Tipiṭaka Translation

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

อภิธมฺมปิฏเก

ในพระอภิธรรมปิฎก

ปญฺจปกรณ-อนุฏีกา

อนุฎีกาปัญจปกรณ์

ธาตุกถาปกรณ-อนุฏีกา

อนุฎีกาธาตุกถาปกรณ์

คนฺถารมฺภวณฺณนา

คำอธิบายเริ่มเรื่อง

ธาตุกถาปกรณเทสนาย [Pg.1] เทสเทสกปริสาปเทสา วุตฺตปฺปการา เอวาติ กาลาปเทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธาตุกถาปกรณํ เทเสนฺโต’’ติอาทิมาห. ‘‘ตสฺเสว อนนฺตรํ อเทสยี’’ติ หิ อิมินา วิภงฺคานนฺตรํ ธาตุกถา เทสิตาติ ตสฺสา เทสนากาโล อปทิฏฺโฐ โหติ. เย ปน ‘‘วิภงฺคานนฺตรํ กถาวตฺถุปกรณํ เทสิต’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ วาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘วิภงฺคานนฺตรํ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห.

เพื่อแสดงการระบุถึงกาลว่า การแสดงธาตุกถาปกรณ์นั้น เป็นการระบุถึงสถานที่ ผู้แสดง และบริษัทที่แสดงตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เมื่อทรงแสดงธาตุกถาปกรณ์’ เพราะด้วยคำว่า ‘ทรงแสดงต่อจากนั้น’ นี้ กาลแห่งการแสดงธาตุกถาว่า ธาตุกถาอันพระองค์ทรงแสดงต่อจากวิภังค์ ย่อมเป็นอันถูกระบุถึงแล้ว ส่วนผู้ใดกล่าวว่า ‘กถาวัตถุอันพระองค์ทรงแสดงต่อจากวิภังค์’ เมื่อปฏิเสธวาทะของชนเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ต่อจากวิภังค์...เป...เพื่อแสดง’

‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติอาทิวจนโต (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘; จูฬนิ. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔๗) กิเลสวิทฺธํสนมฺปิ เทวปุตฺตมารสฺส พลวิธมนนฺติ สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘อปฺปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมาราน’’นฺติ ปน วุจฺจมานตฺตา ขนฺติพลสทฺธาพลาทิอานุภาเวน อุสฺสาหปริสาพลภญฺชนเมว เทวปุตฺตมารสฺส พลวิทฺธํสนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิสยาติกฺกมนํ กามธาตุสมติกฺกโม. สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสนาติ ปหานาภิสมยปริญฺญาภิสมยานํ วเสน. นนุ เจตํ ปญฺจนฺนํ มารานํ ภญฺชนํ สาวเกสุปิ ลพฺภเตวาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปรูปนิสฺสยรหิต’’นฺติอาทิ. วีรสฺส ภาโว วีริยนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘มหาวีริโยติ มหาวีโร’’ติ. มหาวีริยตา จ ปริปุณฺณวีริยปารมิตาย จตุรงฺคสมนฺนาคตวีริยาธิฏฺฐาเนน [Pg.2] อนญฺญสาธารณจตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสมฺปตฺติยา จ เวทิตพฺพา. ตโต เอว หิสฺส วีริยาหานิสิทฺธิปีติ.

ด้วยคำมีอาทิว่า ‘กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน’ (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘; จูฬนิ. นันทมาณวกปุจฉานิทเทส ๔๗) พึงกล่าวได้ว่า แม้การทำลายกิเลสก็เป็นการทำลายกำลังของเทวบุตรมาร แต่เพราะมีการกล่าวว่า ‘โดยความเป็นมารคือกิเลสและอภิสังขารโดยการไม่ให้เป็นไป’ การทำลายกำลังของเทวบุตรมาร พึงเห็นว่าเป็นการทำลายกำลังคือความอุตสาหะและบริษัทด้วยอานุภาพแห่งขันติพละและสัทธาพละเป็นต้นนั่นเอง การก้าวล่วงอารมณ์ เป็นการก้าวล่วงกามธาตุ โดยการกำหนดรู้ด้วยการละสมุทัย คือ โดยอำนาจแห่งปหานาภิสมัยและปริญญาภิสมัย อนึ่ง พึงกล่าวว่า การทำลายมาร ๕ อย่างนี้ ย่อมมีได้แม้ในสาวกมิใช่หรือ? เมื่อทำความสงสัยนั้นไว้ในใจ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ปราศจากอุปนิสัยของผู้อื่น’ เมื่อทำความกล้าหาญให้เป็นความเพียร จึงกล่าวว่า ‘ผู้มีความเพียรมาก คือ ผู้กล้าหาญมาก’ อนึ่ง ความเป็นผู้มีความเพียรมาก พึงทราบด้วยความเพียรบารมีที่บริบูรณ์ ด้วยอธิษฐานความเพียรที่ประกอบด้วยองค์ ๔ และด้วยความถึงพร้อมแห่งสัมมัปปธาน ๔ ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ความสำเร็จและความอิ่มใจในความไม่เสื่อมแห่งความเพียรของพระองค์จึงมี

ขนฺธาทิเก ธมฺเม อธิฏฺฐาย นิสฺสาย วิสยํ กตฺวา อภิธมฺมกถา ปวตฺตาติ อาห ‘‘อภิธมฺมกถาธิฏฺฐานฏฺเฐน วา’’ติ. เตสํ กถนโตติ เตสํ ขนฺธาทีนํ กถาภาวโต. เอเตน อตฺถวิเสสสนฺนิสฺสโย พฺยญฺชนสมุทาโย ปกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ธาตุโย กถียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ ธาตุกถา, ตถาปวตฺโต พฺยญฺชนตฺถสมุทาโย. ยทิ เอวํ สตฺตนฺนมฺปิ ปกรณานํ ธาตุกถาภาโว อาปชฺชตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยทิปี’’ติอาทิ. ตตฺถ สาติสยนฺติ สวิเสสํ วิจิตฺตาติเรกวเสน อนวเสสโต จ เทสนาย ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ (ธาตุ. ๕). เตเนวาห ‘‘เอกเทสกถนเมว หิ อญฺญตฺถ กต’’นฺติ.

พระอภิธรรมกถา ย่อมเป็นไปโดยการอธิษฐาน การอาศัย และการทำธรรมมีขันธ์เป็นต้นให้เป็นอารมณ์ จึงกล่าวว่า ‘หรือโดยอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งพระอภิธรรมกถา’ เพราะความเป็นเรื่องราวของธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่าปกรณ์ คือ หมู่แห่งพยัญชนะที่อาศัยอรรถวิเศษ อีกอย่างหนึ่ง ธาตุทั้งหลายอันบุคคลกล่าวในปกรณ์นี้ หรือด้วยปกรณ์นี้ ชื่อว่าธาตุกถา คือ หมู่แห่งพยัญชนะและอรรถที่ดำเนินไปอย่างนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นธาตุกถาของปกรณ์ทั้ง ๗ ก็พึงถึงพร้อม เมื่อทรงหมายถึงความสงสัยนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ถึงแม้ว่า’ ในปกรณ์นั้น ชื่อว่ามีส่วนพิเศษ คือ เพราะการแสดงดำเนินไปโดยมีลักษณะพิเศษ โดยความวิจิตรเกินกว่าปกติ และโดยไม่เหลือเศษ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘พระธรรมสังคณีทั้งหมด เป็นมาติกาของธาตุกถา’ (ธาตุ. ๕) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘การกล่าวเพียงบางส่วนเท่านั้น อันบุคคลทำไว้ในที่อื่น’

อิทานิ สาสเน เยสุ ธาตุ-สทฺโท นิรุฬฺโห, เตสํ วเสน อญฺเญหิปิ อสาธารณํ อิมสฺส ปกรณสฺส ธาตุกถาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ขนฺธายตนธาตูหิ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ขนฺธายตนธาตูสุ. มหนฺโต ปเภทานุคโต วิสโย เอตาสนฺติ มหาวิสยา, ธาตุโย, น ขนฺธายตนานิ อปฺปตรปทตฺตา. เยน วา สภาเวน ธมฺมา สงฺคหาสงฺคหสมฺปโยควิปฺปโยเคหิ อุทฺเทสนิทฺเทเส ลภนฺติ, โส สภาโว ธาตุ. สา ธาตุ อิธ สาติสยํ เทสิตาติ สวิเสสํ ธาตุยา กถนโต อิทํ ปกรณํ ‘‘ธาตุกถา’’ติ วุตฺตํ. สภาวตฺโถ หิ อยํ ธาตุ-สทฺโท ‘‘ธาตุโส, ภิกฺขเว, สตฺตา สํสนฺทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๙๘) วิย. ธาตุเภทนฺติ ธาตุวิภาคํ. ปกรณนฺติ วจนเสโส. กุโต ปกรณ-สทฺโท ลพฺภตีติ อาห ‘‘สตฺตนฺนํ ปกรณานํ กเมน วณฺณนาย ปวตฺตตฺตา’’ติ. เตน โยชนํ กตฺวาติ เตน ปกรณ-สทฺเทน ‘‘ธาตุกถาว ปกรณํ ธาตุกถาปกรณ’’นฺติ โยชนํ กตฺวา. ตํ ทีปนนฺติ ตํ ธาตุกถาปกรณสฺส อตฺถทีปนํ, อตฺถทีปนากาเรน ปวตฺตํ วณฺณนํ. ‘‘อตฺถํ ทีปยิสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘ตํ สุณาถา’’ติ วทนฺโต โสตทฺวารานุสาเรน ตตฺถ อุปธารเณ นิโยเชตีติ อาห ‘‘ตํทีปนวจนสวเนน อุปธาเรถาติ อตฺโถ’’ติ.

บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นธาตุกถาของปกรณ์นี้ ซึ่งไม่ทั่วไปแก่ปกรณ์อื่น โดยอาศัยคำว่า ‘ธาตุ’ ที่นิยมใช้ในพระศาสนา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘หรือด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุ’ ในคำนั้น คำว่า ‘ในคำนั้น’ คือ ในขันธ์ อายตนะ และธาตุ ธาตุทั้งหลายมีอารมณ์กว้างขวาง คือ มีอารมณ์อันเป็นไปตามความแตกต่างกันมาก ไม่ใช่ขันธ์และอายตนะ เพราะมีบทน้อยกว่า อีกอย่างหนึ่ง สภาวะใดที่ธรรมทั้งหลายย่อมได้ในการยกขึ้นแสดงและการจำแนกโดยการสงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์ สัมปยุต และวิปปยุต สภาวะนั้นชื่อว่าธาตุ ธาตุนั้นอันบุคคลแสดงไว้ในปกรณ์นี้โดยมีส่วนพิเศษ เพราะการกล่าวธาตุโดยมีลักษณะพิเศษ ปกรณ์นี้จึงชื่อว่า ‘ธาตุกถา’ อนึ่ง คำว่า ‘ธาตุ’ นี้ มีอรรถว่าสภาวะ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้ากันโดยธาตุ’ (สํ. นิ. ๒.๙๘) คำว่า ‘ธาตุเภท’ คือ การจำแนกธาตุ คำว่า ‘ปกรณ์’ เป็นบทที่เหลือ คำว่า ‘ปกรณ์’ ย่อมได้มาจากไหน? จึงกล่าวว่า ‘เพราะการอธิบายดำเนินไปตามลำดับแห่งปกรณ์ทั้ง ๗’ เมื่อทำความเชื่อมโยงด้วยคำนั้น คือ เมื่อทำความเชื่อมโยงด้วยคำว่า ‘ปกรณ์’ ว่า ‘ธาตุกถาเป็นปกรณ์ ชื่อว่าธาตุกถาปกรณ์’ คำว่า ‘การอธิบายนั้น’ คือ การอธิบายอรรถของธาตุกถาปกรณ์นั้น เป็นคำอธิบายที่ดำเนินไปโดยลักษณะของการอธิบายอรรถ เมื่อกล่าวว่า ‘เราจักอธิบายอรรถ’ และกล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้น’ ผู้กล่าวจึงชักชวนให้ตั้งใจฟังในที่นั้นโดยอนุโลมตามทางแห่งการฟัง จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังด้วยการฟังคำอธิบายนั้น’

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเริ่มเรื่อง จบแล้ว

๑. มาติกาวณฺณนา

๑. คำอธิบายมาติกา

๑. นยมาติกาวณฺณนา

๑. คำอธิบายมาติกานัย

๑. จุทฺทสวิเธนาติ [Pg.3] จุทฺทสปฺปกาเรน, จุทฺทสหิ ปเทหีติ อตฺโถ. ตตฺถ ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติ อิทเมกํ ปทํ, ตถา ‘‘สมฺปโยโค วิปฺปโยโค’’ติ. ‘‘สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทีนิ ปน ตีณิ ตีณิ ปทานิ เอเกกํ ปทํ. อิตเรสุ ปทวิภาโค สุวิญฺเญยฺโยว. เอเตหีติ สงฺคหาทิปฺปกาเรหิ. นยนํ ปาปนํ, ตํ ปน ปวตฺตนํ ญาปนญฺจ โหตีติ ‘‘ปวตฺตียติ ญายนฺตี’’ติ จ ทฺวิธาปิ อตฺโถ วุตฺโต. นยา เอว อุทฺทิสิยมานา มาติกา. อตฺถทฺวเยปิ ปวตฺตนญาณกิริยานํ กรณภาเวน สงฺคหาทิปฺปการา นยาติ วุตฺตา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อิมินา สงฺคหาทิเกน นเยนา’’ติ (ธาตุ. อฏฺฐ. ๑). ปทานนฺติ อตฺถทีปกานํ วจนานํ. ปชฺชติ เอเตน อตฺโถติ หิ ปทํ. ปทานนฺติ จ สํสามิสมฺพนฺเธ สามิวจนํ, ปกรณสฺสาติ ปน อวยวาวยวีสมฺพนฺเธ.

๑. คำว่า ‘ด้วย ๑๔ อย่าง’ คือ ด้วย ๑๔ ประเภท อรรถว่า ด้วย ๑๔ บท ในคำนั้น คำว่า ‘สงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์’ นี้เป็นบทหนึ่ง เช่นเดียวกับคำว่า ‘สัมปยุต วิปปยุต’ ส่วนคำมีอาทิว่า ‘สัมปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว วิปปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว’ บท ๓ บทเหล่านี้เป็นบทหนึ่งๆ ในการจำแนกบทที่เหลือ พึงทราบได้โดยง่าย ด้วยคำว่า ‘ด้วยเหล่านี้’ คือ ด้วยประเภทมีสงเคราะห์เป็นต้น การนำไป คือ การให้ถึง ซึ่งการนำไปนั้น ย่อมเป็นการให้เป็นไปและการให้รู้ จึงกล่าวอรรถไว้ ๒ อย่างว่า ‘ย่อมเป็นไป ย่อมรู้’ มาติกาที่ยกขึ้นแสดงนั้นแล คือ นัย ในอรรถทั้งสองนั้น ประเภทมีสงเคราะห์เป็นต้น ชื่อว่านัย โดยความเป็นเครื่องกระทำซึ่งการให้เป็นไปและการรู้ เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘ด้วยนัยมีสงเคราะห์เป็นต้นนี้’ (ธาตุ. อรรถ. ๑) คำว่า ‘บททั้งหลาย’ คือ คำที่แสดงอรรถ เพราะอรรถย่อมถึงพร้อมด้วยคำนี้ คำนั้นจึงชื่อว่าบท อนึ่ง คำว่า ‘บททั้งหลาย’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แบบเจ้าของ (สามิสัมพันธะ) ส่วนคำว่า ‘ของปกรณ์’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แบบส่วนย่อยและส่วนรวม (อวยวอวยวีสัมพันธะ)

๒. อพฺภนฺตรมาติกาวณฺณนา

๒. คำอธิบายอัพภันตรมาติกา

๒. ตทตฺถานีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทตฺถานิ. ปฏิจฺจ สมุปฺปชฺชติ สงฺขาราทิกํ เอตสฺมาติ หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, ปจฺเจกํ อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโม. ตถา หิ วุตฺตํ สงฺขารปิฏเก ‘‘ทฺวาทส ปจฺจยา, ทฺวาทส ปฏิจฺจสมุปฺปาทา’’ติ. เตสนฺติ ขนฺธาทีนํ. ตถาทสฺสิตานนฺติ คณนุทฺเทสวิภาคมตฺเตน ทสฺสิตานํ. กสฺมา ปเนตฺถ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ทฺวาทสภาเวเนว คหิโต, นนุ ตตฺถ ภโว กมฺมภวาทิเภเทน, โสกาทโย จ สรูปโตเยว อิธ ปาฬิยํ คหิตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ‘‘ปญฺจวีสาธิเกน ปทสเตนา’’ติ เอวํ วุตฺเต อฏฺฐกถาวจเน. กมฺมภวสฺส ภาวนภาเวน, อุปปตฺติภวสฺส ภวนภาเวน. ปทตฺถโต ปน กมฺมภโว ภวติ เอตสฺมาติ ภโว, อิตโร ภวติ, ภวนํ วาติ. ตนฺนิทานทุกฺขภาเวนาติ ชรามรณนิทานทุกฺขภาเวน.

๒. คำว่า ‘มีอรรถนั้น’ คือ มีอรรถแห่งปฏิจจสมุปบาท เพราะสังขารเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท คือ ธรรมที่เป็นปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้นแต่ละอย่าง ดังที่กล่าวไว้ในสังขารปิฎกว่า ‘ปัจจัย ๑๒ ปฏิจจสมุปบาท ๑๒’ คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ คือ ของธรรมมีขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘ที่แสดงไว้แล้วอย่างนั้น’ คือ ที่แสดงไว้แล้วโดยเป็นเพียงการนับ การยกขึ้นแสดง และการจำแนก เหตุไฉนในปกรณ์นี้ ปฏิจจสมุปบาทจึงถูกถือเอาโดยมี ๑๒ อย่างเท่านั้น? อนึ่ง ในปฏิจจสมุปบาทนั้น ภพถูกถือเอาโดยความแตกต่างกันแห่งกรรมภพเป็นต้น และโสกะเป็นต้นก็ถูกถือเอาโดยมีสภาพเป็นของตนเองในบาลีนี้มิใช่หรือ? เมื่อทรงหมายถึงความสงสัยนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในคำนั้น’ ในคำนั้น คำว่า ‘ในคำนั้น’ คือ ในคำอรรถกถาที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยบท ๑๐๐ กับ ๒๕’ โดยความเป็นสภาวะที่ยังผลให้เกิดแห่งกรรมภพ และโดยความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแห่งอุปปัตติภพ ส่วนโดยอรรถแห่งบท กรรมภพย่อมมีจากธรรมนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่าภพ ภพอื่นย่อมมี หรือความเป็นภพ คำว่า ‘โดยความเป็นทุกข์มีภพนั้นเป็นเหตุ’ คือ โดยความเป็นทุกข์มีชราและมรณะเป็นเหตุ

‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ อิทมฺปิ ธาตุกถาย มาติกากิตฺตนเมวาติ ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกาติ อยํ ธาตุกถามาติกาโต พหิทฺธา วุตฺตา’’ติ วจนํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห[Pg.4]. ปกรณนฺตรคตา วุตฺตา ธาตุกถาย มาติกาภาเวนาติ อตฺโถ. กามญฺเจตฺถ มาติกาภาเวน วุตฺตา, ปกรณนฺตรคตตฺตา ปน อญฺญโต คเหตพฺพรูปา อิโต พหิภูตา นาม โหนฺติ, สรูปโต คหิตาว ปญฺจกฺขนฺธาติอาทิกา อพฺภนฺตรา. เตนาห ‘‘สรูปโต ทสฺเสตฺวา ฐปิตตฺตา’’ติ. มาติกาย อสงฺคหิตตฺตาติ มาติกาย สรูเปน อสงฺคหิตตฺตา, น อญฺญถา. น หิ มาติกาย อสงฺคหิโต โกจิ ปทตฺโถ อตฺถิ. วิกิณฺณภาเวนาติ ขนฺธวิภงฺคาทีสุ วิสุํ วิสุํ กิณฺณภาเวน วิสฏภาเวน.

แม้คำว่า ‘ธรรมสังคณีทั้งหมดเป็นมาติกาของธาตุกถา’ นี้ ก็เป็นการกล่าวถึงมาติกาของธาตุกถาเท่านั้น เพราะไม่เห็นด้วยกับคำว่า ‘มาติกาที่กล่าวไว้ในธรรมสังคณีทั้งหมดนี้ กล่าวไว้นอกมาติกาของธาตุกถา’ จึงกล่าวคำว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น อธิบายว่า มาติกาที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อื่นนั้น ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นมาติกาของธาตุกถา แม้มาติกานี้จะกล่าวไว้ในฐานะเป็นมาติกา แต่เพราะอยู่ในคัมภีร์อื่น จึงชื่อว่าอยู่นอกนี้ คือมีรูปที่พึงถือเอาจากที่อื่น ส่วนมาติกาที่ถือเอาโดยสภาวะ เช่น ปัญจขันธ์ เป็นต้น เป็นมาติกาภายใน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะแสดงและตั้งไว้โดยสภาวะ’ คำว่า ‘เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในมาติกา’ หมายถึง เพราะไม่สงเคราะห์เข้าโดยสภาวะของมาติกา ไม่ใช่โดยประการอื่น เพราะไม่มีบทธรรมใดที่ไม่สงเคราะห์เข้าในมาติกา คำว่า ‘โดยความเป็นของกระจัดกระจาย’ หมายถึง โดยความเป็นของกระจัดกระจายไปในขันธวิภังค์เป็นต้น คือโดยความเป็นของแผ่ซ่านไปต่างหากๆ

๓. นยมุขมาติกาวณฺณนา

๓. อรรถกถาว่าด้วยนยมุขมาติกา

๓. นยานํ สงฺคหาทิปฺปการวิเสสานํ ปวตฺติ เทสนา, ตสฺสา วินิคฺคมฏฺฐานตาย ทฺวารํ. ยถาวุตฺตธมฺมา ยถารหํ ขนฺธายตนธาตุโย อรูปิโน จ ขนฺธาติ เตสํ อุทฺเทโส นยมุขมาติกา. เตนาห ‘‘นยาน’’นฺติอาทิ. วิยุชฺชนสีลา, วิโยโค วา เอเตสํ อตฺถีติ วิโยคิโน, ตถา สหโยคิโน, สงฺคหาสงฺคหธมฺมา จ วิโยคีสหโยคีธมฺมา จ สงฺคหา…เป… ธมฺมา, สงฺคณฺหนาสงฺคณฺหนวเสน วิยุชฺชนสํยุชฺชนวเสน จ ปวตฺตนกสภาวาติ อตฺโถ. จุทฺทสปีติอาทินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. เยหีติ เยหิ ขนฺธาทีหิ อรูปกฺขนฺเธหิ จ. เต จตฺตาโรติ เต สงฺคหาทโย จตฺตาโร. สจฺจาทีหิปีติ สจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิปิ สห. ยถาสมฺภวนฺติ สมฺภวานุรูปํ, ยํ ยํ ปทํ สงฺคหิโต อสงฺคหิโตติ จ วตฺตุํ ยุตฺตํ, ตํ ตนฺติ อตฺโถ.

๓. การแสดงความดำเนินไปแห่งนัยทั้งหลายอันเป็นประเภทพิเศษมีสังคหะเป็นต้น เป็นประตูเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการออกไปของการแสดงนั้น การยกขึ้นแสดงซึ่งธรรมที่กล่าวมาแล้วโดยสมควร คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ และอรูปขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่า นยมุขมาติกา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘แห่งนัยทั้งหลาย’ เป็นต้น อธิบายว่า ธรรมทั้งหลายมีปกติแยกกัน หรือมีการแยกกัน จึงชื่อว่า วิโยคี (ธรรมที่แยกกัน) และธรรมทั้งหลายมีปกติประกอบกัน จึงชื่อว่า สหโยคี (ธรรมที่ประกอบกัน) และสังคหาสังคหธรรมทั้งหลาย คือ วิโยคีสหโยคีธรรมทั้งหลาย และสังคหะ...ธรรมทั้งหลาย มีสภาพเป็นไปโดยการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ โดยการแยกกันและประกอบกัน ท่านทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า ‘แม้ ๑๔’ เป็นต้น คำว่า ‘ด้วยธรรมเหล่าใด’ หมายถึง ด้วยขันธ์เป็นต้น และด้วยอรูปขันธ์ทั้งหลายเหล่าใด คำว่า ‘สี่อย่างนั้น’ หมายถึง สังคหะเป็นต้นสี่อย่างนั้น คำว่า ‘แม้ด้วยสัจจะ’ เป็นต้น หมายถึง พร้อมด้วยสัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น คำว่า ‘ตามที่สมควร’ หมายถึง ตามความสมควรแก่การเกิดขึ้น บทใดควรกล่าวว่าสงเคราะห์เข้าหรือไม่สงเคราะห์เข้า บทนั้นนั่นแหละ คือเนื้อความ

โส ปนาติ สงฺคหาสงฺคโห. สงฺคาหกภูเตหีติ สงฺคหณกิริยาย กตฺตุภูเตหิ. เตหีติ สจฺจาทีหิ. น สงฺคหภูเตหีติ สงฺคหณกิริยาย กรณภูเตหิ สจฺจาทีหิ สงฺคหาสงฺคโห น วุตฺโต. ตตฺถาปิ หิ ขนฺธายตนธาตุโย เอว กรณภูตาติ ทสฺเสติ. ขนฺธาทีเหว สงฺคเหหีติ ขนฺธาทีหิเยว สงฺคณฺหนกิริยาย กรณภูเตหิ, ‘‘ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนสงฺคเหน อสงฺคหิตา, ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา, เต ธมฺมา จตูหิ ขนฺเธหิ, ทฺวีหายตเนหิ, อฏฺฐหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ สงฺคหาสงฺคโห นิยเมตฺวา วุตฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา สจฺจาทีนิ สงฺคาหกภาเวน วุตฺตานิ, น สงฺคหภาเวน, ขนฺธาทีนิเยว จ สงฺคหภาเวน วุตฺตานิ, ตสฺมา.

คำว่า ‘ก็สังคหาสังคหะนั้น’ หมายถึง สังคหาสังคหะ คำว่า ‘ด้วยธรรมที่เป็นผู้สงเคราะห์’ หมายถึง ด้วยธรรมที่เป็นผู้กระทำในการสงเคราะห์ คำว่า ‘ด้วยธรรมเหล่านั้น’ หมายถึง ด้วยสัจจะทั้งหลายเป็นต้น คำว่า ‘ไม่ใช่ด้วยธรรมที่เป็นเครื่องสงเคราะห์’ หมายถึง สังคหาสังคหะไม่ได้กล่าวไว้ด้วยสัจจะทั้งหลายเป็นต้นที่เป็นเครื่องกระทำในการสงเคราะห์ ในที่นั้น ท่านแสดงว่า ขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่านั้นเป็นเครื่องกระทำ คำว่า ‘ด้วยขันธ์เป็นต้นที่เป็นเครื่องสงเคราะห์เท่านั้น’ หมายถึง ด้วยขันธ์เป็นต้นที่เป็นเครื่องกระทำในการสงเคราะห์เท่านั้น สังคหาสังคหะถูกกล่าวไว้โดยกำหนดว่า ‘ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยอายตนะ ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยธาตุ ธรรมเหล่านั้นไม่สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๔ ด้วยอายตนะ ๒ ด้วยธาตุ ๘’ คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง เพราะสัจจะทั้งหลายเป็นต้นถูกกล่าวไว้โดยความเป็นผู้สงเคราะห์ ไม่ใช่โดยความเป็นเครื่องสงเคราะห์ และขันธ์เป็นต้นเท่านั้นถูกกล่าวไว้โดยความเป็นเครื่องสงเคราะห์ เพราะเหตุนั้น

กสฺมา [Pg.5] ปเนตฺถ สจฺจาทโย สงฺคหวเสน น วุตฺตาติ? ตถาเทสนาย อสมฺภวโต. น หิ สกฺกา รูปกฺขนฺธาทีนํ สมุทยสจฺจาทีหิ, สญฺญาทีนํ วา อินฺทฺริยาทีหิ สงฺคหนเยน ปุจฺฉิตุํ วิสฺสชฺชิตุํ วาติ. ตถา อริยผลาทีสุ อุปฺปนฺนเวทนาทีนํ สจฺจวินิมุตฺตตาย ‘‘เวทนากฺขนฺโธ กติหิ สจฺเจหิ สงฺคหิโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวาปิ ‘‘เอเกน สจฺเจน สงฺคหิโต’’ติอาทินา นิยเมตฺวา สงฺคหํ ทสฺเสตุํ น สกฺกาติ. ยถาสมฺภวนฺติ เยหิ สมฺปโยโค, เยหิ จ วิปฺปโยโค, ตทนุรูปํ.

ถามว่า ‘เพราะเหตุไร สัจจะทั้งหลายเป็นต้นในที่นี้จึงไม่กล่าวโดยการสงเคราะห์?’ ตอบว่า ‘เพราะการแสดงอย่างนั้นเป็นไปไม่ได้’ เพราะไม่สามารถถามและตอบโดยนัยแห่งการสงเคราะห์รูปขันธ์เป็นต้นด้วยสมุทยสัจจะเป็นต้น หรือสัญญาเป็นต้นด้วยอินทรีย์เป็นต้นได้ อนึ่ง ไม่สามารถแสดงการสงเคราะห์โดยกำหนดว่า ‘เวทนาขันธ์สงเคราะห์เข้าด้วยสัจจะหนึ่ง’ เป็นต้น แม้จะถามว่า ‘เวทนาขันธ์สงเคราะห์เข้าด้วยสัจจะเท่าไร’ เพราะเวทนาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในอริยผลเป็นต้น พ้นจากสัจจะ คำว่า ‘ตามที่สมควร’ หมายถึง ตามความสมควรแก่ธรรมที่ประกอบกัน และธรรมที่แยกกัน

รูปํ รูเปน นิพฺพาเนน วา วิปฺปยุตฺตํ น โหติ, นิพฺพานํ วา รูเปน. กสฺมา? สมฺปยุตฺตนฺติ อนาสงฺกนียสภาวตฺตา. จตุนฺนญฺหิ ขนฺธานํ อญฺญมญฺญํ สมฺปโยคีภาวโต ‘‘รูปนิพฺพาเนหิปิ โส อตฺถิ นตฺถี’’ติ สิยา อาสงฺกา, ตสฺมา เตสํ อิตเรหิ, อิตเรสญฺจ เตหิ วิปฺปโยโค วุจฺจติ, น ปน รูปสฺส รูเปน, นิพฺพาเนน วา, นิพฺพานสฺส วา รูเปน กตฺถจิ สมฺปโยโค อตฺถีติ ตทาสงฺกาภาวโต วิปฺปโยโคปิ รูปสฺส รูปนิพฺพาเนหิ, นิพฺพานสฺส วา เตน น วุจฺจติ, อรูปกฺขนฺเธหิเยว ปน วุจฺจตีติ อาห ‘‘จตูเหวา’’ติอาทิ. อนารมฺมณสฺส จกฺขายตนาทิกสฺส. อนารมฺมณอนารมฺมณมิสฺสเกหีติ อนารมฺมเณน โสตายตนาทินา อนารมฺมณมิสฺสเกน จ ธมฺมายตนาทินา. มิสฺสกสฺส ธมฺมายตนาทิกสฺส. อนารมฺมณอนารมฺมณมิสฺสเกหิ น โหตีติ โยเชตพฺพํ. เยสํ ปน เยหิ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนารมฺมณสฺส ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา หิ สารมฺมณสฺส อนารมฺมเณน อนารมฺมณมิสฺสเกน จ วิปฺปโยโค โหติ, เอวํ สารมฺมเณนปิ โส โหติเยว. เตน วิย อนารมฺมณสฺส อนารมฺมณมิสฺสกสฺส จาติ ทฏฺฐพฺพํ.

รูปไม่วิปปยุตจากรูปหรือจากนิพพาน หรือนิพพานไม่วิปปยุตจากรูป เพราะเหตุไร? เพราะมีสภาวะที่ไม่พึงสงสัยว่าจะสัมปยุตกัน เพราะขันธ์ ๔ มีความเป็นธรรมที่สัมปยุตกันและกัน จึงอาจมีความสงสัยว่า 'ธรรมนั้นมีอยู่หรือไม่มีอยู่แม้ด้วยรูปและนิพพาน' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงวิปปยุตของขันธ์เหล่านั้นกับธรรมอื่น และของธรรมอื่นกับขันธ์เหล่านั้น แต่การสัมปยุตของรูปกับรูป หรือกับนิพพาน หรือของนิพพานกับรูป ไม่มีในที่ใดๆ เพราะไม่มีความสงสัยนั้น จึงไม่กล่าวถึงวิปปยุตของรูปกับรูปและนิพพาน หรือของนิพพานกับรูป แต่กล่าวถึงวิปปยุตด้วยอรูปขันธ์เท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยขันธ์ ๔ เท่านั้น' เป็นต้น. คำว่า 'ของธรรมที่ไม่มีอารมณ์' หมายถึง ของจักขายตนะเป็นต้นที่ไม่มีอารมณ์. คำว่า 'ด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์' หมายถึง ด้วยโสตายตนะเป็นต้นที่ไม่มีอารมณ์ และด้วยธัมมายตนะเป็นต้นที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์. คำว่า 'ของธรรมที่ปนกัน' หมายถึง ของธัมมายตนะเป็นต้นที่ปนกัน. พึงประกอบความว่า 'ไม่เป็นด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์'. ส่วนเพื่อจะแสดงว่า ธรรมเหล่าใดวิปปยุตกับธรรมเหล่าใด ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนของธรรมที่ไม่มีอารมณ์' เป็นต้น. เหมือนอย่างที่ธรรมที่มีอารมณ์มีการวิปปยุตกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ฉันใด ธรรมที่มีอารมณ์นั้นก็มีการวิปปยุตกับธรรมที่มีอารมณ์ด้วย ฉันนั้น. พึงเห็นว่า ของธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ก็เป็นเหมือนอย่างนั้น.

๔. ลกฺขณมาติกาวณฺณนา

๔. อรรถกถาว่าด้วยลักขณมาติกา

๔. วิสุํ โยชนา กาตพฺพาติ โย ตีหิ สงฺคโห จตูหิ จ สมฺปโยโค วุตฺโต, ตํ สภาโค ภาโว ปโยเชติ, โย จ ตีหิ อสงฺคโห จตูหิ จ วิปฺปโยโค วุตฺโต, ตํ วิสภาโค ภาโวติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สงฺคโห…เป… วิญฺญายตี’’ติ อาห. ยสฺส สงฺคโห, โส ธมฺโม ขนฺธาทิโก สภาโค. ยสฺส อสงฺคโห, โส วิสภาโค. ตถา สมฺปโยเคสุปิ เวทิตพฺพํ. อิทานิ ยถาวุตฺตํ สภาคตํ สรูปโต นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.6] สมานภาโว สงฺคเห สภาคตา, เอกุปฺปาทาทิโก สมฺปโยเคติ อิมินา รุปฺปนาทิวิธุโร อสมานสภาโว อสงฺคเห วิสภาคตา, นานุปฺปาทาทิโก วิปฺปโยเคติ อยมตฺโถ อตฺถสิทฺโธติ น วุตฺโตติ.

๔. พึงประกอบความต่างหากว่า 'สภาวธรรมที่เป็นสภาคะย่อมยังสังคหะที่กล่าวไว้ด้วย ๓ อย่าง และสัมปยุตที่กล่าวไว้ด้วย ๔ อย่างให้สำเร็จ และสภาวธรรมที่เป็นวิสภาคะย่อมยังอสังคหะที่กล่าวไว้ด้วย ๓ อย่าง และวิปปยุตที่กล่าวไว้ด้วย ๔ อย่างให้สำเร็จ' ท่านเมื่อจะแสดงเนื้อความนี้จึงกล่าวว่า 'สังคหะ...ย่อมรู้ได้'. ธรรมใดมีการสงเคราะห์ ธรรมนั้นมีขันธ์เป็นต้นเป็นสภาคะ. ธรรมใดไม่มีการสงเคราะห์ ธรรมนั้นเป็นวิสภาคะ. พึงทราบแม้ในสัมปยุตและวิปปยุตทั้งหลายก็เช่นกัน. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นสภาคะที่กล่าวมาแล้วโดยกำหนดสภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. ในที่นั้น ความเป็นสภาวะเสมอกันเป็นสภาคะในการสงเคราะห์ และความเป็นสภาวะมีเอกุปปาทะเป็นต้นเป็นสัมปยุต ด้วยเหตุนี้ ความเป็นสภาวะไม่เสมอกันที่ปราศจากความแปรปรวนเป็นต้น เป็นวิสภาคะในการไม่สงเคราะห์ และความเป็นสภาวะที่ไม่มีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น เป็นวิปปยุต เนื้อความนี้สำเร็จได้เองจึงไม่ได้กล่าวไว้.

๕. พาหิรมาติกาวณฺณนา

๕. อรรถกถาว่าด้วยพาหิรมาติกา

๕. เอเตน ฐปนากาเรนาติ สรูเปน อคฺคเหตฺวา ยถาวุตฺเตน ปกรณนฺตรมาติกาย อิธ มาติกาภาวกิตฺตนสงฺขาเตน ฐปนากาเรน. ปกรณนฺตรฐปิตาย มาติกาย อวิภาเคน ปจฺฉโต คหณํ พหิ ฐปนนฺติ อาห ‘‘พหิ ปิฏฺฐิโต ฐปิตตฺตา’’ติ. อิธ อฏฺฐเปตฺวาติ อิมิสฺสา ธาตุกถาย สรูเปน อวตฺวา. ตถา ปกาสิตตฺตาติ มาติกาภาเวน โชติตตฺตา. ธมฺมสงฺคณีสีเสน หิ ธมฺมสงฺคณิยํ อาคตมาติกาว คหิตาติ. เยหิ นเยหิ ธาตุกถาย นิทฺเทโส, เตสุ นเยสุ, เตหิ วิภชิตพฺเพสุ ขนฺธาทีสุ, เตสํ นยานํ ปวตฺติทฺวารลกฺขเณสุ จ อุทฺทิฏฺเฐสุ ธาตุกถาย อุทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ วุตฺตเมว โหตีติ ยํ อุทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ, ตํ วตฺวา ปุน ยถาวุตฺตานํ ขนฺธาทีนํ กุสลาทิวิภาคทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวเมตฺถ มาติกาย นิกฺเขปวิธิ เวทิตพฺโพ.

๕. คำว่า 'ด้วยอาการแห่งการตั้งไว้นี้' หมายถึง ด้วยอาการแห่งการตั้งไว้ตามที่กล่าวมาแล้ว คือการประกาศความเป็นมาติกาในที่นี้ของมาติกาในปกรณ์อื่น โดยไม่ถือเอาโดยรูปลักษณะ. การถือเอามาติกาที่ตั้งไว้ในปกรณ์อื่นไว้ข้างหลังโดยไม่แยกกัน ชื่อว่าการตั้งไว้ข้างนอก ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะตั้งไว้ข้างนอก คือข้างหลัง'. คำว่า 'ไม่ตั้งไว้ในที่นี้' หมายถึง ไม่กล่าวโดยรูปลักษณะในธาตุกถานี้. คำว่า 'เพราะถูกประกาศอย่างนั้น' หมายถึง เพราะถูกทำให้สว่างด้วยความเป็นมาติกา. เพราะมาติกาที่มาในธรรมสังคณีเท่านั้นถูกถือเอาด้วยหัวข้อแห่งธรรมสังคณี. เมื่อนัยทั้งหลายที่ธาตุกถาแสดงไว้ ขันธ์เป็นต้นที่พึงจำแนกด้วยนัยเหล่านั้น และลักษณะที่เป็นประตูแห่งความเป็นไปของนัยเหล่านั้นถูกยกขึ้นแสดงแล้ว สิ่งที่พึงกล่าวโดยหัวข้อ (อุทเทส) ของธาตุกถา ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วนั่นเอง. ดังนั้น สิ่งที่พึงกล่าวโดยหัวข้อนั้น เมื่อกล่าวแล้ว เพื่อแสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นที่กล่าวมาแล้วโดยความเป็นกุศลเป็นต้นอีก จึงกล่าวว่า 'ธรรมสังคณีทั้งหมดเป็นมาติกาของธาตุกถา' ดังนี้ พึงทราบวิธีวางมาติกาในที่นี้ด้วยประการฉะนี้.

‘‘คาวีติ อยมาหา’’ติ เอตฺถ คาวี-สทฺโท วิย ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติ เอตฺถ ปทตฺถวิปลฺลาสการินา อิติ-สทฺเทน อตฺถปทตฺถโก สงฺคหาสงฺคห-สทฺโท สทฺทปทตฺถโก ชายตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อนิทฺธาริตตฺถสฺส สทฺทสฺเสว วุตฺตตฺตา’’ติ. เตน อตฺถุทฺธารโต สงฺคหสทฺทํ สํวณฺเณตีติ ทสฺเสติ. อนิทฺธาริตวิเสโสติ อสงฺคหิตชาติสญฺชาติอาทิวิเสโส. สามญฺเญน คเหตพฺพตนฺติ สงฺคหสทฺทาภิเธยฺยตาสามญฺเญน วิญฺญายมาโน วุจฺจมาโน วา. น เจตฺถ สามญฺญญฺจ เอกรูปเมวาติ โจทนา กาตพฺพา เภทาเปกฺขตฺตา ตสฺส. ยตฺตกา หิ ตสฺส วิเสสา, ตทเปกฺขเมว ตนฺติ. ‘‘อตฺตโน ชาติยา’’ติ วิญฺญายติ ยถา ‘‘มตฺเตยฺยา’’ติ วุตฺเต อตฺตโน มาตุ หิตาติ.

ในประโยคว่า 'คาวีติ อะยะมาหา' นี้ คำว่า 'สังคหาสังคหะ' ซึ่งมีความหมายเป็นอรรถ ย่อมกลายเป็นมีความหมายเป็นสัททะ (คำ) ด้วย 'อิติ' ศัพท์ซึ่งกระทำการสลับความหมายของบทในคำว่า 'สังคโห อสังคโห' เหมือนคำว่า 'คาวี' ฉันใด ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะกล่าวถึงแต่ศัพท์ที่ยังไม่ได้กำหนดเนื้อความ' ด้วยอัธยาศัยนั้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่าท่านอธิบายสังคหศัพท์โดยการยกเนื้อความขึ้นมา. คำว่า 'อนิทธาริตวิเสส' หมายถึง วิเศษมีความไม่สงเคราะห์ ชาติ และสัญชาติเป็นต้นที่ยังไม่ได้กำหนด. คำว่า 'อันพึงถือเอาโดยทั่วไป' หมายถึง อันเป็นที่รู้กันหรืออันพึงกล่าวโดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยสังคหศัพท์โดยทั่วไป. และในที่นี้ไม่ควรตั้งข้อสงสัยว่า 'ความทั่วไปนั้นมีรูปเดียวเท่านั้นหรือ' เพราะความทั่วไปนั้นย่อมเพ่งเล็งถึงความแตกต่าง. วิเศษของความทั่วไปนั้นมีเท่าใด ความทั่วไปนั้นก็ย่อมเพ่งเล็งถึงวิเศษนั้นเท่านั้น. คำว่า 'โดยชาติของตน' ย่อมเป็นที่รู้กัน เหมือนเมื่อกล่าวว่า 'มัตเตยยะ' ย่อมหมายถึง 'ผู้เป็นประโยชน์แก่มารดาของตน'.

ธมฺมวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวาติ สงฺคหิตตาทินา ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมานํ วิเสสนํ อกตฺวา. สามญฺเญนาติ อวิเสเสน. ธมฺมานนฺติ ขนฺธาทิธมฺมานํ. อวเสสา นิทฺธาเรตฺวาติ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทิกา อวเสสา [Pg.7] ทฺวาทสปิ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิเสสํ นิทฺธาเรตฺวา ธมฺมานํ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยอุทฺเทสาติ โยชนา. นนุ จ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทโยปิ ยถาวุตฺตวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวา สามญฺเญน ธมฺมานํ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยุทฺเทสาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทิ. ยสฺส อตฺโถ ญายติ, สทฺโท จ น ปยุชฺชติ, โส โลโปติ เวทิตพฺโพ, อาวุตฺติอาทิวเสน วา อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. เตนาติ ลุตฺตนิทฺทิฏฺเฐน อสงฺคหิต-สทฺเทน. สงฺคหิตวิเสสวิสิฏฺโฐติ จกฺขายตเนน ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺโฐ, เตน โสตายตนาทิภาเวน อสงฺคหิโต โสตปสาทาทิโก โย รุปฺปนสภาโว ธมฺมวิเสโส. ตนฺนิสฺสิโต ตํ ธมฺมวิเสสํ นิสฺสาย ลพฺภมาโน. ‘‘เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… จตูหิ ขนฺเธหิ อสงฺคหิตา’’ติอาทินา อสงฺคหิตตาสงฺขาโต ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนนโย ปรโต ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชิยมาโน อิธ อุทฺทิฏฺโฐ โหติ. วิเสสเน กรณวจนนฺติ อิมินา ตสฺส ธมฺมสฺส ยถาวุตฺตสงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺฐตํเยว วิภาเวติ. เอวเมเต ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิเสสํ นิทฺธาเรตฺวา ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยุทฺเทสา ปวตฺตาติ เวทิตพฺพา.

คำว่า Dhammavisesaṃ aniddhāretvā ความว่า ไม่ได้ระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบด้วยความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์เป็นต้น. คำว่า Sāmaññena ความว่า โดยไม่วิเศษ (โดยทั่วไป). คำว่า Dhammānaṃ ความว่า แห่งธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้น. คำว่า Avasesā niddhāretvā มีการประกอบความว่า บทที่เหลือแม้ทั้ง ๑๒ บท มี "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น เป็นการระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบ แล้วแสดงนัยแห่งการถามและการตอบธรรมทั้งหลาย. ก็คำว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น แม้เหล่านั้น ก็เป็นนัยแห่งการถามและการตอบธรรมโดยทั่วไป โดยไม่ได้ระบุวิเศษตามที่กล่าวแล้วมิใช่หรือ? ท่านจึงกล่าวคำว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น เพื่อหมายถึงข้อโต้แย้งนั้น. พึงทราบว่า สิ่งใดที่รู้เนื้อความ แต่ไม่ใช้ศัพท์ สิ่งนั้นชื่อว่า ลบ หรือพึงแสดงเนื้อความนี้ด้วยอำนาจแห่งการกล่าวซ้ำเป็นต้น. ด้วยคำว่า Tena นั้น หมายถึง ด้วยคำว่า asaṅgahita ที่ระบุไว้โดยการลบ. คำว่า Saṅgahitavisesavisiṭṭho ความว่า วิเศษด้วยวิเศษคือความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ, ด้วยจักขายตนะนั้น ธรรมวิเศษคือรูปนสภาวะมีโสตปสาทเป็นต้นใด ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยความเป็นโสตายตนะเป็นต้น. คำว่า Tannissito ความว่า ที่ได้มาเพราะอาศัยธรรมวิเศษนั้น. นัยแห่งการถามและการตอบที่เรียกว่า "ความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์" มีอาทิว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร... ฯลฯ ... ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔" อันท่านถามและตอบในภายหลัง ชื่อว่าถูกระบุไว้ในที่นี้. ด้วยคำว่า Visesane karaṇavacanaṃ นี้ ท่านแสดงความเป็นธรรมนั้นนั่นเองที่วิเศษด้วยวิเศษคือความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ตามที่กล่าวแล้ว. พึงทราบว่า การระบุนัยแห่งการถามและการตอบธรรมเหล่านี้ ดำเนินไปโดยระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบ ด้วยประการฉะนี้.

นนุ จ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ? น ลพฺภติ ตสฺส ธมฺมมตฺตทีปนโต. นยุทฺเทโส เหโส, น ธมฺมุทฺเทโส. ตถา หิ ปาฬิยํ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทนิทฺเทเส ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตน…เป… ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ วตฺวา ‘‘เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… อสงฺคหิตา’’ติ (ธาตุ. ๑๗๑) ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เต ธมฺมา จตูหิ ขนฺเธหิ ทฺวีหายตเนหิ อฏฺฐหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ ทุติยํ อสงฺคหิตปทํ คหิตํ. อญฺญถา ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, เต ธมฺมา อายตนสงฺคเหน อสงฺคหิตา, ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา. เต กตเม’’อิจฺเจว นิทฺทิสิตพฺพํ สิยา.

ก็ความหมายนี้ย่อมได้แม้เพียงคำเท่านี้ว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ได้ เพราะบทนั้นแสดงเพียงสภาวธรรม. เพราะนี่เป็นการระบุนัย ไม่ใช่การระบุธรรม. จริงอย่างนั้น ในพระบาลี ในการจำแนกบทว่า saṅgahitena asaṅgahita ท่านกล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอายตน... ฯลฯ ...ธาตุสังคหะ" แล้วถามว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร... ฯลฯ ...ไม่ถูกสงเคราะห์" (ธาตุ. ๑๗๑) แล้วตอบว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ ด้วยอายตนะ ๒ ด้วยธาตุ ๘" ดังนี้ จึงถือเอาบท asaṅgahita ที่สอง. มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงระบุเพียงว่า "ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอายตนสังคหะ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยธาตุสังคหะ ธรรมเหล่านั้นคืออะไร" ดังนี้เท่านั้น.

เอส นโยติ อติเทเสน ทสฺสิตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘เตสุปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตติยปเทนาติ ลุตฺตนิทฺเทเสน คเหตพฺพนฺติ วุตฺตปทํ สนฺธายาห. กตฺตุอตฺเถ กรณนิทฺเทโส สงฺคหิตาสงฺคหิเตหิ เตหิ ธมฺเมหิ ธมฺมานํ สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาย วุตฺตตฺตา. ตถา [Pg.8] หิ ตตฺถ ปาฬิยํ ‘‘เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติ ธมฺมมุเขเนว สงฺคหิตตาสงฺคหิตตา วุตฺตา. ทุติยตติเยสุ ปน สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาตวิเสสนทฺวาเรน ธมฺมานํ อสงฺคหิตตาสงฺคหิตตา วุตฺตาติ ตตฺถ ‘‘วิเสสเน กรณวจน’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตตฺถ หิ…เป… ธมฺมนฺตรสฺสา’’ติ. ตตฺถ สภาวนฺตเรนาติ สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาเตน สภาวนฺตเรน ปการนฺตเรน. สภาวนฺตรสฺสาติ อสงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาตสฺส สภาวนฺตรสฺส. เอเตสูติ จตุตฺถปญฺจเมสุ. ธมฺมนฺตเรนาติ อญฺญธมฺเมน. ธมฺมนฺตรสฺสาติ ตโต อญฺญสฺส ธมฺมสฺส วิเสสนํ กตํ. ตตฺถ หิ อนฺตเรน ปการวิเสสามสนํ ธมฺเมเนว ธมฺโม วิเสสิโตติ. อาทิปเทเนวาติ ‘‘สงฺคหิเตนา’’ติอาทินา วุตฺเตน ปฐมปเทเนว. อิตเรหีติ ‘‘สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทินา วุตฺเตหิ ทุติยตติยปเทหิ. เอตฺถาติ เอกาทสมาทีสุ จตูสุ. ทุติยตติเยสุ วิย วิเสสเน เอว กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ, น จตุตฺถปญฺจเมสุ วิย กตฺตุอตฺเถติ อธิปฺปาโย. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานนฺติอาทินา ตเมวตฺถํ วิภาเวติ.

ท่านกล่าวคำว่า "tesupī" เป็นต้น เพื่อทำเนื้อความที่แสดงโดยการอ้างอิงด้วยคำว่า "Esa nayo" ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น. คำว่า Tatiyapadena ท่านกล่าวหมายถึงบทที่กล่าวว่า "พึงถือเอาด้วยการระบุที่ลบไป". การระบุด้วยกรณวิภัตติในอรรถแห่งกัตตุการก เพราะท่านกล่าวความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ของธรรมทั้งหลายด้วยธรรมเหล่านั้นที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์. จริงอย่างนั้น ในพระบาลีนั้น ท่านกล่าวความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์โดยมุ่งเน้นธรรมเป็นหลักว่า "ธรรมเหล่าใดด้วยธรรมเหล่านั้น". แต่ในบทที่ ๒ และ ๓ ท่านกล่าวความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์และถูกสงเคราะห์ของธรรมทั้งหลาย โดยผ่านวิเศษที่เรียกว่าความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ ในบทนั้นจึงกล่าวว่า "Visesane karaṇavacanaṃ" (กรณวิภัตติในอรรถแห่งวิเสสนะ). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "tattha hi... ฯลฯ ... dhammantarassa". ในคำนั้น คำว่า Sabhāvantarena ความว่า ด้วยสภาวะอื่น คือด้วยประการอื่นที่เรียกว่าความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์. คำว่า Sabhāvantarassa ความว่า แห่งสภาวะอื่นที่เรียกว่าความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์และถูกสงเคราะห์. คำว่า Etesu หมายถึง ในบทที่ ๔ และ ๕. คำว่า Dhammantarena ความว่า ด้วยธรรมอื่น. คำว่า Dhammantarassa ความว่า ท่านทำวิเสสนะของธรรมอื่นจากธรรมนั้น. จริงอย่างนั้น ในบทนั้น เพราะการถือเอาประการพิเศษด้วยคำว่า "antarena" ธรรมจึงชื่อว่าวิเศษด้วยธรรมนั่นเอง. คำว่า Ādipadenevāti ความว่า ด้วยบทแรกเท่านั้นที่กล่าวว่า "saṅgahitenā" เป็นต้น. คำว่า Itarehi ความว่า ด้วยบทที่ ๒ และ ๓ ที่กล่าวว่า "sampayuttaṃ vippayuttaṃ" เป็นต้น. คำว่า Ettha ความว่า ใน ๔ บทมีบทที่ ๑๑ เป็นต้น. อธิบายว่า พึงเห็นกรณวิภัตติในอรรถแห่งวิเสสนะเท่านั้น เหมือนในบทที่ ๒ และ ๓ ไม่ใช่ในอรรถแห่งกัตตุการกเหมือนในบทที่ ๔ และ ๕. ท่านย่อมจำแนกเนื้อความนั้นนั่นเองด้วยคำว่า Pucchāvissajjanānaṃ เป็นต้น.

วิวิธกปฺปนโตติ วิวิธํ พหุธา กปฺปนโต, สงฺคหาสงฺคหานํ วิสุํ สห จ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวกปฺปนโตติ อตฺโถ. ตํ ปน วิกปฺปนํ วุตฺตากาเรน วิภชนํ โหตีติ อาห ‘‘วิภาคโตติ อตฺโถ’’ติ. สนฺนิฏฺฐานลกฺขเณน อธิโมกฺเขน สมฺปยุตฺตธมฺมา อารมฺมเณ นิจฺฉยนากาเรน ปวตฺติยา สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตธมฺมา. เต จ เตหิ สทฺธึ ตทวสิฏฺเฐ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวิจิกิจฺฉาสหคตธมฺเม จ สงฺคเหตฺวา อาห ‘‘สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตา จ สพฺเพ จ จิตฺตุปฺปาทา สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตสพฺพจิตฺตุปฺปาทา’’ติ. อิตเรติ ผสฺสาทโย. สพฺเพสนฺติ เอกูนนวุติยา จิตฺตุปฺปาทานํ. ปริคฺคเหตพฺพาติ สงฺคหาทิวเสน ปริคฺคณฺหิตพฺพา. มหาวิสเยน อธิโมกฺเขน. อญฺเญสนฺติ วิตกฺกาทีนํ. วจนํ สนฺธายาติ ‘‘อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข, โส สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ’’ติ ธมฺมสงฺคหวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. เยวาปนกวณฺณนา) ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อธิโมกฺโข, อธิโมกฺขปจฺจยา ภโว’’ติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค จ อาคตํ วจนํ สนฺธาย. อตฺเถ สตีติ ‘‘สนฺนิฏฺฐาน…เป… สาธารณโต’’ติ เอวมตฺเถ วุจฺจมาเน. วตฺตพฺเพสูติ สงฺคหาทิปริคฺคหตฺถํ วตฺตพฺเพสุ. วุตฺตา ผสฺสาทโย มนสิการปริโยสานา. ตาทิสสฺสาติ [Pg.9] ผสฺสาทิสทิสสฺส สาธารณสฺส อธิโมกฺขสทิสสฺส อสาธารณสฺส อญฺญสฺส ธมฺมสฺส อภาวา.

คำว่า วิวิธกัปปะนะโต หมายถึง เพราะการกำหนดโดยประการต่างๆ หลายอย่าง คือการกำหนดความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะของสังคหะและอสังคหะ ทั้งโดยแยกกันและโดยรวมกัน การกำหนดนั้นเป็นการจำแนกโดยอาการที่กล่าวมาแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'วิภาคโตติ อัตโถ' (หมายถึงโดยการจำแนก) ธรรมที่สัมปยุตด้วยอธิโมกข์ที่มีการตกลงใจเป็นลักษณะ คือธรรมที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจ โดยการเป็นไปในอารมณ์ด้วยอาการแห่งการตัดสินใจ และท่านสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นเข้ากับธรรมที่เหลือ คือทวิปัญจวิญญาณและธรรมที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา แล้วจึงกล่าวว่า 'ธรรมที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจและจิตตุปบาททั้งหมด ชื่อว่า จิตตุปบาททั้งหมดที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจ' คำว่า 'อิตะเรติ' หมายถึง ผัสสะเป็นต้น คำว่า 'สัพเพสัง' หมายถึง ของจิตตุปบาท ๘๙ คำว่า 'ปริคคะเหตัพพา' หมายถึง อันพึงกำหนดด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น ด้วยอธิโมกข์ที่มีอารมณ์กว้างขวาง คำว่า 'อัญเญสัง' หมายถึง ของวิตกเป็นต้น คำว่า 'วจนัง สันธายะ' หมายถึง โดยมุ่งหมายถึงคำที่มาในอรรถกถาธรรมสังคณี (อรรถกถาธรรมสังคณี เย วา ปนกวรรณนา) ว่า 'การน้อมใจเชื่อคืออธิโมกข์ อธิโมกข์นั้นมีการตกลงใจเป็นลักษณะ' และในปฏิจจสมุปบาทวิภังค์ว่า 'ตัณหาเป็นปัจจัยแก่อธิโมกข์ อธิโมกข์เป็นปัจจัยแก่ภพ' คำว่า 'อัตเถ สติ' หมายถึง เมื่อความหมายมีอยู่ คือเมื่อกล่าวความหมายอย่างนี้ว่า 'การตกลงใจ...เป...โดยทั่วไป' คำว่า 'วัตตัพเพสุ' หมายถึง ในธรรมที่พึงกล่าวเพื่อการกำหนดด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น ผัสสะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว มีมนสิการเป็นที่สุด คำว่า 'ตาทิสัสสะ' หมายถึง เพราะไม่มีธรรมอื่นที่มีลักษณะทั่วไปเหมือนผัสสะเป็นต้น และไม่มีธรรมอื่นที่มีลักษณะไม่ทั่วไปเหมือนอธิโมกข์

นนุ ชีวิตินฺทฺริยจิตฺตฏฺฐิติโยปิ สาธารณาติ? สจฺจํ สาธารณา, อตฺถิ ปน วิเสโสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ชีวิตินฺทฺริยํ ปนา’’ติอาทิ. อสมาธิสภาวา พลภาวํ อปฺปตฺตา สามญฺญสทฺเทเนว วตฺตพฺพาติ โยชนา. สามญฺญวิเสสสทฺเทหิ จาติ สามญฺญวิเสสสทฺเทหิ วตฺตพฺพา จ สมาธิสภาวา จิตฺเตกคฺคตา. วิเสสสทฺทวจนียํ อญฺญนฺติ พลปฺปตฺตสมาธิโต อญฺญํ สามญฺญสทฺเทน พฺยาเปตพฺพํ, วิเสสสทฺเทน จ นิวตฺเตตพฺพํ นตฺถิ สมาธิสภาวาย เอว จิตฺเตกคฺคตาย คหิตตฺตา. น อญฺญพฺยาปกนิวตฺตโก สามญฺญวิเสโส อนญฺญ…เป… วิเสโส, ตสฺส ทีปนโต. ตสฺเสว ธมฺมสฺสาติ ตสฺเสว พลปฺปตฺตสมาธิธมฺมสฺส. เภททีปเกหีติ วิเสสทีปเกหิ สมาธิพลาทิวจเนหิ วตฺตพฺพา. วุตฺตลกฺขณา อนญฺญพฺยาปกนิวตฺตกสามญฺญวิเสสทีปนา สทฺทา. ตโต วิปรีเตหิ อญฺญํ พฺยาเปตพฺพํ นิวตฺเตตพฺพญฺจ คเหตฺวา ปวตฺเตหิ สามญฺญวิเสสสทฺเทเหว น สุขาทิสภาวา เวทนา วิย วตฺตพฺพา. ตสฺมาติ ยสฺมา อสมาธิสภาวา สมาธิสภาวาติ ทฺเวธา ภินฺทิตฺวา คหิตา จิตฺเตกคฺคตา, ตสฺมา. อสมาธิสภาวเมว ปกาเสยฺย วิเสสสทฺทนิรเปกฺขํ ปวตฺตมานตฺตา. อิตโรติ สมาธิพลาทิโก วิเสสสทฺโท. อิธาติ อิมสฺมึ อพฺภนฺตรมาติกุทฺเทเส, สาธารเณ ผสฺสาทิเก, มหาวิสเย วา อธิโมกฺเข อุทฺทิสิยมาเน. นนุ จ อภินฺทิตฺวา คยฺหมานา จิตฺเตกคฺคตา เวทนา วิย สาธารณา โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อภินฺนาปิ วา’’ติอาทิ. ‘‘จิตฺตสฺส ฐิติ จิตฺเตกคฺคตา อวิสาหฏมานสตา (ธ. ส. ๑๑, ๑๕). อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิตี’’ติ (ธ. ส. ๑๙) วจนโต สมาธิชีวิตินฺทฺริยานํ อญฺญธมฺมนิสฺสเยน วตฺตพฺพตา เวทิตพฺพา. น อรหตีติ อิธ อุทฺเทสํ น อรหติ สมุเขเนว วตฺตพฺเพสุ ผสฺสาทีสุ อุทฺทิสิยมาเนสูติ อตฺโถ.

ชีวิตินทรีย์และจิตตัฏฐิติก็เป็นสาธารณะมิใช่หรือ? จริงอยู่ เป็นสาธารณะ แต่มีข้อแตกต่างกัน จึงแสดงว่า 'ชีวิตินทรีย์นั้น' เป็นต้น อธิบายว่า จิตเตกัคคตาที่มีสภาพไม่เป็นสมาธิ ยังไม่ถึงความเป็นกำลัง พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' เท่านั้น และจิตเตกัคคตาที่มีสภาพเป็นสมาธิ พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และ 'วิเสสะ' คำว่า 'วิเสสะ' พึงกล่าวถึงสิ่งอื่น คือ ไม่มีสิ่งอื่นจากสมาธิที่ถึงกำลังแล้ว ที่พึงครอบคลุมด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และพึงกันออกด้วยคำว่า 'วิเสสะ' เพราะจิตเตกัคคตาที่มีสภาพเป็นสมาธินั้นถูกรวมไว้แล้ว สามัญญะและวิเสสะนั้น ไม่ใช่สิ่งที่ครอบคลุมและกันสิ่งอื่นออก แต่เป็นสิ่งที่แสดงถึงความไม่แตกต่าง... เป... ความแตกต่าง ของธรรมนั้นเอง คือ ของธรรมที่เป็นสมาธิที่ถึงกำลังแล้วนั้นเอง พึงกล่าวด้วยคำที่แสดงความแตกต่าง คือ ด้วยคำที่แสดงความพิเศษ เช่น สมาธิพละ เป็นต้น คำที่แสดงสามัญญะและวิเสสะที่ครอบคลุมและกันสิ่งที่ไม่แตกต่างกันออกนั้น มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว ตรงกันข้ามกับนั้น พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และ 'วิเสสะ' ที่ใช้ครอบคลุมและกันสิ่งอื่นออก ไม่ใช่เหมือนเวทนาที่มีสภาพเป็นสุขเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เพราะจิตเตกัคคตาถูกแบ่งออกเป็นสองอย่าง คือ สภาพไม่เป็นสมาธิและสภาพเป็นสมาธิ เพราะเหตุนั้น พึงแสดงเฉพาะสภาพที่ไม่เป็นสมาธิ เพราะเป็นไปโดยไม่ขึ้นกับคำที่แสดงความพิเศษ ส่วนคำอื่น คือ คำที่แสดงความพิเศษ เช่น สมาธิพละ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในการแสดงมาติกาภายในนี้ ในผัสสะเป็นต้นที่เป็นสาธารณะ หรือในการแสดงอธิโมกข์ในขอบเขตที่กว้างขวาง มุ่งหมายถึงคำถามว่า 'จิตเตกัคคตาที่ถูกรวมไว้โดยไม่แบ่งแยก ก็เป็นสาธารณะเหมือนเวทนามิใช่หรือ?' จึงกล่าวว่า 'แม้ไม่แบ่งแยกก็ดี' เป็นต้น พึงทราบว่า สมาธิและชีวิตินทรีย์พึงกล่าวโดยอาศัยธรรมอื่น ตามนัยแห่งพระบาลีว่า 'ความตั้งอยู่แห่งจิต คือ จิตเตกัคคตา ความที่ใจไม่ฟุ้งซ่าน (ธ.ส. ๑๑, ๑๕) อายุของอรูปธรรม คือ ความตั้งอยู่' (ธ.ส. ๑๙) คำว่า 'ไม่ควร' ในที่นี้ หมายถึง ไม่ควรแก่การแสดงในอุทเทสนี้ เมื่อผัสสะเป็นต้นที่พึงกล่าวโดยตรงถูกแสดงอยู่

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายมาติกาจบแล้ว

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

๒. คำอธิบายนิเทศ

๑. ปฐมนโย สงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา

๑. คำอธิบายบทว่า สังคหาสังคหะ ในนัยที่ ๑

๑. ขนฺธปทวณฺณนา

๑. คำอธิบายบทว่า ขันธ์

๖. ‘‘อภิญฺเญยฺยธมฺมภาเวน [Pg.10] วุตฺตา จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทินา, ‘‘รูปกฺขนฺโธ อภิญฺเญยฺโย’’ติอาทินา จ อภิญฺญาตลกฺขณวิสยาติ อาห ‘‘สภาวโต อภิญฺญาตาน’’นฺติ. ปริญฺเญยฺยตาทีติ อาทิ-สทฺเทน ปหาตพฺพสจฺฉิกาตพฺพภาเวตพฺพตา สงฺคยฺหติ. อธิปติยาทีติ อธิปติปจฺจยภาวอุปฏฺฐานปทหนาทีนิ. สจฺจาทิวิเสโส วิยาติ ทุกฺขสจฺจาทิปริยาโย อภิญฺเญยฺยปีฬนฏฺฐาทิวิเสโส วิย. เอวญฺจ กตฺวาติ นยมุขมาติกาย อภิญฺเญยฺยนิสฺสเยน วุจฺจมานตฺตา เอว. เตสํ รูปธมฺมานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ขนฺธภาเวน วิย รูปกฺขนฺธภาเวน สภาคตา โหติ, น เวทนากฺขนฺธาทิภาเวนาติ สงฺคหลกฺขณมาห. อิตีติ ตสฺมา, ยสฺมา รูปธมฺมา อญฺญมญฺญํ รูปกฺขนฺธภาเวน สภาคา, ตสฺมาติ อตฺโถ. รูปกฺขนฺธภาวสงฺขาเตน รูปกฺขนฺธภาเวน อตฺถมุเขเนว คหเณ. สทฺททฺวาเรน ปน คหเณ รูปกฺขนฺธวจนสงฺขาเตน วา รูปกฺขนฺธวจนวจนียตาสงฺขาเตน. อิทานิ ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘รูปกฺขนฺโธติ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๖. ด้วยบทว่า 'ขันธ์ ๔ ที่กล่าวโดยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง' เป็นต้น และด้วยบทว่า 'รูปขันธ์ควรรู้ยิ่ง' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ของธรรมที่รู้ยิ่งโดยสภาพ' เพราะเป็นอารมณ์แห่งลักษณะที่รู้ยิ่ง คำว่า 'ปริญเญยยตาเป็นต้น' คำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์ความเป็นธรรมที่ควรละ ควรทำให้แจ้ง และควรเจริญ คำว่า 'อธิปติเป็นต้น' คือ ความเป็นอธิปติปัจจัย การปรากฏ และความเพียรเป็นต้น เหมือนความพิเศษแห่งสัจจะ เป็นต้น คือ เหมือนความพิเศษแห่งทุกขสัจจะ เป็นต้น ที่เป็นลักษณะบีบคั้นที่ควรรู้ยิ่ง และเมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะมาติกาในนัยนี้กล่าวโดยอาศัยธรรมที่ควรรู้ยิ่งนั่นเอง จึงกล่าวลักษณะแห่งการสงเคราะห์ว่า รูปธรรมเหล่านั้นมีสภาพเป็นรูปขันธ์ เหมือนความเป็นขันธ์ของขันธ์ ๕ ไม่ใช่ความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น คำว่า 'อิติ' หมายถึง เพราะเหตุนั้น เพราะรูปธรรมทั้งหลายมีสภาพเป็นรูปขันธ์ซึ่งกันและกัน เพราะเหตุนั้น ในการรวมโดยนัยแห่งอรรถ คือ โดยความเป็นรูปขันธ์ที่นับว่าเป็นรูปขันธ์ ส่วนในการรวมโดยนัยแห่งศัพท์ คือ โดยความเป็นคำว่ารูปขันธ์ที่นับว่าเป็นคำว่ารูปขันธ์ หรือโดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่ารูปขันธ์ บัดนี้ เพื่อทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า 'รูปขันธ์นั้น' เป็นต้น

ปุริเมนาติ รูปกฺขนฺเธน. สญฺญากฺขนฺธมูลกาติอาทีสุ ‘‘ปุริเมน โยชิยมาเน’’ติอาทึ อาเนตฺวา ยถารหํ โยเชตพฺพํ. อเภทโต ปญฺจกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ ขนฺธปทนิทฺเทเส สพฺพปจฺฉิมเมวาติ อาห ‘‘เภทโต ปญฺจกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานนฺตร’’นฺติ.

ด้วยคำว่า 'ก่อน' คือ ด้วยรูปขันธ์ ในบทว่า 'มีสัญญาขันธ์เป็นมูล' เป็นต้น พึงนำคำว่า 'เมื่อประกอบกับบทก่อน' เป็นต้น มาประกอบให้เหมาะสม การตอบปัญหา ๕ ข้อโดยไม่แยกแยะ เป็นส่วนสุดท้ายในนิเทศบทขันธ์ จึงกล่าวว่า 'หลังจากตอบปัญหา ๕ ข้อโดยแยกแยะแล้ว'

อายตนปทาทิวณฺณนา

คำอธิบายบทว่า อายตนะ เป็นต้น

๔๐. ยทิปิ เอกเกปิ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชนํ สมุทยมคฺคสจฺจานํ ‘‘สมุทยสจฺจํ เอเกน ขนฺเธน…เป… มคฺคสจฺจํ เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สงฺคหิตํ, จตูหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๔๑) นิทฺทิฏฺฐตฺตา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อินฺทฺริยปทนิทฺเทเส[Pg.11]. จกฺขุโสตจกฺขุสุขินฺทฺริยทุกานนฺติ จกฺขุโสตทุกํ จกฺขุสุขินฺทฺริยทุกนฺติ เอเตสํ ทุกานํ. จกฺขุโสตสุขินฺทฺริยานญฺหิ ‘‘เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สงฺคหิตํ, จตูหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิต’’นฺติ เอกเก สทิสํ วิสฺสชฺชนํ. จกฺขุโสตินฺทฺริยทุกสฺส ปน ‘‘จกฺขุนฺทฺริยญฺจ โสตินฺทฺริยญฺจ เอเกน ขนฺเธน ทฺวีหายตเนหิ ทฺวีหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, จตูหิ ขนฺเธหิ ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ, ‘‘จกฺขุนฺทฺริยญฺจ สุขินฺทฺริยญฺจ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทฺวีหายตเนหิ ทฺวีหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ จกฺขุสุขินฺทฺริยทุกสฺส จ อสทิสํ วิสฺสชฺชนํ. นาปิ ทุเกหิ ติกสฺสาติ จกฺขุโสตจกฺขุสุขินฺทฺริยาทิทุเกหิ จกฺขุโสตสุขินฺทฺริยาทิติกสฺส นาปิ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ. อิธาติ สจฺจปทนิทฺเทเส. ติเกน จาติ ทุกฺขสมุทยมคฺคาทิติเกน จ. ‘‘ปญฺจหิ ขนฺเธหิ ทฺวาทสหายตเนหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, น เกหิจิ ขนฺเธหิ น เกหิจิ อายตเนหิ น กาหิจิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ.

๔๐. แม้ว่าการตอบปัญหาของสมุทยสัจจะและมรรคสัจจะในแต่ละข้อจะเหมือนกัน โดยที่พระบาลีแสดงไว้ว่า “สมุทยสัจจะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑... (ละไว้)... มรรคสัจจะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗” (ธาตุ. 41) ในที่นี้ คือ ในนิเทศบทอินทรีย์นี้ คำว่า “จักขุโสตจักขุสุขินทริยทุกะ” คือ จักขุโสตทุกะ และจักขุสุขินทริยทุกะ ของทุกะเหล่านี้ การตอบปัญหาของจักขุโสตสุขินทรีย์ในแต่ละข้อจะเหมือนกันว่า “สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗” แต่การตอบปัญหาของจักขุโสตินทริยทุกะไม่เหมือนกันว่า “จักขุนทรีย์และโสตินทรีย์สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖” และการตอบปัญหาของจักขุสุขินทริยทุกะก็ไม่เหมือนกันว่า “จักขุนทรีย์และสุขินทรีย์สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖” และการตอบปัญหาของติกะ เช่น จักขุโสตสุขินทรีย์ เป็นต้น ก็ไม่เหมือนกับการตอบปัญหาของทุกะ เช่น จักขุโสตจักขุสุขินทรีย์ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในนิเทศบทสัจจะ และด้วยติกะ เช่น ทุกขสมุทยมรรค เป็นต้น การตอบปัญหาจะเหมือนกันว่า “สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ใดๆ อายตนะใดๆ ธาตุใดๆ”

๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวณฺณนา

๖. คำอธิบายปฏิจจสมุปบาท

๖๑. อวิชฺชาวจเนนาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอตฺถ อวิชฺชาคฺคหเณน. วิเสสนํ น กตฺตพฺพํ, ‘‘สพฺพมฺปิ วิญฺญาณ’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ การณมาห ‘‘กุสลาทีนมฺปี’’ติอาทินา. วิสฺสชฺชนาสทิเสน สพฺพวิญฺญาณาทิสงฺคหณโต. เตสนฺติ วิญฺญาณาทิปทานํ. อิธาติ อิมสฺมึ ปฐมนเย. อกมฺมชานมฺปิ สงฺคหิตตา วิญฺญายติ สทฺทายตนสฺสปิ คหิตตฺตา.

๖๑. ด้วยคำว่า “อวิชชา” คือ ด้วยการถือเอาอวิชชาในบทว่า “อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขาร” ไม่ควรทำวิเสสนะ (คำขยาย) มีความหมายว่า พึงกล่าวว่า “วิญญาณทั้งหมด” ในที่นั้น จึงกล่าวเหตุผลว่า “แม้ของกุศลเป็นต้น” เป็นต้น เพราะการสงเคราะห์วิญญาณทั้งหมดเป็นต้น ด้วยการตอบปัญหาที่ไม่เหมือนกัน คำว่า “ของเหล่านั้น” คือ ของบทว่า วิญญาณ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในนัยที่ ๑ นี้ ความที่แม้ธรรมที่ไม่ได้เกิดจากกรรมก็ถูกสงเคราะห์ไว้ ย่อมเป็นที่รู้ได้ เพราะแม้สัททายตนะก็ถูกรวมไว้แล้ว

๗๑. ชายมาน…เป… มานานนฺติ ชายมานาทิอวตฺถานํ ธมฺมานํ. ชายมานาทิภาวมตฺตตฺตาติ นิพฺพตฺตนาทิอวตฺถามตฺตภาวโต. วินิพฺภุชฺชิตฺวาติ อวตฺถาภาวโต วินิพฺโภคํ กตฺวา. ปรมตฺถโต อวิชฺชมานานิ, สภาวมตฺตภูตานีติ ปรมตฺถธมฺมานํ อวตฺถาภาวมตฺตภูตานิ. อปรมตฺถสภาวานิปิ รูปธมฺมสฺส นิพฺพตฺติอาทิภาวโต รุปฺปนภาเวน คยฺหนฺติ. ตโต ‘‘รูปกฺขนฺธสฺส สภาคานิ, อรูปานํ ปน ชาติชรามรณานี’’ติ อาเนตฺวา โยชนา. เอเกกภูตานีติ ยถา เอกสฺมึ รูปกลาเป ชาติอาทีนิ เอเกกานิเยว โหนฺติ, เอวํ เอกสฺมึ อรูปกลาเปปีติ วุตฺตํ. เตนาห [Pg.12] ‘‘รูปกลาปชาติอาทีนิ วิยา’’ติอาทิ. อนุภวนสญฺชานนวิชานนกิจฺจานํ เวทนาทีนํ นิพฺพตฺติอาทิภูตานิปิ ชาติอาทีนิ ตถา น คยฺหนฺตีติ อาห ‘‘เวทิยน…เป… อคยฺหมานานี’’ติ. เตน เวทนากฺขนฺธาทีหิ ชาติอาทีนํ สงฺคหาภาวมาห. ‘‘ชาติ, ภิกฺขเว, อนิจฺจา สงฺขตา’’ติอาทิวจนโต ชาติอาทีนมฺปิ สงฺขตปริยาโย อตฺถีติ สงฺขตาภิสงฺขรณกิจฺเจน สงฺขารกฺขนฺเธน เตสํ สงฺคโหติ วุตฺตํ ‘‘สงฺขตา…เป… สภาคานี’’ติ. เตเนว จ สงฺขารกฺขนฺธสฺส อเนกนฺตปรมตฺถกิจฺจตา เวทิตพฺพา. ตถา ทุวิธานีติ วุตฺตปฺปกาเรน รูปารูปธมฺมานํ นิพฺพตฺติอาทิภาเวน ทฺวิปฺปการานิ. เตนาติ ยถาวุตฺตสภาคตฺเถน. เตหิ ขนฺธาทีหีติ รูปกฺขนฺธสงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตูหิ.

๗๑. คำว่า ‘กำลังเกิด...เป็นต้น...กำลังเกิด’ หมายถึงธรรมทั้งหลายที่มีสภาพเป็นต้นว่ากำลังเกิด คำว่า ‘มีสภาพเป็นเพียงความเกิดเป็นต้น’ หมายถึงมีสภาพเป็นเพียงความเกิดเป็นต้น คำว่า ‘แยกออกแล้ว’ หมายถึงแยกออกแล้วจากสภาพที่เป็นสภาวะ ธรรมทั้งหลายที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ เป็นเพียงสภาวะเท่านั้น หมายถึงเป็นเพียงสภาพของปรมัตถธรรมทั้งหลาย แม้ธรรมทั้งหลายที่มีสภาพไม่เป็นปรมัตถ์ ก็ถูกนับว่าเป็นสภาพที่แตกสลายไป เพราะมีสภาพเป็นความเกิดเป็นต้นของรูปธรรม เพราะเหตุนั้น จึงนำมาเชื่อมโยงว่า ‘เป็นส่วนที่เหมือนกันของรูปขันธ์ ส่วนชาติ ชรา มรณะ เป็นของอรูปธรรม’ คำว่า ‘เป็นอย่างละหนึ่ง’ หมายถึงดังที่ชาติเป็นต้นมีอย่างละหนึ่งในรูปกลาปะหนึ่ง ฉันใด ก็มีอย่างละหนึ่งในอรูปกลาปะหนึ่ง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เหมือนชาติเป็นต้นของรูปกลาปะ’ เป็นต้น แม้ชาติเป็นต้นซึ่งเป็นความเกิดเป็นต้นของเวทนาเป็นต้น อันมีกิจคือการเสวย การจำได้ การรู้แจ้ง ก็ไม่ถูกนับรวมอย่างนั้น จึงกล่าวว่า ‘เวทนา...เป็นต้น...ไม่ถูกนับรวม’ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการไม่สงเคราะห์ชาติเป็นต้นด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น เพราะพระดำรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ชาติเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ’ เป็นต้น ชาติเป็นต้นก็มีบทที่จัดเป็นสังขตะอยู่ การสงเคราะห์ชาติเป็นต้นด้วยสังขารขันธ์จึงกล่าวว่า ‘สังขตะ...เป็นต้น...เป็นส่วนที่เหมือนกัน’ ด้วยกิจคือการปรุงแต่งสังขตะ ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าสังขารขันธ์มีกิจที่ไม่เป็นปรมัตถ์โดยส่วนเดียว อนึ่ง คำว่า ‘มีสองอย่าง’ หมายถึงมีสองประเภทโดยสภาพเป็นความเกิดเป็นต้นของรูปธรรมและอรูปธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ด้วยเหตุนั้น’ หมายถึงด้วยความเป็นส่วนที่เหมือนกันตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ด้วยขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น’ หมายถึงด้วยรูปขันธ์ สังขารขันธ์ ธรรมายตนะ และธรรมธาตุ

ปฐมนยสงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายบทว่า ‘สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ในนัยที่หนึ่ง’ จบแล้ว

๒. ทุติยนโย สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

๒. นัยที่สอง อธิบายบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’

๑๗๑. ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺถ สงฺคหิตาสงฺคหิตสทฺทา ภินฺนาธิกรณา น คเหตพฺพา วิเสสนวิเสสิตพฺพตาย อิจฺฉิตตฺตา. โย หิ ธมฺโม สงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺโฐ อสงฺคหิโต เหฏฺฐา อุทฺทิฏฺโฐ, สฺเวว อิธ อสงฺคหิตภาเวน ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชียตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ตํ…เป… ตเทว ทสฺเสนฺโต’’ติ อาห. เย หิ ธมฺมา จกฺขายตเนน ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน จ อสงฺคหิตา, เตสํเยว ปุน ขนฺธาทีหิ อสงฺคโห ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘จกฺขายตเนน…เป… อาหา’’ติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ นเยสุ วาเรสุ จ. ขนฺธาทิสงฺคหสามญฺญานนฺติ ‘‘ขนฺธสงฺคเหนา’’ติอาทินา อวิเสเสน วุตฺตานํ ขนฺธาทิสงฺคหานํ. ‘‘สามญฺญโชตนา วิเสเส อวติฏฺฐตี’’ติ อาห ‘‘นิจฺจํ วิเสสาเปกฺขตฺตา’’ติ. วิเสสาวโพธนตฺถานิ ปญฺหพฺยากรณานีติ วุตฺตํ ‘‘เภทนิสฺสิตตฺตา จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาน’’นฺติ. สวิเสสาว ขนฺธาทิคณนาติ ‘‘ขนฺธสงฺคเหนา’’ติอาทินา อวิเสเสน วุตฺตาปิ รูปกฺขนฺธาทินา สวิเสสาว ขนฺธาทิคณนา, ขนฺธาทินา สงฺคโหติ อตฺโถ. สุทฺธาติ เกวลา อนวเสสา, สามญฺญภูตาติ วุตฺตํ โหติ.

๑๗๑. ในบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’ นี้ ไม่พึงถือเอาศัพท์ว่า ‘สงเคราะห์’ และ ‘ไม่สงเคราะห์’ ว่ามีอธิกรณ์ต่างกัน เพราะประสงค์ให้เป็นบทวิเสสนะและวิเสสยะ ธรรมใดที่ถูกระบุว่าสงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์ในเบื้องต้น ธรรมนั้นนั่นแหละถูกถามและตอบในที่นี้โดยความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ จึงกล่าวว่า ‘แสดงสิ่งนั้น...เป็นต้น...แสดงสิ่งนั้นนั่นแหละ’ ธรรมทั้งหลายใดที่ถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะโดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ และไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ การไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้นของธรรมเหล่านั้นนั่นแหละถูกถามและตอบอีก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยจักขายตนะ...เป็นต้น...กล่าวแล้ว’ คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ หมายถึงในนัยและวาระทั้งปวง คำว่า ‘การสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นโดยทั่วไป’ หมายถึงการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์’ เป็นต้น คำว่า ‘การแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความจำเพาะ’ จึงกล่าวว่า ‘เพราะมักจะมุ่งหมายความจำเพาะเสมอ’ ปัญหาและคำตอบมีไว้เพื่อความเข้าใจในความจำเพาะ จึงกล่าวว่า ‘เพราะการถามและการตอบอาศัยความแตกต่างกัน’ การนับขันธ์เป็นต้นพร้อมด้วยความจำเพาะ หมายถึงแม้การนับขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์’ เป็นต้น ก็เป็นการนับขันธ์เป็นต้นพร้อมด้วยความจำเพาะด้วยรูปขันธ์เป็นต้น หมายถึงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘บริสุทธิ์’ หมายถึงล้วนๆ ไม่เหลือเศษ เป็นสภาพทั่วไป

ตตฺถาติ ยถาธิกเต ทุติยนเย. สามญฺญโชตนาย วิเสสนิทฺทิฏฺฐตฺตา อาห ‘‘สงฺคหิ…เป… นิทฺธาริตตฺตา’’ติ. ตีสุ สงฺคเหสูติ ขนฺธาทิสงฺคเหสุ [Pg.13] ตีสุ. อญฺเญหีติ วุตฺตาวเสเสหิ ทฺวีหิ เอเกน วา. เอตฺตเกเนว ทสฺเสตพฺพา สิยุํ ตาวตาปิ สงฺคหิเตน อสงฺคหิตภาวสฺส ปกาสิตตฺตา. เตสนฺติ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาเวน วุตฺตธมฺมานํ. เอวํวิธานนฺติ ‘‘จกฺขายตนํ โสตายตน’’นฺติอาทินา อนิทฺธาริตวิเสสานํ. อสมฺภวาติ วุตฺตปฺปกาเรน นิทฺทิสิตุํ อสมฺภวา. สงฺคหาทินยทสฺสนมตฺตํ นยมาติกาย พฺยาปาโร, ยตฺถ ปน สงฺคหาทโย, เต ขนฺธาทโย กุสลาทโย จ เตสํ วิสยภูตาติ เตหิ วินา สงฺคหาทีนํ ปวตฺติ นตฺถิ. เตนาห ‘‘นยมาติกาย อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาเปกฺขตฺตา’’ติ. สงฺคาหกํ อสงฺคาหกญฺจาติ วตฺตพฺพํ. โย หิ อิธ สงฺคาหกภาเวน วุตฺโต ธมฺโม อสงฺคาหกภาเวนปิ วุตฺโตเยวาติ.

คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึงในนัยที่สองที่กล่าวมาแล้ว เพราะถูกระบุโดยความจำเพาะด้วยการแสดงโดยทั่วไป จึงกล่าวว่า ‘สงเคราะห์...เป็นต้น...ถูกกำหนดแล้ว’ คำว่า ‘ในการสงเคราะห์สามอย่าง’ หมายถึงในการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นสามอย่าง คำว่า ‘ด้วยอย่างอื่น’ หมายถึงด้วยสองอย่างที่เหลือ หรือด้วยอย่างหนึ่ง พึงแสดงด้วยเพียงเท่านี้ เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ถูกประกาศแล้วด้วยเพียงเท่านั้น คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงของธรรมที่กล่าวไว้โดยความเป็นสภาวะที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ คำว่า ‘มีประเภทอย่างนี้’ หมายถึงของธรรมที่ยังไม่ได้กำหนดความจำเพาะด้วยคำว่า ‘จักขายตนะ โสตายตนะ’ เป็นต้น คำว่า ‘เป็นไปไม่ได้’ หมายถึงเป็นไปไม่ได้ที่จะระบุตามที่กล่าวมาแล้ว การแสดงนัยเป็นต้นว่าการสงเคราะห์เป็นเพียงกิจของนัยมาติกา แต่ขันธ์เป็นต้น กุศลเป็นต้น ซึ่งเป็นอารมณ์ของการสงเคราะห์เป็นต้นนั้น หากไม่มีสิ่งเหล่านั้น การสงเคราะห์เป็นต้นก็ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะนัยมาติกาอาศัยมาติกาภายในและภายนอก’ พึงกล่าวว่า ‘เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์’ ธรรมใดที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ ธรรมนั้นนั่นแหละก็ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ด้วย

‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ, ‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ จ ยตฺถ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ นตฺถิ, ตตฺถ ปฐมนเย ฉฏฺฐนเย จ ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิโต? เอเกน ขนฺเธนา’’ติ (ธาตุ. ๖), ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโตติ? นตฺถิ. จตูหิ ขนฺเธหิ วิปฺปยุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๒๘) จ เอวํ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพภาเวน. อิตเรสูติ ทุติยาทินเยสุ. ตสฺส ตสฺสาติ ยํ ปุจฺฉิตพฺพํ วิสฺสชฺชิตพฺพญฺจ ‘‘เย ธมฺมา’’ติ อนิยมิตรูเปน นิทฺธาริตํ, ตสฺส ตสฺส ‘‘เต ธมฺมา’’ติ นิยามกภาเวน.

ในที่ที่ไม่มีการกำหนดธรรมจำเพาะที่พึงถามและพึงตอบ เช่น ‘ธรรมทั้งหลายใดถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ และ ‘ธรรมทั้งหลายใดไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ ในนัยที่หนึ่งและนัยที่หก พึงถามและตอบโดยความเป็นผู้พึงถามและพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘รูปขันธ์ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร? ด้วยขันธ์หนึ่ง’ (ธาตุ. 6) ‘รูปขันธ์ประกอบด้วยขันธ์เท่าไร? ไม่มี. วิปปยุตจากขันธ์สี่’ (ธาตุ. 228) คำว่า ‘ในนัยอื่น’ หมายถึงในนัยที่สองเป็นต้น คำว่า ‘ของธรรมนั้นๆ’ หมายถึงของธรรมนั้นๆ ที่ถูกกำหนดโดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ธรรมทั้งหลายใด’ ซึ่งเป็นสิ่งที่พึงถามและพึงตอบ โดยความเป็นผู้กำหนดด้วยคำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปกรเณ. เยน เยน จกฺขายตนาทินา สงฺคาหเกน. ขนฺธาทิสงฺคเหสูติ ขนฺธายตนธาตุสงฺคเหสุ. เตน เตนาติ ขนฺธาทิสงฺคเหน. อญฺญนฺติ ตโต ตโต สงฺคาหกโต อญฺญํ. ตพฺพินิมุตฺตํ สงฺคเหตพฺพาสงฺคเหตพฺพํ ยํ ธมฺมชาตํ อตฺถิ, ตํ ตเทว ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ สงฺคาหกาสงฺคาหกภาเวน อุทฺธฏํ. อญฺโญ ธมฺโม นตฺถิ ตสฺส สภาคภาเวน สงฺคาหกสฺเสว อภาวโต. สิยา ปเนตํ สภาเคน เอกเทเสน สงฺคโหติ, ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘น จ โส…เป… โหตี’’ติ. ยญฺจาติอาทินา วจนนฺตรํ ปริหรติ.

คำว่า ‘ในที่นี้’ หมายถึงในปกรณ์นี้ ด้วยจักขายตนะเป็นต้นใดๆ ซึ่งเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ คำว่า ‘ในการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น’ หมายถึงในการสงเคราะห์ขันธ์ อายตนะ และธาตุ คำว่า ‘ด้วยสิ่งนั้นๆ’ หมายถึงด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘อย่างอื่น’ หมายถึงอย่างอื่นจากธรรมผู้สงเคราะห์นั้นๆ ธรรมชาติใดที่พ้นจากสิ่งนั้น เป็นสิ่งที่พึงสงเคราะห์และไม่พึงสงเคราะห์ ธรรมชาตินั้นนั่นแหละถูกยกขึ้นโดยความเป็นสภาวะผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ว่า ‘ธรรมทั้งหลายใดถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะโดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ ธรรมอื่นไม่มี เพราะไม่มีธรรมผู้สงเคราะห์โดยความเป็นส่วนที่เหมือนกันของธรรมนั้น อนึ่ง การสงเคราะห์นี้พึงเป็นไปโดยส่วนที่เหมือนกันเพียงบางส่วน แต่ท่านปฏิเสธสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนั้น...เป็นต้น...ไม่เป็นไป’ ด้วยคำว่า ‘สิ่งใด’ เป็นต้น ย่อมแก้คำอื่น

ยทิ [Pg.14] จาติอาทินาปิ ตสฺเสว เตน สงฺคหาภาวํ ปาฐาภาวทสฺสเนน วิภาเวติ. ตตฺถ โส เอวาติ โย รูปาทิกฺขนฺโธ สงฺคาหกภาเวน วุตฺโต, โส เอว เตน รูปาทิกฺขนฺเธน สงฺคยฺเหยฺย สงฺคเหตพฺโพ ภเวยฺย, เตเนว ตสฺส สงฺคหาภาเว ลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น หิ โส เอว ตสฺส สภาโค วิสภาโค จา’’ติ. เอกเทสา วิย จกฺขายตนาทโย สมุทายสฺส รูปกฺขนฺธาทิกสฺส. รูปกฺขนฺโธ จกฺขายตนาทีนํ น สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ สภาควิสภาคภาวาภาวโต. เอส นโย เสเสสุปิ. สมุทายนฺโตคธานนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ เยนาติ วิภาเคน. เตติ เอกเทสา. เตสนฺติ เอกเทสานํ. เอตฺถ ตทนฺโตคธตาย วิภาคาภาโว, วิภาคาภาเวน สภาควิสภาคตาภาโว, เตน สงฺคาหกาสงฺคาหกตาภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ.

แม้ด้วยคำว่า ‘ก็ถ้า’ เป็นต้น ย่อมแสดงความไม่มีแห่งการสงเคราะห์ธรรมนั้นด้วยธรรมนั้น โดยการแสดงความไม่มีแห่งปาฐะ ในที่นั้น คำว่า ‘ธรรมนั้นนั่นแหละ’ หมายถึงรูปขันธ์เป็นต้นใดที่กล่าวไว้โดยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ ธรรมนั้นนั่นแหละพึงถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์เป็นต้นนั้น พึงเป็นสิ่งที่พึงสงเคราะห์ ด้วยเหตุนั้น เมื่อจะแสดงลักษณะในการไม่สงเคราะห์ธรรมนั้น จึงกล่าวว่า ‘ความจริง ธรรมนั้นนั่นแหละไม่เป็นส่วนที่เหมือนกันและไม่เป็นส่วนที่ต่างกันของธรรมนั้น’ จักขายตนะเป็นต้นเป็นเหมือนส่วนหนึ่งของส่วนรวมคือรูปขันธ์เป็นต้น รูปขันธ์ไม่เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่เป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ของจักขายตนะเป็นต้น เพราะไม่มีความเป็นส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย ด้วยคำว่า ‘ของสิ่งที่รวมอยู่ในส่วนรวม’ เป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า ‘ด้วยสิ่งใด’ หมายถึงด้วยส่วนที่แยกออก คำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงส่วนหนึ่ง คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงของส่วนหนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่าไม่มีการแยกส่วนเพราะรวมอยู่ในธรรมนั้น เมื่อไม่มีการแยกส่วน ก็ไม่มีความเป็นส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความไม่มีความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์

ยถา สพฺเพน สพฺพํ สภาควิสภาคาภาเวน เอกเทสานํ สมุทาโย สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ น โหติ, เอวํ เอกเทสสภาควิสภาคานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาติอาทิ อุทาหรณทสฺสเนน ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ขนฺธสงฺคเหน สงฺคาหกํ อสงฺคาหกญฺจาติ โยชนา. ตถา เสเสสุปิ. น หิ เอกเทส…เป… วิสภาคํ เยน สมุทาโย สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ สิยาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ สงฺคาหกตฺตํ ตาว มา โหตุ, อสงฺคาหกตฺตํ ปน กสฺมา ปฏิกฺขิปียตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปรามสติ. อตฺตโต อญฺญสฺส, อตฺตนิ อนฺโตคธโต อญฺญสฺส, อตฺเตกเทสสภาคโต อญฺญสฺส สติปิ อสงฺคาหกตฺเตติ โยชนา. ตํ ปเนตํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิโต อสงฺคหิโต จ น โหตี’’ติอาทินา วุตฺเต ตโย ปกาเร สนฺธาย วุตฺตํ. สงฺคาหกตฺตเมว เอเตสํ นตฺถีติ เอเตสํ อตฺตา, อตฺตนิ อนฺโตคโธ, อตฺเตกเทสสภาโค จาติ วุตฺตานํ สงฺคาหกภาโว เอว นตฺถิ สภาคาภาวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘น หิ โส เอว ตสฺส สภาโค’’ติอาทิ. เยนาติ สงฺคาหกตฺเตน. เอวรูปานนฺติ ยถาวุตฺตานํ ติปฺปการานํ อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ สติปิ วิสภาคภาเวติ อธิปฺปาโย.

ส่วนรวมของส่วนหนึ่งๆ ย่อมไม่เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์โดยความเป็นผู้ไม่มีส่วนเหมือนและส่วนต่างโดยประการทั้งปวง ฉันใด, เมื่อจะแสดงว่าส่วนหนึ่งๆ มีส่วนเหมือนและส่วนต่าง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ฉันนั้น’ ในคำเหล่านั้น คำมีอาทิว่า ‘ฉันใด’ เป็นการทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วปรากฏชัดด้วยการแสดงอุทาหรณ์ พึงประกอบความว่า ‘เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’ แม้ในที่เหลือก็ฉันนั้น ความจริง ส่วนหนึ่งๆ...มีส่วนต่างกัน ซึ่งส่วนรวมพึงเป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ ย่อมไม่มี ดังนี้เป็นอัธยาศัย ในข้อนี้ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์อย่าเพิ่งมีเลย แต่ความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ถูกปฏิเสธเพราะเหตุไร ดังนี้ เมื่อทำความสงสัยไว้ในใจ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ ย่อมกล่าวถึงเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นเหตุ พึงประกอบความว่า ‘แม้เมื่อมีความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ของสิ่งอื่นจากตน ของสิ่งอื่นจากสิ่งที่รวมอยู่ในตน ของสิ่งอื่นจากส่วนหนึ่งๆ ที่เหมือนตน’ แต่คำนั้น ท่านกล่าวหมายถึงประเภท 3 อย่างที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า ‘รูปขันธ์ไม่เป็นสิ่งที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์’ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี ดังนี้ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ของธรรมเหล่านั้นที่กล่าวแล้วคือ ตน สิ่งที่รวมอยู่ในตน และส่วนหนึ่งๆ ที่เหมือนตน ย่อมไม่มีนั่นแหละ เพราะไม่มีส่วนเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ความจริง ธรรมนั้นนั่นแหละไม่เป็นส่วนเหมือนของธรรมนั้น’ คำว่า ‘ด้วยเหตุใด’ คือด้วยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ พึงทราบว่า คำว่า ‘มีรูปอย่างนี้’ คือการไม่ถือเอาประเภท 3 อย่างที่กล่าวแล้ว แม้เมื่อมีความเป็นส่วนต่างกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย

เตนาติ [Pg.15] ‘‘ธมฺมายตน’’นฺติอาทินา วจเนน. เอกเทสสฺส เวทนากฺขนฺธาทิกสฺส สมุทายสฺส ธมฺมายตนสฺส สงฺคาหกตฺตํ เอกเทเสน สมุทายสฺส สงฺคหิตภาวนฺติ อตฺโถ, สมุทายสฺส รูปกฺขนฺธสฺส เอกเทสสฺส จกฺขายตนสฺส โสตายตนสฺส จ สงฺคาหกตฺตํ สมุทาเยน เอกเทสสฺส สงฺคหิตภาวนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอวํ น ทสฺเสติ, อถ กึ ทสฺเสตีติ อาห ‘‘จตุกฺขนฺธคณนเภเทหี’’ติอาทิ. ตตฺถ จตุกฺขนฺธคณนเภเทหีติ รูปาทิจตุกฺขนฺธคณนวิภาเคหิ. ปญฺจธาติ รูปาทิจตุกฺขนฺธสงฺคโห วิญฺญาณกฺขนฺธสงฺคโหติ เอวํ ปญฺจปฺปกาเรน ภินฺนตํ. เตนาห ‘‘คเณตพฺพาคเณตพฺพภาเวนา’’ติ. ‘‘เอเกน ขนฺเธนา’’ติอาทีสุ กรณตฺเถ กรณวจนํ, น กตฺตุอตฺเถติ กตฺวา อาห ‘‘สงฺคาหกาสงฺคาหกนิรเปกฺขาน’’นฺติ. เตเนวาห ‘‘กมฺมกรณมตฺตสพฺภาวา’’ติ. ทุติยาทโย ปน นยา. อคณนาทิทสฺสนานีติ อคณนคณนทสฺสนานิ. นนุ จ ทุติยาทีสุ คณนาทีนิปิ วิชฺชนฺตีติ? สจฺจํ วิชฺชนฺติ, ตานิ ปน วิเสสนภูตานิ อปฺปธานานีติ วิเสสิตพฺพภูตานํ ปธานานํ วเสเนวํ วุตฺตํ. ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติอาทินา กตฺตุอาทโย นิทฺทิฏฺฐาติ อาห ‘‘กตฺตุกรณกมฺมตฺตยสพฺภาวา’’ติ.

คำว่า “ด้วยเหตุนั้น” คือด้วยคำมีอาทิว่า “ธัมมายตนะ” ความเป็นผู้สงเคราะห์ของธัมมายตนะซึ่งเป็นส่วนรวมต่อส่วนหนึ่งมีเวทนาขันธ์เป็นต้น คือความเป็นภาวะที่ส่วนรวมถูกสงเคราะห์ด้วยส่วนหนึ่ง ดังนี้เป็นอรรถ, ความเป็นผู้สงเคราะห์ของจักขายตนะและโสตายตนะซึ่งเป็นส่วนหนึ่งต่อรูปขันธ์ซึ่งเป็นส่วนรวม คือความเป็นภาวะที่ส่วนหนึ่งถูกสงเคราะห์ด้วยส่วนรวม ดังนี้ท่านกล่าวไว้ ถ้าไม่แสดงอย่างนี้แล้ว จะแสดงอะไรเล่า ดังนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ด้วยความต่างแห่งการนับขันธ์ ๔” ในคำเหล่านั้น คำว่า “ด้วยความต่างแห่งการนับขันธ์ ๔” คือด้วยการจำแนกการนับขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น คำว่า “โดย ๕ อย่าง” คือการสงเคราะห์ขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น และการสงเคราะห์วิญญาณขันธ์ ดังนี้ เป็นความต่างกันโดย ๕ ประการ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยความเป็นสิ่งที่ควรนับและไม่ควรนับ” ในคำมีอาทิว่า “ด้วยขันธ์หนึ่ง” เป็นคำที่แสดงการกระทำในอรรถแห่งเครื่องมือ ไม่ใช่ในอรรถแห่งผู้กระทำ โดยกำหนดว่า “เป็นของธรรมที่ไม่อาศัยผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะมีความเป็นเพียงกรรมและเครื่องมือ” ส่วนนัยมีทุติยนัยเป็นต้น เป็นการแสดงการไม่นับและการนับ ก็การนับเป็นต้น ย่อมมีอยู่ในทุติยนัยเป็นต้นมิใช่หรือ? จริงอยู่ ย่อมมี แต่สิ่งเหล่านั้นเป็นวิเสสนะ ไม่ใช่ประธาน ดังนี้ จึงกล่าวอย่างนี้โดยอำนาจของประธานที่เป็นวิเสสิตะ ในคำมีอาทิว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์” ผู้กระทำเป็นต้นถูกแสดงไว้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะมีความเป็นผู้กระทำ เครื่องมือ และกรรม ๓ อย่าง”

ตถา ตถาติ เตน เตน รูปกฺขนฺธาทิปฺปกาเรน. ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว สภาควิสภาคตาติ รูปธมฺมาทีนํ รูปกฺขนฺธาทิภาโว สภาคตา, เวทนากฺขนฺธาทิอภาโว วิสภาคตาติ อตฺโถ. ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสเนติ ‘‘เย ธมฺมา, เต ธมฺมา’’ติ นิทฺธาริตปฺปการธมฺมนิรูปเน. สงฺคาหกสงฺคเหตพฺพานนฺติ จกฺขายตนาทิกสฺส สงฺคาหกสฺส โสตายตนาทิกสฺส จ สงฺคเหตพฺพสฺส. สมานกฺขนฺธาทิภาโวติ เอกกฺขนฺธาทิภาโว, รูปกฺขนฺธาทิภาโวติ อตฺโถ. ตทภาโวติ ตสฺส สมานกฺขนฺธาทิภาวสฺส อภาโว อญฺญกฺขนฺธาทิภาโว. อยนฺติ ยฺวายํ ปฐมนเย ตถา ตถา คเณตพฺพาคเณตพฺพตาสงฺขาโต ทุติยาทินเยสุ ยถาวุตฺตานํ สมานกฺขนฺธาทิภาวาภาวสงฺขาโต ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว วุตฺโต, อยเมเตสํ ทฺวิปฺปการานํ นยานํ สภาควิสภาคตาสุ วิเสโส.

คำว่า “ฉันนั้นๆ” คือด้วยประเภทมีรูปขันธ์เป็นต้นนั้นๆ ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ เป็นส่วนเหมือนและส่วนต่างกัน ดังนี้ คือความเป็นรูปขันธ์เป็นต้นของรูปธรรมเป็นต้น เป็นส่วนเหมือนกัน, ความไม่เป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น เป็นส่วนต่างกัน ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ในการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้ว” คือในการแสดงธรรมประเภทที่กำหนดไว้แล้วว่า “ธรรมเหล่าใด, ธรรมเหล่านั้น” คำว่า “ของสิ่งที่สงเคราะห์และสิ่งที่ควรสงเคราะห์” คือของสิ่งที่สงเคราะห์มีจักขายตนะเป็นต้น และของสิ่งที่ควรสงเคราะห์มีโสตายตนะเป็นต้น ความเป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกัน คือความเป็นขันธ์เป็นต้นอย่างเดียวกัน, คือความเป็นรูปขันธ์เป็นต้น ดังนี้เป็นอรรถ ความไม่มีสิ่งนั้น คือความไม่มีความเป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกันนั้น คือความเป็นขันธ์เป็นต้นอย่างอื่น คำว่า “นี้” คือความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ ที่กล่าวไว้ในปฐมนัยว่า “ควรนับและไม่ควรนับ” และในทุติยนัยเป็นต้นว่า “ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกัน” นี้เป็นความพิเศษในส่วนเหมือนและส่วนต่างกันของนัย ๒ ประเภทเหล่านี้

สมุทยสจฺจสุขินฺทฺริยาทีติ อาทิ-สทฺเทน มคฺคสจฺจทุกฺขินฺทฺริยาทิ สงฺคยฺหติ. อสงฺคาหกตฺตาภาวโตติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺฐสฺส อสงฺคาหกตฺตสฺส อภาวโต[Pg.16]. น หิ สกฺกา ‘‘สมุทยสจฺเจน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติอาทิ วตฺตุํ. ทุกฺขสจฺจสทิสานิ อพฺยากตปทาทีนิ. อิตเรหีติ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคาหกตฺตาสงฺคาหกตฺตาภาวโต น อุทฺธฏานีติ โยชนา. เอวนฺติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส นิคมนวเสน วุตฺตํ. น รูปกฺขนฺโธติ น สพฺโพ รูปกฺขนฺธธมฺโมติ อตฺโถ.

คำว่า “สมุทยสัจจสุขินทรีย์เป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์มรรคสัจทุกขินทรีย์เป็นต้น คำว่า “เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์” คือเพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ที่วิเศษด้วยความเป็นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ ความจริง ไม่สามารถกล่าวคำมีอาทิว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจจะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์, ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ” บทมีอัพยากตบทเป็นต้น ย่อมเหมือนกับทุกขสัจจะ พึงประกอบความว่า “ด้วยสิ่งอื่น” คือด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ เพราะไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ จึงไม่ถูกยกขึ้นมา คำมีอาทิว่า “อย่างนี้” ท่านกล่าวไว้โดยเป็นบทสรุปของเนื้อความที่กล่าวแล้ว คำว่า “ไม่เป็นรูปขันธ์” คือไม่เป็นธรรมที่เป็นรูปขันธ์ทั้งหมด ดังนี้เป็นอรรถ

‘‘ขนฺธปเทนา’’ติ อิทํ กรณตฺเถ กรณวจนํ, น กตฺตุอตฺเถติ อาห ‘‘ขนฺธปทสงฺคเหนาติ อตฺโถ’’ติ. เตเนวสฺส กตฺตุอตฺถตํ ปฏิเสเธตุํ ‘‘น สงฺคาหเกนา’’ติ วุตฺตํ. กรณํ ปน กตฺตุรหิตํ นตฺถีติ อาห ‘‘เกนจิ สงฺคาหเกนาติ อิทํ ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺพ’’นฺติ. สงฺคาหเกสุ น ยุชฺชติ น สงฺคเหตพฺเพสูติ อธิปฺปาโย. รูปกฺขนฺธธมฺมา หิ ‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ วุตฺตาติ. สมุทาเย วุตฺตวิธิ ตทวยเวปิ สมฺภวตีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปนฺโต ‘‘เอเตน นเยนา’’ติอาทิมาห. ปฏิโยคีนิวตฺตนํ เอว-สทฺเทน กรียตีติ อาห ‘‘น หิ อญฺญมตฺตนิวารณํ เอว-สทฺทสฺส อตฺโถ’’ติ. เตนาห ‘‘สงฺคาหกโต อญฺญนิวารณํ เอว-สทฺทสฺส อตฺโถ’’ติ. โส จ…เป… เปกฺขนฺติ อิมินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. สงฺคาหกาเปกฺขตฺเต หิ ‘‘โส จา’’ติอาทิวจนสฺส ‘‘จกฺขายตเนน รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโต’’ติ เอตฺถ จกฺขายตนํ สงฺคาหกนฺติ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อสมฺภโว เอวาติ อิทานิ ตํ อสมฺภวํ วิภาเวนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

คำว่า “ด้วยบทขันธ์” นี้เป็นคำที่แสดงการกระทำในอรรถแห่งเครื่องมือ ไม่ใช่ในอรรถแห่งผู้กระทำ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “คือด้วยการสงเคราะห์บทขันธ์ ดังนี้เป็นอรรถ” เพราะเหตุนั้น เพื่อปฏิเสธอรรถแห่งผู้กระทำของคำนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ด้วยผู้สงเคราะห์” แต่เครื่องมือย่อมไม่มีที่ปราศจากผู้กระทำ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “แต่คำว่า ‘ด้วยผู้สงเคราะห์บางคน’ นี้ พึงนำมากล่าว” ย่อมไม่สมควรในผู้สงเคราะห์และในสิ่งที่ควรสงเคราะห์ ดังนี้เป็นอัธยาศัย ความจริง รูปขันธ์ธรรมทั้งหลายถูกกล่าวไว้ว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์” วิธีที่กล่าวไว้ในการรวมกัน ย่อมมีได้แม้ในส่วนย่อยของสิ่งนั้น ดังนี้ เมื่อยกความสงสัยขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ด้วยนัยนี้” การห้ามสิ่งที่ตรงกันข้าม ย่อมกระทำด้วยคำว่า “เอวะ” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ความจริง การห้ามเพียงสิ่งอื่น ไม่ใช่อรรถของคำว่า ‘เอวะ’” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “การห้ามสิ่งอื่นจากผู้สงเคราะห์ เป็นอรรถของคำว่า ‘เอวะ’” และสิ่งนั้น...ย่อมเห็น ดังนี้ ด้วยคำนี้ ย่อมทำให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น ความจริง เมื่อมีความมุ่งถึงผู้สงเคราะห์ ความเป็นไปไม่ได้ของเนื้อความที่มุ่งหมายไว้ว่า “จักขายตนะเป็นผู้สงเคราะห์” ในคำมีอาทิว่า “และสิ่งนั้น” คือ “รูปขันธ์เท่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะ” ย่อมมีนั่นแหละ ดังนี้ บัดนี้ เมื่อแสดงความเป็นไปไม่ได้นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อย่างไร” สิ่งนั้นพึงทราบได้โดยง่าย

เอตฺถาติ ‘‘อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตูหี’’ติ เอตฺถ. ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติ อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ อายตนธาตุวิเสสนตฺถํ. น โส เอว ตสฺส, สมุทาโย วา ตเทกเทสานํ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถติ อาห ‘‘รูปกฺขนฺโธ…เป… น โหตี’’ติ. อิมินา ปริยาเยนาติ ยสฺมา วุตฺตปฺปการํ สงฺคาหกตฺตํ นตฺถิ ‘‘เยน สงฺคหิตสฺส อสงฺคาหกํ สิยา’’ติ อิมินา ปริยาเยน. อสงฺคหิตตาย อภาโว วุตฺโต อฏฺฐกถายํ (ธาตุ. อฏฺฐ. ๑๗๑) ‘‘โส จ…เป… นตฺถี’’ติ. สงฺคหิตตายาติ นิปฺปริยาเยน สงฺคหิตภาเวน อสงฺคหิตตาย อภาโว วุตฺโตติ น ยุชฺชตีติ โยชนา. สา สงฺคหิตตาติ อตฺตนา อตฺตโน, อตฺเตกเทสานํ [Pg.17] วา สงฺคหิตตา. เตนาติ รูปกฺขนฺเธน. เตสนฺติ รูปกฺขนฺธตเทกเทสานํ. อตฺถิ จ วิปฺปยุตฺตตา เวทนากฺขนฺธาทีหิ. จกฺขายตนาทีหิ วิยาติ วิสทิสุทาหรณํ. เอเตหิ รูปเวทนากฺขนฺธาทีหิ อญฺเญหิ จ เอวรูเปหิ. เอตานิ อญฺญานิ จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

ในคำว่า ‘ด้วยอายตนะและธาตุ ๑๑ มีกึ่ง’ (aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi) นี้ พึงนำคำว่า ‘ด้วยรูปขันธ์’ มากล่าวเพื่อเป็นบทวิเสสนะของอายตนะและธาตุ. ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า ‘รูปขันธ์นั้นเองไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของรูปขันธ์นั้น หรือหมู่แห่งรูปขันธ์นั้นไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนหนึ่งๆ ของรูปขันธ์นั้น’ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘รูปขันธ์...ไม่เป็น’. ด้วยนัยนี้ เพราะความเป็นเครื่องสงเคราะห์ตามที่กล่าวมาแล้วไม่มี ด้วยนัยที่ว่า ‘สิ่งที่ไม่สงเคราะห์ของสิ่งที่สงเคราะห์แล้วพึงมี’. ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ กล่าวไว้ในอรรถกถา (ธาตุ. อ. ๑๗๑) ว่า ‘สิ่งนั้น...ไม่มี’. การประกอบความว่า ‘ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ กล่าวไว้ด้วยความเป็นสิ่งสงเคราะห์โดยไม่ใช่นัยอื่น จึงไม่สมควร’. ความเป็นสิ่งสงเคราะห์นั้น คือความเป็นสิ่งสงเคราะห์ของตนเอง หรือของส่วนหนึ่งๆ ของตน. ด้วยรูปขันธ์นั้น. ของรูปขันธ์และส่วนหนึ่งๆ ของรูปขันธ์นั้น. และมีความไม่ประกอบกันกับเวทนาขันธ์เป็นต้น. เหมือนจักขายตนะเป็นต้น เป็นตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน. ด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านี้ และด้วยสิ่งอื่นๆ ที่มีรูปอย่างนี้. ในคำว่า ‘สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่นๆ’ นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน.

เตเนว ตสฺส สงฺคหิตตฺตาภาวทสฺสเนน เหฏฺฐา ทสฺสิเตน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วาเร. อคฺคหเณติ อกถเน, อเทสนายนฺติ อตฺโถ. สมุทยสจฺจาทีสูติ สมุทยสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ ยุชฺเชยฺย ตํ การณํ. กสฺมา? เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิเต ธมฺมชาเต สติ ตสฺส อายตนสงฺคหาทีหิ อสงฺคหิตตฺตสฺส อภาวโต. รูปกฺขนฺธาทีหีติ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทีหิ. สงฺคหิตเมว นตฺถิ, กสฺมา? ‘‘โส เอว ตสฺส สงฺคาหโก น โหตี’’ติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ยทิปิ รูปกฺขนฺธาทินา รูปกฺขนฺธาทิกสฺส อตฺตโน…เป… นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺส ปน เวทนากฺขนฺธาทิกสฺส รูปกฺขนฺธาทินา สงฺคหิตตฺตาภาเวน อสงฺคหิตตฺตํ อตฺถีติ โยชนา. อุภยาภาโวติ สงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตาภาโว. เอตฺถ เอตสฺมึ วาเร. ธมฺมายตนชีวิตินฺทฺริยาทีนนฺติ ธมฺมายตนาทีนํ ขนฺธจตุกฺกสงฺคาหกตฺเต, ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ ขนฺธทุกสงฺคาหกตฺเตติ โยชนา. ปาฬิยํ อนาคตตฺตา ‘‘สตี’’ติ สาสงฺกํ วทติ. อาทิ-สทฺเทน ปฐเมน ธมฺมธาตุสฬายตนาทีนํ สุขินฺทฺริยาทีนญฺจ, ทุติเยน เอกกฺขนฺธสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สุขินฺทฺริยญฺหิ เวทนากฺขนฺธสฺเสว สงฺคาหกํ. เตสนฺติ ขนฺธจตุกฺกขนฺธทุกาทีนํ อสงฺคหิตตา น นตฺถิ อตฺเถวาติ ตสฺสา อภาโว อเนกนฺติโก. ปุพฺเพ วุตฺตนเยนาติ ‘‘รูปกฺขนฺธาทีหิ ปนา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน.

ด้วยการแสดงความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ของสิ่งนั้นที่แสดงไว้ข้างล่างนั้นเอง. ในวาระนี้. ในคำว่า ‘ในการไม่ถือเอา’ (aggahaṇe) คือในการไม่กล่าว, ในการไม่แสดง. ในคำว่า ‘ในสมุทยสัจเป็นต้น’ คือในสมุทยสัจ สุขินทรีย์เป็นต้น เหตุนั้นพึงสมควร. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อธรรมชาติที่สงเคราะห์แล้วด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น ด้วยสมุทยสัจเป็นต้นเหล่านั้นมีอยู่ ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะเป็นต้นของสิ่งนั้นจึงมี. ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น คือด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้น. สิ่งสงเคราะห์นั้นไม่มีเลย, เพราะเหตุไร? ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า ‘สิ่งนั้นเองไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของสิ่งนั้น’. แม้ว่าความสัมพันธ์คือ ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ของรูปขันธ์เป็นต้นของตนเองด้วยรูปขันธ์เป็นต้น...ไม่มี’. แต่การประกอบความว่า ‘ความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ของเวทนาขันธ์เป็นต้นอย่างอื่นมีอยู่ด้วยความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น’. ความไม่มีทั้งสองอย่าง คือความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์. ในวาระนี้. การประกอบความว่า ‘ในความเป็นเครื่องสงเคราะห์ขันธ์ ๔ ของธัมมายตนะเป็นต้น และในความเป็นเครื่องสงเคราะห์ขันธ์ ๒ ของชีวิตินทรีย์เป็นต้น’. เพราะไม่มีในบาลี จึงกล่าวคำว่า ‘มีอยู่’ (satī) ด้วยความสงสัย. พึงเห็นการสงเคราะห์ธัมมธาตุ สฬายตนะเป็นต้น และสุขินทรีย์เป็นต้นด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ในบทแรก และการสงเคราะห์ขันธ์เดียวด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ในบทที่สอง. เพราะสุขินทรีย์เป็นเครื่องสงเคราะห์ของเวทนาขันธ์เท่านั้น. ความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ของขันธ์ ๔ ขันธ์ ๒ เป็นต้นเหล่านั้นไม่ใช่ไม่มี, มีอยู่จริง, ดังนั้นความไม่มีของสิ่งนั้นจึงไม่แน่นอน. ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อน คือด้วยนัยที่กล่าวว่า ‘แต่ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น’ เป็นต้น.

ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ปุพฺเพ วุตฺเต สนิทสฺสนสปฺปฏิฆปเท. นิวตฺเตตฺวา คณฺหนฺโตติ ปุพฺเพ วุตฺตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา คณฺหนฺโต ปจฺจามสนฺโต. ตทวตฺตพฺพตาติ เตสํ สงฺคาหกาสงฺคาหกสงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตานํ อวตฺตพฺพตา. อสงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว…เป… น สงฺคาหกตฺตาภาวโตติ ยสฺมา เนสํ อสงฺคาหกตฺตํ วิย สงฺคาหกตฺตมฺปิ นตฺถิ, ตโต เอว สงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตมฺปีติ ทสฺเสติ.

ในคำว่า ‘ในบทนั้นเอง’ (tattheva) คือในบทที่มีรูปปรากฏและกระทบได้ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นเอง. ในคำว่า ‘ย้อนกลับมาถือเอา’ (nivattetvā gaṇhanto) คือย้อนกลับมาถือเอาสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น, คือพิจารณาซ้ำ. ความไม่ควรกล่าวถึงสิ่งนั้น คือความไม่ควรกล่าวถึงความเป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์, ความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์ของสิ่งเหล่านั้น. เพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์นั่นเอง...ไม่เป็นเพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องสงเคราะห์ เพราะเหตุว่าความเป็นเครื่องสงเคราะห์ก็ไม่มีเหมือนความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของสิ่งเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่าความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์ก็ไม่มีเช่นกัน.

ทุติยนยสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’ ในนัยที่สอง จบแล้ว.

๓. ตติยนโย อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

๓. การพรรณนาบทว่า ‘ไม่สงเคราะห์แต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สาม.

๑๗๙. รูปกฺขนฺเธน [Pg.18] ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิเตสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกเทสสภาคตา สมุทายสภาคตา น โหติ, ตสฺมา. เตนาติ รูปกฺขนฺเธน. ตานีติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยนิพฺพานานิ. ยถา จ เอกเทสวิสภาคตาย น สงฺคหิตตา, เอวํ เอกเทสสภาคตาย อสงฺคหิตตาปิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิมาห. สงฺคหิตาเนว น น โหนฺตีติ โยชนา. เตติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยนิพฺพานสุขุมรูปธมฺมา. เตหีติ วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีหิ. น กถญฺจิ สมฺมิสฺสาติ เกนจิปิ ปกาเรน น สมฺมิสฺสาติ อสมฺมิสฺสตาย สงฺคหิตตฺตาภาวํ สาเธติ. รูปกฺขนฺเธน วิย…เป… น โหตีติ ยถา รูปกฺขนฺเธน สภาคตาภาวโต นิพฺพานํ น เกนจิปิ สงฺคหเณน สงฺคหิตํ, เอวํ วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีหิ ตํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตํ น โหตีติ ขนฺธสงฺคหาภาโว ปากโฏ วุตฺโตวาติ เอวํ วุตฺตํ.

๑๗๙. ในคำว่า ‘ในสิ่งที่ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยรูปขันธ์’ นี้ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด (niddhāraṇe bhummaṃ). เพราะเหตุนั้น เพราะความที่ความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกันไม่เป็นความเป็นหมู่ที่เหมือนกัน, เพราะเหตุนั้น. ด้วยรูปขันธ์นั้น. สิ่งเหล่านั้น คือเวทนาขันธ์เป็นต้น ๓ ขันธ์ และนิพพาน. และเหมือนกับว่าความเป็นสิ่งสงเคราะห์ไม่มีเพราะความเป็นส่วนหนึ่งที่ไม่เหมือนกัน, อย่างนั้นความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ก็ไม่มีเพราะความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกัน ดังนี้ จึงแสดงว่า ‘ไม่เพียงแต่เท่านั้น’ เป็นต้น. การประกอบความว่า ‘สิ่งสงเคราะห์เหล่านั้นไม่ใช่ไม่เป็น’. สิ่งเหล่านั้น คือเวทนาขันธ์เป็นต้น ๓ ขันธ์ นิพพาน และสุขุมรูปธรรม. ด้วยวิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้นเหล่านั้น. ในคำว่า ‘ไม่ปะปนกันด้วยประการใดๆ’ คือไม่ปะปนกันด้วยประการใดๆ, จึงสำเร็จความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ด้วยความไม่ปะปนกัน. เหมือนกับว่านิพพานไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ใดๆ ด้วยรูปขันธ์เพราะความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งเหมือนกัน, อย่างนั้นนิพพานนั้นก็ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุด้วยวิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้น ดังนี้ ความไม่มีแห่งการสงเคราะห์ขันธ์จึงปรากฏ กล่าวไว้แล้วอย่างนี้.

เอวรูปานนฺติ รูปกฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีนํ. น หิ นิพฺพานํ สนฺธาย ‘‘รูปกฺขนฺเธน วิญฺญาณกฺขนฺเธน จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ สกฺกา วตฺตุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สงฺคาหกตฺตาภาวโต เอวา’’ติ. ตถา ‘‘อพฺยากเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติอาทิ น สกฺกา วตฺตุํ ตาทิสสฺส ธมฺมสฺส อภาวโตติ อาห ‘‘สนิพฺพาน…เป… ภาวโตวา’’ติ. อคฺคหณํ เวทิตพฺพนฺติ โยชนา. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. กญฺจีติ กญฺจิ ธมฺมชาตํ. เตติ อพฺยากตธมฺมาทโย. อตฺตโนติ อพฺยากตธมฺมาทึ สนฺธายาห. เอกเทโสติ รูปกฺขนฺธาทิ. อตฺเตกเทสสภาโคติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ ธมฺมายตนธมฺมธาตุปริยาปนฺนตาย ตเทกเทสสภาโค. อสงฺคหิตสงฺคาหกตฺตาติ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตานํ สญฺญากฺขนฺธาทีนํ อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคาหกตฺตาติ อตฺโถ.

ในคำว่า ‘มีรูปอย่างนี้’ คือของรูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้น. เพราะว่าไม่สามารถกล่าวถึงนิพพานโดยอ้างว่า ‘ธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยรูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ จักขายตนะ, ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุ’. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง’. อนึ่ง ไม่สามารถกล่าวคำว่า ‘ธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยอัพยากตธรรม, ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุ’ เป็นต้นได้ เพราะความไม่มีแห่งธรรมเช่นนั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘พร้อมด้วยนิพพาน...เพราะความมี’. การประกอบความว่า ‘พึงทราบการไม่ถือเอา’. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะว่าไม่’ เป็นต้น. ในคำว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่ง’ คือธรรมชาติใดชาติหนึ่ง. สิ่งเหล่านั้น คืออัพยากตธรรมเป็นต้น. ในคำว่า ‘ของตน’ คือกล่าวโดยอ้างอัพยากตธรรมเป็นต้น. ส่วนหนึ่ง คือรูปขันธ์เป็นต้น. ความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกัน คือนิพพาน. เพราะนิพพานนั้นเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกันด้วยความเป็นสิ่งที่สงเคราะห์เข้าในธัมมายตนะและธัมมธาตุ. ในคำว่า ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ของสิ่งที่ไม่สงเคราะห์’ คือความหมายว่า ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุของสัญญาขันธ์เป็นต้นที่ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’.

วิสภาคกฺขนฺธนิพฺพานสมุทายตฺตา ขนฺธสงฺคเหน ธมฺมายตเนน น โกจิ ธมฺโม สงฺคหิโต อตฺถีติ โยชนา. เอตสฺสาติ ‘‘ธมฺมายตเนน สงฺคหิตา’’ติ เอตสฺส ปทสฺส ธมฺมายตนคณเนน สงฺคหิตาติ อตฺโถ. โอฬาริกรูปสมฺมิสฺสํ ธมฺมายตเนกเทสํ.

การประกอบความว่า ‘เพราะความเป็นหมู่แห่งขันธ์ที่ไม่เหมือนกันและนิพพาน, ธรรมใดๆ ก็ไม่สงเคราะห์ด้วยธัมมายตนะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’. ในคำว่า ‘ของสิ่งนี้’ คือความหมายว่า ‘สงเคราะห์ด้วยการนับธัมมายตนะ’ ในบทว่า ‘สงเคราะห์ด้วยธัมมายตนะ’ นี้. ส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ปะปนกับโอฬาริการูป.

ตติยนยอสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาบทว่า ‘ไม่สงเคราะห์แต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สาม จบแล้ว.

๔. จตุตฺถนโย สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

๔. การพรรณนาบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สี่.

๑๙๑. ติณฺณํ [Pg.19] สงฺคหานนฺติ ขนฺธายตนธาตุสงฺคหานํ. สงฺคหณปุพฺพํ อสงฺคหณํ, อสงฺคหณปุพฺพํ สงฺคหณญฺจ วุจฺจมานํ สงฺคหณาสงฺคหณานํ ปวตฺติวิเสเสน วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘สงฺคหณา…เป… อุทฺทิฏฺฐา’’ติ. สงฺคหาภาวกโต อสงฺคโห สงฺคหเหตุโก สงฺคหสฺส ปวตฺติวิเสโสเยว นาม โหตีติ อาห ‘‘สงฺคหณปฺปวตฺติวิเสสวิรเห’’ติ. เกนจิ สมุทยสจฺจาทินา ตีหิปิ สงฺคเหหิ สงฺคหิเตน สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺเนน ธมฺมวิเสเสน ปุน ตเถว สงฺคหิโต โส เอว สมุทยสจฺจาทิโก ธมฺมวิเสโส สงฺคหิเตน สงฺคหิโต. สงฺคาหกตฺตาภาวสพฺภาวา สงฺคาหกภาเวน น อุทฺธฏา, น อสงฺคาหกตฺตา เอว. ยถา หิ ตีหิ สงฺคเหหิ น สงฺคาหกา, เอวํ ทฺวีหิ, เอเกนปิ สงฺคเหน น สงฺคาหกา อิธ น อุทฺธฏา. เตหิ สงฺคหิตาติ เตหิ ตีหิ สงฺคเหหิ สงฺคหิตา ธมฺมา. ยสฺสาติ ยสฺส อตฺตโน สงฺคาหกสฺส.

๑๙๑. บทว่า "ติณฺณํ สงฺคหานํ" (แห่งสงเคราะห์ ๓) ได้แก่ แห่งสงเคราะห์คือขันธ์ อายตนะ ธาตุ. การสงเคราะห์ก่อนแล้วไม่สงเคราะห์ และไม่สงเคราะห์ก่อนแล้วสงเคราะห์ ที่กล่าวอยู่นั้น บัณฑิตกล่าวด้วยความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์และการไม่สงเคราะห์ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงฺคหณา...เป...อุทฺทิฏฺฐา" (สงเคราะห์...เป...แสดงแล้ว). การไม่สงเคราะห์เพราะไม่มีการสงเคราะห์ ชื่อว่าเป็นความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์อันมีการสงเคราะห์เป็นเหตุ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงฺคหณปฺปวตฺติวิเสสวิรเห" (เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์). ธรรมพิเศษใดอันสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ อันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์ ๓ มีสมุทยสัจเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ธรรมพิเศษมีสมุทยสัจเป็นต้นนั้นเอง อันสงเคราะห์แล้วด้วยธรรมพิเศษนั้นอีกอย่างนั้น ชื่อว่าสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์แล้ว. เพราะมีภาวะแห่งการไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์ จึงไม่ยกขึ้นด้วยภาวะแห่งผู้สงเคราะห์ ไม่ใช่เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์เท่านั้น. ธรรมทั้งหลายใดไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่างไร ธรรมทั้งหลายนั้นไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๒ อย่างนี้ และไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์แม้ ๑ อย่างนี้ ไม่ได้ยกขึ้นในที่นี้. บทว่า "เตหิ สงฺคหิตา" (อันสงเคราะห์แล้วด้วยธรรมเหล่านั้น) ได้แก่ ธรรมทั้งหลายอันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์ ๓ เหล่านั้น. บทว่า "ยสฺส" (ของใด) ได้แก่ ของผู้สงเคราะห์ของตนใด.

สกลวาจเกนาติ อนวเสสํ ขนฺธาทิอตฺถํ วทนฺเตน. เตน ขนฺธาทิปเทนาติ ‘‘เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺยา’’ติ เอตฺถ เตน ขนฺธาทิปเทนาติ เอวํ โยเชตพฺพํ. เอวํ ปน อโยเชตฺวา ‘‘ยํ อตฺตโน สงฺคาหกํ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺย, ตํ อญฺญํ สงฺคหิตํ นาม นตฺถี’’ติ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมาติ เจ? น หิ เยน สมุทยสจฺจาทินา ยํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ ธมฺมชาตํ ขนฺธาทิสงฺคเหหิ สงฺคหิตํ, เตเนว สมุทยสจฺจาทินา ตสฺส ตทวสิฏฺฐสฺส สงฺขารกฺขนฺธธมฺมสฺส, น จ ตสฺเสว เกวลสฺส สมุทยสจฺจาทิกสฺส สงฺคโห ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโตติ โยชนา, อถ โข เตน สงฺขารกฺขนฺธธมฺเมน ผสฺสาทินา. สงฺคหิตสฺสาติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺฐสฺสาติ อตฺโถ. ตสฺมา อตฺตโน สงฺคาหกํ สกลกฺขณาทึ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตน ขนฺธาทิปเทน ยํ สงฺคหํ คจฺเฉยฺย, ตํ ตาทิสํ นตฺถีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เวทนา สทฺโท จ ขนฺโธ อายตนญฺจาติ เวทนา วิสุํ ขนฺโธ, สทฺโท จ วิสุํ อายตนนฺติ อตฺโถ. อญฺเญน ขนฺธนฺตราทินา. อสมฺมิสฺสนฺติ อพฺยากตทุกฺขสจฺจาทิ วิย อมิสฺสิตํ. น หิ…เป… เอตฺถาติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺเฐน ธมฺเมน โย ธมฺโม สงฺคหิโต, ตสฺส สงฺคหิตตาวิสิฏฺโฐเยว โย สงฺคโห, โส น เอตฺถ วาเร ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโต จ. สงฺคโหวาติ เกวโล สงฺคโห[Pg.20], น กตฺตาเปกฺโขติ อตฺโถ. น สงฺคาหเกนาติ อิทํ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน นิวตฺติตสฺส ทสฺสนํ. น หีติอาทิ ตํสมตฺถนํ.

บทว่า "สกฬวาจเกน" (ด้วยบทที่กล่าวทั้งหมด) ได้แก่ ด้วยบทที่กล่าวอรรถมีขันธ์เป็นต้นไม่เหลือ. บทว่า "เตน ขนฺธาทิปเทน" (ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้น) ในประโยคว่า "พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยบทนั้นนั่นเอง" พึงประกอบอย่างนี้ว่า "ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้น". แต่ถ้าไม่ประกอบอย่างนี้ ย่อมไม่สามารถกล่าวอย่างนี้ได้ว่า "ธรรมใดสงเคราะห์ผู้สงเคราะห์ของตนแล้ว พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยธรรมนั้นอีก ธรรมที่สงเคราะห์แล้วอื่นนั้นไม่มี". ถ้าว่า "เพราะเหตุไร?" การประกอบว่า "การสงเคราะห์ธรรมอันเหลือจากสังขารขันธ์นั้น และการสงเคราะห์สมุทยสัจเป็นต้นนั้นเท่านั้น ไม่ได้ถูกถามและไม่ได้ถูกตอบด้วยสมุทยสัจเป็นต้นนั้นนั่นเอง ซึ่งธรรมชาติอันสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ อันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์มีขันธ์เป็นต้น ด้วยสมุทยสัจเป็นต้นใด" ย่อมไม่มี แต่การสงเคราะห์นั้นถูกถามและถูกตอบด้วยธรรมในสังขารขันธ์นั้น มีผัสสะเป็นต้น. บทว่า "สงฺคหิตสฺส" (ของธรรมที่สงเคราะห์แล้ว) มีอรรถว่า ของธรรมที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถว่า "ธรรมใดสงเคราะห์ลักษณะเป็นต้นทั้งหมดอันเป็นผู้สงเคราะห์ของตนแล้ว พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้นอีก ธรรมเช่นนั้นไม่มี". บทว่า "เวทนา สทฺโท จ ขนฺโธ อายตนญฺจ" (เวทนาและเสียงเป็นขันธ์และอายตนะ) มีอรรถว่า เวทนาเป็นขันธ์ต่างหาก เสียงเป็นอายตนะต่างหาก. ด้วยขันธ์อื่นเป็นต้น. บทว่า "อสมิสฺสํ" (ไม่ปะปนกัน) ได้แก่ ไม่ปะปนกัน เหมือนอัพยากตทุกขสัจเป็นต้น. บทว่า "น หิ...เป...เอตฺถ" (ไม่...เป...ในที่นี้) ได้แก่ การสงเคราะห์ใดที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว ของธรรมที่สงเคราะห์แล้วด้วยธรรมที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว การสงเคราะห์นั้นไม่ได้ถูกถามและไม่ได้ถูกตอบในวาระนี้. บทว่า "สงฺคโห" (การสงเคราะห์) มีอรรถว่า การสงเคราะห์ล้วนๆ ไม่ต้องอาศัยผู้กระทำ. บทว่า "น สงฺคาหเกน" (ไม่ด้วยผู้สงเคราะห์) นี้เป็นการแสดงธรรมที่กลับแล้วด้วยอรรถที่กล่าวแล้ว. บทว่า "น หิ" (ไม่) เป็นต้น เป็นการสนับสนุนข้อความนั้น.

จตุตฺถนยสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อธิบายบทว่า "สงฺคหิเตนสงฺคหิต" (สงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์แล้ว) ในนัยที่ ๔ จบแล้ว.

๕. ปญฺจมนโย อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

๕. อธิบายบทว่า "อสงฺคหิเตนอสงฺคหิต" (ไม่สงเคราะห์แล้วด้วยไม่สงเคราะห์แล้ว) ในนัยที่ ๕.

๑๙๓. วุตฺตนเยนาติ ยสฺมา สงฺคหปฺปวตฺติวิเสสวิรหิโต อสงฺคหิตธมฺมวิเสสนิสฺสิโต ปญฺจมนโย, ตสฺมา โย เอตฺถ เกนจิ อสงฺคหิเตน ธมฺมวิเสเสน ปุน อสงฺคหิโต ธมฺมวิเสโส อสงฺคหิเตน อสงฺคหิโต อสงฺคหิตตาย ปุจฺฉิตพฺโพ วิสฺสชฺชิตพฺโพ จ. ตเมว ตาว ยถานิทฺธาริตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… อสงฺคหิตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… อสงฺคหิตาติ อาหา’’ติ จตุตฺถนเย วุตฺตนยานุสาเรน. ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสนนฺติ ปาฬิยํ นิทฺธาริตปฺปการธมฺมทสฺสนํ. สห สุขุมรูเปนาติ สสุขุมรูปํ, เตน สุขุมรูเปน สทฺธึ คหิตํ วิญฺญาณํ, เตน สหิตธมฺมสมุทายา สสุขุม…เป… ทายา. เก ปน เตติ อาห ‘‘ทุกฺขสจฺจา’’ติอาทิ. เกสญฺจีติ นิพฺพานจกฺขายตนาทีนํ. ตีหิปิ สงฺคเหหิ. ปริปุณฺณสงฺคเหหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคาหกา ปริปุณฺณสงฺคหาสงฺคาหกา. อพฺยากตธมฺมสทิสา เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพเนวเสกฺขานาเสกฺขาทโย. อิตเรติ รูปกฺขนฺธาทโย. ตพฺพิปริยาเยนาติ วุตฺตวิปริยาเยน, ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคเหตพฺพสฺส อตฺถิตาย ปริปุณฺณสงฺคหาสงฺคาหกตฺตาติ อตฺโถ.

๑๙๓. บทว่า "วุตฺตนายเนน" (ด้วยนัยที่กล่าวแล้ว) ได้แก่ เพราะนัยที่ ๕ อาศัยธรรมพิเศษที่ไม่ได้สงเคราะห์ อันปราศจากความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์ เพราะฉะนั้น ธรรมพิเศษใดในที่นี้ อันธรรมพิเศษที่ไม่ได้สงเคราะห์อย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ได้สงเคราะห์อีก ธรรมพิเศษนั้นชื่อว่าไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้ว พึงถูกถามและพึงถูกตอบด้วยความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้ว. เมื่อแสดงธรรมนั้นนั่นแหละตามที่กำหนดไว้ จึงกล่าวว่า "รูปขันธ์ ธรรมทั้งหลายใดไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยขันธ์...เป... ธรรมทั้งหลายใดไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยธรรมเหล่านั้น" ดังนี้ ตามนัยที่กล่าวแล้วในนัยที่ ๔. บทว่า "ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสนํ" (การแสดงธรรมตามที่กำหนดไว้) ได้แก่ การแสดงธรรมประเภทที่กำหนดไว้ในบาลี. บทว่า "สห สุขุมรูปเนน" (พร้อมด้วยสุขุมรูป) ได้แก่ สสุขุมรูป (มีสุขุมรูปด้วย), วิญญาณที่ถือเอาพร้อมด้วยสุขุมรูปนั้น, หมู่แห่งธรรมที่ประกอบด้วยวิญญาณนั้น ชื่อว่า สสุขุม...เป...ทายา. ก็ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า "ทุกขสัจ" เป็นต้น. บทว่า "เกสญฺจิ" (ของบางอย่าง) ได้แก่ ของนิพพานและจักขายตนะเป็นต้น. ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง. ธรรมทั้งหลายที่ไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง อันเป็นสงเคราะห์ที่บริบูรณ์ ชื่อว่าไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ที่บริบูรณ์. ธรรมทั้งหลายมีเนวทัสสนานภาวนายปหาตัพพเนวเสกขานาเสกขะเป็นต้น คล้ายกับอัพยากตธรรม. บทว่า "อิตเร" (ธรรมอื่น) ได้แก่ รูปขันธ์เป็นต้น. บทว่า "ตพฺพิปริยายเนน" (ด้วยความตรงกันข้ามจากนั้น) ได้แก่ ด้วยความตรงกันข้ามจากที่กล่าวแล้ว มีอรรถว่า เพราะมีความเป็นธรรมที่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง จึงเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ที่บริบูรณ์.

อสงฺคาหเกสุ นิพฺพานํ อนฺโตคธํ, ตสฺมา ตํ อนิทสฺสนอปฺปฏิเฆหิ อสงฺคเหตพฺพํ น โหตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น จ ตเทว ตสฺส อสงฺคาหก’’นฺติ. ‘‘เวทนากฺขนฺเธน เย ธมฺมา’’ติอาทโย นว ปญฺหา ทุติยปญฺหาทโย, เต ปฐมปญฺเหน สทฺธึ ทส, นามรูปปญฺหาทโย ปน จตุวีสตีติ อาห ‘‘สพฺเพปิ จตุตฺตึส โหนฺตี’’ติ. รูปกฺขนฺธาทิวิเสสกปทนฺติ ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติอาทินา อสงฺคาหกตฺเตน วิเสสกํ รูปกฺขนฺธาทิปทํ. ปุจฺฉายาติ จ ปุจฺฉนตฺถนฺติ อตฺโถ. ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติอาทิ สพฺพมฺปิ วา วิญฺญาเปตุํ อิจฺฉิตภาเวน วจนํ ปญฺหภาวโต ปุจฺฉา. เตนาห อฏฺฐกถายํ [Pg.21] ‘‘ปญฺหา ปเนตฺถ…เป… จตุตฺตึส โหนฺตี’’ติ. เต หิ ลกฺขณโต ทสฺสิตาติ เต นิทฺธาริตธมฺมา เตเนว อสงฺคหิตาสงฺคหิตตาย นิทฺธารณสงฺขาเตน ลกฺขเณน ทสฺสิตา.

นิพพานสงเคราะห์เข้าในธรรมที่ไม่เป็นผู้สงเคราะห์ เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นไม่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยอนิทัสสนอัปปฏิฆะ ดังนี้ มีอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และนิพพานนั้นนั่นเองไม่เป็นผู้สงเคราะห์ของนิพพานนั้น". ปัญหา ๙ มีปัญหาว่า "ธรรมทั้งหลายใดด้วยเวทนาขันธ์" เป็นต้น อันเป็นปัญหาที่ ๒ เป็นต้น ปัญหาเหล่านั้นพร้อมด้วยปัญหาที่ ๑ เป็น ๑๐ ส่วนปัญหาว่า "นามรูป" เป็นต้น เป็น ๒๔ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ทั้งหมดเป็น ๓๔". บทว่า "รูปกฺขนฺธาทิวิเสสกปทํ" (บทวิเสสนะมีรูปขันธ์เป็นต้น) ได้แก่ บทมีรูปขันธ์เป็นต้น อันเป็นบทวิเสสนะด้วยความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ มีบทว่า "รูปกฺขนฺเธน" (ด้วยรูปขันธ์) เป็นต้น. บทว่า "ปุจฺฉาย" (ในการถาม) มีอรรถว่า ในการถาม. บทว่า "รูปกฺขนฺเธน" (ด้วยรูปขันธ์) เป็นต้น ทั้งหมด หรือคำพูดด้วยภาวะที่ประสงค์จะให้รู้แจ้ง เพราะเป็นปัญหา จึงชื่อว่า ปุจฉา (คำถาม). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า "ปัญหาในที่นี้...เป...เป็น ๓๔". ก็ธรรมเหล่านั้นถูกแสดงด้วยลักษณะ ได้แก่ ธรรมที่กำหนดไว้เหล่านั้นถูกแสดงด้วยลักษณะอันชื่อว่าการกำหนด ด้วยความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้วนั้นนั่นเอง.

ตเทวาติ เอว-สทฺเทนาติ ‘‘ตเทวา’’ติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน. ‘‘ยํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ ปทํ, ตํ ขนฺธาทีหิ อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ขนฺธาทีเหวา’’ติ อวธารณํ นิปฺปโยชนํ ปการนฺตรสฺส อภาวโต. ‘‘ตีหิ อสงฺคโห’’ติ หิ วุตฺตํ. ตถา ‘‘อสงฺคหิตเมวา’’ติ สงฺคหิตตานิวตฺตนสฺส อนธิปฺเปตตฺตา. ตเทวาติ ปน อิจฺฉิตํ อุทฺธฏสฺเสว อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาวสฺส อวธาเรตพฺพตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น กทาจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญสฺสาติ อนุทฺธฏสฺส. อนิยตตํ ทสฺเสตีติ อิทํ อวธารณผลทสฺสนํ. นิยมโตติ สกฺกา วจนเสโส โยเชตุนฺติ อิทมฺปิ เอว-กาเรน สิทฺธเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ วุตฺตํ. ยโต หิ เอว-กาโร, ตโต อญฺญตฺถ นิยโมติ. เอวํปการเมวาติ ปุจฺฉาย อุทฺธฏปฺปการเมว, ยํ ปการํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ, ตํปการเมวาติ อตฺโถ. ตสฺสาติ อสงฺคหิตสฺส. อญฺญสฺสาติ ปุจฺฉาย อนุทฺธฏปฺปการสฺส. เอเตน โย ปุจฺฉาย อุทฺธโฏ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิโต, ตสฺเสว อิธ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพภาโว, น อญฺญสฺสาติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปุจฺฉาย อุทฺธฏญฺหี’’ติอาทิ. อายตนธาตุสงฺคหวเสน เจตฺถ รูปกฺขนฺธาทีนํ อญฺญสหิตตา, วิญฺญาณกฺขนฺธาทีนํ อสหิตตา จ เวทิตพฺพา.

บทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) ได้แก่ ด้วยศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) ในบทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) นี้. ในประโยคว่า "บทใดถูกยกขึ้นในการถาม บทนั้นไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยขันธ์เป็นต้น" การกำหนดว่า "ด้วยขันธ์เป็นต้นนั่นเอง" ย่อมไม่มีประโยชน์ เพราะไม่มีประเภทอื่น. ก็บัณฑิตกล่าวว่า "ไม่ได้สงเคราะห์ด้วย ๓ อย่าง". อนึ่ง บทว่า "อสงฺคหิตเมว" (ไม่ได้สงเคราะห์แล้วนั่นเอง) เพราะไม่ประสงค์การกลับของความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว. แต่บทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) เป็นที่ประสงค์ เมื่อแสดงว่า "เพราะความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้วของธรรมที่ยกขึ้นนั่นเอง พึงกำหนด" จึงกล่าวว่า "ไม่เคยเลย" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "อญฺญสฺส" (ของธรรมอื่น) ได้แก่ ของธรรมที่ไม่ได้ยกขึ้น. บทว่า "อนิยตตํ ทสฺเสติ" (แสดงความเป็นธรรมไม่แน่นอน) นี้เป็นการแสดงผลของการกำหนด. บทว่า "นิยโต" (แน่นอน) พึงประกอบบทที่เหลือได้ ดังนี้ แม้บทนี้ก็กล่าวเพื่อทำอรรถที่สำเร็จแล้วด้วยศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น. เพราะว่ามีศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) เพราะฉะนั้น ความแน่นอนย่อมมีในที่อื่น. บทว่า "เอวํปกาเมว" (ประเภทอย่างนี้เท่านั้น) มีอรรถว่า ประเภทที่ยกขึ้นในการถามเท่านั้น, ประเภทใดถูกยกขึ้นในการถาม ประเภทนั้นเท่านั้น. บทว่า "ตสฺส" (ของธรรมนั้น) ได้แก่ ของธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้ว. บทว่า "อญฺญสฺส" (ของธรรมอื่น) ได้แก่ ของประเภทที่ไม่ได้ยกขึ้นในการถาม. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า "ธรรมใดถูกยกขึ้นในการถาม ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง ความเป็นธรรมที่พึงถูกถามและพึงถูกตอบในที่นี้ ย่อมมีแก่ธรรมนั้นนั่นเอง ไม่ใช่แก่ธรรมอื่น". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็ธรรมที่ถูกยกขึ้นในการถาม" เป็นต้น. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบความเป็นธรรมที่ประกอบด้วยธรรมอื่นของรูปขันธ์เป็นต้น และความเป็นธรรมที่ไม่ประกอบด้วยธรรมอื่นของวิญญาณขันธ์เป็นต้น โดยอาศัยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ.

อวเสสา เวทนาทโย ตโย ขนฺธา นิพฺพานญฺจ สกเลน รูปกฺขนฺเธน เตสํ สงฺคโห นตฺถีติ ‘‘สงฺคหิตา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, เอกเทเสน ปน สงฺคโห อตฺถีติ ‘‘อสงฺคหิตา น โหนฺตีติ เอวํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ‘‘รูปธมฺมาวา’’ติ นิยมนํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏภาวาเปกฺขนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุจฺฉาย…เป… อธิปฺปาโย’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุทฺธฏา เวทนาทโยปิ หิ อสงฺคหิตา เอวา’’ติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปญฺจมนยนิทฺเทเส. ปฐเม นเยติ ปฐเม อตฺถวิกปฺเป. ตถา ทุติเยติ เอตฺถาปิ. รูปวิญฺญาเณหีติ อสุขุมรูปธมฺเมหิ วิญฺญาเณน จาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอฬาริก…เป… อตฺโถ’’ติ อาห. กถํ ปน รูปธมฺมาติ วุตฺเต โอฬาริกรูปสฺเสว คหณนฺติ อาห ‘‘รูเปกเทโส หิ เอตฺถ รูปคฺคหเณน คหิโต’’ติ.

ขันธ์ ๓ ที่เหลือ คือ เวทนาขันธ์เป็นต้น และนิพพาน ย่อมไม่มีการสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์ทั้งหมด เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า "สงเคราะห์แล้ว" แต่มีการสงเคราะห์ด้วยส่วนหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "พึงเห็นอย่างนี้ว่า ไม่เป็นอันไม่สงเคราะห์" คำว่า "รูปธรรมหรือ" เป็นการกำหนดที่มุ่งถึงความเป็นสิ่งที่ยกขึ้นถาม จึงกล่าวว่า "ความประสงค์...แห่งปัญหา" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แม้เวทนาขันธ์เป็นต้นที่ไม่ได้ยกขึ้น ก็เป็นอันไม่สงเคราะห์เหมือนกัน" คำว่า "ในที่นี้" คือ ในการแสดงนัยที่ ๕ นี้ คำว่า "ในนัยที่ ๑" คือ ในอรรถวิกัปที่ ๑ คำว่า "แม้ในนัยที่ ๒" ก็เช่นกัน คำว่า "ด้วยรูปและวิญญาณ" คือ ด้วยรูปธรรมที่ไม่ละเอียด และด้วยวิญญาณ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "อรรถ...คือโอฬาริกะ" ถามว่า ก็เมื่อกล่าวว่า "รูปธรรม" ทำไมจึงถือเอาแต่โอฬาริกรูปเท่านั้น จึงกล่าวว่า "เพราะรูปบางส่วนในที่นี้ เป็นอันถูกถือเอาด้วยการถือเอารูป"

๑๙๖. อสงฺคาหกนฺติ [Pg.22] ‘‘จกฺขายตเนน…เป… อสงฺคหิตา’’ติ เอวํ อสงฺคาหกภาเวน วุตฺตํ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพภาเวน วุตฺตมฺปิ กามํ เวทนาทีเหว จตูหิ อสงฺคหิตํ, ตํ ปน น จกฺขายตนเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขายตเนน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เยหิ ธมฺเมหีติ ขนฺธาทีสุ เยหิ. สพฺพํ ธมฺมชาตํ เตว รูปาทิเก ธมฺเม อุทาเนติ ปาฬิยํ. กสฺมา ปเนตํ อุทาเนตีติ อาห ‘‘สทิสวิสฺสชฺชนา’’ติอาทิ. ปฐเมน อุทาเนน. ทฺเวติ ‘‘พาหิรา อุปาทา ทฺเว’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ทฺเว-สทฺทํ สนฺธายาห. ตสฺส อสงฺคหิตสฺส. ยถาทสฺสิตสฺสาติ ‘‘รูป’’นฺติอาทินา ทสฺสิตปฺปการสฺส. ธมฺมนฺวยญาณุปฺปาทนํ นยทานํ. ‘‘รูปํ ธมฺมายตน’’นฺติอาทีนํ ปทานํ วเสน ทฺเววีสปทิโก เอส นโย.

๑๙๖. คำว่า อสังคาหกะ คือ แม้สิ่งที่กล่าวด้วยความเป็นสภาวะที่ควรถูกถามและควรถูกตอบ ซึ่งกล่าวด้วยความเป็นสภาวะที่ไม่สงเคราะห์อย่างนี้ว่า "ไม่สงเคราะห์ด้วยจักขายตนะ... เป็นต้น" ก็เป็นอันไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ มีเวทนาขันธ์เป็นต้นนั่นแหละ แต่เพื่อแสดงว่า สิ่งนั้นไม่ใช่จักขายตนะเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า "แต่ด้วยจักขายตนะ" เป็นต้น คำว่า "ด้วยธรรมเหล่าใด" คือ ด้วยธรรมเหล่าใดในขันธ์เป็นต้น พระบาลีนั้นย่อมยกธรรมชาติทั้งหมด คือ ธรรมมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นขึ้นแสดง ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงยกสิ่งนี้ขึ้นแสดง จึงกล่าวว่า "เพราะการตอบที่คล้ายกัน" เป็นต้น ด้วยการยกขึ้นแสดงครั้งแรก คำว่า "สอง" คือ กล่าวอ้างถึงคำว่า "สอง" ที่กล่าวไว้ในคำว่า "อุปาทานภายนอกมีสอง" คำว่า "ของสิ่งที่ไม่สงเคราะห์นั้น" คำว่า "ตามที่แสดงแล้ว" คือ ตามประเภทที่แสดงแล้วด้วยคำว่า "รูป" เป็นต้น การให้นัยคือการยังญาณอันเป็นไปตามธรรมให้เกิดขึ้น นัยนี้มี ๒๒ บท โดยอาศัยบททั้งหลายมีคำว่า "รูปเป็นธรรมายตนะ" เป็นต้น

ปญฺจมนยอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาบทว่า อสังคหิเตนะ อสังคหิตะ (ไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์) แห่งนัยที่ ๕ จบแล้ว

๖. ฉฏฺฐนโย สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา

๖. นัยที่ ๖ การพรรณนาบทว่า สัมปยุตและวิปปยุต

๒๒๘. ‘‘ตตฺถา’’ติ อิมินา ‘‘สมฺปโยควิปฺปโยคปทํ ภาเชตฺวา’’ติ เอตฺถ สมฺปโยควิปฺปโยคปทํ ภาชิตํ, สํวณฺเณตพฺพตาย จ ปธานภูตํ ปจฺจามฏฺฐํ, น รูปกฺขนฺธาทิปทนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ลพฺภติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปุน ‘‘รูปกฺขนฺธาทีสุ หี’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. ตตฺถ น ลพฺภตีติ ‘‘สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ วา คเหตุํ น ลพฺภติ, อลพฺภมานมฺปิ ปุจฺฉาย คหิตํ ปฏิกฺเขเปน วิสฺสชฺเชตุํ. ปฏิกฺเขโปปิ หิ ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนเมว. ตถา หิ ยมเก (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๙-๖๑) ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘นตฺถี’’ติ วิสฺสชฺชิตํ. เตน ปเนตฺถ รูปธมฺเมสุ สมฺปโยคฏฺโฐ น ลพฺภตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. อลพฺภมานมฺปิ สมฺปโยคปทํ คหิตนฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทีสุ. เอเตสนฺติ รูปนิพฺพานานํ. วิสภาคตาติ อตํสภาคตา. เอกุปฺปาทาทิภาโว หิ สมฺปโยเค สภาคตา, น สงฺคเห วิย สมานสภาคตา, ตสฺมา เอกุปฺปาทาทิภาวรหิตานํ รูปนิพฺพานานํ สา เอกุปฺปาทาทิตา วิสภาคตา วุตฺตา. ตทภาวโตติ ตสฺสา วิสภาคตาย เอกุปฺปาทาทิตาย อภาวโต. วิปฺปโยโคปิ นิวาริโต เอว โหติ, วิสภาโค ภาโว วิปฺปโยโคติ วุตฺโตวายมตฺโถติ. ‘‘จตูสุ [Pg.23] หี’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ เตสํ เตหีติ จ อรูปกฺขนฺเธ เอว ปรามสติ. วิสภาคตา จ โหติ รูปนิพฺพาเนสุ อวิชฺชมานตฺตาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น จ รูเปกเทสสฺสา’’ติอาทิ. เตเนวาติ จตุกฺขนฺธสภาคตฺตา เอว.

๒๒๘. ด้วยคำว่า "ในบรรดาบทเหล่านั้น" นี้ บทว่า "สัมปยุตและวิปปยุต" ในคำว่า "จำแนกบทว่า สัมปยุตและวิปปยุต" เป็นบทที่ถูกจำแนก และเป็นบทประธานที่ถูกอ้างถึงเพื่อพรรณนา ไม่ใช่บทมีรูปขันธ์เป็นต้น เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า "พึงทราบ... ที่พึงได้" แล้วจึงอธิบายความนั้นอีกด้วยคำว่า "เพราะในรูปขันธ์เป็นต้น" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "ไม่พึงได้" คือ ไม่พึงถือเอาว่า "สัมปยุตหรือวิปปยุต" แม้สิ่งที่ไม่ได้ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วยคำถาม เพื่อตอบด้วยการปฏิเสธ เพราะการปฏิเสธก็คือการตอบคำถามเหมือนกัน เช่นในยมก (ยมก. ๑. ขันธยมก. ๕๙-๖๑) เมื่อถามว่า "รูปขันธ์ของบุคคลใดไม่เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นไม่เกิดขึ้นหรือ" ก็ตอบว่า "ไม่มี" ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้จึงแสดงความว่า "อรรถแห่งสัมปยุตย่อมไม่ได้ในรูปธรรมทั้งหลาย" ความสัมพันธ์คือ "แม้บทว่าสัมปยุตที่ไม่ได้ ก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว" คำว่า "ในที่ทั้งปวง" คือ ในรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้น คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้น" คือ ของรูปและนิพพาน คำว่า "ความต่างกัน" คือ ความไม่เป็นสภาวะเดียวกัน เพราะความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น เป็นความเหมือนกันในสัมปยุต ไม่ใช่ความเหมือนกันอย่างในการสงเคราะห์ เพราะฉะนั้น ความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้นนั้น จึงกล่าวว่าเป็นความต่างกันของรูปและนิพพานที่ปราศจากความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น คำว่า "เพราะไม่มีสิ่งนั้น" คือ เพราะไม่มีความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้นอันเป็นความต่างกันนั้น แม้วิปปยุตก็เป็นอันถูกห้ามแล้วเหมือนกัน ความว่า "ภาวะที่ต่างกันชื่อว่าวิปปยุต" นี้เป็นอันกล่าวแล้ว คำว่า "เพราะในขันธ์ ๔" เป็นต้น ย่อมทำให้ความที่กล่าวแล้วนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้นด้วยสิ่งเหล่านั้น" ย่อมหมายถึงอรูปขันธ์เท่านั้น ความว่า "ความต่างกันย่อมมี เพราะไม่มีอยู่ในรูปและนิพพาน" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และไม่ใช่ของรูปบางส่วน" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง คือ เพราะความเป็นสภาวะของขันธ์ ๔

ตีหิ วิญฺญาณธาตูหีติ ฆานชิวฺหากายวิญฺญาณธาตูหิ วิปฺปยุตฺเต อนารมฺมณมิสฺสเก รูปธมฺมมิสฺสเก ธมฺเม ทีเปติ รูปภโวติ โยชนา. ปญฺจหีติ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ปญฺจหิ วิญฺญาณธาตูหิ. เอกาย มโนธาตุยา. น สมฺปยุตฺเตติ น สมฺปยุตฺเต เอว. ตถา หิ ‘‘วิปฺปยุตฺเต อโหนฺเต สตฺตหิปิ สมฺปยุตฺเต สตฺตปิ วา ตา’’ติ วุตฺตํ. เตนาติ วิปฺปยุตฺตตาปฏิกฺเขเปน. ตาหีติ สตฺตวิญฺญาณธาตูหิ. สมฺปยุตฺเต ทีเปนฺตีติ สมฺปยุตฺเต ทีเปนฺติเยว, น สมฺปยุตฺเต เอวาติ เอวมวธารณํ คเหตพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สมฺปยุตฺเต เวทนาทิเก. สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาเวหิ นวตฺตพฺพํ, ตํเยว วิญฺญาณธาตุสตฺตกํ. สมฺปยุตฺตภาเวน นวตฺตพฺพานิ สมฺปยุตฺตนวตฺตพฺพานิ, ภินฺนสนฺตานิกานิ, นานากฺขณิกานิ จ อรูปานิปิ ธมฺมชาตานิ. อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุตํสมฺปยุตฺตา ธมฺมายตนาทิปเทหิ ทีเปตพฺพา, อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุโย อเจตสิกาทิปเทหิ ทีเปตพฺพา, ตทุภยสมุทายา ทุกฺขสจฺจาทิปเทหิ ทีเปตพฺพาติ เวทิตพฺพา.

คำว่า "ด้วยวิญญาณธาตุ ๓" คือ ย่อมแสดงธรรมที่วิปปยุตด้วยฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ อันระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์และระคนด้วยรูปธรรม การประกอบความว่า "เป็นรูปภพ" คำว่า "ด้วย ๕" คือ ด้วยวิญญาณธาตุ ๕ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยมโนธาตุ ๑ คำว่า "ไม่สัมปยุต" คือ ไม่สัมปยุตเท่านั้น เพราะในยมกกล่าวไว้ว่า "เมื่อไม่มีวิปปยุต ก็สัมปยุตด้วย ๗ หรือ ๗ อย่างนั้น" คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยการปฏิเสธความเป็นวิปปยุต คำว่า "ด้วยวิญญาณธาตุเหล่านั้น" คือ ด้วยวิญญาณธาตุ ๗ คำว่า "ย่อมแสดงสัมปยุต" คือ ย่อมแสดงธรรมที่สัมปยุตเท่านั้น พึงถือเอาการกำหนดอย่างนี้ว่า ไม่ใช่ (แสดง) เฉพาะที่สัมปยุตเท่านั้น นัยนี้ก็เช่นกันในที่เหลือทั้งหลาย คำว่า "สัมปยุตในเวทนาเป็นต้น" สิ่งที่ไม่ควรกล่าวด้วยภาวะแห่งสัมปยุตและวิปปยุต คือ วิญญาณธาตุ ๗ นั้นเอง สิ่งที่ไม่ควรกล่าวด้วยภาวะแห่งสัมปยุต คือ สัมปยุตที่ไม่ควรกล่าว ธรรมชาติที่เป็นอรูปธรรมทั้งหลายที่มีสันดานต่างกัน และมีขณะต่างกันด้วย ธรรมที่สัมปยุตกับวิญญาณธาตุทั้งหมดที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์ พึงแสดงด้วยบทมีธรรมายตนะเป็นต้น วิญญาณธาตุทั้งหมดที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์ พึงแสดงด้วยบทมีอเจตสิกเป็นต้น และพึงทราบว่า การรวมกันของทั้งสองนั้น พึงแสดงด้วยบทมีทุกขสัจเป็นต้น

ยทิ เอวนฺติ ยทิ อนารมฺมณมิสฺสานํ ธมฺมานํ วิปฺปโยโค นตฺถิ. อนารมฺมณมิสฺโสภยธมฺมาติ รูปนิพฺพานสหิตสพฺพวิญฺญาณธาตุตํสมฺปยุตฺตธมฺมา. ขนฺธาทีเหวาติ ขนฺธายตนธาตูหิ เอว, น อรูปกฺขนฺธมตฺเตน. อรูปกฺขนฺเธเยว ปน สนฺธาย ‘‘เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ นายํ โทโสติ ทสฺเสติ. ตเทกเทสาติ ‘‘อนารมฺมณมิสฺสา’’ติอาทินา วุตฺตธมฺมสมุทายสฺส เอกเทสา. ตเทกเทสญฺญสมุทายาติ ตสฺเสว ยถาวุตฺตสฺส สมุทายสฺส เอกเทสา หุตฺวา อญฺเญสํ อวยวานํ รูปกฺขนฺธาทีนํ สมุทายภูตา. วิภาคาภาวโตติ เภทาภาวโต. เภโทติ เจตฺถ อจฺจนฺตเภโท อธิปฺเปโต. น หิ สมุทายาวยวานํ สามญฺญวิเสสานํ วิย อจฺจนฺตเภโท อตฺถิ เภทาเภทยุตฺตตฺตา. เตสํ อจฺจนฺตเภทเมว หิ สนฺธาย ‘‘สมุทายนฺโตคธานํ เอกเทสานํ น วิภาโค อตฺถี’’ติ สงฺคเหปิ วุตฺตํ. เตนาติ อวิภาคสพฺภาวโต สภาควิสภาคตฺตาภาเวน. เตสนฺติ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุอาทีนํ[Pg.24]. เต จ อกุสลาพฺยากตา. เตสนฺติ กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานํ. ตสฺมาติ ยสฺมา วิภตฺตสภาวานํ น เตสํ สมุทาเยกเทสาทิภาโว, ตสฺมา. ยสฺมา ปน กุสลาทโย เอว ขนฺธาทโยติ ขนฺธาทิอามสเนน สมุทาเยกเทสาทิภาโว อาปนฺโน เอวาติ วุตฺตนเยน วิปฺปโยคาภาโว โหติ, ตสฺมา ตํ ปริหรนฺโต ‘‘ขนฺธาทีนิ อนามสิตฺวา’’ติอาทิมาห. เตสนฺติ กุสลาทีนํ. อญฺญมญฺญวิปฺปยุตฺตตา วุตฺตา ‘‘กุสเลหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทินา. สพฺเพสูติ ทุติยาทิสพฺพปญฺเหสุ.

