นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมาวตาโร

คนฺถารมฺภกถา

๑.

อนนฺตกรุณาปญฺญํ[Pg.1], ตถาคตมนุตฺตรํ;

วนฺทิตฺวา สิรสา พุทฺธํ, ธมฺมํ สาธุคณมฺปิ จ.

๒.

ปณฺฑุกมฺพลนามาย, สิลายาตุลวิกฺกโม;

นิสินฺโน เทวราชสฺส, วิมเล สีตเล ตเล.

๓.

ยํ เทวเทโว เทวานํ, เทวเทเวหิ ปูชิโต;

เทเสสิ เทวโลกสฺมึ, ธมฺมํ เทวปุรกฺขโต.

๔.

ตตฺถาหํ ปาฏวตฺถาย, ภิกฺขูนํ ปิฏกุตฺตเม;

อภิธมฺมาวตารนฺตุ, มธุรํ มติวฑฺฒนํ.

๕.

ตาฬํ โมหกวาฏสฺส, วิฆาฏนมนุตฺตรํ;

ภิกฺขูนํ ปวิสนฺตานํ, อภิธมฺมมหาปุรํ.

๖.

สุทุตฺตรํ ตรนฺตานํ, อภิธมฺมมโหทธึ;

สุทุตฺตรํ ตรนฺตานํ, ตรํว มกรากรํ.

๗.

อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ, หตฺถสารมนุตฺตรํ;

ปวกฺขามิ สมาเสน, ตํ สุณาถ สมาหิตา.

๑. ปฐโม ปริจฺเฉโท

จิตฺตนิทฺเทโส

๘.

จิตฺตํ [Pg.2] เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานนฺติ นิรุตฺตโร;

จตุธา เทสยี ธมฺเม, จตุสจฺจปฺปกาสโน.

ตตฺถ จิตฺตนฺติ วิสยวิชานนํ จิตฺตํ, ตสฺส ปน โก วจนตฺโถ? วุจฺจเต – สพฺพสงฺคาหกวเสน ปน จินฺเตตีติ จิตฺตํ, อตฺตสนฺตานํ วา จิโนตีติปิ จิตฺตํ.

๙.

วิจิตฺตกรณา จิตฺตํ, อตฺตโน จิตฺตตาย วา;

ปญฺญตฺติยมฺปิ วิญฺญาเณ, วิจิตฺเต จิตฺตกมฺมเก;

จิตฺตสมฺมุติ ทฏฺฐพฺพา, วิญฺญาเณ อิธ วิญฺญุนา.

ตํ ปน สารมฺมณโต เอกวิธํ, สวิปากาวิปากโต ทุวิธํ. ตตฺถ สวิปากํ นาม กุสลากุสลํ, อวิปากํ อพฺยากตํ. กุสลากุสลาพฺยากตชาติเภทโต ติวิธํ.

ตตฺถ กุสลนฺติ ปเนตสฺส โก วจนตฺโถ?

๑๐.

กุจฺฉิตานํ สลนโต, กุสานํ ลวเนน วา;

กุเสน ลาตพฺพตฺตา วา, กุสลนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๑.

เฉเก กุสลสทฺโทยํ, อาโรคฺเย อนวชฺชเก;

ทิฏฺโฐ อิฏฺฐวิปาเกปิ, อนวชฺชาทิเก อิธ.

ตสฺมา อนวชฺชอิฏฺฐวิปากลกฺขณํ กุสลํ, อกุสลวิทฺธํสนรสํ, โวทานปจฺจุปฏฺฐานํ. วชฺชปฏิปกฺขตฺตา อนวชฺชลกฺขณํ วา กุสลํ, โวทานภาวรสํ, อิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, โยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. สาวชฺชานิฏฺฐวิปากลกฺขณมกุสลํ. ตทุภยวิปรีตลกฺขณมพฺยากตํ, อวิปาการหํ วา.

ตตฺถ [Pg.3] กุสลจิตฺตํ เอกวีสติวิธํ โหติ, ตทิทํ ภูมิโต จตุพฺพิธํ โหติ – กามาวจรํ, รูปาวจรํ, อรูปาวจรํ, โลกุตฺตรญฺเจติ.

ตตฺถ กามาวจรกุสลจิตฺตํ ภูมิโต เอกวิธํ, สวตฺถุกาวตฺถุกเภทโต ทุวิธํ, หีนมชฺฌิมปณีตเภทโต ติวิธํ, โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ – โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ อิทํ อฏฺฐวิธมฺปิ กามาวจรกุสลจิตฺตํ นาม.

๑๒.

อุทฺทานโต ทุเว กามา, กฺเลสวตฺถุวสา ปน;

กิเลโส ฉนฺทราโคว, วตฺถุ เตภูมวฏฺฏกํ.

๑๓.

กิเลสกาโม กาเมติ, วตฺถุ กามียตีติ จ;

สิชฺฌติ ทุวิโธเปส, กาโม โว การกทฺวเย.

๑๔.

ยสฺมึ ปน ปเทเส โส, กาโมยํ ทุวิโธปิ จ;

สมฺปตฺตีนํ วเสนาว-จรตีติ จ โส ปน.

๑๕.

ปเทโส จตุปายานํ, ฉนฺนํ เทวานเมว จ;

มนุสฺสานํ วเสเนว, เอกาทสวิโธ ปน.

๑๖.

กาโมวจรตีเตตฺถ, กามาวจรสญฺญิโต;

อสฺสาภิลกฺขิตตฺตา หิ, สสตฺถาวจโร วิย.

๑๗.

สฺวายํ รูปภโว รูปํ, เอวํ กาโมติ สญฺญิโต;

อุตฺตรสฺส ปทสฺเสว, โลปํ กตฺวา อุทีริโต.

๑๘.

ตสฺมึ [Pg.4] กาเม อิทํ จิตฺตํ, สทาวจรตีติ จ;

กามาวจรมิจฺเจวํ, กถิตํ กามฆาตินา.

๑๙.

ปฏิสนฺธึ ภเว กาเม, อวจารยตีติ วา;

กามาวจรมิจฺเจวํ, ปริยาปนฺนนฺติ ตตฺร วา.

๒๐.

อิทํ อฏฺฐวิธํ จิตฺตํ, กามาวจรสญฺญิตํ;

ทสปุญฺญกฺริยวตฺถุ-วเสเนว ปวตฺตติ.

๒๑.

ทานํ สีลํ ภาวนา ปตฺติทานํ,เวยฺยาวจฺจํ เทสนา จานุโมโท;

ทิฏฺฐิชฺชุตฺตํ สํสุติจฺจาปจาโย,เญยฺโย เอวํ ปุญฺญวตฺถุปฺปเภโท.

๒๒.

คจฺฉนฺติ สงฺคหํ ทาเน, ปตฺติทานานุโมทนา;

ตถา สีลมเย ปุญฺเญ, เวยฺยาวจฺจาปจายนา.

๒๓.

เทสนา สวนํ ทิฏฺฐิ-อุชุกา ภาวนามเย;

ปุน ตีเณว สมฺโภนฺติ, ทส ปุญฺญกฺริยาปิ จ.

๒๔.

สพฺพานุสฺสติปุญฺญญฺจ, ปสํสา สรณตฺตยํ;

ยนฺติ ทิฏฺฐิชุกมฺมสฺมึ, สงฺคหํ นตฺถิ สํสโย.

๒๕.

ปุริมา มุญฺจนา เจว, ปรา ติสฺโสปิ เจตนา;

โหติ ทานมยํ ปุญฺญํ, เอวํ เสเสสุ ทีปเย.

อิทานิ อสฺส ปนฏฺฐวิธสฺสาปิ กามาวจรกุสลจิตฺตสฺส อยมุปฺปตฺติกฺกโม เวทิตพฺโพ. ยทา หิ โย เทยฺยธมฺมปฺปฏิคฺคาหกาทิสมฺปตฺตึ, อญฺญํ วา โสมนสฺสเหตุํ อาคมฺม หฏฺฐปหฏฺโฐ ‘‘อตฺถิ ทินฺน’’นฺติ อาทินยปฺปวตฺตํ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา ปเรหิ อนุสฺสาหิโต ทานาทีนิ ปุญฺญานิ กโรติ, ตทาสฺส โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ [Pg.5] ปฐมํ มหากุสลจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน วุตฺตนเยเนว หฏฺฐปหฏฺโฐ สมฺมาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา ปเรหิ อุสฺสาหิโต กโรติ, ตทาสฺส ตเมว จิตฺตํ สสงฺขาริกํ โหติ. อิมสฺมึ ปนตฺเถ สงฺขาโรติ อตฺตโน วา ปรสฺส วา ปวตฺตสฺส ปุพฺพปฺปโยคสฺสาธิวจนํ. ยทา ปน ญาติชนสฺส ปฏิปตฺติทสฺสเนน ชาตปริจยา พาลกา ภิกฺขู ทิสฺวา โสมนสฺสชาตา สหสา ยํ กิญฺจิ หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา เตสํ ตติยจิตฺตมุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เต ‘‘เทถ วนฺทถ, อยฺเย’’ติ วทนฺติ, เอวํ ญาติชเนน อุสฺสาหิตา หุตฺวา หตฺถคตํ ททนฺติ วา วนฺทนฺติ วา, ตทา เตสํ จตุตฺถจิตฺตมุปฺปชฺชติ. ยทา ปน เทยฺยธมฺมปฺปฏิคฺคาหกาทีนํ อสมฺปตฺตึ วา อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาวํ อาคมฺม จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺติ. เอวํ โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ กามาวจรกุสลจิตฺตํ เวทิตพฺพํ.

๒๖.

ทสปุญฺญกฺริยาทีนํ, วเสน จ พหูนิปิ;

เอตานิ ปน จิตฺตานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

๒๗.

สตฺตรส สหสฺสานิ, ทฺเว สตานิ อสีติ จ;

กามาวจรปุญฺญานิ, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส.

ตํ ปน ยถานุรูปํ กามาวจรสุคติยํ ภวโภคสมฺปตฺตึ อภินิปฺผาเทติ.

อิตเรสุ ปน รูปาวจรกุสลจิตฺตํ สวตฺถุกโต เอกวิธํ, ทฺวีสุ ภเวสุ อุปฺปชฺชนโต ทุวิธํ, หีนมชฺฌิมปณีตเภทโต ติวิธํ, ปฏิปทาทิเภทโต จตุพฺพิธํ, ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธํ. เสยฺยถิทํ – กามจฺฉนฺทพฺยาปาทถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉาวิปฺปหีนํ วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปฐมํ, วิตกฺกวิปฺปหีนํ วิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ [Pg.6] ทุติยํ, วิตกฺกวิจารวิปฺปหีนํ ปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ตติยํ, วิตกฺกวิจารปีติวิปฺปหีนํ สุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ จตุตฺถํ, วิตกฺกวิจารปีติสุขวิปฺปหีนํ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปญฺจมนฺติ อิทํ ปญฺจวิธํ รูปาวจรกุสลจิตฺตํ นาม.

ตํ ปน ยถาสมฺภวํ ปถวีกสิณาทีสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺติวเสน อเนกวิธํ โหติ. สพฺพํ ปเนตํ รูปาวจรภาวนาปุญฺญวสปฺปวตฺตํ ยถานุรูปํ รูปาวจรูปปตฺตินิปฺผาทกํ โหติ. เอวํ ตาว รูปาวจรกุสลํ เวทิตพฺพํ.

เสเสสุ ปน ทฺวีสุ อรูปาวจรกุสลจิตฺตํ ตาว อุเปกฺขาเวทนาโยคเภทโต เอกวิธํ, สวตฺถุกาวตฺถุกเภทโต ทุวิธํ, หีนมชฺฌิมปณีตเภทโต ติวิธํ, อารมฺมณเภทโต จตุพฺพิธํ. กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, ตตฺถ ปวตฺตวิญฺญาณํ, ตสฺส อปคโม, อากิญฺจญฺญายตนนฺติ อิทมสฺส จตุพฺพิธมารมฺมณํ. ยถาปฏิปาฏิยา เอตสฺสารมฺมณสฺส เภทโต จตุพฺพิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ – สพฺพโส รูปสญฺญานํ สมติกฺกมา ปฏิฆสญฺญานํ อตฺถงฺคมา นานตฺตสญฺญานํ อมนสิการา อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตนฺติ อิทํ จตุพฺพิธํ อรูปาวจรกุสลจิตฺตํ นาม. สพฺพํ ปเนตํ อรูปาวจรภาวนาปุญฺญวสปฺปวตฺตํ ยถานุรูปํ อรูปูปปตฺตินิปฺผาทกํ โหติ. เอวํ อรูปาวจรกุสลจิตฺตํ เวทิตพฺพํ.

อิตรํ ปน โลกุตฺตรกุสลจิตฺตํ นิพฺพานารมฺมณโต เอกวิธํ, นิยตานิยตวตฺถุกเภทโต ทุวิธํ, ตีหิ วิโมกฺขมุเขหิ ปตฺตพฺพโต ติวิธํ, จตุมคฺคโยคเภทโต จตุพฺพิธํ[Pg.7]. เสยฺยถิทํ – สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสสญฺโญชนปฺปหานกรํ โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, ราคโทสโมหานํ ตนุตฺตกรํ สกทาคามิมคฺคจิตฺตํ, กามราคพฺยาปาทานํ นิรวเสสปฺปหานกรํ อนาคามิมคฺคจิตฺตํ, รูปราคอรูปราคมานอุทฺธจฺจอวิชฺชาปหานกรํ อรหตฺตมคฺคจิตฺตนฺติ อิทํ จตุพฺพิธํ โลกุตฺตรกุสลจิตฺตํ นาม. เอเกกํ ปเนตฺถ ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธํ โหติ, ตสฺมา วีสติวิธํ โหติ. สพฺพํ ปเนตํ โลกุตฺตรภาวนาปุญฺญวสปฺปวตฺตํ มคฺคานุรูปผลปฺปวตฺติยา จตฺตาโร อริยปุคฺคเล อภินิปฺผาเทติ. เอวํ โลกุตฺตรกุสลํ เวทิตพฺพํ.

๒๘.

กาเม อฏฺเฐว รูเป จ, ปญฺจ จตฺตาริรูปิสุ;

จตฺตารานุตฺตราเนวํ, กุสลาเนกวีสติ.

๒๙.

กุสลากุสลาปคเตน สตา,กุสเล กุสเลน จ ยํ กุสลํ;

จตุภูมิคตํ มุนินา วสินา,ลปิตํ ลปิตํ สกลมฺปิ มยา.

อกุสลํ ปน ภูมิโต เอกวิธํ กามาวจรเมว, นิยตานิยตวตฺถุวเสน จ เอกเหตุกทุเหตุกวเสน จ ปฏิสนฺธิชนกาชนกวเสน จ ทุวิธํ, ตีหิ เวทนาหิ โยคโต จ โลภมูลํ โทสมูลํ โมหมูลนฺติ มูลโต จ ติวิธํ โหติ. ตตฺถ โลภมูลํ ปน โสมนสฺสุเปกฺขาทิฏฺฐิปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ – โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, โสมนสฺสสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกเมกํ, สสงฺขาริกเมกนฺติ.

ยทา [Pg.8] หิ ‘‘นตฺถิ กาเมสุ อาทีนโว’’ติอาทินา นเยน มิจฺฉาทิฏฺฐึ ปุรกฺขตฺวา เกวลํ หฏฺฐตุฏฺโฐ กาเม วา ปริภุญฺชติ, ทิฏฺฐมงฺคลาทีนิ วา สารโต ปจฺเจติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทาสฺส ปฐมํ อกุสลจิตฺตํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน, ตทา ทุติยํ. ยทา มิจฺฉาทิฏฺฐึ อปุรกฺขตฺวา เกวลํ หฏฺฐตุฏฺโฐ เมถุนํ ธมฺมํ วา ปริภุญฺชติ, ปรสมฺปตฺตึ วา อภิชฺฌายติ, ปรสฺส ภณฺฑํ วา หรติ สภาวติกฺเขเนว อนุสฺสาหิเตน จิตฺเตน, ตทา ตติยํ. ยทา มนฺเทน สมุสฺสาหิเตน, ตทา จตุตฺถํ อุปฺปชฺชติ. ยทา ปน กามานํ วา อสมฺปตฺตึ อาคมฺม อญฺเญสํ วา โสมนสฺสเหตูนํ อภาเวน จตูสุปิ วิกปฺเปสุ โสมนสฺสรหิตา โหนฺติ, ตทา เสสานิ จตฺตาริ อุเปกฺขาสหคตานิ อุปฺปชฺชนฺตีติ. เอวํ โสมนสฺสุเปกฺขาทิฏฺฐิปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ โลภมูลํ เวทิตพฺพํ.

โทสมูลํ ปน เอกนฺตสวตฺถุกโต เอกวิธํ, อสงฺขารสสงฺขารเภทโต ทุวิธํ โทมนสฺสสหคตํ ปฏิฆสมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารนฺติ. อสฺส ปน ปาณาติปาตาทีสุ ติกฺขมนฺทปฺปวตฺติกาเล อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา.

โมหมูลมฺปิ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจโยคโต ทุวิธํ โหติ อุเปกฺขาสหคตํ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตํ, อุเปกฺขาสหคตํ อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺตนฺติ. ตสฺส อสนฺนิฏฺฐานวิกฺเขปกาเลสุ ปวตฺติ เวทิตพฺพาติ.

เอวํ ตาว ทฺวาทสวิธํ อกุสลจิตฺตํ เวทิตพฺพํ, สพฺพํ ปเนตํ ยถานุรูปํ อปาเยสุ อุปปตฺติยา, สุคติยมฺปิ ทุกฺขวิเสสสฺส อภินิปฺผาทกํ โหติ.

๓๐.

โลภมูลวเสนฏฺฐ, โทสมูลวสา ทุเว;

โมหมูลวเสน ทฺเว, เอวํ ทฺวาทสธา สิยุํ.

๓๑.

ปาปาปาเปสฺวปาเปน[Pg.9], ยํ วุตฺตํ ปาปมานสํ;

ปาปาปาปปฺปหีเนน, ตํ มยา สมุทาหฏํ.

อิตรํ ปน อพฺยากตมวิปาการหโต เอกวิธํ โหติ, ชาติเภทโต ทุวิธํ วิปากจิตฺตํ กิริยจิตฺตนฺติ. ตตฺถ วิปากจิตฺตํ ภูมิเภทโต จตุพฺพิธํ กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกุตฺตรนฺติ. ตตฺถ กามาวจรํ ทุวิธํ กุสลวิปากํ อกุสลวิปากนฺติ. กุสลวิปากํ ทุวิธํ สเหตุกมเหตุกญฺเจติ.

ตตฺถ สเหตุกวิปากจิตฺตํ สกกุสลํ วิย โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต อฏฺฐวิธํ. เสยฺยถิทํ – โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารํ, โสมนสฺสสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขารํ, สสงฺขารนฺติ อิทํ อฏฺฐวิธํ สเหตุกวิปากํ นาม.

ยถา ปนสฺส กุสลํ ทานาทิวเสน ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ, น อิทํ ตถา. อิทํ หิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณวเสน ปริตฺตธมฺมปริยาปนฺเนสุเยว ฉสุ อารมฺมเณสุ ปวตฺตติ. สมฺปยุตฺตธมฺมานญฺจ วิเสเส อสติปิ อาทาสตลาทีสุ มุขนิมิตฺตํ วิย นิรุสฺสาหํ วิปากํ, มุขํ วิย สอุสฺสาหํ กุสลนฺติ เวทิตพฺพํ. อิเมสํ ปน วิปจฺจนฏฺฐานํ เวทิตพฺพํ. อิมานิ หิ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติตทารมฺมณานิ หุตฺวา วิปจฺจนฺติ.

๓๒.

กามาวจรเทวานํ, มนุสฺสานํ อิเม ปน;

ทุเหตุกติเหตูนํ, ภวนฺติ ปฏิสนฺธิโย.

๓๓.

ตโต ปวตฺติยํ หุตฺวา, ภวงฺคํ ยาวตายุกํ;

พลวารมฺมเณ หุตฺวา, ตทารมฺมณเมว จ.

๓๔.

ตโต [Pg.10] มรณกาลสฺมึ, จุติ หุตฺวา ปวตฺตเร;

เอวํ จตูสุ ฐาเนสุ, วิปจฺจนฺตีติ นิทฺทิเส.

๓๕.

สภูมิกุสเลเหว, มหาปากา สมา วินา;

กมฺมทฺวารญฺจ กมฺมญฺจ, ปุญฺญานํ กฺริยวตฺถุกํ.

๓๖.

อวิญฺญตฺติชนตฺตา หิ, อวิปากสภาวโต;

อปฺปวตฺตนโต เจว, ปากา ปุญฺเญหิ โน สมา.

๓๗.

ปริตฺตารมฺมณตฺตา หิ, เตสเมกนฺตโต ปน;

กรุณามุทิตา เตสุ, น ชายนฺติ กทาจิปิ.

๓๘.

ตถา วิรติโย ติสฺโส, น ปเนเตสุ ชายเร;

ปญฺจ สิกฺขาปทา วุตฺตา, กุสลาติ หิ สตฺถุนา.

๓๙.

ตถาธิปติโนเปตฺถ, น สนฺตีติ วินิทฺทิเส;

ฉนฺทาทีนิ ธุรํ กตฺวา, อนุปฺปชฺชนโต ปน.

๔๐.

อสงฺขารสสงฺขาร-วิธานํ ปน ปุญฺญโต;

เญยฺยํ ปจฺจยโต เจว, วิปาเกสุ จ วิญฺญุนา.

๔๑.

หีนาทีนํ วิปากตฺตา, ปุญฺญานํ ปุญฺญวาทินา;

หีนาทโย ภวนฺตีติ, วิปากา ปริทีปิตา.

๔๒.

อิทํ อฏฺฐวิธํ จิตฺตํ, เอกนฺเตน สวตฺถุกํ;

ชายเต กามโลกสฺมึ, น ปนญฺญตฺถ ชายเต.

เอวํ ตาว สเหตุกวิปากจิตฺตํ เวทิตพฺพํ.

อเหตุกวิปากจิตฺตํ ปน อโลภาทิเหตุวิรหิตํ อุเปกฺขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ โสตวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ ฆานวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, สุขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ อเหตุกมโนธาตุสมฺปฏิจฺฉนํ, โสมนสฺสสหคตํ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุสนฺตีรณํ[Pg.11], อุเปกฺขาสหคตํ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุสนฺตีรณนฺติ อิทํ ปน อฏฺฐวิธํ อเหตุกวิปากจิตฺตํ นาม.

อิทํ ปน อฏฺฐวิธํ นิยตวตฺถุกโต เอกวิธํ, นิยตานิยตารมฺมณโต ทุวิธํ. ตตฺถ วิญฺญาณปญฺจกํ นิยตารมฺมณํ, เสสตฺตยํ อนิยตารมฺมณํ. สุขโสมนสฺสุเปกฺขาเวทนาโยคโต ติวิธํ. ตตฺถ สุขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, ทฺวิฏฺฐานิกํ สนฺตีรณํ โสมนสฺสุเปกฺขายุตฺตํ, เสสมุเปกฺขายุตฺตนฺติ.

ทิฏฺฐารมฺมณสุตารมฺมณมุตารมฺมณทิฏฺฐสุตมุตารมฺมณทิฏฺฐ-สุตมุตวิญฺญาตารมฺมณวเสน ปญฺจวิธํ. ตตฺถ ทิฏฺฐารมฺมณํ จกฺขุวิญฺญาณํ, สุตารมฺมณํ โสตวิญฺญาณํ, มุตารมฺมณํ ฆานชิวฺหากายวิญฺญาณตฺตยํ, ทิฏฺฐสุตมุตารมฺมณํ มโนธาตุสมฺปฏิจฺฉนํ, ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตารมฺมณํ เสสมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยนฺติ.

วตฺถุโต ฉพฺพิธํ. กถํ? จกฺขุวิญฺญาณสฺส จกฺขุเมว วตฺถุ, ตถา โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานํ โสตฆานชิวฺหากายวตฺถุ, อวเสสตฺตยสฺส หทยวตฺถุเมวาติ.

อารมฺมณโต สตฺตวิธํ โหติ. กถํ? รูปารมฺมณเมว จกฺขุวิญฺญาณํ, ตถา สทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพารมฺมณานิ ปฏิปาฏิยา โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ, รูปาทิปญฺจารมฺมณา มโนธาตุ, เสสมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยํ ฉฬารมฺมณนฺติ.

ตํ สพฺพํ ปน อเหตุกวิปากจิตฺตํ กิจฺจโต อฏฺฐวิธํ โหติ. กถํ? ทสฺสนกิจฺจํ จกฺขุวิญฺญาณํ, สวนฆายนสายนผุสนสมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณตทารมฺมณกิจฺจานิ อวเสสานิ.

ตตฺถ [Pg.12] จกฺขุโต ปวตฺตํ วิญฺญาณํ, จกฺขุมฺหิ สนฺนิสฺสิตํ วิญฺญาณนฺติ วา จกฺขุวิญฺญาณํ, ตถา โสตวิญฺญาณาทีนิ. ตตฺถ จกฺขุสนฺนิสฺสิตรูปวิชานนลกฺขณํ จกฺขุวิญฺญาณํ, รูปมตฺตารมฺมณรสํ, รูปาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, รูปารมฺมณาย กิริยามโนธาตุยา อปคมปทฏฺฐานํ. ตถา โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณานิ โสตาทิสนฺนิสฺสิตสทฺทาทิวิชานนลกฺขณานิ, สทฺทาทิมตฺตารมฺมณรสานิ, สทฺทาทีสุ อภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานานิ, สทฺทาทิอารมฺมณานํ กิริยามโนธาตูนํ อปคมปทฏฺฐานานิ. มโนธาตุสมฺปฏิจฺฉนํ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อนนฺตรา รูปาทิวิชานนลกฺขณํ, รูปาทิสมฺปฏิจฺฉนรสํ, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อปคมปทฏฺฐานํ.

เสสา ปน ทฺเว อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย ฉฬารมฺมณวิชานนลกฺขณา, สนฺตีรณาทิรสา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, หทยวตฺถุปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ ปฐมา เอกนฺตมิฏฺฐารมฺมเณ ปวตฺติสพฺภาวโต โสมนสฺสยุตฺตาว หุตฺวา ปญฺจทฺวาเร สนฺตีรณกิจฺจํ สาธยมานา ปญฺจสุ ทฺวาเรสุ ฐตฺวา วิปจฺจติ, ฉสุ ปน ทฺวาเรสุ พลวารมฺมเณ ตทารมฺมณํ หุตฺวา วิปจฺจติ. ทุติยา ปน อิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมเณ ปวตฺติสพฺภาวโต อุเปกฺขาสหคตา หุตฺวา สนฺตีรณตทารมฺมณปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนโต ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปจฺจติ. กถํ? มนุสฺสโลเก ตาว ชจฺจนฺธชจฺจพธิรชจฺจชฬชจฺจุมฺมตฺตกปณฺฑกอุภโตพฺยญฺชนนปุํสกาทีนํ ปฏิสนฺธิคฺคหณกาเล ปฏิสนฺธิ หุตฺวา วิปจฺจติ. ปฏิสนฺธิยา วีติวตฺตาย ปวตฺติยํ ยาวตายุกํ ภวงฺคํ หุตฺวา วิปจฺจติ. อิฏฺฐมชฺฌตฺเต ปญฺจารมฺมณวีถิยา สนฺตีรณํ หุตฺวา, พลวารมฺมเณ ฉทฺวาเร ตทารมฺมณํ หุตฺวา, มรณกาเล จุติ หุตฺวาติ อิเมสุ ปน ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปจฺจตีติ. เอวํ ตาว อเหตุกวิปากจิตฺตานิ เวทิตพฺพานิ.

๔๓.

กามาวจรปุญฺญสฺส[Pg.13], วิปากา โหนฺติ โสฬส;

ตํ ติเหตุกปุญฺญสฺส, วเสน ปริทีปเย.

อิทานิ รูปาวจรวิปากจิตฺตานิ วุจฺจนฺติ. ตานิ นิยตวตฺถุกโต เอกวิธานิ, ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธานิ. กถํ? วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปฐมํ, วิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ทุติยํ, ปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ตติยํ, สุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ จตุตฺถํ, อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปญฺจมนฺติ อิมานิ ปญฺจปิ รูปาวจรวิปากจิตฺตานิ อุปปตฺติยํ ปฏิสนฺธิภวงฺคจุติวเสน ปวตฺตนฺติ.

อิทานิ อรูปาวจรวิปากจิตฺตานิ วุจฺจนฺติ. ตานิ สกกุสลานิ วิย อารมฺมณเภทโต จตุพฺพิธานิ โหนฺติ. กถํ? อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตนฺติ อิมานิ จตฺตาริ อรูปาวจรวิปากจิตฺตานิ.

๔๔.

กุสลานุคตํ กตฺวา, ภาชิตํ กึ มหคฺคตํ;

กามาวจรปุญฺญํว, นาสมานผลํ ยโต.

๔๕.

อตฺตโน กุสเลเหว, สมานํ สพฺพถา อิทํ;

คชาทีนํ ยถา ฉายา, คชาทิสทิสา ตถา.

๔๖.

กามาวจรปุญฺญํว, นาปราปริยเวทนํ;

ฌานา อปริหีนสฺส, สตฺตสฺส ภวคามิโน.

๔๗.

กุสลานนฺตรํเยว, ผลํ อุปฺปชฺชตีติ จ;

ญาปนตฺถํ ปเนตสฺส, กุสลานุคตํ กตํ.

๔๘.

ปฏิปฺปทากฺกโม เจว, หีนาทีนญฺจ เภทโต;

ฌานาคมนโต เจตฺถ, เวทิตพฺโพ วิภาวินา.

๔๙.

อภาโวธิปตีนญฺจ[Pg.14], อยเมว วิเสสโก;

เสสํ สพฺพํ จ เสเสน, กุสเลน สมํ มตํ. –

เอวํ รูปาวจรารูปาวจรวิปากา เวทิตพฺพา.

อิทานิ โลกุตฺตรวิปากจิตฺตานิ โหนฺติ. ตานิ จตุมคฺคยุตฺตจิตฺตผลตฺตา จตุพฺพิธานิ โหนฺติ. กถํ? โสตาปตฺติมคฺคผลจิตฺตํ, สกทาคามิมคฺคผลจิตฺตํ, อนาคามิมคฺคผลจิตฺตํ, อรหตฺตมคฺคผลจิตฺตนฺติ. เอวํ ปเนตฺถ เอเกกํ ฌานงฺคโยคเภทโต ปญฺจวิธํ, ปุน มคฺควีถิผลสมาปตฺติวเสน ปวตฺติโต ทุวิธํ. เอวํ โลกุตฺตรกุสลวิปากจิตฺตานิ เวทิตพฺพานิ.

๕๐.

สุญฺญตํ อนิมิตฺตนฺติ, ตถาปณิหิตนฺติปิ;

เอตานิ ตีณิ นามานิ, มคฺคสฺสานนฺตเร ผเล.

๕๑.

ลพฺภนฺติ ปรภาคสฺมึ, วฬญฺชนผเลสุ น;

วิปสฺสนาวเสเนว, ตานิ นามานิ ลพฺภเร.

๕๒.

โหนฺติ สาธิปตีเนว, โลกุตฺตรผลานิ ตุ;

วิปาเกธิปตี นตฺถิ, ฐเปตฺวา ตุ อนาสเว.

๕๓.

อตฺตโน มคฺคภาเวน, มคฺโค ‘‘มคฺโค’’ติ วุจฺจติ;

ผลํ มคฺคมุปาทาย, มคฺโค นามาติ วุจฺจติ. –

เอวํ โลกุตฺตรวิปากา เวทิตพฺพา.

อิทานิ สตฺตากุสลวิปากานิ วุจฺจนฺติ. อกุสลวิปากํ อุเปกฺขาสหคตํ จกฺขุวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ โสตวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ ฆานวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ ชิวฺหาวิญฺญาณํ, ทุกฺขสหคตํ กายวิญฺญาณํ, อุเปกฺขาสหคตํ อเหตุกมโนธาตุสมฺปฏิจฺฉนํ, อุเปกฺขาสหคตํ อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุสนฺตีรณนฺติ อิมานิ สตฺต อกุสลวิปากจิตฺตานิ.

เอตฺถ [Pg.15] ปน อุเปกฺขาสหคตาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ เอกาทสวิเธนาปิ อกุสลจิตฺเตน กมฺเม อายูหิเต กมฺมกมฺมนิมิตฺตคตินิมิตฺเตสุ อญฺญตรํ อารมฺมณํ กตฺวา จตูสุ อปาเยสุ ปฏิสนฺธิ หุตฺวา วิปจฺจติ, ปฏิสนฺธิยา วีติวตฺตาย ทุติยจิตฺตวารํ ตโต ปฏฺฐาย ยาวตายุกํ ภวงฺคํ หุตฺวา, อนิฏฺฐมชฺฌตฺตารมฺมณาย ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา สนฺตีรณํ หุตฺวา, พลวารมฺมเณ ฉสุ ทฺวาเรสุ ตทารมฺมณํ หุตฺวา, มรณกาเล จุติ หุตฺวา วิปจฺจติ. เอวํ ปญฺจสุ ฐาเนสุ วิปจฺจติ. เกวลํ หิ ตานิ กุสลวิปากาเหตุกจิตฺตานิ กุสลกมฺมปจฺจยานิ, อิมานิ อกุสลกมฺมปจฺจยานิ. อยมิเมสํ, เตสญฺจ วิเสโส.

๕๔.

อนิฏฺฐานิฏฺฐมชฺฌตฺตโคจเร วตฺตเร อิเม;

สุขาทิตฺตยยุตฺตา เต, ทุกฺขุเปกฺขายุตา อิเม.

เอวํ กามาวจรกุสลวิปากสเหตุกมฏฺฐวิธํ, อเหตุกมฏฺฐวิธํ, ฌานงฺคโยคเภทโต รูปาวจรวิปากํ ปญฺจวิธํ, อารมฺมณเภทโต อรูปาวจรวิปากํ จตุพฺพิธํ, มคฺคสมฺปยุตฺตจิตฺตผลเภทโต โลกุตฺตรวิปากํ จตุพฺพิธํ, จกฺขุวิญฺญาณาทิเภทโต อกุสลวิปากํ สตฺตวิธนฺติ ฉตฺตึสวิธํ วิปากจิตฺตํ เวทิตพฺพํ.

๕๕.

เอวํ ฉตฺตึสธา ปากํ, ปากสาสนปูชิโต;

สวิปากาวิปาเกสุ, กุสโล สุคโตพฺรวิ.

กิริยาพฺยากตจิตฺตํ ปน อวิปากโต เอกวิธํ, ปริตฺตมหคฺคตโต ทุวิธํ, กามาวจรรูปาวจรอรูปาวจรภูมิเภทโต ติวิธํ. ตตฺถ กามาวจรํ ทุวิธํ สเหตุกมเหตุกนฺติ. ตตฺถ สเหตุกํ เอกวิธํ อรหโต เอว อุปฺปชฺชนโต. โสมนสฺสุเปกฺขาญาณปฺปโยคเภทโต กามาวจรกุสลํ วิย อฏฺฐวิธํ โหติ. เสยฺยถิทํ – โสมนสฺสสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกํ, โสมนสฺสสหคตํ [Pg.16] ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณสมฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกํ, อุเปกฺขาสหคตํ ญาณวิปฺปยุตฺตํ อสงฺขาริกํ, สสงฺขาริกนฺติ อิมานิ อฏฺฐ สเหตุกกิริยจิตฺตานิ. เอตานิ ปน ยถานุรูปํ ทานาทิวเสน ขีณาสวานํเยว ปวตฺตนฺติ. เอวํ สเหตุกกิริยจิตฺตานิ เวทิตพฺพานิ.

อเหตุกกิริยจิตฺตํ ปน ติวิธํ กิริยาเหตุกมโนธาตุอุเปกฺขาสหคตาวชฺชนจิตฺตํ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโสมนสฺสสหคตํ หสิตุปฺปาทจิตฺตํ, กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุอุเปกฺขาสหคตํ โวฏฺฐพฺพนจิตฺตนฺติ.

ตตฺถ กิริยาเหตุกมโนธาตุ อุเปกฺขาสหคตา หทยวตฺถุํ นิสฺสาย จกฺขุทฺวาเร อิฏฺฐอิฏฺฐมชฺฌตฺตอนิฏฺฐอนิฏฺฐมชฺฌตฺเตสุ รูปารมฺมเณสุ เยน เกนจิ ปสาเท ฆฏฺฏิเต ตํ ตํ อารมฺมณํ คเหตฺวา อาวชฺชนวเสน จกฺขุวิญฺญาณสฺส ปุเรจารี หุตฺวา ภวงฺคํ อาวฏฺฏยมานา อุปฺปชฺชติ. โสตทฺวาราทีสุปิ เอเสว นโย. อิตรา ปน ทฺเว อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุโย สาธารณาสาธารณาติ ทุวิธา โหนฺติ. ตตฺถ อสาธารณา ปน กิริยาเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ โสมนสฺสสหคตา ขีณาสวสฺเสว ฉสุ ทฺวาเรสุ ฉสุ อนุฬาเรสุ อารมฺมเณสุ หสิตุปฺปาทกิจฺจา นิยตวตฺถุกา อุปฺปชฺชติ. สาธารณา ปน อเหตุกมโนวิญฺญาณธาตุ อุเปกฺขาสหคตา ฉฬารมฺมณวิชานนลกฺขณา, ตถาภาวปจฺจุปฏฺฐานา, สา ตีสุ ภเวสุ สพฺเพสํ สจิตฺตกสตฺตานํ สาธารณา, น กสฺสจิ ปน สจิตฺตกสฺส น อุปฺปชฺชติ นาม. อุปฺปชฺชมานา ปนายํ ปญฺจทฺวารมโนทฺวาเรสุ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนกิจฺจา อุปฺปชฺชติ. ฉ อสาธารณญาณานิปิ เอตาย คหิตารมฺมณเมว คณฺหนฺติ. สพฺพารมฺมณคหณสมตฺถตาย [Pg.17] สพฺพญฺญุตญฺญาณคติกาติ เวทิตพฺพา. อิมานิ ตีณิ อเหตุกกิริยจิตฺตานิ.

อิธ ฐตฺวา หสนจิตฺตานิ ปริคฺคณฺหิตพฺพานิ. เตรส หสนจิตฺตานิ. กุสลโต จตูหิ โสมนสฺสสหคเตหิ, อกุสลโต จตูหีติ อิเมหิ อฏฺฐหิ จิตฺเตหิ ปุถุชฺชนา หสนฺติ, เสขา ปน กุสลโต จตูหิ, อกุสลโต ทฺวีหิ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโสมนสฺสสหคเตหีติ ฉหิ หสนฺติ, ขีณาสวา กิริยโต ปญฺจหิ โสมนสฺสสหคเตหิ หสนฺตีติ.

๕๖.

โสมนสฺสยุตานฏฺฐ, กุสลากุสลานิ จ;

กฺริยโต ปน ปญฺเจวํ, หาสจิตฺตานิ เตรส.

๕๗.

ปุถุชฺชนา หสนฺเตตฺถ, จิตฺเตหิ ปน อฏฺฐหิ;

ฉหิ เสขา อเสขา จ, หสนฺติ ปน ปญฺจหิ.

อิทานิ รูปาวจรกิริยจิตฺตานิ โหนฺติ. วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปฐมํ, วิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ทุติยํ, ปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ตติยํ, สุขจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ จตุตฺถํ, อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตาสมฺปยุตฺตํ ปญฺจมนฺติ อิมานิ ปญฺจ รูปาวจรกิริยจิตฺตานิ.

อิทานิ อรูปาวจรกิริยจิตฺตานิ วุจฺจนฺติ. อากาสานญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, วิญฺญาณญฺจายตนสญฺญาสหคตํ, อากิญฺจญฺญายตนสญฺญาสหคตํ, เนวสญฺญานาสญฺญายตนสญฺญาสหคตนฺติ อิมานิ จตฺตาริ อรูปาวจรกิริยจิตฺตานิ. อิมานิ ปน รูปารูปกิริยจิตฺตานิ สกสกภูมิกุสลสทิสานิ. เกวลํ ปเนตานิ กิริยจิตฺตานิ ขีณาสวานํเยว อุปฺปชฺชนฺติ, กุสลานิ ปน เสขปุถุชฺชนานํ. อิมานิ จ ขีณาสวานํ ภาวนาการวสปฺปวตฺตานิ, ตานิ ปน เสขปุถุชฺชนานํ ภาวนาปุญฺญวสปฺปวตฺตานีติ อยเมว อิเมสํ, เตสญฺจ วิเสโส.

๕๘.

ยา [Pg.18] ปุถุชฺชนกาลสฺมึ, อภินิพฺพตฺติตา ปน;

รูปารูปสมาปตฺติ, สา ขีณาสวภิกฺขุโน.

๕๙.

ยาว ขีณาสโว ภิกฺขุ, น สมาปชฺชเตว นํ;

ตาว ตา กุสลา เอว, สมาปนฺนา สเจ กฺริยา.

เอวํ โสมนสฺสาทิเภทโต กามาวจรสเหตุกกิริยจิตฺตมฏฺฐวิธํ, มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุทฺวยเภทโต อเหตุกํ ติวิธํ, ฌานงฺคโยคเภทโต รูปาวจรํ ปญฺจวิธํ, อารมฺมณเภทโต อรูปาวจรํ จตุพฺพิธํ, เอวํ ภูมิวเสน วีสติวิธํ กิริยจิตฺตํ เวทิตพฺพนฺติ.

๖๐.

เอกาทสวิธํ กาเม, รูเป ปญฺจ อรูปิสุ;

จตฺตารีติ จ สพฺพานิ, กฺริยาจิตฺตานิ วีสติ.

๖๑.

โลกุตฺตรกฺริยจิตฺตํ, ปน กสฺมา น วิชฺชติ;

เอกจิตฺตกฺขณตฺตา หิ, มคฺคสฺสาติ น วิชฺชติ.

๖๒.

กฺริยากฺริยาปตฺติวิภาคเทสโก,กฺริยากฺริยํ จิตฺตมโวจ ยํ ชิโน;

หิตาหิตานํ สกฺริยากฺริยารโต,กฺริยากฺริยํ ตนฺตุ มยา สมีริตํ.

เอตฺตาวตา เอกวีสติวิธํ กุสลํ, ทฺวาทสวิธํ อกุสลํ ฉตฺตึสวิธํ วิปากํ, วีสติวิธํ กิริยจิตฺตนฺติ อาทิมฺหิ นิกฺขิตฺตํ จิตฺตํ เอกูนนวุติปฺปเภเทน วิธินา ปกาสิตํ โหตีติ.

๖๓.

เอกวีสติ ปุญฺญานิ, ทฺวาทสากุสลานิ จ;

ฉตฺตึเสว วิปากานิ, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

๖๔.

เอกูนนวุติ สพฺเพ, จิตฺตุปฺปาทา มเหสินา;

อฏฺฐ โลกุตฺตเร กตฺวา, นิทฺทิฏฺฐา หิ สมาสโต.

๖๕.

ปิฏเก [Pg.19] อภิธมฺมสฺมึ, เย ภิกฺขู ปาฏวตฺถิโน;

เตหายํ อุคฺคเหตพฺโพ, จินฺเตตพฺโพ ปุนปฺปุนํ.

๖๖.

อภิธมฺมาวตาเรน, อภิธมฺมมโหทธึ;

เย ตรนฺติ อิมํ โลกํ, ปรญฺเจว ตรนฺติ เตติ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร จิตฺตนิทฺเทโส นาม

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

๒. ทุติโย ปริจฺเฉโท

เจตสิกนิทฺเทโส

๖๗.

จิตฺตานนฺตรมุทฺทิฏฺฐา, เย จ เจตสิกา มยา;

เตสํ ทานิ กริสฺสามิ, วิภาชนมิโต ปรํ.

ตตฺถ จิตฺตสมฺปยุตฺตา, จิตฺเต ภวา วา เจตสิกา. เตปิ จิตฺตํ วิย สารมฺมณโต เอกวิธา, สวิปากาวิปากโต ทุวิธา, กุสลากุสลาพฺยากตเภทโต ติวิธา, กามาวจราทิเภทโต จตุพฺพิธา.

ตตฺถ กามาวจรจิตฺตสมฺปยุตฺตา กามาวจรา. เตสุ กามาวจรปฐมมหากุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา ตาว นิยตา สรูเปน อาคตา เอกูนตึส ธมฺมา โหนฺติ. เสยฺยถิทํ – ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺเตกคฺคตา สทฺธา สติ วีริยํ ปญฺญา ชีวิตินฺทฺริยํ อโลโภ อโทโส หิรี โอตฺตปฺปํ กายปฺปสฺสทฺธิ จิตฺตปฺปสฺสทฺธิ กายลหุตา จิตฺตลหุตา กายมุทุตา จิตฺตมุทุตา กายกมฺมญฺญตา จิตฺตกมฺมญฺญตา กายปาคุญฺญตา จิตฺตปาคุญฺญตา กายุชุกตา จิตฺตุชุกตาติ. ปุน ฉนฺโท, อธิโมกฺโข, ตตฺรมชฺฌตฺตตา, มนสิกาโร จาติ จตฺตาโร นิยตเยวาปนกา โหนฺติ. อิเมหิ จตูหิ เตตฺตึส โหนฺติ[Pg.20]. ปุน กรุณา มุทิตา กายทุจฺจริตวิรติ วจีทุจฺจริตวิรติ มิจฺฉาชีววิรติ เจติ อิเม ปญฺจ อนิยตา. อิเม ปน กทาจิ อุปฺปชฺชนฺติ.

อิเมสุ ปน กรุณามุทิตาวเสน ภาวนากาเล กรุณาปุพฺพภาโค วา มุทิตาปุพฺพภาโค วา เอตา อุปฺปชฺชนฺติ, น ปเนกโต อุปฺปชฺชนฺติ. ยทา ปน อิมินา จิตฺเตน มิจฺฉากมฺมนฺตาทีหิ วิรมติ, ตทา สมฺมากมฺมนฺตาทีนิ ปริปูเรนฺติ, เอกา วิรติ อุปฺปชฺชติ, กรุณามุทิตาหิ สห, อญฺญมญฺเญน จ น อุปฺปชฺชนฺติ. ตสฺมา เอเตสุ เอเกน สห จตุตฺตึเสว ธมฺมา โหนฺติ.

๖๘.

อาทินา ปุญฺญจิตฺเตน, เตตฺตึส นิยตา มตา;

กรุณามุทิเตเกน, จตุตฺตึส ภวนฺติ เต.

๖๙.

กสฺมา ปเนตฺถ เมตฺตา จ, อุเปกฺขา จ น อุทฺธฏา;

เยวาปนกธมฺเมสุ, ธมฺมราเชน สตฺถุนา.

๗๐.

อพฺยาปาเทน เมตฺตาปิ, ตตฺรมชฺฌตฺตตาย จ;

อุเปกฺขา คหิตา ยสฺมา, ตสฺมา น คหิตา อุโภ.

๗๑.

กสฺมา เยวาปนา ธมฺมา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

สรูเปเนว สพฺเพเต, ปาฬิยํ น จ อุทฺธฏา.

๗๒.

ยสฺมา อนิยตา เกจิ, ยสฺมา ราสึ ภชนฺติ น;

ยสฺมา จ ทุพฺพลา เกจิ, ตสฺมา วุตฺตา น ปาฬิยํ.

๗๓.

ฉนฺทาธิโมกฺขมุทิตา มนสิ จ กาโร,มชฺฌตฺตตา จ กรุณา วิรติตฺตยํ จ;

ปุญฺเญสุ เตน นิยตานิยตา จ สพฺเพ,เยวาปนา มุนิวเรน น เจว วุตฺตา.

๗๔.

กสฺมา ปเนตฺถ ผสฺโสว, ปฐมํ สมุทีริโต;

ปฐมาภินิปาตตฺตา, จิตฺตสฺสารมฺมเณ กิร.

๗๕.

ผุสิตฺวา [Pg.21] ปน ผสฺเสน, เวทนาย จ เวทเย;

สญฺชานาติ จ สญฺญาย, เจตนาย จ เจตเย.

๗๖.

พลวปจฺจยตฺตา จ, สหชาตานเมว หิ;

ผสฺโสว ปฐมํ วุตฺโต, ตสฺมา อิธ มเหสินา.

๗๗.

อการณมิทํ สพฺพํ, จิตฺตานํ ตุ สเหว จ;

เอกุปฺปาทาทิภาเวน, จิตฺตชานํ ปวตฺติโต.

๗๘.

อยํ ตุ ปฐมุปฺปนฺโน, อยํ ปจฺฉาติ นตฺถิทํ;

พลวปจฺจยตฺเตปิ, การณญฺจ น ทิสฺสติ.

๗๙.

เทสนากฺกมโต เจว, ปฐมํ สมุทีริโต;

อิจฺเจวํ ปน วิญฺเญยฺยํ, วิญฺญุนา น วิเสสโต.

๘๐.

น จ ปริเยสิตพฺโพยํ, ตสฺมา ปุพฺพาปรกฺกโม;

วจนตฺถลกฺขณาทีหิ, ธมฺมา เอว วิชานตา.

ยสฺมา ปน อิเม ธมฺมา วจนตฺถลกฺขณาทีหิ วุจฺจมานา ปากฏา โหนฺติ สุวิญฺเญยฺยาว, ตสฺมา เตสํ วจนตฺถลกฺขณาทีนิ ปวกฺขามิ. เสยฺยถิทํ – ผุสตีติ ผสฺโส. สฺวายํ ผุสนลกฺขโณ, สงฺฆฏฺฏนรโส, สนฺนิปาตปจฺจุปฏฺฐาโน, ผลฏฺเฐน เวทนาปจฺจุปฏฺฐาโน วา, อาปาถคตวิสยปทฏฺฐาโน. อยํ หิ อรูปธมฺโมปิ สมาโน อารมฺมเณสุ ผุสนากาเรเนว ปวตฺตติ, โส ทฺวินฺนํ เมณฺฑานํ สนฺนิปาโต วิย ทฏฺฐพฺโพ.

สุนฺทรํ มโนติ สุมโน, สุมนสฺส ภาโว โสมนสฺสํ, โสมนสฺสเมว เวทนา โสมนสฺสเวทนา. สา เวทยิตลกฺขณา, อิฏฺฐาการานุภวนรสา ราชา วิย สุโภชนรสํ, เจตสิกอสฺสาทปจฺจุปฏฺฐานา, ปสฺสทฺธิปทฏฺฐานา.

นีลาทิเภทํ [Pg.22] อารมฺมณํ สญฺชานาตีติ สญฺญา. สา สญฺชานนลกฺขณา, ปจฺจาภิญฺญาณกรณรสา วฑฺฒกิสฺส อภิญฺญาณกรณมิว, ยถาคหิตนิมิตฺตวเสน อภินิเวสกรณปจฺจุปฏฺฐานา, ยโถปฏฺฐิตวิสยปทฏฺฐานา.

เจตยตีติ เจตนา. สทฺธึ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺเม อารมฺมเณ อภิสนฺทหตีติ อตฺโถ. สา เจตยิตลกฺขณา, อายูหนรสา, สํวิทหนปจฺจุปฏฺฐานา สกกิจฺจปรกิจฺจสาธกา เชฏฺฐสิสฺสมหาวฑฺฒกิอาทโย วิย.

วิตกฺเกตีติ วิตกฺโก. วิตกฺกนํ วา วิตกฺโก. สฺวายํ อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อภินิโรปนลกฺขโณ, อาหนนปริยาหนนรโส, อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อานยนปจฺจุปฏฺฐาโน.

อารมฺมเณ เตน จิตฺตํ วิจรตีติ วิจาโร. วิจรณํ วา วิจาโร. อนุสญฺจรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. สฺวายํ อารมฺมณานุมชฺชนลกฺขโณ, ตตฺถ สหชาตานุโยชนรโส, จิตฺตสฺส อนุปพนฺธปจฺจุปฏฺฐาโน.

ปินยตีติ ปีติ. สา สมฺปิยายนลกฺขณา, กายจิตฺตปีณนรสา, ผรณรสา วา, โอทคฺยปจฺจุปฏฺฐานา.

จิตฺตสฺส เอกคฺคภาโว จิตฺเตกคฺคตา. สมาธิสฺเสตํ นามํ. โส อวิสารลกฺขโณ, อวิกฺเขปลกฺขโณ วา, สหชาตานํ สมฺปิณฺฑนรโส นฺหานิยจุณฺณานํ อุทกํ วิย, อุปสมปจฺจุปฏฺฐาโน, วิเสสโต สุขปทฏฺฐาโน.

สทฺทหนฺติ เอตาย, สยํ วา สทฺทหติ, สทฺทหนมตฺตเมว วา เอสาติ สทฺธา. สา ปเนสา สทฺทหนลกฺขณา, ปสาทนรสา อุทกปฺปสาทกมณิ วิย, อกาลุสิยปจฺจุปฏฺฐานา, สทฺเธยฺยวตฺถุปทฏฺฐานา.

สรนฺติ [Pg.23] เอตาย, สยํ วา สรติ, สรณมตฺตเมว วา เอสาติ สติ. สา อปิลาปนลกฺขณา, อสมฺโมสรสา, อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา, ถิรสญฺญาปทฏฺฐานา.

วีรภาโว วีริยํ. วีรานํ วา กมฺมํ วีริยํ. ตํ ปเนตํ อุสฺสาหนลกฺขณํ, สหชาตานํ อุปตฺถมฺภนรสํ, อสํสีทนภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, สํเวคปทฏฺฐานํ.

ปชานาตีติ ปญฺญา. สา ปเนสา วิชานนลกฺขณา, วิสโยภาสนรสา ปทีโป วิย, อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา อรญฺญคตสุเทสโก วิย.

ชีวนฺติ เตน ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาติ ชีวิตํ. ตํ ปน อตฺตนา อวินิพฺภุตฺตานํ ธมฺมานํ อนุปาลนลกฺขณํ, เตสํ ปวตฺตนรสํ, เตสํเยว ฐปนปจฺจุปฏฺฐานํ, ยาปยิตพฺพธมฺมปทฏฺฐานํ. สนฺเตปิ จ เตสํ อนุปาลนลกฺขณาทิมฺหิ วิธาเน อตฺถิกฺขเณเยว ตํ เต ธมฺเม อนุปาเลติ อุทกํ วิย อุปฺปลาทีนิ, ยถาสกํ ปจฺจยุปฺปนฺเนปิ จ ธมฺเม อนุปาเลติ ธาติ วิย กุมารํ, สยํปวตฺติตธมฺมสมฺพนฺเธเนว ปวตฺตติ นิยามโก วิย, น ภงฺคโต อุทฺธํ ปวตฺตยติ อตฺตโน จ ปวตฺตยิตพฺพานญฺจ อภาวา, น ภงฺคกฺขเณ ฐเปติ สยํ ภิชฺชมานตฺตา ขียมาโน วิย วตฺติสฺเนโหว ปทีปสิขนฺติ.

น ลุพฺภนฺติ เตน, สยํ วา น ลุพฺภติ, อลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ อโลโภ. โส อารมฺมเณ จิตฺตสฺส อลคฺคภาวลกฺขโณ กมลทเล ชลพินฺทุ วิย, อปริคฺคหรโส มุตฺตภิกฺขุ วิย, อนลฺลีนภาวปจฺจุปฏฺฐาโน อสุจิมฺหิ ปติตปุริโส วิย.

น ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา น ทุสฺสติ, อทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ อโทโส. โส อจณฺฑิกฺกลกฺขโณ, อวิโรธลกฺขโณ วา อนุกูลมิตฺโต วิย, อาฆาตวินยนรโส, ปริฬาหวินยนรโส [Pg.24] วา จนฺทนํ วิย, โสมฺมภาวปจฺจุปฏฺฐาโน ปุณฺณจนฺโท วิย.

กายทุจฺจริตาทีหิ หิรียตีติ หิรี. ลชฺชาเยตํ อธิวจนํ. เตหิเยว โอตฺตปฺปตีติ โอตฺตปฺปํ. ปาปโต อุพฺเพคสฺเสตํ อธิวจนํ. ตตฺถ ปาปโต ชิคุจฺฉนลกฺขณา หิรี, โอตฺตาสลกฺขณํ โอตฺตปฺปํ. อุโภปิ ปาปานํ อกรณรสา, ปาปโต สงฺโกจนปจฺจุปฏฺฐานา, อตฺตคารวปรคารวปทฏฺฐานา. อิเม ธมฺมา โลกปาลาติ ทฏฺฐพฺพา.

กายปสฺสมฺภนํ กายปสฺสทฺธิ. จิตฺตปสฺสมฺภนํ จิตฺตปสฺสทฺธิ. กาโยติ เจตฺถ เวทนาทโย ตโย ขนฺธา. อุโภปิ ปเนตา เอกโต หุตฺวา กายจิตฺตทรถวูปสมลกฺขณา, กายจิตฺตทรถนิมฺมทนรสา, กายจิตฺตานํ อปริปฺผนฺทนสีติภาวปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานา, กายจิตฺตานํ อวูปสมตาอุทฺธจฺจาทิกิเลสปฺปฏิปกฺขภูตาติ เวทิตพฺพา.

กายลหุภาโว กายลหุตา. จิตฺตลหุภาโว จิตฺตลหุตา. กายจิตฺตานํ ครุภาววูปสมลกฺขณา, กายจิตฺตครุภาวนิมฺมทนรสา, กายจิตฺตานํ อทนฺธตาปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานา, กายจิตฺตานํ ครุภาวกรถินมิทฺธาทิกิเลสปฺปฏิปกฺขภูตาติ เวทิตพฺพา.

กายมุทุภาโว กายมุทุตา. จิตฺตมุทุภาโว จิตฺตมุทุตา. กายจิตฺตานํ ถทฺธภาววูปสมลกฺขณา, กายจิตฺตานํ ถทฺธภาวนิมฺมทนรสา, อปฺปฏิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานา, กายจิตฺตานํ ถทฺธภาวกรทิฏฺฐิมานาทิกิเลสปฺปฏิปกฺขภูตาติ เวทิตพฺพา.

กายกมฺมญฺญภาโว กายกมฺมญฺญตา. จิตฺตกมฺมญฺญภาโว จิตฺตกมฺมญฺญตา. กายจิตฺตานํ อกมฺมญฺญภาววูปสมลกฺขณา, กายจิตฺตานํ อกมฺมญฺญภาวนิมฺมทนรสา, กายจิตฺตานํ อารมฺมณกรณสมฺปตฺติปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานํ, กายจิตฺตานํ [Pg.25] อกมฺมญฺญภาวกรอวเสสนีวรณาทิกิเลสปฺปฏิปกฺขภูตาติ เวทิตพฺพา.

กายปาคุญฺญภาโว กายปาคุญฺญตา. จิตฺตปาคุญฺญภาโว จิตฺตปาคุญฺญตา. กายจิตฺตานํ อเคลญฺญภาวลกฺขณา, กายจิตฺตานํ เคลญฺญนิมฺมทนรสา, นิราทีนวปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานา, กายจิตฺตานํ เคลญฺญภาวกรอสฺสทฺธาทิกิเลสปฺปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพา.

กายสฺส อุชุกภาโว กายุชุกตา. จิตฺตสฺส อุชุกภาโว จิตฺตุชุกตา. กายจิตฺตานํ อกุฏิลภาวลกฺขณา, กายจิตฺตานํ อชฺชวลกฺขณา วา, กายจิตฺตานํ กุฏิลภาวนิมฺมทนรสา, อชิมฺหตาปจฺจุปฏฺฐานา, กายจิตฺตปทฏฺฐานา, กายจิตฺตานํ กุฏิลภาวกรมายาสาเฐยฺยาทิกิเลสปฺปฏิปกฺขภูตาติ ทฏฺฐพฺพา.

ฉนฺโทติ กตฺตุกมฺยตาเยตํ อธิวจนํ. ตสฺมา โส กตฺตุกมฺยตาลกฺขโณ ฉนฺโท, อารมฺมณปริเยสนรโส, อารมฺมเณน อตฺถิกตาปจฺจุปฏฺฐาโน, ตเทวสฺส ปทฏฺฐาโน.

อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข. โส สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ, อสํสปฺปนรโส, นิจฺฉยปจฺจุปฏฺฐาโน, สนฺนิฏฺเฐยฺยธมฺมปทฏฺฐาโน, อารมฺมเณ นิจฺจลภาเวน อินฺทขีโล วิย ทฏฺฐพฺโพ.

เตสุ เตสุ ธมฺเมสุ มชฺฌตฺตภาโว ตตฺรมชฺฌตฺตตา. สา จิตฺตเจตสิกานํ สมวาหิตลกฺขณา, อูนาธิกตานิวารณรสา, ปกฺขปาตุปจฺเฉทนรสา วา, มชฺฌตฺตภาวปจฺจุปฏฺฐานา.

กิริยา กาโร, มนสฺมึ กาโร มนสิกาโร. ปุริมมนโต วิสทิสํ มนํ กโรตีติ จ มนสิกาโร.

สฺวายํ [Pg.26] อารมฺมณปฏิปาทโก, วีถิปฏิปาทโก, ชวนปฏิปาทโกติ ติปฺปกาโร. ตตฺถ อารมฺมณปฏิปาทโก มนสฺมึ กาโร มนสิกาโร. โส สารณลกฺขโณ, สมฺปยุตฺตานํ อารมฺมเณ สํโยชนรโส, อารมฺมณาภิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, อารมฺมณปทฏฺฐาโน, สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺโน อารมฺมณปฏิปาทกตฺเตน สมฺปยุตฺตานํ สารถี วิย ทฏฺฐพฺโพ. วีถิปฏิปาทโกติ ปญฺจทฺวาราวชฺชนสฺเสตํ อธิวจนํ, ชวนปฏิปาทโกติ มโนทฺวาราวชฺชนสฺเสตํ อธิวจนํ, น เต อิธ อธิปฺเปตา.

กรุณาติ ปรทุกฺเข สติ สาธูนํ หทยกมฺปนํ กโรตีติ กรุณา, กินาติ วินาเสติ วา ปรทุกฺขนฺติ กรุณา. สา ปรทุกฺขาปนยนาการปฺปวตฺติลกฺขณา, ปรทุกฺขาสหนรสา, อวิหึสาปจฺจุปฏฺฐานา, ทุกฺขาภิภูตานํ อนาถภาวทสฺสนปทฏฺฐานา.

โมทนฺติ ตาย, สยํ วา โมทตีติ มุทิตา. สา ปโมทนลกฺขณา, อนิสฺสายนรสา, อรติวิฆาตปจฺจุปฏฺฐานา, สตฺตานํ สมฺปตฺติทสฺสนปทฏฺฐานา. เกจิ ปน เมตฺตุเปกฺขาโยปิ อนิยเต อิจฺฉนฺติ, ตํ น คเหตพฺพํ. อตฺถโต หิ อโทโส เอว เมตฺตา, ตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาเยว อุเปกฺขาติ.

กายทุจฺจริตโต วิรติ กายทุจฺจริตวิรติ. เอเสว นโย เสเสสุปิ ทฺวีสุ. ลกฺขณาทิโต ปน เอตา ติสฺโสปิ วิรติโย กายทุจฺจริตาทิวตฺถูนํ อวีติกฺกมลกฺขณา, กายทุจฺจริตาทิวตฺถุโต สงฺโกจนรสา, อกิริยปจฺจุปฏฺฐานา, สทฺธาหิริโอตฺตปฺปอปฺปิจฺฉตาทิคุณปทฏฺฐานา. เกจิ ปน อิมาสุ เอเกกํ นิยตํ วิรตึ อิจฺฉนฺติ. เอวํ กามาวจรปฐมมหากุสลจิตฺเตน อิเม เตตฺตึส วา จตุตฺตึส วา ธมฺมา สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพา.

ยถา [Pg.27] จ ปฐเมน, เอวํ ทุติยจิตฺเตนาปิ. สสงฺขารภาวมตฺตเมว หิ เอตฺถ วิเสโส. ปุน ตติเยน ญาณวิปฺปโยคโต ฐเปตฺวา อโมหํ อวเสสา ทฺวตฺตึส วา เตตฺตึส วา เวทิตพฺพา. ตถา จตุตฺเถนาปิ สสงฺขารภาวมตฺตเมว วิเสโส, ปฐเม วุตฺเตสุ ปน ฐเปตฺวา ปีตึ อวเสสา ปญฺจเมน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺติ. โสมนสฺสฏฺฐาเน เจตฺถ อุเปกฺขาเวทนา ปวิฏฺฐา. สา ปน อิฏฺฐานิฏฺฐวิปรีตานุภวนลกฺขณา, ปกฺขปาตุปจฺเฉทนรสา. ยถา จ ปญฺจเมน, เอวํ ฉฏฺเฐนาปิ. สสงฺขารมตฺตเมว โหติ วิเสโส. สตฺตเมน ปน ฐเปตฺวา ปญฺญํ อวเสสา เอกตึส วา ทฺวตฺตึส วา ธมฺมา โหนฺติ, ตถา อฏฺฐเมนาปิ. สสงฺขารมตฺตเมว วิเสโส. เอวํ ตาว กามาวจรกุสลเจตสิกา เวทิตพฺพา.

๘๑.

อุเปกฺขายุตฺตจิตฺเตสุ, น ทุกฺขสุขปีติโย;

ชายนฺเตว วิสุํ ปญฺจ, กรุณามุทิตาทโย.

อวเสเสสุ ปน รูปาวจรจิตฺตสมฺปยุตฺตา รูปาวจรา, ตตฺถ ปฐมจิตฺตสมฺปยุตฺตา ตาว กามาวจรปฐมจิตฺเต วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา วิรติตฺตยํ อวเสสา เวทิตพฺพา. วิรติโย ปน กามาวจรกุสลโลกุตฺตเรสฺเวว อุปฺปชฺชนฺติ, น อญฺเญสุ. ทุติเยน วิตกฺกวชฺชา ทฺวตฺตึส วา เตตฺตึส วา. ตติเยน วิจารวชฺชา เอกตึส วา ทฺวตฺตึส วา. จตุตฺเถน ตโต ปีติวชฺชา ตึส วา เอกตึส วา. ปญฺจเมน ตโต กรุณามุทิตาวชฺชา ตึส โหนฺติ, โสมนสฺสฏฺฐาเน อุเปกฺขา ปวิฏฺฐา. เอวํ รูปาวจรกุสลเจตสิกา เวทิตพฺพา.

อรูปาวจรจิตฺตสมฺปยุตฺตา อรูปาวจรา, เต ปน รูปาวจรปญฺจเม วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา. อรูปาวจรภาโวเวตฺถ วิเสโส.

โลกุตฺตรจิตฺตสมฺปยุตฺตา [Pg.28] โลกุตฺตรา, เต ปน ปฐมชฺฌานิเก มคฺคจิตฺเต ปฐมรูปาวจรจิตฺเต วุตฺตนเยน ทุติยชฺฌานิกาทิเภเทปิ มคฺคจิตฺเต ทุติยรูปาวจรจิตฺตาทีสุ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพา. กรุณามุทิตานมภาโว จ นิยตวิรติภาโว จ โลกุตฺตรภาโว เจตฺถ วิเสโส. เอวํ ตาว กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตเจตสิกา เวทิตพฺพา.

อกุสลา ปน เจตสิกา ภูมิโต เอกวิธา กามาวจราเยว, เตสุ โลภมูลปฐมากุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตา ตาว นิยตา สรูเปนาคตา ปนฺนรส, เยวาปนกา นิยตา จตฺตาโรติ เอกูนวีสติ โหนฺติ. อนิยตา ฉ เยวาปนกาติ สพฺเพ ปญฺจวีสติ โหนฺติ. เสยฺยถิทํ – ผสฺโส โสมนสฺสเวทนา สญฺญา เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺตสฺเสกคฺคตา วีริยํ ชีวิตํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ โลโภ โมโห มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม สรูเปนาคตา ปนฺนรส, ฉนฺโท อธิโมกฺโข อุทฺธจฺจํ มนสิกาโรติ อิเม จตฺตาโร นิยตเยวาปนกา, อิเม ปน ปฏิปาฏิยา ทสสุ จิตฺเตสุ นิยตา โหนฺติ, มาโน อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจํ ถินมิทฺธนฺติ อิเม ฉเยว อนิยตเยวาปนกา.

๘๒.

เอวํ เยวาปนา สพฺเพ, นิยตานิยตา ทส;

นิทฺทิฏฺฐา ปาปจิตฺเตสุ, หตปาเปน ตาทินา.

ตตฺถ ผสฺโสติ อกุสลจิตฺตสหชาโต ผสฺโส. เอส นโย เสเสสุปิ. น หิรียตีติ อหิริโก, อหิริกสฺส ภาโว อหิริกํ. กายทุจฺจริตาทีหิ โอตฺตปฺปตีติ โอตฺตปฺปํ, น โอตฺตปฺปํ อโนตฺตปฺปํ. ตตฺถ กายทุจฺจริตาทีหิ อชิคุจฺฉนลกฺขณํ, อลชฺชาลกฺขณํ วา อหิริกํ, อโนตฺตปฺปํ เตเหว อสารชฺชนลกฺขณํ, อนุตฺตาสลกฺขณํ วา.

ลุพฺภนฺติ [Pg.29] เตน, สยํ วา ลุพฺภติ, ลุพฺภนมตฺตเมว วา ตนฺติ โลโภ. โส อารมฺมณคหณลกฺขโณ มกฺกฏาเลโป วิย, อภิสงฺครโส ตตฺตกปาเล ปกฺขิตฺตมํสเปสิ วิย, อปริจฺจาคปจฺจุปฏฺฐาโน เตลญฺชนราโค วิย, สํโยชนิเยสุ ธมฺเมสุ อสฺสาททสฺสนปทฏฺฐาโน.

มุยฺหนฺติ เตน, สยํ วา มุยฺหติ, มุยฺหนมตฺตเมว วา ตนฺติ โมโห. โส จิตฺตสฺส อนฺธภาวลกฺขโณ, อญฺญาณลกฺขโณ วา, อสมฺปฏิเวธรโส, อารมฺมณสภาวจฺฉาทนรโส วา, อนฺธการปจฺจุปฏฺฐาโน, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐาโน.

มิจฺฉา ปสฺสนฺติ ตาย, สยํ วา มิจฺฉา ปสฺสติ, มิจฺฉาทสฺสนมตฺตเมว วา เอสาติ มิจฺฉาทิฏฺฐิ. สา อโยนิโสอภินิเวสลกฺขณา, ปรามาสรสา, มิจฺฉาภินิเวสปจฺจุปฏฺฐานา, อริยานํ อทสฺสนกามตาทิปทฏฺฐานา.

อุทฺธตภาโว อุทฺธจฺจํ. ตํ อวูปสมลกฺขณํ วาตาภิฆาตจลชลํ วิย, อนวฏฺฐานรสํ วาตาภิฆาตจลธชปฏากา วิย, ภนฺตตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ ปาสาณาภิฆาตสมุทฺธตภสฺมํ วิย, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ.

มญฺญตีติ มาโน. โส อุณฺณติลกฺขโณ, สมฺปคฺคหณรโส, เกตุกมฺยตาปจฺจุปฏฺฐาโน, ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภปทฏฺฐาโน.

อิสฺสตีติ อิสฺสา. สา ปรสมฺปตฺตีนํ อุสูยนลกฺขณา, ตตฺเถว อนภิรติรสา, ตโต วิมุขภาวปจฺจุปฏฺฐานา, ปรสมฺปตฺติปทฏฺฐานา.

มจฺฉรภาโว มจฺฉริยํ. ตํ อตฺตโน สมฺปตฺตีนํ นิคุหณลกฺขณํ, ตาสํเยว ปเรหิ สาธารณภาวอกฺขมนรสํ, สงฺโกจนปจฺจุปฏฺฐานํ, อตฺตสมฺปตฺติปทฏฺฐานํ.

กุจฺฉิตํ [Pg.30] กตํ กุกตํ, ตสฺส ภาโว กุกฺกุจฺจํ. ตํ ปจฺฉานุตาปลกฺขณํ, กตากตานุโสจนรสํ, วิปฺปฏิสารปจฺจุปฏฺฐานํ, กตากตปทฏฺฐานํ.

ถินตา ถินํ. มิทฺธตา มิทฺธํ. อนุสฺสาหนสํสีทนตา, อสตฺติวิฆาโต จาติ อตฺโถ. ถินญฺจ มิทฺธญฺจ ถินมิทฺธํ. ตตฺถ ถินํ อนุสฺสาหนลกฺขณํ, วีริยวิโนทนรสํ, สํสีทนภาวปจฺจุปฏฺฐานํ. มิทฺธํ อกมฺมญฺญตาลกฺขณํ, โอนหนรสํ, ลีนตาปจฺจุปฏฺฐานํ, อุภยมฺปิ อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ. เสสา กุสเล วุตฺตนเยน เวทิตพฺพา.

เอตฺถ ปน วิตกฺกวีริยสมาธีนํ มิจฺฉาสงฺกปฺปมิจฺฉาวายามมิจฺฉาสมาธโย วิเสสกา. อิติ อิเม เอกูนวีสติ เจตสิกา ปฐมากุสลจิตฺเตน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพา. ยถา จ ปฐเมน, เอวํ ทุติเยนาปิ. สสงฺขารภาโว เจตฺถ ถินมิทฺธสฺส นิยตภาโว จ วิเสโส. ตติเยน ปฐเม วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐึ เสสา อฏฺฐารส เวทิตพฺพา. มาโน ปเนตฺถ อนิยโต โหติ, ทิฏฺฐิยา สห น อุปฺปชฺชตีติ. จตุตฺเถน ทุติเย วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐึ อวเสสา เวทิตพฺพา. เอตฺถาปิ จ มาโน อนิยโต โหติ. ปญฺจเมน ปฐเม วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา ปีตึ อวเสสา สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ. โสมนสฺสฏฺฐาเน ปเนตฺถ อุเปกฺขา ปวิฏฺฐา. ฉฏฺเฐนาปิ ปญฺจเม วุตฺตสทิสา เอว. สสงฺขารตา, ถินมิทฺธสฺส นิยตภาโว จ วิเสโส. สตฺตเมน ปญฺจเม วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐึ อวเสสา เวทิตพฺพา. มาโน ปเนตฺถ อนิยโต. อฏฺฐเมน ฉฏฺเฐ วุตฺเตสุ ฐเปตฺวา ทิฏฺฐึ อวเสสา เวทิตพฺพา. เอตฺถาปิ มาโน อนิยโต โหติ. เอวํ โลภมูลเจตสิกา เวทิตพฺพา.

โทมนสฺสสหคเตสุ ปฏิฆสมฺปยุตฺเตสุ โทสมูเลสุ ทฺวีสุ ปฐเมน อสงฺขาริเกน สมฺปยุตฺตา นิยตา สรูเปนาคตา [Pg.31] เตรส. เสยฺยถิทํ – ผสฺโส โทมนสฺสเวทนา สญฺญา เจตนา จิตฺเตกคฺคตา วิตกฺโก วิจาโร วีริยํ ชีวิตํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ โทโส โมโห เจติ อิเม เตรส ธมฺมา ฉนฺทาทีหิ จตูหิ นิยตเยวาปนเกหิ สตฺตรส โหนฺติ อิสฺสามจฺฉริยกุกฺกุจฺเจสุ อนิยเตสุ ตีสุ เอเกน สห อฏฺฐารส โหนฺติ, เอเตปิ ตโย น เอกโต อุปฺปชฺชนฺติ.

ตตฺถ ทุฏฺฐุ มโนติ ทุมโน, ทุมนสฺส ภาโว โทมนสฺสํ, โทมนสฺสเวทนาเยตํ อธิวจนํ. เตน สหคตํ โทมนสฺสสหคตํ. ตํ อนิฏฺฐารมฺมณานุภวนลกฺขณํ, อนิฏฺฐาการสมฺโภครสํ, เจตสิกาพาธปจฺจุปฏฺฐานํ, เอกนฺเตเนว หทยวตฺถุปทฏฺฐานํ.

ทุสฺสนฺติ เตน, สยํ วา ทุสฺสติ, ทุสฺสนมตฺตเมว วา ตนฺติ โทโส. โส จณฺฑิกฺกลกฺขโณ ปหตาสีวิโส วิย, วิสปฺปนรโส วิสนิปาโต วิย, อตฺตโน นิสฺสยทหนรโส วา ทาวคฺคิ วิย, ทุสฺสนปจฺจุปฏฺฐาโน ลทฺโธกาโส วิย สปตฺโต, อาฆาตวตฺถุปทฏฺฐาโน. อวเสสา เหฏฺฐา วุตฺตปฺปการาว. อิติ อิเม สตฺตรส วา อฏฺฐารส วา นวเมน สมฺปโยคํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพา. ยถา จ นวเมน, เอวํ ทสเมนาปิ. สสงฺขารตา, ปเนตฺถ ถินมิทฺธสมฺภโว จ วิเสโส.

ทฺวีสุ ปน โมหมูเลสุ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺเตน เอกาทสเมน สมฺปยุตฺตา ตาว ผสฺโส อุเปกฺขาเวทนา สญฺญา เจตนา วิตกฺโก วิจาโร วีริยํ ชีวิตํ จิตฺตฏฺฐิติ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ โมโห วิจิกิจฺฉาติ สรูเปนาคตา เตรส, อุทฺธจฺจํ มนสิกาโรติ ทฺเว เยวาปนกา นิยตา. เตหิ สทฺธึ ปนฺนรส โหนฺติ.

ตตฺถ [Pg.32] ปวตฺตฏฺฐิติมตฺตา เอกคฺคตา. วิคตา จิกิจฺฉาติ วิจิกิจฺฉา. สภาวํ วิจินนฺโต เอตาย กิจฺฉติ กิลมตีติ วิจิกิจฺฉา. สา สํสยลกฺขณา, กมฺปนรสา, อนิจฺฉยปจฺจุปฏฺฐานา, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานา. เสสา วุตฺตนยา เอว.

ทฺวาทสเมน อุทฺธจฺจสมฺปยุตฺเตน สมฺปยุตฺตา สรูเปนาคตา วิจิกิจฺฉาสหคเต วุตฺเตสุ วิจิกิจฺฉาหีนา อุทฺธจฺจํ สรูเปน อาคตํ, ตสฺมา เตรเสว โหนฺติ. วิจิกิจฺฉาย อภาเวน ปเนตฺถ อธิโมกฺโข อุปฺปชฺชติ, เตน สทฺธึ จุทฺทส โหนฺติ. อธิโมกฺขสมฺภวโต สมาธิ พลวา โหติ, อธิโมกฺขมนสิการา ทฺเว เยวาปนกา, เตหิ สห ปนฺนรเสว โหนฺติ. เอวํ ตาว อกุสลเจตสิกา เวทิตพฺพา.

อิทานิ อพฺยากตา วุจฺจนฺติ, อพฺยากตา ปน ทุวิธา วิปากกิริยเภทโต. ตตฺถ วิปากา กุสลา วิย ภูมิวเสน จตุพฺพิธา กามาวจรํ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ โลกุตฺตรญฺเจติ. ตตฺถ กามาวจรวิปากา สเหตุกาเหตุกวเสน ทุวิธา. ตตฺถ สเหตุกวิปากสมฺปยุตฺตา สเหตุกา. เต สเหตุกกามาวจรกุสลสมฺปยุตฺตสทิสา. ยา ปน กรุณามุทิตา อนิยตา, ตา สตฺตารมฺมณตฺตา วิปาเกสุ นุปฺปชฺชนฺติ. กามาวจรวิปากานํ เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา วิรติโย ปเนตฺถ เอกนฺตกุสลตฺตา น ลพฺภนฺติ. วิภงฺเค ‘‘ปญฺจ สิกฺขาปทา กุสลาเยวา’’ติ หิ วุตฺตํ. เอวํ กามาวจรสเหตุกวิปากเจตสิกา เวทิตพฺพา.

๘๓.

เตตฺตึสาทิทฺวเย ธมฺมา, ทฺวตฺตึเสว ตโต ปเร;

พาตฺตึส ปญฺจเม ฉฏฺเฐ, เอกตึส ตโต ปเร.

อเหตุกจิตฺตสมฺปยุตฺตา [Pg.33] ปน อเหตุกา. เตสุ จกฺขุวิญฺญาณสมฺปยุตฺตา ตาว ผสฺโส อุเปกฺขาเวทนา สญฺญา เจตนา ชีวิตํ จิตฺตฏฺฐิตีติ สรูเปนาคตา ฉ, มนสิกาเรน จ สตฺต โหนฺติ. โสตฆานชิวฺหากายวิญฺญาณสมฺปยุตฺตาปิ สตฺต สตฺเตว เจตสิกา. ตตฺถ กายวิญฺญาณสมฺปยุตฺเตสุ ปน อุเปกฺขาฐาเน สุขเวทนา ปวิฏฺฐา. สา กายิกสาตลกฺขณา, ปีณนรสา, เสสา วุตฺตนยา เอว.

๘๔.

อิฏฺฐารมฺมณโยคสฺมึ, จกฺขุวิญฺญาณกาทิสุ;

สติ กสฺมา อุเปกฺขาว, วุตฺตา จตูสุ สตฺถุนา.

๘๕.

อุปาทาย จ รูเปน, อุปาทารูปเก ปน;

สงฺฆฏฺฏนานิฆํสสฺส, ทุพฺพลตฺตาติ ทีปเย.

๘๖.

ปสาทํ ปนติกฺกมฺม, กูฏํว ปิจุปิณฺฑกํ;

ภูตรูเปน ภูตานํ, ฆฏฺฏนาย สุขาทิกํ.

ตสฺมา กายวิญฺญาณํ สุขาทิสมฺปยุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. มโนธาตุนา สมฺปยุตฺตา สรูเปนาคตา จกฺขุวิญฺญาเณน สทฺธึ วุตฺตา ฉ, วิตกฺกวิจาเรหิ สห อฏฺฐ, อธิโมกฺขมนสิกาเรหิ ทฺวีหิ เยวาปนเกหิ ทส ธมฺมา โหนฺติ. ตถา มโนวิญฺญาณธาตุอุเปกฺขาสหคเตน. โสมนสฺสสหคเตน ปีติอธิกา เวทนาปริวตฺตนญฺจ นานตฺตํ. ตสฺมาเวตฺถ เอกาทส ธมฺมา โหนฺติ. เอวํ อเหตุกาปิ กามาวจรวิปากเจตสิกา เวทิตพฺพา.

รูปาวจรวิปากจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปน รูปาวจรา. อรูปาวจรวิปากจิตฺตสมฺปยุตฺตา อรูปาวจรา. เต สพฺเพปิ อตฺตโน อตฺตโน กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺตเจตสิเกหิ สทิสาเยวาติ.

โลกุตฺตรวิปากจิตฺตสมฺปยุตฺตา [Pg.34] โลกุตฺตรา. เต สพฺเพ เตสํเยว โลกุตฺตรวิปากจิตฺตานํ สทิสา กุสลจิตฺตสมฺปยุตฺเตหิ เจตสิเกหิ สทิสา. เอวํ รูปาวจรารูปาวจรโลกุตฺตรวิปากเจตสิกา เวทิตพฺพา.

อกุสลวิปากจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปน อกุสลวิปากเจตสิกา นาม. เต ปน กุสลวิปากาเหตุกจิตฺเตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ วุตฺตเจตสิกสทิสา. เอตฺถ ปน กายวิญฺญาเณ ทุกฺขเวทนา ปวิฏฺฐา. สา กายิกาพาธลกฺขณา. เสสา วุตฺตนยาเยวาติ. เอวํ ฉตฺตึส วิปากจิตฺตสมฺปยุตฺตเจตสิกา เวทิตพฺพา.

กิริยาพฺยากตา จ เจตสิกา ภูมิโต ติวิธา โหนฺติ กามาวจรา รูปาวจรา อรูปาวจราติ. ตตฺถ กามาวจรา สเหตุกาเหตุกโต ทุวิธา โหนฺติ. เตสุ สเหตุกกิริยจิตฺตสมฺปยุตฺตา สเหตุกา, เต ปน อฏฺฐหิ กามาวจรกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺเตหิ สมานา ฐเปตฺวา วิรติตฺตยํ อนิยตเยวาปนเกสุ กรุณามุทิตาเยว อุปฺปชฺชนฺติ. อเหตุกกิริยจิตฺตสมฺปยุตฺตา อเหตุกา, เต กุสลวิปากาเหตุกมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุจิตฺตสมฺปยุตฺเตหิ สมานา. มโนวิญฺญาณธาตุทฺวเย ปน วีริยินฺทฺริยํ อธิกํ. วีริยินฺทฺริยสมฺภวโต ปเนตฺถ พลปฺปตฺโต สมาธิ โหติ. หสิตุปฺปาทจิตฺเตน สมฺปยุตฺตา ทฺวาทส ธมฺมา โหนฺติ ปีติยา สห. อยเมตฺถ วิเสโส.

รูปาวจรกิริยจิตฺตสมฺปยุตฺตา ปน รูปาวจรา. อรูปาวจรกิริยจิตฺตสมฺปยุตฺตา อรูปาวจรา. เต สพฺเพปิ สกสกภูมิกุสลจิตฺตสมฺปยุตฺเตหิ สมานาติ. เอวํ วีสติ กิริยจิตฺตสมฺปยุตฺตา จ เจตสิกา เวทิตพฺพา.

เอตฺตาวตา [Pg.35] กุสลากุสลวิปากกิริยเภทภินฺเนน เอกูนนวุติยา จิตฺเตน สมฺปยุตฺตา เจตสิกา นิทฺทิฏฺฐา โหนฺติ.

๘๗.

กุสลากุสเลหิ วิปากกฺริยา-หทเยหิ ยุตา ปน เจตสิกา;

สกลาปิ จ สาธุ มยา กถิตา,สุคเตน มหามุนินา กถิตา.

๘๘.

อวคจฺฉติ โย อิมํ อนุนํ,ปรมํ ตสฺส สมนฺตโต มติ;

อภิธมฺมนเย ทูราสเท,อติคมฺภีรฐาเน วิชมฺภเต.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร เจตสิกนิทฺเทโส นาม

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

๓. ตติโย ปริจฺเฉโท

เจตสิกวิภาคนิทฺเทโส

๘๙.

สพฺเพ เจตสิกา วุตฺตา, พุทฺเธนาทิจฺจพนฺธุนา;

นามสามญฺญโตเยว, ทฺเวปญฺญาส ภวนฺติ เต.

เสยฺยถิทํ – ผสฺโส เวทนา สญฺญา เจตนา วิตกฺโก วิจาโร ปีติ จิตฺเตกคฺคตา วีริยํ ชีวิตํ ฉนฺโท อธิโมกฺโข มนสิกาโร ตตฺรมชฺฌตฺตตา สทฺธา สติ หิรี โอตฺตปฺปํ อโลโภ อโทโส อโมโห กายปฺปสฺสทฺธิอาทีนิ ฉ ยุคานิ, ติสฺโส วิรติโย, กรุณา มุทิตา โลโภ โทโส โมโห อุทฺธจฺจํ มาโน ทิฏฺฐิ อิสฺสา มจฺฉริยํ กุกฺกุจฺจํ ถินํ มิทฺธํ วิจิกิจฺฉา อหิริกํ อโนตฺตปฺปญฺจาติ.

๙๐.

จตุปญฺญาสธา [Pg.36] กาเม, รูเป ปญฺจทเสริตา;

เต โหนฺติ ทฺวาทสารูเป, จตฺตาลีสมนาสวา.

๙๑.

เอกวีสสตํ สพฺเพ, จิตฺตุปฺปาทา สมาสโต;

เอเตสุ เตสมุปฺปตฺตึ, อุทฺธริตฺวา ปเนกกํ.

๙๒.

ผสฺสาทีนํ ตุ ธมฺมานํ, ปวกฺขามิ อิโต ปรํ;

ปาฏวตฺถาย ภิกฺขูนํ, จิตฺตเจตสิเกสฺวหํ.

๙๓.

เอกคฺคตา มนกฺกาโร, ชีวิตํ ผสฺสปญฺจกํ;

อฏฺเฐเต อวินิพฺโภคา, เอกุปฺปาทา สหกฺขยา.

๙๔.

ผสฺโส จ เวทนา สญฺญา, เจตนา ชีวิตินฺทฺริยํ;

เอกคฺคตา มนกฺกาโร, สพฺพสาธารณา อิเม.

๙๕.

วิตกฺโก ปญฺจปญฺญาส-จิตฺเตสุ สมุทีริโต;

จาโร ฉสฏฺฐิจิตฺเตสุ, ชายเต นตฺถิ สํสโย.

๙๖.

เอกปญฺญาสจิตฺเตสุ, ปีติ เตสฏฺฐิยา สุขํ;

อุเปกฺขา ปญฺจปญฺญาส-จิตฺเต ทุกฺขํ ตุ ตีสุ หิ.

๙๗.

โหติ ทฺวาสฏฺฐิจิตฺเตสุ, โสมนสฺสินฺทฺริยํ ปน;

ทุกฺขินฺทฺริยํ ปเนกสฺมึ, ตเถกมฺหิ สุขินฺทฺริยํ.

๙๘.

ปญฺจุตฺตรสเต จิตฺเต, วีริยํ อาห นายโก;

จตุตฺตรสเต จิตฺเต, สมาธินฺทฺริยมพฺรวิ.

๙๙.

สพฺพาเหตุกจิตฺตานิ, ฐเปตฺวา เจกเหตุเก;

เอกุตฺตรสเต จิตฺเต, ฉนฺทสฺสุปฺปตฺติมุทฺทิเส.

๑๐๐.

ฐเปตฺวา ทส วิญฺญาเณ, วิจิกิจฺฉายุตมฺปิ จ;

ทสุตฺตรสเต จิตฺเต, อธิโมกฺโข อุทีริโต.

๑๐๑.

สทฺธา [Pg.37] สติ หิโรตฺตปฺปํ, อโลภาโทสมชฺฌตา;

ฉเฬว ยุคฬา จาติ, ธมฺมา เอกูนวีสติ.

๑๐๒.

เอกนวุติยา จิตฺเต, ชายนฺติ นิยตา อิเม;

อเหตุเกสุ จิตฺเตสุ, อปุญฺเญสุ น ชายเร.

๑๐๓.

เอกูนาสีติยา จิตฺเต, ปญฺญา ชายติ สพฺพทา;

อฏฺฐวีสติยา จิตฺเต, กรุณามุทิตา สิยุํ.

๑๐๔.

กามาวจรปุญฺเญสุ, สพฺพโลกุตฺตเรสุ จ;

จตฺตาลีสวิเธ จิตฺเต, สาฏฺฐเก วิรติตฺตยํ.

๑๐๕.

สทฺธา สติ หิโรตฺตปฺปํ, อโลภาทิตฺตยมฺปิ จ;

ยุคฬานิ ฉ มชฺฌตฺตํ, กรุณามุทิตาปิ จ.

๑๐๖.

ตถา วิรติโย ติสฺโส, สพฺเพ เต ปญฺจวีสติ;

กุสลาพฺยากตา จาปิ, กุสเลน ปกาสิตา.

๑๐๗.

อหิรีกมโนตฺตปฺปํ, โมโห อุทฺธจฺจเมว จ;

ทฺวาทสาปุญฺญจิตฺเตสุ, นิยตาเยว ชายเร.

๑๐๘.

โลโภ โทโส จ โมโห จ, มาโน ทิฏฺฐิ จ สํสโย;

มิทฺธมุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, ถินํ มจฺฉริยมฺปิ จ.

๑๐๙.

อหิรีกมโนตฺตปฺปํ, อิสฺสา จ โทมนสฺสกํ;

เอเต อกุสลา วุตฺตา, เอกนฺเตน มเหสินา.

๑๑๐.

โลโภ อฏฺฐสุ นิทฺทิฏฺโฐ, วุตฺตา จตูสุ ทิฏฺฐิตุ;

มาโน ทิฏฺฐิวิยุตฺเตสุ, โทโสทฺวีสฺเวว ชายเต.

๑๑๑.

อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจา, ทฺวีสุ ชายนฺติ โน สห;

วิจิกิจฺฉา ปเนกสฺมึ, ถินมิทฺธํ ตุ ปญฺจสุ.

๑๑๒.

ผสฺโส [Pg.38] จ เวทนา สญฺญา, เจตนา ชีวิตํ มโน;

วิตกฺโก จ วิจาโร จ, ปีติ วีริยสมาธิ จ.

๑๑๓.

ฉนฺโท เจวาธิโมกฺโข จ, มนสิกาโร จ จุทฺทส;

กุสลากุสลา เจว, โหนฺติ อพฺยากตาปิ จ.

๑๑๔.

เอกูนตึสจิตฺเตสุ, ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ มตํ;

จตุฌานงฺคยุตฺตานิ, สตฺตตึสาติ นิทฺทิเส.

๑๑๕.

เอกาทสวิธํ จิตฺตํ, ติวงฺคิกมุทีริตํ;

จตุตึสวิธํ จิตฺตํ, ทุวงฺคิกมุทีริตํ.

๑๑๖.

สภาเวนาวิตกฺเกสุ, ฌานงฺคานิ น อุทฺธเร;

สพฺพาเหตุกจิตฺเตสุ, มคฺคงฺคานิ น อุทฺธเร.

๑๑๗.

ตีณิ โสฬสจิตฺเตสุ, อินฺทฺริยานิ วเท พุโธ;

เอกสฺมึ ปน จตฺตาริ, ปญฺจ เตรสสุทฺธเร.

๑๑๘.

สตฺต ทฺวาทสจิตฺเตสุ, อินฺทฺริยานิ ชิโนพฺรวิ;

เอเกนูเนสุ อฏฺเฐว, จตฺตาลีสมเนสุ จ.

๑๑๙.

จตฺตาลีสาย จิตฺเตสุ, นวกํ นายโกพฺรวิ;

เอวํ อินฺทฺริยโยโคปิ, เวทิตพฺโพ วิภาวินา.

๑๒๐.

อมคฺคงฺคานิ นาเมตฺถ, อฏฺฐารส อเหตุกา;

ฌานงฺคานิ น วิชฺชนฺติ, วิญฺญาเณสุ ทฺวิปญฺจสุ.

๑๒๑.

เอกํ จิตฺตํ ทุมคฺคงฺคํ, ติมคฺคงฺคานิ สตฺตสุ;

จตฺตาลีสาย จิตฺเตสุ, มคฺโค โส จตุรงฺคิโก.

๑๒๒.

ปญฺจทฺทสสุ จิตฺเตสุ, มคฺโค ปญฺจงฺคิโก มโต;

วุตฺโต ทฺวตฺตึสจิตฺเตสุ, มคฺโค สตฺตงฺคิโกปิ จ.

๑๒๓.

มคฺโค [Pg.39] อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ, มโต อฏฺฐงฺคิโกติ หิ;

เอวํ ตุ สพฺพจิตฺเตสุ, มคฺคงฺคานิ สมุทฺธเร.

๑๒๔.

พลานิ ทฺเว ทฺวิจิตฺเตสุ, เอกสฺมึ ตีณิ ทีปเย;

เอกาทสสุ จตฺตาริ, ฉ ทฺวาทสสุ นิทฺทิเส.

๑๒๕.

เอกูนาสีติยา สตฺต, โสฬเสวาพลานิ ตุ;

จิตฺตเมวํ ตุ วิญฺเญยฺยํ, สพลํ อพลมฺปิ จ.

๑๒๖.

ฌานงฺคมคฺคงฺคพลินฺทฺริยานิ,จิตฺเตสุ ชายนฺติ หิ เยสุ ยานิ;

มยา สมาเสน สมุทฺธริตฺวา,วุตฺตานิ สพฺพานิปิ ตานิ เตสุ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร เจตสิกวิภาคนิทฺเทโส นาม

ตติโย ปริจฺเฉโท.

๔. จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท

เอกวิธาทินิทฺเทโส

๑๒๗.

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, นยเมกวิธาทิกํ;

อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ, พุทฺธิยา ปน วุทฺธิยา.

๑๒๘.

สพฺพเมกวิธํ จิตฺตํ, วิชานนสภาวโต;

ทุวิธญฺจ ภเว จิตฺตํ, อเหตุกสเหตุโต.

๑๒๙.

ปุญฺญาปุญฺญวิปากา หิ, กาเม ทส จ ปญฺจ จ;

กฺริยา ติสฺโสติ สพฺเพปิ, อฏฺฐารส อเหตุกา.

๑๓๐.

เอกสตฺตติ เสสานิ, จิตฺตุปฺปาทา มเหสินา;

สเหตุกาติ นิทฺทิฏฺฐา, ตาทินา เหตุวาทินา.

๑๓๑.

สวตฺถุกาวตฺถุกโต[Pg.40], ตโถภยวเสน จ;

สพฺพํ วุตฺตปการํ ตุ, ติวิธํ โหติ มานสํ.

๑๓๒.

สพฺโพ กามวิปาโก จ, รูเป ปญฺจทสาปิ จ;

อาทิมคฺโค สิตุปฺปาโท, มโนธาตุ กฺริยาปิ จ.

๑๓๓.

โทมนสฺสทฺวยญฺจาปิ, เตจตฺตาลีส มานสา;

นุปฺปชฺชนฺติ วินา วตฺถุํ, เอกนฺเตน สวตฺถุกา.

๑๓๔.

อรูปาวจรปากา จ, เอกนฺเตน อวตฺถุกา;

ทฺวาจตฺตาลีส เสสานิ, จิตฺตานุภยถา สิยุํ.

๑๓๕.

เอเกการมฺมณํ จิตฺตํ, ปญฺจารมฺมณเมว จ;

ฉฬารมฺมณกญฺเจติ, เอวมฺปิ ติวิธํ สิยา.

๑๓๖.

วิญฺญาณานิ จ ทฺเวปญฺจ, อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ จ;

สพฺพํ มหคฺคตญฺเจว, ฐเปตฺวาภิญฺญมานสํ.

๑๓๗.

เตจตฺตาลีส วิญฺเญยฺยา, เอเกการมฺมณา ปน;

มโนธาตุตฺตยํ ตตฺถ, ปญฺจารมฺมณมีริตํ.

๑๓๘.

เตจตฺตาลีส เสสานิ, ฉฬารมฺมณิกา มตา;

ตถา จ ติวิธํ จิตฺตํ, กุสลากุสลาทิโต.

๑๓๙.

อเหตุํ เอกเหตุญฺจ, ทฺวิเหตุญฺจ ติเหตุกํ;

เอวํ จตุพฺพิธํ จิตฺตํ, วิญฺญาตพฺพํ วิภาวินา.

๑๔๐.

เหฏฺฐา มยาปิ นิทฺทิฏฺฐา, อฏฺฐารส อเหตุกา;

วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสํยุตฺตํ, เอกเหตุมุทีริตํ.

๑๔๑.

กาเม ทฺวาทสธา ปุญฺญ-วิปากกฺริยโต ปน;

ทสธากุสลา จาติ, พาวีสติ ทุเหตุกา.

๑๔๒.

กาเม [Pg.41] ทฺวาทสธา ปุญฺญ-วิปากกฺริยโต ปน;

สพฺพํ มหคฺคตญฺเจว, อปฺปมาณํ ติเหตุกํ.

๑๔๓.

รูปีริยาปถวิญฺญตฺติ-ชนกาชนกาทิโต;

เอวญฺจาปิ หิ ตํ จิตฺตํ, โหติ สพฺพํ จตุพฺพิธํ.

๑๔๔.

ทฺวาทสากุสลา ตตฺถ, กุสลา กามธาตุยา;

ตถา ทส กฺริยา กาเม, อภิญฺญามานสํ ทฺวยํ.

๑๔๕.

สมุฏฺฐาเปนฺติ รูปานิ, กปฺเปนฺติ อิริยาปถํ;

ชนยนฺติ จ วิญฺญตฺตึ, อิเม ทฺวตฺตึส มานสา.

๑๔๖.

กุสลา จ กฺริยา เจว, เต มหคฺคตมานสา;

อฏฺฐานาสวจิตฺตานิ, ฉพฺพีสติ จ มานสา.

๑๔๗.

สมุฏฺฐาเปนฺติ รูปานิ, กปฺเปนฺติ อิริยาปถํ;

โจปนํ น จ ปาเปนฺติ, ทฺวิกิจฺจา นิยตา อิเม.

๑๔๘.

ฐเปตฺวา ทส วิญฺญาเณ, วิปากา ทฺวีสุ ภูมิสุ;

กฺริยา เจว มโนธาตุ, อิมาเนกูนวีสติ.

๑๔๙.

สมุฏฺฐาเปนฺติ รูปานิ, น กโรนฺติตรทฺวยํ;

ปุน ทฺเวปญฺจวิญฺญาณา, วิปากา จ อรูปิสุ.

๑๕๐.

สพฺเพสํ สนฺธิจิตฺตญฺจ, จุติจิตฺตญฺจารหโต;

น กโรนฺติ ติกิจฺจานิ, อิเม โสฬส มานสา.

๑๕๑.

เอกทฺวิติจตุฏฺฐาน-ปญฺจฏฺฐานปเภทโต;

ปญฺจธา จิตฺตมกฺขาสิ, ปญฺจนิมฺมลโลจโน.

๑๕๒.

กุสลากุสลา สพฺเพ, จิตฺตุปฺปาทา มหากฺริยา;

มหคฺคตา กฺริยา เจว, จตฺตาโร ผลมานสา.

๑๕๓.

สพฺเพว [Pg.42] ปญฺจปญฺญาส, นิปฺปปญฺเจน สตฺถุนา;

ชวนฏฺฐานโตเยว, เอกฏฺฐาเน นิยามิตา.

๑๕๔.

ปุน ทฺเวปญฺจวิญฺญาณา, ทสฺสเน สวเน ตถา;

ฆายเน สายเน ฐาเน, ผุสเน ปฏิปาฏิยา.

๑๕๕.

มโนธาตุตฺติกํ ฐาเน, อาวชฺชเน ปฏิจฺฉเน;

อฏฺฐสฏฺฐิ ภวนฺเตเต, เอกฏฺฐานิกตํ คตา.

๑๕๖.

ปุน ทฺวิฏฺฐานิกํ นาม, จิตฺตทฺวยมุทีริตํ;

โสมนสฺสยุตํ ปญฺจ-ทฺวาเร สนฺตีรณํ สิยา.

๑๕๗.

ตทารมฺมณํ ฉทฺวาเร, พลวารมฺมเณ สติ;

ตถา โวฏฺฐพฺพนํ โหติ, ปญฺจทฺวาเรสุ โวฏฺฐโพ.

๑๕๘.

มโนทฺวาเรสุ สพฺเพสํ, โหติ อาวชฺชนํ ปน;

อิทํ ทฺวิฏฺฐานิกํ นาม, โหติ จิตฺตทฺวยํ ปน.

๑๕๙.

ปฏิสนฺธิภวงฺคสฺส, จุติยา ฐานโต ปน;

มหคฺคตวิปากา เต, นว ติฏฺฐานิกา มตา.

๑๖๐.

อฏฺฐ กามา มหาปากา, ปฏิสนฺธิภวงฺคโต;

ตทารมฺมณโต เจว, จุติฏฺฐานวเสน จ.

๑๖๑.

จตุฏฺฐานิกจิตฺตานิ, อฏฺฐ โหนฺตีติ นิทฺทิเส;

กุสลากุสลปากํ ตุ-เปกฺขาสหคตทฺวยํ.

๑๖๒.

สนฺตีรณํ ภเว ปญฺจ-ทฺวาเร ฉทฺวาริเกสุ จ;

ตทารมฺมณตํ ยาติ, พลวารมฺมเณ สติ.

๑๖๓.

ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ, จุติฏฺฐานวเสน จ;

ปญฺจฏฺฐานิกจิตฺตนฺติ, อิทํ ทฺวยมุทีริตํ.

๑๖๔.

ปญฺจกิจฺจํ [Pg.43] ทฺวยํ จิตฺตํ, จตุกิจฺจํ ปนฏฺฐกํ;

ติกิจฺจํ นวกํ ทฺเว ตุ, ทฺวิกิจฺจา เสสเมกกํ.

๑๖๕.

ภวงฺคาวชฺชนญฺเจว, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณํ โวฏฺฐพฺพนํ, ชวนํ ภวติ สตฺตมํ.

๑๖๖.

ฉพฺพิธํ โหติ ตํ ฉนฺนํ, วิญฺญาณานํ ปเภทโต;

สตฺตธา สตฺตวิญฺญาณ-ธาตูนํ ตุ ปเภทโต.

๑๖๗.

เอเกการมฺมณํ ฉกฺกํ, ปญฺจารมฺมณเภทโต;

ฉฬารมฺมณโต เจว, โหติ อฏฺฐวิธํ มโน.

๑๖๘.

ตตฺถ ทฺเวปญฺจวิญฺญาณา, โหนฺติ เอเกกโคจรา;

รูปารมฺมณิกา ทฺเว ตุ, ทฺเว ทฺเว สทฺทาทิโคจรา.

๑๖๙.

สพฺพํ มหคฺคตํ จิตฺตํ, ปญฺจาภิญฺญาวิวชฺชิตํ;

สพฺพํ โลกุตฺตรญฺเจติ, เอเกการมฺมณํ ภเว.

๑๗๐.

เอเกการมฺมณํ ฉกฺก-มิทํ เญยฺยํ วิภาวินา;

ปญฺจารมฺมณิกํ นาม, มโนธาตุตฺตยํ ภเว.

๑๗๑.

กามาวจรจิตฺตานิ, จตฺตาลีสํ ตเถกกํ;

อภิญฺญานิ จ สพฺพานิ, ฉฬารมฺมณิกานิติ.

๑๗๒.

จิตฺตํ นววิธํ โหติ, สตฺตวิญฺญาณธาตุสุ;

ปจฺฉิมญฺจ ติธา กตฺวา, กุสลากุสลาทิโต.

๑๗๓.

ปุญฺญาปุญฺญวเสเนว, วิปากกฺริยเภทโต;

ฉสตฺตติวิโธ เภโท, มโนวิญฺญาณธาตุยา.

๑๗๔.

มโนธาตุํ ทฺวิธา กตฺวา, วิปากกฺริยเภทโต;

นวธา ปุพฺพวุตฺเตหิ, ทสธา โหติ มานสํ.

๑๗๕.

ธาตุทฺวยํ [Pg.44] ติธา กตฺวา, ปจฺฉิมํ ปุน ปณฺฑิโต;

เอกาทสวิธํ จิตฺตํ, โหตีติ ปริทีปเย.

๑๗๖.

มโนวิญฺญาณธาตุมฺปิ, กุสลากุสลาทิโต;

จตุธา วิภชิตฺวาน, วเท ทฺวาทสธา ฐิตํ.

๑๗๗.

ภเว จุทฺทสธา จิตฺตํ, จุทฺทสฏฺฐานเภทโต;

ปฏิสนฺธิภวงฺคสฺส, จุติยาวชฺชนสฺส จ.

๑๗๘.

ปญฺจนฺนํ ทสฺสนาทีนํ, สมฺปฏิจฺฉนเจตโส;

สนฺตีรณสฺส โวฏฺฐพฺพ-ชวนานํ วเสน จ.

๑๗๙.

ตทารมฺมณจิตฺตสฺส, ตเถว ฐานเภทโต;

เอวํ จุทฺทสธา จิตฺตํ, โหตีติ ปริทีปเย.

๑๘๐.

ภูมิปุคฺคลนานาตฺต-วเสน จ ปวตฺติโต;

พหุธา ปนิทํ จิตฺตํ, โหตีติ จ วิภาวเย.

๑๘๑.

เอกวิธาทินเย ปนิมสฺมึ,โย กุสโล มติมา อิธ ภิกฺขุ;

ตสฺสภิธมฺมคตา ปน อตฺถา,หตฺถคตามลกา วิย โหนฺติ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร เอกวิธาทินิทฺเทโส นาม

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

๕. ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

ภูมิปุคฺคลจิตฺตุปฺปตฺตินิทฺเทโส

๑๘๒.

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, พุทฺธิวุทฺธิกรํ นยํ;

จิตฺตานํ ภูมีสุปฺปตฺตึ, ปุคฺคลานํ วเสน จ.

๑๘๓.

เทวาเจว [Pg.45] มนุสฺสา จ, ติสฺโส วาปายภูมิโย;

คติโย ปญฺจ นิทฺทิฏฺฐา, สตฺถุนา ตุ ตโย ภวา.

๑๘๔.

ภูมิโย ตตฺถ ตึเสว, ตาสุ ตึเสว ปุคฺคลา;

ภูมีสฺเวตาสุ อุปฺปนฺนา, สพฺเพ จ ปน ปุคฺคลา.

๑๘๕.

ปฏิสนฺธิกจิตฺตานํ, วเสเนกูนวีสติ;

ปฏิสนฺธิ จ นาเมสา, ทุวิธา สมุทีริตา.

๑๘๖.

อจิตฺตกา สจิตฺตา จ, อสญฺญีนมจิตฺตกา;

เสสา สจิตฺตกา เญยฺยา, สา ปเนกูนวีสติ.

๑๘๗.

ปฏิสนฺธิวเสเนว, โหนฺติ วีสติ ปุคฺคลา;

อิธ จิตฺตาธิการตฺตา, อจิตฺตา น จ อุทฺธฏา.

๑๘๘.

อเหตุทฺวิติเหตูติ, ปุคฺคลา ติวิธา สิยุํ;

อริยา ปน อฏฺฐาติ, สพฺเพ เอกาทเสริตา.

๑๘๙.

เอเตสํ ปน สพฺเพสํ, ปุคฺคลานํ ปเภทโต;

จิตฺตานํ ภูมีสุปฺปตฺตึ, ภณโต เม นิโพธถ.

๑๙๐.

ตึสภูมีสุ จิตฺตานิ, กติ ชายนฺติ เม วท;

จุทฺทเสว ตุ จิตฺตานิ, โหนฺติ สพฺพาสุ ภูมิสุ.

๑๙๑.

สทา วีสติ จิตฺตานิ, กาเมเยว ภเว สิยุํ;

ปญฺจ รูปภเวเยว, จตฺตาเรว อรูปิสุ.

๑๙๒.

กามรูปภเวสฺเวว, อฏฺฐารส ภวนฺติ หิ;

ทฺเวจตฺตาลีส จิตฺตานิ, โหนฺติ ตีสุ ภเวสุปิ.

๑๙๓.

ฐเปตฺวา ปน สพฺพาสํ, จตสฺโสปายภูมิโย;

เตรเสว จ จิตฺตานิ, โหนฺติ ฉพฺพีสภูมิสุ.

๑๙๔.

อปรานิ [Pg.46] จตสฺโสปิ, ฐเปตฺวารุปฺปภูมิโย;

จิตฺตานิ ปน ชายนฺติ, ฉ จ ฉพฺพีสภูมิสุ.

๑๙๕.

สุทฺธาวาสิกเทวานํ, ฐเปตฺวา ปญฺจ ภูมิโย;

ปญฺจ จิตฺตานิ ชายนฺเต, ปญฺจวีสติภูมิสุ.

๑๙๖.

อปรานิ ทุเว โหนฺติ, ปญฺจวีสติภูมิสุ;

ฐเปตฺวา เนวสญฺญญฺจ, จตสฺโสปายภูมิโย.

๑๙๗.

ทฺเวปิ จิตฺตานิ ชายนฺติ, จตุวีสติภูมิสุ;

อากิญฺจญฺญํ เนวสญฺญญฺจ, ฐเปตฺวาปายภูมิโย.

๑๙๘.

อปายภูมิโย หิตฺวา, ติสฺโส อารุปฺปภูมิโย;

ทฺเวเยว ปน จิตฺตานิ, โหนฺติ เตวีสภูมิสุ.

๑๙๙.

อรูเป จ อปาเย จ, ฐเปตฺวา อฏฺฐ ภูมิโย;

เอกาทสวิธํ จิตฺตํ, โหนฺติ ทฺวาวีสภูมิสุ.

๒๐๐.

สุทฺธาวาเส อปาเย จ, ฐเปตฺวา นว ภูมิโย;

เอกวีสาสุ นิจฺจมฺปิ, จตฺตาโรว ภวนฺติ หิ.

๒๐๑.

เอกํ สตฺตรสสฺเวว, จิตฺตํ ชายติ ภูมิสุ;

สุทฺธาวาเส ฐเปตฺวา ตุ, อปายารุปฺปภูมิโย.

๒๐๒.

ทฺวาทเสว ตุ ชายนฺเต, เอกาทสสุ ภูมิสุ;

ฐเปตฺวา ปน สพฺพาปิ, ภูมิโย หิ มหคฺคตา.

๒๐๓.

กามาวจรเทวานํ, มนุสฺสานํ วเสน ตุ;

อฏฺฐ จิตฺตานิ ชายนฺเต, สทา สตฺตสุ ภูมิสุ.

๒๐๔.

ปญฺจมชฺฌานปาเกโก, ชายเต ฉสุ ภูมิสุ;

จตฺตาริ ปน จิตฺตานิ, ตีสุ ตีสฺเวว ภูมิสุ.

๒๐๕.

จตฺตาริ [Pg.47] ปน จิตฺตานิ, โหนฺติ เอเกกภูมิสุ;

อรูปาวจรปากานํ, วเสน ปริทีปเย.

๒๐๖.

กุสลากุสลา กาเม,เตสํ ปากา อเหตุกา;

อาวชฺชนทฺวยญฺจาติ,สตฺตตึเสว มานสา.

๒๐๗.

นรกาทีสฺวปาเยสุ, จตูสุปิ จ ชายเร;

ทฺเวปญฺญาสาวเสสานิ, นุปฺปชฺชนฺติ กทาจิปิ.

๒๐๘.

กาเม เทวมนุสฺสานํ, นว ปากา มหคฺคตา;

เนว ชายนฺติ ชายนฺติ, อสีติ หทยา สทา.

๒๐๙.

กาเม อฏฺฐ มหาปากา, โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ;

ตถา ฆานาทิวิญฺญาณ-ตฺตยํ ปากา อปุญฺญชา.

๒๑๐.

นตฺถิ อารุปฺปปากา จ, รูปาวจรภูมิยํ;

อิเมหิ สห จิตฺเตหิ, ตโย มคฺคา ผลทฺวยํ.

๒๑๑.

จตฺตาโร ทิฏฺฐิสํยุตฺตา, วิจิกิจฺฉายุตมฺปิ จ;

จตฺตาโร เหฏฺฐิมา ปากา, สุทฺธาวาเส น ลพฺภเร.

๒๑๒.

เสสานิ เอกปญฺญาส, จิตฺตานิ ปน ลพฺภเร;

รูปาวจริกา สพฺเพ, วิปากา กามธาตุยา.

๒๑๓.

โทมนสฺสาทิมคฺโค จ, กฺริยา จ ทฺเว อเหตุกา;

เตจตฺตาลีส จิตฺตานิ, นตฺถิ อารุปฺปภูมิยํ.

๒๑๔.

เอวํ ภูมิวเสเนว, จิตฺตุปฺปตฺตึ วิภาวเย;

ตถา เอกาทสนฺนมฺปิ, ปุคฺคลานํ วเสน จ.

๒๑๕.

กุสลากุสลา [Pg.48] กาเม,เตสํ ปากา อเหตุกา;

อาวชฺชนทฺวยญฺจาติ,สตฺตตึเสว มานสา.

๒๑๖.

อเหตุกสฺส สตฺตสฺส, ชายนฺเต ปญฺจภูมิสุ;

ทฺเวปญฺญาสาวเสสานิ, น ชายนฺติ กทาจิปิ.

๒๑๗.

อเหตุกสฺส วุตฺเตหิ, กามปากา ทุเหตุกา;

ทุเหตุกสฺส ชายนฺเต, จตฺตาลีสํ ตเถกกํ.

๒๑๘.

สพฺเพ มหคฺคตา เจว, สพฺเพปิ จ อนาสวา;

ติเหตุกา วิปากา จ, กาเม นว กฺริยาปิ จ.

๒๑๙.

ทุเหตุโน น ชายนฺติ, จตฺตาลีสํ ตถาฏฺฐ จ;

กามาวจรสตฺตสฺส, ติเหตุปฏิสนฺธิโน.

๒๒๐.

ปุถุชฺชนสฺส ชายนฺเต, จตุปญฺญาส มานสา;

ทฺวิเหตุกสฺส วุตฺตานิ, จตฺตาลีสํ ตเถกกํ.

๒๒๑.

จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา, วิปากา กามธาตุยา;

รูปารูเปสุ ปุญฺญานิ, จตุปญฺญาส มานสา.

๒๒๒.

ปุถุชฺชนสฺส ชายนฺเต, ปญฺจตึส น ชายเร;

ฉเทเวสุ มนุสฺเสสุ, โสตาปนฺนสฺส เทหิโน.

๒๒๓.

ปญฺญาเสวสฺส จิตฺตานิ, ชายนฺตีติ วินิทฺทิเส;

นวตึเสว จิตฺตานิ, นุปฺปชฺชนฺตีติ ทีปเย.

๒๒๔.

โสตาปนฺนสฺส วุตฺตานิ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ;

อตฺตโนว ผเลนสฺส, สกทาคามิโน สิยุํ.

๒๒๕.

โสตาปนฺนสฺส [Pg.49] วุตฺตานิ, ฐเปตฺวา ปฏิฆทฺวยํ;

ทุติยํ จ ผลํ หิตฺวา, ยานิ จิตฺตานิ ตานิติ;

อนาคามิสฺส สตฺตสฺส, ชายนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๒๒๖.

กติ จิตฺตานิ ชายนฺเต, กาเม อรหโต ปน;

จตฺตารีสญฺจ จตฺตาริ, กาเม อรหโต สิยุํ.

๒๒๗.

มคฺคฏฺฐานํ จตุนฺนมฺปิ, ปุคฺคลานํ สกํ สกํ;

มคฺคจิตฺตํ สิยา เตสํ, เอกจิตฺตกฺขณา หิ เต.

๒๒๘.

ปุถุชฺชนสฺส ตีสฺเวว, ปฐมชฺฌานภูมิสุ;

ปญฺจตึเสว จิตฺตานิ, ชายนฺเตติ วินิทฺทิเส.

๒๒๙.

ฆานาทีสุ จ วิญฺญาณ-ตฺตยํ สตฺต อปุญฺญชา;

มหาปากา ตถา ปากา, อุปริชฺฌานภูมิกา.

๒๓๐.

วิปากาปิ จ อารุปฺปา, โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ;

อฏฺฐารส กฺริยา เจว, อฏฺฐ โลกุตฺตรานิ จ.

๒๓๑.

ปฐมชฺฌานนิพฺพตฺต-ปุถุชฺชนสรีริโน;

เอตานิ จตุปญฺญาส, จิตฺตานิ น จ ลพฺภเร.

๒๓๒.

โสตาปนฺนสฺส จิตฺตานิ, ตตฺเถกตึส ชายเร;

ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ, หิตฺวา จาปุญฺญปญฺจกํ.

๒๓๓.

สกทาคามิโน ตตฺถ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ;

เอกตึเสว ชายนฺเต, ปกฺขิปิตฺวา สกํ ผลํ.

๒๓๔.

อนาคามิสฺส ตตฺเถว, ฐเปตฺวา ทุติยํ ผลํ;

เอกตึเสว ชายนฺเต, ผลจิตฺเตน อตฺตโน.

๒๓๕.

วิญฺญาณํ จกฺขุโสตานํ, ปุญฺญชํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

สนฺตีรณทฺวยญฺเจว, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

๒๓๖.

อรหตฺตผลํ [Pg.50] ปาโก, ปฐมชฺฌานสมฺภโว;

สตฺตวีสติ จิตฺตานิ, อรหนฺตสฺส ชายเร.

๒๓๗.

ปุถุชฺชนสฺส ตีสฺเวว, ทุติยชฺฌานภูมิสุ;

ฉตฺตึส ทุติยชฺฌาน-ตติยชฺฌานปากโต.

๒๓๘.

ปุถุชฺชนสฺส วุตฺเตสุ, หิตฺวา วาปุญฺญปญฺจกํ;

โสตาปนฺนสฺส พาตฺตึส, ผเลน สห อตฺตโน.

๒๓๙.

โสตาปนฺนสฺส วุตฺเตสุ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ;

พาตฺตึส ผลจิตฺเตน, สกทาคามิสฺส อตฺตโน.

๒๔๐.

สกทาคามีสุ วุตฺเตสุ, ฐเปตฺวา ทุติยํ ผลํ;

อนาคามิผเลนสฺส, พาตฺตึเสว ภวนฺติ หิ.

๒๔๑.

อรหนฺตสฺส ตีสฺเวว, อฏฺฐวีสติ อตฺตโน;

ผเลน ทุติยชฺฌาน-ตติยชฺฌานปากโต.

๒๔๒.

ปริตฺตกสุภาทีนํ, เทวานํ ตีสุ ภูมิสุ;

ปญฺจตึเสว ชายนฺเต, จตุตฺถชฺฌานปากโต.

๒๔๓.

โสตาปนฺนสฺส ตตฺเถก-ตึส จิตฺตานิ ชายเร;

สกทาคามิโน เอวํ, ตถานาคามิโนปิ จ.

๒๔๔.

ขีณาสวสฺส ตตฺเถว, สตฺตวีสติ มานสา;

ตถา เวหปฺผเล จาปิ, สพฺเพสํ โหนฺติ มานสา.

๒๔๕.

เอกตึเสว จิตฺตานิ, สุทฺธาวาสิกภูมิสุ;

อนาคามิกสตฺตสฺส, โหนฺตีติ ปริทีปเย.

๒๔๖.

อรหโต ปน ตตฺเถว, มานสา สตฺตวีสติ;

เอวํ รูปีสุ จิตฺตานิ, วิญฺเญยฺยานิ วิภาวินา.

๒๔๗.

จตุวีสติ [Pg.51] จิตฺตานิ, ปฐมารุปฺปภูมิยํ;

ปุถุชฺชนสฺส สตฺตสฺส, ชายนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๒๔๘.

โสตาปนฺนสฺส ตตฺเถว, ฐเปตฺวาปุญฺญปญฺจกํ;

สมวีสติ จิตฺตานิ, ผเลน สห อตฺตโน.

๒๔๙.

สกทาคามิโน ตตฺถ, ตถานาคามิโนปิ จ;

ชายนฺติ วีส จิตฺตานิ, ปุพฺพปุพฺพผลํ วินา.

๒๕๐.

ขีณาสวสฺส ตตฺเถว, ทสปญฺจ จ มานสา;

ปุถุชฺชนสฺส สตฺตสฺส, ทุติยารุปฺปภูมิยํ.

๒๕๑.

โหนฺติ เตวีส จิตฺตานิ, อิติ วตฺวา วิภาวเย;

ติณฺณนฺนมฺเปตฺถ เสขานํ, จิตฺตาเนกูนวีสติ.

๒๕๒.

จุทฺทเสว ตุ จิตฺตานิ, ทุติยารุปฺปภูมิยํ;

กฺริยาทฺวาทส ปาเกโก, ผลํ ขีณาสวสฺส ตุ.

๒๕๓.

ปุถุชฺชนสฺส สตฺตสฺส, ตติยารุปฺปภูมิยํ;

พาวีสติ จ จิตฺตานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

๒๕๔.

อฏฺฐารเสว จิตฺตานิ, โสตาปนฺนสฺส ชายเร;

สกทาคามิโน ตานิ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ.

๒๕๕.

สกทาคามิวุตฺเตสุ, ฐเปตฺวา ทุติยํ ผลํ;

อฏฺฐารเสว จิตฺตานิ, อนาคามิสฺส ชายเร.

๒๕๖.

เตรเสว จ จิตฺตานิ, ตติยารุปฺปภูมิยํ;

ขีณาสวสฺส สตฺตสฺส, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๒๕๗.

เอกวีสติ จิตฺตานิ, จตุตฺถารุปฺปภูมิยํ;

ปุถุชฺชนสฺส สตฺตสฺส, ชายนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๒๕๘.

โสตาปนฺนสฺส [Pg.52] สตฺตสฺส, สตฺตรส ปกาสเย;

สกทาคามิโน ตานิ, ฐเปตฺวา ปฐมํ ผลํ.

๒๕๙.

สกทาคามิวุตฺเตสุ, ฐเปตฺวา ทุติยํ ผลํ;

โหนฺติ สตฺตรเสวสฺส, อนาคามิสฺส มานสา.

๒๖๐.

ทฺวาทเสว ตุ จิตฺตานิ, จตุตฺถารุปฺปภูมิยํ;

ชายนฺติ อรหนฺตสฺส, อิติ วตฺวา วิภาวเย.

๒๖๑.

เหฏฺฐิมานํ อรูปีนํ, พฺรหฺมานํ อุปรูปริ;

อรูปกุสลา เจว, อุปฺปชฺชนฺติ กฺริยาปิ จ.

๒๖๒.

อุทฺธมุทฺธมรูปีนํ, เหฏฺฐิมา เหฏฺฐิมา ปน;

อารุปฺปาเนว ชายนฺเต, ทิฏฺฐาทีนวโต กิร.

๒๖๓.

ฐเปตฺวา ปฐมํ มคฺคํ, กุสลานุตฺตรา ตโย;

กามาวจรปุญฺญานิ, อปุญฺญานิ ตถา ทส.

๒๖๔.

จตฺตารารุปฺปปุญฺญานิ, สพฺเพ ปากา อนุตฺตรา;

ปฐมารุปฺปปาโก จ, นว กามกฺริยาปิ จ.

๒๖๕.

อารุปฺปาปิ กฺริยา สพฺพา, เตจตฺตาลีส มานสา;

อุปฺปชฺชนฺติ ปเนตานิ, ปฐมารุปฺปภูมิยํ.

๒๖๖.

สพฺโพ กามวิปาโก จ, สพฺโพ รูโปมหคฺคโต;

จิตฺตุปฺปาโท มโนธาตุ, โทมนสฺสทฺวยมฺปิ จ.

๒๖๗.

อาทิมคฺโค ตโย ปากา, อารุปฺปา จ ตถูปริ;

ฉจตฺตาลีส นตฺเถตฺถ, ปฐมารุปฺปภูมิยํ.

๒๖๘.

วุตฺเตสุ ปน จิตฺเตสุ, ปฐมารุปฺปภูมิยํ;

ฐเปตฺวา ปฐมารุปฺป-ตฺตยํ ปาโก จ อตฺตโน.

๒๖๙.

ตาลีเสตานิ [Pg.53] ชายนฺเต, ทุติยารุปฺปภูมิยํ;

เอวํ เสสทฺวเย เญยฺยา, หิตฺวา เหฏฺฐิมเหฏฺฐิมํ.

๒๗๐.

อตฺตโน อตฺตโน ปากา, จตฺตาโร จ อนาสวา;

วิปากา โหนฺติ สพฺเพว, จตูสฺวารุปฺปภูมิสุ.

๒๗๑.

โวฏฺฐพฺพเนน จิตฺเตน, กาเม อฏฺฐ มหากฺริยา;

จตสฺโสปิ จ อารุปฺปา, เตรเสว กฺริยา สิยุํ.

๒๗๒.

ขีณาสวสฺส ชายนฺเต, ปฐมารุปฺปภูมิยํ;

ทฺวาทเสว กฺริยา โหนฺติ, ทุติยารุปฺปภูมิยํ.

๒๗๓.

เอกาทส กฺริยา โหนฺติ, ตติยารุปฺปภูมิยํ;

ทเสว จ กฺริยา เญยฺยา, จตุตฺถารุปฺปภูมิยํ.

๒๗๔.

อรหโต ปน จิตฺตานิ, โหนฺติ เอกูนวีสติ;

อรหตฺตํ กฺริยา สพฺพา, ฐเปตฺวาวชฺชนทฺวยํ.

๒๗๕.

จตุนฺนญฺจ ผลฏฺฐานํ, ติเหตุกปุถุชฺชเน;

เตรเสว จ จิตฺตานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

๒๗๖.

จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา, มหาปากา ตถา นว;

รูปารูปวิปากา จ, เตรเสว ภวนฺติเม.

๒๗๗.

จตุนฺนญฺจ ผลฏฺฐานํ, ทุเหตุกปุถุชฺชเน;

ญาณหีนานิ จตฺตาริ, วิปากา เอว ชายเร.

๒๗๘.

ปุถุชฺชนานํ ติณฺณมฺปิ, จตุนฺนํ อริยเทหินํ;

สตฺตรเสว จิตฺตานิ, สตฺตนฺนมฺปิ ภวนฺติ หิ.

๒๗๙.

วิญฺญาณานิ ทุเว ปญฺจ, มโนธาตุตฺตยมฺปิ จ;

สนฺตีรณานิ โวฏฺฐพฺพํ, โหนฺติ สตฺตรเสวิเม.

๒๘๐.

เหฏฺฐา ติณฺณํ ผลฏฺฐานํ, ติเหตุกปุถุชฺชเน;

นเวว กุสลา โหนฺติ, จตุนฺนมฺปิ มหคฺคตา.

๒๘๑.

ติณฺณํ [Pg.54] ปุถุชฺชนานญฺจ, ติณฺณมริยานมาทิโต;

เตรเสว ตุ จิตฺตานิ, อุปฺปชฺชนฺตีติ นิทฺทิเส.

๒๘๒.

อฏฺเฐว กามปุญฺญานิ, ทิฏฺฐิหีนา อปุญฺญโต;

จตฺตาโรปิ จ อุทฺธจฺจ-สํยุตฺตญฺจาติ เตรส.

๒๘๓.

เหฏฺฐา ทฺวินฺนํ ผลฏฺฐานํ, ตถา สพฺพปุถุชฺชเน;

โทมนสฺสยุตฺตํ จิตฺตํ, ทฺวยเมว ตุ ชายเต.

๒๘๔.

ติณฺณํ ปุถุชฺชนานํ ตุ, ปญฺเจว ปน ชายเร;

จตฺตาริ ทิฏฺฐิยุตฺตานิ, วิจิกิจฺฉายุตมฺปิ จ.

๒๘๕.

มคฺคฏฺฐานํ จตุนฺนมฺปิ, มคฺคจิตฺตํ สกํ สกํ;

เอกเมว ภเว เตสํ, อิติ วตฺวา วิภาวเย.

๒๘๖.

มยา ภเวสุ จิตฺตานํ, ปุคฺคลานํ วเสน จ;

ภิกฺขูนํ ปาฏวตฺถาย, จิตฺตุปฺปตฺติ ปกาสิตา.

๒๘๗.

เอวํ สพฺพมิทํ จิตฺตํ, ภูมิปุคฺคลเภทโต;

พหุธาปิ จ โหตีติ, วิญฺญาตพฺพํ วิภาวินา.

๒๘๘.

สกฺกา วุตฺตานุสาเรน, เภโท ญาตุํ วิภาวินา;

คนฺถวิตฺถารภีเตน, สํขิตฺตํ ปนิทํ มยา.

๒๘๙.

ปุพฺพาปรํ วิโลเกตฺวา, จินฺเตตฺวา จ ปุนปฺปุนํ;

อตฺถํ อุปปริกฺขิตฺวา, คเหตพฺพํ วิภาวินา.

๒๙๐.

อิมญฺจาภิธมฺมาวตารํ สุสารํ,วรํ สตฺตโมหนฺธการปฺปทีปํ;

สทา สาธุ จินฺเตติ วาเจติ โย ตํ,นรํ ราคโทสา จิรํ โนปยนฺติ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ภูมิปุคฺคลวเสน จิตฺตุปฺปตฺตินิทฺเทโส นาม

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

๖. ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท

อารมฺมณวิภาคนิทฺเทโส

๒๙๑.

เอเตสํ [Pg.55] ปน จิตฺตานํ, อารมฺมณมิโต ปรํ;

ทสฺสยิสฺสามหํ เตน, วินา นตฺถิ หิ สมฺภโว.

๒๙๒.

รูปํ สทฺทํ คนฺธํ รสํ, โผฏฺฐพฺพํ ธมฺมเมว จ;

ฉธา อารมฺมณํ อาหุ, ฉฬารมฺมณโกวิทา.

๒๙๓.

ตตฺถ ภูเต อุปาทาย, วณฺโณ จตุสมุฏฺฐิโต;

สนิทสฺสนปฏิโฆ, รูปารมฺมณสญฺญิโต.

๒๙๔.

ทุวิโธ หิ สมุทฺทิฏฺโฐ, สทฺโท จิตฺโตตุสมฺภโว;

สวิญฺญาณกสทฺโทว, โหติ จิตฺตสมุฏฺฐิโต.

๒๙๕.

อวิญฺญาณกสทฺโท โย,โส โหตูตุสมุฏฺฐิโต;

ทุวิโธปิ อยํ สทฺโท,สทฺทารมฺมณตํ คโต.

๒๙๖.

ธรียตีติ คจฺฉนฺโต, คนฺโธ สูจนโตปิ วา;

อยํ จตุสมุฏฺฐาโน, คนฺธารมฺมณสมฺมโต.

๒๙๗.

รสมานา รสนฺตีติ, รโสติ ปริกิตฺติโต;

โสว จตุสมุฏฺฐาโน, รสารมฺมณนามโก.

๒๙๘.

ผุสียตีติ โผฏฺฐพฺพํ, ปถวีเตชวายโว;

โผฏฺฐพฺพํ จตุสมฺภูตํ, โผฏฺฐพฺพารมฺมณํ มตํ.

๒๙๙.

สพฺพํ นามญฺจ รูปญฺจ, หิตฺวา รูปาทิปญฺจกํ;

ลกฺขณานิ จ ปญฺญตฺติ-ธมฺมารมฺมณสญฺญิตํ.

๓๐๐.

ฉารมฺมณานิ ลพฺภนฺติ, กามาวจรภูมิยํ;

ตีณิ รูเป ปนารูเป, ธมฺมารมฺมณเมกกํ.

๓๐๑.

ขณวตฺถุปริตฺตตฺตา[Pg.56], อาปาถํ น วชนฺติ เย;

เต ธมฺมารมฺมณา โหนฺติ, เยสํ รูปาทโย กิร.

๓๐๒.

เต ปฏิกฺขิปิตพฺพาว, อญฺญมญฺญสฺส โคจรํ;

เนว ปจฺจนุโภนฺตานํ, มโน เตสํ ตุ โคจรํ.

๓๐๓.

ตญฺจ ‘‘ปจฺจนุโภตี’’ติ, วุตฺตตฺตา ปน สตฺถุนา;

รูปาทารมฺมณาเนว, โหนฺติ รูปาทโย ปน.

๓๐๔.

ทิพฺพจกฺขาทิญาณานํ, รูปาทีเนว โคจรา;

อนาปาถคตาเนว, ตานีติปิ น ยุชฺชติ.

๓๐๕.

ยํ รูปารมฺมณํ โหนฺตํ, ตํ ธมฺมารมฺมณํ กถํ;

เอวํ สติ ปเนเตสํ, นิยโมติ กถํ ภเว.

๓๐๖.

สพฺพํ อารมฺมณํ เอตํ, ฉพฺพิธํ สมุทีริตํ;

ตํ ปริตฺตตฺติกาทีนํ, วเสน พหุธา มตํ.

๓๐๗.

สพฺโพ กามวิปาโก จ, กฺริยาเหตุทฺวยมฺปิ จ;

ปญฺจวีสติ เอกนฺตํ, ปริตฺตารมฺมณา สิยุํ.

๓๐๘.

อิฏฺฐาทิเภทา ปญฺเจว, รูปสทฺทาทโย ปน;

วิญฺญาณานํ ทฺวิปญฺจนฺนํ, โคจรา ปฏิปาฏิยา.

๓๐๙.

รูปาทิปญฺจกํ สพฺพํ, มโนธาตุตฺตยสฺส ตุ;

เตรสนฺนํ ปเนเตสํ, รูปกฺขนฺโธว โคจโร.

๓๑๐.

นารูปํ น จ ปญฺญตฺตึ, นาตีตํ น จนาคตํ;

อารมฺมณํ กโรนฺเต จ, วตฺตมาโน หิ โคจโร.

๓๑๑.

เตรเสตานิ จิตฺตานิ, ชายนฺเต กามธาตุยํ;

จตฺตาริ รูปาวจเร, เนว กิญฺจิ อรูปิสุ.

๓๑๒.

มหาปากานมฏฺฐนฺนํ[Pg.57], สนฺตีรณตฺตยสฺสปิ;

ฉสุ ทฺวาเรสุ รูปาทิฉปริตฺตานิ โคจรา.

๓๑๓.

รูปาทโย ปริตฺตา ฉ, หสิตุปฺปาทโคจรา;

ปญฺจทฺวาเร ปฏุปฺปนฺนา, มโนทฺวาเร ติกาลิกา.

๓๑๔.

ทุติยารุปฺปจิตฺตญฺจ, จตุตฺถารุปฺปมานสํ;

ฉพฺพิธํ นิยตํ โหติ, ตํ มหคฺคตโคจรํ.

๓๑๕.

นิพฺพานารมฺมณตฺตา หิ, เอกนฺเตน อนญฺญโต;

อฏฺฐานาสวจิตฺตานํ, อปฺปมาโณว โคจโร.

๓๑๖.

จตฺตาโร ญาณหีนา จ, กามาวจรปุญฺญโต;

กฺริยโตปิ จ จตฺตาโร, ทฺวาทสากุสลานิ จ.

๓๑๗.

ปริตฺตารมฺมณา เจว, เต มหคฺคตโคจรา;

ปญฺญตฺตารมฺมณตฺตา หิ, นวตฺตพฺพาว โหนฺติ เต.

๓๑๘.

จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา, ปุญฺญโต กฺริยโตปิ จ;

ตถาภิญฺญาทฺวยญฺเจว, กฺริยาโวฏฺฐพฺพนมฺปิ จ.

๓๑๙.

เอกาทสนฺนเมเตสํ, ติวิโธ โหติ โคจโร;

ปญฺญตฺตารมฺมณตฺตา หิ, นวตฺตพฺพาปิ โหนฺติเม.

๓๒๐.

ยานิ วุตฺตาวเสสานิ, จิตฺตานิ ปน ตานิ หิ;

นวตฺตพฺพารมฺมณานีติ, วิญฺเญยฺยานิ วิภาวินา.

ปริตฺตารมฺมณตฺติกํ สมตฺตํ.

๓๒๑.

ทุติยารุปฺปจิตฺตญฺจ, จตุตฺถารุปฺปมานสํ;

ฉพฺพิธํ ปน เอกนฺต-อตีตารมฺมณํ สิยา.

๓๒๒.

วิญฺญาณานํ ทฺวิปญฺจนฺนํ, มโนธาตุตฺตยสฺส จ;

ปญฺจ รูปาทโย ธมฺมา, ปจฺจุปฺปนฺนาว โคจรา.

๓๒๓.

อฏฺฐ [Pg.58] กามมหาปากา, สนฺตีรณตฺตยมฺปิ จ;

หสิตุปฺปาทจิตฺตนฺติ, ทฺวาทเสเต ตุ มานสา.

๓๒๔.

สิยาตีตารมฺมณา ปจฺจุ-ปฺปนฺนานาคตโคจรา;

กุสลากุสลา กาเม, กฺริยโต นว มานสา.

๓๒๕.

อภิญฺญามานสา ทฺเวปิ, สิยาตีตาทิโคจรา;

สนฺตปญฺญตฺติกาเลปิ, นวตฺตพฺพา ภวนฺติเม.

๓๒๖.

เสสานิ ปน สพฺพานิ, รูปารูปภเวสุปิ;

นวตฺตพฺพานิ โหนฺเตว, อตีตารมฺมณาทินา.

๓๒๗.

กามโต จ กฺริยา ปญฺจ, รูปโต ปญฺจมี กฺริยา;

จิตฺตานํ ฉนฺนเมเตสํ, นตฺถิ กิญฺจิ อโคจรํ.

๓๒๘.

นิพฺพานญฺจ ผลํ มคฺคํ, รูปญฺจารูปเมว จ;

สกฺโกนฺติ โคจรํ กาตุํ, กติ จิตฺตานิ เม วท.

๓๒๙.

จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา,ปุญฺญโต กฺริยโต ตถา;

อภิญฺญาหทยา ทฺเวปิ,กฺริยา โวฏฺฐพฺพนมฺปิ จ.

๓๓๐.

สกฺโกนฺติ โคจรํ กาตุํ, จิตฺตาเนกาทสาปิ จ;

นิพฺพานญฺจ ผลํ มคฺคํ, รูปญฺจารูปเมว จ.

๓๓๑.

จิตฺเตสุ ปน สพฺเพสุ, กติ จิตฺตานิ เม วท;

อรหตฺตผลํ มคฺคํ, กาตุํ สกฺโกนฺติ โคจรํ.

๓๓๒.

สพฺเพสุ ปน จิตฺเตสุ, ฉ จ จิตฺตานิ เม สุณ;

อรหตฺตผลํ มคฺคํ, กาตุํ สกฺโกนฺติ โคจรํ.

๓๓๓.

จตฺตาโร ญาณสํยุตฺตา, กฺริยา โวฏฺฐพฺพนมฺปิ จ;

กฺริยาภิญฺญา มโนธาตุ, ฉ จ สกฺโกนฺติ โคจรํ.

๓๓๔.

จตฺตาโร [Pg.59] ญาณสํยุตฺตา-ภิญฺญาจิตฺตญฺจ ปุญฺญโต;

นารหตฺตํ ผลํ มคฺคํ, กาตุํ สกฺโกนฺติ โคจรํ.

๓๓๕.

กสฺมา อรหโต มคฺค-จิตฺตํ วา ผลมานสํ;

ปุถุชฺชนา วา เสกฺขา วา, น สกฺโกนฺติ หิ ชานิตุํ.

๓๓๖.

ปุถุชฺชโน น ชานาติ,โสตาปนฺนสฺส มานสํ;

โสตาปนฺโน น ชานาติ,สกทาคามิสฺส มานสํ.

๓๓๗.

สกทาคามี น ชานาติ, อนาคามิสฺส มานสํ;

อนาคามี น ชานาติ, อรหนฺตสฺส มานสํ.

๓๓๘.

เหฏฺฐิโม เหฏฺฐิโม เนว, ชานาติ อุปรูปริ;

อุปรูปริ ชานาติ, เหฏฺฐิมสฺส จ มานสํ.

๓๓๙.

โย ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส,โหติ อารมฺมณํ ปน;

ตมุทฺธริตฺวา เอเกกํ,ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.

๓๔๐.

กุสลารมฺมณํ กาเม, กุสลากุสลสฺส จ;

อภิญฺญามานสสฺสาปิ, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๔๑.

กามาวจรปากสฺส, ตถา กามกฺริยสฺส จ;

เอเตสํ ปน ราสีนํ, ฉนฺนํ อารมฺมณํ สิยา.

๓๔๒.

รูปาวจรปุญฺญานิ, กามปากํ ตโต วินา;

ปญฺจนฺนํ ปน ราสีนํ, โหนฺติ อารมฺมณานิ หิ.

๓๔๓.

อารุปฺปกุสลญฺจาปิ, เตภูมกุสลสฺส จ;

เตภูมกกฺริยสฺสาปิ, ตเถวากุสลสฺสปิ.

๓๔๔.

อรูปาวจรปากานํ[Pg.60], ทฺวินฺนํ ปน จตุตฺถทุ;

อิเมสํ อฏฺฐราสีนํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๔๕.

อปริยาปนฺนปุญฺญมฺปิ, กามาวจรโตปิ จ;

รูปโต ปญฺจมสฺสาปิ, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๔๖.

จตุนฺนํ ปน ราสีนํ, โหติ อารมฺมณํ สทา;

ตเถวากุสลํ กาม-รูปาวจรโต ปน.

๓๔๗.

กุสลสฺส กฺริยสฺสาปิ, ตเถวากุสลสฺส จ;

กามาวจรปากานํ, ฉนฺนํ ราสีนมีริตํ.

๓๔๘.

วิปาการมฺมณํ กาเม, กามาวจรโตปิ จ;

รูปาวจรโต เจว, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๔๙.

กามาวจรปากานํ, ตเถวากุสลสฺส จ;

ฉนฺนญฺจ ปน ราสีนํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๕๐.

วิปาการมฺมณํ รูเป, กามาวจรโตปิ จ;

รูปาวจรโต เจว, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๕๑.

อปุญฺญสฺสาติ ปญฺจนฺนํ, ราสีนํ โหติ โคจโร;

อรูปาวจรปาเกสุ, อยเมว นโย มโต.

๓๕๒.

อปริยาปนฺนปากมฺปิ, กามโต รูปโตปิ จ;

กุสลสฺส กฺริยสฺสาปิ, โหติ อารมฺมณํ ปน.

๓๕๓.

กฺริยจิตฺตมิทํ กาเม, กามาวจรโตปิ จ;

รูปาวจรโต เจว, กุสลสฺส กฺริยสฺส จ.

๓๕๔.

กามาวจรปากสฺส, ตเถวากุสลสฺส จ;

ฉนฺนํ ราสีนเมเตสํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๕๕.

ยํ [Pg.61] กฺริยามานสํ รูเป, กามปากํ ตโต วินา;

ปญฺจนฺนํ ปน ราสีนํ, โหติ อารมฺมณํ ปน.

๓๕๖.

กฺริยาจิตฺตํ ปนารุปฺเป, เตสํ ปญฺจนฺนเมว จ;

อารุปฺปสฺส กฺริยสฺสาปิ, ฉนฺนํ โหเตว โคจโร.

๓๕๗.

รูปํ จตุสมุฏฺฐานํ, รูปารมฺมณสญฺญิตํ;

กามาวจรปุญฺญสฺส, ตเถว กุสลสฺส จ.

๓๕๘.

อภิญฺญาทฺวยจิตฺตสฺส, กามปากกฺริยสฺส จ;

ฉนฺนํ ราสีนเมเตสํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๕๙.

นิพฺพานารมฺมณํ กาม-รูปาวจรโต ปน;

กุสลสฺสุภยสฺสาปิ, กามรูปกฺริยสฺส จ.

๓๖๐.

อปริยาปนฺนโต เจว, ผลสฺส กุสลสฺส จ;

ฉนฺนํ ราสีนเมเตสํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๖๑.

นานปฺปการกํ สพฺพํ, ปญฺญตฺตารมฺมณํ ปน;

เตภูมกสฺส ปุญฺญสฺส, ตเถวากุสลสฺส จ.

๓๖๒.

รูปารูปวิปากสฺส, เตภูมกกฺริยสฺส จ;

นวนฺนํ ปน ราสีนํ, โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๖๓.

รูปารมฺมณิกา ทฺเว ตุ, ทฺเว ทฺเว สทฺธาทิโคจรา;

ปญฺจารมฺมณิกา นาม, จิตฺตุปฺปาทา ตโย มตา.

๓๖๔.

อิเธกจตฺตาลีเสว, ฉฬารมฺมณิกา มตา;

กามาวจรจิตฺตาน-มยมารมฺมณกฺกโม.

๓๖๕.

ปญฺจาภิญฺญา วิวชฺเชตฺวา, รูปารูปา อนาสวา;

จิตฺตุปฺปาทา อิเม สพฺเพ, ธมฺมารมฺมณโคจรา.

๓๖๖.

ปฐมารุปฺปกุสลํ, ทุติยารุปฺปเจตโส;

กุสลสฺส วิปากสฺส, กฺริยสฺสารมฺมณํ ภเว.

๓๖๗.

ปฐมารุปฺปปาโกยํ[Pg.62], ทุติยารุปฺปเจตโส;

กุสลสฺส วิปากสฺส, กฺริยสฺสารมฺมณํ น หิ.

๓๖๘.

ปฐมํ ตุ กฺริยาจิตฺตํ, ทุติยารุปฺปเจตโส;

น ปุญฺญสฺส น ปากสฺส, โหติ อารมฺมณํ ปน.

๓๖๙.

ปฐมํ ตุ กฺริยาจิตฺตํ, ทุติยารุปฺปเจตโส;

กฺริยสฺสารมฺมณํ โหติ, อิติ เญยฺยํ วิภาวินา.

๓๗๐.

ปุถุชฺชนสฺส เสกฺขสฺส, อรูปารมฺมณํ ทฺวิธา;

กุสลํ กุสลสฺสาปิ, วิปากสฺส จ ตํ สิยา.

๓๗๑.

ขีณาสวสฺส ภิกฺขุสฺส, ปฐมารุปฺปมานสํ;

อารมฺมณํ ติธา โหติ, อิติ วุตฺตํ มเหสินา.

๓๗๒.

กฺริยสฺสาปิ กฺริยา โหติ, กุสลมฺปิ กฺริยสฺส จ;

กุสลํ ตุ วิปากสฺส, เอวํ โหติ ติธา ปน.

๓๗๓.

ตติยารุปฺปจิตฺตมฺปิ, จตุตฺถารุปฺปเจตโส;

เอวเมว ทฺวิธา เจว, ติธา จารมฺมณํ สิยา.

๓๗๔.

ยํ ยํ ปน อิธารพฺภ,เย เย ชายนฺติ โคจรํ;

โส โส เตสญฺจ เตสญฺจ,โหตารมฺมณปจฺจโย.

๓๗๕.

โย ปนิมสฺส นโร กิร ปารํ,ทุตฺตรมุตฺตรมุตฺตรตีธ;

โส อภิธมฺมมหณฺณวปารํ,ทุตฺตรมุตฺตรมุตฺตรเตว.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร อารมฺมณวิภาโค นาม

ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

๗. สตฺตโม ปริจฺเฉโท

วิปากจิตฺตปฺปวตฺตินิทฺเทโส

๓๗๖.

