံးဝကင်းလွတ်ပြီးကုန်သော၊ မြတ်လှစွာသော သီလက္ခန္ဓာစသော ဂုဏ်ကျေးဇူးတို့ကို ရှာမှီးတော်မူတတ်ကုန်သော မြတ်စွာဘုရားစသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို 'မဟေသိ' (မဟေသီ) ဟု ဆိုအပ်၏။ 'ဣတိ စိတ္တံ' အစရှိသော ဂါထာသည် အပိုင်းခြောက်ပိုင်းတို့ဖြင့် ဝေဖန်အပ်ပြီးသော စိတ်စသော ပရမတ္ထတရားတို့၏ နိဂုံးစကား ဖြစ်ပေသည်။

Nibbānabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

နိဗ္ဗာန်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီမည်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟအဖွင့်ကျမ်း၌-

Rūpaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ရူပပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာ (ရူပပိုင်းခြားခြင်းကို ဖွင့်ဆိုချက်) ပြီးဆုံးပြီ။

7. Samuccayaparicchedavaṇṇanā

၇. သမုစ္စည်းပိုင်းခြားခြင်းကို ဖွင့်ဆိုချက်။

1. Salakkhaṇā cintanādisalakkhaṇā cittacetasikanipphannarūpanibbānavasena dvāsattatipabhedā vatthudhammā sabhāvadhammā vuttā, idāni tesaṃ yathāyogaṃ sabhāvadhammānaṃ ekekasamuccayavasena yogānurūpato akusalasaṅgahādibhedaṃ samuccayaṃ rāsiṃ pavakkhāmīti yojanā.

၁. အာရုံကိုသိခြင်းအစရှိသော မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်လက္ခဏာရှိကုန်သော စိတ်၊ စေတသိက်၊ နိပ္ဖန္နရုပ်၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ၇၂ ပါးသော အပြားရှိကုန်သော ပရမတ္ထထင်ရှားရှိသော သဘာဝတရားတို့ကို ပြဆိုခဲ့ပြီးပြီ။ ယခုအခါ၌ ထိုသဘာဝတရားတို့၏ ယှဉ်ထိုက်သည့်အားလျော်စွာ တစ်ခုချင်းစီ ပေါင်းစပ်စုစည်းခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ယှဉ်စပ်ထိုက်သည်နှင့်အညီ အကုသလသင်္ဂဟအစရှိသော အပိုင်းအခြားရှိသော ပေါင်းစုခြင်းအစု (သမုစ္စည်း) ကို ပြဆိုပါအံ့ဟု ပုဒ်အနက် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

2. Akusalānameva sabhāgadhammavasena saṅgaho akusalasaṅgaho. Kusalādivasena missakānaṃ saṅgaho missakasaṅgaho, saccābhisambodhisaṅkhātassa ariyamaggassa pakkhe bhavānaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ satipaṭṭhānādibhedānaṃ sabhāgavatthuvasena saṅgaho bodhipakkhiyasaṅgaho. Khandhādivasena sabbesaṃ saṅgaho sabbasaṅgaho.

၂. အကုသိုလ်တရားတို့ကိုသာလျှင် သဘောတူညီသော တရားတို့၏အစွမ်းဖြင့် သိမ်းဆည်းပေါင်းစုခြင်းသည် 'အကုသလသင်္ဂဟ' မည်၏။ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ အဗျာကတစသည်တို့ဖြင့် ရောနှောလျက်ရှိသော တရားတို့ကို သိမ်းဆည်းပေါင်းစုခြင်းသည် 'မိဿကသင်္ဂဟ' မည်၏။ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်သော မဂ်ဉာဏ်၏ အသင်းအပင်း၌ဖြစ်သော သတိပဋ္ဌာန်အစရှိသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့ကို သဘောတူဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့် သိမ်းဆည်းပေါင်းစုခြင်းသည် 'ဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟ' မည်၏။ ခန္ဓာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော ပရမတ္ထတရားတို့ကို သိမ်းဆည်းပေါင်းစုခြင်းသည် 'သဗ္ဗသင်္ဂဟ' မည်၏။

Akusalasaṅgahavaṇṇanā

အကုသလသင်္ဂဟကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

3. Pubbakoṭiyā [Pg.218] apaññāyanato cirapārivāsiyaṭṭhena, vaṇato vā vissandamānayūsā viya cakkhādito visayesu vissandanato āsavā. Atha vā bhavato ābhavaggaṃ dhammato āgotrabhuṃ savanti pavattantīti āsavā. Avadhiattho cettha ā-kāro, avadhi ca mariyādābhividhivasena duvidho. Tattha ‘‘āpāṭaliputtaṃ vuṭṭho devo’’tyādīsu viya kiriyaṃ bahi katvā pavatto mariyādo. ‘‘Ābhavaggaṃ saddo abbhuggato’’tyādīsu viya kiriyaṃ byāpetvā pavatto abhividhi. Idha pana abhividhimhi daṭṭhabbo. Tathā hete nibbattiṭṭhānabhūte ca bhavagge, gotrabhumhi ca ārammaṇabhūte pavattanti. Vijjamānesu ca aññesu ābhavaggaṃ, āgotrabhuñca savantesu mānādīsu attattaniyaggahaṇavasena abhibyāpanato madakaraṇaṭṭhena āsavasadisatāya ca eteyeva āsavabhāvena niruḷhāti daṭṭhabbaṃ. Kāmoyeva āsavo kāmāsavo, kāmarāgo. Rūpārūpabhavesu chandarāgo bhavāsavo. Jhānanikantisassatadiṭṭhisahagato ca rāgo ettheva saṅgayhati. Tattha paṭhamo upapattibhavesu rāgo, dutiyo kammabhave, tatiyo bhavadiṭṭhisahagato. Dvāsaṭṭhividhā diṭṭhi diṭṭhāsavo. Dukkhādīsu catūsu saccesu, pubbante, aparante, pubbāparante, paṭiccasamuppādesu cāti aṭṭhasu ṭhānesu aññāṇaṃ avijjāsavo.

၃. သံသရာ၏ ရှေးဦးအစွန်းအစသည် မထင်ရှားသောကြောင့် ကြာမြင့်စွာ စိမ်ထားအပ်သော သဘောရှိသဖြင့်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် ပြည်အစေးစသည်တို့သည် အနာမှ ယိုစီးကျဘိသကဲ့သို့ စက္ခုစသော ဒွါရခြောက်ပါးတို့မှ ရူပစသော အာရုံတို့၌ စီးဆင်းဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အာသဝ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ဖြစ်ရာဘုံအားဖြင့် ဘဝဂ်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ အာရုံအားဖြင့် ဂေါတြဘူဉာဏ်တိုင်အောင်လည်းကောင်း စီးဆင်းဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'အာသဝ' မည်၏။ ဤ 'အာသဝ' ဟူသော စကား၌ 'အာ' အက္ခရာသည် အပိုင်းအခြား (အတိုင်းအရှည်) အနက်ကို ဟော၏။ ထိုပိုင်းခြားခြင်းသည်လည်း မရိယာဒပိုင်းခြားခြင်း၊ အဘိဝိဓိပိုင်းခြားခြင်းဟူ၍ နှစ်မျိုးရှိ၏။ ထိုနှစ်မျိုးတို့တွင် 'ပါဋလိပုတ်ပြည်တိုင်အောင် မိုးရွာသည်' ဟူရာ၌ကဲ့သို့ ကြိယာကို မိမိ၏အပ၌ပြု၍ ပိုင်းခြားခြင်းသည် မရိယာဒပိုင်းခြားခြင်း ဖြစ်၏။ 'ဘဝဂ်တိုင်အောင် ကျော်စောသံသည် ပျံ့နှံ့ကျော်ကြား၏' ဟူရာ၌ကဲ့သို့ ကြိယာကို လွှမ်းမိုးပျံ့နှံ့စေလျက် ပိုင်းခြားခြင်းသည် အဘိဝိဓိပိုင်းခြားခြင်း ဖြစ်၏။ ဤနေရာ၌မူ အဘိဝိဓိအနက်ကို ယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအာသဝတရားတို့သည် ဖြစ်ပေါ်ရာဌာနဖြစ်သော ဘဝဂ်သို့လည်းကောင်း၊ အာရုံဖြစ်သော ဂေါတြဘူတရားသို့လည်းကောင်း ပျံ့နှံ့ဖြစ်ပွားတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဘဝဂ်တိုင်အောင်လည်းကောင်း၊ ဂေါတြဘူတိုင်အောင်လည်းကောင်း စီးဆင်းဖြစ်ပွားတတ်သော အခြားမာနစသော တရားတို့သည် ရှိကြသော်လည်း ငါ၊ ငါ့ဥစ္စာဟု စွဲယူခြင်းဖြင့် အလွန်ပျံ့နှံ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ မူးယစ်စေတတ်သော အရက်သေစာနှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း ဤလောဘ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မောဟတို့ကိုသာလျှင် 'အာသဝ' ဟု သတ်မှတ်သုံးနှုန်းကြကုန်၏။ ကာမသည်ပင်လျှင် အာသဝဖြစ်သောကြောင့် 'ကာမာသဝ' (ကာမရာဂ) မည်၏။ ရူပဘဝ၊ အရူပဘဝတို့၌ တပ်မက်သော လောဘသည် 'ဘဝါသဝ' မည်၏။ ဈာန်၌ တပ်မက်ခြင်းနှင့် သဿတဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော ရာဂကိုလည်း ဤဘဝါသဝ၌ပင် သွင်းယူအပ်၏။ ထိုသုံးမျိုးတို့တွင် ပထမဖြစ်သော ရာဂသည် ဥပပတ္တိဘဝတို့၌ တပ်မက်ခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ဒုတိယဖြစ်သော ရာဂသည် ဈာနစေတနာဟူသော ကမ္မဘဝ၌ တပ်မက်ခြင်းဖြစ်ကာ၊ တတိယဖြစ်သော ရာဂသည် သဿတဒိဋ္ဌိနှင့်ယှဉ်သော ရာဂ ဖြစ်၏။ ၆၂ ပါးသော မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိသည် 'ဒိဋ္ဌာသဝ' မည်၏။ သစ္စာလေးပါး၊ အတိတ်ခန္ဓာ၊ အနာဂတ်ခန္ဓာ၊ အတိတ်အနာဂတ်ခန္ဓာ၊ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်တည်းဟူသော ဌာနရှစ်ပါးတို့၌ မသိခြင်းမောဟသည် 'အဝိဇ္ဇာသဝ' မည်၏။

4. Ottharitvā haraṇato, ohananato vā heṭṭhā katvā hananato osīdāpanato ‘‘ogho’’ti vuccati jalappavāho, ete ca satte ottharitvā hanantā vaṭṭasmiṃ satte osīdāpentā viya hontīti oghasadisatāya oghā[Pg.219], āsavāyeva panettha yathāvuttaṭṭhena ‘‘oghā’’ti ca vuccanti.

၄. လွှမ်းမိုး၍ မျောဆောင်သွားခြင်း၊ အောက်၌ဖိနှိပ်၍ ဖျက်ဆီးခြင်း၊ နစ်မြုပ်စေခြင်းတို့ကြောင့် ရေအယဉ်ကို 'ဩဃ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သကဲ့သို့ ဤအာသဝတရားတို့သည်လည်း သတ္တဝါတို့ကို လွှမ်းမိုးမျောဆောင်ကာ ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ နစ်မြုပ်စေတတ်သောကြောင့် ရေအယဉ်နှင့် တူသဖြင့် 'ဩဃ' မည်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ဤအကုသလသင်္ဂဟ၌ အာသဝတရားတို့ကိုပင် အထက်ပါအနက်များကြောင့် 'ဩဃ' ဟုလည်း ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။

5. Vaṭṭasmiṃ, bhavayantake vā satte kammavipākena bhavantarādīhi, dukkhena vā satte yojentīti yogā, heṭṭhā vuttadhammāva.

၅. ဝဋ်ဆင်းရဲ၌ သော်လည်းကောင်း၊ ဘဝစက်ယန္တရား၌ သော်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့ကို ကံ၊ ကံ၏အကျိုး၊ ဘဝတစ်ပါးစသည်တို့နှင့်လည်းကောင်း၊ ဆင်းရဲဒုက္ခနှင့်လည်းကောင်း ယှဉ်စပ်တပ်နှောင်တတ်သောကြောင့် 'ယောဂ' မည်ကုန်၏။ ၎င်းတို့သည်လည်း အောက်၌ပြဆိုခဲ့သော (လောဘ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မောဟ) တရားတို့ပင် ဖြစ်ကုန်၏။

6. Nāmakāyena rūpakāyaṃ, paccuppannakāyena vā anāgatakāyaṃ ganthenti duppamuñcaṃ veṭhentīti kāyaganthā. Gosīlādinā sīlena, vatena, tadubhayena ca suddhīti evaṃ parato asabhāvato āmasanaṃ parāmāso. ‘‘Idameva saccaṃ, moghamañña’’nti abhinivisanaṃ daḷhaggāho idaṃ saccābhiniveso.

၆. နာမ်အပေါင်းနှင့် ရုပ်အပေါင်းကို သော်လည်းကောင်း၊ (တစ်နည်း) ပစ္စုပ္ပန်ရုပ်နာမ်အပေါင်းနှင့် အနာဂတ်ရုပ်နာမ်အပေါင်းကို သော်လည်းကောင်း ဖြေ၍မပြေနိုင်အောင် ထုံးဖွဲ့တတ်၊ ရစ်ပတ်တတ်ကုန်သောကြောင့် ‘ကာယဂန္ထ’ (ကိုယ်ကို တုပ်နှောင်တတ်သောတရား) တို့မည်ကုန်၏။ နွားတို့၏အလေ့အကျင့် စသည်တို့နှင့်တူသော သီလဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျင့်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအလေ့အကျင့် နှစ်ပါးစုံဖြင့်လည်းကောင်း ကိလေသာမှ သို့မဟုတ် သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်းဖြစ်၏ဟု ဤသို့ အမှန်မဟုတ်သောအားဖြင့် မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်းသည် သို့မဟုတ် သုံးသပ်ကြောင်းဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိသည် ‘ပရာမာသ’ မည်၏။ "ဤငါ၏အယူသည်သာလျှင် အမှန်ဖြစ်၍ အခြားအယူသည် အချည်းအနှီးဖြစ်၏" ဟု စွဲစွဲမြဲမြဲ သက်ဝင်ခြင်း၊ ခိုင်ခိုင်မြဲမြဲ ယူခြင်း သို့မဟုတ် ခိုင်ခိုင်မြဲမြဲယူကြောင်းဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိသည် ‘အိဒံသစ္စာဘိနိဝေသ’ မည်၏။

7. Maṇḍūkaṃ pannago viya bhusaṃ daḷhaṃ ārammaṇaṃ ādiyantīti upādānāni. Kāmoyeva upādānaṃ, kāme upādiyatīti vā kāmupādānaṃ. ‘‘Iminā me sīlavatādinā saṃsārasuddhī’’ti evaṃ sīlavatādīnaṃ gahaṇaṃ sīlabbatupādānaṃ. Vadanti etenāti vādo, khandhehi byatirittābyatirittavasena vīsati parikappitassa attano vādo attavādo. Soyeva upādānanti attavādupādānaṃ.

၇. မြွေသည် ဖားကို မြဲမြံစွာ ဖမ်းယူသကဲ့သို့ အာရုံကို မြဲမြံစွာ စွဲကိုင်ယူတတ်ကုန်သောကြောင့် ‘ဥပါဒါန်’ တို့မည်ကုန်၏။ ကိလေသာကာမသည်ပင် အာရုံကို စွဲမြဲစွာ ယူတတ်သောတရားဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ (တစ်နည်း) ဝတ္ထုကာမတို့ကို စွဲမြဲစွာ ယူတတ်သောကြောင့် လည်းကောင်း ‘ကာမုပါဒါန်’ မည်၏။ "ဤငါ၏ အလေ့အကျင့် အစရှိသည်တို့ဖြင့် သံသရာမှ စင်ကြယ်ခြင်းဖြစ်လိမ့်မည်" ဟု ဤသို့ သီလ၊ ဝတ် အစရှိသည်တို့ကို စွဲလမ်းယူခြင်းသည် ‘သီလဗ္ဗတုပါဒါန်’ မည်၏။ ဤအယူဖြင့် ပြောဆိုကြကုန်သောကြောင့် ‘ဝါဒ’ မည်၏။ ခန္ဓာတို့မှ ကွဲပြားသောအတ္တ သို့မဟုတ် မကွဲပြားသောအတ္တကို ယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် မိစ္ဆာအယူရှိသူတို့ ကြံဆအပ်သော အပြားနှစ်ဆယ်သော အတ္တကို ပြောဆိုကြောင်းအယူသည် ‘အတ္တဝါဒ’ မည်၏။ ထိုအတ္တဝါဒသည်ပင် စွဲလမ်းခြင်း ဥပါဒါန်ဖြစ်သောကြောင့် ‘အတ္တဝါဒုပါဒါန်’ မည်၏။

8. Jhānādivasena uppajjanakakusalacittaṃ nisedhenti tathā tassa uppajjituṃ na dentīti nīvaraṇāni, paññācakkhuno vā āvaraṇaṭṭhena nīvaraṇā. Pañcasu kāmaguṇesu adhimattarāgasaṅkhāto kāmoyeva chandanaṭṭhena chando cāti kāmacchando. Soyeva nīvaraṇanti kāmacchandanīvaraṇaṃ. Byāpajjati vinassati etena cittanti byāpādo, ‘‘anatthaṃ me acarī’’tyādinayappavattanavavidhaāghātavatthupadaṭṭhānatāya navavidho, aṭṭhānakopena saha dasavidho vā doso, soyeva [Pg.220] nīvaraṇanti byāpādanīvaraṇaṃ. Thinamiddhameva nīvaraṇaṃ thinamiddhanīvaraṇaṃ. Tathā uddhaccakukkuccanīvaraṇaṃ. Kasmā panete bhinnadhammā dve dve ekanīvaraṇabhāvena vuttāti? Kiccāhārapaṭipakkhānaṃ samānabhāvato. Thinamiddhānañhi cittuppādassa layāpādanakiccaṃ samānaṃ, uddhaccakukkuccānaṃ avūpasantabhāvakāraṇaṃ. Tathā purimānaṃ dvinnaṃ tandīvijambhitā āhāro, hetūtyattho, pacchimānaṃ ñātibyasanādivitakkanaṃ. Purimānañca dvinnaṃ vīriyaṃ paṭipakkhabhūtaṃ, pacchimānaṃ samathoti, tenāhu porāṇā –

၈. ဈာန်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ကုသိုလ်စိတ်ကို တားမြစ်တတ်ကုန်သောကြောင့်၊ သို့မဟုတ် ထိုကုသိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်ခွင့် မပေးတတ်ကုန်သောကြောင့် ‘နီဝရဏ’ တို့မည်ကုန်၏။ သို့မဟုတ် ပညာစက္ခုကို ပိတ်ဆို့တတ်သော အနက်ကြောင့် ‘နီဝရဏ’ တို့မည်ကုန်၏။ ကာမဂုဏ်ငါးပါးတို့၌ လွန်ကဲသော ရာဂဟုဆိုအပ်သော ကိလေသာကာမသည်ပင် လိုလားနှစ်သက်တတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ဆန္ဒ’ လည်း မည်သောကြောင့် ‘ကာမစ္ဆန္ဒ’ မည်၏။ ထိုကာမစ္ဆန္ဒသည်ပင် ကုသိုလ်စိတ်ကို သို့မဟုတ် ပညာစက္ခုကို တားမြစ်တတ်သော နီဝရဏဖြစ်သောကြောင့် ‘ကာမစ္ဆန္ဒနီဝရဏ’ မည်၏။ ဤဒေါသကြောင့် စိတ်သည် ဖောက်ပြန်ပျက်စီးတတ်သောကြောင့် ‘ဗျာပါဒ’ မည်၏။ "ငါ၏ အကျိုးမဲ့ကို ကျင့်ဖူးပြီ" စသည်ဖြင့် ဖြစ်သော ကိုးပါးသော အာဃာတဝတ္ထုလျှင် နီးစွာသောအကြောင်း ရှိသောကြောင့် ကိုးပါးအပြားရှိသော၊ သို့မဟုတ် အရာမဟုတ်သည်၌ စိတ်ဆိုးတတ်သော အမျက်ဒေါသနှင့်တကွ ဆယ်ပါးအပြားရှိသော ဒေါသတည်း။ ထိုဗျာပါဒသည်ပင် နီဝရဏဖြစ်သောကြောင့် ‘ဗျာပါဒနီဝရဏ’ မည်၏။ ထိနမိဒ္ဓသည်ပင် နီဝရဏဖြစ်သောကြောင့် ‘ထိနမိဒ္ဓနီဝရဏ’ မည်၏။ ထို့အတူ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စသည်ပင် နီဝရဏဖြစ်သောကြောင့် ‘ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စနီဝရဏ’ မည်၏။ အဘယ်ကြောင့် ကွဲပြားသော ထိုတရားတို့ကို ထိနမိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စကုက္ကုစ္စဟူ၍ နှစ်ပါးစီကို တစ်ပါးတည်းသော နီဝရဏအဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သနည်းဟူမူ - ကိစ္စ၊ အကြောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တို့၏ တူညီသော အဖြစ်ကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်လည်းကောင်း ထိနနှင့် မိဒ္ဓတို့သည် စိတ်၊ စေတသိက်တို့၏ တွန့်ဆုတ်ငိုက်မြည်းခြင်းကို ဖြစ်စေတတ်သော ကိစ္စချင်း တူကုန်၏။ ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ကုက္ကုစ္စတို့သည်လည်း စိတ်ကို မငြိမ်းအေးစေတတ်သော ကိစ္စချင်း တူကုန်၏။ ထို့ပြင် ရှေးဦးဖြစ်သော တရားနှစ်ပါး (ထိန၊ မိဒ္ဓ) တို့အား ပျင်းရိခြင်း၊ သန်းဟပ်ကိုယ်လက်ဆန့်တန်းခြင်းသည် အကြောင်းတည်း။ နောက်ဖြစ်သော တရားနှစ်ပါး (ဥဒ္ဓစ္စ၊ ကုက္ကုစ္စ) တို့အား ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်း စသည်ကို ကြံစည်ခြင်းသည် အကြောင်းတည်း။ ရှေးဦးဖြစ်သော တရားနှစ်ပါးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် ဝီရိယဖြစ်၍ နောက်ဖြစ်သော တရားနှစ်ပါးတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်သည် သမထ သို့မဟုတ် သမာဓိ ဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာတို့သည် ဤသို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြ၏ -

‘‘Kiccāhāravipakkhānaṃ, ekattā ekamettha hi;

Katamuddhaccakukkuccaṃ, thinamiddhañca tādinā.

"ကိစ္စ၊ အကြောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက်တို့၏ တူညီသည့်အဖြစ်ကြောင့် တာဒိဂုဏ်နှင့် ပြည့်စုံတော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် ဤနီဝရဏတို့တွင် ဥဒ္ဓစ္စနှင့် ကုက္ကုစ္စကိုလည်းကောင်း၊ ထိနနှင့် မိဒ္ဓကိုလည်းကောင်း တစ်ခုတည်းသော နီဝရဏအဖြစ် ပြုတော်မူအပ်ပြီ။"

‘‘Līnatāsantatā kiccaṃ, tandī ñātivitakkanaṃ;

Hetu vīriyasamathā, ime tesaṃ virodhino’’ti.

"စိတ်၏ တွန့်ဆုတ်ခြင်းနှင့် မငြိမ်းအေးခြင်းတို့သည် ထိုတရားတို့၏ ကိစ္စဖြစ်ကုန်၏။ ပျင်းရိခြင်းနှင့် ဆွေမျိုးစသည်ကို ကြံစည်ခြင်းတို့သည် ထိုတရားတို့၏ အကြောင်းဖြစ်ကုန်၏။ ဝီရိယနှင့် သမထတရားတို့သည် ထိုတရားတို့၏ ဆန့်ကျင်ဘက်များ ဖြစ်ကြကုန်၏။"

9. Appahīnaṭṭhena anu anu santāne sentīti anusayā, anurūpaṃ kāraṇaṃ labhitvā uppajjantītyattho. Appahīnā hi kilesā kāraṇalābhe sati upajjanārahā santāne anu anu sayitā viya hontīti tadavatthā ‘‘anusayā’’ti vuccanti. Te pana nippariyāyato anāgatā kilesā, atītapaccuppannāpi taṃsabhāvattā tathā vuccanti. Na hi kālabhedena dhammānaṃ sabhāvabhedo atthi, yadi appahīnaṭṭhena anusayā, nanu sabbepi kilesā appahīnā anusayā bhaveyyunti? Na mayaṃ appahīnatāmattena ‘‘anusayā’’ti vadāma, atha kho appahīnaṭṭhena thāmagatā kilesā anusayāti. Thāmagamanañca anaññasādhāraṇo kāmarāgādīnameva āveṇiko sabhāvoti alaṃ vivādena. Kāmarāgoyeva anusayo kāmarāgānusayo.

၉. မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသည့်အတွက် သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် ကိန်းဝပ်တတ်သောကြောင့် ‘အနုသယ’ တို့မည်ကုန်၏။ လျောက်ပတ်သော အကြောင်းကို ရရှိသော် ဖြစ်ပေါ်တတ်ကုန်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ အမှန်စင်စစ် မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသော ကိလေသာတို့သည် အကြောင်းတရား ရရှိလတ်သော် ဖြစ်ပေါ်ရန် ထိုက်သည်ဖြစ်၍ သန္တာန်၌ အဖန်ဖန် ကိန်းဝပ်နေသကဲ့သို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုသို့ ကိန်းဝပ်နေသော အခိုက်အတန့်၌ ရှိသော ကိလေသာတို့ကို ‘အနုသယ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ထိုအနုသယတို့သည် မုချအားဖြင့် (ပရိယာယ်မဟုတ်ဘဲ) အနာဂတ်ကာလ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ကိလေသာတို့ ဖြစ်ကုန်၏။ အတိတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် ကိလေသာတို့ကိုလည်း ထိုသို့ ကိန်းဝပ်တတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် ‘အနုသယ’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ကာလကွဲပြားရုံမျှဖြင့် ပရမတ္ထတရားတို့၏ သဘောတရား ကွဲပြားမှုမရှိပေ။ "အကယ်၍ မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသည့်အဖြစ်ကြောင့် အနုသယမည်ပါက ကိလေသာအားလုံးသည်ပင် မဂ်ဖြင့် မပယ်ရသေးသဖြင့် အနုသယ ဖြစ်သင့်သည်မဟုတ်လော" ဟု စောဒနာလျှင် - ငါတို့သည် မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးရုံမျှဖြင့် ‘အနုသယ’ ဟု မဆိုလိုကုန်။ စင်စစ်မူကား မဂ်ဖြင့် မပယ်အပ်သေးသဖြင့် အားအစွမ်းရှိသောအဖြစ်သို့ ရောက်ကုန်သော ကိလေသာတို့ကိုသာ ‘အနုသယ’ ဟု ဆိုလိုကုန်၏။ အားအစွမ်းရှိသောအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်းဟူသည်လည်း အခြားသောကိလေသာတို့နှင့် မဆက်ဆံဘဲ ကာမရာဂစသော တရားခြောက်ပါးတို့၏သာ သီးခြားဖြစ်သော သဘောဖြစ်သောကြောင့် ငြင်းခုံနေရန် အကျိုးမရှိတော့ပြီ။ ကာမရာဂသည်ပင် အနုသယ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ကာမရာဂါနုသယ’ မည်၏။

10. Saṃyojenti bandhantīti saṃyojanāni.

၁၀. သတ္တဝါတို့ကို နှောင်ဖွဲ့တတ်သောကြောင့် ‘သံယောဇဉ်’ တို့မည်ကုန်၏။

12. Cittaṃ [Pg.221] kilissati upatappati, bādhīyati vā etehīti kilesā.

၁၂. ဤလောဘစသော တရားတို့ကြောင့် စိတ်သည် ပူလောင်ညစ်နွမ်းရ၏၊ သို့မဟုတ် စိတ်ကို နှိပ်စက်အပ်၏၊ ထိုသို့ စိတ်ကို ပူလောင်ညစ်နွမ်းစေတတ်၊ နှိပ်စက်တတ်သောကြောင့် ‘ကိလေသာ’ တို့မည်ကုန်၏။

13. Kāmabhavanāmenāti kāmabhavasaṅkhātānaṃ ārammaṇānaṃ nāmena. Tathāpavattanti sīlabbatādīnaṃ parato āmasanādivasena pavattaṃ.

၁၃. 'ကာမဘဝနာမေန' ဟူသည် ကာမဘဝဟု ဆိုအပ်ကုန်သော အာရုံတို့၏ အမည်အားဖြင့် ဆိုလိုသည်။ 'တထာပဝတ္တန္တိ' ဟူသည် သီလ၊ ဝတ် အစရှိသည်တို့ကို မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်း အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

14. Āsavā ca oghā ca yogā ca ganthā ca vatthuto dhammato vuttanayena tayo. Tathā upādānā duve vuttā taṇhādiṭṭhivasena. Nīvaraṇā aṭṭha siyuṃ thinamiddhauddhaccakukkuccānaṃ visuṃ gahaṇato. Anusayā chaḷeva honti kāmarāgabhavarāgānusayānaṃ taṇhāsabhāvena ekato gahitattā. Nava saṃyojanā matā ubhayattha vuttānaṃ taṇhāsabhāvānaṃ, diṭṭhisabhāvānañca ekekaṃ saṅgahitattā. Kilesā pana suttantavasena, abhidhammavasenapi dasa. Iti evaṃ pāpānaṃ akusalānaṃ saṅgaho navadhā vutto. Ettha ca –

၁၄. အာသဝေါတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဩဃတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ယောဂတရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ ဂန္ထတရားတို့သည်လည်းကောင်း ပရမတ္ထသဘောအားဖြင့် ရှေး၌ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်း သုံးပါးစီ ဖြစ်ကုန်၏။ ထို့ပြင် ဥပါဒါန်တရားတို့ကို တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိတို့၏ အစွမ်းအားဖြင့် နှစ်ပါးဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ နီဝရဏတရားတို့သည် ထိန၊ မိဒ္ဓ၊ ဥဒ္ဓစ္စ၊ ကုက္ကုစ္စတို့ကို သီးခြားစီ ယူခြင်းကြောင့် ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ အနုသယတရားတို့သည် ကာမရာဂအနုသယနှင့် ဘဝရာဂအနုသယတို့ကို တဏှာသဘောအားဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း ယူအပ်သောကြောင့် ခြောက်ပါးတို့သာ ဖြစ်ကုန်၏။ သံယောဇဉ်တို့ကို ကိုးပါးဟူ၍ သိအပ်ကုန်၏။ အကြောင်းမူကား သုတ္တန်နည်း၊ အဘိဓမ္မာနည်း နှစ်ပါးစုံ၌ ဟောတော်မူအပ်သော တဏှာသဘောရှိသော သံယောဇဉ်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဋ္ဌိသဘောရှိသော သံယောဇဉ်တို့ကိုလည်းကောင်း တစ်ခုစီတစ်ခုစီ သိမ်းသွင်းယူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ကိလေသာတရားတို့သည်မူကား သုတ္တန်နည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အဘိဓမ္မာနည်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဆယ်ပါးတို့ချည်း ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် သတ္တဝါတို့ကို အပါယ်သို့ ရောက်စေတတ်သော အကုသိုလ်တရားတို့ကို သိမ်းယူပုံကို ကိုးပါးသောနည်းဖြင့် ပြတော်မူအပ်ပြီ။ ဤအကုသလသင်္ဂဟ၌လည်း -

Navāṭṭhasaṅgahā lobha-diṭṭhiyo sattasaṅgahā;

Avijjā paṭigho pañca-saṅgaho catusaṅgahā;

Kaṅkhā tisaṅgahā mānuddhaccā thinaṃ dvisaṅgahaṃ.

လောဘနှင့် ဒိဋ္ဌိတို့ကို ကိုးဌာန၊ ရှစ်ဌာနတို့၌ သွင်းယူအပ်ကုန်၏။ အဝိဇ္ဇာကို ခုနစ်ဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ ပဋိဃ (ဒေါသ) ကို ငါးဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ ကင်္ခါ (ဝိစိကိစ္ဆာ) ကို လေးဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ မာနနှင့် ဥဒ္ဓစ္စတို့ကို သုံးဌာနတို့၌ သွင်းယူအပ်ကုန်၏။ ထိနကို နှစ်ဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။

Kukkuccamiddhāhirikā-nottappissā nigūhanā;

Ekasaṅgahitā pāpā, iccevaṃ navasaṅgahā.

ကုက္ကုစ္စ၊ မိဒ္ဓ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပ၊ ဣဿာ၊ မစ္ဆရိယတရားတို့ကို ‘လျှို့ဝှက်ခြင်း’ ဟု ဆိုအပ်သော တစ်ဌာန၌သာ သွင်းယူအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် အကုသိုလ်တရားတို့ကို ကိုးပါးသော အကုသလသင်္ဂဟတို့၌ သွင်းယူအပ်ကုန်၏။

Akusalasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

အကုသလသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ ပြီး၏။

Missakasaṅgahavaṇṇanā

မိဿကသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ

15. Hetūsu vattabbaṃ heṭṭhā vuttameva.

၁၅. ဟိတ်တို့၌ ဆိုအပ်သောစကားသည် အောက်၌ ပြီးခဲ့သည်သာ ဖြစ်၏။

16. Ārammaṇaṃ upagantvā cintanasaṅkhātena upanijjhāyanaṭṭhena yathārahaṃ paccanīkadhammajhāpanaṭṭhena ca jhānāni ca tāni aṅgāni ca samuditānaṃ [Pg.222] avayavabhāvena aṅgīyanti ñāyantīti jhānaṅgāni. Avayavavinimuttassa ca samudāyassa abhāvepi senaṅgarathaṅgādayo viya visuṃ visuṃ aṅgabhāvena vuccanti ekato hutvā jhānabhāvena. Domanassañcettha akusalajhānaṅgaṃ, sesāni kusalākusalābyākatajhānaṅgāni.

၁၆. အာရုံသို့ ကပ်ရောက်၍ ကြံစည်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုတတ်သော အနက်ကြောင့် လည်းကောင်း၊ လျော်စွာ ဆန့်ကျင်ဘက် နီဝရဏတရားတို့ကို လောင်တတ်၊ လောင်စေတတ်သော အနက်ကြောင့် လည်းကောင်း ဈာန်တို့လည်း ဟုတ်ကုန်၏၊ ထိုဈာန်တို့သည် ဈာန်အင်္ဂါအပေါင်းတို့၏ အစိတ်အပိုင်းအဖြစ်ဖြင့် သိအပ်ကုန်သောကြောင့် အင်္ဂါတို့လည်း ဟုတ်ကုန်၏။ ဤနှစ်ပါးသော သတ္တိကြောင့် ‘ဈာနင်္ဂ’ (ဈာန်အင်္ဂါ) တို့မည်ကုန်၏။ အစိတ်အပိုင်း ဈာန်အင်္ဂါတို့မှ ကင်းလွတ်သော အပေါင်းဈာန်ဟူ၍ သီးခြားမရှိသော်လည်း စစ်အင်္ဂါ၊ ရထားအင်္ဂါ စသည်တို့ကဲ့သို့ အသီးသီး တစ်ခုစီဖြစ်သော် အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ တပေါင်းတည်းဖြစ်သော် ဈာန်အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်ကုန်၏။ ဤဈာန်အင်္ဂါတို့တွင် ဒေါမနဿသည် အကုသိုလ်ဈာန်အင်္ဂါဖြစ်ပြီး ကြွင်းသော ဝိတက် အစရှိသော တရားတို့သည် ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ အဗျာကတဈာန်အင်္ဂါတို့ ဖြစ်ကုန်၏။

17. Sugatiduggatīnaṃ, nibbānassa ca abhimukhaṃ pāpanato maggā, tesaṃ pathabhūtāni aṅgāni, maggassa vā aṭṭhaṅgikassa aṅgāni maggaṅgāni. Sammā aviparītato passatīti sammādiṭṭhi. Sā pana ‘‘atthi dinna’’ntyādivasena dasavidhā, pariññādikiccavasena catubbidhā vā. Sammā saṅkappenti etenāti sammāsaṅkappo. So nekkhammasaṅkappaabyāpādasaṅkappaavihiṃsāsaṅkappavasena tividho. Sammāvācādayo heṭṭhā vibhāvitāva. Sammā vāyamanti etenāti sammāvāyāmo. Sammā saranti etāyāti sammāsati. Imesaṃ pana bhedaṃ upari vakkhati. Sammā sāmañca ādhīyati etena cittanti sammāsamādhi, paṭhamajjhānādivasena pañcavidhā ekaggatā. Micchādiṭṭhiādayo duggatimaggattā maggaṅgāni.

၁၇. သုဂတိ၊ ဒုဂ္ဂတိတို့သို့ လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သို့ လည်းကောင်း ရှေးရှု ရောက်စေတတ်သောကြောင့် ‘မဂ္ဂ’ (မဂ်) တို့မည်ကုန်၏။ ထိုသုဂတိ၊ ဒုဂ္ဂတိ၊ နိဗ္ဗာန်တို့၏ လမ်းကြောင်းဖြစ်သော အစိတ်အပိုင်းတို့ဖြစ်သောကြောင့် လည်းကောင်း၊ (တစ်နည်း) ရှစ်ပါးသောအင်္ဂါရှိသော မဂ်အပေါင်း၏ အစိတ်အပိုင်းတို့ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘မဂ္ဂင်္ဂ’ (မဂ်အင်္ဂါ) တို့မည်ကုန်၏။ ကောင်းစွာ မဖောက်မပြန်သောအားဖြင့် ရှုမြင်တတ်သောကြောင့် ‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ’ မည်၏။ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိသည် "ပေးလှူအပ်သော အလှူသည် အကျိုးရှိ၏" စသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ဆယ်ပါးရှိ၏။ သို့မဟုတ် ပရိညာ စသော ကိစ္စတို့၏ အပြားအားဖြင့် လေးပါးရှိ၏။ ဤသဘောတရားဖြင့် မဖောက်မပြန် ကောင်းစွာ ကြံစည်တတ်သောကြောင့် ‘သမ္မာသင်္ကပ္ပ’ မည်၏။ ထိုသမ္မာသင်္ကပ္ပသည် နေက္ခမ္မသင်္ကပ္ပ၊ အဗျာပါဒသင်္ကပ္ပ၊ အဝိဟိံသာသင်္ကပ္ပ တို့၏ အပြားအားဖြင့် သုံးပါးရှိ၏။ သမ္မာဝါစာ အစရှိသည်တို့ကို အောက်၌ ထင်ရှားပြအပ်ခဲ့ပြီးလေပြီ။ ဤသဘောတရားဖြင့် ကောင်းစွာ အားထုတ်တတ်သောကြောင့် ‘သမ္မာဝါယာမ’ မည်၏။ ဤသဘောတရားဖြင့် ကောင်းစွာ အမှတ်ရတတ်သောကြောင့် ‘သမ္မာသတိ’ မည်၏။ ထိုသမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသတိတို့၏ အထူးအပြားကိုမူကား အထက်၌ ဆိုလတ္တံ့။ ဤသဘောတရားဖြင့် စိတ်ကို ကောင်းစွာလည်းကောင်း၊ ကိုယ်တိုင်လည်းကောင်း ထားတတ်သောကြောင့် ‘သမ္မာသမာဓိ’ မည်၏။ ပထမဈာန် အစရှိသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ငါးပါးပြားသော ဧကဂ္ဂတာ စေတသိက်ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိ အစရှိသော တရားတို့သည် ဒုဂ္ဂတိသို့ သွားရာလမ်းကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် မဂ်အင်္ဂါတို့ မည်ကုန်၏။

18. Dassanādīsu cakkhuviññāṇādīhi, yebhuyyena taṃsahitasantānappavattiyaṃ liṅgādīhi, jīvane jīvantehi kammajarūpasampayuttadhammehi, manane jānane sampayuttadhammehi, sukhitādibhāve sukhitādīhi sahajātehi, saddahanādīsu saddahanādivasappavattehi teheva, ‘‘anaññātaṃ ñassāmī’’ti pavattiyaṃ tathāpavattehi sahajātehi, ājānane aññabhāvibhāve ca ājānanādivasappavattehi sahajātehi attānaṃ anuvattāpentā dhammā issaraṭṭhena indriyāni nāmāti āha ‘‘cakkhundriya’’ntyādi. Aṭṭhakathāyaṃ (vibha. aṭṭha. 219; visuddhi. 2.525) pana aparepi indaliṅgaṭṭhādayo indriyaṭṭhā vuttā. Jīvitindriyanti rūpārūpavasena duvidhaṃ jīvitindriyaṃ. ‘‘Anamatagge saṃsāre anaññātaṃ [Pg.223] amataṃ padaṃ, catusaccadhammameva vā ñassāmī’’ti evamajjhāsayena paṭipannassa indriyaṃ anaññātaññassāmītindriyaṃ. Ājānāti paṭhamamaggena diṭṭhamariyādaṃ anatikkamitvā jānāti indriyañcāti aññindriyaṃ. Aññātāvino cattāri saccāni paṭivijjhitvā ṭhitassa arahato indriyaṃ aññātāvindriyaṃ. Dhammasarūpavibhāvanatthañcettha paññindriyaggahaṇaṃ, puggalajjhāsayakiccavisesavibhāvanatthaṃ anaññātaññassāmītindriyādīnaṃ gahaṇaṃ.

၁၈. မြင်ခြင်းအစရှိသော ကိစ္စတို့၌ စက္ခုဝိညာဉ်အစရှိသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ များသောအားဖြင့် ထိုဘာဝရုပ်နှင့်တကွဖြစ်သော သန္တာန်အစဉ်၏ ဖြစ်ခြင်း၌ မိန်းမလိင် အမျိုးသားလိင်စသည်တို့ကိုလည်းကောင်း၊ အသက်ရှင်ခြင်း၌ အသက်ရှင်ဆဲဖြစ်ကုန်သော ကမ္မဇရုပ် သမ္ပယုတ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ကြံစည်သိခြင်း၌ သမ္ပယုတ်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ချမ်းသာခြင်းစသည်တို့၏အဖြစ်၌ သုခစသည်တို့နှင့်တကွဖြစ်သော တကွဖြစ်ဖက်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ယုံကြည်ခြင်းစသည်တို့၌ ယုံကြည်ခြင်းစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ကုန်သော ထိုတကွဖြစ်ဖက်တရားတို့ကိုပင်လည်းကောင်း၊ 'မသိအပ်သေးသောတရားကို သိအံ့' ဟု ဖြစ်ရာအခါ၌ ထိုသို့ဖြစ်ကုန်သော တကွဖြစ်ဖက်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အောက်မဂ်သုံးပါးဖြင့် သိအပ်ပြီးသော အပိုင်းအခြားအတိုင်း သိခြင်း၌လည်းကောင်း၊ သိပြီးသူ၏ အဖြစ်၌လည်းကောင်း ဖြစ်ကုန်သော တကွဖြစ်ဖက်တရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ မိမိ (စက္ခုပသာဒစသည်) သို့ အစဉ်လိုက်စေနိုင်ကုန်သော တရားတို့သည် အစိုးရသော အနက်ကြောင့် 'ဣန္ဒြေ' မည်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် 'စက္ခုန္ဒြေ' စသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ အဋ္ဌကထာ၌မူကား အခြားသော ဣန္ဒြေ၏အနက်ဖြစ်ကုန်သော 'ဣန္ဒလိင်္ဂ' (ဣန္ဒြေ၏အမှတ်အသား) စသည်တို့ကိုလည်း ဟောတော်မူ၏။ 'ဇီဝိတိန္ဒြေ' ဟူသည် ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ၊ နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေ အားဖြင့် နှစ်ပါးရှိသည်။ 'အစမထင်သော သံသရာဝယ် မသိအပ်ဖူးသေးသော နိဗ္ဗာန် သို့မဟုတ် သစ္စာလေးပါးတရားကို သိအံ့' ဟူသော ဤသို့သော အဇ္ဈာသယဖြင့် ကျင့်သောပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣန္ဒြေသည် 'အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေ' မည်၏။ ပထမမဂ်ဖြင့် မြင်အပ်ပြီးသော အပိုင်းအခြားကို မကျော်လွန်ဘဲ သိတတ်၏၊ ဣန္ဒြေလည်း ဖြစ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် 'အညိန္ဒြေ' မည်၏။ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ပြီး၍ တည်သော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ဣန္ဒြေသည် 'အညာတာဝိန္ဒြေ' မည်၏။ ဤ၌ ပညာတည်းဟူသော တရားကိုယ်သရုပ်ကို ထင်ရှားစေခြင်းအကျိုးငှာ ပညိန္ဒြေကို ယူရ၏။ ပုဂ္ဂိုလ်၏ အဇ္ဈာသယနှင့် ကိစ္စထူးကို ထင်ရှားစေခြင်းအကျိုးငှာ အနညာတညဿာမီတိန္ဒြေ စသည်တို့ကို ယူရ၏။

Ettha ca sattapaññattiyā visesanissayattā ajjhattikāyatanāni ādito vuttāni, manindriyaṃ pana ajjhattikāyatanabhāvasāmaññena ettheva vattabbampi arūpindriyehi saha ekato dassanatthaṃ jīvitindriyānantaraṃ vuttaṃ, sāyaṃ paññatti imesaṃ vasena ‘‘itthī puriso’’ti vibhāgaṃ gacchatīti dassanatthaṃ tadanantaraṃ bhāvadvayaṃ, tayime upādinnadhammā imassa vasena tiṭṭhantīti dassanatthaṃ tato paraṃ jīvitindriyaṃ, sattasaññito dhammapuñjo pabandhavasena pavattamāno imāhi vedanāhi saṃkilissatīti dassanatthaṃ tato vedanāpañcakaṃ, tāhi pana visuddhikāmānaṃ vodānasambhāradassanatthaṃ tato saddhādipañcakaṃ, sambhūtavodānasambhārā ca imehi visujjhantīti visuddhippattā, niṭṭhitakiccā ca hontīti dassanatthaṃ ante tīṇi vuttāni. Ettāvatā adhippetatthasiddhīti aññesaṃ aggahaṇanti idametesaṃ anukkamena desanāya kāraṇanti alamatippapañcena.

ဤဣန္ဒြိယနိဒ္ဒေသ၌ သတ္တဝါဟု နာမည်ပညတ်ခြင်း၏ ထူးခြားသော မှီရာအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် အဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့ကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ မနိန္ဒြေကိုမူကား အဇ္ဈတ္တိကာယတန ဖြစ်ခြင်းသဘော တူညီသဖြင့် ဤအဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့၌ပင် ဆိုထိုက်သော်လည်း အခြားသော နာမ်ဣန္ဒြေတို့နှင့်တကွ တစ်ပေါင်းတည်း ပြခြင်းအကျိုးငှာ ဇီဝိတိန္ဒြေ၏ အခြားမဲ့၌ ဟောတော်မူ၏။ ထို သတ္တဝါဟူသော နာမည်ပညတ်သည် ဤဘာဝရုပ်တို့ကြောင့် 'မိန်းမ၊ ယောက်ျား' ဟု ခွဲခြားခြင်းသို့ ရောက်ရသည်ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ ထိုအဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့၏ အခြားမဲ့၌ ဘာဝိန္ဒြေနှစ်ပါးကို ဟောတော်မူ၏။ ထို ဥပါဒိန္နကမ္မဇရုပ်တရားတို့သည် ဤဇီဝိတိန္ဒြေကြောင့် တည်နိုင်ကုန်၏ ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ ထိုဘာဝိန္ဒြေနှစ်ပါးမှ နောက်၌ ဇီဝိတိန္ဒြေကို ဟောတော်မူ၏။ သတ္တဝါဟု သမုတ်အပ်သော တရားအစုသည် အစဉ်အဆက်အားဖြင့် ဖြစ်ပျက်လတ်သော် ဤဝေဒနာတို့ကြောင့် ညစ်နွမ်းရ၏ ဟူသော အနက်ကို ပြခြင်းငှာ ထိုမှနောက်၌ ဝေဒနိန္ဒြေငါးပါးကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုဝေဒနာတို့မှ စင်ကြယ်ခြင်းကို အလိုရှိကုန်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့အား ဖြူစင်ကြောင်းဖြစ်သော သမ္ဘာရတရားတို့ကို ပြခြင်းအကျိုးငှာ ထိုမှနောက်၌ သဒ္ဓါစသော ဣန္ဒြေငါးပါးကို ဟောတော်မူ၏။ ဖြူစင်ကြောင်းသမ္ဘာရကို ဆည်းပူးပြီးသော ပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ဤတရားတို့ကြောင့် စင်ကြယ်ဆဲလည်း ဖြစ်ကုန်၏၊ စင်ကြယ်ခြင်းသို့ ရောက်ပြီး၍ ပြီးစီးသော ကိစ္စရှိကုန်သည်လည်း ဖြစ်ကုန်၏ ဟု ပြခြင်းငှာ အဆုံး၌ နောက်ဆုံးဣန္ဒြေသုံးပါးတို့ကို ဟောတော်မူ၏။ ဤမျှလောက်သော ဣန္ဒြေ ၂၂ ပါးတို့ဖြင့်သာ အလိုရှိအပ်သော အနက်အဓိပ္ပာယ် ပြီးစီးခြင်းကြောင့် အခြားသော တရားတို့ကို မယူခြင်းဖြစ်သည်။ ဤသည်ကား ဤဣန္ဒြေတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ဟောတော်မူခြင်း၏ အကြောင်းတည်း။ အလွန်ချဲ့ပြီးသော စကားဖြင့် လုံလောက်ပြီ။

19. Asaddhiyakosajjapamādauddhaccaavijjāahirikaanottappasaṅkhātehi paṭipakkhadhammehi akampiyaṭṭhena, sampayuttadhammesu thirabhāvena ca saddhādīni satta balāni, ahirikānottappadvayaṃ pana sampayuttadhammesu thirabhāveneva.

၁၉. သဒ္ဓါမဲ့ခြင်း၊ ပျင်းရိခြင်း၊ မေ့လျော့ခြင်း၊ ပျံ့လွင့်ခြင်း၊ အဝိဇ္ဇာ၊ အဟိရိက၊ အနောတ္တပ္ပဟု ဆိုအပ်ကုန်သော ဆန့်ကျင်ဘက်တရားတို့ကြောင့် မတုန်လှုပ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ သမ္ပယုတ်တရားတို့၌ ခိုင်မြဲသည်၏အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း သဒ္ဓါအစရှိသော ခုနစ်ပါးသော တရားတို့သည် 'ဗိုလ်' တို့မည်ကုန်၏။ အဟိရိကနှင့် အနောတ္တပ္ပ နှစ်ပါးတို့သည်မူကား သမ္ပယုတ်တရားတို့၌ ခိုင်မြဲသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်သာလျှင် ဗိုလ်မည်ကုန်၏။

20. Attādhīnappavattīnaṃ patibhūtā dhammā adhipatī. ‘‘Chandavato kiṃnāma na sijjhatī’’tyādikaṃ hi pubbābhisaṅkhārūpanissayaṃ labhitvā [Pg.224] uppajjamāne citte chandādayo dhurabhūtā sayaṃ sampayuttadhamme sādhayamānā hutvā pavattanti, te ca tesaṃ vasena pavattanti, tena te attādhīnānaṃ patibhāvena pavattanti. Aññesaṃ adhipatidhammānaṃ adhipatibhāvanivāraṇavasena issariyaṃ adhipatitā. Santesupi indriyantaresu kevalaṃ dassanādīsu cakkhuviññāṇādīhi anuvattāpanamattaṃ indriyatāti ayaṃ adhipatiindriyānaṃ viseso.

၂၀. မိမိနှင့် စပ်၍ ဖြစ်ခြင်းရှိကုန်သော သမ္ပယုတ်တရားတို့၏ အရှင်သခင်ဖြစ်၍ ဖြစ်ကုန်သော တရားတို့သည် 'အဓိပတိ' တို့ မည်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် 'ဆန္ဒရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်အား အဘယ်မည်သော အကျိုးသည် မပြီးစီးဘဲ ရှိအံ့နည်း' ဟူသော ဤသို့စသော ရှေးက ပြုပြင်စီမံခြင်းဟူသော ဥပနိဿယကို ရ၍ ဖြစ်ပေါ်လာသော စိတ်၌ ဆန္ဒစသော တရားတို့သည် ပဓာနဖြစ်၍ ဖြစ်ကုန်လျက်၊ မိမိတို့ကိုယ်တိုင် သမ္ပယုတ်တရားတို့ကို ပြီးစေကုန်လျက် ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ထိုသမ္ပယုတ်တရားတို့သည်လည်း ထိုဆန္ဒစသော တရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ထိုဆန္ဒစသော တရားတို့သည် မိမိလက်အောက်ခံဖြစ်သော သမ္ပယုတ်တရားတို့၏ အရှင်သခင်အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပွားကုန်၏။ မိမိမှတစ်ပါးကုန်သော အဓိပတိဖြစ်ထိုက်သော တရားတို့၏ အဖြစ်ကို တားမြစ်ခြင်းအားဖြင့် အစိုးရခြင်းသည် 'အဓိပတိအဖြစ်' မည်၏။ အခြားသော ဣန္ဒြေတို့ ရှိကြပါသော်လည်း သက်သက်မျှသာဖြစ်သော မြင်ခြင်းစသော ကိစ္စတို့၌ စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့ကို မိမိနောက်သို့ အစဉ်လိုက်စေခြင်းမျှသာသည် 'ဣန္ဒြေအဖြစ်' မည်၏။ ဤသည်ကား အဓိပတိနှင့် ဣန္ဒြေတို့၏ ထူးခြားချက်တည်း။

21. Ojaṭṭhamakarūpādayo āharantīti āhārā. Kabaḷīkārāhāro hi ojaṭṭhamakarūpaṃ āharati, phassāhāro tisso vedanā, manosañcetanāhārasaṅkhātaṃ kusalākusalakammaṃ tīsu bhavesu paṭisandhiṃ. Viññāṇāhārasaṅkhātaṃ paṭisandhiviññāṇaṃ sahajātanāmarūpeāharati, kiñcāpi sakasakapaccayuppanne āharantā aññepi atthi. Ajjhattikasantatiyā pana visesapaccayattā imeyeva cattāro ‘‘āhārā’’ti vuttā.

၂၁. ဩဇာရှစ်ခုမြောက်ရှိသော ရုပ်စသည်တို့ကို ဆောင်တတ်ကုန်သောကြောင့် 'အာဟာရ' တို့မည်ကုန်၏။ အမှန်စင်စစ် ကဗဠီကာရအာဟာရသည် ဩဇာလျှင် ရှစ်ခုမြောက်ရှိသော ရုပ်ကို ဆောင်တတ်၏။ ဖဿာဟာရသည် ဝေဒနာသုံးပါးတို့ကို ဆောင်တတ်၏။ မနောသဉ္စေတနာဟာရဟု ဆိုအပ်သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံသည် ဘဝသုံးပါးတို့၌ ပဋိသန္ဓေကို ဆောင်တတ်၏။ ဝိညာဏာဟာရဟု ဆိုအပ်သော ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်သည် တကွဖြစ်ဖက် နာမ်ရုပ်တို့ကို ဆောင်တတ်၏။ မိမိမိမိ၏ ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့ကို ဆောင်တတ်ကုန်သော အခြားသော တရားတို့သည်လည်း အကယ်၍ ရှိကြပါသော်လည်း အဇ္ဈတ္တခန္ဓာအစဉ်၏ ထူးခြားသော အကြောင်းများ ဖြစ်ကြသောကြောင့် ဤလေးပါးတို့ကိုသာလျှင် 'အာဟာရ' တို့ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။

Kabaḷīkārāhārabhakkhānañhi sattānaṃ rūpakāyassa kabaḷīkārāhāro visesapaccayo kammādijanitassapi tassa kabaḷīkārāhārūpatthambhabaleneva dasavassādippavattisambhavato. Tathā hesa ‘‘dhāti viya kumārassa, upatthambhanakayantaṃ viya gehassā’’ti vutto. Phassopi sukhādivatthubhūtaṃ ārammaṇaṃ phusantoyeva sukhādivedanāpavattanena sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hoti. Manosañcetanā kusalākusalakammavasena āyūhamānāyeva bhavamūlanipphādanato sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hoti. Viññāṇaṃ vijānantameva nāmarūpappavattanena sattānaṃ ṭhitiyā paccayo hotīti evameteyeva ajjhattasantānassa visesapaccayattā ‘‘āhārā’’ti vuttā, phassādīnaṃ dutiyādibhāvo desanākkamato, na uppattikkamato.