ถ้าอย่างนั้น หากว่าธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ไม่มีวิปปยุต. ธรรมทั้งสองที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ คือ ธรรมที่สัมปยุตกับวิญญาณธาตุทั้งปวงพร้อมด้วยรูปและนิพพาน. ด้วยขันธ์เป็นต้นนั่นเอง คือด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุทั้งหลายนั่นเอง ไม่ใช่ด้วยอรูปขันธ์เพียงอย่างเดียว. แต่เมื่อกล่าวถึงอรูปขันธ์นั่นเองว่า 'ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น' ดังนี้ ย่อมแสดงว่าข้อนี้ไม่เป็นโทษ. เอกเทศของธรรมนั้น คือ ส่วนหนึ่งของหมวดธรรมที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์' เป็นต้น. เอกเทศของธรรมนั้นและหมวดอื่น คือ เป็นส่วนหนึ่งของหมวดธรรมที่กล่าวมาแล้วนั้น และเป็นหมวดของส่วนประกอบอื่นๆ มีรูปขันธ์เป็นต้น. เพราะไม่มีการแบ่งแยก คือ เพราะไม่มีความแตกต่าง. คำว่า 'ความแตกต่าง' ในที่นี้หมายถึงความแตกต่างอย่างสิ้นเชิง. เพราะความแตกต่างอย่างสิ้นเชิงระหว่างหมวดกับส่วนประกอบนั้นไม่มี เหมือนความแตกต่างระหว่างสามัญญะกับวิเสสะ เพราะประกอบด้วยความแตกต่างและไม่แตกต่าง. เมื่อกล่าวถึงความแตกต่างอย่างสิ้นเชิงของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง จึงกล่าวไว้ในสังคหะว่า 'เอกเทศทั้งหลายที่รวมอยู่ในหมวดนั้นไม่มีการแบ่งแยก'. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะไม่มีการแบ่งแยก และเพราะไม่มีความเป็นสภาคะและวิสภาคะ. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของวิญญาณธาตุทั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นต้น. และสิ่งเหล่านั้นเป็นอกุศลและอัพยากฤต. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะแยกกันนั้นไม่มีความเป็นหมวดและเอกเทศเป็นต้นของสิ่งเหล่านั้น เพราะฉะนั้น. แต่เพราะกุศลเป็นต้นนั่นเองเป็นขันธ์เป็นต้น เมื่อกล่าวถึงขันธ์เป็นต้น ย่อมมีความเป็นหมวดและเอกเทศเป็นต้นเกิดขึ้น ย่อมไม่มีวิปปยุตตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงข้อนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่กล่าวถึงขันธ์เป็นต้น' เป็นต้น. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของกุศลเป็นต้น. ความเป็นวิปปยุตซึ่งกันและกันกล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมที่เป็นกุศล' เป็นต้น. ในทั้งหมด คือ ในปัญหาทั้งหมดตั้งแต่ปัญหาที่สองเป็นต้นไป.

ฉตฺตึสาย ปิฏฺฐิทุกปเทสุ วีสติ ทุกปทานิ อิมสฺมึ นเย ลพฺภนฺติ, อวสิฏฺฐานิ โสฬเสวาติ อาห ‘‘โสฬสาติ วตฺตพฺพ’’นฺติ. ตโต เอว ‘‘เตวีสปทสต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘เตวีส’’นฺติ อิทญฺจ ‘‘เอกวีส’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ โยชนา. สพฺพตฺถาติ สพฺพปญฺเหสุ. เอกกาเลกสนฺตานานํ ภินฺนกาลภินฺนสนฺตานานญฺจ อเนเกสํ ธมฺมานํ สมุทายภูตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตุโยติ อาห ‘‘กาลสนฺตาน…เป… ธาตูน’’นฺติ. เอกเทสสมฺมิสฺสาติ จิตฺติทฺธิปาทาทินา อตฺตโน เอกเทเสเนว ขนฺธนฺตราทีหิ สมฺมิสฺสา อิทฺธิปาทาทโย, อนารมฺมเณหิ รูปนิพฺพาเนหิ จ อสมฺมิสฺสา. สมานกาลสนฺตาเนหีติ เอกกาลสนฺตาเนหิ กาลสนฺตานเภทรหิเตหิ เอกเทสนฺตเรหิ, สงฺขารกฺขนฺธาทีนํ เอกเทสนฺตเรหิ, สงฺขารกฺขนฺธาทีนํ เอกเทสวิเสสภูเตหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานสญฺญากฺขนฺธาทีหิ วิภตฺตา เอว สมุทยสจฺจาทโย สมฺปโยคีวิปฺปโยคีภาเวน, รูปกฺขนฺธาทโย วิปฺปโยคีภาเวน คหิตาติ โยชนา. เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ. เต สญฺญากฺขนฺธาทโย. เกหิจิ สหุปฺปชฺชนารเหหิ เอกเทสนฺตเรหิ วิภตฺเตหิ. น หิ สงฺขารกฺขนฺธาทิปริยาปนฺนตฺเตปิ สมุทยสจฺจาทโย มคฺคสจฺจาทีหิ สมฺปโยคํ ลภนฺติ. เตสนฺติ เวทนากฺขนฺธสญฺญากฺขนฺธาทีนํ. เอกุปฺปาทา…เป… วิสภาคตา จาติ เอกุปฺปาทาทิตาสงฺขาตา ยถารหํ สภาคตา วิสภาคตา จ. เตน ยถาวุตฺตการเณน สมฺปโยคสฺส วิปฺปโยคสฺส จ ลภนโต.

ในบททุกะหลัง ๓๖ บท ย่อมได้บททุกะ ๒๐ บทในนัยนี้ ที่เหลือ ๑๖ บทเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวว่า ๑๖'. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในคำว่า 'หนึ่งร้อยยี่สิบสามบท' นี้ คำว่า 'ยี่สิบสาม' นี้ และคำว่า 'ยี่สิบเอ็ด' พึงกล่าว ดังนี้เป็นการเชื่อมความ. ในทั้งหมด คือ ในปัญหาทั้งหมด. สังขารขันธ์ ธรรม อายตนะ และธรรมธาตุทั้งหลาย ซึ่งเป็นหมวดของธรรมหลายอย่างที่มีกาลและสันดานเดียวกัน และที่มีกาลและสันดานต่างกัน จึงกล่าวว่า 'กาล สันดาน...เป... ธาตุทั้งหลาย'. ระคนด้วยเอกเทศ คือ อิทธิบาทเป็นต้น ระคนกับขันธ์อื่นเป็นต้นด้วยเอกเทศของตนเองโดยจิตอิทธิบาทเป็นต้น และไม่ระคนกับรูปและนิพพานที่ไม่มีอารมณ์. ด้วยสันดานที่มีกาลเสมอกัน คือ ด้วยสันดานที่มีกาลเดียวกัน ด้วยเอกเทศอื่นๆ ที่ปราศจากความแตกต่างแห่งกาลและสันดาน ด้วยเอกเทศอื่นๆ ของสังขารขันธ์เป็นต้น ด้วยเอกเทศพิเศษของสังขารขันธ์เป็นต้น มีสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน สัญญาขันธ์เป็นต้น สัจจะคือสมุทัยเป็นต้น ย่อมถูกแบ่งแยกด้วยความเป็นสัมปยุตและวิปปยุต รูปขันธ์เป็นต้น ย่อมถูกถือเอาด้วยความเป็นวิปปยุต ดังนี้เป็นการเชื่อมความ. ด้วยสัจจะคือสมุทัยเป็นต้นเหล่านั้น. สัญญาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น. ด้วยเอกเทศอื่นๆ บางอย่างที่ควรเกิดขึ้นพร้อมกันที่ถูกแบ่งแยก. เพราะสัจจะคือสมุทัยเป็นต้น แม้จะสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์เป็นต้น ก็ไม่ได้รับสัมปยุตกับสัจจะคือมรรคเป็นต้น. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์เป็นต้น. ความเกิดขึ้นพร้อมกัน...เป... และความเป็นวิสภาคะ คือ ความเป็นสภาคะและความเป็นวิสภาคะที่นับว่ามีความเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นตามสมควร. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะได้รับสัมปยุตและวิปปยุตด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้ว.

ภินฺนกาลานํ สมุทายีนํ สมุทายา ภินฺนกาลสมุทายา. วตฺตมานา จ เอกสฺมึ สนฺตาเน เอเกกธมฺมา วตฺตนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตเทว, ตสฺมา. เตสํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิภชิตพฺพสฺส เอกเทสภูตสฺส อภาวโต. สุขินฺทฺริยาทีนิ เวทนากฺขนฺเธกเทสภูตานิปิ. เตน วิภาคากรเณน[Pg.25]. ยทิ สมานกาลสฺส วิภชิตพฺพสฺส อภาวโต จกฺขุวิญฺญาณธาตาทโย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส วิภาคํ น กโรนฺติ, อถ กสฺมา ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ขนฺธายตน…เป… วิปฺปยุตฺตาติ วุตฺต’’นฺติ. เอวเมวนฺติ ยถา ธาตุวิภาเคน วิภตฺตสฺส วิญฺญาณสฺส, เอวเมวํ.

หมวดของธรรมที่เป็นส่วนประกอบที่มีกาลต่างกัน คือ หมวดที่มีกาลต่างกัน. และธรรมแต่ละอย่างย่อมเป็นไปในสันดานเดียวกันในปัจจุบัน. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะสิ่งนี้เอง เพราะฉะนั้น. เพราะไม่มีเอกเทศที่ควรแบ่งแยกของเวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น. สุขินทรีย์เป็นต้นแม้เป็นเอกเทศของเวทนาขันธ์. ด้วยการไม่แบ่งแยกนั้น. ถ้าจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นไม่ทำการแบ่งแยกวิญญาณขันธ์ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรแบ่งแยกที่มีกาลเสมอกัน เหตุไฉนจึงกล่าวว่า 'จักขุวิญญาณธาตุ...เป... มโนวิญญาณธาตุวิปปยุตจากธาตุ ๑๖' ดังนี้ เมื่อพิจารณาคำถามนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า 'ขันธ์ อายตนะ...เป... กล่าวว่าวิปปยุต'. อย่างนั้นนั่นเอง คือ เหมือนวิญญาณที่ถูกแบ่งแยกด้วยการแบ่งธาตุ อย่างนั้นนั่นเอง.

๒๓๕. ตํสมฺปโยคีภาวนฺติ เตหิ ขนฺเธหิ สมฺปโยคีภาวํ. ยถา หิ สมานกาลสนฺตาเนหิ เอกจิตฺตุปฺปาทคเตหิ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ สมุทยสจฺจสฺส สมฺปยุตฺตตา, เอวํ ภินฺนสนฺตาเนหิ ภินฺนกาเลหิ จ เตหิ ตสฺส วิปฺปยุตฺตตาติ อาห ‘‘เอวํ ตํวิปฺปโยคีภาวํ…เป… น วุตฺต’’นฺติ. วิสภาคตานิพนฺธสฺส วิภาคสฺส อภาเวน อวิภาเคหิ เตหิ ตีหิ ขนฺเธหิ. วิภาเค หีติอาทินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. วิภาครหิเตหีติ สมานกาลสนฺตาเนหิ เอกจิตฺตุปฺปาทคตตฺตา อวิภตฺเตหิ เวทนากฺขนฺธาทีหิ น ยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตนฺติ วตฺตุํ. เตนาห ‘‘วิชฺชมาเนหิ…เป… ภาวโต’’ติ. ตตฺถ วิชฺชมานสฺส สมานสฺส สมานชาติกสฺสาติ อธิปฺปาโย. น หิ วิชฺชมานํ รูปารูปํ อญฺญมญฺญสฺส วิสภาคํ น โหติ. อนุปฺปนฺนา ธมฺมา วิยาติ อิทํ วิสทิสุทาหรณทสฺสนํ. ยถา ‘‘อนุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ อนาคตกาลํ วุจฺจตีติ อามฏฺฐกาลเภทํ, เอวํ ยํ อามฏฺฐกาลเภทํ น โหตีติ อตฺโถ. อุทฺธริตพฺพํ เทสนาย เทเสตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. วิชฺชมานสฺเสว วิชฺชมาเนน สมฺปโยโค, สมฺปโยคารหสฺเสว จ วิปฺปโยโคติ อตฺถิภาวสนฺนิสฺสยา สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตตาติ อาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ นิสฺสายา’’ติ. เตเนวาห ‘‘อวิชฺชมานสฺสา’’ติอาทิ. ตญฺจาติ อุทฺธรณํ.

๒๓๕. ความเป็นสัมปยุตกับสิ่งนั้น คือ ความเป็นสัมปยุตกับขันธ์เหล่านั้น เหมือนความที่สมุทยสัจสัมปยุตกับเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์ทั้งหลายที่มีสันตานเดียวกันและเกิดขึ้นในจิตขณะเดียวกัน ฉันใด ความที่สมุทยสัจนั้นวิปปยุตจากขันธ์เหล่านั้นที่มีสันตานต่างกันและมีกาลต่างกัน ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'อย่างนี้ ความเป็นวิปปยุตกับสิ่งนั้น...เป...ไม่ได้กล่าวไว้' ด้วยขันธ์ ๓ เหล่านั้นที่ไม่มีการแบ่งแยก เพราะไม่มีการแบ่งแยกที่ผูกพันด้วยความเป็นวิสภาคะ ด้วยบทว่า 'วิภาเค หิ' เป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น ด้วยสิ่งที่ปราศจากการแบ่งแยก คือ ไม่สมควรที่จะกล่าวว่าวิปปยุตด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้นที่ไม่มีการแบ่งแยก เพราะมีสันตานเดียวกันและเกิดขึ้นในจิตขณะเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยสิ่งที่มีอยู่...เป...เพราะมีอยู่' ในที่นั้น คำว่า 'สิ่งที่มีอยู่' หมายถึงสิ่งที่มีอยู่เหมือนกันและมีชาติเดียวกัน เพราะรูปและอรูปที่มีอยู่ย่อมไม่เป็นสภาคะซึ่งกันและกัน คำว่า 'เหมือนธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น' นี้เป็นการแสดงอุทาหรณ์ที่ต่างกัน เหมือนคำว่า 'ธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น' หมายถึงกาลอนาคต ซึ่งเป็นการกล่าวถึงความแตกต่างแห่งกาลที่ถูกระบุไว้ ฉันใด สิ่งใดที่ไม่เป็นความแตกต่างแห่งกาลที่ถูกระบุไว้ ฉันนั้น คือความหมาย สิ่งที่ควรยกขึ้นแสดง พึงแสดงด้วยการเทศนา ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว สัมปยุตย่อมมีแก่สิ่งที่มีอยู่กับสิ่งที่มีอยู่เท่านั้น และวิปปยุตย่อมมีแก่สิ่งที่มีอยู่เท่านั้นที่ควรสัมปยุต ความเป็นสัมปยุตและวิปปยุตอาศัยความเป็นอยู่ จึงกล่าวว่า 'อาศัยความเป็นปัจจุบัน' เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ของสิ่งที่ไม่มีอยู่' เป็นต้น และคำว่า 'ตญฺจ' คือ การยกขึ้นแสดง

วิภาครหิเตหีติ วิสภาคตาภาวโต อวิภาเคหิ. อนามฏฺฐกาลเภเทติ อนามฏฺฐกาลวิเสเส. อวิชฺชมานสฺส…เป… สมฺปโยโค นตฺถีติ เอเตน ปาริเสสโต วิชฺชมานสฺส จ วิชฺชมาเนน สมฺปโยโค ทสฺสิโต. อวิชฺชมานตาทีปเก เภเท คหิเตติ ยถาคหิเตสุ ธมฺเมสุ เตหิ วิปฺปโยคีนํ อวิชฺชมานภาวทีปเก เตสํเยว วิเสเส ‘‘อรูปภโว เอเกน ขนฺเธน ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺโต’’ติอาทินา (ธาตุ. ๒๔๖) คหิเต เตเนว รุปฺปนาทินา เภเทน เตสํ [Pg.26] อญฺญมญฺญํ วิสภาคตาปิ คหิตา เอวาติ วิปฺปโยโค โหตีติ โยชนา. เภเท ปน อคฺคหิเต เตน เตน คหเณนาติ ยถาวุตฺเต อวิชฺชมานตาทีปเก วิเสเส, วิสภาเค วา อคฺคหิเต ‘‘เวทนา, สญฺญา, สงฺขารกฺขนฺโธ ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน สตฺตหิ ธาตูหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทินา เตน เตน คหเณน สภาคตาทีปเนน วิสภาคตาย อคฺคหิตตฺตา สภาคตาว โหติ. ตถา จ สติ สภาคตฺเต กา ปเนตฺถ สภาคตาติ อาห ‘‘วิชฺชมานตาย…เป… โหตี’’ติ. ตสฺสาติ สภาคตาย. ตสฺมาติ วิสภาคตาย อลพฺภมานตฺตา, สภาคตาย จ ลพฺภมานตฺตา.

คำว่า วิภาคระหิเตหิ คือ เพราะไม่มีความต่างกันจึงไม่มีการแบ่งแยก. คำว่า อนามาฏฐกาลเภเท คือ ในความต่างแห่งกาลที่ไม่ได้ถูกระบุไว้. คำว่า อวิชฺชมานสฺส...เป...สมฺปโยโค นตฺถิ ด้วยบทนี้ แสดงสัมปยุตของธรรมที่มีอยู่กับธรรมที่มีอยู่โดยส่วนที่เหลือ. คำว่า อวิชฺชมานตาทิปเก เภเท คหิเต คือ เมื่อความต่างที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ถูกถือเอาแล้ว ในความพิเศษของธรรมเหล่านั้นเองที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น ในธรรมทั้งหลายที่ถูกถือเอาแล้วอย่างนั้นว่า 'อรูปภพวิปปยุตจากขันธ์ ๑ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖' เป็นต้น (ธาตุ. ๒๔๖) ความต่างกันของธรรมเหล่านั้นซึ่งกันและกันก็ถูกถือเอาแล้วด้วยความต่างกันมีการแตกสลายเป็นต้นนั้นนั่นเอง จึงเป็นวิปปยุต ดังนี้ พึงประกอบความ. แต่เมื่อความต่างกันไม่ได้ถูกถือเอา ด้วยการถือเอาธรรมนั้นๆ คือ ในความพิเศษที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ดังที่กล่าวมาแล้ว หรือเมื่อความต่างกันไม่ได้ถูกถือเอา ด้วยการถือเอาธรรมนั้นๆ ด้วยบทว่า 'เวทนา สัญญา สังขารขันธ์ สัมปยุตกับขันธ์ ๓ อายตนะ ๑ ธาตุ ๗' เป็นต้น เพราะไม่ได้ถือเอาความต่างกันด้วยการแสดงความเป็นสภาคะ จึงเป็นสภาคะนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อมีความเป็นสภาคะ ความเป็นสภาคะในที่นี้คืออะไร จึงกล่าวว่า วิชฺชมานตายะ...เป...โหติ. คำว่า ตสฺส คือ ของความเป็นสภาคะนั้น. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะไม่ได้ความต่างกัน และเพราะได้ความเป็นสภาคะ.

๒๖๒. วิตกฺโก วิยาติ สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺโก วิย. โส หิ วิตกฺกรหิตตฺตา อวิตกฺโก วิจารมตฺโต จ. เตนาห ‘‘โกฏฺฐาสนฺตรจิตฺตุปฺปาเทสุ อลีนา’’ติ. ตโต เอว โส อปฺปธาโน, ทุติยฌานธมฺมา เอเวตฺถ ปธานาติ อาห ‘‘เย ปธานา’’ติ. เตเนวาติ สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺกสฺส อวิตกฺกวิจารมตฺตคฺคหเณน อิธ อคฺคหิตตฺตา, วิตกฺกตฺติเก ทุติยราสิเยว จ อธิปฺเปตตฺตา. อนนฺตรนเยติ สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส. สมุทยสจฺเจน สมานคติกา สทิสปฺปวตฺติกา. อิตีติ อิมินา การเณน. เต อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา น คหิตา, สมุทยสจฺจํ วิย น เทสนารุฬฺหา. น สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกาติ โยชนา. ยทิ หิ เต สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกา สิยุํ, ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เต ธมฺมา น เกหิจิ ขนฺเธหิ, น เกหิจิ อายตเนหิ, เอกาย ธาตุยา วิปฺปยุตฺตา’’ติ วตฺตพฺพา สิยุํ. ยสฺมา ปน เต สมุทยสจฺเจน สมานคติกา. ยถา หิ เย สมุทยสจฺเจน สมฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตา, เตสํ เกหิจิ วิปฺปโยคํ วตฺตุํ น สกฺกา, เอวํ เตหิปิ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สมุทยสจฺจาทีนี’’ติอาทิ. ทสโม…เป… วุตฺโตติ เอตฺถ ทสมนเย เตหิ อวิตกฺกวิจารมตฺเตหิ วิปฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตานํ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปโยโค วุตฺโต, โอสานนเย เตหิ วิปฺปยุตฺตานํ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สงฺคโห จ วุตฺโตติ ตสฺมา น เต สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกาติ ทสฺเสติ.

๒๖๒. คำว่า วิตกฺโก วิยา คือ เหมือนวิตกในจิตตุปบาทที่เป็นสวิตักกสวิจาร. วิตกนั้นแล เพราะไม่มีวิตกจึงเป็นอวิตกและเป็นเพียงวิจาร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ติดอยู่ในจิตตุปบาทที่อยู่ระหว่างส่วน'. เพราะเหตุนั้น วิตกนั้นจึงไม่เป็นประธาน ธรรมในทุติยฌานเท่านั้นเป็นประธานในที่นี้ จึงกล่าวว่า เย ปธานา. คำว่า เตเนวะ คือ เพราะวิตกในจิตตุปบาทที่เป็นสวิตักกสวิจารไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้ด้วยการถือเอาเพียงอวิตกวิจาร และเพราะกองที่สองในวิตกติกะเท่านั้นเป็นที่ประสงค์. คำว่า อนนฺตรนเย คือ ในการแสดงบทสัมปยุตเตนวิปปยุต. มีคติเสมอกับสมุทยสัจจะ มีความเป็นไปเหมือนกัน. คำว่า อิติ คือ ด้วยเหตุนี้ ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารเหล่านั้นจึงไม่ได้ถูกถือเอา ไม่ได้ขึ้นสู่การแสดงเหมือนสมุทยสัจจะ พึงประกอบความว่า ไม่มีคติเสมอกับสวิตักกสวิจาร. ถ้าธรรมเหล่านั้นมีคติเสมอกับสวิตักกสวิจารไซร้ พึงกล่าวว่า 'ธรรมเหล่าใดสัมปยุตกับธรรมที่เป็นอวิตกวิจาร ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นวิปปยุตจากขันธ์บางอย่าง จากอายตนะบางอย่าง จากธาตุ ๑'. แต่เพราะธรรมเหล่านั้นมีคติเสมอกับสมุทยสัจจะ เหมือนกับว่า ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมที่สัมปยุตกับสมุทยสัจจะ ไม่สามารถกล่าววิปปยุตของธรรมเหล่านั้นกับสิ่งใดได้ ฉันใด แม้กับธรรมเหล่านั้นก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะ เป็นต้น. คำว่า ทสโม...เป...วุตฺโต คือ ในนัยที่ ๑๐ วิปปยุตของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมที่เป็นอวิตกวิจารเหล่านั้นกับธาตุ ๑๖ ถูกกล่าวแล้ว และในนัยสุดท้าย การสงเคราะห์ธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้นกับธาตุ ๑๘ ก็ถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ธรรมเหล่านั้นไม่มีคติเสมอกับสวิตักกสวิจาร.

วิตกฺกสหิเตสูติ [Pg.27] สหวิตกฺเกสุ. เตสูติ อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุ สห วิตกฺเกน ทุติยชฺฌานธมฺเมสุ, ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ คหิเตสุ วุตฺเตสูติ อตฺโถ. สพฺเพปิ เตติ ทุติยชฺฌานธมฺมา วิตกฺโก จาติ สพฺเพปิ เต ธมฺมา สกฺกา วตฺตุํ. ตถา หิ สมฺปโยควิปฺปโยคปทนิทฺเทเส ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ สมฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอเกน ขนฺเธนาติ สงฺขารกฺขนฺเธน. โส หิ สมุทาโยติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา’’ติ วุตฺตธมฺมสมุทาโย. นนุ วิตกฺโกเปตฺถ ธมฺมสงฺคหํ คโต, โส จ วิจารโต อญฺเญนปิ สมฺปยุตฺโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น หิ ตเทกเทสสฺส…เป… โหตี’’ติ. ยถาติอาทินา ตเมวตฺถํ อิทฺธิปาทนิทสฺสเนน วิภาเวติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิทฺธิปาทสมุทายสฺส เอกเทสภูตานํ ฉนฺทิทฺธิปาทาทีนํ ตีหิ ขนฺเธหิ สมฺปโยโค วุตฺโต, ตํสมุทายสฺส น โหติ, เอวํ อิธาปิ วิตกฺกสฺส อญฺเญหิ สมฺปโยโค อวิตกฺกวิจารมตฺตสฺส สมุทายสฺส น โหตีติ.

คำว่า วิตกฺกสหิเตสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่เป็นไปพร้อมกับวิตก. คำว่า เตสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่เป็นทุติยฌานพร้อมกับวิตก ซึ่งถูกกล่าวถึงโดยถือเอาว่า 'อวิตกวิจารมัตตะ' (มีเพียงวิจารไม่มีวิตก) ดังนี้เป็นความหมาย. คำว่า สพฺเพปิ เต ความว่า ธรรมที่เป็นทุติยฌานทั้งหมดและวิตกด้วย ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอาจกล่าวได้ (ว่าเป็นอวิตกวิจารมัตตะ). จริงอย่างนั้น ในการจำแนกบทสัมปโยควิปปโยค ท่านกล่าวว่า 'ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ สัมปยุตด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ บางอย่าง'. ในบทนั้น คำว่า เอเกน ขนฺเธน ได้แก่ ด้วยสังขารขันธ์. เพราะสังขารขันธ์นั้นเป็นส่วนรวม (สมุหะ) คือเป็นส่วนรวมแห่งธรรมที่กล่าวว่า 'ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ'. มิใช่หรือว่า แม้วิตกในที่นี้ก็เข้าถึงการสงเคราะห์ธรรมแล้ว และวิตกนั้นก็สัมปยุตด้วยธรรมอื่นนอกจากวิจารด้วย? ท่านหมายถึงคำคัดค้านนี้จึงกล่าวว่า 'นะ หิ ตเทกเทสสฺส...เป... โหติ' (เพราะว่า สัมปโยคของส่วนหนึ่งแห่งธรรมนั้น...เป... ย่อมไม่มี). ท่านแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลด้วยการยกอิทธิบาทมาเป็นตัวอย่างด้วยบทว่า ยถา เป็นต้น. เนื้อความของบทนั้นมีดังนี้ คือ เหมือนอย่างว่า สัมปโยคของฉันทิทธิบาทเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของหมวดอิทธิบาท กับขันธ์ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว แต่สัมปโยค (กับขันธ์ ๓) นั้น ย่อมไม่มีแก่หมวดอิทธิบาทนั้น ฉันใด แม้ในที่นี้ สัมปโยคของวิตกกับธรรมเหล่าอื่น (ที่เหลือ) ย่อมมี แต่สัมปโยค (กับธรรมที่เหลือเหล่านั้น) ย่อมไม่มีแก่หมวดธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ ฉันนั้น.

ยทิ เอวํ ‘‘อิทฺธิปาโท ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทิ น วตฺตพฺพนฺติ เจ? โน น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตสูติ อิทฺธิปาเทสุ. สมุทายสฺสาติ อิทฺธิปาทสมุทายสฺส. เตหิ เวทนากฺขนฺธาทีหิ สมฺปยุตฺตตา วุตฺตา ‘‘อิทฺธิปาโท ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทินา. เตนาติ วิจาเรน. น หีติอาทินา ยถาธิคตธมฺมานํ สมฺปยุตฺตตาย นวตฺตพฺพาภาวํ อุทาหรณทสฺสนวเสน วิภาเวติ. เกจิ วิจิกิจฺฉา ตํสหคตา จ โมหวชฺชา โมเหน สมฺปยุตฺตา, เกจิ อสมฺปยุตฺตา. โมเหนาติ วิจิกิจฺฉาสหคตโมหเมว สนฺธาย วทติ. อิติ อิมินา การเณน น สมุทาโย เตน โมเหน สมฺปยุตฺโต. อญฺโญ โกจิ ธมฺโม เหตุภาโว นาปิ อตฺถิ, เยน เหตุนา โส ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุโกติ วุตฺโต สมุทาโย. เอวนฺติ อิมินา นเยน ‘‘ภาวนา…เป… โยปิ สมฺปยุตฺตา’’ติ นวตฺตพฺพตาย นิทสฺเสตพฺพาติ อตฺโถ. เอวนฺติ ยถา ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกสมุทายสฺส สมฺปยุตฺตตา น วตฺตพฺพา, เอวํ เยน ธมฺเมน อวิตกฺก…เป… สิยา, ตํ น นตฺถิ. ตสฺมาติ ยสฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุ โกจิปิ วิจาเรน อสมฺปยุตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา. เตติ อวิตกฺกวิจารมตฺตา [Pg.28] ธมฺมา. เอกธมฺเมปิ…เป… กโต ยถา ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา อสงฺขตา ธมฺมา’’ติ.

หากมีคำถามว่า ถ้าอย่างนั้น บทว่า 'อิทธิบาทสัมปยุตด้วยขันธ์ ๒' เป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวใช่หรือไม่? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ควรกล่าว เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้นจึงกล่าวคำว่า ยถา ปนา เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า เตสุ คือ ในอิทธิบาททั้งหลาย. คำว่า สมุทายสฺส คือ ของหมวดอิทธิบาท. ความเป็นผู้สัมปยุตด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า 'อิทธิบาทสัมปยุตด้วยขันธ์ ๒' เป็นต้น. คำว่า เตน คือ ด้วยวิจาร. ท่านจำแนกความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวถึงความเป็นผู้สัมปยุตของธรรมตามที่ได้มาแล้ว ด้วยการแสดงตัวอย่างด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น. ธรรมบางอย่างที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา เว้นโมหะ สัมปยุตด้วยโมหะ บางอย่างไม่สัมปยุต. คำว่า โมเหน ความว่า ท่านกล่าวหมายถึงโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉานั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ หมวดธรรม (วิจิกิจฉาสัมปยุต) จึงไม่ชื่อว่าสัมปยุตด้วยโมหะนั้น. แม้ธรรมอื่นบางอย่างที่เป็นเหตุภาวะก็ไม่มี ซึ่งเป็นเหตุให้หมวดธรรมนั้นถูกเรียกว่า 'มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ'. คำว่า เอวํ ความว่า ด้วยนัยนี้ พึงแสดงโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวว่า 'ภาวนา...เป... แม้เหล่าใดสัมปยุต' ดังนี้เป็นความหมาย. คำว่า เอวํ ความว่า ความเป็นผู้สัมปยุตของหมวดธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ ไม่ควรกล่าว ฉันใด ธรรมใดที่พึงเป็นอวิตก...เป... ธรรมนั้นไม่มี ฉันนั้น. คำว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ ไม่มีธรรมบางส่วนที่ไม่สัมปยุตด้วยวิจาร ฉะนั้น. คำว่า เต คือ ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะเหล่านั้น. แม้ในธรรมอย่างเดียว...เป... ท่านก็ทำแล้ว เหมือนในบทว่า 'ธรรมที่ไม่มีปัจจัย ธรรมที่เป็นอสังขตะ'.

ฉฏฺฐนยสมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายบทสัมปโยควิปปโยคในนัยที่ ๖ จบแล้ว.

๗. สตฺตมนโย สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๗. นัยที่ ๗ การอธิบายบทสัมปยุตเตนวิปปยุต

๓๐๖. เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ ขนฺธตฺตยขนฺเธกเทสาทิเก สมฺปยุตฺเต สติปิ, สมฺปยุตฺเตหิ จ วิปฺปยุตฺเต รูปนิพฺพานาทิเก ตทญฺญธมฺเม สติปิ วิปฺปโยคาภาวโต. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทโต อญฺญธมฺมานํ อวสิฏฺฐานํ กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค น หิ อตฺถิ ขนฺธปญฺจกาทีนํ สงฺคณฺหนโต เตสํ. เต เอว จิตฺตุปฺปาทาติ เต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา เอว. ตทญฺญธมฺมานนฺติ ตทญฺญธมฺมานมฺปีติ ปิ-สทฺทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. ตถาติ อิมินา น จ เต เอว ธมฺมา อฑฺฒทุติยายตนธาตุโย, อถ โข เต จ ตโต อญฺเญ จาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ.

๓๐๖. เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยค แม้เมื่อธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสมุทยสัจจะ เป็นต้นเหล่านั้น มีอยู่ในส่วนหนึ่งแห่งขันธ์ ๓ เป็นต้น และแม้เมื่อธรรมอื่นนอกจากธรรมเหล่านั้น มีรูปและนิพพานเป็นต้น ที่วิปปยุตด้วยธรรมที่สัมปยุตเหล่านั้น มีอยู่. ท่านกล่าวคำว่า นะ หิ เป็นต้น เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดาร. วิปปโยคด้วยขันธ์เป็นต้นบางอย่างแห่งธรรมที่เหลือ คือ กุศล อกุศล และอัพยากตธรรมอื่นจากจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะนั้น ย่อมไม่มีเลย เพราะธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ เป็นต้น. คำว่า เต เอว จิตฺตุปฺปาทา ความว่า จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า ตทญฺญธมฺมานํ ความว่า พึงทราบว่ามีการลบ ปิ-ศัพท์ ในบทว่า ตทญฺญธมฺมานมฺปิ. คำว่า ตถา ด้วยบทนี้ ท่านย่อมสรุปเนื้อความนี้ว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ใช่เป็นเพียงอายตนะและธาตุ ๑ ครึ่งเท่านั้น ที่แท้คือธรรมเหล่านั้นด้วย และธรรมอื่นจากธรรมเหล่านั้นด้วย.

นนุ ตทญฺญภาวโต เอว เตหิ อิตเรสํ วิปฺปโยโค สิทฺโธติ อาห ‘‘น จา’’ติอาทิ. ตทญฺญสมุทาเยหีติ ตโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทโต อญฺญสมุทาเยหิ อญฺเญ โลภสหคตา ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา น โหนฺติ. กสฺมา? สมุทาเย…เป… วิปฺปโยคาภาวโต. ตสฺสตฺโถ – สมุทาเยน โลภสหคตตทญฺญธมฺมราสินา เอกเทสานํ โลภสหคตธมฺมานํ วิปฺปโยคาภาวโต, ตถา เย เอกเทสา หุตฺวา อญฺเญสํ อวยวานํ สมุทายภูตา, เตสญฺจ สมุทาเยน วิปฺปโยคาภาวโตติ. อเนน สมุทาเยน อวยวสฺส สมุทายสฺส อวยเวน จ ตสฺส น วิปฺปโยโค, อวยวสฺเสว ปน อวยเวนาติ ทสฺเสติ. เอส นโยติ ยฺวายํ สมุทยสจฺเจ วุตฺโต วิธิ, เอเสว มคฺคสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ อรูปกฺขนฺเธกเทสตฺตา เตสนฺติ ทสฺเสติ. นิรวเสเสสูติ อพหิกตวิตกฺเกสุ. วิตกฺโก หิ สมุทายโต อพหิกโต. ‘‘โส หิ สมุทาโย’’ติอาทิโก วุตฺตนโย ลพฺภตีติ อาห ‘‘อคฺคหเณ การณํ น ทิสฺสตี’’ติ.

มิใช่หรือว่า วิปปโยคของธรรมที่เหลือด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมสำเร็จได้เพราะความเป็นธรรมอื่นจากกันนั่นเอง? ท่านจึงกล่าวคำว่า นะ จ... เป็นต้น. คำว่า ตทญฺญสมุทยหิ ความว่า ธรรมที่สหรคตด้วยโลภะเหล่าอื่น ย่อมไม่วิปปยุตด้วยหมวดธรรมอื่นจากจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคในหมวดธรรม...เป... เนื้อความของคำนั้นคือ เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคของธรรมที่สหรคตด้วยโลภะบางส่วน ด้วยกองแห่งธรรมอื่นที่สหรคตด้วยโลภะ และเพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคของธรรมเหล่านั้นซึ่งเป็นส่วนหนึ่งแล้วเป็นหมวดธรรมแห่งส่วนประกอบอื่น ด้วยหมวดธรรมนั้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า หมวดธรรมย่อมไม่วิปปยุตด้วยส่วนประกอบ และหมวดธรรมย่อมไม่วิปปยุตด้วยส่วนประกอบของหมวดธรรมนั้น แต่ส่วนประกอบเท่านั้นย่อมวิปปยุตด้วยส่วนประกอบ. คำว่า เอส นโย ความว่า วิธีใดที่กล่าวไว้ในสมุทยสัจจะนี้ วิธีนั้นนั่นแลย่อมมีในมรรคสัจจะและสุขินทรีย์เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นส่วนหนึ่งแห่งอรูปขันธ์. คำว่า นิรวเสเสสุ ความว่า ในธรรมที่มีวิตกไม่ถูกยกออกไป. จริงอยู่ วิตกย่อมไม่ถูกยกออกไปจากหมวดธรรม. ท่านกล่าวว่า 'ไม่เห็นเหตุในการไม่ถือเอา' เพราะได้นัยที่กล่าวไว้ว่า 'เพราะหมวดธรรมนั้น...' เป็นต้น.

อญฺเญสุปิ [Pg.29] สมุทยสจฺจาทีสุ วิสฺสชฺชนสฺส…เป… ทฏฺฐพฺพํ, ยโต สมุทยสจฺจาทิ อิธ น คหิตนฺติ อธิปฺปาโย. สมฺปยุตฺตาธิการโต ‘‘อญฺเญนา’’ติ ปทํ สมฺปยุตฺตโต อญฺญํ วทตีติ อาห ‘‘อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ’’ติ. อิทานิ พฺยติเรเกนปิ ตมตฺถํ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘อทุกฺขมสุขา…เป… คหิตานี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ลกฺขเณนาติ ‘‘อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺส’’นฺติ วุตฺตลกฺขเณน. จิตฺตนฺติ ‘‘จิตฺเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติ ปญฺหํ อุปลกฺเขติ. สหยุตฺตปเทหิ สตฺตาติ ‘‘เจตสิเกหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติอาทินา จิตฺเตน สหยุตฺเต ธมฺเม ทีเปนฺเตหิ ปเทหิ อาคตา สตฺต ปญฺหา. ติณฺณํ ติกปทานมคฺคหเณน อูโนติ กตฺวา. เย สนฺธาย ‘‘ติเก ตโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปน เวทนาปีติตฺติเกสุ ปจฺฉิมํ, วิตกฺกตฺติเก ปฐมนฺติ ปทตฺตยํ เวทิตพฺพํ.

พึงเห็นการวิสัชนาในสมุทยสัจจะและสัจจะอื่น ๆ ด้วย... (ละไว้)... เพราะสมุทยสัจจะและสัจจะอื่น ๆ ไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้ เป็นความหมาย เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับสัมปยุตต์ คำว่า ‘ด้วยธรรมอื่น’ ย่อมกล่าวถึงธรรมอื่นจากสัมปยุตต์ จึงกล่าวว่า ‘หมายถึงไม่ปะปนกับธรรมที่ไม่สัมปยุตต์’ บัดนี้ เพื่อจะยืนยันความหมายนั้นด้วยปฏิเสธ จึงกล่าวว่า ‘อทุกขมสุข... (ละไว้)... ถูกถือเอาแล้ว’ ด้วยลักษณะนี้ หมายถึงด้วยลักษณะที่กล่าวไว้ว่า ‘ไม่ปะปนกับธรรมที่ไม่สัมปยุตต์’ คำว่า ‘จิต’ ย่อมหมายถึงปัญหาที่ว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตต์กับธรรมที่เป็นจิต’ คำว่า ‘เจ็ดปัญหาด้วยบทที่สหรคต’ หมายถึง เจ็ดปัญหาที่มาด้วยบทที่แสดงธรรมที่สหรคตกับจิต มีคำว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตต์กับธรรมที่เป็นเจตสิก’ เป็นต้น โดยการทำให้ขาดไปเพราะไม่ถือเอาบทที่เป็นติกะสามบท ซึ่งหมายถึงที่กล่าวไว้ว่า ‘ในติกะมีสาม’ แต่บทสามบทนั้น พึงทราบว่าเป็นบทสุดท้ายในติกะเวทนาและปีติ และเป็นบทแรกในติกะวิตก

๓๐๙. อุทฺธฏปเทน ปกาสิยมานา อตฺถา อเภโทปจาเรน ‘‘อุทฺธฏปท’’นฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อุทฺธฏปเทน สมฺปยุตฺเตหี’’ติ. เตน จ ยถาวุตฺเตน อุทฺธฏปเทน. มเนน ยุตฺตาติ เอตฺถ มนนมตฺตตฺตา มโนธาตุ ‘‘มโน’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘มโนธาตุยา เอกนฺตสมฺปยุตฺตา’’ติ.

๓๐๙. อรรถทั้งหลายที่ถูกแสดงด้วยบทที่ยกขึ้นมา ถูกเรียกว่า ‘บทที่ยกขึ้นมา’ ด้วยอุปจาระแห่งความไม่ต่างกัน จึงกล่าวว่า ‘ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์กับบทที่ยกขึ้นมา’ และด้วยบทที่ยกขึ้นมาที่กล่าวไว้แล้วนั้น ในคำว่า ‘ประกอบด้วยใจ’ นี้ มโนธาตุถูกเรียกว่า ‘ใจ’ เพราะเป็นเพียงการคิดนึก จึงกล่าวว่า ‘สัมปยุตต์โดยส่วนเดียวกับมโนธาตุ’

สตฺตมนยสมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เจ็ด จบลงแล้ว

๘. อฏฺฐมนโย วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๘. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่แปด

๓๑๗. รูปกฺขนฺเธน วิปฺปยุตฺตา นาม จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา, เตสํ อญฺเญหิ สมฺปโยโค นาม นตฺถิ ตาทิสสฺส อญฺญสฺส สมฺปโยคิโน อภาวโต. สมุทายสฺส จ เอกเทเสน สมฺปโยโค นตฺถีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เวทนากฺขนฺธาทีหิ วิปฺปยุตฺตํ รูปํ นิพฺพานญฺจ, ตสฺส เกนจิ สมฺปโยโค นตฺเถวาติ อาห ‘‘รูปกฺขนฺธาทีหิ…เป… นตฺถี’’ติ. เตนาติ ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทิวจเนน.

๓๑๗. ธรรมที่วิปปยุตต์จากรูปขันธ์ ได้แก่ อรูปขันธ์สี่ การสัมปยุตต์ของอรูปขันธ์เหล่านั้นกับธรรมอื่นไม่มีเลย เพราะไม่มีธรรมอื่นที่สัมปยุตต์เช่นนั้น ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า หมู่แห่งธรรมย่อมไม่มีการสัมปยุตต์กับส่วนหนึ่ง รูปและนิพพานที่วิปปยุตต์จากเวทนาขันธ์เป็นต้น ย่อมไม่มีการสัมปยุตต์กับสิ่งใดเลย จึงกล่าวว่า ‘จากรูปขันธ์เป็นต้น... (ละไว้)... ไม่มี’ ด้วยเหตุนั้น หมายถึงด้วยคำกล่าวว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่วิปปยุตต์จากรูปขันธ์’ เป็นต้น

อฏฺฐมนยวิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่แปด จบลงแล้ว

๙. นวมนโย สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๙. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เก้า

๓๑๙. ‘‘สมาสปทํ [Pg.30] อิท’’นฺติ วตฺวา อยํ นาม สมาโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺส ขนฺธาทิโน’’ติอาทิมาห, ยสฺส เวทนากฺขนฺธาทิโนติ อตฺโถ. ยํ อิธ สมฺปยุตฺตํ วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ นวมนเย ยํ ธมฺมชาตํ สมฺปยุตฺตนฺติ วุตฺตํ. รูปกฺขนฺธาทีสุ อรณนฺเตสุ อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาธมฺเมสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ตญฺหิ ธมฺมชาตํ อตฺตนา สมฺปยุตฺเตน เวทนากฺขนฺธาทินา สยํ สมฺปยุตฺตนฺติ นิทฺธาริตํ. อโยโคติ อสมฺปโยโค. วกฺขติ ทสมนเย. ตตฺถ หิ ‘‘รูปกฺขนฺเธน เวทนาทโย วิปฺปยุตฺตา, เตหิ รูปกฺขนฺโธ วิปฺปยุตฺโต’’ติ วตฺวา นิพฺพานํ กถนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘นิพฺพานํ ปน สุขุมรูปคติกเมวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘มนายตนํ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ เอตฺถ หิ ยถา สุขุมรูปํ วิย สรูปโต อนุทฺธฏมฺปิ นิพฺพานํ เกหิจีติปเทน คหิตเมว โหตีติ เอทิเสสุ ฐาเนสุ นิพฺพานํ สุขุมรูปคติกนฺติ วิญฺญายติ, เอวมิธาปิ ‘‘รูปมิสฺสเกหิ วา’’ติ เอเตน อนุปาทินฺนอนุปาทานิยาทีหิ นิพฺพานมิสฺสเกหิปิ อสมฺปโยโค วุตฺโต โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. อวิกลจตุกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ ปเทหิ สหวตฺติโน อญฺญสฺส สมฺปโยคิโน อภาวโต อตีตานาคเตหิ จ สมฺปโยโค นตฺเถวาติ ตสฺส อยุชฺชมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺตมานานเมว…เป… อรูปภวาทีหีติ อตฺโถ’’ติ อาห. อิตเรติ เย สมฺปโยคํ ลภนฺติ, เก ปน เต รูเปน อสมฺมิสฺสา อรูเปกเทสภูตา. เตนาห ‘‘เวทนากฺขนฺธาทโย’’ติ.

๓๑๙. เมื่อกล่าวว่า ‘นี่เป็นบทสมาส’ และแสดงว่านี่คือสมาส จึงกล่าวว่า ‘ของขันธ์เป็นต้นใด’ เป็นต้น หมายถึง ของเวทนาขันธ์เป็นต้นใด ธรรมชาติใดที่กล่าวว่าสัมปยุตต์ในนัยที่เก้านี้ ในธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้น ที่ไม่เป็นอารมณ์ ในธรรมที่เป็นมาติกาภายในและภายนอก เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เพราะธรรมชาตินั้นถูกกำหนดว่าสัมปยุตต์ด้วยตนเองกับเวทนาขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตต์กับตน คำว่า ‘อโยคะ’ หมายถึง อสัมปยุตต์ (ไม่ประกอบ) จะกล่าวในนัยที่สิบ ในนัยนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘เวทนาเป็นต้นวิปปยุตต์จากรูปขันธ์ รูปขันธ์วิปปยุตต์จากเวทนาเป็นต้น’ แล้วจึงกล่าวถึงนิพพานอย่างไร? จึงกล่าวโดยอ้างถึงคำถามว่า ‘นิพพานเป็นธรรมที่ละเอียดอ่อนเหมือนรูป’ ในคำว่า ‘มโนายตนะวิปปยุตต์จากอายตนะหนึ่ง ธาตุหนึ่ง และบางสิ่ง’ นี้ พึงทราบว่า นิพพานแม้จะไม่ได้ถูกยกขึ้นมาโดยสภาพเหมือนรูปที่ละเอียดอ่อน ก็ถูกถือเอาด้วยคำว่า ‘บางสิ่ง’ ในที่เช่นนี้ นิพพานจึงถูกเข้าใจว่าเป็นธรรมที่ละเอียดอ่อนเหมือนรูป ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ด้วยคำว่า ‘หรือด้วยธรรมที่ปะปนกับรูป’ นี้ ก็กล่าวถึงการไม่สัมปยุตต์กับธรรมที่ปะปนกับนิพพาน มีอนุปาทินนะและอนุปาทานิยะเป็นต้น เพราะไม่มีธรรมอื่นที่สัมปยุตต์ซึ่งเป็นไปพร้อมกับบทที่สงเคราะห์ขันธ์สี่ที่สมบูรณ์ และไม่มีการสัมปยุตต์กับอดีตและอนาคต จึงแสดงความไม่สมควรของนิพพานนั้น โดยกล่าวว่า ‘เฉพาะธรรมที่เป็นปัจจุบัน... (ละไว้)... หมายถึงในอรูปภพเป็นต้น’ ส่วนธรรมอื่น ๆ ที่ได้การสัมปยุตต์นั้น คืออะไร? คือธรรมที่ไม่ปะปนกับรูป ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอรูป จึงกล่าวว่า ‘เวทนาขันธ์เป็นต้น’

นวมนยสมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เก้า จบลงแล้ว

๑๐. ทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๑๐. คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่สิบ

๓๕๓. เย วิปฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตภาเวน ปาฬิยํ อคฺคหิตา, เตสุ เกจิ วิปฺปยุตฺตสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวโต เกจิ ขนฺธาทีหิ วิปฺปโยคสฺเสว อสมฺภวโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมายตนาทิธมฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพจิตฺตุปฺปาทคตธมฺมภาวโตติ อิมินา ภินฺนกาลตาทิวิเสสวโต อรูปกฺขนฺธสฺส วิปฺปยุตฺตสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวมาห, อนารมฺมณมิสฺสกภาวโตติ อิมินา ปน สพฺพสฺสปิ. กามภโว [Pg.31] อุปปตฺติภโว สญฺญีภโว ปญฺจโวการภโวติ อิเม จตฺตาโร มหาภวา. วิปฺปโยคาภาวโตติ วิปฺปโยคาสมฺภวโต. น หิ เย ทุกฺขสจฺจาทีหิ วิปฺปยุตฺตา, เตหิ วิปฺปยุตฺตานํ เตสํเยว ทุกฺขสจฺจาทีนํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค สมฺภวติ.

๓๕๓. ธรรมเหล่าใดที่ไม่ได้ถูกถือเอาในบาลีด้วยความเป็นธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมที่วิปปยุตต์ ในธรรมเหล่านั้น บางอย่างเพราะไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์ บางอย่างเพราะการวิปปยุตต์จากขันธ์เป็นต้นนั้นเป็นไปไม่ได้ จึงแสดงความหมายนี้โดยกล่าวว่า ‘ธรรมมีธัมมายตนะเป็นต้น’ ในที่นั้น ด้วยความเป็นธรรมที่อยู่ในจิตตุปบาททั้งปวงนี้ ย่อมกล่าวถึงการไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์จากอรูปขันธ์ซึ่งมีลักษณะพิเศษคือมีกาลต่างกันเป็นต้น ส่วนด้วยความเป็นธรรมที่ปะปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์นี้ ย่อมกล่าวถึงการไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์จากธรรมทั้งหมด กามภพ อุปปัตติภพ สัญญีภพ ปัญจโวการภพ เหล่านี้คือมหาภพสี่ คำว่า ‘เพราะไม่มีการวิปปยุตต์’ หมายถึง เพราะการวิปปยุตต์เป็นไปไม่ได้ เพราะธรรมเหล่าใดที่วิปปยุตต์จากทุกขสัจจะเป็นต้น การวิปปยุตต์ของทุกขสัจจะเป็นต้นเหล่านั้นจากสิ่งใดสิ่งหนึ่งในขันธ์เป็นต้นที่วิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้

ทสมนยวิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่สิบ จบลงแล้ว

๑๑. เอกาทสมนโย สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๑๑. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์และวิปปยุตต์ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้’ ในนัยที่สิบเอ็ด

๔๐๙. เตติ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมา. เสเสหีติ อวสิฏฺเฐหิ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ. ‘‘เอเตน สห สมฺพนฺโธ’’ติ อิมินา ปทานํ สมฺพนฺธทสฺสนมุเขน ‘‘สมุทยสจฺเจน เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา’’ติ ปาฬิยา อตฺถวิวรณํ ปากฏตรํ กตฺวา เกหิจีติปทสฺสตฺถํ กาตุํ ‘‘เกหิจีติ เอตสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. อตฺถํ ทสฺเสตุํ อาหาติ สมฺพนฺโธ. วิเสเสตฺวาติ เอตฺถ เตสํ ธมฺมานํ ตณฺหาวชฺชานํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตุปริยาปนฺนตากิตฺตนํ วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ, ยโต เต สมุทยสจฺเจน ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตาติ วุตฺตา. สยํ อตฺตนา สมฺปยุตฺโต น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตวชฺเชหี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตํ น วตฺตพฺพํ จิตฺเตน สมฺปยุตฺตนฺติปิ, จิตฺเตน วิปฺปยุตฺตนฺติปี’’ติ. สมฺปโยคารเหหีติ วิเสสนํ สุขุมรูปํ นิพฺพานนฺติ ทฺเว สนฺธาย กตํ, น ตณฺหาทิเก.

๔๐๙. ธรรมเหล่านั้นคือสังขารขันธ์. บทว่า เสเสหิ (ด้วยขันธ์ที่เหลือ) ได้แก่ ด้วยเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์ที่เหลือ. บทว่า “เอเตน สห สัมพันโธ” (สัมพันธ์กับบทนี้) นี้ เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของบททั้งหลาย โดยทำอรรถาธิบายของบาลีว่า “สมุทยสัจเจน เย ธัมมา สัมปยุตตา” (ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตด้วยสมุทยสัจจะ) ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น เพื่อแสดงความหมายของบทว่า “เกหิจิ” (ด้วยบางอย่าง) จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เกหิจิ เอตัสสะ ปนา” (ก็ของบทว่า เกหิจิ นี้). คำว่า อตฺถํ ทสฺเสตุํ อาห นี้ มีความสัมพันธ์กัน. ในบทว่า วิเสเสตฺวา (จำแนกแล้ว) นี้ พึงเห็นว่า การกล่าวถึงธรรมเหล่านั้นเว้นตัณหาว่าสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธรรมธาตุ เป็นการจำแนก เพราะธรรมเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจจะ โดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น. ที่กล่าวว่า “อัตตวัชเชหิ” (เว้นตน) นั้น หมายถึง ตนเองไม่สัมปยุตกับตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ควรกล่าวว่าจิตสัมปยุตด้วยจิต หรือจิตวิปปยุตด้วยจิต”. บทวิเสสนะว่า “สัมปโยคารเหหิ” (ด้วยธรรมที่ควรสัมปยุต) นี้ กล่าวโดยหมายถึงรูปละเอียดและนิพพาน ๒ อย่าง ไม่ใช่หมายถึงตัณหาเป็นต้น.

เอกาทสมนยสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๑ จบลงแล้ว.

๑๒. ทฺวาทสมนโย สมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

๑๒. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่สัมปยุตในนัยที่ ๑๒

๔๑๗. นวมนเย สมฺปโยควิสิฏฺฐา สมฺปยุตฺตา อุทฺธฏา, ทฺวาทสมนเย จ สมฺปโยควิสิฏฺฐา สงฺคหิตาสงฺคหิตาติ อุภยตฺถาปิ สมฺปโยควิสิฏฺฐาว คหิตาติ อาห ‘‘ทฺวาทสม…เป… ลพฺภนฺตี’’ติ.

๔๑๗. ในนัยที่ ๙ ธรรมที่สัมปยุตซึ่งมีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษถูกยกขึ้นแสดง และในนัยที่ ๑๒ ธรรมที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ซึ่งมีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษถูกยกขึ้นแสดง ดังนั้นในทั้งสองกรณี ธรรมที่มีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษเท่านั้นที่ถูกนำมากล่าว จึงกล่าวว่า “ในนัยที่ ๑๒...เป...ย่อมได้”.

ทฺวาทสมนยสมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่สัมปยุตในนัยที่ ๑๒ จบลงแล้ว.

๑๓. เตรสมนโย อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

๑๓. คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๓

๔๔๘. เยหีติ [Pg.32] รูปกฺขนฺธธมฺมายตนาทีหิ. ตีหิปิ ขนฺธายตนาทิสงฺคเหหิ. ปุน เยหีติ อรูปภวาทีหิ. โอฬาริกายตนาเนว โหนฺติ อายตนธาตุสงฺคเหหิปิ อสงฺคหิตตฺตา. เตติ จตุโวการภวาทโย. วุตฺตาวเสสาติ รูปกฺขนฺธธมฺมายตนาทีหิ อวสิฏฺฐา. สติปิ อสงฺคาหกตฺเต เตหิ อสงฺคหิตานํ สมฺปโยโค น สมฺภวตีติ เวทนากฺขนฺธาทโย อิธ เตรสมนเย วิสฺสชฺชนํ น รุหนฺติ นาโรหนฺติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เวทนากฺขนฺเธน หิ ขนฺธาทิวเสน รูปารูปธมฺมา อสงฺคหิตา โหนฺติ, เตสญฺจ สมฺปโยโค นาม นตฺถี’’ติ (ธาตุ. ๔๔๘) อสงฺคาหกา เอว น โหนฺติ อวิกลปญฺจกฺขนฺธาทิสมุทายภาวโต.

๔๔๘. บทว่า เยหิ (ด้วยธรรมเหล่าใด) ได้แก่ ด้วยรูปขันธ์ ธัมมายตนะเป็นต้น. ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ อายตนะเป็นต้นทั้ง ๓ อย่าง. อีกอย่าง บทว่า เยหิ ได้แก่ ด้วยอรูปภพเป็นต้น. อายตนะที่หยาบเท่านั้นย่อมมี เพราะไม่ถูกสงเคราะห์แม้ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ. ธรรมเหล่านั้นคือจตุโวการภพเป็นต้น. บทว่า วุตฺตาวเสสา (ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว) ได้แก่ ที่เหลือจากรูปขันธ์ ธัมมายตนะเป็นต้น. แม้จะมีภาวะที่ไม่สงเคราะห์ แต่การสัมปยุตของธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ ดังนั้น เวทนาขันธ์เป็นต้นจึงไม่ขึ้นสู่การวิสัชนาในนัยที่ ๑๓ นี้. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า “ด้วยเวทนาขันธ์ ธรรมคือรูปและอรูปย่อมไม่ถูกสงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น และการสัมปยุตของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี” (ธาตุ. ๔๔๘) เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นอสังคาหกะเลย โดยความเป็นหมู่แห่งปัญจขันธ์เป็นต้นที่ไม่บกพร่อง.

เตติ ‘‘ทุกฺขสจฺจาที’’ติ อาทิ-สทฺเทน วุตฺตธมฺมา. อสพฺพ…เป… สิยุํ อวิตกฺกาวิจาราทิธมฺมา วิย. น เตสํ วิปฺปโยโค นตฺถิ ตพฺพินิมุตฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส สมฺภวโต. เวทนากฺขนฺเธน อสงฺคหิตานํ อนารมฺมณมิสฺสกตฺตา น ‘‘วิปฺปโยคสฺส อตฺถิตายา’’ติ วุตฺตํ. ตถา จาห ‘‘รูปารูปธมฺมา อสงฺคหิตา’’ติ. อุภยาภาวโตติ สมฺปโยควิปฺปโยคาภาวโต. อนารมฺมณสหิตสพฺพวิญฺญาณตํธาตุสมฺปยุตฺตตทุภยธมฺมา อเจตสิกเจตสิกโลกิยปทาทีนํ วเสน เวทิตพฺพา.

ธรรมเหล่านั้นคือธรรมที่กล่าวด้วยคำว่า “ทุกขสัจจะ” เป็นต้น. บทว่า อสัพพะ...เป... พึงมี เหมือนธรรมมีอวิตักกะอวิจาระเป็นต้น. ไม่ใช่ว่าการวิปปยุตของธรรมเหล่านั้นจะไม่มี เพราะมีการเกิดขึ้นของจิตตุปบาทที่พ้นจากธรรมเหล่านั้น. ที่กล่าวว่า “ไม่ใช่เพื่อความมีอยู่แห่งวิปปยุต” นั้น เพราะธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์เป็นธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์. และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า “รูปและอรูปธรรมไม่ถูกสงเคราะห์”. บทว่า อุภยาภาวโต (เพราะไม่มีทั้งสองอย่าง) ได้แก่ เพราะไม่มีทั้งสัมปโยคและวิปปโยค. ธรรมทั้งสองอย่างนั้นคือวิญญาณธาตุทั้งหมดพร้อมด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งบทมีอเจตสิก เจตสิก และโลกิยะเป็นต้น.

เตรสมนยอสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๓ จบลงแล้ว.

๑๔. จุทฺทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

๑๔. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่วิปปยุตในนัยที่ ๑๔

๔๕๖. ธมฺมสภาวมตฺตตฺตาติ สภาวธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตฺตา อวตฺถาวิเสสมตฺตตฺตา.

๔๕๖. บทว่า ธัมมสภาวมัตตัตตา (เพราะเป็นเพียงสภาวะของธรรม) ได้แก่ เพราะเป็นเพียงธรรมของสภาวธรรม เพราะเป็นเพียงลักษณะพิเศษของสภาวะ.

สมุจฺฉิชฺชติ เอเตนาติ สมุจฺเฉโท. สงฺคหาทิวิจารปรินิฏฺฐานภูโต จุทฺทสมนโย. เตนาห ‘‘ปริโยสาเน นเย’’ติ. วิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิวิตฺตา ปุจฺฉา โมฆปุจฺฉา, สา ตถาภูตาปิ วิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมาภาวสฺส ญาปิกา โหตีติ อาห ‘‘เตสํ ปุจฺฉาย โมฆตฺตา เต น ลพฺภนฺตี’’ติ. โมฆา ปุจฺฉา เอตสฺสาติ โมฆปุจฺฉโก. อฏฺฐโม นโย [Pg.33] ตตฺถ สพฺพปุจฺฉานํ โมฆตฺตา. เตน จ สหาติ เตน อฏฺฐมนเยน สทฺธึ อิมสฺมึ โอสานนเย อฏฺฐมนเย จ โอสานนเย จ เอเต ธมฺมายตนาทโย สพฺพปฺปกาเรน น ลพฺภนฺติ. วิปฺปโยคสฺสปิ อภาวาติ ตตฺถ การณมาห.

สิ่งที่ถูกตัดขาดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สมุจเฉท (การตัดขาด). นัยที่ ๑๔ เป็นที่สิ้นสุดแห่งการพิจารณาการสงเคราะห์เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในนัยสุดท้าย”. ปัญหาที่ปราศจากธรรมที่ควรตอบ ชื่อว่า โมฆปัญหา (ปัญหาเปล่า) แม้ปัญหาเช่นนั้นก็เป็นเครื่องแสดงว่าไม่มีธรรมที่ควรตอบ จึงกล่าวว่า “เพราะปัญหาของธรรมเหล่านั้นเป็นโมฆะ ธรรมเหล่านั้นจึงไม่พึงได้”. ผู้มีปัญหาเปล่า ชื่อว่า โมฆปุจฉกะ. นัยที่ ๘ เป็นนัยที่ปัญหาทั้งหมดในนัยนั้นเป็นโมฆะ. บทว่า เตน จ สห (พร้อมด้วยนัยนั้น) ได้แก่ พร้อมด้วยนัยที่ ๘ นั้น ในนัยสุดท้ายนี้ และในนัยที่ ๘ และในนัยสุดท้าย ธรรมมีอายตนะเป็นต้นเหล่านี้ย่อมไม่พึงได้โดยประการทั้งปวง. ที่กล่าวว่า “เพราะไม่มีแม้การวิปปยุต” นั้น เป็นการกล่าวเหตุในที่นั้น.

จุทฺทสมนยวิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่วิปปยุตในนัยที่ ๑๔ จบลงแล้ว.

ธาตุกถาปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

อนุฏีกาธาตุกถาปกรณ์ จบลงแล้ว.

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-อนุฏีกา

อนุฏีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์

๑. มาติกาวณฺณนา

๑. คำอธิบายมาติกา

๑. ‘‘ธาตุกถํ [Pg.35] เทสยิตฺวา อนนฺตรํ ตสฺส อาห ปุคฺคลปญฺญตฺติ’’นฺติ วุตฺเต ตตฺถ การณํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย วิภาเวนฺโต ‘‘ธมฺมสงฺคเห’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยทิปิ ธมฺมสงฺคเห ผสฺสาทีนํ ปถวีอาทีนญฺจ ธมฺมานํ นานานยวิจิตฺโต อนุปทวิภาโคปิ กโต, น สงฺคโห เอว, โส ปน เตสํ กุสลตฺติกาทิเหตุทุกาทิติกทุเกหิ สงฺคหสนฺทสฺสนตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมสงฺคเห ติกทุกาทิวเสน สงฺคหิตานํ ธมฺมาน’’นฺติ. เตเนว หิ ตํ ปกรณํ ‘‘ธมฺมสงฺคโห’’ติ สมญฺญํ ลภิ. กามญฺจ ธมฺมสงฺคเหปิ ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๘) ขนฺธาทิวิภาโค ทสฺสิโต, โส ปน น ตถา สาติสโย, ยถา วิภงฺคปกรเณติ สาติสยํ ตํ คเหตฺวา อาห ‘‘วิภงฺเค ขนฺธาทิวิภาคํ ทสฺเสตฺวา’’ติ, ยโต ตํ ‘‘วิภงฺโค’’ตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ธาตุกถายาติ อาธาเร ภุมฺมํ, ตถา ‘‘ธมฺมสงฺคเห วิภงฺเค’’ติ เอตฺถาปิ. อาธาโร หิ สงฺคหณวิภชนปฺปเภทวจนสงฺขาตานํ อวยวกิริยานํ ตํสมุทายภูตานิ ปกรณานิ ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ. กรณวจนํ วา เอตํ, ธาตุกถาย กรณภูตายาติ อตฺโถ.

๑. เมื่อกล่าวว่า 'แสดงธาตุกถาแล้ว จึงกล่าวปุคคลบัญญัติในลำดับต่อจากธาตุกถานั้น' ในที่นั้น (พระอรรถกถาจารย์) เมื่อจะจำแนกเหตุโดยเริ่มตั้งแต่ความบังเกิดขึ้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ในธรรมสังคณี' (dhammasaṅgahe). ในธรรมสังคณีนั้น แม้จะมีการจำแนกบทต่อบทที่วิจิตรด้วยนัยต่างๆ ของธรรมมีผัสสะเป็นต้น และมีปฐวีธาตุเป็นต้น ก็มิใช่เพียงการสงเคราะห์เท่านั้น แต่การจำแนกนั้นมีขึ้นเพื่อแสดงการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยติกะมีกุสลติกะเป็นต้น และทุกะมีเหตุทุกะเป็นต้น ดังที่กล่าวว่า 'ของธรรมที่ถูกสงเคราะห์ด้วยอำนาจติกะและทุกะเป็นต้นในธรรมสังคณี'. เพราะเหตุนั้น ปกรณ์นั้นจึงได้ชื่อว่า 'ธรรมสังคณี'. อนึ่ง แม้ในธรรมสังคณีก็มีการแสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ก็ในสมัยนั้น ขันธ์ ๔ ย่อมมี' (ธ.ส. ๕๘) แต่การจำแนกนั้นไม่วิเศษ (ชัดเจน) เท่าในวิภังคปกรณ์ จึงทรงถือเอาวิภังคปกรณ์ที่มีความวิเศษนั้นแล้วกล่าวว่า 'แสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นในวิภังค์' เพราะปกรณ์นั้นเป็นที่รู้จักกันว่า 'วิภังค์' นั่นเอง. บทว่า Dhātukathāya เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่าอาธาระ เช่นเดียวกับในบทว่า 'ในธรรมสังคณี ในวิภังค์' ในที่นี้. เพราะอาธาระคือปกรณ์ทั้งหลายซึ่งเป็นที่รวมแห่งกิริยาที่เป็นส่วนย่อย อันได้แก่การสงเคราะห์ การจำแนก และการจำแนกประเภท เปรียบเหมือน 'กิ่งในต้นไม้'. หรือบทนี้เป็นตติยาวิภัตติ (กรณวจนะ) มีความหมายว่า 'ด้วยธาตุกถาอันเป็นเครื่องกระทำ'.

เอตฺถ จ อภิญฺเญยฺยธมฺเม เทเสนฺโต เทสนากุสโล ภควา ติกทุกวเสน ตาว เนสํ สงฺคหํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมสงฺคณึ เทเสตฺวา สงฺคหปุพฺพกตฺตา วิภาคสฺส ตทนนฺตรํ ขนฺธาทิวเสน วิภาคํ ทสฺเสนฺโต วิภงฺคํ เทเสสิ. ปุน ยถาวุตฺตวิภาคสงฺคหยุตฺเต ธมฺเม สงฺคหาสงฺคหาทินยปฺปเภทโต ทสฺเสนฺโต ธาตุกถํ เทเสสิ ตสฺสา อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาสรีรกตฺตา. น หิ สกฺกา ขนฺธาทิเก กุสลาทิเก จ วินา สงฺคหาสงฺคหาทินยํ เนตุนฺติ. เตนาห ‘‘ตถาสงฺคหิตวิภตฺตาน’’นฺติ. เอวํ สงฺคหโต วิภาคโต ปเภทโต จ ธมฺมานํ เทสนา ยสฺสา [Pg.36] ปญฺญตฺติยา วเสน โหติ, โย จายํ ยถาวุตฺตธมฺมุปาทาโน ปุคฺคลโวหาโร, ตสฺส จ สมยวิมุตฺตาทิวเสน วิภาโค, ตํ สพฺพํ วิภาเวตุํ ปุคฺคลปญฺญตฺติ เทสิตาติ อิทเมเตสํ จตุนฺนํ ปกรณานํ เทสนานุกฺกมการณํ ทฏฺฐพฺพํ.

ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในการแสดงธรรม เมื่อจะทรงแสดงธรรมที่ควรรู้ยิ่ง (อภิญเญยยธรรม) ทรงแสดงการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจติกะและทุกะก่อน จึงทรงแสดงธรรมสังคณี และเพราะการจำแนกมีข้อกำหนดเบื้องต้นคือการสงเคราะห์ ในลำดับต่อจากนั้นจึงทรงแสดงการจำแนกด้วยอำนาจขันธ์เป็นต้น จึงทรงแสดงวิภังค์. ต่อมา ทรงแสดงธาตุกถา โดยทรงแสดงธรรมที่ประกอบด้วยการจำแนกและการสงเคราะห์ตามที่กล่าวมาแล้ว โดยจำแนกประเภทด้วยนัยมีการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้น เพราะธาตุกถามีมาติกาภายในและภายนอกเป็นสรีระ (โครงร่าง). เพราะไม่สามารถจะนำนัยมีการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้นไปใช้ในธรรมมีขันธ์เป็นต้นและกุศลเป็นต้นได้ (หากปราศจากธาตุกถา). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของธรรมที่ถูกสงเคราะห์และจำแนกแล้วอย่างนั้น'. การแสดงธรรมโดยการสงเคราะห์ การจำแนก และการจำแนกประเภทอย่างนี้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจบัญญัติใด และโวหารว่าบุคคลนี้ซึ่งมีการยึดถือธรรมตามที่กล่าวมาแล้วเป็นเหตุ และการจำแนกโวหารว่าบุคคลนั้นด้วยอำนาจสมยวิมุตติเป็นต้น เพื่อจะจำแนกเนื้อความทั้งหมดนั้น จึงทรงแสดงปุคคลบัญญัติ พึงทราบว่านี้เป็นเหตุแห่งลำดับการแสดงปกรณ์ทั้ง ๔ นี้.

เตสนฺติ ธมฺมานํ. สภาวโตติ ‘‘ผสฺโส เวทนา’’ติอาทิสภาวโต. อุปาทายาติ ‘‘ปุคฺคโล สตฺโต โปโส’’ติอาทินา ขนฺเธ อุปาทาย. ปญฺญาปนํ ยาย ตชฺชาอุปาทาทิเภทาย ปญฺญตฺติยา โหติ, ตํ ปญฺญตฺตึ. ปเภทโตติ ขนฺธาทิสมยวิมุตฺตาทิวิภาคโต. ยาย ปญฺญตฺติยา สภาวโต อุปาทาย จ ปญฺญาปนนฺติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ตตฺถ เย ธมฺเม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อสภาวปญฺญตฺติยาปิ มูลภูตํ อุปาทานํ สภาวธมฺโม เอว, เกวลํ ปน เตสํ ปวตฺติอาการเภทสนฺนิสฺสยโต วิเสโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย ธมฺเม…เป… โหตี’’ติ อาห. ตตฺถ ปุพฺพาปริยภาเวน ปวตฺตมาเนติ อิมินา ปพนฺธสนฺนิสฺสยตํ ทสฺเสนฺโต สนฺตานปญฺญตฺตึ วทติ, อสภาวสมูหวเสนาติ อิมินา เสสปญฺญตฺตึ. ติสฺโส หิ ปญฺญตฺติโย สนฺตานปญฺญตฺติ สมูหปญฺญตฺติ อวตฺถาวิเสสปญฺญตฺตีติ. ตตฺถ ปพนฺโธ สนฺตาโน. สมุทาโย สมูโห. อุปฺปาทาทิโก ทหรภาวาทิโก จ อวตฺถาวิเสโส. เตสุ อสภาวคฺคหเณน วินา ปพนฺธสมูหานํ อสภาวตฺเต สิทฺเธ อสภาวสมูหวเสนาติ อสภาวคฺคหณํ ปพนฺธสมูหวินิมุตฺตปญฺญตฺติสนฺทสฺสนตฺถนฺติ เตน อวตฺถาวิเสสปญฺญตฺติยา ปริคฺคโห วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

บทว่า Tesanti แปลว่า ของธรรมทั้งหลาย. บทว่า Sabhāvatoti แปลว่า โดยสภาวะมีผัสสะและเวทนาเป็นต้น. บทว่า Upādāyāti แปลว่า อาศัยขันธ์ทั้งหลายแล้ว (บัญญัติ) ว่า 'บุคคล สัตว์ บุรุษ' เป็นต้น. การบัญญัติ (Paññāpanaṃ) ย่อมมีด้วยบัญญัติใด อันมีความต่างแห่งอุปาทา (การอาศัย) ที่เกิดจากธรรมนั้นๆ เป็นต้น (ทรงแสดง) บัญญัตินั้น. บทว่า Pabhedatoti แปลว่า โดยการจำแนกมีขันธ์เป็นต้น และโดยการจำแนกมีสมยวิมุตติเป็นต้น. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงขยายความที่ตรัสไว้โดยย่อว่า 'การบัญญัติโดยสภาวะและโดยการอาศัยมีได้ด้วยบัญญัติใด' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ธรรมเหล่าใด'. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น แม้อุปาทาน (สิ่งที่ถูกอาศัย) อันเป็นมูลฐานของอสภาวบัญญัติ ก็เป็นสภาวธรรมนั่นเอง แต่เพื่อจะแสดงความพิเศษเพราะอาศัยความต่างแห่งอาการที่เป็นไปของธรรมเหล่านั้น จึงตรัสว่า 'ธรรมเหล่าใด... ย่อมมี'. ในบรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า 'เป็นไปโดยความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย' นี้ ทรงแสดงการอาศัยความสืบต่อ (ปพันธะ) จึงตรัสถึงสันตานบัญญัติ, ด้วยบทว่า 'โดยความเป็นหมู่แห่งอสภาวะ' นี้ ทรงตรัสถึงบัญญัติที่เหลือ. เพราะบัญญัติมี ๓ อย่าง คือ สันตานบัญญัติ สมูหบัญญัติ และอวัฏฐาวิเสสบัญญัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ปพันธะ คือ สันตานะ (ความสืบต่อ). สมุทายะ คือ สมูหะ (หมู่). อวัฏฐาวิเสส คือ ความต่างแห่งสถานะ มีความเป็นอุปปาทะเป็นต้น และความเป็นเด็กเป็นต้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น เมื่อความเป็นอสภาวะของปพันธะและสมูหะสำเร็จได้โดยไม่ต้องระบุว่าเป็นอสภาวะ การระบุว่าเป็นอสภาวะในบทว่า 'โดยความเป็นหมู่แห่งอสภาวะ' (asabhāvasamūhavasena) จึงมีเพื่อแสดงบัญญัติที่พ้นจากปพันธะและสมูหะ พึงทราบว่าท่านกล่าวสงเคราะห์อวัฏฐาวิเสสบัญญัติไว้ด้วยบทนั้น.

เตสนฺติ ปุพฺเพ ยํ-สทฺเทน ปรามฏฺฐานํ อินฺทฺริยพทฺธธมฺมานํ. เตเนวาห ‘‘อญฺเญสญฺจ พาหิรรูปนิพฺพานาน’’นฺติ. สสภาวสมูหสสภาวปฺปเภทวเสนาติ รูปกฺขนฺธาทิสสภาวสมูหวเสน จกฺขายตนาทิสสภาววิเสสวเสน จ. ‘‘สสภาวสมูหสภาวเภทวเสนา’’ติ จ ปาโฐ. ตตฺถ สมูหสภาโวติ สภาวสนฺตานํ อวตฺถาวิเสสวิธุรํ สมูหวเสน ลกฺขณเมวาห. ตถา หิ ขนฺธปญฺญตฺติยาปิ สภาวปญฺญตฺติตา วุตฺตา. ตายาติ อายตนปญฺญตฺติอาทิปฺปเภทาย สภาวปญฺญตฺติยา. วิภตฺตา สภาวปญฺญตฺตีติ ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒) วิภตฺตา ผสฺสาทิสภาวปญฺญตฺติ. สพฺพาปีติ ปิ-สทฺเทน สภาวธมฺเมสุ สามญฺญวเสน ปวตฺตํ กุสลาทิปญฺญตฺตึ สงฺคณฺหาติ. รูปาทิธมฺมานํ สมูโห สนฺตาเนน [Pg.37] ปวตฺตมาโน อวตฺถาวิเสสสหิโต เอกตฺตคฺคหณนิพนฺธโน สตฺโตติ โวหรียตีติ โส สภาวธมฺโม นาม ปน น โหตีติ อาห ‘‘ปุคฺคลปญฺญตฺติ ปน อสภาวปญฺญตฺตี’’ติ. ตายาติ ปุคฺคลปญฺญตฺติยา. ยสฺมา ปน ธมฺมานํ ปพนฺโธ สมูโห จ ธมฺมสนฺนิสฺสิโตติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, ตสฺมา ‘‘ปริญฺเญยฺยาทิสภาวธมฺเม อุปาทาย ปวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า Tesanti หมายถึง ของธรรมที่ผูกพันกับอินทรีย์ (อินทริยพัทธธรรม) ที่ถูกอ้างถึงด้วย ย-ศัพท์ ในเบื้องต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และของรูปภายนอกและนิพพานอื่นๆ'. บทว่า Sasabhāvasamūhasasabhāvappabhedavasenāti หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งหมู่สภาวะมีรูปขันธ์เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งสภาวะพิเศษมีจักขายตนะเป็นต้น. และมีบทที่อ่านว่า Sasabhāvasamūhasabhāvabhedavasenā ดังนี้ด้วย. ในบทนั้น คำว่า Samūhasabhāvo หมายถึง ลักษณะโดยความเป็นหมู่ที่ปราศจากความต่างแห่งสถานะ (อวัฏฐาวิเสส) แห่งสภาวสันดาน. จริงอย่างนั้น แม้ในขันธบัญญัติ ท่านก็กล่าวว่าเป็นสภาวบัญญัติ. บทว่า Tāyāti หมายถึง ด้วยสภาวบัญญัติมีความต่างแห่งอายตนบัญญัติเป็นต้น. บทว่า Vibhattā sabhāvapaññattīti หมายถึง สภาวบัญญัติมีผัสสะเป็นต้นที่จำแนกไว้ว่า 'ผัสสะ คือการถูกต้อง' เป็นต้น (ธ.ส. ๒). บทว่า Sabbāpīti ด้วย ปิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์กุสลาทิบัญญัติที่เป็นไปโดยส่วนรวมในสภาวธรรมทั้งหลาย. หมู่แห่งรูปธรรมเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความสืบต่อ พร้อมด้วยความต่างแห่งสถานะ อันเป็นเหตุแห่งการยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว ย่อมถูกเรียกว่า 'สัตว์' แต่สัตว์นั้นมิใช่สภาวธรรมจริงๆ ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนปุคคลบัญญัติเป็นอสภาวบัญญัติ'. บทว่า Tāyāti หมายถึง ด้วยปุคคลบัญญัตินั้น. ก็เพราะว่าความสืบต่อ (ปพันธะ) และหมู่ (สมูหะ) ของธรรมทั้งหลาย ควรจะกล่าวได้ว่าอาศัยธรรมทั้งหลายอยู่ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นไปโดยอาศัยสภาวธรรมมีปริญเญยยธรรมเป็นต้น'.

วิชฺชมานปญฺญตฺติ ปน ‘‘สภาวปญฺญตฺตี’’ติ วุตฺตา, อวิชฺชมานปญฺญตฺติ ‘‘อสภาวปญฺญตฺตี’’ติ วุตฺตา. สพฺพา ปญฺญตฺติโยติ อุปาทายปญฺญตฺติกิจฺจปญฺญตฺติอาทโย สพฺพา ปญฺญตฺติโย. ยทิ สพฺพา ปญฺญตฺติโย อิธ ทสฺสิตา โหนฺติ, กถํ ‘‘ปุคฺคลปญฺญตฺตี’’ติ นามํ ชาตนฺติ อาห ‘‘ขนฺธาทิปญฺญตฺตีสู’’ติอาทิ. อญฺญตฺถาติ ธมฺมสงฺคหาทีสุ. เย ธมฺเมติ เย ขนฺธาทิธมฺเม. ปญฺญตฺติยา วตฺถุภาเวนาติ ปญฺญาปนสฺส อธิฏฺฐานภาเวน. อธิฏฺฐานญฺหิ ปญฺญาเปตพฺพธมฺมา ปญฺญาปนสฺส. เอวญฺจ กตฺวา ขนฺธาทีหิ สทฺธึ ปุคฺคโล คหิโต. เย ธมฺเมติ วา เย ปญฺญตฺติธมฺเม. ปญฺญาเปตุกาโมติ นิกฺขิปิตุกาโม วตฺถุเภทโต อสงฺกรโต ฐเปตุกาโม. ปญฺญตฺติปริจฺเฉทนฺติ จ วตฺถุเภทภินฺนํ ปญฺญตฺติภูตํ ปริจฺเฉทํ. เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

ส่วนวิชชมานบัญญัติ กล่าวว่าเป็น "สภาวบัญญัติ", อวิชชมานบัญญัติ กล่าวว่าเป็น "อสภาวบัญญัติ". บัญญัติทั้งปวง หมายถึง บัญญัติทั้งปวงมีอุปาทายบัญญัติและกิจจบัญญัติเป็นต้น. ถ้าบัญญัติทั้งปวงถูกแสดงไว้ในที่นี้แล้ว ชื่อว่า "ปุคคลบัญญัติ" เกิดขึ้นได้อย่างไร? จึงตรัสว่า "ในขันธบัญญัติเป็นต้น" เป็นต้น. ในที่อื่น หมายถึง ในธรรมสังคหะเป็นต้น. ธรรมเหล่าใด หมายถึง ธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่าใด. โดยความเป็นวัตถุของบัญญัติ หมายถึง โดยความเป็นอธิษฐานของการบัญญัติ. แท้จริง ธรรมที่พึงบัญญัติเป็นอธิษฐานของการบัญญัติ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลก็ถูกสงเคราะห์พร้อมกับขันธ์เป็นต้น. หรือ ธรรมเหล่าใด หมายถึง ธรรมที่เป็นบัญญัติเหล่าใด. ผู้ใคร่จะบัญญัติ หมายถึง ผู้ใคร่จะวางไว้ คือผู้ใคร่จะตั้งไว้โดยไม่ปะปนกันเพราะความแตกต่างแห่งวัตถุ. และบัญญัติปริจเฉท หมายถึง ปริจเฉทที่เป็นบัญญัติอันต่างกันโดยความแตกต่างแห่งวัตถุ. พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้.

สามญฺญปฺปเภทปญฺญาปนาติ สามญฺญภูตานํ วิเสสภูตานญฺจ อตฺถานํ ปญฺญาปนา. เตสนฺติ อตฺถ-สทฺทาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. ตตฺถาติ ปญฺญาปนาย อตฺถทสฺสนภูเตสุ ทสฺสนาทีสุ. อิทเมวํนามกนฺติ อิทํ รุปฺปนาทิอตฺถชาตํ อิตฺถนฺนามกํ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทิสมญฺญํ. ตํตํโกฏฺฐาสิกกรณนฺติ รูปเวทนาทิตํตํอตฺถวิภาคปริยาปนฺนตาปาทนํ. ตถา สญฺญุปฺปาทานเมวาติ อาห ‘‘โพธนเมว นิกฺขิปนา’’ติ. โพธนญฺหิ โพธเนยฺยสนฺตาเน โพเธตพฺพสฺส อตฺถสฺส ฐปนนฺติ กตฺวา ‘‘นิกฺขิปนา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปญฺญาปนา’’ติอาทินา ภาวสาธเนน วตฺวา สาธนนฺตรามสเนน อตฺถนฺตรปริกปฺปาสงฺกา สิยาติ ตํ นิวาเรตุํ ‘‘โย ปนายํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ ตํตํปญฺญาเปตพฺพธมฺมานํ. ทสฺสนภูตาย นามปญฺญตฺติยา ทิฏฺฐตาย, ฐปนภูตาย ฐปิตตาย. ตํนิมิตฺตตนฺติ ตสฺส ทสฺสนสฺส ฐปนสฺส จ นิมิตฺตการณตํ. นิมิตฺตญฺหิ กตฺตุภาเวน โวหรียติ ยถา ‘‘ภิกฺขา วาเสตี’’ติ, ‘‘อริยภาวกรานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานี’’ติ จ.

การบัญญัติสามัญและประเภท หมายถึง การบัญญัติอรรถทั้งหลายที่เป็นสามัญและที่เป็นพิเศษ. ของอรรถเหล่านั้น หมายถึง การกล่าวถึงด้วยปุลลิงค์โดยอาศัยคำว่า "อรรถ". ในที่นั้น หมายถึง ในการเห็นเป็นต้น อันเป็นเครื่องแสดงอรรถของการบัญญัติ. สิ่งนี้มีชื่ออย่างนี้ หมายถึง อรรถชาติมีรูปเป็นต้นนี้ มีชื่ออย่างนี้ คือมีชื่อเรียกเหมือนรูปขันธ์และเวทนาขันธ์เป็นต้น. การทำให้เป็นส่วน ๆ นั้น ๆ หมายถึง การทำให้เป็นส่วนย่อย ๆ ของอรรถนั้น ๆ มีรูปและเวทนาเป็นต้น. เช่นนั้นแหละ เพื่อให้เกิดสัญญา จึงตรัสว่า "การรู้แจ้งนั่นแหละคือการวางลง". แท้จริง การรู้แจ้งนั้น เมื่อพิจารณาว่าเป็นการวางอรรถที่พึงรู้แจ้งลงในสันดานที่พึงรู้แจ้ง จึงกล่าวว่า "การวางลง". เมื่อกล่าวด้วยภาวสาธนะมี "ปัญญาปนา" เป็นต้นแล้ว อาจมีความสงสัยว่าเป็นการกำหนดอรรถอื่นด้วยการอ้างถึงสาธนะอื่น จึงตรัสว่า "ก็อันใด...เป็นต้น...พึงทราบ" เพื่อป้องกันความสงสัยนั้น. ของธรรมเหล่านั้น ๆ หมายถึง ของธรรมที่พึงบัญญัตินั้น ๆ. โดยความเป็นที่เห็นของนามบัญญัติที่เป็นเครื่องแสดง, โดยความเป็นที่ตั้งของนามบัญญัติที่เป็นเครื่องวาง. ความเป็นนิมิตนั้น หมายถึง ความเป็นเหตุแห่งนิมิตของการแสดงและการวางนั้น. แท้จริง นิมิตย่อมถูกเรียกโดยความเป็นผู้กระทำ เช่น "ภิกษาทำให้เป็นอยู่" และ "สัจจะทั้งหลายที่ทำให้เป็นอริยะ ชื่อว่าอริยสัจจะ".

ปาฬิยํ [Pg.38] อนาคตตนฺติ วิชฺชมานตาทิวิเสสวจเนน สห ปาฐานารุฬฺหตํ. วิชฺชมานสฺส สโตติ วิชฺชมานสฺส สมานสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิชฺชมานภูตสฺสาติ อตฺโถ’’ติ อาห. ตถาติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานสฺส อนุปลพฺภมานสฺส. ตํ ปน อนุปลพฺภมานตํ ตถา-สทฺเทน พฺยติเรกวเสน ทีปิตํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา กุสลาทีนี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วินิวตฺตสภาวานีติ วิภตฺตสภาวานิ. อุปลทฺธีติ คหณํ. เตนากาเรนาติ เตน รูปเวทนาทิอากาเรน อวิชฺชมานสฺส. อญฺเญนากาเรนาติ ตโต รูปเวทนาทิโต อญฺเญน ตพฺพินิมุตฺเตน ปญฺญาเปตพฺพปญฺญาปนากาเรน วิชฺชมานสฺส. ปญฺญตฺติทุเก วุตฺตเมว ‘‘อยญฺจ วาโท เสวตฺถิกถาย ปฏิสิทฺโธ’’ติอาทินา. โลกนิรุตฺติมตฺตสิทฺธสฺสาติ เอตฺถ มตฺตคฺคหณํ ตสฺส ปญฺญตฺติวตฺถุสฺส น เกวลํ วิชฺชมานสภาวตานิวตฺตนตฺถเมว, อถ โข วิปรีตคฺคาหนิวตฺตนตฺถมฺปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนภินิเวเสน จิตฺเตนา’’ติ อาห. จตุสจฺจปญฺจกฺขนฺธาทิวินิมุตฺตํ สจฺจนฺตรขนฺธนฺตราทิกํ ปญฺจมสจฺจาทิกํ. สเจ ตํ โกจิ อตฺถีติ ปฏิชาเนยฺย, อยาถาวคหิตสฺส ตํ วาจาวตฺถุมตฺตเมวสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สาภินิเวเสน…เป… วุตฺต’’นฺติ. อุทฺเทเส นิทฺเทเส จ สตฺตวนฺตํ ปธานภาเวน อาคมนํ สนฺธายาห ‘‘สรูปโต ติสฺสนฺนํ อาคตต’’นฺติ. คุณภาเวน ปน อุทฺธํโสตปญฺญาวิมุตฺตปาสาณเลขาทิคฺคหเณสุ อิตราปิ ติสฺโส ปญฺญตฺติโย อิมสฺมึ ปกรเณ อาคตา เอว.

ในบาลี การที่ไม่ได้ปรากฏในบทพร้อมด้วยคำพิเศษมีคำว่า “วิชชมานตา” เป็นต้น. แสดงอรรถนี้ว่า “ของสิ่งที่มีอยู่” คือ “ของสิ่งที่มีอยู่เสมอกัน” จึงกล่าวว่า “อรรถว่าของสิ่งที่มีอยู่แล้ว”. คำว่า “ตถา” คือของสิ่งที่ไม่มีอยู่ ไม่พึงได้โดยปรมัตถ์ที่เป็นสัจจะ. เพื่อทำให้การไม่พึงได้นั้นที่แสดงโดยนัยปฏิเสธด้วยคำว่า “ตถา” ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เหมือนกุศลเป็นต้น”. ในคำนั้น คำว่า “วินิวตฺตสภาวานิ” คือมีสภาพอันจำแนกแล้ว. คำว่า “อุปลัทธี” คือการยึดถือ. คำว่า “เตนากาเรน” คือของสิ่งที่ไม่มีอยู่โดยอาการมีรูปและเวทนาเป็นต้นนั้น. คำว่า “อญฺเญนากาเรน” คือของสิ่งที่มีอยู่โดยอาการแห่งการบัญญัติที่พึงบัญญัติอันต่างจากรูปและเวทนาเป็นต้นนั้น. ในปัญญัตติทุกะก็กล่าวไว้แล้วว่า “วาทะนี้ถูกปฏิเสธในเสวัตถิกถา” เป็นต้น. ในคำว่า “โลกนิรุตติมัตตสิทธัสสะ” การรับเอาคำว่า “มัตตะ” ในที่นี้ ไม่ใช่เพียงเพื่อปฏิเสธความเป็นสิ่งที่มีอยู่ของวัตถุบัญญัตินั้นเท่านั้น แต่ยังเพื่อแสดงว่าเป็นการปฏิเสธการยึดถือที่ผิดพลาดด้วย จึงกล่าวว่า “ด้วยจิตที่ไม่มีอภินิเวส”. สัจจะที่ห้าเป็นต้น มีสัจจะอื่น ขันธ์อื่นเป็นต้น อันพ้นจากจตุราริยสัจและปัญจขันธ์เป็นต้น. หากใครพึงปฏิญาณว่าสิ่งนั้นมีอยู่, เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นเพียงวัตถุแห่งถ้อยคำของผู้ที่เข้าใจผิด จึงกล่าวว่า “ด้วยอภินิเวส... (ละ)... กล่าวแล้ว”. ในอุทเทสและนิทเทส การมาโดยความเป็นประธานของสัตว์ทั้งหลาย ท่านประสงค์ถึงจึงกล่าวว่า “การมาของบัญญัติ ๓ โดยสรูป”. ส่วนโดยความเป็นคุณ ในการรับเอาอุทธังโสตะ ปัญญา วิมุตติ ศิลาจารึกเป็นต้น ปัญญัติอีกสามอย่างก็มาในปกรณ์นี้เหมือนกัน.

ยถาวุตฺตสฺส…เป… อวิโรเธนาติ ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตปฺปการสฺส อวิโลมเนน. อาจริยวาทาติ เจตฺถ อตฺตโนมติโย เวทิตพฺพา, อญฺญตฺถ ปน อฏฺฐกถา จ. ยถา จ อวิโรโธ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญาเปตพฺพมตฺตตฺเถน ปญฺญตฺตีติ เอเตน ‘‘อวิชฺชมานา ปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ อิมํ สมาสวิกปฺปมาห. อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ เอตฺถ หิ ทฺเว สมาสา อวิชฺชมานสฺส, อวิชฺชมานา วา ปญฺญตฺตีติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. เตสุ ปุริเมน นามปญฺญตฺติ วุตฺตา, ทุติเยน อุปาทาปญฺญตฺติอาทิเภทา อิตราปิ. สสภาวํ เวทนาทิกํ. ตชฺชปรมตฺถนามลาภโตติ ตชฺชสฺส ตทนุรูปสฺส ปรมตฺถสฺส อนฺวตฺถสฺส นามสฺส ลภนโต, อนุภวนาทิสภาวานํ ธมฺมานํ ปรมตฺถิกสฺส เวทนาทินามสฺส ลภนตฺตาติ อตฺโถ[Pg.39]. เอเตน วิเสสนิวตฺติอตฺโถ มตฺต-สทฺโท, เตน จายํ วิเสโส นิวตฺติโตติ ทสฺเสติ. ปรโต ลภิตพฺพนฺติ ปรํ อุปาทาย ลทฺธพฺพํ ยถา รูปาทิเก อุปาทาย สตฺโตติ นิสฺสภาวสมูหสนฺตานาทิ ปญฺญตฺติวตฺถุ. เอกตฺเตนาติ อนญฺญตฺเตน. อนุปลพฺภสภาวตา ญาเณน อคฺคเหตพฺพสภาวตา, ยโต เต นวตฺตพฺพาติ วุจฺจนฺติ.

คำว่า “โดยไม่ขัดแย้งกับที่กล่าวแล้ว” (ละ) คือโดยไม่ขัดแย้งกับประเภทที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า “วิชชมานบัญญัติ อวิชชมานบัญญัติ”. ในที่นี้ พึงทราบว่า “อาจริยวาทะ” คือความเห็นของตน ส่วนในที่อื่นคืออรรถกถา. และเพื่อแสดงว่าความไม่ขัดแย้งนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะเหตุนั้น”. ในคำนั้น ด้วยคำว่า “ปัญญัติ” โดยอรรถว่า “เป็นเพียงสิ่งที่พึงบัญญัติเพราะไม่มีอยู่” ท่านกล่าวถึงการแยกสมาสนี้ว่า “อวิชชมานา ปัญญัติ” คือ “อวิชชมานบัญญัติ”. ในคำว่า “อวิชชมานบัญญัติ” นี้ มีสมาสสองอย่าง คือ “ของสิ่งที่ไม่มีอยู่” หรือ “ปัญญัติที่ไม่มีอยู่” จึงเป็น “อวิชชมานบัญญัติ”. ในสมาสเหล่านั้น สมาสแรกกล่าวถึงนามบัญญัติ ส่วนสมาสที่สองกล่าวถึงปัญญัติอื่นมีอุปาทายบัญญัติเป็นต้น. สิ่งที่มีสภาวะของตนมีเวทนาเป็นต้น. คำว่า “ตชฺชปรมตฺถนามลาภโต” คือเพราะได้ชื่อที่เป็นปรมัตถ์อันสมควรแก่สิ่งนั้น, อรรถว่าเพราะได้ชื่อมีเวทนาเป็นต้นที่เป็นปรมัตถ์ของธรรมทั้งหลายที่มีสภาพมีการเสวยอารมณ์เป็นต้น. ด้วยคำนี้ คำว่า “มัตตะ” มีอรรถว่าปฏิเสธคุณวิเศษ, และแสดงว่าคุณวิเศษนี้ถูกปฏิเสธด้วยคำนั้น. คำว่า “ปารโต ลภิตัพพัง” คือสิ่งที่พึงได้อาศัยสิ่งอื่น เหมือนสัตว์ที่อาศัยรูปเป็นต้น, คือวัตถุบัญญัติมีกลุ่มและสันดานที่ไม่มีสภาวะของตนเป็นต้น. คำว่า “เอกัตเตน” คือโดยไม่เป็นอย่างอื่น. การมีสภาพอันไม่พึงได้ คือการมีสภาพอันไม่พึงยึดถือด้วยญาณ, เพราะเหตุนั้นสิ่งเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “นวัตตัพพะ” (ไม่พึงกล่าว).

สสูกสาลิราสิอาทิอากาเรน สํกุจิตคฺโค วาสววาสุเทวาทีนํ วิย โมลิวิเสโส กิรีฏํ, โส ปน มกุฏวิเสโสปิ โหติเยวาติ อาห ‘‘กิรีฏํ มกุฏ’’นฺติ. สพฺพสโมโรโธติ สพฺพาสํ วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทีนํ ฉนฺนํ ปญฺญตฺตีนํ อนฺโตกรณํ. สงฺขาตพฺพปฺปธานตฺตาติ อิทํ ลกฺขณวจนํ. น หิ สพฺพาปิ อุปนิธาปญฺญตฺติสงฺขาวเสน ปวตฺตา, นาปิ สพฺพา สงฺขาตพฺพปฺปธานา. ทุติยํ ตติยนฺติอาทิกํ ปน อุปนิธาปญฺญตฺติยา, ทฺเว ตีณีติอาทิกํ อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติยา เอกเทสํ อุปลกฺขณวเสน ทสฺเสนฺโต ตสฺส จ สงฺขฺเยยฺยปฺปธานตายาห ‘‘สงฺขาตพฺพปฺปธานตฺตา’’ติ. ปูรณตฺโถ หิ สทฺโท ตทตฺถทีปนมุเขน ปูเรตพฺพมตฺถํ ทีเปติ. โส จ สงฺขาวิสโย ปธาโนวาติ ทุติยาทีนํ ปญฺญตฺตีนํ สงฺขาตพฺพปฺปธานตา วุตฺตา. ยาว หิ ทสสงฺขา สงฺขฺเยยฺยปฺปธานาติ. ตถา ทฺเว ตีณีติอาทีนมฺปิ ปญฺญตฺตีนํ. สงฺขาตพฺโพ ปน อตฺโถ โกจิ วิชฺชมาโน, โกจิ อวิชฺชมาโน, โกจิ สห วิสุญฺจ ตทุภยํ มิสฺโสติ ฉปิ ปญฺญตฺติโย ภชตีติ.

"กิรีฏะ" คือมวยผมพิเศษที่มีปลายรวบเข้าด้วยอาการมีกองข้าวสาลีที่มีรวงเป็นต้น เหมือนของพระอินทร์และพระวาสุเทพเป็นต้น แต่กิรีฏะนั้นก็เป็นมงกุฎชนิดหนึ่งนั่นเอง จึงกล่าวว่า "กิรีฏะ คือมงกุฎ" "สัพพะสะโมโรธะ" คือการรวมบัญญัติทั้ง 6 มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้นทั้งหมดเข้าไว้ภายใน คำว่า "สังขาตัพพัปปธานัตตา" นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพราะว่าอุปนิธาบัญญัติแม้ทั้งหมดก็มิได้เป็นไปโดยอำนาจแห่งการนับ และมิได้มีสิ่งที่พึงนับเป็นประธานทั้งหมด ส่วนคำว่า "ที่สอง ที่สาม" เป็นต้น เป็นส่วนหนึ่งของอุปนิธาบัญญัติ คำว่า "สอง สาม" เป็นต้น เป็นส่วนหนึ่งของอุปนิกขิตตบัญญัติ เมื่อจะแสดงโดยนัยแห่งการยกตัวอย่าง และเพื่อแสดงความเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับของบัญญัตินั้น จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับ" เพราะคำที่มีอรรถเป็นปูรณะ (การเติมเต็ม) ย่อมแสดงอรรถที่พึงเติมเต็มโดยผ่านการแสดงอรรถนั้น และวิสัยแห่งการนับนั้นเป็นประธานนั่นเอง จึงกล่าวถึงความเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับของบัญญัติมีทุติยะเป็นต้น เพราะการนับจนถึงสิบมีสิ่งที่พึงนับเป็นประธาน แม้ในบัญญัติมีสอง สามเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน ส่วนอรรถที่พึงนับ บางอย่างมีอยู่จริง บางอย่างไม่มีอยู่จริง บางอย่างระคนกันทั้งสองอย่างนั้นทั้งโดยพร้อมกันและโดยแยกกัน จึงเข้าถึงบัญญัติทั้ง 6 ประการ

อิตราติ อุปาทาสโมธานตชฺชาสนฺตติปญฺญตฺติโย วุตฺตาวเสสา อุปนิธาปญฺญตฺติอุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติโย จ. สตฺตรถาทิเภทา อุปาทาปญฺญตฺติ, ทีฆรสฺสาทิเภทา อุปนิธาปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. หตฺถคตาทิวิสิฏฺฐา อุปนิธาปญฺญตฺติ, สโมธานปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตเถว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ พฺรหฺมสฺสโร’’ติอาทิกา วิชฺชมานคพฺภา วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺตึ ภชนฺตีติ อาห ‘‘ยถาโยคํ ตํ ตํ ปญฺญตฺติ’’นฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทุติยํ ตติยํ…เป… ภชนฺตี’’ติ. ยญฺหีติอาทิ ยถาวุตฺตอุปนิธาอุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺตีนํ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวสมตฺถนํ. ตตฺถ ตญฺจ สงฺขานนฺติ ยํ ‘‘ปฐมํ เอก’’นฺติอาทิกํ สงฺขานํ, ตญฺจ สงฺขามุเขน คเหตพฺพรูปํ. จ-สทฺเทน สงฺขฺเยยฺยํ สงฺคณฺหาติ. ตมฺปิ หิ ปญฺญาเปตพฺพํ ปญฺญตฺตีติ. ตสฺสา ปน ปรมตฺถโต อภาโว วุตฺโตเยว. กิญฺจิ [Pg.40] นตฺถีติ ปรมตฺถโต กิญฺจิ นตฺถิ. ตถาติ อิมินา อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานภาวนฺติ เอตํ อากฑฺฒติ. เตนาห ‘‘น หิ…เป… วิชฺชมาโน’’ติ.

คำว่า "อิตรา" คืออุปาทาบัญญัติ สโมธานบัญญัติ ตัชชาบัญญัติ และสันตติบัญญัติ ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว และอุปนิธาบัญญัติกับอุปนิกขิตตบัญญัติ อุปาทาบัญญัติมีประเภทเป็นรถ 7 คันเป็นต้น และอุปนิธาบัญญัติมีประเภทเป็นยาวและสั้นเป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ อุปนิธาบัญญัติที่วิเศษมีของในมือเป็นต้น และสโมธานบัญญัติ เป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ เช่นเดียวกัน บัญญัติมี "มีวรรณะดุจทอง มีเสียงดุจพรหม" เป็นต้น ที่มีสิ่งที่มีอยู่จริงเป็นภายใน ย่อมเข้าถึงวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ จึงกล่าวว่า "บัญญัตินั้นๆ ตามสมควร" ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ที่สอง ที่สาม... (ละ)... ย่อมเข้าถึง" คำมีอาทิว่า "ยัญหิ" เป็นการสนับสนุนความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติของอุปนิธาบัญญัติและอุปนิกขิตตบัญญัติที่กล่าวมาแล้ว ในคำนั้น คำว่า "ตัญจะ สังขานัง" คือการนับมี "ที่หนึ่ง หนึ่ง" เป็นต้น และสภาวะที่พึงยึดถือโดยผ่านการนับนั้น ด้วย "จะ" ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์เอาสิ่งที่พึงนับ เพราะแม้สิ่งนั้นก็เป็นบัญญัติที่พึงบัญญัติ ส่วนความไม่มีอยู่แห่งบัญญัตินั้นโดยปรมัตถ์ก็ได้กล่าวไว้แล้ว คำว่า "กิญจิ นัตถิ" คือโดยปรมัตถ์ไม่มีอะไรเลย ด้วยคำว่า "ตถา" นี้ ย่อมดึงเอาความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานมา ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะว่า... (ละ)... มีอยู่"

โอกาเสติ อวีจิปรนิมฺมิตวสวตฺตีปริจฺฉินฺเน ปเทเส. โส หิ กามาธิฏฺฐานโต ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺเธสูติ อิมินา อุตฺตรปทโลเปน กามภวํ ‘‘กาโม’’ติ วทติ. ภณนํ สทฺโท เจตนา วา, ตํสมงฺคิตาย ตพฺพิสิฏฺเฐ ปุคฺคเล ภาณโกติ ปญฺญตฺตีติ อาห ‘‘วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติปกฺขํ ภชตี’’ติ. เยภุยฺเยน รูปายตนคฺคหณมุเขน รูปสงฺขาเตน สณฺฐานํ คยฺหตีติ ตสฺส เตน อเภโทปจารํ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘รูปายตนสงฺขาเตน สณฺฐาเนนา’’ติ. ยํ อเภโทปจารํ ภินฺทิตุํ อชานนฺตา นิกายนฺตริยา รูปายตนํ สณฺฐานสภาวํ ปฏิชานนฺติ. ‘‘กิโส ปุคฺคโล, ถูโล ปุคฺคโล, กิโส ทณฺโฑ, ถูโล ทณฺโฑ’’ติอาทินา ปุคฺคลาทีนํ ปญฺญาปนา ตถาตถาสนฺนิวิฏฺเฐ รูปสงฺขาเต กิสาทิสณฺฐานปญฺญตฺติ, น รูปายตนมตฺเตติ อาห ‘‘สณฺฐานนฺติ วา รูปายตเน อคฺคหิเต’’ติ. ปจฺจตฺตธมฺมนามวเสนาติ ‘‘ปถวี ผสฺโส’’ติอาทินา ธมฺมานํ ตํตํนามวเสน. กิจฺจปญฺญตฺติอาทิวิภาเคน ปวตฺโต อยมฺปิ อาจริยวาโท ‘‘กิจฺจปญฺญตฺติ เอกจฺจา ภูมิปญฺญตฺติ ปจฺจตฺตปญฺญตฺติ อสงฺขตปญฺญตฺติ จ วิชฺชมานปญฺญตฺติ, ลิงฺคปญฺญตฺติ เอกจฺจา ปจฺจตฺตปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอกจฺจา กิจฺจปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอกจฺจา ภูมิสณฺฐานปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนน วา อวิชฺชมาเนน วา อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ ทสฺสิตตฺตา ‘‘ธมฺมกถา อิตฺถิลิงฺค’’นฺติอาทีนํ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว, อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว จ ทสฺสิตนโยติ อาห ‘‘สพฺพสงฺคาหโกติ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. อุปาทาปญฺญตฺติอาทิภาโว เจตฺถ กิจฺจปญฺญตฺติอาทีนํ กิจฺจปญฺญตฺติอาทิภาโว จ ตาสํ ยถารหํ วิภาเวตพฺโพ.

ในโอกาส คือในส่วนที่ถูกกำหนดโดยอวิจีนรกและสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัตตี เพราะโอกาสนั้นถูกเรียกว่า "กาม" เนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งกาม ในคำว่า "ในขันธ์อันกรรมให้เกิด" นี้ ท่านกล่าวถึงกามภพว่า "กาม" ด้วยการลบบทหลัง การกล่าวคือเสียงหรือเจตนา เพราะความที่บุคคลผู้พิเศษนั้นประกอบด้วยการกล่าวนั้น จึงมีบัญญัติว่า "ผู้กล่าว" (ภาณกะ) ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเข้าถึงฝ่ายแห่งวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ" โดยมาก สัณฐานอันนับว่าเป็นรูป ย่อมถูกถือเอาโดยผ่านการถือเอารูปายตนะ ท่านจึงทำอเภทอุปจาระในสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า "ด้วยสัณฐานอันนับว่าเป็นรูปายตนะ" พวกนิกายอื่นไม่รู้ที่จะจำแนกอเภทอุปจาระนั้น จึงปฏิญาณว่ารูปายตนะมีสัณฐานเป็นสภาวะ การบัญญัติบุคคลเป็นต้นว่า "บุคคลผอม, บุคคลอ้วน, ไม้เท้าผอม, ไม้เท้าอ้วน" เป็นต้น เป็นการบัญญัติสัณฐานมีผอมเป็นต้นในรูปที่นับว่าตั้งอยู่เช่นนั้นๆ ไม่ใช่เพียงรูปายตนะล้วนๆ จึงกล่าวว่า "หรือว่าสัณฐาน เมื่อไม่ถือเอารูปายตนะ" ด้วยอำนาจแห่งชื่อของธรรมเฉพาะตน คือด้วยอำนาจแห่งชื่อนั้นๆ ของธรรมทั้งหลายมี "ปฐวี ผัสสะ" เป็นต้น แม้อาจารยวาทนี้ที่ดำเนินไปโดยการจำแนกมีกิจบัญญัติเป็นต้น เพราะได้แสดงไว้ว่า "กิจบัญญัติบางอย่าง ภูมิบัญญัติ ปัจจัตตบัญญัติ และอสังขตบัญญัติ เป็นวิชชมานบัญญัติ, ลิงคบัญญัติบางอย่างและปัจจัตตบัญญัติ เป็นอวิชชมานบัญญัติ, กิจบัญญัติบางอย่าง เป็นวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ, ภูมิสัณฐานบัญญัติบางอย่าง เป็นอวิชชมานโดยวิชชมานบัญญัติ หรือโดยอวิชชมานบัญญัติ" ดังนี้ และเพราะความเป็นวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ และความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติของคำว่า "ธรรมกถาเป็นอิตถีลิงค์" เป็นต้น เป็นนัยที่แสดงไว้แล้ว จึงกล่าวว่า "พึงทราบว่าเป็นเครื่องสงเคราะห์ทั้งหมด" อนึ่ง ในที่นี้ ความเป็นอุปาทาบัญญัติเป็นต้น และความเป็นกิจบัญญัติเป็นต้นของบัญญัติเหล่านั้น พึงจำแนกตามสมควร

๒. สงฺเขปปฺปเภทวเสนาติ ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ สพฺเพปิ ขนฺเธ ขนฺธภาวสามญฺเญน สํขิปนวเสน, ‘‘ยาวตา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา ขนฺธานํ ตโต สามญฺญโต ปกาเรหิ ภินฺทนวเสน จ. อยํ อตฺโถติ อยํ ปญฺญตฺติสงฺขาโต อตฺโถ. สามญฺญโต วา หิ ธมฺมานํ ปญฺญาปนํ โหติ วิเสสโต วา. วิเสโส เจตฺถ อตฺตโน สามญฺญาเปกฺขาย เวทิตพฺโพ, วิเสสาเปกฺขาย ปน โสปิ สามญฺญํ สมฺปชฺชตีติ ‘‘กิตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ ปุจฺฉาย สงฺเขปโต วิสฺสชฺชนวเสน [Pg.41] ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตนฺติ ตตฺถาปิ ‘‘ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพนฺติ อาห ‘‘ยาวตา…เป… ปญฺญตฺตี’’ติ. ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา, เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ. ยาวตา รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ เอวเมตฺถ ปาฬิโยชนา กาตพฺพา. เอวญฺหิ สงฺเขปโต ปเภทโต จ ขนฺธปญฺญตฺติ วิสฺสชฺชิตา โหติ. ตถา หิ อิมสฺเสว อตฺถสฺส อฏฺฐกถายํ วุตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยตฺตเกน…เป… อาทิเกนา’’ติ อาห. ตตฺถาติ ตสฺมึ วิสฺสชฺชนสฺส อตฺถวจเน, ตสฺมึ วา วิสฺสชฺชนปาเฐ ตทตฺถวจเน จ. ปเภทนิทสฺสนมตฺตนฺติ ปเภทสฺส อุทาหรณมตฺตํ. อวุตฺโตปิ สพฺโพ ภูตุปาทิโก, สุขาทิโก จ ปเภโท. ตํ ปน ภูมิมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

๒. โดยนัยแห่งการย่อและการจำแนก คือโดยนัยแห่งการย่อขันธ์ทั้งหมดด้วยความเป็นสามัญแห่งภาวะของขันธ์ว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ และโดยนัยแห่งการจำแนกขันธ์ทั้งหลายด้วยประการต่างๆ จากสามัญนั้นว่า ‘รูปขันธ์เพียงใด’ เป็นต้น. อรรถนี้ คืออรรถอันนับว่าเป็นบัญญัตินี้. ก็การบัญญัติธรรมทั้งหลายย่อมมีโดยสามัญบ้าง โดยวิเศษบ้าง. อนึ่ง วิเศษในที่นี้พึงทราบโดยอาศัยสามัญของตน, แต่เมื่ออาศัยวิเศษ แม้สิ่งนั้นก็ย่อมสำเร็จเป็นสามัญ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ โดยนัยแห่งการตอบโดยย่อต่อคำถามว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงไร’ และในที่นั้นก็พึงนำ ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติ’ มาประกอบ จึงกล่าวว่า ‘เพียงใด...เป... บัญญัติ’. การประกอบบาลีในที่นี้พึงทำอย่างนี้ว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงนั้น. รูปขันธ์เพียงใด...เป... วิญญาณขันธ์เพียงใด ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงนั้น’. ด้วยประการฉะนี้ ขันธบัญญัติจึงเป็นอันตอบแล้วโดยย่อและโดยจำแนก. ก็จริงอยู่ เมื่อแสดงภาวะที่อรรถนี้เองถูกกล่าวไว้ในอรรถกถา จึงกล่าวว่า ‘ด้วยเพียงใด...เป... มีอาทิ’. ในที่นั้น คือในคำอธิบายอรรถแห่งการตอบนั้น หรือในบทแห่งการตอบนั้นและในคำอธิบายอรรถของบทนั้น. เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างแห่งการจำแนก คือเป็นเพียงตัวอย่างแห่งการจำแนก. แม้การจำแนกทั้งหมดที่ยังไม่ได้กล่าว คือที่มีภูตูปาทิกะเป็นต้น และมีสุขเป็นต้น ก็พึงทราบว่าถูกกล่าวไว้ว่า ‘รูปขันธ์เป็นกามาวจร’ เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยทางแห่งภูมิ.

เอวํ อฏฺฐกถายํ อาคตนเยน ปาฬิยา อตฺถโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อยํ วาติ วุจฺจมานํ สนฺธายาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ขนฺธปญฺญตฺติวิสฺสชฺชเน. อิทนฺติ อิทํ ปทํ. ยตฺตโก…เป… ขนฺธปญฺญตฺติยา ปเภโทติ อิมินา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ขนฺธานํ ปเภทํ ปติ ปญฺญตฺติวิภาโคติ ทสฺสิตํ โหติ. เตนาห ‘‘วตฺถุเภเทน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ปกรณนฺตเรติ วิภงฺคปกรเณ. ตตฺถ หิ สาติสยํ ขนฺธานํ วิภาคปญฺญตฺติ วุตฺตา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ…เป… กถิตา’’ติ. เอตฺถ จ ปฐมนเย สมุเขน, ทุติเย วตฺถุมุเขน ปญฺญตฺติยา วิภาคา ทสฺสิตาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

เมื่อแสดงการประกอบอรรถแห่งบาลีโดยนัยที่มาในอรรถกถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยประการอื่น จึงกล่าวว่า ‘หรือว่านี้’ เป็นต้น. ในที่นั้น ย่อมกล่าวหมายถึงคำที่ถูกกล่าวว่า ‘หรือว่านี้’. ในที่นี้ คือในการตอบขันธบัญญัตินี้. บทนี้ คือบทว่า ‘อิทัง’. ด้วยบทว่า ‘เพียงใด...เป... การจำแนกแห่งขันธบัญญัติ’ นี้ ย่อมเป็นอันแสดงการจำแนกบัญญัติอันเป็นไปตามการจำแนกขันธ์ทั้งหลายโดยย่อและโดยพิสดาร. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยการจำแนกวัตถุ...เป... ย่อมแสดง’. ในปกรณ์อื่น คือในวิภังคปกรณ์. ก็ในที่นั้นแล วิภาคบัญญัติแห่งขันธ์ทั้งหลายถูกกล่าวไว้โดยยิ่ง. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า ‘ก็จริงอยู่ โดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า...เป... ถูกตรัสแล้ว’. อนึ่ง ในที่นี้ การจำแนกบัญญัติถูกแสดงโดยทางตรงในนัยแรก และโดยทางวัตถุในนัยที่สอง นี้เป็นความพิเศษของนัยเหล่านั้น.

เอส นโยติ อิมินา ขนฺธปญฺญตฺติยา วุตฺตมตฺถํ อายตนปญฺญตฺติยาทีสุ อติทิสติ. ตตฺถ ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ, ‘‘ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ อิทํ ปญฺญตฺตินิทฺเทสปาฬิยา อาทิปริโยสานคฺคหณมุเขน ทสฺสนํ. ‘‘ยาวตา ทฺวาทสายตนานี’’ติ, ‘‘อายตนานํ อายตนปญฺญตฺตี’’ติ อิมสฺส อตฺโถ ‘‘ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน สงฺเขปโต ทฺวาทสายตนานี’’ติ เอเตน ทสฺสิโต, ‘‘ยาวตา จกฺขายตน’’นฺติอาทิกสฺส ปน ‘‘ปเภทโต จกฺขายตน’’นฺติอาทิเกนาติ. ตตฺถ ‘‘จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมายตน’’นฺติ ปเภทนิทสฺสนมตฺตเมตํ. เอเตน อวุตฺโตปิ สพฺโพ สงฺคหิโต โหตีติ ‘‘ตตฺราปิ ทสายตนา กามาวจรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ วา เอตฺถ ปาฬิยา อตฺถโยชนา – ‘‘ยาวตา’’ติ อิทํ สพฺเพหิ ปเทหิ [Pg.42] โยเชตฺวา ‘‘ยตฺตกานิ ทฺวาทสายตนานิ…เป… ยตฺตโก ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ, ตปฺปเภทานญฺจ จกฺขายตนาทีนํ ปเภโท, ตตฺตโก อายตนานํ อายตนปญฺญตฺติยา ปเภโท’’ติ ปกรณนฺตเร วุตฺเตน วตฺถุปเภเทน อายตนปญฺญตฺติยา ปเภทํ ทสฺเสตีติอาทินา อิตรปญฺญตฺตีสุปิ นโย โยเชตพฺโพ.

นัยนี้ คือย่อมยกอรรถที่กล่าวไว้ด้วยขันธบัญญัตินี้ไปแสดงในอายตนบัญญัติเป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ และบทว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติ’ นี้ เป็นการแสดงโดยทางแห่งการถือเอาเบื้องต้นและเบื้องปลายแห่งบาลีที่แสดงบัญญัติ. อรรถแห่งบทว่า ‘อายตนะ ๑๒ เพียงใด’ และบทว่า ‘อายตนะทั้งหลายมีอายตนบัญญัติ’ นี้ ถูกแสดงด้วยบทว่า ‘ด้วยการบัญญัติเพียงใด อายตนะ ๑๒ โดยย่อ’ นี้, ส่วนอรรถแห่งบทมี ‘จักขายตนะเพียงใด’ เป็นต้น ถูกแสดงด้วยบทมี ‘จักขายตนะโดยจำแนก’ เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า ‘จักขายตนะ...เป... ธัมมายตนะ’ นี้ เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างแห่งการจำแนก. ด้วยบทนี้ แม้การจำแนกทั้งหมดที่ยังไม่ได้กล่าวก็เป็นอันสงเคราะห์แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ในที่นั้น อายตนะ ๑๐ ก็เป็นกามาวจร’ เป็นต้น. หรือว่า การประกอบอรรถแห่งบาลีในที่นี้อย่างนี้ คือพึงประกอบบทว่า ‘เพียงใด’ นี้กับบททั้งปวงแล้วพึงทราบว่า ‘อายตนะ ๑๒ เพียงใด...เป... ความเท่าใดแห่งอายตนะ ๑๒ และการจำแนกแห่งอายตนะมีจักขายตนะเป็นต้นอันเป็นส่วนจำแนกของอายตนะเหล่านั้นเพียงใด การจำแนกแห่งอายตนบัญญัติของอายตนะทั้งหลายก็เพียงนั้น’ ดังนี้ ย่อมแสดงการจำแนกแห่งอายตนบัญญัติด้วยการจำแนกวัตถุที่กล่าวไว้ในปกรณ์อื่นเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ นัยก็พึงประกอบในบัญญัติอื่นๆ ด้วย.

๗. ‘‘ฉ ปญฺญตฺติโย…เป… ปุคฺคลปญฺญตฺตี’’ติ อิมํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘กิตฺตาวตา…เป… เอตฺตาวตา อินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปญฺญตฺตี’’ติ อยํ ปาฬิปเทโส นิทฺเทโสปิ สมาโน ปกรณนฺตเร วตฺถุเภเทน วุตฺตํ ขนฺธาทิปญฺญตฺติปฺปเภทํ อุปาทาย อุทฺเทโสเยว โหตีติ อาห ‘‘อุทฺเทสมตฺเตเนวาติ อตฺโถ’’ติ.

๗. เมื่ออาศัยบทว่า ‘บัญญัติ ๖...เป... ปุคคลบัญญัติ’ นี้แล้ว บาลีบทว่า ‘อินทรีย์ทั้งหลายมีอินทริยบัญญัติเพียงไร...เป... เพียงนั้น’ นี้ แม้เป็นนิเทศ ก็เป็นเพียงอุทเทสเท่านั้น โดยอ้างอิงการจำแนกบัญญัติมีขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยการจำแนกวัตถุในปกรณ์อื่น จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า เป็นเพียงอุทเทสเท่านั้น’.

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

มาติกาวัณณนาจบแล้ว.

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

๒. นิทเทสวัณณนา

๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

๑. เอกกนิทเทสวัณณนา

๑. ปจฺจนีกธมฺมานํ [Pg.43] ฌาปนฏฺเฐน ฌานํ, ตโต สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺเฐน วิโมกฺโขติ นิปฺปริยาเยน ฌานงฺคาเนว วิโมกฺโขติ อฏฺฐกถาอธิปฺปาโย. ฏีกากาเรน ปน ‘‘อภิภายตนํ วิย สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ วิโมกฺโข’’ติ มญฺญมาเนน ‘‘อธิปฺปาเยนาหา’’ติ วุตฺตํ. ฌานธมฺมา หิ สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ สทฺธึเยว ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจนฺติ, น วินา, ตถา อภิรติวเสน อารมฺมเณ นิราสงฺกปฺปวตฺติปีติ อธิปฺปาโย. ยถา วา ฌานงฺคานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจยภาวโต สวิเสโส ฌานปริยาโย, เอวํ วิโมกฺขกิจฺจโยคโต เตสํ สวิเสโส วิโมกฺขปริยาโย, ตทุปจาเรน สมฺปยุตฺตานํ เวทิตพฺโพ. ปฐมํ สมงฺคิภาวตฺถนฺติ ปฏิลาภํ สนฺธายาห. ‘‘ผุสิตฺวา วิหรตีติ ปฏิลภิตฺวา อิริยตี’’ติ หิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ‘‘เยน หิ สทฺธึ…เป… ปฏิลทฺธา นาม โหนฺตี’’ติ เตหิ สาเธตพฺพสหชาตาทิปจฺจยลาโภเยเวตฺถ ปฏิลาโภ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ผสฺโส ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตํ อารมฺมณํ ผุสตีติ วุจฺจติ, เอวํ สมฺปยุตฺตธมฺเมปิ ตํสภาวตฺตาติ อาห ‘‘สมฺผสฺเสน ผุสนตฺถ’’นฺติ. ตสฺส ‘‘วิวรตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อิตเรหีติ อุปจารมฺปีติอาทินา อุปจารปุริมปฺปนาปรปฺปนานํ ปฏิลาภการณนฺติ วจเนหิ. อิตเร การณตฺเถติ ‘‘อุปจาเรน…เป… ผุสติเยวา’’ติ วุตฺเต การณตฺถทีปเก อตฺเถ. ผุสติ ผลํ อธิคจฺฉติ เอตายาติ การณภาวสฺส ผุสนาปริยาโย เวทิตพฺโพ.

๑. ฌาน คือการเผาผลาญธรรมที่เป็นปฏิปักษ์, วิโมกข์ คือการหลุดพ้นอย่างดีจากสิ่งนั้น องค์ฌานนั่นแหละคือวิโมกข์โดยตรง นี่คือความประสงค์ของอรรถกถา. แต่พระฎีกาจารย์กล่าวว่า 'พึงกล่าวโดยอธิปรายะ' โดยเข้าใจว่า 'ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรมนั่นแหละคือวิโมกข์ เหมือนอภิภายตนะ'. เพราะธรรมที่เป็นฌานย่อมหลุดพ้นจากปฏิปักษ์พร้อมกับธรรมที่สหรคตด้วยกันเท่านั้น ไม่ใช่โดยปราศจากกัน และมีความหมายว่ามีการดำเนินไปและความยินดีโดยไม่มีความระแวงด้วยอำนาจแห่งความยินดี. หรือว่า องค์ฌานเป็นปัจจัยแห่งฌานโดยความเป็นปัจจัย จึงเป็นคำเรียกฌานที่มีลักษณะพิเศษฉันใด, ฉันนั้น องค์ฌานเหล่านั้นก็เป็นคำเรียกวิโมกข์ที่มีลักษณะพิเศษโดยประกอบด้วยกิจแห่งวิโมกข์ พึงทราบว่าโดยอุปจาระแห่งองค์ฌานนั้นหมายถึงธรรมที่สหรคตด้วยกัน. คำว่า 'ในอรรถแห่งความเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน' ท่านกล่าวหมายถึงการได้. เพราะท่านกล่าวว่า 'อยู่ด้วยการถูกต้อง' คือ 'ได้แล้วดำเนินไป'. ในอรรถกถา คำว่า 'พร้อมด้วยสิ่งใด...เป็นอันได้แล้ว' พึงเห็นว่าการได้ในที่นี้คือการได้ปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่พึงสำเร็จด้วยสิ่งเหล่านั้น. ผัสสะเกิดขึ้นที่ใด ย่อมชื่อว่าถูกต้องอารมณ์นั้นฉันใด, ธรรมที่สหรคตด้วยกันก็มีสภาพเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยความหมายว่าถูกต้องด้วยสัมผัส'. คำนั้นมีความสัมพันธ์กับคำว่า 'ย่อมเปิดเผย'. คำว่า 'ด้วยอย่างอื่น' คือด้วยคำว่า 'แม้ด้วยอุปจาระ' เป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการได้อุปจาระ ปุริมัปปนา และปรัปปนา. คำว่า 'อย่างอื่นในอรรถแห่งเหตุ' คือในอรรถที่แสดงเหตุเมื่อกล่าวว่า 'ด้วยอุปจาระ...ย่อมถูกต้องนั่นเอง'. พึงทราบว่าคำว่า 'ถูกต้อง' เป็นคำเรียกภาวะแห่งเหตุ เพราะย่อมถูกต้อง คือย่อมบรรลุผลด้วยเหตุนั้น.

ปฐมตฺถเมวาติ สมงฺคิภาวตฺถเมว. ตานิ องฺคานีติ อิมินา ฌานโกฏฺฐาสภาเวน วุตฺตธมฺมาเยว คหิตา, น ผสฺสปญฺจมกอินฺทฺริยฏฺฐกาทิภาเวนาติ วุตฺตํ ‘‘เสสา…เป… สงฺคหิตานี’’ติ. เอวํ สตีติ สุขสงฺขาตฌานงฺคโต เวทนาโสมนสฺสินฺทฺริยานํ เสสิตพฺพภาเว สติ. เอวญฺหิ เนสํ ผสฺสกตา อิตรสฺส ผสฺสิตพฺพตาว สิยา. เตนาห ‘‘สุขสฺส ผุสิตพฺพตฺตา’’ติ. เวทยิตาธิปเตยฺยฏฺเฐหีติ อารมฺมณานุภวนสงฺขาเตน เวทยิตสภาเวน, ตสฺเสว สาตวิเสสสงฺขาเตน สมฺปยุตฺเตหิ อนุวตฺตนียภาเวน จ. อุปนิชฺฌายนภาโวปิ ยถาวุตฺตเวทยิตาธิปเตยฺยฏฺฐวิสิฏฺโฐ โอฬาริกสฺส อารมฺมณสฺส นิชฺฌายนภาโว. อภินฺนสภาโวปิ หิ ธมฺโม ปุริมวิสิฏฺฐปจฺจยวิเสสสมฺภเวน วิเสเสน [Pg.44] ภินฺนากาโร หุตฺวา วิสิฏฺฐผลภาวํ อาปชฺชติ. ยเถกํเยว กมฺมํ จกฺขาทินิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เวทยิตา…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. องฺคานีติ นายํ ตปฺปรภาเวน พหุวจนนิทฺเทโส อนนฺตภาวโต, เกวลญฺจ องฺคานํ พหุตฺตา พหุวจนํ, เตน กึ สิทฺธํ? ปจฺเจกมฺปิ โยชนา สิทฺธา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺเจกมฺปิ โยชนา กาตพฺพา’’ติ. ยทิ ‘‘สุขํ ฐเปตฺวา’’ติ โยชนายํ เสสา ตโย ขนฺธา โหนฺติ, เสสา ตโย, จตฺตาโร จ ขนฺธา โหนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ? น, จตูสุ ติณฺณํ อนฺโตคธตฺตา. เตนาห ‘‘สพฺพโยชนา…เป… วุตฺต’’นฺติ.

คำว่า 'ในอรรถเบื้องต้นนั่นเอง' คือในอรรถแห่งความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันนั่นเอง. คำว่า 'องค์เหล่านั้น' ในที่นี้หมายถึงธรรมที่กล่าวโดยความเป็นส่วนแห่งฌานเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงโดยความเป็นธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ หรือธรรมมีอินทรีย์เป็นที่ ๘ เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่เหลือ...สงเคราะห์แล้ว'. เมื่อเป็นเช่นนั้น คือเมื่อเวทนาและโสมนัสสินทรีย์เป็นสิ่งที่พึงเหลือไว้จากองค์ฌานที่ชื่อว่าสุข. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นผู้ถูกต้องของธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นความที่ธรรมอื่นพึงถูกต้องนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะสุขเป็นสิ่งที่พึงถูกต้อง'. ด้วยอรรถแห่งความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ คือด้วยสภาพแห่งการเสวยอารมณ์ที่ชื่อว่าการเสวยอารมณ์ และด้วยความเป็นสิ่งที่ธรรมที่สหรคตด้วยกันพึงคล้อยตามด้วยความพิเศษแห่งความยินดีของอารมณ์นั้น. แม้ความเป็นผู้เพ่งพินิจ ก็คือความเป็นผู้เพ่งพินิจอารมณ์ที่หยาบ ซึ่งมีอรรถแห่งความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ที่กล่าวมาแล้วเป็นลักษณะพิเศษ. เพราะธรรมที่มีสภาพไม่ต่างกัน ก็ย่อมมีอาการต่างกันโดยพิเศษ เพราะมีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยพิเศษที่ประเสริฐก่อน แล้วย่อมถึงความเป็นผลที่ประเสริฐ. เหมือนกรรมอย่างเดียวเท่านั้นที่เป็นกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของจักขุเป็นต้น. ท่านจึงกล่าวว่า 'เวทนา...กล่าวแล้ว'. คำว่า 'องค์ทั้งหลาย' นี้ ไม่ใช่การกล่าวด้วยพหูพจน์โดยความเป็นผู้มีสิ่งนั้นเป็นประธาน เพราะไม่มีความเป็นอย่างอื่น (นอกจากองค์เหล่านั้น) แต่เป็นพหูพจน์เพราะองค์มีมากเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นอะไรจึงสำเร็จ? การประกอบเข้าทีละอย่างก็สำเร็จ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงประกอบเข้าทีละอย่าง'. ถ้าหากในการประกอบเข้าว่า 'เว้นสุขเสีย' ขันธ์ที่เหลือมี ๓ ขันธ์, พึงกล่าวว่าที่เหลือมี ๓ ขันธ์ และมี ๔ ขันธ์หรือ? ไม่ใช่ เพราะ ๓ ขันธ์รวมอยู่ใน ๔ ขันธ์แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'การประกอบเข้าทั้งหมด...กล่าวแล้ว'.

๒. อสมยวิโมกฺเขนาติ เหฏฺฐามคฺควิโมกฺเขน. โส หิ โลกิยวิโมกฺโข วิย อธิคมวฬญฺชนตฺถํ ปกปฺเปตพฺพสมยวิเสสาภาวโต เอวํ วุตฺโต. อคฺคมคฺควิโมกฺโข ปน เอกจฺจาสววิมุตฺติวจนโต อิธ นาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ. เอกจฺเจหิ อาสเวหิ วิมุตฺโตติ ทิฏฺฐาสวาทีหิ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. อสมย…เป… ลาเภนาติ ยถาวุตฺตอสมยวิโมกฺขสฺส อุปนิสฺสยภูตสฺส อธิคเมน. ตโต เอว สาติสเยน, เอกจฺเจหิ กามาสเวหิ วิมุตฺโต วิกฺขมฺภนวเสนาติ อตฺโถ. โส เอว เอกจฺจสมยวิโมกฺขลาภี ยถาวุตฺโต สมยวิมุตฺโต อสมยวิโมกฺขวิเสสสฺส วเสน สมยวิโมกฺขปญฺญตฺติยา อธิปฺเปตตฺตา. โสติ อสมยวิโมกฺขูปนิสฺสยสมยวิโมกฺขลาภี. เตน สาติสเยน สมยวิโมกฺเขน. ตถาวิมุตฺโตว โหตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ตถาวิมุตฺโต โหติ, ตสฺมา สมยวิมุตฺตปญฺญตฺตึ ลทฺธุํ อรหตีติ ปริญฺญาตตฺถํ เหตุนา ปติฏฺฐาเปติ. พฺยติเรกมุเขนปิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ปุถุชฺชโน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมุทาจารภาวโตติ สมุทาจารสฺส สมฺภวโต. โสติ ฌานลาภี ปุถุชฺชโน.

๒. คำว่า 'ด้วยอสมัยวิโมกข์' คือด้วยวิโมกข์แห่งมรรคเบื้องต่ำ. เพราะวิโมกข์นั้นถูกกล่าวอย่างนี้ เพราะไม่มีกาลพิเศษที่พึงกำหนดเพื่อการบรรลุและใช้สอย เหมือนโลกิยวิโมกข์. แต่วิโมกข์แห่งอัคคมรรคไม่พึงประสงค์ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวถึงการหลุดพ้นจากอาสวะบางส่วน. ท่านจึงกล่าวว่า 'อาสวะบางส่วนสิ้นไปแล้ว'. คำว่า 'หลุดพ้นจากอาสวะบางส่วน' คือหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติจากอาสวะมีทิฏฐาสวะเป็นต้น. คำว่า 'ด้วยการได้...อสมัย' คือด้วยการบรรลุอสมัยวิโมกข์ที่กล่าวมาแล้วซึ่งเป็นอุปนิสัย. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นผู้หลุดพ้นจากกามอาสวะบางส่วนด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะอย่างยิ่ง. ผู้ได้สมยวิโมกข์บางส่วนนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าสมยวิมุตติที่กล่าวมาแล้ว เพราะเป็นที่ประสงค์โดยบัญญัติแห่งสมยวิโมกข์โดยอาศัยความพิเศษแห่งอสมัยวิโมกข์. ผู้นั้นคือผู้ได้สมยวิโมกข์ซึ่งมีอสมัยวิโมกข์เป็นอุปนิสัย. ด้วยสมยวิโมกข์อันยิ่งนั้น. ในคำว่า 'ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นอย่างนั้นนั่นเอง' นี้ อิติสัพท์เป็นอรรถแห่งเหตุ. เพราะเป็นผู้หลุดพ้นอย่างนั้น จึงควรได้บัญญัติว่าสมยวิมุตติ ท่านจึงตั้งไว้ด้วยเหตุเพื่อให้รู้แจ้ง. เพื่อให้ความหมายนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น แม้โดยทางปฏิเสธ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แต่ปุถุชน' เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า 'เพราะความเป็นผู้มีกิเลสฟุ้งขึ้น' คือเพราะมีการเกิดขึ้นแห่งกิเลสที่กลุ้มรุม. ผู้นั้นคือปุถุชนผู้ได้ฌาน.

ยทิ ปุนราวตฺตกธมฺมตาย ปุถุชฺชโน สมยวิมุตฺโตติ น วุตฺโต, ตทภาวโต กสฺมา อรหา ตถา น วุตฺโตติ อาห ‘‘อรหโต ปนา’’ติอาทิ. ตทการณภาวนฺติ เตสํ วิโมกฺขานํ, ตสฺส วา สมยวิมุตฺติภาวสฺส อการณภาวํ. สพฺโพติ สุกฺขวิปสฺสโกปิ สมถยานิโกปิ อฏฺฐวิโมกฺขลาภีปิ. พหิอพฺภนฺตรภาวา อเปกฺขาสิทฺธา, วตฺตุ อธิปฺปายวเสน คเหตพฺพรูปา จาติ อาห ‘‘พาหิรานนฺติ โลกุตฺตรโต พหิภูตาน’’นฺติ.

ถ้าปุถุชนไม่ถูกกล่าวว่าเป็นสมยวิมุตติเพราะมีธรรมดาที่จะกลับมาอีก, เพราะไม่มีธรรมดานั้น เหตุไฉนพระอรหันต์จึงไม่ถูกกล่าวอย่างนั้นเล่า? ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่พระอรหันต์' เป็นต้น. คำว่า 'ความเป็นผู้ไม่มีเหตุนั้น' คือความเป็นผู้ไม่เป็นเหตุแห่งวิโมกข์เหล่านั้น หรือความเป็นผู้ไม่เป็นเหตุแห่งสมยวิมุตติภาวะนั้น. คำว่า 'ทั้งหมด' คือแม้สุขวิปัสสกะ แม้สมถยานิกะ แม้ผู้ได้อัฐวิโมกข์. ความเป็นภายนอกและภายในสำเร็จได้ด้วยการอ้างอิง และเป็นสิ่งที่พึงถือเอาโดยเจตนาของผู้กล่าว ท่านจึงกล่าวว่า 'ภายนอก คือสิ่งที่อยู่นอกโลกุตตระ'.

๓. รูปโต [Pg.45] อญฺญํ น รูปนฺติ ตตฺถ รูปปฏิภาคํ กสิณรูปาทิ รูป-สทฺเทน คหิตนฺติ ตทญฺญํ ปฐมตติยารุปฺปวิสยมตฺตํ อรูปกฺขนฺธนิพฺพานวินิมุตฺตํ อรูป-สทฺเทน คหิตํ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิปกฺขภูเตหิ กิเลสโจเรหิ อมูสิตพฺพํ ฌานเมว จิตฺตมญฺชูสํ. สมาธินฺติ วา สมาธิสีเสน ฌานเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๓. คำว่า “สิ่งอื่นจากรูปไม่ใช่รูป” ในที่นั้น พึงทราบว่ารูปปฏิภาคมีกสิณรูปเป็นต้นถูกถือเอาด้วยคำว่า “รูป” และสิ่งอื่นจากนั้นเพียงอารมณ์ของอรูปฌานที่ ๑ และที่ ๓ ที่พ้นจากอรูปขันธ์และนิพพาน ถูกถือเอาด้วยคำว่า “อรูป”. ฌานนั่นแหละคือหีบแห่งจิตที่โจรคือกิเลสผู้เป็นปฏิปักษ์ไม่อาจลักไปได้. หรือพึงทราบว่า ฌานนั่นแหละถูกกล่าวด้วยคำว่า “สมาธิ” โดยหัวข้อแห่งสมาธิ.

๔. อตฺตโน อนุรูเปน ปมาเทนาติ เอตฺถ อนาคามิโน อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ อสกฺกจฺจอสาตจฺจกิริยาทินา. ขีณาสวสฺส ปน ตาทิเสน ปมาทปติรูปเกน, ตาทิสาย วา อสกฺกจฺจกิริยาย. สา จสฺส อุสฺสุกฺกาภาวโต เวทิตพฺพา. ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา หิ เต อุตฺตมปุริสา. สมเยน สมยนฺติ สมเย สมเย. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ กรณวจนํ อุปโยควจนญฺจ. อนิปฺผตฺติโตติ สมาปชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยโต. อสฺสาติ ‘‘เตสญฺหี’’ติอาทินา วุตฺตสฺส อิมสฺส อฏฺฐกถาวจนสฺส. เตนาติ ยถาภเตน สุตฺเตน.

๔. คำว่า “ด้วยความประมาทที่สมควรแก่ตน” ในที่นี้ หมายถึงการกระทำโดยไม่เคารพ ไม่สม่ำเสมอเป็นต้น ในอธิกุศลธรรมของพระอนาคามี. ส่วนของพระขีณาสพ หมายถึงสิ่งที่คล้ายความประมาทเช่นนั้น หรือการกระทำโดยไม่เคารพเช่นนั้น. และพึงทราบว่าสิ่งนั้นเกิดจากการที่ท่านไม่มีความขวนขวาย. เพราะท่านบุรุษผู้สูงสุดเหล่านั้นมีความขวนขวายทั้งปวงสงบระงับแล้ว. คำว่า “ย่อมสงบระงับตามกาล” คือในกาลนั้นๆ. เพราะคำนี้เป็นกรณวจนะและอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ. คำว่า “เพราะไม่สำเร็จ” คือเพราะไม่สามารถเข้าถึงได้. คำว่า “ของท่าน” คือของอรรถกถาบทนี้ที่กล่าวไว้ว่า “เพราะของท่านเหล่านั้น” เป็นต้น. คำว่า “ด้วยเหตุนั้น” คือด้วยพระสูตรที่นำมาแล้ว.

๕. เยนาธิปฺปาเยน ‘‘ธมฺเมหี’’ติ วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ, ตํ วิวรนฺโต ‘‘อิธา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิธาติ ‘‘ปริหานธมฺโม อปริหานธมฺโม’’ติ เอตสฺมึ ปททฺวเย. ตตฺถาติ ‘‘กุปฺปธมฺโม อกุปฺปธมฺโม’’ติ ปททฺวเย. สติ วจนนานตฺเต อตฺเถว วจนตฺถนานตฺตนฺติ อาห ‘‘วจนตฺถนานตฺตมตฺเตน วา’’ติ. วจนตฺถคฺคหณมุเขน คเหตพฺพสฺส ปน วิภาวนตฺถสฺส นตฺเถตฺถ นานตฺตํ, ยโต เตสํ ปริยายนฺตรตาสิทฺธิ.

๕. อธิบายความมุ่งหมายที่กล่าวว่า "ด้วยธรรมทั้งหลาย" โดยเริ่มว่า "ในคำนี้" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "ในคำนี้" หมายถึงในบทสองบทนี้คือ "ปริหานธรรม อปริหานธรรม" (ธรรมที่เสื่อม ธรรมที่ไม่เสื่อม) คำว่า "ในคำนั้น" หมายถึงในบทสองบทนี้คือ "กุปปธรรม อกุปปธรรม" (ธรรมที่กำเริบ ธรรมที่ไม่กำเริบ) เมื่อมีความต่างกันแห่งถ้อยคำ ก็มีความต่างกันแห่งอรรถและถ้อยคำ จึงกล่าวว่า "หรือด้วยความต่างกันแห่งอรรถและถ้อยคำเท่านั้น" แต่ในที่นี้ไม่มีความต่างกันแห่งอรรถที่พึงแสดงโดยอาศัยการถือเอาถ้อยคำและอรรถ เพราะความสำเร็จแห่งปริยายอื่นของธรรมเหล่านั้น

๗-๘. สมาปตฺติเจตนาติ ยาย เจตนาย สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตติ สมาปชฺชติ จ. เตนาห ‘‘ตทายูหนา’’ติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา สตีติ กตฺวา อาห ‘‘อนุรกฺขณา…เป… สตี’’ติ. เตนาห ‘‘เอการกฺโข สตารกฺเขน เจตสา วิหรตี’’ติ. ตถา หิ สา ‘‘กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสตี’’ติ วุตฺตา.

ข้อ 7-8. เจตนาในการเข้าสมาบัติ คือเจตนาที่ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นและเข้าถึงสมาบัติ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การสั่งสมนั้น" สติมีอาการปรากฏคือการรักษา จึงกล่าวว่า "การตามรักษา...สติ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีธรรมารักษ์เดียว ย่อมอยู่ด้วยใจที่สติรักษา" แท้จริง สตินั้นถูกกล่าวว่า "ย่อมสอดส่องคติของธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล"

๑๑. อคฺคมคฺคฏฺโฐปิ อิตรมคฺคฏฺฐา วิย อนุปจฺฉินฺนภยตฺตา ภยูปรตโวหารํ ลภตีติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ จ…เป… ภยูปรโต’’ติ.

๑๑. แม้ผู้ตั้งอยู่ในอัคคมรรคก็ย่อมได้ชื่อว่าผู้สงบจากภัย เหมือนผู้ตั้งอยู่ในมรรคอื่น เพราะภัยยังไม่ขาด จึงกล่าวว่า "ผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค...สงบจากภัย"

๑๒. เกจีติ ติเหตุกปฏิสนฺธิเก มนฺทพุทฺธิเก สนฺธายาห. เตน วุตฺตํ ‘‘ทุปฺปญฺญาติ อิมินา คยฺหนฺตี’’ติ. ทุพฺพลา ปญฺญา เยสํ เต ทุปฺปญฺญาติ.

๑๒. คำว่า "บางพวก" หมายถึงผู้มีปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ แต่มีปัญญาทราม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ถูกถือเอาด้วยคำว่า 'ทุพปัญญา' นี้" ผู้ใดมีปัญญาอ่อนแอ ผู้นั้นชื่อว่า "ทุพปัญญา"

๑๔. อนิยตธมฺมสมนฺนาคตสฺเสว [Pg.46] ปจฺจยวิเสเสน นิยตธมฺมปฏิลาโภติ อาห ‘‘ยตฺถ…เป… โหนฺตี’’ติ. ตทภาวาติ นิยตานิยตโวมิสฺสาย ปวตฺติยา อภาวา.

๑๔. การได้ธรรมที่แน่นอนด้วยปัจจัยพิเศษ ย่อมมีแก่ผู้ประกอบด้วยธรรมที่ไม่แน่นอนเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ในที่ใด...ย่อมมี" คำว่า "เพราะไม่มีสิ่งนั้น" หมายถึงเพราะไม่มีความประพฤติที่ปะปนกันระหว่างแน่นอนและไม่แน่นอน

๑๖. ปริยาทิยิตพฺพานีติ ปริยาทเกน มคฺเคน เขเปตพฺพานิ. ตณฺหาทีนํ ปลิพุธนาทิกิริยาย มตฺถกปฺปตฺติยา สีสภาโว เวทิตพฺโพ, นิพฺพานสฺส ปน วิสงฺขารภาวโต สงฺขารสีสตา. เตนาห ‘‘สงฺขารวิเวกภูโต นิโรโธ’’ติ. เกจิ ปน ‘‘สงฺขารสีสํ นิโรธสมาปตฺตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ปญฺญตฺติมตฺตสฺส สีสภาวานุปปตฺติโต ตทุทฺธญฺจ สงฺขารปฺปวตฺติสพฺภาวโต. สห วิยาติ เอกชฺฌํ วิย. เอเตน สม-สทฺทสฺส อตฺถมาห. สหตฺโถ เหส สม-สทฺโท. สํสิทฺธิทสฺสเนนาติ สํสิทฺธิยา นิฏฺฐานสฺส อุปรมสฺส ทสฺสเนน.

๑๖. คำว่า "พึงกำจัด" หมายถึงพึงทำให้สิ้นไปด้วยมรรคที่กำจัด พึงทราบว่าความเป็นยอดของตัณหาเป็นต้น คือการถึงที่สุดแห่งการผูกพันเป็นต้น ส่วนนิพพานเป็นยอดสังขาร เพราะเป็นสภาพที่ปราศจากสังขาร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นิโรธเป็นสภาพที่สงัดจากสังขาร" แต่บางพวกกล่าวว่า "นิโรธสมาบัติเป็นยอดสังขาร" คำนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขา เพราะความเป็นยอดของบัญญัติเท่านั้นไม่สมควร และเพราะสังขารยังคงดำเนินอยู่เหนือสิ่งนั้น คำว่า "พร้อมกัน" หมายถึงเหมือนรวมกัน ด้วยคำนี้จึงกล่าวอรรถของคำว่า "สมะ" คำว่า "สมะ" นี้มีความหมายว่า "พร้อม" คำว่า "ด้วยการเห็นความสำเร็จ" หมายถึงด้วยการเห็นความสำเร็จคือความสิ้นสุด ความสงบระงับ

อิธาติ อิมิสฺสา ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิยา, อิมิสฺสา วา ตทฏฺฐกถาย. กิเลสปวตฺตสีสานนฺติ กิเลสสีสปวตฺตสีสานํ. เตสุ หิ คหิเตสุ อิตรมฺปิ ปริยาทิยิตพฺพํ กิเลสภาเวน ปริยาทิยิตพฺพตาสามญฺเญน จ คหิตเมว โหตีติ กิเลสวฏฺฏปริยาทาเนน มคฺคสฺส อิตรวฏฺฏานมฺปิ ปริยาทิยนํ. วฏฺฏุปจฺเฉทเกน มคฺเคเนว หิ ชีวิตินฺทฺริยมฺปิ อนวเสสโต นิรุชฺฌตีติ. กสฺมา ปเนตฺถ ปวตฺตสีสํ วิสุํ คหิตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปวตฺตสีสมฺปี’’ติอาทิ. โอธิโส จ อโนธิโส จ กิเลสปริยาทาเน สติ สิชฺฌมานา ปจฺจเวกฺขณวารา เตน นิปฺผาเทตพฺพาติ วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘กิเลสปริยาทานสฺเสว วารา’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ อาคเมน สาเธนฺโต ‘‘วิมุตฺตสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. จุติจิตฺเตน โหตีติ อิทํ ยถาวุตฺตสฺส กิเลสปริยาทานสมาปนภูตสฺส ปจฺจเวกฺขณวารสฺส จุติจิตฺเตน ปริจฺฉินฺนตฺตา วุตฺตํ, ตสฺมา จุติจิตฺเตน ปริจฺเฉทเกน ปริจฺฉินฺนํ โหตีติ อตฺโถ.

คำว่า "ในที่นี้" หมายถึงในพระบาลีปุคคลบัญญัตินี้ หรือในอรรถกถาของพระบาลีนั้น คำว่า "ยอดแห่งกิเลสและวัฏฏะ" หมายถึงยอดแห่งกิเลสและยอดแห่งวัฏฏะ เพราะเมื่อสิ่งเหล่านั้นถูกถือเอาแล้ว สิ่งอื่นที่พึงกำจัดก็ถูกถือเอาแล้วโดยความเป็นกิเลสและโดยความเป็นสามัญแห่งสิ่งที่พึงกำจัด เพราะฉะนั้น การกำจัดวัฏฏะด้วยมรรคจึงเป็นการกำจัดวัฏฏะอื่น ๆ ด้วย เพราะชีวิตินทรีย์ก็ย่อมดับไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคที่ตัดวัฏฏะ เพื่อตอบคำถามว่า "ทำไมในที่นี้จึงถือเอาวัฏฏะเป็นยอดต่างหาก" จึงกล่าวว่า "แม้วัฏฏะเป็นยอด" เป็นต้น เมื่อมีการกำจัดกิเลสโดยมีขอบเขตและไม่มีขอบเขต วาระแห่งการพิจารณาที่สำเร็จแล้วนั้น พึงทำให้สำเร็จด้วยสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "วาระแห่งการกำจัดกิเลสเท่านั้น" บัดนี้ เพื่อยืนยันอรรถนั้นด้วยพระบาลี จึงกล่าวว่า "ในผู้หลุดพ้นแล้ว" เป็นต้น คำว่า "ย่อมมีด้วยจุติจิต" นี้กล่าวไว้เพราะวาระแห่งการพิจารณาซึ่งเป็นที่สิ้นสุดแห่งการกำจัดกิเลสที่กล่าวมาแล้วนั้น ถูกกำหนดด้วยจุติจิต เพราะฉะนั้น อรรถว่า "ถูกกำหนดด้วยจุติจิตซึ่งเป็นเครื่องกำหนด"

๑๗. ติฏฺเฐยฺยาติ น อุปคจฺเฉยฺย. ฐานญฺหิ คตินิวตฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นปฺปวตฺเตยฺยา’’ติ.

๑๗. คำว่า "พึงตั้งอยู่" หมายถึงไม่พึงเข้าถึง เพราะการตั้งอยู่คือการหยุดการไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่พึงเป็นไป"

๑๘. ปยิรุปาสนาย พหูปการตฺตา ปยิรุปาสิตพฺพตฺตา.

๑๘. เพราะการเข้าไปนั่งใกล้มีประโยชน์มาก จึงควรเข้าไปนั่งใกล้

๒๐. อคฺควิชฺชา ยสฺส อนธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส โหติ, โส เจ ปจฺฉา วิชฺชาทฺวยํ อธิคจฺฉติ, ตสฺส ปฐมํ อธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส วิย อเตวิชฺชตาภาวา [Pg.47] ยทิปิ นิปฺปริยายตา เตวิชฺชตา, ปฐมํ อธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส ปน สา สวิเสสาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยาย กตกิจฺจตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อคฺควิชฺชาติ อาสวกฺขยญาณํ, อคฺคมคฺคญาณเมว วา เวทิตพฺพํ. สา จ เตวิชฺชตาติ โยชนา.

๒๐. อัคควิชชาของผู้ที่ยังไม่บรรลุวิชชาสองประการ หากเขาบรรลุวิชชาสองประการในภายหลัง แม้ว่าความเป็นเตวิชชาจะเป็นโดยนิปปริยายก็ตาม เพราะไม่มีความเป็นอเตวิชชาเหมือนผู้ที่บรรลุวิชชาสองประการก่อน แต่เพื่อแสดงว่าความเป็นเตวิชชาของผู้ที่บรรลุวิชชาสองประการก่อนนั้นมีลักษณะพิเศษ จึงกล่าวว่า "ที่กิจสำเร็จแล้วด้วยวิชชาใด" เป็นต้น ในคำนั้น อัคควิชชาพึงทราบว่าเป็นอาสวักขยญาณ หรือเป็นอัคคมรรคญาณนั่นเอง และพึงประกอบความว่า "วิชชานั้นเป็นเตวิชชา"

๒๒. ตตฺเถวาติ สจฺจาภิสมฺโพเธ เอว.

๒๒. คำว่า "ในที่นั้นนั่นเอง" หมายถึงในการตรัสรู้สัจจะนั่นเอง

๒๔. ตนฺติ นิโรธสมาปตฺติลาภิโน อุภโตภาควิมุตฺตตาวจนํ. วุตฺตลกฺขณูปปตฺติโกติ ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ เอวํ วุตฺตลกฺขเณน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต สมนฺนาคโต. เอเสว นโยติ ยถา จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต นิโรธโต จ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตานํ วเสน ปญฺจ อุภโตภาควิมุตฺตา วุตฺตา, ตถา เสกฺขภาวํ ปตฺตานํ วเสน ปญฺจ กายสกฺขิโน โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

๒๔. คำว่า "นั้น" (ตํ) หมายถึงคำกล่าวถึงความเป็นอุภโตภาควิมุตติของผู้ได้นิโรธสมาบัติ คำว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวมาแล้ว" หมายถึงผู้ประกอบพร้อมแล้วโดยความสมควรคือโดยเหตุผลตามลักษณะที่กล่าวมาแล้ว คือผู้หลุดพ้นสองครั้งด้วยสองส่วน คำว่า "นัยนี้แหละ" หมายถึงเหมือนที่กล่าวถึงอุภโตภาควิมุตติ 5 จำพวก โดยอาศัยผู้ที่ออกจากอรูปสมาบัติแต่ละอย่างและนิโรธสมาบัติแล้วบรรลุพระอรหัต ฉันใด ก็กล่าวว่ากายสักขี 5 จำพวก โดยอาศัยผู้ที่บรรลุความเป็นพระเสกขะ ฉันนั้น

ทสฺสนการณาติ อิมินา ‘‘ทิสฺวา’’ติ เอตฺถ ตฺวา-สทฺโท เหตุอตฺโถติ ทสฺเสติ ยถา ‘‘สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติอาทีสุ. ทสฺสเน สติ ปริกฺขโย, นาสตีติ อาห ‘‘ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา’’ติ. ปุริมกิริยาติ อาสวานํ ขยกิริยาย ปุริมกิริยา. สมานกาลตฺเตปิ หิ การณกิริยา ผลกิริยาย ปุริมสิทฺธา วิย โวหรียติ. ตโต นามกายโต มุจฺจนโต. ยโต หิ เยน มุจฺจิตพฺพํ, ตํ นิสฺสิโต โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นามนิสฺสิตโก’’ติ. ตสฺสาติ กายทฺวยวิมุตฺติยา อุภโตภาควิมุตฺตภาวสฺส. อรูปโลเก หิ ฐิตารหนฺตวเสนายมตฺโถ วุตฺโต. เตนาห ‘‘สุตฺเต หี’’ติอาทิ.

คำว่า "เพราะเหตุแห่งการเห็น" ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ตวาปัจจัยในคำว่า "เห็นแล้ว" (ทิสฺวา) นี้ มีอรรถเป็นเหตุ เหมือนในประโยคว่า "เห็นราชสีห์แล้วย่อมเกิดความกลัว" เป็นต้น เมื่อมีการเห็น การสิ้นไป (แห่งอาสวะ) จึงมี เมื่อไม่มี (การเห็น) ก็ไม่มี (การสิ้นไป) ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะการสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็น" คำว่า "กิริยาก่อน" หมายถึงกิริยาที่เกิดก่อนกิริยาคือความสิ้นไปแห่งอาสวะ เพราะแม้ในเวลาที่เกิดพร้อมกัน กิริยาที่เป็นเหตุก็ย่อมถูกเรียกเหมือนสำเร็จก่อนกิริยาที่เป็นผล คำว่า "จากนั้น" (ตโต) หมายถึงจากการหลุดพ้นจากนามกายนั้น เพราะบุคคลย่อมอาศัยสิ่งใดที่ตนพึงหลุดพ้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้อาศัยนาม" คำว่า "แห่ง...นั้น" (ตสฺสา) หมายถึงแห่งความเป็นอุภโตภาควิมุตติด้วยการหลุดพ้นจากกายทั้งสอง แท้จริง อรรถนี้ท่านกล่าวไว้โดยหมายถึงพระอรหันต์ผู้ดำรงอยู่ในอรูปโลก เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ในพระสูตร" เป็นต้น

ทฺวีหิ ภาเคหีติ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทภาเคหิ. ทฺเว วาเรติ กิเลสานํ วิกฺขมฺภนสมุจฺฉินฺทนวเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ. กิเลเสหิ วิมุตฺโตติ อิทํ ปฐมตติยวาทานํ วเสน วุตฺตํ, อิตรํ ทุติยวาทสฺส. อรูปชฺฌานํ ยทิปิ รูปสญฺญาทีหิ วิมุตฺตํ ตํสมติกฺกมาทินา ปตฺตพฺพตฺตา, ปวตฺตินิวารเกหิ ปน กามจฺฉนฺทาทีหิเยวสฺส วิมุตฺติ สาติสยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นีวรณสงฺขาตนามกายโต วิมุตฺต’’นฺติ อาห. ยญฺจาปิ อรูปชฺฌานํ รูปโลเก วิเวกฏฺฐตาวเสนปิ รูปกายโต วิมุตฺตํ, ตํ ปน รูปปฏิพนฺธฉนฺทราควิกฺขมฺภเนเนว โหตีติ วิกฺขมฺภนเมว ปธานนฺติ วุตฺตํ ‘‘รูปตณฺหาวิกฺขมฺภเนน [Pg.48] รูปกายโต จ วิมุตฺตตฺตา’’ติ. เอกเทเสน อุภโตภาควิมุตฺตํ นาม โหติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา อภาวา.

คำว่า "ด้วยสองส่วน" หมายถึงด้วยส่วนคือวิกขัมภนะ (การข่มไว้) และสมุจเฉท (การตัดขาด) คำว่า "สองครั้ง" หมายถึงสองครั้งโดยอำนาจการข่มและการตัดกิเลส คำว่า "หลุดพ้นจากกิเลส" นี้ ท่านกล่าวไว้ตามวาทะที่หนึ่งและที่สาม ส่วนคำที่เหลือกล่าวตามวาทะที่สอง แม้อรูปฌานจะชื่อว่าหลุดพ้นจากรูปสัญญาเป็นต้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้นนั้นก็ตาม แต่เพื่อแสดงว่าการหลุดพ้นของอรูปฌานนั้นจากกามฉันทะเป็นต้นซึ่งเป็นตัวกั้นการดำเนินไป มีความพิเศษยิ่งกว่า ท่านจึงกล่าวว่า "หลุดพ้นจากนามกายที่เรียกว่านิวรณ์" และแม้อรูปฌานจะชื่อว่าหลุดพ้นจากรูปกายแม้ด้วยความเป็นผู้สงัดอยู่ในรูปโลก แต่การหลุดพ้นนั้นย่อมมีได้ด้วยการข่มฉันทราคะที่ผูกพันในรูปเท่านั้น เพราะฉะนั้น การข่มนั่นเองจึงเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะหลุดพ้นจากรูปกายด้วยการข่มรูปตัณหา" ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติโดยส่วนหนึ่ง เพราะไม่มีสมุจเฉทวิมุตติ

๒๕. ‘‘สตฺติสโย’’ติ วิย สมุทาเย ปวตฺโต โวหาโร อวยเวปิ ทิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน…เป… วุจฺจตี’’ติ.

๒๕. เพื่อแสดงว่าโวหารที่ใช้ในส่วนรวม เช่นคำว่า "มีความพิเศษ" เป็นต้น ย่อมปรากฏแม้ในส่วนย่อย ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยส่วนหนึ่งแห่งอัฐวิโมกข์... ย่อมถูกกล่าว"

๒๖. ผุฏฺฐานนฺติ ผสฺสิตานํ, อธิคตานนฺติ อตฺโถ. อนฺโตติ อนฺตสทิโส ผสฺสนาย ปรกาโล. ตทนนฺตโร หิ ตปฺปริโยสาโน วิย โหตีติ. กาลวิสโย จายํ อนฺต-สทฺโท, น ปน กาลตฺโถ. เตนาห ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ. นามกาเยกเทสโตติ นีวรณสงฺขาตนามกาเยกเทสโต. อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ วิพนฺธวิกฺขมฺภเนน อาโลจเน ปกาสเน สมตฺถสฺส ญาณจกฺขุโน อธิฏฺฐานสมุปฺปาทนโต. น ตุ วิมุตฺโตติ วิมุตฺโตติ น วุจฺจเตว.