อนนฺตญาเณน [Pg.63] นิรงฺคเณน,คุเณสินา การุณิเกน เตน;

วุตฺเต วิปาเก มติปาฏวตฺถํ,วิปากจิตฺตปฺปภวํ สุณาถ.

๓๗๗.

เอกูนตึส กมฺมานิ, ปากา ทฺวตฺตึส ทสฺสิตา;

ตีสุ ทฺวาเรสุ กมฺมานิ, วิปากา ฉสุ ทิสฺสเร.

๓๗๘.

กุสลํ กามโลกสฺมึ, ปวตฺเต ปฏิสนฺธิยํ;

ตํ ตํ ปจฺจยมาคมฺม, ททาติ วิวิธํ ผลํ.

๓๗๙.

เอกาย เจตนาเยกา, ปฏิสนฺธิ ปกาสิตา;

นานากมฺเมหิ นานา จ, ภวนฺติ ปฏิสนฺธิโย.

๓๘๐.

ติเหตุกํ ตุ ยํ กมฺมํ, กามาวจรสญฺญิตํ;

ติเหตุกํ ทุเหตุญฺจ, วิปากํ เทตฺยเหตุกํ.

๓๘๑.

ทุเหตุกํ ตุ ยํ กมฺมํ, ตํ น เทติ ติเหตุกํ;

ทุเหตุกมเหตุญฺจ, วิปากํ เทติ อตฺตโน.

๓๘๒.

ติเหตุเกน กมฺเมน,ปฏิสนฺธิ ติเหตุกา;

ทุเหตุกาปิ โหเตว,น จ โหติ อเหตุกา.

๓๘๓.

ทุเหตุเกน กมฺเมน,ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกา;

อเหตุกาปิ โหเตว,น จ โหติ ติเหตุกา.

๓๘๔.

อสงฺขารมสงฺขารํ[Pg.64], สสงฺขารมฺปิ เทติ หิ;

สสงฺขารมสงฺขารํ, สสงฺขารํ ผลํ ตถา.

๓๘๕.

เอกาย เจตนาเยตฺถ, กุสลสฺส จ โสฬส;

วิธา วิปากจิตฺตานิ, ภวนฺตีติ ปกาสเย.

๓๘๖.

อารมฺมเณน โหเตว, เวทนาปริวตฺตนํ;

ตทารมฺมณจิตฺตมฺปิ, ชวเนน นิยามิตํ.

๓๘๗.

กามาวจรจิตฺเตน, กุสเลนาทินา ปน;

ตุลฺเยน ปากจิตฺเตน, คหิตา ปฏิสนฺธิ เจ.

๓๘๘.

พลวารมฺมเณ อิฏฺเฐ, จกฺขุสฺสาปาถมาคเต;

มโนธาตุ ภวงฺคสฺมึ, ตาย อาวฏฺฏิเต ปน.

๓๘๙.

วีถิจิตฺเตสุ ชาเตสุ, จกฺขุวิญฺญาณกาทิสุ;

ชายเต ชวนํ หุตฺวา, ปฐมํ กามมานสํ.

๓๙๐.

สตฺตกฺขตฺตุํ ชวิตฺวาน, ปฐเม กุสเล คเต;

ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, เตเนว สทิสํ ปุน.

๓๙๑.

วิปากํ ชายเต จิตฺตํ, ตทารมฺมณสญฺญิตํ;

สนฺธิยา ตุลฺยโต มูล-ภวงฺคนฺติ ปวุจฺจเต.

๓๙๒.

ตญฺจ สนฺตีรณํ เอตฺถ, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

คณนูปคจิตฺตานิ, จตฺตาเรว ภวนฺติ หิ.

๓๙๓.

ยทา หิ ทุติยํ จิตฺตํ, กุสลํ ชวนํ ตทา;

เตน ตุลฺยวิปากมฺปิ, ตทารมฺมณกํ สิยา.

๓๙๔.

สนฺธิยา อสมานตฺตา, ทฺเว นามานิสฺส ลพฺภเร;

‘‘อาคนฺตุกภวงฺค’’นฺติ, ‘‘ตทารมฺมณก’’นฺติ จ.

๓๙๕.

ยทา [Pg.65] หิ ตติยํ ปุญฺญํ, ชวนํ โหติ เตน จ;

สทิสํ ตติยํ ปากํ, ตทารมฺมณกํ สิยา.

๓๙๖.

‘‘อาคนฺตุกภวงฺค’’นฺติ, อิทมฺปิ จ ปวุจฺจติ;

อิมินา ปน สทฺธึ ฉ, ปุริมานิ จ ปญฺจปิ.

๓๙๗.

ยทา จตุตฺถํ กุสลํ, ชวนํ โหติ เตน จ;

ตุลฺยํ จตุตฺถํ ปากํ ตุ, ตทารมฺมณตํ วเช.

๓๙๘.

อาคนฺตุกภวงฺคํ ตุ, ตทารมฺมณนามกํ;

ปุริมานิ ฉ ปากานิ, อิมินา โหนฺติ สตฺต ตุ.

๓๙๙.

ตสฺมึ ทฺวาเร ยทา อิฏฺฐ-มชฺฌตฺตารมฺมณํ ปน;

อาคจฺฉติ ตทาปาถํ, ตทา วุตฺตนเยนิธ.

๔๐๐.

อารมฺมณวเสเนว, เวทนา ปริวตฺตติ;

อุเปกฺขาสหิตํ ตสฺมา, โหติ สนฺตีรณํ มโน.

๔๐๑.

อุเปกฺขาสหิเตสฺเวว, ชวเนสุ จตูสุปิ;

เตหิ ตุลฺยานิ จตฺตาริ, ปากจิตฺตานิ ชายเร.

๔๐๒.

เวทนายาสมานตฺตา, อจฺจนฺตํ ปุริเมหิ ตุ;

โหนฺติ ปิฏฺฐิภวงฺคานิ, จตฺตารีติ จ นามโต.

๔๐๓.

ปญฺจิมานิ วิปากานิ, ปุริเมหิ จ สตฺตหิ;

สทฺธึ ทฺวาทส ปากานิ, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๔๐๔.

จกฺขุทฺวาเร ตถา เอวํ, โสตาทีสฺวปิ นิทฺทิเส;

ทฺวาทส ทฺวาทส ปากา, สมสฏฺฐิ ภวนฺติเม.

๔๐๕.

เอกาย เจตนาเยว, กมฺเม อายูหิเต ปน;

สมสฏฺฐิ วิปากานิ, อุปฺปชฺชนฺติ น สํสโย.

๔๐๖.

คหิตาคหเณเนตฺถ[Pg.66], จกฺขุทฺวาเรสุ ทฺวาทส;

โสตวิญฺญาณกาทีนิ, จตฺตารีติ จ โสฬส.

๔๐๗.

เอวเมว สสงฺขาร-ติเหตุกุสเลนปิ;

อสงฺขารสสงฺขารุ-เปกฺขาสหคเตหิปิ.

๔๐๘.

กมฺเม อายูหิเต เตสํ, วิปาเกหิ จ ตีหิปิ;

เอเสว จ นโย เตหิ, ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา.

๔๐๙.

ปฐมํ อิฏฺฐมชฺฌตฺต-โคจรสฺส วเสนิธ;

ปวตฺตึ ปน ทสฺเสตฺวา, อุเปกฺขาสหิตทฺวเย.

๔๑๐.

ทสฺเสตพฺพา ตปฺปจฺฉา ตุ, อิฏฺฐสฺมึ โคจเร อิธ;

เอเกกสฺมึ ปน ทฺวาเร, ทฺวาทส ทฺวาทเสว ตุ.

๔๑๑.

คหิตาคหเณเนตฺถ, ปากจิตฺตานิ โสฬส;

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, เญยฺยํ สพฺพมเสสโต.

๔๑๒.

ติเหตุเกน กมฺเมน, ปฏิสนฺธิ ติเหตุกา;

ภวตีติ อยํ วาโร, วุตฺโต เอตฺตาวตา มยา.

๔๑๓.

สนฺธิเมกํ ตุ กมฺเมกํ, ชเนติ น ตโต ปรํ;

อเนกานิ วิปากานิ, สญฺชเนติ ปวตฺติยํ.

๔๑๔.

เอกสฺมา หิ ยถา พีชา, ชายเต เอกมงฺกุรํ;

สุพหูนิ ผลานิสฺส, โหนฺติ เหตุปวตฺติโต.

๔๑๕.

ทุเหตุเกน กมฺเมน, ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกา;

โหตีติ หิ อยํ วาโร, อนุปุพฺเพน อาคโต.

๔๑๖.

ทุเหตุเกน กมฺเมน, โสมนสฺสยุเตนิธ;

อสงฺขาริกจิตฺเตน, กมฺเม อายูหิเต ปน.

๔๑๗.

เตน [Pg.67] ตุลฺเยน ปาเกน, คหิตา ปฏิสนฺธิ เจ;

อิฏฺเฐ อารมฺมเณ จกฺขุ-ทฺวาเร อาปาถมาคเต.

๔๑๘.

โสมนสฺสยุเต ญาณ-หีเน กุสลมานเส;

สตฺตกฺขตฺตุํ ชวิตฺวาน, คเต ตสฺมึ ทุเหตุเก.

๔๑๙.

ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, ชายเต ตทนนฺตรํ;

ตํสริกฺขกเมกํ ตุ, อสงฺขาริกมานสํ.

๔๒๐.

ตํ หิ มูลภวงฺคนฺติ, ตทารมฺมณมิจฺจปิ;

อุภยมฺปิ จ ตสฺเสว, นามนฺติ ปริทีปิตํ.

๔๒๑.

ทุเหตุกสสงฺขาเร, ชวิเตปิ จ ตํสมํ;

โหตาคนฺตุกสงฺขาตํ, ตทารมฺมณมานสํ.

๔๒๒.

ตเถว จ ทุเหตูนํ, อิฏฺฐมชฺฌตฺตโคจเร;

ทฺวินฺนํ อุเปกฺขายุตฺตานํ, ชวนานมนนฺตรํ.

๔๒๓.

ทฺเว ตาทิสานิ ชายนฺเต, ตทารมฺมณมานสา;

เตสํ ‘‘ปิฏฺฐิภวงฺค’’นฺติ, นามํ ‘‘อาคนฺตุก’’นฺติ จ.

๔๒๔.

สนฺตีรณทฺวยญฺเจว, ทสฺสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ;

อิมานิ จ ภวงฺคานิ, จกฺขุทฺวาเร ปนฏฺฐ หิ.

๔๒๕.

เอวมฏฺฐฏฺฐ กตฺวาน, ทฺวาเรสุปิ จ ปญฺจสุ;

จตฺตาลีส วิปากานิ, ภวนฺตีติ ปวตฺติยํ.

๔๒๖.

คหิตาคหเณเนตฺถ, จกฺขุทฺวาเร ปนฏฺฐ จ;

โสตฆานาทินา สทฺธึ, ทฺวาทเสว ภวนฺติ หิ.

๔๒๗.

เอกาย เจตนาเยวํ, กมฺเม อายูหิเต ปน;

ทฺวาทเสว วิปากานิ, ภวนฺตีติ ปกาสิตํ.

๔๒๘.

ทุเหตุกตฺตเยนาปิ[Pg.68], เสเสน สทิเสน ตุ;

ปาเกนาทินฺนสนฺธิยา, อยเมว นโย มโต.

๔๒๙.

ทุเหตุเกน กมฺเมน, ปฏิสนฺธิ ทุเหตุกา;

โหตีติปิ อยํ วาโร, วุตฺโต เอตฺตาวตา มยา.

๔๓๐.

ทุเหตุเกน กมฺเมน, ปฏิสนฺธิ อเหตุกา;

โหตีติ จ อยํ วาโร, อนุปุพฺเพน อาคโต.

๔๓๑.

ทุเหตุเกสุ จิตฺเตสุ, กุสเลสุ จตูสุปิ;

เตสุ อญฺญตเรเนว, กมฺเม อายูหิเต ปน.

๔๓๒.

ตสฺเสว ปากภูตาย, อาทินฺนปฏิสนฺธิโน;

อุเปกฺขาสหิตาเหตุ, มโนวิญฺญาณธาตุยา.

๔๓๓.

ปฏิสนฺธิ น วตฺตพฺพา, สา กมฺมสทิสาติ หิ;

กมฺมํ ทุเหตุกํ โหติ, ปฏิสนฺธิ อเหตุกา.

๔๓๔.

ตสฺส พุทฺธิมุเปตสฺส, อิฏฺฐมชฺฌตฺตโคจเร;

อาปาถมาคเต จกฺขุ-ทฺวาเร ปุน จ เทหิโน.

๔๓๕.

ทุเหตูนํ จตุนฺนมฺปิ, ปุญฺญานํ ยสฺส กสฺสจิ;

ชวนสฺสาวสานสฺมึ, อเหตุกมิทํ มโน.

๔๓๖.

ตทารมฺมณภาเวน, ชายเต นตฺถิ สํสโย;

ตํ ตุ มูลภวงฺคญฺจ, ตทารมฺมณเมว จ.

๔๓๗.

วีถิจิตฺเตสุ ชาเตสุ, จกฺขุวิญฺญาณกาทิสุ;

อุเปกฺขาสหิตํเยว, โหติ สนฺตีรณมฺปิ จ.

๔๓๘.

เตสุ เอกํ ฐเปตฺวาน, คหิตาคหเณนิธ;

คณนูปคจิตฺตานิ, ตีณิเยว ภวนฺติ หิ.

๔๓๙.

อิฏฺเฐ [Pg.69] อารมฺมเณ จกฺขุ-ทฺวาเร อาปาถมาคเต;

ตทา สนฺตีรณญฺเจว, ตทารมฺมณมานสํ.

๔๔๐.

โสมนสฺสยุตํเยว, คเหตฺวา เตสุ เอกกํ;

ปุริมานิ จ ตีณีติ, จตฺตาโรว ภวนฺติ หิ.

๔๔๑.

เอวํ จตฺตาริ จิตฺตานิ, ทฺวาเรสุปิ จ ปญฺจสุ;

โหนฺติ วีสติ จิตฺตานิ, วิปากานิ ปวตฺติยํ.

๔๔๒.

จกฺขุทฺวาเร ตุ จตฺตาริ, คหิตาคหเณนิธ;

โสตฆานาทินา สทฺธึ, โหเตวาเหตุกฏฺฐกํ.

๔๔๓.

อเหตุปฏิสนฺธิสฺส, น ตทารมฺมณํ ภเว;

ทุเหตุกํ ติเหตุํ วา, ทุเหตุปฏิสนฺธิโน.

๔๔๔.

ชาตา สุคติยํ เยน, ปาเกน ปฏิสนฺธิ ตุ;

เตน ตุลฺยมฺปิ หีนํ วา, ตทารมฺมณกํ ภเว.

๔๔๕.

มนุสฺสโลกํ สนฺธาย, วุตฺตญฺจาเหตุกฏฺฐกํ;

จตูสุปิ อปาเยสุ, ปวตฺเต ปน ลพฺภติ.

๔๔๖.

เถโร เนรยิกานํ ตุ, ธมฺมํ เทเสติ วสฺสติ;

คนฺธํ วายุญฺจ มาเปติ, ยทา เตสํ ตทา ปน.

๔๔๗.

เถรํ ทิสฺวา จ สุตฺวา จ, ธมฺมํ คนฺธญฺจ ฆายตํ;

ปิวตญฺจ ชลํ วายุํ, ผุสตํ มุทุเมว จ.

๔๔๘.

จกฺขุวิญฺญาณกาทีนิ, ปุญฺญชาเนว ปญฺจปิ;

สนฺตีรณทฺวยํ เอกา, มโนธาตูติ อฏฺฐกํ.

๔๔๙.

อยํ ตาว กถา อิฏฺฐ-อิฏฺฐมชฺฌตฺตโคจเร;

กามาวจรปุญฺญานํ, ชวนานํ วเสนิธ.

๔๕๐.

นิยมตฺถํ [Pg.70] ตุ ยํ วุตฺตํ, ตทารมฺมณเจตโส;

กุสลํ ปน สนฺธาย, ตํ วุตฺตนฺติ หิ ทีปิตํ.

๔๕๑.

อิธากุสลจิตฺเตสุ, โสมนสฺสยุเตสุปิ;

อิฏฺเฐ อารมฺมเณ เตสุ, ชวิเตสุ จตูสุปิ.

๔๕๒.

โสมนสฺสยุตาเหตุ-มโนวิญฺญาณธาตุ หิ;

ตทารมฺมณภาเวน, ชายเต ตทนนฺตรํ.

๔๕๓.

ฉสฺวากุสลจิตฺเตสุ, อุเปกฺขาย ยุเตสุ หิ;

โคจเร อิฏฺฐมชฺฌตฺเต, ชวิเตสุ อนนฺตรํ.

๔๕๔.

อุเปกฺขาสหิตาเหตุ-มโนวิญฺญาณธาตุ หิ;

ตทารมฺมณภาเวน, ชายเต ปน ปุญฺญชา.

๔๕๕.

อิฏฺฐารมฺมณโยคสฺมึ, กงฺขโต อุทฺธตสฺส วา;

โสมนสฺสยุตํ โหติ, ตทารมฺมณมานสํ.

๔๕๖.

โสมนสฺสยุเต จิตฺเต, ชวเน ชวิเต ปน;

คเวสิตพฺพา ปญฺเจว, ตทารมฺมณมานสา.

๔๕๗.

อุเปกฺขาสหิเต จิตฺเต, ชวเน ชวิเต ปน;

ฉเฬว คเวสิตพฺพา, ตทารมฺมณมานสา.

๔๕๘.

ติเหตุโสมนสฺเสน, อาทินฺนปฏิสนฺธิโน;

ฌานโต ปริหีนสฺส, ตํ ฌานํ ปจฺจเวกฺขโต.

๔๕๙.

โทมนสฺสยุตํ จิตฺตํ, โหติ วิปฺปฏิสาริโน;

ตสฺส กึ ชายเต พฺรูหิ, ตทารมฺมณมานสํ.

๔๖๐.

ปฏฺฐาเน ปฏิสิทฺธา หิ, โทมนสฺสอนนฺตรํ;

โสมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ, โทมนสฺสสฺส จสฺส วา.

๔๖๑.

มหคฺคตํ [Pg.71] ปนารพฺภ, ชวเน ชวิเตปิ จ;

ตตฺเถว ปฏิสิทฺธํ ตุ, ตทารมฺมณมานสํ.

๔๖๒.

ตสฺมา ภวงฺคปาโตว, ตทารมฺมณเมว วา;

น โหติ กึ นุ กาตพฺพํ, วท ตฺวํ อาภิธมฺมิก.

๔๖๓.

อุเปกฺขาสหิตาเหตุ-มโนวิญฺญาณธาตุ ตุ;

ปุญฺญาปุญฺญวิปากา หิ, ตทารมฺมณิกา สิยา.

๔๖๔.

อาวชฺชนํ กิมสฺสาติ, นตฺถิ ตํ ชายเต กถํ;

ภวงฺคาวชฺชนานํ กึ, มคฺคสฺสานนฺตรสฺส จ.

๔๖๕.

ผลสฺสปิ นิโรธา จ, วุฏฺฐหนฺตสฺส ภิกฺขุโน;

ผลจิตฺตสฺส วา เอวํ, นตฺถิ อาวชฺชนํ กิร.

๔๖๖.

วินา อาวชฺชเนนาปิ, โหติ ชายตุ มานสํ;

กิมสฺสารมฺมณํ พฺรูหิ, ยทิ ชานาสิ ปณฺฑิต.

๔๖๗.

วินา อารมฺมเณเนว, น หิ ชายติ มานสํ;

รูปาทีสุ ปริตฺเตสุ, ยํ กิญฺจารพฺภ ชายเต.

๔๖๘.

อุตุพีชนิยาโม จ, กมฺมธมฺมนิยามตา;

จิตฺตสฺส จ นิยาโมติ, เญยฺยา ปญฺจ นิยามตา.

๔๖๙.

ตตฺถ เอกปฺปหาเรน, ผลปุปฺผาทิธารณํ;

รุกฺขานํ ปน สพฺเพสํ, อยํ อุตุนิยามตา.

๔๗๐.

เตสํ เตสํ ตุ พีชานํ, ตํตํตุลฺยผลุพฺภโว;

มตฺถเก นาฬิเกรสฺส, ฉิทฺทตฺตํ พีชโช อยํ.

๔๗๑.

ติเหตุกํ ติเหตุญฺจ, ทุเหตุญฺจ อเหตุกํ;

วิปากํ ตุ ยโต เทติ, อยํ กมฺมนิยามตา.

๔๗๒.

ชาติยํ [Pg.72] โพธิสตฺตสฺส, เมทนีกมฺปนาทิกํ;

วิเสสตฺตมเนกมฺปิ, อยํ ธมฺมนิยามตา.

๔๗๓.

โคจเรน ปสาทสฺมึ, ฆฏฺฏิเต ปน เตนิธ;

อุปฺปตฺตาวชฺชนาทีนํ, อยํ จิตฺตนิยามตา.

๔๗๔.

อนฺธชฺชนานํ หทยนฺธการํ,วิทฺธํสนํ ทีปมิมํ ชลนฺตํ;

สิกฺเขถ ธีโร สตตํ ปยุตฺโต,โมหนฺธการาปคมํ ยทิจฺเฉติ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร วิปากจิตฺตปฺปวตฺตินิทฺเทโส นาม

สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

๘. อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท

ปกิณฺณกนิทฺเทโส

๔๗๕.

อิทานิ ปน สพฺเพสํ, เอเตสํ มานสํ มยา;

ปาฏวตฺถาย ภิกฺขูนํ, กถียติ ปกิณฺณกํ.

๔๗๖.

ปนฺถมกฺกฏโก นาม, ทิสาสุ ปน ปญฺจสุ;

ตตฺถ สุตฺตํ ปสาเรตฺวา, ชาลมชฺเฌ นิปชฺชติ.

๔๗๗.

ปฐมาย ทิสาเยตฺถ, สุตฺเต ปน ปสาริเต;

ปาณเกน ปฏงฺเคน, ฆฏฺฏิเต มกฺขิกาย วา.

๔๗๘.

นิปนฺนฏฺฐานโต กิญฺจิ, จลิตฺวา อุณฺณนาภิ ตุ;

คนฺตฺวา สุตฺตานุสาเรน, ยูสํ ปิวติ ตสฺส สา.

๔๗๙.

ปุนาคนฺตฺวาน ตตฺเถว, นิปชฺชติ ยถาสุขํ;

เอวเมว กโรเตว, ทิสาสุ ทุติยาทิสุ.

๔๘๐.

ปสาทา [Pg.73] ปญฺจ ทฏฺฐพฺพา, สุตฺตํ ปญฺจทิสาสฺวิว;

จิตฺตํ ปน จ ทฏฺฐพฺพํ, มชฺเฌ มกฺกฏโก วิย.

๔๘๑.

ปาณกาทีหิ สุตฺตสฺส, ตสฺส สงฺฆฏฺฏนา วิย;

ปสาทานํ ตุ ทฏฺฐพฺพา, ฆฏฺฏนารมฺมเณน หิ.

๔๘๒.

จลนํ วิย ตํมชฺเฌ, นิปนฺนายุณฺณนาภิยา;

ปสาทฆฏฺฏนํ ตตฺถ, คเหตฺวารมฺมณํ ปน.

๔๘๓.

มโนธาตุกฺริยาจิตฺตํ, ภวงฺคาวฏฺฏนํ มตํ;

ตสฺสา สุตฺตานุสารํว, วีถิจิตฺตปวตฺตนํ.

๔๘๔.

สีเส ปนสฺส วิชฺฌิตฺวา, ยูสปานํว เจตโส;

อารมฺมเณสุ ทฏฺฐพฺพํ, ชวนสฺส ปวตฺตนํ.

๔๘๕.

ปุนาคนฺตฺวา ยถา สุตฺต-ชาลมชฺเฌ นิปชฺชนํ;

วตฺถุํเยว จ นิสฺสาย, จิตฺตสฺส ปริวตฺตนํ.

๔๘๖.

อิทํ ตุ ปน โอปมฺมํ, อตฺถํ ทีเปติ กึ ตุ หิ;

อารมฺมเณน ปฐมํ, ปสาเท ฆฏฺฏิเต ปน.

๔๘๗.

ปสาทวตฺถุโต จิตฺตา, วตฺถุสนฺนิสฺสิตํ มโน;

ตโต หิ ปฐมํเยว, ชายตีติ หิ ทีปิตํ.

๔๘๘.

เอเกการมฺมณํ ทฺวีสุ, ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ สพฺพโส;

อาคจฺฉติ เตนาปาถํ, อยมตฺโถปิ ทีปิโต.

๔๘๙.

รูปํ จกฺขุปสาทมฺหิ, ฆฏฺฏิตฺวา ตงฺขเณ ปน;

มโนทฺวาเร ตถาปาถ-มาคจฺฉติ นิสํสโย.

๔๙๐.

ขโค ยถา หิ รุกฺขคฺเค, นิลียนฺโตว สาขิโน;

สาขํ ฆฏฺเฏติ ตสฺสีธ, ฉายา ผรติ ภูมิยํ.

๔๙๑.

สาขาย [Pg.74] ฆฏฺฏนจฺฉายา, ผรณานิ จ สพฺพโส;

อปุพฺพาจริมํ เอก-กฺขณสฺมึเยว ชายเร.

๔๙๒.

เอวเมว จ รูปสฺส, ปสาทสฺส จ ฆฏฺฏนํ;

ภวงฺคจลนสฺสาปิ, ปจฺจยตฺเตน อตฺถโต.

๔๙๓.

ตเถว จ มโนทฺวาเร, อาปาถคมนมฺปิ จ;

อปุพฺพาจริมํ เอก-กฺขณสฺมึเยว โหติติ.

๔๙๔.

ตโต ภวงฺคํ ฉินฺทิตฺวา, จกฺขุทฺวาเร ยถากฺกมํ;

อาวชฺชเน สมุปฺปนฺเน, ทสฺสเน สมฺปฏิจฺฉเน.

๔๙๕.

สนฺตีรเณ สมุปฺปนฺเน, ตโต โวฏฺฐพฺพเนปิ จ;

กุสลํ ชวนํ จิตฺตํ, ตถากุสลเมว วา.

๔๙๖.

เอโส เอว นโย โสต-ทฺวาราทีสุปิ วิญฺญุนา;

อวิเสเสน วิญฺเญยฺโย, สทฺทาทีนํ ตุ ฆฏฺฏเน.

๔๙๗.

โทวาริโกปมาทีนิ, เอตสฺสตฺถสฺส ทีปเน;

อุทฺธริตฺวาน ตาเนตฺถ, ทสฺเสตพฺพานิ วิญฺญุนา.

๔๙๘.

อสมฺเภเทน จกฺขุสฺส, รูปาปาถคเมน จ;

อาโลกนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๔๙๙.

ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต จกฺขุวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๐.

อสมฺเภเทน โสตสฺส, สทฺทาปาถคเมน จ;

อากาสนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๑.

ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต โสตวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๒.

อสมฺเภเทน [Pg.75] ฆานสฺส, คนฺธาปาถคเมน จ;

วาโยสนฺนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๓.

ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต ฆานวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๔.

อสมฺเภเทน ชิวฺหาย, รสาปาถคเมน จ;

อาโปสนฺนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๕.

ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต ชิวฺหาวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๖.

อสมฺเภเทน กายสฺส, โผฏฺฐพฺพาปาถสงฺคมา;

ปถวีนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๗.

ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

ชายเต กายวิญฺญาณํ, สมฺปยุตฺเตหิ ตํ สห.

๕๐๘.

อสมฺเภทา มนสฺสาปิ, ธมฺมาปาถคเมน จ;

วตฺถุสนฺนิสฺสเยนาปิ, สมนกฺการเหตุนา.

๕๐๙.

ปจฺจเยหิ ปเนเตหิ, สเมเตหิ จตูหิปิ;

มโนวิญฺญาณเมวํ ตุ, สมฺปยุตฺเตหิ ชายเต.

๕๑๐.

มโน ภวงฺคจิตฺตนฺติ, เวทิตพฺพํ วิภาวินา;

อาวชฺชนกฺริยาจิตฺตํ, สมนกฺกาโรติ สญฺญิตํ.

๕๑๑.

วตฺถุสนฺนิสฺสเยนาติ, นายํ สพฺพตฺถ คจฺฉติ;

ภวํ ตุ ปญฺจโวการํ, สนฺธาย กถิโต ปน.

๕๑๒.

ปฏิสนฺธาทิจิตฺตานิ, สพฺพาเนกูนวีสติ;

กาเม ทส จ รูเปสุ, ปญฺจ จตฺตาริรูปิสุ.

๕๑๓.

กมฺมํ [Pg.76] กมฺมนิมิตฺตญฺจ, ตถา คตินิมิตฺตกํ;

อิทํ หิ ติวิธํ เตสํ, อารมฺมณมุทีริตํ.

๕๑๔.

กามาวจรสนฺธีนํ, ปริตฺตารมฺมณํ มตํ;

ปจฺจุปฺปนฺนมตีตํ วา, โหติ นตฺถิ อนาคตํ.

๕๑๕.

อฏฺเฐว จ มหาปากา, ตีณิ สนฺตีรณานิ จ;

เอกาทสวิธํ จิตฺตํ, ตทารมฺมณสญฺญิตํ.

๕๑๖.

เอกาทสวิเธ จิตฺเต, ตทารมฺมณสญฺญิเต;

ทส ปุญฺญวิปากานิ, เอกํ โหติ อปุญฺญชํ.

๕๑๗.

มหาปากา น ชายนฺเต, รูปารูปภวทฺวเย;

กาเม รูเป ภเว เจว, โหติ สนฺตีรณตฺตยํ.

๕๑๘.

ตทารมฺมณจิตฺตานิ, ยานิ วุตฺตานิ สตฺถุนา;

เตสุ จิตฺตํ ปเนกมฺปิ, รูปารูปภวทฺวเย.

๕๑๙.

น ตทารมฺมณํ หุตฺวา, ปวตฺตติ กทาจิปิ;

กสฺมา น โหติ เจ ตตฺถ, พีชสฺสาภาวโต ปน.

๕๒๐.

ปฏิสนฺธิพีชํ นตฺเถตฺถ, กามาวจรสญฺญิตํ;

รูปาทิโคจเร ตสฺส, ภเวยฺย ชนกํ ตุ ยํ.

๕๒๑.

จกฺขุวิญฺญาณกาทีนํ, นตฺถิตาปชฺชตีติ เจ;

นินฺทฺริยานํ ปวตฺตานุ-ภาวโต จิตฺตสมฺภโว.

๕๒๒.

เอกนฺเตน ยถา เจตํ, ตทารมฺมณมานสํ;

นปฺปวตฺตติ สพฺพมฺปิ, รูปารูปภวทฺวเย.

๕๒๓.

อกามาวจรธมฺเมปิ, ตเทตํ นานุพนฺธติ;

กสฺมา อชนกตฺตา หิ, ชนกสฺสาสมานโต.

๕๒๔.

ชนกํ [Pg.77] เตน ตุลฺยํ วา, กามาวจรสญฺญิตํ;

กุสลากุสลาทึ ตุ, ชวนํ อนุพนฺธติ.

๕๒๕.

กามาวจรธมฺมาปิ, เย มหคฺคตโคจรา;

หุตฺวา วตฺตนฺติ เต จาปิ, อิทํ เนวานุพนฺธติ.

๕๒๖.

ปริตฺตารมฺมณตฺตา จ, เอกนฺเตน ปนสฺส หิ;

ตถาปริจิตตฺตา จ, นานุพนฺธติ สพฺพทา.

๕๒๗.

กึ เตน ยุตฺติวาเทน, วุตฺตํ อฏฺฐกถาสุ หิ;

ตทารมฺมณจิตฺตานิ, เอกาทสปิ สพฺพโส.

๕๒๘.

นามโคตฺตํ ปนารพฺภ, ชวเน ชวิเตปิ จ;

ตทารมฺมณํ น คณฺหนฺติ, รูปารูปภเวสุ วา.

๕๒๙.

ยทา ปญฺญตฺติมารพฺภ, ชวเน ชวิเตปิ วา;

ตถา วิปสฺสนายาปิ, ลกฺขณารมฺมณาย จ.

๕๓๐.

ตทารมฺมณา น ลพฺภนฺติ, มิจฺฉตฺตนิยเตสุปิ;

น โลกุตฺตรธมฺเมปิ, อารพฺภ ชวเน คเต.

๕๓๑.

ตถา มหคฺคเต ธมฺเม, อารพฺภ ชวเน ปน;

ปฏิสมฺภิทาญาณานิ, อารพฺภ ชวิเตปิ จ.

๕๓๒.

มโนทฺวาเรปิ สพฺเพสํ, ชวนานมนนฺตรํ;

ตทารมฺมณจิตฺตานิ, ภวนฺติ อนุปุพฺพโต.

๕๓๓.

น วิชฺชติ มโนทฺวาเร, ฆฏฺฏนารมฺมณสฺส หิ;

กถํ ภวงฺคโต โหติ, วุฏฺฐานํ ปน เจตโส.

๕๓๔.

มโนทฺวาเรปิ อาปาถ-มาคจฺฉนฺเตว โคจรา;

ฆฏฺฏนาย วินา ตสฺมา, จิตฺตานํ โหติ สมฺภโว.

๕๓๕.

ทฺวาทสาปุญฺญจิตฺตานํ[Pg.78], วิปากา สตฺตสตฺตติ;

ภวนฺติ จตุราสีติ, ปาปปากา ปวตฺติยํ.

๕๓๖.

เอกาทสวิธานํ ตุ, หิตฺวา อุทฺธจฺจมานสํ;

เอกาทสวิธา เจว, ภวนฺติ ปฏิสนฺธิโย.

๕๓๗.

กฺริยจิตฺเตสุ สพฺเพสุ, ชวนํ น จ โหติ ยํ;

ตํ เว กรณมตฺตตฺตา, วาตปุปฺผสมํ มตํ.

๕๓๘.

ชวนตฺตํ ตุ สมฺปตฺตํ, กิจฺจสาธนโต ปน;

ฉินฺนมูลสฺส รุกฺขสฺส, ปุปฺผํว อผลํ สิยา.

๕๓๙.

ปฏิจฺจ ปน เอตสฺมา, ผลเมตีติ ปจฺจโย;

โย ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส, ฐิติยุปฺปตฺติยาปิ วา.

๕๔๐.

อุปกาโร หิ โส ตสฺส, ปจฺจโยติ ปวุจฺจติ;

สมฺภโวปภโว เหตุ, การณํ ปจฺจโย มโต.

๕๔๑.

โลภาทิ ปน โย ธมฺโม, มูลฏฺเฐนุปการโก;

เหตูติ ปน โส ธมฺโม, วิญฺญาตพฺโพ วิภาวินา.

๕๔๒.

โลโภ โทโส จ โมโห จ,ตถาโลภาทโย ตโย;

ฉเฬว เหตุโย โหนฺติ,ชาติโต นวธา สิยุํ.

๕๔๓.

ธมฺมานํ กุสลาทีนํ, กุสลาทิตฺตสาธโก;

มูลฏฺโฐติ วทนฺเตวํ, เอเก อาจริยา ปน.

๕๔๔.

เอวํ สนฺเต ตุ เหตูนํ, ตํสมุฏฺฐานรูปิสุ;

เหตุปจฺจยตา เนว, สมฺปชฺชติ กทาจิปิ.

๕๔๕.

น หิ เต ปน รูปานํ, สาเธนฺติ กุสลาทิกํ;

น เตสํ ปน รูปานํ, ปจฺจยา น จ โหนฺติ เต.

๕๔๖.

ตสฺมา [Pg.79] หิ กุสลาทีนํ, กุสลาทิตฺตสาธโก;

มูลฏฺโฐติ น คนฺตพฺโพ, วิญฺญุนา สมยญฺญุนา.

๕๔๗.

สุปฺปติฏฺฐิตภาวสฺส, สาธเนนุปการโก;

มูลฏฺโฐติ จ เหตูนํ, วิญฺญาตพฺโพ วิภาวินา.

๕๔๘.

กุสลากุสลา เหตู, กฺริยาเหตู จ สพฺพโส;

ธมฺมานํ สมฺปยุตฺตานํ, ตํสมุฏฺฐานรูปินํ.

๕๔๙.

เหตุปจฺจยตํ ยาตา, ปญฺจโวการภูมิยํ;

สมฺปยุตฺตานเมเวเต, จตุโวการภูมิยํ.

๕๕๐.

กาเม วิปากเหตูปิ, กามาวจรภูมิยํ;

อตฺตนา สมฺปยุตฺตานํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปน.

๕๕๑.

กฏตฺตารูปชาตานํ, ตเถว จ ปวตฺติยํ;

จิตฺตชานญฺจ รูปานํ, เหตุปจฺจยตํ คตา.

๕๕๒.

รูเป วิปากเหตุ จ, รูปาวจรภูมิยํ;

ตถา วุตฺตปฺปการานํ, โหนฺติ เต เหตุปจฺจยา.

๕๕๓.

เหตุโย ปญฺจโวกาเร, โลกุตฺตรวิปากชา;

จิตฺตชานญฺจ รูปานํ, สมฺปยุตฺตานเมว จ.

๕๕๔.

เต เหตุปจฺจยา โหนฺติ, จตุโวการภูมิยํ;

ภวนฺติ สมฺปยุตฺตานํ, อิตเร จ สภูมิยํ.

๕๕๕.

เหตุตฺโถ เหตุโย เจว, เหตุปจฺจยสมฺภโว;

เอวเมว จ วิญฺเญยฺโย, สญฺชาตสุขเหตุนา.

๕๕๖.

ฉนฺโท จิตฺตญฺจ วีริยํ, วีมํสา จาติ สตฺถุนา;

โลกาธิปตินา วุตฺตา, จตุธาธิปตี สิยุํ.

๕๕๗.

ฉนฺทํ [Pg.80] ตุ เชฏฺฐกํ กตฺวา, ฉนฺทํ กตฺวา ธุรํ ปน;

จิตฺตสฺสุปฺปตฺติกาลสฺมึ, ฉนฺทาธิปติ นามโส.

๕๕๘.

เอเสว จ นโย เญยฺโย, เสเสสุปิ จ ตีสุปิ;

อธิปฺปตีติ นิทฺทิฏฺโฐ, เชฏฺฐฏฺเฐนุปการโก.

๕๕๙.

สุมติมติวิโพธนํ วิจิตฺตํ,กุมติมตินฺธนปาวกํ ปธานํ;

อิมมติมธุรํ อเวทิ โย โย,ชินวจนํ สกลํ อเวทิ โส โส.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ปกิณฺณกนิทฺเทโส นาม

อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

๙. นวโม ปริจฺเฉโท

ปุญฺญวิปากปจฺจยนิทฺเทโส

๕๖๐.

พาตฺตึส ปากจิตฺตานิ, โลกิกาเนว ยานิ หิ;

เอเตสํ ปากจิตฺตานํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติสุ.

๕๖๑.

ปุญฺญาปุญฺญาทิสงฺขารา, ยถา เยสญฺจ ปจฺจยา;

ภวาทีสุ ตถา เตปิ, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา.

๕๖๒.

ตโย ภวา จตสฺโส จ, โยนิโย คติปญฺจกํ;

วิญฺญาณฏฺฐิติโย สตฺต, สตฺตาวาสา นเวริตา.

๕๖๓.

กาเม ปุญฺญาภิสงฺขาร-สญฺญิตา อฏฺฐ เจตนา;

นวนฺนํ ปากจิตฺตานํ, กาเม สุคติยํ ปน.

๕๖๔.

นานากฺขณิกกมฺมูป-นิสฺสยปจฺจเยหิ จ;

ทฺเวธา หิ ปจฺจยา เตสํ, ภวนฺติ ปฏิสนฺธิยํ.

๕๖๕.

อุเปกฺขาสหิตาเหตุ-มโนวิญฺญาณธาตุยา[Pg.81];

วินา ปริตฺตปากานํ, โหนฺติ ทฺเวธา ปวตฺติยํ.

๕๖๖.

ตาเยว เจตนา รูป-ภเว ทฺเวธาว ปจฺจยา;

ปญฺจนฺนํ ปากจิตฺตานํ, ภวนฺติ หิ ปวตฺติยํ.

๕๖๗.

อฏฺฐนฺนํ ตุ ปริตฺตานํ, กาเม ทุคฺคติยํ ตถา;

ปวตฺเต ปจฺจยา โหนฺติ, น โหนฺติ ปฏิสนฺธิยํ.

๕๖๘.

โหนฺติ วุตฺตปฺปการาว, กาเม สุคติยํ ตถา;

โสฬสนฺนํ วิปากานํ, ปวตฺเต ปฏิสนฺธิยํ.

๕๖๙.

รูเป ปุญฺญาภิสงฺขารา, รูปาวจรภูมิยํ;

ปญฺจนฺนํ ปากจิตฺตานํ, ปจฺจยา ปฏิสนฺธิยํ.

๕๗๐.

โหนฺติมาปุญฺญสงฺขารา, กาเม ทุคฺคติยํ ทฺวิธา;

วิญฺญาณสฺส ปเนกสฺส, ปจฺจยา ปฏิสนฺธิยํ.

๕๗๑.

ฉนฺนํ ปน ปวตฺเตว, โหนฺติ โน ปฏิสนฺธิยํ;

สตฺตนฺนมฺปิ ภวนฺเตว, ปวตฺเต ปฏิสนฺธิยํ.

๕๗๒.

กาเม สุคติยํ เตสํ, สตฺตนฺนมฺปิ ตเถว จ;

ปวตฺเต ปจฺจยา โหนฺติ, น โหนฺติ ปฏิสนฺธิยํ.

๕๗๓.

วิญฺญาณานํ จตุนฺนมฺปิ, เตสํ รูปภเว ตถา;

ปวตฺเต ปจฺจยา โหนฺติ, น โหนฺติ ปฏิสนฺธิยํ.

๕๗๔.

โส จ กามภเวนิฏฺฐ-รูปาทิอุปลทฺธิยํ;

อนิฏฺฐรูปาทโย ปน, พฺรหฺมโลเก น วิชฺชเร.

๕๗๕.

ตเถวาเนญฺชสงฺขาโร, อรูปาวจรภูมิยํ;

จตุนฺนํ ปากจิตฺตานํ, ปวตฺเต ปฏิสนฺธิยํ.

๕๗๖.

เอวํ [Pg.82] ตาว ภเวสฺเวเต, ปฏิสนฺธิปวตฺติสุ;

ยถา จ ปจฺจยา โหนฺติ, ตถา เญยฺยา วิภาวินา.

๕๗๗.

เอเสว จ นโย เญยฺโย, โยนิอาทีสุ ตตฺริทํ;

อาทิโต ปน ปฏฺฐาย, มุขมตฺตนิทสฺสนํ.

๕๗๘.

อวิเสเสน ปุญฺญาภิ-สงฺขาโร ทฺวิภเวสุปิ;

ทตฺวาน ปฏิสนฺธึ ตุ, สพฺพปากํ ชเนติ โส.

๕๗๙.

ตถา จตูสุ วิญฺเญยฺโย, อณฺฑชาทีสุ โยนิสุ;

พหุเทวมนุสฺสานํ, คตีสุ ทฺวีสุ เอว จ.

๕๘๐.

ตถา นานตฺตกายาทิ-วิญฺญาณานํ ฐิตีสุปิ;

ตถา วุตฺตปฺปการสฺมึ, สตฺตาวาเส จตุพฺพิเธ.

๕๘๑.

เอวํ ปุญฺญาภิสงฺขาโร, ภวาทีสุ ยถารหํ;

เอกวีสติปากานํ, ปจฺจโย โหติ จ ทฺวิธา.

๕๘๒.

กาเม อปุญฺญสงฺขาโร, ภเว จตูสุ โยนิสุ;

ตีสุ คตีสุ เอกิสฺสา, วิญฺญาณฏฺฐิติยาปิ จ.

๕๘๓.

สตฺตาวาเส ปเนกสฺมึ,อุโหติ โส ปจฺจโย ทฺวิธา;

สตฺตนฺนํ ปากจิตฺตานํ,ปวตฺเต ปฏิสนฺธิยํ.

๕๘๔.

ตเถวาเนญฺชสงฺขาโร, เอการูปภเว ปุน;

เอกิสฺสา โยนิยา เจว, เอกิสฺสา คติยาปิ จ.

๕๘๕.

ตีสุ จิตฺตฏฺฐิตีสฺเวว, สตฺตาวาเส จตุพฺพิเธ;

จตุนฺนํ ปากจิตฺตานํ, ทฺเวธา โส โหติ ปจฺจโย.

๕๘๖.

ปฏิสนฺธิปวตฺตีนํ, วเสเนว ภวาทิสุ;

วิชานิตพฺพา สงฺขารา, ยถา เยสญฺจ ปจฺจยา.

๕๘๗.

น [Pg.83] รูปารูปธมฺมานํ, สงฺกนฺติ ปน วิชฺชติ;

สงฺกนฺติภาเว อสติ, ปฏิสนฺธิ กถํ สิยา.

๕๘๘.

นตฺถิ จิตฺตสฺส สงฺกนฺติ, อตีตภวโต อิธ;

ตโต เหตุํ วินา ตสฺส, ปาตุภาโว น วิชฺชติ.

๕๘๙.

สุลทฺธปจฺจยํ รูปา-รูปมตฺตํ ตุ ชายติ;

อุปฺปชฺชมานเมวํ ตุ, ลภิตฺวา ปจฺจยํ ปน.

๕๙๐.

ภวนฺตรมุเปตีติ, สมญฺญาย ปวุจฺจติ;

น จ สตฺโต น จ ชีโว, น อตฺตา วาปิ วิชฺชติ.

๕๙๑.

ตยิทํ ปากฏํ กตฺวา, ปฏิสนฺธิกฺกมํ ปน;

ทสฺสยิสฺสามหํ สาธุ, นิโพธถ สุทุพฺพุธํ.

๕๙๒.

อตีตสฺมึ ภเว ตสฺส, อาสนฺนมรณสฺส หิ;

หริตํ ตาลปณฺณํว, ปกฺขิตฺตํ อาตเป ปน.

๕๙๓.

สุสฺสมาเน สรีรสฺมึ, นฏฺเฐ จกฺขุนฺทฺริยาทิเก;

หทยวตฺถุมตฺตสฺมึ, ฐิเต กายปฺปสาทิเก.

๕๙๔.

วตฺถุสนฺนิสฺสิตํ จิตฺตํ, โหติ ตสฺมึ ขเณปิ จ;

ปุพฺพานุเสวิตํ กมฺมํ, ปุญฺญํ วาปุญฺญเมว วา.

๕๙๕.

กมฺมํ กมฺมนิมิตฺตํ วา, อาลมฺพิตฺวา ปวตฺตติ;

เอวํ ปวตฺตมานํ ตํ, วิญฺญาณํ ลทฺธปจฺจยํ.

๕๙๖.

อวิชฺชาย ปฏิจฺฉนฺนา-ทีนเว วิสเย ปน;

ตณฺหา นเมติ สงฺขารา, ขิปนฺติ สหชา ปน.

๕๙๗.

น มียมานํ ตณฺหาย, ตํ สนฺตติวสา ปน;

โอริมา ปน ตีรมฺหา, อาลมฺพิตฺวาน รชฺชุกํ.

๕๙๘.

มาติกาติกฺกโมเวตํ[Pg.84], ปุริมํ ชหติ นิสฺสยํ;

อปรํ กมฺมสมฺภูตํ, ลมฺพิตฺวา วาปิ นิสฺสยํ.

๕๙๙.

ตํ ปนารมฺมณาทีหิ, ปจฺจเยหิ ปวตฺตติ;

ปุริมํ จวนํ เอตฺถ, ปจฺฉิมํ ปฏิสนฺธิ ตุ.

๖๐๐.

ตเทตํ นาปิ ปุริมา, ภวโตปิ อิธาคตํ;

กมฺมาทิญฺจ วินา เหตุํ, ปาตุภูตํ น เจว ตํ.

๖๐๑.

เอตฺถ เจตสฺส จิตฺตสฺส, ปุริมา ภวโต ปน;

อิธานาคมเนตีต-ภวเหตูหิ สมฺภเว.

๖๐๒.

ปฏิโฆสทีปมุทฺทาที, ภวนฺเตตฺถ นิทสฺสนา;

ยถา อาคนฺตฺวา อญฺญตฺร, โหนฺติ สทฺทาทิเหตุกา.

๖๐๓.

เอวเมว จ วิญฺญาณํ, เวทิตพฺพํ วิภาวินา;

สนฺตานพนฺธโต นตฺถิ, เอกตา วาปิ นานตา.

๖๐๔.

สติ สนฺตานพนฺเธ ตุ, เอกนฺเตเนกตา สิยา;

ขีรโต ทธิสมฺภูตํ, น ภเวยฺย กทาจิปิ.

๖๐๕.

อถาปิ ปน เอกนฺต-นานตา สา ภเวยฺย เจ;

ขีรสามี นโร เนว, ทธิสามี ภเวยฺย โส.

๖๐๖.

ตสฺมา เอตฺถ ปเนกนฺต-เอกตานานตาปิ วา;

น เจว อุปคนฺตพฺพา, วิญฺญุนา สมยญฺญุนา.

๖๐๗.

นนุ เอวมสงฺกนฺติ-ปาตุภาเว ตสฺส สติ;

เย อิมสฺมึ มนุสฺสตฺต-ภาเว ขนฺธาภิสมฺภวา.

๖๐๘.

เตสํ อิธ นิรุทฺธตฺตา, กมฺมสฺส ผลเหตุโน;

ปรตฺถาคมโต เจว, อิธ ตสฺส กตสฺส หิ.

๖๐๙.

อญฺญสฺส [Pg.85] อญฺญโต เจว, กมฺมโต ตํ ผลํ สิยา;

ตสฺมา น สุนฺทรํ เอตํ, วิธานํ สพฺพเมว จ.

เอตฺถาห –

๖๑๐.

สนฺตาเน ยํ ผลํ เอตํ, นาญฺญสฺส น จ อญฺญโต;

พีชานํ อภิสงฺขาโร, เอตสฺสตฺถสฺส สาธโก.

๖๑๑.

เอกสฺมึ ปน สนฺตาเน, วตฺตมานํ ผลํ ปน;

อญฺญสฺสาติปิ วา เนว, อญฺญโต วา น โหติ ตํ.

๖๑๒.

พีชานํ อภิสงฺขารา, เอตสฺสตฺถสฺส สาธโก;

พีชานํ อภิสงฺขาเร, กเต ตุ มธุอาทินา.

๖๑๓.

ตสฺส พีชสฺส สนฺตาเน, ปฐมํ ลทฺธปจฺจโย;

มธุโร ผลโส ตสฺส, โหติ กาลนฺตเร ปน.

๖๑๔.

น หิ ตานิ หิ พีชานิ, อภิสงฺขรณมฺปิ วา;

ปาปุณนฺติ ผลฏฺฐานํ, เอวํ เญยฺยมิทมฺปิ จ.

๖๑๕.

พาลกาเล ปยุตฺเตน, วิชฺชาสิปฺโปสธาทินา;

ทีเปตพฺโพ อยํ วุทฺธ-กาลสฺมึ ผลทายินา.

๖๑๖.

เอวํ สนฺเตปิ ตํ กมฺมํ, วิชฺชมานมฺปิ วา ปน;

ผลสฺส ปจฺจโย โหติ, อถ วาวิชฺชมานกํ.

๖๑๗.

วิชฺชมานํ สเจ โหติ, ตปฺปวตฺติกฺขเณ ปน;

ภวิตพฺพํ วิปาเกน, สทฺธิเมว จ เหตุนา.

๖๑๘.

อถ วาวิชฺชมานํ ตํ, นิรุทฺธํ ปจฺจโย ภเว;

ปวตฺติกฺขณโต ปุพฺเพ, ปจฺฉา นิจฺจผลํ สิยา.

วุจฺจเต [Pg.86] –

๖๑๙.

กฏตฺตา ปจฺจโย กมฺมํ, ตสฺมา นิจฺจผลํ น จ;

ปาฏิโภคาทิกํ กมฺมํ, เวทิตพฺพํ นิทสฺสนํ.

๖๒๐.

กฏตฺตาเยว ตํ กมฺมํ, ผลสฺส ปน ปจฺจโย;

น จสฺส วิชฺชมานตฺตํ, ตสฺส วาวิชฺชมานตา.

๖๒๑.

อภิธมฺมาวตาโรยํ, ปรมตฺถปกาสโน;

โสตพฺโพ ปน โสตูนํ, ปีติพุทฺธิวิวฑฺฒโน.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ปุญฺญวิปากปจฺจยนิทฺเทโส นาม

นวโม ปริจฺเฉโท.

๑๐. ทสโม ปริจฺเฉโท

รูปวิภาคนิทฺเทโส

๖๒๒.

วุตฺตมาทิมฺหิ ยํ รูปํ, จิตฺตชานมนนฺตรํ;

ตสฺส ทานิ กริสฺสามิ, สมาเสน วิภาวนํ.

๖๒๓.

ยํ รุปฺปตีติ รูปนฺติ, ตถา รูปยตีติ วา;

รูปารูปภวาตีโต, สุรูโป รูปมพฺรวิ.

๖๒๔.

ตํ รูปํ ทุวิธํ โหติ, ภูโตปาทายเภทโต;

จตุพฺพิธา มหาภูตา, อุปาทา จตุวีสติ.

๖๒๕.

ปถวีธาตุ อาโป จ,เตโช วาโย ตเถว จ;

จตฺตาโรเม มหาภูตา,มหาภูเตน เทสิตา.

๖๒๖.

มหนฺตา ปาตุภูตาติ, มหาภูตสมาติ วา;

วญฺจกตฺตา อภูเตน, มหาภูตาติ สญฺญิตา.

๖๒๗.

จกฺขุ [Pg.87] โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย จ รูปตา;

สทฺโท คนฺโธ รโส อิตฺถิ-ปุริสินฺทฺริยชีวิตํ.

๖๒๘.

วตฺถุมาหารตา กาย-วจีวิญฺญตฺติโย ทุเว;

อากาโส เจว รูปสฺส, ลหุตาทิตฺตยมฺปิ จ.

๖๒๙.

อุปจโย สนฺตติรูปํ, ชรตานิจฺจตาปิ จ;

อุปาทาติ ปวุจฺจนฺติ, อิมานิ จตุวีสติ.

๖๓๐.

มหาภูตานิ นิสฺสาย, อมุญฺจิตฺวา ปวตฺติโต;

อุปาทารูปมิจฺจาห, นิรุปาทานมานโส.

๖๓๑.

ปถวี ปตฺถฏตฺตา จ, วาโย วายนโต ภเว;

เตโช เตเชติ รูปานิ, อาโป อาเปติ ปาลนา.

๖๓๒.

เตสํ ทานิ ปวกฺขามิ, รูปานํ ลกฺขณาทิกํ;

ลกฺขณาทีสุ ญาเตสุ, ธมฺมา อาวิ ภวนฺติ หิ.

๖๓๓.

สามญฺญํ วา สภาโว วา, ธมฺมานํ ลกฺขณํ มตํ;

กิจฺจํ วา ตสฺส สมฺปตฺติ, รโสติ ปริทีปิโต.

๖๓๔.

ผลํ วา ปจฺจุปฏฺฐานํ, อุปฏฺฐานนโยปิ วา;

อาสนฺนการณํ ยํ ตุ, ตํ ปทฏฺฐานสญฺญิตํ.

ตตฺถ กกฺขฬตฺตลกฺขณา ปถวีธาตุ, ปติฏฺฐานรสา, สมฺปฏิจฺฉนปจฺจุปฏฺฐานา. ปคฺฆรณลกฺขณา อาโปธาตุ, อุปพฺรูหนรสา, สงฺคหปจฺจุปฏฺฐานา. อุณฺหตฺตลกฺขณา เตโชธาตุ, ปริปาจนรสา, มทฺทวานุปฺปทานปจฺจุปฏฺฐานา. วิตฺถมฺภนลกฺขณา วาโยธาตุ, สมุทีรณรสา, อภินีหารปจฺจุปฏฺฐานา. เอเกกาย เจตฺถ เสสภูตตฺตยปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพา.

จกฺขตีติ จกฺขุ, รูปํ วิภาเวตีติ อตฺโถ.

๖๓๕.

ตตฺถ [Pg.88] จกฺขุ ทฺวิธา วุตฺตํ, ปญฺญามํสปฺปเภทโต;

ตตฺถ ปญฺญามยํ จกฺขุ, โหติ ปญฺจวิธํ ปน.

๖๓๖.

พุทฺธธมฺมสมนฺเตหิ, ญาณทิพฺเพหิ นามโต;

ยถานุกฺกมโต เตสํ, นานตฺตํ เม นิโพธถ.

๖๓๗.

อาสยานุสเย ญาณํ, อินฺทฺริยานํ ปโรปเร;

พุทฺธจกฺขุนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ, มุนินา โลกจกฺขุนา.

๖๓๘.

เหฏฺฐามคฺคตฺตเย ญาณํ, ธมฺมจกฺขุนฺติ สญฺญิตํ;

เญยฺยํ สมนฺตจกฺขุนฺติ, ญาณํ สพฺพญฺญุตา ปน.

๖๓๙.

ยํ ‘‘จกฺขุํ อุทปาที’’ติ, อาคตํ ญาณจกฺขุ ตํ;

อภิญฺญาจิตฺตชา ปญฺญา, ทิพฺพจกฺขุนฺติ วุจฺจติ.

๖๔๐.

มํสจกฺขุปิ ทุวิธํ, สสมฺภารปสาทโต;

สสมฺภารญฺจ นาเมตฺถ, อกฺขิกูเป ปติฏฺฐิตํ.

๖๔๑.

อกฺขิกูปฏฺฐินา เหฏฺฐา, อุทฺธญฺจ ภมุกฏฺฐินา;

อุภโต อกฺขิกูเฏหิ, มตฺถลุงฺเคน อนฺตโต.

๖๔๒.

พหิทฺธา อกฺขิโลเมหิ, ปริจฺฉินฺโน จ โย ปน;

นฺหารุสุตฺเตน อาพนฺโธ, มํสปิณฺโฑ ปวุจฺจติ.

๖๔๓.

สกโลปิ จ โลโกยํ, กมลสฺส ทลํ วิย;

ปุถุลํ วิปุลํ นีลํ, อิติ ชานาติ โลจนํ.

๖๔๔.

จกฺขุ นาม น ตํ โหติ, วตฺถุ ตสฺสาติ วุจฺจติ;

อิทํ ปน สสมฺภาร-จกฺขุนฺติ ปริทีปิตํ.

๖๔๕.

วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา,จตสฺโส จาปิ ธาตุโย;

ภาวสมฺภวสณฺฐานํ,ชีวิตานิ ตเถว จ.

๖๔๖.

กายจกฺขุปสาทาติ[Pg.89],สมฺภารา โหนฺติ จุทฺทส;

ตถา วิตฺถารโต เจตํ,จตสฺโส จาปิ ธาตุโย.

๖๔๗.

วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา,สณฺฐานสมฺภโว ตถา;

ทเสเต จตุสมุฏฺฐานา,จตฺตาลีส ภวนฺติ เต.

๖๔๘.

จกฺขุ กายปฺปสาโท จ, ภาโว ชีวิตเมว จ;

จตฺตาลีสญฺจ รูปานิ, จตฺตาริ ตุ ภวนฺติ หิ.

๖๔๙.

อิเมสํ ปน รูปานํ, วเสน ปริปิณฺฑิตํ;

อิทํ สมฺภารจกฺขุนฺติ, ปณฺฑิเตหิ ปกาสิตํ.

๖๕๐.

โย ปเนตฺถ สิโต อตฺถิ, ปริพนฺโธ ปริตฺตโก;

จตุนฺนํ ปน ภูตานํ, ปสาโท กมฺมสมฺภโว.

๖๕๑.

อิทํ ปสาทจกฺขุนฺติ, อกฺขาตํ ปญฺจจกฺขุนา;

ตเทตํ ตสฺส มชฺเฌ ตุ, สสมฺภารสฺส จกฺขุโน.

๖๕๒.

เสเตน มณฺฑเลนสฺส, ปริกฺขิตฺตสฺส สพฺพโส;

กณฺหมณฺฑลมชฺเฌ วา, นิวิฏฺเฐ ทิฏฺฐมณฺฑเล.

๖๕๓.

สนฺธารณาทิกิจฺจาหิ, ธาตูหิ จ จตูหิปิ;

กตูปการํ หุตฺวาน, อุตุจิตฺตาทินา ปน.

๖๕๔.

อุปตฺถมฺภิยมานํ ตํ, อายุนา กตปาลนํ;

วณฺณคนฺธรสาทีหิ, รูเปหิ ปริวาริตํ.

๖๕๕.

จกฺขุวิญฺญาณกาทีนํ, วตฺถุทฺวารญฺจ สาธยํ;

อูกาสิรสมาเนน, ปมาเณเนว ติฏฺฐติ.

วุตฺตํ [Pg.90] เหตํ –

๖๕๖.

‘‘เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิมนุปสฺสติ;

ปริตฺตํ สุขุมํ เอตํ, อูกาสิรสมูปม’’นฺติ.

๖๕๗.

โสตาทีสุ จ เอเสว, นโย เญยฺโย วิภาวินา;

วิเสสมตฺตเมเวตฺถ, ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.

สุณาตีติ โสตํ, ตํ ตนุตมฺพโลมาจิเต องฺคุลิเวธกสณฺฐาเน ปเทเส วุตฺตปฺปการาหิ ธาตูหิ กตูปการํ อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานํ อายุนา ปริปาลิยมานํ โสตวิญฺญาณาทีนํ วตฺถุทฺวารภาวํ สาธยมานํ ติฏฺฐติ.

ฆายตีติ ฆานํ, ตํ สสมฺภารฆานพิลสฺส อนฺโต อชปทสณฺฐาเน ปเทเส ยถาวุตฺตปฺปการา หุตฺวา ติฏฺฐติ.

สายตีติ ชิวฺหา, ชีวิตมวฺหายตีติ วา ชิวฺหา, สา สสมฺภารชิวฺหามชฺฌสฺส อุปริ อุปฺปลทลคฺคสณฺฐาเน ปเทเส ยถาวุตฺตปฺปการา หุตฺวา ติฏฺฐติ.

กุจฺฉิตานํ มลานํ อาโยติ กาโย. ยาวตา ปน อิมสฺมึ กาเย อุปาทินฺนกํ รูปํ อตฺถิ, สพฺพตฺถ กายปสาโท กปฺปาสปฏเล สฺเนโห วิย ยถาวุตฺตปฺปกาโร หุตฺวา ติฏฺฐติ.

เอตฺถ ปเนเตสํ ลกฺขณาทีนิ ปวกฺขามิ – ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขณํ จกฺขุ, รูเปสุ อาวิญฺฉนรสํ, จกฺขุวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, ทฏฺฐุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํ.

โสตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขณํ [Pg.91] โสตํ, สทฺเทสุ อาวิญฺฉนรสํ, โสตวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, โสตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํ.

ฆายิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขณํ ฆานํ, คนฺเธสุ อาวิญฺฉนรสํ, ฆานวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, ฆายิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานํ.

สายิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขณาชิวฺหา, รเสสุ อาวิญฺฉนรสา, ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐานา, สายิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐานา.

ผุสิตุกามตานิทานกมฺมสมุฏฺฐานภูตปสาทลกฺขโณ กาโย, โผฏฺฐพฺเพสุ อาวิญฺฉนรโส, กายวิญฺญาณสฺส อาธารภาวปจฺจุปฏฺฐาโน, ผุสิตุกามตานิทานกมฺมชภูตปทฏฺฐาโน.

เกจิ ปนาหุ –

๖๕๘.

เตชาธิกานํ ภูตานํ, ปสาโท ปน จกฺขุติ;

อากาสานิลโตยุพฺพิอธิกานํ ตุ เสสกา.

๖๕๙.

เต ปเนวํ ตุ วตฺตพฺพา, ‘‘สุตฺตํ อาหรถา’’ติ หิ;

สุตฺตเมว จ เต อทฺธา, น ทกฺขิสฺสนฺติ กิญฺจิปิ.

๖๖๐.

วิเสเส สติ ภูตานํ, ปสาโท หิ กถํ ภเว;

สมานานํ หิ ภูตานํ, ปสาโท ปริทีปิโต.

๖๖๑.

ตสฺมา นิสฺสยภูตานํ, จตุนฺนํ สพฺพโส ปน;

ปหาเยว ปเนเตสํ, วิเสสปริกปฺปนํ.

๖๖๒.

เญยฺยา กมฺมวิเสเสน, ปสาทานํ วิเสสตา;

น หิ ภูตวิเสเสน, โหติ เตสํ วิเสสตา.

๖๖๓.

เอวเมเตสุ [Pg.92] จกฺขุญฺจ, โสตํ อปตฺตคาหกํ;

เสสํ ตุ ปน ฆานาทิตฺตยํ สมฺปตฺตคาหกํ.

รูปนฺติ รูปยตีติ รูปํ, วณฺณวิการมาปชฺชมานํ หทยงฺคตภาวํ ปกาเสตีติ อตฺโถ. ตํ ปน จกฺขุปฏิหนนลกฺขณํ, จกฺขุวิญฺญาณสฺส วิสยภาวรสํ, ตสฺเสว โคจรภาวปจฺจุปฏฺฐานํ, จตุมหาภูตปทฏฺฐานํ. ยถา เจตํ, ตถา สพฺพานิปิ อุปาทารูปานีติ.

สทฺโทติ สทฺทยตีติ สทฺโท, โส ปน โสตปฏิหนนลกฺขโณ, โสตวิญฺญาณสฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรภาวปจฺจุปฏฺฐาโน.

รโสติ รสนฺติ เตนาติ รโส, โส ชิวฺหาปฏิหนนลกฺขโณ, ชิวฺหาวิญฺญาณสฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรภาวปจฺจุปฏฺฐาโน.

คนฺโธติ อตฺตานํ คนฺธยติ สูจยตีติ คนฺโธ, โส ฆานปฏิหนนลกฺขโณ, ฆานวิญฺญาณสฺส วิสยภาวรโส, ตสฺเสว โคจรภาวปจฺจุปฏฺฐาโน.

อิตฺถินฺทฺริยนฺติ –

๖๖๔.

กมฺมโช อิตฺถิภาโวยํ, ปฏิสนฺธิสมุฏฺฐิโต;

ยญฺเจตํ อิตฺถิลิงฺคาทิ, น ตุ ตํ อินฺทฺริยํ สิยา.

๖๖๕.

อิตฺถินฺทฺริยํ ปฏิจฺเจว, อิตฺถิลิงฺคาทโย ปน;

ปวตฺเตเยว ชายนฺเต, น ตานิ ปฏิสนฺธิยํ.

๖๖๖.

น จ ตํ จกฺขุวิญฺเญยฺยํ, มโนวิญฺเญยฺยเมว ตํ;

อิตฺถิลิงฺคาทโย จกฺขุวิญฺเญยฺยา โหนฺติ วา น วา.

๖๖๗.

เอเสว จ นโย เญยฺโย, เสเสปิ ปุริสินฺทฺริเย;

อิทํ ปฐมกปฺปานํ, อุภยํ ตุ ปวตฺติยํ.

๖๖๘.

สมุฏฺฐาตีติ [Pg.93] วิญฺเญยฺยํ, ปรโต ปฏิสนฺธิยํ;

ปวตฺเตปิ สมุฏฺฐาย, ปวตฺเต ปริวตฺตติ.

๖๖๙.

มหตา ปาปกมฺเมน, ปุริสตฺตํ วินสฺสติ;

มหตา กุสเลเนว, ชายเต ปุริสินฺทฺริยํ.

๖๗๐.

ทุพฺพลากุสเลเนว, อิตฺถิลิงฺคํ วินสฺสติ;

ทุพฺพเลเนว ปุญฺเญน, อิตฺถิภาโว หิ ชายเต.

๖๗๑.

อุภโตพฺยญฺชนสฺสาปิ, เอกเมวินฺทฺริยํ สิยา;

เอวํ สนฺเต อภาโว จ, ทุติยพฺยญฺชนสฺส ตุ.

๖๗๒.

น จาภาโว สิยา กสฺมา, น ตํ พฺยญฺชนการณํ;

ตสฺส กมฺมสหายํ หิ, ราคจิตฺตํ ตุ การณํ.

อุภยสฺส ปเนตสฺส ลกฺขณาทีนิ วุจฺจติ. ตตฺถ อิตฺถิภาวลกฺขณํ อิตฺถินฺทฺริยํ, ‘‘อิตฺถี’’ติ ปกาสนรสํ, อิตฺถิลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ การณภาวปจฺจุปฏฺฐานํ.

ปุริสภาวลกฺขณํ ปุริสินฺทฺริยํ, ‘‘ปุริโส’’ติ ปกาสนรสํ, ปุริสลิงฺคนิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ การณภาวปจฺจุปฏฺฐานํ.

ชีวิตนฺติ –

๖๗๓.

ชีวิตินฺทฺริยนิทฺเทเส, วตฺตพฺพํ ยํ สิยา อิธ;

อรูปชีวิเต วุตฺต-นเยเนว จ ตํ วเท.

ลกฺขณาทีนิ ปนสฺส เอวํ เวทิตพฺพานิ. สหชรูปปริปาลนลกฺขณํ ชีวิตินฺทฺริยํ, เตสํ ปวตฺตนรสํ, เตสเมว ฐปนปจฺจุปฏฺฐานํ, ยาปยิตพฺพภูตปทฏฺฐานนฺติ.

วตฺถูติ หทยวตฺถุ.

๖๗๔.

ยํ นิสฺสาย มโนธาตุ-มโนวิญฺญาณธาตุโย;

วตฺตนฺติ ปญฺจโวกาเร, ตํ ‘‘วตฺถู’’ติ ปวุจฺจติ.

มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ [Pg.94] นิสฺสยลกฺขณํ หทยวตฺถุ, ตาสญฺเจว ธาตูนํ อาธารณรสํ, อุพฺพาหนปจฺจุปฏฺฐานํ.

อาหารตาติ กพฬีกาโร อาหาโร. โอชฏฺฐมกํ รูปํ อาหรตีติ อาหาโร.

๖๗๕.

ยาย โอชาย ยาเปนฺติ, ยตฺถ ยตฺถ จ ปาณิโน;

อยํ ตุ ‘‘กพฬีกาโร, อาหาโร’’ติ ปวุจฺจติ.

๖๗๖.

อนฺนปานาทิกํ วตฺถุ, อคฺคึ หรติ กมฺมชํ;

เกวลํ น จ สกฺโกติ, ปาเลตุํ ชีวิตํ ปน.

๖๗๗.

โอชา สกฺโกติ ปาเลตุํ, หริตุํ น จ ปาจกํ;

หริตุมฺปิ จ ปาเลตุํ, อุโภ สกฺโกนฺติ เอกโต.

ลกฺขณาทิโต ปนสฺส โอชาลกฺขโณ กพฬีกาโร อาหาโร, รูปาหรณรโส, อุปตฺถมฺภนปจฺจุปฏฺฐาโน, กพฬํ กตฺวา อชฺโฌหริตพฺพวตฺถุปทฏฺฐาโนติ เวทิตพฺโพ.

กายวิญฺญตฺตินิทฺเทเส กาเยน อตฺตโน ภาวํ วิญฺญาเปนฺตานํ กายคฺคหณานุสาเรน คหิตาย เอตาย ภาโว วิญฺญายตีติ วิญฺญตฺติ. สยํ วา กายคฺคหณานุสาเรน วิญฺญายตีติปิ วิญฺญตฺติ. ‘‘กาเยน สํวโร สาธุ, สาธุ วาจาย สํวโร’’ติ อาคโต โจปนสงฺขาโต กาโยว วิญฺญตฺติ กายวิญฺญตฺติ. กายวิปฺผนฺทเนน อธิปฺปายวิญฺญาปนเหตุตฺตา สยญฺจ ตถา วิญฺเญยฺยตฺตา กาเยน วิญฺญตฺตีติปิ กายวิญฺญตฺติ.

๖๗๘.

ตตฺถ ยา สหชาตสฺส, จิตฺตชานิลธาตุยา;

รูปสฺส จลเน เหตุ, เอกาการวิการตา.

๖๗๙.

กายวิญฺญตฺติ นามายํ, กายทฺวารนฺติ สา มตา;

ตตฺถ ยา เจตนาสิทฺธา, ปุญฺญาปุญฺญวสา ปน.

๖๘๐.

กายกมฺมนฺติ [Pg.95] นิทฺทิฏฺฐา, สตฺถุนา สา หิเตสินา;

สมฺปวตฺติ ปเนติสฺสา, วจีทฺวาเรปิ ชายเต.

๖๘๑.

ลภิตฺวา ปนุปตฺถมฺภํ, เอกาวชฺชนวีถิยํ;

เหฏฺฐาหิ ฉหิ จิตฺเตหิ, วาโยธาตุสมุฏฺฐิตํ.

๖๘๒.

สตฺตเมน ตุ จิตฺเตน, วาโยธาตุสมุฏฺฐิตา;

จาเลติ สหชํ รูปํ, วิญฺญตฺติสหิตาตฺตนา.

วจีวิญฺญตฺตินิทฺเทเส ปน –

๖๘๓.

ปจฺจโย จิตฺตชาตาย, อุปาทินฺนกฆฏฺฏเน;

โย อาการวิกาเรโก, อยํ ปถวิธาตุยา.

๖๘๔.

วจีวิญฺญตฺติ วิญฺเญยฺยา, สห สทฺทวสา ปน;

วจีทฺวารนฺติ นิทฺทิฏฺฐา, สาว สกฺยกุลินฺทุนา.

๖๘๕.

สทฺโท น จิตฺตโช อตฺถิ, วินา วิญฺญตฺติฆฏฺฏนํ;

ธาตุสงฺฆฏฺฏเนเนว, สห สทฺโท หิ ชายติ.

๖๘๖.

สา วิญฺญาปนโต เจว, อยํ วิญฺเญยฺยโตปิ จ;

วิญฺญตฺตีติ สิยา ตสฺสา, สมฺภโว การกทฺวเย.

๖๘๗.

น วิญฺญตฺติทฺวยํ อฏฺฐ, รูปานิ วิย จิตฺตชํ;

จิตฺตชานํ วิการตฺตา, จิตฺตชนฺติ ปวุจฺจติ.

ตตฺถ กายวิญฺญตฺติ อธิปฺปายปกาสนรสา, กายวิปฺผนฺทนเหตุภาวปจฺจุปฏฺฐานา, จิตฺตสมุฏฺฐานวาโยธาตุปทฏฺฐานา. ตถา วจีวิญฺญตฺติ อธิปฺปายปกาสนรสา, วจีโฆสสฺส เหตุภาวปจฺจุปฏฺฐานา, จิตฺตสมุฏฺฐานปถวีธาตุปทฏฺฐานา.

๖๘๘.

น กสฺสตีติ อากาโส, รูปานํ วิวโร ปน;

โย รูปานํ ปริจฺเฉโท, สฺวากาโสติ ปวุจฺจติ.

โส [Pg.96] รูปปริจฺเฉทลกฺขโณ, รูปปริยนฺตปกาสนรโส, รูปมริยาทปจฺจุปฏฺฐาโน, อสมฺผุฏฺฐภาวฉิทฺทวิวรภาวปจฺจุปฏฺฐาโน วา, ปริจฺฉินฺนรูปปทฏฺฐาโน.

รูปสฺส ลหุตาทิตฺตยนิทฺเทเส –

๖๘๙.

เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว, รูปสฺส ลหุตาทิสุ;

ติสฺโส รูปวิการาติ, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา.

๖๙๐.

เอตาสํ ปน ติสฺสนฺนํ, กมโต จ ปวตฺติยํ;

อโรคี มทฺทิตํ จมฺมํ, ธนฺตเหมํ นิทสฺสนํ.

๖๙๑.

กมฺมํ กาตุํ น สกฺโกติ, ลหุตาทิตฺตยํ ปน;

อาหาราทิตฺตยํเยว, ตํ กโรติ ตโต ติชํ.

ตตฺถ อทนฺธตาลกฺขณา รูปสฺส ลหุตา, รูปานํ ครุภาววิโนทนรสา, ลหุปริวตฺติตาปจฺจุปฏฺฐานา, ลหุรูปปทฏฺฐานา.

อถทฺธตาลกฺขณา รูปสฺส มุทุตา, รูปานํ ถทฺธภาววิโนทนรสา, สพฺพกิริยาสุ อวิโรธิตาปจฺจุปฏฺฐานา, มุทุรูปปทฏฺฐานา.

สรีรกิริยานุกูลกมฺมญฺญตาลกฺขณา รูปสฺส กมฺมญฺญตา, อกมฺมญฺญตาวิโนทนรสา, อทุพฺพลภาวปจฺจุปฏฺฐานา, กมฺมญฺญตารูปปทฏฺฐานา. เอตา ปน ติสฺโสปิ น อญฺญมญฺญํ วิชหนฺติ.

อุปจยสนฺตตินิทฺเทเส –

๖๙๒.

รูปานมาจโย โย หิ, วุตฺโต อุปจโยติ โส;

อนุปฺปพนฺธตา เตสํ, สนฺตตีติ ปวุจฺจติ.

๖๙๓.

อตฺถโต [Pg.97] อุภยมฺเปตํ, ชาติรูปนฺติ ทีปิตํ;

วุตฺตมาการนานตฺตา, เวเนยฺยานํ วเสน วา.

ลกฺขณาทิโต ปน อาจยลกฺขโณ รูปสฺส อุปจโย, ปุพฺพนฺตโต รูปานํ อุมฺมุชฺชาปนรโส, นิยฺยาตนปจฺจุปฏฺฐาโน, ปริปุณฺณภาวปจฺจุปฏฺฐาโน วา, อุปจิตรูปปทฏฺฐาโน.

ปวตฺติลกฺขณา รูปสฺส สนฺตติ, อนุปฺปพนฺธนรสา, อนุปจฺเฉทปจฺจุปฏฺฐานา, อนุปฺปพนฺธรูปปทฏฺฐานา.

ชรานิทฺเทเส ชีรณํ ชรา.

๖๙๔.

ทุวิธายํ ชรา นาม, ปากฏาปากฏาติ จ;

ปากฏา รูปธมฺเมสุ, อรูเปสุ อปากฏา.

รูปสฺส ปริปากตาลกฺขณา รูปสฺส ชรตา, อุปนยนรสา, สภาวานํ อปคเมปิ นสภาวาปคมปจฺจุปฏฺฐานา วีหิปุราณภาโว วิย, ปริปจฺจมานรูปปทฏฺฐานา.

ปริเภทลกฺขณา รูปสฺส อนิจฺจตา, สํสีทนรสา, ขยวยปจฺจุปฏฺฐานา, ปริภิชฺชมานรูปปทฏฺฐานาติ เวทิตพฺพาติ.

เอวํ จตุวีสติ อุปาทารูปานิ เวทิตพฺพานิ.

๖๙๕.

ภูตรูปานิ จตฺตาริ, อุปาทา จตุวีสติ;

อฏฺฐวีสติ รูปานิ, สพฺพาเนว ภวนฺติ หิ.

๖๙๖.

อิเมสุ ปน รูเปสุ, อสมฺโมหตฺถเมว ตํ;

สโมธานํ สมุฏฺฐานํ, นิปฺผนฺนํ สงฺขตมฺปิ จ.

๖๙๗.

โจทนํ ปริหารญฺจ, นยเมกวิธาทิกํ;

สงฺเขเปน ปวกฺขามิ, ปกิณฺณกมิทํ สุณ.

ตตฺถ [Pg.98] สโมธานนฺติ สพฺพเมว อิทํ รูปํ สพฺพสโมธานโต ปถวีธาตุ อาโปธาตุ เตโชธาตุ วาโยธาตุ จกฺขายตนํ…เป… ชรตา อนิจฺจตาติ อฏฺฐวีสติวิธํ จ โหติ, อิโต อญฺญํ รูปํ นาม นตฺถิ. เกจิ ปน มิทฺธวาทิโน ‘‘มิทฺธรูปํ นาม อตฺถี’’ติ วทนฺติ, เต ‘‘อทฺธา มุนีสิ สมฺพุทฺโธ, นตฺถิ นีวรณา ตวา’’ติ จ ‘‘ถินมิทฺธนีวรณํ อวิชฺชานีวรณญฺจ นีวรณสมฺปยุตฺต’’นฺติ สมฺปยุตฺตวจนโต จ มหาปกรณปฏฺฐาเน ‘‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นปุเรชาตปจฺจยา’’ติ อรูเปปิ ‘‘กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจาวิชฺชานีวรณ’’นฺติ เอวมาทีหิ ปาฬีหิ วิรุชฺฌนโต จ อรูปเมว มิทฺธนฺติ ปฏิกฺขิปิตพฺพา.

๖๙๘.

อรูเปปิ ปเนตสฺส, มิทฺธสฺสุปฺปตฺติ ปาฐโต;

นิฏฺฐเมตฺถาวคนฺตพฺพา, อรูปนฺติ จ วิญฺญุนา.

อปเร ‘‘พลรูเปน สทฺธึ เอกูนตึส, สมฺภวรูเปน สทฺธึ ตึส, ชาติรูเปน สทฺธึ เอกตึส, โรครูเปน สทฺธึ ทฺวตฺตึส รูปานี’’ติ วทนฺติ. เตปิ เตสํ วิสุํ วิสุํ อภาวํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺขิปิตพฺพา. วาโยธาตุยา คหิตาย พลรูปํ คหิตเมว, อญฺญํ พลรูปํ นาม นตฺถิ. อาโปธาตุยา สมฺภวรูปํ, อุปจยสนฺตตีติ ชาติรูปํ, ชรตาอนิจฺจตาทีหิ โรครูปํ คหิตํ, อญฺญํ โรครูปํ นาม นตฺถีติ, ตสฺมา อฏฺฐวีสติวิธาเนว รูปานีติ.

เอวํ สโมธานโต เวทิตพฺพานีติ.

สมุฏฺฐานนฺติ จตฺตาริ รูปสมุฏฺฐานานิ อุตุจิตฺตาหารกมฺมานีติ.

๖๙๙.

กมฺมํ [Pg.99] อุตุ จ จิตฺตญฺจ, อาหาโร รูปเหตุโย;

เอเตเหว จ รูปานิ, ชายนฺติ น ปนญฺญโต.

๗๐๐.

ตสฺมา เอกสมุฏฺฐานา, เอกาทส ภวนฺติ หิ;

อฏฺฐินฺทฺริยานิ วตฺถุญฺจ, วิญฺญตฺติทฺวยเมว จ.

๗๐๑.

อฏฺฐินฺทฺริยานิ วตฺถุญฺจ, เอกนฺเตเนว กมฺมชา;

จิตฺตชํเยว วิญฺญตฺติ-ทฺวยํ วุตฺตํ มเหสินา.

๗๐๒.

จิตฺเตน อุตุนา เจว, สทฺโท ทฺวีหิ สมุฏฺฐิโต;

อุตุอาหารจิตฺเตหิ, ลหุตาทิตฺตยํ กตํ.

๗๐๓.

วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา,จตสฺโส จาปิ ธาตุโย;

สนฺตตฺยุปจยากาสา,เอกาทส จตุพฺภวา.

๗๐๔.

เอกาทเสกโต ชาตา,ทฺวิเชโกว ติชา ตโย;

จตุเชกาทสกฺขาตา,ทฺเว น เกนจิ ชายเร.

๗๐๕.

กมฺเมน วีสติ รูปา, สตฺตรส ตุ เจตสา;

อุตุนา ทสปญฺเจว, จุทฺทสาหารโต ปน.

๗๐๖.

ฉสฏฺฐิ สพฺพาเนตานิ, สมุฏฺฐานวิภาคโต;

อฏฺฐสฏฺฐิ จ โหนฺเตว, ชรตานิจฺจตาหิ เต.

๗๐๗.

ชรตานิจฺจตา เจว, น เกนจิ สมุฏฺฐิตา;

ชาตสฺส ปากเภทตฺตา, ชาเยยฺยุํ ยทิ ตานิปิ.

๗๐๘.

เอวํ สนฺเต ตุ เตสมฺปิ, ปากเภทา สิยุํ น หิ;

ปาโก ปจฺจติ เภโท วา, น จ ภิชฺชติ นตฺถิ ตํ.

๗๐๙.

ชาตสฺส [Pg.100] ปากเภทตฺตา, ทฺวยเมตํ น ชายติ;

สิยา กตฺถจิ พุทฺเธตฺถ, ‘‘รูปสฺสุปจโย’’ติ หิ.

๗๑๐.

วจเนน ยถา ‘‘ชาติ, ชายตี’’ติ จ ทีปิตํ;

ปาโกปิ ปจฺจเตวํ ตุ, เภโทปิ ปริภิชฺชตุ.

๗๑๑.

น เจว ชายเต ชาติ, อิติ เญยฺยา วิภาวินา;

ชายมานสฺส ธมฺมสฺส, นิพฺพตฺตีติ ปกาสิตา.

๗๑๒.

ตตฺถ ยถา สิยา ชาติ, เยสํ ธมฺมานเมว สา;

ตปฺปจฺจยตฺตโวหารํ, อภินิพฺพตฺติสมฺมุตึ.

๗๑๓.

ลภเตว ตถา เตสํ, ปากเภทา ลพฺภนฺติ เต;

ตปฺปจฺจยตฺตโวหารํ, อภินิพฺพตฺติสมฺมุตึ.

๗๑๔.

เอวํ อิทํ ทฺวยญฺจาปิ, โหติ กมฺมาทิสมฺภวํ;

น ปากเภทา โวหารํ, ตํ ลภนฺติ กทาจิปิ.

๗๑๕.

กสฺมา หิ ชนกานํ ตุ, ปจฺจยานมภาวโต;

อานุภาวขณุปฺปาเท, ชาติยา ปน ลพฺภติ.

๗๑๖.

ตปฺปจฺจยตฺตโวหารํ, อภินิพฺพตฺติสมฺมุตึ;

ตสฺมา ลภติ ชาติ จ, ลภตี เนตรทฺวยํ.

๗๑๗.

ชิยฺยตีติ น วตฺตพฺพํ, ตํ ทฺวยํ ภิชฺชตีติ วา;

อานุภาวขเณ ตสฺส, ปจฺจยานมภาวโต.

๗๑๘.

‘‘อนิจฺจํ สงฺขตญฺเจตํ, ชรามรณ’’มิจฺจปิ;

วุตฺตตฺตา ชายติจฺเจตํ, อถ มญฺญสิ เจ ตุวํ.

๗๑๙.

เอวมฺปิ จ น วตฺตพฺพํ, สา หิ ปริยายเทสนา;

อนิจฺจานํ ตุ ธมฺมานํ, ชรามรณโต ตถา.

๗๒๐.

อนิจฺจํ [Pg.101] สงฺขตญฺจาติ, วุตฺตํ วิญฺญตฺติโย วิย;

ยทิ เอวํ ตยเมตํ, อชาตตฺตา จ สพฺพถา.

๗๒๑.

นตฺถีติ เจ ขํปุปฺผํว, นิจฺจํ วาสงฺขตํ วิย;

โนภยํ ปนิทํ กสฺมา, นิสฺสยายตฺตวุตฺติโต.

๗๒๒.

ภาเว ปถวิยาทีนํ, นิสฺสยานํ ตุ ภาวโต;

ตสฺมา หิ จ ขํปุปฺผํว, น นตฺถิ ปน ตํ ตยํ.

๗๒๓.

ยสฺมา ปถวิยาทีนํ, อภาเวน จ ลพฺภติ;

ตสฺมา น ปน นิจฺจํ วา, นิพฺพานํ วิย ตํ ตยํ.

นิปฺผนฺนนฺติ เอตฺถ จตฺตาโร มหาภูตา จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายรูปสทฺทคนฺธรสอิตฺถิปุริสชีวิตินฺทฺริยกพฬีการาหารหทยวตฺถูติ อฏฺฐารส รูปานิ นิปฺผนฺนานิ นาม. เสสานิ ทส อนิปฺผนฺนานิ นาม.

๗๒๔.

อฏฺฐารส นิปฺผนฺนานิ, อนิปฺผนฺนาวเสสกา;

ยทิ โหนฺติ อนิปฺผนฺนา, ภเวยฺยุํ เต อสงฺขตา.

๗๒๕.

เตสเมว จ รูปานํ, วิการตฺตา อสงฺขตา;

กถํ นาม ภเวยฺยุํ เต, นิปฺผนฺนา เจว สงฺขตา.

เอวํ นิปฺผนฺนสงฺขโต เวทิตพฺโพ.

โจทนาปริหารนฺติ เอตฺถ –

๗๒๖.

อิตฺถิภาโว ปุมตฺตญฺจ, ชีวิตํ สมฺภโวปิ จ;

ตถา กายปฺปสาโทติ, สพฺพฏฺฐานาติ วณฺณิตา.

๗๒๗.

เอวํ สนฺเต ตุ ธมฺมานํ, โหติ สงฺกรโทสตา;

จกฺขุกายปสาทานํ, เอกตฺตํ อุปปชฺชติ.

๗๒๘.

อญฺญํ ปน จ อญฺญสฺมึ, น จตฺถิ ปรมตฺถโต;

ตสฺมา กายินฺทฺริยํ จกฺขุ-ปสาเทน น สงฺกรํ.

๗๒๙.

อญฺญมญฺญาวินิพฺโภควเสน [Pg.102] ตุ ปวตฺติโต;

เตสํ ฐานนฺตรํ วตฺตุํ, น สกฺกา สมยญฺญุนา.

๗๓๐.

ยาวตา อนุปาทินฺนสนฺตานํ อตฺถิ ตตฺถ โส;

อตฺถิ กายปสาโทติ, ตสฺมา เอวมุทีริตํ.

๗๓๑.

ลกฺขณาทิวเสนาปิ, นานตฺตํ สมุปาคตํ;

ธชานํ ปญฺจวณฺณานํ, ฉายา อุปมตํ คตา.

๗๓๒.

ตสฺมา หิ ปน ธมฺมานํ, อญฺญมญฺญํ วิมิสฺสตา;

น โหเตวาติ วิญฺเญยฺยา, วิญฺญุนา สมยญฺญุนา.

เอวํ นิปฺผนฺนานิปฺผนฺนภาโว, โจทนาปริหาโร จ เวทิตพฺโพ.

นยเมกวิธาทิกนฺติ –

๗๓๓.

โลกิกตฺตา นเหตุตฺตา, สงฺขตตฺตา จ สาสวา;

สพฺพเมกวิธํ รูปํ, ปจฺจยายตฺตวุตฺติโต.

๗๓๔.

อชฺฌตฺติกพหิทฺธา จ, อินฺทฺริยานินฺทฺริยาปิ จ;

สุขุโมฬาริกา เจว, อุปาทินฺนาทิโต ทฺวิธา.

๗๓๕.

จกฺขุอายตนาทีนิ, ปญฺจ อชฺฌตฺติกานิ ตุ;

เตวีสติวิธํ เสสํ, พาหิรนฺติ ปวุจฺจติ.

๗๓๖.

จกฺขุโสตินฺทฺริยาทีนิ, อินฺทฺริยานิ ปนฏฺฐ ตุ;

เสสญฺจ ตุ วีสํ รูปํ, อนินฺทฺริยมุทีริตํ.

๗๓๗.

จกฺขุอายตนาทีนิ, นว โผฏฺฐพฺพเมว จ;

ตํ พารสวิธํ รูปํ, โอฬาริกมุทีริตํ.

๗๓๘.

เสสานิ ปน รูปานิ, สุขุมานิ ตุ โสฬส;

กมฺมชํ ตุ อุปาทินฺนํ, อนุปาทินฺนมญฺญถา.

เอวญฺจ ทุวิธํ โหติ.

ปุน [Pg.103] สนิทสฺสนสปฺปฏิฆอนิทสฺสนสปฺปฏิฆ- อนิทสฺสนอปฺปฏิฆเภทโต จ, กมฺมชากมฺมชเนวกมฺมชานากมฺมชเภทโต จ ติวิธํ. ตตฺถ รูปายตนํ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ, เอกาทสวิธํ เสโสฬาริกรูปํ อนิทสฺสนสปฺปฏิฆํ, เสสํ โสฬสวิธํ สุขุมรูปํ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆํ. กมฺมโต ชาตํ กมฺมชํ, อฏฺฐินฺทฺริยานิ, วตฺถุ จ กมฺมชํ, ตทญฺญปฺปจฺจยา ชาตํ อกมฺมชํ, นกุโตจิ ชาตํ เนวกมฺมชานากมฺมชํ ชรตา อนิจฺจตา จ. เอวํ ติวิธํ โหติ.

ปุน ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตวเสน จ, ทฺวารญฺเจว วตฺถุ จ, ทฺวารเมว หุตฺวา น วตฺถุ จ, วตฺถุเมว หุตฺวา น ทฺวารญฺจ, เนว ทฺวารญฺจ น วตฺถุ จาติ เอวํ เภทโต จ, ทฺวารญฺเจวินฺทฺริยญฺจ, ทฺวารํเยว หุตฺวา เนวินฺทฺริยญฺจ, อินฺทฺริยเมว หุตฺวา น ทฺวารญฺจ, เนว ทฺวารญฺจ เนวินฺทฺริยญฺจาติ เอวํ เภทโต จ, วตฺถุ เจว อินฺทฺริยญฺจ, อินฺทฺริยเมว หุตฺวา น วตฺถุ จ, วตฺถุเมว หุตฺวา เนวินฺทฺริยญฺจ, เนวินฺทฺริยํ น วตฺถุ เจติ เอวํ เภทโต จ จตุพฺพิธํ.

ตตฺถ ทิฏฺฐํ นาม รูปายตนํ, สุตํ นาม สทฺทายตนํ, มุตํ นาม คนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนตฺตยํ, วิญฺญาตํ นาม อวเสสจกฺขายตนาทิปญฺจกํ, โสฬสวิธํ สุขุมรูปญฺจ. จกฺขายตนาทิปญฺจกํ ทฺวารญฺเจว วตฺถุ จ, วิญฺญตฺติทฺวยํ ทฺวารเมว โหติ, น วตฺถุ, หทยวตฺถุ วตฺถุเมว โหติ, น ทฺวารํ, เสสํ สพฺพํ รูปํ เนว ทฺวารํ น วตฺถุ จ. ตติยจตุกฺเก อินฺทฺริยเมว หุตฺวา น ทฺวารนฺติ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยานิ. อิมานิ หิ อินฺทฺริยาเนว โหนฺติ, น ทฺวารานิ, เสสมนนฺตรจตุกฺเก วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. จตุตฺถจตุกฺเก ตติยปทํ หทยวตฺถุํ สนฺธาย วุตฺตํ, เสสํ วุตฺตนยเมว. เอวํ จตุพฺพิธํ โหตีติ เวทิตพฺพํ.

ปุน เอกชทฺวิชติชจตุชนกุโตจิชาตเภทโต, ทฺวารินฺทฺริยํ วตฺถุ จ, ทฺวารเมว หุตฺวา เนวินฺทฺริยํ น วตฺถุ จ, วตฺถุเมว หุตฺวา เนวินฺทฺริยํ น ทฺวารญฺจ, อินฺทฺริยเมว หุตฺวา น วตฺถุ น ทฺวารญฺจ, เนวินฺทฺริยํ [Pg.104] น วตฺถุ น ทฺวารญฺจาติ เอวํ ปเภทโต ปญฺจวิธํ.

ตตฺถ –

๗๓๙.

อฏฺฐินฺทฺริยานิ วตฺถุญฺจ, วิญฺญตฺติทฺวยเมว จ;

เอกาทสวิธํ รูปํ, เอกชนฺติ ปวุจฺจติ.

๗๔๐.

สทฺโท เอโก ทฺวิโช นาม, ลหุตาทิตฺตยํ ติชํ;

เอกาทสวิธํ เสสํ, จตุชนฺติ ปกาสิตํ.

๗๔๑.

ชรตานิจฺจตา เจว, นกุโตจิ ภเว ปน;

จกฺขาทิปญฺจกํ ทฺวารํ, อินฺทฺริยํ วตฺถุเมว จ.

๗๔๒.

วิญฺญตฺตีนํ ทฺวยํ ทฺวารํ, เนวินฺทฺริยํ น วตฺถุ จ;

หทยวตฺถุ วตฺถูว, น ทฺวารํ เนวินฺทฺริยํ ปน.

อิตฺถิปุริสชีวิตินฺทฺริยานิ อินฺทฺริยเมว น วตฺถุ น ทฺวารญฺจ, เสสํ ปน รูปํ เนวินฺทฺริยํ น วตฺถุ น ทฺวารนฺติ. เอวํ ปญฺจวิธนฺติ เวทิตพฺพํ.

ปุน กมฺมชจิตฺตชอุตุจิตฺตชอุตุจิตฺตาหารชจตุชนกุโตจิชาตเภทโต, จกฺขุวิญฺเญยฺยโสตฆานชิวฺหากายมโนวิญฺเญยฺยวเสน ฉพฺพิธํ.

ตตฺถ อฏฺฐินฺทฺริยานิ วตฺถุ จ กมฺมชเมว, วิญฺญตฺติทฺวยํ จิตฺตชเมว, สทฺโท อุตุจิตฺตโช, ลหุตาทิตฺตยํ อุตุจิตฺตาหารชเมว, เสสํ เอกาทสวิธํ จตุชํ นาม, ชรตา อนิจฺจตา นกุโตจิชาตํ นาม. ทุติยฉกฺเก จกฺขุวิญฺเญยฺยํ นาม จกฺขุวิญฺญาเณน วิญฺเญยฺยํ รูปายตนํ…เป… กายวิญฺเญยฺยํ นาม โผฏฺฐพฺพายตนํ, มโนวิญฺเญยฺยํ นาม เสสา ปญฺจ โอฬาริกา จ โสฬส สุขุมรูปานิ จาติ เอกวีสติวิธํ โหติ. เอวํ ฉพฺพิธํ โหติ.

ปุน ฉวตฺถุอวตฺถุเภทโต จ, จกฺขุวิญฺเญยฺยํ โสตฆานชิวฺหากายวิญฺเญยฺยํ มโนธาตุวิญฺเญยฺยํ มโนวิญฺญาณธาตุวิญฺเญยฺยนฺติ สตฺตวิธํ โหติ.

ตตฺถ [Pg.105] จกฺขาทิปญฺจวตฺถูนิ หทยวตฺถุนา สทฺธึ ฉ วตฺถูนิ, เสสํ พาวีสติวิธํ รูปํ อวตฺถุ นาม, ทุติยสตฺตกมุตฺตานเมว. เอวํ สตฺตวิธํ โหติ.

ปุน สตฺตทฺวาราทฺวารเภทโต อฏฺฐวิธํ. ตตฺถ จกฺขุทฺวาราทีนิ ปญฺจ กายวิญฺญตฺติวจีวิญฺญตฺติทฺวาเรหิ สทฺธึ สตฺต ทฺวารานิ, เสสมทฺวารนฺติ เอวํ อฏฺฐวิธํ โหติ.

ปุน อฏฺฐินฺทฺริยานินฺทฺริยเภทโต ปน นววิธํ.

ปุน นวกมฺมชากมฺมชเภทโต ทสวิธํ.

ปุน อายตนเภทโต เอกาทสวิธํ.

ภเวสุ รูปกลาปปวตฺติเภทโต พหุวิธนฺติ เวทิตพฺพํ.

๗๔๓.

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, กามรูปภวทฺวเย;

อุปฺปตฺตึ ปน รูปานํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติสุ.

๗๔๔.

ภุมฺมวชฺเชสุ เทเวสุ, นิรเย นิชฺฌามตณฺหิเก;

โยนิโย ปุริมา ติสฺโส, น สนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๗๔๕.

เสเส คติตฺตเย ภุมฺม-เทเวสุปิ จ โยนิโย;

จตสฺโส จ ภวนฺตีติ, เวทิตพฺพา วิภาวินา.

๗๔๖.

คพฺภเสยฺยกสตฺตสฺส, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปน;

ตึส รูปานิ ชายนฺเต, สภาวสฺเสว เทหิโน.

๗๔๗.

อภาวคพฺภเสยฺยานํ, อณฺฑชานญฺจ วีสติ;

ภวนฺติ ปน รูปานิ, กายวตฺถุวเสน ตุ.

๗๔๘.

คหิตาคหเณเนตฺถ, เอกาทส ภวนฺติ เต;

เอเสว จ นโย เญยฺโย, สพฺเพสุ ทสเกสุปิ.

๗๔๙.

ชีวิเตน ยทา สทฺธึ, ชาเต สุทฺธกมฏฺฐกํ;

ชีวิตนวกํ นาม, โหตีติ สมุทีริตํ.

๗๕๐.

ชีวิตนวกํ [Pg.106] กายปสาเทเนกโต สิยา;

ตํ กายทสกํ นาม, โหตีติ ปริยาปุฏํ.

๗๕๑.

เอเสว จ นโย เญยฺโย, สทฺธึ ภาเวน วตฺถุนา;

จกฺขาทีหิ จ โยเชตฺวา, ทสกา สตฺต วิญฺญุนา.

๗๕๒.

โอปปาติกสตฺตานํ, มนุสฺเสสูปปตฺติยํ;

กามาวจรเทวานํ, นิจฺจํ รูปานิ สตฺตติ.

๗๕๓.

จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย จ วตฺถุ จ;

ภาโว จาติ หิ สตฺตนฺนํ, ทสกานํ วสา ปน.

๗๕๔.

พฺรหฺมานํ รูปินํ จกฺขุ-โสตวตฺถุวสา ปน;

ทสกานิ จ ตีเณว, นวกํ ชีวิตสฺส จ.

๗๕๕.

จตุนฺนํ ตุ กลาปานํ, วเสน ปน รูปินํ;

จตฺตาลีเสว รูปานิ, เอกูนานิ ภวนฺติ หิ.

๗๕๖.

ชีวิตนวเกเนว, อสญฺญุปฺปตฺติ ทีปิตา;

ชจฺจนฺธพธิราฆาน-รหิเต ตุ นปุํสเก.

๗๕๗.

วตฺถุโน กายชิวฺหานํ, วสา ตึสาวกํสโต;

อุกฺกํสสฺสาวกํสสฺส, อนฺตเร อนุรูปโต.

๗๕๘.

ปริปุณฺณานํ รูปานํ, วเสน ปน ปาณินํ;

รูปานํ ตุ สมุปฺปตฺติ, เวทิตพฺพา วิภาวินา.

๗๕๙.

สตฺตวีสติ รูปานิ, กามาวจรเทหิโน;

อปฺปวตฺตนโต โหนฺติ, ทฺวินฺนํ ภาวานเมกโต.

๗๖๐.

ฆานํ ชิวฺหา จ กาโย จ, ตถา ภาวทฺวยมฺปิ จ;

พฺรหฺมานํ ปน รูปีนํ, ปญฺจ รูปา น วิชฺชเร.

๗๖๑.

จตุสนฺตติ กามสฺมึ, รูเป โหนฺติ ติสนฺตติ;

ทฺวิสนฺตติ อสญฺเญสุ, พหิทฺธา เอกสนฺตติ.

๗๖๒.

รูปํ [Pg.107] นิพฺพตฺตมานํ ตุ, สพฺเพสํ ปน ปาณินํ;

ปฐมํ กมฺมโตเยว, นิพฺพตฺตติ น สํสโย.

๗๖๓.

คพฺภเสยฺยกสตฺตานํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปน;

ตญฺจ โข สนฺธิจิตฺตสฺส, อุปฺปาเทเยว ชายเร.

๗๖๔.

ยเถว ตสฺส อุปฺปาเท, ตึส รูปานิ ชายเร;

ตเถว ฐิติภงฺเคสุ, ตึส ตึเสว ชายเร.

๗๖๕.

สพฺพาเนตานิ รูปานิ, รูปกฺขนฺโธติ สญฺญิโต;

อนิจฺโจ อทฺธุโวนตฺตา, ทุกฺขกฺขนฺโธว เกวโล.

๗๖๖.

โรคโต คณฺฑโต รูปํ, ปรโต จ ปโลกโต;

ทิสฺวาน ทุกฺขโต รูปํ, รูเป ฉนฺทํ วิราชเย.

๗๖๗.

คนฺตุํ ปนิจฺเฉ ปิฏเกภิธมฺเม,โย ธมฺมเสนาปตินา สมตฺตํ;

หิตตฺถินา เตน จ ภิกฺขุนายํ,สกฺกจฺจ สมฺมา ปน สิกฺขิตพฺโพ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร รูปวิภาโค นาม

ทสโม ปริจฺเฉโท.

๑๑. เอกาทสโม ปริจฺเฉโท

นิพฺพานนิทฺเทโส

๗๖๘.

รูปานนฺตรมุทฺทิฏฺฐํ, นิพฺพานํ ยํ ปนาทิโต;

ตสฺสิทานิ อนุปฺปตฺโต, วิภาวนนยกฺกโม.

๗๖๙.

ตสฺมาหํ ตสฺส ทสฺเสตุํ, ทุกฺกรสฺส ยถาพลํ;

ทุพฺโพธสฺส ปวกฺขามิ, วิภาวนมิโต ปรํ.

ตตฺถ [Pg.108] นิพฺพานนฺติ ภวาภวํ วินนโต วานํ วุจฺจติ ตณฺหา, วานโต นิกฺขนฺตตฺตา นิพฺพานนฺติ จ ปวุจฺจติ อมตํ อสงฺขตํ ปรมํ สุขํ. วุตฺตํ เหตํ ‘‘โย โส สพฺพสงฺขารสมโถ สพฺพูปธิปฏินิสฺสคฺโค ตณฺหากฺขโย วิราโค นิโรโธ นิพฺพาน’’นฺติ.

๗๗๐.

ยสฺส จาธิคมา สพฺพ-กิเลสานํ ขโย ภเว;

นิพฺพานมิติ นิทฺทิฏฺฐํ, นิพฺพานกุสเลน ตํ.

เอตํ จ นิพฺพานํ นาม ตยิทํ สนฺติลกฺขณํ, อจฺจุติรสํ, อสฺสาสกรณรสํ วา, อนิมิตฺตปจฺจุปฏฺฐานํ, นิสฺสรณปจฺจุปฏฺฐานํ วาติ เวทิตพฺพํ.

เอตฺถาห – น ปรมตฺถโต นิพฺพานํ นาม เอโก สภาโว อตฺถิ, ติตฺถิยานํ อตฺตา วิย, สสวิสาณํ วิย จ อนุปลพฺภนียโตติ? น, ปญฺญาจกฺขุนา อุปปริกฺขิยมานานํ หิตคเวสีนํ ยถานุรูปาย ปฏิปตฺติยา อุปลพฺภนียโต. ยํ หิ ปุถุชฺชนา โนปลพฺภนฺติ, ตํ ‘‘นตฺถี’’ติ น วตฺตพฺพํ. อถายสฺมตา สาริปุตฺตตฺเถเรน ธมฺมเสนาปตินา ‘‘กตมํ นุ โข, อาวุโส, นิพฺพาน’’นฺติ นิพฺพานํ ปุฏฺเฐน ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ ราคาทีนํ ขโยว ทสฺสิโต, ตสฺมา ราคาทีนํ ขยมตฺตเมว นิพฺพานนฺติ เจ? ตํ น. กสฺมา? อรหตฺตสฺสาปิ ราคาทีนํ ขยมตฺตปสงฺคโทสาปตฺติโต. กถํ? นิพฺพานํ ปุจฺฉานนฺตรเมว ‘‘กตมํ นุ โข, อาวุโส, อรหตฺต’’นฺติ ปุฏฺเฐน ‘‘โย โข, อาวุโส, ราคกฺขโย โทสกฺขโย โมหกฺขโย’’ติ ราคาทีนํ ขโยว วุตฺโต, ตสฺมา ตว มเตน อรหตฺตผลสฺสาปิ ราคาทีนํ ขยมตฺตตา ภเวยฺย, น เจตํ ยุตฺตํ อนุตฺตรสฺส โลกุตฺตรผลจิตฺตสฺส ราคานํ ขยมตฺตตาปชฺชนํ, ตสฺมา มา [Pg.109] เอวํ พฺยญฺชนจฺฉายาย วเทสิ, อุภินฺนํ ปน สุตฺตานํ อตฺโถ อุปปริกฺขิตพฺโพ.

ยสฺส ปน ธมฺมสฺสาธิคเมน ราคาทีนํ ขโย โหติ, โส ธมฺโม ราคาทีนํ ขยสฺส อุปนิสฺสยตฺตา อกฺขโยปิ สมาโน ‘‘ราคาทีนํ ขโย นิพฺพาน’’นฺติ ขโยปจาเรน วุตฺโต, ‘‘ติปุสํ ชโร คุโฬ เสมฺโห’’ติอาทีสุ วิย ผลูปจาเรน วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อรหตฺตํ ปน ขยนฺเต อุปฺปนฺนตฺตา ‘‘ขโย’’ติ วุตฺตํ. ยทิ ราคาทีนํ ขยมตฺตํ นิพฺพานํ ภเวยฺย, สพฺเพ พาลปุถุชฺชนาปิ สมธิคตนิพฺพานา สจฺฉิกตนิโรธา ภเวยฺยุํ. กิญฺจ ภิยฺโย – นิพฺพานสฺส พหุตฺตาทิโทสาปตฺติโต จ. เอวญฺหิ สติ ราคาทิกฺขยานํ พหุภาวโต นิพฺพานสฺสาปิ พหุภาโว ภเวยฺย, สงฺขตลกฺขณญฺจ นิพฺพานํ ภเวยฺย, สงฺขตลกฺขณตฺตา สงฺขตปริยาปนฺนญฺจ, สงฺขตปริยาปนฺนตฺตา อนิจฺจํ ทุกฺขํ นิพฺพานํ ภเวยฺยาติ.

กิญฺจ ภิยฺโย – ยทิ ขโย นิพฺพานํ ภเวยฺย, โคตฺรภุโวทานมคฺคผลจิตฺตานํ กึ นุ อารมฺมณํ วเทสิ, วท ภทฺรมุขาติ? ราคาทีนํ ขยเมว วทามีติ. กึ ปน ราคาทโย โคตฺรภุอาทีนํ ขเณ ขียนฺติ, อุทาหุ ขียิสฺสนฺติ, อถ ขีณาติ? กึ ปเนตฺถ ‘‘ขีเณสฺเวว ขยํ วทามี’’ติ. สุฏฺฐุ อุปธาเรตฺวา วท ภทฺรมุขาติ, ยทิ ขีเณสฺเวว ขยํ วเทสิ, น โคตฺรภุจิตฺตาทีนํ นิพฺพานารมฺมณตา สิชฺฌตีติ. กึ การณํ? โคตฺรภุกฺขเณ ราคาทโย ขียิสฺสนฺติ, ตถา โวทานกฺขเณ, มคฺคกฺขเณ ปน ขียนฺติ, น ขีณา, ผลกฺขเณ ขีณา. เอวํ สนฺเต ภวโต มเตน ผลเมว ขยารมฺมณํ, น อิตเร, อิตเรสํ ปน กิมารมฺมณํ วเทสีติ? อทฺธา โส อารมฺมณํ อปสฺสนฺโต นิรุตฺตโร ภวิสฺสติ. อปิจ กิเลสกฺขโย นาม สปฺปุริเสหิ กรียติ, ยถานุรูปาย ปฏิปตฺติยา อุปฺปาทียตีติ อตฺโถ. นิพฺพานํ ปน น เกนจิ กรียติ น อุปฺปาทียติ, ตสฺมา นิพฺพานมมตมสงฺขตํ. ตมกตํ [Pg.110] ชานาตีติ อริยสาวโก ‘‘อกตญฺญู’’ติ ปวุจฺจติ. วุตฺตญฺเจตํ –

๗๗๑.

‘‘อสทฺโธ อกตญฺญู จ,สนฺธิจฺเฉโท จ โย นโร;

หตาวกาโส วนฺตาโส,ส เว อุตฺตมโปริโส’’ติ.

อปิจ ‘‘นิสฺสรณ’’นฺติ ภควตา วุตฺตตฺตา จ. ‘‘นิสฺสรณ’’นฺติ หิ นิพฺพานสฺเสตํ นามํ. ยถาห ‘‘ตโย โขเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา ทุปฺปฏิวิชฺฌา. กตเม ตโย ธมฺมา ทุปฺปฏิวิชฺฌา? ติสฺโส นิสฺสรณธาตุโย. กามานเมตํ นิสฺสรณํ, ยทิทํ เนกฺขมฺมํ. รูปานเมตํ นิสฺสรณํ, ยทิทํ อรูปํ. ยํ โข ปน กิญฺจิ ภูตํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ, นิโรโธ ตสฺส นิสฺสรณ’’นฺติ หิ วุตฺตํ. เอวํ วุตฺตสฺส ตสฺส นิพฺพานสฺส อภาวปตฺติโทสโต ปฐมชฺฌานากาสานญฺจายตนานมฺปิ อภาโว ภเวยฺย, ตสฺมา อยุตฺตํ อกฺขยสฺส นิพฺพานสฺส ขยโทสาปชฺชนนฺติ, น ตุ ขโย นิพฺพานํ.

‘‘อตฺถิ นิสฺสรณํ โลเก, ปญฺญาย เม สุผุสิต’’นฺติ จ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, อชาตํ อภูตํ อกตํ อสงฺขต’’นฺติ จ ธมฺมสามินา ตถาคเตน สมฺมาสมฺพุทฺเธน อเนเกสุ สุตฺตนฺเตสุ ปรมตฺถวเสน วุตฺตตฺตา ‘‘อตฺถิ นิพฺพานํ นาม เอโก ธมฺโม’’ติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. อปิจ ปริตฺตตฺติเก ‘‘กตเม ธมฺมา อปฺปมาณา’’ติ ปทมุทฺธริตฺวา – ‘‘จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ นิพฺพานญฺจ, อิเม ธมฺมา อปฺปมาณา’’ติ วุตฺตตฺตา ราคาทีนํ ขยสฺส อปฺปมาณตฺตํ กถํ ยุชฺชติ, ตสฺมา ปรมตฺถโต อตฺถิเยว นิพฺพานํ นาม เอโก สภาโวติ. ตํ [Pg.111] ปน ปกติวาทีนํ ปกติ วิย, ติตฺถิยานํ อตฺตา วิย จ สสวิสาณํ วิย จ นาวิชฺชมานํ.

อถ ปญฺญตฺติมตฺตํ นิพฺพานนฺติ เจ, ตมฺปิ อยุตฺตํ. กสฺมา? นิพฺพานารมฺมณานํ จิตฺตเจตสิกานํ นวตฺตพฺพารมฺมณตฺตา. กถํ? ปริตฺตารมฺมณตฺติเก จ ปน ‘‘กตเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณา’’ติ ปทมุทฺธริตฺวา ‘‘จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา จตฺตาริ จ สามญฺญผลานิ, อิเม ธมฺมา อปฺปมาณารมฺมณา’’ติ หิ วุตฺตํ. ยทิ ปเนเตสํ ปญฺญตฺติอารมฺมณํ สิยา, อปฺปมาณารมฺมณตา น ยุชฺเชยฺย, นวตฺตพฺพารมฺมณปกฺขํ ภเชยฺยุํ. ‘‘นวตฺตพฺพารมฺมณา ปน รูปาวจรตฺติกจตุกฺกชฺฌานา กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, จตุตฺถสฺส ฌานสฺส วิปาโก, อากาสานญฺจายตนํ อากิญฺจญฺญายตนํ กุสลโต จ วิปากโต จ กิริยโต จ, อิเม ธมฺมา นวตฺตพฺพารมฺมณา’’ติ หิ วุตฺตํ, ตสฺมา น ปญฺญตฺติมตฺตํ นิพฺพานํ. ยสฺมา จ ปณฺณตฺติภาโว นิพฺพานสฺส น ยุชฺชติ, ตสฺมา มคฺคผลานํ อารมฺมณปจฺจยภูตํ อุปฺปาทาทีนมภาวโต นิจฺจํ, รูปสภาวาภาวโต อรูปํ, ปปญฺจาภาวโต นิปฺปปญฺจํ นิพฺพานํ นาม อตฺถีติ อุปคนฺตพฺพนฺติ.

๗๗๒.

อจฺจนฺตมนนฺตํ สนฺตํ, อมตํ อปโลกิตํ;

ปณีตํ สรณํ เขมํ, ตาณํ เลณํ ปรายณํ.

๗๗๓.

สิวญฺจ นิปุณํ สจฺจํ, ทุกฺขกฺขยมนาสวํ;

สุทุทฺทสํ ปรํ ปารํ, นิพฺพานมนิทสฺสนํ.

๗๗๔.

ตณฺหากฺขยํ ธุวํ ทีปํ, อพฺยาปชฺฌมนีติกํ;

อนาลยมรูปญฺจ, ปทมจฺจุตมกฺขรํ.

๗๗๕.

วิราคญฺจ นิโรธญฺจ, วิมุตฺติ โมกฺขเมว จ;

อิเมหิ ปน นาเมหิ, นิพฺพานํ ตุ กถียติ.

๗๗๖.

เอวญฺจ [Pg.112] ปน วิญฺญาย, นิพฺพานมฺปิ จ อจฺจุตํ;

ตสฺส จาธิคมูปาโย, กตฺตพฺโพ วิญฺญุนา สทา.

๗๗๗.

สทฺธาพุทฺธิกรํ ตถาคตมเต สมฺโมหวิทฺธํสนํ,ปญฺญาสมฺภวสมฺปสาทนกรํ ชานาติ โย เจ อิมํ;

อตฺถพฺยญฺชนสาลินํ สุมธุรํ สารญฺญุวิมฺหาปนํ,คมฺภีเร นิปุณาภิธมฺมปิฏเก โส ยาภินิฏฺฐํ ปทํ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร นิพฺพานนิทฺเทโส นาม

เอกาทสโม ปริจฺเฉโท.

๑๒. ทฺวาทสโม ปริจฺเฉโท

ปญฺญตฺตินิทฺเทโส

เอตฺถาห – ‘‘กึ เอตฺตกเมว เญยฺยํ, อุทาหุ อญฺญมฺปิ อตฺถี’’ติ? อตฺถิ ปญฺญตฺติ นามาติ. สา ปเนสา ปญฺญเปตพฺพโต, ปญฺญาปนโต จ ‘‘ปญฺญตฺตี’’ติ วุจฺจติ. เตเนวาห – ‘‘ยา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ โวหาโร นามํ นามกมฺมํ นามเธยฺยํ นิรุตฺติ พฺยญฺชนํ อภิลาโป’’ติ. ตตฺถ สงฺขายตีติ สงฺขา, กถียตีติ อตฺโถ. กินฺติ กถียติ? ‘‘อห’’นฺติ ‘‘มม’’นฺติ ‘‘ปโร’’ติ ‘‘ปรสฺสา’’ติ ‘‘มญฺโจ’’ติ ‘‘ปีฐ’’นฺติ อเนเกหิ อากาเรหิ กถียตีติ สงฺขา. สมญฺญายตีติ สมญฺญา. ปญฺญาปียตีติ ปญฺญตฺติ. โวหรียตีติ โวหาโร. กินฺติ โวหรียติ? ‘‘อห’’นฺติ ‘‘มม’’นฺติ ‘‘ปโร’’ติ ‘‘ปรสฺสา’’ติ ‘‘มญฺโจ’’ติ ‘‘ปีฐ’’นฺติ. เอวํ ตาว ปญฺญเปตพฺพโต ปญฺญตฺตีติ วุตฺตา. ‘‘อห’’นฺติ หิ รูปาทโย ธมฺเม อุปาทาย ปฏิจฺจ การณํ กตฺวา ยถา เต รูปาทโย ธมฺมา อุปฺปาทวยวนฺโต, น เอวํวิธา, เกวลํ โลกสงฺเกเตน [Pg.113] สิทฺธา ยา อยํ ‘‘อห’’นฺติ กถียติ เจว ปญฺญาปียติ จ, เอสา ปญฺญตฺตีติ อตฺโถ.

อิทานิ ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺตึ ปกาเสตุํ ‘‘นามํ นามกมฺม’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ นามนฺติ ตํ ตํ ธมฺมํ ‘‘เอส อิตฺถนฺนาโม นามา’’ติ ปญฺญเปติ, ตสฺมา ตํ ปญฺญตฺตีติ ปวุจฺจติ. นามกมฺมนฺติอาทีนิ ตสฺสา เอว เววจนานิ. อยํ ปญฺญาปนโต ปญฺญตฺติ นาม.

สา ปเนสา ตชฺชาปญฺญตฺติ อุปาทาปญฺญตฺติ อุปนิธาปญฺญตฺตีติ ติวิธา โหติ. ตตฺถ ตชฺชาปญฺญตฺติ นาม จกฺขุโสตรูปสทฺทปถวีเตโชวาโยติอาทินยปฺปวตฺตา. อุปาทาปญฺญตฺติ ปน สมูหาสมูหวเสน ทุวิธา โหติ. ตตฺถ สมูหปญฺญตฺติ นาม รูปารูปธมฺเมสุ เอกสฺส วา พหูนํ วา นามํ คเหตฺวา สมูหเมโวปาทาย วุจฺจติ. กถํ? อจฺฉตรจฺฉฆฏปฏาทิปฺปเภทา. อยํ สมูหปญฺญตฺติ นาม. อสมูหปญฺญตฺติ ปน ทิสากาสกาลนิมิตฺตาภาวนิโรธาทิเภทา.

ยทา ปน สา วิชฺชมานํ ปรมตฺถํ โชตยติ, ตทา ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ ปวุจฺจติ. ยทา อวิชฺชมานํ สมูหาสมูหเภทํ นามมตฺตํ โชตยติ, ตทา ‘‘อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ ปวุจฺจติ. ทุวิธาปิ ปเนสา โสตทฺวารชวนานนฺตรํ คหิตปุพฺพสงฺเกตมโนทฺวารชวนวิญฺญาเณน วิญฺญายติ. ยาย คหิตปุพฺพสงฺเกเตน มโนทฺวารชวนวิญฺญาเณน ปญฺญาปียติ. ยํ สนฺธาย ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ ฉกฺกนโย วุตฺโต. ตตฺถ ปรมตฺถโต วิชฺชมานานํ รูปาทีนํ ปญฺญาปนา วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตถา อวิชฺชมานานมิตฺถิปุริสาทีนํ ปญฺญาปนา อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ฐเปตฺวา ปน วจนตฺถํ เกนจิ อากาเรน อนุปลพฺภมานานํ ปญฺจมสจฺจาทีนํ, ติตฺถิยปริกปฺปิตานํ วา ปกติปุริสาทีนํ ปญฺญาปนาปิ อวิชฺชมานปญฺญตฺติเยว[Pg.114]. ‘‘เตวิชฺโช, ฉฬภิญฺโญ’’ติ เอวมาทินยปฺปวตฺตา วิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘อิตฺถิสทฺโท, ปุริสสทฺโท’’ติ เอวมาทิกา อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘จกฺขุวิญฺญาณํ, โสตวิญฺญาณ’’นฺติ เอวมาทิกา วิชฺชมาเนน วิชฺชมานปญฺญตฺติ. ‘‘ขตฺติยกุมาโร, พฺราหฺมณกุมาโร, ภิกฺขุกุมาโร’’ติ เอวมาทิกา อวิชฺชมาเนน อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ เอวํ วุตฺตา ฉ ปญฺญตฺติโยปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คจฺฉนฺติ. อยํ อุปาทาปญฺญตฺติ นาม.

อุปนิธาปญฺญตฺติปิ เอติสฺสา เอว ปเภทา, สา ปน ‘‘ทีฆํ อุปนิธาย รสฺโส, รสฺสํ อุปนิธาย ทีโฆ’’ติอาทินยปฺปวตฺตา ‘‘กปณํ มานุสกํ รชฺชํ ทิพฺพสุขํ อุปนิธายา’’ติ เอวมาทิกา จ, ตสฺมา ปญฺญเปตพฺพโต จ ปญฺญาปนโต จ ปญฺญตฺตีติ เวทิตพฺพา. สมญฺญา สมตฺตา.

๗๗๘.

ปรมตฺถโต จ ปญฺญตฺติ, ตติยา โกฏิ น วิชฺชติ;

ทฺวีสุ ฐาเนสุ กุสโล, ปรวาเทสุ น กมฺปติ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ปญฺญตฺตินิทฺเทโส นาม

ทฺวาทสโม ปริจฺเฉโท.

๑๓. เตรสโม ปริจฺเฉโท

การกปฏิเวธนิทฺเทโส

เอตฺถาห – นิทฺทิฏฺฐา กุสลาทโย นาม ธมฺมา, น ปเนเตสํ การโก อตฺตา นิทฺทิฏฺโฐ. ตสฺส หิ การกสฺส เวทกสฺส อตฺตโน อภาเว กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ อภาโว สิยา, เตสมภาเว ตทายตฺตวุตฺตีนํ เตสํ วิปากานมภาโว โหติ, ตสฺมา กุสลาทีนํ ธมฺมานํ เทสนา นิรตฺถิกาติ? อตฺร วุจฺจเต – นายํ [Pg.115] นิรตฺถิกา, สาตฺถิกาวายํ เทสนา. ยทิ การกสฺสาภาวา กุสลาทีนมภาโว สิยา, ตสฺส ปริกปฺปิตสฺส อตฺตโนปิ อภาโว สิยา. กึ การณนฺติ เจ? ตสฺส อตฺตโน อญฺญสฺส การกสฺสาภาวโต. การกาภาเวปิ กตฺตา อตฺตา อตฺถีติ เจ? ตถา กุสลาทีนมฺปิ อสติปิ กตฺตริ อตฺถิตา อุปคนฺตพฺพา, กุโตยํ ตว ตตฺถานุโรโธ, อิธ วิโรโธติ. อถาปิ ยถา ปน โลเก การกาภาเวปิ ปถวีอาปเตชอุตุอาทโย ปฏิจฺจ องฺกุราทีนํ อภินิพฺพตฺติ ทิสฺสติ, ตถา เอเตสมฺปิ กุสลาทีนํ ธมฺมานํ เหตุปจฺจยสามคฺคิยา อภินิพฺพตฺติ โหตีติ เวทิตพฺพา.

อถาปิ เจตฺถ ตสฺสา ปญฺญาย ปริกปฺปิโต นิจฺโจ ธุโว กุสลาทีนํ กตฺตา อตฺตา ปรมตฺถโต อตฺถีติ เจ? ตมุปปริกฺขิสฺสาม ตาว, โส ปน ตาว อตฺตา การโก เวทโก กึ สเจตโน วา, อุทาหุ อเจตโน วาติ? กิญฺเจตฺถ – ยทิ อเจตโน สิยา, ปาการตรุปาสาณสทิโส สิยา. ตสฺส การกเวทกตฺตาภาโว สิยา. ยทิ สเจตโน, โส เจตนาย อญฺโญ วา สิยา, อนญฺโญ วา. อถานญฺโญ, เจตนาย นาเส อตฺตโนปิ นาโส สิยา. กึ การณนฺติ เจ? เจตนาย อนญฺญตฺตา.

อถาปิ ภวโต อธิปฺปาโย เอวํ สิยา, อตฺตโน ปน นาโส น ภวติ นิจฺจตฺตา, เจตนายเยว นาโส ภวตีติ? วุจฺจเต – อตฺตโน อนาเส สติ เจตนายปิ นาโส น ภวติ. กึ การณนฺติ เจ? เจตนาย อนญฺญตฺตา. เจตนตฺตานํ อนญฺญตฺเต สติ เจตนายเยว นาโส ภวติ, น อตฺตโนติ อยุตฺตเมตํ. อถ เจตนายเยว วินาเส วิเสสการณํ นตฺถิ, อตฺตาว นสฺสตุ, ติฏฺฐตุ เจตนา. อถ เจตนาย นาเส อตฺตโน นาโส [Pg.116] น ภวตีติ เจ? เจตนาย อตฺตา อญฺโญ สิยา. อถ อญฺญสฺส อตฺตสฺส นาเส สติ สยํ นาโส น ภวติ, เอวญฺจ สติ ‘‘เจตนาย อนญฺโญ อตฺตา’’ติ ตว ปฏิญฺญา หีนา. อถาปิ เจตนตฺตานํ อนญฺญตฺเต สติ อตฺตโน อนาโส เจตนายปิ อนาโส ภวตุ. อถ น ภวติ, ปฏิญฺญา หีนา. อถ วุตฺตปฺปการโต วิปรีตํ วา สิยา, อตฺตา นสฺสตุ, เจตนา ติฏฺฐตุ. อถ ปน เอวํ น ภวตีติ เจ? อนญฺญตฺตปกฺขํ ปริจฺจช. อถ ปน น ปริจฺจชสิ, ปฏิญฺญาหีโน ภวสิ.

อถายํ ภวโต อธิปฺปาโย สิยา ‘‘นายํ มม อตฺตา เจตนาย อนญฺโญ, อญฺโญเยวา’’ติ? ตตฺร วุจฺจเต – อิธ ปน อญฺญตฺตํ ทุวิธํ โหติ ลกฺขณกตมญฺญตฺตญฺจ เทสนฺตรกตมญฺญตฺตญฺจาติ. ตตฺถ กึ ตฺวํ เจตนตฺตานํ ลกฺขณกตมญฺญตฺตํ วเทสิ, อุทาหุ เทสนฺตรกตมญฺญตฺตนฺติ? อหํ ลกฺขณกตมญฺญตฺตํ วทามีติ. ยถา หิ รูปรสคนฺธาทีนเมกเทเส วตฺตมานานมฺปิ ลกฺขณโต อญฺญตฺตํ โหติ, เอวํ เจตนตฺตานเมกเทเส วตฺตมานานมฺปิ ลกฺขณโต อญฺญตฺตํ โหติ, ตสฺมา ลกฺขณกตมญฺญตฺตํ วทามีติ. ตตฺร วุจฺจเต – ยถา หิ ชาตเวทสฺส ฑยฺหมาเน อามกสงฺฆเฏ อามกวณฺณวินาเส รสาทีนํ วินาโส ภวติ, ตเถว เจตนาย วินาเส อตฺตโนปิ วินาโส สิยา. กึ การณนฺติ เจ? รูปรสาทีนํ วิย เอกเทสตฺตาติ.

อเถวํ ภวโต มติ สิยา ‘‘เอกเทสตฺเต สติปิ อตฺตโน ปน นาโส น ภวติ, เจตนายเยว วินาโส ภวตี’’ติ? อตฺร วุจฺจเต – อตฺตโน อนาเส เจตนายปิ อนาโสว โหติ. กึ การณนฺติ เจ? รูปรสาทีนํ วิย อวินิพฺโภคโต. อถ สมาเน เอกเทสตฺเต อวินิพฺโภคภาเวปิ [Pg.117] เกน เหตุนา เจตนาย เอว นาโส ภวติ, น ปน อตฺตโน. อถ วิเสสการณํ นตฺถิ, ตว ลทฺธิยา อตฺตาว นสฺสตุ, ติฏฺฐตุ เจตนา. อถ เจตนาย นาเส อตฺตโน นาโส น ภวติ, อุภินฺนํ เอกเทสตา นตฺถิ. เอวญฺจ สติ โก โทโสติ เจ? ยํ ปน ตยา วุตฺตํ, ยถา รูปรสคนฺธาทีนํ เอกเทเส วตฺตมานานมฺปิ ลกฺขณโต อญฺญตฺตํ, ตถา เจตนตฺตานเมกเทเส วตฺตมานานมฺปิ ลกฺขณโต อญฺญตฺตนฺติ? ตมยุตฺตนฺติ ตว ปฏิญฺญา หีนา. อถ รูปรสาทีนํ วิย สมาเนปิ เอกเทสตฺเต ยทิ อตฺตโน อนาเส เจตนายปิ อนาโส น ภวติ, ปฏิญฺญาหีโน อสิ. อถ วุตฺตปฺปการโต วิปรีตํ วา สิยา, ตว อตฺตา นสฺสตุ, เจตนา ติฏฺฐตุ. อเถวํ น ภวตีติ เจ? เอกเทสตาว นตฺถีติ.

อถ เทสนฺตรกตมญฺญตฺตํ วเทสิ, เจตนตฺตานํ อญฺญตฺเต สติ ฆฏปฏสกฏเคหาทีนํ วิย อญฺญตฺตํ สิยา. เจตนาย วินา อนญฺญตา เต อตฺตา น ฆเฏน วินา ปโฏ วิย อญฺโญ สิยา. อญฺโญ จ หิ ฆโฏ อญฺโญ จ ปโฏติ? น, เอวญฺจ สติ โก โทโสติ เจ? ‘‘อเจตโน อตฺตา’’ติ ปุพฺเพ วุตฺตโทสโต น ปริมุจฺจตีติ. ตสฺมา ปรมตฺถโต น โกจิ กตฺตา วา เวทโก วา อตฺตา อตฺถีติ ทฏฺฐพฺพนฺติ.

ยทิ เอวํ อถ กสฺมา ภควตา –

๗๗๙.

‘‘อสฺมา โลกา ปรํ โลกํ,โส จ สนฺธาวตี นโร;

โส จ กโรติ เวเทติ,สุขทุกฺขํ สยํกต’’นฺติ จ.

๗๘๐.

‘‘สตฺโต [Pg.118] สํสารมาปนฺโน,ทุกฺขมสฺส มหพฺภยํ;

อตฺถิ มาตา อตฺถิ ปิตา,อตฺถิ สตฺโตปปาติโก’’ติ จ.

๗๘๑.

‘‘ภารา หเว ปญฺจกฺขนฺธา,ภารหาโร จ ปุคฺคโล;

ภาราทานํ ทุกฺขํ โลเก,ภารนิกฺเขปนํ สุข’’นฺติ จ.

๗๘๒.

‘‘ยญฺหิ กโรติ ปุริโส,กาเยน วาจา อุท เจตสา;

ตญฺหิ ตสฺส สกํ โหติ,ตญฺจ อาทาย คจฺฉตี’’ติ จ.

๗๘๓.

‘‘เอกสฺเสเกน กปฺเปน,ปุคฺคลสฺสฏฺฐิสญฺจโย;

สิยา ปพฺพตสโม ราสิ,อิติ วุตฺตํ มเหสินา’’ติ จ.

๗๘๔.

‘‘อสทฺโธ อกตญฺญู จ,สนฺธิจฺเฉโท จ โย นโร;

หตาวกาโส วนฺตาโส,ส เว อุตฺตมโปริโส’’ติ จ. –

วุตฺตนฺติ. สจฺจํ เอวํ วุตฺตํ ภควตา, ตญฺจ โข สมฺมุติวเสน, น ปรมตฺถโต. นนุ ภควตา อิทมฺปิ วุตฺตํ –

๗๘๕.

‘‘กึ นุ สตฺโตติ ปจฺเจสิ, มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต;

สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, นยิธ สตฺตุปลพฺภตี’’ติ จ.

๗๘๖.

‘‘ยถาปิ [Pg.119] องฺคสมฺภารา,โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ,โหติ สตฺโตติ สมฺมุตี’’ติ จ.

ตสฺมา น วจนมตฺตเมวาวลมฺพิตพฺพํ, น จ ทฬฺหมูฬฺหคาหินา จ ภวิตพฺพํ, ครุกุลมุปเสวิตฺวา สุตฺตปทานํ อธิปฺปาโย ชานิตพฺโพ, สุตฺตปเทสุ อภิโยโค กาตพฺโพ. ทฺเว สจฺจานิ ภควตา วุตฺตานิ – ‘‘สมฺมุติสจฺจํ, ปรมตฺถสจฺจญฺจา’’ติ. ตสฺมา ทฺเวปิ สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานิ อสงฺกรโต ญาตพฺพานิ. เอวํ อสงฺกรโต ญตฺวา โกจิ การโก วา เวทโก วา นิจฺโจ ธุโว อตฺตา ปรมตฺถโต นตฺถีติ อุปปริกฺขิตฺวา ปจฺจยสามคฺคิยา ธมฺมานํ ปวตฺตึ สลฺลกฺเขตฺวา ปณฺฑิเตน กุลปุตฺเตน อตฺถกาเมน ทุกฺขสฺสนฺตกิริยาย ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ.

๗๘๗.

โย อิมํ คนฺถํ อจฺจนฺตํ, จินฺเตติ สตตมฺปิ โส;

กเมน ปรมา ปญฺญา, ตสฺส คจฺฉติ เวปุลํ.

๗๘๘.

อติมติกรมาธินีหรํ,วิมติวินาสกรํ ปิยกฺกรํ;

ปฐติ สุณติ โย สทา อิมํ,วิกสติ ตสฺส มตีธ ภิกฺขุโน.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร การกปฏิเวธนิทฺเทโส นาม

เตรสโม ปริจฺเฉโท.

๑๔. จุทฺทสโม ปริจฺเฉโท

รูปาวจรสมาธิภาวนานิทฺเทโส

๗๘๙.

ภาวนานยมหํ [Pg.120] หิตานยํ,มานยญฺจ สุคตํ สุขานยํ;

พฺยากโรมิ ปรมํ อิโต ปรํ,ตํ สุณาถ มธุรตฺถวณฺณนํ.

๗๙๐.

อุตฺตรํ ตุ มนุสฺสานํ, ธมฺมโต ญาณทสฺสนํ;

ปตฺตุกาเมน กาตพฺพํ, อาทิโต สีลโสธนํ.

๗๙๑.

สงฺกสฺสรสมาจาเร, ทุสฺสีเล สีลวชฺชิเต;

นตฺถิ ฌานํ กุโต มคฺโค, ตสฺมา สีลํ วิโสธเย.

๗๙๒.

สีลํ จาริตฺตวาริตฺตวเสน ทุวิธํ มตํ;

ตํ ปนาจฺฉิทฺทมกฺขณฺฑมกมฺมาสมนินฺทิตํ.

๗๙๓.

กตฺตพฺพํ อตฺถกาเมน, วิเวกสุขมิจฺฉตา;

สีลญฺจ นาม ภิกฺขูนํ, อลงฺกาโร อนุตฺตโร.

๗๙๔.

รตนํ สรณํ เขมํ, ตาณํ เลณํ ปรายณํ;

จินฺตามณิ ปณีโต จ, สีลํ ยานมนุตฺตรํ.

๗๙๕.

สีตลํ สลิลํ สีลํ, กิเลสมลโธวนํ;

คุณานํ มูลภูตญฺจ, โทสานํ พลฆาติ จ.

๗๙๖.

ติทิวาโรหณญฺเจตํ, โสปานํ ปรมุตฺตมํ;

มคฺโค เขโม จ นิพฺพานนครสฺส ปเวสเน.

๗๙๗.

ตสฺมา สุปริสุทฺธํ ตํ, สีลํ ทุวิธลกฺขณํ;

กตฺตพฺพํ อตฺถกาเมน, ปิยสีเลน ภิกฺขุนา.

๗๙๘.

กาตพฺโพ ปน สีลสฺมึ, ปริสุทฺเธ ฐิเตนิธ;

ปลิโพธสฺสุปจฺเฉโท, ปลิโพธา ทสาหุ จ.

๗๙๙.

‘‘อาวาโส [Pg.121] จ กุลํ ลาโภ,คโณ กมฺมญฺจ ปญฺจมํ;

อทฺธานํ ญาติ อาพาโธ,คนฺโถ อิทฺธีติ เต ทสา’’ติ.

๘๐๐.

ปลิโพธสฺสุปจฺเฉทํ, กตฺวา ทสวิธสฺสปิ;

อุปสงฺกมิตพฺโพ โส, กมฺมฏฺฐานสฺส ทายโก.

๘๐๑.

ปิโย ครุ ภาวนีโย, วตฺตา จ วจนกฺขโม;

คมฺภีรญฺจ กถํ กตฺตา, โน จฏฺฐาเน นิโยชโก.

๘๐๒.

เอวมาทิคุโณเปตมุปคนฺตฺวา หิเตสินํ;

กลฺยาณมิตฺตํ กาเลน, กมฺมฏฺฐานสฺส ทายกํ.

๘๐๓.

กมฺมฏฺฐานํ คเหตพฺพํ, วตฺตํ กตฺวา ปนสฺส ตุ;

เตนาปิ จริตํ ญตฺวา, ทาตพฺพํ ตสฺส ภิกฺขุโน.

๘๐๔.

จริตํ ปนิทํ ราคโทสโมหวเสน จ;

สทฺธาพุทฺธิวิตกฺกานํ, วเสน ฉพฺพิธํ มตํ.

๘๐๕.

โวมิสฺสกนยา เตสํ, จตุสฏฺฐิ ภวนฺติ เต;

เตหิ อตฺโถ น จตฺถีติ, น มยา อิธ ทสฺสิตา.

๘๐๖.

อสุภา จ ทเสเวตฺถ, ตถา กายคตาสติ;

เอกาทส อิเม ราค-จริตสฺสานุกูลตา.

๘๐๗.

จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย, สวณฺณกสิณา อิเม;

อฏฺเฐว จ สทา โทส-จริตสฺสานุกูลตา.

๘๐๘.

ตํ โมหจริตสฺเสตฺถ, วิตกฺกจริตสฺส จ;

อนุกูลนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ, อานาปานํ ปเนกกํ.

๘๐๙.

ปุริมานุสฺสติฉกฺกํ, สทฺธาจริตเทหิโน;

มรณูปสมายุตฺตา, สติมาหารนิสฺสิตา.

๘๑๐.

สญฺญา [Pg.122] ธาตุววตฺถานํ, พุทฺธิปฺปกติชนฺตุโน;

อิเม ปน จ จตฺตาโร, อนุกูลาติ ทีปิตา.

๘๑๑.

จตฺตาโรปิ จ อารุปฺปา, เสสานิ กสิณานิ จ;

อนุกูลา อิเม สพฺพ-จริตานนฺติ วณฺณิตา.

๘๑๒.

อิทํ สพฺพํ ปเนกนฺต-วิปจฺจนีกภาวโต;

อติสปฺปายโต วุตฺต-มิติ เญยฺยํ วิภาวินา.

๘๑๓.

กมฺมฏฺฐานานิ สพฺพานิ, จตฺตาลีสาติ นิทฺทิเส;

กสิณานิ ทส เจว, อสุภานุสฺสตี ทส.

๘๑๔.

จตสฺโส อปฺปมญฺญาโย, จตฺตาโร จ อรูปิโน;

จตุธาตุววตฺถานํ, สญฺญา จาหารตา อิติ.

๘๑๕.

กมฺมฏฺฐาเนสุ เอเตสุ, อุปจารวหา กติ;

อานาปานสตึ กาย-คตํ หิตฺวา ปนฏฺฐปิ.

๘๑๖.

เสสานุสฺสติโย สญฺญา, ววตฺถานนฺติ เตรส;

อุปจารวหา วุตฺตา, เสสา เต อปฺปนาวหา.

๘๑๗.

อปฺปนายาวเหสฺเวตฺถ, กสิณานิ ทสาปิ จ;

อานาปานสตี เจว, จตุกฺกชฺฌานิกา อิเม.

๘๑๘.

อสุภานิ ทส เจตฺถ, ตถา กายคตาสติ;

เอกาทส อิเม ธมฺมา, ปฐมชฺฌานิกา สิยุํ.

๘๑๙.

อาทิพฺรหฺมวิหาราติ, ติกชฺฌานวหา ตโย;

จตุตฺถาปิ จ อารุปฺปา, จตุตฺถชฺฌานิกา มตา.

๘๒๐.

วเสนารมฺมณงฺคานํ, ทุวิโธ สมติกฺกโม;

โคจราติกฺกมารูเป, รูเป ฌานงฺคติกฺกโม.

๘๒๑.

ทเสว กสิณาเนตฺถ, วฑฺเฒตพฺพานิ โหนฺติ หิ;

น จ วฑฺฒนิยา เสสา, ภวนฺติ อสุภาทโย.

๘๒๒.

ทเสว กสิณาเนตฺถ, อสุภานิ ทสาปิ จ;

อานาปานสตี เจว, ตถา กายคตาสติ.

๘๒๓.

ปฏิภาคนิมิตฺตานิ[Pg.123], โหนฺติ อารมฺมณานิ หิ;

เสสาเนว ปฏิภาค-นิมิตฺตารมฺมณา สิยุํ.

๘๒๔.

อสุภานิ ทสาหาร-สญฺญา กายคตาสติ;

เทเวสุ นปฺปวตฺตนฺติ, ทฺวาทเสตานิ สพฺพทา.

๘๒๕.

ตานิ ทฺวาทส เจตานิ, อานาปานสตีปิ จ;

เตรเสว ปเนตานิ, พฺรหฺมโลเก น วิชฺชเร.

๘๒๖.

ฐเปตฺวา จตุรารูเป, นตฺถิ กิญฺจิ อรูปิสุ;

มนุสฺสโลเก สพฺพานิ, ปวตฺตนฺติ น สํสโย.

๘๒๗.

จตุตฺถํ กสิณํ หิตฺวา, กสิณา อสุภานิ จ;

ทิฏฺเฐเนว คเหตพฺพา, อิเม เอกูนวีสติ.

๘๒๘.

สติยมฺปิ จ กายมฺหิ, ทิฏฺเฐน ตจปญฺจกํ;

เสสเมตฺถ สุเตเนว, คเหตพฺพนฺติ ทีปิตํ.

๘๒๙.

อานาปานสตี เอตฺถ, ผุฏฺเฐน ปริทีปิตา;

วาโยกสิณเมเวตฺถ, ทิฏฺฐผุฏฺเฐน คยฺหติ.

๘๓๐.

สุเตเนว คเหตพฺพา, เสสา อฏฺฐารสาปิ จ;

อุเปกฺขา อปฺปมญฺญา จ, อรูปา เจว ปญฺจิเม.

๘๓๑.

อาทิโตว คเหตพฺพา, น โหนฺตีติ ปกาสิตา;

ปญฺจตึสาวเสสานิ, คเหตพฺพานิ อาทิโต.

๘๓๒.

กมฺมฏฺฐาเนสุ เหเตสุ, อากาสกสิณํ วินา;

กสิณา นว โหนฺเต จ, อรูปานํ ตุ ปจฺจยา.

๘๓๓.

ทสาปิ กสิณา โหนฺติ, อภิญฺญานํ ตุ ปจฺจยา;

ตโย พฺรหฺมวิหาราปิ, จตุกฺกสฺส ภวนฺติ ตุ.

๘๓๔.

เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมารุปฺปํ, อุปรูปริมสฺส หิ;

ตถา จตุตฺถมารุปฺปํ, นิโรธสฺสาติ ทีปิตํ.

๘๓๕.

สพฺพานิ จ ปเนตานิ, จตฺตาลีสวิธานิ ตุ;

วิปสฺสนาภวสมฺปตฺติ-สุขานํ ปจฺจยา สิยุํ.

๘๓๖.

กมฺมฏฺฐานํ [Pg.124] คเหตฺวาน, อาจริยสฺส สนฺติเก;

วสนฺตสฺส กเถตพฺพํ, อาคตสฺสาคตกฺขเณ.

๘๓๗.

อุคฺคเหตฺวา ปนญฺญตฺร, คนฺตุกามสฺส ภิกฺขุโน;

นาติสงฺเขปวิตฺถารํ, กเถตพฺพํ ตุ เตนปิ.

๘๓๘.

กมฺมฏฺฐานํ คเหตฺวาน, สมฺมฏฺฐานํ มโนภุโน;

อฏฺฐารสหิ โทเสหิ, นิจฺจํ ปน วิวชฺชิเต.

๘๓๙.

อนุรูเป วิหารสฺมึ, วิหาตพฺพํ ตุ คามโต;

นาติทูเร นจฺจาสนฺเน, สิเว ปญฺจงฺคสํยุเต.

๘๔๐.

ขุทฺทโก ปลิโพโธปิ, ฉินฺทิตพฺโพ ปนตฺถิ เจ;

ทีฆา เกสา นขา โลมา, ฉินฺทิตพฺพา วิภาวินา.

๘๔๑.

จีวรํ รชิตพฺพํ ตํ, กิลิฏฺฐํ ตุ สเจ สิยา;

สเจ ปตฺเต มลํ โหติ, ปจิตพฺโพว สุฏฺฐุ โส.

๘๔๒.

อจฺฉินฺนปลิโพเธน, ปจฺฉา เตน จ ภิกฺขุนา;

ปวิวิตฺเต ปโนกาเส, วสนฺเตน ยถาสุขํ.

๘๔๓.

วชฺเชตฺวา มตฺติกํ นีลํ, ปีตํ เสตญฺจ โลหิตํ;

สณฺหายารุณวณฺณาย, มตฺติกาย มโนรมํ.

๘๔๔.

กตฺตพฺพํ กสิณชฺฌานํ, ปตฺตุกาเมน ธีมตา;

เสนาสเน วิวิตฺตสฺมึ, พหิทฺธา วาปิ ตาทิเส.

๘๔๕.

ปฏิจฺฉนฺเน ปนฏฺฐาเน, ปพฺภาเร วา คุหนฺตเร;

สํหาริมํ วา กาตพฺพํ, ตํ ตตฺรฏฺฐกเมว วา.

๘๔๖.

สํหาริมํ กโรนฺเตน, ทณฺฑเกสุ จตูสฺวปิ;

จมฺมํ วา กฏสารํ วา, ทุสฺสปตฺตมฺปิ วา ตถา.

๘๔๗.

พนฺธิตฺวา ตถา กาตพฺพํ, มตฺติกาย ปมาณโต;

ภูมิยํ ปตฺถริตฺวา จ, โอโลเกตพฺพเมว ตํ.

๘๔๘.

ตตฺรฏฺฐํ ภูมิยํ วฏฺฏํ, อาโกฏิตฺวาน ขาณุเก;

วลฺลีหิ ตํ วินนฺธิตฺวา, กาตพฺพํ กณฺณิกํ สมํ.