အမှန်စင်စစ် ကဗဠီကာရအာဟာရကို စစားသုံးကြကုန်သော သတ္တဝါတို့၏ ရူပကာယအား ကဗဠီကာရအာဟာရသည် ထူးခြားသော အကြောင်းဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ကံစသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပွားသော ထိုရူပကာယသည် ကဗဠီကာရအာဟာရတည်းဟူသော အထောက်အပံ့၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် ဆယ်နှစ်စသော ကာလပတ်လုံး ဖြစ်တည်ခြင်း ဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ ထိုစကားမှန်၏၊ ထိုကဗဠီကာရအာဟာရကို 'သတို့သားအား အထိန်းနှင့်တူ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'ပြိုလုလဲလုသော အိမ်အား ထောက်ကန်သော ယန္တရားနှင့်တူ၏' ဟူ၍လည်းကောင်း အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ဖဿသည်လည်း သုခစသည်တို့၏ တည်ရာဖြစ်သော အာရုံကို ထိတွေ့လျက်သာလျှင် သုခစသော ဝေဒနာတို့ကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ တည်ရှိခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ မနောသဉ္စေတနာသည် ကုသိုလ်ကံ၊ အကုသိုလ်ကံ၏ အစွမ်းဖြင့် အားထုတ်လျက်သာလျှင် ဘဝ၏ အရင်းအမြစ်ဖြစ်သော ပဋိသန္ဓေကို ပြီးစေတတ်သောကြောင့် သတ္တဝါတို့၏ တည်ရှိခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်၏။ ဝိညာဉ်သည် သိလျက်သာလျှင် နာမ်ရုပ်တို့ကို ဖြစ်စေခြင်းအားဖြင့် သတ္တဝါတို့၏ တည်ရှိခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤလေးပါးတို့ကိုသာလျှင် အဇ္ဈတ္တခန္ဓာအစဉ်၏ ထူးခြားသော အကြောင်းများ ဖြစ်သောကြောင့် 'အာဟာရ' တို့ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဖဿစသည်တို့၏ ဒုတိယစသည်ဖြစ်ခြင်းသည် ဒေသနာအစဉ်အားဖြင့်သာ ဖြစ်၏၊ ဖြစ်စဉ်အလိုက် မဟုတ်ပေ။

26. Pañcaviññāṇānaṃ [Pg.225] vitakkavirahena ārammaṇesu abhinipātamattattā tesu vijjamānānipi upekkhāsukhadukkhāni upanijjhānākārassa abhāvato jhānaṅgabhāvena na uddhaṭāni. ‘‘Vitakkapacchimakaṃ hi jhānaṅga’’nti vuttaṃ. Dvipañcaviññāṇamanodhātuttikasantīraṇattikavasena soḷasacittesu vīriyābhāvato tattha vijjamānopi samādhi balabhāvaṃ na gacchati. ‘‘Vīriyapacchimakaṃ bala’’nti hi vuttaṃ. Tathā aṭṭhārasāhetukesu hetuvirahato maggaṅgāni na labbhanti. ‘‘Hetupacchimakaṃ maggaṅga’’nti (dha. sa. aṭṭha. 438) hi vuttanti imamatthaṃ manasi nidhāyāha ‘‘dvipañcaviññāṇesū’’tyādi. Jhānaṅgāni na labbhantīti sambandho.

၂၆. ဒွေပဉ္စဝိညာဉ်တို့သည် ဝိတက်မှ ကင်းသောကြောင့် အာရုံတို့၌ ရှေးရှုကျရုံမျှသာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုဒွေပဉ္စဝိညာဉ်တို့၌ ထင်ရှားရှိကြပါသော်လည်း ဥပေက္ခာ၊ သုခ၊ ဒုက္ခတို့ကို စူးစူးစိုက်စိုက် ရှုခြင်းဟူသော အခြင်းအရာ မရှိခြင်းကြောင့် ဈာနင်အဖြစ်ဖြင့် ထုတ်ဆောင်၍ မဟောအပ်ကုန်။ အမှန်စင်စစ် 'ဈာနင်သည် ဝိတက်လျှင် နောက်ဆုံးရှိ၏' ဟု အဋ္ဌကထာ၌ ဆိုအပ်၏။ ဒွေပဉ္စဝိညာဉ် တစ်ဆယ်၊ မနောဓာတ် သုံးပါး၊ သန္တီရဏ သုံးပါးဟူသော တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော စိတ်တို့၌ ဝီရိယမရှိခြင်းကြောင့် ထိုစိတ်တို့၌ ထင်ရှားရှိသော်လည်း သမာဓိသည် ဗိုလ်၏ အဖြစ်သို့ မရောက်။ အမှန်စင်စစ် 'ဗိုလ်သည် ဝီရိယလျှင် နောက်ဆုံးရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုနည်းတူစွာ တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးသော အဟေတုကစိတ်တို့၌ ဟိတ်ကင်းသောကြောင့် မဂ္ဂင်တရားတို့ကို မရအပ်ကုန်။ အမှန်စင်စစ် 'မဂ္ဂင်သည် ဟိတ်လျှင် နောက်ဆုံးရှိ၏' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤအနက်အဓိပ္ပာယ်ကို နှလုံးသွင်း၍ 'စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့၌' စသည်ဖြင့် ဆရာတော်သည် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ 'ဈာနင်တို့ကို မရအပ်ကုန်' ဟု စပ်ရမည်။

27. Adhimokkhavirahato vicikicchācitte ekaggatā cittaṭṭhitimattaṃ, na pana micchāsamādhisamādhindriyasamādhibalavohāraṃ gacchatīti āha ‘‘tathā vicikicchācitte’’tyādi.

၂၇. အဓိမောက္ခမှ ကင်းခြင်းကြောင့် ဝိစိကိစ္ဆာစိတ်၌ ဧကဂ္ဂတာသည် စိတ်၏ တည်ရုံမျှသာ ဖြစ်၏။ မိစ္ဆာသမာဓိ၊ သမာဓိန္ဒြေ၊ သမာဓိဗိုလ် ဟူသော ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့မူကား မရောက်ပေ။ ထို့ကြောင့် 'ထိုနည်းတူစွာ ဝိစိကိစ္ဆာစိတ်၌' စသည်ဖြင့် ဆရာတော်သည် မိန့်တော်မူခဲ့သည်။

28. Dvihetukatihetukaggahaṇena ekahetukesu adhipatīnaṃ abhāvaṃ dasseti. Javanesvevāti avadhāraṇaṃ lokiyavipākesu adhipatīnaṃ asambhavadassanatthaṃ. Na hi te chandādīni purakkhatvā pavattanti. Vīmaṃsādhipatino dvihetukajavanesu asambhavato cittābhisaṅkhārūpanissayassa ca sambhavānurūpato labbhamānataṃ sandhāyāha ‘‘yathāsambhava’’nti. Ekova labbhati, itarathā adhipatibhāvāyogato, teneva hi bhagavatā ‘‘hetū hetusampayuttakānaṃ dhammānaṃ hetupaccayena paccayo’’tyādinā (paṭṭhā. 1.1.1) hetupaccayaniddese viya ‘‘adhipatī adhipatisampayuttakāna’’ntyādinā avatvā ‘‘chandādhipati chandasampayuttakāna’’ntyādinā (paṭṭhā. 1.1.3) ekekādhipativaseneva adhipatipaccayo uddhaṭo.

၂၈. ဒွိဟေတုက တိဟေတုကသဒ္ဒါကို ယူခြင်းဖြင့် ဧကဟိတ်ဇောတို့၌ အဓိပတိတို့ မရှိခြင်းကို ပြတော်မူ၏။ 'ဇဝနသေဝေဝ' ဟူသော ဤပါဌ်၌ 'ဧဝ' သဒ္ဒါသည် လောကီဝိပါက်စိတ်တို့၌ အဓိပတိတရားတို့ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကို ပြရန် အကျိုးရှိ၏။ မှန်၏၊ ထိုလောကီဝိပါက်စိတ်တို့သည် ဆန္ဒအစရှိသည်တို့ကို ရှေ့သွားပြု၍ မဖြစ်ကုန်။ ဝီမံသာဓိပတိသည် ဒွိဟိတ်ဇောတို့၌ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စိတ်ကို ပြုစီမံခြင်းဟူသော ဥပနိဿယအခြေခံတရား၏ ဖြစ်နိုင်သည်အားလျော်စွာ ရထိုက်သည်၏ အဖြစ်ကို ရည်ရွယ်၍လည်းကောင်း 'ယထာသမ္ဘဝံ' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ တစ်ပါးတည်းကိုသာ ရအပ်၏၊ သို့မဟုတ်လျှင် အဓိပတိဖြစ်ခြင်းနှင့် မသင့်တော်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့်ပင် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော' အစရှိသည်ဖြင့် ဟိတ်ပစ္စည်းနိဒ္ဒေသ၌ ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ 'အဓိပတိ အဓိပတိသမ္ပယုတ္တကာနံ...' အစရှိသဖြင့် မဟောတော်မူဘဲ 'ဆန္ဒာဓိပတိ ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာနံ...' အစရှိသည်ဖြင့် တစ်ပါးတစ်ပါးသော အဓိပတိတို့၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် အဓိပတိပစ္စည်းကို ထုတ်ဆောင်တော်မူအပ်ပြီ။

29. Vatthuto [Pg.226] dhammavasena hetudhammā cha, jhānaṅgāni pañca somanassadomanassupekkhānaṃ vedanāvasena ekato gahitattā, maggaṅgā nava micchāsaṅkappavāyāmasamādhīnaṃ vitakkavīriyacittekaggatāsabhāvena sammāsaṅkappādīhi ekato gahitattā. Indriyadhammā soḷasa pañcannaṃ vedanindriyānaṃ vedanāsāmaññena, tiṇṇaṃ lokuttarindriyānaṃ paññindriyassa ca ñāṇasāmaññena ekato gahitattā, rūpārūpajīvitindriyānañca visuṃ gahitattā, baladhammā pana yathāvuttanayeneva nava īritā, adhipatidhammā cattāro vuttā, āhārā tathā cattāro vuttāti kusalādīhi tīhi samākiṇṇo tatoyeva missakasaṅgaho evaṃnāmako saṅgaho sattadhā vutto. Ettha ca –

၂၉. ပရမတ်အလို တရားကိုယ်အားဖြင့် ဟိတ်တရားတို့သည် ၆ ပါး၊ ဈာန်အင်္ဂါတို့သည် ၅ ပါး (သောမနဿ၊ ဒေါမနဿ၊ ဥပေက္ခာတို့ကို ဝေဒနာ၏ အစွမ်းဖြင့် တစ်ပေါင်းတည်း ယူအပ်သောကြောင့်တည်း)၊ မဂ္ဂင်တို့သည် ၉ ပါး (မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပ၊ မိစ္ဆာဝါယာမ၊ မိစ္ဆာသမာဓိတို့ကို ဝိတက်၊ ဝီရိယ၊ စိတ္တေကဂ္ဂတာ သဘောအားဖြင့် သမ္မာသင်္ကပ္ပ၊ သမ္မာဝါယာမ၊ သမ္မာသမာဓိတို့နှင့် တစ်ပေါင်းတည်း ယူအပ်သောကြောင့်တည်း) ဖြစ်ကုန်၏။ ဣန္ဒြေတရားတို့သည် ၁၆ ပါး (ငါးပါးသော ဝေဒနိန္ဒြေတို့ကို ဝေဒနာချင်း တူသည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုံးပါးသော လောကုတ္တရာဣန္ဒြေတို့နှင့် ပညိန္ဒြေကိုလည်း ဉာဏ်ချင်း တူသည်၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း တစ်ပေါင်းတည်း ယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေနှင့် နာမ်ဇီဝိတိန္ဒြေတို့ကို သီးခြားစီ ယူအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း) ဖြစ်ကုန်၏။ ဗိုလ်တရားတို့ကိုမူကား ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းအတိုင်းပင် ၉ ပါးဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ အဓိပတိတရားတို့ကို ၄ ပါးဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ အာဟာရတို့ကိုလည်း ထို့အတူ ၄ ပါးဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ကုသိုလ်စသော သုံးပါးသော တရားတို့နှင့် ရောပြွမ်းလျက်ရှိသောကြောင့် ထိုသို့ရောပြွမ်းသည်၏အဖြစ်ကြောင့်ပင် 'မိဿကသင်္ဂဟ' ဟု အမည်ရှိသော ဤသင်္ဂဟကို ၇ ပါးအပြားအားဖြင့် ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ဤမိဿကသင်္ဂဟ၌လည်း -

Pañcasaṅgahitā paññā, vāyāmekaggatā pana;

Catusaṅgahitā cittaṃ, sati ceva tisaṅgahā.

ပညာကို ၅ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ ဝီရိယနှင့် ဧကဂ္ဂတာတို့ကိုမူကား ၄ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်ကုန်၏။ စိတ်သည်လည်းကောင်း၊ သတိသည်လည်းကောင်း ၃ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်ကုန်၏။

Saṅkappo vedanā saddhā, dukasaṅgahitā matā;

Ekekasaṅgahā sesā, aṭṭhavīsati bhāsitā.

သင်္ကပ္ပ (ဝိတက်)၊ ဝေဒနာ၊ သဒ္ဓါတို့ကို ၂ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်ကုန်၏ဟု သိအပ်ကုန်၏။ ကြွင်းသော ၂၈ ပါးသော တရားတို့ကို တစ်ပါးတစ်ပါးသော ဌာန၌သာ သွင်းယူအပ်ကုန်၏ဟု ဆိုအပ်ကုန်ပြီ။

Missakasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

မိဿကသင်္ဂဟအဖွင့် ပြီး၏။

Bodhipakkhiyasaṅgahavaṇṇanā

ဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟအဖွင့်

30. Paṭṭhātīti paṭṭhānaṃ, asubhaggahaṇādivasena anupavisitvā kāyādiārammaṇe pavattatītyattho, satiyeva paṭṭhānaṃ satipaṭṭhānaṃ. Taṃ pana kāyavedanācittadhammesu asubhadukkhāniccānattākāraggahaṇavasena, subhasukhaniccaattasaññāvipallāsappahānavasena ca catubbidhanti vuttaṃ ‘‘cattāro satipaṭṭhānā’’ti. Kucchitānaṃ kesādīnaṃ āyoti kāyo, sarīraṃ, assāsapassāsānaṃ vā samūho kāyo[Pg.227], tassa anupassanā parikammavasena, vipassanāvasena ca saraṇaṃ kāyānupassanā. Dukkhadukkhavipariṇāmadukkhasaṅkhāradukkhabhūtānaṃ vedanānaṃ vasena anupassanā vedanānupassanā. Tathā sarāgamahaggatādivasena sampayogabhūmibhedena bhinnasseva cittassa anupassanā cittānupassanā. Saññāsaṅkhārānaṃ dhammānaṃ bhinnalakkhaṇānameva anupassanā dhammānupassanā.

၃၀. အာရုံ၌ စွဲမြဲစွာ သက်ဝင်တည်နေတတ်သောကြောင့် ပဋ္ဌာနမည်၏။ အသုဘအခြင်းအရာကို ယူခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အစဉ်အတိုင်း သက်ဝင်၍ ကာယစသော အာရုံ၌ ဖြစ်တတ်၏ဟု ဆိုလိုသည်။ သတိသည်ပင် အာရုံ၌ စွဲမြဲစွာ သက်ဝင်တည်နေတတ်သော တရားဖြစ်သောကြောင့် သတိပဋ္ဌာန်မည်၏။ ထိုသတိပဋ္ဌာန်သည်လည်း ကာယ၊ ဝေဒနာ၊ စိတ္တ၊ ဓမ္မဟူသော အာရုံတို့၌ အသုဘ၊ ဒုက္ခ၊ အနိစ္စ၊ အနတ္တ အခြင်းအရာအားဖြင့် ယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သုဘ၊ သုခ၊ နိစ္စ၊ အတ္တဟု ဖောက်ပြန်စွာ မှတ်ယူသော သညာဝိပ္ပလ္လာသကို ပယ်ခြင်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ၄ ပါးအပြားရှိ၏၊ ထို့ကြောင့် 'သတိပဋ္ဌာန် ၄ ပါး' ဟု ဟောတော်မူအပ်၏။ စက်ဆုပ်ဖွယ်ဖြစ်သော ဆံပင်အစရှိသော ၃၂ ကောဋ္ဌာသတို့၏ ဖြစ်တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် 'ကာယ' (ကိုယ်) မည်၏။ သို့မဟုတ် ထွက်သက်ဝင်သက်တို့၏ အစုအပေါင်းသည် 'ကာယ' မည်၏။ ထိုဆံပင်စသော ကိုယ်ကို သို့မဟုတ် ထွက်သက်ဝင်သက်အပေါင်းကို ပရိကမ္မဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာဘာဝနာ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း အဖန်ဖန်ရှု၍ အမှတ်ရခြင်းသည် 'ကာယာနုပဿနာ' မည်၏။ ဒုက္ခဒုက္ခ၊ ဝိပရိဏာမဒုက္ခ၊ သင်္ခါရဒုက္ခဖြစ်သော ဝေဒနာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဖန်ဖန်ရှုခြင်းသည် 'ဝေဒနာနုပဿနာ' မည်၏။ ထို့အတူ သရာဂစိတ်၊ မဟဂ္ဂုတ်စိတ် အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ သမ္ပယုတ်အပြား ဘုံအပြားအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားသော စိတ်ကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်းသည် 'စိတ္တာနုပဿနာ' မည်၏။ ကွဲပြားသော လက္ခဏာရှိကုန်သော သညာ၊ ဖဿစသော သင်္ခါရတရားတို့ကို အဖန်ဖန်ရှုခြင်းသည် 'ဓမ္မာနုပဿနာ' မည်၏။

31. Sammā padahanti etenāti sammappadhānaṃ, vāyāmo. So ca kiccabhedena catubbidhoti āha ‘‘cattāro sammappadhānā’’tyādi. Asubhamanasikārakammaṭṭhānānuyuñjanādivasena vāyamanaṃ vāyāmo. Bhiyyobhāvāyāti abhivuddhiyā.

၃၁. ဤတရားဖြင့် ကောင်းစွာ အားထုတ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် သမ္မပ္ပဓာန်မည်၏၊ ဝီရိယ (ဝါယာမ) တည်း။ ထိုဝီရိယသည်လည်း ကိစ္စအပြားအားဖြင့် ၄ ပါးရှိသောကြောင့် 'သမ္မပ္ပဓာန် ၄ ပါး' စသည်ဖြင့် ထိုစကားကို ဟောတော်မူအပ်၏။ အသုဘကို နှလုံးသွင်းခြင်းဟူသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို အားထုတ်ခြင်းစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် အားထုတ်ခြင်းသည် ဝါယာမမည်၏။ 'ဘိယျောဘာဝါယ' ဟူသည် တိုးပွားခြင်းငှာဟု ဆိုလိုသည်။

32. Ijjhati adhiṭṭhānādikaṃ etāyāhi iddhi, iddhividhañāṇaṃ iddhiyā pādo iddhipādo, chandoyeva iddhipādo chandiddhipādo.

၃၂. ဤသဘောတရားဖြင့် အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းစသော တန်ခိုးသည် ပြီးစီးတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဣဒ္ဓိမည်၏၊ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်တည်း။ တန်ခိုး၏ အခြေခံသည် ဣဒ္ဓိပါဒ်မည်၏။ ဆန္ဒသည်ပင် တန်ခိုး၏ အခြေခံဖြစ်သောကြောင့် ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒ်မည်၏။

35. Bujjhatīti bodhi, āraddhavipassakato paṭṭhāya yogāvacaro. Yāya vā so satiādikāya dhammasāmaggiyā bujjhati saccāni paṭivijjhati, kilesaniddāto vā vuṭṭhāti, kilesasaṅkocābhāvato vā maggaphalappattiyā vikasati, sā dhammasāmaggī bodhi, tassa bodhissa, tassā vā bodhiyā aṅgabhūtā kāraṇabhūtāti bojjhaṅgā, te pana dhammavasena sattavidhāti āha ‘‘satisambojjhaṅgo’’tyādi. Satiyeva sundaro bojjhaṅgo, sundarassa vā bodhissa, sundarāya vā bodhiyā aṅgoti satisambojjhaṅgo. Dhamme vicināti upaparikkhatīti dhammavicayo, vipassanāpaññā. Upekkhāti idha tatramajjhattupekkhā.

၃၅. သိတတ်သောကြောင့် ဗောဓိမည်၏၊ အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသောပုဂ္ဂိုလ်မှစ၍ ကမ္မဋ္ဌာန်းအားထုတ်မှု၌ ကျက်စားသော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်ကို ဆိုလိုသည်။ သို့မဟုတ် ထိုယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်သည် သတိအစရှိသော အကြင်တရားတို့၏ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ခြင်း (ဓမ္မသာမဂ္ဂီ) ဖြင့် သစ္စာလေးပါးကို သိမြင်ထိုးထွင်းတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာတည်းဟူသော အိပ်ပျော်ခြင်းမှ နိုးကြားလာတတ်၏၊ သို့မဟုတ် ကိလေသာတည်းဟူသော တွန့်ဆုတ်ခြင်းမရှိသည့်အတွက် မဂ်ဖိုလ်သို့ ရောက်သဖြင့် ပွင့်လင်းလာတတ်၏၊ ထိုတရားစုတို့၏ ပေါင်းဆုံညီညွတ်ခြင်းသည် ဗောဓိမည်၏။ ထိုသိတတ်သော ယောဂါဝစရပုဂ္ဂိုလ်၏သော်လည်းကောင်း၊ ထိုဗောဓိ၏သော်လည်းကောင်း အကြောင်းအင်္ဂါဖြစ်ကုန်သောကြောင့် 'ဗောဇ္ဈင်' (ဗောဇ္ဈင်္ဂ) မည်ကုန်၏။ ထိုဗောဇ္ဈင်တို့သည် တရားကိုယ်အားဖြင့် ၇ ပါးရှိကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် 'သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ သတိသည်ပင် ကောင်းမြတ်သော ဗောဇ္ဈင်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကောင်းမြတ်သော ဗောဓိ၏ အကြောင်းအင်္ဂါဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်မည်၏။ တရားတို့ကို စူးစမ်းဆင်ခြင်တတ်သောကြောင့် ဓမ္မဝိစယမည်၏၊ ဝိပဿနာပညာတည်း။ ဤနေရာ၌ ဥပေက္ခာဟူသည် တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာကို ဆိုလိုသည်။

40. ‘‘Sattadhā [Pg.228] tattha saṅgaho’’ti vatvāna puna taṃ dassetuṃ ‘‘saṅkappapassaddhi cā’’tyādi vuttaṃ. Tattha vīriyaṃ navaṭṭhānaṃ sammappadhānacatukkavīriyiddhipādavīriyindriyavīriyabalasambojjhaṅgasammāvāyāmavasena navakiccattā, sati aṭṭhaṭṭhānā satipaṭṭhānacatukkasatindriyasatibalasatisambojjhaṅgasammāsativasena aṭṭhakiccattā. Samādhi catuṭṭhāno samādhindriyasamādhibalasamādhisambojjhaṅgasammāsamādhivasena catukiccattā, paññā pañcaṭṭhānā vīmaṃsiddhipādapaññindriyapaññābaladhammavicayasambojjhaṅgasammādiṭṭhivasena pañcakiccattā, saddhā dviṭṭhānā saddhindriyasaddhābalavasena dvikiccattā. Eso uttamānaṃ bodhipakkhiyabhāvena visiṭṭhānaṃ sattatiṃsa dhammānaṃ pavaro uttamo vibhāgo.

၄၀. 'ထိုသင်္ဂဟ၌ ၇ ပါးအပြားရှိ၏' ဟု မိန့်ဆိုပြီးလျှင် တစ်ဖန် ထိုသင်္ဂဟကို ပြခြင်းငှာ 'သင်္ကပ္ပပဿဒ္ဓိ စ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူအပ်၏။ ထိုစကားရပ်၌ ဝီရိယသည် သမ္မပ္ပဓာန် ၄ ပါး၊ ဝီရိယိဒ္ဓိပါဒ်၊ ဝီရိယိန္ဒြေ၊ ဝီရိယဗိုလ်၊ ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမ္မာဝါယာမမဂ္ဂင် တို့၏အစွမ်းဖြင့် ၉ ပါးသော ကိစ္စရှိသောကြောင့် ၉ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ သတိသည် သတိပဋ္ဌာန် ၄ ပါး၊ သတိန္ဒြေ၊ သတိဗိုလ်၊ သတိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမ္မာသတိမဂ္ဂင် တို့၏အစွမ်းဖြင့် ၈ ပါးသော ကိစ္စရှိသောကြောင့် ၈ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ သမာဓိသည် သမာဓိန္ဒြေ၊ သမာဓိဗိုလ်၊ သမာဓိသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမ္မာသမာဓိမဂ္ဂင် တို့၏အစွမ်းဖြင့် ၄ ပါးသော ကိစ္စရှိသောကြောင့် ၄ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ ပညာသည် ဝီမံသိဒ္ဓိပါဒ်၊ ပညိန္ဒြေ၊ ပညာဗိုလ်၊ ဓမ္မဝိစယသမ္ဗောဇ္ဈင်၊ သမ္မာဒိဋ္ဌိမဂ္ဂင် တို့၏အစွမ်းဖြင့် ၅ ပါးသော ကိစ္စရှိသောကြောင့် ၅ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ သဒ္ဓါသည် သဒ္ဓိန္ဒြေ၊ သဒ္ဓါဗိုလ် တို့၏အစွမ်းဖြင့် ၂ ပါးသော ကိစ္စရှိသောကြောင့် ၂ ဌာန၌ သွင်းယူအပ်၏။ ဤသည်ကား မွန်မြတ်သော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့၏ အဖြစ်ကြောင့် ထူးခြားမွန်မြတ်လှသော ၃၇ ပါးသော တရားတို့၏ အလွန်ကောင်းမြတ်လှသော အပြားတည်း။

41. Lokuttare aṭṭhavidhepi sabbe sattatiṃsa dhammā honti, saṅkappapītiyo na vā honti, dutiyajjhānike saṅkappassa, catutthapañcamajjhānike pītiyā ca asambhavato na honti vā, lokiyepi citte sīlavisuddhādi chabbisuddhipavattiyaṃ yathāyogaṃ taṃtaṃkiccassa anurūpavasena keci katthaci visuṃ visuṃ honti, katthaci na vā honti.

၄၁. ၈ ပါးသော လောကုတ္တရာစိတ်တို့၌လည်း ၃၇ ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားအားလုံး ဖြစ်ကုန်၏။ သို့သော် ဝိတက် (သင်္ကပ္ပ) နှင့် ပီတိတို့သည် အချို့သော လောကုတ္တရာစိတ်၌ မဖြစ်ကုန်။ ဒုတိယဈာန်စိတ်၌ ဝိတက် (သင်္ကပ္ပ) ၏ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ စတုတ္ထဈာန်၊ ပဉ္စမဈာန်စိတ်တို့၌ ပီတိ၏ မဖြစ်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မဖြစ်ကုန်။ လောကီစိတ် (ကုသိုလ်၊ ကြိယာစိတ်) တို့၌လည်း သီလဝိသုဒ္ဓိအစရှိသော ၆ ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိတို့ ဖြစ်ရာ၌ သင့်လျော်သလို ထိုထိုကိစ္စအားလျော်စွာ အချို့သော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့သည် အချို့သော လောကီစိတ်၌ အသီးအသီး ဖြစ်ကုန်၏၊ အချို့သော လောကီစိတ်၌ မဖြစ်သည်လည်း ရှိကုန်၏။

Bodhipakkhiyasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဗောဓိပက္ခိယသင်္ဂဟအဖွင့် ပြီး၏။

Sabbasaṅgahavaṇṇanā

သဗ္ဗသင်္ဂဟအဖွင့်

42. Atītānāgatapaccuppannādibhedabhinnā te te sabhāgadhammā ekajjhaṃ rāsaṭṭhena khandhā. Tenāha bhagavā – ‘‘tadekajjhaṃ abhisaṃyūhitvā abhisaṅkhipitvā ayaṃ vuccati rūpakkhandho’’tyādi (vibha. 2), te panete khandhā bhājanabhojanabyañjanabhattakārakabhuñjakavikappavasena pañceva vuttāti āha ‘‘rūpakkhandho’’tyādi[Pg.229]. Rūpañhi vedanānissayattā bhājanaṭṭhāniyaṃ, vedanā bhuñjitabbattā bhojanaṭṭhāniyā, saññā vedanāssādalābhahetuttā byañjanaṭṭhāniyā, saṅkhārā abhisaṅkharaṇato bhattakārakaṭṭhāniyā, viññāṇaṃ upabhuñjakattā bhuñjakaṭṭhāniyaṃ. Ettāvatā ca adhippetatthasiddhīti pañceva vuttā. Desanākkamepi idameva kāraṇaṃ yattha bhuñjati, yañca bhuñjati, yena ca bhuñjati, yo ca bhojako, yo ca bhuñjitā, tesaṃ anukkamena dassetukāmattā.

၄၂. အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန် အစရှိသော အပြားတို့ဖြင့် ကွဲပြားကုန်သော ထိုထို သဘောတူတရားတို့ကို တစ်ပေါင်းတည်းပြု၍ 'အစု' ဟူသော အနက်ကြောင့် ခန္ဓာတို့မည်၏။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ထိုရုပ်ကို တစ်ပေါင်းတည်း ပေါင်းစု၍၊ ချုံး၍ ဤရုပ်အပေါင်းကို ရူပက္ခန္ဓာဟူ၍ ဆိုအပ်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ထိုခန္ဓာတို့ကိုလည်း ခွက်၊ ဘောဇဉ်၊ ဟင်းလျာ၊ ထမင်းချက်သမား၊ စားတတ်သူ အစရှိသော အထူးကြံဆခြင်း (ဝိကပ္ပ) ၏ အစွမ်းဖြင့် ငါးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'ရူပက္ခန္ဓာ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ရုပ်သည် ဝေဒနာ၏ မှီရာဖြစ်သောကြောင့် ခွက်အရာ၌ တည်၏။ ဝေဒနာသည် ခံစားထိုက်သောကြောင့် ဘောဇဉ်အရာ၌ တည်၏။ သညာသည် ဝေဒနာ၌ သာယာခြင်းကို ရခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဟင်းလျာအရာ၌ တည်၏။ သင်္ခါရတို့သည် ပြုပြင်စီမံတတ်သောကြောင့် ထမင်းချက်သမားအရာ၌ တည်ကုန်၏။ ဝိညာဉ်သည် သုံးဆောင်ခံစားတတ်သောကြောင့် စားတတ်သူအရာ၌ တည်၏။ ဤမျှ အတိုင်းအရှည်ရှိသော ခန္ဓာငါးပါးဖြင့် အလိုရှိအပ်သော အကျိုးပြီးစီးသောကြောင့် ငါးပါးတို့ကိုသာ ဟောတော်မူသည်။ ဟောတော်မူပုံ အစဉ်၌လည်း ဤခွက်အစရှိသည်နှင့် တူသောအဖြစ်သည်သာလျှင် အကြောင်းတည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- စားရာခွက်၊ စားအပ်သော ဘောဇဉ်၊ စားကြောင်းဟင်းလျာ၊ စားစေတတ်သူနှင့် စားတတ်သူတို့ကို အစဉ်အတိုင်း ပြခြင်းငှာ အလိုရှိတော်မူသောကြောင့် ဖြစ်သည်။

43. Upādānānaṃ gocarā khandhā upādānakkhandhā, te pana upādānavisayabhāvena gahitā rūpādayo pañcevāti vuttaṃ ‘‘rūpupādānakkhandho’’tyādi. Sabbasabhāgadhammasaṅgahatthaṃ hi sāsavā, anāsavāpi dhammā avisesato ‘‘pañcakkhandhā’’ti desitā. Vipassanābhūmisandassanatthaṃ pana sāsavāva ‘‘upādānakkhandhā’’ti. Yathā panettha vedanādayo sāsavā, anāsavā ca, na evaṃ rūpaṃ, ekantakāmāvacarattā. Sabhāgarāsivasena pana taṃ khandhesu desitaṃ, upādāniyabhāvena, pana rāsivasena ca upādānakkhandhesūti daṭṭhabbaṃ.

၄၃. ဥပါဒါန်တို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ခန္ဓာတို့သည် ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့မည်၏။ ထိုဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့သည် ဥပါဒါန်တို့၏ အာရုံ၏အဖြစ်ဖြင့် ယူအပ်ကုန်သော ရုပ်အစရှိသော ငါးပါးတို့သာ ဖြစ်သောကြောင့် 'ရူပုပါဒါနက္ခန္ဓာ' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ အလုံးစုံသော သဘောတူတရားတို့ကို သိမ်းယူခြင်း အကျိုးငှာ အာသဝေါတရားနှင့်တကွဖြစ်သော သို့မဟုတ် အာသဝေါတရား၏ အာရုံဖြစ်သော လောကီတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ အာသဝေါတရား မရှိကုန်သော သို့မဟုတ် အာသဝေါတရား၏ အာရုံမဟုတ်ကုန်သော လောကုတ္တရာတရားတို့ကိုလည်းကောင်း အထူးမပြုဘဲ သာမညအားဖြင့် 'ခန္ဓာငါးပါး' ဟူ၍ ဟောတော်မူသည်။ ဝိပဿနာဉာဏ်၏ ဖြစ်ရာအာရုံကို ပြခြင်းအကျိုးငှာမူကား အာသဝေါတရားနှင့်တကွဖြစ်သော သို့မဟုတ် အာသဝေါတရား၏ အာရုံဖြစ်သော လောကီတရားတို့ကိုသာ 'ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ' ဟူ၍ ဟောတော်မူသည်။ ဤခန္ဓာငါးပါးတို့တွင် ဝေဒနာအစရှိသော တရားတို့သည် သာသဝလည်း ဖြစ်နိုင်၊ အနာသဝလည်း ဖြစ်နိုင်သကဲ့သို့ ရုပ်သည် ထိုသို့နှစ်မျိုးမပြားပေ။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဧကန် ကာမာဝစရတရား ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုသို့ သာသဝ၊ အနာသဝဟု နှစ်မျိုးမပြားသော်လည်း သဘောတူသော ရုပ်တရားတစ်စု၏ စွမ်းအားဖြင့် ထိုရုပ်ကို ခန္ဓာဒေသနာ၌ ဟောတော်မူ၏။ ဥပါဒါန်တို့၏ အာရုံဖြစ်ခြင်း အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ရုပ်တရားတစ်စု၏ စွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဥပါဒါနက္ခန္ဓာတို့၌ ဟောတော်မူသည်ဟု သိအပ်၏။

44. Āyatanti ettha taṃtaṃdvārārammaṇā cittacetasikā tena tena kiccena ghaṭṭenti vāyamanti, āyabhūte vā te dhamme etāni tanonti vitthārenti, āyataṃ vā saṃsāradukkhaṃ nayanti pavattenti, cakkhuviññāṇādīnaṃ kāraṇabhūtānīti vā āyatanāni. Apica loke nivāsaākarasamosaraṇasañjātiṭṭhānaṃ ‘‘āyatana’’nti vuccati, tasmā etepi taṃtaṃdvārikānaṃ, taṃtadārammaṇānañca cakkhuviññāṇādīnaṃ nivāsaṭṭhānatāya, tesameva ākiṇṇabhāvena pavattānaṃ ākaraṭṭhānatāya, dvārārammaṇato samosarantānaṃ samosaraṇaṭṭhānatāya, tattheva uppajjantānaṃ sañjātiṭṭhānatāya ca āyatanāni. Tāni pana dvārabhūtāni ajjhattikāyatanāni [Pg.230] cha, ārammaṇabhūtāni ca bāhirāyatanāni chāti dvādasavidhānīti āha ‘‘cakkhāyatana’’ntyādi. Cakkhu ca taṃ āyatanañcāti cakkhāyatanaṃ. Evaṃ sesesupi.

၄၄. ဤသဘောတရားတို့၌ ထိုထိုဒွါရ၊ ထိုထိုအာရုံရှိကုန်သော စိတ်၊ စေတသိက်တို့သည် ထိုထိုကိစ္စဖြင့် အားထုတ်ကြကုန်သောကြောင့် ထိုသဘောတရားတို့သည် 'အာယတန' တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် 'အာယ' ဖြစ်၍ ဖြစ်ကုန်သော ထိုစိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့ကို ဤစက္ခုအစရှိသော အာယတနတို့သည် ချဲ့ထွင်တတ် (အကျယ်အကျယ် ဖြစ်ပွားစေတတ်) သောကြောင့် 'အာယတန' တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် ရှည်လျားလှစွာသော သံသရာဆင်းရဲကို ဆောင်တတ်၊ ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် 'အာယတန' တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် စက္ခုဝိညာဉ် အစရှိသော စိတ်၊ စေတသိက်တို့၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အာယတန' တို့မည်၏။ ထိုမျှမကသေး၊ လောက၌ နေရာအရပ်၊ ပေါ်ထွက်ရာအရပ်၊ ပေါင်းဆုံရာအရပ်၊ ပေါက်ဖွားရာအရပ်ကိုလည်း 'အာယတန' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဤစက္ခုပသာဒ၊ ရူပါရုံ အစရှိသော တရားတို့သည်လည်း ထိုထိုဒွါရ၌ဖြစ်သော စက္ခုဝိညာဉ် အစရှိသော စိတ်၊ စေတသိက်တို့၏ နေရာဌာန ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရောပြွမ်းလျက် ဖြစ်ကုန်သော ထိုစက္ခုဝိညာဉ် အစရှိသော တရားတို့၏ ပေါ်ထွက်ရာဌာန ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒွါရနှင့် အာရုံအားဖြင့် ပေါင်းဆုံသက်ရောက်ကုန်သော ထိုတရားတို့၏ ပေါင်းဆုံရာဌာန ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုဒွါရနှင့် အာရုံတို့၌ပင် ပေါက်ဖွားဖြစ်ပေါ်ကုန်သော ထိုတရားတို့၏ ပေါက်ဖွားရာဌာန ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'အာယတန' မည်ကုန်၏။ ထိုအာယတနတို့သည် ဒွါရဖြစ်ကုန်သော အဇ္ဈတ္တိကာယတန ၆ ပါးနှင့် အာရုံဖြစ်ကုန်သော ဗာဟိရာယတန ၆ ပါးဟူ၍ ၁၂ ပါး အပြားရှိသောကြောင့် 'စက္ခာယတန' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ စက္ခုလည်းဖြစ်၊ အာယတနလည်း ဖြစ်သောကြောင့် 'စက္ခာယတန' မည်၏။ ကြွင်းသော အာယတနတို့၌လည်း ဤအတူပင် ဖြစ်သည်။

Ettha ajjhattikāyatanesu sanidassanasappaṭighārammaṇattā cakkhāyatanaṃ vibhūtanti taṃ paṭhamaṃ vuttaṃ, tadanantaraṃ anidassanasappaṭighārammaṇāni itarāni, tatthāpi asampattaggāhakasāmaññena cakkhāyatanānantaraṃ sotāyatanaṃ vuttaṃ, itaresu sīghataraṃ ārammaṇaggahaṇasamatthattā ghānāyatanaṃ paṭhamaṃ vuttaṃ. Purato ṭhapitamattassa hi bhojanādikassa gandho vātānusārena ghāne paṭihaññati, tadanantaraṃ pana padesavuttisāmaññena jivhāyatanaṃ vuttaṃ, tato sabbaṭṭhānikaṃ kāyāyatanaṃ, tato pañcannampi gocaraggahaṇasamatthaṃ manāyatanaṃ, yathāvuttānaṃ pana anukkamena tesaṃ tesaṃ ārammaṇāni rūpāyatanādīni vuttāni.

ထိုအဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့တွင် စက္ခာယတနသည် မြင်အပ်သည်လည်းဖြစ်၍၊ ထိပါးတတ်သည်လည်းဖြစ်သော ရူပါရုံဟူသော အာရုံရှိသောကြောင့် ထင်ရှားလှသဖြင့် ထိုစက္ခာယတနကို ရှေးဦးစွာ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုစက္ခာယတန၏ အခြားမဲ့၌ မြင်အပ်သည်မဟုတ်ဘဲ ထိပါးတတ်သည်သာဖြစ်သော အာရုံရှိကြကုန်သော ကြွင်းသော သောတ၊ ဃာန၊ ဇိဝှါ၊ ကာယာယတနတို့ကို ဟောတော်မူသည်။ ထိုသောတစသော အာယတနတို့တွင်လည်း အာရုံနှင့် မထိမကပ်ဘဲ အာရုံကို ယူတတ်သော အခြင်းအရာချင်း တူသည့်အတွက် စက္ခာယတန၏ အခြားမဲ့၌ သောတာယတနကို ဟောတော်မူသည်။ ကြွင်းသော အာရုံနှင့် ထိကပ်မှ အာရုံကိုယူသော အာယတနတို့တွင် အာရုံကို လျင်မြန်စွာ ယူနိုင်စွမ်းရှိသောကြောင့် ဇိဝှါနှင့် ကာယာယတနတို့ထက် ရှေးဦးစွာ ဃာနာယတနကို ဟောတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- ရှေ့၌ ချထားအပ်ကာမျှဖြစ်သော ဘောဇဉ်အစရှိသော ဝတ္ထု၏ အနံ့သည် လေကိုအစဉ်လိုက်၍ ဃာနပသာဒ၌ လာရောက်ထိခိုက်တတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ထိုဃာနာယတန၏ အခြားမဲ့၌ ကိုယ်၏တစ်စိတ်တစ်ဒေသ၌သာ ဖြစ်ခြင်းချင်း တူသောကြောင့် ဇိဝှါယတနကို ဟောတော်မူ၏။ ထိုဇိဝှါယတန၏နောက်၌ တစ်ကိုယ်လုံး၌ ဖြစ်သော ကာယာယတနကိုလည်းကောင်း၊ ထို့နောက် အာရုံငါးပါးလုံးကို ယူခြင်း၌ စွမ်းဆောင်နိုင်သော မနာယတနကိုလည်းကောင်း ဟောတော်မူသည်။ ထိုသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော အဇ္ဈတ္တိကာယတနတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ထိုထိုစက္ခုအစရှိသည်တို့၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ရူပါရုံအစရှိသော ဗာဟိရာယတနတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။

45. Attano sabhāvaṃ dhārentīti dhātuyo. Atha vā yathāsambhavaṃ anekappakāraṃ saṃsāradukkhaṃ vidahanti, bhārahārehi viya ca bhāro sattehi dhīyanti dhāriyanti, avasavattanato dukkhavidhānamattameva cetā, sattehi ca saṃsāradukkhaṃ anuvidhīyati etāhi, tathāvihitañca etāsveva mīyati ṭhapiyati, rasasoṇitādisarīrāvayavadhātuyo viya, haritālamanosilādiselāvayavadhātuyo viya ca ñeyyāvayavabhūtā cāti dhātuyo. Yathāhu –

၄၅. မိမိ၏ သဘောကို ဆောင်တတ်ကုန်သောကြောင့် 'ဓာတ်' (ဓာတု) တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် လျော်စွာ တစ်ပါးမက များစွာသောအပြားရှိသော သံသရာဆင်းရဲကို စီမံတတ်ကုန်သောကြောင့် 'ဓာတ်' တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် ဝန်ထမ်းသမားတို့သည် ဝန်ထုပ်ကို ထမ်းဆောင်ရသကဲ့သို့ သတ္တဝါတို့သည် ထမ်းဆောင်အပ်ကုန်သောကြောင့် 'ဓာတ်' တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤသဘောတရားတို့သည် မိမိအလိုသို့ မလိုက်စေနိုင်သည့်အတွက် ဒုက္ခကို စီမံခြင်းမျှသာ ဖြစ်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤသဘောတရားတို့ဖြင့် သတ္တဝါတို့သည် သံသရာဆင်းရဲကို စီမံအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဓာတ်' တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် ထိုသို့ စီမံအပ်ပြီးသော သံသရာဆင်းရဲကို ဤစက္ခုစသော သဘောတရားတို့၌သာ ထားအပ်သောကြောင့် 'ဓာတ်' တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် ကိုယ်၏အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ရသဓာတ်၊ သွေးဓာတ်ကဲ့သို့လည်းကောင်း၊ ကျောက်၏အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဆေးဒန်း၊ မြင်းသီလာ အစရှိသော ဓာတ်တို့ကဲ့သို့လည်းကောင်း သိထိုက်သော တရားတို့၏ အစိတ်အပိုင်း ဖြစ်ကြသောကြောင့် 'ဓာတ်' တို့မည်၏။

‘‘Vidahati vidhānañca, dhīyate ca vidhīyate;

Etāya dhīyate ettha, iti vā dhātusammatā;

Sarīraselāvayava-dhātuyo viya dhātuyo’’ti.

အဘယ်ကဲ့သို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြသနည်းဟူမူ- '(သံသရာဆင်းရဲကို) စီမံတတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒုက္ခကို စီမံခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ (သတ္တဝါတို့သည်) ထမ်းဆောင်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤသဘောတရားဖြင့် (သံသရာဆင်းရဲကို) စီမံအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဤသဘောတရား၌ (သံသရာဆင်းရဲကို) ထားအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဓာတ်' ဟု သမုတ်အပ်၏။ ကိုယ်၏အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ရသအစရှိသော ဓာတ်၊ ကျောက်၏အစိတ်အပိုင်းဖြစ်သော ဆေးဒန်း၊ မြင်းသီလာစသော ဓာတ်တို့နှင့် တူကုန်သောကြောင့် 'ဓာတ်' တို့မည်၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။

Tā pana manāyatanaṃ sattaviññāṇadhātuvasena sattadhā bhinditvā avasesehi ekādasāyatanehi saha aṭṭhārasadhātū [Pg.231] vuttāti āha ‘‘cakkhudhātū’’tyādi. Kamakāraṇaṃ vuttanayena daṭṭhabbaṃ.

ထိုဓာတ်တို့ကိုလည်း မနာယတနကို ဝိညာဏဓာတ် ခုနစ်ပါးအစွမ်းဖြင့် ခုနစ်ပါးကွဲပြားစေ၍ ကြွင်းသော အာယတန ၁၁ ပါးနှင့်တကွ ၁၈ ပါးသော ဓာတ်တို့ကို ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'စက္ခုဓာတ်' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်တော်မူသည်။ ရှေ့နောက်အစဉ် ဖြစ်ရခြင်း အကြောင်းကို ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် သိအပ်၏။

46. Ariyakarattā ariyāni, tacchabhāvato saccānīti ariyasaccāni. Imāni hi cattāro paṭipannake, cattāro phalaṭṭheti aṭṭhaariyapuggale sādhenti asati saccappaṭivedhe tesaṃ ariyabhāvānupagamanato, sati ca tasmiṃ ekantena tabbhāvūpagamanato ca. Dukkhasamudayanirodhamaggānameva pana yathākkamaṃ bādhakattaṃ pabhavattaṃ nissaraṇattaṃ niyyānikattaṃ, nāññesaṃ, bādhakādibhāvoyeva ca dukkhādīnaṃ, na abādhakādibhāvo, tasmā aññatthābhāvatatthabyāpitāsaṅkhātena lakkhaṇena etāni tacchāni. Tenāhu porāṇā –

၄၆. အရိယာအဖြစ်ကို ပြုတတ်သောကြောင့် 'အရိယ' လည်းမည်၏၊ မှန်ကန်သော သဘောရှိသောကြောင့် 'သစ္စာ' လည်းမည်၏၊ ထို့ကြောင့် 'အရိယသစ္စာ' တို့မည်၏။ ဤသစ္စာတရားတို့သည် ကျင့်ဆဲမဂ္ဂဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ် ၄ ယောက်၊ ဖိုလ်၌တည်သော ဖလဋ္ဌပုဂ္ဂိုလ် ၄ ယောက်ဟူသော ၈ ယောက်သော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြီးစီးစေနိုင်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ- သစ္စာကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းမရှိပါက ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် အရိယာအဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းရှိလျှင်မူကား ဧကန်အားဖြင့် ထိုအရိယာအဖြစ်သို့ ရောက်ရှိနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ ဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂတို့၏သာလျှင် အစဉ်အတိုင်း ညှဉ်းဆဲတတ်သောသဘော (ဗာဓကတ်)၊ ဖြစ်ပေါ်ကြောင်းသဘော (ပဘဝတ်)၊ ထွက်မြောက်ရာသဘော (နိဿရဏတ်)၊ စနစ်တကျထွက်မြောက်တတ်သောသဘော (နိယျာနိကတ်) တို့သည် ရှိကုန်၏။ အခြားသောတရားတို့၌ မရှိပေ။ ဒုက္ခအစရှိသည်တို့၏ ဖြစ်ခြင်းသည် ညှဉ်းဆဲတတ်သည်သာ ဖြစ်၍ မညှဉ်းဆဲတတ်သော အဖြစ်သည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဒုက္ခအစရှိသည်တို့မှတစ်ပါးသော တရားတို့၌မဖြစ်ခြင်း၊ ဒုက္ခအစရှိသောတရားတို့၌သာ ပျံ့နှံ့ခြင်းဟူသော လက္ခဏာအားဖြင့် ဤသစ္စာတရားတို့သည် မှန်ကန်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ရှေးဆရာမြတ်တို့သည် အောက်ပါအတိုင်း မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။

‘‘Bodhānurūpaṃ cattāro, chindante caturo male;

Khīṇadose ca cattāro, sādhentāriyapuggale.

'(အရိယသစ္စာတို့သည်) သစ္စာလေးပါးကို သိခြင်းအားလျော်စွာ လေးမျိုးသော ကိလေသာအညစ်အကြေးတို့ကို ဖြတ်တောက်ကုန်လျက်၊ ကိလေသာ အပြစ်ကုန်ပြီးသော မဂ္ဂဋ္ဌလေးယောက်၊ ဖလဋ္ဌလေးယောက်တည်းဟူသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ကို ပြီးစီးစေကုန်၏။'

‘‘Aññattha bādhakattādi, na hi etehi labbhati;

Nābādhakattametesaṃ, tacchānetānivetato’’ti.

'ဤဒုက္ခ၊ သမုဒယ၊ နိရောဓ၊ မဂ္ဂတို့မှတစ်ပါး အခြားသောတရားတို့၌ ညှဉ်းဆဲတတ်သောသဘော အစရှိသည်ကို မရနိုင်သည်သာတည်း။ ဤတရားတို့၌လည်း မညှဉ်းဆဲတတ်သော သဘောအစရှိသည် မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် ဤသစ္စာတရားတို့သည် စင်စစ် မှန်ကန်ကြကုန်၏။'

Ariyānaṃ vā saccāni tehi paṭivijjhitabbattā, ariyassa vā sammāsambuddhassa saccāni tena desitattāti ariyasaccāni. Tāni pana saṃkiliṭṭhāsaṃkiliṭṭhaphalahetuvasena catubbidhānīti āha ‘‘cattāri ariyasaccānī’’tyādi. Tattha kucchitattā, tucchattā ca dukkhaṃ. Kammādipaccayasanniṭṭhāne dukkhuppattinimittatāya samudayo samudeti etasmā dukkhanti katvā, dukkhassa samudayo dukkhasamudayo. Dukkhassa anuppādanirodho ettha, etenāti vā dukkhanirodho. Dukkhanirodhaṃ gacchati, paṭipajjanti ca taṃ etāyāti dukkhanirodhagāminipaṭipadā.

သို့မဟုတ် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သစ္စာတို့တည်း။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ထိုအရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့ ထိုးထွင်း၍ သိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် 'အရိယသစ္စာ' တို့မည်၏။ သို့မဟုတ် အရိယာဖြစ်တော်မူသော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓမြတ်စွာဘုရား၏ သစ္စာတို့တည်း။ ထိုမြတ်စွာဘုရား ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် 'အရိယသစ္စာ' တို့မည်၏။ ထိုအရိယသစ္စာတို့သည် ညစ်နွမ်းသောအကျိုးအကြောင်း (သံကိလေသ)၊ မညစ်နွမ်းသောအကျိုးအကြောင်း (ဝေါဒါန) အပြားအားဖြင့် လေးပါးအပြားရှိသောကြောင့် 'သစ္စာလေးပါး' အစရှိသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ထိုသစ္စာလေးပါးတို့တွင် စက်ဆုပ်အပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အချည်းနှီးဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း 'ဒုက္ခ' မည်၏။ ကံ အစရှိသော အကြောင်းတရားတို့ စုဝေးတည်ရှိလတ်သော် ဒုက္ခဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အကြောင်းရင်းဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဤတရားမှ (သို့မဟုတ် ဤတရားကြောင့်) ဒုက္ခသည် ပေါင်းစပ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် 'သမုဒယ' (ဒုက္ခ၏ဖြစ်ကြောင်းတရား) မည်၏။ သို့မဟုတ် ဤတရား၌ (သို့မဟုတ် ဤတရားကြောင့်) ဒုက္ခ၏ တစ်ဖန်မဖြစ်ပေါ်ဘဲ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းရှိသောကြောင့် 'ดုက္ခနိရောဓ' မည်၏။ ဒုက္ခ၏ချုပ်ရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်သို့ အာရုံပြုသောအားဖြင့် သွားတတ်၏၊ ဤတရားဖြင့် ထိုဒုက္ခချုပ်ရာသို့ ရောက်လည်းရောက်ကြကုန်၏ ဟူသော အနက်ကြောင့် 'ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါ' မည်၏။

47. Cetasikānaṃ, soḷasasukhumarūpānaṃ, nibbānassa ca vasena ekūnasattati dhammā āyatanesu dhammāyatanaṃ, dhātūsu dhammadhātūti ca saṅkhaṃ gacchanti.

၄၇. စေတသိက်တို့၏ လည်းကောင်း၊ တစ်ဆယ့်ခြောက်ပါးသော သုခုမရုပ်တို့၏ လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်၏ လည်းကောင်း အပြားအားဖြင့် ခြောက်ဆယ့်ကိုးပါး (တစ်ခုယုတ် ခုနစ်ဆယ်) သော တရားတို့သည် အာယတနတို့တွင် ‘ဓမ္မာယတန’ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဓာတ်တို့တွင် ‘ဓမ္မဓာတ်’ ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်ခြင်းသို့ ရောက်ကြကုန်၏။

49. Sesā [Pg.232] cetasikāti vedanāsaññāhi sesā paññāsa cetasikā. Kasmā pana vedanāsaññā visuṃ katāti? Vaṭṭadhammesu assādatadupakaraṇabhāvato. Tebhūmakadhammesu hi assādavasappavattā vedanā, asubhe subhādisaññāvipallāsavasena ca tassā tadākārappavattīti tadupakaraṇabhūtā saññā, tasmā saṃsārassa padhānahetutāya etā vinibhujjitvā desitāti. Vuttañhetaṃ ācariyena –

၄၉. ‘Sesā cetasikā’ ဟူသည်မှာ ဝေဒနာ၊ သညာတို့မှ ကြွင်းကျန်ကုန်သော ငါးဆယ်သော စေတသိက်တို့ ဖြစ်သည်။ အဘယ်ကြောင့် ဝေဒနာနှင့် သညာကို (သင်္ခါရက္ခန္ဓာမှ) သီးခြား ပြုတော်မူအပ်သနည်း? ဟူမူ— ဝဋ်တရားတို့၌ သာယာအပ်သောတရား (ဝေဒနာ) နှင့် ထိုသာယာခြင်း၏ အကြောင်းအဆောက်အအုံ (သညာ) ဖြစ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရှင်းဦးအံ့— သုံးဘုံ၌ ဖြစ်သော တေဘူမကတရားတို့၌ ဝေဒနာသည် သာယာခြင်း၏ စွမ်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်၏။ အသုဘစသည်တို့၌ တင့်တယ်လှပသည်ဟူသော သုဘစသည့် သညာဝိပလ္လာသ၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုဝေဒနာ၏ သာယာသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် ဖြစ်တတ်၏။ ထို့ကြောင့် သညာသည် ထိုဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်ရန်အတွက် အကြောင်းအဆောက်အအုံ ဖြစ်ရလေသည်။ ထို့ကြောင့် သံသရာ၏ ပဓာနအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ဤဝေဒနာနှင့် သညာတို့ကို သင်္ခါရက္ခန္ဓာမှ သီးခြားခွဲထုတ်၍ ဟောတော်မူအပ်သည်။ ဤအကြောင်းကို ဆရာမြတ်သည် မိန့်တော်မူခဲ့ပြီ—

‘‘Vaṭṭadhammesu assādaṃ, tadassādupasevanaṃ;

Vinibhujja nidassetuṃ, khandhadvayamudāhaṭa’’nti. (nāma. pari. 649);

“ဝဋ်တရားတို့၌ သာယာတတ်သော ဝေဒနာကိုလည်းကောင်း၊ ထိုသာယာခြင်း၌ သွန်းလောင်းထည့်ခတ်တတ်သော သညာကိုလည်းကောင်း သီးခြားခွဲထုတ်ကာ ပြသခြင်းငှာ (ဝေဒနာက္ခန္ဓာ၊ သညာက္ခန္ဓာတည်းဟူသော) ခန္ဓာနှစ်ပါးအပေါင်းကို ထုတ်ဖော်ပြသတော်မူအပ်ပြီ။”

50. Nanu ca āyatanadhātūsu nibbānaṃ saṅgahitaṃ, khandhesu kasmā na saṅgahitanti āha ‘‘bhedābhāvenā’’tyādi. Atītādibhedabhinnānañhi rāsaṭṭhena khandhavohāroti nibbānaṃ bhedābhāvato khandhasaṅgahato nissaṭaṃ, vinimuttantyattho.

၅၀. စောဒနာသော်— အာယတနနှင့် ဓာတ်တို့၌ နိဗ္ဗာန်ကို သိမ်းသွင်းအပ်ပါလျက် ခန္ဓာတို့၌ အဘယ်ကြောင့် မသွင်းယူအပ်သနည်းဟူမူ၊ ထို့ကြောင့် “bhedābhāvena” အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ မှန်ပေ၏— အတိတ်စသောအပြားတို့ဖြင့် ကွဲပြားသော တရားတို့၏ အစုအပုံဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ခန္ဓာ’ ဟူသော အခေါ်အဝေါ်သည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏။ ထို့ကြောင့် နိဗ္ဗာန်သည် (အတိတ်၊ အနာဂတ်စသော) အပြားတို့ မရှိခြင်းကြောင့် ခန္ဓာ၌ သွင်းယူခြင်းမှ ကင်းလွတ်၏၊ သီးခြားလွတ်မြောက်၏ဟူသည်မှာ အနက်အဓိပ္ပာယ်တည်း။

51. Channaṃ dvārānaṃ, channaṃ ārammaṇānañca bhedena āyatanāni dvādasa bhavanti, channaṃ dvārānaṃ channaṃ ārammaṇānaṃ tadubhayaṃ nissāya uppannānaṃ tattakānameva viññāṇānaṃ pariyāyena kamena dhātuyo aṭṭhārasa bhavanti.