๒๖. คำว่า "ผุฏฐานัง" หมายถึง ของผู้ที่ถูกต้องแล้ว คือผู้ที่บรรลุแล้ว คำว่า "อันตะ" (ที่สุด) คือกาลอื่นที่คล้ายกับที่สุดแห่งการถูกต้อง เพราะกาลที่ถัดจากนั้นย่อมเป็นเหมือนที่สุดแห่งการถูกต้องนั้น และคำว่า "อันตะ" นี้ มีกาลเป็นวิสัย แต่ไม่ใช่มีกาลเป็นอรรถ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อธิปปายะ" (ความมุ่งหมาย) คำว่า "จากส่วนหนึ่งของนามกาย" คือจากส่วนหนึ่งของนามกายที่เรียกว่านิวรณ์ คำว่า "อาโลจิตะ" (อันสว่างไสวแล้ว) เป็นเหมือน "ประกาศิตะ" (อันประกาศแล้ว) เพราะเป็นการยังการตั้งมั่นและการเกิดขึ้นแห่งญาณจักษุซึ่งสามารถในการทำให้สว่างและประกาศด้วยการข่มเครื่องกั้นให้บังเกิด ส่วนคำว่า "แต่ไม่ใช่หลุดพ้น" (น ตุ วิมุตฺโต) คือย่อมไม่ถูกเรียกว่าหลุดพ้นเลย

๒๘. อิมํ ปน นยนฺติ ‘‘อปิจ เตส’’นฺติอาทินา อาคตวิธึ. เยน วิเสเสนาติ เยน การณวิเสเสน. โสติ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตานํ ยถาวุตฺโต ปญฺญาย วิเสโส. ปฏิกฺเขโป กโต การณสฺส อวิภาวิตตฺตา. อุภโตภาควิมุตฺโต วิย, ปญฺญาวิมุตฺโต วิย วา สพฺพถา อวิมุตฺตสฺส สาวเสสวิมุตฺติยมฺปิ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส วิย ปญฺญาย สาติสยาย อภาวโต สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ. สทฺธาย อธิมุตฺโตติ อิทํ อาคมนวเสน สทฺธาย อธิกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, มคฺคาธิคมโต ปนสฺส ปจฺจกฺขเมว ญาณทสฺสนํ.

๒๘. ส่วนคำว่า "นัยนี้" หมายถึงวิธีที่มาแล้วด้วยบทว่า "อนึ่ง ของชนเหล่านั้น" เป็นต้น คำว่า "ด้วยความพิเศษใด" คือด้วยเหตุพิเศษใด คำว่า "นั้น" (โส) คือความพิเศษแห่งปัญญาตามที่กล่าวแล้วของพระทิฏฐิปัตตะและพระสัทธาวิมุตติ การปฏิเสธท่านทำไว้เพราะเหตุยังไม่ปรากฏชัด พึงทราบความเป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธาล้วนๆ เพราะไม่มีความยิ่งใหญ่แห่งปัญญาเหมือนพระทิฏฐิปัตตะ แม้ในการหลุดพ้นที่ยังมีส่วนเหลือของผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง เหมือนพระอุภโตภาควิมุตติ หรือพระปัญญาวิมุตติ คำว่า "น้อมใจไปด้วยศรัทธา" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความยิ่งใหญ่แห่งศรัทธาโดยนัยแห่งการมาถึง แต่จากการบรรลุมรรค ญาณทัสสนะของเขาย่อมเป็นของประจักษ์แจ้งทีเดียว

๓๑. ‘‘โสโตติ อริยมคฺคสฺส นาม’’นฺติ นิปฺปริยาเยน ตํสมงฺคี โสตาปนฺโนติ อธิปฺปาเยน โจทโก ‘‘อปิ-สทฺโท กสฺมา วุตฺโต’’ติ โจทนํ อุฏฺฐาเปตฺวา ‘‘นนู’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. อิตโร ‘‘นาปนฺน’’นฺติอาทินา ปริหรติ. สมนฺนาคโต เอว นาม โลกุตฺตรธมฺมานํ อกุปฺปสภาวตฺตา. อิตเรหีติ ทุติยมคฺคฏฺฐาทีหิ. โส เอวาติ ปฐมผลฏฺโฐ เอว. อิธาติ อิมสฺมึ สตฺตกฺขตฺตุปรมนิทฺเทเส. โสตํ วา อริยมคฺคํ อาทิโต ปนฺโน อธิคโตติ โสตาปนฺโนติ วุจฺจมาเน ทุติยมคฺคฏฺฐาทีนํ [Pg.49] นตฺเถว โสตาปนฺนภาวาปตฺติ. สุตฺเต ปน โสตํ อริยมคฺคํ อาทิโต มริยาทํ อมุญฺจิตฺวาว ปนฺโน ปฏิปชฺชตีติ กตฺวา มคฺคสมงฺคี ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ปริยาเยน อิตโรปิ ตสฺส อปริหานธมฺมตฺตา โสตาปนฺโนติ เวทิตพฺพํ. ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณาย สมุทยสจฺจํ วิย ทุกฺขสจฺจมฺปิ ปจฺจเวกฺขิตํ โหติ สจฺจทฺวยปริยาปนฺนตฺตา กิเลสานนฺติ อาห ‘‘จตุสจฺจปจฺจเวกฺขณาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน ผลปจฺจเวกฺขณอุปริมคฺคผลธมฺเม จ สงฺคณฺหาติ.

๓๑. ผู้ถามตั้งคำถามว่า "เพราะเหตุไรจึงกล่าว อปิ-ศัพท์" โดยมีความมุ่งหมายว่า "โสตะ เป็นชื่อของอริยมรรค" และผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นชื่อว่าพระโสดาบันโดยตรง (นิปปริยาย) แล้วเปิดเผยความมุ่งหมายของตนด้วยบทว่า "ไม่ใช่หรือ" เป็นต้น อีกฝ่ายหนึ่งแก้ด้วยบทว่า "ยังไม่ถึง" เป็นต้น ชื่อว่าผู้ประกอบพร้อมแล้วนั่นเอง เพราะโลกุตตรธรรมมีสภาวะไม่กำเริบ คำว่า "ด้วยบุคคลเหล่าอื่น" คือด้วยผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่สองเป็นต้น คำว่า "ผู้นั้นนั่นเอง" คือผู้ตั้งอยู่ในปฐมผลนั่นเอง คำว่า "ในที่นี้" คือในนิเทศแห่งสัตตักขัตตุปรมะนี้ เมื่อกล่าวว่า "ผู้เข้าถึง คือบรรลุอริยมรรคอันเป็นกระแสตั้งแต่ต้น ชื่อว่าพระโสดาบัน" ความเป็นพระโสดาบันย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่สองเป็นต้นเลย แต่ในพระสูตร ท่านเรียกผู้ประกอบด้วยมรรคว่า "พระโสดาบัน" โดยหมายความว่า เขาเข้าถึงคือปฏิบัติโดยไม่ละขอบเขตแห่งกระแสคืออริยมรรคตั้งแต่ต้น โดยปริยาย พึงทราบว่าแม้บุคคลอื่น (ผู้ตั้งอยู่ในมรรค) ก็ชื่อว่าพระโสดาบัน เพราะเขามีธรรมที่ไม่เสื่อม ในการพิจารณากิเลสที่ละแล้วและที่ยังเหลืออยู่ แม้ทุกขสัจก็เป็นอันถูกพิจารณาเหมือนสมุทยสัจ เพราะกิเลสทั้งหลายสงเคราะห์เข้าในสัจจะสอง ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งการพิจารณาสัจจะสี่เป็นต้น" ด้วย อาทิ-ศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาการพิจารณาผล และธรรมคือมรรคและผลเบื้องสูงด้วย

๓๒. มหากุลเมวาติ อุฬารกุลเมว วุจฺจติ ‘‘กุลีโน กุลปุตฺโต’’ติอาทีสุ วิย.

๓๒. คำว่า "มหากุลเมวะ" (ตระกูลใหญ่เท่านั้น) ท่านกล่าวถึงตระกูลที่สูงส่งเท่านั้น เหมือนในคำว่า "กุลีโน" (ผู้มีตระกูล) "กุลปุตโต" (กุลบุตร) เป็นต้น

๓๓. สชฺฌานโก อปริหีนชฺฌาโน กาลกโต พฺรหฺมโลกูปโค หุตฺวา วฏฺฏชฺฌาสโย เจ, อุปรูปริ นิพฺพตฺติตฺวา นิพฺพายตีติ อาห ‘‘อนาคามิสภาโค’’ติ. ยโต โส ฌานานาคามีติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘อนาวตฺติธมฺโม’’ติ.

๓๓. หากผู้มีฌาน มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้วเข้าถึงพรหมโลก หากยังมีอัธยาศัยในวัฏฏะ ย่อมบังเกิดในชั้นสูงๆ ขึ้นไปแล้วปรินิพพาน ท่านจึงกล่าวว่า "มีส่วนแห่งพระอนาคามี" เพราะเหตุนั้น เขาจึงถูกเรียกว่า "ฌานานาคามี" ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีธรรมไม่กลับมาเป็นธรรมดา"

๓๖. ปรโยเค ตฺวา-สทฺโท ตทนฺโต หุตฺวา ‘‘ปรสทฺทโยเค’’ติ วุตฺโต, อปฺปตฺวาติ วุตฺตํ โหตีติ ‘‘อปฺปตฺตํ หุตฺวา’’ติ อิมินา วุจฺจติ.

๓๖. ในการประกอบกับบทอื่น ตวา-ศัพท์ มีบทนั้นเป็นที่สุด จึงถูกเรียกว่า "ในการประกอบกับบทอื่น" (ปรสัททโยคะ) คำว่า "ยังไม่ถึง" (อัปปัตวา) มีความหมายว่า "ยังไม่ถึงแล้ว" ท่านจึงกล่าวด้วยคำนี้ว่า "เป็นผู้ยังไม่ถึงแล้ว" (อัปปัตตัง หุตวา)

๓๗. เตนาติ ‘‘อุปหจฺจา’’ติ ปเทน. นนุ จ เวมชฺฌาติกฺกโม ‘‘อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌ’’นฺติ อิมินา ปกาสิโต โหตีติ อธิปฺปาโย.

๓๗. "เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยบทว่า "อุปหัจจะ" (กระทบแล้ว) อัธยาศัยคือ การก้าวล่วงซึ่งท่ามกลางนั้น ย่อมปรากฏด้วยบทว่า "ก้าวล่วงท่ามกลางแล้ว" ไม่ใช่หรือ

๔๐. ตณฺหาวฏฺฏโสตา ตณฺหาวฏฺฏพนฺธา. ตสฺสาติ โสตสฺส. สมฺพนฺเธ เจตํ สามิวจนํ. อุทฺธํโสตสฺส อุปริภวูปคตา เอกํสิกาติ อาห ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา คนฺตฺวา’’ติ. ตสฺสาติ อุทฺธํโสตสฺส. ตตฺถาติ อวิเหสุ. ลหุสาลหุสคติกาติ ลหุกาลหุกายุคติกา, ลหุกาลหุกญาณคติกา วา. อุปฺปชฺชิตฺวาว นิพฺพายนกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อากาสํ ลงฺฆิตฺวา นิพฺพายตี’’ติอาทินา วุตฺตา ติสฺโส อุปมา สงฺคณฺหาติ. อนฺตราอุปหจฺจปรินิพฺพายีหิ อธิมตฺตตา, อุทฺธํโสตโต อนธิมตฺตตา จ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีนํ น เวทิตพฺพาติ โยชนา. เต เอวาติ อนฺตราอุปหจฺจปรินิพฺพายิอุทฺธํโสตา เอว. ยทิ เอวํ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีนํ อุปมาวจเนน ตโต มหนฺตตเรหิ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตโต มหนฺต…เป… ทสฺสนตฺถ’’นฺติ.

๔๐. "ตัณหาวัฏฏโสตา" คือมีกระแสคือตัณหาและวัฏฏะเป็นเครื่องผูกพัน "ตัสสะ" (แห่งกระแส) คือแห่งกระแส และคำนี้เป็นสวามิวจนะในความสัมพันธ์ การไปสู่ภพเบื้องบนของอุทธังโสตะเป็นสิ่งแน่นอน จึงกล่าวว่า "ไปสู่ที่ใดที่หนึ่ง" "ตัสสะ" (ของผู้นั้น) คือของอุทธังโสตะ "ตัตถะ" (ในที่นั้น) คือในชั้นอวิหา "ลหุสาละหุสะคติกา" คือมีอายุคติเร็วและเร็วมาก หรือมีญาณคติเร็วและเร็วมาก ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในบทว่า "อุปปัชชิตวา นิพพายนะกาทีหิ" (ปรินิพพานทันทีที่เกิดเป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์อุปมา ๓ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "เหาะไปในอากาศแล้วปรินิพพาน" เป็นต้น การประกอบความคือ ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่กว่าอันตราปรินิพพายีและอุปหัจจปรินิพพายี และความเป็นผู้ไม่ยิ่งใหญ่กว่าอุทธังโสตะ ไม่พึงทราบสำหรับอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี "เต เอวะ" (ชนเหล่านั้นนั่นเอง) คืออันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี และอุทธังโสตะนั่นเอง ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงกล่าวด้วยคำอุปมาของอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายีด้วยชนที่ยิ่งใหญ่กว่านั้นเล่า ผู้ถามจึงกล่าวโดยหมายถึงคำคัดค้านว่า "เพื่อแสดงความยิ่งใหญ่กว่านั้น...เป็นต้น"

เตนาติ [Pg.50] ‘‘โน จสฺส, โน จ เม สิยา’’ติ วจเนน. เตนาติ วา ยถาวุตฺเตน ตสฺส อตฺถวจเนน. อิมสฺส ทุกฺขสฺสาติ อิมสฺส สมฺปติ วตฺตมานสฺส วิญฺญาณาทิทุกฺขสฺส. อุทยทสฺสนํ ญาณํ. จตูหิปีติ ‘‘โน จสฺสา’’ติ จตูหิ ปเทหิ. ยํ อตฺถีติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชติ. เตนาห ‘‘ภูตนฺติ สสภาว’’นฺติ, ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกนฺติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ. วิวฏฺฏมานโส วิวิจฺจมานหทโย ตณฺหาทิโสตโต นิวตฺตชฺฌาสโย. อุเปกฺขโก โหตีติ จตฺตภริโย วิย ปุริโส ภยํ นนฺทิญฺจ ปหาย อุทาสิโน โหติ.

"เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยคำว่า "ไม่พึงมีแก่เรา ไม่พึงเป็นของเรา" หรือ "เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยคำกล่าวอรรถของบทนั้นที่กล่าวไว้แล้ว "อิมัสสะ ทุกขัสสะ" (ของทุกข์นี้) คือของทุกข์อันได้แก่ วิญญาณเป็นต้น ที่กำลังเป็นไปอยู่ในปัจจุบันนี้ การเห็นความเกิดขึ้นเป็นญาณ "จตูหิปิ" (แม้ด้วยบท ๔) คือด้วยบท ๔ มีบทว่า "โน จัสสา" เป็นต้น "ยัง อัตถิ" (สิ่งใดมีอยู่) คือสิ่งใดมีอยู่โดยปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ภูตัง" คือมีสภาวะของตน "ภูตัง" หมายถึง ขันธ์ ๕ เหมือนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงพิจารณาเห็นสิ่งนี้ว่าเป็นภูตะ" "วิวัฏฏมานโส" (มีใจหมุนกลับ) คือมีใจที่แยกออก มีอัธยาศัยน้อมกลับจากกระแสแห่งตัณหาเป็นต้น "อุเปกขโก โหติ" (เป็นผู้วางเฉย) คือเป็นผู้วางเฉย ละความกลัวและความยินดีได้ เหมือนบุรุษผู้ละภรรยาแล้ว

อวิสิฏฺเฐติ หีเน. วิสิฏฺเฐติ อุตฺตเม. ‘‘ภเว’’ติ วตฺวา ‘‘สมฺภเว’’ติ วุจฺจมานํ อวุตฺตวาจกํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน’’ติอาทิมาห. ภูตเมว วุจฺจตีติ ยํ ภูตนฺติ วุจฺจติ, ตเทว ภโวติ จ วุจฺจติ, ภวติ อโหสีติ วา. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโว. ตทาหาโร ตสฺส ภวสฺส ปจฺจโย. อนุกฺกเมน มคฺคปญฺญายาติ วิปสฺสนานุกฺกเมน ลทฺธาย อริยมคฺคปญฺญาย. เตนาติ เสกฺเขน.

"อวิสิฏฐะ" (ไม่พิเศษ) คือในสิ่งที่เลวทราม "วิสิฏฐะ" (พิเศษ) คือในสิ่งที่ประเสริฐ เมื่อกล่าวว่า "ภวะ" (ภพ) แล้วกล่าวว่า "สัมภวะ" (ความเกิดพร้อม) ย่อมเป็นคำที่แสดงถึงสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ จึงแสดงว่า "ปัจจุปปันนะ" (ปัจจุบัน) เป็นต้น สิ่งที่เรียกว่า "ภูตะ" (เป็นแล้ว) นั่นเอง ก็เรียกว่า "ภวะ" (ภพ) หรือ "ภวติ อโหสิ" (เป็นแล้ว ได้มีแล้ว) "สัมภวะ" (ความเกิดพร้อม) คือย่อมเกิดพร้อมจากสิ่งนี้ "ตทาหาโร" (มีสิ่งนั้นเป็นอาหาร) คือเป็นปัจจัยของภพนั้น "อนุกกเมนะ มัคคปัญญา" (ด้วยมรรคปัญญาโดยลำดับ) คือด้วยอริยมรรคปัญญาที่ได้มาโดยลำดับแห่งวิปัสสนา "เตนะ" (ด้วยผู้นั้น) คือด้วยพระเสกขะ

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเอกกนิเทศจบแล้ว

๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

๒. คำอธิบายทุกนิเทศ

๖๓. กสฺสจีติ กสฺสจิปิ. กถญฺจีติ เกนจิ ปกาเรน, วิกฺขมฺภนมตฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตคฺคหณสฺสาติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตคฺคาหสฺส.

๖๓. "กัสสจิ" (แก่ใคร) คือแก่ใครๆ ก็ตาม "กถัญจิ" (อย่างไร) คือด้วยประการใดประการหนึ่ง หรือกล่าวว่าด้วยการข่มไว้เท่านั้น "อัชฌัตตัคคหณัสสะ" (ของการยึดถือภายใน) คือของการยึดถือที่เกิดขึ้นโดยอ้างอิงถึงตนเอง

๘๓. ปุริมคฺคหิตนฺติ ‘‘กริสฺสติ เม’’ติอาทินา จิตฺเตน ปฐมํ คหิตํ. ตํ กตนฺติ ตํ ตาทิสํ อุปการํ. ปุญฺญผลํ อุปชีวนฺโต กตญฺญุปกฺเข ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ ‘‘ปุญฺญผลํ อนุปชีวนฺโต’’ติ.

๘๓. "ปุริมัคคหิตัง" (สิ่งที่ยึดถือไว้ก่อน) คือสิ่งที่ใจยึดถือไว้ก่อนด้วยบทว่า "จักทำแก่เรา" เป็นต้น "ตัง กตัง" (สิ่งนั้นอันทำแล้ว) คืออุปการะเช่นนั้น การที่ผู้บริโภคผลบุญตั้งอยู่ในฝ่ายผู้กตัญญู จึงกล่าวว่า "ไม่บริโภคผลบุญ"

๙๐. คุณปาริปูริยา ปริปุณฺโณ ยาวทตฺโถ อิธ ติตฺโตติ อาห ‘‘นิฏฺฐิตกิจฺจตาย นิรุสฺสุกฺโก’’ติ.

๙๐. ผู้ที่บริบูรณ์ด้วยความเต็มเปี่ยมแห่งคุณ มีประโยชน์เพียงพอ อิ่มแล้วในที่นี้ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้มีกิจสำเร็จแล้ว ไม่มีธุระ"

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายทุกนิเทศจบแล้ว

๓. ติกนิทฺเทสวณฺณนา

๓. คำอธิบายติกนิเทศ

๙๑. เสสสํวรเภเทนาติ [Pg.51] กายิกวาจสิกวีติกฺกมโต เสเสน สํวรวินาเสน. โส ปน ทฺวารวเสน วุจฺจมาโน มโนทฺวาริโก โหตีติ อาห ‘‘มโนสํวรเภเทนา’’ติ. อิทานิ ตํ ปการเภเทน ทสฺเสนฺโต ‘‘สติสํวราทิเภเทน วา’’ติ อาห, มุฏฺฐสจฺจาทิปฺปวตฺติยาติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิ สภาวภูตํ จริตมฺปิ ‘‘สีล’’นฺติ วุจฺจตีติ อกุสลสฺสปิ สีลปริยาโย วุตฺโต.

๙๑. "เสสสังวรเภทนะ" (ด้วยความแตกแห่งสังวรที่เหลือ) คือด้วยความพินาศแห่งสังวรที่เหลือจากการล่วงละเมิดทางกายและวาจา ส่วนสังวรนั้น เมื่อกล่าวโดยทวาร ย่อมเป็นมโนทวาร จึงกล่าวว่า "ด้วยความแตกแห่งมโนสังวร" บัดนี้ เมื่อแสดงความแตกต่างโดยประเภท จึงกล่าวว่า "หรือด้วยความแตกต่างแห่งสติสังวรเป็นต้น" หมายถึงด้วยการเกิดขึ้นแห่งความหลงลืมสติเป็นต้น สิ่งใดที่เป็นจริยาแม้มีสภาพเป็นอกุศล ก็เรียกว่า "ศีล" ได้ จึงกล่าวถึงปริยายของศีลแม้ในอกุศล

๙๔. สมานวิสยานนฺติ ปฐมผลาทิโก สมาโน เอวรูโป วิสโย เอเตสนฺติ สมานวิสยา, เตสํ.

๙๔. "สมานวิสยานัง" (ของสิ่งที่มีอารมณ์เสมอกัน) คือของสิ่งเหล่านั้นที่มีอารมณ์เสมอกันเช่นนี้ อันได้แก่ปฐมผลเป็นต้น

๑๐๗. ตทตฺโถ ตปฺปโยชโน โลกุตฺตรสาธโกติ อตฺโถ. ตสฺส ปรมตฺถสาสนสฺส. มูเลกเทสตฺตาติ มูลภาเวน เอกเทสตฺตา.

๑๐๗. "ตทัตโถ" (มีสิ่งนั้นเป็นประโยชน์) คือมีประโยชน์นั้น มีความมุ่งหมายนั้น หมายถึงเป็นเครื่องสำเร็จโลกุตระ ของพระสัทธรรมอันเป็นปรมัตถ์นั้น "มูลเอกเทสัตตา" (เพราะเป็นส่วนหนึ่งของรากเหง้า) คือเพราะเป็นส่วนหนึ่งโดยความเป็นรากเหง้า

๑๑๘. อุนฺนโฬ อุคฺคตตุจฺฉมาโน.

๑๑๘. "อุนนโฬ" คือผู้มีมานะอันฟูขึ้น มีมานะอันฟูขึ้นอย่างว่างเปล่า

๑๒๓. สีลสฺส อนุคฺคณฺหนํ อปริสุทฺธิยํ โสธนํ อปาริปูริยํ ปูรณญฺจาติ อาห ‘‘โสเธตพฺเพ จ วฑฺเฒตพฺเพ จา’’ติ. อธิสีลํ นิสฺสายาติ อธิสีลํ นิสฺสยํ กตฺวา อุปฺปนฺนปญฺญาย.

๑๒๓. การไม่สงเคราะห์ศีล การชำระในความไม่บริสุทธิ์ การทำให้เต็มในความไม่บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า ‘สิ่งที่ควรชำระและสิ่งที่ควรเพิ่มพูน’ ชื่อว่าอาศัยอธิศีล คืออาศัยอธิศีลแล้วด้วยปัญญาที่เกิดขึ้น

๑๒๔. คูถสทิสตฺตเมว ทสฺเสติ, น คูถกูปสทิสตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. คูถวเสเนว หิ กูปสฺสปิ ชิคุจฺฉนียตาติ. อยญฺจ อตฺโถ คูถราสิเยว คูถกูโปติ อิมสฺมึ ปกฺเข นวตฺตพฺโพ สิยา.

๑๒๔. แสดงถึงความเป็นเช่นเดียวกับคูถเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงความเป็นเช่นเดียวกับบ่อคูถ เพราะความน่ารังเกียจของบ่อก็เพราะคูถนั่นเอง และอรรถนี้ไม่ควรกล่าวในฝ่ายที่ว่า กองคูถนั่นแหละคือบ่อคูถ

๑๓๐. สรภงฺคสตฺถาราทโย รูปภวาทิกามาทิปริญฺญํ กตฺวา ปญฺญเปนฺโต โลกิยํ ปริญฺญํ สมฺมเทว ปญฺญเปนฺตีติ อาห ‘‘เยภุยฺเยน น สกฺโกนฺตี’’ติ. อสมตฺถภาวํ วา สนฺธาย โน จ ปญฺญาเปตุํ สกฺโกนฺตีติ วุตฺตนฺติ โยชนา.

๑๓๐. พระศาสดาชื่อสรภังคะเป็นต้น เมื่อทรงบัญญัติปริญญาทางโลกโดยชอบ ด้วยการทำปริญญาในกามเป็นต้น มีรูปภพเป็นต้น จึงตรัสว่า ‘โดยมากย่อมไม่สามารถ’ หรือพึงประกอบความว่า ทรงหมายถึงความไม่สามารถ จึงตรัสว่า ‘ย่อมไม่สามารถบัญญัติได้’

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายติกนิเทศจบแล้ว

๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๔. คำอธิบายจตุกกนิเทศ

๑๓๓. ปเรนาติ [Pg.52] อญฺเญน, อาณตฺเตนาติ อตฺโถ. อาณตฺติยา อตฺตนา จาติ อาณาปกสฺส อาณตฺติยา, อตฺตนา จ อาณตฺเตน กตํ ตญฺจ ตสฺส อาณาปกสฺส ยํ วจีปโยเคน กตนฺติ โยชนา. อาณตฺติยา ปาปสฺสาติ อาณาปนวเสน ปสุตปาปสฺส.

๑๓๓. บทว่า ปเรน ได้แก่ ด้วยผู้อื่น คือด้วยผู้ถูกสั่ง อธิบายว่า ด้วยผู้ถูกสั่ง. บทว่า อาณัตติยา อัตตนา จ ได้แก่ ด้วยคำสั่งของผู้ออกคำสั่ง และด้วยตนเองที่ถูกสั่งกระทำแล้ว และสิ่งนั้นที่ผู้ออกคำสั่งกระทำด้วยการใช้คำพูด พึงประกอบความดังนี้. บทว่า อาณัตติยา ปาปัสส ได้แก่ บาปที่เกิดขึ้นด้วยการสั่ง

๑๔๘. เทสนาย กรณภูตาย. ธมฺมานนฺติ เทสนาย ยถาโพเธตพฺพานํ สีลาทิธมฺมานํ.

๑๔๘. ด้วยการแสดงที่เป็นเครื่องกระทำ. บทว่า ธัมมานํ ได้แก่ แห่งธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้น อันพึงให้รู้แจ้งด้วยการแสดง

๑๕๒. อนนฺตรนฺติ ญาณสฺส อุปฏฺฐิตนฺติ อนนฺตรํ วุตฺตํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วจน’’นฺติ. ลุชฺชตีติ อิทํ เยน การเณน โลก-สทฺโท ตทตฺเถ ปวตฺโต, ตํ ทสฺเสตีติ อาห ‘‘การณยุตฺต’’นฺติ.

๑๕๒. บทว่า อนนฺตรํ ได้แก่ กล่าวว่า ‘ความรู้ปรากฏขึ้น’ โดยไม่ขาดสาย. อะไรเล่าคือสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘คำพูด’. บทว่า ลุชฺชติ นี้แสดงเหตุที่คำว่า ‘โลก’ ใช้ในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘ประกอบด้วยเหตุ’

๑๕๖. สหิตาสหิตสฺสาติ กุสลสทฺทโยเคน สามิวจนํ ภุมฺมตฺเถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สหิตาสหิเตติ อตฺโถ’’ติ. สหิตภาสเนน เทสกสมฺปตฺติ, สหิตาสหิตโกสลฺเลน สาวกสมฺปตฺติ เวทิตพฺพา. ปริสสมฺปตฺติปิ ญาณสมฺปนฺนสฺส ธมฺมกถิกสฺส ปฏิภานสมฺปทาย การณํ โหตีติ อาห ‘‘สาวกสมฺปตฺติยา โพเธตุํ สมตฺถตายา’’ติ.

๑๕๖. บทว่า สหิตาสหิตสฺส นี้ ท่านแสดงว่าสามีวิภัตติลงในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติด้วยการประกอบกับคำว่า กุสล จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า สหิตาสหิเต’ ดังนี้. พึงทราบความถึงพร้อมแห่งผู้แสดงด้วยการกล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์ และความถึงพร้อมแห่งสาวกด้วยความฉลาดในถ้อยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์และไม่ประกอบด้วยประโยชน์. แม้ความถึงพร้อมแห่งบริษัทก็เป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมด้วยปฏิภาณของธรรมกถึกผู้ถึงพร้อมด้วยญาณ จึงกล่าวว่า ‘ด้วยความสามารถที่จะให้รู้แจ้งด้วยความถึงพร้อมแห่งสาวก’

๑๕๗. กุสลธมฺเมหีติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ. จตุตฺโถ วุตฺโต, โย เนว สงฺฆํ นิมนฺเตติ, น ทานํ เทติ.

๑๕๗. บทว่า กุสลธมฺเมหิ ได้แก่ ด้วยธรรมคือสมถะและวิปัสสนา. บุคคลที่สี่ท่านกล่าวถึงแล้ว คือผู้ที่ไม่นิมนต์สงฆ์และไม่ให้ทาน.

๑๖๖. ยมิทํ ‘‘กาเลนา’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘โย ตตฺถ อวณฺโณ, ตมฺปิ ภณติ กาเลน. โยปิ ตตฺถ วณฺโณ, ตมฺปิ ภณติ กาเลนา’’ติ ยํ อิทํ ปาฬิยํ วุตฺตํ, ตตฺร ตสฺมึ วจเน วากฺเย โย ปุคฺคโล ‘‘กาเลน ภณตี’’ติ วุตฺโต, โส กีทิโสติ วิจารณาย ตสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘กาลญฺญู โหตี’’ติอาทิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต สงฺคเห อาหาติ โยชนา.

๑๖๖. พึงประกอบความว่า คำที่กล่าวว่า ‘กาเลน’ นี้ คือคำที่กล่าวไว้ในบาลีว่า ‘บุคคลใดกล่าวติเตียนในเรื่องนั้น แม้คำติเตียนนั้นเขาก็กล่าวตามกาล บุคคลใดกล่าวชมเชยในเรื่องนั้น แม้คำชมเชยนั้นเขาก็กล่าวตามกาล’ ในพระดำรัสนั้น บุคคลใดที่ถูกกล่าวว่า ‘กล่าวตามกาล’ บุคคลนั้นเป็นอย่างไร เพื่อจะแสดงบุคคลนั้น จึงกล่าวไว้ในบาลีว่า ‘เป็นผู้รู้จักกาล’ เป็นต้น ดังนี้.

๑๖๘. ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺตีติ ตสฺมึ อตฺตภาเว ปฐมุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ. เตสํ วิปตฺติ ปวตฺตปฺปจฺจยวิปตฺตีติ โยชนา.

๑๖๘. บทว่า ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ ได้แก่ ความวิบัติแห่งปัจจัยที่เกิดขึ้นก่อนในอัตภาพนั้น. พึงประกอบความว่า ความวิบัติแห่งปัจจัยเหล่านั้น คือความวิบัติแห่งปัจจัยที่กำลังเป็นไป.

๑๗๓. เตสนฺติ [Pg.53] ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสานํ. วิมุตฺติทสฺสนเมว โหติ วิมุตฺติอตฺถตฺตา ตํทสฺสนสฺส.

๑๗๓. บทว่า เตสํ ได้แก่ แห่งบุคคลผู้มีกิเลสที่ละได้แล้วและที่ยังเหลืออยู่. การเห็นวิมุตติเท่านั้นย่อมมี เพราะการเห็นนั้นมีวิมุตติเป็นเนื้อความ.

๑๗๔. ตนฺตาวุตานํ วตฺถานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ.

๑๗๔. บทว่า ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ).

๑๗๘. นามกาโยติ นามสมูโห. อิทเมว จ ทฺวยนฺติ สีลสํวรปูรณํ, สาชีวาวีติกฺกมนญฺจาติ อิทเมว ทฺวยํ. ตโตติ สาชีวาวีติกฺกมนโต. กถาย หลิทฺทราคาทิสทิสตาติ โยชนา. เตนาห ‘‘น ปุคฺคลสฺสา’’ติ.

๑๗๘. บทว่า นามกาโย ได้แก่ หมู่แห่งนาม. บทว่า อิทเมว จ ทฺวยํ ได้แก่ สองอย่างนี้เท่านั้น คือการทำศีลสังวรให้บริบูรณ์ และการก้าวล่วงอาชีวะ. บทว่า ตโต ได้แก่ จากการก้าวล่วงอาชีวะนั้น. พึงประกอบความว่า ความที่ถ้อยคำเป็นเช่นเดียวกับสีขมิ้นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่ใช่ของบุคคล’.

๑๗๙. อิติ-สทฺเทนาติ ‘‘ทารุมาสโก’’ติ เอตฺถ วุตฺตอิติ-สทฺเทน. เอวํปกาเรติ อิมินาปิ สลากาทิเก สงฺคณฺหาติ.

๑๗๙. ด้วยคำว่า อิติ ได้แก่ ด้วยอิติอักษรที่กล่าวในคำว่า ‘ทารuมาสโก’ นี้. บทว่า เอวํปกาเร ได้แก่ ทรงสงเคราะห์สลากเป็นต้นด้วยคำนี้.

๑๘๑. อวิสฏสุขนฺติ อวิกฺเขปสุขํ.

๑๘๑. บทว่า อวิสฏสุขํ ได้แก่ สุขที่ไม่มีความฟุ้งซ่าน.

๑๘๗. ขนฺธธมฺเมสูติ สงฺขตธมฺเมสุ. ตทลาเภนาติ มคฺคผลาลาเภน. อตฺเถนาติ สีลาทิอตฺเถน.

๑๘๗. บทว่า ขนฺธธมฺเมสุ ได้แก่ ในสังขตธรรมทั้งหลาย. บทว่า ตทลาเภน ได้แก่ ด้วยการไม่ได้มรรคและผล. บทว่า อตฺเถน ได้แก่ ด้วยอรรถมีศีลเป็นต้น.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาจตุกกนิทเทส จบแล้ว.

๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

๕. การพรรณนาปัญจกนิทเทส

๑๙๑. ยถา เตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ เตสุ ปญฺจสุ ปุคฺคเลสุ ยถารหํ อุปเมยฺโยปมาทสฺสนมุเขน หิตูปเทสปฏิปตฺติยา ยถา อญฺเญหิ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. กิริยาวาจี อารมฺภ-สทฺโท อธิปฺเปโต, น ‘‘อารมฺภกตฺตุสฺส กสาวปุจฺฉา’’ติอาทีสุ วิย ธมฺมวาจีติ อาห ‘‘อารมฺภกิริยาวาจโก สทฺโท’’ติ. ‘‘นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘มคฺคกิจฺจวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

๑๙๑. บทว่า ยถา เตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพํ ความว่า ในบุคคล ๕ จำพวกเหล่านั้น ผู้อื่นพึงปฏิบัติอย่างไร ด้วยการปฏิบัติที่เป็นหิตูปเทศ โดยนัยคือการแสดงอุปมาและอุปไมยตามสมควร. คำว่า อารมฺภะ มุ่งหมายถึงคำที่บอกกิริยา ไม่ได้บอกถึงธรรมเหมือนในคำว่า ‘อารมฺภกตฺตุสฺส กสาวปุจฺฉา’ เป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘คำว่า อารัมภะ เป็นคำที่บอกกิริยาการเริ่ม’. เพราะคำว่า ‘นิรุชฺฌนฺติ’ (ย่อมดับไป) ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยอำนาจแห่งกิจของมรรค’.

๑๙๒. คหณํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉนํ.

๑๙๒. บทว่า คหณํ ได้แก่ การรับรองว่า ‘เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น’.

๑๙๙. น เอวํ สมฺพนฺโธ อสมานชาติกตฺตา.

๑๙๙. การเชื่อมโยงไม่เป็นอย่างนี้ เพราะมีชาติไม่เสมอกัน.

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปัญจกนิทเทส จบแล้ว.

๖. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๖. การพรรณนาฉักกนิทเทส

๒๐๒. อิทํ [Pg.54] สจฺจาภิสมฺโพธาทิกํ สงฺคหิตํ โหติ ผลสฺส เหตุนา อวินาภาวโต. เตนาห ‘‘สาม’’นฺติอาทิ. อนาจริยเกน อตฺตนา อุปฺปาทิเตนาติ อิทํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ วิชฺชมานคุณกถนํ, น ตพฺพิธุรธมฺมนฺตรนิวตฺตนํ ตถารูปสฺส อญฺญสฺส อภาวโต. เตนสฺส สาจริยกตา, ปรโต จ อุปฺปตฺติ ปฏิกฺขิตฺตาติ อิมมตฺถมาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทินา. ตตฺถ สาจริยกตฺตํ ปรูปเทสเหตุกตา, ปรโต อุปฺปตฺติ อุปเทเสน วินาปิ สนฺนิสฺสาย นิพฺพตฺตีติ อยเมเตสํ วิเสโส.

๒๐๒. การตรัสรู้สัจจะ เป็นต้นนี้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน เพราะผลไม่แยกจากเหตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สามํ’ เป็นต้น. คำว่า อนาจริยเกน อตฺตนา อุปฺปาทิเตน นี้ เป็นการกล่าวถึงคุณที่มีอยู่ในสัพพัญญุตญาณ ไม่ใช่เป็นการห้ามธรรมอื่นที่ปราศจากคุณนั้น เพราะธรรมอื่นที่เห็นปานนั้นไม่มี. เพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้มีอาจารย์และการเกิดขึ้นจากผู้อื่นของสัพพัญญุตญาณนั้นจึงถูกปฏิเสธ ท่านจึงกล่าวเนื้อความนี้ไว้ว่า ‘ตตฺถา’ เป็นต้น. ในคำนั้น ความเป็นผู้มีอาจารย์ คือการมีคำสอนของผู้อื่นเป็นเหตุ การเกิดขึ้นจากผู้อื่น คือการเกิดขึ้นโดยอาศัยผู้อื่นแม้ไม่มีคำแนะนำ นี้คือความต่างกันของคำเหล่านี้.

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาฉักกนิทเทส จบแล้ว.

๗. สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา

๗. การพรรณนาสัตตกนิทเทส

๒๐๓. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อาธาเร ภุมฺมํ, น วิสเยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสเลสุ ธมฺเมสุ อนฺโตคธา’’ติ อาห. อิทานิ วิสยลกฺขณํ เอตํ ภุมฺมนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตทุปการตายา’’ติ อิทํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สาเธตพฺเพสูติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุมฺมุชฺชนปญฺญายาติ อุมฺมุชฺชาปนปญฺญาย, อุมฺมุชฺชนากาเรน วา ปวตฺตปญฺญาย. เตเนวาติ อุมฺมุชฺชนมตฺตตฺตา เอว. ยถา หิ ญาณุปฺปาโท สํกิเลสปกฺขโต อุมฺมุชฺชนํ, เอวํ สทฺธุปฺปาโทปีติ อาห ‘‘สทฺธาสงฺขาตเมว อุมฺมุชฺชน’’นฺติ. จิตฺตวาโรติ จิตฺตปฺปพนฺธวาโร. ปจฺเจกํ ฐานวิปสฺสนาปตรณปติคาธปฺปตฺตินิฏฺฐตฺตา เตสํ ปุคฺคลานํ ‘‘อเนเก ปุคฺคลา’’ติ วุตฺตํ. กสฺมา? เตนตฺตภาเวน อรหตฺตสฺส อคฺคหณโต. ตติยปุคฺคลาทิภาวนฺติ อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตปุคฺคลาทิภาวํ.

๒๐๓. บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ท่านแสดงว่าเป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งอาธาระ ไม่ใช่ในอรรถแห่งวิสัย จึงกล่าวว่า ‘สงเคราะห์เข้าในกุศลธรรมทั้งหลาย’. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสัตตมีวิภัตตินี้มีลักษณะเป็นวิสัย จึงกล่าวว่า ‘หรือในโพธิปักขิยธรรมทั้งหลาย’ เป็นต้น. คำว่า ‘ตทุปการตาย’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอรรถว่า ในกุศลธรรมทั้งหลายที่พึงให้สำเร็จ. บทว่า อุมฺมุชฺชนปญฺญาย ได้แก่ ด้วยปัญญาที่ทำให้ผุดขึ้น หรือด้วยปัญญาที่ดำเนินไปโดยอาการผุดขึ้น. บทว่า เตเนว ได้แก่ เพราะเป็นเพียงการผุดขึ้นเท่านั้น. ด้วยว่า การเกิดขึ้นแห่งญาณเป็นการผุดขึ้นจากฝ่ายสังกิเลสฉันใด แม้การเกิดขึ้นแห่งศรัทธาก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การผุดขึ้นก็คือศรัทธานั่นเอง’. บทว่า จิตฺตวาโร ได้แก่ วาระแห่งความสืบต่อของจิต. ที่เรียกว่า ‘บุคคลหลายคน’ เพราะบุคคลเหล่านั้นถึงความสำเร็จในการตั้งอยู่ การเห็นแจ้ง การข้ามไป และการหยั่งลงเฉพาะอย่างๆ. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ได้บรรลุพระอรหัตในอัตภาพนั้น. บทว่า ตติยปุคฺคลาทิภาวํ ได้แก่ ความเป็นบุคคลที่สามเป็นต้น คือความเป็นบุคคลที่ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่.

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาสัตตกนิทเทส จบแล้ว.

๑๐. ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

๑๐. การพรรณนาทสกนิทเทส

๒๐๙. โสตาปนฺนาทโยติ [Pg.55] วุตฺตวิเสสยุตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิฌานานาคามิโน. อสา…เป… ปนาติ เอตฺถ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถทีปโน. เตน ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา’’ติ อิทํ วิเสสํ ทีเปตีติ เวทิตพฺพํ.

๒๐๙. บทว่า โสตาปนฺนาทโย ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีผู้ได้ฌานซึ่งประกอบด้วยคุณวิเศษที่กล่าวแล้ว. ในคำว่า อาสา...เป...ปนา นี้ ปนศัพท์แสดงอรรถวิเศษ. พึงทราบว่า ด้วยปนศัพท์นั้น ท่านแสดงความวิเศษนี้ว่า ‘เพราะสังโยชน์ภายในถูกตัดขาดแล้ว’.

ทสกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาทสกนิทเทส จบแล้ว.

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

อนุฎีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์ จบสมบูรณ์.

กถาวตฺถุปกรณ-อนุฏีกา

อนุฎีกากถาวัตถุปกรณ์

คนฺถารมฺภวณฺณนา

การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์

สมุทาเย [Pg.57] เอกเทสา อนฺโตคธาติ สมุทาโย เตสํ อธิฏฺฐานภาเวน วุตฺโต ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ ทสฺเสติ ‘‘กถาสมุทายสฺสา’’ติอาทินา. ตตฺถ กถานนฺติ ติสฺโส กถา วาโท ชปฺโป วิตณฺฑาติ. เตสุ เยน ปมาณตกฺเกหิ ปกฺขปฏิปกฺขานํ ปติฏฺฐาปนปฏิกฺเขปา โหนฺติ, โส วาโท. เอกาธิกรณา หิ อญฺญมญฺญวิรุทฺธา ธมฺมา ปกฺขปฏิปกฺขา ยถา ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ (ที. นิ. ๑.๖๕). นานาธิกรณา ปน อญฺญมญฺญวิรุทฺธาปิ ปกฺขปฏิปกฺขา นาม น โหนฺติ ยถา ‘‘อนิจฺจํ รูปํ, นิจฺจํ นิพฺพาน’’นฺติ. เยน ฉลชาตินิคฺคหฏฺฐาเนหิ ปกฺขปฏิปกฺขานํ ปติฏฺฐาปนํ ปฏิกฺเขปารมฺโภ, โส ชปฺโป. อารมฺภมตฺตเมเวตฺถ, น อตฺถสิทฺธีติ ทสฺสนตฺถํ อารมฺภคฺคหณํ. ยาย ปน ฉลชาตินิคฺคหฏฺฐาเนหิ ปฏิปกฺขปฏิกฺเขปาย วายมนฺติ, สา วิตณฺฑา. ตตฺถ อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉลํ ยถา ‘‘นวกมฺพโลยํ ปุริโส, ราชา โน สกฺขี’’ติ เอวมาทิ. ทูสนภาสา ชาตโย, อุตฺตรปติรูปกาติ อตฺโถ. นิคฺคหฏฺฐานานิ ปรโต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. เอวํ วาทชปฺปวิตณฺฑปฺปเภทาสุ ตีสุ กถาสุ อิธ วาทกถา ‘‘กถา’’ติ อธิปฺเปตา. สา จ โข อวิปรีตธมฺมตาย ปติฏฺฐาปนวเสน, น วิคฺคาหิกกถาภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. มาติกาฐปเนเนวาติ อุทฺเทสเทสนาย เอว. ฐปิตสฺสาติ เทสิตสฺส. เทสนา หิ เทเสตพฺพมตฺถํ วิเนยฺยสนฺตาเนสุ ฐปนโต นิกฺขิปนโต ฐปนํ, นิกฺเขโปติ จ วุจฺจติ.

บทว่า เอกเทศรวมอยู่ในหมู่ คือ หมู่ถูกกล่าวโดยเป็นที่ตั้งของธรรมเหล่านั้น เหมือนอย่างที่แสดงว่า 'กิ่งในต้นไม้' ด้วยคำว่า 'แห่งหมู่ของกถา' เป็นต้น. ในคำว่า กถาเหล่านั้น มีกถา 3 อย่าง คือ วาทะ ชัปปะ และวิตัณฑะ. ในกถาเหล่านั้น กถาใดมีการประดิษฐานและการคัดค้านฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้ามด้วยประมาณและตรรกะ กถานั้นชื่อว่า วาทะ. เพราะธรรมที่ขัดแย้งกันและกันซึ่งมีอธิกรณ์เดียวกัน เป็นฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้าม เช่น 'พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายไป ย่อมมีอยู่, พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายไป ย่อมไม่มีอยู่'. ส่วนธรรมที่ขัดแย้งกันและกันแม้จะมีต่างอธิกรณ์กัน ก็ไม่ชื่อว่าเป็นฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้าม เช่น 'รูปไม่เที่ยง, นิพพานเที่ยง'. กถาใดมีการเริ่มประดิษฐานและการคัดค้านฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้ามด้วยฉละ ชาติ และนิคคหัฏฐาน กถานั้นชื่อว่า ชัปปะ. การถือเอาคำว่า เริ่ม (อารัมภะ) ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นเพียงการเริ่มเท่านั้น ไม่ใช่ความสำเร็จแห่งประโยชน์. ส่วนความพยายามเพื่อคัดค้านฝ่ายตรงข้ามด้วยฉละ ชาติ และนิคคหัฏฐานใด ความพยายามนั้นชื่อว่า วิตัณฑะ. ในคำเหล่านั้น การทำลายถ้อยคำด้วยการยกความหมายอื่นขึ้นมาอ้าง ชื่อว่า ฉละ เช่น 'บุรุษนี้มีผ้าห่มใหม่ (หรือผ้าห่ม 9 ผืน), พระราชาไม่ใช่พยานของเรา' เป็นต้น. คำด่าชื่อว่า ชาติ มีความหมายว่า คำตอบปลอม. นิคคหัฏฐานทั้งหลายจักปรากฏในภายหลัง. ในกถา 3 อย่างที่มีประเภทคือ วาทะ ชัปปะ และวิตัณฑะ อย่างนี้ ในที่นี้ วาทกถา ประสงค์เอาว่า 'กถา'. และพึงทราบว่า วาทกถานั้น โดยนัยแห่งการประดิษฐานสภาวธรรมที่ไม่คลาดเคลื่อน ไม่ใช่โดยความเป็นวิคคาหิกกถา (กถาที่มุ่งแก่งแย่ง). บทว่า ด้วยการตั้งมาติกาไว้นั่นเอง คือ ด้วยการแสดงโดยหัวข้อ (อุทเทสเทศนา) นั่นเอง. บทว่า ที่ตั้งไว้แล้ว คือ ที่แสดงแล้ว. เพราะเทศนา ท่านเรียกว่า การตั้งไว้ (ฐปนะ) และการวางไว้ (นิกเขปะ) เพราะเป็นการตั้งไว้และวางไว้ซึ่งเนื้อความที่ควรแสดงในสันดานของเวไนยสัตว์.

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว.

นิทานกถาวณฺณนา

คำอธิบายพรรณนานิทานกถา

ปรินิพฺพานเมว [Pg.58]…เป… วุตฺตํ. อภินฺนสภาวมฺปิ หิ อตฺถํ ตทญฺญธมฺมโต วิเสสาวโพธนตฺถํ อญฺญํ วิย กตฺวา โวหรนฺติ ยถา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑). สาติ อสงฺขตา ธาตุ. กรณภาเวน วุตฺตา ยถาวุตฺตสฺส อุปสมสฺส สาธกตมภาวํ สนฺธาย. ธมฺมวาที…เป… ทุพฺพลตา วุตฺตา ตถารูปาย ปญฺญาย ภาเว ตาทิสานํ ปกฺขภาวาภาวโต. ลทฺธิยาติ ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติอาทิลทฺธิยา. สุตฺตนฺเตหีติ เทวตาสํยุตฺตาทีหิ. ลิงฺคากปฺปเภทํ ปรโต สยเมว วกฺขติ.

บทว่า ปรินิพพานนั่นเอง...เป...กล่าวแล้ว. อนึ่ง แม้อรรถที่มีสภาพไม่ต่างกัน ก็ย่อมเรียกขานโดยทำเหมือนเป็นอย่างอื่น เพื่อให้เข้าใจความพิเศษจากธรรมอื่นนั้น เช่น 'ธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน'. บทว่า สา (นั้น) คือ อสังขตธาตุ. ท่านกล่าวโดยความเป็นกรรณะ (เครื่องกระทำ) โดยหมายถึงความเป็นเหตุให้สำเร็จแห่งความสงบตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า ธรรมวาที...เป...ความอ่อนแอ ท่านกล่าวแล้ว เพราะความเป็นผู้ไม่มีฝ่ายของบุคคลเหล่านั้น ในเมื่อปัญญาเช่นนั้นมีอยู่. บทว่า เพราะลัทธิ คือ เพราะลัทธิว่า 'บุคคลมีอยู่โดยสัจฉิกัตถปรมัตถ์, พระอรหันต์ย่อมเสื่อมจากอรหัตตผล' เป็นต้น. บทว่า ด้วยพระสูตรทั้งหลาย คือ ด้วยเทวตาสังยุตเป็นต้น. ส่วนความต่างแห่งเพศและวัตร ท่านจักกล่าวเองในภายหลัง.

ภินฺทิตฺวา มูลสงฺคหนฺติ มูลสงฺคีตึ วินาเสตฺวา, เภทํ วา กตฺวา ยถา สา ฐิตา, ตโต อญฺญถา กตฺวา. สงฺคหิตโต วา อญฺญตฺราติ มูลสงฺคีติยา สงฺคหิตโต อญฺญตฺร. เตนาห ‘‘อสงฺคหิตํ สุตฺต’’นฺติ. นีตตฺถํ ยถารุตวเสน วิญฺเญยฺยตฺถตฺตา. เนยฺยตฺถํ วิปริณามทุกฺขตาทิวเสน นิทฺธาเรตพฺพตฺถตฺตา. ตีหิ ฐาเนหีติ ‘‘สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑) เอวํ วุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ. อญฺญํ สนฺธาย ภณิตนฺติ เอกํ ปพฺพชฺชาสงฺขาตํ พฺรหฺมจริยวาสํ สนฺธาย ภณิตํ. อญฺญํ อตฺถํ ฐปยึสูติ สพฺพสฺสปิ พฺรหฺมจริยวาสสฺส วเสน ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติอาทิกํ (กถา. ๒๖๙) อญฺญํ อตฺถํ ฐปยึสุ. สุตฺตญฺจ อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ ตโต อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ กตฺวา ฐปยึสุ, ตสฺส อตฺถญฺจ อญฺญํ ฐปยึสูติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. สุญฺญตาทีติ อาทิ-สทฺเทน อนิจฺจตาทึ สงฺคณฺหาติ.

บทว่า ทำลายการสังคายนาหลัก คือ ทำลายการสังคายนาหลัก หรือทำความแตกแยก ทำให้ผิดไปจากที่ตั้งอยู่. หรือนอกจากการสังคายนา คือ นอกจากการสังคายนาที่สังคายนาหลัก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'พระสูตรที่มิได้รวบรวมไว้'. ชื่อว่า นีตัตถะ เพราะเป็นอรรถที่พึงทราบตามพยัญชนะ. ชื่อว่า เนยยัตถะ เพราะเป็นอรรถที่พึงกำหนดด้วยอำนาจวิปริณามทุกข์เป็นต้น. บทว่า โดยสถาน 3 คือ โดยเหตุ 3 ประการที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'ผู้กล้าหาญ มีสติ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้'. บทว่า กล่าวหมายถึงอย่างอื่น คือ กล่าวหมายถึงการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ที่เรียกว่าการบรรพชาอย่างหนึ่ง. บทว่า ตั้งอรรถไว้เป็นอย่างอื่น คือ ตั้งอรรถไว้เป็นอย่างอื่นว่า 'การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ไม่มีในหมู่เทพ' เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แม้ทั้งหมด. พึงทราบการประกอบความในบทนี้อย่างนี้ว่า 'และตั้งพระสูตรที่กล่าวหมายถึงอย่างหนึ่ง ให้เป็นพระสูตรที่กล่าวหมายถึงอีกอย่างหนึ่ง และตั้งอรรถของพระสูตรนั้นให้เป็นอย่างอื่น'. บทว่า สุญญตตาเป็นต้น คำว่า เป็นต้น รวมเอาความไม่เที่ยงเป็นต้นเข้าด้วย.

คมฺภีรํ เอกเทสํ มหาปเทสปริวาราทึ. เอกจฺเจ สกลํ อภิธมฺมํ วิสฺสชฺชึสุ ฉฑฺฑยึสุ เสยฺยถาปิ สุตฺตนฺติกา. เต หิ ตํ น ชินวจนนฺติ วทนฺติ. กถาวตฺถุสฺส สวิวาทตฺเตติอาทิ เหฏฺฐา นิทานฏฺฐกถาย อาคตนยํ สนฺธาย วุตฺตํ. เกจิ ปน ปุคฺคลปญฺญตฺติยาปิ สวิวาทตฺตํ มญฺญนฺติ. ‘‘ตติยสงฺคีติโต ปุพฺเพ ปวตฺตมานานํ วเสนา’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตติยสงฺคีติโต ปุพฺเพปิ ตํ มาติการูเปน ปวตฺตเตว? นิทฺเทสํ วา สนฺธาย ตถา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อญฺญานีติ อญฺญาการานิ อภิธมฺมปกรณาทีนิ อกรึสุ, ปวตฺตนฺตานิปิ ตานิ อญฺญถา กตฺวา ปฐึสูติ อตฺโถ[Pg.59]. มญฺชุสิรีติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ตํ นามํ ปิฏกตฺตยํ อนุวตฺตนฺเตหิ ภิกฺขูหิ คยฺหติ? อิตเรหิ คยฺหมานมฺปิ วา สาสนิกปริญฺเญหิ น สาสนาวจรํ คยฺหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. นิกายนามนฺติ มหาสงฺฆิกาทินิกายนามํ, ทุตฺตคุตฺตาทิวคฺคนามญฺจ.

บทว่า ลึกซึ้ง คือ ส่วนหนึ่งมีมหาปเทสเป็นบริวารเป็นต้น. บางพวกได้ละทิ้ง คือ ทอดทิ้งพระอภิธรรมทั้งหมด เหมือนพวกสุตตันติกะ. เพราะพวกเขากล่าวว่า พระอภิธรรมนั้นไม่ใช่พุทธพจน์. บทว่า กถาวัตถุมีความขัดแย้งกันเป็นต้นนี้ กล่าวโดยอ้างถึงนัยที่มาในอรรถกถานิทานข้างล่าง. แต่บางพวกก็สำคัญว่า ปุคคลบัญญัติก็มีความขัดแย้งกัน. คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ดำเนินไปก่อนการสังคายนาครั้งที่ 3' นี้ กล่าวไว้ทำไม, มิใช่ว่าก่อนการสังคายนาครั้งที่ 3 พระอภิธรรมนั้นก็ดำเนินไปในรูปของมาติกาอยู่แล้วหรือ? พึงทราบว่า ท่านกล่าวอย่างนั้นโดยหมายถึงนิทเทส. บทว่า อื่นๆ คือ ได้ทำปกรณ์พระอภิธรรมเป็นต้นให้มีลักษณะเป็นอย่างอื่น อธิบายว่า แม้ปกรณ์ที่ดำเนินอยู่เหล่านั้น ก็นำมาสวดทำให้ผิดไปจากเดิม. คำว่า มัญชุสิริ นี้ กล่าวไว้ทำไม. เพราะชื่อนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ดำเนินตามพระไตรปิฎกไม่ถือเอา? หรือแม้เมื่อผู้อื่นถือเอาอยู่ ท่านก็กล่าวไว้โดยทำความเข้าใจว่า ผู้ที่รู้จักพระศาสนาไม่ถือเอาว่าเป็นสิ่งที่อยู่ในขอบเขตของพระศาสนา. บทว่า ชื่อของนิกาย คือ ชื่อของนิกายมีมหาสังฆิกะเป็นต้น และชื่อของกลุ่มมีทุตตคุตตะเป็นต้น.

สงฺกนฺติกานํ เภโท สุตฺตวาทีติ สงฺกนฺติกานํ อนนฺตเร เอโก นิกายเภโท สุตฺตวาที นาม ภิชฺชิตฺถ. สหาติ เอกชฺฌํ กตฺวา, คณิยมานาติ อตฺโถ.

บทว่า ความแตกแยกของพวกสังกันติกะ คือ สุตตวาที คือ นิกายแตกแยกหนึ่งชื่อว่า สุตตวาที ได้แตกแยกออกมาจากพวกสังกันติกะโดยไม่นาน. บทว่า สหะ คือ ทำรวมกัน, หมายถึง ที่นับรวมกัน.

อุปฺปนฺเน วาเท สนฺธายาติ ตติยสงฺคีติกาเล อุปฺปนฺเน วาเท สนฺธาย. อุปฺปชฺชนเกติ ตโต ปฏฺฐาย ยาว สทฺธมฺมนฺตรธานา เอตฺถนฺตเร อุปฺปชฺชนเก. สุตฺตสหสฺสาหรณญฺเจตฺถ ปรวาทภญฺชนตฺถญฺจ สกวาทปติฏฺฐาปนตฺถญฺจ. สุตฺเตกเทโสปิ หิ ‘‘สุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ สมุทายโวหารสฺส อวยเวสุปิ ทิสฺสนโต ยถา ‘‘ปโฏ ทฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. เต ปเนตฺถ สุตฺตปเทสา ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา อาคตา เวทิตพฺพา.

บทว่า อ้างถึงวาทะที่เกิดขึ้น คือ อ้างถึงวาทะที่เกิดขึ้นในสมัยสังคายนาครั้งที่ ๓. บทว่า ที่จะเกิดขึ้น คือ ที่จะเกิดขึ้นในระหว่างนี้ ตั้งแต่บัดนั้นไปจนกว่าพระสัทธรรมจะอันตรธาน. การนำพระสูตรพันหนึ่งมาในที่นี้ ก็เพื่อทำลายวาทะของผู้อื่น และเพื่อตั้งมั่นวาทะของตน. อนึ่ง แม้ส่วนหนึ่งของพระสูตรก็เรียกว่า "สูตร" เพราะปรากฏการใช้โวหารเรียกส่วนรวมในส่วนย่อยทั้งหลายด้วย เช่น "ผ้าไหม้แล้ว" และ "เห็นมหาสมุทรแล้ว". ส่วนบทแห่งพระสูตรเหล่านั้นในที่นี้ พึงทราบว่ามาแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่".

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนานิทานกถา จบแล้ว.

มหาวคฺโค

มหาวรรค

๑. ปุคฺคลกถา

๑. ปุคคลกถา

๑. สุทฺธสจฺจิกฏฺโฐ

๑. สัจจิกัตถะล้วน

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ

๑. สมฺพราทีหิ [Pg.60] ปกปฺปิตวิชฺชา, ตถาภิสงฺขตานิ โอสธานิ จ ‘‘มายา’’ติ วุจฺจนฺติ, อิธ ปน มายาย อาหิตวิเสสา อภูตญฺเญยฺยาการา อธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มายาย อมณิอาทโย มณิอาทิอากาเรน ทิสฺสมานา มายาติ วุตฺตา’’ติ อาห. สจฺจญฺเญว สจฺจิกํ, โส เอว อตฺโถ อวิปรีตสฺส ญาณสฺส วิสยภาวฏฺเฐนาติ สจฺจิกฏฺโฐ. เตนาห ‘‘ภูตฏฺโฐ’’ติ. อวิปรีตภาวโต เอว ปรโม ปธาโน อตฺโถติ ปรมตฺโถ, ญาณสฺส ปจฺจกฺขภูโต ธมฺมานํ อนิทฺทิสิตพฺพสภาโว. เตน วุตฺตํ ‘‘อุตฺตมตฺโถ’’ติ.

๑. วิชาที่ปรุงแต่งด้วยเล่ห์กลมีของอสูรชื่อสัมพระเป็นต้น และโอสถที่ปรุงแต่งขึ้นอย่างนั้น ท่านเรียกว่า "มายา" แต่ในที่นี้ เมื่อจะแสดงว่า ทรงประสงค์เอาอาการที่พึงรู้ซึ่งไม่เป็นจริงอันพิเศษที่มายาทำให้เกิดขึ้น จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ไม่ใช่แก้วมณีเป็นต้น ปรากฏโดยอาการเป็นแก้วมณีเป็นต้นด้วยมายา เรียกว่า มายา". สัจจะนั่นแหละชื่อว่า สัจจิกะ, อรรถนั้นนั่นแหละชื่อว่า สัจจิกัตถะ โดยความเป็นอารมณ์ของญาณที่ไม่วิปริต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภูตัตถะ" (อรรถที่เป็นจริง). เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่วิปริตนั่นเอง อรรถที่สูงสุดและเป็นประธาน จึงชื่อว่า ปรมัตถะ เป็นสภาวะของธรรมทั้งหลายที่ปรากฏชัดแก่ญาณซึ่งไม่อาจชี้บอกได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุตตมัตถะ" (อรรถอันสูงสุด).

อตฺถีติ วจนสามญฺเญนาติ ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๙๖; กถา. ๒๒) ‘‘อตฺถี’’ติ ปวตฺตวจนสามญฺเญน. อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉลนฺติ วทนฺติ. ปติฏฺฐํ ปจฺฉินฺทนฺโตติ เหตุํ ทูเสนฺโต, อเหตุํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. เหตุ หิ ปฏิญฺญาย ปติฏฺฐาปนโต ปติฏฺฐา, ตํ ปน เหตุํ อตฺถมตฺตโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ สจฺจิกฏฺเฐนา’’ติอาทิมาห. ปโยคโต ปน ทูสเนน สทฺธึ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. โอกาสํ อททมาโนติ ยถานุรูปํ ยุตฺตึ วตฺตุํ อวสรํ อเทนฺโต. อถ วา ปติฏฺฐํ ปจฺฉินฺทนฺโต, ปฏิญฺญํ เอว ปริวตฺเตนฺโตติ อตฺโถ. อุปลพฺภติ ปุคฺคโลติ หิ สกวาทึ อุทฺทิสฺส ปรวาทิโน ปฏิญฺญาว น ยุตฺตา อปฺปสิทฺธตฺตา วิเสสิตพฺพสฺส. เตเนวาห ‘‘อนุปลพฺภเนยฺยโต น ตว วาโท ติฏฺฐตีติ นิวตฺเตนฺโต’’ติ. รูปญฺจ อุปลพฺภติ…เป… ทสฺเสตีติ เอเตน ปรวาทินา อธิปฺเปตเหตุโน วิปรีตตฺถสาธกตฺตํ ทสฺเสติ.

บทว่า โดยสามัญแห่งคำว่า มีอยู่ คือ โดยสามัญแห่งคำที่ใช้ว่า "มีอยู่" ในประโยคเป็นต้นว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒). พวกนักตรรกะกล่าวว่า การทำลายคำพูดด้วยการตั้งข้อสงสัยในความหมาย เป็นฉล (การลวง). บทว่า ตัดที่พึ่ง คือ ประทุษร้ายเหตุ อธิบายว่า ทำให้ไม่มีเหตุ. เพราะเหตุชื่อว่า ที่พึ่ง เพราะเป็นเครื่องตั้งมั่นแห่งปฏิญญา แต่เมื่อจะแสดงเหตุนั้นโดยความเป็นเพียงเนื้อความ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ถ้าโดยสัจจิกัตถะ". ส่วนการประทุษร้ายโดยการนำไปใช้ จะปรากฏชัดในภายหลังพร้อมกับการทำลาย. บทว่า ไม่ให้โอกาส คือ ไม่ให้โอกาสเพื่อจะกล่าวเหตุผลตามสมควร. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ตัดที่พึ่ง คือ เปลี่ยนปฏิญญานั่นเอง. เพราะว่า ปฏิญญาของปรวาทีที่มุ่งถึงสกวาทีว่า "บุคคลย่อมปรากฏ" นั้น ไม่สมควร เพราะเป็นสิ่งที่ต้องจำแนก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเป็นสิ่งที่ไม่อาจปรากฏได้ วาทะของท่านจึงตั้งอยู่ไม่ได้" ดังนี้ เป็นการห้ามไว้. บทว่า รูปย่อมปรากฏ... เป็นต้น... ย่อมแสดง ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความที่เหตุที่ปรวาทีประสงค์นั้น เป็นเครื่องยังเนื้อความที่ตรงกันข้ามให้สำเร็จ.

อุปลพฺภมานํ นาม โหตีติ อาการโต ตํอาการวนฺตานํ อนญฺญตฺตาติ อธิปฺปาโย. อญฺญถาติ อาการ, อาการวนฺตานํ เภเท. เอติสฺสาติ ‘‘ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐนา’’ติ เอวํ [Pg.61] วุตฺตาย ทุติยปุจฺฉาย. เอส วิเสโสติ โย ยถาวุตฺโต ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ วิสยสฺส สภาวาการเภโท, เอส ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ วิเสโส. สภาวธมฺมานํ สามญฺญลกฺขเณน อภินฺนานมฺปิ สลกฺขณโต เภโทเยวาติ อญฺญธมฺมสฺส อญฺเญนากาเรน น กทาจิปิ อุปลพฺโภ ภเวยฺย. ยทิ สิยา, อญฺญตฺตเมว น สิยาติ รุปฺปนาทิสปจฺจยาทิอากาเรน อนุปลพฺภมาโนปิ ปุคฺคโล อตฺตโน ภูตสภาวฏฺเฐน อุปลพฺภเตวาติ วทนฺตํ ปรวาทินํ ปติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติอาทิ โจทนา อโนกาสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา ปน…เป… นิคฺคโห จ น กาตพฺโพ’’ติ. ตตฺถ นิคฺคโหติ ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ เอวํ วุตฺตนิคฺคโห, ปราชยาโรปเนน ปรวาทิโน นิคฺคณฺหนนฺติ อตฺโถ.

บทว่า ชื่อว่าสิ่งที่ปรากฏย่อมมี อธิบายว่า โดยอาการแล้ว สิ่งนั้นกับสิ่งที่มีอาการนั้นไม่ต่างกัน. บทว่า โดยประการอื่น คือ ในความต่างกันแห่งอาการและสิ่งที่มีอาการ. บทว่า แก่คำถามนี้ คือ แก่คำถามที่สองที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ถ้าอย่างนั้น บุคคลนั้นย่อมปรากฏโดยสัจจิกัตถะและปรมัตถะ". บทว่า ความพิเศษนี้ คือ ความต่างกันแห่งสภาวะและอาการที่เป็นอารมณ์ของคำถามทั้งสองตามที่กล่าวมาแล้วนั้น นี้คือความพิเศษของคำถามทั้งสอง. แม้สภาวธรรมทั้งหลายที่ไม่ต่างกันโดยสามัญลักษณะ ก็ย่อมมีความต่างกันโดยสลักขณะนั่นเอง เพราะฉะนั้น ธรรมอย่างอื่นจึงไม่อาจปรากฏโดยอาการของธรรมอย่างอื่นได้เลย. หากพึงเป็นเช่นนั้น ความเป็นอย่างอื่นก็จะไม่พึงมี. เมื่อจะแสดงว่า การคัดค้านว่า "สัจจิกัตถะใด" เป็นต้น ย่อมไม่มีโอกาสแก่ปรวาทีผู้กล่าวว่า "แม้บุคคลผู้ไม่อาจปรากฏได้โดยอาการมีปัจจัยคือความสลายไปเป็นต้น ก็ย่อมปรากฏได้โดยความเป็นสภาวะที่แท้จริงของตน" จึงกล่าวว่า "แต่ว่า... เป็นต้น... และไม่พึงทำนิคคหะ". ในคำนั้น บทว่า นิคคหะ คือ นิคคหะที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ท่านจงรู้นิคคหะ" อธิบายว่า การข่มปรวาทีด้วยการยกความพ่ายแพ้ขึ้นแสดง.

สฺวายํ ปน ยสฺมา ตสฺส วาทาปราธเหตุโก, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ โทสาปราธปริยาเยหิ วิภาวิโต. อวชานนญฺเหตฺถ นิคฺคหฏฺฐานํ. ตถา หิ ปฏิญฺญาหานิ, ปฏิญฺญานฺตรํ, ปฏิญฺญาวิโรโธ, ปฏิญฺญาสญฺญาโส, เหตฺวนฺตรํ, อตฺถนฺตรํ, นิรตฺถกํ, อวิญฺญาตตฺถํ, อสมฺพนฺธตฺถํ, อปฺปตฺตกาลํ, อูนํ, อธิกํ, ปุนรุตฺตํ, อนนุภาสนํ, อวิญฺญาตํ, อปฺปฏิภา, วิกฺเขโป, มตานุญฺญา, อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อุเปกฺขนํ, อนนุยุญฺชิตพฺพสฺส อนุโยโค, อปสิทฺธนฺตรํ, เหตฺวาภาสา จาติ ทฺวาวีสติ นิคฺคหฏฺฐานานิ ญายวาทิโน วทนฺติ.

ก็แต่นิคคหะนี้ เพราะมีเหตุมาจากความผิดพลาดแห่งวาทะของเขา เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงนิคคหะนั้น ท่านจึงแสดงไว้ในอรรถกถาโดยปริยายแห่งโทษและความผิดพลาด. การไม่รู้แจ้งในที่นี้เป็นนิคคหัฏฐาน. จริงอย่างนั้น พวกนักตรรกะกล่าวว่า นิคคหัฏฐานมี ๒๒ ประการ คือ ปฏิญญาหานิ (การละทิ้งปฏิญญา), ปฏิญญันตระ (การเปลี่ยนปฏิญญาใหม่), ปฏิญญาวิโรธะ (ปฏิญญาขัดแย้งกัน), ปฏิญญาสันยาสะ (การสละปฏิญญา), เหตวันตระ (การเปลี่ยนเหตุใหม่), อัตถันตระ (การเปลี่ยนเนื้อความใหม่), นิรัตถกะ (คำที่ไร้ประโยชน์), อวิญญาตัตถะ (คำที่ฟังไม่รู้เรื่อง), อสัมพันธัตถะ (คำที่ไม่ต่อเนื่องกัน), อัปปัตตกาล (การกล่าวผิดกาล), อูนะ (คำที่บกพร่อง), อธิกะ (คำที่เกิน), ปุนรุตตะ (คำที่กล่าวซ้ำ), อนันนุภาสนะ (การไม่กล่าวตาม), อวิญญาตะ (การไม่รู้ตาม), อัปปฏิภา (ความไม่มีปฏิภาณ), วิกเขปะ (การพูดกลบเกลื่อน), มตานุญญา (การยอมรับความเห็นของฝ่ายตรงข้าม), อนุยัญชิตัพพัสสะ อุเปกขนา (การเพิกเฉยต่อสิ่งที่ควรซักถาม), อนันนุยัญชิตัพพัสสะ อนุโยคะ (การซักถามสิ่งที่มิใช่สิ่งที่ควรซักถาม), อปสิทธันตระ (หลักการที่ผิดพลาด), และเหตุวาภาสะ (เหตุเทียม).

ตตฺถ วิสทิสูทาหรณธมฺมานุชานนํ ปฐมุทาหรเณ ปฏิญฺญาหานิ. ปฏิญฺญาตตฺถปฏิเสเธ ตทญฺญตฺถนิทฺเทโส ปฏิญฺญานฺตรํ. ปฏิญฺญาวิรุทฺธเหตุกิตฺตนํ ปฏิญฺญาวิโรโธ. ปฏิญฺญาตตฺถาปนยนํ ปฏิญฺญาสญฺญาโส. อวิเสสวุตฺเต เหตุมฺหิ ปฏิสิทฺเธ วิเสสเหตุกถนํ เหตฺวนฺตรํ. อธิกตตฺถานุปโยคิอตฺถกถนํ อตฺถนฺตรํ. มาติกาปาโฐ วิย อตฺถหีนํ นิรตฺถกํ. ติกฺขตฺตุํ วุตฺตมฺปิ สกฺขิปฏิวาทีหิ อวิทิตํ อวิญฺญาตตฺถํ. ปุพฺพาปรวเสน สมฺพนฺธรหิตํ อสมฺพนฺธตฺถํ. อวยววิปลฺลาสวจนํ อปฺปตฺตกาลํ. อวยววิกลํ อูนํ. อธิกเหตูทาหรณํ อธิกํ. ฐเปตฺวา อนุวาทํ สทฺทตฺถานํ ปุนปฺปุนํ วจนํ อตฺถาปนฺนวจนญฺจ ปุนรุตฺตํ. ปริสาย วิทิตสฺส ตีหิ วุตฺตสฺส อปจฺจุทาหาโร อนนุภาสนํ. ยํ วาทินา [Pg.62] วุตฺตํ ปริสาย วิญฺญาตํ ปฏิวาทินา ทุวิญฺญาตํ, ตํ อวิญฺญาตํ. ตํวาทินา วตฺตพฺเพ วุตฺเต ปรวาทิโน ปฏิวจนสฺส อนุปฏฺฐานํ อปฺปฏิภา. กิจฺจนฺตรปฺปสงฺเคน กถาวิจฺฉินฺทนํ วิกฺเขโป. อตฺตโน โทสานุชานเนน ปรปกฺขสฺส โทสปฺปสญฺชนํ ปรมตานุชานนํ มตานุญฺญา. นิคฺคหปฺปตฺตสฺส นิคฺคณฺหนํ อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อุเปกฺขนํ. สมฺปตฺตนิคฺคหสฺส อนิคฺคหฏฺฐาเน จ นิคฺคณฺหนํ อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อนุโยโค. เอกํ สิทฺธนฺตมนุชานิตฺวา อนิยมโต ตทญฺญสิทฺธนฺตกถาปฺปสญฺชนํ อปสิทฺธนฺตรํ. อสิทฺธา อเนกนฺติกา วิรุทฺธา จ เหตฺวาภาสา, เหตุปติรูปกาติ อตฺโถ. เตสญฺจ กถนํ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ.

ในบรรดานั้น การยอมรับธรรมที่เป็นตัวอย่างที่ไม่เหมือนกันในตัวอย่างแรก เป็นปฏิญญาหานิ. เมื่อปฏิเสธความหมายที่ปฏิญญาไว้ แล้วชี้แจงความหมายอื่น เป็นปฏิญญันตระ. การกล่าวเหตุที่ขัดแย้งกับปฏิญญา เป็นปฏิญญาวิโรธะ. การถอนความหมายที่ปฏิญญาไว้ เป็นปฏิญญาสัญญาสะ. เมื่อเหตุที่กล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจงถูกปฏิเสธ แล้วกล่าวเหตุที่จำเพาะเจาะจง เป็นเหตวันตระ. การกล่าวความหมายที่เกินความจำเป็นและไม่เป็นประโยชน์ เป็นอัตถันตระ. สิ่งที่ไร้ความหมายเหมือนการท่องมาติกา เป็นนิรัตถกะ. แม้กล่าวสามครั้งแล้ว แต่คู่กรณีและพยานยังไม่รู้ เป็นอวิญญาตัตถะ. สิ่งที่ไม่มีความสัมพันธ์กันโดยลำดับก่อนหลัง เป็นอสัมพันธัตถะ. การกล่าวคำที่สลับส่วนกัน เป็นอัปปัตตกาล. สิ่งที่ขาดส่วนประกอบ เป็นอูนะ. เหตุและตัวอย่างที่เกิน เป็นอธิกะ. การกล่าวคำที่มีความหมายซ้ำๆ กัน เว้นการกล่าวซ้ำเพื่อทบทวน และการกล่าวคำที่ซ้ำความหมาย เป็นปุนรุตตะ. การไม่กล่าวตอบสิ่งที่กล่าวสามครั้งแล้วซึ่งเป็นที่รู้กันในที่ประชุม เป็นอนันนุภาสนะ. สิ่งที่วาทีกล่าวแล้ว เป็นที่รู้กันในที่ประชุม แต่ปรวาทีรู้ได้ยาก เป็นอวิญญาตะ. เมื่อสิ่งที่วาทีควรกล่าวได้กล่าวแล้ว แต่ปรวาทีไม่สามารถกล่าวตอบได้ เป็นอัปปฏิภา. การตัดบทสนทนาด้วยการอ้างกิจอื่น เป็นวิกเขปะ. การยอมรับความผิดของตนเอง แล้วกล่าวโทษฝ่ายตรงข้าม เป็นมตานุญญา. การข่มผู้ที่ควรข่ม และการเพิกเฉยต่อผู้ที่ควรซักฟอก. การข่มในฐานะที่ไม่ควรข่ม และการซักฟอกผู้ที่ควรซักฟอก. การยอมรับหลักการหนึ่งแล้วกล่าวถึงหลักการอื่นโดยไม่แน่นอน เป็นอปสิทธันตระ. เหตุที่ไม่สำเร็จ เหตุที่ไม่แน่นอน และเหตุที่ขัดแย้งกัน เป็นเหตุวาภาสะ คือเหตุเทียม. และการกล่าวเหตุเหล่านั้น เป็นนิคคหัฏฐาน.

อิเมสุ ทฺวาวีสติยา นิคฺคหฏฺฐาเนสุ อิทํ ปฏิญฺญาย อปนยนโต สยเมว ปจฺจกฺขานโต ปฏิญฺญาสญฺญาโส นาม นิคฺคหฏฺฐานํ. เตเนวาห ‘‘อวชานเนเนว นิคฺคหํ ทสฺเสตี’’ติ. อสิทฺธตฺตาติ เอเตน ปจฺจกฺขโต อนุมานโต จ ปุคฺคลสฺส อนุปลพฺภมาห. น หิ โส ปจฺจกฺขโต อุปลพฺภติ. ยทิ อุปลพฺเภยฺย, วิวาโท เอว น สิยา, อนุมานมฺปิ ตาทิสํ นตฺถิ, เยน ปุคฺคลํ อนุมิเนยฺยุํ. ตถา หิ ตํ สาสนิโก ปุคฺคลวาที วเทยฺย ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ, อตฺถิ ปุคฺคโล’’ติ ภควตา วุตฺตตฺตา รูปเวทนาทิ วิย. ยญฺหิ ภควตา ‘‘อตฺถี’’ติ ยทิ วุตฺตํ, ตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ ยถา ตํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. ยํ ปน ปรมตฺถโต นตฺถิ, น ตํ ภควตา ‘‘อตฺถี’’ติ วุตฺตํ ยถา ตํ ปกติวาทิอาทีนํ ปกติอาทีติ, ตํ มิจฺฉา. เอตฺถ หิ ยทิ โวหารโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาโว อธิปฺเปโต, สิทฺธํ สาธนํ, อถ ปรมตฺถโต, อสิทฺโธ เหตุ ตถา อวุตฺตตฺตา. วิรุทฺโธ จ ตสฺส อนิจฺจสงฺขตปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาทิภาวาสาธนโต รูปเวทนาทีสุ ตถา ทิฏฺฐตฺตาติอาทินา ตสฺส อเหตุกภาวสฺเสว ปากฏภาวโต.

ในบรรดานิคคหัฏฐาน 22 อย่างนี้ การถอนปฏิญญาด้วยการปฏิเสธด้วยตนเองจากการถอนปฏิญญานี้แล ชื่อว่าปฏิญญาสัญญาสะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงนิคคหะด้วยการปฏิเสธนั่นเอง'. ด้วยคำว่า 'เพราะไม่สำเร็จ' นี้ ท่านกล่าวถึงการที่บุคคลไม่อาจปรากฏได้ด้วยประจักษ์และอนุมาน. เพราะบุคคลนั้นย่อมไม่อาจปรากฏได้ด้วยประจักษ์. ถ้าปรากฏได้ การโต้เถียงก็จะไม่พึงมี, แม้อนุมานเช่นนั้นก็ไม่มี ที่จะพึงอนุมานบุคคลได้. ด้วยว่า ปุคคลวาทีผู้เป็นสาวกในพระศาสนาพึงกล่าวว่า 'บุคคลย่อมปรากฏ, บุคคลมีอยู่' เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว เหมือนรูปและเวทนาเป็นต้น. ด้วยว่า สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'มีอยู่' สิ่งนั้นย่อมมีโดยปรมัตถ์ เหมือนรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ. ส่วนสิ่งใดที่ไม่มีโดยปรมัตถ์ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสว่า 'มีอยู่' เหมือนปรกติเป็นต้นของพวกปรกติวาทีเป็นต้น, สิ่งนั้นเป็นมิจฉา. ในที่นี้ หากประสงค์ความเป็นอยู่ของบุคคลโดยโวหาร การพิสูจน์ก็สำเร็จ, หากประสงค์โดยปรมัตถ์ เหตุนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่ได้กล่าวไว้อย่างนั้น. และขัดแย้งกัน เพราะไม่สามารถพิสูจน์ความเป็นอนิจจะ สังขตะ และปฏิจจสมุปปันนะเป็นต้นของบุคคลนั้นได้ และเพราะความที่บุคคลนั้นเป็นสภาพไม่มีเหตุปรากฏชัด โดยการเห็นในรูปและเวทนาเป็นต้นอย่างนั้น.

ยํ ปน พาหิรกา ปุถุ อญฺญติตฺถิยา วทนฺติ. อตฺเถว จ ปรมตฺถโต อตฺตา ญาณาภิธานสฺส ปวตฺติยา นิมิตฺตภาวโต รูปาทิ วิย. อถ วา อตฺตาติริตฺตปทตฺถนฺตโร รูปกฺขนฺโธ ขนฺธสภาวตฺตา ยถา ตํ อิตรกฺขนฺธา. ยญฺเหตฺถ ปทตฺถนฺตรํ, โส ปุคฺคโลติ อธิปฺปาโย.

ส่วนพวกเดียรถีย์ภายนอกจำนวนมากกล่าวว่า อัตตามีอยู่โดยปรมัตถ์นั่นแล เพราะเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของชื่อและญาณ เหมือนรูปเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง รูปขันธ์เป็นสิ่งอื่นจากอัตตา เพราะมีสภาพเป็นขันธ์ เหมือนขันธ์ที่เหลือ. สิ่งใดที่เป็นสิ่งอื่นในที่นี้ สิ่งนั้นคือบุคคล นี้คืออธิบาย.

เอตฺถ [Pg.63] จ ปุริมสฺส เหตุโน ปญฺญตฺติยา อเนกนฺติกตา อสิทฺธตา จ. น หิ อสโต สกวาทินํ ปติ ปรมตฺถโต ญาณาภิธานปฺปวตฺติยา นิมิตฺตภาโว สิชฺฌติ. โวหารโต เจ, ตทสิทฺธสาธนตา รูปาทิสภาววินิมุตฺตรูโปปิ ปุคฺคโล น โหตีติ เอวมาทิวิรุทฺธตฺถตา. ปจฺฉิมสฺส ปน เหตุโน สาเธตพฺพตฺถสามญฺญปริคฺคเห สิทฺธสาธนตา, รูปกฺขนฺธโต ปทตฺถนฺตรโต ปรมตฺถนฺตรภูตเวทนาทิสมฺภวสฺส อิจฺฉิตตฺตา จ. ตพฺพิเสสปริคฺคเห จ สกวาทินํ ปติ อุทาหรณาภาโว ปรปริกปฺปิตชีวปทตฺถวิรหโต. อิตรกฺขนฺธานํ เวทนาทิวินิมุตฺตอุภยสิทฺธชีวปทตฺถสหิโตปิ รูปกฺขนฺโธ น โหติ อิตรกฺขนฺธา วิยาติ วิรุทฺธตฺถตา จ.

ในข้อนี้ เหตุแรกนั้นมีความไม่แน่นอนและความไม่สำเร็จเพราะเป็นบัญญัติ. เพราะภาวะที่เป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของชื่อและญาณโดยปรมัตถ์ ย่อมไม่สำเร็จแก่สกวาทีผู้กล่าวว่าไม่มี. หากเป็นโดยโวหาร ก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่ยังไม่สำเร็จ และมีความขัดแย้งกันในเนื้อความ เช่น แม้บุคคลผู้พ้นจากสภาพแห่งรูปเป็นต้นก็ไม่มี ดังนี้เป็นต้น. ส่วนเหตุหลังนั้น เมื่อถือเอาความทั่วไปของสิ่งที่ควรพิสูจน์ ก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่สำเร็จแล้ว และเพราะปรารถนาการมีอยู่ของเวทนาเป็นต้น ซึ่งเป็นปรมัตถ์อื่นและเป็นสิ่งอื่นจากรูปขันธ์. และเมื่อถือเอาความพิเศษนั้น ก็ไม่มีตัวอย่างสำหรับสกวาที เพราะปราศจากสิ่งคือชีวิตที่ผู้อื่นกำหนดขึ้น. และมีความขัดแย้งกันในเนื้อความว่า แม้รูปขันธ์ที่ประกอบด้วยสิ่งคือชีวิตที่ยอมรับกันทั้งสองฝ่ายซึ่งพ้นจากเวทนาเป็นต้น ก็ไม่เป็นเหมือนขันธ์ที่เหลือ.

ยํ ปน กาณาทา ‘‘สุขาทีนํ นิสฺสยภาวโต’’ติ อนุมานํ วทนฺติ, เต อิทํ วตฺตพฺพา – กึ สุขาทีนํ อตฺตนิ ปฏิพทฺธํ ยโต สุขาทินิสฺสยตาย อตฺตา อนุมียติ. ยทิ อุปฺปาโท, เอวํ สนฺเต สพฺเพปิ สุขาทโย เอกโต เอว ภเวยฺยุํ การณสฺส สนฺนิหิตภาวโต อญฺญนิรเปกฺขโต จ. อถ อญฺญมฺปิ กิญฺจิ อินฺทฺริยาทิการณนฺตรมเปกฺขิตพฺพํ, ตเทว โหตุ การณํ, กิมญฺเญน อทิฏฺฐสามตฺถิเยน ปริกปฺปิเตน ปโยชนํ. อถ ปน เตสํ อตฺตาธีนา วุตฺตีติ วเทยฺยุํ, เอวมฺปิ น สิชฺฌติ อุทาหรณาภาวโต. น หิ รูปาทิวินิมุตฺโต ตาทิโส โกจิ สภาวธมฺโม สุขาทิสนฺนิสฺสยภูโต อตฺถิ, ยโต อตฺตโน อตฺตตฺถสิทฺธิยา อุทาหรณํ อปทิเสยฺยุํ. อิมินา นเยน อสมาสปทาภิเธยฺยตฺตาติอาทีนมฺปิ อยุตฺตตฺตา นิวาเรตพฺพา. ตถา ‘‘อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา’’ติ อิมินา จ ปกติอณุอาทีนมฺปิ พาหิรปริกปฺปิตานํ อสิทฺธตา วุตฺตาวาติ เวทิตพฺพา. กถํ ปน เตสํ อสิทฺธีติ? ปมาเณน อนุปลพฺภนโต. น หิ ปจฺจกฺขโต ปกติ สิทฺธา กปิลสฺสปิ อิสิโน ตสฺส อปจฺจกฺขภาวสฺส กาปิเลหิ อนุญฺญายมานตฺตา.

ส่วนพวกกณาฑะกล่าวอนุมานว่า "เพราะเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น" พวกเขาควรถูกกล่าวว่า - อะไรของสุขเป็นต้นที่ผูกพันอยู่ในอัตตา ซึ่งเป็นเหตุให้อนุมานอัตตาได้ด้วยความเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น หากเป็นความเกิดขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น สุขเป็นต้นทั้งหมดก็พึงเกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะความที่เหตุมีอยู่พร้อมและเพราะไม่ต้องอาศัยสิ่งอื่น หากจำเป็นต้องอาศัยเหตุอื่นบางอย่าง เช่น อินทรีย์เป็นต้น ก็ให้สิ่งนั้นเป็นเหตุไป จะมีประโยชน์อะไรกับสิ่งที่ถูกกำหนดขึ้นด้วยศักยภาพที่มองไม่เห็น หากพวกเขาจะกล่าวว่า การเป็นไปของสิ่งเหล่านั้นขึ้นอยู่กับอัตตา แม้เช่นนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่มีตัวอย่าง เพราะไม่มีสภาวธรรมใดๆ ที่พ้นจากรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น ที่พวกเขาจะอ้างเป็นตัวอย่างเพื่อความสำเร็จแห่งเนื้อความว่ามีอัตตา ด้วยนัยนี้ แม้การกล่าวว่า "เพราะความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวได้ด้วยบทที่มิใช่สมาส" เป็นต้น ก็ไม่สมควร จึงควรห้ามเสีย อนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยเหตุที่ "เพราะความที่อรรถะที่แท้จริงอื่นไม่สำเร็จ" นี้ ก็ได้กล่าวถึงความไม่สำเร็จของปรกติและปรมาณูเป็นต้นที่ผู้อื่นคิดขึ้นแล้ว แล้วความไม่สำเร็จของสิ่งเหล่านั้นเป็นอย่างไร? เพราะไม่ปรากฏด้วยประมาณ เพราะปรกติไม่ได้สำเร็จด้วยประจักษ์ แม้แก่อิสีกบิล เพราะความที่ภาวะไม่เป็นประจักษ์แห่งปรกตินั้น พวกกบิลยอมรับอยู่

ยํ ปน ‘‘อตฺถิ ปธานํ เภทานํ อนฺวยทสฺสนโต สกลกลาปมตฺตํ วิยา’’ติ เต อนุมานํ วทนฺติ. อิมินา หิ เภทานํ สตฺวาทีนํ วิชฺชมานปธานตา ปฏิญฺญาตา. เอตฺถ จ วุจฺจเต – สกลาทีนํ ปธานํ ตพฺพิภาเคหิ กึ อญฺญตฺตํ, อุทาหุ อนญฺญนฺติ, กิญฺเจตฺถ ยทิ อญฺญตฺตํ, สพฺโพ โลโก ปธานมโยติ สมยวิโรโธ สิยา, สณฺฐานเภเทน อญฺญตฺถ ปฏิชานนโต [Pg.64] น โทโสติ เจ? ตํ น, วลยกฏกาทิสณฺฐานเภเทปิ กนกาเภททสฺสนโต. น หิ สณฺฐานํ วตฺถุเภทนิมิตฺตํ ตสฺส อนุปาทานตฺตา. ยํ ยสฺส เภทนิมิตฺตํ, น ตํ ตสฺส อนุปาทานํ ยถา สุวณฺณมตฺติกาทิฆฏาทีนํ สุวณฺณฆโฏ มตฺติกาฆโฏ โกเสยฺยปโฏ กปฺปาสปโฏติ จ สาเธตพฺพธมฺมรหิตญฺจ อุทาหรณํ. น หิ ปธาเนกการณปุพฺพกตฺตํ สกลาทีนํ ปกติวาทิโน สิทฺธํ, นาปิ กาปิลานํ กถญฺจิ อญฺญตฺตานุชานนโต. อนญฺญตฺเต ปน อุทาหรณาภาโว. น หิ ตเทว สาเธตพฺพํ ตเทว จ อุทาหรณํ ยุตฺตํ, อนฺวยทสฺสนมฺปิ อสิทฺธํ. น หิ ตเทว เตน อนฺวิตํ ยุชฺชติ. ปธาเนน อนฺวยทสฺสนมฺปิ อสิทฺธํ ปรวาทิโนติ คุณสฺส ปธานสฺส อนนุชานนโต. อถ ยํ กิญฺจิ การณํ ปธานํ ‘‘ปธียติ เอตฺถ ผล’’นฺติ, เอวมฺปิ อสิทฺธเมว การเณ ผลสฺส อตฺถิภาวานนุชานนโต, เหตุโน จ อสิทฺธนิสฺสยตาปราภิมตเภทานนุชานนโต. อถ วิเสเสน การณายตฺตวุตฺติตา ผลสฺส สาธียติ, น กิญฺจิ วิรุทฺธํ ธมฺมานํ ยถาสกํ ปจฺจเยน ปฏิจฺจสมุปฺปตฺติยา อิจฺฉิตตฺตาติ.

ส่วนที่พวกเขากล่าวอนุมานว่า "ประธานมีอยู่ เพราะเห็นความสอดคล้องกันของความแตกต่าง เหมือนเป็นเพียงกลุ่มก้อนทั้งหมด" ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่ประธานมีอยู่ของความแตกต่าง เช่น สัตตวะเป็นต้น จึงถูกยอมรับ ในข้อนี้กล่าวว่า - ประธานของกลุ่มก้อนเป็นต้นนั้น แตกต่างจากส่วนแบ่งของมัน หรือว่าไม่แตกต่างกัน และในที่นี้ หากแตกต่างกัน โลกทั้งหมดก็จะเป็นประธานไปหมด ซึ่งจะขัดแย้งกับหลักการ หากกล่าวว่า "ไม่เป็นโทษ เพราะยอมรับความต่างกันในที่อื่นด้วยความต่างกันแห่งรูปร่าง" นั่นไม่จริง เพราะแม้รูปร่างจะต่างกัน เช่น กำไลและสร้อยข้อมือเป็นต้น ก็ยังเห็นความไม่ต่างกันของทองคำ เพราะรูปร่างไม่ใช่เครื่องหมายแห่งความแตกต่างของวัตถุ เพราะรูปร่างนั้นไม่เป็นอุปาทาน (มวลสาร) สิ่งใดเป็นเครื่องหมายแห่งความแตกต่างของสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมไม่เป็นอุปาทานของสิ่งนั้น เช่น หม้อทอง หม้อดิน ผ้าไหม ผ้าฝ้าย ของหม้อทอง หม้อดินเป็นต้น และตัวอย่างก็ปราศจากธรรมที่พึงพิสูจน์ เพราะความเป็นสิ่งที่มีประธานเป็นเหตุหนึ่งเดียวในเบื้องต้นของกลุ่มก้อนเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จแก่พวกปรกติวาที และไม่สำเร็จแก่พวกกบิลเพราะไม่ยอมรับความต่างกันโดยประการใดๆ ส่วนในกรณีที่ไม่แตกต่างกัน ก็ไม่มีตัวอย่าง เพราะไม่สมควรที่จะให้สิ่งเดียวกันเป็นสิ่งที่พึงพิสูจน์และเป็นตัวอย่าง แม้การเห็นความสอดคล้องกันก็ไม่สำเร็จ เพราะสิ่งเดียวกันย่อมไม่ประกอบกับสิ่งนั้น การเห็นความสอดคล้องกันกับประธานก็ไม่สำเร็จแก่ฝ่ายอื่น เพราะไม่ยอมรับประธานว่าเป็นคุณ หากกล่าวว่า เหตุใดๆ ก็ตามเป็นประธาน "ผลย่อมถูกเก็บไว้ในเหตุนี้" แม้เช่นนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่ยอมรับการมีอยู่ของผลในเหตุ และเพราะความที่ที่อาศัยไม่สำเร็จ และเพราะไม่ยอมรับความแตกต่างตามที่ฝ่ายอื่นปรารถนา หากแสดงภาวะที่ผลมีการเป็นไปขึ้นอยู่กับเหตุโดยเฉพาะ ก็ไม่มีอะไรขัดแย้ง เพราะปรารถนาการเกิดขึ้นโดยอาศัยกันของธรรมทั้งหลายด้วยปัจจัยของตนๆ

อปิจ ปกติวาทิโน ‘‘สตฺวรชตมสงฺขาตานํ ติณฺณํ คุณานํ สมภาโว ปกติ, สา จ นิจฺจา สตฺวาทิวิสมสภาวโต อนิจฺจโต มหตาทิวิการโต อนญฺญา’’ติ ปฏิชานนฺติ. สา เตสํ วุตฺตปฺปการา ปกติ น สิชฺฌติ ตโต วิรุทฺธสภาวโต วิการโต อนญฺญตฺตา. น หิ อสฺสสฺส วิสาณํ ทีฆํ, ตญฺจ รสฺสโต โควิสาณโต อนญฺญนฺติ วุจฺจมานํ สิชฺฌติ. กิญฺจ ภิยฺโย? ติณฺณํ เอกภาวาภาวโต. สตฺวาทิคุณตฺตยโต หิ ปกติยา อนญฺญตฺตํ อิจฺฉนฺตานํ เตสํ สตฺวาทีนมฺปิ ปกติยา อนญฺญตฺตํ อาปชฺชติ, น จ ยุตฺตํ ติณฺณํ เอกภาโวติ. เอวมฺปิ ปกติ น สิชฺฌติ. กถํ? อเนกโทสาปตฺติโต. ยทิ หิ พฺยตฺตสภาวโต วิการโต อพฺยตฺตสภาวา ปกติ อนญฺญา, เอวํ สนฺเต เหตุมนฺตตา อนิจฺจตา อพฺยาปิตา สกิริยตา อเนกตา นิสฺสิตตา ลิงฺคตา สาวยวตา ปรตนฺตฺรตาติ เอวมาทโย อเนเก โทสา ปกติยา อาปชฺชนฺติ, น ชาติวิการโต อนญฺญา ปฏิชานิตพฺพา. ตถา จ สติ สมยวิโรโธติ กปฺปนามตฺตํ ปกตีติ อสิทฺธา สาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

อนึ่ง พวกปรกติวาที ยอมรับว่า "ปรกติคือภาวะที่เสมอกันของคุณสามประการ คือ สัตตวะ รชะ และตมะ และปรกตินั้นเป็นนิจ ไม่แตกต่างจากวิการมีมหัตเป็นต้น เพราะมีสภาพไม่สม่ำเสมอมีสัตตวะเป็นต้น และไม่เที่ยง" ปรกติที่กล่าวมานั้นของพวกเขาย่อมไม่สำเร็จ เพราะความที่ปรกตินั้นไม่ต่างจากวิการที่มีสภาพขัดแย้งกับปรกตินั้น เพราะคำที่เขากล่าวว่า "เขาของม้ายาว และเขาม้านั้นไม่ต่างจากเขาโคที่สั้น" ย่อมไม่สำเร็จ และอะไรอีก? เพราะไม่มีภาวะเป็นหนึ่งเดียวกันของสามสิ่ง เพราะเมื่อปรารถนาความไม่แตกต่างกันของปรกติจากคุณสามประการมีสัตตวะเป็นต้น ความไม่แตกต่างกันของสัตตวะเป็นต้นจากปรกติก็ย่อมเกิดขึ้น และไม่สมควรที่จะให้สามสิ่งเป็นสิ่งเดียวกัน แม้เช่นนี้ ปรกติก็ไม่สำเร็จ อย่างไร? เพราะเกิดโทษหลายประการ หากปรกติซึ่งมีสภาพไม่ปรากฏ ไม่แตกต่างจากวิการซึ่งมีสภาพปรากฏ เมื่อเป็นเช่นนั้น โทษหลายประการ เช่น การมีเหตุ การไม่เที่ยง การไม่แผ่ไป การมีการกระทำ การมีหลายอย่าง การอาศัยผู้อื่น การเป็นเครื่องหมาย (ลิลคะ) การมีส่วนประกอบ การเป็นของผู้อื่น เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ปรกติ และไม่ควรยอมรับว่าไม่แตกต่างจากวิการโดยกำเนิด และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะขัดแย้งกับหลักการ ดังนั้น พึงถึงข้อสรุปในเรื่องนี้ว่า ปรกติเป็นเพียงการคิดขึ้นมา จึงไม่สำเร็จ

ปกติยา [Pg.65] จ อสิทฺธาย ตํนิมิตฺตกภาเวน วุจฺจมานา มหตาทโยปิ อสิทฺธา เอว. ยถา จ ปกติ มหตาทโย จ, เอวํ อิสฺสรปชาปติปุริสกาลสภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ. เอเตสุ หิ อิสฺสโร ตาว น สิชฺฌติ อุปการสฺส อทสฺสนโต. สตฺตานญฺหิ ชาติยํ มาตาปิตูนํ พีชเขตฺตภาเวน กมฺมสฺส หีนตาทิวิภาคกรเณน, ตโต ปรญฺจ อุตุอาหารานํ พฺรูหนุปตฺถมฺภเนน, อินฺทฺริยานํ ทสฺสนาทิกิจฺจสาธเนน อุปกาโร ทิสฺสติ, น, เอวมิสฺสรสฺส. หีนตาทิวิภาคกรณมิสฺสรสฺสาติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. ยถาวุตฺโต อุปการวิเสโส อิสฺสรนิมฺมิโต, น กมฺมุนาติ สาธนียเมตํ. อิตรตฺราปิ สมานเมตนฺติ เจ? น, กมฺมโต ผลนิยมสิทฺธตฺตา. สติ หิ กตูปจิเต กมฺมสฺมึ ตตฺถ ยํ อกุสลํ, ตโต หีนตา, ยํ กุสลํ, ตโต ปณีตตาติ สิทฺธเมตํ. อิสฺสรวาทินาปิ หิ น สกฺกา กมฺมํ ปฏิกฺขิปิตุํ.

และเมื่อปรกติไม่สำเร็จ มหัตเป็นต้นที่ถูกกล่าวโดยความเป็นสิ่งที่มีปรกตินั้นเป็นนิมิต (เหตุ) ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน และเช่นเดียวกับปรกติและมหัตเป็นต้น พระอิศวร พระประชาบดี บุรุษ กาล สภาวะ นิยติ และความปรารถนาเป็นต้น ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน ในบรรดาสิ่งเหล่านี้ พระอิศวรย่อมไม่สำเร็จ เพราะไม่เห็นการอุปการะ เพราะในการเกิดของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเห็นการอุปการะของมารดาบิดาโดยความเป็นพืชและเป็นนา ด้วยการทำความแตกต่างมีความเลวเป็นต้นแห่งกรรม หลังจากนั้น ด้วยการทำให้เจริญและสนับสนุนของฤดูและอาหาร และด้วยการทำกิจมีการเห็นเป็นต้นของอินทรีย์ให้สำเร็จ แต่ไม่เห็นการอุปการะของพระอิศวรเช่นนั้น หากกล่าวว่า "การทำความแตกต่างมีความเลวเป็นต้นเป็นของพระอิศวร" นั่นไม่จริง เพราะไม่สำเร็จ การอุปการะพิเศษที่กล่าวมานั้นมีพระอิศวรเป็นนิมิต ไม่ใช่มีกรรมเป็นนิมิต สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ท่านต้องพิสูจน์ให้สำเร็จ หากกล่าวว่า "ในกรณีอื่นก็เหมือนกัน" นั่นไม่จริง เพราะความแน่นอนแห่งผลจากกรรมเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้ว เพราะในเมื่อกรรมที่ทำและสั่งสมไว้มีอยู่ สิ่งใดเป็นอกุศล ความเลวก็เกิดจากสิ่งนั้น สิ่งใดเป็นกุศล ความประณีตก็เกิดจากสิ่งนั้น สิ่งนี้สำเร็จแล้ว เพราะแม้พวกอิศวรวาทีก็ไม่สามารถปฏิเสธกรรมได้

อปิเจตสฺส โลกวิจิตฺตสฺส อิสฺสรนิมฺมานภาเว พหู โทสา สมฺภวนฺติ. กถํ? ยทิ สพฺพมิทํ โลกวิจิตฺตํ อิสฺสรนิมฺมิตํ, สเหว วจเนน ปวตฺติตพฺพํ, น กเมน. น หิ สนฺนิหิตการณานํ ผลานํ กเมน อุปฺปตฺติ ยุตฺตา, การณนฺตราเปกฺขาย อิสฺสรสฺส สามตฺถิยหานิ. จกฺขาทีนํ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ การณภาโว น ยุตฺโต. กโรตีติ หิ การณนฺติ. อิสฺสโร เอว จ การโกติ สพฺพการณานํ การณภาวหานิ. เยหิ ปุถุวิเสเสหิ อิสฺสโร ปสีเทยฺย, เตสญฺจ สยํการตา อาปชฺชติ, ตถา สพฺเพสํ เหตุกานํ การณภาโว. ยญฺเชตํ นิมฺมานํ, ตญฺจสฺส อตฺตทตฺถํ วา สิยา, ปรตฺถํ วา สิยา. อตฺตทตฺถตายํ อตฺตโน อิสฺสรภาวหานิ อกตกิจฺจตาย อิสิตาวสิตาภาวโต. เตน วา นิมฺมิเตน ยํ อตฺตโน กาตพฺพํ, ตํ กสฺมา สยเมว น กโรติ. ปรตฺถตายํ ปน ปโร นาเมตฺถ โลโก เอวาติ กิมตฺถิยํ ตสฺส นิรยาทิโรคาทิวิสาทินิมฺมานํ. ยา จสฺส อิสฺสรตา, สา สยํกตา วา สิยา ปรํกตา วา อเหตุกา วา. ตตฺถ สยํกตา เจ, ตโต ปุพฺเพ อนิสฺสรภาวาปตฺติ. ปรํกตา เจ, ปจฺฉาปิ อนิสฺสรภาวาปตฺติ สอุตฺตรตา จ สิยา. อเหตุกา เจ, น กสฺสจิ อนิสฺสรตาติ เอวมิสฺสรสฺสปิ อสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

ยิ่งกว่านั้น เมื่อโลกอันวิจิตรนี้มีความเป็นสิ่งที่พระอิศวรเนรมิต โทษหลายประการย่อมเกิดขึ้น. อย่างไร? หากโลกอันวิจิตรทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่พระอิศวรเนรมิต ก็ควรจะเป็นไปพร้อมกับคำสั่งเท่านั้น ไม่ใช่เป็นไปตามลำดับ. เพราะการเกิดขึ้นตามลำดับของผลที่มีเหตุปรากฏพร้อมอยู่แล้วไม่สมควร, และการต้องอาศัยเหตุอื่น ย่อมเป็นการเสื่อมแห่งอานุภาพของพระอิศวร. ความเป็นเหตุของจักขุเป็นต้นในจักขุวิญญาณเป็นต้นก็ไม่สมควร. เพราะชื่อว่าเหตุเพราะอรรถว่ากระทำ. และเมื่อพระอิศวรเท่านั้นเป็นผู้กระทำ ความเป็นเหตุของเหตุทั้งปวงย่อมเสื่อมไป. ความที่ความพิเศษต่างๆ เหล่านั้นเป็นการกระทำของตนเองย่อมมีแก่พระอิศวรผู้จะพึงพอใจด้วยความพิเศษเหล่านั้น, ความเป็นเหตุของธรรมที่มีเหตุทั้งปวงก็เช่นกัน. การเนรมิตนี้ พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ตน หรือเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ในความเป็นไปเพื่อประโยชน์ตน ความเป็นพระอิศวรของตนย่อมเสื่อมไป เพราะความเป็นผู้ยังทำกิจไม่เสร็จ และเพราะความไม่มีภาวะที่ตนปรารถนาแล้วสำเร็จ. หรือว่าสิ่งที่ตนพึงกระทำด้วยสิ่งที่เนรมิตนั้น เหตุไฉนจึงไม่กระทำด้วยตนเองเสียเลย. ส่วนในความเป็นไปเพื่อประโยชน์ผู้อื่น คำว่า 'ผู้อื่น' ในที่นี้ก็คือโลกนั่นเอง การเนรมิตนรกเป็นต้น โรคเป็นต้น และความเศร้าโศกเป็นต้นแก่โลกนั้น จะมีประโยชน์อะไร. และความเป็นพระอิศวรของเขานั้น พึงเป็นสิ่งที่ตนเองทำ หรือผู้อื่นทำ หรือไม่มีเหตุ. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น หากเป็นสิ่งที่ตนเองทำ ย่อมถึงความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวรก่อนหน้านั้น. หากเป็นสิ่งที่ผู้อื่นทำ แม้ในภายหลังก็ย่อมถึงความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวร และพึงมีความเป็นผู้มีผู้อื่นยิ่งกว่า. หากไม่มีเหตุ ก็จะไม่มีความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวรแก่ใครๆ เลย พึงทราบความไม่สำเร็จแม้แห่งพระอิศวรด้วยประการฉะนี้.

ยถา จ อิสฺสโร, เอวํ ปชาปติ ปุริโส จ. นามมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโส. เตหิ วาทีหิ ปกปฺปิตํ ยทิทํ ‘‘ปชาปติ ปุริโส’’ติ. ตํนิมิตฺตกํ [Pg.66] ปน โลกปฺปวตฺตึ อิจฺฉนฺตานํ ปชาปติวาเท ปุริสวาเท จ อิสฺสรวาเท วิย โทสา อสิทฺธิ จ วิธาตพฺพา. ยถา เจเต อิสฺสราทโย, เอวํ กาโลปิ อสิทฺโธ ลกฺขณาภาวโต. ปรมตฺถโต หิ วิชฺชมานานํ ธมฺมานํ สภาวสงฺขาตํ ลกฺขณํ อุปลพฺภติ. ยถา ปถวิยา กถินตา, น เอวํ กาลสฺส, ตสฺมา นตฺถิ ปรมตฺถโต กาโลติ. กาลวาที ปนาห ‘‘วตฺตนาลกฺขโณ กาโล’’ติ. โส วตฺตพฺโพ ‘‘กา ปนายํ วตฺตนา’’ติ. โส อาห ‘‘สมยมุหุตฺตาทีนํ ปวตฺตี’’ติ. ตมฺปิ น, รูปาทีหิ อตฺถนฺตรภาเวน อนิทฺธาริตตฺตา. ปรมตฺถโต หิ อนิทฺธาริตสภาวสฺส วตฺตนาลกฺขณตายํ สสวิสาณาทีนมฺปิ ตํลกฺขณตา อาปชฺเชยฺย.

พระประชาบดีและบุรุษก็เช่นเดียวกับพระอิศวร. ในเรื่องนี้มีความต่างกันเพียงชื่อเท่านั้น. สิ่งที่วาทะเหล่านั้นกำหนดขึ้นว่า 'พระประชาบดี บุรุษ' นี้. ส่วนสำหรับผู้ที่ปรารถนาการเป็นไปของโลกที่มีสิ่งนั้นเป็นนิมิต พึงกำหนดโทษและความไม่สำเร็จในประชาบดีวาทะและปุริสวาทะ เช่นเดียวกับในอิสสรวาทะ. และกาลก็ไม่สำเร็จเช่นเดียวกับพระอิศวรเป็นต้นเหล่านี้ เพราะไม่มีลักษณะ. ด้วยว่าโดยปรมัตถ์ ลักษณะที่กล่าวคือสภาวะของธรรมทั้งหลายที่มีอยู่ย่อมปรากฏ. ความแข็งของปฐวีมีอยู่ฉันใด ของกาลหามีอย่างนั้นไม่ เพราะฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มี. ส่วนกาลวาทีกล่าว่า 'กาลมีลักษณะคือการเป็นไป'. เขาพึงถูกย้อนถามว่า 'ก็การเป็นไปนี้คืออะไร?'. เขาตอบว่า 'คือความเป็นไปแห่งสมัยและมุหุตเป็นต้น'. คำนั้นก็ไม่ใช่ เพราะความเป็นอย่างอื่นจากรูปเป็นต้นยังไม่ถูกกำหนด. ด้วยว่าโดยปรมัตถ์ เมื่อสิ่งที่ยังไม่ถูกกำหนดสภาวะมีลักษณะคือการเป็นไป แม้เขากระต่ายเป็นต้นก็พึงมีลักษณะนั้นด้วย.

ยํ ปน วทนฺติ กาณาทา ‘‘อปรสฺมึ อปรํ ยุคปทิ จิรํ ขิปฺปมิติ กาลลิงฺคานีติ ลิงฺคสพฺภาวโต อตฺถิ กาโล’’ติ, ตํ อยุตฺตํ ลิงฺคิโน อนุปลพฺภมานตฺตา. สิทฺธสมฺพนฺเธสุ หิ ลิงฺเคสุ ลิงฺคมตฺตคฺคหเณน ลิงฺคินิ อวโพโธ ภเวยฺย. น จ เกนจิ อวิปรีตเจตสา เตน ลิงฺเคน สห กทาจิ กาลสงฺขาโต ลิงฺคี คหิตปุพฺโพติ. อโต น ยุตฺตํ ‘‘ลิงฺคสพฺภาวโต อตฺถิ กาโล’’ติ. ‘‘อปรสฺมึ อปร’’นฺติอาทิกสฺส วิเสสสฺส นิมิตฺตภาวโต ยุตฺตนฺติ เจ? น, ปฐมชาตตาทินิมิตฺตกตฺตา ตสฺส. น จ ปฐมชาตตาทิ นาม โกจิ ธมฺโม อตฺถิ อญฺญตฺร สมญฺญามตฺตโตติ นตฺเถว ปรมตฺถโต กาโล. กิญฺจ ภิยฺโย, พหูนํ เอกภาวาปตฺติโต. อตีตาทิวิภาเคน หิ โลกสมญฺญาวเสน พหู กาลเภทา. ตฺวญฺเจตํ เอกํ วทสีติ พหูนํ เอกภาวาภาวโต นตฺเถว ปรมตฺถโต กาโล. ตถา เอกสฺส อเนกภาวาปตฺติโต. โย หิ อยํ อชฺช วตฺตมานกาโล, โส หิยฺโย อนาคโต อโหสิ, สฺเว อตีโต ภวิสฺสติ. หิยฺโย จ วตฺตมาโน อชฺช อตีโต อโหสิ, ตถา สฺเว วตฺตมาโนปิ อปรชฺช. น เจกสภาวสฺส อเนกสภาวตา ยุตฺตาติ อสิทฺโธ ปรมตฺถโต กาโล. ธมฺมปฺปวตฺตึ ปน อุปาทาย กปฺปนามตฺตสิทฺธาย โลกสมญฺญาย อตีตาทิวิภาคโต โวหรียตีติ โวหารมตฺตโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

ส่วนคำที่พวกกณาฑะกล่าวว่า 'ในสิ่งอื่นมีสิ่งอื่น, พร้อมกัน, นาน, เร็ว เหล่านี้เป็นเครื่องหมายของกาล เพราะความมีอยู่แห่งเครื่องหมาย กาลจึงมีอยู่' นั้นไม่สมควร เพราะไม่ปรากฏสิ่งที่มีเครื่องหมาย. เพราะในเครื่องหมายที่มีความสัมพันธ์กันสำเร็จแล้ว ความรู้ในสิ่งที่มีเครื่องหมายพึงมีได้ด้วยการรับรู้เพียงเครื่องหมาย. แต่ไม่มีใครที่มีจิตไม่วิปลาสเคยรับรู้สิ่งที่มีเครื่องหมายที่เรียกว่ากาลพร้อมกับเครื่องหมายนั้นมาก่อนเลย. ฉะนั้น การกล่าวว่า 'กาลมีอยู่เพราะความมีอยู่แห่งเครื่องหมาย' จึงไม่สมควร. หากจะกล่าวว่า 'สมควร เพราะเป็นนิมิตแห่งความพิเศษมีคำว่า ในสิ่งอื่นมีสิ่งอื่น เป็นต้น' ก็ไม่ใช่ เพราะความพิเศษนั้นมีภาวะที่เกิดก่อนเป็นต้นเป็นนิมิต. และธรรมที่ชื่อว่าภาวะที่เกิดก่อนเป็นต้นนั้นไม่มีอยู่ นอกจากเป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น เพราะฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มีแน่นอน. ยิ่งกว่านั้น เพราะจะกลายเป็นว่าสิ่งหลายอย่างเป็นอย่างเดียวกัน. ด้วยว่ากาลมีความต่างกันมากโดยการแบ่งเป็นอดีตเป็นต้นตามสมัญญาของโลก. และท่านกล่าวว่ากาลนี้เป็นหนึ่งเดียว เพราะความที่สิ่งหลายอย่างจะเป็นอย่างเดียวกันไม่ได้ โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มี. เช่นเดียวกัน เพราะจะกลายเป็นว่าสิ่งเดียวมีหลายสภาวะ. ด้วยว่ากาลปัจจุบันในวันนี้ เมื่อวานนี้ได้เป็นอนาคต พรุ่งนี้จักเป็นอดีต. และกาลปัจจุบันเมื่อวานนี้ วันนี้ได้เป็นอดีตไปแล้ว กาลปัจจุบันในวันพรุ่งนี้ก็จะเป็นอดีตในวันมะรืนเช่นกัน. และความที่สิ่งที่มีสภาวะเดียวจะมีหลายสภาวะนั้นไม่สมควร ฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่สำเร็จ. แต่พึงทราบว่ากาลเป็นเพียงโวหารเท่านั้น เพราะมีการเรียกขานโดยการแบ่งเป็นอดีตเป็นต้น ตามสมัญญาของโลกที่สำเร็จเพียงการสมมติโดยอาศัยความเป็นไปของธรรม.

สภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ อสิทฺธา. กึ การณา? ลกฺขณาภาวา. น หิ สภาวโต นิยติยทิจฺฉา สมฺภวติ. อญฺญถา เอวํวิโธ โกจิ [Pg.67] ภาโว อตฺถิ เจ, เตสํ สภาวสงฺขาเตน ลกฺขเณน ภวิตพฺพํ, ปติฏฺฐาปกเหตุนา จ น จตฺถิ. เกวลํ ปเนเต วาทา วิมทฺทิยมานา อเหตุวาเท เอว ติฏฺฐนฺติ, น จาเหตุกํ โลกวิจิตฺตํ วิเสสาภาวปฺปสงฺคโต. อเหตุกภาเว หิ ปวตฺติยา ยฺวายํ นรสุรนิรยติรจฺฉานาทีสุ อินฺทฺริยาทีนํ วิเสโส, ตสฺส อภาโว อาปชฺชติ, น จายํ ปณฺฑิเตหิ อิจฺฉิโต. กิญฺจ? ทิฏฺฐภาวโต. ทิฏฺฐา หิ จกฺขาทิโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ พีชาทิโต องฺกุราทีนํ ปวตฺติ, ตสฺมาปิ เหตุโตวายํ ปวตฺติ. ตถา ปุเร ปจฺฉา จ อภาวโต. ยโต ยโต หิ ปจฺจยสามคฺคิโต ยํ ยํ ผลํ นิพฺพตฺตติ, ตโต ปุพฺเพ ปจฺฉา จ น ตสฺส นิพฺพตฺติ สมฺภวติ, กิญฺจ พหุนา. ยทิ อเหตุโต ปวตฺติ สิยา, อเหตุกา ปวตฺตีติ อิมาปิ วาจา ยถาสกปจฺจยสมวายโต ปุเร ปจฺฉา จ ภเวยฺยุํ, น จ ภวนฺติ อลทฺธปฺปจฺจยตฺตา, มชฺเฌ เอว จ ภวนฺติ ลทฺธปฺปจฺจยตฺตา. เอวํ สพฺเพปิ สงฺขตา ธมฺมาติ น สิชฺฌติ อเหตุวาโท. ตสฺมิญฺจ อสิทฺเธ ปวตฺติยา อเหตุภาโว วิย อเหตุปริยายวิเสสภูตา สภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ อสิทฺธา เอว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

สภาวะ นิยติ และยทิจฉา (ความบังเอิญ) เป็นต้น ก็ไม่สำเร็จ. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีลักษณะ. เพราะนิยติและยทิจฉาโดยสภาวะย่อมไม่มี. มิฉะนั้น หากมีภาวะเช่นนี้อยู่ ก็พึงมีลักษณะที่นับว่าเป็นสภาวะของสิ่งเหล่านั้น และไม่มีเหตุที่ตั้งมั่น. แต่วาทะเหล่านี้เมื่อถูกพิจารณาอย่างละเอียดแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในอเหตุกวาทะเท่านั้น, และโลกอันวิจิตรนี้ก็ไม่ใช่สิ่งที่ไม่มีเหตุ เพราะจะพึงถึงความไม่มีความพิเศษ. เพราะหากการดำเนินไปไม่มีเหตุ ความพิเศษของอินทรีย์เป็นต้นในมนุษย์ เทวดา นรก และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้นนี้ ย่อมถึงความไม่มี, และสิ่งนี้ไม่เป็นที่ปรารถนาของบัณฑิตทั้งหลาย. ยิ่งกว่านั้น เพราะความเป็นสิ่งที่เห็นได้. เพราะการดำเนินไปของจักขุวิญญาณเป็นต้นจากจักขุเป็นต้น และของหน่อเป็นต้นจากเมล็ดเป็นต้น ย่อมเป็นสิ่งที่เห็นได้, เพราะฉะนั้น การดำเนินไปนี้จึงมีเหตุ. เช่นเดียวกัน เพราะไม่มีอยู่ก่อนและหลัง. เพราะผลใดๆ ย่อมเกิดขึ้นจากความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยใดๆ การเกิดขึ้นของผลนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นก่อนและหลังปัจจัยนั้น, จะกล่าวอะไรมากไปกว่านี้. ถ้าการดำเนินไปไม่มีเหตุ แม้คำพูดที่ว่า “การดำเนินไปไม่มีเหตุ” เหล่านี้ ก็พึงเกิดขึ้นก่อนและหลังตามความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยของตน, แต่ก็ไม่เกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้รับปัจจัย, และเกิดขึ้นเฉพาะในระหว่างเท่านั้นเพราะได้รับปัจจัยแล้ว. ธรรมสังขารทั้งปวงก็เป็นเช่นนี้ เพราะฉะนั้น อเหตุกวาทะจึงไม่สำเร็จ. และเมื่ออเหตุกวาทะไม่สำเร็จ พึงทราบว่าสภาวะ นิยติ และยทิจฉาเป็นต้น ซึ่งเป็นความพิเศษในประเภทที่ไม่มีเหตุ เช่นเดียวกับการที่การดำเนินไปไม่มีเหตุ ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน.

ยํ ปน กาณาทา ‘‘ปรมาณโว นิจฺจา, เตหิ ทฺวิอณุกาทิผลํ นิพฺพตฺตติ, ตญฺจ อนิจฺจํ, ตสฺส วเสเนตํ โลกวิจิตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตมฺปิ มิจฺฉาปริกปฺปมตฺตํ. น หิ ปรมาณโว นาม สนฺติ อญฺญตฺร ภูตสงฺฆาตา. โส ปน อนิจฺโจว, น จ นิจฺจโต อนิจฺจสฺส นิพฺพตฺติ ยุตฺตา ตสฺส การณภาวานุปปตฺติโต ตถา อทสฺสนโต จ. ยทิ จ โส กสฺสจิ การณภาวํ คจฺเฉยฺย, อนิจฺโจ เอว สิยา วิการาปตฺติโต. น จายํ สมฺภโว อตฺถิ, ยํ วิการํ อนาปชฺชนฺตเมว การณํ ผลํ นิพฺพตฺเตยฺยาติ. วิการญฺเจ อาปชฺชติ, กุตสฺส นิจฺจตาวกาโส, ตสฺมา วุตฺตปฺปการา ปรมาณโว สตฺตา อนิจฺจา, อญฺเญปิ นิจฺจาทิภาเวน พาหิรเกหิ ปริกปฺปิตา อสิทฺธา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ธมฺมปฺปเภทโต ปน อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา’’ติ.

ส่วนสิ่งที่พวกกณาฑะกล่าวว่า “ปรมาณูทั้งหลายเป็นของเที่ยง, ผลมีทวิอณูเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นจากปรมาณูเหล่านั้น, และผลนั้นเป็นของไม่เที่ยง, โลกอันวิจิตรนี้เป็นไปตามอำนาจของผลนั้น” ดังนี้ แม้คำนั้นก็เป็นเพียงการสมมติผิด. เพราะปรมาณูที่ชื่อว่ามีอยู่ นอกจากความประชุมแห่งภูตรูปแล้ว หามีไม่. แต่ความประชุมแห่งภูตรูปนั้นเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้น, และการเกิดขึ้นของสิ่งที่ไม่เที่ยงจากสิ่งเที่ยงก็ไม่สมควร เพราะความเป็นเหตุของสิ่งนั้นไม่สมเหตุสมผล และเพราะไม่ปรากฏเช่นนั้น. และถ้าสิ่งนั้นพึงถึงความเป็นเหตุของสิ่งใด ก็พึงเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้น เพราะถึงความแปรปรวน. และความเป็นไปได้ที่เหตุจะไม่ถึงความแปรปรวนเลยแล้วยังให้ผลเกิดขึ้นนั้นไม่มี. และถ้าถึงความแปรปรวนแล้ว โอกาสที่สิ่งนั้นจะเป็นของเที่ยงจะมีได้อย่างไร, เพราะฉะนั้น ปรมาณูที่มีอยู่ตามที่กล่าวมาแล้วจึงเป็นของไม่เที่ยง, แม้สิ่งอื่นที่พวกเดียรถีย์สมมติว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน พึงทราบดังนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะความจริงอื่นนอกจากประเภทของธรรมไม่สำเร็จ”.

เอตฺถาห ‘‘ยทิ ปรมตฺถโต ปุคฺคโล น อุปลพฺภติ, เอวํ ปน ปุคฺคเล อนุปลพฺภมาเน อถ กสฺมา ภควา ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’ติ (อ. นิ. ๔.๙๕; กถา. ๒๒), ‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมิ’นฺติ [Pg.68] (อ. นิ. ๔.๙๕; กถา. ๒๒) จ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวํ ปเวเทสี’’ติ. วิเนยฺยชฺฌาสยวเสน. ตถา ตถา วิเนตพฺพานญฺหิ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน วิเนยฺยทมนกุสโล สตฺถา ธมฺมํ เทเสนฺโต โลกสมญฺญานุรูปํ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลคฺคหณํ กโรติ, น ปรมตฺถโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวโต.

ในที่นี้มีคำถามว่า 'หากโดยปรมัตถ์ บุคคลหาไม่ได้ เมื่อบุคคลหาไม่ได้เช่นนี้ เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงทรงประกาศความเป็นอยู่ของบุคคลในที่นั้นๆ ว่า บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่ (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒) และว่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒) ดังนี้เล่า?' (ตอบว่า) เพราะทรงอาศัยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล. ด้วยว่าพระศาสดาผู้ฉลาดในการฝึกเวไนยบุคคล เมื่อทรงแสดงธรรมโดยอาศัยอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรแนะนำอย่างนั้นๆ ย่อมทรงทำการระบุถึงบุคคลในที่นั้นๆ ตามสมมติของโลก ไม่ใช่เพราะบุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์.

อปิจ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ปุคฺคลกถํ กเถติ หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ, กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถํ, ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ, อานนฺตริยทีปนตฺถํ, พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ, ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถํ, ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ, โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถญฺจาติ. ‘‘ขนฺธา ธาตู อายตนานิ หิรียนฺติ โอตฺตปฺปนฺตี’’ติ หิ วุตฺเต มหาชโน น ชานาติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ปฏิสตฺตุ วา โหติ ‘‘กิมิทํ ขนฺธา ธาตู อายตนานิ หิรียนฺติ โอตฺตปฺปนฺติ นามา’’ติ. ‘‘อิตฺถี หิรียติ โอตฺตปฺปติ, ปุริโส, ขตฺติโย, พฺราหฺมโณ’’ติ ปน วุตฺเต ชานาติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, น ปฏิสตฺตุ โหติ, ตสฺมา ภควา หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘ขนฺธา กมฺมสฺสกา, ธาตุโย อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺมา กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถมฺปิ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘เวฬุวนาทโย มหาวิหารา ขนฺเธหิ การาปิตา, ธาตูหิ, อายตเนหี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตถา ‘‘ขนฺธา มาตรํ ชีวิตา โวโรเปนฺติ, ปิตรํ, อรหนฺตํ, รุหิรุปฺปาทกมฺมํ, สงฺฆเภทกมฺมํ กโรนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ, ‘‘ขนฺธา เมตฺตายนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ, ‘‘ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺมา ภควา ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ อานนฺตริยทีปนตฺถํ พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถญฺจ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘ขนฺธา ทานํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ มหาชโน น ชานาติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ปฏิสตฺตุ วา โหติ ‘‘กิมิทํ ขนฺธา ธาตู อายตนานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ นามา’’ติ. ‘‘ปุคฺคโล ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ ปน วุตฺเต ชานาติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, น ปฏิสตฺตุ โหติ, ตสฺมา ภควา ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ. โลกสมฺมุติญฺจ พุทฺธา ภควนฺโต นปฺปชหนฺติ โลกสมญฺญาย โลกาภิลาเป ฐิตาเยว ธมฺมํ เทเสนฺติ, ตสฺมา ภควา โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถมฺปิ ปุคฺคลกถํ กเถตีติ อิเมหิ อฏฺฐหิ [Pg.69] การเณหิ ภควา ปุคฺคลกถํ กเถติ, น ปรมตฺถโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวโตติ เวทิตพฺพํ.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องบุคคลด้วยเหตุ 8 ประการ คือ เพื่อทรงแสดงหิริโอตตัปปะ เพื่อทรงแสดงความเป็นเจ้าของกรรมเป็นต้น เพื่อทรงแสดงความเพียรเฉพาะตน เพื่อทรงแสดงอนันตริยกรรม เพื่อทรงแสดงพรหมวิหาร เพื่อทรงแสดงบุพเพนิวาส เพื่อทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา และเพื่อไม่ทรงละสมมติของโลก เพราะเมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว" มหาชนย่อมไม่รู้ ย่อมถึงความหลง หรือย่อมเป็นปฏิปักษ์ว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว ชื่ออะไร" แต่เมื่อกล่าวว่า "หญิงย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว, ชาย, กษัตริย์, พราหมณ์" ย่อมรู้ ไม่ถึงความหลง ไม่เป็นปฏิปักษ์ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงหิริโอตตัปปะ แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์มีกรรมเป็นของตน, ธาตุ อายตนะ" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความเป็นเจ้าของกรรมเป็นต้น แม้เมื่อกล่าวว่า "มหาวิหารมีเวฬุวันเป็นต้น อันขันธ์ ธาตุ อายตนะ สร้างแล้ว" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อีกอย่าง แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมปลงชีวิตมารดา, บิดา, พระอรหันต์, ย่อมทำโลหิตให้ห้อ, ทำสังฆเภท" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมแผ่เมตตา" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมระลึกบุพเพนิวาส" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความเพียรเฉพาะตน เพื่อทรงแสดงอนันตริยกรรม เพื่อทรงแสดงพรหมวิหาร และเพื่อทรงแสดงบุพเพนิวาส แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมรับทาน" มหาชนย่อมไม่รู้ ย่อมถึงความหลง หรือย่อมเป็นปฏิปักษ์ว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมรับทาน ชื่ออะไร" แต่เมื่อกล่าวว่า "บุคคลย่อมรับ" ย่อมรู้ ไม่ถึงความหลง ไม่เป็นปฏิปักษ์ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา และพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงละสมมติของโลก ย่อมทรงแสดงธรรมโดยตั้งอยู่ในสมัญญาของโลกและโวหารของโลกนั่นเอง เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อไม่ทรงละสมมติของโลกด้วย เพราะเหตุ 8 ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคล ไม่ใช่เพราะบุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์ ดังนี้ พึงทราบ

ธมฺมปฺปเภทากาเรเนวาติ ยถาวุตฺตรูปาทิธมฺมปฺปเภทโต อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา รูปาทิธมฺมปฺปเภทากาเรเนว ปุคฺคลสฺส อุปลทฺธิยา ภวิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตน ‘‘กึ ตว ปุคฺคโล อุปลพฺภมาโน รุปฺปนากาเรน อุปลพฺภติ, อุทาหุ อนุภวนสญฺชานนาภิสงฺขรณวิชานเนสุ อญฺญตรากาเรนา’’ติ ทสฺเสติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส โลเก อภาวโต. อวิเสสวิเสเสหิ ปุคฺคลูปลพฺภสฺส ปฏิญฺญาปฏิกฺเขปปกฺขา อนุชานนาวชานนปกฺขา. ยทิปิเม ทฺเวปิ ปกฺขา อนุโลมปฏิโลมนเยสุ ลพฺภนฺติ, อาทิโต ปน ปฐมํ ฐเปตฺวา ปวตฺโต ปฐมนโย, อิตโร ทุติยนฺติ อิมํ เนสํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุชานนา…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ยถาธิกตาย ลทฺธิยา อนุโลมนโต เจตฺถ ปฐโม นโย อนุโลมปกฺโข, ตพฺพิโลมนโต อิตโร ปฏิโลมปกฺโขติ วุตฺโตติ เวทิตพฺพนฺติ.

คำว่า "โดยอาการแห่งการจำแนกธรรมนั่นเอง" คือ เพราะสัจจิกัตถะอื่นนอกจากอาการแห่งการจำแนกธรรมมีรูปเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วไม่สำเร็จ บุคคลพึงมีอยู่โดยอาการแห่งการจำแนกธรรมมีรูปเป็นต้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า "บุคคลเมื่อมีอยู่ ย่อมมีอยู่โดยอาการแห่งความแตกสลาย หรือโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเสวยอารมณ์ ความจำอารมณ์ ความปรุงแต่ง ความรู้แจ้ง" เพราะสภาวธรรมที่พ้นจากธรรมเหล่านั้นไม่มีในโลก ฝ่ายปฏิญญาและปฏิเสธการมีอยู่ของบุคคล ฝ่ายอนุญาตและไม่อนุญาต (การมีอยู่ของบุคคล) ด้วยความไม่พิเศษและความพิเศษ แม้ฝ่ายทั้งสองนี้จะพึงได้ในนัยอนุโลมและปฏิโลม แต่เมื่อตั้งนัยแรกไว้ก่อน นัยแรกเป็นนัยที่ดำเนินไป นัยอื่นเป็นนัยที่สอง ดังนี้ พระอรรถกถาจารย์เมื่อแสดงความพิเศษของนัยเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "อนุญาต...พึงทราบ" ในที่นี้ นัยแรกเป็นฝ่ายอนุโลม เพราะอนุโลมตามลัทธิที่กล่าวมาแล้ว นัยอื่นเป็นฝ่ายปฏิโลม เพราะปฏิโลมจากลัทธินั้น ดังนี้ พึงทราบ

เตน วต เรติ เอตฺถ เตนาติ การณวจนํ. เยน ปุคฺคลูปลพฺโภ ปติฏฺฐปียติ, เตน เหตุนา. สฺวายํ เหตุ สาสนิกสฺส พาหิรกสฺส จ วเสน เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. เหตุปติรูปเก จายํ เหตุสมญฺญา ปรมตฺถสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เหฏฺฐา ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ นิคฺคหสฺส สญฺญาปนมตฺตํ กตํ, ตํ อิทานิ ‘‘ยํ ตตฺถ วเทสี’’ติอาทินา นิคมนรูเปน มิจฺฉาภาวทสฺสเนน จ วิภาวิยมานํ ปากฏภาวกรณโต อาโรปิตํ ปติฏฺฐาปิตํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ ‘‘อาโรปิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

ในคำว่า "เตน วต เร" บทว่า "เตน" เป็นคำแสดงเหตุ ด้วยเหตุใด การมีอยู่ของบุคคลจึงถูกตั้งขึ้น ด้วยเหตุนั้น เหตุนั้นแล ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้วโดยเป็นของพระศาสนาและของภายนอก และคำว่า "เหตุ" นี้เป็นชื่อของเหตุเทียม เพราะปรมัตถ์เป็นสิ่งที่มุ่งหมาย ข้างล่างได้กล่าวเพียงการให้รู้การข่มว่า "พึงรู้การข่ม" บัดนี้ การข่มนั้นเมื่อถูกทำให้ปรากฏด้วยการแสดงความเป็นของผิดในรูปของนิคมมีคำว่า "ท่านกล่าวอะไรในที่นั้น" เป็นต้น ย่อมเป็นอันยกขึ้นตั้งไว้แล้ว เพราะทำให้ปรากฏชัดเจน ดังนี้ ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า "เพราะยกขึ้นแล้ว"

เอตฺถ จ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติ ปฏิญฺญาวยโว สรูเปเนว ทสฺสิโต. ‘‘เตนา’’ติ อิมินา สามญฺญโต เหตาวยโว ทสฺสิโต. ยฺวายํ ยสฺมา ปฏิญฺญาธมฺโม หุตฺวา สทิสปกฺเข วิชฺชมาโน, วิสทิสปกฺเข อวิชฺชมาโนเยว เหตุ ลกฺขณูปปนฺโน นาม โหติ, น อิตโร, ตสฺมา ยตฺถ โส วิชฺชติ น วิชฺชติ จ, โส สทิสาสทิสภาวภินฺโน ทุวิโธ ทิฏฺฐนฺตาวยโว. ยถา รูปาทิ อุปลพฺภติ, ตถา ปุคฺคโล. ยถา จ สสวิสาณํ น อุปลพฺภติ, น ตถา ปุคฺคโลติ อุปนโย. สฺวายํ ‘‘วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ อิมาย ปาฬิยา ทีปิโต, โย อฏฺฐกถายํ สทฺธึ เหตุทาหรเณหิ ‘‘ปาปนา’’ติ วุตฺโต. นิคมนํ ปาฬิยํ สรูเปเนว อาคตํ, ยา อฏฺฐกถายํ ‘‘โรปนา’’ติ [Pg.70] วุตฺตาติ. เอวํ โปราเณน ญายกฺกเมน สาธนาวยวา นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺพา.

ในที่นี้ องค์แห่งปฏิญญาว่า "บุคคลมีอยู่" ได้แสดงไว้โดยมีรูปของตนเอง ด้วยคำว่า "เตน" นี้ องค์แห่งเหตุได้แสดงไว้โดยทั่วไป เหตุใด เมื่อเป็นปฏิญญาธรรม มีอยู่ในฝ่ายที่เหมือนกัน ไม่มีอยู่ในฝ่ายที่ต่างกันเท่านั้น จึงชื่อว่าประกอบด้วยลักษณะ ไม่ใช่เหตุอื่น เพราะฉะนั้น องค์แห่งทิฏฐันตะจึงมี 2 อย่าง คือ แตกต่างกันโดยความเป็นฝ่ายเหมือนและไม่เหมือน ซึ่งเหตุนั้นมีอยู่และไม่มีอยู่ อุปนัยว่า "บุคคลมีอยู่เหมือนรูปเป็นต้นมีอยู่ ฉันใด บุคคลไม่มีอยู่เหมือนเขาสัตว์ไม่มีอยู่ ฉันนั้น" อุปนัยนั้นแล พระบาลีว่า "บุคคลมีอยู่โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ พึงกล่าว" ได้แสดงไว้แล้ว ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า "ปาปนา" พร้อมด้วยเหตุและตัวอย่าง นิคมมาในพระบาลีโดยมีรูปของตนเอง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า "โรปนา" พึงกำหนดและประกอบองค์แห่งสาธนะด้วยลำดับแห่งนัยโบราณอย่างนี้

อิทานิ วตฺตเนน ปรปกฺขุปลกฺขิเต เหตุทาหรเณ อนฺวยพฺยติเรกทสฺสนวเสน นิทฺธาเรตฺวา สาธนปโยโค โยเชตพฺโพ. การณํ วตฺตพฺพนฺติ กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ. เหตุทาหรเณหิเยว หิ สปรปกฺขานํ สาธนํ ทูสนํ วา, น ปฏิญฺญาย, ตสฺสา สาเธตพฺพาทิภาวโต. ตํ ปน ทฺวยํ ‘‘เตน วต เร’’ติอาทิปาฬิยา วิภาวิตํ. อฏฺฐกถายํ ปาปนาโรปนาสีเสน ทสฺสิตํ. ปฏิญฺญาฐปนา ปน เตสํ วิสยทสฺสนํ กถายํ ตํมูลตายาติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘ยํ ปน วกฺขตี’’ติอาทิ. เตเนว จ อฏฺฐกถายํ ‘‘อิทํ อนุโลม…เป… เอกํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพ’’นฺติ วกฺขติ. ตถา จาห ‘‘ยถา ปน ตตฺถา’’ติอาทิ. นิคฺคโหว วิสุํ วุตฺโต, น ปฏิกมฺมนฺติ อธิปฺปาโย. วิสุํ วุตฺโตติ จ ปาปนาโรปนาหิ อสมฺมิสฺสํ กตฺวา วิสุํ องฺคภาเวน วุตฺโต, น ตทญฺญตโร วิย ตทนฺโตคธภาเวน วุตฺโต, นาปิ ฐปนา วิย อคณนุปคภาเวนาติ อตฺโถ. เย ปนาติ ปทกาเร สนฺธายาห. ทุติเย…เป… อาปชฺชติ ตตฺถ นิคฺคหสฺส อยถาภูตตฺตา ปฏิกมฺมสฺส จ ยถาภูตภาวโตติ อธิปฺปาโย.

บัดนี้ พึงประกอบสาทนปโยค (การใช้เครื่องพิสูจน์) โดยกำหนดเหตุและอุทาหรณ์ที่ฝ่ายปรปักษ์กำหนดไว้ ด้วยอำนาจการแสดงวัตน (วิธีดำเนินกถา) โดยการแสดงอนุวยะและพยติเรกะ (ความคล้อยตามและความส่วนกลับ) คำว่า 'พึงกล่าวเหตุ' คืออะไรที่พึงกล่าวในที่นี้ เพราะเหตุและอุทาหรณ์นั่นแล เป็นการพิสูจน์หรือการคัดค้านของฝ่ายตนและฝ่ายอื่น ไม่ใช่ด้วยปฏิญญา เพราะปฏิญญานั้นเป็นสิ่งที่พึงพิสูจน์เป็นต้น แต่สองอย่างนั้น พระบาลีมีอาทิว่า 'เตน วต เร' ได้แสดงไว้แล้ว ในอรรถกถาแสดงไว้ด้วยหัวข้อว่าปาปนาและอาโรปนา ส่วนปฏิญญาและฐปนา พึงทราบว่าเป็นการแสดงขอบเขตของสิ่งเหล่านั้นในกถา เพราะความเป็นมูลฐานแห่งกถานั้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ยํ ปน วกฺขติ' เป็นต้น และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในอรรถกถาจึงจักกล่าวว่า 'อิทํ อนุโลม...ฯลฯ...พึงทราบว่าเป็นจตุกะหนึ่ง' และกล่าวอีกว่า 'ยถา ปน ตตฺถ' เป็นต้น การข่ม (นิคคหะ) เท่านั้นที่ท่านกล่าวไว้ต่างหาก ไม่ใช่ปฏิกรรม ดังนี้เป็นอธิบาย ที่ว่า 'กล่าวไว้ต่างหาก' คือกล่าวไว้โดยเป็นองค์ประกอบแยกต่างหาก ไม่ให้ปะปนกับปาปนาและอาโรปนา ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งนั้นเหมือนอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น และไม่ได้กล่าวโดยความไม่นับเนื่องเหมือนฐปนา ที่ว่า 'เย ปน' ท่านกล่าวหมายถึงผู้ทำบท (ปทการะ) ในบทที่สอง...ฯลฯ...ย่อมถึง (ความผิด) เพราะในที่นั้น นิคคหะไม่เป็นจริง และเพราะปฏิกรรมเป็นจริง ดังนี้เป็นอธิบาย

๒. ปรมตฺถโต ปุคฺคลํ นานุชานาติ, โวหารโต ปน อนุชานาตีติ สกวาทิมตํ ชานนฺเตนปิ ปรวาทินา ฉลวเสน วิภาคํ อกตฺวา ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ ปุจฺฉาย กตาย สกวาที ตตฺถ อยํ ปุคฺคลวาที, อิมสฺส ลทฺธิ ปฏิกฺขิปิตพฺพาติ ปรมตฺถสจฺจํ สนฺธายาห ‘‘อามนฺตา’’ติ. ‘‘น อุปลพฺภตี’’ติ หิ วุตฺตํ โหติ. ปุน อิตโร สมฺมุติสจฺจํ สนฺธาย ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – โย โลกโวหารสิทฺโธ สจฺจิกฏฺโฐ, ตโต เอว เกนจิ อปฏิกฺขิปิตพฺพโต ปรมตฺถโต ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภตีติ. ปุน สกวาที ปุพฺเพ ปรมตฺถสจฺจวเสน ปุคฺคเล ปฏิกฺขิตฺเต อิทานิ สมฺมุติสจฺจวเสนายํ ปุจฺฉาติ มนฺตฺวา ตํ อปฺปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ อาห. เตนาห ‘‘อตฺตนา อธิปฺเปตํ สจฺจิกฏฺฐเมวาติ สมฺมุติสจฺจํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย’’ติ[Pg.71]. เอวมวฏฺฐิเต ‘‘ยทิ ปรวาทินา…เป… นารภิตพฺพา’’ติ อิทํ น วตฺตพฺพํ ปฐมปุจฺฉาย ปรมตฺถสจฺจสฺส สจฺจิกฏฺโฐติ อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘อถ สกวาทินา…เป… อาปชฺชตี’’ติ อิทมฺปิ น วตฺตพฺพํ ทุติยปุจฺฉาย สมฺมุติสจฺจสฺส สจฺจิกฏฺโฐติ อธิปฺเปตตฺตา.

๒. แม้เมื่อปรวาทีรู้มติของสกวาทีว่า 'โดยปรมัตถ์ไม่ยอมรับบุคคล แต่โดยโวหารย่อมยอมรับ' เมื่อปรวาทีไม่กระทำวิภาค (การจำแนก) ด้วยอำนาจแห่งฉล (เล่ห์เหลี่ยม) แล้วตั้งคำถามว่า 'บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์หรือ' สกวาทีในที่นั้น (คิดว่า) 'ผู้นี้เป็นปุคคลวาที ลัทธิของผู้นี้พึงคัดค้าน' จึงกล่าวหมายถึงปรมัตถสัจจะว่า 'อามันตา' (ใช่) เพราะคำว่า 'ย่อมไม่ปรากฏ' เป็นอันกล่าวแล้ว ต่อมาอีกฝ่ายหนึ่งหมายถึงสมมติสัจจะ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'โย สจฺฉิกฏฺโฐ' อรรถของคำนั้นคือ สัจจิกัตถะใดที่สำเร็จด้วยโลกโวหาร เพราะเหตุที่ใครๆ ไม่พึงคัดค้านจากสิ่งนั้น บุคคลนั้นย่อมไม่ปรากฏจากปรมัตถ์นั้น สกวาทีอีก เมื่อบุคคลถูกคัดค้านโดยปรมัตถสัจจะในตอนแรกแล้ว บัดนี้คิดว่า 'คำถามนี้เป็นไปโดยสมมติสัจจะ' จึงไม่คัดค้านสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า 'น เหวํ วตฺตพฺเพ' (ไม่พึงกล่าวอย่างนี้) เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'สัจจิกัตถะที่ตนประสงค์นั่นแล หมายถึงสมมติสัจจะ ดังนี้เป็นอธิบาย' เมื่อเป็นอย่างนี้ คำว่า 'ถ้าปรวาที...ฯลฯ...ไม่พึงเริ่ม' นี้ไม่พึงกล่าว เพราะในคำถามแรก ปรมัตถสัจจะถูกประสงค์ว่าเป็นสัจจิกัตถะ แม้คำว่า 'ถ้าสกวาที...ฯลฯ...ย่อมถึง' นี้ก็ไม่พึงกล่าว เพราะในคำถามที่สอง สมมติสัจจะถูกประสงค์ว่าเป็นสัจจิกัตถะ

ยทิ อุภยํ อธิปฺเปตนฺติ อิทํ ยทิ ปฐมปุจฺฉํ สนฺธาย, ตทยุตฺตํ ตสฺสา ปรมตฺถสจฺจสฺเสว วเสน ปวตฺตตฺตา. อถ ทุติยปุจฺฉํ สนฺธาย, ตสฺสา สมฺมุติสจฺจวเสน ปฐมตฺถํ วตฺวา ปุน มิสฺสกวเสน วตฺตุํ ‘‘สมฺมุติสจฺจปรมตฺถสจฺจานิ วา เอกโต กตฺวาปิ เอวมาหา’’ติ วุตฺตตฺตา ตมฺปิ น วตฺตพฺพเมว. ทฺเวปิ สจฺจานีติ สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานิ. เตสุ ปรมตฺถสจฺจสฺเสว นิปฺปริยาเยน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถภาโว, อิตรสฺส อุปจาเรน. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘มายา มรีจิ…เป… อุตฺตมฏฺโฐ’’ติ. ตสฺมา สมฺมุติสจฺจวเสน อุปลทฺธึ อิจฺฉนฺเตนปิ ปรมตฺถสจฺจวเสน อนิจฺฉนโต ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติอาทินา อนุโยโค ยุตฺโต. ‘‘ปธานปฺปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจสิทฺธี’’ติ เอเตเนว ‘‘น จ สจฺจิกฏฺเฐกเทเสน อนุโยโค’’ติอาทิ นิวตฺติตญฺจ โหติ สจฺจิกฏฺเฐกเทสภาวสฺเสว อสิทฺธตฺตา. นาสฺส ปรมตฺถสจฺจตา อนุยุญฺชิตพฺพาติ อสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส ปรมตฺถสจฺจตา ปรวาทินา น อนุยุญฺชิตพฺพา ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ สกวาทิโนปิ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถโต ตสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. โวหริตสจฺจิกฏฺฐสฺส อตฺตนา อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺฐตาปิ ยุตฺตา ตสฺส เตน อธิปฺเปตตฺตา. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโตเยว. วุตฺตนโยว โทโสติ ‘‘ทฺเวปิ สจฺจานี’’ติอาทินา อนนฺตรเมว วุตฺตํ สนฺธายาห. ตสฺส ปน อโทสภาโว ทสฺสิโตเยว. อถ น อิติ อถ น ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺเภยฺยาติ โยชนา. วตฺตพฺโพติ ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ‘‘โย โลกโวหารสิทฺโธ’’ติอาทินา วุตฺตเมว, ตสฺมา เอตฺถ ‘‘ปรมตฺถโต ปุคฺคลํ นานุชานาตี’’ติอาทินา อธิปฺปายมคฺคนํ ทฏฺฐพฺพํ.

คำว่า 'ถ้าประสงค์ทั้งสองอย่าง' นี้ ถ้าหมายถึงคำถามแรก นั่นไม่สมควร เพราะคำถามนั้นเป็นไปด้วยอำนาจแห่งปรมัตถสัจจะเท่านั้น ถ้าหมายถึงคำถามที่สอง เมื่อกล่าวอรรถแรกด้วยอำนาจแห่งสมมติสัจจะแล้ว ภายหลังเพื่อจะกล่าวโดยวิธีผสม (มิสสกะ) เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'หรือแม้กระทำสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะให้เป็นอันเดียวกัน ก็กล่าวอย่างนี้' แม้คำนั้นก็ไม่พึงกล่าวเลย คำว่า 'สัจจะทั้งสอง' คือสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะ ในสัจจะเหล่านั้น ปรมัตถสัจจะนั่นแลมีความเป็นสัจจิกัตถปรมัตถ์โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (สมมติสัจจะ) เป็นโดยอุปจาระ (โดยอ้อม) และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า 'มายา มรีจิ...ฯลฯ...อุตตมัตถะ' เพราะเหตุนั้น แม้ผู้ปรารถนาการปรากฏด้วยอำนาจแห่งสมมติสัจจะ เมื่อไม่ปรารถนาด้วยอำนาจแห่งปรมัตถสัจจะ การสอบสวน (อนุโยค) ด้วยคำมีอาทิว่า 'บุคคลย่อมปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์หรือ' ย่อมสมควร ด้วยคำว่า 'ในบรรดาสิ่งที่เป็นประธานและไม่เป็นประธาน กิจย่อมสำเร็จในสิ่งที่เป็นประธาน' นี้เอง คำมีอาทิว่า 'และการสอบสวนด้วยสัจจิกัตถะส่วนเดียวก็ไม่สมควร' ก็เป็นอันถูกห้ามไปแล้ว เพราะความเป็นสัจจิกัตถะส่วนเดียวนั่นแลไม่สำเร็จ คำว่า 'ความเป็นปรมัตถสัจจะของสิ่งนั้นไม่พึงสอบสวน' หมายความว่า ความเป็นปรมัตถสัจจะของสัจจิกัตถะนั้น ปรวาทีไม่พึงสอบสวน เพราะแม้สกวาทีก็ปรารถนาสิ่งนั้นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ว่า 'บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์' ดังนี้เป็นอธิบาย ความเป็นสัจจิกัตถะที่ตนประสงค์ของสัจจิกัตถะที่ใช้ในโวหารก็สมควร เพราะสิ่งนั้นถูกประสงค์โดยผู้นั้น อรรถนั้นนี้แสดงไว้ข้างต้นแล้วนั่นเอง ที่กล่าวว่า 'โทษคือวิธีที่กล่าวแล้วนั่นเอง' นั้น ท่านกล่าวหมายถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในลำดับนั่นเองด้วยคำมีอาทิว่า 'สัจจะทั้งสอง' แต่ความเป็นผู้ไม่มีโทษของสิ่งนั้นแสดงไว้แล้วนั่นเอง คำว่า 'อถ น' (ถ้าไม่) คือ 'ถ้าไม่พึงปรากฏโดยความเป็นสภาวะที่มีอยู่จริง' ดังนี้เป็นการประกอบความ (โยชนา) คำว่า 'พึงกล่าว' คือสิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นกล่าวไว้แล้วด้วยคำมีอาทิว่า 'โย โลกโวหารสิทฺโธ' เพราะเหตุนั้นในที่นี้ พึงเห็นการแสวงหาความหมาย (อธิปปายมัคคนา) ด้วยคำมีอาทิว่า 'โดยปรมัตถ์ไม่ยอมรับบุคคล'

อนุญฺเญยฺยเมตํ สิยาติ เอตํ อนุปลพฺภนํ ปฐมปุจฺฉายํ วิย ทุติยปุจฺฉายมฺปิ อนุชานิตพฺพํ สิยา. น วา กิญฺจิ วตฺตพฺพนฺติ อถ วา กิญฺจิ น วตฺตพฺพํ ฐปนียตฺตา ปญฺหสฺส. ตถา หิสฺส ฐปนียาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ กามํ สจฺจทฺวยากาเรน ปุคฺคโล นุปลพฺภติ, สมฺมุติยากาเรน ปน นุปลพฺภตีติ อุปลพฺภนภาวสฺส วเสน ปฏิกฺเขโป กโตติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตญฺจาติ [Pg.72] ปฐมปุจฺฉายํ อนุญฺญาตํ, ทุติยปุจฺฉายํ ปฏิกฺขิตฺตํ. เอตํ ฉลวาทํ นิสฺสายาติ เอตํ เอกํเยว วตฺถุํ อุทฺทิสฺส อนุชานนปฏิกฺขิปนาการํ ฉลวจนํ นิสฺสาย. ตฺวํ นิคฺคเหตพฺโพติ โยชนา. สมฺภวนฺตสฺส สามญฺเญนาติ นิคฺคหฏฺฐานภาเวน สมฺภวนฺตสฺส อนุโลมนเยน อนุชานนปฏิกฺเขปสฺส สมานภาเวน. อสมฺภวนฺตสฺส กปฺปนนฺติ ปจฺจนีกนเยน ตสฺส นิคฺคหฏฺฐานภาเวน อสมฺภวนฺตสฺส ตถา กปฺปนํ สํวิธานํ ฉลวาโท ภวิตุํ อรหติ. ‘‘อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉล’’นฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เตนาติ ยถาวุตฺตกปฺปนํ ฉลวาโทติ วุตฺตตฺตา. วจนสามญฺญมตฺตํ กปฺปิตํ ฉลํ วทติ เอเตนาติ ฉลวาโท. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉลวาทสฺส การณตฺตา ฉลวาโท’’ติ. วจนสามญฺญมตฺตํ อตฺถภูตํ ตทตฺถํ ฉลวาทํ นิสฺสาย. ‘‘วิจาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, กิเมตฺถ วิจาเรตพฺพํ. ยทิปิ ปกฺขสฺส ฐปนามูลกํ อนุชานนาวชานนานํ มิจฺฉาภาวทสฺสนํ ตพฺพิสยตฺตา, ปาปนาโรปนาหิ เอว ปน โส วิภาวียติ, น ฐปนายาติ ปากโฏยมตฺโถ.

คำว่า “สิ่งนี้พึงอนุญาต” หมายความว่า การไม่ปรากฏนี้ เหมือนในคำถามแรก พึงอนุญาตแม้ในคำถามที่สอง. คำว่า “หรือว่าไม่พึงกล่าวสิ่งใด” หมายความว่า หรือว่าไม่พึงกล่าวสิ่งใด เพราะปัญหาเป็นสิ่งที่พึงตั้งไว้. เพราะเหตุนั้น เมื่อแสดงอาการที่พึงตั้งไว้ของปัญหานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็เหมือนอย่างที่”. และในที่นี้ แม้บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยอาการแห่งสัจจะ ๒ แต่โดยอาการแห่งสมมติย่อมปรากฏ, การคัดค้านกระทำโดยอำนาจแห่งความปรากฏ ดังนี้เป็นความหมายที่พึงเห็นในที่นี้. คำว่า “อนุญาตแล้วและคัดค้านแล้ว” หมายความว่า ในคำถามแรกอนุญาตแล้ว ในคำถามที่สองคัดค้านแล้ว. คำว่า “อาศัยฉลวาทนี้” หมายความว่า อาศัยคำพูดที่เป็นฉลซึ่งมีอาการอนุญาตและคัดค้าน โดยมุ่งวัตถุอย่างเดียวกันนี้. มีความประกอบว่า “ท่านพึงถูกข่มขี่”. คำว่า “โดยความเป็นสามัญของสิ่งที่เกิดขึ้นได้” หมายความว่า โดยความเป็นสภาพเสมอกันของการอนุญาตและการคัดค้านโดยอนุโลมนัย ของสิ่งที่เกิดขึ้นได้โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการข่ม. คำว่า “การกำหนดของสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้” หมายความว่า การกำหนดจัดแจงอย่างนั้นของสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการข่มโดยปฏิปักษ์นัย พึงเป็นฉลวาท. อรรถนี้กล่าวไว้แล้วนั่นเองว่า “การทำลายคำพูดด้วยการเกิดขึ้นแห่งความต่างกันของอรรถ ชื่อว่าฉล”. คำว่า “เพราะเหตุนั้น” หมายความว่า เพราะกล่าวไว้ว่า “การกำหนดอย่างที่กล่าวแล้วชื่อว่าฉลวาท”. สิ่งที่กล่าวฉลที่กำหนดไว้เพียงความสามัญแห่งคำพูดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าฉลวาท. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะเป็นเหตุแห่งฉลวาท จึงชื่อว่าฉลวาท”. อาศัยฉลวาทเพื่ออรรถนั้น ซึ่งเป็นเพียงความสามัญแห่งคำพูดที่เป็นอรรถ. คำว่า “พึงพิจารณา” มีคำถามว่า อะไรพึงพิจารณาในที่นี้? ถึงแม้ว่าการแสดงความเป็นผิดของการอนุญาตและการคัดค้านจะมีฐปนาเป็นมูลฐานของฝ่าย เพราะเป็นวิสัยของสิ่งนั้น แต่อรรถนี้เป็นที่ปรากฏชัดว่า สิ่งนั้นย่อมแสดงออกด้วยปาปนาและอาโรปนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยฐปนา.

๔-๕. เตนาติ สกวาทินา. เตน นิยาเมนาติ เยน นิยาเมน สกวาทินา จตูหิ ปาปนาโรปนาหิสฺส นิคฺคโห กโต, เตน นิยาเมน นเยน. โส นิคฺคโห ทุกฺกโฏ อนิคฺคโหเยวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนิคฺคหภาวสฺส วา อุปคมิตตฺตา’’ติ, ปาปิตตฺตาติ อตฺโถ. เอวเมวาติ ยถา ‘‘ตยา มม กโต นิคฺคโห’’ติอาทินา อนิคฺคหภาวูปนโย วุตฺโต, เอวเมว. เอตสฺสาติ ‘‘เตน หี’’ติอาทินา อิมาย ปาฬิยา วุตฺตสฺส.

๔-๕. บทว่า เตนะ ได้แก่ โดยสากวาที. บทว่า เตนะ นิยาเมนะ ได้แก่ โดยนัยอันใดที่สากวาทีได้ทำนิคคหะแก่เขาด้วยปาปนาและอาโรปนา ๔ อย่าง โดยนัยนั้น. แสดงว่านิคคหะนั้นเป็นทุกกฏ เป็นอนิคคหะนั่นเอง จึงกล่าวว่า “อนิคคหภาวสฺส วา อุปคมิตตฺตา” คือเพราะถึงความเป็นอนิคคหะ. อธิบายว่า เพราะถูกนำไปถึง (pāpitattā). บทว่า เอวเมว ได้แก่ อย่างนั้นนั่นแล เหมือนอย่างที่การนำไปสู่ความเป็นอนิคคหะได้ถูกกล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “นิคคหะอันท่านทำแก่เรา”. บทว่า เอตสฺส ได้แก่ ของพระบาลีนี้ที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “เตน หิ”.

อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะจบแล้ว.

๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา

๒. อรรถกถาปฏิปักขานุโลม.

๗-๑๐. อญฺเญนาติ สมฺมุติสจฺจภูเตน. ปรสฺสาติ สกวาทิโน. โส หิ ปรวาทินา ปโร นาม โหติ. ปฏิญฺญาปฏิกฺเขปานํ ภินฺนวิสยตฺตา ‘‘อวิโรธิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อภินฺนาธิกรณํ วิย หิ อภินฺนวิสยเมว วิรุทฺธํ นาม สิยา, น อิตรนฺติ อธิปฺปาโย. ตเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘น หิ…เป… อาปชฺชตี’’ติ อาห. ยทิ เอวํ กถมิทํ นิคฺคหฏฺฐานํ ชาตนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน [Pg.73] ปนา’’ติอาทิ. เตน ปฏิญฺญานฺตรํ นาม อญฺญเมเวตํ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ ทสฺเสติ.

๗-๑๐. บทว่า อญฺเญน ได้แก่ โดยที่เป็นสมมติสัจจะ. บทว่า ปรสฺส ได้แก่ ของสากวาที. เพราะสากวาทีนั้นชื่อว่าเป็นคนอื่นสำหรับปรวาที. เพราะปฏิญญาและปฏิเขปมีอารมณ์ต่างกัน จึงกล่าวว่า “อวิโรธิตตฺตา” คือเพราะความไม่ขัดแย้งกัน. อธิบายว่า เพราะว่าสิ่งที่มีอารมณ์ไม่ต่างกันเท่านั้น พึงชื่อว่าขัดแย้งกัน เหมือนอย่างอธิกรณ์ที่ไม่ต่างกัน ไม่ใช่สิ่งอื่น. เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า “น หิ…เป…อาปชฺชติ”. ถ้าเป็นอย่างนั้น นิคคหฐานนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “อตฺตโน ปนา” เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าปฏิญญาอันตรนี้เป็นนิคคหฐานอื่นนั่นเอง.

ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปฏิปักขานุโลมจบแล้ว.

สุทฺธสจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสุทธสัจจิกัฏฐะจบแล้ว.

๒. โอกาสสจฺจิกฏฺโฐ

๒. โอกาสสัจจิกัฏฐะ.

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ.

๑๑. สามญฺเญน วุตฺตํ วิเสสนิวิฏฺฐํ โหตีติ อาห ‘‘สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเรติ อยมตฺโถ’’ติ. สามญฺญโชตนา หิ วิเสเส อวติฏฺฐตีติ วิเสสตฺถินา วิเสโส อนุปยุชฺชิตพฺโพติ. เอเตนาติ เทสวเสน สพฺพตฺถ ปฏิกฺเขปวจเนน.

๑๑. สิ่งที่กล่าวโดยทั่วไปย่อมเป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ในความพิเศษ จึงกล่าวว่า “สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเรติ อยมตฺโถ” คืออรรถว่าในร่างกายทั้งสิ้น. เพราะการแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความพิเศษ ฉะนั้นอันผู้ต้องการความพิเศษ ไม่พึงใช้ความพิเศษ. บทว่า เอเตน ได้แก่ ด้วยคำปฏิเสธว่า “สพฺพตฺถ” โดยอำนาจแห่งส่วน.

๓. กาลสจฺจิกฏฺโฐ

๓. กาลสัจจิกัฏฐะ.

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ.