๘๔๙.

วิตฺถารโต [Pg.125] ปมาเณน, วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ;

วฏฺฏํ วตฺตติ ตํ กาตุํ, วิวฏฺฏํ ปน มิจฺฉตา.

๘๕๐.

เภรีตลสมํ สาธุ, กตฺวา กสิณมณฺฑลํ;

สมฺมชฺชิตฺวาน ตํ ฐานํ, นฺหตฺวา อาคมฺม ปณฺฑิโต.

๘๕๑.

หตฺถปาสปมาณสฺมึ, ตมฺหา กสิณมณฺฑลา;

ปเทเส ตุ สุปญฺญตฺเต, อาสนสฺมึ สุอตฺถเต.

๘๕๒.

อุจฺเจ ตตฺถ นิสีทิตฺวา, วิทตฺถิจตุรงฺคุเล;

อุชุกายํ ปณิธาย, กตฺวา ปริมุขํ สตึ.

๘๕๓.

กาเมสฺวาทีนวํ ทิสฺวา, เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

ปรมํ ปีติปาโมชฺชํ, ชเนตฺวา รตนตฺตเย.

๘๕๔.

‘‘ภาคี อสฺสมหํ อทฺธา, อิมาย ปฏิปตฺติยา;

ปวิเวกสุขสฺสา’’ติ, กตฺวา อุสฺสาหมุตฺตมํ.

๘๕๕.

อากาเรน สเมเนว, อุมฺมีลิตฺวาน โลจนํ;

นิมิตฺตํ คณฺหตา สาธุ, ภาเวตพฺพํ ปุนปฺปุนํ.

๘๕๖.

น วณฺโณ เปกฺขิตพฺโพ โส, ทฏฺฐพฺพํ น จ ลกฺขณํ;

วณฺณํ ปน อมุญฺจิตฺวา, อุสฺสทสฺส วเสน หิ.

๘๕๗.

จิตฺตํ ปณฺณตฺติธมฺมสฺมึ, ฐเปตฺเวกคฺคมานโส;

‘‘ปถวี ปถวิ’’จฺเจวํ, วตฺวา ภาเวยฺย ปณฺฑิโต.

๘๕๘.

ปถวี เมทนี ภูมิ, วสุธา จ วสุนฺธรา;

เอวํ ปถวินาเมสุ, เอกํ วตฺตุมฺปิ วฏฺฏติ.

๘๕๙.

อุมฺมีลิตฺวา นิมีลิตฺวา, อาวชฺเชยฺย ปุนปฺปุนํ;

ยาวุคฺคหนิมิตฺตํ ตุ, นุปฺปชฺชติ จ ตาว โส.

๘๖๐.

เอวํ ภาวยโต ตสฺส, ปุน เอกคฺคเจตโส;

ยทา ปน นิมีเลตฺวา, อาวชฺชนฺตสฺส โยคิโน.

๘๖๑.

ยถา อุมฺมีลิเตกาเล, ตถาปาถํ ตุ ยาติ เจ;

ตทุคฺคหนิมิตฺตํ ต-มุปฺปนฺนนฺติ ปวุจฺจติ.

๘๖๒.

นิมิตฺเต [Pg.126] ปน สญฺชาเต, ตโต ปภุติ โยคินา;

นิสีทิตพฺพํ โน เจวํ, ตสฺมึ ฐาเน วิชานตา.

๘๖๓.

อตฺตโน วสนฏฺฐานํ, ปวิสิตฺวาน ธีมตา;

เตน ตตฺถ นิสินฺเนน, ภาเวตพฺพํ ยถาสุขํ.

๘๖๔.

ปปญฺจปริหารตฺถํ, ปาทานํ ปน โธวเน;

ตสฺเสกตลิกา ทฺเว จ, อิจฺฉิตพฺพา อุปาหนา.

๘๖๕.

สมาธิตรุโณ ตสฺส, อสปฺปาเยน เกนจิ;

สเจ นสฺสติ ตํ ฐานํ, คนฺตฺวาวาทาย ตํ ปน.

๘๖๖.

ปีเฐ สุขนิสินฺเนน, ภาเวตพฺพํ ปุนปฺปุนํ;

สมนฺนาหริตพฺพญฺจ, กเร ตกฺกาหตมฺปิ จ.

๘๖๗.

นิมิตฺตํ ปน ตํ หิตฺวา, จิตฺตํ ธาวติ เจ พหิ;

นิวาเรตฺวา นิมิตฺตสฺมึ, ฐเปตพฺพํ ตุ มานสํ.

๘๖๘.

ยตฺถ ยตฺถ นิสีทิตฺวา, ตมิจฺฉติ ตโปธโน;

ตตฺถ ตตฺถ ทิวารตฺตึ, ตสฺสุปฏฺฐาติ เจตโส.

๘๖๙.

เอวํ ตสฺส กโรนฺตสฺส, อนุปุพฺเพน โยคิโน;

วิกฺขมฺภนฺติ จ สพฺพานิ, ปญฺจ นีวรณานิปิ.

๘๗๐.

สมาธิยติ จิตฺตมฺปิ, อุปจารสมาธินา;

ปฏิภาคนิมิตฺตมฺปิ, อุปฺปชฺชติ จ โยคิโน.

๘๗๑.

โก ปนายํ วิเสโส หิ, อิมสฺส ปุริมสฺส วา;

ถวิกา นีหตาทาส-มณฺฑลํ วิย มชฺชิตํ.

๘๗๒.

เมฆโต วิย นิกฺขนฺตํ, สมฺปุณฺณจนฺทมณฺฑลํ;

ปฏิภาคนิมิตฺตํ ตํ, พลากา วิย โตยเท.

๘๗๓.

ตทุคฺคหนิมิตฺตํ ตํ, ปทาเลตฺวาว นิคฺคตํ;

ตโตธิกตรํ สุทฺธํ, หุตฺวาปฏฺฐาติ ตสฺส ตํ.

๘๗๔.

ตนุสณฺฐานวนฺตญฺจ, วณฺณวนฺตํ น เจว ตํ;

อุปฏฺฐาการมตฺตํ ตํ, ปญฺญชํ ภาวนามยํ.

๘๗๕.

ปฏิภาเค [Pg.127] สมุปฺปนฺเน, นิมิตฺเต ภาวนามเย;

โหนฺติ วิกฺขมฺภิตาเนว, ปญฺจ นีวรณานิปิ.

๘๗๖.

กิเลสา สนฺนิสินฺนาว, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน;

จิตฺตํ สมาหิตํเยว, อุปจารสมาธินา.

๘๗๗.

อากาเรหิ ปน ทฺวีหิ, สมาธิยติ มานสํ;

อุปจารกฺขเณ ตสฺส, ปฏิลาเภ สมาธิโน.

๘๗๘.

นีวารณปฺปหาเนน, อุปจารกฺขเณ ตถา;

องฺคานํ ปาตุภาเวน, ปฏิลาภกฺขเณ ปน.

๘๗๙.

ทฺวินฺนํ ปน สมาธีนํ, กึ นานากรณํ ปน;

องฺคานิ ถามชาตานิ, อุปจารกฺขเณน จ.

๘๘๐.

อปฺปนาย ปนงฺคานิ, ถามชาตานิ ชายเร;

ตสฺมา ตํ อปฺปนาจิตฺตํ, ทิวสมฺปิ ปวตฺตติ.

๘๘๑.

ปลฺลงฺเกน จ เตเนว, วฑฺเฒตฺวา ตํ นิมิตฺตกํ;

อปฺปนํ อธิคนฺตุํ โส, สกฺโกติ ยทิ สุนฺทรํ.

๘๘๒.

โน เจ สกฺโกติ โส เตน,ตํ นิมิตฺตํ ตุ โยคินา;

จกฺกวตฺติย คพฺโภว,รตนํ วิย ทุลฺลภํ.

๘๘๓.

สตตํ อปฺปมตฺเตน, รกฺขิตพฺพํ สตีมตา;

นิมิตฺตํ รกฺขโต ลทฺธํ, ปริหานิ น วิชฺชติ.

๘๘๔.

อารกฺขเณ อสนฺตมฺหิ, ลทฺธํ ลทฺธํ วินสฺสติ;

รกฺขิตพฺพํ หิ ตสฺมา ตํ, ตตฺรายํ รกฺขณาวิธิ.

๘๘๕.

อาวาโส โคจโร ภสฺสํ, ปุคฺคโล โภชนํ อุตุ;

อิริยาปโถติ สตฺเตเต, อสปฺปาเย วิวชฺชเย.

๘๘๖.

สปฺปาเย [Pg.128] สตฺต เสเวยฺย, เอวญฺหิ ปฏิปชฺชโต;

น จิเรเนว กาเลน, โหติ ภิกฺขุสฺส อปฺปนา.

๘๘๗.

ยสฺสปฺปนา น โหเตว, เอวมฺปิ ปฏิปชฺชโต;

อปฺปนาย จ โกสลฺลํ, สมฺมา สมฺปาทเย พุโธ.

๘๘๘.

อปฺปนาย หิ โกสลฺล-มิทํ ทสวิธํ อิธ;

คนฺถวิตฺถารภีเตน, มยา วิสฺสชฺชิตนฺติ จ.

๘๘๙.

เอวญฺหิ สมฺปาทยโต, อปฺปนาโกสลฺลํ ปน;

ปฏิลทฺเธ นิมิตฺตสฺมึ, อปฺปนา สมฺปวตฺตติ.

๘๙๐.

เอวมฺปิ ปฏิปนฺนสฺส, สเจ สา นปฺปวตฺตติ;

ตถาปิ น ชเห โยคํ, วายเมเถว ปณฺฑิโต.

๘๙๑.

จิตฺตปฺปวตฺติอาการํ, ตสฺมา สลฺลกฺขยํ พุโธ;

สมตํ วีริยสฺเสว, โยชเยถ ปุนปฺปุนํ.

๘๙๒.

อีสกมฺปิ ลยํ ยนฺตํ, ปคฺคณฺเหเถว มานสํ;

อจฺจารทฺธํ นิเสเธตฺวา, สมเมว ปวตฺตเย.

๘๙๓.

ลีนตุทฺธตภาเวหิ, โมจยิตฺวาน มานสํ;

ปฏิภาคนิมิตฺตาภิ-มุขํ ตํ ปฏิปาทเย.

๘๙๔.

เอวํ นิมิตฺตาภิมุขํ, ปฏิปาทยโต ปน;

อิทาเนวปฺปนา ตสฺส, สา สมิชฺฌิสฺสตีติ จ.

๘๙๕.

ภวงฺคํ ปน ปจฺฉิชฺช, ปถวีกสิณํ ตถา;

ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, มโนทฺวารมฺหิ โยคิโน.

๘๙๖.

ชายเตวชฺชนํ จิตฺตํ, ตตฺเรวารมฺมเณ ตโต;

ชวนานิ จ ชายนฺเต, ตสฺส จตฺตาริ ปญฺจ วา.

๘๙๗.

อวสาเน ปเนกํ ตุ, รูปาวจริกํ ภเว;

ตกฺกาทโย ปนญฺเญหิ, ภวนฺติ พลวตฺตรา.

๘๙๘.

อปฺปนาเจตโส ตานิ, ปริกมฺโมปจารโต;

วุจฺจนฺติ ปริกมฺมานิ, อุปจารานิ จาติปิ.

๘๙๙.

อปฺปนายานุโลมตฺตา[Pg.129], อนุโลมานิ เอว จ;

ยํ ตํ สพฺพนฺติมํ เอตฺถ, โคตฺรภูติ ปวุจฺจติ.

๙๐๐.

คหิตาคหเณเนตฺถ, ปริกมฺมปฺปนาทิกํ;

ทุติยํ อุปจารํ ตํ, ตติยํ อนุโลมกํ.

๙๐๑.

จตุตฺถํ โคตฺรภุ ทิฏฺฐํ, ปญฺจมํ อปฺปนามโน;

ปฐมํ อุปจารํ วา, ทุติยํ อนุโลมกํ.

๙๐๒.

ตติยํ โคตฺรภุ ทิฏฺฐํ, จตุตฺถํ อปฺปนามโน;

จตุตฺถํ ปญฺจมํ วาติ, อปฺเปติ น ตโต ปรํ.

๙๐๓.

ฉฏฺเฐ วา สตฺตเม วาปิ, อปฺปนา เนว ชายติ;

อาสนฺนตฺตา ภวงฺคสฺส, ชวนํ ปติ ตาวเท.

๙๐๔.

ปุริเมหาเสวนํ ลทฺธา, ฉฏฺฐํ วา สตฺตมมฺปิ วา;

อปฺเปตีติ ปเนตฺถาห, โคทตฺโต อาภิธมฺมิโก.

๙๐๕.

ธาวนฺโต หิ ยถา โกจิ,นโร ฉินฺนตฏามุโข;

ฐาตุกาโม ปริยนฺเต,ฐาตุํ สกฺโกติ เนว โส.

๙๐๖.

เอวเมว ปนจฺฉฏฺเฐ, สตฺตเม วาปิ มานโส;

น สกฺโกตีติ อปฺเปตุํ, เวทิตพฺพํ วิภาวินา.

๙๐๗.

เอกจิตฺตกฺขณาเยว, โหตายํ อปฺปนา ปน;

ตโต ภวงฺคปาโตว, โหตีติ ปริทีปิตํ.

๙๐๘.

ตโต ภวงฺคํ ฉินฺทิตฺวา, ปจฺจเวกฺขณเหตุกํ;

อาวชฺชนํ ตโต ฌาน-ปจฺจเวกฺขณมานสํ.

๙๐๙.

กามจฺฉนฺโท จ พฺยาปาโท, ถินมิทฺธญฺจ อุทฺธโต;

กุกฺกุจฺจํ วิจิกิจฺฉา จ, ปหีนา ปญฺจิเม ปน.

๙๑๐.

วิตกฺเกน วิจาเรน, ปีติยา จ สุเขน จ;

เอกคฺคตาย สํยุตฺตํ, ฌานํ ปญฺจงฺคิกํ อิทํ.

๙๑๑.

นานาวิสยลุทฺธสฺส[Pg.130], กามจฺฉนฺทวสา ปน;

อิโต จิโต ภมนฺตสฺส, วเน มกฺกฏโก วิย.

๙๑๒.

เอกสฺมึ วิสเยเยว, สมาธาเนว เจตโส;

‘‘สมาธิ กามจฺฉนฺทสฺส, ปฏิปกฺโข’’ติ วุจฺจติ.

๙๑๓.

ปาโมชฺชภาวโต เจว, สีตลตฺตา สภาวโต;

‘‘พฺยาปาทสฺส ตโต ปีติ, ปฏิปกฺขา’’ติ ภาสิตา.

๙๑๔.

สวิปฺผาริกภาเวน, เนกฺขมฺมาทิปวตฺติโต;

‘‘วิตกฺโก ถินมิทฺธสฺส, ปฏิปกฺโข’’ติ วณฺณิโต.

๙๑๕.

อวูปสนฺตภาวสฺส, สยญฺเจวาติสนฺตโต;

‘‘สุขํ อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจ-ทฺวยสฺส ปฏิปกฺขกํ’’.

๙๑๖.

มติยา อนุรูปตฺตา, ‘‘อนุมชฺชนลกฺขโณ;

วิจาโร วิจิกิจฺฉาย, ปฏิปกฺโข’’ติ ทีปิโต.

๙๑๗.

ปญฺจงฺควิปฺปยุตฺตํ ตํ, ฌานํ ปญฺจงฺคสํยุตํ;

สิวํ ติวิธกลฺยาณํ, ทสลกฺขณสํยุตํ.

๙๑๘.

เอวญฺจาธิคตํ โหติ, ปฐมํ เตน โยคินา;

สุจิรฏฺฐิติกาเมน, ตสฺส ฌานสฺส สพฺพโส.

๙๑๙.

ตํ สมาปชฺชิตพฺพํ ตุ, วิโสเธตฺวาน ปาปเก;

ตํ สมาปชฺชโต ตสฺส, สุจิรฏฺฐิติกํ ภเว.

๙๒๐.

จิตฺตภาวนเวปุลฺลํ, ปตฺถยนฺเตน ภิกฺขุนา;

ปฏิภาคนิมิตฺตํ ตํ, วฑฺเฒตพฺพํ ยถากฺกมํ.

๙๒๑.

วฑฺฒนาภูมิโย ทฺเว จ, อุปจารญฺจ อปฺปนา;

อุปจารมฺปิ วา ปตฺวา, วฑฺเฒตุํ ตญฺจ วตฺตติ.

๙๒๒.

อปฺปนํ ปน ปตฺวา วา, ตตฺรายํ วฑฺฒนกฺกโม;

กสิตพฺพํ ยถาฐานํ, ปริจฺฉินฺทติ กสฺสโก.

๙๒๓.

โยคินา เอวเมวมฺปิ, องฺคุลทฺวงฺคุลาทินา;

ปริจฺฉิชฺช ปริจฺฉิชฺช, วฑฺเฒตพฺพํ ยถิจฺฉกํ.

๙๒๔.

ปตฺเตปิ [Pg.131] ปฐเม ฌาเน, อากาเรหิปิ ปญฺจหิ;

สุจิณฺณวสินา เตน, ภวิตพฺพํ ตปสฺสินา.

๙๒๕.

อาวชฺชนํ สมาปตฺติ, อธิฏฺฐาเนสุ ตีสุ จ;

วุฏฺฐานปจฺจเวกฺขาสุ, วสิตา ปญฺจ ภาสิตา.

๙๒๖.

อาวชฺชิตฺวา อธิฏฺฐิตฺวา, สมาปชฺช ปุนปฺปุนํ;

วุฏฺฐิตฺวา ปจฺจเวกฺขิตฺวา, วสิตา ปญฺจ สาธเย.

๙๒๗.

ปฐเม อวสิปตฺเต, ทุติยํ โย ปนิจฺฉติ;

อุภโต ภฏฺโฐภเว โยคี, ปฐมา ทุติยาปิ จ.

๙๒๘.

กามสฺสหคตา สญฺญา, มนกฺการา จรนฺติ เจ;

ปมาทโยคิโน ฌานํ, โหติ ตํ หานภาคิยํ.

๙๒๙.

สติ สนฺติฏฺฐเต ตสฺมึ, สนฺตา ตทนุธมฺมตา;

มนฺทสฺส โยคิโน ฌานํ, โหติ ตํ ฐิติภาคิยํ.

๙๓๐.

อตกฺกสหิตา สญฺญา, มนกฺการา จรนฺติ เจ;

อปฺปมตฺตสฺส ตํ ฌานํ, วิเสสภาคิยํ สิยา.

๙๓๑.

นิพฺพิทาสํยุตา สญฺญา, มนกฺการา จรนฺติ เจ;

นิพฺเพธภาคิยํ ฌานํ, โหตีติ ปริทีปิตํ.

๙๓๒.

ตสฺมา ปญฺจสุ เอเตสุ, สุจิณฺณวสินา ปน;

ปฐมา ปคุณโต ฌานา, วุฏฺฐาย วิธินา ตโต.

๙๓๓.

ยสฺมา อยํ สมาปตฺติ, อาสนฺนากุสลาริกา;

ถูลตฺตา ตกฺกจารานํ, ตโตยํ องฺคทุพฺพลา.

๙๓๔.

อิติ อาทีนวํ ทิสฺวา, ปฐเม ปน โยคินา;

ทุติยํ สนฺตโต ฌานํ, จินฺตยิตฺวาน ธีมตา.

๙๓๕.

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ฌานสฺมึ ปฐเม ปุน;

ทุติยาธิคมตฺถาย, กาตพฺโพ ภาวนกฺกโม.

๙๓๖.

อถสฺส ปฐมชฺฌานา, วุฏฺฐาย วิธินา ยทา;

สตสฺส สมฺปชานสฺส, ฌานงฺคํ ปจฺจเวกฺขโต.

๙๓๗.

ถูลโต [Pg.132] ตกฺกจารา หิ, อุปติฏฺฐนฺติ โยคิโน;

เสสมงฺคตฺตยํ ตสฺส, สนฺตเมโวปติฏฺฐติ.

๙๓๘.

ถูลงฺคานํ ปหานาย, ตทา ตสฺส จ โยคิโน;

สนฺตงฺคปฏิลาภาย, นิมิตฺตํ ตุ ตเทว จ.

๙๓๙.

‘‘ปถวี ปถวิ’’จฺเจวํ, กโรโต มนสา ปุน;

อิทานิ ทุติยชฺฌาน-มุปฺปชฺชิสฺสติ ตํ อิติ.

๙๔๐.

ภวงฺคํ ปน ปจฺฉิชฺช, ปถวีกสิณํ ปน;

ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, มโนทฺวารมฺหิ โยคิโน.

๙๔๑.

ชายตาวชฺชนํ จิตฺตํ, ตสฺมึ อารมฺมเณ ตโต;

ชวนานิ หิ ชายนฺเต, ตสฺส จตฺตาริ ปญฺจ วา.

๙๔๒.

อวสาเน ปเนกมฺปิ, เตสํ ชวนเจตสํ;

รูปาวจริกํ โหติ, ทุติยชฺฌานมานสํ.

๙๔๓.

สมฺปสาทนมชฺฌตฺตํ, ปีติยา จ สุเขน จ;

เอกคฺคตาย สํยุตฺตํ, ฌานํ โหติ ติวงฺคิกํ.

๙๔๔.

เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว, เสสํ สมุปลกฺขเย;

เอวํ ทุวงฺคหีนํ ตุ, ตีหิ องฺเคหิ สํยุตํ.

๙๔๕.

ฌานํ ติวิธกลฺยาณํ, ทสลกฺขณสํยุตํ;

ทุติยาธิคตํ โหติ, ภิกฺขุนา ภาวนามยํ.

๙๔๖.

ทุติยาธิคเต ฌาเน, อากาเรหิ จ ปญฺจหิ;

สุจิณฺณวสินา หุตฺวา, ทุติเยปิ สตีมตา.

๙๔๗.

ตสฺมา ปคุณโต ฌานา, วุฏฺฐาย ทุติยา ปุน;

อาสนฺนตกฺกจาราริ, สมาปตฺติ อยํ อิติ.

๙๔๘.

ปีติยา ปิยโต ตสฺส, เจตโส อุปฺปิลาปนํ;

ปีติยา ปน ถูลตฺตา, ตโตยํ องฺคทุพฺพลา.

๙๔๙.

ตตฺถ [Pg.133] อาทีนวํ ทิสฺวา, ตติเย สนฺตโต ปน;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ฌานสฺมึ ทุติเย ปุน.

๙๕๐.

ตติยาธิคมตฺถาย, กาตพฺโพ ภาวนกฺกโม;

อถสฺส ทุติยชฺฌานา, วุฏฺฐาย จ ยทา ปน.

๙๕๑.

สตสฺส สมฺปชานสฺส, ฌานงฺคํ ปจฺจเวกฺขโต;

ถูลโต ปีตุปฏฺฐาติ, สุขาทิ สนฺตโต ปน.

๙๕๒.

ถูลงฺคานํ ปหานาย, ตทา ตสฺส จ โยคิโน;

สนฺตงฺคปฏิลาภาย, นิมิตฺตํ ตุ ตเทว จ.

๙๕๓.

‘‘ปถวี ปถวิ’’จฺเจวํ, กโรโต มนสา ปุน;

อิทานิ ตติยํ ฌาน-มุปฺปชฺชิสฺสติ ตํ อิติ.

๙๕๔.

ภวงฺคํ มนุปจฺฉิชฺช, ปถวีกสิณํ ปน;

ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, มโนทฺวารมฺหิ โยคิโน.

๙๕๕.

ชายตาวชฺชนํ จิตฺตํ, ตสฺมึ อารมฺมเณ ตโต;

ชวนานิ จ ชายนฺเต, ตสฺส จตฺตาริ ปญฺจ วา.

๙๕๖.

อวสาเน ปเนกํ ตุ, เตสํ ชวนเจตสํ;

รูปาวจริกํ โหติ, ตติยชฺฌานมานสํ.

๙๕๗.

สติยา สมฺปชญฺเญน, สมฺปนฺนํ ตุ สุเขน จ;

เอกคฺคตาย สํยุตฺตํ, ทุวงฺคํ ตติยํ มตํ.

๙๕๘.

เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว, เสสํ สมุปลกฺขเย;

เอวเมกงฺคหีนํ ตุ, ทฺวีหิ องฺเคหิ สํยุตํ.

๙๕๙.

ฌานํ ติวิธกลฺยาณํ, ทสลกฺขณสํยุตํ;

ตติยาธิคตํ โหติ, ภิกฺขุนา ภาวนามยํ.

๙๖๐.

ตติยาธิคเต ฌาเน, อากาเรหิ จ ปญฺจหิ;

สุจิณฺณวสินา หุตฺวา, ตสฺมึ ปน สตีมตา.

๙๖๑.

ตสฺมา ปคุณโต ฌานา, วุฏฺฐาย ตติยา ปุน;

อาสนฺนปีติโทสา หิ, สมาปตฺติ อยนฺติ จ.

๙๖๒.

ยเทวเจตฺถ [Pg.134] อาโภโค, สุขมิจฺเจว เจตโส;

เอวํ สุขสฺส ถูลตฺตา, โหตายํ องฺคทุพฺพลา.

๙๖๓.

อิติ อาทีนวํ ทิสฺวา, ฌานสฺมึ ตติเย ปุน;

จตุตฺถํ สนฺตโต ทิสฺวา, เจตสา ปน โยคินา.

๙๖๔.

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ฌานสฺมึ ตติเย ปุน;

จตุตฺถาธิคมตฺถาย, กาตพฺโพ ภาวนกฺกโม.

๙๖๕.

อถสฺส ตติยชฺฌานา, วุฏฺฐาย หิ ยทา ปน;

สตสฺส สมฺปชานสฺส, ฌานงฺคํ ปจฺจเวกฺขโต.

๙๖๖.

ถูลโต ตสฺสุปฏฺฐาติ, สุขํ ตํ มานสํ ตโต;

อุเปกฺขา สนฺตโต ตสฺส, จิตฺตสฺเสกคฺคตาปิ จ.

๙๖๗.

ถูลงฺคสฺส ปหานาย, สนฺตงฺคสฺสูปลทฺธิยา;

ตเทว จ นิมิตฺตญฺหิ, ‘‘ปถวี ปถวี’’ติ จ.

๙๖๘.

กโรโต มนสา เอว, ปุนปฺปุนญฺจ โยคิโน;

จตุตฺถํ ปนิทํ ฌานํ, อุปฺปชฺชิสฺสติ ตํ อิติ.

๙๖๙.

ภวงฺคํ ปนุปจฺฉิชฺช, ปถวีกสิณํ ตถา;

ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, มโนทฺวารมฺหิ โยคิโน.

๙๗๐.

ชายตาวชฺชนํ จิตฺตํ, ตสฺมึ อารมฺมเณ ตโต;

ชวนานิ จ ชายนฺเต, ตสฺส จตฺตาริ ปญฺจ วา.

๙๗๑.

อวสาเน ปเนกํ ตุ, เตสํ ชวนเจตสํ;

รูปาวจริกํ โหติ, จตุตฺถชฺฌานมานสํ.

๙๗๒.

เอกงฺควิปฺปหีนํ ตุ, ทฺวีหิ องฺเคหิ โยคโต;

จตุตฺถํ ปนิทํ ฌานํ, ทุวงฺคนฺติ ปวุจฺจติ.

๙๗๓.

เอวํ ติวิธกลฺยาณํ, ทสลกฺขณสํยุตํ;

จตุตฺถาธิคตํ โหติ, ภิกฺขุนา ภาวนามยํ.

๙๗๔.

ยสฺมา สุขมุเปกฺขาย, น โหตาเสวนํ ปน;

อุเปกฺขาสหคตาเนว, ชวนานิ ชวนฺติ จ.

๙๗๕.

อุเปกฺขาสหคตํ [Pg.135] ตสฺมา, จตุตฺถํ สมุทีริตํ;

อยเมตฺถ วิเสโส หิ, เสสํ วุตฺตนยํ ปน.

๙๗๖.

ยํ จตุกฺกนเย ฌานํ, ทุติยํ ตํ ทฺวิธา ปน;

กตฺวาน ปญฺจกนเย, ทุติยํ ตติยํ กตํ.

๙๗๗.

ตติยํ ตํ จตุตฺถญฺจ, จตุตฺถํ ปญฺจมํ อิธ;

ปฐมํ ปฐมํเยว, อยเมตฺถ วิเสสตา.

๙๗๘.

เอวเมตฺตาวตา วุตฺตา, นาติสงฺเขปโต มยา;

นาติวิตฺถารโต จายํ, รูปาวจรภาวนา.

๙๗๙.

สุมธุรวรตรวจโน, กํ นุ ชนํ เนว รญฺชยติ;

อตินิสิตวิสทพุทฺธิ-ปสาทชน เวทนีโยยํ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร รูปาวจรสมาธิภาวนานิทฺเทโส

นาม จุทฺทสโม ปริจฺเฉโท.

๑๕. ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท

อรูปาวจรสมาธิภาวนานิทฺเทโส

๙๘๐.

รูปารูปมตีเตน, รูปารูปาทิเวทินา;

ยานิ จารูปปุญฺญานิ, สรูเปนีริตานิ ตุ.

๙๘๑.

เตสํ ทานิ ปวกฺขามิ, ภาวนานยมุตฺตมํ;

โยคาวจรภิกฺขูนํ, หิตตฺถาย สมาสโต.

๙๘๒.

‘‘รูเป โข วิชฺชมานสฺมึ, ทณฺฑาทานาทโย สิยุํ;

อเนกาปิ ปนาพาธา, จกฺขุโรคาทโย’’อิติ.

๙๘๓.

รูเป อาทีนวํ ทิสฺวา, รูเป นิพฺพินฺทมานโส;

ตสฺสาติกฺกมนตฺถาย, อรูปํ ปฏิปชฺชติ.

๙๘๔.

ตมฺหา [Pg.136] กสิณรูปาปิ, โส นิพฺพิชฺช วิสารโท;

อปกฺกมิตุกาโม จ, สูกราภิหโตว สา.

๙๘๕.

จตุตฺเถ ปน ฌานสฺมึ, หุตฺวา จิณฺณวสี วสี;

จตุตฺถชฺฌานโต ธีมา, วุฏฺฐาย วิธินา ปุน.

๙๘๖.

กโรติ ปนิทํ จิตฺตํ, รูปมารมฺมณํ ยโต;

อาสนฺนโสมนสฺสญฺจ, ถูลสนฺตวิโมกฺขโต.

๙๘๗.

อิติ อาทีนวํ ทิสฺวา, จตุตฺเถ ตตฺถ สพฺพโส;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ปฐมารุปฺปญฺจ สนฺตโต.

๙๘๘.

จกฺกวาฬปริยนฺตํ, ยตฺตกํ วา ปนิจฺฉติ;

ตตฺตกํ ปตฺถริตฺวาน, ผุฏฺโฐกาสญฺจ เตน ตํ.

๙๘๙.

อากาโส อิติ วานนฺโต,อากาโส อิติ วา ปุน;

มนสา หิ กโรนฺโตว,อุคฺฆาเฏติ ปวุจฺจติ.

๙๙๐.

อุคฺฆาเฏนฺโต หิ กสิณํ, น สํเวลฺเลติ ตํ ปน;

น จุทฺธรติ โส โยคี, ปูวํ วิย กปาลโต.

๙๙๑.

เกวลํ ปน ตํ เนว, อาวชฺชติ น เปกฺขติ;

นาวชฺชนฺโต นเปกฺขนฺโต, อุคฺฆาเฏติ หิ นามโส.

๙๙๒.

กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, นิมิตฺตํ ปน ตํว โส;

อากาโส อิติ จิตฺเตน, อาวชฺชติ ปุนปฺปุนํ.

๙๙๓.

อาวชฺชโต หิ ตสฺเสวํ,กโรโต ตกฺกาหตมฺปิ จ;

ปญฺจ นีวรณา ตสฺส,วิกฺขมฺภนฺติ หิ สพฺพโส.

๙๙๔.

อาเสวติ [Pg.137] จ ภาเวติ, ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ;

กโรโต ปน ตสฺเสว, สนฺตจิตฺตสฺส โยคิโน.

๙๙๕.

ตตฺรากาเส ปนาปฺเปติ, ปฐมารุปฺปมานสํ;

อิธาปิ ปุริเม ภาเค, ตีณิ จตฺตาริ วา ปน.

๙๙๖.

ชวนานิ อุเปกฺขาย, สมฺปยุตฺตานิ โหนฺติ หิ;

จตุตฺถํ ปญฺจมํ วาปิ, โหติ อารุปฺปมานสํ.

๙๙๗.

ปุน ภาเวตุกาเมน, ทุติยารุปฺปมานสํ;

สุจิณฺณวสินา หุตฺวา, ปฐมารุปฺปมานเส.

๙๙๘.

อาสนฺนรูปาวจร-ชฺฌานปจฺจตฺถิกนฺติ จ;

ทุติยารุปฺปจิตฺตํว, น จ สนฺตมิทนฺติ จ.

๙๙๙.

เอวมาทีนวํ ทิสฺวา, ปฐมารุปฺปมานเส;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ทุติยํ สนฺตโต ปน.

๑๐๐๐.

ตมากาสํ ผริตฺวาน, ปวตฺตมานสํ ปน;

ตญฺจ วิญฺญาณมิจฺเจวํ, กตฺตพฺพํ มนสา พหุํ.

๑๐๐๑.

อาวชฺชนญฺจ กตฺตพฺพํ, ตถา ตกฺกาหตมฺปิ จ;

‘‘อนนฺต’’นฺติ ‘‘อนนฺต’’นฺติ, กาตพฺพํ มนสา นิธ.

๑๐๐๒.

ตสฺมึ ปน นิมิตฺตสฺมึ, วิจาเรนฺตสฺส มานสํ;

อุปจาเรน ตํ จิตฺตํ, สมาธิยติ โยคิโน.

๑๐๐๓.

อาเสวติ จ ภาเวติ, ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ;

ตสฺส เจวํ กโรนฺตสฺส, สติสมฺปนฺนเจตโส.

๑๐๐๔.

อากาสํ ผุสวิญฺญาเณ, ทุติยารุปฺปมานสํ;

อปฺเปติ อปฺปนา ยสฺมึ, นโย วุตฺตนโยว โส.

๑๐๐๕.

อากาโสยมนนฺโตติ, เอวมากาสเมว ตํ;

ผริตฺวา ปวตฺตวิญฺญาณํ, ‘‘วิญฺญาณญฺจ’’นฺติ วุจฺจติ.

๑๐๐๖.

มนกฺการวเสนาปิ, อนนฺตํ ปริทีปิตํ;

‘‘วิญฺญาณานนฺต’’มิจฺเจว, วตฺตพฺพํ ปนิทํ สิยา.

๑๐๐๗.

อถ [Pg.138] ภาเวตุกาเมน, ตติยารุปฺปมานสํ;

สุจิณฺณวสินา หุตฺวา, ทุติยารุปฺปมานเส.

๑๐๐๘.

อาสนฺนปฐมารุปฺป-จิตฺตปจฺจตฺถิกนฺติ จ;

ตติยารุปฺปจิตฺตํว, น จ สนฺตมิทนฺติ จ.

๑๐๐๙.

เอวมาทีนวํ ทิสฺวา, ทุติยารุปฺปมานเส;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ตติยํ สนฺตโต ปน.

๑๐๑๐.

เอวํ มนสิ กตฺวาน, กาตพฺโพ มนสา ปุน;

ปฐมารุปฺปวิญฺญาณา-ภาโว ตสฺเสว สุญฺญโต.

๑๐๑๑.

ตํ ปนากาสวิญฺญาณํ, อกตฺวา มนสา ปุน;

‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติ วาเตน, ‘‘สุญฺญํ สุญฺญ’’นฺติ วา ตโต.

๑๐๑๒.

อาวชฺชิตพฺพเมวญฺหิ, กตฺตพฺพํ มนสาปิ จ;

ตกฺกาหตญฺจ กาตพฺพํ, ปุนปฺปุนํว ธีมตา.

๑๐๑๓.

ตสฺมึ นิมิตฺเต ตสฺเสวํ, วิจาเรนฺตสฺส มานสํ;

สติ ติฏฺฐติ ภิยฺโยปิ, สมาธิยติ มานสํ.

๑๐๑๔.

อาเสวติ จ ภาเวติ, ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ;

ตสฺส เจวํ กโรนฺตสฺส, สติสมฺปนฺนเจตโส.

๑๐๑๕.

กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, ผริตฺวาน สมนฺตโต;

วิญฺญาณสฺส ปวตฺตสฺส, นตฺถิภาเว อภาวเก.

๑๐๑๖.

ตติยารุปฺปวิญฺญาณํ,ตํ ปนาปฺเปติ โยคิโน;

อปฺปนาย นโยเปตฺถ,โหติ วุตฺตนโยว โส.

๑๐๑๗.

อากาสคตวิญฺญาณํ, ทุติยารุปฺปจกฺขุนา;

ปสฺสนฺโต วิหริตฺวาน, ‘‘นตฺถิ นตฺถี’’ติอาทินา.

๑๐๑๘.

ปริกมฺมมนกฺกาเร[Pg.139], ตสฺมึ อนฺตรหิเต ปน;

ตสฺสาปคมมตฺตํว, ปสฺสนฺโต วสตี จ โส.

๑๐๑๙.

สนฺนิปาตํ ยถา โกจิ, ทิสฺวา สงฺฆสฺส กตฺถจิ;

คเต สงฺเฆ ตุ ตํ ฐานํ, สุญฺญเมวานุปสฺสติ.

๑๐๒๐.

ปุน ภาเวตุกาเมน, จตุตฺถารุปฺปมานสํ;

สุจิณฺณวสินา หุตฺวา, ตติยารุปฺปมานเส.

๑๐๒๑.

อาสนฺนทุติยารุปฺป-จิตฺตปจฺจตฺถิกนฺติ จ;

จตุตฺถารุปฺปจิตฺตํว, น จ สนฺตมิทนฺติ จ.

๑๐๒๒.

เอวมาทีนวํ ทิสฺวา, ตติยารุปฺปมานเส;

นิกนฺตึ ปริยาทาย, จตุตฺถํ สนฺตโต ปน.

๑๐๒๓.

เอวํ มนสิ กตฺวาน, ปุน ตตฺเถว ธีมตา;

อภาวารมฺมณํ กตฺวา, สมฺปวตฺตมิทํ มโน.

๑๐๒๔.

‘‘สนฺตํ สนฺตมิทํ จิตฺต’’-มิจฺเจวํ ตํ ปุนปฺปุนํ;

โหติ อาวชฺชิตพฺพญฺจ, กาตพฺพํ มนสาปิ จ.

๑๐๒๕.

ตสฺมึ นิมิตฺเต ตสฺเสวํ, วิจาเรนฺตสฺส มานสํ;

สติ ติฏฺฐติ ภิยฺโยปิ, สมาธิยติ มานสํ.

๑๐๒๖.

อาเสวติ จ ภาเวติ, ตํ นิมิตฺตํ ปุนปฺปุนํ;

ตสฺส เจวํ กโรนฺตสฺส, สติสมฺปนฺนเจตโส.

๑๐๒๗.

ตติยารุปฺปสงฺขาต-ขนฺเธสุ จ จตูสุปิ;

จตุตฺถารุปฺปวิญฺญาณํ, ตํ ปนาปฺเปติ โยคิโน.

๑๐๒๘.

อปฺปนาย นโยเปตฺถ, เหฏฺฐา วุตฺตนยูปโม;

อปิเจตฺถ วิเสโสยํ, เวทิตพฺโพ วิภาวินา.

๑๐๒๙.

‘‘อโห สนฺตา วตาย’’นฺติ, สมาปตฺติ ปทิสฺสติ;

ยา ปนาภาวมตฺตมฺปิ, กตฺวา ฐสฺสติ โคจรํ.

๑๐๓๐.

สนฺตารมฺมณตาเยว, ‘‘สนฺตาย’’นฺติ วิปสฺสติ;

สนฺตโต เจ มนกฺกาโร, กถญฺจ สมติกฺกโม.

๑๐๓๑.

อนาปชฺชิตุกามตฺตา[Pg.140], โหเตว สมติกฺกโม;

‘‘สมาปชฺชามหเมต’’-มิจฺจาโภโค น วิชฺชติ.

๑๐๓๒.

สนฺตโต ตํ กโรนฺโต หิ, มนสา สุขุมํ ปรํ;

อสญฺญํ ปน ทุพฺพลฺยํ, ปาปุณาติ มหคฺคตํ.

๑๐๓๓.

เนวสญฺญี จ นาสญฺญี,ยาย สญฺญาย โหติ โส;

น เกวลํ ตุ สญฺญาว,เอทิสี อถ โข ปน.

๑๐๓๔.

เอวเมว ภวนฺเตตฺถ, สุขุมา เวทนาทโย;

ปตฺตมกฺขนเตเลน, มคฺคสฺมึ อุทเกน จ.

๑๐๓๕.

สาเวตพฺโพ อยํ อตฺโถ, จตุตฺถารุปฺปโพธเน;

ปฏุสญฺญาย กิจฺจสฺส, เนวกฺกรณโต อยํ.

๑๐๓๖.

‘‘เนวสญฺญา’’ติ นิทฺทิฏฺฐา, จตุตฺถารุปฺปสมฺภวา;

ปฏุสญฺญาย กิจฺจํ สา, กาตุํ สกฺโกติ เนว จ.

๑๐๓๗.

ยถา ทหนกิจฺจํ ตุ, เตโชธาตุ สุโขทเก;

สา สงฺขาราวเสสตฺตา, สุขุมตฺเตน วิชฺชติ;

ตสฺมา ปน จ สา สญฺญา, ‘‘นาสญฺญา’’ติ ปวุจฺจติ.

๑๐๓๘.

เอตา หิ รูปมากาสํ,วิญฺญาณํ ตทภาวกํ;

อติกฺกมิตฺวา กมโต,จตสฺโส โหนฺติ อาห จ.

๑๐๓๙.

‘‘อารมฺมณาติกฺกมโต, จตสฺโสปิ ภวนฺติมา;

องฺคาติกฺกมเมตาสํ, น อิจฺฉนฺติ วิภาวิโน.

๑๐๔๐.

สุปณีตตรา [Pg.141] โหนฺติ,ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อิธ;

อุปมา ตตฺถ วิญฺเญยฺยา,ปาสาทตลสาฏิกา’’ติ.

๑๐๔๑.

สงฺเขเปน มยารุปฺป-สมาปตฺตินโย อยํ;

ทสฺสิโต ทสฺสิโต สุทฺธ-ทสฺสินา ปิยทสฺสินา.

๑๐๔๒.

รูปารูปชฺฌานสมาปตฺติวิธานํ,ชานาติมํ สารตรํ โย ปน ภิกฺขุ;

รูปารูปชฺฌานสมาปตฺตีสุ ทกฺโข,รูปารูปํ ยาติ ภวํ โส อภิภุยฺย.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร อรูปาวจรสมาธิภาวนานิทฺเทโส นาม

ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท.

๑๖. โสฬสโม ปริจฺเฉโท

อภิญฺญานิทฺเทโส

๑๐๔๓.

อิโต ปรํ กริสฺสามิ, ปญฺญาสุทฺธิกรํ ปรํ;

ปญฺจนฺนมฺปิ อภิญฺญานํ, มุขมตฺตนิทสฺสนํ.

๑๐๔๔.

รูปารูปสมาปตฺตี,นิพฺพตฺเตตฺวา ปนฏฺฐปิ;

โลกิกาปิ อภิญฺญาโย,ภาเวตพฺพา วิภาวินา.

๑๐๔๕.

จตุตฺถชฺฌานมตฺเตปิ, สุจิณฺณวสินา สตา;

อนุโยคมภิญฺญาสุ, กาตุํ วตฺตติ โยคิโน.

๑๐๔๖.

อภิญฺญา [Pg.142] นาม ภิกฺขูนํ, สาภิญฺญานํ อนุตฺตโร;

อลงฺกาโร หิ ตาณนฺติ, สตฺถนฺติ จ ปวุจฺจติ.

๑๐๔๗.

นิพฺพตฺติตาสฺวภิญฺญาสุ, โยคาวจรภิกฺขุนา;

สมาธิภาวนา หิสฺส, ตทา นิฏฺฐงฺคตา สิยา.

๑๐๔๘.

ทิพฺพานิ จกฺขุโสตานิ, อิทฺธิจิตฺตวิชานนํ;

ปุพฺเพนิวาสญาณนฺติ, ปญฺจาภิญฺญา อิมา สิยุํ.

๑๐๔๙.

กสิณานุโลมตาทีหิ, จตุทฺทสนเยหิ จ;

ทเมตพฺพมภิญฺญาโย, ปตฺตุกาเมน มานสํ.

๑๐๕๐.

ทนฺเต สมาหิเต สุทฺเธ, ปริโยทาเต อนงฺคเณ;

นุปกฺเลเส มุทุภูเต, กมฺมนีเย ฐิตาจเล.

๑๐๕๑.

อิติ อฏฺฐงฺคสมฺปนฺเน, จิตฺเต อิทฺธิวิธาย จ;

อภินีหรติ เจ จิตฺตํ, สิชฺฌติทฺธิวิกุพฺพนํ.

๑๐๕๒.

อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ, สมาปชฺช ตโต ปน;

วุฏฺฐาย หิ สตํ วาปิ, สหสฺสํ วา ยทิจฺฉติ.

๑๐๕๓.

‘‘สตํ โหมิ สตํ โหมี’’-จฺเจวํ กตฺวาน มานสํ;

อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ, สมาปชฺช ตโต ปน.

๑๐๕๔.

วุฏฺฐาย ปุนธิฏฺฐาติ,สหาธิฏฺฐานเจตสา;

สตํ โหติ หิ โส โยคี,สหสฺสาทีสฺวยํ นโย.

๑๐๕๕.

ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ตุ, นิมิตฺตารมฺมณํ สิยา;

ปริกมฺมมนาเนตฺถ, สตารมฺมณิกานิ ตุ.

๑๐๕๖.

ตทาธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ, สตารมฺมณเมว ตํ;

ปุพฺเพ วุตฺตปฺปนาจิตฺตํ, วิย โคตฺรภุนนฺตรํ.

๑๐๕๗.

ตเมกํ [Pg.143] ชายเต ตตฺถ, จตุตฺถชฺฌานิกํ มโน;

ปริกมฺมวิเสโสว, เสสํ ปุพฺพสมํ อิธ.

อิทฺธิวิธญาณํ.

๑๐๕๘.

ทิพฺพโสตมิทํ ตตฺถ, ภาเวตพฺพํ กถํ สิยา;

อภิญฺญาปาทกชฺฌานํ, สมาปชฺช ตโต ปุน.

๑๐๕๙.

วุฏฺฐาย ปริกมฺเมน, กามาวจรเจตสา;

สทฺโท อาวชฺชิตพฺโพว, มหนฺโต สุขุโมปิ จ.

๑๐๖๐.

ตสฺเสวํ ปน สทฺทสฺส, นิมิตฺตํ มนสิ กุพฺพโต;

ทิพฺพโสตมิทานิสฺส, อุปฺปชฺชิสฺสติ ตํ อิติ.

๑๐๖๑.

สทฺเทสฺวญฺญตรํ สทฺทํ, กตฺวา อารมฺมณํ ตโต;

อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺเธ ตุ, มโนทฺวาราวชฺชเน ปุน.

๑๐๖๒.

ชวนานิ หิ ชายนฺเต, ตสฺส จตฺตาริ ปญฺจ วา;

ปุริมาเนตฺถ จิตฺเตสุ, ตีณิ จตฺตาริ วา ปน.

๑๐๖๓.

ปริกมฺโมปจารานุ-โลมโคตฺรภุนามกา;

จตุตฺถํ ปญฺจมํ วาปิ, อปฺปนาจิตฺตมีริตํ.

๑๐๖๔.

สหชาตํ ตุ ยํ ญาณํ, อปฺปนามานเสน หิ;

ตํ ญาณํ ทิพฺพโสตนฺติ, วทนฺติ สุตโกวิทา.

๑๐๖๕.

ถามชาตํ กโรนฺเตน, ตํ ญาณํ เตน โยคินา;

‘‘เอตฺถนฺตรคตํ สทฺทํ, สุณามี’’ติ จ เจตสา.

๑๐๖๖.

องฺคุลํ ทฺวงฺคุลํ ภิยฺโย,วิทตฺถิ รตนํ ตถา;

คาโม เทโส ตโต ยาว,จกฺกวาฬา ตโต ปรํ.

๑๐๖๗.

อิจฺเจวํ ตุ ปริจฺฉิชฺช, วฑฺเฒตพฺพํ ยถากฺกมํ;

เอโส อธิคตาภิญฺโญ, ปาทการมฺมเณน ตุ.

๑๐๖๘.

ผุฏฺโฐกาสคเต [Pg.144] สทฺเท, สพฺเพ ปน สุณาติ โส;

สุณนฺโต ปาฏิเยกฺกมฺปิ, สลฺลกฺเขตุํ ปโหติ โส.

ทิพฺพโสตญาณํ.

๑๐๖๙.

กถํ ปนุปฺปาเทตพฺพํ, เจโตปริยมานสํ;

ทิพฺพจกฺขุวเสเนว, อิทํ ญาณํ ปนิชฺฌติ.

๑๐๗๐.

อาโลกํ ปน วฑฺเฒตฺวา, ตสฺมา ทิพฺเพน จกฺขุนา;

หทยํ ปน นิสฺสาย, วตฺตมานํ ตุ โลหิตํ.

๑๐๗๑.

ทิสฺวา ปรสฺส วิญฺเญยฺยํ,โหติ จิตฺตํ ตุ ภิกฺขุนา;

โสมนสฺสยุเต จิตฺเต,โลหิตํ โลหิตํ สิยา.

๑๐๗๒.

โทมนสฺสยุเต จิตฺเต, วตฺตมาเน ตุ กาฬกํ;

อุเปกฺขาสหิเต จิตฺเต, ติลเตลูปมํ สิยา.

๑๐๗๓.

ตสฺมา ปรสฺส สตฺตสฺส, ทิสฺวา หทยโลหิตํ;

เจโตปริยญาณํ ตํ, กาตพฺพํ ถามตํ คตํ.

๑๐๗๔.

เอวํ ถามคเต ตสฺมึ, ยถานุกฺกมโต ปน;

จิตฺตเมว วิชานาติ, วินา โลหิตทสฺสนํ.

๑๐๗๕.

กามาวจรจิตฺตญฺจ, รูปารูเปสุ มานสํ;

สพฺพเมว วิชานาติ, สราคาทิปฺปเภทกํ.

เจโตปริยญาณํ.

๑๐๗๖.

ปุพฺเพนิวาสญาเณน, กตฺตพฺพา ตทนุสฺสติ;

ตํ สมฺปาเทตุกาเมน, อาทิกมฺมิกภิกฺขุนา;

ฌานานิ ปน จตฺตาริ, สมาปชฺชานุปุพฺพโต.

๑๐๗๗.

อภิญฺญาปาทกชฺฌานา, วุฏฺฐาย หิ ตโต ปุน;

ภิกฺขุนา วชฺชิตพฺพาว, นิสชฺชา สพฺพปจฺฉิมา.

๑๐๗๘.

ตโต [Pg.145] ปภุติ สพฺพมฺปิ, ปฏิโลมกฺกมา ปน;

สพฺพมาวชฺชิตพฺพํ ตํ, ทิวเส รตฺติยํ กตํ.

๑๐๗๙.

ปฏิโลมกฺกเมเนว, ทุติเย ตติเยปิ จ;

ทิวเส ปกฺขมาเสสุ, ตถา สํวจฺฉเรสุปิ.

๑๐๘๐.

ยาว อสฺมึ ภเว สนฺธิ, ตาว เตน จ ภิกฺขุนา;

กตมาวชฺชิตพฺพํ ตํ, ปุริมสฺมึ ภเวปิ จ.

๑๐๘๑.

จุติกฺขเณปิ นิพฺพตฺตํ, นามรูปญฺจ สาธุกํ;

เอวมาวชฺชิเต ตสฺมึ, นามรูเป ยทา ปน.

๑๐๘๒.

ตเทวารมฺมณํ กตฺวา, นามรูปํ จุติกฺขเณ;

มโนทฺวาเร มนกฺกาโร, อุปฺปชฺชติ ตทา ปน.

๑๐๘๓.

อาวชฺชเน นิรุทฺธสฺมึ, ตเทวารมฺมณํ ปน;

กตฺวา ชวนจิตฺตานิ, โหนฺติ จตฺตาริ ปญฺจ วา;

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, เสสํ เญยฺยํ วิภาวินา.

๑๐๘๔.

ปริกมฺมาทินามานิ, ปุริมานิ ภวนฺติ ตุ;

ปจฺฉิมํ อปฺปนาจิตฺตํ, รูปาวจริกํ ภเว.

๑๐๘๕.

เตน จิตฺเตน ยํ ญาณํ, สํยุตฺตํ เตน ยา ปน;

สํยุตฺตา สติ สา ปุพฺเพ-นิวาสานุสฺสตีริตา.

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ.

๑๐๘๖.

รูปํ ปสฺสิตุกาเมน, ภิกฺขุนา ทิพฺพจกฺขุนา;

กสิณารมฺมณํ ฌานํ, อภิญฺญาปาทกํ ปน.

๑๐๘๗.

อภินีหารกฺขมํ กตฺวา, เตโชกสิณเมว วา;

โอทาตกสิณํ วาปิ, อาโลกกสิณมฺปิ วา.

๑๐๘๘.

อิเมสุ กตปุญฺเญหิ, กสิเณสุ จ ตีสุปิ;

อาโลกกสิณํ เอตฺถ, เสฏฺฐนฺติ ปริทีปิตํ.

๑๐๘๙.

ตสฺมา [Pg.146] ตมิตรํ วาปิ, อุปฺปาเทตฺวา ยถากฺกมํ;

อุปจารภูมิยํเยว, ฐตฺวา ตํ ปน ปณฺฑิโต.

๑๐๙๐.

วฑฺเฒตฺวาน ฐเปตพฺพํ, น อุปฺปาเทยฺย อปฺปนํ;

อุปฺปาเทติ สเจ โหติ, ปาทกชฺฌานนิสฺสิตํ.

๑๐๙๑.

ฌานสฺส วฑฺฒิตสฺสนฺโต-คตํ รูปํ ตุ โยคินา;

ปสฺสิตพฺพํ ภเว รูปํ, ปสฺสโต ปน ตสฺส ตํ.

๑๐๙๒.

ปริกมฺมสฺส วาโร หิ, อติกฺกมติ ตาวเท;

อาโลโกปิ ตโต ตสฺส, ขิปฺปมนฺตรธายติ.

๑๐๙๓.

ตสฺมึ อนฺตรหิเต รูป-คตมฺปิ จ น ทิสฺสติ;

เตนาถ ปาทกชฺฌานํ, ปวิสิตฺวา ตโต ปุน.

๑๐๙๔.

วุฏฺฐาย ปน อาโลโก, ผริตพฺโพว ภิกฺขุนา;

เอวํ อนุกฺกเมเนว, อาโลโก ถามวา สิยา.

๑๐๙๕.

‘‘อาโลโก เอตฺถ โหตู’’ติ,ยตฺตกํ ฐานเมว โส;

ปริจฺฉินฺทติ ตตฺเถว,อาโลโก ปน ติฏฺฐติ.

๑๐๙๖.

ทิวสมฺปิ นิสีทิตฺวา, ปสฺสโต โหติ ทสฺสนํ;

ติณุกฺกาย คโต มคฺคํ, ปุริเสตฺถ นิทสฺสนํ.

๑๐๙๗.

อุปฺปาทนกฺกโมปิสฺส, ตตฺรายํ ทิพฺพจกฺขุโน;

วุตฺตปฺปการรูปํ ตํ, กตฺวา อารมฺมณํ ปน.

๑๐๙๘.

มโนทฺวาเร มนกฺกาเร, ชาเต ยานิ ตเทว จ;

รูปํ อารมฺมณํ กตฺวา, ชายนฺติ ชวนานิ หิ.

๑๐๙๙.

กามาวจรจิตฺตานิ, ตานิ จตฺตาริ ปญฺจ วา;

เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว, เสสํ เญยฺยํ วิภาวินา.

๑๑๐๐.

อตฺถสาธกจิตฺตํ ตํ, จตุตฺถชฺฌานิกํ มตํ;

ตํจิตฺตสํยุตํ ญาณํ, ทิพฺพจกฺขุนฺติ วุจฺจติ.

๑๑๐๑.

อนาคตํสญาณสฺส[Pg.147], ยถากมฺมุปคสฺส จ;

ปริกมฺมํ วิสุํ นตฺถิ, อิชฺฌนฺติ ทิพฺพจกฺขุนา.

๑๑๐๒.

จุตูปปาตญาณมฺปิ, ทิพฺพจกฺขุนฺติ วา ปน;

อตฺถโต เอกเมเวทํ, พฺยญฺชเน ปน นานตา.

ทิพฺพจกฺขุญาณํ.

๑๑๐๓.

โยธ สุณาติ กโรติ จ จิตฺเต,คนฺถมิมํ ปรมํ ปน ภิกฺขุ;

โส อภิธมฺมมหณฺณวปารํ,ยาติ อเนน ตเรน ตริตฺวา.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร อภิญฺญานิทฺเทโส นาม

โสฬสโม ปริจฺเฉโท.

๑๗. สตฺตรสโม ปริจฺเฉโท

อภิญฺญารมฺมณนิทฺเทโส

๑๑๐๔.

อนาคตํสญาณญฺจ, ยถากมฺมุปคมฺปิ จ;

ปญฺจ อิทฺธิวิธาทีนิ, สตฺตาภิญฺญา อิมา ปน.

๑๑๐๕.

เอตาสํ ปน สตฺตนฺนํ, อภิญฺญานมิโต ปรํ;

ปวกฺขามิ สมาเสน, อารมฺมณวินิจฺฉยํ.

๑๑๐๖.

อารมฺมณตฺติกา วุตฺตา, เย จตฺตาโร มเหสินา;

สตฺตนฺนเมตฺถ ญาณานํ, สมฺปวตฺตึ สุณาถ เม.

๑๑๐๗.

ตตฺถ อิทฺธิวิธญาณํ, ปริตฺตาทีสุ สตฺตสุ;

อารมฺมณวิภาเคสุ, ปวตฺตติ กถํ ปน.

๑๑๐๘.

กาเยนาทิสฺสมาเนน, คนฺตุกาโม ยทาภเว;

จิตฺตสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา, กายํ จิตฺตวเสน ตํ.

๑๑๐๙.

มหคฺคเต [Pg.148] จ จิตฺตสฺมึ, สมาโรเปติ โส ตทา;

กายารมฺมณโต ญาณํ, ปริตฺตารมฺมณํ สิยา.

๑๑๑๐.

ทิสฺสมาเนน กาเยน, คนฺตุกาโม ยทา ภเว;

กายสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา, จิตฺตํ กายวเสน ตํ.

๑๑๑๑.

ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ตํ, กาเย โรเปติ โส ตทา;

ฌานารมฺมณโต ญาณํ, ตํ มหคฺคตโคจรํ.

๑๑๑๒.

อนาคตมตีตญฺจ, กโรติ วิสยํ ยทา;

อตีตารมฺมณํ โหติ, ตทานาคตโคจรํ.

๑๑๑๓.

กาเยน ทิสฺสมาเนน, คมเน ปน ภิกฺขุโน;

ปจฺจุปฺปนฺโน ภเว ตสฺส, โคจโรติ วินิทฺทิเส.

๑๑๑๔.

กายํ จิตฺตวเสนาปิ, จิตฺตํ กายวเสน วา;

ปริณามนกาลสฺมึ, อชฺฌตฺตารมฺมณํ สิยา.

๑๑๑๕.

พหิทฺธารมฺมณํ โหติ, พหิทฺธารูปทสฺสเน;

เอวมิทฺธิวิธํ ญาณํ, สมฺปวตฺตติ สตฺตสุ.

๑๑๑๖.

ปจฺจุปฺปนฺเน ปริตฺเต จ, พหิทฺธชฺฌตฺติเกสุปิ;

จตูสฺเวเตสุ ธมฺเมสุ, ทิพฺพโสตํ ปวตฺตติ.

๑๑๑๗.

ปจฺจุปฺปนฺโน ปริตฺโต จ, สทฺโท อารมฺมณํ ยโต;

ปริตฺตารมฺมณํ ปจฺจุ-ปฺปนฺนารมฺมณตํ คตํ.

๑๑๑๘.

อตฺตโน กุจฺฉิสทฺทสฺส, สวเนปิ ปรสฺส จ;

อชฺฌตฺตารมฺมณญฺเจว, พหิทฺธารมฺมณมฺปิ จ.

๑๑๑๙.

เจโตปริยญาณมฺปิ, ปริตฺตาทีสุ อฏฺฐสุ;

อารมฺมณวิภาเคสุ, ปวตฺตติ กถํ ปน.

๑๑๒๐.

ปริตฺตารมฺมณํ โหติ, ปริตฺตานํ ปชานเน;

ชานเน มชฺฌิมานํ ตุ, ตํ มหคฺคตโคจรํ.

๑๑๒๑.

ชานเน ปน มคฺคสฺส, ผลสฺสาปิ ปชานเน;

ตทา ปนสฺส ญาณสฺส, อปฺปมาโณว โคจโร.

๑๑๒๒.

ตํ [Pg.149] มคฺคารมฺมณํ โหติ, มคฺคจิตฺตสฺส ชานเน;

ปริยาเยเนเวตสฺส, มคฺคารมฺมณตา มตา.

๑๑๒๓.

อตีเต สตฺตทิวส-พฺภนฺตเร จ ยทา ปน;

อนาคเต ตถา สตฺต-ทิวสพฺภนฺตเรปิ จ.

๑๑๒๔.

ปเรสํ ปน จิตฺตสฺส, ชานเน สมุทีริตํ;

อตีตารมฺมณญฺเจว, ตทานาคตโคจรํ.

๑๑๒๕.

กถญฺจ ปน ตํ ปจฺจุปฺปนฺนโคจรตํ คตํ;

ปจฺจุปฺปนฺนํ ติธา วุตฺตํ, ขณสนฺตติอทฺธโต.

๑๑๒๖.

ตตฺถ ติกฺขณสมฺปตฺตํ, ปจฺจุปฺปนฺนขณาทิกํ;

เอกทฺเวสนฺตติวารปริยาปนฺนมิทํ ปน.

๑๑๒๗.

สนฺตติปจฺจุปฺปนฺนนฺติ, อาหุ สนฺตติโกวิทา;

เอกพฺภวปริจฺฉินฺนํ, ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปจฺฉิมํ.

๑๑๒๘.

ขณาทิกตฺตยํ ปจฺจุ-ปฺปนฺนํ ตมาหุ เกจิธ;

เจโตปริยญาณสฺส, โหติ อารมฺมณํ อิติ.

๑๑๒๙.

ยถา จ ปุปฺผมุฏฺฐิมฺหิ, อุกฺขิตฺเต คคเน ปน;

อวสฺสํ เอกเมกสฺส, วณฺฏํ วณฺเฏน วิชฺฌติ.

๑๑๓๐.

เอวํ มหาชนสฺสาปิ, จิตฺเต อาวชฺชิเต ปน;

เอกสฺส จิตฺตเมเกน, อวสฺสํ ปน วิชฺฌติ.

๑๑๓๑.

เยนาวชฺชติ จิตฺเตน, เยน ชานาติ เจตสา;

เตสํ ทฺวินฺนํ สหฏฺฐานา-ภาวโต ตํ น ยุชฺชติ.

๑๑๓๒.

ชวนาวชฺชนานํ ตุ, นานารมฺมณปตฺติโต;

อนิฏฺเฐ ปน หิ ฐาเน, อยุตฺตนฺติ ปกาสิตํ.

๑๑๓๓.

ตสฺมา สนฺตติอทฺธาน-ปจฺจุปฺปนฺนานเมว ตุ;

วเสน ปจฺจุปฺปนฺนํ ตํ, โหติ อารมฺมณํ อิทํ.

๑๑๓๔.

ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ อทฺธาขฺยํ, อิทํ ชวนวารโต;

ทีเปตพฺพนฺติ นิทฺทิฏฺฐํ, ตตฺรายํ ทีปนานโย.

๑๑๓๕.

ยทา [Pg.150] ปรสฺส จิตฺตญฺหิ, ญาตุมาวชฺชติทฺธิมา;

อาวชฺชนมโน ตสฺส, ปจฺจุปฺปนฺนขณวฺหยํ.

๑๑๓๖.

อารมฺมณํ ตทา กตฺวา, เตน สทฺธึ นิรุชฺฌติ;

ชวนานิ หิ ชายนฺเต, ตสฺส จตฺตาริ ปญฺจ วา.

๑๑๓๗.

เอเตสํ ปจฺฉิมํ จิตฺตํ, อิทฺธิจิตฺตมุทีริตํ;

กามาวจรจิตฺตานิ, เสสานีติ วินิทฺทิเส.

๑๑๓๘.

เอเตสํ ปน สพฺเพสํ, นิรุทฺธํ ตุ ตเทว จ;

จิตฺตํ อารมฺมณํ โหติ, ตสฺมา สพฺพานิ ตานิปิ.

๑๑๓๙.

เอการมฺมณตํ ยนฺติ, น นานารมฺมณานิ หิ;

อทฺธาวสา ภเว ปจฺจุ-ปฺปนฺนารมฺมณโต ปน.

๑๑๔๐.

เอการมฺมณภาเวปิ, อิทฺธิมานสเมว จ;

ปรสฺส จิตฺตํ ชานาติ, เนตรานิ ยถา ปน.

๑๑๔๑.

จกฺขุทฺวาเร ตุ วิญฺญาณํ, รูปํ ปสฺสติ เนตรํ;

เอวเมว จ ตํ อิทฺธิ-จิตฺตเมว จ ชานาติ.

๑๑๔๒.

ปรจิตฺตารมฺมณตฺตา, พหิทฺธารมฺมณํ สิยา;

เจโตปริยญาณมฺปิ, อฏฺฐสฺเวว ปวตฺตติ.

๑๑๔๓.

ปุพฺเพนิวาสญาณมฺปิ, ปริตฺตาทีสุ อฏฺฐสุ;

อารมฺมณวิภาเคสุ, ปวตฺตติ กถํ ปน.

๑๑๔๔.

กามาวจรขนฺธานํ, สมนุสฺสรเณ ปน;

ปริตฺตารมฺมณํเยว, โหตีติ ปริทีปเย.

๑๑๔๕.

รูปาวจริการุปฺปขนฺธานุสฺสรเณ ปน;

ภวตีติ หิ ญาตพฺพํ, ตํ มหคฺคตโคจรํ.

๑๑๔๖.

อตีเต อตฺตนา มคฺคํ, ภาวิตํ ตุ ผลมฺปิ วา;

สมนุสฺสรโต เอว-ปฺปมาณารมฺมณํ สิยา.

๑๑๔๗.

สมนุสฺสรโต มคฺคํ, มคฺคารมฺมณเมว ตํ;

อตีตารมฺมณํเยว, โหติ เอกนฺตโต อิทํ.

๑๑๔๘.

เจโตปริยญาณมฺปิ[Pg.151], ยถากมฺมุปคมฺปิ จ;

อตีตารมฺมณา โหนฺติ, กิญฺจาปิ อถ โข ปน.

๑๑๔๙.

เจโตปริยญาณสฺส, สตฺตทฺทิวสพฺภนฺตรํ;

อตีตํ จิตฺตเมวสฺส, อารมฺมณมุทีริตํ.

๑๑๕๐.

อตีเต เจตนามตฺตํ, ยถากมฺมุปคสฺสปิ;

ปุพฺเพนิวาสญาณสฺส, นตฺถิ กิญฺจิ อโคจรํ.

๑๑๕๑.

อชฺฌตฺตารมฺมณํ อตฺต-ขนฺธานุสฺสรเณ สิยา;

พหิทฺธารมฺมณํ อญฺญ-ขนฺธานุสฺสรเณ ภเว.

๑๑๕๒.

สรเณ นามโคตฺตสฺส, ตํ นวตฺตพฺพโคจรํ;

ปุพฺเพนิวาสญาณมฺปิ, อฏฺฐสฺเวว ปวตฺตติ.

๑๑๕๓.

ปจฺจุปฺปนฺเน ปริตฺเต จ, พหิทฺธชฺฌตฺติเกสุปิ;

จตูสฺเวเตสุ ธมฺเมสุ, ทิพฺพจกฺขุ ปวตฺตติ.

๑๑๕๔.

ทิพฺพโสตสมํ ทิพฺพ-จกฺขุอารมฺมณกฺกเม;

รูปํ สทฺโทติ ทฺวินฺนํ ตุ, อยเมว วิเสสตา.

๑๑๕๕.

อนาคตํสญาณมฺปิ, ปริตฺตาทีสุ อฏฺฐสุ;

อารมฺมณวิภาเคสุ, ปวตฺตติ กถํ ปน.

๑๑๕๖.

นิพฺพตฺติสฺสติ ยํ กามา-วจเรติ ปชานโต;

ปริตฺตารมฺมณํ โหติ, รูปารูเปสฺวนาคเต.

๑๑๕๗.

นิพฺพตฺติสฺสติ ยญฺจาปิ, สิยา มหคฺคตโคจรํ;

ภาเวสฺสติ อยํ มคฺคํ, ผลํ สจฺฉิกริสฺสติ.

๑๑๕๘.

เอวํ ปชานเน อปฺป-มาณารมฺมณตํ ภเว;

มคฺคํ ภาเวสฺสติจฺเจว, ชานเน มคฺคโคจรํ.

๑๑๕๙.

เอกนฺเตน อิทํ ญาณํ, โหตานาคตโคจรํ;

เจโตปริยํ ตุ กิญฺจาปิ, โหตานาคตโคจรํ.

๑๑๖๐.

อถ โข ปน ตํ สตฺต-ทิวสพฺภนฺตรํ ปน;

จิตฺตเมว จ ชานาติ, น หิ ตํ อญฺญโคจรํ.

๑๑๖๑.

อนาคตํสญาณสฺส[Pg.152], อนาคตํสโคจรํ;

‘‘อหํ เทโว ภวิสฺสามิ’’-จฺเจวมชฺฌตฺตโคจรํ.

๑๑๖๒.

‘‘ติสฺโส ผุสฺโส อมุตฺรายํ,นิพฺพตฺติสฺสตินาคเต’’;

อิจฺเจวํ ชานเน ตสฺส,พหิทฺธารมฺมณํ สิยา.

๑๑๖๓.

ชานเน นามโคตฺตสฺส, ยสฺส กสฺสจินาคเต;

ปุพฺเพนิวาสญาณํว, ตํ นวตฺตพฺพโคจรํ.

๑๑๖๔.

ยถากมฺมุปคญาณํ, ปริตฺตาทีสุ ปญฺจสุ;

อารมฺมณวิภาเคสุ, ปวตฺตติ กถํ ปน.

๑๑๖๕.

ชานเน กามกมฺมสฺส, ปริตฺตารมฺมณํ สิยา;

ตถา มหคฺคตกมฺมสฺส, ตํ มหคฺคตโคจรํ.

๑๑๖๖.

อตีตเมว ชานาติ, ตสฺมา จาตีตโคจรํ;

อชฺฌตฺตารมฺมณํ โหติ, อตฺตโน กมฺมชานเน.

๑๑๖๗.

พหิทฺธารมฺมณํ โหติ, ปรกมฺมปชานเน;

เอวํ ปวตฺติ ญาตพฺพา, ยถากมฺมุปคสฺสปิ.

๑๑๖๘.

สตฺตนฺนมฺปิ อภิญฺญานํ, วุตฺโต อารมฺมณกฺกโม;

เอตฺถ วุตฺตนเยเนว, เวทิตพฺโพ วิภาวินา.

๑๑๖๙.

วิวิธตฺถวณฺณปเทหิ สมฺปนฺนํ,มธุรตฺถมตินีหรํ คนฺถํ;

โสตุชนสฺส หทยปีติกรํ,สุเณยฺย โกจิ มนุโช สเจตโน.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร อภิญฺญารมฺมณนิทฺเทโส นาม

สตฺตรสโม ปริจฺเฉโท.

๑๘. อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท

ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทโส

๑๑๗๐.

สมาธึ [Pg.153] ปน สาภิญฺญํ, ภาเวตฺวา ตทนนฺตรํ;

ภาเวตพฺพา ยโต ปญฺญา, ภิกฺขุนา เตน ธีมตา.

๑๑๗๑.

ตโตหํ ทานิ วกฺขามิ, ปญฺญาภาวนมุตฺตมํ;

สมาเสเนว ภิกฺขูนํ, ปรํ ปีติสุขาวหํ.

๑๑๗๒.

กา ปญฺญา ปน โก จตฺโถ,กิมสฺสา ลกฺขณาทิกํ;

กติธา สา กถํ เตน,ภาเวตพฺพาติ วุจฺจเต. –

๑๑๗๓.

ปญฺญา วิปสฺสนาปญฺญา, ปุญฺญจิตฺตสมายุตา;

ปชานาตีติ ปญฺญา สา, ชานนา วา ปการโต.

๑๑๗๔.

สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ, โก วิเสโส กิมนฺตรํ;

สญฺญาวิญฺญาณปญฺญานํ, ชานนตฺเต สเมปิ จ.

๑๑๗๕.

ยา สญฺชานนมตฺตํว, สญฺญา นีลาทิโต ปน;

ลกฺขณปฺปฏิเวธํ ตุ, กาตุํ สกฺโกติ เนว สา.

๑๑๗๖.

วิญฺญาณํ ปน ชานาติ, นีลปีตาทิโคจรํ;

สกฺโกติปิ อนิจฺจาทิลกฺขณํ ปฏิวิชฺฌิตุํ.

๑๑๗๗.

อุสฺสกฺกิตฺวา น สกฺโกติ, มคฺคํ ปาเปตุเมว ตํ;

ปญฺญา วุตฺตนยํ กาตุํ, สกฺโกติ ติวิธมฺปิ ตํ.

๑๑๗๘.

อิเมสํ ปน ติณฺณมฺปิ, วิเสโส สมุทีริโต;

สพฺเพสํ ปน ธมฺมานํ, สภาวปฏิเวธนํ.

๑๑๗๙.

ลกฺขณํ ปน ปญฺญาย, ลกฺขณญฺญูหิ ทีปิตํ;

สมฺโมหนนฺธการสฺส, วิทฺธํสนรสา มตา.

๑๑๘๐.

อสมฺโมหปจฺจุปฏฺฐานา[Pg.154], สมาธาสนฺนการณา;

เอวเมตฺถ จ วิญฺเญยฺยา, ปญฺญาย ลกฺขณาทิกา.

กติธาติ เอตฺถ –

๑๑๘๑.

ลกฺขเณเนกธา วุตฺตา,โลกิกาโลกิกา ทฺวิธา;

โลกิเยเนตฺถ มคฺเคน,ยุตฺตา สา โลกิกา สิยา.

๑๑๘๒.

โลกุตฺตเรน มคฺเคน, ยุตฺตา โลกุตฺตรา มตา;

ติวิธาปิ สิยา ปญฺญา, จินฺตาสุตมยาทิโต.

๑๑๘๓.

ตตฺถตฺตโนว จินฺตาย, นิปฺผนฺนตฺตาติ ตสฺส สา;

โหติ จินฺตามยา ปญฺญา, ภูริปญฺเญน เทสิตา.

๑๑๘๔.

ปรโต ปน สุตฺวาน, ลทฺธา ปญฺญา อยํ อิธ;

สุเตเนว จ นิปฺผนฺนา, ปญฺญา สุตมยา มตา.

๑๑๘๕.

ยถา วาปิ ตถา เจตฺถ, ภาวนาย วเสน ตุ;

นิปฺผนฺนา อปฺปนาปตฺตา, ปญฺญา สา ภาวนามยา.

๑๑๘๖.

ปฏิสมฺภิทาจตุกฺกสฺส, วเสน จตุธา สิยา;

อตฺถธมฺมนิรุตฺตีสุ, ญาณํ ญาเณสุ ตีสุปิ.

๑๑๘๗.

ยํ กิญฺจิ ปจฺจยุปฺปนฺนํ, วิปากา จ กฺริยา ตถา;

นิพฺพานํ ภาสิตตฺโถ จ, ปญฺเจเต อตฺถสญฺญิตา.

๑๑๘๘.

ผลนิพฺพตฺตโก เหตุ, อริยมคฺโค จ ภาสิตํ;

กุสลากุสลญฺเจติ, ปญฺเจเต ธมฺมสญฺญิตา.

๑๑๘๙.

ตสฺมึ อตฺเถ จ ธมฺเม จ, ยา สภาวนิรุตฺติ ตุ;

นิรุตฺตีติ จ นิทฺทิฏฺฐา, นิรุตฺติกุสเลน สา.

๑๑๙๐.

ญาณํ อารมฺมณํ กตฺวา, ติวิธํ ปจฺจเวกฺขโต;

เตสุ ญาเณสุ ยํ ญาณํ, ปฏิภานนฺติ ตํ มตํ.

๑๑๙๑.

ปริยตฺติปริปุจฺฉาหิ[Pg.155], สวนาธิคเมหิ จ;

ปุพฺพโยเคน คจฺฉนฺติ, ปเภทํ ปฏิสมฺภิทา.

กถํ ภาเวตพฺพาติ เอตฺถ –

๑๑๙๒.

ขนฺธาทีสุ หิ ธมฺเมสุ, ภูมิภูเตสุ โยคินา;

อุคฺคหาทิวเสเนตฺถ, กตฺวา ปริจยํ ปน.

๑๑๙๓.

สีลํ จิตฺตวิสุทฺธิญฺจ, สมฺปาเทตฺวา ตโต ปรํ;

ทิฏฺฐิสุทฺธาทโย ปญฺจ, สมฺปาเทนฺเตน สุทฺธิยา.

๑๑๙๔.

ตาย ปญฺญาย ยุตฺเตน, ภีเตน ชนนาทิโต;

ภาเวตพฺพา ภวาภาวํ, ปตฺถยนฺเตน ภิกฺขุนา.

๑๑๙๕.

รูปญฺจ เวทนา สญฺญา, สงฺขารา เจว สพฺพโส;

วิญฺญาณญฺเจติ ปญฺเจเต, ขนฺธา สมฺพุทฺธเทสิตา.

๑๑๙๖.

ตตฺถ ยํ กิญฺจิ รูปํ ตํ, อตีตานาคตาทิกํ;

อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา, สุขุโมฬาริกมฺปิ วา.

๑๑๙๗.

หีนํ วาปิ ปณีตํ วา, ยํ ทูเร ยญฺจ สนฺติเก;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, รูปกฺขนฺโธติ วุจฺจติ.

๑๑๙๘.

อิตเรสุปิ ยํ กิญฺจิ, ตํ เวทยิตลกฺขณํ;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, เวทนากฺขนฺธตา กตา.

๑๑๙๙.

จิตฺตชํ ปน ยํ กิญฺจิ, ตํ สญฺชานนลกฺขณํ;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, สญฺญากฺขนฺโธติ วุจฺจติ.

๑๒๐๐.

ยํ กิญฺจิ จิตฺตสมฺภูตํ, อภิสงฺขารลกฺขณํ;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, สงฺขารกฺขนฺธตา กตา.

๑๒๐๑.

ตตฺถ จิตฺตํ ตุ ยํ กิญฺจิ, ตํ วิชานนลกฺขณํ;

สพฺพํ ตเมกโต กตฺวา, วิญฺญาณกฺขนฺธตา กตา.

๑๒๐๒.

จตฺตาโร จ มหาภูตา, อุปาทา จตุวีสติ;

อฏฺฐวีสติธา เจตํ, รูปํ รูปนฺติ คณฺหติ.

๑๒๐๓.

เอกาสีติยา [Pg.156] จิตฺเตน, สํยุตฺตา เวทนาทโย;

เวทนาสญฺญาสงฺขาร-วิญฺญาณกฺขนฺธสญฺญิตา.

๑๒๐๔.

จตฺตาโรรูปิโน ขนฺเธ, นามนฺติ ปริคณฺหติ;

รูปกฺขนฺโธ ภเว รูปํ, นามกฺขนฺธา อรูปิโน.

๑๒๐๕.

รุปฺปนลกฺขณํ รูปํ, นามํ นมนลกฺขณํ;

อิติ สงฺเขปโต นาม-รูปํ โส ปริคณฺหติ.

๑๒๐๖.

ผาเลนฺโต วิย ตาลสฺส, กนฺทํ ตุ ยมกํ ทฺวิธา;

ววตฺถเปติ นามญฺจ, รูปญฺจาติ ทฺวิธา ปน.

๑๒๐๗.

นามโต รูปโต อญฺโญ,สตฺโต วา ปุคฺคโลปิ วา;

อตฺตา วา โกจิ นตฺถีติ,นิฏฺฐํ คจฺฉติ สพฺพทา.

๑๒๐๘.

เอวํ ววตฺถเปตฺวา โส, นามรูปํ สภาวโต;

สตฺตสมฺโมหฆาตตฺถํ, พหุสุตฺตวเสนิธ.

๑๒๐๙.

นามรูปมตฺตญฺเญว, นตฺถิ โกจิธ ปุคฺคโล;

เอวเมตฺถ ปณฺฑิโต โปโส, ววตฺถเปติ ตํ ปน.

วุตฺตํ เหตํ –

๑๒๑๐.

‘‘ยถาปิ องฺคสมฺภารา,โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ,โหติ สตฺโตติ สมฺมุตี’’ติ.

๑๒๑๑.

ยถาปิ ทารุยนฺตมฺปิ, นิชฺชีวญฺจ นิรีหกํ;

ทารุรชฺชุสมาโยเค, ตํ คจฺฉติปิ ติฏฺฐติ.

๑๒๑๒.

ตเถทํ นามรูปมฺปิ, นิชฺชีวญฺจ นิรีหกํ;

อญฺญมญฺญสมาโยเค, ตํ คจฺฉติปิ ติฏฺฐติ.

เตนาหุ โปราณา –

๑๒๑๓.

‘‘นามญฺจ [Pg.157] รูปญฺจ อิธตฺถิ สจฺจโต,น เหตฺถ สตฺโต มนุโช จ วิชฺชติ;

สุญฺญํ อิทํ ยนฺตมิวาภิสงฺขตํ,ทุกฺขสฺส ปุญฺโช ติณกฏฺฐสาทิโส’’ติ.

๑๒๑๔.

อญฺญมญฺญูปนิสฺสาย, ทณฺฑเกสุ ฐิเตสุ หิ;

เอกสฺมึ ปตมาเน ตุ, ตเถว ปตตีตโร.

เตนาหุ โปราณา –

๑๒๑๕.

‘‘ยมกํ นามรูปญฺจ, อุโภ อญฺโญญฺญนิสฺสิตา;

เอกสฺมึ ภิชฺชมานสฺมึ, อุโภ ภิชฺชนฺติ ปจฺจยา’’ติ.

๑๒๑๖.

อุตินฺนํ นามรูปานํ, นามํ นิตฺเตชเมตฺถ ตํ;

สเกเนว หิ เตเชน, น สกฺโกติ ปวตฺติตุํ.

๑๒๑๗.

น พฺยาหรติ โน เสติ, น ติฏฺฐติ น คจฺฉติ;

น เภเทติ น โจเรติ, น ภุญฺชติ น ขาทติ.

๑๒๑๘.

ตถา รูปมฺปิ นิตฺเตชํ, วินา นามญฺจ สพฺพถา;

สเกเนว หิ เตเชน, น สกฺโกติ ปวตฺติตุํ.

๑๒๑๙.

ภุญฺชามีติ ปิวามีติ, ขาทามีติ ตเถว จ;

โรทามีติ หสามีติ, รูปสฺเสตํ น วิชฺชติ.

๑๒๒๐.

นามํ นิสฺสาย รูปํ ตุ, รูปํ นิสฺสาย นามกํ;

ปวตฺตติ สทา สพฺพํ, ปญฺจโวการภูมิยํ.

๑๒๒๑.

อิมสฺส ปน อตฺถสฺส, อาวิภาวตฺถเมว จ;

ชจฺจนฺธปีฐสปฺปีนํ, วตฺตพฺพา อุปมา อิธ.

๑๒๒๒.

ยถา หิ นาวํ นิสฺสาย, มนุสฺสา ยนฺติ อณฺณเว;

เอวํ รูปมฺปิ นิสฺสาย, นามกาโย ปวตฺตติ.

๑๒๒๓.

ยถา [Pg.158] มนุสฺเส นิสฺสาย, นาวา คจฺฉติ อณฺณเว;

เอวํ นามมฺปิ นิสฺสาย, รูปกาโย ปวตฺตติ.

๑๒๒๔.

สตฺตสญฺญํ วิโนเทตฺวา, นามรูปสฺส สพฺพถา;

ยาถาวทสฺสนํ เอตํ, ‘‘ทิฏฺฐิสุทฺธี’’ติ วุจฺจติ.

๑๒๒๕.

ปริมุจฺจิตุกาโม จ, ทุกฺขโต ชาติอาทิโต;

อนฺตทฺวยํ วิวชฺเชตฺวา, ภาวเย ปน ปณฺฑิโต.

๑๒๒๖.

ทิฏฺฐิวิสุทฺธิมิมํ ปริสุทฺธํ,สุฏฺฐุตรํ ตุ กโรติ นโร โย;

ทิฏฺฐิคตานิ มลานิ อเสสํ,นาสมุเปนฺติ หิ ตสฺส นรสฺส.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ทิฏฺฐิวิสุทฺธินิทฺเทโส นาม

อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท.

๑๙. เอกูนวีสติโม ปริจฺเฉโท

กงฺขาวิตรณวิสุทฺธินิทฺเทโส

๑๒๒๗.

เอตสฺส นามรูปสฺส, ชานิตฺวา เหตุปจฺจเย;

กงฺขา ตีสุ ปนทฺธาสุ, วิตริตฺวา ฐิตํ ปน.

๑๒๒๘.

กงฺขาวิตรณํ นาม, ญาณํ ตํ สมุทีริตํ;

ตํ สมฺปาเทตุกาเมน, อตฺถกาเมน ภิกฺขุนา.

๑๒๒๙.

นามรูปสฺส โก เหตุ, โกนุ วา ปจฺจโย ภเว;

อาวชฺชิตฺวา ตมิจฺเจวํ, รูปกายสฺส ตาวเท.

๑๒๓๐.

เกสา โลมา นขา ทนฺตา, ตโจ มํสํ นหารุ จ;

อฏฺฐิมิญฺชญฺจ วกฺกญฺจ, หทยํ ยกนมฺปิ จ.

๑๒๓๑.

อิจฺเจวมาทิพาตฺตึส-โกฏฺฐาสปจฺจยสฺส หิ;

ปริคฺคณฺหติ กายสฺส, มนสา เหตุปจฺจเย.

๑๒๓๒.

อวิชฺชา [Pg.159] ตณฺหุปาทานํ, กมฺมํ เหตุ จตุพฺพิโธ;

เอตสฺส รูปกายสฺส, อาหาโร ปจฺจโย มโต.

๑๒๓๓.

ชนโก เหตุ อกฺขาโต,ปจฺจโย อนุปาลโก;

เหตฺวงฺกุรสฺส พีชํ ตุ,ปจฺจยา ปถวาทโย.

๑๒๓๔.

อิติเม ปญฺจ ธมฺมา หิ, เหตุปจฺจยตํ คตา;

อวิชฺชาทโย ตโย ตตฺถ, มาตาว อุปนิสฺสยา.

๑๒๓๕.

ชนกํ ปน กมฺมํ ตุ, ปุตฺตสฺส หิ ปิตา วิย;

ธาตี วิย กุมารสฺส, อาหาโร ธารโก ภเว.

๑๒๓๖.

อิจฺเจวํ รูปกายสฺส, โส ปจฺจยปริคฺคหํ;

กตฺวา ปุนปิ ‘‘จกฺขุญฺจ, รูปมาโลกเมว จ.

๑๒๓๗.

ปฏิจฺจ จกฺขุวิญฺญาณํ, โหติ’’อิจฺเจวมาทินา;

นเยน นามกายสฺส, ปจฺจยํ ปริคณฺหติ.

๑๒๓๘.

โส เอวํ นามรูปสฺส, วุตฺตึ ทิสฺวาน ปจฺจยา;

ยถา เอตรหิทํ ตุ, อตีเตปิ ตเถวิทํ.

๑๒๓๙.

ปจฺจยา จ ปวตฺติตฺถ, ตเถวานาคเตปิ จ;

ปวตฺติสฺสติ อทฺธาสุ, ตีสฺเววํ อนุปสฺสติ.

๑๒๔๐.

ตสฺเสวํ ปสฺสโต ยา สา, ปุพฺพนฺเต ปญฺจธา ตถา;

อปรนฺเต สิยา กงฺขา, ปญฺจธา สมุทีริตา.

๑๒๔๑.

ปจฺจุปฺปนฺเนปิ อทฺธาเน, ฉพฺพิธา ปริกิตฺติตา;

สพฺพา จานวเสสาว, โยคิโน สา ปหิยฺยติ.

๑๒๔๒.

เอโก กมฺมวิปากานํ, วเสนาปิ จ ปณฺฑิโต;

เอตสฺส นามรูปสฺส, ปจฺจยํ ปริคณฺหติ.

๑๒๔๓.

กมฺมํ จตุพฺพิธํ ทิฏฺฐ-ธมฺมเวทนิยํ ตถา;

อุปปชฺชาปราปริยา-โหสิกมฺมวสา ปน.

ตตฺถ [Pg.160] เอกชวนวีถิยํ สตฺตสุ จิตฺเตสุ กุสลา วา อกุสลา วา ปฐมชวนเจตนา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียกมฺมํ นาม. ตํ อิมสฺมึเยว อตฺตภาเว วิปากํ เทติ, ตถา อสกฺโกนฺตํ ปน ‘‘อโหสิกมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก, น ภวิสฺสติ กมฺมวิปาโก, นตฺถิ กมฺมวิปาโก’’ติ อิมสฺส ติกสฺส วเสน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อตฺถสาธิกา ปน สตฺตมชวนเจตนา อุปปชฺชเวทนียกมฺมํ นาม. ตมนนฺตเร อตฺตภาเว วิปากํ เทติ, ตถา อสกฺโกนฺตํ วุตฺตนเยน อโหสิกมฺมํ นาม โหติ. อุภินฺนมนฺตเร ปญฺจชวนเจตนา อปราปริยเวทนียกมฺมํ นาม. ตมนาคเต ยทา โอกาสํ ลภติ, ตทา วิปากํ เทติ, สติ สํสารปฺปวตฺติยา อโหสิกมฺมํ นาม น โหติ.

๑๒๔๔.

อปรํ จตุพฺพิธํ กมฺมํ, ครุกํ พหุลมฺปิ จ;

อาสนฺนญฺจ กฏตฺตา จ, กมฺมนฺติ สมุทีริตํ.

๑๒๔๕.

อญฺญํ จตุพฺพิธํ กมฺมํ, ชนกํ อุปถมฺภกํ;

ตถูปปีฬกํ กมฺม-มุปฆาตกเมว จ.

ตตฺถ ชนกํ นาม กุสลํ วา อกุสลํ วา กมฺมํ ปฏิสนฺธิยมฺปิ ปวตฺเตปิ รูปารูปวิปากกฺขนฺเธ ชเนติ. อุปตฺถมฺภกํ ปน วิปากํ ชเนตุํ น สกฺโกติ, อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ อุปตฺถมฺเภติ, อทฺธานํ ปวตฺเตติ. อุปปีฬกํ ปน อญฺเญน กมฺเมน ทินฺนาย ปฏิสนฺธิยา ชนิเต วิปาเก อุปฺปชฺชนกสุขทุกฺขํ ปีเฬติ พาธติ, อทฺธานํ ปวตฺติตุํ น เทติ. อุปฆาตกํ ปน สยํ กุสลมฺปิ อกุสลมฺปิ สมานํ อญฺญํ ทุพฺพลกมฺมํ ฆาเตตฺวา ตสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา อตฺตโน วิปากสฺส โอกาสํ กโรติ. เอวํ ปน กมฺเมน โอกาเส กเต ตํวิปากมุปฺปนฺนํ นาม โหติ. อิติ อิมํ ทฺวาทสวิธํ กมฺมํ กมฺมวฏฺเฏ ปกฺขิปิตฺวา [Pg.161] เอวเมโก กมฺมวิปากวเสน นามรูปสฺส ปจฺจยปริคฺคหํ กโรติ.

อิติ เอวํ กมฺมวิปากวฏฺฏวเสน นามรูปสฺส ปวตฺตึ ทิสฺวา ‘‘ยถา อิทํ เอตรหิ, เอวมตีเตปิ อทฺธาเน กมฺมวิปากวเสน ปจฺจยโต ปวตฺติตฺถ, อนาคเตปิ ปวตฺติสฺสตี’’ติ อิติ กมฺมญฺเจว วิปาโก จาติ กมฺมวิปากวเสน โลโก ปวตฺตตีติ ตํ สมนุปสฺสติ. ตสฺเสวํ สมนุปสฺสโต สพฺพา โสฬสวิธา กงฺขา ปหิยฺยติ.

๑๒๔๖.

เหตุผลสฺส สมฺพนฺธวเสเนว ปวตฺตติ;

เกวลํ นามรูปนฺติ, สมฺมา สมนุปสฺสติ.

๑๒๔๗.

เอวํ การณโต อุทฺธํ, การณํ น จ ปสฺสติ;

ปากปวตฺติโต อุทฺธํ, น ปากปฏิเวทกํ.

เตนาหุ โปราณา –

๑๒๔๘.

‘‘กมฺมสฺส การโก นตฺถิ, วิปากสฺส จ เวทโก;

สุทฺธธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เอเวตํ สมฺมทสฺสนํ.

๑๒๔๙.

เอวํ กมฺเม วิปาเก จ, วตฺตมาเน สเหตุเก;

พีชรุกฺขาทิกานํว, ปุพฺพา โกฏิ น นายติ.

๑๒๕๐.

อนาคเตปิ สํสาเร, อปฺปวตฺติ น ทิสฺสติ;

เอตมตฺถมนญฺญาย, ติตฺถิยา อสยํวสี.

๑๒๕๑.

สตฺตสญฺญํ คเหตฺวาน, สสฺสตุจฺเฉททสฺสิโน;

ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐึ คณฺหนฺติ, อญฺญมญฺญวิโรธิโน.

๑๒๕๒.

ทิฏฺฐิพนฺธนพทฺธา เต, ตณฺหาโสเตน วุยฺหเร;

ตณฺหาโสเตน วุยฺหนฺตา, น เต ทุกฺขา ปมุจฺจเร.

๑๒๕๓.

เอวเมตํ อภิญฺญาย, ภิกฺขุ พุทฺธสฺส สาวโก;

คมฺภีรํ นิปุณํ สุญฺญํ, ปจฺจยํ ปฏิวิชฺฌติ.

๑๒๕๔.

กมฺมํ [Pg.162] นตฺถิ วิปากมฺหิ, ปาโก กมฺเม น วิชฺชติ;

อญฺญมญฺญํ อุโภ สุญฺญา, น จ กมฺมํ วินา ผลํ.

๑๒๕๕.

ยถา น สูริเย อคฺคิ, น มณิมฺหิ น โคมเย;

น เตสํ พหิ โส อตฺถิ, สมฺภาเรหิ จ ชายติ.

๑๒๕๖.

ตถา น อนฺโต กมฺมสฺส, วิปาโก อุปลพฺภติ;

พหิทฺธาปิ น กมฺมสฺส, น กมฺมํ ตตฺถ วิชฺชติ.

๑๒๕๗.

ผเลน สุญฺญํ ตํ กมฺมํ, ผลํ กมฺเม น วิชฺชติ;

กมฺมญฺจ โข อุปาทาย, ตโต นิพฺพตฺตเต ผลํ.

๑๒๕๘.

น เหตฺถ เทโว พฺรหฺมา วา,สํสารสฺสตฺถิ การโก;

สุทฺธธมฺมา ปวตฺตนฺติ,เหตุสมฺภารปจฺจยา’’ติ.

๑๒๕๙.

เอวํ นานปฺปกาเรหิ, นามรูปสฺส ปจฺจยํ;

ปริคฺคเหตฺวา อทฺธาสุ, ตริตฺวา กงฺขมุฏฺฐิตํ.

๑๒๖๐.

กงฺขาวิตรณํ นาม, ญาณํ ตํ สมุทีริตํ;

ธมฺมฏฺฐิติ ยถาภูตํ, ตํ สมฺมาทสฺสนนฺติปิ.

๑๒๖๑.

อิมินา ปน ญาเณน,สํยุตฺโต พุทฺธสาสเน;

โหติ ลทฺธปติฏฺโฐว,โสตาปนฺโน หิ จูฬโก.

๑๒๖๒.

ตสฺมา สปญฺโญ ปน อตฺถกาโม,โย นามรูปสฺส เหตุปจฺจยานิ;

ปริคฺคหํ สาธุ กโรติ ธีโร,ขิปฺปํ ส นิพฺพานปุรํ อุเปติ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร กงฺขาวิตรณวิสุทฺธินิทฺเทโส นาม

เอกูนวีสติโม ปริจฺเฉโท.

๒๐. วีสติโม ปริจฺเฉโท

มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโส

๑๒๖๓.

กลาปสมฺมสเนเนว[Pg.163],โยโค กรณิโย สิยา;

มคฺคามคฺเค ตุ ญาณํ ต-มธิคนฺตุํ ปนิจฺฉตา.

๑๒๖๔.

ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ธมฺมสฺส, นิพฺพตฺติ อุทโย มโต;

วโย วิปริณาโมติ, ตสฺเสว สมุทีริตา.

๑๒๖๕.

อนุปสฺสนาปิ ญาณนฺติ, วรญาเณน เทสิตํ;

โส ปเนวํ ปชานาติ, โยคาวจรมาณโว.

๑๒๖๖.

อิมสฺส นามรูปสฺส, ปุพฺเพ อุปฺปตฺติโต ปน;

นิจโย ราสิ วา นตฺถิ, ตถา อุปฺปชฺชโตปิ จ.

๑๒๖๗.

ราสิโต นิจยา วาปิ, นตฺถิ อาคมนนฺติ จ;

ตถา นิรุชฺฌมานสฺส, น ทิสาคมนนฺติ จ.

๑๒๖๘.

นิรุทฺธสฺสาปิ เอกสฺมึ, ฐาเน นตฺถิ จโยติ จ;

เอตฺถ วีณูปมา วุตฺตา, เอตสฺสตฺถสฺส ทีปเน.

๑๒๖๙.

อุทพฺพยมนกฺการเมวํ สงฺเขปโต ปน;

กตฺวา ตสฺเสว ญาณสฺส, วิภงฺคสฺส วเสน ตุ.

๑๒๗๐.

‘‘อวิชฺชาสมุทยา รูปสมุทโย’’ติ หิ อาทินา;

นเยเนเกกขนฺธสฺส, อุทยพฺพยทสฺสเน.

๑๒๗๑.

ทส ทสาติ กตฺวาน, วุตฺตา ปญฺญาสลกฺขณา;

เตสํ ปน วเสนาปิ, ธมฺเม สมนุปสฺสติ.

๑๒๗๒.

เอวํ รูปุทโย โหติ, เอวมสฺส วโย อิติ;

อุเทติ เอวํ รูปมฺปิ, เอวํ รูปํ ตุ เวติ จ.

๑๒๗๓.

เอวํ [Pg.164] ปจฺจยโตเปตฺถ, ขณโต อุทยพฺพยํ;

ปสฺสโต สพฺพธมฺมา จ, ปากฏา โหนฺติ ตสฺส เต.

๑๒๗๔.

อุทเก ทณฺฑราชีว, อารคฺเคริว สาสโป;

วิชฺชุปฺปาทาว ธมฺมา เต, ปริตฺตฏฺฐายิโน สิยุํ.

๑๒๗๕.

กทลีสุปินาลาตจกฺกมายุปมา อิเม;

อสารา ปน นิสฺสารา, หุตฺวา ขายนฺติ โยคิโน.

๑๒๗๖.

เอวเมตฺตาวตา เตน, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

ลกฺขณานิ จ ปญฺญาส, ปฏิวิชฺฌ ฐิตํ ปน.

๑๒๗๗.

ญาณํ อธิคตํ โหติ, ตรุณํ ปฐมํ ปน;

ยสฺส จาธิคมา โยคี, โหตารทฺธวิปสฺสโก.

๑๒๗๘.

วิปสฺสนาย เหตาย,กรุณายาถ โยคิโน;

วิปสฺสกสฺส ชายนฺเต,อุปกฺเลสา ทเสวิเม.

๑๒๗๙.

โอภาโส ปีติ ปสฺสทฺธิ, ญาณํ สทฺธา สตี สุขํ;

อุเปกฺขา วีริยํ นิกนฺตีติ, อุปกฺเลสา ทเสวิเม.

๑๒๘๐.

สมฺปตฺตปฏิเวธสฺส, โสตาปนฺนาทิโนปิ จ;

ตถา วิปฺปฏิปนฺนสฺส, อุปกฺเลสา น ชายเร.

๑๒๘๑.

สมฺมาว ปฏิปนฺนสฺส, ยุตฺตโยคสฺส ภิกฺขุโน;

สทา วิปสฺสกสฺเสว, อุปฺปชฺชนฺติ กิรสฺสุ เต.

๑๒๘๒.

วิปสฺสนาย โอภาโส, โอภาโสติ ปวุจฺจติ;

ตสฺมึ ปน สมุปฺปนฺเน, โยคาวจรภิกฺขุ โส.

๑๒๘๓.

มคฺคปฺปตฺโต ผลปฺปตฺโต, อหมสฺมีติ คณฺหติ;

อมคฺคํเยว มคฺโคติ, ตสฺเสวํ ปน คณฺหโต.

๑๒๘๔.

เอวํ [Pg.165] วิปสฺสนาวีถิ,โอกฺกนฺตา นาม โหติ สา;

โอภาสเมว โส ภิกฺขุ,อสฺสาเทนฺโต นิสีทติ.

๑๒๘๕.

ปีติ วิปฺปสฺสนาปีติ, ตสฺส ตสฺมึ ขเณ ปน;

ตทา ปญฺจวิธา ปีติ, ชายนฺเต ขุทฺทิกาทิกา.

๑๒๘๖.

วิปสฺสนาย ปสฺสทฺธิ, ปสฺสทฺธีติ ปวุจฺจติ;

โยคิโน กายจิตฺตานิ, ปสฺสทฺธาเนว โหนฺติ หิ.

๑๒๘๗.

ลหูนิ จ มุทูเนว, กมฺมญฺญาเนว โหนฺติ หิ;

ปสฺสทฺธาทีหิ โส ภิกฺขุ, อนุคฺคหิตมานโส.

๑๒๘๘.

อมานุสึ รตึ นาม,อนุโภติ อนุตฺตรํ;

ยํ สนฺธาย จ คาถาโย,ภาสิตา หิ มเหสินา.

๑๒๘๙.

‘‘สุญฺญาคารํ ปวิฏฺฐสฺส, สนฺตจิตฺตสฺส ภิกฺขุโน;

อมานุสี รติ โหติ, สมฺมา ธมฺมํ วิปสฺสโต.

๑๒๙๐.

‘‘ยโต ยโต สมฺมสติ, ขนฺธานํ อุทยพฺพยํ;

ลภตี ปีติปาโมชฺชํ, อมตํ ตํ วิชานต’’นฺติ.

๑๒๙๑.

ญาณาทโย อุปกฺเลสา, เญยฺยา วุตฺตนเยนิธ;

เอเต ทส อุปกฺเลสา, วชฺชนียาว โยคินา.

๑๒๙๒.

เอตฺโถภาสาทโย ธมฺมา,อุปกฺเลสสฺส วตฺถุโต;

อุปกฺเลสาติ นิทฺทิฏฺฐา,อุปกฺเลสนิกนฺติ ตุ.

๑๒๙๓.

ตํ [Pg.166] ตมาวชฺชมานสฺส, ภาวนา ปริหายติ;

อสตฺเต สตฺตสญฺญี จ, โหติ อปฺปสฺสุโต นโร.

๑๒๙๔.

สพฺโพภาสาทโย ธมฺเม, น มคฺโคติ วิจารยํ;

มคฺโค วิปสฺสนาญาณํ, อิจฺเจวํ ปน ปณฺฑิโต.

๑๒๙๕.

ววตฺถเปติ มคฺคญฺจ, อมคฺคญฺเจว เจตสา;

ตสฺส เจวํ อยํ มคฺโค, นายํ มคฺโคติ โยคิโน.

๑๒๙๖.

มคฺคามคฺคญฺจ วิญฺญาย, ฐิตญาณมิทํ ปน;

มคฺคามคฺเคสุญาณนฺติ, ภูริญาเณน เทสิตํ.

๑๒๙๗.

มคฺคามคฺคญาณทสฺสเนสุ โกวิทา,สาราสารเวทิโน สมาหิตาหิตา;

มคฺคามคฺคญาณทสฺสนนฺติ ตํ อิทํ,พุทฺธา พุทฺธสาวกา วทนฺติ วาทิโน.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร มคฺคามคฺคญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโส

นาม วีสติโม ปริจฺเฉโท.

๒๑. เอกวีสติโม ปริจฺเฉโท

ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโส

๑๒๙๘.

อฏฺฐญาณวเสเนว, สิขาปกฺกา วิปสฺสนา;

นวมํ ปฏิปทาญาณ-ทสฺสนนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๒๙๙.

อฏฺฐ ญาณานิ นาเมตฺถ, เวทิตพฺพานิ วิญฺญุนา;

อุปกฺเลสวินิมุตฺตํ, ญาณํ สุวิสทํ ปน.

๑๓๐๐.

อุทยพฺพเย จ ภงฺเค จ, ภเย อาทีนเว ตถา;

นิพฺพิทาปสฺสนาญาณํ, ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตา.

๑๓๐๑.

ปฏิสงฺขา จ สงฺขาเร, อุเปกฺขาญาณมฏฺฐมํ;

อิมานิ อฏฺฐ ญาณานิ, นวมํ สจฺจานุโลมกํ.

๑๓๐๒.

สจฺจานุโลมญาณนฺติ[Pg.167], อนุโลมํ ปวุจฺจติ;

ตํ สมฺปาเทตุกาเมน, โยคาวจรภิกฺขุนา.

๑๓๐๓.

อุทยพฺพยญาณํ ตํ, อาทึ กตฺวา ปนฏฺฐสุ;

เอเตสุ ปน ญาเณสุ, โยโค กรณิโย ปน.

๑๓๐๔.

ยถานุกฺกมโต ตสฺส, เตสุ ญาเณสุ อฏฺฐสุ;

อนิจฺจาทิวเสเนว, โยคํ กตฺวา ฐิตสฺส หิ.

๑๓๐๕.

อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ, สงฺขาเร อนุปสฺสโต;

อฏฺฐนฺนํ ปน ญาณานํ, วเสน ปน โยคิโน.

๑๓๐๖.

วิปสฺสนา สิขาปตฺตา, โหติ วุฏฺฐานคามินี;

สจฺจานุโลมญาณนฺติ, อยเมว ปวุจฺจติ.

๑๓๐๗.

สงฺขารุเปกฺขาญาณํ ตํ, อาเสวนฺตสฺส โยคิโน;

อิทานิ ตสฺส มคฺโค จ, สมุปฺปชฺชิสฺสตีติ หิ.

๑๓๐๘.

สงฺขารุเปกฺขา สงฺขาเร, อนิจฺจา ทุกฺขาติ วา ตถา;

สมฺมสิตฺวา ภวงฺคํ ตุ, ปุน โวตรเตว สา.

๑๓๐๙.

ภวงฺคานนฺตรํ สงฺขารุ-เปกฺขาคตนเยน ตุ;

อนิจฺจาทิวเสเนว, สงฺขาเร ปน โคจรํ.

๑๓๑๐.

กุรุมานํ มโนทฺวาเร, ชายตาวชฺชนํ ตโต;

ภวงฺคาวฏฺฏนํ กตฺวา, ชาตสฺสานนฺตรํ ปน.

๑๓๑๑.

สงฺขาเร โคจรํ กตฺวา, ปฐมํ ชวนมานสํ;

อุปฺปชฺชตีติ ตํ จิตฺตํ, ปริกมฺมนฺติ วุจฺจติ.

๑๓๑๒.

ตทนนฺตรเมวญฺญํ, สงฺขารารมฺมณํ ปุน;

ทุติยํ ชวนํ โหติ, อุปจารนฺติ ตํ มตํ.

๑๓๑๓.

ตทนนฺตรํ ตํ โหติ, ตถา สงฺขารโคจรํ;

ตติยํ ชวนจิตฺตํ, อนุโลมนฺติ สญฺญิตํ.

๑๓๑๔.

ปุริมานํ ปนฏฺฐนฺนํ, ญาณานํ อนุโลมโต;

โพธิปกฺขิยธมฺมานํ, อุทฺธญฺจ อนุโลมโต.

๑๓๑๕.

เตเนว [Pg.168] ตํ หิ สจฺจานุโลมญาณํ ปวุจฺจติ;

อิทํ หิ ปน สจฺจานุ-โลมญาณํ มเหสินา.

๑๓๑๖.

‘‘วุฏฺฐานคามินียา หิ, ปริโยสาน’’นฺติ ภาสิตํ;

เญยฺยํ สพฺพปกาเรน, ปริโยสานนฺติ โคตฺรภุ.

๑๓๑๗.

อิติเนเกหิ นาเมหิ, กิตฺติตายา มเหสินา;

วุฏฺฐานคามินี สนฺตา, ปริสุทฺธา วิปสฺสนา.

๑๓๑๘.

วุฏฺฐาตุกาโม สํสารทุกฺขปงฺกา มหพฺภยา;

กเรยฺย สตตํ ตตฺถ, โยคํ ปณฺฑิตชาติโก.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโส นาม

เอกวีสติโม ปริจฺเฉโท.

๒๒. พาวีสติโม ปริจฺเฉโท

ญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโส

๑๓๑๙.

อิโต ปรํ ตุ ภิกฺขุสฺส, โหติ โคตฺรภุมานสํ;

อาวชฺชนิยฐานตฺตา, มคฺคจิตฺตสฺส ตํ ปน.

๑๓๒๐.

น จปฺปฏิปทาญาณ-ทสฺสนํ วา ตเถว จ;

ญาณทสฺสนสุทฺธึ วา, ภชเต น กุทาจนํ.

๑๓๒๑.

อุภินฺนมนฺตรา เอตํ, อพฺโพหาริกเมว ตํ;

วิปสฺสนาย โสตสฺมึ, ปติตตฺตา วิปสฺสนา.

๑๓๒๒.

โปถุชฺชนิกโคตฺตํ วา, อภิภุยฺย ปวตฺติโต;

โคตฺตํ วุจฺจติ นิพฺพานํ, ตโต ภวติ โคตฺรภุ.

๑๓๒๓.

ญาณํ จตูสุ มคฺเคสุ, ญาณทสฺสนสุทฺธิกํ;

ตตฺถ ตํ ปฐมํ มคฺคํ, สมฺปาเทตุํ ปนิจฺฉตา.

๑๓๒๔.

อญฺญํ [Pg.169] กิญฺจิปิ กาตพฺพํ, ภิกฺขุนา เตน นตฺถิ ตํ;

ยญฺหิ เตน จ กาตพฺพํ, สิยา ตํ กตเมว ตุ.

๑๓๒๕.

อนุโลมาวสานญฺหิ, สูรํ ติกฺขํ วิปสฺสนํ;

อุปฺปาเทนฺเตน ตํ สพฺพํ, กตเมว จ โยคินา.

๑๓๒๖.

ตสฺสานุโลมญาณสฺส, อนฺเต ตุ อนิมิตฺตกํ;

วิสงฺขารํ นิโรธญฺจ, นิพฺพานํ อมตํ ปทํ.

๑๓๒๗.

โคจรํ กุรุมานํ ตํ, นิพฺพานารมฺมเณ ปน;

ปฐมาวชฺชนญฺเจว, ปฐมาโภคตาปิ จ.

๑๓๒๘.

มคฺคสฺสานนฺตราทีหิ, ปจฺจเยหิ ปนจฺฉหิ;

ตสฺส ปจฺจยภาวญฺจ, สาธยนฺตํ ตโต ปน.

๑๓๒๙.

วิปสฺสนาย มุทฺธญฺหิ, สิขาปตฺตาย ตาย ตํ;

อุปฺปชฺชติ อนาวตฺตํ-รมฺมณํ ตสฺส โคตฺรภุ.

๑๓๓๐.

เอเกนาวชฺชเนเนว, เอกิสฺสาเยว วีถิยา;

นานารมฺมณตา จานุ-โลมโคตฺรภุเจตสํ.

๑๓๓๑.

ฐตฺวา อาวชฺชนฏฺฐาเน, ตมนาวชฺชนมฺปิ จ;

มคฺคสฺส ปน ตํ สญฺญํ, ทตฺวา วิย นิรุชฺฌติ.

๑๓๓๒.

มคฺโคปิ เตน ตํ ทินฺนํ, อมุญฺจิตฺวาว สญฺหิตํ;

ตํ ญาณมนุพนฺธนฺโต, ชายเต ตทนนฺตรํ.

๑๓๓๓.

กทาจิปิ อนิพฺพิทฺธปุพฺพํ มคฺโค ปเนส หิ;

โลภํ โทสญฺจ โมหญฺจ, วิทฺธํสนฺโตว ชายติ.

๑๓๓๔.

น เกวลมยํ มคฺโค, โทสนาสนเมว จ;

กโรติ อถ โขปายทฺวารานิปิ ปิเธติ จ.

๑๓๓๕.

อนามตคฺคสํสารวฏฺฏทุกฺขมโหทธึ;

อปารมติโฆรญฺจ, โสเสติ จ อเสสโต.

๑๓๓๖.

มิจฺฉามคฺคํ [Pg.170] ปนฏฺฐงฺคํ, ชายมาโน จ อุชฺฌติ;

สพฺพเวรภยาเนตฺถ, นิจฺจํ วูปสเมติ จ.

๑๓๓๗.

พุทฺธสฺโสรสปุตฺตตฺตํ, อุปเนติ นยํ ปน;

อานิสํเส อเนเกปิ, ปวตฺตยติ โยคิโน.

๑๓๓๘.

ทายเกนานิสํสานํ, อเนเกสมเนน จ;

อาทิมคฺเคน สํยุตฺตํ, ญาณนฺติ ญาณทสฺสนํ.

ปฐมมคฺคญาณํ.

๑๓๓๙.

ตสฺเสวานนฺตรํ ตสฺส, วิปากา ทฺเวปิ ตีณิ วา;

ผลจิตฺตานิ ชายนฺเต, น ชายนฺเต ตโต ปรํ.

๑๓๔๐.

เกจิ เอกญฺจ ทฺเว ตีณิ, จตฺตารีติ วทนฺติ ตุ;

น ปเนตํ คเหตพฺพํ, อชานิตฺวา วทนฺติ เต.

๑๓๔๑.

เอกสฺสาเสวนํ นตฺถิ, ตสฺมา ทฺเว อนุโลมกา;

เตหิ อาเสวนํ ลทฺธา, ตติยํ โหติ โคตฺรภุ.

๑๓๔๒.

จตุตฺถํ มคฺคจิตฺตํ ตุ,ตสฺมา ตีณิ ผลานิ หิ;

อนุโลมา ตโย โหนฺติ,จตุตฺถํ โหติ โคตฺรภุ.

๑๓๔๓.

ปญฺจมํ มคฺคจิตฺตญฺจ, ผลานิ ทฺเว ตโต ปน;

สตฺตจิตฺตปรมาว, เอกาวชฺชนวีถิ หิ.

๑๓๔๔.

เอตฺตาวตา ปเนโส หิ, โสตาปนฺโนติ วุจฺจติ;

ผลสฺส ปริโยสาเน, ภวงฺโคตฺตรณํ สิยา.

๑๓๔๕.

ตโต ภวงฺคํ ฉินฺทิตฺวา, มคฺคเปกฺขนเหตุกํ;

อุปฺปชฺชติ มโนทฺวาเร, อาวชฺชนมโน ปน.

๑๓๔๖.

ตสฺมึ [Pg.171] นิรุทฺเธ มคฺคสฺส, ปจฺจเวกฺขณสญฺญิตา;

ชวนานิ หิ ชายนฺเต, สตฺเตว ปฏิปาฏิยา.

๑๓๔๗.

เอเสว จ นโย เญยฺโย, ผลาทีนมฺปิ เปกฺขเน;

ปจฺจเวกฺขณญาณานิ, ภวนฺเตกูนวีสติ.

๑๓๔๘.

มคฺโค ผลํ ปหีนา จ, กิเลสา อวสิฏฺฐกา;

นิพฺพานญฺเจติ ปญฺเจเต, ปจฺจเวกฺขณภูมิโย.

๑๓๔๙.

เอวํ โส ปจฺจเวกฺขิตฺวา, โสตาปนฺโนปปตฺติยา;

โยคมารภเต ธีโร, ทุติยาย จ ภูมิยา.

๑๓๕๐.

ขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ, ตํ สงฺขารคตํ ปุน;

อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ, ญาเณน ปริมชฺชติ.

๑๓๕๑.

ตโต วิปสฺสนาวีถิ-โมคาหติ จ ตาวเท;

ตสฺเสวํ ปฏิปนฺนสฺส, เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ตุ.

๑๓๕๒.

ตโต สงฺขารุเปกฺขาย, อวสาเน ตเถว จ;

เอกาวชฺชนวารสฺมึ, โคตฺรภุสฺส อนนฺตรํ.

๑๓๕๓.

พฺยาปาทกามราคานํ, ตนุภาวํ ตุ สาธยํ;

สกทาคามิมคฺโคยํ, ชายเต ทุติโย ปน.

ทุติยมคฺคญาณํ.

๑๓๕๔.

อิมสฺสาปิ จ ญาณสฺส, เหฏฺฐา วุตฺตนเยนิธ;

ผลจิตฺตานิ เญยฺยานิ, วิญฺญุนา ทฺเวปิ ตีณิ วา.

๑๓๕๕.

เอตฺตาวตา ปเนโส หิ, สกทาคามิ นามยํ;

สกิเทว อิมํ โลกํ, อาคนฺตฺวานฺตกโร ภเว.

๑๓๕๖.

เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว, ปญฺจธา ปจฺจเวกฺขณํ;

เอวํ โส ปจฺจเวกฺขิตฺวา, สกทาคามิปตฺติยา.

๑๓๕๗.

โยคมารภเต [Pg.172] ธีโร, ตติยาย จ ภูมิยา;

พฺยาปาทกามราคานํ, ปหานาย จ ปณฺฑิโต.

๑๓๕๘.

ขนฺธปญฺจกสงฺขาตํ, ตํ สงฺขารคตํ ปน;

อนิจฺจํ ทุกฺขมนตฺตาติ, ญาเณน ปริมชฺชติ.

๑๓๕๙.

ตโต วิปสฺสนาวีถิ-โมคาหติ จ ตาวเท;

ตสฺเสวํ ปฏิปนฺนสฺส, เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ตุ.

๑๓๖๐.

ตโต สงฺขารุเปกฺขาย, อวสาเน ตเถว จ;

เอกาวชฺชนวีถิมฺหิ, โคตฺรภุสฺส อนนฺตรํ.

๑๓๖๑.

พฺยาปาทกามราคานํ, มูลฆาตํ ตุ สาธยํ;

ตสฺสานาคามิมคฺโคยํ, ชายเต ตติโย ปน.

ตติยมคฺคญาณํ.

๑๓๖๒.

อิมสฺสาปิ จ ญาณสฺส, เหฏฺฐา วุตฺตนเยนิธ;

ปวตฺติ ผลจิตฺตานํ, เวทิตพฺพา วิภาวินา.

๑๓๖๓.

เอตฺตาวตา ปเนโสปิ, โหตินาคามิ นามยํ;

ตตฺเถว ปรินิพฺพายี, อนาวตฺติสภาวโต.

๑๓๖๔.

เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว, ปญฺจธา ปจฺจเวกฺขณํ;

เอวํ โส ปจฺจเวกฺขิตฺวา, อนาคามิริยสาวโก.

๑๓๖๕.

โยคมารภเต ธีโร, จตุตฺถาย จ ภูมิยา;

ปตฺติยารูปราคาทิ-ปหานาย จ ปณฺฑิโต.

๑๓๖๖.

ตเถว สงฺขารคตํ, อนิจฺจาทิวเสน โส;

ปริวตฺตติ ญาเณน, ตเถว ปริมชฺชติ.

๑๓๖๗.

ตโต วิปสฺสนาวีถิ-โมคาหติ จ ตาวเท;

ตสฺเสวํ ปฏิปนฺนสฺส, เหฏฺฐา วุตฺตนเยน ตุ.

๑๓๖๘.

ตโต [Pg.173] สงฺขารุเปกฺขาย, อวสาเน ตเถว จ;

เอกาวชฺชนวารสฺมึ, โคตฺรภุสฺส อนนฺตรํ.

๑๓๖๙.

ตสฺสารหตฺตมคฺโคยํ,ชายเต ตุ ตโต ปรํ;

รูปราคาทิโทสานํ,วิทฺธํสาย กโร ปน.

จตุตฺถมคฺคญาณํ.

๑๓๗๐.

อิมสฺสาปิ จ ญาณสฺส, เหฏฺฐา วุตฺตนเยนิธ;

ปวตฺติ ผลจิตฺตานํ, เวทิตพฺพา วิภาวินา.

๑๓๗๑.

เอตฺตาวตา ปเนโส หิ,อรหา นาม อฏฺฐโม;

อริโย ปุคฺคโล โหติ,มหาขีณาสโว อยํ.

๑๓๗๒.

อนุปฺปตฺตสทตฺโถ จ,ขีณสํโยชโน มุนิ;

สเทวกสฺส โลกสฺส,ทกฺขิเณยฺโย อนุตฺตโร.

๑๓๗๓.

เอตฺตาวตา จตสฺโสปิ, ญาณทสฺสนสุทฺธิโย;

หิตตฺถาย จ ภิกฺขูนํ, สงฺเขเปเนว ทสฺสิตา.

๑๓๗๔.

สทฺเธน สมฺมา ปน ภาวนียา,อริยาย ปญฺญาย จ ภาวนาย;

วิสุทฺธิกาเมน ตโปธเนน,ภวกฺขยํ ปตฺถยตา พุเธน.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโส นาม

พาวีสติโม ปริจฺเฉโท.

๒๓. เตวีสติโม ปริจฺเฉโท

กิเลสปฺปหานกถา

๑๓๗๕.

เอเตสุ [Pg.174] เยน เย ธมฺมา, ปหาตพฺพา ภวนฺติ หิ;

เตสํ ทานิ กริสฺสามิ, ปกาสนมิโต ปรํ.

อิเมสุ ปน จตูสุ มคฺคญาเณสุ เย ธมฺมา เยน ญาเณน ปหาตพฺพา, เตสํ ปหานเมวํ เวทิตพฺพํ. เอตานิ หิ ยถาโยคํ สํโยชนกิเลสมิจฺฉตฺตโลกธมฺมมจฺฉริยวิปลฺลาสคนฺถาคติอาสว- โอฆโยคนีวรณปรามาสอุปาทานานุสยมลอกุสลกมฺมปถ- อกุสลจิตฺตุปฺปาทสงฺขาตานํ ปหานกรานิ.

ตตฺถ สํโยชนานีติ ทส สํโยชนานิ. เสยฺยถิทํ – รูปราคารูปราคมานอุทฺธจฺจาวิชฺชาติ อิเม ปญฺจ อุทฺธํภาคิยสํโยชนานิ นาม. สกฺกายทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา สีลพฺพตปรามาโส กามราโค ปฏิโฆติ อิเม ปญฺจ อโธภาคิยสํโยชนานิ นาม.

กิเลสาติ ทส กิเลสา. เสยฺยถิทํ – โลโภ โทโส โมโห มาโน ทิฏฺฐิ วิจิกิจฺฉา ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปนฺติ.

มิจฺฉตฺตาติ ทส มิจฺฉตฺตา. เสยฺยถิทํ – มิจฺฉาทิฏฺฐิ มิจฺฉาสงฺกปฺโป มิจฺฉาวาจา มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโว มิจฺฉาวายาโม มิจฺฉาสติ มิจฺฉาสมาธิ มิจฺฉาญาณํ มิจฺฉาวิมุตฺตีติ.

โลกธมฺมาติ อฏฺฐ โลกธมฺมา ลาโภ อลาโภ ยโส อยโส นินฺทา ปสํสา สุขํ ทุกฺขนฺติ. อิธ ปน การณูปจาเรน [Pg.175] ลาภาทิวตฺถุกสฺส อนุนยสฺส, อลาภาทิวตฺถุกสฺส ปฏิฆสฺส เจตํ โลกธมฺมคหเณน คหณํ กตนฺติ เวทิตพฺพํ.

มจฺฉริยานีติ ปญฺจ มจฺฉริยานิ อาวาสมจฺฉริยํ กุลมจฺฉริยํ ลาภมจฺฉริยํ ธมฺมมจฺฉริยํ วณฺณมจฺฉริยนฺติ. อิมานิ อาวาสาทีสุ อญฺเญสํ สาธารณภาวํ อสหนากาเรน ปวตฺตานิ มจฺฉริยานิ.

วิปลฺลาสาติ อนิจฺจทุกฺขอนตฺตอสุเภสุเยว วตฺถูสุ ‘‘นิจฺจํ สุขํ อตฺตา สุภ’’นฺติ เอวํ ปวตฺตา สญฺญาวิปลฺลาโส จิตฺตวิปลฺลาโส ทิฏฺฐิวิปลฺลาโสติ อิเม ตโย วิปลฺลาสา.

คนฺถาติ จตฺตาโร คนฺถา อภิชฺฌากายคนฺโถ, พฺยาปาโท, สีลพฺพตปรามาโส, อิทํสจฺจาภินิเวโส กายคนฺโถติ.

อคตีติ ฉนฺทโทสโมหภยานิ. อาสวาติ จตฺตาโร อาสวา – กามราคภวราคมิจฺฉาทิฏฺฐิอวิชฺชาสโวติ. โอฆโยคานีติปิ เตสเมวาธิวจนํ. นีวรณานีติ กามจฺฉนฺทาทโย. ปรามาโสติ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา อธิวจนํ.

อุปาทานาติ จตฺตาริ อุปาทานานิ กามุปาทานาทีนีติ. อนุสยาติ สตฺต อนุสยา กามราคานุสโย ปฏิฆมานทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาภวราคาวิชฺชานุสโยติ. มลาติ ตโย มลา – โลโภ โทโส โมโหติ.

อกุสลกมฺมปถาติ ทส อกุสลกมฺมปถา. เสยฺยถิทํ – ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ กาเมสุมิจฺฉาจาโร มุสาวาโท ปิสุณวาจา ผรุสวาจา สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา พฺยาปาโท มิจฺฉาทิฏฺฐีติ ทส.

อกุสลจิตฺตุปฺปาทาติ [Pg.176] โลภมูลานิ อฏฺฐ, โทสมูลานิ ทฺเว, โมหมูลานิ ทฺเวติ อิเม ทฺวาทสาติ.

เอเตสํ สํโยชนาทีนํ เอตานิ ยถาสมฺภวํ ปหานกรานิ. กถํ? สํโยชเนสุ ตาว สกฺกายทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉาสีลพฺพตปรามาสา อปายคมนียา กามราคปฏิฆาติ เอเต ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, เสสา กามราคปฏิฆา โอฬาริกา ทุติยมคฺคญาณวชฺฌา, สุขุมา ตติยมคฺคญาณวชฺฌา, รูปราคาทโย ปญฺจปิ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺฌา เอว.

กิเลเสสุ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, โทโส ตติยมคฺคญาณวชฺโฌ, โลภโมหมานถินอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺปานิ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺฌานิ.

มิจฺฉตฺเตสุ มิจฺฉาทิฏฺฐิ มุสาวาโท มิจฺฉากมฺมนฺโต มิจฺฉาอาชีโวติ อิเม ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, มิจฺฉาสงฺกปฺโป ปิสุณวาจา ผรุสวาจาติ อิเม ตติยมคฺคญาณวชฺฌา, เจตนาเยว เจตฺถ มิจฺฉาวาจาติ เวทิตพฺพา, สมฺผปฺปลาปมิจฺฉาวายามสติสมาธิวิมุตฺติญาณานิ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺฌานิ.

โลกธมฺเมสุ ปฏิโฆ ตติยมคฺคญาณวชฺโฌ, อนุนโย จตุตฺถมคฺคญาณวชฺโฌ, ยเส ปสํสาย จ อนุนโย จตุตฺถมคฺคญาณวชฺโฌติ เอเก.

มจฺฉริยานิ ปฐมมคฺคญาณวชฺฌานิ เอว.

วิปลฺลาเสสุ ปน อนิจฺเจ นิจฺจํ, อนตฺตนิ อตฺตาติ จ สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิวิปลฺลาสา, ทุกฺเข สุขํ, อสุเภ สุภนฺติ ทิฏฺฐิวิปลฺลาโส จาติ อิเม ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, อสุเภ สุภนฺติ สญฺญาจิตฺตวิปลฺลาสา ตติยมคฺคญาณวชฺฌา, ทุกฺเข สุขนฺติ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺฌา.

คนฺเถสุ สีลพฺพตปรามาสอิทํสจฺจาภินิเวสกายคนฺถา ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา, พฺยาปาทกายคนฺโถ ตติยมคฺคญาณวชฺโฌ, อภิชฺฌากายคนฺโถ จตุตฺถมคฺคญาณวชฺโฌว.

อคติโย [Pg.177] ปฐมมคฺคญาณวชฺฌา.

อาสเวสุ ทิฏฺฐาสโว ปฐมญาณวชฺโฌ, กามาสโว ตติยญาณวชฺโฌ, อิตเร ทฺเว จตุตฺถญาณวชฺฌา. โอฆโยเคสุปิ เอเสว นโย.

นีวรเณสุ วิจิกิจฺฉานีวรณํ ปฐมญาณวชฺฌํ, กามจฺฉนฺโท พฺยาปาโท กุกฺกุจฺจนฺติ ตีณิ ตติยญาณวชฺฌานิ, ถินมิทฺธอุทฺธจฺจานิ จตุตฺถญาณวชฺฌานิ.

ปรามาโส ปฐมญาณวชฺโฌ.

อุปาทาเนสุ สพฺเพสมฺปิ โลกิยธมฺมานํ วตฺถุกามวเสน ‘‘กามา’’ติ อาคตตฺตา รูปารูเปสุ ราโคปิ กามุปาทาเน ปตติ, ตสฺมา ตญฺจ กามุปาทานํ จตุตฺถญาณวชฺฌํ, เสสานิ ปฐมญาณวชฺฌานิ.

อนุสเยสุ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยา ปฐมญาณวชฺฌา, กามราคปฏิฆานุสยา ตติยญาณวชฺฌา, มานภวราคาวิชฺชานุสยา จตุตฺถญาณวชฺฌา.

มเลสุ โทสมลํ ตติยญาณวชฺฌํ, อิตรานิ จตุตฺถญาณวชฺฌาเนว.

อกุสลกมฺมปเถสุ ปาณาติปาโต อทินฺนาทานํ มิจฺฉาจาโร มุสาวาโท มิจฺฉาทิฏฺฐีติ อิเม ปฐมญาณวชฺฌา, ปิสุณวาจา ผรุสวาจา พฺยาปาโทติ ตติยญาณวชฺฌา, สมฺผปฺปลาโป อภิชฺฌา จตุตฺถญาณวชฺฌาว.

อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ จตฺตาโร ทิฏฺฐิคตจิตฺตุปฺปาทา, วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺโต จาติ ปญฺจ ปฐมญาณวชฺฌา, ทฺเว ปฏิฆสมฺปยุตฺตา ตติยญาณวชฺฌา, เสสา จตุตฺถญาณวชฺฌาติ.

ยญฺจ เยน วชฺฌํ, ตํ เตน ปหาตพฺพํ นาม. เตน วุตฺตํ ‘‘เอเตสํ สํโยชนาทีนํ ธมฺมานํ เอตานิ ยถาโยคํ ปหานกรานี’’ติ.

๑๓๗๖.

เอเตสุ [Pg.178] ญาเณสุ จ เยน เยน,โย โย หิ ธมฺโม สมุเปติ ฆาตํ;

โส โส อเสเสน จ เตน เตน,สนฺทสฺสิโต สาธุ มยา ปเนวํ.

กิเลสปหานกฺกมกถายํ.

๑๓๗๗.

ปริญฺญาทีนิ กิจฺจานิ, ยานิ วุตฺตานิ สตฺถุนา;

สจฺจาภิสมเย ตานิ, ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.

๑๓๗๘.

เอเกกสฺส ปเนเตสุ,ญาณสฺเสกกฺขเณ สิยา;

ปริญฺญา จ ปหานญฺจ,สจฺฉิกิริยา จ ภาวนา.

๑๓๗๙.

ปริญฺญาทีนิ เอตานิ, กิจฺจาเนกกฺขเณ ปน;

ยถาสภาวโต ตานิ, ชานิตพฺพานิ วิญฺญุนา.

๑๓๘๐.

ปทีโป หิ ยถา โลเก, อปุพฺพาจริมํ อิธ;

จตฺตาริ ปน กิจฺจานิ, กโรเตกกฺขเณ ปน.

๑๓๘๑.

อาโลกญฺจ วิทํเสติ, นาเสติ ติมิรมฺปิ จ;

ปริยาทิยติ เตลญฺจ, วฏฺฏึ ฌาเปติ เอกโต.

๑๓๘๒.

เอวํ ตํ มคฺคญาณมฺปิ, อปุพฺพาจริมํ ปน;

จตฺตาริปิ จ กิจฺจานิ, กโรเตกกฺขเณ ปน.

๑๓๘๓.

ปริญฺญาภิสมเยเนว, ทุกฺขํ อภิสเมติ โส;

ปหานาภิสมเยเนว, ตถา สมุทยมฺปิ จ.

๑๓๘๔.

ภาวนาวิธินาเยว, มคฺคํ อภิสเมติ ตํ;

อารมฺมณกฺริยาเยว, นิโรธํ สจฺฉิกโรติ โส.

วุตฺตมฺปิ เจตํ ‘‘มคฺคสมงฺคิสฺส ญาณํ ทุกฺเขเปตํ ญาณํ, ทุกฺขสมุทเยเปตํ ญาณํ, ทุกฺขนิโรเธเปตํ ญาณํ, ทุกฺขนิโรธคามินิยา [Pg.179] ปฏิปทายเปตํ ญาณ’’นฺติ. ตตฺถ ยถา ปทีโป วฏฺฏึ ฌาเปติ, เอวํ มคฺคญาณํ ทุกฺขํ ปริชานาติ. ยถา อนฺธการํ นาเสติ, เอวํ สมุทยํ ปชหติ. ยถา อาโลกํ วิทํเสติ, เอวํ สหชาตาทิปจฺจยตาย สมฺมาสงฺกปฺปาทิมคฺคํ ภาเวติ. ยถา เตลํ ปริยาทิยติ, เอวํ กิเลสปริยาทาเนน นิโรธํ สจฺฉิกโรตีติ เวทิตพฺพํ.

๑๓๘๕.

อุคฺคจฺฉนฺโต ยถาทิจฺโจ, อปุพฺพาจริมํ ปน;

จตฺตาริ ปน กิจฺจานิ, กโรเตกกฺขเณ อิธ.

๑๓๘๖.

โอภาเสติ จ รูปานิ, นาเสติ ติมิรมฺปิ จ;

อาโลกญฺจ วิทํเสติ, สีตญฺจ ปฏิหญฺญติ.

๑๓๘๗.

ยถา จ มหตี นาวา, อปุพฺพาจริมํ ปน;

จตฺตาริ ปน กิจฺจานิ, กโรเตกกฺขเณ ปน.

๑๓๘๘.

ชหตี โอริมํ ตีรํ, โสตํ ฉินฺทติ สา ปน;

ตถา วหติ ภณฺฑญฺจ, ตีรมปฺเปติ ปาริมํ.

๑๓๘๙.

นาวาโยริมตีรสฺส, ยถา ปชหนํ ปน;

ตเถว มคฺคญาณสฺส, ทุกฺขสฺส ปริชานนํ.

๑๓๙๐.

ยถา ฉินฺทติ ตํ โสตํ, ตณฺหํ ชหติ ตํ ตถา;

ยถา วหติ ตํ ภณฺฑํ, สหชาตาทินา ปน.

๑๓๙๑.

ตเถว ปจฺจยตฺเตน, มคฺคํ ภาเวติ นาม โส;

ยถา ปารํ ปน เอวํ, นิโรธารมฺมณํ ภเว.

๑๓๙๒.

โลกุตฺตเรน นิทฺทิฏฺฐา, ยา โลกุตฺตรภาวนา;

สา สงฺเขปนเยเนวํ, มยา สาธุ ปกาสิตา.

๑๓๙๓.

โก [Pg.180] หิ นาม นโร โลเก,โลกุตฺตรสุขาวหํ;

ภาวนํ ปน ปญฺญาย,น จ ภาเวยฺย ปณฺฑิโต.

๑๓๙๔.

อิมํ วิทิตฺวา หิตภาวนํ วนํ,อุเปติ โย เว สุขสํหิตํ หิตํ;

วิธูย จิตฺตสฺส อนุตฺตมํ ตมํ,อุเปติ จาวิคฺคหกมฺปทํ ปทํ.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ญาณทสฺสนวิสุทฺธินิทฺเทโส นาม

เตวีสติโม ปริจฺเฉโท.

๒๔. จตุวีสติโม ปริจฺเฉโท

ปจฺจยนิทฺเทโส

๑๓๙๕.

เยสํ ปจฺจยธมฺมานํ, วสา สปฺปจฺจยา อิเม;

ธมฺมา เต ปจฺจเย จาหํ, ทสฺสยิสฺสามิโต ปรํ.

กตเม ปจฺจยาติ? วุจฺจเต – เหตารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรสหชาต- อญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตาเสวนกมฺมวิปากาหารินฺทฺริย- ฌานมคฺคสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถินตฺถิวิคตาวิคตวเสน จตุวีสติวิธา โหนฺติ.

ตตฺถ เหตุปจฺจโยติ โลโภ โทโส โมโห อโลโภ อโทโส อโมโหติ อิเม ฉ ธมฺมา เหตุปจฺจยา. อารมฺมณปจฺจโยติ สพฺพโลกิยโลกุตฺตรํ ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภ เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย.

อธิปติปจฺจโยติ [Pg.181] เอตฺถ สหชาตาธิปติอารมฺมณาธิปติวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สหชาตาธิปติ ฉนฺทจิตฺตวีริยวีมํสาวเสน จตุพฺพิโธ, อารมฺมณาธิปติ ปน โทมนสฺสวิจิกิจฺฉุทฺธจฺจกิริยาพฺยากตากุสลวิปาเก จ อนิฏฺฐสมฺมตญฺจ รูปํ ฐเปตฺวา อวเสสํ. อนนฺตรปจฺจโยติ อนนฺตรนิรุทฺธา จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา. ตถา สมนนฺตรปจฺจโยปิ.

สหชาตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกา, มหาภูตา เจว หทยวตฺถุ จ. ตถา อญฺญมญฺญปจฺจโยปิ. นิสฺสยปจฺจโยติ วตฺถุรูปานิ เจว มหาภูตา, จิตฺตเจตสิกา จ. อุปนิสฺสยปจฺจโยติ อารมฺมณานนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ติวิโธ. ตตฺถ อารมฺมณูปนิสฺสโย อารมฺมณาธิปติเยว, อนนฺตรูปนิสฺสโย ปน อนนฺตรปจฺจโยว, ปกตูปนิสฺสโย ปน กายิกสุขทุกฺขอุตุโภชนเสนาสนปุคฺคลา สทฺธาสีลสุตจาคปญฺญาราคโทสโมหาทโย จ.

ปุเรชาตปจฺจโยติ วตฺถารมฺมณวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ วตฺถุปุเรชาโต นาม วตฺถุรูปานิ, อารมฺมณปุเรชาโต นาม ปจฺจุปฺปนฺนรูปาทีเนว. ปจฺฉาชาตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกา จ. อาเสวนปจฺจโยติ ฐเปตฺวา อาวชฺชนทฺวยํ โลกิยกุสลากุสลกิริยาพฺยากตา ธมฺมาว.

กมฺมปจฺจโยติ สหชาตนานกฺขณิกวเสน ทุวิโธ. ตตฺถ สหชาตา โลกิยโลกุตฺตรา เอว, นานกฺขณิกา ปน สาสวกุสลากุสลเจตนา, อนาสวกุสลเจตนา อนนฺตรเมว อตฺตโน วิปากสฺส ปจฺจโย โหติ. วิปากปจฺจโยติ วิปากจิตฺตเจตสิกา. อาหารปจฺจโยติ กพฬีการาหารผสฺสเจตนาวิญฺญาณวเสน จตุพฺพิโธ.

อินฺทฺริยปจฺจโยติ [Pg.182] รูปสตฺตกมนชีวิตสุขทุกฺขโสมนสฺสโทมนสฺสอุเปกฺขาสทฺธาวีริย- สติสมาธิปญฺญาอนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยอญฺญินฺทฺริยอญฺญตาวินฺทฺริยานีติ วีสตินฺทฺริยานิ, เตสุ อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยานิ วชฺเชตฺวา วีสตินฺทฺริยานิ โหนฺติ. ฌานปจฺจโยติ วิตกฺกวิจารปีติสุขจิตฺเตกคฺคตาวเสน ปญฺจวิโธ. มคฺคปจฺจโยติ ทิฏฺฐิสงฺกปฺปวายามสติสมาธิวาจากมฺมนฺตาชีวมิจฺฉาทิฏฺฐิวเสน นววิโธ.

สมฺปยุตฺตปจฺจโยติ จิตฺตเจตสิกาว. วิปฺปยุตฺตปจฺจโยติ วตฺถุปุเรชาตานิ เจว ปจฺฉาชาตา จิตฺตเจตสิกา จ. อตฺถิปจฺจโยติ ชีวิตินฺทฺริยกพฬีการอาหารอารมฺมณปุเรชาตานิ เจว นิสฺสยปจฺจเย วุตฺตธมฺมาปิ จ. นตฺถิปจฺจโยติ อนนฺตรปจฺจโยว. ตถา วิคตปจฺจโย จ. อวิคตปจฺจโยติ อตฺถิปจฺจโยว. เอวมิเม จตุวีสติ ปจฺจยา นาม.

เอตฺถ ปน กติหากาเรหิ รูปํ รูปสฺส ปจฺจโย โหตีติ? ยถารหํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาหารินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน สตฺตธา ปจฺจโย โหติ.

รูปํ อรูปสฺส ยถารหํ อารมฺมณาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยปุเรชาตินฺทฺริยวิปฺป- ยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน เอกาทสหิ อากาเรหิ ปจฺจโย โหติ.

รูปํ รูปารูปสฺสาติ นตฺถิ.

๑๓๙๖.

สตฺตธา รูปํ รูปสฺส, ภวเตกาทเสหิ ตํ;

ปจฺจโย นามธมฺมสฺส, มิสฺสกสฺส น กิญฺจิ ตุ.

อรูปํ อรูปสฺส ยถารหํ เหตารมฺมณาธิปติอนนฺตรสมนนฺตรสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยูปนิสฺสยา- เสวนกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺคสมฺปยุตฺตอตฺถินตฺถิวิคตาวิคต- วเสน เอกวีสติธา ปจฺจโย โหติ.

อรูปํ [Pg.183] รูปสฺส ยถารหํ เหตาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยปจฺฉาชาตกมฺมวิปากาหารินฺทฺริย- ฌานมคฺควิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตวเสน ปนฺนรสธา ปจฺจโย โหติ.

อรูปํ รูปารูปสฺส ยถารหํ เหตาธิปติสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยกมฺมวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺค- อตฺถิอวิคตวเสน เตรสธา ปจฺจโย โหติ.

๑๓๙๗.

เอกวีสติธา นามํ, ปจฺจโย ภวตตฺตโน;

ติปญฺจหิ ตํ รูปสฺส, อุภินฺนํ เตรสธา ปน.

รูปารูปํ รูปสฺส ยถารหํ สหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตวเสน จตุธา ปจฺจโย โหติ.

รูปารูปํ อรูปสฺส ยถารหํ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยินฺทฺริยอตฺถิอวิคตวเสน ฉธา ปจฺจโย โหติ.

รูปารูปํ รูปสฺสาติ นตฺถิ.

๑๓๙๘.

อุโภปิ รูปธมฺมสฺส, จตุธา โหนฺติ ปจฺจยา;

ฉพฺพิธา นามธมฺมสฺส, มิสฺสกสฺส น กิญฺจิ ตุ.

เอเตสุ ปน ปจฺจเยสุ กติ รูปา, กติ อรูปา, กติมิสฺสกาติ? ปุเรชาตปจฺจโย เอโก รูปธมฺโมว, เหตุอนนฺตรสมนนฺตรปจฺฉาชาตาเสวนกมฺมวิปากฌานมคฺคสมฺปยุตฺตนตฺถิ- วิคตานํ วเสน ทฺวาทส ปจฺจยา อรูปธมฺมาว, เสสา ปน เอกาทส ปจฺจยา รูปารูปมิสฺสกาติ เวทิตพฺพา.

ปุน กาลวเสน เหตุสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยปุเรชาตปจฺฉาชาตวิปากาหารินฺทฺริยฌานมคฺค- สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ วเสน ปนฺนรส ปจฺจยา ปจฺจุปฺปนฺนาว โหนฺติ. อนนฺตรสมนนฺตราเสวนนตฺถิวิคตปจฺจยา อตีตาว, กมฺมปจฺจโย อตีโต วา โหติ ปจฺจุปฺปนฺโน วา, อารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยปจฺจยา [Pg.184] ปน ติกาลิกา โหนฺติ กาลวินิมุตฺตา จ.

๑๓๙๙.

ปจฺจุปฺปนฺนาว โหนฺเตตฺถ,ปจฺจยา ทส ปญฺจ จ;

อตีตา เอว ปญฺเจโก,ทฺเวกาลิโกว ทสฺสิโต;

ตโย ติกาลิกา เจว,วินิมุตฺตาปิ กาลโต.

สพฺเพ ปนิเม จตุวีสติ ปจฺจยา ยถารหํ อารมฺมณูปนิสฺสยกมฺมอตฺถิปจฺจยานํ วเสน จตูสุ ปจฺจเยสุ สงฺคหํ คจฺฉนฺตีติ เวทิตพฺพา.

อิติ อภิธมฺมาวตาเร ปจฺจยนิทฺเทโส นาม

จตุวีสติโม ปริจฺเฉโท.

นิคมนกถา

๑๔๐๐.

อภิธมฺมาวตาโรยํ, วโร ปรมคมฺภีโร;

อิจฺฉตา นิปุณํ พุทฺธึ, ภิกฺขุนา ปน โสตพฺโพ.

๑๔๐๑.

สุมติมติวิจารโพธโน,วิมติวิโมหวินาสโน อยํ;

กุมติมติมหาตโมนาโส,ปฏุมติภาสกโร มโต มยา.

๑๔๐๒.

ยโต สุมตินา มโต นามโต,อายาจิตสมฺมานโต มานโต;

ตโต หิ รจิโต สทา โตสทา,มยา หิตวิภาวนา ภาวนา.

๑๔๐๓.

อตฺถโต [Pg.185] คนฺถโต จาปิ, ยุตฺติโต จาปิ เอตฺถ จ;

อยุตฺตํ วา วิรุทฺธํ วา, ยทิ ทิสฺสติ กิญฺจิปิ.

๑๔๐๔.

ปุพฺพาปรํ วิโลเกตฺวา, วิจาเรตฺวา ปุนปฺปุนํ;

ธีมตา สงฺคเหตพฺพํ, คเหตพฺพํ น โทสโต.

๑๔๐๕.

ติวิธา พฺยปฺปถานญฺหิ, คติโย ทุพฺพิธาปิ เจ;

ตสฺมา อุปปริกฺขิตฺวา, เวทิตพฺพํ วิภาวินา.

๑๔๐๖.

นิกายนฺตรลทฺธีหิ, อสมฺมิสฺโส อนากุโล;

มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิโต.

๑๔๐๗.

มธุรกฺขรสํยุตฺโต, อตฺโถ ยสฺมา ปกาสิโต;

ตสฺมา หิตตฺถกาเมน, กาตพฺโพ เอตฺถ อาทโร.

๑๔๐๘.

สทฺธมฺมฏฺฐิติกาเมน, กโรนฺเตน จ ยํ มยา;

ปุญฺญมธิคตํ เตน, สุขํ ปปฺโปนฺตุ ปาณิโน.

๑๔๐๙.

อนฺตรายํ วินา จายํ, ยถาสิทฺธิมุปาคโต;

ตถา กลฺยาณสงฺกปฺปา, สิทฺธึ คจฺฉนฺตุ ปาณินํ.

๑๔๑๐.

นรนาริคณากิณฺเณ, อสํกิณฺณกุลากุเล;

ผีเต สพฺพงฺคสมฺปนฺเน, สุปสนฺนสิโตทเก.

๑๔๑๑.

นานารตนสมฺปุณฺเณ, วิวิธาปณสงฺกเฏ;

กาเวรปฏฺฏเน รมฺเม, นานาราโมปโสภิเต.

๑๔๑๒.

เกลาสสิขราการปาสาทปฏิมณฺฑิเต;

การิเต กณฺหทาเสน, ทสฺสนีเย มโนรเม.

๑๔๑๓.