၅၁. ဒွါရခြောက်ပါး၊ အာရုံခြောက်ပါးတို့၏ အပြားအားဖြင့် အာယတနတို့သည် တစ်ဆယ့်နှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဒွါရခြောက်ပါး၊ အာရုံခြောက်ပါးနှင့် ထိုဒွါရ၊ အာရုံ နှစ်ပါးစုံကို အမှီပြု၍ ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ထိုခြောက်ပါးအတိုင်းအရှည်မျှသာ ဖြစ်ကုန်သော ဝိညာဏ်တို့၏ အပြားအားဖြင့် သော်လည်းကောင်း၊ အစဉ်အားဖြင့် သော်လည်းကောင်း ဓာတ်တို့သည် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး ဖြစ်ကုန်၏။

52. Tisso bhūmiyo imassāti tibhūmaṃ, tibhūmaṃyeva tebhūmakaṃ. Vattati ettha kammaṃ, tabbipāko cāti vaṭṭaṃ. Taṇhāti kāmataṇhādivasena tividhā, puna chaḷārammaṇavasena aṭṭhārasavidhā, atītānāgatapaccuppannavasena catupaññāsavidhā, ajjhattikabāhiravasena aṭṭhasatappabhedā taṇhā. Kasmā pana aññesupi dukkhahetūsu santesu taṇhāyeva samudayoti vuttāti? Padhānakāraṇattā. Kammavicittatāhetubhāvena, hi kammasahāyabhāvūpagamanena ca dukkhavicittatākāraṇattā taṇhā dukkhassa visesakāraṇanti[Pg.233]. Maggo dukkhanirodhagāminipaṭipadānāmena vutto maggo lokuttaro matoti maggoti puna maggaggahaṇaṃ yojetabbaṃ.

၅၂. ဤဝဋ်တရား၌ သုံးပါးသော ဘုံတို့ ရှိသောကြောင့် ‘တိဘူမ’ မည်၏။ ထိုတိဘူမကိုပင် ‘တေဘူမက’ ဟု ခေါ်သည်။ ထိုတေဘူမကတရား၌ ကံသည်လည်းကောင်း၊ ထိုကံ၏ အကျိုးသည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပျက်လည်ပတ်တတ်သောကြောင့် ‘ဝဋ်’ မည်၏။ ‘တဏှာ’ ဟူသည်မှာ ကာမတဏှာအစရှိသည်တို့၏ အပြားအားဖြင့် သုံးပါး၊ တစ်ဖန် ခြောက်ပါးသော အာရုံတို့၏ အပြားအားဖြင့် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါး၊ အတိတ်၊ အနာဂတ်၊ ပစ္စုပ္ပန်တို့၏ အပြားအားဖြင့် ငါးဆယ့်လေးပါး၊ အဇ္ဈတ္တတရား၌ အာရုံပြုသောတဏှာနှင့် ဗာဟိရတရား၌ အာရုံပြုသောတဏှာတို့၏ အပြားအားဖြင့် တစ်ရာ့ရှစ်ပါးသော တဏှာ ဖြစ်သည်။ အခြားသော ဒုက္ခ၏ အကြောင်းတရားတို့ ရှိပါကုန်လျက် အဘယ်ကြောင့် တဏှာကိုသာ သမုဒယ (ဒုက္ခဖြစ်ကြောင်း) ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သနည်း? ဟူမူ— တဏှာသည် ပြဋ္ဌာန်းသော (ပဓာန) အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် တဏှာကိုသာ သမုဒယဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ ရှင်းဦးအံ့— တဏှာသည် ကံ၏ဆန်းကြယ်ခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံပြုရာ၌ အဖော်သဟဲအဖြစ်သို့ ကပ်ရောက်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဒုက္ခဆန်းကြယ်ရခြင်း၏ ထူးခြားသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေသည်။ ‘မဂ်’ ကို ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနီပဋိပဒါဟူသော အမည်ဖြင့် မိန့်တော်မူအပ်ပြီ။ ‘Mato’ ဟူသော ဤပါဌ်၌ ‘မဂ္ဂေါ’ (မဂ္ဂသစ္စာ) ဟူ၍ မဂ္ဂသဒ္ဒါကို တစ်ဖန် ထပ်မံ၍ ယှဉ်စပ်အပ်၏ (လောကုတ္တရာမဂ်ကို မဂ္ဂသစ္စာဟူ၍ သိအပ်၏ဟု အဓိပ္ပာယ်ယူရန် ဖြစ်သည်)။

53. Maggayuttā aṭṭhaṅgikavinimuttā sesā maggasampayuttā phassādayo phalañceva sasampayuttanti ete catūhi saccehi vinissaṭā viniggatā nippariyāyato, pariyāyato pana aññātāvindriyaniddesepi ‘‘maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti (dha. sa. 555) vuttattā phaladhammesu sammādiṭṭhādīnaṃ maggasacce, itaresañca maggaphalasampayuttānaṃ saṅkhāradukkhasāmaññena dukkhasacce saṅgaho sakkā kātuṃ. Evañhi sati saccadesanāyapi sabbasaṅgāhikatā upapannā hoti. Kasmā panete khandhādayo bahū dhammā vuttāti? Bhagavatāpi tatheva desitattā. Bhagavatāpi kasmā tathā desitāti? Tividhasattānuggahassa adhippetattā. Nāmarūpatadubhayasammuḷhavasena hi tikkhanābhitikkhamudindriyavasena, saṅkhittamajjhimavitthārarucivasena ca tividhā sattā. Tesu nāmasammuḷhānaṃ khandhaggahaṇaṃ nāmassa tattha catudhā vibhattattā, rūpasammuḷhānaṃ āyatanaggahaṇaṃ rūpassa tattha aḍḍhekādasadhā vibhattattā, ubhayamuḷhānaṃ dhātuggahaṇaṃ ubhayesampi tattha vitthārato vibhattattā, tathā tikkhindriyānaṃ, saṅkhittarucikānañca khandhāggahaṇantyādi yojetabbaṃ. Taṃ panetaṃ tividhampi pavattinivattitadubhayahetuvasena diṭṭhameva upakārāvahaṃ. No aññathāti saccaggahaṇanti daṭṭhabbaṃ.

၅၃. မဂ်နှင့် ယှဉ်ကုန်သော၊ အင်္ဂါရှစ်ပါးရှိသော မဂ်မှ လွတ်ကုန်သော ကြွင်းကုန်သော မဂ်နှင့် ယှဉ်သော ဖဿအစရှိသော တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ သမ္ပယုတ်တရားနှင့်တကွ ဖြစ်သော ဖိုလ်တရားသည်လည်းကောင်း ဤတရားတို့သည် မုချအားဖြင့် (အစစ်အမှန်အားဖြင့်) သစ္စာလေးပါးတို့မှ ကင်းလွတ်ကုန်၏။ ပရိယာယ်အားဖြင့်မူကား ‘အညတာဝိန္ဒြေ’ နိဒ္ဒေသ၌လည်း “မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္နံ” ဟူ၍ ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖိုလ်တရားတို့၌ သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော ရှစ်ပါးတို့ကို မဂ္ဂသစ္စာ၌လည်းကောင်း၊ ထိုသမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော ရှစ်ပါးတို့မှတစ်ပါး ကုန်သော မဂ်ဖိုလ်နှင့် ယှဉ်သော တရားတို့ကို သင်္ခါရဒုက္ခချင်း တူညီသောကြောင့် ဒုက္ခသစ္စာ၌လည်းကောင်း သိမ်းသွင်းခြင်းငှာ စွမ်းနိုင်၏။ ဤသို့ သွင်းယူရခြင်း ရှိသော် စတုသစ္စာဒေသနာတော်၏လည်း အလုံးစုံသော တရားတို့ကို သိမ်းယူနိုင်သည်၏ အဖြစ်သည် ပြည့်စုံသည် ဖြစ်၏။ စောဒနာသော်— အဘယ်ကြောင့် ဤခန္ဓာအစရှိသော များပြားလှစွာသော တရားတို့ကို ဟောတော်မူအပ်သနည်း? ဟူမူ— မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း ထိုအတိုင်းပင် ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ မြတ်စွာဘုရားသည်လည်း အဘယ်ကြောင့် ထိုအတိုင်း ဟောတော်မူအပ်သနည်း? ဟူမူ— သုံးမျိုးသော သတ္တဝါတို့ကို ချီးမြှောက်ခြင်းကို အလိုရှိတော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရှင်းဦးအံ့— (၁) နာမ်၌ တွေဝေသော သတ္တဝါ၊ ရုပ်၌ တွေဝေသော သတ္တဝါ၊ နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးစုံ၌ တွေဝေသော သတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ (၂) ထက်မြက်သော ပညိန္ဒြေရှိသော သတ္တဝါ၊ အလတ်စားပညိန္ဒြေရှိသော သတ္တဝါ၊ နုံ့သော ပညိန္ဒြေရှိသော သတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ (၃) အကျဉ်းကို နှစ်သက်သော သတ္တဝါ၊ အလယ်အလတ်ကို နှစ်သက်သော သတ္တဝါ၊ အကျယ်ကို နှစ်သက်သော သတ္တဝါတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း သတ္တဝါတို့သည် သုံးမျိုးစီ ကွဲပြားကြကုန်၏။ ထိုသတ္တဝါတို့တွင် နာမ်၌ တွေဝေသော သတ္တဝါတို့အတွက် ခန္ဓဒေသနာတော်ကို ယူခြင်းဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုခန္ဓဒေသနာ၌ နာမ်တရားကို လေးပါးသော အပြားအားဖြင့် ဝေဖန်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ရုပ်၌ တွေဝေသော သတ္တဝါတို့အတွက် အာယတနဒေသနာတော်ကို ယူခြင်းဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုအာယတနဒေသနာ၌ ရုပ်တရားကို တစ်ဆယ့်တစ်ပါးသော အပြားအားဖြင့် (သို့မဟုတ် တစ်ဆယ်ခွဲအားဖြင့်) ဝေဖန်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးစုံ၌ တွေဝေသော သတ္တဝါတို့အတွက် ဓာတုဒေသနာတော်ကို ယူခြင်းဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုဓာတုဒေသနာ၌ နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးစုံတို့ကို အကျယ်အားဖြင့် ဝေဖန်တော်မူအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုနည်းတူစွာပင် ထက်မြက်သော ပညိန္ဒြေရှိသူများနှင့် အကျဉ်းကို နှစ်သက်သူတို့အတွက် ခန္ဓဒေသနာကို ယူခြင်းအစရှိသည်ဖြင့် ယှဉ်စပ်အပ်၏။ တစ်ဖန် ထိုသုံးမျိုးသော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ် ဟူသော တရားသဘောသည် ဝဋ်၏ဖြစ်ခြင်း (တဏှာကြောင့်ဖြစ်သော ဒုက္ခ)၊ ဝဋ်၏ချုပ်ခြင်း (တဏှာချုပ်ရာ နိရောဓ) နှင့် ထိုနှစ်ပါးစုံ၏ အကြောင်းဖြစ်သော သမုဒယ၊ မဂ္ဂ တို့၏ အစွမ်းဖြင့် မြင်အပ်သည်ရှိသော်မှသာလျှင် ကျေးဇူးကို ဆောင်နိုင်၏၊ ထိုသို့မဟုတ်ပါက မဆောင်နိုင်ပေ။ ထို့ကြောင့် သစ္စဒေသနာတော်ကို ယူခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Sabbasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

သဗ္ဗသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာ ပြီးပြီ။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီမည်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၏ အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ၌—

Samuccayaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

သမုစ္စယပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာ (သတ္တမပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာ) ပြီးဆုံးပြီ။

8. Paccayaparicchedavaṇṇanā

၈. ပစ္စယပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာ (အဋ္ဌမပရိစ္ဆေဒဝဏ္ဏနာ)။

1. Idāni [Pg.234] yathāvuttanāmarūpadhammānaṃ paṭiccasamuppādapaṭṭhānanayavasena paccaye dassetuṃ ‘‘yesa’’ntyādi āraddhaṃ. Yesaṃ paccayehi saṅkhatattā saṅkhatānaṃ paccayuppannadhammānaṃ ye paccayadhammā yathā yenākārena paccayā ṭhitiyā, uppattiyā ca upakārakā, taṃ vibhāgaṃ tesaṃ paccayuppannānaṃ, tesaṃ paccayānaṃ, tassa ca paccayākārassa pabhedaṃ iha imasmiṃ samuccayasaṅgahānantare ṭhāne yathārahaṃ taṃtaṃpaccayuppannadhamme sati taṃtaṃpaccayānaṃ taṃtaṃpaccayabhāvākārānurūpaṃ idāni pavakkhāmīti yojanā.

၁. ယခုအခါ၌ ဆိုအပ်ပြီးသော နာမ်ရုပ်တရားတို့၏ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်း၊ ပဋ္ဌာန်းနည်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အကြောင်းတရားတို့ကို ပြသခြင်းငှာ “yesaṃ” အစရှိသော ဂါထာစကားကို စတင်အပ်၏။ အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ပြုပြင်စီမံအပ်ကုန်သောကြောင့် သင်္ခတမည်ကုန်သော အကြင်ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့အား အကြင်ပစ္စည်းတရားတို့သည် အကြင်ဟေတုသတ္တိအစရှိသော အခြင်းအရာအားဖြင့် တည်တံ့ခြင်းငှာလည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းငှာလည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သနည်း။ ထိုပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ထိုပစ္စည်းတရားတို့၏လည်းကောင်း၊ ထိုကျေးဇူးပြုပုံ အခြင်းအရာ၏လည်းကောင်း ထိုဝေဖန်အပ်သော အပြား (အပြားကွဲပြားမှု) ကို ဤသမုစ္စယသင်္ဂဟ၏ အခြားမဲ့ဖြစ်သော နေရာ၌ သင့်လျော်သလို ထိုထိုပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့ ရှိလတ်သော် ထိုထိုအကြောင်းတို့၏ ကျေးဇူးပြုတတ်သော အခြင်းအရာနှင့်အညီ ယခုအခါ၌ ဟောကြားပေအံ့ ဟူသည်မှာ ပုဒ်၊ အနက်တို့ကို ယှဉ်စပ်ခြင်း ဖြစ်၏။

2. Tattha paccayasāmaggiṃ paṭicca samaṃ gantvā phalānaṃ uppādo etasmāti paṭiccasamuppādo, paccayākāro. Nānappakārāni ṭhānāni paccayā etthātyādinā paṭṭhānaṃ, anantanayasamantapaṭṭhānamahāpakaraṇaṃ, tattha desitanayo paṭṭhānanayo.

၂. ထို (ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒပဋ္ဌာနနယ) ဟူသော စကားရပ်၌— ဤအကြောင်းကြောင့် အကြောင်းတရားတို့၏ ညီညွတ်ခြင်းကို စွဲမှီ၍ အတူတကွ ပေါင်းဆုံကာ အကျိုးတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် ‘ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ’ မည်၏။ ၎င်းသည် အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းတရားတို့၏ ကျေးဇူးပြုပုံ အခြင်းအရာသတ္တိတည်း။ ဤကျမ်း၌ အထူးထူးသော အပြားရှိကုန်သော အကြောင်းတရားတို့ တည်ရှိကုန်သောကြောင့် ‘ပဋ္ဌာန်း’ မည်၏။ ၎င်းသည် အဆုံးမရှိသောနည်း၊ အလုံးစုံများပြားသော အကြောင်းတရားတို့ ရှိသော ပဋ္ဌာန်းမဟာပကရဏ ကျမ်းကြီးဖြစ်၏။ ထိုပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ ဟောတော်မူအပ်သောနည်းကို ‘ပဋ္ဌာန်းနည်း’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။

3. Tatthāti tesu dvīsu nayesu. Tassa paccayadhammassa bhāvena bhavanasīlassa bhāvo tabbhāvabhāvībhāvo, soyeva ākāramattaṃ, tena upalakkhito tabbhāvabhāvībhāvākāramattopalakkhito. Eteneva tadabhāvābhāvākāramattopalakkhitatāpi atthato dassitā hoti. Anvayabyatirekavasena hi paccayalakkhaṇaṃ dassetabbaṃ. Tenāha bhagavā – ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hoti, imassuppādā idamuppajjati. Imasmiṃ asati idaṃ na hoti, imassa nirodhā idaṃ nirujjhatī’’ti (ma. ni. 1.404, 406; saṃ. ni. 2.21; udā. 1, 2). Paṭicca phalaṃ eti etasmāti paccayo. Tiṭṭhati phalaṃ ettha tadāyattavuttitāyāti ṭhiti, āhacca visesetvā pavattā paccayasaṅkhātā ṭhiti āhaccapaccayaṭṭhiti. Paṭiccasamuppādanayo hi tabbhāvabhāvībhāvākāramattaṃ upādāya pavattattā hetādipaccayaniyamavisesaṃ anapekkhitvā [Pg.235] avisesatova pavattati, ayaṃ pana hetāditaṃtaṃpaccayānaṃ tassa tassa dhammantarassa taṃtaṃpaccayabhāvasāmatthiyākāravisesaṃ upādāya visesetvā pavattoti āhaccapaccayaṭṭhitimārabbha pavuccatīti. Keci pana ‘‘āhacca kaṇṭhatāluādīsu paharitvā vuttā ṭhiti āhaccapaccayaṭṭhitī’’ti vaṇṇenti. Taṃ pana savanamatteneva tesaṃ avahasitabbavacanataṃ pakāseti. Na hi paṭiccasamuppādanayo, añño vā koci nayo kaṇṭhatāluādīsu anāhacca desetuṃ sakkāti. Vomissetvāti paṭṭhānanayampi paṭiccasamuppādeyeva pakkhipitvā tabbhāvabhāvībhāvena hetādipaccayavasena ca missetvā ācariyā saṅgahakārādayo papañcenti vitthārenti, mayaṃ pana visuṃ visuṃyeva dassayissāmātyadhippāyo.

၃. ထိုစကားရပ်၌ 'တတ္ထ' ဟူသည် ထိုပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်းနှင့် ပဋ္ဌာန်းနည်း နှစ်မျိုးတို့တွင် ဖြစ်သည်။ ထိုအဝိဇ္ဇာစသောအကြောင်းတရား၏ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဖြစ်လေ့ရှိသော သင်္ခါရစသောအကျိုးတရား၏ ဖြစ်ခြင်းသည် 'တဗ္ဘာဝဘာဝီဘာဝ' မည်၏။ ထိုအခြင်းအရာမျှသာလျှင် ဖြစ်၏။ ထိုတဗ္ဘာဝဘာဝီဘာဝ အခြင်းအရာမျှဖြင့် မှတ်သားအပ်သောနည်းကို 'တဗ္ဘာဝဘာဝီဘာဝါကာရမတ္တုပလက္ခိတ' ဟု ဆိုအပ်၏။ ဤစကားရပ်ဖြင့်ပင် ထိုအကြောင်းတရားမရှိသဖြင့် အကျိုးတရားမဖြစ်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာမျှဖြင့် မှတ်သားအပ်သည်၏အဖြစ်ကိုလည်း အနက်သဘောအားဖြင့် ပြပြီးသား ဖြစ်ပေသည်။ အကြောင်းတရား၏ လက္ခဏာကို အနွယနည်းနှင့် ဗျတိရေကနည်းအားဖြင့် ပြအပ်သည်မဟုတ်ပါလော။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားသည် 'ဤအကြောင်းတရား ရှိသော် ဤအကျိုးတရား ဖြစ်၏၊ ဤအကြောင်းတရား ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် ဤအကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤအကြောင်းတရား မရှိသော် ဤအကျိုးတရား မဖြစ်၊ ဤအကြောင်းတရား ချုပ်ခြင်းကြောင့် ဤအကျိုးတရား ချုပ်၏' ဟု မိန့်တော်မူခဲ့သည်။ ဤအကြောင်းကိုစွဲ၍ အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်တတ်သောကြောင့် ထိုအကြောင်းသည် 'ပစ္စည်း' (Paccaya) မည်၏။ ထိုအကြောင်းကို စွဲမှီ၍ ဖြစ်ရသောကြောင့် ဤအကြောင်း၌ အကျိုးတရားသည် တည်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းသည် 'ဌိတိ' (Ṭhiti) မည်၏။ အထူးပြု၍ ဖြစ်စေအပ်သော ပစ္စည်းဟု ဆိုအပ်သော အကျိုး၏ တည်ရာအကြောင်းသည် 'အာဟစ္စပစ္စယဌိတိ' မည်၏။ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်းသည်ကား ထိုအကြောင်းတရား၏ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်ပုံ အခြင်းအရာမျှကိုသာ အခြေခံ၍ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် ဟေတုစသော ပစ္စည်းခွဲခြားမှုကို မငဲ့ကွက်ဘဲ သာမညအားဖြင့်သာ ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤပဋ္ဌာန်းနည်းသည်ကား ဟေတုစသော ထိုထိုပစ္စည်းတို့၏ ထိုထိုပစ္စယုပ္ပန်တရားအပေါ်၌ ကျေးဇူးပြုတတ်သော စွမ်းသတ္တိအခြင်းအရာအထူးကို အခြေခံ၍ အထူးပြုကာ ဖြစ်ပေါ်သောကြောင့် 'အာဟစ္စပစ္စယဌိတိ' ကို အခြေခံ၍ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု ဆိုအပ်၏။ အချို့ဆရာတို့ကမူ 'လည်ချောင်း၊ အာစောက်စသည်တို့၌ ထိခိုက်၍ ဟောကြားအပ်သော အကြောင်းတရားသည် အာဟစ္စပစ္စယဌိတိ မည်၏' ဟု ဖွင့်ဆိုကြကုန်၏။ သို့ရာတွင် ထိုစကားသည် ကြားရရုံမျှဖြင့်ပင် ထိုဆရာတို့၏ ရယ်ဖွယ်ဖြစ်မှုကို ထင်ရှားစေ၏။ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်းဖြစ်စေ၊ အခြားမည်သည့်နည်းဖြစ်စေ လည်ချောင်း၊ အာစောက်စသည်တို့ကို မထိခိုက်ဘဲ ဟောကြားရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့်တည်း။ 'ဝေါမိဿေတွာ' ဟူသည် ပဋ္ဌာန်းနည်းကိုလည်း ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်း၌ပင် သွင်းယူ၍ တဗ္ဘာဝဘာဝီဘာဝအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဟေတုစသော ပစ္စည်း၏အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရောနှောကာ အဋ္ဌကထာဆရာအစရှိသော ကျမ်းပြုဆရာတို့သည် အကျယ်ချဲ့ထွင်၍ ပြသကြကုန်၏။ ငါတို့မူကား သီးခြားစီသာ ပြသပါအံ့ဟူသည် စာရေးသူ၏ အလိုဆန္ဒဖြစ်၏။

Paṭiccasamuppādanayavaṇṇanā

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်း အဖွင့်ဝဏ္ဏနာ။

4. Na vijānātīti avijjā, avindiyaṃ vā kāyaduccaritādiṃ vindati paṭilabhati, vindiyaṃ vā kāyasucaritādiṃ na vindati, veditabbaṃ vā catusaccādikaṃ na viditaṃ karoti, avijjamāne vā javāpeti, vijjamāne vā na javāpetīti avijjā, catūsu ariyasaccesu pubbantādīsu catūsu aññāṇassetaṃ nāmaṃ. Avijjā eva paccayo avijjāpaccayo. Tato avijjāpaccayā saṅkhatamabhisaṅkharontīti saṅkhārā, kusalākusalakammāni. Te tividhā puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāroti. Tatthakāmarūpāvacarā terasa kusalacetanā puññābhisaṅkhāro, dvādasa akusalacetanā apuññābhisaṅkhāro, catasso āruppacetanā āneñjābhisaṅkhāroti evametā ekūnatiṃsa cetanā saṅkhārā nāma. Paṭisandhivasena ekūnavīsatividhaṃ, pavattivasena dvattiṃsavidhaṃ vipākacittaṃ viññāṇaṃ nāma. Nāmañca rūpañca nāmarūpaṃ. Tattha nāmaṃ idha vedanādikkhandhattayaṃ, rūpaṃ pana bhūtupādāyabhedato duvidhaṃ [Pg.236] kammasamuṭṭhānarūpaṃ, tadubhayampi idha paṭisandhiviññāṇasahagatanti daṭṭhabbaṃ. Nāmarūpapaccayāti ettha nāmañca rūpañca nāmarūpañca nāmarūpanti sarūpekaseso veditabbo. Cakkhādīni cha ajjhattikāyatanāni, kesañci matena rūpādīni cha bāhirāyatanānipi vā āyatanaṃ nāma. Cha āyatanāni ca chaṭṭhāyatanañca saḷāyatanaṃ. Cakkhusamphassādivasena chadvāriko phasso phasso nāma. Sukhadukkhupekkhāvasena tividhā vedanā.

၄. သစ္စာလေးပါး စသည်ကို မသိတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် မရထိုက်သော ကာယဒုစရိုက်အစရှိသည်ကို ရရှိစေတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ရထိုက်သော ကာယသုစရိုက်အစရှိသည်ကို မရရှိစေတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် သိအပ်သော သစ္စာလေးပါးအစရှိသောတရားကို သိရှိအောင် မပြုတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားမရှိသော မိန်းမ၊ ယောက်ျား စသည်တို့၌ သတ္တဝါတို့ကို ပြေးသွားစေတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ သို့မဟုတ် ပရမတ်အားဖြင့် ထင်ရှားရှိသော ခန္ဓာစသည်တို့၌ မပြေးသွားစေတတ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာ' မည်၏။ ဤအဝိဇ္ဇာဟူသော အမည်သည် အရိယသစ္စာလေးပါးတို့၌လည်းကောင်း၊ အတိတ်ဖြစ်သော ခန္ဓာစသည့် ရှေ့အဖို့အစရှိသော လေးပါးသော ဌာနတို့၌လည်းကောင်း မသိခြင်း (သို့မဟုတ်) မောဟ၏ အမည်ဖြစ်သည်။ အဝိဇ္ဇာသည်ပင် အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာပစ္စယ' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုအဝိဇ္ဇာဟူသော အကြောင်းကြောင့် ပြုပြင်စီမံအပ်သော အကျိုးတရားကို တိုက်ရိုက်ပြုပြင်စီမံတတ်သောကြောင့် 'သင်္ခါရ' မည်၏။ ထိုသင်္ခါရတို့သည် လောကီကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံတို့ ဖြစ်ကြသည်။ ထိုသင်္ခါရတို့သည် ပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အပုညာဘိသင်္ခါရ၊ အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရဟူ၍ သုံးပါးရှိ၏။ ထိုသင်္ခါရတို့တွင် ကာမာဝစရနှင့် ရူပါဝစရ ကုသိုလ်စေတနာ ၁၃-ပါးသည် ပုညာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ အကုသိုလ်စေတနာ ၁၂-ပါးသည် အပုညာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ အရူပကုသိုလ်စေတနာ ၄-ပါးသည် အာနေဉ္ဇာဘိသင်္ခါရ မည်၏။ ဤသို့လျှင် ၂၉-ပါးသော ဤစေတနာတို့ကို သင်္ခါရဟူ၍ ခေါ်သည်။ ပဋိသန္ဓေအားဖြင့် ၁၉-ပါး၊ ပဝတ္တိအားဖြင့် ၃၂-ပါးသော ဝိပါက်စိတ်သည် 'ဝိညာဉ်' မည်၏။ နာမ်နှင့် ရုပ်ကို 'နာမရုပ်' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုနာမ်ရုပ်တွင် ဤပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်အရာ၌ နာမ်ဟူသည် ဝေဒနာစသော နာမ်ခန္ဓာသုံးပါး ဖြစ်သည်။ ရုပ်ဟူသည်ကား မဟာဘုတ်ရုပ်နှင့် ဥပါဒါရုပ်အားဖြင့် နှစ်ပါးသော ကမ္မသမုဋ္ဌာန်းရုပ် ဖြစ်သည်။ ထိုနာမ်ရုပ်နှစ်ပါးလုံးကို ဤပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်အရာ၌ ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်နှင့်တကွ ဖြစ်ပေါ်သည်ဟု သိအပ်၏။ 'နာမရူပပစ္စယာ' ဟူသော ဤပုဒ်၌ နာမ်လည်းကောင်း၊ ရုပ်လည်းကောင်း၊ နာမ်ရုပ်လည်းကောင်း ဟူသော စကားလုံးတို့တွင် တစ်ပုဒ်တည်းကိုသာ ကြွင်းကျန်စေသော သရူပေကသေသနည်းဖြင့် သိမှတ်အပ်၏။ စက္ခုစသော အတွင်းအာယတန ၆-ပါးသည်လည်းကောင်း၊ အချို့ဆရာတို့၏ အလိုအရ ရူပါရုံစသော ပြင်ပအာယတန ၆-ပါးသည်လည်းကောင်း 'အာယတန' မည်၏။ အတွင်းအာယတန ၆-ပါး သို့မဟုတ် ခြောက်ခုမြောက် မနာယတနနှင့်တကွသော အာယတနကို 'သဠာယတန' ဟု ခေါ်သည်။ စက္ခုသမ္ဖဿစသည်ဖြင့် ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်သော ဖဿသည် 'ဖဿ' မည်၏။ သုခ၊ ဒုက္ခ၊ ဥပေက္ခာအားဖြင့် ဝေဒနာသည် သုံးပါးရှိ၏။

Kāmataṇhā bhavataṇhā vibhavataṇhāti tividhā taṇhā. Chaḷārammaṇādivasena pana aṭṭhasatappabhedā honti kāmupādānādivasena cattāri upādānāni. Ettha ca dubbalā taṇhā taṇhā nāma, balavatī upādānaṃ. Asampattavisayapatthanā vā taṇhā tamasi corānaṃ hatthappasāraṇaṃ viya, sampattavisayaggahaṇaṃ upādānaṃ corānaṃ hatthappattassa gahaṇaṃ viya. Appicchatāpaṭipakkhā taṇhā, santosappaṭipakkhaṃ upādānaṃ. Pariyesanadukkhamūlaṃ taṇhā, ārakkhadukkhamūlaṃ upādānanti ayametesaṃ viseso. Kammabhavo upapattibhavoti duvidho bhavo. Tattha paṭhamo bhavati etasmā phalanti bhavo, so kāmāvacarakusalākusalādivasena ekūnatiṃsavidho. Dutiyo pana bhavatīti bhavo, so kāmabhavādivasena navavidho. Upādānapaccayā bhavoti cettha upapattibhavopi adhippeto. Bhavapaccayā jātīti kammabhavova. So hi jātiyā paccayo hoti, na itaro. So hi paṭhamābhinibbattakkhandhasabhāvo jātiyeva, na ca tadeva tassa kāraṇaṃ yuttaṃ. Tesaṃ tesaṃ sattānaṃ taṃtaṃgatiādīsu attabhāvapaṭilābho jāti. Tathānibbattassa ca attabhāvassa purāṇabhāvo jarā. Etasseva ekabhavaparicchinnassa pariyosānaṃ maraṇaṃ. Ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa cittasantāpo soko. Tasseva vacīpalāpo paridevo. Kāyikadukkhavedanā [Pg.237] dukkhaṃ. Mānasikadukkhavedanā domanassaṃ. Ñātibyasanādīhi phuṭṭhassa adhimattacetodukkhappabhāvito bhuso āyāso upāyāso.

ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာ၊ ဝိဘဝတဏှာဟူ၍ တဏှာသည် သုံးပါးရှိ၏။ အာရုံခြောက်ပါးစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်မူကား ၁၀၈-ပါးသော အပြားရှိ၏။ ကာမုပါဒါန်စသည်ဖြင့် ဥပါဒါန်တို့သည် လေးပါးရှိ၏။ ဤတဏှာနှင့် ဥပါဒါန်တို့တွင် အားနည်းသော တဏှာကို တဏှာဟု ခေါ်၍၊ အားကောင်းသော တဏှာကို ဥပါဒါန်ဟု ခေါ်သည်။ သို့မဟုတ်ပါက မရရှိသေးသော အာရုံကို တောင်းတခြင်းသည် တဏှာမည်၏။ ထိုတဏှာသည် မှောင်မိုက်၌ ခိုးသူတို့ လုယက်ရန် လက်ဆန့်တန်းခြင်းနှင့် တူ၏။ ရရှိပြီးသောအာရုံကို ဖက်တွယ်ဆုပ်ကိုင်ခြင်းသည် ဥပါဒါန်မည်၏။ ထိုဥပါဒါန်သည် ခိုးသူတို့ လက်သို့ရောက်ပြီးသော ပစ္စည်းကို တင်းတင်းဆုပ်ကိုင်ထားခြင်းနှင့် တူ၏။ တဏှာသည် အပ္ပိစ္ဆတာ (အလိုနည်းခြင်း) ဂုဏ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၍၊ ဥပါဒါန်သည် သန္တောသ (တင်းတိမ်ရောင့်ရဲခြင်း) ဂုဏ်၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်၏။ တဏှာသည် ရှာဖွေရခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်း၏ အရင်းခံဖြစ်၍၊ ဥပါဒါန်သည် ထိန်းသိမ်းစောင့်ရှောက်ရခြင်းကြောင့်ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်း၏ အရင်းခံဖြစ်၏။ ဤသည်ကား တဏှာနှင့် ဥပါဒါန်တို့၏ ကွဲပြားခြားနားချက်တည်း။ ကမ္မဘဝ၊ ဥပပတ္တိဘဝဟူ၍ ဘဝသည် နှစ်ပါးရှိ၏။ ထိုနှစ်ပါးတို့တွင် ပထမဖြစ်သော ကမ္မဘဝသည် 'ဤကံကြောင့် အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်တတ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် ဘဝမည်၏။ ထိုကမ္မဘဝသည် ကာမာဝစရကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ၂၉-ပါး အပြားရှိ၏။ ဒုတိယဖြစ်သော ဥပပတ္တိဘဝသည် 'ဖြစ်ပေါ်တတ်၏' ဟူသော အနက်ကြောင့် ဘဝမည်၏။ ထိုဥပပတ္တိဘဝသည် ကာမဘဝစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကိုးပါးအပြားရှိ၏။ 'ဥပါဒါနပစ္စယာ ဘဝေါ' ဟူသော ဤအရာ၌ ဥပပတ္တိဘဝကိုလည်း ရည်ရွယ်အပ်၏။ 'ဘဝပစ္စယာ ဇာတိ' ဟူသော ဤအရာ၌မူကား ကမ္မဘဝကိုသာ ရည်ရွယ်အပ်၏။ ထိုကမ္မဘဝသည်သာ ဇာတိအား ကျေးဇူးပြုတတ်သော အကြောင်းဖြစ်၏။ ကမ္မဘဝမှတစ်ပါးသော ဥပပတ္တိဘဝသည် ဇာတိအား ကျေးဇူးပြုသော အကြောင်းမဟုတ်ပေ။ စင်စစ်သော်ကား ဥပပတ္တိဘဝဟူသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်လာသော ခန္ဓာတို့၏ သဘာဝဖြစ်သော ဇာတိပင် ဖြစ်၏။ ထိုပထမဆုံးဖြစ်သော ခန္ဓာကိုယ်သဘာဝသည်ပင် ထိုဇာတိ၏ အကြောင်းဖြစ်သည်ဟု ဆိုခြင်းမှာ မသင့်လျော်ပေ။ ထိုထိုသတ္တဝါတို့၏ ထိုထိုဘဝဂတိစသည်တို့၌ အတ္တဘောကို ရရှိခြင်းသည် ဇာတိမည်၏။ ထိုသို့ ဖြစ်ပေါ်လာသော အတ္တဘော၏ ဟောင်းနွမ်းအိုမင်းခြင်းသည် ဇရာမည်၏။ ထိုတစ်ခုသောဘဝဖြင့် ပိုင်းခြားအပ်သော အတ္တဘော၏ ချုပ်ဆုံးပျက်စီးခြင်းသည် မရဏမည်၏။ ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်းစသော ဗျသနတရားတို့နှင့် တွေ့ကြုံရသော သတ္တဝါ၏ စိတ်နှလုံး ပူပန်ခြင်းသည် သောကမည်၏။ ထိုသို့ တွေ့ကြုံရသူ၏ နှုတ်ဖြင့် မြည်တမ်းငိုကြွေးခြင်းသည် ပရိဒေဝမည်၏။ ကိုယ်၌ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်း ဝေဒနာသည် ဒုက္ခမည်၏။ စိတ်၌ဖြစ်သော ဆင်းရဲခြင်း ဝေဒနာသည် ဒေါမနဿမည်၏။ ဆွေမျိုးပျက်စီးခြင်းစသည်တို့နှင့် တွေ့ကြုံရသဖြင့် လွန်ကဲသော စိတ်ဆင်းရဲခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ပြင်းထန်စွာ စိတ်ပျက်အားလျော့ပင်ပန်းခြင်းသည် ဥပါယာသမည်၏။

Ettha ca satipi vatthārammaṇādike paccayantare avijjādiekekapaccayaggahaṇaṃ padhānabhāvato, pākaṭabhāvato cāti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca avijjānusayiteyeva santāne saṅkhārānaṃ vipākadhammabhāvena pavattanato avijjāpaccayāsaṅkhārāsambhavanti, viññāṇañca saṅkhārajanitaṃ hutvā bhavantare patiṭṭhāti. Na hi janakābhāve tassuppatti siyā, tasmā saṅkhārapaccayā viññāṇaṃ. Nāmarūpañca pubbaṅgamādhiṭṭhānabhūtaviññāṇupatthaddhaṃ paṭisandhipavattīsu patiṭṭhahatīti viññāṇapaccayānāmarūpaṃ, saḷāyatanañca nāmarūpanissayameva chabbidhaphassassa dvārabhāvena yathārahaṃ pavattati, no aññathāti nāmarūpapaccayā saḷāyatanaṃ. Phasso ca saḷāyatanasambhaveyeva ārammaṇaṃ phusati. Na hi dvārābhāve tassuppatti siyāti saḷāyatanapaccayā phasso. Iṭṭhāniṭṭhamajjhattañca ārammaṇaṃ phusantoyeva vedanaṃ vedayati, no aññathāti phassapaccayā vedanā. Vedanīyesu ca dhammesu assādānupassino vedanāhetukā taṇhā samuṭṭhātīti vedanāpaccayā taṇhā. Taṇhāsinehapipāsitāyeva ca upādāniyesu dhammesu upādāya daḷhabhāvāya saṃvattanti. Taṇhāya hi rūpādīni assādetvā assādetvā kāmesu pātabyataṃ āpajjantīti taṇhā kāmupādānassa paccayo. Tathā rūpādibhedegadhito ‘‘natthi dinna’’ntyādinā micchādassanaṃ saṃsārato muccitukāmo asuddhimagge suddhimaggaparāmāsaṃ khandhesu attattaniyagāhabhūtaṃ attavādadassanadvayañca gaṇhāti, tasmā diṭṭhupādādīnampi paccayoti taṇhāpaccayā upādānaṃ. Yathārahaṃ sampayogānusayavasena upādānapatiṭṭhitāyeva sattā kammāyūhanāya saṃvattantīti upādānaṃ bhavassa paccayo. Upapattibhavasaṅkhātā ca jāti kammabhavahetukāyeva[Pg.238]. Bījato aṅkuro viya tattha tattha samupalabbhatīti bhavo jātiyā paccayo nāma. Sati ca jātiyā eva jarāmaraṇasambhavo. Na hi ajātānaṃ jarāmaraṇasambhavo hotīti jāti jarāmaraṇānaṃ paccayoti evametesaṃ tabbhāvabhāvībhāvo daṭṭhabbo.

ဤပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်း၌ ဝတ္ထု အာရုံ အစရှိသော အခြားသောအကြောင်းတရားများ ရှိပါသော်လည်း အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော တစ်ပါးစီ တစ်ပါးစီသော အကြောင်းတရားများကို ယူခြင်းမှာ ပြဋ္ဌာန်းသည် (အဓိကကျသည်) ၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားသည်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤအဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ စသည်တို့တွင် အဝိဇ္ဇာ ကိန်းဝပ်အပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်သော သန္တာန်၌ သင်္ခါရတို့သည် အကျိုးကို ဖြစ်စေတတ်သော သဘောရှိသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသောကြောင့် အဝိဇ္ဇာကြောင့် သင်္ခါရတို့သည် ဖြစ်ပေါ်လာကုန်၏။ ဝိညာဉ်သည်လည်း သင်္ခါရက ဖြစ်စေအပ်သည်ဖြစ်၍ အခြားတစ်ပါးသော ဘဝ၌ တည်နိုင်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဖြစ်စေတတ်သော သင်္ခါရမရှိလျှင် ထိုဝိပါက်ဝိညာဉ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုသည် မဖြစ်နိုင်ရာ၊ ထို့ကြောင့် သင်္ခါရကြောင့် ဝိညာဉ် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ရှေ့သွားလည်းဖြစ်၊ တည်ရာလည်းဖြစ်၍ ဖြစ်သော ဝိညာဉ်က ထောက်ပံ့အပ်သော နာမ်ရုပ်သည် ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိတို့၌ တည်နိုင်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝိညာဉ်ကြောင့် နာမ်ရုပ် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ သဠာယတနသည်လည်း နာမ်ရုပ်ဟူသော မှီရာရှိသည်သာလျှင် ဖြစ်၍ ၆ ပါးအပြားရှိသော ဖဿ၏ ဒွါရအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာယတနအဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း လျော်ကန်စွာ ဖြစ်ပေါ်၏၊ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မဖြစ်နိုင်၊ ထို့ကြောင့် နာမ်ရုပ်ကြောင့် သဠာယတန ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ဖဿသည် သဠာယတန ရှိမှသာလျှင် အာရုံကို ထိတွေ့နိုင်၏။ အမှန်အားဖြင့် ဒွါရ သို့မဟုတ် အာယတန မရှိပါက ထိုဖဿ၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသည် မရှိနိုင်ရာ၊ ထို့ကြောင့် သဠာယတနကြောင့် ဖဿ ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ချစ်ခင်အပ်သော (ဣဋ္ဌ)၊ မချစ်ခင်အပ်သော (အနိဋ္ဌ)၊ အလယ်အလတ်ဖြစ်သော (မဇ္ဈတ္တ) အာရုံကို ထိတွေ့ရမှသာလျှင် ဝေဒနာကို ခံစားနိုင်၏၊ တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် မခံစားနိုင်၊ ထို့ကြောင့် ဖဿကြောင့် ဝေဒနာ ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ ခံစားအပ်သော အာရုံတရားတို့၌ သာယာဖွယ်ဟု အဖန်ဖန် ရှုလေ့ရှိသော ပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ဝေဒနာဟူသော အကြောင်းရှိသော တဏှာသည် ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထို့ကြောင့် ဝေဒနာကြောင့် တဏှာ ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ တဏှာတည်းဟူသော စေးကပ်ခြင်းဖြင့် သုံးဆောင် ခံစားလိုသူတို့သည်သာလျှင် ဥပါဒါန်၏ အာရုံဖြစ်သော တရားတို့၌ စွဲလမ်းခြင်း ခိုင်မြဲစေရန် အလို့ငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏။ စင်စစ်သော်ကား တဏှာဖြင့် ရူပါရုံ စသည်တို့ကို အဖန်ဖန် သာယာလျက် ကာမဂုဏ်တို့၌ သုံးဆောင်ခံစားတတ်သူ၏ အဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် တဏှာသည် ကာမုပါဒါန်၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ထို့အတူ ရူပါရုံ စသောအပြားရှိသော အာရုံ၌ မက်မောသူသည် "အလှူ၏အကျိုးသည် မရှိ" စသည်ဖြင့် မိစ္ဆာအယူကိုလည်းကောင်း၊ သံသရာမှ လွတ်မြောက်လိုသော်လည်း စင်ကြယ်ကြောင်း မဟုတ်သော အကျင့်လမ်း၌ စင်ကြယ်ကြောင်းဟု မှားယွင်းစွာ သုံးသပ်ခြင်း (သီလဗ္ဗတပရာမာသ) ကိုလည်းကောင်း၊ ခန္ဓာငါးပါးတို့၌ အတ္တ၊ အတ္တနိယဟု စွဲယူခြင်း ဖြစ်သော အတ္တဝါဒအယူ နှစ်ပါးကိုလည်းကောင်း စွဲယူ၏။ ထို့ကြောင့် ဒိဋ္ဌုပါဒါန် စသည်တို့၏လည်း အကြောင်းဖြစ်၏၊ ထို့ကြောင့် တဏှာကြောင့် ဥပါဒါန် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။ လျော်ကန်စွာ သမ္ပယုတ်၏အစွမ်း၊ အနုသယ၏အစွမ်းဖြင့် ဥပါဒါန်၌ တည်ကြကုန်သော သတ္တဝါတို့သည် ကံကို အားထုတ်ခြင်း (ကမ္မဘဝ) အလို့ငှာ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထို့ကြောင့် ဥပါဒါန်သည် ဘဝ၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ဥပပတ္တိဘဝဟု ဆိုအပ်သော ဇာတိသည်လည်း ကမ္မဘဝဟူသော အကြောင်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်၏။ မျိုးစေ့ကြောင့် အညှောက်ကို ရသကဲ့သို့ ထိုထိုဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ဘဝသည် ဇာတိ၏ အကြောင်း မည်၏။ ဇာတိရှိမှသာလျှင် ဇရာမရဏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ရှိနိုင်၏။ စင်စစ်သော်ကား မဖြစ်ပေါ်သော သတ္တဝါတို့အား ဇရာမရဏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ဇာတိသည် ဇရာမရဏတို့၏ အကြောင်း ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ဤအဝိဇ္ဇာ အစရှိသော တရားတို့၏ အကြောင်းတရားရှိခြင်းကြောင့် အကျိုးတရား ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း သဘောကို သိမှတ်အပ်၏။

Evametassa kevalassa dukkhakkhandhassa samudayo hotīti yathāvuttena paccayaparamparavidhinā, na pana issaranimmānādīhi etassa vaṭṭasaṅkhātassa kevalassa sukhādīhi asammissassa, sakalassa vā dukkhakkhandhassa dukkharāsissa na sukhasubhādīnaṃ samudayo nibbatti hoti. Ettha imasmiṃ paccayasaṅgahādhikāre.

"ဤသို့လျှင် ဤဆင်းရဲအစုသက်သက်၏ ဖြစ်ကြောင်း ဖြစ်ပေါ်လာ၏" ဟု ဆိုရာ၌ ပြဆိုခဲ့ပြီးသော အကြောင်းအဆက်ဆက်တို့၏ အစီအစဉ်ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ဖြစ်၏။ ဗြဟ္မာမင်း အစရှိသော အစိုးရသူတို့၏ ဖန်ဆင်းမှု စသည်တို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း မဟုတ်ပေ။ သံသရာဟု ဆိုအပ်သော၊ ချမ်းသာစသည်တို့နှင့် မရောနှောသော စင်စစ် ဆင်းရဲသက်သက်ဖြစ်သော သို့မဟုတ် အလုံးစုံသော ဤဒုက္ခအစုကြီး၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းသာ ဖြစ်၏။ ချမ်းသာခြင်း၊ တင့်တယ်ခြင်း စသည်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း မဟုတ်ပေ။ ဤပစ္စယသင်္ဂဟအခန်း၌ -

5. Atati satataṃ gacchati pavattatīti addhā, kālo.

၅. အဆက်မပြတ် ဖြစ်ပေါ်၍ သွားတတ်သောကြောင့် အဒ္ဓါမည်၏၊ ကာလတည်း။

6. Avijjāsaṅkhārā atīto addhā atītabhavapariyāpannahetūnamevettha adhippetattā, addhāggahaṇena ca avijjādīnaṃ dhammānameva gahaṇaṃ tabbinimuttassa kassaci kālassa anupalabbhanato. Niruddhānuppādā eva hi dhammā atītānāgatakālavasena uppādādikkhaṇattayapariyāpannā ca paccuppannakālavasena voharīyanti. Jātijarāmaraṇaṃ anāgato addhā paccuppannahetuto anāgate nibbattanato. Majjhe paccuppanno addhā atītahetuto idha nibbattanakaphalasabhāvattā, anāgataphalassa idha hetusabhāvattā ca majjhe viññāṇādīni aṭṭhaṅgāni paccuppanno addhā.

၆. အဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရတို့သည် အတိတ်ကာလ (အတီတအဒ္ဓါ) ဖြစ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ ဤပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်း၌ အတိတ်ဘဝ၌ အကျုံးဝင်သော အကြောင်းတရားများကိုသာလျှင် ရည်ရွယ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ "အဒ္ဓါ" ဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်လည်း အဝိဇ္ဇာ အစရှိသော တရားတို့ကိုသာ ယူရမည်ဖြစ်ပြီး ထိုတရားတို့မှ ကင်းလွတ်သော ကာလဟူ၍ ပရမတ်သဘောအရ ရှာမရနိုင်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ စင်စစ်သော်ကား ချုပ်ငြိမ်းသွားပြီးသော၊ မဖြစ်သေးသော တရားတို့ကို အတိတ်ကာလ၊ အနာဂတ်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဥပါဒ် ဌီ ဘင် ဟူသော ခဏသုံးပါးအပေါင်း၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော တရားတို့ကို ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ခေါ်ဝေါ်သုံးစွဲအပ်ကုန်၏။ ဇာတိ၊ ဇရာမရဏတို့သည် အနာဂတ်ကာလ (အနာဂတအဒ္ဓါ) ဖြစ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်အကြောင်းတရားကြောင့် နောင်အနာဂတ်၌ ဖြစ်ပေါ်ရသောကြောင့် ဖြစ်၏။ အလယ်၌ရှိသော ရှစ်ပါးသော တရားတို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ (ပစ္စုပ္ပန္နအဒ္ဓါ) ဖြစ်၏။ အတိတ်ဘဝ၌ ဖြစ်သော အကြောင်းတရားကြောင့် ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်တတ်သော အကျိုးသဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ အနာဂတ်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်မည့် အကျိုးတရားတို့၏ ဤဘဝ၌ အကြောင်းသဘောရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း အလယ်၌ရှိသော ဝိညာဉ်အစရှိသော ရှစ်ပါးသော အင်္ဂါတို့သည် ပစ္စုပ္ပန်ကာလ မည်၏။

8. Nanu sokaparidevādayopi aṅgabhāvena vattabbāti āha ‘‘sokādivacana’’ntyādi. Sokādivacanaṃ jātiyā nissandassa amukhyaphalamattassa nidassanaṃ, na pana visuṃ aṅgadassanantyattho.

၈. "သောက၊ ပရိဒေဝ အစရှိသော တရားတို့ကိုလည်း ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်၏ အင်္ဂါအဖြစ်ဖြင့် ဟောတော်မူထိုက်သည် မဟုတ်ပါလော" ဟု မေးဖွယ်ရှိသောကြောင့် "သောကာဒိဝစနံ" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။ သောက အစရှိသော စကားသည် ဇာတိ၏ အကျိုးဆက်ဖြစ်သော မုချမဟုတ်သည့် အကျိုးဆက်မျှကိုသာ ညွှန်ပြခြင်းဖြစ်ပြီး အင်္ဂါတစ်ခုအနေဖြင့် အသီးအခြား ပြညွှန်ခြင်းမဟုတ်ဟု အဓိပ္ပာယ်ရ၏။

9. Taṇhupādānabhavāpi [Pg.239] gahitā hontīti kilesabhāvasāmaññato avijjāggahaṇena taṇhupādānāni, kammabhavasāmaññato saṅkhāraggahaṇena kammabhavo gahito. Tathā taṇhupādānabhavaggahaṇena ca avijjāsaṅkhārā gahitāti sambandho. Etthāpi vuttanayena tesaṃ gahaṇena tesaṃ saṅgaho daṭṭhabbo, viññāṇanāmarūpasaḷāyatanaphassavedanānaṃ jātijarābhaṅgāva jātijarāmaraṇanti ca vuttāti āha ‘‘jātijarāmaraṇaggahaṇenā’’tyādi.

၉. "တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ဘဝတို့ကိုလည်း ယူပြီးဖြစ်သည်" ဟု ဆိုရာ၌ ကိလေသာဖြစ်ခြင်း သဘောတူမျှသဖြင့် အဝိဇ္ဇာကို ယူခြင်းဖြင့် တဏှာနှင့် ဥပါဒါန်တို့ကို ယူပြီးဖြစ်၏။ ကမ္မဘဝဖြစ်ခြင်း သဘောတူမျှသဖြင့် သင်္ခါရကို ယူခြင်းဖြင့် ကမ္မဘဝကို ယူပြီးဖြစ်၏။ ထို့အတူ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ကမ္မဘဝတို့ကို ယူခြင်းဖြင့်လည်း အဝိဇ္ဇာနှင့် သင်္ခါရတို့ကို ယူပြီးဖြစ်၏ ဟု စပ်ကူးပုံစံ ရှိ၏။ ဤသို့ ယူရာ၌လည်း ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ထိုတဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ကမ္မဘဝတို့ကို ယူခြင်းဖြင့် ထိုအဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရတို့ကို သိမ်းယူခြင်းကို သိအပ်၏။ ဝိညာဉ်၊ နာမ်ရုပ်၊ သဠာယတန၊ ဖဿ၊ ဝေဒနာတို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၊ ရင့်ခြင်း၊ ပျက်စီးခြင်းတို့ကိုသာလျှင် ဇာတိ ဟူ၍လည်းကောင်း၊ ဇရာမရဏ ဟူ၍လည်းကောင်း မိန့်တော်မူခဲ့သောကြောင့် "ဇာတိဇရာမရဏဂ္ဂဟဏေန" အစရှိသည်ကို မိန့်တော်မူခဲ့၏။

10. Atīte hetavo pañcāti sarūpato vuttānaṃ dvinnaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ, saṅgahavasena gahitānaṃ tiṇṇaṃ taṇhupādānabhavānañca vasena paccuppannaphalassa paccayā atītabhave nibbattā hetavo pañca, idāni phalapañcakanti atītahetupaccayā idha paccuppanne nibbattaṃ viññāṇādiphalapañcakaṃ. Idāni hetavo pañcāti sarūpato vuttānaṃ taṇhādīnaṃ tiṇṇaṃ, saṅgahato laddhānaṃ avijjāsaṅkhārānaṃ dvinnañca vasena āyatiṃ phalassa paccayā idāni hetavo pañca. Āyatiṃ phalapañcakanti jātijarāmaraṇaggahaṇena vuttaṃ paccuppannahetupaccayā anāgate nibbattanakaviññāṇādiphalapañcakanti evaṃ vīsati atītādīsu tattha tattha ākiriyantīti ākārā.

၁၀. "အတိတ်အကြောင်း တရားငါးပါး" ဟူသည် ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဖော်ပြဆိုအပ်သော အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ နှစ်ပါးနှင့် သိမ်းယူခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် ရအပ်သော တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ကမ္မဘဝ သုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးတရားငါးပါး၏ အကြောင်းဖြစ်သော၊ အတိတ်ဘဝ၌ ဖြစ်ခဲ့ကုန်သော အကြောင်းတရား ငါးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ "ယခု ပစ္စုပ္ပန် အကျိုးငါးပါး" ဟူသည် အတိတ်အကြောင်းကြောင့် ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိညာဉ်အစရှိသော အကျိုးတရားငါးပါး ဖြစ်သည်။ "ယခု ပစ္စုပ္ပန် အကြောင်းငါးပါး" ဟူသည် ကိုယ်တိုင်ထုတ်ဖော်ပြဆိုအပ်သော တဏှာအစရှိသော သုံးပါးနှင့် သိမ်းယူခြင်းကြောင့် ရအပ်သော အဝိဇ္ဇာ၊ သင်္ခါရ နှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် နောင်ဘဝ၌ အကျိုးဖြစ်ပေါ်စေရန် အလို့ငှာ ယခုပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်သော အကြောင်းတရား ငါးပါးတို့ ဖြစ်သည်။ "နောင်အနာဂတ် အကျိုးငါးပါး" ဟူသည် ဇာတိ၊ ဇရာမရဏတို့ကို ယူခြင်းဖြင့် ဆိုအပ်သော၊ ပစ္စုပ္ပန်အကြောင်းတရားကြောင့် နောင်အနာဂတ်ဘဝ၌ ဖြစ်ပေါ်မည့် အကျိုးတရားငါးပါးအပေါင်း ဖြစ်သည်။ ဤသို့လျှင် အတိတ် အစရှိသော ကာလတို့၌ ထိုထိုအလိုက် ပြဆိုအပ်သော အခြင်းအရာ ၂၀ (တရားနှစ်ဆယ်) တို့သည် "အာကာရ" မည်ကုန်၏။

Atītahetūnaṃ, idāni phalapañcakassa ca antarā eko sandhi, idāni phalapañcakassa, idāni hetūnañca antarā eko, idāni hetūnaṃ, āyatiṃ phalassa ca antarā ekoti evaṃ tisandhi. Vuttañhetaṃ – ‘‘saṅkhāraviññāṇānamantarā eko, vedanātaṇhānamantarā eko, bhavajātīnamantarā eko sandhī’’ti. Ettha hi hetutophalassa avicchedappavattibhāvato hetuphalasambandhabhūto paṭhamo sandhi, tathā tatiyo, dutiyo pana phalato hetuno avicchedappavattibhāvato phalahetusambandhabhūto. Phalabhūtopi hi [Pg.240] dhammo aññassa hetusabhāvassa dhammassa paccayoti. Saṅkhipīyanti ettha avijjādayo, viññāṇādayo cāti saṅkhepo, atītahetu, etarahi vipāko, etarahi hetu āyatiṃ vipākoti cattāro saṅkhepāti catusaṅkhepā.