๑๒. มชฺฌิมชาติกาเลติ ปจฺจุปฺปนฺนตฺตภาวกาเล. อตฺตภาโว หิ อิธ ‘‘ชาตี’’ติ อธิปฺเปโต. ตโต อตีโต ปุริมชาติกาโล, อนาคโต ปจฺฉิมชาติกาโล. อิเมสุ ตีสูติ สพฺพตฺถ, สพฺพทา, สพฺเพสูติ อิเมสุ ตีสุ นเยสุ. ปาฐสฺส สํขิตฺตตา สุวิญฺเญยฺยาติ ตํ ฐเปตฺวา อตฺถสฺส สทิสตํ วิภาเวนฺโต ‘‘อิธาปิ หิ…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ อาห. เอตฺถาปิ ‘‘น เกนจิ สภาเวน ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. น หิ เกนจิ สภาเวน อุปลพฺภมานสฺส สกเลกเทสวินิมุตฺโต ปวตฺติกาโล นาม อตฺถีติ.

๑๒. บทว่า มชฺฌิมชาติกาเล ได้แก่ ในกาลแห่งอัตภาพปัจจุบัน. เพราะในที่นี้ อัตภาพประสงค์เอาว่า “ชาติ”. กาลที่ล่วงไปจากนั้นคือปุริมชาติกาล, กาลที่ยังไม่มาถึงคือปัจฉิมชาติกาล. บทว่า อิเมสุ ตีสุ ได้แก่ ในนัย ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สพฺพตฺถ (ในที่ทั้งปวง), สพฺพทา (ในกาลทั้งปวง), สพฺเพสุ (ในสัตว์ทั้งปวง). เพราะความที่พระบาลีเป็นของสังเขปย่อมรู้ได้ง่าย จึงละพระบาลีนั้นเสีย แล้วแสดงความคล้ายคลึงกันแห่งอรรถว่า “อิทฺธาปิ หิ…เป…โยเชตพฺพ” คือพึงประกอบในที่นี้ด้วย. ในที่นี้ก็มีอรรถว่า “บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสภาวะใดๆ”. เพราะกาลแห่งการเป็นไปที่พ้นจากส่วนทั้งหมดและส่วนหนึ่ง ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ปรากฏอยู่โดยสภาวะใดๆ.

๔. อวยวสจฺจิกฏฺโฐ

๔. อวัยวสัจจิกัฏฐะ.

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ.

๑๓. ตติยนเย น สพฺเพกธมฺมวินิมุตฺตํ ปวตฺติฏฺฐานํ นาม อตฺถีติ โยเชตพฺพํ.

๑๓. ในนัยที่ ๓ พึงประกอบว่า สถานที่แห่งการเป็นไปที่พ้นจากธรรมทั้งปวงและธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมไม่มี.

โอกาสาทิสจฺจิกฏฺโฐ

โอกาสาทิสัจจิกัฏฐะ.

๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา

๒. อรรถกถาปฏิปักขานุโลม.

๑๔. อนุโลมปญฺจกสฺสาติอาทิมฺหิ [Pg.74] อฏฺฐกถาวจเน. ปุน ตตฺถาติ ยถาวุตฺเต อฏฺฐกถาวจเน, เตสุ วา อนุโลมปญฺจกปจฺจนีเกสุ. สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภตีติอาทิกสฺส ปาฐปฺปเทสสฺส อตฺโถ ‘‘สรีรํ สนฺธายา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ อตฺโถ. ปฏิกมฺมาทิปาฬินฺติ ปฏิกมฺมนิคฺคหอุปนยนนิคมนปาฬึ. ตีสุ มุเขสูติ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ตีสุ วาทมุเขสุ. ปจฺจนีกสฺส ปาฬิ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ปาฬึ. สงฺขิปิตฺวา อาคตตฺตา สรูเปน อวุตฺเต. สุทฺธิก…เป… วุตฺตํ โหติ ตตฺถ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา สรีราทิโน ปรามสนํ นตฺถิ, อิธ อตฺถีติ อยเมว วิเสโส, อญฺญํ สมานนฺติ.

๑๔. ในคำอรรถกถาที่มีอาทิว่า “อนุลอมปญฺจกสฺส”. บทว่า ปุน ตตฺถ ได้แก่ ในคำอรรถกถาที่กล่าวแล้วอย่างนั้น หรือในอนุโลมปัญจกะและปฏิปักขะเหล่านั้น. อรรถแห่งบทบาลีมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ” พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยบทมีอาทิว่า “สรีรํ สนฺธาย” คือหมายถึงร่างกาย. บทว่า ปฏิกมฺมาทิปาฬึ ได้แก่ พระบาลีว่าด้วยปฏิกรรม นิคคหะ อุปนัย และนิคม. บทว่า ตีสุ มุเขสุ ได้แก่ ในวาทมุข ๓ ทางที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ”. มีความเชื่อมโยงว่า พระบาลีของปฏิปักขะท่านกล่าวไว้แล้ว. บทว่า ตํ ได้แก่ พระบาลีนั้น. เพราะมาโดยย่อ จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยรูปศัพท์. ในสุทธิกะ...เป... ท่านกล่าวไว้ว่า ในที่นั้นไม่มีการหน่วงถึงร่างกายเป็นต้นด้วยบทมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ” ในที่นี้มีอยู่ นี้แหละคือความพิเศษ ส่วนอื่นเหมือนกัน.

สจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสัจจิกัฏฐะจบแล้ว.

๕. สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา

๕. อรรถกถาสุทธิกสังสันทะ.

๑๗-๒๗. สจฺจิกฏฺฐสฺส, สจฺจิกฏฺเฐ วา สํสนฺทนํ สจฺจิกฏฺฐสํสนฺทนนฺติ สมาสทฺวยํ ภวตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺจิกฏฺฐสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สจฺจิกฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺสาติ สจฺจิกฏฺฐสภาวสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานสภาวสฺส ปุคฺคลสฺส. รูปาทีหิ สทฺธึ สํสนฺทนนฺติ สจฺจิกฏฺฐตาสามญฺเญน รูปาทีหิ สมีกรณํ. สจฺจิกฏฺเฐติ สจฺจิกฏฺฐเหตุ, ตตฺถ วา ตํ อธิฏฺฐานํ กตฺวา. ‘‘ตุลฺยโยเค สมุจฺจโย’’ติ สมุจฺจยตฺถตฺตา เอว จ-การสฺส สจฺจิกฏฺเฐน อุปลทฺธิสามญฺเญน อิธ รูปมาหฏนฺติ ตสฺส อุทาหฏภาโว ยุตฺโตติ ‘‘ยถารูป’’นฺติ นิทสฺสนวเสน อตฺโถ วุตฺโต, อญฺญถา อิธ รูปสฺส อาหรณเมว กิมตฺถิยํ. เอวํ เสสธมฺเมสุปิ. ยา ปเนตฺถ อญฺญตฺตปุจฺฉา, สาปิ นิทสฺสนตฺถํ อุปพฺรูเหติ อญฺญตฺตนิพนฺธนตฺตา ตสฺส. โอปมฺมสํสนฺทเน ปน นิทสฺสนตฺโถ คาหียตีติ อิมสฺมึ สุทฺธิกสํสนฺทเน เกวลํ สมุจฺจยวเสเนว อตฺถทสฺสนํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. รูปาทีนิ อุปาทาปญฺญตฺติมตฺตตฺตา ปุคฺคลสฺส โส เตหิ อญฺโญ, อนญฺโญ จาติ น วตฺตพฺโพติ อยํ สาสนกฺกโมติ อาห ‘‘รูปาทีหิ…เป… สมโย’’ติ. อนุญฺญายมาเนติ ตสฺมึ สมเย สุตฺเต จ อปฺปฏิกฺขิปิยมาเน. อยญฺจ อตฺโถ สาสนิกสฺส ปรวาทิโน วเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

๑๗-๒๗. แสดงว่า สังสันทะของสัจจิกัฏฐะ หรือในสัจจิกัฏฐะ เป็นสัจจิกัฏฐสังสันทะ ย่อมเป็นสมาส ๒ อย่าง จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “สจฺจิกฏฺฐสฺส”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สจฺจิกฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส ได้แก่ ของบุคคลผู้มีสภาวะเป็นสัจจิกัฏฐะ ผู้มีสภาวะปรากฏโดยปรมัตถ์. บทว่า รูปาทิหิ สทฺธึ สํสนฺทนํ ได้แก่ การทำให้เสมอกับรูปเป็นต้น โดยความเป็นสัจจิกัฏฐะโดยทั่วไป. บทว่า สจฺจิกฏฺเฐ ได้แก่ เพราะสัจจิกัฏฐะ หรือทำสัจจิกัฏฐะนั้นให้เป็นอธิษฐานในที่นั้น. เพราะ จ-ศัพท์ มีอรรถเป็นสมุจจัยใน “ตุลฺยโยเค สมุจฺจโย” และเพราะรูปถูกนำมาในที่นี้โดยความเป็นสัจจิกัฏฐะโดยทั่วไป อรรถว่า “ยถารูป” จึงเป็นอรรถที่กล่าวโดยเป็นตัวอย่าง การยกรูปมาในที่นี้จึงสมควร, มิฉะนั้น การนำรูปมาในที่นี้จะมีประโยชน์อะไร. แม้ในธรรมที่เหลือก็เหมือนกัน. อัญญัตตปุจฉาใดมีอยู่ในที่นี้ อัญญัตตปุจฉานั้นก็เป็นไปเพื่อเป็นตัวอย่าง เพราะเป็นเครื่องผูกพันแห่งอัญญัตตะนั้น. ส่วนในโอปัมมสังสันทะ อรรถที่เป็นตัวอย่างย่อมถูกถือเอา, อธิบายว่า ในสุทธิกสังสันทะนี้ การแสดงอรรถโดยอาศัยสมุจจัยเท่านั้นจึงสมควร. เพราะรูปเป็นต้นเป็นเพียงอุปาทายปัญญัติ บุคคลนั้นจึงไม่ควรกล่าวว่าต่างจากรูปเป็นต้น หรือไม่ต่างจากรูปเป็นต้น นี้เป็นธรรมเนียมของพระศาสนา จึงกล่าวว่า “รูปาทิหิ…เป…สมโย”. บทว่า อนุญฺญายมาเน ได้แก่ ในสมัยนั้น และเมื่อไม่ถูกปฏิเสธในพระสูตร. อรรถนี้พึงทราบว่ากล่าวไว้โดยปรวาทีผู้เป็นสาวก.

‘‘อาชานาหิ [Pg.75] นิคฺคห’’นฺติ ปาโฐ ทิฏฺโฐ ภวิสฺสติ, อญฺญถา ‘‘ปฏิโลมปญฺจกานิ ทสฺสิตานิ, ปฏิกมฺมจตุกฺกาทีนิ สํขิตฺตานี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. โจทนาย วินา ปรวาทิโน ปฏิชานาปนํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิชานาปนตฺถนฺติ…เป… โจทนตฺถ’’นฺติ. โจทนาปุพฺพกญฺหิ ตสฺส ปฏิชานาปนํ. เตน ผลโวหาเรน การณํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อพฺยากตตฺตาติ อพฺยากรณียตฺตา, ภควตา วา น พฺยากตตฺตา. ยทิ ฐปนียตฺตา ปฏิกฺขิปิตพฺพนฺติ อิมสฺมึ ปจฺจนีกนเย ฐปนียตฺตา ปญฺหสฺส สกวาทินา ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. ปเรนปีติ ปรวาทินาปิ ฐปนียตฺตา ลทฺธิเมว นิสฺสาย อนุโลมนเย ปฏิกฺเขโป กโตติ อยเมตฺถ สุทฺธิกสํสนฺทนาย อธิปฺปาโย ยุตฺโต อนุโลเมปิ รูปาทีหิ อญฺญตฺตโจทนายเมว ปรวาทินา ปฏิกฺเขปสฺส กตตฺตาติ อธิปฺปาโย.

บทว่า “อาชานาหิ นิคฺคหํ” พึงปรากฏ, มิฉะนั้น จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ปฏิโลมปัญจกะได้แสดงแล้ว, ปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้นย่อแล้ว”. เพราะไม่มีการให้ปรวาทีรับรองโดยไม่มีการกล่าวโทษ จึงกล่าวว่า “ปฏิจานาปนตฺถํ…เป…โจทนตฺถํ” คือเพื่อการให้รับรอง…เพื่อการกล่าวโทษ. เพราะการให้รับรองของเขามีการกล่าวโทษเป็นเบื้องหน้า. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าเหตุได้ถูกกล่าวโดยโวหารแห่งผล. บทว่า อพฺยากตตฺตา ได้แก่ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรพยากรณ์ หรือเพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์. ถ้าพึงปฏิเสธเพราะเป็นสิ่งควรตั้งไว้ ในนัยปฏิปักขะนี้ ปัญหาพึงถูกสากวาทีปฏิเสธเพราะเป็นสิ่งควรตั้งไว้. บทว่า ปเรนาปิ ได้แก่ แม้โดยปรวาที การปฏิเสธในนัยอนุโลมได้ถูกทำโดยอาศัยทิฏฐิว่าควรตั้งไว้ อธิบายว่า ในสุทธิกสังสันทะนี้ อธิบายว่า แม้ในอนุโลม การปฏิเสธได้ถูกทำโดยปรวาทีด้วยการกล่าวโทษว่าต่างจากรูปเป็นต้นเท่านั้น.

สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสุทธิกสังสันทะจบแล้ว.

๖. โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา

๖. อรรถกถาโอปัมมสังสันทะ.

๒๘-๓๖. อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา จาติ อิมินา ทฺวยมฺปิ อุทฺธรติ อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา, อุปลทฺธิสามญฺเญน ปุจฺฉา จาติ. ตตฺถ ปจฺฉิมํ สนฺธายาห ‘‘ทฺวินฺนํ สมานตา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ทฺวินฺนํ รูปเวทนานํ วิย รูปปุคฺคลานํ สจฺจิกฏฺเฐน สมานตา เตสํ อญฺญตฺตสฺส การณํ ยุตฺตํ น โหติ. อถ โข…เป… อุปลพฺภนียตาติ อิทญฺจ สํสนฺทนํ วิจาเรตพฺพํ. อยํ เหตฺถ อธิปฺปาโย – ยทิ สจฺจิกฏฺฐสามญฺเญน รูปปุคฺคลานํ อุปลทฺธิสามญฺญํ อิจฺฉิตํ, เตเนว เนสํ อญฺญตฺตมฺปิ อิจฺฉิตพฺพํ. อถ ปรมตฺถโวหารเภทโต เตสํ อญฺญตฺตํ น อิจฺฉิตํ, ตโต เอว อุปลทฺธิสามญฺญมฺปิ น อิจฺฉิตพฺพนฺติ.

๒๘-๓๖. ด้วยบทว่า “อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา จ” นี้ ย่อมยกขึ้นทั้งสองอย่าง คือ อัญญัตตปุจฉาโดยอุปลัทธิสามัญ และปุจฉาโดยอุปลัทธิสามัญ. ในบทเหล่านั้น อ้างถึงบทหลัง จึงกล่าวว่า “ทฺวินฺนํ สมานตา” เป็นต้น. อรรถของบทนั้นคือ ความเสมอกันโดยสัจจิกัฏฐะของรูปและบุคคล เหมือนอย่างรูปและเวทนาทั้งสอง ย่อมไม่เป็นเหตุที่สมควรแห่งความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้น. อนึ่ง…เป…พึงพิจารณาสังสันทะนี้ว่า “อุปลพฺภนียตา” คือความเป็นสิ่งที่พึงปรากฏ. อธิบายในที่นี้คือ ถ้าอุปลัทธิสามัญของรูปและบุคคลเป็นที่ปรารถนาโดยสัจจิกัฏฐสามัญ, ความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้นก็พึงเป็นที่ปรารถนาด้วยเหตุนั้น. ถ้าความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้นไม่เป็นที่ปรารถนาเพราะความต่างกันแห่งปรมัตถโวหาร, อุปลัทธิสามัญก็ไม่พึงเป็นที่ปรารถนาด้วยเหตุนั้นนั่นเอง.

๓๗-๔๕. อุปลทฺธีติ ปุคฺคลสฺส อุปลทฺธิ วิชฺชมานตา. ‘‘ปฏิกมฺมปญฺจก’’นฺติ วิญฺญายตีติ โยชนา.

๓๗-๔๕. คำว่า อุปลัทธิ คือ การมีอยู่ของบุคคล. พึงทราบว่า "ปฏิกัมมปัญจกะ" ดังนี้.

โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอุปมา จบแล้ว.

๗. จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงนัย 4 อย่าง

๔๖-๕๒. เอกธมฺมโตปีติ [Pg.76] สตฺตปญฺญาสาย สจฺจิกฏฺเฐสุ เอกธมฺมโตปิ. เอเตน ตโต สพฺพโตปิ ปุคฺคลสฺส อญฺญตฺตานนุชานนํ ทสฺเสติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สกลํ ปรมตฺถสจฺจํ สนฺธายา’’ติ. รูปาทิเอเกกธมฺมวเสน นานุยุญฺชิตพฺโพ อวยวพฺยติเรเกน สมุทายสฺส อภาวโต. ยสฺมา ปน สมุทายาวยวา ภินฺนสภาวา, ตสฺมา ‘‘สมุทายโต…เป… นิคฺคหารโห สิยา’’ติ ปรวาทิโน อาสงฺกมาห. เอตํ วจโนกาสนฺติ ยทิปิ สตฺตปญฺญาสธมฺมสมุทายโต ปุคฺคลสฺส อญฺญตฺตํ น อิจฺฉติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวโต, ตเทกเทสโต ปนสฺส อนญฺญตฺตมฺปิ น อิจฺฉเตว. น หิ สมุทาโย อวยโว โหตีติ. ตสฺมา ‘‘ตํ ปฏิกฺขิปโต กึ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ วตฺตุํ มา ลพฺเภถา’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รูปาทิธมฺมปฺปเภทวิภาคมุเขเนว อนวเสสโต ปุคฺคโลติ คหณาการทสฺสนวเสน ปวตฺโต ปฐมวิกปฺโป, ทุติโย ปน อวิภาคโต ปรมตฺถสจฺจภาวสามญฺเญนาติ อยํ อิเมสํ ทฺวินฺนํ วิกปฺปานํ วิเสโส. อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนนฺติ อาห ‘‘เอว’’นฺติ.

๔๖-๕๒. คำว่า เอกธัมมโตปิ (แม้จากธรรมอย่างหนึ่ง) คือ แม้จากธรรมอย่างหนึ่งในสัจจิกัฏฐะ 57 อย่าง. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงการไม่ยอมรับความต่างกันของบุคคลจากสัจจิกัฏฐะทั้งหมดนั้น. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า "มุ่งหมายถึงปรมัตถสัจจะทั้งหมด". ไม่ควรสอบสวนโดยอาศัยธรรมแต่ละอย่างมีรูปเป็นต้น เพราะไม่มีหมู่ธรรมที่นอกเหนือจากส่วนย่อย. แต่เพราะหมู่ธรรมและส่วนย่อยมีสภาพต่างกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวความสงสัยของฝ่ายอื่นว่า "จากหมู่ธรรม...พึงควรแก่การตำหนิ". คำว่า เอตัง วจโนกาสัง (โอกาสแห่งคำนี้) คือ ถึงแม้ไม่ปรารถนาความต่างกันของบุคคลจากหมู่ธรรม 57 อย่าง เพราะไม่มีสัจจิกัฏฐะที่พ้นจากหมู่ธรรมนั้น แต่ก็ไม่ปรารถนาความไม่ต่างกันของบุคคลจากส่วนหนึ่งส่วนใดของหมู่ธรรมนั้นเลย. เพราะหมู่ธรรมย่อมไม่เป็นส่วนย่อย. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่า "ไม่ควรกล่าวว่า 'อะไรเป็นที่ตำหนิของผู้ปฏิเสธนั้น'" จึงกล่าวคำว่า "อยัญจา" เป็นต้น. วิกัปป์ที่ 1 ดำเนินไปโดยการแสดงการรับรู้บุคคลโดยไม่เหลือทั้งหมด โดยอาศัยการจำแนกประเภทของธรรมมีรูปเป็นต้น, ส่วนวิกัปป์ที่ 2 ดำเนินไปโดยความเป็นปรมัตถสัจจะโดยไม่จำแนก. นี้คือความแตกต่างของวิกัปป์ทั้งสองนี้. คำว่า อิติ (ดังนี้) คือ การอ้างถึงประเภทที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เอวัง" (อย่างนี้).

สภาววินิพฺโภคโตติ สภาเวน วินิพฺภุชฺชิตพฺพโต. สภาวภินฺโน หิ ธมฺโม ตทญฺญธมฺมโต วินิพฺโภคํ ลภติ. เตนาห ‘‘รูปโต อญฺญสภาคตฺตา’’ติ. รูปวชฺเชติ รูปธมฺมวชฺเช. ตีสุปีติ ‘‘รูปสฺมึ ปุคฺคโล, อญฺญตฺร รูปา, ปุคฺคลสฺมึ รูป’’นฺติ อิเมสุ เอวํ ปวตฺเตสุ ตีสุปิ อนุโยเคสุ. สาสนิโก เอวายํ ปุคฺคลวาทีติ กตฺวา อาห ‘‘น หิ โส สกฺกายทิฏฺฐึ อิจฺฉตี’’ติ. ‘‘รูปวา’’ติ อิมินา รูเปน สกิญฺจนตาว ญาปียติ, น รูปายตฺตวุตฺติตาติ อาห ‘‘อญฺญตฺร รูปาติ เอตฺถ จ รูปวา ปุคฺคโลติ อยมตฺโถ สงฺคหิโต’’ติ.

คำว่า สภาววินิพโภคโต (โดยการแยกออกจากสภาวะ) คือ โดยความที่พึงแยกออกด้วยสภาวะ เพราะธรรมที่ต่างกันโดยสภาวะ ย่อมได้รับการแยกออกจากธรรมอื่นจากนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะมีสภาวะอื่นจากรูป' คำว่า รูปวัชเช (เว้นรูป) คือ เว้นรูปธรรม คำว่า ตีสุปิ (แม้ใน 3 อย่าง) คือ แม้ในอนุโยคทั้ง 3 ที่เป็นไปอย่างนี้ว่า 'บุคคลในรูป, นอกรูป, รูปในบุคคล' เพราะถือว่าผู้วาทะว่ามีบุคคลนี้เป็นผู้ที่อยู่ในพระศาสนาแท้ๆ จึงกล่าวว่า 'เพราะเขาไม่ปรารถนาสักกายทิฏฐิ' ด้วยคำว่า 'รูปวา' (ผู้มีรูป) นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีกังวลด้วยรูปเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นไปที่อาศัยรูป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในคำว่า อัญญตระ รูปา นี้ ความหมายว่า บุคคลมีรูป นี้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้'

จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการเทียบเคียงนัย 4 จบแล้ว

นิฏฺฐิตา จ สํสนฺทนกถาวณฺณนา.

และการพรรณนาเรื่องการเทียบเคียง จบแล้ว

๘. ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา

๘. การพรรณนาลักษณะและเหตุผล

๕๔. ลกฺขณยุตฺติกถายํ [Pg.77] ‘‘ฉลวเสน ปน วตฺตพฺพํ อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ ปาโฐ คเหตพฺโพ.

๕๔. ในกถาว่าด้วยลักษณะและเหตุผล พึงถือเอาบทว่า 'แต่พึงทราบการข่ม (นิคหะ) ที่ควรกล่าวโดยส่วน 6'

ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาลักษณะและเหตุผล จบแล้ว

๙. วจนโสธนวณฺณนา

๙. การพรรณนาการชำระถ้อยคำ

๕๕-๕๙. ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเตติ ปททฺวยสฺส เอกตฺตตฺเถ สตีติ อตฺโถ. ปริกปฺปวจนญฺเหตํ โทสทสฺสนตฺถํ ‘‘เอวํ สนฺเต อยํ โทโส’’ติ. ตยิทํ เอกตฺตํ อุปลพฺภติ เอวาติ ปจฺฉิมปทาวธารณํ เวทิตพฺพํ. ‘‘เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโล’’ติ พฺยภิจารทสฺสนโต ปเรน น สมฺปฏิจฺฉิตนฺติ กตฺวา ตเมว อสมฺปฏิจฺฉิตตฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปุคฺคลสฺส หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิภชิตพฺพตนฺติ ‘‘อุปลพฺภติ จา’’ติ เอวํ อวิภชิตพฺพตํ. วิภชิตพฺพตนฺติ ‘‘ปุคฺคโล จ ตทญฺญญฺจ อุปลพฺภตี’’ติ เอวํ วิภชิตพฺพตํ. เอเตน ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ เอวา’’ติ ปจฺฉิมปทาวธารณํ เวทิตพฺพํ, น ‘‘ปุคฺคโล เอว อุปลพฺภตี’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตํ วิภาคนฺติ ยถาวุตฺตํ วิภชิตพฺพาวิภชิตพฺพํ วิภาคํ วทโต สกวาทิโน, อญฺญสฺส วา กสฺสจิ. เอตสฺสาติ ปรวาทิโน. ยถาวุตฺตวิภาคนฺติ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… เกหิจิ น ปุคฺคโล’’ติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺตปฺปการํ วิภาคํ. ยถาอาปาทิเตนาติ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเต’’ติอาทินา อาปาทิตปฺปกาเรน. น ภวิตพฺพนฺติ ยทิปิ เตน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ เอว วุจฺจติ, อุปลพฺภตีติ ปน ปุคฺคโล เอว น วุจฺจติ, อถ โข อญฺโญปิ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตน ปสงฺเคน น ภวิตพฺพํ. เตนาห ‘‘มคฺคิตพฺโพ เอตฺถ อธิปฺปาโย’’ติ.

๕๕-๕๙. คำว่า ปททวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเต (เมื่อบททั้งสองมีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ) ความว่า เมื่อความเป็นอันเดียวกันแห่งอรรถของบททั้งสองมีอยู่ คำนี้เป็นคำสมมติเพื่อแสดงโทษว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ โทษนี้ย่อมมี' พึงทราบว่า ความเป็นอันเดียวกันนั้นมีการจำกัดความที่บทหลังว่า 'ย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' (upalabbhati eva) เพราะเห็นความคลาดเคลื่อนว่า 'โดยบางพวก บุคคลมีอยู่ โดยบางพวก บุคคลไม่มี' ฝ่ายอื่นจึงไม่ยอมรับ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะจำแนกความไม่ยอมรับนั้นเอง จึงกล่าวคำว่า 'ปุคฺคลสฺส หิ' เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า อวิภชิตพฺพตํ (ความไม่พึงจำแนก) คือ ความไม่พึงจำแนกอย่างนี้ว่า 'และย่อมปรากฏอยู่' คำว่า วิภชิตพฺพตํ (ความพึงจำแนก) คือ ความพึงจำแนกอย่างนี้ว่า 'บุคคลด้วย และสิ่งอื่นจากบุคคลนั้นด้วย ย่อมปรากฏอยู่' ด้วยคำนี้ พึงทราบว่า ท่านแสดงความหมายว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' (upalabbhati eva) เป็นการจำกัดความที่บทหลัง ไม่ใช่แสดงความหมายว่า 'บุคคลเท่านั้นย่อมปรากฏอยู่' (puggalo eva) คำว่า ตํ วิภาคํ (การจำแนกนั้น) คือ การจำแนกที่พึงจำแนกและไม่พึงจำแนกตามที่กล่าวแล้ว ของสกวาที หรือของใครอื่นก็ตาม คำว่า เอตสฺส (ของผู้นั้น) คือ ของปรวาที คำว่า ยถาวุตฺตวิภาคํ (การจำแนกตามที่กล่าวแล้ว) คือ การจำแนกตามประเภทที่กล่าวไว้ในบาลีอย่างนี้ว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่...ฯลฯ... โดยบางพวก บุคคลไม่มี' คำว่า ยถาอาปาทิเตน (ตามที่นำมาแสดงแล้ว) คือ ตามประเภทที่นำมาแสดงแล้วด้วยคำว่า 'เมื่อบททั้งสองมีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่า บุคคลย่อมปรากฏอยู่' เป็นต้น คำว่า น ภวิตพฺพํ (ไม่พึงมี) ความว่า แม้หากว่าเขาจะกล่าวว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' ก็จริง แต่เขาก็ไม่ได้กล่าวว่า 'ที่ปรากฏอยู่นั้นคือบุคคลเท่านั้น' ที่แท้แล้วสิ่งอื่นก็มีอยู่ด้วย เพราะฉะนั้น จึงไม่พึงมี (โทษ) ตามที่ยกขึ้นกล่าวหา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงแสวงหาอัธยาศัย'

๖๐. อตฺถโต ปุคฺคโล นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ อตฺตสุญฺญตาทสฺสเนน อนตฺตลกฺขณสฺส วิหิตตฺตา.

๖๐. ชื่อว่ากล่าวว่า 'โดยอรรถแล้ว บุคคลไม่มี' เพราะมีการกำหนดอนัตตลักษณะด้วยการแสดงความว่างจากอัตตา

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการชำระถ้อยคำ จบแล้ว

๑๐. ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา

๑๐. การพรรณนาการสอบสวนบัญญัติ

๖๑-๖๖. รูปกายาวิรหํ [Pg.78] สนฺธาย อาห, น รูปตณฺหาสพฺภาวํ. ตถา สติ อเนกนฺติกตฺตา ปฏิกฺขิปิตพฺพเมว สิยา, น อนุชานิตพฺพนฺติ. ‘‘อตฺถิตายา’’ติ อาหาติ สมฺพนฺโธ. กามีภาวสฺส อเนกนฺติกตฺตา กสฺสจิ กามธาตูปปนฺนสฺส กามธาตุยา อายตฺตตฺตาภาวโต จ กทาจิ ภาวสฺเสวาติ โยชนา.

๖๑-๖๖. ท่านกล่าวโดยหมายถึงความไม่ปราศจากรูปกาย ไม่ใช่หมายถึงการมีอยู่ของรูปตัณหา เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น (ถ้าหมายถึงรูปตัณหา) เนื่องจากความไม่แน่นอน (ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว) จึงควรถูกปฏิเสธเท่านั้น ไม่ควรอนุญาต บทว่า 'อตฺถิตาย' (เพื่อความมีอยู่) มีความสัมพันธ์กับคำว่า 'อาห' (กล่าวแล้ว) มีการประกอบความว่า เพราะความเป็นผู้มีกามไม่แน่นอน และเพราะความไม่มีภาวะที่ขึ้นอยู่กับกามธาตุของสัตว์บางจำพวกที่เกิดในกามธาตุ จึงเป็นเพียงภาวะที่มีในบางครั้งเท่านั้น

๖๗. กายานุปสฺสนายาติ กายานุปสฺสนาเทสนาย. สา หิ กายกายานุปสฺสีนํ วิภาคคฺคหณสฺส การณภูตา, กายานุปสฺสนา เอว วา. เอวํลทฺธิกตฺตาติ อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโลติ เอวํลทฺธิกตฺตา. อาหจฺจ ภาสิตนฺติ ฐานกรณานิ อาหนฺตฺวา กถิตํ, ภควตา สามํ เทสิตนฺติ อตฺโถ.

๖๗. คำว่า กายานุปสฺสนาย (ด้วยกายานุปัสสนา) คือ ด้วยการแสดงกายานุปัสสนา เพราะกายานุปัสสนานั้นเป็นเหตุแห่งการกำหนดความต่างกันของกายและผู้พิจารณากาย หรือเป็นตัวกายานุปัสสนาเองนั่นแหละ คำว่า เอวํลทฺธิกตฺตา (เพราะมีลัทธิอย่างนี้) คือ เพราะมีลัทธิอย่างนี้ว่า 'กายเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลเป็นอย่างหนึ่ง' คำว่า อาหจฺจ ภาสิตํ (ตรัสโดยกระทบ) คือ ตรัสโดยกระทบฐานและกรณ์ ความหมายคือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงด้วยพระองค์เอง

ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการสอบสวนบัญญัติ จบแล้ว

๑๑. คติอนุโยควณฺณนา

๑๑. การพรรณนาการสอบสวนคติ

๖๙-๗๒. ยานิสฺส สุตฺตานิ นิสฺสาย ลทฺธิ อุปฺปนฺนา, เตสํ ทสฺสนโต ปรโต ‘‘เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’’ติอาทินา ปาฬิ อาคตา, ปุรโต ปน ‘‘น วตฺตพฺพํ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’’ติอาทินา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทสฺเสนฺโต…เป… ภวิตพฺพ’’นฺติ. ทสฺเสตฺวาติ วา วตฺตพฺพนฺติ ‘‘ยานิสฺส…เป… ตานิ ทสฺเสตฺวา ‘เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’ติอาทิมาหา’’ติ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ทสฺเสนฺโตติ วา อิทํ ทสฺสนกิริยาย น วตฺตมานตามตฺตวจนํ, อถ โข ตสฺสา ลกฺขณตฺถวจนํ, เหตุภาววจนํ วาติ น โกจิ โทโส.

๖๙-๗๒. พระบาลีว่า 'ถ้าอย่างนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป' เป็นต้น มาในภายหลัง เพื่อแสดงพระสูตรทั้งหลายที่เขาอาศัยแล้วเกิดลัทธิขึ้น ส่วนในเบื้องต้น (มีพระบาลี) ว่า 'ไม่พึงกล่าวว่า บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงเป็น... เมื่อจะแสดง' (ทสฺเสนฺโต... ภวิตพฺพํ) หรือพึงกล่าวว่า 'ทสฺเสตฺวา' (แสดงแล้ว) ความหมายคือ พึงกล่าวว่า 'แสดงพระสูตรเหล่านั้น... แล้วจึงกล่าวว่า ถ้าอย่างนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป เป็นต้น' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'ทสฺเสนฺโต' (เมื่อจะแสดง) นี้ ไม่ใช่เป็นเพียงคำที่กล่าวถึงความเป็นปัจจุบันกาลของกิริยาคือการแสดงเท่านั้น แต่เป็นคำที่กล่าวในความหมายแห่งลักษณะ หรือเป็นคำที่กล่าวในความหมายแห่งความเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น จึงไม่มีโทษใดๆ

๙๑. โส วตฺตพฺโพติ โส ชีวสรีรานํ อนญฺญตาปชฺชนากาโร วตฺตพฺโพ, นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘รูปี อตฺตา’’ติ อิมิสฺสา ลทฺธิยา วเสน ‘‘เยน รูปสงฺขาเตน อตฺตโน สภาวภูเตน สรีเรน สทฺธึ คจฺฉตี’’ติ เอวํ ปน อตฺเถ สติ โส อากาโร วุตฺโต เอว โหติ, ตถา จ สติ ‘‘รูปํ ปุคฺคโลติ อนนุญฺญาตตฺตา’’ติ เอวมฺปิ วตฺตุํ น สกฺกา. ยสฺมา ปน ‘‘อิธ สรีรนิกฺเขปา’’ติ อนนฺตรํ วกฺขติ, ตสฺมา [Pg.79] ‘‘โส วตฺตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. นิรยูปคสฺส ปุคฺคลสฺส อนฺตราภวํ น อิจฺฉตีติ อิทํ ปุราตนานํ อนฺตราภววาทีนํ วเสน วุตฺตํ. อธุนาตนา ปน ‘‘อุทฺธํปาโท ตุ นารโก’’ติ วทนฺตา ตสฺสปิ อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺเตว, เกจิ ปน อสญฺญูปคานํ. อรูปูปคานํ ปน สพฺเพปิ น อิจฺฉนฺติ. ตตฺถ เย ‘‘สญฺญุปฺปาทา จ ปน เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺตี’’ติ สุตฺตสฺส อตฺถํ มิจฺฉา คเหตฺวา จุตูปปาตกาเลสุ อสญฺญีนํ สญฺญา อตฺถีติ อนฺตราภวโตว อสญฺญูปปตฺตึ อิจฺฉนฺติ, ตทญฺเญสํ วเสน ‘‘สเวทโน…เป… ปฏิกฺขิปตี’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย ปนา’’ติอาทิมาห. เก ปเนวํ อิจฺฉนฺติ? สพฺพตฺถิวาทีสุ เอกจฺเจ.

๙๑. คำว่า "พึงกล่าวว่าอย่างนั้น" หมายถึง พึงกล่าวว่าอาการที่ชีวิตและร่างกายไม่เป็นอย่างอื่นกันนั้นไม่มี โดยนัยแห่งลัทธิที่ว่า ‘อัตตามีรูป’ เมื่อมีความหมายว่า ‘อัตตาไปพร้อมกับร่างกายซึ่งเป็นสภาพของตนอันนับว่าเป็นรูป’ อย่างนี้ อาการนั้นก็เป็นอันกล่าวแล้วนั่นเอง และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘เพราะรูปไม่เป็นที่อนุญาตว่าเป็นบุคคล’ อย่างนี้ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคจักตรัสในลำดับต่อไปว่า ‘เพราะการทอดทิ้งร่างกายในโลกนี้’ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ‘พึงกล่าวว่าอย่างนั้น’ คำว่าไม่ปรารถนาภพในระหว่างของบุคคลผู้เข้าถึงนรกนี้ ตรัสไว้โดยนัยแห่งพวกอันตราภพวาทีในสมัยโบราณ แต่พวกอันตราภพวาทีในสมัยปัจจุบันกล่าวว่า ‘นรกนั้นมีเท้าชี้ขึ้น’ ย่อมปรารถนาภพในระหว่างของนรกนั้นนั่นเอง บางพวกก็ปรารถนาภพในระหว่างของพวกผู้เข้าถึงอสัญญีภพ แต่พวกอันตราภพวาทีทั้งหมดไม่ปรารถนาภพในระหว่างของพวกผู้เข้าถึงอรูปภพ ในบรรดาอันตราภพวาทีเหล่านั้น พวกใดถือเอาความแห่งพระสูตรที่ว่า ‘ก็เทวดาเหล่านั้นย่อมจุติจากกายนั้นพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งสัญญา’ ผิดไป ย่อมปรารถนาการอุบัติในอสัญญีภพโดยมีภพในระหว่าง เพราะอสัญญีบุคคลมีสัญญาในกาลจุติและอุบัติ พระอาจารย์จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็พวกใด’ โดยนัยแห่งพวกอื่นจากพวกนั้น แสดงว่า ‘มีเวทนา...ฯลฯ...ย่อมปฏิเสธ’ ก็พวกไหนเล่าปรารถนาอย่างนี้? บางพวกในพวกสัพพัตถิวาที

๙๒. เนวสญฺญานาสญฺญายตเนติ เนวสญฺญานาสญฺญายตเน ภเว, อจิตฺตุปฺปาเท วา สญฺญา อตฺถีติ อิจฺฉนฺตีติ น วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยโต โส สญฺญาภเวน อสงฺคหิโต, ภวนฺตรภาเวน จ สงฺคหิโต.

๙๒. ความสัมพันธ์คือ ไม่พึงกล่าวว่าปรารถนาว่า ในภพเนวสัญญานาสัญญายตนะ หรือในอจิตตุปปาทะ มีสัญญาอยู่ดังนี้ เพราะภพนั้นไม่สงเคราะห์ด้วยความเป็นภพที่มีสัญญา และสงเคราะห์ด้วยความเป็นภพในระหว่าง

๙๓. อินฺธนุปาทาโน อคฺคิ วิย อินฺธเนน รูปาทิอุปาทาโน ปุคฺคโล รูปาทินา วินา นตฺถีติ เอตฺถ อยมธิปฺปายวิภาวนา – ยถา น วินา อินฺธเนน อคฺคิ ปญฺญาปียติ, น จ ตํ อญฺญํ อินฺธนโต สกฺกา ปฏิชานิตุํ, นาปิ อนญฺญํ. ยทิ หิ อญฺญํ สิยา, น อุณฺหํ อินฺธนํ สิยา, อถ อนญฺญํ, นิทหิตพฺพํเยว ทาหกํ สิยา, เอวํ น วินา รูปาทีหิ ปุคฺคโล ปญฺญาปียติ, น จ เตหิ อญฺโญ, นาปิ อนญฺโญ สสฺสตุจฺเฉทภาวปฺปสงฺคโตติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย. ตตฺถ ยทิ อคฺคินฺธโนปมา โลกโวหาเรน วุตฺตา, อปฬิตฺตํ กฏฺฐาทิอินฺธนํ นิทหิตพฺพญฺจ, ปฬิตฺตํ ภาสุรุณฺหํ อคฺคิทาหกญฺจ, ตญฺจ โอชฏฺฐมกรูปํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ. ยทิ เอวํ ปุคฺคโล รูปาทีหิ อญฺโญ อนิจฺโจ จ อาปนฺโน, อถ ปรมตฺถโต จ, ตสฺมึเยว กฏฺฐาทิสญฺญิเต รูปสงฺขาตปฬิตฺเต ยํ อุสุมํ โส อคฺคิ ตํสหชาตานิ ตีณิภูตานิ อินฺธนํ. เอวมฺปิ สิทฺธํ ลกฺขณเภทโต อคฺคินฺธนานํ อญฺญตฺตนฺติ อคฺคิ วิย อินฺธนโต รูปาทีหิ อญฺโญ ปุคฺคโล อนิจฺโจ จ อาปชฺชตีติ.

๙๓. ในข้อที่ว่า บุคคลผู้มีรูปเป็นต้นเป็นอุปาทาน ย่อมไม่มีปราศจากรูปเป็นต้นด้วยเชื้อ เหมือนไฟมีเชื้อเป็นอุปาทานนี้ การแสดงความหมายนี้คือ ไฟย่อมไม่ปรากฏได้ปราศจากเชื้อฉันใด และไฟนั้นก็ไม่สามารถรู้ได้ว่าต่างจากเชื้อ ทั้งไม่สามารถรู้ได้ว่าไม่ต่างกัน ถ้าหากว่าไฟนั้นต่างจากเชื้อ เชื้อก็จะไม่ร้อน ถ้าหากว่าไม่ต่างกัน เชื้อที่ควรเก็บไว้ก็จะเป็นของเผาไหม้ไปเอง บุคคลย่อมไม่ปรากฏได้ปราศจากรูปเป็นต้นฉันนั้น และบุคคลนั้นก็ไม่ต่างจากรูปเป็นต้น ทั้งไม่ต่างกัน เพราะจะพึงถึงความมีสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ดังนี้เป็นความหมายของปรวาที ในข้อนั้น ถ้าอุปมาด้วยไฟและเชื้อกล่าวโดยโลกโวหาร เชื้อคือไม้เป็นต้นที่ยังไม่ติดไฟก็ควรเก็บไว้ ส่วนไฟที่ติดแล้วสว่างร้อนก็เป็นของเผาไหม้ และไฟนั้นก็เป็นรูปมีโอชะเป็นที่ ๘ ดำเนินไปโดยความสืบต่อ เป็นอนิจจะ เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ ถ้าเป็นอย่างนี้ บุคคลก็ต่างจากรูปเป็นต้น และถึงความเป็นอนิจจะ อนึ่ง โดยปรมัตถ์ ความร้อนใดในเชื้อที่ติดไฟอันนับว่าเป็นรูปซึ่งมีชื่อว่าไม้เป็นต้นนั้น ความร้อนนั้นคือไฟ และธาตุ ๓ ที่เกิดพร้อมกับความร้อนนั้นคือเชื้อ แม้ด้วยประการฉะนี้ ก็สำเร็จว่าไฟและเชื้อต่างกันโดยความต่างแห่งลักษณะ บุคคลก็ต่างจากรูปเป็นต้นเหมือนไฟต่างจากเชื้อ และถึงความเป็นอนิจจะ ดังนี้

คติอนุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาคตยานุโยคจบแล้ว

๑๒. อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา

๑๒. คำพรรณนาอุปาทายปัญญัตยานุโยค

๙๗. นีลคุณโยคโต [Pg.80] นีโล, นีโล เอว นีลโก, ตสฺส, อยํ ปนสฺส นีลปญฺญตฺติ นีลรูปุปาทานาติ อาห ‘‘นีลํ…เป… ปญฺญตฺตี’’ติ. เอวํ ปน ปาเฐ ฐิเต นีลํ อุปาทาย นีโลติ กถมยํ ปทุทฺธาโรติ อาห ‘‘นีลํ รูปํ…เป… เอตฺถ โย ปุฏฺโฐ นีลํ อุปาทาย นีโล’’ติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วจเน. ตทาทีสูติ ‘‘ปีตํ รูปํ อุปาทายา’’ติอาทิกํ อฏฺฐกถายํ อาทิ-สทฺเทน คหิตเมว ตทตฺถทสฺสนวเสน คณฺหาติ.

๙๗. เพราะประกอบด้วยคุณคือสีเขียว จึงเป็นสีเขียว สีเขียวนั่นแหละคือสีเขียว ส่วนบัญญัติว่าสีเขียวของสิ่งนั้น มีรูปสีเขียวเป็นอุปาทาน พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘สีเขียว...ฯลฯ...บัญญัติ’ แต่เมื่อบทตั้งอยู่ดังนี้ว่า ‘สีเขียวอาศัยสีเขียว’ การแยกบทนี้เป็นอย่างไร พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘รูปสีเขียว...ฯลฯ...ในข้อนี้ ผู้ถูกถามว่า ‘สีเขียวอาศัยสีเขียว’ คำว่า ‘ในข้อนี้’ หมายถึง ในคำนี้ คำว่า ‘มีคำนั้นเป็นต้น’ หมายถึง คำมีอาทิว่า ‘อาศัยรูปสีเหลือง’ ที่อรรถกถาถือเอาด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ นั้นนั่นเอง ย่อมถือเอาโดยนัยแห่งการแสดงความหมายนั้น

๙๘. วุตฺตนฺติ ‘‘มคฺคกุสโล’’ติอาทีสุ เฉกฏฺฐํ สนฺธาย วุตฺตํ. กุสลปญฺญตฺตึ กุสลโวหารํ.

๙๘. คำว่า ‘กล่าวแล้ว’ หมายถึง กล่าวโดยอ้างถึงผู้ฉลาดในทางเป็นต้นว่า ‘ผู้ฉลาดในทาง’ บัญญัติว่ากุศล หมายถึง โวหารว่ากุศล

๑๑๒. ปุพฺพปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อุตฺตรมาหาติ ปรวาที ปุพฺพปกฺขํ ทสฺเสตฺวา สกวาทิสฺส อุตฺตรมาห.

๑๑๒. คำว่า ‘แสดงปุพพปักษ์แล้วกล่าวอุตตระ’ หมายถึง ปรวาทีแสดงปุพพปักษ์แล้วกล่าวอุตตระแก่สกวาที

๑๑๕. ‘‘รูปํ รูปวา’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ ปรวาทิวาทํ ภินฺทิตุํ ‘‘ยถา น นิคโฬ เนคฬิโก’’ติอาทินา สกวาทิวาโท อารทฺโธติ อาห ‘‘ยสฺส รูปํ โส รูปวาติ อุตฺตรปกฺเข วุตฺตํ วจนํ อุทฺธริตฺวา’’ติ.

๑๑๕. เพื่อทำลายวาทะของปรวาทีที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า ‘รูปเป็นผู้มีรูป’ ด้วยคำมีอาทิว่า ‘เครื่องจองจำไม่เป็นผู้มีเครื่องจองจำฉันใด’ สกวาทีจึงเริ่มวาทะ พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ยกคำที่กล่าวไว้ในอุตตรปักษ์ว่า ‘รูปของบุคคลใด บุคคลนั้นเป็นผู้มีรูป’

๑๑๘. วิญฺญาณนิสฺสยภาวูปคมนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวูปคมนํ. ตยิทํ วิเสสนํ จกฺขุสฺสาติ อิมินาว สิทฺธนฺติ น กตํ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๑๘. คำว่า ‘การเข้าถึงความเป็นที่อาศัยของวิญญาณ’ หมายถึง การเข้าถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณ พึงทราบว่าวิเสสนะนี้ไม่สำเร็จด้วยคำว่า ‘ของจักขุ’ นี้เท่านั้น

อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาอุปาทายปัญญัตยานุโยคจบแล้ว

๑๓. ปุริสการานุโยควณฺณนา

๑๓. คำพรรณนาปุริสการานุโยค

๑๒๓. กมฺมานนฺติ กุสลากุสลกมฺมานํ. ตคฺคหเณเนว หิ ตํตํกิจฺจกรณีเย กิริยานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. นิปฺผาทกปฺปโยชกภาเวนาติ การกการาปกภาเวน.

๑๒๓. คำว่า ‘แห่งกรรมทั้งหลาย’ หมายถึง แห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม เพราะการถือเอาคำนั้นนั่นเอง พึงทราบว่าสงเคราะห์แม้กิริยาที่ควรทำในกิจนั้นๆ คำว่า ‘ด้วยความเป็นผู้ยังกรรมให้สำเร็จและผู้ชักชวน’ หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ทำและผู้ใช้ให้ทำ

๑๒๕. กมฺมการกสฺส ปุคฺคลสฺส โย อญฺโญ ปุคฺคโล การโก. เตนปีติ การกการเกนปิ. ตสฺสาติ การกการกสฺส. อญฺญนฺติ อญฺญํ กมฺมํ. เอวนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน. เตหิ เตหิ การเกหิ ปุคฺคลา วิย อญฺญานิ กมฺมานิ กรียนฺตีติ ทสฺเสติ. เตนาห [Pg.81] ‘‘กมฺมวฏฺฏสฺส อนุปจฺเฉทํ วทนฺตี’’ติ. เอวํ สนฺเต ปุคฺคลสฺส การโก, กมฺมสฺส การโกติ อยํ วิภาโค อิธ อนามฏฺโฐ โหติ, ตถา จ สติ การกปรมฺปราย วจนํ วิรุชฺเฌยฺยาติ อาห ‘‘ปุคฺคลสฺส…เป… วิจาเรตพฺพเมต’’นฺติ. ตสฺส การกนฺติ ปุคฺคลสฺส การกํ. อิทญฺจาติ น เกวลํ ปุคฺคลการกสฺส กมฺมการกตาปตฺติเยว โทโส, อถ โข อิทํ กมฺมการกตาย การกปรมฺปราปชฺชนมฺปิ วิจาเรตพฺพํ, น ยุชฺชตีติ อตฺโถ. ปุคฺคลานญฺหิ ปฏิปาฏิยา การกภาโว การกปรมฺปรา.

๑๒๕. บุคคลอื่นใดเป็นผู้ทำของบุคคลผู้ทำกรรม คำว่า ‘แม้ด้วยบุคคลนั้น’ หมายถึง แม้ด้วยผู้ทำที่เป็นผู้ใช้ให้ทำ คำว่า ‘ของบุคคลนั้น’ หมายถึง ของผู้ทำที่เป็นผู้ใช้ให้ทำ คำว่า ‘กรรมอื่น’ หมายถึง กรรมอื่น คำว่า ‘อย่างนี้’ หมายถึง ด้วยประการที่กล่าวแล้วนี้ ย่อมแสดงว่ากรรมอื่นทั้งหลายอันผู้ทำเหล่านั้นๆ กระทำ เหมือนบุคคลทั้งหลายอันผู้ทำเหล่านั้นๆ กระทำ เพราะฉะนั้น พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ย่อมกล่าวการไม่ขาดสายแห่งกรรมวัฏ’ เมื่อเป็นอย่างนี้ การจำแนกที่ว่า ‘ผู้ทำของบุคคล, ผู้ทำของกรรม’ นี้ ย่อมไม่ถูกกล่าวถึงในที่นี้ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘ด้วยการสืบต่อแห่งผู้ทำ’ ก็จะขัดแย้งกัน พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ของบุคคล...ฯลฯ...ข้อนี้ควรพิจารณา’ คำว่า ‘ผู้ทำของบุคคลนั้น’ หมายถึง ผู้ทำของบุคคล คำว่า ‘และข้อนี้’ หมายถึง โทษมิใช่เพียงการถึงความเป็นผู้ทำกรรมของผู้ทำบุคคลเท่านั้น แต่การถึงความเป็นผู้ทำสืบต่อกันไปของผู้ทำกรรมนี้ก็ควรพิจารณา มีความหมายว่าไม่สมควร ก็ความเป็นผู้ทำโดยลำดับของบุคคลทั้งหลายนั่นแหละคือการสืบต่อแห่งผู้ทำ

๑๗๐. เอโก อนฺโตติ ‘‘คาโห’’ติ สสฺสตคาหสงฺขาโต อนฺโตติ อตฺโถ.

๑๗๐. คำว่า ‘ที่สุดอย่างหนึ่ง’ หมายถึง ที่สุดอันนับว่า ‘การยึดถือ’ คือการยึดถือสัสสตทิฏฐิ

๑๗๖. สิยา อญฺโญ, สิยา อนญฺโญ, สิยา น วตฺตพฺโพ ‘‘อญฺโญติ วา อนญฺโญติ วา’’ติ, เอวํ ปวตฺตนิคณฺฐวาทสทิสตฺตา โส เอว เอโก เนว โส โหติ, น อญฺโญติ ลทฺธิมตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทํ ปน นตฺเถวา’’ติ. ปรสฺส อิจฺฉาวเสเนวาติ ปรวาทิโน ลทฺธิวเสเนว. เอกํ อนิจฺฉนฺตสฺสาติ เอกํ ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทตี’’ติ คหณํ สสฺสตทิฏฺฐิภเยน ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อิตรํ อุจฺเฉทคฺคหณํ อาปนฺนํ. ตญฺจ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อญฺญํ มิสฺสกํ นิจฺจานิจฺจคฺคหณํ, วิกฺเขปคฺคหณญฺจ อาปนฺนํ. การกเวทกิจฺฉาย ฐตฺวาติ สฺเวว การโก เวทโก จาติ อิมสฺมึ อาทาเย ฐตฺวา. ตํตํอนิจฺฉายาติ ตสฺส ตสฺส วาทสฺส อสมฺปฏิจฺฉเนน. อาปนฺนวเสนปีติ อาปนฺนคาหวเสนปิ อยํ อนุโยโค วุตฺโตติ โยชนา. สพฺเพสํ อาปนฺนตฺตาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺเพสํ วิกปฺปานํ อนุกฺกเมน อาปนฺนตฺตา นายมนุโยโค กโตติ โยชนา. เอเกกสฺเสวาติ เตสุ วิสุํ วิสุํ เอเกกสฺเสว อาปนฺนตฺตา. ตนฺติวเสน ปน เต วิกปฺปา เอกชฺฌํ ทสฺเสตฺวาติ อธิปฺปาโย. เอกโต โยเชตพฺพํ จตุนฺนมฺปิ ปญฺหานํ เอกโต ปุฏฺฐตฺตา.

๑๗๖. พึงเป็นอย่างอื่นบ้าง พึงไม่เป็นอย่างอื่นบ้าง พึงไม่กล่าวว่า ‘เป็นอย่างอื่นบ้าง หรือไม่เป็นอย่างอื่นบ้าง’ เพราะมีความคล้ายคลึงกับวาทะของนิครนถ์ที่ดำเนินไปอย่างนี้ ลัทธิที่ว่า ‘ผู้นั้นนั่นแหละเป็นคนเดียว ไม่ใช่ทั้งผู้นั้น ไม่ใช่ทั้งผู้อื่น’ เป็นเพียงลัทธิ เพราะฉะนั้น พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘แต่ข้อนี้ไม่มีเลย’ คำว่า ‘โดยอำนาจความปรารถนาของผู้อื่นนั่นเอง’ หมายถึง โดยอำนาจลัทธิของปรวาทีนั่นเอง คำว่า ‘แก่ผู้ไม่ปรารถนาอย่างหนึ่ง’ หมายถึง แก่ผู้ปฏิเสธการยึดถืออย่างหนึ่งที่ว่า ‘เขาทำ เขาเสวย’ ด้วยความกลัวสัสสตทิฏฐิ การยึดถืออุจเฉททิฏฐิอย่างอื่นก็ถึงแล้ว และแก่ผู้ปฏิเสธการยึดถืออุจเฉททิฏฐินั้น การยึดถือสัสสตอุจเฉททิฏฐิแบบผสมอย่างอื่น และการยึดถือวิกเขปทิฏฐิก็ถึงแล้ว คำว่า ‘ตั้งอยู่ในความปรารถนาผู้ทำและผู้เสวย’ หมายถึง ตั้งอยู่ในความยึดถือนี้ว่า ‘เขานั่นแหละเป็นผู้ทำและเป็นผู้เสวย’ คำว่า ‘ด้วยความไม่ปรารถนาวาทะนั้นๆ’ หมายถึง ด้วยการไม่ยอมรับวาทะนั้นๆ คำว่า ‘แม้โดยอำนาจที่ถึงแล้ว’ เป็นความเชื่อมโยงว่า อนุโยคนี้กล่าวแล้วแม้โดยอำนาจการยึดถือที่ถึงแล้ว คำว่า ‘เพราะถึงแล้วทั้งหมด’ หมายถึง เพราะวิกัปทั้งหมดถึงแล้วโดยลำดับด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง เป็นความเชื่อมโยงว่า อนุโยคนี้มิได้กระทำแล้ว คำว่า ‘ของแต่ละอย่างนั่นเอง’ หมายถึง เพราะถึงแล้วของแต่ละอย่างโดยต่างกันในบรรดาวิกัปเหล่านั้น แต่โดยนัยแห่งคัมภีร์ มีความหมายว่าแสดงวิกัปเหล่านั้นรวมกัน พึงประกอบเข้าด้วยกัน เพราะปัญหาทั้ง ๔ แม้ถูกถามรวมกัน

ปุริสการานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาปุริสการานุโยคจบแล้ว

กลฺยาณวคฺโค นิฏฺฐิโต.

กัลยาณวรรคจบแล้ว

๑๔. อภิญฺญานุโยควณฺณนา

๑๔. คำพรรณนาอภิญญานุโยค

๑๙๓. วิกุพฺพตีติ [Pg.82] เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณาตี’’ติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อภิญฺญานุโยโค ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา. ตทภิญฺญาวโตติ อาสวกฺขยาภิญฺญาวโต. อรหโต สาธนนฺติ อรหโต สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน ปุคฺคลตฺตาภาวสาธนํ. ตพฺภาวสฺสาติ อรหตฺตสฺส. อรหตฺตธารานญฺหิ ขนฺธา นาม ปุคฺคลตฺตํ ตสฺสปิ โหตีติ.

๑๙๓. ในคำว่า "วิกุพพติ" นี้ ศัพท์ว่า "อิติ" มีอรรถว่า "เป็นต้น" หรือมีอรรถว่า "มีประการอย่างนั้น" ด้วยศัพท์นั้น ย่อมสงเคราะห์เอาคำมีอาทิว่า "ย่อมได้ยินเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ" เป็นต้น พึงทราบการประกอบในอภิญญา ดังนี้เป็นบทเชื่อม คำว่า "ผู้มีอภิญญานั้น" คือ ผู้มีอาสวักขยอภิญญา คำว่า "การยังพระอรหันต์ให้สำเร็จ" คือ การยังความเป็นบุคคลของพระอรหันต์ให้ไม่มีโดยปรมัตถ์อันเป็นสัจจิกัตถะ คำว่า "ซึ่งความเป็นนั้น" คือ ซึ่งความเป็นพระอรหันต์ ก็ขันธ์ทั้งหลายของผู้ทรงไว้ซึ่งอรหัตนั้น ชื่อว่าความเป็นบุคคล ย่อมมีแก่ผู้นั้นด้วย ดังนี้

อภิญฺญานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาอภิญญานุโยค จบแล้ว

๑๕-๑๘. ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา

๑๕-๑๘. พรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น

๒๐๙. ตติยโกฏิภูตสฺสาติ ตติยโกฏิสภาวสฺส สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตสภาวสฺส. สภาวสฺสาติ จ สภาวธมฺมสฺส. ลทฺธึ นิคูหิตฺวาติ ปุคฺคโล เนว สงฺขโต, นาสงฺขโตติ ลทฺธึ อวิภาเวตฺวา.

๒๐๙. คำว่า "ผู้มีโกฏิที่ ๓" คือ ผู้มีสภาพเป็นโกฏิที่ ๓ คือมีสภาพพ้นจากสังขตะและอสังขตะ และคำว่า "ซึ่งสภาพ" คือ ซึ่งสภาพธรรม คำว่า "ปกปิดลัทธิไว้" คือ ไม่แสดงลัทธิว่า "บุคคลไม่เป็นสังขตะ ไม่เป็นอสังขตะ"

ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น จบแล้ว

๑๙. ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา

๑๙. พรรณนาปฏิเวธานุโยคเป็นต้น

๒๑๘. ปชานนํ นาม น โหติ นิพฺพิทาทีนํ อปฺปจฺจยตฺตา. ปริจฺเฉทนสมตฺถตญฺจ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ.

๒๑๘. ชื่อว่าการรู้แจ้ง ย่อมไม่มี เพราะความที่ธรรมมีนิพพิทาเป็นต้นไม่มีปัจจัย และย่อมแสดงซึ่งความสามารถในการกำหนดรู้ ดังนี้เป็นบทเชื่อม

๒๒๘. สหรูปภาโว รูเปน สมงฺคิตา, วินารูปภาโว ตโต วินิสฺสฏตาติ ตทุภยํ รูปสฺส อพฺภนฺตรคมนํ พหินิกฺขมนญฺจ โหติ. ตสฺมา ตํ ทฺวยํ สหรูปภาววินารูปภาวานํ ลกฺขณวจนนฺติ วุตฺตํ.

๒๒๘. ความเป็นไปพร้อมด้วยรูป คือความประกอบด้วยรูป, ความเป็นไปปราศจากรูป คือความหลุดพ้นจากรูปนั้น ทั้งสองอย่างนั้น ย่อมเป็นการเข้าไปภายในของรูปและการออกไปภายนอกของรูป เพราะเหตุนั้น คำทั้งสองนั้น จึงชื่อว่าเป็นคำแสดงลักษณะของความเป็นไปพร้อมด้วยรูปและความเป็นไปปราศจากรูป ดังนี้

๒๓๗. โอฬาริโกติ ถูโล. อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. โส เอว ยถาสกํ กมฺมุนา ปฏิลภิตพฺพโต ปฏิลาโภ. ปททฺวเยนปิ กามาวจรตฺตภาโว กถิโต. มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ รูปาวจรตฺตภาโว. โส หิ ฌานมเนน นิพฺพตฺตตฺตา [Pg.83] มโนมโย. อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ อรูปาวจรตฺตภาโว. โส หิ รูเปน อมิสฺสิตตฺตา อรูโปติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘อตฺตา’’ติ ปน ชีเว โลกโวหาโร นิรุฬฺโห, อสติปิ ชีเว ตถานิรุฬฺหํ โลกโวหารํ คเหตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธาปิ โวหรนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิติ อิมา โลกสฺส สมญฺญา, ยาหิ ตถาคโต โวหรตี’’ติ วตฺวา อิทานิ ยถา โวหรนฺติ, ตํ ปการํ วิภาเวนฺโต ‘‘อปรามส’’นฺติอาทิมาห.

๒๓๗. คำว่า "โอฬาริกะ" คือ หยาบ คำว่า "อัตตา" คือ อัตตภาพ (ความเป็นตัวตน) เพราะความสำคัญว่า "เรา" ถูกตั้งไว้ในอัตตภาพนั้น อัตตภาพนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า "ปฏิลาภะ" (การได้) เพราะพึงได้ด้วยกรรมของตนๆ ด้วยบททั้งสองนั้น ก็ชื่อว่ากล่าวถึงอัตตภาพที่เป็นกามาวจร อัตตปฏิลาภะที่เป็นมโนมัย คืออัตตภาพที่เป็นรูปาวจร ก็อัตตภาพนั้นเป็นมโนมัย เพราะเกิดขึ้นด้วยใจอันเป็นฌาน อัตตปฏิลาภะที่เป็นอรูป คืออัตตภาพที่เป็นอรูปาวจร ก็อัตตภาพนั้นเป็นอรูป เพราะไม่ปะปนด้วยรูป ดังนี้ พึงทราบอรรถในคำนี้ ก็คำว่า "อัตตา" เป็นโลกโวหารที่นิยมใช้ในสัตว์ (สิ่งมีชีวิต) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงใช้โลกโวหารที่นิยมใช้เช่นนั้น แม้เมื่อไม่มีสัตว์ (สิ่งมีชีวิต) ดังนี้ ทรงแสดงว่า "เหล่านี้เป็นสมัญญาของโลก ที่พระตถาคตทรงใช้เรียก" ดังนี้แล้ว บัดนี้ ทรงจำแนกประการที่ทรงใช้เรียก จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ไม่ยึดมั่น" ดังนี้

ปจฺจตฺตสามญฺญลกฺขณวเสนาติ กกฺขฬผุสนาทิสลกฺขณวเสน อนิจฺจตาทิสามญฺญลกฺขณวเสน จ. อิมินาติ ‘‘ปจฺจตฺตสามญฺญลกฺขณวเสนา’’ติอาทินา วุตฺเตน ปรมตฺถโต ปุคฺคลาภาววจเนน. อิโต ปุริมาติ ตตฺถ ตตฺถ สกวาทิปฏิกฺเขปาทิวิภาวนวเสน ปวตฺตา อิโต อตฺถสํวณฺณนโต ปุริมา. อิมินาติ วา ‘‘ยถา รูปาทโย ธมฺมา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตวจเนน. ยถา จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน สมญฺญานติธาวนํ สมฺปิณฺเฑติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ปรามาโส จ น โหติ ชนปทนิรุตฺติยา อภินิวิสิตพฺพโต, ยถา จ สมญฺญาติธาวนํ น โหติ, เอวํ อิโต ปุริมา จ อตฺถวณฺณนา โยเชตพฺพา. สมญฺญาติธาวเน หิ สติ สพฺพโลกโวหารูปจฺเฉโท สิยาติ.

คำว่า "โดยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป" คือ โดยลักษณะเฉพาะตนมีสัมผัสอันแข็งเป็นต้น และโดยลักษณะทั่วไปมีอนิจจตาเป็นต้น คำว่า "ด้วยคำนี้" คือ ด้วยคำที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า "โดยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป" คือด้วยคำว่าไม่มีบุคคลโดยปรมัตถ์ คำว่า "ก่อนจากนี้" คือ คำอธิบายอรรถที่ดำเนินไปโดยการจำแนกการปฏิเสธวาทะของตนเป็นต้นในที่นั้นๆ ก่อนจากการพรรณนาอรรถนี้ หรือคำว่า "ด้วยคำนี้" คือ ด้วยคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถา มีอาทิว่า "ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นอย่างไร" ในคำว่า "ยถา จ" นี้ ศัพท์ว่า "จ" มีอรรถว่า "รวม" ด้วยศัพท์นั้น ย่อมรวบรวมการไม่ล่วงเลยสมัญญา ความข้อนี้กล่าวไว้แล้วว่า – การยึดมั่นก็ไม่มี เพราะพึงยึดมั่นด้วยภาษาชาวบ้านอย่างไร, และการล่วงเลยสมัญญาก็ไม่มีอย่างไร, คำพรรณนาอรรถก่อนจากนี้ก็พึงประกอบอย่างนั้น ก็เมื่อมีการล่วงเลยสมัญญา ย่อมมีการตัดขาดซึ่งโลกโวหารทั้งหมด ดังนี้

ตสฺมา สจฺจนฺติ ยสฺมา ตตฺถ ปรมตฺถาการํ อนาโรเปตฺวา สมญฺญํ นาติธาวนฺโต เกวลํ โลกสมฺมุติยาว โวหรติ, ตสฺมา สจฺจํ ปเรสํ อวิสํวาทนโต. ตถการณนฺติ ตโถ อวิตโถ ธมฺมสภาโว การณํ ปวตฺติเหตุ เอตสฺสาติ ตถการณํ, ปรมตฺถวจนํ, อวิปรีตธมฺมสภาววิสยนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธมฺมานํ ตถตาย ปวตฺต’’นฺติ.

คำว่า "เพราะเหตุนั้น จึงเป็นสัจจะ" คือ เพราะเหตุว่าในที่นั้น เมื่อไม่ยกปรมัตถ์ขึ้นตั้ง และไม่ล่วงเลยสมัญญา ย่อมใช้เรียกด้วยโลกสมมติเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงเป็นสัจจะ เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากผู้อื่น คำว่า "ตถการณะ" คือ สภาพธรรมที่ไม่ผิดเพี้ยนเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปของสิ่งนั้น จึงชื่อว่า "ตถการณะ" คือคำที่เป็นปรมัตถ์ มีอรรถว่า "เป็นอารมณ์แห่งสภาพธรรมที่ไม่ผิดเพี้ยน" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นไปโดยความเป็นจริงของธรรมทั้งหลาย" ดังนี้

ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาปฏิเวธานุโยคเป็นต้น จบแล้ว

ปุคฺคลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาปุคคลกถา จบแล้ว

๒. ปริหานิกถา

๑. วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา

๑. พรรณนาวาทะที่ประกอบด้วยปริหานิกถา

๒๓๙. อิทํ [Pg.84] สุตฺตนฺติ อิทํ ลกฺขณมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สมยวิมุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๙-๑๕๐) อิทมฺปิ หิ สุตฺตํ อนาคามิอาทีนํเยว ปริหานินิสฺสโย, น อรหโต. สมยวิมุตฺโตติ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน เสกฺขสฺเสตํ นามํ. ยถาห –

๒๓๙. คำว่า "สูตรนี้" คือ พึงเห็นว่านี้เป็นเพียงลักษณะ ก็สูตรนี้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้พ้นแล้วตามสมัย" (อ. อํ. 5.149-150) นี้แล เป็นที่อาศัยแห่งความเสื่อมของพระอนาคามีเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ของพระอรหันต์ คำว่า "ผู้พ้นแล้วตามสมัย" นี้เป็นชื่อของพระเสกขะผู้ได้อัฏฐสมาบัติ ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๑).

"บุคคลผู้พ้นแล้วตามสมัยเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมอยู่ด้วยการถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายเป็นครั้งคราว เป็นสมัยๆ และอาสวะบางอย่างของเขาก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ผู้พ้นแล้วตามสมัย" ดังนี้ (ปุ. ป. 1)

‘‘ปริหานิธมฺโม’’ติ จ ปุถุชฺชโน จ เอกจฺโจ จ เสกฺโข อธิปฺเปโต, น อรหาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาทสฺสิตานิ สุตฺตานิ อนาคามิอาทีนํ ปริหานิลทฺธิยา นิสฺสโย, น อรหโต, ตสฺมา. ตํ นิสฺสาย ตํ อเปกฺขิตฺวา ยสฺมา ‘‘อรหโตปี’’ติ เอตฺถ อรหโตปิ ปริหานิ, โก ปน วาโท อนาคามิอาทีนนฺติ อยมตฺโถ ลพฺภติ, ตสฺมา ปิ-สทฺทสมฺปิณฺฑิตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหโตปิ…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ อาห. ยสฺมา วา กามญฺเจตฺถ ทุติยสุตฺตํ เสกฺขวเสน อาคตํ, ปฐมตติยสุตฺตานิ ปน อเสกฺขวเสนปิ อาคตานีติ เตสํ ลทฺธิ, ตสฺมา ‘‘อรหโตปี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทํ สุตฺตํ อรหโต’’ติอาทิ.

คำว่า 'ปริหานิธรรม' หมายถึงปุถุชนและพระเสกขะบางคน ไม่ใช่พระอรหันต์. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือ เพราะเหตุว่าพระสูตรทั้งหลายตามที่แสดงไว้แล้ว เป็นที่อาศัยแห่งลัทธิเรื่องความเสื่อมของพระอนาคามีเป็นต้น ไม่ใช่ของพระอรหันต์, เพราะเหตุนั้น. อาศัยพระสูตรนั้น มุ่งหมายพระสูตรนั้น เพราะในคำว่า 'แม้ของพระอรหันต์' นี้ ความเสื่อมย่อมมีแม้แก่พระอรหันต์, จะกล่าวไปไยถึงพระอนาคามีเป็นต้นเล่า ดังนี้ อรรถนี้ย่อมได้, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงอรรถที่รวบรวมด้วยศัพท์ว่า 'ปิ' ว่า 'แม้ของพระอรหันต์...ฯลฯ...พึงประกอบ' ดังนี้. หรือเพราะเหตุว่า แม้พระสูตรที่สองในที่นี้มาโดยความเป็นพระเสกขะ, แต่พระสูตรที่หนึ่งและที่สามมาโดยความเป็นพระอเสกขะด้วย, ดังนี้เป็นลัทธิของพระสูตรเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'แม้ของพระอรหันต์'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระสูตรนี้เป็นของพระอรหันต์' เป็นต้น

ตติยสฺมินฺติ ‘‘สพฺเพสญฺเญว อรหนฺตานํ ปริหานี’’ติ เอตสฺมึ ปญฺเห. โส หิ ‘‘สพฺเพว อรหนฺโต’’ติอาทินา อาคเตสุ ตติโย ปญฺโห. เตสนฺติ มุทินฺทฺริยานํ. ตติยสฺมิมฺปีติ ปิ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมุจฺจโย. เตน ปฐมปญฺหํ สมุจฺจิโนติ ‘‘ตตฺถปิ ติกฺขินฺทฺริยา อธิปฺเปตา’’ติ.

ในคำว่า 'ในปัญหาที่สาม' คือ ในปัญหานี้ว่า 'ความเสื่อมของพระอรหันต์ทั้งหมดนั่นเทียว'. ก็ปัญหานั้นเป็นปัญหาที่สามในบรรดาปัญหาที่มาแล้วมีอาทิว่า 'พระอรหันต์ทั้งหมดนั่นเทียว'. คำว่า 'ของท่านเหล่านั้น' คือ ของพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในคำว่า 'แม้ในปัญหาที่สาม' นี้ ศัพท์ว่า 'ปิ' เป็นบทที่รวบรวมอรรถที่กล่าวแล้ว. ด้วยศัพท์นั้น ย่อมรวบรวมปัญหาที่หนึ่งว่า 'ในที่นั้นก็หมายถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า' ดังนี้

โสเยว น ปริหายตีติ โสตาปนฺโนเยว โสตาปนฺนภาวโต น ปริหายตีติ อตฺโถ. น เจตฺถ สกทาคามิภาวาปตฺติยา โสตาปนฺนภาวาปคโม ปริหานิ โหติ วิเสสาธิคมภาวโต. ปตฺตวิเสสโต [Pg.85] หิ ปริหานีติ. อิตเรติ สกทาคามิอาทิกา. อุปริมคฺคตฺถายาติ อุปริมคฺคตฺตยปฏิลาภตฺถาย ‘‘นิยโต’’ติ วุตฺตมตฺถํ อคฺคเหตฺวา.

คำว่า 'ผู้นั้นนั่นแหละย่อมไม่เสื่อม' คือ พระโสดาบันนั่นแหละย่อมไม่เสื่อมจากความเป็นพระโสดาบัน ดังนี้เป็นอรรถ. ก็ในที่นี้ การที่ความเป็นพระโสดาบันหายไปเพราะการบรรลุความเป็นพระสกทาคามี ย่อมไม่เป็นความเสื่อม เพราะเป็นภาวะแห่งการบรรลุคุณวิเศษ. เพราะความเสื่อมย่อมมีจากคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว. คำว่า 'ส่วนผู้อื่น' คือ พระสกทาคามีเป็นต้น. คำว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ทางเบื้องบน' คือ เพื่อประโยชน์แก่การได้มรรคเบื้องบน ๓ โดยไม่ถือเอาอรรถที่กล่าวว่า 'แน่นอน'

วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความสมเหตุสมผลแห่งวาทะในปริหานิกถา จบแล้ว

๒. อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิกถาวณฺณนา

๒. การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอริยบุคคล

๒๔๑. ตโตติ อรหตฺตโต. ตตฺถาติ ทสฺสนมคฺคผเล. วายาเมนาติ วิปสฺสนุสฺสาหเนน. ตทนนฺตรนฺติ โสตาปตฺติผลานนฺตรํ. ปฐมํ ทสฺสนมคฺคผลานนฺตรํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตโต ปริหีโน ปุน วายมนฺโต ตทนนฺตรํ น อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ กา เอตฺถ ยุตฺตีติ อธิปฺปาโย. ปรวาที นาม ยุตฺตมฺปิ วทติ อยุตฺตมฺปีติ กึ ตสฺส วาเท ยุตฺติคเวสนายาติ ปน ทฏฺฐพฺพํ. อปริหานสภาโว ภาวนามคฺโค อริยมคฺคตฺตา ทสฺสนาทสฺสนมคฺโค วิย. น เจตฺถ อสิทฺธตาสงฺกา โลกุตฺตรมคฺคสฺส ปรสฺสปิ อริยมคฺคภาวสฺส สิทฺธตฺตา, นาปิ โลกิยมคฺเคน อเนกนฺติกตา อริยสทฺเทน วิเสสิตตฺตา. ตถา น วิรุทฺธตา ทุติยมคฺคาทีนํ ภาวนามคฺคภาวสฺส โอฬาริกกิเลสปฺปหานาทีนญฺจ ปรสฺสปิ อาคมโต สิทฺธตฺตา.

๒๔๑. คำว่า 'ตโต' (จากนั้น) หมายถึง จากพระอรหัต. คำว่า 'ตตฺถ' (ในนั้น) หมายถึง ในผลแห่งทัสสนมรรค. คำว่า 'วายาเมน' (ด้วยความพยายาม) หมายถึง ด้วยความเพียรในวิปัสสนา. คำว่า 'ตทนนฺตรํ' (หลังจากนั้น) หมายถึง หลังจากโสดาปัตติผล. ความหมายคือ 'เมื่อบุคคลบรรลุพระอรหัตหลังจากผลแห่งทัสสนมรรคเป็นครั้งแรกแล้ว หากเสื่อมจากนั้นและพยายามอีกครั้ง จะไม่บรรลุพระอรหัตหลังจากนั้นอีก เหตุผลอะไรที่สมควรในเรื่องนี้?' อนึ่ง พึงเห็นว่า 'ชื่อว่าปรวาที ย่อมกล่าวสิ่งที่สมควรบ้าง ไม่สมควรบ้าง จะแสวงหาเหตุผลในคำกล่าวของเขาทำไม?' ภาวนามรรคมีสภาพไม่เสื่อม เพราะเป็นอริยมรรค เหมือนทัสสนมรรค. และในเรื่องนี้ ไม่มีความระแวงในความไม่สำเร็จ เพราะโลกุตตรมรรคเป็นอริยมรรคที่แม้ฝ่ายอื่นก็ยอมรับว่าสำเร็จแล้ว และไม่เป็นความไม่แน่นอนด้วยโลกิยมรรค เพราะมีการระบุด้วยคำว่า 'อริยะ'. อีกทั้ง ไม่มีความขัดแย้ง เพราะมรรคที่สองเป็นต้นเป็นภาวนามรรค และการละกิเลสอย่างหยาบเป็นต้น แม้ฝ่ายอื่นก็ยอมรับว่าสำเร็จแล้วตามคัมภีร์

อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอริยบุคคล จบแล้ว

๓. สุตฺตสาธนปริหานิกถาวณฺณนา

๓. การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน

๒๖๕. ปุคฺคลปญฺญตฺติอฏฺฐกถายํ ‘‘ปตฺติ, ผุสนา’’ติ จ ปจฺจกฺขโต อธิคโม อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘ปตฺตพฺพํ วทตีติ อาห ผุสนารห’’นฺติ.

๒๖๕. ในอรรถกถาปุคคลบัญญัติ ท่านกล่าวว่า คำว่า 'ปัตติ' และ 'ผุสนา' หมายถึงการบรรลุโดยประจักษ์ (และ) กล่าวว่า 'ชื่อว่าผู้ควรแก่การถูกต้อง เพราะกล่าวถึงสิ่งที่พึงบรรลุ'

๒๖๗. กตสนฺนิฏฺฐานสฺสาติ อิมสฺมึ สตฺตาเห มาเส อุตุมฺหิ อนฺโตวสฺเส วา อญฺญํ อาราเธสฺสามีติ กตนิจฺฉยสฺส.

๒๖๗. คำว่า 'กตสนฺนิฏฺฐานสฺส' (ผู้ตั้งใจไว้แล้ว) หมายถึง ผู้ที่ตั้งใจไว้แล้วว่า 'ในสัปดาห์นี้ เดือนนี้ ฤดูนี้ หรือในพรรษานี้ เราจะบำเพ็ญคุณธรรมอื่นให้สำเร็จ'

สุตฺตสาธนปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน จบแล้ว

ปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปริหานิกถา จบแล้ว

๓. พฺรหฺมจริยกถา

๓. พรหมจริยกถา

๑. สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา

๑. การพรรณนาสุทธพรหมจริยกถา

๒๖๙. เหฏฺฐาปีติ [Pg.86] ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเวหิ เหฏฺฐาปิ. มคฺคภาวนมฺปิ น อิจฺฉนฺตีติ วิญฺญายติ ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ อิมินา ‘‘ทฺเวปิ พฺรหฺมจริยวาสา นตฺถิ เทเวสูติ อุปลทฺธิวเสนา’’ติ วุตฺตตฺตา.

๒๖๙. คำว่า 'เหฏฺฐาปิ' (แม้เบื้องล่าง) หมายถึง แม้เบื้องล่างจากเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี. พึงทราบว่า (เทวดาเหล่านั้น) ไม่ปรารถนาแม้การเจริญมรรค เพราะมีการกล่าวไว้ว่า 'พรหมจรรย์ในโลกนี้' ด้วยคำนี้ (และ) 'พรหมจรรย์ทั้งสองอย่างไม่มีในหมู่เทวดา' โดยนัยที่ปรากฏ

๒๗๐. ตสฺเสวาติ ปรวาทิโน เอว. ปุคฺคลวเสนาติ ‘‘คิหีนญฺเจว เอกจฺจานญฺจ เทวาน’’นฺติ เอวํ ปุคฺคลวเสน. ตสฺสาติ ปรวาทิโน. ปฏิกฺเขโป น ยุตฺโตติ เอวํ ปุคฺคลวเสน อตฺถโยชนา น ยุตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ปน กตาปิ อตฺถวณฺณนา โอกาสวเสน ปริจฺฉิชฺชตีติ นายํ โทโส. ตสฺสายํ อธิปฺปาโยติ อยํ ‘‘คิหีนญฺเจวา’’ติอาทินา วุตฺโต ตสฺส ปรวาทิโน ยทิ อธิปฺปาโย, เอวํ สญฺญาย ปรวาทิโน สกวาทินา สมานาทาโยติ น นิคฺคหารโห สิยา. เตนาห ‘‘สก…เป… ตพฺโพ’’ติ. ปฐมํ ปน อนุชานิตฺวา ปจฺฉา ปฏิกฺเขเปเนว นิคฺคเหตพฺพตา เวทิตพฺพา. เกจิ ‘‘ยตฺถ นตฺถิ ปพฺพชฺชา, นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ ปุจฺฉาย เอกจฺจานํ มนุสฺสานํ มคฺคปฺปฏิเวธํ สนฺธาย ปรวาทิโน ปฏิกฺเขโป. ยทิปิ โส เทวานํ มคฺคปฺปฏิลาภํ น อิจฺฉติ, สมฺภวนฺตํ ปน สพฺพํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘คิหีน’มิจฺเจว อวตฺวา ‘เอกจฺจานญฺจ เทวาน’นฺติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ ‘‘สนฺธายา’’ติ วุตฺตตฺตา, ปุริโมเยวตฺโถ ยุตฺโต.

๒๗๐. คำว่า 'ตสฺเสva' (ของเขานั่นแหละ) หมายถึง ของปรวาทีนั่นแหละ. คำว่า 'ปุคฺคลวเสน' (โดยบุคคล) หมายถึง โดยบุคคลอย่างนี้ว่า 'ทั้งของคฤหัสถ์และของเทวดาบางพวก'. คำว่า 'ตสฺส' (ของเขา) หมายถึง ของปรวาที. ความหมายคือ การปฏิเสธไม่สมควร คือการอธิบายความหมายโดยบุคคลอย่างนี้ไม่สมควร. แต่การอธิบายความหมายที่ทำโดยอธิษฐานบุคคล ย่อมถูกจำกัดโดยโอกาส จึงไม่เป็นโทษ. หากความหมายนี้ที่กล่าวโดยคำว่า 'คฤหัสถ์เป็นต้น' เป็นความหมายของปรวาทีนั้น เมื่อเข้าใจอย่างนี้ ปรวาทีก็มีสมาทานเสมอกับสกวาที จึงไม่ควรถูกตำหนิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สกะ...เป...ตัพโพ'. แต่พึงทราบว่า ในเบื้องต้นอนุญาตแล้ว จึงควรข่มด้วยการปฏิเสธในภายหลัง. บางคนกล่าวว่า 'การปฏิเสธของปรวาทีนั้น มุ่งถึงการแทงตลอดมรรคของมนุษย์บางพวก ในคำถามที่ว่า ที่ใดไม่มีบรรพชา ที่นั่นไม่มีพรหมจรรย์. แม้ว่าเขาจะไม่ปรารถนาการได้มรรคของเทวดา แต่เพื่อแสดงทุกสิ่งที่อาจเป็นไปได้ ในอรรถกถาจึงไม่กล่าวเพียง ของคฤหัสถ์ เท่านั้น แต่กล่าวว่า และของเทวดาบางพวก ด้วย' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ดี เพราะมีการกล่าวว่า 'มุ่งถึง' (สนฺธาย) และความหมายเดิมนั่นแหละถูกต้อง

สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาสุทธพรหมจริยกถา จบแล้ว

๒. สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา

๒. การพรรณนาสังสันทนพรหมจริยกถา

๒๗๓. รูปาวจรมคฺเคนาติ รูปาวจรชฺฌาเนน. ตญฺหิ รูปภวูปปตฺติยา อุปายภาวโต มคฺโคติ วุตฺโต. ยถาห ‘‘รูปุปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๑๖๐). อิทนฺติ อิทํ รูปาวจรชฺฌานํ. ‘‘อิธวิหายนิฏฺฐเหตุภูโต รูปาวจรมคฺโค’’ติอาทิกํ ทีเปนฺตํ วจนํ อนาคามิมคฺคสฺส ตพฺภาวทีปเกน ‘‘อิธ ภาวิตมคฺโค’’ติอาทิเกน กถํ สเมตีติ โจเทตฺวา ยถา สเมติ[Pg.87], ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺเพ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ปุพฺเพ’’ติ อิมินา ‘‘อิธ ภาวิตมคฺโค’’ติอาทิกํ วทนฺติ, อิธาปิ ปน ‘‘รูปาวจรมคฺเคนา’’ติอาทิกํ. ตตฺถ อนาคามี เอวาติ อนาคามิผลฏฺโฐ เอว. ฌานานาคามีติ อสมุจฺฉินฺนชฺฌตฺตสํโยชโนปิ รูปภเว อุปฺปชฺชิตฺวา อนาวตฺติธมฺมมคฺคํ ภาเวตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายนโต. อธิปฺปาโยติ ยถาวุตฺโต ทฺวินฺนํ อฏฺฐกถาวจนานํ อวิโรธทีปโก อธิปฺปาโย.

๒๗๓. คำว่า "รูปาวจรมคฺเคน" (ด้วยรูปาวจรมรรค) หมายถึง ด้วยรูปาวจรฌาน. เพราะฌานนั้นเป็นอุบายแห่งการอุบัติในรูปภพ จึงเรียกว่ามรรค. ดังที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ" (ธ.ส. 160). คำว่า "อิทํ" (นี้) หมายถึง รูปาวจรฌานนี้. เมื่อถูกถามว่า "คำที่แสดงว่า 'รูปาวจรมรรคเป็นเหตุแห่งความสำเร็จแห่งการอยู่ในโลกนี้' เป็นต้น จะเข้ากันได้อย่างไรกับคำที่แสดงภาวะนั้นของอนาคามิมรรคที่ว่า 'มรรคที่เจริญแล้วในโลกนี้' เป็นต้น?" เพื่อแสดงว่าเข้ากันได้อย่างไร จึงกล่าวว่า "แต่ก่อนนั้น" เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ปุพฺเพ" (ก่อน) ย่อมกล่าวถึง "มรรคที่เจริญแล้วในโลกนี้" เป็นต้น, และในที่นี้ก็กล่าวถึง "ด้วยรูปาวจรมรรค" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "อนาคามีเท่านั้น" หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผลเท่านั้น. คำว่า "ฌานานาคามี" หมายถึง แม้ผู้ที่ยังละสังโยชน์ภายในไม่ได้เด็ดขาด ก็อุบัติในรูปภพแล้วเจริญอนาวัตติธรรมมรรค และปรินิพพานในภพนั้นเอง. ความหมายคือ ความหมายที่แสดงความไม่ขัดแย้งกันของคำอรรถกถาทั้งสองที่กล่าวมาแล้ว.

อิธาติ กามโลเก. ตตฺถาติ พฺรหฺมโลเก. เอตฺถ จ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหี’’ติ สุตฺตํ กึ ยถารุตวเสน คเหตพฺพตฺถํ, อุทาหุ สนฺธายภาสิตนฺติ? ตตฺถ ชานมาโน สนฺธายภาสิตนฺติ วเทยฺย. อญฺญถา ‘‘ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว อุปาทายา’’ติอาทิ วตฺตุํ น สกฺกา ‘‘เทเว จ ตาวตึเส’’ติ วุตฺตตฺตา. ยถา หิ ตสฺส ‘‘เสยฺยถาปิ เทเวหิ ตาวตึเสหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา’’ติอาทีสุ วิย สกฺกํ เทวราชานํ อุปาทาย กามาวจรเทเวสุ ตาวตึสเทวา ปากฏา ปญฺญาตาติ เตสํ คหณํ, น เตเยว อธิปฺเปตาติ สุตฺตปทสฺส สนฺธายภาสิตตฺถํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, เอวํ ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ เอตฺถาปิ อนวชฺชสุขอพฺยาเสกสุขเนกฺขมฺมสุขาทิสนฺนิสฺสยภาเวน มหานิสํสตาย สาสเน ปพฺพชฺชา ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ อิมสฺมึ สุตฺเต อธิปฺเปตา. สา หิ อุตฺตรกุรุกานํ เทวานญฺจ อโนกาสภาวโต ทุกฺกรา ทุลฺลภา จ. ตตฺถ สูริยปริวตฺตาทีหิปิ เทเวสุ มคฺคปฏิลาภาย อตฺถิตา วิภาเวตพฺพา, อุตฺตรกุรุกานํ ปน วิเสสานธิคมภาโว อุภินฺนมฺปิ อิจฺฉิโต เอวาติ.

คำว่า "อิธ" (ในโลกนี้) หมายถึง ในกามโลก. คำว่า "ตตฺถ" (ในที่นั้น) หมายถึง ในพรหมโลก. ในเรื่องนี้ ปรวาทีพึงถูกถามอย่างนี้ว่า "พระสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ด้วยฐานะ ๓ ประการ' นี้ ควรยึดถือตามตัวอักษร หรือกล่าวโดยมุ่งหมาย?" ในที่นั้น ผู้รู้ย่อมกล่าวว่า "กล่าวโดยมุ่งหมาย". มิฉะนั้น จะกล่าวว่า "อาศัยเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี" เป็นต้น ไม่ได้ เพราะมีการกล่าวว่า "และเทวดาชั้นดาวดึงส์". เหมือนอย่างที่ในคำว่า "เหมือนอย่างที่ปรึกษากับเทวดาชั้นดาวดึงส์" เป็นต้น การกล่าวถึงเทวดาชั้นดาวดึงส์ในหมู่เทวดาในกามภพนั้นเป็นที่รู้จักกันดีโดยอาศัยท้าวสักกะเทวราช และไม่ได้หมายถึงเทวดาเหล่านั้นเท่านั้น จึงควรยอมรับว่าบทพระสูตรนั้นกล่าวโดยมุ่งหมาย. เช่นเดียวกัน ในคำว่า "พรหมจรรย์ในโลกนี้" นี้ การบรรพชาในพระศาสนาซึ่งมีอานิสงส์มาก เพราะเป็นที่อาศัยแห่งความสุขที่ไม่มีโทษ ความสุขที่ไม่มีความระคน ความสุขแห่งเนกขัมมะ เป็นต้น ย่อมเป็นที่มุ่งหมายในพระสูตรนี้. เพราะการบรรพชานั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยากและหาได้ยาก เพราะไม่มีโอกาสสำหรับชาวอุตตรกุรุและเทวดาทั้งหลาย. ในที่นั้น พึงแสดงว่าการได้มรรคมีอยู่ในหมู่เทวดาด้วยการโคจรของพระอาทิตย์เป็นต้น, แต่การไม่บรรลุคุณวิเศษของชาวอุตตรกุรุนั้น เป็นที่ปรารถนาของทั้งสองฝ่ายอยู่แล้ว.

สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาความแห่งพรหมจรรย์อันเปรียบเทียบ จบแล้ว.

พฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พรรณนาความแห่งพรหมจรรย์ จบแล้ว.

๓. โอธิโสกถาวณฺณนา

๓. พรรณนาความแห่งโอธิโส.

๒๗๔. โอธิโสติ ภาคโส, ภาเคนาติ อตฺโถ. ภาโค นาม ยสฺมา เอกเทโส โหติ, ตสฺมา ‘‘เอกเทเสน เอกเทเสนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทิ จตุนฺนํ มคฺคานํ วเสน สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคณสฺส จตุภาเคหิ ปหานํ ‘‘โอธิโส ปหาน’’นฺติ อธิปฺเปตํ, อิจฺฉิตเมเวตํ สกวาทิสฺส ‘‘ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติ [Pg.88] จ อาทิวจนโต. ยสฺมา ปน มคฺโค จตูสุ สจฺเจสุ นานาภิสมยวเสน กิจฺจกโร, น เอกาภิสมยวเสนาติ ปรวาทิโน ลทฺธิ, ตสฺมา ยถา ‘‘มคฺโค กาเลน ทุกฺขํ ปริชานาติ, กาเลน สมุทยํ ปชหตี’’ติอาทินา นานกฺขณวเสน สจฺเจสุ ปวตฺตตีติ อิจฺฉิโต, เอวํ ปจฺเจกมฺปิ นานกฺขณวเสน ปวตฺเตยฺย. ตถา สติ ทุกฺขาทีนํ เอกเทสเอกเทสเมว ปริชานาติ ปชหตีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘โสตาปตฺติ…เป… เอกเทเส ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สติ หิ นานาภิสมเย ปฐมมคฺคาทีหิ ปหาตพฺพานํ สํโยชนตฺตยาทีนํ ทุกฺขทสฺสนาทีหิ เอกเทสเอกเทสปฺปหานํ สิยาติ เอกเทสโสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาทิตา, ตโต เอว เอกเทสโสตาปนฺนาทิตา จ อาปชฺชติ อนนฺตรผลตฺตา โลกุตฺตรกุสลานํ, น จ ตํ ยุตฺตํ. น หิ กาลเภเทน วินา โส เอว โสตาปนฺโน, อโสตาปนฺโน จาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เตนาห ‘‘เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน’’ติอาทิ.

๒๗๔. คำว่า โอธิโส หมายถึง เป็นส่วนๆ, โดยส่วน. เพราะว่าส่วนชื่อว่าส่วนย่อมเป็นส่วนหนึ่ง, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘โดยส่วนหนึ่งๆ’. ในคำนั้น หากการละกองกิเลสอันเป็นฝ่ายสมุทัยด้วย ๔ ส่วน โดยอำนาจแห่งมรรค ๔ ประการ พึงประสงค์ว่า ‘การละโดยส่วน’ ดังนี้, ข้อนี้ก็เป็นที่ปรารถนาของสกวาที เพราะมีคำเริ่มต้นว่า ‘เพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓ เพื่อละทิฏฐิทั้งหลาย’. แต่เพราะมรรคเป็นเครื่องกระทำกิจในอริยสัจ ๔ โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้ต่างกัน ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้พร้อมกันทีเดียว ดังนี้เป็นลัทธิของปรวาที, เพราะฉะนั้น เมื่อมรรคเป็นที่ปรารถนาว่าย่อมเป็นไปในสัจจะทั้งหลายโดยขณะต่างกัน ด้วยคำมีอาทิว่า ‘มรรคย่อมกำหนดรู้ทุกข์ในกาลหนึ่ง, ย่อมละสมุทัยในกาลหนึ่ง’ ฉันใด, แม้แต่ละอย่างก็พึงเป็นไปโดยขณะต่างกันฉันนั้น. เมื่อเป็นเช่นนั้น เพื่อแสดงว่าย่อมกำหนดรู้และย่อมละทุกข์เป็นต้นทีละส่วนๆ เท่านั้น, ในบาลีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘โสดาปัตติ...ละได้ในส่วนหนึ่ง’. เมื่อมีการตรัสรู้ต่างกัน การละสังโยชน์ ๓ เป็นต้น อันพึงละด้วยปฐมมรรคเป็นต้น ด้วยการเห็นทุกข์เป็นต้นทีละส่วนๆ พึงมีได้, ดังนี้ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคเป็นต้นทีละส่วน, และความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นทีละส่วน ก็ย่อมถึงแก่โลกุตตรกุศลทั้งหลาย เพราะมีผลต่อเนื่องกัน, แต่ข้อนั้นไม่สมควร. เพราะว่าบุคคลนั้นเป็นพระโสดาบันด้วย, ไม่เป็นพระโสดาบันด้วย ดังนี้ ย่อมไม่อาจรู้ได้โดยไม่มีความต่างแห่งกาล. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นพระโสดาบันในส่วนหนึ่ง, ไม่เป็นพระโสดาบันในส่วนหนึ่ง’ เป็นต้น.

อปิจายํ นานาภิสมยวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘มคฺคญาณํ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺตํ กึ อารมฺมณโต ปฏิวิชฺฌติ, อุทาหุ กิจฺจโต’’ติ. ยทิ อารมฺมณโตติ วเทยฺย, ตสฺส วิปสฺสนาญาณสฺส วิย ทุกฺขสมุทยานํ อจฺจนฺตปริจฺเฉทสมุจฺเฉทา น ยุตฺตา ตโต อนิสฺสฏตฺตา, ตถา มคฺคทสฺสนํ. น หิ สยเมว อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺตตีติ ยุตฺตํ, มคฺคนฺตรปริกปฺปนายํ อนวฏฺฐานํ อาปชฺชตีติ, ตสฺมา ตีณิ สจฺจานิ กิจฺจโต, นิโรธํ กิจฺจโต อารมฺมณโต จ ปฏิวิชฺฌตีติ เอวมสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส มคฺคญาณสฺส นตฺเถว นานาภิสมโย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติอาทิ. น เจตํ กาลนฺตรทสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘โย นุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธมฺปิ…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐) เอกสจฺจทสฺสนสมงฺคิโน อญฺญสจฺจทสฺสนสมงฺคิภาววิจารณายํ ตทตฺถสาธนตฺถํ อายสฺมตา ควํปติตฺเถเรน อาภตตฺตา ปจฺเจกญฺจ สจฺจตฺตยทสฺสนสฺส โยชิตตฺตา. อญฺญถา ปุริมทิฏฺฐสฺส ปุน อทสฺสนโต สมุทยาทิทสฺสเน ทุกฺขาทิทสฺสนมโยชนียํ สิยา. น หิ โลกุตฺตรมคฺโค โลกิยมคฺโค วิย กตการิภาเวน ปวตฺตติ สมุจฺเฉทกตฺตา. ตถา โยชเน จ สพฺพํ ทสฺสนํ [Pg.89] ทสฺสนนฺตรปรนฺติ ทสฺสนานุปรโม สิยา. เอวํ อาคมโต ยุตฺติโต จ นานาภิสมยสฺส อสมฺภวโต ปจฺเจกํ มคฺคานํ โอธิโส ปหานํ นตฺถีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

อนึ่ง วาทะว่ามีการตรัสรู้ต่างกันนี้ พึงถูกถามอย่างนี้ว่า ‘มรรคญาณเมื่อแทงตลอดสัจจะทั้งหลาย ย่อมแทงตลอดโดยเป็นอารมณ์ หรือโดยเป็นกิจ?’ หากพึงกล่าวว่า ‘โดยเป็นอารมณ์’ การกำหนดรู้และการตัดขาดทุกข์และสมุทัยโดยเด็ดขาด ย่อมไม่สมควรแก่เขา เหมือนวิปัสสนาญาณ เพราะยังไม่สลัดออกจากอารมณ์นั้น การเห็นมรรคก็เช่นกัน เพราะว่าการที่มรรคย่อมเป็นไปปรารภตนเองนั้นไม่สมควร และย่อมถึงความไม่ตั้งมั่นเพราะต้องกำหนดมรรคอื่นต่อไป เพราะฉะนั้น มรรคญาณของผู้แทงตลอดอย่างไม่หลงผิดอย่างนี้ว่า ‘ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๓ โดยเป็นกิจ และย่อมแทงตลอดนิโรธโดยเป็นกิจและโดยเป็นอารมณ์’ ย่อมไม่มีการตรัสรู้ต่างกันเลย สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นสมุทัยแห่งทุกข์ด้วย’ เป็นต้น และคำนี้มิได้ตรัสหมายถึงการเห็นในกาลต่างกัน เพราะพระเถระนามว่าพระควัมปติได้นำมาเพื่อยังอรรถนั้นให้สำเร็จ ในการพิจารณาถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยการเห็นสัจจะอื่น ของผู้ประกอบด้วยการเห็นสัจจะเดียวว่า ‘ดูกรอาวุโส ผู้ใดแลเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นสมุทัยแห่งทุกข์ด้วย ย่อมเห็นนิโรธแห่งทุกข์ด้วย... ย่อมเห็นปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์ด้วย’ (สํ. นิ. ๕/๑๑๐๐) และเพราะการเห็นสัจจะ ๓ แต่ละอย่างได้ถูกประกอบเข้าด้วยกัน มิฉะนั้น เมื่อสิ่งที่เห็นแล้วก่อนไม่ถูกเห็นอีก การเห็นสมุทัยเป็นต้นก็ไม่พึงประกอบเข้ากับการเห็นทุกข์เป็นต้นได้ เพราะโลกุตตรมรรคย่อมไม่เป็นไปโดยความเป็นผู้กระทำสิ่งที่ทำแล้วเหมือนโลกิยมรรค เพราะเป็นเครื่องตัดขาด และเมื่อประกอบเข้าอย่างนั้น การเห็นทั้งหมดก็พึงเป็นการเห็นที่ต่อจากการเห็นอื่น และพึงมีการเห็นไม่สิ้นสุด เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะการตรัสรู้ต่างกันย่อมเป็นไปไม่ได้ทั้งโดยอาคมและโดยเหตุผล จึงพึงถึงความยุติในข้อนี้ว่า การละกิเลสโดยส่วนแห่งมรรคแต่ละอย่างย่อมไม่มี

โอธิโสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยโอธิโส จบแล้ว.

๔. ชหติกถาวณฺณนา

๔. อรรถกถาว่าด้วยชหติ

๑. นสุตฺตาหรณกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยการไม่ยกสูตรมา

๒๘๐. ยทิปิ ปาฬิยํ ‘‘ตโย มคฺเค ภาเวตี’’ติ วุตฺตํ, มคฺคภาวนา ปน ยาวเทว กิเลสสมุจฺฉินฺทนตฺถาติ ญตฺวา ‘‘กิจฺจสพฺภาวนฺติ ตีหิ ปหาตพฺพสฺส ปหีนต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ตีหีติ เหฏฺฐิเมหิ ตีหิ อริยมคฺเคหิ ปหาตพฺพสฺส อชฺฌตฺตสํโยชนสฺส ปหีนตํ สมุจฺฉินฺทนนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน กิจฺจนฺติ อโธภาคิยสํโยชเนสุ มคฺคสฺส ปหานาภิสมยกิจฺจํ. เตเนว มคฺเคนาติ อนาคามิมคฺเคเนว. เอตํ น สเมตีติ เอวํ มคฺคุปฺปาทโต ปเคว กามราคพฺยาปาทา ปหียนฺตีติ ลทฺธิกิตฺตนํ อิมินา มคฺคสฺส กิจฺจสพฺภาวกถเนน น สเมติ น ยุชฺชติ. ตสฺมาติ อิมินา ยถาวุตฺตเมว วิโรธํ ปจฺจามสติ. ปหีนานนฺติ วิกฺขมฺภิตานํ. โย หิ ฌานลาภี ฌาเนน ยถาวิกฺขมฺภิเต กิเลเส มคฺเคน สมุจฺฉินฺทติ, โส อิธาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘ทสฺสนมคฺเค…เป… อธิปฺปาโย’’ติ.

๒๘๐. แม้ในบาลีจะกล่าวว่า ‘ย่อมเจริญมรรค ๓’ แต่เมื่อรู้ว่าการเจริญมรรคมีอยู่เพียงเพื่อตัดขาดกิเลสเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘ความเป็นกิจที่สำเร็จแล้ว คือความที่กิเลสอันพึงละด้วยมรรค ๓ ได้ถูกละแล้ว’ ในคำนั้น คำว่า ‘ด้วย ๓’ หมายถึง การตัดขาดความที่สังโยชน์ภายในอันพึงละด้วยอริยมรรค ๓ เบื้องต่ำได้ถูกละแล้ว แต่กิจนั้นคือ กิจคือการตรัสรู้ด้วยการละของมรรคในโอรัมภาคิยสังโยชน์ คำว่า ‘ด้วยมรรคนั้น’ หมายถึง ด้วยอนาคามิมรรคนั่นเอง คำว่า ‘ข้อนี้ไม่สมควร’ หมายถึง การกล่าวถึงลัทธิที่ว่ากามราคะและพยาบาทถูกละได้ก่อนการเกิดขึ้นแห่งมรรคอย่างนี้ ย่อมไม่สมควร ไม่เข้ากันกับการกล่าวถึงความเป็นกิจที่สำเร็จแล้วของมรรคนี้ คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง ย่อมพิจารณาถึงความขัดแย้งที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า ‘อันละแล้ว’ หมายถึง อันข่มไว้แล้ว ผู้ใดแลเป็นผู้ได้ฌาน ย่อมตัดขาดกิเลสที่ถูกข่มไว้ด้วยฌานด้วยมรรค ผู้นั้นพึงประสงค์ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในทัสสนมรรค... เป็นต้น... ความประสงค์’

ชหติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยชหติ จบแล้ว.

๕. สพฺพมตฺถีติกถาวณฺณนา

๕. อรรถกถาว่าด้วยสัพพมัตถีติ

๑. วาทยุตฺติวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยวาทะและเหตุผล

๒๘๒. สพฺพํ อตฺถีติ เอตฺถ ยสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนํ วิย อตีตานาคตมฺปิ ธรมานสภาวนฺติ ปรวาทิโน ลทฺธิ, ตสฺมา สพฺพนฺติ กาลวิภาคโต อตีตาทิเภทํ สพฺพํ. โส ปน ‘‘ยมฺปิ นตฺถิ, ตมฺปิ อตฺถี’’ติ กาลวิมุตฺตสฺส วเสน อนุโยโค, ตํ อติปฺปสงฺคทสฺสนวเสน ปรวาทิปฏิญฺญาย โทสาโรปนํ. นยทสฺสนํ วา อตีตานาคตานํ นตฺถิภาวสฺส. อตฺถีติ [Pg.90] ปน อยํ อตฺถิภาโว ยสฺมา เทสกาลาการธมฺเมหิ วินา น โหติ, ตสฺมา ตํ ตาว เตหิ สทฺธึ โยเชตฺวา อนุโยคํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพตฺถ สพฺพมตฺถี’’ติอาทินา ปาฬิ ปวตฺตา. ตตฺถ ยทิปิ สพฺพตฺถาติ อิทํ สามญฺญวจนํ, ตํ ปน ยสฺมา วิเสสนิวิฏฺฐํ โหติ, ปรโต จ สพฺเพสูติ ธมฺมา วิภาคโต วุจฺจนฺติ, ตสฺมา โอฬาริกสฺส ปากฏสฺส รูปธมฺมสมุทายสฺส วเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเร’’ติ วุตฺตํ, นิทสฺสนมตฺตํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา จ กาณาทกาปิเลหิ ปฏิญฺญายมานา อากาสกาลาทิสตฺตปกติปุริสา วิย ปรวาทินา ปฏิญฺญายมานํ สพฺพํ สพฺพพฺยาปีติ อาปนฺนเมว โหตีติ. ‘‘สพฺพตฺถ สรีเร’’ติ จ ‘‘ติเล เตล’’นฺติ วิย พฺยาปเน ภุมฺมนฺติ สรีรปริยาปนฺเนน สพฺเพน ภวิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘สิรสิ ปาทา…เป… อตฺโถ’’ติ.

๒๘๒. ในคำว่า ‘สัพพัง อัตถิ’ นี้ เพราะลัทธิของปรวาทีถือว่า แม้อดีตและอนาคตก็มีสภาวะดำรงอยู่เหมือนปัจจุบัน เพราะฉะนั้น คำว่า ‘สัพพัง’ จึงหมายถึงสิ่งทั้งปวงที่มีความต่างกันเป็นอดีตเป็นต้นโดยการแบ่งกาล ส่วนการสอบถามว่า ‘แม้สิ่งใดไม่มี สิ่งนั้นก็มี’ โดยอำนาจแห่งสิ่งที่พ้นจากกาลนั้น เป็นการยกโทษในคำปฏิญาณของปรวาทีโดยแสดงถึงความเกินเลย หรือเป็นการแสดงนัยแห่งความไม่มีอยู่ของอดีตและอนาคต แต่เพราะความมีอยู่ (อัตถิภาวะ) นี้ย่อมไม่มีได้โดยปราศจากที่ กาล อาการ และธรรม เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการสอบถามโดยประกอบสิ่งนั้นเข้ากับสิ่งเหล่านั้นก่อน บาลีจึงเป็นไปโดยมีคำมีอาทิว่า ‘สัพพัตถะ สัพพัง อัตถิ’ (สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในที่ทั้งปวง) ในคำนั้น แม้คำว่า ‘สัพพัตถะ’ นี้จะเป็นคำทั่วไป แต่เพราะคำนั้นมุ่งหมายถึงส่วนวิเสสนะ และในภายหลังธรรมทั้งหลายก็ถูกกล่าวโดยการแบ่งเป็น ‘ในสิ่งทั้งปวง’ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถโดยอำนาจแห่งกองรูปธรรมที่หยาบและปรากฏชัด ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘สัพพัตถะ หมายถึง ในร่างกายทั้งหมด’ หรือพึงเห็นว่านี่เป็นเพียงตัวอย่าง และเมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งทั้งปวงที่ปรวาทีปฏิญาณไว้ ก็ย่อมถึงความเป็นสิ่งแผ่ซ่านไปทั่วทุกหนแห่ง เหมือนอากาศ กาล และสัตตะ ปรกติ ปุรุษ ที่พวกกาณาทะและกบิลปฏิญาณไว้ และคำว่า ‘ในร่างกายทั้งหมด’ หมายถึง พึงเป็นสิ่งทั้งปวงที่รวมอยู่ในร่างกาย โดยเป็นภูมิในการแผ่ซ่านไป เหมือน ‘น้ำมันในงา’ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘เท้าทั้งหลายในศีรษะ... เป็นต้น... อรรถ’

สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพมตฺถีติ โยชนา. เอตสฺมึ ปกฺเขเยวสฺส อญฺญวาโท ปริทีปิโต สิยา ‘‘ยํ อตฺถิ, อตฺเถว ตํ, ยํ นตฺถิ, นตฺเถว ตํ, อสโต นตฺถิ สมฺภโว, สโต นตฺถิ วินาโส’’ติ. เอวํ สพฺเพนากาเรน สพฺพํ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถติ สมฺพนฺโธ. อิเมหิ ปน ปกฺเขหิ ‘‘สพฺพํ สพฺพสภาวํ, อเนกสตฺตินิจิตาภาวา อสโต นตฺถิ สมฺภโว’’ติ วาโท ปริทีปิโต สิยา. โยครหิตนฺติ เกนจิ ยุตฺตายุตฺตลกฺขณสํโยครหิตํ. ตํ ปน เอกสภาวนฺติ สํโยครหิตํ นาม อตฺถโต เอกสภาวํ, เอกธมฺโมติ อตฺโถ. เอเตน เทววาทีนํ พฺรหฺมทสฺสนํ อตฺเถวาติวาโท ปริทีปิโต สิยา. อตฺถีติ ปุจฺฉตีติ ยทิ สพฺพมตฺถีติ ตว วาโท, ยถาวุตฺตาย มม ทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิภาโว อตฺถีติ เอกนฺเตน ตยา สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘กึ โส อตฺถี’’ติ ปุจฺฉตีติ อตฺโถ.

การประกอบความว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่ ในกาลทั้งปวง'. ในฝ่ายนี้เอง วาทะอื่นพึงแสดงไว้ว่า 'สิ่งใดมีอยู่ สิ่งนั้นก็มีอยู่นั่นเอง สิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งนั้นก็ไม่มีอยู่นั่นเอง ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี ความพินาศแห่งสิ่งที่มีอยู่ ย่อมไม่มี' ดังนี้. การเชื่อมความว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่ ในธรรมทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง' ดังนี้ ย่อมมี. อนึ่ง ด้วยฝ่ายเหล่านี้ วาทะว่า 'สิ่งทั้งปวงมีสภาวะทั้งปวง เพราะความไม่มีแห่งสภาวะที่สะสมด้วยพลังหลายอย่าง ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี' พึงแสดงไว้. คำว่า 'ปราศจากการประกอบ' คือ ปราศจากการประกอบด้วยลักษณะที่ควรและไม่ควรอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า 'สิ่งนั้นมีสภาวะเดียว' คือ ชื่อว่าปราศจากการประกอบ โดยอรรถคือมีสภาวะเดียว หมายความว่า เป็นธรรมเดียว. ด้วยคำนี้ วาทะที่กล่าวว่าการเห็นพรหมของพวกเทววาทีมีอยู่จริง พึงแสดงไว้. คำว่า 'ถามว่ามีอยู่หรือ' คือ หากวาทะของท่านว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' ท่านก็ต้องยอมรับโดยส่วนเดียวว่า 'ความเป็นสัมมาทิฏฐิมีอยู่ในทิฏฐิของข้าพเจ้าตามที่กล่าวมาแล้ว' เพราะฉะนั้น จึงหมายความว่า 'ถามว่าสิ่งนั้นมีอยู่หรือ'

วาทยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการประกอบวาทะจบลงแล้ว

๒. กาลสํสนฺทนกถาวณฺณนา

๒. คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาล

๒๘๕. อตีตา …เป… กริตฺวาติ เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – อตีตํ อนาคตนฺติ รูปสฺส อิมํ วิเสสํ, เอวํ วิเสสํ วา รูปํ อคฺคเหตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนตาวิเสสวิสิฏฺฐรูปเมว อปฺปิยํ ปจฺจุปฺปนฺนรูปภาวานํ สมานาธิกรณตฺตา เอตสฺมึเยว [Pg.91] วิสเย อปฺเปตพฺพํ, วจีโคจรํ ปาเปตพฺพํ สติปิ เนสํ วิเสสนวิเสสิตพฺพตาสงฺขาเต วิภาเค ตถาปิ อวิภชิตพฺพํ กตฺวาติ. ยสฺมา ปน ปาฬิยํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วา รูปนฺติ วา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนรูปสทฺเทหิ ตทตฺถสฺส วตฺตพฺพากาโร อิติสทฺเทหิ ทสฺสิโต, ตสฺมา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนสทฺเทน…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. รูปปญฺญตฺตีติ รูปายตนปญฺญตฺติ. สา หิ สภาวธมฺมุปาทานา ตชฺชาปญฺญตฺติ. เตเนวาห ‘‘สภาวปริจฺฉินฺเน ปวตฺตา วิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. รูปสมูหํ อุปาทายาติ ตํตํอตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตานํ อภาววิภาวนากาเรน ปวตฺตมานานํ รูปธมฺมานํ สมูหํ อุปาทาย. อุปาทานุปาทานมฺปิ หิ อุปาทานเมวาติ. ตสฺมาติ สมูหุปาทายาธีนตาย อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวโต. วิคมาวตฺตพฺพตาติ วิคมสฺส วตฺถภาวาปคมสฺส อวตฺตพฺพตา. น หิ โอทาตตาวิคเมน อวตฺถํ โหติ. น ปน ยุตฺตา รูปภาวสฺส วิคมาวตฺตพฺพตาติ โยชนา. รูปภาโวติ จ รูปายตนสภาโว จกฺขุวิญฺญาณสฺส โคจรภาโว. น หิ ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาววิคเม วิคมาวตฺตพฺพตา ยุตฺตา.

๒๘๕. ในคำว่า 'อดีต...เป...กระทำแล้ว' นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ว่า ไม่ถือเอารูปที่เป็นอดีตและอนาคตนี้ หรือรูปที่มีความพิเศษอย่างนี้ แต่พึงนำรูปที่วิเศษด้วยความเป็นปัจจุบันเท่านั้นมาแสดงในเรื่องนี้ เพราะความเป็นปัจจุบันและรูปภาวะมีอธิกรณ์เสมอกัน พึงให้นำไปสู่คลองแห่งวาจา แม้จะมีการแบ่งแยกที่เรียกว่าความเป็นวิเศษณะและวิเสสยะของรูปเหล่านั้นอยู่ก็ตาม แต่ก็พึงกระทำให้เป็นสิ่งที่ไม่พึงแบ่งแยก. อนึ่ง เพราะในบาลีแสดงอาการที่พึงกล่าวถึงเนื้อความนั้นด้วยคำว่า 'ปัจจุบัน หรือว่า รูป' ด้วยอิติอักษร โดยใช้คำว่ารูปที่เป็นปัจจุบัน ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำว่าปัจจุบัน...เป...ย่อมเป็นอันกล่าวไว้'. คำว่า 'รูปบัญญัติ' คือ รูปายตนบัญญัติ เพราะบัญญัตินั้นอาศัยสภาวธรรมจึงเกิดขึ้น ชื่อว่าตัชชาบัญญัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นวิชชมานบัญญัติที่เป็นไปในสิ่งที่กำหนดด้วยสภาวะ'. คำว่า 'อาศัยหมู่แห่งรูป' คือ อาศัยหมู่แห่งรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยอาการแสดงความไม่มีอยู่ ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งบัญญัติเฉพาะตนนั้นๆ. เพราะแม้การอาศัยสิ่งที่ถูกอาศัย ก็ชื่อว่าเป็นการอาศัยนั่นเอง. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือ เพราะความเป็นอวิชชมานบัญญัติเนื่องจากต้องอาศัยหมู่. คำว่า 'ความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวว่าปราศไป' คือ ความไม่ควรกล่าวถึงการปราศไปแห่งความเป็นวัตถุ. จริงอยู่ เมื่อความขาวปราศไป ก็หาใช่ว่าจะไม่มีวัตถุไม่. แต่การประกอบความว่า 'ไม่ควรกล่าวถึงการปราศไปแห่งรูปภาวะ' ดังนี้ ไม่สมควร. คำว่า 'รูปภาวะ' คือ สภาวะของรูปายตนะอันเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ. จริงอยู่ เมื่อความเป็นปัจจุบันของรูปภาวะนั้นปราศไป การไม่ควรกล่าวว่าปราศไป ย่อมไม่สมควร

กาลสํสนฺทนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาลจบลงแล้ว

วจนโสธนวณฺณนา

คำอธิบายการชำระคำพูด

๒๘๘. อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วาติ เอตฺถ วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ ยถา ‘‘ขทิเร วา พนฺธิตพฺพํ ปลาเส วา’’ติ. ตสฺมา ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ เอตฺถ โหติ-สทฺโท อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ยํ กิญฺจิ ปธานํ กตฺวา สมฺพนฺธํ ลภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนาคตํ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ ชายมานํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ ลภนฺตํ. เตนาห ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ลทฺธิวเสนา’’ติ. ตมฺปิ หุตฺวา โหตีติ ยํ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภาวปฺปตฺติยา ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ วุตฺตํ, กึ ตทปิ ปุน หุตฺวา โหตีติ ปุจฺฉติ. ตพฺภาวาวิคมโตติ ปจฺจุปฺปนฺนภาวโต หุตฺวาโหติภาวานุปคมโต. ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโตติ ปจฺจุปฺปนฺนตาย อภาวโต.

๒๘๘. ในคำว่า 'อนาคต หรือว่า ปัจจุบัน' นี้ วา-ศัพท์ มีอรรถไม่แน่นอน เหมือนในประโยคว่า 'พึงผูกที่ไม้ตะเคียน หรือว่าที่ไม้ทองหลาง'. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าในคำว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ โหติ-ศัพท์ ย่อมได้ความเกี่ยวข้องโดยกระทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในอนาคตและปัจจุบันให้เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า 'อนาคต...เป...พึงเห็น'. ในคำนั้น คำว่า 'เป็นปัจจุบัน' คือ กำลังเกิดเป็นปัจจุบัน ได้ความเป็นปัจจุบัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน ด้วยอำนาจแห่งความเห็น'. คำว่า 'แม้สิ่งนั้นเป็นแล้วย่อมเป็นหรือ' คือ สิ่งใดที่ถูกกล่าวว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' เพราะอนาคตเป็นแล้วถึงความเป็นปัจจุบัน ถามว่าสิ่งนั้นแม้จะเป็นแล้วย่อมเป็นอีกหรือ. คำว่า 'เพราะไม่ปราศจากสภาวะนั้น' คือ เพราะไม่เข้าถึงความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' จากความเป็นปัจจุบัน. คำว่า 'เพราะความไม่มีแห่งปัจจุบัน' คือ เพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจุบัน

วจนํ [Pg.92] อรหตีติ อิมินา วจนมตฺเต น โกจิ โทโสติ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยทิปิ ตสฺส ปุน หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวาโหติภาโว นตฺถิ, ปุนปฺปุนํ ญาเปตพฺพตาย ปน ทุติยํ ตโต ปรมฺปิ ตถา วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานาตีติ. ธมฺเมติ สภาวธมฺเม. ตปฺปฏิกฺเขปโต อธมฺเม อภาวธมฺเม. เตนาห ‘‘สสวิสาเณ’’ติ.

ด้วยคำว่า 'ควรแก่คำพูด' นี้ ท่านแสดงว่าไม่มีโทษใดๆ ในเพียงคำพูด. อธิบายว่า แม้ว่าความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' อีก จะไม่มีแก่สิ่งนั้นที่ได้เป็นแล้วครั้งหนึ่ง แต่เพราะความเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้งซ้ำๆ จึงควรแก่การกล่าวอย่างนั้นแม้เป็นครั้งที่สองหรือยิ่งกว่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงรับรองว่า 'ใช่'. คำว่า 'ในธรรม' คือ ในสภาวธรรม. เพราะปฏิเสธธรรมนั้น จึงชื่อว่าในอธรรม คือในอภาวธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในเขากระต่าย'

ปฏิกฺขิตฺตนเยนาติ ‘‘หุตฺวา โหติ, หุตฺวา โหตี’’ติ เอตฺถ ปุพฺเพ ยเทตํ ตยา ‘‘อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ วทตา ‘‘ตํเยว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ ลทฺธิวเสน ‘‘อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา หุตฺวา โหตี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘กึ เต ตมฺปิ หุตฺวา โหตี’’ติ ปุจฺฉิเต โย ปรวาทินา หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวาอภาวโต ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต, เตน ปฏิกฺขิตฺตนเยน. สฺวายํ ยเทว รูปาทิ อนาคตํ, ตเทว ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สติปิ อตฺถาเภเท อนาคตปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปน อตฺเถว กาลเภโทติ ตํกาลเภทวิโรธาย ปฏิกฺเขโป ปวตฺโตติ อาห ‘‘ปฏิกฺขิตฺตนเยนาติ กาลนานตฺเตนา’’ติ. เตน หิ โส อยญฺจ ปฏิกฺเขโป นีโต ปวตฺติโตติ. ปฏิญฺญาตนเยนาติ อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปฏิกฺเขปานนฺตรํ ยํ ปฏิญฺญาตํ, ตํ สนฺธายาห. ยถา หิ สา ปฏิญฺญา อตฺถาเภเทน นีตา ปวตฺติตา, ตถายมฺปิ. เตเนวาห ‘‘อตฺถานานตฺเตนา’’ติ, อนาคตาทิปฺปเภทาย กาลปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตสฺส อตฺถสฺส อเภเทนาติ อตฺโถ. ยถา อุปาทานภูตรูปาทิอตฺถาเภเทปิ เตสํ ขณตฺตยานาวตฺติ ตํสมงฺคิตา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนภาวาวตฺติตา, ตถา ตตฺถ วุจฺจมานา หุตฺวาโหติภาวา ยถากฺกมํ ปุริมปจฺฉิเมสุ ปวตฺติตา ปุริมปจฺฉิมกิริยาติ กตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถานานตฺตํ…เป… ปฏิชานาตี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘อตฺถานานตฺตเมว หี’’ติอาทินา ตเมว อตฺถํ สมตฺเถติ. ยถา ปน ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ ปฏิชานนฺตสฺส ชีโวว สรีรํ, สรีรเมว ชีโวติ ชีวสรีรานํ อนญฺญตฺตํ อาปชฺชติ, เอวํ ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ จ ปฏิชานนฺตสฺส อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ อนญฺญตฺตํ อาปนฺนนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนานาคเตสุ วุตฺตา โหติภาวหุตฺวาภาวา อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ อาปชฺเชยฺยุนฺติ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอวํ สนฺเต อนาคตมฺปิ หุตฺวาโหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ หุตฺวาโหติเยว นามา’’ติ.

คำว่า 'โดยนัยที่ถูกปฏิเสธ' คือ ในคำว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น, เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ ในกาลก่อน สิ่งใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'อนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบัน' โดยถือเอาว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน' จึงกล่าวว่า 'อนาคตหรือปัจจุบันเป็นแล้วย่อมเป็น' เมื่อถูกถามว่า 'สิ่งนั้นแม้เป็นแล้วย่อมเป็นหรือ' การปฏิเสธที่ฝ่ายปรวาทีทำว่า 'ไม่เป็นเช่นนั้น' เพราะความไม่มีแห่งภาวะที่ได้เป็นแล้วอีกของสิ่งที่ได้เป็นแล้ว ด้วยนัยที่ถูกปฏิเสธนั้น สิ่งนั้นคือรูปเป็นต้นใดที่เป็นอนาคต สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน แม้จะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ แต่ในคำว่า 'อนาคตและปัจจุบัน' ย่อมมีความแตกต่างกันในกาล เพราะฉะนั้น เพื่อขัดแย้งกับความแตกต่างกันในกาลนั้น การปฏิเสธจึงเป็นไป จึงกล่าวว่า 'โดยนัยที่ถูกปฏิเสธ คือ โดยความแตกต่างกันแห่งกาล' เพราะเหตุนั้น การปฏิเสธนั้นและการปฏิเสธนี้จึงถูกนำมาใช้ คำว่า 'โดยนัยที่ยอมรับ' นี้ ก็กล่าวถึงสิ่งที่ยอมรับหลังจากที่ปฏิเสธตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะการยอมรับนั้นถูกนำมาใช้โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถฉันใด การยอมรับนี้ก็ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ' หมายถึง โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถที่เป็นอุปาทานของกาลบัญญัติที่จำแนกเป็นอนาคตเป็นต้น เหมือนกับว่า แม้จะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถของรูปเป็นต้นที่เป็นอุปาทาน แต่การไม่เวียนไปในสามขณะของสิ่งเหล่านั้น การประกอบด้วยสิ่งนั้น การเวียนไปในความเป็นอนาคตและปัจจุบัน ย่อมเป็นไปฉันใด ความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' ที่กล่าวไว้ในที่นั้น ก็เป็นไปในเบื้องต้นและเบื้องปลายตามลำดับ โดยถือว่าเป็นกิริยาในเบื้องต้นและเบื้องปลายฉันนั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า 'ไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ...เป...ยอมรับ' แล้วจึงสนับสนุนอรรถนั้นอีกด้วยคำว่า 'เพราะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถนั่นเอง...' เป็นต้น อนึ่ง เหมือนกับว่า เมื่อผู้ยอมรับว่า 'ชีวิตนั้น ร่างกายนั้น' ย่อมเกิดความไม่แตกต่างกันของชีวิตและร่างกายว่า ชีวิตนั่นแหละคือร่างกาย ร่างกายนั่นแหละคือชีวิต ฉันใด เมื่อผู้ยอมรับว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน' ย่อมเกิดความไม่แตกต่างกันของอนาคตและปัจจุบันฉันนั้น ความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' และ 'เป็นแล้วไม่มี' ที่กล่าวไว้ในปัจจุบันและอนาคต ก็พึงเกิดขึ้นในอนาคตและปัจจุบันด้วย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ อนาคตก็ชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็น ปัจจุบันก็ชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็นนั่นเอง'

อนุญฺญาตปญฺหสฺสาติ [Pg.93] ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? อามนฺตา’’ติ เอวํ อตฺถานานตฺตํ สนฺธาย อนุญฺญาตสฺส อตฺถสฺส. ญาตุํ อิจฺฉิโต หิ อตฺโถ ปญฺโห. โทโส วุตฺโตติ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภูตสฺส ปุน อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภาวาปตฺติสงฺขาโต โทโส วุตฺโต ปุริมนเย. ปจฺฉิมนเย ปน อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ เอเกกสฺส หุตฺวาโหติภาวาปตฺติสงฺขาโต โทโส วุตฺโตติ อตฺโถ. ปฏิกฺขิตฺตปญฺหนฺติ ‘‘ตํเยว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ เอวํ กาลนานตฺตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิตฺตปญฺหํ. เตนาติ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ โหติหุตฺวาภาวปฏิกฺเขเปน. โจเทตีติ อนาคตํ เตน โหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนํ เตน หุตฺวา นาม, อุภยมฺปิ อนญฺญตฺตา อุภยสภาวนฺติ โจเทติ. เอตฺถาติ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ เอตสฺมึ ปญฺเห กถํ โหติ โทโสติ โจเทตีติ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ปริหรติ. กถํ กตฺวา โจทนา, กถญฺจ กตฺวา ปริหาโร? อนุชานนปฏิกฺเขปานํ ภินฺนวิสยตาย โจทนา, อตฺถาเภทกาลเภทวิสยตฺตา อภินฺนาธารตาย เตสํ ปริหาโร. ตสฺเสวาติ หิ ปรวาทิโน เอวาติ อตฺโถ.

คำว่า 'แห่งปัญหาที่ถูกอนุญาต' คือ ปัญหาที่ถูกอนุญาตโดยหมายถึงความไม่ต่างกันแห่งอรรถอย่างนี้ว่า 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้นแหละเป็นปัจจุบันหรือ? ใช่' เพราะอรรถที่ใคร่จะรู้ชื่อว่าปัญหา คำว่า 'โทษถูกกล่าวแล้ว' คือ โทษที่นับว่าเป็นการถึงภาวะที่อนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบัน แล้วกลับเป็นอนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบันอีก ถูกกล่าวแล้วในนัยก่อน ส่วนในนัยหลัง หมายถึง โทษที่นับว่าเป็นการถึงภาวะที่แต่ละอย่างในอนาคตและปัจจุบันเป็นแล้วย่อมเป็น ถูกกล่าวแล้ว คำว่า 'ปัญหาที่ถูกปฏิเสธ' คือ ปัญหาที่ถูกปฏิเสธโดยหมายถึงความต่างกันแห่งกาลอย่างนี้ว่า 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้นแหละเป็นปัจจุบันหรือ? ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น' คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ ด้วยการปฏิเสธภาวะที่ย่อมเป็นและเป็นแล้วแห่งอนาคตและปัจจุบัน คำว่า 'ย่อมคัดค้าน' คือ ย่อมคัดค้านว่า อนาคตนั้นชื่อว่าย่อมเป็นด้วยเหตุนั้น ปัจจุบันนั้นชื่อว่าเป็นแล้วด้วยเหตุนั้น ทั้งสองอย่างไม่ต่างกันจึงมีสภาวะเป็นทั้งสองอย่าง คำว่า 'ในปัญหานี้' คือ ย่อมคัดค้านว่า ในปัญหาที่ว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ โทษจะมีได้อย่างไร ย่อมแก้ว่า 'ของผู้นั้นนั่นแหละ' การคัดค้านทำอย่างไร และการแก้ทำอย่างไร การคัดค้านมีขึ้นเพราะความที่การยอมรับและการปฏิเสธมีวิสัยต่างกัน การแก้มีขึ้นเพราะความที่การยอมรับและการปฏิเสธเหล่านั้นมีที่ตั้งไม่ต่างกันโดยมีอรรถไม่ต่างกันและมีกาลต่างกันเป็นวิสัย คำว่า 'ของผู้นั้นนั่นแหละ' หมายถึง ของปรวาทีนั่นเอง

ตทุภยํ คเหตฺวาติ ‘‘ตํ อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อุภยํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา. เอเกกนฺติ เตสุ เอเกกํ. เอเกกเมวาติ อุภยํ เอกชฺฌํ อคฺคเหตฺวา เอเกกเมว วิสุํ วิสุํ อิมสฺมึ ปกฺเข ตถา น ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. เอส นโยติ อติเทสํ กตฺวา สํขิตฺตตฺตา ตํ ทุพฺพิญฺเญยฺยนฺติ ‘‘อนาคตสฺส หี’’ติอาทินา วิวรติ. ปฏิชานิตพฺพํ สิยา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ยถากฺกมํ โหติหุตฺวาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยเทตํ ตยา’’ติอาทินา ปวตฺโต สํวณฺณนานโย ปุริมนโย, ตตฺถ หิ ‘‘ยทิ เต อนาคตํ หุตฺวา’’ติอาทินา หุตฺวาโหติภาโว โจทิโต. ‘‘อปโร นโย’’ติอาทิโก ทุติยนโย. ตตฺถ หิ ‘‘อนาคตสฺส…เป… หุตฺวาโหติเยว นามา’’ติ อนาคตาทีสุ เอเกกสฺส หุตฺวาโหตินามตา โจทิตา.

คำว่า 'ถือเอาทั้งสองอย่างนั้น' คือ ถือเอาทั้งสองอย่างคือ 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้น สิ่งที่เป็นปัจจุบันนั้น' รวมเป็นอันเดียวกัน คำว่า 'แต่ละอย่าง' คือ แต่ละอย่างในสิ่งเหล่านั้น คำว่า 'แต่ละอย่างนั่นแหละ' หมายถึง ไม่ถือเอาทั้งสองอย่างรวมกัน แต่ถือเอาแต่ละอย่างแยกกัน ในฝ่ายนี้ไม่ควรเป็นอย่างนั้น คำว่า 'นัยนี้' คือ เพราะกล่าวโดยย่อจึงเข้าใจยาก จึงอธิบายด้วยคำว่า 'เพราะอนาคต...' เป็นต้น อธิบายว่า พึงยอมรับว่า อนาคตและปัจจุบันมีภาวะที่ย่อมเป็นและเป็นแล้วตามลำดับ นัยแห่งการอธิบายที่ดำเนินไปโดยคำว่า 'สิ่งใดที่ท่าน...' เป็นต้น เป็นนัยก่อน เพราะในนัยนั้น ภาวะที่เป็นแล้วย่อมเป็นถูกคัดค้านโดยคำว่า 'หากอนาคตของท่านเป็นแล้ว...' เป็นต้น นัยที่สองคือคำว่า 'นัยอื่น...' เป็นต้น เพราะในนัยนั้น ภาวะที่แต่ละอย่างในอนาคตเป็นต้นชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็นถูกคัดค้าน

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการชำระคำพูด จบแล้ว

อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา

คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น

๒๙๐. กถํ [Pg.94] วุจฺจตีติ กสฺมา วุตฺตํ. เตนาติ หิ อิมินา ทุติยปุจฺฉาย ‘‘อตีตํ ญาณ’’นฺติ อิทํ ปจฺจามฏฺฐํ, ตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ, อตีตธมฺมารมฺมณตาย อตีตนฺติ วุตฺตํ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุน ปุฏฺโฐ อตีตารมฺมณํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณ’’นฺติอาทิ.

๒๙๐. คำว่า 'กล่าวอย่างไร' คือ กล่าวเพราะเหตุไร คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ ด้วยคำถามที่สองนี้ คำว่า 'อดีตญาณ' นี้ถูกอ้างถึง และญาณนั้นเป็นปัจจุบัน ถูกกล่าวว่าเป็นอดีตเพราะมีอดีตธรรมเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'เมื่อถูกถามอีก ญาณที่เป็นปัจจุบันมีอดีตเป็นอารมณ์' เป็นต้น

อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น จบแล้ว

อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา

คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น

๒๙๑. ‘‘อรหํ ขีณาสโว’’ติอาทินา สุตฺตวิโรโธ ปากโฏติ อิทเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ยุตฺติวิโรโธ…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ อาห. ตตฺถ อนานตฺตนฺติ อวิเสโส. เอวมาทิโกติ อาทิ-สทฺเทน กตกิจฺจตาภาโว อโนหิตภารตาติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

๒๙๑. ความขัดแย้งกับพระสูตรโดยคำว่า 'พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ' เป็นต้น เป็นที่ประจักษ์ แสดงสิ่งนี้เอง จึงกล่าวว่า 'ความขัดแย้งด้วยเหตุผล...เป...พึงเห็น' ในที่นั้น คำว่า 'ไม่ต่างกัน' คือ ไม่มีความพิเศษ คำว่า 'เป็นต้นอย่างนี้' คือ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงเห็นการสงเคราะห์ของสิ่งเหล่านี้ เช่น ภาวะที่กิจยังไม่สำเร็จ ภาวะที่ภาระยังไม่ถูกวางลง เป็นต้น

อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น จบแล้ว

ปทโสธนกถาวณฺณนา

คำอธิบายการชำระบท

๒๙๕. โย อตีตสทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถ, โส อตฺถิสทฺทาภิเธยฺโยติ ทฺเวปิ สมานาธิกรณตฺถาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อตีตอตฺถิสทฺทานํ เอกตฺถตฺตา’’ติ, น, อตีตสทฺทาภิเธยฺยสฺเสว อตฺถิสทฺทาภิเธยฺยตฺตา. เตนาห ‘‘อตฺถิสทฺทตฺถสฺส จ นฺวาตีตภาวโต’’ติ. เตน กึ สิทฺธนฺติ อาห ‘‘อตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตญฺจ อตีตํ โหตี’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยทิ ตว มเตน อตีตํ อตฺถิ, อตฺถิ จ นฺวาตีตนฺติ อตีตญฺจ โน อตีตํ สิยา, ตถา อตฺถิ โน อตีตํ อตีตญฺจ โน อตีตํ อตีตํ สิยาติ, ยถา ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติ เอตฺถ อตีตเมว อตฺถีติ นายํ นิยโม คเหตพฺโพ อนตีตสฺสปิ อตฺถิภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตเนวาห ‘‘อตฺถิ สิยา อตีตํ, สิยา นฺวาตีต’’นฺติ. เยน หิ อากาเรน อตีตสฺส อตฺถิภาโว ปรวาทินา อิจฺฉิโต, เตนากาเรน อนตีตสฺส อนาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จ โส อิจฺฉิโต. เกน ปน อากาเรน อิจฺฉิโตติ[Pg.95]? สงฺขตากาเรน. เตน วุตฺตํ ‘‘เตนาตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตํ อตีต’’นฺติ. ตสฺมา อตีตํ อตฺถิเยวาติ เอวเมตฺถ นิยโม คเหตพฺโพ. อตฺถิภาเว หิ อตีตํ นิยมิตํ, น อตีเต อตฺถิภาโว นิยมิโต, ‘‘น ปน นิพฺพานํ อตฺถี’’ติ เอตฺถ ปน นิพฺพานเมว อตฺถีติ อยมฺปิ นิยโม สมฺภวตีติ โส เอว คเหตพฺโพ. ยทิปิ หิ นิพฺพานํ ปรมตฺถโต อตฺถิภาวํ อุปาทาย อุตฺตรปทาวธารณํ ลพฺภติ ตทญฺญสฺสปิ อภาวโต, ตถาปิ อสงฺขตากาเรน อญฺญสฺส อนุปลพฺภนโต ตถา นิพฺพานเมว อตฺถีติ ปุริมปทาวธารเณ อตฺเถ คยฺหมาเน ‘‘อตฺถิ สิยา นิพฺพานํ, สิยา โน นิพฺพาน’’นฺติ โจทนา อโนกาสา. อตีตาทีสุ ปน ปุริมปทาวธารณํ ปรวาทินา น คหิตนฺติ นตฺเถตฺถ อติปฺปสงฺโค. อคฺคหณญฺจสฺส ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ. เอวเมตฺถ อตีตาทีนํ อตฺถิตํ วทนฺตสฺส ปรวาทิสฺเสวายํ อิฏฺฐวิฆาตโทสาปตฺติ, น ปน นิพฺพานสฺส อตฺถิตํ วทนฺตสฺส สกวาทิสฺสาติ. ปฏิปาทนา ปติฏฺฐาปนา เวทิตพฺพา.

๒๙๕. อรรถะที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'อดีต' ใด อรรถะนั้นก็พึงกล่าวด้วยคำว่า 'มีอยู่' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะคำว่า อดีต และคำว่า มีอยู่ มีอรรถะเป็นอันเดียวกัน' โดยทำความเข้าใจว่า ทั้งสองคำนั้นมีอรรถะเป็นที่ตั้งเดียวกัน ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะอรรถะที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'อดีต' นั่นเอง พึงกล่าวด้วยคำว่า 'มีอยู่' ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และเพราะอรรถะของคำว่า มีอยู่ มิใช่ภาวะที่เป็นอดีต' ด้วยเหตุนั้น อะไรย่อมสำเร็จ? ท่านจึงกล่าวว่า 'อดีตย่อมเป็นสิ่งมิใช่อดีต และสิ่งมิใช่อดีตย่อมเป็นอดีต' อธิบายว่า หากตามความเห็นของท่าน อดีตมีอยู่ และสิ่งมิใช่อดีตก็มีอยู่ อดีตก็พึงเป็นสิ่งมิใช่อดีตได้ ในทำนองเดียวกัน สิ่งที่มีอยู่แต่มิใช่อดีต และสิ่งมิใช่อดีตที่เป็นอดีต ก็พึงเป็นอดีตได้ เหมือนในคำว่า 'อดีตมีอยู่' นี้ ไม่พึงถือเอาข้อกำหนดว่า 'อดีตเท่านั้นที่มีอยู่' เพราะประสงค์ความมีอยู่แม้ของสิ่งมิใช่อดีตด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งที่มีอยู่ อาจเป็นอดีตก็ได้ อาจมิใช่อดีตก็ได้' ภาวะที่มีอยู่ของอดีตที่ปรวาทะประสงค์ด้วยอาการใด ภาวะนั้นเขาก็ประสงค์ด้วยอาการนั้นแม้ของสิ่งมิใช่อดีต คืออนาคตและปัจจุบัน แต่เขาประสงค์ด้วยอาการใด? คือด้วยอาการที่เป็นสังขตะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนั้น อดีตจึงเป็นสิ่งมิใช่อดีต สิ่งมิใช่อดีตจึงเป็นอดีต' เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงถือเอาข้อกำหนดว่า 'อดีตมีอยู่แน่นอน' อย่างนี้ เพราะในภาวะที่มีอยู่ อดีตถูกกำหนดไว้ แต่ในอดีต ภาวะที่มีอยู่มิได้ถูกกำหนดไว้ แต่ในคำว่า 'แต่นิพพานมีอยู่' นี้ ข้อกำหนดว่า 'นิพพานเท่านั้นที่มีอยู่' นี้ก็เป็นไปได้ จึงพึงถือเอาข้อกำหนดนั้นนั่นแหละ ถึงแม้ว่านิพพานโดยปรมัตถ์ เมื่อถือเอาภาวะที่มีอยู่ จะได้การกำหนดบทหลัง เพราะสิ่งอื่นไม่มีอยู่ก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะสิ่งอื่นไม่ปรากฏด้วยอาการที่เป็นอสังขตะ เมื่อถือเอาอรรถะในการกำหนดบทหน้าว่า 'นิพพานเท่านั้นที่มีอยู่' การคัดค้านว่า 'สิ่งที่มีอยู่ อาจเป็นนิพพานก็ได้ อาจมิใช่นิพพานก็ได้' ย่อมไม่มีช่องว่าง แต่ในอดีตเป็นต้น ปรวาทะมิได้ถือเอาการกำหนดบทหน้าไว้ จึงไม่มีความผิดพลาดจนเกินไปในที่นี้ และการไม่ถือเอาของปรวาทะนั้น ย่อมทราบได้จากพระบาลีนั่นเอง อย่างนี้ ในที่นี้ จึงเป็นความผิดฐานทำลายหลักการที่ตนประสงค์ของปรวาทะผู้กล่าวว่าอดีตเป็นต้นมีอยู่เท่านั้น ไม่ใช่ความผิดของสกวาทะผู้กล่าวนิพพานว่ามีอยู่ พึงทราบการชี้แจงเพื่อประดิษฐานไว้ดังนี้

เอตฺถาห ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติอาทินา กึ ปนายํ อตีตานาคตานํ ปรมตฺถโต อตฺถิภาโว อธิปฺเปโต, อุทาหุ น ปรมตฺถโต. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว ปรมตฺถโต, สพฺพกาลํ อตฺถิภาวโต สงฺขารานํ สสฺสตภาโว อาปชฺชติ, น จ ตํ ยุตฺตํ อาคมวิโรธโต ยุตฺติวิโรธโต จ. อถ น ปรมตฺถโต, ‘‘สพฺพมตฺถี’’ติอาทิกา โจทนา นิรตฺถิกา สิยา, น นิรตฺถิกา. โส หิ ปรวาที ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคต’’นฺติอาทินา อตีตานาคตานมฺปิ ขนฺธภาวสฺส วุตฺตตฺตา อสติ จ อตีเต กุสลากุสลสฺส กมฺมสฺส อายตึ ผลํ กถํ ภเวยฺย, ตตฺถ จ ปุพฺเพนิวาสญาณาทิ อนาคเต จ อนาคตํสญาณาทิ กถํ ปวตฺเตยฺย, ตสฺมา อตฺเถว ปรมตฺถโต อตีตานาคตนฺติ ยํ ปฏิชานาติ, ตํ สนฺธาย อยํ กตาติ. เอกนฺเตน เจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. เยปิ ‘‘สพฺพํ อตฺถี’’ติ วทนฺติ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ, เต สพฺพตฺถิวาทาติ.

ในที่นี้มีคำถามว่า ด้วยคำว่า 'อดีตมีอยู่' เป็นต้นนี้ ภาวะที่มีอยู่ของอดีตและอนาคตนี้ ประสงค์เอาโดยปรมัตถ์ หรือมิใช่โดยปรมัตถ์? ในปัญหานั้น หากประสงค์เอาโดยปรมัตถ์ เมื่อสังขารมีอยู่ตลอดกาล ก็ย่อมถึงความเป็นสัสสตะ และข้อนั้นก็ไม่สมควร เพราะขัดต่อพระอาคมและขัดต่อยุติ หากมิใช่โดยปรมัตถ์ การท้วงว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' เป็นต้น ก็พึงเป็นคำที่ไร้ประโยชน์ แต่คำนั้นไม่ไร้ประโยชน์ เพราะปรวาทะนั้น เมื่อกล่าวถึงความเป็นขันธ์แม้ของอดีตและอนาคตด้วยคำว่า 'รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตและอนาคต' เป็นต้น และเมื่ออดีตไม่มีอยู่ ผลของกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลในอนาคตจะพึงมีได้อย่างไร และในอดีตนั้น ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น และในอนาคต อนาคตังสญาณเป็นต้น จะพึงเป็นไปได้อย่างไร เพราะฉะนั้น การที่เขายอมรับว่าอดีตและอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์นั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น และคำนี้พึงยอมรับโดยส่วนเดียว ชนเหล่าใดที่กล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' คือ อดีต อนาคต และปัจจุบัน ชนเหล่านั้นชื่อว่า สัพพัตถิวาท

จตุพฺพิธา เจเต เต สพฺพตฺถิวาทา. ตตฺถ เกจิ ภาวญฺญตฺติกา. เต หิ ‘‘ยถา สุวณฺณภาชนสฺส ภินฺทิตฺวา อญฺญถา กริยมานสฺส สณฺฐานสฺเสว อญฺญถตฺตํ, น วณฺณาทีนํ, ยถา จ ขีรํ ทธิภาเวน ปริณมนฺตํ รสวีริยวิปาเก ปริจฺจชติ, น วณฺณํ, เอวํ ธมฺมาปิ อนาคตทฺธุโน ปจฺจุปฺปนฺนทฺธํ สงฺกมนฺตา อนาคตภาวเมว ชหนฺติ, น อตฺตโน สภาวํ. ตถา [Pg.96] ปจฺจุปฺปนฺนทฺธุโน อตีตทฺธํ สงฺกเม’’ติ วทนฺติ. เกจิ ลกฺขณญฺญตฺติกา, เต ปน ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม อตีโต อตีตลกฺขณยุตฺโต, อิตรลกฺขเณหิ อยุตฺโต. ตถา อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน จ. ยถา ปุริโส เอกิสฺสา อิตฺถิยา รตฺโต อญฺญาสุ อรตฺโต’’ติ วทนฺติ. อญฺเญ อวตฺถญฺญตฺติกา, เต ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม ตํ ตํ อวตฺถํ ปตฺวา อญฺโญ อญฺญํ นิทฺทิสียติ อวตฺถนฺตรโต, น สภาวโต. ยถา เอกํ อกฺขํ เอกงฺเค นิกฺขิตฺตํ เอกนฺติ วุจฺจติ, สตงฺเค สตนฺติ, สหสฺสงฺเค สหสฺสนฺติ, เอวํสมฺปทมิท’’นฺติ. อปเร อญฺญถญฺญตฺติกา, เต ปน ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม ตํ ตํ อเปกฺขิตฺวา ตทญฺญสภาเวน วุจฺจติ. ยถา ตํ เอกา อิตฺถี มาตาติ จ วุจฺจติ ธีตา’’ติ จ. เอวเมเต จตฺตาโร สพฺพตฺถิวาทา.

สัพพัตถิวาทเหล่านั้นมี ๔ อย่าง ในบรรดาสัพพัตถิวาทเหล่านั้น บางพวกเป็นภาวัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยภาวะ) พวกเขากล่าวว่า 'เหมือนภาชนะทองคำ เมื่อถูกทุบแล้วทำให้เป็นอย่างอื่น ความเป็นอย่างอื่นย่อมมีแก่สัณฐานเท่านั้น ไม่ใช่แก่สีเป็นต้น และเหมือนนมเมื่อแปรสภาพเป็นนมเปรี้ยว ย่อมละรส พละกำลัง และวิบาก แต่ไม่ละสี ฉันใด ธรรมทั้งหลายก็ฉันนั้น เมื่อเคลื่อนจากอนาคตกาลมาสู่ปัจจุบันกาล ย่อมละความเป็นอนาคตเท่านั้น ไม่ละสภาวะของตน และเมื่อเคลื่อนจากปัจจุบันกาลไปสู่อดีตกาลก็เช่นกัน' บางพวกเป็นลักขณัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยลักษณะ) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น อดีตก็ประกอบด้วยลักษณะของอดีต ไม่ประกอบด้วยลักษณะอื่น อนาคตและปัจจุบันก็เช่นกัน เหมือนบุรุษผู้กำหนัดในหญิงคนหนึ่ง แต่ไม่กำหนัดในหญิงอื่น' พวกอื่นเป็นอวัตถัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยสถานะ) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น เมื่อถึงสถานะนั้นๆ ย่อมถูกระบุว่าเป็นอย่างนั้นๆ โดยความต่างแห่งสถานะ ไม่ใช่โดยสภาวะ เหมือนเบี้ยตัวหนึ่ง เมื่อวางไว้ในช่องหลักหน่วย เรียกว่าหนึ่ง วางไว้ในช่องหลักร้อย เรียกว่าร้อย วางไว้ในช่องหลักพัน เรียกว่าพัน ข้อนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น' พวกสุดท้ายเป็นอัญญถาญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยความเป็นอย่างอื่น) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น เมื่ออาศัยสิ่งนั้นๆ ย่อมถูกเรียกว่ามีสภาวะเป็นอย่างอื่น เหมือนหญิงคนหนึ่งถูกเรียกว่ามารดาบ้าง เรียกว่าธิดาบ้าง' สัพพัตถิวาททั้ง ๔ เหล่านี้เป็นอย่างนี้

เตสุ ปฐโม ปริณามวาทิตาย กาปิลปกฺขิเกสุ ปกฺขิปิตพฺโพติ. ทุติยสฺสปิ กาลสงฺกโร อาปชฺชติ สพฺพสฺส สพฺพลกฺขณโยคโต. จตุตฺถสฺสปิ สงฺกโรว. เอกสฺเสว ธมฺมสฺส ปวตฺติกฺขเณ ตโยปิ กาลา สโมธานํ คจฺฉนฺติ. ปุริมปจฺฉิมกฺขณา หิ อตีตานาคตา, มชฺฌิโม ปจฺจุปฺปนฺโนติ. ตติยสฺส ปน อวตฺถญฺญตฺติกสฺส นตฺถิ สงฺกโร ธมฺมกิจฺเจน กาลววตฺถานโต. ธมฺโม หิ สกิจฺจกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺโน, ตโต ปุพฺเพ อนาคโต, ปจฺฉา อตีโตติ.

ในบรรดาสัพพัตถิวาทเหล่านั้น วาทะแรกควรจัดเข้าในฝ่ายของพวกกบิลดาบส เพราะเป็นปริณามวาทะ สำหรับวาทะที่สอง ก็ย่อมเกิดความปะปนกันของกาล เพราะธรรมทั้งปวงย่อมประกอบด้วยลักษณะทุกอย่าง สำหรับวาทะที่สี่ ก็มีความปะปนกันเช่นกัน เพราะในขณะที่ธรรมอย่างหนึ่งกำลังเป็นไป กาลทั้งสามย่อมรวมกัน เพราะขณะก่อนและขณะหลังเป็นอดีตและอนาคต ส่วนขณะกลางเป็นปัจจุบัน แต่สำหรับวาทะที่สาม คือ อวัตถัญญัตติกะ ไม่มีการปะปนกันของกาล เพราะมีการกำหนดกาลด้วยกิจของธรรม ด้วยว่า ธรรมย่อมเป็นปัจจุบันในขณะที่ทำกิจของตน ก่อนหน้านั้นเป็นอนาคต และหลังจากนั้นเป็นอดีต

ตตฺถ ยทิ อตีตมฺปิ ธรมานสภาวตาย อตฺถิ อนาคตมฺปิ, กสฺมา ตํ อตีตนฺติ วุจฺจติ อนาคตนฺติ วา, นนุ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมกิจฺเจน กาลววตฺถานโต’’ติ. ยทิ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส กึ กิจฺจํ, อนวเสสปจฺจยสมวาเย ผลุปฺปาทนํ. เอวํ สติ อนาคตสฺสปิ จสฺส เตน ภวิตพฺพํ อตฺถิภาวโตติ ลกฺขณสงฺกโร สิยา. อิทญฺเจตฺถ วตฺตพฺพํ, เตเนว สภาเวน สโต ธมฺมสฺส กิจฺจํ, กิจฺจกรเณ โก วิพนฺโธ, เยน กทาจิ กโรติ กทาจิ น กโรติ ปจฺจยสมวายภาวโต, กิจฺจสฺส สมวายาภาวโตติ เจ? ตํ น, นิจฺจํ อตฺถิภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ตโต เอว จ อทฺธุนํ อววตฺถานํ. ธมฺโม หิ เตเนว สภาเวน วิชฺชมาโน กสฺมา กทาจิ อตีโตติ วุจฺจติ กทาจิ อนาคโตติ กาลสฺส ววตฺถานํ น สิยา. โย หิ ธมฺโม อชาโต, โส อนาคโต. โย ชาโต น จ นิรุทฺโธ, โส ปจฺจุปฺปนฺโน. โย นิรุทฺโธ, โส อตีโต. อิทเมเวตฺถ วตฺตพฺพํ. ยทิ ยถา วตฺตมานํ อตฺถิ[Pg.97], ตถา อตีตํ อนาคตญฺจ อตฺถิ, ตสฺส ตถา สโต อชาตตา นิรุทฺธตา จ เกน โหตีติ. เตเนว หิ สภาเวน สโต ธมฺมสฺส กถมิทํ สิชฺฌติ อชาโตติ วา นิรุทฺโธติ วา. กึ ตสฺส ปุพฺเพ นาโหสิ, ยสฺส อภาวโต อชาโตติ วุจฺจติ, กิญฺจ ปจฺฉา นตฺถิ, ยสฺส อภาวโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺมา สพฺพถาปิ อทฺธตฺตยํ น สิชฺฌติ, ยทิ อหุตฺวา สงฺคติ หุตฺวา จ วินสฺสตีติ น สมฺปฏิจฺฉนฺติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สงฺขตลกฺขณโยคโต น สสฺสตภาวปฺปสงฺโค’’ติ, ตยิทํ เกวลํ วาจาวตฺถุมตฺตํ อุทยวยาสมฺภวโต, อตฺถิ จ นาม สพฺพทา โส ธมฺโม, น จ นิจฺโจติ กุโตยํ วาจายุตฺติ.

ในข้อนั้น หากแม้อดีตและอนาคตมีอยู่โดยความเป็นสภาวะที่ดำรงอยู่ ทำไมจึงเรียกว่าอดีตหรืออนาคตเล่า มิใช่กล่าวไว้แล้วหรือว่า "เพราะการกำหนดกาลด้วยกิจของธรรม" หากเป็นเช่นนั้น กิจของจักขุที่เป็นปัจจุบันคืออะไร คือการยังผลให้เกิดขึ้นเมื่อปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันโดยไม่เหลือ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้อนาคตก็ควรมีกิจนั้นด้วยเพราะความเป็นสิ่งที่มีอยู่จริง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงมีความปะปนกันแห่งลักษณะ ในข้อนี้ควรกล่าวว่า กิจย่อมมีแก่ธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง อะไรเล่าเป็นเครื่องขัดขวางในการทำกิจนั้น ที่เป็นเหตุให้บางครั้งทำ บางครั้งไม่ทำ หากจะกล่าวว่า "เพราะความมีอยู่แห่งการประชุมพร้อมกันของปัจจัย และเพราะความไม่มีแห่งการประชุมพร้อมกันของกิจ" ข้อนั้นไม่ถูก เพราะท่านปรารถนาความเป็นสิ่งที่มีอยู่ตลอดไป และเพราะเหตุนั้นเอง การกำหนดกาลจึงไม่แน่นอน เพราะธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง ทำไมบางครั้งจึงเรียกว่าอดีต บางครั้งเรียกว่าอนาคต การกำหนดกาลย่อมไม่พึงมี ธรรมใดที่ยังไม่เกิด ธรรมนั้นเป็นอนาคต ธรรมใดที่เกิดแล้วแต่ยังไม่ดับ ธรรมนั้นเป็นปัจจุบัน ธรรมใดที่ดับแล้ว ธรรมนั้นเป็นอดีต ข้อนี้แหละที่ควรกล่าวในที่นี้ หากอดีตและอนาคตมีอยู่เหมือนปัจจุบันที่มีอยู่ ความที่ธรรมที่มีอยู่เช่นนั้นเป็นสภาพยังไม่เกิดและดับแล้ว ย่อมมีได้อย่างไร เพราะธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง ความเป็นสภาพยังไม่เกิดหรือดับแล้วนี้จะสำเร็จได้อย่างไร อะไรเล่าที่ไม่มีอยู่ก่อนหน้านั้น ซึ่งเพราะความไม่มีนั้นจึงเรียกว่ายังไม่เกิด และอะไรเล่าที่ไม่มีอยู่ภายหลัง ซึ่งเพราะความไม่มีนั้นจึงเรียกว่าดับแล้ว เพราะฉะนั้น กาลทั้งสามย่อมไม่สำเร็จโดยประการทั้งปวง หากพวกเขาไม่ยอมรับว่า (สังขาร) ย่อมประชุมกัน (เกิดขึ้น) ทั้งที่ยังไม่มีอยู่ และเมื่อมีอยู่แล้วย่อมพินาศไป ส่วนที่กล่าวว่า "เพราะประกอบด้วยลักษณะของสังขตะ จึงไม่พึงถึงความเป็นสัสสตธรรม" ข้อนั้นเป็นเพียงเรื่องของถ้อยคำเท่านั้น เพราะการเกิดขึ้นและการเสื่อมไปย่อมมีไม่ได้ และธรรมนั้นมีอยู่ตลอดไป แต่ไม่ชื่อว่าเที่ยง คำพูดนี้จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร

สภาโว สพฺพทา อตฺถิ, นิจฺโจ ธมฺโม น วุจฺจติ;

ธมฺโม สภาวโต นาญฺโญ, อโห ธมฺเมสุ โกสลํ.

สภาวะมีอยู่ตลอดกาล แต่ธรรมไม่ถูกเรียกว่าเที่ยง ธรรมไม่ต่างจากสภาวะ โอ้ ความฉลาดในธรรมทั้งหลาย!

ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคต’’นฺติอาทินา อตีตานาคตานํ ขนฺธภาวสฺส วุตฺตตฺตา อตฺเถวาติ, วทาม. อตีตํ ภูตปุพฺพํ, อนาคตํ ยํ สติ ปจฺจเย ภวิสฺสติ, ตทุภยสฺสปิ รุปฺปนาทิสภาวานาติวตฺตนโต รูปกฺขนฺธาทิภาโว วุตฺโต. ยถาธมฺมสภาวานาติวตฺตนโต อตีตา ธมฺมา อนาคตา ธมฺมาติ, น ธรมานสภาวตาย. โก จ เอวมาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ วิย ตํ อตฺถี’’ติ. กถํ ปเนตํ อตฺถีติ? อตีตานาคตสภาเวน. อิทํ ปน ตเวว อุปฏฺฐิตํ, กถํ ตํ อตีตํ อนาคตญฺจ วุจฺจติ, ยทิ นิจฺจกาลํ อตฺถีติ.

ส่วนที่กล่าวว่า "รูปใดรูปหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต" เป็นต้น เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นขันธ์ของอดีตและอนาคต จึงมีอยู่จริงนั้น เรากล่าวว่า อดีตคือสิ่งที่เคยเป็นมาแล้ว อนาคตคือสิ่งที่จะมีขึ้นเมื่อมีปัจจัยพร้อม ความเป็นรูปขันธ์เป็นต้นของอดีตและอนาคตทั้งสองนั้น ท่านกล่าวไว้เพราะไม่ล่วงเลยสภาวะมีการสลายไปเป็นต้น ธรรมที่เป็นอดีตและธรรมที่เป็นอนาคต (มีอยู่) เพราะไม่ล่วงเลยสภาวะของธรรมตามที่เป็นจริง ไม่ใช่มีอยู่โดยความเป็นสภาวะที่ดำรงอยู่ และใครเล่ากล่าวว่า "สิ่งนั้นมีอยู่เหมือนปัจจุบัน" ก็สิ่งนั้นมีอยู่ได้อย่างไร มีอยู่ด้วยสภาวะของอดีตและอนาคต แต่ข้อนี้แหละที่ท่านเองได้ตั้งขึ้นว่า "หากสิ่งนั้นมีอยู่ตลอดกาล แล้วจะเรียกว่าอดีตและอนาคตได้อย่างไร"

ยํ ปน ‘‘น ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) สุตฺเต วุตฺตํ, ตํ ยสฺมิญฺจ สนฺตาเน กมฺมํ กตูปจิตํ, ตตฺถ เตนาหิตํ ตํผลุปฺปาทนสมตฺถตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อตีตสฺส กมฺมสฺส ธรมานสภาวตฺตา. ตถา สติ สเกน ภาเวน วิชฺชมานํ กถํ ตํ อตีตํ นาม สิยา. อิตฺถญฺเจตํ เอวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, ยํ สงฺขารา อหุตฺวา สมฺภวนฺติ, หุตฺวา ปติเวนฺติ เตสํ อุทยโต ปุพฺเพ วยโต จ ปจฺฉา น กาจิ ฐิติ นาม อตฺถิ, ยโต อตีตานาคตํ อตฺถีติ วุจฺเจยฺย. เตน วุตฺตํ –

ส่วนที่กล่าวไว้ในพระสูตรว่า "เขายังไม่ทำกาละ (ตาย) ตราบเท่าที่กรรมชั่วนั้นยังไม่สิ้นไป" (ม.นิ. ๓.๒๕๐) นั้น ท่านกล่าวหมายถึงความสามารถในการยังผลให้เกิดขึ้นที่กรรมนั้นประดิษฐานไว้ในสันดานที่ได้สั่งสมกรรมไว้ ไม่ใช่เพราะกรรมที่เป็นอดีตมีสภาวะที่ดำรงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งที่มีอยู่ด้วยสภาวะของตนเอง จะชื่อว่าเป็นอดีตได้อย่างไร และข้อนี้พึงยอมรับอย่างนี้ว่า สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นทั้งที่ยังไม่มีอยู่ และเมื่อมีอยู่แล้วย่อมพินาศไป ก่อนการเกิดขึ้นและหลังการดับไปของสังขารเหล่านั้น ไม่มีความตั้งอยู่ใดๆ เลย ที่จะพึงกล่าวได้ว่าอดีตและอนาคตมีอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า—

‘‘อนิธานคตา ภคฺคา, ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต;

อุปฺปนฺนา เยปิ ติฏฺฐนฺติ, อารคฺเค สาสปูปมา’’ติ. (มหานิ. ๑๐, ๓๙);

สังขารทั้งหลายที่แตกสลายไปแล้ว ไม่มีการเก็บสะสมไว้ กอง (สังขาร) ในอนาคตก็ไม่มี แม้สังขารที่เกิดขึ้นแล้วตั้งอยู่ ก็อุปมาเหมือนเมล็ดผักกาดบนปลายเหล็กแหลม

ยทิ [Pg.98] จานาคตํ ปรมตฺถโต สิยา, อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ วตฺตุํ น สกฺกา. ปจฺจุปฺปนฺนกาเล อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ เจ? น, ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตฺตา กาลสฺส. อถ อตฺตโน สภาเวน อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ, สิทฺธเมตํ อนาคตํ ปรมตฺถโต นตฺถีติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘อสติ อตีเต กุสลากุสลสฺส กมฺมสฺส อายตึ ผลํ กถํ ภเวยฺยา’’ติ, น โข ปเนตฺถ อตีตกมฺมโต ผลุปฺปตฺติ อิจฺฉิตา, อถ โข ตสฺส กตตฺตา ตทาหิตวิเสสโต สนฺตานโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ธ. ส. ๔๓๑). ยสฺส ปน อตีตานาคตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ, ตสฺส ผลํ นิจฺจเมว อตฺถีติ กึ ตตฺถ กมฺมสฺส สามตฺถิยํ. อุปฺปาทเน เจ, สิทฺธมิทํ อหุตฺวา ภวตีติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อสติ อตีตานาคเต กถํ ตตฺถ ญาณํ ปวตฺเตยฺยา’’ติ, ยถา ตํ อาลมฺพณํ, ตํ ตถา อตฺถิ, กถญฺจ ตํ อาลมฺพณํ, อโหสิ ภวิสฺสติ จาติ. น หิ โกจิ อตีตํ อนุสฺสรนฺโต อตฺถีติ อนุสฺสรติ, อถ โข อโหสีติ. ยถา ปน วตฺตมานํ อารมฺมณํ อนุภูตํ, ตถา ตํ อตีตํ อนุสฺสรติ. ยถา จ วตฺตมานํ ภวิสฺสติ, ตถา พุทฺธาทีหิ คยฺหติ. ยทิ จ ตํ ตเถว อตฺถิ, วตฺตมานเมว ตํ สิยา. อถ นตฺถิ, สิทฺธํ ‘‘อสนฺตํ ญาณสฺส อารมฺมณํ โหตี’’ติ. วิชฺชมานํ วา หิ จิตฺตสญฺญาตํ อวิชฺชมานํ วา อารมฺมณํ เอเตสํ อตฺถีติ อารมฺมณา, จิตฺตเจตสิกา, น วิชฺชมานํเยว อารพฺภ ปวตฺตนโต, ตสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนเมว ธรมานสภาวํ น อตีตานาคตนฺติ น ติฏฺฐติ สพฺพตฺถิวาโท. เกจิ ปน ‘‘น อตีตาทีนํ อตฺถิตาปฏิญฺญาย สพฺพตฺถิวาทา, อถ โข อายตนสพฺพสฺส อตฺถิตาปฏิญฺญายา’’ติ วทนฺติ, เตสํ มเตน สพฺเพว สาสนิกา สพฺพตฺถิวาทา สิยุนฺติ.

หากอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์ ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้น. หากกล่าวว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้นในปัจจุบันกาลเล่า? ไม่ใช่ เพราะกาลเป็นเพียงการดำเนินไปของธรรม. หากกล่าวว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้นด้วยสภาวะของตนเอง ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า อนาคตไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์. ส่วนที่กล่าวว่า “เมื่ออดีตไม่มีอยู่ ผลของกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลในอนาคตจะพึงมีได้อย่างไร” นั้น ความจริงแล้วในที่นี้ไม่ได้ประสงค์การเกิดขึ้นของผลจากกรรมในอดีต แต่ประสงค์การเกิดขึ้นจากความที่กรรมนั้นถูกกระทำแล้ว จากความพิเศษที่กรรมนั้นฝากไว้ และจากสันตติ (ความสืบต่อ). พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “เพราะกรรมที่เป็นกุศลในกามภพได้กระทำแล้ว สั่งสมแล้ว วิบากคือจักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น” (ธ.ส. 431). แต่สำหรับผู้ที่เชื่อว่าอดีตและอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์ ผลย่อมมีอยู่เป็นนิตย์เสมอไป กรรมจะมีความสามารถอะไรในที่นั้นเล่า? หากกล่าวว่ามีความสามารถในการทำให้เกิด ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วย่อมมีขึ้น. ส่วนที่กล่าวว่า “เมื่ออดีตและอนาคตไม่มีอยู่ ญาณจะพึงดำเนินไปในที่นั้นได้อย่างไร” นั้น ก็คืออารมณ์นั้นมีอยู่เช่นไร ก็มีอยู่เช่นนั้น และอารมณ์นั้นมีอยู่เช่นไร ก็คือมีอยู่แล้วและจะมีอยู่. ไม่มีใครระลึกถึงอดีตโดยระลึกว่า “มีอยู่” แต่ระลึกว่า “มีอยู่แล้ว”. อนึ่ง บุคคลย่อมระลึกถึงอดีตนั้นได้เช่นเดียวกับที่อารมณ์ปัจจุบันถูกประสบแล้ว. และพระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมทรงหยั่งรู้สิ่งที่จักมีในอนาคตได้เช่นเดียวกับสิ่งที่มีอยู่ในปัจจุบัน. หากสิ่งนั้นมีอยู่เช่นนั้นจริง สิ่งนั้นก็พึงเป็นปัจจุบันไปเสีย. หากไม่มีอยู่ ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า “สิ่งที่ไม่มีอยู่ย่อมเป็นอารมณ์ของญาณ”. เพราะจิตและเจตสิกมีอารมณ์คือสิ่งที่ปรากฏอยู่หรือสิ่งที่จิตรับรู้ว่าไม่มีอยู่เป็นอารมณ์ ไม่ได้ดำเนินไปโดยอาศัยแต่สิ่งที่ปรากฏอยู่เท่านั้น เพราะฉะนั้น วาทะของพวกสัพพัตถิวาทจึงไม่ตั้งอยู่ได้ (คือไม่ถูกต้อง) เพราะสภาวะที่ดำรงอยู่มีเพียงปัจจุบันเท่านั้น ไม่ใช่อดีตและอนาคต. แต่บางพวกกล่าวว่า “สัพพัตถิวาทไม่ได้ยืนยันการมีอยู่ของอดีตเป็นต้น แต่ยืนยันการมีอยู่ของอายตนะทั้งหมด” ตามความเห็นของพวกเขานั้น พุทธศาสนิกชนทั้งหมดก็พึงเป็นสัพพัตถิวาทไป.

ปทโสธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการชำระบทจบลงแล้ว.

สพฺพมตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่อง “มีอยู่ทั้งหมด” จบลงแล้ว.

๖. อตีตกฺขนฺธาทิกถา

๖. เรื่องขันธ์เป็นต้นที่เป็นอดีต.

๑. นสุตฺตสาธนกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยไม่ใช้สูตร.

๒๙๗. ‘‘อตีตํ [Pg.99] อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อยํ กาลวิภาคปริจฺฉินฺโน โวหาโร ธมฺมานํ ตํ ตํ อวตฺถาวิเสสํ อุปาทาย ปญฺญตฺโต. ธมฺโม หิ สกิจฺจกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺโน, ตโต ปุพฺเพ อนาคโต, ปจฺฉา อตีโตติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตตฺถ ยทิปิ ธมฺมา อนิจฺจตาย อนวฏฺฐิตา, อวตฺถา ปน เตสํ ยถาวุตฺตา ววตฺถิตาติ ตทุปาทานา กาลปญฺญตฺติปิ ววตฺถิตา เอว. น หิ อตีตาทิ อนาคตาทิภาเวน โวหรียติ, ขนฺธาทิปญฺญตฺติ ปน อนเปกฺขิตกาลวิเสสา. ตีสุปิ หิ กาเลสุ รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺโธว, ตถา เสสา ขนฺธา อายตนธาตุโย จ. เอวมวฏฺฐิเต ยสฺมา ปรวาที ‘‘อตฺถี’’ติ อิมํ ปจฺจุปฺปนฺนนิยตํ โวหารํ อตีตานาคเตสุปิ อาโรเปติ, ตสฺมา โส อทฺธสงฺกรํ กโรติ. ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเน วิชฺชมาเน กตฺวา โวหรตีติ ตโต วิเวเจตุํ ‘‘อตีตํ ขนฺธา’’ติอาทิกา อยํ กถา อารทฺธา.

๒๙๗. คำว่า “อดีต อนาคต ปัจจุบัน” นี้ เป็นโวหารที่แบ่งกาลออกไป โดยบัญญัติขึ้นโดยอาศัยความต่างแห่งระยะของธรรมแต่ละอย่าง. ธรรมนั้นแล เมื่อถึงขณะที่ทำกิจของตน ก็เป็นปัจจุบัน ก่อนหน้านั้นเป็นอนาคต หลังจากนั้นเป็นอดีต ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ในที่นั้น แม้ว่าธรรมทั้งหลายจะไม่ตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นอนิจจัง แต่ระยะของธรรมเหล่านั้นก็ถูกกำหนดไว้แน่นอนตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะอาศัยระยะนั้น การบัญญัติกาลก็ถูกกำหนดไว้แน่นอนเช่นกัน. อดีตเป็นต้นย่อมไม่ถูกเรียกขานด้วยความเป็นอนาคตเป็นต้น แต่การบัญญัติขันธ์เป็นต้นนั้นไม่ขึ้นอยู่กับความต่างแห่งกาล. เพราะในกาลทั้งสาม รูปขันธ์ก็คือรูปขันธ์นั่นเอง เช่นเดียวกับขันธ์ที่เหลือ อายตนะและธาตุทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะว่าฝ่ายตรงข้ามนำโวหารที่จำกัดอยู่เฉพาะปัจจุบันว่า “มีอยู่” ไปใช้กับอดีตและอนาคตด้วย เขาจึงทำให้กาลปะปนกัน. เพื่อแยกแยะจากสิ่งนั้นว่า เขาเรียกขานสิ่งที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ว่ามีอยู่ เรื่อง “ขันธ์ที่เป็นอดีต” เป็นต้นนี้จึงได้เริ่มต้นขึ้น.

ยสฺมา ปน รุปฺปนาทิสภาเว อตีตาทิเภทภินฺเน ธมฺเม เอกชฺฌํ คเหตฺวา ตตฺถ ราสฏฺฐํ อุปาทาย ขนฺธปญฺญตฺติ, จกฺขุรูปาทีสุ การณาทิอตฺถํ สุญฺญตฏฺฐญฺจ อุปาทาย อายตนปญฺญตฺติ ธาตุปญฺญตฺติ จ, ตสฺมา สา อทฺธตฺตยสาธารณา, น อตีตาทิปญฺญตฺติ วิย อทฺธวิเสสาธิฏฺฐานาติ อาห ‘‘ขนฺธาทิภาวาวิชหนโต อตีตานาคตาน’’นฺติ. เต ปเนเต อตีตาทิเก ขนฺธาทิเก วิย สภาวธมฺมโต สญฺชานนฺโต ปรวาที ‘‘อตฺถี’’ติ ปฏิชานาตีติ อาห ‘‘อตีตานาคตานํ อตฺถิตํ อิจฺฉนฺตสฺสา’’ติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

เพราะว่าการบัญญัติขันธ์นั้น อาศัยความหมายว่าเป็นกองรวมกันในธรรมที่มีสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น ซึ่งแตกต่างกันโดยอดีตเป็นต้น โดยรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกัน และการบัญญัติอายตนะและธาตุนั้น อาศัยความเป็นเหตุเป็นต้นในจักขุรูปเป็นต้น และอาศัยความหมายว่าเป็นของว่างเปล่า เพราะฉะนั้น การบัญญัติเหล่านั้นจึงเป็นของทั่วไปในกาลทั้งสาม ไม่ได้ตั้งอยู่บนกาลพิเศษเหมือนการบัญญัติอดีตเป็นต้น จึงกล่าวว่า “เพราะอดีตและอนาคตไม่ละทิ้งความเป็นขันธ์เป็นต้น”. ฝ่ายตรงข้ามนั้น เมื่อเข้าใจอดีตเป็นต้นเหล่านั้นว่าเป็นธรรมที่มีสภาวะเหมือนขันธ์เป็นต้น จึงยืนยันว่า “มีอยู่” จึงกล่าวว่า “สำหรับผู้ที่ต้องการการมีอยู่ของอดีตและอนาคต”. ส่วนที่เหลือที่ควรกล่าวในที่นี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว.

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, นิรุตฺติปถา’’ติ สุตฺตํ นิรุตฺติปถสุตฺตํ. ตตฺถ หิ ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว อตฺถิภาโว วุตฺโต, น อตีตานาคตานํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถิตาย วาริตตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, นิพฺพาน’’นฺติ อิทํ กถนฺติ? ตํ สพฺพทา อุปลทฺธิโต วุตฺตํ นิจฺจสภาวญาปนตฺถํ อสงฺขตธมฺมสฺส, อิธ ปน สงฺขตธมฺมานํ ขณตฺตยสมงฺคิตาย อตฺถิภาโว น ตโต ปุพฺเพ ปจฺฉา จาติ ปญฺญาปนตฺถํ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ…เป… น ตสฺส สงฺขา ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ‘‘อตฺถี’’ติ สมญฺญาย อนุปาทานโต อตีตํ อนาคตํ ปรมตฺถโต [Pg.100] นตฺถีติ ทสฺสิตํ โหติ. อิมินาวูปาเยนาติ ‘‘ขนฺธาทิภาวาวิชหนโต’’ติ เอวํ วุตฺเตน เหตุนา. อุปปตฺติสาธนยุตฺติ หิ อิธ ‘‘อุปาโย’’ติ วุตฺตา.

พระสูตรที่ว่า “ภิกษุทั้งหลาย นิรุตติบท ๓ อย่างเหล่านี้” คือ นิรุตติปถสูตร. ในพระสูตรนั้น ได้กล่าวถึงการมีอยู่ของปัจจุบันเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงอดีตและอนาคต. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะการมีอยู่ถูกห้ามไว้”. ถ้าเช่นนั้น คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย นิพพานมีอยู่” นี้กล่าวไว้อย่างไร? คำนั้นกล่าวไว้เพื่อแสดงสภาวะที่เที่ยงแท้ของอสังขตธรรมว่าสามารถเข้าถึงได้ตลอดเวลา แต่ในที่นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า สังขตธรรมมีการมีอยู่พร้อมด้วยขณะทั้งสาม ไม่ได้มีอยู่ก่อนหน้านั้นหรือหลังจากนั้น จึงกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย รูปใด... (ละไว้)... การเรียกชื่อของรูปนั้นจักไม่มี”. ด้วยเหตุนี้ การไม่ยึดถือชื่อว่า “มีอยู่” จึงแสดงให้เห็นว่า อดีตและอนาคตไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์. ด้วยอุบายนี้ คือด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วว่า “เพราะไม่ละทิ้งความเป็นขันธ์เป็นต้น”. เพราะในที่นี้ “อุบาย” หมายถึงเหตุผลในการแสดงการเกิดขึ้น.

นสุตฺตสาธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยไม่ใช้สูตรจบลงแล้ว.

๒. สุตฺตสาธนกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยใช้สูตร.

๒๙๘. เอเต ธมฺมาติ เอเต ขนฺธอายตนธาตุธมฺมา. สุตฺตาหรณนฺติ นิรุตฺติปถสุตฺตาหรณํ. เนสนฺติ อตีตานาคตานํ.

๒๙๘. คำว่า “ธรรมเหล่านี้” หมายถึง ธรรมที่เป็นขันธ์ อายตนะ และธาตุเหล่านี้. คำว่า “การยกสูตรมา” หมายถึง การยกนิรุตติปถสูตรมา. คำว่า “ของสิ่งเหล่านั้น” หมายถึง ของอดีตและอนาคต.

สุตฺตสาธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยใช้สูตรจบลงแล้ว.

อตีตกฺขนฺธาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องขันธ์เป็นต้นที่เป็นอดีตจบลงแล้ว.

๗. เอกจฺจํอตฺถีติกถา

๗. เรื่อง “บางอย่างมีอยู่”.

๑. อตีตาทิเอกจฺจกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องบางอย่างที่เป็นอดีตเป็นต้น.

๒๙๙. เย กตูปจิตา กุสลากุสลา ธมฺมา วิปากทานาย อกโตกาสา, กโตกาสา จ เย ‘‘โอกาสกตุปฺปนฺนา’’ติ วุจฺจนฺติ. เย จ วิปฺปกตวิปากา, เต สพฺเพปิ ‘‘อวิปกฺกวิปากา’’ติ เวทิตพฺพา. เตสํ วิปากทานสามตฺถิยํ อนปคตนฺติ อธิปฺปาเยน ปรวาที อตฺถิตํ อิจฺฉติ. เย ปน ปรวาที สพฺเพน สพฺพํ วิปกฺกวิปากา กุสลากุสลา ธมฺมา, เตสํ อปคตนฺติ นตฺถิตํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘อตฺถีติ เอกจฺจํ อตฺถิ เอกจฺจํ นตฺถี’’ติอาทิ. เอวํ อิจฺฉนฺตสฺส ปน ปรวาทิโน ยถา อวิปาเกสุปิ เอกจฺจํ นตฺถีติ อาปชฺชติ, เอวํ วิปกฺกวิปาเกสุ อวิปกฺกวิปาเกสุ จ อาปชฺชเตวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา เอกจฺเจ’’ติอาทินา ปาฬิ ปวตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘ติณฺณํ ราสีนํ วเสนา’’ติอาทิ. โวหารวเสนาติ ผลสฺส อนุปรมโวหารวเสน, เหตุกิจฺจํ ปน อนุปรตํ อนุปจฺฉินฺนํ อตฺถีติ ลทฺธิยํ ฐิตตฺตา โจเทตพฺโพว. อวิจฺเฉทวเสน ปวตฺตมานญฺหิ ผลสฺส ปพนฺธโวหารํ ปรวาที โวหารโต อตฺถีติ อิจฺฉติ, เหตุ ปนสฺส กมฺมํ ปรมตฺถโต จ กมฺมูปจยวาทิภาวโต ปตฺติอปฺปตฺติสภาวตาทโย [Pg.101] วิย จิตฺตวิปฺปยุตฺโต กมฺมูปจโย นาม เอโก สงฺขารธมฺโม อวิปนฺโน, โสปิ ตสฺเสว เววจนนฺติ ปรวาที. ยํ สนฺธายาห –

๒๙๙. ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ได้กระทำและสั่งสมไว้ ซึ่งยังไม่ได้ให้โอกาสเพื่อการให้ผล และที่ให้โอกาสแล้ว ซึ่งเรียกว่า 'เกิดขึ้นโดยการให้โอกาส' และธรรมที่ยังให้ผลไม่เสร็จสิ้น ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็น 'อวิปักกวิบาก' (ธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอม). ปรวาทีปรารถนาความมีอยู่ของธรรมเหล่านั้น ด้วยประสงค์ว่า ความสามารถในการให้ผลยังไม่ไปปราศจาก. ส่วนธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่วิบากสุกงอมแล้วโดยประการทั้งปวง ปรวาทีปรารถนาความไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้น โดยถือว่าความสามารถนั้นไปปราศจากแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่' เป็นต้น. เพื่อจะแสดงว่า เมื่อปรวาทีปรารถนาอยู่อย่างนี้ ย่อมถึงความไม่มีอยู่แม้ในธรรมที่มิใช่วิบากบางอย่างฉันใด ย่อมถึงความไม่มีอยู่แม้ในธรรมที่วิบากสุกงอมแล้วและธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอมฉันนั้นแล พระบาลีจึงดำเนินไปว่า 'ธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอมบางอย่าง' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอำนาจแห่งกอง ๓' เป็นต้น. คำว่า 'โดยอำนาจโวหาร' คือ โดยอำนาจโวหารที่ผลไม่ขาดสาย แต่กิจของเหตุยังไม่หยุดยั้ง ยังไม่ขาดสาย เพราะตั้งอยู่ในลัทธิว่า 'มีอยู่' จึงควรถูกคัดค้าน. จริงอยู่ ปรวาทีปรารถนาความสืบต่อแห่งผลที่ดำเนินไปโดยไม่ขาดสายว่า มีอยู่โดยโวหาร แต่เหตุของผลนั้นคือกรรม และโดยปรมัตถ์ เพราะความเป็นผู้กล่าวว่ามีการสั่งสมกรรม สังขารธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่ากรรมูปจยะ (การสั่งสมกรรม) ที่ไม่ประกอบด้วยจิต ไม่พินาศไป เหมือนสภาวะแห่งปัตติและอัปปัตติเป็นต้น ปรวาทีกล่าวว่ากรรมูปจยะนั้นเป็นไวพจน์ของกรรมนั้นเอง. ท่านหมายถึงกรรมูปจยะนั้นจึงกล่าวว่า -

‘‘นปฺปจยนฺติ กมฺมานิ, อปิ กปฺปสหสฺสโต;

ปตฺวา ปจฺจยสามคฺคึ, กาเล ปจฺจนฺติ ปาณิน’’นฺติ.

กรรมทั้งหลายย่อมไม่พินาศไป แม้สิ้นพันกัป เมื่อถึงพร้อมด้วยปัจจัย ย่อมเผล็ดผลแก่สัตว์ทั้งหลายในกาลอันควร

ยญฺจ สนฺธาย ปรโต ปริโภคมยปุญฺญกถาย ‘‘ปริโภคมยํ ปน จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ลทฺธิยา ปฏิชานาตี’’ติ วกฺขติ.

และท่านจะกล่าวหมายถึงกรรมูปจยะนั้นในภายหลัง ในปริโภคามยปุญญกถาว่า 'ก็ปรวาทียอมรับโดยลัทธิว่า บุญที่สำเร็จด้วยการบริโภคอันไม่ประกอบด้วยจิตย่อมเกิดขึ้น'

เอกจฺจํอตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความในเอกัจจังอัตถิกถา จบแล้ว

๘. สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา

๘. การพรรณนาความในสติปัฏฐานกถา

๓๐๑. ปรมตฺถสติปฏฺฐานตฺตาติ เอเตน โลกุตฺตราย เอว สมฺมาสติยา ตตฺถาปิ มคฺคภูตาย นิปฺปริยาเยน สติปฏฺฐานภาโว นิยฺยานิกตฺตา อิตราย ปริยาเยนาติ ทสฺเสติ. มคฺคผลสมฺมาสติยา ธมฺมานุสฺสติภาวปริยาโย อตฺถีติ ‘‘โลกิยโลกุตฺตรสติปฏฺฐานสมุทายภูตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. สติสมุทายภูตสฺส น สติโคจรภูตสฺสาติ อธิปฺปาโย. สติโคจรสฺส หิ สติปฏฺฐานตํ โจเทตุํ ปาฬิยํ ‘‘จกฺขายตนํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ อารทฺธํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพธมฺมานํ ปเภทปุจฺฉาวเสน วุตฺต’’นฺติ. สุตฺตสาธนายํ ปน ปฐมํ โลกิยสติปฏฺฐานวเสน, ทุติยํ มิสฺสกวเสน, ตติยํ โลกุตฺตรวเสน ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๓๐๑. ด้วยคำว่า 'เพราะเป็นสติปัฏฐานโดยปรมัตถ์' นี้ ท่านแสดงว่า ความเป็นสติปัฏฐานโดยนิปปริยายมีแก่สัมมาสติที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น และในโลกุตตรสตินั้นก็เฉพาะที่เป็นองค์มรรค เพราะเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ส่วนสติที่นอกนี้เป็นสติปัฏฐานโดยปริยาย. คำว่า 'ของสติปัฏฐานที่เป็นส่วนรวมทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ' ท่านกล่าวไว้เพราะสัมมาสติที่เป็นมรรคและผล มีนัยแห่งความเป็นธรรมานุสสติอยู่. อธิบายว่า ของธรรมที่เป็นส่วนรวมแห่งสติ มิใช่ของธรรมที่เป็นอารมณ์แห่งสติ. จริงอยู่ เพื่อจะคัดค้านความเป็นสติปัฏฐานของธรรมที่เป็นอารมณ์แห่งสติ ท่านจึงเริ่มคำในพระบาลีว่า 'จักขายตนะเป็นสติปัฏฐานหรือ?'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้ด้วยอำนาจการถามถึงการจำแนกธรรมทั้งปวง'. ส่วนในการอ้างสูตรมาพิสูจน์ พึงทราบว่า ท่านแสดงไว้ด้วยอำนาจโลกิยสติปัฏฐานในลำดับแรก ด้วยอำนาจสติปัฏฐานแบบผสมในลำดับที่สอง และด้วยอำนาจโลกุตตรสติปัฏฐานในลำดับที่สาม

สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความในสติปัฏฐานกถา จบแล้ว

๙. เหวตฺถิกถาวณฺณนา

๙. การพรรณนาความในเหวัตถิกถา

๓๐๔. เหวตฺถิกถายํ ‘‘สพฺโพ ธมฺโม สกภาเวน อตฺถิ ปรภาเวน นตฺถี’’ติ ปวตฺโต ปรวาทีวาโท ยถา วิภชฺช ปฏิปุจฺฉา วา น พฺยากาตพฺโพ, เอวํ เอกํสโต น พฺยากาตพฺโพ วิเสสาภาวโต, เกวลํ ฐปนียปกฺเข ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อวตฺตพฺพุตฺตเรนา’’ติ. ยถา หิ สพฺเพ [Pg.102] วาทา สปฺปฏิวาทาวาติ ปฏิญฺญา ภูตกถนตฺตา อวตฺตพฺพุตฺตรา อุเปกฺขิตพฺพา, เอวมยมฺปีติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อุเปกฺขิตพฺเพนา’’ติ. อถ วา อวตฺตพฺพํ อุตฺตรํ อวตฺตพฺพุตฺตรํ. ยถา อนิจฺจวาทินํ ปติ อนิจฺโจ สทฺโท ปจฺจยาธีนวุตฺติโตติ, อุตฺตรํ น วตฺตพฺพํ สิทฺธสาธนภาวโต, เอวํ อิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ. สิทฺธสาธนญฺหิ ทฑฺฒสฺส ฑหนสทิสตฺตา นิรตฺถกเมว สิยา, อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา ปรวาทินา เยน สภาเวน โย ธมฺโม อตฺถิ, เตเนว สภาเวน โส วินา กาลเภทาทิปรามสเนน นตฺถีติ ปติฏฺฐาปียติ, ตสฺมา ‘‘อโยนิโส ปติฏฺฐาปิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

๓๐๔. ในเหวัตถิกถา วาทะของปรวาทีที่ดำเนินไปว่า 'ธรรมทั้งปวงมีอยู่โดยสภาวะของตน ไม่มีอยู่โดยสภาวะของอื่น' ท่านกล่าวว่า 'ด้วยคำตอบที่ไม่ควรตอบ' โดยมีอธิบายว่า วาทะนี้ไม่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว เหมือนไม่ควรพยากรณ์โดยการจำแนกหรือโดยการย้อนถาม เพราะไม่มีความพิเศษอะไร เป็นแต่เพียงตั้งอยู่ในฝ่ายที่ควรยั้งไว้. พึงทราบว่า วาทะนี้ก็เหมือนกับคำปฏิญญาว่า 'วาทะทั้งปวงย่อมมีวาทะคัดค้าน' ซึ่งเป็นคำตอบที่ไม่ควรตอบเพราะเป็นการกล่าวตามความเป็นจริง จึงควรเพิกเฉยเสีย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำตอบที่ควรเพิกเฉย'. อีกอย่างหนึ่ง คำตอบที่ไม่ควรกล่าว ชื่อว่า อวัตตัพพุตตระ. เหมือนคำตอบต่อผู้วาทะว่าไม่เที่ยงว่า 'เสียงไม่เที่ยงเพราะเป็นไปตามปัจจัย' ไม่ควรกล่าว เพราะเป็นการพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว แม้ในที่นี้ก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ การพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว ย่อมไร้ประโยชน์เหมือนการเผาสิ่งที่ถูกเผาแล้ว. แต่ในอรรถกถา ท่านกล่าวว่า 'เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย' เพราะปรวาทีตั้งไว้ว่า ธรรมใดมีอยู่โดยสภาวะใด ธรรมนั้นก็ไม่มีอยู่โดยสภาวะนั้นนั่นเอง โดยไม่มีการพิจารณาถึงความต่างแห่งกาลเป็นต้น

เอตฺถ จ ‘‘เหวตฺถิ, เหวํ นตฺถี’’ติ ปฏิชานนฺเตน ปรวาทินา ยถา สปรภาเวหิ รูปาทีนํ อตฺถิตา ปฏิญฺญาตา, เอวํ กาลเทสาทิเภเทหิปิ สา ปฏิญฺญาตา เอว. เตเนวาห ‘‘อตีตํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน, อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ วา อตีตาทิวเสน นตฺถี’’ติ. เอวํ สติ นิคณฺฐาเจลกวาโท ปริทีปิโต สิยา. เต หิ ‘‘สิยา อตฺถิ, สิยา นตฺถิ, สิยา อตฺถิ จ นตฺถิ จา’’ติอาทินา สพฺพปทตฺเถสุ ปตฺตภาเค ปฏิชานนฺติ. ตตฺถ ยทิ วตฺถุโน สภาเวเนว, เทสกาลสนฺตานวเสน วา นตฺถิตา อธิปฺเปตา, ตํ สิทฺธสาธนํ สกวาทิโนปิ อิจฺฉิตตฺตา. ยสฺส หิ ธมฺมสฺส โย สภาโว, น โส ตโต อญฺญถา อุปลพฺภติ. ยทิ อุปลพฺเภยฺย, อญฺโญ เอว โส สิยา. น เจตฺถ สามญฺญลกฺขณํ นิทสฺเสตพฺพํ สลกฺขณสฺส อธิปฺเปตตฺตา ตสฺส นตฺถิภาวสฺส อภาวโต. ยถา จ ปรภาเวน นตฺถิตาย น วิวาโท, เอวํ เทสกาลนฺตเรสุปิ อิตฺตรกาลตฺตา สงฺขารานํ. น หิ สงฺขารา เทสนฺตรํ, กาลนฺตรํ วา สงฺกมนฺติ ขณิกภาวโต. เอเตเนว ปริยายนฺตเรน นตฺถิตาปิ ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา. ยถา จ อตฺถิตา, นตฺถิตา วินา กาลเภเทน เอกสฺมึ ธมฺเม ปติฏฺฐํ น ลภนฺติ อญฺญมญฺญวิรุทฺธตฺตา, เอวํ สพฺพทาปิ นิจฺจตฺตา.

และในที่นี้ เมื่อปรวาทีปฏิญาณว่า 'มีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น' ความมีอยู่แห่งรูปเป็นต้นโดยสภาวะของตนและของอื่นที่เขาปฏิญาณไว้แล้วฉันใด ความมีอยู่นั้นเขาก็ปฏิญาณไว้แล้วโดยความต่างแห่งกาลและเทศะเป็นต้นฉันนั้นเหมือนกัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อดีตไม่มีอยู่โดยความเป็นอนาคตและปัจจุบัน หรืออนาคตและปัจจุบันไม่มีอยู่โดยความเป็นอดีตเป็นต้น'. เมื่อเป็นเช่นนี้ วาทะของพวกนิครนถ์และอเจลกก็เป็นอันประกาศแล้ว. เพราะพวกเขาย่อมปฏิญาณในส่วนที่ถึงแล้วในบทและเนื้อความทั้งปวงว่า 'พึงมีว่ามีอยู่, พึงมีว่าไม่มีอยู่, พึงมีว่ามีอยู่และไม่มีอยู่' เป็นต้น. ในวาทะนั้น หากประสงค์ความไม่มีอยู่โดยสภาวะของวัตถุเอง หรือโดยอำนาจแห่งเทศะ กาล และสันตติ การกระทำนั้นก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว เพราะแม้สกวาทีก็ปรารถนาอย่างนั้น. จริงอยู่ ธรรมใดมีสภาวะใด ธรรมนั้นย่อมไม่ปรากฏโดยประการอื่นจากสภาวะนั้น. หากจะปรากฏ ธรรมนั้นก็พึงเป็นอย่างอื่นไป. และในที่นี้ ไม่ควรยกสามัญลักษณะขึ้นแสดง เพราะประสงค์เอาสลักขณะ เนื่องจากความไม่มีแห่งสลักขณะนั้นไม่มี. และความไม่มีอยู่โดยสภาวะอื่นไม่มีข้อโต้แย้งฉันใด แม้ในเทศะและกาลอื่นก็ฉันนั้น เพราะสังขารทั้งหลายมีกาลเพียงชั่วคราว. จริงอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมไม่ก้าวไปสู่เทศะอื่น หรือกาลอื่น เพราะความเป็นสภาพชั่วขณะ. พึงทราบว่า แม้ความไม่มีอยู่โดยนัยอื่นนี้ ท่านก็คัดค้านไว้ด้วยเหตุนี้เอง. และความมีอยู่และความไม่มีอยู่ ย่อมไม่ตั้งอยู่ในธรรมเดียวกันโดยไม่มีความต่างแห่งกาล เพราะขัดแย้งกันฉันใด ความเป็นของเที่ยงตลอดกาลทั้งปวงก็ฉันนั้น

ยํ ปน เต วทนฺติ ‘‘ยถา สุวณฺณํ กฏกาทิรูเปน ฐิตํ รุจกาทิภาวํ อาปชฺชตีติ นิจฺจานิจฺจํ. ตญฺหิ สุวณฺณภาวาวิชหนโต นิจฺจํ กฏกาทิภาวหานิโต อนิจฺจํ, เอวํ สพฺพธมฺมา’’ติ. เต อิทํ วตฺตพฺพา ‘‘กึ กฏกภาโว กฏกสฺส, อุทาหุ สุวณฺณสฺสา’’ติ. ยทิ กฏกสฺส, สุวณฺณนิรเปกฺโข สิยา ตทญฺญภาโว วิย. อถ สุวณฺณสฺส, นิจฺจกาลํ ตตฺถ อุปลพฺเภยฺย สุวณฺณภาโว วิย. น จ สกฺกา อุภินฺนํ เอกภาโวติ วตฺตุํ กฏกวินาเสปิ สุวณฺณาวินาสโต. อถ มตํ, สุวณฺณกฏกาทีนํ ปริยายีปริยายภาวโต [Pg.103] นายํ โทโสติ. ยถา หิ กฏกปริยายนิโรเธน รุจกปริยายุปฺปาเทปิ ปริยายี ตเถว ติฏฺฐติ, เอวํ มนุสฺสปริยายนิโรเธ เทวปริยายุปฺปาเทปิ ปริยายี ชีวทฺรพฺยํ ติฏฺฐตีติ นิจฺจานิจฺจํ, ตถา สพฺพทฺรพฺยานีติ. ตยิทํ อมฺพํ ปุฏฺฐสฺส ลพุชพฺยากรณํ. ยํ สฺเวว นิจฺโจ อนิจฺโจติ วา วทนฺโต อญฺญตฺถ นิจฺจตํ อญฺญตฺถ อนิจฺจตํ ปฏิชานาติ, อถ ปริยายปริยายีนํ อนญฺญตา อิจฺฉิตา, เอวํ สติ ปริยาโยปิ นิจฺโจ สิยา ปริยายิโน อนญฺญตฺตา ปริยายสรูปํ วิย, ปริยายี วา อนิจฺโจ ปริยายโต อนญฺญตฺตา ปริยายสรูปํ วิยาติ. อถ เนสํ อญฺญา อนญฺญตา, เอวญฺจ สติ วุตฺตโทสทฺวยานติวตฺติ. อปิจ โกยํ ปริยาโย นาม, ยทิ สณฺฐานํ, สุวณฺโณ ตาว โหตุ, กถํ ชีวทฺรพฺเย อรูปิภาวโต. ยทิ ตสฺสปิ สณฺฐานวนฺตํ อิจฺฉิตํ, ตถา สติสฺส เอกสฺมิมฺปิ สตฺตสนฺตาเน พหุตา อาปชฺชติ สรูปตา จ สณฺฐานวนฺเตสุปิ ปีฬกาทีสุ ตถาทสฺสนโต. อถ ปวตฺติวิเสโส, เอวมฺปิ พหุตา ขณิกตา จ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปริยายสรูปเมว ตาว ปติฏฺฐเปตพฺพํ.

ส่วนที่พวกเขากล่าวว่า 'ทองคำที่ดำรงอยู่ในรูปมีกำไลเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นสร้อยคอเป็นต้น จึงเป็นทั้งสิ่งที่เที่ยงและไม่เที่ยง เพราะทองคำนั้นเที่ยงโดยความไม่ละทิ้งภาวะแห่งทองคำ และไม่เที่ยงโดยความเสื่อมไปแห่งภาวะมีกำไลเป็นต้น สรรพธรรมก็เป็นเช่นนั้น' พวกเขาควรถูกถามในเรื่องนี้ว่า 'ภาวะแห่งกำไลเป็นของกำไล หรือว่าเป็นของทองคำ?' หากเป็นของกำไล ภาวะนั้นก็พึงเป็นสิ่งที่ไม่เกี่ยวข้องกับทองคำ เหมือนภาวะอื่นจากทองคำนั้น หากเป็นของทองคำ ภาวะนั้นก็พึงปรากฏอยู่ในทองคำนั้นตลอดกาล เหมือนภาวะแห่งทองคำ และไม่สามารถจะกล่าวได้ว่าทั้งสองอย่างมีภาวะเป็นอันเดียวกัน เพราะเมื่อกำไลพินาศไป ทองคำก็ยังไม่พินาศ หากมีความเห็นว่า 'เพราะความเป็นภาวะที่ถูกกล่าวถึงและภาวะที่เป็นประธานแห่งทองคำและกำไลเป็นต้น โทษนี้จึงไม่มี เหมือนอย่างว่า เมื่อความดับไปแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือกำไล แม้จะมีการเกิดขึ้นแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือสร้อยคอ แต่ภาวะที่เป็นประธานก็ยังคงตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเอง ในเมื่อความดับไปแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือมนุษย์ แม้จะมีการเกิดขึ้นแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือเทวดา แต่ภาวะที่เป็นประธานคือชีวพัสดุก็ยังตั้งอยู่ จึงเป็นทั้งสิ่งที่เที่ยงและไม่เที่ยง สรรพพัสดุก็เป็นเช่นนั้น' คำตอบนั้นเป็นการตอบเรื่องมะขวิดเมื่อถูกถามเรื่องมะม่วง เพราะผู้ที่กล่าวว่าสิ่งนั้นนั่นแหละเที่ยงและไม่เที่ยง ย่อมยอมรับความเที่ยงในที่หนึ่งและความไม่เที่ยงในอีกที่หนึ่ง หรือหากปรารถนาความไม่ต่างกันแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงและภาวะที่เป็นประธาน เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ภาวะที่ถูกกล่าวถึงก็พึงเป็นของเที่ยง เพราะความไม่ต่างจากภาวะที่เป็นประธาน เหมือนรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึง หรือภาวะที่เป็นประธานพึงเป็นของไม่เที่ยง เพราะความไม่ต่างจากภาวะที่ถูกกล่าวถึง เหมือนรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึง หากความต่างและความไม่ต่างของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่พ้นไปจากโทษสองประการที่กล่าวแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ที่ชื่อว่าภาวะที่ถูกกล่าวถึงนี้คืออะไร? หากเป็นสัณฐาน (รูปร่าง) ก็ยกไว้สำหรับทองคำก่อนเถิด แต่ในชีวพัสดุจะเป็นได้อย่างไร เพราะความเป็นอรูปธรรม? หากปรารถนาให้ชีวพัสดุนั้นมีสัณฐานด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ในสัตว์สันดานเดียว ความเป็นของมากและความเป็นรูปเดียวกันก็พึงเกิดขึ้น เพราะเห็นเป็นเช่นนั้นในสัตว์มีหูดเป็นต้นที่มีสัณฐาน หากเป็นความประพฤติพิเศษ แม้อย่างนั้น ความเป็นของมากและความเป็นของชั่วขณะก็พึงเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น พึงประดิษฐานเฉพาะรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึงนั่นแหละก่อน

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สุวณฺณํ กฏกาทิรูเปน ฐิต’’นฺติ, ตตฺถ สมฺปตฺติโยคโต วิญฺญายมาเนสุ วิสิฏฺเฐสุ รูปคนฺธรสโผฏฺฐพฺเพสุ กึ เอกํ, อุทาหุ เตสํ สมุทาโย, ตพฺพินิมุตฺตํ วา ธมฺมนฺตรํ สุวณฺณนฺติ? ตตฺถ น ตาว รูปาทีสุ เอเกกํ สุวณฺณํ เตน สุวณฺณกิจฺจาสิทฺธิโต, นาปิ ตพฺพินิมุตฺตํ ธมฺมนฺตรํ ตาทิสสฺส อภาวโต. อถ สมุทาโย, ตํ ปน ปญฺญตฺติมตฺตนฺติ น ตสฺส นิจฺจตา, นาปิ อนิจฺจตา สมฺภวติ. ยถา จ สุวณฺณสฺส, เอวํ กฏกสฺสปิ ปญฺญตฺติมตฺตตฺตาติ. ตยิทํ นิทสฺสนํ ปรวาทิโน ชีวทฺรพฺยสฺสปิ ปญฺญตฺติมตฺตํ ตสฺเสว สาเธตีติ กุโต ตสฺส นิจฺจานิจฺจตาติ อลมติปฺปปญฺเจน.

ส่วนที่กล่าวว่า 'ทองคำดำรงอยู่ในรูปมีกำไลเป็นต้น' ในคำนั้น ทองคำคืออะไรในบรรดารูป กลิ่น รส และโผฏฐัพพะอันวิเศษที่รู้ได้เพราะความถึงพร้อมแห่งปัจจัย คือเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือเป็นส่วนรวมของสิ่งเหล่านั้น หรือเป็นธรรมอื่นที่พ้นไปจากสิ่งเหล่านั้น? ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น อย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้น ไม่ชื่อว่าทองคำก่อน เพราะกิจของทองคำไม่สำเร็จด้วยสิ่งนั้น และธรรมอื่นที่พ้นไปจากสิ่งเหล่านั้นก็ไม่ใช่ เพราะธรรมเช่นนั้นไม่มี หากว่าเป็นส่วนรวม ส่วนรวมนั้นก็เป็นเพียงบัญญัติ ความเที่ยงหรือความไม่เที่ยงของส่วนรวมนั้นย่อมมีไม่ได้ และกำไลก็เป็นเพียงบัญญัติเหมือนทองคำนั่นเอง ตัวอย่างนี้ย่อมสำเร็จความเป็นเพียงบัญญัติแม้แห่งชีวพัสดุของปรวาที ความเที่ยงและไม่เที่ยงจะมีแก่ชีวพัสดุนั้นได้อย่างไร พอทีกับการขยายความเกินไป

เหวตฺถิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรรถกถาเหวัตถิกถา จบแล้ว

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรรถกถามหาวรรค จบแล้ว

๒. ทุติยวคฺโค

๒. วรรคที่ ๒

๑. ปรูปหารวณฺณนา

๑. การพรรณนาอรรถกถาปรูปหารกถา

๓๐๗. วิกฺขมฺภิตราคาว อวิกฺขมฺภิตราคานํ อธิมานิกตาย อสมฺภวโตติ ยาว อธิมานิกํ, ตาว สมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธิมานิกาน’’นฺติ [Pg.104] อิทํ ภูตปุพฺพคติยา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อธิมานิกปุพฺพา อธิปฺเปตา สิยุ’’นฺติ.

๓๐๗. เพราะความที่บุคคลผู้มีราคะยังไม่ถูกข่ม ไม่สามารถเป็นผู้มีอธิมานะ (ความสำคัญตัวผิด) ได้เหมือนบุคคลผู้มีราคะถูกข่มแล้ว อธิบายว่า ตราบเท่าที่ยังเป็นผู้มีอธิมานะ ตราบนั้นย่อมก้าวลงสู่ความหลับด้วยความรู้สึกตัว คำว่า 'อธิมานิกานํ' นี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งอดีตที่เคยเป็นมา จึงกล่าวว่า 'พึงประสงค์เอาผู้ที่เคยเป็นผู้มีอธิมานะมาก่อน'

๓๐๘. ยํ วิมติคาหการณํ วุจฺจมานํ, ตํ ‘‘หนฺท หี’’ติ ปรํ โชเตตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘การณตฺเถติ ยุตฺต’’นฺติ. วิมติคาหสฺส ปน นิจฺฉิตตํ ‘‘หนฺท หี’’ติ ปรํ โชเตตีติ วุตฺตํ ‘‘วจสายตฺเถ’’ติ.

๓๐๘. ด้วยอธิบายว่า เหตุแห่งการถือเอาความสงสัยที่กำลังกล่าวอยู่นั้น ย่อมทำผู้อื่นให้สว่างแจ้งด้วยคำว่า 'หนฺท หิ' (เอาเถิด) จึงกล่าวว่า 'สมควรในอรรถแห่งเหตุ' ส่วนการทำความที่การถือเอาความสงสัยนั้นเป็นของแน่นอนให้สว่างแจ้งแก่ผู้อื่นด้วยคำว่า 'หนฺท หิ' ท่านกล่าวว่า 'ในอรรถแห่งถ้อยคำ'

ปรูปหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรรถกถาปรูปหารกถา จบแล้ว

๕. วจีเภทกถาวณฺณนา

๕. การพรรณนาอรรถกถาวจีเภทกถา

๓๒๖. โสติ ปฐมมคฺคฏฺโฐ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’’นฺติ สุตฺตสฺส อตฺถํ อญฺญถา คเหตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนานิสฺสนฺเทน มคฺคกฺขเณปิ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนา อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ‘‘โส ทุกฺขมิจฺเจว วาจํ ภาสตี’’ติ วทนฺติ.

๓๒๖. คำว่า 'โส' (เขา) คือผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรค คำว่า 'ตสฺมา' (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุที่ถือเอาเนื้อความแห่งพระสูตรว่า 'ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินเกิดขึ้นแล้วว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา' โดยอาการอื่น แล้ววิปัสสนาที่เห็นว่าเป็นทุกข์แม้ในขณะแห่งมรรคย่อมปรากฏขึ้นด้วยผลแห่งอุทยัพพยานุปัสนา เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงกล่าวว่า 'เขาย่อมกล่าววาจาว่า ทุกข์ เท่านั้น'

๓๒๘. อิจฺฉิเตติ ปรวาทินา สมฺปฏิจฺฉิเต. อาโรปิเตติ ยุตฺตินิทฺธารเณน ตสฺมึ อตฺเถ ปติฏฺฐาปิเต ยุชฺชติ, วจีสมุฏฺฐาปนกฺขณโต ปน ปจฺฉา ตํ สทฺทํ สุณาตีติ อิจฺฉิเต น ยุชฺชติ โสตวิญฺญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน อตฺตนา นิจฺฉาริตํ สทฺทํ อตฺตนาปิ สุณาติ, ตสฺมา โสตวิญฺญาณํ ‘‘เยน ตํ สทฺทํ สุณาตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

๓๒๘. คำว่า 'อิจฺฉิเต' (ที่ปรารถนา) คือที่ปรวาทียอมรับแล้ว คำว่า 'อาโรปิเต' (ที่ยกขึ้นแสดง) ย่อมสมควรในความหมายว่าให้ตั้งอยู่ในอรรถนั้นด้วยการวินิจฉัยโดยเหตุผล แต่อธิบายว่า ในความปรารถนาที่ว่า 'ย่อมได้ยินเสียงนั้นภายหลังแต่ขณะที่ตั้งวาจาขึ้น' นั้นไม่สมควร เพราะโสตวิญญาณมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน แต่เพราะเหตุที่บุคคลย่อมได้ยินเสียงที่ตนเองเปล่งออกมาด้วยตนเองด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าโสตวิญญาณท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ย่อมได้ยินเสียงนั้นด้วยสิ่งใด'

๓๓๒. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณติ ปฐมชฺฌานิกสฺส ปฐมมคฺคสฺส ขเณ. อภิภูสุตฺตาหรเณ อธิปฺปาโย วตฺตพฺโพติ เอเตน ตทาหรณสฺส อสมฺพนฺธตํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา อสาธก’’นฺติ.

๓๓๒. คำว่า 'โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ' (ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค) คือในขณะแห่งปฐมมรรคอันเป็นปฐมฌาน คำว่า 'พึงกล่าวอธิบายในการยกอภิภูสูตรขึ้นมา' นี้ ท่านแสดงความไม่เกี่ยวข้องของการยกสูตรนั้นขึ้นมา ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก (พิสูจน์)'

วจีเภทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอรรถกถาวจีเภทกถา จบแล้ว

๗. จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา

๗. การพรรณนาอรรถกถาจิตตัฏฐิติกถา

๓๓๕. เอวนฺติ ‘‘เอกจิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ วุตฺตากาเรน. อญฺญตฺถาติ อรูปภวโต อญฺญสฺมึ. เอเตนาติ ‘‘เอกเมว จิตฺตํ อารุปฺเป ติฏฺฐติ[Pg.105], ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ เอวํวาทินา ทุติยาปิ อฑฺฒกถา ปสฺสิตพฺพา ปฐมกถาย จิรกาลาวฏฺฐานวจนสฺส อญฺญทตฺถุ ภาววิภาวนโตติ อธิปฺปาโย. ปุริมายาติ ‘‘ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ ปญฺหโต ปุริมาย. ตตฺถ หิ ‘‘วสฺสสตํ ติฏฺฐตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ อนุญฺญา กตา, ปจฺฉิมายํ ปน ‘‘มนุสฺสานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต. อวิโรโธ วิภาเวตพฺโพ, ยโต ตตฺเถว อนุญฺญา กตา, น ปจฺฉาติ อธิปฺปาโย. วสฺสสตาทีติ จ อาทิ-สทฺเทน น เกวลํ ‘‘ทฺเว วสฺสสตานี’’ติ เอวมาทิเยว สงฺคหิตํ, อถ โข ‘‘เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตี’’ติ เอวมาทิปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ปญฺโห สกวาทินา ปุจฺฉิโต วิย วุตฺโต’’ติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ. ‘‘มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ปญฺโห ปรวาทิสฺส. ‘‘อุปฺปาทวยธมฺมิโน’’ติอาทิสุตฺตตฺถวเสน ปฏิญฺญา สกวาทิสฺสาติ หิ วุตฺตํ.

๓๓๕. คำว่า ‘‘เอวํ’’ (อย่างนี้) หมายถึงด้วยอาการที่กล่าวว่า ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ คำว่า ‘‘อัญญัตถะ’’ (ในที่อื่น) หมายถึงในภพอื่นจากอรูปภพ ด้วยเหตุนี้ จึงควรพิจารณาอรรถกถาที่สองที่กล่าวว่า ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่ในอรูปภพ ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ เพื่อแสดงความที่คำกล่าวว่าตั้งอยู่เป็นเวลานานในอรรถกถาแรกมีเนื้อความอย่างอื่นแน่นอน นี่คือความหมาย คำว่า ‘‘ปุริมายํ’’ (ในก่อน) หมายถึงก่อนคำถามที่ว่า ‘‘ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ เพราะในที่นั้น เมื่อถามว่า ‘‘ย่อมตั้งอยู่ร้อยปีหรือ’’ ก็ได้มีการอนุญาตว่า ‘‘อามันตา’’ (ใช่) แต่ในตอนหลัง เมื่อถามว่า ‘‘จิตดวงเดียวของมนุษย์ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุหรือ’’ ก็ได้มีการปฏิเสธว่า ‘‘ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’’ พึงแสดงความไม่ขัดแย้งกัน เพราะในที่นั้นนั่นเองมีการอนุญาต ไม่ใช่ในตอนหลัง นี่คือความหมาย และพึงเห็นว่าด้วยคำว่า ‘‘อาทิ’’ ในคำว่า ‘‘วัสสสตาทิ’’ (ร้อยปีเป็นต้น) ไม่ได้รวบรวมไว้เพียงแค่ ‘‘สองร้อยปี’’ เป็นต้นเท่านั้น แต่ยังรวบรวมไว้ซึ่ง ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่หนึ่งวัน’’ เป็นต้นด้วย คำว่า ‘‘ปัญหาที่ว่า ‘ย่อมเกิดขึ้นชั่วขณะ ชั่วขณะ’ ถูกกล่าวราวกับว่าถูกถามโดยฝ่ายตน’’ นี้ควรพิจารณา ปัญหาที่ว่า ‘‘ย่อมเกิดขึ้นชั่วขณะ ชั่วขณะ’’ เป็นของฝ่ายปรปักษ์ เพราะได้กล่าวไว้ว่าคำปฏิญาณเป็นของฝ่ายตนโดยอรรถแห่งสูตรที่ว่า ‘‘มีอันเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา’’ เป็นต้น

จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการตั้งอยู่ของจิต จบลงแล้ว

๙. อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา

๙. อรรถกถาว่าด้วยการตรัสรู้ตามลำดับ

๓๓๙. ‘‘ตานิ วา จตฺตาริปิ ญาณานิ เอโก โสตาปตฺติมคฺโคเยวาติ ปฏิชานาตี’’ติ อิมํ สนฺธายาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. จตุนฺนํ ญาณานนฺติ ทุกฺเขญาณาทีนํ จตุนฺนํ ญาณานํ. เอกมคฺคภาวโตติ โสตาปตฺติอาทิเอกมคฺคภาวโต. กเมน ปวตฺตมานานิปิ หิ ตานิ ญาณานิ ตํตํมคฺคกิจฺจสฺส สาธนโต เอโกเยว มคฺโค โหตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เอกมคฺคสฺส…เป… ปฏิชานาตี’’ติ.

๓๓๙. คำว่า ‘‘หรือญาณทั้งสี่นั้นเป็นโสดาปัตติมรรคอย่างเดียว’’ นี้ อ้างถึงแล้วจึงกล่าวว่า ‘‘อถ วา’’ (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น คำว่า ‘‘จตุนนํ ญาณานํ’’ (แห่งญาณทั้งสี่) หมายถึงญาณทั้งสี่มีทุกขญาณเป็นต้น คำว่า ‘‘เอกมัคคภาวโต’’ (เพราะความเป็นมรรคเดียว) หมายถึงเพราะความเป็นมรรคเดียวมีโสดาปัตติมรรคเป็นต้น เพราะญาณเหล่านั้นแม้เกิดขึ้นตามลำดับ ก็เป็นมรรคเดียวเท่านั้น เพราะเป็นเครื่องยังกิจแห่งมรรคนั้นๆ ให้สำเร็จ นี่คือความหมาย ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘แห่งมรรคเดียว...เป... ย่อมปฏิญาณ’’

๓๔๔. ทสฺสเนติ มคฺคทสฺสเน.

๓๔๔. คำว่า ‘‘ทัสสเน’’ (ในการเห็น) หมายถึงในการเห็นมรรค

๓๔๕. ธมฺมตฺถานํ เหตุผลภาวโต ธมฺมตฺถปฏิสมฺภิทานํ สิยา โสตาปตฺติผลเหตุตา, ตทภาวโต น อิตรปฏิสมฺภิทานนฺติ อาห ‘‘นิรุตฺติ…เป… วิจาเรตพฺพ’’นฺติ. สพฺพาสมฺปิ ปน ปฏิสมฺภิทานํ ปฐมผลสจฺฉิกิริยาเหตุตา วิจาเรตพฺพา มคฺคาธิคเมเนว ลทฺธพฺพตฺตา ผลานํ วิย, ตสฺมา ‘‘อฏฺฐหิ ญาเณหี’’ติ เอตฺถ นิกฺเขปกณฺเฑ อาคตนเยน ทุกฺขาทิญาณานํ ปุพฺพนฺตาทิญาณานญฺจ วเสน ‘‘อฏฺฐหิ ญาเณหี’’ติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ.

๓๔๕. เพราะธรรมและอรรถมีภาวะเป็นเหตุและผล ปฏิสัมภิทาในธรรมและอรรถจึงอาจเป็นเหตุแห่งโสดาปัตติผลได้ แต่เพราะไม่มีภาวะนั้น ปฏิสัมภิทาอื่นจึงไม่เป็นเหตุ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘‘นิรุตติ...เป... พึงพิจารณา’’ ส่วนความเป็นเหตุแห่งการทำให้แจ้งซึ่งผลแรกของปฏิสัมภิทาทั้งหมดนั้น พึงพิจารณา เพราะปฏิสัมภิทาเหล่านั้นพึงได้ด้วยการบรรลุมรรคเท่านั้น เหมือนผลทั้งหลาย ดังนั้น คำว่า ‘‘ด้วยญาณแปด’’ ในที่นี้ จึงดูเหมือนสมควรด้วยญาณแปด โดยนัยที่มาในนิกเขปกัณฑ์ คือโดยอาศัยญาณในทุกข์เป็นต้น และญาณในส่วนเบื้องต้นเป็นต้น

อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการตรัสรู้ตามลำดับ จบลงแล้ว

๑๐. โวหารกถาวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยโวหาร

๓๔๗. วิสยวิสยีสูติ [Pg.106] รูปจกฺขาทิเก สนฺธายาห. เต หิ รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา เอกนฺเตน โลกิยา. วิสยสฺเสวาติ สทฺทสฺเสว. โส หิ โวหริตพฺพโต โวหารกรณตาย จ ‘‘โวหาโร’’ติ ปาฬิยํ วุตฺโต. นตฺเถตฺถ การณํ วิสยีนํ วิสยสฺสปิ อาสวาทิอนารมฺมณตาภาวโต. อสิทฺธโลกุตฺตรภาวสฺส เอกนฺตสาสวตฺตา ตสฺส สทฺทายตนสฺส ยถา โลกุตฺตรตา ตว มเตนาติ อธิปฺปาโย.

๓๔๗. คำว่า ‘‘วิสยวิสยีสุ’’ (ในอารมณ์และผู้รู้อารมณ์) อ้างถึงรูปและจักขุเป็นต้น เพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นโลกิยะโดยส่วนเดียว เพราะจัดอยู่ในรูปขันธ์ คำว่า ‘‘วิสยัสเสว’’ (ของอารมณ์เท่านั้น) หมายถึงของเสียงเท่านั้น เพราะเสียงนั้นถูกกล่าวในบาลีว่า ‘‘โวหาร’’ เพราะเป็นสิ่งที่พึงกล่าวและเป็นเครื่องกระทำโวหาร ในที่นี้ไม่มีเหตุผล เพราะผู้รู้อารมณ์และอารมณ์ก็ไม่มีความเป็นอารมณ์แห่งอาสวะเป็นต้น ความหมายคือ ตามความเห็นของท่าน อายตนะคือเสียงนั้นจะมีความเป็นโลกุตตระได้อย่างไร ในเมื่อความเป็นโลกุตตระที่ยังไม่สำเร็จนั้นเป็นสาสวะโดยส่วนเดียว

ปฏิหญฺเญยฺยาติ อิทํ ปริกปฺปวจนํ. ปริกปฺปวจนญฺจ อยาถาวนฺติ อาห ‘‘น หิ…เป… อตฺถี’’ติ. น หิ ชลํ อนลนฺติ ปริกปฺปิตํ ทหติ ปจติ วา. กึ โลกิเยน ญาเณน ชานิตพฺพโต โลกิโย รูปายตนาทิ วิย, อุทาหุ โลกุตฺตโร ปจฺจเวกฺขิยมานมคฺคาทิ วิยาติ เอวเมตฺถ เหตุสฺส อเนกนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘โลกิเย โลกุตฺตเร จ สมฺภวโต’’ติ.

คำว่า ‘‘ปฏิหัญเญยยะ’’ (พึงกระทบ) นี้เป็นคำสมมติ และคำสมมติก็ไม่เป็นจริง ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘‘ไม่...เป... มีอยู่’’ เพราะน้ำที่สมมติว่าเป็นไฟ ย่อมไม่เผาหรือหุงต้ม ในที่นี้ พึงทราบว่าเหตุมีภาวะไม่แน่นอนอย่างนี้ว่า เป็นโลกิยะเพราะพึงรู้ด้วยโลกิยญาณ เหมือนรูปายตนะเป็นต้น หรือเป็นโลกุตตระเหมือนมรรคที่กำลังพิจารณาเป็นต้น ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘เพราะมีอยู่ในโลกิยะและโลกุตตระ’’

โวหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยโวหาร จบลงแล้ว

๑๑. นิโรธกถาวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ

๓๕๓. เยสํ ทฺวินฺนนฺติ เยสํ ทฺวินฺนํ ทุกฺขสจฺจานํ. ทฺวีหิ นิโรเธหีติ อปฺปฏิสงฺขาปฏิสงฺขาสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ นิโรเธหิ. ตตฺถ ทุกฺขาทีนํ ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขา, ปญฺญาวิเสโส. เตน วตฺตพฺโพ นิโรโธ ปฏิสงฺขานิโรโธ. โย สาสเวหิ ธมฺเมหิ วิสํโยโคติ วุจฺจติ, โย ปจฺจยเวกลฺเลน ธมฺมานํ อุปฺปาทสฺส อจฺจนฺตวิพนฺธภูโต นิโรโธ, โส ปฏิสงฺขาย นวตฺตพฺพโต อปฺปฏิสงฺขานิโรโธ นามาติ ปรวาทิโน ลทฺธิ. ปฏิสงฺขาย วินา นิรุทฺธาติ ปจฺจยเวกลฺเลน อนุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคา’’ติ. อนุปฺปาโทปิ หิ นิโรโธติ วุจฺจติ ยโต ‘‘อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ลกฺขณุทฺเทสสฺส ปฏิโลเม ‘‘อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ ทสฺสิโต. เตนาติ ปฏิสงฺขาย นิโรธสฺส ขณิกนิโรธสฺส จ อิธ นาธิปฺเปตตฺตา.

๓๕๓. คำว่า ‘‘เยสํ ทฺวินฺนํ’’ (แห่งสองอย่างใด) หมายถึงแห่งทุกขสัจสองอย่างใด คำว่า ‘‘ทฺวีหิ นิโรเธหิ’’ (ด้วยนิโรธสองอย่าง) หมายถึงด้วยนิโรธสองอย่างที่นับว่าเป็นอัปปฏิสังขาและปฏิสังขา ในที่นั้น การพิจารณา (ปฏิสังขา) แห่งทุกข์เป็นต้น ชื่อว่าปฏิสังขา ได้แก่ปัญญาพิเศษ นิโรธที่พึงกล่าวด้วยปฏิสังขานั้น คือปฏิสังขานิโรธ นิโรธใดที่เรียกว่าการพรากจากธรรมที่มีอาสวะ นิโรธใดที่เป็นเครื่องขัดขวางการเกิดขึ้นของธรรมโดยสิ้นเชิงเพราะความบกพร่องแห่งปัจจัย นิโรธนั้นชื่อว่าอัปปฏิสังขานิโรธ เพราะไม่พึงกล่าวด้วยปฏิสังขา นี่คือลัทธิของฝ่ายปรปักษ์ คำว่า ‘‘นิรุทธา ปฏิสังขาย วินา’’ (ดับไปโดยปราศจากปฏิสังขา) กล่าวโดยอ้างถึงการไม่เกิดขึ้นเพราะความบกพร่องแห่งปัจจัย ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘ไม่ใช่การแตกดับหลังจากเกิดขึ้นแล้ว’’ เพราะการไม่เกิดขึ้นก็เรียกว่านิโรธได้ เพราะในทางตรงกันข้ามกับการแสดงลักษณะที่ว่า ‘‘เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น’’ ก็ได้แสดงไว้ว่า ‘‘เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้จึงดับไป’’ ด้วยเหตุนั้น คือเพราะปฏิสังขานิโรธและขณะนิโรธไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้

นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ จบลงแล้ว

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่สอง จบลงแล้ว

๓. ตติยวคฺโค

๓. วรรคที่สาม

๑. พลกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยพละ

๓๕๔. นิทฺเทสโตติ [Pg.107] ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส’’ติอาทินา นิทฺทิฏฺฐปฺปการโต. โส ปน ยสฺมา วิตฺถาโร โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วิตฺถารโต’’ติ. สพฺพํ กิเลสาวรณาทึ, ตเมว ปจฺเจกํ ปวตฺติอาการเภทโต สพฺพาการํ. ‘‘สพฺพ’’นฺติ หิ อิทํ สรูปโต คหณํ, ‘‘สพฺพาการโต’’ติ ปวตฺติอาการเภทโต. ภควา หิ ธมฺเม ชานนฺโต เตสํ อาการเภเท อนวเสเสตฺวาว ชานาติ. ยถาห ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพาการโต พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕). อุทฺเทสโตติ เอกเทสโต. เอกเทโส จ วิตฺถาโร น โหตีติ อาห ‘‘สงฺเขปโต’’ติ. ยถา ชานนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อุทฺเทสมตฺเตนปีติ ทิฏฺฐิคตยถาภูตญาณาทิปฺปเภทานํ อาสยาทีนํ อุทฺเทสมตฺเตนปิ. เตนาห ‘‘อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวชานนมตฺตํ สนฺธายา’’ติ. เถเรนาติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. เอวเมวาติ อุทฺเทสโต ฐานาทิมตฺตชานนากาเรเนว. สฺวายมตฺโถ สกวาทินาปิ อิจฺฉิโตเยวาติ อาห ‘‘กถมยํ โจเทตพฺโพ สิยา’’ติ.

๓๕๔. คำว่า "โดยนิทเทส" คือโดยประการที่แสดงไว้แล้วด้วยบทมีอาทิว่า "ข้อนี้เป็นฐานะที่ไม่ควร ไม่เป็นช่อง" ก็เพราะว่านิทเทสนั้นเป็นการขยายความ จึงกล่าวว่า "โดยพิสดาร" กิเลสเครื่องกั้นเป็นต้นทั้งหมดนั้นแหละ ชื่อว่าโดยอาการทั้งปวง เพราะความต่างแห่งอาการเป็นไปแต่ละอย่าง คำว่า "ทั้งหมด" นี้เป็นการถือเอาโดยสภาวะ ส่วนคำว่า "โดยอาการทั้งปวง" เป็นการถือเอาโดยความต่างแห่งอาการเป็นไป เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงรู้ธรรมทั้งหลาย ย่อมทรงรู้โดยไม่เหลือความต่างแห่งอาการของธรรมเหล่านั้น เหมือนที่ตรัสไว้ว่า "ธรรมทั้งปวงย่อมมาสู่คลองแห่งพระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคโดยอาการทั้งปวง" (มหานิ. 156; จูฬนิ. โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 85; ปฏิ. ม. 3.5) คำว่า "โดยอุทเทส" คือโดยส่วนเดียว และส่วนเดียวนั้นไม่เป็นการขยายความ จึงกล่าวว่า "โดยย่อ" พึงเชื่อมความว่า "ย่อมรู้ได้อย่างไร" แม้ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้น คือแม้ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้นซึ่งอัธยาศัยเป็นต้น อันมีประเภทแห่งญาณตามความเป็นจริงในทิฏฐิเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มุ่งหมายเพียงการรู้ความที่อินทรีย์ทั้งหลายเป็นไปอย่างกล้าและอ่อน" คำว่า "โดยพระเถระ" คือโดยพระอนุรุทธเถระ คำว่า "อย่างนั้นนั่นแล" คือด้วยอาการแห่งการรู้เพียงฐานะเป็นต้นโดยอุทเทสนั่นเอง อรรถนี้แม้ฝ่ายตนก็ปรารถนาอยู่แล้ว จึงกล่าวว่า "ข้อนี้จะพึงถูกโจทก์ได้อย่างไร"

๓๕๖. เสเสสูติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณโต เสเสสุ. ปฏิกฺเขโปติ อสาธารณตาปฏิกฺเขโป. นนุ จ เสสานํ อสาธารณตาปิ อตฺถีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ฐานา…เป… อธิปฺปาโย’’ติ.

๓๕๖. คำว่า "ในที่เหลือ" คือในที่เหลือจากอินทริยปโรปริยัตตญาณ คำว่า "ปฏิเขป" คือการปฏิเสธความไม่สาธารณะ มุ่งหมายถึงการโจทก์ว่า "ก็ความไม่สาธารณะของธรรมที่เหลือก็มีอยู่มิใช่หรือ" จึงกล่าวว่า "ฐานะ...เป็นต้น...อัธยาศัย"

พลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องพละจบแล้ว

๒. อริยนฺติกถาวณฺณนา

๒. คำอธิบายเรื่องอริยันติ

๓๕๗. สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺสาติ ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิเตน สตฺเตน สุญฺเญ สงฺขาเร สนฺธาย ‘‘สุญฺญตญฺจ มนสิ กโรตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานนฺตสฺส. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานํ กถํ อาปชฺชติ ฐานาฐานภูเต สงฺขาเร วุตฺตนเยน สุญฺญตํ มนสิ กโรนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. ยถาวุตฺตนเยนาติ ‘‘ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิเตน สตฺเตน สุญฺญา [Pg.108] ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ ปกาเรน นเยน. อถ วา ยถาวุตฺตนเยนาติ ‘‘ฐานาฐานมนสิกาโร สงฺขารารมฺมโณ, สุญฺญตามนสิกาโร นิพฺพานารมฺมโณ’’ติ เอวํ วุตฺตนเยน. ‘‘สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานํ กถํ อาปชฺชตี’’ติ อาห. สตฺตสุญฺญตาย สุญฺญตฺเตปิ สงฺขารานํ อญฺโญว ฐานาฐานมนสิกาโร, อญฺโญ สุญฺญตามนสิกาโรติ ยุชฺชเตว ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานาปตฺติโจทนา, สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺส ปน กถํ อริยภาวสิทฺธิ ฐานาฐานญาณาทีนนฺติ วิจาเรตพฺพํ. กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตาย. อุมฺมตฺตกปจฺฉิสทิโส หิ ปรวาทิวาโท. อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ อีทิเสสุ เอเสว นโย. อาโรเปตฺวาติ อิตฺถิปุริสาทิอาการํ, สตฺตาการเมว วา อสนฺตํ รูปาทิอุปาทาเน อาโรเปตฺวา. อภูตาโรปนญฺเหตฺถ ปณิทหนนฺติ อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘ปริกปฺปนวเสนา’’ติ. โสติ ยถาวุตฺโต ปณิธิ. เอกสฺมิมฺปิ ขนฺเธ.

๓๕๗. คำว่า "ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขาร" คือของผู้ปฏิญาณว่า "ข้าพเจ้ามนสิการสุญญตา" เมื่อถูกถาม โดยอ้างสังขารที่ว่างเปล่าจากสัตว์ที่ถูกกำหนดด้วยทิฏฐิ อธิบายว่า การรวมกันของผัสสะสองอย่างจะเกิดขึ้นได้อย่างไร แก่ผู้มนสิการสุญญตาโดยนัยที่กล่าวไว้ในสังขารที่เป็นฐานะและอฐานะ คำว่า "โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยนัยที่ว่า "ขันธ์ ๕ ว่างเปล่าจากสัตว์ที่ถูกกำหนดด้วยทิฏฐิ" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า "การมนสิการฐานะและอฐานะมีสังขารเป็นอารมณ์ การมนสิการสุญญตามีนิพพานเป็นอารมณ์" เพราะกล่าวว่า "ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขาร" จึงกล่าวว่า "การรวมกันของผัสสะสองอย่างจะเกิดขึ้นได้อย่างไร" แม้สังขารทั้งหลายจะว่างเปล่าด้วยสุญญตาจากสัตว์ การมนสิการฐานะและอฐานะก็เป็นอย่างหนึ่ง การมนสิการสุญญตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง การโจทก์ว่าการรวมกันของผัสสะสองอย่างเกิดขึ้นจึงสมควรอยู่ แต่การเป็นอริยะของฐานะและอฐานะญาณเป็นต้น ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขารจะสำเร็จได้อย่างไร พึงพิจารณา หรือจะประโยชน์อะไรด้วยการคิดหาเหตุผลนี้ เพราะวาทะของฝ่ายอื่นเหมือนคำพูดเพ้อเจ้อของคนบ้า แม้ในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อาโรเปตฺวา" คือกำหนดอาการแห่งหญิงชายเป็นต้น หรือกำหนดอาการแห่งสัตว์ที่ไม่มีอยู่จริงในอุปาทานมีรูปเป็นต้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาการตั้งไว้คือการยกขึ้นซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งการกำหนด" คำว่า "โส" คือการตั้งไว้ที่กล่าวไว้แล้ว แม้ในขันธ์เดียว

อริยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องอริยันติจบแล้ว

๔. วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา

๔. คำอธิบายเรื่องวิมุจจมานะ

๓๖๖. มคฺคกฺขเณ จิตฺตํ เอกเทเสน วิมุตฺตํ เอกเทเสน อวิมุตฺตนฺติ อยํ ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ ลทฺธิยา โทโส. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกเทสํ วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺต’’นฺติ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตญฺหิ ตทา สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุตฺเตกเทเสน วิมุจฺจมานนฺติสฺส ลทฺธี’’ติ ทสฺสิโตวายมตฺโถ. วิปฺปกตนิทฺเทเสติ วิมุจฺจนกิริยาย อปริโยสิตตานิทฺเทเส. ยํ สนฺธายาห ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานนฺติ วิปฺปกตภาเวน วุตฺตตฺตา’’ติ. เตนาติ ปรวาทินา. วิมุจฺจ…เป… วุตฺตํ วิมุจฺจมานสฺส วิมุตฺตภาวาภาวโต, วิมุตฺตเภเทน ปน ตถา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สติ จ โทเส วิปฺปกตนิทฺเทเสติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. เอกเทโส วิเสสนํ โหติ นิปฺปเทสวิมุตฺติยา อวิจฺฉินฺนโต. ผลจิตฺเตนาติ ปฐมผลจิตฺเตน อุปฺปนฺเนน.

๓๖๖. การที่จิตในขณะแห่งมรรคหลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง นี้เป็นโทษของลัทธิที่ว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" เพราะได้กล่าวไว้แล้วอย่างนั้นว่า "หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง" และในอรรถกถาก็ได้แสดงอรรถนี้ไว้แล้วว่า "ก็ลัทธิของผู้นั้นคือการที่จิตหลุดพ้นไปส่วนหนึ่งด้วยสมุจเฉทวิมุตติในขณะนั้น และกำลังหลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง" คำว่า "วิปฺปกตนิทเทส" คือการแสดงความที่การหลุดพ้นยังไม่สำเร็จ มุ่งหมายถึงข้อที่กล่าวว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" เพราะกล่าวด้วยความเป็นสิ่งที่ยังไม่สำเร็จ คำว่า "เตน" คือโดยฝ่ายอื่น อธิบายว่า ที่กล่าวว่า "วิมุจจะ...ฯลฯ..." นั้น เพราะไม่มีความเป็นผู้หลุดพ้นแห่งผู้กำลังหลุดพ้น แต่ที่กล่าวอย่างนั้นโดยความต่างแห่งวิมุตติ เมื่อมีโทษ พึงนำมาประกอบว่า "วิปฺปกตนิทเทส" ส่วนหนึ่งเป็นวิเสสนะ เพราะไม่ขาดจากนิปปเทสวิมุตติ คำว่า "ด้วยผลจิต" คือด้วยปฐมผลจิตที่เกิดขึ้นแล้ว

วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องวิมุจจมานะจบแล้ว

๕. อฏฺฐมกกถาวณฺณนา

๕. คำอธิบายเรื่องอัฏฐมกะ

๓๖๘. ปหีนา [Pg.109] นาม ภเวยฺยุํ, น ปหิยฺยมานาติ อธิปฺปาโย.

๓๖๘. อธิบายว่า ธรรมเหล่านั้นพึงเป็นสิ่งที่ละได้แล้ว ไม่ใช่สิ่งที่กำลังละอยู่

อฏฺฐมกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องอัฏฐมกะจบแล้ว

๖. อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

๖. คำอธิบายเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกะ

๓๗๑. โลกุตฺตรานํเยว สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยภาโว, น โลกิยานนฺติ ปรวาทิโน อธิปฺปายวเสนาห ‘‘อปฺปฏิลทฺธินฺทฺริยตฺตา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิยฺยานิกานิ ภาเวนฺโตติ ยถา นิยฺยานิกา โหนฺติ, เอวํ อุปฺปาเทนฺโต พฺรูเหนฺโต วา. อินฺทฺริยภาวํ ปน ปตฺเตสุ เตสุ ปุน ภาวนากิจฺจํ นตฺถีติ ตสฺส อธิปฺปาโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปน อินฺทฺริยานิ ภาเวนฺโต’’ติ.

๓๗๑. โดยอัธยาศัยของฝ่ายอื่นที่ว่า "ความเป็นอินทรีย์เป็นของศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น ไม่ใช่ของโลกิยะ" จึงกล่าวว่า "เพราะยังไม่ได้อินทรีย์" เป็นต้น ในข้อนั้น คำว่า "ยังเจริญธรรมที่เป็นเครื่องนำออกไป" คือยังให้เกิดขึ้นหรือยังให้เจริญเพื่อให้เป็นธรรมเครื่องนำออกไป แต่เมื่อจะแสดงอัธยาศัยของเขาว่า เมื่อธรรมเหล่านั้นถึงความเป็นอินทรีย์แล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องเจริญอีก จึงกล่าวว่า "แต่ไม่ได้เจริญอินทรีย์"

อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกะจบแล้ว

๗. ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา

๗. คำอธิบายเรื่องทิพยจักษุ

๓๗๓. วิสิโนติ วิเสเสน พนฺธติ วิสยีนํ อตฺตปฏิพนฺธํ กโรตีติ วิสโย, อารมฺมณํ, อนุภวติ เอเตนาติ อานุภาโว, สามตฺถิยํ, พลนฺติ อตฺโถ, โคจรกรณํ โคจโร, วิสเย อานุภาวโคจรา วิสย…เป… จราติ. เตหิ ยถา วิสิฏฺฐํ วิเสสํ โหติ, ตถา ปจฺจยภูเตน ฌานธมฺเมน อาหิตพลํ กตพลาธานํ. วิสยคฺคหณญฺเจตฺถ อานุภาวโคจรกรณานํ ปวตฺติฏฺฐานทสฺสนํ ยตฺถสฺส เตหิ อุปตฺถทฺธตฺตา พลาธานํ ปากฏํ โหติ. เตนาห ‘‘ยาทิเส วิสเย’’ติอาทิ. พลาธานญฺจ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมโต มหคฺคตธมฺมวิเสสโต อุปฺปนฺเนหิ ปณีเตหิ จิตฺตชรูเปหิ วิเสสาปตฺติ. ยํ นิสฺสาย ปราวุตฺตีติ เอเก วทนฺติ. ปุริมํ มํสจกฺขุมตฺตเมวาติ ยถาวุตฺตพลาธานโต ปุริมํ มํสจกฺขุมตฺตเมว. วทนฺโต สงฺคหกาโร. วิสยคฺคหณํ ปาฬิยํ กตํ. น วิสยวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ น วิสยสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ. ยโต อุภินฺนมฺปิ รูปายตนเมว วิสโยติ วิสยสฺส สทิสตํ อวิเสสํ อาห, สทิสสฺส วา วิเสสํ ทีเปตีติ โยชนา.

๓๗๓. คำว่า วิสโย (อารมณ์) ชื่อว่า วิสยะ เพราะอรรถว่า ย่อมผูกไว้ คือผูกไว้โดยพิเศษ กระทำความผูกพันแห่งตนแก่ผู้เสวยอารมณ์ทั้งหลาย. คำว่า อานุภาโว คือ สิ่งที่เสวยได้ด้วยสิ่งนี้ หมายถึง ความสามารถ หรือกำลัง. คำว่า โคจโร คือ การทำให้เป็นอารมณ์. คำว่า วิสเย อานุภาวโคจรา (อานุภาพและโคจรในอารมณ์) ความว่า วิสยะ...เป...จรา. ด้วยธรรมเหล่านั้น อย่างที่วิเศษเป็นพิเศษอย่างนั้น และด้วยธรรมที่เป็นฌานอันเป็นปัจจัย ได้รับการเสริมกำลัง คือได้รับการเพิ่มกำลัง. และการถือเอาอารมณ์ในที่นี้ เป็นการแสดงที่ตั้งแห่งการเป็นไปของอานุภาพและการทำให้เป็นโคจร ซึ่งการเพิ่มกำลังของทิพยจักษุนั้นปรากฏชัด เพราะได้รับการอุปถัมภ์จากสิ่งเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอารมณ์เช่นใด' เป็นต้น. และการเพิ่มกำลัง คือการถึงความพิเศษด้วยรูปที่เกิดจากจิตอันประณีต ซึ่งเกิดขึ้นจากธรรมอันยิ่งใหญ่ อันเป็นอุตตริมนุสสธรรม. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'อาศัยสิ่งใดจึงมีการกลับ'. คำว่า 'เพียงจักษุเนื้อในเบื้องต้นเท่านั้น' คือ เพียงจักษุเนื้อในเบื้องต้นเท่านั้น จากที่กล่าวถึงการเพิ่มกำลัง. ผู้กล่าวคือพระสังคหกาจารย์. การถือเอาอารมณ์ ท่านกล่าวไว้ในบาลีแล้ว. คำว่า 'ไม่ใช่มุ่งแสดงความพิเศษของอารมณ์' คือ ไม่ใช่มุ่งแสดงความพิเศษของอารมณ์. มีคำอธิบายว่า เพราะอารมณ์ของจักษุทั้งสองอย่าง คือรูปายตนะเท่านั้น ท่านจึงกล่าวความเหมือนกันของอารมณ์ว่าไม่พิเศษ หรือแสดงความพิเศษของสิ่งที่เหมือนกัน พึงประกอบความอย่างนี้.

ธมฺมุปตฺถทฺธ [Pg.110]…เป… อธิปฺปาโย, อญฺญถา ลทฺธิเยว น สิยาติ ภาโว. มคฺโคติ อุปาโย, การณนฺติ อตฺโถ. ปกติจกฺขุมโต เอว หิ ทิพฺพจกฺขุ อุปฺปชฺชติ. กสฺมา? กสิณาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส อุปฺปาทนํ, โส จ กสิณมณฺฑเล อุคฺคหนิมิตฺเตน วินา นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มํสจกฺขุปจฺจยตาทสฺสนตฺถเมว วุตฺต’’นฺติ. เตนาติ ‘‘มคฺโค’’ติ วจเนน. รูปาวจรชฺฌานปจฺจเยนาติ รูปาวจรชฺฌาเนน ปจฺจยภูเตน อุปฺปนฺนานิ รูปาวจรชฺฌานจิตฺตสมุฏฺฐิตานิ. ฌานกมฺมสมุฏฺฐิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺส เหสา ลทฺธิ.

คำว่า ที่ธรรมอุปถัมภ์ไว้...เป... เป็นอัธยาศัย ความว่า มิฉะนั้นแล้วก็จะไม่เป็นลัทธิเลย. คำว่า มรรค คือ อุบาย หมายถึง เหตุ. เพราะทิพยจักษุย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจักษุปกติเท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะการยังกสิณแสงสว่างให้เจริญแล้วจึงยังทิพยจักษุญาณให้เกิดขึ้น และกสิณแสงสว่างนั้นย่อมไม่มีหากปราศจากอุคคหนิมิตในกสิณมณฑล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของจักษุเนื้อเท่านั้น'. คำว่า เตน คือ ด้วยคำว่า 'มรรค'. คำว่า ด้วยปัจจัยแห่งรูปาวจรฌาน คือ รูปที่เกิดขึ้นด้วยรูปาวจรฌานอันเป็นปัจจัย ซึ่งเกิดขึ้นจากรูปาวจรฌานจิต. ในรูปที่เกิดจากฌานกรรมนั้น ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย. นี้เป็นลัทธิของผู้นั้น.

๓๗๔. เยน ทิพฺพจกฺขุโน ปญฺญาจกฺขุภาวสฺส อิจฺฉเนน ปฏิชานเนน. ตีณิ จกฺขูนิ มํสทิพฺพปญฺญาจกฺขูนิ จกฺขุนฺตรภาวํ วทโต ภเวยฺยุํ, ตสฺมา ตํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ.

๓๗๔. คำว่า เยน คือ ด้วยการปรารถนาและการปฏิญาณว่าทิพยจักษุเป็นปัญญาจักษุ. จักษุ ๓ คือ มังสจักษุ ทิพยจักษุ และปัญญาจักษุ พึงเป็นจักษุที่ต่างกันของผู้กล่าว เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ปรารถนาอย่างนั้น นี้เป็นอรรถะ.

ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความในทิพยจักษุกถา จบ.

๙. ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา

๙. การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา

๓๗๗. ทิพฺพจกฺขุปาทกตฺตา ‘‘ยถากมฺมูปคตญาณสฺส อุปนิสฺสเย ทิพฺพจกฺขุมฺหี’’ติ วุตฺตํ, น ยถากมฺมูปคตชานนกิจฺจเก ทิพฺพจกฺขุมฺหิ ตสฺส ตํกิจฺจกตาภาวโต. ยโต ยํ อนญฺญํ, ตมฺปิ ตโต อนญฺญเมวาติ อาห ‘‘อิมินา…เป… ภวิตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ อตฺถนฺตรภาวํ นิวาเรตีติ ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ปกฺขิกตฺตา ยถากมฺมูปคตญาณสฺส ตโต อตฺถนฺตรภาวํ นิวาเรติ. ตสฺส หิ ตํ ปริภณฺฑญาณํ. ทิพฺพจกฺขุสฺส ยถากมฺมูปคตญาณโต อตฺถนฺตรภาวํ น นิวาเรติ อตปฺปกฺขิกตฺตาติ อธิปฺปาโย. ทิพฺพจกฺขุสฺส ยถากมฺมูปคตญาณกิจฺจตา ปรวาทินา อิจฺฉิตา, น ยถากมฺมูปคตญาณสฺส ทิพฺพจกฺขุกิจฺจตาติ ตมตฺถํ ‘‘ยถากมฺมูปคตญาณเมว ทิพฺพจกฺขุ’’นฺติ เอตฺถ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว-สทฺโท จา’’ติอาทิมาห.

๓๗๗. เพราะทิพยจักษุเป็นบาท (ฐาน) ท่านจึงกล่าวว่า 'ทิพยจักษุเป็นอุปนิสัยของยถากัมมูปคญาณ' ไม่ใช่ทิพยจักษุเป็นกิจของการรู้ยถากัมมูปคญาณ เพราะทิพยจักษุไม่มีกิจนั้น. เพราะสิ่งใดไม่ต่างกัน สิ่งนั้นก็ไม่ต่างจากสิ่งนั้นเหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยสิ่งนี้...เป...พึงเป็น'. ในที่นั้น คำว่า การห้ามความต่างกันแห่งอรรถะ คือ เพราะยถากัมมูปคญาณเป็นส่วนหนึ่งของทิพยจักษุญาณ จึงห้ามความต่างกันแห่งอรรถะของยถากัมมูปคญาณจากทิพยจักษุญาณนั้น. ด้วยว่า ยถากัมมูปคญาณนั้นเป็นญาณเครื่องประดับของทิพยจักษุ. มีอธิบายว่า ทิพยจักษุไม่ห้ามความต่างกันแห่งอรรถะจากยถากัมมูปคญาณ เพราะทิพยจักษุไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของยถากัมมูปคญาณ. กิจของทิพยจักษุคือยถากัมมูปคญาณนั้น เป็นสิ่งที่ปรวาทีปรารถนา ไม่ใช่กิจของยถากัมมูปคญาณคือทิพยจักษุ. เพื่อแสดงอรรถะนั้น ท่านจึงนำมาประกอบในประโยคว่า 'ยถากัมมูปคญาณนั่นแหละคือทิพยจักษุ' แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า 'และศัพท์ว่า เอวะ'.

ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา จบ.

๑๐. สํวรกถาวณฺณนา

๑๐. การพรรณนาความในสังวรกถา

๓๗๙. อาฏานาฏิยสุตฺเต [Pg.111] ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ยกฺขา เยภุยฺเยน ปาณาติปาตา อปฺปฏิวิรตา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๗๖, ๒๘๖) อาคตตฺตา จาตุมหาราชิกานํ สํวราสํวรสพฺภาโว อวิวาทสิทฺโธ. ยตฺถ ปน วิวาโท, ตเมว ทสฺเสนฺเตน ตาวตึสาทโย คหิตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘จาตุมหาราชิกาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ สตีติ ยทิ ตาวตึเสสุ สํวราสํวโร นตฺถิ, เอวํ สนฺเต. สุราปานนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สุยฺยตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. กถํ สุยฺยตีติ? วุตฺตญฺเหตํ กุมฺภชาตเก –

๓๗๙. เพราะมีมาในอาฏานาฏิยสูตรว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ยักษ์ทั้งหลายส่วนมากยังไม่เว้นจากการฆ่าสัตว์' (ที.ปา. ๓/๒๗๖, ๒๘๖) ความมีอยู่แห่งสังวรและอสังวรของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกาจึงเป็นอันสำเร็จโดยไม่มีข้อโต้แย้ง. ส่วนในที่ใดมีข้อโต้แย้ง เพื่อแสดงอรรถะนี้ ท่านจึงถือเอาเทพชั้นดาวดึงส์เป็นต้น โดยกล่าวว่า 'ของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกา'. คำว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ถ้าในเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ไม่มีสังวรและอสังวร เมื่อเป็นเช่นนั้น. แม้ในคำว่า 'การดื่มสุรา' นี้ ก็พึงนำบทว่า 'ได้ยินมา' มาเชื่อมโยง. ได้ยินมาอย่างไร? เพราะสิ่งนี้ท่านกล่าวไว้ในกุมภชาดกว่า -

‘‘ยํ เว ปิวิตฺวา ปุพฺพเทวา ปมตฺตา,ติทิวา จุตา สสฺสติยา สมายา;

ตํ ตาทิสํ มชฺชมิมํ นิรตฺถํ,ชานํ มหาราช กถํ ปิเวยฺยา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๕๘);

“สุราใดที่เหล่าเทวดาในกาลก่อนดื่มแล้วประมาท ตกจากสวรรค์ชั้นไตรทิพย์พร้อมด้วยมายาตลอดกาลนาน, ข้าแต่มหาราช พระองค์ผู้ทรงรู้ว่าสุราอันไร้ประโยชน์เช่นนั้น จะพึงดื่มได้อย่างไรเล่า” (ชา.เอก. ๑/๑๖/๕๘);

ตตฺถ ปุพฺพเทวา นาม อสุรา. เต หิ ตาวตึสานํ อุปฺปตฺติโต ปุพฺพเทวาติ ปญฺญายึสุ. ปมตฺตาติ สุราปาเนน ปมาทํ อาปนฺนา. ติทิวาติ มนุสฺสจาตุมหาราชิกโลเก อุปาทาย ตติยโลกภูตา เทวฏฺฐานา, นามเมว วา เอตํ ตสฺส เทวฏฺฐานสฺส. สสฺสติยาติ เกวลํ ทีฆายุกตํ สนฺธาย วทติ. สมายา สห อตฺตโน อสุรมายาย, อสุรมนฺเตหิ สทฺธึ จุตาติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ ‘‘อาคนฺตุกเทวปุตฺตา อาคตาติ เนวาสิกา คนฺธปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก สกปริสาย สญฺญมทาสี’’ติ. เตนาห ‘‘เตสํ สุราปานํ อสํวโร น โหตีติ วตฺตพฺพํ โหตี’’ติ. เอตฺถ จ ตาวตึสานํ ปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สุราปานมฺปิ ตตฺถ นาโหสิ, ปเคว ปาณาติปาตาทโยติ วิรมิตพฺพาภาวโต เอว ตาวตึสโต ปฏฺฐาย อุปริ เทวโลเกสุ สมาทานสมฺปตฺตวิรติวเสน ปุเรตพฺพา สํวรา น สนฺติ, โลกุตฺตรา ปน สนฺติเยว. ตถา เตหิ ปหาตพฺพา อสํวรา. น หิ อปฺปหีนานุสยานํ มคฺควชฺฌา กิเลสา น สนฺตีติ.

ในที่นั้น คำว่า ปุพพเทวา ได้แก่ อสูร. เพราะอสูรเหล่านั้นปรากฏว่าเป็นเทวดาในกาลก่อนแต่การอุบัติขึ้นของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์. คำว่า ปมัตตา คือ ถึงความประมาทด้วยการดื่มสุรา. คำว่า ติทิวา คือ ภพของเทวดาซึ่งเป็นโลกที่สามนับตั้งแต่โลกมนุษย์และจาตุมหาราชิกา หรือเป็นเพียงชื่อของภพเทวดานั้น. คำว่า สัสสติยา ท่านกล่าวหมายถึงเพียงความมีอายุยืนยาว. คำว่า สมายา คือ พร้อมด้วยมายาของตนที่เป็นอสูร หมายความว่า ตกจากสวรรค์พร้อมด้วยมนต์ของอสูร. และในอรรถกถาก็กล่าวไว้ว่า 'เมื่อเหล่าเทวบุตรผู้มาใหม่มาถึงแล้ว เทวดาผู้เป็นเจ้าถิ่นได้จัดเตรียมเครื่องดื่มหอม. ท้าวสักกะได้ให้สัญญาณแก่บริษัทของพระองค์'. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวว่า การดื่มสุราของเทวดาเหล่านั้นไม่เป็นอสังวร'. และในที่นี้ ตั้งแต่การปรากฏขึ้นของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ การดื่มสุราก็ไม่มีในที่นั้นเลย จะกล่าวถึงการฆ่าสัตว์เป็นต้นก็ยิ่งไม่มี เพราะไม่มีสิ่งที่พึงงดเว้น. สังวรที่พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์โดยความเป็นวิรัติที่ถึงพร้อมด้วยการสมาทานจึงไม่มีในเทวโลกเบื้องบนตั้งแต่ชั้นดาวดึงส์ขึ้นไป แต่โลกุตตรสังวรนั้นมีอยู่แน่นอน. อสังวรที่พึงละโดยเทวดาเหล่านั้นก็เช่นกัน. เพราะกิเลสที่พึงละด้วยมรรคย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยังละอนุสัยไม่ได้นั้นหามิได้.

สํวรกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความในสังวรกถา จบ.

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาความในวรรคที่สาม จบ.

๔. จตุตฺถวคฺโค

๔. วรรคที่สี่

๑. คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา

๑. การพรรณนาความในคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์กถา

๓๘๗. คิหิฉนฺทราคสมฺปยุตฺตตายาติ [Pg.112] คิหิภาเว กามโภคิภาเว ฉนฺทราคสหิตตาย.

๓๘๗. คำว่า คิหิฉันทราคสัมปยุตตตายะ คือ ด้วยความเป็นผู้ประกอบด้วยฉันทราคะในความเป็นคฤหัสถ์ ในความเป็นผู้บริโภคกาม.

คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์ จบ.

๔. สมนฺนาคตกถาวณฺณนา

๔. อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อม

๓๙๓. ปตฺตินฺติ อธิคโม. อธิคโม นาม สมนฺนาคโม โหตีติ ปาฬิยํ จตูหิ ผสฺสาทีหิ สมนฺนาคโม โจทิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

๓๙๓. คำว่า ปัตติ คือ การบรรลุ. การบรรลุชื่อว่าการประกอบพร้อม. พึงเห็นว่า ในพระบาลี ท่านชี้แจงการประกอบพร้อมด้วยธรรม ๔ ประการมีผัสสะเป็นต้น.

สมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อม จบ.

๕. อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา

๕. อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา

๓๙๗. สพฺพํ โยเชตพฺพนฺติ เอตฺถ ยทิ เต อรหา จตูหิ ขนฺเธหิ วิย ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโต, เอวํ สนฺเต ฉ อุเปกฺขา ปจฺเจกํ ผสฺสาทิสหิตาติ ‘‘ฉหิ ผสฺสาทีหิ สมนฺนาคโต’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ.

๓๙๗. ในคำว่า พึงประกอบทั้งหมดนี้ หากพระอรหันต์นั้นประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา ๖ เหมือนประกอบพร้อมด้วยขันธ์ ๔ เมื่อเป็นเช่นนั้น อุเบกขา ๖ แต่ละอย่างย่อมประกอบด้วยผัสสะเป็นต้น จึงพึงประกอบความว่า ประกอบพร้อมด้วยผัสสะเป็นต้น ๖ ดังนี้เป็นต้น.

อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา จบ.

๖. โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา

๖. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องไม่เป็นพระพุทธเจ้าด้วยโพธิ

๓๙๘. ปตฺติธมฺมวเสนาติ ‘‘ปตฺติธมฺโม นามา’’ติอาทินา วุตฺตสฺส จิตฺตวิปฺปยุตฺตสฺส สงฺขารสฺส วเสน. ‘‘โพธิยา พุทฺโธ’’ติ ปุจฺฉา. ‘‘โพธิยา นิรุทฺธาย วิคตาย ปฏิปฺปสฺสทฺธาย อพุทฺโธ โหตี’’ติ อนุโยโค. เอวมญฺญตฺถาปิ ปุจฺฉานุโยคา เวทิตพฺพา.

๓๙๘. คำว่า ปัตติธัมมวเสนะ คือ ด้วยอำนาจแห่งสังขารที่วิปปยุตจากจิตที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ปัตติธรรมชื่อว่า เป็นต้น. คำว่า ตรัสรู้ด้วยโพธิ เป็นคำถาม. คำว่า เมื่อโพธิดับไป ปราศไป สงบระงับไป ย่อมไม่เป็นพระพุทธเจ้า เป็นคำซักถาม. พึงทราบคำถามและคำซักถามในที่อื่นแม้ทั้งหมดโดยทำนองนี้.

โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องไม่เป็นพระพุทธเจ้าด้วยโพธิ จบ.

๗. ลกฺขณกถาวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยลักษณะ

๔๐๒. ตสฺมาติ [Pg.113] ยสฺมา อโพธิสตฺตสฺสปิ จกฺกวตฺติโน ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโม โพธิสตฺตสฺสปิ จริมภวโต อญฺญตฺถ อสมนฺนาคโม โหติ, ตสฺมา ลกฺขณสมนฺนาคโต โพธิสตฺโตวาติ อิมสฺสตฺถสฺส อสาธกํ. เตนาห ‘‘อาภตมฺปิ อนาภตสทิสเมวา’’ติ.

๔๐๒. คำว่า ตัสมา ความว่า เพราะการประกอบพร้อมด้วยลักษณะแม้ของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ไม่ใช่พระโพธิสัตว์มีอยู่ และการไม่ประกอบพร้อมด้วยลักษณะในภพอื่นนอกจากภพสุดท้ายแม้ของพระโพธิสัตว์ก็มีอยู่ ฉะนั้น คำว่า ผู้ประกอบพร้อมด้วยลักษณะเป็นพระโพธิสัตว์เท่านั้น จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์เนื้อความนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แม้หลักฐานที่ยกมาอ้างก็เหมือนกับไม่ได้ยกมาอ้างนั่นเอง.

ลกฺขณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยลักษณะ จบ.

๘. นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา

๘. อรรถกถาว่าด้วยการก้าวลงสู่ความแน่นอน

๔๐๓. ปารมีปูรณนฺติ อิทํ โพธิจริยาย อุปลกฺขณํ, น ปารมีนํ ปุณฺณภาวทสฺสนํ. เตน เตสํ อารมฺภสมาทานาทีนมฺปิ สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย หิ มหาสตฺตา นิยตาติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนา, โพธิยา นิยตา นรา’’ติ, ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จ, น นิยามสฺส นาม กสฺสจิ ธมฺมสฺส อุปฺปนฺนตฺตา พฺยากโรนฺติ, อถ โข เอกํเสนายํ ปารมิโย ปูเรตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ กตฺวา พฺยากโรนฺตีติ ปรวาทีปริกปฺปิตํ ธมฺมนฺตรํ ปฏิเสเธติ, น โพธิยา นิยตตฺตํ. เตนาห ‘‘เกวลญฺหิ น’’นฺติอาทิ.

๔๐๓. คำว่า ปารมีปูรณะ นี้เป็นเครื่องหมายถึงโพธิจริยา ไม่ใช่การแสดงความเต็มเปี่ยมแห่งบารมี. พึงเห็นว่า ด้วยเหตุนั้น การเริ่มสมาทานเป็นต้นแห่งบารมีเหล่านั้น ท่านก็สงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. เพราะพระมหาบุรุษทั้งหลายได้ชื่อว่าเป็นผู้แน่นอน (นิยตะ) ตั้งแต่การทำมหาภินิหารเป็นต้นมา. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ชนทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยองค์ประกอบทั้งปวงอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้แน่นอนต่อโพธิ และว่า จักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน ดังนี้. ท่านพยากรณ์ไม่ใช่เพราะธรรมชื่อว่านิยามอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้น แต่พยากรณ์โดยกำหนดว่า พระโพธิสัตว์นี้จักบำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยมแล้วเป็นพระพุทธเจ้าโดยส่วนเดียว ดังนี้ นี้เป็นการปฏิเสธสภาวธรรมอื่นที่ปรวาทีกำหนดขึ้น ไม่ใช่ปฏิเสธความแน่นอนต่อโพธิ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เพราะเป็นเพียงแต่ว่าไม่ เป็นต้น.

นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการก้าวลงสู่ความแน่นอน จบ.

๑๐. สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยการละสังโยชน์ทั้งปวง

๔๑๓. สติปิ เกสญฺจิ สํโยชนานํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ปหีนตฺเต ‘‘ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา’’ติอาทีสุ วิย วณฺณภณนมุเขน อนวเสสตญฺจ สนฺธาย สพฺพสํโยชนปฺปหานกิตฺตนํ ปริยายวจนนฺติ อาห ‘‘อิมํ ปริยายํ อคฺคเหตฺวา’’ติ. อรหตฺตมคฺเคน ปชหนโต เอวาติ คณฺหาตีติ อคฺคมคฺโค เอว สพฺพสํโยชนานิ ปชหตีติ ลทฺธึ คณฺหาตีติ วทนฺติ ปทการา. เอวํ สตีติ ยทิ อนวเสสตามตฺเตน ตถา ปฏิชานาติ.

๔๑๓. แม้สังโยชน์บางอย่างจะถูกละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำทั้งหลาย แต่การประกาศการละสังโยชน์ทั้งปวงโดยมุ่งหมายถึงความไม่เหลือและโดยการกล่าวพรรณนาคุณ เหมือนในประโยคว่า เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เป็นต้น เป็นคำกล่าวโดยปริยาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ถือเอาปริยายนี้. พวกอาจารย์ผู้กล่าวแก้บท (ปทการะ) กล่าวว่า (ปรวาที) ยึดถือลัทธิว่า อรหัตตมรรคเท่านั้นละสังโยชน์ทั้งปวง เพราะยึดถือว่าละได้ด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น. คำว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ความว่า หากยอมรับเช่นนั้นเพียงเพราะความไม่เหลือ.

สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการละสังโยชน์ทั้งปวง จบ.

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบ.

๕. ปญฺจมวคฺโค

๕. วรรคที่ ๕

๑. วิมุตฺติกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยวิมุตติ

๔๑๘. ผลญาณํ [Pg.114] น โหติ, เสสานิ วิปสฺสนามคฺคปจฺจเวกฺขณญาณานิ วิมุตฺตานีติ น วตฺตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ เอเตสุ จตูสุ ญาเณสุ. วิปสฺสนาคฺคหเณน คหิตํ มคฺคาทิกิจฺจวิทูรกิจฺจตฺตา วิปสฺสนาปริโยสานตฺตา จ.

๔๑๘. ความเชื่อมโยงคือ ผลญาณไม่เป็น (วิมุตติ) ส่วนญาณที่เหลือคือวิปัสสนาญาณ มรรคญาณ และปัจจเวกขณญาณ ไม่ควรกล่าวว่าเป็นวิมุตติ. คำว่า ในที่นี้ คือ ในญาณ ๔ เหล่านี้. (ญาณใด) ที่ถูกรวมไว้ด้วยการระบุถึงวิปัสสนา เพราะเป็นกิจที่ห่างไกลจากกิจของมรรคเป็นต้น และเพราะเป็นที่สุดของวิปัสสนา.

วิมุตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยวิมุตติ จบ.

๒. อเสขญาณกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยอเสขญาณ

๔๒๑. อเสเข อารพฺภ ปวตฺตตฺตา อเสขญาณนฺติ ปรสฺส ลทฺธิ, น อเสเข อเสขธมฺเม ปริยาปนฺนนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘เอเตน…เป… ทสฺเสตี’’ติ.

๔๒๑. ลัทธิของผู้อื่นว่า ชื่อว่าอเสขญาณ เพราะเกิดขึ้นปรารภพระอเสขะ ไม่ใช่เพราะนับเนื่องในอเสขธรรมที่เป็นอเสขะ ท่านจึงกล่าวเนื้อความนี้ว่า ด้วยคำนี้... (ละ)... แสดงให้เห็น.

อเสขญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอเสขญาณ จบ.

๓. วิปรีตกถาวณฺณนา

๓. อรรถกถาว่าด้วยวิปลาส

๔๒๔. อสิเว สิวาติ โวหารํ วิย อญฺญาเณ…เป… วทติ.

๔๒๔. เหมือนการเรียกในสิ่งที่ไม่เป็นมงคลว่า เป็นมงคล... (ละ)... ย่อมกล่าวในอวิชชา.

วิปรีตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องวิปลาส จบลงแล้ว

๔. นิยามกถาวณฺณนา

๔. คำอธิบายเรื่องนิยาม

๔๒๘-๔๓๑. ยนฺติ ยํ ญาณํ. สจฺจานุโลมนฺติ สจฺจปฺปฏิเวธานุกูลํ. วิปรีตานุโยคโต ปภุติ คเณตฺวา ‘‘จตุตฺถ’’นฺติ อาห น อนิยตสฺส นิยามคมนายาติ อวิปรีตานุโยคโต ปภุติ คเณตฺวา, ตถา สติ ปญฺจมภาวโต วิเสสภาวโต จ.

(ข้อ ๔๒๘-๔๓๑) คำว่า “ยํ” (ใด) คือ ญาณใด คำว่า “สัจจานุโลม” คือ ญาณที่อนุโลมแก่การแทงตลอดสัจจะ นับตั้งแต่การประกอบในสิ่งที่วิปลาส จึงกล่าวว่า “ที่ ๔” ไม่ใช่เพื่อการก้าวไปสู่ความแน่นอนของสิ่งที่ไม่แน่นอน โดยนับตั้งแต่การประกอบในสิ่งที่ไม่วิปลาส เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น จะเป็นที่ ๕ และมีความพิเศษ

นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องนิยาม จบลงแล้ว

๕. ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา

๕. คำอธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา

๔๓๒-๔๓๓. สพฺพํ [Pg.115] ญาณนฺติ อิทํ ‘‘อริยาน’’นฺติ อิมินา น วิเสสิตนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อนริยานมฺปิ หิ ญาณํ ญาณเมวา’’ติ. อถ วา ปาฬิยํ อวิเสเสน สพฺพํ ญาณนฺติ วุตฺตํ คเหตฺวา เอวมาห. อริยสฺส เจ ญาณนฺติ, โส ปน ปฏิกฺเขเปยฺยาติ อาห ‘‘อนริยสฺส เอตํ ญาณํ สนฺธายา’’ติ.

(ข้อ ๔๓๒-๔๓๓) คำว่า “สัพพํ ญาณํ” (ญาณทั้งปวง) นี้ ไม่ได้ถูกจำกัดด้วยคำว่า “อริยานํ” (ของพระอริยะ) ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “แม้ญาณของปุถุชนก็เป็นญาณนั่นเอง” หรืออีกนัยหนึ่ง ถือเอาว่าในพระบาลีกล่าวถึงญาณทั้งปวงโดยไม่จำกัด จึงกล่าวเช่นนี้ หากเป็นญาณของพระอริยะ พระอริยะนั้นพึงปฏิเสธ จึงกล่าวว่า “มุ่งหมายถึงญาณของปุถุชนนี้”

ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา จบลงแล้ว

๗. จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา

๗. คำอธิบายเรื่องจิตตารัมมณะ

๔๓๖-๔๓๘. วตฺตพฺพปฏิญฺญาติ ผสฺสารมฺมเณ ญาณํ วตฺตพฺพํ เจโตปริยญาณนฺติ เอวํ ปวตฺตา ปฏิญฺญา.

(ข้อ ๔๓๖-๔๓๘) คำว่า “วัตตัพพปฏิญญา” คือ ปฏิญญาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ญาณในผัสสารมณ์ควรกล่าวว่าเป็นเจโตปริยญาณ

จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องจิตตารัมมณะ จบลงแล้ว

๘. อนาคตญาณกถาวณฺณนา

๘. คำอธิบายเรื่องอนาคตญาณ

๔๓๙-๔๔๐. อนนฺตรานาคเตปิ จิตฺเต ญาณํ อิจฺฉนฺติ, ตตฺถ ปน ขณปจฺจุปฺปนฺเน วิย ตาทิเสน ปริกมฺเมน กทาจิ ญาณํ อุปฺปชฺเชยฺย. เตนาห ‘‘อนนฺตเร เอกนฺเตเนว ญาณํ นตฺถี’’ติ.

(ข้อ ๔๓๙-๔๔๐) แม้ในจิตที่เป็นอนาคตที่ต่อเนื่องกัน ก็ปรารถนาญาณ แต่ในที่นั้น ญาณอาจเกิดขึ้นได้ด้วยการบริกรรมเช่นนั้น เหมือนในจิตที่เป็นปัจจุบันขณะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในจิตที่ต่อเนื่องกัน ญาณย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว”

อนาคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องอนาคตญาณ จบลงแล้ว

๙. ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา

๙. คำอธิบายเรื่องปัจจุบันญาณ

๔๔๑-๔๔๒. ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจโต ทิฏฺเฐสู’’ติ วุตฺเต ยํ ทสฺสนภูตํ ญาณํ, ตมฺปิ สงฺขารสภาวตฺตา ตถาทิฏฺฐํ สิยาติ อตฺถโต อาปชฺชติ, เอวํภูตํ วจนํ สนฺธายาห ‘‘อตฺถโต อาปนฺนํ วจน’’นฺติ. ตํ ปน ยสฺมา ‘‘ตมฺปิ ญาณํ อนิจฺจโต ทิฏฺฐํ โหตี’’ติ ปฏิชานนวเสน ปวตฺตํ, ตสฺมา ‘‘อนุชานนวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ภงฺคานุปสฺสนานํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานานํ.

(ข้อ ๔๔๑-๔๔๒) เมื่อกล่าวว่า “ในสังขารทั้งปวงที่ถูกเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง” ญาณที่เป็นการเห็นนั้น ก็พึงถูกเห็นเช่นนั้นโดยความเป็นสังขารโดยอรรถ มุ่งหมายถึงคำพูดเช่นนี้ จึงกล่าวว่า “คำพูดที่ถึงซึ่งอรรถ” แต่เพราะคำนั้นเกิดขึ้นโดยการยอมรับว่า “แม้ญาณนั้นก็ถูกเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง” เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “คำพูดที่ยอมรับ” ของภังคานุปัสสนาทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยต่อเนื่อง

ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องปัจจุบันญาณ จบลงแล้ว

๑๐. ผลญาณกถาวณฺณนา

๑๐. คำอธิบายเรื่องผลญาณ

๔๔๓-๔๔๔. ผลปโรปริยตฺตํ [Pg.116] ผลสฺส อุจฺจาวจตา. พเลนาติ ญาณพเลน.

(ข้อ ๔๔๓-๔๔๔) ความเป็นไปต่างๆ แห่งผล คือความยิ่งและหย่อนแห่งผล. ด้วยกำลัง คือด้วยกำลังแห่งญาณ.

ผลญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องผลญาณ จบลงแล้ว

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายหมวดที่ ๕ จบลงแล้ว

มหาปณฺณาสโก สมตฺโต.

มหาปัณณาสก์ จบลงแล้ว

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

๖. หมวดที่ ๖

๑. นิยามกถาวณฺณนา

๑. คำอธิบายเรื่องนิยาม

๔๔๕-๔๔๗. เอตสฺส อริยสฺส ปุคฺคลสฺส.

(ข้อ ๔๔๕-๔๔๗) ของอริยบุคคลนั้น

นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องนิยาม จบลงแล้ว

๒. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา

๒. คำอธิบายเรื่องปฏิจจสมุปบาท

๔๕๑. การณฏฺเฐน ฐิตตาติ การณภาเวน พฺยภิจรณาภาวมาห. โย หิ ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส ยทา การณํ โหติ, น ตสฺส ตทา อญฺญถาภาโว อตฺถิ, สา จ อตฺถโต การณภาโวเยวาติ ‘‘การณภาโวเยวา’’ติ อาห.

๔๕๑. คำว่า "ตั้งอยู่โดยอรรถว่าเป็นเหตุ" ทรงกล่าวถึงความไม่คลาดเคลื่อนโดยความเป็นเหตุ เพราะธรรมใดเป็นเหตุของธรรมใดในกาลใด ในกาลนั้น ความเป็นอย่างอื่นของธรรมนั้นย่อมไม่มี และความตั้งอยู่นั้นโดยอรรถก็คือความเป็นเหตุนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "คือความเป็นเหตุนั่นเอง"

ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องปฏิจจสมุปบาท จบลงแล้ว

๕. นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา

๕. คำอธิบายเรื่องนิโรธสมาบัติ

๔๕๗-๔๕๙. สภาวธมฺมตํ ปฏิเสเธติ ตทุภยลกฺขณรหิตสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวา. ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วจนโต ‘‘โวทานญฺจ วุฏฺฐานปริยาโยวา’’ติ อาห. สภาวธมฺมตฺเต สิทฺเธ สงฺขตวิทูรตาย อสงฺขตํ สิยาติ อาห ‘‘สภาวธมฺมตฺตาสาธกตฺตา’’ติ.

(ข้อ ๔๕๗-๔๕๙) ปฏิเสธความเป็นสภาวธรรม เพราะไม่มีสภาวธรรมที่ปราศจากลักษณะทั้งสองนั้น ด้วยคำว่า "โวทานก็คือการออก" จึงกล่าวว่า "โวทานก็เป็นไวพจน์ของการออก" เมื่อความเป็นสภาวธรรมสำเร็จแล้ว อสังขตะพึงเป็นเพราะความไกลจากสังขตะ จึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นเครื่องยังความเป็นสภาวธรรมให้สำเร็จ"

นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องนิโรธสมาบัติ จบแล้ว

ฉฏฺฐวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายวรรคที่ ๖ จบแล้ว

๗. สตฺตมวคฺโค

๗. วรรคที่ ๗

๑. สงฺคหิตกถาวณฺณนา

๑. คำอธิบายเรื่องสังคหิตะ

๔๗๑-๔๗๒. สงฺคหิตาติ [Pg.117] สงฺคหณาทิวเสน สทฺธึ คหิตา. เต ปน ยสฺมา เอกวิธตาทิสามญฺเญน พนฺธา วิย โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘สมฺพนฺธา’’ติ.

๔๗๑-๔๗๒. คำว่า สังคหิตะ คือถูกถือเอาพร้อมด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น แต่เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นเหมือนเครื่องผูกด้วยความเป็นอันเดียวกันเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "สัมพันธ์กัน"

สงฺคหิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องสังคหิตะ จบแล้ว

๒. สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา

๒. คำอธิบายเรื่องสัมปยุตต์

๔๗๓-๔๗๔. อนุปฺปวิสิตพฺพานุปฺปวิสนภาโว เตสํ เภเท สติ ยุชฺเชยฺย, นาญฺญถาติ อุปมาภินฺทเนน อุปเมยฺยสฺส ภินฺนตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นานตฺตววตฺถา…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห.

๔๗๓-๔๗๔. ความที่สภาวะที่พึงเข้าไปและสภาวะที่เข้าไป ย่อมสมควรเมื่อมีความต่างกันของสภาวะเหล่านั้น ไม่ใช่ในทางอื่น ดังนี้ แสดงความต่างกันของอุปเมยยะด้วยการทำลายอุปมา จึงกล่าวว่า "ความกำหนดความต่างกัน...เป็นต้น...ย่อมแสดง"

สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องสัมปยุตต์ จบแล้ว

๓. เจตสิกกถาวณฺณนา

๓. คำอธิบายเรื่องเจตสิก

๔๗๕-๔๗๗. ผสฺสิกาทโยติ เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ววตฺถาวาจี. เตน จิตฺตุปฺปาทเทสนายํ ทสฺสิตปฺปเภทา เวทนาทโย คยฺหนฺติ, น ตํสมุฏฺฐานา รูปธมฺมาติ อาห ‘‘เอกุปฺปาทตาทิวิรหิตา สหชาตตา นตฺถี’’ติ.

๔๗๕-๔๗๗. ในคำว่า ผัสสิกะเป็นต้น นี้ ศัพท์ว่า "อาทิ" เป็นคำแสดงการกำหนด ด้วยเหตุนั้น เวทนาเป็นต้นที่แสดงความต่างกันในการแสดงเรื่องจิตตุปบาท ย่อมถูกถือเอา ไม่ใช่รูปธรรมที่เกิดจากจิตนั้น จึงกล่าวว่า "ความเป็นสหชาติที่ปราศจากความเป็นเอกุปบาทเป็นต้น ไม่มี"

เจตสิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องเจตสิก จบแล้ว

๔. ทานกถาวณฺณนา

๔. คำอธิบายเรื่องทาน

๔๗๙. ผลทานภาวทีปนตฺถนฺติ ผลทานสพฺภาวทีปนตฺถํ. ผลทานํ วุตฺตํ วิย โหตีติ จิตฺเตน ผลทานํ ปธานภาเว วุตฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. อญฺญถา ทานภาโวติ น สกฺกา วตฺตุํ. ทานภาโวปิ หิ ‘‘ทานํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทินา วุตฺโตเยวาติ. ตนฺนิวารณตฺถนฺติ ผลทานนิวารณตฺถํ. เอตนฺติ ‘‘ทานํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทิวจนํ. เภสชฺชาทิวเสน อาพาธานิฏฺฐตา เทยฺยธมฺมสฺส อนิฏฺฐผลตาปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ.

๔๗๙. เพื่อแสดงความเป็นผลทาน คือเพื่อแสดงความมีอยู่ของผลทาน คำว่า "ผลทานย่อมเป็นเหมือนที่กล่าวแล้ว" ความว่า ผลทานย่อมเป็นเหมือนที่กล่าวแล้วโดยความเป็นประธานด้วยจิต มิฉะนั้น จะกล่าวว่า "ความเป็นทาน" ไม่ได้ เพราะความเป็นทานก็ถูกกล่าวแล้วด้วยคำว่า "ทานมีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้นนั่นเอง เพื่อห้ามสิ่งนั้น คือเพื่อห้ามผลทาน คำว่า "นี้" คือคำว่า "ทานมีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้น ความไม่น่าปรารถนาแห่งอาพาธโดยความเป็นเภสัชเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นไวพจน์ของความเป็นผลไม่น่าปรารถนาแห่งเทยยธรรม

กถํ [Pg.118] ตเถว สุตฺตํ สกวาทิปรวาทิวาเทสุ ยุชฺชตีติ โจทนาย ‘‘น ปน เอเกนตฺเถนา’’ติ วุตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘เทยฺยธมฺโมว ทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิวตฺตนปกฺเขเยว เอว-กาโร ยุตฺโต, น สาธนปกฺเข ทฺวินฺนมฺปิ ทานภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตนาห ‘‘เจตสิโกวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, เทยฺยธมฺโมวา’’ติ จ. เตเนวาห ‘‘ทฺวินฺนญฺหิ ทานานนฺติอาทิ. สงฺกรภาวโมจนตฺถนฺติ สติปิ ทานภาเว สภาวสงฺกรโมจนตฺถํ. เตนาห ‘‘เจตสิกสฺสา’’ติอาทิ.

เพื่อแสดงคำที่กล่าวว่า "แต่ไม่ด้วยอรรถเดียว" อันเป็นคำตอบต่อคำถามว่า "สูตรย่อมสมควรในวาทะของฝ่ายตนและฝ่ายอื่นได้อย่างไร" จึงกล่าวคำว่า "เทยยธรรมเท่านั้นเป็นทาน" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "เอวะ" ย่อมสมควรในฝ่ายปฏิเสธเท่านั้น ไม่สมควรในฝ่ายยืนยัน เพราะความเป็นทานของทั้งสองอย่างเป็นที่ปรารถนา เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "พึงทราบว่าเจตสิกเท่านั้น หรือเทยยธรรมเท่านั้น" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะทานทั้งสอง" เป็นต้น เพื่อเปลื้องความเป็นสังกระ คือเพื่อเปลื้องสังกระแห่งสภาวะแม้เมื่อมีความเป็นทานอยู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "แห่งเจตสิก" เป็นต้น

ทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องทาน จบแล้ว

๕. ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา

๕. คำอธิบายเรื่องบุญสำเร็จด้วยการบริโภค

๔๘๕. ตสฺสา ลทฺธิยาติ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สโมธานํ โหตีติ ลทฺธิยา. เอเตสนฺติ วตฺตมานจิตฺตปริโภคมยปุญฺญานํ.

๔๘๕. คำว่า ตัสสา ลัทธิยาติ (ตามลัทธิของเธอ) คือ ตามลัทธิที่ว่า การประชุมกันของวิญญาณ ๕ เป็นบุญ. คำว่า เอเตสันติ (ของบุญเหล่านั้น) คือ ของบุญอันเกิดจากการบริโภคด้วยจิตในปัจจุบัน.

๔๘๖. อยํ วาโท หียติ ปริโภคสฺเสว อภาวโต. จาคเจตนาย เอว ปุญฺญภาโว, น จิตฺตวิปฺปยุตฺตสฺส. เอวนฺติ อิมินา ปกาเรน, อปริภุตฺเต เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาเวนาติ อตฺโถ. อปริภุตฺเต เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาวโต เอว หิ ปุถุชฺชนกาเล ทินฺนํ อรหา หุตฺวา ปริภุญฺชนฺเต ตมฺปิ ปุถุชฺชเน ทานเมวาติ นิจฺฉิตํ. ปรวาทีปฏิกฺเขปมุเขน สกวาทํ ปติฏฺฐาเปติ ปฐโม อตฺถวิกปฺโป, ทุติโย ปน อุชุกเมว สกวาทํ ปติฏฺฐาเปตีติ อยเมเตสํ วิเสโส.

๔๘๖. วาทะนี้เสื่อมไปเพราะไม่มีการบริโภค. บุญภาวะย่อมมีด้วยเจตนาในการสละเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสิ่งที่ปราศจากจิต. คำว่า เอวันติ (ด้วยประการฉะนี้) คือ ด้วยอาการอย่างนี้ หมายความว่า ด้วยบุญภาวะในวัตถุทานที่ยังไม่ได้บริโภค. เพราะบุญภาวะในวัตถุทานที่ยังไม่ได้บริโภคนั่นแล ทานที่ให้ในสมัยเป็นปุถุชน แม้เมื่อพระอรหันต์บริโภคอยู่ ก็ยังเป็นทานในปุถุชนนั้นแล ดังนี้เป็นที่แน่นอน. การกำหนดอรรถข้อแรกย่อมตั้งวาทะของตนได้ด้วยการปฏิเสธวาทะของผู้อื่น ส่วนการกำหนดอรรถข้อที่สองย่อมตั้งวาทะของตนได้โดยตรงทีเดียว นี้คือความแตกต่างของวาทะเหล่านั้น.

ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องบุญอันเกิดจากการบริโภค จบแล้ว

๖. อิโตทินฺนกถาวณฺณนา

๖. คำอธิบายเรื่องทานที่ให้จากโลกนี้

๔๘๘-๔๙๑. เตเนว จีวราทิทาเนนาติ อนุโมทนํ วินา ทายเกน ปวตฺติตจีวราทิทาเนน. เตนาห ‘‘สยํกเตน กมฺมุนา วินาปี’’ติ. อิมินา การเณนาติ อนุโมทิตตฺตาว เตสํ ตตฺถ โภคา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอเตน การเณน. ยทิ ยนฺติอาทิ ปรวาทิโน ลทฺธิปติฏฺฐาปนาการทสฺสนํ. ตตฺถ ยทิ น ยาเปยฺยุํ, กถํ อนุโมเทยฺยุํ, จิตฺตํ ปสาเทยฺยุํ [Pg.119], ปีตึ อุปฺปาเทยฺยุํ, โสมนสฺสํ ปฏิลเภยฺยุนฺติ เอกจฺเจ อญฺเญ เปเต อนุโมทนาทีนิ กตฺวา ยาเปนฺเต ทิสฺวา อนุโมทนาทีนิ กโรนฺติ, ตสฺมา เต อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺตีติ อธิปฺปาโย.

๔๘๘-๔๙๑. คำว่า เตเนว จีวราทิทาเนนาติ (ด้วยทานมีจีวรเป็นต้นนั้นเอง) คือ ด้วยทานมีจีวรเป็นต้นที่ทายกกระทำไปโดยไม่มีการอนุโมทนา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “แม้ไม่มีกรรมที่ตนทำเอง”. คำว่า อิมินา การเณนาติ (ด้วยเหตุนี้) คือ ด้วยเหตุที่ว่า เพราะการอนุโมทนาเท่านั้น โภคะทั้งหลายจึงเกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้นในภพนั้น. คำว่า ยทิ ยันติอาทิ (ถ้าหากว่าย่อมเป็นไป) เป็นการแสดงวิธีตั้งลัทธิของปรวาที. ในข้อนั้น ถ้าหากว่าเปรตเหล่านั้นไม่ยังอัตภาพให้เป็นไปได้แล้ว จะอนุโมทนาได้อย่างไร จะยังจิตให้เลื่อมใสได้อย่างไร จะยังปีติให้เกิดขึ้นได้อย่างไร จะได้โสมนัสได้อย่างไร? เปรตบางพวกเห็นเปรตอื่นยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยการอนุโมทนาเป็นต้น จึงอนุโมทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้นเปรตเหล่านั้นจึงยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยทานที่ให้จากโลกนี้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย.

อิโตทินฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องทานที่ให้จากโลกนี้ จบแล้ว

๗. ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา

๗. คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งกรรมที่เป็นปฐวี

๔๙๒. อตฺตวชฺเชหีติ ผสฺสวชฺเชหิ. น หิ โส เอว เตน สมฺปยุตฺโต โหติ. โสติ ผสฺสเมว ปจฺจามสติ. สาวชฺชเนติ อาวชฺชนสหิเต, อาวชฺชนํ ปุเรจาริกํ กตฺวา เอว ปวตฺตนเกติ อตฺโถ. กมฺมูปนิสฺสยภูตเมวาติ เยน กมฺมุนา ยถาวุตฺตา ผสฺสาทโย นิพฺพตฺติตา, ตสฺส กมฺมสฺส อุปนิสฺสยภูตเมว. ทุกฺขสฺสาติ อายตึ อุปฺปชฺชนกทุกฺขสฺส. ‘‘มูลตณฺหา’’ติ ทสฺเสตีติ โยชนา, ตถา ‘‘อุปนิสฺสยภูต’’นฺติ เอตฺถาปิ. กมฺมายูหนสฺส การณภูตา ปุริมสิทฺธา ตณฺหา กมฺมสฺส อุปนิสฺสโย, กตูปจิเต กมฺเม ภวาทีสุ นมนวเสน ปวตฺตา หิ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย.

๔๙๒. คำว่า อัตตวัชเชหีติ (ด้วยสิ่งที่พึงเว้นเอง) คือ ด้วยสิ่งที่พึงเว้นจากผัสสะ. เพราะผัสสะนั้นเองย่อมไม่ประกอบด้วยสิ่งนั้น. คำว่า โสติ (สิ่งนั้น) ย่อมหมายถึงผัสสะเท่านั้น. คำว่า สาวชฺชเนติ (พร้อมด้วยอาวัชชนะ) คือ พร้อมด้วยอาวัชชนะ หมายความว่า เป็นไปโดยมีอาวัชชนะเป็นเบื้องหน้าเท่านั้น. คำว่า กัมมูปนิสสยภูตเมวาติ (เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมเท่านั้น) คือ เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมนั้นเท่านั้น ซึ่งผัสสะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเกิดขึ้นด้วยกรรมใด. คำว่า ทุกขัสสาติ (แห่งทุกข์) คือ แห่งทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต. พึงประกอบความว่า “ย่อมแสดงว่า ‘ตัณหาเป็นมูล’” และในคำว่า “อุปนิสสยภูต” นี้ก็เช่นกัน. ตัณหาที่สำเร็จมาแต่ก่อนซึ่งเป็นเหตุแห่งการสั่งสมกรรม เป็นอุปนิสัยของกรรม. ส่วนตัณหาที่เกิดขึ้นในภพเป็นต้นโดยน้อมไปในกรรมที่สั่งสมไว้แล้ว ย่อมเป็นอุปนิสัยของวิบาก.

๔๙๓. โอกาสกตุปฺปนฺนํ อเขเปตฺวา ปรินิพฺพานภาโว สกสมยวเสน โจทนาย ยุชฺชมานตา.

๔๙๓. การที่พระอรหันต์ปรินิพพานโดยไม่ทำลายสิ่งที่เกิดขึ้นจากโอกาส (กรรม) ย่อมสมควรแก่การถูกตำหนิโดยลัทธิของตน

๔๙๔. กมฺเม สตีติ อิมินา กมฺมสฺส ปถวีอาทีนํ ปจฺจยตามตฺตมาห, น ชนกตฺตํ. เตนาห ‘‘ตํสํวตฺตนิกํ นาม โหตี’’ติ.

๔๙๔. คำว่า กัมเม สตีติ (เมื่อกรรมมีอยู่) ด้วยคำนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นปัจจัยของกรรมต่อปฐวีเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นผู้ให้เกิด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ชื่อว่ายังกรรมนั้นให้เป็นไป”

ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งกรรมที่เป็นปฐวี จบแล้ว

๘. ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา

๘. คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งชราและมรณะ

๔๙๕. เอการมฺมณาติ อิทํ อนารมฺมณตาสาธนวเสน สมฺปโยคลกฺขณาภาวสฺส อุทฺธฏตฺตา วุตฺตํ, น ตสฺเสว สมฺปโยคลกฺขณตฺตา.

๔๙๕. คำว่า เอการัมมณาติ (มีอารมณ์เดียว) นี้กล่าวไว้โดยยกเอาการไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุตต์ขึ้นมาเพื่อแสดงความเป็นอนารัมมณะ ไม่ใช่เพราะสิ่งนั้นมีลักษณะแห่งสัมปยุตต์

๔๙๖. อพฺยากตานนฺติ วิปากาพฺยากตานํ. อิตรตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

๔๙๖. คำว่า อพยากตานันติ (แห่งอพยากตธรรมทั้งหลาย) คือ แห่งวิบากอพยากตธรรมทั้งหลาย. ในที่อื่นไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย.

๔๙๗. ตนฺติ ‘‘อปริสุทฺธวณฺณตา ชราเยวา’’ติ วจนํ.

๔๙๗. คำว่า ตันติ (นั้น) คือ คำว่า 'ความเป็นผู้มีผิวพรรณไม่บริสุทธิ์นั่นแหละคือชรา'.

ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยชราและมรณะเป็นวิบาก จบแล้ว.

๑๐. วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม

๕๐๑. วิปาโก [Pg.120] วิปากสฺส ปจฺจโย โหนฺโต อญฺญมญฺญปจฺจโย โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ยสฺส วิปากสฺส วิปาโก อญฺญมญฺญปจฺจโย โหตี’’ติ. ‘‘ตปฺปจฺจยาปิ อญฺญสฺส วิปากสฺส อุปฺปตฺตึ สนฺธายา’’ติอาทิวจนโต ปน ชาติชรามรณาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโยติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ปุริมปฏิญฺญายาติ ‘‘วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโม’’ติ ปฏิญฺญาย. อิมสฺส โจทนสฺสาติ ‘‘วิปาโก จ วิปากธมฺมธมฺโม จา’’ติอาทินา ปวตฺตสฺส โจทนสฺส.

๕๐๑. วิบากเป็นปัจจัยแก่วิบาก ย่อมเป็นอัญญมัญญปัจจัย ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'วิบากของวิบากใด ย่อมเป็นอัญญมัญญปัจจัย'. ส่วนจากคำว่า 'แม้เพราะปัจจัยนั้น การเกิดขึ้นแห่งวิบากอื่น' เป็นต้น ย่อมอาจทราบได้ว่าเป็นอุปนิสสยปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะเป็นต้น. คำว่า ปุริมปฏิญญายาติ (ด้วยปฏิญญาในก่อน) คือ ด้วยปฏิญญาที่ว่า 'วิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม'. คำว่า อิมัสส โจทนัสสาติ (แห่งคำท้วงนี้) คือ แห่งคำท้วงที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'วิบากก็ดี ธรรมมีวิบากเป็นธรรมก็ดี'.

วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม จบแล้ว.

สตฺตมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาหมวดที่ ๗ จบแล้ว.

๘. อฏฺฐมวคฺโค

๘. หมวดที่ ๘

๑. ฉคติกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖

๕๐๓-๕๐๔. วณฺณา เอว นีลาทิวเสน นิภาตีติ วณฺณนิภา, วณฺณายตนนฺติ อตฺโถ. สณฺฐานํ ทีฆาทิ.

๕๐๓-๕๐๔. วรรณะนั่นเองย่อมปรากฏโดยอำนาจแห่งสีเขียวเป็นต้น ชื่อว่า วรรณนิภา หมายถึง วรรณายตนะ. สัณฐาน คือ ยาวเป็นต้น.

ฉคติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖ จบแล้ว.

๒. อนฺตราภวกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยอันตรภพ

๕๐๕. อนฺตรฏฺฐานานีติ อนฺตริกฏฺฐานานิ. นิวารกฏฺฐานานิ ภินฺทิตฺวา จ อากาเสน จ คมนโต. ยทิ โส ภวานํ อนฺตรา น สิยาติ โส อนฺตราภโว กามภวาทีนํ ภวานํ อนฺตเร ยทิ น ภเวยฺย. น นาม อนฺตราภโวติ ‘‘สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ นาม อนฺตราภโว’’ติ เอวํ ปวตฺตสฺส สกวาทิวจนสฺส ปฏิกฺเขเป การณํ นตฺถิ, ตสฺส ปฏิกฺเขเป การณํ หทเย ฐเปตฺวา น ปฏิกฺขิปติ, อถ โข ตถา อนิจฺฉนฺโต เกวลํ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตีติ อตฺโถ.

๕๐๕. คำว่า อันตรัฏฐานานีติ (สถานที่ในระหว่าง) คือ สถานที่ที่เป็นช่องว่าง. เพราะการทำลายสถานที่ที่ขวางกั้นแล้วไปทางอากาศ. คำว่า ยทิ โส ภวานํ อันตรา น สิยาติ (ถ้าอันตรภพนั้นไม่มีในระหว่างภพทั้งหลาย) คือ ถ้าอันตรภพนั้นไม่มีในระหว่างภพทั้งหลายมีกามภพเป็นต้น. คำว่า น นาม อันตรภาโวติ (อันตรภพไม่มีเลย) คือ ไม่มีเหตุในการปฏิเสธคำของฝ่ายตนที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'อันตรภพไม่มีโดยประการทั้งปวง', ท่านไม่ได้ปฏิเสธโดยตั้งเหตุในการปฏิเสธนั้นไว้ในใจ, แต่ที่ปฏิเสธนั้น ก็เพียงเพราะไม่ปรารถนาตามลัทธิของตนเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ.

๕๐๖. ชาตีติ น อิจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ.

๕๐๖. พึงประกอบความว่า 'ไม่ปรารถนาซึ่งชาติ'.

๕๐๗. เอวํ [Pg.121] ตํ ตตฺถ น อิจฺฉตีติ กามภวาทีสุ วิย ตํ จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรํ ตตฺถ อนฺตราภวาวตฺถาย น อิจฺฉติ. โส หิ ตสฺส ภาวิภวนิพฺพตฺตกกมฺมโต เอว ปวตฺตึ อิจฺฉติ, ตสฺมา ชาติชรามรณานิ อนิจฺจโต กุโต จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรา. อยญฺจ วาโท อนฺตราภววาทีนํ เอกจฺจานํ วุตฺโต. เย ‘‘อปฺปเกน กาเลน สตฺตาเหเนว วา ปฏิสนฺธึ ปาปุณาตี’’ติ วทนฺติ, เย ปน ‘‘ตตฺเถว จวิตฺวา อายาตีติ สตฺตสตฺตาหานี’’ติ วทนฺติ, เตหิ อนุญฺญาตาว จุติปฏิสนฺธิปรมฺปราติ เต อธุนาตนา ทฏฺฐพฺพา ปาฬิยํ ‘‘อนฺตราภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ อาคตตฺตา. ยถา เจตํ, เอวํ นิรยูปคาทิภาวมฺปิสฺส อธุนาตนา ปฏิชานนฺติ. ตถา หิ เต วทนฺติ ‘‘อุทฺธํปาโท ตุ นารโก’’ติอาทิ. ตตฺถ ยํ นิสฺสาย ปรวาที อนฺตราภวํ นาม ปริกปฺเปติ, ตํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายีติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิมสฺส หิ ‘‘อวิหาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา อคฺคมคฺคาธิคเมน อนวเสสกิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, อนฺตราปรินิพฺพายี’’ติ สุตฺตปทสฺส อยมตฺโถ, น อนฺตราภวภูโตติ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายีติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา’’ติ.

๕๐๗. คำว่า เอวํ ตํ ตตฺถ น อิจฺฉาติ (ไม่ปรารถนาสิ่งนั้นในที่นั้นอย่างนี้) คือ ไม่ปรารถนาการสืบต่อจุติและปฏิสนธินั้นในภาวะที่เป็นอันตรภพนั้น เหมือนในกามภพเป็นต้น. เพราะเขาปรารถนาการเป็นไปของสัตว์นั้นจากกรรมที่ยังภพให้เกิดขึ้นเท่านั้น เพราะฉะนั้น เมื่อชาติ ชรา และมรณะไม่เที่ยง การสืบต่อจุติและปฏิสนธิจะมีมาจากไหน. ก็วาทะนี้กล่าวหมายถึงอันตรภววาทีบางพวก. ชนเหล่าใดกล่าวว่า 'ย่อมถึงปฏิสนธิในเวลาอันน้อย หรือเพียง ๗ วันเท่านั้น' ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า 'จุติจากภพนั้นแล้วย่อมมา (เกิด) ใน ๗ สัปดาห์' การสืบต่อจุติและปฏิสนธิย่อมเป็นที่ยอมรับของชนเหล่านั้น ชนเหล่านั้นพึงทราบว่าเป็นพวกสมัยใหม่ เพราะมีมาในพระบาลีว่า 'สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิด ย่อมแก่ ย่อมตาย ย่อมจุติ ย่อมเข้าถึงในอันตรภพหรือ? ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น'. และชนสมัยใหม่เหล่านั้นย่อมยอมรับความเป็นผู้เข้าถึงนรกเป็นต้นของสัตว์นั้นด้วย. ดังที่พวกเขากล่าวว่า 'สัตว์นรกมีเท้าชี้ขึ้น' เป็นต้น. ในข้อนั้น เพื่อแสดงว่าปรวาทีอาศัยอะไรจึงกำหนดอันตรภพขึ้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'ถือเอาบทพระสูตรว่า อันตราปรินิพพายี โดยไม่แยบคาย'. เพราะอรรถของบทพระสูตรว่า 'อันตราปรินิพพายี' นี้คือ 'ในชั้นอวิหาเป็นต้น ย่อมปรินิพพานด้วยการบรรลุอริยมรรคอันสูงสุดในระหว่าง คือไม่ล่วงเลยกึ่งอายุในภพนั้นๆ ด้วยการปรินิพพานอันไม่มีกิเลสเหลืออยู่' ไม่ใช่เป็นผู้เกิดในอันตรภพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ถือเอาบทพระสูตรว่า อันตราปรินิพพายี โดยไม่แยบคาย'.

เย ปน ‘‘สมฺภเวสีติ วจนโต อตฺเถว อนฺตราภโว. โส หิ สมฺภวํ อุปปตฺตึ เอสตีติ สมฺภเวสี’’ติ วทนฺติ, เตปิ เย ภูตาว น ปุน ภวิสฺสนฺติ, เต ขีณาสวา ‘‘ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภูตา’’ติ วุตฺตา. ตพฺพิธุรตาย สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสิโน, อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา เสกฺขา ปุถุชฺชนา. จตูสุ วา โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, อณฺฑโกสโต วตฺถิโกสโต จ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชโอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, ตโต ปรํ ภูตา นามาติ เอวํ อุชุเก ปาฬิอนุคเต อตฺเถ สติ กึ อนิทฺธาริตสฺส ปตฺถิเยน อนฺตราภเวน อตฺตภาเวน ปริกปฺปิเตน ปโยชนนฺติ ปฏิกฺขิปิตพฺพา.

ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า 'เพราะมีพระดำรัสว่า สัมภเวสี อันตรภพจึงมีอยู่จริง เพราะสัมภเวสีนั้นย่อมแสวงหาภพคือการอุบัติ' ชนเหล่านั้น (ควรถูกคัดค้านว่า) พระขีณาสพทั้งหลายผู้เป็นผู้เกิดแล้วและจะไม่เกิดอีก ถูกเรียกว่า 'ภูตะ' ในคำว่า 'เพื่อความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลายผู้เกิดแล้ว' นี้. ส่วนผู้ที่แสวงหาภพเพราะมีความเป็นไปตรงกันข้ามกับพระขีณาสพเหล่านั้น คือพระเสกขะและปุถุชนผู้ยังละสังโยชน์ในภพไม่ได้ ชื่อว่า 'สัมภเวสี'. หรือสัตว์ที่เกิดในกำเนิด ๔ คือ อัณฑชะและชลาพุชะ ตราบใดที่ยังไม่ออกจากเปลือกไข่และถุงรก ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' เมื่อออกจากเปลือกไข่และถุงรกแล้ว ชื่อว่า 'ภูตะ'. ส่วนสัตว์สังเสทชะและโอปปาติกะ ในขณะจิตแรกชื่อว่า 'สัมภเวสี' ตั้งแต่ขณะจิตที่สองเป็นต้นไปชื่อว่า 'ภูตะ'. หรือสัตว์ทั้งหลายเกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดที่ยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากนั้น ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' หลังจากนั้นชื่อว่า 'ภูตะ'. เมื่อมีความหมายที่ตรงตามพระบาลีอย่างชัดเจนเช่นนี้ จะมีประโยชน์อะไรกับการกำหนดอัตภาพอันเป็นอันตรภพที่ยังไม่แน่นอนและเป็นที่ปรารถนา (ของพวกท่าน) เล่า? จึงควรปฏิเสธเสีย.

ยํ [Pg.122] ปเนเก ‘‘สนฺตานวเสน ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเรสุ ปาตุภาโว ทิฏฺโฐ. ยถา ตํ วีหิอาทิอวิญฺญาณกสนฺตาเน, เอวํ สวิญฺญาณกสนฺตาเนปิ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเร ปาตุภาเวน ภวิตพฺพํ. อยญฺจ นโย สติ อนฺตราภเว ยุชฺชติ, นาญฺญถา’’ติ ยุตฺตึ วทนฺติ, เตหิ อิทฺธิมโต เจโตวสิปฺปตฺตสฺส จิตฺตานุคติกํ กายํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส ขเณน พฺรหฺมโลกโต อิธูปสงฺกมเน อิโต วา พฺรหฺมโลกูปคมเน ยุตฺติ วตฺตพฺพา. ยทิ สพฺพตฺเถว วิจฺฉินฺนเทเส ธมฺมานํ ปวตฺติ น อิจฺฉิตา, ยทิปิ สิยา ‘‘อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสโย อจินฺเตยฺโย’’ติ, ตํ อิธาปิ สมานํ ‘‘กมฺมวิปาโก อจินฺเตยฺโย’’ติ วจนโต, ตสฺมา ตํ เตสํ มติมตฺตเมว. อจินฺเตยฺยสภาวา หิ สภาวธมฺมา, เต กตฺถจิ ปจฺจยวเสน วิจฺฉินฺนเทเส ปาตุภวนฺติ, กตฺถจิ อวิจฺฉินฺนเทเส จ. ตถา หิ มุขโฆสาทีหิ ปจฺจเยหิ อญฺญสฺมึ เทเส อาทาสปพฺพตปเทสาทิเก ปฏิพิมฺพปฏิโฆสาทิกํ นิพฺพตฺตมานํ ทิฏฺฐนฺติ.

ส่วนชนบางพวกกล่าวอ้างเหตุผลว่า 'การปรากฏของธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยกระแสอย่างไม่ขาดสายในที่ต่าง ๆ ย่อมเห็นกันอยู่ เหมือนในกระแสของสิ่งไม่มีวิญญาณมีข้าวเปลือกเป็นต้นฉันใด แม้ในกระแสของสิ่งมีวิญญาณ ก็ย่อมต้องมีการปรากฏอย่างไม่ขาดสายในที่ต่าง ๆ ฉันนั้น และนัยนี้ย่อมสมเหตุสมผลเมื่อมีอันตรภพเท่านั้น จะเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้' ชนเหล่านั้นควรกล่าวถึงเหตุผลในการที่ผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงความชำนาญในเจโตวสี ผู้อธิษฐานกายให้เป็นไปตามจิต สามารถมาสู่โลกนี้จากพรหมโลก หรือไปสู่พรหมโลกจากโลกนี้ได้ในชั่วขณะเดียว หากไม่ประสงค์ให้ธรรมดำเนินไปในที่ที่ขาดตอนกันในทุกกรณี แม้จะกล่าวว่า 'วิสัยแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์เป็นอจินไตย' ก็ตาม ข้อนั้นก็ย่อมเสมอเหมือนกันในที่นี้ด้วย เพราะมีคำกล่าวว่า 'วิบากแห่งกรรมเป็นอจินไตย' ฉะนั้น ข้อนั้นจึงเป็นเพียงความเห็นของชนเหล่านั้นเท่านั้น เพราะสภาวธรรมทั้งหลายมีสภาวะเป็นอจินไตย ธรรมเหล่านั้นบางอย่างย่อมปรากฏในที่ที่ขาดตอนกันโดยอาศัยปัจจัย บางอย่างก็ปรากฏในที่ที่ไม่ขาดตอนกัน ดังที่เห็นกันอยู่ว่า เงาและเสียงสะท้อนเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในที่อื่น เช่น ในกระจกและซอกเขาเป็นต้น โดยอาศัยปัจจัยมีใบหน้าและเสียงเป็นต้น

เอตฺถาห – ปฏิพิมฺพํ ตาว อสิทฺธตฺตา อสทิสตฺตา จ น นิทสฺสนํ. ปฏิพิมฺพญฺหิ นาม อญฺญเทว รูปนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ อสิทฺธเมตํ. สิทฺธิยมฺปิ อสทิสตฺตา น นิทสฺสนํ สิยา เอกสฺมึ ฐาเน ทฺวินฺนํ สหฐานาภาวโต. ยตฺเถว หิ อาทาสรูปํ ปฏิพิมฺพรูปญฺจ ทิสฺสติ, น จ เอกสฺมึ เทเส รูปทฺวยสฺส สหภาโว ยุตฺโต นิสฺสยภูตเทสโต, อสทิสญฺเจตํ สนฺธานโต. น หิ มุขสฺส ปฏิพิมฺพสนฺธานภูตํ อาทาสสนฺธานสมฺพนฺธตฺตา สนฺธานํ อุทฺทิสฺส อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเร ปาตุภาโว วุจฺจติ, น อสนฺตานนฺติ อสมานเมว ตนฺติ.

ในข้อนี้ (อีกฝ่าย) กล่าวว่า – เงา (ภาพสะท้อน) นั้นไม่เป็นตัวอย่าง เพราะยังไม่เป็นที่ยอมรับและเพราะไม่เหมือนกัน เพราะการที่เงาชื่อว่าเกิดขึ้นเป็นรูปอื่นนั้น ยังไม่เป็นที่ยอมรับ แม้จะยอมรับว่าเกิดขึ้นได้ ก็ไม่เป็นตัวอย่าง เพราะไม่เหมือนกัน เนื่องจากรูปสองอย่างไม่อาจตั้งอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันได้ เพราะในที่ใดปรากฏรูปกระจกและรูปเงา ในที่นั้นการที่รูปสองอย่างจะอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันย่อมไม่สมควรเพราะมีที่อาศัยต่างกัน และสิ่งนี้ก็ไม่เหมือนกันในแง่ของความสืบต่อ เพราะการปรากฏในที่อื่นอย่างไม่ขาดสายนั้น มิได้กล่าวหมายถึงความสืบต่อ (ของเงา) ที่เป็นความสืบต่อของใบหน้า เพราะความสืบต่อ (ของเงา) นั้นสัมพันธ์กับความสืบต่อของกระจก และมิใช่กล่าวว่าไม่ใช่ความสืบต่อ ดังนั้น อุปมานี้จึงไม่เหมือนกันเลย

ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘ปฏิพิมฺพํ นาม อญฺญเทว รูปนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ อสิทฺธํ เอกสฺมึ ฐาเน ทฺวินฺนํ สหฐานภาวโต’’ติ, ตยิทํ อสนฺตานเมว สหฐานํ โจทิตํ ภินฺนนิสฺสยตฺตา. น หิ ภินฺนนิสฺสยานํ สหฐานํ อตฺถิ. ยถา อเนเกสํ มณิทีปาทีนํ ปภารูปํ เอกสฺมึ ปเทเส ปวตฺตมานํ อจฺฉิตมานตาย นิรนฺตรตาย จ อภินฺนฏฺฐานํ วิย ปญฺญายติ, ภินฺนนิสฺสยตฺตา ปน ภินฺนฏฺฐานเมว ตํ, คหณวิเสเสน ตถาอภินฺนฏฺฐานมตฺตํ, เอวํ อาทาสรูปปฏิพิมฺพรูเปสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. ตาทิสปจฺจยสมวาเยน หิ ตตฺถ ตํ อุปฺปชฺชติ เจว วิคจฺฉติ จ, เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส โคจรภาวูปคมนโต. อญฺญถา อาโลเกน วินาปิ ปญฺญาเยยฺย, จกฺขุวิญฺญาณสฺส วา น โคจโร วิย สิยา. ตสฺส ปน สามคฺคิยา [Pg.123] โส อานุภาโว, ยํ ตถา ทสฺสนํ โหตีติ. อจินฺเตยฺโย หิ ธมฺมานํ สามตฺถิยเภโทติ วทนฺเตนปิ อยเมวตฺโถ สาธิโต ภินฺนนิสฺสยสฺสปิ อภินฺนฏฺฐานสฺส วิย อุปฏฺฐานโต. เอเตเนว อุทกาทีสุ ปฏิพิมฺพรูปาภาวโจทนา ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา.

ในข้อนั้น ที่กล่าวว่า 'การที่เงาชื่อว่าเกิดขึ้นเป็นรูปอื่นนั้น ยังไม่เป็นที่ยอมรับ เพราะรูปสองอย่างไม่อาจตั้งอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันได้' นั้น การตั้งอยู่ร่วมกันที่ถูกคัดค้านนี้เป็นสิ่งที่ไม่ใช่ความสืบต่อ เพราะมีที่อาศัยต่างกัน เพราะการตั้งอยู่ร่วมกันของสิ่งที่มีที่อาศัยต่างกันนั้นไม่มีอยู่จริง เหมือนอย่างรูปแสงสว่างของแก้วมณีและประทีปเป็นต้นจำนวนมาก ที่ดำเนินไปในที่เดียวกัน ย่อมปรากฏราวกับเป็นที่เดียวกันเพราะความไม่ขาดสายและความต่อเนื่อง แต่โดยความเป็นจริงแล้ว สิ่งนั้นเป็นที่ต่างกันเพราะมีที่อาศัยต่างกัน เป็นเพียงที่ที่ปรากฏว่าไม่ต่างกันโดยลักษณะการรับรู้เท่านั้น พึงเห็นในรูปกระจกและรูปเงาด้วยนัยนี้ เพราะสิ่งนั้นย่อมเกิดขึ้นและดับไปในที่นั้นด้วยการประชุมกันของปัจจัยเช่นนั้น และสิ่งนี้ควรยอมรับได้เพราะเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ มิฉะนั้นแล้ว สิ่งนั้นก็จะปรากฏได้แม้ไม่มีแสงสว่าง หรืออาจจะไม่เป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณก็ได้ แต่ด้วยความพร้อมเพรียงกันของสิ่งนั้น จึงมีอานุภาพที่ทำให้ปรากฏเช่นนั้น แม้ด้วยการกล่าวว่า 'ความแตกต่างแห่งความสามารถของธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย' ก็ย่อมสำเร็จความหมายนี้ เพราะปรากฏราวกับเป็นที่เดียวกันแม้จะมีที่อาศัยต่างกัน ด้วยเหตุนี้ ข้อโต้แย้งเรื่องการไม่มีรูปเงาในน้ำเป็นต้น ก็พึงทราบว่าถูกปฏิเสธแล้ว

สิทฺเธ จ ปฏิพิมฺพรูเป ตสฺส นิทสฺสนภาโว สิทฺโธเยว โหติ เหตุผลานํ วิจฺฉินฺนเทสตาวิภาวนโต. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อสทิสตฺตา น นิทสฺสน’’นฺติ, ตทยุตฺตํ. กสฺมา? น หิ นิทสฺสนํ นาม นิทสฺสิตพฺเพน สพฺพทา สทิสเมว โหติ. จุติกฺขนฺธาธานโต วิจฺฉินฺนเทเส อุปปตฺติกฺขนฺธา ปาตุภวนฺตีติ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธนตฺถํ มุขรูปโต วิจฺฉินฺเน ฐาเน ตสฺส ผลภูตํ ปฏิพิมฺพรูปํ นิพฺพตฺตตีติ เอตฺถ ตสฺส นิทสฺสนตฺถสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอเตน อสนฺตานโจทนา ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา.

และเมื่อรูปเงาเป็นที่ยอมรับแล้ว การที่รูปเงานั้นเป็นตัวอย่างก็ย่อมเป็นที่ยอมรับด้วย เพราะแสดงให้เห็นถึงความเป็นที่ต่างกันของเหตุและผล ส่วนที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นตัวอย่างเพราะไม่เหมือนกัน' นั้นไม่สมควร เพราะเหตุใด? เพราะตัวอย่างนั้นไม่จำเป็นต้องเหมือนกับสิ่งที่ถูกยกมาเป็นตัวอย่างเสมอไป เพื่อพิสูจน์เนื้อความที่ว่า 'อุปปัตติขันธ์ย่อมปรากฏในที่ที่ขาดตอนจากจุติขันธ์' จึงมีความประสงค์จะยกรูปเงาซึ่งเป็นผลของรูปใบหน้า ที่เกิดขึ้นในที่ที่ขาดตอนจากรูปใบหน้า มาเป็นตัวอย่างในที่นี้ ด้วยเหตุนี้ ข้อคัดค้านเรื่องความไม่สืบต่อกัน จึงพึงทราบว่าถูกปฏิเสธแล้ว

ยสฺมา วา มุขปฏิพิมฺพรูปานํ เหตุผลภาโว สิทฺโธ, ตสฺมาปิ สา ปฏิกฺขิตฺตาว โหติ. เหตุผลภาวสมฺพนฺเธสุ หิ สนฺตานโวหาโร. ยถาวุตฺตทฺวีหิการเณหิ ปฏิพิมฺพํ อุปฺปชฺชติ พิมฺพโต อาทาสโต จ, น เจวํ อุปปตฺติกฺขนฺธานํ วิจฺฉินฺนเทสุปฺปตฺติ. ยถา เจตฺถ ปฏิพิมฺพรูปํ นิทสฺสิตํ, เอวํ ปฏิโฆสทีปมุทฺทาทโยปิ นิทสฺสิตพฺพา. ยถา หิ ปฏิโฆสทีปมุทฺทาทโย สทฺทาทิเหตุกา โหนฺติ, อญฺญตฺร อคนฺตฺวา โหนฺติ, เอวเมว อิทํ จิตฺตนฺติ.

หรือเพราะความเป็นเหตุเป็นผลกันของรูปใบหน้าและรูปเงาเป็นที่ยอมรับแล้ว ข้อโต้แย้งนั้นจึงถูกปฏิเสธแล้ว เพราะคำว่า 'ความสืบต่อ' ย่อมใช้ในความสัมพันธ์ที่เป็นเหตุเป็นผลกัน รูปเงาย่อมเกิดขึ้นจากเหตุ ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว คือจากรูปต้นแบบและจากกระจก แต่การเกิดขึ้นของอุปปัตติขันธ์ในที่ที่ขาดตอนกันนั้นไม่เป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างที่รูปเงาถูกยกมาเป็นตัวอย่างในที่นี้ แม้เสียงสะท้อน ประทีป และตราประทับเป็นต้น ก็พึงยกมาเป็นตัวอย่างด้วย เพราะเสียงสะท้อน ประทีป และตราประทับเป็นต้น ย่อมมีเสียงเป็นต้นเป็นเหตุ และย่อมเกิดขึ้นในที่อื่นโดยไม่ต้องไป (จากที่เดิม) ฉันใด จิตนี้ก็ฉันนั้น

อปิจายํ อนฺตราภววาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ – ยทิ ‘‘ธมฺมานํ วิจฺฉินฺนเทสุปฺปตฺติ น ยุตฺตา’’ติ อนฺตราภโว ปริกปฺปิโต, ราหุอาทีนํ สรีเร กถมเนกโยชนสหสฺสนฺตริเกสุ ปาทฏฺฐานหทยฏฺฐาเนสุ กายวิญฺญาณมโนวิญฺญาณุปฺปตฺติ วิจฺฉินฺนเทเส ยุตฺตา. ยทิ เอกสนฺตานภาวโต, อิธาปิ ตํสมานํ. น เจตฺถ อรูปธมฺมภาวโต อลํ ปริหาราย ปญฺจโวกาเร รูปารูปธมฺมานํ อญฺญมญฺญํ สมฺพนฺธตฺตา. วตฺตมาเนหิ ตาว ปจฺจเยหิ วิจฺฉินฺนเทเส ผลสฺส อุปฺปตฺติ สิทฺธา, กิมงฺคํ ปน อตีเตหิ ปญฺจโวการภเวหิ. ยตฺถ วิปากวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย, ตตฺถสฺส นิสฺสยภูตสฺส วตฺถุสฺส สหภาวีนญฺจ ขนฺธานํ สมฺภโวติ ลทฺโธกาเสน กมฺมุนา นิพฺพตฺติยมานสฺส อวเสสปจฺจยนฺตรสหิตสฺส วิปากวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยํ นาลํ วิจฺฉินฺนเทสตา วิพนฺธาย. ยถา จ อเนกกปฺปสหสฺสนฺตริกาปิ จุติกฺขนฺธา อุปปตฺติกฺขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจโยติ น กาลทูรตา, เอวํ อเนกโยชนสหสฺสนฺตริกาปิ เต เตสํ อนนฺตรปจฺจโย โหนฺตีติ น เทสทูรตา. เอวํ [Pg.124] จุติกฺขนฺธนิโรธานนฺตรํ อุปปตฺติฏฺฐาเน ปจฺจยนฺตรสมวาเยน ปฏิสนฺธิกฺขนฺธา ปาตุภวนฺตีติ นตฺเถว อนฺตราภโว. อสติ จ ตสฺมึ ยํ ตสฺส เกจิ ‘‘ภาวิภวนิพฺพตฺตกกมฺมุโน ตโต เอว ภาวิปุริมกาลภวากาโร สชาติสุทฺธทิพฺพจกฺขุโคจโร อหีนินฺทฺริโย เกนจิ อปฺปฏิหตคมโน คนฺธาหาโร’’ติ เอวมาทิการณาการาทึ วณฺเณนฺติ, ตํ วญฺฌาตนยสฺส รสฺสทีฆสามตาทิวิวาทสทิสนฺติ เวทิตพฺพํ.

อนึ่ง ผู้กล่าวว่ามีอันตรภพนี้ พึงถูกถามอย่างนี้ว่า ถ้าอันตรภพถูกกำหนดขึ้นเพราะ 'การเกิดขึ้นของธรรมในที่ที่ขาดตอนไม่สมควร' ไฉนการเกิดขึ้นของกายวิญญาณและมโนวิญญาณในที่ตั้งเท้าและที่ตั้งหัวใจซึ่งมีระยะห่างกันหลายพันโยชน์ในร่างกายของราหูเป็นต้น จึงสมควรในที่ที่ขาดตอนเล่า? ถ้าเพราะความเป็นสันดานเดียวกัน แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน และในที่นี้ก็ไม่สามารถแก้ต่างได้ด้วยความเป็นอรูปธรรม เพราะรูปธรรมและอรูปธรรมในปัญจโวการภพมีความสัมพันธ์กัน การเกิดขึ้นของผลในที่ที่ขาดตอนด้วยปัจจัยในปัจจุบันก็สำเร็จแล้ว จะกล่าวอะไรถึงปัญจโวการภพในอดีตเล่า? ในที่ใดมีปัจจัยของวิบากวิญญาณ ในที่นั้นย่อมมีการเกิดขึ้นของวัตถุที่เป็นที่อาศัยและขันธ์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกัน ดังนั้น ความขาดตอนแห่งสถานที่ไม่สามารถขัดขวางการเกิดขึ้นของวิบากวิญญาณที่กรรมอันได้โอกาสให้เกิดแล้วพร้อมด้วยปัจจัยอื่นที่เหลือได้ เหมือนจุติขันธ์ที่ห่างกันหลายพันกัปก็เป็นอนันตรปัจจัยของอุปปัตติขันธ์ จึงไม่เป็นความไกลโดยกาล ฉันใด แม้จุติขันธ์ที่ห่างกันหลายพันโยชน์ก็เป็นอนันตรปัจจัยของอุปปัตติขันธ์ จึงไม่เป็นความไกลโดยประเทศ ฉันนั้น เมื่อจุติขันธ์ดับไปแล้ว ปฏิสนธิขันธ์ก็ปรากฏขึ้นในที่เกิดด้วยการประชุมกันของปัจจัยอื่น จึงไม่มีอันตรภพ และเมื่อไม่มีอันตรภพนั้น การที่บางคนพรรณนาถึงเหตุและอาการเป็นต้นของอันตรภพนั้นว่า 'อาการแห่งภพในกาลก่อนแห่งภพที่จะเกิดต่อไปจากกรรมผู้ให้เกิดภพที่จะเกิดนั้นนั่นเอง เป็นวิสัยแห่งทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ของสัตว์ผู้มีชาติเดียวกัน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง มีการไปไม่ถูกขัดขวางโดยใครๆ มีกลิ่นเป็นอาหาร' ดังนี้เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนกับการโต้เถียงเรื่องความสั้น ความยาว และความดำเป็นต้นของบุตรหญิงหมัน

อนฺตราภวกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องอันตรภพ จบแล้ว

๓. กามคุณกถาวณฺณนา

๓. คำอธิบายเรื่องกามคุณ

๕๑๐. สพฺเพปีติ กุสลากุสลกฺขนฺธาทโยปิ. เตสมฺปิ หิ อาลมฺพนตฺถิกตาลกฺขณสฺส กตฺตุกมฺยตาฉนฺทสฺส วเสน สิยา กมนฏฺฐตาติ อธิปฺปาโย. ธาตุกถายํ ‘‘กามภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต. กติหิ อสงฺคหิโต? น เกหิจิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา อสงฺคหิโต’’ติ อาคตตฺตา อาห ‘‘อุปาทินฺนกฺขนฺธานเมว กามภวภาโว ธาตุกถายํ ทสฺสิโต’’ติ. ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท, ตทญฺญคณนนิวตฺตนตฺโถติ ‘‘ปญฺจ กามคุณา’’ติ วจนํ ตโต อญฺเญสํ ตพฺภาวํ นิวตฺเตตีติ อาห ‘‘ปญฺเจว กามโกฏฺฐาสา กาโมติ วุตฺตา’’ติ. ตโต เอว กามธาตูติ วจนํ น อญฺญสฺส นามํ, เตสํเยว นามนฺติ อตฺโถ. ตยิทํ ปรวาทิโน มติมตฺตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยนา’’ติ. เอวํ วจนมตฺตนฺติ เอวํ ‘‘ปญฺจิเม กามคุณา’’ติ วจนมตฺตํ นิสฺสาย, น ปนตฺถสฺส อวิปรีตํ อตฺถนฺติ อตฺโถ.

๕๑๐. คำว่า 'แม้ทั้งหมด' หมายถึง แม้กุศลและอกุศลขันธ์เป็นต้น อธิบายว่า แม้สิ่งเหล่านั้นก็พึงมีความเป็นที่ไปได้ ด้วยอำนาจแห่งฉันทะคือความใคร่เพื่อจะทำซึ่งมีลักษณะคือความต้องการอารมณ์ เพราะมีคำกล่าวไว้ในธาตุกถาว่า 'กามภพสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗ ไม่สงเคราะห์ด้วยเท่าไร? ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ใดๆ ด้วยอายตนะ ๑ ด้วยธาตุ ๑' จึงกล่าวว่า 'ความเป็นกามภพของอุปาทินนขันธ์เท่านั้น แสดงไว้ในธาตุกถา' คำว่า '๕' เป็นการกำหนดจำนวน เพื่อห้ามจำนวนอื่นจากนั้น ดังนั้น คำว่า 'กามคุณ ๕' ย่อมห้ามความเป็นกามคุณของสิ่งอื่นจากนั้น จึงกล่าวว่า 'กาม ๕ ส่วนเท่านั้น เรียกว่ากาม' เพราะเหตุนั้น คำว่า 'กามธาตุ' จึงไม่ใช่ชื่อของสิ่งอื่น แต่เป็นชื่อของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง คำว่า 'ด้วยความหมายนี้' ตรัสไว้หมายถึงเป็นเพียงความเห็นของปรวาที คำว่า 'เป็นเพียงคำกล่าว' หมายถึง อาศัยเพียงคำกล่าวว่า 'กามคุณ ๕ เหล่านี้' เท่านั้น แต่ไม่ใช่ว่ามีเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อน

กามคุณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องกามคุณ จบแล้ว

๕. รูปธาตุกถาวณฺณนา

๕. คำอธิบายเรื่องรูปธาตุ

๕๑๕-๕๑๖. รูปธาตูติ วจนโตติ ‘‘กามธาตุรูปธาตุอรูปธาตู’’ติ เอตฺถ รูปธาตูติ วุตฺตตฺตา. รูปีธมฺเมเหวาติ รุปฺปนสภาเวหิเยว ธมฺเมหิ. ‘‘ตโยเม ภวา’’ติอาทินา ปริจฺฉินฺนาติ ตโยเม ภวา[Pg.125], ติสฺโส ธาตุโยติ จ เอวํ ปริจฺฉินฺนา. ‘‘ธาตุยา อาคตฏฺฐาเน ภเวน ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ, ภวสฺส อาคตฏฺฐาเน ธาตุยา ปริจฺฉินฺทิตพฺพ’’นฺติ หิ วุตฺตํ, ตสฺมา กามรูปารูปาวจรธมฺมาว ตํตํภุมฺมภาเวน ปริจฺฉินฺนา เอวํ วุตฺตา.