วิหาเร วิวิธาการจารุปาการโคปุเร;

ตตฺถ ปาจีนปาสาเท, มยา นิวสตา สทา.

๑๔๑๔.

อสลฺเลขมสาขลฺเย, สีลาทิคุณโสภินา;

อยํ สุมตินา สาธุ, ยาจิเตน กโต สตา.

๑๔๑๕.

เทวา [Pg.186] กาเลน วสฺสนฺตุ, วสฺสํ วสฺสวลาหกา;

ปาลยนฺตุ มหีปาลา, ธมฺมโต สกลํ มหึ.

๑๔๑๖.

ยาว ติฏฺฐติ โลกสฺมึ, หิมวา ปพฺพตุตฺตโม;

ตาว ติฏฺฐตุ สทฺธมฺโม, ธมฺมราชสฺส สตฺถุโนติ.

อุรคปุรนิวสเนน อาจริเยน ภทนฺตพุทฺธทตฺเตน สีลาจารสมฺปนฺเนน กโต อภิธมฺมาวตาโร นามายํ.

อภิธมฺมาวตาโร นิฏฺฐิโต.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

นามรูปปริจฺเฉโท

คนฺถารมฺภกถา

๑.

สมฺมา [Pg.1] สมฺมาภิสมฺพุทฺธํ, ธมฺมํ ธมฺมปฺปกาสนํ;

สํฆํ สํฆุตฺตมํ โลเก, วนฺทิตฺวา วนฺทนารหํ.

๒.

นามรูปปริจฺเฉทํ, ปวกฺขามิ สมาสโต;

มหาวิหารวาสีนํ, วณฺณนานยนิสฺสิตํ.

๑. ปฐโม ปริจฺเฉโท

นามตฺตยวิภาโค

๓.

ตตฺถ จิตฺตํ เจตสิกํ, นิพฺพานนฺติ มตํ ติธา;

นามํ รูปํ ตุ ทุวิธํ, ภูโตปาทายเภทโต.

๔.

กามภูมาทิเภเทน, ตตฺถ จิตฺตํ จตุพฺพิธํ;

เจโตยุตฺตา ทฺวิปญฺญาส, ธมฺมา เจตสิกา มตา.

๕.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา-กายวิญฺญาณธาตุโย;

สมฺปฏิจฺฉนจิตฺตญฺจ, ตถา สนฺตีรณทฺวยํ.

๖.

โสมนสฺสสหคตํ, อุเปกฺขาสหิตนฺติ จ;

อิจฺจาเหตุกจิตฺตานิ, ปุญฺญปากานิ อฏฺฐธา.

๗.

โสมนสฺสยุตํ ตตฺถ, หิตฺวา สนฺตีรณํ ตถา;

สตฺตากุสลปากานิ, ตาเนวาติ วินิทฺทิเส.

๘.

ปญฺจทฺวารมโนทฺวาราวชฺชนํ [Pg.2] หสนนฺติ จ;

กฺริยจิตฺตมุทีริตํ, ติวิธมฺปิ อเหตุกํ.

๙.

เอวํ อฏฺฐารสวิธํ, มานสํ โหติเหตุกํ;

มูลเภเทนากุสลํ, จิตฺตํ ตุ ติวิธํ มตํ.

๑๐.

โสมนสฺสสหคตํ, อุเปกฺขาสหิตํ ตถา;

ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ, วิปฺปยุตฺตนฺติ เภทิตํ.

๑๑.

อสงฺขารํ สสงฺขารมิติ ภินฺนํ ปนฏฺฐธา;

โลภมูลํ ปกาเสนฺติ, ตตฺถากุสลมานสํ.

๑๒.

โทมนสฺสสหคตํ, ปฏิเฆน สมายุตํ;

โทสมูลมสงฺขารํ, สสงฺขารนฺติปิ ทฺวิธา.

๑๓.

วิจิกิจฺฉาสหคตํ, อุทฺธจฺจสหิตนฺติ จ;

โมหมูลญฺจ ทุวิธํ, อุเปกฺขาย สมายุตํ.

๑๔.

ทฺวาทสากุสลาเนวํ, จิตฺตานีติ วิภาวเย;

หิตฺวาเหตุกปาปานิ, โสภนานิ ตโต ปรํ.

๑๕.

โสมนสฺสสหคตํ, อุเปกฺขาสหิตํ ตถา;

ทฺวิธา ญาเณน สํยุตฺตํ, วิปฺปยุตฺตนฺติ เภทิตํ.

๑๖.

อสงฺขารํ สสงฺขารมิติ ภินฺนํ ปนฏฺฐธา;

สเหตุกามาวจร-ปุญฺญปากกฺริยา ภเว.

๑๗.

กาเม เตวีส ปากานิ, ปุญฺญาปุญฺญานิ วีสติ;

เอกาทส กฺริยา เจติ, จตุปญฺญาส สพฺพถา.

๑๘.

ตกฺกจารปีติสุเขกคฺคตาสหิตํ ปน;

ปฐมชฺฌานกุสลํ, วิปากญฺจ กฺริยา ตถา.

๑๙.

ทุติยํ ตกฺกโต หีนํ, ตติยํ ตุ วิจารโต;

จตุตฺถํ ปีติโต หีนํ, อุเปกฺเขกคฺคตายุตํ.

๒๐.

ปญฺจมํ [Pg.3] ปญฺจทสธา, รูปาวจรมีริตํ;

ปญฺจมชฺฌานเมเวกมรูปาวจรํ ปน.

๒๑.

อากาสานญฺจายตนํ, ปุญฺญปากกฺริยา ตถา;

วิญฺญาณญฺจายตนญฺจ, อากิญฺจญฺญายตนกํ;

เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ ทฺวาทสธา ภเว.

๒๒.

โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, ผลจิตฺตํ ตถาปรํ;

สกทาคามานาคามิ, อรหตฺตนฺติ อฏฺฐธา.

๒๓.

ฌานงฺคโยคเภเทน, กตฺเวเกกํ ตุ ปญฺจธา;

วิตฺถารานุตฺตรํ จิตฺตํ, จตฺตาลีสวิธํ ภเว.

๒๔.

รูปาวจรจิตฺตานิ, คยฺหนฺตานุตฺตรานิ จ;

ปฐมาทิชฺฌานเภเท, อารุปฺปญฺจาปิ ปญฺจเม.

๒๕.

ทฺวาทสากุสลาเนวํ, กุสลาเนกวีสติ;

ฉตฺตึเสว วิปากานิ, กฺริยจิตฺตานิ วีสติ.

๒๖.

เอกวีสสตํ วาถ, เอกูนนวุตีวิธํ;

จิตฺตํ ตํสมฺปโยเคน, ภินฺนา เจตสิกา ตถา.

๒๗.

ผสฺโส จ เวทนา สญฺญา, เจตเนกคฺคตา ตถา;

ชีวิตํ มนสีกาโร, สพฺพสาธารณา มตา.

๒๘.

ตกฺกจาราธิโมกฺขา จ, วีริยํ ฉนฺทปีติโย;

ปกิณฺณกา ฉ อกฺขาตา, เตรสญฺญสมานตา.

๒๙.

ปกิณฺณกา น วิญฺญาเณ, วิตกฺโก ทุติยาทิสุ;

วิจาโร ตติยาทิมฺหิ, อธิโมกฺโข ตุ กงฺขิเต.

๓๐.

สนฺตีรณมโนธาตุตฺติเกสุ วีริยํ ตถา;

จตุตฺถสุขิเต ปีติ, ฉนฺโทเหตุมฺหิ โมมุเห.

๓๑.

ฉสฏฺฐิ ปญฺจปญฺญาส, เอกาทส จ โสฬส;

สตฺตติ วีสติ เจว, ตานิ จิตฺตานิ ทีปเย.

๓๒.

โมหาหิริกาโนตฺตปฺป-มุทฺธจฺจํ [Pg.4] สพฺพปาปชํ;

อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจโทสา ตุ ปฏิเฆ ตถา.

๓๓.

โลโภ โลเภ ตุ ทิฏฺฐิ จ, ทิฏฺฐิยุตฺเต วิยุตฺตเก;

มาโน จ ถินมิทฺธํ ตุ, สสงฺขาเรสุ ปญฺจสุ.

๓๔.

กงฺขิเต วิจิกิจฺฉาติ, จุทฺทสากุสลานิเม;

ทฺวาทสากุสเลสฺเวว, นิยเมน ววตฺถิตา.

๓๕.

สทฺธา สติ หิโรตฺตปฺปํ, อโลภาโทสมชฺฌตา;

กายจิตฺตานํ ปสฺสทฺธิ, ลหุตา มุทุตา ตถา.

๓๖.

กมฺมญฺญตา จ ปาคุญฺญอุชุตาติ ยุคา ฉ จ;

เอกูนวีสติ ธมฺมา, อญฺญมญฺญาวิโยคิโน;

เอกูนสฏฺฐิจิตฺเตสุ, โสภเนสุ ปวตฺติตา.

๓๗.

สมฺมาวาจา จ กมฺมนฺตาชีวาติ วิรตี อิมา;

โลกุตฺตเร สทา สพฺพา, สห กามสุเภ วิสุํ.

๓๘.

กรุณามุทิตา นานา, รูเป ปญฺจมวชฺชิเต;

กทาจิ กาเม กุสเล, กฺริยจิตฺเต สเหตุเก.

๓๙.

ติเหตุเกสุ จิตฺเตสุ, ปญฺญา สพฺพตฺถ ลพฺภติ;

เอเต สทฺธาทโย ธมฺมา, ปญฺจวีสติ โสภนา.

๔๐.

อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจวิรตีกรุณาทโย;

นานา กทาจิ มาโน จ, ถินมิทฺธํ ตถา สห.

๔๑.

สตฺต สพฺพตฺถ ชายนฺติ, ฉ ตุ ธมฺมา ยถารหํ;

จุทฺทสากุสเลสฺเวว, โสภเนสฺเวว โสภนา.

๔๒.

ทฺเวปญฺญาส ปนิจฺเจวํ, ธมฺเม สงฺคยฺห มานเส;

ลพฺภมาเน วิภาเวยฺย, ปจฺเจกมฺปิ วิจกฺขโณ.

๔๓.

โสภนญฺญสมานา จ, ปฐเม วิรตี วินา;

ทุติยาทีสุ ตกฺกญฺจ, วิจารํ ตติยาทิสุ.

๔๔.

จตุตฺถาทีสุ [Pg.5] ปีติญฺจ, กรุณาทิญฺจ ปญฺจเม;

หิตฺวา เนว วิโยเชยฺย, สงฺขิปิตฺวาน ปญฺจธา.

๔๕.

ปญฺจตึส จตุตฺตึส, เตตฺตึส จ ยถากฺกมํ;

ทฺวตฺตึส ตึส เอวาถ, ชายนฺตีติ มหคฺคเต.

๔๖.

คเหตฺวา วิรตี สพฺพา, หิตฺวาน กรุณาทโย;

ปฐเม ทุติยาทิมฺหิ, วิตกฺกาทึ วินา ตถา.

๔๗.

ปญฺจธาว คเณยฺเยวํ, ฉตฺตึสา จ ยถากฺกมํ;

ปญฺจตึส จตุตฺตึส, เตตฺตึสทฺวยมุตฺตเร.

๔๘.

โสภนญฺญสมานา จ, กาเมสุ กุสเล กฺริเย;

หิตฺวา วิรติโย ปาเก, วิรตีกรุณาทโย.

๔๙.

ญาณยุตฺเต โสมนสฺเส, วิยุตฺเต ญาณวชฺชิตา;

อุเปกฺขเก ปีติหีนา, วิปฺปยุตฺเต ทฺวยํ วินา.

๕๐.

จตุธา ติวิเธสฺเววํ, วิคเณยฺย ทฺวยํ ทฺวยํ;

น สนฺตุเปกฺขาสหิเต, กรุณาทีติ เกจน.

๕๑.

อฏฺฐตึส สตฺตตึสทฺวยํ ฉตฺตึสกํ สุเภ;

ปญฺจตึส จตุตฺตึสทฺวยํ เตตฺตึสกํ กฺริเย.

๕๒.

เตตฺตึส ปาเก ทฺวตฺตึสทฺวเยกตึสกํ ภเว;

สเหตุกามาวจรปุญฺญปากกฺริยามเน.

๕๓.

โมหาทโย สมานา จ, ปฐเม โลภทิฏฺฐิยา;

ตติเย โลภมาเนน, ชายนฺเตกูนวีสติ.

๕๔.

อฏฺฐารส ปีติหีนา, ปญฺจเม สตฺตเม ตถา;

นวเม โทสกุกฺกุจฺจมจฺฉริสฺสาหิ วีสติ.

๕๕.

ปฐมาทีสุ วุตฺตาว, ทุติยาทีสุ ชายเร;

ถินมิทฺเธเนกวีส, วีส ทฺเววีสติกฺกมา.

๕๖.

ฉนฺทปีตึ [Pg.6] วินุทฺธจฺเจ, กงฺขิเต นิจฺฉยํ วินา;

ปญฺจทเสว กงฺขาย, อสุเภสุ วิภาวเย.

๕๗.

สิเต สมานา นิจฺฉนฺทา, ทฺวาทเสกาทเสว ตุ;

ปีตึ หิตฺวาน โวฏฺฐพฺเพ, วีริยํ สุขตีรเณ.

๕๘.

ทฺวยํ หิตฺวา มโนธาตุ, อุเปกฺขาตีรเณ ทส;

สตฺต สาธารณา เอว, ปญฺจวิญฺญาณสมฺภวา.

๕๙.

อิติ เจตสิ สมฺภูตา,ทฺเวปญฺญาส ยถารหํ;

เญยฺยา เจตสิกา ธมฺมา,เจโตเภทปฺปเภทิโน.

๖๐.

สุญฺญตญฺจานิมิตฺตญฺจ, ตถาปณิหิตนฺติ จ;

ติวิธาการมีเรนฺติ, นิพฺพานมมตํ พุธา.

๖๑.

ยํ อารพฺภ ปวตฺตนฺตํ, ตตฺถานุตฺตรมานสํ;

สุญฺญตาทิวิโมกฺโขติ, นามมาลมฺพโต ลเภ.

๖๒.

โสปาทิเสสนิพฺพานธาตุ เจว ตถาปรา;

อนุปาทิเสสา จาติ, ทุวิธา ปริยายโต.

๖๓.

ตเทตํ วานนิกฺขนฺตมจฺจนฺตํ สนฺติลกฺขณํ;

อสฺสาสกรณรสํ, เขมภาเวน คยฺหติ.

๖๔.

ตํ นาเมตีติ นิพฺพานํ, นมนฺตีติ ตโตปเร;

เตปญฺญาสาติ นามานิ, จตุปญฺญาส สพฺพถา.

๖๕.

จิตฺตเจตสิกโยชนานยํ,จิตฺตมุตฺตมมิทํ ปกาสิตํ;

สาธุ เจตสิ นิธาย ปณฺฑิตา,สาธุ สาสนธรา ภวนฺติ เต.

๖๖.

พุทฺธปฺปวตฺตมวคาหิตโพธิญาณ-มิจฺจาภิธมฺมมวคาหิตสพฺพธมฺมํ[Pg.7];

โอคยฺห นามคตราสิมเสสยิตฺวา,สงฺคยฺห สพฺพมิธ โยชิตมาทเรน.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท นามตฺตยวิภาโค นาม

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

๒. ทุติโย ปริจฺเฉโท

ลกฺขณรสุปฏฺฐานวิภาโค

๖๗.

สภาโว ลกฺขณํ นาม, กิจฺจสมฺปชฺชนา รโส;

คยฺหากาโร อุปฏฺฐานํ, ปทฏฺฐานํ ตุ ปจฺจโย.

๖๘.

อตฺตุปลทฺธิสงฺขาตา, สมฺปตฺตา จ ปนตฺถโต;

ลกฺขณรสุปฏฺฐานา, โวหาราโภคเภทิตา.

๖๙.

เตปญฺญาสสภาเวสุ, ตสฺมา เภทํ ยถารหํ;

ลกฺขณาทิปฺปกาเรหิ, ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.

๗๐.

จินฺเตตีติ ภเว จิตฺตํ, จินฺตนมตฺตเมว วา;

สมฺปยุตฺตาถ วา เตน, จินฺเตนฺตีติ จ โคจรํ.

๗๑.

ผุสตีติ ภเว ผสฺโส, ผุสนํ วาถ เกวลํ;

สมฺปยุตฺตาถ วา เตน, ผุสนฺตีติ จ โคจรํ.

๗๒.

เอวํ กตฺตริ ภาเว จ, กรเณ จ ยถารหํ;

เตปญฺญาสสภาเวสุ, สทฺทนิพฺพจนํ นเย.

๗๓.

อาลมฺพณมนํ จิตฺตํ, ตํวิชานนลกฺขณํ;

สหชาธิฏฺฐานรสํ, จินฺตากปฺโปติ คยฺหติ.

๗๔.

อาลมฺพณสโมธาโน[Pg.8],ผสฺโส ผุสนลกฺขโณ;

สงฺฆฏฺฏนรโส ตตฺถ,สนฺนิปาโตติ คยฺหติ.

๗๕.

เวทนาลมฺพณรสา, สา เวทยิตลกฺขณา;

โคจรานุภวรสา, อนุภุตฺตีติ คยฺหติ.

๗๖.

อาการคหณํ สญฺญา, สา สญฺชานนลกฺขณา;

นิมิตฺตุปฺปาทนรสา, อุปลกฺขาติ คยฺหติ.

๗๗.

เจตนา จิตฺตวิปฺผารา, สายํ พฺยาปารลกฺขณา;

กมฺมนฺตายูหนรสา, สํวิธานนฺติ คยฺหติ.

๗๘.

เอกคฺคตา อวิกฺเขโป, สาวิสาหารลกฺขณา;

สมฺปิณฺฑนรสา จิตฺตํ, สโมธานนฺติ คยฺหติ.

๗๙.

ยาปนํ สหชาตาน-มนุปาลนลกฺขณํ;

ชีวิตํ ชีวนรสํ, อายุพนฺโธติ คยฺหติ.

๘๐.

สารณา มนสีกาโร, สมนฺนาหารลกฺขโณ;

สํโยชนรโส จิตฺต-ปฏิปตฺตีติ คยฺหติ.

๘๑.

สงฺกปฺปนลกฺขโณ ตกฺโก, สหชาภินิโรปโน;

อาลมฺพาหนนรโส, สนฺนิรุชฺโฌติ คยฺหติ.

๘๒.

วิจาโร อนุสนฺธาโน, อนุมชฺชนลกฺขโณ;

จิตฺตานุโยชนรโส, อนุเปกฺขาติ คยฺหติ.

๘๓.

อธิโมกฺโข อสํสปฺโป, สุสนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ;

นิจฺจลาปาทนรโส, ทฬฺหวุตฺตีติ คยฺหติ.

๘๔.

วีริยํ ปน วายาโม, มหุสฺสาหนลกฺขโณ;

กิจฺจาสํสีทนรโส, อุปตฺถมฺโภติ คยฺหติ.

๘๕.

อาลมฺพตฺถิกตา [Pg.9] ฉนฺโท, กตฺตุกามตลกฺขโณ;

อาลมฺพเณสนรโส, หตฺถาทานนฺติ คยฺหติ.

๘๖.

สหชาตานุผรณา, สมฺปิยายนลกฺขณา;

สมฺปีนนรสา ปีติ, ปาโมชฺชมิติ คยฺหติ.

๘๗.

เจโตสทฺทหนํ สทฺธา, ภูโตกปฺปนลกฺขณา;

หิตปกฺขนฺทนรสา, อธิมุตฺตีติ คยฺหติ.

๘๘.

อสมฺโมสา สภาเวสุ, สติ ธารณลกฺขณา;

ธมฺมาปิลาปนรสา, อปฺปมาโทติ คยฺหติ.

๘๙.

หิรี เชคุจฺฉา ปาเปสุ, สา หรายนลกฺขณา;

หีฬสํโกจนรสา, ปาปลชฺชาติ คยฺหติ.

๙๐.

ปาปสารชฺชโมตฺตปฺปํ, อุพฺเพคุตฺตาสลกฺขณํ;

ภยสงฺโกจนรสํ, อวิสฺสาโสติ คยฺหติ.

๙๑.

อโลโภ อนภิสงฺโค, อปริคฺคหลกฺขโณ;

มุตฺตปฺปวตฺตนรโส, อสํสคฺโคติ คยฺหติ.

๙๒.

อโทโส จิตฺตสาขลฺยํ, อพฺยาปชฺชนลกฺขโณ;

สณฺหปฺปวตฺตนรโส, โสมฺมภาโวติ คยฺหติ.

๙๓.

อโมโห ขลิตาภาโว, ปฏิวิชฺฌนลกฺขโณ;

วิสโยภาสนรโส, ปฏิโพโธติ คยฺหติ.

๙๔.

ตตฺรมชฺฌตฺตโตเปกฺขา, สมีกรณลกฺขณา;

อปกฺขปาตนรสา, สมวาโหติ คยฺหติ.

๙๕.

ปสฺสทฺธิ กายจิตฺตานํ, ทรถาภาวลกฺขณา;

อปริปฺผนฺทนรสา, สีติภาโวติ คยฺหติ.

๙๖.

ลหุตา กายจิตฺตานํ, อทนฺธาการลกฺขณา;

อวิตฺถารรสา สลฺลหุกวุตฺตีติ คยฺหติ.

๙๗.

มุทุตา กายจิตฺตานํ, กกฺขฬาภาวลกฺขณา;

กิจฺจาวิโรธนรสา, อนุกุลฺยนฺติ คยฺหติ.

๙๘.

กมฺมญฺญตา [Pg.10] อุภินฺนมฺปิ, อลํกิจฺจสฺส ลกฺขณา;

ปวตฺติสมฺปตฺติรสา, โยคภาโวติ คยฺหติ.

๙๙.

ตถา ปาคุญฺญตา ทฺวินฺนํ, วิสทาการลกฺขณา;

สุขปฺปวตฺตนรสา, เสริภาโวติ คยฺหติ.

๑๐๐.

อุชุตา กายจิตฺตานํ, กุฏิลาภาวลกฺขณา;

ชิมฺหนิมฺมทนรสา, อุชุวุตฺตีติ คยฺหติ.

๑๐๑.

สมฺมาวาจา วจีสุทฺธิ, วาจาสํยมลกฺขณา;

มิจฺฉาวาโจรมรสา, วจีเวลาติ คยฺหติ.

๑๐๒.

สมฺมากมฺมํ กฺริยาสุทฺธํ, สมฺมากรณลกฺขณํ;

มิจฺฉากมฺโมรมรสํ, กฺริยาเวลาติ คยฺหติ.

๑๐๓.

สมฺมาชีโว วิสุทฺเธฏฺฐิ, อลฺลิฏฺฐาชีวลกฺขโณ;

มิจฺฉาชีโวรมรโส, สมฺมาวุตฺตีติ คยฺหติ.

๑๐๔.

กรุณา ทีนสตฺเตสุ, ทุกฺขาปนยลกฺขณา;

โสตฺถิตาปตฺถนรสา, อนุกมฺปาติ คยฺหติ.

๑๐๕.

สุขฏฺฐิเตสุ มุทิตา, อนุโมทนลกฺขณา;

เจโตวิกาสนรสา, อวิโรโธติ คยฺหติ.

๑๐๖.

เจโตสารชฺชนา โลโภ, อปริจฺจาคลกฺขโณ;

อาลมฺพคิชฺฌนรโส, อภิลคฺโคติ คยฺหติ.

๑๐๗.

เจโตพฺยาปชฺชนํ โทโส, สมฺปทุสฺสนลกฺขโณ;

อาลมฺพณฆาตรโส, จณฺฑิกฺกมิติ คยฺหติ.

๑๐๘.

เจโตสมฺมุยฺหนํ โมโห,โส สมฺมุยฺหนลกฺขโณ;

สภาวจฺฉาทนรโส,อนฺธภาโวติ คยฺหติ.

๑๐๙.

ปาปาชิคุจฺฉาหิริกํ, นิลฺลชฺชาการลกฺขณํ;

ปาโปปลาปนรสํ, มลคฺคาโหติ คยฺหติ.

๑๑๐.

อสารชฺชนมโนตฺตปฺปมนุตฺตาสนลกฺขณํ[Pg.11];

ปาปปกฺขนฺทนรสํ, ปาคพฺภมิติ คยฺหติ.

๑๑๑.

ทิฏฺฐิ ทฬฺหวิปลฺลาโส, สา ปรามาสลกฺขณา;

ตุจฺฉาภินิเวสนรสา, มิจฺฉาคาโหติ คยฺหติ.

๑๑๒.

‘‘อหสฺมี’’ติ มญฺญมาโน, โส สมุนฺนติลกฺขโณ;

เกตุสมฺปคฺคหรโส, อหํกาโรติ คยฺหติ.

๑๑๓.

ปรสมฺปตฺตีสุ อิสฺสา, อกฺขมาการลกฺขณา;

เจโตวิกุจนรสา, วิมุขตฺตนฺติ คยฺหติ.

๑๑๔.

ปริคฺคเหสุ มจฺเฉรํ, สนฺนิคูหนลกฺขณํ;

สามญฺญาสหนรสํ, เววิจฺฉมิติ คยฺหติ.

๑๑๕.

เจโตปหนนํ ถีนํ, ตํ สํสีทนลกฺขณํ;

อุสฺสาหภญฺชนรสํ, สํขิตฺตตฺตนฺติ คยฺหติ.

๑๑๖.

วิฆาโต สหชาตานํ, มิทฺธํ โมหนลกฺขณํ;

สตฺติสํภญฺชนรสํ, อาตุรตฺตนฺติ คยฺหติ.

๑๑๗.

อุทฺธจฺจํ จิตฺตวิกฺเขโป, อวูปสมลกฺขณํ;

เจโตนวฏฺฐานรสํ, ภนฺตตฺตมิติ คยฺหติ.

๑๑๘.

วิปฺปฏิสาโร กุกฺกุจฺจมนุโสจนลกฺขณํ;

อตฺตานุโสจนรสํ, ปจฺฉาตาโปติ คยฺหติ.

๑๑๙.

กงฺขายนา วิจิกิจฺฉา, อสนฺนิฏฺฐานลกฺขณา;

อเนกคาหนรสา, อปฺปติฏฺฐาติ คยฺหติ.

๑๒๐.

อิจฺเจวํ ลกฺขณาทีหิ, วิภาเวยฺย วิจกฺขโณ;

เตปญฺญาสสภาเวสุ, สภาวาการลกฺขณํ.

๑๒๑.

ลกฺขณตฺถกุสลา [Pg.12] สลกฺขเณ,ลกฺขณตฺถปรเมปิ เกวลํ;

ลกฺขณุคฺคหสุขาย วณฺณยุํ,ลกฺขณาทิมุขโต สลกฺขณํ.

๑๒๒.

อตฺถํ ตเมวมนุคมฺม มเยตฺถ วุตฺต-มตฺถานมตฺถนยนตฺถมเนกธาปิ;

ปตฺเถยฺย เมตฺถ วจนตฺถนเยหิ ญาณ-มตฺเถสุ พุทฺธวจนตฺถนยตฺถิเกหิ.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท ลกฺขณรสุปฏฺฐานวิภาโค นาม

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

๓. ตติโย ปริจฺเฉโท

เภทสงฺคหวิภาโค

๑๒๓.

เอวํ เภทสภาเวสุ, เตสฺเวว ปุน สงฺคหํ;

สภาวตฺถวิเสเสหิ, ปวกฺขามิ อิโต ปรํ.

๑๒๔.

อสาธารณญาเณหิ, สตฺถา วตฺถุวิเวจโก;

สงฺคเหตฺวา สภาเคหิ, ธมฺเม ทสฺเสสิ จกฺขุมา.

๑๒๕.

ทิฏฺฐิภินิเวสฏฺเฐน, ยถาภูตสภาวโต;

ปรมามสติจฺเจกา, ปรามาโสติ ภาสิตา.

๑๒๖.

กิเลสาสุจิภาเวน, วณสฺสาวรโส วิย;

อาลิมฺปนฺตาว สนฺตานํ, สวนฺตีติ ปกาสิตา.

๑๒๗.

กามตณฺหา ภวตณฺหา, ทิฏฺฐาวิชฺชาติ อาสวา;

จตฺตาโร อาสวฏฺเฐน, ตโย ธมฺมา สภาวโต.

๑๒๘.

เอเตโว [Pg.13] ฆาติ วุตฺตาว, ทฺวาราลมฺพาภิวาหิโน;

โอตฺถริตฺวา ปราภูเต, หรนฺตา ปาณิโน ภเว.

๑๒๙.

โยคาติ จาหุ เต เอว, ปาณิโน ภวยนฺตเก;

ทฺวาราลมฺพาภิสมฺพนฺธา, ยนฺตพนฺธาว โยชิตา.

๑๓๐.

สนฺตานมธิคณฺหนฺตา, มาลุวาว มหาตรุํ;

คณฺหนฺตา ทฬฺหมาลมฺพํ, มณฺฑูกมิว ปนฺนโค.

๑๓๑.

กามตณฺหา จ ทิฏฺฐิ จ, อุปาทานา จตุพฺพิธา;

ทิฏฺฐิ ทิฏฺฐิสีลพฺพต-มตฺตวาโทติ เภทิตา.

๑๓๒.

กาเยน กายํ คนฺเถนฺตา, ทุปฺปมุญฺจานุเวฐิโน;

กถิตา กายคนฺถาติ, ตณฺหาพฺยาปาททิฏฺฐิโย.

๑๓๓.

สีลพฺพตปรามาโส, อิติ ทิฏฺฐิ วิเภทิตา;

อิทํสจฺจาภินิเวโส, อิติ เจวํ จตุพฺพิธา.

๑๓๔.

เนกฺขมฺมํ ปลิโพเธนฺตา, ภาวนาปริปนฺถกา;

สนฺตานมณฺฑโกสาว, ปริโยนนฺธกาติ จ.

๑๓๕.

กามจฺฉนฺโท จ พฺยาปาโท, ถินมิทฺธญฺจ สํสโย;

อวิชฺชุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจมิติ นีวรณา มตา.

๑๓๖.

อาคาฬฺหํ ปริยาทาย, โอคยฺหนุปฺปวตฺติโน;

โยปฺปโรคาว สนฺตาน-มนุเสนฺตีติ ภาสิตา.

๑๓๗.

กามราโค ภวราโค, ปฏิโฆ มานทิฏฺฐิโย;

กงฺขาวิชฺชาติ สตฺเตว, ฉ ธมฺมานุสยา มตา.

๑๓๘.

ทฺวาราลมฺพณพนฺเธน, ปาณีนํ ภวมณฺฑเล;

สํโยชนานิ วุตฺตานิ, ปาสพนฺธาว ปกฺขินํ.

๑๓๙.

กามรูปารูปราคา, ปฏิโฆ โมหสํสโย;

ทิฏฺฐิ สีลพฺพตํ มาโน, อุทฺธจฺเจน ทสา ภเว.

๑๔๐.

รูปารูปราคุทฺธจฺจํ, อภิธมฺเม วินา ปุน;

ภวราคิสฺส มจฺเฉรํ, คเหตฺวา ทสธา สิยุํ.

๑๔๑.

สํกฺเลปยนฺติ [Pg.14] สนฺตานํ, อุปฆาเตนฺติ ปาณิโน;

สหชาเตกฺเลเสนฺตีติ, กิเลสาติ ปกาสิตา.

๑๔๒.

โลโภ โทโส จ โมโห จ,ทิฏฺฐิ มาโน จ สํสโย;

ถินาหิริกโนตฺตปฺป-มุทฺธจฺเจน สิยุํ ทส.

๑๔๓.

นวสงฺคหิตา เอตฺถ, ทิฏฺฐิโลภา ปกาสิตา;

สตฺตสงฺคหิตาวิชฺชา, ปฏิโฆ ปญฺจสงฺคโห.

๑๔๔.

จตุสงฺคหิตา กงฺขา, มานุทฺธจฺจา ติสงฺคหา;

ทุกสงฺคหิตํ ถีนํ, กุกฺกุจฺจเมกสงฺคหํ.

๑๔๕.

ทฺวิธาหิริกโนตฺตปฺป-มิสฺสามจฺฉริยํ ตถา;

อิจฺเจวํ ทสธา วุตฺตา, ปาปเกสฺเวว สงฺคหา.

๑๔๖.

ปรามาสาสโวฆา จ, โยคุปาทานคนฺถโต;

นีวารณานุสยโต, สํโยชนกิเลสโต.

๑๔๗.

จุทฺทเสว ตุ สงฺเขปา, สตฺตปญฺญาส เภทโต;

ยถาธมฺมานุสาเรน, จิตฺตุปฺปาเทสุ โยชเย.

๑๔๘.

ตโตปเร โนปรามา-สาทิเภทิตสงฺคหา;

จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมิติ ทีปเย.

๑๔๙.

อิจฺจากุสลธมฺมานํ, ญตฺวา สงฺคหมุตฺตรํ;

มิสฺสกา นาม วิญฺเญยฺยา, ยถาสมฺภวโต กถํ;

๑๕๐.

โลโภ โทโส จ โมโห จ,เอกนฺตากุสลา ตโย;

อโลภาโทสาโมโห จ,กุสลาพฺยากตา ตถา.

๑๕๑.

ปาทปสฺเสว มูลานิ, ถิรภาวาย ปจฺจยา;

มูลภาเวน ธมฺมานํ, เหตู ธมฺมา ฉ ทีปิตา.

๑๕๒.

วิตกฺโก [Pg.15] จ วิจาโร จ, ปีติ เจกคฺคตา ตถา;

โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ, อุเปกฺขาติ จ เวทนา.

๑๕๓.

อาหจฺจุปนิชฺฌายนฺตา, นิชฺฌานฏฺเฐน ปจฺจยา;

ฌานธมฺมาติ สตฺถาห, ปญฺจ วตฺถุสภาวโต.

๑๕๔.

สมฺมาทิฏฺฐิ จ สงฺกปฺโป, วายาโม วิรติตฺตยํ;

สมฺมาสติ สมาธี จ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ สมฺภวา.

๑๕๕.

สมฺมามิจฺฉา จ นียนฺตา, นิยฺยานฏฺเฐน ปจฺจยา;

มคฺคงฺคา ทฺวาทสกฺขาตา, นว ธมฺมา สภาวโต.

๑๕๖.

อตฺตภาวํ ปวตฺเตนฺตา, โอชฏฺฐมกเวทนํ;

ปฏิสนฺธินามรูป-มาหรนฺตา ยถากฺกมํ.

๑๕๗.

กพฬีกาโร อาหาโร,ผสฺโส สญฺเจตนา ตถา;

วิญฺญาณมิติ จตฺตาโร,อาหาราติ ปกาสิตา.

๑๕๘.

ธมฺมานํ สหชาตานํ, อินฺทฺริยฏฺเฐน ปจฺจยา;

อตฺตานมิสฺสรฏฺเฐน, อนุวตฺตาปกา ตถา.

๑๕๙.

สทฺธา จ สติ ปญฺญา จ, วีริเยกคฺคตาปิ จ;

เวทนา ชีวิตํ จิตฺตํ, อฏฺฐ รูปินฺทฺริยานิ จ.

๑๖๐.

กถํ ชีวิตเมกํ ตุ, สุขํ ทุกฺขนฺติ เวทนา;

โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ, อุเปกฺขาติ จ เภทิตา.

๑๖๑.

ปญฺญาทิมคฺเคนญฺญาต-ญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ภเว;

มชฺเฌ อญฺญินฺทฺริยมนฺเต, อญฺญาตาวินฺทฺริยํ ตถา.

๑๖๒.

โสฬเสว สภาเวน, อินฺทฺริยฏฺฐวิภาคโต;

อินฺทฺริยานีติ วุตฺตานิ, พาวีสติ วิภาวเย.

๑๖๓.

ทฬฺหาธิฏฺฐิตสนฺตานา[Pg.16], วิปกฺเขหิ อกมฺปิยา;

พลวนฺตสภาเวน, พลธมฺมา ปกาสิตา.

๑๖๔.

สทฺธา สติ หิโรตฺตปฺปํ, วีริเยกคฺคตา ตถา;

ปญฺญาหิริกาโนตฺตปฺป-มิจฺเจวํ นวธา มตา.

๑๖๕.

เชฏฺฐา ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน, ปุญฺญาปุญฺญปวตฺติยํ;

ปจฺจยาธิปฺปเตยฺเยน, สหชานํ ยถารหํ.

๑๖๖.

จตฺตาโรธิปตี วุตฺตา, อาธิปฺปจฺจสภาวโต;

ฉนฺโท จิตฺตญฺจ วีริยํ, วีมํสาติ จ ตาทินา.

๑๖๗.

ปญฺจสงฺคหิตา ปญฺญา, วายาเมกคฺคตา ปน;

จตุสงฺคหิตา จิตฺตํ, สติ เจว ติสงฺคหา.

๑๖๘.

สงฺกปฺโป เวทนา สทฺธา, ทุกสงฺคหิตา มตา;

เอเกกสงฺคหา เสสา, อฏฺฐวีสติ ภาสิตา;

อิจฺเจวํ สตฺตธา เภโท, วุตฺโต มิสฺสกสงฺคโห.

๑๖๙.

เหตุฌานงฺคมคฺคงฺคา, อาหารินฺทฺริยโต ตถา;

พลาธิปฺปติโต เจว, ปุญฺญาปุญฺญาทิมิสฺสตา;

ฉตฺตึเสว สภาเวน, จตุสฏฺฐิ ปเภทโต.

๑๗๐.

อิจฺเจวํ สงฺคเหตฺวาน, วิภาเวยฺย ตโต ปรํ;

จิตฺตุปฺปาทปเภเทสุ, ยถาสมฺภวโต กถํ.

๑๗๑.

สิตาวชฺชนวิญฺญาณํ, สมฺปฏิจฺฉนตีรณา;

อฏฺฐารสาเหตุกาว, โมมูหา เอกเหตุกา.

๑๗๒.

เสสา ตุ กุสลา ญาณวิยุตฺตา จ ทฺวิเหตุกา;

จิตฺตุปฺปาทาปเร สตฺต-จตฺตาลีส ติเหตุกา.

๑๗๓.

ปญฺจวิญฺญาณมชฺฌานํ, ทฺวิฌานงฺคิกมีริตํ;

จตุตฺถปญฺจมชฺฌานํ, ติฌานํ ตติยํ มตา.

๑๗๔.

จตุฌานํ ตุ ทุติยํ, กาเม จ สุขวชฺชิตา;

ปญฺจฌานํ ตุ ปฐมํ, กาเม จ สุขิตา มตา.

๑๗๕.

ปฐมานุตฺตรํ [Pg.17] ฌานํ, อฏฺฐมคฺคงฺคิกํ มตํ;

สตฺตมคฺคงฺคิกํ นาม, เสสฌานมนุตฺตรํ.

๑๗๖.

โลกิยํ ปฐมํ ฌานํ, ตถา กาเม ติเหตุกา;

ปญฺจมคฺคงฺคิกา นาม, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา.

๑๗๗.

เสสํ มหคฺคตํ ฌานํ, สมฺปยุตฺตา จ ทิฏฺฐิยา;

ญาเณน วิปฺปยุตฺตา จ, จตุมคฺคงฺคิกา มตา.

๑๗๘.

ปฏิฆุทฺธจฺจยุตฺตา จ, วิปฺปยุตฺตา จ ทิฏฺฐิยา;

ติมคฺคงฺคํ ทุมคฺคงฺคํ, กงฺขิตํ สมุทีริตํ.

๑๗๙.

น โหนฺตาเหตุเก มคฺคา, จิตฺตฏฺฐิติ จ กงฺขิเต;

วิทิตา นิยตตา จ, โลกิเยสุ น อุทฺธฏา.

๑๘๐.

กาเมสุ กพฬีกาโร, อนาหาโร อสญฺญิโน;

จิตฺตุปฺปาเทสุ สพฺพตฺถ, อาหารตฺตยมีริตํ.

๑๘๑.

อินฺทฺริยานิ วิภาเวยฺย, นวธานุตฺตเร พุโธ;

อฏฺฐธา สมุทีเรยฺย, โลกิเยสุ ติเหตุเก.

๑๘๒.

สตฺตธา ปน ญาเณน, วิปฺปยุตฺเต ปกาสเย;

สิตโวฏฺฐพฺพนาปุญฺเญ, ปญฺจธา กงฺขิเต ปน.

๑๘๓.

จตุธา ติวิธา เสเส, จิตฺตุปฺปาเท สมีรเย;

ติเหตุกา สตฺตพลา, ฉพลา ตุ ทุเหตุกา.

๑๘๔.

จตุพลา อกุสลา, กงฺขิตํ ติพลํ มตํ;

ทฺวิพลํ สิตโวฏฺฐพฺพ-มพลํ เสสมีริตํ.

๑๘๕.

ชวเนธิปตีนํ ตุ, โย โกเจโก ติเหตุเก;

ทฺวิเหตุเก วา กุสเล, วีมํสา โนปลพฺภติ.

๑๘๖.

โลกิเยสุ วิปาเกสุ,โมหมูเล อเหตุเก;

ยถาสมฺภววุตฺติตฺตา,นตฺถาธิปติ โกจิปิ.

๑๘๗.

สมฺโภติ [Pg.18] กายวิญฺญาเณ, ปุญฺญปาเก สุขินฺทฺริยํ;

ทุกฺขินฺทฺริยมฺปิ ตตฺเถว, ปาปปากมฺหิ ภาสิตํ.

๑๘๘.

สนฺตีรณญฺจ หสนํ, โสมนสฺสานิ โสฬส;

ปฐมาทิจตุชฺฌานํ, โสมนสฺสยุตํ ภเว.

๑๘๙.

โทมนสฺสยุตฺตา ทฺเวว, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา;

ตทญฺเญ ปน สพฺเพปิ, ปญฺจปญฺญาสุเปกฺขกา.

๑๙๐.

เวทนาสมฺปโยคญฺจ, วินิพฺภุชฺเชวมฏฺฐธา;

เหตุโยคาทิเภเทหิ, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา.

๑๙๑.

ตํตํวิโยคเภทญฺจ, ปจฺเจกมถ มิสฺสิตํ;

ยถาวุตฺตานุสาเรน, ยถาสมฺภวโต นเย.

๑๙๒.

อิจฺเจวํ ปน โยเชตฺวา, จิตฺตุปฺปาเทสุ มิสฺสกํ;

ตโต เญยฺยา วิสุทฺธา จ, โพธิปกฺขิยสงฺคหา.

๑๙๓.

กาเย จ เวทนาจิตฺเต, ธมฺเมสุ จ ยถารหํ;

อสุภํ ทุกฺขมนิจฺจ-มนตฺตาติ สุปฏฺฐิตา.

๑๙๔.

สมฺมาสติ ปนิจฺเจกา, กิจฺจโคจรเภทโต;

สติปฏฺฐานนาเมน, จตฺตาโรติ ปกาสิตา.

๑๙๕.

อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนปาป-ปหานานุปฺปาทนาย จ;

อนุปฺปนฺนุปฺปนฺเนหิ วา, นิพฺพตฺติอภิวุทฺธิยา.

๑๙๖.

ปทหนฺตสฺส วายาโม, กิจฺจาโภควิภาคโต;

สมฺมปฺปธานนาเมน, จตฺตาโรติ ปกาสิตา.

๑๙๗.

อิทฺธิยา ปาทภูตตฺตา, อิทฺธิปาทาติ ภาสิตา;

ฉนฺโท จิตฺตญฺจ วีริยํ, วีมํสาติ จตุพฺพิธา.

๑๙๘.

ปญฺจ สทฺธา สติ ปญฺญา, วีริเยกคฺคตา ตถา;

อินฺทฺริยานินฺทฺริยฏฺเฐน, พลฏฺเฐน พลานิ จ.

๑๙๙.

สติ ธมฺมวิจโย จ, ตถา วีริยปีติโย;

ปสฺสทฺเธกคฺคตาเปกฺขา, พุชฺฌนฺตสฺสงฺคภาวโต.

๒๐๐.

โพชฺฌงฺคาติ [Pg.19] วิเสเสน, สตฺต ธมฺมา ปกาสิตา;

นิยฺยานฏฺเฐน มคฺคงฺคา, สมฺมาทิฏฺฐาทิอฏฺฐธา.

๒๐๑.

ฉสงฺคเหตฺถ วายาโม, สติปญฺญา สมีริตา;

ปญฺจสงฺคหิตา นาม, สมาธิ จตุสงฺคโห.

๒๐๒.

สทฺธา ทุสงฺคหา วุตฺตา, เสสา เอเกกสงฺคหา;

อิจฺเจวํ สตฺตธา เภโท, โพธิปกฺขิยสงฺคโห.

๒๐๓.

สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานโต อิทฺธิปาทโต;

อินฺทฺริยพลโพชฺฌงฺคา, มคฺคเภทา จ ภาสิตา.

๒๐๔.

ฉนฺโท จิตฺตมุเปกฺขา จ, สทฺธาปสฺสทฺธิปีติโย;

สมฺมาทิฏฺฐิ จ สงฺกปฺโป, วายาโม วิรติตฺตยํ.

๒๐๕.

สมฺมาสติ สมาธีติ, ทีปิตา โพธิปกฺขิยา;

จุทฺทสา ธมฺมโต โหนฺติ, สตฺตตึส ปเภทโต.

๒๐๖.

เยหิ ธมฺเมหิ พุชฺฌนฺโต, สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌติ;

สมตฺตานุตฺตเร โหนฺติ, น วา สงฺกปฺปปีติโย.

๒๐๗.

ปุพฺพภาเคปิ ลพฺภนฺติ, โลกิยมฺหิ ยถารหํ;

นิพฺเพธภาวนากาเล, ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยํ.

๒๐๘.

อิจฺเจวํ ติวิธา เภทํ, วิภาเวยฺย ยถารหํ;

สภาวเภทภินฺนานํ, สภาคตฺเถหิ สงฺคหํ.

๒๐๙.

เภทสงฺคหวิทูหิ วณฺณิตํ, เภทสงฺคหวิมุตฺติสาสเน;

เภทสงฺคหนยตฺถมุตฺตมํ, เภทสงฺคหมุขํ ปกาสิตํ.

๒๑๐.

ธมฺมสภาววิภาคพุเธวํ, ธมฺมทิสมฺปติสาสนธมฺเม;

ธมฺมวิภูติวิภูสิตจิตฺตา, ธมฺมรสามตภาคิ ภวนฺติ.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท เภทสงฺคหวิภาโค นาม

ตติโย ปริจฺเฉโท.

๔. จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท

ปกิณฺณกวิภาโค

๒๑๑.

อิโต [Pg.20] ปรํ กิจฺจโต จ, ทฺวาราลมฺพณวตฺถุโต;

ภูมิปุคฺคลโต ฐานา, ชนกา จ ยถารหํ.

๒๑๒.

สงฺคโห จ ปวตฺติ จ, ปฏิสนฺธิปวตฺติสุ;

จิตฺตุปฺปาทวเสเนว, สํขิปิตฺวาน นิยฺยเต.

๒๑๓.

รูปารูปมหาปากา, มุเปกฺขาตีรณทฺวยํ;

จุติสนฺธิภวงฺคานิ, จิตฺตาเนกูนวีสติ.

๒๑๔.

อาวชฺชนํ ตุ ยุคฬํ, ทสฺสนํ สวนํ ตถา;

ฆายนํ สายนญฺเจว, ผุสนํ สมฺปฏิจฺฉนํ.

๒๑๕.

ตีณิ ตีรณจิตฺตานิ, เอกํ โวฏฺฐพฺพนํ มตํ;

ปญฺจทฺวาเร มโนทฺวาเร, ตทาวชฺชนนามกํ.

๒๑๖.

ปญฺจปญฺญาส ชวนกิจฺจานีติ วินิทฺทิเส;

กฺริยา จาวชฺชนํ หิตฺวา, กุสลากุสลปฺผลํ.

๒๑๗.

ตทาลมฺพณจิตฺตานิ, ภวนฺเตกาทเสว หิ;

มหาวิปากจิตฺตานิ, อฏฺฐ สนฺตีรณตฺตยํ.

๒๑๘.

ปญฺจกิจฺจนฺติ ภาสนฺติ, อุเปกฺขาตีรณทฺวยํ;

จตุกิจฺจา มหาปากา, ติกกิจฺจา มหคฺคตา.

๒๑๙.

ทุกิจฺจมิติ โวฏฺฐพฺพํ, สุขตีรณมีริตํ;

ปญฺจวิญฺญาณชวนมโนธาตุตฺติกํ ปน.

๒๒๐.

เอกกิจฺจาติ ภาสนฺติ, อฏฺฐสฏฺฐิ วิภาวิโน;

อิจฺเจวํ กิจฺจเภเทน, จิตฺตุปฺปาทา ววตฺถิตา.

๒๒๑.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา-กายธาตุ ยถากฺกมํ;

ปญฺจทฺวารา ภวงฺคํ ตุ, มโนทฺวารํ ปวุจฺจติ.

๒๒๒.

ฆานาทโย [Pg.21] ตโย รูเป, ปญฺจ จกฺขาทโย ตถา;

อรูเป นตฺถุภยตฺถ, ตทาลมฺพณมานสํ.

๒๒๓.

ฉ ทฺวารา วีถิจิตฺตานิ, สตฺต กามีสุ รูปิสุ;

ทฺวารตฺตยํ ฉ จิตฺตานิ, มโนทฺวารมรูปิสุ.

๒๒๔.

ปฏิสนฺธาทิภูตา หิ, อวสาเน จุติฏฺฐิตา;

มชฺเฌ ภวงฺคํ เฉตฺวาน, ปจฺเจกํ วีถิ ชายติ.

๒๒๕.

รูปาทารมฺมเณ จกฺขุ-ปสาทาทิมฺหิ ฆฏฺฏิเต;

อาวชฺชนาทโย โหนฺติ, ภวงฺคทฺวิจลา ปรํ.

๒๒๖.

ปริณาเม ภวงฺคสฺส, อาลมฺเพ คหณารเห;

ตถา วีถิ มโนทฺวาเร, ยถาสมฺภวโต ภเว.

๒๒๗.

อาวชฺชา ปญฺจวิญฺญาณํ, สมฺปฏิจฺฉนตีรณํ;

โวฏฺฐพฺพกามชวนํ, ตทาลมฺพณมานสํ.

๒๒๘.

สตฺเตวํ วีถิจิตฺตานิ, จิตฺตุปฺปาทา จตุทฺทส;

จตุปญฺญาส วิตฺถารา, ปญฺจทฺวาเร ยถารหํ.

๒๒๙.

อุปฺปาทฏฺฐิติภงฺคานํ, วสา จิตฺตกฺขณํ ตยํ;

รูปานํ ฐิติ เอกูน-ปญฺญาสญฺจ ทุเก ทุกํ.

๒๓๐.

ปริตฺเตติปริตฺเต จ, มหนฺเตติมหนฺตเก;

โวฏฺฐพฺพโมฆชวนํ, ตทาลมฺพนฺติ ตํ กมา.

๒๓๑.

อาวชฺชนญฺจ ชวนํ, มโนทฺวาเร ตุ โคจเร;

วิภูเต ตุ ตทาลมฺพํ, วิตฺถารา สตฺตสฏฺฐิ เต.

๒๓๒.

กาเม ชวนสตฺตาล-มฺพณานํ นิยเม สติ;

วิภูเตติมหนฺเต จ, ตทาลมฺพณมีริตํ.

๒๓๓.

ปญฺจทฺวาเร มโนธาตุ, ปจฺเจกมฺหิ ยถากฺกมํ;

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬํ, ปจฺเจกํ ตุ ปกาสิตํ.

๒๓๔.

มโนทฺวาเร ตุ ชวนํ, มหคฺคตมนุตฺตรํ;

สุขตีรณโวฏฺฐพฺพํ, ปริตฺตชวนํ ฉสุ.

๒๓๕.

มหาวิปากจิตฺตานิ[Pg.22], อุเปกฺขาตีรณทฺวยํ;

ฉสุ ทฺวาเรสุ ชายนฺติ, วีถิมุตฺตานิ เจกทา.

๒๓๖.

สตฺตติ วีถิจิตฺตานิ, วิปากา ตุ มหคฺคตา;

นว วีถิวิมุตฺตา จ, ทุวิธาปิ ทสีริตา.

๒๓๗.

อิจฺเจวํ ทฺวารเภเทน, วิภาเวตฺวา ตโต ปรํ;

เญยฺยา โคจรเภเทน, จิตฺตุปฺปาทา ยถารหํ.

๒๓๘.

รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพา ปญฺจ โคจรา;

เสสญฺจ รูปปญฺญตฺตินามญฺจ ธมฺมโคจรํ.

๒๓๙.

ปญฺจทฺวาเร วตฺตมานํ, ปญฺจาลมฺพํ ยถากฺกมํ;

ฉาลมฺพณํ มโนทฺวาเร, อตีตานาคตมฺปิ จ.

๒๔๐.

ปญฺญตฺตาตีตวตฺตนฺตํ, ฉทฺวารคฺคหิตํ ปน;

ฉฬารมฺมณสงฺขาตํ, เยภุยฺเยน ภวนฺตเร.

๒๔๑.

นิมิตฺตคติกมฺมานํ, กมฺมเมวาถ โคจรํ;

ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ, จุติยาว ยถารหํ.

๒๔๒.

ปญฺจาลมฺเพ มโนธาตุ, ปจฺเจกมฺหิ ยถากฺกมํ;

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬํ, ปจฺเจกํ ตุ ปกาสิตํ.

๒๔๓.

กามปากานิ เสสานิ, หสนญฺจ ปริตฺตเก;

ญาณหีนานิปุญฺญานิ, ชวนานิ อนิมฺมเล.

๒๔๔.

ติเหตุกามปุญฺญานิ, ปุญฺญาภิญฺญา จ โลกิยา;

สพฺพาลมฺเพ ปวตฺตนฺติ, อคฺคมคฺคผลํ วินา.

๒๔๕.

กฺริยาภิญฺญา จ โวฏฺฐพฺพํ, กฺริยา กาเม ติเหตุกา;

สพฺพาลมฺเพ ปวตฺตนฺติ, นิพฺพาเน นิมฺมลา สิยุํ.

๒๔๖.

ทุติยญฺจ จตุตฺถญฺจ, อารุปฺเปสุ มหคฺคเต;

มหคฺคตญฺเญ โวหาเร, อยมาลมฺพเณ นโย.

๒๔๗.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา-กายหทยวตฺถุนา;

กามโลเก ฉวตฺถูนิ, นิสฺสิตา สตฺต ธาตุโย.

๒๔๘.

ปญฺจวิญฺญาณธาตู [Pg.23] จ, ตาสํ ปุพฺพาปรตฺตยํ;

มโนธาตุ ตโต เสสา, มโนวิญฺญาณธาตุ จ.

๒๔๙.

จตสฺโส ธาตุโย รูเป, ตีณิ วตฺถูนิ นิสฺสิตา;

อรูเป ตุ อนิสฺสาย, ธาตฺเวกาว ปวตฺตติ.

๒๕๐.

ปญฺจปฺปสาเท นิสฺสาย, ปจฺเจกํ ตุ ยถากฺกมํ;

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬํ, ภวตีติ ปกาสิตํ.

๒๕๑.

กามปากานิ เสสานิ, มคฺคาวชฺชนมาทิโต;

หสนํ ปฏิฆารูปา-วจรํ วตฺถุนิสฺสิตํ.

๒๕๒.

ทฺเวจตฺตาลีส นิสฺสาย, อนิสฺสาย จ ชายเร;

อนิสฺสาย วิปากานิ, อารุปฺเปติ สมีริตํ.

๒๕๓.

อิจฺเจวํ วตฺถุเภเทน, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา;

ตโต ปรํ วิภาเวยฺย, ภูมิเภเทน ปณฺฑิโต.

๒๕๔.

นิรเย เปตโลเก จ, ติรจฺฉานาสุเร ตถา;

ปาปกมฺโมปปชฺชนฺติ, ปาปปากาย สนฺธิยา.

๒๕๕.

ภูมิสฺสิเตสุ เทเวสุ, มนุสฺเสสุปิ หีนกา;

อเหตุกาย ชายนฺติ, ปุญฺญปากาย สนฺธิยา.

๒๕๖.

จาตุมหาราชิกา จ, ตาวตึสา จ ยามกา;

ตุสิตา เจว นิมฺมานรติโน วสวตฺติโน.

๒๕๗.

อิจฺเจวํ ฉสุ เทเวสุ, มนุสฺเสสุ จ ชายเร;

มหาวิปากสนฺธีหิ, กามปุญฺญกตา ชนา.

๒๕๘.

พฺรหฺมานํ ปาริสชฺชา จ, ตถา พฺรหฺมปุโรหิตา;

มหาพฺรหฺมา จ ชายนฺติ, ปฐมชฺฌานสนฺธิยา.

๒๕๙.

ปริตฺตา อปฺปมาณาภา, ชายนฺตาภสฺสรา ตถา;

ทุติยชฺฌานปากาย, ตติยาย จ สนฺธิยา.

๒๖๐.

ปริตฺตสุภปฺปมาณสุภา จ สุภกิณฺหกา;

จตุตฺถาย ตุ ชายนฺติ, ตติยชฺฌานภูมิกา.

๒๖๑.

เวหปฺผลา [Pg.24] อสญฺญี จ, สุทฺธาวาสาติ สตฺตสุ;

ปญฺจมาย จ ชายนฺติ, อสญฺญีจิตฺตวชฺชิตา.

๒๖๒.

อวิหา จ อตปฺปา จ, สุทสฺสา จ สุทสฺสิโน;

อกนิฏฺฐาติ ปญฺเจเต, สุทฺธาวาสา ปกาสิตา.

๒๖๓.

อากาสานญฺจายตนปากาทีหิ ยถากฺกมํ;

อากาสานญฺจายตนภูมิกาทีสุ ชายเร.

๒๖๔.

จุติสนฺธิภวงฺคานํ, วสา ปากา มหคฺคตา;

กาเม สเหตุกา ปากา, ตทาลมฺพณโตปิ จ.

๒๖๕.

ยถาวุตฺตนิยาเมน, ภูมีสฺเวกาว ชายเร;

จิตฺตุปฺปาเทสุ สพฺพตฺถ, น ตฺเววาสญฺญิโน มตา.

๒๖๖.

ฆานชิวฺหากายธาตุ-นิสฺสิตํ มานสํ ตถา;

ปฏิฆทฺวยมิจฺเจวมฏฺฐ โหนฺเตว กามิสุ.

๒๖๗.

จกฺขุโสตญฺจ วิญฺญาณํ, มโนธาตุ จ ตีรณํ;

กามรูเปสุ ชายนฺติ, ยถาสมฺภวโต ทส.

๒๖๘.

โวฏฺฐพฺพกามปุญฺญานิ, วิปฺปยุตฺตานิ ทิฏฺฐิยา;

อุทฺธจฺจสหิตญฺเจติ, สพฺพตฺเถตานิ จุทฺทส.

๒๖๙.

กงฺขิตํ ทิฏฺฐิยุตฺตานิ, สุทฺธาวาสวิวชฺชิเต;

สิตญฺจ รูปชวน-มารุปฺปาปายวชฺชิเต.

๒๗๐.

กามกฺริยา สเหตู จ, อุทฺธํ โลกุตฺตรตฺตยํ;

จตุตฺถารุปฺปชวนํ, สพฺพตฺถาปายวชฺชิเต.

๒๗๑.

เสสมารุปฺปชวนํ, หิตฺวาปายํ ยถากฺกมํ;

อุทฺธมารุปฺปภูมิญฺจ, ชายตีติ วิภาวเย.

๒๗๒.

โสตาปตฺติผลาทีนิ, จตฺตารานุตฺตรานิ ตุ;

สุทฺธาวาสมปายญฺจ, หิตฺวา สพฺพตฺถ ชายเร.

๒๗๓.

สุทฺธาวาสมปายญฺจ, หิตฺวารูปญฺจ สพฺพถา;

ปฐมานุตฺตโร มคฺโค, เสสฏฺฐาเนสุ ชายติ.

๒๗๔.

สตฺตตึส [Pg.25] อปาเยสุ, กาเมสีติ ปกาสิตา;

ปญฺจปญฺญาส สุทฺเธสุ, รูเปสฺเวกูนสตฺตติ.

๒๗๕.

ฉจตฺตาลีส อารุปฺเป, อุปฺปชฺชนฺติ ยถารหํ;

อิจฺเจวํ ภูมิเภเทน, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา.

๒๗๖.

ติเหตุสตฺเต สพฺพานิ, ทฺวิเหตุกาเหตุเก ปน;

ปริตฺตานิ วิวชฺเชตฺวา, ญาณปากกฺริยาชเว.

๒๗๗.

ปุถุชฺชนานํ สมฺโภนฺติ, ทิฏฺฐิยุตฺตญฺจ กงฺขิตํ;

โสตาปนฺนาทิติณฺณมฺปิ, ผลํ โหติ ยถาสกํ.

๒๗๘.

วีตราคสฺส ชวนํ, กฺริยา จนฺติมนุตฺตรํ;

ปุถุชฺชนาทิติณฺณมฺปิ, ปฏิฆํ สมุทีริตํ.

๒๗๙.

ชวา ปุถุชฺชนาทีนํ, จตุนฺนํ เสส สาสวา;

สาสวาวชฺชปากานิ, ปญฺจนฺนมปิ ทีปเย.

๒๘๐.

ปุถุชฺชเนสุ เตสฏฺฐิ, โสตาปนฺนาทิกทฺวเย;

เอกูนสฏฺฐิ จิตฺตานิ, อนาคามิกปุคฺคเล.

๒๘๑.

สตฺตปญฺญาส ชายนฺติ, เตปญฺญาส อนาสเว;

มคฺคฏฺเฐสุ สโก มคฺโค, ปุคฺคเลสุ อยํ นโย.

๒๘๒.

ติเหตุกามจุติยา, สพฺพาปิ ปฏิสนฺธิโย;

ทฺวิเหตาเหตุจุติยา, กามาวจรสนฺธิโย.

๒๘๓.

รูปาวจรจุติยา, สเหตุปฏิสนฺธิโย;

อารุปฺปารุปฺปจุติยา, เหฏฺฐิมารุปฺปวชฺชิตา.

๒๘๔.

ปฏิสนฺธิ ตถา กาเม, ติเหตุปฏิสนฺธิโย;

ภวนฺตีติ จ เมธาวี, จุติสนฺธินยํ นเย.

๒๘๕.

จุติยานนฺตรํ โหติ, ปฏิสนฺธิ ตโต ปรํ;

ภวงฺคํ ตํ ปน เฉตฺวา, โหติ อาวชฺชนํ ตโต.

๒๘๖.

อนิฏฺเฐ ปาปปากาว, จกฺขุวิญฺญาณกาทโย;

อิฏฺเฐ ตุ ปุญฺญปากาว, ยถาสมฺภวโต สิยุํ.

๒๘๗.

ปุพฺเพ [Pg.26] วุตฺตนเยเนว, วีถิจิตฺตานิ โยชเย;

ปญฺจทฺวาเร ยถาโยคํ, มโนทฺวาเร จ ปณฺฑิโต.

๒๘๘.

สนฺตีรณตทาลมฺพ-มิฏฺฐาลมฺเพ ปวตฺตติ;

สุขิตํ อิฏฺฐมชฺฌตฺเต, อนิฏฺเฐ จ อุเปกฺขิตํ.

๒๘๙.

สุโขเปตํ ตทาลมฺพํ, อุเปกฺขากฺริยโต ปรํ;

น โหติ โทมนสฺสมฺหา, โสมนสฺสํ ตุ สพฺพทา.

๒๙๐.

ตโถเปกฺขาตทาลมฺพํ, สุขิตกฺริยโต ปรํ;

อญฺญตฺถ นิยโม นตฺถิ, ตทาลมฺพปวตฺติยา.

๒๙๑.

โสมนสฺสภวงฺคสฺส, ชวเน โทมนสฺสิเต;

ตทาลมฺเพ อสมฺโภนฺเต, อุเปกฺขาตีรณํ ภเว.

๒๙๒.

ปริกมฺโมปจารานุ-โลมโคตฺรภุโต ปรํ;

ปญฺจมํ วา จตุตฺถํ วา, ชวนํ โหติ อปฺปนา.

๒๙๓.

จตุฌานํ สุโขเปตํ, ญาณยุตฺตานนนฺตรํ;

อุเปกฺขาญาณยุตฺตานํ, ปญฺจมํ ชายเต ปรํ.

๒๙๔.

ปุถุชฺชนาน เสกฺขานํ, กามปุญฺญติเหตุโต;

ติเหตุกามกฺริยโต, วีตราคานมปฺปนา.

๒๙๕.

อาวชฺชปญฺจวิญฺญาณ-สมฺปฏิจฺฉนตีรณํ;

ปฏิสนฺธิจุติ สพฺพา, รูปารูปาทิกปฺปนา.

๒๙๖.

นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส, อุปริฏฺฐผลํ ทฺวยํ;

ปญฺจาภิญฺญา ตถา มคฺคา, เอกจิตฺตกฺขณา มตา.

๒๙๗.

ทฺวิกฺขตฺตุํ หิ นิโรธสฺส, สมาปตฺติกฺขเณ ปน;

จตุตฺถารุปฺปชวนํ, ตทาลมฺพญฺจ สพฺพถา.

๒๙๘.

ทฺวิกฺขตฺตุํ วาถ ติกฺขตฺตุํ, มคฺคสฺสานนฺตรํ ผลํ;

ภวงฺคาทิ จ โวฏฺฐพฺพํ, ชวนาทิ สกึ ปน.

๒๙๙.

ติเหตุกามชวนํ, อปฺปนาฆฏิตํ ปน;

ติกฺขตฺตุํ วา จตุกฺขตฺตุํ, มโนทฺวาเร ปวตฺตติ.

๓๐๐.

ฉทฺวาเรสุ [Pg.27] ปนญฺญตฺถ, ชวนํ กามธาตุชํ;

ปญฺจ วาเร ฉ วา สตฺต, สมุปฺปชฺชติ สมฺภวา.

๓๐๑.

สมาปตฺติภวงฺเคสุ, นิยโม น สมีริโต;

วีถิจิตฺตาวสาเน ตุ, ภวงฺคํ จุติ วา ภเว.

๓๐๒.

อิจฺจานนฺตรเภเทน, จิตฺตุปฺปาทฏฺฐิตึ จุตึ;

ญตฺวา คเณยฺย สงฺคยฺห, ลพฺภมานวสา กถํ?

๓๐๓.

ปญฺจทฺวาราวชฺชนโต, ทส จิตฺตานิ ทีปเย;

เสสาวชฺชนโต ปญฺจ-จตฺตาลีสนฺติ ภาสิตํ.

๓๐๔.

ปญฺจวิญฺญาณโต ปาปวิปากา สมฺปฏิจฺฉนา;

ปรเมกํ ทุเว ปุญฺญ-วิปากา สมฺปฏิจฺฉนา.

๓๐๕.

สนฺตีรณทฺวิเหตุมฺหา, ปากา ทฺวาทส ชายเร;

ติเหตุกามปากมฺหา, เอกวีสติ ภาสิตํ.

๓๐๖.

รูปาวจรปากมฺหา, ปรเมกูนวีสติ;

นวฏฺฐารุปฺปปากมฺหา, สตฺต ฉ วา ยถากฺกมํ.

๓๐๗.

ปฏิฆมฺหา ตุ สตฺเตว, สิตมฺหา เตรสพฺรวุํ;

ทฺวิเหตุปุญฺญาปุญฺญมฺหา, เอกวีสติ ภาวเย.

๓๐๘.

ทฺวิเหตุกามกฺริยโต, อฏฺฐารส อุเปกฺขกา;

สุขิตมฺหา สตฺตรส, วิภาเวนฺติ วิจกฺขณา.

๓๐๙.

กามปุญฺญา ติเหตุมฺหา, เตตฺตึเสว อุเปกฺขกา;

สุขิตมฺหา ติปญฺญาส, ภวนฺตีติ ปกาสิตํ.

๓๑๐.

ติเหตุกามกฺริยโต, จตุวีสติเปกฺขกา;

สุขิตมฺหา ตุ ทีเปยฺย, ปญฺจวีสติ ปณฺฑิโต.

๓๑๑.

ทส รูปชวมฺเหกาทส ทฺวาทส เตรส;

ยถากฺกมํ ปญฺจทส, อารุปฺปา ปริทีปเย.

๓๑๒.

ผลมฺหา จุทฺทเสวาหุ, มคฺคมฺหา ตุ สกํ ผลํ;

ปรํ สงฺคหมิจฺเจวํ, วิคเณยฺย วิสารโท.

๓๑๓.

ปญฺจทสมฺหาทฺยาวชฺช-เมกวีสติโตปรํ[Pg.28];

เอกมฺหา ปญฺจวิญฺญาณํ, ปญฺจมฺหา สมฺปฏิจฺฉนํ.

๓๑๔.

สุขสนฺตีรณํ โหติ, ปญฺจวีสติโต ปรํ;

สมฺโภนฺติ สตฺตตึสมฺหา, อุเปกฺขาตีรณทฺวยํ.

๓๑๕.

ภวนฺติ จตฺตาลีสมฺหา, สุขปากา ทฺวิเหตุกา;

ตเถกจตฺตาลีสมฺหา, สุขปากา ทฺวิเหตุกา;

ตเถกจตฺตาลีสมฺหา, อุเปกฺขาย สมายุตา.

๓๑๖.

โหนฺติ สตฺตติโต กาเม,สุขปากา ติเหตุกา;

ทฺวิสตฺตติมฺหา ชายนฺติ,อุเปกฺขาสหิตา ปุน.

๓๑๗.

เอกูนสฏฺฐิโต รูปา, ปากา ปากา อรูปิโน;

กมาฏฺฐจตฺตาลีสมฺหา, ตเถกทฺวิติหีนโต.

๓๑๘.

ผลทฺวยํ จตุกฺกมฺหา, ปญฺจมฺหานฺตผลทฺวยํ;

ติกา มหคฺคตา ชวา, มคฺคา กามชวา ทฺวยา.

๓๑๙.

จิตฺตุปฺปาทานมิจฺเจวํ, คณิโต ปุพฺพสงฺคโห;

เญยฺโยยํ ฐานเภโทติ, ปุพฺพาปรนิยามิโต.

๓๒๐.

รูปปากมหาปากา, มโนธาตุ จ ตีรณํ;

รูปเมว ชเนนฺตีติ, วุตฺตา เอกูนวีสติ.

๓๒๑.

อปฺปนาชวนํ สพฺพํ, มหคฺคตมนุตฺตรํ;

อิริยาปถรูปานิ, ชเนตีติ สมีริตํ.

๓๒๒.

โวฏฺฐพฺพํ กามชวนมภิญฺญา จ ยถารหํ;

อิริยาปถวิญฺญตฺติรูปานํ ชนกา สิยุํ.

๓๒๓.

ปญฺจวิญฺญาณมารุปฺปา, วิปากา จ น กิญฺจิปิ;

สพฺเพสํ ปฏิสนฺธี จ, จุติ จารหโต ตถา.

๓๒๔.

รูปาทิตฺตยมิจฺเจวํ[Pg.29], สมุฏฺฐาเปติ มานสํ;

อุปฺปชฺชมานเมเวติ, เญยฺโย ชนกสงฺคโห.

๓๒๕.

อิติ กิจฺจาทิเภเทสุ, ปจฺเจกสฺมึ ปกาสิตํ;

นยํ วุตฺตานุสาเรน, สมาเสตฺวา วิโยชเย.

๓๒๖.

ปนุณฺณสมฺโมหมลสฺส สาสเน,วิกิณฺณวตฺถูหิ สุคนฺถิตํ นยํ;

ปกิณฺณโมคยฺห ปรตฺถนินฺนเย,วิติณฺณกงฺขาว ภวนฺติ ปณฺฑิตา.

๓๒๗.

พหุนยวินิพนฺธํ กุลฺลเมตํ คเหตฺวา,ชินวจนสมุทฺทํ กามโมคยฺห ธีรา;

หิตสกลสมตฺถํ วตฺถุสารํ หริตฺวา,หทย รตนคพฺภํ สาธุ สมฺปูรยนฺติ.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท ปกิณฺณกวิภาโค นาม

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

๕. ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

กมฺมวิภาโค

๓๒๘.

วิภาคํ ปน กมฺมานํ,ปวกฺขามิ อิโต ปรํ;

กมฺมปากกฺริยาเภเท,อโมหาย สมาสโต.

๓๒๙.

กมฺมปจฺจยกมฺมนฺติ, เจตนาว สมีริตา;

ตตฺถาปิ นานกฺขณิกา, ปุญฺญาปุญฺญาว เจตนา.

๓๓๐.

เทติ ปากมธิฏฺฐาย, สมฺปยุตฺเต ยถารหํ;

กมฺมสฺสายูหนฏฺเฐน, ปวตฺตตฺตา หิ เจตนา.

๓๓๑.

กฺเลสานุสยสนฺตาเน[Pg.30], ปากธมฺมา หิ ชายเร;

ปหีนานุสยานํ ตุ, กฺริยามตฺตํ ปวตฺตติ.

๓๓๒.

มูลภาวา จ สพฺเพสํ, ตเถวาวชฺชนทฺวยํ;

ชนิตานิ จ กมฺเมหิ, วิปากานิ ปวตฺตเร.

๓๓๓.

จิตฺตุปฺปาทวเสเนว, กมฺมํ เตตฺตึสธา ฐิตํ;

กมฺมจตุกฺกเภเทหิ, วิภาเวยฺย วิจกฺขโณ.

๓๓๔.

ปจฺจุปฺปนฺนาทิกณฺหาทิ-ชนกาทิคราทิโต;

ทิฏฺฐธมฺมาทิกามาทิ-เภทา ฉธา ยถากฺกมํ.

๓๓๕.

ยํ ปาปํ สุขโวกิณฺณํ, อกิจฺเฉน กรียติ;

ปจฺจุปฺปนฺนสุขํ กมฺมํ, อายตึ ทุกฺขปากชํ.

๓๓๖.

กิจฺเฉน ทุกฺขโวกิณฺณํ, ยทิ ปาปํ กรียติ;

ปจฺจุปฺปนฺเน จ ตํ ทุกฺขํ, อายตึ ทุกฺขปากชํ.

๓๓๗.

กิจฺเฉน ทุกฺขโวกิณฺณํ, ยทิ ปุญฺญํ กรียติ;

ปจฺจุปฺปนฺนมฺหิ ตํ ทุกฺขํ, อายตึ สุขปากชํ.

๓๓๘.

ยํ ปุญฺญํ สุขโวกิณฺณํ, อกิจฺเฉน กรียติ;

ปจฺจุปฺปนฺนสุขญฺเจว, อายตึ สุขปากชํ.

๓๓๙.

วิสสํสฏฺฐมธุรํ, สวิสํ ติตฺตกํ ตถา;

โคมุตฺตมธุเภสชฺช-มิจฺโจปมฺมํ ยถากฺกมํ.

๓๔๐.

สมาทาเน วิปาเก จ, สุขทุกฺขปฺปเภทิตํ;

กมฺมเมวํ จตุทฺธาติ, ปกาเสนฺติ ตถาคตา.

๓๔๑.

อานนฺตริยกมฺมาทิ, เอกนฺตกฏุกาวหํ;

กณฺหํ กณฺหวิปากนฺติ, กมฺมํ ทุคฺคติคามิกํ.

๓๔๒.

ปฐมชฺฌานกมฺมาทิ, เอกนฺเตน สุขาวหํ;

สุกฺกํ สุกฺกวิปากนฺติ, กมฺมํ สคฺคูปปตฺติกํ.

๓๔๓.

โวกิณฺณกมฺม [Pg.31] โวกิณฺณ-สุขทุกฺขูปปตฺติกํ;

กณฺหสุกฺกํ กณฺหสุกฺก-วิปากนฺติ สมีริตํ.

๓๔๔.

อกณฺหสุกฺกมีเรนฺติ, อกณฺหสุกฺกปากทํ;

กมฺมํ โลกุตฺตรํ โลเก, คติกมฺมกฺขยาวหํ.

๓๔๕.

อิติ วฏฺฏปฺปวตฺตมฺหิ, กฺเลสโวทานเภทิตํ;

กมฺมกฺขเยน สงฺคยฺห, จตุธา กมฺมมีริตํ.

๓๔๖.

ชนกญฺเจวุปตฺถมฺภ-มุปปีโฬปฆาตกํ;

จตุธา กิจฺจเภเทน, กมฺมเมวํ ปวุจฺจติ.

๓๔๗.

ชเนติ ชนกํ ปากํ, ตํ ฉินฺทตุปปีฬกํ;

ตํ ปวตฺเตตุปตฺถมฺภํ, ตํ ฆาเตโตปฆาตกํ.

๓๔๘.

กโรติ อตฺตโน ปาก-สฺสาวกาสนฺติ ภาสิตํ;

ปากทายกกมฺมํ ตุ, ยํ กิญฺจิ ชนกํ ภเว.

๓๔๙.

พาธมานกกมฺมํ ตุ, ตํ ปากมุปปีฬกํ;

อุปฆาตกมีเรนฺติ, ตทุปจฺเฉทกํปเร.

๓๕๐.

ครุกาสนฺนมาจิณฺณํ, กฏตฺตากมฺมุนา สห;

กมฺมํ จตุพฺพิธํ ปาก-ปริยายปฺปเภทโต.

๓๕๑.

มหคฺคตานนฺตริยํ, ครุกมฺมนฺติ วุจฺจติ;

กตํ จินฺติตมาสนฺน-มาสนฺนมรเณน ตุ.

๓๕๒.

พาหุลฺเลน สมาจิณฺณมาจิณฺณนฺติ ปวุจฺจติ;

เสสํ ปุญฺญมปุญฺญญฺจ, กฏตฺตากมฺมมีริตํ.

๓๕๓.

ทิฏฺฐธมฺเม เวทนียมุปปชฺชาปเร ตถา;

ปริยายเวทนียมิติ จาโหสิกมฺมุนา.

๓๕๔.

ปากกาลวเสนาถ, กาลาตีตวเสน จ;

จตุเธวมฺปิ อกฺขาตํ, กมฺมมาทิจฺจพนฺธุนา.

๓๕๕.

ทิฏฺฐธมฺเม เวทนียํ, ปฐมํ ชวนํ ภเว;

อลทฺธาเสวนตฺตาว, อสมตฺถํ ภวนฺตเร.

๓๕๖.

เวทนียํ [Pg.32] ตุปปชฺชปริโยสานมีริตํ;

ปรินิฏฺฐิตกมฺมตฺตา, วิปจฺจติ อนนฺตเร.

๓๕๗.

เสสานิ เวทนียานิ, ปริยายาปเร ปน;

ลทฺธาเสวนโต ปากํ, ชเนนฺติ สติ ปจฺจเย.

๓๕๘.

วุจฺจนฺตาโหสิกมฺมานิ, กาลาตีตานิ สพฺพถา;

อุจฺฉินฺนตณฺหามูลานิ, ปจฺจยาลาภโต ตถา.

๓๕๙.

จตุธา ปุน กามาทิภูมิเภเทน ภาสิตํ;

ปุญฺญาปุญฺญวสา ทฺเวธา, กามาวจริกํ ภเว.

๓๖๐.

อปุญฺญํ ตตฺถ สาวชฺช-มนิฏฺฐผลทายกํ;

ตํ กมฺมผสฺสทฺวาเรหิ, ทุวิธํ สมฺปวตฺตติ.+

๓๖๑.

กายทฺวารํ วจีทฺวารํ, มโนทฺวารนฺติ ตาทินา;

กมฺมทฺวารตฺตยํ วุตฺตํ, ผสฺสทฺวารา ฉ ทีปิตา.

๓๖๒.

กมฺมทฺวาเร มโนทฺวาเร, ปญฺจทฺวารา สโมหิตา;

ผสฺสทฺวารมโนทฺวารํ, กมฺมทฺวารตฺตยํ กตํ.

๓๖๓.

ตถา หิ กายวิญฺญตฺตึ, ชเนตฺวา ชาตเจตนา;

กายกมฺมํ วจีกมฺมํ, วจีเภทปวตฺติกา.

๓๖๔.

วิญฺญตฺติทฺวยสมฺปตฺตา, มโนกมฺมนฺติ วุจฺจติ;

เภโทยํ ปริยาเยน, กมฺมานมิติ ทีปิโต.

๓๖๕.

ปาณฆาตาทิกํ กมฺมํ, กาเย พาหุลฺลวุตฺติโต;

กายกมฺมํ วจีกมฺมํ, มุสาวาทาทิกํ ตถา.

๓๖๖.

อภิชฺฌาทิ มโนกมฺมํ, ตีสุ ทฺวาเรสุ ชายติ;

ทฺวีสุ ทฺวาเรสุ เสสานิ, เภโทยํ ปรมตฺถโต.

๓๖๗.

ผสฺสทฺวารมโนทฺวาเร, วิญฺญตฺติทฺวยมีริตํ;

ปญฺจทฺวาเร ทฺวยํ นตฺถิ, อยเมตฺถ วินิจฺฉโย.

๓๖๘.

อกฺขนฺติญาณ โกสชฺชํ, ทุสฺสิลฺยํ มุฏฺฐสจฺจตา;

อิจฺจาสํวรเภเทน, อฏฺฐทฺวาเรสุ ชายติ.

๓๖๙.

กมฺมทฺวารตฺตยญฺเจว[Pg.33], ปญฺจทฺวารา ตถาปเร;

อสํวรานํ ปญฺจนฺนํ, อฏฺฐ ทฺวารา ปกาสิตา.

๓๗๐.

ตตฺถ กมฺมปถปฺปตฺตํ, ปฏิสนฺธิผลาวหํ;

ปาณฆาตาทิเภเทน, ทสธา สมฺปวตฺตติ.

๓๗๑.

ปาณาติปาโต ผรุสํ, พฺยาปาโท จ ตถาปโร;

อิจฺเจวํ ติวิธํ กมฺมํ, โทสมูเลหิ ชายติ.

๓๗๒.

มิจฺฉาจาโร อภิชฺฌา จ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ ตถาปรา;

อิจฺเจวํ ติวิธํ กมฺมํ, โลภมูเลหิ ชายติ.

๓๗๓.

เถยฺยาทานํ มุสาวาโท, ปิสุณํ สมฺผลาปนํ;

กมฺมํ จตุพฺพิธมฺเมตํ, ทฺวิมูเลหิ ปวตฺตติ.

๓๗๔.

ฉนฺทาโทสา ภยา โมหา, ปาปํ กุพฺพนฺติ ปาณิโน;

ตสฺมา ฉนฺทาทิเภเทน, จตฺตาลีสวิธํ ภเว.

๓๗๕.

อิจฺจาปุญฺญํ ปกาเสนฺติ, จตุราปายสาธกํ;

อญฺญตฺถาปิ ปวตฺตมฺหิ, วิปตฺติผลสาธนํ.

๓๗๖.

ติวิธํ ปน ปุญฺญํ ตุ, อนวชฺชิฏฺฐปากทํ;

ทานํ สีลํ ภาวนา จ, ตีสุ ทฺวาเรสุ ชายติ.

๓๗๗.

มหตฺตคารวา สฺเนหา, ทยา สทฺธุปการโต;

โภคชีวาภยธมฺมํ, ททโต ทานมีริตํ.

๓๗๘.

ปุญฺญมาจารวาริตฺต-วตฺตมารพฺภ กุพฺพโต;

ปาปา จ วิรมนฺตสฺส, โหติ สีลมยํ ตทา.

๓๗๙.

ทานสีลวินิมุตฺตํ, ภาวนาติ ปวุจฺจติ;

ปุญฺญํ ภาเวนฺติ สนฺตาเน, ยสฺมา เตน หิตาวหํ.

๓๘๐.

ชเนตฺวา กายวิญฺญตฺตึ, ยทา ปุญฺญํ กรียติ;

กายกมฺมํ ตทา โหติ, ทานํ สีลญฺจ ภาวนา.

๓๘๑.

วจีวิญฺญตฺติยา [Pg.34] สทฺธึ, ยทา ปุญฺญํ กรียติ;

วจีกมฺมํ มโนกมฺมํ, วินา วิญฺญตฺติยา กตํ.

๓๘๒.

ตํตํทฺวาริกเมวาหุ, ตํตํทฺวาริกปาปโต;

วิรมนฺตสฺส วิญฺญตฺตึ, วินา วา สห วา ปุน.

๓๘๓.

ทานํ สีลํ ภาวนา จ, เวยฺยาวจฺจาปจายนา;

ปตฺตานุโมทนา ปตฺติ-ทานํ ธมฺมสฺส เทสนา;

สวนํ ทิฏฺฐิชุกมฺม-มิจฺเจวํ ทสธา ฐิตํ.

๓๘๔.

กามปุญฺญํ ปกาเสนฺติ, กาเม สุคติสาธกํ;

อญฺญตฺถาปิ ปวตฺตมฺหิ, สมฺปตฺติผลสาธกํ.

๓๘๕.

จิตฺตุปฺปาทปฺปเภเทน, กมฺมํ วีสติธา ฐิตํ;

กามาวจรมิจฺเจวํ, วิภาเวนฺติ วิภาวิโน.

๓๘๖.

รูปาวจริกํ กมฺม-มปฺปนาภาวนามยํ;

กสิณาทิกมารพฺภ, มโนทฺวาเร ปวตฺตติ.

๓๘๗.

ปถวาโป จ เตโช จ,วาโย นีลญฺจ ปีตกํ;

โลหิโตทาตมากาสํ,อาโลโกติ วิสารทา.

๓๘๘.

กสิณานิ ทสีเรนฺติ, อาทิกมฺมิกโยคิโน;

อุทฺธุมาตํ วินีลญฺจ, วิปุพฺพกํ วิขาทิตํ.

๓๘๙.

วิจฺฉิทฺทกญฺจ วิกฺขิตฺตํ, หตวิกฺขิตฺตโลหิตํ;

ปุฬวํ อฏฺฐิกญฺเจติ, อสุภํ ทสธา ฐิตํ.

๓๙๐.

พุทฺเธ ธมฺเม จ สงฺเฆ จ, สีเล จาเค จ อตฺตโน;

เทวโตปสมายญฺจ, วุตฺตานุสฺสติภาวนา.

๓๙๑.

มรเณ สติ นาเมกา, ตถา กายคตาสติ;

อานาปานสติจฺเจวํ, ทสธานุสฺสตีริตา.

๓๙๒.

เมตฺตา [Pg.35] กรุณา มุทิตา, อุเปกฺขา ภาวนาติ จ;

จตุพฺรหฺมวิหารา จ, อปฺปมญฺญาติ ภาสิตา.

๓๙๓.

อาหาเร ตุ ปฏิกฺกูล-สญฺเญกาติ ปกาสิตา;

จตุธาตุววตฺถานํ, จตุธาตุปริคฺคโห.

๓๙๔.

จตฺตาโรรุปฺปกา เจติ, จตฺตาลีส สมาสโต;

กมฺมฏฺฐานานิ วุตฺตานิ, สมเถ ภาวนานเย.

๓๙๕.

อานาปานญฺจ กสิณํ, ปญฺจกชฺฌานิกํ ตหึ;

ปฐมชฺฌานิกา วุตฺตา, โกฏฺฐาสาสุภภาวนา.

๓๙๖.

เมตฺตาทโย จตุชฺฌานา, อุเปกฺขา ปญฺจมี มตา;

อารุปฺปารุปฺปกา เสสา, อุปจารสมาธิกา.

๓๙๗.

กสิณาสุภโกฏฺฐาเส,อานาปาเน จ ชายติ;

ปฏิภาโค ตมารพฺภ,ตตฺถ วตฺตติ อปฺปนา.

๓๙๘.

กมฺมฏฺฐาเนสุ เสเสสุ, ปฏิภาโค น วิชฺชติ;

ตถา หิ สตฺตโวหาเร, อปฺปมญฺญา ปวตฺตเร.

๓๙๙.

กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, ปฐมารุปฺปมานสํ;

ปฐมารุปฺปกาภาว-มากิญฺจญฺญญฺจ โคจรํ.

๔๐๐.

อารุปฺปา สมฺปวตฺตนฺติ, อาลมฺพิตฺวา ยถากฺกมํ;

อญฺญตฺถ ปน สพฺพตฺถ, นปฺปวตฺตติ อปฺปนา.

๔๐๑.

ปริกมฺมํ ปริกมฺม-สมาธิ จ ตโต ปรํ;

อุปจารปฺปนา เจติ, ภาวนายํ จตุพฺพิธํ.

๔๐๒.

ปริกมฺมนิมิตฺตญฺจ, อุคฺคโห จ ตโต ปรํ;

ปฏิภาโคติ ตีเณว, นิมิตฺตานิ ปกาสยุํ.

๔๐๓.

นิมิตฺตํ คณฺหโต ปุพฺพ-มาทิกมฺมิกโยคิโน;

ปริกมฺมนิมิตฺตนฺติ, กสิณาทิกมีริตํ.

๔๐๔.

ตสฺมึ [Pg.36] ปน นิมิตฺตมฺหิ, อารภนฺตสฺส ภาวนํ;

ปฐมํ ปริกมฺมนฺติ, ภาวนาปิ ปวุจฺจติ.

๔๐๕.

จิตฺเตนุคฺคหิเต ตสฺมึ, มโนทฺวาเร วิภาวิเต;

ตทุคฺคหนิมิตฺตํ ตุ, สมุปฺปนฺนนฺติ วุจฺจติ.

๔๐๖.

ปญฺจทฺวารวินิมุตฺตา, ตมารพฺภ สมาหิตา;

ปริกมฺมสมาธีติ, ภาวนา สา ปกาสิตา.

๔๐๗.

อุคฺคหาการสมฺภูตํ, วตฺถุธมฺมวิมุจฺจิตํ;

ปฏิภาคนิมิตฺตนฺติ, ภาวนามยมีริตํ.

๔๐๘.

รูปาทิวิสยํ หิตฺวา, ตมารพฺภ ตโต ปรํ;

ภวงฺคนฺตริตํ หุตฺวา, มโนทฺวารํ ปวตฺตติ.

๔๐๙.

สิขาปตฺตสมาธาน-มุปกฺเลสวิมุจฺจิตํ;

อุปจารสมาธีติ, กามาวจรมีริตํ.

๔๑๐.

ปฏิภาคนิมิตฺตมฺหิ, อุปจารสมาธิโต;

ภาวนาพลนิปฺผนฺนา, สมุปฺปชฺชติ อปฺปนา.

๔๑๑.

ปุริมํ ปุริมํ กตฺวา, วสีภูตํ ตโต ปรํ;

โอฬาริกงฺคโมหาย, สุขุมงฺคปฺปวตฺติยา.

๔๑๒.

อปฺปนา ปทหนฺตสฺส, ปวตฺตติ ยถากฺกมํ;

วิตกฺกาทิวินิมุตฺตา, วิจาราทิสมายุตา.

๔๑๓.

อาวชฺชนา จ วสิตา, ตํสมาปชฺชนา ตถา;

วุฏฺฐานาธิฏฺฐานา ปจฺจ-เวกฺขณาติ จ ปญฺจธา.

๔๑๔.

วิตกฺกญฺจ วิจารญฺจ, สหาติกฺกมโต ปน;

จตุกฺกชฺฌานมปฺเปติ, ปญฺจกญฺจ วิสุํ วิสุํ.

๔๑๕.

อปฺปนาย จ ปจฺเจกฌานสฺสาปิ วิสุํ วิสุํ;

อิจฺฉิตพฺพา หิ สพฺพตฺถ, ปริกมฺมาทิภาวนา.

๔๑๖.

ตํ ปริตฺตํ มชฺฌิมญฺจ, ปณีตนฺติ วิภชฺชติ;

วิโมกฺโข จ วสีภูตมภิภายตนนฺติ จ.

๔๑๗.

ปริตฺตาทิ [Pg.37] ปริตฺตาทิโคจรนฺติ จตุพฺพิธํ;

ทุกฺขาปฏิปทํ ทนฺธาภิญฺญมิจฺจาทิโต ตถา.

๔๑๘.

ตํ ฉนฺทจิตฺตวีริยวีมํสาธิปฺปเตยฺยโต;

วิเสสฏฺฐิตินิพฺเพธหานภาคิยโตปิ จ.

๔๑๙.

ปญฺจธา ฌานเภเทน, จตุธาลมฺพเภทโต;

สมาธิภาวนาปุญฺญมปฺปนาปตฺตมีริตํ.

๔๒๐.

อิติ วิกฺขมฺภิตกฺเลสํ, รูปโลกูปปตฺติกํ;

รูปาวจรกมฺมนฺติ, วิภาเวนฺติ วิสารทา.

๔๒๑.

อรูปาวจรกมฺมํ, จตุธารุปฺปสาธนํ;

รูปธมฺมวิภาเคน, ภาวิตนฺติ ปวุจฺจติ.

๔๒๒.

จตุปาริสุทฺธิสีลํ, ธุตงฺคปริวาริตํ;

สีลวิสุทฺธิสงฺขาตํ, ปูรยิตฺวา ตโต ปรํ.

๔๒๓.

ปตฺวา จิตฺตวิสุทฺธิญฺจ, โสปจารสมาธิกํ;

ตถา ทิฏฺฐิวิสุทฺธิญฺจ, นามรูปปริคฺคหํ.

๔๒๔.

กงฺขาวิตรณํ นาม, ปจฺจยฏฺฐิติทสฺสนํ;

วิโสเธตฺวา มคฺคามคฺค-ญาณทสฺสนเมว จ.

๔๒๕.

ตโต ปรํ วิปสฺสนฺโต, วิสุทฺธีสุ สมาหิโต;

สมฺปาเทตฺวา ปฏิปทา-ญาณทสฺสนมุตฺตมํ.

๔๒๖.

ตโต ปปฺโปติ เมธาวี, วิสุทฺธึ ญาณทสฺสนํ;

จตุมคฺคสมญฺญาตํ, สามญฺญผลทายกํ.

๔๒๗.

ฉพฺพิสุทฺธิกเมเนวํ, ภาเวตพฺพํ ยถากฺกมํ;

กมฺมํ โลกุตฺตรํ นาม, สพฺพทุกฺขกฺขยาวหํ.

๔๒๘.

อิติ ฉนฺนํ จตุกฺกานํ, วสา กมฺมํ วิภาวเย;

เยน กมฺมวิเสเสน, สนฺตานมภิสงฺขตํ.

๔๒๙.

ภูมีภวโยนิคติฐิติวาเสสุ สมฺภวา;

ปฏิสนฺธาทิภาเวน, ปากาย ปริวตฺตติ.

๔๓๐.

สายํ [Pg.38] กมฺมสมญฺญาตา, กมฺมชานิ ยถารหํ;

ชเนติ รูปารูปานิ, มโนสญฺเจตนา กถํ.

๔๓๑.

ภูมิ โลกุตฺตรา เจว, โลกิยาติ ทฺวิธา ฐิตา;

ปริตฺตา จ มหคฺคตา, อปฺปมาณาติ เภทิตา.

๔๓๒.

เอกาทส กามภวา, ภวา โสฬส รูปิโน;

จตฺตาโรรุปฺปกา เจติ, ติวิโธ ภว สงฺคโห.

๔๓๓.

อสญฺเญโก ภโว เนว-สญฺญินาสญฺญิโก ภโว;

สพฺโพ สญฺญิภโว เสโส,เอวมฺปิ ติวิโธ ภโว.

๔๓๔.

อารุปฺปา จตุโวการา, เอกโวการสญฺญิโน;

ปญฺจโวการโก นาม, ภโว เสโส ปวุจฺจติ.

๔๓๕.

นิรเย โหติ เทเว จ, โยเนกา โอปปาติกา;

อณฺฑชา ชลาพุชา จ, สํเสทโชปปาติกา.

๔๓๖.

เปตโลเก ติรจฺฉาเน, ภุมฺมเทเว จ มานุเส;

อสุเร จ ภวนฺเตวํ, จตุธา โยนิ สงฺคหา.

๔๓๗.

คติโย นิรยํ เปตา, ติรจฺฉานา จ มานวา;

สพฺเพ เทวาติ ปญฺจาห, ปญฺจนิมฺมลโลจโน.

๔๓๘.

ตาวตึเสสุ เทเวสุ, เวปจิตฺตาสุรา คตา;

กาลกญฺจาสุรา นาม, คตา เปเตสุ สพฺพถา.

๔๓๙.

สนฺธิสญฺญาย นานตฺตา, กายสฺสาปิ จ นานโต;

นานตฺตกายสญฺญีติ, กามสุคฺคติโย มตา.

๔๔๐.

ปฐมชฺฌานภูมี จ, จตุราปายภูมิโย;

นานตฺตกายเอกตฺต-สญฺญีติ สมุทีริตา.

๔๔๑.

เอกตฺตกายนานตฺต-สญฺญี ทุติยภูมิกา;

เอกตฺตกายเอกตฺต-สญฺญี อุปริรูปิโน.

๔๔๒.

วิญฺญาณฏฺฐิติโย [Pg.39] สตฺต, ตีหารุปฺเปหิ เหฏฺฐโต;

อสญฺเญตฺถ น คณฺหนฺติ, วิญฺญาณาภาวโต สทา.

๔๔๓.

จตุตฺถารุปฺปภูมิญฺจ, ปฏุวิญฺญาณหานิโต;

ตํ ทฺวยมฺปิ คเหตฺวาน, สตฺตาวาสา นเวริตา.

๔๔๔.

เทวา มนุสฺสาปายาติ, ติวิธา กามธาตุโย;

ปฐมชฺฌานภูมาทิ-เภทา ภูมิ จตุพฺพิธา.

๔๔๕.

ปฐมารุปฺปาทิเภทา, จตุธารุปฺปธาตุโย;

โสตาปนฺนาทิเภเทน, จตุธานุตฺตรา มตา.

๔๔๖.

นิรยาทิปฺปเภเทน, ภินฺนา ปจฺเจกโต ปุน;

เอกตึสวิธา โหนฺติ, สตฺตานํ ชาติภูมิโย.

๔๔๗.

เอวํ ภูมาทิเภเทสุ, สตฺตา ชายนฺติ สาสวา;

กมฺมานิ จ วิปจฺจนฺติ, ยถาสมฺภวโต กถํ;

๔๔๘.

อปายมฺหา จุตา สตฺตา, กามธาตุมฺหิ ชายเร;

สพฺพฏฺฐาเนสุ ชายนฺติ, เสสกามภวา จุตา.

๔๔๙.

สุทฺธาวาสา จุตา สุทฺธา-วาเสสุปริ ชายเร;

อสญฺญิมฺหา จุตา กาม-สุคติมฺโหปปชฺชเร.

๔๕๐.

เสสรูปา จุตา สตฺตา, ชายนฺตาปายวชฺชิเต;

อารุปฺปโตปริ กาม-สุคติมฺหิ ตหิมฺปิ จ.

๔๕๑.

ปุถุชฺชนาว ชายนฺติ, อสญฺญาปายภูมิสุ;

สุทฺธาวาเสสุ ชายนฺติ, อนาคามิกปุคฺคลา.

๔๕๒.

เวหปฺผเล อกนิฏฺเฐ, ภวคฺเค จ ปติฏฺฐิตา;

น ปุนญฺญตฺถ ชายนฺติ, สพฺเพ อริยปุคฺคลา.

๔๕๓.

พฺรหฺมโลกคตา เหฏฺฐา, อริยา โนปปชฺชเร;

ทุกฺขมูลสมุจฺเฉทา, ปรินิพฺพนฺตินาสวา.

๔๕๔.

ชายนฺตานญฺจ ชาตาน-มิติ วุตฺตนิยามโต;

ปวตฺตาตีตกํ กมฺมํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

๔๕๕.

อรูปํ [Pg.40] จตุโวกาเร, รูปเมว อสญฺญิสุ;

ชเนติ รูปารูปานิ, ปญฺจโวการภูมิยํ.

๔๕๖.

อารุปฺปานุตฺตรํ กมฺมํ, ปากเมว วิปจฺจติ;

กฏตฺตารูปปากานิ, กามรูปนิยามิตํ.

๔๕๗.

กาโลปธิปฺปโยคานํ, คติยา จ ยถารหํ;

สมฺปตฺติญฺจ วิปตฺติญฺจ, กมฺมมาคมฺม ปจฺจติ.

๔๕๘.

อปาเย สนฺธิมุทฺธจฺจ-หีนา ทตฺวา ปวตฺติยํ;

สพฺพาปิ ปญฺจโวกาเร, ทฺวาทสาปุญฺญเจตนา.

๔๕๙.

สตฺตากุสลปากานิ, วิปจฺจนฺติ ยถารหํ;

กามาวจรปุญฺญานิ, กาเมสุคติยํ ปน.

๔๖๐.

สเหตุกานิ ปากานิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ;

ชเนนฺติ ปญฺจโวกาเร, อเหตุปิ ยถารหํ.

๔๖๑.

ติเหตุปุญฺญมุกฺกฏฺฐํ, ปฏิสนฺธึ ติเหตุกํ;

ทตฺวา โสฬส ปากานิ, ปวตฺเต ตุ วิปจฺจติ.

๔๖๒.

ติเหตุโกมกุกฺกฏฺฐํ, ทฺวิเหตุ จ ทฺวิเหตุกํ;

สนฺธึ เทติ ปวตฺเต ตุ, ติเหตุกวิวชฺชิตํ.

๔๖๓.

ทฺวิเหตุโกมกํ ปุญฺญํ, ปฏิสนฺธิมเหตุกํ;

ทตฺวาเหตุกปากานิ, ปวตฺเต ตุ วิปจฺจติ.

๔๖๔.

อสงฺขารํ สสงฺขาร-วิปากานิ น ปจฺจติ;

สสงฺขารมสงฺขาร-วิปากานีติ เกจน.

๔๖๕.

ปริตฺตํ ปฐมชฺฌานํ, มชฺฌิมญฺจ ปณีตกํ;

ภาเวตฺวา ชายเร พฺรหฺม-ปาริสชฺชาทิ ตีสุปิ.

๔๖๖.

ตเถว ทุติยชฺฌานํ, ตติยญฺจ ยถากฺกมํ;

ภาเวตฺวา ชายเร ฌานํ, ปริตฺตาภาทิ ตีสุปิ.

๔๖๗.

ตถา จตุตฺถํ ติวิธํ, ภาเวตฺวาน สมาหิตา;

ปริตฺตสุภาทิเกสุ, ตีสุ ชายนฺติ โยคิโน.

๔๖๘.

ปญฺจมํ [Pg.41] ปน ภาเวตฺวา, โหนฺติ เวหปฺผลูปคา;

สญฺญาวิราคํ ภาเวตฺวา, อสญฺญีสูปปชฺชเร.

๔๖๙.

สุทฺธาวาเสสุ ชายนฺติ, อนาคามิกปุคฺคลา;

อารุปฺปานิ ตุ ภาเวตฺวา, อารุปฺเปสุ ยถากฺกมํ.

๔๗๐.

เอวํ มหคฺคตํ ปุญฺญํ, ยถาภูมิววตฺถิตํ;

ชเนติ สทิสํ ปากํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

๔๗๑.

โลกุตฺตรานิ ปุญฺญานิ, อุปฺปนฺนานนฺตรํ ปน;

สมาปตฺติกฺขเณ เจว, ชเนนฺติ สทิสํ ผลํ.

๔๗๒.

มหคฺคตานนฺตริยํ, ปริปกฺกสภาวโต;

อนนฺตรภวาตีตํ, กาลาตีตํ น ปจฺจติ.

๔๗๓.

สุขุมาลสภาวา จ, สุขุมตฺตา มหคฺคตา;

สนฺตาเน น วิปจฺจนฺติ, ปฏิปกฺเขหิ ทูสิเต.

๔๗๔.

สมานาเสวเน ลทฺเธ, วิชฺชมาเน มหพฺพเล;

อลทฺธา ตาทิสํ เหตุํ, อภิญฺญา น วิปจฺจติ.

๔๗๕.

สกํ ภูมิมตีตานํ, น วิปจฺจตานุตฺตรํ;

กมฺมนฺตรสฺสธิฏฺฐานา, สนฺตานสฺเสติ ทีปิตํ.

๔๗๖.

อิติ เตตฺตึส กมฺมานิ, ปากา ฉตฺตึส ภาสิตา;

จิตฺตุปฺปาทา กฺริยา เสสา, กฺริยามตฺตปฺปวตฺติโต.

๔๗๗.

จิตฺตุปฺปาทวเสเนวเมกูนนวุตีวิธา;

เตปญฺญาส สภาเวน, จิตฺตเจตสิกา มตา.

๔๗๘.

อิติ จิตฺตํ เจตสิกํ, นิพฺพานนฺติ นรุตฺตโร;

นามํ ติธา ปกาเสสิ, จกฺขุมา วทตํ วโร.

๔๗๙.

อิติ กมฺมวิปากปณฺฑิตา, มิตกมฺมวิปากสาสเน;

หิตกมฺมวิปากปารคู, จตุกมฺมวิปากมพฺรวุํ.

๔๘๐.

ยตฺถายํ [Pg.42] ปรมตฺถวตฺถุนิยเม ตุลฺเยน พาหุลฺยโต,อตฺถานตฺถวิจารณํ ปติ ชโน สมฺโมหมาปาทิโต;

พุทฺโธ โพธิตเล ยมาห สุคโต คนฺตฺวาน เทวาลยํ,สฺวายํ กมฺมวิปากนิจฺฉยนโย สงฺเขปโต ทีปิโต.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท กมฺมวิภาโค นาม

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

๖. ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท

รูปวิภาโค

๔๘๑.

อิติ ปญฺจปริจฺเฉท-ปริจฺฉินฺนตฺถสงฺคหํ;

นามธมฺมมเสเสน, วิภาเวตฺวา สภาวโต.

๔๘๒.

สปฺปเภทํ ปวกฺขามิ, รูปธมฺมมิโต ปรํ;

ภูโตปาทายเภเทน, ทุวิธมฺปิ ปกาสิตํ.

๔๘๓.

อุทฺเทสลกฺขณาทีหิ, วิภาคชนกา ตถา;

กลาปุปฺปตฺติโต จาปิ, ยถานุกฺกมโต กถํ?

๔๘๔.

รุปฺปตีติ ภเว รูปวิการปฺปจฺจเยสติ;

รูปรูปํ ตถา รูปปริยาปนฺนโตปรํ.

๔๘๕.

ภูตรูปํ ตุ ปถวี, อาโป เตโช ตถาปโร;

วาโย จ ภวตูปาทารูปเมตฺถาติ ภาสิตํ.

๔๘๖.

ภูตรูปมุปาทาย[Pg.43], ปวตฺตติ น จญฺญถา;

อิจฺจุปาทายรูปนฺติ, รูปํ เสสมุทีริตํ.

๔๘๗.

จกฺขุ โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโยติ ปญฺจธา;

ปสาทรูปมกฺขาตํ, โนปสาทํ ปเนตรํ.

๔๘๘.

รูปสทฺทคนฺธรสา, โผฏฺฐพฺพมิติ ปญฺจธา;

รูปํ ปสาทวิสยํ, ปสาโท โคจรํปรํ.

๔๘๙.

อิตฺถตฺตํ ปุริสตฺตญฺจ, ภาวรูปมุทีริตํ;

ชีวิตินฺทฺริยรูปนฺติ, อุปาทินฺนปวตฺติกํ.

๔๙๐.

วตฺถุรูปํ ตุ หทยํ, ยํ ธาตุทฺวยนิสฺสยํ;

กพฬีการมาหารรูปมิจฺจาหุ ปณฺฑิตา.

๔๙๑.

รูปธมฺมสภาวตฺตา, รูปนฺติ ปริทีปิตํ;

อิจฺเจวมฏฺฐารสธา, รูปรูปมุทีริตํ.

๔๙๒.

อนิปฺผนฺนสภาวตฺตา, รูปากาโรปลกฺขิตํ;

อนิปฺผนฺนํ นาม รูปํ, ทสธา ปริทีปิตํ.

๔๙๓.

รูปปฺปริจฺเฉทํ รูปมิจฺจากาโส ปกาสิโต;

กายพฺพจีวิญฺญตฺติกํ, ทฺวยํ วิญฺญตฺติรูปกํ.

๔๙๔.

ลหุตา มุทุตา กมฺม-ญฺญตา วิญฺญตฺติยา สห;

วิการรูปมิจฺจาหุ, ปญฺจธา จ วิภาวิโน.

๔๙๕.

อุปจโย สนฺตติ จ, ชรตานิจฺจตาติ จ;

จตุธา ลกฺขณรูปํ, รูปกณฺเฑ วิภาวิตํ.

๔๙๖.

อิจฺเจวมฏฺฐวีสติวิธานิปิ วิจกฺขโณ;

รูปานิ ลกฺขณาทีหิ, วิภาเวยฺย ยถากฺกมํ.

๔๙๗.

ขรตา ปถวีธาตุ, สายํ กกฺขฬลกฺขณา;

กลาปาธิฏฺฐานรสา, ปฏิคฺคาโหติ คยฺหติ.

๔๙๘.

อาพนฺธนมาโปธาตุ, สา ปคฺฆรณลกฺขณา;

กลาปาพนฺธนรสา, สงฺคหตฺเตน คยฺหติ.

๔๙๙.

เตชนตฺตํ [Pg.44] เตโชธาตุ, สายมุณฺหตฺตลกฺขณา;

ปาจนรสา มทฺทวา-นุปฺปาทนนฺติ คยฺหติ.

๕๐๐.

วาโยธาตุ วายนตฺตํ, สา วิตฺถมฺภนลกฺขณา;

สมีรณรสาภินิ-หารภาเวน คยฺหติ.

๕๐๑.

สพฺพตฺถาวินิภุตฺตาปิ, อสมฺมิสฺสิตลกฺขณา;

ตํตํภาวสมุสฺสนฺนสมฺภาเรสุปลกฺขิตา.

๕๐๒.

อญฺญมญฺเญนุปตฺถทฺธา, เสสรูปสฺส นิสฺสยา;

จตุทฺเธวํ กลาเปสุ, มหาภูตา ปวตฺตเร.

๕๐๓.

จกฺขุ สมฺภารจกฺขุมฺหิ, สตฺตกฺขิปฏโลจิเต;

กณฺหมณฺฑลมชฺฌมฺหิ, ปสาโทติ ปวุจฺจติ.

๕๐๔.

เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ อนุปสฺสติ;

ปริตฺตํ สุขุมํ เจตํ, อูกาสิรสมูปมํ.

๕๐๕.

โสตํ โสตพิลสฺสนฺโต,ตมฺพโลมาจิเต ตถา;

องฺคุลิเวธนากาเร,ปสาโทติ ปวุจฺจติ.

๕๐๖.

อนฺโต อชปทฏฺฐาเน, ฆานํ ฆานพิเล ฐิตํ;

ชิวฺหา ชิวฺหาย มชฺฌมฺหิ, อุปฺปลาการสนฺนิเภ.

๕๐๗.

อิจฺเจวํ ปน จตฺตาโร, ตํตํเทสววตฺถิตา;

กายปฺปสาโท กายมฺหิ, อุปาทินฺเนติ ปญฺจธา.

๕๐๘.

กปฺปาสปฏลสฺเนห-สนฺนิภา ภูตนิสฺสิตา;

ปสาทา ชีวิตารกฺขา, รูปาทิปริวาริตา.

๕๐๙.

ธีตา ราชกุมาราว, กลาปนฺตรวุตฺติโน;

ทฺวารภูตาว ปจฺเจกํ, ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา.

๕๑๐.

รูปาทาภิฆาตารหภูตานํ วา ยถากฺกมํ;

ทฏฺฐุกามนิทานาทิกมฺมภูตานเมว วา.

๕๑๑.

ปสาทลกฺขณา [Pg.45] รูปา-ทาวิญฺชนรสา ตถา;

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬํ, ทฺวารภาเวน คยฺหเร.

๕๑๒.

รูปํ นิภาโส ภูตานํ, สทฺโท นิคฺโฆสนํ ตถา;

คนฺโธว คนฺธนํ ตตฺถ, รโส จ รสนียตา.

๕๑๓.

อิจฺเจวํ ปน จตฺตาโร, โคจรา ภูตนิสฺสิตา;

ภูตตฺตยญฺจ โผฏฺฐพฺพมาโปธาตุวิวชฺชิตํ.

๕๑๔.

สทฺโท อนิยโต ตตฺถ, ตทญฺโญ สหวุตฺติโน;

ตํตํสภาวเภเทน, ตํตํทฺวาโรปลกฺขิโต.

๕๑๕.

ปญฺเจว ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา วิสยา มตา;

จกฺขาทิปฏิหนนลกฺขณาว ยถากฺกมํ.

๕๑๖.

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬาลมฺพภาวรสา ตถา;

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬํ, โคจรตฺเตน คยฺหเร.

๕๑๗.

อิตฺถินฺทฺริยํ ปนิตฺถตฺตมิตฺถิภาโวติ ภาสิโต;

ปุริสตฺตํ ตถา ภาโว, ปุริสินฺทฺริยนามโก.

๕๑๘.

ตํ ทฺวยํ ปนุปาทินฺนกาเย สพฺพตฺถ ลพฺภติ;

กลาปนฺตรภินฺนญฺจ, ภินฺนสนฺตานวุตฺติ จ.

๕๑๙.

วเส วตฺเตติ ลิงฺคาน-มิตฺถิปุมฺภาวลกฺขณํ;

อิตฺถีติ จ ปุริโสติ, ปกาสนรสํ ตถา.

๕๒๐.

อิตฺถีนํ ปุริสานญฺจ, ลิงฺคสฺส จ ยถากฺกมํ;

นิมิตฺตกุตฺตากปฺปานํ, การณตฺเตน คยฺหติ.

๕๒๑.

สตฺตา มรนฺติ นาเสน, ยสฺส ปาณนฺติ วุตฺติยา;

สชีวมตกายานํ, เภโท เยโนปลกฺขิโต.

๕๒๒.

ตเทตํ กมฺมชาตาน-มนุปาลนลกฺขณํ;

ชีวิตํ ชีวนรสํ, อายุพทฺโธติ คยฺหติ.

๕๒๓.

มโนธาตุยา จ ตถา, มโนวิญฺญาณธาตุยา;

นิสฺสยลกฺขณํ วตฺถุ-รูปํ หทยสมฺมตํ.

๕๒๔.

สมาธานรสํ [Pg.46] ตาส-มุพฺพาหตฺเตน คยฺหติ;

ยสฺมึ กุปฺปิตกาลมฺหิ, วิกฺขิตฺตา โหนฺติ ปาณิโน.

๕๒๕.

กาโย ยสฺสานุสาเรน, จิตฺตกฺเขเปน ขิชฺชติ;

ยสฺมึ นิรุทฺเธ วิญฺญาณ-โสโตปิ จ นิรุชฺฌติ.

๕๒๖.

ยํ นิสฺสาย ปติฏฺฐาติ, ปฏิสนฺธิ ภวนฺตเร;

ตเทตํ กมฺมสมฺภูตํ, ปญฺจโวการภูมิยํ.

๕๒๗.

มชฺเฌ หทยโกสมฺหิ, อฑฺฒปสตโลหิเต;

ภูตรูปมุปาทาย, จกฺขาทิ วิย วตฺตติ.

๕๒๘.

กพฬีกาโร อาหาโร, รูปาหรณลกฺขโณ;

กายานุยาปนรโส, อุปตฺถมฺโภติ คยฺหติ.

๕๒๙.

โอชาย ยาย ยาเปนฺติ, อาหารสฺเนหสตฺติยา;

ปาณิโน กามโลกมฺหิ, สายเมวํ ปวุจฺจติ.

๕๓๐.

อากาสธาตุ รูปานํ, ปริโยสานลกฺขณา;

ปริจฺเฉทรสา รูปมริยาโทติ คยฺหติ.

๕๓๑.

สลกฺขณปริจฺฉินฺนรูปธมฺมปริคฺคเห;

โยคีนมุปการาย, ยํ เทเสสิ ทยาปโร.

๕๓๒.

ปริจฺฉินฺนสภาวานํ, กลาปานํ ยถารหํ;

ปริยนฺตานเมเวส, ตทากาโร ปวุจฺจติ.

๕๓๓.

คมนาทิวจีโฆสปวตฺตมฺหิ ยถากฺกมํ;

วาโยปถวิธาตูนํ, โย วิกาโร สมตฺถตา.

๕๓๔.

สหโชปาทินฺนกานํ, กฺริยาวาจาปวตฺติยา;

วิปฺผนฺทฆฏฺฏนาเหตุ, จิตฺตานุปริวตฺตโก.

๕๓๕.

ส วิการวิเสโสยํ, วิญฺญตฺตีติ ปกาสิโต;

วิญฺญาเปตีติ กาเยน, วาจาย จ วิจินฺติตํ.

๕๓๖.

วาโยปถวาธิกานํ, ภูตานมิติ เกจน;

ปวุตฺตา ตาทินา กาย-ปริคฺคหสุขาย ยา.

๕๓๗.

กาโย [Pg.47] ยสฺสานุภาเวน,สหาโภโคว ขายติ;

ยํ นิโรธา ปราภูโต,เสติ นิจฺเจตโน ยถา.

๕๓๘.

โลเก ปปญฺจา วตฺตนฺติ, พหุธา ยาย นิมฺมิตา;

กปฺเปนฺติ กายมตฺตานํ, พาลา ยาย จ วญฺจิตา.

๕๓๙.

สายํ กายวจีกมฺม-ทฺวารภาเวน ลกฺขิตา;

พฺยาปารฆฏฺฏนาเหตุ-วิการาการลกฺขณา.

๕๔๐.

กายวาจาอธิปฺปาย-ปกาสนรสา ตถา;

กายวิปฺผนฺทฆฏฺฏน-เหตุภาเวน คยฺหติ.

๕๔๑.

ลหุตา ปน รูปานํ, อทนฺธาการลกฺขณา;

อวิตฺถานรสา สลฺล-หุกวุตฺตีติ คยฺหติ.

๕๔๒.

มุทุตาปิ จ รูปานํ, กกฺขฬาภาวลกฺขณา;

กิจฺจาวิรุชฺฌนรสา, อนุกุลฺยนฺติ คยฺหติ.

๕๔๓.

กมฺมญฺญตา จ รูปานํ, อลํกิจฺจสฺส ลกฺขณา;

ปวตฺติสมฺปตฺติรสา, โยคฺคภาโวติ คยฺหติ.

๕๔๔.

สปฺปายมุตุมาหารํ, ลทฺธา จิตฺตมนามยํ;

ลหู มุทุ จ กมฺมญฺญํ, ยทา รูปํ ปวตฺตติ.

๕๔๕.

ตถา ปวตฺตรูปสฺส, ปวตฺตาการเภทิตํ;

ลหุตาทิตฺตยมฺเปตํ, สหวุตฺติ ตทา ภเว.

๕๔๖.

สปฺปายปฏิเวธาย, ปฏิปตฺตุปการิกา;

สาการา รูปสมฺปตฺติ, ปญฺญตฺเตวํ มเหสินา.

๕๔๗.

รูปสฺโสปจโย นาม, รูปสฺสาจยลกฺขโณ;

รูปุมฺมุชฺชาปนรโส, ปาริปูรีติ คยฺหติ.

๕๔๘.

ปวตฺติลกฺขณา รูป-สนฺตตีติ ปกาสิตา;

อนุปฺปพนฺธนรสา, อวิจฺเฉโทติ คยฺหติ.

๕๔๙.

รูปมาจยรูเปน[Pg.48], ชายติจฺจุปรูปริ;

เปกฺขโตปจายาการา, ชาติ คยฺหติ โยคินา.

๕๕๐.

อนุปฺปพนฺธากาเรน, ชายตีติ สเมกฺขโต;

ตทายํ สนฺตตาการา, สมุปฏฺฐาสิ เจตสิ.

๕๕๑.

เอวมาโภคเภเทน, ชาติรูปํ ทฺวิธา กตํ;

อตฺถูปลทฺธิภาเวน, ชายนฺตํ วาถ เกวลํ.

๕๕๒.

รูปวิวิตฺตโมกาสํ, ปุรกฺขตฺเตน จียติ;

อภาวา ปน ภาวาย, ปวตฺตมิติ สนฺตติ.

๕๕๓.

เอวมาการเภทาปิ, สพฺพาการวรากโร;

ชาติรูปํ ทฺวิธากาสิ, ชาติรูปวิโรจโน.

๕๕๔.

ชรตา กาลหรณํ, รูปานํ ปากลกฺขณา;

นวตาปายนรสา, ปุราณตฺตนฺติ คยฺหติ.

๕๕๕.

อนฺติมกฺขณสมฺปตฺติ, ปริภิชฺชนลกฺขณา;

อนิจฺจตา หรณรสา, ขยภาเวน คยฺหติ.

๕๕๖.

อิติ ลกฺขณรูปํ ตุ, ติวิธํ ภินฺนกาลิกํ;

สภาวรูปธมฺเมสุ, ตํตํกาโลปลกฺขิตํ.

๕๕๗.

เยน ลกฺขียติ รูปํ, ภินฺนาการํ ขเณ ขเณ;

วิปสฺสนานยตฺถาย, ตมิจฺจาห ตถาคโต.

๕๕๘.

อิจฺเจวํ สปริจฺเฉทา, สวิการา สลกฺขณา;

อกิจฺฉา ปฏิเวธาย, ทยาปนฺเนน ตาทินา.

๕๕๙.

รูปธมฺมา สภาเวน, วิชฺชมานาติ ภาสิตา;

อชฺฌตฺติกาทิเภเทน, พหุธา ภิชฺชเร กถํ;

๕๖๐.

ทฺวารภูตา ปวตฺเตนฺติ, จิตฺตมตฺตาติ กปฺปิตํ;

รูปมชฺฌตฺติกํ ตสฺมา, ปสาทา พาหิรํปรํ.

๕๖๑.

วณฺโณ [Pg.49] คนฺโธ รโสชา จ, ภูตรูปญฺจ ภาสิตํ;

อวินิพฺโภครูปํ ตุ, วินิพฺโภคํ ปเนตรํ.

๕๖๒.

สตฺตวิญฺญาณธาตูนํ, นิสฺสยตฺตา ยถารหํ;

ปสาทา หทยญฺเจว, วตฺถุนา วตฺถุ เทสิตํ.

๕๖๓.

ปญฺจวิญฺญาณุปาทินฺน-ลิงฺคาทิ จ ปวตฺติโต;

ปสาทา ชีวิตํ ภาวา, เจนฺทฺริยํ เนนฺทฺริยํปรํ.

๕๖๔.

ปญฺจวิญฺญาณกมฺมานํ, ปวตฺติมุขภาวโต;

ทฺวารํ ปสาทวิญฺญตฺติ-ปรมทฺวารมีริตํ.

๕๖๕.

ปฏิหญฺญนฺตญฺญมญฺญํ, ปสาทวิสยา ปน;

ตสฺมา สปฺปฏิฆํ นาม, รูปมปฺปฏิฆํปรํ.

๕๖๖.

ทฺวาราลมฺพณภาเวน, สภาเวเนว ปากฏา;

เต เอโวฬาริกํ ตสฺมา, เสสํ สุขุมมีริตํ.

๕๖๗.

โอฬาริกสภาเวน, ปริคฺคหสุขา ตหึ;

เต เอว สนฺติเกรูปํ, ทูเรรูปํ ปเนตรํ.

๕๖๘.

ตณฺหาทิฏฺฐีหุเปเตน, กมฺมุนาทินฺนภาวโต;

กมฺมชาตมุปาทินฺนํ, อนุปาทินฺนกํปรํ.

๕๖๙.

จกฺขุนา ทิสฺสมานตฺตา, สนิทสฺสนนามกํ;

รูปเมว ตโต เสส-มนิทสฺสนมพฺรวุํ.

๕๗๐.

สนิทสฺสนรูปญฺจ, รูปํ สปฺปฏิฆํ ตถา;

อนิทสฺสนมญฺญํ ตุ, ถูลํ สปฺปฏิฆํ มตํ.

๕๗๑.

อนิทสฺสนรูปญฺจ, เสสํ อปฺปฏิฆํ ตถา;

รูปํ ติวิธมิจฺเจวํ, วิภชนฺติ วิจกฺขณา.

๕๗๒.

อปฺปตฺตโคจรคฺคาหิรูปํ จกฺขาทิกํ ทฺวยํ;

สมฺปตฺตคฺคาหิ ฆานาทิ-ตฺตยมคฺคาหิกํ รูปํ.

๕๗๓.

ทิฏฺฐํ รูปํ สุตํ สทฺโท, มุตํ คนฺธาทิกตฺตยํ;

วิญฺญาเณเนว เญยฺยตฺตา, วิญฺญาตมปรํ ภเว.

๕๗๔.

หทยํ [Pg.50] วตฺถุเมเวตฺถ, ทฺวารํ วิญฺญตฺติกทฺวยํ;

ปสาทา วตฺถุ จ ทฺวารํ, อญฺญํ ตุภยวชฺชิตํ.

๕๗๕.

เภทิตฺวา รูปมิจฺเจวํ, ตสฺเสว ปุน ปณฺฑิโต;

สมุฏฺฐานชนเกหิ, วิภาเวยฺย ยถารหํ.

๕๗๖.

กุสลากุสลํ กมฺม-มตีตํ กามิกํ ตถา;

รูปาวจรมิจฺเจวํ, ปญฺจวีสติธา ฐิตํ.

๕๗๗.

ปฏิสนฺธิมุปาทาย, สญฺชเนติ ขเณ ขเณ;

กามรูเปสุ รูปานิ, กมฺมชานิ ยถารหํ.

๕๗๘.

ชายนฺตํ ปญฺจวิญฺญาณ-ปาการุปฺปวิวชฺชิตํ;

ภวงฺคาทิมุปาทาย, สมุปฺปาเทติ มานสํ.

๕๗๙.

สีตุณฺโหตุสมญฺญาตา,เตโชธาตุ ฐิติกฺขเณ;

ตเถวชฺโฌหฏาหาโร,กาเม กายปฺปติฏฺฐิโต.

๕๘๐.

อชฺฌตฺตํ ปน จตฺตาโร, พาหิโร ตุปลพฺภติ;

สพฺเพ กามภเว รูเป, อาหาโร น สมีริโต.

๕๘๑.

ปวตฺเต โหนฺติ จตฺตาโร, กมฺมเมโวปปตฺติยํ;

ชีวมานสฺส สพฺเพปิ, มตสฺโสตุ สิยา น วา.

๕๘๒.

กมฺมํ จิตฺโตตุมาหาร-มิจฺเจวํ ปน ปณฺฑิตา;

รูปานํ ชนกตฺเตน, ปจฺจยาติ ปกาสยุํ.

๕๘๓.

หทยินฺทฺริยรูปานิ, กมฺมชาเนว จิตฺตชํ;

วิญฺญตฺติทฺวยมีเรนฺติ, สทฺโท จิตฺโตตุโช มโต.

๕๘๔.

จิตฺโตตุกพฬีการ-สมฺภูตา ลหุตาทโย;

กมฺมจิตฺโตตุกาหาร-ชานิ เสสานิ ทีปเย.

๕๘๕.

ชายมานาทิรูปานํ, สภาวตฺตา หิ เกวลํ;

ลกฺขณานิ น ชายนฺติ, เกหิจีติ ปกาสิตํ.

๕๘๖.

ยทิชาตาทโย [Pg.51] เตส-มวสฺสํ ตํสภาวตา;

เตสญฺจ ลกฺขณานนฺติ, อนวตฺถา ภวิสฺสติ.

๕๘๗.

อฏฺฐารส ปนฺนรส, เตรส ทฺวาทสาติ จ;

กมฺมจิตฺโตตุกาหาร-ชานิ โหนฺติ ยถากฺกมํ.

๕๘๘.

กลาปานิ ยถาโยคํ, ตานิ สงฺคยฺห ปณฺฑิตา;

นว ฉ จตุโร ทฺเวติ, เอกวีสติ ภาวยุํ.

๕๘๙.

ชีวิตญฺจาวินิพฺโภค-รูปญฺจ, สหวุตฺติโต;

สงฺคยฺห จกฺขุทสกํ, จกฺขุมาทาย ภาสิตํ.

๕๙๐.

ตถา โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหํ กายํ ยถากฺกมํ;

อิตฺถิภาวญฺจ ปุมฺภาวํ, วตฺถุมาทาย ทีปเย.

๕๙๑.

อวินิพฺโภครูเปน, ชีวิตนวกํ ภเว;

อิจฺเจวํ กมฺมชา นาม, กลาปา นวธา ฐิตา.

๕๙๒.

อวินิพฺโภครูปญฺจ, สุทฺธฏฺฐกมุทีริตํ;

กายวิญฺญตฺติยา สทฺธึ, นวกนฺติ ปวุจฺจติ.

๕๙๓.

วจีวิญฺญตฺติสทฺเทหิ, ทสกํ ภาสิตํ ตถา;

ลหุตาเทกาทสกํ, ลหุตาทีหิ ตีหิปิ.

๕๙๔.

กายวิญฺญตฺติลหุตา-ทีหิ ทฺวาทสกํ มตํ;

วจีวิญฺญตฺติลหุตา-ทีหิ เตรสกํ ตถา.

๕๙๕.

คเหตฺวาการเภทญฺจ, ตํตํกาโลปลกฺขิตํ;

อิติ จิตฺตสมุฏฺฐานา, ฉ กลาปาติ ภาสิตา.

๕๙๖.

สุทฺธฏฺฐกํ ตุ ปฐมํ, สทฺเทน นวกํ มตํ;

ลหุตาเทกาทสกํ, ลหุตาทิสมายุตํ.

๕๙๗.

สทฺเทน ลหุตาทีหิ, ตถา ทฺวาทสกํ ภเว;

กลาปา อุตุสมฺภูตา, จตุทฺเธวํ ปกาสิตา.

๕๙๘.

สุทฺธฏฺฐกญฺจ ลหุตา-เทกาทสกมิจฺจปิ;

กลาปาหารสมฺภูตา, ทุวิธาว วิภาวิตา.

๕๙๙.

กลาปานํ [Pg.52] ปริจฺเฉท-ลกฺขณตฺตา วิจกฺขณา;

น กลาปงฺคมิจฺจาหุ, อากาสํ ลกฺขณานิ จ.

๖๐๐.

อิจฺเจวํ จตุสมฺภูตา, กลาปา เอกวีสติ;

สพฺเพ ลพฺภนฺติ อชฺฌตฺตํ, พาหิโรตุสมุฏฺฐิตา.

๖๐๑.

อฏฺฐกํ สทฺทนวก-มิติ ทฺเวธาว ภาสิตา;

มตกาเยปิ เต เอว, สิยุมิจฺจาหุ ปณฺฑิตา.

๖๐๒.

กาเม สพฺเพปิ ลพฺภนฺติ, สภาวานํ ยถารหํ;

สมฺปุณฺณายตนานํ ตุ, ปวตฺเต จตุสมฺภวา.

๖๐๓.

ทสกาเนว สพฺพานิ, กมฺมชาเนว ชาติยํ;

จกฺขุโสตฆานภาว-ทสกานิ น วา สิยุํ.

๖๐๔.

วตฺถุกายทสกานิ, สภาวทสกานิ วา;

คพฺภเสยฺยกสตฺตานํ, ตโต เสสานิ สมฺภวา.

๖๐๕.

กมฺมํ รูปํ ชเนเตวํ,มานสํ สนฺธิโต ปรํ;

เตโชธาตุ ฐิติปฺปตฺตา,อาหารชฺโฌหโฏ ตถา.

๖๐๖.

อิจฺเจวํ จตุสมฺภูตา, รูปสนฺตติ กามินํ;

ทีปชาลาว สมฺพนฺธา, ยาวชีวํ ปวตฺตติ.

๖๐๗.

อายุโน วาถ กมฺมสฺส, ขเยโนภินฺนเมว วา;

อญฺเญน วา มรนฺตาน-มุปจฺเฉทกกมฺมุนา.

๖๐๘.

สตฺตรสจิตฺตกฺขณมายุ รูปานมีริตํ;

สตฺตรสมจิตฺตสฺส, จุติจิตฺโตปรี ตโต.

๖๐๙.

ฐิติกาลมุปาทาย, กมฺมชํ น ปรํ ภเว;

ตโต ภิชฺชตุปาทินฺนํ, จิตฺตชาหารชํ ตโต.

๖๑๐.

อิจฺเจวํ มตสตฺตานํ, ปุนเทว ภวนฺตเร;

ปฏิสนฺธิมุปาทาย, ตถา รูปํ ปวตฺตติ.

๖๑๑.

ฆานชิวฺหากายภาวทสกาหารชํ [Pg.53] ปน;

รูปํ รูปภเว นตฺถิ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

๖๑๒.

ตตฺถ คนฺธรโสชา จ, น ลพฺภนฺตีติ เกจน;

กลาปา จ คเณตพฺพา, ตตฺเถตํ รูปวชฺชิตา.

๖๑๓.

ฐิติกฺขณญฺจ จิตฺตสฺส, เต เอว ปฏิเสธยุํ;

จิตฺตภงฺคกฺขเณ รูป-สมุปฺปตฺติญฺจ วารยุํ.

๖๑๔.

จกฺขุโสตวตฺถุสทฺทจิตฺตชมฺปิ อสญฺญิสุ;

อรูเป ปน รูปานิ, สพฺพถาปิ น ลพฺภเร.

๖๑๕.

อิตฺถํ ปเนตฺถ วิมเลน วิภาวนตฺถํ,ธมฺมํ สุธมฺมมุปคมฺม สุราธิวาสํ;

รูปํ อรูปสวิภาคสลกฺขณํ ตํ,วุตฺตํ ปวุตฺตมภิธมฺมนเย มยาปิ.

๖๑๖.

รูปวิภาคมิมํ สุวิภตฺตํ, รูปยโต ปน เจตสิ นิจฺจํ;

รูปสมิทฺธชิเนริตธมฺเม, รูปวตี อภิวฑฺฒติ ปญฺญา.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท รูปวิภาโค นาม

ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

๗. สตฺตโม ปริจฺเฉโท

สพฺพสงฺคหวิภาโค

๖๑๗.

จตุปญฺญาส ธมฺมา หิ, นามนาเมน ภาสิตา;

อฏฺฐารสวิธา วุตฺตา, รูปธมฺมาติ สพฺพถา.

๖๑๘.

อภิญฺเญยฺยา สภาเวน, ทฺวาสตฺตติ สมีริตา;

สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถา, วตฺถุธมฺมา สลกฺขณา.

๖๑๙.

เตสํ [Pg.54] ทานิ ปวกฺขามิ, สพฺพสงฺคาหิกํ นยํ;

อาภิธมฺมิกภิกฺขูนํ, หตฺถสารมนุตฺตรํ.

๖๒๐.

ทุกา ติกา จ ขนฺธายตนโต ธาตุสจฺจโต;

ปฏิจฺจสมุปฺปาทา จ, ปจฺจยา จ สมญฺญโต.

๖๒๑.

ปจฺจโย เอว นิพฺพานมปจฺจยมสงฺขตํ;

อสงฺขารมนุปฺปาทํ, สสฺสตํ นิจฺจลกฺขณํ.

๖๒๒.

ปจฺจยา เจว สงฺขารา, สงฺขตา จ ตโตปเร;

อุปฺปาทวยธมฺมา จ, ปจฺจยฏฺฐิติกา ตถา.

๖๒๓.

นิพฺพานํ รูปธมฺมา จ, วิปฺปยุตฺตาว เกวลํ;

อารมฺมณา เอว นาม, นาลมฺพนฺติ หิ กิญฺจิปิ.

๖๒๔.

เอกุปฺปาทนิโรธา จ, เอกาลมฺพณวตฺถุกา;

สํสฏฺฐา สมฺปยุตฺตา จ, สหชาตา ยถารหํ.

๖๒๕.

อญฺญมญฺเญนุปตฺถทฺธา, สพฺพตฺถ สหวุตฺติโน;

สารมฺมณารมฺมณา จ, จิตฺตเจตสิกา มตา.

๖๒๖.

วิปสฺสนาย ภูมีติ, ตตฺถ เตภูมกา มตา;

โลกิยา ปริยาปนฺนา, วฏฺฏธมฺมา สอุตฺตรา.

๖๒๗.

สกฺกายธมฺมา สภยา, ตีรโมริมนามกํ;

สํโยชนิยา สมลา, ตถา นีวรณียกา.

๖๒๘.

สํกฺเลสิกา ปรามฏฺฐา, อุปาทานียสาสวา;

โอฆนียา โยคนียา, คนฺถนียาติ ภาสิตา.

๖๒๙.

อญฺเญ อปริยาปนฺนา, วิวฏฺฏา จาวิปสฺสิยา;

โลกุตฺตรานุตฺตรา จ, โนสํโยชนิยาทโย.

๖๓๐.

กมฺมชาตา อุปาทินฺนา, นาม วุจฺจนฺติ สาสวา;

อนุปาทินฺนกา นาม, ตโต เสสา ปวุจฺจเร.

๖๓๑.

ธมฺมา สปฺปฏิภาคาติ, กุสลากุสลา มตา;

อปฺปฏิภาคธมฺมาติ, ตทญฺเญ ปริทีปเย.

๖๓๒.

สรณา [Pg.55] จ ปหาตพฺพา, ทฺวาทสากุสลา ปน;

ตทญฺเญ อรณา นาม, ปหาตพฺพา น เกหิจิ.

๖๓๓.

รูปิโน รูปธมฺมา จ, นามธมฺมา อรูปิโน;

เอวมาทิปฺปเภเทน, ทฺวิธา เภทํ วิภาวเย.

๖๓๔.

พาลา ธมฺมา ตปนียา, กณฺหา จ กฏุกปฺผลา;

อเสวิตพฺพา สาวชฺชา, ทฺวาทสากุสลา มตา.

๖๓๕.

ปณฺฑิตา จาตปนียา, สุกฺกา จ สุขทายกา;

เสวิตพฺพานวชฺชา จ, กุสลา เอกวีสติ.

๖๓๖.

กฺริยา วิปากา รูปญฺจ, นิพฺพานนฺติ จตุพฺพิธา;

วุตฺตา อพฺยากตา นาม, ธมฺมา ตพฺพิปรีตโต.

๖๓๗.

หีนา ธมฺมา ปริตฺตา จ, กามาวจรภูมิกา;

รูปารูปา ปวุจฺจนฺติ, มชฺฌิมา จ มหคฺคตา.

๖๓๘.

อปฺปมาณา ปณีตา จ, ธมฺมา โลกุตฺตรา มตา;

สํกิลิฏฺฐสํกฺเลสิกา, ทฺวาทสากุสลา ตถา.

๖๓๙.

อสํกิลิฏฺฐสํกฺเลสิกา, ธมฺมา เตภูมกาปเร;

อสํกฺลิฏฺฐาสํกฺเลสิกา, นว โลกุตฺตรา สิยุํ.

๖๔๐.

วิปากา เต ปวุจฺจนฺติ, วิปากา จตุภูมกา;

วิปากธมฺมา นามาติ, กุสลากุสลา มตา.

๖๔๑.

กฺริยา รูปญฺจ นิพฺพานํ, น ปากํ น ตุ ปจฺจติ;

อาจยคามิโน ธมฺมา, ปุญฺญาปุญฺญาว สาสวา.

๖๔๒.

วุตฺตาปจยคามิโน, กุสลานุตฺตรา ปน;

กฺริยา รูปญฺจ นิพฺพานํ, ปากา โจภยวชฺชิตา.

๖๔๓.

ปฐมานุตฺตโร มคฺโค, ทสฺสนํ ภาวนาปเร;

ตทญฺเญ ทฺวยนิมฺมุตฺตา, สพฺเพปิ ปรมตฺถโต.

๖๔๔.

สตฺต โลกุตฺตรา เหฏฺฐา, วุตฺตา เสกฺขาติ ตาทินา;

อรหตฺตผลเมว, อเสกฺขนฺติ ปกาสิตํ.

๖๔๕.

โลกิยาปิ [Pg.56] จ นิพฺพานํ, ภาสิโตภยวชฺชิตา;

เอวมาทิปฺปกาเรหิ, ติวิธาติ วิภาวเย.

๖๔๖.

อตีตานาคตํ รูปํ, ปจฺจุปฺปนฺนมถาปรํ;

อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา, สุขุโมฬาริกํ ตถา.

๖๔๗.

หีนํ ปณีตํ ยํ ทูเร, สนฺติเก วา ตเทกโต;

สพฺพํ รูปํ สโมธาย, รูปกฺขนฺโธติ วุจฺจติ.

๖๔๘.

ตเถว เวทนากฺขนฺโธ, นาม ยา กาจิ เวทนา;

สญฺญากฺขนฺโธติ สญฺญา จ, ราสิภาเวน ภาสิตา.

๖๔๙.

วฏฺฏธมฺเมสุ อสฺสาทํ, ตทสฺสาโทปเสวนํ;

วินิภุชฺช นิทสฺเสตุํ, ขนฺธทฺวยมุทาหฏํ.

๖๕๐.

วิวาทมูลสํสาร-กมเหตุนิทสฺสนํ;

สนฺธาย เวทนา สญฺญา, กตา นานาติ เกจน.

๖๕๑.

จิตฺตสํสฏฺฐธมฺมานํ, เจตนามุขโต ปน;

สงฺขารกฺขนฺธนาเมน, ธมฺมา เจตสิกา มตา.

๖๕๒.

สพฺพเภทํ ตถา จิตฺตํ, วิญฺญาณกฺขนฺธ สมฺมตํ;

เภทาภาเวน นิพฺพานํ, ขนฺธสงฺคหนิสฺสฏํ.

๖๕๓.

อาลมฺพนียภาเวน, อุปาทาโนปการโต;

ปญฺจุปาทานกฺขนฺธาติ, โลกุตฺตรวิวชฺชิตา.

๖๕๔.

ยถา ถูลํ หิตตฺถาย, ปริคฺคาหกโยคินํ;

ธมฺมา เตภูมกา เอก-ภูมิภาวาย เทสิตา.

๖๕๕.

ภาชนํ โภชนํ ตสฺส, พฺยญฺชนํ โภชโก ตถา;

ภุญฺชิตา จาติ ปญฺเจเต, อุปเมนฺติ ยถากฺกมํ.

๖๕๖.

คิลานสาลา เคลญฺญํ, อสปฺปาโยปเสวนา;

สมุฏฺฐานํ คิลาโนติ, อุปเมนฺติ จ ปณฺฑิตา.

๖๕๗.

จารโก การณํ ตตฺถ, อปราโธ จ การโก;

อปราธกโต โจโร, อิติ โจปมิตา ปุน.

๖๕๘.

นิจฺจาธิปีฬนฏฺเฐน[Pg.57], ภาราติ ปริทีปิตา;

กฺเลสทุกฺขมุเขเนเต, ขาทกา จ นิรนฺตรํ.

๖๕๙.

อนตฺถาวหิตา นิจฺจมุกฺขิตฺตาสิกเวริโน;

มจฺจุมาราภิเธยฺยตฺตา, วธกาติ จ ภาสิตา.

๖๖๐.

วิมทฺทาสหนํ รูปํ, เผณปิณฺฑํว ทุพฺพลํ;

มุหุตฺตรมณียตฺตา, เวทนา พุพฺพุฬูปมา.

๖๖๑.

มรีจิกูปมา สญฺญา, วิปลฺลาสกภาวโต;

สงฺขาราปิ จ นิสฺสารา, กทลิกฺขนฺธสาทิสา.

๖๖๒.

นานปฺปการํ จินฺเตนฺตํ, นานากฺเลสวิโมหิตํ;

ปลมฺภตีติ วิญฺญาณํ, มายาสมมุทีริตํ.

๖๖๓.

อิจฺเจวํ ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ขนฺธา จ เกวลํ;

ปญฺจกฺขนฺธาติ นาเมน, เทสิตาติ วิภาวเย.

๖๖๔.

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, วิญฺญาณุปฺปตฺติการณํ;

ทฺวาราลมฺพณเภเทน, ทฺเวธายตนมีริตํ.

๖๖๕.

จกฺขาทชฺฌตฺติกํ ตตฺถ, ฉทฺวารายตนํ ภเว;

พาหิรายตนํ นาม, ตถา รูปาทิโคจรํ.

๖๖๖.

อิติ วีถิปฺปวตฺตานํ, ทฺวาราลมฺพณสงฺคโห;

อาคเม อภิธมฺเม ตุ, สพฺพถาปิ ยถารหํ.

๖๖๗.

ตถาหนนฺตราตีโต, ชายมานสฺส ปจฺฉโต;

มโน สพฺโพปิ สพฺพสฺส, มนสฺสายตนํ ภเว.

๖๖๘.

ตถา ปุพฺพงฺคมฏฺเฐน, สหชานมรูปินํ;

ทฺวารภาเวน วิญฺญาณํ, สพฺพมายตนํ มตํ.

๖๖๙.

มนายตนมิจฺเจวํ, ปสาทายตนํ ตถา;

ปญฺจวิญฺญาณธมฺมานํ, อิติ ฉทฺธา วิภาวเย.

๖๗๐.

ปญฺจปฺปสาทวิสยา, ปญฺจายตนสมฺมตา;

เสสํ รูปญฺจ นิพฺพานํ, สพฺเพ เจตสิกาติ จ.

๖๗๑.

เอกูนสฏฺฐิธมฺมานํ[Pg.58], ธมฺมายตนสงฺคโห;

อิติ ฉทฺธา ปกาเสนฺติ, พาหิรายตนํ พุธา.

๖๗๒.

สุญฺญคาโมว ทฏฺฐพฺพ-มชฺฌตฺติกมสารโต;

คามฆาตกโจราว, ตํ หนนฺตํว พาหิรํ.

๖๗๓.

นามปฺปวตฺติมุฬฺหานํ, ตทุปฺปตฺติกการณํ;

ทฺวาทสายตนานีติ, วุตฺตมิตฺถํ มเหสินา.

๖๗๔.

สมตฺตา ภาวมตฺเตน, ธาเรนฺตีติ สลกฺขณํ;

ทฺวาราลมฺพตทุปฺปนฺน-ปริยาเยน เภทิตา.

๖๗๕.

มนายตนเมตฺถาห, สตฺต วิญฺญาณธาตุโย;

เอกาทส ยถาวุตฺตา, อิจฺจฏฺฐารส ธาตุโย.

๖๗๖.

อนฺตาทิกา มโนธาตุ, มโนวิญฺญาณธาตุยา;

ปเวสาปคเม ทฺวาร-ปริยาเยน ติฏฺฐติ.

๖๗๗.

เภรีตลทณฺฑโฆส-สมํ ฉกฺกํ ยถากฺกมํ;

กฏฺฐารณิปาวกาทิ-สมญฺจ ติวิธํ ภเว.

๖๗๘.

ทุกฺขํ สมุทโย เจว, นิโรโธ จ ตถาปโร;

มคฺโค จาติ จตุทฺธาห, สจฺจํ สจฺจปรกฺกโม.

๖๗๙.

ภาโร จ ภารทานญฺจ, ภารนิกฺเขปนํ ตถา;

ภารนิกฺเขปนูปาโย, อิจฺโจปมฺมํ ยถากฺกมํ.

๖๘๐.

โรโค โรคนิทานญฺจ, โรควูปสโม ตถา;

โรคเภสชฺชมิจฺเจว-มุปมาหิ จ ทีปิตํ.

๖๘๑.

วิสรุกฺโข รุกฺขมูลํ, รุกฺขจฺเฉโท ตถาปโร;

รุกฺขจฺเฉทกสตฺถนฺติ, จตุโธปมิตํ ตถา.

๖๘๒.

ตีรโมริมสงฺขาตํ, มโหโฆ ปาริมํ ตถา;

ตทติกฺกมุปาโยติ, อุปเมนฺติ จ ตํ พุธา.

๖๘๓.

สจฺฉิกตฺวาน ปจฺจกฺข-มิจฺโจปมฺมํ ยถากฺกมํ;

สมาจิกฺขิ วิโมกฺขาย, สจฺจํ ตจฺฉนิยามโต.

๖๘๔.

ตถา [Pg.59] หิ ทุกฺขํ นาพาธํ, นาญฺญํ ทุกฺขา จ พาธกํ;

พาธกตฺตนิยาเมน, ทุกฺขสจฺจมิตีริตํ.

๖๘๕.

ตํ วินา นาญฺญโต ทุกฺขํ, น โหติ น จ ตํ ตโต;

ทุกฺขเหตุนิยาเมน, สจฺจมาห วิสตฺติกํ.

๖๘๖.

นาญฺญา นิพฺพานโต สนฺติ, น จ สนฺตํ น ตํ ยโต;

สนฺตภาวนิยาเมน, นิพฺพานํ สจฺจมุตฺตมํ.

๖๘๗.

นาญฺญํ มคฺคาจ นิยฺยานํ, อนิยฺยาโน น จาปิ โส;

ตสฺมา นิยฺยานภาเวน, มคฺโค สจฺจนฺติ สมฺมโต.

๖๘๘.

อิติ ตจฺฉาวิปลฺลาส-ภูตภาโว จตูสุปิ;

สจฺจฏฺโฐติ วินิทฺทิฏฺโฐ, ทุกฺขาทีสฺววิเสสโต.

๖๘๙.

ปีฬนฏฺโฐ สงฺขตฏฺโฐ, สนฺตาปฏฺโฐ จ ภาสิโต;

วิปรีณามฏฺโฐ จาติ, ทุกฺขสฺเสวํ จตุพฺพิธา.

๖๙๐.

อายูหนา นิทานา จ, สํโยคา ปลิโพธโต;

ทุกฺขสฺสมุทยสฺสาปิ, จตุธตฺถา ปกาสิตา.

๖๙๑.

นิสฺสารณา วิเวกา จา-สงฺขตามตโต ตถา;

อตฺถา ทุกฺขนิโรธสฺส, จตุธาว สมีริตา.