အတိတ်အကြောင်းတရားတို့နှင့် ယခုပစ္စုပ္ပန်အကျိုးငါးပါးတို့၏ အကြား၌ တစ်ခုသောအစပ် (ဟေတုဖလအစပ်)၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်အကျိုးငါးပါးနှင့် ယခုပစ္စုပ္ပန်အကြောင်းတရားတို့၏ အကြား၌ တစ်ခုသောအစပ် (ဖလဟေတုအစပ်)၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်အကြောင်းတရားတို့နှင့် နောင်အနာဂတ်အကျိုးတရားတို့၏ အကြား၌ တစ်ခုသောအစပ် (ဟေတုဖလအစပ်) ဟူ၍ အစပ်သုံးပါး (တိသန္ဓိ) ရှိ၏။ ထိုစကားနှင့်ပတ်သက်၍ "သင်္ခါရနှင့် ဝိညာဉ်တို့၏ အကြား၌ တစ်ခု၊ ဝေဒနာနှင့် တဏှာတို့၏ အကြား၌ တစ်ခု၊ ဘဝနှင့် ဇာတိတို့၏ အကြား၌ တစ်ခု အစပ်ရှိ၏" ဟု မိန့်တော်မူခဲ့၏။ စင်စစ်သော်ကား ဤအစပ်သုံးပါးတို့တွင် ပထမအစပ်သည် အကြောင်းကြောင့် အကျိုး၏ မပြတ်မစဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် အကြောင်းအကျိုးအစပ် (ဟေတုဖလသမ္ဗန္ဓ) ဖြစ်၏။ တတိယအစပ်သည်လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။ ဒုတိယအစပ်ကား အကျိုးကြောင့် အကြောင်း၏ မပြတ်မစဲ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း ရှိသောကြောင့် အကျိုးအကြောင်းအစပ် (ဖလဟေတုသမ္ဗန္ဓ) ဖြစ်၏။ အမှန်အားဖြင့် အကျိုးဖြစ်သော ဝိညာဉ် စသည့်တရားသည်လည်း အခြားသော အကြောင်းသဘောရှိသော တဏှာစသည့်တရား၏ အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့် ဒုတိယအစပ်သည် အကျိုးအကြောင်းအစပ် ဖြစ်ရ၏။ ဤအစုအလွှာ၌ အဝိဇ္ဇာစသော အကြောင်းတရားတို့ကိုလည်းကောင်း၊ ဝိညာဉ်စသော အကျိုးတရားတို့ကိုလည်းကောင်း ပေါင်းစုချုံးချပ်အပ်သောကြောင့် "သင်္ခေပ" (အလွှာ) ဟု ခေါ်၏။ အတိတ်အကြောင်းအလွှာ၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်အကျိုးအလွှာ၊ ယခုပစ္စုပ္ပန်အကြောင်းအလွှာ၊ နောင်အနာဂတ်အကျိုးအလွှာ ဟူ၍ အလွှာလေးပါး (စတုသင်္ခေပ) ရှိကုန်၏။

11. Kammabhavasaṅkhāto bhavekadesoti ettha āyatiṃ paṭisandhiyā paccayacetanā bhavo nāma, purimakammabhavasmiṃ idha paṭisandhiyā paccayacetanā saṅkhārāti veditabbā. Avasesā cāti viññāṇādipañcakajātijarāmaraṇavasena sattavidhā paccuppannaphalavasena vuttadhammā. Upapattibhavasaṅkhāto bhavekadesoti pana anāgatapariyāpannā veditabbā. Bhava-saddena kammabhavassapi vuccamānattā bhavekadesa-saddo vutto.

၁၁. ကမ္မဘဝဟု ဆိုအပ်သော ဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဟူသော ဤစကား၌ နောင်ဘဝ၌ ပဋိသန္ဓေ၏ အကြောင်းဖြစ်သော စေတနာကို ‘ဘဝ’ ဟုလည်းကောင်း၊ ကံဖြစ်ရာ ရှေးဘဝ၌ ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၏ ပဋိသန္ဓေအတွက် အကြောင်းဖြစ်သော စေတနာကို ‘သင်္ခါရ’ ဟုလည်းကောင်း သိအပ်၏။ ကြွင်းသော တရားတို့ဟူသည် ဝိညာဉ်အစရှိသော ငါးပါးအပေါင်း၊ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့၏ အပြားအားဖြင့် ခုနစ်ပါးသော ပစ္စုပ္ပန်အကျိုးတရားအဖြစ် ဟောတော်မူအပ်သော တရားတို့ဖြစ်သည်။ ဥပပတ္တိဘဝဟု ဆိုအပ်သော ဘဝ၏ တစ်စိတ်တစ်ဒေသဟူသည် အနာဂတ်ဘဝ၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော ဝိညာဉ်အစရှိသော ငါးပါး၊ ဇာတိ၊ ဇရာ၊ မရဏတို့ကို သိအပ်၏။ ဘဝသဒ္ဒါဖြင့် ကမ္မဘဝကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် ‘ဘဝေကဒေသ’ သဒ္ဒါကို ဆိုအပ်သည်။

12. Pubbantassa avijjā mūlaṃ. Aparantassa taṇhā mūlanti āha avijjātaṇhāvasena dve mūlānī’’ti.

၁၂. ရှေးအတိတ်အဖို့ဖြစ်သော ခန္ဓာ၊ အာယတန၊ ဓာတ်တို့၏ အခြေအမြစ် အကြောင်းရင်းကား အဝိဇ္ဇာဖြစ်၏။ နောက်အနာဂတ်အဖို့၏ အခြေအမြစ် အကြောင်းရင်းကား တဏှာဖြစ်၏။ ထို့ကြောင့် 'အဝိဇ္ဇာနှင့် တဏှာဟူသော အစွမ်းဖြင့် အခြေအမြစ် တရားနှစ်ပါးတို့ဖြစ်ကြကုန်၏' ဟု ဟောတော်မူခဲ့သည်။

13. Tesameva avijjātaṇhāsaṅkhātānaṃ vaṭṭamūlānaṃ nirodhena anuppādadhammatāpattiyā saccappaṭivedhato siddhāya appavattiyā vaṭṭaṃ nirujjhati. Abhiṇhaso abhikkhaṇaṃ jarāmaraṇasaṅkhātāya mucchāya pīḷitānaṃ sattānaṃ sokādisamappitānaṃ kāmāsavādiāsavānaṃ samuppādato puna avijjā ca pavattati. ‘‘Āsavasamudayā avijjāsamudayo’’ti (ma. ni. 1.103) hi vuttaṃ. Etena avijjāyapi paccayo dassito hoti, itarathā paṭiccasamuppādacakkaṃ abaddhaṃ siyāti. Iccevaṃ vuttanayena ābaddhaṃ avicchinnaṃ anādikaṃ ādirahitaṃ tibhūmakapariyāpannattā tebhūmakaṃ kilesakammavipākavasena tivaṭṭabhūtaṃ paṭiccasamuppādoti paṭṭhapesi paññapesi mahāmuni sammāsambuddho.

၁၃. ထိုအဝိဇ္ဇာနှင့် တဏှာဟု ဆိုအပ်သော ဝဋ်မြစ်တရားတို့၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ နောင်တစ်ဖန် မဖြစ်ခြင်းသဘောသို့ ရောက်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သစ္စာလေးပါးကို ထိုးထွင်းသိမြင်ခြင်းဖြင့် ပြီးမြောက်သော နောင်တစ်ဖန်မဖြစ်ခြင်းကြောင့် ဝဋ်တရားသည် ချုပ်ငြိမ်း၏။ မပြတ်မလတ် ဇရာ၊ မရဏဟု ဆိုအပ်သော တွေဝေမိန်းမောခြင်းဖြင့် နှိပ်စက်ခံရ၍ သောကအစရှိသည်တို့ လွှမ်းမိုးအပ်သော သတ္တဝါတို့၏ သန္တာန်၌ ကာမာသဝအစရှိသော အာသဝေါတရားတို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် တစ်ဖန် အဝိဇ္ဇာသည်လည်း ဆက်လက်ဖြစ်ပေါ်ပြန်၏။ 'အာသဝေါတရားတို့ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် အဝိဇ္ဇာဖြစ်၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်မဟုတ်ပါလော။ ဤစကားဖြင့် အဝိဇ္ဇာ၏ အကြောင်းတရားကိုလည်း ပြသတော်မူပြီးဖြစ်၏။ သို့မဟုတ်ပါက ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်စက်သည် အဆက်အစပ်မရှိဘဲ မလည်ပတ်နိုင်ဘဲ ရှိရာ၏ဟု မှတ်အပ်၏။ ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အဆက်မပြတ် ဖွဲ့စပ်အပ်သော၊ မပြတ်မစဲသော၊ အစမရှိသော၊ ဘုံသုံးပါး၌ အကျုံးဝင်သဖြင့် ဘုံသုံးပါး၌ ဖြစ်သော၊ ကိလေသဝဋ်၊ ကမ္မဝဋ်၊ ဝိပါကဝဋ်ဟူသော ဝဋ်သုံးပါးအဖြစ် ဖြစ်သော တရားကို ‘ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်’ ဟူ၍ မြတ်သောမုနိ ဖြစ်တော်မူသော မြတ်စွာဘုရားသည် အပြားအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူပြီ၊ ပညတ်တော်မူပြီ။

Paṭiccasamuppādanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်း၏ အဖွင့်အကျဉ်းချုပ် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Paṭṭhānanayavaṇṇanā

ပဋ္ဌာန်းနည်း အဖွင့်

14. Evaṃ [Pg.241] paṭiccasamuppādanayaṃ vibhāgato dassetvā idāni paṭṭhānanayaṃ dassetuṃ ‘‘hetupaccayo’’tyādi vuttaṃ. Tattha hinoti patiṭṭhāti etenāti hetu. Anekatthattā dhātusaddānaṃ hi-saddo idha patiṭṭhatthoti daṭṭhabbo. Hinoti vā etena kammanidānabhūtena uddhaṃ ojaṃ abhiharantena mūlena viya pādapo tappaccayaṃ phalaṃ gacchati pavattati vuddhiṃ virūḷhiṃ āpajjatīti hetu. Hetu ca so paccayo cāti hetupaccayo. Hetu hutvā paccayo, hetubhāvena paccayoti vuttaṃ hoti. Mūlaṭṭhena hetu, upakāraṭṭhena paccayoti saṅkhepato mūlaṭṭhena upakārako dhammo hetupaccayo. So pana pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ, paṭisandhiyaṃ kammasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ ubhayattha sampayuttānaṃ nāmadhammānañca rukkhassa mūlāni viya suppatiṭṭhitabhāvasādhanasaṅkhātamūlaṭṭhena upakārakā cha dhammāti daṭṭhabbaṃ.

၁၄. ဤသို့ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒ်နည်းကို အပြားအားဖြင့် ပြသတော်မူပြီး၍ ယခုအခါ၌ ပဋ္ဌာန်းနည်းကို ပြခြင်းငှာ ‘ဟေတုပစ္စယော’ အစရှိသော စကားရပ်ကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုဟေတုပစ္စယော အစရှိသော စကားရပ်၌ ဤအကြောင်းကြောင့် အကျိုးတရားသည် တည်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းတရားကို ‘ဟေတု’ မည်၏။ ဓာတ်သဒ္ဒါတို့သည် များစွာသောအနက်ရှိသောကြောင့် ဤဟေတုဟူသော ပါဌ်၌ ‘ဟိ’ သဒ္ဒါသည် ‘တည်ခြင်း’ အနက်ရှိ၏ဟု သိအပ်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် သစ်ပင်သည် အထက်သို့ ဩဇာကို ပို့ဆောင်တတ်သော အမြစ်ကြောင့် ကြီးပွားခြင်း၊ စည်ပင်ခြင်းသို့ ရောက်ရသကဲ့သို့၊ ကံ၏ အကြောင်းရင်း အခြေခံဖြစ်သော ဤဟိတ်တရားကြောင့် ထိုကံတည်းဟူသော အကြောင်းရှိသော အကျိုးတရားသည် ဖြစ်ရ၏၊ ကြီးပွားခြင်း စည်ပင်ခြင်းသို့ ရောက်ရ၏၊ ထို့ကြောင့် ထိုအကြောင်းတရားကို ‘ဟေတု’ မည်၏။ ဟိတ်လည်းဟုတ်၊ ပစ္စည်းလည်းဟုတ်သောကြောင့် 'ဟေတုပစ္စည်း' မည်၏။ ဟိတ်ဖြစ်၍ ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားကို 'ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယော' ဟု ဆိုလိုရင်း ဖြစ်သည်။ အခြေအမြစ်ဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ဟေတု’ မည်၏၊ ကျေးဇူးပြုတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘ပစ္စည်း’ မည်၏။ ဤသို့ အကျဉ်းအားဖြင့် အခြေအမြစ်ဟူသော မူလအနက်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားကို 'ဟေတုပစ္စည်း' ဟု ခေါ်သည်။ ထိုဟေတုပစ္စည်းသည် ပဝတ္တိအခါ၌ စိတ်ကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တရားတို့အားလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ကံကြောင့်ဖြစ်သော ရုပ်တရားတို့အားလည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိနှင့် ပဋိသန္ဓေ နှစ်ပါးစုံသော အခါ၌ ယှဉ်ဖက်ဖြစ်ကုန်သော နာမ်တရားတို့အားလည်းကောင်း သစ်ပင်၏ မြစ်မြတ်တို့သည် သစ်ပင်ကို ကောင်းစွာ တည်တံ့စေသကဲ့သို့၊ ကောင်းစွာ တည်တံ့စေတတ်သော မူလအနက်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော လောဘအစရှိသော တရားခြောက်ပါးတို့ ဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။

Ālambīyati dubbalena viya daṇḍādikaṃ cittacetasikehi gayhatīti ārammaṇaṃ. Cittacetasikā hi yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha pavattanti, te te dhammā tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ ārammaṇapaccayo nāma. Na hi so dhammo atthi, yo cittacetasikānaṃ ārammaṇapaccayabhāvaṃ na gaccheyya. Attādhīnappavattīnaṃ patibhūto paccayo adhipatipaccayo.

အားမရှိသောသူသည် တောင်ဝှေးအစရှိသော အရာကို ဆွဲကိုင်ရသကဲ့သို့ စိတ်စေတသိက်တို့သည် ဆွဲယူအပ်၊ အာရုံပြုအပ်သောကြောင့် ‘အာရမ္မဏ’ မည်၏။ အကယ်စင်စစ် စိတ်စေတသိက်တို့သည် အကြင်အကြင် တရားကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ကြကုန်၏၊ ထိုထိုတရားတို့သည် ထိုထိုစိတ်စေတသိက် ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့၏ ‘အာရမ္မဏပစ္စည်း’ မည်၏။ စိတ်စေတသိက်တို့၏ အာရမ္မဏပစ္စည်းအဖြစ်သို့ မရောက်နိုင်သော တရားဟူ၍ မရှိပေ။ မိမိနှင့် စပ်သော ဖြစ်ခြင်းရှိသော ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့၏ အကြီးအမှူး အရှင်သခင်ဖြစ်၍ ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားကို ‘အဓိပတိပစ္စည်း’ ဟု ဆိုအပ်၏။

Na vijjati paccayuppannena saha antaraṃ etassa paccayassāti anantarapaccayo. Saṇṭhānābhāvena suṭṭhu anantarapaccayo samanantarapaccayo. Attano attano anantaraṃ anurūpacittuppādajananasamattho purimapurimaniruddho dhammo ‘‘anantarapaccayo’’, ‘‘samanantarapaccayo’’ti ca vuccati. Byañjanamatteneva hi nesaṃ viseso. Atthato pana ubhayampi samanantaraniruddhassevādhivacanaṃ. Na hi tesaṃ atthato bhedo upalabbhati[Pg.242]. Yaṃ pana keci vadanti ‘‘atthānantaratāya anantarapaccayo, kālānantaratāya samanantarapaccayo’’ti, taṃ ‘‘nirodhā vuṭṭhahantassa nevasaññānāsaññāyatanaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayena paccayo’’tyādīhi (paṭṭhā. 1.1.417) virujjhati. Nevasaññānāsaññāyatanaṃ hi sattāhādikālaṃ niruddhaṃ phalasamāpattiyā samanantarapaccayo, tasmā abhinivesaṃ akatvā byañjanamattatovettha nānākaraṇaṃ paccetabbaṃ, na atthato. Pubbadhammanirodhassa hi pacchājātadhammuppādanassa ca antarābhāvena uppādanasamatthatāya nirodho anantarapaccayatā, ‘‘idamito uddhaṃ, idaṃ heṭṭhā, idaṃ samantato’’ti attanā ekattaṃ upanetvā viya suṭṭhu anantarabhāvena uppādetuṃ samatthaṃ hutvā nirodho samanantarapaccayatāti evaṃ byañjanamattatova bhedo. Nirodhapaccayassapi hi nevasaññānāsaññāyatanassa asaññuppattiyā purimassa ca cuticittassa kālantarepi uppajjantānaṃ phalapaṭisandhīnaṃ antarā samānajātiyena arūpadhammena byavadhānābhāvato bhinnajātikānañca rūpadhammānaṃ byavadhānakaraṇe asamatthatāya nirantaruppādane ekattaṃ upanetvā viya uppādane ca samatthatā atthīti tesampi anantarasamanantarapaccayatā labbhati, tasmā dhammato avisesepi tathā tathā bujjhanakānaṃ veneyyānaṃ vasena upasaggatthavisesamattatova bhedo paccetabboti.

ဤပစ္စည်းတရား၏ ပစ္စယုပ္ပန်တရားနှင့်တကွ အကြားကာလ သို့မဟုတ် အကြားတရားသည် မရှိ၊ ထို့ကြောင့် ထိုပစ္စည်းတရားကို ‘အနန္တရပစ္စည်း’ ဟု ဆိုအပ်၏။ ပုံသဏ္ဌာန်မရှိခြင်းကြောင့် အလွန်အမင်း အကြားမရှိဘဲ ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားကို ‘သမနန္တရပစ္စည်း’ ဟု ဆိုအပ်၏။ မိမိ မိမိ၏ အခြားမဲ့၌ လျော်သော စိတ္တုပ္ပာဒ်ကို ဖြစ်စေခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော၊ ရှေးရှေး၌ ချုပ်ပြီးသော တရားကို 'အနန္တရပစ္စည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း၊ 'သမနန္တရပစ္စည်း' ဟူ၍လည်းကောင်း ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အကယ်စင်စစ် ထိုပစ္စည်းနှစ်ပါးတို့၏ အထူးသည် သဒ္ဒါမျှဖြင့်သာ ဖြစ်၏။ တရားကိုယ် အနက်အားဖြင့်မူ နှစ်ပါးစုံသော သဒ္ဒါသည်လည်း အခြားမဲ့ဖြစ်၍ ချုပ်ပြီးသော တရားကိုသာလျှင် ဟောသော သဒ္ဒါဖြစ်၏။ အကြောင်းမူကား ထိုပစ္စည်းနှစ်ပါးတို့၏ အထူးအပြားကို တရားကိုယ်အားဖြင့် မရအပ်ပေ။ တစ်ချို့သော ဆရာတို့က 'အနက်ဒြပ် ပရမတ်တရား ခြားကွယ်ခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် အနန္တရပစ္စည်း မည်၏၊ အချိန်ကာလ ခြားကွယ်ခြင်းမရှိခြင်းကြောင့် သမနန္တရပစ္စည်း မည်၏' ဟု ဆိုကြကုန်၏။ ထိုစကားသည် 'နိရောဓသမာပတ်မှ ထသောပုဂ္ဂိုလ်၏ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်သည် ဖလသမာပတ်အား သမနန္တရပစ္စည်းသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏' စသော ပါဠိတော်တို့နှင့် ဆန့်ကျင်၏။ နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်သည် ခုနစ်ရက်အစရှိသော ကာလပတ်လုံး ချုပ်ငြိမ်းပြီးသော်လည်း ဖလသမာပတ်အား သမနန္တရပစ္စည်းသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုသောကြောင့်တည်း။ ထို့ကြောင့် မှားယွင်းစွာ စွဲလမ်းခြင်းကို မပြုဘဲ ဤပစ္စည်းနှစ်ပါးတို့၌ သဒ္ဒါမျှဖြင့်သာ ထူးခြားမှုကို ယုံကြည်အပ်၏၊ တရားကိုယ်အားဖြင့်မူ မထူးခြားပေ။ ရှေးတရား၏ ချုပ်ခြင်းနှင့် နောက်၌ဖြစ်သော တရား၏ဖြစ်ခြင်းတို့အကြား အခြားမရှိသဖြင့် နောက်စိတ်ကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်သောကြောင့် ရှေ့စိတ်၏ ချုပ်ခြင်းသည် 'အနန္တရပစ္စည်းအဖြစ်' မည်၏။ 'ဤစိတ်သည် ဤစိတ်၏ အထက်၌ ဖြစ်၏၊ အောက်၌ ဖြစ်၏၊ ဘေးပတ်ဝန်းကျင်၌ ဖြစ်၏' ဟု ခွဲခြားမှု မရှိခြင်းကြောင့် မိမိနှင့် တစ်ခုတည်းအဖြစ်သို့ ဆောင်သကဲ့သို့ အလွန်အမင်း အခြားမရှိသောအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်စေရန် စွမ်းနိုင်သဖြင့် ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသည် 'သမနန္တရပစ္စည်းအဖြစ်' မည်၏ ဟူ၍ သဒ္ဒါမျှဖြင့်သာ အထူးရှိ၏။ နိရောဓသမာပတ်၏ အကြောင်းဖြစ်သော နေဝသညာနာသညာယတနဈာန်၏လည်းကောင်း၊ အသညသတ်ဘုံ၌ ဖြစ်ခြင်း၏ ရှေးဖြစ်သော စုတိစိတ်၏လည်းကောင်း၊ ကာလခြားကွယ်သော်လည်း ဖြစ်ပေါ်လာကုန်သော ဖိုလ်၊ ပဋိသန္ဓေတို့၏ အကြား၌ တူသောဇာတ်ရှိသော နာမ်တရားဖြင့် ခြားကွယ်ခြင်းမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ခြားနားသောဇာတ်ရှိသော ရုပ်တရားတို့သည် ခြားကွယ်ခြင်းကို မပြုနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အကြားမရှိ ဖြစ်ပေါ်စေခြင်း၌ တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သို့ ဆောင်သကဲ့သို့ ဖြစ်စေရာ၌ စွမ်းနိုင်မှု ရှိသောကြောင့် ထိုတရားတို့အားလည်း အနန္တရ၊ သမနန္တရ ပစ္စည်းအဖြစ်ကို ရနိုင်၏။ ထို့ကြောင့် တရားကိုယ်အားဖြင့် မထူးခြားသော်လည်း ထိုထိုအခြင်းအရာအားဖြင့် သိလွယ်သော ဝေနေယျတို့၏ အစွမ်းဖြင့် 'သံ' ဟူသော ဥပသာရပုဒ်၏ အနက်ထူးမျှဖြင့်သာ အထူးအပြားကို သိမှတ်အပ်၏။

Attano anuppattiyā sahuppannānampi anuppattito pakāsassa padīpo viya sahuppannānaṃ sahuppādabhāvena paccayo sahajātapaccayo, arūpino catukkhandhā, cattāro mahābhūtā, paṭisandhikkhaṇe vatthuvipākā ca dhammā.

မိမိဟူသော ပစ္စည်းတရား မဖြစ်သဖြင့် တကွဖြစ်သော ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့လည်း မဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ ဆီမီးသည် အရောင်အလင်းအား အတူတကွဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသကဲ့သို့၊ အတူတကွ ဖြစ်ဖော်ဖြစ်ဖက်တို့အား အတူတကွဖြစ်စေခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ပစ္စည်းသည် ‘သဟဇာတပစ္စည်း’ မည်၏။ နာမ်ခန္ဓာလေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ မဟာဘုတ်လေးပါးတို့လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေခဏ၌ ဟဒယဝတ္ထုနှင့် ပဋိသန္ဓေဝိပါက် တရားတို့လည်းကောင်း ထိုသဟဇာတပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြသည်။

Aññamaññaṃ upatthambhayamānaṃ tidaṇḍaṃ viya attano upakārakadhammānaṃ upatthambhakabhāvena paccayo aññamaññapaccayo. Aññamaññatāvaseneva [Pg.243] ca upakārakatā aññamaññapaccayatā, na sahajātamattenāti ayametesaṃ dvinnaṃ viseso. Tathā hi sahajātapaccayabhāvīyeva koci aññamaññapaccayo na hoti cittajarūpānaṃ sahajātapaccayabhāvino nāmassa upādārūpānaṃ sahajātapaccayabhāvīnaṃ mahābhūtānañca aññamaññapaccayabhāvassa anuddhaṭattā. Yadi hi sahajātabhāveneva attano upakārakānaṃ upakārakatā aññamaññapaccayatā siyā, tadā sahajātaaññamaññapaccayehi samānehi bhavitabbanti.

အချင်းချင်း တစ်ချောင်းက တစ်ချောင်းကို ထောက်ပံ့နေသော သစ်သားသုံးချောင်းကဲ့သို့ မိမိအား ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားတို့အား ထောက်ပံ့တတ်သော အနေဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သောတရားသည် အညမညပစ္စည်းမည်၏။ အချင်းချင်း၏ အဖြစ်စွမ်းအားဖြင့်သာ ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် အညမညပစ္စယတာမည်၏၊ အတူတကွ ဖြစ်ကာမျှဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် အညမညပစ္စယသတ္တိ မဟုတ်ပေ။ ဤသည်ကား ဤအညမညပစ္စည်းနှင့် သဟဇာတပစ္စည်း နှစ်ပါးတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ ထိုစကားကို ရှင်းဦးအံ့—သဟဇာတပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ဖြစ်လေ့ရှိသော အချို့သောတရားသည် အညမညပစ္စည်း မဖြစ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် (ပစ္စယနိဒ္ဒေသ၌) စိတ္တဇရုပ်တို့အား သဟဇာတပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုသော နာမ်တရား၏လည်းကောင်း၊ ဥပါဒါရုပ်တို့အား သဟဇာတပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုသော မဟာဘုတ်တို့၏လည်းကောင်း အညမညပစ္စည်းအဖြစ်ကို ထုတ်ဖော်ဟောကြားထားခြင်း မရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ အကယ်၍ သဟဇာတအဖြစ်မျှဖြင့်ပင် မိမိအား ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားတို့ကို ပြန်၍ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် အညမညပစ္စယတာ ဖြစ်ပါက ထိုအခါ၌ သဟဇာတပစ္စည်းနှင့် အညမညပစ္စည်းတို့သည် တူညီကြရာ၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Cittakammassa paṭo viya sahajātanāmarūpānaṃ nissayabhūtā catukkhandhā, tarupabbatādīnaṃ pathavī viya ādhāraṇatoyeva sahajātarūpasattaviññāṇadhātūnaṃ yathākkamaṃ nissayā bhūtarūpaṃ, vatthu cāti ime nissayapaccayo nāma nissīyati nissitakehīti katvā, balavabhāvena nissayo paccayo upanissayapaccayo upa-saddassa atisayajotakattā, tassa pana bhedaṃ vakkhati.

ဆန်းကြယ်စွာ ရေးဆွဲအပ်သော ပန်းချီဆေးရေးရုပ်၌ ပိတ်ကားသည် မှီရာဖြစ်သကဲ့သို့ အတူတကွဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တရားတို့၏ မှီရာဖြစ်ကုန်သော နာမက္ခန္ဓာလေးပါးတို့သည်လည်းကောင်း၊ မြေကြီးသည် သစ်ပင်၊ တောင် အစရှိသည်တို့ကို ထောက်ကန်ဆောင်ထားသကဲ့သို့ ဆောင်ထားတတ်သည်၏ အဖြစ်ဖြင့်သာလျှင် အတူတကွဖြစ်သော ရုပ်တရားနှင့် ဝိညာဉ်ဓာတ်ခုနစ်ပါးတို့၏ အသီးသီးမှီရာဖြစ်ကုန်သော မဟာဘုတ်ရုပ်နှင့် စက္ခုစသော ဝတ္ထုခြောက်ပါးတို့သည်လည်းကောင်း ဤသို့ ဤတရားတို့ကို မှီတတ်သော ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့က မှီဝဲအပ်သောကြောင့် 'နိဿယပစ္စည်း' မည်၏။ အားကောင်းသောအဖြစ်ဖြင့် မှီရာဖြစ်သော ပစ္စည်းသည် 'ဥပနိဿယပစ္စည်း' မည်၏။ 'ဥပ' သဒ္ဒါသည် အလွန်အမင်းဟူသော အနက်ကို ပြတတ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုဥပနိဿယပစ္စည်း၏ ကွဲပြားခြားနားပုံကိုမူ ရှေ့၌ ဆက်လက်၍ ဆိုလတ္တံ့။

Cha vatthūni, cha ārammaṇāni cāti ime paccayuppannato paṭhamaṃ uppajjitvā pavattamānabhāvena upakārako purejātapaccayo. Pacchājātapaccaye asati santānaṭṭhitihetubhāvaṃ āgacchantassa kāyassa upatthambhanabhāvena upakārakā pacchājātā cittacetasikā dhammā pacchājātapaccayo. So gijjhapotakasarīrānaṃ āhārāsā cetanā viya daṭṭhabbo.

ဝတ္ထုရုပ်ခြောက်ပါးနှင့် အာရုံခြောက်ပါးဟူသော ဤတရားတို့သည် ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့ထက် အလျင်ဦးစွာ ဖြစ်ပေါ်နှင့်ပြီး၍ ဖြစ်တည်ဆဲအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် 'ပုရေဇာတပစ္စည်း' မည်၏။ ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းသာ မရှိပါက သန္တာန်တည်တံ့နိုင်စွမ်းမရှိသော ရုပ်အပေါင်း (ကိုယ်ခန္ဓာ) အား ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်တတ်သော အနေဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သော နောက်မှဖြစ်သော စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် 'ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း' မည်၏။ ထိုပစ္ဆာဇာတပစ္စည်းကို လင်းတငယ်တို့၏ ကိုယ်ခန္ဓာအား အာဟာရ၌ တွယ်တာတောင့်တသော စေတနာကဲ့သို့ မှတ်ယူအပ်၏။

Purimapurimaparicitagantho viya uttarauttaraganthassa kusalādibhāvena attasadisassa paguṇabalavabhāvavisiṭṭhaattasamānajātiyatāgāhaṇaṃ āsevanaṃ, tena paccayā sajātiyadhammānaṃ sajātiyadhammāva āsevanapaccayo. Bhinnajātikā hi bhinnajātikehi āsevanapaguṇena paguṇabalavabhāvavisiṭṭhaṃ kusalādibhāvasaṅkhātaṃ attano gatiṃ [Pg.244] gāhāpetuṃ na sakkonti, na ca sayaṃ tato gaṇhanti, te pana anantarātītāni lokiyakusalākusalāni ceva anāvajjanakiriyajavanāni cāti daṭṭhabbaṃ. Cittappayogasaṅkhātakiriyābhāvena sahajātānaṃ nānākkhaṇikānaṃ vipākānaṃ, kaṭattārūpānañca upakārikā cetanā kammapaccayo.

ရှေးဦးစွာ လေ့လာကျက်မှတ်အပ်သော ကျမ်းစာသည် နောက်နောက်သော ကျမ်းစာတို့အား ရည်ရွယ်၍ လေ့လာကျွမ်းကျင်ခြင်း၊ အားရှိခြင်းကို ဖြစ်စေသကဲ့သို့၊ ကုသိုလ်စသည်၏ အဖြစ်ဖြင့် မိမိနှင့် သဘောတူညီသော တရားအား လေ့လာကျွမ်းကျင်မှု၊ အားရှိမှုကို ရရှိစေခြင်းသည် 'အာသေဝန' မည်၏။ ထိုအာသေဝနသတ္တိဖြင့် ဇာတ်တူသောတရားတို့အား ဇာတ်တူသောတရားတို့သည်သာ ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် 'အာသေဝနပစ္စည်း' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဇာတ်မတူသော တရားတို့သည် ဇာတ်မတူသော တရားတို့အား အာသေဝနဂုဏ်အားဖြင့် အားရှိအောင် မပြုနိုင်သကဲ့သို့ မိမိ၏ကုသိုလ်စသည်ဟူသော သဘောကိုလည်း မယူစေနိုင်ကုန်၊ မိမိတို့ကိုယ်တိုင်ကလည်း ထိုတရားမှ ထူးခြားသော ကုသိုလ်စသည်၏ အဖြစ်ကို မယူနိုင်ကြကုန်။ ထိုအာသေဝနပစ္စည်းတရားတို့သည်ကား အခြားမဲ့၌ ချုပ်ပျောက်လွန်ကဲပြီးသော လောကီကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ဇောများနှင့် အာဝဇ္ဇန်းမှတစ်ပါးသော ကြိယာဇောများ ဖြစ်ကြသည်ဟု သိအပ်၏။ စိတ်၏ လုံ့လပယောဂဟု ဆိုအပ်သော အမူအရာလှုပ်ရှားမှုဖြင့် အတူတကွဖြစ်သော စိတ်၊ စေတသိက်၊ စိတ္တဇရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ပစ္စည်းတရားဖြစ်သော ခဏနှင့် မတူ ကွဲပြားခြားနားသောခဏ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော ဝိပါက်စိတ်၊ စေတသိက်များနှင့် ကဋတ္တာရုပ်တို့အားလည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုတတ်သော စေတနာသည် 'ကမ္မပစ္စည်း' မည်၏။

Attano nirussāhasantabhāvena sahajātanāmarūpānaṃ nirussāhasantabhāvāya upakārakā vipākacittacetasikā vipākapaccayo. Te hi payogena asādhetabbatāya kammassa kaṭattā nipphajjamānamattato nirussāhasantabhāvā honti, na kilesavūpasamasantabhāvā. Tathā santabhāvatoyeva hi bhavaṅgādayo dubbiññeyyā. Abhinipātasampaṭicchanasantīraṇamattā pana vipākā dubbiññeyyāva. Javanappavattiyāva nesaṃ rūpādiggahitatā viññāyati.

မိမိ၏ လုံ့လဥဿာဟမရှိဘဲ ငြိမ်သက်သောသဘောဖြင့် အတူတကွဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တရားတို့အား လုံ့လဥဿာဟမရှိဘဲ ငြိမ်သက်လာစေရန် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ဝိပါက်စိတ်၊ စေတသိက်တို့သည် 'ဝိပါကပစ္စည်း' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ထိုဝိပါက်တရားတို့သည် လုံ့လပယောဂဖြင့် ပြုပြင်ပြီးမြောက်စေရသည် မဟုတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကံ၏ အကျိုးတရားမျှသာ ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း လုံ့လဥဿာဟမရှိဘဲ ငြိမ်သက်သော သဘောရှိကြကုန်၏၊ ကိလေသာငြိမ်းအေးခြင်းဟူသော ငြိမ်သက်ခြင်းမျိုးကား မဟုတ်ပေ။ ထိုသို့ လုံ့လဥဿာဟမရှိ ငြိမ်သက်သောသဘောရှိခြင်းကြောင့်ပင် ဘဝင်အစရှိသော စိတ်၊ စေတသိက်တို့ကို သိနိုင်ခဲလှ၏။ ပဉ္စဝိညာဉ်၏ ရှေးရှုကျရောက်ခြင်း၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း၏ ခံယူခြင်း၊ သန္တီရဏ၏ စုံစမ်းခြင်းမျှသာဖြစ်သော ဝိပါက်တရားတို့ကိုမူ သာ၍ပင် သိနိုင်ခဲလှသေး၏။ ဝီထိစိတ်စဉ်၌ ဇောစိတ်၏ ဖြစ်ပေါ်လှုပ်ရှားမှုကြောင့်သာလျှင် ထိုပဉ္စဝိညာဉ်၊ သမ္ပဋိစ္ဆိုန်း၊ သန္တီရဏတို့က ရူပါရုံအစရှိသည်တို့ကို သိမ်းပိုက်ယူငင်လိုက်သည်ဟူသော အဖြစ်ကို သိရှိနိုင်ပေသည်။

Rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakā cattāro āhārā āhārapaccayo. Satipi hi janakabhāve upatthambhakattameva āhārassa padhānakiccaṃ. Janayantopi āhāro avicchedavasena upatthambhento va janetīti upatthambhakabhāvo va āhārabhāvo. Tesu tesu kiccesu paccayuppannadhammehi attānaṃ anuvattāpanasaṅkhātādhipatiyaṭṭhena paccayo indriyapaccayo.

ရုပ်နာမ်တရားတို့ကို ထောက်ပံ့တတ်သောအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော အာဟာရလေးပါးတို့သည် 'အာဟာရပစ္စည်း' မည်၏။ အာဟာရတရား၌ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောအစွမ်း (ဇနကသတ္တိ) ရှိသော်လည်း ထောက်ပံ့တတ်သောအစွမ်းသည်သာ အာဟာရ၏ အဓိကကိစ္စ ဖြစ်ပေသည်။ အာဟာရသည် ရုပ်နာမ်တို့ကို ဖြစ်ပေါ်စေရာ၌လည်း အဆက်မပြတ် ထောက်ပံ့လျက်သာ ဖြစ်ပေါ်စေတတ်၏။ ထို့ကြောင့် ထောက်ပံ့မှုပေးနိုင်ခြင်းသည်သာ အာဟာရ၏ အစစ်အမှန်သဘော ဖြစ်ပေသည်။ ထိုထို မြင်ခြင်းစသော ကိစ္စတို့၌ ပစ္စုပ္ပန်တရားတို့ကို မိမိနောက်သို့ လိုက်ပါလာစေနိုင်သော အစိုးရခြင်းသဘောဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားသည် 'ဣန္ဒြိယပစ္စည်း' မည်၏။

Ārammaṇūpanijjhānalakkhaṇūpanijjhānavasena upagantvā ārammaṇanijjhānakā vitakkādayo jhānapaccayo. Sugatito puññato, duggahito pāpato vā niyyānaṭṭhena upakārakā sammādiṭṭhādayo maggapaccayo.

အာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာန်၊ လက္ခဏူပနိဇ္ဈာန်တို့၏ စွမ်းအားဖြင့် အာရုံသို့ ကပ်ရောက်ကာ စူးစိုက်စွာ ရှုတတ်ကုန်သော ဝိတက်အစရှိသော စေတသိက်တရားတို့သည် 'ဈာနပစ္စည်း' မည်၏။ သုဂတိမှလည်းကောင်း၊ ကုသိုလ်ကောင်းမှုမှလည်းကောင်း၊ ဒုဂ္ဂတိမှလည်းကောင်း၊ အကုသိုလ်ဒုစရိုက်မှလည်းကောင်း လွတ်မြောက်ထွက်မြောက်တတ်သော အနေဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော သမ္မာဒိဋ္ဌိအစရှိသော တရားတို့သည် 'မဂ္ဂပစ္စည်း' မည်၏။

Paramatthato bhinnāpi ekībhāvagatā viya ekuppādādibhāvasaṅkhātasampayogalakkhaṇena upakārakā nāmadhammā va sampayuttapaccayo. Aññamaññasambandhatāya yuttāpi samānā vippayuttabhāvena [Pg.245] visaṃsaṭṭhatāya nānattupagamanena upakārakā vatthucittacetasikā vippayuttapaccayo.

ပရမတ်သဘောအားဖြင့် ကွဲပြားခြားနားကြသော်လည်း ဧကုပ္ပာဒ (အတူတကွ ဖြစ်ခြင်း) စသည်ဟူသော သမ္ပယုတ္တလက္ခဏာအားဖြင့် တစ်ခုတည်းသော အဖြစ်သို့ ရောက်သကဲ့သို့ ကပ်ညီလျက် ကျေးဇူးပြုတတ်သော နာမ်တရားတို့သည်သာ 'သမ္ပယုတ္တပစ္စည်း' မည်၏။ အချင်းချင်း ဆက်စပ်မှု ရှိကြသော်လည်း မယှဉ်စပ်ခြင်း၊ မရောနှောခြင်း၊ အသီးခြားစီ ဖြစ်တည်ခြင်းအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သော ဝတ္ထုရုပ်ခြောက်ပါးနှင့် စိတ်၊ စေတသိက်တရားတို့သည် 'ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်း' မည်၏။

Paccuppannasabhāvasaṅkhātena atthibhāvena tādisasseva dhammassa upatthambhakattena upakārakā ‘‘sahajātaṃ purejāta’’ntyādinā vakkhamānadhammā atthipaccayo. Satipi hi janakatte ṭhitiyaṃyeva sātisayo atthipaccayānaṃ byāpāroti upatthambhakatāva tesaṃ gahitā. Ekasmiṃ phassādisamudāye pavattamāne dutiyassa abhāvato attano ṭhitiyā okāsaṃ alabhantānaṃ anantaramuppajjamānakacittacetasikānaṃ okāsadānavasena upakārakā anantaraniruddhā cittacetasikā natthipaccayo.

ပစ္စုပ္ပန်သဘောဟု ဆိုအပ်သော ထင်ရှားရှိနေသော အဖြစ်ဖြင့် ထိုကဲ့သို့သော တရားအား ထောက်ပံ့တတ်သောအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သော 'သဟဇာတ၊ ပုရေဇာတ' အစရှိသည်ဖြင့် ရှေ့၌ ဟောကြားလတ္တံ့သော တရားတို့သည် 'အတ္ထိပစ္စည်း' မည်၏။ စင်စစ်သော်ကား ဖြစ်ပေါ်စေတတ်သောသတ္တိ ရှိသော်လည်း ဌီခဏ (တည်ဆဲအခိုက်) ၌သာလျှင် အတ္ထိပစ္စည်းတို့၏ ဆောင်ရွက်မှုသည် အလွန်ထူးကဲလှသဖြင့် ထိုအတ္ထိပစ္စည်းတို့၏ ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်တတ်သော သတ္တိကိုသာ ယူအပ်၏။ ဖဿအစရှိသော တရားအစုတစ်ခုသည် ဖြစ်ပေါ်တည်ရှိနေစဉ် ဒုတိယတရားစု ဖြစ်ပေါ်ခွင့် မရှိခြင်းကြောင့်၊ မိမိတည်ရှိနေသဖြင့် ဖြစ်ခွင့်မရကြသော အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်လတ္တံ့သော စိတ်၊ စေတသိက်တို့အား မိမိချုပ်ပျောက်၍ ဖြစ်ခွင့်ပေးသော စွမ်းအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်ကုန်သော အခြားမဲ့၌ ချုပ်ငြိမ်းသွားနှင့်ပြီးသော စိတ်၊ စေတသိက်တို့သည် 'နတ္ထိပစ္စည်း' မည်၏။

Attano sabhāvāvigamanena appavattamānānaṃ vigatabhāvena upakārakāyeva dhammā vigatapaccayo. Nirodhānupagamanavasena upakārakā atthipaccayā va avigatapaccayo. Sasabhāvatāmattena upakārakatā atthipaccayatā, nirodhānupagamanavasena upakārakatā avigatapaccayatāti paccayatāviseso nesaṃ dhammāvisesepi daṭṭhabbo. Dhammānañhi samatthatāvisesaṃ sabbākārena ñatvā bhagavatā catuvīsatipaccayā desitāti bhagavati saddhāya ‘‘evaṃ visesā ete dhammā’’ti sutamayañāṇaṃ uppādetvā cintābhāvanāmayañāṇehi tadabhisamayāya yogo karaṇīyo. Avisesepi hi dhammasāmaggiyassa tathā tathā vinetabbapuggalānaṃ vasena heṭṭhā vuttopi paccayo puna pakārantena vuccati ahetukadukaṃ vatvāpi hetuvippayuttadukaṃ viyāti daṭṭhabbaṃ.

မိမိ၏ သဘာဝအထည်ကိုယ် မကင်းသေးခြင်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ခွင့်မရသော နောက်နောင်တရားတို့အား မိမိကင်းကွာချုပ်ငြိမ်းသွားသောအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော တရားတို့သည် 'ဝိဂတပစ္စည်း' မည်၏။ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ မရောက်သေးသော စွမ်းအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော အတ္ထိပစ္စည်းတို့သည်ပင် 'อဝိဂတပစ္စည်း' မည်၏။ မိမိ၏ ကိုယ်ပိုင်သဘာဝ ထင်ရှားရှိရုံမျှဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် အတ္ထိပစ္စယတာမည်၍ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ မရောက်သေးဘဲ တည်ရှိနေခြင်းအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် အဝိဂတပစ္စယတာမည်၏။ ဤသို့ ဓမ္မအားဖြင့် တူညီကြသော်လည်း ပစ္စယသတ္တိအားဖြင့် ထူးခြားမှုကို သိအပ်၏။ စင်စစ်သော်ကား တရားတို့၏ စွမ်းဆောင်နိုင်မှု သတ္တိထူးကို အလုံးစုံသော အခြင်းအရာအားဖြင့် သိတော်မူသဖြင့် မြတ်စွာဘုရားသည် (၂၄) ပစ္စည်းတို့ကို ဟောတော်မူခဲ့ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် မြတ်စွာဘုရားအပေါ် ယုံကြည်သော သဒ္ဓါတရားဖြင့် 'ဤတရားတို့သည် ဤသို့ ထူးခြားကြကုန်၏' ဟု သုတမယဉာဏ်ကို ဖြစ်စေပြီးလျှင် စိန္တာမယဉာဏ်၊ ဘာဝနာမယဉာဏ်တို့ဖြင့် ထိုသတ္တိထူးကို ထိုးထွင်းသိမြင်နိုင်ရန် အားထုတ်အပ်၏။ အကြောင်းတရားအစုအဝေး၏ ညီညွတ်ခြင်းသဘောသည် မထူးခြားသော်လည်း ထိုထိုနည်းလမ်းအားဖြင့် ဆုံးမထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ အလိုက်အားဖြင့် အောက်၌ ဟောကြားတော်မူပြီးသော ပစ္စည်းတရားကိုပင် နောက်တစ်ဖန် အခြားတစ်မျိုးသော နည်းလမ်းအားဖြင့် ဟောကြားတော်မူပြန်သည်။ ဥပမာအားဖြင့် အဟေတုကဒုက်ကို ဟောတော်မူပြီးသော်လည်း ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တဒုက်ကို တစ်ဖန် ထပ်မံဟောကြားသကဲ့သို့ ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

15. Nāmaṃ catukkhandhasaṅkhātaṃ nāmaṃ tādisasseva nāmassa chadhā chahākārehi paccayo hoti, tadeva nāmarūpīnaṃ samuditānaṃ [Pg.246] pañcadhā paccayo hoti, rūpassa puna bhūtupādāyabhedassa ekadhā paccayo hoti, rūpañca nāmassa ekadhā paccayo, paññattināmarūpāni nāmassa dvidhā dvippakārā paccayā honti, dvayaṃ pana nāmarūpadvayaṃ samuditaṃ dvayassa tādisasseva nāmarūpadvayassa navadhā paccayo ceti evaṃ paccayā chabbidhā ṭhitā.

၁၅. ခန္ဓာလေးပါးဟု ဆိုအပ်သော နာမ်တရားသည် ထိုကဲ့သို့ ရှုအပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်သော နာမ်ခန္ဓာလေးပါးအား ခြောက်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ပစ္စည်းဖြစ်၏။ ထိုခန္ဓာလေးပါးဟု ဆိုအပ်သော နာမ်သည်ပင်လျှင် အပေါင်းဖြစ်ကုန်သော နာမ်ရုပ်တို့အား ငါးပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် (ကျေးဇူးပြု၏)။ တစ်ဖန် ဘူတရုပ်၊ ဥပါဒါရုပ်ဟူသော အပြားရှိသော ရုပ်အား တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏။ ရုပ်သည်လည်း နာမ်အား တစ်ပါးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏။ ပညတ်၊ နာမ်၊ ရုပ်တို့သည် နာမ်အား နှစ်ပါးသောအပြားအားဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ပစ္စည်းဖြစ်ကုန်၏။ တစ်ဖန် နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးအပေါင်းသည် ထိုကဲ့သို့ ရှုအပ်သည်သာလျှင်ဖြစ်သော နာမ်ရုပ်နှစ်ပါးအပေါင်းအား ကိုးပါးသော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ပစ္စည်းဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ပစ္စည်းတို့သည် ခြောက်ပါးသောအပြားအားဖြင့် တည်ကုန်၏။

16. Vipākabyākataṃ kammavasena vipākabhāvappattaṃ kammavegakkhittapatitaṃ viya hutvā pavattamānaṃ attano sabhāvaṃ gāhetvā paribhāvetvā neva aññaṃ pavatteti, na ca purimavipākānubhāvaṃ gahetvā uppajjati. ‘‘Na maggapaccayā āsevane eka’’nti (paṭṭhā. 1.1.221) vacanato ca ahetukakiriyesu hasituppādasseva āsevanatāuddharaṇena āvajjanadvayaṃ āsevanapaccayo na hoti, tasmā javanāneva āsevanapaccayabhāvaṃ gacchantīti āha ‘‘purimāni javanānī’’tyādi. Avisesavacanepettha lokiyakusalākusalābyākatajavanāneva daṭṭhabbāni lokuttarajavanānaṃ āsevanabhāvassa anuddhaṭattā.

၁၆. ဝိပါက်အဗျာကတတရားသည် ကံ၏အစွမ်းကြောင့် ဝိပါက်အဖြစ်သို့ ရောက်ရသည်ဖြစ်၍ ကံ၏အဟုန်ကြောင့် ပစ်ချအပ်သကဲ့သို့ ကျရောက်လျက် ဖြစ်ပေါ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် မိမိ၏ သဘောကို (နောက်နောက်စိတ်အား) ယူစေ၍ ထုံမွှမ်းကာ အခြားသောစိတ်ကို မဖြစ်စေနိုင်။ ရှေးရှေးသော ဝိပါက်၏ အာနုဘော်ကို ယူ၍လည်း ဖြစ်ပေါ်လာခြင်း မရှိပေ။ 'န မဂ္ဂပစ္စယာ အာသေဝနေ ဧကံ' ဟူ၍ ဟောတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အဟိတ်ကြိယာစိတ်တို့တွင် ဟသိတုပ္ပါဒ်စိတ်၏သာလျှင် အာသေဝနအဖြစ်ကို ထုတ်ဆောင်ပြသတော်မူခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း အာဝဇ္ဇန်းဒွေးသည် အာသေဝနပစ္စည်း မဟုတ်ဟူ၍ သိအပ်၏။ ထို့ကြောင့် ဇောတို့သည်သာလျှင် အာသေဝနပစ္စည်းအဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်၏ဟု ရည်ရွယ်၍ 'ပုရိမာနိ ဇဝနာနိ' အစရှိသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ဤပါဌ်၌ 'ဇဝနာနိ' ဟု သာမညအားဖြင့် အထူးမပြုဘဲ ဆိုသော်လည်း လောကီကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်၊ အဗျာကတဇောတို့ကိုသာလျှင် မှတ်ယူအပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် လောကုတ္တရာဇောတို့၏ အာသေဝနပစ္စည်းအဖြစ်ကို ထုတ်ပြတော်မမူအပ်သောကြောင့်တည်း။

Evañca katvā vuttaṃ paṭṭhānaṭṭhakathāyaṃ (paṭṭhā. aṭṭha. 1.12) ‘‘lokuttaro pana āsevanapaccayo nāma natthī’’ti. Tattha hi kusalaṃ bhinnajātikassa purecarattā na tena āsevanaguṇaṃ gaṇhāpeti, phalacittāni ca javanavasena uppajjamānānipi vipākābyākate vuttanayena āsevanaṃ na gaṇhanti, na ca aññaṃ gāhāpenti. Yampi ‘‘āsevanavinimuttaṃ javanaṃ natthī’’ti ācariyadhammapālattherena vuttaṃ, tampi yebhuyyavasena vuttanti viññāyati. Itarathā ācariyassa asamapekkhitābhidhāyakattappasaṅgo siyā. Maggo pana gotrabhuto āsevanaṃ na gaṇhātīti natthi bhūmiādivasena nānājātitāya anadhippetattā. Tathā hi vuttaṃ paṭṭhāne ‘‘gotrabhu [Pg.247] maggassa āsevanapaccayena paccayo, vodānaṃ maggassa āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.426). Ekuppādādicatubbidhasampayogalakkhaṇābhāvato sahuppannānampi rūpadhammānaṃ sampayuttapaccayatā natthīti vuttaṃ ‘‘cittacetasikā dhammā aññamañña’’nti.

ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့် ပဋ္ဌာန်းအဋ္ဌကထာ၌ 'လောကုတ္တရာ အာသေဝနပစ္စည်းမည်သည် မရှိ' ဟူ၍ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုစကားမှန်ပေ၏၊ ထိုလောကုတ္တရာဇောတို့တွင် ကုသိုလ်ဇော (မဂ်စိတ်) သည် (အဗျာကတဖြစ်၍) ဇာတ်ကွဲပြားသော ဖိုလ်ဇော၏ ရှေ့သွားဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုဖိုလ်ဇောအား အာသေဝနဂုဏ်ကို မယူစေနိုင်။ ဖိုလ်စိတ်တို့သည်လည်း ဇော၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာကြသော်လည်း ဝိပါက်အဗျာကတ၌ ဆိုအပ်ပြီးသောနည်းဖြင့် အာသေဝနသတ္တိကို မိမိလည်းမယူ၊ အခြားသောတရားကိုလည်း မယူစေနိုင်ကုန်။ အရှင်ဓမ္မပါလမထေရ် မိန့်ဆိုတော်မူသော 'အာသေဝနမှ လွတ်သောဇောမရှိ' ဟူသော စကားကိုလည်း ယေဘုယျနည်းအားဖြင့် မိန့်ဆိုခြင်းဖြစ်သည်ဟု သိအပ်၏။ ထိုသို့မဟုတ်ပါက ဆရာမထေရ်၌ မစဉ်းမစားဘဲ ပြောဆိုသူ ဖြစ်သွားနိုင်ဖွယ်ရှိ၏။ တစ်ဖန် 'မဂ်သည် ဂေါတြဘူမှ အာသေဝနကို မယူ' ဟူသော ဆိုဖွယ်ရာသည် မရှိပေ၊ ဘုံစသည်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ဇာတ်ကွဲပြားခြင်းကို အလိုမရှိအပ်သောကြောင့်တည်း။ ထိုစကားမှန်၏၊ ပဋ္ဌာန်းကျမ်း၌ 'ဂေါတြဘူသည် မဂ်အား အာသေဝနပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏၊ ဝေါဒါန်းသည် မဂ်အား အာသေဝနပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏' ဟု ဟောတော်မူအပ်ပြီ။ ဧကုပ္ပာဒတာ အစရှိသော လေးပါးသော သမ္ပယောဂလက္ခဏာ မရှိခြင်းကြောင့် အတူတကွဖြစ်ကုန်သော ရုပ်တရားတို့အား သမ္ပယုတ္တပစ္စည်းအဖြစ် မရှိဟူ၍ 'စိတ်စေတသိက်တရားတို့သည် အချင်းချင်း (သမ္ပယုတ္တပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုကုန်၏)' ဟု ဟောတော်မူအပ်သကဲ့သို့ ဖြစ်၏။

17. Hetujhānaṅgamaggaṅgāni sahajātānaṃ nāma rūpānanti tayopete paṭisandhiyaṃ kammasamuṭṭhānānaṃ, pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ, ubhayattha sahajātānaṃ nāmānañca hetādipaccayena paccayā honti. ‘‘Sahajātarūpanti hi sabbattha paṭisandhiyaṃ kammasamuṭṭhānānaṃ, pavattiyaṃ cittasamuṭṭhānāna’’nti vakkhati. Sahajātā cetanāti antamaso cakkhuviññāṇādīhipi sahajātacetanā. Sahajātānaṃ nāma rūpānanti sabbāpi cetanā nāmānaṃ, paṭisandhisahagatā cetanā kammasamuṭṭhānarūpānaṃ, pavattiyaṃ rūpasamuṭṭhāpakacittasahagatā cetanā cittasamuṭṭhānarūpānañca. Nānākkhaṇikā cetanāti vipākakkhaṇato nānākkhaṇe atītabhavādīsu nibbattā kusalākusalacetanā. Nāmarūpānanti ubhayatthāpi nāmarūpānaṃ. Vipākakkhandhāti paṭisandhiviññāṇādikā vipākā arūpakkhandhā. Kammasamuṭṭhānampi hi rūpaṃ vipākavohāraṃ na labhati arūpadhammabhāvena, sārammaṇabhāvena ca kammasadisesu arūpadhammesveva vipāka-saddassa niruḷhattā.