๕๑๕-๕๑๖. คำว่า 'รูปธาตุ' เพราะคำว่า 'รูปธาตุ' ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า 'กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ' คำว่า 'ด้วยรูปธรรมเท่านั้น' หมายถึง ด้วยธรรมทั้งหลายที่มีสภาพอันย่อมสลายไปเท่านั้น คำว่า 'ถูกกำหนดด้วยคำว่า ภพ ๓ เหล่านี้ เป็นต้น' หมายถึง ภพ ๓ เหล่านี้ และธาตุ ๓ เหล่านี้ ถูกกำหนดไว้อย่างนี้ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'ในที่ที่ธาตุมาถึง พึงกำหนดด้วยภพ ในที่ที่ภพมาถึง พึงกำหนดด้วยธาตุ' เพราะเหตุนั้น ธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจรเท่านั้น ถูกกำหนดด้วยความเป็นภูมิของตนๆ จึงกล่าวไว้อย่างนี้

รูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องรูปธาตุ จบแล้ว

๖. อรูปธาตุกถาวณฺณนา

๖. คำอธิบายเรื่องอรูปธาตุ

๕๑๗-๕๑๘. ปุริมกถายนฺติ รูปธาตุกถายํ. อวิเสเสนาติ ปวตฺติฏฺฐานวเสน วิเสสํ อกตฺวา.

๕๑๗-๕๑๘. คำว่า 'ในเรื่องก่อน' หมายถึง ในรูปธาตุกถา คำว่า 'โดยไม่จำแนก' หมายถึง โดยไม่ทำความแตกต่างกันโดยที่ตั้งแห่งการเป็นไป

อรูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องอรูปธาตุ จบแล้ว

๗. รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา

๗. คำอธิบายเรื่องอายตนะในรูปธาตุ

๕๑๙. โอกาสภาเวนาติ วตฺถุภาเวน. ตถาวิธนฺติ ฆานาทิอาการํ.

๕๑๙. คำว่า 'โดยความเป็นโอกาส' หมายถึง โดยความเป็นวัตถุ คำว่า 'มีลักษณะเช่นนั้น' หมายถึง มีลักษณะเป็นฆานะเป็นต้น

รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องอายตนะในรูปธาตุ จบแล้ว

๘. อรูเปรูปกถาวณฺณนา

๘. คำอธิบายเรื่องรูปในอรูป

๕๒๔-๕๒๖. นิสฺสรณํ นาม นิสฺสริตพฺเพ สติ โหติ, น อสติ, ตสฺมา ‘‘อรูปภเว สุขุมรูปํ อตฺถิ, ยโต นิสฺสรณํ ตํ อารุปฺป’’นฺติ อาห.

๕๒๔-๕๒๖. ชื่อว่านิสสรณะ (การสลัดออก) ย่อมมีเมื่อมีสิ่งที่พึงสลัดออก ไม่ใช่เมื่อไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในอรูปภพมีรูปที่ละเอียดอ่อนอยู่ ซึ่งอรูปภพนั้นเป็นที่สลัดออกไปจากรูปนั้น'

อรูเปรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องรูปในอรูป จบแล้ว

๙. รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา

๙. คำอธิบายเรื่องรูปเป็นกรรม

๕๒๗-๕๓๗. ปกปฺปยมานาติ ปกาเรหิ กปฺปยมานา อตฺตโน สมฺปยุตฺตานญฺจ กิจฺจํ สมตฺถยมานา. เตนาห ‘‘สมฺปยุตฺเตสุ อธิกํ พฺยาปารํ กุรุมานา’’ติ.

๕๒๗-๕๓๗. คำว่า 'ปะกัปปะยะมานา' หมายถึง อันบุคคลกำหนดอยู่โดยอาการต่างๆ และทำให้กิจของตนและธรรมที่ประกอบกันสำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'กระทำความขวนขวายอย่างยิ่งในธรรมที่ประกอบกัน'

รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องรูปเป็นกรรม จบแล้ว

๑๐. ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา

๑๐. คำอธิบายเรื่องชีวิตินทรีย์

๕๔๐. อนฺตํ [Pg.126] คเหตฺวา วทตีติ ‘‘อตฺถิ อรูปธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา, อตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ ตสฺมึ ปญฺเห ‘‘อตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ อิมํ อนฺตํ ปริโยสานํ คเหตฺวา วทติ. วตฺตุํ ยุตฺโต สมุทายสฺส อิจฺฉนฺโต ตทวยวสฺส อิจฺฉตีติ. น หิ อวยเวหิ วินา สมุทาโย นาม อตฺถิ.

๕๔๐. คำว่า 'กล่าวโดยถือเอาที่สุด' หมายถึง ในปัญหานั้นที่ว่า 'อรูปธรรมมีอายุ ความตั้งอยู่ การยังชีวิตให้เป็นไป การประคับประคอง การดำเนินไป การเป็นไป การรักษา และมีอรูปชีวิตินทรีย์' ท่านกล่าวโดยถือเอาที่สุดคือส่วนท้ายว่า 'มีอรูปชีวิตินทรีย์' ผู้ที่ประสงค์จะกล่าวถึงส่วนรวม ย่อมชื่อว่าประสงค์ถึงส่วนย่อยของส่วนรวมนั้นด้วย เพราะไม่มีส่วนรวมที่ปราศจากส่วนย่อย

๕๔๑. ตเมวาติ อรูปํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตเมว.

๕๔๑. คำว่า 'สิ่งนั้นนั่นเอง' หมายถึง อรูปที่ปราศจากจิตเท่านั้น

๕๔๒. ตทาปีติ สมาปชฺชนวุฏฺฐานกาเลปิ.

๕๔๒. คำว่า 'แม้ในกาลนั้น' หมายถึง แม้ในกาลแห่งการเข้าและออกจากสมาบัติ

๕๔๔-๕๔๕. โส ยุตฺโต ทฺวินฺนํ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ สกสมเย อิจฺฉิตตฺตา.

๕๔๔-๕๔๕. สิ่งนั้นสมควรแล้ว เพราะปรารถนาชีวิตินทรีย์ทั้งสอง คือ รูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ในสมัยของตน

ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องชีวิตินทรีย์ จบแล้ว

๑๑. กมฺมเหตุกถาวณฺณนา

๑๑. คำอธิบายเรื่องกรรมเหตุ

๕๔๖. ‘‘ปาณาติปาตกมฺมสฺส เหตู’’ติอาทิกสฺส ปริหานิกถายํ อนาคตตฺตา โย ตตฺถ อาคตนโย, ตเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘เสสนฺติ…เป… วทตี’’ติ อาห. สมฺปฏิจฺฉนวจนนฺติ สมฺปฏิจฺฉาปนวจนํ. ตํ ปรวาทึ. ตํตํลทฺธิสมฺปฏิจฺฉาปนํ วา คาหาปนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกฺข’’นฺติอาทิมาห.

๕๔๖. เพราะไม่ได้มาในปริหานิกถาที่กล่าวถึง 'เหตุแห่งกรรมปาณาติบาต' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือ...เป...กล่าว' โดยแสดงนัยที่มาในที่นั้นนั่นเอง คำว่า สัมปฏิจฉันนะ ได้แก่ คำที่ทำให้ยอมรับ คือทำให้ฝ่ายอื่นยอมรับ เพื่อแสดงว่าเป็นการทำให้ยอมรับหรือทำให้ยึดถือลัทธินั้นๆ จึงกล่าวว่า 'ฝ่าย' เป็นต้น

กมฺมเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาเรื่องกรรมเหตุกถา จบแล้ว

อฏฺฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอัฏฐมวรรค จบแล้ว

๙. นวมวคฺโค

๙. นวมวรรค

๑. อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา

๑. การพรรณนาอานิสังสทัสสาวีกถา

๕๔๗. ทฏฺฐพฺพสฺส อาทีนวโต อานิสํสโต จ ยทิปิ ปรวาทินา ปจฺฉา นานาจิตฺตวเสน ปฏิญฺญาตํ, ปุพฺเพ ปน เอกโต กตฺวา ปฏิชานิ, น จ [Pg.127] ตํ ลทฺธึ ปริจฺจชิ. เตนสฺส อธิปฺปายมทฺทนํ ยุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘อนิจฺจ…เป… ปฏิญฺญาตตฺตา’’ติ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณกรณวเสน, น กิจฺจนิปฺผตฺติวเสนาติ อธิปฺปาโย. อิทํ อานิสํสกถานุยุญฺชนํ อานิสํสทสฺสนญฺจ. ญาณํ วิปสฺสนา ปฏิเวธญาณสฺส วิย อนุโพธญาณสฺสปิ ยถารหํ ปวตฺตินิวตฺตีสุ กิจฺจกรณํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

๕๔๗. แม้ว่าปรวาทีจะปฏิญญาไว้ด้วยอำนาจแห่งจิตที่ต่างกันในภายหลังถึงโทษและอานิสงส์ของสิ่งที่ควรเห็น แต่ก่อนได้ปฏิญญาไว้รวมกัน และไม่ได้ละทิ้งลัทธินั้น เพราะฉะนั้น การบดขยี้อัธยาศัยของเขาย่อมสมควร พึงทราบอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะปฏิญญาว่าไม่เที่ยง...เป...' คำว่า โดยความเป็นอารมณ์ คือ โดยความเป็นเครื่องกระทำอารมณ์ ไม่ใช่โดยความสำเร็จกิจ นี้เป็นอธิบาย นี้คือการประกอบตามเรื่องอานิสงส์และการเห็นอานิสงส์ คำว่า ญาณ คือ วิปัสสนาญาณ ย่อมสมควรแก่การกระทำกิจในการเป็นไปและไม่เป็นไปตามสมควร แม้แก่ญาณอันเป็นเครื่องรู้ตาม เหมือนญาณอันเป็นเครื่องแทงตลอด นี้เป็นอธิบาย

อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอานิสังสทัสสาวีกถา จบแล้ว

๒. อมตารมฺมณกถาวณฺณนา

๒. การพรรณนาอมตารัมมณกถา

๕๔๙. เอวมาทินา สุตฺตภเยนาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อนาสวญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ อนาสวคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติอาทีนิ สุตฺตปทานิ สงฺคณฺหาติ.

๕๔๙. คำว่า ด้วยภัยในสูตรมีอย่างนี้เป็นต้น ในคำนั้น ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์บทแห่งสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ไม่มีอาสวะ และปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงธรรมที่ไม่มีอาสวะแก่เธอทั้งหลาย'

อมตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอมตารัมมณกถา จบแล้ว

๓. รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา

๓. การพรรณนารูปังสารัมมณันติกถา

๕๕๒-๕๕๓. ‘‘ตทปฺปติฏฺฐํ อนารมฺมณ’’นฺติอาทีสุ ปจฺจยตฺโถ อารมฺมณ-สทฺโท. ‘‘รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทีสุ โอลุพฺภฏฺโฐติ อาห ‘‘ปจฺจยฏฺโฐ โอลุพฺภฏฺโฐ’’ติ. เอวํ วิภาเค วิชฺชมาเนติ ตตฺถ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา ปจฺจยฏฺโฐ, ทณฺฑรชฺชุอาทิ วิย ทุพฺพลสฺส จิตฺตเจตสิกานํ อาลมฺพิตพฺพตาย อุปตฺถมฺภนฏฺโฐ โอลุพฺภฏฺโฐ. วิเสสาภาวํ ปจฺจยภาวสามญฺเญน กปฺเปตฺวา วา.

๕๕๒-๕๕๓. ในบทมีอาทิว่า 'สิ่งนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่มีอารมณ์' คำว่า อารมณ์ มีอรรถว่าปัจจัย ในบทมีอาทิว่า 'รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย' มีอรรถว่าหน่วงเหนี่ยว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อรรถว่าปัจจัยคืออรรถว่าหน่วงเหนี่ยว' เมื่อมีการจำแนกอย่างนี้มีอยู่ ในคำนั้น ความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัยคืออรรถว่าปัจจัย อรรถว่าหน่วงเหนี่ยวคืออรรถว่าเครื่องค้ำจุนแก่จิตและเจตสิกที่อ่อนแอโดยความเป็นสิ่งที่พึงยึดหน่วงไว้ เหมือนไม้เท้าและเชือกเป็นต้น หรือพึงกำหนดความไม่มีพิเศษด้วยความเป็นปัจจัยโดยทั่วไป

รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนารูปังสารัมมณันติกถา จบแล้ว

๔. อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา

๔. การพรรณนาอนุสยาอนารัมมณาติกถา

๕๕๔-๕๕๖. ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติ อิมินา มคฺเคน อนิรุทฺธตาปิ สงฺคหิตาติ อาห ‘‘อปฺปหีนตฺตาว อตฺถีติ วุจฺจตี’’ติ. น ปน วิชฺชมานตฺตาติ อวธารเณน [Pg.128] นิวตฺติตํ ทสฺเสติ, วิชฺชมานตฺตา ธรมานตฺตา ขณตฺตยสมงฺคิภาวโตติ อตฺโถ.

๕๕๔-๕๕๖. คำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่' นี้ แม้ความที่ยังไม่ดับก็สงเคราะห์เข้าด้วยทางนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะยังไม่ละนั่นเอง จึงเรียกว่ามีอยู่' แต่ท่านแสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยการกำหนดว่า 'ไม่ใช่เพราะมีอยู่' คือ อรรถว่า เพราะมีอยู่ เพราะดำรงอยู่ เพราะความที่ประกอบด้วยขณะทั้งสาม

อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอนุสยาอนารัมมณาติกถา จบแล้ว

๕. ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา

๕. การพรรณนาญาณังอนารัมมณันติกถา

๕๕๗-๕๕๘. ยสฺส อธิคตตฺตา อรหโต ปริญฺเญยฺยาทีสุ อนวเสสโต สมฺโมโห วิคโต, ตํ อคฺคมคฺคญาณํ สนฺธาย ‘‘มคฺคญาณสฺสา’’ติ วทนฺติ. ยสฺมา ตสฺส สพฺพสฺส สโตการิตา วิย สมฺปชานการิตา, ตสฺมา เตน ญาเณน โส ญาณี. สติปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโต หิ โส อุตฺตมปุริโส.

๕๕๗-๕๕๘. เพราะอัคคมรรคญาณใดที่พระอรหันต์บรรลุแล้ว ความหลงย่อมปราศไปโดยไม่เหลือในธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของมรรคญาณ' โดยหมายถึงอัคคมรรคญาณนั้น เพราะการกระทำด้วยสติของพระอรหันต์นั้นทั้งหมด เป็นประดุจการกระทำด้วยสัมปชัญญะ เพราะเหตุนั้น พระอรหันต์นั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้มีญาณด้วยญาณนั้น เพราะว่าพระมหาบุรุษนั้นย่อมถึงความไพบูลย์แห่งสติและปัญญา

ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาญาณังอนารัมมณันติกถา จบแล้ว

๗. วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา

๗. การพรรณนาวิตักกานุปติตกถา

๕๖๒. ทฺวีหิปีติ ทฺวีหิ วิเสเสหิ, วิเสเสน วิเสสํ อกตฺวาติ อตฺโถ.

๕๖๒. คำว่า แม้ด้วยสองอย่าง คือ ด้วยวิเสสลักษณะสองอย่าง อรรถว่า ไม่ได้ทำความต่างกันโดยวิเสสลักษณะ

วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาวิตักกานุปติตกถา จบแล้ว

๘. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา

๘. การพรรณนาวิตักกวิปผารสัททกถา

๕๖๓. สพฺพโสติ สพฺพปฺปการโต, โส ปน ปกาโร ปวตฺติฏฺฐานกาลวเสน คเหตพฺโพติ อาห ‘‘สพฺพตฺถ สพฺพทา วา’’ติ. เต จ ฐานกาลา ‘‘วิตกฺกยโต’’ติอาทิวจนโต จิตฺตวิเสสวเสน คเหตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘สวิตกฺกจิตฺเตสู’’ติ. ‘‘วิตกฺเกตฺวา วาจํ ภินฺทตี’’ติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา ‘‘วิตกฺกวิปฺผารมตฺตํ สทฺโท’’ติ อาห.

๕๖๓. คำว่า โดยประการทั้งปวง คือ โดยประการทั้งปวง แต่ประการนั้นพึงถือเอาโดยอำนาจแห่งที่ตั้งและกาลที่เป็นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่ทั้งปวง หรือในกาลทั้งปวง' และที่ตั้งและกาลเหล่านั้น พึงถือเอาโดยอำนาจแห่งความต่างกันของจิต เพราะคำมีอาทิว่า 'เมื่อวิตก' ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในจิตที่มีวิตก' ปรวาทีถือเอาบทแห่งสูตรว่า 'ตรึกแล้วย่อมเปล่งวาจา' โดยไม่แยบคาย แล้วกล่าวว่า 'เสียงเป็นเพียงความแผ่ไปแห่งวิตก'

วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาวิตักกวิปผารสัททกถา จบแล้ว

๙. นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา

๙. การพรรณนานยถาจิตตัสสวาจาติกถา

๕๖๕. มุสาวาโท [Pg.129] น โหตีติ วุตฺตํ อนาปตฺตีติ สมฺพนฺโธ.

๕๖๕. ที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นมุสาวาท' มีความเชื่อมโยงกับคำว่า 'ไม่เป็นอาบัติ'

นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนานยถาจิตตัสสวาจาติกถา จบแล้ว

๑๑. อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา

๑๑. การพรรณนาอตีตานาคตสมันนาคตกถา

๕๖๘-๕๗๐. สมนฺนาคตปญฺญตฺติยาติ สมงฺคิภาวปญฺญตฺติยา. เตเนวาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมสมงฺคี สมนฺนาคโตติ วุจฺจตี’’ติ. ปฏิลาภปญฺญตฺติยาติ อธิคมนปญฺญตฺติยา. อยนฺติ ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ วุจฺจมานปุคฺคลสฺส โย ตถา วตฺตพฺพากาโร, อยํ สมนฺนาคตปญฺญตฺติ นาม. เอส นโย เสเสสุปิ.

๕๖๘-๕๗๐. คำว่า ด้วยสมันนาคตบัญญัติ คือ ด้วยบัญญัติแห่งความพรั่งพร้อม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้พรั่งพร้อมด้วยธรรมอันเป็นปัจจุบัน เรียกว่า สมันนาคตะ' คำว่า ด้วยปฏิลาภบัญญัติ คือ ด้วยบัญญัติแห่งการได้บรรลุ คำว่า นี้ คือ อาการที่ควรกล่าวอย่างนั้นของบุคคลที่ถูกเรียกว่า 'สมันนาคตะ' นี้ชื่อว่า สมันนาคตบัญญัติ นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย

อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยผู้ประกอบด้วยอดีตและอนาคต จบ

นวมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวรรคที่ ๙ จบ

๑๐. ทสมวคฺโค

๑๐. วรรคที่ ๑๐

๑. นิโรธกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ

๕๗๑-๕๗๒. สกสมเย ‘‘ปุริมจิตฺตสฺส นิโรธานนฺตรํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อิจฺฉิตํ, ปรวาที ปน ‘‘ยสฺมึ ขเณ ภวงฺคจิตฺตํ, ตสฺมึเยว ขเณ กิริยมยจิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทติ. เอวํ สติ ปุริมปจฺฉิมจิตฺตานํ สหภาโวปิ อนุญฺญาโต โหติ. เตนาห ‘‘ภงฺคกฺขเณน สเหวา’’ติ. ตถา จ สติ วิปากกิริยกฺขนฺธานํ วิย กิริยวิปากกฺขนฺธานํ วิปากวิปากกฺขนฺธานํ กิริยกิริยกฺขนฺธานญฺจ วุตฺตนเยน สหภาโว วตฺตพฺโพติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภวงฺคจิตฺตสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปปตฺติภวภาเวน เอสิยา อิจฺฉิตพฺพาติ อุปปตฺเตสิยา วิปากกฺขนฺธา, เต จ เยภุยฺเยน ภวงฺคปริยายกาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘อุปปตฺเตสิยนฺติ สงฺขํ คตสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺสา’’ติ. อาทิปริโยสานมตฺตญฺหิ ตสฺส ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตํ, ตทารมฺมณํ ภวงฺคนฺตฺเวว วุจฺจตีติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ กิริยาเวมชฺเฌ [Pg.130] ปติตตฺตา กิริยาจตุกฺขนฺธคฺคหเณน คหณํ ยุตฺตนฺติ วุตฺตํ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนนฺติ หิ อาทิ-สทฺเทน น โสตวิญฺญาณาทีนํเยว คหณํ, อถ โข สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานมฺปีติ ทฏฺฐพฺพํ.

๕๗๑-๕๗๒. ในทัศนะของตน พึงปรารถนาว่า “จิตดวงหลังย่อมเกิดขึ้นหลังจากจิตดวงก่อนดับไป” แต่ฝ่ายปรวาทีกล่าวว่า “ภวังคจิตเกิดขึ้นในขณะใด กิริยามยจิตย่อมเกิดขึ้นในขณะนั้นเอง” เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้การเกิดร่วมกันของจิตดวงก่อนและดวงหลังก็เป็นอันยอมรับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พร้อมกับขณะแห่งภังคะนั่นเอง” เมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดร่วมกันของวิบากขันธ์และกิริยาขันธ์ กิริยาขันธ์และวิบากขันธ์ วิบากขันธ์และวิบากขันธ์ และกิริยาขันธ์และกิริยาขันธ์ ก็ควรกล่าวได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า “แห่งภวังคจิต” เป็นต้น ในที่นั้น วิบากขันธ์ที่พึงปรารถนาโดยความเป็นอุปปัตติภพ ชื่อว่า อุปปัตเตสิยา และวิบากขันธ์เหล่านั้นส่วนใหญ่เป็นประเภทของภวังค์ ดังที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “แห่งภวังคจิตที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นอุปปัตเตสิยา” เพราะปฏิสนธิจิตและจุติจิตของภวังค์นั้นเป็นเพียงจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุด จิตที่มีอารมณ์นั้นนั่นแหละเรียกว่าภวังค์ เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นตกอยู่ท่ามกลางกิริยา จึงกล่าวว่าการสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอากิริยาขันธ์ ๔ เป็นสิ่งที่สมควร เพราะคำว่า “เป็นต้น” ในคำว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น ไม่ได้หมายถึงเพียงโสตวิญญาณเป็นต้นเท่านั้น แต่พึงเห็นว่าหมายถึงสัมปฏิจฉันนะและสันตีรณะด้วย

นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ จบ

๓. ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา

๓. อรรถกถาว่าด้วยมรรคของผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ

๕๗๖. ลกฺขณนฺติ ปญฺจวิญฺญาณานํ อุปฺปนฺนารมฺมณตาทิอวิตเถกปฺปการตาลกฺขณํ. กามํ มโนวิญฺญาณํ อวตฺถุกมฺปิ โหติ, สวตฺถุกตฺเต ปน ตมฺปิ อุปฺปนฺนวตฺถุกเมว. ตถา หิ ปาฬิยํ ฐปนายํ ‘‘หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนารมฺมณา’’ตฺเวว วุตฺตํ. มโนวิญฺญาณสฺสปิ อุปฺปนฺนวตฺถุกตาปริยาโย อตฺถีติ ‘‘ปญฺจ วิญฺญาณา’’ติ อวตฺวา ‘‘ฉ วิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา’’ติ วุตฺเต ‘‘โน จ วต เร วตฺตพฺเพ ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา’’ติ วตฺตุํ น สกฺกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉ วิญฺญาณา…เป… อธิปฺเปต’’นฺติ.

๕๗๖. ลักษณะ คือลักษณะคือความเป็นผู้มีอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้วเป็นต้น และความเป็นสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนและมีอาการเดียวของปัญจวิญญาณทั้งหลาย แม้มโนวิญญาณก็อาจไม่มีวัตถุได้ แต่เมื่อมีวัตถุ ก็มีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ในพระบาลีในบทตั้งว่า “ถ้าปัญจวิญญาณมีอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว” เพื่อแสดงว่า แม้มโนวิญญาณก็มีนัยแห่งความเป็นวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว เมื่อไม่กล่าวว่า “ปัญจวิญญาณ” แต่กล่าวว่า “ฉวิญญาณมีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว” ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ไม่ควรกล่าวเลยว่า การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ” จึงกล่าวว่า “ฉวิญญาณ...เป็นต้น...เป็นที่ประสงค์”

๕๗๗. ‘‘อนิมิตฺตํ สุญฺญตํ อปฺปณิหิต’’นฺติ นิพฺพานสฺส เต ปริยายา. จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนิมิตฺตคาหิภาเว สุญฺญตารมฺมณตาปิ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘ตเทว สุญฺญตนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ.

๕๗๗. “อนิมิตต์ สุญญตะ อัปปณิหิตะ” เหล่านี้เป็นไวพจน์ของพระนิพพาน เมื่อจักขุวิญญาณมีภาวะเป็นผู้รับอารมณ์ที่ไม่มีนิมิต ก็อาจมีภาวะเป็นผู้มีสุญญตาเป็นอารมณ์ได้ จึงกล่าวว่า “นั่นแหละคือสุญญตา” เป็นความประสงค์

ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยมรรคของผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ จบ

๕. ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา

๕. อรรถกถาว่าด้วยความไม่ใส่ใจของปัญจวิญญาณ

๕๘๔-๕๘๖. สา ปน นมิตฺวา ปวตฺติ. อารมฺมณปฺปการคฺคหณนฺติ อารมฺมณสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐปฺปการสฺส คหณํ. เยน อารมฺมณปฺปการคฺคหเณน กุสลจิตฺตสฺส อโลภาทีหิ สมฺปโยโค อกุสลจิตฺตสฺส โลภาทีหิ สมฺปโยโค โหติ, โส อาโภโคติ ทสฺเสติ.

๕๘๔-๕๘๖. แต่อาโภคะนั้นย่อมเป็นไปโดยอาการน้อมไป การรับรู้ประเภทของอารมณ์ คือการรับรู้ประเภทของอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา การรับรู้ประเภทของอารมณ์ใดที่ทำให้กุศลจิตประกอบด้วยอโลภะเป็นต้น และอกุศลจิตประกอบด้วยโลภะเป็นต้น การรับรู้นั้นชื่อว่าอาโภคะ ดังนี้

ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยความไม่ใส่ใจของปัญจวิญญาณ จบ

๖. ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา

๖. อรรถกถาว่าด้วยศีลสองอย่าง

๕๘๗-๕๘๙. อปฺปวตฺตินิโรธนฺติ [Pg.131] อนุปฺปาทนิโรธํ. สีลสฺส วีติกฺกโมเยว นิโรโธ สีลวีติกฺกมนิโรโธ. นินฺนานํ ขณิกนิโรธํ สลฺลกฺเขนฺโต.

๕๘๗-๕๘๙. อัปปวัตตินิโรธะ คือ อนุปปาทนิโรธะ การล่วงละเมิดศีลนั่นแหละคือการดับ ชื่อว่าศีลวีติกกมนิโรธ พิจารณาเห็นการดับชั่วขณะของกระแสธรรมทั้งหลาย

ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยศีลสองอย่าง จบ

๗. สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยศีลไม่เป็นเจตสิก

๕๙๐-๕๙๔. ฐิเตน อวินฏฺเฐน. อุปจเยนาติ สีลภูเตน กมฺมูปจเยน. ‘‘ทานํ อเจตสิก’’นฺติ กถายํ วุตฺตนเยนาติ ยถา ‘‘น วตฺตพฺพํ เจตสิโก ธมฺโม ทานนฺติ? อามนฺตา. ทานํ อนิฏฺฐผลนฺติ…เป… เตน หิ เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ ปาฬิ ปวตฺตา, เอวํ ตทนุสาเรน ‘‘น วตฺตพฺพํ เจตสิกํ สีลนฺติ? อามนฺตา. สีลํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทินา สีลสฺส เจตสิกภาวสาธกานิ สุตฺตปทานิ จ อาเนตฺวา ตทตฺถทสฺสนวเสน อเจตสิโก รูปาทิธมฺโม อายตึ วิปากํ เทติ. ยทิ โส สีลํ ภเวยฺย, วินา สํวรสมาทาเนน วินา วิรติยา สีลวา นาม สิยา. ยสฺมา ปน สมาทานเจตนา วิรติ สํวโร สีลํ, ตสฺมา ‘‘สีลํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผล’’นฺติอาทินา โยชนา กาตพฺพาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ, วุตฺตนยานุสาเรนาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ปาฬิยํ ยถา ‘‘สีลํ อเจตสิก’’นฺติ กถา อาคตา, ตถา ‘‘ทานํ อเจตสิก’’นฺติ วิสุํ อาคตา กถา นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘สา ปน กถา มคฺคิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ.

๕๙๐-๕๙๔. โดยตั้งอยู่ คือไม่เสื่อมไป โดยความสั่งสม คือความสั่งสมกรรมอันเป็นศีล ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่อง “ทานไม่เป็นเจตสิก” คือดังที่พระบาลีดำเนินไปว่า “ไม่ควรกล่าวหรือว่า ทานเป็นธรรมที่เป็นเจตสิก? ใช่. ทานมีผลไม่น่าปรารถนา...เป็นต้น...เพราะเหตุนั้น ทานจึงเป็นธรรมที่เป็นเจตสิก” ฉันใด ก็พึงนำบทพระสูตรที่แสดงความเป็นเจตสิกของศีลมาตามนั้น โดยกล่าวว่า “ไม่ควรกล่าวหรือว่า ศีลเป็นเจตสิก? ใช่. ศีลมีผลไม่น่าปรารถนา” เป็นต้น และโดยการแสดงความหมายนั้น ธรรมที่เป็นอเจตสิกคือรูปเป็นต้น ย่อมให้ผลในภายหน้า หากธรรมนั้นเป็นศีลไซร้ ก็พึงเป็นผู้มีศีลได้โดยไม่ต้องมีการสมาทานสังวร โดยไม่ต้องมีการงดเว้น แต่เพราะเจตนาในการสมาทาน การงดเว้น และสังวร คือศีล เพราะเหตุนั้น จึงควรประกอบความว่า “ศีลมีผลน่าปรารถนา มีผลเป็นที่รัก” เป็นต้น โดยหมายเอาความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว” คือตามแนวทางที่กล่าวมาแล้ว แต่เพราะในพระบาลี เรื่อง “ศีลไม่เป็นเจตสิก” มีปรากฏอยู่ แต่เรื่อง “ทานไม่เป็นเจตสิก” ไม่มีปรากฏอยู่ต่างหาก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เรื่องนั้นพึงค้นหา”

สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยศีลไม่เป็นเจตสิก จบ

๙. สมาทานเหตุกถาวณฺณนา

๙. อรรถกถาว่าด้วยเหตุแห่งการสมาทาน

๕๙๘-๖๐๐. สมาทานเหตุกถายํ ‘‘ผสฺโส เทตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ อารามโรปาทิสุตฺตาหรณญฺจาติ เอตฺตกเมว ปริโภคกถาย สทิสนฺติ อาห ‘‘สมาทาน…เป… ทฏฺฐพฺพา’’ติ.

๕๙๘-๖๐๐. ในเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน ตั้งแต่ “ผัสสะย่อมให้” จนถึง “ธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเปรียบเทียบดำและขาว ย่อมมาสู่ความเป็นเฉพาะหน้า” และการยกพระสูตรเรื่องการปลูกสวนเป็นต้น เท่านี้เท่านั้นที่เหมือนกับเรื่องการบริโภค จึงกล่าวว่า “พึงเห็น...การสมาทาน...เป็นต้น”

สมาทานเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยเหตุแห่งการสมาทาน จบ

๑๑. อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยทุศีลที่เป็นอวิญญัติ

๖๐๓-๖๐๔. มหาภูตานิ [Pg.132] อุปาทาย ปวตฺโต อญฺญจิตฺตกฺขเณปิ ลพฺภมาโน กุสลากุสลานุพนฺโธ อวิญฺญตฺตีติ อยํ วาโท ‘‘จิตฺตวิปฺปยุตฺโต อปุญฺญูปจโย’’ติ อิมินา สงฺคหิโตติ ตโต อญฺญานุพนฺธายํ ‘‘อาณตฺติยา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาณตฺติยา…เป… อธิปฺปาโย’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อาณตฺโต ยทา อาณตฺตภาเวน วิหึสาทิกิริยํ สาเธติ, ตทา อาณตฺติยา ปาณาติปาตาทีสุ องฺคภาโว เวทิตพฺโพ. สา ปนาณตฺติ ปาริวาสิกภาเวน วิญฺญตฺติรหิตา นาม โหตีติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกสฺมึ ทิวเส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๖๐๓-๖๐๔. คำกล่าวนี้ที่ว่า “กุศลและอกุศลที่สืบเนื่องกัน ซึ่งเป็นไปโดยอาศัยมหาภูตรูป และยังคงมีอยู่แม้ในขณะจิตอื่น ชื่อว่าอวิญญัติ” นี้ถูกรวบรวมไว้ด้วยคำว่า “การสั่งสมอกุศลที่ปราศจากจิต” เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าการสืบเนื่องอื่นนั้นกล่าวไว้ว่า “ด้วยอาณัติ” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “ด้วยอาณัติ...เป็นต้น...เป็นความประสงค์” ในที่นั้น เมื่อผู้ถูกสั่งทำกรรมอันเป็นการเบียดเบียนเป็นต้นด้วยภาวะแห่งผู้ถูกสั่ง เมื่อนั้นพึงทราบว่าอาณัติเป็นองค์ประกอบในปาณาติบาตเป็นต้น แต่อาณัตินั้นชื่อว่าปราศจากวิญญัติโดยภาวะแห่งการอยู่ปริวาส เป็นความประสงค์ของปรวาที เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “ในวันหนึ่ง” เป็นต้น

อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยทุศีลที่เป็นอวิญญัติ จบ

ทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 10 จบ

ทุติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

ปัณณาสกะที่ 2 จบ

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

๑๑. วรรคที่ 11

๔. ญาณกถาวณฺณนา

๔. อรรถกถาว่าด้วยญาณ

๖๑๔-๖๑๕. ‘‘อนฺธกา’’ติ วุตฺตา ปุพฺพเสลิยอปรเสลิยราชคิริกสิทฺธตฺถิกาปิ เยภุยฺเยน มหาสงฺฆิกา เอวาติ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ…เป… ภเวยฺยุ’’นฺติ. ตตฺถ อญฺเญติ วจนํ ทฺวินฺนํ กถานํ อุชุวิปจฺจนีกภาวโต. ปุริมกานญฺหิ จกฺขุวิญฺญาณาทิสมงฺคี ‘‘ญาณี’’ติ วุจฺจติ, อิเมสํ โส เอว ‘‘ญาณี’’ติ น วตฺตพฺโพติ วุตฺโต. ราควิคโม ราคสฺส สมุจฺฉินฺทนํ, ตถา อญฺญาณวิคโม. ยถา สมุจฺฉินฺนาวิชฺโช ‘‘ญาณี’’ติ, ปฏิปกฺขโต ‘‘อญฺญาณี’’ติ, เอวํ อสมุจฺฉินฺนาวิชฺโช ‘‘อญฺญาณี’’ติ, ปฏิปกฺขโต ‘‘ญาณี’’ติ วุตฺโต. อญฺญาณสฺส วิคตตฺตา โส ‘‘ญาณี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, น ปน สตตํ สมิตํ ญาณสฺส ปวตฺตนโตติ อธิปฺปาโย.

614-615. พวกปุพพเสลิยะ อปรเสลิยะ ราชคิริกะ และสิทธัตถิกะ ที่ถูกเรียกว่า “อันธกะ” นั้น ส่วนใหญ่เป็นพวกมหาสังฆิกะ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ในกาลก่อน...เป็นต้น...พึงเป็น” ในที่นั้น คำว่า “อื่น” เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของสองเรื่อง เพราะผู้ประกอบด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้นของพวกก่อน ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” แต่สำหรับพวกนี้ ผู้นั้นไม่ควรถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” การปราศจากราคะ คือการถอนราคะขึ้นได้เด็ดขาด การปราศจากอัญญาณก็เช่นเดียวกัน เหมือนผู้มีอวิชชาถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาด ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” และโดยปฏิปักษ์ ถูกเรียกว่า “ผู้ไม่มีญาณ” ฉันใด ผู้มีอวิชชาที่ยังไม่ถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาด ถูกเรียกว่า “ผู้ไม่มีญาณ” และโดยปฏิปักษ์ ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” ฉันนั้น เพราะอัญญาณหมดไป ผู้นั้นจึงถึงซึ่งการถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” ไม่ใช่เพราะญาณเป็นไปอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ นี่คือความประสงค์

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยญาณ จบ

๗. อิทฺธิพลกถาวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยกำลังแห่งฤทธิ์

๖๒๑-๖๒๔. ยสฺมึ [Pg.133] อายุกปฺเป กมฺมกฺขเยน มรณํ โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กมฺมสฺส วิปากวเสนา’’ติ, ยสฺมึ ปน อายุกฺขเยน มรณํ โหติ, ตํ สนฺธาย ‘‘วสฺสคณนายา’’ติ. ตตฺถ ‘‘น จ ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐; อ. นิ. ๓.๓๖) วจนโต เยภุยฺเยน นิรเย กมฺมกฺขเยน มรณํ โหตีติ อาห ‘‘กมฺมสฺส วิปากวเสน วาติ นิรยํว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ‘‘วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ วสฺสสตสหสฺสานี’’ติอาทินา มนุสฺสานํ เทวานญฺจ อายุปริจฺเฉทวจนโต เยภุยฺเยน เตสํ อายุกฺขเยน มรณํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘วสฺสคณนาย วาติ มนุสฺเส จาตุมหาราชิกาทิเทเว จ สนฺธายา’’ติ. ‘‘วุตฺต’’นฺติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

๖๒๑-๖๒๔. ในอายุขัยใด ความตายย่อมมีเพราะกรรมสิ้นไป พึงกล่าวถึงอายุขัยนั้นว่า "เพราะวิบากของกรรม" ส่วนในอายุขัยใด ความตายย่อมมีเพราะอายุสิ้นไป พึงกล่าวถึงอายุขัยนั้นว่า "ด้วยการนับปี" ในข้อนั้น ท่านกล่าวว่า "เพราะกรรมสิ้นไป ความตายย่อมมีในนรกโดยมาก" ด้วยบทว่า "ยังไม่ตายตราบเท่าที่กรรมชั่วนั้นยังไม่สิ้นสุด" (ม.อุ. 3.250; อ.ติก. 3.36) จึงกล่าวว่า "พึงกล่าวถึงนรกเท่านั้นว่า 'เพราะวิบากของกรรม'" ด้วยบทกำหนดอายุของมนุษย์และเทวดาเป็นต้นว่า "ร้อยปี พันปี แสนปี" จึงกล่าวว่า "พึงกล่าวถึงมนุษย์และเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นเท่านั้นว่า 'ด้วยการนับปี'" เพราะความตายของสัตว์เหล่านั้นย่อมมีเพราะอายุสิ้นไปโดยมาก พึงนำบทว่า "กล่าวแล้ว" มาประกอบ

อิทฺธิพลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ จบ

๘. สมาธิกถาวณฺณนา

๘. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิ

๖๒๕-๖๒๖. สมํ ฐปนฏฺเฐนาติ สมํ วิสมํ ลีนุทฺธจฺจาทึ ปฏิพาหิตฺวา, วิกฺเขปเมว วา วิทฺธํเสตฺวา ฐปนฏฺเฐน. ‘‘จิตฺตสนฺตติ สมาธี’’ติ วทนฺเตน ตสฺส เจตสิกภาโว ปฏิกฺขิตฺโต โหตีติ อาห ‘‘เจตสิกนฺตรํ อตฺถีติ อคฺคเหตฺวา’’ติ. ภาวนาย อาหิตวิเสสาย เอกคฺคตาย วิชฺชมานวิเสสปฏิกฺเขโป ฉลํ, โส ปนสฺส อนาหิตวิเสสาย เอกคฺคตาย สามญฺเญนาติ อาห ‘‘สามญฺญมตฺเตนา’’ติ.

๖๒๕-๖๒๖. ด้วยอรรถว่าตั้งไว้เสมอกัน คือด้วยอรรถว่าตั้งไว้โดยขจัดความไม่เสมอ เช่น ความหดหู่และความฟุ้งซ่านเป็นต้น หรือด้วยอรรถว่าทำลายความฟุ้งซ่านเท่านั้นแล้วตั้งไว้ เมื่อกล่าวว่า "สมาธิคือความสืบต่อของจิต" ความเป็นเจตสิกของสมาธินั้นย่อมถูกปฏิเสธ จึงกล่าวว่า "โดยไม่ถือว่ามีเจตสิกอื่น" การปฏิเสธลักษณะพิเศษที่มีอยู่ในเอกัคคตาที่ได้ลักษณะพิเศษด้วยภาวนานั้นเป็นความผิดพลาด แต่เอกัคคตานั้นเป็นไปโดยทั่วไปสำหรับเอกัคคตาที่ยังไม่ได้ลักษณะพิเศษ จึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นทั่วไปเท่านั้น"

สมาธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยสมาธิ จบ

๙. ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา

๙. อรรถกถาว่าด้วยธัมมัฏฐิตตา

๖๒๗. อวิชฺชาย ยา ฐิตตาติ อวิชฺชาย สงฺขารานํ อนนฺตรปจฺจยภาเว ยา นิยตตา ธมฺมนิยามตาสงฺขาตา, ยา ฐิตสภาวตา นิปฺผนฺนา[Pg.134], น ธมฺมมตฺตตาฏฺฐิตตาย นิปฺผนฺนาย วเสน, อนนฺตรปจฺจยภาวสงฺขาตา ฐิตตา ปจฺจยตา โหตีติ อตฺโถ. อญฺญมญฺญปจฺจยภาวรหิตสฺสาติ อิทํ สหชาตนิสฺสยาทิปจฺจยานํ ปฏิกฺเขปปทํ ทฏฺฐพฺพํ, น อญฺญมญฺญปจฺจยตามตฺตสฺส. สพฺโพ ตาทิโสติ อิมินา สมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตาเสวนาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อญฺญมญฺญปจฺจยตญฺจาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ ปน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺสปิ ปจฺจยภาวโต สงฺขารานมฺปิ วเสน โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตสฺสา จ อิตรา’’ติ.

๖๒๗. บทว่า "ความตั้งอยู่แห่งอวิชชา" คือ ความแน่นอนที่เรียกว่าธรรมนิยาม ซึ่งเป็นภาวะปัจจัยอันไม่มีระหว่างคั่นของสังขารทั้งหลายอันเกิดจากอวิชชา ความตั้งอยู่ซึ่งมีสภาพอันสำเร็จแล้วนั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความตั้งอยู่ซึ่งเป็นเพียงธรรมดาที่สำเร็จแล้ว แต่ความตั้งอยู่ซึ่งเรียกว่าภาวะปัจจัยอันไม่มีระหว่างคั่นนั้น ย่อมเป็นปัจจัย ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า "ปราศจากภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ พึงเห็นว่าเป็นบทปฏิเสธปัจจัยมีสหชาตปัจจัยและนิสสยปัจจัยเป็นต้น ไม่ใช่ปฏิเสธเพียงภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน บทว่า "ทั้งหมดเป็นเช่นนั้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ปัจจัยมีสมนันตรปัจจัย อนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอาเสวนปัจจัยเป็นต้น แม้ในบทว่า "และภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ พึงทราบอรรถด้วยนัยที่กล่าวแล้ว แต่ในที่นี้ พึงประกอบด้วยอำนาจของสังขารทั้งหลาย เพราะแม้ปัจจยุปบันก็เป็นปัจจัยได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และอีกอย่างหนึ่งของอวิชชานั้น"

ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยธัมมัฏฐิตตา จบ

๑๐. อนิจฺจตากถาวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยอนิจจตา

๖๒๘. รูปาทีนํ อนิจฺจตา รูปาทิเก สติ โหติ, อสติ น โหตีติ อิมินา ปริยาเยน ตสฺสา เตหิ สห อุปฺปาทนิโรโธ วุตฺโต, อุปฺปาทาทีสุ ตีสุ ลกฺขเณสุ อนิจฺจตาโวหาโร โหตีติ ยถา ตโย ทณฺเฑ อุปาทาย ปวตฺโต ติทณฺฑโวหาโร เตสุ สพฺเพสุ โหติ, เอวํ ชาติชรามรณธมฺโม น นิจฺโจ อนิจฺโจ, ตสฺส ชาติอาทิปกติตา อนิจฺจตาสทฺเทน วุจฺจตีติ อุปฺปาทาทีสุ ลกฺขเณสุ อนิจฺจตาโวหาโร สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ตีสุ…เป… โหตี’’ติ. วิภาคานุยุญฺชนวเสนาติ ปเภทานุยุญฺชนวเสน. ตตฺถ ยถา ชราภงฺควเสน อนิจฺจตา ปากฏา โหติ, น ตถา ชาติวเสนาติ ปาฬิยํ ชรามรณวเสเนว อนิจฺจตาวิภาโค ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

๖๒๘. ความไม่เที่ยงของรูปเป็นต้น ย่อมมีเมื่อมีรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีเมื่อไม่มีรูปเป็นต้น ด้วยนัยนี้ การเกิดขึ้นและดับไปพร้อมกับรูปเป็นต้นของความไม่เที่ยงนั้นจึงถูกกล่าวไว้ การเรียกขานว่าอนิจจตาในลักษณะ ๓ อย่างมีอุปปาทะเป็นต้น ย่อมมีได้ เหมือนอย่างการเรียกขานว่าไตรทัณฑ์ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยไม้สามท่อน ย่อมมีได้ในไม้ทั้งหมดเหล่านั้น ฉันใด ธรรมที่มีความเกิด ความแก่ และความตายเป็นธรรมดา ไม่เที่ยง เป็นอนิจจะ ความเป็นปกติมีชาติเป็นต้นของธรรมนั้นเรียกว่าอนิจจตา ฉันนั้น การเรียกขานว่าอนิจจตาในลักษณะมีอุปปาทะเป็นต้นจึงเป็นไปได้ ดังนี้จึงกล่าวว่า "ใน ๓ อย่าง...เป็นต้น...ย่อมมี" ด้วยอำนาจแห่งการสอบสวนจำแนก คือด้วยอำนาจแห่งการสอบสวนแยกประเภท ในข้อนั้น พึงเห็นว่า ความไม่เที่ยงย่อมปรากฏชัดด้วยอำนาจแห่งความแก่และความแตกสลาย ไม่ปรากฏชัดด้วยอำนาจแห่งความเกิด ฉันใด การจำแนกความไม่เที่ยงในพระบาลีจึงแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งความแก่และความตายเท่านั้น ฉันนั้น

อนิจฺจตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอนิจจตา จบ

เอกาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 11 จบ

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

๑๒. วรรคที่ 12

๑. สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยสังวรกัมมันตะ

๖๓๐-๖๓๒. สพฺพสฺสปิ มนโส มโนทฺวารภาวโต ‘‘วิปากทฺวารนฺติ ภวงฺคมนํ วทตี’’ติ อาห.

๖๓๐-๖๓๒. เพราะจิตทั้งหมดเป็นมโนทวาร จึงกล่าวว่า "ภวังคจิตเป็นวิปากทวาร"

สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยสังวรกัมมันตะ จบ

๒. กมฺมกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยกรรม

๖๓๓-๖๓๕. สวิปากาปิ [Pg.135] ทสฺสิตาเยว นาม โหติ วุตฺตาวสิฏฺฐา สวิปากาติ อตฺถสิทฺธตฺตา.

๖๓๓-๖๓๕. แม้กรรมที่มีวิบากก็ชื่อว่าแสดงแล้วนั่นเอง เพราะอรรถสำเร็จแล้วว่า กรรมที่เหลือที่กล่าวแล้วนั้นมีวิบาก

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรื่องกรรม จบแล้ว

๔. สฬายตนกถาวณฺณนา

๔. อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ

๖๓๘-๖๔๐. มนายตเนกเทสสฺส วิปากสฺส อตฺถิตาย ‘‘อวิเสเสนา’’ติ วุตฺตํ.

๖๓๘-๖๔๐. เพราะมีวิบากส่วนหนึ่งของมนายตนะ จึงกล่าวว่า "โดยไม่จำกัด"

สฬายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ จบแล้ว

๕. สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา

๕. อรรถกถาเรื่องสัตตักขัตตุปรมะ

๖๔๑-๖๔๕. อสฺสาติ อิมสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส. เตนาห ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรมภาเว จ นิยามํ อิจฺฉสี’’ติ. เยน อานนฺตริยกมฺเมน. อนฺตราติ สตฺต ภเว อนิพฺพตฺเตตฺวา เตสํ อนฺตเรเยว. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. อปเรติ ปทการา. ตสฺสาติ โย สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ วา, โกลํโกโลติ วา, เอกพีชีติ วา ภควตา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา พฺยากโต, ตสฺส ยถาวุตฺตปริจฺเฉทา อนฺตรา อุปริมคฺคาธิคโม นตฺถิ อวิตถเทสนตฺตา. ยถาปริจฺเฉทเมว ตสฺส อภิสมโย, สฺวายํ วิภาโค เตสํเยว ปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺเตน เวทิตพฺโพ ภวนิยาเมน ตาทิสสฺส กสฺสจิ อภาวโต. ยสฺมา กสฺสจิ มุทุกานิปิ อินฺทฺริยานิ ปจฺจยวิเสเสน ติกฺขภาวํ อาปชฺเชยฺยุํ, ตสฺมา ตาทิสํ สนฺธาย ‘‘ภพฺโพติ วุจฺจติ, น โส อภพฺโพ นามา’’ติ จ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ภควา น ตาทิสํ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติอาทินา นิยเมตฺวา พฺยากโรติ, ตสฺมา อาห ‘‘น ปน อนฺตรา อภิสเมตุํ ภพฺพตา วุตฺตา’’ติ. อยญฺจ นโย เอกนฺเตน อิจฺฉิตพฺโพ. อญฺญถา ปุคฺคลสฺส สงฺกโร สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห.

๖๔๑-๖๔๕. บทว่า Assa คือ ของสัตตักขัตตุปรมะนี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และท่านประสงค์ความแน่นอนในความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ" ด้วยอนันตริยกรรมใด บทว่า Antarā คือ ในระหว่างภพ ๗ ภพที่ยังไม่เกิด บทว่า Keci คือ พวกอภัยคีรีวาสี บทว่า Apare คือ พวกนักแต่งบท บทว่า Tassa คือ ของบุคคลใดที่พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดด้วยพระญาณแล้วพยากรณ์ว่าเป็นสัตตักขัตตุปรมะบ้าง เป็นโกลังโกละบ้าง เป็นเอกพีชีบ้าง การบรรลุมรรคเบื้องบนในระหว่างจากที่ทรงกำหนดไว้ดังที่กล่าวมานั้นไม่มี เพราะพระองค์ทรงแสดงธรรมไม่ผิดพลาด การตรัสรู้ของบุคคลนั้นย่อมเป็นไปตามที่ทรงกำหนดไว้เท่านั้น การจำแนกนี้พึงทราบด้วยความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นเอง เพราะไม่มีบุคคลเช่นนั้นด้วยนิยามแห่งภพ เพราะอินทรีย์ที่อ่อนของบางคนก็อาจถึงความคมกล้าด้วยปัจจัยพิเศษได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงบุคคลเช่นนั้นว่า "เรียกว่าภัพพบุคคล ไม่ใช่บุคคลผู้ไม่ควร" แต่เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์บุคคลเช่นนั้นโดยกำหนดด้วยบทว่า "สัตตักขัตตุปรมะ" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่ไม่ได้กล่าวถึงความควรที่จะตรัสรู้ในระหว่าง" และนัยนี้พึงประสงค์โดยส่วนเดียว หากเป็นอย่างอื่น บุคคลจะปะปนกันได้ ดังนี้ จึงแสดงว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น

สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรื่องสัตตักขัตตุปรมะ จบแล้ว

ทฺวาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๒ จบแล้ว

๑๓. เตรสมวคฺโค

๑๓. วรรคที่ ๑๓

๑. กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาเรื่องกัปปัฏฐะ

๖๕๔-๖๕๗. ‘‘เหฏฺฐา [Pg.136] วุตฺตาธิปฺปายเมวา’’ติ อิทํ อิทฺธิพลกถายํ ยํ วุตฺตํ ‘‘อตีตํ อนาคตนฺติ อิทํ อวิเสเสน กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ ปฏิญฺญาตตฺตา โจเทตี’’ติอาทิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เหฏฺฐาติ อิทฺธิพลกถาย’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘ทฺเว กปฺเป’’ติอาทิอายุปริจฺเฉทาติกฺกมสมตฺถตาโจทนาวเสน อาคตา, อิธ ปน สงฺฆเภทโก อายุกปฺปเมว อฏฺฐตฺวา ยทิ เอกํ มหากปฺปํ ติฏฺเฐยฺย, ยถา เอกํ, เอวํ อเนเกปิ กปฺเป ติฏฺเฐยฺยาติ โจทนา กาตพฺพา.

654-657. บทว่า Heṭṭhā vuttādhippāyamevā นี้ หมายถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเรื่องอิทธิพลว่า "บทว่า อดีต อนาคต นี้ ย่อมถูกตำหนิเพราะปฏิญญาว่า พึงดำรงอยู่ตลอดกัปโดยไม่จำกัด" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ข้างล่าง" คือ ในอรรถกถาเรื่องอิทธิพล ในข้อนั้น บทว่า "สองกัป" เป็นต้น มาด้วยอำนาจแห่งการตำหนิความสามารถในการก้าวล่วงการกำหนดอายุ แต่ในที่นี้ พึงตำหนิว่า หากผู้ทำลายสงฆ์ดำรงอยู่ตลอดมหากัปหนึ่ง โดยไม่ดำรงอยู่เพียงอายุขัยเดียว ก็พึงดำรงอยู่ตลอดหลายกัปได้ เหมือนกัปหนึ่ง ฉันนั้น

กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาเรื่องกัปปัฏฐะ จบแล้ว

๔. นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา

๔. อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่แน่นอนและไม่แน่นอน

๖๖๓-๖๖๔. อปฺปตฺตนิยามานนฺติ เย อนุปฺปนฺนมิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตธมฺมา ปุคฺคลา, เตสํ ธมฺเม. เก ปน เต? ยถาวุตฺตปุคฺคลสนฺตานปริยาปนฺนา ธมฺมา. เต หิ ภูมิตฺตยปริยาปนฺนตาย ‘‘เตภูมกา’’ติ วุตฺตา. เย ปน ปตฺตนิยามานํ สนฺตาเน ปวตฺตา อนิยตธมฺมา, น เตสเมตฺถ สงฺคโห กโต. น หิ เตหิ สมนฺนาคเมน อนิยตตา อตฺถิ. เตเนวาห ‘‘เตหิ สมนฺนาคโตปิ อนิยโตเยวา’’ติ. อิมํ โวหารมตฺตนฺติ อิมินา นิยาโม นาม โกจิ ธมฺโม นตฺถิ, อุปจิตสมฺภารตาย อภิสมฺพุชฺฌิตุํ ภพฺพตาว ตถา วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. นิยโตติ วจนสฺส การณภาเวน วุตฺโตติ โยชนา. อุภยสฺสปีติ นิยโต นิยามํ โอกฺกมตีติ วจนทฺวยสฺส.

๖๖๓-๖๖๔. บทว่า Appattaniyāmānaṃ ได้แก่ ธรรมของบุคคลผู้ที่ยังไม่ถึงธรรมที่แน่นอน คือมิจฉัตตนิยตธรรมและสัมมัตตนิยตธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น ก็ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? คือธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของบุคคลที่กล่าวมาแล้ว ธรรมเหล่านั้นถูกกล่าวว่า "เตภูมิกะ" เพราะสงเคราะห์เข้าในภูมิ ๓ ส่วนธรรมที่ไม่แน่นอนที่เกิดขึ้นในสันดานของบุคคลผู้ถึงธรรมที่แน่นอนแล้ว ไม่มีการสงเคราะห์ในที่นี้ เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ไม่มีความไม่แน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ก็ยังไม่แน่นอนนั่นเอง" บทว่า Imaṃ vohāramattaṃ นี้ ท่านแสดงว่า ไม่มีธรรมชื่อว่านิยามะเลย ด้วยบทนี้ แต่ความที่บุคคลควรจะตรัสรู้ได้ เพราะสั่งสมสัมภาระไว้แล้วเท่านั้น จึงถูกกล่าวอย่างนั้น บทว่า Niyato นี้ พึงประกอบความว่า ถูกกล่าวโดยเป็นเหตุแห่งคำพูด บทว่า Ubhayassapi ได้แก่ คำพูด ๒ บทว่า นิยตะย่อมก้าวลงสู่ความแน่นอน

นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่แน่นอนและไม่แน่นอน จบแล้ว

๘. อสาตราคกถาวณฺณนา

๘. อรรถกถาว่าด้วยราคะที่ไม่น่าพอใจ

๖๗๔. เอวํ ปวตฺตมาโนติ ‘‘อโห วต เม ภเวยฺยา’’ติ เอวํ ปตฺถนากาเรน ปวตฺตมาโน. อญฺญถาติ นนฺทนาทิอากาเรน.

๖๗๔. บทว่า Evaṃ pavattamāno ได้แก่ ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งความปรารถนาอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้สิ่งนี้จงมีแก่เราเถิด" บทว่า Aññathā ได้แก่ ด้วยอาการแห่งความเพลิดเพลินเป็นต้น

อสาตราคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยราคะที่ไม่น่าพอใจ จบแล้ว

๙. ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา

๙. อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต

๖๗๖-๖๘๐. คเหตฺวาติ [Pg.137] เอเตน คหณมตฺตเมว ตํ, น ปน สา ตาทิสี อตฺถีติ ทสฺเสติ. น หิ โลกุตฺตรารมฺมณา อพฺยากตา วา ตณฺหา อตฺถีติ. ตีหิ โกฏฺฐาเสหีติ กามภววิภวตณฺหาโกฏฺฐาเสหิ. รูปตณฺหาทิเภทา ฉปิ ตณฺหา.

๖๗๖-๖๘๐. บทว่า Gahetvā ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า สิ่งนั้นเป็นเพียงการยึดถือเท่านั้น แต่ตัณหาเช่นนั้นไม่มีอยู่จริง เพราะตัณหาที่มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ หรือเป็นอัพยากฤตไม่มีอยู่จริง บทว่า Tīhi koṭṭhāsehi ได้แก่ ด้วยส่วนแห่งกามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา ตัณหา ๖ อย่าง มีรูปตัณหาเป็นต้น

ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต จบแล้ว

เตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๓ จบแล้ว

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

๑๔. วรรคที่ ๑๔

๑. กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล

๖๘๖-๖๙๐. อนนฺตรปจฺจยภาโวเยเวตฺถ ปฏิสนฺธานํ ฆฏนญฺจาติ อาห ‘‘อนนฺตรํ อุปฺปาเทตี’’ติ.

๖๘๖-๖๙๐. บทว่า Anantarapaccayabhāvoyevettha paṭisandhānaṃ ghaṭanañca ท่านกล่าวว่า "ความเป็นอนันตรปัจจัยนั่นแหละเป็นการสืบต่อและการประกอบในที่นี้" ด้วยบทว่า "ย่อมให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น"

กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล จบแล้ว

๒. สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ

๖๙๑-๖๙๒. เกจิ วาทิโนติ กาปิเล สนฺธายาห. เต หิ อภิพฺยตฺตวาทิโน วิชฺชมานเมว การเณ ผลํ อนภิพฺยตฺตํ หุตฺวา ฐิตํ ปจฺฉา อภิพฺยตฺตึ คจฺฉตีติ วทนฺตา พีชาวตฺถาย วิชฺชมานาปิ รุกฺขาทีนํ น องฺกุราทโย อาวิภวนฺติ, พีชมตฺตํ อาวิภาวํ คจฺฉตีติ กเถนฺติ.

๖๙๑-๖๙๒. บทว่า Keci vādino ท่านกล่าวหมายถึงพวกกบิลวาที เพราะพวกเขามีวาทะว่าด้วยการปรากฏ คือกล่าวว่า ผลที่ยังไม่ปรากฏซึ่งมีอยู่ในเหตุแล้ว ย่อมปรากฏในภายหลัง พวกเขากล่าวว่า แม้ต้นไม้เป็นต้นจะปรากฏอยู่ในสภาพแห่งเมล็ด แต่หน่อเป็นต้นก็ยังไม่ปรากฏออกมา มีแต่เมล็ดเท่านั้นที่ปรากฏออกมา

สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ จบแล้ว

๓. อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา

๓. อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย

๖๙๓-๖๙๗. อนนฺตรุปฺปตฺตึ สลฺลกฺเขนฺโตติ จกฺขุวิญฺญาณานนฺตรํ โสตวิญฺญาณุปฺปตฺตึ มญฺญมาโน. โสตวิญฺญาณนฺติ วจเนเนว ตสฺส จกฺขุสนฺนิสฺสยตา [Pg.138] รูปารมฺมณตา จ ปฏิกฺขิตฺตา, ปฏิญฺญาตา จ โสตสนฺนิสฺสยตา สทฺทารมฺมณตา จาติ อาห ‘‘น โส จกฺขุมฺหิ สทฺทารมฺมณ’’นฺติ. ตตฺถ สทฺทารมฺมณนฺติ ‘‘โสตวิญฺญาณํ อิจฺฉตี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตยิทํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนนฺตรํ โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ ลทฺธิยา เอวํ ญายตีติ อาห ‘‘อนนฺตรูปลทฺธิวเสน อาปนฺนตฺตา’’ติ.

๖๙๓-๖๙๗. บทว่า อนนฺตรุปฺปตฺตึ สลฺลกฺเคนฺโต ได้แก่ ผู้สำคัญว่าโสตวิญญาณเกิดขึ้นต่อจากจักขุวิญญาณ. ด้วยคำว่า โสตวิญญาณ นั่นเอง ความที่โสตวิญญาณอาศัยจักขุ และมีรูปเป็นอารมณ์ก็ถูกปฏิเสธไป และความที่โสตวิญญาณอาศัยโสตะ และมีเสียงเป็นอารมณ์ก็ถูกยอมรับ. ท่านจึงกล่าวว่า “โสตวิญญาณนั้นไม่มีเสียงเป็นอารมณ์ในจักขุ”. ในที่นั้น บทว่า สทฺทารมฺมณํ พึงนำมาเชื่อมกับคำว่า “ย่อมปรารถนาโสตวิญญาณ”. สิ่งนี้ย่อมรู้ได้ด้วยลัทธิที่ว่าโสตวิญญาณเกิดขึ้นต่อจากจักขุวิญญาณ. ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะถึงความครอบงำด้วยอำนาจแห่งลัทธิว่าด้วยการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น”.

อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย จบ.

๔. อริยรูปกถาวณฺณนา

๔. อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป

๖๙๘-๖๙๙. สมฺมาวาจาทีติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตา. ตตฺถ สมฺมาวาจา สทฺทสภาวา, อิตโร จ กายวิญฺญตฺติสภาโว, อุภยมฺปิ วา วิญฺญตฺตีติ อธิปฺปาเยน รูปนฺติสฺส ลทฺธิ.

๖๙๘-๖๙๙. บทว่า สมฺมาวาจาที ได้แก่ สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ. ในที่นั้น สัมมาวาจามีสภาพเป็นเสียง และสัมมากัมมันตะมีสภาพเป็นกายวิญญัติ หรือทั้งสองอย่างเป็นวิญญัติ ด้วยความหมายนี้ จึงเป็นลัทธิของผู้นั้นว่า เป็นรูป.

อริยรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป จบ.

๕. อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา

๕. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยอื่น

๗๐๐-๗๐๑. ตสฺมึ สมเยติ กุสลาพฺยากตจิตฺตกฺขเณ. โส หีติ ปจฺฉิมปาโฐ.

๗๐๐-๗๐๑. บทว่า ตสฺมึ สมเย ได้แก่ ในขณะแห่งจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤต. บทว่า โส หิ เป็นปาฐะหลัง.

อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยอื่น จบ.

๖. ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา

๖. อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานเป็นจิตวิปปยุตต์

๗๐๒. เตติ ราคาทโย. ตสฺมาติ ยสฺมา วิปสฺสนฺตสฺสปิ ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา.

๗๐๒. บทว่า เต ได้แก่ ราคะเป็นต้น. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุที่ราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นแม้แก่ผู้เจริญวิปัสสนา, เพราะเหตุนั้น.

ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานเป็นจิตวิปปยุตต์ จบ.

๗. ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยปริยาปันนกถา

๗๐๓-๗๐๕. กิเลสวตฺถุโอกาสวเสนาติ [Pg.139] กิเลสกามวตฺถุกามภูมิวเสน. รูปธาตุสหคตวเสน อนุเสตีติ กามราโค ยถา กามวิตกฺกสงฺขาตาย กามธาตุยา สห ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารโห, ตเมว รูปธาตุยาปีติ อตฺโถ. ราคาทิการณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตา หิ อนุสยนํ.

๗๐๓-๗๐๕. คำว่า โดยโอกาสแห่งวัตถุกิเลส คือ โดยอำนาจแห่งกิเลสกาม วัตถุกาม และกามภูมิ. คำว่า กามราคะย่อมนอนเนื่องโดยเป็นไปกับด้วยรูปธาตุ หมายความว่า กามราคะย่อมควรเพื่อเกิดขึ้นพร้อมด้วยปัจจัยในกามธาตุอันนับว่ากามวิตกฉันใด ย่อมควรเพื่อเกิดขึ้นในรูปธาตุนั้นด้วยฉันนั้น. การนอนเนื่อง คือความเป็นผู้ควรแก่การเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุมีราคะเป็นต้น.

ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยปริยาปันนกถา จบ.

๘. อพฺยากตกถาวณฺณนา

๘. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตกถา

๗๐๖-๖๐๘. สพฺพถาปีติ อวิปากภาเวนปิ สสฺสตาทิภาเวนปิ.

๗๐๖-๖๐๘. คำว่า แม้โดยประการทั้งปวง คือ แม้โดยความเป็นอวิบาก แม้โดยความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น.

อพฺยากตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตกถา จบ.

๙. อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา

๙. อรรถกถาว่าด้วยอปริยาปันนกถา

๗๐๙-๗๑๐. ตสฺมา ทิฏฺฐิ โลกิยปริยาปนฺนา น โหตีติ อตฺถํ วทนฺติ, เอวํ สติ อติปฺปสงฺโค โหติ วีตโทสาทิโวหารภาวโตติ. ตโต อญฺญถา อตฺถํ วทนฺโต ‘‘รูปทิฏฺฐิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาทิ-สทฺเทน อรูปทิฏฺฐิอาทึ สงฺคณฺหาติ. ปรวาทิอธิปฺปายวเสน อยมตฺถวิภาวนาติ อาห ‘‘ยทิ จ ปริยาปนฺนา สิยา’’ติ. ตถา จ สตีติ ทิฏฺฐิยา กามธาตุปริยาปนฺนตฺเต สตีติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ‘‘วีตทิฏฺฐิโก’’ติ เอวํ โวหาราภาวโต. น หิ สา ตสฺส อวิคตา ทิฏฺฐิ, ยโต โส วีตทิฏฺฐิโกติ น วุจฺจติ. เยนาติ กามทิฏฺฐิภาเวน.

๗๐๙-๗๑๐. เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงกล่าวอรรถว่า ทิฏฐิไม่เป็นโลกิยปริยาปันนะ, เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมมีอติปสังคะ (ความผิดพลาดเกินเลย) เพราะความเป็นโวหารว่าผู้ปราศจากราคะเป็นต้น. ผู้กล่าวอรรถเป็นอย่างอื่นจากนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยรูปทิฏฐิ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ท่านสงเคราะห์อรูปทิฏฐิเป็นต้นด้วยคำว่า “เป็นต้น”. การจำแนกอรรถนี้เป็นไปตามอัธยาศัยของปรวาที ท่านจึงกล่าวว่า “ถ้าทิฏฐิพึงเป็นปริยาปันนะ”. และเมื่อเป็นเช่นนั้น หมายความว่า เมื่อทิฏฐิเป็นปริยาปันนะในกามธาตุ. เพราะฉะนั้น เพราะไม่มีโวหารว่า “ผู้มีทิฏฐิไปปราศแล้ว” อย่างนี้. เพราะทิฏฐินั้นของเขายังไม่ไปปราศ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่ถูกเรียกว่าผู้มีทิฏฐิไปปราศแล้ว. คำว่า ด้วยเหตุใด หมายถึง ด้วยความเป็นกามทิฏฐิ.

อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอปริยาปันนกถา จบ.

จุทฺทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๔ จบ.

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

๑๕. วรรคที่ ๑๕

๑. ปจฺจยตากถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยปัจจยตากถา

๗๑๑-๗๑๗. ววตฺถิโตติ [Pg.140] อสํกิณฺโณ. โย หิ ธมฺโม เยน ปจฺจยภาเวน ปจฺจโย โหติ, ตสฺส ตโต อญฺเญนปิ ปจฺจยภาเว สติ ปจฺจยตา สํกิณฺณา นาม ภเวยฺย. วิรุทฺธาสมฺภวีนํ วิย ตพฺพิธุรานํ ปจฺจยภาวานํ สหภาวํ ปฏิกฺขิปติ.

๗๑๑-๗๑๗. คำว่า “ววัตถิต” หมายถึง ไม่ปะปนกัน. เพราะธรรมใดเป็นปัจจัยโดยความเป็นปัจจัยใด, เมื่อธรรมนั้นมีความเป็นปัจจัยอย่างอื่นจากนั้นด้วย, ความเป็นปัจจัยก็ชื่อว่าปะปนกัน. ท่านปฏิเสธการอยู่ร่วมกันของความเป็นปัจจัยที่ปราศจากสิ่งนั้น เหมือนกับสิ่งที่ไม่พึงเกิดเพราะขัดแย้งกัน.

ปจฺจยตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยปัจจยตากถา จบ.

๒. อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจัยกถา

๗๑๘-๗๑๙. สหชาตาติ วุตฺตตฺตา น สงฺขารปจฺจยา จ อวิชฺชาติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อนนฺตราทินาปิ หิ สงฺขารา อวิชฺชาย ปจฺจยา โหนฺติเยว. อญฺญมญฺญานนฺตรํ อวตฺวา อวิคตานนฺตรํ สมฺปยุตฺตสฺส วจนํ กมเภโท, อตฺถิคฺคหเณเนว คหิโต อตฺถิปจฺจยภูโตเยว ธมฺโม นิสฺสยปจฺจโย โหตีติ. อสาธารณตายาติ ปทนฺตราสาธารณตาย. เตนาห ‘‘วกฺขติ หี’’ติอาทิ.

๗๑๘-๗๑๙. ความหมายคือ เพราะกล่าวว่า “สหชาตะ” จึงไม่ได้กล่าวว่า “และอวิชชามีสังขารเป็นปัจจัย”. เพราะสังขารย่อมเป็นปัจจัยแก่อวิชชาโดยอนันตระเป็นต้นนั่นเอง. การไม่กล่าวอัญญมัญญะและอนันตระ แต่กล่าวอวิคตะและอนันตระแก่สัมปยุตตธรรม เป็นการทำให้เสียลำดับ, ธรรมที่เป็นปัจจัยโดยความเป็นอัตถิปัจจัยนั่นเองที่ถูกถือเอาด้วยการถือเอาบทว่า อัตถิ ย่อมเป็นนิสสยปัจจัย. คำว่า “โดยความไม่ทั่วไป” หมายถึง โดยความไม่ทั่วไปแก่บทอื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จักกล่าว” เป็นต้น.

อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจัยกถา จบ.

๙. ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา

๙. อรรถกถาว่าด้วยสัญญาเวทยิตกถาที่ ๓

๗๓๒. ยทิปิ เสสํ นาม คหิตโต อญฺญํ, ตถาปิ ปกรณปริจฺฉินฺนเมเวตฺถ ตํ คยฺหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยสํ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ วตฺวา ปุน อนวเสสเมว สงฺคณฺหนฺโต ‘‘อสญฺญสตฺตานมฺปิ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพสตฺเต สนฺธายาติ อธิปฺปาโยติ โยชนา. ปาณิสมฺผสฺสาปิ กมนฺตีติอาทิกํ สรีรปกตีติ สมฺพนฺโธ.

๗๓๒. ถึงแม้คำว่า “ที่เหลือ” จะหมายถึงสิ่งอื่นจากที่ถือเอาแล้ว, แต่เพื่อแสดงว่าในที่นี้ถือเอาเฉพาะที่กำหนดไว้ในปกรณ์เท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ความหมายของสัตว์เหล่าใด...เป็นต้น” แล้วจึงกล่าวสงเคราะห์ทั้งหมดโดยไม่เหลือว่า “แม้ของอสัญญีสัตว์ทั้งหลายด้วย” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น มีการประกอบความว่า “ความหมายคือมุ่งหมายสัตว์ทั้งปวง”. ความเชื่อมโยงคือ คำว่า “แม้การสัมผัสด้วยฝ่ามือเป็นต้น ย่อมเป็นไป” เป็นต้น เป็นสภาพปกติของร่างกาย.

๗๓๓-๗๓๔. ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น จวติ, น อุปปชฺชตีติ วาทํ ปรวาที นานุชานาตีติ อาห ‘‘สุตฺต…เป… วตฺตพฺพ’’นฺติ.

๗๓๓-๗๓๔. ปรวาทีไม่ยอมรับวาทะว่า “ไม่จุติ ไม่ปฏิสนธิด้วยวิญญาณ ๕” ท่านจึงกล่าวว่า “พึงกล่าว...ในพระสูตร...เป็นต้น”.

ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสัญญาเวทยิตกถาที่ ๓ จบแล้ว.

๑๐. อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาอสัญญีสัตตูปิกากถา

๗๓๕. ยถา [Pg.141] วิตกฺกวิจารปีติสุขวิราควเสน ปวตฺตา สมาปตฺติ วิตกฺกาทิรหิตา โหติ, เอวํ สญฺญาวิราควเสน ปวตฺตาปิ สญฺญารหิตาว สิยาติ ตสฺส ลทฺธีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สาปิ อสญฺญิตา…เป… ทสฺเสตี’’ติ.

๗๓๕. เพื่อแสดงว่าลัทธิของเขามีอยู่ว่า “สมาบัติที่ดำเนินไปโดยความคลายจากวิตก วิจาร ปีติ สุข ย่อมปราศจากวิตกเป็นต้นฉันใด, สมาบัติที่ดำเนินไปโดยความคลายจากสัญญา ก็พึงปราศจากสัญญาฉันนั้น” ท่านจึงกล่าวว่า “แม้สมาบัตินั้นก็เป็นอสัญญี...เป็นต้น...แสดง”.

๗๓๖. ยทิ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กถํ อสญฺญสมาปตฺตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สญฺญาวิราควเสน สมาปนฺนตฺตา อสญฺญิตา, น สญฺญาย อภาวโต’’ติ.

๗๓๖. มุ่งหมายถึงการโต้แย้งว่า “ถ้าเป็นจตุตถฌานสมาบัติ เหตุไฉนจึงเป็นอสัญญีสมาบัติเล่า?” ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นอสัญญีเพราะเข้าถึงโดยความคลายจากสัญญา, ไม่ใช่เพราะไม่มีสัญญา”.

อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอสัญญีสัตตูปิกากถา จบแล้ว.

๑๑. กมฺมูปจยกถาวณฺณนา

๑๑. อรรถกถากัมมูปจยกถา

๗๓๘-๗๓๙. ‘‘กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโต’’ติ ปุฏฺโฐ สมฺปยุตฺตสหชาตตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, วิปฺปยุตฺตสหชาตตํ สนฺธาย ปฏิชานาตีติ. วิปฺปยุตฺตสฺสปิ หิ อตฺถิ สหชาตตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส วิยาติ อธิปฺปาโย.

738-739. เมื่อถูกถามว่า “กัมมูปจยะเกิดพร้อมกับกรรมหรือ?” ท่านปฏิเสธโดยมุ่งหมายถึงความเป็นสัมปยุตตสหชาตะ, และยอมรับโดยมุ่งหมายถึงความเป็นวิปปยุตตสหชาตะ. ความหมายคือ แม้ของวิปปยุตตะก็มีความเป็นสหชาตะอยู่ เหมือนรูปที่เกิดจากจิตฉะนั้น.

๗๔๑. ติณฺณนฺติ กมฺมกมฺมูปจยกมฺมวิปากานํ.

๗๔๑. คำว่า “ของ ๓ อย่าง” หมายถึง ของกรรม กัมมูปจยะ และกรรมวิบาก.

กมฺมูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากัมมูปจยกถา จบแล้ว.

ปนฺนรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๕ จบแล้ว.

ตติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

ปัณณาสกะที่ ๓ จบแล้ว.

๑๖. โสฬสมวคฺโค

๑๖. โสฬสมวรรค

๓. สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา

๓. อรรถกถาว่าด้วยการให้ความสุข

๗๔๗-๗๔๘. น ตสฺสาติ ยสฺส ตํ อนุปฺปทิสฺสติ, น ตสฺส. โย หิ อนุปฺปเทติ, ยสฺส จ อนุปฺปเทติ, ตทุภยวินิมุตฺตา อิธ ปเรติ อธิปฺเปตา.

๗๔๗-๗๔๘. บทว่า น ตสฺส (ไม่เป็นของผู้นั้น) คือ ไม่เป็นของบุคคลผู้ที่สิ่งนั้นจะถูกให้ไป. เพราะว่าบุคคลผู้ให้ และบุคคลผู้ที่สิ่งนั้นถูกให้ไป, คำว่า ปเร (ผู้อื่น) ในที่นี้ประสงค์เอาบุคคลผู้พ้นจากบุคคลทั้งสองนั้น.

สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการให้ความสุข จบ.

๔. อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา

๔. อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยการยึดถือ

๗๔๙-๗๕๓. ตํจิตฺตตายาติ [Pg.142] เอตฺถ มนสิกโรนฺโต ยทิ สพฺพสงฺขาเร เอกโต มนสิ กโรติ, เยน จิตฺเตน มนสิ กโรติ, สพฺพสงฺขารนฺโตคธตฺตา ตสฺมึเยว ขเณ ตํ จิตฺตํ มนสิ กาตพฺพํ เอตสฺสาติ ตํจิตฺตตา นาม โทโส อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตเทว อารมฺมณภูต’’นฺติอาทิ. เอเตน ตสฺเสว เตน มนสิกรณาสมฺภวมาห, ตํ วาติอาทินา ปน สสํเวทนาวาทาปตฺตินฺติ อยเมเตสํ วิเสโส.

๗๔๙-๗๕๓. ในบทว่า ตํจิตฺตตาย (ด้วยความเป็นจิตนั้น) นี้ ผู้มนสิการ หากมนสิการสังขารทั้งปวงโดยรวมกัน ด้วยจิตใดมนสิการ, เพราะสังขารทั้งปวงเข้าไปอยู่ในจิตนั้น, จิตนั้นพึงมนสิการในขณะนั้นเองว่า ‘สิ่งนี้เป็นจิตนั้น’ ดังนี้ ชื่อว่าความผิดพลาดคือความเป็นจิตนั้นย่อมเกิดขึ้น ดังนี้ แสดงว่า ‘สิ่งนั้นเองเป็นอารมณ์’ เป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปไม่ได้ของการมนสิการด้วยจิตนั้นเอง, ส่วนด้วยบทว่า ตํ วา (หรือสิ่งนั้น) เป็นต้น ท่านกล่าวถึงการถึงซึ่งวาทะว่า ‘รู้แจ้งด้วยตนเอง’ นี้เป็นความแตกต่างของบทเหล่านั้น.

อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยการยึดถือ จบ.

โสฬสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาโสฬสมวรรค จบ.

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

๑๗. สัตตรสมวรรค

๑. อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาว่าด้วยการสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่

๗๗๖-๗๗๙. กิริยจิตฺตํ อพฺยากตํ อนาทิยิตฺวาติ ‘‘กิริยจิตฺตํ อพฺยากต’’นฺติ อคฺคเหตฺวา, ทานาทิปวตฺตเนน ทานมยาทิปุญฺญตฺเตน จ คเหตฺวาติ อตฺโถ.

๗๗๖-๗๗๙. บทว่า กิริยจิตฺตํ อพฺยากตํ อนาทิยิตฺวา (ไม่ถือเอากิริยาจิตที่เป็นอัพยากฤต) คือ ไม่ถือเอาว่า ‘กิริยาจิตเป็นอัพยากฤต’, แต่ถือเอาด้วยการเป็นไปแห่งทานเป็นต้น และด้วยความเป็นบุญอันเกิดจากทานเป็นต้น ดังนี้เป็นอรรถ.

อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยการสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่ จบ.

๒. นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยมรณะที่มิใช่กาลของพระอรหันต์ไม่มี

๗๘๐. อลทฺธวิปากวารานนฺติ วิปากทานํ ปติ อลทฺโธกาสานํ. พฺยนฺตีภาวนฺติ วิคตนฺตตํ, วิคมํ อวิปากนฺติ อตฺโถ.

๗๘๐. บทว่า อลทฺธวิปากวารานํ (แห่งกรรมที่ไม่ได้โอกาสแห่งวิบาก) คือ แห่งกรรมที่ไม่ได้โอกาสต่อการให้วิบาก. บทว่า พฺยนฺตีภาวํ (ความสิ้นไป) คือ ความสิ้นสุด, ความสิ้นไป, ความไม่มีวิบาก ดังนี้เป็นอรรถ.

๗๘๑. ตโต ปรนฺติ พฺยติเรเกน อตฺถสิทฺธิ, น เกวเลน อนฺวเยนาติ อาห ‘‘ตาว น กมติ, ตโต ปรํ กมตีติ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตี’’ติ. ตตฺถ ตโต ปรนฺติ ปุพฺเพ กตสฺส กมฺมสฺส ปริกฺขยคมนโต ปรํ. นตฺถิ ปาณาติปาโต ปาณาติปาตลกฺขณาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ตเมว ลกฺขณาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาโณปาณสญฺญิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น เตนาติ โย ปเรน อุปกฺกโม กโต[Pg.143], เตน อุปกฺกเมน น มโต, ธมฺมตามรเณเนว มโตติ ทุพฺพิญฺเญยฺยํ อวิเสสวิทูหิ, ทุพฺพิญฺเญยฺยํ วา โหตุ สุวิญฺเญยฺยํ วา, องฺคปาริปูริยาว ปาณาติปาโต.

๗๘๑. บทว่า ตโต ปรํ (หลังจากนั้น) คือ ความสำเร็จแห่งอรรถด้วยปฏิเสธ ไม่ใช่ด้วยการยืนยันเท่านั้น ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตราบนั้นยังไม่ถึง, หลังจากนั้นจึงถึง’ ดังนี้ปฏิเสธด้วยลัทธิ. ในบทนั้น คำว่า ตโต ปรํ คือ หลังจากที่กรรมที่ทำไว้ก่อนถึงความสิ้นไป. ไม่มีปาณาติบาต เพราะไม่มีลักษณะของปาณาติบาต ดังนี้เป็นอัธยาศัย. เพื่อแสดงความไม่มีลักษณะนั้นเอง จึงกล่าวบทว่า ‘ปาโณปาณสญฺญิตา’ (สัตว์มีความสำคัญในสัตว์) เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า น เตน (ไม่ด้วยสิ่งนั้น) คือ บุคคลนั้นไม่ได้ตายด้วยความพยายามที่ผู้อื่นทำ, แต่ตายด้วยความตายตามธรรมชาติ ดังนี้เป็นสิ่งที่เข้าใจยากสำหรับผู้ไม่รู้ความแตกต่าง, หรือจะเข้าใจยากหรือเข้าใจง่ายก็ตาม, ปาณาติบาตย่อมสำเร็จด้วยความบริบูรณ์แห่งองค์ประกอบเท่านั้น.

นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยมรณะที่มิใช่กาลของพระอรหันต์ไม่มี จบ.

๓. สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา

๓. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม

๗๘๔. อพีชโตติ สพฺเพน สพฺพํ อพีชโต อญฺญพีชโต จ. ตนฺติ เทยฺยธมฺมํ, คิลานปจฺจยนฺติ อตฺโถ.

๗๘๔. บทว่า อพีชโต (ไม่มีพืช) คือ ไม่มีพืชโดยประการทั้งปวง และจากพืชอื่น. บทว่า ตํ (สิ่งนั้น) คือ ไทยธรรม, หมายถึง คิลานปัจจัย ดังนี้เป็นอรรถ.

สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม จบ.

๔. อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา

๔. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งที่ผูกพันด้วยอินทรีย์

๗๘๘. วินาปิ อนิจฺจฏฺเฐนาติ อนิจฺจฏฺฐํ ฐเปตฺวาปิ อฏฺฐเปตฺวาปีติ อตฺโถ, น อนิจฺจฏฺฐวิรเหนาติ. น หิ อนิจฺจฏฺฐวิรหิตํ อนินฺทฺริยพทฺธํ อตฺถิ.

๗๘๘. บทว่า วินาปิ อนิจฺจฏฺเฐน (แม้ปราศจากความเป็นของไม่เที่ยง) คือ เว้นความเป็นของไม่เที่ยง หรือไม่ตั้งไว้ซึ่งความเป็นของไม่เที่ยง ดังนี้เป็นอรรถ, ไม่ใช่เพราะปราศจากความเป็นของไม่เที่ยง. เพราะว่าสิ่งที่ไม่ผูกพันด้วยอินทรีย์ที่ปราศจากความเป็นของไม่เที่ยงนั้นไม่มี.

อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยสิ่งที่ผูกพันด้วยอินทรีย์ จบ.

๗. นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ยังทักษิณาให้บริสุทธิ์

๗๙๓-๗๙๔. อปฺปฏิคฺคหณโตติ ปฏิคฺคาหกตฺตาภาวโต.

๗๙๓-๗๙๔. บทว่า อปฺปฏิคฺคหณโต (เพราะไม่มีการรับ) คือ เพราะไม่มีความเป็นผู้รับ.

นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ยังทักษิณาให้บริสุทธิ์ จบ.

๑๑. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา

๘๐๐-๘๐๑. ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขาติ ปฏิคฺคาหกสฺส คุณวิเสสนิรเปกฺขา, ตสฺส ทกฺขิเณยฺยภาเวน วินาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปฏิคฺคาหเกน [Pg.144] ปจฺจยภูเตน วินา’’ติ. สจฺจเมตนฺติ ลทฺธิกิตฺตเนน วุตฺตภาวเมว ปฏิชานาติ. ปฏิคฺคาหกสฺส วิปากนิพฺพตฺตนํ ทานเจตนาย มหาผลตา. ปจฺจยภาโวเยว หิ ตสฺส, น ตสฺสา การณตฺตํ. เตนาห ‘‘ทานเจตนานิพฺพตฺตเนน ยทิ ภเวยฺยา’’ติอาทิ.

๘๐๐-๘๐๑. บทว่า ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขา (ไม่ขึ้นอยู่กับผู้รับ) คือ ไม่ขึ้นอยู่กับคุณวิเศษของผู้รับ, หมายถึง ปราศจากความเป็นทักขิเณยยบุคคลของผู้รับนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปราศจากผู้รับซึ่งเป็นปัจจัย’. บทว่า สจฺจเมตํ (สิ่งนี้เป็นจริง) คือ ยอมรับว่าสิ่งที่กล่าวมานั้นเป็นจริงด้วยการกล่าวถึงลัทธิ. การบังเกิดวิบากของผู้รับนั้นคือความเป็นผลใหญ่ของเจตนาในการให้. เพราะว่าความเป็นปัจจัยเท่านั้นเป็นของผู้นั้น, ไม่ใช่ความเป็นเหตุของสิ่งนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘หากจะพึงมีด้วยการบังเกิดแห่งเจตนาในการให้’ เป็นต้น.

ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา จบ.

สตฺตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาสัตตรสมวรรค จบ.

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

๑๘. อัฏฐารสมวรรค

๑. มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา

๑. คำอธิบายเรื่องโลกมนุษย์

๘๐๒-๘๐๓. คหณนฺติ มิจฺฉาคหณํ.

๘๐๒-๘๐๓. คำว่า คหณะ คือ การยึดถือผิด.

มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องโลกมนุษย์ จบแล้ว.

๒. ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา

๒. คำอธิบายเรื่องการแสดงธรรม

๘๐๔-๘๐๖. ตสฺส จ นิมฺมิตพุทฺธสฺส เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สยเมว จ เทสิโต.

๘๐๔-๘๐๖. พระอานนท์ผู้มีอายุรับฟังพระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าผู้เนรมิตนั้นแล้ว ก็แสดงเองด้วย.

ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องการแสดงธรรม จบแล้ว.

๖. ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา

๖. คำอธิบายเรื่องการก้าวล่วงฌาน

๘๑๓-๘๑๖. วิตกฺกวิจาเรสุ วิรตฺตจิตฺตตา ตตฺถ อาทีนวมนสิกาโร, ตทากาโร จ ทุติยชฺฌานูปจาโรติ อาห ‘‘วิตกฺกวิจารา อาทีนวโต มนสิ กาตพฺพา, ตโต ทุติยชฺฌาเนน ภวิตพฺพ’’นฺติ.

๘๑๓-๘๑๖. ความที่จิตคลายความยินดีในวิตกวิจาร คือการมนสิการถึงโทษในวิตกวิจารนั้น และอาการนั้นเป็นอุปจาระแห่งทุติยฌาน จึงกล่าวว่า "วิตกวิจารพึงมนสิการโดยความเป็นโทษ จากนั้นพึงยังทุติยฌานให้เกิดขึ้น".

ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องการก้าวล่วงฌาน จบแล้ว.

๗. ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา

๗. คำอธิบายเรื่องฌานคั่นกลาง

๘๑๗-๘๑๙. น [Pg.145] ปฐมชฺฌานํ วิตกฺกาภาวโต, นาปิ ทุติยชฺฌานํ วิจารสพฺภาวโตติ ฌานเมตํ น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรภาวาภาวโต น ฌาน’’นฺติ.

๘๑๗-๘๑๙. ไม่ใช่ปฐมฌานเพราะไม่มีวิตก และไม่ใช่ทุติยฌานเพราะมีวิจาร แสดงว่าฌานนี้ไม่เป็นฌาน จึงกล่าวว่า "ไม่เป็นฌานเพราะไม่มีความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้น".

ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องฌานคั่นกลาง จบแล้ว.

๙. จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา

๙. คำอธิบายเรื่องเห็นรูปด้วยตา

๘๒๖-๘๒๗. ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติ อิมินา จกฺขุวิญฺญาเณน ปฏิชานนสฺส อคฺคหเณ อรุจึ สูเจนฺโต อาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ กิร สนฺธายา’’ติ. เตเนวาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ ปนา’’ติอาทิ. ตสฺมาติ มโนวิญฺญาณปฏิชานนสฺเสว อธิปฺเปตตฺตาติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเตติ ยทิ รูเปน รูปํ ปฏิวิชานาติ, รูปํ ปฏิวิชานนฺตมฺปิ มโนวิญฺญาณํ รูปวิชานนํ โหติ, น รูปทสฺสนนฺติ อาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ ปน รูปทสฺสนํ กถํ โหตี’’ติ.

826-827. แสดงความไม่พอใจในการไม่ยึดถือการรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณนี้ว่า "เห็นรูปด้วยตา" จึงกล่าวว่า "มุ่งหมายการรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณนั่นเอง". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็การรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ" เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ความว่า มุ่งหมายการรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนั้น หากรู้แจ้งรูปด้วยรูป แม้มโนวิญญาณที่รู้แจ้งรูปก็เป็นการรู้แจ้งรูป ไม่ใช่การเห็นรูป จึงกล่าวว่า "ก็การรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณเป็นการเห็นรูปได้อย่างไร".

จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องเห็นรูปด้วยตา จบแล้ว.

อฏฺฐารสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายวรรคที่สิบแปด จบแล้ว.

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

๑๙. วรรคที่สิบเก้า

๑. กิเลสปชหนกถาวณฺณนา

๑. คำอธิบายเรื่องการละกิเลส

๘๒๘-๘๓๑. เต ปนาติ เย อริยมคฺเคน ปหีนา กิเลสา, เต ปน. กามญฺเจตฺถ มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสา มคฺคภาวนาย อสติ อุปฺปชฺชนารหา ขณตฺตยํ น อาคตาติ จ อนาคตา นาม สิยุํ, ยสฺมา ปน เต น อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, ตสฺมา ตถา น วุจฺจนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘นาปิ ภวิสฺสนฺตี’’ติ.

๘๒๘-๘๓๑. ก็คำว่า 'เต' (กิเลสเหล่านั้น) คือ กิเลสเหล่าใดอันอริยมรรคละได้แล้ว กิเลสเหล่านั้นนั่นเอง. แม้กิเลสที่พึงละด้วยมรรคในที่นี้ เมื่อไม่มีการเจริญมรรค ก็ควรจะเกิดขึ้นได้ ไม่มาสู่ขณะสาม (อดีต ปัจจุบัน อนาคต) ก็พึงเป็นอนาคตได้ แต่เพราะกิเลสเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นพึงทราบว่าจึงไม่กล่าวอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'จักไม่เกิดขึ้นด้วย'.

กิเลสปชหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องการละกิเลส จบแล้ว.

๒. สุญฺญตกถาวณฺณนา

๒. คำอธิบายเรื่องสุญญตา

๘๓๒. เยน [Pg.146] อวสวตฺตนฏฺเฐน ปรปริกปฺปิโต นตฺถิ เอเตสํ อตฺตโน วิสยนฺติ อนตฺตาติ วุจฺจนฺติ สภาวธมฺมา, สฺวายํ อนตฺตตาติ อาห ‘‘อวสวตฺตนากาโร อนตฺตตา’’ติ. สา ปนายํ ยสฺมา อตฺถโต อสารกตาว โหติ, ตสฺมา ตเทกเทเสน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺถโต ชรามรณเมวา’’ติ อาห. เอวํ สติ ลกฺขณสงฺกโร สิยา, เตสํ ปนิทํ อธิปฺปายกิตฺตนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรูปธมฺมานํ อวสวตฺตนาการตาย เอว หิ อนตฺตลกฺขณสฺส สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตา.

๘๓๒. สภาวธรรมทั้งหลายที่ผู้อื่นกำหนดว่า 'วิสัยของตนไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้' เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปในอำนาจ จึงชื่อว่าอนัตตา อนัตตานั้นจึงกล่าวว่า 'อนัตตาคืออาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ'. ก็อนัตตานั้น เพราะเป็นสภาพที่ไม่มีแก่นสารโดยอรรถ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอนัตตานั้นโดยส่วนหนึ่ง จึงกล่าวว่า 'โดยอรรถคือชรามรณะนั่นเอง'. เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบว่าลักษณะจะปะปนกันได้ แต่คำนี้เป็นการกล่าวถึงอัธยาศัยของท่านเหล่านั้น. ก็ความเป็นอนัตตลักษณะที่สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์นั้น เพราะความเป็นอาการที่ไม่อยู่ในอำนาจของอรูปธรรมนั่นเอง.

สุญฺญตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องสุญญตา จบแล้ว.

๓. สามญฺญผลกถาวณฺณนา

๓. คำอธิบายเรื่องสามัญญผล

๘๓๕-๘๓๖. ปตฺติธมฺมนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตํ สมนฺนาคมมาห.

๘๓๕-๘๓๖. คำว่า ปัตติธรรม คือ กล่าวถึงความถึงพร้อมที่กล่าวไว้ข้างล่าง.

สามญฺญผลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องสามัญญผล จบแล้ว.

๕. ตถตากถาวณฺณนา

๕. คำอธิบายเรื่องตถตา

๘๔๑-๘๔๓. รูปาทีนํ สภาวตาติ เอเตน รูปาทโย เอว สภาวตาติ อิมมตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. ยโต ตํ ปรวาที รูปาทีสุ อปริยาปนฺนํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘ภาวํ เหส ตถตาติ วทติ, น ภาวโยค’’นฺติ. ตตฺถ ภาวนฺติ ธมฺมมตฺตํ, ปกตีติ อตฺโถ ‘‘ชาติธมฺม’’นฺติอาทีสุ วิย. รูปาทีนญฺหิ รุปฺปนาทิปกติ ตถา อสงฺขตาติ จ ปรวาทิโน ลทฺธิ. เตน วุตฺตํ ‘‘น ภาวโยค’’นฺติ. เยน หิ ภาโว สภาวธมฺโม ยุชฺชติ, เอกีภาวเมว คจฺฉติ, ตํ รุปฺปนาทิลกฺขณํ ภาวโยโค. ตํ ปน รูปาทิโต อนญฺญํ, ตโต เอว สงฺขตํ, อวิปรีตฏฺเฐน ปน ‘‘ตถ’’นฺติ วุจฺจติ.

๘๔๑-๘๔๓. ด้วยคำว่า 'ความเป็นสภาวะของรูปเป็นต้น' นี้ ย่อมปฏิเสธความหมายว่า รูปเป็นต้นนั่นแหละเป็นสภาวะ. เพราะว่าวาทะอื่นย่อมปรารถนาตถตานั้นว่าไม่สงเคราะห์เข้าในรูปเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้นั้นกล่าวว่าภาวะเป็นตถตา ไม่ใช่ความประกอบด้วยภาวะ'. ในคำนั้น คำว่า 'ภาวะ' คือธรรมเท่านั้น ความว่า ธรรมชาติ เหมือนในคำว่า 'ชาติธรรม' เป็นต้น. ก็ธรรมชาติมีการแตกสลายเป็นต้นของรูปเป็นต้น และตถตาเป็นอสังขตะ เป็นลัทธิของวาทะอื่น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ความประกอบด้วยภาวะ'. ก็ความประกอบด้วยภาวะ คือลักษณะมีการแตกสลายเป็นต้น ที่สภาวธรรมย่อมประกอบเข้า ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน. แต่ความประกอบด้วยภาวะนั้นไม่ต่างจากรูปเป็นต้น เป็นสังขตะจากรูปเป็นต้นนั่นเอง แต่เพราะความเป็นสภาพไม่ผิดเพี้ยน จึงเรียกว่า 'ตถะ'.

ตถตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องตถตา จบแล้ว.

๖. กุสลกถาวณฺณนา

๖. คำอธิบายเรื่องกุศล

๘๔๔-๘๔๖. อนวชฺชภาวมตฺเตเนว [Pg.147] กุสลนฺติ โยชนา. ตสฺมาติ ยสฺมา อวชฺชรหิตํ อนวชฺชํ, อนวชฺชภาวมตฺเตเนว จ กุสลํ, ตสฺมา นิพฺพานํ กุสลนฺติ.

๘๔๔-๘๔๖. การประกอบความว่า เป็นกุศลด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะว่าสภาพที่ปราศจากโทษ ชื่อว่าไม่มีโทษ, และเป็นกุศลด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่าพระนิพพานเป็นกุศล.

กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยกุศล จบแล้ว.

๗. อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา

๗. อรรถกถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง

๘๔๗. ยํ ‘‘เอกวารํ นิมุคฺโค ตถา นิมุคฺโคว โหติ, เอตสฺส ปุน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ อฏฺฐกถายํ อาคตํ, โส ปน อาจริยวาโท, น อฏฺฐกถานโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตาย ชาติยา…เป… มญฺญมาโน’’ติ อาห. ตตฺถ ตาย ชาติยาติ ยสฺสํ ชาติยํ ปุคฺคโล กมฺมาวรณาทิอาวรเณหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตาย ชาติยา. สํสารขาณุกภาโว วสฺสภญฺญาทีนํ วิย มกฺขลิอาทีนํ วิย จ ทฏฺฐพฺโพ. โส จ อเหตุกาทิมิจฺฉาทสฺสนสฺส ผลภาเวเนว เวทิตพฺโพ, น อจฺจนฺตนิยามสฺส นาม กสฺสจิ อตฺถิภาวโต. ยถา หิ วิมุจฺจนฺตสฺส โกจิ นิยาโม นาม นตฺถิ ฐเปตฺวา มคฺเคน ภวปริจฺเฉทํ, เอวํ อวิมุจฺจนฺตสฺสปิ โกจิ สํสารนิยาโม นาม นตฺถิ. ตาทิสสฺส ปน มิจฺฉาทสฺสนสฺส พลวภาเว อปริมิตกปฺปปริจฺเฉเท จิรตรํ สํสารปฺปพนฺโธ โหติ, อปายูปปตฺติ จ ยตฺถ สํสารขาณุสมญฺญา.

๘๔๗. ข้อความที่มาในอรรถกถาว่า 'ผู้จมลงครั้งเดียว ก็เป็นผู้จมลงอยู่อย่างนั้นนั่นเอง การออกจากภพอีกของผู้นี้ไม่มี' นั้น เป็นอาจริยวาท ไม่ใช่นัยแห่งอรรถกถา เมื่อจะแสดงนัยนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยชาตินั้น...เป... สำคัญอยู่'. ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยชาตินั้น' คือ ในชาติใด บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยเครื่องกั้นคือเครื่องกั้นคือกรรมเป็นต้น ด้วยชาตินั้น. ความเป็นตอแห่งสังสารวัฏ พึงเห็นเหมือนของพวกวัสสภัญญะเป็นต้น และเหมือนของพวกมักขลิเป็นต้น. และความเป็นตอแห่งสังสารวัฏนั้น พึงทราบว่าเป็นผลของมิจฉาทิฏฐิมีอเหตุกทิฏฐิเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพราะความมีอยู่แห่งสภาวะที่ชื่อว่าความแน่นอนอย่างยิ่งแต่อย่างใด. เพราะว่า เมื่อบุคคลจะหลุดพ้น ย่อมไม่มีความแน่นอนอะไรๆ เว้นไว้แต่การกำหนดภพด้วยมรรค ฉันใด แม้เมื่อบุคคลไม่หลุดพ้น ก็ไม่มีความแน่นอนแห่งสังสารวัฏอะไรๆ ฉันนั้น. แต่เมื่อมิจฉาทิฏฐิเช่นนั้นมีกำลัง การสืบต่อแห่งสังสารวัฏย่อมมีตลอดกาลนานยิ่งในกำหนดกัปที่หาประมาณมิได้ และการเข้าถึงอบายย่อมมี ซึ่งในอบายนั้นมีชื่อเรียกว่าตอแห่งสังสารวัฏ.

ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อตฺเถว อจฺจนฺตํ สํสริตา อนนฺตตฺตา สตฺตนิกายสฺสา’’ติ, ตมฺปิ อปุญฺญพหุลํ สตฺตสนฺตานํ สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. น หิ มาตุฆาตกาทีนํ เตนตฺตภาเวน สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนนฺตรายภูโต มิจฺฉตฺตนิยาโม วิย สตฺตานํ วิมุตฺตนฺตรายกโร สํสารนิยาโม นาม นตฺถิ. ยาว ปน น มคฺคผลสฺส อุปนิสฺสโย อุปลพฺภติ, ตาว สํสาโร อปริจฺฉินฺโน. ยทา จ โส อุปลทฺโธ, ตทา โส ปริจฺฉินฺโน เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

ส่วนที่บางพวกกล่าวว่า 'ผู้ท่องเที่ยวไปตลอดกาลเป็นนิตย์มีอยู่จริง เพราะหมู่สัตว์ไม่มีที่สุด' แม้คำนั้นก็พึงกล่าวหมายถึงสันดานของสัตว์ผู้มีบาปมาก. เพราะว่า ความแน่นอนแห่งสังสารวัฏที่เป็นเครื่องกระทำอันตรายต่อความหลุดพ้นของสัตว์ทั้งหลาย เหมือนมิจฉัตตนิยามที่เป็นเครื่องกระทำอันตรายต่อการก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามด้วยอัตภาพนั้นของพวกผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น ย่อมไม่มี. แต่ตราบใดที่ยังไม่พบอุปนิสัยแห่งมรรคและผล ตราบนั้นสังสารวัฏก็ยังไม่ถูกกำหนด. และเมื่อใดอุปนิสัยนั้นปรากฏแล้ว เมื่อนั้นสังสารวัฏนั้นก็เป็นอันถูกกำหนดแล้ว พึงทราบอย่างนี้.

ยถา นิยตสมฺมาทสฺสนํ, เอวํ นิยตมิจฺฉาทสฺสเนนปิ สวิสเย เอกํสคาหวเสน อุกฺกํสคเตน ภวิตพฺพนฺติ เตน สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส สติ อจฺจนฺตนิยาเม กถํ ตสฺมึ อภินิเวสวิสเย อเนกํสคาโห อุปฺปชฺเชยฺย, อภินิเวสนฺตรํ วา วิรุทฺธํ ยทิ อุปฺปชฺเชยฺย, อจฺจนฺตนิยาโม เอว น [Pg.148] สิยาติ ปาฬิยํ วิจิกิจฺฉุปฺปตฺตินิยามนฺตรุปฺปตฺติโจทนา กตา. น หิ วิจิกิจฺฉา วิย สมฺมตฺตนิยตปุคฺคลานํ ยถากฺกมํ มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตปุคฺคลานํ สมฺมตฺตมิจฺฉตฺตนิยตา ธมฺมา กทาจิปิ อุปฺปชฺชนฺติ, อวิรุทฺธํ ปน นิยามนฺตรเมว โหตีติ อานนฺตริกนฺตรํ วิย มิจฺฉาทสฺสนนฺตรํ สมานชาติกํ น นิวตฺเตตีติ วิรุทฺธํเยว ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ วิจิกิจฺฉา วิย สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโย เอว อุทฺธฏา. เอวเมตฺถ วิจิกิจฺฉุปฺปตฺตินิยามนฺตรุปฺปตฺตีนํ นิยามนฺตรุปฺปตฺตินิวตฺตกภาโว เวทิตพฺโพ, อจฺจนฺตนิยาโม จ นิวตฺติสฺสตีติ จ วิรุทฺธเมตนฺติ ปน ‘‘วิจาเรตฺวาว คเหตพฺพา’’ติ วุตฺตํ สิยา.

เหมือนอย่างที่สัมมาทิฏฐิที่แน่นอน ย่อมเป็นไปอย่างสูงสุดด้วยการยึดมั่นโดยส่วนเดียวในอารมณ์ของตน, ฉันนั้น แม้มิจฉาทิฏฐิที่แน่นอนก็ย่อมเป็นไปอย่างสูงสุดด้วยการยึดมั่นโดยส่วนเดียวในอารมณ์ของตน. เมื่อบุคคลผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอนนั้น มีความแน่นอนอย่างยิ่งอยู่, ไฉนความยึดมั่นโดยไม่ส่วนเดียวจึงจะพึงเกิดขึ้นในอารมณ์แห่งความยึดมั่นนั้นได้, หรือหากความยึดมั่นอื่นที่ขัดแย้งกันพึงเกิดขึ้น, ความแน่นอนอย่างยิ่งก็จะไม่พึงมีได้ ดังนี้ จึงมีการกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาและการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่นในบาลี. เพราะว่าธรรมที่แน่นอนในสัมมาทิฏฐิและมิจฉาทิฏฐิของบุคคลผู้แน่นอนในสัมมาทิฏฐิและมิจฉาทิฏฐิโดยลำดับ ย่อมไม่เกิดขึ้นเลย เหมือนวิจิกิจฉา, แต่ความแน่นอนอื่นที่ไม่ขัดแย้งกันเท่านั้นย่อมมี. ดังนี้ เพื่อแสดงว่ามิจฉาทิฏฐิอื่นที่มีประเภทเดียวกัน ย่อมไม่หักล้างกันเหมือนกรรมอันเป็นอนันตริยกรรม, จึงมีการยกสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิขึ้นมาในบาลี เหมือนวิจิกิจฉา. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่าการเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาและการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่นในที่นี้ เป็นเครื่องหักล้างการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่น, และข้อความที่ว่า 'ความแน่นอนอย่างยิ่งจักระงับไป' นี้เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น จึงพึงกล่าวว่า 'พึงพิจารณาแล้วจึงถือเอา'.

อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง จบแล้ว.

๘. อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

๘. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์

๘๕๓-๘๕๖. ยถา โลกุตฺตรา สทฺธาทโย เอว สทฺธินฺทฺริยาทีนิ, เอวํ โลกิยาปิ. กสฺมา? ตตฺถาปิ อธิโมกฺขลกฺขณาทินา อินฺทฏฺฐสพฺภาวโต. สทฺเธยฺยาทิวตฺถูสุ สทฺทหนาทิมตฺตเมว หิ ตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โลกุตฺตรานํ…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

๘๕๓-๘๕๖. ศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระนั่นแหละเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นฉันใด แม้ที่เป็นโลกิยะก็ฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะแม้ในศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกิยะนั้น ก็มีภาวะแห่งความเป็นใหญ่ด้วยลักษณะมีความน้อมใจเชื่อเป็นต้น. เพราะว่าความเป็นไปเพียงความน้อมใจเชื่อเป็นต้นในวัตถุที่ควรเชื่อเป็นต้นเท่านั้น (เป็นสัทธินทรีย์) เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงเห็น... (ในบรรดาธรรม) ที่เป็นโลกุตตระ... เป็นต้น'.

อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ จบแล้ว.

เอกูนวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่สิบเก้า จบแล้ว.

๒๐. วีสติมวคฺโค

๒๐. วรรคที่ยี่สิบ

๒. ญาณกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยญาณ

๘๖๓-๘๖๕. กามํ ปุพฺพภาเคปิ อตฺเถว ทุกฺขปริญฺญา, อตฺถสาธิกา ปน สา มคฺคกฺขณิกา เอวาติ อุกฺกํสคตํ ทุกฺขปริญฺญํ สนฺธาย อวธาเรนฺโต อาห ‘‘ทุกฺขํ…เป… มคฺคญาณเมว ทีเปตี’’ติ. ตํ ปน อวธารณํ น ญาณนฺตรนิวตฺตนํ, อถ โข ญาณนฺตรสฺส ยถาธิคตกิจฺจนิวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘น ตสฺเสว ญาณภาว’’นฺติอาทิ.

๘๖๓-๘๖๕. จริงอยู่ แม้ในส่วนเบื้องต้นก็มีการกำหนดรู้ทุกข์อยู่, แต่การกำหนดรู้ทุกข์ที่ให้สำเร็จประโยชน์นั้นเป็นไปในขณะแห่งมรรคเท่านั้น ท่านจึงหมายถึงการกำหนดรู้ทุกข์ที่ถึงความยอดเยี่ยมแล้ว เมื่อจะยืนยัน จึงกล่าวว่า 'ทุกข์...เป... ย่อมแสดงมรรคญาณนั่นเอง'. ก็การยืนยันนั้น มิใช่เป็นการห้ามญาณอื่น, แต่พึงเห็นว่าเป็นการห้ามกิจที่บรรลุตามลำดับของญาณอื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'มิใช่ความเป็นญาณของมรรคญาณนั้นเท่านั้น' เป็นต้น.

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยญาณ จบแล้ว.

๓. นิรยปาลกถาวณฺณนา

๓. อรรถกถาว่าด้วยนายสัตตานรก

๘๖๖-๘๖๘. เนรยิเก [Pg.149] นิรเย ปาเลนฺติ, ตโต นิคฺคนฺตุํ อปฺปทานวเสน รกฺขนฺตีติ นิรยปาลา. นิรยปาลตาย วา เนรยิกานํ นรกทุกฺเขน ปริโยนทฺธาย อลํ สมตฺถาติ นิรยปาลา. กึ ปเนเต นิรยปาลา เนรยิกา, อุทาหุ อเนรยิกาติ. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว เนรยิกา, นิรยสํวตฺตนิเยน กมฺเมน นิพฺพตฺตาติ สยมฺปิ นิรยทุกฺขํ ปจฺจนุภเวยฺยุํ, ตถา สติ อญฺเญสํ เนรยิกานํ ยาตนาย อสมตฺถา สิยุํ, ‘‘อิเม เนรยิกา, อิเม นิรยปาลา’’ติ ววตฺถานญฺจ น สิยา. เย จ เย ยาเตนฺติ, เตหิ สมานรูปพลปฺปมาเณหิ อิตเรสํ ภยสนฺตาสา น สิยุํ. อถ อเนรยิกา, เตสํ ตตฺถ กถํ สมฺภโวติ? วุจฺจเต – อเนรยิกา นิรยปาลา อนิรยคติสํวตฺตนิยกมฺมนิพฺพตฺตา. นิรยูปปตฺติสํวตฺตนิยกมฺมโต หิ อญฺเญเนว กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตนฺติ รกฺขสชาติกตฺตา. ตถา หิ วทนฺติ –

๘๖๖-๘๖๘. ชื่อว่า นิรยบาล (นายสัตตานรก) เพราะอรรถว่า ย่อมปกครองสัตว์นรกในนรก คือย่อมรักษาไว้โดยไม่ให้สัตว์เหล่านั้นออกไปจากนรกนั้น. หรือชื่อว่า นิรยบาล เพราะเป็นผู้สามารถพอที่จะครอบงำสัตว์นรกทั้งหลายด้วยทุกข์ในนรกโดยความเป็นนายสัตตานรก. ก็พวกนายสัตตานรกเหล่านี้เป็นสัตว์นรก หรือมิใช่สัตว์นรก? ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยอย่างไร? หากว่าพวกเขาก่อนเป็นสัตว์นรก เกิดด้วยกรรมที่นำไปสู่นรก ก็พึงเสวยทุกข์ในนรกด้วยตนเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะไม่สามารถทรมานสัตว์นรกอื่นได้ และการกำหนดว่า 'เหล่านี้เป็นสัตว์นรก เหล่านี้เป็นนายสัตตานรก' ก็จะไม่มี. และความกลัวความสะดุ้งของสัตว์นรกเหล่าอื่นจากพวกที่ทรมานตนซึ่งมีรูป กำลัง และขนาดเสมอกัน ก็จะไม่พึงมี. หากว่ามิใช่สัตว์นรก ความบังเกิดของพวกเขาในนรกนั้นจะมีได้อย่างไร? ตอบว่า นายสัตตานรกมิใช่สัตว์นรก บังเกิดด้วยกรรมที่นำไปสู่สุคติ. เพราะว่าพวกเขาบังเกิดด้วยกรรมอื่นจากกรรมที่นำไปสู่อุปบัติในนรก เพราะความเป็นผู้มีชาติเป็นยักษ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

‘‘โกธนา กุรูรกมฺมนฺตา, ปาปาภิรุจิโน ตถา;

ทุกฺขิเตสุ จ นนฺทนฺติ, ชายนฺติ ยมรกฺขสา’’ติ.

‘‘ผู้โกรธจัด มีการงานหยาบช้า, และยินดีในบาป, ย่อมยินดีในผู้ที่ได้รับทุกข์, ย่อมเกิดเป็นยมยักษ์’’.

ตตฺถ ยเทเก วทนฺติ ‘‘ยาตนาทุกฺขสฺส อปฺปฏิสํเวทนโต, อญฺญถา ปุน อญฺญมญฺญํ ยาเตยฺยุ’’นฺติ จ เอวมาทิ, ตยิทํ อากาสโรมฏฺฐนํ นิรยปาลานํ เนรยิกภาวสฺเสว อภาวโต. เย ปน วเทยฺยุํ – ยทิปิ อเนรยิกา นิรยปาลา, อโยมยาย ปน อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย นิรยภูมิยา ปริวตฺตมานา กถํ นาม ทุกฺขํ นานุภวนฺตีติ? กมฺมานุภาวโต. ยถา หิ อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา มหาโมคฺคลฺลานาทโย เนรยิเก อนุกมฺปนฺตา อิทฺธิพเลน นิรยภูมึ อุปคตา ตตฺถ ทาหทุกฺเขน น พาธียนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

ในเรื่องนั้น คำที่บางพวกกล่าวว่า 'เพราะความที่นายสัตตานรกไม่เสวยทุกข์จากการทรมาน มิฉะนั้นแล้ว พวกเขาก็พึงทรมานกันและกันอีก' ดังนี้เป็นต้น นั่นเป็นการเคี้ยวลม (เปล่าประโยชน์) เพราะความที่นายสัตตานรกไม่มีภาวะเป็นสัตว์นรกนั่นเอง. ส่วนชนเหล่าใดพึงกล่าวว่า ถึงแม้นายสัตตานรกจะไม่ใช่สัตว์นรก แต่เมื่อวนเวียนอยู่ในพื้นนรกที่ทำด้วยเหล็ก อันร้อนลุกโพลงโชติช่วงเป็นไฟดวงเดียวกัน เหตุไฉนจึงไม่เสวยทุกข์เล่า? ตอบว่า เพราะอานุภาพแห่งกรรม. เหมือนอย่างว่า พระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น ผู้มีฤทธิ์ ถึงความเป็นผู้ชำนาญทางจิต เมื่ออนุเคราะห์สัตว์นรก เข้าไปยังพื้นนรกด้วยกำลังฤทธิ์ ย่อมไม่ถูกความทุกข์เพราะความร้อนเบียดเบียนฉันใด ข้อนี้พึงเห็นว่าสำเร็จได้ด้วยประการฉะนี้ฉันนั้น.

ตํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? อิทมฺปิ ตํสมานํ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. ตถารูเปน หิ กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตา ยถา นิรยทุกฺเขน อพาธิตา เอว หุตฺวา เนรยิเก ยาเตนฺติ, น เจตฺตเกน พาหิรวิสยาภาโว วิชฺชติ อิฏฺฐานิฏฺฐตาย ปจฺเจกํ ทฺวารปุริเสสุ วิภตฺตสภาวตฺตา. ตถา หิ เอกจฺจสฺส ทฺวารสฺส ปุริสสฺส อิฏฺฐํ [Pg.150] เอกจฺจสฺส อนิฏฺฐํ, เอกจฺจสฺส จ อนิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อิฏฺฐํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ ‘‘นตฺถิ กมฺมวเสน เตชสา ปรูปตาปน’’นฺติอาทิ, ตทปาหตํ โหติ. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘อเนรยิกานํ เตสํ กถํ ตตฺถ สมฺภโว’’ติ เนรยิกานํ ยาตกภาวโต. เนรยิกสตฺตยาตนาโยคฺคญฺหิ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ กมฺมํ ตาทิสนิกนฺติวินามิตํ นิรยฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺเตติ. เต จ เนรยิเกหิ อธิกตรพลาโรหปริณาหา อติวิย ภยานกสนฺตาสกุรูรตรปโยคา จ โหนฺติ. เอเตเนว ตตฺถ กากสุนขาทีนมฺปิ นิพฺพตฺติ สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

หากแย้งว่า นั่นเป็นเพราะความเป็นอจินไตยแห่งอิทธิวิสัยหรือ? แม้ข้อนี้ก็เสมอกัน คือเป็นเพราะความเป็นอจินไตยแห่งกรรมวิบาก. ด้วยว่าพวกเขาบังเกิดด้วยกรรมเช่นนั้น ย่อมทรมานสัตว์นรกโดยไม่ถูกทุกข์ในนรกเบียดเบียนเลย และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความไม่มีอยู่แห่งอารมณ์ภายนอกก็หาได้มีไม่ เพราะสภาวะที่แบ่งแยกกันโดยความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในบุรุษเฝ้าประตูแต่ละคน. จริงอย่างนั้น อารมณ์อย่างหนึ่งย่อมเป็นที่น่าปรารถนาของบุรุษเฝ้าประตูคนหนึ่ง แต่ไม่เป็นที่น่าปรารถนาของอีกคนหนึ่ง, และอารมณ์อย่างหนึ่งไม่เป็นที่น่าปรารถนาของคนหนึ่ง แต่เป็นที่น่าปรารถนาของอีกคนหนึ่ง. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำที่บางคนกล่าวว่า 'ไม่มีการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยเดชตามอำนาจกรรม' เป็นต้น จึงเป็นอันถูกขจัดไป. ส่วนคำที่กล่าวว่า 'ความบังเกิดของพวกเขาผู้มิใช่สัตว์นรกในนรกนั้นจะมีได้อย่างไร' (ตอบว่า) เพราะความเป็นผู้ทรมานสัตว์นรก. แท้จริง กรรมที่ยังอัตภาพอันสมควรแก่การทรมานสัตว์นรกให้บังเกิด ย่อมยังอัตภาพที่ถูกน้อมไปตามความพอใจเช่นนั้นให้บังเกิดในสถานที่แห่งนรกนั่นเอง. และพวกเขาเหล่านั้นย่อมมีกำลัง รูปร่าง และความสูงใหญ่ยิ่งกว่าสัตว์นรก และมีการประกอบที่น่ากลัว น่าสะดุ้ง และโหดร้ายยิ่งนัก. พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้เอง การบังเกิดของกาและสุนัขเป็นต้นในนรกนั้น ท่านจึงพรรณนาไว้.

กถมญฺญคติเกหิ อญฺญคติกพาธนนฺติ จ น วตฺตพฺพํ อญฺญตฺถาปิ ตถา ทสฺสนโต. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อสตฺตสภาวา นิรยปาลา นิรยสุนขาทโย จา’’ติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ อญฺญตฺถ ตถา อทสฺสนโต. น หิ กาจิ อตฺถิ ตาทิสี ธมฺมปฺปวตฺติ, ยา อสตฺตสภาวา, สมฺปติสตฺเตหิ อปฺปโยชิตา จ อตฺถกิจฺจํ สาเธนฺตี ทิฏฺฐปุพฺพา. เปตานํ ปานียนิวารกานํ ทณฺฑาทิหตฺถปุริสานมฺปิ อสตฺตภาเว วิเสสการณํ นตฺถิ. สุปินูปฆาโตปิ อตฺถกิจฺจสมตฺถตาย อปฺปมาณํ ทสฺสนาทิมตฺเตนปิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตถา หิ สุปิเน อาหารูปโภคาทินา น อตฺถสิทฺธิ อตฺถิ, นิมฺมานรูปํ ปเนตฺถ ลทฺธปริหารํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. อิธาปิ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. เนรยิกานํ กมฺมวิปาโก นิรยปาลาติ อสิทฺธเมตํ, วุตฺตนเยน ปน เนสํ สตฺตภาโว เอว สิทฺโธ. สกฺกา หิ วตฺตุํ สตฺตสงฺขาตา นิรยปาลสญฺญิตา ธมฺมปฺปวตฺติ สาภิสนฺธิกา ปรูปฆาติ อตฺถกิจฺจสพฺภาวโต โอชาหาราทิรกฺขสสนฺตติ วิยาติ. อภิสนฺธิปุพฺพกตา เจตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ ตถา ตถา อภิสนฺธิยา ยาตนโต, ตโต เอว น สงฺฆาฏปพฺพตาทีหิ อเนกนฺติกตา. เย ปน วทนฺติ ‘‘ภูตวิเสสา เอว เต วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสวนฺโต เภรวาการา นรกปาลาติ สมญฺญํ ลภนฺตี’’ติ, ตทสิทฺธํ. อุชุกเมว ปาฬิยํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา’’ติ วาทสฺส ปติฏฺฐาปิตตฺตา.

และไม่ควรกล่าวว่า 'การเบียดเบียนสัตว์ในคติอื่นโดยสัตว์ในคติอื่น (จะมีได้อย่างไร)' เพราะปรากฏเช่นนั้นในที่อื่นด้วย. ส่วนที่บางคนกล่าวว่า 'นายนิรยบาลและสุนัขในนรกเป็นต้น มีสภาพไม่ใช่สัตว์' นั้น เป็นเพียงมติของพวกเขา เพราะไม่ปรากฏเช่นนั้นในที่อื่น. แท้จริง ไม่เคยมีธรรมปวัตติเช่นนั้น ที่มีสภาพไม่ใช่สัตว์ และไม่ถูกสัตว์ในปัจจุบันใช้ประโยชน์แล้วสามารถสำเร็จกิจได้ที่เคยเห็นมาแล้ว. แม้ในกรณีของบุรุษผู้ถือไม้เท้าเป็นต้นที่ห้ามน้ำดื่มของเปรต ก็ไม่มีเหตุพิเศษที่จะทำให้เป็นสภาพไม่ใช่สัตว์. แม้การเบียดเบียนในฝันก็ไม่เป็นประมาณในความสามารถทำกิจให้สำเร็จ เพราะความสำเร็จแห่งประโยชน์นั้นมีได้เพียงแค่การเห็นเป็นต้น. เช่นนั้นแล ในฝัน การบริโภคอาหารเป็นต้นก็ไม่สำเร็จประโยชน์, แต่ในที่นี้ รูปที่เนรมิตขึ้นมาได้รับการยกเว้น เพราะอิทธิวิสัยเป็นอจินไตย. ถ้ากล่าวว่า ในที่นี้ก็เพราะวิบากกรรมเป็นอจินไตยหรือ? นั่นไม่ใช่ เพราะยังไม่สำเร็จ. การที่กล่าวว่าวิบากกรรมของสัตว์นรกคือนายนิรยบาลนั้นยังไม่สำเร็จ, แต่ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ภาวะความเป็นสัตว์ของพวกเขานั่นแหละที่สำเร็จ. แท้จริง สามารถกล่าวได้ว่า ธรรมปวัตติที่เรียกว่านายนิรยบาลซึ่งนับว่าเป็นสัตว์นั้น มีเจตนา มีการเบียดเบียนผู้อื่น และมีการทำกิจให้สำเร็จอยู่จริง เหมือนความสืบต่อแห่งยักษ์ผู้กินโอชะเป็นต้น. และในที่นี้ ไม่สามารถปฏิเสธการกระทำที่มีเจตนามาก่อนได้ เพราะมีการทรมานด้วยเจตนาต่างๆ กัน, ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีความไม่แน่นอนร่วมกับพวกภูเขาสังฆาฏะเป็นต้น. ส่วนผู้ที่กล่าวว่า 'พวกเขานั้นเป็นเพียงภูตพิเศษที่มีวรรณะ รูปร่างเป็นต้นพิเศษ มีรูปร่างน่ากลัว จึงได้ชื่อว่านายนรกบาล' นั้นยังไม่สำเร็จ. เพราะในพระบาลีได้ตั้งคำกล่าวไว้ตรงๆ ว่า 'ในนรกมีนายนิรยบาล' เพราะความเป็นคำที่ตั้งไว้แล้ว.

อปิจ ยถา อริยวินเย นรกปาลานํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธา, ตถา ปญฺญตฺติมตฺตวาทิโนปิ เตสํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธาว. น หิ ตสฺส ภูตานิ นาม สนฺติ. ยทิ ปรมตฺถํ คเหตฺวา โวหรติ, อถ กสฺมา เวทนาทิเก [Pg.151] เอว ปฏิกฺขิปตีติ? ติฏฺฐเตสา อนวฏฺฐิตตกฺกานํ อปฺปหีนสมฺโมหวิปลฺลาสานํ วาทวีมํสา, เอวํ อตฺเถว นิรยปาลาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. สติ จ เนสํ สพฺภาเว, อสติปิ พาหิเร วิสเย นรเก วิย เทสาทินิยโม โหตีติ วาโท น สิชฺฌติ เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อนึ่ง การที่นายนิรยบาลเป็นเพียงภูตนั้น ไม่สำเร็จในอริยวินัยฉันใด การที่นายนิรยบาลเป็นเพียงภูตนั้น ก็ไม่สำเร็จแม้แก่ผู้ที่กล่าวว่ามีแต่บัญญัติฉันนั้น. แท้จริง ภูตทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น. หากเขาถือเอาปรมัตถ์มาใช้พูด แล้วเหตุไฉนจึงปฏิเสธเวทนาเป็นต้นเล่า? การพิจารณาวาทะของพวกที่มีตรรกะไม่มั่นคง มีความหลงผิดและความคลาดเคลื่อนที่ยังไม่ละไปนั้น จงหยุดไว้ก่อน, พึงสรุปในที่นี้ว่า นายนิรยบาลมีอยู่จริงอย่างนั้น. และเมื่อพวกเขามีอยู่จริง แม้ไม่มีอารมณ์ภายนอก คำกล่าวที่ว่า 'มีการกำหนดประเทศเป็นต้นเหมือนในนรก' ก็ไม่สำเร็จเลย พึงเห็นดังนี้.

นิรยปาลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนานายนิรยบาลจบลงแล้ว.

๔. ติรจฺฉานกถาวณฺณนา

๔. คำพรรณนาเรื่องสัตว์เดรัจฉาน

๘๖๙-๘๗๑. ตสฺสาติ เอราวณนามกสฺส เทวปุตฺตสฺส. ตหึ กีฬนกาเล หตฺถิวณฺเณน วิกุพฺพนํ สนฺธาย ‘‘หตฺถินาคสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ทิพฺพยานสฺสาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. น หิ เอกนฺตสุขปฺปจฺจยฏฺฐาเน สคฺเค ทุกฺขาธิฏฺฐานสฺส อกุสลกมฺมสมุฏฺฐานสฺส อตฺตภาวสฺส สมฺภโว ยุตฺโต. เตนาห ‘‘น ติรจฺฉานคตสฺสา’’ติ.

๘๖๙-๘๗๑. คำว่า 'ของผู้นั้น' หมายถึงของเทพบุตรชื่อเอราวัณ. ในที่นั้น คำว่า 'ของพญาช้าง' กล่าวโดยอ้างถึงการเนรมิตกายเป็นรูปช้างในเวลาเล่น. แม้ในคำว่า 'ของยานทิพย์' ก็มีนัยเดียวกันนี้. แท้จริง การที่อัตภาพอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ ซึ่งเกิดจากอกุศลกรรมจะพึงมีได้ในสวรรค์อันเป็นที่ตั้งแห่งความสุขโดยส่วนเดียวนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ของสัตว์เดรัจฉาน'.

ติรจฺฉานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาเรื่องสัตว์เดรัจฉานจบลงแล้ว.

๖. ญาณกถาวณฺณนา

๖. คำพรรณนาเรื่องญาณ

๘๗๖-๘๗๗. ‘‘ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ เอตฺถ ทฺวาทสวตฺถุกสฺส ญาณสฺส โลกุตฺตรตา ปติฏฺฐาปียตีติ ทสฺเสนฺโต ปฐมวิกปฺปํ วตฺวา ปุน โลกุตฺตรญาณสฺส ทฺวาทสวตฺถุกตา ปติฏฺฐาปียตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ วา…เป… อตฺโถ’’ติ อาห. ปริญฺเญยฺยนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘ปหาตพฺพ’’นฺติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. ปริญฺญาตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาต’’นฺติอาทินา ปริชานนาทิกิริยาย นิพฺพตฺเตตพฺพตา นิพฺพตฺติตตา จ ทสฺสิตา, น นิพฺพตฺติยมานตาติ. เยน ปน สา โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจญาณํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สจฺจญาณนฺติ ทุกฺขาทิสจฺจสภาวาวโพธกํ ญาณํ, ยํ สนฺธาย ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. มคฺคกฺขเณปีติ อปิ-สทฺเทน ตโต [Pg.152] ปุพฺพาปรภาเคปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปริชานนาทิกิจฺจสาธนวเสน โหติ อสมฺโมหโต วิสยโต จาติ อธิปฺปาโย.

876-877. ในคำว่า 'ญาณมีวัตถุ 12 เป็นโลกุตตระ' นี้ เพื่อแสดงว่าความเป็นโลกุตตระของญาณมีวัตถุ 12 ได้รับการสถาปนา จึงกล่าววิกัลป์แรกแล้ว เพื่อแสดงว่าความเป็นญาณมีวัตถุ 12 ของโลกุตตรญาณได้รับการสถาปนาอีก จึงกล่าวว่า 'หรือว่า...เป็นต้น...ความหมาย'. ในคำว่า 'สิ่งที่ควรกำหนดรู้' นี้ อิติศัพท์มีความหมายว่า 'เป็นต้น' หรือมีความหมายว่า 'ประเภท'. ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมคำว่า 'สิ่งที่ควรละ' เป็นต้น. ในคำว่า 'สิ่งที่กำหนดรู้แล้ว' นี้ก็มีนัยเดียวกัน. ด้วยคำว่า 'สิ่งที่ควรกำหนดรู้ สิ่งที่กำหนดรู้แล้ว' เป็นต้น ได้แสดงถึงภาวะที่พึงให้บังเกิดและภาวะที่ให้บังเกิดแล้วด้วยกิริยามีการกำหนดรู้เป็นต้น ไม่ใช่ภาวะที่กำลังให้บังเกิด. ส่วนเพื่อแสดงถึงสิ่งที่ทำให้เกิดสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'ส่วนสัจจญาณ' เป็นต้น. ในที่นั้น สัจจญาณคือญาณที่รู้แจ้งสภาพของอริยสัจมีทุกข์เป็นต้น ซึ่งกล่าวถึงคำว่า 'นี่คือทุกข์' เป็นต้น. แม้ในขณะแห่งมรรค พึงเห็นว่าด้วยอัปปิศัพท์ หมายถึงแม้ในส่วนก่อนและหลังนั้นด้วย. มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปโดยอาศัยการสำเร็จกิจเช่นการกำหนดรู้ โดยไม่หลงผิดและโดยอารมณ์.

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาเรื่องญาณจบลงแล้ว.

วีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาวรรคที่ 20 จบลงแล้ว.

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก สมตฺโต.

ปัณณาสก์ที่ 4 จบลงแล้ว.

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

๒๑. วรรคที่ 21

๑. สาสนกถาวณฺณนา

๑. คำพรรณนาเรื่องพระศาสนา

๘๗๘. สมุทายาติ ‘‘สาสนํ นวํ กต’’นฺติอาทินา ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตา วจนสมุทายา. เอกเทสานนฺติ ตทวยวานํ. ‘‘ตีสุปิ ปุจฺฉาสู’’ติ เอวํ อธิกรณภาเวน วุตฺตา.

๘๗๘. คำว่า 'หมู่' หมายถึงหมู่แห่งถ้อยคำที่ดำเนินไปโดยอาศัยการถาม เช่น 'พระศาสนาอันใหม่ได้ถูกกระทำแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ของส่วนหนึ่ง' หมายถึงของส่วนย่อยเหล่านั้น. คำว่า 'ในคำถามทั้งสาม' กล่าวโดยความเป็นอธิกรณ์อย่างนี้.

สาสนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาเรื่องพระศาสนาจบลงแล้ว.

๔. อิทฺธิกถาวณฺณนา

๔. คำพรรณนาเรื่องฤทธิ์

๘๘๓-๘๘๔. อธิปฺปายวเสนาติ ตถา ตถา อธิมุจฺจนาธิปฺปายวเสน.

๘๘๓-๘๘๔. คำว่า 'โดยอาศัยอัธยาศัย' หมายถึงโดยอาศัยอัธยาศัยคือการน้อมใจเชื่ออย่างนั้นๆ.

อิทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาเรื่องฤทธิ์จบลงแล้ว.

๗. ธมฺมกถาวณฺณนา

๗. คำพรรณนาเรื่องธรรม

๘๘๗-๘๘๘. รูปสภาโว รูปฏฺโฐติ อาห ‘‘รูปฏฺโฐ นาม โกจิ รูปโต อญฺโญ นตฺถี’’ติ. ยํ ปน ยโต อญฺญํ, น ตํ ตํสภาวนฺติ อาห ‘‘รูปฏฺฐโต อญฺญํ รูปญฺจ น โหตี’’ติ, รูปเมว น โหตีติ อตฺโถ. เอเตน พฺยติเรกโต ตมตฺถํ สาเธติ. ตสฺมาติ ยสฺมา รูปโต อญฺโญ รูปฏฺโฐ นตฺถิ, รูปฏฺฐโต จ อญฺญํ รูปํ, ตสฺมา รูปํ รูปเมว รูปสภาวเมวาติ [Pg.153] เอว-กาเรน นิวตฺติตํ ทสฺเสติ ‘‘น เวทนาทิสภาว’’นฺติ. อธิปฺปาเยนาติ รูปรูปฏฺฐานํ อนญฺญตฺตาธิปฺปาเยน. อญฺญถาติ เตสํ อญฺญตฺเต รูปฏฺเฐน นิยเมน รูปํ นิยตนฺติ วตฺตพฺพนฺติ โยชนา. ทสฺสิโตเยว โหติ อตฺถโต อาปนฺนตฺตา. น หิ อภินฺเน วตฺถุสฺมึ ปริยายนฺตรเภทํ กโรติ. อญฺญตฺตนฺติ รูปสภาวานํ รูปรูปฏฺฐานญฺจ. สสามินิทฺเทสสิทฺธาเภทา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ วิย, กปฺปนามตฺตโต จายํ เภโท, น ปรมตฺถโตติ อาห ‘‘คเหตฺวา วิย ปวตฺโต’’ติ. เวทนาทีหิ นานตฺตเมวาติ เวทนาทีหิ อญฺญตฺตเมว. โส สภาโวติ โส รูปสภาโว. นานตฺตสญฺญาปนตฺถนฺติ รูปสฺส สภาโว, น เวทนาทีนนฺติ เอวํ เภทสฺส ญาปนตฺถํ. ตญฺจ วจนนฺติ ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน น นิยต’’นฺติ วจนํ. วุตฺตปฺปกาเรนาติ ‘‘รูปฏฺฐโต อญฺญสฺส รูปสฺส อภาวา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน. ยทิ สโทสํ, อถ กสฺมา ปฏิชานาตีติ โยชนา.

๘๘๗-๘๘๘. สภาพของรูปคือความเป็นรูป ท่านกล่าวว่า “ความเป็นรูปชื่อว่ารูปฐะ ไม่มีสิ่งอื่นนอกจากรูป” อนึ่ง สิ่งใดเป็นอื่นจากสิ่งใด สิ่งนั้นไม่ใช่สภาพของสิ่งนั้น ท่านกล่าวว่า “รูปอื่นจากความเป็นรูปก็ไม่มี” หมายความว่า รูปนั่นเองไม่มี ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแสดงความหมายนั้นโดยปฏิเสธ เพราะเหตุนั้น เมื่อความเป็นรูปอื่นจากรูปไม่มี และรูปอื่นจากความเป็นรูปก็ไม่มี เพราะฉะนั้น รูปจึงเป็นรูปนั่นเอง เป็นสภาพของรูปนั่นเอง ด้วยการใช้คำว่า “เอวะ” (นั่นเอง) ท่านแสดงการปฏิเสธว่า “ไม่ใช่สภาพของเวทนาเป็นต้น” โดยความมุ่งหมายว่า รูปและความเป็นรูปไม่ต่างกัน หากเป็นอย่างอื่น คือเมื่อสิ่งเหล่านั้นต่างกัน ก็ควรกล่าวว่า รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูปโดยแน่นอน เป็นอันแสดงแล้วโดยความหมายที่ปรากฏ เพราะในวัตถุที่ไม่ต่างกัน ย่อมไม่ทำให้เกิดความแตกต่างด้วยนัยอื่น ความต่างกัน คือความต่างกันของสภาพรูป รูป และความเป็นรูป ความแตกต่างที่สำเร็จด้วยการกล่าวถึงเจ้าของ เช่น “ร่างกายของบุตรศิลา” ความแตกต่างนี้เป็นเพียงการสมมติ ไม่ใช่ปรมัตถ์ ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นไปราวกับว่ายึดถือไว้” ความต่างกันจากเวทนาเป็นต้น ก็คือความต่างกันจากเวทนาเป็นต้นนั่นเอง สภาพนั้น คือสภาพของรูปนั้น เพื่อแสดงความต่างกัน คือเพื่อแสดงความแตกต่างว่า เป็นสภาพของรูป ไม่ใช่ของเวทนาเป็นต้น และคำนั้น คือคำว่า “รูปไม่ถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป” ด้วยประการที่กล่าวแล้ว คือด้วยอาการที่กล่าวแล้วว่า “เพราะไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป” เป็นต้น หากมีโทษ แล้วทำไมจึงยอมรับเล่า? เป็นการเชื่อมความ

วุตฺตเมว การณนฺติ ‘‘รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาว’’นฺติ เอวํ วุตฺตเมว ยุตฺตึ. ปเรน โจทิตนฺติ ‘‘น วตฺตพฺพํ รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติอาทินา ปรวาทิโน โจทนํ สนฺธายาห. ตเมว การณํ ทสฺเสตฺวาติ ตเมว ยถาวุตฺตํ ยุตฺตึ ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทินา ทสฺเสตฺวา. โจทนํ นิวตฺเตตีติ ‘‘อถ กสฺมา ปฏิชานาตี’’ติ วุตฺตํ โจทนํ นิวตฺเตติ. ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘อิโต อญฺญถา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปาที’’ติอาทิ วุตฺตํ.

เหตุผลที่กล่าวแล้ว คือเหตุผลที่กล่าวแล้วว่า “รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพของเวทนาเป็นต้น” ถูกผู้อื่นตำหนิ คือกล่าวถึงการตำหนิของฝ่ายตรงข้ามว่า “ไม่ควรกล่าวว่า รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป” เป็นต้น แสดงเหตุผลนั้นนั่นเอง คือแสดงเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั้นนั่นเองด้วยคำว่า “ในที่นี้” เป็นต้น ระงับการตำหนิ คือระงับการตำหนิที่กล่าวว่า “แล้วทำไมจึงยอมรับเล่า?” เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวว่า “เป็นอย่างอื่นจากนี้” จึงกล่าวคำว่า “รูปเป็นต้น” เป็นต้น

ธมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาธรรมกถา จบแล้ว

เอกวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวรรคที่ ๒๑ จบแล้ว

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

๒๒. วรรคที่ ๒๒

๒. กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา

๒. อรรถกถากุศลจิตตกถา

๘๙๔-๘๙๕. ปุริมชวนกฺขเณติ ปรินิพฺพานจิตฺตโต อนนฺตราตีตปุริมชวนวารกฺขเณ.

๘๙๔-๘๙๕. ในขณะแห่งชวนะก่อน หมายถึงในขณะแห่งชวนะวาระก่อนที่ล่วงไปแล้วอันเป็นลำดับจากจิตปรินิพพาน

กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถากุศลจิตตกถา จบแล้ว

๓. อาเนญฺชกถาวณฺณนา

๓. อรรถกถาอาเนญชกถา

๘๙๖. เหตุสรูปารมฺมณสมฺปยุตฺตธมฺมารมฺมณาทิโต [Pg.154] ภวงฺคสทิสตฺตา จุติจิตฺตํ ‘‘ภวงฺคจิตฺต’’นฺติ อาห.

๘๙๖. จุติจิต ท่านเรียกว่า “ภวังคจิต” เพราะมีลักษณะคล้ายภวังค์ อันเนื่องมาจากเหตุ รูป อารมณ์ และอารมณ์ของธรรมที่สัมปยุตต์กัน

อาเนญฺชกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอาเนญชกถา จบแล้ว

๕-๗. ติสฺโสปิกถาวณฺณนา

๕-๗. อรรถกถาติสโสปิกถา

๘๙๘-๙๐๐. อรหตฺตปฺปตฺติปิ คพฺเภเยว อตฺถีติ มญฺญติ. สตฺตวสฺสิกา หิ โสปากสามเณราทโย อรหตฺตํ ปตฺตา. สตฺตวสฺสิโกปิ คพฺโภ อตฺถีติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย. อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย สุปินํ อากาสสุปินํ. ตํ อภิญฺญานิพฺพตฺตํ มญฺญตีติ นิทสฺสนํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อากาสคมนาทิอภิญฺญา วิยา’’ติ. เหฏฺฐิมานํ จตุนฺนํ วา มคฺคานํ อธิคเมน ธมฺมาภิสมโย อคฺคผลาธิคเมน อรหตฺตปฺปตฺติ จ สุปิเน อตฺถีติ มญฺญตีติ โยชนา.

๘๙๘-๙๐๐. การบรรลุอรหัตต์ก็มีอยู่ในครรภ์นั่นเอง เขาย่อมสำคัญอย่างนั้น เพราะสามเณรโสปากะเป็นต้น บรรลุอรหัตต์เมื่ออายุ ๗ ขวบ ฝ่ายตรงข้ามมีความเห็นว่า ครรภ์ที่มีอายุ ๗ ขวบก็มีอยู่ ความฝันที่ไปในอากาศ เหมือนกับผู้ที่ไปในอากาศ คือความฝันในอากาศ เขาย่อมสำคัญว่าความฝันนั้นเกิดจากอภิญญา ท่านจึงแสดงโดยยกตัวอย่างว่า “เหมือนอภิญญาในการเหาะไปในอากาศเป็นต้น” การบรรลุธรรมด้วยการบรรลุมรรคเบื้องต่ำ ๔ หรือการบรรลุอรหัตต์ด้วยการบรรลุอัคคผล ก็มีอยู่ในความฝัน เขาย่อมสำคัญอย่างนั้น เป็นการเชื่อมความ

ติสฺโสปิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาติสโสปิกถา จบแล้ว

๙. อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา

๙. อรรถกถาอาเสวนปัจจัยกถา

๙๐๓-๙๐๕. พีชํ จตุมธุรภาวํ น คณฺหาตีติ อิทํ สกสมยวเสน วุตฺตํ, ปรสมเย ปน รูปธมฺมาปิ อรูปธมฺเมหิ สมานกฺขณา เอว อิจฺฉิตา. เตเนวาห ‘‘สพฺเพ ธมฺมา ขณิกา’’ติ. ขณิกตฺเตปิ วา อเจตเนสุปิ อนินฺทฺริยพทฺธรูเปสุ ภาวนาวิเสโส ลพฺภติ, กิมงฺคํ ปน สเจตเนสูติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา พีชํ จตุมธุรภาวํ น คณฺหาตี’’ติ นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาเสเวนฺโต นาม โกจิ ธมฺโม นตฺถิ อิตฺตรตาย อนวฏฺฐานโตติ อธิปฺปาโย. อิตฺตรขณตาย เอว ปน อาเสวนํ ลพฺภติ. กุสลาทิภาเวน หิ อตฺตสทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส ปุนปฺปุนํ กรณปฺปวตฺตนํ อตฺตสทิสตาปาทนํ วาสนํ วา อาเสวนํ ปุเร ปริจิตคนฺโถ วิย ปจฺฉิมสฺสาติ.

๙๐๓-๙๐๕. “เมล็ดพืชย่อมไม่รับสภาพแห่งจตุรมาธูร” คำนี้กล่าวตามคติของตน แต่ตามคติของผู้อื่น รูปธรรมก็เป็นไปพร้อมกับอรูปธรรมในขณะเดียวกันนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นของชั่วขณะ” แม้ในสิ่งที่เป็นของชั่วขณะ หรือในสิ่งไม่มีจิต หรือในรูปที่ไม่ได้ผูกพันกับอินทรีย์ ก็ยังมีการเจริญเป็นพิเศษได้ จะกล่าวอะไรกับสิ่งที่มีจิตเล่า? เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงควรทราบว่า “เหมือนเมล็ดพืชย่อมไม่รับสภาพแห่งจตุรมาธูร” เป็นตัวอย่าง ไม่มีธรรมใดชื่อว่าอาเสวนะ เพราะเป็นของชั่วคราว ไม่ตั้งอยู่ได้นาน เป็นความมุ่งหมาย แต่อาเสวนะย่อมมีได้ด้วยความเป็นของชั่วขณะนั่นเอง เพราะการกระทำซ้ำๆ ซึ่งสิ่งที่ควรทำด้วยการใช้สิ่งที่คล้ายตนในสภาพที่เป็นกุศลเป็นต้น การทำให้คล้ายตน หรือการอบรมบ่มนิสัย ย่อมเป็นอาเสวนะ เหมือนคัมภีร์ที่เคยท่องจำมาแล้วสำหรับคัมภีร์หลัง

อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาอาเสวนปัจจัยกถา จบแล้ว

๑๐. ขณิกกถาวณฺณนา

๑๐. อรรถกถาขณิกกถา

๙๐๖-๙๐๗. ปถวิยาทิรูเปสูติ [Pg.155] อเนกกลาปสมุทายภูเตสุ สสมฺภารปถวีอาทิรูเปสุ. ตตฺถ หิ เกสุจิ ปุริมุปฺปนฺเนสุ ฐิเตสุ เกสญฺจิ ตทญฺเญสํ อุปฺปาโท, ตโต ปุริมนฺตรุปฺปนฺนานํ เกสญฺจิ นิโรโธ โหติ เอเกกกลาปรูเปสุ สมานุปฺปาทนิโรธตฺตา เตสํ. เอวํ ปติฏฺฐานนฺติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน อสมานุปฺปาทนิโรเธน ปพนฺเธน ปติฏฺฐานปวตฺตีติ อตฺโถ. สา ปนายํ ยถาวุตฺตา ปวตฺติ กสฺมา รูปสนฺตติยา เอวาติ อาห ‘‘น หิ รูปาน’’นฺติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ยทิ สพฺเพ สงฺขตธมฺมา สมานกฺขณา, ตถา สติ อรูปสนฺตติยา วิย รูปสนฺตติยาปิ อนนฺตราทิปจฺจเยน วิธินา ปวตฺติ สิยา, น เจตํ อตฺถิ. ยทิ สิยา, จิตฺตกฺขเณ จิตฺตกฺขเณ ปถวีอาทีนํ อุปฺปาทนิโรเธหิ ภวิตพฺพนฺติ.

๙๐๖-๙๐๗. ในรูปมีปฐวีเป็นต้น หมายถึงในรูปมีปฐวีเป็นต้นที่มีองค์ประกอบรวมกันเป็นกลุ่มหลายกลุ่ม ในรูปเหล่านั้น บางรูปที่เกิดขึ้นก่อนและตั้งอยู่แล้ว ก็มีการเกิดขึ้นของรูปอื่นบางรูป และมีการดับไปของรูปบางรูปที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น เพราะรูปแต่ละกลุ่มมีการเกิดขึ้นและดับไปพร้อมกัน การตั้งอยู่เช่นนี้ หมายถึงการเป็นไปของการตั้งอยู่ด้วยการสืบต่อของการเกิดขึ้นและดับไปที่ไม่พร้อมกันตามที่กล่าวมาแล้ว อนึ่ง การเป็นไปที่กล่าวมาแล้วนี้ เหตุใดจึงมีแต่ในรูปสันตติเท่านั้น? ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะรูปทั้งหลาย” เป็นต้น ความหมายของคำนั้นคือ – หากสังขตธรรมทั้งปวงมีขณะเสมอกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น รูปสันตติก็ควรมีการเป็นไปโดยวิธีแห่งอนันตรปัจจัยเป็นต้น เหมือนอรูปสันตติ แต่สิ่งนี้ไม่มีอยู่ หากมีอยู่ ก็ควรมีการเกิดขึ้นและดับไปของปฐวีเป็นต้นในทุกๆ ขณะจิต

ขณิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาขณิกกถา จบแล้ว

พาวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาวรรคที่ ๒๒ จบแล้ว

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

๒๓. วรรคที่ ๒๓

๑. เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา

๑. อรรถกถาเอกาธิปปายกถา

๙๐๘. เอก-สทฺโท อญฺญตฺโถปิ โหติ ‘‘อิตฺเถเก อภิวทนฺตี’’ติอาทีสุ วิย, อญฺญตฺตญฺเจตฺถ ราคาธิปฺปายโต เวทิตพฺพํ, ปุถุชฺชนสฺส ปน สฉนฺทราคปริโภคภาวโต อาห ‘‘ราคาธิปฺปายโต อญฺญาธิปฺปาโยวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. โก ปน โส อญฺญาธิปฺปาโยติ? กรุณาธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ ‘‘กรุณาธิปฺปาเยน เอกาธิปฺปาโย’’ติ. อยญฺจ นโย อิตฺถิยา ชีวิตรกฺขณตฺถํ การุญฺเญน มโนรถํ ปูเรนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส สํวรวินาโส น โหตีติ เอวํวาทินํ ปรวาทึ สนฺธาย วุตฺโต, ปณิธานาธิปฺปายวาทินํ ปน สนฺธาย ‘‘เอโก อธิปฺปาโยติ เอตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุตฺตมุขทสฺสนาธิปฺปาโยปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกโตภาเวติ สหภาเว.

๙๐๘. คำว่า 'เอกะ' ย่อมมีในที่อื่นด้วย เช่นในคำว่า 'บางพวกกล่าวอย่างนี้' เป็นต้น และในที่นี้พึงทราบความต่างกันโดยความมุ่งหมายในราคะ แต่เพราะปุถุชนมีความเป็นผู้บริโภคด้วยฉันทราคะ ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นอันกล่าวแล้วว่า เป็นความมุ่งหมายอื่นจากความมุ่งหมายในราคะ' อนึ่ง ความมุ่งหมายอื่นนั้นคืออะไร? คือความมุ่งหมายในกรุณา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นเอกาธิปปายะด้วยความมุ่งหมายในกรุณา' และนัยนี้ท่านกล่าวหมายถึงปรวาทีผู้มีวาทะอย่างนี้ว่า 'การที่พระโพธิสัตว์บำเพ็ญความปรารถนาด้วยความกรุณาเพื่อรักษาชีวิตของสตรี ย่อมไม่เป็นการทำลายสังวร' ส่วนฝ่ายที่กล่าวถึงความมุ่งหมายในปณิธาน ท่านกล่าวคำว่า 'เอกะ อธิปปายะ ในที่นี้' เป็นต้น พึงทราบว่า แม้ความมุ่งหมายในการเห็นหน้าบุตรก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย คำว่า 'เอกโตภาเว' หมายถึงในความเป็นไปพร้อมกัน

เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องเอกาธิปปายกถา จบแล้ว

๓-๗. อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา

๓-๗. การอธิบายเรื่องอิสสริยกามการิกากถา

๙๑๐-๙๑๔. อิสฺสริเยนาติ [Pg.156] จิตฺติสฺสริเยน, น เจโตวสิภาเวนาติ อตฺโถ. กามการิกํ ยถิจฺฉิตนิปฺผาทนํ. อิสฺสริยกามการิกาเหตูติ อิสฺสริยกามการิภาวนิมิตฺตํ, ตสฺส นิพฺพตฺตนตฺถนฺติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กรียตีติ มิจฺฉาภินิเวเสเนว ยา กาจิ ทุกฺกรการิกา กรียตีติ อตฺโถ.

๙๑๐-๙๑๔. บทว่า ด้วยความเป็นใหญ่ หมายถึงด้วยความเป็นใหญ่แห่งจิต ไม่ใช่ด้วยความเป็นผู้มีใจเป็นอิสระ (เจโตวสีภาวะ) การกระทำตามความพอใจ คือการทำให้สำเร็จตามที่ปรารถนา บทว่า เพราะเหตุแห่งอิสสริยกามการิกา หมายถึงนิมิตแห่งความเป็นผู้กระทำตามความพอใจด้วยความเป็นใหญ่ อธิบายว่า เพื่อยังสิ่งนั้นให้เกิดขึ้น บทว่า กระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ อธิบายว่า การกระทำสิ่งที่ทำได้ยากใดๆ ย่อมกระทำด้วยความยึดมั่นผิดๆ (มิจฉาอภินิเวสน์) นั่นเอง

อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องอิสสริยกามการิกากถา จบแล้ว

๘. ปติรูปกถาวณฺณนา

๘. การอธิบายเรื่องปฏิรูปกถา

๙๑๕-๙๑๖. เมตฺตาทโย วิยาติ ยถา เมตฺตา กรุณา มุทิตา จ สิเนหสภาวาปิ อรญฺชนสภาวตฺตา อสํกิลิฏฺฐตฺตา จ น ราโค, เอวํ ราคปติรูปโก โกจิ ธมฺโม นตฺถิ ฐเปตฺวา เมตฺตาทโย, อญฺญจิตฺตสฺส สินิยฺหนากาโร ราคสฺเสว ปวตฺติอากาโรติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ราคเมว คณฺหาตี’’ติ. เอวํ โทเสปีติ เอตฺถ อิสฺสาทโย วิย น โทโส โทสปติรูปโก โกจิ อตฺถีติ โทสเมว คณฺหาตีติ โยเชตพฺพํ. ฐเปตฺวา หิ อิสฺสาทโย อญฺญจิตฺตสฺส ทุสฺสนากาโร โทสสฺเสว ปวตฺติอากาโรติ.

๙๑๕-๙๑๖. บทว่า เมตตาเป็นต้น เหมือนอย่างเมตตา กรุณา และมุทิตา แม้มีสภาพเป็นความรัก แต่เพราะมีสภาพไม่กำหนัดและไม่เศร้าหมอง จึงไม่เป็นราคะ ฉันใด ธรรมบางอย่างที่เป็นปฏิรูปแห่งราคะก็ไม่มี เว้นเมตตาเป็นต้นเสีย อธิบายว่า อาการที่รักใคร่ของจิตอื่น เป็นอาการที่เป็นไปของราคะนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมถือเอาราคะนั่นแหละ' แม้ในโทสะก็เหมือนกัน พึงประกอบความว่า เหมือนอย่างอิสสาเป็นต้นไม่เป็นโทสะ ธรรมบางอย่างที่เป็นปฏิรูปแห่งโทสะก็ไม่มี ย่อมถือเอาโทสะนั่นแหละ เพราะว่า เว้นอิสสาเป็นต้นเสีย อาการที่ประทุษร้ายของจิตอื่น เป็นอาการที่เป็นไปของโทสะนั่นเอง

ปติรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องปฏิรูปกถา จบแล้ว

๙. อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา

๙. การอธิบายเรื่องอปริณิปผันนะ

๙๑๗-๙๑๘. อนิจฺจาทิโก ภาโวติ อนิจฺจสงฺขารปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตาทิโก ภาโว ธมฺโม ปกติ เอตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนนฺติ ‘‘ทุกฺขสจฺจํ สนฺธาย ปุจฺฉา กตา, น ทุกฺขตามตฺต’’นฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ ‘‘น เกวลญฺหิ ปฐมสจฺจเมว ทุกฺข’’นฺติ วจเนน. ตถา สติ ปรวาทินา จกฺขายตนาทีนํ อญฺเญสญฺจ ตํสริกฺขกานํ ธมฺมานํ ปรินิปฺผนฺนตา นานุชานิตพฺพา สิยา. กสฺมา? เตสมฺปิ หิ ทุกฺขสจฺเจน สงฺคโห, น อิตรสจฺเจหิ. ยญฺหิ สมุทยสจฺจโต นิพฺพตฺตํ, ตํ นิปฺปริยายโต ทุกฺขสจฺจํ[Pg.157], อิตรํ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวลญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ น หิ อนุปาทินฺนานีติ อิมินา จกฺขายตนาทีนํ สมุทยสจฺเจน สงฺคหาภาวมาห. โลกุตฺตรานีติ อิมินา นิโรธมคฺคสจฺเจหิ. ยทิ เอวเมตฺถ ยุตฺติ วตฺตพฺพา, กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ? สภาโว เหส ปรวาทิวาทสฺส, ยทิทํ ปุพฺเพนาปรมสํสนฺทนํ. ตถา หิ โส วิญฺญูหิ ปฏิกฺขิตฺโต. ตถา เจว ตํ อมฺเหหิ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตํ. เอตนฺติ ‘‘รูปํ อปรินิปฺผนฺนํ, ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ ยเทตํ ตยา วุตฺตํ, เอตํ โน วต เร วตฺตพฺเพ. กสฺมา? รูปสฺส จ ทุกฺขตฺตา. รูปญฺหิ อนิจฺจํ ทุกฺขาธิฏฺฐานญฺจ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ. สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ จ.

๙๑๗-๙๑๘. บทว่า อนิจจาทิโก ภาโว อธิบายว่า ธรรมคือสภาพอันเป็นอนิจจะ สังขาร และปฏิจจสมุปปันนะเป็นต้น เป็นธรรมชาติของสิ่งนั้น บทว่า ทุกข์เท่านั้นเป็นปริณิปผันนะ ความนี้พึงทราบด้วยคำว่า 'มิใช่แต่เพียงปฐมสัจเท่านั้นที่เป็นทุกข์' ว่า 'คำถามนี้ทำขึ้นโดยอ้างถึงทุกขสัจ ไม่ใช่เพียงทุกขตาเท่านั้น' เมื่อเป็นเช่นนั้น ปรวาทีไม่พึงอนุญาตความเป็นปริณิปผันนะของจักขายตนะเป็นต้น และธรรมอื่นที่คล้ายกันเหล่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะธรรมเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในทุกขสัจ ไม่ใช่ในสัจอื่น ธรรมใดเกิดจากสมุทยสัจ ธรรมนั้นเป็นทุกขสัจโดยนิปปริยาย ส่วนธรรมอื่นเป็นทุกข์โดยสังขารทุกข์ ท่านแสดงอรรถนี้โดยกล่าวคำมีอาทิว่า 'มิใช่แต่เพียง' ในคำนั้น บทว่า 'เพราะไม่ใช่ธรรมที่ถูกยึดครอง' (นะ หิ อนุปาทินนานิ) นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า จักขายตนะเป็นต้นไม่มีการสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจ บทว่า 'โลกุตตระ' นี้ ท่านกล่าวด้วยนิโรธสัจและมรรคสัจ ถ้าหากในที่นี้พึงกล่าวเหตุผล จะพึงกล่าวอะไรในที่นี้? เพราะว่านั่นเป็นธรรมชาติของวาทะของปรวาที คือการไม่เชื่อมโยงเบื้องต้นกับเบื้องปลายเข้าด้วยกัน เพราะเหตุนั้น วาทะของปรวาทีนั้นจึงถูกวิญญูชนปฏิเสธ และเราก็ได้แสดงวาทะนั้นให้กระจ่างไว้ในที่นั้นๆ แล้ว บทว่า เอตัง... ที่ท่านกล่าวว่า 'รูปเป็นอปริณิปผันนะ ทุกข์เท่านั้นเป็นปริณิปผันนะ' นั้น คำนั้นท่านไม่ควรกล่าวเลยนะท่าน เพราะเหตุไร? เพราะรูปเป็นทุกข์ด้วย เพราะรูปเป็นอนิจจะและเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' และว่า 'โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์'

อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องอปริณิปผันนะ จบแล้ว

เตวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายเรื่องวรรคที่ ๒๓ จบแล้ว

กถาวตฺถุปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

อนุฎีกาพระคัมภีร์กถาวัตถุ จบแล้ว

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ยมกปกรณ-อนุฏีกา

อนุฎีกาพระคัมภีร์ยมก

คนฺถารมฺภวณฺณนา

การอธิบายเรื่องการเริ่มต้นคัมภีร์

สงฺเขเปเนวาติ [Pg.159] อุทฺเทเสเนว. ยํ ‘‘มาติกาฐปน’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺเมสูติ ขนฺธาทิธมฺเมสุ กุสลาทิธมฺเมสุ จ. อวิปรีตโต คหิเตสุ ธมฺเมสุ มูลยมกาทิวเสน ปวตฺติยมานา เทสนา เวเนยฺยานํ นานปฺปการโกสลฺลาวหา ปริญฺญากิจฺจสาธนี จ โหติ, น วิปรีตโตติ อาห ‘‘วิปรีตคฺคหณํ…เป… อารทฺธ’’นฺติ. เอเตน กถาวตฺถุปกรณเทสนานนฺตรํ ยมกปกรณเทสนาย การณมาห. ตตฺถ วิปรีตคฺคหณนฺติ ปุคฺคลปริคฺคหณาทิมิจฺฉาคาหํ. ธมฺมปุคฺคโลกาสาทินิสฺสยานนฺติ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต กุสลมูลา’’ติอาทินา (ยม. ๑.มูลยมก.๑) ธมฺเม, ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๐) ปุคฺคลํ ‘‘ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๑) โอกาสํ นิสฺสาย อารพฺภ ปวตฺตานํ. อาทิ-สทฺเทน ปุคฺคโลกาสอุปฺปาทนิโรธตทุภยปริญฺญาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สนฺนิฏฺฐานสํสยานนฺติ ปาฬิคติปฏิวจนสรูปทสฺสนปฏิกฺขิปนปฏิเสธนนเยหิ ยถาปุจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส นิจฺฉยกรณํ สนฺนิฏฺฐานํ, ตทภาวโต สํสยนํ สํสโย. เตสํ สนฺนิฏฺฐานสํสยานํ.

บทว่า สังเขเปเนวะ คือโดยการยกหัวข้อขึ้นแสดงเท่านั้น ซึ่งเรียกว่า 'การตั้งมาติกา' บทว่า ธัมเมสุ คือในธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้น และในธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น การแสดงธรรมที่ดำเนินไปโดยมูลยมกเป็นต้น ในธรรมทั้งหลายที่ถูกถือเอาโดยไม่ผิดพลาด ย่อมนำมาซึ่งความเชี่ยวชาญหลายประการแก่ผู้ที่พึงแนะนำ และเป็นเครื่องสำเร็จกิจแห่งการกำหนดรู้ ไม่ใช่โดยผิดพลาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การถือเอาผิดพลาด...เป...เริ่มต้น' ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวเหตุแห่งการแสดงพระคัมภีร์ยมก ต่อจากการแสดงพระคัมภีร์กถาวัตถุ ในคำนั้น บทว่า วิปรีตัคคหณัง คือความยึดถือผิดมีอาทิคือการยึดถือว่าเป็นบุคคล บทว่า ธัมมปุคคโลกาสาทินิสสยานัง คือ (ธรรมที่ดำเนินไป) โดยอาศัยธรรม บุคคล และโอกาสเป็นต้น มีอาทิว่า 'ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลทั้งหมดนั้น มีกุศลมูลเป็นมูล' ในธรรม, มีอาทิว่า 'รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้น' ในบุคคล, มีอาทิว่า 'รูปขันธ์เกิดขึ้นในที่ใด เวทนาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นในที่นั้น' ในโอกาส พึงทราบว่า ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' สงเคราะห์การกำหนดรู้การเกิดขึ้น การดับ และทั้งสองอย่างของบุคคลและโอกาสเป็นต้น บทว่า สันนิฏฐานสังสัยานัง คือ การทำความตกลงใจในอรรถที่ถามตามนัยแห่งแนวทางพระบาลี การตอบ การแสดงลักษณะ การปฏิเสธ และการห้าม เป็นสันนิฏฐาน ความสงสัยเพราะไม่มีสันนิฏฐานนั้น เป็นสังสัย แห่งสันนิฏฐานและสังสัยเหล่านั้น

กามญฺเจตฺถ ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ สํสยปุพฺพกํ สนฺนิฏฺฐานนฺติ ปฐมํ สํสโย วตฺตพฺโพ, เทเสนฺตสฺส ปน ภควโต สนฺนิฏฺฐานปุพฺพโก สํสโยติ ทสฺสนตฺถํ อยํ ปทานุกฺกโม กโต. สพฺพญฺหิ ปริญฺเญยฺยํ หตฺถามลกํ วิย ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิตสฺส ธมฺมสามิโน น กตฺถจิ สํสโย, วิสฺสชฺเชตุกามตาย ปน วิเนยฺยชฺฌาสยคตํ สํสยํ ทสฺเสนฺโต สํสยิตวเสน ปุจฺฉํ กโรตีติ เอวํ วิสฺสชฺชนปุจฺฉนวเสน น สนฺนิฏฺฐานสํสยา ลพฺภนฺตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต, นิจฺฉิตสํสยธมฺมวเสเนว ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานสํสยา [Pg.160] เวทิตพฺพา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กุสเลสุ กุสลา นุ โข, น นุ โข กุสลาติ สนฺเทหาภาวโต’’ติอาทิ. เตเนว จ ‘‘สนฺนิฏฺฐานสํสยาน’’นฺติ, ‘‘สนฺนิฏฺฐานสํสยวเสนา’’ติ จ ปฐมํ สนฺนิฏฺฐานคฺคหณํ กตํ.