๖๙๒.

นิยฺยานโต เหตุโต จ,ทสฺสนาธิปเตยฺยโต;

มคฺคสฺสาปิ จตุทฺเธว-มิติ โสฬสธา ฐิตา.

๖๙๓.

สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถํ, ตจฺฉาภิสมยฏฺฐโต;

ตถตฺถมปิ สจฺจฏฺฐํ, ปฏฺฐเปนฺเตตฺถ ปณฺฑิตา.

๖๙๔.

ตเทตํ ปฏิวิชฺฌนฺติ, อริยาว จตุพฺพิธํ;

วุตฺตมริยสจฺจนฺติ, ตสฺมา นาเถน ตํ กถํ;

๖๙๕.

ชาติ [Pg.60] ชรา จ มรณํ, โสโก จ ปริเทวนา;

ทุกฺขญฺจ โทมนสฺสญฺจ, อุปายาโส ตถาปโร.

๖๙๖.

อปฺปิเยหิ จ สํโยโค, วิปฺปโยโค ปิเยหิ จ;

ยมฺปิ น ลภติจฺฉนฺโต, ตมฺปิ ทุกฺขมิทํ มตํ.

๖๙๗.

อปาเยสุปปชฺชนฺตา, จวนฺตา เทวโลกโต;

มนุสฺเสสุ จ ชีรนฺตา, นานาพฺยสนปีฬิตา.

๖๙๘.

โสจนฺตา ปริเทวนฺตา, เวเทนฺตา ทุกฺขเวทนํ;

โทมนสฺเสหิ สนฺตตฺตา, อุปายาสวิฆาติโน.

๖๙๙.

อนิฏฺเฐหิ อกนฺเตหิ, อปฺปิเยหิ สมายุตา;

สงฺขาเรหิ จ สตฺเตหิ, นานานตฺถวิธายิภิ.

๗๐๐.

อิฏฺเฐหิ ปิยกนฺเตหิ, มนาเปหิ วิโยชิตา;

สงฺขาเรหิ จ สตฺเตหิ, นานาสมฺปตฺติทายิภิ.

๗๐๑.

ทุกฺขาปคมมิจฺฉนฺตา, ปตฺถยนฺตา สุขาคมํ;

อลพฺภเนยฺยธมฺเมสุ, ปิปาสาตุรมานสา.

๗๐๒.

กิจฺฉาธิปนฺนา กปณา, วิปฺผนฺทนฺตา รุทมฺมุขา;

ตณฺหาทาสา ปราภูตา, ภวสํสารสํกเฏ.

๗๐๓.

ยํ เตภูมกนิสฺสนฺทํ, กฏุกํ คาฬฺหเวทนํ;

เวเทนฺติ สํสารผลํ, ตํชาตาทึ วินา กุโต.

๗๐๔.

ตสฺมา ชาตาทิเภเทหิ, พาธมานา ภยาวหา;

ทุกฺขา จ ทุกฺขวตฺถุ จ, พหุธาปิ ปปญฺจิตา.

๗๐๕.

เต สพฺเพ ปญฺจุปาทาน-กฺขนฺธา เอว สมาสโต;

ทุกฺขาธิฏฺฐานภาเวน, ทุกฺขตาย นิยามิตา.

๗๐๖.

ตสฺมา เตภูมกา ธมฺมา, สพฺเพ ตณฺหาวิวชฺชิตา;

ทุกฺขสจฺจนฺติ เทเสสิ, เทสนากุสโล มุนิ.

๗๐๗.

วิราคเตชาลาเภน[Pg.61], ตณฺหาสฺเนหสิเนหิตํ;

วิสรุกฺโขว ชาตาทินานานตฺถผโลทยํ.

๗๐๘.

นนฺทิราคานุพนฺเธน, สนฺตานมวกฑฺฒิตํ;

ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติภาเวน ปริวตฺตติ.

๗๐๙.

ปติฏฺฐิตญฺจ ตตฺเถตมตฺตสฺเนหานุเสวนํ;

โคจรานุนยาพทฺธํ, ราคมุจฺฉาสโมหิตํ.

๗๑๐.

กฺเลสราสิปริกฺลิฏฺฐํ, พฺยสโนปทฺทวาหตํ;

ทุกฺขสลฺลสมาวิทฺธํ, วิหญฺญติ นิรนฺตรํ.

๗๑๑.

หเว วิราคเตเชน, วิจฺฉินฺเน สติ สพฺพถา;

เกน พนฺเธน สนฺตาน-มาเนสฺสติ ภวนฺตรํ.

๗๑๒.

ภวนฺตรมสมฺปตฺเต, สนฺตานมฺหิ วิวฏฺฏิเต;

กิมธิฏฺฐาย ชาตาทิทุกฺขธมฺมา ปวตฺตเร.

๗๑๓.

ตสฺมา โมกฺขวิปกฺเขน, ตณฺหาทุกฺขวิธายินี;

ทุกฺขสมุทโย นาม, สจฺจมิจฺจาห นายโก.

๗๑๔.

สพฺพทุกฺขวินิมุตฺตํ, สพฺพกฺเลสวินิสฺสฏํ;

ทุกฺขนิโรธนาเมน, สจฺจํ วุจฺจติ อจฺจุตํ.

๗๑๕.

ทุกฺขญฺจ ปริชานนฺโต, ปชหํ ทุกฺขสมฺภวํ;

นิพฺพานํ ปทมารพฺภ, ภาวนาวีถิโมสโฏ.

๗๑๖.

นิยฺยานฏฺฐงฺคิโก มคฺโค, สพฺพทุกฺขวิมุตฺติยา;

ทุกฺขนิโรธคามีติ, สจฺจํ ตสฺมา ตมีริตํ.

๗๑๗.

จตุสจฺจวินิมุตฺตา, เสสา โลกุตฺตรา มตา;

มคฺคงฺคสมฺปยุตฺตา จ, ผลธมฺมา จ สพฺพถา.

๗๑๘.

อิตฺถํ สเหตุกํ ทุกฺขํ, โสปายามตนิพฺพุตึ;

ปฏิปตฺติหิตตฺถาย, วิภาเวติ วินายโก.

๗๑๙.

สปฺปาฏิหาริยํ ธมฺมํ, เทเสตฺวาน อนุตฺตโร;

จตุธาริยสจฺจานิ, วิภชีติ วิภาวเย.

๗๒๐.

ตพฺภาวภาวิภาเวน[Pg.62], ปจฺจยาการลกฺขิตํ;

ติยทฺธํ ทฺวาทสงฺคญฺจ, วีสตาการสงฺคหํ.

๗๒๑.

ติสนฺธิ จตุสงฺเขปํ, ติวฏฺฏญฺจ ติลกฺขณํ;

เตภูมกํ ทฺวิมูลญฺจ, จตุกฺกนยมณฺฑิตํ.

๗๒๒.

ปจฺเจกํ จตุคมฺภีร-มนุปุพฺพววตฺถิตํ;

อวิชฺชากูฏสงฺขาตํ, พนฺธาวิจฺเฉทมณฺฑลํ.

๗๒๓.

โสกาทีนตฺถนิสฺสนฺทํ, เกวลํ ทุกฺขปิณฺฑิตํ;

ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ, ภวจกฺกํ ปวุจฺจติ.

๗๒๔.

ปฏิวิทฺธาย วิชฺชาย, ภงฺคาวิชฺชาย สพฺพถา;

วิวฏฺฏตานุปุพฺเพน, เหตุภงฺคา ยถากถํ.

๗๒๕.

อสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อสฺสุปฺปาทา อิทํ ภเว;

อสตาสฺมึ น ตํ โหติ, ตสฺส ภงฺคาว ภิชฺชติ.

๗๒๖.

เอตมตฺถํ ปุรกฺขตฺวา, ปจฺจยฏฺฐิติ ทสฺสิตา;

ปฏิจฺจสมุปฺปาทสฺส, อิทปฺปจฺจยตา นเย.

๗๒๗.

ตถา หิ ชาติยาปาห, ปจฺจยตฺตํ มหามุนิ;

ชรามรณธมฺมานํ, มตฺตาเภเทปิ วตฺถุโต.

๗๒๘.

อาหจฺจปจฺจยฏฺฐมฺหิ, เนทิสี ปจฺจยฏฺฐิติ;

ตตฺถ ธมฺมนฺตรสฺเสว, ปจฺจยฏฺโฐ วิภาวิโต.

๗๒๙.

วุตฺตมาจริเยเนตํ, ปฏฺฐานนยสงฺคเห;

ลพฺภมานนยํ ตาว, ทสฺสนตฺถํ ปปญฺจิโต.

๗๓๐.

เอตฺถ ตสฺมานุเปกฺขิตฺวา, อาหจฺจ นิยมํ พุโธ;

ตพฺภาวภาวิมตฺเตน, ปจฺจยตฺถํ วิภาวเย.

๗๓๑.

ตตฺถาวิชฺชา จ สงฺขารา, อทฺธาตีโตติ ภาสิตา;

วิญฺญาณํ นามรูปญฺจ, สฬายตนสญฺญิตํ.

๗๓๒.

ผสฺโส จ เวทนา ตณฺหา, อุปาทานํ ภโวติ จ;

ปจฺจุปฺปนฺโน ภเว อทฺธา, ภเว อทฺธา อนาคโต.

๗๓๓.

ชาติ [Pg.63] ชรา มรณนฺติ, ทฺเวธา โหติ จ สพฺพถา;

กาลตฺตยววตฺถานํ, ติยทฺธมิติ ทีปเย.

๗๓๔.

ตตฺถาวิชฺชาติ อญฺญาณํ, จตุสจฺเจสุ ภาสิตํ;

ปุพฺพนฺเต จาปรนฺเต จ, ปจฺจยฏฺฐิติยํ ตถา.

๗๓๕.

อปุญฺญาติสงฺขาโรติ, วุตฺตา ทฺวาทส เจตนา;

ตถา ปุญฺญาภิสงฺขาโร, กามรูเปสุ ภาสิโต.

๗๓๖.

อาเนญฺชาติสงฺขาโรติ, วุตฺตารุปฺปา จตุพฺพิธา;

กายพฺพจีมโนทฺวารํ, ปตฺวา ตาเยว เจตนา.

๗๓๗.

วุตฺตา กายวจีจิตฺตสงฺขาราติ มเหสินา;

สงฺขาราติ วิภตฺเตวเมกูนตึส เจตนา.

๗๓๘.

เอกูนวีสติวิธํ, ปฏิสนฺธิกฺขเณ ตถา;

ปวตฺเต ทฺวตฺตึสวิธํ, วิญฺญาณํ ปากมานสํ.

๗๓๙.

ติวิธํ เวทนา สญฺญา, สงฺขาราติ วิเภทิตํ;

นามรูปํ ตุ ทุวิธํ, ภูโตปาทายเภทโต.

๗๔๐.

สฬายตนสงฺขาตํ, จกฺขาทชฺฌตฺติกํ มตํ;

จกฺขุสมฺผสฺสาทิเภทา, ผสฺโส ฉธา ปกาสิโต.

๗๔๑.

สุขา ทุกฺขา อุเปกฺขาติ, เวทนา ติวิธา ภเว;

กาเม ภเว จ วิภเว, ตณฺหาติ ติวิธา มตา.

๗๔๒.

กามุปาทานาทิเภทา, อุปาทานา จตุพฺพิธา;

กมฺโมปปตฺติเภเทน, ภโว นาม ทฺวิธา มโต.

๗๔๓.

อตฺตภาวาภินิพฺพตฺติ, ชาติ นาม ชรา ปน;

ปุราณภาโว มรณํ, ปริโยสานมีริตํ.

๗๔๔.

ทฺวาทสงฺคปฺปเภเทน, วิภตฺเตวํ มเหสินา;

ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ, ปจฺจยา เอว เกวลา.

๗๔๕.

ปฏิจฺจ ผลภาเวน, สาเปกฺขํ ฐิตมตฺตนิ;

อปจฺจกฺขาย สงฺคนฺตฺวา, อุปฺปาเทนฺตีติ ปจฺจยา.

๗๔๖.

อวิชฺชาสงฺขารานํ [Pg.64] ตุ, คหเณ คหิตาว เต;

ตณฺหุปาทานภวาปิ, อิติ ปญฺเจตฺถ เหตุโย.

๗๔๗.

ตณฺหุปาทานภวานํ, คหเณ คหิตา ปุน;

อวิชฺชา สงฺขารา จาติ, ปญฺเจเวตฺถาปิ เหตุโย.

๗๔๘.

วิญฺญาณาทิสรูเปน, ทสฺสิตํ ผลปญฺจกํ;

ชาติชฺชรามรเณน, ตเทว คหิตํ ปุน.

๗๔๙.

อตีเต เหตโว ปญฺจ, อิทานิ ผลปญฺจกํ;

อิทานิ เหตโว ปญฺจ, อายตึ ผลปญฺจกํ.

๗๕๐.

อิตฺถํ เภเทน สงฺคยฺห, ทฺวาทสงฺคํ วิจกฺขณา;

อตฺถาปตฺติวิเสเสน, วีสตาการมีรยุํ.

๗๕๑.

เหตุผลํ ผลเหตุ, ปุน เหตุผลนฺติ จ;

ติสนฺธิ จตุสงฺเขปํ, ตเมวาหุ วิภาวิโน.

๗๕๒.

อวิชฺชาตณฺหุปาทานา, กฺเลสวฏฺฏนฺติ ภาสิตา;

ภเวกเทโส สงฺขารา, กมฺมวฏฺฏํ ตโตปรํ.

๗๕๓.

วิปากวฏฺฏมิจฺเจวํ, วิวฏฺเฏนาวิวฏฺฏิตํ;

ติวฏฺฏวฏฺฏิตํ หุตฺวา, วฏฺฏเมตํ ปวตฺตติ.

๗๕๔.

อนิจฺจญฺจ ขยฏฺเฐน, ทุกฺขเมตํ ภยฏฺฐโต;

อนตฺตาสารกฏฺเฐน, วฏฺฏเมวํ ติลกฺขณํ.

๗๕๕.

สํสารสฺเสว วุตฺตายํ, ปจฺจยานํ ปรมฺปรา;

ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ, ตโต เตภูมโก มโต.

๗๕๖.

พนฺธาวิชฺชาณฺฑโกเสน, วิชฺชาทิเภทวชฺชิตา;

วิมุตฺติรสมปฺปตฺตา, ภวตณฺหาปิปาสิตา.

๗๕๗.

อภิสงฺขารภาเวน, ปฏิพนฺธติ สนฺตติ;

ตถาภิสงฺขตา ปาก-ภาวาย ปริวตฺตติ.

๗๕๘.

วิปากา [Pg.65] ปุน กมฺมานิ, ปากานิ ปุน กมฺมโต;

อิจฺเจวํ ปริยาเยน, สํสาโรยํ ปวตฺตติ.

๗๕๙.

อิจฺจาวิชฺชาภวตณฺหา, วฏฺโฏปตฺถมฺภกา มตา;

สมฺปยุตฺตานุสยิตา, ตสฺมา วฏฺฏํ ทฺวิมูลกํ.

๗๖๐.

ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺน-สนฺตานเภทโต ปน;

นานาภูตานเมกนฺตํ, พีชรุกฺขาทโย วิย.

๗๖๑.

ตถาปิ เตสํ ธมฺมานํ, วตฺถุลกฺขณเภทโต;

ทีปวฏฺฏิสิขานํว, นตฺถิ เอกนฺตเมกตา.

๗๖๒.

เหตุเหตุสมุปฺปนฺนา, อีหาโภควิวชฺชิตา;

ปจฺจยาย จ ปจฺเจตุ-มพฺยาปารา ตโต มตา.

๗๖๓.

อวิชฺชาทีนเมวาถ, สมฺภเว สมฺภวนฺติ จ;

สงฺขาราทิสภาวาติ, ฐิเตวํธมฺมตาย เต.

๗๖๔.

อิตฺถเมกตฺตนานตฺตา, อพฺยาปาโร ตถาปโร;

เอตฺเถวํธมฺมตา เจติ, นยา วุตฺตา จตุพฺพิธา.

๗๖๕.

ผลานํ ปจฺจยุปฺปตฺติ, ปจฺจยตฺโถ จ เหตุสุ;

สภาวปฏิเวโธ จ, เทสนา จิตฺตตาติ จ.

๗๖๖.

อตฺถธมฺมปฏิเวธ-เทสนานํ ยถากฺกมํ;

อติคมฺภีรภาเวน, จตุคมฺภีรมีริตํ.

๗๖๗.

ปธานการณตฺตา หิ, อวิชฺชาทิปรมฺปรา;

กเมน สงฺขาราทีนํ, ปจฺจยาติ ววตฺถิตา.

๗๖๘.

ตถา หิ ชาติยา เอว, ชรามรณสมฺภโว;

อชาตานํ ชรา วาถ, มรณํ วา กุโต ภเว.

๗๖๙.

สาโวปปตฺติสงฺขาตา, ชาติ กมฺมภโวทิตา;

องฺกุโร วิย พีชมฺหา, ตตฺถ ตตฺโถปลพฺภติ.

๗๗๐.

สมฺปโยคานุสยโต, อุปาทานปฺปติฏฺฐิตา;

อายูหนฺติ จ กมฺมานิ, อากฑฺฒนฺโตปปตฺติกํ.

๗๗๑.

อุปาทานิยธมฺเมสุ[Pg.66], ตณฺหาสฺเนหปิปาสิตา;

ทฬฺหี กุพฺพนฺตุปาทานํ, ปิยรูปาภินนฺทิโน.

๗๗๒.

เวทนีเยสุ ธมฺเมสุ, อสฺสาทมนุปสฺสโต;

เวทนาปจฺจยา ตณฺหา, สมุฏฺฐาย ปวฑฺฒติ.

๗๗๓.

อิฏฺฐานิฏฺฐญฺจ มชฺฌตฺตํ, ผุสนฺตา ปน โคจรํ;

เวเทนฺติ เวทนํ นาม, นาผุสนฺตา กุทาจนํ.

๗๗๔.

ผุสตาลมฺพณญฺเจโส, สฬายตนสมฺภเว;

ทฺวาราภาเว กุโต ตสฺส, สมุปฺปตฺติ ภวิสฺสติ.

๗๗๕.

สฬายตนเมตญฺจ, นามรูปูปนิสฺสิตํ;

ฉผสฺสทฺวารภาเวน, ปวตฺตติ ยถารหํ.

๗๗๖.

ปุพฺพงฺคมาธิฏฺฐาเนน, วิญฺญาเณน ปติฏฺฐเห;

นามรูปํ อุปตฺถทฺธํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

๗๗๗.

สงฺขารชนิตํ หุตฺวา, ปติฏฺฐาติ ภวนฺตเร;

วิญฺญาณํ ชนกาภาเว, ตสฺสุปฺปตฺติ กถํ ภเว.

๗๗๘.

อวิชฺชายานุสยิเต, ปฏิเวธวิโรธิเต;

วฏฺฏานุคตสนฺตาเน, ปฏิสนฺธิผลาวเห.

๗๗๙.

ปากธมฺมา สภาเวน, ปวตฺตนฺติ หิ เจตนา;

อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺติ, สงฺขาราติ ตโต มตา.

๗๘๐.

ปฏิวิทฺเธสุ สจฺเจสุ, ปจฺจยานํ ปรมฺปรา;

วิฆาตียติ สพฺพาปิ, ตโต วฏฺฏํ วิวฏฺฏติ.

๗๘๑.

อิจฺจาวิชฺชาวิโรเธน, ตสฺสา วฏฺฏปฺปวตฺติยา;

สงฺฆาตนิกภาเวน, อวิชฺชา กูฏสมฺมตา.

๗๘๒.

ชรามรณสงฺฆาฏ-ปฏิปีฬิตเจตสํ;

กฺเลสมุจฺฉาปเรตานํ, สา จาวิชฺชา ปวฑฺฒติ.

๗๘๓.

อิจฺจาพทฺธมวิจฺเฉทํ, อิทปฺปจฺจยมณฺฑลํ;

จกฺกเนมิสมาวฏฺฏํ, กเมน ปริวตฺตติ.

๗๘๔.

วฏฺฏสฺส [Pg.67] ทฺวาทสงฺคสฺส, ตสฺส เตภูมกสฺส ตุ;

ทุกฺขกฺขนฺธสฺส ทสฺเสสิ, นิสฺสนฺเทน นิทสฺสนํ.

๗๘๕.

โสกญฺจ ปริเทวญฺจ, ตถา ทุกฺขญฺจ กายิกํ;

โทมนสฺสมุปายาสํ, นานาพฺยสนสมฺภวํ.

๗๘๖.

อิจฺจาตุรมนิจฺจนฺตํ, มโหปทฺทวสงฺกุลํ;

พหุปกฺเลสุปสฺสฏฺฐํ, ทุกฺขเมตนฺติ ปิณฺฑิตํ.

๗๘๗.

อิจฺเจวํ ปญฺจุปาทาน-กฺขนฺธเภทิตสงฺคโห;

อตฺตภาวภวรโถ, หตฺถมุตฺตํว ยนฺตกํ.

๗๘๘.

คติฏฺฐิตินิวาเสสุ, สํสรนฺโต นิรนฺตรํ;

จกฺเกเนเตน ยาตีติ, ภวจกฺกมิทํ มตํ.

๗๘๙.

อวิชฺชาณฺฑํ ปทาเลตฺวา, ปฏิเวธปฺปวตฺติยา;

ปจฺจยปฺปจฺจยุปฺปนฺนา, สุปฏฺฐนฺติ สภาวโต.

๗๙๐.

อนิจฺจา ทุกฺขนตฺตา จ, ภงฺควนฺโต ภยาวหา;

สาทีนวาติ สงฺขาย, วิวฏฺฏมภิติฏฺฐติ.

๗๙๑.

ตโต สานุสยา ตณฺหา, นิรุชฺฌติ ปุนพฺภเว;

สนฺตานรติยาภาวา, น ปกฺขนฺทติ สนฺธิยํ.

๗๙๒.

อวิรุฬฺหิกภาเวน, ตตฺถ วฏฺฏวิโรธิเต;

อภิสงฺขารภาเวน, น ปวตฺตนฺติ เจตนา.

๗๙๓.

ปฏิสนฺธิปวตฺตีปิ, น ชเนนฺติ ภวนฺตเร;

อิจฺจาวิชฺชานิโรเธน, นิรุทฺธา กมฺมเจตนา.

๗๙๔.

ปจฺจยตฺถนิโรเธน, สงฺขารานํ นิโรธโต;

วิญฺญาณํ ชนกาภาวา, นิรุทฺธมิติ วุจฺจติ.

๗๙๕.

วิญฺญาณาทินิโรธา จ, นามรูปาทิกํ ตถา;

ทุกฺขกฺขนฺธสฺสิมสฺเสวํ, นิโรโธติ ปวุจฺจติ.

๗๙๖.

อิติ [Pg.68] วฏฺฏวิวฏฺฏานํ, วสา ทฺเวธา วิภาวิโต;

ปฏิจฺจสมุปฺปาโทติ, เทสิโตยํ มเหสินา.

๗๙๗.

สพฺพสงฺขตธมฺมานํ, สพฺเพ ธมฺมาปิ ปจฺจยา;

ชนกา เจวุปตฺถมฺภา, สํวิภตฺตา ยถารหํ.

๗๙๘.

อาหจฺจ ปจฺจยฏฺเฐน, จตุวีสติธา ฐิตา;

เหตาลมฺพณาธิปตานนฺตรสมนนฺตรา.

๗๙๙.

สหชาตอญฺญมญฺญ-นิสฺสยา โจปนิสฺสโย;

ปุเรชาตา ปจฺฉาชาตา-เสวนา กมฺมเมว จ.

๘๐๐.

ปากาหารินฺทฺริยชฺฌาน-มคฺคงฺคสมฺปยุตฺตกา;

วิปฺปยุตฺตตฺถิ นตฺถิ จ, วิคตาวิคตนฺติ จ.

๘๐๑.

ปญฺจาตีตาว กมฺมํ ตุ, วตฺตมานญฺจ อีริตํ;

สพฺพถาปิ ตโย วุตฺตา, วตฺตมานา ตโตปเร.

๘๐๒.

ฉธา นามํ ตุ นามสฺส, ปญฺจธา นามรูปินํ;

เอกธา ปุน รูปสฺส, รูปํ นามสฺส เจกธา.

๘๐๓.

ปญฺญตฺตินามรูปานิ, นามสฺส ทุวิธา ทฺวยํ;

ทฺวยสฺส นวธา เจติ, ฉพฺพิธา ปจฺจยา กถํ.

๘๐๔.

นิรุทฺธานนฺตรา เอว, ชายนฺตานมนนฺตรํ;

นามธมฺมาว นามานํ, ชนกตฺโตปการกา.

๘๐๕.

นิรนฺตรปฺปวตฺติยา, อนุรูปมนนฺตรา;

อนนฺตรปจฺจเยน, ปจฺจโยติ ปกาสิตา.

๘๐๖.

สมนนฺตรภาเวน, เตสํ เต เอว ปจฺจยา;

สมนนฺตรนาเมน, ปจฺจโยติ ปกาสิตา.

๘๐๗.

อตฺถิภาวาย ธมฺมานํ, นตฺถิตาโยปการกา;

นตฺถิปจฺจยนาเมน, วุตฺตา เต เอว ตาทินา.

๘๐๘.

โอกาสทานภาเวน, วิคตาโวปการกา;

ธมฺมา เต เอว วุจฺจนฺติ, วิคตปฺปจฺจโยติ จ.

๘๐๙.

ชวา [Pg.69] ปคุณภาวาย, ชวานมุปการกา;

อาเสวนปจฺจโยติ, นิรุทฺธานนฺตรา มตา.

๘๑๐.

สํสฏฺฐสหชาตานํ, สมฺปโยเคน ปจฺจยา;

สมฺปยุตฺตปจฺจโยติ, นามา นามานมีริตา.

๘๑๑.

อิจฺเจโก วตฺตมาโน จ, ปญฺจาตีตา ยถารหํ;

อรูปานมรูปา จ, ปจฺจยา ฉพฺพิธา มตา.

๘๑๒.

ปวตฺเต จิตฺตชาตานํ, กมฺมชานญฺจ สนฺธิยํ;

รูปานํ สหชาตาน-มรูปานญฺจ ตาทินา.

๘๑๓.

เหตุภูตา ฉ ธมฺมาปิ, มูลฏฺเฐโนปการกา;

เหตุปจฺจยภาเวน, ปจฺจโยติ ปกาสิตา.

๘๑๔.

ตถา นิชฺฌายนฏฺเฐน, เตสเมโวปการกา;

ฌานปจฺจยนาเมน, ฌานธมฺมา วิภาวิตา.

๘๑๕.

ตเถว นิยฺยานฏฺเฐน, ปจฺจยาติ ปกาสิตา;

มคฺคปจฺจยนาเมน, มคฺคงฺคา จ มเหสินา.

๘๑๖.

เตสเมว จ ธมฺมานํ, สหชาตาติ เจตนา;

กมฺมพฺยาปาราภาเวน, วตฺตมานา จ ปจฺจยา.

๘๑๗.

กฏตฺตารูปปากานํ, นานกฺขณิกเจตนา;

อภิสงฺขารภาเวน, ชนกปฺปจฺจยา มตา.

๘๑๘.

อิจฺเจวํ ทุวิธา เภทา, วิปฺผารฏฺเฐน เจตนา;

กมฺมปจฺจยนาเมน, ปจฺจโยติ ปกาสิตา.

๘๑๙.

รูปานํ สหชาตานํ, อญฺญมญฺญมรูปินํ;

ปจฺจยา สนฺตภาเวน, วิปากา สมุทีริตา.

๘๒๐.

เอโกตีโตปิ จตฺตาโร, วตฺตมานาติ ปญฺจธา;

ปจฺจยา นามธมฺมาว, นามรูปานมีริตา.

๘๒๑.

อิมสฺส รูปกายสฺส, ปจฺฉาชาโตปการโก;

ปจฺฉาชาตปจฺจโยติ, นามํ รูปานเมกธา.

๘๒๒.

สตฺตวิญฺญาณธาตูนํ[Pg.70], ฉ วตฺถูนิ ปวตฺติยํ;

ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา, ปญฺจาลมฺพา ยถากฺกมํ.

๘๒๓.

ปุเรชาตวิเสเสน, นามานมุปการกา;

ปุเรชาตปจฺจโยติ, รูปํ นามสฺส เจกธา.

๘๒๔.

จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, ยํ ยมารพฺภ ชายเร;

อาลมฺพณปจฺจโยติ, สพฺพเมตํ ปวุจฺจติ.

๘๒๕.

ยมาลมฺพํ ครุํ กตฺวา, นามธมฺมา ปวตฺตเร;

สฺวายเมวาลมฺพณูป-นิสฺสโยติ ปกาสิโต.

๘๒๖.

อนนฺตรปจฺจเยน, เย ธมฺมา ปจฺจยา มตา;

เต เอว วานนฺตรูป-นิสฺสโยติ ปกาสิโต.

๘๒๗.

ราคสทฺธาทโย ธมฺมา, อชฺฌตฺตมนุวาสิตา;

สตฺตสงฺขารธมฺมา จ, พหิทฺโธปนิเสวิตา.

๘๒๘.

ราคสทฺธาทิธมฺมานํ, กมฺมํ ปากานมิจฺจยํ;

ปกตูปนิสฺสโยติ, ปฏฺฐเปสิ ตถาคโต.

๘๒๙.

อิจฺเจวํ พลวฏฺเฐน, นิสฺสเยโนปการกา;

อุปนิสฺสยนาเมน, ปจฺจโยยํ ติธา มโต.

๘๓๐.

รูปารูปํ ปนิจฺเจวํ, เตกาลิกมกาลิกา;

ปญฺญตฺติ เจว นามานํ, ปจฺจโย ทุวิโธ มโต.

๘๓๑.

อาลมฺพาธิปฺปติภูตํ, นามานํ ครุโคจรํ;

สหชาธิปฺปตีธมฺมา, สหชานํ ยถารหํ.

๘๓๒.

นามรูปานมิจฺเจว-มาธิปฺปจฺเจน ปจฺจโย;

อธิปฺปติปจฺจโยติ, ทุวิธา ปริทีปิโต.

๘๓๓.

สหชา นามรูปานํ, มหาภูตา จ รูปินํ;

ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุ, นามานมิติ สพฺพถา.

๘๓๔.

สหชาตวิเสเสน, ธมฺมานมุปการกา;

สหชาตปจฺจโยติ, ติวิเธวํ วิภาวิตา.

๘๓๕.

อรูปิโน [Pg.71] จตุกฺขนฺธา, มหาภูตา จตุพฺพิธา;

สนฺธิยํ วตฺถุนามานิ, สหชานีติ สพฺพถา.

๘๓๖.

อุปการปวตฺตา จ, อญฺญมญฺญสฺส ตาทินา;

อญฺญมญฺญปจฺจโยติ, วิภตฺตา ติวิธา มตา.

๘๓๗.

สตฺตวิญฺญาณธาตูนํ, ภูโตปาทายรูปินํ;

สหชาตนามรูป-ธมฺมานญฺจ ยถากฺกมํ.

๘๓๘.

วตฺถุ ภูตา จตุกฺขนฺธา, นิสฺสเยโนปการกา;

นิสฺสยปฺปจฺจโย นาม, ปจฺจโยติ มโต ติธา.

๘๓๙.

กพฬีกาโร อาหาโร, รูปกายสฺส ปจฺจโย;

อรูปิโน ปนาหารา, สหชานํ ยถารหํ.

๘๔๐.

นามรูปานมิจฺเจวํ, ยาปนฏฺเฐน ปจฺจยา;

อาหารปจฺจโยเตว, ทุวิเธวํ ปกาสิโต.

๘๔๑.

ปสาทชีวิตารูปิ-นฺทฺริยธมฺมา ยถากฺกมํ;

ปญฺจวิญฺญาณุปาทินฺน-รูปานํ นามรูปินํ.

๘๔๒.

สหชาตานมิจฺเจว-มิสฺสรฏฺเฐน ปจฺจยา;

อินฺทฺริยปฺปจฺจโยเตว, ติวิธา สมุทาหโฏ.

๘๔๓.

สตฺตวิญฺญาณธาตูนํ, ฉ วตฺถูนิ ยถารหํ;

ปจฺฉาชาตา จ กายสฺส, จิตฺตเจตสิกา ตถา.

๘๔๔.

อรูปา สหชาตานํ, รูปานนฺติ มตา ติธา;

วิปฺปยุตฺตปจฺจโยติ, วิปฺปโยโคปการกา.

๘๔๕.

สหชาตํ ปุเรชาตํ, ปจฺฉาชาตญฺจ สพฺพถา;

กพฬีกาโร อาหาโร, รูปชีวิตมิจฺจยํ.

๘๔๖.

อตฺถิปจฺจยสงฺขาโต, ปจฺจโย ปญฺจธา มโต;

วิชฺชมานสภาเวน, ปจฺจยฏฺฐา ยถารหํ.

๘๔๗.

เต เอวาวิคตา หุตฺวา, วตฺตมาโนปการกา;

อวิคตปจฺจโยติ, สุคเตน ววตฺถิตา.

๘๔๘.

อฏฺเฐวํ [Pg.72] วตฺตมานานิ, นามรูปานิ ปจฺจยา;

สพฺพตฺถาธิปฺปตี จาติ, นวธา นามรูปินํ.

๘๔๙.

อิตฺถมุทฺทิฏฺฐนิทฺทิฏฺฐา, ปฏฺฐานนยสงฺคหา;

กุสลากุสลาทีหิ, สุวิภตฺตา มเหสินา.

๘๕๐.

ปญฺญตฺตินามรูปานํ, วเสน ติวิธา ฐิตา;

ปจฺจยาติ ปกาเสนฺติ, จตุวีสติ ปณฺฑิตา.

๘๕๑.

ปญฺญตฺติ ปญฺญปียตฺตา, ปญฺญาเปตีติ จ ทฺวิธา;

นามรูปวินิมุตฺตา, ปญฺญตฺตา ตาทินา กถํ.

๘๕๒.

ภูตปริณามาการมุปาทาย ตถา ตถา;

ภูมิปพฺพตปาสาณติณรุกฺขลตาทโย.

๘๕๓.

สมฺภาราการมารพฺภ, สนฺนิเวสวิเสสิตา;

ยานคามวนุยฺยานกฏสารปฏาทโย.

๘๕๔.

การกเวทกาการํ, วิญฺญตฺตินฺทฺริยลกฺขิตํ;

ขนฺธปญฺจกมาหจฺจ, มจฺจาสุรสุราทโย.

๘๕๕.

จนฺทาทาวฏฺฏนาทีหิ, ทิสากาลาทิสมฺมุติ;

ปารมฺปริยกาทีหิ, ชาติโคตฺตกุลาทโย.

๘๕๖.

ตํตํกฺริยาทิเภเทหิ, ปญฺญตฺตา กถินาทโย;

ตํตํกลาปาสมฺผุฏฺฐา, กูปากาสคุหาทโย.

๘๕๗.

ตํ ตํ นิมิตฺตมารพฺภ, จินฺตยนฺตสฺสุปฏฺฐิตา;

กสิณาทิกโวหารา, ภาวนามยโคจรา.

๘๕๘.

ปุพฺโพปลพฺภาภาเวน, กสิณุคฺฆาฏิมาทโย;

นิโรธา จ สมาปตฺติ, วิเสสาภาวลกฺขิตา.

๘๕๙.

อิติ ตํ ตมุปาทาย, สมญฺญาตา ตถา ตถา;

สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ, โวหาโรติ ปกาสิตา.

๘๖๐.

อาลมฺพณฏฺฐากาเรน, สนฺตาภาเวปิ วตฺถุโต;

จินฺตาโวหารนิปฺผนฺนา, อตฺถจฺฉายาว ภาสินี.

๘๖๑.

ปญฺญาปียตฺตา [Pg.73] ปญฺญตฺติ, นามายมิติ ภาสิตา;

อุปาทาย จ ปญฺญตฺติ, สา เอโวปนิธาย จ.

๘๖๒.

ปญฺญตฺติ ปญฺญาปนโต, ปณฺฑิเตหิ ปกาสิตา;

อวิชฺชมานา ปญฺญตฺติ, วิชฺชมานาติปิ ทฺวิธา.

๘๖๓.

โลกโวหาริกฏฺเฐน, ปญฺญตฺตํ ปรมตฺถโต;

อวิชฺชมานเมตาย, ปญฺญาเปนฺติ ยทา ตทา.

๘๖๔.

อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, วิชฺชมานํ ยทา ปุน;

ปญฺญาเปนฺติ ตทา เอสา, วิชฺชมานนฺติ วุจฺจติ.

๘๖๕.

อิตฺถํ ปญฺญตฺติธมฺมญฺจ, สมฺมตตฺถวิเสสโต;

ภาวธมฺมญฺจ รูปาทิ-สลกฺขณวิเสสโต.

๘๖๖.

ปญฺญาเปตีติ ปญฺญตฺติ, นามายมิติ ภาสิตา;

ยา นามํ นามกมฺมาทินาเมน สมุทีริตา.

๘๖๗.

สา เอวาวิชฺชมาเนน-วิชฺชมานาทิเภทิตา;

อิตฺถิสทฺโท ฉฬาภิญฺโญ, ราชปุตฺโต ตุ ภาสิตา.

๘๖๘.

กฺริยานิมิตฺตตฺถโยค-รุฬฺหิชาโตปจาริกา;

สมฺพนฺโธปจยาวตฺถา, สณฺฐานาเปกฺขิตา ตถา.

๘๖๙.

เทวทตฺโตถ เมธาวี, เวทนา จนฺทิมา ตถา;

ขตฺติโย นรสีโห จ, ภาตา โลหิตกํ ยุวา.

๘๗๐.

กุณฺฑลํ ทุสฺสมิจฺเจวมาทิเภทิตสงฺคหา;

สมฺมตตฺถสภาเวสุ, โวหาราการลกฺขิตา.

๘๗๑.

สายํ ยาทิจฺฉกานฺวตฺถสงฺเกตกฺขณสมฺภวา;

โวหารตฺถวิเสเสน, เญยฺยาการานุสารินี.

๘๗๒.

วจีโฆสานุสาเรน, โสตวิญฺญาณวีถิยา;

ปวตฺตานนฺตรุปฺปนฺน-มโนทฺวารสฺส โคจรา.

๘๗๓.

อตฺถา [Pg.74] ยสฺสานุสาเรน, วิญฺญายนฺติ ตโต ปรํ;

สมฺมตา จ สภาวา จ, ปุพฺพสงฺเกตภาคิโน.

๘๗๔.

ยายํ วาลมฺพณาการวิเสเส ปฏิทิสฺสติ;

เวทนาทิวจีโฆสํ, สภาวานุคเจตโส.

๘๗๕.

สายํ ปญฺญตฺติ วิญฺเญยฺยา, โลกสงฺเกตนิมฺมิตา;

วจีวิญฺญตฺติสหิโต, สทฺโท เอวาติ เกจน.

๘๗๖.

อิตฺถํ ปญฺญตฺติธมฺมาติ, วุตฺตํ ปญฺญตฺติกทฺวยํ;

ตถาธิวจนา ธมฺมา, นิรุตฺตีติ จ ตาทินา.

๘๗๗.

อวิสํวาทกฏฺเฐน, โลกโวหารสาธกํ;

สมญฺญาสจฺจมิจฺเจวํ, อาจิกฺขนฺติ วิจกฺขณา.

๘๗๘.

สตฺถา ยํ ปรมตฺถมุตฺตมคุโณ นามญฺจ รูปนฺติ จ,ทฺเวธากาสิ สภาวธมฺมกุสโล นิพฺพิชฺฌ ธมฺมนฺตรํ;

โวหารตฺถวิเสสเญยฺยมปรํ พฺยากาสิ ปญฺญตฺติโต,อารทฺธํ กมโต มเยวมขิลํ ตํ สุฏฺฐุ นิฏฺฐาปิตํ.

๘๗๙.

ยํ ธมฺมํ ธมฺมราชา นิรติกมภิสมฺโพธิ มคฺเคน พุทฺธา,กตฺวา กณฺฑมฺพมูเล ปรมมนุปมํ ปาฏิหีรํ ขเณน;

ปาตฺวากา ตตฺถ ปตฺวา ปุรวรคณมุลฺลาปลาวณฺณรํสิ,ตตฺถาทายตฺถสารํ กถิตมติจิรํ ฐาตุ ปาฐานุกูลํ.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท สพฺพสงฺคหวิภาโค นาม

สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ นามรูปปริจฺเฉเท สพฺพถาปิ

อภิธมฺมปรมตฺถวิภาโค.

๘. อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท

กสิณาสุภวิภาโค

๘๘๐.

อิโต [Pg.75] ปรํ ปวกฺขามิ, ภาวนานยมุตฺตมํ;

นามรูปํ ปริคฺคยฺห, ปฏิปชฺชิตุมีหโต.

๘๘๑.

ภาวนา ทุวิธา ตตฺถ, สมโถ จ วิปสฺสนา;

สมโถ ทุวิโธ ตตฺถ, ปริตฺโต จ มหคฺคโต.

๘๘๒.

อุปจารมนุปฺปตฺโต, ปริตฺโตติ ปวุจฺจติ;

มหคฺคตปฺปนาปตฺโต, สมโถ โลกิโย มโต.

๘๘๓.

กสิณานิ ทสาสุภา, ทสธานุสฺสตี ตถา;

อปฺปมญฺญา จ สญฺญา จ, ววตฺถารุปฺปกานิ จ.

๘๘๔.

กมฺมฏฺฐานานิ ตตฺถาหุ, จตฺตาลีส วิจกฺขณา;

ยตฺถานุโยคํ กุพฺพนฺตา, ภาเวนฺติ สมถทฺวยํ.

๘๘๕.

ตํ ปโยควิสุทฺเธน, ปตฺวาโนปายสมฺปทํ;

อชฺฌาสยํ วิโสเธตฺวา, ภาเวตพฺพนฺติ ภาสิตํ.

๘๘๖.

กถํ กโรนฺโต จาริตฺตํ, วาริตฺตญฺจ วิวชฺชิย;

ปาติโมกฺขํ สมาทาย, สทฺธาย ปริปูรเย.

๘๘๗.

ปฏิสงฺขาย โสเธตฺวา, ฉทฺวาเรสุ มลาสวํ;

ฉฬินฺทฺริยานิ เมธาวี, สตารกฺเขน โคปเย.

๘๘๘.

ปาปกาชีวนิสฺสงฺโค, กุหกาจารนิสฺสโฏ;

อาชีวํ ปริโสเธยฺย, ปหิตตฺเตฏฺฐิสุทฺธิยา.

๘๘๙.

อิทมตฺถิตมารพฺภ, ปฏิสงฺขาย โยนิโส;

ปญฺญวา สมฺปชญฺเญน, ปริภุญฺเชยฺย ปจฺจเย.

๘๙๐.

สํวรํ ปาติโมกฺเข จ, สีลมินฺทฺริยสํวรํ;

อาชีวปาริสุทฺธิญฺจ, ตถา ปจฺจยนิสฺสิตํ.

๘๙๑.

สมาทาย [Pg.76] จตุทฺเธว-มธิฏฺเฐยฺย ตโต ปรํ;

ตสฺเสว ปริวาราย, ธุตงฺคานิ ยถารหํ.

๘๙๒.

ปํสุกูลิกมงฺคํ ติ-จีวรํ จีวรายุคํ;

ปิณฺฑปาติกมงฺคญฺจ, สปทานิกมุตฺตมํ.

๘๙๓.

ขลุปจฺฉาภตฺติกงฺคํ, ธุตงฺคํ ปตฺตปิณฺฑิกํ;

เอกาสนิกมิจฺเจวํ, ปญฺจธา โภชเน ฐิตํ.

๘๙๔.

อารญฺญิกํ ยถาสนฺถ-ติกงฺคํ รุกฺขมูลิกํ;

อพฺโภกาสิกโสสานิ-กงฺคา เนสชฺชิกํ ตถา.

๘๙๕.

ฉ เสนาสนมารพฺภ, ธุตงฺคานีติ เตรส;

กปฺปิเยปิ จ โลลุปฺป-สมาจารวิมุตฺติยา.

๘๙๖.

สามีจิปฏิปตฺตีติ, กตฺวา สลฺเลขวุตฺติยา;

ปจฺจยตฺตยมาหจฺจ, ปญฺญตฺตานิ มเหสินา.

๘๙๗.

จตุปาริสุทฺธิสีลํ, ธุตงฺคปริวาริตํ;

ปูเรตฺวาน วิสุทฺเธวํ, ปโยคปริสุทฺธิยา.

๘๙๘.

ตโต ปณิธิสมฺปนฺโน, ภาวนาย วิสารโท;

อุปายํ ปฏิปาเทยฺย, ปวิเวกรโต กถํ?

๘๙๙.

อาวาโส จ กุลํ ลาโภ,คโณ กมฺมญฺจ ปญฺจมํ;

อทฺธานํ ญาติ อาพาโธ,คนฺโถ อิทฺธีติ เต ทส.

๙๐๐.

เฉตฺวาน นิปโก โยคี,ปลิโพเธ ยถารหํ;

นิราลโย นิรารมฺโภ,ปปญฺโจปสเม รโต.

๙๐๑.

ปิยํ [Pg.77] ครุํ ภาวนิยํ, วตฺตารํ วจนกฺขมํ;

กตฺตารมติคมฺภีรกถํ ฐานนิโยชกํ.

๙๐๒.

พหุสฺสุตํ คุณวนฺต-มาคมฺมาจริยํ พุโธ;

ขโม ปทกฺขิณคฺคาหี, นิยฺยาตตฺตุชุ ภทฺรโก.

๙๐๓.

อาราเธตฺวาน คณฺเหยฺย, ตํ กมฺมฏฺฐานทายกํ;

กมฺมฏฺฐานํ ปริกฺขิตฺวา, จริยารหมตฺตโน.

๙๐๔.

ราโค โทโส จ โมโห จ,จริยา ตีหิ ปณฺฑิตา;

สทฺธาพุทฺธิวิตกฺเกหิ,ฉพฺพิธา จ วิภาวยุํ.

๙๐๕.

ราคุสฺสนฺนสฺส สปฺปายา, โกฏฺฐาสาสุภภาวนา;

โทสุสฺสนฺนสฺสปฺปมญฺญา, นีลาทิ จ จตุพฺพิธา.

๙๐๖.

วิตกฺกํ โมหุสฺสนฺนานํ, อานาปานํ ปกาสิตํ;

ฉ สทฺธาจริตสฺสาหุ, พุทฺธานุสฺสติอาทโย.

๙๐๗.

มรโณปสมาสญฺญาววตฺถานานิ พุทฺธิโน;

เสสานิ ปน สพฺเพสํ, ตตฺถาปิ กสิณํ พุธา.

๙๐๘.

วิตกฺกปกติกสฺส, ปริตฺตํ โมหจาริโน;

มหนฺตมิติ สปฺปายํ, คเหตฺวาน ตโต ปรํ.

๙๐๙.

มหาวาสํ นวํ ชิณฺณํ, ปนฺถโสณฺฑิกสนฺติกํ;

ปณฺณปุปฺผผลากิณฺณํ, พหุสมฺมานปตฺถิตํ.

๙๑๐.

สีมนฺตทารุนคร-กฺเขตฺตปจฺจนฺตนิสฺสิตํ;

วิสภาคมสปฺปายํ, ปฏฺฏนํ มิตฺตทุลฺลภํ.

๙๑๑.

ฐานานิฏฺฐารเสตานิ, ปริวชฺเชยฺย ปณฺฑิโต;

เสเวยฺย ภาวนาโยคฺคํ, เสนาสนมตนฺทิโต.

๙๑๒.

นาติทูรํ นาจฺจาสนฺนํ, อปฺปสทฺทมนากุลํ;

คมนาคมนสมฺปนฺนํ, อปฺปฑํสานุปทฺทวํ.

๙๑๓.

อกิจฺฉปจฺจยุปฺปาทํ[Pg.78], ลชฺชีภิกฺขุคโณจิตํ;

วิเวกฏฺฐานพหุลํ, พหุสฺสุตนิเสวิตํ.

๙๑๔.

อปฺปภยํ นิราสงฺกํ, อปฺปโทสํ มหาคุณํ;

วิหารมนุเสวนฺโต, ตตฺถ นิสฺสงฺคเจตสา.

๙๑๕.

ตโต เกสนขจฺเฉท-รชนาทิมเสสโต;

ขุทฺทกํ ปลิโพธญฺจ, ฉินฺทิตฺวาน ยถารหํ.

๙๑๖.

อาวาสํ โคจรํ ภสฺสํ, ปุคฺคลํ โภชนํ ตถา;

วชฺเชนฺโตตุมสปฺปายํ, อิริยาปถมตฺตโน.

๙๑๗.

เสวนฺโต สตฺต สปฺปาเย, เต เอวาติ ปธานวา;

ภาวนูปายสมฺปนฺโน, วูปกฏฺโฐ รโหคโต.

๙๑๘.

กาเมสฺวาทีนวํ ทิสฺวา, เนกฺขมฺมํ ทฏฺฐุ เขมโต;

ปริยุฏฺฐานนิพฺพินฺโท, โสเธยฺยชฺฌาสยํ กถํ.

๙๑๙.

อปฺปสฺสาทา มหาทุกฺขา, กามา หิ กฏุกปฺผลา;

ทุสฺสํหารา ทุรารกฺขา, พหฺวาทีนวสณฺฐิตา.

๙๒๐.

อฏฺฐิกา ขชฺชมานาว, วิฆาตาย ปภิชฺชิตา;

คยฺหนฺตตฺตวธาเยเต, มํสเปสีว ปกฺขิภิ.

๙๒๑.

ปฏิวาเต ติณุกฺกาว, ปริคฺคาหกทาหิโน;

องฺคารกาสุสงฺกาสา, สพฺพงฺคปริตาสกา.

๙๒๒.

สุปิเน ปริภุตฺตาว, นาลํ กสฺสจิ ติตฺติยา;

น ตุ กสฺสจิ อจฺจนฺตา, อลงฺการาว ยาจิตา.

๙๒๓.

ฉชฺชนฺตา ผลรุกฺขาว, ปฏิปนฺนปภญฺชิโน;

อสิสูนูปมา นิจฺจ-มธิโกฏฺเฏนฺติ ปาณิโน.

๙๒๔.

สตฺติสูลูปมา ทฬฺหํ, ตณฺหาสลฺลานุเวธิโน;

โฆรานตฺถวิสากิณฺณา, กณฺหสปฺปสิรูปมา.

๙๒๕.

สพฺพาสวปริกฺลิฏฺฐา[Pg.79], สพฺพาสํกฺเลสวตฺถุกา;

คมฺมา จ จปลา นีจา, ปุถุชฺชนมมายิตา.

๙๒๖.

พหุสาธารณา เจเต, สปตฺตชนปตฺถิตา;

มโหปทฺทวุปยฏฺฐา, พหฺวายาสา ภยาวหา.

๙๒๗.

มหารมฺภสมารทฺธา, ขิปฺปาการวิธํสิโน;

โสกสลฺลํ ปเวเสนฺตา, วิคจฺฉนฺติ สุเว สุเว.

๙๒๘.

นาลํ กสฺสจิ ตาณาย, นาลมสฺสาสนาย จ;

อวิสาสนิยาวสฺสํ, กิตวา มารกึกรา.

๙๒๙.

สตฺตานมุปฆาตาย, มธุราการนิมฺมิตา;

รกฺขสี วิย สนฺตาน-มาวิสนฺติ มโนหรา.

๙๓๐.

อาวิฏฺฐา เยหิ ทุมฺเมธา, พฺยสนาหิตสมฺภวา;

วิปลฺลาสปราภูตา, พฺยาปชฺชนฺตา วิหญฺญเร.

๙๓๑.

เจโตสงฺกปฺปรจิตา, นนฺทิราโคปเสวนา;

มธุลิตฺตาสิธาราว, พฺยาปาเรโนปเสวิตา.

๙๓๒.

มโนรมสุภาการา, ปิยรูโปปลมฺภิโน;

มิตฺตมุขํ สปตฺตาว, วญฺจยนฺติ มหาชนํ.

๙๓๓.

วญฺจิตา เยหิ ทุมฺเมธา, สพฺพสมฺปตฺติธํสิตา;

เขมมคฺคา ปริพฺภฏฺฐา, ธาเรนฺติ วธมตฺตโน.

๙๓๔.

วิรูปรูปากาเรน, นิมฺมเถนฺตา ปโลภิโน;

อภาวิตานํ พาลานํ, มานสํ นิหนนฺติเม.

๙๓๕.

ยตฺถ ราคสลฺลวิทฺธา, สลฺเลเนว วเน มิคา;

ตตฺถ ตตฺถานุธาวนฺตา, วิปฺผนฺทนฺติ นิรนฺตรํ.

๙๓๖.

มมํกาเรน วุฑฺฒนฺตา, โฆรมาสีวิสํ ยถา;

วิสฺสฏฺฐา โภคธมฺเมสุ, อสฺสาเทนฺติ อวิทฺทสุ.

๙๓๗.

อนยพฺยสนาเยเต[Pg.80], วสี กุพฺพนฺติ ปาณิโน;

วิจิตฺตาการสณฺฐานา, ปิสาจนครํ ยถา.

๙๓๘.

อนตฺถาวหิตา พาลา, วาคุรํ นาวพุชฺฌเร;

ตตฺเถว ปฏิวมนฺติ, ยถา หญฺญนฺติ มุจฺฉิตา.

๙๓๙.

สีฆวาหี มโหโฆยํ, กฺเลสวฏฺฏํ มหพฺภโย;

สกณฺฏกญฺจ คหนํ, ปงฺโกว ทุรติกฺกโม.

๙๔๐.

เจโตสํโมหนฏฺฐานํ, ปมาทปฏิสนฺธิตํ;

โอหาริ สิถิลํ เจตํ, ทุปฺปมุญฺจญฺจ พนฺธนํ.

๙๔๑.

ชาลํว วิตฺถตํ โลเก,มารปาโส สโมฑฺฑิโต;

ปญฺชรํ จารโก เจโส,สตฺตานมนยาวโห.

๙๔๒.

ยตฺถานุราคสมฺพทฺธา, ปลิคุณฺฐิตสายิโน;

มกฺกฏาเลปพทฺธาว, นิตฺถุนนฺติ วิฆาติโน.

๙๔๓.

พฬิสํวามิสจฺฉนฺนํ, สวิสํ วิย โภชนํ;

มิคลุทฺทนิวาโปว, วินาสาย สโมฑฺฑิตา.

๙๔๔.

มีนกา วงฺกคิทฺธาว, เย คิลิตฺวา ปุถุชฺชนา;

โฆรํ มจฺจุมุขํ ปตฺวา, โสจนฺตาปายภาคิโน.

๙๔๕.

ปาปกฺเขตฺตมิทํ ฐานํ, มิจฺฉาโลภนิเสวนํ;

ทุจฺจรีตงฺกุราโรหํ, อปายผลปูรณํ.

๙๔๖.

อชฺโฌสิตา ปเนตฺถ จ, โลภมุจฺฉาวิทาหิโน;

โกธูปนาหชลิตา, อิสฺสามจฺเฉรธูปิตา.

๙๔๗.

สารมฺภายุธสนฺนทฺธา, วิปฺผุรนฺตา มโนรถา;

อาพนฺธิจฺฉา มหากจฺฉา, ฐนฺติ โลกวิปตฺติยา.

๙๔๘.

อวชฺชํ [Pg.81] นตฺถิ เอเตส-มกตฺตพฺพํ น วิชฺชติ;

สมฺมุฏฺฐสจฺจตา เตสุ, น ปติฏฺฐาติ สาธุตา.

๙๔๙.

ปโรปฆาตาภิรตา, ทยาธมฺมปรมฺมุขา;

สพฺพสตฺเตสฺววิสฺสาสี, สพฺพตฺถ ปริสงฺกิตา.

๙๕๐.

ภยสนฺตาสพหุลา, สพฺพานตฺถานุสาริโน;

สาเธนฺตา จตุราปายํ, ปาปกมฺมปุรกฺขกา.

๙๕๑.

มหาสงฺกฏุปพฺยุฬฺหา, ปลิโพธปริปฺผุฏา;

หญฺญนฺติ ทุกฺขธมฺเมหิ, กาเม พาลา ภเวปเร.

๙๕๒.

ตโต มจฺจุนิราสงฺกา, ขิฑฺฑารติวิโมหิตา;

กิมฺปกฺกมิว ภกฺขนฺตา, รมฺมการวิโรธิโน.

๙๕๓.

คามสูกรโปตาว, กามาสุจิปริปฺลุตา;

จมรีกตกมฺมนฺตา, อสฺมึ โลเก ปโลภิตา.

๙๕๔.

ขชฺชมานา กิเลเสหิ, กิมีหิว นิรนฺตรํ;

ปริหานึ ปนญฺญาย, ปริวาเรนฺติ มุจฺฉิตา.

๙๕๕.

ตโต ชราหิ สนฺตตฺตํ, โยพฺพนญฺโจปมุยฺหติ;

กามา จ ปริหายนฺติ, ชีวิตญฺโจปรุชฺฌติ.

๙๕๖.

ปรํ ปมาทาภิวฏฺฐา, ปาปกฺเลสมโหทกา;

ตโต ตณฺหานที ปูรา, ปาเปตาปายสาครํ.

๙๕๗.

อิธโลกปริจฺจตฺตา, ปรโลกตฺถธํสิตา;

คงฺคากุณปกากาว, เสนฺติ โสกปรายณา.

๙๕๘.

อิจฺจตฺตตฺถํ ปรตฺถญฺจ, สตฺตา กามนิพนฺธนา;

วิทฺธํเสตฺวา วินสฺสนฺติ, อิธ เจว ปรตฺถ จ.

๙๕๙.

อิติ สาทีนวา กามา, โฆรา สาลสิลูปมา;

ยตฺถ พาลา วิสีทนฺติ, นตฺถิ สงฺโค วิชานตํ.

๙๖๐.

อิตฺถํ [Pg.82] กามภยฏฺฏานํ, สิกฺขตฺตยมนุตฺตรํ;

สมาจิกฺขิ วิโมกฺขาย, เนกฺขมฺมมิติ จกฺขุมา.

๙๖๑.

สพฺพาสววิฆาตาย, ปฏิปตฺติ อนุตฺตรา;

อนฺตทฺวยมนาคมฺม, มชฺฌิมายํ ปกาสิตา.

๙๖๒.

สพฺพทุกฺขสมุคฺฆาตี, วิสุทฺธิ ปรมุตฺตมา;

วิชฺชาจรณสมฺปตฺติ, สพฺพสมฺปตฺติสาธิกา.

๙๖๓.

ปุญฺญกฺเขตฺตมิทํ ฐานํ, ตโปกมฺมนิเสวนํ;

สทฺธาสีลงฺกุราโรหํ, สมฺปตฺติผลปูรณํ.

๙๖๔.

กฺเลสจารกโมกฺขาย, ทฺวารเมตมนุตฺตรํ;

มโหฆุตฺตรณํ กุลฺลํ, โสตฺถิ ปาริมปาปกํ.

๙๖๕.

ปาปโจรวิฆาตาย, เขมมคฺโค อนุตฺตโร;

อกณฺฏโก อคหโน, อุชุ สพฺภิ ปเวทิโต.

๙๖๖.

มหาพนฺธนโมกฺขาย,อพฺภุโต ชินโฆสิโต;

ปลิโพธปริจฺจาโค,อพฺโภกาโส อเลปโน.

๙๖๗.

สงฺคปงฺกสมุตฺตาโร, คนฺถานํ วินิเวฐนํ;

ตณฺหาทาสพฺยนิตฺถาโร, เสริภาโว สุขาวโห.

๙๖๘.

สพฺพโยควิสํโยโค, สพฺพโสกนิรุนฺธโน;

สพฺพาลยวิสงฺขาโร, สพฺพทุกฺขวินิคฺคโม.

๙๖๙.

มารปาสสมุจฺเฉที, ปตฺตเมตมนุตฺตรํ;

โมหนฺธการวิทฺธํสี, วิชฺชาโลกวิโรจโน.

๙๗๐.

อพฺยาปชฺชมิทํ ฐาน-มภยํ นิรุปทฺทวํ;

ตโปกมฺมานโมกาโส, มารจกฺขุวิโมหโน.

๙๗๑.

สพฺพสนฺตาปหรณมิทํ สีตํว จนฺทนํ;

นิมฺมลํ ธมฺมสลิลํ, สํกฺเลสมลโสธนํ.

๙๗๒.

สํสารเสตุ [Pg.83] สุหตา, โพธิปกฺขิยปตฺถตา;

โสกสลฺลสมุทฺธารี, ยนฺตํ สุกตโยชิตํ.

๙๗๓.

จิตฺตาตงฺกสมุทฺธํสี, ปริโภคสุโขสธํ;

โลกามิสานํ วมนํ, เจโตโทสวิเรจนํ.

๙๗๔.

อจฺจนฺตติตฺติการณมีเรนฺติ ธมฺมโภชนํ;

ปิปาสหรณํ ปานํ, วิมุตฺติรสเปสลํ.

๙๗๕.

วณฺณกิตฺติสุคนฺธาย, คุณมาลา สุคนฺถิตา;

ปาปโกปีนวสนํ, หิโรตฺตปฺปวิจิตฺติตํ.

๙๗๖.

อจฺจนฺตปริสุทฺโธ จ, สทฺธมฺมรตนาวลิ;

อริยานมลงฺกาโร, อนุปายิ สิริงฺกโร.

๙๗๗.

จินฺตานํ ทุนฺนิมิตฺตานมิทํ สนฺติกรํ ปรํ;

วิปตฺติปฏิฆาตาย, ปริตฺตมิทมุตฺตมํ.

๙๗๘.

อนฺตรายวินาสาย, มงฺคลํ ชินเทสิตํ;

มิจฺฉาคาหวิโมกฺขาย, โสตฺถิ สมฺพุทฺธภาสิตา.

๙๗๙.

อนิวตฺติ จ ปจฺจกฺขมาเวนิกมภาริยํ;

อมโตสธมจฺจนฺตมชรามรสาธนํ.

๙๘๐.

ยเมตํ สมธิฏฺฐาย, สมฺโพธิตฺตยมุตฺตมํ;

ปปฺโปนฺติ สพฺพสมฺปตฺติคุณปารมิปูริตํ.

๙๘๑.

สพฺพาการวโรเปต-เมตํ เนกฺขมฺมสมฺมตํ;

สีลคมฺภีรปริกฺขํ, ธุตงฺโคทิตโตรณํ.

๙๘๒.

สมาธิวีถิวิตฺถินฺนํ, สติปาการโคปุรํ;

สทฺธาสมิทฺธิสมฺผุลฺลํ, ปญฺญาปาสาทโสภิตํ.

๙๘๓.

สมฺมาชีวธชํ รมฺมํ, หิโรตฺตปฺปปฏิจฺฉทํ;

วิมุตฺตามตสมฺโภคํ, เวเนยฺยชนเสวิตํ.

๙๘๔.

อเภชฺชํ ปาปเวรีหิ, ปุรํ สุคตมาปิตํ;

อนีติมนุปสคฺคํ, ปฏิปนฺนา มเหสโย.

๙๘๕.

ปรมสฺสาสสมฺปตฺตา[Pg.84], ปริปุณฺณมโนรถา;

สพฺพสงฺคมติกฺกมฺม, นิกฺขนฺตา อกุโต ภยา.

๙๘๖.

สมฺมทตฺถมภิญฺญาย, มจฺจุเธยฺยปหายิโน;

สพฺพทุกฺโขฆนิตฺติณฺณา, ปารํ คจฺฉนฺติ ปณฺฑิตา.

๙๘๗.

อิติ สพฺพงฺคสมฺปนฺนํ, มเหสิคณเสวิตํ;

เนกฺขมฺมํ กามนิกฺขนฺตํ, สทฺธมฺมปถมุตฺตมํ.

๙๘๘.

วิราเธนฺติ ปราภูตา, มุจฺฉิตา เยน ทุชฺชนา;

ตํ ปาปสมุทาจารํ, ปริยุฏฺฐานมพฺรวุํ.

๙๘๙.

เจโตนีวรณํ เจตํ, ปญฺญาจกฺขุนิโรธนํ;

สีโลปฆาตกรณํ, จิตฺตวิกฺเขปสงฺคโม.

๙๙๐.

อยสานํ ปทฏฺฐานํ, คุณเตชวินาสนํ;

สพฺพสมฺปตฺติทหนํ, จตุราปายสาธกํ.

๙๙๑.

สพฺพาสวมโลเปโต, สพฺโพปกฺเลสสญฺจโย;

ปาปยกฺขสโม เจโส, โทสาสีวิสสงฺคโม.

๙๙๒.

ปมาทปถมกฺกนฺตํ, อมิตฺตคณสงฺคมํ;

มหพฺภยสมุฏฺฐานํ, มหาพฺยสนสงฺกรํ.

๙๙๓.

อปายทุกฺขมารุฬฺหํ, อหิตาวหิตํ ปทํ;

สพฺพานตฺถกรํ โฆรํ, สพฺพทุกฺขวิธายกํ.

๙๙๔.

ธิรตฺถุ ปาปธมฺมานํ, สพฺพกลฺยาณหายินํ;

ลทฺธาปิ ขณสมฺปตฺติ, ทุลฺลภา เยหิ นาสิตา.

๙๙๕.

เตสํ หิ สมุทาจาโร, ทุลฺลภํ พุทฺธสาสนํ;

สมุทฺธํเสติ อสนิ, ยถา รตนปพฺพตํ.

๙๙๖.

สทฺธมฺมธนโจรา เต, เนกฺขมฺมปติพนฺธกา;

ปฏิปตฺตึ วิลุมฺปนฺตา, ปลิพุนฺธนฺติ ปาณิโน.

๙๙๗.

วิสฺสาสิวธกาเปเต, วิสฺสฏฺฐาวสฺสฆาติโน;

เยหิ พาลาหตา เสนฺติ, นิสฺสเยชินสาสเน.

๙๙๘.

เตปิ [Pg.85] วาเสนฺติ ทุมฺเมธา, นิสฺสงฺกา โมหปารุตา;

อนฺโตมนสิ อุจฺฉงฺเก, โฆรมาสีวิสํ ยถา.

๙๙๙.

อตฺตโน จ วินาสาย, นิสฺสฏํ กฺเลสปญฺชเร;

จินนฺตา นาวพุชฺฌนฺติ, วิปตฺติปถยายิโน.

๑๐๐๐.

หลาหลํว ขาทนฺตา, อาลิงฺคนฺตาว ปาปกํ;

อวสฺสมุปหญฺญนฺติ, ปาปธมฺโมปลาฬิโน.

๑๐๐๑.

ปาปจินฺตา ปริพฺยุฬฺหา, วิตกฺกมถิตา ชนา;

โลกทฺวยาปิ ธํเสนฺติ, อตฺถทฺวยวินาสิโน.

๑๐๐๒.

โกธูปนาหิ วิคจฺฉา, อิสฺสามจฺเฉรทูสิตา;

มกฺขี ปลาสี สารมฺภี, อปฺปติสฺสา อคารวา.

๑๐๐๓.

มานาติมานพหุลา, มุธามุขรจณฺฑิกา;

อุทฺธตา จ ปมตฺตา จ, ทพฺพิตา เกตุคาหิโน.

๑๐๐๔.

เจโตขิลขิลภูตา, วินิพนฺธานุเวฐิตา;

มโหโฆ วิย สสฺสานิ, วินาเสนฺติ ตโปคุณํ.

๑๐๐๕.

วิสยสฺสาทวิกฺขิตฺตา, วิกิณฺณา ปากตินฺทฺริยา;

มุฏฺฐสฺสตี กุสีตา จ, ชีวนฺติ โมฆชีวิตํ.

๑๐๐๖.

มหคฺฆสา พาหุลิกา, ทุปฺปญฺญา กายทฬฺหิกา;

คนฺถนีวรณาพทฺธา, อิจฺฉาโลภวสีกตา.

๑๐๐๗.

มลคฺคหิตสนฺตานา, ติรจฺฉานกถารตา;

วินโยปสมาเปตา, วิสมาจารโคจรา.

๑๐๐๘.

ทุพฺภรตา จ ทุปฺโปสา, สุกุมารสุขาลยา;

อสนฺตุฏฺฐา มหิจฺฉา จ, โลลุปฺปาจารลกฺขิตา.

๑๐๐๙.

ทุคฺคนฺเธเนว สุนขา, อามคนฺเธน มุจฺฉิตา;

ตตฺถ ตตฺถาภิธาวนฺตา, น ปติฏฺฐนฺติ สาสเน.

๑๐๑๐.

นิลฺลชฺชา [Pg.86] วีตสารชฺชา, โลกธมฺเมสุ มุจฺฉิตา;

ปาปิจฺฉา กุหนจฺฉนฺนา, มิจฺฉาชีวปโลภิตา.

๑๐๑๑.

สฐา ปคพฺภา มายาวี, อนฺโตปูติ อวสฺสุตา;

สงฺกสฺสรสมาจารา, กสมฺพุ สิถิลา ชฬา.

๑๐๑๒.

สิงฺคารจปลาจิตฺตา, ปูติกายานุราคิโน;

สีทนฺตา ปลิมาปนฺนา, น วิรุฬฺหนฺติ สาสเน.

๑๐๑๓.

ปาปปุคฺคลสํสฏฺฐา, ปาปทิฏฺฐิปราคตา;

อสทฺธา ธมฺมนิจฺฉินฺนา, ทุฏฺฐา ทุพฺพจนิฏฺฐุรา.

๑๐๑๔.

สามญฺญํ ปริธํเสนฺตา, ทูเสนฺตา ชินสาสนํ;

อติกฺกมฺม ชิโนวาทํ, พาลา ทุคฺคติภาคิโน.

๑๐๑๕.

กามคิทฺธา ทุราจารา, ทุสฺสีลา โมหปารุตา;

ขชฺชนฺตา กทฺทมีภูตา, ชินสาสนกณฺฏกา.

๑๐๑๖.

หิตาหิตมชานนฺตา, อนุโรธวิโรธิโน;

เจโตปหตสนฺตานา, วิปลฺลาสปลมฺภิตา.

๑๐๑๗.

วิปนฺนากุลกมฺมนฺตา, ปาปการี ปราชิตา;

โสจนฺติ ทีฆมทฺธานํ, อปายมฺหิ สมปฺปิตา.

๑๐๑๘.

อิตฺถํ หิตสมุจฺเฉที, กุมคฺโคยํ รชาปโถ;

ปาปธมฺมปฺปวตฺตีติ, วิทิตฺวา ปุน ปณฺฑิโต.

๑๐๑๙.

ปริยุฏฺฐานสํกฺเลสํ, วิปฺผรนฺตํ วิสารโท;

ปฏิสงฺขาย รุนฺเธยฺย, มนฺเตเนว มหาวิสํ.

๑๐๒๐.

ขิปฺปมาทิตฺตเจโลว, ปาปปาวกมุฏฺฐิตํ;

ภาวนาชลเสเกน, นิพฺพาเปยฺย นิรนฺตรํ.

๑๐๒๑.

อปฺปมาเทน เมธาวี, นเคเนว มหานทึ;

ปาโปฆํ ปฏิพนฺธนฺโต, ปิทเหยฺย ขเณ ขเณ.

๑๐๒๒.

สภยํ [Pg.87] วิย กนฺตารํ, โฆรมาสีวิสํ ยถา;

ปปาตมิว คมฺภีรํ, มิฬฺหํ วิย จ ปณฺฑิโต.

๑๐๒๓.

ปหาย ปริยุฏฺฐานํ, เนกฺขมฺมมธิมุจฺจติ;

กลฺยาณมิตฺโต วชฺเชสุ, ภยทสฺสาวิ สุพฺพโต.

๑๐๒๔.

กามราควิสํยุตฺโต, โภคธนนิราลโย;

อิจฺฉาโลภวินิมุตฺโต, อมโม อปริคฺคโห.

๑๐๒๕.

โสรโต สขิโล สณฺโห, เมตฺตายนฺโต ทยาปโร;

อนาหฏมโน ธีโร, สนฺตจิตฺโต ขมาปโร.

๑๐๒๖.

หิเตสี สพฺพปาณีนํ,อิสฺสามจฺเฉรมุจฺจิโต;

โกโธปนาหพฺยาปาทวิโรโธปสเม รโต.

๑๐๒๗.

อโนลีนมโน โยคี, นิจฺจารทฺธปรกฺกโม;

สุสมาหิตสงฺกปฺโป, วิปฺปสนฺโน อนาวิโล.

๑๐๒๘.

โอกปฺเปนฺโต วิมุจฺจนฺโต, ปญฺญวา ปฏิปตฺติยํ;

ปิหยนฺโต มมายนฺโต, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสนํ.

๑๐๒๙.

อิติ นีวรณาเปโต, ญาณาโลกชุตินฺธโร;

ปูเชติ สมฺมาสมฺพุทฺธํ, สทฺธมฺมปฏิปตฺติยา.

๑๐๓๐.

หิโรตฺตปฺปคุโณเปโต,กลฺยาณาจารโคจโร;

มกฺขปฺปลาสรหิโต,สปฺปติสฺโส สคารโว.

๑๐๓๑.

อชฺชวาจารจาริตฺโต, มายาสาเฐยฺยนิสฺสโฏ;

ถมฺภสารมฺภนิสฺสงฺโค, มทฺทวาจารเปสโล.

๑๐๓๒.

มานาติมานวิมุโข[Pg.88], สทฺธมฺมครุสาทโร;

ปรปฺปมาทนิมฺมทฺที, สํเวคพหุโล สทา.

๑๐๓๓.

โวทาตจิตฺตสงฺกปฺโป, ปาปิจฺฉามลวชฺชิโต;

มิจฺฉาทิฏฺฐิมติกฺกนฺโต, สทฺธมฺเมสุ ปติฏฺฐิโต.

๑๐๓๔.

เจโตขิลสมุจฺเฉที, วินิพนฺธวิเวฐโก;

มานสํ สมฺปหํเสติ, สํกิเลสวิมุตฺติยา.

๑๐๓๕.

ปวิวิตฺโต อสํสฏฺโฐ, สนฺโต อปฺปิจฺฉตารโต;

อริยาวํสาลงฺกาโร, สุปฺโปโส สุภโร สุขี.

๑๐๓๖.

สลฺเลขวุตฺติ ธุตวา, ปาปาปจยตปฺปโร;

ปาสาทิกสมาจาโร, ปสาทพหุโล มุนิ.

๑๐๓๗.

อนุทฺธโต อจปโล,ทนฺโต คุตฺโต ยตินฺทฺริโย;

เจโตสมาธิครุโก,สมฺปชาโน สตียุโต.

๑๐๓๘.

อุสฺสาหชาโต สทฺธมฺเม, ฉนฺทชาโต นิรนฺตรํ;

สาตจฺจการี สฺวากาโร, ปฏิปตฺติปรายโณ.

๑๐๓๙.

เจโตกาฬกาปคโต, ภาวนารสมุตฺตมํ;

รงฺคํ นิทฺโธตวตฺถํว, สาธุกํ ปฏิคณฺหติ.

๑๐๔๐.

อิติ สมฺปาทิตากาโร, ปริสุทฺธมโนรโถ;

นิราทีนวสญฺจาโร, โสตฺถิปตฺโต นิรงฺคโณ.

๑๐๔๑.

ปาปคาหวินิมุตฺโต, ราหุมุตฺโตว จนฺทิมา;

คุณรํสิปริกฺขิตฺโต, โสเภติ ชินสาสนํ.

๑๐๔๒.

อิจฺจาโลภมโทสญฺจ, โมหาภาวมถาปรํ;

เนกฺขมฺมํ ปวิเวกญฺจ, ตถา นิสฺสรณํ พุโธ.

๑๐๔๓.

สมารพฺภ [Pg.89] วิโสเธนฺโต, อชฺฌาสยมเสสโต;

ธีโร สมฺปฏิปาเทติ, ภาวนาสุขมุตฺตมํ.

๑๐๔๔.

ตโต ปณีตาธิมุตฺติ, ปลิโพธวินิสฺสโฏ;

ปริปนฺถวินิมุตฺโต, วิคตาวรณาลโย.

๑๐๔๕.

ภาวนานินฺนสนฺตาโน, กลฺลจิตฺโต วิสารโท;

กสิณาทิกมารพฺภ, ภาเวยฺย สมถํ กถํ.

๑๐๔๖.

ปถวีกสิณํ ตาว, วิทตฺถิจตุรงฺคุลํ;

กตฺวานารุณวณฺณาย, มตฺติกาย สุมณฺฑลํ.

๑๐๔๗.

ยุคมตฺเต ฐเปตฺวาน, ฐาเน สุขนิสินฺนโก;

ปถวีติ สมญฺญาย, กตฺวาโภคํ ตุ ภาวเย.

๑๐๔๘.

อกเตปิ ขลาทิมฺหิ, อกิจฺเฉเนว มณฺฑเล;

นิมิตฺตํ ชายติจฺจาหุ, ปุพฺพโยควโต ปน.

๑๐๔๙.

อาโปมณฺฑลมุคฺคณฺเห, ภาชนาทิคเต ชเล;

เตชมฺหิ เตโชกสิณํ, ปฏจฺฉิทฺทาทิสํคเต.

๑๐๕๐.

สสฺสคฺคาทิมฺหิ กมฺมนฺเต, วาโยกสิณมณฺฑลํ;

ปฏิภาคสมาจาโร, ผุฏฺฐฏฺฐาเนว ชายติ.

๑๐๕๑.

นีลาทิกสิณํ วตฺเถ, ปุปฺเผ วา วณฺณธาตุยํ;

อากาสมณฺฑลํ ภิตฺติ-ฉิทฺทาทิมฺหิ อุปฏฺฐิตํ.

๑๐๕๒.

ฉิทฺทปฺปวิฏฺฐมาโลกํ, อุคฺคณฺเหยฺย ปติฏฺฐิตํ;

สูริยาโลกาทิเภทํ, ภูมิยํ วาถ ภิตฺติยํ.

๑๐๕๓.

ทสธา กสิเณสฺเววํ, ยตฺถ กตฺถจิ โยคิโน;

ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส, อุคฺคโห นาม ชายติ.

๑๐๕๔.

จิตฺตสฺสุปฏฺฐิเต ตสฺมึ, ปสฺสนฺตสฺเสว จกฺขุนา;

อุคฺคหมฺหิ นิมิตฺตมฺหิ, ปฏิปาเทยฺย ภาวนํ.

๑๐๕๕.

วิกฺเขปํ วินิวาเรนฺโต, ปริปนฺเถ วิราชยํ;

นิมิตฺตาภิมุเขเนว, มานสํ ปฏิปาทเย.

๑๐๕๖.

อาเสวนฺตสฺส [Pg.90] ตสฺเสวํ, จิตฺตํ โหติ สมาหิตํ;

สํกฺเลสา สนฺนิสีทนฺติ, ปฏิภาโค จ ชายติ.

๑๐๕๗.

ตตฺถ ปณฺณตฺติสงฺขาเต, นิมิตฺเต ภาวนามเย;

ตเถว ปฏิภาคมฺหิ, ตโต ยุญฺเชยฺย ภาวนํ.

๑๐๕๘.

ตตฺถาธิมุตฺโต สติมา, นิมิตฺตวิธิโกวิโท;

อินฺทฺริยานิ สมาเนนฺโต, สปฺปายมุปลกฺขยํ.

๑๐๕๙.

นิคฺคยฺห อุทฺธตํ จิตฺตํ, ปคฺคยฺห ลีนมานสํ;

อูหตํ สมฺปหํเสนฺโต, อุเปกฺขนฺโต สมาหิตํ.

๑๐๖๐.

เรณุมฺหิ อุปฺปลทเล, สุตฺเต นาวาย นาฬิยา;

ยถา มธุกราทีนํ, ปวตฺติ สมฺม วณฺณิตา.

๑๐๖๑.

จิตฺตปวตฺติอาการํ, สาธุกํ ลกฺขยํ พุโธ;

ตถา สเมนากาเรน, ปหิตตฺโต ปรกฺกเม.

๑๐๖๒.

สมปฺปวตฺตมาการํ, สลฺลกฺเขตฺวา นิรนฺตรํ;

ปทหนฺตสฺส ตสฺเสวํ, อปฺปนา นาม ชายติ.

๑๐๖๓.

ปฏิภาคนิมิตฺตํ ตุ, วฑฺเฒยฺย กสิณํ ปุน;

อุปจารภูมิยํ วา, อปฺปนายํ ว กตฺถจิ.

๑๐๖๔.

เอกงฺคุลทฺวงฺคุลาทิ-วเสเนว ยถากฺกมํ;

ผรนฺโต มนสาเยว, นิปุโณ ยาวทิจฺฉกํ.

๑๐๖๕.

ตตฺเถวํ ปฐมชฺฌานํ, ปตฺวาน ปคุณํ ตโต;

กตฺวา จิณฺณวสีภูตา, ตมฺหา วุฏฺฐาย ปณฺฑิโต.

๑๐๖๖.

วิตกฺกาทิกถูลงฺคํ, ปหานาย ยถากฺกมํ;

ตเถว ปฏิปชฺชนฺโต, ปปฺโปติ ทุติยาทโย.

๑๐๖๗.

ทสธา กสิณาเนวํ, ภาเวตฺวา ปน โยคิโน;

จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ, กตฺวา วิกฺเขปนิสฺสฏา.

๑๐๖๘.

สุปกฺขาลิตุปกฺเลสา, สนฺตจิตฺตา สมาหิตา;

ปวิเวกรสสฺสาทํ, อนุโภนฺติ ยถาสุขํ.

๑๐๖๙.

อสุภํ [Pg.91] ปน ภาเวนฺโต, นิมิตฺตํ ยตฺถ กตฺถจิ;

อุทฺธุมาตาทิเภทมฺหิ, อุคฺคณฺเหยฺยาสุเภ กถํ?

๑๐๗๐.

เอกาหาทิมติกฺกนฺตํ, อุทฺธุมาตกมีริตํ;

วิคตจฺฉวิ พีภจฺฉํ, นีลาการํ วินีลกํ.

๑๐๗๑.

วิกิณฺณปุพฺพกุธิตํ, ปริภินฺนํ วิปุพฺพกํ;

วิจฺเฉทิตงฺคปจฺจงฺคํ, วิจฺฉิทฺทกํ กเฬวรํ.

๑๐๗๒.

วิวิธาการปาเณหิ, ขชฺชมานํ วิขาทิตํ;

วินาสิตงฺคปจฺจงฺคํ, วิกฺขิตฺตนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๐๗๓.

ปาทาทิภงฺควิกฺขิตฺตํ, หตวิกฺขิตฺตกํ มตํ;

โลหิตํ โลหิตากิณฺณํ, ปุฬวํ กิมิสงฺกุลํ.

๑๐๗๔.

อฏฺฐิสงฺขลิกามตฺตํ, อฏฺฐิกนฺติ จ สพฺพถา;

สณฺฐานาการเภเทน, ทสธาสุภเทสนา.

๑๐๗๕.

ตตฺเถวํ ทสธา เภเท, นิชฺชีวกุณปาสุเภ;

อุชฺฌิเต ภูมิภาคสฺมึ, มตกาเย กเฬวเร.

๑๐๗๖.

ลพฺภมานกมาการํ, โอโลเกตฺวา สลกฺขณํ;

อุคฺคเหตฺวาน จิตฺเตน, ตํตํนาเมน ภาวเย.

๑๐๗๗.

ปฏิกูลญฺจ เชคุจฺฉํ, ทุคฺคนฺธญฺจ วิรูปกํ;

หรายิตมชญฺญญฺจ, หีฬิตํ วิกฺขิตาสิวํ.

๑๐๗๘.

อิจฺเจวมสุภากาเร,กตฺวาโภคํ ตุ โยคิโน;

ภาเวนฺตสฺสุปจาโร จ,ปฏิภาโค จ ชายติ.

๑๐๗๙.

ปฏิภาคนิมิตฺตํ ตุ, อุปจาเรน เสวโต;

อปฺเปติ ปฐมชฺฌาน-เมตฺเถวํ สมเถ นโย.

๑๐๘๐.

วินา [Pg.92] สทฺธมฺมํ ปนิทํ, สรีรํ พาลนนฺทิตํ;

วิปตฺติปริโยสานํ, อวสฺสํ เภทคามิกํ.

๑๐๘๑.

ยถา อิทํ ตถา เอตํ, ยถา เอตํ ตถา อิทํ;

ชีวมานญฺจ นิชฺชีวเมว ธมฺมปรายณํ.

๑๐๘๒.

สภาโว โสปิ เทหสฺส,สพฺพสฺสาปิ จ สพฺพถา;

วิจิตพฺพา ธิเรนาปิ,เอสายํ นิยตา คติ.

๑๐๘๓.

อนิจฺจํ ขยธมฺมญฺจ, ทุกฺขเมว ภยาวหํ;

อนตฺตา จ ปราภูตา, วิพฺภิชฺชติ ขเณ ขเณ.

๑๐๘๔.

วินาสมานสฺสาการํ, ตตฺเถวํ ปน ปสฺสโต;

วิปสฺสนาภาวนาติ, ตมีเรนฺติ ตถาคตา.

๑๐๘๕.

ภาวนํ ทุวิธมฺเปตํ, ภาเวนฺติ ปุน ปณฺฑิตา;

ชีวมาเนปิ กายมฺหิ, ตํตทาการสมฺภเว.

๑๐๘๖.

ชีวมาโนปิ กาโยยํ,กุณโปว สภาวโต;

ตมลงฺการปฏิจฺฉนฺโน,พาลานํ น ปกาสติ.

๑๐๘๗.

พหิ มฏฺฐมุปฏฺฐาติ, อนฺโต กุณปปูริตํ;

อุคฺฆรนฺตํ ปคฺฆรนฺตํ, นวทฺวารมลสฺสวํ.

๑๐๘๘.

สรีรํ นิจฺจทุคฺคนฺธํ, นานากิมิสมากุลํ;

ตจมํสปฏิจฺฉนฺนํ, อฏฺฐิปญฺชรสณฺฐิตํ.

๑๐๘๙.

วจฺจกูปมิทํ นาม, ทฺวตฺตึสาสุจิปูริตํ;

นรานุกฺการภูมีว, เนกวสฺสคโณจิตา.

๑๐๙๐.

สุสานคมโนสานํ, พหุสาธารณาสุภํ;

คณฺฑภูตํ สลฺลภูตํ, พหุทุกฺขนิพนฺธนํ.

๑๐๙๑.

นานาพฺยาธิสมากิณฺณํ[Pg.93], นาโนปทฺทวสํกุลํ;

นานานตฺถสโมธานํ, นานาสํกฺเลสวตฺถุกํ.

๑๐๙๒.

โปสิตมฺปิ จิรํ กาลํ, มมํการมมายิตํ;

ลหุทุชฺชนมิตฺโตว, ปีฬิตํ สมฺปทุสฺสติ.

๑๐๙๓.

ปริหายติ นิสฺสารํ, ชรตาปิ ตํ โยพฺพนํ;

มจฺจุภชฺชิตมจฺจนฺต-มเสสํ ปริภิชฺชติ.

๑๐๙๔.

ตถาปิ ชาลสนฺตาโน, พหุสมฺภารสงฺขโต;

วตฺถาลงฺการสญฺฉนฺโน, มาลาคนฺธาทิโสภิโต.

๑๐๙๕.

สวิญฺญตฺติวิกาเรหิ, วิจิตฺตาการมณฺฑิโต;

กาโย ลีฬวิลาเสหิ, ปลมฺเภติ มหาชนํ.

๑๐๙๖.

วญฺจิตา เยน ทุมฺเมธา, กามกฺเลสมลีมยา;

ปูเรนฺติ จตุราปายํ, มารเธยฺยานุสาริโน.

๑๐๙๗.

เอวมาทีนวํ ญตฺวา, ปูติกาเย วิจกฺขณา;

อสุภาทิกมาการ-มารพฺภ ฉนฺทุปฏฺฐหุํ.

๑๐๙๘.

ยสฺมึ ปตนฺติ กุณเป วิปรีตสญฺญา,สํกฺเลสปาปวสคา วิสมํ จรนฺตา;

ตํ ปสฺสเถตมสุภมฺปิ วินาสธมฺมํ,อิจฺเจวมาห สุคโต ทสธา วิภาคํ.

๑๐๙๙.

สตฺถารา กสิณญฺจ ยํ ทสวิธํ วิกฺเขปวิกฺขมฺภนํ,กามกฺเลสวินาสนํ ทสวิธํ ยญฺจาสุภํ ภาสิตํ;

ทิพฺพพฺรหฺมสุขาวหํ สมปทํ วิชฺโชทยํ โยคินา,กมฺมฏฺฐานมลํ ตมุตฺตมคุเณนาเสวิตํ เสวิตุํ.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท กสิณาสุภวิภาโค นาม

อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

๙. นวโม ปริจฺเฉโท

ทสานุสฺสติวิภาโค

๑๑๐๐.

สทฺธาปพฺพชิโต [Pg.94] โยคี, ภาเวนฺโตนุสฺสตึ ปน;

ทสานุสฺสติเภเทสุ, ภาเวยฺยญฺญตรํ กถํ.

๑๑๐๑.

อรหํ สุคโต โลเก, ภควา โลกปารคู;

วิชฺชาจรณสมฺปนฺโน, วิมุตฺติปรินายโก.

๑๑๐๒.

เชฏฺโฐ สมฺมาภิสมฺพุทฺโธ, เสฏฺโฐ ปุริสสารถี;

สตฺถา เทวมนุสฺสานํ, พุทฺโธ อปฺปฏิปุคฺคโล.

๑๑๐๓.

สพฺพโลกหิโต พนฺธุ, สมตฺตรตนาลโย;

สตฺตานมนุกมฺปาย, ชาโต นาโถ สิวํกโร.

๑๑๐๔.

จกฺขุมา ติตฺถกุสโล, ธมฺมสฺสามี ตถาคโต;

มจฺจุเธยฺยวิโมกฺขาย, ปฏิปาทยิ ปาณิโน.

๑๑๐๕.

สตฺถวาโห มหาโยคฺโค, มคฺคามคฺคยุธนฺธโร;

สิริสตฺถมธิคฺคยฺห, วิจริตฺถ มหาปถํ,

๑๑๐๖.

อโนโม อสโม ธีโร,โลกหีตปรกฺกโม;

สพฺพาการวโรเปโต,อจฺเฉรพฺภุตปุคฺคโล.

๑๑๐๗.

อตฺถภูโต ธมฺมภูโต,พฺรหฺมภูโต มหายโส;

ญาณาโลกปริจฺฉินฺน-เญยฺยาเสสปริคฺคโห.

๑๑๐๘.

อานุภาววสิปฺปตฺโต, อาสภณฺฑานนิจฺจโล;

มหนฺตมริยาโทยมนนฺตคติโคจโร.

๑๑๐๙.

สพฺพา ภิญฺญาพลปฺปตฺโต, เวสารชฺชวิสารโท;

สพฺพสมฺปตฺตินิฏฺฐาโน, คุณปารมิปูรโก.

๑๑๑๐.

อปฺปเมยฺโย [Pg.95] มหานาโค, มหาวีโร มหามุนิ;

มเหสี มหิตาจาโร, มหามโห มหิทฺธิโก.

๑๑๑๑.

สพฺพตฺถสิทฺธิสญฺจาโร, มเหสีคณปูชิโต;

ราชาธิราชมหิโต, เทวพฺรหฺมาภิวนฺทิโต.

๑๑๑๒.

อภิภูย ตโย โลเก, อาทิจฺโจว นภนฺตเร;

วิโรจติ มหาเตโช, อนฺธกาเร ปภงฺกโร.

๑๑๑๓.

พฺยามปฺปภาปริกฺขิตฺโต, เกตุมาลาหลงฺกโต;

ทฺวตฺตึสลกฺขณาสีติอนุพฺยญฺชนโสภิโต.

๑๑๑๔.

ฉพฺพณฺณรํสิลลิโต, รตนคฺฆิยสนฺนิโภ;

สมิทฺธิรูปโสภคฺโค, ทสฺสเนยฺยํว ปิณฺฑิตํ.

๑๑๑๕.

ผุลฺลํ ปทุมสณฺฑํว, กปฺปรุกฺโขวลงฺกโต;

นภํว ตารกากิณฺณํ, อุตฺตโม ปฏิทิสฺสติ.

๑๑๑๖.

สตฺถุกปฺปมหาวีรปุตฺเตหิ ปริวาริโต;

สพฺพโลกมหิทฺธาย, ธมฺมราชา สยํวสี.

๑๑๑๗.

นิทฺโธตมลจนฺโทว, นกฺขตฺตปริวาริโต;

ขตฺตสงฺฆปริพฺยุฬฺโห, จกฺกวตฺตีว โสภติ.

๑๑๑๘.

อิจฺจานนฺตคุณากิณฺณมเสสมลนิสฺสฏํ;

สพฺพสมฺปตฺติทาตารํ, วิปตฺติวินิพนฺธกํ.

๑๑๑๙.

ทยาปรมโหรตฺตํ, ภควนฺตมนุสฺสรํ;

ภาเวติ ปญฺญวา โยคี, พุทฺธานุสฺสติภาวนํ.

๑๑๒๐.

สฺวาขาโต เตน สทฺธมฺโม, สมฺพุทฺเธน สตีมตา;

ปจฺจตฺตปฏิเวเธน, ปสฺสิตพฺโพ ยถารหํ.

๑๑๒๑.

ตณฺหาทลิทฺทนาสาย, มโนรถสมิทฺธิยา;

กาลนฺตรมนาคมฺม, ปจฺจกฺขผลทายโก.

๑๑๒๒.

อุปนิสฺสยวนฺตานํ, ‘‘เอหิ ปสฺสา’’ติ ทสฺสิโย;

ปจฺจตฺตเมว วิญฺญูหิ, เวทิตพฺโพ สภาวโต.

๑๑๒๓.

สพฺพาสวสมุคฺฆาตี[Pg.96], สุทฺโธ โสวตฺถิโก สิโว;

ปิหิตาปายกุมฺมคฺโค, มคฺโค นิพฺพานปตฺติยา.

๑๑๒๔.

กฺเลสสํกฏทุคฺคมฺหา, ทุกฺขกฺขนฺธมหพฺภยา;

เขมนฺตภูมึ นิยฺยาติ, อจฺจนฺตมนุปทฺทวํ.

๑๑๒๕.

ปุญฺญติตฺถมิทํ นาม, มงฺคลญฺจ สิวงฺกรํ;

หิโตทยสุขาธาน-มมตาหารมุตฺตมํ.

๑๑๒๖.

อวิชฺชาปฏลุทฺธารวิชฺชาเนตฺโตสธํ วรํ;

ปญฺญาธารมิทํ สตฺถํ, กฺเลสคณฺฑปฺปเภทกํ.

๑๑๒๗.

จตุโรฆนิมุคฺคานํ, เสตุพนฺโธ สมุคฺคโต;

ภวจารกรุทฺธานํ, มหาทฺวาโร อปารุโต.

๑๑๒๘.

โสโกปายาสวิทฺธานํ, ปริเทวสมงฺคินํ;

สลฺลนีหรโณปาโย, อจฺจนฺตสุขมีริโต.

๑๑๒๙.

พฺยสโนปทฺทวาเปโต, สํกฺเลสมลนิสฺสโฏ;

อุชุสมฺมตฺตนิยโต, ปฏิปตฺติวิสุทฺธิยา.

๑๑๓๐.

สุทฺธสีลปริกฺขาโร, สมาธิมยปญฺชโร;

สมฺมาสงฺกปฺปจกฺกงฺโค, สมฺมาวายามวาหโน.

๑๑๓๑.

สติสารถิสํยุตฺโต, สมฺมาทิฏฺฐิปุเรชโว;

เอส ธมฺมรโถ ยาติ, โยคกฺเขมสฺส ปตฺติยา.

๑๑๓๒.

วิปตฺติปฏิพาหาย, สพฺพสมฺปตฺติสิทฺธิยา;

สพฺพขนฺธวิโมกฺขาย, ธมฺมํ เทเสสิ จกฺขุมา.

๑๑๓๓.

หิเตสี สพฺพปาณีนํ, ทยาปนฺโน มหามุนิ;

ธมฺมาโลกํ ปกาเสสิ, จกฺขุมนฺตานมุตฺตโม.

๑๑๓๔.

ยํ ธมฺมํ สมฺมทญฺญาย, เขมมคฺคปฺปติฏฺฐิตา;

ปาปกาปคตา ธีรา, ปสฺสทฺธิทรถาสยา.

๑๑๓๕.

ภวโยคา วินิมุตฺตา, ปหีนภยเภรวา;

อจฺจนฺตสุขเมเธนฺติ, โสตฺถิปตฺตา มเหสโย.

๑๑๓๖.

ตเมวมุตฺตมํ [Pg.97] ธมฺมํ, จินฺเตนฺโต ปน ปณฺฑิโต;

ภาเวตีติ ปกาเสนฺติ, ธมฺมานุสฺสติภาวนํ.

๑๑๓๗.

จตฺตาโร จ ปฏิปนฺนา, จตฺตาโร จ ผเล ฐิตา;

เอส สงฺโฆ อุชุภูโต, ปญฺญาสีลสมาหิโต.

๑๑๓๘.

ปลาปาปคโต สุทฺโธ, ปฏิปตฺติปติฏฺฐิโต;

ปริคฺคหิตสทฺธมฺโม, สมิทฺธิคุณโสภิโต.

๑๑๓๙.

ปหีนาปายคมโน, ปาปกฺเลสวินิสฺสโฏ;

ปริปนฺถสมุจฺเฉที, ภวจารกเภทโก.

๑๑๔๐.

อุตฺตมทมถปฺปตฺโต, สุวินีโต มเหสินา;

วิชฺชาวิมุตฺติโวทาโต, อาชานียปเถ ฐิโต.

๑๑๔๑.

สุคโตรสิ สมฺภูโต, สุจิธมฺมสิรินฺธโร;

ปฏิปาทิตสมฺปตฺโต, ธมฺมสาสนเสวิโต.

๑๑๔๒.

ภยเภรวนิสฺสงฺโค, ชินเตชานุปาลิโต;

โมเนยฺยปถสญฺจาโร, สุคโตวาทภาชโน.

๑๑๔๓.

อปฺปมาทปริตฺตาโณ, สีลาลงฺการภูสิโต;

เจโตสมาธิสนฺนทฺโธ, ปญฺญายุธสมุชฺชโล.

๑๑๔๔.

อุชุมคฺคมธิฏฺฐาย, มารกายปฺปทาลโน;

อปราชิตสงฺคาโม, ลลิโตทาตวิกฺกโม.

๑๑๔๕.

มจฺจุเธยฺยมติกฺกนฺโต, โพธิธมฺมปฺปติฏฺฐิโต;

ฉฬาภิญฺญาพลปฺปตฺโต, สมาราธิตสาสโน.

๑๑๔๖.

อนุโพธิมนุปฺปตฺโต, ปภินฺนปฏิสมฺภิโท;

สามญฺญปารมิปฺปตฺโต, โตเสติ ชินมานสํ.

๑๑๔๗.

เนกาการวรูเปโต, นานาสมฺปตฺติผุลฺลิโต;

วิปตฺติปถนิตฺติณฺโณ, อภิพุทฺธิปรายโณ.

๑๑๔๘.

อาหุเนยฺโย [Pg.98] ปาหุเนยฺโย,ทกฺขิเณยฺโย สุทุลฺลโภ;

สเทวกสฺส โลกสฺส,ปุญฺญกฺเขตฺตมนุตฺตรํ.

๑๑๔๙.

ยตฺถ สุทฺธิมฺหิ นิทฺโทเส, สทฺธาพีชํ ปติฏฺฐิตํ;

อจฺจนฺตํ ปริปาเจติ, สมฺปตฺติผลมุตฺตมํ.

๑๑๕๐.

ยํ ผลํ ปริภุญฺชนฺตา, วิมุตฺติรสเสวนํ;

อจฺจนฺตสุขิตา ธีรา, ภวนฺติ อชรามรา.

๑๑๕๑.

ตํ ผลํ ปตฺถยนฺเตน, สงฺฆานุสฺสติภาวนา;

ภาเวตพฺพา ปนิจฺเจวมิติ ภาสนฺติ ปณฺฑิตา.

๑๑๕๒.

ปญฺจสีลํ ทสสีลํ, ปาติโมกฺขมุโปสถํ;

จาตุปาริสุทฺธิสีลํ, ธุตงฺคปริวาริตํ.

๑๑๕๓.

เอวเมเตสุ ยํ กิญฺจิ, สมาทาย รโหคโต;

ตมานิสํสํ คุณโต, ผลโต จ วิจินฺตเย.

๑๑๕๔.

อาทิ เจตํ ปติฏฺฐา จ, มุขํ ปมุขมุตฺตมํ;

มูลํ กุสลธมฺมานํ, ปภวํ ปฏิปตฺติยา.

๑๑๕๕.

สาสโนตรณทฺวารํ, ติตฺถํ สทฺธมฺมวาปิยา;

ปาริสุทฺธิปทฏฺฐานํ, มคฺโค เขมนฺตปาปโก.

๑๑๕๖.

สาธุ สิกฺขาสมาทานํ, พาหุสจฺจวิภูสนํ;

อริยาจารจาริตฺต-มวณฺณมลวชฺชนํ.

๑๑๕๗.

กุลปุตฺตอลงฺกาโร, ปาปชลฺลปวาหนํ;

อนปายิ สุคนฺธญฺจ, มหาปุริสเสวิตํ.

๑๑๕๘.

ปจฺฉานุตาปหรณํ, ปีติปาโมชฺชวฑฺฒนํ;

เนกฺขมฺมภาวโนเปตํ, ปพฺพชฺชาเวสโสภนํ.

๑๑๕๙.

โสปานํ สคฺคโลกสฺส, ทฬฺหาปายวิธานกํ;

อนุปทฺทวสมฺปตฺติ, สมตฺถคุณสูทนี.

๑๑๖๐.

กฺเลสปญฺชรวิจฺเฉทิ[Pg.99], วิปตฺติปถวารณํ;

โสตฺถิกมฺมสมุฏฺฐานํ, อสาธารณมงฺคลํ.

๑๑๖๑.

‘‘สุลทฺธา วต เม ลทฺธา, สทฺธา สุคตสาสเน;

สีลํ เม ยสฺส กลฺยาณํ, ปริสุทฺธมขณฺฑิตํ.

๑๑๖๒.

‘‘ทุลฺลโภ วต เม ลทฺโธ,มหาลาโภ อนปฺปโก;

โยหมกฺขลิตาจาโร,อุปฆาตวิวชฺชิโต.

๑๑๖๓.

‘‘ธมฺมงฺกุริตสนฺตาโน, มูลชาโตสฺมิ สาสเน;

อุชุมคฺคํ สมารุฬฺโห, ปิหิตา สภยา ทิสา.

๑๑๖๔.

‘‘อวญฺจา วต เม ชาติ, อารทฺธา ขณสมฺปทา;

ปติฏฺฐิโตมฺหิ สทฺธมฺเม, สผลํ มม ชีวิตํ’’.

๑๑๖๕.

อิตฺถํ นานปฺปกาเรน, จินฺเตนฺโต คุณมตฺตโน;

สีลกฺขนฺธสฺส ภาเวติ, สีลานุสฺสติภาวนํ.

๑๑๖๖.

สทฺธาย สีลวนฺเตสุ, ทตฺวา ทานํ ยถารหํ;

นิทฺโธตมลมจฺเฉโร, วิวิตฺโต ตมนุสฺสเร.

๑๑๖๗.

ทานํ นิธานมนุคํ, อสาธารณมุตฺตมํ;

อวินาสสุขาธานํ, อจฺจนฺตํ สพฺพกามทํ.

๑๑๖๘.

โกปทาโหปสมนํ, มจฺเฉรมลโสธนํ;

ปมาทนิทฺทาวุฏฺฐานํ, โลภปาสวิโมจนํ.

๑๑๖๙.

เจโตวิการทมนํ, มิจฺฉามคฺคนิวารณํ;

วิตฺติลาภสุขสฺสาโท, วิภโวทยมงฺคลํ.

๑๑๗๐.

สทฺธาทิคุณโวทานํ, อชฺฌาสยวิกาสนํ;

สตาจารปริกฺขาโร, ตนุเจโตวิภูสนํ.

๑๑๗๑.

อปฺปมญฺญาปทฏฺฐานํ, อปฺปเมยฺเยน วณฺณิตํ;

มหาปุริสจาริตฺตํ, สปทานํ มเหสินา.

๑๑๗๒.

ธมฺมาธิคตโภคานํ[Pg.100], สาราทานมนุตฺตรํ;

มหตฺตาธิคมูปายํ, โลกสนฺตติการณํ.

๑๑๗๓.

อตฺถการี จ สมฺมาหํ, ปริจฺจาคสมายุโต;

อตฺตโน จ ปเรสญฺจ, หิตาย ปฏิปนฺนกา.

๑๑๗๔.

อุชุมทฺทวจิตฺโตสฺมิ, กาลุสฺสิยวินิสฺสโฏ;

ปาปสํกฺเลสวิมุโข, ปาณภูตานุกมฺปโก.

๑๑๗๕.

สีลวนฺตปติฏฺโฐสฺมิ, กปณานํ ปรายโณ;

พุทฺธสาสนุปฏฺฐาโก, ญาติมิตฺโตปชีวิโก.

๑๑๗๖.

ทานโวสฺสคฺคสมฺมุโข,สํวิภาครโต สุขี;

กปฺปรุกฺโขว ผลิโต,ชาโต โลกาภิวฑฺฒิยา.

๑๑๗๗.

ปิหิตาปายมคฺโคสฺมิ, มคฺคทฺวารมปารุตํ;

สมฺปตฺตา สพฺพสมฺปตฺติ, ทลิทฺทสฺส มนาปิกํ.

๑๑๗๘.

‘‘สํสารทฺธานปาเถยฺยํ, สพฺพทุกฺขวิโนทนํ;

สุพนฺธํ มม สพฺพตฺถ, คหิโต จ กฏคฺคโห’’.

๑๑๗๙.

เอวํ ทานคุณํ นานปฺปกาเรน วิจินฺตยํ;

ภาเวติ ทายโกโยคี, จาคานุสฺสติภาวนํ.

๑๑๘๐.

สทฺธํ สีลํ สุตํ จาคํ, ปญฺญํ ปณฺฑิตชาติโก;

สมฺปาทยิตฺวา สทฺธมฺเม, เทวตาโย อนุสฺสเร.

๑๑๘๑.

จาตุมหาราชิกา จ, ตาวตึสา จ ยามกา;

ตุสิตา เจว นิมฺมานรติโน วสวตฺติโน.

๑๑๘๒.

ตทุตฺตริญฺจ เย เทวา, ทิพฺพกายมธิฏฺฐิตา;

เตปิ สทฺธาทิธมฺเมสุ, จิรกาลํ ปติฏฺฐิตา.

๑๑๘๓.

สุสมาหิตสงฺกปฺปา, ทานสีลธุรนฺธรา;

ธมฺมมคฺคมธิฏฺฐาย, หิโรตฺตปฺปปุรกฺขตา.

๑๑๘๔.

ตํ [Pg.101] โลกมุปปนฺนาเส, สสฺสิรีกํ ปรายณํ;

อิทฺธิมนฺโต ชุติมนฺโต, วณฺณวนฺโต ยสสฺสิโน.

๑๑๘๕.

ทิพฺพสมฺปตฺติสมฺปตฺตา, นานาโภคสมปฺปิตา;

ปาเลนฺโต ทีฆมทฺธานํ, อนุโภนฺติ มหาสุขํ.

๑๑๘๖.

เต สพฺเพปิ จ มยฺหมฺปิ, วิชฺชนฺติ อนุปายิโน;

สทฺธาทิกุสลา ธมฺมา, เทวธมฺมาติ วิสฺสุตา.

๑๑๘๗.

สทฺธมฺมคุณสมฺปตฺติ-ทาตา มงฺคลนายิกา;

ทุลฺลภาปิ จ เม ลทฺธา, สทฺธา สุคตสาสเน.

๑๑๘๘.

วชฺโชปวาทรหิโต, ปาปกมฺมปรมฺมุโข;

ปริสุทฺธสมาจาโร, ปสนฺนามลเจตโน.

๑๑๘๙.

นิจฺจโมหิตโสโตสฺมิ,ตถาคตสุภาสิเต;

สุตภาชนภูโต จ,สติมา สุสมาหิโต.

๑๑๙๐.

มจฺเฉรมลนิตฺติณฺโณ, โลภกฺขนฺธวิมุจฺจิโต;

โอปานภูโต โลกสฺมึ, วิสฺสฏฺฐสุขยาจโน.

๑๑๙๑.

วตฺถุตฺตยมหตฺเต จ, หิตาหิตวินิจฺฉเย;

ปญฺญา วตฺถุสภาเว จ, ติขิณา มม วตฺตติ.

๑๑๙๒.

สมาราธิตสทฺธมฺโม, กตปุญฺญมหุสฺสโว;

เทวธมฺมสมิทฺโธสฺมิ, กลฺยาณจริตากโร.

๑๑๙๓.

เทวตาหิ สมาโนหํ, คุณาลงฺการภูสิโต;

หตฺถปตฺตา จ เทวิทฺธิ, นิปฺผนฺนา ทิพฺพสมฺปทา.

๑๑๙๔.

เทวสามญฺญมิจฺเจวํ, จินฺเตนฺโต คุณมตฺตโน;

ภาเวติ คุณสมฺปนฺโน, เทวตานุสฺสตึ ปรํ.

๑๑๙๕.

ชาติธมฺมา ชราพฺยาธิโสโกปายาสภญฺชิเต;

อนิจฺเจ ทุกฺเขนตฺเต จ, นิพฺพินฺโนปธิสมฺภเว.

๑๑๙๖.

วิราโค [Pg.102] จ นิโรโธ จ, จาโค มุตฺติ อนาลโย;

โยยมาทานนิสฺสคฺโค, นิพฺพานมิติ วุจฺจติ.

๑๑๙๗.

อุปสนฺตมิทํ ฐานมิติ จินฺเตติ ปณฺฑิโต;

อนุปาทานสํกฺลิฏฺฐมสงฺขารมนาสวํ.

๑๑๙๘.

อปฺปมาณํ ปณีตญฺจ, สิวํ ปรมมจฺจุตํ;

อนนฺตคุณมจฺจนฺต-มวิการมนามยํ.

๑๑๙๙.

เขมํ ตํ ปาริมตีร-มหายนกรํ ปรํ;

ตาณํ เลณญฺจ ทีปญฺจ, ปติฏฺฐานํ ปรายณํ.

๑๒๐๐.

วฏฺฏานุพนฺธวิจฺเฉโท, ภวตณฺหาวิโสสนํ;

สพฺพูปธิสมุคฺฆาโต, ทุกฺขนิพฺพาปนํ สุขํ.

๑๒๐๑.

สพฺพปาปวินาโสยํ, สพฺพกฺเลสวิโสธนํ;

โสโกปายาสสนฺตาปภยเภรวโมจนํ.

๑๒๐๒.

ปลิโพธสมุจฺเฉโท, ปปญฺจวินิเวฐนํ;

สพฺพสงฺขารสมโถ, สพฺพโลกวินิสฺสโฏ.

๑๒๐๓.

ปาริสุทฺธิกรา ธาตุ, ภวนิสฺสรณํ ปทํ;

อุตฺตมาริยสมฺปตฺติ, อโนมมมตํ ปทํ.

๑๒๐๔.

สพฺพถา ภทฺทมตุลํ, นิพฺพานมิติ ปสฺสโต;

อุปสมานุสฺสตีติ, ภาวนายํ ปวุจฺจติ.

๑๒๐๕.

สตฺตานุสฺสติมิจฺเจวํ, ภาเวนฺโต ปน ปณฺฑิโต;

ปาโมชฺชพหุโล โหติ, ปสนฺโน พุทฺธสาสเน.

๑๒๐๖.

ปฏิปสฺสทฺธทรถ-มุปจารสมาธินา;

สมาธิยติ จิตฺตญฺจ, ปริสุทฺธมนามยํ.

๑๒๐๗.

ภาวนามยเมตญฺจ, กตฺวา ปุญฺญมนปฺปกํ;

วาสนาคติสมฺปตฺติ-โภคภาคีติ วุจฺจติ.

๑๒๐๘.

อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน, ปตฺวา นิพฺเพธมุตฺตมํ;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขคฺคึ, นิพฺพาเปติ อนาสโว.

๑๒๐๙.

โลกปฺปวตฺติ [Pg.103] จินฺเตตฺวา, มรณานุสฺสตึ ปน;

ภาเวยฺย สกมจฺจนฺตํ, จินฺเตนฺโต มรณํ กถํ.

๑๒๑๐.

อนิมิตฺตมนญฺญาตํ, มจฺจานมิธ ชีวิตํ;

กสิรญฺจ ปริตฺตญฺจ, ตญฺจ ทุกฺเขน สํยุตํ.

๑๒๑๑.

อปฺโปทกมฺหิ มจฺเฉว, พนฺธมาเน รุทมฺมุเข;

มจฺจุ คจฺฉติ อาทาย, เปกฺขมาเน มหาชเน.

๑๒๑๒.

ปุรกฺขตฺวาว มรณํ, ชายนฺติ ปฏิสนฺธิยํ;

ชาตา ปุน มริสฺสนฺติ, เอวํธมฺมา หิ ปาณิโน.

๑๒๑๓.

ยเมกรตฺตึ ปฐมํ, คพฺเภ วสติ มานโว;

อพฺภุฏฺฐิโตว โส ยาติ, ส คจฺฉํ น นิวตฺตติ.

๑๒๑๔.

สตฺตา มรนฺติ คพฺเภปิ, ชายมานา จ ทารกา;

กุมารา โยพฺพนปฺปตฺตา, พลปฺปตฺตา มหตฺตรา.

๑๒๑๕.

อถาวสฺสํ มรนฺเตว, ชิณฺณา ทณฺฑปรายณา;

สูรา ปุญฺญพลตฺถามา, นานาพฺยาธินิปีฬิตา.

๑๒๑๖.

อชฺช สุเวติ มรณํ, ปริเยสติ ปาณิโน;

เสนา ยุทฺธปยาตาว, สพฺเพ มจฺจุภยากุลา.

๑๒๑๗.

สตฺตารตนลงฺการา, จตุริทฺธิสมุคฺคตา;

จกฺกวตฺตี มหาเตชา, ราชมณฺฑลโสภิโน.

๑๒๑๘.

กปฺปุฏฺฐานมหาวาตา, ปาติตาว มหาสิลา;

ปตนฺติ มจฺจุวิกฺขิตฺตา, ปโร เจตาน มานวา.

๑๒๑๙.

เยปิ ทีฆายุกา เทวา, วณฺณวนฺตา มหิทฺธิกา;

อานุภาวพลปฺปตฺตา, มหาโภคสุเขธิโน.

๑๒๒๐.

เตปิ มจฺจุสมุทฺธตฺตา, ภวนฺติ ภยสํกุลา;

เวรมฺภกฺขิตฺตปกฺขีว, มาทิเสสุ กถาว กา.

๑๒๒๑.

อจฺจนฺตรายพหุโล, มรณาหิตสมฺภโว;

นิจฺจํ จกฺกสมารุฬฺโห, โลโกยํ ปริวตฺตติ.

๑๒๒๒.

เอตฺถนฺตเร [Pg.104] มรณสฺส, เวมชฺเฌ มม วตฺตโต;

อสฺสาเสปิ อวิสฺสฏฺเฐ, ชีวิกา เจ กถาว กา.

๑๒๒๓.

อจฺเฉรํ วต โลกสฺมึ, ขณมตฺตมฺปิ ชีวิตํ;

นิสฺสิโตปทฺทวฏฺฐาเน, มหาพฺยสนปีฬิเต.

๑๒๒๔.

อทฺธุวํ ชีวิตํ นิจฺจ-มจฺจนฺตํ มรณํ มม;

สภาโว มรณนฺเตว, วิเสโส ปน ชีวิตํ.

๑๒๒๕.

อตฺถมารพฺภ คจฺฉนฺโต, อาทิจฺโจว นภนฺตเร;

มรณายาภิธาวนฺโต, วิหายามิ สุเว สุเว.

๑๒๒๖.

วชฺฌปฺปตฺโต มหาโจโร,นิยฺยาตาฆาตนํ ยถา;

มรณาย ปยาโตหํ,ตเถวมนิวตฺติโย.

๑๒๒๗.

อมฺพุโชว วงฺกฆสฺโต, ตาณเลณวิวชฺชิโต;

นิจฺจํ มจฺจุวสํ ยนฺโต, วิสฺสฏฺโฐ กิมหํ จเร.

๑๒๒๘.

โก เม หาโส กิมานนฺโท,กิมหํ โมหปารุโต;

มทปฺปมาทวิกฺขิตฺโต,วิจรามิ นิรงฺกุโส?

๑๒๒๙.

หนฺทาหมารภิสฺสามิ, สมฺมาสมฺพุทฺธสาสเน;

อาตาปี ปหิตตฺโต จ, หิโรตฺตปฺปสมาหิโต.

๑๒๓๐.

ปฏิปตฺติปโร หุตฺวา, ปาปธมฺมนิรงฺกโต;

นิพฺพาปยามิ อจฺจนฺตํ, สพฺพทุกฺขหุตาวหํ.

๑๒๓๑.

อิตฺถํ ปนตฺตโน โยคี, มรณํ ปฏิจินฺตยํ;

มรณานุสฺสตึ นาม, ภาเวตีติ ปวุจฺจติ.

๑๒๓๒.

ตเทตํ [Pg.105] ปน ภาเวตฺวา, อุปจารสมาหิโต;

นิพฺเพทพหุโล โหติ, อปฺปมาทธุรนฺธโร.

๑๒๓๓.

มิจฺฉาธมฺมํ วิราเชตฺวา, นนฺทิราคนิราลโย;

สพฺพาสวปริกฺขีโณ, ปปฺโปติ อมตํ ปทํ.

๑๒๓๔.

คเหตฺวา ปน เมธาวี, ทฺวตฺตึสาการภาวนํ;

กเรยฺย ตาว ปจฺฉา เว, อนุปุพฺพมภิณฺหโส.

๑๒๓๕.

เกสา โลมา นขา ทนฺตา, ตโจ มํสํ นหารุ จ;

อฏฺฐิ จ มิญฺช วกฺกํ จ, หทยํ ยกนํ ตถา.

๑๒๓๖.

กิโลมํ ปิหก ปปฺผาสํ, อนฺตํ คุณมุทริยํ;

มตฺถลุงฺคํ กรีสญฺจ, ปิตฺตํ เสมฺหมถาปรํ.

๑๒๓๗.

ปุพฺโพ จ โลหิตํ เสโท,เมโท อสฺสุ วสาถ วา;

เขโฬ สิงฺฆาณิกา เจว,ลสิกา มุตฺตมิจฺจปิ.

๑๒๓๘.

ฆนพนฺธสุภาการ-วิปลฺลาสานุสารินํ;

ยถาภูตาวโพธาย, วิภตฺตาว มเหสินา.

๑๒๓๙.

กาเย พาตฺตึส โกฏฺฐาสา,กุณปาว สมุสฺสิตา;

สารคยฺหูปคาเปตา,ธิกฺกตา ธีรหีฬิตา.

๑๒๔๐.

อสุภาว ปฏิกฺกูลา, เชคุจฺฉา สุจิวชฺชิตา;

นินฺทิตา จกฺขุมนฺเตหิ, อนฺธพาโลปลาฬิตา.

๑๒๔๑.

วิจิตฺตฉวิสญฺฉนฺนา, ตจภตฺตสโมหิตา;

ปริสฺสวปริกฺลิฏฺฐา, กุถิตา ปูติคนฺธิตา.

๑๒๔๒.

โธวิยนฺตาปิ [Pg.106] สตตํ, อชหนฺตา มลสฺสวํ;

สุคนฺธานุวิลิตฺตาปิ, ทุคฺคนฺธปริณามิโน.

๑๒๔๓.

อหํการมมตฺเตน, วิสฺสฏฺฐสุขสงฺคหา;

สงฺฆาฏฆนสมฺพทฺธา, สมฺโมเหนฺติ มหาชนํ.

๑๒๔๔.

ฉนฺทราคสมูเปตา, ยตฺถ มุฬฺหา ปุถุชฺชนา;

เสวนฺติ วิสมํ โฆรํ, จตุราปายภาคิโน.

๑๒๔๕.

ตตฺถ จิตฺตํ วิราเชตุํ, ปฏิปนฺโน ยถากฺกมํ;

เจโตวิภาวนตฺถาย, โกฏฺฐาเสสุ วิจกฺขโณ.

๑๒๔๖.

วจสา มนสา เจว, ยถาวุตฺตานุสารโต;

อนุโลมปฏิโลมํ, สชฺฌายิตฺวา ตโต ปรํ.

๑๒๔๗.

วณฺณสณฺฐานทิสโต, ววตฺถเปยฺย ปณฺฑิโต;

ตโตกาสปริจฺเฉทา, ปจฺเจกํ ตุ ยถากฺกมํ.

๑๒๔๘.

วณฺณสณฺฐานคนฺธา จ,อาสโยกาสโต ตโต;

วิภาเวยฺยาสุภาการ-เมเกกสฺมึ ตุ ปญฺจธา.

๑๒๔๙.

ทสธาโภคมิจฺเจวํ, กตฺวา ภาวยโต ปน;

สนฺติภูตา ปกาเสนฺติ, รถจกฺการสาทิสา.

๑๒๕๐.

หิตฺวา อปฺปคุเณ ตตฺถ, คณฺหํ สุปฺปคุณํ พุโธ;

อปฺปนํ ปฏิภาคญฺจ, ปปฺโปเตเกกวตฺถุสุ.

๑๒๕๑.

อสุภาการมารพฺภ, ภาวนา เจ ปวตฺตติ;

กมฺมฏฺฐานํ ปฏิกฺกูลํ, ปฐมชฺฌานิกํ สิยา.

๑๒๕๒.

นีลาทิวณฺณมารพฺภ, ปฏิภาโค ยทา ตทา;

นีลาทิกสิณํ หุตฺวา, ปญฺจกชฺฌานิกํ ภเว.

๑๒๕๓.

ลกฺขณาการมารพฺภ, จินฺตนา เจ ปวตฺตติ;

วิปสฺสนากมฺมฏฺฐาน-มิติ ภาสนฺติ ปณฺฑิตา.

๑๒๕๔.

ติธา [Pg.107] ปเภทมิจฺเจวํ, ภาเวนฺโต ปุน พุทฺธิมา;

กายคตาสตึ นาม, ภาเวตีติ ปวุจฺจติ.

๑๒๕๕.

โสยมชฺฌตฺตํ นิพฺพินฺโน, พหิทฺธา จ นิราลโย;

อุพฺเพคพหุโล โยคี, ปมาทมติวตฺตติ.

๑๒๕๖.

กามพนฺธวินิมุตฺโต, ปาปา เมธาวิ นิสฺสโฏ;

สจฺฉิกตฺวาน สามญฺญํ, อมตํ ปริภุญฺชติ.

๑๒๕๗.

อานาปานสฺสตึ นาม, สมฺมาสมฺพุทฺธวณฺณิตํ;

กมฺมฏฺฐานาธิราชานํ, ภาเวนฺโต ปน ปณฺฑิโต.

๑๒๕๘.

อปฺปนญฺโจปจารญฺจ, สมถญฺจ วิปสฺสนํ;

โลกุตฺตรํ โลกิยญฺจ, สุเขเนวาธิคจฺฉติ.

๑๒๕๙.

สุขุมา นิปุณา ติกฺขา, ปริปกฺกา พเล ฐิตา;

โพธิปกฺขิยธมฺมา จ, โวทายนฺติ วิเสสโต.

๑๒๖๐.

กมฺมฏฺฐาเน ตถา เหตฺถ, คณนา อนุพนฺธนา;

ผุสนา ฐปนา เจว, สลฺลกฺขณวิวฏฺฏนา.

๑๒๖๑.

ปาริสุทฺธิ ตโต ปจฺฉา, เตสญฺจ ปฏิปสฺสนา;

อิจฺเจวมฏฺฐธา เภทา, มาติกายํ ปกาสิตา.

๑๒๖๒.

วิภตฺตา สติปฏฺฐาน-วสา โสฬสธา ตโต;

อานาปานปฺปเภเทน, ภินฺนา ทฺวตฺตึสธา ปุน.

๑๒๖๓.

ตเมว ปริยาทาย, สมถญฺจ วิปสฺสนํ;

มหตฺตเวปุลฺลคตํ, ภาเวยฺย สติมา กถํ.

๑๒๖๔.

อานาปานํ ปริคฺคยฺห, ปวิวิตฺโต รโหคโต;

คเณยฺย ปฐมํ ตาว, นิสินฺโน สุขมาสเน.

๑๒๖๕.

ปญฺจนฺนํ น ฐเปตพฺพํ, เหฏฺฐา น ทสโตปริ;

เนตพฺพมนุปุพฺเพน, คเณตพฺพมขณฺฑิตํ.

๑๒๖๖.

อนฺโต [Pg.108] พหิ จ วิกฺเขป-มกตฺวาน ปุนปฺปุนํ;

ผุฏฺฐฏฺฐานมฺหิ สติมา, อนุพนฺเธยฺย มานสํ.

๑๒๖๗.

นาสิกคฺโคตฺตโรฏฺเฐ จ, กตฺวาโภคํ ตโตปรํ;

สตตสฺสาสสมฺผสฺสํ, อาวชฺชนฺตสฺส โยคิโน.

๑๒๖๘.

ปุถุลํ วาถ ทีฆํ วา, มณฺฑลํ วาถ วิตฺถตํ;

ตารกาทิสมาการํ, นิมิตฺตํ ตตฺถ ชายติ.

๑๒๖๙.

จิตฺตํ สมาหิตํ โหติ, อุปจารสมาธินา;

อุปกฺเลสา ปหิยฺยนฺติ, ปฏิภาเค สมุฏฺฐิเต.

๑๒๗๐.

นิมิตฺเต ฐปยํ จิตฺตํ, ตโต ปาเปติ อปฺปนํ;

ปญฺจชฺฌานวเสนายํ, สมเถ ภาวนานโย.

๑๒๗๑.

อารภิตฺวาภินิเวส-มานาปาเน ปุนาปโร;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, ตโต ตทนุสารโต.

๑๒๗๒.

ภูมิธมฺเม ยถาภูตํ, วิปสฺสิตฺวา วิสารโท;

อปฺเปตานุตฺตรชฺฌาน-มยํ สุทฺธิวิปสฺสนา.

๑๒๗๓.

อานาปานสมาปตฺตึ, กตฺวา ปาทกมุตฺตรํ;

ภาเวนฺตสฺส วเสนาหุ, นยํ โสฬสธา กถํ.

๑๒๗๔.

ทีฆมสฺสาสปสฺสาสา, รสฺสํ วาถ ตถา ทฺวยํ;

สติมา มติสมฺปนฺโน, ปฐมํ ปริคณฺหติ.

๑๒๗๕.

อาทิมชฺฌาวสานํ ตุ, กโรนฺโต วิทิตํ ตถา;

สมาหิโต สพฺพกาย-ปฏิสํเวทิ สิกฺขติ.

๑๒๗๖.

ตโต เต เอว สงฺขาเร, ปสฺสมฺเภนฺโตปรูปริ;

วุตฺโต ปสฺสมฺภยํ กายสงฺขารํ สิกฺขตีติ จ.

๑๒๗๗.

อานาปานสติจฺเจวํ, กายสงฺขารนิสฺสิตา;

กายานุปสฺสนา นาม, จตุธาปิ จ ภาสิตา.

๑๒๗๘.

สมฺปยุตฺเตน [Pg.109] ญาเณน, ปีติมาลมฺพเณน จ;

วิปสฺสนาย สมเถ, กุพฺพนฺโต ปากฏํ สุขํ.

๑๒๗๙.

เวทนาสญฺญาสงฺขาเต, จิตฺตสงฺขารเก ตถา;

ปีตาทิปฏิสํเวที, สิกฺขตีติ ปวุจฺจติ.

๑๒๘๐.

ถูเล เต เอว สงฺขาเร, สเมตุํ ปริภาวยํ;

วุตฺโต ‘‘ปสฺสมฺภยํ จิตฺตํ, สงฺขารํ สิกฺขตี’’ติ จ.

๑๒๘๑.

ตสฺสา ตํตํมุเขเนตฺถ, สมฺปชฺชนวิเสสโต;

เวทนานุปสฺสนาย, จตุธา สมุทีริตา.

๑๒๘๒.

อปฺเปนฺโต ปจฺจเวกฺขนฺโต, พุชฺฌนฺโต จ ปกาสิตํ;

กโรนฺโต มานสํ จิตฺต-ปฏิสํเวทิ สิกฺขติ.

๑๒๘๓.

ตเมวาภิปฺปโมเทนฺโต, สปฺปีติกสมาธินา;

‘‘อภิปฺปโมทยํ จิตฺตํ, สิกฺขตี’’ติ ปวุจฺจติ.

๑๒๘๔.

อปฺปนาโยปจาเรน, ตเมวาถ สมาทหํ;

โยคี ‘‘สมาทหํ จิตฺตํ, สิกฺขตี’’ติ ปกาสิโต.

๑๒๘๕.

ปจฺจนีเกหิ วิกฺขมฺภ-สมุจฺเฉเทหิ โมจยํ;

ตถา ‘‘วิโมจยํ จิตฺตํ, สิกฺขตี’’ติปิ ภาสิโต.

๑๒๘๖.

อานาปานํ ปเภทาย, กมฺมฏฺฐานํ ยถารหํ;

จิตฺตานุปสฺสนา นาม, ปวตฺตายํ จตุพฺพิธา.

๑๒๘๗.

วิปสฺสนายนิจฺจานุ-คตตฺตา หิ วิเสสโต;

วิปสฺสนฺโต อนิจฺจานุ-ปสฺสี สิกฺขติ ปณฺฑิโต.

๑๒๘๘.

ตโต วิราคานุปสฺสี, นิพฺพินฺทิตฺวา วิราชยํ;

ตถา นิโรธานุปสฺสี, ภูมิธมฺเม นิโรธยํ.

๑๒๘๙.

ปกฺขนฺทนปริจฺจาคปฏินิสฺสคฺคโต ปน;

ปฏินิสฺสคฺคานุปสฺสี, สิกฺขตีติ ปวุจฺจติ.

๑๒๙๐.

อานาปานมุเขเนว[Pg.110], ภูมิธมฺมวิปสฺสนา;

ธมฺมานุปสฺสนา นาม, ภาสิเตวํ จตุพฺพิธา.

๑๒๙๑.

อิติ โสฬสธาการํ, สิกฺขตฺตยปติฏฺฐิตํ;

จตุพฺพิธมฺปิ ปูเรติ, สติปฏฺฐานภาวนํ.

๑๒๙๒.

ปริคฺคยฺห สติญฺเจว-มุสฺสาหนฺโต วิปสฺสนํ;

ทฺวตฺตึสาการเภเทหิ, สโตการีติ วุจฺจติ.

๑๒๙๓.

อิตฺถญฺจ คณนาทีหิ, ภาเวตฺวา สมถํ ตโต;

วิปสฺสนาธิวจนํ, กตฺวา สลฺลกฺขณํ ปุน.

๑๒๙๔.

ปตฺวา วิวฏฺฏนามคฺคํ, ปาริสุทฺธิผเล ฐิโต;

ปจฺจเวกฺขณสงฺขาตํ, ปปฺโปติ สติปสฺสนํ.

๑๒๙๕.

อานาปานสติจฺเจวมเสสํ ปริปูริตา;

สาการํ สปฺปเภทญฺจ, ภาวิตาติ ปวุจฺจติ.

๑๒๙๖.

อานาปานสมาธิเมตมตุลํ พุทฺธาปทานุตฺตมํ,ปาปกฺเลสรโชหรํ สุขมุขํ ทุกฺขคฺคินิพฺพาปนํ;

ภาเวตฺวา สติสมฺปชญฺญวิปุลา วิกฺเขปวิทฺธํสกา,ปปฺโปนฺตุตฺตรมุตฺตมามตปทํ โพธิตฺตยพฺยาปกํ.

๑๒๙๗.

พุทฺธํ ธมฺมญฺจ สงฺฆํ ปุถุนนมหิตํ สุทฺธสีลํ สุทานํ,ธมฺมฏฺฐา เทวตาโยปสมถ มรณํ กายมานญฺจปานํ;

ปญฺญตฺตารพฺภยายํ สติสมวหิตา โพธิมคฺโคทยาย,สายํ สทฺธมฺมเนตฺตี สหิตสิวคุณา เสวิตพฺพาทเรน.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท ทสานุสฺสติวิภาโค นาม

นวโม ปริจฺเฉโท.

๑๐. ทสโม ปริจฺเฉโท

เสสกมฺมฏฺฐานวิภาโค

๑๒๙๘.

พฺยาปาทาทีนวํ [Pg.111] ทิสฺวา, เขมภาวญฺจ ขนฺติยํ;

อปฺปมญฺญา ตุ ภาเวนฺโต, วิเนยฺย ปฏิฆํ กถํ.

๑๒๙๙.

เจโตสนฺตาปโน โกโธ,สมฺปสาทวิโกปโน;

วิรูปพีภจฺฉกโร,มุขวณฺณปฺปธํสโน.

๑๓๐๐.

สีลกาลุสฺสิยุปฺปาโท, จิตฺตวิกฺเขปสมฺภโว;

ปญฺญาปชฺโชตวิทฺธํสี, ปฏิปตฺติวิพนฺธโก.

๑๓๐๑.

อปาเยกายโน มคฺโค, ปาปกณฺฏกพนฺธโก;

ธมฺมมคฺคสมุจฺเฉที, มคฺคทฺวารปิธานโก.

๑๓๐๒.

ยโสวณฺณวิสงฺขาโร, คุณมูลปฺปภญฺชโก;

ทุกฺขธมฺมสโมธาโน, พฺยสโนปทฺทวากโร.

๑๓๐๓.

ทุนฺนิมิตฺตมิทํ ชาตํ, สพฺพสมฺปตฺติธํสนํ;

ธูมเกตุสมุปฺปาโท, สพฺพโลกวินาสโก.

๑๓๐๔.

สพฺพกลฺยาณธมฺมานํ, อวมงฺคลมุฏฺฐิตํ;

หิตารมฺภสมุคฺฆาตี, อนฺตรายสมาคโม.

๑๓๐๕.

สพฺพาการปฏิกฺกูลํ, สพฺพวิทฺเทสการณํ;

วิปตฺติมุขมุปฺปนฺนํ, อมิตฺตชนปตฺถิตํ.

๑๓๐๖.

สปตฺตกรณํ โฆรํ, สพฺพานตฺถวิธายกํ;

ภยมนฺตรโต ชาตํ, ตํ ชโน นาวพุชฺฌติ.

๑๓๐๗.

ขุรธารํ ลิหนฺตาว, คิลนฺตาว หุตาสนํ;

ติตฺตลาพุํว ขาทนฺตา, คณฺหนฺตาทิตฺตมายุธํ.

๑๓๐๘.

พฺยาปาทมตฺตสมฺภว-มตฺตฆญฺญาย [Pg.112] เกวลํ;

อุปลาเฬนฺติ ทุมฺเมธา, โฆรมาสีวิสํ ยถา.

๑๓๐๙.

โทสเตเชน รุกฺโขว, สุสิรารุฬฺหปาวโก;

อนฺโตนุทยฺหมานาปิ, วิปฺผนฺทนฺติ วิฆาติโน.

๑๓๑๐.

นาวพุชฺฌนฺติ ทุมฺเมธา, เจโตสงฺกปฺปวายุนา;

อุกฺกามุขามิวาทิตฺต-มุชฺชลนฺตา ปุนปฺปุนํ.

๑๓๑๑.

ภยมคฺคสมารุฬฺหา, เขมมคฺควิโรธิโน;

พฺยาปนฺนา กิพฺพิสากิณฺณา, อตฺถทฺวยวิโรธิโน.

๑๓๑๒.

อนาถา สลฺลกาวิทฺธา, วิสฏฺฏา อนุโสจิโน;

อนฺธา วิย มิคารญฺเญ, ภมนฺติ หตจกฺขุกา.

๑๓๑๓.

อสํวิหิตกมฺมนฺตา, พาลา โกธวสานุคา;

ขิปฺปํ ลกฺขึ ปริจฺจตฺตา, ยโสโภเคหิ ธํสเร.

๑๓๑๔.

ทุปฺปฏิปฺปาทิตารมฺภา, โกธสงฺโขภโมหิตา;

ธมฺมามตรสสฺสาทํ, น วินฺทนฺติ อวิทฺทสุ.

๑๓๑๕.

พหฺวาทีนวมิจฺเจว-มนฺโต พฺยาธิมิวุฏฺฐิตํ;

ชาตานลมิวุจฺฉงฺเค, อชฺฌุเปกฺขนฺติ ทุชฺชนา.

๑๓๑๖.

โจทยมานา ทุกฺเขหิ, กฺเลสาจิณฺณมลีมหา;

ปาปกมฺเมหิ ปูเรนฺตา, เสนฺติ มจฺจุปเถ จิรํ.

๑๓๑๗.

ตเมวํ ปฏิสงฺขาย, ปฏิฆํ ปน โยนิโส;

วาฬมิคํว ธาวนฺตํ, อาวิสนฺตํว รกฺขสํ.

๑๓๑๘.

ปาวกํว ปริพฺยุฬฺหํ, ภายมานสฺส โยคิโน;

โสตฺถิภาวาย เขมนฺต-มุปญฺญตฺตํ มเหสินา.

๑๓๑๙.

มาตา กลฺยาณธมฺมานํ, ขมา นาม มหิทฺธิกา;

สมปฺปวตฺติ สตฺเตสุ, สพฺพสมฺปตฺติสาธิกา.

๑๓๒๐.

โกธานลชลาเสโก[Pg.113],โสโกปายาสนาสนํ;

อาฆาตสลฺลนิทฺธารี,อุปนาหวิโมจนํ.

๑๓๒๑.

วณฺณกิตฺติสมุฏฺฐานํ, คุณมูลาภิเสวนํ;

อปารุตมุขํเวต-มตฺถทฺวยสมิทฺธิยา.

๑๓๒๒.

วิฆาตปริยาทาน-มาสวานมเสสโต;

ปฏิปสฺสมฺภนํ เจโต-ปีติกรณจนฺทนํ.

๑๓๒๓.

สพฺพทุกฺขสมุคฺฆาติ, สุขุปฏฺฐานมุตฺตมํ;

พฺยสโนทยวิจฺเฉโท, ภยเภรวนิคฺคโม.

๑๓๒๔.

เจโตปสาทสนฺธาโน, ปาสาทิกผลาวโห;

ปวโร โพธิสมฺภาโร, นรานรนิเสวิโต.

๑๓๒๕.

ปาปกนฺตารนิตฺถาโร, จตุราปายโรธโก;

ทฺวาราวาปุรณญฺเจตํ, เทวโลกูปปตฺติยา.

๑๓๒๖.

ปญฺญาสีลสมาธานํ, ปฏิปตฺติวิโสธโน;

ปิยงฺกโร โสมฺมภาโว, ทุลฺลโภ พหุปตฺถิโต.

๑๓๒๗.

กฺเลสสงฺโขภวิกฺเขป-วิปฺผนฺทปฏิพนฺธนํ;

ติติกฺขาคุณมกฺขาต-มารกฺขวิธิมตฺตโน.

๑๓๒๘.

วิหึสารติสารมฺภ-ปฏิโรธวิโมจนํ;

เวริกิพฺพิสวิทฺธํสี, โลกานุคฺคหการณํ.

๑๓๒๙.

ธมฺมปชฺโชตกรณํ, สํโยคมลโสธนํ;

สมฺโมหติมิรุทฺธาริ, สมฺปตฺติปฏิปาทนํ.

๑๓๓๐.

อิจฺจตฺตตฺถํ ปรตฺถญฺจ, สมฺปาเทตฺวา ขมาปโร;

สาเธติ สพฺพสมฺปตฺติ-มิธ เจว ปรตฺถ จ.

๑๓๓๑.

ติติกฺขาคุณสมฺปนฺโน[Pg.114], ปาณภูตานุกมฺปโก;

อนากุลิตกมฺมนฺโต, โสรโต สขิโล สุจิ.

๑๓๓๒.

นิวาโต สมิตาจาโร, สุภโค ปิยทสฺสโน;

ปฏิสงฺขาพลปฺปตฺโต, ธิติมา มติปาฏโว.

๑๓๓๓.

อกฺโขโภ อธิวาเสนฺโต,สพฺพานตฺเถ ปริสฺสเย;

ภีมสงฺคามาวจโร,หตฺถินาโคว โสภติ.

๑๓๓๔.

อิตฺถํ สมนฺตโต ภทฺทํ, ติติกฺขํ ปจฺจเวกฺขโต;

ปสฺสมฺเภติ สมุฏฺฐาย, ขมา พฺยาปาทสมฺภมํ.

๑๓๓๕.

ทิพฺโพสธมิวาตงฺกํ, เมฆชฺชวํ หุตาสนํ;

ขิปฺปมนฺตรธาเปติ, ติติกฺขา โกธมตฺตโน.

๑๓๓๖.

ตโตเนกคุโณเปตํ, เนกโทสปฺปภญฺชนํ;

ขนฺติธมฺมมธิฏฺฐาย, ปสนฺนธีรมานโส.

๑๓๓๗.

ภาเวยฺย ปฐมํ ตาว, เมตฺตาภาวนมุตฺตมํ;

อตฺตานมุปมํ กตฺวา, สตฺเตสุ หิตวุฑฺฒิยา.

๑๓๓๘.

สพฺเพ สตฺตา จ ปาณา จ, ภูตา ชีวา จ ปุคฺคลา;

อพฺยาปชฺชา ตถาเวรา, อนีฆา จ สุเขธิโน.

๑๓๓๙.

วิชฺชาสมฺปตฺติโภเคหิ, ปวฑฺฒนฺตุ ยสสฺสิโน;

ปริวารพลปฺปตฺตา, ภโยปทฺทววชฺชิตา.

๑๓๔๐.

สขิลา สุขสมฺภาสา, อญฺญมญฺญาวิโรธิโน;

โมทนฺตุ สุหิตา สพฺเพ, มา กิญฺจิ ปาปมาคมา.

๑๓๔๑.

สทฺธาปาโมชฺชพหุลา, ทานสีลมหุสฺสวา;

คุณภูสิตสนฺตานา, อายุํ ปาเลนฺตนามยํ.

๑๓๔๒.

สมฺมาทิฏฺฐึ [Pg.115] ปุโรธาย, สทฺธมฺมปฏิปตฺติยา;

อาราเธนฺตุ หิโตปาย-มจฺจนฺตํ สุขสาธนํ.

๑๓๔๓.

อิติ นานปฺปกาเรน, สตฺเตสุ หิตมานสํ;

มาตาว ปิยปุตฺตมฺหิ, ปวตฺเตยฺย นิรนฺตรํ.

๑๓๔๔.

สิเนหํ ปริวชฺเชนฺโต, พฺยาปาทญฺจ วินาสยํ;

ปริสุทฺเธน จิตฺเตน, หิตกาโมว เกวลํ.

๑๓๔๕.

เมตฺตาย มิตฺเต มชฺฌตฺเต, เวริเก จ ยถากฺกมํ;

กโรนฺโต สีมสมฺเภทํ, อตฺตนิ จ สมํ ผเร.

๑๓๔๖.

อาเสวนฺตสฺส ตสฺเสวํ, หิตาโภคสมาหิตํ;

สตฺตปญฺญตฺติมารพฺภ, สมาธิยติ มานสํ.

๑๓๔๗.

ตโต อนีโฆ เอกคฺโค, อุปสนฺตมโนรโถ;

ฌานตฺติกํ จตุกฺกํ วา, เมตฺตาเจโตวิมุตฺติยา.

๑๓๔๘.

ภูมิเทสทิสาสตฺต-เภทภินฺเนสุ โอธิโส;

ยถาสมฺภวมปฺเปติ, สพฺพสตฺเตสฺวโนธิโส.

๑๓๔๙.

ตเทวเมกสตฺตมฺหิ, ปริจฺเฉทนิยามโต;

พหุเกสุ จ สตฺเตสุ, สพฺเพสุ จ ปวตฺตติ.

๑๓๕๐.

ตถาเสวิตสนฺตาโน,เมตฺตาเจโตวิมุตฺติยา;

กรุณาภาวนาโยค-มารเภยฺย ตโต ปรํ.

๑๓๕๑.

สตฺตานํ ทุกฺขิตาการ-มาวชฺชิตฺวาน โยนิโส;

‘‘อโห ทุกฺขา วิมุจฺจนฺตุ, สพฺเพ สตฺตา’’ติ จินฺตยํ.

๑๓๕๒.

กถํ มาณวโกยญฺจ, ภยเภรวกมฺปิโต;

พฺยสโนปทฺทวาวิทฺโธ, วิปฺผนฺทติ วิฆาตวา.

๑๓๕๓.

ตถา เหเต วิโมสาย, ปฏิปนฺนา วิโรธิโน;

สพฺยาปชฺชา วิหญฺญนฺติ, เจโตทุกฺขสมปฺปิตา.

๑๓๕๔.

อถญฺเญ [Pg.116] ปริเทวนฺติ, วิปตฺติวินิปาติกา;

ปธุปายิกสงฺกปฺปา, โสโกปายาสภาคิโน.

๑๓๕๕.

อถาปเร ปราภูตา, กามกฺเลสวสีกตา;

โมหนฺธการปกฺขนฺตา, สตฺตา คจฺฉนฺติ ทุคฺคตึ.

๑๓๕๖.

เต ตตฺถ กฏุกํ โฆรมนุโภนฺตา สกํ ผลํ;

ทุกฺขสูลสมาวิทฺธา, พาหา ปคฺคยฺห กนฺทเร.

๑๓๕๗.

ทีฆรตฺตาธิมุตฺตาย, เทวโลกสมิทฺธิยา;

เทวกายา วิหายนฺติ, อกามา ปริวตฺติโน.

๑๓๕๘.

จิรกาลํ ชลิตฺวาน, สูริโยว นภนฺตเร;

พฺรหฺมาโนปิ ปตนฺเตว, พฺรหฺมโลกาปรายณา.

๑๓๕๙.

ขนฺธปญฺจกมิจฺเจวํ, ทุกฺขาคารํ สมุพฺพหํ;

นานาคตีสุ วิกฺขิตฺตํ, ปาณชาตํ วิหญฺญติ.

๑๓๖๐.

อนาถมนยาปนฺนํ, ปริหานิภยากุลํ;

วาตมณฺฑลิกกฺขิตฺตปกฺขีว ปริวตฺตติ.

๑๓๖๑.

อิติ ทิสฺวาน สุตฺวา วา, สมฺภาเวตฺวาน วา ปุน;

ทุกฺขาปคมมิจฺฉนฺโต, ทุกฺขาปคม ปตฺถยํ.

๑๓๖๒.

สุขิเตสุ จ เมธาวี, ทุกฺขาการมนุสฺสรํ;

ปวตฺเตยฺย ทยาปนฺโน, กรุณาภาวนปฺปนํ.

๑๓๖๓.

‘‘อโห สตฺตา วิมุจฺจนฺตุ, ทุกฺขธมฺเมหิ สพฺพถา;

สาธุ สเมนฺตุปายาสา, โสกา จ ปริเทวนา.

๑๓๖๔.

‘‘ขียนฺตุ ปาปธมฺมา จ, ปสฺสมฺเภนฺตามยา ตถา;

สํกฺเลสา ปลิโพธา จ, สมุจฺฉิชฺชนฺตุ ปาณินํ.

๑๓๖๕.

‘‘พฺยาปาทา จ วิหายนฺตุ, วินิวตฺตนฺตุปทฺทวา;

พฺยสนานิ วินสฺสนฺตุ, วิคจฺฉนฺตุ วิปตฺติโย.

๑๓๖๖.

‘‘วิเหสา [Pg.117] จ วิฆาตา จ, ขียนฺตุ ภยเภรวา;

ปฏิกฺกมนฺตุ วิสฺสฏฺฐา, โสตฺถึ ปสฺสนฺตุ ปาณิโน’’.

๑๓๖๗.

อิจฺเจวมนุกมฺปนฺโต, สพฺพสตฺเตปิ สพฺพถา;

สพฺพทุกฺขสมุคฺฆาตํ, ปตฺเถนฺโต กรุณายติ.

๑๓๖๘.

โสกุปฺปตฺตํ นิวาเรนฺโต, วิหึสํ ทูรโต หรํ;

เมตฺตายมิว ปาเปติ, กรุณาฌานมปฺปนํ.

๑๓๖๙.

กรุณานนฺตรํ โยคี, ภาเวยฺย มุทิตํ ตโต;

สตฺตานํ สุขิตาการมาวชฺเชตฺวาน โยนิโส.

๑๓๗๐.

กถํ จิราย พฺรหฺมาโน, มหาเตชา มหิทฺธิกา;

ปีติภกฺขา สุภฏฺฐายี, ปโมทนฺติ นิรามยา.

๑๓๗๑.

เทวกายา มหาโภคา,มเหสกฺขา ยสสฺสิโน;

อจฺฉราปริวาเรหิ,ปริจาเรนฺติ นนฺทเน.

๑๓๗๒.

ราชาภิเสกสมฺปตฺตา, ฉตฺตจามรภูสิตา;

อาธิปฺปจฺจมธิฏฺฐาย, สุขิตา ราชโภคิโน.

๑๓๗๓.