၁၇. 'ဟေတု ဈာနင်္ဂ မဂ္ဂင်္ဂါနိ သဟဇာတာနံ နာမရူပါနံ' ဟူသော ပါဌ်၌ ဤဟိတ်၊ ဈာနင်၊ မဂ္ဂင် သုံးပါးတို့သည် ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ကမ္မသမုဋ္ဌာန်းရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌ စိတ္တသမုဋ္ဌာန်းရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိ နှစ်ပါးစုံသောအခါ၌ အတူတကွဖြစ်ကုန်သော နာမ်တရားတို့အားလည်းကောင်း ဟေတုအစရှိသော ပစ္စယသတ္တိဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော ပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြကုန်၏။ 'သဟဇာတရူပံ' ဟူသော အလုံးစုံသော စကား၌ 'ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ကမ္မသမုဋ္ဌာန်းရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌ စိတ္တသမုဋ္ဌာန်းရုပ်တို့အားလည်းကောင်း' ဟု နောင်၌ ဆိုလတ္တံ့သောကြောင့် ဖြစ်၏။ 'သဟဇာတာ စေတနာ' ဟူရာ၌ အနည်းဆုံးအားဖြင့် စက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့နှင့် အတူတကွဖြစ်သော စေတနာကို ဆိုလိုသည်။ 'သဟဇာတာနံ နာမရူပါနံ' ဟူရာ၌ အလုံးစုံသော စေတနာသည် နာမ်တရားတို့အားလည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့်အတူဖြစ်သော စေတနာသည် ကမ္မသမုဋ္ဌာန်းရုပ်တို့အားလည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌ ရုပ်ကိုဖြစ်စေတတ်သော စိတ်နှင့်အတူဖြစ်သော စေတနာသည် စိတ္တသမုဋ္ဌာန်းရုပ်တို့အားလည်းကောင်း ကျေးဇူးပြုပုံကို ဆိုလိုသည်။ 'နာနာက္ခဏိကာ စေတနာ' ဟူသည်မှာ ဝိပါက်ဖြစ်ရာခဏမှ ကွဲပြားသောခဏဖြစ်သော အတိတ်ဘဝစသည်တို့၌ ဖြစ်ပေါ်ခဲ့သော ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်စေတနာကို ဆိုလိုသည်။ 'နာမရူပါနံ' ဟူရာ၌ ပဋိသန္ဓေနှင့် ပဝတ္တိ နှစ်ပါးစုံသောအခါ၌လည်း နာမ်ရုပ်တို့အား ကျေးဇူးပြုပုံကို ဆိုလိုသည်။ 'ဝိပါကက္ခန္ဓာ' ဟူသည်မှာ ပဋိသန္ဓေဝိညာဉ်အစရှိသော ဝိပါက်ဖြစ်ကုန်သော နာမက္ခန္ဓာတရားတို့ကို ဆိုလိုသည်။ ကံကြောင့် ဖြစ်ပေါ်ရသော်လည်း ရုပ်သည် 'ဝိပါက်' ဟူသော အခေါ်အဝေါ်ကို မရရှိပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် နာမ်တရား၏ အဖြစ်ဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံကို ယူတတ်သောသဘော ရှိခြင်းဖြင့်လည်းကောင်း ကံနှင့်တူညီကုန်သော နာမ်တရားတို့၌သာလျှင် 'ဝိပါက' ဟူသော ဝေါဟာရသည် ထင်ရှားခိုင်မြဲသောကြောင့် ဖြစ်၏။

18. Purejātassa imassa kāyassāti paccayadhammato pure uppannassa imassa rūpakāyassa. Kathaṃ pana paccayuppannassa pure nibbattiyaṃ pacchājātassa paccayatāti? Nanu vuttaṃ ‘‘pacchājātapaccaye asati santānaṭṭhitihetukabhāvaṃ āgacchantassā’’ti, tasmā santānappavattassa hetubhāvupatthambhane imassa byāpāroti na koci virodho.

၁၈. 'ပုရေဇာတဿ ဣမဿ ကာယဿ' ဟူသည်မှာ ပစ္စည်းတရားထက် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်နှင့်ပြီးသော ဤရူပကာယအား (ကျေးဇူးပြုခြင်းကို ဆိုလိုသည်)။ (စောဒကက မေးသည်မှာ -) ပစ္စယုပ္ပန်တရားသည် ရှေးဦးစွာ ဖြစ်နှင့်ပါလျက် နောက်မှဖြစ်သောတရားက ကျေးဇူးပြုသည်ဟူသော ပစ္စည်းအဖြစ်သည် အဘယ်သို့ ဖြစ်နိုင်သနည်း။ (ဖြေရသော် -) 'ပစ္ဆာဇာတပစ္စည်း မရှိပါက အစဉ်အတိုင်း တည်ရှိခြင်း၏ အကြောင်းအဖြစ်သို့ ရောက်ရသော...' ဟု မိန့်ဆိုအပ်ပြီးသည် မဟုတ်ပါလော။ ထို့ကြောင့် ရုပ်တရားတို့ အစဉ်အဆက် တည်တံ့ခြင်း၏ အကြောင်းကို ထောက်ပံ့စောင့်ရှောက်ပေးရာ၌ ဤနောက်မှဖြစ်သော ပစ္စည်းတရား၏ ဗျာပါရဆောင်ရွက်မှု ရှိခြင်းကြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက် အပြစ်တစ်စုံတစ်ရာ မရှိပေ။

19. Paṭisandhiyaṃ [Pg.248] cakkhādivatthūnaṃ asambhavato, sati ca sambhave taṃtaṃviññāṇānaṃ paccayabhāvānupagamanato, hadayavatthuno ca paṭisandhiviññāṇena sahuppannassa purejātakatābhāvato vuttaṃ ‘‘chavatthūni pavattiya’’nti. ‘‘Pañcārammaṇāni pañcaviññāṇavīthiyā’’ti ca idaṃ ārammaṇapurejātaniddese āgataṃ sandhāya vuttaṃ. Pañhāvāre pana ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā cakkhuṃ aniccato dukkhato anattato vipassantī’’tyādinā (paṭṭhā. 1.1.424) avisesena paccuppannacakkhādīnampi gahitattā dhammārammaṇampi ārammaṇapurejātaṃ manoviññāṇavīthiyā labbhati. Atthato hetaṃ siddhaṃ, yaṃ paccuppannadhammārammaṇaṃ gahetvā manodvārikavīthi pavattati, taṃ tassa ārammaṇapurejātaṃ hotīti.

၁၉. ပဋိသန္ဓေအခါ၌ စက္ခုအစရှိသော ဝတ္ထုရုပ်များ မရှိနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရှိခဲ့လျှင်လည်း ထိုထိုစက္ခုဝိညာဉ်စသည်တို့အား ပစ္စည်းအဖြစ်ဖြင့် ကျေးဇူးမပြုနိုင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပဋိသန္ဓေစိတ်နှင့် တကွဖြစ်သော ဟဒယဝတ္ထုသည်လည်း ပုရေဇာတအဖြစ် မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဝတ္ထုရုပ်ခြောက်ပါးသည် ပဝတ္တိအခါ၌ (ပုရေဇာတပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏)' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ 'အာရုံငါးပါးတို့သည် ဒွေပဉ္စဝိညာဉ်ဝီထိအား ကျေးဇူးပြု၏' ဟူသော စကားသည် အာရမ္မဏပုရေဇာတနိဒ္ဒေသ၌ လာသည်ကို ရည်ရွယ်၍ မိန့်ဆိုခြင်း ဖြစ်သည်။ ပဉှာဝါရ၌မူကား 'သေက္ခပုဂ္ဂိုလ် သို့မဟုတ် ပုထုဇဉ်ပုဂ္ဂိုလ်သည် စက္ခုဝတ္ထုကို အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု ဝိပဿနာရှု၏' အစရှိသည်ဖြင့် အထူးမပြုဘဲ ပစ္စုပ္ပန်စက္ခုစသည်တို့ကိုလည်း ယူအပ်သောကြောင့် ပစ္စုပ္ပန်ဓမ္မာရုံသည်လည်း မနောဝိညာဏဝီထိအတွက် အာရမ္မဏပုရေဇာတအဖြစ် ရရှိပေ၏။ အနက်သဘောအားဖြင့်လည်း - အကြင် ပစ္စုပ္ပန်ဓမ္မာရုံကို အာရုံပြု၍ မနောဒွါရိကဝီထိ ဖြစ်ပေါ်လာ၏၊ ထိုပစ္စုပ္ပန်ဓမ္မာရုံသည် ထိုမနောဒွါရိကဝီထိ၏ အာရမ္မဏပုရေဇာတပစ္စည်း ဖြစ်၏ဟူသည်မှာ ထင်ရှားပြီးဖြစ်၏။

22. Pakatiyā eva paccayantararahitena attano sabhāveneva upanissayo pakatūpanissayo. Ārammaṇānantarehi asaṃmisso puthageva koci upanissayoti vuttaṃ hoti. Atha vā pakato upanissayo pakatūpanissayo. Pakatoti cettha pa-kāro upasaggo, so attano phalassa uppādanasamatthabhāvena santāne nipphāditabhāvaṃ, āsevitabhāvañca dīpeti, tasmā attano santāne nipphanno rāgādi, saddhādi, upasevito vā utubhojanādi pakatūpanissayo. Tathā ceva niddisati.

၂၂. အခြားသောပစ္စည်းတို့နှင့် မရောနှောဘဲ ပင်ကိုသဘောအားဖြင့်သာလျှင် မိမိ၏ သဘောအစွမ်းဖြင့် အားကြီးသောမှီရာအကြောင်းဖြစ်သော တရားသည် ပကတူပနိဿယမည်၏။ ၎င်းသည် အာရမ္မဏူပနိဿယ၊ အနန္တရူပနိဿယတို့နှင့် မရောနှောဘဲ သီးခြားဖြစ်သော ဥပနိဿယပစ္စည်းတစ်မျိုး ဖြစ်သည်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထို့ပြင် တစ်နည်းကား မိမိသန္တာန်၌ အဖန်ဖန် ဖြစ်စေအပ်၊ မှီဝဲအပ်သော အားကြီးသောမှီရာအကြောင်းသည် ပကတူပနိဿယမည်၏။ ဤ 'ပကတ' ဟူသော ပုဒ်၌ 'ပ' ဟူသည်မှာ ဥပသာရဖြစ်၍ ၎င်းသည် မိမိ၏အကျိုးကို ဖြစ်ပေါ်စေနိုင်စွမ်းရှိသဖြင့် သန္တာန်၌ ဖြစ်စေအပ်ပြီးသောအဖြစ်နှင့် အဖန်ဖန်မှီဝဲအပ်သောအဖြစ်ကို ပြသပေ၏။ ထို့ကြောင့် မိမိသန္တာန်၌ ဖြစ်ထွန်းစေအပ်သော ရာဂစသည်၊ သဒ္ဓါစသည်တို့သည်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် မှီဝဲအပ်သော ဥတု၊ ဘောဇဉ်စသည်တို့သည်လည်းကောင်း ပကတူပနိဿယ မည်၏။ ထိုအတိုင်းပင် ပါဠိတော်၌ အကျယ်ညွှန်ပြတော်မူထားသည်။

23. Garukatanti garuṃ katvā paccavekkhitaṃ. Tathā hi ‘‘dānaṃ datvā sīlaṃ samādiyitvā uposathakammaṃ katvā taṃ garuṃ katvā paccavekkhatī’’tyādinā (paṭṭhā. 1.1.413) dānasīlauposathakammapubbekatasuciṇṇajhānagotrabhuvodānamaggādīni garuṃ katvā paccavekkhaṇavasena assa niddeso pavatto.

၂၃. 'Garuṃ katvā' ဟူသည်မှာ အလေးအမြတ်ပြု၍ ဆင်ခြင်အပ်သော အာရုံကို ဆိုလိုသည်။ ထိုစကားကို ရှင်းရသော် - 'အလှူပေးပြီး၍၊ သီလဆောက်တည်ပြီး၍၊ ဥပုသ်စောင့်သုံးမှုကို ပြုပြီး၍ ထိုဒါန၊ သီလ၊ ဥပုသ်တို့ကို အလေးအမြတ်ပြုကာ ပြန်လည်ဆင်ခြင်၏' အစရှိသည်ဖြင့် ဒါန၊ သီလ၊ ဥပုသ်စောင့်သုံးမှု၊ ရှေး၌ ပြုကျင့်အပ်သော ကောင်းသောအကျင့်၊ ဈာန်၊ ဂေါတြဘူ၊ ဝေါဒါန်း၊ မဂ်အစရှိသည်တို့ကို အလေးအမြတ်ပြု၍ ဆင်ခြင်ခြင်းအားဖြင့် ဤအာရမ္မဏူပနိဿယပစ္စည်း၏ အကျယ်ဖွင့်ဆိုချက်သည် ဖြစ်ပေါ်လာရ၏။

24. ‘‘Purimā [Pg.249] purimā kusalā khandhā pacchimānaṃ pacchimānaṃ kusalānaṃ khandhānaṃ upanissayapaccayena paccayo’’tyādinā (paṭṭhā. 1.1.423) nayena anantarapaccayena saddhiṃ nānattaṃ akatvā anantarūpanissayassa āgatattā vuttaṃ ‘‘anantaraniruddhā’’tyādi. Evaṃ santepi attano anantaraṃ anurūpacittuppādavasena anantarapaccayo, balavakāraṇavasena anantarūpanissayapaccayoti ayametesaṃ viseso.

၂၄. “ရှေးရှေး၌ ဖြစ်ကုန်သော ကုသိုလ်ခန္ဓာတို့သည် နောက်နောက်၌ ဖြစ်ကုန်သော ကုသိုလ်ခန္ဓာတို့အား ဥပနိဿယပစ္စည်းဖြင့် ကျေးဇူးပြု၏” ဟူသော နည်းဖြင့် အနန္တရပစ္စည်းနှင့်တကွ ကွဲပြားခြားနားမှုကို မပြုဘဲ အနန္တရူပနိဿယပစ္စည်းအဖြစ် လာရှိသောကြောင့် “အနန္တရနိရုဒ္ဓါ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ဤသို့ပင် ဖြစ်ပါသော်လည်း မိမိ၏ ချက်ချင်းနောက်၌ လျော်သောစိတ်ကို ဖြစ်စေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အနန္တရပစ္စည်း ဖြစ်၍၊ အားကြီးသောအကြောင်း၏အစွမ်းဖြင့် အနန္တရူပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်သည်ဟု ဤသို့ဖြစ်ခြင်းသည် ဤအနန္တရပစ္စည်းနှင့် အနန္တရူပနိဿယပစ္စည်းတို့၏ ထူးခြားချက် (သတ္တိထူးပုံ) ဖြစ်သည်။

25. Yathārahaṃ ajjhattañca bahiddhā ca rāgādayo…pe… senāsanañcāti yojanā. Rāgādayo hi ajjhattaṃ nipphāditā, puggalādayo bahiddhā sevitā. Tathā hi vuttaṃ ācariyena –

၂၅. ထိုက်သည်အားလျော်စွာ မိမိသန္တာန်၌လည်းကောင်း၊ ပြင်ပသန္တာန်၌လည်းကောင်း ရာဂအစရှိသော တရားတို့သည်လည်းကောင်း ...ပ... ကျောင်းအိပ်ရာနေရာသည်လည်းကောင်း (ပကတူပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်၏) ဟု ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ရာဂအစရှိသော တရားတို့ကို အတွင်းသန္တာန်၌ ဖြစ်စေအပ်ပြီး ဖြစ်၍၊ ပုဂ္ဂိုလ်အစရှိသည်တို့ကို ပြင်ပသန္တာန်၌ မှီဝဲအပ်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ထိုအတိုင်းပင် ဆရာ (ကျမ်းပြုဆရာ) က မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။

‘‘Rāgasaddhādayo dhammā, ajjhattamanuvāsitā;

Sattasaṅkhāradhammā ca, bahiddhopanisevitā’’ti. (nāma. pari. 827);

“ရာဂ၊ သဒ္ဓါ အစရှိသော တရားတို့ကို အတွင်းသန္တာန်၌ အဖန်ဖန် ထုံစေအပ် (ဖြစ်စေအပ်) ကုန်ပြီ။ သတ္တဝါဟူသော ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဘောဇဉ်၊ ဥတု၊ ကျောင်းအိပ်ရာနေရာဟူသော သင်္ခါရတရားတို့ကိုမူ ပြင်ပသန္တာန်၌ အဖန်ဖန် မှီဝဲအပ်ကုန်ပြီ” ဟူ၍ ဖြစ်သည်။

Atha vā ajjhattañca bahiddhā ca kusalādidhammānanti yathāṭhitavaseneva yojanā attano hi rāgādayo ca attano kusalādidhammānaṃ kalyāṇamittassa saddhādike nissāya kusalaṃ karontānaṃ paresañca nissayā honti.

သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့်မူ “အဇ္ဈတ္တဉ္စ ဗဟိဒ္ဓါ စ ကုသလာဒိဓမ္မာနံ” ဟူ၍ ပါဌ်ရပ် တည်ရှိပုံအတိုင်းသာလျှင် ပုဒ်တို့ကို ယှဉ်စပ်ရမည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် မိမိ၏ ရာဂအစရှိသော တရားတို့သည်လည်းကောင်း၊ မိမိ၏ သဒ္ဓါအစရှိသော တရားတို့သည်လည်းကောင်း မိမိ၏ ကုသိုလ်အစရှိသော တရားတို့အားလည်းကောင်း၊ ကလျာဏမိတ္တ (မိတ်ဆွေကောင်း) ၏ သဒ္ဓါစသည်တို့ကို အမှီပြု၍ ကုသိုလ်ပြုကြကုန်သော သူတစ်ပါးတို့၏ ကုသိုလ်အစရှိသော တရားတို့အားလည်းကောင်း အားကြီးသော မှီရာအကြောင်း (ဥပနိဿယ) တို့ ဖြစ်ကြကုန်သောကြောင့်တည်း။

Tattha kāmarāgādayo nissāya kāmabhavādīsu nibbattanatthaṃ, rāgādivūpasamatthañca dānasīlauposathajjhānābhiññāvipassanāmaggabhāvanā, rāgādihetukā ca uparūparirāgādayo hontīti yathārahaṃ daṭṭhabbaṃ. Yaṃ yañhi nissāya yassa yassa sambhavo, taṃ taṃ tassa tassa pakatūpanissayo hoti. Paccayamahāpadeso hesa, yadidaṃ ‘‘upanissayapaccayo’’ti vuttaṃ. Tathā cāha ‘‘bahudhā hoti pakatūpanissayo’’ti. Saddhādayoti sīlasutacāgapaññā. Attano saddhādikañhi upanissāya attano dānasīlādayo, tathā kalyāṇamittānaṃ saddhādayo upanissāya paresañca dānasīlādayo [Pg.250] hontīti pākaṭametaṃ. Sukhaṃ dukkhanti kāyikaṃ sukhaṃ dukkhaṃ. Puggaloti kalyāṇamittādipuggalo. Bhojananti sappāyādibhojanaṃ, utupi tādisova.

ထို (ရာဂစသည်၊ သဒ္ဓါစသည်) တို့တွင် ကာမရာဂစသည်တို့ကို မှီ၍ ကာမဘဝစသည်တို့၌ ဖြစ်ထွန်းရန် အကျိုးငှာလည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်တို့ ငြိမ်းအေးရန် အကျိုးငှာလည်းကောင်း ဒါန၊ သီလ၊ ဥပုသ်၊ ဈာန်၊ အဘိညာဉ်၊ ဝိပဿနာ၊ မဂ်ပွားများခြင်းတို့သည်လည်းကောင်း၊ ရာဂစသည်လျှင် အကြောင်းရှိသော အဆင့်ဆင့်သော ရာဂစသည်တို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ကြကုန်၏ဟု ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ရှုမြင်အပ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အကြင်အကြင် အကြောင်းကို မှီ၍ အကြင်အကြင် အကျိုး၏ ဖြစ်ထွန်းခြင်းသည် ရှိအံ့၊ ထိုထိုအကြောင်းသည် ထိုထိုအကျိုး၏ ပကတူပနိဿယပစ္စည်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ “ဥပနိဿယပစ္စည်း” ဟု ဆိုအပ်သော ဤပစ္စည်းသည် ပစ္စယမဟာပဒေသ (အရာကျယ်သော ပစ္စည်း) ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့်ပင် “ပကတူပနိဿယပစ္စည်းသည် များစွာသော အပြားရှိ၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ “သဒ္ဓါစသည်” ဟူသည်ကား သီလ၊ သုတ၊ စာဂ၊ ပညာတို့ ဖြစ်သည်။ မိမိ၏ သဒ္ဓါစသည်ကို အမှီပြု၍ မိမိ၏ ဒါန၊ သီလစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်သကဲ့သို့၊ မိတ်ဆွေကောင်းတို့၏ သဒ္ဓါစသည်ကို အမှီပြု၍ သူတစ်ပါးတို့၏ ဒါန၊ သီလစသည်တို့ ဖြစ်ကုန်၏ဟူသော ဤအနက်သဘောသည် ထင်ရှားလှပေသည်။ “သုခံ ဒုက္ခန္တိ” ဟူသည် ကိုယ်၌ဖြစ်သော ချမ်းသာနှင့် ဆင်းရဲတည်း။ “ပုဂ္ဂလော” ဟူသည် ကလျာဏမိတ္တအစရှိသော ပုဂ္ဂိုလ် ဖြစ်သည်။ “ဘောဇနံ” ဟူသည် သပ္ပာယအစရှိသော ဘောဇဉ် ဖြစ်ပြီး၊ ဥတုသည်လည်း ထိုကဲ့သို့သော သပ္ပာယဥတုပင် ဖြစ်သည်။

27. ‘‘Adhipati…pe… paccayā hontī’’ti saṅkhepena vuttamatthaṃ vitthāretuṃ ‘‘tattha garukatamārammaṇa’’ntyādi vuttaṃ. Garukatamārammaṇanti paccavekkhaṇaassādādinā garukataṃ ārammaṇaṃ. Tañhi jhānamaggaphalavipassanānibbānādibhedaṃ paccavekkhaṇaassādādimaggaphalādidhamme attādhīne karotīti ārammaṇādhipati nāma. Garukātabbatāmattena ārammaṇādhipati. Garukatopi balavakāraṇaṭṭhena ārammaṇūpanissayoti ayametesaṃ viseso. Sahajātā…pe… nāmarūpānanti chandacittavīriyavīmaṃsānaṃ, vasena catubbidhopi sahajātādhipati yathārahaṃ sahajātanāmarūpānaṃ pavattiyaṃyeva sahajātādhipativasena paccayo.

၂၇. “အဓိပတိ ...ပေ... ပစ္စယာ ဟောန္တိ” ဟု အကျဉ်းချုပ်အားဖြင့် ဆိုအပ်ပြီးသော အနက်ကို အကျယ်ချဲ့ပြခြင်းငှာ “တတ္ထ ဂရုကတမာရမ္မဏံ” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သည်။ ဂရုကတမာရမ္မဏံ ဟူသည်မှာ ဆင်ခြင်ခြင်း၊ သာယာခြင်း စသည်ဖြင့် အလေးဂရုပြုအပ်သော အာရုံ ဖြစ်သည်။ ထို (ဈာန်၊ မဂ်၊ ဖိုလ်၊ ဝိပဿနာ၊ နိဗ္ဗာန် စသော အပြားရှိသော) ဂရုကတအာရုံသည် ဆင်ခြင်တတ်၊ သာယာတတ်သော တရား (မဂ်၊ ဖိုလ်စသော တရား) တို့ကို မိမိ၏ လက်အောက်သို့ ရောက်အောင် ပြုတတ်သောကြောင့် “အာရမဏာဓိပတိ” မည်၏။ အလေးဂရုပြုအပ်သည်၏ အဖြစ်မျှကြောင့် “အာရမဏာဓိပတိ” ဖြစ်၍၊ အလေးဂရုပြုအပ်သည် ဖြစ်ရုံမျှမက အားကြီးသော အကြောင်း၏အဖြစ်ကြောင့် “အာရမဏူပနိဿယ” မည်၏။ ဤသည်ကား ဤအာရမဏာဓိပတိပစ္စည်းနှင့် အာရမဏူပနိဿယပစ္စည်းတို့၏ ထူးခြားချက် ဖြစ်သည်။ “သဟဇာတာ ...ပေ... နာမရူပါနံ” ဟူသည်မှာ ဆန္ဒ၊ စိတ္တ၊ ဝီရိယ၊ ဝီမံသတို့၏ အပြားအားဖြင့် လေးပါးအပြားရှိသော သဟဇာတာဓိပတိသည် ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အတူတကွ ဖြစ်ကုန်သော နာမ်ရုပ်တို့အား ပဝတ္တိအခါ၌သာလျှင် သဟဇာတာဓိပတိပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုသည်။

28. Rūpadhammassa arūpadhammaṃ pati sahajātapaccayatā paṭisandhiyaṃ vatthuvasena vuttāti āha ‘‘vatthuvipākā aññamañña’’nti –

၂၈. ရုပ်တရားသည် နာမ်တရားကို စွဲ၍ သဟဇာတပစ္စည်း ဖြစ်ခြင်းကို ပဋိသန္ဓေအခါ၌ ဟဒယဝတ္ထု၏ အစွမ်းဖြင့် မိန့်ဆိုအပ်သောကြောင့် “ဝတ္ထုဝိပါကာ အညမညံ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

30. Yasmā pana aññamaññupatthambhanavaseneva aññamaññapaccayatā, na sahajātamattatoti pavattiyaṃ rūpaṃ nāmānaṃ aññamaññapaccayo na hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘cittacetasikā dhammā aññamañña’’nti. Tathā upādārūpāni ca bhūtarūpānaṃ aññamaññapaccayā na hontīti vuttaṃ ‘‘mahābhūtā aññamañña’’nti.

၃၀. သို့သော် အချင်းချင်း ထောက်ပံ့ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် အညမညပစ္စည်း ဖြစ်ခြင်းမည်၏။ အတူတကွ ဖြစ်ရုံမျှဖြင့် အညမညပစ္စည်း မဟုတ်ပေ။ ထို့ကြောင့် ပဝတ္တိအခါ၌ ရုပ်သည် နာမ်တို့အား အညမညပစ္စည်း မဖြစ်ပေ၊ ထို့ကြောင့် “စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ အညမညံ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ထို့အတူ ဥပါဒါရုပ်တို့သည်လည်း မဟာဘုတ်ရုပ်တို့အား အညမညပစ္စည်း မဖြစ်ကြကုန်သောကြောင့် “မဟာဘူတာ အညမညံ” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

31. Nanu ca ‘‘arūpino āhārā sahajātānaṃ nāmarūpāna’’nti vuttaṃ, evañca sati asaññīnaṃ sahajātāhārassa asambhavato ‘‘sabbe sattā āhāraṭṭhitikā’’ti kathamidaṃ nīyatīti? Vuccate – manosañcetanāhāravasappavattassa kammassa[Pg.251], taṃsahagatānampi vā sesāhārānaṃ kammūpanissayapaccayehi paccayattapariyāyaṃ gahetvā sabbasattānaṃ āhāraṭṭhitikatā vuttā, na āhārapaccayabhāvatoti.

၃၁. “နာမ်အာဟာရတို့သည် အတူဖြစ်ဖက် နာမ်ရုပ်တို့အား ကျေးဇူးပြု၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤသို့ ဖြစ်ပါက အသညသတ် သတ္တဝါတို့၌ အတူဖြစ်သော အာဟာရ မရှိနိုင်သဖြင့် “သတ္တဝါအားလုံးသည် အာဟာရကြောင့် တည်ကြရ၏” ဟူသော ဤစကားကို မည်သို့ မှတ်သားအပ်ပါသနည်း။ ဖြေဆိုအပ်သည်ကား မနောသဉ္စေတနာဟာရ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော ကံ၏ သို့မဟုတ် ထိုကံနှင့်အတူ ဖြစ်ကုန်သော ကြွင်းသော အာဟာရ (ဖဿ၊ ဝိညာဏ) တို့၏ ကမ္မပစ္စည်း၊ ဥပနိဿယပစ္စည်းတို့ဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သော အဖြစ်ဟူသော ပရိယာယ်ကို ယူတော်မူ၍ သတ္တဝါအားလုံးတို့၏ အာဟာရကြောင့် တည်ရှိရခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ အာဟာရပစ္စည်း၏ အဖြစ်ကြောင့် တိုက်ရိုက်ဟောတော်မူအပ်သည် မဟုတ်ပေ။

32. ‘‘Pañca pasādā’’tyādīsu nanu itthindriyapurisindriyā na gahitāti? Saccaṃ na gahitā. Yadipi tesaṃ liṅgādīhi anuvattanīyatā atthi, sā pana na paccayabhāvato. Yathā hi jīvitāhārā yesaṃ paccayā honti, tesaṃ anupālakā upatthambhakā atthi, avigatapaccayabhūtā ca honti, na evaṃ itthipurisabhāvā liṅgādīnaṃ kenaci upakārena upakārā honti. Kevalaṃ pana yathāsakeheva kammādipaccayehi pavattamānaṃ liṅgādīnaṃ yathā itthādiggahaṇassa paccayabhāvo hoti, tato aññenākārena taṃ-sahitasantāne appavattito liṅgādīhi anuvattanīyatā, indriyatā ca nesaṃ vuccati, tasmā na tesaṃ indriyapaccayabhāvo vutto.

၃၂. “ပဉ္စပသာဒါ” အစရှိသော ပါဠိရပ်တို့၌ ဣတ္ထိန္ဒြေ၊ ပုရိသိန္ဒြေတို့ကို မယူအပ်သည် မဟုတ်ပါလောဟု မေးသော်၊ မယူအပ်သည်မှာ မှန်ပေ၏။ အကယ်၍ ထိုဣန္ဒြေတို့၏ လိင်အစရှိသည်တို့သည် အစဉ်လိုက်ရခြင်း ရှိပါသော်လည်း၊ ၎င်းသည် ဣန္ဒြိယပစ္စည်း၏ သတ္တိကြောင့် ဖြစ်သည်မဟုတ်ပေ။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ဇီဝိတရုပ်၊ အာဟာရရုပ်တို့သည် မိမိတို့ ကျေးဇူးပြုရာ ပစ္စယုပ္ပန်တရားတို့ကို စောင့်ရှောက်တတ်၊ ထောက်ပံ့တတ်၍ အတ္ထိပစ္စည်း၊ အဝိဂတပစ္စည်းများ ဖြစ်ကြသကဲ့သို့၊ ဣတ္ထိဘာဝရုပ်၊ ပုရိသဘာဝရုပ်တို့သည် လိင်စသည်တို့အား တစ်စုံတစ်ခုသော ကျေးဇူးပြုခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုတတ်သည် မဟုတ်သောကြောင့်တည်း။ စင်စစ်မူကား မိမိတို့၏ ကံအစရှိသော ကိုယ်ပိုင်အကြောင်းတရားတို့ကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လှည့်လည်နေသော လိင်စသည်တို့၏ အခြင်းအရာအားဖြင့် “မိန်းမ” စသည်ဖြင့် မှတ်ယူရခြင်း၏ အကြောင်းရင်းမျှသာ ဖြစ်၏။ ထိုမှတစ်ပါး အခြားသောနည်းဖြင့် ထိုဘာဝရုပ်နှင့်တကွဖြစ်သော သန္တာန်၌ မဖြစ်ပေါ်နိုင်သောကြောင့် ၎င်းတို့၏ လိင်စသည်တို့သည် အစဉ်လိုက်ရခြင်းနှင့် ဣန္ဒြေဖြစ်ခြင်းကို ဟောတော်မူအပ်ခြင်း ဖြစ်သည်။ ထို့ကြောင့် ၎င်းတို့၏ ဣန္ဒြိယပစ္စည်းအဖြစ်ကို ဟောတော်မမူခဲ့ပေ။

33. Yesaṃ nāmānaṃ cakkhādīnaṃ abbhantarato nikkhamantānaṃ viya pavattānaṃ, yesañca rūpānaṃ nāmasannissayeneva uppajjamānānaṃ sampayogāsaṅkā hoti, tesameva vippayuttapaccayatā. Rūpānaṃ pana rūpehi sāsaṅkā natthi. Vatthusannissayeneva jāyantānaṃ visayabhāvamattaṃ ārammaṇanti tenāpi tesaṃ sampayogāsaṅkā natthīti yesaṃ sampayogāsaṅkā atthi, tesameva vippayuttapaccayatāpi vuttāti āha ‘‘okkantikkhaṇe vatthū’’tyādi.

၃၃. စက္ခုအစရှိသော ဝတ္ထုရုပ်တို့၏ အတွင်းမှ ထွက်လာသကဲ့သို့ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော အကြင်နာမ်တရားတို့၏လည်းကောင်း၊ နာမ်ဟူသော မှီရာကြောင့်သာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော အကြင်ရုပ်တို့၏လည်းကောင်း သမ္ပယုတ်ဖြစ်ခြင်း၌ ယုံမှားမှု (သမ္ပယောဂသံသယ) ရှိအံ့၊ ထိုနာမ်ရုပ်တို့၏ သာလျှင် ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်းအဖြစ် ဖြစ်၏။ ရုပ်တို့၏ ရုပ်တရားတို့နှင့် သမ္ပယုတ်ဖြစ်ခြင်း၌ ယုံမှားမှု မရှိပေ။ ဝတ္ထုရုပ်ကို မှီ၍သာ ဖြစ်ပေါ်ကုန်သော တရားတို့၏ အာရုံဖြစ်မှုမျှသာသည် အာရုံဖြစ်သောကြောင့် ထိုအာရုံနှင့်လည်း ၎င်းတို့အား သမ္ပယုတ်ဖြစ်ခြင်း၌ ယုံမှားမှုမရှိပေ။ ထို့ကြောင့် သမ္ပယုတ်ဖြစ်ခြင်း၌ ယုံမှားမှုရှိသော တရားတို့၏ သာလျှင် ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စည်းအဖြစ်ကိုလည်း ဟောတော်မူအပ်သောကြောင့် “သြက္ကန္တိက္ခဏေ ဝတ္ထု” စသည်ဖြင့် မိန့်ဆိုတော်မူသည်။

34. Sabbathā sabbākārena yathārahaṃ nāmavasena vuttaṃ tividhaṃ sahajātaṃ, duvidhaṃ purejātaṃ, ekavidhaṃ pacchājātañca paccayajātaṃ, āhāresu kabaḷīkāro āhāro, rūpajīvitindriyanti ayaṃ pañcavidhopi atthipaccayo, avigatapaccayo ca hoti. Paccuppannasabhāvena atthibhāvena tādisasseva dhammassa [Pg.252] upatthambhakattā atthibhāvābhāvena anupakārakānameva atthibhāvena upakārakatā atthipaccayabhāvoti natthi nibbānassa sabbadā bhāvino atthipaccayatā, avigatapaccayatā ca. Uppādādiyuttānaṃ vā natthibhāvopakārakatāviruddho, vigatabhāvopakārakatāviruddho ca upakārakabhāvo atthipaccayatādikāti na tassa tappaccayattappasaṅgo. Rūpajīvitindriyañcettha ojā viya ṭhitikkhaṇeva upakārakattā sahajātapaccayesu na gayhatīti visuṃ vuttaṃ.

၃၄. အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် သင့်လျော်စွာ နာမည်၏အစွမ်းဖြင့် ဟောတော်မူအပ်သော သုံးပါးအပြားရှိသော သဟဇาတ၊ နှစ်ပါးအပြားရှိသော ပုရေဇာတ၊ တစ်ပါးအပြားရှိသော ပစ္ဆာဇာတ ပစ္စည်းအုပ်စုနှင့် အာဟာရတို့တွင် ကဗဠီကာရအာဟာရ၊ ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေ ဟူသော ဤငါးပါးအပြားရှိသော တရားစုသည် အတ္ထိပစ္စည်း၊ အဝိဂတပစ္စည်းလည်း ဖြစ်၏။ ပစ္စုပ္ပန်သဘောရှိ၍ ထင်ရှားရှိနေခြင်းဖြင့် ထိုသို့သော ပစ္စုပ္ပန်တရားကို ထောက်ပံ့တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထင်ရှားမရှိခြင်းကြောင့် ကျေးဇူးမပြုနိုင်သော တရားတို့၏ ထင်ရှားရှိနေခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းသည် အတ္ထိပစ္စည်း၏အဖြစ် မည်သောကြောင့်လည်းကောင်း အခါခပ်သိမ်း ထင်ရှားရှိနေသော နိဗ္ဗာန်အား အတ္ထိပစ္စည်းအဖြစ်၊ အဝိဂတပစ္စည်းအဖြစ်သည် မရှိပေ။ တစ်နည်းအားဖြင့် ဥပါဒ်စသည်နှင့်ယှဉ်သော ရုပ်နာမ်တရားတို့၏ ထင်ရှားမရှိခြင်းဖြင့် ကျေးဇူးပြုခြင်းနှင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော (ထင်ရှားရှိခြင်းဖြင့်) ကျေးဇူးပြုခြင်းသဘောသည် အတ္ထိပစ္စည်းစသည် မည်သောကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်အား ထိုအတ္ထိ, အဝိဂတပစ္စည်းအဖြစ်သို့ ရောက်ခြင်း မရှိနိုင်ပေ။ ဤအတ္ထိ, အဝိဂတပစ္စည်းတို့တွင် ရုပ်ဇီဝိတိန္ဒြေကို အာဟာရဩဇာကဲ့သို့ ဌီခဏ၌သာ ကျေးဇူးပြုတတ်သောကြောင့် သဟဇာတပစ္စည်းတို့တွင် မယူအပ်သောကြောင့် သီးခြားခွဲ၍ ဟောတော်မူခြင်းဖြစ်သည်။

35. Idāni sabbepi paccayā saṅkhepatopi catudhāyevāti dassetuṃ ‘‘ārammaṇū…pe… gacchantī’’ti vuttaṃ. Na hi so koci paccayo atthi, yo cittacetasikānaṃ ārammaṇabhāvaṃ na gaccheyya, sakasakapaccayuppannassa ca upanissayabhāvaṃ na gacchati, kammahetukattā ca lokappavattiyā phalahetūpacāravasena sabbepi kammasabhāvaṃ nātivattanti, te ca paramatthato lokasammutivasena ca vijjamānāyevāti sabbepi catūsu samodhānaṃ gacchanti.

၃၅. ယခုအခါ အလုံးစုံသော ပစ္စည်းတို့သည် အကျဉ်းအားဖြင့် လေးပါးသာရှိကြောင်းကို ပြသရန် "အာရမ္မဏူ...စသည်ဖြင့်... ဂစ္ဆန္တိ" ဟု ဟောတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် စိတ်၊ စေတသိက်တို့၏ အာရုံအဖြစ်သို့ မရောက်သော ပစ္စည်း၊ မိမိမိမိ၏ ပစ္စယုပ္ပန်တရားအား အားကြီးသောမှီရာအကြောင်း (ဥပနိဿယ) အဖြစ်သို့ မရောက်သော တစ်စုံတစ်ခုသော ပစ္စည်းမျှ မရှိပေ။ လောကဖြစ်စဉ်သည် ကံဟူသောအကြောင်းကြောင့် ဖြစ်ရသဖြင့် အကျိုးတရား၌ အကြောင်းကံကို တင်စား၍ ပြောဆိုခြင်းအစွမ်းဖြင့် အလုံးစုံသော ပစ္စည်းတို့သည်လည်း ကံ၏သဘောကို မလွန်ဆန်နိုင်ကြကုန်။ ထိုပစ္စည်းတို့သည်လည်း ပရမတ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ လောကသမ္မုတိအားဖြင့်လည်းကောင်း အမှန်တကယ် ထင်ရှားရှိကြကုန်၏။ ထို့ကြောင့် အလုံးစုံသောပစ္စည်းတို့သည် လေးပါးသော ပစ္စည်းတို့၌သာလျှင် တစ်ပေါင်းတည်း ပါဝင်သွားကြကုန်၏။

36. Idāni yaṃ vuttaṃ tattha tattha ‘‘sahajātarūpa’’nti, taṃ sabbaṃ na avisesato daṭṭhabbanti dassetuṃ ‘‘sahajātarūpa’’ntyādi vuttaṃ. Paṭisandhiyañhi cittasamuṭṭhānarūpābhāvato pavattiyaṃ kammasamuṭṭhānānañca cittacetasikehi sahuppattiniyamābhāvato sahajātarūpanti sabbatthāpi pavatte cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ, paṭisandhiyaṃ kaṭattārūpasaṅkhātakammajarūpānañca vasena duvidhaṃ hoti. Kammassa katattā nibbattamānāni rūpāni kaṭattārūpāni.

၃၆. ယခုအခါ ထိုထိုပစ္စည်း၌ "သဟဇာတရုပ်" ဟု ဟောတော်မူအပ်သမျှသော ရုပ်တို့ကို အထူးမခွဲခြားဘဲ အတူတူပင်ဖြစ်သည်ဟု မရှုမြင်ထိုက်ကြောင်း ပြသရန်အတွက် "သဟဇာတရူပံ" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ပဋိသန္ဓေအခါ၌ စိတ္တဇရုပ် မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပဝတ္တိအခါ၌ ကမ္မဇရုပ်တို့သည် စိတ်စေတသိက်တို့နှင့် အတူတကွဖြစ်ရမည်ဟူသော မြဲမြံသည့်စည်းကမ်း မရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သဟဇာတရုပ်ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသောပစ္စည်းတို့၌ ပဝတ္တိအခါ၌ဖြစ်သော စိတ္တဇရုပ်၊ ပဋိသန္ဓေအခါ၌ဖြစ်သော ကဋတ္တာရုပ်ဟုခေါ်သော ကမ္မဇရုပ်အားဖြင့် နှစ်မျိုးနှစ်စား ရှိပေသည်။ ကံ၏ပြုပြင်မှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော ရုပ်များကို ကဋတ္တာရုပ် (ကမ္မဇရုပ်) ဟု ခေါ်ဆိုသည်။

37. Iti evaṃ vuttanayena sambhavā yathāsambhavaṃ tekālikā anantarasamanantaraāsevananatthivigatavasena pañcannaṃ atītakālikānaṃ, kammapaccayassa atītavattamānavasena dvikālikassa, ārammaṇaadhipatiupanissayapaccayānaṃ tikālikānaṃ[Pg.253], itaresaṃ pannarasannaṃ paccuppannakālikānañca vasena kālattayavanto, nibbānapaññattivasena kālavimuttā ca, cakkhādirāgādisaddhādivasena ajjhattikā ca, puggalautubhojanādivasena tato bahiddhā ca, paccayuppannabhāvena saṅkhatā ca, kathā tappaṭipakkhabhāvena asaṅkhatā ca dhammā paññattināmarūpānaṃ vasena saṅkhepato tividhā ṭhitā sabbathā paṭṭhāne anantanayasamantapaṭṭhāne pakaraṇe catuvīsatisaṅkhātā paccayā nāmāti yojanā.

၃၇. ဤသို့ ဟောတော်မူအပ်သောနည်းဖြင့် ဖြစ်နိုင်သမျှအားလျော်စွာ ကာလသုံးပါးလုံး၌ ဖြစ်နိုင်ကုန်သော အနန္တရ၊ သမနန္တရ၊ အာသေဝန၊ နတ္ထိ၊ ဝိဂတဟူသော အတိတ်ကာလ၌ဖြစ်သော ပစ္စည်းငါးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်နှင့် ပစ္စုပ္ပန်ဟူသော ကာလနှစ်ပါး၌ဖြစ်သော ကမ္မပစ္စည်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရမ္မဏ၊ အဓိပတိ၊ ဥပနိဿယဟူသော ကာလသုံးပါး၌ဖြစ်သော ပစ္စည်းသုံးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ကျန်ရှိသော ပစ္စုပ္ပန်ကာလ၌ဖြစ်သော တစ်ဆယ့်ငါးပါးသော ပစ္စည်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ကာလသုံးပါး၌ ပါဝင်သောတရားတို့လည်း ရှိကုန်၏။ နိဗ္ဗာန်နှင့် ပညတ်တို့၏အစွမ်းဖြင့် ကာလသုံးပါးမှ လွတ်မြောက်ကုန်သောတရားတို့လည်း ရှိကုန်၏။ စက္ခုစသောတရား၊ ရာဂစသောတရား၊ သဒ္ဓါစသောတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အဇ္ဈတ္တတရားတို့လည်း ရှိကုန်၏။ ပုဂ္ဂိုလ်၊ ဥတု၊ ဘောဇဉ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထိုအဇ္ဈတ္တမှအပဖြစ်သော ဗဟိဒ္ဓတရားတို့လည်း ရှိကုန်၏။ ပစ္စည်းကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသောကြောင့် သင်္ခတတရားတို့လည်း ရှိကုန်၏။ ထိုနည်းတူစွာ သင်္ခတ၏ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော အသင်္ခတတရားတို့လည်း ရှိကုန်၏။ ထိုတရားတို့သည် ပညတ်၊ နာမ်၊ ရုပ်ဟူ၍ အကျဉ်းအားဖြင့် သုံးပါးအပြားဖြင့် တည်ရှိကုန်၏။ အလုံးစုံသောအခြင်းအရာအားဖြင့် အနန္တနယ သမန္တပဋ္ဌာန်းကျမ်းကြီး၌ နှစ်ဆယ့်လေးပါးသော ပစ္စည်းတို့မည်၏ဟု ဤသို့ ပုဒ်အနက် ယှဉ်စပ်ရပေသည်။

38. Tatthāti tesu paññattināmarūpesu.

၃၈. "တတ္ထ" ဟူသည်မှာ ထိုပညတ်၊ နာမ်၊ ရုပ် တရားတို့တွင်ဟု ဆိုလိုသည်။

Paṭṭhānanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပဋ္ဌာန်းနည်းအဖွင့် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Paññattibhedavaṇṇanā

ပညတ်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

39. Vacanīyavācakabhedā duvidhā paññattīti vuttaṃ ‘‘paññāpiyattā’’tyādi. Paññāpiyattāti tena tena pakārena ñāpetabbattā, iminā rūpādidhammānaṃ samūhasantānādiavatthāvisesādibhedā sammutisaccabhūtā upādāpaññattisaṅkhātā atthapaññatti vuttā. Sā hi nāmapaññattiyā paññāpīyati. Paññāpanatoti pakārehi atthapaññattiyā ñāpanato. Iminā hi paññāpetīti ‘‘paññattī’’ti laddhanāmānaṃ atthānaṃ abhidhānasaṅkhātā nāmapaññatti vuttā.

၃၉. ဟောအပ်သော အတ္ထပညတ်၊ ဟောတတ်သော သဒ္ဒပညတ် (နာမပညတ်) အားဖြင့် ပညတ်သည် နှစ်မျိုးရှိကြောင်း ပြသရန် "ပညာပီယတ္တာ" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ "ပညာပီယတ္တာ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုမြေ၊ တောင် စသောအပြားဖြင့် သိစေအပ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် ရုပ်စသောတရားတို့၏ အပေါင်း၊ အစဉ်၊ အခိုက်အတန့်အထူး စသောအပြားရှိသည့် သမ္မုတိသစ္စာဖြစ်သော၊ ဥပါဒါပညတ်ဟုခေါ်ဆိုအပ်သော အတ္ထပညတ်ကို ပြဆိုတော်မူသည်။ ထိုအတ္ထပညတ်ကို နာမပညတ်ဖြင့် သိစေအပ်၏။ "ပညာပနတော" ဟူသည်မှာ ထိုထိုအခြင်းအရာတို့ဖြင့် အတ္ထပညတ်ကို သိစေတတ်သောကြောင့် ဖြစ်၏။ ဤပါဌ်ဖြင့် "သိစေတတ်သောကြောင့် ပညတ်မည်၏" ဟူသော အမည်ကိုရရှိသည့် အနက်တို့၏ အမည်ဟုဆိုအပ်သော နာမပညတ် (သဒ္ဒပညတ်) ကို ပြဆိုတော်မူသည်။

40. Bhūtapariṇāmākāramupādāyāti pathavādikānaṃ mahābhūtānaṃ pabandhavasena pavattamānānaṃ patthaṭasaṅgahatādiākārena pariṇāmākāraṃ pariṇatabhāvasaṅkhātaṃ ākāraṃ upādāya nissayaṃ katvā. Tathā tathāti bhūmādivasena. Bhūmipabbatādikāti bhūmipabbatarukkhādikā santānapaññatti. Sambhārasannivesākāranti dārumattikātantādīnaṃ sambhārānaṃ upakaraṇānaṃ [Pg.254] sannivesākāraṃ racanādivisiṭṭhataṃtaṃsaṇṭhānādiākāraṃ. Rathasakaṭādikāti rathasakaṭagāmaghaṭapaṭādikā samūhapaññatti. Candāvaṭṭanādikanti candimasūriyanakkhattānaṃ sineruṃ padakkhiṇavasena udayādiāvaṭṭanākāraṃ. Disākālādikāti puratthimadisādikā disāpaññatti, pubbaṇhādikā kālapaññatti, māsotuvesākhamāsādikā taṃtaṃnāmavisiṭṭhā māsādipaññatti ca. Asamphuṭṭhākāranti taṃtaṃrūpakalāpehi asamphuṭṭhaṃ susirādiākāraṃ. Kūpaguhādikā ti kūpaguhachiddādikā ākāsapaññatti. Taṃtaṃbhūtanimittanti pathavīkasiṇāditaṃtaṃbhūtanimittaṃ. Bhāvanāvisesanti parikammādibhedaṃ bhāvanāya pabandhavisesaṃ. Kasiṇanimittādikāti kasiṇāsubhanimittādibhedā yogīnaṃ upaṭṭhitā uggahapaṭibhāgādibhedā nimittapaññatti. Evamādippabhedāti kasiṇugghāṭimākāsanirodhakasiṇādibhedā ca. Atthacchāyākārenāti paramatthadhammassa chāyākārena paṭibhāgākārena.

၄၀. "ဘူတပရိဏာမာကာရမုပါဒါယ" ဟူသည်မှာ ပထဝီစသော မဟာဘုတ်တို့၏ အစဉ်အဆက်ဖြစ်ပွားနေသော၊ ပြန့်ကျယ်ခြင်း၊ စုစည်းခြင်းစသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ပြောင်းလဲညွတ်ကိုင်းပုံ အခြင်းအရာကို ဉာဏ်ဖြင့်မှီ၍ဟု ဆိုလိုသည်။ "တထာတထာ" ဟူသည်မှာ မြေကြီးစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ "ဘူမိပဗ္ဗတာဒိကာ" ဟူသည်မှာ မြေ၊ တောင်၊ သစ်ပင်စသော သန္တာနပညတ်တည်း။ "သမ္ဘာရသန္နိဝေသာကာရံ" ဟူသည်မှာ သစ်သား၊ မြေညက်၊ ချည်မျှင်စသော အသုံးအဆောင်ပစ္စည်းတို့၏ စုဝေးတည်ဆောက်ပုံ၊ ထိုထိုပုံသဏ္ဌာန် အခြင်းအရာတည်း။ "ရထသကဋာဒိကာ" ဟူသည်မှာ ရထား၊ လှည်း၊ ရွာ၊ အိုး၊ အဝတ်စသော သမူဟပညတ်တည်း။ "စန္ဒာဝဋ္ဋနာဒိကံ" ဟူသည်မှာ လ၊ နေ၊ နက္ခတ်တို့၏ မြင့်မိုရ်တောင်ကို လက်ယာရစ် လှည့်လည်ကာ ထွက်ပေါ်လာခြင်းစသော လှည့်လည်ပုံ အခြင်းအရာတည်း။ "ဒိသာကာလာဒိကာ" ဟူသည်မှာ အရှေ့အရပ်စသော ဒိသာပညတ်၊ နံနက်စသော ကာလပညတ်၊ လ၊ ဥတု၊ ကဆုန်လစသော ထိုထိုအမည်ဖြင့် အထူးပြုအပ်သော မာသပညတ် စသည်တို့တည်း။ "အသမ္ဖုဋ္ဌာကာရံ" ဟူသည်မှာ ထိုထိုရုပ်ကလာပ်တို့ မထိတွေ့အပ်သော အပေါက်အခေါင်း အစရှိသော အခြင်းအရာတည်း။ "ကူပဂုဟာဒိကာ" ဟူသည်မှာ တွင်း၊ ဂူ၊ အပေါက်စသော အာကာသပညတ်တည်း။ "တံတံဘူတနိမိတ္တံ" ဟူသည်မှာ ပထဝီကသိုဏ်းစသော ထိုထိုမဟာဘုတ်နိမိတ်တည်း။ "ဘာဝနာဝိသေသံ" ဟူသည်မှာ ပရိကံစသော အပြားရှိသော ဘာဝနာ၏ အစဉ်အဆက်အထူးတည်း။ "ကသိဏနိမိတ္တာဒိကာ" ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းနိမိတ်၊ အသုဘနိမိတ်စသော အပြားရှိသော၊ ယောဂီတို့၏ဉာဏ်၌ ထင်လာသော ဥဂ္ဂဟနိမိတ်၊ ပဋိဘာဂနိမိတ်စသော နိမိတ်ပညတ်တည်း။ "ဧဝမာဒိပ္ပဘေဒါ" ဟူသည်မှာ ကသိဏုဂ္ဃါဋိမာကာသပညတ်၊ နိရောဓပညတ်၊ ကသိုဏ်းပညတ်စသော အပြားရှိသော ပညတ်တို့တည်း။ "အတ္ထဆာယာကာရေန" ဟူသည်မှာ ပရမတ်တရားတို့၏ အရိပ်အရောင်သဖွယ် ဖြစ်သော အလားတူအခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သည်။

41. Nāmanāmakammādināmenāti nāmaṃ nāmakammaṃ nāmadheyyaṃ nirutti byañjanaṃ abhilāpoti imehi chahi nāmehi. Tattha atthesu namatīti nāmaṃ. Taṃ anvattharuḷhīvasena duvidhaṃ, sāmaññaguṇakiriyāyadicchāvasena catubbidhaṃ. Nāmameva nāmakammaṃ. Tathā nāmadheyyaṃ. Akkharadvārena atthaṃ nīharitvā utti kathanaṃ nirutti, atthaṃ byañjayatīti byañjanaṃ. Abhilapatīti abhilāpo, saddagataakkharasannivesakkamo. Sā panāyaṃ nāmapaññatti vijjamānaavijjamānatadubhayasaṃyogavasena chabbidhā hotīti dassetuṃ ‘‘vijjamānapaññattī’’tyādi vuttaṃ, etāya paññāpentīti ‘‘rūpavedanā’’tyādinā pakāsenti.

၄၁. "နာမေန" ဟူသည်မှာ နာမ၊ နာမကမ္မ၊ နာမဓေယျ၊ နိရုတ္တိ၊ ဗျဉ္ဇန၊ အဘိလာပဟူသော ဤခြောက်ပါးသော အမည်တို့ဖြင့်ဟု ဆိုလိုသည်။ ထိုခြောက်ပါးတို့တွင် အနက်တို့၌ ညွတ်တတ်သောကြောင့် "နာမ" မည်၏။ ထိုနာမည်သည် အနွတ္ထနာမ်၊ ရုဠှီနာမ်အားဖြင့် နှစ်မျိုးရှိပြီး သာမညနာမ်၊ ဂုဏနာမ်၊ ကိရိယာနာမ်၊ ယဒိစ္ဆာနာမ်အားဖြင့် လေးမျိုးရှိ၏။ နာမသည်ပင် "နာမကမ္မ" မည်၏။ ထိုနည်းတူစွာ "နာမဓေယျ" လည်း မည်၏။ အက္ခရာကို အကြောင်းပြု၍ အနက်ကို ထုတ်ဖော်ရွတ်ဆိုခြင်းကြောင့် "နိရုတ္တိ" မည်၏။ အနက်ကို ထင်ရှားပြတတ်သောကြောင့် "ဗျဉ္ဇန" မည်၏။ အနက်ကို ရှေးရှုဟောတတ်သောကြောင့် "အဘိလာပ" မည်၏။ ၎င်းသည် သဒ္ဒါ၌ပါရှိသော အက္ခရာတို့၏ အစဉ်အတိုင်း တည်ဆောက်ထားပုံပင် ဖြစ်သည်။ ထိုနာမပညတ်သည် ဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊ အဝိဇ္ဇမာနပညတ်၊ ထိုနှစ်ပါးစုံ ရောစပ်အပ်သော ပညတ်စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ခြောက်မျိုးရှိကြောင်း ပြသရန် "ဝိဇ္ဇမာနပညတ်" စသည်ဖြင့် ဟောတော်မူသည်။ ဤနာမပညတ်ဖြင့် (အတ္ထပညတ်ကို) သိစေအပ်သောကြောင့် "ရုပ်၊ ဝေဒနာ" စသည်ဖြင့် ထင်ရှားပြကြရကုန်သည်။

42. Ubhinnanti vijjamānāvijjamānānaṃ dvinnaṃ. Pañcābhiññā, āsavakkhayañāṇanti cha abhiññā assāti chaḷabhiñño. Ettha [Pg.255] ca abhiññānaṃ vijjamānattā, tappaṭilābhino puggalassa avijjamānattā ca ayaṃ vijjamānena avijjamānapaññatti nāma. Tathā itthiyā avijjamānattā, saddassa ca vijjamānattā itthisaddoti avijjamānena vijjamānapaññatti. Pasādacakkhuno, tannissitaviññāṇassa ca vijjamānattā cakkhuviññāṇanti vijjamānena vijjamānapaññatti. Rañño ca puttassa ca sammutisaccabhūtattā rājaputtoti avijjamānena avijjamānapaññatti.

၄၂. နှစ်ပါးစုံသောပညတ်တို့ဟူသည် ဝိဇ္ဇမာနပညတ်နှင့် အဝိဇ္ဇမာနပညတ် နှစ်ပါးတို့ကို ဆိုလိုသည်။ (လောကီ)အဘိညာဉ်ငါးပါးနှင့် အာသဝက္ခယဉာဏ်ဟူသော လောကုတ္တရာအဘိညာဉ်တစ်ပါး အားဖြင့် ခြောက်ပါးသော အဘိညာဉ်တို့သည် ထိုရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အား ရှိသောကြောင့် 'ဆဠဘိည (အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးရှိသောသူ)' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုဆဠဘိညဟူသော ပညတ်၌ အဘိညာဉ်ခြောက်ပါးတို့သည် (ပရမတ်အားဖြင့်) ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုအဘိညာဉ်တို့ကို ရရှိသော ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်သည် (ပရမတ်အားဖြင့်) ထင်ရှားမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဤပညတ်ကို 'ဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ်' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထို့အတူ မိန်းမသည် ထင်ရှားမရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သဒ္ဒရုပ်သည် ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း 'ဣတ္ထိသဒ္ဒ' ဟူသော ပညတ်သည် 'အဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ်' မည်၏။ စက္ခုပသာဒနှင့် ထိုစက္ခုပသာဒကို မှီ၍ဖြစ်သော ဝိညာဉ်တို့သည် ထင်ရှားရှိခြင်းကြောင့် 'စက္ခုဝိညာဉ်' ဟူသော ပညတ်သည် 'ဝိဇ္ဇမာနေန ဝိဇ္ဇမာနပညတ်' မည်၏။ မင်းနှင့် သားတို့သည် သမ္မုတိသစ္စာမျှသာဖြစ်၍ ထင်ရှားမရှိခြင်းကြောင့် 'ရာဇပုတ္တ (မင်းသား)' ဟူသော ပညတ်သည် 'အဝိဇ္ဇမာနေန အဝိဇ္ဇမာနပညတ်' မည်၏။

43. Vacīghosānusārenāti bhūmipabbatarūpavedanādivacīmayasaddassa anusārena anugamanena anussaraṇena ārammaṇakaraṇena pavattāya sotaviññāṇavīthiyā pavattito anantaraṃ uppannassa manodvārassa nāmacintanākārappavattassa manodvārikaviññāṇasantānassa ‘‘idamīdisassa atthassa nāma’’nti pubbeyeva gahitasaṅketopanissayassa gocarā ārammaṇabhūtā tato nāmaggahaṇato paraṃ yassā sammutiparamatthavisayāya nāmapaññattiyā anusārena anugamanena atthā sammutiparamatthabhedā viññāyanti, sāyaṃ bhūmipabbatarūpavedanādikā paññāpetabbatthapaññāpikā lokasaṅketena nimmitā lokavohārena siddhā, manodvāraggahitā akkharāvalibhūtā paññatti viññeyyā paññāpanato paññattisaṅkhātā nāmapaññattīti viññeyyā.