ยโถปฏฺฐิตโภเคหิ, ตทญฺเญปิ จ ปาณิโน;

ยถากามิตนิปฺผนฺนา, โมทนฺติ สุขปีติกา.

๑๓๗๔.

จตุราปายิกา สตฺตา, ปาปกมฺมปริกฺขยา;

ตโต จุตาภินนฺทนฺติ, สุขฏฺฐาเน ปติฏฺฐิตา.

๑๓๗๕.

สพฺพาลยสมุคฺฆาตํ, ปตฺวา โลกุตฺตรํ ปทํ;

ปฏิปสฺสทฺธทรถา, สุขํ โมทนฺตนปฺปกํ.

๑๓๗๖.

อิติ ทิสฺวาน สุตฺวา วา, สมฺภาเวตฺวา ปุนปฺปุนํ;

สตฺตานมธิวาเสนฺโต, สุขาการํ ปโมทติ.

๑๓๗๗.

‘‘อโห [Pg.118] สาธุ อโห สุฏฺฐุ,โมทนฺติ วต ปาณิโน;

อโห สุลทฺธํ สตฺตานํ,สมิทฺธิมภิปตฺถิตํ.

๑๓๗๘.

‘‘ปสนฺนมุขวณฺณา จ, ปริปุณฺณมโนรถา;

ปีติปาโมชฺชพหุลา, จิรํ ชีวนฺตุนามยา.

๑๓๗๙.

‘‘ภยมคฺคมติกฺกนฺตา, ทุกฺขสงฺฆาฏนิสฺสฏา;

เขมมคฺคมนุปฺปตฺตา, ปีติสมฺปตฺติผุลฺลิตา.

๑๓๘๐.

‘‘สมคฺคา สุหิตา เจเต, ปฏิสนฺธานเปสลา;

สมฺปตฺติมภิเวเทนฺติ, กลฺยาณคุณภูสิตา’’.

๑๓๘๑.

อิติ สมฺมา ปิหายนฺโต, สุขาธิคมสมฺปทํ;

สตฺตานมภิโรเจนฺโต, มุทิตาย สมํ ผรํ.

๑๓๘๒.

หิตฺวา ปลาสาภิสงฺคํ, อิสฺสารตินิรงฺกโต;

เมตฺตายมิว ปาเปติ, มุทิตาฌานมปฺปนํ.

๑๓๘๓.

มุทิตํ ปน ภาเวตฺวา, ภาเวยฺยุเปกฺขมุตฺตมํ;

วิโรธานุนยํ หิตฺวา, หุตฺวา มชฺฌตฺตมานโส.

๑๓๘๔.

สภาวภูต โลกสฺส,ลาภาลาภํ ยสายสํ;

นินฺทาปสํสํ ปสฺสนฺโต,สุขํ ทุกฺขญฺจ เกวลํ.

๑๓๘๕.

กถํ กมฺมสฺสกตตฺตายํ โลกานุปริวตฺตติ;

โลกธมฺเม ปราภูโต, อตฺตาเธยฺยวิวชฺชิโต.

๑๓๘๖.

กึ นามตฺถิ สมตฺเถตฺถ, ปวตฺเตตุํ ยถารุจิ;

กสฺส วา รุจิยา โหนฺติ, สุขิตา วาถ ทุกฺขิตา.

๑๓๘๗.

ยถาปจฺจยสมฺภูตา, สุขทุกฺขา หิ ปาณิโน;

น สกฺกา ปริวตฺเตตุํ, อญฺเญน ปุน เกนจิ.

๑๓๘๘.

มิจฺฉามคฺคมธิฏฺฐาย[Pg.119], วิปชฺชนฺติ จ มานวา;

สมฺมามคฺคํ ปุโรธาย, สมฺปชฺชนฺติ ปุนตฺตนา.

๑๓๘๙.

ตตฺถ กายวเสเนเต, ปริวตฺตนฺติ อญฺญถา;

ยถารุจิตกมฺมนฺตา, ปจฺเจกวสวตฺติโน.

๑๓๙๐.

นิรตฺถกวิเหสายํ, มญฺเญ โลกวิจารณา;

สนฺตเมตํ ปณีตญฺจ, ยทิทํ ตตฺรุเปกฺขนํ.

๑๓๙๑.

อหํ โก นาม เก เจเต, กิมฏฺฐานพุธนฺตโร;

ปเรสุปริ เปกฺขนฺโต, วิหญฺญามีติ อตฺตโน.

๑๓๙๒.

สุขิตา โหนฺตุ วา มา วา, ทุกฺขา มุจฺจนฺตุ วา น วา;

สมิทฺธา วา ทลิทฺทา วา, กา มเมตฺถ วิจารณา.

๑๓๙๓.

อตฺตานํ ปริหารนฺตุ, ยถากามํ ตุ ปาณิโน;

ปลิโพโธ ปปญฺโจ วา, พฺยาปาโท วา น เม ตหึ.

๑๓๙๔.

อิติ สงฺขายุเปกฺขนฺโต, หิตกาโมปิ ปาณินํ;

อปกฺขปาตุเปกฺขาย, สมํ ผรติ โยนิโส.

๑๓๙๕.

อญฺญาณุเปกฺขา นิกฺขนฺโต, อนุโรธํ วิราชิย;

เมตฺตายมิว ปาเปติ, ปญฺจมชฺฌานมปฺปนํ.

๑๓๙๖.

อปฺปมญฺญา จตสฺเสว-มาจิกฺขิ วทตํ วโร;

มหาปุริสโธรยฺโห, หิตกาโม มหามุนิ.

๑๓๙๗.

น ลิงฺควิสภาคมฺหิ, อาทิกมฺมิกโยคินา;

ภาเวตพฺพา มตสตฺเต, เมตฺตเมว น สพฺพถา.

๑๓๙๘.

ปตฺตพฺพสมฺปทาการํ, ทุกฺขาการญฺจ ปาณิสุ;

อาวชฺชํ มุทิตาการมนตฺตาธีนตํ ตถา.

๑๓๙๙.

อตฺตนิ ทุคฺคเต มิตฺเต, มชฺฌตฺเตติ ยถากฺกมํ;

ปฐมํ ภาวนาโยคมารภิตฺวา ตโต ปรํ.

๑๔๐๐.

อตฺตนิ มิตฺเต มชฺฌตฺเต, เวริเกติ จตูสุปิ;

กโรนฺโต สีมสมฺเภทํ, สพฺพตฺถ สมมานโส.

๑๔๐๑.

ภูมิกาทิปฺปเภเทหิ[Pg.120], ปริจฺฉิชฺโชธิโส ตถา;

อปริจฺฉิชฺช วา เจตา, ภาเวตพฺพาติ ภาสิตา.

๑๔๐๒.

อสงฺโขติตสนฺตานา, ตาหิ ภูตานุกมฺปกา;

วิหรนฺตุตฺตมา พฺรหฺมวิหาราติ ตโต มตา.

๑๔๐๓.

อปฺปมาณาลมฺพณตฺตา, ตถา สุปฺปฏิปตฺติยา;

สตฺเตสุ อปฺปมาณตฺตา, อปฺปมญฺญาติ สมฺมตา.

๑๔๐๔.

อสมฺปตฺตหิตา สตฺตา, ทุกฺขิตา ลทฺธสมฺปทา;

กมฺมสฺสกาติ จินฺเตตฺวา, ตโต เตสุ ยถากฺกมํ.

๑๔๐๕.

‘‘สมฺปตฺตีหิ สมิชฺฌนฺตุ,ทุกฺขา มุจฺจนฺตุ ปาณิโน;

อโห สตฺตา สุขปฺปตฺตา,โหนฺตุ สตฺตา ยถา ตถา’’.

๑๔๐๖.

อิจฺจาภิวุทฺธิมิจฺฉนฺโต, ทุกฺขาปคมนํ ตถา;

สมิทฺเธ อนุโมทนฺโต, อุเปกฺขนฺโต จ ปีณิเต.

๑๔๐๗.

มาตาว ทหเร ปุตฺเต, คิลาเน โยพฺพเน ฐิเต;

สกิจฺจปสุเต เจว, จตุธา สมฺปวตฺตติ.

๑๔๐๘.

อิตฺถํ จตุธา สตฺเตสุ, สมฺมา จิตฺตปวตฺตนา;

สพฺพถาปิ จตุทฺธาว, ตโต วุตฺตา มเหสินา.

๑๔๐๙.

อิจฺเจตา ปน ภาเวนฺโต, ปสนฺนมุขมานโส;

สุขํ สุปติ สุตฺโตปิ, ปาปํ กิญฺจิ น ปสฺสติ.

๑๔๑๐.

ปฏิพุชฺฌตนุตฺราโส, ชาคโรว ปโมทติ;

เจตโส จ สมาธานํ, ขิปฺปเมวาธิคจฺฉติ.

๑๔๑๑.

ปริสฺสยา ปหียนฺติ, วิคจฺฉนฺติ จุปทฺทวา;

เทวตาปิ จ รกฺขนฺติ, อมุยฺหนฺตํ อนากุลํ.

๑๔๑๒.

ผุลฺลํว [Pg.121] กมลํ กาเล, จนฺทํว วิมลํ ชโน;

โสมฺมโกมลธมฺเมหิ, ปิยจกฺขูหิ ปสฺสติ.

๑๔๑๓.

อสํหีโร อสํกุปฺโป, สพฺพาวตฺถาสุ ปณฺฑิโต;

สมํ ปวตฺติตารมฺโภ, โลกเมโสนุคณฺหติ.

๑๔๑๔.

ขณมตฺโตปจาเรกา, ปวตฺเตกมฺหิ ปุคฺคเล;

อปฺปมาณา ผลิตฺเวว, วณฺณยนฺติ มเหสิโน.

๑๔๑๕.

ปเคว สพฺพสตฺเตสุ, อปฺปนาปตฺตภาวนา;

จตสฺโสปิ สมีภูตา, วสีภูตา นิรนฺตรํ.

๑๔๑๖.

ปุญฺญธาราภิสนฺทนฺตา, ปริปูเรนฺติ ปณฺฑิตํ;

อปฺปเมยฺยมโหโฆว, สาครํ วีจิมาลินํ.

๑๔๑๗.

อปฺปมญฺญามยานํ หิ, ปุญฺญานํ โสฬสึ กลํ;

สพฺโพปธิกปุญฺญานิ, นาคฺฆนฺตีติ ปกาสิตํ.

๑๔๑๘.

อวญฺฌา ตสฺส ปพฺพชฺชา, ยสฺส เหตาสุ คารโว;

สุขุโมทคฺยพหุโล, ติสฺโส สิกฺขา สุสิกฺขติ.

๑๔๑๙.

อโมฆํ รฏฺฐปิณฺฑญฺจ, ภุญฺชเตโส วิเสสโต;

ตมฺปิ มหปฺผลํ โหติ, สทฺธาเทยฺยํ ปติฏฺฐิตํ.

๑๔๒๐.

สทฺธาทิกุสลา ธมฺมา, ปวฑฺฒนฺติ อขณฺฑิตา;

สมฺพุทฺธิจริยานญฺจ, มหตฺตํ ตสฺส ปากฏํ.

๑๔๒๑.

อกิจฺฉปฏิเวธาย, ปาทกชฺฌานมุตฺตมํ;

อุชุ เจกายโน มคฺโค, พฺรหฺมโลกูปปตฺติยา.

๑๔๒๒.

วาสนาภาคิยา เจตา, โพธิสมฺภารกูลิกา;

โสวคฺคิกา สุขาหารา, โลการกฺขา นิรุตฺตรา.

๑๔๒๓.

อปฺปเมยฺยานิสํเสวํ, อปฺปเมยฺยคุโณทยา;

อปฺปมญฺญา ตโต ตาสุ, น ปมชฺเชยฺย ปณฺฑิโต.

๑๔๒๔.

ปฏิกฺกูลํ [Pg.122] ปนาหาเร, ภาเวนฺโต สญฺญมุตฺตมํ;

กพฬีการมาหาร-มนฺนปานาทิสงฺคหํ.

๑๔๒๕.

อสิตํ ขายิตํ ปีตํ, สายิตญฺจ รโหคโต;

ปฏิกฺกูลนฺติ จินฺเตยฺย, คมนาทิวสา กถํ.

๑๔๒๖.

ตโปวนมิทํ หิตฺวา, รมณียมนากุลํ;

อาหารเหตุ คนฺตพฺโพ, คาโม คามชนากุโล.

๑๔๒๗.

ตตฺถาสุจิปริกฺลิฏฺเฐ, ทุชฺชนาวารสงฺกเร;

ทีนเมสยตุตฺติฏฺฐํ, เคเห เคเห ตุ โภชนํ.

๑๔๒๘.

ตํ เขฬมลสํกฺลิฏฺฐํ, ชิวฺหคฺคปริวตฺติตํ;

ทนฺตจุณฺณิตสมฺภินฺนํ, วณฺณคนฺธํ วิลิสฺสติ.

๑๔๒๙.

ปิตฺตเสมฺหปริพฺยุฬฺหํ, ปุพฺพโลหิตมิสฺสิตํ;

ปวิสนฺตํ ปฏิกฺกูลํ, เชคุจฺฉํ ธิกฺกตาสิวํ.

๑๔๓๐.

กุจฺฉิยํ กุณปากิณฺเณ, ทุคฺคนฺธปริภาวิเต;

สุวานวมถาการํ, วนฺตํว สฺวานโทณิยํ.

๑๔๓๑.

ตตฺตจนฺทนิกายํว, นานากิมิสมากุเล;

ตตฺถ พุพฺพุฬกจฺฉนฺนํ, กุถิตํ ปริปจฺจติ.

๑๔๓๒.

สํปจฺจนฺตํ ปเนตญฺจ, สภาวญฺจ วิเสวิตํ;

วฑฺเฒติ เกสโลมาทึ, นานากุณปสญฺจยํ.

๑๔๓๓.

วิปจฺจนฺตมโถเปตมเนโกปทฺทวาวหํ;

กุฏฺฐคณฺฑกิลาสาทิมหาพฺยาธิสโตทยํ.

๑๔๓๔.

ปูติภูตญฺจ ตํ ปกฺก-มเนกทฺวารสญฺจิตํ;

เมทปิณฺฑํว กุถิตํ, ปริสฺสวติ สนฺตตํ.

๑๔๓๕.

เยน ปูติคโต กาโย, นิจฺจํ ทุคฺคนฺธวายิโก;

โธวิยนฺโตปิ สตตํ, สุจิภาวํ น คจฺฉติ.

๑๔๓๖.

กุจฺฉิโต [Pg.123] โสยมาหาโร,กายาสุจินิเสวโน;

นิสฺสนฺทมลนิฏฺฐาโน,อุปกฺเลสผลาวโห.

๑๔๓๗.

กามราคสมุฏฺฐานํ, โรคชาตินิพนฺธนํ;

มทปฺปมาทาธิฏฺฐานํ, ปาปกมฺมมหาปโถ.

๑๔๓๘.

อหิโตทยมคฺโคยํ, ภยเภรวสมฺภโว;

พฺยสนาคมนทฺวารํ, อปายาวหิตํ มุขํ.

๑๔๓๙.

จรนฺตตฺตสมตฺตาว, ยตฺโถทริยมุจฺฉิตา;

กฺลิฏฺฐกมฺมานิ ทุมฺเมธา, กโรนฺตา ทุกฺขภาคิโน.

๑๔๔๐.

ตตฺถ จิตฺตวิราคาย, กึ ปกฺกผลสนฺนิเภ;

รสสฺสาทปิยากาเร, โฆราทีนวสญฺจิเต.

๑๔๔๑.

ภาเวนฺตสฺส ปฏิกฺกูล-สญฺญเมวํ วิภาวิโน;

อุปจารปถํ ปตฺวา, จิตฺตํ โหติ สมาหิตํ.

๑๔๔๒.

โสยํ ปสฺสมฺภิตาหาร-วิสโท โส วิจกฺขโณ;

มทปฺปมาทนิกฺขนฺโต,รสสฺสาทนิราลโย.

๑๔๔๓.

ลิมฺเปนฺโต วิย เภสชฺช-มกฺขรพฺภญฺชโก ยถา;

ปุตฺตมํสํว ขาทนฺโต, อาหารํ ปริภุญฺชติ.

๑๔๔๔.

อริยวํสานุปชาโต,อปฺปิจฺฉาทิคุโณทิโต;

กามชาลํ ปทาเลตฺวา,โสตฺถึ ปปฺโปติ ปณฺฑิโต.

๑๔๔๕.

จตุธาตุววตฺถานํ, ภาเวนฺโต ปน ปญฺจธา;

ธาตุโย ปริคณฺเหยฺย, จตสฺโสปิ สภาวโต.

๑๔๔๖.

สงฺเขเปน [Pg.124] จ วิตฺถารา, สมฺภารา จ สลกฺขณา;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, จตุธา วิภเช กถํ.

๑๔๔๗.

ยํ กิญฺจิ เกสโลมาทิ, กกฺขฬตฺตํ ปวุจฺจติ;

อชฺฌตฺตํ ปถวีธาตุ, พหิทฺธา ตุ ตโตปรา.

๑๔๔๘.

ยูสภูตนฺติ ยํ กิญฺจิ,อาโปว ปริปาจกํ;

เตโช วาโยติ คณฺเหยฺย,วิตฺถมฺภกมเสสโต.

๑๔๔๙.

วิตฺถารโตปิ สมฺภารา, เกสโลมาทิ วีสติ;

ปถวีธาตุ ปิตฺตาทิ, ทฺวาทสาโปติ ภาวเย.

๑๔๕๐.

เตเชน เยน กาโยยํ, สนฺตปฺปติ ชิรียติ;

ปริทยฺหติ สมฺมา จ, ปจฺจนฺติ อสิตาทโย.

๑๔๕๑.

ตเทตํ จตุโกฏฺฐาสํ, กายสมฺภวมตฺตโน;

เตโชธาตูติ คณฺเหยฺย, วาโยธาตูติจาปรํ.

๑๔๕๒.

อุทฺธญฺจาโธคมาวาตา, กุจฺฉิโกฏฺฐาสยา ตถา;

องฺคมงฺคานุสารี จ, ฉธานาปานมิจฺจปิ.

๑๔๕๓.

ตํ ตํ ลกฺขณมารพฺภ, นิทฺธาเรตฺวา สลกฺขณํ;

ปริคณฺเหยฺย สพฺพตฺถ, จตุธา ธาตุสงฺคหํ.

๑๔๕๔.

อิจฺเจวํ จตุโกฏฺฐาโส,ธาตุมตฺโต กเฬวโร;

นิจฺเจตโน จ นิสฺสตฺโต,นิสฺสาโร ปรโภชโน.

๑๔๕๕.

ริตฺโต ตุจฺโฉ จ สุญฺโญ จ,วิวิตฺโต จ ปวชฺชิโต;

อตฺตา วา อตฺตนียํ วา,นตฺเถเวตฺถ กถญฺจิปิ.

๑๔๕๖.

เกวลํ [Pg.125] เจตนาวิทฺโธ, กาโยยํ ปริวตฺตติ;

กมฺปิโต ยาย ยนฺตํว, สาธิปฺปาโยว ขายติ.

๑๔๕๗.

อายุ อุสฺมา จ วิญฺญาณํ, ยทา กายํ ชหนฺติมํ;

อปวิทฺโธ ตทา เสติ, นิรตฺถํว กลิงฺครํ.

๑๔๕๘.

วิปรีตํ ปปญฺเจนฺตา, พหุธา โมหปารุตา;

ยตฺถ มิจฺฉาวิปลฺลาสปราภูตา ปุถุชฺชนา.

๑๔๕๙.

สํสารทฺธานกนฺตารํ, จตุราปายสงฺกรํ;

พฺยสเนกายโนปายํ, นาติวตฺตนฺติ ทุชฺชนา.

๑๔๖๐.

โสยเมวํ จตุทฺธาติ,ธาตุเภเทน ปสฺสโต;

ตสฺโสปจาริโก นาม,สมโถ โหติ เจตสิ.

๑๔๖๑.

อิตฺถํ ธาตุววตฺถานํ, กตฺวา ตทนุสารโต;

อุปาทารูปธมฺเม จ, นามธมฺเม จ สพฺพถา.

๑๔๖๒.

ภูมิภูเต ปริคฺคยฺห, ปสฺสนฺโต ปจฺจยฏฺฐิตึ;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, วิปสฺสนฺโตทยพฺพยํ.

๑๔๖๓.

ยถาภูตมภิญฺญาย, นิพฺพินฺทนฺโต วิรชฺชติ;

วิราคา จ วิมุจฺจิตฺวา, ปารคูติ ปวุจฺจติ.

๑๔๖๔.

อารุปฺปํ ปน ภาเวนฺโต, กมฺมฏฺฐานมนาวิลํ;

จตุกฺกปญฺจกชฺฌานํ, ปตฺวา กสิณมณฺฑเล.

๑๔๖๕.

ปริจิณฺณวสีภูตา, ฌานา วุฏฺฐาย ปญฺจมา;

จินฺเตติ ทณฺฑาทานาทิรูปโทสมภิณฺหโส.

๑๔๖๖.

นิพฺพินฺทนฺโต ตโต รูเป, ตทากาเร จ โคจเร;

ตทาลมฺพณธมฺเม จ, ปตฺเถนฺโต สมติกฺกมํ.

๑๔๖๗.

ปตฺถริตฺวาน ยํ กิญฺจิ, อากาสกสิณํ วินา;

อุคฺฆาเฏติ ตเมวาถ, กสิณํ ธิติมา สโต.

๑๔๖๘.

น [Pg.126] ตํ มนสิ กโรติ, นาวชฺชติ น เปกฺขติ;

จินฺตาโภควินิมุตฺโต, กสิณํ ปติ สพฺพถา.

๑๔๖๙.

ตทปฺปายสมญฺญาตมากาสํ ปติ มานสํ;

สาธุกํ ปฏิปาเทติ, โยนิโส ปฏิจินฺตยํ.

๑๔๗๐.

ตสฺสาวชฺชนสมฺปนฺนํ, อุปายปฏิปาทิตํ;

กสิณาปคมากาสํ, จินฺตนารพฺภ วตฺตติ.

๑๔๗๑.

อิตฺถมนฺตรธาเปตฺวา, กสิณํ ตุ ตโต ปรํ;

สพฺพาวนฺตมนนฺตรํ, ผรตากาสโคจรํ.

๑๔๗๒.

ตตฺถ วุตฺตนเยเนว, ภาเวนฺตสฺโสปจารโต;

ปฐมารุปฺปมปฺเปติ, อากาสานนฺตโคจเร.

๑๔๗๓.

ตโต ตมฺหา วสีภูตา, วุฏฺฐหิตฺวา วิจินฺตยํ;

‘‘อาสนฺนรูปาวจรชฺฌานปจฺจตฺถิก’’นฺติ ตํ.

๑๔๗๔.

นิกนฺตึ ปริยาทาย, ตมฺหา อากาสโคจรา;

อปฺเปตุํ ทุติยารุปฺป-มติสนฺตนฺติ คจฺฉติ.

๑๔๗๕.

ปฐมารุปฺปวิญฺญาณ-มนนฺตํ ผรโต ตโต;

ทุติยารุปฺปมปฺเปติ, วิญฺญาณานนฺตโคจเร.

๑๔๗๖.

ปฐมารุปฺปวิญฺญาณ-มภาเวนฺโต ตโต ปรํ;

อปฺเปติ ตติยารุปฺป-มากิญฺจญฺญมฺหิ โคจเร.

๑๔๗๗.

ตโต จ ตติยารุปฺปํ, ‘‘สนฺตเมต’’นฺติ ปสฺสโต;

จตุตฺถารุปฺปมปฺเปติ, ตติยารุปฺปโคจเร.

๑๔๗๘.

คูถมฺหิ มณฺฑเป ลคฺโค, เอโก ตนฺนิสฺสิโตปโร;

เอโก พหิ อนิสฺสาย, ตํ ตํ นิสฺสาย จาปโร.

๑๔๗๙.

ฐิโต จตูหิ เอเตหิ, ปุริเสหิ ยถากฺกมํ;

สมานตาย ญาตพฺพา, จตสฺโสปิ วิภาวินา.

๑๔๘๐.

อิจฺจาลมฺพณเภเทหิ[Pg.127], จตุธารุปฺปภาวนา;

องฺคเภทํ ปเนตาสํ, น กเถนฺติ ตถาปิ จ.

๑๔๘๑.

สุปฺปณีตตรา โหนฺติ, อุทฺธมุทฺธํ ยถากฺกมํ;

จาตุมหาราชิกาทิทิพฺพสมฺปตฺติโย ยถา.

๑๔๘๒.

อาเนญฺชมิติ ภาเวตฺวา, สมาปตฺตึ จตุพฺพิธํ;

สุสมาหิตสงฺกปฺโป, สมฺปนฺนาจลมานโส.

๑๔๘๓.

วิปสฺสนฺโต ยถาภูตํ, สจฺฉิกตฺวา ผลุตฺตมํ;

อุภโตภาควิมุตฺโต, อรหาติ ปวุจฺจติ.

๑๔๘๔.

กมฺมฏฺฐานวิธึ ญตฺวา, จตฺตาลีสวิธํ ตโต;

อภิญฺญาโยปิ วิญฺเญยฺยา, สมเถ ภาวนานเย.

๑๔๘๕.

อิทฺธิวิธา ทิพฺพโสตา, เจโตปริยชานนา;

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ, ทิพฺพจกฺขุ ตถาปรา.

๑๔๘๖.

เจโตสมาธินิสฺสฏฺฐา, ปญฺจาภิญฺญา ปกาสิตา;

รูปาวจรธมฺมาว, ปญฺจมชฺฌานภูมิกา.

๑๔๘๗.

พหุภาวาทิธิฏฺฐานํ, โกมาราทิวิกุพฺพนา;

มโนมยาภินิมฺมานมิจฺเจวํ ติวิธิทฺธิโย.

๑๔๘๘.

ทิพฺเพ จ มานุเส สทฺเท,ตถา ทูเร จ สนฺติเก;

สุณนฺติ ยาย สา ทิพฺพา,โสตธาตูติ ภาสิตา.

๑๔๘๙.

เจโตปริยญาณนฺติ, ปรปุคฺคลเจตโส;

สราควีตราคาทิปริจฺเฉทกมีริตํ.

๑๔๙๐.

ปุพฺเพนิวุตฺถขนฺธานุสฺสรเณ ญาณมีริตํ;

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณ นาเมน ตาทินา.

๑๔๙๑.

จวมาเน จ ชายนฺเต, สตฺเต รูปมรูปกํ;

ตถา มานุสกํ รูปํ, ถูลํ สุขุม สนฺติกํ.

๑๔๙๒.

ทูเร [Pg.128] ปกาสํ ฉนฺนญฺจ, เยน ปสฺสนฺติ โยคิโน;

จุตูปปาตญาณํ ตํ, ทิพฺพจกฺขูติ วุจฺจติ.

๑๔๙๓.

อนาคตํสญาณญฺจ, ยถากมฺมุปคํ ตถา;

ตนฺนิสฺสิตตฺตา คจฺฉนฺติ, ทิพฺพจกฺขุมฺหิ สงฺคหํ.

๑๔๙๔.

อิติ ปญฺจวิธํ ปตฺตุมภิญฺญํ ปน ปณฺฑิโต;

กตฺวาน ปญฺจมชฺฌาเน, ปญฺจธา วสิตํ จิทํ.

๑๔๙๕.

ตถา สมาหิเต จิตฺเต, ปริสุทฺเธ นิรงฺคเณ;

มุทุภูเต กมฺมนิเย, อาเนญฺชมฺหิ ปติฏฺฐิเต.

๑๔๙๖.

อภิญฺญาปาทกชฺฌานา, ตโต วุฏฺฐาย ปญฺจมา;

อภิญฺญาปริกมฺมาย, นินฺนาเมยฺยาถ มานสํ.

๑๔๙๗.

อธิฏฺเฐยฺยาทิกํ ตํ ตมาวชฺชิตฺวา ยถารหํ;

ปริกมฺมํ กริตฺวาน, สมาปชฺเชยฺย ปาทกํ.

๑๔๙๘.

ปุนเทว จ วุฏฺฐาย, ปริกมฺมํ ยถา ปุเร;

กโรนฺตสฺส ปนปฺเปติ, อภิญฺญาเณน ปญฺจมํ.

๑๔๙๙.

อธิฏฺฐนฺตํ วิกุพฺพนฺตํ, นิมฺมินนฺตํ ยถารหํ;

สทฺเท สุณนฺตํ สตฺตานํ, ปริชานญฺจ มานสํ.

๑๕๐๐.

สรํ ปุพฺเพนิวาสญฺจ, ปสฺสํ สุคติทุคฺคตึ;

ยถากมฺมํ วิปากญฺจ, ปชานนฺตมนาคตํ.

๑๕๐๑.

ยถาสมฺภวมิจฺเจวมุปายกุสโล มุนิ;

อุปนิสฺสยสมฺปนฺโน, อภิญฺญมธิคจฺฉติ.

๑๕๐๒.

ปตฺตาภิญฺโญ มหาโยคี, ปริโยทาตมานโส;

ปริปกฺเกน ญาเณน, วิปสฺสิตฺวา ติลกฺขณํ.

๑๕๐๓.

ลทฺธาสวกฺขยํ ญาณํ, ฉธาภิญฺญมนุตฺตรํ;

มหาขีณาสโว นาม, ฉฬภิญฺโญ ปวุจฺจติ.

๑๕๐๔.

จตฺตาลีสวิธํ [Pg.129] ปนิตฺถมมโลเจโตมลกฺขาลนํ,กมฺมฏฺฐานนยํ ยมาห สุคโต สมฺมา สมาธานกํ;

สํขิตฺตํ กถิตํ ตเมตฺถ สกลํ สาภิญฺญเมตฺตาวตา,กตฺตพฺพา มุนิเนตฺถ สาธุมตินา สมฺภาวนา สพฺพถา.

๑๕๐๕.

วรคุณคณภูสิตานุสิฏฺฐํ,อิติ สมถมิมํ ตุ ภาวยิตฺวา;

ปรมมนุปมํ ภชนฺติ ธีรา,หิตสุขมุขมุตฺตมานุพุทฺธํ.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท เสสกมฺมฏฺฐานวิภาโค นาม

ทสโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ นามรูปปริจฺเฉเท สพฺพถาปิ

สมถภาวนาวิภาโค.

๑๑. เอกาทสโม ปริจฺเฉโท

วิปสฺสนาวิภาโค

๑๕๐๖.

ทฺวิธา สมุฏฺฐานธุรา, ติวิธา ภูมิโย มตา;

ติวิธาภินิเวสา จ, สรีรํ ตุ จตุพฺพิธํ.

๑๕๐๗.

ติวิธา ภาวนา ตตฺถ, สงฺขาเรสุ ยถารหํ;

ทุวิธาการมารพฺภ, นิชฺฌายติ ติลกฺขณํ.

๑๕๐๘.

อฏฺฐารสาการภินฺนา, ทสาวตฺถา วิภาวิตา;

ติธา วิภาคา สาเธติ, วิโมกฺขตฺตยมุตฺตมํ.

๑๕๐๙.

จตุสจฺจปฏิเวธา, สตฺตฏฺฐาริยปุคฺคลา;

กฺเลสหานี ยถาโยคํ, จตสฺโส ปฏิสมฺภิทา.

๑๕๑๐.

ติวิธา [Pg.130] จ สมาปตฺติ, นิโรธา จ ตถาปรา;

นิสฺสนฺทผลมิจฺจาหุ, ตสฺสา สาสนโกวิทา.

๑๕๑๑.

วิปสฺสนาภาวนาย-มิติ ภาสนฺติ ปณฺฑิตา;

ตมิทานิ ปวกฺขามิ, ยถานุกฺกมโต กถํ.

๑๕๑๒.

ภูมิธมฺเม ปริคฺคยฺห, วิจินนฺตสฺส โยคิโน;

สติยา สมถา วาถ, สมุฏฺฐาติ วิปสฺสนา.

๑๕๑๓.

สภาวปฏิเวเธ จ, สทฺธมฺมปฏิปตฺติยํ;

ปญฺญาสทฺธาทฺวยํ ตสฺสา, ธุรมาหุ ธุรนฺธรา.

๑๕๑๔.

เตภูมกสภาวานํ, สปฺปจฺจยปริคฺคโห;

ญาตปริญฺญา นามายํ, ภูมีติ ปฐมา มตา.

๑๕๑๕.

กลาปโต สมฺมสนํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

ปริญฺญาตีรณา นาม, ทุติยา ภูมิ ภาสิตา.

๑๕๑๖.

ปหานปริญฺญา ภูมิ, ตติยาหุ ตโตปรํ;

ภงฺคาทิญาณมิจฺเจวํ, ติวิธา ภูมิโย มตา.

๑๕๑๗.

ขณสนฺตติอทฺธาน-วเสเนตฺถ สมีริตา;

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตาติ, ติวิธาภินิเวสนา.

๑๕๑๘.

ทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณา, มคฺคามคฺคปฏิปฺปทา;

วิสุทฺธิโย จตสฺโสปิ, สรีรนฺติ นิทสฺสิตา.

๑๕๑๙.

สลกฺขณววตฺถานํ, ปจฺจยาการนิจฺฉโย;

กุมฺมคฺคปริหาโร จ, ติลกฺขณวิปสฺสนา.

๑๕๒๐.

อิติ ลกฺขณภินฺนตฺตา, ลพฺภนฺเตกกฺขเณปิ จ;

เทสิตา เหตุภูเตน, กเมเนวํ วิสุทฺธิโย.

๑๕๒๑.

สีลพฺพิสุทฺธิอาทีนํ, ตถา สาว ปรมฺปรา;

จิตฺตพฺพิสุทฺธิอาทีนมตฺถายาติ ปกาสิตา.

๑๕๒๒.

ทิสฺสมานสภาวานํ, ปสฺสนฺโต ปจฺจยฏฺฐิติ;

ปริปนฺถวิมุตฺโต หิ, ปฏิปาเทติ ภาวนํ.

๑๕๒๓.

ตถาปิ [Pg.131] จ วิเสเสน, ปฏิปนฺนสฺส โยคิโน;

ตตฺถ ตตฺถ วิภูตตฺตา, ฐานโต เภทิตา กถํ.

๑๕๒๔.

รูปปุพฺพงฺคมํ วาถ, นามปุพฺพงฺคมํ ตถา;

อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา, ยถาปากฏธมฺมโต.

๑๕๒๕.

นามรูปาทิเภเทน, ภูมิธมฺมปริคฺคโห;

วุตฺตา ทิฏฺฐิวิสุทฺธีติ, อตฺตทิฏฺฐิปฺปหานโต.

๑๕๒๖.

อาหจฺจ ปจฺจยุปฺปนฺนา, ตถา ตพฺภาวภาวิโน;

ปวตฺตนฺตีติ สงฺขาเร, ปสฺสโต ปน โยนิโส.

๑๕๒๗.

ปจฺจยคฺคาหินี ปญฺญา, นามรูปปฺปวตฺติยา;

กงฺขา ตรนฺติ ตายาติ, กงฺขาวิตรณา มตา.

๑๕๒๘.

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตาติ, ปจฺจยายตฺตวุตฺติโต;

สงฺขิปิตฺวา กลาเปน, สมฺมสียนฺติ สงฺขตา.

๑๕๒๙.

อุปฺปาทวยภาโวปิ, ลกฺขณตฺตยสาธโก;

ปจฺจยาการมารพฺภ, ลกฺขียติ วิเสสโต.

๑๕๓๐.

ตสฺมา สมฺมสนญาณํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

กงฺขาวิตรณายํ ตุ, สงฺคยฺหติ วิสุทฺธิยํ.

๑๕๓๑.

ตตฺถ สํกฺเลสวิกฺเขปํ, กุมฺมคฺคํ ปริวชฺชโต;

มคฺคามคฺควิสุทฺธีติ, ญาณทสฺสนมีริตํ.

๑๕๓๒.

ตโต กเถนฺติ อกฺลิฏฺฐมุทยพฺพยทสฺสนํ;

อาทึ กตฺวา ปฏิปทาญาณทสฺสนสุทฺธิยํ.

๑๕๓๓.

ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺเน, ยถาวตฺถุววตฺถิเต;

ปหาตุมีหมานานํ, นิยฺยานปฏิปตฺติโต.

๑๕๓๔.

อุปกฺเลสวิสุทฺโธ หิ, ปุนเทโวทยพฺพยํ;

อธิฏฺฐหิตฺวา ภงฺคาทิ-ญาเณหิ ปฏิปชฺชติ.

๑๕๓๕.

ตถา [Pg.132] จาภินวุปฺปนฺเน, ภิชฺชมาเน วิปสฺสโต;

สํเวคกฑฺฒิตํ ญาณํ, ภงฺคาทิมนุติฏฺฐติ.

๑๕๓๖.

ตโต ปุพฺเพ ปวตฺตา หิ, สํกฺเลสาปายสมฺภวา;

ปฏิปตฺติวิสุทฺธีติ, น สงฺคยฺหติ ภาวนา.

๑๕๓๗.

สมฺปาเทนฺโต ปนิจฺเจตา, จตสฺโสปิ วิสุทฺธิโย;

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตาติ, ภาเวยฺย ติวิธา กถํ.

๑๕๓๘.

ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา, ชาตานนฺตรเภทิโน;

อนิจฺจา จ ปภงฺคู จ, ปลุชฺชนฺติ จวนฺติ จ.

๑๕๓๙.

อทฺธุวา จ อสารา จ, วิภวา จ วินาสิโน;

สงฺขตา วิปริณาม-ธมฺมา อิตฺตรกาลิกา.

๑๕๔๐.

ขยธมฺมา วยธมฺมา, ลหุกาลปฺปวตฺติโน;

ตาวกาลิกธมฺมา จ, ปริตฺตฏฺฐิติกา ตถา.

๑๕๔๑.

ขณตฺตยปริจฺฉินฺนา, ปุพฺพาปรวิจิตฺตกา;

ปุรกฺขตา นิโรธสฺส, สสฺสตา น กุทาจนํ.

๑๕๔๒.

ชายนฺติ ปริหานาย, น ตุ ชายนฺติ วุทฺธิยา;

ชิยฺยมานาว ติฏฺฐนฺติ, ชิณฺณา ภงฺคปรายณา.

๑๕๔๓.

อหุตฺวาเยวุปฺปชฺชนฺติ, น กุโตจิปิ อาคตา;

หุตฺวา อนฺตรธายนฺติ, น ตุ กตฺถจิ สญฺจิตา.

๑๕๔๔.

ตํ ตํ ปจฺจยสามคฺคิ-มตฺตลาภาย นิสฺสิตา;

นิโรธธมฺมา ชายนฺติ, ชาตา พฺยนฺติ ภวนฺติ เต.

๑๕๔๕.

ยถา นที ปพฺพเตยฺยา, ยถา ทีปสิขา ตถา;

สีฆสีฆํ ปวตฺตนฺตา, อุปฺปชฺชนฺติ วยนฺติ จ.

๑๕๔๖.

ชาตา ชาตา นิรุชฺฌนฺติ, อญฺเญ อญฺเญ ตุ ชายเร;

อวีจิ อนุสมฺพนฺธา, น ชานนฺติ วิเสสโต.

๑๕๔๗.

อิติ [Pg.133] นานปฺปกาเรน, วิปสฺสนฺโต วิจกฺขโณ;

อนิจฺจภาวนํ ธีโร, ปริปาเจติ สาธุกํ.

๑๕๔๘.

ทุกฺขา จ ทุกฺขวตฺถู จ, อภิณฺหปริปีฬิตา;

โรคา คณฺฑา จ สลฺลา จ, อฆโต จ อุปทฺทวา.

๑๕๔๙.

ภโยปสคฺคาฆมูลา,สาสวาทีนวีติตา;

อเลณาสรณาตาณา,วธกา มารกามิสา.

๑๕๕๐.

ชาติธมฺมา ชราพฺยาธิ-โสโกปายาสภาคิโน;

ปริเทวสภาวา จ,สํกฺเลสา ทุกฺขภาคิโน.

๑๕๕๑.

เชคุจฺฉา ปฏิกูลา จ, พีภจฺฉา จ วิรูปิโน;

อชญฺญา จปลา หีนา, ทุคฺคนฺธา พาลเสวิตา.

๑๕๕๒.

โสกนฺตริกตานิจฺจํ, ตณฺหาย กฑฺฒิตา ภุสํ;

กปณา ทุคฺคตา ทีนา, วิปนฺนา จ วิฆาติโน.

๑๕๕๓.

อตฺตลาภํ คเวสนฺติ, ตํตํปจฺจยนิสฺสิตา;

ทุกฺขาธิฏฺฐานมจฺจนฺตํ, ชาตา ปุน วิหญฺญเร.

๑๕๕๔.

อคฺคิกูเป นิมุคฺคาว, กฺเลสสนฺตาปภาคิโน;

โอวิทฺธา วิย สตฺตีหิ, สงฺขารา นิจฺจทุกฺขิตา.

๑๕๕๕.

ชายมานา จ ชิยฺยนฺตา, มิยฺยนฺตา จ ขเณ ขเณ;

ปสุกา วิย นิจฺจมฺมา, หญฺญนฺติ เสริกาตุรา.

๑๕๕๖.

ติลานิ ติลยนฺเตว, อุจฺฉุยนฺเตว อุจฺฉุโย;

อุทยพฺพยาวสฺสํ เต, ปีฬยนฺติ อภิณฺหโส.

๑๕๕๗.

มโนรมนวาการา[Pg.134], วิปลฺลาสปริกฺขตา;

อิริยาปถสญฺฉนฺนา, โนปติฏฺฐนฺติ ทุกฺขโต.

๑๕๕๘.

สงฺขาเรสุ ปเนเตสุ, เวทนาสฺสาทโรธิโน;

สาว สนฺทุลสมฺพทฺธา, สมฺโมหปริวาริตา.

๑๕๕๙.

‘‘อทุํ ทุกฺขมิทํ ทุกฺข’’-มิติ สํสารจาริโน;

ทุกฺขเหตุมชานนฺตา, สมฺภมนฺติ อวิทฺทสุ.

๑๕๖๐.

สุขาการมปสฺสนฺตา, ทุกฺขภารนิปีฬิตา;

ปตฺเถนฺติ ทุกฺขเมวญฺญํ, พาลา พฺยสนภาคิโน.

๑๕๖๑.

จวนฺตา อุปปชฺชนฺตา, รุกฺขสาขํว มกฺกโฏ;

ทุกฺขเมกํ วิมุจฺจนฺติ, ตโต คณฺหนฺติ จาปรํ.

๑๕๖๒.

เต ทีฆรตฺตํ โสจนฺติ, ตณฺหาสลฺลสมปฺปิตา;

ทิฏฺฐิปาสสมุเปตา, มานตฺถมฺภานุสายิโน.

๑๕๖๓.

ตมาการํ ปนิจฺเจวํ, วิปสฺสนฺโต วิสารโท;

ทุกฺขานุปสฺสนํ นาม, ปริปาเจติ ภาวนํ.

๑๕๖๔.

ธมฺมฏฺฐิตินิยามา หิ, ขนฺธายตนธาตุโย;

อนตฺตาสสฺสตนฺตา จ, อีหาโภควิวชฺชิตา.

๑๕๖๕.

ปโยชนมธิฏฺฐาย, น ตุ พฺยาปารยนฺติ จ;

ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา, ชเนตุํ วาถ ชายิตุํ.

๑๕๖๖.

ตถาปิ เหตุสามคฺคิ-สมฺภเว สมฺภวนฺติ เต;

ตพฺภาวภาวิภาเวน, อญฺญมญฺญปวตฺติตา.

๑๕๖๗.

อชายิตุํ น สกฺโกนฺติ, สติ ปจฺจยสมฺภเว;

ปจฺจยานมลาเภ ตุ, น ชายนฺติ กุทาจนํ.

๑๕๖๘.

น กิญฺเจตฺถ อเปกฺขิตฺวา, สมคฺคา โหนฺติ ปจฺจยา;

น ชเนตุํ น สกฺโกนฺติ, สมคฺคา จ กุทาจนํ.

๑๕๖๙.

ยถาปจฺจยลาเภน[Pg.135], ปวตฺตนฺติ ยถา ตถา;

รกฺขิตา วา วิธาตา วา, นตฺถิ อสฺสามิกา ตถา.

๑๕๗๐.

‘‘อหํ มม’’นฺติ คณฺหนฺตา, ปริณาเมนฺติ อญฺญถา;

วิสฺสสนฺตา หรนฺเตเต, ปราภูตา ปลมฺภิโน.

๑๕๗๑.

ริตฺตา ตุจฺฉา จ สุญฺญา จ, วิวิตฺตา สารวชฺชิตา;

สลกฺขณปริจฺฉินฺนา, ธมฺมา นตฺเถตฺถ ปุคฺคโล.

๑๕๗๒.

ชายมานา จ ชิยฺยนฺตา, มิยฺยมานา จ สงฺขตา;

วิวสา ปริวตฺตนฺติ, วโส เตสํ น กตฺถจิ.

๑๕๗๓.

น เตสุ กสฺสจิสฺเสรํ, น เตสญฺจตฺถิ กตฺถจิ;

น จตฺตนีติ สงฺขารา, อาธิปจฺจวิวชฺชิตา.

๑๕๗๔.

กทลีปตฺตวฏฺฏีว, อญฺญมญฺญปติฏฺฐิตา;

สหชาตคฺฆนีภูตา, โนปฏฺฐนฺติ อนตฺตโต.

๑๕๗๕.

อรูปนิสฺสิตํ รูปํ, อรูปํ รูปนิสฺสิตํ;

ชจฺจนฺธปีฐสปฺปีว, อญฺญมญฺญววตฺถิตํ.

๑๕๗๖.

ยนฺตสุตฺเตน ยนฺตํว, กายยนฺตํ ปวตฺตติ;

นามาวกฑฺฒิตํ ตตฺถ, นตฺถิ อตฺตา สยํวสี.

๑๕๗๗.

เจโตวิปฺผารนิปฺผนฺนา, วาโยธาตุสมุฏฺฐิตา;

อิริยาปถวิญฺญตฺติวิการา ปาลกา มตา.

๑๕๗๘.

โอวิทฺธเวทนาสลฺลวิการปริณามโต;

พาลานํ จิตฺตนิปฺผนฺนา, อตฺตาติ ปริกปฺปนา.

๑๕๗๙.

สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ, เนตฺถ สตฺโตปลพฺภติ;

ตํ ตํ ปจฺจยมาคมฺม, ทุกฺขกฺขนฺโธว ชายติ.

๑๕๘๐.

เอวมาทิปฺปกาเรหิ, วิปสฺสนฺโต อนตฺตโต;

อนตฺตภาวนํ นาม, ภาเวตีติ ปวุจฺจติ.

๑๕๘๑.

ภาเวนฺโต ติวิธมฺเปตํ, นิชฺฌายติ ติลกฺขณํ;

นิมิตฺตญฺจ ปวตฺตญฺจ, สมารพฺภ ยถากฺกมํ.

๑๕๘๒.

อตฺตลาภนิมิตฺตญฺจ[Pg.136], ตํตํปจฺจยนิสฺสิตา;

ตพฺภาวภาวิภาเวน, ลกฺขียนฺติ นิมิตฺตโต.

๑๕๘๓.

ชายมานา จ ชิยฺยนฺตา, มิยฺยมานา จ สงฺขตา;

ตํ ตํ ภาวมติกฺกมฺม, ปวตฺตนฺติ ขเณ ขเณ.

๑๕๘๔.

เหตุนิสฺสยนากาโร, นิมิตฺตนฺติ ตโต มโต;

ปวตฺตํ วตฺตนากาโร, ขณสนฺตติอทฺธโต.

๑๕๘๕.

อปุพฺพาภินวุปฺปตฺติ, อุปฺปาโทติ ปกาสิโต;

ปุพฺพาปริยสนฺธานํ, ปฏิสนฺธีติ ภาสิตา.

๑๕๘๖.

อายูหนฺตีติ วุจฺจนฺติ, ตทตฺถํ ปน วาวฏา;

อิจฺจาทิปริยาเยหิ, พหฺวาการาปิ สงฺขตา.

๑๕๘๗.

นิมิตฺเต จ ปวตฺเต จ, วตฺถุโต ยนฺติ สงฺคหํ;

ตํ ทฺวยาการมารพฺภ, ปติฏฺฐาติ ติลกฺขณํ.

๑๕๘๘.

ปจฺจยาธีนธมฺมานํ, อุปฺปาทวยลกฺขิตา;

อนิจฺจตานิมิตฺตฏฺฐา, ปวตฺเตสุ น ปากฏา.

๑๕๘๙.

ปุพฺพาปรวิจิตฺตานมสมตฺถานมตฺตนิ;

สนฺนิสฺสเยน นิปฺผนฺโน, ภาวทุพฺพลฺยสาธโก.

๑๕๙๐.

เหตุสงฺขาตภาโว หิ, สงฺขารานมนิจฺจตา;

ปวตฺตมานา ทสฺเสติ, ตํ สภาวํ ปนตฺตโน.

๑๕๙๑.

นิจฺจา ธุวา เจ สงฺขารา, กสฺมา เปกฺขนฺติ ปจฺจเย;

อหุตฺวา ยทิ นิสฺสาย, ชาตา กา ตตฺถ นิจฺจตา;

๑๕๙๒.

อตฺตลาภํ ลภิตฺวาน, เหตุสามคฺคิลาภโต;

ยาเปสฺสนฺติ ตมญฺญตฺร, กถํ นามตฺตทุพฺพลา.

๑๕๙๓.

ปจฺจเย อนเปกฺขิตฺวา, ยทิ นตฺถิ สมตฺถตา;

อตฺตลาภูปลาภาย, กึ สมตฺถานุปาลเน;

๑๕๙๔.

ชนกา [Pg.137] ปจฺจยานญฺหิ, ตทายูหนโต ปรํ;

ปริหาริตุมารทฺธา, ชิยา ขิตฺตสโร ยถา.

๑๕๙๕.

อจฺจีว วฏฺฏินิกฺขนฺตา, เมฆมุตฺตาว วิชฺชุตา;

ปจฺจยุทฺธฏวิสฺสฏฺฐา, ธมฺมา ภงฺคปรายณา.

๑๕๙๖.

ตสฺมา นิมิตฺตมาการํ, ปสฺสนฺโต ส วิปสฺสโก;

‘‘วินสฺสนฺติ อวสฺส’’นฺติ, สทฺทหนฺโต วิมุจฺจติ.

๑๕๙๗.

อนิจฺจโต ตถา เหวํ, วิปสฺสนฺตสฺส โยคิโน;

สทฺธาวิโมกฺข พาหุลฺยํ, ภวตีติ ปกาสิตํ.

๑๕๙๘.

อิติ สงฺขารธมฺเมสุ, นิมิตฺตาการนิจฺฉิตํ;

อนิจฺจลกฺขณํ ธีโร, นิชฺฌายติ นิยามโต.

๑๕๙๙.

พาธกตฺตภยาการา, ปวตฺเต ทุกฺขิตา วิย;

ปวตฺตมานา ปีเฬนฺติ, สงฺขารา จ ภยาวหา.

๑๖๐๐.

อุปฺปาทาภินวาการํ, อติกฺกมฺม ตโต ปรํ;

ชราชจฺจริตา หุตฺวา, ภญฺชมานา กถํ สุขา.

๑๖๐๑.

ตสฺมา ปวตฺตมาการํ, นิชฺฌายนฺโต นิรนฺตรํ;

สงฺขาเร ทุกฺขโต ทิสฺวา, หิตฺวาน ปณิธึ ตหึ.

๑๖๐๒.

ตทายูหนนิสฺสงฺโค, ปสฺสทฺธทรโถ สุขี;

สมาธิพหุโล โยคี, วูปสนฺโตติ วุจฺจติ.

๑๖๐๓.

พฺยาปารวสิตาการํ, สงฺขารานํ วิปสฺสโต;

นิมิตฺเต จ ปวตฺเต จ, อุปฏฺฐาติ อนตฺตโต.

๑๖๐๔.

อนตฺตาธีนนิปฺผนฺนา, วสาตีตปฺปวตฺติโน;

ภาวทุพฺพลฺยนิสฺสารา, กถมตฺตา ภวิสฺสเร.

๑๖๐๕.

ตเมวํ ปฏิวิชฺฌนฺโต, มญฺญตานตฺตลกฺขณํ;

วิปสฺสนารสสฺสาที, สํเวคพหุโล ภเว.

๑๖๐๖.

อิจฺจาหจฺจ ปวตฺตานํ, ลกฺขณานํ สภาวโต;

ววตฺถิโต ตตฺถ ตตฺถ, ตํตํลกฺขณนิจฺฉโย.

๑๖๐๗.

ตถาปิปากฏฏฺฐาเน[Pg.138], เหตุภูเต จ โยนิโส;

ววตฺถเปติ สงฺขาย, ลกฺขณานิ วิจกฺขโณ.

๑๖๐๘.

อุปฺปาทวยภาเวน, ทิสฺสมานา หิ สงฺขตา;

ปุพฺพาปรวิเวเกน, ทสฺเสนฺติ ตทนิจฺจตํ.

๑๖๐๙.

ตถา จ วิปริณามํ, วิปสฺสนฺโต วิสารโท;

นิมิตฺตผลนิปฺผนฺนํ, ตมตฺถมธิมุจฺจติ.

๑๖๑๐.

ทุกฺขปฺปวตฺติเหตุตฺตา, นิมิตฺตมปิ ปณฺฑิโต;

ภยาวหนิยาเมน, พาธกนฺเตว ปสฺสติ.

๑๖๑๑.

ตถา หิ ปจฺจยารพฺภ, สงฺขารา นิสฺสยนฺติ เจ;

ตโตวสฺสํ ภวิสฺสนฺติ, มหพฺภยสโมหิตา.

๑๖๑๒.

นิโรธธมฺมา ชายนฺติ, สลฺลวิทฺธาว ทุกฺขิตา;

ชราตุรา วิปชฺชนฺตา, ภิชฺชนฺตาว วิฆาติโน.

๑๖๑๓.

เตเนวานิจฺจโต ทิฏฺฐา, ทุกฺขภาเวน ขายเร;

สงฺขตตฺตา สภาโว หิ, ทุกฺขาย ปริวตฺตติ.

๑๖๑๔.

อนิจฺจา ปุน สงฺขารา, ทุกฺขาติ จ ววตฺถิตา;

อนตฺตตฺตนิยาเมน, นิทสฺเสนฺติ สลกฺขณํ.

๑๖๑๕.

กถํ อตฺตปราธีนา, ปจฺจยุปฺปนฺนภงฺคุรา;

วิปตฺตินิยตา วาถ, พาธมานา ภยาวหา.

๑๖๑๖.

อาหจฺจาการเภเทน, ติวิธา หิ วิปสฺสนา;

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตาติ, อยเมตฺถ วินิจฺฉโย.

๑๖๑๗.

ติธาภูตา ปนิจฺเจตา, ปหานาการเภทิตา;

มหาวิปสฺสนา นาม, อฏฺฐารสวิธา กถํ.

๑๖๑๘.

เหตุสามคฺคินิปฺผนฺนมนิจฺจนฺติ ติลกฺขณํ;

อนิจฺจตํ วิปสฺสนฺโต, นิจฺจสญฺญํ วิมุญฺจติ.

๑๖๑๙.

อนิจฺจตายาธิฏฺฐานนิมิตฺตํ [Pg.139] ปน ปสฺสโต;

อนิมิตฺเต วิมุจฺจนฺตี, อนิมิตฺตานุปสฺสนา.

๑๖๒๐.

นิรุชฺฌมานธมฺมานํ, พฺยนฺติภาวํ วิปสฺสโต;

สมุทยํ ปชหนฺตี, นิโรธาอนุปสฺสนา.

๑๖๒๑.

สิถิลา ชาตุ นิสฺสารา, ทุพฺพลา ลหุฆาติโน;

ขยธมฺมาติ สงฺขาย, ฆนสญฺญํ วิมุญฺจติ.

๑๖๒๒.

อตฺตลาภมติกฺกมฺม, วยนฺตีติ วิจินฺตยํ;

ชหตายูหนํ ตตฺถ, ปุตฺเต สูติปชา วิย.

๑๖๒๓.

อนวตฺติตภาวานํ, อญฺญถตฺตํ วิปสฺสโต;

วิการปริณาเมสุ, ธุวสญฺญา วิรชฺชติ.

๑๖๒๔.

อาลมฺพญฺจ ตทาลมฺพ-ญาณภงฺคญฺจ ภาวยํ;

สาราทานาภินิเวสํ, อธิปญฺญาย มุจฺจติ.

๑๖๒๕.

อิจฺจานิจฺจานิมิตฺตา จ, นิโรธา จ ขยา วยา;

วิปรีณามาธิสญฺญา, ธมฺมานุปสฺสนาติ จ.

๑๖๒๖.

สตฺตานุปสฺสนาเภทมนิจฺจาการทสฺสนํ;

นิจฺจสญฺญาทิภงฺคาย, ปริทีเปนฺติ ปณฺฑิตา.

๑๖๒๗.

ตํ ตมาการมารพฺภ, ตถา พาหุลฺยวุตฺติโต;

ตํลกฺขณานุคตา จ, เภทา ตสฺเสว สตฺตธา.

๑๖๒๘.

สุขสญฺญํ นิสฺสชฺชนฺตี, วุตฺตา ทุกฺขานุปสฺสนา;

นิพฺพินฺนา นิพฺพิทาญาณํ, วิราคา ราควชฺชิตา.

๑๖๒๙.

ชาตาปฺปณิหิตา นาม, มุญฺจนฺตี ปณิธึ ตถา;

นิราลยาภินิเวสา, อาทีนวานุปสฺสนา.

๑๖๓๐.

ปญฺจานุปสฺสนาเภทํ, ตทิทํ ทุกฺขทสฺสนํ;

สุขสญฺญาทิภงฺคาย, ปวตฺตนฺติ ปกาสิตํ.

๑๖๓๑.

อนตฺตโต [Pg.140] วิปสฺสนฺโต, อตฺตสญฺญา วิมุจฺจติ;

ชหตตฺตาภินิเวสํ, ฌายนฺโต ปุน สุญฺญโต.

๑๖๓๒.

ทฺวยานุปสฺสนาเภทมนตฺตาการทสฺสนํ;

อตฺตสญฺญาภินิเวสํ, วิโมกฺขาย วิภาวิตุํ.

๑๖๓๓.

ปฏินิสฺสคฺคโต ทิสฺวา, สงฺขาเรสุ ติลกฺขณํ;

ชหนฺโต สงฺขตาทานํ, ปกฺขนฺทติ อสงฺขเต.

๑๖๓๔.

ยถาภูเตน ญาเณน, วิปสฺสนฺโต วิมุจฺจติ;

สมฺโมหาภินิเวสมฺหา, อวิปลฺลตฺถทสฺสโน.

๑๖๓๕.

โมหตาโภควิมุตฺตา, ปฏิสงฺขานุปสฺสนา;

ชหนฺตปฺปฏิสงฺขํ ตุ, ปฏิสงฺขาย ลกฺขณํ.

๑๖๓๖.

ทิฏฺฐิสงฺขาตโทสตฺตา, วิภาเวนฺโต วิวฏฺฏโต;

สํโยคาภินิเวสมฺหา, ปฏิลีโน วิมุจฺจติ.

๑๖๓๗.

มุจฺจีตุกมฺยตาญาณํ, ปฏินิสฺสคฺคสมฺมตํ;

ยถา ภูตํ ตถา ญาณํ, ปจฺจยาการนิสฺสิตํ.

๑๖๓๘.

สงฺขารุเปกฺขาญาณํ ตุ, ปฏิสงฺขานุปสฺสนา;

วุฏฺฐานคามินี นาม, วิวฏฺฏนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๖๓๙.

จตสฺโสปิ ปนิจฺเจตา, อาทานาทิปฺปภญฺชิตา;

ลกฺขณตฺตยมาหจฺจ, ปวตฺตนฺติ ยถา ตถา.

๑๖๔๐.

นิมิตฺตมารพฺภ ตถา ปวตฺตํ,ติลกฺขณํ ฌายติ ยาย โยคี;

ตมิตฺถมฏฺฐารสเภทภินฺนํ,วิปสฺสนาภาวนมาหุ ธีรา.

๑๖๔๑.

วิปสฺสนานยมิมมุตฺตมํ [Pg.141] สุภํ,นิทสฺสิตํ ชินวจนานุสารโต;

วิภาวยํ มนสิ หิตาวหํ ปรํ,นิรามยํ ปทมนุปาปุณิสฺสติ.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท วิปสฺสนาวิภาโค นาม

เอกาทสโม ปริจฺเฉโท.

๑๒. ทฺวาทสโม ปริจฺเฉโท

ทสาวตฺถาวิภาโค

๑๖๔๒.

อิจฺจฏฺฐารสธา ภินฺนา, ปฏิปกฺขปฺปหานโต;

ลกฺขณาการเภเทน, ติวิธาปิ จ ภาวนา.

๑๖๔๓.

กลาปโต สมฺมสนํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

ภงฺเค ญาณํ ภเย ญาณํ, ญาณมาทีนเวปิ จ.

๑๖๔๔.

ตเถว นิพฺพิทาญาณํ, ญาณํ มุจฺจิตุกมฺยตา;

ปฏิสงฺขา จ สงฺขารุ-เปกฺขาญาณานุโลมกํ.

๑๖๔๕.

อิจฺจาวตฺถาปเภเทน, ทสธาปิ วิภาวิตา;

สภาคตฺถวิเสเสน, ติธา สงฺคหิตา ปุน.

๑๖๔๖.

ยถาภูตํ นาม ญาณตฺตยํ สมฺมสนาทิกํ;

ภยาทิญาณํ ติวิธํ, นิพฺพิทาติ ปวุจฺจติ.

๑๖๔๗.

ตถา มุจฺจิตุกามาทิ, วิราโคว จตุพฺพิธํ;

ลกฺขณตฺตยนิชฺฌานวเสน ปุน วุฏฺฐิตา.

๑๖๔๘.

สุญฺญตญฺจานิมิตฺตญฺจ, ตถาปฺปณิหิตนฺติ จ;

สาเธติ มคฺคสงฺขาตํ, วิโมกฺขตฺตยมุตฺตมํ.

๑๖๔๙.

อิติ ภาเวตุกามสฺส, วิภาเวติ ยถากฺกมํ;

ทสาวตฺถาวิภาเคน, สมาทาย ยถา กถํ.

๑๖๕๐.

วิสุทฺโธ [Pg.142] ปฐมํ ตาว, สาธุ สีลวิสุทฺธิยา;

อุปจารปฺปนายญฺจ, ฐตฺวา จิตฺตวิสุทฺธิยํ.

๑๖๕๑.

สปฺปจฺจยํ ปริคฺคยฺห, นามรูปํ สภาวโต;

ทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณํ, ปตฺวา สุทฺธึ ตโต ปรํ.

๑๖๕๒.

อตีตานาคเต ขนฺเธ, ปจฺจุปฺปนฺเน จ สาสเว;

กลาปโต สมฺมสิตฺวา, สมฺมเสยฺย ติลกฺขณํ.

๑๖๕๓.

อาทานนิกฺเขปนโต,วโยวุทฺธตฺถคามิโต;

อาหารโตปิ อุตุโต,กมฺมโต จาปิ จิตฺตโต.

๑๖๕๔.

ธมฺมตารูปโต จาปิ, รูปสตฺตกโต นเย;

กลาปโต ยมกโต, ขณิกา ปฏิปาฏิโต.

๑๖๕๕.

ทิฏฺฐิมุคฺฆาฏยนฺโต จ, มานมุคฺฆาฏยํ ตถา;

นิกนฺติปริยาทาโน, นามสตฺตกโต นเย.

๑๖๕๖.

นิจฺจา เจ น นิรุชฺเฌยฺยุํ, น พาเธยฺยุํ สุขา ยทิ;

วเส วตฺเตยฺยุมตฺตา เจ, ตทภาวา น ตาทิสา.

๑๖๕๗.

สมฺภวนฺติ หิ สงฺขารา, สติ ปจฺจยสมฺภเว;

ตโต ปจฺจยนิปฺผนฺนา, อวสฺสํ เภทคามิโน.

๑๖๕๘.

ตทนิจฺจา ขยฏฺเฐน, ทุกฺขา นาม ภยฏฺฐโต;

อนตฺตาสารกฏฺเฐน, สงฺขาราติ วิภาวยํ.

๑๖๕๙.

กาเลน สมฺมเส รูปํ, นามํ กาเลน สมฺมเส;

อชฺฌตฺตญฺจ พหิทฺธา จ, สมาสพฺยาสโต ตโต.

๑๖๖๐.

ยโถปฏฺฐิตเภเทน, สมฺมสนฺโต สมูหโต;

กลาปโต สมฺมสนมิติ ภาเวติ ปณฺฑิโต.

๑๖๖๑.

ตสฺเสวํ สมฺมสนฺตสฺส, กมฺมญฺญํ โหติ มานสํ;

สูปฏฺฐนฺติ จ สงฺขารา, โวทายติ จ ภาวนา.

๑๖๖๒.

ตโต [Pg.143] ปรํ วิปสฺสนฺโต, ปริคฺคณฺหาติ ปณฺฑิโต;

ปจฺจุปฺปนฺนสภาวานํ, ขนฺธานมุทยพฺพยํ.

๑๖๖๓.

ตณฺหาสมฺโมหกมฺเมหิ,ขนฺธปญฺจกสภาโว;

รูปมาหารโต โหติ,ผสฺสโต เวทนาทโย.

๑๖๖๔.

วิญฺญาณํ นามรูปมฺหา, สมฺโภตีติ จ ปสฺสโต;

ตสฺส ปจฺจยโต โหติ, ขนฺเธสุทยทสฺสนํ.

๑๖๖๕.

ตณฺหาทีนํ นิโรธา จ,นิโรโธ โหติ ปสฺสโต;

ตถา วีสติธา โหติ,ตตฺเถว วยทสฺสนํ.

๑๖๖๖.

นิพฺพตฺติวิปริณามลกฺขณํ ปน ปสฺสโต;

ขณโต ทสธา เนสมุทยพฺพยทสฺสนํ.

๑๖๖๗.

อิตฺถํ ปญฺญาสธา เภโท,ขนฺธานมุทยพฺพโย;

อายตนาทิเภโทปิ,โยเชตพฺโพ ยถารหํ.

๑๖๖๘.

ตเทวมนุปสฺสนฺโต, ขนฺธายตนธาตุโย;

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตาติ, ภาเวติ พหุธา พุโธ.

๑๖๖๙.

ภาวนาปสุตสฺเสวํ, ปสฺสโต โพธิปกฺขิยา;

ปาตุภูตา ปวตฺตนฺติ, วิเสเสน วิสารทา.

๑๖๗๐.

สลกฺขณปริจฺฉินฺเน, ติลกฺขณววตฺถิเต;

ฉนฺโท สาสวสงฺขาเร, สารทํ ปริเยสติ.

๑๖๗๑.

ตตฺถ [Pg.144] ปุพฺพงฺคมํ หุตฺวา, สํปกฺขนฺทติ มานสํ;

สงฺกปฺโปภินิโรเปติ, อาหรนฺโต ปุนปฺปุนํ.

๑๖๗๒.

ยถาวตฺถุสภาเวน, ตโต สทฺธาธิมุจฺจติ;

สติ สูปฏฺฐิตา โหติ, ปริคฺคยฺห สภาวโต.

๑๖๗๓.

ปญฺญา สมฺปฏิวิชฺฌนฺตี, สมาหจฺจ วิปสฺสติ;

ปคฺคเหตฺวาน วายาโม, ปฏิปาเทติ ภาวนํ.

๑๖๗๔.

ตโต ปีติมโน โหติ, นิปฺผาทิตมโนรโถ;

ปาโมชฺชพหุโล หุตฺวา, ปสฺสทฺธทรโถ ปน.

๑๖๗๕.

วิกฺเขปุทฺธจฺจนิตฺติณฺโณ, สมาธิยติ นิจฺจโล;

อุเปกฺขา ภาวนาวีถึ, อธิฏฺฐาติ ตโต ปรํ.

๑๖๗๖.

อารุฬฺหโยคฺคาจริโย, อาชานียรโถ วิย;

วาตาภาเว ปทีโปว, ปสนฺเนกมุขฏฺฐิตา.

๑๖๗๗.

สุขุมา นิปุณาการา, ขุรธาราคตา วิย;

คณฺหนฺตี ภาวนาคพฺภํ, ปวฑฺฒติ วิปสฺสนา.

๑๖๗๘.

สมฺปตฺตปฏิเวธสฺส,ตสฺเสวํ ตํ วิปสฺสโต;

ชายเตโก อุปกฺเลโส,ทโสปกฺเลสวตฺถุกา.

๑๖๗๙.

โอภาโส ปีติ ปสฺสทฺธิ, อธิโมกฺโข จ ปคฺคโห;

สุขํ ญาณมุปฏฺฐานมุเปกฺขา จ นิกนฺติ จ.

๑๖๘๐.

ชาเตสฺเวเตสุ ยํ กิญฺจิ, อุฬารํ ชาตวิมฺหโย;

ทิสฺวา วิปสฺสนามคฺคา, โวกฺกมิตฺวา ตโต ปรํ.

๑๖๘๑.

ตมหํการวิกฺขิตฺโต, อสฺสาเทนฺโต มมายติ;

โหตาธิมานิโก วาถ, มญฺญนฺโต ตมนุตฺตรํ.

๑๖๘๒.

สิยา [Pg.145] เจวมุปกฺลิฏฺฐา, ปติตา วาถ ภาวนา;

ตตฺเถวํ ปฏิสงฺขาย, ปฏิวิชฺฌติ ปณฺฑิโต.

๑๖๘๓.

น ตณฺหาทิฏฺฐิมาเนหิ, ปริโยคาหเหตุโต;

ลกฺขณาลมฺพณตฺตา จ, โลกิยายํ วิปสฺสนา.

๑๖๘๔.

ทิฏฺฐิมานนิกนฺตี จ, กุมฺมคฺคา ปริปนฺถกา;

มคฺโค วิสุทฺธิยา นาม, วิสุทฺธา จ วิปสฺสนา.

๑๖๘๕.

สารถีว รถํ ภนฺตมิติ สงฺขาย สาธุกํ;

ปวิฏฺฐมคฺคํ วิกฺขิตฺตํ, สมฺปาเทติ ยถา ปุเร.

๑๖๘๖.

อิตฺถํ มคฺเค อมคฺเค จ, ยาถาวปฏิเวธกํ;

มคฺคามคฺควิสุทฺธีติ, ญาณทสฺสนมีริตํ.

๑๖๘๗.

เจโตปวตฺตนาการมิติ สลฺลกฺขยํ พุโธ;

สาธุกํ ปฏิวิชฺฌนฺโต, สุขุมํ นิปุณํ ตโต.

๑๖๘๘.

ปริปนฺเถ วิโมเจตฺวา, โพเธตฺวา โพธิปกฺขิเย;

ภาวนํ ปฏิปาเทนฺโต, ปุนเทโวทยพฺพยํ.

๑๖๘๙.

สมธิฏฺฐาย เมธาวี, วิปสฺสติ ติลกฺขณํ;

อุทยพฺพยญาณนฺติ, ตมีเรนฺติ ตโต ปรํ.

๑๖๙๐.

สงฺขารานํ วิภูตตฺตา, สาการานํ วิเสสโต;

ติลกฺขณานํ ทิฏฺฐตฺตา, สงฺขาเรสุ สภาวโต.

๑๖๙๑.

ปริปนฺถา วิมุตฺตสฺส, มคฺคามคฺควิสุทฺธิยา;

ยถาวีถิปฺปวตฺตสฺส, ปฏิปตฺติวิสุทฺธิยา.

๑๖๙๒.

อินฺทฺริยานํ สุติกฺขตฺตา, ปริปกฺกา วิปสฺสนา;

อุทยมฺหา วิมุจฺจิตฺวา, ภงฺเค ฐาติ ยถา กถํ.

๑๖๙๓.

อุปฺปาโท ปจฺจยายตฺโต, ธมฺมานมิติ นิจฺฉิเต;

นิโรธานุคตา ชาติ, สิทฺธาวสฺสํ นิยามโต.

๑๖๙๔.

ตโตทยาว ปฏฺฐาย, อตฺถาย สูริโย วิย;

วินาสาย ปวตฺตนฺตา, วยนฺเตวาติ เปกฺขติ.

๑๖๙๕.

อุทยาโภคโมหาย[Pg.146], วยนฺติจฺเจว สพฺพถา;

เภทสฺสภาวมารพฺภ, ธมฺเมสุ สติ ติฏฺฐติ.

๑๖๙๖.

อตีตา จ นิรุทฺธาว, นิรุชฺฌิสฺสนฺตินาคตา;

นิรุชฺฌนฺเตว วตฺตนฺตา, อิจฺเจวมนุปสฺสโต.

๑๖๙๗.

นิชฺฌโรว คิรคฺคมฺหิ, วาริโวณตโปกฺขเร;

ปทีโป วิย ฌายนฺโต, อารคฺเคริว สาสโป.

๑๖๙๘.

อาตเป วิย อุสฺสาโว, ปริสฺสาเว ชลํ วิย;

มทฺทิตํ เผณปิณฺฑํว, โลณปิณฺฑมิโวทเก.

๑๖๙๙.

อุทเก ทณฺฑราชีว, วิชฺชุตาว วลาหเก;

ชลํ ตตฺตกปาเลว, สลิเล วิย พุพฺพุฬํ.

๑๗๐๐.

วาตพฺภาหตตูลํว, ตีรํ ปตฺตาว วีจิโย;

ผลํ พนฺธนมุตฺตํว, ติณานีว หุตาวเห.

๑๗๐๑.

ชายนฺตาปิ จ ชิยฺยนฺตา, มิยฺยนฺตา จ นิรนฺตรํ;

นิโรธายาภิธาวนฺตา, ภงฺคาภิมุขปาติโน.

๑๗๐๒.

วิคจฺฉนฺตาว ทิสฺสนฺติ, ขียนฺตนฺตรธายิโน;

วิทฺธํสยนฺตา สงฺขารา, ปตนฺตา จ วินาสิโน.

๑๗๐๓.

ภงฺคญาณํ ตมกฺขาตํ, เยน ญาเณน ปสฺสโต;

อนิจฺจนฺตานุธาวนฺติ, ติวิธาปิ วิปสฺสนา.

๑๗๐๔.

อุทยพฺพยภงฺเคสุ, ปากฏา หิ อนิจฺจตา;

ภยาทีนวนิพฺเพเท, ทุกฺขตานตฺตตา ตโต.

๑๗๐๕.

อิตฺถํ ภงฺคมธิฏฺฐาย, ปสฺสนฺตสฺส ติลกฺขณํ;

สงฺขารา สภยา หุตฺวา, สมุปฏฺฐนฺติ โยคิโน.

๑๗๐๖.

วาฬมิคานุพทฺธาว, นิมฺมุชฺชนฺตา วิยณฺณเว;

อมนุสฺสคหิตาว, ปริกฺขิตฺตาว เวริหิ.

๑๗๐๗.

กณฺหสปฺปสมาลีฬฺหา[Pg.147], จณฺฑหตฺถิสมุฏฺฐิตา;

ปปาตาวาฏปกฺขนฺตา, ปตนฺตาว หุตาวเห.

๑๗๐๘.

วชฺฌปฺปตฺตา มหาโจรา, ฉิชฺชนฺตา วิย สีสโต;

สูลมาโรปิยนฺตาว, ปพฺพเตโนตฺถฏา วิย.

๑๗๐๙.

ชาติสงฺกฏปกฺขนฺตา, ชราพฺยาธินิปีฬิตา;

มรณาสนิสมฺมทฺทา, มหาพฺยสนภาคิโน.

๑๗๑๐.

มจฺจุนพฺภาหตา นิจฺจํ, ทุกฺขภารสโมตฺถฏา;

โสโกปายาสนิสฺสนฺทา, ปริเทวปรายณา.

๑๗๑๑.

ตณฺหาทิฏฺฐิมมตฺเตน, สตฺตา เอตฺถาธิมุจฺฉิตา;

พทฺธา ภเยน พทฺธาว, มุตฺตาว ภยมุตฺตกา.

๑๗๑๒.

อิติ สงฺขารธมฺเมสุ, ภยุปฺปตฺติมุทิกฺขโต;

ภยญาณนฺติ ภาสนฺติ, ภยมุตฺตา มเหสโย.

๑๗๑๓.

สภยา ปุน สงฺขารา, สนฺทิสฺสนฺติ สมนฺตโต;

อหิตาวหิตานิจฺจมาทีนวํ นิรนฺตรํ.

๑๗๑๔.

คูถกูปํว กุถิตํ, ภสฺมจฺฉนฺโนว ปาวโก;

สรกฺขสํว สลิลํ, สวิสํ วิย โภชนํ.

๑๗๑๕.

วนํ วาฬมิคากิณฺณํ, มคฺโค โจรมหพฺภโย;

ภิชฺชมานา มหานาวา, ผลนฺตา อสนี ยถา.

๑๗๑๖.

อาวุธากุลสนฺนทฺธา, ยุทฺธภูมิปติฏฺฐิตา;

สงฺคตาว มหาเสนา, โฆรานตฺถนิยามิตา.

๑๗๑๗.

รถํ จกฺกสมารุฬฺหํ, วุยฺหนฺตํ วฬวามุขํ;

กปฺปุฏฺฐานมหารมฺภํ, กปฺโป ปตฺตนฺตโร ยถา.

๑๗๑๘.

ตถา [Pg.148] โลกา ตโยเปเต,มโหปทฺทวสงฺกุลา;

ฑยฺหนฺเตกาทสคฺคีหิ,ปริปฺผนฺทปรายณา.

๑๗๑๙.

มหารญฺญมิวาทิตฺตํ, ภวโยนิคติฏฺฐิติ-สตฺตาวาสา สมีภูตา, ชลิตงฺคารกาสุกา.

๑๗๒๐.

อาสีวิสา มหาภูตา, วธกา ขนฺธปญฺจกา;

จกฺขาทโย สุญฺญา คามา, โคจรา คามฆาตกา.

๑๗๒๑.

อิจฺจานยสมากิณฺณํ, ภวสาครมณฺฑลํ;

เลณํ ตาณํ ปติฏฺฐา วา, สรณํ วา น วิชฺชติ.

๑๗๒๒.

เอตฺถาภิโรธิโน พาลา, วงฺกฆสฺตาว มีนกา;

มหาสกฏุปพฺพุฬฺหา, มหพฺภยปติฏฺฐิตา.

๑๗๒๓.

ชายมานาว ชิยฺยนฺตา, นานาพฺยสนปีฬิตา;

วิปตฺตาวฏฺฏปติตา, มรณาพทฺธนิจฺฉยา.

๑๗๒๔.

โมหนฺธการปิหิตา, จตุโรฆสโมตฺถฏา;

วิตุนฺนา ทุกฺขสลฺเลน, วิหญฺญนฺติ วิฆาติโน.

๑๗๒๕.

อิตฺถญฺจ วิสปุปฺผํว, นานานตฺถผลาวหํ;

ทุกฺขานุพนฺธสมฺพาธํ, อาพาธํว สมุฏฺฐิตํ.

๑๗๒๖.

อาสีวิสํว กุปิตํ, โฆรํ ภยนิพนฺธนํ;

อสิสูนํว สารมฺภํ, ทุกฺขายูหนกํ ปทํ.

๑๗๒๗.

สวิทาหปริปฺผนฺทปกฺกพนฺธมิโวทกํ;

อุปฺปาทญฺจ ปวตฺตญฺจ, นิมิตฺตายูหนํ ตถา.

๑๗๒๘.

ปฏิสนฺธิญฺจ ปสฺสนฺตํ, ญาณมาทีนวํ มตํ;

เตภูมเกสุ เตนายมวุทฺธึ ปฏิวิชฺฌติ.

๑๗๒๙.

ภยเภรวปกฺขนฺเต, พหฺวาทีนวปจฺจเย;

สงฺขาเร สมเวกฺขนฺโต, นิพฺพินฺทติ นิราลโย.

๑๗๓๐.

วิสํ [Pg.149] ชีวิตุกาโมว, เวริเก วิย ภีรุโก;

สุปณฺณํ นาคราชาว, โจรํ วิย มหทฺธโน.

๑๗๓๑.

ทุกฺขานุสยสมฺพาเธ, พาธมาเน วิภาวยํ;

สํเวเชติ นิรานนฺเท, ปริปนฺถภยากุเล.

๑๗๓๒.

สุทฺโธ มุตฺตกรีสํว, สุหิโต วมิตํ วิย;

สุวิลิตฺโตว ทุคฺคนฺธํ, สุนฺหาโต องฺคณํ วิย.

๑๗๓๓.

ราคโทสปริกฺลิฏฺเฐ, จตุราสวปูติเก;

หีนโลกามิสาสาเร, สํกฺเลสวิสทูสิเต.

๑๗๓๔.

สงฺขาเรปิ ชิคุจฺฉนฺโต, นาภินนฺทติ ปณฺฑิโต;

ตสฺเสตํ นนฺทินิสฺสฏฺฐํ, นิพฺพิทาญาณมพฺรวุํ.

๑๗๓๕.

สภยาทีนเว ทิสฺวา, สงฺขาเร ปุน ปณฺฑิโต;

นิพฺพินฺทนฺโต ตโต เตหิ, ปริมุจฺจิตุมิจฺฉติ.

๑๗๓๖.

มีนาว กุมีเน พทฺธา, ปญฺชเร วิย ปกฺขิโน;

โจโร จารกพทฺโธว, เปฬายนฺโตว ปนฺนโค.

๑๗๓๗.

ปงฺเก สนฺโน มหานาโค, จนฺโท ราหุมุขํ คโต;

มิโค ยถา ปาสคโต, ตถา สํสารจารเก.

๑๗๓๘.

อวิชฺชาปริโยนทฺเธ, ขนฺธปญฺจกสนฺถเร;

ทิฏฺฐิชาลปฏิจฺฉนฺเน, วิปลฺลาสปริกฺขิเต.

๑๗๓๙.

ปญฺจนีวรณาพทฺเธ, มานตฺถมฺภสมุสฺสเย;

อิจฺฉาปปาตคมฺภีเร, วิปตฺติวินิปาตเน.

๑๗๔๐.

ชราพฺยาธิสมุปฺปาเท, ธูมเกตุปปตฺติเก;

โกธูปนาหทหเน, โสโกปายาสธูปิเต.

๑๗๔๑.

มทปฺปมาทาวโรเธ, ภวตณฺหาวกฑฺฒเน;

วิปฺปโยคสมุตฺตาเส, นิจฺจาปายภยากุเล.

๑๗๔๒.

ฉาลมฺพาภิหเต [Pg.150] นิจฺจํ, ผสฺสทฺวาราธิกุฏฺฏเน;

สญฺเจตนาการณิเก, เวทนากมฺมการเณ.

๑๗๔๓.

อนตฺถาลาปนิคฺโฆเส, กฺเลสรกฺขสลาลิเต;

มรณารมฺภนิฏฺฐาเน, พทฺโธ มุตฺตึ คเวสติ.

๑๗๔๔.

อคฺคึ วิย จ สมฺผุฏฺฐ-มสุจึ คหิตํ วิย;

เปตํ ขาทิตุกามํว, วิกฺกนฺเตนฺตมิวาวุธํ.

๑๗๔๕.

มหาพฺยสนุปสฺสฏฺเฐ, สงฺขาเร โมตฺตุมิจฺฉโต;

มุจฺจิตุกมฺยตาญาณมุปฺปนฺนนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๗๔๖.

ทุชฺชเห ปลิพชฺฌนฺเต, คนฺถานุสยสงฺคเม;

ตณฺหุปาทานคหเณ, นนฺทิราคานุพนฺธเน.

๑๗๔๗.

ทิฏฺฐิมานมทตฺถทฺเธ, โลภปาสนิรนฺตเร;

สํโยชนมหาทุคฺเค, จิรกาลปฺปปญฺจิเต.

๑๗๔๘.

สงฺขาเร มุญฺจตจฺจนฺตํ, อาวิชฺฌิตฺวาว ปนฺนคํ;

ลกฺขณานุปนิชฺฌาย, สุขุมํ ปน โยนิโส.

๑๗๔๙.

มชฺฌตฺตคหโณ ตสฺมา, นิรเปกฺขวิมุตฺติยา;

วคฺคุลีวาผลํ รุกฺขํ, วีมํสติ วิเสสโต.

๑๗๕๐.

วิหตํ วิย กปฺปาสํ, วิหนนฺโต ปุนปฺปุนํ;

คนฺธํ วิย จ ปิเสนฺโต, ปิสิตํเยว สาธุกํ.

๑๗๕๑.

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตาติ, สติมา สุสมาหิโต;

อาหจฺจ ปฏิวิชฺฌนฺโต, ลกฺขณานิ วิปสฺสติ.

๑๗๕๒.

วิปสฺสนฺตสฺส ตสฺเสวํ, ปฏิสงฺขานุปสฺสนา-ญาณมิจฺจาหุ นิปุณํ, วิจินนฺตํ วิสารทา.

๑๗๕๓.

อิติ สมฺมา วิปสฺสนฺโต, สจฺฉิกตฺวา ติลกฺขณํ;

ยถาภูตสภาเวน, ตตฺเถวมนุปสฺสติ.

๑๗๕๔.

อนิจฺจา [Pg.151] วต สงฺขารา, นิจฺจาติ คหิตา ปุเร;

ทุกฺขาว สุขโต ทิฏฺฐา, อนตฺตาว ปนตฺตโต.

๑๗๕๕.

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตา จ, สงฺขตา ปุน สพฺพถา;

อลพฺภเนยฺยธมฺมา จ, ตเถวากามการิยา.

๑๗๕๖.

ธาตุมตฺตา ปราธีนา, อตฺตาเธยฺยวิวชฺชิตา;

มจฺจุเธยฺยวสานีตา, อุปธิหตโคจรา.

๑๗๕๗.

อหํ มมนฺติ โวหาโร, ปโร วาถ ปรสฺส วา;

อตฺตา วา อตฺตนียํ วา, วตฺถุโต นตฺถิ กตฺถจิ.

๑๗๕๘.

ยถาปิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ สตฺโตติ สมฺมุติ.

๑๗๕๙.

ตตฺถ กปฺเปนฺติ อตฺตานํ, พาลา ทุมฺเมธิโน ชนา;

อชฺฌตฺตํ วา พหิทฺธา วา, ปสฺสโต นตฺถิ กิญฺจนํ.

๑๗๖๐.

สุขิโต ทุกฺขิโต วาถ, ปุคฺคโล นาม กตฺถจิ;

วตฺถุโต นตฺถิ สพฺพตฺถ, สงฺขารา ตํสภาวิโน.

๑๗๖๑.

ชายมานา จ ชิยฺยนฺตา, มิยฺยมานา จ สงฺขตา;

อตฺตาว ทุกฺขิตา เหเต, น ตุ ทุกฺขาย กสฺสจิ.

๑๗๖๒.

ทุกฺขเมว หิ สมฺโภติ, ทุกฺขํ ติฏฺฐติ เวติ จ;

นาญฺญตฺร ทุกฺขา สมฺโภติ, นาญฺญํ ทุกฺขา นิรุชฺฌติ.

๑๗๖๓.

เอตฺถ คยฺหูปคํ นตฺถิ, ปลาเสตํ ปปญฺจิตํ;

นิรุทฺธสฺส สมายูหา, นิรตฺถกสมุพฺภวา.

๑๗๖๔.

อนิจฺจา โหนฺตุ สงฺขารา, ทุกฺขิตา วา มเมตฺถ กึ;

อนตฺตา วาติ? สงฺขารุเปกฺขาญาณํ ปวตฺตติ.

๑๗๖๕.

อิติ ทิสฺวา ยถาภูตํ, ยาว ภงฺคา ตโต ปรํ;

คณฺหนฺตี ภาวนาคพฺภํ, ปริปกฺกา วิปสฺสนา.

๑๗๖๖.

อวสฺสํ ภงฺคนิฏฺฐาเน, ภยาทีนวนิจฺฉิเต;

นิพฺพินฺทิตฺวา วิรชฺชนฺโต, ปฏิสงฺขายุเปกฺขติ.

๑๗๖๗.

ตตฺถ [Pg.152] มุตฺตกรีสํว, เขฬปิณฺฑํว อุชฺฌิตํ;

วิสฺสฏฺฐปรปุตฺตํว, วิสฺสฏฺฐภริยํ วิย.

๑๗๖๘.

ปวตฺตญฺจ นิมิตฺตญฺจ, ปฏิสงฺขายุเปกฺขโต;

สพฺพสงฺขารธมฺเมสุ, คติโยนิภเวสุ วา.

๑๗๖๙.

วาริ โปกฺขรปตฺเตว, สูจิกคฺเคว สาสโป;

ขิตฺตํ กุกฺกุฏปตฺตํว, ททฺทุลํว หุตาวเห.

๑๗๗๐.

น ปสารียตี จิตฺตํ, น ตุ สชฺชติ พชฺฌติ;

อาลยา ปติลียนฺติ, ปริวตฺตติ วฏฺฏโต.

๑๗๗๑.

สีตํ ฆมฺมาภิตตฺโตว,ฉาตชฺฌตฺโตว โภชนํ;

ปิปาสิโตว ปานียํ,พฺยาธิโตว มโหสธํ.

๑๗๗๒.

ภีโต เขมนฺตภูมึว, ทุคฺคโตว มหานิธึ;

อญฺชสํ มคฺคมุฬฺโหว, ทีปํ วิย จ อณฺณเว.

๑๗๗๓.

อชรามรมจฺจนฺตํ, อสงฺขารมนาสวํ;

สพฺพทุกฺขกฺขยํ ฐานํ, นิพฺพานมภิกงฺขติ.

๑๗๗๔.

วุฏฺฐานคามินี จายํ, สิขปฺปตฺตา วิปสฺสนา;

สกุณี ตีรทสฺสีว, สานุโลมา ปวตฺตติ.

๑๗๗๕.

อปฺปวตฺตมนิมิตฺตํ, ปสฺสนฺโต ปน สนฺตโต;

ปกฺขีว นิปฺผลํ รุกฺขํ, หิตฺวา วุฏฺฐาติ สงฺขตา.

๑๗๗๖.

อุปจารสมาธีติ, กามาวจรภาวนา;

มุตฺโตยํ โลกิโย มคฺโค, ปุพฺพภาควิปสฺสนา.

๑๗๗๗.

ปริปกฺกา กเมเนวํ, ปริภาวิตภาวนา;

ปริจฺจชนฺตี สงฺขาเร, ปกฺขนฺทนฺตี อสงฺขเต.

๑๗๗๘.

ชเนตานุตฺตรํ [Pg.153] มคฺค-มาเสวนวิเสสโต;

กฏฺฐสงฺฆฏฺฏนา ชาตา, อจฺจิธูมาว ภาสุรํ.

๑๗๗๙.

อุคฺคจฺฉติ ยถาทิจฺโจ, ปุรกฺขตฺวารุณํ ตถา;

วิปสฺสนํ ปุรกฺขตฺวา, มคฺคธมฺโม ปวตฺตติ.

๑๗๘๐.

ตถา ปวตฺตมาโน จ, นิพฺพานปทโคจโร;

วิโมกฺขตฺตยนาเมน, ยถารหมเสสโต.

๑๗๘๑.

กฺเลสทูสิตสนฺตาเน, อภิหนฺตฺวา วิคจฺฉติ;

เอกจิตฺตกฺขณุปฺปาโท, อสนี วิย ปพฺพตํ.

๑๗๘๒.

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, อปฺปนานยมีรเย;

ปาทกชฺฌานเภเทน, ฌานงฺคนิยโม ภเว.

๑๗๘๓.

ปริกมฺโมปจารานุ-โลมสงฺขาตโคจรา;

ยํ กิญฺจิ ลกฺขณาการํ, วิปสฺสนฺตา ปวตฺตเร.

๑๗๘๔.

ตโต โคตฺรภุ นิพฺพาน-มาลมฺพิตฺวาน ชายติ;

พหิทฺธา ขนฺธโต ตสฺมา, วุฏฺฐานนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๗๘๕.

ตโต มคฺโค กิเลสมฺหา, วิมุจฺจนฺโต ปวตฺตติ;

วุฏฺฐานํ อุภโต ตสฺมา, ขนฺธโต จ กิเลสโต.

๑๗๘๖.

ทฺเว ตถา ตีณิ วา โหนฺติ, ผลานิ จ ตโต ปรํ;

ภวงฺคปาโต ตํ เฉตฺวา, ชายเต ปจฺจเวกฺขณา.

๑๗๘๗.

มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานํ, ปจฺจเวกฺขติ ปณฺฑิโต;

หีเน กิเลเส เสเส จ, ปจฺจเวกฺขติ วา น วา.

๑๗๘๘.

ภาเวตฺวา ปฐมํ มคฺค-มิตฺถมาทิผเล ฐิโต;

ตโต ปรํ ปริคฺคยฺห, นามรูปํ ยถา ปุเร.

๑๗๘๙.

กเมน จ วิปสฺสนฺโต, ปุนเทว ยถารหํ;

ยถานุกฺกมมปฺเปติ, สกทาคามิอาทโย.

๑๗๙๐.

อิตฺถํ [Pg.154] วิภตฺตปริปากวิภาวนายํ,พุทฺธานุพุทฺธปริภาวิตภาวนายํ;

ปจฺจุทฺธเรติ ภวสาครปารคามี,มคฺโค มเหสิ คุณสาครปารคามี.

๑๗๙๑.

อิจฺเจตํ ทสวิธ ภาวนาวิภาคํ,ภาเวตฺวา ปรมหิตาวหํ กเมน;

ปปฺโปนฺติ ปทมชรามรํ จิราย,สํกฺเลสํ สกลมวสฺสชนฺติ ธีรา.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท ทสาวตฺถาวิภาโค นาม

ทฺวาทสโม ปริจฺเฉโท.

๑๓. เตรสโม ปริจฺเฉโท

นิสฺสนฺทผลวิภาโค

๑๗๙๒.

วิปสฺสนาย นิสฺสนฺทมิติ วุตฺตมิโต ปรํ;

สจฺจานํ ปฏิเวธาทึ, ปวกฺขามิ ยถากฺกมํ.

๑๗๙๓.

ปริญฺญา จ ปหานญฺจ, สจฺฉิกิริยา จ ภาวนา;

อิติ ทุกฺขาทิสจฺเจสุ, กิจฺจมาหุ จตุพฺพิธํ.

๑๗๙๔.

ตํ สพฺพํ มคฺคกาลมฺหิ, กริสฺสติ ตโต ปรํ;

ปฏิปสฺสทฺธกิจฺจตฺตา, กตํ โหติ ผเล กถํ.

๑๗๙๕.

ฉินฺนตาโล ผลสฺเสว, ฉินฺนานุสยมูลกา;

ขนฺธา นาลมธิฏฺฐานํ, วิปลฺลาสปวตฺติยา.

๑๗๙๖.

อจฺจนฺตปฏิปกฺขตฺตา, จตุมคฺคปวตฺติยา;

ปรํ กฺเลสา น ชายนฺติ, ทฑฺฒพีชงฺกุรํ ยถา.

๑๗๙๗.

นิยฺยานฏฺฐวิเสเสน, อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจโย;

มคฺโคว มคฺคํ ภาเวติ, ชายมาโนถ วา ปุน.

๑๗๙๘.

มคฺคปฺปวตฺติสนฺตาเน[Pg.155], ภาวนาติ ปวุจฺจติ;

วตฺตมาเนน ตํ กิจฺจํ, นิปฺผาทิตมเสสโต.

๑๗๙๙.

อิติ ตีณิปิ สจฺจานิ, กิจฺจโต ปฏิวิชฺฌติ;

นิพฺพานํ สจฺฉิกุพฺพนฺโต, มคฺโค เอกกฺขเณ สห.

๑๘๐๐.

กิจฺจปฺปวตฺติโต เจตฺถ, ปฏิเวโธติ วุจฺจติ;

ตญฺจ สาเธติ มคฺโคยํ, นิยฺยนฺโต สนฺติโคจโร.

๑๘๐๑.

ปริจฺจชิตฺวา สงฺขาเร, มคฺคสฺสารพฺภ นิพฺพุตึ,นิยฺยานเมว สจฺเจสุ, กิจฺจสาธนมีริตํ.

๑๘๐๒.

มคฺโค เอว หิ นิยฺยาติ, เสสา ตสฺโสปการกา;

อปฺเปนฺตา ฌานธมฺมา จ, พุชฺฌนฺตา โพธิปกฺขิยา.

๑๘๐๓.

ตสฺมา ตสฺเสว วุฏฺฐานํ, ปกาเสนฺติ วิเสสโต;

ขนฺเธหิ จ กิเลเสหิ, วิโมกฺขตฺตยโต กถํ.

๑๘๐๔.

กตฺวานาภินิเวสํ ตุ, ยตฺถ ตตฺถ ยถา ตถา;

ภูมิธมฺมํ ปริคฺคยฺห, วิปสฺสิตฺวา ตโต ปรํ.

๑๘๐๕.

ยโต กุโตจิ วุฏฺฐานํ, ยทิ โหติ อนิจฺจโต;

หุตฺวาธิโมกฺขพหุโล, สทฺธินฺทฺริยวิเสสโต.

๑๘๐๖.

อนิมิตฺตวิโมกฺเขน, นิยฺยนฺโต สตฺตปุคฺคโล;

สทฺธานุสารี ปฐเม, มชฺเฌ สทฺธาวิมุตฺตโก.

๑๘๐๗.

อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโตติ, ตมีเรนฺติ ตถาคตา;

สงฺขาเร ทุกฺขโต ทิสฺวา, วุฏฺฐหนฺโต ส ปุคฺคโล.

๑๘๐๘.

ปสฺสทฺธิพหุโล หุตฺวา, สมาธินฺทฺริยลาภโต;

ตเถวาปฺปณิหิเตน, นิยฺยนฺโต ติวิโธ ภเว.

๑๘๐๙.

อนตฺตโต วุฏฺฐหิตฺวา, เวทพาหุลฺยโยคโต;

สุญฺญเตนาถ นิยฺยนฺโต, ปญฺญินฺทฺริยวิเสสโต.

๑๘๑๐.

ธมฺมานุสารี ปฐเม, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต ตโต ปรํ;

อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโตติ, ตมฺปิ ทีเปนฺติ ปณฺฑิตา.

๑๘๑๑.

อาเนญฺชปาทกชฺฌาน-นามกายวิเสสโต[Pg.156];

สจฺฉิกตฺวาน นิพฺพานํ, มชฺเฌ ฉ กายสกฺขิโน.

๑๘๑๒.

อรูปโต จ มคฺเคน, อาเนญฺเชน จ รูปโต;

วิมุตฺโต อุภโตภาค-วิมุตฺโต อรหา ภเว.

๑๘๑๓.

ติวิโมกฺขมุขีภูตา, อิติ วุฏฺฐานสาธิกา;

สตฺตปุคฺคลเภทญฺจ, สมฺปาเทติ วิปสฺสนา.

๑๘๑๔.

อธิมุจฺจติ สทฺธา จ, ยถาวตฺถุสภาวโต;

เญยฺยธมฺเมสุ สพฺพตฺถ, ปญฺญา จ ปฏิวิชฺฌติ.

๑๘๑๕.

ตสฺมา สทฺธา จ ปญฺญา จ, วตฺถุนิจฺฉยลกฺขณา;

วตฺถุปฺปติฏฺฐิตา จายํ, ติลกฺขณวิปสฺสนา.

๑๘๑๖.

ตสฺมา สทฺธาธุโร โยคี, ทิสฺโวฬาริกลกฺขณํ;

ตโต ปรมนตฺตาติ, สุขุเม อธิมุจฺจติ.

๑๘๑๗.

ตสฺเสวมธิมุตฺตสฺส, สทฺธา วา ปน เกวลา;

สมาธินฺทฺริยาธิกา จ, วุฏฺฐานฆฏิกา ภเว.

๑๘๑๘.

ถูลลกฺขณโมหาย, ปญฺญาธุเร วิปสฺสโต;

ธมฺมสภาวมาหจฺจ, สุขุมํ ปฏิวิชฺฌติ.

๑๘๑๙.

ตสฺมา สทฺธาธุรสฺเสว, วุฏฺฐานทฺวยมาทิโต;

อนฺเต สทฺธานุคตสฺส, ปญฺญา สุปริปูรติ.

๑๘๒๐.

ปญฺญาธุรสฺส เสสนฺติ, เกจิ อาจริยา ปน;

ธุรสํสนฺทนํ นาม, วุฏฺฐาเนสุ วิภาวยุํ.

๑๘๒๑.

สตฺตกฺขตฺตุปรโม จ,โกลํโกโล ตถาปโร;

เอกพีชีติ ติวิโธ,โสตาปนฺโน ปวุจฺจติ.

๑๘๒๒.

สกึเทว อิมํ โลกํ, อาคนฺตฺวา ปุน ปุคฺคโล;

สกทาคามินาเมน, ทุติโยปิ ปกาสิโต.

๑๘๒๓.

อนฺตราปรินิพฺพายี[Pg.157], อุปหจฺจาปโร ตถา;

อสงฺขารํ สสงฺขารํ, อุทฺธํโสโตติ ปญฺจธา.

๑๘๒๔.

อนาคามี จ ตติโย, จตุตฺโถ อรหาติ จ;

อิตฺถํ ผลฏฺฐา จตฺตาโร, มคฺคฏฺฐา จ ตโตปเร.

๑๘๒๕.

ภาวนาปริยาเยน, ปฏิเวธานุรูปโต;

จตฺตาโร จ ยุคา โหนฺติ, อฏฺฐ จาริยปุคฺคลา.

๑๘๒๖.

ทิฏฺฐิกงฺขา ปหียนฺติ, อาทิมคฺเคน สพฺพถา;

อปายคมนียมฺปิ, ปาปมญฺญํ ปหียติ.

๑๘๒๗.

สกทาคามิมคฺเคน, ขียนฺโตฬาริกา ตถา;

อนาคามิกมคฺเคน, กามโทสาว สพฺพถา.

๑๘๒๘.

อรหตฺเตน สพฺเพปิ, กฺเลสา ขียนฺติ สพฺพถา;

กฺเลสหานิ ยถาโยค-มิติ เญยฺยา วิภาวินา.

๑๘๒๙.

ปฏิสมฺภิทา จตสฺโส, อตฺเถ ธมฺเม นิรุตฺติยํ;

ปฏิภาเน จ ภาสนฺติ, ญาณํ เภทคตํ พุธา.

๑๘๓๐.

เหตุปฺผลญฺจ นิพฺพานํ, ภาสิตตฺโถ ตถาปโร;

ปากากฺริยาติ ปญฺเจเต, อตฺถนาเมน ภาสิตา.

๑๘๓๑.

เหตุ จาริยมคฺโค จ, ภาสิตญฺจ ตถาปรํ;

กุสลากุสลญฺเจติ, ปญฺจ ธมฺโม ปกาสิโต.

๑๘๓๒.

ตตฺเถวํ ทสธา เภเท, อตฺถธมฺเม ยถารหํ;

โย โวหาโร สภาเวน, สา นิรุตฺตีติ สมฺมตา.

๑๘๓๓.

ตํตํโคจรกิจฺจาทิ-เภทภินฺนํ ตหึ ตหึ;

ปวตฺตมานํ ยํ ญาณํ, ปฏิภานํ ตมีริตํ.

๑๘๓๔.

ปุพฺพโยโค พาหุสฺสจฺจํ,เทสภาสา ตถาคโม;

ปริปุจฺฉา จาธิคโม,นิสฺสโย มิตฺตสมฺปทา.

๑๘๓๕.

อิจฺจูปนิสฺสยํ [Pg.158] ลทฺธา, ภิชฺชติ ปฏิสมฺภิทา;

อเสกฺขภูมิยํ วาถ, เสกฺขภูมิยเมว วา.

๑๘๓๖.

สรสฺสโต อาคมโต, ตถาลมฺพณโตปิ จ;

นามุปฺปตฺตึ ปกาเสนฺติ, ผลสฺส ติวิธํ พุธา.

๑๘๓๗.

ติธา ตโต สมาปตฺติ, โสตาปตฺติผลาทิกา;

สุญฺญตา จานิมิตฺตา จ, ตถาปฺปณิหิตาติ จ.

๑๘๓๘.

ตญฺจ วุตฺตนเยเนว, สมาปชฺชิตุมิจฺฉโต;

วิปสฺสนฺตสฺส สงฺขาเร, ผลมปฺเปติ อตฺตโน.

๑๘๓๙.

นิโรธํ ตุ สมาปตฺตึ, รูปารูปสฺส ลาภโก;

สมาปชฺชตานาคามี, อรหา จ ยถา ตถา.

๑๘๔๐.

รูปารูปสมาปตฺตึ, สมาปชฺช ยถากฺกมํ;

วุฏฺฐหิตฺวา วิปสฺสนฺโต, ตตฺถ ตตฺเถว สงฺขเต.

๑๘๔๑.

ยุคนนฺธํ ปวตฺเตตฺวา, สมถญฺจ วิปสฺสนํ;

ยาวากิญฺจญฺญายตน-มิตฺถํ ปตฺวา ตโต ปรํ.

๑๘๔๒.

อธิฏฺเฐยฺยมธิฏฺฐาย, กตฺวาโภคํ ยถารหํ;

มคฺคารูปสมาปตฺตึ, สมาปชฺชติ ปณฺฑิโต.

๑๘๔๓.

ตโต นิโรธํ ผุสติ, จิตฺตุปฺปาททฺวยา ปรํ;

ตสฺเสวํ มนสาภาโว, นิโรโธติ ปวุจฺจติ.

๑๘๔๔.

ผลจิตฺตสมุปฺปาทา, วุฏฺฐานํ ตสฺส ทีปิตํ;

ตโต ภวงฺคํ เฉตฺวาน, ปจฺจเวกฺขติ พุทฺธิมา.

๑๘๔๕.

อิจฺจาเนกคุณาธารํ, ปญฺญาภาวนมุตฺตมํ;

ภาเวยฺย มติมา โยคี, ปตฺเถนฺโต หิตมตฺตโน.

๑๘๔๖.

อิตฺถํ สุสมฺปาทิตสีลจิตฺต-ปญฺญาวิสุทฺธี ปฏิปาทยนฺตา;

ปตฺวาน สมฺโพธิมเปตโสกา,ปาเลนฺติ โสตฺถึ ปรมํ จิราย.

๑๘๔๗.

เต [Pg.159] ปตฺติปตฺตา ปรมปฺปตีตา,ปกฺขาลิตกฺเลสมลา มเหสี;

อจฺจนฺตโวทาตคุโณทิตตฺตา,โลกสฺส โหนฺตุตฺตมทกฺขิเณยฺยา.

อิติ นามรูปปริจฺเฉเท นิสฺสนฺทผลวิภาโค นาม

เตรสโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ สพฺพถาปิ วิปสฺสนาวิภาโค.

นิคมนกถา

๑๘๔๘.

เอตฺตาวตา ปฏิญฺญาโต, ปวกฺขามีติ อาทิโต;

นามรูปปริจฺเฉโท, ปรินิฏฺฐาปิโต มยา.

๑๘๔๙.

เตรเสว ปริจฺเฉทา, วิภตฺตา สตฺต สาธิกา;

นามรูปปริจฺเฉเท, ภาณวารา ปกาสิตา.

๑๘๕๐.

อภิธมฺมปรมตฺถา, สมโถ จ วิปสฺสนา;

วิสุํ วิสุํ วิภตฺตาติ, วิภาเคตฺถ ติธา มตา.

๑๘๕๑.

โสยํ วิชฺชาวิโมกฺขา จ, หทเยสุ วิภาวินํ;

วลฺลภตฺตมธิฏฺฐาย, สาสเนตฺถ คเวสินํ.

๑๘๕๒.

มโนคตตมุทฺธํสี, รวิรํสีว ปณฺฑิโต;

ทสฺเสตุ จิรมาโลกํ, สทฺธมฺมรตนาลเย.

๑๘๕๓.

ปณฺฑิจฺจํ ปรมตฺเถสุ, ปาฏวํ ปฏิปตฺติยํ;

ปตฺถยนฺเตน ภิกฺขูน-มิตฺถํ สุคตสาสเน.

๑๘๕๔.

นามรูปปริจฺเฉท-มสํกิณฺณมนากุลํ;

กุพฺพตา หิตกาเมน, สุกเตน กเตน เม.

๑๘๕๕.

มหาเมรุนิภํ [Pg.160] เคหํ, มหาเจติยภูสิตํ;

มหาวิหารมารุฬฺห-มหาโพธิมหุสฺสวํ.

๑๘๕๖.

อลงฺกาตุํ ปโหนฺตาลํ, จิรกาลํ ตโปธนา;

ลงฺกาทีปสฺสลงฺการํ, กลงฺกาปคตาลยํ.

๑๘๕๗.

นามรูปปริจฺเฉโท,อนฺตรายํ วินา ยถา;

นิฏฺฐิโตยํ ตถา โลเก,นิฏฺฐนฺตชฺฌาสยา สุภา.

อิติ อนุรุทฺธาจริเยน วิรจิตํ

นามรูปปริจฺเฉทปกรณํ นิฏฺฐิตํ.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ปรมตฺถวินิจฺฉโย

คนฺถารมฺภกถา

๑.

วนฺทิตฺวา [Pg.1] วนฺทเนยฺยานํ, อุตฺตมํ รตนตฺตยํ;

ปวกฺขามิ สมาเสน, ปรมตฺถวินิจฺฉยํ.

ปฐโม ปริจฺเฉโท

๑. จิตฺตวิภาโค

๑. สรูปสงฺคหกถา

๒.

จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานนฺติ นิรุตฺตโร;

จตุธา เทสยี ธมฺเม, จตุสจฺจปฺปกาสโน.

๓.

จิตฺตเมกูนนวุติวิธํ ตตฺถ วิภาวเย;

เอกนวุติวิธํ วา, เอกวีสสตมฺปิ วา.

๔.

ทฺเวปญฺญาส สรูเปน, ธมฺมา เจตสิกา มตา;

จิตฺตุปฺปาทวสา ภินฺนา, สมฺปโยคานุสารโต.

๕.

อฏฺฐวีสวิธํ รูปํ, ภูโตปาทายเภทโต;

ทุวิธํ รูปรูปํ ตุ, อฏฺฐารสวิธํ ภเว.

๖.

นิพฺพานํ ปน ทีเปนฺติ, อสงฺขตมนุตฺตรํ;

อตฺถนามวสา ทฺเวธา, ปญฺญตฺตีติ ปวุจฺจติ.

๗.

เตสํ ทานิ ปวกฺขามิ, วิภาคํ ตุ ยถากฺกมํ;

จตุธา ปรมตฺถานํ, ทฺวิธา ปญฺญตฺติยา กถํ.

๘.

กุสลาทิวิภาเคน[Pg.2], ตตฺถ จิตฺตํ จตุพฺพิธํ;

ตถา ภูมิวิภาเคน, กามภูมาทิโต กถํ.

๙.

โสมนสฺสสหคตํ, อุเปกฺขาสหิตํ ตถา;

ญาเณน สมฺปยุตฺตญฺจ, วิปฺปยุตฺตนฺติ เภทิตํ.

๑๐.

อสงฺขารํ สสงฺขารมิติ ภินฺนํ ปุนฏฺฐธา;

กามาวจรกุสลํ, กาเม สุคติสาธกํ.

๑๑.

ตกฺกจารปีติสุข-จิตฺตสฺเสกคฺคตายุตํ;

ปฐมชฺฌานกุสลํ, ปญฺจงฺคิกมุทาหฏํ.

๑๒.

วิตกฺกหีนํ ทุติยํ, ฌานํ ตุ จตุรงฺคิกํ;

วิจารหีนํ ตติยํ, ฌานํ ปน ติวงฺคิกํ.

๑๓.

ปีติหีนํ จตุตฺถญฺจ, อุเปกฺเขกคฺคตายุตํ;

ปญฺจมญฺจ ปกาเสนฺติ, อุภยมฺปิ ทุวงฺคิกํ.

๑๔.

เอวํ ฌานงฺคเภเทน, จิตฺตํ ปญฺจวิธํ ภเว;

รูปาวจรกุสลํ, รูปภูมิปวตฺตกํ.

๑๕.

อากาสานญฺจายตนํ, กุสลํ ปฐมํ ภเว;

วิญฺญาณญฺจายตนนฺติ, ทุติยํ ตติยํ ตถา.

๑๖.

อากิญฺจญฺญายตนํ ตุ, จตุตฺถํ ปน มานสํ;

เนวสญฺญานาสญฺญาย-ตนญฺเจติ จตุพฺพิธํ.

๑๗.

อารุปฺปกุสลํ นาม, อุเปกฺเขกคฺคตายุตํ;

ทุวงฺคิกมิทํ สพฺพํ, อารุปฺปภวสาธกํ.

๑๘.

โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, ปฐมานุตฺตรํ ตถา;

สกทาคามิ อนาคามิ, อรหตฺตนฺติ สพฺพถา.

๑๙.

จตุธา มคฺคเภเทน, ฌานเภเทน ปญฺจธา;

วีสตาปริยาปนฺนกุสลํ ทฺวยมิสฺสิตํ.

๒๐.

อิตฺถํ ภูมิวิภาเคน, กุสลํ ตุ จตุพฺพิธํ;

เอกวีสาปิ พาวีสํ, สตฺตตึสวิธมฺปิ วา.

๒๑.

โสมนสฺสสหคตํ[Pg.3], อุเปกฺขาสหิตํ ตถา;

ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตํ, วิปฺปยุตฺตนฺติ เภทิตํ.

๒๒.

อสงฺขารํ สสงฺขารมิติ ภินฺนํ ปุนฏฺฐธา;

โลภมูลํ ปกาเสนฺติ, โลภโมหทฺวิเหตุกํ.

๒๓.

โทมนสฺสสหคตํ, ปฏิเฆน สมายุตํ;

อสงฺขารํ สสงฺขารมิติ ภินฺนํ ทฺวิธา ปน.

๒๔.

โทสมูลํ ปกาเสนฺติ, โทสโมหทฺวิเหตุกํ;

วิจิกิจฺฉาสหคตํ, อุทฺธจฺจสหิตนฺติ จ.

๒๕.

อุเปกฺขาเวทนายุตฺตํ, โมมูหํ ทุวิธํ ปน;

โมหมูลํ ปกาเสนฺติ, โมเหเนเวกเหตุกํ.

๒๖.

ทฺวาทสากุสลา นาม, จตุราปายสาธกา;

เอเต สุคติยญฺจาปิ, วิปตฺติผลทายกา.

๒๗.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา-กายวิญฺญาณนามกา;

ปญฺจวิญฺญาณยุคฬา, ยุคฬํ สมฺปฏิจฺฉนํ.

๒๘.

สนฺตีรณทฺวยญฺเจว, อุเปกฺขาสหิตํ ตถา;

ปุญฺญาปุญฺญวเสเนว, วิปากา ทุวิธา ฐิตา.

๒๙.

อุเปกฺขาสหิตา ตตฺถ, มานสา ทฺวาทเสริตา;

กายวิญฺญาณยุคฬํ, สุขทุกฺขยุตํ กมา.

๓๐.

โสมนสฺสสหคตํ, ยํ สนฺตีรณมานสํ;

ตํ ปุญฺญปากเมวาหุ, ปาปปากํ น วิชฺชติ.

๓๑.

ปญฺจทฺวารมโนทฺวาร-วเสน ทุวิธํ ปน;

อุเปกฺขาเวทนายุตฺตํ, กฺริยาวชฺชนนามกํ.

๓๒.

โสมนสฺสสหคตํ, หสิตุปฺปาทมานสํ;

กฺริยาชวนมิจฺเจวํ, ติวิธาเหตุกกฺริยา.

๓๓.

อฏฺเฐว ปุญฺญปากานิ, ปาปปากานิ สตฺตธา;

กฺริยจิตฺตานิ ตีณีติ, อฏฺฐารส อเหตุกา.

๓๔.

สปุญฺเญหิ [Pg.4] สมานา จ, มหาปากมหากฺริยา;

มหคฺคตกฺริยา ปากา, ผลจิตฺตานิ จ กมา.

๓๕.

อิตฺถเมกูนนวุติ-วิธํ จิตฺตํ ภเว ตถา;

เอกนวุติวิธํ วา, เอกวีสสตมฺปิ วา.

๓๖.

ตกฺกจารปีติสุขจิตฺตสฺเสกคฺคตายุตํ;

โสตาปตฺติมคฺคจิตฺตํ, ปฐมชฺฌานิกํ มตํ.

๓๗.

ทุติยํ ตกฺกโต หีนํ, ตติยํ ตุ วิจารโต;

จตุตฺถํ ปีติโต หีนํ, อุเปกฺเขกคฺคตายุตํ.

๓๘.

ปญฺจมนฺติ จ ปญฺเจเต, ปฐมานุตฺตรา มตา;

ทิฏฺฐิกงฺขาสีลพฺพตปรามาสปฺปหายิโน.

๓๙.

ตเถว สกทาคามิมคฺคจิตฺตญฺจ ปญฺจธา;

ราคโทสโมหตฺตยตนุตฺตกรมีริตํ.

๔๐.

กามโทสสมุคฺฆาตกรํ นิรวเสสโต;

ตติยานุตฺตรญฺจาปิ, กุสลํ ปญฺจธา ตถา.

๔๑.

รูปราคารูปราคมานุทฺธจฺจาปิ จาปรา;

อวิชฺชา เจติ ปญฺจุทฺธํภาคิยานมเสสโต.

๔๒.

สํโยชนานํ เสสานํ, สมุคฺฆาตกรํ ปรํ;

จตุตฺถานุตฺตรํ มคฺคจิตฺตํ ปญฺจวิธนฺติ จ.

๔๓.

จตฺตาริ ปญฺจกาเนว, มคฺเคสุ จ ผเลสุ จ;

เสสานิ เจกาสีตีติ, เอกวีสสตํ ภเว.

๔๔.

โลกุตฺตรานํ อฏฺฐนฺนํ, อิจฺเจวํ ปญฺจธา ปุน;

ฌานงฺคมคฺคโพชฺฌงฺค-วิภาคาย ยถารหํ.

๔๕.

ปาทกชฺฌานมามฏฺฐฌานํ อชฺฌาสโย ตถา;

วุฏฺฐานคามินี เจว, นิยาเมติ วิปสฺสนาติ.

อิติ จิตฺตวิภาเค สรูปสงฺคหกถา นิฏฺฐิตา.

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

ทุติโย ปริจฺเฉโท

๒. ปกิณฺณกกถา

๔๖.

กุสลาเนกวีเสว[Pg.5], ทฺวาทสากุสลานิ จ;

ฉตฺตึสติ วิปากานิ, กฺริยาจิตฺตานิ วีสติ.

๔๗.

กาเมสุ จตุปญฺญาส, รูเปสุ ทส ปญฺจ จ;

ทฺวาทสารุปฺปจิตฺตานิ, อฏฺฐานุตฺตรมานสา.

๔๘.

กาเม เตวีส ปากานิ, ปุญฺญาปุญฺญานิ วีสติ;

เอกาทส กฺริยา เจติ, จตุปญฺญาส สพฺพถา.

๔๙.

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, ตโย รูเปสุ ปญฺจกา;

อารุปฺเปติ จตุกฺกานิ, สตฺตวีส มหคฺคตา.

๕๐.

จตุมคฺคผลานํ ตุ, วเสนฏฺฐปิ ฌานโต;

ทโสภยมฺปิ มิสฺเสตฺวา, ตาลีสานุตฺตรา สิยุํ.

๕๑.

ปุญฺญปากกฺริยาปาปา, สนฺติ กาเม มหคฺคเต;

ปาปํ นตฺถิ กฺริยาปาปา, น วิชฺชนฺติ อนุตฺตเร.

๕๒.

ปาปาเหตุกมุตฺตานิ, อนวชฺชานิ สพฺพถา;

เอกูนสฏฺฐิ จิตฺตานิ, ปุญฺญปากกฺริยาวสา.

๕๓.

กมฺมจิตฺตานิ เตตฺตึส, ปุญฺญาปุญฺญานิ สพฺพถา;

ฉตฺตึส เตสํ ปากานิ, กฺริยา วีส น โจภยํ.

๕๔.

จกฺขุวิญฺญาณธาตาทิ, ปญฺจวิญฺญาณนามกา;

ปญฺจทฺวาราวชฺชนญฺจ, ทุวิธํ สมฺปฏิจฺฉนํ.

๕๕.

มโนธาตุตฺตยํ นาม, ฉสตฺตติ ตโต ปเร;

มโนวิญฺญาณธาตูติ, สตฺตธา ธาตุเภทโต.

๕๖.

มโนวิญฺญาณธาตุญฺจ, มโนธาตุตฺตยํ ตถา;

กตฺวา มโนวิญฺญาณนฺติ, ฉ วิญฺญาณา ปกิตฺติตา.

๕๗.

อาวชฺชนํ ทสฺสนญฺจ, สวนํ ฆายนํ ตถา;

สายนํ ผุสนญฺเจว, สมฺปฏิจฺฉนตีรณํ.

๕๘.

โวฏฺฐพฺพนญฺจ [Pg.6] ชวนํ, ตทารมฺมณนามกํ;

ภวงฺคํ จุติ สนฺธีติ, จิตฺตํ จุทฺทสธา ฐิตํ.

๕๙.

อาวชฺชนาทโย ทฺเว ทฺเว, ยุคา สตฺต ยถากฺกมํ;

ตีณิ ตีรณจิตฺตานิ, เอกํ โวฏฺฐพฺพนํ มตํ.

๖๐.

กุสลากุสลา สพฺเพ, ผลา จาวชฺชนํ วินา;

กฺริยา จ ปญฺจปญฺญาส, ชวนนฺติ ปวุจฺจเร.

๖๑.

สนฺตีรณมหาปากา, ตทารมฺมณนามกา;

เอกาทส ปวตฺตนฺติ, ชวนารมฺมเณ ยโต.

๖๒.

มหคฺคตมหาปากา, อุเปกฺขาตีรณทฺวยํ;

จุติสนฺธิภวงฺคานิ, จิตฺตาเนกูนวีสติ.

๖๓.

ชวนาวชฺชนาทีนิ, โวฏฺฐพฺพสุขตีรณา;

มหคฺคตมหาปากา, อุเปกฺขาตีรณาติ จ.

๖๔.

อฏฺฐสฏฺฐิ ตถา ทฺเว จ, นวฏฺฐ ทฺเว ยถากฺกมํ;

เอกทฺวิติจตุปฺปญฺจกิจฺจฏฺฐานานิ นิทฺทิเส.

๖๕.

รูปปากา มหาปากา, มโนธาตุ จ ตีรณํ;

รูปํ ชเนนฺติ เอกูนวีสติ เนตรทฺวยํ.

๖๖.

อภิญฺญาวชฺชิตา สพฺเพ, อปฺปนาชวนา ปน;

รูปํ ชเนนฺติ ฉพฺพีส, ปณาเมนฺติริยาปถํ.

๖๗.

อภิญฺญาทฺวยโวฏฺฐพฺพปริตฺตชวนา ปน;

ทฺวตฺตึส รูปวิญฺญตฺติอิริยาปถสาธกา.

๖๘.

ปญฺจวิญฺญาณมารุปฺป-วิปากา สพฺพสนฺธิโย;

จุติ ขีณาสวสฺเสติ, โสฬเสเต น กิญฺจิปิ.

๖๙.

รูปํ ชเนนฺติ จิตฺตานิ, สตฺตสตฺตติ สพฺพถา;

อฏฺฐปญฺญาส จิตฺตานิ, ปณาเมนฺติริยาปถํ.

๗๐.

ทฺวตฺตึส [Pg.7] จตุวิญฺญตฺตึ, สมุฏฺฐาเปนฺติ มานสา;

น ชเนนฺติ ตสฺสมฺเปกํ, ยถาวุตฺตานิ โสฬส.

๗๑.

โสมนสฺสสหคตา, ปริตฺตชวนา ปน;

หสนมฺปิ ชเนนฺตีติ, จตุกิจฺจานิ เตรส.

๗๒.

สพฺพมฺปิ ปญฺจโวกาเร, กิจฺจเมตํ ปกาสิตํ;

อารุปฺเป ปน สพฺพมฺปิ, รูปายตฺตํ น วิชฺชติ.

๗๓.

อสญฺญีนํ ตุ สพฺพานิ, จิตฺตาเนว น ลพฺภเร;

รูปกฺขนฺโธว เตสํ ตุ, อตฺตภาโวติ วุจฺจติ.

๗๔.

ปาณาติปาตเถยฺยาทิวเสโนปจิตํ ปน;

อุทฺธจฺจรหิตาปุญฺญํ, จตุราปายภูมิยํ.

๗๕.

ทตฺวา สนฺธึ ปวตฺเต ตุ, ปญฺจโวการภูมิยํ;

อุทฺธจฺจสหิตญฺจาปิ, สตฺต ปากานิ ปจฺจติ.

๗๖.

ทานสีลาทิเภเทน, ปวตฺตํ กุสลํ ปน;

กาเม มานสมุกฺกฏฺฐํ, จตุกฺกํ ตุ ติเหตุกํ.

๗๗.

ทตฺวา ติเหตุกํ สนฺธึ, กาเม สุคติยํ ปน;

โสฬส ปุญฺญปากานิ, ปวตฺเต ตุ วิปจฺจติ.

๗๘.

ติเหตุโกมกํ ปุญฺญํ, อุกฺกฏฺฐญฺจ ทฺวิเหตุกํ;

ทตฺวา ทฺวิเหตุกํ สนฺธึ, กาเม สุคติยํ ตถา.

๗๙.

ปวตฺเต ปน ญาเณน, สมฺปยุตฺตํ วิวชฺชิย;

ทฺวาทส ปุญฺญปากานิ, วิปจฺจติ ยถารหํ.

๘๐.

ทฺวิเหตุโกมกํ ปุญฺญํ, ปฏิสนฺธิมเหตุกํ;

เทติ มานุสเก เจว, วินิปาตาสุเร ตถา.

๘๑.

อฏฺฐาเหตุกปากานิ, ปวตฺเต ตุ วิปจฺจเร;

จตฺตาริปิ จตุกฺกานิ, ปญฺจโวการภูมิยํ.

๘๒.

ภาวนามยปุญฺญํ [Pg.8] ตุ, มหคฺคตมนุตฺตรํ;

ยถาภูมินิยาเมน, เทติ ปากํ ยถาสกํ.

๘๓.

กฏตฺตารูปปากานิ, ปญฺจโวการภูมิยํ;

อารุปฺปานุตฺตเร ปากํ, ตถา รูปมสญฺญิสุ.

๘๔.

ปุญฺญาปุญฺญานิ กมฺมานิ, เตตฺตึสาปิ จ ยพฺพถา;

สญฺชเนนฺติ ยถาโยคํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

อิติ จิตฺตวิภาเค ปกิณฺณกกถา นิฏฺฐิตา.

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

ตติโย ปริจฺเฉโท

๓. วีถิสงฺคหกถา

๘๕.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา-กายายตน ปญฺจธา;

ปสาทา หทยญฺเจติ, ฉ วตฺถูนิ วินิทฺทิเส.

๘๖.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา-กายทฺวารา จ ปญฺจธา;

มโนทฺวารํ ภวงฺคนฺติ, ฉ ทฺวารา จิตฺตวีถิยา.

๘๗.

รูปสทฺทคนฺธรส-โผฏฺฐพฺพา ปญฺจ โคจรา;

ธมฺมารมฺมณปญฺญตฺติ, ฉ ทฺวารารมฺมณกฺกมา.

๘๘.

นิมิตฺตคติกมฺมานิ, กมฺมเมวาถ โคจรา;

ปฏิสนฺธิภวงฺคานํ, จุติยา จ ยถารหํ.

๘๙.

มรณาสนฺนสตฺตสฺส, ยโถปฏฺฐิตโคจรํ;

ฉทฺวาเรสุ ตมารพฺภ, ปฏิสนฺธิ ภวนฺตเร.

๙๐.

เอกจิตฺตกฺขณา โหติ, ยาวชีวํ ตโต ปรํ;

ภวงฺคํ ปริโยสาเน, จุติ เจกกฺขณา ภเว.

๙๑.

ทุเหตาเหตุจุติยา, กามาวจรสนฺธิโย;

ติเหตุกามจุติยา, สพฺพาปิ ปฏิสนฺธิโย.

๙๒.

รูปาวจรจุติยา[Pg.9], สเหตุปฏิสนฺธิโย;

อารุปฺปโตปริ กาเม, ตตฺถ วาปิ ติเหตุกา.

๙๓.

ปฏิสนฺธิ ภวงฺคญฺจ, เอกเมเวกชาติยํ;

จุติ จารมฺมณญฺจสฺส, เอวเมว ยถารหํ.

๙๔.

รูปาทารมฺมเณ จกฺขุ-ปฺปสาทาทิมฺหิ ฆฏฺฏิเต;

มชฺเฌ ภวงฺคํ ฉินฺทิตฺวา, วีถิ นาม ปวตฺตติ.

๙๕.

อาวชฺชปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนตีรณา;

โวฏฺฐพฺพกามชวนตทารมฺมณนามกา.

๙๖.

สตฺเตว ฐานสงฺเขปา, ปญฺจทฺวาริกมานสา;

จตุปญฺญาส สพฺเพปิ, วิตฺถาเรน สรูปโต.

๙๗.

อาวชฺชสพฺพชวนตทารมฺมณนามกา;

สตฺตสฏฺฐิ สรูเปน, มโนทฺวาริกมานสา.

๙๘.

อิฏฺเฐ อารมฺมเณ โหนฺติ, ปุญฺญปากานิ สพฺพถา;

อนิฏฺเฐ ปาปปากานิ, นิยโมยํ ปกาสิโต.

๙๙.

ตตฺถาปิ อติอิฏฺฐมฺหิ, ตทารมฺมณตีรณํ;

โสมนสฺสยุตํ อิฏฺฐมชฺฌตฺตมฺหิ อุเปกฺขิตํ.

๑๐๐.

โคจเรติปริตฺตมฺหิ, อติอปฺปายุเก ปน;

ภวงฺคเมว จลติ, โมฆวาโรติ โส กโต.

๑๐๑.

โวฏฺฐพฺพนํ ปริตฺตมฺหิ, ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ปวตฺตติ;

ตโต ภวงฺคปาโตว, โสปิ โมโฆติ วุจฺจติ.

๑๐๒.

ชวนญฺจ มหนฺตมฺหิ, ชวิตฺวาน ตโต ปรํ;

น สมฺโภติ ตทาลมฺพํ, โสปิ โมโฆติ วุจฺจติ.

๑๐๓.

โคจเรติมหนฺตมฺหิ, อติทีฆายุเก ปน;

สมฺโภติ จ ตทาลมฺพํ, สมฺปุณฺโณติ ปวุจฺจติ.

๑๐๔.

โคจเรติมหนฺตมฺหิ, ตทารมฺมณสมฺภโว;

ปญฺจทฺวาเร มโนทฺวาเร, วิภูเต ปน โคจเร.

๑๐๕.

กามาวจรสตฺตานํ[Pg.10], กามาวจรโคจเร;

ปริตฺตชวเนสฺเวว, ตทารมฺมณมุทฺทิเส.

๑๐๖.

นาติติกฺเข นาติสีเฆ, นาติเตชุสฺสเท ชเว;

สมมนฺทปฺปวตฺตมฺหิ, ตทารมฺมณมิจฺฉิตํ.

๑๐๗.

สุโขเปตํ ตทาลมฺพํ, อุเปกฺขากฺริยโต ปรํ;

น โหตุเปกฺขาสหิตํ, สุขิตกฺริยโต ตถา.

๑๐๘.

น โหติ โทมนสฺสมฺหา, โสมนสฺสิกมานสํ;

ตทารมฺมณมญฺญญฺจ, ภวงฺคํ จุติ วา ตถา.

๑๐๙.

รชฺชนาทิวเสเนตฺถ, ชวนากุสลํ ภเว;

กุสลํ ปน สมฺโภติ, สทฺธาปญฺญาทิสมฺภเว.

๑๑๐.

ตเทว วีตราคานํ, กฺริยา นาม ปวุจฺจติ;

อวิปากตมาปนฺนํ, วฏฺฏมูลปริกฺขยา.

๑๑๑.

อปฺปนาชวนํ เสสํ, มหคฺคตมนุตฺตรํ;

ฉพฺพีสติ ยถาโยคํ, อปฺปนาวีถิยํ ภเว.

๑๑๒.

ปริกมฺมํ กโรนฺตสฺส, กสิณาทิกโคจเร;

สุสมาหิตจิตฺตสฺส, อุปจารสมาธินา.

๑๑๓.

ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรภุโต ปรํ;

ปญฺจมํ วา จตุตฺถํ วา, ชวนํ โหติ อปฺปนา.

๑๑๔.

ปุถุชฺชนาน เสกฺขานํ, กามปุญฺญติเหตุโต;

ติเหตุกามกฺริยโต, วีตราคานมปฺปนา.

๑๑๕.

ตตฺราปิ สุขิตชวํ, สุขิตทฺวยโต ปรํ;

อุเปกฺขิตมฺหา สมฺโภติ, อุเปกฺเขกคฺคตายุตํ.

๑๑๖.

ปญฺจ วาเร ฉ วา สตฺต, ปริตฺตชวนํ ภเว;

สกึ ทฺเว วา ตทาลมฺพํ, สกิมาวชฺชนาทโย.

๑๑๗.

อปฺปนาชวนญฺเจกํ, ปฐมุปฺปตฺติยํ ปน;

ตโต ปรํ วสีภูตํ, อโหรตฺตํ ปวตฺตติ.

๑๑๘.

สกึ [Pg.11] ทฺเว วา นิโรธสฺส, สมาปตฺติกฺขเณ ปน;

จตุตฺถารุปฺปชวนํ, ตโต จิตฺตํ นิรุชฺฌติ.

๑๑๙.

นิโรธา วุฏฺฐหนฺตสฺส, อุปริฏฺฐผลทฺวยํ;

ปญฺจาภิญฺญา ตถา มคฺคา, เอกจิตฺตกฺขณา มตา.

๑๒๐.

ผลเมกทฺวยํ ตถา, ติสฺโส วา มคฺควีถิยํ;

สมาปตฺติกฺขเณ ตมฺปิ, อโหรตฺตํ ปวตฺตติ.

๑๒๑.

ปญฺจทฺวาเร น ลพฺภนฺติ, โลกุตฺตรมหคฺคตา;

วีถิมุตฺตมโนธาตุ, ปญฺจ จิตฺตานิ อนฺติเม.

๑๒๒.

ปริตฺตาเนว สพฺพานิ, ปญฺจทฺวาเรสุ สมฺภวา;

มโนทฺวารมฺหิ โวฏฺฐพฺพ-ตทาลมฺพชวา สิยุํ.

๑๒๓.

ฆานชิวฺหากายวีถิ, ตทารมฺมณเมว จ;

รูเป นตฺถิ ตถารูเป, จกฺขุโสตาปิ วีถิโย.

๑๒๔.

สพฺพาปิ วีถิโย กาเม,รูเป ติสฺโส ปกาสิตา;

เอกา วีถิ ปนารูเป,นตฺถาสญฺญีสุ กาจิปิ.

๑๒๕.

สตฺตาปิ วีถิจิตฺตานิ, กาเม รูเป ฉ สมฺภวา;

อรูเป ทฺเว มโนทฺวารา-วชฺชนํ ชวนนฺติ จาติ.

อิติ จิตฺตวิภาเค วีถิสงฺคหกถา นิฏฺฐิตา.

ตติโย ปริจฺเฉโท.

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท

๔. วีถิปริกมฺมกถา

๑๒๖.

ปฐมาวชฺชนํ ปญฺจ-ทสนฺนํ ปรโต ภเว;

ทุติยาวชฺชนํ โหติ, เอกวีสติโต ปรํ.

๑๒๗.

เอกมฺหา [Pg.12] ปญฺจวิญฺญาณํ, ปญฺจมฺหา สมฺปฏิจฺฉนํ;

สุขสนฺตีรณํ โหติ, ปญฺจวีสติโต ปรํ.

๑๒๘.

สตฺตตึสติโต โหติ, อุเปกฺขาตีรณทฺวยํ;

โวฏฺฐพฺพนสรูปานํ, ทฺวินฺนํ กามชวา ปรํ.

๑๒๙.

มคฺคาภิญฺญา ปรํ ทฺวินฺนํ, ติณฺณนฺนํ โลกิยปฺปนา;

ผลา จตุนฺนํ ปญฺจนฺนํ, อุปริฏฺฐผลทฺวยํ.

๑๓๐.

ภวนฺติ จตฺตาลีสมฺหา, สุขปากา ทฺวิเหตุกา;

ตเถกจตฺตาลีสมฺหา, อุเปกฺขาย สมายุตา.

๑๓๑.

โหนฺติ สตฺตติโต กาเม, สุขปากา ติเหตุกา;

ทฺวาสตฺตติมฺหา ชายนฺติ, อุเปกฺขาสหิตา ปน.

๑๓๒.

เอกูนสฏฺฐิโต รูป-ปากา ปากา อรูปิโน;

กมาฏฺฐจตฺตาลีสมฺหา, ตเถกทฺวิติหีนโต.

๑๓๓.

ปุพฺพสงฺคหมิจฺเจวํ, วิคเณตฺวา วิจกฺขโณ;

ปรสงฺคหสงฺขฺยาทึ, วิภาเวยฺย วิสารโท.

๑๓๔.

ปญฺจทฺวาราวชฺชนโต, ทส จิตฺตานิ ทีปเย;

เสสาวชฺชนโต ปญฺจจตฺตาลีสนฺติ ภาสิตํ.

๑๓๕.

ปญฺจวิญฺญาณโต ปาปวิปากา สมฺปฏิจฺฉนา;

ปรเมกํ ทฺวยํ ปุญฺญวิปากา สมฺปฏิจฺฉนา.

๑๓๖.

สนฺตีรณา ทฺวิเหตุมฺหา, ปากา ทฺวาทส ชายเร;

ติเหตุกามปากมฺหา, เอกวีสติ ลพฺภเร.

๑๓๗.

รูปาวจรปากมฺหา, ปรเมกูนวีสติ;

นวฏฺฐารูปปากมฺหา, สตฺต ฉาปิ ยถากฺกมํ.

๑๓๘.

ปฏิฆมฺหา ตุ สตฺเตว, สิตมฺหา เตรเสริตา;

ปาปปุญฺญทฺวิเหตุมฺหา, เอกวีสติ ภาวเย.

๑๓๙.

ทฺวิเหตุกามกฺริยโต[Pg.13], อฏฺฐารส อุเปกฺขกา;

สตฺตรส สุโขเปตา, วิภาเวยฺย วิจกฺขโณ.

๑๔๐.

กามปุญฺญติเหตุมฺหา, เตตฺตึเสว อุเปกฺขกา;

เตปญฺญาส สุโขเปตา, ภวนฺตีติ ปกาสิตํ.

๑๔๑.

ติเหตุกามกฺริยโต, จตุวีสติเปกฺขกา;

สุขิตมฺหา ตุ ทีเปยฺย, ปญฺจวีสติ ปณฺฑิโต.

๑๔๒.

ทสรูปชวมฺเหกา-ทสทฺวาทส เตรส;

ยถากฺกมํ ปญฺจทส, อารุปฺปา ปริทีปเย.

๑๔๓.

ผลมฺหา จุทฺทเสวาหุ, มคฺคมฺหา ตุ สกํ ผลํ;

ปรํ สงฺคหมิจฺเจวํ, วิคเณยฺย วิสารโท.

๑๔๔.

ปุพฺพาปรสโมธาน-มิติ ญตฺวา ตโต ปรํ;

วตฺถุวีถิสโมธานํ, ยถาสมฺภวมุทฺทิเส.

๑๔๕.

ปญฺจ วตฺถูนิ นิสฺสาย, กมโต ปญฺจมานสา;

เตตฺตึส ปน นิสฺสาย, หทยํ มานสา สิยุํ.

๑๔๖.

กามปากมโนธาตุ-หสิตุปฺปาทมานสา;

โทสมูลานิ มคฺโค จ, รูปชฺฌานาว สพฺพถา.

๑๔๗.

ทสาวเสสาปุญฺญานิ, กามปุญฺญมหากฺริยา;

โวฏฺฐพฺพารูปชวนํ, สตฺต โลกุตฺตรานิ จ.

๑๔๘.

ทฺเวจตฺตาลีส จิตฺตานิ, ปญฺจโวการภูมิยํ;

นิสฺสาย หทยํ โหนฺติ, อรูเป นิสฺสยํ วินา.

๑๔๙.

อารุปฺปปากา จตฺตาโร, อนิสฺสาเยติ สพฺพถา;

วิตฺถาเรนฏฺฐธา ภินฺนํ, สงฺเขปา ติวิธํ ภเว.

๑๕๐.

เตจตฺตาลีส นิสฺสาย, อนิสฺสาย จตุพฺพิธํ;

นิสฺสิตานิสฺสิตา เสสา, ทฺเวจตฺตาลีส มานสา.

๑๕๑.

ปญฺจ จิตฺตปฺปนา โหนฺติ, กเมเนเกกวีถิยํ;

มโนธาตุตฺติกํ นาม, ปญฺจทฺวาริกมีริตํ.

๑๕๒.

สุขตีรณโวฏฺฐพฺพ-ปริตฺตชวนา [Pg.14] ปน;

เอกตึสาปิ ชายนฺเต, ฉสุ วีถีสุ สมฺภวา.

๑๕๓.

มหาปากา ปนฏฺฐาปิ, อุเปกฺขาตีรณทฺวยํ;

ฉสุ ทฺวาเรสุ ชายนฺติ, ทส มุตฺตา จ วีถิยา.

๑๕๔.

จุติสนฺธิภวงฺคานํ, วสา ปากา มหคฺคตา;

นว วีถิวิมุตฺตาติ, ทสธา วีถิสงฺคโห.

๑๕๕.

เอกทฺวาริกจิตฺตานิ, ปญฺจฉทฺวาริกา ตถา;

ฉทฺวาริกวิมุตฺตา จ, วิมุตฺตาติ จ สพฺพถา.

๑๕๖.

ฉตฺตึส ตเยกตึส, ทส เจว นเวติ จ;

ญตฺวา วีถิสโมธานํ, โคจรญฺจ สมุทฺทิเส.

๑๕๗.

กมโต ปญฺจวิญฺญาณา, โลกุตฺตรมหคฺคตา;

อภิญฺญาวชฺชิตา สพฺพา, ปญฺจตาลีส มานสา.

๑๕๘.

ยถาสมฺภวโต โหนฺติ, รูปาเทเกกโคจรา;

ปญฺจโคจรมีเรนฺติ, มโนธาตุตฺติกํ ปน.

๑๕๙.

สนฺตีรณมหาปากา, ปริตฺตชวนานิ จ;

โวฏฺฐพฺพนมภิญฺญา จ, เตจตฺตาลีส สมฺภวา.

๑๖๐.

ฉารมฺมเณสุ โหนฺตีติ, อฏฺฐธา ติวิธา ปุน;

เอการมฺมณจิตฺตานิ, ปญฺจฉารมฺมณานิ จ.

๑๖๑.

สงฺเขปา มานสา ปญฺจ-จตฺตาลีส ตโย ตถา;

เตจตฺตาลีส เจเวติ, สตฺตธาปิ สิยุํ กถํ.

๑๖๒.

กามปากมโนธาตุ-หสิตุปฺปาทมานสา;

ปญฺจวีส ยถาโยคํ, ปริตฺตารมฺมณา มตา.

๑๖๓.

กสิณุคฺฆาฏิมากาสํ, ปฐมารุปฺปมานสํ;

ตสฺเสว นตฺถิภาวํ ตุ, ตติยารุปฺปกํ ตถา.

๑๖๔.

อาลมฺพิตฺวา ปวตฺตนฺติ, อารุปฺปา กมโต ตโต;

ทุติยญฺจ จตุตฺถญฺจ, ฉ มหคฺคตโคจรา.

๑๖๕.

อปฺปมาณสมญฺญา [Pg.15] เต, นิพฺพาเน ปน โคจเร;

อฏฺฐ โลกุตฺตรา ธมฺมา, นิยเมน ววตฺถิตา.

๑๖๖.

กสิณาสุภโกฏฺฐาเส,อานาปาเน จ โยคิโน;

ปฏิภาคนิมิตฺตมฺหิ,อปฺปมญฺญานุยุญฺชโต.

๑๖๗.

สตฺตปณฺณตฺติยญฺเจว, รูปชฺฌานํ ปวตฺตติ;

ยถาวุตฺตนิมิตฺตมฺหิ, เสสมารุปฺปกนฺติ จ.

๑๖๘.

อภิญฺญาวชฺชิตา เอกวีส มหคฺคตา สพฺพา;

สพฺเพ ปณฺณตฺติสงฺขาเต, นวตฺตพฺเพ ปวตฺตเร.

๑๖๙.

ชายนฺตากุสลา ญาณวิปฺปยุตฺตชวา ตถา;

อปฺปมาณํ วินา วีส, ปริตฺตาทีสุ ตีสุปิ.

๑๗๐.

ติเหตุกามปุญฺญานิ, ปุญฺญาภิญฺญา จ ปญฺจิเม;

จตูสุปิ ปวตฺตนฺติ, อรหตฺตทฺวยํ วินา.

๑๗๑.

กฺริยาภิญฺญา จ โวฏฺฐพฺพํ, กฺริยากาเม ติเหตุกา;

ฉ สพฺพตฺถาปิ โหนฺตีติ, สตฺตธา มานสา ฐิตา.

๑๗๒.

เอกติจฺจตุโกฏฺฐาสโคจรา ติวิธา ปน;

สมสฏฺฐิ ตถา วีส, กเมเนกาทเสติ จ.

๑๗๓.

ปญฺจทฺวาเรสุ ปญฺจาปิ, ปจฺจุปฺปนฺนาว โคจรา;

เตกาลิกา นวตฺตพฺพา, มโนทฺวาเร ยถารหํ.

๑๗๔.

อชฺฌตฺตา จ พหิทฺธา จ, ปญฺจทฺวาเรสุ โคจรา;

มโนทฺวาเร นวตฺตพฺโพ, นตฺถิภาโวปิ ลพฺภติ.

๑๗๕.

ปญฺจทฺวาเรสุ ปญฺจนฺน-เมกเมโก จ โคจโร;

ฉาปิ อารมฺมณา โหนฺติ, มโนทฺวารมฺหิ สพฺพถา.

๑๗๖.

ปญฺจทฺวาเรสุ คหิตํ, ตทญฺญมฺปิ จ โคจรํ;

มโนทฺวาเร ววตฺถานํ, คจฺฉตีติ หิ เทสิตํ.

๑๗๗.

อตีตา [Pg.16] วตฺตมานา จ, สมฺภวา กามสนฺธิยา;

ฉทฺวารคหิตา โหนฺติ, ติวิธา เตปิ โคจรา.

๑๗๘.

กมฺมนิมิตฺตเมเวกํ, มโนทฺวาเร อุปฏฺฐิตํ;

นวตฺตพฺพมตีตญฺจ, ธมฺมารมฺมณสงฺคหํ.

๑๗๙.

อาลมฺพิตฺวา ยถาโยคํ, ปฏิสนฺธิมหคฺคตา;

อนฺเต จุติ ภเว มชฺเฌ, ภวงฺคมฺปิ ปวตฺตตีติ.

อิติ จิตฺตวิภาเค วีถิปริกมฺมกถา นิฏฺฐิตา.

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

๕. ภูมิปุคฺคลกถา

๑๘๐.

อิโต ปรํ ปวกฺขามิ, ภูมิปุคฺคลเภทโต;

จิตฺตานํ ปน สพฺเพสํ, กมโต สงฺคหํ กถํ.

๑๘๑.

นิรยญฺจ ติรจฺฉานโยนิ เปตาสุรา ตถา;

จตุราปายภูมีติ, กาเม ทุคฺคติโย มตา.

๑๘๒.

จาตุมหาราชิกา จ, ตาวตึสา จ ยามกา;

ตุสิตา เจว นิมฺมานรติโน วสวตฺติโน.

๑๘๓.

ฉเฬเต เทวโลกา จ, มานวาติ จ สตฺตธา;

กามสุคติโย เจกาทสธา กามภูมิโย.

๑๘๔.

พฺรหฺมานํ ปาริสชฺชา จ, ตถา พฺรหฺมปุโรหิตา;

มหาพฺรหฺมา จ ติวิธา, ปฐมชฺฌานภูมิโย.

๑๘๕.

ปริตฺตาภาปฺปมาณาภา, ตเถวาภสฺสราติ จ;

ทุติยชฺฌานภูมิ จ, ติวิธาว ปกาสิตา.

๑๘๖.

ปริตฺตสุภาปฺปมาณาสุภา จ สุภกิณฺหกา;

ติวิธาปิ ปวุจฺจนฺติ, ตติยชฺฌานภูมิโย.

๑๘๗.

เวหปฺผลา [Pg.17] อสญฺญี จ, สุทฺธาวาสา จ ปญฺจธา;

อิจฺเจตา ปน สตฺตาปิ, จตุตฺถชฺฌานภูมิโย.

๑๘๘.

อวิหา จ อตปฺปา จ, สุทสฺสา จ สุทสฺสิโน;

อกนิฏฺฐาติ ปญฺเจเต, สุทฺธาวาสา ปกาสิตา.

๑๘๙.

อิติ โสฬสธา ภินฺนา, พฺรหฺมโลกา ปวุจฺจเร;

รูปิพฺรหฺมานมาวาสา, รูปาวจรภูมิโย.

๑๙๐.

อากาสานญฺจายตนนามาทีหิ ปกาสิตา;

อรูปิพฺรหฺมโลกา จ, จตุธารูปภูมิโย.

๑๙๑.

โสตาปนฺนาทิเภเทน, จตุธานุตฺตรา มตา;

ปญฺจตึส ปนิจฺเจวํ, สพฺพถาปิ จ ภูมิโย.

๑๙๒.

ชายนฺติ จตุราปาเย, ปาปปากาย สนฺธิยา;

กามาวจรเทเวสุ, มหาปาเกหิ ชายเร.

๑๙๓.

อเหตุกา ปุญฺญปากาเหตุเกน ตุ ชายเร;

ภุมฺมเทวมนุสฺเสสุ, มหาปาเกหิ เจตเร.

๑๙๔.

วิปากํ ปฐมชฺฌานํ, ปฐมชฺฌานภูมิยํ;

ทุติยํ ตติยญฺเจว, ทุติยชฺฌานภูมิยํ.

๑๙๕.

ตติยมฺหิ จตุตฺถํ ตุ, จตุตฺถมฺหิ จ ปญฺจมํ;

อารุปฺปา จ กเมเนว, อารุปฺเป โหนฺติ สนฺธิโย.

๑๙๖.

กายวาจามโนทฺวาเร, กมฺมํ ปาณวธาทิกํ;

กตฺวา ปาปกจิตฺเตหิ, ชายนฺตาปายภูมิยํ.

๑๙๗.

กายวาจามโนทฺวาเร, ทานํ สีลญฺจ ภาวนํ;

กามปุญฺเญหิ กตฺวาน, กามสุคติยํ สิยุํ.

๑๙๘.

ปริตฺตํ มชฺฌิมํ ฌานํ, ปณีตญฺจ ยถากฺกมํ;

ภาเวตฺวา ติวิธา โหนฺติ, ตีสุ ภูมีสุ โยคิโน.

๑๙๙.

เวหปฺผเลสุ ชายนฺติ, ภาเวตฺวา ปญฺจมํ ตถา;

สญฺญาวิราคตญฺเจว, ภาเวตฺวาสญฺญิภูมิยํ.

๒๐๐.

สุทฺธาวาเสสุ [Pg.18] ชายนฺติ, อนาคามิกปุคฺคลา;

อารุปฺปานิ จ ภาเวตฺวา, อรูเปสุ ยถากฺกมํ.

๒๐๑.

โลกุตฺตรํ ตุ ภาเวตฺวา, ยถาสกมนนฺตรํ;

สมาปตฺติกฺขเณ เจว, อปฺเปติ ผลมานสํ.

๒๐๒.

อปายมฺหา จุตา สตฺตา, กามธาตุมฺหิ ชายเร;

สพฺพฏฺฐาเนสุ ชายนฺติ, กามสุคติโต จุตา.

๒๐๓.

จุตา ชายนฺติ รูปมฺหา, สพฺพตฺถาปายวชฺชิเต;

กามสุคติยํ โหนฺติ, อรูปาสญฺญโต จุตา.

๒๐๔.

ตถารูปจุตา โหนฺติ, ตตฺเถโวปริเมว จ;

วฏฺฏมูลสมุจฺเฉทา, นิพฺพายนฺติ อนาสวา.

๒๐๕.

สุทฺธาวาเสสฺวนาคามิ-ปุคฺคลาโวปปชฺชเร;

กามธาตุมฺหิ ชายนฺติ, อนาคามิวิวชฺชิตา.

๒๐๖.

เหฏฺฐุปปตฺติพฺรหฺมานํ, อริยานํ น กตฺถจิ;

อสญฺญสตฺตาปาเยสุ, นตฺเถวาริยปุคฺคลา.

๒๐๗.

เวหปฺผเล อกนิฏฺเฐ, ภวคฺเค จ ปติฏฺฐิตา;

น ปุนาญฺญตฺถ ชายนฺติ, สพฺเพ อริยปุคฺคลา.

๒๐๘.

ฉสุ เทเวสฺวนาคามี, วีตราคา น ติฏฺฐเร;

น จิรฏฺฐายิโน ตตฺถ, โลกิยาปิ จ โยคิโน.

๒๐๙.

คิหิลิงฺเค น ติฏฺฐนฺติ, มนุสฺเสสุ อนาสวา;

ปพฺพชฺชายญฺจ ภุมฺเม จ, พฺรหฺมตฺเตปิ จ ติฏฺฐเร.

๒๑๐.

ยานิ ปญฺญาส วสฺสานิ,มนุสฺสานํ ส ปิณฺฑิโต;

เอโก รตฺติทิโว เตน,มาเสโก ตึส รตฺติโย.

๒๑๑.

ทฺวาทสมาสิโย วสฺโส, เตน ปญฺจสตํ ภเว;

จาตุมหาราชิกานํ, ปมาณมิทมายุโน.

๒๑๒.

ตํ [Pg.19] นวุติวสฺสสต-สหสฺสํ ปน ปิณฺฑิตํ;

คณนาย มนุสฺสานํ, จตุภาคูปรูปริ.

๒๑๓.

ยํ มนุสฺสวสฺสสตํ, ตเทโก ทิวโส กโต;

เตน วสฺสสหสฺสายุ, ตาวตึเสสุ เทสิโต.

๒๑๔.

โกฏิตฺตยํ สฏฺฐิสตสหสฺสญฺจาธิกํ ภเว;

คณนาย มนุสฺสานํ, ตาวตึเสสุ ปิณฺฑิตํ.

๒๑๕.

อายุปฺปมาณมิจฺเจวํ, เทวานมุปรูปริ;

ทฺวิกฺขตฺตุํ ทฺวิคุณํ กตฺวา, จตุภาคมุทาหฏํ.

๒๑๖.

คณนาย มนุสฺสานํ, ตตฺถ จุทฺทส โกฏิโย;

จตฺตาลีสสตสหสฺสาธิกา ยามภูมิยํ.

๒๑๗.

ตุสิตานํ ปกาเสนฺติ, สตฺตปญฺญาส โกฏิโย;

สฏฺฐิสตสหสฺสานิ, วสฺสานิ อธิกานิ จ.

๒๑๘.

นิมฺมานรติเทวานํ, ทฺวิสตํ ตึส โกฏิโย;

จตฺตาลีสวสฺสสตสหสฺสานิ จ สพฺพถา.

๒๑๙.

นวโกฏิสตญฺเจกวีสติวสฺสโกฏิโย;

สฏฺฐิวสฺสสตสหสฺสาธิกา วสวตฺติสุ.

๒๒๐.

กปฺปสฺส ตติโย ภาโค, อุปฑฺฒญฺจ ยถากฺกมํ;

กปฺเปโก ทฺเว จ จตฺตาโร, อฏฺฐ กปฺปา จ โสฬส.

๒๒๑.

ทฺวตฺตึส จตุสฏฺฐี จ, นวสุ พฺรหฺมภูมิสุ;

เวหปฺผลา อสญฺญี จ, ปญฺจกปฺปสตายุกา.

๒๒๒.

กปฺปสหสฺสํ ทฺเว จตฺตาริ, อฏฺฐ โสฬส จกฺกมา;

สหสฺสานิ จ กปฺปานํ, สุทฺธาวาสานมุทฺทิเส.

๒๒๓.

วีสกปฺปสหสฺสานิ, จตฺตาลีสญฺจ สฏฺฐิ จ;

จตุราสีติสหสฺสา, กปฺปา จารุปฺปเก กมา.

๒๒๔.

อายุปฺปมาณนิยโม, นตฺถิ ภุมฺเม จ มานเว;

วสฺสานํ คณนา นตฺถิ, จตุราปายภูมิยํ.

๒๒๕.

ปุถุชฺชนาริยา [Pg.20] เจติ, ทุวิธา โหนฺติ ปุคฺคลา;

ติเหตุกาทิเภเทน, ติวิธา จ ปุถุชฺชนา.

๒๒๖.

มคฺคฏฺฐา จ ผลฏฺฐา จ,อฏฺเฐวาริยปุคฺคลา;

อาทิโต สตฺต เสกฺขา จ,อเสกฺโข จารหาปโร.

๒๒๗.

อเหตุกาว ลพฺภนฺติ, สตฺตา ทุคฺคติยํ ปน;

ติเหตุกาว ลพฺภนฺติ, รูปารูเป สจิตฺตกา.

๒๒๘.

กามาวจรเทเวสุ, อเหตุกวิวชฺชิตา;

วินิปาตาสุเร เจว, มานเว จ ตโยปิ จ.

๒๒๙.

อริยา นาม ลพฺภนฺติ, อสญฺญาปายวชฺชิเต;

ปุถุชฺชนา ตุ ลพฺภนฺติ, สุทฺธาวาสวิวชฺชิเต.

๒๓๐.

สุทฺธาวาสมปายญฺจ, หิตฺวาสญฺญิภวํ ติธา;

โสตาปนฺนาทโย ทฺเวปิ, เสสฏฺฐาเนสุ ลพฺภเร.

๒๓๑.

อิติ สพฺพปฺปเภเทน, ภูมิปุคฺคลสงฺคหํ;

ญตฺวา วิญฺญู วิภาเวยฺย, ตตฺถ จิตฺตานิ สมฺภวาติ.

อิติ จิตฺตวิภาเค ภูมิปุคฺคลกถา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท

๖. ภูมิปุคฺคลจิตฺตปฺปวตฺติกถา

๒๓๒.

กามสุคติยํ โหนฺติ, มหาปากา ยถารหํ;

มหคฺคตวิปากา จ, ยถาสนฺธิววตฺถิตา.

๒๓๓.

โวฏฺฐพฺพกามปุญฺญานิ, วิยุตฺตานิ จ ทิฏฺฐิยา;

อุทฺธจฺจสหิตญฺเจติ, โหนฺติ สพฺพตฺถ จุทฺทส.

๒๓๔.

สนฺตีรณมโนธาตุ-จกฺขุโสตมนา [Pg.21] ปน;

ทส จิตฺตานิ ชายนฺติ, สพฺพตฺถารูปวชฺชิเต.

๒๓๕.

ทิฏฺฐิคตสมฺปยุตฺตา, วิจิกิจฺฉายุตา ตถา;

ปญฺจ สพฺพตฺถ ชายนฺติ, สุทฺธาวาสวิวชฺชิเต.

๒๓๖.

โทสมูลทฺวยญฺเจว, ฆานาทิตฺตยมานสา;

อฏฺฐ สพฺพตฺถ ชายนฺติ, มหคฺคตวิวชฺชิเต.

๒๓๗.

จตุตฺถารุปฺปชวนํ, อนาคามิผลาทโย;

มหากฺริยา จ ชายนฺติ, เตรสาปายวชฺชิเต.

๒๓๘.

เหฏฺฐารุปฺปชวา ทฺเว ทฺเว, ฉาปายุปริวชฺชิเต;

สิตรูปชวา โหนฺติ, อรูปาปายวชฺชิเต.

๒๓๙.

โสตาปตฺติผลาทีนิ, สุทฺธาปายวิวชฺชิเต;

ปฐมานุตฺตรํ สุทฺธา-ปายารูปวิวชฺชิเต.

๒๔๐.

อวตฺถาภูมิภูตตฺตา, น คยฺหนฺติ อนุตฺตรา;

เอกโวการภูมิ จ, รูปมตฺตา น คยฺหติ.

๒๔๑.

สภุมฺมา สพฺพภุมฺมา จ, เอกทฺวิตฺตยวชฺชิตา;

ตถารูปสุทฺธาวาส-พฺรหฺมาปายวสาติ จ.

๒๔๒.

มานสา ปญฺจ โกฏฺฐาสา, สตฺตรส จตุทฺทส;

ฉตฺตึสเตกวีสา จ, เอกญฺเจว ยถากฺกมํ.

๒๔๓.

อฏฺฐารสาปิ โหนฺเตเต, นวธาปิ ปุเนกธา;

จตุธา ติวิธา เจว, เอกธาติ จ เภทโต.

๒๔๔.

เตรสาปิ จ โกฏฺฐาสา, ภวนฺเตกติภูมกา;

ฉสตฺเตกาทสสตฺต-รสภูมกมานสา.

๒๔๕.

เอกทฺวยติจตุกฺกปญฺจกาธิกวีสชา;

ฉพฺพีสตึสชา เจติ, ยถานุกฺกมโต ภเว.

๒๔๖.

จตฺตาริ ปุน จตฺตาริ, เอกมฏฺฐฏฺฐ เจกกํ;

จตฺตาเรกาทส ทฺเว ทฺเว, สตฺต เตวีส จุทฺทส.

๒๔๗.

กฺริยาชวมหาปากา[Pg.22], โลกุตฺตรมหคฺคตา;

ทฺเวปญฺญาส น ลพฺภนฺติ, จตุราปายภูมิยํ.

๒๔๘.

กามาวจรเทเวสุ, ฉสุ ภุมฺเม จ มานเว;

กามสุคติยํ นตฺถิ, นว ปากา มหคฺคตา.

๒๔๙.

โทสมูลมหาปากา, ฆานาทิตฺตยมานสา;

นตฺถารูปวิปากา จ, วีสตี รูปภูมิยํ.

๒๕๐.

กงฺขาทิฏฺฐิยุตา ปญฺจารูปปากา จตุพฺพิธา;

ปญฺจาโทนุตฺตรา เจว, สุทฺธาวาเส น ลพฺภเร.

๒๕๑.

อาทาวชฺชนมคฺคา จ, ปฏิฆารูปมานสา;

กามปากา สิตารูเป, เตจตฺตาลีส นตฺถิ เต.

๒๕๒.

สตฺตตึส ปริตฺตา จ, ลพฺภนฺตาปายภูมิยํ;

มานสาสีติ ลพฺภนฺติ, กามสุคติยํ ปน.

๒๕๓.

เอกูนสตฺตติ รูเป, สุทฺเธ ปญฺญาส ปญฺจ จ;

ฉจตฺตาลีส อารุปฺเป, นตฺถาสญฺญีสุ กิญฺจิปิ.

๒๕๔.

อิตฺถเมกทฺวิติจตุปญฺจภุมฺมานิ โสฬส;

ทส ปญฺจทเสวาถ, จตุตฺตึส จตุทฺทส.

๒๕๕.

อปายาเหตุกานํ ตุ, มหาปากกฺริยาชเว;

หิตฺวา เสสปริตฺตานิ, จิตฺตานิ ปน ลพฺภเร.

๒๕๖.

ทฺวิเหตุกาเหตุกานํ, เสสานํ กามมานสา;

ลพฺภนฺติ ปน หิตฺวาน, ญาณปากกฺริยาชเว.

๒๕๗.

ติเหตุกานํ สตฺตานํ, ตตฺถ ตตฺถูปปตฺติยํ;

ตตฺถ ตตฺถูปปนฺนานํ, ลพฺภมานานิ ลพฺภเร.

๒๕๘.

ติเหตุกานํ สพฺเพปิ, มานสาปายปาณินํ;

สตฺตตึสาวเสสานํ, เอกตาลีส นิทฺทิเส.

๒๕๙.

ปุถุชฺชนาน เสกฺขานํ, น สนฺติ ชวนกฺริยา;

น สนฺติ วีตราคานํ, ปุญฺญาปุญฺญานิ สพฺพถา.

๒๖๐.

กงฺขาทิฏฺฐิยุตา [Pg.23] ปญฺจ, เสกฺขานํ นตฺถิ มานสา;

โทสมูลทฺวยญฺจาปิ, นตฺถานาคามิโน ปน.

๒๖๑.

ววตฺถิตาริเยสฺเวว, ยถาสกมนุตฺตรา;

มคฺคฏฺฐานํ สโก มคฺโค, นตฺถญฺญํ กิญฺจิ สพฺพถา.

๒๖๒.

ปุถุชฺชนานํ ทฺวินฺนมฺปิ, ผลฏฺฐานํ ยถากฺกมํ;

ตติยสฺส ผลฏฺฐสฺส, จตุตฺถสฺส จ สมฺภวา.

๒๖๓.

เตสฏฺฐิ เจว จิตฺตานิ, ลพฺภนฺเตกูนสฏฺฐิ จ;

สตฺตปญฺญาส จิตฺตานิ, เตปญฺญาส จ สพฺพถา.

๒๖๔.

จตุปญฺญาส ปญฺญาส, ปญฺญาสทฺวยหีนกา;

กาเมสุ เตสํ สมฺโภนฺติ, จตุตาลีส จกฺกมา.

๒๖๕.

เตจตฺตาลีส เจกูนจตฺตาลีส ยถากฺกมํ;

ภวนฺเตกูนตาลีส, ปญฺจตฺตึส จ รูปิสุ.

๒๖๖.

สตฺตวีส จ เตวีส, เตวีส จ ยถากฺกมํ;

อารุปฺเปสุปิ ลพฺภนฺติ, เตสมฏฺฐารเสว จ.

๒๖๗.

ปุถุชฺชนา จ จตฺตาโร, อปายาเหตุกาทโย;

อริยา เจว อฏฺฐาติ, ทฺวาทสนฺนํ วสา สิยุํ.

๒๖๘.

ฉพฺพิธา จิตฺตโกฏฺฐาสา, เอกปุคฺคลิกา ตถา;

จตุปญฺจฉสตฺตฏฺฐ-ปุคฺคลฏฺฐาติ จกฺกมา.

๒๖๙.

ฉพฺพีส จุทฺทเสวาถ, เตรส ทฺเว จ มานสา;

ทส สตฺตาธิกา เจว, ปุน สตฺตาธิกา ทสาติ.

อิติ จิตฺตวิภาเค ภูมิปุคฺคลจิตฺตปฺปวตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

ฉฏฺโฐ ปริจฺเฉโท.

สตฺตโม ปริจฺเฉโท

๗. ภูมิปุคฺคลสมฺภวกถา

๒๗๐.

ทฺวิเหตุกาเหตุกานํ[Pg.24], น สมฺปชฺชติ อปฺปนา;

อรหตฺตญฺจ นตฺถีติ, นตฺเถว ชวนกฺริยา.

๒๗๑.

ญาณปากา น วตฺตนฺติ, ชฬตฺตา มูลสนฺธิยา;

ทฺวิเหตุกตทาลมฺพํ, สิยา สุคติยํ น วา.

๒๗๒.

ติเหตุกานํ สตฺตานํ, สมถญฺจ วิปสฺสนํ;

ภาเวนฺตานํ ปวตฺตนฺติ, ฉพฺพีสติปิ อปฺปนา.

๒๗๓.

อรหนฺตาน สตฺตานํ, ภวนฺติ ชวนกฺริยา;

ยถาภูมินิยาเมน, ญาณปากา จ ลพฺภเร.

๒๗๔.

วชฺฌา ปฐมมคฺเคน, กงฺขาทิฏฺฐิยุตา ปน;

ปฏิฆํ ตติเยเนว, กมฺมมนฺเตน สาสวํ.

๒๗๕.

ตสฺมา เตสํ น วตฺตนฺติ, ตานิ จิตฺตานิ สพฺพถา;

มคฺคฏฺฐานํ ตุ มคฺโคว, นาญฺญํ สมฺโภติ กิญฺจิปิ.

๒๗๖.

อเหตุกวิปากานิ, ลพฺภมานาย วีถิยา;

สพฺพถาปิ จ สพฺเพสํ, สมฺภวนฺติ ยถารหํ.

๒๗๗.

ปญฺจทฺวาเร มโนทฺวาเร, ธุวมาวชฺชนทฺวยํ;

ปริตฺตปุญฺญาปุญฺญานิ, ลพฺภนฺติ ลหุวุตฺติโต.

๒๗๘.

กฺริยาชวนมปฺปนา, นตฺถาปาเยสุ การณํ;

นตฺถิ สเหตุกา ปากา, ทุคฺคตตฺตา หิ สนฺธิยา.

๒๗๙.

พฺรหฺมานํ ปฏิฆํ นตฺถิ, ฌานวิกฺขมฺภิตํ ตถา;

เหฏฺฐาฌานํ วิรตฺตตฺตา, น ภาเวนฺติ อรูปิโน.

๒๘๐.

ปุพฺเพว ทิฏฺฐสจฺจาว, อริยารูปภูมกา;

ตสฺมาทิมคฺโค นตฺเถตฺถ, กายาภาวา สิตํ ตถา.

๒๘๑.

สุทฺธาวาสาปิ ปตฺตาว, เหฏฺฐานุตฺตรปญฺจกํ;

สตฺตปาปปหีนา จ, ตสฺมา นตฺเถตฺถ ตานิ จ.

๒๘๒.

ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานิ[Pg.25], ทฺวาราภาเว น วิชฺชเร;

สเหตุกวิปากา จ, ยถาภูมิววตฺถิตา.

๒๘๓.

สมฺภวาสมฺภวญฺเจวํ, ญตฺวา ปุคฺคลภูมิสุ;

ลพฺภมานวสา ตตฺถ, จิตฺตสงฺคหมุทฺทิเส.

๒๘๔.

กุสลาทิปฺปเภทา จ, ตถา ภูมาทิเภทโต;

วตฺถุทฺวารารมฺมณโต, ภูมิปุคฺคลโตปิ จ.

๒๘๕.

วิภาโค โย สมุทฺทิฏฺโฐ,จิตฺตานญฺจ ตุ สมฺภวา;

เญยฺโย เจตสิกานญฺจ,สมฺปโยคานุสารโตติ.

อิติ จิตฺตวิภาเค ภูมิปุคฺคลสมฺภวกถา นิฏฺฐิตา.

สตฺตโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ จิตฺตวิภาโค.

อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท

๒. เจตสิกวิภาโค

๘. เจตสิกสมฺปโยคกถา

๒๘๖.

อิติ จิตฺตวิธึ ญตฺวา, ทฺเวปญฺญาส วิภาวินา;

เญยฺยา เจตสิ สมฺภูตา, ธมฺมา เจตสิกา กถํ.

๒๘๗.

ผสฺโส จ เวทนา สญฺญา, เจตเนกคฺคตา ตถา;

ชีวิตํ มนสิกาโร, สตฺต สาธารณา อิเม.

๒๘๘.

วิตกฺโก จ วิจาโร จ, ปีติ จ วีริยํ ตถา;

ฉนฺโท จ อธิโมกฺโข จ, ฉ ปกิณฺณกนามกา.

๒๘๙.

ปุญฺญาปุญฺเญสุ ปาเกสุ, กฺริยาสุ จ ยถารหํ;

มานเสสุ ปวตฺตนฺติ, วิปฺปกิณฺณา ปกิณฺณกา.

๒๙๐.

สทฺธา [Pg.26] สตินฺทฺริยญฺเจว, หิโรตฺตปฺปพลทฺวยํ;

อโลโภ จ อโทโส จ, ปญฺญา มชฺฌตฺตตาปิ จ.

๒๙๑.

อฏฺเฐเต อุตฺตมา นาม, ธมฺมา อุตฺตมสาธนา;

นิวชฺชาติ ปวุจฺจนฺติ, ยุคฬา ฉ ตโตปเร.

๒๙๒.

ปสฺสทฺธิ กายจิตฺตานํ, ลหุตา มุทุตา ตถา;

กมฺมญฺญตา จ ปาคุญฺญ-ตา จ อุชุกตาติ จ.

๒๙๓.

อปฺปมญฺญาทฺวยํ นาม, กรุณามุทิตา สิยุํ;

สมฺมาวาจา จ กมฺมนฺตา-ชีวา จ วิรติตฺตยํ.

๒๙๔.

ปญฺจวีส ปนิจฺเจเต, อนวชฺชา ยถารหํ;

ปาปาเหตุกมุตฺเตสุ, อนวชฺเชสุ ชายเร.

๒๙๕.

โลโภ โทโส จ โมโห จ,มาโน ทิฏฺฐิ จ สํสโย;

ถินมิทฺธญฺจ อุทฺธจฺจํ,กุกฺกุจฺจญฺจ ตถา ทส.

๒๙๖.

อหิรีกมโนตฺตปฺปํ, อิสฺสา มจฺฉริยนฺติ จ;

โหนฺติ จุทฺทส สาวชฺชา, สาวชฺเชสฺเวว สมฺภวา.

๒๙๗.

ทฺเวปญฺญาส จตุทฺเธวํ, ธมฺมา เจตสิกา ฐิตา;

เตสํ ทานิ ปวกฺขามิ, สมฺปโยคญฺจ สงฺคหํ.

๒๙๘.

สตฺต สาธารณา สพฺพ-จิตฺตสาธารณา ตโต;

จิตฺเตน สทฺธิ อฏฺฐนฺนํ, วิปฺปโยโค น กตฺถจิ.

๒๙๙.

วิตกฺโก ปญฺจวิญฺญาณํ, ทุติยาทิวิวชฺชิเต;

วิจาโรปิ จ ตตฺเถว, ตติยาทิวิวชฺชิเต.

๓๐๐.

โสมนสฺสยุเต ปีติ-จตุตฺถชฺฌานวชฺชิเต;

วีริยํ ปฐมาวชฺช-วิปากาเหตุวชฺชิเต.

๓๐๑.

ฉนฺโท สมฺโภติ สพฺพตฺถ, โมมูหาเหตุวชฺชิเต;

อธิโมกฺโข วิจิกิจฺฉา-ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิเต.

๓๐๒.

ฉสฏฺฐิ [Pg.27] ปญฺจปญฺญาส, สตฺตติ เจว โสฬส;

วีสเตกาทเสวาถ, ปกิณฺณกวิวชฺชิตา.

๓๐๓.

มานสา ปญฺจปญฺญาส, สวิตกฺกา ฉสฏฺฐิ จ;

สวิจาเรกปญฺญาส, สปฺปีติกมนา ตถา.

๓๐๔.

เตสตฺตติ สวีริยา, สฉนฺเทกูนสตฺตติ;

สาธิโมกฺขา ปวุจฺจนฺติ, อฏฺฐสตฺตติ มานสา.

๓๐๕.

ปญฺญาปฺปมญฺญาวิรตี, หิตฺวา เอกูนสฏฺฐิสุ;

ปาปาเหตุกมุตฺเตสุ, สทฺธาเทกูนวีสติ.

๓๐๖.

ทฺวิเหตุกาเหตุปาปวชฺชิเตสุ สมาสโต;

ปญฺญา ตุ ชายเต สตฺตจตฺตาลีเสสุ สพฺพถา.

๓๐๗.

มหากฺริยากามปุญฺญ-รูปชฺฌาเนสุ ชายเร;

อปฺปมญฺญาฏฺฐวีเสสุ, หิตฺวา ฌานํ ตุ ปญฺจมํ.

๓๐๘.

โลกุตฺตเรสุ สพฺพตฺถ, สเหว วิรติตฺตยํ;

กามปุญฺเญสุ สมฺโภติ, ยถาสมฺภวโต วิสุํ.

๓๐๙.

วิรตีอปฺปมญฺญาสุ, ปญฺจสฺวปิ ยถารหํ;

กทาจิเทว สมฺโภติ, เอเกโกว น เจกโต.

๓๑๐.

อหิรีกมโนตฺตปฺปํ, โมหอุทฺธจฺจเมว จ;

ปาปสาธารณา นาม, จตฺตาโร ปาปสมฺภวา.

๓๑๑.

โลโภ จ โลภมูเลสุ, ทิฏฺฐิยุตฺเตสุ ทิฏฺฐิ จ;

มาโน ทิฏฺฐิวิยุตฺเตสุ, ทิฏฺฐิมานา น เจกโต.

๓๑๒.

โทสมูเลสุ โทโส จ, อิสฺสา มจฺฉริยํ ตถา;

กุกฺกุจฺจมิติ จตฺตาโร, วิจิกิจฺฉา ตุ กงฺขิเต.

๓๑๓.

สเหว ถินมิทฺธํ ตุ, สสงฺขาเรสุ ปญฺจสุ;

อิติ จุทฺทส สาวชฺชา, สาวชฺเชสฺเวว นิจฺฉิตา.

๓๑๔.

มาโน [Pg.28] จ ถินมิทฺธญฺจ, สห วาถ วิสุํ น วา;

อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจา, อญฺญมญฺญํ วิสุํ น วาติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค เจตสิกสมฺปโยคกถา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐโม ปริจฺเฉโท.

นวโม ปริจฺเฉโท

๙. เจตสิกสงฺคหกถา

๓๑๕.

สตฺต สาธารณา เจว, ฉ ธมฺมา จ ปกิณฺณกา;

สทฺธาทิ ปญฺจวีเสติ, อฏฺฐตึส สมิสฺสิตา.

๓๑๖.

กามาวจรปุญฺเญสุ, ลพฺภนฺติ ปฐมทฺวเย;

สตฺตตึเสว ทุติเย, ปญฺญามตฺตวิวชฺชิตา.

๓๑๗.

ตติเย จ ยถาวุตฺตา, ปีติมตฺตวิวชฺชิตา;

ฉตฺตึเสว จตุตฺถมฺหิ, ปญฺญาปีติทฺวยํ วินา.

๓๑๘.

มหากฺริยาสุ ยุชฺชนฺติ, หิตฺวา วิรติโย ตถา;

ปญฺจตึส จตุตฺตึสทฺวยํ เตตฺตึสกํ กมา.

๓๑๙.

ฐเปตฺวา อปฺปมญฺญา จ, มหาปาเกสุ โยชิตา;

เตตฺตึสา เจว ทฺวตฺตึสทฺวเยกตฺตึสกํ กมา.

๓๒๐.

อปฺปมญฺญา คเหตฺวาน, หิตฺวา วิรติโย ตถา;

ปญฺจตึเสว ปฐเม, รูปาวจรมานเส.

๓๒๑.

วิตกฺกํ ทุติเย หิตฺวา, วิจารญฺจ ตโต ปรํ;

จตุตฺเถ ปน ปีติญฺจ, อปฺปมญฺญญฺจ ปญฺจเม.

๓๒๒.

ยถาวุตฺตปการาว, จตุตฺตึส ยถากฺกมํ;

เตตฺตึส เจว ทฺวตฺตึส, สมตึสญฺจ ลพฺภเร.

๓๒๓.

ปญฺจเมน สมานา จ, ฐเปตฺวารุปฺปมานสา;

ภูมารมฺมณเภทญฺจ, องฺคานญฺจ ปณีตตํ.

๓๒๔.

อปฺปมญฺญา [Pg.29] ฐเปตฺวาน, คเหตฺวา วิรติตฺตยํ;

ฉตฺตึสานุตฺตเร โหนฺติ, ปฐมชฺฌานมานเส.

๓๒๕.

วิตกฺกํ ทุติเย หิตฺวา, วิจารญฺจ ตโต ปรํ;

ปีตึ หิตฺวา จตุตฺเถ จ, ปญฺจเมปิ จ สพฺพถา.

๓๒๖.

ยถาวุตฺตปฺปการาว, ปญฺจตึส ยถากฺกมํ;

จตุตฺตึสญฺจ เตตฺตึส, ตถา เตตฺตึส จาปเร.

๓๒๗.

เอวํ พาวีสธา เภโท, อนวชฺเชสุ สงฺคโห;

เอกูนสฏฺฐิจิตฺเตสุ, อฏฺฐตึสานมีริโต.

๓๒๘.

วิรตี อปฺปมญฺญา จ, คเหตฺวา ปน สพฺพโส;

เอกเมกํ คเหตฺวา จ, ปจฺจกฺขาย จ สพฺพถา.

๓๒๙.

กาเมสุ สตฺตธา ปุญฺเญ, จตุธา จ กฺริเย ตถา;

รูปชฺฌานจตุกฺเก จ, กตฺตพฺโพยมฺปิ สงฺคโห.

๓๓๐.

อิมินา ปนุปาเยน, สมสตฺตติ เภทโต;

อนวชฺเชสุ วิญฺเญยฺโย, จิตฺตุปฺปาเทสุ สงฺคโห.

๓๓๑.

อิติ สพฺพปฺปกาเรน, อนวชฺชวินิจฺฉยํ;

ญตฺวา โยเชยฺย เมธาวี, สาวชฺเชสุ จ สงฺคหํ.

๓๓๒.

สตฺต สาธารณา เจว, ฉ ธมฺมา จ ปกิณฺณกา;

จตฺตาโร ปาปสามญฺญา, ธมฺมา สตฺตรเสวิเม.

๓๓๓.

เอกูนวีสาสงฺขาเร, ปฐเม โลภทิฏฺฐิยา;

ทุติเย โลภมาเนน, ยถาวุตฺตา จ ตตฺตกา.

๓๓๔.

อฏฺฐารส วินา ปีตึ, ตติเย โลภทิฏฺฐิยา;

จตุตฺเถปิ วินา ปีตึ, โลภมาเนน ตตฺตกา.

๓๓๕.

ปฏิเฆ จ วินา ปีตึ, อสงฺขาเร ตเถว เต;

ลพฺภนฺติ โทสกุกฺกุจฺจ-มจฺฉริยาหิ วีสติ.

๓๓๖.

อสงฺขาเรสุ วุตฺตา จ, สสงฺขาเรสุ ปญฺจธา;

ถินมิทฺเธเนกวีส, วีส ทฺเววีสติกฺกมา.

๓๓๗.

ฉนฺทํ [Pg.30] ปีติญฺจ อุทฺธจฺเจ, หิตฺวา ปญฺจทเสว เต;

หิตฺวา วิโมกฺขํ กงฺขญฺจ, คเหตฺวา กงฺขิเต ตถา.

๓๓๘.

สตฺตวีสติธมฺมานํ, อิติ ทฺวาทส สงฺคหา;

ทฺวาทสาปุญฺญจิตฺเตสุ, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา.

๓๓๙.

หิตฺวา ฉานิยเต ธมฺเม, คเหตฺวา จ ยถารหํ;

จตุตฺตึสาปิ วิญฺเญยฺยา, สงฺคหา ตตฺถ วิญฺญุนา.

๓๔๐.

ทฺวาทสากุสเลสฺเวว, ญตฺวา สงฺคหมุตฺตรํ;

เญยฺยาเหตุกจิตฺเตสุ, สงฺคหํ กมโต กถํ?

๓๔๑.

สตฺต สาธารณา ฉนฺทวชฺชิตา จ ปกิณฺณกา;

หสิตุปฺปาทจิตฺตมฺหิ, ทฺวาทเสว ปกาสิตา.

๓๔๒.

โวฏฺฐพฺเพ จ วินา ปีตึ, วีริยํ สุขตีรเณ;

เอกาทส ยถาวุตฺตา, ธมฺมา ทฺวีสุปิ เทสิตา.

๓๔๓.

มโนธาตุตฺติเก เจว, อุเปกฺขาตีรณทฺวเย;

ทส โหนฺติ ยถาวุตฺตา, หิตฺวา วีริยปีติโย.

๓๔๔.

สตฺต สาธารณา เอว, ปญฺจวิญฺญาณสมฺภวา;

อิจฺจาเหตุกจิตฺเตสุ, ปญฺจธา สงฺคโห ฐิโต.

๓๔๕.

อิติ เจตสิเก ธมฺเม, จิตฺเตสุ คณิเต ปุน;

จิตฺเตน สห สงฺคยฺห, คเณยฺยาปิ จ ปณฺฑิโต.

๓๔๖.

อฏฺฐตึสาติ เย วุตฺตา, จิตฺเตน สห เต ปุน;

เอกูนจตฺตาลีเสติ, สพฺพตฺเถกาธิกํ นเย.

๓๔๗.

พาวีเสวํ ทส ทฺเว จ, ปญฺจ เจติ ยถารหํ;

สงฺคหา สมฺปยุตฺตานํ, ตาลีเสกูนกา กถา.

๓๔๘.

วิตกฺโก จ วิจาโร จ, ปีติ ปญฺญา ตถา ปน;

อปฺปมญฺญา วิรตีติ, นว ธมฺมา ยถารหํ.

๓๔๙.

คเหตพฺพาปเนตพฺพา, ภวนฺติ อนวชฺชเก;

ปริวตฺเตติ สพฺพตฺถ, เวทนา ตุ ยถารหํ.

๓๕๐.

ฉนฺทาธิโมกฺขวีริยา[Pg.31], สทฺธาเทกูนวีสติ;

ผสฺสาทโย ฉเฬวาติ, น จลนฺตฏฺฐวีสติ.

๓๕๑.

เตรเสว ตุ สาวชฺเช, ฉเฬวาเหตุมานเส;

น จลนฺติ ทส อญฺเญ, จุทฺทสา ฉ จ สมฺภวาติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค เจตสิกสงฺคหกถา นิฏฺฐิตา.

นวโม ปริจฺเฉโท.

ทสโม ปริจฺเฉโท

๑๐. ปเภทกถา

๓๕๒.

เอกุปฺปาทา นิโรธา จ, เอกาลมฺพณวตฺถุกา;

สหคตา สหชาตา, สํสฏฺฐา สหวุตฺติโน.

๓๕๓.

เตปญฺญาส ปนิจฺเจเต, สมฺปยุตฺตา ยถารหํ;

จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา, อฏฺฐารสวิธาปิ จ.

๓๕๔.

เอกธา ฉพฺพิธา เจว, จตุธา สตฺตธา ฐิตา;

จิตฺตุปฺปาทปเภเทน, ภินฺทิตพฺพา วิภาวินา.

๓๕๕.

อฏฺฐ ธมฺมาวินิพฺโภคา, ภินฺนาสีติ นวุตฺตรา;

สตฺตสตํ ทส ทฺเว จ, สพฺเพ โหนฺติ สมิสฺสิตา.

๓๕๖.

สนฺตีรณมโนธาตุ, สิตโวฏฺฐพฺพนา ตถา;

อปุญฺญา กามปุญฺญา จ, มหาปากา มหากฺริยา.

๓๕๗.

ปฐมชฺฌานธมฺมา จ, โลกุตฺตรมหคฺคตา;

ปญฺจปญฺญาส สพฺเพปิ, วิตกฺกา โหนฺติ เภทิตา.

๓๕๘.

วิจาราปิ จ เตเยว, ทุติยชฺฌานนามกา;

เอกาทสาปเร เจติ, ฉสฏฺฐิ ปริทีปิตา.

๓๕๙.

อปุญฺญา กามปุญฺญา จ, มหาปากา มหากฺริยา;

จตุกฺกา เจว จตฺตาโร, สิตญฺจ สุขตีรณํ.

๓๖๐.

ปฐมาทิติกชฺฌานา[Pg.32], โลกุตฺตรมหคฺคตา;

อิจฺเจวเมกปญฺญาส, ปีติโย โหนฺติ สพฺพถา.

๓๖๑.

สิตโวฏฺฐพฺพนา ทฺเว จ, สาวชฺชา จานวชฺชกา;

ภินฺนเมวํ ตุ วีริยํ, เตสตฺตติวิธํ ภเว.

๓๖๒.

สาวชฺชา จานวชฺชา จ, โมมูหทฺวยวชฺชิตา;

ฉนฺทา ภวนฺติ สพฺเพปิ, สฏฺฐิเภทา นวุตฺตรา.

๓๖๓.

สนฺตีรณมโนธาตุ, สิตโวฏฺฐพฺพนา ตถา;

สาวชฺชา จานวชฺชา จ, วิจิกิจฺฉาวิวชฺชิตา.

๓๖๔.

อธิโมกฺขา ปนิจฺเจวํ, อฏฺฐสตฺตติ เภทิตา;

ติสตํ นวุติ ทฺเว จ, ภินฺนา โหนฺติ ปกิณฺณกา.

๓๖๕.

เอกูนสฏฺฐิ วา โหนฺติ, สทฺธาเทกูนวีสติ;

สหสฺสญฺจ สตญฺเจกํ, เอกวีสญฺจ สพฺพถา.

๓๖๖.

ญาเณน สมฺปยุตฺตา จ, กาเม ทฺวาทสธาปเร;

ปญฺจตึสาติ ปญฺญาปิ, สตฺตตาลีสธา กถา.

๓๖๗.

รูปชฺฌานจตุกฺกา จ, กามปุญฺญา มหากฺริยา;

อฏฺฐวีสปฺปมญฺเญวํ, ฉปฺปญฺญาส ภวนฺติ จ.

๓๖๘.

อนุตฺตรา กามปุญฺญา, ติสฺโส วิรติโย ปน;

โหนฺติ โสฬสธา ภินฺนา, อฏฺฐตาลีส ปิณฺฑิตา.

๓๖๙.

ปญฺจวีสานวชฺเชวํ, สมฺปยุตฺตา จตุพฺพิธา;

สหสฺสทฺวิสตญฺเจว, ทฺวิ จ สตฺตติ เภทโต.

๓๗๐.

จตฺตาโร ปาปสามญฺญา, ภินฺนา ทฺวาทสธา ปน;

อฏฺฐตาลีสธา โหนฺติ, เต สพฺเพ ปริปิณฺฑิตา.

๓๗๑.

โลโภ ปนฏฺฐธา ภินฺโน, ถินมิทฺธญฺจ ปญฺจธา;

จตุธา ทิฏฺฐิมาโน จ, จตุธา ทิฏฺฐิโย วิสุํ.

๓๗๒.

ทฺวิธา โทสาทิจตฺตาโร, วิจิกิจฺเฉกธาติ จ;

สาวชฺชา สตฺตธา วุตฺตา, ภินฺนาสีติ ติกุตฺตรา.

๓๗๓.

อิจฺจฏฺฐารสธา [Pg.33] วุตฺตา, เตปญฺญาสาปิ เภทโต;

ทฺวิสหสฺสญฺจ ตุ สตํ, ภวนฺเตกูนสฏฺฐิ จ.

๓๗๔.

วิตกฺกวิจารปีติสุโขเปกฺขาสุ ปญฺจสุ;

ภินฺทิตฺวา ฌานเภเทน, คเหตพฺพา อนุตฺตรา.

๓๗๕.

อญฺญตฺร ปน สพฺพตฺถ, นตฺถิ เภทปฺปโยชนํ;

อฏฺเฐว กสฺมา คยฺหนฺติ, อเภเทนาติ ลกฺขเย.

๓๗๖.

ปฐมาทิจตุชฺฌานา, โลกุตฺตรมหคฺคตา;

อิจฺเจกเมกทสธา, จตุตาลีส ปิณฺฑิตา.

๓๗๗.

เตวีส ปญฺจมา เจติ, สตฺตสฏฺฐิ สมิสฺสิตา;

อปฺปนา ตตฺถ สพฺพาปิ, อฏฺฐปญฺญาส ทีปิตา.

๓๗๘.

ปญฺจตึเสว สงฺเขปา, โลกุตฺตรมหคฺคตา;

อปฺปนา ตตฺถ สพฺพาปิ, ฉพฺพีสติ ปกาสิตา.

๓๗๙.

อิทฺธิวิธํ ทิพฺพโสตํ, เจโตปริยนามกา;

ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติ, ทิพฺพจกฺขูติ ปญฺจธา.

๓๘๐.

อภิญฺญาญาณมีเรนฺติ, รูปาวจรปญฺจมา;

กุสลญฺจ กฺริยา เจติ, เภทิตํ ทุวิธมฺปิ จ.

๓๘๑.

ตํ ทฺวยมฺปิ สมฺมิสฺเสตฺวา, ปญฺจาภิญฺญา จ โลกิยา;

อาสวกฺขยญาณญฺจ, ฉฬภิญฺญา ปวุจฺจเร.

๓๘๒.

โลกิยา จ ทสาภิญฺญา, ภินฺทิตฺวา กุสลกฺริยา;

สตฺตสตฺตติ ฌานานิ, อฏฺฐสฏฺฐิ ปนปฺปนา.

๓๘๓.

สตฺตสตฺตติ จิตฺตานิ, จตุปญฺญาส สพฺพถา;

ปจิตานิ จ จิตฺตานิ, เอกตึสสตํ สิยุนฺติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค ปเภทกถา นิฏฺฐิตา.

ทสโม ปริจฺเฉโท.

เอกาทสโม ปริจฺเฉโท

๑๑. ราสิสรูปกถา

๓๘๔.

สพฺพํ [Pg.34] สภาวสามญฺญ-วิเสเสน ยถารหํ;

คตราสิวเสนาถ, อฏฺฐารสวิธํ กถํ.

๓๘๕.

ผสฺสปญฺจกราสี จ, ฌานินฺทฺริยมถาปเร;

มคฺคพลเหตุกมฺม-ปถโลกิยราสโย.

๓๘๖.

นิรวชฺชา ฉ ปสฺสทฺธิ-อาทิกา จ สตีมตา;

ยุคนนฺธา จ สมถา, ตถา เยวาปนาติ จ.

๓๘๗.

ผสฺโส จ เวทนา สญฺญา, เจตนา จิตฺตเมว จ;

ผสฺสปญฺจกราสีติ, ปญฺจ ธมฺมา ปกาสิตา.

๓๘๘.

วิตกฺโก จ วิจาโร จ, ปีติ เจกคฺคตา ตถา;

สุขํ ทุกฺขมุเปกฺขาติ, สตฺต ฌานงฺคนามกา.

๓๘๙.

สทฺธินฺทฺริยญฺจ วีริยํ, สติ เจว สมาธิ จ;

ปญฺญา จตุพฺพิธา วุตฺตา, มโน ปญฺจาปิ เวทนา.

๓๙๐.

ชีวิตินฺทฺริยเมกนฺติ, จกฺขาทีนิ จ สตฺตธา;

พาวีสตินฺทฺริยา นาม, ธมฺมา โสฬส เทสิตา.

๓๙๑.

อาทิมคฺเค อนญฺญาต-ญฺญสฺสามีตินฺทฺริยํ ภเว;

มชฺเฌ อญฺญินฺทฺริยํ อนฺเต, อญฺญาตาวินฺทฺริยนฺติ จ.

๓๙๒.

ปญฺญานุตฺตรจิตฺเตสุ, โหนฺติ ตีณินฺทฺริยานิปิ;

ติเหตุเกสุ เสเสสุ, เอกํ ปญฺญินฺทฺริยํ มตํ.

๓๙๓.

สุขํ ทุกฺขินฺทฺริยญฺเจว, โสมนสฺสินฺทฺริยํ ตถา;

โทมนสฺสมุเปกฺขาติ, ปญฺจธา เวทนา กถา.

๓๙๔.

รูปารูปวสา ทฺเวธา, ชีวิตินฺทฺริยเมกกํ;

จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายิตฺถิปุริสินฺทฺริยา.

๓๙๕.

ตตฺถ ชีวิตรูปญฺจ, อฏฺเฐตฺถ น ตุ คยฺหเร;

ตสฺมา นามินฺทฺริยาเนว, ทสปญฺจ วินิทฺทิเส.

๓๙๖.

สมฺมาทิฏฺฐิ [Pg.35] จ สงฺกปฺโป, วายาโม วิรติตฺตยํ;

สมฺมาสติ สมาธิ จ, มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ ธมฺมโต.

๓๙๗.

มคฺคงฺคานิ นเวตานิ, ทฺวาทสาปิ ยโต ทฺวิธา;

สมฺมามิจฺฉาติ สงฺกปฺโป, วายาโม จ สมาธิ จ.

๓๙๘.

โลกปาลทุกญฺเจว, หิโรตฺตปฺปมถาปรํ;

อหิรีกมโนตฺตปฺปํ, ทุกํ โลกวินาสกํ.

๓๙๙.

ปญฺจ สทฺธาทโย เจติ, พลธมฺมา นเวริตา;

กณฺหสุกฺกวเสนาปิ, ปฏิปกฺเข อกมฺปิยา.

๔๐๐.

ฉ เหตู เหตุราสิมฺหิ,โลภาโลภาทิกา ติกา;

โมมูเห กงฺขิตุทฺธจฺจา,ตตฺถ วุตฺตาติ อฏฺฐธา.

๔๐๑.

มิจฺฉาทิฏฺฐิ อภิชฺฌา จ, พฺยาปาโท วิรติตฺตยํ;

สมฺมาทิฏฺฐินภิชฺฌา จ, อพฺยาปาโท จ เจตนา.

๔๐๒.

ทส กมฺมปถาเนตฺถ, วุตฺตา วิรติเจตนา;

โลกปาลวินาสาติ, วุตฺตา โลกทุกา ทฺวิธา.

๔๐๓.

ปสฺสทฺธิอาทิยุคฬา, นิรวชฺชา ฉ ราสโย;

สติ จ สมฺปชญฺญญฺจ, อุปการทุกํ ภเว.

๔๐๔.

ยุคนนฺธทุกํ นาม, สมโถ จ วิปสฺสนา;

ปคฺคโห จ อวิกฺเขโป, สมถทฺทุกมีริตํ.

๔๐๕.

เย สรูเปน นิทฺทิฏฺฐา, จิตฺตุปฺปาเทสุ ตาทินา;

เต ฐเปตฺวาวเสสา ตุ, เยวาปนกนามกา.

๔๐๖.

ฉนฺโท จ อธิโมกฺโข จ, ตตฺรมชฺฌตฺตตา ตถา;

อุทฺธจฺจํ มนสิกาโร, ปญฺจาปณฺณกนามกา.

๔๐๗.

มาโน จ ถินมิทฺธญฺจ, อิสฺสา มจฺฉริยํ ตถา;

กุกฺกุจฺจมปฺปมญฺญา จ, ติสฺโส วิรติโยปิ จ.

๔๐๘.

เอเต [Pg.36] อนิยตา นาม, เอกาทส ยถารหํ;

ตโต จ เสสา สพฺเพปิ, นิยตาติ ปกิตฺติตา.

๔๐๙.

เกจิ ราสึ น ภชนฺติ, เกจิ จานิยตา ยโต;

ตสฺมา เยวาปนาเตว, ธมฺมา โสฬส เทสิตา.

๔๑๐.

สตฺตตึสาวเสสา ตุ, ตตฺถ ตตฺถ ยถารหํ;

สรูเปเนว นิทฺทิฏฺฐา, จิตฺตุปฺปาเทสุ สพฺพถา.

๔๑๑.

เทสิตานุตฺตรุทฺธจฺเจ, นามโต วิรตุทฺธวา;

ตถานุตฺตรจิตฺเตสุ, นิยตํ วิรติตฺตยํ.

๔๑๒.

จิตฺตํ วิตกฺโก สทฺธา จ,หิโรตฺตปฺปพลทฺวยํ;

อโลโภ จ อโทโส จ,โลโภ โทโส จ ทิฏฺฐิ จ.

๔๑๓.

อหิรีกมโนตฺตปฺปํ,อุทฺธจฺจํ วิรติตฺตยํ;

โสฬเสเต ยถาโยคํ,ทฺวีสุ ฐาเนสุ เทสิตา.

๔๑๔.

เวทนา ตีสุ วีริยํ, สติ จ จตุราสิกา;

สมาธิ ฉสุ ปญฺญา จ, สตฺตฏฺฐาเนสุ ทีปิตา.

๔๑๕.

เอกวีส ปนิจฺเจเต, สวิภตฺติกนามกา;

เสสา ทฺวตฺตึสติ ธมฺมา, สพฺเพปิ อวิภตฺติกาติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค ราสิสรูปกถา นิฏฺฐิตา.

เอกาทสโม ปริจฺเฉโท.

ทฺวาทสโม ปริจฺเฉโท

๑๒. ราสิวินิจฺฉยกถา

๔๑๖.

ตตฺถ วิญฺญาณกายา ฉ, สตฺต วิญฺญาณธาตุโย;

ผสฺสา จกฺขาทิสมฺผสฺสา, ฉพฺพิธา สตฺตธาปิ จ.

๔๑๗.

จกฺขุสมฺผสฺสชาทีหิ[Pg.37], เภเทหิ ปน เวทนา;

สญฺญา จ เจตนา เจว, ภินฺนา ฉธา จ สตฺตธา.

๔๑๘.

จิตฺตุปฺปาเทสุ ธมฺมา จ, ขนฺธายตนธาตุโย;

อาหารา จ ยถาโยคํ, ผสฺสปญฺจกราสิยํ.

๔๑๙.

สพฺเพ สงฺคหิตา โหนฺติ, ตสฺมา นามปริคฺคโห;

มูลราสิ จ โส สพฺพ-สงฺคโหติ ปวุจฺจติ.

๔๒๐.

ฌานราสิมฺหิ ปญฺเจว, ธมฺมา สตฺตปฺปเภทโต;

อินฺทฺริยานิ จ พาวีส, ธมฺมโต ปน โสฬส.

๔๒๑.

นว มคฺคงฺคธมฺมา จ, ภินฺนา ทฺวาทสธาปิ เต;

ฉเฬว เหตุโย ตตฺถ, เทสิตา กงฺขิตุทฺธวา.

๔๒๒.

ทส กมฺมปถา ธมฺมา, ฉเฬว ปน เทสิตา;

เสสาว ทสธมฺเมหิ, สมานา จตุราสโย.

๔๒๓.

ปญฺญา ทสวิธา ตตฺถ, เวทนา นวธา ฐิตา;

สมาธิ สตฺตธา โหติ, วีริยํ ปน ปญฺจธา.

๔๒๔.

สติ ภินฺนา จตุธาว, วิตกฺโก ติวิโธ มโต;

ทฺวิธา จิตฺตาทโย โหนฺติ, ทสปญฺเจว สมฺภวา.

๔๒๕.

เสสา ทฺวตฺตึส สพฺเพปิ, ธมฺมา เอเกกธาปิ จ;

หิตฺวา รูปินฺทฺริยาเนเต, วิภาคา อฏฺฐธา กถํ.

๔๒๖.

ผสฺโส จ เจตนา สญฺญา, วิจาโร ปีติ ชีวิตํ;

นิรวชฺชา ฉ ยุคฬา, สาวชฺชโมหกงฺขิตา.

๔๒๗.

เยวาปนกธมฺมา จ, วิรตุทฺธจฺจวชฺชิตา;

ทฺวาทสา เจติ สพฺเพปิ, ทฺวตฺตึสเกกธา ตถา.

๔๒๘.

จิตฺตํ มนินฺทฺริยํ จิตฺตํ, สทฺธา สทฺธินฺทฺริยํ พลํ;

พเลสุ โลกิยา วุตฺตา, โลกิเย จ ทุกทฺวเย.

๔๒๙.

โลภาโลภาทิกา [Pg.38] ทฺเว ทฺเว,จตฺตาโร เหตุราสิยํ;

มิจฺฉาทิฏฺฐิ จ มคฺคงฺเค,ปญฺจกมฺมปเถปิ เต.

๔๓๐.

เยวาปนกราสิมฺหิ, เทสิตา วิรตุทฺธวา;

มคฺคเหตูสุ เจเวติ, ทฺวิธา ปญฺจทส ฐิตา.

๔๓๑.

วิตกฺโก ฌานมคฺเคสุ, ติวิธา นวธา ปน;

เวทนา มูลราสิมฺหิ, ตถา ฌานินฺทฺริเยสุ จ.

๔๓๒.

อินฺทฺริยมคฺคราสิมฺหิ, พลปิฏฺฐิทุกตฺติเก;

จตุธา สติ ตตฺเถว, วีริยมฺปิ จ ปญฺจธา.

๔๓๓.

สมาธิ สตฺตธา วุตฺโต, ฌานงฺเคสุ จ ตตฺถ จ;

ตตฺเถว ทสธา ปญฺญา, เหตุกมฺมปเถสุ จ.

๔๓๔.

ทสนวสตฺตปญฺจจตุติทฺเวกธา ฐิตา;

ฉเฬกกา ปญฺจทส, ทฺวตฺตึส จ ยถากฺกมํ.

๔๓๕.

อฏฺฐ วิภาคสงฺเขปา, ปทานิ ทสธา สิยุํ;

เตปญฺญาเสว ธมฺมา จ, อฏฺฐารส จ ราสโย.

๔๓๖.

อิติ ธมฺมววตฺถาเน, ธมฺมสงฺคณิยํ ปน;

จิตฺตุปฺปาทปริจฺเฉเท, อุทฺเทสนยสงฺคโห.

๔๓๗.

ปทานิ จตุราสีติ, เทสิตานิ สรูปโต;

เยวาปนกนาเมน, โสฬเสว ยถารหํ.

๔๓๘.

ตตฺถานิยตนามานิ, ปทาเนกาทเสว ตุ;

วุตฺตาเนกูนนวุติ, นิยตาเนว สมฺภวา.

๔๓๙.

อสมฺภินฺนปทาเนตฺถ, เตปญฺญาเสว สพฺพถา;

จิตฺตเจตสิกานํ ตุ, วเสน ปริทีปเย.

๔๔๐.

วิภาคปทธมฺมานํ[Pg.39], วเสเนวํ ปกาสิโต;

จิตฺตเจตสิกานํ ตุ, กมโต ราสินิจฺฉโยติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค ราสิวินิจฺฉยกถา นิฏฺฐิตา.

ทฺวาทสโม ปริจฺเฉโท.

เตรสโม ปริจฺเฉโท

๑๓. ราสิโยคกถา

๔๔๑.

อิติ ราสิวีถึ ญตฺวา, ลพฺภมานวสา พุโธ;

เตสเมวาถ โยคมฺปิ, จิตฺตุปฺปาเทสุ ทีปเย.

๔๔๒.

กามาวจรกุสลสฺส, ปฐมทฺวยมานเส;

สพฺเพปิ ราสโย โหนฺติ, ยถาสมฺภวโต กถํ.

๔๔๓.

ผสฺสปญฺจกราสี จ, ฌานปญฺจกราสิ จ;

อินฺทฺริยฏฺฐกราสี จ, มคฺคปญฺจกราสิ จ.

๔๔๔.

พลสตฺตกราสี จ, เหตุกมฺมปถตฺติกา;

ทสาวเสสา ราสี จ, โลกปาลทุกาทโย.

๔๔๕.

เยวาปนกนวกํ, นิยตุทฺธจฺจวชฺชิตา;

อปฺปมญฺญาทฺวยญฺเจว, ติสฺโส วิรติโยติ จ.

๔๔๖.

อิติ สตฺตรเสเวเต, เทสิตา จ สรูปโต;

เยวาปนกราสี จ, ลพฺภนฺติฏฺฐารสาปิ จ.

๔๔๗.

ฉปฺปญฺญาส ปทาเนตฺถ, เทสิตานิ สรูปโต;

ธมฺมา ปน สมตึส, ตตฺถ โหนฺติ สรูปโต.

๔๔๘.

ตานิ เยวาปนเกหิ, ปญฺจสฏฺฐิ ปทานิ จ;

ธมฺมา เจกูนตาลีส, ภวนฺติ ปน สมฺภวา.

๔๔๙.

ตตฺถ ทฺวาทส ธมฺมา จ, เทสิตา สวิภตฺติกา;

อวเสสา ตุ สพฺเพปิ, อวิภตฺติกนามกา.

๔๕๐.

เอกทฺวิ [Pg.40] จ ติจตุกฺก-ฉสตฺตฏฺฐานิกา ปน;

สตฺตวีส จ สตฺเตโก, ทฺเวเกโก จ ยถากฺกมํ.

๔๕๑.

นิยตา ตุ จตุตฺตึส, ธมฺมาว สหวุตฺติโต;

ยถาสมฺภววุตฺติโต, ปญฺจธา นิยตา กถา.

๔๕๒.

ตตฺถ จานิยเต สพฺเพ, คเหตฺวา จ ปหาย จ;

ปจฺเจกญฺจ คเหตฺวาปิ, สตฺตธา โยชนกฺกโม.

๔๕๓.

สกิเมกูนตาลีส, จตุตฺตึส ยถากฺกมํ;

ปญฺจกฺขตฺตุญฺจ โยเชยฺย, ปญฺจตึสาติ ปณฺฑิโต.

๔๕๔.

ราสโย จ ปทานีธ, ธมฺมนฺตรวิภตฺติโย;

สรูปเยวาปนเก, นิยตานิยเต ยถา.

๔๕๕.

โยชนานยเภทญฺจ, คณนาสงฺคหฏฺฐิติ;

ลพฺภมานานุมาเนน, สลฺลกฺเขนฺโต ตหึ ตหึ.

๔๕๖.

ญาณํ ญาณวิยุตฺตมฺหิ, หิตฺวา ปีตึ อุเปกฺขิเต;

เวทนา ปริวตฺเตนฺโต, กามปุญฺเญ จ เสสเก.

๔๕๗.

มหากฺริเย จ โยเชยฺย, ปหาย วิรติตฺตยํ;

อปฺปมญฺญา จ หิตฺวาถ, มหาปาเก จ โยชเย.

๔๕๘.

ตกฺกาทึ กมโต หิตฺวา, สพฺพตฺถ วิรติตฺตยํ;

ปญฺจเม อปฺปมญฺญาย, หิตฺวา รูเป จ โยชเย.

๔๕๙.

หิตฺวาปฺปมญฺญา โยชเย, ยถาฌานมนุตฺตเร;

โลกุตฺตรินฺทฺริยญฺเจว, คเหตฺวา วิรติตฺตยํ.

๔๖๐.

ฌานานิ จตุตาลีส, สุขยุตฺตานิ วตฺตเร;

อุเปกฺขิตานิ เตวีส, ปญฺจมชฺฌาเน จ สพฺพถา.

๔๖๑.

อปฺปมญฺญาวิรติโย, กามปุญฺเญสุ ลพฺภเร;

อปฺปมญฺญา รูปชฺฌาน-จตุกฺเก จ มหากฺริเย.

๔๖๒.

โลกุตฺตเรสุ สพฺพตฺถ, สมฺโภติ วิรติตฺตยํ;

นตฺถิทฺวยมฺปิ อารุปฺเป, มหาปาเก จ ปญฺจเม.

๔๖๓.

วิตกฺกาทิตฺตยํ [Pg.41] ปญฺญา, ปญฺจ จานิยตา จลา;

หานิพุทฺธิวสา เสสา, น จลนฺติ กุทาจนํ.

๔๖๔.

พาวีสติวิโธ เจตฺถ, สงฺคโห อนวชฺชเก;

ทฺวยทฺวยวสา เจว, ฌานปญฺจกโตปิ จ.

๔๖๕.

อิติ ญตฺวานวชฺเชสุ, ราสิสงฺคห สมฺภวํ;

สาวชฺเชสุปิ วิญฺเญยฺยา, วิญฺญุนา ราสโย กถํ.

๔๖๖.

โลภมูเลสุ ปฐเม, ผสฺสปญฺจกราสิ จ;

ฌานปญฺจกราสี จ, ตเถวินฺทฺริยปญฺจกํ.

๔๖๗.

มคฺคพลจตุกฺกญฺจ, เหตุกมฺมปถทุกา;

โลกนาสกราสี จ, สมโถ สมถทฺทุกา.

๔๖๘.

ตตฺรมชฺฌตฺตตํ หิตฺวา, เยวาปนกนามกา;

จตฺตาโร เจติ ลพฺภนฺติ, ตตฺเถกาทส ราสโย.

๔๖๙.

ทฺวตฺตึเสว ปทาเนตฺถ, เทสิตานิ สรูปโต;

ตานิ เยวาปนเกหิ, ฉตฺตึเสว ภวนฺติ จ.

๔๗๐.

อสมฺภินฺนปทาเนตฺถ, สมวีสติ สมฺภวา;

สวิภตฺติกนามา จ, นว ธมฺมา ปกาสิตา.

๔๗๑.

เอกทฺวยติจตุกฺก-ฉฏฺฐานนิยตา ปน;

เอกาทส ฉเฬกา จ, กเมเนโก ปุเนกโก.

๔๗๒.

นตฺเถวานิยตา เหตฺถ, เยวาปนกนามกา;

โยชนานยเภโท จ, ตสฺมา ตตฺถ น วิชฺชติ.

๔๗๓.

มาโน จ ถินมิทฺธญฺจ, อิสฺสา มจฺฉริยํ ตถา;

กุกฺกุจฺจมิติ สาวชฺเช, ฉเฬวานิยตา มตา.

๔๗๔.

มาโน ทิฏฺฐิวิยุตฺเตสุ, สสงฺขาเรสุ ปญฺจสุ;

ถินมิทฺธํ ตโย เสสา, ปฏิฆทฺวยโยคิโน.

๔๗๕.

อิจฺเจวมฏฺฐ [Pg.42] สาวชฺชา, อนวชฺชฏฺฐวีสติ;

ฉตฺตึส มานสา สพฺเพ, โหนฺตานิยตโยคิโน.

๔๗๖.

เตหิ ยุตฺตา ยถาโยคํ, เอกทฺวิตฺตยปญฺจหิ;

ทฺเว ทฺวาวีสํ ตโย เจว, นว จาถ ยถากฺกมํ.

๔๗๗.

อิติ วุตฺตานุสาเรน, ลพฺภมานวสา ปน;

ตทญฺเญสุปิ โยเชยฺย, สาวชฺเชสุ ยถากฺกมํ.

๔๗๘.

โลภมูเลสุ โลภญฺจ, โทสญฺจ ปฏิฆทฺวเย;

โมหมูเล กงฺขุทฺธจฺจํ, คเหตฺวา เหตุราสิยํ.

๔๗๙.

ทิฏฺฐึ ทิฏฺฐิวิยุตฺตมฺหิ, หิตฺวา ปีติมุเปกฺขิเต;

เวทนํ ปริวตฺเตนฺโต, โทสมูเล จ ปณฺฑิโต.

๔๘๐.

ตถา กมฺมปถํ ทิฏฺฐึ,ปีตึ ฉนฺทญฺจ โมมุเห;

กงฺขิเต อธิโมกฺขญฺจ,หิตฺวา โยเชยฺย ราสโย.

๔๘๑.

จิตฺตสฺส ฐิตึ ปตฺตาสุ, จิตฺตสฺเสกคฺคตา ปน;

กงฺขิเต ปริหีนาว, อินฺทฺริยาทีสุ ปญฺจสุ.

๔๘๒.

อิติ ทฺวาทสธา ญตฺวา, สาวชฺเชสุปิ สงฺคหํ;

อเหตุเกปิ วิญฺเญยฺยา, ยถาสมฺภวโต กถํ.

๔๘๓.

อฏฺฐารสาเหตุเกสุ, ปญฺจวิญฺญาณมานเส;

ผสฺสปญฺจกราสี จ, ฌานฏฺฐานทุกํ ตถา.

๔๘๔.

อินฺทฺริยตฺติกราสี จ, เยวาปนกนามโก;

เอโก มนสิกาโรติ, จตฺตาโร ราสโย สิยุํ.

๔๘๕.

อสมฺภินฺนา ปนฏฺเฐว, ทฺเว ตตฺถ สวิภตฺติกา;

เอกทฺวยติกฏฺฐานา, ฉเฬโก จ ปุเนกโก.

๔๘๖.

มโนธาตุตฺติกาเหตุ-ปฏิสนฺธิยุเค ปน;

วิตกฺโก จ วิจาโร จ, อธิกา ฌานราสิยํ.

๔๘๗.

สุขสนฺตีรเณ [Pg.43] ปีติ, ทุติยาวชฺชเน ปน;

วีริยญฺจ สมาธิญฺจ, ลพฺภตินฺทฺริยราสิยํ.

๔๘๘.

อธิกา หสิเต โหนฺติ, ปีติ จ วีริยาทโย;

เยวาปนาธิโมกฺโข จ, ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิเต.

๔๘๙.

อิจฺจานวชฺเช พาวีส,สาวชฺเช ทฺวาทสาปเร;

โยคา เหตุมฺหิ ปญฺเจเต,ตาลีเสกูนกา กถาติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค ราสิโยคกถา นิฏฺฐิตา.

เตรสโม ปริจฺเฉโท.

จุทฺทสโม ปริจฺเฉโท

๑๔. ราสิสมฺภวกถา

๔๙๐.

นเวว เยวาปนกา, อฏฺฐารส จ ราสโย;

นวภึสติสมฺภินฺนา, ทส ทฺเว สวิภตฺติกา.

๔๙๑.

เอกทฺวยติจตุฉสตฺตฏฺฐานานวชฺชเก;

สตฺตวีสติ สตฺเตโก, ทฺวยเมโก ปุเนกโก.

๔๙๒.

ทเสว เยวาปนกา, เอกาทส จ ราสโย;

อฏฺฐวีสติสมฺภินฺนา, ทเสว สวิภตฺติกา.

๔๙๓.

เอกทฺวยติจตุกฺกฉฏฺฐานนิยตา ปน;

อฏฺฐารส จ สตฺเตโก, เอโก เจโกว ปาปเก.

๔๙๔.

ทฺเว เยวาปนกา โหนฺติ, ราสโย จ จตุพฺพิธา;

เตรเสตฺถ อสมฺภินฺนา, ตโยว สวิภตฺติกา.

๔๙๕.

เอกทฺวยติกฏฺฐานา, ทส ทฺเวโก อเหตุเก;

อิจฺจานวชฺชา สาวชฺชา-เหตุเก โยคนิจฺฉโย.

๔๙๖.

สตฺตาปิ [Pg.44] นตฺถิ สาวชฺเช, นิรวชฺเช ปกาสโก;

อเหตุเก จ มคฺคาทิราสโย นตฺถิ จุทฺทส.

๔๙๗.

อนวชฺชา ตุ สาวชฺเช, สาวชฺชกานวชฺชเก;

จิตฺตุปฺปาทมฺหิ นตฺเถว, นตฺโถภยมเหตุเก.

๔๙๘.

สาวชฺชา ปน สาวชฺเช, อนวชฺชานวชฺชเก;

คเหตพฺพา ตุ สพฺพตฺถ, สาธารณา ปกิณฺณกา.

๔๙๙.

ฌานปญฺจกจิตฺเตสุ, สตฺตสฏฺฐิสุ นิทฺทิเส;

ฌานงฺคโยคเภเทน, ราสิเภทํ ตหึ ตหึ.

๕๐๐.

จตุฉกฺกานวชฺเชสุ, ญาณปีติกตํ ตถา;

จตุวีส ปริตฺเตสุ, จตุธา เภทมุทฺทิเส.

๕๐๑.

สราควีตราคานํ, อปฺปมญฺญาปวตฺติยํ;

กรุณามุทิตา โหนฺติ, กามปุญฺญมหากฺริเย.

๕๐๒.

อุปจารปฺปนาปตฺตา, สุขิตา สตฺตโคจรา;

ตสฺมา น ปญฺจมารุปฺเป, มหาปาเก อนุตฺตเร.

๕๐๓.

โสตาปติตุเปกฺขาสุ, ปริกมฺมาทิสมฺภเว;

ฌานานํ ตุลฺยปากตฺตา, ตปฺปาเกสุ จ ลพฺภเร.

๕๐๔.

วิรตี จ สราคานํ, วีติกฺกมนสมฺภวา;

สมฺปตฺเต จ สมาทาเน, กามปุญฺเญสุ ลพฺภเร.

๕๐๕.

ตํตํทฺวาริกทุสฺสิลฺย-เจตนุจฺเฉทกิจฺจโต;

มคฺเค จ ตุลฺยปากตฺตา, ผเล จ นิยตา สิยุํ.

๕๐๖.

ปวตฺตาการวิสยภินฺนา ปญฺจาปิ สมฺภวา;

โลกิเย ลพฺภมานาปิ, วิสุํ เจว สิยุํ น วา.

๕๐๗.

ปาปา ลพฺภนฺติ ปาเปสุ, สตฺต ฉกฺเกกกา กมา;

สรูปเยโวภยกา, นิยตฏฺฐ ฉเฬตเร.

๕๐๘.

สาธารณา จ สพฺพตฺถ, ยถาวุตฺตา ปกิณฺณกา;

ตตฺถ เจกคฺคตา นตฺถิ, อินฺทฺริยาทีสุ กงฺขิเต.

๕๐๙.

ฉนฺทาธิโมกฺขา [Pg.45] เยวาปิ, วีเสกาทสวชฺชิเต;

อุทฺธจฺจเมกาทสสุ, มชฺฌตฺตมนวชฺชเก.

๕๑๐.

สพฺพตฺถ มนสิกาโร, ติทฺเวกทฺวิติกาปเร;

อฏฺฐฏฺฐวีสจตูสุ, ปญฺจทฺวีสุ ยถากฺกมํ.

๕๑๑.

สมุทายวเสเนตฺถ, อุทฺธจฺจวิรติตฺตยํ;

สวิภตฺติกมญฺญตฺถ, อวิภตฺติกเมว ตํ.

๕๑๒.

จิตฺตุปฺปาเทสุ เตเนตํ, วิภตฺติอวิภตฺติกํ;

อิติ สาธุ สลฺลกฺเขยฺย, สมฺภวาสมฺภวํ พุโธติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค ราสิสมฺภวกถา นิฏฺฐิตา.

จุทฺทสโม ปริจฺเฉโท.

ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท

๑๕. ราสิสงฺคหกถา

๕๑๓.

เตตฺตึส เจว ทฺวตฺตึส, เอกตึส จ ตึส จ;

เอกทฺวตฺตึสหีนา จ, ตึส ธมฺมานวชฺชเก.

๕๑๔.

ทส ธมฺมา ตุ สาวชฺเช, ฉปญฺจจตุราธิกา;

เอกาทส ทส นว, สตฺตธาเหตุเก ปน.

๕๑๕.

อิตฺถํ จุทฺทสธา ภินฺนา, โกฏฺฐาสา ตุ สรูปโต;

วิภตฺตา เตหิ ยุตฺตา จ, จิตฺตุปฺปาทา ยถากฺกมํ.

๕๑๖.

ติกฏฺฐกา ปญฺจวีส, ทส ปญฺจาธิกา นว;

อฏฺฐารเสติ สตฺเตเต, อนวชฺชา ตเถตเร.

๕๑๗.

ทฺเว จตฺตาโร ฉเฬกํ ทฺเว,ปญฺจาถ ทสธาปเร;

สาวชฺชาเหตุกา เจติ,โกฏฺฐาสา โหนฺติ จุทฺทส.

๕๑๘.

นว [Pg.46] จาปิ ฉ จตฺตาโร, จตุปญฺจฉสตฺตกา;

นว ทฺเว ทฺเว ตเถโก จ, เยวาปนกสงฺคหา.

๕๑๙.

เตหิ ยุตฺตา ปนฏฺฐาถ, วีเสกตึส มานสา;

ทฺเว ทฺเว ทฺเว ตีณิ เจกํ ทฺเว, อฏฺฐ ทส ยถากฺกมํ.

๕๒๐.

สตฺตตึสกโต ยาว, เอกตึสานวชฺชเก;

ติกฏฺฐกาทิเก สตฺต, ฐิตา นิยตสงฺคหา.

๕๒๑.

ปาเปสุ วีส เจกูน-วีสฏฺฐารส โสฬส;

จตุธา ทฺวีสุ จตูสุ, จตูสุ ทฺวีสุ จฏฺฐิตา.

๕๒๒.

เอกทฺวิปญฺจทสสุ, จ ทฺวิธาเหตุเกสุ จ;

ติกทฺเวกาธิกา ธมฺมา, ทสฏฺฐ จ ยถากฺกมํ.

๕๒๓.

ปญฺจทฺเวกทฺวิภิปญฺจ, โกฏฺฐาสา นิยตา ฐิตา;

เตหิ ยุตฺตา ปนฏฺฐาถ, วีส ทฺเว ทฺเว ติเกกกา.

๕๒๔.

ปุพฺพาปรทฺวยาปุญฺเญ, กามปาเก อเหตุเก;

ปญฺจมานุตฺตรารุปฺเป, นตฺถานิยตสมฺภโว.

๕๒๕.

ฉตฺตึสมานเสสฺเวว, ลพฺภนฺตานิยตา น วา;

เตปญฺญาสาวเสสา ตุ, สพฺเพ นิยตโยคิโน.

๕๒๖.

นิยตานิยเต กตฺวา, ลพฺภนฺโตภยถา ตถา;

สรูปเยโวภยกา, ติวิเธวํ ตุ สงฺคหา.

๕๒๗.

เญยฺยา วุตฺตานุสาเรน, เตหิ ยุตฺตาว มานสา;

ตโต ปุน วิภาเวยฺย, สพฺพสงฺคาหิกํ นยํ.

๕๒๘.

เอกูนตาลีสกโต, ยาเวกตฺตึสกา ฐิตา;

นวธา อนวชฺเชสุ, เตหิ ยุตฺตา จ มานสา.

๕๒๙.

ทฺเว จตฺตาโร ทเสวาถ, ติกปญฺจาธิกา ทส;

เตวีส กมโต สตฺต, ทฺเว จ ปญฺจทสาปเร.

๕๓๐.

ทฺเว จ ทฺเว ติกทฺเว ทฺเวกา, สาวชฺเชสุ จ โสฬส;

เอกูนวีส วีสาถ, วีเสกทฺวิตยาธิกา.

๕๓๑.

อเหตุเก [Pg.47] ปนฏฺฐาถ, ทเสกทฺวิตยาธิกา;

ทสปญฺจ ทฺวิเกกาติ, ภวนฺเตกูนวีสติ.

๕๓๒.

ลพฺภมานานุสาเรน, ธมฺมานํ ปน สงฺคโห;

สกฺกา วุตฺตนเยเนว, วิญฺญาตุํ ปน วิญฺญุนาติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค ราสิสงฺคหกถา นิฏฺฐิตา.

ปนฺนรสโม ปริจฺเฉโท.

โสฬสโม ปริจฺเฉโท

๑๖. จิตฺตุปฺปาทกถา

๕๓๓.

จิตฺตุปฺปาเทสุ ธมฺมานํ, อิติ ญตฺวา วินิจฺฉยํ;

จิตฺตุปฺปาทานเมวาถ, ญาตพฺโพ เภทสงฺคโห.

๕๓๔.

เวทนาหารโต เจว, เหตาธิปติโต ตถา;

ฌานินฺทฺริยมคฺคพลา, เยวาปนปถาทิโต.

๕๓๕.

ตตฺถ สุขา จ ทุกฺขา จ, อทุกฺขมสุขาติ จ;

ติสฺโส จ เวทนา วุตฺตา, สมฺโภคตฺถวิเสสโต.

๕๓๖.

สุขํ ทุกฺขํ โสมนสฺสํ, โทมนสฺสมถาปรํ;

อุเปกฺขินฺทฺริยมิจฺเจวํ, ปญฺจินฺทฺริยวิภาคโต.

๕๓๗.

กายวิญฺญาณยุคเฬ, สุขทุกฺขา หิ เวทนา;

โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ, อิติ นามํ ลภนฺติ น.

๕๓๘.

อญฺญตฺถ ปน สพฺพตฺถ, สุขา ทุกฺขา จ เวทนา;

โสมนสฺสํ โทมนสฺสํ, อิติ นามํ ลภนฺติ จ.

๕๓๙.

อทุกฺขิ อสุโขเปกฺขา, มชฺฌตฺตาติ จ เวทนา;

ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ, ตทญฺเญสุ ปกาสิตา.

๕๔๐.

สุขทุกฺขินฺทฺริยยุตฺตํ, กายวิญฺญาณกทฺวยํ;

โทมนสฺสินฺทฺริยยุตฺตํ, ปฏิฆทฺวยมานสํ.

๕๔๑.

อฏฺฐารส [Pg.48] ปริตฺตานิ, จตุกฺกชฺฌานมาทิโต;

โสมนสฺสินฺทฺริยยุตฺตา, ทฺวาสฏฺฐิวิธ มานสา.

๕๔๒.

ทฺวตฺตึส จ ปริตฺตานิ, เตวีส ฌานปญฺจมา;

โหนฺติเปกฺขินฺทฺริยยุตฺตา, ปญฺจปญฺญาส มานสา.

๕๔๓.

สุขยุตฺตา ตุ เตสฏฺฐิ, ทุกฺขยุตฺตา ตโย ตหึ;

อทุกฺขมสุขยุตฺตา, ปญฺจปญฺญาสุเปกฺขกา.

๕๔๔.

โอชฏฺฐมกรูปญฺจ, เวทนํ สนฺธิมานสํ;

นามรูปญฺจ กมโต, อาหรนฺตีติ เทสิตา.

๕๔๕.

อาหารา กพฬีกาโร, ผสฺโส สญฺเจตนา ตถา;

วิญฺญาณญฺเจติ จตฺตาโร, อุปตฺถมฺภา จ สมฺภวา.

๕๔๖.

จิตฺตุปฺปาเทสุ สพฺพตฺถ,อาหารารูปิโน ตโย;

กพฬีกาโร อาหาโร,กาเม กายานุปาลโก.

๕๔๗.

อโลโภ จ อโทโส จ,อโมโห จ ตถาปโร;

โลโภ โทโส จ โมโห จ,เหตู ธมฺมา ฉ เทสิตา.

๕๔๘.

กุสลากุสลา เหตู, ตโย อพฺยากตาติ จ;

นวทฺวาทสธา ตตฺถ, วิปากกฺริยเภทโต.

๕๔๙.

ทส ปญฺจาธิกา โหนฺติ, ภูมิเภทา ตโต ตหึ;

ปุญฺญปากกฺริยาเภทา, ตาลีส จตุนูนกา.

๕๕๐.

สนฺตีรณมโนธาตุ-ปญฺจวิญฺญาณมานเส;

โวฏฺฐพฺพเน จ หสิเต, เหตุ นาม น วิชฺชติ.

๕๕๑.

โลภมูเลสุ [Pg.49] โลโภ จ,โมโห จ ปฏิฆทฺวเย;

โทโส โมโห จ ลพฺภนฺติ,โมโห เอโกว โมมุเห.

๕๕๒.

ญาเณน วิปฺปยุตฺเตสุ,อโลภาทิทฺวยํ ภเว;

ตโต เสเสสุ สพฺพตฺถ,อโลภาทิตโยปิ จ.

๕๕๓.

ติเหตุกา สตฺตจตฺตา-ลีส โหนฺติ ทฺวิเหตุกา;

พาวีส ทฺเวกเหตุกา, อฏฺฐารส อเหตุกา.

๕๕๔.

ฉนฺโท จิตฺตญฺจ วีริยํ, วีมํสาติ จตุพฺพิธา;

สหชาตาธิปา ธมฺมา, วุตฺตาธิปตโย สิยุํ.

๕๕๕.

ยมาลมฺพํ ครุํ กตฺวา, นามธมฺมา ปวตฺตเร;

อารมฺมณาธิปนาเมน, ตทาลมฺพณมีริตํ.

๕๕๖.

ติเหตุกชเวสฺเวโก, จตูสุปิ ยถารหํ;

ทฺวิเหตุเกสุ สมฺโภติ, วีมํสาธิปตึ วินา.

๕๕๗.

อนุตฺตเร กามปุญฺเญ, ติเหตุกมหากฺริเย;

โลภมูเล จ สาวชฺเช, ลพฺภตาลมฺพณาธิโป.

๕๕๘.

ตตฺถ จานิยตา กาเม, ลพฺภมานาปิ ลพฺภเร;

มหคฺคตานุตฺตเรสุ, นิยตาว ยถารหํ.

๕๕๙.

กฺริยาทฺวิเหตุปฏิเฆ,นตฺเถวาลมฺพณาธิโป;

โมมูหาเหตุเก ปาเก,โลกิเย จ น โกจิปิ.

๕๖๐.

อุภยาธิปยุตฺตา จ, สหชาธิปโยคิโน;

อุภยานิยตาธิปฺปา, สหชานิยตาธิปา.

๕๖๑.

อุภยวิปฺปยุตฺตา [Pg.50] จ, ปญฺจธา ตตฺถ มานสา;

อฏฺฐฏฺฐารส วีสํ ฉ, สตฺตตึส ยถากฺกมํ.

๕๖๒.

ปญฺจาธิปติโยคา จ, จตุราธิปโยคิโน;

ติวิธาธิปยุตฺตา จ, วิมุตฺตาปิ จ สพฺพถา.

๕๖๓.

โสฬสาถ สมตฺตึส, ฉเฬวาถ ยถากฺกมํ;

สตฺตตึสติวิธาติ, จตุเธวมฺปิ นิทฺทิเส.

๕๖๔.

วีมํสาธิปยุตฺตา จ, สหชาธิปโยคิโน;

อาลมฺพาธิปยุตฺตา จ, วิปฺปมุตฺตาปิ สพฺพถา.

๕๖๕.

จตุตฺตึส ทฺวิปญฺญาส, อฏฺฐวีส ยถากฺกมํ;

สตฺตตึสติ เจเวติ, จตุเธวมฺปิ นิทฺทิเส.

๕๖๖.

สหชาธิปลทฺธา ตุ, ทฺเวปญฺญาเสว สพฺพถา;

อาลมฺพาธิปลทฺธา จ, อุภยาธิปลาภิโน.

๕๖๗.

อฏฺฐวีเสว สพฺเพปิ, ทฺเวปญฺญาเสว สาธิปา;

เสสา นิราธิปา สพฺเพ, สตฺตตึสาปิ สพฺพถา.

๕๖๘.

เวทนาทิวเสเนวํ, ญตฺวา เภทํ จตุพฺพิธํ;

ฌานินฺทฺริยมคฺคพล-วเสนาปิ วิภาวเย.

๕๖๙.

วิตกฺกเหฏฺฐิมํ ฌานํ, มโนปรํ มนินฺทฺริยํ;

เหตุปรญฺจ มคฺคงฺคํ, พลํ วีริยปจฺฉิมํ.

๕๗๐.

อวิตกฺเก ปกติยา, ตสฺมา ฌานํ น วิชฺชติ;

อเหตุเก จ มคฺคงฺคํ, พลญฺจาวีริเย ยถา.

๕๗๑.

อฏฺฐ รูปินฺทฺริยาเนตฺถ, อคยฺหนฺเตว สพฺพถา;

มคฺคินฺทฺริยพลฏฺเฐสุ, สมาธิ จ น กงฺขิเต.

๕๗๒.

กามปุญฺเญสฺวนิยตา, วิรตีปิ อนุทฺธตา;

ปญฺญานุตฺตรจิตฺเตสุ, อินฺทฺริยตฺตยภาชิตา.

๕๗๓.

เสสา วุตฺตานุสาเรน, ลพฺภมานชฺฌานาทิกา;

เตหิ ยุตฺตา จ วิญฺเญยฺยา, จิตฺตุปฺปาทา ยถากฺกมํ.

๕๗๔.

โสมนสฺสยุตฺตา [Pg.51] กาเม, โลกุตฺตรมหคฺคเต;

ปฐมชฺฌานจิตฺตา จ, ปญฺจฌานงฺคิกา มตา.

๕๗๕.

ทุกฺขุเปกฺขายุตฺตา กาเม, ปญฺจวิญฺญาณวชฺชิตา;

ทุติยชฺฌานจิตฺตา จ, จตุฌานงฺคิกา สิยุํ.

๕๗๖.

ฌานงฺคตฺตยสํยุตฺตา, ตติยชฺฌานมานสา;

จตุตฺถปญฺจมารุปฺปา, ฌานงฺคทฺวยโยคิโน.

๕๗๗.

ปญฺจวิญฺญาณยุคเฬ, ฌานงฺคํ นตฺถิ กิญฺจิปิ;

อิตฺถํ ฌานานํ เภเทน, ปญฺจธา มานสา ฐิตา.

๕๗๘.

เอกูนตึสติ สตฺต-ตึส เจกาทสาปเร;

จตุตฺตึส ทเสวาถ, คณิกา ตุ ยถากฺกมํ.

๕๗๙.

โลกุตฺตเรสุ สพฺเพสุ, อินฺทฺริยานิ นวุจฺจเร;

ติเหตุเกสุ สพฺเพสุ, โลกิเยสุ ปนฏฺฐธา.

๕๘๐.

ญาเณน วิปฺปยุตฺเตสุ, สตฺตธาว สมุทฺธเร;

สิตโวฏฺฐพฺพนา ปุญฺเญ, ปญฺจธาว ปกาสเย.

๕๘๑.

วิจิกิจฺฉาสหคเต, จตุธาว วินิทฺทิเส;

ตีณินฺทฺริยานิ วุตฺตานิ, เสสาเหตุกมานเส.

๕๘๒.

อฏฺฐ เจกูนตาลีส, ทฺวาทส วาถ เตรส;

เอกญฺจ โสฬส เจติ, ฉพฺพิธา ตตฺถ สงฺคโห.

๕๘๓.

ปฐมานุตฺตรํ ฌานํ, อฏฺฐมคฺคงฺคิกํ มตํ;

สตฺตมคฺคงฺคิกํ นาม, เสสํ ฌานมนุตฺตรํ.

๕๘๔.

โลกิยํ ปฐมํ ฌานํ, ตถา กาเม ติเหตุกํ;

ปญฺจมคฺคงฺคิกา นาม, จิตฺตุปฺปาทา ปกาสิตา.

๕๘๕.

เสสํ มหคฺคตํ ฌานํ, สมฺปยุตฺตา จ ทิฏฺฐิยา;

ญาเณน วิปฺปยุตฺตา จ, จตุมคฺคงฺคิกา มตา.

๕๘๖.

โทสมูลทฺวยญฺเจว, อุทฺธจฺจสหิตํ ตถา;

ทิฏฺฐิยา วิปฺปยุตฺตา จ, มคฺคงฺคตฺตยโยคิโน.

๕๘๗.

วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺโต[Pg.52], วุตฺโต มคฺโค ทุวงฺคิโก;

อมคฺคาเหตุโก เจติ, สตฺตธา ตตฺถ สงฺคโห.

๕๘๘.

อฏฺฐ ทฺวตฺตึสติ เจว, ทส ปญฺจาธิกาปเร;

ตาลีส กมโต สตฺต, เอกญฺจฏฺฐทสาปเร.

๕๘๙.

พลานิ ปน สตฺเตว, สพฺพตฺถาปิ ติเหตุเก;

ญาเณน วิปฺปยุตฺเตสุ, ฉ พลานิ สมุทฺทิเส.

๕๙๐.

จตุธากุสเล โหนฺติ, ติวิธา กงฺขิเต ปน;

ทฺวิพลํ สิตโวฏฺฐพฺพํ, อพลํ เสสมีริตํ.

๕๙๑.

ฉพฺพิโธ สงฺคโห ตตฺถ, สตฺตตาลีสถาปเร;

ทฺวาทเสกาทเสกํ ทฺเว, โสฬเสติ ยถากฺกมํ.

๕๙๒.

อิตฺถํ ปญฺจ ฉ สตฺต ฉ-โกฏฺฐาสา กมโต ฐิตา;

จตุวีสติ สพฺเพปิ, ฌานงฺคาทิวสา กถา.

อิติ เจตสิกวิภาเค จิตฺตุปฺปาทกถา นิฏฺฐิตา.

โสฬสโม ปริจฺเฉโท.

สตฺตรสโม ปริจฺเฉโท

๑๗. ทิฏฺฐิสงฺคหกถา

๕๙๓.

เยวาปนกนาเมน, ธมฺมา ฉนฺทาทโย ตถา;

ขนฺธาทโย จ โกฏฺฐาสา, อุทฺทิฏฺฐา หิ ยถารหํ.

๕๙๔.

ตตฺถ ฉนฺทาทโย ธมฺมา, วิภตฺตาว ยถารหํ;

ขนฺธาทิราสโย วาปิ, วิญฺเญยฺยา ทานิ สมฺภวา.

๕๙๕.

เวทนา เวทนากฺขนฺโธ, จกฺขุสมฺผสฺสชาทิกา;

สญฺญา จ สญฺญากฺขนฺโธติ, ฉพฺพิธาปิ ปกาสิตา.

๕๙๖.

สงฺขารกฺขนฺธนาเมน, เสสา เจตสิกา มตา;

วุตฺตา วิญฺญาณกายา ฉ, วิญฺญาณกฺขนฺธนามโต.

๕๙๗.

รูปกฺขนฺโธ [Pg.53] ปุเนโกว, สมฺปยุตฺตาวิโยคิโน;

อรูปิโน จ จตฺตาโร, ปญฺจกฺขนฺธา ปวุจฺจเร.

๕๙๘.

มนายตนนามํ ตุ, จิตฺตเมว ตถาปรา;

จกฺขุวิญฺญาณธาตาทิสตฺตวิญฺญาณธาตุโย.

๕๙๙.

สพฺเพ เจตสิกา ธมฺมา, ธมฺมายตนสงฺคหา;

ธมฺมธาตูติ จ วุตฺตา, ทฺวิปญฺญาสาปิ สพฺพถา.

๖๐๐.

สุขุมานิ จ รูปานิ, นิพฺพานญฺเจตฺถ คยฺหเร;

โอฬาริกานิ รูปานิ, ทสายตนธาตุโย.

๖๐๑.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา-กายายตนนามกา;

รูปสทฺทคนฺธรส-โผฏฺฐพฺพายตนานิ จ.

๖๐๒.

ทฺวาทสายตนา สพฺเพ, โหนฺตฏฺฐารสธาตุโย;

ขนฺธา ฐเปตฺวา นิพฺพานํ, นตฺถิ ปณฺณตฺติ ตีสุปิ.

๖๐๓.

อาหาราทิ จ โกฏฺฐาสา, ปุพฺเพ วุตฺตนยาว เต;

อิติ มิสฺสกสงฺเขโป, วิญฺญาตพฺโพ วิภาวินา.

๖๐๔.

ทฺวาทสากุสเลสฺเวว, จุทฺทสาปิ ววตฺถิตา;

เย สาวชฺชาว เตสมฺปิ, สงฺคโห ทานิ นิยฺยเต.

๖๐๕.

กามาสโว ภวาสโว, ทิฏฺฐาวิชฺชาสวาติ จ;

จตฺตาโร อาสวา วุตฺตา, ตโย ธมฺมา สรูปโต.

๖๐๖.

อาสวา อาสวฏฺเฐน,โอฆา วุยฺหนโต ตถา;

โยเชนฺตีติ จ โยคาติ,เต จตฺตาโร จ เทสิตา.

๖๐๗.

กามพฺภโว จ ปฏิโฆ, มาโน ทิฏฺฐิ จ สํสโย;

สีลพฺพตปรามาโส, ภวราโค ตถาปโร.

๖๐๘.

อิสฺสา มจฺฉริยาวิชฺชา, อิติ สํโยชนา ทส;

อฏฺฐ ธมฺมา สรูเปน, อภิธมฺเม ปกาสิตา.

๖๐๙.

อิสฺสามจฺฉริยํ [Pg.54] หิตฺวา, กตฺวา มานุทฺธวํ ตหึ;

ภินฺทิตฺวา ภวราคญฺจ, รูปารูปวสา ทฺวิธา.

๖๑๐.

ปญฺโจรมฺภาคิยา เจว, ปญฺจุทฺธมฺภาคิยาติ จ;

ทส สํโยชนา วุตฺตา, สุตฺเต สตฺต สรูปโต.

๖๑๑.

คนฺถา ธมฺมา จ จตฺตาโร, ตโย ธมฺมา สรูปโต;

อภิชฺฌากายคนฺโถ จ, พฺยาปาโท จ ปวุจฺจติ.

๖๑๒.

สีลพฺพตปรามาโส, กายคนฺโถ ตถาปโร;

อิทํสจฺจาภินิเวโส, อิติ ทิฏฺฐิ วิเภทิโต.

๖๑๓.

กามจฺฉนฺโท จ พฺยาปาโท, ถินมิทฺธมถาปรํ;

ตถา อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจํ, กงฺขาวิชฺชาติ อฏฺฐิเม.

๖๑๔.

ธมฺมา นิวรณา นาม, ฉธา จ ปน เทสิตา;

มิจฺฉาทิฏฺฐิ ปเนกาว, ปรามาโสติ วุจฺจติ.

๖๑๕.

อุปาทานานิ จตฺตาริ, กามุปาทาทินามกา;

ทิฏฺฐิสีลพฺพตํ อตฺต-วาทุปาทานเมว จ.

๖๑๖.

โลภทิฏฺฐิวสา ทฺเวว, ติวิธา ทิฏฺฐิ เทสิตา;

ทิฏฺฐิ สีลพฺพตมตฺต-วาโท เจติ มเหสินา.

๖๑๗.

โลโภ โทโส จ โมโห จ,มาโน ทิฏฺฐิ จ สํสโย;

ถินมุทฺธจฺจเมวาถ,โลกนาสยุคํ ตถา.

๖๑๘.

อิตฺถํ กิเลสวตฺถูนิ, กิเลสาติ ปกาสิตา;

ทเสเต ตุ สมานาว, ปรโต จ สรูปโต.

๖๑๙.

กามราโค จ ปฏิโฆ, มาโน ทิฏฺฐิ จ สํสโย;

ภวราโค อวิชฺชาติ, ฉ สตฺตานุสยา มตา.

๖๒๐. คาหา จ ปลิโพธา จ, ปปญฺจา เจว มญฺญนา.

ตณฺหา มาโน จ ทิฏฺฐิ จ, ทิฏฺฐิ ตณฺหา จ นิสฺสยา.

๖๒๑.

ปรามาเสกโก [Pg.55] ทฺเวว, นิสฺสยา มญฺญนา ตโย;

อาสโวฆโยคคนฺถา, อุปาทานา จ ทุพฺพิธา.

๖๒๒.

อฏฺฐ นีวรณา วุตฺตา, สตฺตธานุสยา กถา;

สํโยชนา กิเลสา จ, ทเสว ปรโต ฐิตา.

๖๒๓.

เอกทฺวิติฉสตฺตฏฺฐทสกา ตุ ยถารหํ;

ธมฺมา สรูปโต โหนฺติ, ยถาวุตฺเตสุ ราสิสุ.

๖๒๔.

กามราคภวราคา, กามาสวภวาสวา;

รูปราคารูปราค, อิติ โลโภ วิเภทิโต.

๖๒๕.

อิทํสจฺจาภินิเวโส, ทิฏฺฐิ สีลพฺพตํ ตถา;

อตฺตวาโท ปรามาโส, อิติ ทิฏฺฐิ ปวุจฺจติ.

๖๒๖.

ทิฏฺฐิ ปญฺจทสวิธา, โลภฏฺฐารสธา ตหึ;

เสสา สปรราสีหิ, สมานา ทฺวาทสฏฺฐิตา.

๖๒๗.

เอกาทสสมุฏฺฐาเน, ทิฏฺฐิโลภา ววตฺถิตา;

อวิชฺชา สตฺตสุ วุตฺตา, ปฏิโฆ ปน ปญฺจสุ.

๖๒๘.

มาโน จ วิจิกิจฺฉา จ, จตุฏฺฐาเนสุ อุทฺธโฏ;

ตีสุ ทฺวีสุ จ ถีนนฺติ, อฏฺเฐเต สวิภตฺติกา.

๖๒๙.

อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจมิทฺธโลกวินาสกา;

ฉาวิภตฺติกธมฺมาติ, อสมฺภินฺนา จตุทฺทส.

๖๓๐.

รูปราคารูปราค-กามาสวภวาสวา;

โหนฺติ ทิฏฺฐิวิยุตฺเตสุ, ปุพฺเพ วุตฺตนยา ปน.

๖๓๑.

อิติ สาวชฺชสงฺเขปํ, ญตฺวา ปุน วิจกฺขโณ;

โพธิปกฺขิยธมฺมานํ, สงฺคหมฺปิ วิภาวเย.

๖๓๒.

เยสุ สญฺญาจิตฺตทิฏฺฐิ-วิปลฺลาสา ยถากฺกมํ;

สุภํ สุขํ นิจฺจมตฺตา, อิติ ทฺวาทสธา ฐิตา.

๖๓๓.

ตตฺถ กาเย เวทนาสุ, จิตฺเต ธมฺเมสุ จกฺกมา;

อสุภํ ทุกฺขมนิจฺจมนตฺตาติ อุปฏฺฐิตา.

๖๓๔.

ยถาวุตฺตวิปลฺลาสปหานาย [Pg.56] ยถารหํ;

ภินฺนา วิสยกิจฺจานํ, วเสน ปน สมฺภวา.

๖๓๕.

จตฺตาโร สติปฏฺฐานา, กายานุปสฺสนาทโย;

อิติ วุตฺตา ปเนกาว, สมฺมาสติ มเหสินา.

๖๓๖.

อุปฺปนฺนานุปฺปนฺนปาปปหานานุปฺปนฺนาย จ;

อนุปฺปนฺนุปฺปนฺเนหิ วา, นิพฺพตฺติ อภิวุทฺธิยา.

๖๓๗.

ปทหนฺตสฺส วายาโม, กิจฺจาโภควิภาคโต;

สมฺมปฺปธานา จตฺตาโร, อิติ วุตฺตา มเหสินา.

๖๓๘.

ฉนฺโท จ วีริยํ จิตฺตํ, วีมํสาติ จ ตาทินา;

จตฺตาโร อิทฺธิปาทาติ, วิภตฺตา จตุราธิปา.

๖๓๙.

สทฺธินฺทฺริยญฺจ วีริยํ, สติ เจว สมาธิ จ;

ปญฺญินฺทฺริยญฺจ ปญฺเจว, โพธิปกฺขิยสงฺคเห.

๖๔๐.

อินฺทฺริยานินฺทฺริยฏฺเฐน, พลฏฺเฐน พลานิ จ;

อิติ ภินฺนา วิภตฺตา จ, ทุวิธาปิ มเหสินา.

๖๔๑.

สตี จ ธมฺมวิจโย, ตถา วีริยปีติโย;

ปสฺสทฺธิ จ สมาธิ จ, อุเปกฺขาติ จ ตาทินา.

๖๔๒.

เทสิตา สตฺต โพชฺฌงฺคา, พุชฺฌนฺตสฺส สภาวโต;

กายจิตฺตวสา ภินฺนํ, กตฺวา ปสฺสทฺธิเมกกํ.

๖๔๓.

สมฺมาทิฏฺฐิ จ สงฺกปฺโป, วายาโม วิรติตฺตยํ;

สมฺมาสติ สมาธี จ, มคฺโค อฏฺฐงฺคิโก มโต.

๖๔๔.

อิติ สตฺเตว สงฺเขปา, สตฺตตึส ปเภทโต;

เอกํ กตฺวาน ปสฺสทฺธึ, อสมฺภินฺนา จตุทฺทส.

๖๔๕.

นวธา วีริยํ วุตฺตํ, ฉสุ ราสีสุ ปญฺจสุ;

อฏฺฐธา สติ เสสา ตุ, สมานปทราสิกา.

๖๔๖.

ปญฺจสฺเวว ตุ ปญฺญา จ, สมาธิ จตุราสิโก;

สทฺธา ทฺวีสุ วิภตฺตาติ, ปญฺเจเต สวิภตฺติกา.

๖๔๗.

นวา [Pg.57] วิภตฺติกา เสสา, ฉนฺโท จิตฺตมถาปรํ;

ปีติ ปสฺสทฺธิเปกฺขา จ, สงฺกปฺโป วิรติตฺตยํ.

๖๔๘.

อิติ วุตฺตนยา สพฺเพ, โพธิปกฺขิยสงฺคหา;

โลกุตฺตเรสุ สมฺโภนฺติ, สพฺพถาปิ ยถารหํ.

๖๔๙.

ปุพฺพภาเค ยถาโยคํ, โลกิเยสุ จ ลพฺภเร;

นิพฺเพทภาวนากาเล, ฉพฺพิสุทฺธิปวตฺติยํ.

๖๕๐.

อิติ มิสฺสกสาวชฺชา, โพธิปกฺขิยสงฺคหา;

เยวาปนกราสิมฺหิ, ยถาสมฺภวโต ฐิตา.

๖๕๑.

กมฺมปถา ตุ สมฺโภนฺติ, ปุญฺญาปุญฺเญสุ สพฺพถา;

อปถา จ สุจริตา, ตถา ทุจฺจริตาปิ จ.

๖๕๒.

ตตฺถ กมฺมปถฏฺฐาเน, อนภิชฺฌาทโย ปน;

อุปจาเรน วุจฺจนฺติ, วิปาเกสุ กฺริเยสุ วาติ.

อิติ เจตสิกวิภาเค ทิฏฺฐิสงฺคหกถา นิฏฺฐิตา.

สตฺตรสโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ สพฺพถาปิ เจตสิกวิภาโค.

อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท

๓. รูปวิภาโค

๑๘. สรูปกถา

๖๕๓.

เตปญฺญาส ปนิจฺเจวํ, นามธมฺมา ปกาสิตา;

อฏฺฐวีสวิธํ ทานิ, รูปํ นาม กถียติ.

๖๕๔.

ปถวาโป จ เตโช จ, วาโย เจติ จตุพฺพิโธ;

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา, กาโยติ ปน ปญฺจ จ.

๖๕๕.

รูปสทฺทคนฺธรสา, จตฺตาโร จ อถาปรํ;

อิตฺถิปุมฺภาวยุคฬํ, ชีวิตํ หทยมฺปิ จ.

๖๕๖.

กายวิญฺญตฺติ [Pg.58] เจวาถ, วจีวิญฺญตฺติ จ ทฺวยํ;

อากาสธาตุ รูปสฺส, ลหุตา มุทุตา ตสฺส.

๖๕๗.

กมฺมญฺญตา อุปจโย, สนฺตติ ชรตา ปน;

อนิจฺจตา จ กพฬีการาหาโรติ สพฺพถา.

๖๕๘.

อฏฺฐวีสวิธํ โหติ, รูปเมตํ สรูปโต;

ตสฺส ลกฺขณเภเทน, สภาวญฺจ วิภาวเย.

๖๕๙.

สนฺธารณํ ตุ ปถวีธาตุ กกฺขฬลกฺขณา;

อาพนฺธนมาโปธาตุ, อาปคฺฆรณลกฺขณา.

๖๖๐.

ปริปาจนตา เตโชธาตุ อุณฺหตฺตลกฺขณา;

สมุทีรณตา วาโยธาตุ วิตฺถมฺภลกฺขณา.

๖๖๑.

สพฺพตฺถาวินิภุตฺตาปิ, อสมฺมิสฺสกลกฺขณา;

ตํตํภาวสมุสฺสนฺนสมฺภาเรสุปลกฺขิตา.

๖๖๒.

อญฺญมญฺเญนุปตฺถทฺธา, เสสรูปสฺส นิสฺสยา;

จตุเธวํ กลาเปสุ, มหาภูตา ปวตฺตเร.

๖๖๓.

จกฺขุ สมฺภารจกฺขุมฺหิ, สตฺตกฺขิปฏโลจิเต;

กณฺหมณฺฑลมชฺฌมฺหิ, ปสาโทติ ปวุจฺจติ.

๖๖๔.

เยน จกฺขุปสาเทน, รูปานิ อนุปสฺสติ;

ปริตฺตํ สุขุมญฺเจตํ, อูกาสิรสมูปมํ.

๖๖๕.

โสตํ โสตพิลสฺสนฺโต,ตมฺพโลมาจิเต ตถา;

องฺคุลิเวธนากาเร,ปสาโทติ ปกาสิโต.

๖๖๖.

อนฺโต อชปทฏฺฐาเน, ฆานํ ฆานพิเล ฐิตํ;

ชิวฺหา ชิวฺหาย มชฺฌมฺหิ, อุปฺปลาการสนฺนิเภ.

๖๖๗.

อิจฺเจวํ ปน จตฺตาโร, ตํตํเทสววตฺถิตา;

กายปฺปสาโทปาทินฺเน, สพฺพเกติ ยถากฺกมํ.

๖๖๘.

รูปาทฺยาภิฆาตารหภูตานํ [Pg.59] วา ยถารหํ;

ทฏฺฐุกามนิทานาทิกมฺมภูตานเมว วา.

๖๖๙.

ปสาทลกฺขณา ภูตรูปานํ ภูตนิสฺสิตา;

กปฺปาสปฏลสฺเนหสนฺนิภาติ จ วณฺณิตา.

๖๗๐.

ปญฺจาปิ ชีวิตารกฺขา, รูปาทิปริวาริตา;

ธีตราว กุมาราว, กลาปนฺตรวุตฺติโน.

๖๗๑.

รูปํ นิภาโส ภูตานํ, สทฺโท นิคฺโฆสนํ ตถา;

คนฺโธ จ คนฺธนํ ตตฺถ, รโส จ รสนียตา.

๖๗๒.

ภูตตฺตยญฺจ โผฏฺฐพฺพํ, อาโปธาตุวิวชฺชิตํ;

สทฺโท อนิยโต ตตฺถ, ตทญฺเญ สหวุตฺติโน.

๖๗๓.

จกฺขาทิปฏิหนนลกฺขณา ตุ ยถากฺกมํ;

ปญฺเจว ปญฺจวิญฺญาณวีถิยา วิสยา มตา.

๖๗๔.

อิตฺถินฺทฺริยํ ปนิตฺถิตฺตํ, อิตฺถิภาโวติ เทสิโต;

ปุริสตฺตํ ตถาภาโว, ปุริสินฺทฺริย นามโก.

๖๗๕.

ตํ ทฺวยํ ปนุปาทินฺเน, กาเย สพฺพตฺถ ลพฺภติ;

กลาปนฺตรภินฺนญฺจ, ภินฺนสนฺตานวตฺติ จ.

๖๗๖.

รูปานํ กมฺมชาตานํ, อนุปาลนลกฺขณํ;

ชีวิตินฺทฺริยรูปนฺติ, อายุ นาม ปวุจฺจติ.

๖๗๗.

มโนธาตุยา จ ตถา, มโนวิญฺญาณธาตุยา;

นิสฺสยลกฺขณํ วตฺถุรูปํ หทยนิสฺสิตํ.

๖๗๘.

มชฺเฌ หทยโกสมฺหิ, อฑฺฒปฺปสตโลหิเต;

ภูตรูปมุปาทาย, จกฺขาทิ วิย วตฺตติ.

๖๗๙.

อากาสธาตุ รูปานํ, ปริจฺเฉทกลกฺขณา;

ตํตํรูปกลาปานํ, ปริยนฺโตติ วุจฺจติ.

๖๘๐.

จิตฺตํ สหชรูปานํ, กายสฺส คมนาทิสุ;

สนฺถมฺภนสนฺธารณจลนสฺส ตุ ปจฺจโย.

๖๘๑.

วาโยธาตุวิกาโรยํ[Pg.60], กายวิญฺญตฺตินามโก;

วาโยธาตาธิกานํ ตุ, ภูตานมิติ เกจนา.

๖๘๒.

ตถา จิตฺตสมุฏฺฐิโน, วจีโฆสปฺปวตฺติยํ;

อุปาทินฺนรูปกายฆฏฺฏนสฺส ตุ ปจฺจโย.

๖๘๓.

ปถวีธาตุวิกาโรยํ, วจีวิญฺญตฺตินามโก;

ปถวีธาตาธิกานํ ตุ, ภูตานมิติ เกจนา.

๖๘๔.

ทฺเวปิ กายวจีกมฺมทฺวารภูตา ยถากฺกมํ;

เต ปน ฆฏฺฏนาเหตุ-วิการาการลกฺขณา.

๖๘๕.

วิญฺญาเปตีติ กาเยน, วาจาย จ วิจินฺติตํ;

สยญฺจ วิญฺญายตีติ, วิญฺญตฺตีติ ปกิตฺติตา.

๖๘๖.

ลหุตา ปน รูปานํ, อทนฺธาการลกฺขณา;

มุทุตาปิ จ รูปานํ, มทฺทวาการลกฺขณา.

๖๘๗.

กมฺมญฺญตา จ รูปานํ, โยคฺคตาการลกฺขณา;

คารวถทฺธตา โยคฺคปฏิปกฺขา ยถากฺกมํ.

๖๘๘.

สปฺปายมุตุมาหารํ, ลภิตฺวา จิตฺตสมฺปทํ;

ลหู มุทุ จ กมฺมญฺญํ, ยทา รูปํ ปวตฺตติ.

๖๘๙.

ตถาปวตฺตรูปสฺส, ปวตฺตาการเภทิตํ;

ลหุตาทิตฺตยมฺเปตํ, สหวุตฺติ ตทา ภเว.

๖๙๐.

สปฺปายํ ปฏิเวธาย, ปฏิปตฺตุปการิตา;

สาการา รูปสมฺปตฺติ, ปญฺญตฺตาว มเหสินา.

๖๙๑.

รูปสฺโสปจโย นาม, รูปสฺสาจยลกฺขโณ;

ปวตฺติลกฺขณา รูปสนฺตตีติ ปกาสิตา.

๖๙๒.

รูปมาจยรูเปน, ชายติจฺจุปรูปริ;

เปกฺขโตปจยาการา, ชาติ คยฺหติ โยคิโน.

๖๙๓.

อนุปฺปพนฺธากาเรน, ชายตีติ สเปกฺขโต;

ตทายํ สนฺตตาการา, ชาติ คยฺหติ ตสฺส ตุ.

๖๙๔.

เอวมาโภคเภเทน[Pg.61], ชาติรูปํ ทฺวิธา กตํ;

อตฺตูปลทฺธิภาเวน, ชายนฺตํ วาถ เกวลํ.

๖๙๕.

รูปํ วิวิตฺโตกาสสฺส, ปูรกฏฺเฐน จียติ;

อภาวา ปุนภาวาย, ปวตฺตํ สนฺตตีติ จ.

๖๙๖.

เอวมาการเภทาว, สพฺพาการวรากโร;

ชาติรูปํ ทฺวิธากาสิ, ชาติรูปวิโรจโน.

๖๙๗.

ชรตา นวตาหายา, รูปานํ ปากลกฺขณา;

อนิจฺจตนฺติ มปฺปตฺติ, ปริภิชฺชนลกฺขณา.

๖๙๘.

อิติ ลกฺขณรูปํ ตุ, ติวิธํ ภินฺนกาลิกํ;

สภาวรูปธมฺเมสุ, ตํตํกาโลปลกฺขิตํ.

๖๙๙.

เยน ลกฺขียติ รูปํ, ภินฺนาการํ ขเณ ขเณ;

วิปสฺสนานยตฺถาย, ตมิจฺจาห ตถาคโต.

๗๐๐.

กพฬีกาโร อาหาโร,ยาเปตพฺโพชลกฺขโณ;

อาหาโร เสนฺทฺริยชาโต,รูปกายานุปาลโก.

๗๐๑.

อิจฺเจวํ สปริจฺเฉทา, สวิการา สลกฺขณา;

อกิจฺจปฏิเวธาย, ทยาปนฺเนน ตาทินา.

๗๐๒.

ตตฺถ ตตฺถ ยถาโยคํ, เทสิตาติ ปกาสิตา;

รูปธมฺมา สรูเปน, อฏฺฐวีสติ สพฺพถา.

๗๐๓.

กตฺวาน ชาติเมกํ ตุ, ตตฺโถปจยสนฺตตึ;

สตฺตวีสติ รูปานิ, ภวนฺตีติ วินิทฺทิเส.

๗๐๔.

ภูตตฺตยํ ตุ โผฏฺฐพฺพํ, กตฺวา ฉพฺพีสธาปิ จ;

อุภยํ ชาติโผฏฺฐพฺพํ, คเหตฺวา ปญฺจวีสติ.

๗๐๕.

รูปธมฺมานมิจฺเจวํ[Pg.62], วิภาเวยฺย วิสารโท;

สรูปํ นามสงฺเขปํ, สภาวญฺจ สลกฺขณนฺติ.

อิติ รูปวิภาเค สรูปกถา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐารสโม ปริจฺเฉโท.

เอกูนวีสติโม ปริจฺเฉโท

๑๙. ปเภทกถา

๗๐๖.

อฏฺฐวีสวิธมฺเปตํ, รูปํ ทานิ ยถารหํ;

ภูตรูปาทิเภเทหิ, วิภเชยฺย วิจกฺขโณ.

๗๐๗.

ปถวาทิกมิทนฺติ, ภูตรูปํ จตุพฺพิธํ;

อุปาทารูปมญฺญํ ตุ, จตุวีสติวิธํ ภเว.

๗๐๘.

ปญฺจวิธมฺปิ จกฺขาทิรูปมชฺฌตฺติกํ มตํ;

เตวีสติวิธํ เสสํ, พาหิรนฺติ ปวุจฺจติ.

๗๐๙.

รูปสทฺทคนฺธรสโผฏฺฐพฺพา สตฺต ปญฺจธา;

ปญฺจปฺปสาทวิสยา, ปญฺจารมฺมณนามกา.

๗๑๐.

เอกวีสติวิธํ เสสํ, ธมฺมารมฺมณสงฺคหํ;

มโนวิญฺญาณวิญฺเญยฺยํ, มโนทฺวารสฺส โคจรํ.

๗๑๑.

ปสาทา วิสยา เจว, ปญฺจกา ทฺเวปิ สมฺภวา;

ทฺวาทสาปิ สรูเปน, ทสายตนธาตุโย.

๗๑๒.

ยเททํ ปน สพฺพมฺปิ, รูปํ สปฺปฏิฆํ มตํ;

ตเทโวฬาริกํ นาม, สนฺติเกติ ปวุจฺจติ.

๗๑๓.

เสสมปฺปฏิฆํ นาม, ธมฺมายตนธาตุ จ;

สุขุมญฺเจว รูปญฺจ, รูปํ โสฬสธา ฐิตํ.

๗๑๔.

ฉพฺพิธา วตฺถุรูปํ ตุ, ปสาทหทยมฺปิ จ;

อวตฺถุรูปํ เสสํ ตุ, ทฺวาวีสติวิธํ ภเว.

๗๑๕.

ปสาทา [Pg.63] เจว วิญฺญตฺติ, ทฺวารรูปํ ตุ สตฺตธา;

เสสํ อทฺวารรูปํ ตุ, เอกวีสวิธมฺปิ จ.

๗๑๖.

ปสาทา ภาวยุคฬํ, ชีวิตญฺเจติ อฏฺฐธา;

อินฺทฺริยรูปมญฺญํ ตุ, วีสธานินฺทฺริยํ สิยา.

๗๑๗.

วณฺโณ คนฺโธ รโส โอชา, ภูตรูปนฺติ อฏฺฐธา;

อวินิพฺโภคมิตรํ, วินิพฺโภคํ ตุ วีสธา.

๗๑๘.

อวินิพฺโภครูปานิ, สทฺทวตฺถินฺทฺริยานิ จ;

นิปฺผนฺนํ อฏฺฐารสธา, รูปรูปนฺติ เวทิตํ.

๗๑๙.

ปริจฺเฉโท ปนากาโส, วิญฺญตฺติลหุตาทโย;

วิการา ลกฺขณา เจว, รูปสฺสุปจยาทโย.

๗๒๐.

ทสธาปิ อนิปฺผนฺนํ, นตฺเถตํ ปรมตฺถโต;

รูปสฺเสตนฺติ กตฺวาน, รูปมิจฺเจว วุจฺจติ.

๗๒๑.

รูปายตนเมเวกํ, สนิทสฺสนมีริตํ;

อนิทสฺสนมญฺญํ ตุ, สตฺตวีสติวิธมฺปิ จ.

๗๒๒.

กมฺมชํ ปนุปาทินฺนํ, อนุปาทินฺนกาปรํ;

ติวิธํ จิตฺตชญฺเจว, อุตุชาหารชนฺติ จ.

๗๒๓.

จกฺขุสมฺผสฺสวตฺถูติ, จกฺขุธาตุ ปกิตฺติตา;

น วตฺถุ ตสฺส เสสํ ตุ, สตฺตวีสติวิธํ ภเว.

๗๒๔.

โสตสมฺผสฺสวตฺถาทิ-วสา จ ทุวิธา ตถา;

ติวิธา จ วิภาเวยฺย, ยถาสมฺภวโต กถํ.

๗๒๕.

สนิทสฺสนรูปญฺจ, วณฺโณ สปฺปฏิฆมฺปิ จ;

อนิทสฺสนมญฺญํ ตุ, ถูลํ สปฺปฏิฆํ ภเว.

๗๒๖.

อนิทสฺสนรูปญฺจ, เสสมปฺปฏิฆมฺปิ จ;

โสฬสาติ จ สพฺพมฺปิ, รูปํ ติวิธมุทฺทิเส.

๗๒๗.

อปตฺตคาหกํ นาม, จกฺขุโสตทฺวยํ ปน;

สมฺปตฺตคาหกํ นาม, ฆานาทิตฺตยมีริตํ.

๗๒๘.

อคาหกมโต [Pg.64] เสสํ, เตวีสติวิธํ ภเว;

กิญฺจิ สารมฺมณํ นาม, น คยฺหตีติ สพฺพถา.

๗๒๙.

อุปาทา อชฺฌตฺติกํ รูปํ, อุปาทา พาหิรํ ตถา;

โนปาทา พาหิรญฺเจติ, เอวมฺปิ ติวิธํ ภเว.

๗๓๐.

อชฺฌตฺติกมุปาทินฺนํ, พาหิรญฺจ ตถาปรํ;

อนุปาทินฺนกญฺเจติ, เอวมาทิวสาปิ จ.

๗๓๑.

ทิฏฺฐํ รูปํ สุตํ สทฺโท, คนฺธาทิ ติวิธํ มุตํ;

วิญฺญาตมญฺญวิญฺเญยฺยํ, มนสาติ จตุพฺพิธํ.

๗๓๒.

รูปรูปํ ปริจฺเฉโท, วิกาโร ลกฺขณํ กมา;

อฏฺฐารเสกกํ ปญฺจ, จตุกฺกนฺติ จ ตํ ตถา.

๗๓๓.

ทฺวารญฺจ โหติ วตฺถุ จ, น วตฺถุ ทฺวารเมว ตุ;

น ทฺวารํ วตฺถุเมวาถ, โนภยนฺติ จ นิทฺทิเส.

๗๓๔.

อุปาทา อนุปาทินฺนํ, อนุปาทินฺนกํ ตถา;

โนปาทา ทุวิธญฺเจติ, จตุทฺเธวมฺปิ เทสิตํ.

๗๓๕.

สปฺปฏิคฺฆมุปาทา จ, รูปมปฺปฏิฆํ ตถา;

โนปาทา ทุวิธญฺเจติ, จตุทฺธา เอวมาทิโต.

๗๓๖.

เอกาทเสกชรูปํ, หทยินฺทฺริยนวกํ;

กมฺมชํ จิตฺตชญฺเจว, ตถา วิญฺญตฺติกํ ทฺวยํ.

๗๓๗.

สทฺโท จิตฺโตตุโช ตสฺมา, รูปเมกํ ทฺวิชํ มตํ;

จิตฺโตตาหารสมฺภูตํ, ลหุตาทิตฺตยํ ติชํ.

๗๓๘.

นวากาสาวินิพฺโภคา, กมฺมาทิจตุสมฺภวา;

อถ ลกฺขณรูปนฺติ, รูปเมวํ ตุ ปญฺจธา.

๗๓๙.

นวากาสาวินิพฺโภคา, นว วตฺถินฺทฺริยานิ จ;

อฏฺฐารสวิธํ รูปํ, กมฺมชํ โหติ ปิณฺฑิตํ.

๗๔๐.

สทฺทากาสาวินิพฺโภคา, วิญฺญตฺติลหุตาทโย;

ปญฺจทสวิธํ รูปํ, จิตฺตสมฺภวมุทฺทิเส.

๗๔๑.

สทฺทากาสาวินิพฺโภคา[Pg.65], ลหุตาทิตฺตยนฺติ จ;

อุตุสมฺภวมีเรนฺติ, รูปํ เตรสธา ฐิตํ.

๗๔๒.

ปริจฺเฉทาวินิพฺโภคา, ลหุตาทิตฺตยมฺปิ จ;

เอวมาหารชํ นาม, รูปํ ทฺวาทสธา ฐิตํ.

๗๔๓.

ชาติ ชรา จ มรณํ, น กุโตจิปิ ชายติ;

เอวมฺปิ ปญฺจธา โหติ, รูปชาติวิภาคโต.

๗๔๔.

ปญฺจวีสติวิธํ กมฺมํ, กามรูปววตฺถิตํ;

ชเนติ กมฺมชํ รูปํ, กามรูปภวทฺวเย.

๗๔๕.

ปญฺจวิญฺญาณมารุปฺป-วิปากา สพฺพสนฺธิโย;

จุติ ขีณาสวสฺเสติ, โสฬเสเต วิวชฺชเย.

๗๔๖.

ปญฺจสตฺตติ เสสานิ, จิตฺตานิมานิ สมฺภวา;

ชเนนฺติ จิตฺตชํ รูปํ, ปญฺจโวการภูมิยํ.

๗๔๗.

ชเนภิ อุตุชํ รูปํ, เตโชธาตุ ภวทฺวเย;

กามภูมิยโมชา ตุ, ชเนตาหารชํ ตถา.

๗๔๘.

กมฺมํ ชเนติ รูปานิ, อตฺตชานิ ขเณ ขเณ;

จิตฺตมุปฺปาทกาลมฺหิ, อุปฺปาทานนฺตรํ ปรํ.

๗๔๙.

อุตุสมฺภวมีเรนฺติ, รูปํ เตรสธา ฐิตํ;

ปริจฺเฉทาวินิพฺโภคา, ลหุตาทิตฺตยมฺปิ จ.

๗๕๐.

สนฺธิยมฺปิ กมฺมชํ ตุ, ปวตฺเตปิ จ สมฺภวา;

ชเนติ รูปํ เสสานิ, ปวตฺเต, น ตุ สนฺธิยํ.

๗๕๑.

อินฺทฺริยพทฺธสนฺตาเน, กมฺมาทิ ติวิธมฺปิ จ;

ชเนติ รูปํ มตเก, พาหิเร ตุ ยถารหํ.

๗๕๒.

อิติ กมฺมาทโย รูปํ, ชเนนฺติ จ ยถาสกํ;

เสสานมฺปิ จ รูปานํ, ปจฺจยา โหนฺติ สมฺภวา.

๗๕๓.

อิติ [Pg.66] รูปวิภาคญฺจ, ชาติเภทญฺจ สมฺภวา;

ชนกาทิปฺปเภทญฺจ, รูปานํ ตตฺถ ทีปเยติ.

อิติ รูปวิภาเค ปเภทกถา นิฏฺฐิตา.

เอกูนวีสติโม ปริจฺเฉโท.

วีสติโม ปริจฺเฉโท

๒๐. กลาปกถา

๗๕๔.

อิติ วุตฺตปฺปกาเรน, สพฺพํ รูปมฺปิ ปิณฺฑิตํ;

สหวุตฺตินิยาเมน, เอกวีสวิธํ กถํ.

๗๕๕.

กมฺมํ จิตฺโตตุกาหารสมุฏฺฐานา ยถากฺกมํ;

นว ฉ จตุโร ทฺเว จ, กลาปา เอกวีสติ.

๗๕๖.

ชีวิตญฺจาวินิพฺโภค-รูปานิ จ ยถากฺกมํ;

จกฺขาทิเกหิ โยเชตฺวา, ทสกา อฏฺฐ ทีปิตา.

๗๕๗.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหาทสกา จ จตุพฺพิธา;

กายิตฺถิปุมฺภาววตฺถุทสกา จ ตถาปเร.

๗๕๘.

ชีวิเตนาวินิพฺโภครูปานิ นวกนฺติ จ;

นเวเต กมฺมชา นาม, กลาปา สมุทีริตา.

๗๕๙.

อวินิพฺโภครูปานิ, สุทฺธฏฺฐกมถาปรํ;

กายวิญฺญตฺตินวกํ, กายวิญฺญตฺติยา สห.

๗๖๐.

วจีวิญฺญตฺติทสกํ, สทฺเทน สหวุตฺติโต;

ลหุตาเทกาทสกํ, ติณฺณนฺนํ สห สมฺภวา.

๗๖๑.

กายวิญฺญตฺติลหุตาทีหิ ทฺวาทสกํ ภเว;

วจีวิญฺญตฺติลหุตาทีหิ เตรสกํ ตถา.

๗๖๒.

อิติ จิตฺตสมุฏฺฐานา, กลาปา ฉ ปกาสิตา;

รูปาการวิการมฺปิ, สงฺคเหตฺวา ยถารหํ.

๗๖๓.

สุทฺธฏฺฐกํ [Pg.67] ตุ ปฐมํ, สทฺเทน นวกํ ภเว;

ลหุตาเทกาทสกํ, ลหุตาทีหิ ตีหิปิ.

๗๖๔.

สทฺเทน ลหุตาทีหิ, ตถา ทฺวาทสกนฺติ จ;

กลาปา อุตุสมฺภูตา, จตุธาว ปกิตฺติตา.

๗๖๕.

สุทฺธฏฺฐกญฺจ ปฐมํ, อาหารชมถาปรํ;

ลหุตาเทกาทสกํ, อิติ ทฺเว โอชชา มตา.

๗๖๖.

กลาปานํ ปริจฺเฉทลกฺขณตฺตา วิจกฺขณา;

น กลาปงฺคมิจฺจาหุ, อากาสํ ลกฺขณานิ จ.

๗๖๗.

ตตฺถ เจกูนนวุติ, เตสฏฺฐิ จ ยถากฺกมํ;

ตาลีเสกูนวีสา จ, กลาปงฺคานิ ตานิ จ.

๗๖๘.

ลกฺขณากาสรูปานิ, กลาเปสุ ตหึ ตหึ;

ปญฺจ ปญฺเจติ รูปานิ, ติสตํ โสฬสาธิกํ.

๗๖๙.

อคหีตคฺคหเณน, อฏฺฐวีสวิธานิปิ;

รูปโกฏฺฐาสนาเมน, ปญฺจวีสติ ภาวเย.

๗๗๐.

ภูตตฺตยํ ตุ โผฏฺฐพฺพํ, กตฺวาปจยสนฺตตึ;

ชาติเมกญฺจ กตฺวา วา, วินาถ หทยํ ตหึ.

๗๗๑.

ธมฺมสงฺคณิยํ เหตํ, รูปกณฺเฑ สรูปโต;

วตฺถุรูปํ น นิทฺทิฏฺฐํ, ปฏฺฐาเน เทสิตํ ตุ ตํ.

๗๗๒.

ทฺเว สทฺทนวกา เจว,ตโย สุทฺธฏฺฐกาปิ จ;

ทฺเว ทฺเว จิตฺโตตุสมฺภูตา,เอโก อาหารโชติ จ.

๗๗๓.

เตสมุฏฺฐานิกา ปญฺจ, กมฺมชานิ นเวติ จ;

รูปรูปวเสเนเต, กลาปา จุทฺทเสริตา.

๗๗๔.

ทสเกสฺเวว สงฺคยฺห, ชีวิตนวกํ ตหึ;

ภาวทฺทสกเมกํ วา, กตฺวา วตฺถุํ วินา ตถา.

๗๗๕.

สทฺทา [Pg.68] จิตฺโตตุชา ทฺเวว, เตสมุฏฺฐานิกา ตโย;

สุทฺธฏฺฐกา จ สตฺเตว, กมฺมชา ทสกานิ จ.

๗๗๖.

ฉนฺนวูติวิธํ ตตฺถ, รูปํ ภาสนฺติ ปณฺฑิตา;

อคหีตคฺคหเณน, อฏฺฐารสวิธํ ภเว.

๗๗๗.

เตสเมว กลาปานํ, สตฺตกจฺฉกฺกปญฺจกา;

จตุกฺกา จ ติกทฺวิกา, เอกกา จ ยถารหํ.

๗๗๘.

ทฺเว สตฺต นว ฉ ตโย, ตโยปิ จ ยถากฺกมํ;

จตฺตาโรติ จตุตฺตึส, สหวุตฺติกราสโย.

๗๗๙.

จกฺขุโสตฆานชิวฺหา-กายวตฺถุวสา สิยุํ;

อิตฺถิปุมฺภาวทสกสหิตา สตฺตกา ทฺวิธา.

๗๘๐.

จกฺขุโสตฆานหีนา, ปจฺเจกํ ทฺเว สภาวกา;

อภาวโต ภาวหีโน, อิตฺถํ ฉกฺกาปิ สตฺตธา.

๗๘๑.

จกฺขุโสตวิหีนา จ,จกฺขุฆานวิหีนกา;

โสตฆานวิหีนา จ,สภาวา ทฺเว ตโย ตโย.

๗๘๒.

จกฺขาเทเกกโต หีนา,ติวิธาปิ อภาวโต;

อิจฺเจวํ ปญฺจกา นาม,นวกา ราสโย สิยุํ.

๗๘๓.

จกฺขาทิตฺตยหีนาว, เอกโต ทฺเว สภาวกา;

จกฺขาทิตฺตยโต ทฺวีหิ, ตโย หีนา อภาวกา.

๗๘๔.

รูปโลเก จกฺขุโสต-วตฺถุชีวิตนวกา;

จตฺตาโรว กลาปาติ, จตุกฺกา ฉ ยถารหํ.

๗๘๕.

ชิวฺหากายวตฺถุวสา[Pg.69],อภาโว ทฺเว สภาวกา;

กายภาววตฺถุวสา,อิติ โหนฺติ ตโย ติกา.

๗๘๖.

กายวตฺถุวเสเนโก, ทฺเว จ จิตฺโตตุสมฺภวา;

สทฺทนวกฏฺฐกาติ, ทุกา จ ติวิธา สิยุํ.

๗๘๗.

ชีวิตนวกญฺเจกํ, เตสมุฏฺฐานิกานิ จ;

สุทฺธฏฺฐกานิ ตีณีติ, จตฺตาโร เอกกา สิยุํ.

๗๘๘.

จตุตฺตึส ปนิจฺเจเต, สนฺธิยญฺจ ปวตฺติยํ;

รูปรูปกลาปานํ, ราสโย โหนฺติ สมฺภวา.

๗๘๙.

สตฺตติ สฏฺฐิมิจฺเจวมาทินา จ ยถารหํ;

กลาปราสิรูปานิ, ตตฺถ ตตฺถ วิภาวเย.

๗๙๐.

โสฬส ปญฺจทเสติอาทิเภทวสาปิ จ;

อคหีตคฺคหเณน, ตตฺถ ตตฺถ วินิทฺทิเส.

๗๙๑.

จตุจตฺตาลีสสตํ, กลาปา โหนฺติ ปิณฺฑิตา;

ฉพฺพีส ตตฺถ รูปานิ, สหสฺสญฺจ จตุสฺสตํ.

๗๙๒.

อิจฺจาปายจตุกฺเก จ, กาเม สุคติสตฺตเก;

รูเป จ ปญฺจทสเก, อสญฺญาปายภูมิยํ.

๗๙๓.

จตุโกฏฺฐาสิเกสฺเวว, สตฺตวีสวิเธสุปิ;

ชาติฏฺฐาเนสุ สตฺตานํ, สนฺธิยญฺจ ปวตฺติยํ.

๗๙๔.

อินฺทฺริยพทฺธสนฺตาเน, ตถานินฺทฺริยกมฺหิ จ;

พหิสงฺขารสนฺตาเน, มตกาเย จ สมฺภวา.

๗๙๕.

ลพฺภมานกลาปา จ, กลาปานญฺจ ราสโย;

ตตฺถ วิตฺถารสงฺเขปา, รูปานํ คณนาปิ จ.

๗๙๖.

เอตฺถ [Pg.70] รูปา อวุตฺตา หิ, ยถาวุตฺตานุสารโต;

วิตฺถาเรตฺวาน วิญฺเญยฺยา, สพฺพถาปิ จ วิญฺญุนาติ.

อิติ รูปวิภาเค กลาปกถา นิฏฺฐิตา.

วีสติโม ปริจฺเฉโท.

เอกวีสติโม ปริจฺเฉโท

๒๑. อุปฺปตฺติกถา

๗๙๗.

อฏฺฐวีสติ รูปานิ, กลาปา เจกวีสติ;

วุตฺตา เจตฺตาวตา เตสํ, อุปฺปาโท ทานิ นิยฺยเต.

๗๙๘.

อณฺฑชา ชลาพุชา จ, สํเสทโชปปาติกา;

อิจฺจุปฺปตฺติปเภเทน, จตสฺโส โยนิโย มตา.

๗๙๙.

ภุมฺมวชฺเชสุ เทเวสุ,เปเต นิชฺฌามตณฺหิเก;

นิรเยสุ จ สมฺโภติ,โยเนกาโวปปาติกา.

๘๐๐.

ภุมฺมเทเว มนุสฺเสสุ,ติรจฺฉานาสุเร ตถา;

เปเตสุ จาวเสเสสุ,จตสฺโสปิ จ โยนิโย.

๘๐๑.

ตตฺถณฺฑชา ชลาพุชา, คพฺภเสยฺยสมุคฺคโม;

สํเสทโชปปาติกา, โอปปาติกนามกา.

๘๐๒.

ตตฺถ สมฺปุณฺณายตโน, คพฺภเสยฺยสมุคฺคโม;

อภาโว ทฺเว สภาวา จ, อิตฺถิปุมฺภาวมิสฺสิตา.

๘๐๓.

ปริปุณฺณาปริปุณฺโณ, โอปปาติกนามโก;

อภาโว ทฺเว สภาวา จ, จตุราปายภูมิยํ.

๘๐๔.

สมฺปุณฺณายตโนเวโส[Pg.71],กาเม สุคติยํ ปน;

อาทิกปฺเป อภาโว จ,ทฺเว สภาวา ตโต ปรํ.

๘๐๕.

อปริปุณฺณายตโน, อภาโว จ มหคฺคเต;

อิจฺเจวํ ทสธา โหนฺติ, สพฺพา สนฺธิสมุคฺคมา.

๘๐๖.

ตตฺเถว ทสธา ภินฺเน, อตฺตภาวสมุคฺคเม;

สนฺธิยญฺจ ปวตฺเต จ, รูปุปฺปตฺตึ วิภาวเย.

๘๐๗.

ตตฺถาภาวกสตฺตานํ, คพฺภเสยฺยสมุคฺคเม;

กายวตฺถุวสา ทฺเวว, ทสกา โหนฺติ กมฺมชา.

๘๐๘.

รูปสนฺตติสีสานิ, ทฺเว จ รูปานิ วีสติ;

อคหีตคฺคหเณน, ตตฺเถกาทส นิทฺทิเส.

๘๐๙.

ตโต ปรํ ปวตฺติมฺหิ, วฑฺฒมานสฺส ชนฺตุโน;

จกฺขุทสกาทโย จ, จตฺตาโร โหนฺติ สมฺภวา.

๘๑๐.

อิจฺจาภาวกสตฺตานํ, ฉเฬวุตฺตมโกฏิยา;

เหฏฺฐิมโกฏิยา ทฺเวว, คพฺภเสยฺยสมุคฺคเม.

๘๑๑.

จกฺขุโสตฆานวสา, ตตฺถ ติทฺเวกหีนกา;

เอโก ตโย ตโย เจว, สิยุํติจตุปญฺจกา.

๘๑๒.

โอปปาติกสงฺขาเต, อภาวกสมุคฺคเม;

ชิวฺหากายวตฺถุวสา, ตโย เหฏฺฐิมโกฏิยา.

๘๑๓.

อุตฺตมโกฏิยา โหนฺติ, ฉเฬโวภินฺนมนฺตเร;

จตุกฺกปญฺจกา ตตฺถ, ทฺเวกหีนา ตโย ตโย.

๘๑๔.

ฉกฺกาทโย อภาวานํ,อิจฺเจวํ ปญฺจสงฺคหา;

เอโก ตโย ตโย เจโก,เอโกติ จ ยถากฺกมํ.

๘๑๕.

สภาวกานํ [Pg.72] ทฺวินฺนมฺปิ, ทุวิธา สตฺตกาทโย;

ภาวาทิกา ยถาวุตฺตา, นวธา นวธา สิยุํ.

๘๑๖.

สตฺเตวุตฺตมโต เหฏฺฐา, ติจตุกฺกา ตทนฺตเร;

จตุกฺกปญฺจกจฺฉกฺกา, ปญฺจฉกฺกาปิ จ ทฺวิธา.

๘๑๗.

ติณฺณนฺนมฺปิ วเสเนว, สตฺตกจฺฉกฺกปญฺจกา;

จตุกฺกติกทุกฺกา จ, ฉ โกฏฺฐาสา ยถารหํ.

๘๑๘.

ทฺเว สตฺต จ นว ปญฺจ, ตโย เจโก ยถากฺกมํ;

รูปสนฺตติสีสานํ, ราสโย สตฺตวีสติ.

๘๑๙.

กมฺมชาตา ยถาโยคํ, ปวตฺตนฺติ ขเณ ขเณ;

กามาวจรสตฺตานํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ.

๘๒๐.

ตตฺถ สนฺตติสีสานิ, รูปานิ จ ยถารหํ;

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, สพฺพตฺถาปิ วินิทฺทิเส.

๘๒๑.

สีตุณฺโหตุสมญฺญาตา,เตโชธาตุ ฐิติกฺขเณ;

ภูตา สนฺธิกฺขเณ รูปํ,ชเนติ อุตุชฏฺฐกํ.

๘๒๒.

ปฏิสนฺธิมติกฺกมฺม, จิตฺตํ จิตฺตชมฏฺฐกํ;

ภวงฺคาทิมุปาทาย, ชเนตุปฺปตฺติยํ ปน.

๘๒๓.

ภุตฺตาหาโร ฐิติปฺปตฺโต, มาตรา จ สยมฺปิ จ;

สรีรานุคโต หุตฺวา, ชเนตาหารชฏฺฐกํ.

๘๒๔.

อิติ สุทฺธฏฺฐกานิ จ, เตสมุฏฺฐานิกาปเร;

สทฺทวิญฺญตฺติลหุตา, สมฺภเว สมฺภวนฺติ จ.

๘๒๕.

อิตฺถํ จตุสมุฏฺฐานา, กลาปา กามภูมิยํ;

ยาวชีวํ ปวตฺตนฺติ, ทีปชาลาว สนฺตติ.

๘๒๖.

จกฺขุโสตวตฺถุวสา, ทสกา จ ตโย ปรํ;

ชีวิตนวกญฺเจว, รูปาวจรภูมิยํ.

๘๒๗.

โหนฺติ [Pg.73] สนฺธิปวตฺตีสุ, จตฺตาโร กมฺมชา สทา;

ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว, ปวตฺเต อุตุจิตฺตชา.

๘๒๘.

ชีวิตนวกญฺเจกํ, ปฏิสนฺธิปวตฺติยํ;

ปวตฺเต อุตุชญฺเจติ, ทฺเวธาสญฺญีนมุทฺทิเส.

๘๒๙.

อิจฺจุปฺปตฺติกมํ ญตฺวา, วิภาเวยฺย ตโต ปรํ;

กลาปานญฺจ รูปานํ, สมฺภวาสมฺภวมฺปิ จ.

๘๓๐.

อินฺทฺริยพทฺธสนฺตาเน, สพฺเพ สมฺโภนฺติ สมฺภวา;

กลาปา เจว รูปานิ, ตถา สนฺตติราสโย.

๘๓๑.

พหิทฺธา มตกาเย จ, โนปลพฺภนฺติ กมฺมชา;

จิตฺโตชชา กลาปา จ, อุตุชา ลหุตาทโย.

๘๓๒.

ตถา สุทฺธฏฺฐกสทฺท-นวกญฺโจตุ สพฺพถา;

กลาปา ตตฺถ ลพฺภนฺติ, ทฺเว จ รูปานิ อุทฺทิเส.

๘๓๓.

เตสมุฏฺฐานิกา สพฺเพ, กลาปา นตฺถิ สนฺธิยํ;

อุปฺปาทกาเล สพฺพตฺถ, ชรตานิจฺจตาปิ จ.

๘๓๔.

กลาปา กมฺมชา สนฺติ, ชาติรูปญฺจ สนฺธิยํ;

รูปานิ จ กลาปา จ, สพฺเพปิ จ ปวตฺติยํ.

๘๓๕.

สนฺติ สพฺพานิ รูปานิ, กาเมสุ จตุสมฺภวา;

ชีวิตนวกํ หิตฺวา, กลาปา โหนฺติ วีสติ.

๘๓๖.

ทสเกสฺเวว คหิตํ, วิสุํ กาเม น ลพฺภติ;

ชีวิตนวกํ นาม, รูปโลเก วิสุํ สิยา.

๘๓๗.

อาหารชกลาปา จ, ภาวา ทฺเว จาทิกปฺปิเก;

อาทิกาเล น ลพฺภนฺติ, ปจฺฉา ลพฺภนฺติ เกจิปิ.

๘๓๘.

ฆานชิวฺหากายภาว-ทสกา รูปภูมิยํ;

อาหารชกลาปา จ, น ลพฺภนฺเตว สพฺพถา.

๘๓๙.

จกฺขุโสตวตฺถุสทฺทา, กลาปา จิตฺตชาปิ จ;

อสญฺญิภูมิยํ ปุพฺเพ, วุตฺตาปิ จ น ลพฺภเร.

๘๔๐.

กลาปา [Pg.74] สตฺต รูปานิ, ปญฺจ รูเปสฺวสญฺญิสุ;

นตฺเถกาทส รูปานิ, กลาเปกูนวีสติ.

๘๔๑.

ตสฺมา เตวีส รูปานิ, กลาปา ปน จุทฺทส;

เตสมุฏฺฐานิกา สนฺติ, รูปาวจรภูมิยํ.

๘๔๒.

สตฺตรเสว รูปานิ, กลาปา ทฺเว ทฺวิสมฺภวา;

อสญฺญีนํ ตุ สมฺโภนฺติ, นตฺถารูเปสุ กิญฺจิปิ.

๘๔๓.

อุปฺปตฺติกฺกมมิจฺเจวํ, สมฺภวาสมฺภวมฺปิ จ;

กลาปานญฺจ รูปานํ, ยถาโยคํ วิภาวเยติ.

อิติ รูปวิภาเค อุปฺปตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

เอกวีสติโม ปริจฺเฉโท.

ทฺวาวีสติโม ปริจฺเฉโท

๒๒. ปกิณฺณกกถา

๘๔๔.

อิตฺถํ รูปานมุปฺปตฺตึ, ทีเปตฺวา ทานิ วุจฺจติ;

ปวตฺติโกสลฺลตฺถาย, ตตฺเถเวตํ ปกิณฺณกํ.

๘๔๕.

ทุวิธา สนฺธิโย ตตฺถ, มิสฺสามิสฺสวิภาคโต;

ติวิธาปิ เจกจตุ-ปญฺจโวการเภทโต.

๘๔๖.

รูปมตฺตา อสญฺญีนํ, นามาภาวา อมิสฺสิตา;

นามมตฺตา อรูปีนํ, รูปาภาวาติ จ ทฺวิธา.

๘๔๗.

กามาวจริกา เจว, รูปาวจริกาติ จ;

ทุวิธา มิสฺสิตา เจติ, ภวนฺติ จ จตุพฺพิธา.

๘๔๘.

เอกจฺจตุโวการา จ, อมิสฺสา ปญฺจ สนฺธิโย;

ฉพฺพีสติวิธา มิสฺสา, ปญฺจโวการสนฺธิโย.

๘๔๙.

อิตฺถํ ภูมิปฺปเภเทน, เอกตึสวิธาปิ จ;

สนฺตติราสิเภเทน, สิยุํ ตึสวิธา กถํ.

๘๕๐.

รูปสนฺตติสีสานํ[Pg.75],ราสโย สตฺตวีสติ;

วุตฺตา กาเม วสา เตสํ,สตฺตกา กามสนฺธิโย.

๘๕๑.

เวทนาสญฺญาสงฺขาร-วิญฺญาณกฺขนฺธสงฺคหา;

สพฺพตฺถาปิ จตสฺโสว, นามสนฺตติโย สิยุํ.

๘๕๒.

อิจฺจุภินฺนํ วสา โหนฺติ, ตตฺเถกาทสกาทโย;

สนฺตติราสโย ปุพฺเพ, วิภตฺตา สตฺตกาทโย.

๘๕๓.

เอกาทสกทสก-นวฏฺฐสตฺตกา สิยุํ;

ฉกฺเกน สทฺธึ วิญฺเญยฺยา, ตสฺมา ตตฺถ ฉ สงฺคหา.

๘๕๔.

อฏฺฐ สนฺตติโย โหนฺติ, รูปโลเกน มิสฺสิตา;

อฏฺฐโก ราสิ ตตฺเถโก, ตสฺมา สนฺตติ วุจฺจติ.

๘๕๕.

ชีวิตนวโก ตฺเวโก, อสญฺญี ปฏิสนฺธิยํ;

อรูปีนํ จตสฺโสปิ, นามสนฺตติโย สิยุํ.

๘๕๖.

อิจฺเจกกจตุกฺกานํ, วเสน ทฺเว อมิสฺสิตา;

อฏฺฐวีสญฺจ มิสฺสาติ, ตึเสว โหนฺติ สนฺธิโย.

๘๕๗.

เอกุปฺปาทนิโรธา จ, อมิสฺสา ตตฺถ ราสโย;

มิสฺสิตานํ วิภาโคยํ, ยถาโยคํ กถียติ.

๘๕๘.

อุปฺปาทฏฺฐิติภงฺคานํ, วสา ตีณิ ขณานิปิ;

สมานาเนว นามานํ, เอกจิตฺตกฺขณํ มตํ.

๘๕๙.

ตุลฺยมุปฺปาทภงฺคานํ, รูปานมฺปิ ขณทฺวยํ;

เอกูนปญฺญาสมตฺตํ, ฐิติกฺขณมุทีริตํ.

๘๖๐.

นามรูปานมุปฺปาโท, ภงฺโคปิ หิ สโม มโต;

ทนฺธํ หิ วตฺติกํ รูปํ, นามํ ตุ ลหุวตฺติกํ.

๘๖๑.

ตถา หิ รูเป ติฏฺฐนฺเต, จิตฺตุปฺปาทา ตุ โสฬส;

อุปฺปชฺชิตฺวา ปวตฺติตฺวา, ภิชฺชนฺติ จ ลหุํ ลหุํ.

๘๖๒.

ตสฺมา [Pg.76] หิ เอกปญฺญาส-ขณรูปกฺขณํ ตถา;

สตฺตรสจิตฺตกฺขณํ, ติขณนฺติ จ วุจฺจติ.

๘๖๓.

จิตฺตกฺขณํ หิ ติณฺณนฺนํ, ตตฺถ วิญฺญตฺติกทฺวยํ;

ลกฺขณตฺตยรูปํ ตุ, สลกฺขณววตฺถิตํ.

๘๖๔.

ตสฺมา หิตฺวา ทฺวยญฺเจตํ, พาวีสติวิธมฺปิ จ;

รูปํ นาม จตุกฺกญฺจ, สลกฺขณนิยามิตํ.

๘๖๕.