၄၃. 'ဝစီဃောသာနုသာရေန' ဟူသည်မှာ— ဘူမိ၊ ပဗ္ဗတ၊ ရူပ၊ ဝေဒနာ စသောအသံကို အစဉ်လိုက်၍ မှတ်သားခြင်း၊ အာရုံပြုခြင်းအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော သောတဝိညာဏဝီထိ ဖြစ်ပြီးသည့်နောက်၌ 'ဤအသံသည် ဤသို့သော အနက်အဓိပ္ပာယ်၏ နာမည်ဖြစ်သည်' ဟု (အသံမကြားမီ) ရှေးအဖို့၌ပင် သင်္ကေတကို ယူထားပြီးသော အရှိန်အဟုန်ကြောင့် မနောဒွါရ၌ဖြစ်သော၊ ထိုနာမည်ကို ကြံစည်သိမှတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသော မနောဒွါရိကဝိညာဏ်အစဉ်၏ အာရုံဖြစ်၍၊ ထိုနာမည်ကို ယူပြီးသည့်နောက်၌ သမ္မုတိအနက်၊ ပရမတ်အနက်တို့ကို ဟောတတ်သော အကြင်နာမပညတ်ကို အစဉ်လိုက်သဖြင့် သမ္မုတိအနက်၊ ပရမတ်အနက် အပြားရှိကုန်သော အနက်တို့ကို သိရကုန်၏။ ထိုဘူမိ၊ ပဗ္ဗတ၊ ရူပ၊ ဝေဒနာ စသည်တို့ကို အပြားအားဖြင့် သိစေထိုက်သော အနက်ကို သိစေတတ်သော၊ လောကသင်္ကေတအားဖြင့် ဖန်တီးအပ်သော၊ လောကအခေါ်အဝေါ်အားဖြင့် ထင်ရှားသော၊ မနောဒွါရဖြင့် ယူအပ်သော၊ အက္ခရာအစဉ်ဖြစ်သော ထိုပညတ်ကို အပြားအားဖြင့် သိစေတတ်သောကြောင့် ပညတ်ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော 'နာမပညတ်' ဟု သိမှတ်အပ်၏။

Ettha ca sotaviññāṇavīthiyā anantarabhāviniṃ manodvārikavīthimpi sotaviññāṇavīthiggahaṇeneva saṅgahetvā ‘‘sotaviññāṇavīthiyā’’ti vuttaṃ. Ghaṭādisaddañhi suṇantassa ekamekaṃ saddaṃ ārabbha paccuppannātītārammaṇavasena dve dve javanavārā, buddhiyā gahitanāmapaṇṇattibhūtaṃ akkharāvalimārabbha ekoti evaṃ sotaviññāṇavīthiyā anantarāya atītasaddārammaṇāya [Pg.256] javanavīthiyā anantaraṃ nāmapaññattiyā gahaṇaṃ, tato paraṃ atthāvabodhoti ācariyā.

ဤပုဒ်၌လည်း သောတဝိညာဏဝီထိ၏ အခြားမဲ့၌ ဧကန်ဖြစ်ပေါ်လေ့ရှိသော တဒနုဝတ္တိက မနောဒွါရဝီထိကိုလည်း သောတဝိညာဏဝီထိဟူသော သဒ္ဒါဖြင့်သာ သိမ်းယူ၍ 'သောတဝိညာဏဝီထိ၏' ဟု မိန့်ဆိုတော်မူသည်။ ရှင်းအံ့— ဃဋ (အိုး) စသောအသံကို ကြားရသော ပုဂ္ဂိုလ်အား တစ်လုံးချင်းစီသော 'ဃ' သံ၊ 'ဋ' သံကို အာရုံပြု၍ ပစ္စုပ္ပန်အာရုံ၊ အတိတ်အာရုံတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဇောဝါရ နှစ်ခုစီ ဖြစ်ပေါ်ကုန်၏။ ထို့နောက် စိတ်ဖြင့် ယူအပ်သော နာမည်ပညတ်ဖြစ်သော 'ဃဋ' ဟူသော အက္ခရာအစဉ်ကို အာရုံပြု၍ ဇောဝါရ တစ်ခု ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့လျှင် သောတဝိညာဏဝီထိ၏ အခြားမဲ့၌ဖြစ်သော အတိတ်အသံလျှင် အာရုံရှိသော ဇောဝီထိ ဖြစ်ပြီးသည့်နောက်၌ နာမပညတ်ကို ယူခြင်းဖြစ်၍၊ ထိုမှတစ်ပါး အနက်အဓိပ္ပာယ်ကို ထိုးထွင်း၍ သိခြင်းဖြစ်သည်ဟု ဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြ၏။

Paññattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပညတ်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝိနီမည်သော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟအဖွင့်ကျမ်း၌

Paccayaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပစ္စည်းပိုင်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

9. Kammaṭṭhānaparicchedavaṇṇanā

၉. ကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

1. Ito paccayaniddesato paraṃ nīvaraṇānaṃ samanaṭṭhena samathasaṅkhātānaṃ, aniccādivividhākārato dassanaṭṭhena vipassanāsaṅkhātānañca dvinnaṃ bhāvanānaṃ duvidhampi kammaṭṭhānaṃ duvidhabhāvanākammassa pavattiṭṭhānatāya kammaṭṭhānabhūtamārammaṇaṃ uttaruttarayogakammassa padaṭṭhānatāya kammaṭṭhānabhūtaṃ bhāvanāvīthiñca yathākkamaṃ samathavipassanānukkamena pavakkhāmīti yojanā.

၁. ဤပစ္စည်းနိဒ္ဒေသ၏နောက်၌ နီဝရဏတရားတို့ကို ငြိမ်းစေတတ်သော အနက်ကြောင့် 'သမထ' ဟု ဆိုအပ်သော ဘာဝနာလည်းကောင်း၊ အနိစ္စစသော အထူးထူးအပြားပြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရှုမြင်တတ်သော အနက်ကြောင့် 'ဝိပဿနာ' ဟု ဆိုအပ်သော ဘာဝနာလည်းကောင်း ဤနှစ်ပါးသော ဘာဝနာတို့၏ နှစ်ပါးသောအပြားရှိသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို (ဆိုလိုသည်မှာ) နှစ်ပါးသော ဘာဝနာလုပ်ငန်း ဖြစ်ပေါ်ရာ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းဖြစ်သော အာရုံကိုလည်းကောင်း၊ ထို့ထက်အထက် ဖြစ်သော အားထုတ်မှု၏ နီးစွာသောအကြောင်းဖြစ်သောကြောင့် ကမ္မဋ္ဌာန်းဖြစ်သော ဘာဝနာဝီထိကိုလည်းကောင်း အစဉ်အတိုင်း သမထ၊ ဝိပဿနာအစဉ်ဖြင့် ဟောကြားအံ့ ဟု ပုဒ်အနက် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

Samathakammaṭṭhānaṃ

သမထကမ္မဋ္ဌာန်း

Caritabhedavaṇṇanā

စရိုက်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

3. Rāgo va caritā pakatīti rāgacaritā. Evaṃ dosacaritādayopi. Caritasaṅgahoti mūlacaritavasena puggalasaṅgaho, saṃsaggavasena pana tesaṭṭhi caritā honti. Vuttañhi –

၃. ရာဂသည်ပင် မပြတ်ဖြစ်ခြင်း၊ သတ္တဝါတို့၏ ပင်ကိုသဘောဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ရာဂစရိုက်' မည်၏။ ဒေါသစရိုက် စသည်တို့သည်လည်း ဤနည်းတူပင် ဖြစ်၏။ 'စရိုက်သံဂဟ' ဟူသည်မှာ မူလစရိုက် (၆) ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပုဂ္ဂိုလ် (၆) မျိုးတို့ကို သိမ်းယူခြင်း ဖြစ်သည်။ ရောနှောခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်မူ စရိုက် (၆၃) မျိုး ရှိကုန်၏။ ထိုစကားမှန်လှ၏—

‘‘Rāgādike tike satta, satta saddhādike tike;

Ekadvitikamūlamhi, missato sattasattaka’’nti.

‘ရာဂအစရှိသော တိက်၌ စရိုက်ခုနစ်ပါး၊ သဒ္ဓါအစရှိသော တိက်၌လည်း စရိုက်ခုနစ်ပါး ရှိသည်။ ဧကမူ၊ ဒွိမူ၊ တိမူတို့၌ ရောနှောသောအားဖြင့် သတ္တက ခုနစ်လီ ဖြစ်၏’ ဟု ရှေးဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့ကြသည်။

Ettha hi rāgacaritā dosacaritā mohacaritā rāgadosacaritā rāgamohacaritā dosamohacaritā rāgadosamohacaritāti [Pg.257] evaṃ rāgādike tike sattakamekaṃ. Tathā saddhācaritā buddhicaritā vitakkacaritā saddhābuddhicaritā saddhābuddhivitakkacaritā buddhivitakkacaritā saddhābuddhivitakkacaritāti saddhādikepi tike ekanti evaṃ dve tike amissetvā cuddasa caritā honti. Rāgāditike pana ekadvitikamūlavasena saddhāditikena saha yojite rāgasaddhācaritā rāgabuddhicaritā rāgavitakkacaritā rāgasaddhābuddhicaritā rāgasaddhāvitakkacaritā rāgabuddhivitakkacaritā rāgasaddhābuddhivitakkacaritāti rāgamūlanaye ekaṃ sattakaṃ, tathā ‘‘dosasaddhācaritā dosabuddhicaritā dosavitakkacaritā’’tyādinā dosamūlanayepi ekaṃ, ‘‘mohasaddhācaritā’’tyādinā mohamūlanayepi ekanti evaṃ ekamūlanaye sattakattayaṃ hoti. Yathā cettha, evaṃ dvimūlakanayepi ‘‘rāgadosasaddhācaritā rāgadosabuddhicaritā rāgadosavitakkacaritā’’tyādinā sattakattayaṃ. Timūlakanaye pana ‘‘rāgadosamohasaddhācaritā’’tyādinā ekaṃ sattakanti evaṃ missato sattasattakavasena ekūnapaññāsa caritā honti. Iti imā ekūnapaññāsa, purimā ca cuddasāti tesaṭṭhi caritā daṭṭhabbā. Keci pana diṭṭhiyā saddhiṃ ‘‘catusaṭṭhī’’ti vaṇṇenti.

ရှင်းအံ့— ဤဂါထာ၌ ရာဂစရိုက်၊ ဒေါသစရိုက်၊ မောဟစရိုက်၊ ရာဂဒေါသစရိုက်၊ ရာဂမောဟစရိုက်၊ ဒေါသမောဟစရိုက်၊ ရာဂဒေါသမောဟစရိုက် ဟူ၍ ရာဂအစရှိသော တိက်၌ စရိုက်ခုနစ်ပါးအစု (သတ္တက) တစ်ခု ဖြစ်၏။ ထို့အတူ သဒ္ဓါစရိုက်၊ ဗုဒ္ဓိစရိုက်၊ ဝိတက်စရိုက်၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိစရိုက်၊ သဒ္ဓါဝိတက်စရိုက်၊ ဗုဒ္ဓိဝိတက်စရိုက်၊ သဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက်စရိုက် ဟူ၍ သဒ္ဓါအစရှိသော တိက်၌လည်း စရိုက်ခုနစ်ပါးအစု (သတ္တက) တစ်ခု ဖြစ်၏။ ဤသို့လျှင် ထိုနှစ်ပါးသော တိက်တို့ကို မရောနှောဘဲ (၁၄) ပါးသော စရိုက်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ရာဂအစရှိသော တိက်ကို ဧကမူ၊ ဒွိမူ၊ တိမူတို့၏ အစွမ်းဖြင့် သဒ္ဓါအစရှိသော တိက်နှင့် ယှဉ်စပ်သောအခါ— ရာဂသဒ္ဓါစရိုက်၊ ရာဂဗုဒ္ဓိစရိုက်၊ ရာဂဝိတက်စရိုက်၊ ရာဂသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိစရိုက်၊ ရာဂသဒ္ဓါဝိတက်စရိုက်၊ ရာဂဗုဒ္ဓိဝိတက်စရိုက်၊ ရာဂသဒ္ဓါဗုဒ္ဓိဝိတက်စရိုက် ဟူ၍ ရာဂမူလနည်း၌ သတ္တက (၇ ပါးအစု) တစ်ခု ရ၏။ ထို့အတူ ဒေါသသဒ္ဓါစရိုက်၊ ဒေါသဗုဒ္ဓိစရိုက်၊ ဒေါသဝိတက်စရိုက် စသောနည်းဖြင့် ဒေါသမူလနည်း၌လည်း သတ္တက တစ်ခု၊ မောဟသဒ္ဓါစရိုက် စသောနည်းဖြင့် မောဟမူလနည်း၌လည်း သတ္တက တစ်ခု ဖြစ်၍ ဤသို့လျှင် ဧကမူလနည်း၌ သတ္တက သုံးခု ရှိ၏။ ဤဧကမူလနည်း၌ ကဲ့သို့ပင် ဒွိမူလနည်း၌လည်း ရာဂဒေါသသဒ္ဓါစရိုက်၊ ရာဂဒေါသဗုဒ္ဓိစရိုက်၊ ရာဂဒေါသဝိတက်စရိုက် စသည်ဖြင့် သတ္တက သုံးခု ရှိ၏။ တိမူလနည်း၌မူ ရာဂဒေါသမောဟသဒ္ဓါစရိုက် စသည်ဖြင့် သတ္တက တစ်ခု ရှိ၏။ ဤသို့လျှင် ရောနှောသောအားဖြင့် သတ္တက ခုနစ်လီ (၇ x ၇) အစွမ်းဖြင့် စရိုက် (၄၉) ပါး ဖြစ်ကုန်၏။ ဤသို့လျှင် ဤစရိုက် (၄၉) ပါးနှင့် ရှေ့၌ပြခဲ့သော စရိုက် (၁၄) ပါး ပေါင်းသော် စရိုက် (၆၃) ပါး ဖြစ်ကြောင်း သိမှတ်အပ်၏။ အချို့သော ဆရာတို့မူ ဒိဋ္ဌိစရိုက်နှင့်တကွ '၆၄ ပါး' ရှိသည်ဟု ဖွင့်ဆိုကြ၏။

Caritabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

စရိုက်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Bhāvanābhedavaṇṇanā

ဘာဝနာအပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

4. Bhāvanāya paṭisaṅkhārakammabhūtā, ādikammabhūtā vā pubbabhāgabhāvanā parikammabhāvanā nāma. Nīvaraṇavikkhambhanato paṭṭhāya gotrabhūpariyosānā kāmāvacarabhāvanā upacārabhāvanā nāma. Appanāya samīpacārittā gāmūpacārādayo viya. Mahaggatabhāvappattā appanābhāvanā nāma appanāsaṅkhātavitakkapamukhattā[Pg.258]. Sampayuttadhammehi ārammaṇe appento viya pavattatīti vitakko appanā. Tathā hi so ‘‘appanā byappanā’’ti (dha. sa. 7) niddiṭṭho. Tappamukhatāvasena pana sabbepi mahaggatānuttarajhānadhammā ‘‘appanā’’ti vuccanti.

၄. အပ္ပနာဘာဝနာကို ပြုစီမံတတ်သော အလုပ်ဖြစ်၍လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အပ္ပနာဘာဝနာ၏ အစဦးအလုပ်ဖြစ်၍လည်းကောင်း ဖြစ်သော ရှေ့အဖို့၌ဖြစ်သော ဘာဝနာကို 'ပရိကမ္မဘာဝနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ နီဝရဏတရားတို့ကို ခွာနိုင်သည့်အချိန်မှစ၍ ဂေါတြဘုအဆုံးရှိသော ကာမာဝစရဘာဝနာကို 'ဥပစာရဘာဝနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ (အဘယ့်ကြောင့် ဥပစာရဘာဝနာဟု ခေါ်သနည်းဟူမူ) ရွာ၏ဥပစာ (ရွာနားပတ်ဝန်းကျင်) စသည်တို့ကဲ့သို့ အပ္ပနာဘာဝနာ၏ အနီး၌ ဖြစ်လေ့ရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ မဟဂ္ဂုတ်အဖြစ်သို့ ရောက်သော ဘာဝနာကို 'အပ္ပနာဘာဝနာ' ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ထိုသို့ခေါ်ခြင်းမှာ အပ္ပနာဟု ဆိုအပ်သော ဝိတက် အမှူးရှိသောကြောင့် ဖြစ်၏။ ရှင်းအံ့— ယှဉ်ဖက်တရားတို့ကို အာရုံ၌ တင်သွင်းသကဲ့သို့ ဖြစ်တတ်သောကြောင့် ဝိတက်ကို 'အပ္ပနာ' ဟု ခေါ်၏။ ထိုစကားမှန်လှ၏၊ ထိုဝိတက်ကို 'အပ္ပနာ ဗျပ္ပနာ' ဟု ညွှန်ပြတော်မူအပ်ပြီ။ ထိုဝိတက် အမှူးရှိသည်၏အစွမ်းဖြင့် မဟဂ္ဂုတ်၊ လောကုတ္တရာဖြစ်သော ဈာန်တရားအားလုံးတို့ကိုလည်း 'အပ္ပနာ' ဟု ခေါ်ဆိုကြကုန်၏။

Bhāvanābhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘာဝနာအပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Nimittabhedavaṇṇanā

နိမိတ်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

5. Parikammassa nimittaṃ ārammaṇattāti parikammanimittaṃ, kasiṇamaṇḍalādi. Tadeva cakkhunā diṭṭhaṃ viya manasā uggahetabbaṃ nimittaṃ, uggaṇhantassa vā nimittanti uggahanimittaṃ. Tappaṭibhāgaṃ vaṇṇādikasiṇadosarahitaṃ nimittaṃ upacārappanānaṃ ārammaṇattāti paṭibhāganimittaṃ.

၅. ပရိကမ္မဘာဝနာ၏ အာရုံဖြစ်သောကြောင့် 'ပရိကမ္မနိမိတ်' မည်၏။ ၎င်းသည် ကသိုဏ်းဝန်း စသည်တို့ ဖြစ်၏။ ထိုကသိုဏ်းဝန်း စသည်သည်ပင် မျက်စိဖြင့် မြင်ရသကဲ့သို့ စိတ်ဖြင့် ယူအပ်သော နိမိတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် စိတ်ဖြင့် ယူတတ်သော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ နိမိတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သော်လည်းကောင်း 'ဥဂ္ဂဟနိမိတ်' မည်၏။ ထိုဥဂ္ဂဟနိမိတ်နှင့် အလားတူသော၊ အဆင်းစသော ကသိုဏ်းအပြစ်တို့မှ ကင်းစင်သော၊ ဥပစာရဘာဝနာနှင့် အပ္ပနာဘာဝနာတို့၏ အာရုံဖြစ်သော နိမိတ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့် 'ပဋိဘာဂနိမိတ်' မည်၏။

6. Pathavīyeva kasiṇaṃ ekadese aṭṭhatvā anantassa pharitabbatāya sakalaṭṭhenāti pathavīkasiṇaṃ, kasiṇamaṇḍalaṃ. Paṭibhāganimittaṃ, tadārammaṇañca jhānaṃ ‘pathavīkasiṇa’nti vuccati. Tathā āpokasiṇādīsupi. Tattha pathavādīni cattāri bhūtakasiṇāni. Nīlādīni cattāri vaṇṇakasiṇāni, paricchinnākāso ākāsakasiṇaṃ, candādiāloko ālokakasiṇanti daṭṭhabbaṃ.

၆. မြေသည်ပင် တစ်ခုသောအစိတ်အပိုင်း၌ စိတ်အားဖြင့် မတန့်ရပ်ဘဲ၊ အဆုံးအပိုင်းအခြားမရှိသော အရပ်ကို အာရုံပြုသောအားဖြင့် ဖြန့်ထိုက်သည့်အတွက် အလုံးစုံဟူသော အနက်ကြောင့် ‘ကသိဏ (ကသိုဏ်း)’ မည်၏။ ထို့ကြောင့် ပထဝီကသိုဏ်းဟု ခေါ်၏။ ကသိုဏ်းဝန်းကိုလည်းကောင်း၊ ပဋိဘာဂနိမိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်လျှင် အာရုံရှိသော ဈာန်ကိုလည်းကောင်း ‘ပထဝီကသိုဏ်း’ ဟူ၍ ခေါ်ဆိုအပ်၏။ အာပေါကသိုဏ်း အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ထို့အတူပင် ဖြစ်၏။ ထို ၁၀ ပါးသော ကသိုဏ်းတို့တွင် ပထဝီအစရှိသော လေးပါးသော ကသိုဏ်းတို့သည် မဟာဘုတ်ကသိုဏ်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ နီလ (အညို) အစရှိသော လေးပါးတို့သည် အဆင်း (ဝဏ္ဏ) ကသိုဏ်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏။ ပတ်ဝန်းကျင် ပိုင်းခြားအပ်သော ကောင်းကင်သည် အာကာသကသိုဏ်း ဖြစ်၏။ လအစရှိသည်တို့၏ အရောင်သည် အာလောကကသိုဏ်း မည်၏ဟု သိမှတ်အပ်၏။

7. Uddhaṃ dhumātaṃ sūnaṃ chavasarīraṃ uddhumātaṃ, tadeva kucchitaṭṭhenauddhumātakaṃ. Evaṃ sesesupi. Setarattādinā vimissitaṃ yebhuyyena nīlavaṇṇaṃ chavasarīraṃ vinīlakaṃ visesato nīlakanti katvā. Vissavantapubbakaṃ vipubbakaṃ. Majjhe dvidhā chinnaṃ vicchiddakaṃ. Soṇasiṅgālādīhi vividhākārena khāyitaṃ [Pg.259] vikkhāyitakaṃ. Soṇasiṅgālādīhi vividhenākārena khaṇḍitvā tattha tattha khittaṃ vikkhittakaṃ. Kākapadādiākārena satthena hanitvā vividhaṃ khittaṃ hatavikkhittakaṃ. Lohitapaggharaṇakaṃ lohitakaṃ. Kimikulapaggharaṇakaṃ puḷavakaṃ. Antamaso ekampi aṭṭhi aṭṭhikaṃ.

၇. သေပြီးနောက် ဖူးဖူးရောင်နေသော အလောင်းကောင်ကို ‘ဥဒ္ဓုမာတ’ ဟု ခေါ်၏။ ထိုဥဒ္ဓုမာတသည်ပင် စက်ဆုပ်ဖွယ် အနက်ကြောင့် ‘ဥဒ္ဓုမာတက’ မည်၏။ ကြွင်းသော ဝိနီလက အစရှိသော ပုဒ်တို့၌လည်း ဤအတူပင် ဖြစ်၏။ အဖြူ၊ အနီ အစရှိသော အဆင်းဖြင့် ရောနှော၍ အများအားဖြင့် ညိုသောအဆင်းရှိသော အလောင်းကောင်သည် အထူးသဖြင့် ညိုသောအဆင်းရှိသော အလောင်းကောင် ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိနီလက’ မည်၏။ ယိုစီးသော ပြည်ရှိသော စက်ဆုပ်ဖွယ် အလောင်းကောင်သည် ‘ဝိပုဗ္ဗက’ မည်၏။ အလယ်တည့်တည့်၌ နှစ်ပိုင်းဖြတ်အပ်သော အလောင်းကောင်သည် ‘ဝိစ္ဆိဒ္ဒက’ မည်၏။ အိမ်ခွေး၊ တောခွေး အစရှိသော သတ္တဝါတို့သည် အထူးထူးအပြားပြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကိုက်ခဲစားအပ်သော အလောင်းကောင်သည် ‘ဝိက္ခာယိတက’ မည်၏။ အိမ်ခွေး၊ တောခွေး အစရှိသည်တို့သည် အထူးထူးသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ကိုက်ဖြတ်၍ ထိုထိုအရပ်၌ ပစ်လွှင့်အပ်သော အလောင်းကောင်သည် ‘ဝိက္ခိတ္တက’ မည်၏။ ဓားဖြင့် ကျီးခြေသဏ္ဌာန် အစရှိသောအခြင်းအရာအားဖြင့် ညှဉ်းဆဲ၍ အထူးထူးအပြားပြား ပစ်လွှင့်အပ်သော အလောင်းကောင်သည် ‘ဟတဝိက္ခိတ္တက’ မည်၏။ သွေးတို့ကို ယိုစီးသွန်ချတတ်သော အလောင်းကောင်သည် ‘လောဟိတက’ မည်၏။ ပိုးလောက်မျိုးတို့ကို ယိုစီးသွန်ချတတ်သော အလောင်းကောင်သည် ‘ပုဠုဝက’ မည်၏။ အနည်းဆုံး တစ်ချောင်းမျှသာ ဖြစ်သော အရိုးသည် ‘အဋ္ဌိက’ မည်၏။

8. Anu anu saraṇaṃ anussati, arahatādibuddhaguṇārammaṇā anussati buddhānussati. Svākkhātatādidhammaguṇārammaṇā anussati dhammānussati. Suppaṭipannatādisaṃghaguṇārammaṇā anussati saṃghānussati. Akhaṇḍatādinā suparisuddhassa attano sīlaguṇassa anussaraṇaṃ sīlānussati. Vigatamalamaccheratādivasena attano cāgānussaraṇaṃ cāgānussati. ‘‘Yehi saddhādīhi samannāgatā devā devattaṃ gatā, tādisā guṇā mayi santī’’ti evaṃ devatā sakkhiṭṭhāne ṭhapetvā attano saddhādiguṇānussaraṇaṃ devatānussati. Sabbadukkhūpasamabhūtassa nibbānassa guṇānussaraṇaṃ upasamānussati. Jīvitindriyupacchedabhūtassa maraṇassa anussaraṇaṃ maraṇānussati. Kesādikāyakoṭṭhāse gatā pavattā sati kāyagatāsati. Ānañca apānañca ānāpānaṃ, assāsapassāsā, tadārammaṇā sati ānāpānassati.

၈. အဖန်ဖန် အထပ်ထပ် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘အနုဿတိ’ မည်၏။ အရဟတ္တဂုဏ် အစရှိသော ဘုရားဂုဏ်တော် ကိုးပါးကို အာရုံပြု၍ အဖန်ဖန် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘ဗုဒ္ဓါနုဿတိ’ မည်၏။ သွာက္ခာတဂုဏ် အစရှိသော တရားဂုဏ်တော် ခြောက်ပါးကို အာရုံပြု၍ အဖန်ဖန် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘ဓမ္မာနုဿတိ’ မည်၏။ သုပ္ပဋိပန္နဂုဏ် အစရှိသော သံဃာ့ဂုဏ်တော် ကိုးပါးကို အာရုံပြု၍ အဖန်ဖန် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘သံဃာနုဿတိ’ မည်၏။ မကျိုးမပြတ်သည်၏ အဖြစ်အစရှိသည်ဖြင့် အလွန်သန့်ရှင်းစင်ကြယ်သော မိမိ၏ သီလဂုဏ်ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘သီလာနုဿတိ’ မည်၏။ ကင်းသော မစ္ဆေရအညစ်အကြေး ရှိသည်၏ အဖြစ်အစရှိသော အစွမ်းဖြင့် မိမိ၏ စွန့်ကြဲပေးကမ်းခြင်း (စာဂ) ဂုဏ်ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘စာဂါနုဿတိ’ မည်၏။ “အကြင် သဒ္ဓါအစရှိသော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံကုန်သော နတ်ဗြဟ္မာတို့သည် နတ်ဗြဟ္မာတို့၏အဖြစ်သို့ ရောက်ကြကုန်ပြီ၊ ထိုကဲ့သို့သော ဂုဏ်တို့သည် ငါ့၌လည်း ရှိပါကုန်သည်တကား” ဟု နတ်ဗြဟ္မာတို့ကို သက်သေအရာ၌ ထား၍ မိမိ၏ သဒ္ဓါစသော ဂုဏ်တို့ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘ဒေဝတာနုဿတိ’ မည်၏။ အလုံးစုံသော ဆင်းရဲတို့၏ ငြိမ်းအေးရာဖြစ်သော နိဗ္ဗာန်၏ ဂုဏ်ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘ဥပသမာနုဿတိ’ မည်၏။ ဇီဝိတိန္ဒြေ ပြတ်စဲခြင်းတည်းဟူသော သေခြင်းတရားကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့အမှတ်ရခြင်း သတိသည် ‘မရဏာနုဿတိ’ မည်၏။ ဆံပင် အစရှိသော ၃၂ ကောဋ္ဌာသ အစုအပေါင်း၌ ဖြစ်သော သတိသည် ‘ကာယဂတာသတိ’ မည်၏။ ထွက်သက်နှင့် ဝင်သက်တို့၏ အစုအပေါင်းသည် ဝင်သက်ထွက်သက် (အဿာသပဿာသ) မည်၏၊ ထိုဝင်သက်ထွက်သက်ကို အာရုံပြုသော သတိသည် ‘အာနာပါနဿတိ’ မည်၏။

9. Mijjati siniyhatīti mettā, mittesu bhavāti vā mettā, sā sattānaṃ hitasukhūpasaṃharaṇalakkhaṇā. Paradukkhāpanayanakāmatālakkhaṇā karuṇā. Parasampattipamodalakkhaṇā muditā. Iṭṭhāniṭṭhesu majjhattākārappavattilakkhaṇā upekkhā. Appamāṇasattārammaṇattā appamaññā. Uttamavihārabhāvato, uttamānaṃ vā vihārabhāvato brahmavihāro.

၉. ချစ်ခင်စိုစွတ် စေးကပ်တတ်သောကြောင့် ‘မေတ္တာ’ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် မိတ်ဆွေတို့အပေါ်၌ ဖြစ်သောကြောင့် ‘မေတ္တာ’ မည်၏။ ထိုမေတ္တာသည် သတ္တဝါတို့၏ စီးပွားချမ်းသာကို ဆောင်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏။ သူတစ်ပါးတို့၏ ဆင်းရဲကို ပယ်ဖျောက်လိုခြင်း လက္ခဏာရှိသည်မှာ ‘ကရုဏာ’ ဖြစ်၏။ သူတစ်ပါး၏ ပြည့်စုံကြွယ်ဝမှုကို ဝမ်းမြောက်ခြင်း လက္ခဏာရှိသည်မှာ ‘မုဒိတာ’ ဖြစ်၏။ ချစ်ဖွယ်အာရုံ (ဣဋ္ဌာရုံ)၊ မချစ်ဖွယ်အာရုံ (အနိဋ္ဌာရုံ) တို့၌ အလယ်အလတ် တည့်မတ်သော သဘောဖြင့် ဖြစ်ခြင်း လက္ခဏာရှိသည်မှာ ‘ဥပေက္ခာ’ ဖြစ်၏။ အတိုင်းအရှည်မရှိသော သတ္တဝါတို့ကို အာရုံပြုရသောကြောင့် ‘အပ္မညာ’ မည်၏။ မြတ်သော နေကြောင်းတရား ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်နည်းအားဖြင့် မြတ်သောပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ နေကြောင်းတရား ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ‘ဗြဟ္မဝိဟာရ (ဗြဟ္မစိုရ်တရား)’ မည်၏။

10. Gamanapariyesanaparibhogādipaccavekkhaṇavasena [Pg.260] kabaḷīkārāhāre paṭikūlanti pavattā saññā āhāre paṭikūlasaññā.

၁၀. ဆွမ်းခံသွားခြင်း၊ ရှာမှီးခြင်း၊ သုံးဆောင်ခြင်း အစရှိသည်တို့ကို ဆင်ခြင်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ကဗဠီကာရာဟာရ (လုပ်ကျွေးအပ်သောအစာ) ၌ “စက်ဆုပ်ရွံရှာဖွယ် ဖြစ်၏” ဟု ဖြစ်ပေါ်သော အမှတ်သညာသည် ‘အာဟာရေပဋိကူလသညာ’ မည်၏။

11. Pathavīdhātuādīnaṃ catunnaṃ dhātūnaṃ salakkhaṇato kesādisasambhārādito ca vavatthānaṃ catudhātuvavatthānaṃ.

၁၁. ပထဝီဓာတ် အစရှိသော ဓာတ်ကြီးလေးပါးတို့ကို မိမိတို့၏ သဘာဝလက္ခဏာအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဆံပင်အစရှိသော အဆောက်အအုံနှင့်တကွ ဖြစ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ခြင်းသည် ‘စတုဓာတုဝဝတ္ထာန်’ မည်၏။

12. Arūpe ārammaṇe pavattā āruppā.

၁၂. ရုပ်မဟုတ်သော အာရုံ (အရူပအာရုံ) ၌ ဖြစ်ပွားသော တရားတို့သည် ‘အာရုပ္ပ’ တို့မည်၏။

Nimittabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

နိမိတ်အပြားကို ပြဆိုခြင်း ပြီးဆုံးပြီ။

Sappāyabhedavaṇṇanā

သပ္ပာယအပြားကို ပြဆိုခြင်း။

13. Idāni tassa tassa puggalassa caritānukūlakammaṭṭhānaṃ dassetuṃ ‘‘caritāsu panā’’tyādimāha. Rāgo va caritaṃ pakati etassāti rāgacarito, rāgabahulo puggalo, rāgassa ujuvipaccanīkabhāvato asubhakammaṭṭhānaṃ tassa sappāyaṃ. Ānāpānaṃ mohacaritassa, vitakkacaritassa ca sappāyaṃ buddhivisayabhāvena mohappaṭipakkhattā, vitakkasandhāvanassa nivārakattā ca. Cha buddhānussatiādayo saddhācaritassa sappāyā saddhāvuddhihetubhāvato.

၁၃. ယခုအခါ ထိုထိုပုဂ္ဂိုလ်၏ စရိုက်နှင့် လျော်ညီသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ပြခြင်းငှာ “စရိတာသု ပန” အစရှိသော စကားရပ်ကို မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ဤပုဂ္ဂိုလ်အား ရာဂသည်သာလျှင် ပင်ကိုစရိုက် ဖြစ်သောကြောင့် ရာဂစရိုက်ရှိသူ (ရာဂဗဟုလပုဂ္ဂိုလ်) မည်၏။ အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်းသည် ရာဂ၏ ဖြောင့်ဖြောင့်ဆန့်ကျင်ဘက် ဖြစ်သောကြောင့် ထိုရာဂစရိုက်ရှိသူအား လျောက်ပတ် (သပ္ပာယဖြစ်) ၏။ အာနာပါနကမ္မဋ္ဌာန်းသည် မောဟစရိုက်ရှိသူအားလည်းကောင်း၊ ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအားလည်းကောင်း လျောက်ပတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— အာနာပါနသည် ဉာဏ်ပညာ၏ အာရုံဖြစ်၍ မောဟ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဝိတက်ဟူသော ပြေးသွားခြင်းကို တားမြစ်တတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။ ဗုဒ္ဓါနုဿတိ အစရှိသော ခြောက်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် သဒ္ဓါစရိုက်ရှိသူအား လျောက်ပတ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— သဒ္ဓါတရား တိုးပွားခြင်း၏ အကြောင်းဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

17. Maraṇaupasamasaññāvavatthānāni buddhicaritassa sappāyāni gambhīrabhāvato buddhiyā eva visayattā.

၁၇. မရဏာနုဿတိ၊ ဥပသမာနုဿတိ၊ အာဟာရေပဋိကူလသညာနှင့် စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့သည် ပညာစရိုက်ရှိသူအား လျောက်ပတ်ကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ထိုကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၏ နက်နဲသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ပညာရှိသူတို့၏သာလျှင် အရာဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ဖြစ်၏။

18. Sesānīti catubbidhabhūtakasiṇaākāsaālokakasiṇaāruppacatukkavasena dasavidhāni. Tatthāpīti tesu dasasu kammaṭṭhānesu. Puthulaṃ mohacaritassa sappāyaṃ sambādhe okāse cittassa bhiyyosomattāya sammuyhanato. Khuddakaṃ vitakkacaritassa sappāyaṃ mahantārammaṇassa vitakkasandhāvanapaccayattā. Ujuvipaccanīkato ceva atisappāyatāya [Pg.261] cetaṃ vuttaṃ. Rāgādīnaṃ pana avikkhambhikā, saddhādīnaṃ vā anupakārikā kasiṇādibhāvanā nāma natthi.

၁၈. ‘ကြွင်းသောကမ္မဋ္ဌာန်းတို့’ ဟူသည်မှာ လေးပါးသော မဟာဘုတ်ကသိုဏ်း၊ အာကာသကသိုဏ်း၊ အာလောကကသိုဏ်းနှင့် အာရုပ္ပလေးပါး အပေါင်းတို့အားဖြင့် ဆယ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ ဖြစ်၏။ ‘ထိုဆယ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့တွင်’ ဟူရာ၌— ပြန့်ကျယ်ကြီးမားသော ကသိုဏ်းဝန်းသည် မောဟစရိုက်ရှိသူအား လျောက်ပတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ကျဉ်းမြောင်းသော အာရုံအရပ်၌ စိတ်သည် အတိုင်းထက်အလွန် ပိုမိုတွေဝေတတ်သောကြောင့်တည်း။ ကျဉ်းငယ်သော ကသိုဏ်းဝန်းသည် ဝိတက်စရိုက်ရှိသူအား လျောက်ပတ်၏။ အဘယ်ကြောင့်နည်းဟူမူ— ကြီးမားသောအာရုံသည် ဝိတက် ပြေးသွားခြင်း၏ အကြောင်း ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဤသပ္ပာယအပြားကို ဖြောင့်ဖြောင့် ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ အလွန်တရာ လျောက်ပတ်သောကြောင့်လည်းကောင်း မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ စင်စစ်သော်ကား ရာဂစသော စရိုက်ဆိုးတို့ကို မခွာနိုင်သည်လည်းဖြစ်သော သို့မဟုတ် သဒ္ဓါစသော စရိုက်ကောင်းတို့ကို လျော်ကန်သော အကျိုးကို မပြုတတ်သည်လည်းဖြစ်သော ကသိုဏ်းအစရှိသော ဘာဝနာမည်သည် မရှိချေ။

Sappāyabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

သပ္ပာယအပြားကို ပြဆိုခြင်း ပြီးဆုံးပြီ။

Bhāvanābhedavaṇṇanā

ဘာဝနာအပြားကို ပြဆိုခြင်း။

19. Sabbatthāpīti cattālīsakammaṭṭhānesupi natthi appanā, buddhaguṇādīnaṃ paramatthabhāvato, anekavidhattā, ekassapi gambhīrabhāvato ca. Buddhānussatiādīsu dasasu kammaṭṭhānesu appanāvasena samādhissa patiṭṭhātuṃ asakkuṇeyyattā appanābhāvaṃ appatvā samādhi upacārabhāvena patiṭṭhāti. Lokuttarasamādhi, pana dutiyacatutthāruppasamādhi ca sabhāvadhammepi bhāvanāvisesavasena appanaṃ pāpuṇāti. Visuddhibhāvanānukkamavasena hi lokuttaro appanaṃ pāpuṇāti. Ārammaṇasamatikkamabhāvanāvasena āruppasamādhi. Appanāppattasseva hi catutthajjhānasamādhino ārammaṇasamatikkamanamattaṃ hoti.

၁၉. ‘ခပ်သိမ်းသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌လည်း’ ဆိုသည်မှာ လေးဆယ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့တွင် (ဗုဒ္ဓါနုဿတိ အစရှိသော ရှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အာဟာရေပဋိကူလသညာနှင့် စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌လည်းကောင်း) ဘုရားဂုဏ်တော် အစရှိသည်တို့သည် ပရမတ်တရားတို့ ဖြစ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးမက များစွာသော အပြားရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ တစ်ပါးသောအာရုံ ဖြစ်သော်လည်း နက်နဲလှသောကြောင့်လည်းကောင်း အပ္ပနာဘာဝနာသို့ မရောက်နိုင်ပေ။ ထိုဗုဒ္ဓါနုဿတိ အစရှိသော ဆယ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌ အပ္ပနာ၏အစွမ်းဖြင့် သမာဓိကို တည်စေခြင်းငှာ မစွမ်းနိုင်သောကြောင့် အပ္ပနာအဖြစ်သို့ မရောက်ဘဲ သမာဓိသည် ဥပစာအဆင့်မျှဖြင့်သာ တည်ရ၏။ စင်စစ်သော်ကား လောကုတ္တရာသမာဓိသည်လည်းကောင်း၊ ဒုတိယာရုပ္ပသမာဓိနှင့် စတုတ္ထာရုပ္ပသမာဓိသည်လည်းကောင်း ပရမတ္ထသဘောတရားတည်းဟူသော အာရုံ၌ပင် ဖြစ်သော်လည်း ဘာဝနာအထူး၏ အစွမ်းကြောင့် အပ္ပနာသို့ ရောက်နိုင်၏။ မှန်၏၊ သီလစသော ဝိသုဒ္ဓိ၊ သမ္မသနဉာဏ်စသော ဘာဝနာအစဉ်၏ အစွမ်းကြောင့် လောကုတ္တရာသမာဓိသည် မဂ်ဖိုလ်ဟူသော အပ္ပနာသို့ ရောက်၏။ အောက်အောက်သော အာရုံကို လွန်မြောက်ကြောင်း ဘာဝနာ၏ အစွမ်းကြောင့် အရူပသမာဓိသည် အပ္ပနာသို့ ရောက်၏။ အပ္ပနာသို့ ရောက်ပြီးသော ရူပစတုတ္ထဈာန်သမာဓိအား အောက်အောက်သော အာရုံကို လွန်မြောက်ခြင်းမျှသာ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။

21. Pañcapi jhānāni etesamatthi, tattha niyuttānīti vā pañcakajjhānikāni.

၂၁. ဤကသိုဏ်းဆယ်ပါးနှင့် အာနာပါနဿတိ ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌ ဈာန်ငါးပါးလုံး ရှိကုန်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် ထိုဈာန်ငါးပါးတို့၌ ယှဉ်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ပဉ္စကဇ္ဈာနိက (ဈာန်ငါးပါးရှိသော) ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့’ ဟု ခေါ်၏။

22. Asubhabhāvanāya paṭikūlārammaṇattā caṇḍasotāya nadiyā arittabalena nāvā viya vitakkabaleneva tattha cittaṃ pavattatīti asubhakammaṭṭhāne avitakkajjhānāsambhavato ‘‘paṭhamajjhānikā’’ti vuttaṃ.

၂၂. အသုဘဘာဝနာသည် စက်ဆုပ်ဖွယ် အာရုံရှိသောကြောင့်၊ ပြင်းထန်သော ရေစီးကြောင်းရှိသော မြစ်၌ လှေသည် ထိုးဝါး၏ အစွမ်းကြောင့်သာ တည်နိုင်သကဲ့သို့၊ ထိုစက်ဆုပ်ဖွယ် အာရုံ၌ စိတ်သည် ဝိတက်၏ အစွမ်းကြောင့်သာလျှင် ဖြစ်ပေါ်ရ၏။ ထို့ကြောင့် အသုဘကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ဝိတက်မရှိသော ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် ‘ပထမဇ္ဈာနိက (ပထမဈာန်သာ ရနိုင်သော) ကမ္မဋ္ဌာန်း’ ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

23. Mettākaruṇāmuditānaṃ domanassasahagatabyāpādavihiṃsānabhiratīnaṃ pahāyakattā domanassappaṭipakkhena somanasseneva sahagatatā yuttāti ‘‘mettādayo tayo catukkajjhānikā’’ti vuttā.

၂၃. မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာတို့သည် ဒေါမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော ဗျာပါဒ၊ ဒေါမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော ဝိဟိံသ၊ ဒေါမနဿနှင့်တကွဖြစ်သော အနဘိရတိ (မမွေ့လျော်ခြင်း) တို့ကို ပယ်ဖျောက်တတ်သောကြောင့်၊ ဒေါမနဿ၏ ဆန့်ကျင်ဘက်ဖြစ်သော သောမနဿနှင့်သာလျှင် ယှဉ်တွဲဖြစ်ခြင်းသည် သင့်လျော်ပေ၏။ ထို့ကြောင့် “မေတ္တာအစရှိသော သုံးပါးတို့သည် စတုက္ကဇ္ဈာနိက (စတုတ္ထဈာန်တိုင်အောင်သာ ရနိုင်သော) ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့ ဖြစ်ကြကုန်၏” ဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။

24. ‘‘Sabbe [Pg.262] sattā sukhitā hontu, dukkhā muccantu, laddhasukhasampattito mā vigacchantū’’ti mettādivasappavattabyāpārattayaṃ pahāya kammassakatādassanena sattesu majjhattākārappavattabhāvanānibbattāya tatramajjhattupekkhāya balavatarattā upekkhābrahmavihārassa sukhasahagatāsambhavato ‘‘upekkhā pañcamajjhānikā’’ti vuttā.

၂၄. သတ္တဝါအားလုံးတို့သည် ချမ်းသာကြပါစေ၊ ဆင်းရဲမှ လွတ်မြောက်ကြပါစေ၊ ရရှိပြီးသော ချမ်းသာစည်းစိမ်တို့မှ မကင်းကွာကြပါစေနှင့် ဟူသော မေတ္တာ၊ ကရုဏာ၊ မုဒိတာ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်ဖြစ်သော သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ ကြောင့်ကြဗျာပါရသုံးပါးအပေါင်းကို ပယ်စွန့်၍ သတ္တဝါတို့သည် ကံသာလျှင် မိမိဥစ္စာရှိကြကုန်၏ ဟု ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် သတ္တဝါတို့အပေါ်၌ အလယ်အလတ်ပြုခြင်းဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် ဘာဝနာကြောင့်ဖြစ်သော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာသည် အလွန်အင်အားကြီးမားသောကြောင့် ဥပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရ၌ သုခနှင့်တကွဖြစ်ခြင်း မဖြစ်နိုင်တော့သဖြင့် ဥပေက္ခာဗြဟ္မဝိဟာရသည် ပဉ္စမဈာန်၌သာ ဖြစ်၏ ဟု ဆိုအပ်ပါသည်။

Bhāvanābhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဘာဝနာအပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Gocarabhedavaṇṇanā

အာရုံအပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်။

26. Yathārahanti taṃtaṃārammaṇānurūpato. Kassaci ārammaṇassa aparibyattatāya ‘‘pariyāyenā’’ti vuttaṃ.

၂၆. ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဟူသည်မှာ ထိုထိုအာရုံအားလျော်သောအားဖြင့် ဖြစ်၏။ အချို့သော ဘုရားဂုဏ်တော်စသည့် အာရုံတို့၏ မထင်ရှားသည့်အဖြစ်ကြောင့် ပရိယာယ်အားဖြင့် ဟု ဆိုအပ်ပါသည်။

27. Kasiṇāsubhakoṭṭhāsānāpānassatīsveva hi paribyattanimittasambhavoti.

၂၇. အမှန်စင်စစ် ကသိုဏ်းဆယ်ပါး၊ အသုဘဆယ်ပါး၊ ကောဋ္ဌာသ (၃၂ ကောဋ္ဌာသ) နှင့် အာနာပါနဿတိတို့၌သာလျှင် ထင်ရှားသောနိမိတ် ဖြစ်ပေါ်နိုင်သည်ဟု ဤသို့ မှတ်အပ်၏။

28. Pathavīmaṇḍalādīsu nimittaṃ uggaṇhantassāti ādimhi tāva catupārisuddhisīlaṃ visodhetvā dasavidhaṃ palibodhaṃ upacchinditvā piyagarubhāvanīyādiguṇasamannāgataṃ kalyāṇamittaṃ upasaṅkamitvā attano cariyānukūlaṃ kammaṭṭhānaṃ gahetvā aṭṭhārasavidhaṃ ananurūpavihāraṃ pahāya pañcaṅgasamannāgate anurūpavihāre viharantassa kesanakhaharaṇādikhuddakapalibodhupacchedaṃ katvā kasiṇamaṇḍalādīni purato katvā ānāpānakoṭṭhāsādīsu cittaṃ ṭhapetvā nisīditvā ‘‘pathavī pathavī’’tyādinā taṃtaṃbhāvanānukkamena pathavīkasiṇādīsu taṃtadārammaṇesu nimittaṃ uggaṇhantassa. Ayamettha saṅkhepo. Vitthārato pana bhāvanā visuddhimaggato (visuddhi. 1.54 ādayo) gahetabbā. Duvidhampi hi bhāvanāvidhānaṃ idha ācariyena [Pg.263] atisaṅkhepato vuttaṃ, tadatthadassanatthañca vitthāranaye āhariyamāne atippapañco siyāti mayampi taṃ na vitthāressāma. Yadā pana taṃ nimittaṃ cittena samuggahitanti evaṃ pavattānupubbabhāvanāvasena yadā taṃ parikammanimittaṃ cittena sammā uggahitaṃ hoti. Manodvārassa āpāthamāgatanti cakkhuṃ nimmīletvā, aññattha gantvā vā manasi karontassa kasiṇamaṇḍalasadisameva hutvā manodvārikajavanānaṃ āpāthaṃ āgataṃ hoti.

၂၈. ပထဝီကသိုဏ်းဝန်းစသည်တို့၌ နိမိတ်ကို ယူသောယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ ဟူသော အစရှိသော ပါဠိရပ်၌ ရှေးဦးစွာ စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလကို သုတ်သင်၍လည်းကောင်း၊ ဆယ်ပါးသော ပလိဗောဓကြီးကို ဖြတ်တောက်၍လည်းကောင်း၊ ချစ်ခင်လေးစားအပ်သော ဂုဏ်တို့နှင့် ပြည့်စုံသော ဆရာကောင်းမိတ်ဆွေကောင်းထံ ချဉ်းကပ်၍လည်းကောင်း၊ မိမိစရိုက်နှင့် လျော်ညီသော ကမ္မဋ္ဌာန်းကို ယူ၍လည်းကောင်း၊ မလျော်ကန်သော ကျောင်းတိုက် တစ်ဆယ့်ရှစ်ပါးကို စွန့်ပယ်၍ အင်္ဂါငါးပါးနှင့် ပြည့်စုံသော လျော်ကန်သောကျောင်း၌ သီတင်းသုံးလျက်၊ ဆံပင် ခြေသည်းလက်သည်း ရိတ်ပယ်ခြင်းစသည့် သေးငယ်သော ပလိဗောဓများကို ဖြတ်တောက်ပြီးနောက်၊ ကသိုဏ်းဝန်းစသည်တို့ကို ရှေ့တည့်တည့်၌ ထားရှိကာ အာနာပါန၊ ကောဋ္ဌာသ အစရှိသော အာရုံတို့၌ စိတ်ကို စိုက်မြဲစေလျက် ထိုင်နေပြီးလျှင် ပထဝီ ပထဝီ အစရှိသည်ဖြင့် ထိုထိုဘာဝနာအစီအစဉ်အတိုင်း ပထဝီကသိုဏ်းစသော ထိုထိုအာရုံတို့၌ နိမိတ်ကို စိတ်ဖြင့်ယူသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ဤဋီကာ၌ အကျဉ်းချုပ်မျှသာ ဖြစ်သည်။ ဘာဝနာပွားများပုံ အကျယ်ကိုမူ ဝိသုဒ္ဓိမဂ်ကျမ်းမှ ယူအပ်၏။ အမှန်စင်စစ် ဘာဝနာကျင့်စဉ် နှစ်မျိုးလုံးကို ဤသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်း၌ ကျမ်းပြုဆရာတော်က အလွန်အကျဉ်းချုပ်၍ ဟောထားတော်မူသည်။ ထိုအနက်ကို ထင်ရှားစေရန် အကျယ်နည်းဖြင့် ဆောင်ယူပြသပါက စကားအလွန်ရှည်လျားသွားမည် ဖြစ်သောကြောင့် ငါတို့သည်လည်း ၎င်းကို အကျယ်မချဲ့တော့ပေ။ ထိုနိမိတ်ကို စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ ယူအပ်ပြီ ဟူသည်မှာ ဤသို့ဖြစ်သော အစဉ်အတိုင်း ပွားများခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် အကြင်အခါ၌ ထိုပရိကမ္မနိမိတ်ကို စိတ်ဖြင့် ကောင်းစွာ သိမ်းပိုက်ယူငြိပြီး ဖြစ်၏။ မနောဒွါရ၏ ရှေးရှုသို့ ရောက်ပြီ ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းဝန်းအနီး၌ မျက်စိမှိတ်၍သော်လည်းကောင်း၊ သို့မဟုတ် အခြားတစ်ပါးသို့ သွား၍သော်လည်းကောင်း နှလုံးသွင်းသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ကသိုဏ်းဝန်းနှင့် ထပ်တူထပ်မျှ တူညီစွာ ဖြစ်ပေါ်လာပြီး မနောဒွါရိကဇောတို့၏ အာရုံသို့ ဆိုက်ရောက်လာခြင်း ဖြစ်၏။

29. Samādhiyatīti visesato cittekaggatāpattiyā samāhitā hoti.

၂၉. ကောင်းစွာ တည်ကြည်၏ ဟူသည်မှာ အထူးသဖြင့် စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်း (ဧကဂ္ဂတာ) သို့ ရောက်ရှိခြင်းဖြင့် အာရုံ၌ ကောင်းစွာ တည်ကြည်ခြင်း ဖြစ်၏။

30. Cittasamādhānavasena puggalopi samāhitoyevāti vuttaṃ ‘‘tathā samāhitassā’’ti. Tappaṭibhāganti uggahanimittasadisaṃ, tatoyeva hi taṃ ‘‘paṭibhāganimitta’’nti vuccati. Taṃ pana uggahanimittato atiparisuddhaṃ hoti. Vatthudhammavimuccitanti paramatthadhammato vimuttaṃ, vatthudhammato vā kasiṇamaṇḍalagatakasiṇadosato vinimuttaṃ. Bhāvanāya nibbattattā bhāvanāmayaṃ. Samappitanti suṭṭhu appitaṃ.

၃၀. စိတ်၏ တည်ကြည်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်သည်လည်း ကောင်းစွာတည်ကြည်သောစိတ်ရှိသူသာ ဖြစ်သောကြောင့် ထိုသို့ တည်ကြည်သောသူအား ဟု ဆိုအပ်၏။ ထိုဥဂ္ဂဟနိမိတ်နှင့် တူသောအာရုံ ဟူသည်မှာ ဥဂ္ဂဟနိမိတ်နှင့် ထပ်တူညီသောအာရုံ ဖြစ်၏၊ ထိုသို့ ဥဂ္ဂဟနိမိတ်နှင့် တူညီသည့်အတွက်ကြောင့်ပင် ၎င်းကို ပဋိဘာဂနိမိတ် ဟု ခေါ်ဆိုရခြင်းဖြစ်ပြီး၊ ထိုပဋိဘာဂနိမိတ်သည် ဥဂ္ဂဟနိမိတ်ထက် အလွန်စင်ကြယ်လှပါသည်။ ဝတ္ထုဓမ္မမှ ကင်းလွတ်သော ဟူသည်မှာ ပရမတ္ထသဘောတရားမှ လွတ်ကင်းသော သို့မဟုတ် ကသိုဏ်းဝန်း၌ ရှိတတ်သော ကသိုဏ်း၏ အပြစ်အနာအဆာများမှ ကင်းလွတ်သောဟု ဆိုလိုသည်။ ဘာဝနာပွားများမှုကြောင့် ဖြစ်ပေါ်လာရသောကြောင့် ဘာဝနာမယ ဖြစ်၏။ သက်ရောက်အပ်သော ဟူသည်မှာ (အာရုံ၌) ကောင်းစွာ သက်ဝင်တည်ဆောက်အပ်သော ဟု အဓိပ္ပာယ်ရသည်။

31. Tato paṭṭhāyāti paṭibhāganimittuppattito paṭṭhāya.

၃၁. ထိုမှစ၍ ဟူသည်မှာ ပဋိဘာဂနိမိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသည့် အချိန်မှစ၍ ဖြစ်သည်။

33. Pañcasu jhānaṅgesu ekekārammaṇe uppannāvajjanānantaraṃ catupañcajavanakatipayabhavaṅgato paraṃ agantvā aparāparaṃ jhānaṅgāvajjanasamatthatā āvajjanavasitā nāma. Samāpajjitukāmatānantaraṃ katipayabhavaṅgato paraṃ agantvā uppannāvajjanānantaraṃ samāpajjituṃ samatthatā samāpajjanavasitā nāma. Setu viya sīghasotāya nadiyā oghaṃ bhavaṅgavegaṃ upacchinditvā yathāparicchinnakālaṃ jhānaṃ ṭhapetuṃ samatthatā bhavaṅgapātato rakkhaṇayogyatā adhiṭṭhānavasitā nāma. Yathā paricchinnakālaṃ anatikkamitvā jhānato vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasitā nāma. Atha vā yathāparicchinnakālato uddhaṃ gantuṃ adatvā ṭhapanasamatthatā adhiṭṭhānavasitā [Pg.264] nāma. Yathāparicchinnakālato anto avuṭṭhahitvā yathākālavaseneva vuṭṭhānasamatthatā vuṭṭhānavasitā nāmāti alamatippapañcena. Paccavekkhaṇavasitā pana āvajjanavasitāya eva siddhā. Āvajjanānantarajavanāneva hi paccavekkhaṇajavanāni nāma. Vitakkādioḷārikaṅgaṃ pahānāyāti dutiyajjhānādīhi vitakkādioḷārikaṅgānaṃ jhānakkhaṇe anuppādāya. Padahatoti parikammaṃ karontassa. Tassa pana upacārabhāvanā nipphannā nāma hoti vitakkādīsu nikantivikkhambhanato paṭṭhāyāti daṭṭhabbaṃ. Yathārahanti taṃtaṃjhānikakasiṇādiārammaṇānurūpaṃ.

၃၃. ဈာန်အင်္ဂါငါးပါးတို့တွင် တစ်ပါးချင်းစီသော ဈာန်အင်္ဂါအာရုံ၌ ဖြစ်ပေါ်လာသော အာဝဇ္ဇန်း၏ အခြားမဲ့၌၊ လေးကြိမ် ငါးကြိမ်မျှသော ဇောနှင့် အနည်းငယ်သော ဘဝင်စိတ်မှတစ်ပါး အခြားသို့ စိတ်အစဉ်မလွင့်ဘဲ အဖန်ဖန် ဈာန်အင်္ဂါများကို ဆင်ခြင်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းသည် အာဝဇ္ဇနဝသိဘော် မည်၏။ ဈာန်ဝင်စားလိုသော ဆန္ဒဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် အနည်းငယ်သော ဘဝင်စိတ်ကို ကျော်လွန်၍မသွားဘဲ ဖြစ်ပေါ်လာသော အာဝဇ္ဇန်း၏ နောက်တည့်တည့်၌ ဈာန်ဝင်စားနိုင်စွမ်းရှိခြင်းသည် သမာပဇ္ဇနဝသိဘော် မည်၏။ လျင်မြန်သော ရေစီးကြောင်းရှိသော မြစ်ရေအဟုန်ကို ရေကာတာရိုးဖြင့် ဖြတ်တောက်ဆီးတားသကဲ့သို့ ဘဝင်အဟုန်ကို ဖြတ်တောက်ဆီးတား၍ မိမိပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသော အချိန်ကာလပတ်လုံး ဘဝင်မကျစေဘဲ ဈာန်စိတ်ကို တန့်ထားနိုင်ခြင်းသည် အဓိဋ္ဌာနဝသိဘော် မည်၏။ ပိုင်းခြားသတ်မှတ်ထားသော ကာလကို မကျော်လွန်ဘဲ ဈာန်မှ ထမြောက်နိုင်စွမ်းရှိခြင်းသည် ဝုဋ္ဌာနဝသိဘော် မည်၏။ သို့မဟုတ် တစ်နည်းအားဖြင့် ပိုင်းခြားထားသော အချိန်ကာလထက် ကျော်လွန်၍ ဈာန်အစဉ် မသွားစေဘဲ ထိန်းထားနိုင်စွမ်းရှိခြင်းသည် အဓိဋ္ဌာနဝသိဘော် မည်၍၊ ပိုင်းခြားထားသော ကာလမပြည့်မီအတွင်း၌ ထမသွားဘဲ သတ်မှတ်ထားသော အချိန်စေ့မှသာ ထမြောက်နိုင်ခြင်းသည် ဝုဋ္ဌာနဝသိဘော် မည်၏။ (စကားအလွန်ရှည်လျားလှသဖြင့် ဤမျှနှင့် တန်ပြီ။) ပစ္စဝေက္ခဏဝသိဘော်သည်ကား အာဝဇ္ဇနဝသိဘော်အားဖြင့်ပင် ပြီးစီးသကဲ့သို့ ဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် အာဝဇ္ဇန်း၏ အခြားမဲ့၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဇောတို့သည်သာလျှင် ပစ္စဝေက္ခဏာဇောများ ဖြစ်သောကြောင့်တည်း။ ဝိတက်စသော ရုန့်ရင်းသော ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို ပယ်ရှားခြင်းငှာ ဟူသည်မှာ ဒုတိယဈာန်စသည်တို့ဖြင့် ဝိတက်စသော ရုန့်ရင်းသော ဈာန်အင်္ဂါတို့ကို ဒုတိယဈာန်စသော ခဏ၌ ထပ်မံမဖြစ်ပေါ်စေရန် ဖြစ်၏။ အားထုတ်သောသူအား ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မပြု၍ အားထုတ်နေသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်အား ဆိုလိုသည်။ ဝိတက်စသော ဈာန်အင်္ဂါတို့၌ တပ်မက်မှုကို ခွာနိုင်သောအခါမှစ၍ ထိုယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ဥပစာရဘာဝနာသည် ပြီးမြောက်လှပြီဟု သိအပ်၏။ ထိုက်သည်အားလျော်စွာ ဟူသည်မှာ ထိုထိုဈာန်ရှိသော ကသိုဏ်းစသည့် အာရုံတို့နှင့် လျော်ညီစွာ ဖြစ်၏။

36. Ākāsakasiṇassa ugghāṭetuṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ ‘‘ākāsavajjitesū’’ti. Kasiṇanti kasiṇapaṭibhāganimittaṃ. Ugghāṭetvāti amanasikāravasena uddharitvā. Anantavasena parikammaṃ karontassāti ‘‘anantaṃ ākāsaṃ, anantaṃ ākāsa’’nti ākāsaṃ ārabbha parikammaṃ karontassa, na pana kevalaṃ ‘‘anantaṃ ananta’’nti. Evaṃ viññāṇañcāyatanepi. ‘‘Ananta’’nti avatvāpi ‘‘ākāso ākāso (visuddhi. 1.276), viññāṇaṃ viññāṇa’’nti (visuddhi. 1.281) manasi kātuṃ vaṭṭatīti ācariyā.

၃၆. အာကာသကသိုဏ်းကို ခွာထုတ်ရန် မဖြစ်နိုင်သောကြောင့် အာကာသကသိုဏ်းမှတစ်ပါးသော ကသိုဏ်းတို့၌ ဟု ဆိုအပ်၏။ ကသိုဏ်းကို ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းဟူသော ပဋိဘာဂနိမိတ်ကို ဖြစ်၏။ ခွာ၍ ဟူသည်မှာ စိတ်ထဲတွင် နှလုံးမသွင်းခြင်းဖြင့် ဖယ်ရှားခြင်း ဖြစ်သည်။ အဆုံးမရှိသော အစွမ်းဖြင့် ပွားများသောသူအား ဟူသည်မှာ ကောင်းကင်သည် အဆုံးမရှိ၊ ကောင်းကင်သည် အဆုံးမရှိ ဟု ကောင်းကင်ပညတ်ကို အာရုံပြု၍ အဖန်ဖန် ပွားများအားထုတ်သော ယောဂီအား ဆိုလိုခြင်းဖြစ်ပြီး ကောင်းကင်မဖက်ဘဲ အဆုံးမရှိ၊ အဆုံးမရှိ ဟူ၍ သက်သက်သာ ပွားများခြင်းမဟုတ်ပေ။ ဝိညာဏဉ္စာယတနကျင့်စဉ်၌လည်း ဤနည်းအတိုင်းပင် ဖြစ်၏။ အဆုံးမရှိ ဟု မဆိုသော်လည်း ကောင်းကင်၊ ကောင်းကင်၊ ဝိညာဉ်၊ ဝိညာဉ် ဟု နှလုံးသွင်းခြင်းငှာ သင့်လျော်၏ဟု ဆရာတို့ ဆိုကြသည်။

39. ‘‘Santametaṃ, paṇītameta’’nti parikammaṃ karontassāti abhāvamattārammaṇatāya ‘‘etaṃ santaṃ, etaṃ paṇīta’’nti bhāventassa.

၃၉. ဤတရားသည် ငြိမ်သက်၏၊ ဤတရားသည် မွန်မြတ်၏ ဟု ပရိကမ္မပြုလုပ်သော ယောဂီအား ဟူသည်မှာ နတ္ထိဘောပညတ်မျှဟူသော မရှိခြင်းကိုသာ အာရုံပြုရသည့်အတွက်ကြောင့် ၎င်းသည် ငြိမ်သက်၏၊ ၎င်းသည် မွန်မြတ်၏ ဟု ပွားများသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်၏။

40. Avasesesu cāti kasiṇādīhi saha appanāvahakammaṭṭhānato avasesesu buddhānussatiādīsu aṭṭhasu[Pg.265], saññāvavatthānesu cāti dasasu kammaṭṭhānesu. Parikammaṃ katvāti ‘‘so bhagavā itipi arahaṃ, itipi sammāsambuddho’’tyādinā (visuddhi. 1.124) vuttavidhānena parikammaṃ katvā. Sādhukamuggahiteti buddhādiguṇaninnapoṇapabbhāracittatāvasena suṭṭhu uggahite. Parikammañca samādhiyatīti parikammabhāvanā samāhitā nipphajjati. Upacāro ca sampajjatīti nīvaraṇāni vikkhambhento upacārasamādhi ca uppajjati.

၄၀. ကြွင်းသောကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌လည်းကောင်း ဟူသည်မှာ ကသိုဏ်းအစရှိသည်တို့နှင့်အတူ အပ္ပနာဈာန်ကို ဆောင်နိုင်သော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့မှ ကြွင်းကျန်သော ဗုဒ္ဓါနုဿတိအစရှိသည့် ရှစ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌လည်းကောင်း၊ အာဟာရေပဋိကူလသညာနှင့် စတုဓာတုဝဝတ္ထာန် ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌လည်းကောင်း ဤသို့သော ဆယ်ပါးသော ကမ္မဋ္ဌာန်းတို့၌ ဖြစ်၏။ ပရိကမ္မပြု၍ ဟူသည်မှာ ထိုမြတ်စွာဘုရားသည် ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့်လည်း အရဟံ မည်တော်မူ၏၊ ဤသို့သော အကြောင်းကြောင့်လည်း သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓ မည်တော်မူ၏ အစရှိသည်ဖြင့် ဝိသုဒ္ဓိမဂ်၌ ပြဆိုထားသော အစီအစဉ်အတိုင်း စီးဖြန်းခြင်းကို ပြုလုပ်၍ ဖြစ်သည်။ ကောင်းစွာ နှလုံးသွင်းအပ်သော် ဟူသည်မှာ ဘုရားရှင်စသည့် ဂုဏ်တော်တို့၌ စိတ်ကို ညွှတ်ကိုင်းရှိုင်းစေသော အစွမ်းဖြင့် ကောင်းစွာ မှတ်သားမိသော် ဖြစ်၏။ ပရိကမ္မလည်း တည်ကြည်၏ ဟူသည်မှာ ပရိကမ္မဘာဝနာသည် ကောင်းစွာ အာရုံ၌ တည်ငြိမ်ပြီးမြောက်၏။ ဥပစာရလည်း ပြည့်စုံ၏ ဟူသည်မှာ နီဝရဏတရားများကို ဖယ်ရှားလျက် ဥပစာရသမာဓိသည် ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

41. Abhiññāvasena pavattamānanti abhivisesato jānanaṭṭhena abhiññāsaṅkhātaṃ iddhividhādipañcalokiyābhiññāvasena pavattamānaṃ, abhiññāpādakapañcamajjhānā vuṭṭhahitvāti kasiṇānulomādīhi cuddasahākārehi (visuddhi. 2.365) cittaṃ paridametvā abhinīhārakkhamaṃ katvā upekkhekaggatāyogato anurūpattā ca rūpāvacarapañcamajjhānameva abhiññānaṃ pādakaṃ patiṭṭhābhūtaṃ pathavādikasiṇārammaṇaṃ pañcamajjhānaṃ, taṃ samāpajjitvā tato vuṭṭhāya. Adhiṭṭheyyādikamāvajjetvāti iddhividhañāṇassa parikammakāle adhiṭṭhātabbaṃ vikubbanīyaṃ satādikaṃ komārarūpādikaṃ, dibbasotassa parikammakāle thūlasukhumabhedaṃ saddaṃ, cetopariyañāṇassa parikammakāle parassa hadayaṅgatavaṇṇadassanena sarāgādibhedaṃ cittaṃ, pubbenivāsānussatiñāṇassa parikammasamaye purimabhavesu cuticittādibhedaṃ pubbe nivutthakkhandhaṃ, dibbacakkhussa parikammasamaye obhāsapharitaṭṭhānagataṃ rūpaṃ vā āvajjetvā.

၄၁. ‘အဘိညာဉ်၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေသော’ ဟူသည်မှာ—ထူးခြားစွာ သိတတ်သော အနက်ကြောင့် ‘အဘိညာဉ်’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်သော ဣဒ္ဓိဝိဓစသော လောကီအဘိညာဉ်ငါးပါး၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်နေခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ ‘ထမြောက်၍’ ဟူသည်မှာ—ကသိုဏ်းအနုလုံစသော ၁၄ ပါးသော နည်းလမ်းတို့ဖြင့် စိတ်ကို ဆုံးမပြီးလျှင် အဘိညာဉ်သို့ ရှေးရှုညွတ်စေရန် သင့်လျော်အောင် ပြုပြင်၍ ဥပေက္ခာ ဧကဂ္ဂတာနှင့် ယှဉ်သဖြင့် အဘိညာဉ်အားလျော်သော ရူပါဝစရပဉ္စမဈာန်၊ အဘိညာဉ်တို့၏ အခြေခံတည်ရာဖြစ်သော ပထဝီစသော ကသိုဏ်းအာရုံရှိသော ထိုပဉ္စမဈာန်ကို ဝင်စားပြီး ထိုပဉ္စမဈာန်မှ ထမြောက်၍။ ‘အဓိဋ္ဌာန်ထိုက်သည် စသည်ကို ဆင်ခြင်၍’ ဟူသည်မှာ—ဣဒ္ဓိဝိဓအဘိညာဉ်၏ ပရိကမ္မပြုရာအခါ၌ အဓိဋ္ဌာန်ထိုက်သော သို့မဟုတ် ဖန်ဆင်းထိုက်သော တစ်ရာစသော အာရုံ သို့မဟုတ် လုလင်ငယ်၏ အဆင်းစသည်ကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ်၏ ပရိကမ္မပြုရာအခါ၌ ကြီးမားသော အသံ၊ သိမ်မွေ့သော အသံအပြားရှိသော အသံကိုလည်းကောင်း၊ စေတောပရိယဉာဏ်၏ ပရိကမ္မပြုရာအခါ၌ သူတစ်ပါး၏ နှလုံးသွေးအဆင်းကို ကြည့်ရှုခြင်းဖြင့် သရာဂစသော အပြားရှိသော စိတ်ကိုလည်းကောင်း၊ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၏ ပရိကမ္မပြုရာအခါ၌ ရှေးဘဝတို့၌ စုတိစိတ်စသော အပြားရှိသော ရှေးက နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာကိုလည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ ပရိကမ္မပြုရာအခါ၌ အရောင်အလင်း ဖြန့်ကျက်ရာအရပ်၌ ရှိသော ရူပါရုံကိုသော်လည်းကောင်း ဆင်ခြင်၍။

Parikammaṃ karontassāti ‘‘sataṃ homi, sahassaṃ homī’’tyādinā parikammaṃ karontassa. Rūpādīsūti parikammavisayabhūtesu rūpapādakajjhānasaddaparacittapubbenivutthakkhandhādibhedesu ārammaṇesu. Ettha hi iddhividhañāṇassa tāva pādakajjhānaṃ, kāyo, rūpādiadhiṭṭhāne rūpādīni cāti cha ārammaṇāni[Pg.266]. Tattha pādakajjhānaṃ atītameva, kāyo paccuppanno, itaraṃ paccuppannamanāgataṃ vā. Dibbasotassa pana saddoyeva, so ca kho paccuppanno. Paracittavijānanāya pana atīte sattadivasesu, anāgate sattadivasesu ca pavattaṃ parittādīsu yaṃ kiñci tikālikaṃ cittameva ārammaṇaṃ hotīti mahāaṭṭhakathācariyā (visuddhi. 2.416; dha. sa. aṭṭha. 1434).

‘ပရိကမ် ပြုသောသူအား’ ဟူသည်မှာ—‘ငါသည် အရာတစ်ရာ ဖြစ်စေသတည်း၊ ငါသည် အထောင်တစ်ထောင် ဖြစ်စေသတည်း’ စသည်ဖြင့် ပရိကမ်ပြုသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌။ ‘ရူပါရုံစသည်တို့၌’ ဟူသည်မှာ—ပရိကမ်ဇော၏ အာရုံဖြစ်ကုန်သော ရူပါရုံ၊ ပါဒကဈာန်၊ သဒ္ဒါရုံ၊ သူတစ်ပါး၏စိတ်၊ ရှေးဘဝက နေခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာစသော အပြားရှိကုန်သော အာရုံတို့၌။ ဤအဘိညာဉ်တို့တွင် ရှေးဦးစွာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏ်၏ ပါဒကဈာန်၊ ကိုယ် (ကာယ)၊ ရူပါရုံစသည်ကို အဓိဋ္ဌာန်ရာ၌ ရူပါရုံစသည်တို့ဟူ၍ အာရုံခြောက်ပါး ရှိကုန်၏။ ထိုခြောက်ပါးသော အာရုံတို့တွင် ပါဒကဈာန်သည် အတိတ်သာ ဖြစ်၏၊ ကိုယ် (ကာယ) သည် ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်၏၊ ကျန်ရှိသော အာရုံသည် ပစ္စုပ္ပန် သို့မဟုတ် အနာဂတ် ဖြစ်၏။ ဒိဗ္ဗသောတအဘိညာဉ်၏ အာရုံမှာမူ သဒ္ဒါရုံသက်သက်သာ ဖြစ်၍ ထိုသဒ္ဒါရုံသည်လည်း ပစ္စုပ္ပန် ဖြစ်၏။ ပရစိတ္တဝိဇာနန (စေတောပရိယ) အဘိညာဉ်၏ အာရုံမှာမူ အတိတ်ခုနစ်ရက်၊ အနာဂတ်ခုနစ်ရက်၌ ဖြစ်သော ကာမစိတ်စသည်တို့တွင် ကာလသုံးပါး၌ဖြစ်သော တစ်စုံတစ်ခုသော စိတ်သည်သာလျှင် အာရုံဖြစ်၏ဟု မဟာအဋ္ဌကထာဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြကုန်၏။

Saṅgahakārā pana ‘‘cattāropi khandhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1434) vadanti, kathaṃ panassā paccuppannacittārammaṇatā, nanu ca āvajjanāya gahitameva iddhicittassa ārammaṇaṃ hoti, āvajjanāya ca paccuppannacittamārammaṇaṃ katvā nirujjhamānāya taṃsamakālameva parassa cittampi nirujjhatīti āvajjanajavanānaṃ kālavasena ekārammaṇatā na siyā, maggaphalavīthito aññattha āvajjanajavanānaṃ kathañca nānārammaṇatā na adhippetāti? Aṭṭhakathāyaṃ (visuddhi. 2.416; dha. sa. aṭṭha. 1434) tāva santatiaddhāpaccuppannārammaṇatā yojitā. Ānandācariyo (dha. sa. mūlaṭī. 1434 thoka visadisaṃ) pana bhaṇati ‘‘pādakajjhānato vuṭṭhāya paccuppannādivibhāgaṃ akatvā kevalaṃ ‘imassa cittaṃ jānāmi’cceva parikammaṃ katvā punapi pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya aviseseneva cittaṃ āvajjetvā tiṇṇaṃ, catunnaṃ vā parikammānaṃ anantaraṃ cetopariyañāṇena parassa cittaṃ paṭivijjhati rūpaṃ viya dibbacakkhunā. Pacchā kāmāvacaracittena sarāgādivavatthānampi karoti nīlādivavatthānaṃ viya. Tāni ca sabbāni abhimukhībhūtacittārammaṇāneva, aniṭṭhe ca ṭhāne nānārammaṇatādoso natthi abhinnākārappavattito’’ti. Pubbenivāsānussatiñāṇassa pubbe nivutthakkhandhā, khandhappaṭibaddhāni ca nāmagottāni, nibbānañca ārammaṇaṃ hoti, dibbacakkhussa pana rūpameva [Pg.267] paccuppannanti ayametesaṃ ārammaṇavibhāgo. Yathārahamappetīti taṃtaṃparikammānurūpato appeti.

ကျမ်းအကျဉ်းပြုဆရာ (အရှင်ဗုဒ္ဓဃောသစသောဆရာ) တို့ကမူ ‘နာမ်ခန္ဓာလေးပါးစလုံးပင် (အာရုံဖြစ်၏)’ ဟု မိန့်ဆိုကြကုန်၏။ ထိုသို့ဖြစ်လျှင် စေတောပရိယအဘိညာဉ်၏ ပစ္စုပ္ပန်စိတ်ကို အာရုံပြုခြင်းသည် မည်သို့ဖြစ်နိုင်သနည်း? မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းက သိယူအပ်သော စိတ်သည်သာလျှင် စေတောပရိယအဘိညာဉ်စိတ်၏ အာရုံဖြစ်သည် မဟုတ်လော? မနောဒွါရာဝဇ္ဇန်းသည် ပစ္စုပ္ပန်စိတ်ကို အာရုံပြု၍ ချုပ်ပျက်လတ်သော် ထိုချုပ်ပျက်ရာအချိန်နှင့် တစ်ပြိုင်နက်တည်းမှာပင် သူတစ်ပါး၏ စိတ်သည်လည်း ချုပ်ပျက်သွား၏။ ထို့ကြောင့် အာဝဇ္ဇန်းနှင့် ဇောတို့သည် ကာလအားဖြင့် အာရုံတစ်ခုတည်းကို ယူခြင်းသည် မဖြစ်နိုင်ရာသည် မဟုတ်လော? မဂ္ဂဝီထိ၊ ဖလဝီထိမှတစ်ပါး အခြားသောဝီထိ၌ အာဝဇ္ဇန်းနှင့် ဇောတို့သည် တစ်စုံတစ်ခုသော အကြောင်းကြောင့် အာရုံအမျိုးမျိုး ဖြစ်ခြင်းကို အလိုမရှိအပ်သည် မဟုတ်လော? ဟု မေးဖွယ်ရှိ၏။ ထိုမေးခွန်းအတွက် အဋ္ဌကထာ၌ သန္တတိပစ္စုပ္ပန်၊ အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန်ဟူသော အာရုံရှိသည်၏ အဖြစ်ကို ယှဉ်စပ်ပြထား၏။ အရှင်အာနန္ဒာ (မူလဋီကာဆရာ) ကမူ—ပါဒကဈာန်မှ ထမြောက်၍ ပစ္စုပ္ပန်စသော ခွဲခြားမှုကို မပြုဘဲ ‘ဤသူ၏ စိတ်ကို ငါသိအံ့’ ဟုသာ ပရိကမ္မပြုပြီး၊ တစ်ဖန် ပါဒကဈာန်ကို ဝင်စားကာ ထမြောက်၍ အထူးမပြုဘဲ စိတ်ကို ဆင်ခြင်ပြီးလျှင် သုံးကြိမ် သို့မဟုတ် လေးကြိမ်သော ပရိကမ်ဇောတို့၏ အခြားမဲ့၌ စေတောပရိယဉာဏ်ဖြင့် သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကို ဒိဗ္ဗစက္ခုဖြင့် ရူပါရုံကို မြင်သကဲ့သို့ တိုက်ရိုက်ထိုးထွင်း၍ သိ၏။ နောင်အခါ၌ ကာမအဝစရစိတ်ဖြင့် သရာဂစသော စိတ်အမျိုးအစား ခွဲခြားသတ်မှတ်ခြင်းကို အညိုစသော အဆင်းကို ခွဲခြားသတ်မှတ်သကဲ့သို့ ပြုလုပ်၏။ ထိုအာဝဇ္ဇန်းစသော စိတ်အားလုံးတို့သည် မိမိရှေးရှုတည်ရှိသော စိတ်ကိုသာ အာရုံပြုကြကုန်၏၊ အမျိုးမျိုးသောအာရုံရှိခြင်းအပြစ်သည်လည်း စိတ်၏ မကွဲပြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့် အလိုမရှိအပ်သော နေရာ၌ မရှိပါဟု မိန့်ဆိုတော်မူ၏။ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏ်၏ ရှေးကနေထိုင်ခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာတို့သည်လည်းကောင်း၊ ခန္ဓာနှင့်စပ်လျဉ်းသော နာမည်အနွယ်တို့သည်လည်းကောင်း၊ နိဗ္ဗာန်သည်လည်းကောင်း အာရုံဖြစ်၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ အာရုံမှာမူ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ရူပါရုံသက်သက်သာ ဖြစ်၏။ ဤသည်မှာ ထိုအဘိညာဉ်စိတ်တို့၏ အာရုံကို ခွဲခြားပြခြင်း ဖြစ်သည်။ ‘လျော်သလို အပ္ပနာသို့ ရောက်၏’ ဟူသည်မှာ—ထိုထို ပရိကမ်အားလျော်စွာ အပ္ပနာသို့ ရောက်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။

42. Idāni ārammaṇānaṃ bhedena abhiññābhedaṃ dassetuṃ ‘‘iddhividhā’’tyādimāha. Adhiṭṭhānādi iddhippabhedo etissāti iddhividhā. Dibbānaṃ sotasadisatāya, dibbavihārasannissitatāya ca dibbañca taṃ sotañcāti dibbasotaṃ. Paresaṃ cittaṃ viññāyati etāyāti paracittavijānanā. Attano santāne nivutthavasena ceva gocaranivāsavasena ca pubbe atītabhavesu khandhādīnaṃ anussaraṇaṃ pubbenivāsānussati. Vuttanayena dibbañca taṃ cakkhu cāti dibbacakkhu. ‘Cutūpapātañāṇa’nti pana dibbacakkhumeva vuccati. Yathākammūpagañāṇaanāgataṃsañāṇānipi dibbacakkhuvaseneva ijjhanti. Na hi tesaṃ visuṃ parikammaṃ atthi. Tattha anāgataṃsañāṇassa tāva anāgate sattadivasato paraṃ pavattanakaṃ cittacetasikaṃ dutiyadivasato paṭṭhāya pavattanakañca yaṃ kiñci ārammaṇaṃ hoti. Tañhi savisaye sabbaññutaññāṇagatikanti. Yathā kammūpagañāṇassa pana kusalākusalasaṅkhātā cetanā, cattāropi vā khandhā ārammaṇanti daṭṭhabbaṃ.

၄၂. ယခုအခါ အာရုံတို့၏ ကွဲပြားခြင်းဖြင့် အဘိညာဉ်တို့၏ ကွဲပြားပုံကို ပြခြင်းငှာ ‘ဣဒ္ဓိဝိဓာ’ စသော ဂါထာကို မိန့်ဆိုတော်မူခဲ့သည်။ ထိုအဘိညာဉ်၌ အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းစသော တန်ခိုးအမျိုးမျိုး ရှိသောကြောင့် ‘ဣဒ္ဓိဝိဓ’ မည်၏။ နတ်တို့၏ သောတပသာဒနှင့် တူသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗဝိဟာရကို မှီသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒိဗ္ဗလည်းဖြစ်၍ သောတလည်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒိဗ္ဗသောတ’ မည်၏။ ဤအဘိညာဉ်ဖြင့် သူတစ်ပါး၏ စိတ်ကို သိအပ်သောကြောင့် ‘ပရစိတ္တဝိဇာနန’ (စေတောပရိယဉာဏ်) မည်၏။ မိမိသန္တာန်၌ နေထိုင်ခဲ့ဖူးသော အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အာရုံဟူသော နေထိုင်ရာအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရှေးအတိတ်ဘဝတို့၌ ဖြစ်ခဲ့ဖူးသော ခန္ဓာစသည်တို့ကို အဖန်ဖန် အောက်မေ့ခြင်းသည် ‘ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိ’ မည်၏။ ဆိုခဲ့ပြီးသော နည်းလမ်းအတိုင်း ဒိဗ္ဗလည်းဖြစ်၍ စက္ခုလည်းဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒိဗ္ဗစက္ခု’ မည်၏။ ဒိဗ္ဗစက္ခုအဘိညာဉ်ကိုပင် ‘စုတူပပါတဉာဏ်’ ဟု ခေါ်ဆိုအပ်၏။ ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်၊ အနာဂတံသဉာဏ်တို့သည်လည်း ဒိဗ္ဗစက္ခု၏ အစွမ်းဖြင့်သာ ပြီးစီးကုန်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုဉာဏ်တို့အား သီးခြားပရိကမ် မရှိသောကြောင့်တည်း။ ထိုဉာဏ်တို့တွင် အနာဂတံသဉာဏ်၏ အာရုံမှာမူ—အနာဂတ်ကာလ၌ ခုနစ်ရက်နောက်ပိုင်း ဖြစ်လတံ့သော စိတ်စေတသိကလည်းကောင်း၊ ဒုတိယနေ့မှ စတင်၍ ဖြစ်လတံ့သော အလုံးစုံသော တရားသည်လည်းကောင်း အာရုံဖြစ်၏။ အဘယ်ကြောင့်ဆိုသော် ထိုအနာဂတံသဉာဏ်သည် မိမိဆိုင်ရာ အာရုံ၌ သဗ္ဗညုတဉာဏ်နှင့် တူသော အလားအလာ ရှိသောကြောင့် ဖြစ်သည်။ ယထာကမ္မူပဂဉာဏ်၏ အာရုံမှာမူ ကုသိုလ် အကုသိုလ်ဟူသော စေတနာ သော်လည်းကောင်း၊ နာမ်ခန္ဓာလေးပါး သော်လည်းကောင်း အာရုံဖြစ်၏ဟု မှတ်အပ်၏။

Gocaravasena bhedo gocarabhedo.

အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့် ကွဲပြားခြင်းသည် အာရုံ၏ ကွဲပြားခြင်း (ဂေါစရဘေဒ) မည်၏။

Gocarabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

အာရုံ၏ ကွဲပြားပုံကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Samathakammaṭṭhānavaṇṇanā niṭṭhitā.

သမထကမ္မဋ္ဌာန်းကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Vipassanākammaṭṭhānaṃ

ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း

Visuddhibhedavaṇṇanā

ဝိသုဒ္ဓိကွဲပြားပုံကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

43. Aniccādivasena vividhākārena passatīti vipassanā, aniccānupassanādikā bhāvanāpaññā. Tassā kammaṭṭhānaṃ, sāyeva vā kammaṭṭhānanti vipassanākammaṭṭhānaṃ. Tasmiṃ vipassanākammaṭṭhāne sattavidhena visuddhisaṅgahoti sambandho.

၄၃. အနိစ္စစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ထူးခြားဆန်းပြားသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရှုမြင်တတ်သောကြောင့် ‘ဝိပဿနာ’ မည်၏၊ အနိစ္စာနုပဿနာစသော ဘာဝနာပညာကို ဆိုလိုသည်။ ထိုဝိပဿနာ၏ အားထုတ်ရာအာရုံ၊ သို့မဟုတ် ထိုဝိပဿနာသည်ပင် နောက်ထပ် အားထုတ်မှု၏ အခြေခံတည်ရာ ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း’ မည်၏။ ‘ထိုဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ခုနစ်ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိတို့ဖြင့် သိမ်းဆည်းခြင်း ဖြစ်၏’ ဟု စကားစပ်ရမည်။

44. Aniccatāyeva [Pg.268] lakkhaṇaṃ lakkhitabbaṃ, lakkhīyati anenāti vā aniccalakkhaṇaṃ. Udayavayapaṭipīḷanasaṅkhātadukkhabhāvo va lakkhaṇanti dukkhalakkhaṇaṃ. Paraparikappitassa attano abhāvo anattatā, tadeva lakkhaṇanti anattalakkhaṇaṃ.

၄၄. အနိစ္စဖြစ်သည်၏ အဖြစ်သည်ပင် မှတ်သားထိုက်သော သဘော၊ သို့မဟုတ် ဤအမှတ်အသားဖြင့် မှတ်သားအပ်သောကြောင့် ‘အနိစ္စလက္ခဏာ’ မည်၏။ ဖြစ်ခြင်း ပျက်ခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ဒုက္ခ၏ အဖြစ်သည်ပင် မှတ်သားထိုက်သော သဘော ဖြစ်သောကြောင့် ‘ဒုက္ခလက္ခဏာ’ မည်၏။ သူတစ်ပါးတို့ (မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိတို့) ကြံစည်အပ်သော အတ္တမရှိခြင်းသည် အနတ္တတာ မည်၏၊ ထိုအနတ္တတာသည်ပင် မှတ်သားထိုက်သော သဘောဖြစ်သောကြောင့် ‘အနတ္တလက္ခဏာ’ မည်၏။

45. Tiṇṇaṃ lakkhaṇānaṃ anu anu passanā aniccānupassanādikā.

၄၅. လက္ခဏာသုံးပါးတို့ကို အဖန်ဖန်အထပ်ထပ် ရှုမြင်သော ဉာဏ်သည် အနိစ္စာနုပဿနာ စသည် မည်၏။

46. Khandhādīnaṃ kalāpato sammasanavasappavattaṃ ñāṇaṃ sammasanañāṇaṃ. Uppādabhaṅgānupassanāvasappavattañāṇaṃ udayabbayañāṇaṃ. Udayaṃ muccitvā vaye pavattaṃ ñāṇaṃ bhaṅgañāṇaṃ. Saṅkhārānaṃ bhayato anupassanāvasena pavattaṃ ñāṇaṃ bhayañāṇaṃ, diṭṭhabhayānaṃ ādīnavato pekkhaṇavasena pavattaṃ ñāṇaṃ ādīnavañāṇaṃ, diṭṭhādīnavesu nibbindanavasappavattaṃ ñāṇaṃ nibbidāñāṇaṃ. Nibbinditvā saṅkhārehi muccitukamyatāvasena pavattaṃ ñāṇaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ. Muccanassa upāyasampaṭipādanatthaṃ puna saṅkhārānaṃ pariggahavasappavattaṃ ñāṇaṃ paṭisaṅkhāñāṇaṃ. Paṭisaṅkhātadhammesu bhayanandīvivajjanavasena ajjhupekkhitvā pavattaṃ ñāṇaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. Purimānaṃ navannaṃ kiccanipphattiyā, upari ca sattatiṃsāya bodhipakkhiyadhammānaṃ anukūlaṃ ñāṇaṃ anulomañāṇaṃ.

၄၆. ခန္ဓာစသော တရားတို့ကို အစုအပေါင်း (ကလာပ) အားဖြင့် သုံးသပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် သမ္မသနဉာဏ် မည်၏။ ဥပါဒ်နှင့် ဘင်တို့ကို အဖန်ဖန် ရှုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ် မည်၏။ ဖြစ်ခြင်း (ဥပါဒ်) ကို လွှတ်၍ ပျက်ခြင်း (ဘင်) ၌သာ ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် ဘင်္ဂဉာဏ် မည်၏။ သင်္ခါရတရားတို့ကို ကြောက်ဖွယ်ဘေးအားဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် ဘယဉာဏ် မည်၏။ ဘေးဟု မြင်အပ်ပြီးသော သင်္ခါရတရားတို့ကို အပြစ်အားဖြင့် ရှုခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် အာဒီနဝဉာဏ် မည်၏။ အပြစ်ဟု မြင်အပ်ပြီးသော သင်္ခါရတရားတို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် နိဗ္ဗိဒါဉာဏ် မည်၏။ ငြီးငွေ့၍ သင်္ခါရတရားတို့မှ လွတ်မြောက်လိုသော အလိုဆန္ဒ၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ် မည်၏။ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြီးစီးစေရန် သင်္ခါရတရားတို့ကို (အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တဟု) တစ်ဖန် သိမ်းပိုက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် ပဋိသင်္ခါဉာဏ် မည်၏။ တစ်ဖန် ဆင်ခြင်အပ်သော သင်္ခါရတရားတို့၌ ကြောက်ခြင်း၊ နှစ်သက်ခြင်းတို့ကို ရှောင်ကြဉ်လျက် လျစ်လျူရှု၍ ဖြစ်ပေါ်သောဉာဏ်သည် သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ် မည်၏။ ရှေး၌ဖြစ်သော ကိုးပါးသော ဉာဏ်တို့၏ ကိစ္စပြီးမြောက်ခြင်းအားလည်းကောင်း၊ အထက်မဂ်ခဏ၌ ဖြစ်သော ၃၇ ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့အားလည်းကောင်း လျော်ကန်သောဉာဏ်သည် အနုလောမဉာဏ် မည်၏။

47. Attasuññatāya suññato. Saṃyojanādīhi vimuccanaṭṭhena vimokkho. Niccanimittādino abhāvato animitto. Paṇihitassa taṇhāpaṇidhissa abhāvato appaṇihito.

၄၇. အတ္တမှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့် သုညတ မည်၏။ သံယောဇဉ်စသည်တို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း အနက်ကြောင့် ဝိမောက္ခ မည်၏။ နိစ္စနိမိတ် စသည်တို့ မရှိခြင်းကြောင့် အနိမိတ္တ မည်၏။ တောင့်တတတ်သော တဏှာပဏိဓိ မရှိခြင်းကြောင့် အပ္ပဏိဟိတ မည်၏။

49. Yo naṃ pāti, taṃ mokkheti apāyādīhi dukkhehīti pātimokkhaṃ, tadeva kāyaduccaritādīhi saṃvaraṇato saṃvaro, samādhānopadhāraṇaṭṭhena sīlañcāti pātimokkhasaṃvarasīlaṃ. Manacchaṭṭhānaṃ indriyānaṃ rūpādīsu saṃvaraṇavasena [Pg.269] pavattaṃ sīlaṃ indriyasaṃvarasīlaṃ. Micchājīva vivajjanena ājīvassa parisuddhivasappavattaṃ ājīvapārisuddhisīlaṃ. Paccaye sannissitaṃ tesaṃ idamatthikatāya paccavekkhaṇasīlaṃ paccayasannissitasīlaṃ. Catubbidhattā desanāsaṃvarapariyeṭṭhipaccavekkhaṇavasena, parisuddhattā ca catupārisuddhisīlaṃ nāma.

၄၉. အကြင်သီလသည် မိမိကို စောင့်ရှောက်သောသူကို အပါယ်စသော ဆင်းရဲဒုက္ခတို့မှ လွတ်မြောက်စေတတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ပါတိမောက္ခ မည်၏။ ထိုပါတိမောက္ခသည်ပင် ကာယဒုစရိုက်စသည်တို့မှ စောင့်ရှောက် (ပိတ်ပင်) တတ်သောကြောင့် သံဝရ မည်၏။ ကာယကံ ဝစီကံတို့ကို ကောင်းစွာ ထားခြင်း၊ ကုသိုလ်တရားတို့ကို ကပ်၍ ဆောင်ထားခြင်းဟူသော အနက်ကြောင့် သီလလည်း မည်၏။ ထို့ကြောင့် ပါတိမောက္ခသံဝရသီလ မည်၏။ မနိန္ဒြေလျှင် ခြောက်ခုမြောက်ရှိကုန်သော စက္ခုစသော ဣန္ဒြေတို့ကို ရူပါရုံစသော အာရုံခြောက်ပါးတို့၌ စောင့်စည်းခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သီလသည် ဣန္ဒြေသံဝရသီလ မည်၏။ မိစ္ဆာဇီဝကို ရှောင်ကြဉ်ခြင်းဖြင့် အသက်မွေးမှုကို စင်ကြယ်စေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော သီလသည် အာဇီဝပါရိသုဒ္ဓိသီလ မည်၏။ ပစ္စည်းလေးပါးကို ကောင်းစွာမှီ၍ ထိုပစ္စည်းလေးပါးတို့၌ “ဤပစ္စည်းဖြင့် ဤသို့သော အကျိုးရှိ၏” ဟု ဆင်ခြင်သော သီလသည် ပစ္စယသန္နိဿိတသီလ မည်၏။ လေးပါးအပြားရှိသောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဒေသနာ၊ သံဝရ၊ ပရိယေဋ္ဌိ (တရားသဖြင့် ရှာမှီးခြင်း)၊ ပစ္စဝေက္ခဏာတို့၏ အစွမ်းဖြင့် အလွန်စင်ကြယ်သောကြောင့်လည်းကောင်း စတုပါရိသုဒ္ဓိသီလ မည်၏။

50. Cittavisuddhi nāma cittassa vinīvaraṇabhāvāpādanavasena visodhanato, cittasīsena niddiṭṭhattā, visuddhattā cāti vā katvā.

၅၀. စိတ်ကို နီဝရဏကင်းဝေးသော အခြေအနေသို့ ရောက်ရှိစေခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် သုတ်သင်တတ်သောကြောင့် စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။ တစ်နည်းအားဖြင့် စိတ်ကို အဦးပြု၍ ညွှန်ပြအပ်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ (နီဝရဏတို့မှ) စင်ကြယ်သောကြောင့်လည်းကောင်း ထိုသို့သော အကြောင်းတို့ကြောင့် စိတ္တဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

51. ‘‘Dhammānaṃ sāmaññasabhāvo lakkhaṇaṃ, kiccasampattiyo raso, upaṭṭhānākāro, phalañca paccupaṭṭhāna’’nti evaṃ vuttānaṃ lakkhaṇādīnaṃ ‘‘phusanalakkhaṇo phasso, kakkhaḷalakkhaṇā pathavī’’tyādinā vitthārato, ‘‘namanalakkhaṇaṃ nāmaṃ, ruppanalakkhaṇaṃ rūpa’’ntyādinā saṅkhepato ca pariggaho paccattalakkhaṇādivasena paricchijja gahaṇaṃ dukkhasaccavavatthānaṃ diṭṭhivisuddhi nāma ‘‘nāmarūpato attā natthī’’ti dassanato diṭṭhi ca attadiṭṭhimalavisodhanato visuddhi cāti katvā.

၅၁. “တရားတို့၏ သာမညသဘောနှင့် သဘာဝသဘောသည် လက္ခဏာမည်၏၊ ကိစ္စနှင့် သမ္ပတ္တိ (ပြီးစီးခြင်း) သည် ရသမည်၏၊ ဉာဏ်၌ ထင်လာသော အခြင်းအရာနှင့် အကျိုးသည် ပစ္စုပဋ္ဌာန် မည်၏” ဟု ဤသို့ ဆိုအပ်ပြီးသော လက္ခဏာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့်— “ဖဿသည် တွေ့ထိခြင်း လက္ခဏာရှိ၏၊ ပထဝီသည် ခက်မာခြင်း လက္خဏာရှိ၏” စသည်ဖြင့် အကျယ်အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ “နာမ်သည် ညွတ်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏၊ ရုပ်သည် ဖောက်ပြန်ခြင်း လက္ခဏာရှိ၏” စသည်ဖြင့် အကျဉ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အသီးအသီးသော လက္ခဏာစသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ပိုင်းခြား၍ ယူခြင်းတည်းဟူသော ဒုက္ခသစ္စာဖြစ်သော နာမ်ရုပ်တရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိတတ်သောဉာဏ်သည် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။ နာမ်ရုပ်မှတစ်ပါး အတ္တမရှိဟု မြင်ခြင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌိလည်းမည်၏၊ အတ္တဒိဋ္ဌိ အညစ်အကြေးကို သုတ်သင်တတ်သောကြောင့် ဝိသုဒ္ဓိလည်းမည်၏၊ ဤအကြောင်းကြောင့် ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

52. Paccayapariggahoti nāmañca rūpañca paṭisandhiyaṃ tāva avijjātaṇhāupādānakammahetuvasena nibbattati. Pavattiyañca rūpaṃ kammacittautuāhārapaccayavasena, nāmañca cakkhurūpādinissayārammaṇādipaccayavasena, visesato ca yonisomanasikārādicatucakkasampattiyā kusalaṃ, tabbipariyāyena akusalaṃ, kusalākusalavasena vipāko bhavaṅgādivasena āvajjanaṃ, khīṇāsavasantānavasena kiriyajavanaṃ, āvajjanañca uppajjatīti evaṃ sādhāraṇāsādhāraṇavasena tīsu addhāsu nāmarūpappavattiyā paccakkhādisiddhassa kammādipaccayassa pariggaṇhanaṃ samudayasaccassa vavatthānaṃ kaṅkhāvitaraṇavisuddhi nāma ‘‘ahosiṃ nu kho ahamatītamaddhāna’’ntyādikāya [Pg.270] (ma. ni. 1.18; saṃ. ni. 2.20) soḷasavidhāya, ‘‘sattharikaṅkhatī’’tyādikāya (dha. sa. 1123; vibha. 915) aṭṭhavidhāya ca kaṅkhāya vitaraṇato atikkamanato kaṅkhāvitaraṇā, ahetukavisamahetudiṭṭhimalavisodhanato visuddhi cāti katvā.

၅၂. အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ ယူခြင်း (ပစ္စယပရိဂ္ဂဟ) ဆိုသည်မှာ— နာမ်နှင့် ရုပ်သည် ရှေးဦးစွာ ပဋိသန္ဓေအခါ၌ အဝိဇ္ဇာ၊ တဏှာ၊ ဥပါဒါန်၊ ကံ ဟူသော အကြောင်းတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်၏။ ပဝတ္တိအခါ၌လည်း ရုပ်သည် ကံ၊ စိတ်၊ ဥတု၊ အာဟာရ ဟူသော အကြောင်းတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ နာမ်သည် စက္ခုပသာဒ၊ ရူပါရုံ စသော နိဿယပစ္စည်း၊ အာရမ္မဏပစ္စည်း စသော အကြောင်းတရားတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်၏။ အထူးအားဖြင့် ယောနိသောမနသိကာရ စသော လေးပါးသော စက်၏ ပြည့်စုံခြင်း (သမ္ပတ္တိ) ကြောင့် ကုသိုလ်ဟူသော နာမ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုသမ္ပတ္တိစက်၏ ပြောင်းပြန်ဖြစ်သော ဝိပတ္တိကြောင့် အကုသိုလ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်၏။ ကုသိုလ်၊ အကုသိုလ်ကံတို့၏ အစွမ်းကြောင့် ဝိပါက်နာမ်သည်လည်းကောင်း၊ ဘဝင်စသည်တို့၏ အစွမ်းကြောင့် ဆင်ခြင်ခြင်း (အာဝဇ္ဇန်း) သည်လည်းကောင်း၊ ရဟန္တာတို့၏ သန္တာန်၌ ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် ကိရိယာဇောနှင့် အာဝဇ္ဇန်းတို့သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်၏။ ဤသို့ ဆက်ဆံသော (သာဓာရဏ) အကြောင်း၊ မဆက်ဆံသော (အသာဓာရဏ) အကြောင်းတို့၏ အစွမ်းဖြင့် ကာလသုံးပါးတို့၌ နာမ်ရုပ် ဖြစ်ပေါ်ခြင်း၏ မျက်မှောက်စသည်ဖြင့် ထင်ရှားပြီးစီးသော ကံစသော အကြောင်းတရားကို ပိုင်းခြား၍ ယူခြင်းတည်းဟူသော သမုဒယသစ္စာကို ပိုင်းခြား၍ သိတတ်သောဉာဏ်သည် ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။ “ငါသည် အတိတ်ကာလက ဖြစ်ဖူးလေသလော” စသည်ဖြင့် ၁၆ ပါးသော ယုံမှားခြင်း (ကင်္ခါ) ကိုလည်းကောင်း၊ “မြတ်စွာဘုရား၌ ယုံမှား၏” စသည်ဖြင့် ၈ ပါးသော ယုံမှားခြင်းကိုလည်းကောင်း လွန်မြောက်ခြင်းကြောင့် ကင်္ခါဝိတရဏလည်းမည်၏။ အဟေတုကဒိဋ္ဌိ၊ ဝိသမဟေတုကဒိဋ္ဌိ ဟူသော ဒိဋ္ဌိအညစ်အကြေးကို သုတ်သင်တတ်သောကြောင့် ဝိသုဒ္ဓိလည်းမည်၏။ ဤအကြောင်းကြောင့် ကင်္ခါဝိတရဏဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

53. Tato paccayapariggahato paraṃ tathāpariggahitesu paccattalakkhaṇādivavatthānavasena, paccayavavatthānavasena ca pariggahitesu lokuttaravajjesu tibhūmipariyāpannesu nāmarūpesu atītādibhedabhinnesu khandhādinayamārabbha pañcakkhandhachadvārachaḷārammaṇachadvārappavattadhammādivasena āgataṃ khandhādinayaṃ ārabbha kalāpavasena piṇḍavasena saṅkhipitvā yaṃ atīte jātaṃ rūpaṃ, taṃ atīteva niruddhaṃ. Yaṃ anāgate bhāvi rūpaṃ, tampi tattheva nirujjhissati. Yaṃ paccuppannaṃ, taṃ anāgataṃ appatvā ettheva nirujjhati, tathā ajjhattabahiddhasukhumaoḷārikahīnapaṇītarūpādayo. Tasmā ‘‘aniccaṃ attādivasena na iccaṃ anupagantabbaṃ khayaṭṭhena khayagamanato, dukkhaṃ bhayaṭṭhena bhayakarattā, anattā asārakaṭṭhena attasārādiabhāvenā’’ti ca ‘‘cakkhuṃ aniccaṃ…pe… mano. Rūpaṃ…pe… dhammā. Cakkhuviññāṇaṃ…pe… manoviññāṇaṃ aniccaṃ dukkhaṃ anattā’’tyādinā (paṭi. ma. 1.48) atītādiaddhāvasena, atītādisantānavasena, atītādikhaṇavasena ca sammasanañāṇena hutvāabhāvaudayabbayapaṭipīḷanaavasavattanākārasaṅkhātalakkhaṇattayasammasanavasappavattena kalāpasammasanañāṇena lakkhaṇattayaṃ sammasantassa parimajjantassa.

၅၃. ထိုပစ္စယပရိဂ္ဂဟဉာဏ်၏ နောက်၌ ထိုသို့ ပိုင်းခြား၍ ယူအပ်ပြီးသော နာမ်ရုပ်တရားတို့၌ အသီးသီးသော လက္ခဏာစသည်တို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတရားတို့ကို ပိုင်းခြား၍ သိခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ပိုင်းခြား၍ ယူအပ်ကုန်သော၊ လောကုတ္တရာကို ကြဉ်အပ်ကုန်သော၊ ဘုံသုံးပါး၌ အကျုံးဝင်ကုန်သော၊ အတိတ်စသော အပြားတို့ဖြင့် ပြားကုန်သော နာမ်ရုပ်တရားတို့၌ ခန္ဓာစသော နည်းလမ်းကို အာရုံပြု၍— ငါးပါးသောခန္ဓာ၊ ခြောက်ပါးသောဒွါရ၊ ခြောက်ပါးသောအာရုံ၊ ဒွါရခြောက်ပါး၌ ဖြစ်ပေါ်သော ဝိညာဉ်ခြောက်ပါးတရား စသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် လာသော ခန္ဓာစသော နည်းလမ်းကို အာရုံပြုကာ အစုအပေါင်း (ကလာပ) အားဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကျဉ်းချုံး၍လည်းကောင်း— “အတိတ်ဘဝ၌ ဖြစ်ခဲ့ပြီးသော ရုပ်သည် အတိတ်ဘဝ၌ပင် ချုပ်ပျောက်ခဲ့ပြီ။ အနာဂတ်ဘဝ၌ ဖြစ်လတ္တံ့သော ရုပ်သည်လည်း ထိုအနာဂတ်ဘဝ၌သာလျှင် ချုပ်ပျောက်လတ္တံ့။ ပစ္စုပ္ပန်ဖြစ်သော ရုပ်သည် အနာဂတ်သို့ မရောက်ဘဲ ဤပစ္စုပ္ပန်ဘဝ၌သာလျှင် ချုပ်ပျောက်၏။ ထို့အတူ အဇ္ဈတ္တရုပ်၊ ဗဟိဒ္ဓရုပ်၊ သုခုမရုပ်၊ ဩဠာရိကရုပ်၊ ဟီနရုပ်၊ ပဏီတရုပ် စသည်တို့သည်လည်း ဖြစ်ပျက်ကုန်၏။ ထို့ကြောင့် ကုန်ဆုံးပျက်စီးတတ်သော သဘောရှိသောကြောင့် (ခယဋ္ဌ)၊ ကုန်ခြင်းသို့ ရောက်ရသောကြောင့် အနိစ္စတည်း။ အတ္တစသည်ဖြင့် မြဲ၏ဟု ကပ်ရောက်၍ မမှတ်အပ်။ ကြောက်မက်ဖွယ် သဘောရှိသောကြောင့် (ဘယဋ္ဌ)၊ ဘေးဘယကို ဖြစ်စေတတ်သောကြောင့် ဒုက္ခတည်း။ အနှစ်သာရ မရှိသော သဘောရှိသောကြောင့် (အသာရကဋ္ဌ)၊ အတ္တဟူသော အနှစ်သာရစသည်တို့ မရှိသောကြောင့် အနတ္တတည်း” ဟုလည်းကောင်း၊ “စက္ခုသည် အနိစ္စတည်း၊ မနောသည် အနိစ္စတည်း၊ ရူပါရုံသည် အနိစ္စတည်း၊ ဓမ္မာရုံတို့သည် အနိစ္စတည်း၊ စက္ခုဝိညာဉ်သည်၊ မနောဝိညာဉ်သည် အနိစ္စ၊ ဒုက္ခ၊ အနတ္တတည်း” စသည်ဖြင့် အတိတ်စသော ကာလ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်စသော သန္တာန်၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အတိတ်စသော ခဏ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ ဖြစ်ပြီးလျှင် မရှိခြင်းဟူသော အခြင်းအရာ၊ ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းတို့ဖြင့် နှိပ်စက်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာ၊ မိမိအလိုသို့ မလိုက်ခြင်းဟူသော အခြင်းအရာဟု ဆိုအပ်သော လက္ခဏာသုံးပါး အစုအပေါင်းကို သုံးသပ်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ကလာပသမ္မသနဉာဏ်ဖြင့် လက္ခဏာသုံးပါးကို သုံးသပ်လျက်၊ ဉာဏ်ဖြင့် အဖန်ဖန် ပွတ်တိုက်ဆင်ခြင်သော ပုဂ္ဂိုလ်အား (ဖြစ်ပေါ်၏။)

Sammasanañāṇe pana uppanne puna tesveva saṅkhāresu ‘‘avijjāsamudayā rūpasamudayo, taṇhākammaāhārasamudayā rūpasamudayo, tathā avijjānirodhā rūpanirodho, taṇhākammaāhāranirodhā rūpanirodho’’ti [Pg.271] (paṭi. ma. 1.50) evaṃ rūpakkhandhe vedanāsaññāsaṅkhārakkhandhesupi āhāraṃ apanetvā ‘‘phassasamudayā phassanirodhā’’ti ca evaṃ phassaṃ pakkhipitvā, viññāṇakkhandhe ‘‘nāmarūpasamudayā nāmarūpanirodhā’’ti nāmarūpaṃ pakkhipitvā paccayasamudayavasena, paccayanirodhavasena ca, paccaye anāmasitvā paccuppannakkhandhesu nibbattilakkhaṇamattassa, vipariṇāmalakkhaṇamattassa ca dassanena khaṇavasena cāti ekekasmiṃ khandhe paccayavasena catudhā, khaṇavasena ekadhā cāti pañcadhā udayaṃ, pañcadhā vayanti dasadasaudayabbayadassanavasena samapaññāsākārehi udayabbayañāṇena udayabbayaṃ samanupassantassa āraddhavipassakassa yogino vipassanācittasamuṭṭhāno sarīrato niccharaṇakaālokasaṅkhāto obhāso, vipassanācittasahajātā khuddikādipañcavidhā (dha. sa. aṭṭha. 1 dhammuddesavāra jhānaṅgarāsivaṇṇanā) pīti, tathā kāyacittadarathavūpasamalakkhaṇā kāyacittavasena duvidhā passaddhi, balavasaddhindriyasaṅkhāto adhimokkho, sammappadhānakiccasādhako vīriyasambojjhaṅgasaṅkhāto paggaho, atipaṇītaṃ sukhaṃ, indavissaṭṭhavajirasadisaṃ tilakkhaṇavipassanābhūtaṃ ñāṇaṃ, satipaṭṭhānabhūtā cirakatādianussaraṇasamatthā upaṭṭhānasaṅkhātā sati, samappavattavipassanāsahajātā upekkhāsambojjhaṅgabhūtā tatramajjhattupekkhā, manodvāre āvajjhanupekkhā cāti duvidhāpi upekkhā, obhāsādīsu uppannesu ‘‘na vata me ito pubbe evarūpo obhāso uppannapubbo’’tyādinā (visuddhi. 2.733) nayena tattha ālayaṃ kurumānā sukhumataṇhā rūpanikanticāti obhāsādīsu dasasu vipassanupakkilesesu uppannesu ‘‘na vata me ito pubbe evarūpā obhāsādayo uppannapubbā addhā maggappattosmi, phalappattosmī’’ti (visuddhi. 2.733) aggahetvā ‘‘ime obhāsādayo [Pg.272] taṇhādiṭṭhimānavatthutāya na maggo, atha kho vipassanupakkilesā eva, tabbinimuttaṃ pana vīthipaṭipannaṃ vipassanāñāṇaṃ maggo’’ti evaṃ maggāmaggalakkhaṇassa vavatthānaṃ nicchayanaṃ maggāmaggassa jānanato, dassanato, amagge maggasaññāya visodhanato ca maggāmaggañāṇadassanavisuddhi nāma.