เอกุปฺปาทนิโรธา จ, ตตฺถ ตุลฺยกฺขณา มตา;

อตุลฺยกฺขณธมฺมานํ, สิยา เภทํ ยถารหํ.

๘๖๖.

ปฏิสนฺธิกฺขเณ ชาตํ, ตสฺมา รูปํ ตโต ปรํ;

สตฺตรสมจิตฺตสฺส, ภงฺเคน สห ภิชฺชติ.

๘๖๗.

ตสฺส ฐิติกฺขเณ ชาตํ, รูปมฺปิ จ ตโต ปรํ;

อฏฺฐารสมจิตฺตสฺส, อุปฺปาเท ปน ภิชฺชติ.

๘๖๘.

ตสฺส ภงฺคกฺขเณ ชาตํ, รูปมฺปิ จ ตโต ปรํ;

อฏฺฐารสมจิตฺตสฺส, ฐิติกาเลสุ ภิชฺชติ.

๘๖๙.

ตถา ทุติยจิตฺตสฺส, อุปฺปาทมฺหิ สมุฏฺฐิตํ;

อฏฺฐารสมจิตฺตสฺส, ภงฺเคน สห ภิชฺชติ.

๘๗๐.

อิติ วุตฺตนิยาเมน, สชาติกฺขณโต ปรํ;

ฐตฺวา เอกูนปญฺญาส, ขณานิ ปุน ภิชฺชติ.

๘๗๑.

ตสฺมา เอกูนปญฺญาส, กลาปา สห วตฺตเร;

เอโก ชายติ เอโก จ, ภิชฺชตีติ จ สพฺพถา.

๘๗๒.

เอกสนฺตติสมฺพนฺธา, กลาปา สห กมฺมชา;

ยถานุปุพฺพฆฏิตา, เอกปญฺญาส ลพฺภเร.

๘๗๓.

สตฺตวีส ปนิจฺเจวํ, กาเม ทฺเว รูปภูมิยํ;

รูปสนฺตติสีสานํ, ราสโย สตฺตกาทโย.

๘๗๔.

เอกูนตึส สพฺเพปิ, กมฺมชาตา ยถารหํ;

เอกปญฺญาส ฆฏิกา, ปวตฺตนฺติ ขเณ ขเณ.

๘๗๕.

ตตฺถ [Pg.77] สนฺธิกฺขเณ ชาตํ, สตฺตรสมเจตโส;

อุปฺปาเท ภิชฺชติจฺเจวํ, วุตฺโต อฏฺฐกถานโย.

๘๗๖.

ตํ นยํ ปฏิพาหิตฺวา, จิตฺเตน สห ภิชฺชติ;

จิตฺเตน สห ชาตนฺติ, วุตฺตมาจริเยน หิ.

๘๗๗.

อานาปานตกฺกจารา, เอกุปฺปาทนิโรธกา;

วุตฺตา หิ ยมเก กายวจีสงฺขารนามกา.

๘๗๘.

จิตฺตุปฺปาทกฺขเณ ชาตา, อุตุ ตสฺส ฐิติกฺขเณ;

รูปํ ชเนติ ตตฺถาปิ, อุตุ ภงฺคกฺขเณปิ จ.

๘๗๙.

อนุปุพฺพกฺกเมเนวํ, ชาตํ รูปํ ตถาปรํ;

อฏฺฐารสมอุปฺปาทฏฺฐิติอาทีสุ ภิชฺชติ.

๘๘๐.

อิตฺถํ กลาปา ฆฏิตา, อุตุชาหารชาปิ จ;

เอกสนฺตติสมฺพนฺธา, เอกปญฺญาส ลพฺภเร.

๘๘๑.

กลาปา จิตฺตชา ยสฺมา, อุปฺปาทกฺขณสมฺภูตา;

ฆฏิกา สห ลพฺภนฺติ, ตสฺมา สตฺตรเสว เต.

๘๘๒.

สพฺเพปิ รูปชนกา, จิตฺตุปฺปาเท ยถาสกํ;

ชเนนฺติ ฐิติภงฺเคสุ, น ชเนนฺตีติ เกจนา.

๘๘๓.

กุสลาพฺยากตาทีนํ, เอกุปฺปาทนิโรธตา;

ธมฺมานํ ยมเก วุตฺตา, อิติ ปาฬิ วทนฺติ จ.

๘๘๔.

กุสลาทิกสมฺพนฺธา, ตตฺถ ตตฺถ หิ เทสิตา;

อิติ วตฺวา ปุเร วุตฺตํ, อิจฺฉนฺตาจริยา นยํ.

๘๘๕.

อิจฺเจวํ จตุสมฺภูตา, รูปสนฺตติราสโย;

รูปานิ จ กลาปา จ, เอกาพทฺธา ยถารหํ.

๘๘๖.

สุตฺตปวตฺตมตฺตานํ, สมฺพุทฺธานมฺปิ ปาณินํ;

ยาว มรณกาลาปิ, ปวตฺตนฺติ นิรนฺตรํ.

๘๘๗.

อายุกฺขยา [Pg.78] จ มรณํ, ตถา กมฺมกฺขยา สิยา;

อุภินฺนํ วา ขยา จาถ, อุปจฺเฉทกกมฺมุนา.

๘๘๘.

จตุธาปิ มรนฺตสฺส, ตสฺเสวํ ตุ ยถารหํ;

สตฺตรสจิตฺตกฺขณมตฺตเสสมฺหิ ชีวิเต.

๘๘๙.

อุปริจฺจุติจิตฺตสฺส, สตฺตรสมเจตโส;

ฐิติกาลมุปาทาย, น ตุ ชายติ กมฺมชํ.

๘๙๐.

ตสฺสุปฺปาทกฺขเณ ชาตํ,รูปญฺจ จุติยา สห;

ภิชฺชตีติ มโต นาม,ตโต โหติ ส ปุคฺคโล.

๘๙๑.

จิตฺตชาหารชญฺจาปิ, น ชายติ ตโต ปรํ;

อุตุสมฺภวรูปํ ตุ, อวสิสฺสติ วา น วา.

๘๙๒.

ตโต วุตฺตนเยเนว, มตสตฺโต ยถารหํ;

มิสฺสามิสฺสาหิ สนฺธีหิ, ปุนเทโวปปชฺชติ.

๘๙๓.

ตโต วุตฺตนเยเนว, เอกูนตึส กมฺมชา;

เตสมุฏฺฐานิกา ปญฺจ, จตุตฺตึส สมิสฺสิตา.

๘๙๔.

กลาปา ราสโย โหนฺติ, สตฺตวีสติภูมิสุ;

อิติ สพฺพปกาเรน, รูปธมฺมา ปกาสิตาติ.

อิติ รูปวิภาเค ปกิณฺณกกถา นิฏฺฐิตา.

ทฺวาวีสติโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ สพฺพถาปิ รูปวิภาโค.

เตวีสติโม ปริจฺเฉโท

๔. นิพฺพานวิภาโค

๒๓. มูลวิสุทฺธิกถา

๘๙๕.

อิตฺถํ [Pg.79] จิตฺตํ เจตสิกํ, รูปญฺเจวาติ สงฺขตา;

วุตฺตา อสงฺขตํ ทานิ, นิพฺพานนฺติ ปวุจฺจติ.

๘๙๖.

สีลวิสุทฺธิ อาทิมฺหิ, ตโต จิตฺตวิสุทฺธิ จ;

ทิฏฺฐิวิสุทฺธินามา จ, กงฺขาวิตรณาปิ จ.

๘๙๗.

ตโต ปรํ มคฺคามคฺค-ญาณทสฺสนนามิกา;

ตถา ปฏิปทาญาณ-ทสฺสนา ญาณทสฺสนํ.

๘๙๘.

อิจฺจานุกฺกมโต วุตฺตา, สตฺต โหนฺติ วิสุทฺธิโย;

สตฺตมานุตฺตรา ตตฺถ, ปุพฺพภาคา ฉ โลกิยา.

๘๙๙.

สํวโร ปาติโมกฺโข จ, ตเถวินฺทฺริยสํวโร;

อาชีวปาริสุทฺธิ จ, สีลํ ปจฺจยนิสฺสิตํ.

๙๐๐.

อิติ สีลวิสุทฺธีติ, สุทฺธเมตํ ปวุจฺจติ;

จตุปาริสุทฺธิสีลํ, ธุตงฺคปริวาริตํ.

๙๐๑.

กสิณานิ ทสาสุภา, ทสานุสฺสติโย ปน;

อปฺปมญฺญา จ สญฺญา จ, ววตฺถารุปฺปกาติ จ.

๙๐๒.

สมถกฺกมฺมฏฺฐานานิ, ตาลีสฏฺฐกถานเย;

ปาฬิยํ ตุ วิภตฺตานิ, อฏฺฐตึสาติ วณฺณิตํ.

๙๐๓.

ปถวาโป จ เตโช จ,วาโย นีลญฺจ ปีตกํ;

โลหิโตทาตมากาสํ,อาโลกกสิณนฺติ จ.

๙๐๔.

กสิณานิ ทเสตานิ, วุตฺตานฏฺฐกถานเย;

อฏฺเฐว ปาฬิยํ หิตฺวา, อนฺเต ตุ กสิณทฺวยํ.

๙๐๕.

อุทฺธุมาตํ วินีลญฺจ, วิปุพฺพกํ วิขายิตํ;

วิจฺฉิทฺทกญฺจ วิกฺขิตฺตํ, หตวิกฺขิตฺตโลหิตํ.

๙๐๖.

ปุฬวกํ [Pg.80] อฏฺฐิกญฺเจติ, อสุภา ทส เทสิตา;

รูปกายวิภาคาย, ทสกายวิปตฺติยา.

๙๐๗.

พุทฺเธ ธมฺเม จ สงฺเฆ จ, สีเล จาเค จ อตฺตนา;

เทวโตปสมายญฺจ, สตฺตานุสฺสติโย กมา.

๙๐๘.

มรณสฺสติ นาเมกา, ตถา กายคตาสติ;

อานาปานสฺสติจฺเจวํ, ทสานุสฺสติโย มตา.

๙๐๙.

เมตฺตา กรุณา มุทิตา, อุเปกฺขาติ จตุพฺพิธา;

วุตฺตา พฺรหฺมวิหารา จ, อปฺปมญฺญาติ ตาทินา.

๙๑๐.

เอกาหาเร ปฏิกฺกูล-สญฺญา นาเมกเมว ตุ;

จตุธาตุววตฺถานํ, จตุธาตุปริคฺคโห.

๙๑๑.

อากาสานญฺจายตนํ, วิญฺญาณญฺจมถาปรํ;

อากิญฺจญฺญํ ตถา เนว-สญฺญานาสญฺญนามกํ.

๙๑๒.

อิจฺจานุกฺกมโต วุตฺตา, อรูปชฺฌานิกา ปน;

อรูปกมฺมฏฺฐานานิ, จตฺตาโรปิ ปกิตฺติตา.

๙๑๓.

กสิณาสุภโกฏฺฐาเส, อานาปาเน จ สพฺพถา;

ทิสฺวา สุตฺวา ผุสิตฺวา วา, ปริกมฺมํ ตุ กุพฺพโต.

๙๑๔.

อุคฺคโห นาม สมฺโภติ, นิมิตฺตํ ตตฺถ ยุญฺชโต;

ปฏิภาโค ตมารพฺภ, ตตฺถ วตฺตติ อปฺปนา.

๙๑๕.

สาธุ สตฺตา สุขี โหนฺตุ, ทุกฺขา มุจฺจนฺตุ ปาณิโน;

อโห สตฺตา สุขปฺปตฺตา, โหนฺตุ ยทิจฺฉกาติ จ.

๙๑๖.

อุทฺทิสฺส วา อโนทิสฺส, ยุญฺชโต สตฺตโคจเร;

อปฺปมญฺญา ปนปฺเปนฺติ, อนุปุพฺเพน วตฺติกา.

๙๑๗.

กสิณุคฺฆาฏิมากาเส, ปฐมารุปฺปมานเส;

ตสฺเสว นตฺถิภาเว จ, ตติยารุปฺปเกติ จ.

๙๑๘.

ยุญฺชนฺตสฺส [Pg.81] ปเนเตสุ, โคจเรสุ จตูสุปิ;

อปฺเปนฺติ อนุปุพฺเพน, อารุปฺปาปิ จตุพฺพิธา.

๙๑๙.

อานาปานญฺจ กสิณํ, ปญฺจกชฺฌานิกํ ตหึ;

ปฐมชฺฌานิกา วุตฺตา, โกฏฺฐาสาสุภภาวนา.

๙๒๐.

สุขิตชฺฌานิกา ติสฺโส, อปฺปมญฺญา จ เหฏฺฐิมา;

อุเปกฺขารุปฺปกา ปญฺจ, อุเปกฺขาฌานิกาติ จ.

๙๒๑.

เอกา ทเสกา ทส จ, ตโย ปญฺเจติ สพฺพถา;

ปริกมฺมวสา ตึส, ฉ โกฏฺฐาสา ยถากฺกมํ.

๙๒๒.

ปญฺจกาทิสุโขเปกฺขา, ฌานเภทา จตุพฺพิธา;

เอกจฺจตุปญฺจฌาน-วเสน ติวิธา สิยุํ.

๙๒๓.

รูปารูปวสา ทฺเว จ, อปฺปนาโต ปุเนกธา;

อิจฺเจวมปฺปนา กมฺม-ฏฺฐานเภทา สมิสฺสิตา.

๙๒๔.

ทฺเว จ สญฺญาววตฺถานา, อฏฺฐานุสฺสติโยติ จ;

เสสา ทส ปวุจฺจนฺติ, อุปจารสมาธิกา.

๙๒๕.

ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรภุโต ปรํ;

ปญฺจมํ วา จตุตฺถํ วา, ชวนํ โหติ อปฺปนา.

๙๒๖.

อปฺปนาชวนํ สพฺพํ, โลกุตฺตรมหคฺคตํ;

ติเหตุกปริตฺตานิ, ปุริมานิ ยถารหํ.

๙๒๗.

อาวชฺชนา จ วสิตา, ตํสมาปชฺชนา ตถา;

อธิฏฺฐานา จ วุฏฺฐานา, ปจฺจเวกฺขณ ปญฺจมา.

๙๒๘.

วสิตาหิ วสีภูตา, อิติ กตฺวาน ปญฺจหิ;

ภาเวนฺตสฺส ปนปฺเปนฺติ, อุปรูปริ อปฺปนา.

๙๒๙.

ยุญฺชนฺตสฺส ตุ วุฏฺฐาย, กสิณชฺฌานปญฺจมา;

ปญฺจาภิญฺญา หิ อปฺเปนฺติ, รูปสทฺทาทิโคจเร.

๙๓๐.

โลกุตฺตรา ปนปฺเปนฺติ, สพฺเพ นิพฺพานโคจเร;

อนิจฺจทุกฺขานตฺตาติ, ภูมิธมฺเม วิปสฺสโต.

๙๓๑.

ตตฺถ [Pg.82] จ ปาทกชฺฌานํ, สมฺมฏฺฐชฺฌานเมว วา;

อชฺฌาสโย จ วุฏฺฐาน-คามินี จ วิปสฺสนา.

๙๓๒.

มคฺคานํ ฌานเภทาย, ยถาโยคํ นิยามตา;

ยถาสกํ ผลานํ ตุ, มคฺคา โหนฺติ นิยามตา.

๙๓๓.

มคฺคานนฺตรเมวาถ, ภูมิธมฺเม วิปสฺสโต;

ผลสมาปตฺติยมฺปิ, อปฺเปติ ผลมานสํ.

๙๓๔.

อนุปุพฺพสมาปตฺตึ, สมาปชฺชิสฺส วุฏฺฐิโต;

ฌานธมฺเม วิปสฺสิตฺวา, ตตฺถ ตตฺเถว ปณฺฑิโต.

๙๓๕.

จตุตฺถารุปฺปมปฺเปตฺวา, เอกทฺวิชวนาปรํ;

นิโรธํ นาม ผุสติ, สมาปตฺติมจิตฺตกํ.

๙๓๖.

อรหา วา อนาคามี, ปญฺจโวการภูมิยํ;

ยถาสกํ ผลุปฺปาโท, วุฏฺฐานนฺติ ตโต มโต.

๙๓๗.

อปฺปนาปริโยสาเน, สิยา สพฺพตฺถ สมฺภวา;

ภวงฺคปาโต ตํ เฉตฺวา, ชายเต ปจฺจเวกฺขณา.

๙๓๘.

อิติ วุตฺตานุสาเรน, อปฺปนานยสงฺคหํ;

ยถาโยคํ วิภาเวยฺย, ตตฺถ ตตฺถ วิจกฺขโณ.

๙๓๙.

จิตฺตวิสุทฺธิ นามายํ, จิตฺตสํกฺเลสโสธโน;

อุปจารปฺปนาเภโท, สมโถ ปุพฺพภาคิโยติ.

อิติ นิพฺพานวิภาเค มูลวิสุทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

เตวีสติโม ปริจฺเฉโท.

จตุวีสติโม ปริจฺเฉโท

๒๔. ปริคฺคหวิสุทฺธิกถา

๙๔๐.

สีลจิตฺตวิสุทฺธีหิ, ยถาวุตฺตาหิ มณฺฑิโต;

ปโยคาสยสมฺปนฺโน, นิพฺพานาภิรโต ตโต.

๙๔๑.

ขนฺธายตนธาตาทิปฺปเภเทหิ [Pg.83] ยถารหํ;

ลกฺขณปจฺจุปฏฺฐาน-ปทฏฺฐานวิภาคโต.

๙๔๒.

ปริคฺคเหตฺวา สงฺขาเร, นามรูปํ ยถากถํ;

ววตฺถเปนฺโต ตตฺเถวมนุปสฺสติ ปญฺญวา.

๙๔๓.

นามรูปมิทํ สุทฺธํ, อตฺตภาโวติ วุจฺจติ;

นตฺเถตฺถ โกจิ อตฺตา วา, สตฺโต ชีโว จ ปุคฺคโล.

๙๔๔.

ยถาปิ องฺคสมฺภารา, โหติ สทฺโท รโถ อิติ;

เอวํ ขนฺเธสุ สนฺเตสุ, โหติ สตฺโตติ สมฺมุติ.

๙๔๕.

ขนฺธายตนธาตูนํ, ยถาโยคมนุกฺกโม;

อพฺโพจฺฉินฺโน ปวตฺตนฺโต, สํสาโรติ ปวุจฺจติ.

๙๔๖.

อิติ นานปฺปกาเรน, เตภูมกปริคฺคโห;

ภูมิธมฺมววตฺถานํ, สุทฺธสงฺขารทสฺสนํ.

๙๔๗.

อตฺตทิฏฺฐิปหาเนน, ทิฏฺฐิสํกฺเลสโสธนํ;

ทิฏฺฐิวิสุทฺธิ นามาติ, ญาณเมตํ ปวุจฺจติ.

๙๔๘.

ปริคฺคหิตสงฺขาโร, นามรูปมปตฺถิยา;

ตโต ปรํ ยถาโยคํ, ปริคฺคณฺหติ ปจฺจเย.

๙๔๙.

ทุกฺขสมุทโย ตตฺถ, ตณฺหา สํสารนายิกา;

สโมธาเนติ สงฺขาเร, ตตฺถ ตตฺถุปปตฺติยา.

๙๕๐.

ตณฺหาสมฺภวเมเวตํ, ตสฺมา ทุกฺขํ ปวุจฺจติ;

ตทปฺปวตฺติ นิพฺพานํ, มคฺโค ตํปาปโกติ จ.

๙๕๑.

จตุสจฺจววตฺถาน-มุเขเนวมฺปิ ปจฺจเย;

ปริคฺคณฺหนฺติ เอกจฺเจ, สงฺขารานมถาปเร.

๙๕๒.

อาโลกากาสวายาปปถวิญฺจุปนิสฺสยํ;

ภวงฺคปริณามญฺจ, ลภิตฺวาว ยถารหํ.

๙๕๓.

ฉ วตฺถูนิ จ นิสฺสาย, ฉ ทฺวารารมฺมณานิ จ;

ปฏิจฺจ มนสิการํ, ปวตฺตนฺติ อรูปิโน.

๙๕๔.

ยถาสกสมุฏฺฐานํ[Pg.84], วิภาเคหิ จ รูปิโน;

ปวตฺตนฺติ เอกจฺเจติ, ปริคฺคณฺหนฺติ ปจฺจเย.

๙๕๕.

อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺติ, สงฺขารา ตุ ตโต ตถา;

วิญฺญาณํ นามรูปญฺจ, สฬายตนนามกํ.

๙๕๖.

ผสฺโส จ เวทนา ตณฺหา, อุปาทานํ ภโว ตโต;

ชาติ ชรา มรณญฺจ, ปวตฺตติ ยถารหํ.

๙๕๗.

ตโต โสโก ปริเทโว, ทุกฺขญฺเจว ตถาปรํ;

โทมนสฺสมุปายาโส, สมฺโภติ จ ยถารหํ.

๙๕๘.

เอตสฺส เกวลสฺเสวํ, ทุกฺขกฺขนฺธสฺส สมฺภโว;

ปฏิจฺจสมุปฺปาโทว, นตฺถญฺโญ โกจิ การโก.

๙๕๙.

ตตฺถาวิชฺชาทโย ทฺเวปิ, อทฺธาตีโต อนาคโต;

ชาตาทโยปเร อฏฺฐ, ปจฺจุปฺปนฺโนติ วณฺณิโต.

๙๖๐.

ปุญฺญาปุญฺญาเนญฺชวสา, สงฺขารา ติวิธา ตถา;

ภเวกเทโส กมฺมญฺจ, กมฺมวฏฺฏนฺติ วุจฺจติ.

๙๖๑.

อวิชฺชาตณฺหุปาทานา, กฺเลสวฏฺฏมถาปเร;

วิปากวฏฺฏํ สตฺตาปิ, อุปปตฺติภโวปิ จ.

๙๖๒.

อวิชฺชาสงฺขารานํ ตุ, คหเณ คหิตาว เต;

ตณฺหุปาทานภวาติ, อตีเต ปญฺจ เหตโว.

๙๖๓.

ตณฺหุปาทานภวานํ, คหเณ คหิตาว เต;

อวิชฺชา สงฺขารา เจติ, ปจฺจุปฺปนฺเนปิ ปญฺจเก.

๙๖๔.

วิญฺญาณาทิสรูเปน, ทสฺสิตํ ผลปญฺจกํ;

ตถา ตเทว ชาตาทิ-นาเมนานาคตนฺติ จ.

๙๖๕.

อตีเต เหตโว ปญฺจ, อิทานิ ผลปญฺจกํ;

อิทานิ เหตโว ปญฺจ, อายตึ ผลปญฺจกํ.

๙๖๖.

เหตุผลํ ผลเหตุ, ปุน เหตุผลานิ จ;

ติสนฺธิ จตุสงฺเขปํ, วีสตาการมพฺรวุํ.

๙๖๗.

อตฺถธมฺมปฏิเวธ-เทสนานํ [Pg.85] ยถารหํ;

คมฺภีรตฺตา จตุนฺนมฺปิ, จตุคมฺภีรตา มตา.

๙๖๘.

เอกตฺตนานตฺตนยา, อพฺยาปารนโยปโร;

ตเถวํธมฺมตา เจติ, นยา วุตฺตา จตุพฺพิธา.

๙๖๙.

ชรามรณโสกาทิ-ปีฬิตานมภิณฺหโส;

อาสวานํ สมุปฺปาทา, อวิชฺชา จ ปวตฺตติ.

๙๗๐.

อวิชฺชาปจฺจยา โหนฺติ, สงฺขาราปิ ยถา ปุเร;

พทฺธาวิจฺเฉทมิจฺเจวํ, ภวจกฺกมนาทิกํ.

๙๗๑.

ตณฺหาวิชฺชานาภิกํ ตํ, ชรามรณเนมิกํ;

เสสาการาทิฆฏิกํ, ติภวารถโยชิตํ.

๙๗๒.

ติอทฺธญฺจ ติวฏฺฏญฺจ, ติสนฺธิฆฏิกํ ตถา;

จตุสงฺเขปคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ.

๙๗๓.

วีสตาการวิภาคํ, ทฺวาทสาการสงฺคหํ;

ธมฺมฏฺฐิตีติ ทีเปนฺติ, อิทปฺปจฺจยตํ พุธา.

๙๗๔.

ปฏิจฺจสมุปฺปาโทยํ, ปจฺจยาการนามโต;

สงฺเขปโต จ วิตฺถารา, วิวิธาการเภทโต.

๙๗๕.

ชเนติ ปจฺจยุปฺปนฺเน, อวิชฺชาทิปวตฺติยา;

อวิชฺชาทินิโรเธน, นิโรเธติ จ สพฺพถา.

๙๗๖.

ปจฺจยปฺปจฺจยุปฺปนฺน-วเสเนว ปวตฺตติ;

สํสาโรยนฺติ เอกจฺเจ, ปริคฺคณฺหนฺติ ปจฺจเย.

๙๗๗.

สมนฺตปฏฺฐานมหาปกรณวิภาคโต;

เอกจฺเจ ปริคฺคณฺหนฺติ, จตุวีสติ ปจฺจเย.

๙๗๘.

อิติ นานปฺปกาเรน, ปจฺจยานํ ปริคฺคโห;

สปฺปจฺจยนามรูปํ, ววตฺถานนฺติ เวทิตํ.

๙๗๙.

อิทปฺปจฺจยตาญาณํ, ปจฺจยาการทสฺสนํ;

ธมฺมฏฺฐิติ ยถาภูตญาณทสฺสนนามกํ.

๙๘๐.

กาลตฺตยวิภาเคสุ[Pg.86], กงฺขาสํกฺเลสโสธนํ;

กงฺขาวิตรณา นาม, วิสุทฺธีติ ปวุจฺจตีติ.

อิติ นิพฺพานวิภาเค ปริคฺคหวิสุทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

จตุวีสติโม ปริจฺเฉโท.

ปญฺจวีสติโม ปริจฺเฉโท

๒๕. วิปสฺสนาวุทฺธิกถา

๙๘๑.

สีลจิตฺตทิฏฺฐิกงฺขาวิตรณวิสุทฺธิโย;

ปตฺวา กลาปโต ตาว, สมฺมเสยฺย ตโต ปรํ.

๙๘๒.

กลาปโต สมฺมสนํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

ภงฺคญาณํ ภยญาณํ, ตถาทีนวนิพฺพิทา.

๙๘๓.

มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, ปฏิสงฺขานุปสฺสนา;

สงฺขารุเปกฺขานุโลมมิจฺจานุกฺกมโต ฐิตา.

๙๘๔.

วิปสฺสนาติ จกฺขาตา, ทสญาณปรมฺปรา;

ลกฺขณตฺตยมาหจฺจ, สงฺขาเรสุ ปวตฺตติ.

๙๘๕.

ตสฺมา กลาปโต ตาว, สมฺมเสยฺย ติลกฺขณํ;

สมฺมสิตฺวา อตีตาทิขนฺธายตนธาตุโย.

๙๘๖.

อนิจฺจา เต ขยฏฺเฐน, ขนฺธา ทุกฺขา ภยฏฺฐโต;

อนตฺตา อสารกฏฺเฐน, อิจฺจาภิณฺหํ วิจินฺตยํ.

๙๘๗.

ตสฺเสวํ สมฺมสนฺตสฺส, อุปฏฺฐาติ ติลกฺขณํ;

สงฺขาเรสุ ตโต โยคี, ขณสนฺตติอทฺธโต.

๙๘๘.

ปจฺจุปฺปนฺนาน ธมฺมานํ, อุทยญฺจ วยํ ตถา;

ปญฺญาสาการเภเทหิ, อนุปสฺสติ ตตฺถ หิ.

๙๘๙.

อวิชฺชาตณฺหากมฺมานํ, อุทยา จ นิโรธโต;

สมุทยา นิโรธา จ, ปญฺจนฺนํ ทสฺสิตา ตถา.

๙๙๐.

รูปสฺสาหารโต [Pg.87] ติณฺณํ, ผสฺสโต นามรูปโต;

วิญฺญาณสฺเสติ สพฺเพปิ, จตฺตาลีส สมิสฺสิตา.

๙๙๑.

นิพฺพตฺติลกฺขณํ ภงฺค-ลกฺขณญฺเจตฺถ ปสฺสโต;

ขณโตทยโต เจติ,สมปญฺญาส โหนฺติ เต.

๙๙๒.

อิติ ขนฺธมุเขเนเต, วิภตฺตา อุทยพฺพยา;

อายตนฺนาทิเภเทหิ, โยเชตพฺพา ยถารหํ.

๙๙๓.

อุทยญฺจ วยญฺเจวํ, ปสฺสโต ตสฺส โยคิโน;

วิภูตา โหนฺติ สงฺขารา, สมุฏฺฐาติ ติลกฺขณํ.

๙๙๔.

โพธิปกฺขิยธมฺมา จ,เต ปสฺสนฺติ วิเสสโต;

ตโต ชายนฺตุปกฺเลสา,ทโสปกฺเลสวตฺถุกา.

๙๙๕.

โอภาโส ปีติ ปสฺสทฺธิ, อธิโมกฺโข จ ปคฺคโห;

สุขํ ญาณมุปฏฺฐานํ, อุเปกฺขา จ นิกนฺติ จ.

๙๙๖.

ตณฺหามานทิฏฺฐิคฺคาหวเสน ติวิเธปิ เต;

อสฺสาเทนฺโต อุนฺนมนฺโต, มมายนฺโต กิลิสฺสติ.

๙๙๗.

มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานํ, ปตฺโตสฺมีติ อโกวิโท;

เวกฺขพุชฺฌาติ มญฺญนฺโต, ปปฺโปติ อธิมานิโก.

๙๙๘.

มคฺคาทโย น โหนฺเตเต,ตณฺหาคาหาทิวตฺถุโต;

ตณฺหามานทิฏฺฐิโย จุปกฺเลสา ปริปนฺถกา.

๙๙๙.

โปราณเมว ขนฺธานํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

ติลกฺขณารมฺมณโต, มคฺโค นิพฺพานปจฺจโย.

๑๐๐๐.

อิติ [Pg.88] มคฺคํ อมคฺคญฺจ, วิโสเธนฺตสฺส สิชฺฌติ;

วิสุทฺธิ จ มคฺคามคฺคญาณทสฺสนนามิกา.

๑๐๐๑.

ตถาปรา วิสุทฺธีนํ, อุทยพฺพยทสฺสนํ;

อาทึ กตฺวา ปฏิปทาญาณทสฺสนนามิกา.

๑๐๐๒.

ปจฺฉา สํกฺเลสวิกฺเขปวิสุทฺธนฺตํ ยถา ปุเร;

ปฏิปชฺชติ เมธาวี, อุทยพฺพยทสฺสนํ.

๑๐๐๓.

อิติ โขทยพฺพยานุปสฺสนาญาณวีถิยํ;

สิกฺขนฺตสฺสาจิเรเนว, ปริปกฺกา วิปสฺสนา.

๑๐๐๔.

ปหาโยทยโวหารํ, วยเมวาธิมุจฺจโต;

อุปฺปาทาโภคโมหาย, ภงฺคเมวานุติฏฺฐติ.

๑๐๐๕.

ตโต นิชฺฌรธาราว, คงฺคาวาโรทกํ วิย;

ภิชฺชมานติณานิว, ปฏิปชฺชา สิขา วิย.

๑๐๐๖.

ปตนฺเต จ วยนฺเต จ, ภิชฺชนฺติจฺเจว สงฺขเต;

ปสฺสโต ตสฺส ภงฺคานุปสฺสนาญาณมีริตํ.

๑๐๐๗.

ตโต ภยานุปสฺสนา, สภยาติ วิปสฺสโต;

อาทีนวานุปสฺสนา-ญาณํ อาทีนวาติ จ.

๑๐๐๘.

นิพฺพิทานุปสฺสนา จ, นิพฺพินฺทนฺตสฺส โยคิโน;

มุจฺจิตุกมฺยตาญาณํ, ตโต มุจฺจิตุมิจฺฉโต.

๑๐๐๙.

นิจฺจา เจ น นิรุชฺเฌยฺย, น พาเธยฺย สุขา ยทิ;

วเส วตฺเตยฺย อตฺตา เจ, ตทภาวา น เต ตถา.

๑๐๑๐.

สุฏฺฐุ มุจฺจิตุมิจฺเจวํ, ปฏิปจฺจกฺขโต ตโต;

ปฏิสงฺขานุปสฺสนา-ญาณํ ชาตนฺติ วุจฺจติ.

๑๐๑๑.

สาธุกํ ปฏิสงฺขาย, สงฺขาเรสุ ติลกฺขณํ;

สุปริญฺญาตสงฺขาเร, ตเถว ปฏิปสฺสติ.

๑๐๑๒.

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตา จ, สงฺขาราว น จาปโร;

อตฺตา วา อตฺตนียํ วา, นาหํ น ตุ มมาติ จ.

๑๐๑๓.

ตโตว [Pg.89] ตตฺถ มชฺฌตฺโต, นนฺทิราควินิสฺสโฏ;

อตฺตตฺตนิยภาเวน, สงฺขาเรสฺวชฺฌุเปกฺขติ.

๑๐๑๔.

สงฺขารุเปกฺขาสงฺขาตํ, ญาณํ ตสฺส อิตีริตํ;

ตโต วุฏฺฐานฆฏิตํ, อนุโลมนฺติ วุจฺจติ.

๑๐๑๕.

สุปริญฺญาตสงฺขาเร, สุสมฺมฏฺฐติลกฺขเณ;

อุเปกฺขนฺตสฺส ตสฺเสว, สิขาปตฺตา วิปสฺสนา.

๑๐๑๖.

สงฺขารธมฺเม อารพฺภ, ตาว กาลํ ปวตฺตติ;

ตีรทสฺสีว สกุโณ, ยาว ปารํ น ปสฺสติ.

๑๐๑๗.

ยทา ปสฺสติ นิพฺพานํ, วุฏฺฐานคหิตา ตทา;

วุฏฺฐานคามินี นาม, สานุโลมา ปวุจฺจติ.

๑๐๑๘.

อิติ ทฺวีหิ วิสุทฺธีหิ, วิสุทฺธาย วิปสฺสโต;

วิปสฺสนาปฏิปทํ, ปูเรตีติ ปวุจฺจตีติ.

อิติ นิพฺพานวิภาเค วิปสฺสนาวุทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจวีสติโม ปริจฺเฉโท.

ฉพฺพิสติโม ปริจฺเฉโท

๒๖. วุฏฺฐานวิสุทฺธิกถา

๑๐๑๙.

ตสฺเสวํ ปฏิปนฺนสฺส, สิขาปตฺตา วิปสฺสนา;

วุฏฺฐานคามินี นาม, ยทา โหติ ตทา ปน.

๑๐๒๐.

ปริกมฺโมปจารานุโลมโคตฺรภุโต ปรํ;

มคฺโค ตโต ผลํ โหติ, ภวงฺคา ปจฺจเวกฺขณา.

๑๐๒๑.

ปริกมฺโมปจารานุโลมสงฺขาตโคจรา;

มคฺคสฺสาวชฺชนํ หุตฺวา, นิพฺพาเน โหติ โคตฺรภุ.

๑๐๒๒.

จตุตฺถํ ปญฺจมํ วาถ, ฉฏฺฐํ วาปิ ยถารหํ;

อปฺเปติ มคฺคชวนํ, นิพฺพาเน สกิเมว ตํ.

๑๐๒๓.

ตโต [Pg.90] ผลานิ ตีณิ ทฺเว, เอกํ วาถ ยถากฺกมํ;

มคฺคาวเสสนิโรธมคฺควุฏฺฐานวีถิยํ.

๑๐๒๔.

ตโต ภวงฺคปาโตว,ตํ เฉตฺวา ปจฺจเวกฺขณา;

ติสฺโส ปญฺจวิธา โหนฺติ,ยถาโยคํ ตถา หิ จ.

๑๐๒๕.

มคฺคํ ผลญฺจ นิพฺพานํ, อวสฺสํ ปจฺจเวกฺขติ;

หีเน กิเลเส เสเส จ, ปจฺจเวกฺขติ วา น วา.

๑๐๒๖.

ตโต จ ปุน สงฺขาเร, วิปสฺสนฺโต ยถา ปุเร;

อปฺเปติ อนุปุพฺเพน, เสสมคฺคผลานิ จ.

๑๐๒๗.

ตตฺถ วุจฺจนฺติ นิพฺพาน-ผลมคฺควิปสฺสนา;

สุญฺญตา จานิมิตฺตา จ, ตถาปณิหิตานิ จ.

๑๐๒๘.

สุญฺญตาวิปสฺสนาทินาเมน หิ วิปสฺสติ;

วิโมกฺขมุขภูตาติ, ติวิธา ภาชิตา ตถา.

๑๐๒๙.

สุญฺญตาทิกนาเมน, วิโมกฺขา ติวิธา มตา;

นิพฺพานผลมคฺคา จ, สมาปตฺติสมาธโย.

๑๐๓๐.

ตตฺเถว ปฐมภูมึ, ปตฺโต อริยปุคฺคโล;

สตฺตกฺขตฺตุปรโม โส, โสตาปนฺโนติ วุจฺจติ.

๑๐๓๑.

ปตฺโต ทุติยภูมิญฺจ, สกทาคามินามโก;

สกิเมว อิมํ โลกํ, อาคนฺตฺวา โหติ มานุสํ.

๑๐๓๒.

ปตฺโต ตติยภูมิญฺจ, อนาคามีติ วุจฺจติ;

พฺรหฺมโลกา อนาคนฺตฺวา, อิธกาโมปปตฺติยา.

๑๐๓๓.

ปตฺโต จตุตฺถภูมิญฺจ, อรหา อคฺคปุคฺคโล;

ทิฏฺเฐว ธมฺเม ทุกฺขคฺคึ, นิพฺพาเปตีติ วุจฺจติ.

๑๐๓๔.

อิติ [Pg.91] มคฺคผลฏฺฐานํ, วสา อริยปุคฺคลา;

ทฺวิธาปิ จตุธา ยุคฺคา, อฏฺฐ โหนฺติ วิภาคโต.

๑๐๓๕.

อุภโตภาควิมุตฺต-วิภาคาทิวสา ปน;

วิภตฺตา โหนฺติ สตฺเตเต,ยถาโยคํ ตถา หิ จ.

๑๐๓๖.

สทฺธาธุรสฺสานิจฺจโต, วุฏฺฐานํ ทุกฺขโตปิ จ;

ปญฺญาธุรสฺสานตฺตโต, อิติ ทีเปนฺติ ปณฺฑิตา.

๑๐๓๗.

สทฺธานุสาริ อาทิมฺหิ, มชฺเฌ สทฺธาวิมุตฺตโก;

อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโตว, ตสฺมา สทฺธาธุโร สิยา.

๑๐๓๘.

ธมฺมานุสาริ อาทิมฺหิ, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต ตโตปริ;

อนฺเต ปญฺญาวิมุตฺโตว, โหติ ปญฺญาธุโรปิ จ.

๑๐๓๙.

สมถยานิกา เจว, รูปานุตฺตรปาทกา;

วิปสฺสนายานิกา จ, สพฺเพ สุกฺขวิปสฺสกา.

๑๐๔๐.

ธุรวุฏฺฐานเภเทน, โหนฺติ ปญฺเจว สพฺพถา;

อารุปฺปปาทกา จาปิ, อาทิมฺหิ ทุวิธา ตถา.

๑๐๔๑.

ฉสุ ฐาเนสุ มชฺฌเก, กายสกฺขีติ ภาชิตา;

อุภโตภาควิมุตฺโต, อรหตฺเต ปติฏฺฐิโต.

๑๐๔๒.

อิตฺถํ วุตฺตยานธุร-วุฏฺฐานานํ วิภาคโต;

มคฺคปฺผลภูมิโย จ, สตฺตฏฺฐาริยปุคฺคลา.

๑๐๔๓.

ตตฺถ จานุตฺตรญาณํ, สจฺจานํ ปฏิเวธกํ;

สมุจฺเฉทปฺปหาเนน, กฺเลสานุสยโสธนํ.

๑๐๔๔.

จตุมคฺควิภาเคน, วุฏฺฐานนฺติ ปกิตฺติตํ;

ญาณทสฺสนวิสุทฺธิ, นาม โหติ ตถาปิ จ.

๑๐๔๕.

มคฺโค จ ปริชานาติ, ทุกฺขํ เตภูมกํ ตถา;

ยถาโยคํ ปชหติ, ตณฺหาสมุทยมฺปิ จ.

๑๐๔๖.

นิโรธํ [Pg.92] สจฺฉิกโรติ, มคฺคสจฺจมนุตฺตรํ;

ภาวนาวีถิโมติณฺโณ, ภาเวตีติ ปวุจฺจติ.

๑๐๔๗.

ทิฏฺฐิคฺคตวิจิกิจฺฉา-สีลพฺพตมเสสโต;

อปายคมนียญฺจ, ราคโทสาทิกตฺตยํ.

๑๐๔๘.

ตเทกฏฺเฐ กิเลเส จ, สหชาตปฺปหานโต;

ปชหาติ โสตาปตฺติ-มคฺโค ปฐมภูมิโก.

๑๐๔๙.

ตเทกฏฺเฐ ปชหติ, ราคโทสาทิเกปิ จ;

ถูเล ตุ สกทาคามิ-มคฺโค ทุติยภูมิโก.

๑๐๕๐.

ปชหาติ อนาคามิ-มคฺโค นิรวเสสโต;

กามราคพฺยาปาเท จ, ตเทกฏฺเฐ จ สมฺภวา.

๑๐๕๑.

รูปารูปราคมานุ-ทฺธจฺจาวิชฺชาติ ปญฺจกํ;

อคฺคมคฺโค ปชหติ, กฺเลเส เสเส จ สพฺพถา.

๑๐๕๒.

อิติ สจฺจปฏิเวธํ, กฺเลสกฺขยผลาวหํ;

มคฺคญาณํ ปกาเสนฺติ, วิสุทฺธึ สตฺตมํ พุธา.

๑๐๕๓.

ฉพฺพิสุทฺธิกเมเนวํ, สพฺพถาย วิสุทฺธิยา;

สตฺตมายานุปตฺตพฺพํ, นิพฺพานนฺติ ปวุจฺจติ.

๑๐๕๔.

กฺเลสกฺขยกรํ ตาณํ, สํสาราติกฺกมํ ปรํ;

ปาริมํ ตีรมภยํ, สพฺพสงฺขารนิสฺสฏํ.

๑๐๕๕.

เตนมฺมทนิมฺมทนํ, ปิปาสวินยาทินา;

กฺเลสสํสารสงฺขาร-ปฏิปกฺขนิทสฺสิตํ.

๑๐๕๖.

อชรามรมจฺจนฺต-มนุปฺปาทมสงฺขตํ;

อนุตฺตรมสงฺขารํ, อนนฺตมตุลญฺจ ตํ.

๑๐๕๗.

ปรมตฺถมโนปมฺมํ, สนฺติ อปฺปฏิมํ สุขํ;

นิโรธสจฺจ นิพฺพานํ, เอกนฺตํ อมตํ ปทํ.

๑๐๕๘.

โสปาทิเสสนิพฺพาน-ธาตุ [Pg.93] เจว ตถาปรา;

อนุปาทิเสสา เจติ, ทุวิธา ปริยายโต.

๑๐๕๙.

สุญฺญตํ จานิมิตฺตญฺจ, ตถาปณิหิตนฺติ จ;

อตฺตาทิคาหาภาเวน, ติวิธาปิ จ ภาชิตํ.

๑๐๖๐.

กฺเลสสํสารสงฺขาร-ปจฺจนีกวิภาคโต;

ภวกฺขยาทิเภเทหิ, พหุธาปิ ปวุจฺจติ.

๑๐๖๑.

ตเทวมจฺจุตํ ธมฺมํ, โลกุตฺตรมกาลิกํ;

วานาภาวา วานาตีโต, ‘‘นิพฺพาน’’นฺติ ปกิตฺติตํ.

อิติ นิพฺพานวิภาเค วุฏฺฐานวิสุทฺธิกถา นิฏฺฐิตา.

ฉพฺพีสติโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ สพฺพถาปิ นิพฺพานวิภาโค.

สตฺตวีสติโม ปริจฺเฉโท

๕. ปญฺญตฺติวิภาโค

๒๗. ปเภทกถา

๑๐๖๒.

จิตฺตํ เจตสิกํ รูปํ, นิพฺพานมฺปิ จ ภาชิตํ;

ตสฺมา ทานิ ยถาโยคํ, ปญฺญตฺติปิ ปวุจฺจติ.

๑๐๖๓.

สา จายํ อตฺถปญฺญตฺติ-นามปญฺญตฺติเภทโต;

ทุวิธา โหติ ปญฺญตฺติ, อตฺถปญฺญตฺติ ตตฺถ จ.

๑๐๖๔.

สตฺตสมฺภารสณฺฐาน-สงฺฆาฏปริณามโต;

วิกปฺปุปฏฺฐานาการโวหาราภินิเวสโต.

๑๐๖๕.

ตถา ปวตฺตสงฺเกตสิทฺธา อตฺถา ปกปฺปิตา;

ปญฺญาปียนฺติ นามาติ, ปญฺญตฺตีติ ปกิตฺติตา.

๑๐๖๖.

อตฺถา หิ ปรมตฺถตฺถา, ปญฺญตฺตตฺถาติ จ ทฺวิธา;

ตตฺถ จ ปรมตฺถตฺถา, สจฺจิกฏฺฐา สลกฺขณา.

๑๐๖๗.

ปญฺญตฺตตฺถา [Pg.94] สจฺจิกฏฺฐสลกฺขณสภาวโต;

อญฺญถา คหิตา ตํตมุปาทาย ปกปฺปิตา.

๑๐๖๘.

ตสฺมา อุปาทาปญฺญตฺติ, อตฺถปญฺญตฺตินามกา;

ปญฺญเปตพฺพนามาว, ปญฺญตฺตตฺถาว สพฺพถา.

๑๐๖๙.

ปรมตฺถา ยถาวุตฺตา, จิตฺตเจตสิกาทโย;

ปญฺญตฺตา อิตฺถิปุริสมญฺจปีฐปฏาทโย.

๑๐๗๐.

เยน วุจฺจติ ตํ นามํ, ปญฺญเปตีติ วุจฺจติ;

ปญฺญตฺตีติ จ สา นามปญฺญตฺตีติ ตโต มตา.

๑๐๗๑.

สงฺขา สมญฺญา ปญฺญตฺติ, โวหาโรติ จ ภาชิตา;

จตุธา ปญฺญเปตพฺพปญฺญตฺตีติ หิ วณฺณิตา.

๑๐๗๒.

ตโต นามํ นามกมฺมํ, นามเธยฺยํ อถาปรํ;

นิรุตฺติ พฺยญฺชนมภิลาโปติ ปน ภาชิตา.

๑๐๗๓.

นามปญฺญตฺติ นามาติ, ปญฺญตฺติ ทุวิธา กตา;

สพฺเพว ธมฺมา ปญฺญตฺติปถาติ ปน ภาชิตา.

๑๐๗๔.

ปรมตฺถปญฺญตฺตตฺถา, ทุวิธา โหนฺติ ตตฺถ จ;

ปญฺญตฺติปถาว โหนฺติ, ปรมตฺถา สลกฺขณา.

๑๐๗๕.

ปญฺญตฺตตฺถา ปญฺญตฺติ จ, ปญฺญเปตพฺพมตฺตโต;

ปญฺญตฺติปถา จ นามปญฺญตฺติปถภาวโต.

๑๐๗๖.

นามมฺปิ ปญฺญาเปตพฺพเมว กิญฺจาปิ เกนจิ;

นามเมวมฺเปตํ ตตฺถ, ปญฺญตฺติจฺเจว วณฺณิตํ.

๑๐๗๗.

ปญฺญเปตพฺพธมฺมา จ, เตสํ ปญฺญาปิตาปิ จ;

อิจฺฉิตพฺพาปิ ปญฺญตฺติปถา ปญฺญตฺตินานตา.

๑๐๗๘.

อิติ วุตฺตานุสาเรน, วุตฺตํ อฏฺฐกถานเย;

นยํ คเหตฺวา เอตฺถาปิ, ปญฺญตฺติ ทุวิธา กตา.

๑๐๗๙.

ตสฺมิมฺปิ [Pg.95] ปรมตฺถา จ, สจฺจิกฏฺฐสลกฺขณา;

อตฺถา ปญฺญตฺติมตฺตา จ, อตฺถปญฺญตฺตินามกา.

๑๐๘๐.

เตสํ ปญฺญาปิกา เจว, นามปญฺญตฺตินามิกา;

อิจฺเจวํ วณฺณนามคฺเค, เญยฺยตฺตา ติวิธา กตา.

๑๐๘๑.

ปรมตฺถสจฺจํ นาม, ปรมตฺถาว ตตฺถ จ;

สจฺจิกฏฺฐสภาวตฺตา, อวิสํวาทกา หิ เต.

๑๐๘๒.

สมฺมุติสจฺจํ ปญฺญตฺติทฺวยํ โวหารวุตฺติยา;

โลกสมญฺญาธิปฺปายาวิสํวาทกภาวโต.

๑๐๘๓.

อิติ สจฺจทฺวยมฺเปตํ, อกฺขาสิ ปุริสุตฺตโม;

เตนาปิ นามสํวิญฺญู, โวหเรยฺยุภยมฺปิ วา.

อิติ ปญฺญตฺติวิภาเค ปเภทกถา นิฏฺฐิตา.

สตฺตวีสติโม ปริจฺเฉโท.

อฏฺฐวีสติโม ปริจฺเฉโท

๒๘. อตฺถปญฺญตฺติกถา

๑๐๘๔.

ตตฺถ จ ปุพฺพาปริย-ปวตฺตกฺขนฺธสมฺมตา;

วิญฺญตฺตินฺทฺริยวิปฺผาร-วิเสโสปนิพนฺธนา.

๑๐๘๕.

เทวยกฺขมนุสฺสาทิ-นานาเภทา สลกฺขิกา;

สตฺตปญฺญตฺติ นามายํ, สฺวายํ สตฺโตติ สมฺมโต.

๑๐๘๖.

วฏฺฏตฺตยมุปาทาย,ขนฺธายตนวุตฺติยา;

การโก เวทโก วายํ,สนฺธาวติ ภเว ภเว.

๑๐๘๗.

ตสฺมา สํสารมาปนฺโน, สตฺโต นาม ส ปุคฺคโล;

อหมตฺตาปรา อิตฺถี, ปุริโสติ จ กปฺปิโต.

๑๐๘๘.

สฺวายํ [Pg.96] ขนฺธาทิโต สตฺโต, อญฺโญติ จ น วุจฺจติ;

ขนฺธาทิวินิมุตฺตสฺส, สตฺตสฺเสว อภาวโต.

๑๐๘๙.

ขนฺธา ขนฺธานเมวายํ, สตฺโตติ จ น วุจฺจติ;

ขนฺธโวหารโต ตสฺส, อญฺญโวหารสมฺภวา.

๑๐๙๐.

อิจฺเจวํ ขนฺธนานตฺเต-กตฺตมุตฺโตปิ อตฺถโต;

ตพฺพิเสสาวจริต-โวหาโร จ ตุ ทิสฺสติ.

๑๐๙๑.

เตนายํ ปุคฺคโล สตฺโต, ชายติชฺชิยฺยตีติ จ;

มียตีติ จ ตสฺสายํ, สํสาโรติ ปวุจฺจติ.

๑๐๙๒.

มโต ชาโต จ น สฺเวว, ขนฺธเภโทปจารโต;

นาปโร สฺเวว สนฺตานเภทาภาโวปจารโต.

๑๐๙๓.

นานตฺเตกตฺตมิจฺเจวํ, ปุคฺคลสฺโสปจารโต;

อุจฺเฉทสสฺสตตฺตํ วา, ตสฺมา โนเปติ ปุคฺคโล.

๑๐๙๔.

อิจฺจายํ ปุคฺคโล นาม, สตฺโต สํสารการโก;

ขนฺธาทิกมุปาทาย, ปญฺญตฺโตติ ปวุจฺจติ.

๑๐๙๕.

ตสฺมา ปุคฺคลสงฺขาตา, สํสาโรปนิพนฺธนา;

สตฺตปญฺญตฺติ นามาติ, วิญฺญาตพฺพา วิภาวินา.

๑๐๙๖.

อชฺฌตฺติกา จ เกสาทิโกฏฺฐาสา พาหิเรสุ จ;

ภูมิปพฺพตปาสาณติณรุกฺขลตาทิกา.

๑๐๙๗.

ภูตสมฺภารนิพฺพตฺติวิภาคปริกปฺปิตา;

ตมุปาทาย สมฺภารปญฺญตฺตีติ ปวุจฺจติ.

๑๐๙๘.

ภูตสมฺภารสณฺฐานวิภาคปริกปฺปิตา;

สณฺฐานปญฺญตฺติ นาม, ถมฺภกุมฺภาทิกา มตา.

๑๐๙๙.

ภูตสมฺภารสงฺฆาตวิเสสปริกปฺปิตา;

สงฺฆาตปญฺญตฺติ นาม, รถเคหาทิกา มตา.

๑๑๐๐.

ภูตสมฺภารวิเสสปริณามปกปฺปิตา;

ปริณามปญฺญตฺตีติ, ทธิภตฺตาทิกา มตา.

๑๑๐๑.

อิตฺถมชฺฌตฺตพหิทฺธา[Pg.97], ธมฺมา สมฺภารสมฺภูตา;

สนฺตานวุตฺติ สงฺเกตสิทฺธา ปญฺญตฺติ ปญฺจธา.

๑๑๐๒.

ตถา ตถา สมุปฺปนฺนวิกปฺปาโภคสมฺมตา;

วิกปฺปปญฺญตฺติ นาม, กาลากาสทิสาทิกา.

๑๑๐๓.

ตํ ตํ นิมิตฺตมาคมฺม, ตโตปฏฺฐานกปฺปิตา;

อุปฏฺฐานปญฺญตฺตีติ, ปฏิภาคาทิกา มตา.

๑๑๐๔.

วิเสสาการมตฺตาปิ, อตฺถนฺตรปกปฺปิตา;

อาการปญฺญตฺติ นาม, วิญฺญตฺติลหุตาทิกา.

๑๑๐๕.

ตํ ตํ การณมาคมฺม, ตถา โวหารกปฺปิตา;

โวหารปญฺญตฺติ นาม, กถินาปตฺติอาทิกา.

๑๑๐๖.

พาโล โย โส จ เม อตฺตา,โส ภวิสฺสามิ มํ จ ตุ;

นิจฺโจ ธุโว สสฺสโตติ-อาทิกา ปน สพฺพถา.

๑๑๐๗.

ตพฺโพหารนิมิตฺตานํ, อภาเวปิ ปวตฺติโต;

อภินิเวสปญฺญตฺติ, นาม ติตฺถิยกปฺปิตา.

๑๑๐๘.

อิจฺเจวํ โลกสาสนติตฺถายตนกปฺปิตา;

สนฺตานมุตฺตสงฺเกตสิทฺธา อตฺถาปิ ปญฺจธา.

๑๑๐๙.

สงฺกานวุตฺติสนฺตานมุตฺตเภทวสา ทฺวิธา;

อตฺถปญฺญตฺติ นามายํ, ทสธา ปริทีปิตา.

๑๑๑๐.

อิติ วุตฺตปฺปกาเรสุ, ปญฺญตฺตตฺเถสุ ปณฺฑิตา;

ปญฺญตฺติมตฺตํ สนฺธาย, โวหรนฺติ ยถากถํ.

๑๑๑๑.

ตทญฺเญ ปน พาลา จ, ติตฺถิยาปิ อโกวิทา;

ปญฺญตฺติมติธาวิตฺวา, คณฺหนฺติ ปรมตฺถโต.

๑๑๑๒.

เต ตถา คหิตาการา, อญฺญาณคหิตา ชนา;

มิจฺฉตฺตาภินิวิฏฺฐา จ, วฑฺฒนฺติ ภวพนฺธนํ.

๑๑๑๓.

ทุวิเธสุปิ [Pg.98] อตฺเถสุ, ตสฺมา ปณฺฑิตชาติโก;

ปรมตฺถปญฺญตฺตีสุ, วิภาคมิติ ลกฺขเยติ.

อิติ ปญฺญตฺติวิภาเค อตฺถปญฺญตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐวีสติโม ปริจฺเฉโท.

เอกูนตึสติโม ปริจฺเฉโท

๒๙. นามปญฺญตฺติกถา

๑๑๑๔.

นามโวหารสงฺเกตการโณปนิพนฺธนา;

ยถาวุตฺตตฺถสทฺทานํ, อนฺตรา จินฺตนา คตา.

๑๑๑๕.

นามปญฺญตฺติ นามายํ, อตฺถสทฺทวินิสฺสฏา;

ตํทฺวยาพทฺธสงฺเกตเญยฺยากาโรปลกฺขิตา.

๑๑๑๖.

ยา คยฺหติ นามโฆสโคจรุปฺปนฺนวีถิยา;

ปวตฺตานนฺตรุปฺปนฺน-มโนทฺวาริกวีถิยา.

๑๑๑๗.

มญฺจปีฐาทิสทฺทํ หิ, โสตวิญฺญาณวีถิยา;

สุตฺวา ตเมว จินฺเตตฺวา, มโนทฺวาริกวีถิยา.

๑๑๑๘.

ตโต สงฺเกตนิปฺผนฺนํ, นามํ จินฺตาย คยฺหติ;

นามปญฺญตฺติอตฺถา ตุ, ตโต คยฺหนฺติ สมฺภวา.

๑๑๑๙.

สทฺทนามตฺถปญฺญตฺติปรมตฺถวเสน หิ;

จตุธา ติวิธา วาถ, จินฺตนา ตตฺถ อิจฺฉิตา.

๑๑๒๐.

อิตฺถมฏฺฐกถามคฺคํ, วณฺเณนฺเตน หิ ทสฺสิโต;

นโย อาจริเยเนติ, วิภาโคยํ ปกาสิโต.

๑๑๒๑.

นตฺถญฺญา กาจิ วิญฺญตฺติ, วิการสหิโต ปน;

สทฺโทว นามปญฺญตฺติ, อิจฺเจกจฺเจหิ วณฺณิตํ.

๑๑๒๒.

ตเทตํ นามปญฺญตฺติภาเวเนกวิธมฺปิ จ;

เนรุตฺติกยาทิจฺฉกวสา นามํ ทฺวิธา ภเว.

๑๑๒๓.

สญฺญาสุ ธาตุรูปานิ, ปจฺจยญฺจ ตโต ปรํ;

กตฺวา วณฺณาคมาทิญฺจ, สทฺทลกฺขณสาธิตํ.

๑๑๒๔.

เนรุตฺติกมุทีเรนฺติ[Pg.99], นามํ ยาทิจฺฉกํ ปทํ;

ยทิจฺฉาย กตมตฺตํ, พฺยญฺชนตฺถวิวชฺชิตํ.

๑๑๒๕.

ติวิธมฺปิ ตทนฺวตฺถกาทิมญฺโจปจาริมํ;

นิพฺพจนตฺถสาเปกฺขํ, ตตฺถานฺวตฺถมุทีริตํ.

๑๑๒๖.

ยทิจฺฉากตสงฺเกตํ, กาทิมญฺโจปจาริมํ;

อตมฺภูตสฺส ตพฺภาวโวหาโรติ ปวุจฺจติ.

๑๑๒๗.

ตถา สามญฺญนามญฺจ, คุณนามญฺจ กิตฺติมํ;

โอปปาติกมิจฺเจวํ, นามํ โหติ จตุพฺพิธํ.

๑๑๒๘.

มหาชนสมฺมตญฺจ, อนฺวตฺถญฺเจว ตาทิสํ;

ตีณิ นามานิ จนฺทาทินามํ ตตฺโถปปาติกํ.

๑๑๒๙.

ยาทิจฺฉกมาวตฺถิกํ, เนมิตฺตกมถาปรํ;

ลิงฺคิกํ รุฬฺหิกญฺเจติ, นามํ ปญฺจวิธํ ภเว.

๑๑๓๐.

ยาทิจฺฉกํ ยถาวุฑฺฒํ, วจฺฉทมฺมาทิกํ ปน;

อาวตฺถิกํ เนมิตฺตกํ, สีลวาปญฺญวาทิกํ.

๑๑๓๑.

ลิงฺคิกํ ทิฏฺฐลิงฺคํ ตุ, ทณฺฑีฉตฺตีติอาทิกํ;

รุฬฺหิกํ เลสมตฺเตน, รุฬฺหํ โคมหึสาทิกํ.

๑๑๓๒.

วิชฺชมานาวิชฺชมาน-ปญฺญตฺโตภยมิสฺสิตา;

วิภตฺตา นามปญฺญตฺติ, ฉพฺพิธา โหติ ตตฺถ หิ.

๑๑๓๓.

วิชฺชมานปญฺญตฺตีติ, วิชฺชมานตฺถทีปิตา;

วุจฺจติ ขนฺธายตน-ธาตุปญฺจินฺทฺริยาทิกา.

๑๑๓๔.

อวิชฺชมานปญฺญตฺติ-นามิกา ปรมตฺถโต;

อวิชฺชมานมญฺจาทิ, อตฺถปญฺญตฺติทีปิตา.

๑๑๓๕.

วิชฺชมาเนน อวิชฺช-มานปญฺญตฺตินามิกา;

เตวิชฺโช ฉฬภิญฺโญ จ, สีลวา ปญฺญวาปิ จ.

๑๑๓๖.

อวิชฺชมาเนน วิชฺช-มานปญฺญตฺตินามิกา;

อิตฺถิรูปํ อิตฺถิสทฺโท, อิตฺถิจิตฺตนฺติอาทิกา.

๑๑๓๗.

วิชฺชมาเนน [Pg.100] ตุ วิชฺช-มานปญฺญตฺตินามิกา;

จกฺขุวิญฺญาณํ จ จกฺขุ-สมฺผสฺโส เจวมาทิกา.

๑๑๓๘.

อวิชฺชมาเนนาวิชฺช-มานปญฺญตฺตินามิกา;

ขตฺติยปุตฺโต พฺราหฺมณ-ปุตฺโต อิจฺเจวมาทิกา.

๑๑๓๙.

อิติ วุตฺตานุสาเรน, นามปญฺญตฺติยา พุโธ;

สรูปํ วิสยญฺเจว, วิภาคญฺจ วิภาวเย.

๑๑๔๐.

อิจฺเจวํ ปรมตฺถา จ, ยถาวุตฺตา จตุพฺพิธา;

ปญฺญตฺติ ทุวิธา เจติ, เญยฺยตฺถา ฉพฺพิธา มตาติ.

อิติ ปญฺญตฺติวิภาเค นามปญฺญตฺติกถา นิฏฺฐิตา.

เอกูนตึสติโม ปริจฺเฉโท.

นิฏฺฐิโต จ สพฺพถาปิ ปญฺญตฺติวิภาโค.

นิคมนกถา

๑๑๔๑.

เสฏฺเฐ กญฺจิวเร รฏฺเฐ, กาเวรินคเร วเร;

กุเล สญฺชาตภูเตน, พหุสฺสุเตน ญาณินา.

๑๑๔๒.

อนุรุทฺเธน เถเรน, อนิรุทฺธยสสฺสินา;

ตมฺพรฏฺเฐ วสนฺเตน, นคเร ตญฺชนามเก.

๑๑๔๓.

ตตฺถ สงฺฆวิสิฏฺเฐน, ยาจิเตน อนากุลํ;

มหาวิหารวาสีนํ, วาจนามคฺคนิสฺสิตํ.

๑๑๔๔.

ปรมตฺถํ ปกาเสนฺตํ, ปรมตฺถวินิจฺฉยํ;

ปกรณํ กตํ เตน, ปรมตฺถตฺถเวทินาติ.

อิติ อนุรุทฺธาจริเยน รจิโต

ปรมตฺถวินิจฺฉโย นิฏฺฐิโต.

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

สจฺจสงฺเขโป

คนฺถารมฺภกถา

๑.

นมสฺสิตฺวา [Pg.1] ติโลกคฺคํ, เญยฺยสาครปารคุํ;

ภวาภาวกรํ ธมฺมํ, คณญฺจ คุณสาครํ.

๒.

นิสฺสาย ปุพฺพาจริยมตํ อตฺถาวิโรธินํ;

วกฺขามิ สจฺจสงฺเขปํ, หิตํ การกโยคินํ.

๑. ปฐโม ปริจฺเฉโท

รูปสงฺเขโป

๓.

สจฺจานิ ปรมตฺถญฺจ, สมฺมุติญฺจาติ ทฺเว ตหึ;

ถทฺธภาวาทินา เญยฺยํ, สจฺจํ ตํ ปรมตฺถกํ.

๔.

สนฺนิเวสวิเสสาทิเญยฺยํ สมฺมุติ ตํ ทฺวยํ;

ภาวสงฺเกตสิทฺธีนํ, ตถตฺตา สจฺจมีริตํ.

๕.

ปรมตฺโถ สนิพฺพานปญฺจกฺขนฺเธตฺถ ราสิโต;

ขนฺธตฺโถ จ สมาเสตฺวา, วุตฺโตตีตาทิเภทนํ.

๖.

เวทนาทีสุเปกสฺมึ, ขนฺธสทฺโท ตุ รุฬฺหิยา;

สมุทฺทาเทกเทเส ตุ, สมุทฺทาทิรโว ยถา.

๗.

ตตฺถ สีตาทิรุปฺปตฺตา, รูปํ ภฺวาปานลานิลํ;

ภูตํ กถินทวตาปจนีรณภาวกํ.

๘.

จกฺขุ [Pg.2] โสตญฺจ ฆานญฺจ, ชิวฺหา กาโย ปภา รโว;

คนฺโธ รโสชา อิตฺถี จ, ปุมา วตฺถุ จ ชีวิตํ.

๙.

ขํ ชาติ ชรตา ภงฺโค, รูปสฺส ลหุตา ตถา;

มุทุกมฺมญฺญตา กายวจีวิญฺญตฺติ ภูติกํ.

๑๐.

จกฺขาที ทฏฺฐุกามาทิเหตุกมฺมชภูติกา;

ปสาทา รูปสทฺทาที, จกฺขุญาณาทิโคจรา.

๑๑.

โอชา หิ ยาปนา อิตฺถิปุมลิงฺคาทิเหตุกํ;

ภาวทฺวยํ ตุ กายํว, พฺยาปิ โน สหวุตฺติกํ.

๑๒.

นิสฺสยํ วตฺถุ ธาตูนํ, ทฺวินฺนํ กมฺมชปาลนํ;

ชีวิตํ อุปฺปลาทีนํ, อุทกํว ฐิติกฺขเณ.

๑๓.

ขํ รูปานํ ปริจฺเฉโท, ชาติอาทิตฺตยํ ปน;

รูปนิพฺพตฺติ ปาโก จ, เภโท เจว ยถากฺกมํ.

๑๔.

ลหุตาทิตฺตยํ ตํ หิ, รูปานํ กมโต สิยา;

อทนฺธถทฺธตา จาปิ, กายกมฺมานุกูลตา.

๑๕.

อภิกฺกมาทิชนกจิตฺตชสฺสานิลสฺส หิ;

วิกาโร กายวิญฺญตฺติ, รูปตฺถมฺภาทิการณํ.

๑๖.

วจีเภทกจิตฺเตน, ภูตภูมิวิการตา;

วจีวิญฺญตฺตุปาทินฺนฆฏฺฏนสฺเสว การณํ.

๑๗.

รูปมพฺยากตํ สพฺพํ, วิปฺปยุตฺตมเหตุกํ;

อนาลมฺพํ ปริตฺตาทิ, อิติ เอกวิธํ นเย.

๑๘.

อชฺฌตฺติกานิ จกฺขาที, ปญฺเจเตว ปสาทกา;

วตฺถุนา วตฺถุ ตาเนว, ทฺวารา วิญฺญตฺติภี สห.

๑๙.

เสสํ พาวีสติ เจกวีส วีสติ พาหิรํ;

อปฺปสาทมวตฺถุํ จ, อทฺวารญฺจ ยถากฺกมํ.

๒๐.

ปสาทา ปญฺจ ภาวายุ, อินฺทฺริยนินฺทฺริเยตรํ;

วินาปํ อาทิโต ยาว, รสา ถูลํ น เจตรํ.

๒๑.

อฏฺฐกํ [Pg.3] อวินิพฺโภคํ, วณฺณคนฺธรโสชกํ;

ภูตํ ตํ ตุ วินิพฺโภคมิตรนฺติ วินิทฺทิเส.

๒๒.

อฏฺฐารสาทิโต รูปา, นิปฺผนฺนํ ตุ น เจตรํ;

โผฏฺฐพฺพมาปวชฺชํ ตุ, ภูตํ กาเม น เจตรํ.

๒๓.

เสกฺขสปฺปฏิฆาเสกฺขปฏิฆํ ทฺวยวชฺชิตํ;

วณฺณํ ตทิตรํ ถูลํ, สุขุมญฺเจติ ตํ ติธา.

๒๔.

กมฺมชากมฺมชํเนวกมฺมากมฺมชโต ติธา;

จิตฺโตชอุตุชาทีนํ, วเสนาปิ ติธา ตถา.

๒๕.

ทิฏฺฐํ สุตํ มุตญฺจาปิ, วิญฺญาตํ วต เจตสา;

เอกเมกญฺจ ปญฺจาปิ, วีสติ จ กมา สิยุํ.

๒๖.

หทยํ วตฺถุ วิญฺญตฺติ, ทฺวารํ จกฺขาทิปญฺจกํ;

วตฺถุ ทฺวารญฺจ เสสานิ, วตฺถุ ทฺวารญฺจ โน สิยา.

๒๗.

นิปฺผนฺนํ รูปรูปํ ขํ, ปริจฺเฉโทถ ลกฺขณํ;

ชาติอาทิตฺตยํ รูปํ, วิกาโร ลหุตาทิกํ.

๒๘.

ยถา สงฺขตธมฺมานํ, ลกฺขณํ สงฺขตํ ตถา;

ปริจฺเฉทาทิกํ รูปํ, ตชฺชาติมนติกฺกมา.

๒๙.

กมฺมจิตฺตานลาหารปจฺจยานํ วเสนิธ;

เญยฺยา ปวตฺติ รูปสฺส, ปิณฺฑานญฺจ วสา กถํ.

๓๐.

กมฺมชํ เสนฺทฺริยํ วตฺถุ, วิญฺญตฺติ จิตฺตชา รโว;

จิตฺตคฺคิโช ลหุตาทิตฺตยํ จิตฺตานลนฺนชํ.

๓๑.

อฏฺฐกํ ชาติ จากาโส, จตุชา ชรตา ขยํ;

กุโตจิ เนว ชาตํ ตปฺปากเภทํ หิ ตํ ทฺวยํ.

๓๒.

ชาติยาปิ น ชาตตฺตํ, กุโตจิฏฺฐกถานยา;

ลกฺขณาภาวโต ตสฺสา, สติ ตสฺมึ น นิฏฺฐิติ.

๓๓.

กมฺมจิตฺตานลนฺเนหิ, ปิณฺฑา นว จ สตฺต จ;

จตฺตาโร ทฺเว จ วิญฺเญยฺยา, สชีเว ทฺเว อชีวเก.

๓๔.

อฏฺฐกํ [Pg.4] ชีวิเตนายุนวกํ ภาววตฺถุนา;

จกฺขาที ปญฺจ ทสกา, กลาปา นว กมฺมชา.

๓๕.

สุทฺธฏฺฐวิญฺญตฺติยุตฺตนวโกปิ จ ทสโก;

สุทฺธสทฺเทน นวโก, ลหุตาทิทเสกโก.

๓๖.

วิญฺญตฺติลหุตาทีหิ, ปุน ทฺวาทส เตรส;

จิตฺตชา อิติ วิญฺเญยฺยา, กลาปา สตฺต วา ฉ วา.

๓๗.

สุทฺธฏฺฐํ สทฺทนวกํ, ลหุตาทิทเสกกํ;

สทฺเทนลหุตาทีหิ, จตุโรตุชกณฺณิกา.

๓๘.

สุทฺธฏฺฐลหุตาทีหิ, อนฺนชา ทฺเวติเม นว;

สตฺต จตฺตาริ ทฺเว เจติ, กลาปา วีสตี ทฺวิภิ.

๓๙.

ตยฏฺฐกา จ จตฺตาโร, นวกา ทสกา นว;

ตโย ทฺเวโก จ เอเกน, ทส ทฺวีหิ จ ตีหิ จ.

๔๐.

จตุนฺนมฺปิ จ ธาตูนํ, อธิกํสวเสนิธ;

รูปเภโทถ วิญฺเญยฺโย, กมฺมจิตฺตานลนฺนโช.

๔๑.

เกสาทิมตฺถลุงฺคนฺตา, ปถวํสาติ วีสติ;

ปิตฺตาทิมุตฺตกนฺตา เต, ชลํสา ทฺวาทสีริตา.

๔๒.

เยน สนฺตปฺปนํ เยน, ชีรณํ ทหนํ ตถา;

เยนสิตาทิปาโกติ, จตุรํสานลาธิกา.

๔๓.

อุทฺธาโธคมกุจฺฉิฏฺฐา, โกฏฺฐาเสยฺยงฺคสาริ จ;

อสฺสาโสติ จ วิญฺเญยฺยา, ฉฬํสา วายุนิสฺสิตา.

๔๔.

ปุพฺพมุตฺตกรีสญฺจุทริยํ จตุโรตุชา;

กมฺมา ปาจคฺคิ จิตฺตมฺหา-สฺสาโสติ ฉปิ เอกชา.

๔๕.

เสทสิงฺฆานิกสฺสุ จ, เขโฬ จิตฺโตตุสมฺภวา;

ทฺวิชา ทฺวตฺตึส โกฏฺฐาสา, เสสา เอว จตุพฺภวา.

๔๖.

เอกเชสฺวาทิจตูสุ, อุตุชา จตุรฏฺฐกา;

ชีวีตนวโก ปาเจสฺสาเส จิตฺตภวฏฺฐโก.

๔๗.

ทฺวิเชสุ [Pg.5] มนเตเชหิ, ทฺเว ทฺเว โหนฺติ ปนฏฺฐกา;

เสสเตชานิลํเสสุ, เอเกกมฺหิ ตโย ตโย.

๔๘.

อฏฺฐโกชมนคฺคีหิ, โหนฺติ อฏฺฐสุ กมฺมโต;

อฏฺฐายุนวกา เอวํ, อิเม อฏฺฐ จตุพฺภวา.

๔๙.

จตุวีเสสุ เสเสสุ, จตุเชสุฏฺฐกา ตโย;

เอเกกมฺหิ จ วิญฺเญยฺยา, ปิณฺฑา จิตฺตานลนฺนชา.

๕๐.

กมฺมชา กายภาววฺหา, ทสกาปิ สิยุํ ตหึ;

จตุวีเสสุ อํเสสุ, เอเกกมฺหิ ทุเว ทุเว.

๕๑.

ปญฺจาปิ จกฺขุโสตาที, ปเทสทสกา ปุน;

นวกา สทฺทสงฺขาตา, ทฺเวติจฺเจวํ กลาปโต.

๕๒.

เตปญฺญาส ทเสกญฺจ, นวุตฺตรสตานิ จ;

ทสกา นวกา เจว, อฏฺฐกา จ สิยุํ กมา.

๕๓.

เสกปญฺจสตํ กาเย, สหสฺสํ ตํ ปวตฺตติ;

ปริปุณฺณินฺทฺริเย รูปํ, นิปฺผนฺนํ ธาตุเภทโต.

๕๔.

จิตฺตุปฺปาเท สิยุํ รูป-เหตู กมฺมาทโย ปน;

ฐิติ น ปาเฐ จิตฺตสฺส, น ภงฺเค รูปสมฺภโว.

๕๕.

‘‘อญฺญถตฺตํ ฐิตสฺสา’’ติ, วุตฺตตฺตาว ฐิติกฺขณํ;

อตฺถีติ เจ ปพนฺเธน, ฐิติ ตตฺถ ปวุจฺจติ.

๕๖.

อถ วา ติกฺขเณ กมฺมํ, จิตฺตมตฺตุทยกฺขเณ;

อุตุโอชาตฺตโน ฐาเน, รูปเหตู ภวนฺติ หิ.

๕๗.

เสยฺยสฺสาทิกฺขเณ กาย-ภาววตฺถุวสา ตโย;

ทสกา โหนฺติภาวิสฺส,วินา ภาวํ ทุเว สิยุํ.

๕๘.

ตโต [Pg.6] ปรญฺจ กมฺมคฺคิจิตฺตชา เต จ ปิณฺฑิกา;

อฏฺฐกา จ ทุเว ปุพฺเพ, วุตฺตวุตฺตกฺขเณ วเท.

๕๙.

กาเลนาหารชํ โหติ, จกฺขาทิทสกานิ จ;

จตุปจฺจยโต รูปํ, สมฺปิณฺเฑวํ ปวตฺตติ.

๖๐.

ตํ สตฺตรสจิตฺตายุ, วินา วิญฺญตฺติลกฺขณํ;

สนฺตตามรณา รูปํ, ชราทิผลมาวหํ.

๖๑.

ภงฺคา สตฺตรสุปฺปาเท, ชายเต กมฺมชํ น ตํ;

ตทุทฺธํ ชายเต ตสฺมา, ตกฺขยา มรณํ ภเว.

๖๒.

อายุกมฺมุภเยสํ วา, ขเยน มรณํ ภเว;

อุปกฺกเมน วา เกสญฺจุปจฺเฉทกกมฺมุนา.

๖๓.

โอปปาติกภาวิสฺส, ทสกา สตฺต กมฺมชา;

กาเม อาโท ภวนฺตคฺคิชาหิ ปุพฺเพว ภูยเต.

๖๔.

อาทิกปฺปนรานญฺจ, อปาเย อนฺธกสฺส จ;

พธิรสฺสาปิ อาโท ฉ, ปุพฺเพเวตรชา สิยุํ.

๖๕.

ตตฺเถวนฺธพธิรสฺส, ปญฺจ โหนฺติ อภาวิโน;

ยุตฺติยา อิธ วิญฺเญยฺยา, ปญฺจ วา จตุโรปิ วา.

๖๖.

จกฺขาทิตฺตยหีนสฺส, จตุโรว ภวนฺติติ;

วุตฺตํ อุปปริกฺขิตฺวา, คเหตพฺพํ วิชานตา.

๖๗.

รูเป ชีวิตฉกฺกญฺจ, จกฺขาทิสตฺตกตฺตยํ;

ปญฺจ ฉ อุตุจิตฺเตหิ, ปญฺจ ฉาสญฺญินํ ภเว.

๖๘.

ปญฺจธาตฺวาทินิยมา, ปาเฐ คนฺธรโสชนํ;

นุปฺปตฺติ ตตฺถ ภูตานํ, อโผฏฺฐพฺพปวตฺตินํ.

๖๙.

ถทฺธุณฺหีรณภาโวว, นตฺถิ ธาตฺวาทิกิจฺจโต;

อญฺญํ คนฺธาทีนํ เตสํ, ตกฺกิจฺเจโนปลทฺธิโต.

๗๐.

รูเป สปฺปฏิฆตฺตาทิ, ตตฺถ รุปฺปนตา วิย;

ฆฏฺฏนญฺจ รวุปฺปาทสฺสญฺญตฺถสฺเสว เหตุตา.

๗๑.

อิจฺฉิตพฺพมิเมกนฺตเมวํ [Pg.7] ปาฐาวิโรธโต;

อถ วา เตหิ วิญฺเญยฺยํ, ทสกํ นวกฏฺฐกํ.

๗๒.

สพฺพํ กามภเว รูปํ, รูเป เอกูนวีสติ;

อสญฺญีนํ ทส คนฺธรโสชาหิ จ พฺรหฺมุนํ.

อิติ สจฺจสงฺเขเป รูปสงฺเขโป นาม

ปฐโม ปริจฺเฉโท.

๒. ทุติโย ปริจฺเฉโท

ขนฺธตฺตยสงฺเขโป

๗๓.

เวทนานุภโว เตธา, สุขทุกฺขมุเปกฺขยา;

อิฏฺฐานิฏฺฐานุภวนมชฺฌานุภวลกฺขณา.

๗๔.

กายิกํ มานสํ ทุกฺขํ, สุโขเปกฺขา จ เวทนา;

เอกํ มานสเมเวติ, ปญฺจธินฺทฺริยเภทโต.

๗๕.

ยถา ตถา วา สญฺญาณํ, สญฺญา สตินิพนฺธนํ;

ฉธา ฉทฺวารสมฺภูตผสฺสชานํ วเสน สา.

๗๖.

สงฺขารา เจตนา ผสฺโส,มนกฺการายุ สณฺฐิติ;

ตกฺโก จาโร จ วายาโม,ปีติ ฉนฺโทธิโมกฺขโก.

๗๗.

สทฺธา สติ หิโรตฺตปฺปํ, จาโค เมตฺตา มติ ปุน;

มชฺฌตฺตตา จ ปสฺสทฺธี, กายจิตฺตวสา ทุเว.

๗๘.

ลหุตา มุทุกมฺมญฺญปาคุญฺญมุชุตา ตถา;

ทยา มุทา มิจฺฉาวาจา, กมฺมนฺตาชีวสํวโร.

๗๙.

โลโภ โทโส จ โมโห จ, ทิฏฺฐิ อุทฺธจฺจเมว จ;

อหิรีกํ อโนตฺตปฺปํ, วิจิกิจฺฉิตเมว จ.

๘๐.

มาโน [Pg.8] อิสฺสา จ มจฺเฉรํ, กุกฺกุจฺจํ ถินมิทฺธกํ;

อิติ เอเตว ปญฺญาส, สงฺขารกฺขนฺธสญฺญิตา.

๘๑.

พฺยาปาโร เจตนา ผสฺโส, ผุสนํ สรณํ ตหึ;

มนกฺกาโร ปาลนายุ, สมาธิ อวิสารตา.

๘๒.

อาโรปนานุมชฺชฏฺฐา, ตกฺกจารา ปนีหนา;

วีริยํ ปีนนา ปีติ, ฉนฺโท ตุ กตฺตุกามตา.

๘๓.

อธิโมกฺโข นิจฺฉโย สทฺธา,ปสาโท สรณํ สติ;

หิรี ปาปชิคุจฺฉา หิ,โอตฺตปฺปํ ตสฺส ภีรุตา.

๘๔.

อลคฺโค จ อจณฺฑิกฺกํ, จาโค เมตฺตา มติ ปน;

ยาถาวโพโธ มชฺฌตฺตํ, สมวาหิตลกฺขณํ.

๘๕.

ฉ ยุคานิ กายจิตฺตทรคารวถทฺธตา-อกมฺมญฺญตฺตเคลญฺญกุฏิลานํ วิโนทนา.

๘๖.

ตานุทฺธตาทิถินาทิทิฏฺฐาทีนํ ยถากฺกมํ;

เสสกาทิอสทฺธาทิมายาทีนํ วิปกฺขิโน.

๘๗.

ทุกฺขาปนยนกามา, ทยา โมทา ปโมทนา;

วจีทุจฺจริตาทีนํ, วิราโม วิรติตฺตยํ.

๘๘.

โลโภ โทโส จ โมโห จ,เคธจณฺฑมนนฺธนา;

กเมน ทิฏฺฐิ ทุคฺคาโห,อุทฺธจฺจํ ภนฺตตํ มตํ.

๘๙.

อหิรีกมลชฺชตฺตํ, อโนตฺตปฺปมตาสตา;

สํสโย วิจิกิจฺฉา หิ, มาโน อุนฺนติลกฺขโณ.

๙๐.

ปรสฺสกสมฺปตฺตีนํ[Pg.9],อุสูยา จ นิคูหนา;

อิสฺสามจฺเฉรกา ตาโป,กตากตสฺส โสจนา.

๙๑.

ถินํ จิตฺตสฺส สงฺโกโจ, อกมฺมญฺญตฺตตา ปน;

มิทฺธมิจฺเจวเมเตสํ, ลกฺขณญฺจ นเย พุโธ.

๙๒.

เวทนาทิสมาธนฺตา, สตฺต สพฺพคสญฺญิตา;

ตกฺกาทิอธิโมกฺขนฺตา, ฉ ปกิณฺณกนามกา.

๙๓.

สทฺธาทโย วิรมนฺตา, อรณา ปญฺจวีสติ;

โลภาทิมิทฺธกนฺตานิ, สรณานิ จตุทฺทส.

๙๔.

อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจโทสา กาเม ทยา มุทา;

กาเม รูเป จ เสสา ฉ-จตฺตาลีส ติธาตุชา.

๙๕.

ฉนฺทนิจฺฉยมชฺฌตฺตมนกฺการา สอุทฺธวา;

ทยาที ปญฺจ มานาที, ฉ เยวาปน โสฬส.

๙๖.

ฉนฺทาที ปญฺจ นิยตา, ตตฺเถกาทส เนตรา;

อหิรีกมโนตฺตปฺปํ, โลกนาสนกํ ทฺวยํ.

๙๗.

เอเต ทฺเว โมหุทฺธจฺจาติ, จตฺตาโร ปาปสพฺพคา;

โลกปาลทุกํ วุตฺตํ, หิริโอตฺตปฺปนามกํ.

๙๘.

อารมฺมณูปนิชฺฌานา, ฌานงฺคา ตกฺกจารกา;

ปีติ เอกคฺคตา เจติ, สตฺต วิตฺติตฺตเยน เว.

๙๙.

สทฺธา สติ มเตกคฺค-ธิติ โลกวินาสกา;

ปาลกา นว เจตานิ, พลานิ อวิกมฺปโต.

๑๐๐.

เอตฺถ สทฺธาทิปญฺจายุ, กตฺวาตฺร จตุธา มตึ;

เวทนาหิ ทฺวิสตฺเตเต, อินฺทฺริยานาธิปจฺจโต.

๑๐๑.

มนรูปินฺทฺริเยเหเต, สพฺเพ อินฺทฺริยนามกา;

พาวีสติ ภวนฺตายุทฺวยํ กตฺเวกสงฺคหํ.

๑๐๒.

ทิฏฺฐีเหกคฺคตาตกฺกสตีวิรติโย [Pg.10] ปถา;

อฏฺฐ นิยฺยานโต อาทิจตุโร ภิตฺวาน ทฺวาทส.

๑๐๓.

ผสฺโส จ เจตนา เจว,ทฺเวเวตฺถาหารณตฺตโต;

อาหารา มนโวชาหิ,ภวนฺติ จตุโรถวา.

๑๐๔.

เหตุ มูลฏฺฐโต ปาเป,โลภาทิตฺตยมีริตํ;

กุสลาพฺยากเต จาปิ,อโลภาทิตฺตยํ ตถา.

๑๐๕.

ทิฏฺฐิโลภทุสา กมฺมปถาปายสฺส มคฺคโต;

ตพฺพิปกฺขา สุคติยา, ตโยติ ฉ ปถีริตา.

๑๐๖.

ปสฺสทฺธาทิยุคานิ ฉ, วคฺคตฺตา ยุคฬานิ ตุ;

อุปการา สติ ธี จ, พหูปการภาวโต.

๑๐๗.

โอฆาหรณโต โยคา,โยชเนนาภวคฺคโต;

สวเนนาสวา ทิฏฺฐิ-โมเหเชตฺถ ทุธา ลุโภ.

๑๐๘.

ทฬฺหคฺคาเหน ทิฏฺเฐชา, อุปาทานํ ติธา ตหึ;

ทิฏฺฐิ โทเสน เต คนฺถา, คนฺถโต ทิฏฺฐิห ทฺวิธา.

๑๐๙.

ปญฺจาวรณโต กาม-กงฺขาโทสุทฺธวํ ตโป;

ถินมิทฺธญฺจ โมเหน, ฉ วา นีวรณานิถ.

๑๑๐.

กตฺวา ตาปุทฺธวํ เอกํ, ถินมิทฺธญฺจ วุจฺจติ;

กิจฺจสฺสาหารโต เจว, วิปกฺขสฺส จ เลสโต.

๑๑๑.

ทิฏฺเฐชุทฺธวโทสนฺธ-กงฺขาถินุณฺณตี [Pg.11] ทส;

โลกนาสยุเคเนเต,กิเลสา จิตฺตกฺเลสโต.

๑๑๒.

โลภโทสมูหมาน-ทิฏฺฐิกงฺขิสฺสมจฺฉรา;

สํโยชนานิ ทิฏฺเฐชา, ภิตฺวา พนฺธนโต ทุธา.

๑๑๓.

ตานิ โมหุทฺธวํมานกงฺขาโทเสชทิฏฺฐิโย;

ทุธาทิฏฺฐิ ติธา โลภํ, ภิตฺวา สุตฺเต ทสีริตา.

๑๑๔.

ทิฏฺฐิโลภมูหมานโทสกงฺขา ตหึ ทุธา;

กตฺวา โลภมิเม สตฺตานุสยา สมุทีริตา.

๑๑๕.

ทิฏฺฐิ เอว ปรามาโส, เญยฺโย เอวํ สมาสโต;

อตฺโถ สงฺขารกฺขนฺธสฺส, วุตฺโต วุตฺตานุสารโต.

อิติ สจฺจสงฺเขเป ขนฺธตฺตยสงฺเขโป นาม

ทุติโย ปริจฺเฉโท.

๓. ตติโย ปริจฺเฉโท

จิตฺตปวตฺติปริทีปโน

๑๑๖.

จิตฺตํ วิสยคฺคาหํ ตํ, ปากาปากทโต ทุธา;

กุสลากุสลํ ปุพฺพํ, ปรมพฺยากตํ มตํ.

๑๑๗.

กุสลํ ตตฺถ กามาทิภูมิโต จตุธา สิยา;

อฏฺฐ ปญฺจ จตฺตาริ จ, จตฺตาริ กมโต กถํ.

๑๑๘.

โสมนสฺสมติยุตฺตมสงฺขารมนเมกํ;

สสงฺขารมนญฺเจกํ, ตถา หีนมติทฺวยํ.

๑๑๙.

ตโถเปกฺขามติยุตฺตํ, มติหีนนฺติ อฏฺฐธา;

กามาวจรปุญฺเญตฺถ, ภิชฺชเต เวทนาทิโต.

๑๒๐.

ทานํ [Pg.12] สีลญฺจ ภาวนา, ปตฺติทานานุโมทนา;

เวยฺยาวจฺจาปจายญฺจ, เทสนา สุติ ทิฏฺฐิชุ.

๑๒๑.

เอเตสฺเวกมยํ หุตฺวา, วตฺถุํ นิสฺสาย วา น วา;

ทฺวารหีนาทิโยนีนํ, คติยาทิปฺปเภทวา.

๑๒๒.

ติกาลิกปริตฺตาทิโคจเรสฺเวกมาทิย;

อุเทติ กาลมุตฺตํ วา, มติหีนํ วินามลํ.

๑๒๓.

ฉโคจเรสุ รูปาทิปญฺจกํ ปญฺจ โคจรา;

เสสํ รูปมรูปญฺจ, ปญฺญตฺติ ฉฏฺฐโคจโร.

๑๒๔.

ญาณยุตฺตวรํ ตตฺถ, ทตฺวา สนฺธึ ติเหตุกํ;

ปจฺฉา ปจฺจติ ปากานํ, ปวตฺเต อฏฺฐเก ทุเว.

๑๒๕.

เตสุเยว นิหีนํ ตุ, ทตฺวา สนฺธึ ทุเหตุกํ;

เทติ ทฺวาทส ปาเก จ, ปวตฺเต ธียุตํ วินา.

๑๒๖.

เอวํ ธีหีนมุกฺกฏฺฐํ, สนฺธิยญฺจ ปวตฺติยํ;

หีนํ ปนุภยตฺถาปิ, เหตุหีเนว ปจฺจติ.

๑๒๗.

กามสุคติยํเยว, ภวโภคททํ อิทํ;

รูปาปาเย ปวตฺเตว, ปจฺจเต อนุรูปโต.

๑๒๘.

วิตกฺกจารปีตีหิ, สุเขกคฺคยุตํ มนํ;

อาทิ จาราทิปีตาทิสุขาทีหิ ปรํ ตยํ.

๑๒๙.

อุเปกฺเขกคฺคตายนฺตมารุปฺปญฺเจวมงฺคโต;

ปญฺจธา รูปปุญฺญํ ตุ, โหตารมฺมณโต ปน.

๑๓๐.

อาทิสฺสาสุภมนฺตสฺสุ-เปกฺขา เมตฺตาทโย ตโย;

อาโท จตุนฺนํ ปญฺจนฺนํ,สสฺสาสกสิณานิ ตุ.

๑๓๑.

นภตมฺมนตสฺสุญฺญตจฺจิตฺตจตุโคจเร;

กเมนาติกฺกมารุปฺปปุญฺญํ โหติ จตุพฺพิธํ.

๑๓๒.

อมลํ [Pg.13] สนฺติมารพฺภ, โหติ ตํ มคฺคโยคโต;

จตุธา ปาทกชฺฌานเภทโต ปุน วีสติ.

๑๓๓.

ทิฏฺฐิกงฺขานุทํ อาทิ, กามโทสตนูกรํ;

ปรํ ปรํ ตทุจฺเฉที, อนฺตํ เสสกนาสกํ.

๑๓๔.

เอวํ ภูมิตฺตยํ ปุญฺญํ, ภาวนามยเมตฺถ หิ;

ปฐมํ วตฺถุํ นิสฺสาย, ทุติยํ อุภเยนปิ.

๑๓๕.

ตติเย อาทิ นิสฺสาย,เสสา นิสฺสาย วา น วา;

โหนฺติ อาทิทฺวยํ ตตฺถ,สาเธติ สกภูภวํ.

๑๓๖.

สาเธตานุตฺตรํ สนฺตึ, อภิญฺญา ปนิเธว ตุ;

ฌานูทยผลตฺตา น, ผลทานาปิ สมฺภวา.

๑๓๗.

นาญฺญภูผลทํ กมฺมํ, รูปปากสฺส โคจโร;

สกมฺมโคจโรเยว, น จญฺโญยมสมฺภโว.

๑๓๘.

ปาปํ กามิกเมเวกํ, เหตุโต ตํ ทฺวิธา ปุน;

มูลโต ติวิธํ โลภ-โทสโมหวสา สิยา.

๑๓๙.

โสมนสฺสกุทิฏฺฐีหิ, ยุตฺตเมกมสงฺขรํ;

สสงฺขารมนญฺเจกํ, หีนทิฏฺฐิทฺวยํ ตถา.

๑๔๐.

อุเปกฺขาทิฏฺฐิยุตฺตมฺปิ, ตถา ทิฏฺฐิวิยุตฺตกํ;

เวทนาทิฏฺฐิอาทีหิ, โลภมูเลวมฏฺฐธา.

๑๔๑.

สทุกฺขโทสาสงฺขารํ, อิตรํ โทสมูลกํ;

โมหมูลมฺปิ โสเปกฺขํ, กงฺขุทฺธจฺจยุตํ ทฺวิธา.

๑๔๒.

ตตฺถ โทสทฺวยํ วตฺถุํ, นิสฺสาเยวิตเร ปน;

นิสฺสาย วา น วา โหนฺติ, วธาทิสหิตา กถํ.

๑๔๓.

ผรุสฺสวธพฺยาปาทา, สโทเสน สโลภโต;

กุทิฏฺฐิเมถุนาภิชฺฌา, เสสา กมฺมปถา ทฺวิภิ.

๑๔๔.

สนฺธึ [Pg.14] จตูสฺวปาเยสุ, เทติ สพฺพตฺถ วุตฺติยํ;

ปจฺจเต โคจรํ ตสฺส, สกลํ อมลํ วินา.

๑๔๕.

อพฺยากตํ ทฺวิธา ปาก-กฺริยา ตตฺถาทิ ภูมิโต;

จตุธา กามปาเกตฺถ, ปุญฺญปากาทิโต ทุธา.

๑๔๖.

ปุญฺญปากา ทฺวิธาเหตุ-สเหตูติ ทฺวิรฏฺฐกา;

อเหตู ปญฺจ ญาณานิ, คหณํ ตีรณา อุโภ.

๑๔๗.

กายญาณํ สุขี ตตฺถ, โสมนสฺสาทิ ตีรณํ;

โสเปกฺขานิ ฉ เสสานิ, สปุญฺญํว สเหตุกํ.

๑๔๘.

เกวลํ สนฺธิภวงฺค-ตทาลมฺพจุติพฺพสา;

ชายเต เสสเมตสฺส, ปุพฺเพ วุตฺตนยา นเย.

๑๔๙.

มนุสฺสวินิปาตีนํ, สนฺธาทิ อนฺตตีรณํ;

โหติ อญฺเญน กมฺเมน, สเหตุปิ อเหตุนํ.

๑๕๐.

ปาปชา ปุญฺญชาเหตุ-สมา ตีรํ วินาทิกํ;

สทุกฺขํ กายวิญฺญาณํ, อนิฏฺฐารมฺมณา อิเม.

๑๕๑.

เต สาตโคจรา เตสุ, ทฺวิฏฺฐานํ อาทิตีรณํ;

ปญฺจฏฺฐานาปรา ทฺเว เต, ปริตฺตวิสยาขิลา.

๑๕๒.

สมฺปฏิจฺฉทฺวิปญฺจนฺนํ, ปญฺจ รูปาทโย ตหึ;

ปจฺจุปฺปนฺนาว เสสานํ, ปากานํ ฉ ติกาลิกา.

๑๕๓.

รูปารูปวิปากานํ, สพฺพโส สทิสํ วเท;

สกปุญฺเญน สนฺธาทิ-สกิจฺจตฺตยตํ วินา.

๑๕๔.

สมานุตฺตรปากาปิ, สกปุญฺเญน สพฺพโส;

หิตฺวา โมกฺขมุขํ ตํ หิ, ทฺวิธา มคฺเค ติธา ผเล.

๑๕๕.

กฺริยา ติธามลาภาวา,ภูมิโต ตตฺถ กามิกา;

ทฺวิธา เหตุสเหตูติ,ติธาเหตุ ตหึ กถํ.

๑๕๖.

อาวชฺชหสิตาวชฺชา[Pg.15], โสเปกฺขสุขุเปกฺขวา;

ปญฺจฉกามาวจรา, สกลารมฺมณา จ เต.

๑๕๗.

สเหตุรูปรูปา จ, สกปญฺญํวารหโต;

วุตฺติยา น ผเล ปุปฺผํ, ยถา ฉินฺนลตา ผลํ.

๑๕๘.

อนาเสวนยาวชฺช-ทฺวยํ ปุถุชฺชนสฺส หิ;

น ผเล วตฺตมานมฺปิ, โมฆปุปฺผํ ผลํ ยถา.

๑๕๙.

ติสตฺต ทฺวิฉ ฉตฺตึส, จตุปญฺจ ยถากฺกมํ;

ปุญฺญํ ปาปํ ผลํ กฺริยา, เอกูนนวุตีวิธํ.

๑๖๐.

สนฺธิ ภวงฺคมาวชฺชํ, ทสฺสนาทิกปญฺจกํ;

คหตีรณโวฏฺฐพฺพ-ชวตคฺโคจรํ จุติ.

๑๖๑.

อิติ เอสํ ทฺวิสตฺตนฺนํ, กิจฺจวุตฺติวสาธุนา;

จิตฺตปฺปวตฺติ ฉทฺวาเร, สงฺเขปา วุจฺจเต กถํ.

๑๖๒.

กาเม สราคินํ กมฺม-นิมิตฺตาทิ จุติกฺขเณ;

ขายเต มนโสเยว, เสสานํ กมฺมโคจโร.

๑๖๓.

อุปฏฺฐิตํ ตมารพฺภ, ปญฺจวารํ ชโว ภเว;

ตทาลมฺพํ ตโต ตมฺหา, จุติ โหติ ชเวหิ วา.

๑๖๔.

อวิชฺชาตณฺหาสงฺขาร-สหเชหิ อปายินํ;

วิสยาทีนวจฺฉาทิ-นมนกฺขิปเกหิ ตุ.

๑๖๕.

อปฺปหีเนหิ เสสานํ, ฉาทนํ นมนมฺปิ จ;

ขิปกา ปน สงฺขารา, กุสลาว ภวนฺติห.

๑๖๖.

กิจฺจตฺตเย กเต เอวํ, กมฺมทีปิตโคจเร;

ตชฺชํ วตฺถุํ สหุปฺปนฺนํ, นิสฺสาย วา น วา ตหึ.

๑๖๗.

ตชฺชา สนฺธิ สิยา หิตฺวา, อนฺตรตฺตํ ภวนฺตเร;

อนฺตรตฺตํ วินา ทูเร, ปฏิสนฺธิ กถํ ภเว.

๑๖๘.

อิเหว กมฺมตณฺหาทิ-เหตุโต ปุพฺพจิตฺตโต;

จิตฺตํ ทูเร สิยา ทีป-ปฏิโฆสาทิกํ ยถา.

๑๖๙.

นาสญฺญา [Pg.16] จวมานสฺส, นิมิตฺตํ น จุตี จ ยํ;

อุทฺธํ สนฺธินิมิตฺตํ กึ, ปจฺจโยปิ กนนฺตโร.

๑๗๐.

ปุพฺพภเว จุติ ทานิ, กาเม ชายนสนฺธิยา;

อญฺญจิตฺตนฺตราภาวา, โหตานนฺตรการณํ.

๑๗๑.

ภวนฺตรกตํ กมฺมํ, ยโมกาสํ ลเภ ตโต;

โหติ สา สนฺธิ เตเนว, อุปฏฺฐาปิตโคจเร.

๑๗๒.

ยสฺมา จิตฺตวิราคตฺตํ, กาตุํ นาสกฺขิ สพฺพโส;

ตสฺมา สานุสยสฺเสว, ปุนุปฺปตฺติ สิยา ภเว.

๑๗๓.

ปญฺจทฺวาเร สิยา สนฺธิ, วินา กมฺมํ ทฺวิโคจเร;

ภวสนฺธานโต สนฺธิ, ภวงฺคํ ตํ ตทงฺคโต.

๑๗๔.

ตเมวนฺเต จุติ ตสฺมึ, โคจเร จวเนน ตุ;

เอกสนฺตติยา เอวํ, อุปฺปตฺติฏฺฐิติเภทกา.

๑๗๕.

อถญฺญารมฺมณาปาถ-คเต จิตฺตนฺตรสฺส หิ;

เหตุสงฺขฺยํ ภวงฺคสฺส, ทฺวิกฺขตฺตุํ จลนํ ภเว.

๑๗๖.

ฆฏฺฏิเต อญฺญวตฺถุมฺหิ, อญฺญนิสฺสิตกมฺปนํ;

เอกาพทฺเธน โหตีติ, สกฺขโรปมยา วเท.

๑๗๗.

มโนธาตุกฺริยาวชฺชํ, ตโต โหติ สกึ ภเว;

ทสฺสนาทิ สกทฺวาร-โคจโร คหณํ ตโต.

๑๗๘.

สนฺตีรณํ ตโต ตมฺหา, โวฏฺฐพฺพญฺจ สกึ ตโต;

สตฺตกฺขตฺตุํ ชโว กาเม, ตมฺหา ตทนุรูปโต.

๑๗๙.

ตทาลมฺพทฺวิกํ ตมฺหา, ภวงฺคํติมหนฺตริ;

ชวา มหนฺเต โวฏฺฐพฺพา, ปริตฺเต นิตเร มนํ.

๑๘๐.

โวฏฺฐพฺพสฺส ปริตฺเต ตุ, ทฺวตฺติกฺขตฺตุํ ชโว วิย;

วทนฺติ วุตฺตึ ตํ ปาเฐ, อนาเสวนโต น หิ.

๑๘๑.

นิยโมปิธ จิตฺตสฺส, กมฺมาทินิยโม วิย;

เญยฺโย อมฺโพปมาทีหิ, ทสฺเสตฺวา ตํ สุทีปเย.

๑๘๒.

มโนทฺวาเรตราวชฺชํ[Pg.17], ภวงฺคมฺหา สิยา ตโต;

ชโวกาเม วิภูเต ตุ, กามวฺเห วิสเย ตโต.

๑๘๓.

กามีนํ ตุ ตทาลมฺพํ, ภวงฺคํ ตุ ตโต สิยา;

อวิภูเต ปริตฺเต จ, ภวงฺคํ ชวโต ภเว.

๑๘๔.

อวิภูเต วิภูเต จ, ปริตฺเต อปริตฺตเก;

ชวาเยว ภวงฺคํ ตุ, พฺรหฺมานํ จตุโคจเร.

๑๘๕.

มหคฺคตํ ปนารพฺภ, ชวิเต โทสสํยุเต;

วิรุทฺธตฺตา ภวงฺคํ น, กึ สิยา สุขสนฺธิโน.

๑๘๖.

อุเปกฺขาตีรณํ โหติ, ปริตฺเตนาวชฺชํ กถํ.นิยโม น วินาวชฺชํ, มคฺคโต ผลสมฺภวา.

๑๘๗.

มหคฺคตามลา สพฺเพ, ชวา โคตฺรภุโต สิยุํ;

นิโรธา จ ผลุปฺปตฺติ, ภวงฺคํ ชวนาทิโต.

๑๘๘.

สเหตุสาสวา ปากา, ตีรณา ทฺเว จุเปกฺขกา;

อิเม สนฺธิ ภวงฺคา จ, จุติ เจกูนวีสติ.

๑๘๙.

ทฺเว ทฺเว อาวชฺชนาทีนิ, คหณนฺตานิ ตีณิ ตุ;

สนฺตีรณานิ เอกํว, โวฏฺฐพฺพมิตินามกํ.

๑๙๐.

อฏฺฐ กามมหาปากา, ตีณิ สนฺตีรณานิ จ;

เอกาทส ภวนฺเตเต, ตทารมฺมณนามกา.

๑๙๑.

กุสลากุสลํ สพฺพํ, กฺริยา จาวชฺชวชฺชิตา;

ผลานิ ปญฺจปญฺญาส, ชวนานิ ภวนฺติเม.

อิติ สจฺจสงฺเขเป จิตฺตปวตฺติปริทีปโน นาม

ตติโย ปริจฺเฉโท.

๔. จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท

วิญฺญาณกฺขนฺธปกิณฺณกนยสงฺเขโป

๑๙๒.

เอกธาทินโยทานิ[Pg.18], ปฏุวฑฺฒาย โยคินํ;

วุจฺจเต วิสยคฺคาหา, สพฺพเมกวิธํ มนํ.

๑๙๓.

เอกาสีติ ติภูมฏฺฐํ, โลกิยํ สุตฺตรญฺจ ตํ;

เสสํ โลกุตฺตรํ อฏฺฐ, อนุตฺตรญฺจิตี ทฺวิธา.

๑๙๔.

โลกปากกฺริยาเหตู, เจกเหตูติ สตฺตหิ;

ตึส นาธิปติ สาธิ-ปติ เสสาติปี ทฺวิธา.

๑๙๕.

ฉนฺทจิตฺตีหวีมํสา-สฺเวเกน มติมา ยุตํ;

วินา วีมํสเมเกน, ญาณหีนมนํ ยุตํ.

๑๙๖.

ปริตฺตานปฺปมาณานิ, มหคฺคตมนานิติ;

ติธา ฉนว จฏฺฐ จ, ตินวา จ ยถากฺกมํ.

๑๙๗.

ทฺวิปญฺจ จิตฺตํ วิญฺญาณํ, ติสฺโส หิ มโนธาตุโย;

ฉสตฺตติ มโนญาณ-ธาตูติ ติวิธา ปุน.

๑๙๘.

เอการมฺมณจิตฺตานิ, อนภิญฺญํ มหคฺคตํ;

อมลํ ปญฺจวิญฺญาณํ, นวปญฺจ ภวนฺติเม.

๑๙๙.

ปญฺจาลมฺพํ มโนธาตุ, สาภิญฺญํ กามธาตุชํ;

เสสํ ฉารมฺมณํ ตํ หิ, เตจตฺตาลีส สงฺขฺยโต.

๒๐๐.

กามปากทุสา จาทิ-มคฺโค จาทิกฺริยา ทุเว;

รูปา สพฺเพติรูเป น, เตจตฺตาลีส โหนฺติเม.

๒๐๑.

วินาว รูเปนารุปฺป-วิปากา จตุโร สิยุํ;

ทฺเวจตฺตาลีส เสสานิ, วตฺตนฺตุภยถาปิ จ.

๒๐๒.

จตุธาปิ อเหตฺเวกทฺวิเหตุกติเหตุโต;

อฏฺฐารส ทฺเว พาวีส, สตฺตจตฺตาลิสํ ภเว.

๒๐๓.

กาเม [Pg.19] ชวา สโวฏฺฐพฺพา, อภิญฺญาทฺวยเมว จ;

รูปิริยาปถวิญฺญตฺติกราเม จตุรฏฺฐกา.

๒๐๔.

ฉพฺพีสติ ชวา เสสา, กรา รูปิริยาปเถ;

ทฺวิปญฺจมนวชฺชานิ, กามรูปผลานิ จ.

๒๐๕.

อาทิกฺริยาติ เจกูน-วีส รูปกรา อิเม;

เสสา จุทฺทส ภินฺนาวจุติ สนฺธิ น ตีณิปิ.

๒๐๖.

เอกกิจฺจาทิโต ปญฺจ-วิธา ตตฺเถกกิจฺจกา;

ทฺวิปญฺจจิตฺตํ ชวนํ, มโนธาตุฏฺฐสฏฺฐิเม.

๒๐๗.

ทฺวิกิจฺจาทีนิ โวฏฺฐพฺพํ, สุขตีรํ มหคฺคเต;

ปากา กามมหาปากา, เสสา ตีรา ยถากฺกมํ.

๒๐๘.

ทสฺสนํ สวนํ ทิฏฺฐํ, สุตํ ฆายนกาทิกํ;

ตยํ มุตํ มโนธาตุตฺตยํ ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ.

๒๐๙.

ทิฏฺฐํ สุตํ มุตํ ญาตํ, สาภิญฺญํ เสสกามิกํ;

วิญฺญาตารมฺมณํ เสสเมวํ ฉพฺพิธมีรเย.

๒๑๐.

สตฺตธา สตฺตวิญฺญาณธาตูนํ ตุ วสา ภเว;

วุจฺจเตทานิ ตสฺเสว, อนนฺตรนยกฺกโม.

๒๑๑.

ปุญฺเญสฺวาทิทฺวยา กาเม, รูปปุญฺญมนนฺตกํ;

ตปฺปาทกุตฺตรานนฺตํ, ภวงฺคญฺจาทิตีรณํ.

๒๑๒.

ทุติยนฺตทฺวยา ตีรํ, ภวงฺคํ ตติยทฺวยา;

เต อนนฺตามลํ ปุญฺญํ, มชฺฌตฺตญฺจ มหคฺคตํ.

๒๑๓.

สพฺพวาเร สยญฺเจติ, เตปญฺญาส ติสตฺต จ;

เตตฺตึส จ ภวนฺเตเต, รูเปสุ ปน ปุญฺญโต.

๒๑๔.

ตปฺปากา จ มติยุตฺต-กามปากา สยํ ทส;

อารุปฺปปุญฺญโต เต จ, สโก ปาโก สยํ ปุน.

๒๑๕.

อโธปากา จ อนฺตมฺหา, ตติยญฺจ ผลนฺติเม;

ทเสกทฺวิติปญฺจาหิ, มคฺคา เจกํ สกํ ผลํ.

๒๑๖.

โลภมูเลกเหตูหิ[Pg.20], อนฺตกามสุภา วิย;

สตฺต โทสทฺวยา กาม-ภวงฺคเปกฺขวา สยํ.

๒๑๗.

มหาปากติเหตูหิ, สาวชฺชา สพฺพสนฺธิโย;

กามจฺจุตีหิ เสสาหิ, สาวชฺชา กามสนฺธิโย.

๒๑๘.

กามจฺจุติ จ โวฏฺฐพฺพํ, สยญฺจ สุขตีรโต;

ปฏิจฺฉา ตีรณานิ ทฺเว, อิตรา สกตีรณํ.

๒๑๙.

สกํ สกํ ปฏิจฺฉํ ตุ, วิญฺญาเณหิ ทฺวิปญฺจหิ;

รูปปาเกหิ สาวชฺชา, สนฺธิโยเหตุวชฺชิตา.

๒๒๐.

อรูปปาเกสฺวาทิมฺหา, กามปากา ติเหตุกา;

อนฺตาวชฺชมฺปิ จารุปฺป-ปากา จ นว โหนฺติเม.

๒๒๑.

ทุติยาทีหิ เตเยว, อโธปากํ วินา วินา;

ผลา ติเหตุกา ปากา, สยญฺเจติ จตุทฺทส.

๒๒๒.

ทฺวิปญฺจาทิกฺริยา หาสา, สยญฺจารุปฺปวชฺชิตา;

ญาณยุตฺตภวงฺคาติ, ทส โวฏฺฐพฺพโต ปน.

๒๒๓.

กาเม ชวา ภวงฺคา จ, กามรูเป สยมฺปิ วา;

นวปญฺจ สเหตาทิ-กิริยทฺวยโต ปน.

๒๒๔.

สยํ ภวงฺคมติมา, รูเป สาตกฺริยาปิ จ;

ตปฺปาทกนฺติมญฺเจติ, พาวีส ตติยา ปน.

๒๒๕.

เต จ ปากา สยญฺจนฺเต, ผลํ มชฺฌา มหคฺคตา;

กฺริยาติ วีสติ โหนฺติ, เสสทฺวีหิ ทุเกหิ ตุ.

๒๒๖.

วุตฺตปากา สยญฺเจติ, จุทฺทเสวํ กฺริยาชวา;

ตทารมฺมณํ มุญฺจิตฺวา, ปฏฺฐานนยโต นเย.

๒๒๗.

อถ สาตกฺริยา สาตํ, เสสํ เสสกฺริยาปิ จ;

ตทาลมฺพํ ยถาโยคํ, วเท อฏฺฐกถานยา.

๒๒๘.

มหคฺคตา กฺริยา สพฺพา, สกปุญฺญสมา ตหึ;

อนฺตา ผลนฺติมํ โหติ, อยเมว วิเสสตา.

๒๒๙.

อิมสฺสานนฺตรา [Pg.21] ธมฺมา, เอตฺตกาติ ปกาสิตา;

อิมํ ปเนตฺตเกหีติ, วุจฺจเตยํ นโยธุนา.

๒๓๐.

ทฺวีหิ กามชวา ตีหิ, รูปารูปา จตูหิ ตุ;

มคฺคา ฉหิ ผลาทิ ทฺเว, เสสา ทฺเว ปน สตฺตหิ.

๒๓๑.

เอกมฺหา ทส ปญฺจหิ, ปฏิจฺฉา สุขตีรณํ;

กาเม โทสกฺริยาหีน-ชเวหิ คหโต สกา.

๒๓๒.

กาเม ชวา กฺริยาหีนา, ตทาลมฺพา สโวฏฺฐพฺพา;

สคหญฺเจติ เตตฺตึสจิตฺเตหิ ปรตีรณา.

๒๓๓.

กามปุญฺญสุขีตีรกณฺหโวฏฺฐพฺพโต ทฺวยํ;

มหาปากนฺติมํ โหติ, อนารุปฺปจุตีหิ จ.

๒๓๔.

สตฺตตึส ปเนตานิ, เอตฺถ หิตฺวา ทุสทฺวยํ;

เอเตหิ ปญฺจตึเสหิ, ชายเต ทุติยทฺวยํ.

๒๓๕.

สุขตีราทิ สตฺเตเต, กฺริยโต จาปิ สมฺภวา;

เญยฺยา เสสานิ จตฺตาริ, ภวงฺเคน จ ลพฺภเร.

๒๓๖.

มคฺควชฺชา สโวฏฺฐพฺพสุขิตีรชวาขิลา;

จุตีติ นวกฏฺฐาหิ, ตติยทฺวยมาทิเส.

๒๓๗.

เอเตหิ โทสวชฺเชหิ, สตฺตตีหิตรทฺวยํ;

รูปปากา วินารุปฺปปากาเหตุทุเหตุเก.

๒๓๘.

เตเหเวกูนสฏฺฐีหิ, โหนฺติรุปฺปาทิกํ วินา;

หาสาวชฺเช ชเว รูเป, อฏฺฐฉกฺเกหิ เตหิ ตุ.

๒๓๙.

สาโธปาเกหิ เตเหว, ทุติยาทีนิ อตฺตนา;

อโธโธชวหีเนหิ, เอเกกูเนหิ ชายเร.

๒๔๐.

สุขตีรภวงฺคานิ, สยญฺจาติ ติสตฺตหิ;

อนฺตาวชฺชํ อนารุปฺปภวงฺเคหิ ปเนตรํ.

๒๔๑.

วุตฺตานนฺตรสงฺขาโต, นโย ทานิ อเนกธา;

ปุคฺคลาทิปฺปเภทาปิ, ปวตฺติ ตสฺส วุจฺจเต.

๒๔๒.

ปุถุชฺชนสฺส [Pg.22] ชายนฺเต, ทิฏฺฐิกงฺขายุตานิ เว;

เสกฺขสฺเสวามลา สตฺต, อนนฺตานิตรสฺส ตุ.

๒๔๓.

อนฺตามลํ อนาวชฺชกฺริยา เจกูนวีสติ;

กุสลากุสลา เสสา, โหนฺติ เสกฺขปุถุชฺชเน.

๒๔๔.

อิตรานิ ปนาวชฺชทฺวยํ ปากา จ สาสวา;

ติณฺณนฺนมฺปิ สิยุํ เอวํ, ปญฺจธา สตฺตเภทโต.

๒๔๕.

กาเม โสฬส ฆานาทิตฺตยํ โทสมหาผลา;

รูปารูเป สปาโกติ, ปญฺจวีสติ เอกชา.

๒๔๖.

กามปากา จ เสสาทิมคฺโค อาทิกฺริยา ทุเว;

รูเป ชวาติ พาวีส, ทฺวิชา เสสา ติธาตุชา.

๒๔๗.

วิตฺถาโรปิ จ ภูมีสุ, เญยฺโย กามสุภาสุภํ;

หาสวชฺชมเหตุญฺจ, อปาเย สตฺตตึสิเม.

๒๔๘.

หิตฺวา มหคฺคเต ปาเก, อสีติ เสสกามิสุ;

จกฺขุโสตมโนธาตุ, ตีรณํ โวฏฺฐพฺพมฺปิ จ.

๒๔๙.

โทสหีนชวา โส โส, ปาโก รูเป อนาริเย;

ปญฺจสฏฺฐิ ฉสฏฺฐี ตุ, ปริตฺตาภาทีสุ ตีสุ.

๒๕๐.

อาทิปญฺจามลา กงฺขาทิฏฺฐิยุตฺเต วินา ตหึ;

เตเยว ปญฺจปญฺญาส, ชายเร สุทฺธภูมิสุ.

๒๕๑.

อาทิมคฺคทุสาหาสรูปหีนชวา สโก;

ปาโก โวฏฺฐพฺพนญฺจาติ, ติตาลีสํ สิยุํ นเภ.

๒๕๒.

อโธโธมนวชฺชา เต,ปาโก เจว สโก สโก;

ทุติยาทีสุ ชายนฺเต,ทฺเว ทฺเว อูนา ตโต ตโต.

๒๕๓.

อรูเปสฺเวกเมกสฺมึ, รูเปสฺวาทิตฺติเกปิ จ;

ติเก จ ตติเย เอกํ, ทฺเว โหนฺติ ทุติยตฺติเก.

๒๕๔.

อนฺติมํ [Pg.23] รูปปากํ ตุ, ฉสุ เวหปฺผลาทิสุ;

กามสุคติยํเยว, มหาปากา ปวตฺตเร.

๒๕๕.

ฆายนาทิตฺตยํ กาเม, ปฏิฆทฺวยเมว จ;

สตฺตรเสสุ ปฐมํ, อมลํ มานวาทิสุ.

๒๕๖.

อริยาปายวชฺเชสุ, จตุโรทิปฺผลาทิกา;

อปายารุปฺปวชฺเชสุ, หาสรูปสุภกฺริยํ.

๒๕๗.

อปายุทฺธตฺตยํ หิตฺวา, โหตากาสสุภกฺริยํ;

ตถาปายุทฺธทฺเว หิตฺวา, วิญฺญาณกุสลกฺริยํ.

๒๕๘.

ภวคฺคาปายวชฺเชสุ, อากิญฺจญฺญสุภกฺริยํ;

ทิฏฺฐิกงฺขายุตา สุทฺเธ, วินา สพฺพาสุ ภูมิสุ.

๒๕๙.

อมลานิ จ ตีณนฺเต,ภวคฺเค จ สุภกฺริยา;

มหากฺริยา จ โหนฺเตเต,เตรเสวานปายิสุ.

๒๖๐.

อนารุปฺเป มโนธาตุ, ทสฺสนํ สวตีรณํ;

กาเม อนิฏฺฐสํโยเค, พฺรหฺมานํ ปาปชํ ผลํ.

๒๖๑.

โวฏฺฐพฺพํ กามปุญฺญญฺจ, ทิฏฺฐิหีนํ สอุทฺธวํ;

จุทฺทเสตานิ จิตฺตานิ, ชายเร ตึสภูมิสุ.

๒๖๒.

อินฺทฺริยานิ ทุเว อนฺตทฺวยวชฺเชสฺวเหตุสุ;

ตีณิ กงฺเขตราเหตุปาเป จตฺตาริ เตรส.

๒๖๓.

ฉ ญาณหีเน ตพฺพนฺตสาสเว สตฺต นิมฺมเล;

จตฺตาลีเส ปนฏฺเฐวํ, เญยฺยมินฺทฺริยเภทโต.

๒๖๔.

ทฺเว พลานิ อเหตฺวนฺตทฺวเย ตีณิ ตุ สํสเย;

จตฺตาริตรปาเป ฉ, โหนฺติ เสสทุเหตุเก.

๒๖๕.

เอกูนาสีติจิตฺเตสุ, มติยุตฺเตสุ สตฺต ตุ;

อพลานิ หิ เสสานิ, วีริยนฺตํ พลํ ภเว.

๒๖๖.

อฌานงฺคานิ [Pg.24] ทฺเวปญฺจ, ตกฺกนฺตา หิ ตทงฺคตา;

ฌาเน ปีติวิรตฺเต ต-ปฺปาทเก อมเล ทุเว.

๒๖๗.

ตติเย สามเล ตีณิ, จตฺตาริ ทุติเย ตถา;

กาเม นิปฺปีติเก จาปิ, ปญฺจงฺคานิ หิ เสสเก.

๒๖๘.

มคฺคา ทฺเว สํสเย ทิฏฺฐิหีนเสสาสุเภ ตโย;

ทุเหตุเกตเร สุทฺธชฺฌาเน จ ทุติยาทิเก.

๒๖๙.

จตฺตาโร ปญฺจ ปฐมฌานกามติเหตุเก;

สตฺตามเล ทุติยาทิ-ฌานิเก อฏฺฐ เสสเก.

๒๗๐.

เหตฺวนฺตโต หิ มคฺคสฺส, อมคฺคงฺคมเหตุกํ;

ฉมคฺคงฺคยุตํ นตฺถิ, พเลหิปิ จ ปญฺจหิ.

๒๗๑.

สุขิตีรตทาลมฺพํ, อิฏฺเฐ ปุญฺญชุเปกฺขวา;

อิฏฺฐมชฺเฌตรํ โหติ, ตพฺพิปกฺเข ตุ โคจเร.

๒๗๒.

โทสทฺวยา ตทาลมฺพํ, น สุขิกฺริยโต ปน;

สพฺพํ สุภาสุเภ นฏฺเฐ, ตทาลมฺพณวาจโต.

๒๗๓.

กฺริยโต วา ตทาลมฺพํ, โสเปกฺขาย สุขี น หิ;

อิตรา อิตรญฺเจติ, อิทํ สุฏฺฐุปลกฺขเย.

๒๗๔.

สนฺธิทายกกมฺเมน, ตทาลมฺพปวตฺติยํ;

นิยามนํ ชวสฺสาห, กมฺมสฺเสวญฺญกมฺมโต.

๒๗๕.

จิตฺเต เจตสิกา ยสฺมึ,เย วุตฺตา เต สมาสโต;

วุจฺจเร ทานิ ทฺเวปญฺเจ,สพฺพคา สตฺต ชายเร.

๒๗๖.

ตกฺกจาราธิโมกฺเขหิ, เตเยว ชายเร ทส;

ปญฺจฏฺฐานมโนธาตุ-ปญฺจเก สุขตีรเณ.

๒๗๗.

เอเต ปีตาธิกา หาเส, วายาเมน จ ทฺวาธิกา;

โวฏฺฐพฺพเนปิ เอเตว, ทเสกา ปีติวชฺชิตา.

๒๗๘.

ปาปสาธารณา [Pg.25] เต จ, ติปญฺจุทฺธจฺจสญฺญุเต;

กงฺขายุตฺเตปิ เอเตว, สกงฺขา หีนนิจฺฉยา.

๒๗๙.

กงฺขาวชฺชา ปเนเตว, สโทสจฺฉนฺทนิจฺฉยา;

สตฺตรส ทุเส โหนฺติ, สโลภนฺตทฺวเย ปน.

๒๘๐.

โทสวชฺชา สโลภา เต,ตติยาทิทุเกสุ เต;

ทิฏฺฐิปีติทฺวยาธิกา,ทฺวินเวกูนวีสติ.

๒๘๑.

ปีติจารปฺปนาวชฺชา, อาทิโต ยาว ตึสิเม;

อุปฺปชฺชนฺติ จตุตฺถาทิ-รูปารูปมเนสุ เว.

๒๘๒.

ปีติจารวิตกฺเกสุ,เอเกน ทฺวิติติกฺกมา;

ตติยาทีสุ เตเยว,ตึเสกทฺเวตโยธิกา.

๒๘๓.

เอเตวาทิทฺวเย กาเม, ทุติยาทิทุเกสุ หิ;

มตึ ปีตึ มติปฺปีตึ, หิตฺวา เต กมโต สิยุํ.

๒๘๔.

ฌาเน วุตฺตาว ตชฺฌานิกามเล วิรตาธิกา;

ตตฺเถตา นิยตา วิตฺตึ, วเท สพฺพตฺถ สมฺภวา.

๒๘๕.

กามปุญฺเญสุ ปจฺเจกํ,ชยนฺตานิยเตสุ หิ;

วิรตีโย ทยาโมทา,กาเม สาตสุภกฺริเย.

๒๘๖.

มชฺฌตฺเตปิ วทนฺเตเก, สเหตุกสุภกฺริเย;

สุขชฺฌาเนปิ ปจฺเจกํ, โหนฺติเยว ทยามุทา.

๒๘๗.

ถินมิทฺธํ สสงฺขาเร, ทิฏฺฐิหีนทฺวเย ตหึ;

มาเนน วา ตโย เสสทิฏฺฐิหีเน วิเธกโก.

๒๘๘.

อิสฺสามจฺเฉรกุกฺกุจฺจา[Pg.26], วิสุํ โทสยุตทฺวเย;

ตตฺถนฺตเก สิยุํ ถินมิทฺธเกน ตโยปิ วา.

๒๘๙.

เย วุตฺตา เอตฺตกา เอตฺถ, อิติ เจตสิกาขิลา;

ตตฺเถตฺตเกสฺวิทนฺเตวํ, วุจฺจเตยํ นโยธุนา.

๒๙๐.

เตสฏฺฐิยา สุขํ ทุกฺขํ, ตีสุเปกฺขาปิ เวทนา;

ปญฺจปญฺญาสจิตฺเตสุ, ภเว อินฺทฺริยโต ปน.

๒๙๑.

เอกตฺเถกตฺถ เจว ทฺเวสฏฺฐิยา ทฺวีสุ ปญฺจหิ;

ปญฺญาสายาติ วิญฺเญยฺยํ, สุขาทินฺทฺริยปญฺจกํ.

๒๙๒.

ทสุตฺตรสเต โหติ, นิจฺฉโย วีริยํ ตโต;

ปญฺจหีเน ตโตกูเน, สมาธินฺทฺริยมาทิเส.

๒๙๓.

ฉนฺโท เอกสเตกูนวีส สทฺธาทโย ปน;

ญาณวชฺชา นวหีนสเต โหนฺติ มตี ปน.

๒๙๔.

เอกูนาสีติยา จาโร, ฉสฏฺฐีสุ ปนปฺปนา;

ปญฺจปญฺญาสเก ปีติ, เอกปญฺญาสเก สิยา.

๒๙๕.

วิรตี ฉฏฺฐเก วีเส, กรุณามุทิตาถ วา;

อฏฺฐโสเปกฺขจิตฺเตน, อฏฺฐวีสติยา สิยุํ.

๒๙๖.

อหีริกมโนตฺตปฺปโมหุทฺธจฺจา ทฺวาทเสว;

โลโภ อฏฺฐสุ จิตฺเตสุ, ถินมิทฺธํ ตุ ปญฺจสุ.

๒๙๗.

มาโน จตูสุ ทิฏฺฐิ จ, ตถา ทฺวีสุ มเนสุ หิ;

โทโส อิสฺสา จ มจฺเฉรํ, กุกฺกุจฺจญฺจ ภวนฺติเม.

๒๙๘.

เอกสฺมึ วิมตี โหติ, เอวํ วุตฺตานุสารโต;

อปฺปวตฺตินโย จาปิ, สกฺกา ญาตุํ วิชานตา.

๒๙๙.

อสฺมึ ขนฺเธว วิญฺเญยฺโย, เวทนาทีสฺวยํ นโย;

เอกธาทิวิโธ ยุตฺติ-วสาเตนาวิโยคโต.

๓๐๐.

อุปมา เผณุปิณฺโฑ จ, พุพฺพุโฬ มิคตณฺหิกา;

กทลี มายา วิญฺเญยฺยา, ขนฺธานํ ตุ ยถากฺกมํ.

๓๐๑.

เตสํ [Pg.27] วิมทฺทาสหนขณโสภปฺปโลภน-นิสารวญฺจกตฺเตหิ, สมานตฺตํ สมาหฏํ.

๓๐๒.

เต สาสวา อุปาทานกฺขนฺธา ขนฺธาวนาสวา;

ตตฺถาที ทุกฺขวตฺถุตฺตา, ทุกฺขา ภารา จ ขาทกา.

๓๐๓.

ขนฺธานิจฺจาทิธมฺมา เต, วธกา สภยา อิตี;

อสุขทฺธมฺมโต จิกฺขา, อุกฺขิตฺตาสิกรี ยถา.

อิติ สจฺจสงฺเขเป วิญฺญาณกฺขนฺธปกิณฺณกนยสงฺเขโป นาม

จตุตฺโถ ปริจฺเฉโท.

๕. ปญฺจโม ปริจฺเฉโท

นิพฺพานปญฺญตฺติปริทีปโน

๓๐๔.

ราคาทีนํ ขยํ วุตฺตํ, นิพฺพานํ สนฺติลกฺขณํ;

สํสารทุกฺขสนฺตาปตตฺตสฺสาลํ สเมตเว.

๓๐๕.

ขยมตฺตํ น นิพฺพานํ, สคมฺภีราทิวาจโต;

อภาวสฺส หิ กุมฺมานํ, โลมสฺเสว น วาจตา.

๓๐๖.

ขโยติ วุจฺจเต มคฺโค, ตปฺปาปตฺตา อิทํ ขยํ;

อรหตฺตํ วิยุปฺปาท-วยาภาวา ธุวญฺจ ตํ.

๓๐๗.

สงฺขตํ สมฺมุติญฺจาปิ, ญาณมาลมฺพ เนว หิ;

ฉินฺเท มเล ตโต วตฺถุ, อิจฺฉิตพฺพมสงฺขตํ.

๓๐๘.

ปตฺตุกาเมน ตํ สนฺตึ, ฉพฺพิสุทฺธึ สมาทิย;

ญาณทสฺสนสุทฺธี ตุ, สาเธตพฺพา หิตตฺถินา.

๓๐๙.

เจตนาทิวิธา สีล-สุทฺธิ ตตฺถ จตุพฺพิธา;

โสปจารสมาธี ตุ, จิตฺตสุทฺธีติ วุจฺจเต.

๓๑๐.

สมฺปาเทตฺวาทิทฺเวสุทฺธึ, นมนา นามํ ตุ รุปฺป-โต รูปํ นตฺถิ อตฺตาทิวตฺถูติ จ ววตฺถเป.

๓๑๑.

มณินฺธนาตเป [Pg.28] อคฺคิ, อสนฺโตปิ สมาคเม;

ยถา โหติ ตถา จิตฺตํ, วตฺถาลมฺพาทิสงฺคเม.

๓๑๒.

ปงฺคุลนฺธา ยถา คนฺตุํ, ปจฺเจกมสมตฺถกา;

ยนฺติ ยุตฺตา ยถา เอวํ, นามรูปวฺหยา กฺริยา.

๓๑๓.

น นามรูปโต อญฺโญ, อตฺตาทิ อิติ ทสฺสนํ;

โสธนตฺตา หิ ทุทฺทิฏฺฐึ, ทิฏฺฐิสุทฺธีติ วุจฺจติ.

๓๑๔.

อวิชฺชาตณฺหุปาทาน-กมฺเมนาทิมฺหิ ตํ ทฺวยํ;

รูปํ กมฺมาทิโต นามํ, วตฺถาทีหิ ปวตฺติยํ.

๓๑๕.

สทา สพฺพตฺถ สพฺเพสํ, สทิสํ น ยโต ตโต;

นาเหตุนาญฺโญ อตฺตาทินิจฺจเหตูติ ปสฺสติ.

๓๑๖.

เอวํ ตีรยเต กงฺขา, ยาย ปญฺญาย ปจฺจเย;

ทิฏฺฐตฺตา สุทฺธิ สา กงฺขาตรณํ อิติ วุจฺจติ.

๓๑๗.

ปตฺตญฺญาตปริญฺโญ โส, อตฺรฏฺโฐ ยตเตยติ;

ตีรณวฺหปริญฺญาย, วิสุทฺธตฺถํ สทาทโร.

๓๑๘.

ติกาลาทิวสา ขนฺเธ, สมาเสตฺวา กลาปโต;

อนิจฺจา ทุกฺขานตฺตาติ, อาโท เอวํ วิปสฺสติ.

๓๑๙.

ขนฺธานิจฺจา ขยฏฺเฐน, ภยฏฺเฐน ทุขาว เต;

อนตฺตาสารกฏฺเฐน, อิติ ปสฺเส ปุนปฺปุนํ.

๓๒๐.

อากาเรหิ อนิจฺจาทิจตฺตาลีเสหิ สมฺมเส;

ลกฺขณานํ วิภูตตฺถํ, ขนฺธานํ ปน สพฺพโส.

๓๒๑.

เอวญฺจาปิ อสิชฺฌนฺเต, นวธา นิสิตินฺทฺริโย;

สตฺตกทฺวยโต สมฺมา, รูปารูเป วิปสฺสเย.

๓๒๒.

รูปมาทานนิกฺเขปา, วโยวุทฺธตฺตคามิโต;

สมฺมเสวนฺนชาทีหิ, ธมฺมตารูปโตปิ จ.

๓๒๓.

นามํ กลาปยมโต, ขณโต กมโตปิ จ;

ทิฏฺฐิมานนิกนฺตีนํ, ปสฺเส อุคฺฆาฏนาทิโต.

๓๒๔.

อวิชฺชาตณฺหากมฺมนฺน-เหตุโต [Pg.29] รูปํ อุพฺภเว;

วินาหารํ สผสฺเสหิ, เวทนาทิตฺตยํ ภเว.

๓๒๕.

เตหิเยว วินา ผสฺสํ,นามรูปาธิเกหิ ตุ;

จิตฺตํ เหตุกฺขยา โส โส,เวติ เว ตสฺส ตสฺส ตุ.

๓๒๖.

เหตุโตทยนาเสวํ, ขโณทยวเยนปิ;

อิติ ปญฺญาสากาเรหิ, ปสฺเส ปุนูทยพฺพยํ.

๓๒๗.

โยคิสฺเสวํ สมารทฺธอุทยพฺพยทสฺสิโน;

ปาตุโภนฺติ อุปกฺเลสา, สภาวา เหตุโตปิ จ.

๓๒๘.

เต โอภาสมตุสฺสาหปสฺสทฺธิสุขุเปกฺขนา;

สติ ปีตาธิโมกฺโข จ, นิกนฺติ จ ทสีริตา.

๓๒๙.

ตณฺหาทิฏฺฐุนฺนติคฺคาหวตฺถุโต ตึสธา เต จ;

ตทุปฺปนฺเน จเล พาโล, อมคฺเค มคฺคทสฺสโก.

๓๓๐.

วิปสฺสนา ปโถกฺกนฺตา, ตทาสิ มติมาธุนา;

น มคฺโค คาหวตฺถุตฺตา, เตสํ อิติ วิปสฺสติ.

๓๓๑.

อุปกฺเลเส อนิจฺจาทิ-วสเค โสทยพฺพเย;

ปสฺสโต วีถิโนกฺกนฺตทสฺสนํ วุจฺจเต ปโถ.

๓๓๒.

มคฺคามคฺเค ววตฺเถตฺวา, ยา ปญฺญา เอวมุฏฺฐิตา;

มคฺคามคฺคิกฺขสงฺขาตา, สุทฺธิ สา ปญฺจมี ภเว.

๓๓๓.

ปหานวฺหปริญฺญาย, อาทิโต สุทฺธิสิทฺธิยา;

ตีรณวฺหปริญฺญาย, อนฺตโค ยตเตธุนา.

๓๓๔.

ชายเต นวญาณี สา, วิสุทฺธิ กมโตทย-พฺพยาที ฆฏมานสฺส, นว โหนฺติ ปเนตฺถ หิ.

๓๓๕.

สนฺตตีริยโต เจว, ฆเนนาปิ จ ฉนฺนโต;

ลกฺขณานิ น ขายนฺเต, สํกิลิฏฺฐา วิปสฺสนา.

๓๓๖.

ตโตตฺร [Pg.30] สมฺมเส ภิยฺโย, ปุนเทวุทยพฺพยํ;

เตนานิจฺจาทิสมฺปสฺสํ, ปฏุตํ ปรมํ วเช.

๓๓๗.

อาวฏฺเฏตฺวา ยทุปฺปาทฏฺฐิติอาทีหิ ปสฺสโต;

ภงฺเคว ติฏฺฐเต ญาณํ, ตทา ภงฺคมตี สิยา.

๓๓๘.

เอวํ ปสฺสยโต ภงฺคํ, ติภโว ขายเต ยทา;

สีหาทิว ภยํ หุตฺวา, สิยา ลทฺธา ภยิกฺขณา.

๓๓๙.

สาทีนวา ปติฏฺฐนฺเต, ขนฺธาทิตฺตฆรํ วิย;

ยทา ตทา สิยา ลทฺธา, อาทีนวานุปสฺสนา.

๓๔๐.

สงฺขาราทีนวํ ทิสฺวา, รมเต น ภวาทิสุ;

มติ ยทา ตทา ลทฺธา, สิยา นิพฺพิทปสฺสนา.

๓๔๑.

ญาณํ มุจฺจิตุกามํ เต, สพฺพภูสงฺขเต ยทา;

ชาลาทีหิ จ มจฺฉาที, ตทา ลทฺธา จชฺชมติ.

๓๔๒.

สงฺขาเร อสุภานิจฺจทุกฺขโตนตฺตโต มติ;

ปสฺสนฺตี จตฺตุมุสฺสุกฺกา, ปฏิสงฺขานุปสฺสนา.

๓๔๓.

วุตฺตาตฺร ปฏุภาวาย, สพฺพญาณปวตฺติยา;

มีนสญฺญาย สปฺปสฺส, คาหลุทฺทสโมปมา.

๓๔๔.

อตฺตตฺตนิยโต สุญฺญํ, ทฺวิธา ‘‘นาหํ กฺวจา’’ทินา;

จตุธา ฉพฺพิธา จาปิ, พหุธา ปสฺสโต ภุสํ.

๓๔๕.

อาวฏฺฏติคฺคิมาสชฺช,นฺหารูว มติ สงฺขตํ;

จตฺตภริโย ยถา โทเส,ตถา ตํ สมุเปกฺขเต.

๓๔๖.

ตาว สาทีนวานมฺปิ, ลกฺขเณ ติฏฺฐเต มติ;

น ปสฺเส ยาว สา ตีรํ, สามุทฺทสกุณี ยถา.

๓๔๗.

สงฺขารุเปกฺขาญาณายํ, สิขาปตฺตา วิปสฺสนา;

วุฏฺฐานคามินีติ จ, สานุโลมาติ วุจฺจติ.

๓๔๘.

ปตฺวา [Pg.31] โมกฺขมุขํ สตฺต, สาเธติริยปุคฺคเล;

ฌานงฺคาทิปฺปเภเท จ, ปาทกาทิวเสน สา.

๓๔๙.

อนิจฺจโต หิ วุฏฺฐานํ, ยทิ ยสฺสาสิ โยคิโน;

โสธิโมกฺขสฺส พาหุลฺลา, ติกฺขสทฺธินฺทฺริโย ภเว.

๓๕๐.

ทุกฺขโตนตฺตโต ตญฺเจ, สิยา โหนฺติ กเมน เต;

ปสฺสทฺธิเวทพาหุลฺลา, ติกฺเขกคฺคมตินฺทฺริยา.

๓๕๑.

ปญฺญาธุรตฺตมุทฺทิฏฺฐํ, วุฏฺฐานํ ยทินตฺตโต;

สทฺธาธุรตฺตํ เสเสหิ, ตํ วิยาภินิเวสโต.

๓๕๒.

ทฺเว ติกฺขสทฺธสมถา, สิยุํ สทฺธานุสาริโน;

อาโท มชฺเฌสุ ฐาเนสุ, ฉสุ สทฺธาวิมุตฺตกา.

๓๕๓.

อิตโร ธมฺมานุสารีโท, ทิฏฺฐิปฺปตฺโต อนนฺตเก;

ปญฺญามุตฺโตภยตฺถนฺเต, อฌานิฌานิกา จ เต.

๓๕๔.

ติกฺขสทฺธสฺส จนฺเตปิ, สทฺธามุตฺตตฺตมีริตํ;

วิสุทฺธิมคฺเค มชฺฌสฺส, กายสกฺขิตฺตมฏฺฐสุ.

๓๕๕.

วุตฺตํ โมกฺขกถายํ ยํ, ติกฺขปญฺญารหสฺส ตุ;

ทิฏฺฐิปตฺตตฺตํ เหตญฺจ, ตญฺจ นตฺถาภิธมฺมิเก.

๓๕๖.

เต สพฺเพ อฏฺฐโมกฺขานํ, ลาภี เจ ฉสุ มชฺฌสุ;

กายสกฺขี สิยุํ อนฺเต, อุภโตภาคมุตฺตกา.

๓๕๗.

อนุโลมานิ จตฺตาริ, ตีณิ ทฺเว วา ภวนฺติ หิ;

มคฺคสฺส วีถิยํ มนฺทมชฺฌติกฺขมติพฺพสา.

๓๕๘.

วิสุทฺธิมคฺเค จตฺตาริ, ปฏิสิทฺธานิ สพฺพถา;

เอวมฏฺฐสาลินิยา, วุตฺตตฺตา เอวมีริตํ.

๓๕๙.

ภวงฺคาสนฺนโทโสปิ, นปฺปนาย ถิรตฺตโต;

สุทฺธึ ปฏิปทาญาณทสฺสเนวํ ลเภ ยติ.

๓๖๐.

อาวชฺชํ [Pg.32] วิย มคฺคสฺส, ฉฏฺฐสตฺตมสุทฺธินํ;

อนฺตรา สนฺติมารพฺภ, เตหิ โคตฺรภุ ชายเต.

๓๖๑.

สํโยชนตฺตยจฺเฉที, มคฺโค อุปฺปชฺชเต ตโต;

ผลานิ เอกํ ทฺเว ตีณิ, ตโต วุตฺตมติกฺกมา.

๓๖๒.

ตถา ภาวยโต โหติ, ราคโทสตนูกรํ;

ทุติโย ตปฺผลํ ตมฺหา, สกทาคามิ ตปฺผลี.

๓๖๓.

เอวํ ภาวยโต ราคโทสนาสกรุพฺภเว;

ตติโย ตปฺผลํ ตมฺหา, ตปฺผลฏฺโฐนาคามิโก.

๓๖๔.

เอวํ ภาวยโต เสสโทสนาสกรุพฺภเว;

จตุตฺโถ ตปฺผลํ ตมฺหา, อรหา ตปฺผลฏฺฐโก.

๓๖๕.

กตกิจฺโจ ภวจฺเฉโท, ทกฺขิเณยฺโยปธิกฺขยา;

นิพฺพุตึ ยาติ ทีโปว, สพฺพทุกฺขนฺตสญฺญิตํ.

๓๖๖.

เอวํ สิทฺธา สิยา สุทฺธิ, ญาณทสฺสนสญฺญิตา;

วุตฺตํ เอตฺตาวตา สจฺจํ, ปรมตฺถํ สมาสโต.

๓๖๗.

สจฺจํ สมฺมุติ สตฺตาทิอวตฺถุ วุจฺจเต ยโต;

น ลพฺภาลาตจกฺกํว, ตํ หิ รูปาทโย วินา.

๓๖๘.

เตน เตน ปกาเรน, รูปาทึ น วิหาย ตุ;

ตถา ตถาภิธานญฺจ, คาหญฺจ วตฺตเต ตโต.

๓๖๙.

ลพฺภเต ปริกปฺเปน, ยโต ตํ น มุสา ตโต;

อวุตฺตาลมฺพมิจฺจาหุ, ปริตฺตาทีสฺววาจโต.

๓๗๐.

ปาปกลฺยาณมิตฺโตยํ, สตฺโตติ ขนฺธสนฺตติ;

เอกตฺเตน คเหตฺวาน, โวหรนฺตีธ ปณฺฑิตา.

๓๗๑.

ปถวาทิ วิเยโกปิ, ปุคฺคโล น ยโต ตโต;

กุทิฏฺฐิวตฺถุภาเวน, ปุคฺคลคฺคหณํ ภเว.

๓๗๒.

เอตํ วิสยโต กตฺวา, สงฺขาทีหิ ปเทหิ ตุ;

อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, อิติ ตญฺญูหิ ภาสิตา.

๓๗๓.

ปญฺญตฺติ [Pg.33] วิชฺชมานสฺส, รูปาทิวิสยตฺตโต;

กายํ ปญฺญตฺติ เจ สุฏฺฐุ, วทโต สุณ สจฺจโต.

๓๗๔.

สวิญฺญตฺติวิกาโร หิ, สทฺโท สจฺจทฺวยสฺส ตุ;

ปญฺญาปนตฺตา ปญฺญตฺติ, อิติ ตญฺญูหิ ภาสิตา.

๓๗๕.

ปจฺจุปฺปนฺนาทิอาลมฺพํ, นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา-ญาณสฺสาติ อิทญฺเจวํ, สติ ยุชฺชติ นาญฺญถา.

๓๗๖.

สทฺทาภิเธยฺยสงฺขาทิ, อิติ เจ สพฺพวตฺถุนํ;

ปญฺญาเปตพฺพโต โหติ, ปญฺญตฺติปทสงฺคโห.

๓๗๗.

‘‘สพฺเพ ปญฺญตฺติธมฺมา’’ติ, เทเสตพฺพํ ตถา สติ;

อถ ปญฺญาปนสฺสาปิ, ปญฺญาเปตพฺพวตฺถุนํ.

๓๗๘.

วิภาคํ ญาปนตฺถํ หิ, ตถุทฺเทโส กโตติ เจ;

น กตฺตพฺพํ วิสุํ เตน, ปญฺญตฺติปถสงฺคหํ.

๓๗๙.

ปญฺญาปิยตฺตา จตูหิ, ปญฺญตฺตาทิปเทหิ สา;

ปเรหิ ปญฺญาปนตฺตา, อิติ อาจริยาพฺรวุํ.

๓๘๐.

รูปาทโย อุปาทาย, ปญฺญาเปตพฺพโต กิร;

อวิชฺชมาโนปาทายปญฺญตฺติ ปฐมา ตโต.

๓๘๑.

โสตวิญฺญาณสนฺตานานนฺตรํ ปตฺตชาตินา;

คหิตปุพฺพสงฺเกตมโนทฺวาริกเจตสา.

๓๘๒.

ปญฺญาเปนฺติ คหิตาย, ยาย สตฺตรถาทโย;

อิติ สา นามปญฺญตฺติ, ทุติยาติ จ กิตฺติตา.

๓๘๓.

สทฺทโต อญฺญนามาวโพเธนตฺถาวโพธนํ;

กิจฺฉสาธนโต ปุพฺพนโย เอว ปสํสิโย.

๓๘๔.

สา วิชฺชมานปญฺญตฺติ, ตถา อวิชฺชมานตา;

วิชฺชมาเนน จาวิชฺชมานา ตพฺพิปรีตกา.

๓๘๕.

อวิชฺชมาเนน วิชฺชมานตพฺพิปรีตกา;

อิจฺเจตา ฉพฺพิธา ตาสุ, ปฐมา มติอาทิกา.

๓๘๖.

สตฺโต [Pg.34] สทฺโธ นรุสฺสาโห,เสนิโย มนเจตนา;

อิจฺเจวเมตา วิญฺเญยฺยา,กมโต ทุติยาทิกา.

๓๘๗.

เอวํ ลกฺขณโต ญตฺวา,สจฺจทฺวยมสงฺกรํ;

กาตพฺโพ ปน โวหาโร,วิญฺญูหิ น ยถา ตถาติ.

อิติ สจฺจสงฺเขเป นิพฺพานปญฺญตฺติปริทีปโน นาม

ปญฺจโม ปริจฺเฉโท.

สจฺจสงฺเขโป นิฏฺฐิโต.