ကလာပသမ္မသနဉာဏ် ဖြစ်ပေါ်ပြီးနောက် ထိုတေဘူမကသင်္ခါရတို့၌ပင် တစ်ဖန် "အဝိဇ္ဇာဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ဖြစ်၏၊ တဏှာ၊ ကံ၊ အာဟာရဖြစ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ဖြစ်၏" ဟုလည်းကောင်း၊ ထို့အတူ "အဝိဇ္ဇာချုပ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ချုပ်၏၊ တဏှာ၊ ကံ၊ အာဟာရချုပ်ခြင်းကြောင့် ရုပ်ချုပ်၏" ဟုလည်းကောင်း ဤသို့ ရူပက္ခန္ဓာ၌လည်းကောင်း၊ ဝေဒနက္ခန္ဓာ၊ သညာက္ခန္ဓာ၊ သင်္ခါရက္ခန္ဓာတို့၌လည်း အာဟာရဟူသောအကြောင်းကို ဖယ်ထုတ်၍ "ဖဿဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ ဖဿချုပ်ခြင်းကြောင့်" ဟု ဤသို့ ဖဿကို ထည့်သွင်း၍လည်းကောင်း၊ ဝိညာဏက္ခန္ဓာ၌ "နာမ်ရုပ်ဖြစ်ခြင်းကြောင့်၊ နာမ်ရုပ်ချုပ်ခြင်းကြောင့်" ဟု နာမ်ရုပ်ကို ထည့်သွင်း၍လည်းကောင်း အကြောင်းတို့၏ဖြစ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အကြောင်းတို့၏ချုပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ရှု၍၊ အကြောင်းတရားတို့ကို မသုံးသပ်ဘဲ ပစ္စုပ္ပန်ခန္ဓာတို့၌ ဖြစ်ခြင်းလက္ကဏာမျှကိုလည်းကောင်း၊ ဖောက်ပြန်ပျက်စီးခြင်းလက္ခဏာမျှကိုလည်းကောင်း ရှုခြင်းဟူသော ခဏ၏အစွမ်းအားဖြင့်လည်းကောင်း ဤသို့ ခန္ဓာတစ်ပါးတစ်ပါး၌ အကြောင်း၏အစွမ်းဖြင့် လေးပါးသောနည်း၊ ခဏ၏အစွမ်းဖြင့် တစ်ပါးသောနည်း ဟု ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် ဖြစ်ခြင်း (ဥဒယ) ကိုလည်းကောင်း၊ ငါးပါးသောအပြားအားဖြင့် ပျက်ခြင်း (ဝယ) ကိုလည်းကောင်း ဤသို့ ခန္ဓာငါးပါးလုံး၌ တစ်ပါးတစ်ပါးလျှင် ဆယ်ပါးစီသော အဖြစ်အပျက်ကို ရှုခြင်းအစွမ်းဖြင့် အတိအကျ ငါးဆယ်သော အခြင်းအရာတို့ဖြင့် ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်ဖြင့် ဖြစ်ခြင်းပျက်ခြင်းကို အဖန်ဖန်ရှုသော၊ အားထုတ်အပ်သော ဝိပဿနာရှိသော ယောဂီပုဂ္ဂိုလ်၏ သန္တာန်၌ ဝိပဿနာစိတ်ကြောင့် ဖြစ်သော၊ ကိုယ်မှ ထွက်သော အရောင်အလင်းဟု ဆိုအပ်သော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါ (ဩဘာသ) လည်းကောင်း၊ ဝိပဿနာစိတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ခုဒ္ဒိကာအစရှိသော ငါးပါးသောအပြားရှိသော ပီတိလည်းကောင်း၊ ထိုနည်းတူ ဝိပဿနာစိတ်နှင့်တကွဖြစ်သော ကိုယ်စိတ်၏ ပူလောင်ခြင်းကို ငြိမ်းစေခြင်းလက္ခဏာရှိသော ကိုယ်၊ စိတ်တို့၏အပြားဖြင့် နှစ်ပါးသော ပဿဒ္ဓိလည်းကောင်း၊ အားရှိသော သဒ္ဓိန္ဒြေဟု ဆိုအပ်သော ဆုံးဖွဲ့တ်တတ်သော တရား (အဓိမောက္ခ) လည်းကောင်း၊ သမ္မပ္ပဓာန်ကိစ္စကို ပြီးစေတတ်သော ဝီရိယသမ္ဗောဇ္ဈင်ဟု ဆိုအပ်သော ချီးမြှောက်တတ်သော တရား (ပဂ္ဂဟ) လည်းကောင်း၊ အလွန်မွန်မြတ်သော သုခလည်းကောင်း၊ သိကြားမင်း ပစ်လွှတ်အပ်သော ဝရဇိန်လက်နက်နှင့်တူသော လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို အထူးထူးအပြားပြား ရှုတတ်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော ဉာဏ်လည်းကောင်း၊ သတိပဋ္ဌာန်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော၊ ကြာမြင့်စွာသောကာလ၌ ပြုအပ်ခဲ့ပြီးသော ကိစ္စအစရှိသည်ကို အဖန်ဖန် အမှတ်ရခြင်း၌ စွမ်းနိုင်သော၊ အာရုံ၌ ကပ်၍တည်တတ်သော တရားဟု ဆိုအပ်သော သတိလည်းကောင်း၊ အညီအမျှ ဖြစ်သော ဝိပဿနာနှင့်တကွဖြစ်သော ဥပေက္ခာသမ္ဗောဇ္ဈင်ဖြစ်၍ ဖြစ်သော တတြမဇ္ဈတ္တုပေက္ခာလည်းကောင်း၊ မနောဒွါရ၌ အာဝဇ္ဇနုပေက္ခာလည်းကောင်း ဟု ဤသို့ နှစ်ပါးသော ဥပေက္ခာလည်းကောင်း ဩဘာသအစရှိသော ကိုးပါးသော တရားတို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် "ငါ့အား ယခင်က ဤသို့သဘောရှိသော ကိုယ်ရောင်ကိုယ်ဝါမျိုး မဖြစ်ဖူးပါတကား" ဟု ဤသို့သောနည်းဖြင့် ထိုဩဘာသအစရှိသည်တို့၌ ကပ်ငြိတွယ်တာခြင်းကို ပြုတတ်သော သိမ်မွေ့သော တဏှာသဘောဖြစ်သော နိကန္တိလည်းကောင်း ဟု ဤသို့ ဩဘာသအစရှိသော ဆယ်ပါးသော ဝိပဿနာညစ်နွမ်းကြောင်း (ဝိပဿနုပက္ကိလေသ) တို့ ဖြစ်ပေါ်လတ်သော် "ငါ့အား ယခင်က ဤသို့သဘောရှိသော ဩဘာသအစရှိသည်တို့သည် မဖြစ်ဖူးပါကုန်တကား၊ ငါသည် မချွတ် မဂ်သို့ ရောက်ပြီ၊ ဖိုလ်သို့ ရောက်ပြီ" ဟု လွဲမှားစွာ မယူမူ၍ "ဤဩဘာသအစရှိသည်တို့သည် တဏှာ၊ ဒိဋ္ဌိ၊ မာနတို့၏ တည်ရာဖြစ်သောကြောင့် လမ်းမှန် (မဂ်) မဟုတ်၊ စင်စစ်သော်ကား ဝိပဿနာ၏ ညစ်နွမ်းကြောင်းတို့သာတည်း၊ ထိုဥပက္ကိလေသတို့မှ လွတ်သော၊ ဝိပဿနာ၏ အာရုံလမ်းသို့ သွားသော ဝိပဿနာဉာဏ်သည်သာ လမ်းမှန်တည်း" ဟု ဤသို့ လမ်းမှန် လမ်းမမှန်ခြင်း၏ လက္ခဏာကို ပိုင်းခြားသတ်မှတ် ဆုံးဖြတ်တတ်သောဉာဏ်သည် လမ်းမှန်လမ်းမမှန်ကို သိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မြင်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ လမ်းမှန်မဟုတ်သော ဝိပဿနုပက္ကိလေသ၌ လမ်းမှန်ဟု ထင်မှတ်သော သညာကို စင်ကြယ်စေခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မဂ္ဂါမဂ္ဂဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

54. Yāvānulomāti yāva saccānulomañāṇā. Nava vipassanāñāṇānīti (visuddhi. 2.737 ādayo) khandhānaṃ udayañca vayañca jānanakaṃ udayabbayañāṇaṃ, udayaṃ muñcitvā bhaṅgamattānupekkhakaṃ bhaṅgañāṇaṃ, bhaṅgavasena upaṭṭhitānaṃ sīhādīnaṃ viya bhāyitabbākārānupekkhakaṃ bhayañāṇaṃ, tathānupekkhitānaṃ ādittagharassa viya ādīnavākārānupekkhakaṃ ādīnavañāṇaṃ, diṭṭhādīnavesu nibbindanavasena pavattaṃ nibbidāñāṇaṃ, jālādito macchādikā viya tehi tebhūmakadhammehi muccitukāmatāvasena pavattaṃ muccitukamyatāñāṇaṃ, muccanupāyasampādanatthaṃ diṭṭhādīnavesupi samuddasakuṇī viya punappunaṃ sammasanavasappattaṃ paṭisaṅkhānupassanāñāṇaṃ, cattabhariyo puriso viya diṭṭhādīnavesu tesu saṅkhāresu upekkhanākārappavattaṃ saṅkhārupekkhāñāṇaṃ, aniccādilakkhaṇavipassanatāya heṭṭhā pavattānaṃ aṭṭhannaṃ vipassanāñāṇānaṃ, uddhaṃ maggakkhaṇe adhigantabbānaṃ sattatiṃsabodhipakkhiyadhammānañca anulomato maggavīthiyaṃ gotrabhuto pubbe pavattaṃ saccānulomikañāṇasaṅkhātaṃ navamaṃ anulomañāṇanti imāni nava ñāṇāni ñāṇadassanavisuddhiyā paṭipadābhāvato tilakkhaṇajānanaṭṭhena, paccakkhato dassanaṭṭhena, paṭipakkhato visuddhattā ca paṭipadāñāṇadassanavisuddhi nāma.

၅၄. "အနုလောမတိုင်အောင်" ဆိုသည်မှာ သစ္စာနုလောမဉာဏ်တိုင်အောင် ဖြစ်သည်။ ဝိပဿနာဉာဏ် ကိုးပါးတို့ဟူသည် ခန္ဓာတို့၏ ဖြစ်ခြင်းနှင့် ပျက်ခြင်းကို သိတတ်သော ဥဒယဗ္ဗယဉာဏ်၊ ဖြစ်ခြင်းကို လွှတ်၍ ပျက်ခြင်းမျှကိုသာ ရှုတတ်သော ဘင်္ဂဉာဏ်၊ ပျက်ခြင်း၏ အစွမ်းဖြင့် ထင်လာကုန်သော သင်္ခါရတရားတို့ကို ခြင်္သေ့အစရှိသည်တို့၏ ကြောက်ဖွယ်အခြင်းအရာကဲ့သို့ ကြောက်ဖွယ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရှုတတ်သော ဘယဉာဏ်၊ ထိုသို့ ကြောက်ဖွယ်အခြင်းအရာအားဖြင့် အဖန်ဖန်ရှုအပ်ပြီးသော သင်္ခါရတို့ကို မီးလောင်နေသော အိမ်၏ ဘေးအပြစ်ကဲ့သို့ အပြစ်ဟူသော အခြင်းအရာအားဖြင့် ရှုတတ်သော အာဒီနဝဉာဏ်၊ မြင်အပ်ပြီးသော အပြစ်ရှိသော သင်္ခါရတို့၌ ငြီးငွေ့ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော နိဗ္ဗိဒါဉာဏ်၊ ပိုက်ကွန်အစရှိသည်မှ ငါးအစရှိသော သတ္တဝါတို့သည် လွတ်မြောက်လိုသကဲ့သို့ ထိုတေဘူမကတရားတို့မှ လွတ်မြောက်လိုသော အလိုအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်ပေါ်သော မုဉ္စိတုကမျတာဉာဏ်၊ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အကြောင်းကို ပြီးစေခြင်းအကျိုးငှာ မြင်အပ်ပြီးသော အပြစ်ရှိသော သင်္ခါရတရားတို့၌ပင် သမုဒ္ဒရာ၌ ဆောင်ယူအပ်သော ငှက်မသည် ထပ်ဖန်တလဲလဲ ကြည့်ရှုသကဲ့သို့ အဖန်ဖန် သုံးသပ်ခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သော ပဋိသင်္ခါနုပဿနာဉာဏ်၊ စွန့်ပယ်အပ်ပြီးသော မယားရှိသော ယောက်ျားသည် လျစ်လျူရှုသကဲ့သို့ မြင်အပ်ပြီးသော အပြစ်ရှိသော ထိုသင်္ခါရတရားတို့၌ လျစ်လျူရှုခြင်း အခြင်းအရာအားဖြင့် ဖြစ်သော သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်၊ အနိစ္စစသော လက္ခဏာကို အထူးထူးအပြားပြား ရှုတတ်သည်ဖြစ်၍ အောက်၌ ဖြစ်ခဲ့ပြီးသော ရှစ်ပါးသော ဝိပဿနာဉာဏ်တို့အားလည်းကောင်း၊ အထက် မဂ်ခဏ၌ ရအပ်သော သုံးဆယ့်ခုနစ်ပါးသော ဗောဓိပက္ခိယတရားတို့အားလည်းကောင်း လျော်သည်၏ အဖြစ်ကြောင့် မဂ္ဂဝီထိအတွင်း၌ ဂေါတြဘူ၏ ရှေး၌ ဖြစ်သော သစ္စာနုလောမိကဉာဏ်ဟု ဆိုအပ်သော ကိုးခုမြောက်ဖြစ်သော အနုလောမဉာဏ်လည်းကောင်း ဟု ဤသို့သော ဉာဏ်ကိုးပါးတို့သည် ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိသို့ ရောက်ကြောင်း အကျင့်၏ အဖြစ်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ လက္ခဏာရေးသုံးပါးကို သိတတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်အားဖြင့် မြင်တတ်သော အနက်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာမှ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ပဋိပဒါဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။ ဤသည်မှာ ခြောက်ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိတို့ကို သိကြောင်း နည်းလမ်းတည်း။

55. Vipassanāya paripāko vipassanāparipāko, saṅkhārupekkhāñāṇaṃ. Taṃ āgamma paṭicca. Idāni appanā uppajjissatīti [Pg.273] ‘‘idāni appanāsaṅkhāto lokuttaramaggo uppajjissatī’’ti vattabbakkhaṇe. Yaṃ kiñcīti saṅkhārupekkhāya gahitesu tīsu ekaṃ yaṃ kiñci.

၅၅. ဝိပဿနာဉာဏ်၏ ရင့်ကျက်ခြင်းသည် ဝိပဿနာပရိပါက မည်၏၊ ၎င်းသည် သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်တည်း။ ထိုသင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်ကို ရောက်၍ သို့မဟုတ် စွဲမှီ၍။ "ယခုအခါ၌ အပ္ပနာသည် ဖြစ်လတ္တံ့" ဟူသည်မှာ "ယခုအခါ၌ အပ္ပနာဟု ဆိုအပ်သော လောကုတ္တရာမဂ်သည် ဖြစ်တော့လတ္တံ့" ဟု ဆိုထိုက်သော ခဏ၌။ "တစ်ပါးပါးသော" ဟူသည်မှာ သင်္ခါရုပေက္ခာဉာဏ်ဖြင့် ယူအပ်ပြီးသော လက္ခဏာသုံးပါးတို့တွင် တစ်ပါးပါးသော အမှတ်မရှိသော လက္ခဏာကို (အာရုံပြု၍) ဟု ဆိုလိုသည်။

56. Vipassanāya matthakappattiyā sikhāppattā. Anulomañāṇasahitatāya sānulomā. Sā eva saṅkhāresu udāsīnattā saṅkhārupekkhā. Yathānurūpaṃ apāyādito, saṅkhāranimittato ca vuṭṭhahanato vuṭṭhānasaṅkhātaṃ maggaṃ gacchatīti vuṭṭhānagāminī.

၅၆. ဝိပဿနာဉာဏ်၏ အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်ခြင်းကြောင့် အထွတ်အထိပ်သို့ ရောက်သော (သိခါပ္ပတ္တ) မည်၏။ အနုလောမဉာဏ်နှင့် တကွဖြစ်သောကြောင့် သာနုလောမ မည်၏။ ထိုအနုလောမဉာဏ်နှင့်တကွဖြစ်သော ဝိပဿနာဉာဏ်သည်ပင် သင်္ခါရတရားတို့၌ လျစ်လျူရှုတတ်သောကြောင့် သင်္ခါရုပေက္ခာ မည်၏။ လျော်ကန်ထိုက်သည်အားလျော်စွာ အပါယ်အစရှိသည်မှလည်းကောင်း၊ သင်္ခါရနိမိတ်မှလည်းကောင်း ထမြောက်တတ်သောကြောင့် ဝုဋ္ဌာနဟု ဆိုအပ်သော မဂ်သို့ ရောက်တတ်၏၊ ထို့ကြောင့် ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ မည်၏။

57. Abhisambhontanti pāpuṇantaṃ.

၅၇. "အဘိသမ္ဘောန္တံ" ဟူသည်မှာ ရောက်လျက် ဟု အနက်ရသည်။

58. Parijānantoti ‘‘ettakaṃ dukkhaṃ, na ito ūnādhika’’nti paricchijja jānanto. Sacchikarontoti ārammaṇakaraṇavasena paccakkhaṃ karonto. Maggasaccaṃ bhāvanāvasenāti maggasaccasaṅkhātassa sampayuttamaggasaṅkhātassa catutthasaccassa sahajātādipaccayo hutvā vaḍḍhanavasena. Ekasseva ñāṇassa catukiccasādhanaṃ padīpādīnaṃ vaṭṭidāhādicatukiccadassanato, ‘‘yo, bhikkhave, dukkhaṃ passatī’’tyādi (saṃ. ni. 5.1100; visuddhi. 2.839) āgamato ca sampaṭicchitabbaṃ.

၅၈. "ပိုင်းခြား၍ သိလျက်" ဟူသည်မှာ "ဒုက္ခသစ္စာသည် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိ၏၊ ဤတရားထက် အယုတ်အလွန်မရှိ" ဟု ပိုင်းခြားသတ်မှတ်၍ သိလျက် ဟူ၏။ "မျက်မှောက်ပြုလျက်" ဟူသည်မှာ အာရုံပြုခြင်းအစွမ်းဖြင့် မျက်မှောက်ပြုလျက် ဟူ၏။ "မဂ္ဂသစ္စာကို ပွားများခြင်းအစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ မဂ္ဂသစ္စာဟု ဆိုအပ်သော၊ ယှဉ်ဖက်ဖြစ်သော မဂ္ဂင်ဟု ဆိုအပ်သော လေးခုမြောက်သစ္စာအား သဟဇာတအစရှိသော ပစ္စည်းဖြစ်၍ တိုးပွားစေခြင်းအစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ တစ်ခုတည်းသော မဂ်ဉာဏ်သည် ကိစ္စလေးပါးကို ပြီးစေခြင်းကို ဆီမီးအစရှိသည်တို့၏ မီးစာကိုလောင်ခြင်း အစရှိသော ကိစ္စလေးပါးကို ပြီးစေသည်ကို မြင်ရခြင်းအားဖြင့်လည်းကောင်း၊ "ရဟန်းတို့... ဒုက္ခကို မြင်သောသူသည်..." အစရှိသော ပါဠိတော်အာဂုံအားဖြင့်လည်းကောင်း လက်ခံယုံကြည်အပ်၏။

59. Dve tīṇi phalacittāni pavattitvāti magguppattiyā anurūpato dve vā tīṇi vā phalacittāni apanītaggimhi ṭhāne uṇhattanibbāpanatthāya ghaṭehi abhisiñcamānamudakaṃ viya samucchinnakilesepi santāne darathapaṭippassambhakāni hutvā pavattitvā, tesaṃ pavattiyāti vuttaṃ hoti. Paccavekkhaṇañāṇānīti maggaphalādivisayāni kāmāvacarañāṇāni, yāni sandhāya ‘‘vimuttasmiṃ vimuttamiti ñāṇaṃ hotī’’ti (mahāva. 23) vuttaṃ.

၅၉. "နှစ်ပါး သုံးပါးသော ဖိုလ်စိတ်တို့ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကြောင့်" ဟူသည်မှာ မဂ်ဖြစ်ပေါ်လာပုံနှင့် လျော်ညီစွာ နှစ်ပါး သို့မဟုတ် သုံးပါးသော ဖိုလ်စိတ်တို့သည် မီးငြှိမ်းသတ်ပြီးသော နေရာ၌ အပူရှိန်ကို ငြိမ်းစေရန် ရေအိုးတို့ဖြင့် သွန်းလောင်းအပ်သော ရေကဲ့သို့ အကြွင်းမဲ့ ဖြတ်တောက်ပြီးသော ကိလေသာရှိသည့် အရိယာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌ ပူလောင်မှုကို ငြိမ်းအေးစေတတ်ကုန်သည်ဖြစ်၍ ဖြစ်ပေါ်လာခြင်းကြောင့် ထိုဖိုလ်စိတ်တို့၏ ဖြစ်ပေါ်ခြင်းကို ဆိုလိုသည်။ "ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်တို့" ဟူသည်မှာ မဂ်၊ ဖိုလ် စသည်တို့ကို အာရုံပြုသော ကာမဝစရဉာဏ်တို့ ဖြစ်ကုန်၏။ ထိုဉာဏ်တို့ကို ရည်ညွှန်း၍ ပါဠိတော်၌ "စိတ်သည် ကိလေသာမှ လွတ်မြောက်လတ်သော် ငါ၏စိတ်သည် လွတ်မြောက်ပြီဟု သိသောဉာဏ် ဖြစ်၏" ဟု ဟောတော်မူသည်။

60. Idāni paccavekkhaṇāya bhūmiṃ dassetuṃ ‘‘maggaṃ phalañcā’’tyādi vuttaṃ. Tattha ‘‘imināva vatāhaṃ maggena āgato’’ti [Pg.274] maggaṃ paccavekkhati. Tato ‘‘ayaṃ nāma me ānisaṃso laddho’’ti tassa phalaṃ, tato ‘‘ayaṃ nāma me dhammo ārammaṇato sacchikato’’ti nibbānañca paṇḍito paccavekkhati. Tato ‘‘ime nāma me kilesā pahīnā’’ti pahīne kilese, ‘‘ime nāma avasiṭṭhā’’ti avasiṭṭhakilese paccavekkhati vā, na vā. Koci sekkho paccavekkhati, koci na paccavekkhati. Tattha kāmacārotyadhippāyo. Tathā hi mahānāmo sakko ‘‘ko su nāma me dhammo ajjhattaṃ appahīno’’ti (ma. ni. 1.175; visuddhi. 2.812) appahīne kilese pucchi. Arahato pana avasiṭṭhakilesapaccavekkhaṇaṃ natthi sabbakilesānaṃ pahīnattā, tasmā tiṇṇaṃ sekkhānaṃ pannarasa arahato cattārīti ekūnavīsati paccavekkhaṇañāṇānīti daṭṭhabbaṃ.

၆၀. ယခုအခါ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်၏ ဖြစ်ရာအာရုံကို ပြသရန်အတွက် "မဂ္ဂံ ဖလဉ္စ" အစရှိသော ဂါထာကို ဟောတော်မူအပ်သည်။ ထိုဂါထာ၌ "ငါသည် ဤမဂ်ဖြင့် လာခဲ့ရပြီတကား" ဟု မဂ်ကို ဆင်ခြင်၏။ ထိုမှနောက်၌ "ငါသည် ဤမည်သော အကျိုးအာနိသင်ကို ရရှိခဲ့ပြီတကား" ဟု ထိုမဂ်၏ အကျိုးဖြစ်သော ဖိုလ်ကိုလည်းကောင်း၊ ထို့နောက် "ငါသည် ဤမည်သော နိဗ္ဗာန်တရားကို အာရုံအားဖြင့် မျက်မှောက်ပြုအပ်ပြီတကား" ဟု နိဗ္ဗာန်ကိုလည်းကောင်း ပညာရှိသော အရိယာပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်ခြင်၏။ ထိုမှတစ်ဖန် "ငါသည် ဤမည်သော ကိလေသာတို့ကို ပယ်အပ်ပြီးပြီ" ဟု ပယ်အပ်ပြီးသော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း၊ "ဤမည်သော ကိလေသာတို့သည် ကြွင်းကျန်သေး၏" ဟု ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာတို့ကိုလည်းကောင်း ဆင်ခြင်သည်လည်းရှိ၏၊ မဆင်ခြင်သည်လည်း ရှိ၏။ အချို့သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် ဆင်ခြင်၏၊ အချို့သော သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သည် မဆင်ခြင်။ ထိုဆင်ခြင်ခြင်း မဆင်ခြင်ခြင်း၌ မိမိအလိုအတိုင်း ဖြစ်ခြင်းသည် အရှင်အနုရုဒ္ဓါ၏ အလိုတည်း။ ထိုစကားမှန်ပေ၏၊ မဟာနာမ် သာကီဝင်မင်းသည် "အရှင်ဘုရား၊ အကျွန်ုပ်၏ သန္တာန်၌ အဘယ်တရားသည် မပယ်ရသေးဘဲ ကြွင်းကျန်နေပါသနည်း" ဟု မပယ်ရသေးသော ကိလေသာတို့နှင့် ပတ်သက်၍ မေးလျှောက်ခဲ့ဖူး၏။ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်အားမူကား ကိလေသာအားလုံးကို ပယ်သတ်ပြီးဖြစ်သောကြောင့် ကြွင်းကျန်သော ကိလေသာကို ဆင်ခြင်ခြင်း မရှိပေ။ ထို့ကြောင့် သေက္ခပုဂ္ဂိုလ်သုံးဦးတို့၏ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ၁၅ ပါးနှင့် ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ် ၄ ပါးအားဖြင့် ပစ္စဝေက္ခဏာဉာဏ်သည် ၁၉ ပါး ဖြစ်သည်ဟု မှတ်အပ်၏။

Chabbisuddhikamenāti (visuddhi. 2.662 ādayo) sīlacittavisuddhīnaṃ vasena mūlabhūtānaṃ dvinnaṃ, diṭṭhivisuddhiādīnaṃ vasena sarīrabhūtānaṃ catunnanti etāsaṃ channaṃ visuddhīnaṃ kamena. Catunnaṃ saccānaṃ jānanatā, paccakkhakaraṇato, kilesamalehi visuddhattā ca ñāṇadassanavisuddhi nāma.

"ခြောက်ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိတို့၏ အစဉ်ဖြင့်" ဟူသည်မှာ အခြေခံဖြစ်သော သီလဝိသုဒ္ဓိနှင့် စိတ္တဝိသုဒ္ဓိဟူသော ဝိသုဒ္ဓိနှစ်ပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း၊ အထည်ကိုယ်သဖွယ်ဖြစ်သော ဒိဋ္ဌိဝိသုဒ္ဓိအစရှိသော ဝိသုဒ္ဓိလေးပါးတို့၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဤခြောက်ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိတို့၏ အစဉ်အတိုင်း ဖြစ်ခြင်းကြောင့် သစ္စာလေးပါးတို့ကို သိခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ မျက်မှောက်ပြုခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ကိလေသာအညစ်အကြေးတို့မှ စင်ကြယ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း ဉာဏဒဿနဝိသုဒ္ဓိ မည်၏။

Etthāti vipassanākammaṭṭhāne.

"ဤ၌" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း၌ ခုနစ်ပါးသော ဝိသုဒ္ဓိတို့ကို အကျယ်ညွှန်ပြခြင်း ဖြစ်သည်။

Visuddhibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိသုဒ္ဓိအပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Vimokkhabhedavaṇṇanā

ဝိမောက္ခအပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

61. Tattha tasmiṃ uddese. Saṅkhāresu ‘‘yo attābhiniveso kammassa kārako phalassa ca vedako eso me attā’’ti evaṃ abhiniveso daḷhaggāho, taṃ muñcantī [Pg.275] ‘‘anattā’’ti pavattā anupassanāva attasuññatākārānupassanato suññatānupassanā nāma vimokkhamukhaṃ paṭipakkhato vimuttivasena vimokkhasaṅkhātassa lokuttaraṃ maggaphalassa dvāraṃ hoti.

၆၁. ထိုအကျဉ်းပြရာ၌ သင်္ခါရတရားတို့၌ "ကံကို ပြုလုပ်တတ်သော၊ အကျိုးကို ခံစားတတ်သော ဤအသက်ကောင်သည် ငါ၏အတ္တတည်း" ဟု အတ္တဟု စွဲလမ်းစွဲမြဲစွာ ယူခြင်းရှိရာ ထိုစွဲမြဲစွာ ယူခြင်းကို စွန့်လွှတ်လျက် "အနတ္တ" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော အနုပဿနာသည်ပင် အတ္တမှ ကင်းဆိတ်သော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုတတ်ခြင်းကြောင့် "သုညတာနုပဿနာ" မည်သော ဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏။ ဆန့်ကျင်ဘက် ကိလေသာတို့မှ လွတ်မြောက်ခြင်း၏ အစွမ်းကြောင့် ဝိမောက္ခဟု ဆိုအပ်သော လောကုတ္တရာမဂ်ဖိုလ်သို့ ဝင်ရောက်ရာ တံခါးဝ ဖြစ်၏။

62. Saṅkhāresu ‘‘anicca’’nti pavattā anupassanā anicce ‘‘nicca’’nti (a. ni. 4.49; paṭi. ma. 1.236; vibha. 939) pavattaṃ saññācittadiṭṭhivipallāsasaṅkhātaṃ vipallāsanimittaṃ muñcantī pajahantī vipallāsanimittarahitākārānupassanato animittānupassanā nāma vimokkhamukhaṃ hotīti sambandho.

၆၂. သင်္ခါရတရားတို့၌ "အနိစ္စ" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော အနုပဿနာသည် အနိစ္စဖြစ်သော သင်္ခါရ၌ "နိစ္စ" ဟု ဖြစ်ပေါ်တတ်သော သညာဝိပလ္လာသ၊ စိတ္တဝိပလ္လာသ၊ ဒိဋ္ဌိဝိပလ္လာသဟု ဆိုအပ်သော ဝိပလ္လာသနိမိတ်ကို ပယ်စွန့်လျက် ဝိပလ္လာသနိမိတ်မှ ကင်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုတတ်ခြင်းကြောင့် "အနိမိတ္တာနုပဿနာ" မည်သော ဝိမောက္ခမုခ ဖြစ်၏ ဟူ၍ ပုဒ်တို့ ဆက်စပ်ပုံ ဖြစ်သည်။

63. ‘‘Dukkha’’nti pavattānupassanā saṅkhāresu ‘‘etaṃ mama, etaṃ sukha’’ntyādinā nayena pavattaṃ kāmabhavataṇhāsaṅkhātaṃ taṇhāpaṇidhiṃ taṇhāpatthanaṃ muñcantī dukkhākāradassanena pariccajantī paṇidhirahitākārānupassanato appaṇihitānupassanā nāma.

၆၃. "ဒုက္ခ" ဟု ဖြစ်ပေါ်လာသော အနုပဿနာသည် သင်္ခါရတရားတို့၌ "ဤတရားသည် ငါ့ဟာတည်း၊ ဤတရားသည် သုခတည်း" စသည်ဖြင့် ဖြစ်ပေါ်တတ်သော ကာမတဏှာ၊ ဘဝတဏှာဟု ဆိုအပ်သော တောင့်တမှုတဏှာကို စွန့်လွှတ်လျက်၊ ဒုက္ခ၏ အခြင်းအရာကို ရှုမြင်ခြင်းဖြင့် တောင့်တဖွယ်မှ ကင်းသော အခြင်းအရာအားဖြင့် အဖန်ဖန် ရှုတတ်ခြင်းကြောင့် "အပ္ပဏိဟိတာနုပဿနာ" မည်၏။

64. Tasmāti yasmā etāsaṃ tissannaṃ etāni tīṇi nāmāni, tasmā yadi vuṭṭhānagāminivipassanā anattato vipassati. Maggo suññato nāma vimokkho hoti āgamanavasena laddhanāmattā.

၆၄. ထို့ကြောင့် ထိုအနုပဿနာသုံးပါးတို့၏ အမည်သုံးမျိုးတို့သည် ရှိကုန်သောကြောင့် အကယ်၍ ဝုဋ္ဌာနගါမိနီဝိပဿနာသည် အနတ္တအားဖြင့် ရှုပွားအံ့၊ ထိုသို့ရှုပွားလျှင် မဂ်သည် ဝိပဿနာတည်းဟူသော အာဂမန၏ အစွမ်းဖြင့် ရရှိသော အမည်ရှိသည်ဖြစ်၍ "သုညတ" မည်သော ဝိမောက္ခ ဖြစ်၏။

66. Vipassanāgamanavasenāti vipassanāsaṅkhātāgamanavasena. Āgacchati etena maggo, phalañcāti vipassanāmaggo idha āgamanaṃ nāma.

၆၆. "ဝိပဿနာအာဂမန၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ဝိပဿနာဟု ဆိုအပ်သော အာဂမန၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ ဤဝိပဿနာဉာဏ်ကြောင့် မဂ်သည်လည်းကောင်း၊ ထိုမဂ်ကြောင့် ဖိုလ်သည်လည်းကောင်း ဖြစ်ပေါ်လာတတ်သောကြောင့် ဝိပဿနာသည်လည်းကောင်း၊ မဂ်သည်လည်းကောင်း ဤနေရာ၌ "အာဂမန" မည်၏။

67. Yathāvuttanayenāti pubbe vuttaanattānupassanādivasena. Yathāsakaṃ phalamuppajjamānampīti yathāladdhamaggassa phalabhūtaṃ attano attano phalaṃ uppajjamānampi maggāgamanavasena alabhitvā vipassanāgamanavaseneva tīṇi nāmāni labhati [Pg.276] phalasamāpattikāle tadā maggappavattābhāvena tassa dvārabhāvāyogato. Ārammaṇavasenāti sabbasaṅkhārasuññatattā, saṅkhāranimittarahitattā, taṇhāpaṇidhirahitattā ca suññataanimittaappaṇihitanāmavantaṃ nibbānaṃ ārabbha pavattattā tassa vasena. Sarasavasenāti rāgādisuññatattā, rūpanimittādiārammaṇarahitattā, kilesapaṇidhirahitattā attano guṇavasena. Sabbatthāti maggavīthiyaṃ, phalasamāpattivīthiyañca. Sabbesampīti maggassa, phalassapi.

၆၇. "ဆိုအပ်ပြီးသော နည်းလမ်းအားဖြင့်" ဟူသည်မှာ ရှေး၌ ဆိုအပ်ခဲ့ပြီးသော အနတ္တာနုပဿနာ အစရှိသည်တို့၏ အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "မိမိမိမိ၏ ဖိုလ်စိတ် ဖြစ်ပေါ်လာသော်လည်း" ဟူသည်မှာ အကြင်ရရှိအပ်သော မဂ်၏ အကျိုးဖြစ်၍ ဖြစ်သော မိမိမိမိ၏ ဖိုလ်စိတ်သည် ဖြစ်ပေါ်သော်လည်း မဂ်အာဂမန၏ အစွမ်းဖြင့် အမည်ကို မရရှိဘဲ ဝိပဿနာအာဂမန၏ အစွမ်းဖြင့်သာလျှင် ဖလသမာပတ် ဝင်စားရာအခါ၌ အမည်သုံးမျိုးကို ရရှိ၏။ ထိုဖလသမာပတ် ဝင်စားရာအခါ၌ မဂ်၏ ဖြစ်ပေါ်မှုမရှိခြင်းကြောင့် ထိုမဂ်၏ တံခါးသဖွယ် ဖြစ်ရခြင်းသည် မသင့်လျော်သောကြောင့် ဖြစ်သည်။ "အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ အလုံးစုံသော သင်္ခါရတို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ သင်္ခါရနိမိတ်မှ ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တောင့်တတတ်သော တဏှာမှ ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း သုညတ၊ အနိမိတ္တ၊ အပ္ပဏိဟိတ အမည်ရှိသော နိဗ္ဗာန်ကို အာရုံပြု၍ ဖြစ်ခြင်းကြောင့် ထိုနိဗ္ဗာန်ဟူသော အာရုံ၏ အစွမ်းဖြင့်လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "ဂုဏ်၏ အစွမ်းဖြင့်" ဟူသည်မှာ ရာဂစသည်တို့မှ ကင်းဆိတ်ခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ ရူပနိမိတ် စသောအာရုံမှ ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း၊ တောင့်တတတ်သော ကိလေသာတို့မှ ကင်းခြင်းကြောင့်လည်းကောင်း မိမိ၏ ဂုဏ်၏အစွမ်းဖြင့် ဖြစ်သည်။ "နေရာတိုင်း၌" ဟူသည်မှာ မဂ်ဝီထိ၌လည်းကောင်း၊ ဖလသမာပတ်ဝီထိ၌လည်းကောင်း ဖြစ်သည်။ "အားလုံးတို့၏လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ မဂ်၏လည်းကောင်း၊ ဖိုလ်၏လည်းကောင်း အမည်သုံးမျိုးစလုံး တူညီသည်သာ ဖြစ်သည်။

Vimokkhabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိမောက္ခအပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Puggalabhedavaṇṇanā

ပုဂ္ဂိုလ်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

68. Sattakkhattuṃ sattasu vāresu kāmasugatiyaṃ paṭisandhiggahaṇaṃ paramaṃ etassāti sattakkhattuparamo na pana aṭṭhamādikāmabhavagāmītyadhippāyo. Yaṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti (khu. pā. 6.9; su. ni. 232; netti. 115). Rūpārūpasugatibhavaṃ pana sattavārato parampi gacchatīti ācariyā.

၆၈. "ခုနစ်ကြိမ်" ဟူသည်မှာ ခုနစ်ကြိမ်သော ကာမသုဂတိဘဝတို့၌ ပဋိသန္ဓေယူခြင်းသည် အလွန်ဆုံး အတိုင်းအရှည် ရှိသောကြောင့် သတ္တက္ခတ္တုပရမ မည်၏။ သို့သော် ရှစ်ခုမြောက် စသော ကာမဘဝသို့ လားတတ်သည် မဟုတ်ဟူသည်မှာ အဓိပ္ပာယ်တည်း။ ယင်းသတ္တက္ခတ္တုပရမ သောတာပန်ပုဂ္ဂိုလ်ကို ရည်ညွှန်း၍ "ထိုပုဂ္ဂိုလ်တို့သည် ရှစ်ခုမြောက်သော ဘဝကို မယူတော့ကုန်" ဟု ဟောတော်မူအပ်သည်။ သို့သော် ရူပသုဂတိ၊ အရူပသုဂတိဘဝသို့ကား ခုနစ်ကြိမ်ထက် အလွန်လည်း သွားသေး၏ဟု ဆရာတို့ မိန့်ဆိုတော်မူကြသည်။

69. Rāgadosamohānanti mohaggahaṇaṃ rāgadosekaṭṭhamohaṃ sandhāyāti daṭṭhabbaṃ.

၆၉. "ရာဂ ဒေါသ မောဟ" ဟူရာ၌ မောဟသဒ္ဒါကို ရာဂ ဒေါသတို့နှင့်အတူ တစ်ခုတည်းသော စိတ်၌ ယှဉ်ဖော်ယှဉ်ဖက် ဖြစ်သော မောဟကို ရည်ညွှန်း၍ ဟောကြားသည်ဟု မှတ်အပ်၏။

70. Khīṇā cattāro āsavā etassāti khīṇāsavo. Dakkhiṇārahesu aggattā aggadakkhiṇeyyo.

၇၀. ဤရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်၏ လေးပါးသော အာသဝေါတရားတို့သည် ကုန်ပြီးခြင်းကြောင့် ခီဏာသဝ (အာသဝေါကုန်ပြီးသူ) မည်၏။ အလှူခံထိုက်သော ပုဂ္ဂိုလ်တို့တွင် အမြတ်ဆုံး ဖြစ်သောကြောင့် အဂ္ဂဒက္ခိဏေယျ (အမြတ်ဆုံး အလှူခံပုဂ္ဂိုလ်) မည်၏။

Puggalabhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ပုဂ္ဂိုလ်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပြီ။

Samāpattibhedavaṇṇanā

သမာပတ်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက်

72. Sabbesampīti catunnampi ariyapuggalānaṃ.

၇၂. "အားလုံးတို့၏လည်းကောင်း" ဟူသည်မှာ အရိယာပုဂ္ဂိုလ် လေးပါးတို့၏လည်းကောင်း။

73. Cittacetasikānaṃ [Pg.277] appavattisaṅkhātassa nirodhassa samāpatti nirodhasamāpatti, diṭṭheva dhamme cittanirodhaṃ patvā viharaṇaṃ. Anāgāmīnañcāti kāmarūpabhavaṭṭhānaṃ aṭṭhasamāpattilābhīnameva anāgāmīnaṃ, tathā khīṇāsavānañca. Tatthāti nirodhasamāpattiyaṃ. Yāva ākiñcaññāyatanaṃ gantvāti evaṃ samathavipassanānaṃ yuganaddhabhāvāpādanavasena yāva ākiñcaññāyatanaṃ, tāva gantvā. Adhiṭṭheyyādikanti kāyapaṭibaddhaṃ ṭhapetvā visuṃ visuṃ ṭhapitacīvarādiparikkhāragehādīnaṃ aggiādinā avināsanādhiṭṭhānaṃ, saṃghapaṭimānanasatthupakkosanānaṃ puretaraṃ vuṭṭhānaṃ, sattāhabbhantare āyusaṅkhārappavattiolokananti catubbidhaṃ adhiṭṭhānādikaṃ pubbakiccaṃ katvā.

၇၃. နိရောဓသမာပတ်ဟူသည် စိတ်၊ စေတသိက်တို့၏ မဖြစ်ခြင်းဟု ဆိုအပ်သော ချုပ်ငြိမ်းရာသို့ ကောင်းစွာရောက်ခြင်းဖြစ်၍ မျက်မှောက်ဘဝ၌ပင် စိတ်၏ ချုပ်ငြိမ်းခြင်းသို့ ရောက်၍ နေခြင်း (သို့မဟုတ် နေကြောင်းသမာပတ်) ဖြစ်သည်။ "အနာဂါမီနဉ္စ" ဟူသည် ကာမဘဝ၊ ရူပဘဝ၌ တည်ရှိကုန်သော၊ ရှစ်ပါးသော သမာပတ်ကို ရရှိပြီးသော အနာဂါမ်ပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌လည်းကောင်း၊ ထို့အတူ ရဟန္တာပုဂ္ဂိုလ်တို့၏ သန္တာန်၌လည်းကောင်း (ရရှိအပ်၏)။ "တတ္ထ" ဟူသည် နိရောဓသမာပတ်၌ ဖြစ်သည်။ "ယာဝ အာကိဉ္စညာယတနံ ဂန္တွာ" ဟူသည် ဤဆိုအပ်ပြီးသောအစဉ်အတိုင်း သမထနှင့် ဝိပဿနာတို့ကို အစုံတွဲဖက်၍ ဖြစ်စေခြင်း၏အစွမ်းဖြင့် အာကိဉ္စညာယတနဈာန်တိုင်အောင် သွား၍ (ရောက်စေ၍)။ "အဓိဋ္ဌေယျာဒိကံ" ဟူသည် ကိုယ်နှင့်စပ်သော အရာဝတ္ထုကို ချန်ထား၍၊ အသီးအသီး ထားရှိသော သင်္ကန်းစသော ပရိက္ခရာ၊ ကျောင်းစသည်တို့ကို မီးစသည်တို့ဖြင့် မပျက်စီးနိုင်အောင် ဓိဋ္ဌာန်ခြင်းလည်းကောင်း၊ သံဃာတော်များ၏ မျှော်လင့်ဆိုင်းငံ့ခြင်းနှင့် မြတ်စွာဘုရား၏ ခေါ်တော်မူခြင်းတို့ထက် ရှေးဦးစွာ သမာပတ်မှ ထနိုင်ခြင်းလည်းကောင်း၊ ခုနစ်ရက်အတွင်း၌ အသက်၏ဖြစ်ပုံ (အာယုသင်္ခါရ) ကို ကြည့်ရှုခြင်းလည်းကောင်း ဟူသော လေးပါးသော အဓိဋ္ဌာန်ခြင်းအစရှိသော ရှေးဦးပြုဖွယ်ကိစ္စ (ပုဗ္ဗကိစ္စ) ကို ပြုလုပ်၍ ဖြစ်သည်။

Samāpattibhedavaṇṇanā niṭṭhitā.

သမာပတ်အပြားကို ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Vipassanākammaṭṭhānavaṇṇanā niṭṭhitā.

ဝိပဿနာကမ္မဋ္ဌာန်း ဖွင့်ဆိုရှင်းလင်းချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Uyyojanavaṇṇanā

တိုက်တွန်းနှိုးဆော်ချက် (ဥယျောဇန) ဖွင့်ဆိုချက်။

75. Paṭipattirasassādanti jhānasukhaphalasukhādibhedaṃ samathavipassanāpaṭipattirasassādaṃ.

၇၅. “ပဋိပတ္တိရသဿာဒံ” ဟူသည် ဈာန်ချမ်းသာ၊ ဖိုလ်ချမ်းသာစသော အပြားရှိသော သမထဝိပဿနာတည်းဟူသော ကျင့်စဉ် (ပဋိပတ်) ၏ သာယာအပ်သော အရသာကို (တောင့်တသော ပုဂ္ဂိုလ်သည်) ဟု ဆိုလိုသည်။

Iti abhidhammatthavibhāviniyā nāma abhidhammatthasaṅgahavaṇṇanāya

ဤသို့လျှင် အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီအမည်ရှိသော အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟကျမ်း၏ အဖွင့် (ဋီကာ) ၌။

Kammaṭṭhānaparicchedavaṇṇanā niṭṭhitā.

ကမ္မဋ္ဌာန်းပိုင်း (နဝမပိုင်း) ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Nigamanavaṇṇanā

နိဂုံးပိုင်း ဖွင့်ဆိုချက်။

(Ka) cārittena kulācārena sobhite visālakule udayo nibbatti yassa, tena, kammādivisayāya saddhāya abhivuddho parisuddho ca dānasīlādiguṇānaṃ udayo yassa, tena, nampavhayena nampanāmakena, parānukampaṃ sāsane sukhotaraṇaparipācanalakkhaṇaṃ parānuggahaṃ, paṇidhāya patthetvā yaṃ pakaraṇaṃ patthitaṃ abhiyācitaṃ, taṃ ettāvatā pariniṭṭhitanti yojanā.

(က) အမျိုးကောင်းတို့၏ အကျင့်သီလဖြင့် တင့်တယ်သော၊ ကြီးကျယ်ကျယ်ပြန့်သော အမျိုး၌ ဖြစ်ခြင်းလည်းရှိထသော၊ ကံနှင့် ကံ၏အကျိုးအစရှိသည်တို့ကို အာရုံပြုသော သဒ္ဓါတရား၏ တိုးပွားခြင်း၊ စင်ကြယ်သော ဒါန သီလစသော ဂုဏ်တို့၏ တိုးတက်ခြင်းလည်း ရှိထသော နမ္ပအမည်ရှိသော ဒါယကာသည် သူတစ်ပါးတို့အပေါ် သနားစောင့်ရှောက်လိုသော ကရုဏာစိတ်ဖြင့် သာသနာတော်၌ လွယ်ကူစွာ သက်ဝင်နိုင်သောဉာဏ်ကို ရင့်ကျက်စေခြင်း လက္ခဏာရှိသော သူတစ်ပါးတို့အား ချီးမြှောက်ခြင်းကို တောင့်တ၍ အကြင် အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂြိုဟ်ကျမ်းကို ရေးသားပါရန် တောင်းပန်အပ်ပြီ၊ ထိုကျမ်းသည် ဤမျှအတိုင်းအရှည်ရှိသော စကားအစဉ်ဖြင့် ပြီးမြောက်ခြင်းသို့ ရောက်ပေပြီဟု ပုဒ်အနက် ယှဉ်စပ်အပ်၏။

(Kha) tena [Pg.278] pakaraṇappasutena vipulena puññena paññāvadātena ariyamaggapaññāparisuddhena sīlādiguṇena sobhitā. Tatoyeva lajjino bhikkhū, dhaññānaṃ adhivāsabhūtaṃ, uditoditaṃ accantappasiddhaṃ, mūlasomaṃ nāma vihāraṃ, puññavibhavassa udayasaṅkhātāya maṅgalatthāya āyukantaṃ maññantu, tattha nivāsino bhikkhū īdisā hontūtyadhippāyo.

(ခ) ထိုကျမ်းဂန်ကို အားထုတ်ခြင်းကြောင့် ရရှိအပ်သော ပြန့်ပြောလှစွာသော ကောင်းမှုအဟုန်ကြောင့်လည်းကောင်း၊ အရိယာမဂ်ဉာဏ်ဖြင့် အထူးစင်ကြယ်ပြီးသော သီလစသော ဂုဏ်တို့ဖြင့် တင့်တယ်ကုန်သောကြောင့်လည်းကောင်း၊ ထိုသို့တင့်တယ်သည်ဖြစ်၍ အကုသိုလ်မှ ရှက်ကြောက်ခြင်းရှိသော ရဟန်းတော်တို့သည် ပုညရှင်၊ ကံရှင်၊ သမ္ဘာရှင်တို့၏ စိုးအုပ်နေထိုင်ရာဖြစ်သော၊ အပိုင်းအခြားကိုလွန်၍ အလွန်ကျော်ကြားထင်ရှားသော "တုမူလသောမ" (သို့မဟုတ် မူလသောမ) မည်သော ကျောင်းတိုက်ကြီးကို ကောင်းမှုစည်းစိမ်၏ တိုးတက်ခြင်းတည်းဟူသော မင်္ဂလာအကျိုးငှာ ကမ္ဘာဆုံးသည့်တိုင်အောင် အမြဲမပြတ် အမှတ်ရတော်မူကြပါစေကုန်သတည်း။ ထိုကျောင်းတိုက်ကြီး၌ နေထိုင်တော်မူကြကုန်သော ရဟန်းတော်တို့သည်လည်း ဤကဲ့သို့သော ဂုဏ်ရည်ရှိသူများ ဖြစ်ကြပါစေကုန်သတည်းဟု ဆိုလိုရင်း အဓိပ္ပာယ်ဖြစ်သည်။

Nigamanavaṇṇanā niṭṭhitā.

နိဂုံးပိုင်း ဖွင့်ဆိုချက် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Niṭṭhitā cāyaṃ abhidhammatthavibhāvinī nāma.

အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီ အမည်ရှိသော ဤအဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဋီကာကျမ်းသည် ပြီးဆုံးပါပြီ။

Abhidhammatthasaṅgahaṭīkā.

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဋီကာ။

Nigamanakathā

နိဂုံးစကား။

1. Ramme pulatthinagare nagarādhirāje,Raññā parakkamabhujena mahābhujena;

Kārāpite vasati jetavane vihāre;

Yo rammahammiyavarūpavanābhirāme.

၁. မြို့တကာတို့ထက် ထူးကဲသာလွန်၍ မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်းသော ပုလတ္ထိမြို့တော်၌ ကြီးကျယ်သော ဘုန်းလက်ရုံးရှိသော ပရက္ကမဗာဟုမင်း ဆောက်လုပ်လှူဒါန်းအပ်သော၊ လှပသော ပြာသာဒ်ဆောင်များနှင့် ဥယျာဉ်တို့ဖြင့် အလွန်တင့်တယ်မွေ့လျော်ဖွယ်ကောင်းသော ဇေတဝန်အမည်ရှိသော ကျောင်းတိုက်၌ သီတင်းသုံးတော်မူထသော။

2. Sampannasīladamasaṃyamatositehi,Sammānito vasigaṇehi guṇākarehi;

Patto munindavacanādisu nekagantha-Jātesu cācariyataṃ mahitaṃ vidūhi.

၂. ပြည့်စုံသော သီလ၊ ဣန္ဒြေကို ဆုံးမခြင်း၊ စိတ်ကို စောင့်စည်းခြင်းတို့ဖြင့် နှစ်သက်အပ်ကုန်သော၊ ဂုဏ်အပေါင်းတို့၏ တည်ရာဖြစ်ကုန်သော ရဟန်းမြတ် (ရဟန္တာ) အပေါင်းတို့က လွန်စွာ ရိုသေမြတ်နိုးအပ်သည်လည်း ဖြစ်ထသော၊ မြတ်စွာဘုရား၏ ပါဠိတော်စသော မြောက်မြားစွာသော ကျမ်းဂန်တို့၌ ပညာရှိတို့ ပူဇော်အပ်သော ဆရာတော်အဖြစ်သို့ ရောက်တော်မူပြီးဖြစ်ထသော အကြင် (သာရိပုတ္တရာ) မဟာထေရ်မြတ်သည် သီတင်းသုံးတော်မူ၏။

3. Ñāṇānubhāvamiha yassa ca sūcayantī,Saṃvaṇṇanā ca vinayaṭṭhakathādikānaṃ;

Sāratthadīpanimukhā madhuratthasāra-Sandīpanena sujanaṃ paritosayantī.

၃. ဤသာသနာတော်၌ အကြင်ဆရာတော်၏ ဉာဏ်တော်အစွမ်းကို ထင်ရှားစွာပြတတ်ကုန်သော၊ ဝိနည်းအဋ္ဌကထာစသည်တို့၏ အဖွင့်ဖြစ်သော သာရတ္ထဒီပနီအစရှိသော ဋီကာကျမ်းတို့သည်လည်း ချိုမြိန်လှစွာသော တရားအနှစ်သာရကို ထင်ရှားပြသခြင်းဖြင့် သူတော်ကောင်းအပေါင်းကို ထက်ဝန်းကျင် နှစ်သက်စေနိုင်ကုန်၏။

4. Tassānukampamavalambiya [Pg.279] sāriputta-Ttherassa thāmagatasāraguṇākarassa;

Yo nekaganthavisayaṃ paṭutaṃ alatthaṃ,Tassesa ñāṇavibhavo vibhavekahetu.

၄. ခိုင်မြဲလှစွာသော ကောင်းမြတ်သော ဂုဏ်တို့၏ တည်ရာဖြစ်တော်မူသော ထိုဆရာသခင် အရှင်သာရိပုတ္တရာမဟာထေရ်မြတ်၏ သနားစောင့်ရှောက် ချီးမြှောက်တော်မူခြင်းကို အမှီပြု၍၊ များပြားလှစွာသော ကျမ်းဂန်တို့၌ ကျွမ်းကျင်လိမ္မာမှုကို ရရှိခဲ့သော အကြင်ငါ၏ ဤဆရာ့အထံမှ ရအပ်သော ဉာဏ်အစွမ်း ပြည့်စုံခြင်းသည် ပစ္စုပ္ပန် သံသရာ နှစ်ဖြာသော ပြည့်စုံခြင်းတို့၏ တစ်ခုတည်းသော အကြောင်းရင်း ဖြစ်ပေ၏။

5. Sohametassa saṃsuddha-vāyāmassānubhāvato.Addhāsāsanadāyādo, hessaṃ metteyyasatthuno.

၅. ထိုငါသည် လောကီမဖက် သက်သက်စင်ကြယ်စွာ ဤသို့ အားထုတ်ရခြင်း၏ တန်ခိုးအာနုဘော်ကြောင့် မချွတ်ဧကန် အရိမေတ္တေယျ မြတ်စွာဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်၌ လောကုတ္တရာ ကိုးတန်သော အမွေကို ခံယူနိုင်သူ (သာသနာ့အမွေခံ) ဧကန်စင်စစ် ဖြစ်ရပါလို၏။

6. Jotayantaṃ tadā tassa, sāsanaṃ suddhamānasaṃ.Passeyyaṃ sakkareyyañca, garuṃ me sārisambhavaṃ.

၆. အရိမေတ္တေယျ မြတ်စွာဘုရားရှင် ပွင့်တော်မူမည့် ထိုအခါ၌ ထိုဘုရားရှင်၏ သာသနာတော်ကို ထွန်းလင်းတောက်ပစေတော်မူမည့်၊ စိတ်နှလုံး ဖြူစင်တော်မူသော ငါ၏ ကျေးဇူးရှင် ဆရာသခင် အရှင်သာရိပုတ္တရာမဟာထေရ်မြတ်ကို ဖူးမြင်ရပါလို၏၊ ကောင်းစွာ ကော်ရော်ပူဇော်ရပါလို၏။

7. Dinehi catuvīsehi, ṭīkāyaṃ niṭṭhitā yathā.Tathā kalyāṇasaṅkappā, sīghaṃ sijjhantu pāṇinanti.

၇. နှစ်ဆယ့်လေးရက်သော နေ့ရက်တို့ဖြင့် ဤဋီကာကျမ်းကို ရေးသားပြီးမြောက်သကဲ့သို့၊ ထို့အတူ သတ္တဝါအပေါင်းတို့၏ ကောင်းမြတ်သော အကြံအစည်ဟူသမျှတို့သည်လည်း လျင်မြန်စွာ ပြီးမြောက်အောင်မြင်ကြပါစေကုန်သတည်း။

Iti bhadantasāriputtamahātherassa sissena racitā

အရှင်သာရိပုတ္တရာ မဟာထေရ်မြတ်၏ တပည့်ဖြစ်သူ အရှင်သုမင်္ဂလသာမိ စီရင်ရေးသားအပ်သော။

Abhidhammatthavibhāvinī nāma

အဘိဓမ္မတ္ထဝိဘာဝနီအမည်ရှိသော။

Abhidhammatthasaṅgahaṭīkā niṭṭhitā.

အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟဋီကာကျမ်း ပြီးဆုံးပါပြီ။