อนึ่ง ในที่นี้ สันนิฏฐานของธรรมปฏิคคาหกะ (ผู้รับธรรม) มีสังสัยเป็นเบื้องหน้า จึงควรกล่าวสังสัยก่อน แต่ลำดับบทนี้ทำขึ้นเพื่อแสดงว่า สังสัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรม มีสันนิฏฐานเป็นเบื้องหน้า เพราะว่าพระธรรมสามีผู้ทรงดำรงอยู่โดยทำให้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ทั้งหมดเป็นประจักษ์เหมือนผลมะขามป้อม ย่อมไม่มีสังสัยในที่ไหนๆ แต่เมื่อทรงประสงค์จะทรงวิสัชนา จึงทรงแสดงสังสัยที่อยู่ในอัธยาศัยของเวไนยบุคคล โดยทรงตั้งคำถามในลักษณะที่สงสัย ด้วยประการฉะนี้ อรรถนี้จึงแสดงว่า สันนิฏฐานและสังสัยย่อมไม่ได้โดยนัยแห่งการวิสัชนาและการตั้งคำถาม ในที่นี้ สันนิฏฐานและสังสัยพึงทราบโดยนัยแห่งธรรมที่วินิจฉัยแล้วและสงสัยแล้ว เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีความสงสัยว่า ในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นกุศลหรือหนอ ไม่เป็นกุศลหรือหนอ’ เป็นต้น และด้วยเหตุนั้น จึงมีการกล่าวถึงสันนิฏฐานก่อนในคำว่า ‘สันนิฏฐานสังสัยานัง’ และ ‘สันนิฏฐานสังสัยวเสนา’

ตนฺติ ยมกปกรณํ. ตสฺส เย สมยาทโย วตฺตพฺพา, เต กถาวตฺถุปกรณเทสนานนฺตโร เทสนาสมโย, ตาวตึสภวนเมว เทสนาเทโส, กุสลากุสลมูลาทิยมกากาเรน เทสนาติ วิภาคโต ‘‘สงฺเขเปเนวา’’ติอาทิคาถาหิ วิภาวิตา นิมิตฺเตน สทฺธึ สํวณฺณนปฏิญฺญา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมยเทสเทสนาวเสนา’’ติอาทิมาห. นิมิตฺตญฺเหตํ อิธ สํวณฺณนาย, ยทิทํ กมานุปฺปตฺติ อาคตภารวาหิตา จ ปณฺฑิตานํ ปณฺฑิตกิจฺจภาวโต. ตตฺถ อนุปฺปตฺตํ ทสฺเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

คำว่า ตัง คือพระคัมภีร์ยมก สมัยเป็นต้นที่ควรกล่าวถึงของพระคัมภีร์นั้น คือสมัยแห่งการแสดงธรรมหลังจากที่ได้แสดงพระคัมภีร์กถาวัตถุแล้ว สถานที่แสดงธรรมคือภพดาวดึงส์ การแสดงธรรมโดยยมกมีกุศลอกุศลมูลเป็นต้น โดยการจำแนกดังนี้ ได้แสดงไว้พร้อมด้วยนิมิตและปฏิญญาแห่งการอธิบายด้วยคาถามีอาทิว่า ‘สังเขเปเนวะ’ เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘โดยสมัย สถานที่ และการแสดงธรรม’ เพราะว่านิมิตในการอธิบายในที่นี้ คือการมาถึงตามลำดับ และการแบกรับภาระที่มาถึงแล้ว ซึ่งเป็นกิจของบัณฑิตทั้งหลาย ในคำนั้น พึงเชื่อมความว่า ‘แสดงสิ่งที่มาถึงแล้ว’

ตตฺถาติ ตสฺมึ สมยาทิทสฺสเน. ยมนํ อุปรมนนฺติ ยโม มรณนฺติ อาห ‘‘ชาติยา สติ มรณํ โหตีติ…เป… วิสโย’’ติ. ตตฺถ ยถา ‘‘ชาติยา สติ มรณํ โหตี’’ติ ชาติ ยมสฺส วิสโย, เอวํ ‘‘อุปาทานกฺขนฺเธสุ สนฺเตสุ มรณํ โหตี’’ติ อุปาทานกฺขนฺธา ยมสฺส วิสโยติ โยเชตพฺพํ. เต หิ มรณธมฺมิโนติ. อนุปฺปตฺตมรณํเยว กิพฺพิสการินํ ปุคฺคลํ ยมปุริสา วิวิธา กมฺมการณา กโรนฺติ, น อปฺปตฺตมรณนฺติ มรณํ ยมสฺส วิสโย วุตฺโต. อาณาปวตฺติฏฺฐานนฺติ อิทํ วิสย-สทฺทสฺส อตฺถวจนํ. เทสํ วาติ กามาทิธาตุตฺตยเทสํ สนฺธายาห. ธาตุตฺตยิสฺสโร หิ มจฺจุราชา. ปญฺจานนฺตริยานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทโส จ, เตน วา สทฺธึ ปญฺจ เวรานิ ฉ อภพฺพฏฺฐานานิ. อาวตฺตาติ ปทกฺขิณาวตฺตา. ตนุรุหาติ โลมา.

บทว่า ตัตถะ คือในการแสดงสมัยเป็นต้นนั้น บทว่า ยมะ คือการควบคุม การหยุดยั้ง คือความตาย จึงตรัสว่า ‘เมื่อมีการเกิด ความตายย่อมมี…เป็นต้น…เป็นวิสัย’ ในคำนั้น พึงประกอบความว่า เหมือนอย่าง ‘เมื่อมีการเกิด ความตายย่อมมี’ การเกิดเป็นวิสัยของยมะ ฉันใด ‘เมื่อมีอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย ความตายย่อมมี’ อุปาทานขันธ์ทั้งหลายก็เป็นวิสัยของยมะ ฉันนั้น เพราะว่าอุปาทานขันธ์เหล่านั้นมีสภาพต้องตาย ยมทูตย่อมกระทำการลงโทษต่างๆ แก่บุคคลผู้ทำบาปเฉพาะเมื่อความตายมาถึงแล้วเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อความตายยังไม่มาถึง เพราะเหตุนั้น ความตายจึงถูกกล่าวว่าเป็นวิสัยของยมะ บทว่า อาณาปวัตติฏฐานัง นี้เป็นคำอธิบายอรรถของคำว่า วิสัย บทว่า เทสัง วา ตรัสโดยอ้างถึงธาตุ ๓ มีกามธาตุเป็นต้น เพราะว่าพญามัจจุราชเป็นใหญ่ในธาตุ ๓ อนันตริยกรรม ๕ อย่าง และการอุทเทส (การฝากตัวเป็นศิษย์) ศาสดาอื่น หรือพร้อมด้วยอนันตริยกรรม ๕ อย่างนั้น เวร ๕ อย่าง และอภัพฐาน ๖ อย่าง บทว่า อาวัตตา คือการเวียนขวา บทว่า ตนูรุหา คือขน

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว

๑. มูลยมกํ

๑. มูลยมก

อุทฺเทสวารวณฺณนา

การพรรณนาอุทเทสวาระ

๑. ยมกสมูหสฺสาติ [Pg.161] มูลยมกาทิกสฺส ยมกสมูหสฺส. มูลยมกาทโย หิ ปกรณาเปกฺขาย อวยวภูตาปิ นิจฺจาวยวาเปกฺขาย ยมกสมูโหติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘ตํสมูหสฺส จ สกลสฺส ปกรณสฺสา’’ติ.

๑. บทว่า ยมกสมูหัสสะ คือ แห่งหมู่ยมก มีมูลยมกเป็นต้น เพราะว่ามูลยมกเป็นต้น แม้เป็นส่วนย่อยเมื่อเทียบกับปกรณ์ ก็ถูกเรียกว่าหมู่ยมกเมื่อเทียบกับส่วนย่อยที่แน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘แห่งหมู่ยมกนั้น และแห่งปกรณ์ทั้งหมด’

กุสลากุสลมูลวิเสสานนฺติ ทุติยปุจฺฉาย วุตฺตานํ สํสยปทสงฺคหิตานํ กุสลสงฺขาตานํ, ตถา ปฐมปุจฺฉาย วุตฺตานํ กุสลมูลสงฺขาตานํ วิเสสานํ อตฺถยมกภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ โยชนา. ยถา หิ ปฐมปุจฺฉาย วิเสสวนฺตภาเวน วุตฺตาเยว กุสลธมฺมา ทุติยปุจฺฉายํ วิเสสภาเวน วุตฺตา, เอวํ ปฐมปุจฺฉายํ วิเสสภาเวน วุตฺตาเยว กุสลมูลธมฺมา ทุติยปุจฺฉายํ วิเสสวนฺตภาเวน วุตฺตา. วตฺตุวจนิจฺฉาวเสน หิ ธมฺมานํ วิเสสวิเสสวนฺตตาวิภาคา โหนฺตีติ. กุสลมูลกุสลวิเสเสหิ สํสยิตปทสงฺคหิเตหิ กุสลกุสลมูลานํ วิเสสวนฺตานนฺติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ วิเสสวนฺตาเปกฺขวิเสสวเสน ปฐโม อตฺถวิกปฺโป วุตฺโต, ทุติโย ปน วิเสสาเปกฺขวิเสสวนฺตวเสนาติ อยเมเตสํ วิเสโส. เตนาห ‘‘ญาตุํ อิจฺฉิตานํ หี’’ติอาทิ.

บทว่า กุสลากุสลมูลวิเสสานัง เป็นการเชื่อมความว่า เพราะความเป็นอรรถยมกได้ถูกกล่าวไว้แล้ว แห่งธรรมที่ชื่อว่ากุศล ซึ่งถูกรวบรวมไว้ในบทที่สงสัย ที่กล่าวไว้ในคำถามที่สอง และแห่งความพิเศษของธรรมที่ชื่อว่ากุศลมูล ที่กล่าวไว้ในคำถามแรก เหมือนอย่างที่กุศลธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคำถามแรกโดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษ ก็ถูกกล่าวไว้ในคำถามที่สองโดยความเป็นความพิเศษ อย่างนี้แหละ กุศลมูลธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคำถามแรกโดยความเป็นความพิเศษ ก็ถูกกล่าวไว้ในคำถามที่สองโดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษ เพราะว่าการแบ่งแยกความเป็นความพิเศษและธรรมที่มีความพิเศษของธรรมทั้งหลาย ย่อมมีได้ตามความประสงค์แห่งถ้อยคำของผู้กล่าว อธิบายว่า แห่งธรรมที่มีความพิเศษของกุศลและกุศลมูล ซึ่งถูกรวบรวมไว้ในบทที่สงสัย ด้วยความพิเศษของกุศลมูลและกุศล และในที่นี้ อรรถวิกัปแรกถูกกล่าวไว้โดยความเป็นความพิเศษที่อาศัยธรรมที่มีความพิเศษ ส่วนอรรถวิกัปที่สองถูกกล่าวไว้โดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษที่อาศัยความพิเศษ นี้คือความแตกต่างของอรรถวิกัปเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ก็แห่งธรรมที่พึงรู้’ เป็นต้น

ตตฺถ ญาตุํ อิจฺฉิตานนฺติ ปุจฺฉาย วิสยภูตานนฺติ อตฺโถ. วิเสสานนฺติ กุสลกุสลมูลวิเสสานํ. วิเสสวนฺตาเปกฺขานนฺติ กุสลมูลกุสลสงฺขาเตหิ วิเสสวนฺเตหิ สาเปกฺขานํ. วิเสสวตนฺติ กุสลมูลกุสลานํ. วิเสสาเปกฺขานนฺติ กุสลกุสลมูลวิเสเสหิ สาเปกฺขานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ มูลยมเก. ปธานภาโวติ ปฐมวิกปฺเป ตาว สํสยิตปฺปธานตฺตา ปุจฺฉาย วิเสสานํ ปธานภาโว เวทิตพฺโพ. เต หิ สํสยิตานํ วิเสสวนฺโตติ. ทุติยวิกปฺเป ปน วิเสสา นาม วิเสสวนฺตาธีนาติ วิเสสวนฺตานํ ตตฺถ ปธานภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวินฺนํ ปน เอกชฺฌํ ปธานภาโว น ยุชฺชติ. สติ หิ อปฺปธาเน ปธานํ นาม สิยา. เตนาห ‘‘เอเกกาย ปุจฺฉาย เอเกโก เอว อตฺโถ สงฺคหิโต โหตี’’ติ. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา วินิจฺฉิตวิเสสิตพฺพภาเวหิ อิธ ปธานภาโว น ยุชฺชเตวาติ. น ธมฺมวาจโกติ น สภาวธมฺมวาจโก. สภาวธมฺโมปิ [Pg.162] หิ อตฺโถติ วุจฺจติ ‘‘คมฺภีรปญฺญํ นิปุณตฺถทสฺสิ’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๗๘). ‘‘เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) อตฺถ-สทฺทสฺส เหตุผลวาจกตา ทฏฺฐพฺพา. อาทิ-สทฺเทนสฺส ‘‘อตฺถาภิสมยา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) อาคตา หิตาทิวาจกตา สงฺคยฺหติ. เตเนวาติ ปาฬิอตฺถวาจกตฺตา เอว.

ในบทนั้น บทว่า 'ญาตุง อิจฉิตานัง' มีอรรถว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นวิสัยของคำถาม. บทว่า 'วิเสสานัง' คือ แห่งความวิเศษทั้งหลายของกุศลและกุศลมูล. บทว่า 'วิเสสวันตาเปกขานัง' คือ แห่งธรรมที่เพ่งเล็งถึงธรรมที่มีความวิเศษที่ชื่อว่ากุศลมูลและกุศล. บทว่า 'วิเสสวตัง' คือ แห่งธรรมที่มีความวิเศษคือกุศลมูลและกุศล. บทว่า 'วิเสสาเปกขานัง' คือ แห่งธรรมที่เพ่งเล็งถึงความวิเศษของกุศลและกุศลมูล. บทว่า 'เอตถะ' คือ ในมูลยมกนี้. บทว่า 'ปธานภาโว' คือ ในวิกัปแรก พึงทราบความเป็นประธานแห่งความวิเศษของคำถาม เพราะความเป็นประธานแห่งธรรมที่สงสัยก่อน. ด้วยว่าธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่มีความวิเศษแห่งธรรมที่สงสัย. ส่วนในวิกัปที่สอง พึงเห็นความเป็นประธานแห่งธรรมที่มีความวิเศษในวิกัปนั้น เพราะชื่อว่าความวิเศษย่อมเนื่องด้วยธรรมที่มีความวิเศษ. แต่ความเป็นประธานแห่งธรรมทั้งสองรวมกันย่อมไม่สมควร. เพราะเมื่อมีธรรมที่ไม่เป็นประธาน ธรรมที่เป็นประธานจึงจะมีได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในคำถามแต่ละข้อ อรรถแต่ละอย่างเท่านั้นย่อมถูกสงเคราะห์เข้า'. และพึงยอมรับข้อนี้อย่างนี้ มิฉะนั้น ความเป็นประธานในที่นี้ย่อมไม่สมควรเลย ด้วยความเป็นสภาวะที่พึงวินิจฉัยและพึงวิเศษ. บทว่า 'นะ ธัมมวาจโก' คือ ไม่เป็นเครื่องกล่าวสภาวธรรม. จริงอยู่ แม้สภาวธรรมท่านก็เรียกว่า อรรถ ในประโยคเป็นต้นว่า 'ผู้มีปัญญาอันลึกซึ้ง เห็นอรรถอันละเอียด' (สุ. นิ. 178). ในประโยคเป็นต้นว่า 'ญาณในผลของเหตุ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา' (วิภงฺค. 720) พึงเห็นความเป็นเครื่องกล่าวถึงเหตุและผลของอรรถศัพท์. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ความเป็นเครื่องกล่าวถึงประโยชน์เป็นต้น ที่มาในประโยคเป็นต้นว่า 'การตรัสรู้อรรถ' (สํ. นิ. 1.129). บทว่า 'เตเนวะ' คือ เพราะความเป็นเครื่องกล่าวอรรถแห่งพระบาลีนั่นเอง.

ตีณิปิ ปทานีติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, สมุจฺจโย จ ตุลฺยโยเค สิยา. กึ นาม-ปเทน อนวเสสโต กุสลาทีนํ สงฺคโหติ อาสงฺกาย ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถมาห ‘‘ตีณิปิ…เป… สงฺคาหกตฺต’’นฺติ. ตตฺถ สงฺคาหกตฺตมตฺตนฺติ มตฺต-สทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถติ. เตน นิวตฺติตํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘น นิรวเสสสงฺคาหกตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ รูปํ นาม-ปเทน สงฺคยฺหติ. กุสลาทิเยว นามนฺติ นิยโม ทฏฺฐพฺโพ, น นามํเยว กุสลาทีติ อิมเมว จ นิยมํ สนฺธายาห ‘‘กุสลาทีนํ สงฺคาหกตฺตมตฺตเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ยทิปิ นาม-ปทํ น นิรวเสสกุสลาทิสงฺคาหกํ, กุสลาทิสงฺคาหกํ ปน โหติ, ตทตฺถเมว จ ตํ คหิตนฺติ นามสฺส กุสลตฺติกปริยาปนฺนตา วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสลาทิ…เป… วุตฺต’’นฺติ.

บทว่า 'ตีณิปิ ปทานิ' ในบทนี้ ศัพท์ว่า 'ปิ' มีอรรถว่ารวบรวม และการรวบรวมย่อมมีได้ในการประกอบสิ่งที่เสมอกัน. เพื่อระงับความสงสัยว่า ด้วยนามศัพท์ ย่อมมีการสงเคราะห์กุศลเป็นต้นโดยไม่เหลือหรือ ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้บททั้งสาม...เป... ความเป็นเครื่องสงเคราะห์'. ในบทนั้น บทว่า 'สังคาหกัตตมัตตัง' คือ มัตตศัพท์มีอรรถห้ามความวิเศษ. ท่านกล่าวว่า 'ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์โดยไม่เหลือ' เพื่อแสดงความวิเศษที่ถูกห้ามด้วยมัตตศัพท์นั้น. จริงอยู่ รูปย่อมไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยนามศัพท์. พึงทราบข้อกำหนดว่า กุศลเป็นต้นนั่นแหละเป็นนาม ไม่ใช่นามนั่นแหละเป็นกุศลเป็นต้น และท่านกล่าวว่า 'กล่าวหมายถึงเพียงความเป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้นเท่านั้น' ก็เพื่อหมายถึงข้อกำหนดนี้เอง. แม้หากว่านามศัพท์จะไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้นโดยไม่เหลือ แต่ก็เป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้น และนามศัพท์นั้นท่านก็ถือเอาเพื่ออรรถนั้นนั่นเอง ท่านเมื่อจะแสดงว่า นามถูกกล่าวว่านับเนื่องในกุศลติกะ จึงกล่าวว่า 'กุศลเป็นต้น...เป... ถูกกล่าวแล้ว'.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุทเทสวารวรรณนาจบแล้ว.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

นิทเทสวารวรรณนา.

๕๒. ทุติยยมเกติ เอกมูลยมเก. เอวมิธาปีติ ยถา เอกมูลยมเก ‘‘เย เกจิ กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา อารทฺธา, เอวํ อิธาปิ อญฺญมญฺญมูลยมเกปิ ‘‘เย เกจิ กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา อารภิตพฺพา สิยา. กสฺมา? ปุริมยมก…เป… อปฺปวตฺตตฺตาติ. อิทญฺจ ทุติยยมกสฺส ตถา อปฺปวตฺตตฺตา วุตฺตํ, ตติยยมกํ ปน ตเถว ปวตฺตํ. เกจีติ ปทการา. เต หิ ยถา ปฐมทุติยยมเกสุ ปุริมปุจฺฉา เอว ปริวตฺตนวเสน ปจฺฉิมปุจฺฉา กตาติ ปจฺฉิมปุจฺฉาย ปุริมปุจฺฉา สมานา ฐเปตฺวา ปฏิโลมภาวํ, น ตถา อญฺญมญฺญยมเก. ตตฺถ หิ ทฺเวปิ ปุจฺฉา อญฺญมญฺญวิสทิสา. ยทิ ตตฺถาปิ ทฺวีหิปิ ปุจฺฉาหิ สทิสาหิ ภวิตพฺพํ[Pg.163], ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ ปฐมปุจฺฉา อารภิตพฺพา, ปจฺฉิมปุจฺฉา วา ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ วตฺตพฺพา สิยา. เอวํ ปน อวตฺวา ปฐมทุติยยมเกสุ วิย ปุริมปจฺฉิมปุจฺฉา สทิสา อกตฺวา ตติยยมเก ตาสํ วิสทิสตา ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ อนารทฺธตฺตา, ตสฺมา ปฏิโลมปุจฺฉานุรูปาย อนุโลมปุจฺฉาย ภวิตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เย เกจิ กุสลาติ อปุจฺฉิตฺวา’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ.

๕๒. บทว่า 'ทุติยยมเก' คือ ในเอกมูลยมก. บทว่า 'เอวมิธาปิ' คือ เหมือนอย่างในเอกมูลยมก คำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' นั่นแหละถูกตั้งขึ้นฉันใด แม้ในอัญญมัญญมูลยมกนี้ คำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' นั่นแหละ ก็พึงถูกตั้งขึ้นฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะความไม่เป็นไปแห่งยมกก่อนๆ...เป... และคำนี้ท่านกล่าวเพราะความไม่เป็นไปอย่างนั้นแห่งยมกที่สอง ส่วนยมกที่สามย่อมเป็นไปอย่างนั้นนั่นแหละ. บทว่า 'เกจิ' คือ อาจารย์ผู้รจนาปทรูปสิทธิ. ด้วยว่าอาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า ในปฐมยมกและทุติยยมก คำถามหลังท่านทำเป็นคำถามหลังด้วยอำนาจการกลับคำถามแรกนั่นเอง คือยกเว้นความเป็นปฏิโลมเสียแล้ว คำถามหลังก็เสมอกับคำถามแรก แต่ในอัญญมัญญยมกไม่เป็นอย่างนั้น. ในอัญญมัญญยมกนั้น คำถามแม้ทั้งสองไม่เหมือนกันและกัน. หากในอัญญมัญญยมกนั้น คำถามทั้งสองพึงเป็นคำถามที่เหมือนกัน คำถามแรกว่า 'เย เกจิ กุสลา' ก็พึงถูกตั้งขึ้น หรือคำถามหลังพึงถูกกล่าวว่า 'ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน'. แต่เมื่อไม่กล่าวอย่างนี้ และไม่ทำคำถามแรกและคำถามหลังให้เหมือนกันเหมือนในปฐมยมกและทุติยยมก แต่ในตติยยมก ความไม่เหมือนกันของคำถามเหล่านั้นมีอยู่ เพราะไม่ได้ตั้งคำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' ไว้ เพราะฉะนั้น คำถามอนุโลมพึงมีตามสมควรแก่คำถามปฏิโลม อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า ท่านกล่าวหมายถึงอรรถนี้ว่า 'โดยไม่ถามว่า เย เกจิ กุสลา'.

อตฺถวเสนาติ สมฺภวนฺตานํ นิจฺฉิตสํสยิตานํ อตฺถานํ วเสน. ตทนุรูปายาติ ตสฺสา ปุริมปุจฺฉาย อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ อนุจฺฉวิกาย. ปุริมญฺหิ อเปกฺขิตฺวา ปจฺฉิมาย ภวิตพฺพํ. เตนาติ ตสฺมา. ยสฺมา อนุโลเม สํสยจฺเฉเท ชาเตปิ ปฏิโลเม สํสโย อุปฺปชฺชติ, ยทิ น อุปฺปชฺเชยฺย, ปฏิโลมปุจฺฉาย ปโยชนเมว น สิยา, ตสฺมา น ปจฺฉิมปุจฺฉานุรูปา ปุริมปุจฺฉา, อถ โข วุตฺตนเยน ปุริมปุจฺฉานุรูปา ปจฺฉิมปุจฺฉา, ตาย จ อนุรูปตาย อตฺถาทิวเสน ทฺวินฺนํ ปทานํ สมฺพนฺธตฺตา อตฺถาทิยมกตา วุตฺตา. เทสนากฺกมโต เจตฺถ อนุโลมปฏิโลมตา เวทิตพฺพา ‘‘กุสลา กุสลมูลา’’ติ วตฺวา ‘‘กุสลมูลา กุสลา’’ติ จ วุตฺตตฺตา. เสสยมเกสุปิ เอเสว นโย. วิเสสวนฺตวิเสส, วิเสสวิเสสวนฺตคฺคหณโต วา อิธ อนุโลมปฏิโลมตา เวทิตพฺพา. ปฐมปุจฺฉายญฺหิ เย ธมฺมา วิเสสวนฺโต, เต นิจฺฉยาธิฏฺฐาเน กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺวา เตสุ ยสฺมึ วิเสโส สํสยาธิฏฺฐาโน, ตํทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺเพ เต กุสลมูลา’’ติ ปุจฺฉา กตา. ทุติยปุจฺฉายํ ปน ตปฺปฏิโลมโต เยน วิเสเสน เต วิเสสวนฺโต, ตํ วิเสสํ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เย วา ปน กุสลมูลา’’ติ วตฺวา เต วิเสสวนฺเต สํสยาธิฏฺฐานภูเต ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปุจฺฉา กตา. อนิยตวตฺถุกา หิ สนฺนิฏฺฐานสํสยา อเนกชฺฌาสยตฺตา สตฺตานํ.

คำว่า "โดยอรรถ" คือ ด้วยอำนาจแห่งอรรถทั้งหลายที่เกิดขึ้น ที่แน่นอน และที่สงสัย. คำว่า "โดยสมควรแก่คำถามนั้น" คือ โดยความเหมาะสมแก่อรรถและพยัญชนะของคำถามก่อนนั้น. เพราะคำถามหลังพึงมีโดยเพ่งถึงคำถามก่อน. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะเหตุนั้น. เพราะเมื่อการตัดความสงสัยเกิดขึ้นแล้วในอนุโลม ความสงสัยก็ยังเกิดขึ้นได้ในปฏิโลม หากไม่เกิดขึ้น ประโยชน์ของปฏิโลมปัญหาก็จะไม่มี เพราะฉะนั้น คำถามก่อนจึงไม่สมควรแก่คำถามหลัง แต่คำถามหลังต่างหากที่สมควรแก่คำถามก่อนโดยนัยที่กล่าวแล้ว และเพราะความสมควรนั้น ท่านจึงกล่าวความเป็นยมกโดยอรรถเป็นต้นไว้ เพราะบททั้งสองมีความสัมพันธ์กันโดยอรรถเป็นต้น. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบความเป็นอนุโลมและปฏิโลมโดยลำดับแห่งเทศนา เพราะท่านกล่าวว่า "กุศลทั้งหลายเป็นกุศลมูล" และกล่าวว่า "กุศลมูลทั้งหลายเป็นกุศล". แม้ในยมกที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. หรือพึงทราบความเป็นอนุโลมและปฏิโลมในที่นี้ โดยการถือเอาธรรมที่มีวิเสสะ (ลักษณะพิเศษ) และตัววิเสสะ หรือโดยการถือเอาตัววิเสสะและธรรมที่มีวิเสสะ. จริงอยู่ ในคำถามแรก เมื่อจะแสดงธรรมทั้งหลายที่มีวิเสสะโดยทำให้เป็นที่ตั้งแห่งความตกลงใจ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" และเพื่อแสดงวิเสสะที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยในธรรมเหล่านั้น จึงตั้งคำถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูลหรือ". ส่วนในคำถามที่สอง โดยปฏิโลมจากคำถามแรกนั้น เมื่อจะแสดงวิเสสะที่ทำให้ธรรมเหล่านั้นมีวิเสสะ โดยทำให้วิเสสะนั้นเป็นข้อสันนิษฐาน จึงกล่าวว่า "หรือว่าธรรมเหล่าใดที่เป็นกุศลมูล" และเพื่อแสดงธรรมที่มีวิเสสะเหล่านั้นซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย จึงตั้งคำถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ". เพราะข้อสันนิษฐานและความสงสัยมีวัตถุไม่แน่นอน เนื่องจากสัตว์ทั้งหลายมีอัธยาศัยต่างกัน.

อิมินาปิ พฺยญฺชเนนาติ ‘‘เย เกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ อิมินาปิ วากฺเยน. เอวํ น สกฺกา วตฺตุนฺติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตเมวาธิปฺปายํ วิวรติ ‘‘น หี’’ติอาทินา. ตตฺถ เตเนวาติ กุสลพฺยญฺชนตฺถสฺส กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชนตฺถสฺส ภินฺนตฺตา เอว. วิสฺสชฺชนนฺติ วิภชนํ[Pg.164]. อิตรถาติ กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชเนน ปุจฺฉาย กตาย. ตานิ วจนานีติ กุสลวจนํ กุสลมูเลน เอกมูลวจนญฺจ. กุสลจิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน จสฺส อพฺยากตทีปนตา ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถาติ ‘‘อิมินาปิ พฺยญฺชเนน ตสฺเสวตฺถสฺส สมฺภวโต’’ติ เอตสฺมึ วจเน. เย เกจิ กุสลา…เป… สมฺภวโตติ เอเตน กุสลานํ กุสลมูเลน เอกมูลตาย พฺยภิจาราภาวํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘น หิ…เป… สนฺตี’’ติ. วุตฺตพฺยญฺชนตฺถสฺเสว สมฺภวโตติ หิ อิมินา อวุตฺตพฺยญฺชนตฺถสฺส สมฺภวาภาววจเนน สฺวายมธิปฺปายมตฺโถ วิภาวิโต. ยถา หิ กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชนตฺโถ กุสลพฺยญฺชนตฺถํ พฺยภิจรติ, น เอวํ ตํ กุสลพฺยญฺชนตฺโถ. กถํ กตฺวา โจทนา, กถญฺจ กตฺวา ปริหาโร? กุสลมูเลน เอกมูลา กุสลา เอวาติ โจทนา กตา, กุสลมูเลน เอกมูลา เอว กุสลาติ ปน ปริหาโร ปวตฺโตติ เวทิตพฺพํ. ทุติยยมเก วิย อปุจฺฉิตฺวาติ ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ อปุจฺฉิตฺวา. กุสลมูเลหีติ กุสเลหิ มูเลหิ. เตติ กุสลมูเลน เอกมูลา.

คำว่า "แม้ด้วยพยัญชนะนี้" คือ แม้ด้วยประโยคว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล". บทว่า "ไม่สามารถจะกล่าวอย่างนี้ได้" ท่านเปิดเผยอัธยาศัยนั้นเองที่กล่าวไว้ด้วยอัธยาศัยใด ด้วยบทว่า "ไม่จริง" เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า "เพราะเหตุนั้นนั่นเอง" คือ เพราะความที่อรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศล กับอรรถแห่งพยัญชนะว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล แตกต่างกันนั่นเอง. คำว่า "การวิสัชนา" คือ การจำแนก. คำว่า "โดยประการอื่น" คือ เมื่อตั้งคำถามด้วยพยัญชนะว่า "มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล". คำว่า "คำเหล่านั้น" คือ คำว่ากุศล และคำว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล. อนึ่ง พึงทราบการแสดงความเป็นอัพยากฤตของรูปนั้น โดยอำนาจแห่งรูปที่มีกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน. คำว่า "ในที่นี้" คือ ในคำว่า "เพราะอรรถนั้นนั่นเองย่อมมีได้ แม้ด้วยพยัญชนะนี้". ด้วยคำว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล... ย่อมมีได้" นี้ ท่านแสดงความไม่มีความคลาดเคลื่อนแห่งความเป็นธรรมมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลของกุศลทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่จริง... มีอยู่". จริงอยู่ ด้วยคำที่กล่าวถึงความไม่มีอยู่แห่งอรรถของพยัญชนะที่ไม่ได้กล่าวไว้ว่า "เพราะอรรถของพยัญชนะที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้นย่อมมีได้" นี้ อรรถที่เป็นอัธยาศัยนี้จึงเป็นอันท่านแสดงให้ชัดแจ้งแล้ว. เพราะว่า อรรถแห่งพยัญชนะว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล ย่อมคลาดเคลื่อนจากอรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศล แต่อรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศลนั้น หาได้คลาดเคลื่อนอย่างนั้นไม่. การโจทก์ทำอย่างไร และการแก้ทำอย่างไร? พึงทราบว่า ท่านทำคำโจทก์ว่า "ธรรมที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล เป็นกุศลเท่านั้นหรือ?" ส่วนคำแก้ดำเนินไปว่า "ธรรมที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลเท่านั้น เป็นกุศล". คำว่า "โดยไม่ถามเหมือนในยมกที่สอง" คือ โดยไม่ถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล". คำว่า "ด้วยกุศลมูลทั้งหลาย" คือ ด้วยมูลทั้งหลายที่เป็นกุศล. บทว่า "ธรรมเหล่านั้น" คือ ธรรมทั้งหลายที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล.

เอกโต อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘กุสลมูลานิ เอกมูลานิ เจว อญฺญมญฺญมูลานิ จา’’ติอาทิปาฬิเสสํ ทสฺเสติ. ยํ สนฺธาย ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เหฏฺฐาติ อนุโลมปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน. วุตฺตนเยนาติ ‘‘มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ตมฺปีติ ‘‘กุสลมูเลนา’’ติอาทิ อฏฺฐกถาวจนมฺปิ. ตถาติ เตน ปกาเรน, อนุโลมปุจฺฉายํ วิย วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ ภเวยฺยาติ อิมินา ปกาเรนาติ อตฺโถ. เยน การเณน ‘‘น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย วา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพนฺติ ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปุจฺฉายํ วิย ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉิเตปิ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนเมว ลพฺภติ, น อนุโลมปุจฺฉายํ วิย สรูปทสฺสนวิสฺสชฺชนํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตพฺพสฺส อภาวโต. เย หิ ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา, น เต ธมฺมา กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลาว. เย ปน กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลา, เต กุสลมูเลน เอกมูลาว. เตนาห ‘‘น หิ…เป… วิภาโค กาตพฺโพ ภเวยฺยา’’ติ.

ในบทว่า "เกิดขึ้นพร้อมกัน" นี้ อิติสัพพ์มีอรรถว่า เป็นต้น หรือมีอรรถว่า ประการ. ด้วยอิติสัพพ์นั้น ท่านแสดงส่วนที่เหลือของบาลีว่า "กุศลมูลทั้งหลาย เป็นทั้งมีมูลเป็นอันเดียวกัน และเป็นทั้งมูลของกันและกัน" เป็นต้น. ซึ่งท่านหมายถึงจึงกล่าวว่า "พึงทำการวิสัชนาโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง". ในคำนั้น คำว่า "ข้างล่าง" คือ ในการวิสัชนาอนุโลมปุจฉา. คำว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้ว" คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า "มูลทั้งหลายเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน" เป็นต้น. บทว่า "แม้คำนั้น" คือ แม้คำอรรถกถาว่า "ด้วยกุศลมูล" เป็นต้น. คำว่า "อย่างนั้น" คือ โดยประการนั้น อธิบายว่า โดยประการนี้ว่า "พึงทำการวิสัชนาเหมือนในอนุโลมปุจฉา". เพื่อแสดงเหตุที่ท่านกล่าวว่า "ไม่สามารถจะกล่าวได้" ท่านจึงกล่าวคำว่า "หรือว่าธรรมเหล่าใด" เป็นต้น. ในคำนั้น พึงมีการวิสัชนาว่า "ใช่" (อามันตา) เท่านั้น เพราะเมื่อถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลหรือ?" เหมือนในปุจฉาว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ?" ก็ย่อมได้เพียงการวิสัชนาตอบรับเท่านั้น ไม่ใช่การวิสัชนาแสดงรูปธรรมโดยจำแนกเหมือนในอนุโลมปุจฉา เพราะไม่มีสิ่งที่พึงจำแนกแสดง. เพราะว่า ธรรมเหล่าใดมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นหาได้เป็นมูลของกันและกันกับกุศลมูลเท่านั้นไม่. ส่วนธรรมเหล่าใดเป็นมูลของกันและกันกับกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นย่อมมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลแน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่จริง... พึงทำการจำแนก".

ตตฺถ [Pg.165] เยนาติ เยน อญฺญมญฺญมูเลสุ เอกมูลสฺส อภาเวน. ยตฺถาติ ยสฺมึ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาเท. อญฺญมญฺญมูลกตฺตา เอกมูลกตฺตา จาติ อธิปฺปาโย. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนญฺหิ เอเกเกน อญฺญมญฺญมูลกตฺเต วุตฺเต เตสํ เอเกเกน เอกมูลกตฺตมฺปิ วุตฺตเมว โหติ สมานตฺโถ เอกสทฺโทติ กตฺวา. เตเนวาห ‘‘ยตฺถ ปน…เป… น เอกมูลานี’’ติ. ตยิทํ มิจฺฉา, ทฺวีสุปิ เอเกเกน อิตรสฺส เอกมูลกตฺตํ สมฺภวติ เอวาติ. เตนาห ‘‘เอตสฺส คหณสฺส นิวารณตฺถ’’นฺติอาทิ. ‘‘เย ธมฺมา กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลา, เต กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺเตน อิธ ‘‘อามนฺตา’’ติ ปเทน ยตฺถ ทฺเว มูลานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ เอเกเกน อิตรสฺส เอกมูลกตฺตํ ปกาสิตเมวาติ อาห ‘‘อามนฺตาติ อิมินาว วิสฺสชฺชเนน ตํคหณนิวารณโต’’ติ. นิจฺฉิตตฺตาติ เอตฺถ เอกโต อุปฺปชฺชมานานํ ติณฺณนฺนํ ตาว มูลานํ นิจฺฉิตํ โหตุ อญฺญมญฺเญกมูลกตฺตํ, ทฺวินฺนํ ปน กถนฺติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญมูลานํ หี’’ติอาทิ. สมานมูลตา เอวาติ อวธารเณน นิวตฺติตตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘น อญฺญมญฺญสมานมูลตา’’ติ วุตฺตํ. เตน อญฺญมญฺญมูลานํ สมานมูลตามตฺตวจนิจฺฉาย เอกมูลคฺคหณํ, น เตสํ อญฺญมญฺญปจฺจยตาวิสิฏฺฐสมานมูลตาทสฺสนตฺถนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ทฺวินฺนํ มูลานนฺติ ทฺวินฺนํ เอกมูลานํ เอกโต อุปฺปชฺชมานานํ. ยถา เตสํ สมานมูลตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํมูเลหิ อญฺเญหีติ อิตรมูเลหิ มูลทฺวยโต อญฺเญหิ สหชาตธมฺเมหิ.

ในคำนั้น คำว่า 'โดยเหตุใด' คือ โดยความไม่มีแห่งมูลอันเดียวกันในบรรดามูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน. คำว่า 'ในที่ใด' คือ ในจิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยญาณใด. มีอธิบายว่า 'เพราะความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน และเพราะความเป็นมูลอันเดียวกัน'. เพราะเมื่อกล่าวถึงความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันของธรรม ๒ อย่าง ด้วยมูลแต่ละอย่างแล้ว ความเป็นมูลอันเดียวกันของธรรมเหล่านั้นด้วยมูลแต่ละอย่าง ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วนั่นเอง เพราะถือว่า 'เอกศัพท์' มีอรรถว่า 'เสมอเหมือนกัน'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ในที่ใด... ไม่เป็นมูลอันเดียวกัน'. คำนั้นผิด เพราะความเป็นมูลอันเดียวกันของธรรมอย่างหนึ่งกับธรรมอีกอย่างหนึ่งในธรรมแม้ทั้ง ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปได้แน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อป้องกันการถือเอาอย่างนี้' เป็นต้น. เมื่อจะจำแนกเนื้อความนี้ว่า 'ธรรมเหล่าใดเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นเป็นมูลอันเดียวกันด้วยกุศลมูล' ในที่นี้ ด้วยบทว่า 'ใช่' (อามานตา) ท่านกล่าวว่า ในที่ใดมีมูล ๒ อย่างเกิดขึ้น ในที่นั้น ความเป็นมูลอันเดียวกันของมูลอย่างหนึ่งกับมูลอีกอย่างหนึ่ง ก็เป็นอันประกาศไว้แล้วนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'เพราะการวิสัชนาด้วยบทว่า ใช่ นี้เท่านั้น ย่อมเป็นการป้องกันการถือเอาอย่างนั้น'. ในคำว่า 'เพราะความแน่นอน' นี้ ความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันและเป็นมูลอันเดียวกันของมูล ๓ อย่างที่เกิดขึ้นพร้อมกัน จงเป็นอันแน่นอนก่อน, แต่ของมูล ๒ อย่างเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'เพราะมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน' เป็นต้น. เพื่อจะแสดงอรรถที่ถูกห้ามด้วยการกำหนดว่า 'ความเป็นมูลเสมอกันเท่านั้น' จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ความเป็นมูลเสมอกันที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน'. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงอรรถนี้ว่า การถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) เพื่อต้องการกล่าวเพียงความเป็นมูลเสมอกันของมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นมูลเสมอกันที่พิเศษด้วยความเป็นปัจจัยแก่กันและกันของมูลเหล่านั้น. คำว่า 'ของมูล ๒ อย่าง' คือ ของมูลอันเดียวกัน ๒ อย่างที่เกิดขึ้นพร้อมกัน. เพื่อจะแสดงว่า ความเป็นมูลเสมอกันของมูลเหล่านั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'เพราะในมูลเหล่านั้น' เป็นต้น. คำว่า 'ด้วยธรรมอื่นที่มีมูลนั้น' คือ ด้วยสหชาตธรรมอื่นจากมูลทั้งสองที่เป็นมูลอื่น.

อิทานิ เยน อธิปฺปาเยน ปฏิโลเม ‘‘กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา กตา, น ‘‘กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญมญฺญมูลตฺเต ปน…เป… กตาติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. น หิ กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูเลสุ กิญฺจิ เอกมูลํ น โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. มูลยุตฺตตเมว วทติ, น มูเลหิ อยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อญฺญถา ปุพฺเพนาปรํ วิรุชฺเฌยฺย. เตเนวาติ มูลยุตฺตตาย เอว วุจฺจมานตฺตา. อุภยตฺถาปีติ อญฺญมญฺญมูลา เอกมูลาติ ทฺวีสุปิ ปเทสุ. ‘‘กุสลมูเลนา’’ติ วุตฺตํ, กุสลมูเลน สมฺปยุตฺเตนาติ หิ อตฺโถ. ยทิ อุภยมฺปิ วจนํ มูลยุตฺตตเมว วทติ, อถ กสฺมา อนุโลมปุจฺฉายเมว เอกมูลคฺคหณํ กตํ, น ปฏิโลมปุจฺฉายนฺติ อุภยตฺถาปิ ตํ คเหตพฺพํ น วา คเหตพฺพํ. เอวญฺหิ มูเลกมูลยมกเทสนาหิ อยํ อญฺญมญฺญยมกเทสนา สมานรสา สิยาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอัธยาศัยที่ในปฏิโลมปุจฉา ท่านถามว่า 'กุสลา' (เป็นกุศล) เท่านั้น ไม่ถามว่า 'เป็นมูลอันเดียวกันด้วยกุศลมูล' จึงกล่าวว่า 'พึงทราบว่า (ถาม) ในความเป็นมูลซึ่งกันและกัน... เป็นต้น'. ก็อรรถนี้กล่าวไว้แล้วว่า ในบรรดามูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยกุศลมูล ไม่มีอะไรที่ไม่เป็นมูลอันเดียวกัน. มีอธิบายว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่าไม่ประกอบด้วยมูล. มิฉะนั้น ข้อความข้างต้นกับข้างปลายจะขัดแย้งกัน. ด้วยคำว่า 'เพราะเหตุนั้นนั่นเอง' คือ เพราะกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น. ในคำว่า 'แม้ในทั้งสอง' คือ ในบททั้งสองว่า 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' และ 'เป็นมูลอันเดียวกัน'. ที่กล่าวว่า 'ด้วยกุศลมูล' มีอรรถว่า 'ด้วยธรรมที่สัมปยุตด้วยกุศลมูล'. ถ้าคำทั้งสองกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ในอนุโลมปุจฉาจึงมีการถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) แต่ในปฏิโลมปุจฉาไม่มีการถือเอา? (ความจริง) ควรจะถือเอาในทั้งสองแห่ง หรือไม่ควรจะถือเอาเลย. เพราะว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงอัญญมัญญยมกนี้ จะมีรสเสมอกับการแสดงมูลยมกและเอกมูลยมก ท่านพิจารณาถึงการโต้แย้งนี้แล้ว จึงกล่าวว่า 'ในยมกนั้น' เป็นต้น.

ตตฺถ [Pg.166] ตตฺถาติ ตสฺมึ อญฺญมญฺญยมเก. ยทิปิ เอกมูลา อญฺญมญฺญมูลาติ อิทํ ปททฺวยํ วุตฺตนเยน มูลยุตฺตตเมว วทติ, ตถาปิ สามญฺญวิเสสลกฺขเณ อตฺเถว เภโทติ ทสฺเสตุํ ‘‘มูลโยคสามญฺเญ’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมูลกานํ สมานมูลตา เอกมูลตฺตนฺติ เอกมูลวจนํ เตสุ อวิเสสโต มูลสพฺภาวมตฺตํ วทติ, น อญฺญมญฺญมูลสทฺโท วิย มูเลสุ ลพฺภมานํ วิเสสํ, น จ สามญฺเญ นิจฺฉโย วิเสเส สํสยํ วิธมตีติ อิมมตฺถมาห ‘‘มูลโยคสามญฺเญ…เป… ปวตฺตา’’ติ อิมินา. วิเสเส ปน นิจฺฉโย สามญฺเญ สํสยํ วิธมนฺโต เอว ปวตฺตตีติ อาห ‘‘มูลโยควิเสเส ปน…เป… นิจฺฉิตเมว โหตี’’ติ. ตสฺมาติ วุตฺตสฺเสว ตสฺส เหตุภาเวน ปรามสนํ, วิเสสนิจฺฉเยเนว อวินาภาวโต, สามญฺญสฺส นิจฺฉิตตฺตา ตตฺถ วา สํสยาภาวโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอกมูลาติ ปุจฺฉํ อกตฺวา’’ติ. กุสลภาวทีปกํ น โหตีติ กุสลภาวสฺเสว ทีปกํ น โหติ ตทญฺญชาติกสฺสปิ ทีปนโต. เตนาห ‘‘กุสลภาเว สํสยสพฺภาวา’’ติ. อญฺญมญฺญมูลวจนนฺติ เกวลํ อญฺญมญฺญมูลวจนนฺติ อธิปฺปาโย. กุสลาธิการสฺส อนุวตฺตมานตฺตาติ อิมินา ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ กุสลคฺคหเณ การณมาห. เอกมูลคฺคหเณ หิ ปโยชนาภาโว ทสฺสิโต, กุสลสฺส วเสน จายํ เทสนาติ.

ในคำว่า 'ในที่นั้นๆ' คือ ในอัญญมัญญยมกนั้น. ถึงแม้บททั้งสองนี้คือ 'เป็นมูลอันเดียวกัน' และ 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' จะกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้นตามนัยที่กล่าวแล้วก็ตาม ถึงกระนั้น เพื่อจะแสดงว่ามีความต่างกันในอรรถที่เป็นลักษณะสาธารณะและลักษณะวิสามัญ จึงกล่าวว่า 'ในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยสาธารณะ' เป็นต้น. ความที่ธรรมมีมูลทั้งหลายมีมูลเสมอกัน ชื่อว่าความเป็นมูลอันเดียวกัน. คำว่า 'เป็นมูลอันเดียวกัน' นั้น กล่าวถึงเพียงความมีอยู่แห่งมูลในธรรมเหล่านั้นโดยไม่เจาะจง ไม่เหมือนคำว่า 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' ที่กล่าวถึงความพิเศษที่มีอยู่ในมูลทั้งหลาย. และความแน่นอนในลักษณะสาธารณะ ย่อมไม่กำจัดความสงสัยในลักษณะวิสามัญ ท่านจึงกล่าวอรรถนี้ด้วยคำว่า 'ในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยสาธารณะ... เป็นต้น'. ส่วนความแน่นอนในลักษณะวิสามัญ ย่อมดำเนินไปโดยกำจัดความสงสัยในลักษณะสาธารณะแน่นอน ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยวิสามัญ... เป็นต้น ย่อมเป็นอันแน่นอนทีเดียว'. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' เป็นการอ้างถึงเหตุของสิ่งที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง มีอรรถว่า เพราะไม่แยกจากความแน่นอนในลักษณะวิสามัญ เพราะความแน่นอนในลักษณะสาธารณะ หรือเพราะไม่มีความสงสัยในลักษณะสาธารณะนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยไม่ถามว่า เป็นมูลอันเดียวกัน'. คำว่า 'ไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศล' คือ ไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศลเท่านั้น เพราะแสดงแม้ธรรมที่มีชาติอื่นจากกุศลนั้นด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะมีความสงสัยในความเป็นกุศล'. คำว่า 'คำว่าเป็นมูลซึ่งกันและกัน' มีอธิบายว่า 'คำว่าเป็นมูลซึ่งกันและกันเท่านั้น'. ด้วยคำว่า 'เพราะอธิการแห่งกุศลยังดำเนินอยู่' นี้ ท่านกล่าวเหตุในการถือเอากุศลในคำว่า 'ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล'. เพราะได้แสดงความไม่มีประโยชน์ในการถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) แล้ว และการแสดงนี้ก็เป็นไปตามอำนาจแห่งกุศล.

๕๓-๖๑. มูลนเย วุตฺเต เอว อตฺเถติ มูลนเย วุตฺเต เอว กุสลาทิธมฺเม. กุสลาทโย หิ สภาวธมฺมา อิธ ปาฬิอตฺถตาย อตฺโถติ วุตฺโต. กุสลมูลภาเวน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ. กุสลมูลภูตา มูลา กุสลมูลมูลาติ สมาสโยชนา. มูลวจนญฺหิ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณํ. อกุสลาพฺยากตาปิ มูลธมฺมา อตฺถีติ กุสลมูลภาเวน มูลธมฺมา วิเสสิตา. มูลคฺคหเณน จ มูลวนฺตานํ มูลโยโค ทีปิโต โหติ. สมาเนน มูเลน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ ‘‘เอกมูลมูลา’’ติ, อญฺญมญฺญสฺส มูเลน มูลภาเวน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ ‘‘อญฺญมญฺญมูลมูลา’’ติ มูลมูลนโย วุตฺโตติ โยชนา. ตีสุปิ ยมเกสุ ยถาวุตฺตวิเสสนเมเวตฺถ ปริยายนฺตรํ ทฏฺฐพฺพํ.

๕๓-๖๑. เมื่อกล่าวถึงมูลนัยแล้ว บทว่า 'มีอยู่' (อัตถิ) คือ มีอยู่ในธรรมมีกุศลเป็นต้นในมูลนัยนั่นเอง. เพราะธรรมมีกุศลเป็นต้นเป็นสภาวธรรม ในที่นี้ท่านเรียกว่า 'อรรถ' (อัตถะ) โดยความเป็นเนื้อความแห่งบาลี. เพื่อจะประกาศด้วยความเป็นกุศลมูล ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล. มูลที่เป็นกุศลมูล ชื่อว่า 'กุศลมูลมูล' เป็นการเชื่อมคำแบบสมาส. เพราะคำว่า 'มูล' เป็นสาธารณะแก่ธรรมที่พึงละและธรรมที่พึงถือเอา. เพราะธรรมที่เป็นอกุศลและอัพยากฤตก็มีมูล ธรรมที่เป็นมูลจึงถูกจำแนกด้วยความเป็นกุศลมูล. และด้วยการถือเอาคำว่า 'มูล' การประกอบด้วยมูลของธรรมที่มีมูลย่อมเป็นอันแสดงไว้แล้ว. มีการเชื่อมความว่า มูลมูลนัย ท่านกล่าวไว้แล้ว เพื่อจะประกาศด้วยมูลที่เสมอกัน ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล ว่า 'เอกมูลมูล', เพื่อจะประกาศด้วยความเป็นมูลซึ่งกันและกัน ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล ว่า 'อัญญมัญญมูลมูล'. แม้ในยมกทั้ง ๓ พึงเห็นว่า การวิเศษตามที่กล่าวมาแล้วนี้แหละ เป็นนัยอื่นในที่นี้.

มูลโยคํ [Pg.167] ทีเปตุนฺติ มูลโยคเมว ปธานํ สาติสยญฺจ กตฺวา ทีเปตุนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา หิ กุสลานิ มูลานิ เอเตสนฺติ กุสลมูลกานีติ พาหิรตฺถสมาเส มูลโยโค ปธานภาเวน วุตฺโต โหติ, น เอวํ ‘‘กุสลสงฺขาตา มูลา กุสลมูลา’’ติ เกวลํ, ‘‘กุสลมูลมูลา’’ติ สวิเสสนํ วา วุตฺเต อุตฺตรปทตฺถปฺปธานสมาเส. เตนาห ‘‘อญฺญปทตฺถ…เป… ทีเปตุ’’นฺติ. วุตฺตปฺปกาโรวาติ ‘‘กุสลมูลภาเวน มูลสฺส วิเสสเนนา’’ติอาทินา มูลมูลนเย จ, ‘‘อญฺญปทตฺถสมาสนฺเตน ก-กาเรนา’’ติอาทินา มูลกนเย จ วุตฺตปฺปกาโร เอว. วจนปริยาโย มูลมูลกนเย เอกชฺฌํ กตฺวา โยเชตพฺโพ.

บทว่า "เพื่อแสดงการประกอบด้วยมูล" มีอธิบายว่า "เพื่อแสดงการประกอบด้วยมูลนั่นแหละให้เป็นประธานและให้มีคุณวิเศษ" เหมือนอย่างที่ในสมาสที่มีอรรถภายนอกว่า "มูลทั้งหลายที่เป็นกุศลมีอยู่ในธรรมเหล่านี้" จึงชื่อว่า "กุสลามูลกะ" การประกอบด้วยมูลย่อมถูกกล่าวโดยความเป็นประธาน ไม่เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "มูลทั้งหลายที่นับว่าเป็นกุศล ชื่อว่า กุสลามูล" เท่านั้น หรือกล่าวว่า "กุสลามูลมูล" ที่มีวิเสสนะในสมาสที่มีอรรถของบทหลังเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงอรรถของบทอื่น...เป็นต้น" บทว่า "มีประเภทที่กล่าวมาแล้ว" หมายถึงประเภทที่กล่าวมาแล้วในนัยแห่งมูลมูลด้วยบทว่า "ด้วยความเป็นกุสลามูล ด้วยการจำแนกมูล" เป็นต้น และในนัยแห่งมูลกะด้วยบทว่า "ด้วยกะการันต์ที่เป็นสมาสที่มีอรรถของบทอื่น" เป็นต้น นัยแห่งคำ พึงประกอบเข้าด้วยกันในนัยแห่งมูลมูลกะ

๗๔-๘๕. น เอกมูลภาวํ ลภมาเนหีติ อพฺยากตมูเลน น เอกมูลกํ ตถาวตฺตพฺพตํ ลภมาเนหิ อฏฺฐารสอเหตุกจิตฺตุปฺปาทาเหตุกสมุฏฺฐานรูปนิพฺพาเนหิ เอกโต อลพฺภมานตฺตา. ยถา หิ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาทาทโย เหตุปจฺจยวิรหิตา อเหตุกโวหารํ ลภนฺติ, น เอวํ สเหตุกสมุฏฺฐานํ รูปํ. เตนาห ‘‘อเหตุกโวหารรหิตํ กตฺวา’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺพํ รูปํ น เหตุกเมว, อเหตุกเมวา’’ติ วุตฺตตฺตา กิญฺจาปิ สเหตุกสมุฏฺฐานมฺปิ รูปํ อเหตุกํ, ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, วิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๓) ปน วจนโต เหตุปจฺจยโยเคน สเหตุกสมุฏฺฐานสฺส รูปสฺส อเหตุกโวหาราภาโว วุตฺโต. เกจิ ปน ‘‘อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ สเหตุกโวหาเรน อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ อตฺถํ วตฺวา อญฺญถา ‘อเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วทนฺติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วุตฺตเมว อเหตุกโวหาราภาเวน สเหตุกตาปริยายสฺส อตฺถสิทฺธตฺตา. อปิจ เหตุปจฺจยสพฺภาวโต ตสฺส สเหตุกตาปริยาโย ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘น วา สเหตุกทุเก วิย…เป… อพฺโพหาริกํ กต’’นฺติ. เอตฺถ เอตฺถาติ เอตสฺมึ เอกมูลกทุเก. เหตุปจฺจยโยคาโยควเสนาติ เหตุปจฺจเยน โยคาโยควเสน, เหตุปจฺจยสฺส สพฺภาวาสพฺภาววเสนาติ อตฺโถ. สเหตุกโวหารเมว ลภติ ปจฺจยภูตเหตุสพฺภาวโต.

๗๔-๘๕. บทว่า "ไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้มีมูลเป็นอันเดียวกัน" หมายถึงธรรมที่ไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้มีมูลเป็นอันเดียวกันกับอัพยากตมูล และไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะไม่พึงได้พร้อมกับจิตตุปบาท 18 ที่ไม่มีเหตุ รูปที่เกิดจากอเหตุ และนิพพาน เหมือนอย่างที่จิตตุปบาทเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว ปราศจากเหตุปัจจัย ย่อมได้ซึ่งอเหตุวโวหาร รูปที่เกิดจากสเหตุไม่เป็นอย่างนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทำให้ปราศจากอเหตุวโวหาร" และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า "รูปทั้งหมดไม่เป็นสเหตุเท่านั้น เป็นอเหตุเท่านั้น" ถึงแม้รูปที่เกิดจากสเหตุก็เป็นอเหตุ แต่ด้วยคำว่า "อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมด้วยเหตุปัจจัย, เหตุที่เป็นวิปากอัพยากฤตและกิริยาอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุต และรูปทั้งหลายที่เกิดจากจิตด้วยเหตุปัจจัย" (ปฏฺฐา. 1.1.403) จึงกล่าวความไม่มีอเหตุวโวหารของรูปที่เกิดจากสเหตุด้วยการประกอบด้วยเหตุปัจจัย แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า "ทำให้เป็นอัพโพหาริกด้วยสเหตุวโวหาร" ในบทว่า "ทำให้เป็นอัพโพหาริก" และกล่าวว่า "มิฉะนั้น จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า 'อเหตุอัพยากฤตมีมูลเป็นอันเดียวกันกับอัพยากตมูล'" สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ก็กล่าวไว้แล้วนั่นแหละ เพราะอรรถแห่งนัยของความเป็นสเหตุย่อมสำเร็จด้วยความไม่มีอเหตุวโวหาร อนึ่ง เพราะความมีอยู่ของเหตุปัจจัย นัยของความเป็นสเหตุของสิ่งนั้นย่อมพึงได้นั่นแหละ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "หรือไม่ได้ทำให้เป็นอัพโพหาริกเหมือนในสเหตุกทุกะ...เป็นต้น" บทว่า "ในที่นี้" หมายถึงในเอกมูลกทุกะนี้ บทว่า "โดยอาศัยการประกอบและไม่ประกอบด้วยเหตุปัจจัย" หมายถึงโดยอาศัยการประกอบและไม่ประกอบด้วยเหตุปัจจัย คือโดยอาศัยความมีอยู่และไม่มีอยู่ของเหตุปัจจัย ย่อมได้ซึ่งสเหตุวโวหารเท่านั้น เพราะความมีอยู่ของเหตุที่เป็นปัจจัย

อปเร [Pg.168] ปน ภณนฺติ ‘‘สเหตุกจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อเหตุกํ อพฺยากตนฺติ อิมินา วจเนน สงฺคหํ คจฺฉนฺตมฺปิ สมูลกตฺตา ‘อพฺยากตมูเลน น เอกมูล’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, สติปิ สมูลกตฺเต นิปฺปริยาเยน สเหตุกํ น โหตีติ ‘อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ จ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘อเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน น เอกมูลํ, สเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ ทฺวีสุปิ ปเทสุ อนวโรธโต อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ‘‘สเหตุกอพฺยากตสมุฏฺฐานํ รูปํ อพฺยากตมูเลน เอกมูลํ โหตี’’ติ อฏฺฐกถายํ ตสฺส เอกมูลภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว เจตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

แต่คนอื่นกล่าวว่า “รูปที่เกิดจากจิตมีเหตุ เป็นอเหตุกอัพยากตะ แม้จะสงเคราะห์เข้าด้วยคำนี้ เพราะมีมูลร่วมกัน จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘ไม่เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ และแม้จะมีมูลร่วมกัน แต่โดยปรมัตถ์แล้วไม่เป็นสเหตุกะ จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘อเหตุกอัพยากตะไม่เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล, สเหตุกอัพยากตะเป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในบททั้งสอง จึงทำให้เป็นอัพโพหาริก” ความเห็นนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขาเท่านั้น เพราะในอรรถกถาได้วินิจฉัยความเป็นมูลเดียวกันของรูปที่เกิดจากสเหตุกอัพยากตะว่า ‘เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

๘๖-๙๗. กุสลากุสลาพฺยากตราสิโต นมนนามนสงฺขาเตน วิเสเสน อรูปธมฺมานํ คหณํ นิทฺธารณํ นาม โหตีติ อาห ‘‘นามานํ นิทฺธาริตตฺตา’’ติ. เตน เตสํ อธิกภาวมาห วิญฺญายมานเมว ปกรเณน อปริจฺฉินฺนตฺตา. ยทิ เอวํ ‘‘อเหตุกํ นามํ สเหตุกํ นาม’’นฺติ ปาฐนฺตเร กสฺมา นามคฺคหณํ กตนฺติ อาห ‘‘สุปากฏภาวตฺถ’’นฺติ, ปริพฺยตฺตํ กตฺวา วุตฺเต กึ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

๘๖-๙๗. การกำหนดธรรมอรูปด้วยลักษณะพิเศษคือการน้อมไปอันเป็นนาม จากกองกุศล อกุศล อัพยากตะ ชื่อว่าการกำหนด (นิทธารณะ) จึงกล่าวว่า “เพราะนามทั้งหลายถูกกำหนดแล้ว” ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นส่วนเกินของนามเหล่านั้น เพราะถูกรู้ได้ด้วยปกรณ์นั่นเองโดยไม่ถูกจำกัด ถ้าเป็นเช่นนั้น ในปาฐะอื่นว่า “นามอเหตุกะ นามสเหตุกะ” เหตุใดจึงมีการกล่าวถึงนาม? จึงกล่าวว่า “เพื่อให้ปรากฏชัดเจน” มีอธิบายว่า เมื่อกล่าวให้ชัดเจนแล้ว จะกล่าวอะไรอีก

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสวาร จบแล้ว

มูลยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยมูลยมก จบแล้ว

๒. ขนฺธยมกํ

๒. ขันธยมก

๑. ปณฺณตฺติวาโร

๑. ปัญญัตติวาร

อุทฺเทสวารวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาร

๒-๓. ขนฺธยมเก …เป… ปริญฺญา จ วตฺตพฺพาติ อิทํ ปธานภาเวน วตฺตพฺพทสฺสนํ. อภิญฺเญยฺยกถา หิ อภิธมฺโม, สา จ ยาวเทว ปริญฺญตฺตาติ ปริญฺญาสุ จ น วินา ตีรณปริญฺญาย ปหานปริญฺญา, ตีรณญฺจ สมฺปุณฺณปรานุคฺคหสฺส อธิปฺเปตตฺตา กาลปุคฺคโลกาสวิภาคมุเขน ขนฺธานํ วิสุํ สห จ อุปฺปาทนิโรธลกฺขณปริคฺคหวเสน สาติสยํ สมฺภวติ, นาญฺญถาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉสุ กาลเภเทสุ…เป… ปริญฺญา จ วตฺตพฺพา’’ติ ปธานํ วตฺตพฺพํ อุทฺธรติ. ตตฺถ ปน ยถา น ตีรณปริญฺญาย วินา ปหานปริญฺญา, เอวํ ตีรณปริญฺญา วินา ญาตปริญฺญาย. สา [Pg.169] จ สุตมยญาณมูลิกาติ เทสนากุสโล สตฺถา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สมุทายาวยวปทตฺถาทิวิภาคทสฺสนมุเขน ขนฺเธสุ ปริญฺญาปฺปเภทํ ปกาเสตุกาโม ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทินา เทสนํ อารภีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต ปน ขนฺธา’’ติอาทิมาห. ปญฺจหิ ปเทหีติ ปญฺจหิ สมุทายปเทหิ.

๒-๓. ในขันธยมก ...เป็นต้น... และปริญญาพึงกล่าว นี้เป็นการแสดงสิ่งที่พึงกล่าวโดยความเป็นประธาน เพราะอภิธรรมเป็นเรื่องที่พึงรู้ยิ่ง และอภิธรรมนั้นก็มีเพียงเพื่อปริญญาเท่านั้น และในบรรดาปริญญาทั้งหลาย ปหานปริญญาจะไม่มีได้หากปราศจากตีรณปริญญา และตีรณะ (การพิจารณา) นั้น เมื่อมุ่งหมายถึงการอนุเคราะห์ผู้อื่นให้สมบูรณ์ ย่อมเป็นไปได้โดยยิ่งยวดด้วยการกำหนดลักษณะการเกิดขึ้นและการดับไปของขันธ์ทั้งหลาย โดยแยกกันและพร้อมกัน โดยอาศัยการจำแนกตามกาล บุคคล และโอกาส ไม่เป็นอย่างอื่น เมื่อแสดงอรรถนี้ จึงยกคำที่พึงกล่าวที่เป็นประธานขึ้นมาว่า “ในกาลทั้ง 6 ...เป็นต้น... และปริญญาพึงกล่าว” ในที่นั้น ปหานปริญญาจะไม่มีได้หากปราศจากตีรณปริญญาฉันใด ตีรณปริญญาก็จะไม่มีได้หากปราศจากญาตปริญญาฉันนั้น และญาตปริญญานั้นมีสุตมยญาณเป็นมูล เหตุนั้น พระศาสดาผู้ฉลาดในการแสดงธรรม เมื่อประสงค์จะประกาศประเภทแห่งปริญญาในขันธ์ทั้งหลาย โดยอาศัยการแสดงการจำแนกบทแห่งส่วนรวมและส่วนย่อยเป็นต้น โดยอนุโลมและปฏิโลม จึงทรงเริ่มแสดงธรรมด้วยคำว่า “ปัญจขันธ์” เป็นต้น ดังนี้ จึงตรัสคำว่า “ขันธ์เหล่านั้น” เป็นต้น ด้วยบท 5 บท คือ ด้วยบทแห่งส่วนรวม 5 บท

ตตฺถาติ เตสุ สมุทายาวยวปเทสุ. ธมฺโมติ รุปฺปนาทิโก เญยฺยธมฺโม. สมุทายปทสฺสาติ รูปกฺขนฺธาทิสมุทายปทสฺส. ยทิปิ อวยววินิมุตฺโต ปรมตฺถโต สมุทาโย นาม นตฺถิ, ยถา ปน อวยโว สมุทาโย น โหติ, เอวํ น สมุทาโยปิ อวยโวติ สติปิ สมุทายาวยวานํ เภเท ทฺวินฺนํ ปทานํ สมานาธิกรณภาวโต อตฺเถวาเภโทติ ปททฺวยสฺส สมานตฺถตาย สิยา อาสงฺกาติ อาห ‘‘เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน’’ติ. ‘‘จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตู’’ติอาทีสุ เอกเทโส สมุทายปทตฺโถ วุตฺโต, ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ…เป… อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒) ปน สกโลติ อาห ‘‘รูปาทิ…เป… อตฺโถ’’ติ. อวยวปทานญฺเจตฺถ วิเสสนวิเสสิตพฺพวิสยานํ สมานาธิกรณตาย สมุทายปทตฺถตา วุตฺตา, ตโต เอว สมุทายปทานมฺปิ อวยวปทตฺถตา. น หิ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ อตฺถานํ อจฺจนฺตํ เภโท อเภโท วา อิจฺฉิโต, อถ โข เภทาเภโท, ตสฺมา อเภททสฺสนวเสน ปฐมนโย วุตฺโต, เภททสฺสนวเสน ทุติยนโย. โย หิ รุปฺปนาทิสงฺขาโต ราสฏฺโฐ อวยวปเทหิ รูปาทิสทฺเทหิ จ ขนฺธสทฺเทน จ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ภินฺทิตฺวา วุตฺโต, สฺวายํ อตฺถโต ราสิภาเวน อเปกฺขิโต รุปฺปนาทิอตฺโถ เอวาติ.

ในที่นั้น คือ ในบทแห่งส่วนรวมและส่วนย่อยเหล่านั้น ธรรม คือ ธรรมที่พึงรู้ มีการแตกสลายเป็นต้น ของบทแห่งส่วนรวม คือ ของบทแห่งส่วนรวมมีรูปขันธ์เป็นต้น ถึงแม้ว่าโดยปรมัตถ์แล้ว ส่วนรวมที่ปราศจากส่วนย่อยจะไม่มีอยู่ แต่ส่วนย่อยไม่เป็นส่วนรวมฉันใด ส่วนรวมก็ไม่เป็นส่วนย่อยฉันนั้น แม้จะมีการแยกกันของส่วนรวมและส่วนย่อย แต่เพราะบททั้งสองมีภาวะเป็นสมานาธิกรณ์กัน จึงมีความไม่ต่างกันอยู่ จึงอาจเกิดความสงสัยว่าบททั้งสองมีความหมายเดียวกัน จึงกล่าวว่า “ในที่ที่สงสัยนี้” ในประโยคว่า “จักขายตนะย่อมเข้าถึงการนับว่าเป็นรูปขันธ์, วิญญาณขันธ์คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดจากจักขายตนะนั้น” เป็นต้น ได้กล่าวถึงอรรถของบทแห่งส่วนรวมเพียงบางส่วน แต่ในประโยคว่า “รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ...เป็นต้น... นี้เรียกว่ารูปขันธ์” เป็นต้น (วิภังค์ 2) ได้กล่าวถึงทั้งหมด จึงกล่าวว่า “อรรถมีรูปเป็นต้น ...เป็นต้น...” ในที่นี้ อรรถของบทแห่งส่วนรวมถูกกล่าวโดยความเป็นสมานาธิกรณ์กันของบทแห่งส่วนย่อยซึ่งเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ ด้วยเหตุนั้น อรรถของบทแห่งส่วนย่อยก็ถูกกล่าวโดยความเป็นสมานาธิกรณ์กันของบทแห่งส่วนรวมเช่นกัน แท้จริงแล้ว ไม่พึงประสงค์ความต่างกันโดยสิ้นเชิงหรือความไม่ต่างกันโดยสิ้นเชิงของอรรถที่เป็นวิเสสนะและวิเสสยะ แต่พึงประสงค์ความต่างกันและไม่ต่างกัน เพราะฉะนั้น นัยแรกจึงถูกกล่าวโดยการแสดงความไม่ต่างกัน นัยที่สองถูกกล่าวโดยการแสดงความต่างกัน อรรถแห่งกองที่ชื่อว่ามีการแตกสลายเป็นต้น ซึ่งถูกกล่าวโดยการจำแนกด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปศัพท์เป็นต้น และด้วยขันธศัพท์โดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะนั้น โดยอรรถแล้วก็คืออรรถมีการแตกสลายเป็นต้นที่มุ่งหมายโดยความเป็นกองนั่นเอง.

ยถา อวยวปเทหิ วุจฺจมาโนปิ สมุทายปทสฺส อตฺโถ โหติ, เอวํ สมุทายปเทหิ วุจฺจมาโนปิ อวยวปทสฺส อตฺโถติ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติอาทินา ปทโสธนา กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘รูปาทิอวยวปเทหิ…เป… ปทโสธนวาโร วุตฺโต’’ติ. ตตฺถ เอกจฺจสฺส อวยวปทสฺส อญฺญตฺถ วุตฺติยา อวยวปทตฺถสฺส สมุทายปทตฺถตาย สิยา อเนกนฺติกตา, สมุทายปทสฺส ปน ตํ นตฺถีติ สมุทายปทตฺถสฺส อวยวปทตฺถตาย พฺยภิจาราภาโว [Pg.170] ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติ ปาฬิยา ปกาสิโตติ วุตฺตํ ‘‘รูปาทิ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ.

บทแห่งส่วนย่อยที่ถูกกล่าวก็เป็นอรรถของบทแห่งส่วนรวมฉันใด บทแห่งส่วนรวมที่ถูกกล่าวก็เป็นอรรถของบทแห่งส่วนย่อยฉันนั้น เมื่อแสดงว่ามีการชำระบทด้วยประโยคว่า “รูปขันธ์เป็นทั้งรูปและรูปขันธ์, รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “วาระแห่งการชำระบทถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น ...เป็นต้น...” ในที่นั้น เพราะบทแห่งส่วนย่อยบางบทมีการใช้ในที่อื่น อรรถของบทแห่งส่วนย่อยจึงอาจมีความไม่แน่นอนในการเป็นอรรถของบทแห่งส่วนรวม แต่บทแห่งส่วนรวมไม่มีความไม่แน่นอนนั้น จึงกล่าวว่า “เพื่อแสดงความไม่กำกวมของการเป็นอรรถของบทแห่งส่วนย่อยของอรรถแห่งบทแห่งส่วนรวมด้วยบาลีว่า ‘รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่’ ...เป็นต้น...”

‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ขนฺธตฺถสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปธานภูตสฺส ขนฺธปทสฺสา’’ติ. เวทนาทิอุปปทตฺถสฺส จ สมฺภวโต ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ. รูปาวยวปเทน วุตฺตสฺสาติ รูปสงฺขาเตน อวยวปเทน วิเสสนภาเวน วุตฺตสฺส ขนฺธตฺถสฺส รูปกฺขนฺธภาโว โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ รูปกฺขนฺธปเท. ปธานภูเตน วิเสสิตพฺพตฺตา ขนฺธาวยวปเทน วุตฺตสฺส รุปฺปนฏฺฐสฺส กึ เวทนากฺขนฺธาทิภาโว โหตีติ โยชนา. สมาเน อวยวปทาภิเธยฺยภาเว อปฺปธาเนน ปเทน โย อตฺโถ วิญฺญายติ, โส กสฺมา ปธาเนน น วิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย. ขนฺธาวยวปเทน วุตฺโต ธมฺโมติ ราสฏฺฐมาห. ตตฺถ โกจีติ รุปฺปนฏฺโฐ. เกนจิ สมุทายปเทนาติ รูปกฺขนฺธปเทน, น เวทนากฺขนฺธาทิปเทน. เตนาห ‘‘น สพฺโพ สพฺเพนา’’ติ. เอส นโย เวทนากฺขนฺธาทีสุ. รูปรูปกฺขนฺธาทิอวยวสมุทายปทโสธนมุเขน ตตฺถ จ จตุกฺขนฺธวเสน ปวตฺตา ปาฬิคติ ปทโสธนมูลจกฺกวาโร. เอวญฺจ ทสฺเสนฺเตนาติ อิมินา ยฺวายํ รูปาทิอวยวปเทหิ รูปกฺขนฺธาทิสมุทายปเทหิ จ ทสฺสิตากาโร อตฺถวิเสโส, ตํ ปจฺจามสติ. วิเสสนภาโว เภทกตาย สามญฺญโต อวจฺเฉทกตฺตา, วิเสสิตพฺพภาโว อเภทโยเคน เภทนฺตรโต อวิจฺฉินฺทิตพฺพตฺตา, สมานาธิกรณภาโว เตสํ เภทาเภทานํ เอกวตฺถุสนฺนิสฺสยตฺตา.

ในคำว่า “รูปขันธ์” เป็นต้น เพราะอรรถของขันธ์เป็นวิเสสยะ จึงกล่าวว่า “ของขันธบทที่เป็นประธาน” และเพราะอรรถของบทอุปบทมีเวทนาเป็นต้นเป็นไปได้ ในคำว่า “เวทนาขันธ์” เป็นต้น อรรถของขันธ์ที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยที่ชื่อว่ารูปโดยความเป็นวิเสสนะ ย่อมเป็นรูปขันธ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่” ในที่นั้น คือ ในรูปขันธบทนั้น การเชื่อมความคือ อรรถมีการแตกสลายที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยคือขันธ์ ซึ่งเป็นวิเสสยะที่เป็นประธาน ย่อมเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้นใช่ไหม? มีอัธยาศัยว่า เมื่อมีภาวะที่บทแห่งส่วนย่อยพึงแสดงได้เท่ากัน อรรถใดที่ถูกรู้ด้วยบทที่ไม่เป็นประธาน อรรถนั้นเหตุใดจึงไม่ถูกรู้ด้วยบทที่เป็นประธาน? ธรรมที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยคือขันธ์ หมายถึงอรรถแห่งกอง ในที่นั้น บางอย่างคืออรรถมีการแตกสลาย ด้วยบทแห่งส่วนรวมบางบท คือ ด้วยรูปขันธบท ไม่ใช่ด้วยเวทนาขันธบทเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ทั้งหมดด้วยทั้งหมด” นัยนี้พึงทราบในเวทนาขันธ์เป็นต้น วาระแห่งการชำระบทที่เป็นมูลจักร คือ การดำเนินไปของบาลีที่เกิดขึ้นในที่นั้นโดยอาศัยขันธ์ 4 โดยอาศัยการชำระบทแห่งส่วนย่อยและส่วนรวมมีรูปและรูปขันธ์เป็นต้น เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมหมายถึงอรรถพิเศษที่มีลักษณะที่แสดงด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น และด้วยบทแห่งส่วนรวมมีรูปขันธ์เป็นต้น ความเป็นวิเสสนะคือการจำแนกโดยทั่วไปด้วยการทำให้ต่างกัน ความเป็นวิเสสยะคือการไม่ถูกตัดขาดจากความต่างกันอื่นด้วยการประกอบเข้ากับความไม่ต่างกัน ความเป็นสมานาธิกรณ์คือการอาศัยวัตถุเดียวกันของความต่างกันและไม่ต่างกันเหล่านั้น.

เตนาติ ยถาวุตฺเตน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สมานาธิกรเณ. เตนาติ วา สมานาธิกรณภาเวน. เอตฺถาติ รูปกฺขนฺธปเท. ยถา นีลุปฺปลปเท อุปฺปลวิเสสนภูตํ นีลํ วิสิฏฺฐเมว โหติ, น ยํ กิญฺจิ, เอวมิธาปิ ขนฺธวิเสสนภูตํ รูปมฺปิ วิสิฏฺฐเมว สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ ขนฺธโต…เป… โหตี’’ติ อาห. ตถา ‘‘รูปญฺจ ตํ ขนฺโธ จา’’ติ สมานาธิกรณภาเวเนว ยํ รูปํ, โส ขนฺโธ. โย ขนฺโธ, ตํ รูปนฺติ อยมฺปิ อาปนฺโน เอวาติ อาห ‘‘สพฺเพว…เป… วิเสสิตพฺพา’’ติ. วิเสสเนน จ นาม นิทฺธาริตรูเปน ภวิตพฺพํ อวจฺเฉทกตฺตา, น อนิทฺธาริตรูเปนาติ อาห ‘‘กึ ปน ต’’นฺติอาทิ, ตสฺเสว คหิตตฺตา น ปิยรูปสาตรูปสฺสาติ อธิปฺปาโย. น [Pg.171] หิ ตํ ขนฺธวิเสสนภาเวน คหิตํ, วิสฺสชฺชนํ กตํ ตสฺเสวาติ โยชนา. น ขนฺธโต อญฺญํ รูปํ อตฺถีติ อิทํ รุปฺปนฏฺโฐ รูปนฺติ กตฺวา วุตฺตํ, น หิ โส ขนฺธวินิมุตฺโต อตฺถิ. เตเนวาติ ยถาวุตฺตรูปสฺส ขนฺธวินิมุตฺตสฺส อภาเวเนว. ‘‘ปิยรูปํ สาตรูปํ, ทสฺเสนฺเตนปฺปก’’นฺติ จ อาทีสุ อตทตฺถสฺส รูปสทฺทสฺส ลพฺภมานตฺตา ‘‘เตน รูปสทฺเทนา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. วุจฺจมานํ ภูตุปาทายมฺปิ เภทํ ธมฺมชาตํ. สุทฺเธนาติ เกวเลน, รูปสทฺเทน วินาปีติ อตฺโถ. ตยิทํ ปกรณาทิอวจฺฉินฺนตํ สนฺธาย วุตฺตํ, สมานาธิกรณตํ วา. โย หิ รูปสทฺเทน สมานาธิกรโณ ขนฺธสทฺโท, เตน ยถาวุตฺตรูปสทฺเทน วิย ตทตฺโถ วุจฺจเตว. เตนาห ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติ. ยทิปิ ยถาวุตฺตํ รูปํ ขนฺโธ เอว จ, ขนฺโธ ปน น รูปเมวาติ อาห ‘‘น จ สพฺเพ…เป… วิเสสิตพฺพา’’ติ. เตเนวาติ อรูปสภาวสฺส ขนฺธสฺส อตฺถิภาเวเนว. เตติ ขนฺธา. วิภชิตพฺพาติ ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ‘‘รูปกฺขนฺโธ ขนฺโธ เจว รูปกฺขนฺโธ จ, อวเสสา ขนฺธา น รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา วิภาเคน ทสฺเสตพฺพา.

ด้วยบทว่า เตนะ (นั้น) คือด้วยภาวะแห่งวิเสสนะและวิเสสิตัพพะตามที่กล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือในสมานาธิกรณ์นี้. หรือด้วยบทว่า เตนะ (นั้น) คือด้วยภาวะแห่งสมานาธิกรณ์. ด้วยบทว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือในบทว่า รูปขันธ์. เหมือนในบทว่า นีลุปปละ (อุบลเขียว) บทว่า นีละ (เขียว) ซึ่งเป็นวิเสสนะของอุบล ย่อมเป็นวิเสสนะที่วิเศษ (จำเพาะ) เท่านั้น ไม่ใช่สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ฉันใด รูปซึ่งเป็นวิเสสนะของขันธ์ในที่นี้ก็พึงเป็นวิเสสนะที่วิเศษ (จำเพาะ) เท่านั้น ฉันนั้น ท่านจึงแสดงว่า ‘อะไรเป็นขันธ์...เป็น’ อนึ่ง บทว่า ‘รูปด้วย ขันธ์ด้วย’ นี้ ก็ด้วยภาวะแห่งสมานาธิกรณ์นั่นเอง รูปใด ขันธ์นั้น ขันธ์ใด รูปนั้น นี้ก็ถึงพร้อมแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งหมด...พึงถูกวิเสสนะวิเสสิต’ อนึ่ง วิเสสนะชื่อว่าพึงเป็นรูปที่กำหนดแล้ว เพราะเป็นเครื่องกำหนดหมาย ไม่ใช่รูปที่ยังไม่กำหนด ท่านจึงกล่าวว่า ‘ก็อะไรเล่า’ เป็นต้น มีอธิบายว่า เพราะถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง ไม่ใช่รูปที่น่ารักน่าพอใจ เพราะสิ่งนั้นไม่ได้ถูกถือเอาโดยภาวะแห่งวิเสสนะของขันธ์ การวิสัชนาจึงทำแก่สิ่งนั้นนั่นเอง ดังนี้คือการประกอบความ. บทว่า ‘รูปอื่นจากขันธ์ไม่มี’ นี้ กล่าวโดยทำความว่า รูปคืออรรถว่าย่อมแตกสลาย เพราะรูปนั้นไม่พ้นจากขันธ์. ด้วยบทว่า เตเนวะ (นั้นเทียว) คือด้วยภาวะที่รูปที่กล่าวแล้วไม่พ้นจากขันธ์นั่นเอง. ในบทว่า ‘รูปที่น่ารักน่าพอใจ แสดงโดยน้อย’ เป็นต้น เพราะได้รูปศัพท์ที่มีอรรถไม่ใช่อย่างนั้น จึงกล่าววิเสสนะว่า ‘ด้วยรูปศัพท์นั้น’. ธรรมชาติที่กล่าวแล้ว แม้เป็นความต่างกันแห่งภูตูปาทายะ. ด้วยบทว่า สุทเธนะ (บริสุทธิ์) คือด้วยเพียงอย่างเดียว มีอรรถว่า แม้ไม่มีรูปศัพท์. คำนี้กล่าวหมายถึงภาวะที่ถูกจำกัดด้วยปกรณ์เป็นต้น หรือภาวะแห่งสมานาธิกรณ์. ก็ขันธศัพท์ใดเป็นสมานาธิกรณ์กับรูปศัพท์ อรรถนั้นย่อมถูกกล่าวด้วยขันธศัพท์นั้น เหมือนด้วยรูปศัพท์ที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ขันธ์คือรูปขันธ์’. ถึงแม้รูปที่กล่าวแล้วเป็นขันธ์นั่นเอง แต่ขันธ์ไม่ใช่รูปเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และทั้งหมด...พึงถูกวิเสสนะวิเสสิต’. ด้วยบทว่า เตเนวะ (นั้นเทียว) คือด้วยภาวะที่ขันธ์มีสภาพเป็นอรูปมีอยู่. บทว่า เต (เหล่านั้น) คือขันธ์ทั้งหลาย. ด้วยบทว่า วิภชิตัพพา (พึงจำแนก) คือพึงแสดงโดยการจำแนกโดยยกบทว่า ‘ขันธ์คือรูปขันธ์’ ขึ้นมาว่า ‘รูปขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือไม่ใช่รูปขันธ์’ เป็นต้น.

ขนฺธานํ รูปวิเสสน…เป… สํสโย โหตีติ เอตฺถ กึ ขนฺธโต อญฺญาปิ เวทนา อตฺถิ, ยโต วินิวตฺตา เวทนา ขนฺธวิเสสนํ โหติ, สพฺเพ จ ขนฺธา กึ ขนฺธวิเสสนภูตาย เวทนาย วิเสสิตพฺพาติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. เกจีติ อนุภวนาทิปฺปการา. เกนจิ วิเสสเนนาติ เวทนาทินา วิเสสเนน.

ในบทว่า ‘ความสงสัยย่อมมีในวิเสสนะของรูปแห่งขันธ์’ เป็นต้นนี้ พึงทราบการประกอบความอย่างนี้ว่า ‘เวทนาอื่นจากขันธ์ก็มีอยู่หรือ เพราะเวทนาที่เว้นจากขันธ์ย่อมเป็นวิเสสนะของขันธ์ และขันธ์ทั้งหมดพึงถูกวิเสสนะวิเสสิตด้วยเวทนาซึ่งเป็นวิเสสนะของขันธ์หรือ’. ด้วยบทว่า เกจิ (บางพวก) คือประเภทแห่งการเสวยเป็นต้น. ด้วยบทว่า เกนจิ วิเสเสนะ (ด้วยวิเสสนะบางอย่าง) คือด้วยวิเสสนะมีเวทนาเป็นต้น.

เอตฺถ จ รูปาทิปณฺณตฺติ ขนฺธปณฺณตฺติ จ ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา วิสุํ สห จ รุปฺปนาทิเก อตฺเถ ปวตฺตมานา กทาจิ อวยวภูเต ปวตฺตติ, กทาจิ สมุทายภูเต, ตสฺสา ปน ตถา ปวตฺตนากาเร นิทฺธาริเต ยสฺมา รูปาทิกฺขนฺธา ปทโต อตฺถโต จ วิโสธิตา นาม โหนฺติ ตพฺพิสยกงฺขาปโนทนโต, ตสฺมา ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปฐมวาเรน รูปาทิอวยวปเทหิ อวยวตฺโถ วิย สมุทายตฺโถปิ วุจฺจติ, ตถา สมุทายปเทหิปีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปน ทุติยวาเรน วิเสสวาจี วิย รูปาทิอวยวปเทหิ สามญฺญภูเตนปิ ตํตํวิสิฏฺเฐน ขนฺธาวยวปเทน โส [Pg.172] โส เอว สมุทายตฺโถ วุจฺจติ, น สพฺโพติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. ขนฺธวินิมุตฺตสฺส ยถาธิปฺเปตสฺส อภาวา ยทิปิ ขนฺโธเยว รูปํ, โส ปน น สพฺโพ รูปํ, อถ โข ตเทกเทโส, ตถา เวทนาทโยปีติ อยมตฺโถ ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูป’’นฺติอาทินยปฺปวตฺเตน ตติยวาเรน ทสฺสิโต. ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปน จตุตฺถวาเรน ‘‘รูปํ ขนฺโธ’’ติ รูปสฺส ขนฺธภาเว นิจฺฉิเต ขนฺโธ นามายํ น เกวลํ รูปเมว, อถ โข เวทนาทิ จาติ เวทนาทีนมฺปิ ขนฺธภาวปฺปกาสเน น สพฺเพ ขนฺธา เวทนาทิวิเสสวนฺโต, เกจิเทว ปน เตน เตน วิเสเสน ตถา วุจฺจนฺตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. เอวํ ทสฺเสนฺตี เจสา ปาฬิ ขนฺธานํ ยถาวุตฺตปณฺณตฺติโสธนมุเขน สรูปาวธารณาย สํวตฺตติ, ตญฺจ เตสํ ยาวเทว อุปฺปาทาทินิจฺฉยตฺถนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ เยสํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห.

ในที่นี้ บัญญัติมีรูปเป็นต้นและบัญญัติขันธ์ที่ดำเนินไปในอรรถมีการแตกสลายเป็นต้น ทั้งโดยต่างหากและโดยพร้อมกัน โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือรูปขันธ์’ เป็นต้น บางครั้งย่อมดำเนินไปในภาวะที่เป็นส่วนย่อย บางครั้งย่อมดำเนินไปในภาวะที่เป็นส่วนรวม ก็เมื่ออาการที่บัญญัตินั้นดำเนินไปอย่างนั้นถูกกำหนดแล้ว เพราะรูปขันธ์เป็นต้นชื่อว่าถูกชำระให้บริสุทธิ์แล้วทั้งโดยบทและโดยอรรถ เพราะขจัดความสงสัยในเรื่องนั้นได้ เพราะฉะนั้น อรรถว่าส่วนรวมก็ย่อมถูกกล่าวด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น เหมือนอรรถว่าส่วนย่อย โดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่หนึ่งมี ‘รูปขันธ์เป็นรูปด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย, รูปขันธ์เป็นรูปหรือ? ใช่’ เป็นต้น อรรถนี้แสดงแล้วว่า ‘แม้ด้วยบทส่วนรวมก็เช่นกัน’. ส่วนโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สอง โดยนัยมี ‘รูปคือรูปขันธ์, ขันธ์คือเวทนาขันธ์’ เป็นต้น อรรถว่าส่วนรวมนั้นๆ เท่านั้นย่อมถูกกล่าวด้วยบทส่วนย่อยของขันธ์ที่จำเพาะนั้นๆ แม้เป็นสามัญญะด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น เหมือนคำที่แสดงวิเสสนะ ไม่ใช่ทั้งหมด อรรถนี้แสดงแล้ว. เพราะไม่มีสิ่งที่พ้นจากขันธ์ตามที่ประสงค์ ถึงแม้รูปเป็นขันธ์นั่นเอง แต่ขันธ์นั้นไม่ใช่รูปทั้งหมด หากแต่เป็นส่วนหนึ่งเท่านั้น เวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน อรรถนี้แสดงแล้วโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สาม โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือรูป’ เป็นต้น. ส่วนโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สี่ โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือเวทนาขันธ์’ เป็นต้น เมื่อภาวะที่รูปเป็นขันธ์ถูกกำหนดแล้วโดยบทว่า ‘รูปคือขันธ์’ ขันธ์นี้ชื่อว่าไม่ใช่เพียงรูปเท่านั้น หากแต่เป็นเวทนาเป็นต้นด้วย ดังนี้ ในการประกาศภาวะที่เวทนาเป็นต้นเป็นขันธ์ ขันธ์ทั้งหมดไม่ได้มีวิเสสนะมีเวทนาเป็นต้น แต่บางส่วนเท่านั้นที่ถูกกล่าวอย่างนั้นด้วยวิเสสนะนั้นๆ อรรถนี้แสดงแล้ว. ก็พระบาลีนี้เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อกำหนดสภาวะของขันธ์ทั้งหลายโดยอาศัยการชำระบัญญัติที่กล่าวแล้ว และสิ่งนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การกำหนดการเกิดขึ้นเป็นต้นของขันธ์เหล่านั้นเท่านั้น ท่านจึงแสดงว่า ‘อย่างนี้ของเหล่าใด...พึงทราบ’.

เอกเทเสปิ สมุทายโวหาโร ทิสฺสติ ยถา ปโฏ ทฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐติ อาห ‘‘จกฺกาวยวภาวโต จกฺกานีติ ยมกานิ วุตฺตานี’’ติ. พนฺธิตฺวาติ ยมกภาเวน พนฺธิตฺวา, ยมกมูลภาเวเนว วา. มูลภาเวน คหณํ สมฺพนฺธภาโว, ตํสมฺพนฺธตา จ มูลปทาทีนํ นาภิอาทิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. อปุพฺพสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวโต นยิธ เทสนา มณฺฑลภาเวเนว สมฺพชฺฌตีติ อาห ‘‘น มณฺฑลภาเวน สมฺพชฺฌนโต’’ติ. ยทิปิ รูปกฺขนฺธมูลเก อปุพฺพํ นตฺถิ, เวทนากฺขนฺธาทิมูลเกสุ ปน สญฺญาทิมุเขน เทสนปฺปวตฺติยํ อปุพฺพวเสเนว คโต สิยา มณฺฑลภาเวน สมฺพนฺโธ, น ตถา ปาโฐ ปวตฺโตติ อาห ‘‘เวทนากฺขนฺธ…เป… สมฺพนฺเธนา’’ติ. ปจฺฉิมสฺส ปุริเมน อสมฺพชฺฌนเมว หิ เหฏฺฐิมโสธนํ. สุทฺธกฺขนฺธลาภมตฺตเมว คเหตฺวาติ ‘‘ขนฺธา รูป’’นฺติ เอตฺถ ขนฺธาติ ขนฺธสทฺเทน ลพฺภมานํ รูปาทีหิ อสมฺมิสฺสํ ขนฺธฏฺฐมตฺตเมว อุทฺเทสวเสน คเหตฺวา. ยทิปิ อุทฺเทเส ขนฺธวิเสสนํ รูปาทิ ‘‘ขนฺธา รูป’’นฺติ สุทฺธรูปาทิมตฺตเมว คหิตํ, ตถาปิ วิเสสรหิตสฺส สามญฺญสฺส อภาวโต ตตฺถ สุทฺธรูปาทิมตฺตตาย อฏฺฐตฺวา. ขนฺธวิเสสนภาวสงฺขาตนฺติ ยถาธิคตํ ขนฺธานํ วิเสสนภาเวน กถิตํ รุปฺปนาทิกํ วิเสสนตฺถํ ทสฺเสตุํ. เกวลเมว ตํ อคฺคณฺหนฺโต ขนฺธสทฺเทน สห โยเชตฺวา…เป… วิภตฺตตฺตา สุทฺธกฺขนฺธวาโรติ วุตฺโตติ โยชนา.

แม้ในส่วนเดียวก็ย่อมปรากฏโวหารว่าส่วนรวม เหมือน ‘ผ้าถูกเผา, เห็นทะเล’ ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะความเป็นส่วนประกอบของจักร จึงเรียกว่า จักรทั้งหลาย (คือยมกทั้งหลาย)’. ด้วยบทว่า พันธิตวา (ผูกแล้ว) คือผูกแล้วโดยภาวะแห่งยมก หรือด้วยภาวะแห่งยมกมูลนั่นเอง. การถือเอาโดยภาวะแห่งมูลเป็นภาวะแห่งความสัมพันธ์ และความสัมพันธ์นั้นพึงเห็นว่าเหมือนความเหมือนกับดุมล้อเป็นต้นของบทมูลเป็นต้น. เพราะไม่มีสิ่งที่ยังไม่เคยมีที่ควรกล่าว การแสดงในที่นี้จึงไม่สัมพันธ์กันโดยภาวะแห่งมณฑล ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่สัมพันธ์กันโดยภาวะแห่งมณฑล’. ถึงแม้ในมูลแห่งรูปขันธ์ไม่มีสิ่งที่ยังไม่เคยมี แต่ในการดำเนินไปแห่งการแสดงโดยอาศัยสัญญาเป็นต้นในมูลแห่งเวทนาขันธ์เป็นต้น ความสัมพันธ์โดยภาวะแห่งมณฑลพึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งสิ่งที่ยังไม่เคยมี แต่พระบาลีไม่ได้ดำเนินไปอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยความสัมพันธ์แห่งเวทนาขันธ์...’. การที่บทหลังไม่สัมพันธ์กับบทหน้าเท่านั้นแลเป็นการชำระเบื้องต่ำ. ด้วยบทว่า สุทฺธกฺขนฺธลาภมตฺตเมว คเหตฺวา (ถือเอาเพียงการได้ขันธ์บริสุทธิ์เท่านั้น) คือในบทว่า ‘ขันธ์คือรูป’ นี้ ถือเอาเพียงอรรถว่าขันธ์เท่านั้นที่ได้ด้วยขันธศัพท์ ไม่ปะปนกับรูปเป็นต้น โดยเป็นอุทเทส. ถึงแม้ในอุทเทส วิเสสนะของขันธ์มีรูปเป็นต้น โดยบทว่า ‘ขันธ์คือรูป’ ถือเอาเพียงรูปเป็นต้นที่บริสุทธิ์เท่านั้น ถึงกระนั้น เพราะไม่มีสามัญลักษณะที่ปราศจากวิเสสลักษณะ จึงไม่ตั้งอยู่ในภาวะที่เป็นเพียงรูปที่บริสุทธิ์เป็นต้นในที่นั้น. ที่เรียกว่า ภาวะที่เป็นวิเสสนะของขันธ์ คือเพื่อแสดงอรรถแห่งวิเสสนะมีการสลายไปเป็นต้นที่กล่าวโดยภาวะแห่งวิเสสนะของขันธ์ที่ได้มาแล้ว. การประกอบความคือ ‘เมื่อไม่ถือเอาสิ่งนั้นเพียงอย่างเดียว แต่ประกอบกับขันธศัพท์...เพราะถูกจำแนกแล้ว จึงเรียกว่า สุทธขันธวาระ’.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอุทเทสวาระจบแล้ว.

๑. ปณฺณตฺติวาโร

๑. ปัญญัตติวาระ

นิทฺเทสวารวณฺณนา

คำอธิบายนิทเทสวาระ

๒๖. เอวํ [Pg.173] วุตฺตนฺติ เอวํ ทฺวาราลมฺพเนหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺตธมฺมวิภาควเสน วุตฺตํ. ปิยสภาวํ ปิยชาติกํ ‘‘กถํ รูเปน โข, อาวุโส’’ติอาทีสุ วิย ปิยสภาวฏฺเฐน รูปํ, น รุปฺปนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ ‘‘ปิยรูปํ…เป… รูปํ น รูปกฺขนฺโธ’’ติ. รุปฺปนฏฺเฐน รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนมฺปิ จกฺขาทิ ปิยสภาวมตฺตวจนิจฺฉาวเสน ปิยรูปเมว อนุปฺปวิสติ, น รูปกฺขนฺธนฺติ อาห ‘‘ปิยสภาว…เป… น รูปกฺขนฺโธติ วุตฺต’’นฺติ. ‘‘โย ปน ยตฺถ วิเสโส’’ติ วุตฺโต วิเสสสทฺโท นานุวตฺตตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วจนเสโส’’ติ. น หิ อธิการโต ลพฺภมานสฺส อชฺฌาหรณกิจฺจํ อตฺถิ. ทิฏฺฐิสญฺญาติ วา ปทุทฺธาโรยํ เวทิตพฺโพ. วิเสสตา ปนสฺสา ‘‘วิเสสํ วณฺณยิสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญาย เอว ปากฏา. ‘‘อวเสสา สงฺขารา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สํโยชนวเสน ชานาติ อภินิวิสตีติ สญฺญา ทิฏฺฐีติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิ เอว สญฺญา’’ติ. ทิฏฺฐิ จาติ จ-สทฺเทน อวสิฏฺฐํ ปปญฺจํ สงฺคณฺหาติ. ตถา หิ ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา’’ติ เอตฺถ ปปญฺจสูทนิยํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๐๑) วุตฺตํ ‘‘สญฺญานาเมน วา ปปญฺจา เอว วุตฺตา’’ติ.

๒๖. ที่กล่าวว่า 'เอวัมวุตฺตํ' นั้น กล่าวโดยการจำแนกธรรมที่เกิดขึ้นทางทวารพร้อมกับอารมณ์ทางทวารอย่างนี้. รูปที่มีสภาพเป็นที่รัก มีกำเนิดเป็นที่รัก (เช่นในประโยคว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ รูปเป็นอย่างไรหนอ') รูปนั้นกล่าวโดยอรรถว่ามีสภาพเป็นที่รัก ไม่ใช่โดยอรรถว่าสลายไป จึงกล่าวว่า 'ปิยรูป... รูปไม่ใช่รูปขันธ์'. แม้จักขุเป็นต้นที่สงเคราะห์เข้าในรูปขันธ์โดยอรรถว่าสลายไป ก็ย่อมเข้าถึงปิยรูปนั่นเอง โดยความประสงค์จะกล่าวเพียงสภาพที่เป็นที่รัก ไม่ใช่รูปขันธ์ จึงกล่าวว่า 'ปิยสภาวะ... ไม่ใช่รูปขันธ์'. คำว่า 'วิเสส' ที่กล่าวว่า 'โย ปน ยตฺถ วิเสโส' นั้น ย่อมไม่ตามไป ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'วจนเสโส' (การละคำ). เพราะไม่มีกิจที่จะต้องนำมาเติมในสิ่งที่ได้มาตามลำดับบท. พึงทราบว่าบทนี้เป็นการยกบทขึ้นตั้งว่า 'ทิฏฐิสัญญานั่นเอง'. ส่วนความเป็นพิเศษของบทนั้น ย่อมปรากฏด้วยคำปฏิญญาที่ว่า 'เราจักพรรณนาความพิเศษ'. ในคำว่า 'อวเสสา สังขารา' นี้ก็มีนัยอย่างเดียวกัน. ย่อมรู้ ย่อมยึดมั่นโดยความเป็นสังโยชน์ เพราะฉะนั้น สัญญาจึงเป็นทิฏฐิ จึงกล่าวว่า 'ทิฏฐิเอว สัญญา' (ทิฏฐินั่นแหละคือสัญญา). คำว่า 'ทิฏฐิ จ' นั้น ด้วยคำว่า 'จ' ย่อมสงเคราะห์ปปัญจะที่เหลือ. ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปปัญจสูทนีย์ (อรรถกถา ม.นิ. 1.201) ในคำว่า 'ปปัญจสัญญาสังขา' ว่า 'ปปัญจะทั้งหลายนั่นแหละถูกกล่าวด้วยชื่อว่าสัญญา'.

๒๘. ‘‘ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติ เอตสฺมึ อนุโลเม ยถา สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชนํ ลพฺภติ, น เอวํ ‘‘น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธ’’ติ ปฏิโลเม, อิธ ปน ปฏิวจเนน วิสฺสชฺชนนฺติ ตทตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาเว เวทนากฺขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาโว’’ติ อาห. เตน สตฺตาปฏิเสเธ อยํ น-กาโรติ ทสฺเสติ. สทฺทคฺคหณญฺเจตฺถ สทฺทนิพนฺธนตฺตา ปญฺญตฺติยา สทฺทสภาคตํ วา สนฺธาย กตํ. ปณฺณตฺติโสธนญฺเหตํ. เตนาห ‘‘ปณฺณตฺติโสธนมตฺตเมว กโรตี’’ติ. เตน นิทฺธาเรตพฺพสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวํ ทสฺเสติ. ยโต วุตฺตํ ‘‘น อญฺญธมฺมสพฺภาโว เอเวตฺถ ปมาณ’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฐนฺตเรน สมตฺเถติ. กามํ กตฺถจิ สติปิ ขนฺเธ นตฺถิ เวทนากฺขนฺโธ, อขนฺธตฺตสภาวา ปน นตฺถิ เวทนาติ ‘‘น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปญฺญตฺตินิพฺพานสงฺขาตา’’ติอาทิ.

๒๘. ในอนุโลมบทว่า 'ขันธ์คือเวทนาขันธ์' นั้น การวิสัชนาพึงได้ด้วยการแสดงรูปสภาวะฉันใด ในปฏิโลมบทว่า 'ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์' นั้นไม่เป็นฉันนั้น แต่ในที่นี้ การวิสัชนาพึงได้ด้วยคำตอบ จึงอธิบายความหมายนั้นว่า 'เมื่อไม่มีการเป็นไปของคำว่าขันธ์ ก็ไม่มีการเป็นไปของคำว่าเวทนาขันธ์'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า นะ-การ นี้ใช้ในการปฏิเสธสัตว์. การถือเอาคำในที่นี้ ทำไปโดยหมายถึงความที่บัญญัติมีคำเป็นที่ตั้ง หรือความมีส่วนแห่งคำ. นี่เป็นการชำระบัญญัติ. จึงกล่าวว่า 'ย่อมทำเพียงการชำระบัญญัติเท่านั้น'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความไม่มีอยู่ของธรรมอื่นที่พึงคัดออก. เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ความมีอยู่ของธรรมอื่นไม่เป็นประมาณในที่นี้'. ด้วยคำว่า 'เอวัญจ กตฺวา' เป็นต้น ย่อมสนับสนุนความหมายที่กล่าวมาแล้วด้วยบทอื่น. แม้ในบางกรณี เมื่อมีขันธ์อยู่ ก็ไม่มีเวทนาขันธ์ แต่เวทนาที่มีสภาวะไม่เป็นขันธ์นั้นไม่มี จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ? ใช่' พึงเห็นอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'ที่เรียกว่าบัญญัติและนิพพาน' เป็นต้น.

๓๙. ‘‘รูปโต อญฺเญ’’ติ เอตฺถ ภูตุปาทาย ธมฺโม วิย ปิยสภาโวปิ รูปสทฺทาภิเธยฺยตาสามญฺเญน คหิโตติ อาห ‘‘โลกุตฺตรา เวทนาทโย [Pg.174] ทฏฺฐพฺพา’’ติ. อปฺปวตฺติมตฺตเมวาติ ขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา อภาเว รูปสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาโวติ ปณฺณตฺติโสธนมตฺตตํเยว สนฺธาย วทติ, ตถา จาห ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ยถา จกฺขุโต อญฺญสฺส สพฺพสฺสปิ สภาวธมฺมสฺส อายตนคฺคหเณน คหิตตฺตา ตทุภยวินิมุตฺตํ กิญฺจิ นตฺถีติ เกวลํ ปญฺญตฺติโสธนตฺถํ ตเมว อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุญฺจ อายตเน จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ อายตน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ ตทตฺถเมว อุภยวินิมุตฺตสฺส อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว รูปํ น จ ขนฺธา’’ติ วุตฺตนฺติ. วิสโมปญฺญาโส. ‘‘จกฺขุญฺจ อายตเน จ ฐเปตฺวา’’ติ เอตฺถ หิ อวเสสคฺคหเณน คยฺหมานํ กิญฺจิ นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ อายตนวินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวา. เตนาห ‘‘ยทิ สิยา’’ติ. ‘‘รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา’’ติ เอตฺถ ปน น ตถา สกฺกา วตฺตุํ ขนฺธวินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส อตฺถิภาวโต. ยทิ ปน ตาทิสํ ขนฺธคตํ ธมฺมชาตํ นตฺถีติ เอวมิทํ วุตฺตํ สิยา, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ สิยา. ตถา หิ ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทินา ปญฺญตฺติคฺคหณเมว อุทฺธรียติ. ตณฺหาวตฺถุ จ น สิยา อวเสสคฺคหเณน คยฺหมานนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ขนฺโธ จ สิยาติ โยชนา.

๓๙. ในคำว่า 'รูปโต อัญเญ' (ธรรมอื่นจากรูป) นี้ ธรรมที่มีสภาพเป็นที่รักก็ถูกถือเอาโดยความเป็นสามัญแห่งคำที่พึงกล่าวด้วยคำว่ารูป เหมือนธรรมที่เป็นภูตรูปและอุปาทายรูป จึงกล่าวว่า 'พึงเห็นเวทนาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระ'. คำว่า 'อัปปวัตติมัตตเมว' (เพียงความไม่เป็นไป) นั้น กล่าวโดยอาศัยเพียงการชำระบัญญัติว่า เมื่อไม่มีการใช้คำว่าขันธ์ ก็ไม่มีการใช้คำว่ารูป ดังที่กล่าวว่า 'เอวัญจ กตฺวา' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า – เหมือนอย่างที่ธรรมมีสภาวะทั้งหมดที่นอกเหนือจากจักขุ ถูกถือเอาด้วยการถือเอาอายตนะ เพราะฉะนั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พ้นจากทั้งสองนั้นจึงไม่มี เพื่อแสดงความไม่มีนั้นเพียงเพื่อชำระบัญญัติ จึงกล่าวว่า 'เว้นจักขุและอายตนะแล้ว ที่เหลือไม่ใช่จักขุและไม่ใช่อายตนะ' ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เพื่อแสดงความไม่มีของสิ่งที่พ้นจากทั้งสองนั้น เพื่อความหมายนั้น จึงกล่าวว่า 'เว้นรูปและขันธ์แล้ว ที่เหลือไม่ใช่รูปและไม่ใช่ขันธ์'. การตั้งปัญหาไม่เสมอกัน. ในคำว่า 'เว้นจักขุและอายตนะแล้ว' นี้ ย่อมกล่าวได้ว่าไม่มีสิ่งใดถูกถือเอาด้วยการถือเอาที่เหลือ เพราะไม่มีธรรมมีสภาวะที่พ้นจากอายตนะ. จึงกล่าวว่า 'หากมีอยู่'. แต่ในคำว่า 'เว้นรูปและขันธ์แล้ว' นี้ ย่อมกล่าวอย่างนั้นไม่ได้ เพราะมีธรรมมีสภาวะที่พ้นจากขันธ์อยู่. แต่หากกล่าวอย่างนี้ว่า สภาวธรรมที่นับเนื่องในขันธ์เช่นนั้นไม่มีอยู่ อย่างนั้นแล้วก็สมควร. ดังที่อรรถกถาได้ถอนการถือเอาบัญญัติออกด้วยคำว่า 'อรรถกถา ปน' เป็นต้น. และวัตถุแห่งตัณหาไม่พึงถูกถือเอาด้วยการถือเอาที่เหลือ พึงนำมาเชื่อมโยงกัน. และพึงเป็นขันธ์ นี่คือการเชื่อมโยง.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาในนิเทศวาระจบลงแล้ว.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

๒. คำพรรณนาในปวัตติวาระ

๕๐-๒๐๕. มิสฺสกกาลเภเทสุ ยมเกสุ ปทานํ ภินฺนกาลตฺตา สิยา อตฺถวิเสโสติ อาห ‘‘อมิสฺสกกาลเภเทสุ วาเรสุ อตฺถวิเสสาภาวโต’’ติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ ‘‘ปุริมสฺส หี’’ติอาทินา วิวรติ. เตนาติ อตฺถวิเสสาภาเวน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปวตฺติวารปาเฐ, เอติสฺสํ วา ปวตฺติวารวณฺณนายํ. ฉ เอว วุตฺตา, น นวาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อตีเตนา’’ติอาทิ. เอเต ปน ตโยติ อตฺตนา วิสุํ อนนฺตรํ ทสฺสิเต สนฺธายาห. ยถาทสฺสิตาติ อฏฺฐกถายํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺสิตพฺพาการา ปจฺจุปฺปนฺเนนาตีตาทโย เย ปาฬิยํ อุชุกเมว อาคตา. ‘‘น วิสุํ วิชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ ‘‘ตตฺถ ตตฺถ หี’’ติอาทินา ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ ปฏิโลมปุจฺฉาหีติ ‘‘ยสฺส วา ปน เวทนากฺขนฺโธ [Pg.175] อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวมาทิกาหิ ปฐมปเท วุตฺตสฺส ปฏิโลมวเสน ปวตฺตาหิ. เตเนวาติ นยโต โยเชตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา เอว. มิสฺสกกาลเภเทสุ จาติ น เกวลํ อมิสฺสกกาลเภเทสุเยว, อถ โข มิสฺสกกาลเภเทสุ จาติ อตฺโถ. น โยชนาสุกรตาย เอว ปุริเม อโยชนา, อถ โข สุขคฺคหณตฺถมฺปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อมิสฺสก…เป… วุตฺตานี’’ติ.

๕๐-๒๐๕. ในยมกที่มีกาลต่างกันแบบผสมกัน พึงมีความพิเศษแห่งอรรถ เพราะบททั้งหลายมีกาลต่างกัน จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีความพิเศษแห่งอรรถในวาระที่มีกาลต่างกันแบบไม่ผสมกัน'. บัดนี้ ย่อมเปิดเผยความหมายนั้นด้วยคำว่า 'ปุริมัสสะ หิ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น คือด้วยความไม่มีความพิเศษแห่งอรรถ. ในที่นี้ คือในปวัตติวารปาฐะนี้ หรือในคำพรรณนาปวัตติวาระนี้. มีกล่าวไว้เพียง 6 อย่าง ไม่ใช่ 9 อย่าง นี่คือความหมาย. จึงกล่าวว่า 'ด้วยอดีต' เป็นต้น. ส่วน 3 อย่างเหล่านี้ กล่าวโดยอ้างถึงสิ่งที่แสดงแยกต่างหากโดยตนเองในทันที. คำว่า 'ยถา ทัสสิตา' (ตามที่แสดงแล้ว) คือ ปัจจุบันและอดีตเป็นต้นที่พึงแสดงโดยกำหนดในอรรถกถา ซึ่งมาในบาลีโดยตรง. ความหมายที่กล่าวว่า 'ไม่ปรากฏแยกต่างหาก' นั้น ย่อมทำให้ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'ตตฺถ ตตฺถ หิ' เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยปฏิโลมปุจฉาทั้งหลาย เช่น 'ก็เวทนาขันธ์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ' เป็นต้น ซึ่งเป็นไปโดยปฏิโลมจากที่กล่าวไว้ในบทแรก. ด้วยเหตุนั้น คือเพราะสามารถเชื่อมโยงได้ตามนัย. คำว่า 'มิสสกกาละเภทสุ จ' (และในกาลต่างกันแบบผสมกัน) หมายความว่า ไม่ใช่เฉพาะในกาลต่างกันแบบไม่ผสมกันเท่านั้น แต่ยังรวมถึงในกาลต่างกันแบบผสมกันด้วย. การไม่เชื่อมโยงในเบื้องต้นนั้น ไม่ใช่เพราะความง่ายในการเชื่อมโยงเท่านั้น แต่เพื่อความเข้าใจง่ายด้วย จึงแสดงว่า 'อมิสสกะ... กล่าวไว้แล้ว'.

เยน การเณนาติ เยน เอกปททฺวยสงฺคหิตานํ ขนฺธานํ อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส ลาภสงฺขาเตน การเณน. ยถากฺกมํ ปุเรปญฺโห ปจฺฉาปญฺโหติ จ นามํ วุตฺตํ. จ-สทฺเทน ปุเรปจฺฉาปญฺโหติ จ นามํ วุตฺตนฺติ นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปน ‘‘เอกปททฺวยสงฺคหิตาน’’นฺติ อิทํ เอกชฺฌํ กตฺวา คเหตพฺพํ. ตเมวตฺถมฺปิ วิวรติ ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทินา. ตตฺถ ยสฺสาติ ยสฺส ปญฺหสฺส. ‘‘ปญฺโห’’ติ เจตฺถ ปุจฺฉนวเสน ปวตฺตํ วจนํ เวทิตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ปริปูเรตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพตฺถสงฺคณฺหนโต’’ติ. ตํ สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชนํ ตํวิสฺสชฺชนํ, ตํ วา ยถาวุตฺตํ วิสฺสชฺชนํ เอตสฺสาติ ตํวิสฺสชฺชโน, ตสฺส ตํวิสฺสชฺชนสฺส. ปุริมโกฏฺฐาเสนาติ ปุริเมน อุทฺเทสปเทน. เตน หิ วิสฺสชฺชนปทสฺส สมานตฺถตา อิธ สทิสตฺถตา. เอเกน ปเทนาติ เอเกน ปธานาปฺปธาเนน ยมกปเทน, น ปฐมปเทเนวาติ อตฺโถ. อุปฺปาทนิโรธลาภสามญฺญมตฺเตนาติ อุปฺปาทสฺส วา นิโรธสฺส วา ลพฺภมานตาย สมานตามตฺเตน. สนฺนิฏฺฐานปท…เป… ยุตฺตนฺติ อิทํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ปุเรปญฺหสฺส ทสฺสิตตฺตา วุตฺตํ. ยทิปิ ตตฺถ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วิสฺสชฺชิตตฺตา เวทนากฺขนฺธสฺส อุปฺปาโท ลพฺภตีติ วุตฺตํ, โย ปน สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต รูปกฺขนฺธสฺส อนุปฺปาโท ปาฬิยํ อนุญฺญาตรูเปน ฐิโต, ตสฺส วเสน ปุเรปญฺโห ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ ปุริมโกฏฺฐาเสน สทิสตฺถตา โหติ.

คำว่า “เยน การเณน” (ด้วยเหตุใด) คือด้วยเหตุที่ชื่อว่าการได้ซึ่งความเกิดขึ้นและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลายอันสงเคราะห์ด้วยบทสองบทที่รวมเป็นบทเดียว. ชื่อว่าปุเรปัญหะและปัจฉาปัญหะได้ถูกกล่าวไว้ตามลำดับ. พึงกำหนดแล้วประกอบว่า ด้วยศัพท์ว่า “จะ” ชื่อว่าปุเรปัญหะและปัจฉาปัญหะได้ถูกกล่าวไว้. ในคำเหล่านั้นแล พึงถือเอาคำว่า “เอกปททฺวยสงฺคหิตานํ” นี้รวมกันเป็นอันเดียว. อธิบายเนื้อความนั้นนั่นแหละด้วยบทมีอาทิว่า “ยสฺส หิ”. ในคำเหล่านั้น คำว่า “ยสฺส” คือแห่งปัญหาใด. ในคำว่า “ปญฺโห” นี้ พึงทราบว่า เป็นคำที่ดำเนินไปโดยการถาม. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า “เพราะรวบรวมเนื้อความที่พึงวิสัชนาให้บริบูรณ์”. การวิสัชนาด้วยการแสดงลักษณะนั้น ชื่อว่า ตํวิสฺสชฺชนํ (การวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น), หรือว่า การวิสัชนาที่กล่าวแล้วอย่างนั้นมีแก่ปัญหานั้น เหตุนั้น ปัญหานั้นชื่อว่า ตํวิสฺสชฺชโน (ปัญหาที่มีการวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น), แห่งปัญหาที่มีการวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น. คำว่า “ปุริมโกฏฺฐาเสน” (ด้วยส่วนเบื้องต้น) คือด้วยบทแห่งอุทเทสเบื้องต้น. เพราะเหตุนั้นแล ความมีอรรถเสมอกันแห่งบทวิสัชนาในที่นี้ คือความมีอรรถคล้ายกัน. คำว่า “เอเกน ปเทน” (ด้วยบทเดียว) คือด้วยบทคู่ที่มีบทประธานและบทไม่ประธานบทเดียว, ไม่ใช่ด้วยบทแรกเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “อุปฺปาทนิโรธลาภสามญฺญมตเตน” (ด้วยความเป็นสามัญแห่งการได้ซึ่งความเกิดขึ้นและความดับเท่านั้น) คือด้วยความเป็นสามัญแห่งการได้ซึ่งความเกิดขึ้นหรือความดับเท่านั้น. คำว่า “สันนิษฐานบท...เป็นต้น...สมควร” นี้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถา เพราะแสดงปุเรปัญหะด้วยบทมีอาทิว่า “รูปขันธ์ไม่เกิดขึ้นในที่ใด”. ถึงแม้ว่าในที่นั้น การเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ย่อมได้ ดังนี้ ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะวิสัชนาว่า “ย่อมเกิดขึ้น”, แต่การไม่เกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์อันสงเคราะห์ด้วยสันนิษฐานบทใด ตั้งอยู่ในพระบาลีโดยรูปที่ทรงอนุญาตแล้ว, ปุเรปัญหะย่อมสมควรโดยการไม่เกิดขึ้นนั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ด้วยประการฉะนี้ ความมีอรรถคล้ายกันด้วยส่วนเบื้องต้นย่อมมี.

‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอตฺถ รูปกฺขนฺธสฺส อนุปฺปนฺนปุพฺพตาปฏิกฺเขปมุเขน อิตรสฺส ปฏิกฺขิปียตีติ รูปกฺขนฺธสฺเสว ยถาวุตฺตปฏิกฺเขโป ปธานภาเวน วุตฺโต. เอเสว นโย อญฺเญสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสูติ อาห ‘‘สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺเสว ปฏิกฺขิปนํ ปฏิกฺเขโป’’ติ[Pg.176]. ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นิรุชฺฌตี’’ติ เอตฺถ ปน รูปกฺขนฺธสฺส อุปฺปาทลกฺขณํ กตฺวา เวทนากฺขนฺธสฺส นิโรโธ ปุจฺฉียตีติ โส เอว ‘‘โน’’ติ ปฏิเสธียติ. เอส นโย อญฺเญสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสูติ วุตฺตํ ‘‘สํสยตฺถนิวารณํ ปฏิเสโธ’’ติ. ‘‘น-การวิรหิต’’นฺติ เอเตน ปฏิเสธสฺส ปฏิเสธิตมาห. ยทิ เอวํ ปาฬิคติปฏิเสธวิสฺสชฺชนานํ โก วิเสโสติ อาห ‘‘ตตฺถ อุปฺปตฺตี’’ติอาทิ.

ในคำว่า 'รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' นี้ การปฏิเสธรูปขันธ์ที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นเป็นประธาน ย่อมปฏิเสธขันธ์อื่น การปฏิเสธรูปขันธ์ตามที่กล่าวแล้วนั้นนั่นแหละ ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นประธาน. นัยนี้มีในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'การปฏิเสธเนื้อความที่เป็นข้อวินิจฉัยนั่นแหละ ชื่อว่าปฏิเขปะ'. แต่ในคำว่า 'รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ย่อมดับแก่บุคคลนั้น' นี้ ท่านกำหนดเอาลักษณะการเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์แล้วถามถึงความดับแห่งเวทนาขันธ์ ความดับนั้นนั่นแหละย่อมถูกปฏิเสธด้วยคำว่า 'โน' (ไม่). นัยนี้มีในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'การห้ามเนื้อความที่เป็นความสงสัย ชื่อว่าปฏิเสธ'. ด้วยคำว่า 'ปราศจากนะการะ' นี้ ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ถูกปฏิเสธแห่งปฏิเสธ. หากเป็นเช่นนั้น อะไรคือความแตกต่างระหว่างการปฏิเสธและการวิสัชนาที่มาในพระบาลี? ท่านจึงกล่าวว่า 'ความเกิดขึ้นในที่นั้น' เป็นต้น.

ตเทกเทสปกฺเขปวเสนาติ เตสํ จตุนฺนํ ปญฺหานํ ปญฺจนฺนญฺจ วิสฺสชฺชนานํ เอกเทสสฺส ปกฺขิปนวเสน. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปฐเม ฐาเน ปริปุณฺณปญฺหสฺส ปุริมโกฏฺฐาเส สรูปทสฺสเนนา’’ติอาทิ. โย ปเนตฺถ ปญฺเหสุ วิสฺสชฺชเนสุ จ สตฺตวีสติยา ฐาเนสุ ปกฺเขปํ ลภติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริปุณฺณปญฺโห เอวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปาฬิววตฺถานทสฺสนาทิโตติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปุจฺฉาวิภงฺโค วิสฺสชฺชนาฐานานิ เอกสฺมึ ปญฺเห โยชนานโยติ อิเมสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

คำว่า 'ตเทกเทสปกฺเขปวเสน' คือโดยการแทรกส่วนหนึ่งแห่งปัญหา ๔ และวิสัชนา ๕ เหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ด้วยการแสดงรูปในส่วนเบื้องต้นแห่งปัญหาที่บริบูรณ์ในฐานะที่ ๑' เป็นต้น. ปัญหาใดในบรรดาปัญหาและวิสัชนาเหล่านี้ ย่อมได้การแทรกในฐานะ ๒๗ เพื่อแสดงปัญหานั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัญหาที่บริบูรณ์นั่นแหละ' เป็นต้น. ในคำว่า 'ปาฬิววตฺถานทสฺสนาทิโต' นี้ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมเหล่านี้ คือ ปุจฉาวิภังค์ ฐานะแห่งการวิสัชนา และนัยแห่งการประกอบในปัญหาเดียว ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ'.

สุทฺธาวาสานนฺติอาทิ ปาฬิยา ปทํ อุทฺธริตฺวา อตฺถทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. ‘‘ยสฺส ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ อิมสฺส วิสฺสชฺชนํ โหติ ‘‘สุทฺธาวาสานํ เตสํ ตตฺถา’’ติ. ตตฺถ เอกภูมิยํ ทุติยา อุปปตฺติ นตฺถีติ เอกิสฺสา ภูมิยา เอกสฺส อริยปุคฺคลสฺส ทุติยวารํ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ นตฺถีติ อตฺโถ. ตติยวาราทีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สฺวายมตฺโถ ยถา ญาปิโต โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสนฺธิโต ปภุติ หิ…เป… ปวตฺตา’’ติ วุตฺตํ. เตน อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนวเสนายํ เทสนา ปวตฺตาติ ทสฺเสติ. อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนํ กมฺมชสนฺตานํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส วเสน อุปฺปาทนิโรเธสุ วุจฺจมาเนสุ อกมฺมเชสุ กุสลาทีสุ กถนฺติ โจทนายํ เตปิ อิธ ตํนิสฺสิตา เอว กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺมิญฺหิ…เป… ทสฺสิตา’’ติ. เตเนวาติ กมฺมชสนฺตาเนเนว. ตสฺมาติ เอกกมฺมนิพฺพตฺตสฺส วิปากสนฺตานสฺส เอกตฺเตน คหิตตฺตา. ตสฺสาติ กมฺมชสนฺตานสฺส. ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ ยถา ปจฺเจกํ ‘‘เอกิสฺสา ภูมิยา ทุติยา อุปปตฺติ นตฺถี’’ติ ยถาวุตฺตปาฬิยา วิญฺญายติ, เอวํ ‘‘สุทฺธาวาสาน’’นฺติ อวิเสสวจนโต สกเลปิ สุทฺธาวาเส สา นตฺถีติ ตาย กสฺมา น วิญฺญายตีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา สยเมว ปริหริตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุทฺธาวาเสสุ เหฏฺฐาภูมิกสฺส อสติ อินฺทฺริยปริปาเก อุปริภูมิสมุปฺปตฺติ น สกฺกา [Pg.177] ปฏิเสเธตุํ อุทฺธํโสตวจนโต. อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตญฺจาติ หิ อุทฺธํโสโต. เตนาห ‘‘อุทฺธํโสตปาฬิสพฺภาวา’’ติ. สํสนฺเทตพฺพาติ ยถา น วิรุชฺฌนฺติ, เอวํ เนตพฺพา. ตถา เจว สํวณฺณิตํ.

ท่านยกบทในพระบาลีว่า 'สุทฺธาวาสานํ' เป็นต้น ขึ้นตั้งไว้เพื่อแสดงอรรถ. วิสัชนาของคำว่า 'รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นในที่ใดแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นแก่บุคคลนั้น' คือ 'แก่สัตว์เหล่านั้นในสุทธาวาสเหล่านั้น ในที่นั้น'. ในวิสัชนาข้อนั้น คำว่า 'การอุบัติครั้งที่ ๒ ในภูมิเดียวไม่มี' หมายความว่า การถือปฏิสนธิครั้งที่ ๒ ของอริยบุคคลคนหนึ่งในภูมิเดียวไม่มี. ในวาระที่ ๓ เป็นต้นไป ก็ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงเลย. เพื่อแสดงว่าอรรถนั้นเป็นอันให้รู้ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นไป... เป็นไปแล้ว' เป็นต้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่าพระเทศนานี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งปัจจุบันกาล. เมื่อถือเอาสันดานที่เกิดจากกรรมซึ่งกำหนดด้วยการถือเอาและการวางโดยความเป็นอันเดียวกันแล้ว เมื่อกล่าวถึงความเกิดและความดับโดยอำนาจแห่งสันดานนั้น หากมีคำโต้แย้งว่า แล้วในกุศลเป็นต้นที่ไม่เกิดจากกรรมจะว่าอย่างไร? ท่านจึงแสดงว่า แม้ธรรมเหล่านั้นในที่นี้ก็ทรงกระทำให้เป็นธรรมที่อาศัยสันดานนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'เพราะในสันดานนั้น... แสดงแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'เตเนว' หมายถึง ด้วยสันดานที่เกิดจากกรรมนั่นเอง. คำว่า 'ตสฺมา' หมายถึง เพราะความที่วิปากสันดานอันเกิดจากกรรมเดียวถูกถือเอาโดยความเป็นอันเดียวกัน. คำว่า 'ตสฺสะ' หมายถึง แห่งสันดานที่เกิดจากกรรม. ในสุทธาวาส ๕ ภูมิ ย่อมทราบได้ตามพระบาลีที่กล่าวไว้ว่า 'การอุบัติครั้งที่ ๒ ในภูมิเดียวไม่มี' โดยแยกเป็นรายภูมิอย่างไร, เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ทราบจากคำว่า 'สุทธาวาสานัง' ซึ่งเป็นคำกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า การอุบัตินั้นไม่มีในสุทธาวาสทั้งหมดเล่า? ท่านยกคำโต้แย้งนี้ขึ้นแล้วเพื่อจะแก้ด้วยตนเอง จึงกล่าวคำว่า 'กัสมา ปะนะ' เป็นต้น. ในสุทธาวาสเหล่านั้น เมื่ออินทรีย์ยังไม่แก่กล้า การเกิดในภูมิเบื้องบนของสัตว์ผู้เกิดในภูมิเบื้องล่าง ย่อมไม่สามารถปฏิเสธได้ เพราะมีคำว่า อุทธังโสตะ. จริงอยู่ สัตว์นั้นชื่อว่า อุทธังโสตะ เพราะมีกระแสคือตัณหาและกระแสคือวัฏฏะไปในเบื้องบน. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความมีอยู่แห่งพระบาลีว่า อุทธังโสตะ'. คำว่า 'สํสนฺเทตพฺพา' หมายความว่า พึงนำไปเทียบเคียงโดยประการที่ไม่ให้ขัดแย้งกัน. และท่านก็ได้อธิบายไว้เช่นนั้นนั่นเอง.

เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนนาติ องฺกิโตกาสภาวิรูปุปฺปาทสนฺนิสฺสเยน นิจฺฉเยน. วิเสสิตา ตถาภาวิรูปภาวิโน. อสญฺญสตฺตาปีติ น เกวลํ ปญฺจโวการา เอว, อถ โข อสญฺญสตฺตาปิ. เต เอว อสญฺญสตฺเต เอว คเหตฺวา ปุริมโกฏฺฐาเสติ อธิปฺปาโย. เตน เย สนฺนิฏฺฐาเนน วชฺชิตาติ เตน ยถาวุตฺตสนฺนิฏฺฐาเนน เย วิรหิตา, เต ตถา น วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. อิทานิ ‘‘เต ตโต’’ติอาทินา ทสฺเสติ. ตโตติ อสญฺญาภวโต. ปจฺฉิมภวิกานนฺติ เอตฺถ ปจฺฉิมภวํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘กึ ปญฺจโวการาที’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปจฺฉิมภวิกานมฺปิ อรูปานํ อรูปภเว ยถา รูปกฺขนฺโธ นุปฺปาทิ, เอวํ ตตฺถ ปจฺฉิมภวิกานํ เวทนากฺขนฺโธปีติ อาห ‘‘เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตตฺตา’’ติ. เตนาห ‘‘เตสํ…เป… อาหา’’ติ. ตตฺถ เตสนฺติ ปจฺฉิมภวิกานํ. ตตฺถาติ อรูปภเว. อิตรานุปฺปตฺติภาวญฺจาติ อิตรสฺส เวทนากฺขนฺธสฺส อนุปฺปชฺชนสพฺภาวมฺปิ. สปฺปฏิสนฺธิกานมฺปิ สุทฺธาวาสานํ ขนฺธเภทสฺส ปรินิพฺพานปริยาโย โอฬาริกโทสปฺปหานโต กิเลสูปสมสามญฺเญน วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

คำว่า 'เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน' คือด้วยการวินิจฉัยอันอาศัยความเกิดขึ้นแห่งรูปที่จะพึงมีในโอกาสที่กำหนดไว้. สัตว์ผู้มีรูปที่มีสภาพเป็นไปอย่างนั้น ถูกจำแนกไว้แล้ว. คำว่า 'อสญฺญสตฺตาปิ' หมายความว่า ไม่ใช่เพียงปัญจโวการสัตว์เท่านั้น แต่หมายถึงอสัญญสัตว์ด้วย. อธิบายว่า ทรงถือเอาอสัญญสัตว์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นส่วนแรก. คำว่า 'เตน เย สนฺนิฏฺฐาเนน วชฺชิตา' หมายความว่า สัตว์เหล่าใดที่ปราศจากข้อวินิจฉัยตามที่กล่าวแล้วนั้น สัตว์เหล่านั้นไม่พึงกล่าวอย่างนั้น. บัดนี้ ท่านแสดงด้วยคำว่า 'เต ตโต' เป็นต้น. คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากอสัญญภพ. ในคำว่า 'ปัจฉิมภวิกานัง' นี้ เพื่อแสดงรูปลักษณะของภพสุดท้าย จึงกล่าวว่า 'กิง ปัญจโวการาที' เป็นต้น. ในอรูปภพ รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เหล่าอรูปสัตว์แม้ที่มิใช่ปัจฉิมภวิกะอย่างไร แม้เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เหล่าปัจฉิมภวิกสัตว์ในอรูปภพนั้นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะถูกสงเคราะห์เข้าด้วยข้อวินิจฉัยนี้'. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เตสัง... อาห'. ในคำนั้น คำว่า 'เตสํ' หมายถึง เหล่าปัจฉิมภวิกสัตว์. คำว่า 'ตตฺถ' หมายถึง ในอรูปภพ. คำว่า 'อิตรานุปฺปตฺติภาวญฺจ' หมายถึง แม้ความมีอยู่แห่งการไม่เกิดขึ้นของเวทนาขันธ์อื่น. พึงทราบว่า แม้การแตกแห่งขันธ์ของเหล่าสัตว์ในสุทธาวาสที่ยังมีปฏิสนธิ ท่านก็กล่าวโดยปริยายว่าเป็นปรินิพพาน โดยความเป็นสามัญคือความสงบระงับแห่งกิเลส เพราะละโทษที่หยาบได้.

สพฺเพสญฺหิ เตสนฺติ ตํตํภูมิยํ ฐิตานํ สพฺเพสํ สุทฺธาวาสานํ. ยถา ปนาติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. อนนฺตา โลกธาตุโยติ อิทํ โอกาสสฺส ปริจฺเฉทาภาวํเยว ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ปุคฺคลวเสน สมานาธารตาย สมานกาลตฺเตน อสมฺภวนฺโต โอกาสวเสน ปน สมฺภวนฺโต สํกิณฺณา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘สํกิณฺณตา โหตี’’ติ.

คำว่า 'สพฺเพสญฺหิ เตสํ' หมายถึง เหล่าสุทธาวาสสัตว์ทั้งหมดที่ตั้งอยู่ในภูมินั้นๆ. ท่านทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้นั่นเองให้ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'ยถา ปน' เป็นต้น. คำว่า 'อนนฺตา โลกธาตุโย' นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความไม่มีกำหนดขอบเขตแห่งโอกาสเท่านั้น. เมื่อไม่สามารถมีอยู่ได้โดยอำนาจแห่งบุคคล เพราะความที่มีที่ตั้งเดียวกันและมีเวลาเดียวกัน แต่มีอยู่ได้โดยอำนาจแห่งโอกาส จึงเป็นเหมือนปะปนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'มีความปะปนกัน'.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว.

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

๓. การอธิบายปริญญาวาร.

๒๐๖-๒๐๘. ตสฺสาปีติ ปุคฺคโลกาสวารสฺสปิ. โอกาเส ปุคฺคลสฺเสวาติ ยถาคหิเต โอกาเส โย ปุคฺคโล, ตสฺเสว โอกาสวิสิฏฺฐปุคฺคลสฺเสวาติ [Pg.178] อตฺโถ. ยถา ปน ปุคฺคลวาเร ลพฺภมาเน ปุคฺคโลกาสวาโรปิ ลพฺภติ, เอวํ โอกาสวาโรปิ ลพฺเภยฺยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘โอกาสวาโรปิ จา’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา วุจฺจมาโนปิ โอกาโส ปุคฺคลสฺส วิเสสภาเวเนว วุจฺเจยฺย, น วิสุํ, ตสฺมา.

๒๐๖-๒๐๘. คำว่า ตสฺสาปิ หมายถึง แม้ในปุคคลโอกาสวาร. คำว่า โอกาเส ปุคฺคลสฺเสว หมายถึง บุคคลใดอยู่ในโอกาสตามที่ถือเอาแล้ว บุคคลนั้นนั่นแหละ คือบุคคลผู้มีโอกาสเป็นวิเศษลักษณะ. อนึ่ง เพื่อหมายถึงข้อโต้แย้งว่า เมื่อปุคคลวารพึงได้ แม้ปุคคลโอกาสวารก็พึงได้ฉันใด แม้โอกาสวารก็พึงได้ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โอกาสวาโรปิ จ. คำว่า ตสฺมา หมายถึง เพราะเหตุที่แม้โอกาสที่ท่านกล่าวถึง ก็พึงกล่าวโดยความเป็นวิเศษลักษณะของบุคคลเท่านั้น ไม่ใช่กล่าวแยกต่างหาก เพราะฉะนั้น.

อญฺญถาติ ปวตฺติวาเร วิย อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนํ กมฺมชสนฺตานํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส อุปฺปาทนิโรธวเสน ปริญฺญาวจเน. ‘‘โย รูปกฺขนฺธํ ปริชานาตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตตฺถาภาวทสฺสนมุเขน อิตรสฺสปิ อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘รุปกฺขนฺธปริชานนสฺส อภาวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ จ กตํ, ตสฺมา ปวตฺเต จิตฺตกฺขณวเสเนเวตฺถ ตโย อทฺโธ ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘อคฺคมคฺคสมงฺคิญฺจ อรหนฺตญฺจา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ‘‘รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิตฺถา’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ ยถากฺกมํ สมฺพนฺโธ. ‘‘ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา’’ติ ปน ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. อคฺคมคฺค…เป… นตฺถีติ อิมินา อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสว ปริญฺญามตฺถกปฺปตฺติยา ปริญฺญากิจฺจํ สาติสยํ, ตทภาวา น อิตเรสนฺติ ทสฺเสติ. ยโต ตสฺเสว วชิรูปมตา วุตฺตา, เสสานญฺจ วิชฺชูปมตา. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน วจเนน. ตทวเสสสพฺพปุคฺคเลติ ตโต อคฺคมคฺคสมงฺคิโต อวเสสสพฺพปุคฺคเล. อิมํ ปน ยถาวุตฺตโทสํ ปริหรนฺตา ‘‘ปุถุชฺชนาทโย สนฺธายา’’ติ วทนฺติ.

คำว่า อญฺญถา หมายถึง ในการกล่าวถึงปริญญาด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความดับไปของกรรมชสันดานที่กำหนดด้วยการถือเอาและการวาง โดยรวบรวมเป็นอันเดียวกัน เหมือนในปวัตติวาร. เพื่อจะแสดงความไม่มีอยู่แม้อย่างอื่น โดยมุขคือการแสดงความไม่มีอยู่แห่งเนื้อความที่สงเคราะห์ด้วยบทสรุปว่า โย รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติ ท่านจึงกล่าวว่า รูปกฺขนฺธปริชานนสฺส อภาวา. และเพราะท่านทำบทว่า อามนฺตา ไว้ เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงได้กาล ๓ โดยอำนาจแห่งจิตขณะที่กำลังเป็นไปนั่นเอง. การเชื่อมโยงแห่งบท ๒ บท คือ อคฺคมคฺคสมงฺคิญฺจ อรหนฺตญฺจ กับบท ๒ บท คือ รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิตฺถา พึงมีตามลำดับ. ส่วนบทว่า ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา พึงประกอบเข้าในแต่ละบท. ด้วยคำว่า อคฺคมคฺค...เป... นตฺถิ นี้ ท่านแสดงว่า กิจแห่งปริญญามีความพิเศษยิ่ง เพราะอรหัตตมรรคญาณเท่านั้นถึงที่สุดแห่งปริญญา เพราะไม่มีสิ่งนั้นแก่บุคคลเหล่าอื่น. เพราะความที่ญาณนั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า วชิรูปมา ส่วนญาณที่เหลือเรียกว่า วิชฺชูปมา. คำว่า เตน หมายถึง ด้วยคำที่กล่าวมาแล้วนั้น. คำว่า ตทวเสสสพฺพปุคฺคเล หมายถึง บุคคลทั้งปวงที่เหลือจากผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคนั้น. แต่พวกอาจารย์ผู้แก้ตัวจากโทษที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมกล่าวว่า มุ่งหมายถึงปุถุชนเป็นต้น.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปริญญาวาร จบแล้ว.

ขนฺธยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาขันธยมก จบแล้ว.

๓. อายตนยมกํ

๓. อายตนยมก.

๑. ปณฺณตฺติวาโร

๑. ปัญญัตติวาร.

อุทฺเทสวารวณฺณนา

การพรรณนาอุทเทสวาร.

๑-๙. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อวยวปเทหิ วุตฺโต เอกเทโส สกโล วา สมุทายปทานํ อตฺโถ, สมุทายปเทหิ ปน วุตฺโต เอกนฺเตน อวยวปทานํ อตฺโถ’’ติอาทินา วุตฺเตน นเยน. เอเตน ยถาวุตฺตอตฺถวณฺณนานยทสฺสนตาย สพฺพปณฺณตฺติวาราทีสุ ยถารหํ อตฺโถ เนตพฺโพติ ทสฺเสติ.

๑-๙. คำว่า วุตฺตนเยน หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า เนื้อความของสมุดายบทบางส่วนหรือทั้งหมด อันท่านกล่าวแล้วด้วยอวัยวะบท ส่วนเนื้อความของอวัยวะบท อันท่านกล่าวแล้วด้วยสมุดายบทโดยส่วนเดียว เป็นต้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า พึงนำเนื้อความไปในปัญญัตติวารทั้งปวงเป็นต้นตามสมควร โดยการแสดงนัยแห่งการพรรณนาเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้ว.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอุทเทสวาร จบแล้ว.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

การพรรณนานิทเทสวาร.

๑๐-๑๗. วายนํ [Pg.179] สวิสยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตนํ, ตยิทํ ยถา คนฺธายตเน ลพฺภติ, เอวํ สีลาทีสุปีติ ปาฬิยํ ‘‘สีลคนฺโธ’’ติอาทิ วุตฺตํ ‘‘สีลาทิเยว คนฺโธ’’ติ กตฺวา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สีลคนฺโธ…เป… นามานี’’ติ. ยสฺมา ปน สวิสยพฺยาปนํ ตตฺถ ปสฏภาโว ปากฏภาโว วา โหติ, ตสฺมา ‘‘ปสารณฏฺเฐน ปากฏภาวฏฺเฐน วา’’ติ วุตฺตํ. อตฺตโน วตฺถุสฺส สูจนํ วา วายนํ. ‘‘เทวกายา สมาคตา (ที. นิ. ๒.๓๓๒; สํ. นิ. ๑.๓๗), ปณฺณตฺติธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๘) สมูหปญฺญตฺตีสุปิ กายธมฺมสทฺทา อาคตาติ ‘‘สสภาว’’นฺติ วิเสเสติ. กายวจเนน…เป… นตฺถีติ อิทํ ‘‘น ธมฺโม นายตน’’นฺติ เอตฺถ ธมฺมสทฺทสฺส วินิวตฺตวิเสสสพฺพสภาวธมฺมวาจกตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ธมฺมายตนสงฺขาตธมฺมวิเสสวาจกตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๐-๑๗. คำว่า วายนะ คือการแผ่ไปในอารมณ์ของตนแล้วเป็นไป สิ่งนี้ย่อมได้ในคันธายตนะฉันใด แม้ในศีลเป็นต้นก็ย่อมได้ฉันนั้น ในบาลีจึงกล่าวว่า สีลคนฺโธ เป็นต้น โดยกระทำว่า ศีลนั่นแหละเป็นกลิ่น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวในอรรถกถาว่า สีลคนฺโธ...เป... นามานิ. อนึ่ง เพราะการแผ่ไปในอารมณ์ของตนนั้น เป็นภาวะที่แผ่ไปหรือภาวะที่ปรากฏในที่นั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โดยอรรถว่าแผ่ไป หรือโดยอรรถว่าปรากฏ. หรือ วายนะ คือการบอกให้รู้ถึงวัตถุของตน. แม้ในสมูหบัญญัติทั้งหลายมีคำว่า เทวกายา สมาคตา และ ปญฺญตฺติธมฺมา เป็นต้น ก็มีศัพท์ว่า กาย และ ธรรม มาแล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงจำแนกด้วยบทว่า สสภาวํ. คำว่า กายวจเนน...เป... นตฺถิ นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นคำกล่าวถึงสภาวธรรมทั้งปวงที่เว้นจากลักษณะพิเศษ ในคำว่า ธมฺโม ในบทว่า น ธมฺโม นายตนํ นี้ ไม่ใช่กล่าวถึงธรรมพิเศษที่นับว่าเป็นธัมมายตนะ.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนานิทเทสวาร จบแล้ว.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

๒. การพรรณนาปวัตติวาร.

๑๘-๒๑. เอตสฺมินฺติ ปวตฺติวาเร. ปุจฺฉามตฺตลาเภนาติ โมฆปุจฺฉาภาวมาห. เอเกกนฺติ ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิกํ เอเกกํ. ปญฺจาติ ‘‘ยสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส คนฺธายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทีนิ ปญฺจ. ปุจฺฉามตฺตลาเภน สงฺคหํ อนุชานนฺโต ‘‘วิสฺสชฺชนวเสน หาเปตพฺพานี’’ติ อาห. ‘‘วกฺขติ หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ อฏฺฐกถาย สมตฺเถติ.

๑๘-๒๑. คำว่า เอตสฺมึ หมายถึง ในปวัตติวารนี้. ด้วยบทว่า ปุจฺฉามตฺตลาเภน ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งคำถามที่ไร้ประโยชน์. คำว่า เอเกกํ หมายถึง แต่ละบทมีคำว่า ยสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ ตสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ เป็นต้น. คำว่า ปญฺจ หมายถึง ๕ บทมีคำว่า ยสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ ตสฺส คนฺธายตนํ อุปฺปชฺชติ เป็นต้น. เมื่ออนุญาตการสงเคราะห์ด้วยการได้เพียงคำถาม ท่านจึงกล่าวว่า พึงละเสียด้วยอำนาจแห่งการวิสัชนา. ท่านย่อมสนับสนุนเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้วในอรรถกถาด้วยคำว่า วกฺขติ หิ เป็นต้น.

สทิสวิสฺสชฺชนนฺติ สามญฺญวจนํ วิเสสนิวิฏฺฐเมว โหตีติ ตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุคฺคลวารเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตสฺสา ปน สทิสวิสฺสชฺชนตาย อพฺยาปิตตฺตา ยตฺถ สทิสํ, ตตฺถาปิ วิสฺสชฺชิตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอกาสวาเร ปน…เป… วิสฺสชฺชิต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ ทุติยํ. ปุคฺคลวาเรปีติ ยตฺถ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ, ตตฺถ ปุคฺคลวาเรปิ วิสฺสชฺชิตํ, ปเคว โอกาสวาเรติ อธิปฺปาโย. วิรตฺตกามกมฺมนิพฺพตฺตสฺสาติ ภาวนาพเลน วิรตฺโต กาโม เอเตนาติ วิรตฺตกามํ, รูปาวจรกมฺมํ, ตโต นิพฺพตฺตสฺส. ปฏิสนฺธิ เอว พีชํ [Pg.180] ปฏิสนฺธิพีชํ, ตสฺส. ‘‘เอวํสภาวตฺตา’’ติ เอเตน เอกนฺตโต กามตณฺหานิทานกมฺมเหตุกานิ ฆานาทีนีติ ทสฺเสติ. คนฺธาทโย จ น สนฺตีติ สพฺเพน สพฺพํ เตสมฺปิ อภาวํ สนฺธาย วทติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

คำว่า สทิสวิสฺสชฺชนํ หมายถึง คำสามัญย่อมเป็นคำที่ตั้งอยู่ในลักษณะพิเศษเท่านั้น เมื่อจะแสดงลักษณะพิเศษนั้น ท่านจึงกล่าวว่า กล่าวหมายถึงปุคคลวารเท่านั้น แต่เพราะความเป็นวิสัชนาที่คล้ายกันนั้นไม่แผ่ไปทั่ว เมื่อจะแสดงว่า ในที่ใดที่คล้ายกัน แม้ในที่นั้นท่านก็วิสัชนาไว้แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า ส่วนในโอกาสวาร...เป... วิสัชนาแล้ว. ในคำนั้น บทว่า ตํ เป็นทุติยาวิภัตติ. คำว่า ปุคฺคลวาเรปิ มีอธิบายว่า ในที่ที่มีการวิสัชนาคล้ายกัน แม้ในปุคคลวารก็วิสัชนาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงในโอกาสวาร. คำว่า วิรตฺตกามกมฺมนิพฺพตฺตสฺส หมายถึง กรรมที่เป็นรูปาวจร ซึ่งบุคคลคลายความกำหนัดในกามด้วยกำลังแห่งภาวนา ชื่อว่า วิรตฺตกามะ และหมายถึงผู้ที่เกิดจากกรรมนั้น. ปฏิสนธินั่นแหละเป็นพืช ชื่อว่า ปฏิสนธิพืช ของบุคคลนั้น. ด้วยบทว่า เอวํสภาวตฺตา นี้ ท่านแสดงว่า ฆานะเป็นต้น มีกรรมที่มีกามตัณหาเป็นเหตุเป็นปัจจัยโดยส่วนเดียว. และคำว่า คนฺธาทโย จ น สนฺติ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง. สิ่งที่ควรกล่าวในที่นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

‘‘สจฺจ’’นฺติ ยถาวุตฺตวเสน คเหตพฺพํ โจทเกน วุตฺตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปุน เยนาธิปฺปาเยน ตานิ ยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ตตฺถ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน ‘‘สจกฺขุกานํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา นเยน ชิวฺหากายายตนยมกานิ ยถา สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตถา อิธ ฆานายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน ตานิ ชิวฺหากายายตนยมกานิ ‘‘ยสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา นเยน สทิสวิสฺสชฺชนานีติ. เอวเมตฺถ อุภเยสํ วิสุํ อญฺญมญฺญํ สทิสวิสฺสชฺชนตาย อิทํ วุตฺตํ, น เอกชฺฌํ อญฺญมญฺญํ สทิสวิสฺสชฺชนตาย. เตนาห ‘‘ตสฺมา ตตฺถ ตตฺเถว สทิสวิสฺสชฺชนตา ปาฬิอนารุฬฺหตาย การณ’’นฺติ. เอวญฺจ สติ จกฺขายตนมูลคฺคหณํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘นิทสฺสนภาเวนา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิทสฺสนภาเวนาติ นิทสฺสนภูตานํ อญฺญมญฺญสทิสวิสฺสชฺชนตาสงฺขาเตน นิทสฺสนภาเวเนว, น ปน เตสํ นิทสฺสิตพฺเพหิ สพฺพถา สทิสวิสฺสชฺชนตายาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เยภุยฺยตายา’’ติ วุตฺตํ เยภุยฺยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

พึงถือเอาคำว่า "สัจจะ" โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือรับเอาเนื้อความที่ผู้ซักถามกล่าวแล้ว อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่ายมกเหล่านั้นมีการวิสัชนาที่คล้ายกันด้วยอัธยาศัยใด จึงกล่าวคำว่า "ยถา ปนา" เป็นต้น ในคำนั้น มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ ในยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั้น ยมกฆานายตนะมีการวิสัชนาที่คล้ายกันกับยมกชิวหายตนะและกายายตนะ โดยนัยมีอาทิว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีจักขุ ไม่มีฆานะ กำลังเกิด" ฉันใด ในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูลนี้ ยมกฆานายตนะก็มีการวิสัชนาที่คล้ายกันกับยมกชิวหายตนะและกายายตนะเหล่านั้น โดยนัยมีอาทิว่า "ฆานายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด ชิวหายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม? ใช่" ฉันนั้นเหมือนกัน คำนี้กล่าวไว้ในที่นี้โดยความที่การวิสัชนาของทั้งสองหมวดนั้นคล้ายคลึงกันแยกกันไป ไม่ใช่โดยความที่การวิสัชนาคล้ายคลึงกันโดยรวมกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะฉะนั้น ความที่การวิสัชนาที่คล้ายกันในที่นั้นๆ เท่านั้น ไม่ได้ขึ้นสู่บาลี จึงเป็นเหตุ" เมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาจักขายตนะเป็นมูลมีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวคำว่า "โดยความเป็นเครื่องแสดง" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "โดยความเป็นเครื่องแสดง" คือ โดยความเป็นเครื่องแสดงอันนับว่าเป็นการวิสัชนาที่คล้ายกันของสิ่งที่เป็นเครื่องแสดงซึ่งกันและกันเท่านั้น ไม่ใช่โดยความที่การวิสัชนาคล้ายคลึงกันโดยประการทั้งปวงกับสิ่งที่ถูกแสดงเหล่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย คำว่า "โดยความเป็นส่วนมาก" ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นส่วนมาก จึงกล่าวคำว่า "ในยมกเหล่านั้น" เป็นต้น

เอวนฺติ อิมินา ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน ยถาวุตฺตวจนสฺเสว วิสฺสชฺชนภาวานุชานนํ กตฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ อากฑฺฒติ. สาติ ทุติยปุจฺฉา. ฆานายตนยมเกนาติ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกเนว. ตํเสสานีติ เตน ฆานายตนมูลกกายายตนยมเกน สทฺธึ เสสานิ. สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา อนารุฬฺหานีติ เอตฺถ ‘‘อนารุฬฺหานี’’ติ เอตฺตกเมว ตถา-สทฺเทน อนุกฑฺฒียติ, น ‘‘สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาติ…เป… สมญฺเญนา’’ติ วตฺวา อิทานิ ‘‘การณสามญฺเญนา’’ติ วุตฺตสฺส สทิสวิสฺสชฺชนตฺตสฺส ตตฺถ อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฆานชิวฺหากายายตนานํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.181] อคพฺภเสยฺยเกสุ ปวตฺตมานานนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สหจาริตายา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ตถา ‘‘คพฺภเสยฺยเกสุ จ ปวตฺตมานาน’’นฺติ. อิตรานิ ฆานายตนมูลกานิ ชิวฺหากายายตนยมกานิ ทฺเว น วิสฺสชฺชียนฺติ, ฆานายตนมูลเกสุ จ ยมเกสุ วิสฺสชฺชิเตสุ อิตรทฺวยมูลกานิ ชิวฺหากายายตนมูลกานิ น วิสฺสชฺชียนฺติ อวิเสสตฺตา อปฺปวิเสสตฺตา จาติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ กายายตนยมเก ทุติยปุจฺฉาวเสน อปฺปวิเสโส, อิตรวเสน อวิเสโส เวทิตพฺโพ. รูปายตนมนายตเนหิ สทฺธินฺติ อิทํ รูปายตนมูลกมนายตนวเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘รูปายตน…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. เตเนวาห ‘‘รูปายตนมูลเกสุ หี’’ติอาทิ. ยมกานนฺติ รูปายตนมูลกคนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนยมกานํ. ทุติยปุจฺฉานนฺติ ยถาวุตฺตยมกานํเยว ทุติยปุจฺฉานํ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘สรูปกานํ อจิตฺตกาน’’นฺติอาทินา วุตฺเตน นเยน. อาทิปุจฺฉานนฺติ เตสํเยว ยมกานํ ปฐมปุจฺฉานํ.

คำว่า เอวํ นี้ ย่อมดึงเอาเนื้อความนี้มาว่า "พึงกระทำการอนุญาตความเป็นวิสัชนาแห่งคำที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ด้วยการวิสัชนาตอบว่า ใช่" คำว่า สา คือ ปุจฉาที่สอง คำว่า ด้วยยมกฆานายตนะ คือ ด้วยยมกฆานายตนะในยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั่นเอง คำว่า ยมกที่เหลือเหล่านั้น คือ ยมกที่เหลือพร้อมด้วยยมกกายายตนะที่มีฆานายตนะเป็นมูลนั้น ในคำว่า "เพราะมีการวิสัชนาที่คล้ายกัน จึงไม่ได้ขึ้นสู่บาลี" นี้ คำว่า "ไม่ได้ขึ้นสู่บาลี" เท่านั้นที่ถูกดึงมาด้วยคำว่า ตถา ไม่ใช่คำว่า "เพราะมีการวิสัชนาที่คล้ายกัน" เพื่อแสดงว่าความที่การวิสัชนาที่คล้ายกันที่กล่าวไว้ในคำว่า "โดยความเป็นเหตุสามัญ" นั้นไม่มีในที่นั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ส่วนฆานายตนะ ชิวหายตนะ และกายายตนะ" เป็นต้น หลังจากกล่าวคำว่า "ตถา...เป...โดยความเป็นสามัญ" แล้ว ในคำว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นอกัพภเสยยกะกำลังเป็นไป" นี้ พึงนำบทว่า "ด้วยความเป็นสหจร" มาเชื่อมโยงด้วย เช่นเดียวกับในคำว่า "และของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นกัพภเสยยกะกำลังเป็นไป" ยมกชิวหายตนะและกายายตนะสองอย่างที่เหลือซึ่งมีฆานายตนะเป็นมูล ไม่มีการวิสัชนา และเมื่อยมกในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูลมีการวิสัชนาแล้ว ยมกชิวหายตนะและกายายตนะที่มีมูลสองอย่างที่เหลือก็ไม่มีการวิสัชนา เพราะไม่มีความต่างกันและมีความต่างกันน้อย ดังนี้พึงประกอบความ ในยมกกายายตนะนั้น พึงทราบว่ามีความต่างกันน้อยโดยปุจฉาที่สอง และไม่มีความต่างกันโดยนัยอื่น คำว่า "พร้อมด้วยรูปายตนะและมนายตนะ" นี้ กล่าวไว้โดยนัยแห่งมนายตนะที่มีรูปายตนะเป็นมูล ท่านจึงกล่าวคำว่า "รูปายตนะ...เป...เป็นอัธยาศัย" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ในยมกที่มีรูปายตนะเป็นมูล" เป็นต้น คำว่า ยมกทั้งหลาย คือ ยมกคันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะที่มีรูปายตนะเป็นมูล คำว่า ปุจฉาที่สองทั้งหลาย คือ ปุจฉาที่สองของยมกที่กล่าวแล้วนั่นเอง คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีรูป ไม่มีจิต" คำว่า ปุจฉาแรกทั้งหลาย คือ ปุจฉาแรกของยมกเหล่านั้นนั่นเอง

เหฏฺฐิเมหีติ อิทํ อวิเสสวจนมฺปิ เยสุ สทิสวิสฺสชฺชนตา สมฺภวติ, ตทเปกฺขนฺติ อาห ‘‘คนฺธรส…เป… อตฺโถ’’ติ. อุทฺทิฏฺฐธมฺเมสุ อุทฺเทสานุรูปํ ลพฺภมานวิเสสกถนํ วิสฺสชฺชนํ, โย ตตฺถ น สพฺเพน สพฺพํ อุทฺเทสานุรูปคุเณน อุปลพฺภติ, ตสฺส อกถนมฺปิ อตฺถโต วิสฺสชฺชนเมว นาม โหตีติ อาห ‘‘อวิสฺสชฺชเนเนว อลพฺภมานตาทสฺสเนน วิสฺสชฺชิตานิ นาม โหนฺตี’’ติ.

คำว่า ด้วยยมกข้างล่าง นี้ แม้เป็นคำที่ไม่มีความต่างกัน ก็มุ่งหมายถึงยมกที่ความวิสัชนาที่คล้ายกันเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวคำว่า "คันธะ รสะ...เป...เป็นอรรถ" การกล่าวถึงลักษณะพิเศษที่พึงได้ตามบทตั้งในธรรมที่ถูกตั้งขึ้นชื่อว่าวิสัชนา ธรรมใดในที่นั้นไม่ปรากฏด้วยคุณที่ตรงตามบทตั้งโดยประการทั้งปวง การไม่กล่าวถึงธรรมนั้นก็ชื่อว่าวิสัชนาโดยอรรถนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าวิสัชนาแล้วด้วยการไม่วิสัชนาอันเป็นการแสดงความไม่มีอยู่"

จกฺขุวิกลโสตวิกลา วิย จกฺขุโสตวิกโลปิ ลพฺภตีติ โส ปน อฏฺฐกถายํ ปิ-สทฺเทน สงฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชจฺจนฺธมฺปิ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ปริปุณฺณายตนเมว โอปปาติกํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เอตฺถ อฏฺฐานปฺปยุตฺโต เอว-สทฺโทติ ตสฺส ฐานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตเมวาติ อตฺโถ’’ติ วตฺวา เตน ปริปุณฺณายตนสฺส ตตฺถ อนิยตตฺตา อปริปุณฺณายตนสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตน ชจฺจนฺธพธิรมฺปิ สนฺธาย วุตฺตตา น นิวาริตา โหตี’’ติ อาห.

เหมือนคนตาพิการและหูพิการ คนตาหูพิการก็พึงได้ เพื่อแสดงว่าบุคคลนั้นถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า ปิ ในอรรถกถา ท่านจึงกล่าวคำว่า "แม้คนตาบอดแต่กำเนิด...เป...พึงทราบ" คำว่า "กล่าวถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น" ในที่นี้ คำว่า เอว เป็นคำที่วางไว้ผิดที่ เพื่อแสดงตำแหน่งที่ควรจะเป็นของคำนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีอรรถว่า เป็นอันกล่าวแล้วนั่นเอง" และเพื่อแสดงว่าการสงเคราะห์แม้ซึ่งอายตนะที่ไม่บริบูรณ์ก็สำเร็จแล้ว เพราะความที่อายตนะที่บริบูรณ์ไม่แน่นอนในที่นั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนั้น ความที่คำกล่าวนี้มุ่งหมายถึงคนตาบอดหูหนวกแต่กำเนิดก็ไม่ถูกห้าม"

๒๒-๒๕๔. ตสฺมึ ปุคฺคลสฺส อนามฏฺฐตฺตาติ กสฺมา วุตฺตํ, ยาวตา ‘‘รูปีพฺรหฺมโลกํ ปุจฺฉตี’’ติ อิมินาปิ โอกาโสเยว อามฏฺโฐติ. ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญาย การณวิภาวนาธิปฺปาเยเนว ‘‘กสฺมา ปฏิญฺญาต’’นฺติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตํ การณํ ทสฺเสตุกาโม ‘‘นนู’’ติอาทิมาห[Pg.182]. คพฺภเสยฺยกภาวํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตีติ ปจฺฉิมภวิกํ สนฺธายาห. ตทวตฺถสฺสาติ ปจฺฉิมภวาวตฺถสฺส. ภวิสฺสนฺตสฺสาติ ภาวิโน. ปฏิญฺญาตพฺพตฺตาติ ‘‘อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปฏิญฺญาตพฺพตฺตา.

๒๒-๒๕๔. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'เพราะบุคคลนั้นไม่ถูกระบุถึง' ก็เพราะแม้ด้วยคำว่า 'ถามถึงรูปีพรหมโลก' นี้ สถานที่เท่านั้นที่ถูกระบุถึง เมื่อตั้งคำถามว่า 'เหตุใดจึงปฏิญาณ' ด้วยอัธยาศัยที่จะแสดงเหตุของการปฏิญาณว่า 'ใช่' แล้ว ผู้ประสงค์จะแสดงเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า 'นั่นไม่ใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'จะไปสู่ความเป็นผู้เกิดในครรภ์แล้วปรินิพพาน' นี้ กล่าวหมายถึงผู้มีภพสุดท้าย คำว่า ของบุคคลผู้มีสภาพเช่นนั้น คือ ของบุคคลผู้มีสภาพเป็นภพสุดท้าย คำว่า ของบุคคลผู้จักมี คือ ของบุคคลผู้จะเกิดมีขึ้น คำว่า เพราะเป็นอันปฏิญาณแล้ว คือ เพราะเป็นอันปฏิญาณแล้วว่า 'จักเกิด'

อถ กสฺมาติ เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ยทิ ‘‘ยสฺส รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉายํ วุตฺเตน วิธินา ปฏิญฺญาตพฺพํ, อถ กสฺมา อถ เกน การเณน ปฏิโลเม ‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญาตํ, นนุ อิทํ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธนฺติ? นนูติอาทินาปิ โจทโก ตเมว วิโรธํ วิภาเวติ. โน จ นุปฺปชฺชิสฺสติ อุปฺปชฺชิสฺสติ เอวาติ อตฺโถ. ‘‘ตสฺมึ ภเว’’ติอาทิ ตสฺส ปริหาโร. ตตฺถ ตสฺมึ ภเวติ ยสฺมึ ภเว ‘‘รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ ปวตฺตมานตฺตา, ตสฺมึ ภเว. อนาคตภาเวน อวจนโตติ ภาวีภาเวน อวตฺตพฺพโต อารทฺธุปฺปาทภาเวน ปวตฺตมานตฺตาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘ภวนฺตเร หี’’ติอาทิ. น ปน วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ปาฐนฺตเรน ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ.

ในคำว่า “อถ กสฺมา” นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ หากในปุจฉาว่า “รูปายตนะของบุคคลใดจักเกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็จักเกิดใช่ไหม?” พึงปฏิญาณด้วยวิธีที่กล่าวแล้ว เหตุใด ด้วยเหตุใด ในปุจฉาปฏิโลมว่า “หรือว่า รูปายตนะของบุคคลใดจักไม่เกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็จักไม่เกิดใช่ไหม?” จึงปฏิญาณว่า “อามนฺตา” (ใช่) นี่ไม่ขัดแย้งกันและกันหรือ? แม้ด้วยคำว่า “นั่นไม่ใช่หรือ” เป็นต้น ผู้ซักถามก็แสดงความขัดแย้งนั้นเอง อรรถว่า “จักไม่เกิดก็หามิได้ (คือ) จักเกิดแน่นอน” คำว่า “ในภพนั้น” เป็นต้น เป็นการแก้คำถามนั้น ในคำนั้น คำว่า “ในภพนั้น” คือ ในภพใดที่กล่าวว่า “รูปายตนะจักไม่เกิด” เพราะกำลังเป็นไป ในภพนั้น คำว่า “เพราะไม่กล่าวด้วยความเป็นอนาคต” คือ เพราะไม่พึงกล่าวด้วยความเป็นอนาคต เพราะกำลังเป็นไปด้วยความเป็นผู้เริ่มเกิด ดังนี้เป็นอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “ในภพอื่น” เป็นต้น พึงเชื่อมโยงว่า “แต่ไม่กล่าว” และด้วยคำว่า “เอวญฺจ กตฺวา” เป็นต้น ย่อมสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วด้วยปาฐะอื่น

ยสฺมึ อตฺตภาเว เยหิ อายตเนหิ ภวิตพฺพํ, ตํตํอายตนนิพฺพตฺตกกมฺเมน อวสฺสํภาวีอายตนสฺส สตฺตสฺส, สนฺตานสฺส วา, ‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา, ยสฺส วา ปน รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ จ เอวํ ปวตฺตํ ปุจฺฉาทฺวยวิสฺสชฺชนํ อายตนปฏิลาภสฺส ชาติภาวโต สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ ภวติ. ปจฺฉิมภวิกาทโยติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อรูเป อุปฺปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายนกา สงฺคยฺหนฺติ. อิทมฺปิ วิสฺสชฺชนํ. อภินนฺทิตพฺพตฺตาติ ‘‘อามนฺตา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพตฺตา.

ในอัตภาพใด พึงมีอายตนะเหล่าใด อายตนะที่พึงมีอย่างแน่นอนแก่สัตว์ หรือแก่สันดาน ด้วยกรรมที่ยังอายตนะนั้นๆ ให้เกิด การวิสัชนาคำถามสองอย่างที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "หรือว่า รูปายตนะจักเกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักเกิดแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่), หรือว่า รูปายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักไม่เกิดแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่)" ย่อมสมควรอย่างยิ่งเพราะความเป็นสภาวะแห่งการได้อายตนะ ในคำว่า "ปจฺฉิมภวิกาทโย" นี้ คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์สัตว์ผู้เกิดในอรูปภูมิแล้วปรินิพพาน นี้ก็เป็นการวิสัชนา คำว่า "เพราะพึงยินดี" คือเพราะพึงรับว่า "อามนฺตา" (ใช่)

ยํ ปน อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานนฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺส วิปาโก ฆานายตนุปฺปตฺติโต ปุเรตรเมว อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ, ตํ ฆานายตนานิพฺพตฺตกกมฺมนฺติ วุตฺตํ. กถํ ปนีทิสํ กมฺมํ อตฺถีติ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ยสฺส ยตฺถา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ คพฺภเสยฺยโก เอว อิธ อฆานโกติ อธิปฺเปโตติ กถมิทํ วิญฺญายตีติ โจทนาย ‘‘น หี’’ติอาทึ วตฺวา ตมตฺถํ สาเธตุํ ‘‘ธมฺมหทยวิภงฺเค’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวจนตฺตมฺปิ หิ ยถาธมฺมสาสเน อภิธมฺเม ปฏิกฺเขโปเยวาติ[Pg.183]. อิธาติ อิมสฺมึ อายตนยมเก. ยถาทสฺสิตาสูติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชติ, ยสฺส ยตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส ตตฺถ รูปายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ ทสฺสิตปฺปการาสุ ปุจฺฉาสุ. อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ อถ กสฺมา น วิญฺญายตีติ โยชนา. เอตาสุ ปุจฺฉาสุ กสฺมา ปฏิวจเนน วิสฺสชฺชนํ น กตนฺติ อธิปฺปาโย. สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตตฺถสฺสาติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ยสฺส ยตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ เอวมาทิเกน สนฺนิฏฺฐานปเทน คหิตสฺส อตฺถสฺส. เอกเทเส สํสยตฺถสฺส สมฺภเวนาติ เอกเทเส สํสยิตพฺพสฺส อตฺถสฺส สมฺภเวน สนฺนิฏฺฐานตฺถปฏิโยคภูตสํสยตฺถสฺส ปฏิวจนสฺส อกรณโต ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนสฺส อกตฺตพฺพโต อตฺถสฺส อภินฺทิตฺวา เอกชฺฌํ กตฺวา อวตฺตพฺพโต. เตนาห ‘‘ภินฺทิตพฺเพหิ น ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ โหตี’’ติ.

ส่วนคำว่า "แก่สัตว์ผู้ไม่มีฆานะผู้เกิดในกามภูมิ" นั้น เป็นการเชื่อมโยงกัน กรรมใดที่วิบากของมันจักขาดไปก่อนการเกิดขึ้นของฆานายตนะ กรรมนั้นเรียกว่า "กรรมที่ไม่ยังฆานายตนะให้เกิด" ถามว่า "กรรมเช่นนี้มีอยู่ได้อย่างไรจึงรู้ได้?" จึงกล่าวว่า "ยสฺส ยตฺถา" เป็นต้น แม้อย่างนี้ ก็พึงทราบได้อย่างไรว่า "ในที่นี้ประสงค์เอาสัตว์ผู้เกิดในครรภ์เท่านั้นว่าเป็นผู้ไม่มีฆานะ?" เพื่อแก้คำถามนี้ จึงกล่าวคำว่า "น หิ" เป็นต้น แล้วกล่าวคำว่า "ธมฺมหทยวิภงฺเค" เป็นต้น เพื่อยืนยันความหมายนั้น เพราะการไม่กล่าวถึงนั้นแล ย่อมเป็นการปฏิเสธในพระอภิธรรมตามพระธรรมวินัยนั่นเอง ในที่นี้คือในอายตนะยมกนี้ ในคำถามทั้งหลายที่แสดงไว้แล้วอย่างนี้ว่า "หรือว่า โสตายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักไม่เกิดแก่บุคคลนั้น, ฆานายตนะไม่ดับไปแก่บุคคลใดในที่ใด รูปายตนะก็จักไม่ดับไปแก่บุคคลนั้นในที่นั้น" คำว่า "อามนฺตา" (ใช่) ที่กล่าวไว้แล้วนั้น เหตุไฉนจึงไม่รู้ได้? เป็นการเชื่อมโยง ความหมายคือ "เหตุไฉนจึงไม่วิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในคำถามเหล่านี้?" ความหมายที่ถูกถือเอาด้วยบทสันนิษฐานมีอาทิว่า "หรือว่า โสตายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด, ฆานายตนะจักไม่ดับไปแก่บุคคลใดในที่ใด" เพราะความเป็นไปได้ของความหมายที่พึงสงสัยในบางส่วน เพราะการไม่ทำคำตอบของความหมายที่พึงสงสัยซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความหมายสันนิษฐาน เพราะการไม่พึงทำวิสัชนาคำตอบว่า "อามนฺตา" (ใช่) เพราะการไม่พึงกล่าวความหมายโดยไม่แยกและรวมเข้าด้วยกัน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ไม่พึงมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงแยก"

ยทิ สิยาติ ภินฺทิตฺวา วตฺตพฺเพปิ อตฺเถ ยทิ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ สิยา, ปริปุณฺณวิสฺสชฺชนเมว น สิยา อโนกาสภาวโต ภินฺทิตพฺพโต จาติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘ปญฺจโวกาเร ปรินิพฺพนฺตานํ, อรูเป ปจฺฉิมภวิกานํ, เย จ อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ เตสํ โสตายตนญฺจ นุปฺปชฺชิสฺสติ, จกฺขายตนญฺจ นุปฺปชฺชตี’’ติ จ, ตถา ‘‘รูปาวจเร ปรินิพฺพนฺตานํ, อรูปานํ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนญฺจ น นิรุชฺฌติ, รูปายตนญฺจ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ ตตฺถ วิภาควเสน ปวตฺโต ปาฐเสโส. อถ กสฺมาติ ยทิ อภินฺทิตพฺเพ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ, น ภินฺทิตพฺเพ, เอวํ สนฺเต ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ อิมินา ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน คพฺภเสยฺยกานํ โสมนสฺสปฏิสนฺธิ นตฺถีติ กสฺมา น วิญฺญายติ, ภินฺทิตพฺเพ น ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ โหตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ? ตํ น, อญฺญาย ปาฬิยา ตทตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กามธาตุยา’’ติอาทิมาห.

ความหมายคือ "ถ้าหากมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในความหมายที่พึงกล่าวโดยแยกกัน การวิสัชนาที่สมบูรณ์ก็จักไม่มี เพราะไม่มีโอกาสและเพราะพึงแยกกัน" ข้อความที่เหลือที่ดำเนินไปโดยการจำแนกในที่นั้นมีอยู่ดังนี้ว่า "โสตายตนะก็จักไม่เกิด จักขายตนะก็จักไม่เกิด แก่สัตว์ผู้ปรินิพพานในปัญจโวการภูมิ, แก่สัตว์ผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ, และแก่สัตว์เหล่านั้นผู้กำลังจุติจากอรูปภูมิแล้วจักปรินิพพาน" และดังนี้ว่า "ฆานายตนะก็ไม่ดับไป รูปายตนะก็จักไม่ดับไป ในที่นั้นของสัตว์ผู้ปรินิพพานในรูปาวจรภูมิ, ของสัตว์ในอรูปภูมิ" ถามว่า "ถ้ามีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงไม่แยกกัน แต่ไม่มีในสิ่งที่พึงแยกกัน, เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุไฉนจึงไม่รู้ได้ว่า การปฏิสนธิด้วยโสมนัสไม่มีแก่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ด้วยการวิสัชนาคำตอบนี้ว่า 'โสมนัสสินทรีย์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่)' และพึงรับว่า 'ไม่พึงมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงแยก'"? ข้อนั้นไม่จริง เพราะความหมายนั้นย่อมรู้ได้ด้วยบาลีอื่น จึงแสดงว่า "กามธาตุยา" เป็นต้น

‘‘ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌติ, ตํ จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ, นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ ตสฺเสว จิตฺตสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน ตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยถา วุตฺโต, เอวํ ตสฺเสว กมฺมชสนฺตานสฺส นิโรโธ ตสฺส อุปฺปาเท อนาคตภาเวน วตฺตพฺโพ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘เอกจิตฺตสฺส นาม อุปฺปาทกฺขเณ นิโรโธ อนาคตภาเวน วุจฺจติ, กิมงฺคํ ปน เอกสนฺตานสฺสา’’ติ[Pg.184]. สพฺพตฺถ สพฺพสฺมึ อนาคตวาเร. อุปปชฺชนฺตานํ เอว วเสน โส นิโรโธ ตถา อนาคตภาเวน วุตฺโต, กสฺมา ปเนตฺถ นิโรโธ อุปปนฺนานํ วเสน น วุตฺโตติ อาห ‘‘อุปฺปนฺนานํ ปนา’’ติอาทิ. ตสฺเสว ยถาปวตฺตสฺส กมฺมชสนฺตานสฺส เอว. ตสฺมาติ ยสฺมา อุปฺปาทกฺขณโต อุทฺธํ นิโรโธ อารทฺโธ นาม โหติ, ตสฺมา. เภเท สติปิ กาลเภทามสนสฺส การเณ สติปิ. อนาคตกาลามสนวเสเนว นิโรธสฺเสว วเสน วิสฺสชฺชนทฺวยํ อุปปนฺนเมว ยุตฺตเมว โหตีติ. อญฺเญสํ วเสน นิโรธสฺเสว วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ‘‘อรหต’’นฺติ วุตฺตํ.

การดับของจิตนั้นเองที่กล่าวไว้ในขณะที่จิตนั้นเกิดขึ้นโดยความเป็นอนาคตว่า 'จิตใดเกิดขึ้น ไม่ดับไป จิตนั้นจักดับไป จักไม่เกิดขึ้นหรือ? ใช่' ฉันใด การดับของสันดานที่เกิดจากกรรมนั้นเองก็พึงกล่าวในขณะที่สันดานนั้นเกิดขึ้นโดยความเป็นอนาคต ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่า 'การดับของจิตดวงหนึ่งย่อมกล่าวโดยความเป็นอนาคตในขณะที่จิตนั้นเกิดขึ้น จะกล่าวอะไรกับการดับของสันดานหนึ่งเล่า?' ในอนาคตวารทั้งปวงในทุกที่ การดับนั้นกล่าวโดยความเป็นอนาคตอย่างนั้นโดยอาศัยสัตว์ผู้กำลังเกิดเท่านั้น เหตุไฉนในที่นี้จึงไม่กล่าวการดับโดยอาศัยสัตว์ผู้เกิดแล้ว? จึงกล่าวว่า 'อุปปันนานัง ปะนา' เป็นต้น ของสันดานที่เกิดจากกรรมที่ดำเนินไปอย่างนั้นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะการดับชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วตั้งแต่ขณะที่เกิดขึ้นเป็นต้นไป เพราะเหตุนั้น แม้มีความต่างกัน แม้มีเหตุแห่งการพิจารณาความต่างแห่งกาล การวิสัชนาทั้งสองย่อมสมควรและเหมาะสมแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาอนาคตกาลนั่นเอง และด้วยอำนาจแห่งการดับนั่นเอง เพราะไม่สามารถกล่าวถึงการดับโดยอาศัยผู้อื่นได้ จึงกล่าวว่า 'พระอรหันต์'

ยทิ อุปปตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ อารทฺโธ นาม โหติ, อถ กสฺมา จุติยา นิโรธวจนนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตนฺนิฏฺฐานภาวโต ปน จุติยา นิโรธวจน’’นฺติ. ตนฺนิฏฺฐานภาวโตติ ตสฺส สนฺตานสฺส นิฏฺฐานภาวโต. ปวตฺเตติอาทิ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ตตฺถ ตสฺสาติ สนฺตานสฺส. วกฺขตีติอาทิปิ ปวตฺเต นิโรธํ อนาทิยิตฺวา จุตินิโรธสฺเสว คหิตตาย การณวจนํ. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปาฐนฺตรวจเนน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติอาทิเก อายตนยมเก. ยทิ ปวตฺเต นิรุทฺธสฺสปิ จุติยา เอว นิโรโธ อิจฺฉิโต, ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทิ กถนฺติ อาห ‘‘สจกฺขุกานนฺติอาทีสุ จ ปฏิลทฺธจกฺขุกานนฺติอาทินา อตฺโถ วิญฺญายตี’’ติ. เตติ อรูเป ปจฺฉิมภวิกา. อจกฺขุกวจนญฺจ สาวเสสนฺติ โยชนา.

หากการดับชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วทันทีหลังจากการเกิดขึ้น เหตุไฉนจึงกล่าวการดับด้วยจุติ? เพื่อแก้คำถามนี้ จึงกล่าวว่า 'แต่การกล่าวการดับด้วยจุติเพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสิ่งนั้น' คำว่า 'เพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสิ่งนั้น' คือเพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสันดานนั้น คำว่า 'ปวัตติ' เป็นต้น เป็นการทำให้ความหมายที่กล่าวไว้แล้วนั้นปรากฏชัด ในที่นั้น คำว่า 'ตัสสะ' คือของสันดาน คำว่า 'จักกล่าว' เป็นต้น ก็เป็นการกล่าวเหตุผลเพราะการถือเอาการดับด้วยจุติเท่านั้น โดยไม่ถือเอาการดับในปวัตติกาล ด้วยคำกล่าวในปาฐะอื่นที่กล่าวไว้แล้วนั้น ในที่นี้คือในอายตนยมกมีอาทิว่า 'จักขุายตนะจักดับไปแก่สัตว์ใด' หากการดับในปวัตติกาลก็ดับแล้ว แต่ยังประสงค์การดับด้วยจุติเท่านั้น คำว่า 'สะจักขุกานัง' เป็นต้น จะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ในคำว่า สะจักขุกานัง เป็นต้น ความหมายย่อมรู้ได้ด้วยคำว่า ผู้ได้จักขุ เป็นต้น' สัตว์เหล่านั้นคือพระปัจฉิมภวิกะในอรูปภูมิ และการประกอบความว่า คำว่า อจักขุกะ เป็นคำที่มีส่วนเหลือ

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปวัตติวารจบแล้ว

อายตนยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอายตนยมกจบแล้ว

๔. ธาตุยมกํ

๔. ธาตุยมก

๑-๑๙. สทฺทธาตุสมฺพนฺธานนฺติ อิทํ ยานิ จกฺขุธาตาทิมูลเกสุ สทฺทยมกานิ, สพฺพานิ จ สทฺทธาตุมูลกานิ, ตานิ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ตานิ จกฺขุวิญฺญาณธาตาทิสมฺพนฺธานิ วิย จุติปฏิสนฺธิวเสน ลพฺภนฺติ, เอเตเนว อายตนยมเกปิ ปวตฺติวาเร สทฺทธาตุสมฺพนฺธานํ ยมกานํ อลพฺภมานตา จ เวทิตพฺพา.

๑-๑๙. คำว่า 'สัททธาตุสัมพันธัง' นี้ กล่าวหมายถึงสัททยมกทั้งหลายที่มีจักขุธาตุเป็นต้นเป็นมูล และสัททยมกที่มีสัททธาตุเป็นมูลทั้งหมด เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่ได้โดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิ เหมือนธรรมที่เกี่ยวข้องกับจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่าความที่สัททยมกที่เกี่ยวข้องกับสัททธาตุย่อมไม่ได้ในปวัตติวารในอายตนยมกด้วย

ธาตุยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาธาตุยมกจบแล้ว

๕. สจฺจยมกํ

๕. สัจจยมก

๑. ปณฺณตฺติวารวณฺณนา

๑. การพรรณนาปัญญัตติวาร

๑๐-๒๖. โสติ [Pg.185] ทุกฺขสทฺโท. อญฺญตฺถาติ สงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺขทุกฺขาธิฏฺฐาเนสุ. อญฺญนิรเปกฺโขติ สงฺขาราทิปทนฺตรานเปกฺโข. เตนาติ อญฺญนิรเปกฺขทุกฺขปทคฺคหณโต. ตสฺมึ ทุกฺขทุกฺเข วิสยภูเต. เอส ทุกฺขสทฺโท ‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ เอตฺถ ปฐโม ทุกฺขสทฺโท. ตญฺจ ทุกฺขทุกฺขํ. ‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ เอตฺถ ทุกฺขเมว ทุกฺขสจฺจนฺติ นยิทํ อวธารณํ อิจฺฉิตพฺพํ, ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจเมวาติ ปน อิจฺฉิตพฺพนฺติ อาห ‘‘เอกนฺเตน ทุกฺขสจฺจเมวา’’ติ. สจฺจวิภงฺเค วุตฺเตสุ สมุทเยสุ โกจิ ผลธมฺเมสุ นตฺถีติ สจฺจวิภงฺเค ปญฺจธา วุตฺเตสุ สมุทเยสุ เอโกปิ ผลสภาเวสุ นตฺถิ, ผลสภาโว นตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘ผลธมฺโม นตฺถี’’ติ จ ปาโฐ. มคฺคสทฺโท จ ผลงฺเคสูติ สามญฺญผลงฺเคสุ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ ‘‘มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติอาทินา (วิภ. ๔๙๒, ๔๙๕) อาคโต มคฺคสทฺโท มคฺคผลตฺตา ปวตฺตติ การณูปจาเรนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น มคฺคกิจฺจสพฺภาวา’’ติอาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา สจฺจเทสนาย ปภวาทิสภาวา เอว ธมฺมา สมุทยาทิปริยาเยน วุตฺตา, น อปฺปภวาทิสภาวา, ตสฺมา. เอตฺถ จ เตภูมกธมฺมานํ ยถารหํ ทุกฺขสมุทยสจฺจนฺโตคธตฺตา อสจฺจสภาเว สภาวธมฺเม จ อุทฺธรนฺโต ผลธมฺเม เอว อุทฺธริ. นนุ จ มคฺคสมฺปยุตฺตาปิ ธมฺมา อสจฺจสภาวาติ เตปิ อุทฺธริตพฺพาติ? น, เตสํ มคฺคคติกตฺตา. ‘‘ผลธมฺเมสู’’ติ เอตฺถ ธมฺมคฺคหเณน วา ผลสมฺปยุตฺตธมฺมานํ วิย เตสมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๐-๒๖. คำว่า โส นั้น คือทุกขศัพท์. คำว่า ในที่อื่น คือในอธิษฐานแห่งสังขารทุกข์ วิปริณามทุกข์ และทุกขทุกข์. คำว่า ไม่เพ่งเล็งสิ่งอื่น คือไม่เพ่งเล็งบทอื่นมีสังขารเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น คือเพราะการถือเอาทุกขบทที่ไม่เพ่งเล็งสิ่งอื่น. ในทุกขทุกข์นั้นซึ่งเป็นวิสัย. ทุกขศัพท์นี้ เป็นทุกขศัพท์แรกในบทว่า 'ทุกข์ คือทุกขสัจ' นี้. และทุกข์นั้นคือทุกขทุกข์. ในบทว่า 'ทุกข์ คือทุกขสัจ' นี้ ไม่พึงประสงค์การกำหนดแน่นอนอย่างนี้ว่า 'ทุกข์เท่านั้นเป็นทุกขสัจ' แต่พึงประสงค์ว่า 'ทุกข์เป็นทุกขสัจเท่านั้น' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'เป็นทุกขสัจโดยส่วนเดียวแน่นอน'. ในสมุทัยที่กล่าวไว้ในสัจจวิภังค์ ไม่มีบางอย่างในผลธรรมทั้งหลาย หมายความว่า ในสมุทัยที่กล่าวไว้ ๕ อย่างในสัจจวิภังค์ ไม่มีแม้แต่อย่างเดียวในธรรมที่มีสภาวะเป็นผล คือไม่มีสภาวะเป็นผล. และมีบทว่า 'ไม่มีผลธรรม'. และคำว่า มรรค ในองค์แห่งผลทั้งหลาย คือในองค์แห่งสามัญผลมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น คำว่า มรรค ที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า 'เป็นองค์แห่งมรรค เป็นส่วนแห่งมรรค' (วิภังค์ ๔๙๒, ๔๙๕) ย่อมเป็นไปโดยอุปจาระแห่งเหตุ เพราะเป็นผลของมรรค ดังนี้เป็นอัธยาศัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีความเป็นกิจแห่งมรรค' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น คือเพราะธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะเป็นแดนเกิดเป็นต้นเท่านั้น ที่กล่าวไว้โดยปริยายมีสมุทัยเป็นต้นในการแสดงสัจจะ ไม่ใช่ธรรมที่ไม่มีสภาวะเป็นแดนเกิดเป็นต้น เพราะเหตุนั้น. และในที่นี้ เมื่อจะยกสภาวธรรมที่ไม่ใช่สัจจสภาวะขึ้น เพราะธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ย่อมสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจและสมุทัยสัจตามสมควร จึงยกผลธรรมขึ้นมาเท่านั้น. ก็ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคแม้เหล่านั้น ก็ไม่ใช่สัจจสภาวะมิใช่หรือ แม้ธรรมเหล่านั้นก็ควรยกขึ้นมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะธรรมเหล่านั้นมีคติอย่างเดียวกับมรรค. ในบทว่า 'ในผลธรรมทั้งหลาย' นี้ พึงเห็นการถือเอาธรรมเหล่านั้นด้วย โดยการถือเอาธรรม หรือเหมือนกับการถือเอาธรรมที่สัมปยุตด้วยผล

ปทโสธเนน…เป… อิธ คหิตาติ เอเตน อสจฺจสภาวานํ ธมฺมานํ ปกรเณน นิวตฺติตตํ อาห. เตสนฺติ ทุกฺขาทีนํ. ตพฺพิเสสนโยควิเสสนฺติ เตน ทุกฺขาทิวิเสสนโยเคน วิสิฏฺฐตํ. สจฺจวิเสสนภาเวเนว ทุกฺขาทีนํ ปริญฺเญยฺยตาทิภาโว สิทฺโธติ อาห ‘‘เอกนฺตสจฺจตฺตา’’ติ. ยถา เจตฺถาติ ยถา เอตสฺมึ สจฺจยมเก สุทฺธสจฺจวาเร สจฺจวิเสสนภูตา เอว ทุกฺขาทโย คหิตา. เอวํ ขนฺธยมกาทีสุปีติ น สุทฺธสจฺจวาเร เอว อยํ นโย ทสฺสิโตติ อตฺโถ. ปทโสธนวาเร ตํมูลจกฺกวาเร จ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา สมุทายปทานํเยว วุตฺตตฺตา วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ‘‘สุทฺธกฺขนฺธาทิวาเรสู’’ติ วุตฺตํ. ตถา เจตฺถาปิ [Pg.186] สุทฺธวาเร เอว อยํ นโย ทสฺสิโต. ยทิ สุทฺธกฺขนฺธาทิวาเรสุ ขนฺธาทิวิเสสนภูตานเมว รูปาทีนํ คหเณน ภวิตพฺพํ, อถ กสฺมา ขนฺธาทิวิเสสนโต อญฺเญสมฺปิ รูปาทีนํ วเสน อตฺโถ ทสฺสิโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ. ปุริโม เอว อตฺโถ ยุตฺโต, ยุตฺติโต ปาโฐว พลวาติ.

ด้วยบทว่า 'ปทโสธนะ' ...เป็นต้น... 'ถูกถือเอาในที่นี้' ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความที่ธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะมิใช่สัจจะถูกกันออกไปโดยปกรณ์นี้. คำว่า 'ของธรรมเหล่านั้น' หมายถึงของทุกข์เป็นต้น. คำว่า 'ความพิเศษแห่งการประกอบด้วยบทวิเสสนะ' หมายถึงความพิเศษด้วยการประกอบด้วยบทวิเสสนะมีทุกข์เป็นต้นนั้น. เพราะความเป็นบทวิเสสนะแห่งสัจจะเท่านั้น ความเป็นสภาพที่พึงกำหนดรู้เป็นต้นของทุกข์เป็นต้นจึงสำเร็จได้ จึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นสัจจะโดยส่วนเดียว'. ในที่นี้อย่างไร คือในสัจจยมกนี้ ในวาระแห่งสัจจะล้วน ทุกข์เป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะแห่งสัจจะเท่านั้นที่ถูกถือเอา. แม้ในขันธยมกเป็นต้นก็เช่นกัน หมายความว่า นัยนี้ไม่ได้แสดงไว้เฉพาะในวาระแห่งสัจจะล้วนเท่านั้น. ในวาระปทโสธนะและในวาระตัมมูลจักกะ เพราะกล่าวถึงแต่บทที่เป็นหมวดหมู่มีบทว่า 'รูปคือรูปขันธ์' เป็นต้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าว จึงกล่าวว่า 'ในวาระแห่งขันธ์ล้วนเป็นต้น'. แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน นัยนี้แสดงไว้เฉพาะในวาระล้วนเท่านั้น. ถ้าในวาระแห่งขันธ์ล้วนเป็นต้น พึงมีการถือเอารูปเป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะแห่งขันธ์เป็นต้นเท่านั้น เหตุไฉนจึงแสดงอรรถโดยอาศัยรูปเป็นต้นอย่างอื่นนอกจากการเป็นบทวิเสสนะแห่งขันธ์เป็นต้นเล่า? ท่านกล่าวโดยอ้างถึงคำถามนั้นว่า 'แต่ในอรรถกถา' เป็นต้น. อรรถก่อนหน้านั้นเท่านั้นที่สมควร เพราะบทบาลีมีกำลังกว่าโดยเหตุผล

ปณฺณตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปัญญัตติวาระจบลงแล้ว

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

๒. คำอธิบายปวัตติวาระ

๒๗-๑๖๔. ทุกฺขปริญฺญา ยาว ทุกฺขสมติกฺกมนตฺถาติ สปฺปเทสํ ปวตฺตาปิ สา ตทตฺถาวหา ภเวยฺยาติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อริยตฺตา…เป… กตฺวา วุตฺต’’นฺติ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อนฺติมภเว ฐิตตฺตา’’ติ การณํ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อุปปตฺติยา ทุกฺขวิจารตฺตา, น จ สพฺเพ สุทฺธาวาสา อนฺติมภวิกา อุทฺธํโสตวจนโต. ‘‘ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อุปฺปาทาวตฺถา. อวิเสเสน ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนา ธมฺมา สมฺพนฺธีภาเวเนว ตํสมงฺคี จ ปุคฺคโล วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺเพ อุปปชฺชนฺตา’’ติอาทึ วตฺวา สฺวายมตฺโถ ยสฺมา นิจฺฉยรูเปน คหิโต, นิจฺฉิตสฺเสว จ อตฺถสฺส วิภาคทสฺสเนน ภวิตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘เตสฺเวว…เป… อุปปนฺนเมวา’’ติ อาห. ตตฺถ เตสฺเวว เกจิ ทสฺสียนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอกโกฏฺฐาสุปฺปตฺติสมงฺคิโนติ ทุกฺขโกฏฺฐาสุปฺปตฺติสมงฺคิโน. เตสูติ สนฺนิฏฺฐาเนน คหิเตสุ. มคฺคผลุปฺปาทสมงฺคีสูติ มคฺคผลุปฺปาทสมงฺคีนํ, อยเมว วา ปาโฐ.

๒๗-๑๖๔. เพื่อแสดงว่า การกำหนดรู้ทุกข์จนถึงเพื่อการก้าวล่วงทุกข์ แม้เป็นไปโดยมีส่วน ก็พึงนำมาซึ่งอรรถนั้นได้ ดังนี้ บางคนอาจมีความสงสัย จึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นอริยะ...เป็นต้น...กล่าวไว้โดยกำหนดไว้'. บางคนในที่นี้กล่าวเหตุว่า 'เพราะตั้งอยู่ในภพสุดท้าย' ข้อนั้นไม่สมควร เพราะเป็นการพิจารณาทุกข์โดยอุปบัติ และสุทธาวาสทั้งหมดก็ไม่ใช่ผู้มีภพสุดท้าย เพราะมีคำกล่าวถึงอุทธังโสตะ. บทว่า 'ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นภาวะแห่งการเกิดขึ้น. เพื่อแสดงว่า ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในทุกขสัจโดยไม่จำกัด และบุคคลผู้ประกอบด้วยทุกขสัจนั้นโดยความเป็นผู้เกี่ยวข้อง ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'สัตว์ทั้งปวงผู้กำลังอุบัติ' เป็นต้น และเพราะอรรถนี้ถูกถือเอาโดยเป็นรูปแห่งความแน่นอน และพึงมีการแสดงการจำแนกอรรถที่แน่นอนนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง...เป็นต้น...อุบัติแล้วเท่านั้น'. ในที่นั้น บางอย่างถูกแสดงในสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. คำว่า 'ผู้ประกอบด้วยการอุบัติในส่วนเดียว' หมายถึงผู้ประกอบด้วยการอุบัติในส่วนแห่งทุกข์. คำว่า 'ในสัตว์เหล่านั้น' หมายถึงในสัตว์ที่ถูกถือเอาโดยการวินิจฉัย. คำว่า 'ในผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผล' หมายถึงของผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผล หรือบทนี้เอง

เอตฺถ จาติอาทินา ‘‘สพฺเพส’’นฺติอาทิปาฬิยา ปิณฺฑตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถ สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺสสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺสาติ อิทํ อนาทเร สามิวจนํ. กตฺถจิ สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺเสปิ ทุกฺขสจฺเจ ตํรหิตสฺส สมุทยสจฺจุปฺปาทรหิตสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เกจิ ปน ‘‘สมุทยสจฺจาโวมิสฺสสฺสา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ‘‘ตํรหิตสฺสา’’ติ อิทํ ปุริมปทสฺส อตฺถวิวรณํ เวทิตพฺพํ. ตํสหิตสฺสาติ สมุทยสจฺจุปฺปาทสหิตสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เตสนฺติ อสญฺญสตฺตานํ, ปวตฺติยํ ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท ‘‘ปวตฺเต’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ทฺวีสุปิ โกฏฺฐาเสสุ น คหิโตติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิยํ ปน [Pg.187] เตสํ อุปฺปาทสฺส ปฐมโกฏฺฐาเสน คหิตตา ทสฺสิตา เอว. ตถา นิโรโธ จาติ ยถา อสญฺญสตฺตานํ ปฏิสนฺธิยํ ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท ปฐมโกฏฺฐาเสน คหิโต, ปวตฺติยํ ปน โส ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ น คหิโต, ตถา เตสํ ทุกฺขสจฺจสฺส นิโรโธปีติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติอาทินา (ยม. ๑.สจฺจยมก.๘๘) นิโรธวาเร ปาฬิ ปวตฺตา. เอเสว นโยติ ยฺวายํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา สมุทยสจฺจยมเก ปาฬิยา อตฺถนโย วุตฺโต, มคฺคสจฺจยมเกปิ เอเสว นโย, เอวเมว ตตฺถาปิ อตฺโถ เนตพฺโพติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา ตตฺถ ปาฬิ ปวตฺตา.

ในที่นี้ ท่านแสดงอรรถโดยรวมของบาลีมีบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวง' เป็นต้น ด้วยบทว่า 'ในที่นี้' เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า 'แห่งการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ปะปนกับการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ' นี้ เป็นสามีวจนะในอรรถที่ไม่เอื้อเฟื้อ. การเชื่อมโยงว่า ในบางแห่ง แม้เมื่อทุกขสัจจะปะปนกับการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ ก็ถูกกล่าวไว้โดยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ปราศจากสมุทัยสัจจะนั้น คือที่ปราศจากการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ. แต่บางคนอ่านว่า 'แห่งการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ไม่ปะปนกับสมุทัยสัจจะ' สำหรับคนเหล่านั้น บทว่า 'ที่ปราศจากนั้น' นี้ พึงทราบว่าเป็นคำอธิบายอรรถของบทก่อน. การเชื่อมโยงว่า บทว่า 'ที่ประกอบด้วยนั้น' หมายถึงถูกกล่าวไว้โดยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ. คำว่า 'ของสัตว์เหล่านั้น' หมายถึงของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย หมายความว่า การเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะในปวัตติ ไม่ได้ถูกถือเอาในส่วนทั้งสองที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ในปวัตติ' เป็นต้น. แต่ในการปฏิสนธิ การที่การเกิดขึ้นของสัตว์เหล่านั้นถูกถือเอาด้วยส่วนแรก ได้แสดงไว้แล้ว. และการดับก็เช่นกัน หมายความว่า เหมือนกับการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจในการปฏิสนธิของอสัญญีสัตว์ทั้งหลายถูกถือเอาด้วยส่วนแรก แต่ในปวัตตินั้นไม่ได้ถูกถือเอาด้วยสองส่วน การดับแห่งทุกขสัจจะของสัตว์เหล่านั้นก็เช่นกัน. เพราะเหตุนั้น บาลีในวาระนิโรธจึงเป็นไปด้วยบทว่า 'ในขณะแห่งการแตกดับของจิตที่ปราศจากตัณหาในปวัตติของสัตว์ทั้งปวงผู้กำลังจุติ' เป็นต้น (ยมก ๑. สัจจยมก. ๘๘). นัยนี้ก็เช่นกัน หมายความว่า อรรถนัยแห่งบาลีที่กล่าวไว้ในสมุทัยสัจจยมกด้วยบทว่า 'ในที่นี้' เป็นต้นนี้ นัยนี้ก็เช่นกันในมรรคสัจจยมก พึงนำอรรถไปในที่นั้นอย่างนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น บาลีในที่นั้นจึงเป็นไปด้วยบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวงผู้กำลังอุบัติ' เป็นต้น

เอวญฺจ สตีติ เอวํ ขณวเสน โอกาสคฺคหเณ สตีติ ยถาวุตฺตมตฺถํ อนนุชานนวเสน ปจฺจามสติ. เอตสฺส วิสฺสชฺชเนติ เอตสฺส ยมกปทสฺส วิสฺสชฺชเน. ‘‘อคฺคมคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, อรหนฺตานํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา อคฺคมคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, อสญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๗๑) ปุริมโกฏฺฐาสสฺส อาคตตฺตา วิโรโธ นตฺถีติ ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา น อุปปตฺติจิตฺตุปฺปาทกฺขโณ ภาวิโน สมุทยปจฺจุปฺปาทสฺส อาธาโร, อถ โข กามาวจราทิโอกาโส, ตสฺมา. ปุคฺคโลกาสวาโร เหสาติ ยสฺมา ปุคฺคโลกาสวาโร เอส, ตสฺมา ‘‘เตสํ ตตฺถา’’ติ เอตฺถ โอกาสวเสน ตตฺถ-สทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิ ปุคฺคโลกาสวาเร กามาวจราทิโอกาสวเสเนว อตฺโถ คเหตพฺโพ, น ขณวเสน, อถ กสฺมา ‘‘สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา โอกาสํ อนามสิตฺวา ตตฺถ วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตตฺถ…เป… โส เอวา’’ติ. ตตฺถ ตตฺถาติ โอกาสวาเร. ปุคฺคลวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ ปุคฺคลสงฺขาตวิเสสทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ เตติ ยสฺมึ กามาวจราทิโอกาเส เต ปุคฺคลา.

และเมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อมีการถือเอาโอกาสโดยขณะอย่างนี้ ย่อมพิจารณาโดยความไม่เห็นชอบด้วยอรรถที่กล่าวแล้ว. ในการแก้บทนี้ คือในการแก้บทคู่แห่งบทนี้. เพราะส่วนเบื้องต้นที่ว่า "ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัคคมรรค, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตพระอรหันต์, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตของบุคคลใดที่จักได้อัคคมรรคในลำดับแห่งจิตนั้น, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตของบุคคลเหล่านั้นที่กำลังเข้าถึงอสัญญีสัตว์ ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น แต่สมุทยสัจจะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น" (ยมก. 1. สัจจยมก. 71) มาแล้ว จึงไม่มีความขัดแย้ง จึงกล่าวว่า "ในส่วนเบื้องปลาย" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" (Tasmāti) (กล่าว) เพราะขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตปฏิสนธิไม่เป็นที่รองรับแห่งสมุทยสัจจะที่จักเกิดขึ้นในภายหน้า แต่เป็นโอกาสมีกามวจรเป็นต้น เพราะเหตุนั้น. คำว่า "เป็นวาระแห่งบุคคลและโอกาส" (Puggalokāsavāro hesāti) (กล่าว) เพราะวาระนี้เป็นวาระแห่งบุคคลและโอกาส เพราะเหตุนั้น พึงทราบอรรถของคำว่า "ในที่นั้น" ในบทว่า "แก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น" โดยเป็นโอกาส. ถ้าในวาระแห่งบุคคลและโอกาส พึงถือเอาอรรถโดยเป็นโอกาสมีกามวจรเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยขณะ ไฉนจึงมีการวิสัชนาในที่นั้น โดยไม่กล่าวถึงโอกาสด้วยบทว่า "แก่สัตว์ทั้งปวงที่กำลังเข้าถึง" เป็นต้น ดังนี้ เพื่อหมายถึงข้อซักถามนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นั้น... (ละ)... นั่นเอง". ในบทนั้น คำว่า "ในที่นั้น" (Tattha tatthāti) (กล่าว) ในวาระแห่งโอกาส. คำว่า "เพื่อแสดงบุคคลผู้พิเศษ" (Puggalavisesadassanatthanti) (กล่าว) เพื่อแสดงความพิเศษที่นับว่าเป็นบุคคล. คำว่า "ในที่ใด บุคคลเหล่านั้น" (Yattha teti) (กล่าว) ในโอกาสมีกามวจรเป็นต้นใด บุคคลเหล่านั้น (อยู่).

เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ จิตฺตชรูปเมว อธิปฺเปตํ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตฺตาติ การณํ วทติ. อปเร ‘‘อรูเปติ อิมํ ปุริมาเปกฺขมฺปิ โหตีติ เตน ปวตฺตํ วิเสเสตฺวา อรูปภววเสน อยมตฺโถ วุตฺโต[Pg.188], ตสฺมา ‘ยสฺส วา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’ติอาทีสุปิ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ วทนฺติ. ปุคฺคโล น จิตฺตํ อเปกฺขิตฺวาว คหิโตติ อิทํ จิตฺตสฺส อนธิกตตฺตา วุตฺตํ. ยตฺถ ปน สมุทยสจฺจสฺส อุปฺปาทนิจฺฉโย, ตตฺเถว ตสฺส อนุปฺปาทนิจฺฉเยนปิ ภวิตพฺพํ จิตฺเตน จ วินา ปุคฺคลสฺเสว อนุปลพฺภนโตติ ‘‘ยสฺส สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ สมุทยสจฺจาธารํ จิตฺตํ อตฺถโต คหิตเมวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อปิจ อินฺทฺริยพทฺเธปิ น สพฺโพ รูปุปฺปาโท เอกนฺเตน จิตฺตุปฺปาทาธีโนติ สกฺกา วตฺตุํ จิตฺตุปฺปตฺติยา วินาปิ ตตฺถ รูปุปฺปตฺติทสฺสนโต, ตสฺมา จิตฺตชรูปเมว จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺชติ, น อิตรํ, อิตรํ ปน ตสฺส ตีสุปิ ขเณสุ อุปฺปชฺชตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. วิภชิตพฺพา อวิภตฺตา นาม นตฺถีติ สิยายํ ปสงฺโค ปฐมวาเร, ทุติยวาเร ปน วิภชนา เอว สาติ นายํ ปสงฺโค ลพฺภติ, ปฐมวาเรปิ วา นายํ ปสงฺโค. กสฺมา? เอสา หิ ยมกสฺส ปกติ, ยทิทํ ยถาลาภวเสน โยชนา.

คำว่า "บางพวก" (Kecīti) กล่าวหมายถึงพระธรรมสิริเถระ. เพราะท่านนั้น ในบทว่า "ในขณะแห่งความแตกดับของจิตที่กำลังเป็นไป ทุกขสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้น" นี้ พึงประสงค์เอารูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น ย่อมกล่าวเหตุว่า "เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยจิต". ส่วนอาจารย์อื่นกล่าวว่า "คำว่า ในอรูปภพ นี้ ย่อมเป็นคำที่มุ่งหมายถึงบทก่อนด้วย เพราะเหตุนั้น จึงจำแนกบทว่า ที่กำลังเป็นไป โดยเป็นอรูปภพ อรรถนี้จึงถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น แม้ในบทว่า อนึ่ง สมุทยสัจจะของบุคคลใดดับไป ทุกขสัจจะของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นหรือ? ไม่ใช่ เป็นต้น ก็พึงทราบอรรถอย่างนี้". คำว่า "บุคคลไม่ได้ถูกถือเอาโดยมุ่งหมายถึงจิตเท่านั้น" (Puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahitoti) นี้ กล่าวแล้วเพราะจิตไม่เป็นประธาน. แต่ในที่ใดมีความตกลงว่าสมุทยสัจจะเกิดขึ้น ในที่นั้นก็พึงมีความตกลงว่าสมุทยสัจจะนั้นไม่เกิดขึ้นด้วย และเพราะบุคคลย่อมไม่ปรากฏเว้นจากจิต เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ในบทว่า "สมุทยสัจจะของบุคคลใดไม่เกิดขึ้น" นี้ จิตอันเป็นที่รองรับแห่งสมุทยสัจจะถูกถือเอาโดยอรรถนั่นเอง. อนึ่ง แม้ในสัตว์ที่มีอินทรีย์ผูกพัน ก็ไม่พึงกล่าวว่า รูปที่เกิดขึ้นทั้งหมดขึ้นอยู่กับจิตที่เกิดขึ้นโดยส่วนเดียว เพราะมีการเห็นรูปเกิดขึ้นในที่นั้นแม้ไม่มีจิตเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น รูปที่เกิดจากจิตเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิต ไม่ใช่รูปอื่น ส่วนรูปอื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะทั้งสามของรูปนั้น ดังนี้ พึงถึงความตกลงในเรื่องนี้. คำว่า "สิ่งที่ควรจำแนกที่ยังไม่จำแนกไม่มี" พึงมีข้อขัดข้องนี้ในวาระที่หนึ่ง แต่ในวาระที่สอง การจำแนกมีอยู่แล้ว ข้อขัดข้องนี้จึงไม่พึงมี หรือแม้ในวาระที่หนึ่ง ข้อขัดข้องนี้ก็ไม่มี. เพราะเหตุไร? เพราะการประกอบโดยได้ตามสมควรนี้แล เป็นปกติของยมก.

ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเนติ เอตฺถ ‘‘ปฐมํ ภวงฺคํ, ทุติยํ จิตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ภวนิกนฺติยา อาวชฺชนมฺปิ วิปากปฺปวตฺติโต วิสทิสตฺตา ‘‘ทุติย’’นฺติ วตฺตุํ สกฺกา, ตโต ปฏฺฐาย ปุพฺเพ ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชิตฺถาติ วตฺตพฺพาติ อปเร. ภวนิกนฺติยา ปน สหชาตํ ปฐมํ จิตฺตํ อิธ ทุติยํ จิตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ. ตโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ สพฺพํ อพฺยากตภาเวน สมานชาติกตฺตา เอกนฺติ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชิตฺเถวาติ. เตนาห ‘‘สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทนา’’ติอาทิ. ตสฺมินฺติ ทุติเย จิตฺเต. เตน สมานคติกตฺตาติ เตน ยถาวุตฺตทุติยจิตฺเตน จ ตํสมงฺคิโน วา ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ สมุทยสจฺจนฺติ วตฺตพฺพภาเวน สมานคติกตฺตา. เอวญฺจ กตฺวาติ เตน สมานคติกตาย ทสฺสิตตฺตา เอว. ยถาวุตฺตาติ ทุติยากุสลจิตฺตโต ปุริมสพฺพจิตฺตสมงฺคิโน อคฺคหิตา โหนฺติ อิตรภาวาภาวโต. วุตฺตเมวตฺถํ ปาฐนฺตเรน สมตฺเถตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตติ จตุโวการา. วชฺเชตพฺพาติ ‘‘อิตเรส’’นฺติ วิเสสเนน นิวตฺเตตพฺพา. ปญฺจโวการา วิย ยถาวุตฺตา สุทฺธาวาสาติ ทุติยจิตฺตกฺขณสมงฺคิภาเวน วุตฺตปฺปการา ยถา สุทฺธาวาสสงฺขาตา ปญฺจโวการา ปุพฺเพ วุตฺตา สนฺติ, เอวํ จตุโวการา ปุพฺเพ วุตฺตา น หิ สนฺตีติ โยชนา.

ในบทว่า "เมื่อจิตดวงที่สองกำลังเป็นไป" (Dutiye citte vattamāneti) นี้ ย่อมกล่าวว่า "ภวังค์เป็นดวงที่หนึ่ง, จิตเป็นดวงที่สอง". แม้อาวัจจนะแห่งภวนิกันติ ก็อาจกล่าวได้ว่าเป็น "ดวงที่สอง" เพราะมีความไม่เหมือนกับการเป็นไปของวิบาก อาจารย์อื่นกล่าวว่า "พึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะของบุคคลนั้นไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นมาก่อนนับแต่นั้นไป". แต่จิตดวงแรกที่เกิดพร้อมกับความพอใจในภพ ในที่นี้พึงประสงค์ว่าเป็นจิตดวงที่สอง. โดยทำจิตทั้งหมดที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นให้เป็นอันเดียวกัน เพราะมีความเป็นชาติเดียวกันโดยความเป็นอัพยากตะ พึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะของบุคคลนั้นไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นมาก่อนนับแต่นั้นไป. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยการกำหนดที่สุดทั้งหมด" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "ในจิตดวงนั้น" (Tasminti) (หมายถึง) ในจิตดวงที่สอง. คำว่า "เพราะมีความเป็นไปเสมอกันด้วยจิตนั้น" (Tena samānagatikattāti) (กล่าว) เพราะมีความเป็นไปเสมอกันด้วยความเป็นสภาวะที่ควรกล่าวว่า ทุกขสัจจะเคยเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตดวงที่สองที่กล่าวแล้วนั้น แต่สมุทยสัจจะหาเคยเกิดขึ้นไม่. คำว่า "และเมื่อทำอย่างนี้" (Evañca katvāti) (กล่าว) เพราะความเป็นไปเสมอกันนั้นถูกแสดงแล้วนั่นเอง. คำว่า "ที่กล่าวแล้ว" (Yathāvuttāti) (หมายถึง) บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตทั้งหมดที่อยู่ก่อนจิตอกุศลดวงที่สอง ย่อมไม่ถูกถือเอา เพราะไม่มีความเป็นอื่น. เพื่อยืนยันอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเองด้วยบทอื่น จึงกล่าวว่า "เหมือน" (Yathā) เป็นต้น. คำว่า "บุคคลเหล่านั้น" (Teti) (หมายถึง) จตุโวการบุคคล. คำว่า "พึงเว้น" (Vajjetabbāti) (หมายถึง) พึงห้ามด้วยบทวิเสสนะว่า "ของบุคคลอื่น". คำว่า "เหมือนปัญจโวการบุคคลที่กล่าวแล้วคือสุทธาวาส" (Pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsāti) (หมายถึง) การประกอบคือ เหมือนปัญจโวการบุคคลที่นับว่าเป็นสุทธาวาสที่กล่าวแล้วก่อนหน้านี้ มีอยู่โดยประการที่กล่าวแล้วโดยความเป็นผู้ประกอบด้วยขณะแห่งจิตดวงที่สอง อย่างนี้ จตุโวการบุคคลที่กล่าวแล้วก่อนหน้านี้ไม่มีอยู่.

‘‘ยสฺส [Pg.189] ยตฺถา’’ติ ปุคฺคโลกาสา อาเธยฺยาธารภาเวน อเปกฺขิตาติ อาห ‘‘ปุคฺคโลกาสา อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนา คหิตา’’ติ. กามาวจเร…เป… อุปปนฺนาติ เอตฺถ กามาวจเร อภิสเมตาวิโน รูปาวจรํ อุปปนฺนา, รูปาวจเร อภิสเมตาวิโน อรูปาวจรํ อุปปนฺนา, วา-สทฺเทน กามาวจเร อภิสเมตาวิโน อรูปาวจรํ อุปปนฺนาติ จ โยเชตพฺพํ. ตตฺถาติ อุปปนฺโนกาเส. อภิสมโยติ อุปริมคฺคาภิสมโย ยาว อุปปนฺโน น ภวิสฺสติ, ตาว เต ตตฺถ อุปปนฺนปุคฺคลา เอตฺถ เอตสฺมึ ‘‘อภิสเมตาวีน’’นฺติอาทินา วุตฺเต ทุติยโกฏฺฐาเส น คยฺหนฺติ ปุคฺคโลกาสานํ อญฺญมญฺญํ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ยทิ เอวํ กึ เต อิมสฺมึ ยมเก อสงฺคหิตาติ อาห ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘สมานคติกาติ วิสุํ น ทสฺสิตา’’ติ, ตํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘อนภิสเมตาวีน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘อนภิสเมตาวีน’’นฺติ อิมินา ปฐมปเทน คหิตา สพฺพตฺถ มคฺคุปฺปตฺติรเห สมฺปตฺติภเว ตตฺถ สุทฺธาวาเส เย อนภิสเมตาวิโน, เตสุ ทฺวิปฺปกาเรสุ สุทฺธาวาสา ยสฺมึ กาเล ตตฺถ อนภิสเมตาวิโนติ คเหตพฺพา, ตตฺถ เนสํ ตถา คเหตพฺพกาลสฺส วิเสสนตฺถํ ‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ วุตฺตนฺติ.

คำว่า "ของบุคคลใดในภพใด" บุคคลและโอกาสถูกมุ่งหมายโดยความเป็นอาเธยยะและอาธาร จึงกล่าวว่า "บุคคลและโอกาสถูกถือเอาโดยจำแนกซึ่งกันและกัน". ในบทว่า "ในกามวจร... (ละ)... เข้าถึงแล้ว" นี้ (หมายถึง) บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในกามวจรเข้าถึงรูปาวจร, บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในรูปาวจรเข้าถึงอรูปาวจร, และพึงประกอบด้วยคำว่า "หรือ" ว่า บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในกามวจรเข้าถึงอรูปาวจร. คำว่า "ในภพนั้น" (หมายถึง) ในโอกาสที่เข้าถึงแล้ว. คำว่า "การตรัสรู้" (หมายถึง) การตรัสรู้อริยมรรคเบื้องสูง ตราบใดที่ยังไม่เข้าถึง ตราบนั้นบุคคลผู้เข้าถึงแล้วในภพนั้น ย่อมไม่ถูกถือเอาในส่วนที่สองที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า "ของบุคคลผู้ตรัสรู้แล้ว" เป็นต้น ในที่นี้ เพราะบุคคลและโอกาสถูกจำแนกซึ่งกันและกัน. ถ้าเป็นอย่างนั้น บุคคลเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ในยมกนี้หรือ? จึงกล่าวว่า "แต่บุคคลเหล่านั้น" เป็นต้น. ในบทนั้น คำที่กล่าวว่า "เพราะมีความเป็นไปเสมอกัน จึงไม่ได้แสดงแยกต่างหาก" เพื่อทำให้คำนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า "ของบุคคลผู้ยังไม่ตรัสรู้" เป็นต้น. อรรถของคำนั้นคือ บุคคลผู้ยังไม่ตรัสรู้ที่ถูกถือเอาด้วยบทแรกนี้ (หมายถึง) ในภพที่ถึงพร้อมซึ่งความไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคในที่ทั้งปวง ในสุทธาวาสนั้น บุคคลเหล่าใดเป็นผู้ยังไม่ตรัสรู้ ในสุทธาวาสสองประเภทนั้น พึงถือเอาว่า บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ยังไม่ตรัสรู้ในภพนั้นในกาลใด เพื่อเป็นบทวิเสสนะแห่งกาลที่พึงถือเอาอย่างนั้นของบุคคลเหล่านั้นในภพนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อจิตดวงที่สองของสุทธาวาสกำลังเป็นไป".

เอเตนาติ เอเตน วจเนน. โวทานจิตฺตํ นาม มคฺคจิตฺตานํ อนนฺตรปจฺจยภูตํ จิตฺตํ, อิธ ปน อคฺคมคฺคจิตฺตสฺส. ตโตติ ยถาวุตฺตโวทานจิตฺตโต ปุริมตรจิตฺตสมงฺคิโน, อนุโลมญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตสมงฺคิโน, อวสิฏฺฐวุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาจิตฺตาทิสมงฺคิโนปิ. เตนาห ‘‘ยาว สพฺพนฺติมตณฺหาสมฺปยุตฺตจิตฺตสมงฺคี, ตาว ทสฺสิตา’’ติ.

คำว่า "ด้วยคำนี้" (หมายถึง) ด้วยคำนี้. ชื่อว่า โวทานจิต คือจิตที่เป็นอนันตรปัจจัยแก่มรรคจิตทั้งหลาย แต่ในที่นี้ (หมายถึง) แก่อัคคมรรคจิต. คำว่า "จากจิตนั้น" (หมายถึง) บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่อยู่ก่อนโวทานจิตที่กล่าวแล้ว, บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยอนุโลมญาณ, และบุคคลผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาจิตที่ยังเหลือที่ถึงการออกเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถูกแสดงแล้วตราบเท่าที่ยังเป็นผู้ประกอบด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหาสุดท้าย".

ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตานํ ภงฺคุปฺปาทกฺขณา ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคุปฺปาทกฺขเณหิ ทุกฺขสจฺจาทีนํ นุปฺปาทาทีสุ สมานคติกาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ จุติจิตฺตสฺสปิ อุปฺปาทกฺขณสฺส คหณํ ทฏฺฐพฺพนฺติ โยชนา. ทฺวีสุปิ โกฏฺฐาเสสูติ สมุทยสจฺจสฺส ภาวิโน นิโรธสฺส อปฺปฏิกฺเขปปฏิกฺเขปวเสน ปวตฺเตสุ ปุริมปจฺฉิมโกฏฺฐาเสสุ. น วิเสสิตนฺติ ยถาวุตฺเต อปฺปฏิกฺเขเป จ สติปิ วิเสเสตฺวา น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส ตาทิสสฺส มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขณสมงฺคิโน ปุริมโกฏฺฐาสสฺเสว อภชนโต โกฏฺฐาสทฺวยสมฺภวาภาวโตติ อตฺโถ. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิวริตุํ ‘‘ยสฺส ทุกฺขสจฺจ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เกสญฺจิ ปุคฺคลานํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. ‘‘มคฺคสฺส จ ผลสฺส [Pg.190] จา’’ติ วุตฺตมคฺคผลานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติณฺณํ ผลานํ ทฺวินฺนญฺจ มคฺคาน’’นฺติ อาห. ตานิ ปน เหฏฺฐิมานิ ตีณิ ผลานิ มชฺเฌ จ ทฺเว มคฺคา เวทิตพฺพา. นิรนฺตรํ อนุปฺปาเทตฺวาติ ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อโวกิณฺณํ กตฺวา สห วิปสฺสนาย มคฺคํ อุปฺปาเทนฺเตน ยา สาตจฺจกิริยา กาตพฺพา, ตํ อกตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนฺตรนฺตรา…เป… อุปฺปาเทตฺวา’’ติ. ‘‘อรูเป มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขเณ’’ติ อวิเสสโต วุตฺเต กถมยํ วิเสโส ลพฺภตีติ อาห ‘‘สามญฺญวจเนนปี’’ติอาทิ. เตน อปวาทวิสยปริยาเยน อุปสคฺคา อภินิวิสนฺตีติ โลกสิทฺโธยํ ญาโยติ ทสฺเสติ.

เพราะเหตุที่ว่า ขณะแห่งความแตกดับและขณะแห่งความเกิดขึ้นของจิตในปวัตติกาล ย่อมมีคติเสมอกันในการไม่เกิดขึ้นเป็นต้นของทุกขสัจเป็นต้น อันเป็นขณะแห่งความเกิดขึ้นและความแตกดับของปฏิสนธิจุติจิตทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “ในจิตในปวัตติกาล” เป็นต้น ในที่นั้น พึงทราบการถือเอาซึ่งขณะแห่งความเกิดขึ้นของจุติจิตด้วย ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง ในส่วนทั้งสอง คือ ในส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายที่ดำเนินไปโดยการไม่ปฏิเสธและการปฏิเสธซึ่งนิโรธอันจะมีขึ้นแห่งสมุทยสัจ ไม่ได้จำแนกไว้ หมายความว่า แม้มีการไม่ปฏิเสธดังที่กล่าวมาแล้ว ก็ไม่ได้กล่าวจำแนกไว้ หมายความว่า เพราะบุคคลคนหนึ่งผู้ประกอบด้วยขณะแห่งความแตกดับของมรรคและผลเช่นนั้น ย่อมไม่เข้าถึงส่วนเบื้องต้นเท่านั้น จึงไม่มีความเป็นไปได้ของส่วนทั้งสอง บัดนี้ เพื่อจะอธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวว่า “ทุกขสัจของบุคคลใด” เป็นต้น ของบุคคลบางพวก และคำนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เมื่อแสดงมรรคและผลที่กล่าวไว้ว่า “ของมรรคและผล” จึงกล่าวว่า “ผล ๓ และมรรค ๒” อนึ่ง ผล ๓ เบื้องต่ำ และมรรค ๒ ในท่ามกลาง พึงทราบ “ไม่ให้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง” หมายความว่า ไม่ได้กระทำซึ่งการกระทำที่ต่อเนื่องที่พึงกระทำโดยผู้ให้มรรคเกิดขึ้นพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยไม่ให้ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์เข้ามาแทรกแซง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นระยะๆ...เป็นต้น...ให้เกิดขึ้น” เมื่อกล่าวโดยไม่จำแนกไว้ว่า “ในขณะแห่งความแตกดับของมรรคและผลในอรูป” ความจำแนกนี้จะพึงได้มาอย่างไร? จึงกล่าวว่า “แม้ด้วยคำสามัญ” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า “อุปสรรคทั้งหลายย่อมเข้าถึงโดยปริยายแห่งอรรถที่เป็นข้อยกเว้น” ดังนี้เป็นหลักที่โลกยอมรับ

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

๓. คำอธิบายปริญญาวาร

๑๖๕-๑๗๐. เอตฺเถวาติ อิมสฺมึ สจฺจยมเก เอว. อปริญฺเญยฺยตาทสฺสนตฺถนฺติ เอตฺถ อ-กาโร น ปริญฺเญยฺยาภาววจโน, นาปิ ปริญฺเญยฺยปฏิปกฺขวจโน, อถ โข ตทญฺญวจโนติ ยถารหํ สจฺเจสุ ลพฺภมานานํ ปหาตพฺพตาทีนมฺปิ ทสฺสเน อาปนฺเนเยว สมยวาโร ทสฺสนปโร, เยสญฺจ น ทสฺสนปโร, เตสุ เกสุจิ สจฺเจสุ ลพฺภมานานมฺปิ เกสญฺจิ วิเสสานํ อยํ วาโร น ทสฺสนปโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺฉิกรณ…เป… ทสฺสนตฺถญฺจา’’ติ อาห. สมุทเย ปหานปริญฺญาว วุตฺตา, น ตีรณปริญฺญาติ ยุตฺตํ ตาเวตํ สมุทยสฺสปิ ตีเรตพฺพสภาวตฺตา, ‘‘ทุกฺเข ตีรณปริญฺญาว วุตฺตา, น ปหานปริญฺญา’’ติ อิทํ ปน กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ทุกฺขํ อปฺปหาตพฺพเมวาติ? สมุทยสจฺจวิภงฺเค วุตฺตานํ เกสญฺจิ สมุทยโกฏฺฐาสานํ ทุกฺขสจฺเจ สงฺคหณโต ทุกฺขสมุทเย วา อสงฺกรโตว คเหตฺวา ภูตกถนเมตํ ทฏฺฐพฺพํ. อุภยตฺถาติ ทุกฺเข สมุทเย จ วุตฺตา. กสฺมา? เตสํ สาธารณาติ. เอวํ สาธารณาสาธารณเภทภินฺนํ ยถาวุตฺตํ ปริญฺญากิจฺจํ ปุพฺพภาเค นานกฺขเณ ลพฺภมานมฺปิ มคฺคกาเล เอกกฺขเณ เอว ลพฺภติ เอกญาณกิจฺจตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคญาณญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๑๖๕-๑๗๐. “ในที่นี้เท่านั้น” หมายถึง ในสัจจยมกนี้เท่านั้น “เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่พึงกำหนดรู้” ในที่นี้ อักษร “อ” ไม่ได้เป็นคำที่แสดงถึงการไม่มีสิ่งที่พึงกำหนดรู้ และก็ไม่ใช่คำที่แสดงถึงสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสิ่งที่พึงกำหนดรู้ แต่เป็นคำที่แสดงถึงสิ่งอื่นจากนั้น หมายความว่า สมยวารเป็นวารที่มุ่งแสดงซึ่งการละเป็นต้นที่พึงได้ในสัจจะทั้งหลายตามสมควร และวารนี้ไม่ได้มุ่งแสดงลักษณะพิเศษบางอย่างที่พึงได้ในสัจจะบางอย่างในสัจจะเหล่านั้นที่ไม่ได้มุ่งแสดง จึงกล่าวว่า “เพื่อการทำให้แจ้ง...เป็นต้น...และเพื่อการแสดง” ในสมุทัย กล่าวถึงแต่ปหานปริญญา ไม่ได้กล่าวถึงตีรณปริญญา ข้อนั้นสมควรแล้ว เพราะสมุทัยก็มีสภาวะที่พึงพิจารณาใคร่ครวญ แต่เหตุใดจึงกล่าวว่า “ในทุกข์ กล่าวถึงแต่ตีรณปริญญา ไม่ได้กล่าวถึงปหานปริญญา” ทุกข์ไม่ใช่สิ่งที่พึงละมิใช่หรือ? พึงทราบว่า คำนี้เป็นการกล่าวตามความเป็นจริง โดยถือเอาว่าส่วนแห่งสมุทัยบางอย่างที่กล่าวไว้ในสมุทยสัจจวิภังค์ ย่อมสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจ หรือโดยถือเอาโดยไม่ปะปนกันในทุกข์และสมุทัย “ในที่ทั้งสอง” หมายถึง กล่าวไว้ในทุกข์และสมุทัย เพราะเหตุใด? เพราะกิจนั้นเป็นของทั่วไปแก่สัจจะเหล่านั้น เพื่อแสดงว่า กิจแห่งปริญญาที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งจำแนกด้วยความต่างกันแห่งความทั่วไปและความไม่ทั่วไป แม้จะพึงได้ในขณะต่างกันในส่วนเบื้องต้น แต่ในกาลแห่งมรรค ย่อมได้ในขณะเดียวกันเท่านั้น เพราะเป็นกิจแห่งญาณเดียว จึงกล่าวว่า “เพราะมรรคญาณ” เป็นต้น

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปริญญาวาร จบแล้ว

สจฺจยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายสัจจยมก จบแล้ว

๖. สงฺขารยมกํ

๖. สังขารยมก

๑. ปณฺณตฺติวารวณฺณนา

๑. คำอธิบายปัญญัตติวาร

๑. สติปิ [Pg.191] กุสลมูลาทีนมฺปิ วิภตฺตภาเว ขนฺธาทิวิภาโค ตโต สาติสโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ขนฺธาทโย วิย ปุพฺเพ อวิภตฺตา’’ติ อาห. ปการตฺโถ วา เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ‘‘ภูวาทโย’’ติอาทีสุ วิยาติ กุสลมูลาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวิญฺญาตตฺตา นิสาเมนฺเตหิ. เหตุอตฺโถ วา เอตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ อวิญฺญาปิตตฺตาติ อตฺโถ. ยทิปิ กายสงฺขารานํ วิกปฺปทฺวเยปิ เหตุผลภาโวเยว อิจฺฉิโต, สามิวจนรูปาวิภูโต ปน อตฺเถว อตฺถเภโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายสฺส…เป… กตฺตุอตฺเถ’’ติ อาห. โส ปนาติ กตฺตุอตฺโถ.

๑. แม้เมื่อกุศลมูลเป็นต้นมีการจำแนกอยู่ แต่การจำแนกขันธ์เป็นต้นนั้นยิ่งกว่า (ละเอียดกว่า) เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนขันธ์เป็นต้นที่ยังไม่ได้จำแนกไว้ก่อน” หรือว่า ในที่นี้ อาทิศัพท์ มีอรรถเป็นประเภท เหมือนในคำว่า “ภูวาทิ” เป็นต้น พึงทราบว่ารวมถึงกุศลมูลเป็นต้นด้วย. (คำว่า “เพราะไม่รู้แจ้ง”) คือโดยผู้ที่กำลังกำหนดฟังอยู่ เพราะความที่ยังไม่รู้แจ้ง. หรือในที่นี้ มีอรรถเป็นเหตุซึ่งละวิภัตติที่แสดงเหตุไว้ มีอรรถว่า เพราะยังไม่ถูกทำให้รู้แจ้ง. แม้ว่าในวิกัปทั้งสองของกายสังขาร จะประสงค์เอาความเป็นเหตุและผลเท่านั้น แต่ก็ยังมีความต่างกันแห่งอรรถที่ปรากฏในรูปของสามีวิจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) อยู่ทีเดียว เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “ของกาย...เป... ในอรรถแห่งผู้กระทำ”. คำว่า “โส ปน” นั้น คืออรรถแห่งผู้กระทำ.

๒-๗. สุทฺธิกเอเกกปทวเสนาติ ‘‘กาโย สงฺขาโร’’ติอาทีสุ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ปเทสุ อญฺญมญฺญํ อสมฺมิสฺสเอเกกปทวเสน. อตฺถาภาวโตติ ยถาธิปฺเปตตฺถาภาวโต. อญฺญถา กรชกายาทิโก อตฺโถ อตฺเถว. เตเนวาห ‘‘ปทโสธน…เป… อวจนียตฺตา’’ติ. อิทานิ ตเมว อตฺถาภาวํ พฺยติเรกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. กสฺมา ปน อุภยตฺถ สมาเน สมาสปทภาเว ตตฺถ อตฺโถ ลพฺภติ, อิธ น ลพฺภตีติ? ภินฺนลกฺขณตฺตา. ตตฺถ หิ รูปกฺขนฺธาทิปทานิ สมานาธิกรณานีติ ปททฺวยาธิฏฺฐาโน เอโก อตฺโถ ลพฺภติ, อิธ ปน กายสงฺขาราทิปทานิ ภินฺนาธิกรณานีติ ตถารูโป อตฺโถ น ลพฺภตีติ. เตนาห ‘‘ยถาธิปฺเปตตฺถาภาวโต’’ติ.

๒-๗. “โดยบทเดี่ยวๆ ที่บริสุทธิ์” หมายถึง โดยบทเดี่ยวๆ ที่ไม่ปะปนกันในบทสองบทๆ ในคำว่า “กาย สังขาร” เป็นต้น “เพราะไม่มีอรรถ” หมายถึง เพราะไม่มีอรรถตามที่ประสงค์ มิฉะนั้น อรรถเช่นกายที่เกิดจากธุลี (กายหยาบ) เป็นต้นก็มีอยู่แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “การชำระบท...เป... เพราะไม่ควรกล่าว” บัดนี้ เมื่อแสดงการไม่มีอรรถนั้นโดยปฏิเสธ จึงกล่าวว่า “เหมือน” เป็นต้น แต่เหตุใดเล่า เมื่อมีภาวะเป็นบทสมาสที่เสมอกันในที่ทั้งสอง อรรถจึงพึงได้ในที่นั้น แต่ในที่นี้กลับไม่ได้? เพราะมีลักษณะต่างกัน ในที่นั้น บทว่า “รูปขันธ์” เป็นต้น เป็นสมานาธิกรณะ (มีบทตั้งเดียวกัน) จึงพึงได้อรรถเดียวที่มีบทสองบทเป็นที่ตั้ง แต่ในที่นี้ บทว่า “กายสังขาร” เป็นต้น เป็นภินนาธิกรณะ (มีบทตั้งต่างกัน) จึงไม่พึงได้อรรถเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีอรรถตามที่ประสงค์”

วิสุํ อทีเปตฺวาติ ‘‘กายสงฺขาโร’’ติอาทินา สห วุจฺจมาโนปิ กายสงฺขารสทฺโท วิสุํ วิสุํ อตฺตโน อตฺถํ อโชเตตฺวา เอกํ อตฺถํ ยทิ ทีเปตีติ ปริกปฺปวเสน วทติ. เตน กายสงฺขารสทฺทานํ สมานาธิกรณตํ อุลฺลิงฺเคติ. ‘‘กายสงฺขารสทฺโท กายสงฺขารตฺเถ วตฺตมาโน’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, ‘‘สงฺขารสทฺโท สงฺขารตฺเถว วตฺตมาโน’’ติ ปน วตฺตพฺพํ สิยา. เอวญฺหิ สติ ขนฺธตฺเถ วตฺตมาโน ขนฺธสทฺโท วิย รูปสทฺเทน กายสทฺเทน วิเสสิตพฺโพติ อิทํ วจนํ ยุชฺเชยฺย, กายสงฺขารสทฺทานํ ปน สมานาธิกรณตฺเต น เกวลํ สงฺขารสทฺโทเยว สงฺขารตฺเถ [Pg.192] วตฺตติ, อถ โข กายสทฺโทปีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กายสงฺขารสทฺโท กายสงฺขารตฺเถ วตฺตมาโน’’ติ วุตฺตํ สิยา, กายสทฺเทน สมานาธิกรเณนาติ อธิปฺปาโย. พฺยธิกรเณน ปน สงฺขารสฺส วิเสสิตพฺพตา อตฺเถวาติ.

“โดยไม่แสดงแยกกัน” หมายถึง กล่าวโดยสมมติว่า แม้คำว่า “กายสังขาร” ที่กล่าวพร้อมกับคำว่า “กายสังขาร” เป็นต้น ก็ไม่ได้แสดงอรรถของตนแต่ละอย่างแยกกัน แต่แสดงอรรถอย่างเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงถึงความเป็นสมานาธิกรณะของคำว่า “กายสังขาร” เหตุใดจึงกล่าวว่า “คำว่ากายสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งกายสังขาร” แต่ควรจะกล่าวว่า “คำว่าสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งสังขารเท่านั้น” ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า “ขันธ์” ที่เป็นไปในอรรถแห่งขันธ์ พึงถูกจำแนกด้วยคำว่า “รูป” และคำว่า “กาย” เหมือนคำว่า “ขันธ์” คำกล่าวนี้จึงจะสมเหตุสมผล แต่ในการเป็นสมานาธิกรณะของคำว่า “กายสังขาร” ไม่ใช่เพียงแค่คำว่า “สังขาร” เท่านั้นที่เป็นไปในอรรถแห่งสังขาร แต่คำว่า “กาย” ก็เป็นไปในอรรถนั้นด้วย เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “คำว่ากายสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งกายสังขาร” โดยมีนัยว่า “ด้วยคำว่ากายที่เป็นสมานาธิกรณะ” อนึ่ง การที่สังขารพึงถูกจำแนกด้วยพยธิกรณะนั้นก็มีอยู่แล้ว

อิมสฺส วารสฺสาติ สุทฺธสงฺขารวารสฺส. ปทโสธเนน ทสฺสิตานนฺติ เอตฺตเกว วุจฺจมาเน ตตฺถ ทสฺสิตภาวสามญฺเญน สุทฺธกายาทีนมฺปิ คหณํ อาปชฺเชยฺยาติ ตํนิวารณตฺถํ ‘‘ยถาธิปฺเปตานเมวา’’ติ อาห. กายาทิปเทหิ อคฺคหิตตฺตาติ สุทฺธกายาทิปเทหิ อคฺคหิตตฺตา. อิธ ปนาติ อฏฺฐกถายํ. สุทฺธสงฺขารวารํ สนฺธาย วุตฺตมฺปิ สุทฺธสงฺขารวารเมเวตฺถ อนนุชานนฺโต สกลสงฺขารยมกวิสยนฺติ อาห ‘‘อิธ ปน สงฺขารยมเก’’ติ. อธิปฺเปตตฺถปริจฺจาโคติ อสฺสาสปสฺสาสาทิกสฺส อธิปฺเปตตฺถสฺส อคฺคหณํ เจตนากายอภิสงฺขรณสงฺขาราทิ อนธิปฺเปตตฺถปริคฺคโห. ยทิ ‘‘กาโย สงฺขาโร’’ติอาทินา สุทฺธสงฺขารตํมูลจกฺกวารา อตฺถาภาวโต อิธ น คเหตพฺพา, อถ กสฺมา ปวตฺติวารเมว อนารภิตฺวา อญฺญถา เทสนา อารทฺธาติ อาห ‘‘ปทโสธนวารตํมูลจกฺกวาเรหี’’ติอาทิ. สํสโย โหติ สงฺขารสทฺทวจนียตาสามญฺญโต กายสงฺขาราทิปทานํ พฺยธิกรณภาวโต จ. เตเนวาห ‘‘อสมานาธิกรเณหิ…เป… ทสฺสิตายา’’ติ.

คำว่า “แห่งวาระนี้” คือแห่งวาระแห่งสังขารล้วน คำว่า “ที่แสดงด้วยการชำระบท” เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ การถือเอาแม้กายเป็นต้นก็พึงถึงด้วยความเป็นสาธารณะแห่งภาวะที่แสดงในที่นั้น เพื่อห้ามสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “แห่งสิ่งที่มุ่งหมายเท่านั้น” คำว่า “เพราะไม่ถูกถือเอาด้วยบทว่ากายเป็นต้น” คือเพราะไม่ถูกถือเอาด้วยบทว่ากายล้วนเป็นต้น คำว่า “ในที่นี้” คือในอรรถกถา แม้ที่กล่าวอ้างถึงวาระแห่งสังขารล้วน ก็ไม่ทรงอนุญาตวาระแห่งสังขารล้วนในที่นี้ จึงกล่าวว่า “แต่ในสังขารยมกในที่นี้” อันเป็นวิสัยแห่งสังขารยมกทั้งหมด คำว่า “การสละอรรถที่มุ่งหมาย” คือการไม่ถือเอาอรรถที่มุ่งหมายมีอัสสาสะปัสสาสะเป็นต้น การถือเอาอรรถที่ไม่มุ่งหมายมีสังขารคือเจตนาเครื่องปรุงแต่งกายเป็นต้น หากวาระแห่งสังขารล้วนและวาระแห่งมูลจักรที่มีการชำระบทนั้นเป็นมูลไม่พึงถูกถือเอาในที่นี้ เพราะไม่มีอรรถด้วยคำว่า “กายเป็นสังขาร” เป็นต้น เหตุไฉนจึงไม่เริ่มวาระแห่งปวัตติเท่านั้น แต่เริ่มแสดงในทางอื่น จึงกล่าวว่า “ด้วยวาระแห่งการชำระบทและวาระแห่งมูลจักรนั้น” เป็นต้น ความสงสัยย่อมมี เพราะความเป็นสาธารณะแห่งความเป็นคำที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่าสังขาร และเพราะความเป็นพยธิกรณะแห่งบทว่ากายสังขารเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยบทที่มีอธิกรณะไม่เสมอกัน...เป... ที่แสดงแล้ว”

ปณฺณตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาวาระแห่งบัญญัติ จบแล้ว.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

๒. การพรรณนาวาระแห่งปวัตติ

๑๙. สงฺขารานํ ปุคฺคลานญฺจ โอกาสตฺตาติ สมฺปยุตฺตานํ นิสฺสยปจฺจยตาย, สงฺขารานํ สมาปชฺชิตพฺพตาย ปุคฺคลานํ ฌานสฺส โอกาสตา เวทิตพฺพา, ภูมิ ปน ยทคฺเคน ปุคฺคลานํ โอกาโส, ตทคฺเคน สงฺขารานมฺปิ โอกาโส. ‘‘ทุติเย ฌาเน ตติเย ฌาเน’’ติอาทินา ฌานํ, ‘‘กามาวจเร รูปาวจเร’’ติอาทินา ภูมิ จ วิสุํ โอกาสภาเวน คหิตา. อิตีติ เหตุอตฺโถ, ยสฺมา ฌานมฺปิ โอกาสภาเวน คหิตํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. ปุคฺคลวาเร จ โอกาสวเสน ปุคฺคลคฺคหเณติ ปุคฺคลวาเร จ ยทา ปุคฺคโลกาสสงฺขาราทีนํ โอกาสภาเวน คยฺหติ, ตทา [Pg.193] เตสํ ทฺวินฺนํ โอกาสานํ วเสน คยฺหนํ โหตีติ ยตฺถ โส ปุคฺคโล, ยญฺจ ตสฺมึ ปุคฺคเล ฌานํ อุปลพฺภติ, เตสํ ทฺวินฺนํ ภูมิฌานสงฺขาตานํ โอกาสานํ วเสน ยถารหํ กายสงฺขาราทีนํ คหณํ กถนํ โหตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตเทว, ตสฺมา. ทุติยตติยชฺฌาโนกาสวเสนาติ ทุติยตติยชฺฌานสงฺขาตโอกาสวเสน คหิตา. กถํ? ‘‘วินา วิตกฺกวิจาเรหิ อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ เอวํ คหิตา ปุคฺคลา วิเสเสตฺวา ทสฺสิตา. เกน? เตเนว วิตกฺกวิจารรหิตอสฺสาสปสฺสาสุปฺปาทกฺขเณนาติ โยเชตพฺพํ.

๑๙. คำว่า “ความเป็นโอกาสของสังขารและบุคคล” คือด้วยความเป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรม พึงทราบความเป็นโอกาสแห่งฌานของบุคคลด้วยความเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึงของสังขาร แต่ภูมิเป็นโอกาสของบุคคลโดยส่วนใด ภูมิก็เป็นโอกาสของสังขารโดยส่วนนั้น ฌานด้วยคำว่า “ในทุติยฌาน ในตติยฌาน” เป็นต้น และภูมิด้วยคำว่า “ในกามวจร ในรูปาวจร” เป็นต้น ก็ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาสต่างหากกัน คำว่า “อิติ” เป็นอรรถแห่งเหตุ ความว่า เพราะฌานก็ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส เพราะฉะนั้น คำว่า “และการถือเอาบุคคลโดยความเป็นโอกาสในวาระแห่งบุคคล” คือในวาระแห่งบุคคล เมื่อบุคคล โอกาส และสังขารเป็นต้น ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส การถือเอาด้วยอำนาจแห่งโอกาสทั้งสองนั้นย่อมมี คือการกล่าวถึงการถือเอาซึ่งกายสังขารเป็นต้นตามสมควรด้วยอำนาจแห่งโอกาสทั้งสองคือภูมิและฌานนั้น ที่บุคคลนั้นอยู่ และฌานที่ปรากฏในบุคคลนั้น คำว่า “เพราะฉะนั้น” คือเพราะเหตุนี้เอง เพราะฉะนั้น คำว่า “ด้วยอำนาจแห่งโอกาสคือทุติยฌานและตติยฌาน” คือถูกถือเอาด้วยอำนาจแห่งโอกาสที่ชื่อว่าทุติยฌานและตติยฌาน อย่างไร? บุคคลที่ถูกถือเอาอย่างนี้ว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัสสาสะปัสสาสะที่ปราศจากวิตกวิจาร” ถูกแสดงโดยจำแนกไว้ ด้วยอะไร? พึงประกอบว่า “ด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัสสาสะปัสสาสะที่ปราศจากวิตกวิจารนั้นเอง”

ปฐมโกฏฺฐาเส ฌาโนกาสวเสน ปุคฺคลทสฺสนํ กตนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปุน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ภูมิโอกาสวเสน ปุคฺคลํ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ทฺวิปฺปการานนฺติ ฌานภูมิโอกาสเภเทน ทุวิธานํ. เตสนฺติ ปุคฺคลานํ. ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนานํ กามาวจราน’’นฺติ จ อิทํ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนํ, ตสฺส จ อวจฺเฉทกํ ‘‘อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อิทนฺติ วุตฺตํ ‘‘วิเสส…เป… ขเณ’’ติ. เตน วิเสสเนน. กามาวจรานมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน น เกวลํ รูปารูปาวจเรสุ ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนานํ, อถ โข กามาวจรานมฺปีติ วุตฺตเมวตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. กีทิสานํ กามาวจรานนฺติ อาห ‘‘คพฺภคตาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน อุทกนิมุคฺควิสญฺญิภูตา สงฺคหิตา, น มตจตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนนิโรธสมาปนฺนา. เต หิ อกามาวจรตาย วิย รูปารูปภวสมงฺคิโน วิตกฺกวิจารุปฺปตฺติยาว นิวตฺติตา. เอกนฺติกตฺตาติ อสฺสาสปสฺสาสาภาวสฺส เอกนฺติกตฺตา. นิทสฺสิตาติ รูปารูปาวจรา นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา, น ตพฺพิรหิตานํ อญฺเญสํ อภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปฐมชฺฌาโนกาสา อสฺสาสปสฺสาสวิรหวิสิฏฺฐาติ โยชนา. ปฐมญฺเจตฺถ ปฐมชฺฌานสมงฺคีนํ รูปารูปาวจรานํ คหณํ, ทุติยํ ยถาวุตฺตคพฺภคตาทีนํ. อิมินา นเยนาติ ยฺวายํ ‘‘สงฺขารานํ ปุคฺคลานญฺจา’’ติอาทินา ฌาโนกาสภูมิโอกาสวเสน ปุคฺคลวิภาคนโย วุตฺโต, อิมินา นเยน อุปาเยน. สพฺพตฺถ สพฺพปุจฺฉาสุ.

ในส่วนแรก การแสดงบุคคลโดยอาศัยฌานโอกาส ได้กล่าวไว้ว่า “อีก...ฯลฯ...แสดง” ความสัมพันธ์คือ แสดงบุคคลโดยอาศัยภูมิโอกาส คำว่า “สองประเภท” หมายถึง สองชนิดโดยจำแนกเป็นฌานโอกาสและภูมิโอกาส คำว่า “ของบุคคลเหล่านั้น” หมายถึง ของบุคคลทั้งหลาย คำว่า “ของกามวจรบุคคลผู้เข้าปฐมฌาน” นี้ เป็นคำทั่วไปที่ควรงดเว้นและควรรับเอา และคำจำกัดความของคำนั้นคือ “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของลมหายใจเข้าออก” ดังที่กล่าวไว้ว่า “พิเศษ...ฯลฯ...ขณะ” ด้วยวิเสสนะนั้น คำว่า “แม้แก่กามวจรบุคคลทั้งหลาย” นั้น สัททะว่า “ปิ” (แม้) มีอรรถว่ารวบรวม ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมอรรถที่กล่าวไว้ว่า ไม่ใช่เฉพาะแก่รูปาวจรและอรูปาวจรบุคคลผู้เข้าปฐมฌานเท่านั้น แต่แม้แก่กามวจรบุคคลทั้งหลายด้วย ถามว่า กามวจรบุคคลเช่นไร? ตอบว่า “มีบุคคลผู้ตั้งอยู่ในครรภ์เป็นต้น” ด้วยสัททะว่า “อาทิ” (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์บุคคลผู้จมอยู่ในน้ำและผู้สลบเข้าไว้ ไม่ใช่ผู้ตายแล้ว ผู้เข้าจตุตถฌาน และผู้เข้านิโรธสมาบัติ เพราะบุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยรูปภพและอรูปภพ เหมือนกับความเป็นผู้ไม่เป็นกามวจร ย่อมถูกงดเว้นด้วยการเกิดขึ้นแห่งวิตกและวิจารนั่นเอง คำว่า “โดยความเป็นเอกันตะ” หมายถึง โดยความเป็นเอกันตะแห่งการไม่มีลมหายใจเข้าออก คำว่า “แสดงแล้ว” หมายถึง รูปาวจรและอรูปาวจรบุคคลถูกกล่าวโดยความเป็นตัวอย่าง ไม่ใช่โดยความไม่มีบุคคลอื่นผู้ปราศจากบุคคลเหล่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย การประกอบความว่า ปฐมฌานโอกาสเป็นที่พิเศษด้วยความปราศจากลมหายใจเข้าออก ในที่นี้ การรับเอาปฐมฌานของผู้ประกอบด้วยปฐมฌานที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรเป็นอย่างแรก, อย่างที่สองคือผู้มีบุคคลผู้ตั้งอยู่ในครรภ์เป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “ด้วยนัยนี้” หมายถึง นัยแห่งการจำแนกบุคคลโดยอาศัยฌานโอกาสและภูมิโอกาสที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ของสังขารและของบุคคลทั้งหลาย” เป็นต้น, ด้วยนัยนี้คือด้วยอุบายนี้ ในที่ทั้งปวง ในปัญหาทั้งปวง

๒๑. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ ยฺวายํ อุปฺปตฺติภูมิยา ฌานํ วิเสเสตฺวา อตฺโถ วุตฺโต, เอตสฺมึ อตฺเถ คยฺหมาเน อญฺญตฺถปิ อุปฺปตฺติภูมิยา ฌานํ วิเสสิตพฺพํ ภเวยฺย, ตถา จ อนิฏฺฐํ อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุตฺถชฺฌาเน’’ติอาทิมาห. กึ ปน ตํ อนิฏฺฐนฺติ อาห ‘‘ภูมีนํ [Pg.194] โอกาสภาวสฺเสว อคฺคหิตตาปตฺติโต’’ติ. ยตฺถ ยตฺถ หิ ฌานํ คยฺหติ, ตตฺถ ตตฺถ ตํ อุปฺปตฺติภูมิยา วิเสสิตพฺพํ โหติ. ตถา สติ ฌาโนกาโสว คหิโต สิยา, น ภูมิโอกาโส คุณภูตตฺตา. กิญฺจ ‘‘จตุตฺถชฺฌาเน รูปาวจเร อรูปาวจเร’’ติ เอตฺถ รูปารูปภูมิยา จตุตฺถชฺฌาเน วิเสสิยมาเน ตเทกเทโสว โอกาสวเสน คหิโต สิยา, น สพฺพํ จตุตฺถชฺฌานํ. เตนาห ‘‘สพฺพจตุตฺถชฺฌานสฺส โอกาสวเสน อคฺคหิตตาปตฺติโต จา’’ติ. ฌานภูโมกาสานนฺติ ฌาโนกาสภูมิโอกาสานํ.

๒๑. ก็เมื่ออรรถนี้มีอยู่ คืออรรถที่กล่าวไว้โดยจำแนกฌานด้วยอุปปัตติภูมิ, เมื่อถือเอาอรรถนี้ แม้ในที่อื่นก็พึงจำแนกฌานด้วยอุปปัตติภูมิได้, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมถึงความไม่พึงปรารถนา ดังนี้ จึงแสดงว่า “ในจตุตถฌาน” เป็นต้น ถามว่า ก็ความไม่พึงปรารถนานั้นคืออะไร? ตอบว่า “เพราะถึงความไม่ถูกถือเอาซึ่งความเป็นโอกาสของภูมิทั้งหลายนั่นเอง” เพราะว่าในที่ใดๆ ฌานถูกถือเอา, ในที่นั้นๆ ฌานนั้นย่อมถูกจำแนกด้วยอุปปัตติภูมิ เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานโอกาสเท่านั้นพึงถูกถือเอา, ไม่ใช่ภูมิโอกาส เพราะความเป็นคุณบท อนึ่ง ในคำว่า “ในจตุตถฌานที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร” นี้ เมื่อจำแนกจตุตถฌานด้วยรูปาวจรภูมิและอรูปาวจรภูมิ, ส่วนหนึ่งส่วนใดของฌานนั้นเท่านั้นพึงถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส, ไม่ใช่จตุตถฌานทั้งหมด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “และเพราะถึงความไม่ถูกถือเอาซึ่งจตุตถฌานทั้งหมดโดยความเป็นโอกาส” คำว่า “ของฌานภูมิโอกาสทั้งหลาย” หมายถึง ของฌานโอกาสและภูมิโอกาสทั้งหลาย

นนุ จ ฌานภูมิโอกาเส อสงฺกรโต โยชิยมาเน น สพฺพสฺมึ ปฐมชฺฌาโนกาเส กายสงฺขาโร วจีสงฺขาโร จ อตฺถิ, ตถา สพฺพสฺมึ กามาวจโรกาเสติ โจทนุปฺปตฺตึ สนฺธาย ตสฺส ปริหารํ วตฺตุํ ‘‘ยทิปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถาติ ปฐมชฺฌาโนกาเส กามาวจโรกาเส จ. ตํทฺวยุปฺปตฺตีติ ตสฺส กายวจีสงฺขารทฺวยสฺส อุปฺปตฺติ. โอกาสทฺวยสฺส อสงฺกรโต คหเณ อยญฺจ คุโณ ลทฺโธ โหตีติ อาห ‘‘วิสุํ…เป… น วตฺตพฺพํ โหตี’’ติ. ตตฺถ องฺคมตฺตวเสนาติ วิตกฺกาทิฌานงฺคมตฺตวเสน. ตตฺถ วตฺตพฺพํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว. วิตกฺกรหิโตปิ วิจาโร วจีสงฺขาโรเยวาติ อาห ‘‘อวิตกฺก…เป… คจฺฉตี’’ติ. มุทฺธภูตํ ทุติยชฺฌานนฺติ จตุกฺกนเย ทุติยชฺฌานมาห. ตญฺหิ สกลกฺโขภกรธมฺมวิคเมน วิตกฺเกกงฺคปฺปหายิกโต สาติสยตฺตา ‘‘มุทฺธภูต’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. อสญฺญสตฺตา วิยาติ อิทํ วิสทิสุทาหรณํ ทฏฺฐพฺพํ.

ก็แล เมื่อประกอบในฌานภูมิโอกาสโดยไม่ปะปนกัน, กายสังขารและวจีสังขารย่อมไม่มีในปฐมฌานโอกาสทั้งหมด, และในกามวจรโอกาสทั้งหมดก็เช่นกัน ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า “แม้ว่า” เป็นต้น เพื่อกล่าวแก้ข้อโต้แย้งที่เกิดขึ้น คำว่า “ในที่นั้น” หมายถึง ในปฐมฌานโอกาสและในกามวจรโอกาส คำว่า “การเกิดขึ้นแห่งสองอย่างนั้น” หมายถึง การเกิดขึ้นแห่งกายสังขารและวจีสังขารสองอย่างนั้น เมื่อถือเอาโอกาสสองอย่างโดยไม่ปะปนกัน คุณนี้ก็ย่อมได้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ต่างหาก...ฯลฯ...ไม่พึงกล่าว” ในที่นั้น คำว่า “โดยความเป็นเพียงองค์” หมายถึง โดยความเป็นเพียงองค์ฌานมีวิตกเป็นต้น สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ก็กล่าวไว้แล้วในอรรถกถา แม้วิจารที่ปราศจากวิตกก็เป็นวจีสังขารนั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ไม่มีวิตก...ฯลฯ...ย่อมไป” คำว่า “ทุติยฌานอันเป็นประธาน” หมายถึง ทุติยฌานในนัยจตุกกะ เพราะทุติยฌานนั้นเป็นที่ละองค์ฌานคือวิตกเพียงองค์เดียว ด้วยการปราศจากธรรมที่ยังความขุ่นมัวทั้งปวง จึงมีความพิเศษยิ่ง ย่อมได้ชื่อว่า “มุทธภูตะ” (เป็นประธาน) คำว่า “เหมือนอสัญญีสัตว์” นี้ พึงเห็นว่าเป็นอุทาหรณ์ที่ไม่เหมือนกัน

๓๗. อาวชฺชนโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ สพฺพํ จิตฺตํ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สมานคติกตฺตา เอกํ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปฐมโต’’ติ. เตนาห ‘‘อวิตกฺกอวิจารโต’’ติอาทิ. จิตฺตสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถนฺติ สุทฺธาวาเส จิตฺตสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถํ. ตถา ‘‘วจีสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถ’’นฺติ เอตฺถาปิ.

๓๗. จิตทั้งหมดที่เกิดขึ้นก่อนการรำพึง เพราะมีคติเสมอกับปฏิสนธิจิต จึงรวมเป็นอันเดียวกันแล้วกล่าวว่า “ในเบื้องต้น” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร” เป็นต้น คำว่า “เพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งจิตตสังขาร” นั้น คือเพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งจิตตสังขารในสุทธาวาส แม้ในคำว่า “เพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งวจีสังขาร” นี้ก็เช่นกัน

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปวัตติวาระจบแล้ว

สงฺขารยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายสังขารยมกะจบแล้ว

๗. อนุสยยมกํ

๗. อนุสัยยมกะ

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา

คำอธิบายปริจเฉทปริจฉินนุทเทสวาระ

๑. ‘‘อวิชฺชาสมุทยา [Pg.195] รูปสมุทโย, ตณฺหาสมุทยา รูปสมุทโย, กมฺมสมุทยา รูปสมุทโย. โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติ จ เอวมาทินา กุสลมูลกุสลาทีนํ ปจฺจยภาโว วุตฺโตติ อาห ‘‘ปจฺจยทีปเกน มูลยมเกนา’’ติ. ‘‘โส ‘อนิจฺจํ รูปํ, อนิจฺจํ รูป’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. จกฺขุ อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา’’ติ จ อาทินา พหุลขนฺธาทิมุเขน อนิจฺจานุปสฺสนาทโย วิหิตาติ วุตฺตํ ‘‘ขนฺธาทีสุ ตีรณพาหุลฺลโต’’ติ. กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนโต ปรํ ปหานกิจฺจํ นตฺถีติ อาห ‘‘อนุสยปหานนฺตา ปหานปริญฺญา’’ติ. ยทิปิ อนุสเยหิ สมฺปโยคโต อารมฺมณโต วา ปหานปริญฺญา นปฺปวตฺตติ, อนุสยาภาเว ปน ตทารมฺโภ เอว นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อนุสเยหิ ปหานปริญฺญํ วิภาเวตุ’’นฺติ. อนุสยภาเวน ลพฺภมานานนฺติ อนุสยภาเวน วิชฺชมานานํ, อนุสยสภาวานนฺติ อตฺโถ. ตีหากาเรหีติ ปริจฺเฉทาทีหิ ตีหิ ปกาเรหิ. อนุสเยสุ คณนสรูปปฺปวตฺติฏฺฐานโต อโพธิเตสุ ปุคฺคโลกาสาทิวเสน ปวตฺติยมานา ตพฺพิสยา เทสนา น สุวิญฺเญยฺยา โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสุ ตถา…เป… ทุรวโพธตฺตา’’ติ.

๑. เพราะความเป็นปัจจัยของกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “เพราะความเกิดขึ้นแห่งอวิชชา ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งตัณหา ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งกรรม ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี. โลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของกรรมทั้งหลาย” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ด้วยมูลยมกะที่แสดงปัจจัย” เพราะอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ได้ถูกบัญญัติไว้โดยมีขันธ์เป็นต้นเป็นประธานมาก ด้วยบทมีอาทิว่า “เขาย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘รูปไม่เที่ยง รูปไม่เที่ยง’. จักขุไม่เที่ยง, รูปทั้งหลายไม่เที่ยง” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะความมากแห่งการพิจารณาในขันธ์เป็นต้น” เพราะกิจแห่งการละไม่มีหลังจากตัดขาดกิเลสได้แล้ว จึงกล่าวว่า “ปหานปริญญาที่มีการละอนุสัยเป็นที่สุด” ถึงแม้ปหานปริญญาจะไม่เป็นไปโดยการประกอบกับอนุสัยหรือโดยมีอนุสัยเป็นอารมณ์ แต่เมื่อไม่มีอนุสัย การปรารภอนุสัยนั้นก็ไม่มี จึงกล่าวว่า “เพื่อแสดงปหานปริญญาด้วยอนุสัย” คำว่า “ที่พึงได้โดยความเป็นอนุสัย” คือ ที่มีอยู่โดยความเป็นอนุสัย, หมายถึง ที่มีสภาพเป็นอนุสัย คำว่า “ด้วยอาการ ๓ อย่าง” คือ ด้วยอาการ ๓ อย่างมีปริจเฉทเป็นต้น เมื่ออนุสัยทั้งหลายยังไม่ถูกรู้แจ้งโดยการนับ โดยสรูป และโดยที่ตั้งแห่งความเป็นไป การแสดงธรรมที่เกี่ยวกับอนุสัยเหล่านั้นที่ดำเนินไปโดยบุคคลและโอกาสเป็นต้น ย่อมไม่เป็นที่เข้าใจได้ง่าย จึงแสดงว่า “เพราะในอนุสัยเหล่านั้น...เป็นที่เข้าใจได้ยาก”

เอตฺถ ปุริเมสูติ ปทุทฺธาโร อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธ วาติ กตฺวา สานุสยวาราทิอเปกฺโข, น อนุสยวาราทิอเปกฺโข อนุสยวาเร ปาฬิววตฺถานสฺส ปเคว กตตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตสุ สานุสยวาราทีสุ ปุริเมสูติ อตฺโถ’’ติ อาห. สานุสยวาราทีสุ หิ ตีสุ ปุริเมสุ โอกาสวาเร ยโต ตโตติ เทสนา ปวตฺตา, น อนุสยวาราทีสุ. อตฺถวิเสสาภาวโตติ ‘‘กามธาตุยา จุตสฺสา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๒) ปาฬิอาคตปทสฺส, ‘‘กามธาตุํ วา ปน อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทินา ยมกภาเวน อฏฺฐกถาอาทิคตปทสฺส จ อตฺถวิเสสาภาวโต. กถมยํ ยมกเทสนา สิยา ทุติยสฺส ปทสฺส อภาวโตติ อตฺโถ. ยทิ นายํ ยมกเทสนา, อถ กสฺมา อิธาคตาติ อาห ‘‘ปุริมวาเร หี’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุสยฏฺฐานปริจฺเฉททสฺสนนฺติ อนุสยฏฺฐานตาย [Pg.196] ปริจฺเฉททสฺสนํ. เอวมฺปิ กถมิทํ อนุสยยมกํ ยมกเทสนาสพฺภาวโตติ อาห ‘‘ยมกเทสนา…เป… นามํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อตฺถวเสนาติ ปฏิโลมตฺถวเสน. ปฐมปเทน หิ วุตฺตสฺส วิปริวตฺตนวเสนปิ ยมกเทสนา โหติ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูป’’นฺติอาทีสุ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒), ตตฺถ ปน อตฺถวิเสโส อตฺถิ, อิธ นตฺถิ, ตสฺมา น ตถา เทสนา กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถวิเสสาภาวโต ปน น วุตฺตา’’ติ. ลพฺภมานตาวเสนาติ ปุจฺฉาย ลพฺภมานตาวเสน.

ในที่นี้ คำว่า “ในบทก่อนๆ” เป็นการยกบทขึ้นมาโดยถือว่าเป็นข้อกำหนดหรือข้อห้ามของบทที่อยู่ถัดไป จึงมุ่งหมายถึงสาสนุสัยวาระเป็นต้น ไม่ได้มุ่งหมายถึงอนุสัยวาระเป็นต้น เพราะการกำหนดปาฬิในอนุสัยวาระได้ทำไว้ก่อนแล้ว จึงแสดงว่า “หมายถึงในสาสนุสัยวาระเป็นต้นเหล่านี้ ในบทก่อนๆ” เพราะในสาสนุสัยวาระเป็นต้น ๓ บทก่อนนั้น การแสดงธรรมว่า “จากที่ใด... ในที่นั้น” ได้เป็นไปในโอกาสวาระ ไม่ได้เป็นไปในอนุสัยวาระเป็นต้น เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเนื้อความของบทที่มาในปาฬิมีอาทิว่า “ของผู้ที่จุติจากกามธาตุ” (ยมก. 2.อนุสัยยมก.302) และบทที่มาในอรรถกถาเป็นต้นโดยความเป็นยมกะมีอาทิว่า “หรือของผู้ที่กำลังจะอุบัติในกามธาตุ” หมายความว่า การแสดงยมกะนี้จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะไม่มีบทที่สอง หากการแสดงนี้ไม่ใช่ยมกะ แล้วเหตุใดจึงมาในที่นี้ จึงกล่าวว่า “เพราะในวาระก่อนๆ” เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า “การแสดงการกำหนดที่ตั้งของอนุสัย” คือ การแสดงการกำหนดโดยความเป็นที่ตั้งของอนุสัย ถึงกระนั้น อนุสัยยมกะนี้จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะมีการแสดงยมกะอยู่ จึงกล่าวว่า “การแสดงยมกะ...พึงเห็นชื่อ” คำว่า “โดยอำนาจแห่งอรรถ” คือ โดยอำนาจแห่งอรรถปฏิโลม เพราะการแสดงยมกะย่อมมีได้แม้โดยการกลับกันของสิ่งที่กล่าวด้วยบทแรก ดังในบทมีอาทิว่า “รูปคือรูปขันธ์, รูปขันธ์คือรูป” (ยมก. 1.ขันธยมก.2) แต่ในที่นั้นมีความพิเศษแห่งเนื้อความ ส่วนในที่นี้ไม่มี จึงแสดงว่า “แต่เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเนื้อความ จึงไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น” คำว่า “โดยอำนาจแห่งความได้” คือ โดยอำนาจแห่งความได้ของคำถาม

อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสตีติ อิมินา นิปฺปริยาเยน อนุสยา อนาคตาติ ทสฺสิตํ โหติ ยโต เต มคฺควชฺฌา, น จ อตีตปจฺจุปฺปนฺนา อุปฺปตฺติรหาติ วุจฺจนฺติ อุปฺปนฺนตฺตา. ยํสภาวา ปน ธมฺมา อนาคตา อนุสยาติ วุจฺจนฺติ, ตํสภาวา เอว เต อตีตปจฺจุปฺปนฺนา วุตฺตา. น หิ ธมฺมานํ อทฺธาเภเทน สภาวเภโท อตฺถิ, ตสฺมา อนุสยานํ อตีตปจฺจุปฺปนฺนภาวา ปริยายโต ลพฺภนฺตีติ อฏฺฐกถายํ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๑) ‘‘อตีโตปิ โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํปการาติ อนุสยปฺปการา, การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนารหาอิจฺเจว อตฺโถ. โส เอวํปกาโร อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโต อุปฺปชฺชนารหตาย อวิจฺฉินฺนภาวทีปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น ขนฺธยมกาทีสุ วิย อุปฺปชฺชมานตา’’ติ, ปจฺจุปฺปนฺนตาติ อตฺโถ. เตเนวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ นินฺนานากรโณติ นิพฺพิเสโส. อุปฺปชฺชนานุสยานํ นินฺนานากรณตฺตา เอว หิ ‘‘เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ วิภงฺเค (วิภ. ๒๐๓) อาคตํ. อนุสยนญฺหิ เอตฺถ นิวิสนนฺติ อธิปฺเปตํ.

การแสดงว่า “แสดงความเป็นผู้ควรแก่การเกิดขึ้น” นี้ ย่อมแสดงโดยนิปปริยายว่า อนุสัยทั้งหลายเป็นอนาคต เพราะอนุสัยเหล่านั้นพึงถูกตัดขาดด้วยมรรค และอดีตกับปัจจุบันก็ไม่ถูกเรียกว่าควรเกิดขึ้น เพราะเกิดขึ้นแล้ว แต่ธรรมทั้งหลายที่มีสภาพใดถูกเรียกว่าอนุสัยที่เป็นอนาคต ธรรมเหล่านั้นที่มีสภาพนั้นแลถูกกล่าวว่าเป็นอดีตและปัจจุบัน เพราะสภาพของธรรมทั้งหลายไม่มีความแตกต่างกันโดยการแบ่งกาล เพราะฉะนั้น ความเป็นอดีตและปัจจุบันของอนุสัยทั้งหลายจึงพึงได้โดยปริยาย จึงกล่าวไว้ในอรรถกถา (ยมก. อรรถ. อนุสัยยมก 1) ว่า “ย่อมเป็นอดีตด้วย” เป็นต้น คำว่า “มีประเภทอย่างนี้” คือ ประเภทของอนุสัย, หมายถึง ควรเกิดขึ้นเมื่อมีเหตุปัจจัย อนุสัยที่มีประเภทอย่างนั้น ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” ในอุปปัชชนวาระ มีความประสงค์เพื่อแสดงความเป็นไปไม่ขาดสายของความควรเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ความเป็นผู้กำลังเกิดขึ้นเหมือนในขันธยมกะเป็นต้น” หมายถึง ไม่ใช่ความเป็นปัจจุบัน ด้วยเหตุนั้นเป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า “ไม่มีความแตกต่างกัน” คือ ไม่มีข้อแตกต่าง เพราะอนุสัยที่กำลังเกิดขึ้นไม่มีความแตกต่างกันนั่นเอง จึงมีมาในวิภังค์ (วิภังค์ 203) ว่า “ตัณหานี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในที่นี้, เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่นี้” ในที่นี้ คำว่า “การตั้งอยู่” หมายถึง การนอนเนื่อง

อิทานิ เยน ปริยาเยน อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อนุสยโวหาโร, ตํ ทสฺเสตุกาโม อนาคตมฺปิ เตหิ สทฺธึ เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุรูปํ การณํ ปน…เป… วุจฺจนฺตี’’ติ อาห. เอเตน ภูตปุพฺพคติยา อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อุปฺปตฺติรหตา เวทิตพฺพาติ ทสฺเสติ. อุปฺปตฺติอรหตา นาม กิเลสานํ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺพา. สา จ อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ อตฺเถวาติ ปการนฺตเรนปิ เตสํ ปริยายโตว อนุสยภาวํ ปกาเสติ. เตเนวาห ‘‘มคฺคสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตาทิสานนฺติ เย มคฺคภาวนาย อสติ อุปฺปตฺติรหา, ตาทิสานํ. ธมฺโม เอว จ อุปฺปชฺชติ, น ธมฺมากาโรติ อธิปฺปาโย. น หิ ธมฺมาการา อนิจฺจตาทโย [Pg.197] อุปฺปชฺชนฺตีติ วุจฺจนฺติ. ยทิ ปน เต อุปฺปาทาทิสมงฺคิโน สิยุํ, ธมฺมา เอว สิยุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปหีนากาโร จ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชตี’’ติ.

บัดนี้ เมื่อประสงค์จะแสดงโวหารอนุสัยในอดีตและปัจจุบันโดยปริยายใด จึงรวมอนาคตเข้ากับอดีตและปัจจุบันนั้นเป็นอันเดียวกันแล้วแสดงว่า “แต่เหตุที่เหมาะสม...ถูกกล่าว” ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า ความควรเกิดขึ้นในอดีตและปัจจุบันพึงทราบโดยทางแห่งสิ่งที่เคยเป็นมาแล้ว ความควรเกิดขึ้น พึงทราบโดยความที่กิเลสยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค และความควรเกิดขึ้นนั้นก็มีอยู่ในอดีตและปัจจุบันด้วย จึงแสดงความเป็นอนุสัยของกิเลสเหล่านั้นโดยปริยายด้วยประการอื่นอีก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แต่ของมรรค” เป็นต้น คำว่า “ของธรรมเหล่านั้น” คือ ของธรรมเหล่านั้นที่ควรเกิดขึ้นเมื่อไม่มีการเจริญมรรค มีความประสงค์ว่า ธรรมเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อาการของธรรม เพราะอาการของธรรมมีอนิจจตาเป็นต้น ไม่ถูกเรียกว่าย่อมเกิดขึ้น หากอาการเหล่านั้นประกอบด้วยการเกิดขึ้นเป็นต้น ก็จะเป็นธรรมนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่สมควรที่จะกล่าวว่า อาการที่ยังไม่ถูกละย่อมเกิดขึ้น”

วุตฺตมฺปิ ถามคมนํ อคฺคเหตฺวา อปฺปหีนฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา โจทโก โจเทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สตฺตานุสย…เป… อาปชฺชตีติ เจ’’ติ. น หิ ถามคมเน คหิเต โจทนาย โอกาโส อตฺถิ. เตนาห ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทิ. วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ, น เกวลมฏฺฐกถายเมว ปาฐคโตวายมตฺโถ, ตสฺมา เอวเมว คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามคโต…เป… ยุตฺต’’นฺติ วตฺวา กึ ปน ตํ ถามคมนนฺติ ปราสงฺกํ นิวตฺเตนฺโต ‘‘ถามคตนฺติ จ…เป… วุตฺตา’’ติ อาห. ตตฺถ อญฺเญหิ อสาธารโณติ กิเลสวตฺถุอาทีนํ กิเลสตาทิสภาโว วิย กามราคาทิโต อญฺญตฺถ อลพฺภมาโน เตสํเยว อาเวณิโก สภาโว, ยโต เต ภวพีชํ ภวมูลนฺติ จ วุจฺจนฺติ. ยสฺมา จ ถามคมนํ เตสํ อนญฺญสาธารโณ สภาโว, ตสฺมา อนุสยนนฺติ วุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามคโตติ อนุสยสมงฺคีติ อตฺโถ’’ติ อาห.

แม้เมื่อความถึงกำลัง (ความมั่นคง) ถูกกล่าวไว้แล้ว ผู้โต้แย้งก็โต้แย้งโดยไม่ถือเอาความถึงกำลังนั้น แต่ถือเอาเพียงอรรถว่ายังละไม่ได้เท่านั้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถ้าอนุสัย ๗... ย่อมถึง” เป็นต้น เพราะเมื่อถือเอาความถึงกำลังแล้ว ย่อมไม่มีโอกาสแห่งการโต้แย้ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมไม่ถึง” เป็นต้น สิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถา และเนื้อความนี้มิใช่มีเพียงในอรรถกถาเท่านั้น แต่เป็นเนื้อความที่มาในพระบาลีด้วย เพราะฉะนั้น พึงถือเอาอย่างนี้เท่านั้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงกำลัง... สมควร” แล้วเพื่อจะระงับความสงสัยของผู้อื่นว่า ความถึงกำลังนั้นคืออะไร จึงกล่าวว่า “และคำว่า ถึงกำลัง... ถูกกล่าวไว้” ในที่นั้น คำว่า “ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่น” คือ สภาวะที่ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่นของกิเลสวัตถุเป็นต้น เช่นเดียวกับสภาวะความเป็นกิเลสเป็นต้นที่ไม่พึงได้ในที่อื่นนอกจากกามราคะเป็นต้น เป็นสภาวะเฉพาะของกิเลสเหล่านั้นเอง เพราะกิเลสเหล่านั้นถูกเรียกว่าเป็นพืชแห่งภพและเป็นรากเหง้าแห่งภพ และเพราะความถึงกำลังเป็นสภาวะที่ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่นของกิเลสเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอนุสัย เพื่อจะแสดงความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “คำว่า ถึงกำลัง หมายถึง ผู้ประกอบด้วยอนุสัย”

‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อนุเสติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓) อนุสยวาเร วุตฺโต เอว อตฺโถ ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐) วุตฺโตติ อนุสยนากาโร เอว อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโตติ ‘‘อุปฺปชฺชนวาโร อนุสยวาเรน นินฺนานากรโณ วิภตฺโต’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตตฺถ วิจารํ อารภติ ‘‘อนุสยอุปฺปชฺชนวารานํ สมานคติกตฺตา’’ติอาทินา. ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ สิยาติ อุปฺปชฺชนวาเร ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ อปฺปหีนาการทีปกํ สิยา. ตถา จ สติ ยถา ‘‘อิมสฺส อุปฺปาทา’’ติ เอตฺถ อิมสฺส อนิโรธาติ อยมตฺโถปิ ญายติ, เอวํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺเต อตฺถโต ‘‘น อุปฺปชฺชตี’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ อปฺปหีนาการสฺส อุปฺปตฺติรหภาวสฺส อนุปฺปชฺชมานสภาวตฺตาติ โจทนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปฺปชฺชตีติ วจนสฺส อวุตฺตตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ เจ’’ติ อาห. วจนตฺถวิเสเสน ตํทฺวยสฺส วุตฺตตฺตาติ เอเตน ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺเถน วารนฺตรเทสนา โหติ ยถา [Pg.198] สหชาตสํสฏฺฐวาเรสูติ ทสฺเสติ. อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวาติอาทิ ตเมว วจนตฺถวิเสสํ วิภาเวตุํ อารทฺธํ. อุปฺปตฺติโยคฺคนฺติ อุปฺปตฺติยา โยคฺคํ, อุปฺปชฺชนสภาคตนฺติ อตฺโถ. ยโต อนุสยา อุปฺปตฺติรหาติ วุจฺจนฺติ, เอกนฺเตน เจตเทว สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทิวจนโต (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐). ‘‘อนุเสนฺตีติ อนุสยา’’ติ เอตฺตเก วุตฺเต สทา วิชฺชมานา นุ โข เต อปรินิปฺผนฺนานุสยนฏฺเฐน ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อยมตฺโถ อาปชฺชตีติ ตํนิเสธนตฺถํ ‘‘อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปตฺติอรหภาเวน ถามคตตา อนุสยฏฺโฐติ ยํ เตสํ อุปฺปตฺติโยควจนํ วุตฺตํ, ตํ สมฺมเทว วุตฺตนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘อนุสยสทฺทสฺสา’’ติอาทินา. เตน วารทฺวยเทสนุปฺปาทิกา อนุสยสทฺทตฺถนิทฺธารณาติ ทสฺเสติ. ตมฺปิ สุวุตฺตเมว อิมินา ตนฺติปฺปมาเณนาติ อิทมฺปิ ‘‘อภิธมฺเม ตาวา’’ติอาทินา อาคตํ ติวิธเมว ตนฺตึ สนฺธายาหาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตนฺติตฺตเยนปิ หิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตา ทีปิตา โหตี’’ติ.

เนื้อความที่กล่าวไว้ในอนุสัยวาระว่า “อนุสัยคือกามราคะนอนเนื่องแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมตามนอนเนื่องแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.3) เป็นเนื้อความเดียวกับที่กล่าวไว้ในอุปปัชชนวาระว่า “อนุสัยคือกามราคะเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.300) คืออาการแห่งการนอนเนื่องนั่นเอง ถูกถือเอาด้วยคำว่า “เกิดขึ้น” ในอุปปัชชนวาระ ดังนั้น ท่านจึงเริ่มพิจารณาในคำที่กล่าวไว้ว่า “อุปปัชชนวาระถูกจำแนกโดยไม่แตกต่างจากอนุสัยวาระ” ดังนี้เป็นต้นว่า “เพราะอนุสัยวาระและอุปปัชชนวาระมีการดำเนินไปเสมอกัน” คำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” พึงมีได้ คือในอุปปัชชนวาระ คำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” พึงเป็นเครื่องแสดงอาการที่ยังละไม่ได้ และเมื่อเป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างในคำว่า “เพราะการเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้” นี้ ความหมายว่า “เพราะการไม่ดับไปแห่งสิ่งนี้” ย่อมเป็นที่ทราบกัน ฉันใด เมื่อกล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้น” โดยอรรถแล้ว ความหมายว่า “ไม่เกิดขึ้น” นี้ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้ว เพราะสภาวะที่ยังละไม่ได้คือสภาวะที่ยังไม่เกิดขึ้น มีสภาวะที่ไม่เกิดขึ้น ฉันนั้น เพื่อจะแสดงการโต้แย้ง ท่านจึงกล่าวว่า “หากจะแย้งว่า ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่าคำว่า ย่อมเกิดขึ้น ไม่ได้ถูกกล่าวไว้” ด้วยความพิเศษแห่งอรรถของบทนี้ การแสดงวาระอื่นย่อมมีได้แม้จะไม่มีความต่างกันแห่งธรรม เหมือนในสหชาตวาระและสังสัฏฐวาระ ดังนี้ท่านแสดงให้เห็น คำว่า “ได้เหตุที่สมควรแล้ว” เป็นต้น ท่านเริ่มไว้เพื่อจำแนกความพิเศษแห่งอรรถของบทนั้นเอง คำว่า “ควรแก่การเกิดขึ้น” หมายถึง ควรเพื่อการเกิดขึ้น คือมีสภาวะที่จะเกิดขึ้น เพราะอนุสัยถูกเรียกว่า “ยังไม่เกิดขึ้น” ดังนั้น จึงต้องยอมรับความนี้โดยส่วนเดียวว่า “อนุสัยคือกามราคะเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.300) เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า “ชื่อว่าอนุสัย เพราะนอนเนื่อง” ความหมายย่อมปรากฏว่า “อนุสัยเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ดำรงอยู่เสมอใช่หรือไม่ โดยอรรถว่าการนอนเนื่องที่ยังไม่ปรากฏชัดจึงเรียกว่าอนุสัย” เพื่อปฏิเสธความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่สมควรแล้ว” ภาวะที่ถึงกำลังโดยความเป็นสภาวะที่ยังไม่เกิดขึ้น เป็นอรรถของอนุสัย คำที่กล่าวถึงความควรแก่การเกิดขึ้นของอนุสัยเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้ถูกต้องแล้ว ท่านกล่าวเนื้อความนี้ด้วยคำว่า “แห่งบทว่าอนุสัย” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า การกำหนดอรรถของคำว่าอนุสัยเป็นเหตุให้เกิดการแสดงวาระทั้งสอง แม้คำนั้นก็ถูกกล่าวไว้ดีแล้วด้วยประมาณแห่งคัมภีร์นี้ แม้คำนี้ท่านก็กล่าวหมายถึงคัมภีร์ ๓ อย่างที่มาในคำว่า “ในพระอภิธรรมก่อน” เป็นต้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะแม้ด้วยคัมภีร์ทั้งสาม ก็เป็นอันแสดงความที่อนุสัยเป็นธรรมที่ประกอบกับจิต”

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายวาระแห่งการแสดงหัวข้อที่กำหนดด้วยการกำหนด

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา

คำอธิบายวาระแห่งฐานะที่เป็นที่เกิดขึ้น

๒. เอวํ สตีติ เวทนานํ วิเสสิตพฺพภาเว กามธาตุยา จ วิเสสนภาเว สติ. กามาธาตุยา อนุสยนฏฺฐานตา น วุตฺตา โหติ อปฺปธานภาวโต, ปธานาปฺปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจทสฺสนโต, วิเสสนภาเวน จริตพฺพตาย จาติ อธิปฺปาโย. โหตุ โก โทโสติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกมาโน อาห ‘‘ทฺวีสุ ปนา’’ติอาทิ. ทฺวีสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ตถา ‘‘ตีสุ ธาตูสู’’ติ เอตฺถาปิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ธาตุอาทิเภเทน ติวิธํ อนุสยฏฺฐานํ, ตตฺถ จ รูปารูปธาตูนํ ภวราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา วุตฺตาติ กามธาตุยา กามราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา เอกนฺเตน วตฺตพฺพา, ตสฺมา. ตีสุ ธาตูสุ ตีสุ เวทนาสูติ จ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสูติ จ อาธาเร.

๒. คำว่า “เมื่อเป็นเช่นนั้น” คือ เมื่อเวทนามีภาวะที่ควรถูกจำแนก และเมื่อกามธาตุมีภาวะเป็นเครื่องจำแนก ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามธาตุไม่ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะความเป็นส่วนไม่สำคัญ เพราะในบรรดาส่วนที่สำคัญและไม่สำคัญ ท่านย่อมแสดงกิจในส่วนที่สำคัญ และเพราะควรดำเนินไปด้วยภาวะเป็นเครื่องจำแนก นี้คืออธิบาย สงสัยว่าบางทีอาจจะกล่าวว่า “จะมีโทษอะไร” จึงกล่าวว่า “แต่ในสอง” เป็นต้น คำว่า “ในสอง” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด (นิทธารณะ) แม้ในคำว่า “ในธาตุสาม” นี้ก็เช่นกัน คำว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะฐานะที่นอนเนื่องมี ๓ อย่างโดยการจำแนกเป็นธาตุเป็นต้น และในฐานะเหล่านั้น ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของภวราคะในรูปธาตุและอรูปธาตุถูกกล่าวไว้แล้ว ดังนั้น ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามราคะในกามธาตุจึงต้องกล่าวอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น (จึงกล่าวอย่างนั้น) คำว่า “ในธาตุสาม ในเวทนาสาม” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด และคำว่า “ในเวทนาสองในกามธาตุ” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถเป็นที่รองรับ (อาธาระ)

ทฺวีสฺเววาติ [Pg.199] ทฺวีสุ สุโขเปกฺขาสุ เอว. สพฺพาสุ ทฺวีสูติ ยาสุ กาสุจิ ทฺวีสุ. เตนาติ ‘‘กามราโค ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ วจนสามตฺถิยลทฺเธน วิเสสนิจฺฉเยเนว. ภวราคานุสยฏฺฐานํ รูปารูปธาตุโย ตทนุรูปา จ เวทนา. น หิ ทฺวีสุ เวทนาสุ กามราคานุสโยว อนุเสตีติ อวธารณํ อิจฺฉิตํ, ทฺวีสุ เอว ปน เวทนาสูติ อิจฺฉิตํ. เตเนวาห ‘‘ทฺวีสฺเวว อนุเสติ, น ตีสู’’ติ. อฏฺฐานญฺจ อนุสยานํ, กึ ตํ อปริยาปนฺนํ สกฺกาเย? สพฺโพ โลกุตฺตโร ธมฺโม. จ-สทฺเทน ปฏิฆานุสยฏฺฐานํ สงฺคณฺหาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ. อญฺญาติ กามราคานุสยฏฺฐานภูตา ทฺเว เวทนา.

คำว่า “ในสองเท่านั้น” คือ ในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนาเท่านั้น คำว่า “ในสองทั้งหมด” คือ ในสองอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น คือ ด้วยการกำหนดจำแนกที่ได้มาด้วยอำนาจของบทว่า “กามราคะนอนเนื่องในเวทนาสองอย่าง” นั่นเอง ฐานะที่นอนเนื่องของภวราคานุสัยคือรูปธาตุ อรูปธาตุ และเวทนาที่สมควรแก่ธาตุนั้น เพราะการกำหนดว่า “กามราคานุสัยเท่านั้นนอนเนื่องในเวทนาสองอย่าง” ไม่เป็นที่ประสงค์ แต่ประสงค์ว่า “นอนเนื่องในเวทนาสองอย่างเท่านั้น” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นอนเนื่องในสองเท่านั้น ไม่ใช่ในสาม” และอฐานะของอนุสัย อะไรคือสิ่งที่ไม่รวมอยู่ในสักกายะ? คือโลกุตตรธรรมทั้งปวง ด้วยคำว่า “จ” (และ) ท่านย่อมสงเคราะห์ฐานะที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “และเหมือนอย่าง” เป็นต้น คำว่า “อื่น” คือ เวทนาสองอย่างที่เป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามราคานุสัย

อญฺเญสุ ทฺวีหิ เวทนาหิ วิปฺปยุตฺเตสุ. ปิยรูปสาตรูเปสูติ ปิยายิตพฺพมธุรสภาเวสุ. วิเสสนญฺเจตํ รูปาทีนํ สพฺพทฺวารสพฺพปุริเสสุ อิฏฺฐภาวสฺส อนิยตตาย กตํ. สาตสนฺตสุขคิทฺธิยาติ สาตสุเข สนฺตสุเข จ คิชฺฌนากาเรน อภิกงฺขนากาเรน. ตตฺถ สาตสุขํ กายิกํ, สนฺตสุขํ เจตสิกํ. สาตสุขํ วา กายิกสุขํ, สนฺตสุขํ อุเปกฺขาสุขํ. ตถา จาหุ ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗). ปริตฺตํ วา โอฬาริกํ สุขํ สาตสุขํ, อโนฬาริกํ สนฺตสุขํ. ปริตฺตคฺคหณญฺเจตฺถ กามราคานุสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อญฺญตฺถาติ เวทนาหิ อญฺญตฺถ. โสติ กามราคานุสโย. เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสตีติ เวทนาเปกฺโข เอว หุตฺวา ปวตฺตติ ยถา ปุตฺตาเปกฺขาย ธาติยา อนุคฺคณฺหนปฺปวตฺติ, สยนสงฺขาตา ปวตฺติ จ กามราคสฺส นิกามนเมว. เตนาห ‘‘สุขมิจฺเจว อภิลปตี’’ติ. ยถา ตสฺส, เอวํ ปฏิฆานุสยาทีนมฺปิ วุตฺตนิยาเมน ยถาสกํ กิจฺจกรณเมว ทุกฺขเวทนาทีสุ อนุสยนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ ปฏิฆานุสโย จา’’ติอาทิ. ตีสุ เวทนาสุ อนุสยนวจเนนาติ ตีสุ เวทนาสุ ยถารหํ อนุสยนวจเนน. อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสูติ อิฏฺฐาทีสุ อารมฺมณปกติยา วเสน อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ วิปรีตสญฺญาย วเสน อนิฏฺฐาทีสุ อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสูติ โยชนา. น หิ อิฏฺฐาทิภาเวน คหณํ วิปรีตสญฺญา.

ในสิ่งอื่นที่ปราศจากเวทนา ๒ อย่าง. คำว่า ปิยรูปสาตรูเปสุ (ในรูปที่น่ารักและน่าพอใจ) คือในสภาวะที่น่ารักและมีรสหวาน. และบทนี้เป็นบทวิเศษณ์ของรูปเป็นต้นที่ทำขึ้นเพราะความเป็นของน่าปรารถนาในทวารทั้งปวงและในบุคคลทั้งปวงไม่แน่นอน. คำว่า สาตสนฺตสุขคิทฺธิยา (ด้วยความสยบในสุขที่น่าพอใจและสุขที่สงบ) คือด้วยอาการสยบและอาการปรารถนาในสุขที่น่าพอใจและสุขที่สงบ. ในคำนั้น สุขที่น่าพอใจคือสุขทางกาย สุขที่สงบคือสุขทางใจ. หรือสุขที่น่าพอใจคือสุขทางกาย สุขที่สงบคืออุเบกขาสุข. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'แต่อุเบกขาเพราะเป็นสภาพสงบ จึงถูกกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง' (วิสุทธิ. ๒/๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗). หรือสุขที่เล็กน้อยหรือหยาบคือสุขที่น่าพอใจ สุขที่ไม่หยาบคือสุขที่สงบ. และการถือเอาความเล็กน้อยในที่นี้ เพราะประสงค์เอากามราคานุสัย. คำว่า อญฺญตฺถ (ในที่อื่น) คือในที่อื่นจากเวทนา. คำว่า โโส (นั้น) คือกามราคานุสัยนั้น. คำว่า เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสติ (นอนเนื่องโดยเป็นไปตามเวทนา) คือเป็นไปโดยมุ่งหวังเวทนาเท่านั้น เหมือนการประพฤติอนุเคราะห์ของแม่นมที่มุ่งหวังบุตร และความเป็นไปที่ชื่อว่าการนอน (สยนะ) คือความยินดีในกามราคะนั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมกล่าวอ้างว่าเป็นสุขนั่นเอง'. การนอนเนื่องในทุกขเวทนาเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นการทำกิจตามหน้าที่ของตนๆ ของปฏิฆานุสัยเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวแล้ว เหมือนของกามราคานุสัยนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฏิฆานุสัยก็เป็นเช่นนั้น' เป็นต้น. คำว่า ตีสุ เวทนาสุ อนุสยนวจเนน (ด้วยคำกล่าวว่านอนเนื่องในเวทนา ๓) คือด้วยคำกล่าวว่านอนเนื่องในเวทนา ๓ ตามสมควร. คำว่า อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ (ในอารมณ์ที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้น) มีการเชื่อมโยงว่า ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้นที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นด้วยอำนาจปกติของอารมณ์ และในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาเป็นต้นที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นด้วยอำนาจวิปลาสสัญญา. เพราะว่าการถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นไม่ใช่วิปลาสสัญญา.

ตตฺถาติ อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ. เอตฺถาติ อนุสยเน. กามสฺสาทาทิวตฺถุภูตานํ กามภวาทีนนฺติ กามสฺสาทภวสฺสาทวตฺถุภูตานํ [Pg.200] กามรูปารูปภวานํ คหณํ เวทิตพฺพนฺติ โยชนา. ตตฺถาติ เวทนาตฺตยธาตุตฺตเยสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมํ. ทุกฺขปฏิฆาโต ทุกฺเข อนภิรติ. ยตฺถ ตตฺถาติ ทุกฺขเวทนาย ตํสมฺปยุตฺเตสุ อนิฏฺฐรูปาทีสุ วาติ ยตฺถ ตตฺถ. มหคฺคตา อุปาทินฺนกฺขนฺธา รูปารูปภวา, อนุปาทินฺนกฺขนฺธา รูปารูปาวจรธมฺมา. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเตสุ มหคฺคตธมฺเมสุ ภวราโคอิจฺเจว เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ กามราคานุสโย นานุเสตี’’ติ. ทิฏฺฐานุสยาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน วิจิกิจฺฉานุสยอวิชฺชานุสยาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

ในคำนั้น คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) หมายถึง ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น. คำว่า เอตฺถ (ในที่นี้) หมายถึง ในการนอนเนื่อง. มีการเชื่อมโยงว่า พึงทราบการถือเอาซึ่งกามภพ รูปภพ และอรูปภพ อันเป็นวัตถุแห่งกามัสสาทะและภวัสสาทะ ในคำว่า กามภวาทีนํ (แห่งกามภพเป็นต้น) อันเป็นวัตถุแห่งกามัสสาทะเป็นต้น. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) หมายถึง ในเวทนา ๓ และธาตุ ๓. และบทที่ประกอบด้วยสัตตมีวิภัตตินี้เป็นไปในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ). คำว่า ทุกฺขปฏิฆาโต (ความกระทบกระทั่งในทุกข์) คือ ความไม่ยินดีในทุกข์. คำว่า ยตฺถ ตตฺถ (ในที่ใดที่หนึ่ง) หมายถึง ในทุกขเวทนา หรือในรูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่น่าปรารถนาที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนานั้น ในที่ใดที่หนึ่ง. มหัคคตธรรมที่เป็นอุปาทินนขันธ์ คือ รูปภพและอรูปภพ, ที่เป็นอนุปาทินนขันธ์ คือ รูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรม. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) พึงทราบว่าหมายถึง ภวราคะในมหัคคตธรรมที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในรูปธาตุและอรูปธาตุนี้ กามราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง'. ในคำว่า ทิฏฺฐานุสยาทีนํ (แห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้น) พึงทราบว่าด้วย อาทิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์วิจิกิจฉานุสัยและอวิชชานุสัยเป็นต้น.

ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ น วุตฺตนฺติ สุวุตฺตเมตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานปุจฺฉายํ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชิตตฺตา. กามราโค ปน ยตฺถ นานุเสติ, ตํ ทุกฺขเวทนารูปารูปธาตุวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตทนุสยนฏฺฐานโตติ ตสฺส กามราคานุสยสฺส อนุสยนฏฺฐานโต. อญฺญา เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสงฺขาตา. อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺเส วิย ปฏิฆานุสโย เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสุ กามราคานุสโย นานุเสตีติ ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย นานุเสติ, ตตฺถ ทิฏฺฐานุสโย นานุเสตี’’ติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ตสฺมา ตํ อุทฺธริตฺวา น วุตฺตนฺติ. โหนฺตูติ ตาสํ เวทนานํ อตฺถิตํ ปฏิชานิตฺวา อุทฺธริตฺวา อวจนสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปน…เป… ตํ น วุตฺต’’นฺติ. ตทนุสยนฏฺฐานนฺติ เตสํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ. ตสฺมาติ ยสฺมา สติปิ กามราคานุสยนฏฺฐานโต อญฺญสฺมึ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐาเน ตํ ปน ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ นตฺถิ เวทนาทฺวยภาวโต, ตสฺมา. ตํ เวทนาทฺวยํ น วุตฺตํ วิสุํ น อุทฺธฏนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ยตฺถ กามราคาทโย นานุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา นานุเสนฺตี’’ติ อยมตฺโถ ‘‘อามนฺตา’’ติ อิมินา ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน อวิภาคโต วุตฺโตติ ‘‘ยตฺถ กามราคาทโย อนุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา อนุเสนฺตี’’ติ อยมฺปิ อตฺโถ อวิภาคโตว ลพฺภติ, ตสฺมา. อวิภาคโต จ ทุกฺขํ ปฏิฆสฺส อนุสยนฏฺฐานนฺติ ทีปิตํ โหติ. เตนาห ‘‘อวิเสเสน…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ อวิเสเสนาติ เคหสฺสิตํ เนกฺขมฺมสฺสิตนฺติ วิเสสํ อกตฺวา. สมุทายวเสน [Pg.201] คเหตฺวาติ ยถาวุตฺตอวยวานํ สมูหวเสน ทุกฺขนฺตฺเวว คเหตฺวา. ‘‘อวิเสเสน สมุทายวเสน คเหตฺวา’’ติ อิมมตฺถํ ตถา-สทฺเทน อนุกฑฺฒติ ‘‘ทฺวีสุ เวทนาสู’’ติ เอตฺถาปิ เคหสฺสิตาทิวิภาคสฺส อนิจฺฉิตตฺตา.

ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นที่พ้นจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ท่านไม่ได้กล่าวไว้ คำที่กล่าวไว้นี้เป็นการกล่าวดีแล้ว เพราะในการตอบปัญหาเรื่องที่เกิดแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้น ท่านตอบไว้ว่า 'ในธรรมทั้งปวงที่นับเนื่องในสักกายะ' นั่นเอง. แต่เพื่อจะแสดงว่า ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นที่พ้นจากทุกขเวทนา รูปธาตุ และอรูปธาตุ ซึ่งเป็นที่ที่กามราคะไม่นอนเนื่องนั้นมีอยู่ ท่านจึงเริ่มคำว่า นนุ จ (ก็ไฉนเล่า) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ตทนุสยนฏฺฐานโต (จากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัยนั้น) หมายถึง จากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัยนั้น. คำว่า อญฺญา (อื่น) หมายถึง เวทนาอื่นที่กล่าวคือเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา. อรรถโดยย่อในที่นี้คือ ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา เหมือนในเนกขัมมสิตโดมนัส และกามราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา จึงอาจกล่าวได้ว่า 'ที่ใดกามราคานุสัยไม่นอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ได้ยกเวทนาเหล่านั้นขึ้นกล่าว. คำว่า โหนฺตุ (จงมีเถิด) คือ เมื่อรับรองความมีอยู่ของเวทนาเหล่านั้น จึงแสดงเหตุที่ไม่ได้ยกขึ้นกล่าวว่า 'แต่ว่า... (ละ)... ไม่ได้กล่าวถึงเวทนานั้น'. คำว่า ตทนุสยนฏฺฐานํ (ที่นอนเนื่องนั้น) หมายถึง ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะถึงแม้จะมีที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นอื่นจากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัย แต่ที่นอนเนื่องนั้นที่พ้นจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ไม่มี เพราะเป็นสภาวะที่มีเวทนา ๒ อย่าง เพราะเหตุนั้น. อรรถว่า เวทนา ๒ อย่างนั้น ท่านไม่ได้กล่าวแยกต่างหาก. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุว่า อรรถนี้ว่า 'ที่ใดกามราคะเป็นต้นไม่นอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐิและวิจิกิจฉาไม่นอนเนื่อง' ท่านกล่าวไว้โดยไม่แยกแยะด้วยการตอบว่า 'อามนฺตา' (ใช่แล้ว) เพราะฉะนั้น อรรถนี้ว่า 'ที่ใดกามราคะเป็นต้นนอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐิและวิจิกิจฉาก็นอนเนื่อง' ย่อมได้โดยไม่แยกแยะเช่นกัน เพราะเหตุนั้น. และโดยไม่แยกแยะ ทุกข์ก็เป็นที่นอนเนื่องแห่งปฏิฆะ ดังนี้เป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบโดยไม่แยกแยะ... (ละ)...'. ในคำนั้น คำว่า อวิเสเสน (โดยไม่แยกแยะ) คือ ไม่ได้ทำความแตกต่างว่าอาศัยเรือนหรืออาศัยเนกขัมมะ. คำว่า สมุทายวเสน คเหตฺวา (ถือเอาโดยส่วนรวม) คือ ถือเอาโดยส่วนรวมของส่วนประกอบที่กล่าวมาแล้วว่าเป็นทุกข์นั่นเอง. คำว่า ตถา (เช่นนั้น) ย่อมดึงอรรถนี้ว่า 'โดยไม่แยกแยะ ถือเอาโดยส่วนรวม' มาด้วย เพราะในคำว่า 'ในเวทนา ๒ อย่าง' นี้ ก็ไม่ประสงค์ความแตกต่างว่าอาศัยเรือนเป็นต้น.

ยทิ เอวํ ‘‘ปฏิฆํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตี’’ติ อิทํ สุตฺตปทํ กถนฺติ โจทนํ สนฺธาย ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ โทมนสฺเส, ตํสมฺปยุตฺเต วา ปฏิเฆ. เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสนฺติอาทินา เนยฺยตฺถมิทํ สุตฺตํ, น นีตตฺถนฺติ ทสฺเสติ. ยถา ปน สุตฺตํ อุทาหฏํ, ตถา อิธ กสฺมา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิฆุปฺปตฺติรหฏฺฐานตายา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ สุตฺตาภิธมฺมปาฐานํ กถมวิโรโธติ อาห นิปฺปริยายเทสนา เหสา, สา ปน ปริยายเทสนาติ. เอวญฺจ กตฺวาติ ปริยายเทสนตฺตา เอว. ราคานุสโยติ กามราคานุสโย อธิปฺเปโต. ยโต ‘‘อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาตนํ สนฺธายา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตสฺส น มหคฺคตธมฺมา อนุสยนฏฺฐานนฺติ ตํ ปฐมชฺฌานญฺจ อนามสิตฺวา ‘‘น หิ โลกิยา…เป… นานุเสตีติ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อวตฺถุภาวโตติ สภาเวเนว อนุปฺปตฺติฏฺฐานตฺตา. อิธาติ อิมสฺมึ อนุสยยมเก. วุตฺตนเยนาติ ‘‘เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติอาทินา วุตฺเตน นเยน. ตํปฏิปกฺขภาวโตติ เตสํ ปฏิฆาทีนํ ปฏิปกฺขสฺส มคฺคสฺส สพฺภาวโต. น เกวลํ มคฺคสพฺภาวโต, อถ โข พลววิปสฺสนาสพฺภาวโตปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตํสมุคฺฆา…เป… ภาวโต จา’’ติ.

ถ้าเป็นเช่นนั้น คำในพระสูตรนี้ว่า “ย่อมละปฏิฆะด้วยเหตุนั้น ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น” จะเป็นอย่างไร? เพื่อตอบข้อซักถามว่า “จะเป็นอย่างไร?” นี้ จึงกล่าวว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า “ตตฺถ” (ในที่นั้น) หมายถึง ในโทมนัสนั้น หรือในปฏิฆะที่สัมปยุตด้วยโทมนัสนั้น. ด้วยคำว่า “โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ” เป็นต้น ย่อมแสดงว่าพระสูตรนี้เป็นเนยยัตถะ (มีเนื้อความที่พึงไขความ) ไม่ใช่นีตัตถะ (มีเนื้อความที่ไขความไว้ชัดเจนแล้ว). แต่เหตุใดจึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้เหมือนพระสูตรที่ยกมา? จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นที่ที่ปฏิฆะไม่เกิด” เป็นต้น. ถึงอย่างนั้น พระสูตรและพระอภิธรรมปาฐะจะไม่มีความขัดแย้งกันได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “การแสดงนี้เป็นการแสดงโดยไม่มีปริยาย ส่วนการแสดงนั้นเป็นการแสดงโดยมีปริยาย”. และเมื่อทำเช่นนั้น คือ เพราะเป็นการแสดงโดยมีปริยายนั่นเอง. คำว่า “ราคานุสัย” หมายถึง กามราคานุสัย. เพราะเหตุที่กล่าวว่า “มุ่งหมายถึงการถอนด้วยอนาคามิมรรค” เพราะฉะนั้น ธรรมอันเป็นมหัคคตะจึงไม่เป็นที่นอนเนื่องของราคานุสัยนั้น และเมื่อไม่กล่าวถึงปฐมฌานนั้น จึงกล่าวว่า “ธรรมที่เป็นโลกิยะ... (ละ)... ไม่นอนเนื่อง” ดังนี้จึงอาจกล่าวได้. คำว่า “อวัตถุภาวโต” (เพราะไม่มีวัตถุ) คือ เพราะโดยสภาพแล้วเป็นที่ที่ไม่อาจเกิดได้. คำว่า “อิธ” (ในที่นี้) หมายถึง ในอนุสัยยมกนี้. คำว่า “วุตฺตเนยฺเยน” (โดยนัยที่กล่าวแล้ว) คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า “ยังโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น. คำว่า “ตํปฏิปกฺขภาวโต” (เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น) คือ เพราะมีมรรคที่เป็นปฏิปักษ์ต่อปฏิฆะเป็นต้นเหล่านั้น. ไม่ใช่เพียงเพราะมีมรรคเท่านั้น แต่เพราะมีวิปัสสนาที่ทรงพลังด้วย จึงแสดงว่า “การถอนสิ่งนั้น... (ละ)... และเพราะมีอยู่”.

อิทานิ ยเทตํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อนุสยนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คเหตพฺพธมฺมวเสน วา สิยา คหณวิเสเสน วาติ ทฺเว วิกปฺปา, เตสุ ปฐมํ สนฺธายาห ‘‘อารมฺมเณ อนุสยนฏฺฐาเน สตี’’ติ. รูปาทิอารมฺมเณ อนุสยานํ อนุสยนฏฺฐานนฺติ คยฺหมาเน ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขาย หี’’ติอาทิมาห. ยทิ สิยาติ ยทิ กามราคานุสโย สิยา. เอตสฺสปีติ ทิฏฺฐานุสยสมฺปยุตฺตโลภสฺสปิ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสู’’ติ กามราคสฺส ฐานํ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตํ. อถ ปนาติอาทิ ทุติยวิกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. อชฺฌาสยวเสน ตํนินฺนตายาติ อสติปิ อารมฺมณกรเณ ยตฺถ กามราคาทโย อชฺฌาสยโต นินฺนา, ตํ เตสํ อนุสยนฏฺฐานํ. เตน [Pg.202] วุตฺตํ ‘‘อนุคโต หุตฺวา เสตี’’ติ. อถ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถาติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส อุทาหรณวเสน นิรูปนํ. ทุกฺเข ปฏิหญฺญนวเสเนว ปวตฺตติ, นารมฺมณกรณวเสนาติ อธิปฺปาโย. ทุกฺขเมว ตสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อชฺฌาสยสฺส ตตฺถ นินฺนตฺตา ทุกฺขเมว ตสฺส ปฏิฆสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, นาลมฺพิตํ รูปาทิ สุขเวทนา จาติ อธิปฺปาโย. เอวนฺติ ยถา อญฺญารมฺมณสฺสปิ ปฏิฆสฺส อชฺฌาสยโต ทุกฺขนินฺนตาย ทุกฺขเมว อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, เอวํ. ทุกฺขาทีสุ…เป… วุตฺตนฺติ ‘‘ทุกฺเขน สุขํ อธิคนฺตพฺพํ. นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ จ อาทินา กายกิลมนทุกฺเข ทานานุภาวาทิเก จ มิจฺฉาภินิเวสนวเสน อุปฺปชฺชมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สมฺปยุตฺโต อญฺญารมฺมโณปิ โลโภ ‘‘เอวํ สุขํ ภวิสฺสตี’’ติ อชฺฌาสยโต สุขาภิสงฺควเสเนว ปวตฺตตีติ สุขุเปกฺขาเภทํ สาตสนฺตสุขทฺวยเมว อสฺส โลภสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ ปาฬิยํ, น ยถาวุตฺตํ ทุกฺขาทิ, ตสฺมา ภวราค…เป… น วิรุชฺฌติ. เอกสฺมึเยว จาติอาทิ ทุติยวิกปฺปํเยว อุปพฺรูหนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ราคสฺส สุขชฺฌาสยตา ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส วเสน เวทิตพฺพา, ตนฺนินฺนภาเวน วา จกฺขุสฺส วิสมชฺฌาสยตา วิย. เอส นโย เสเสสุปิ. เตสํ ราคปฏิฆานํ นานานุสยฏฺฐานตา โหติ เอกสฺมิมฺปิ อารมฺมเณติ อตฺโถ.

บัดนี้ คำว่า "ที่นอนเนื่อง" ที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ นั้น มี ๒ นัย คือ โดยเป็นธรรมที่พึงถือเอา หรือโดยความพิเศษแห่งการถือเอา ใน ๒ นัยนั้น ทรงประสงค์เอาอย่างแรก จึงตรัสว่า "เมื่อมีที่นอนเนื่องในอารมณ์" เมื่อถือเอาว่า อารมณ์มีรูปเป็นต้น เป็นที่นอนเนื่องของอนุสัยทั้งหลาย เพื่อแสดงอรรถที่ทรงประสงค์ว่า "ไม่สามารถกล่าวได้" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เพราะเป็นทุกข์" คำว่า "ย่อมมี" คือ หากกามราคานุสัยย่อมมี แม้แก่โลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัยนี้ ก็พึงกล่าวว่า "ในธรรมทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าในสักกายะ" เป็นที่ตั้งของกามราคะ แต่ก็มิได้กล่าวไว้ คำมีอาทิว่า "อถ ปน" (ก็แต่ว่า) นี้ ตรัสโดยประสงค์เอาวิกัลป์ที่สอง คำว่า "โดยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในสิ่งนั้นโดยอัธยาศัย" คือ แม้ไม่มีการทำอารมณ์ แต่กามราคะเป็นต้น โน้มเอียงไปโดยอัธยาศัยในที่ใด ที่นั้นเป็นที่นอนเนื่องของอนุสัยเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นผู้ตามไปแล้วย่อมนอน" คำว่า "อถ ปน วุตฺตํ" (ก็แต่ว่า ตรัสแล้ว) เป็นบทเชื่อม คำมีอาทิว่า "ยถา" (อย่างไร) เป็นการแสดงอรรถที่กล่าวแล้วโดยยกตัวอย่าง ความว่า ย่อมเป็นไปโดยการกระทบกระทั่งในทุกข์เท่านั้น ไม่ใช่โดยการทำอารมณ์ คำว่า "ทุกข์เท่านั้นเป็นที่นอนเนื่องของปฏิฆะ" คือ เพราะอัธยาศัยโน้มเอียงไปในทุกข์นั้น ทุกข์เท่านั้นจึงชื่อว่าเป็นที่นอนเนื่องของปฏิฆะ ไม่ใช่อารมณ์มีรูปเป็นต้นและสุขเวทนา คำว่า "อย่างนี้" คือ เหมือนอย่างที่ปฏิฆะแม้มีอารมณ์อื่น ก็ชื่อว่ามีทุกข์เป็นที่นอนเนื่อง เพราะอัธยาศัยโน้มเอียงไปในทุกข์ คำว่า "ในทุกข์เป็นต้น...เป...กล่าวแล้ว" คือ โลภะแม้มีอารมณ์อื่นที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัย ซึ่งเกิดขึ้นโดยความยึดมั่นผิดในทุกข์อันเกิดจากการทรมานกาย และในอานุภาพแห่งทานเป็นต้น ด้วยคำมีอาทิว่า "พึงบรรลุสุขด้วยทุกข์ ไม่มีสิ่งที่ให้แล้ว" ย่อมเป็นไปโดยการติดข้องในสุขโดยอัธยาศัยว่า "สุขจักมีอย่างนี้" เพราะฉะนั้น สุข ๒ อย่าง คือ สุขที่เกิดจากความสำราญและสุขที่เกิดจากความสงบ อันเป็นประเภทแห่งสุขและอุเบกขาเท่านั้น จึงชื่อว่าเป็นที่นอนเนื่องของโลภะนั้นในบาลี ไม่ใช่ทุกข์เป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น ภวราคะ...เป...จึงไม่ขัดแย้งกัน คำมีอาทิว่า "เอกสฺมึเยว จ" (และในอารมณ์อย่างเดียวเท่านั้น) นี้ ตรัสเพื่อขยายวิกัลป์ที่สองเท่านั้น ในที่นั้น ความที่ราคะมีสุขเป็นอัธยาศัย พึงทราบโดยบุคคลผู้ประกอบด้วยราคะนั้น หรือโดยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในสิ่งนั้น เหมือนความที่จักษุมีอัธยาศัยไม่สม่ำเสมอ นัยนี้พึงทราบในอนุสัยที่เหลือด้วย ความว่า ราคะและปฏิฆะเหล่านั้น ย่อมมีที่นอนเนื่องต่างกัน แม้ในอารมณ์อย่างเดียวกัน

เอวญฺจ กตฺวาติ อสติปิ คเหตพฺพเภเท คหณวิเสเสน อนุสยนฏฺฐานสฺส ภินฺนตฺตา เอว. ‘‘ยตฺถ…เป… โน’’ติ วุตฺตํ, อญฺญถา วิรุชฺเฌยฺย. คเหตพฺพเภเทน หิ ราคปฏิฆานํ อนุสยนฏฺฐานเภเท คยฺหมาเน วิปากมตฺเต ฐาตพฺพํ สิยา, น จ ตํ ยุตฺตํ, นปิ สพฺเพสํ ปุริสทฺวารานํ อิฏฺฐานิฏฺฐํ นิยตนฺติ. ยทิปิ ยถาวุตฺตโลภสฺส วุตฺตนเยน กามราคานุสยตา สมฺภวติ, ยถา ปน สุขุเปกฺขาสุ อิฏฺฐารมฺมเณ จ อุปฺปชฺชนฺเตน โทมนสฺเสน สห ปวตฺโต โทโส ทุพฺพลภาเวน ปฏิฆานุสโย น โหติ, เอวํ ยถาวุตฺตโลโภปิ กามราคานุสโย น โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ปฏิฆานุสโยติ เอตฺถ น-กาโร ปฏิเสธนตฺโถ, น อญฺญตฺโถ, อิตรตฺถ ปน สมฺภโว เอว นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปเนต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘น หิ โทมนสฺสสฺส ปฏิฆานุสยภาวาสงฺกา อตฺถี’’ติ อิมินา น-การสฺส อญฺญตฺถตาภาวทสฺสนมุเขน อภาวตฺถตํ สมตฺเถติ.

คำว่า "เอวัญจ กตฺวา" (และเมื่อทำอย่างนี้) คือ เพราะที่นอนเนื่องต่างกันโดยความพิเศษแห่งการถือเอา แม้ไม่มีความต่างกันแห่งธรรมที่พึงถือเอา คำว่า "ในที่ใด...เป...ไม่" ที่กล่าวไว้ หากเป็นอย่างอื่นก็จะขัดแย้งกัน เพราะเมื่อถือเอาความต่างกันแห่งที่นอนเนื่องของราคะและปฏิฆะโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงถือเอา ก็พึงตั้งอยู่ในวิบากเท่านั้น แต่ก็ไม่สมควร ทั้งอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาของทวารแห่งบุคคลทั้งปวงก็ไม่แน่นอน แม้กามราคานุสัยของโลภะที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นไปได้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า โทสะที่เกิดพร้อมกับโทมนัสที่เกิดขึ้นในสุขและอุเบกขาและในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ย่อมไม่เป็นปฏิฆานุสัยโดยความเป็นสภาพที่อ่อนกำลังฉันใด โลภะที่กล่าวมาแล้วก็ย่อมไม่เป็นกามราคานุสัยฉันนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็แต่ว่าในอรรถกถา" ในคำว่า "ไม่เป็นปฏิฆานุสัย" นี้ อักษร "น" มีความหมายปฏิเสธ ไม่มีความหมายอื่น ก็แต่ว่า เพื่อแสดงว่าในที่อื่นไม่มีความเป็นไปได้เลย จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็แต่ว่าสิ่งใด" ในที่นั้น ด้วยคำว่า "เพราะความสงสัยว่าโทมนัสเป็นปฏิฆานุสัยไม่มี" นี้ ย่อมยืนยันความหมายว่าไม่มี โดยแสดงว่าอักษร "น" ไม่มีความหมายอื่น

เทสนา [Pg.203] สํกิณฺณา วิย ภเวยฺยาติ เอตฺถ เทสนาสงฺกรํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภวราคสฺสปิ…เป… ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยถา กามราคสฺส กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อารมฺมณกรณวเสน อุปฺปตฺติ วุตฺตา ‘‘กามราโค กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ, เอวํ ยทิ ‘‘ภวราโค กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ วุจฺเจยฺย, ภวราคสฺสปิ…เป… ภเวยฺย. ตโต จ กามราเคน สทฺธึ ภวราคสฺส เทสนา สํกิณฺณา ภเวยฺย, กามราคโต จ ภวราคสฺส วิเสโส ทสฺเสตพฺโพ. โส จ สหชาตานุสยวเสน น สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ อารมฺมณกรณวเสน ทสฺเสตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมา อารมฺมณ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. ตตฺถ อารมฺมณวิเสเสนาติ รูปารูปธาตุสงฺขาตอารมฺมณวิเสเสน. วิเสสทสฺสนตฺถนฺติ กามราคโต ภวราคสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ. เอวํ เทสนา กตาติ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ ภวราคานุสโย อนุเสตี’’ติ เอวํ วิสเย ภุมฺมํ กตฺวา เทสนา กตา. เตนาห ‘‘สหชาตเวทนาวิเสสาภาวโต’’ติ.

ในคำว่า "การแสดงธรรมพึงปะปนกัน" นี้ เพื่อแสดงความปะปนกันแห่งการแสดงธรรม จึงตรัสว่า "แม้ภวราคะ...เป...พึงมี" อรรถของคำนั้นคือ กามราคะมีการเกิดขึ้นโดยการทำเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุให้เป็นอารมณ์ ดังที่กล่าวไว้ว่า "กามราคะย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุ" ฉันใด หากพึงกล่าวว่า "ภวราคะย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุ" ภวราคะ...เป...ก็พึงมีฉันนั้น และจากนั้น การแสดงธรรมของภวราคะก็จะปะปนกับกามราคะ และความพิเศษของภวราคะจากกามราคะก็พึงแสดง และสิ่งนั้นไม่สามารถแสดงได้โดยความเป็นอนุสัยที่เกิดพร้อมกัน จึงพึงแสดงโดยการทำอารมณ์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะฉะนั้น อารมณ์...เป...ความประสงค์" ในที่นั้น คำว่า "โดยความพิเศษแห่งอารมณ์" คือ โดยความพิเศษแห่งอารมณ์ที่สงเคราะห์เข้าในรูปธาตุและอรูปธาตุ คำว่า "เพื่อแสดงความพิเศษ" คือ เพื่อแสดงความพิเศษของภวราคะจากกามราคะ คำว่า "การแสดงธรรมทำอย่างนี้" คือ การแสดงธรรมทำโดยการใช้ภูมิวิภัตติในอรรถแห่งวิสัยอย่างนี้ว่า "ภวราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในรูปธาตุและอรูปธาตุในที่นี้" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเวทนาที่เกิดพร้อมกัน"

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอุปปัตติฏฐานวาร จบแล้ว

มหาวาโร

มหาวาร

๑. อนุสยวารวณฺณนา

๑. การพรรณนาอนุสยวาร

๓. ปวตฺตาวิรามวเสนาติ อนุสยปฺปวตฺติยา อวิรามวเสน, อวิจฺเฉทวเสนาติ อตฺโถ. กถํ ปน กุสลาพฺยากตจิตฺตกฺขเณ อนุสยานํ ปวตฺตีติ อาห ‘‘มคฺเคเนว…เป… ปุพฺเพ’’ติ.

๓. คำว่า "โดยความเป็นไปไม่ขาดสาย" คือ โดยความเป็นไปไม่ขาดสายแห่งอนุสัย ความว่า โดยความเป็นไปไม่ขาดตอน ก็อนุสัยทั้งหลายย่อมเป็นไปในขณะแห่งจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตได้อย่างไร จึงตรัสว่า "ด้วยมรรคเท่านั้น...เป...ก่อน"

๒๐. จิตฺตเจตสิกานญฺจ ฐานํ นาม จิตฺตุปฺปาโทติ อาห ‘‘เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท’’ติ. เตสํ เตสํ ปุคฺคลานนฺติ ปุถุชฺชนาทีนํ ปุคฺคลานํ. ปกติยา สภาเวน. สภาวสิทฺธา หิ ทุกฺขาย เวทนาย กามราคสฺส อนนุสยนฏฺฐานตา. เอวํ เสเสสุปิ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. วกฺขติ หิ ‘‘ปกติยา ทุกฺขาทีนํ กามราคาทีนํ อนนุสยนฏฺฐานตํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ปหาเนนาติ ตสฺส ตสฺส อนุสยสฺส สมุจฺฉินฺทเนน. ติณฺณํ ปุคฺคลานนฺติ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามีนํ. ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานนฺติ อนาคามิอรหนฺตานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปุคฺคโลกาสวาเร. ปุริมนเยติ ‘‘ติณฺณํ ปุคฺคลาน’’นฺติอาทิเก ปุริมสฺมึ วิสฺสชฺชนนเย. โอกาสนฺติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ, อิธ ปน ทุกฺขเวทนา [Pg.204] เวทิตพฺพา. ปจฺฉิมนเยติ ‘‘ทฺวินฺนํ ปุคฺคลาน’’นฺติอาทิเก วิสฺสชฺชนนเย. อโนกาสตา อนนุสยนฏฺฐานตา.

๒๐. ที่ตั้งของจิตและเจตสิกชื่อว่าจิตตุปบาท จึงตรัสว่า "ในจิตตุปบาทเดียว" คำว่า "ของบุคคลเหล่านั้นๆ" คือ ของบุคคลมีปุถุชนเป็นต้น โดยปกติ โดยสภาพ เพราะความที่เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่เป็นที่นอนเนื่องของกามราคะ ย่อมสำเร็จโดยสภาพ พึงกล่าวอย่างนี้ในอนุสัยที่เหลือตามสมควรด้วย เพราะท่านจักกล่าวว่า "ตรัสโดยประสงค์เอาความที่ทุกข์เป็นต้นไม่เป็นที่นอนเนื่องของกามราคะเป็นต้นโดยปกติ" คำว่า "ด้วยการละ" คือ ด้วยการถอนอนุสัยนั้นๆ คำว่า "ของบุคคล ๓ จำพวก" คือ ของปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี คำว่า "ของบุคคล ๒ จำพวก" คือ ของพระอนาคามีและพระอรหันต์ คำว่า "ในที่นี้" คือ ในปุคคโลกาสวารนี้ คำว่า "โดยนัยก่อน" คือ ในนัยแห่งการวิสัชนาอันก่อนมีอาทิว่า "ของบุคคล ๓ จำพวก" คำว่า "โอกาส" คือ ที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ก็ในที่นี้พึงทราบว่าคือทุกขเวทนา คำว่า "โดยนัยหลัง" คือ ในนัยแห่งการวิสัชนาอันมีอาทิว่า "ของบุคคล ๒ จำพวก" ความไม่มีโอกาส คือ ความไม่เป็นที่นอนเนื่อง

อนุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอนุสยวาร จบแล้ว

๒. สานุสยวารวณฺณนา

๒. การพรรณนาสอานุสยวาร

๖๖-๑๓๑. ‘‘สานุสโย, ปชหติ, ปริชานาตี’’ติ ปุคฺคโล วุตฺโตติ ‘‘กามราเคน สานุสโย, กามราคํ ปชหติ, กามราคํ ปริชานาตี’’ติอาทีสุ อนุสยสมงฺคิภาเวน ปหานปริญฺญากิริยาย กตฺตุภาเวน จ ปุคฺคโล วุตฺโต, น ธมฺโม. ภววิเสเสน วาติ เกวเลน ภววิเสเสน วา. อิตเรสูติ ปฏิฆานุสยาทีสุ. ภวานุสยวิเสเสน วาติ กามภวาทิภววิสิฏฺฐานุสยวิเสเสน วา. สานุสยตานิรนุสยตาทิกาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปหานาปหานปริญฺญาปริญฺญา สงฺคยฺหนฺติ. นนุ จ ภววิเสเส เกสญฺจิ อนุสยานํ อปฺปหานนฺติ? น ตํ อนุสยกตํ, อถ โข ปจฺจยเวกลฺลโต อโนกาสตาย จาติ นายํ วิโรโธ. ทฺวีสุ เวทนาสูติ สุขอุเปกฺขาสุ เวทนาสุ ทุกฺขาย เวทนาย กามราคานุสเยน นิรนุสโยติ โยเชตพฺพํ. อิทมฺปิ นตฺถิ ปุคฺคลวเสน วุจฺจมานตฺตา. เตนาห ‘‘น หิ ปุคฺคลสฺส…เป… อนุสยาน’’นฺติ. ยทิปิ ปุคฺคลสฺส อนุสยโนกาโส อโนกาโส, ตสฺส ปน สานุสยตาทิเหตุ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุสยสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. นิรนุสยตาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อปฺปหานาปริญฺญา สงฺคณฺหาติ. ปริชานนํ สมติกฺกมนนฺติ ปริญฺญาวาเรปิ ‘‘อปาทาเน นิสฺสกฺกวจน’’นฺติ วุตฺตํ.

66-131. บุคคลถูกกล่าวว่า “เป็นผู้มีอนุสัย, ละได้, กำหนดรู้ได้” ในบทมีอาทิว่า “เป็นผู้มีกามราคานุสัย, ละกามราคะได้, กำหนดรู้กามราคะได้” บุคคลถูกกล่าวโดยความเป็นผู้ประกอบด้วยอนุสัย และโดยความเป็นผู้กระทำซึ่งการละและการกำหนดรู้ ไม่ใช่ธรรม หรือด้วยภพพิเศษ คือด้วยภพพิเศษล้วนๆ ในอนุสัยที่เหลือ คือในปฏิฆานุสัยเป็นต้น หรือด้วยอนุสัยพิเศษแห่งภพ คือด้วยอนุสัยพิเศษแห่งภพที่วิเศษมีกามภพเป็นต้น ในบทว่า “ความเป็นผู้มีอนุสัยและไม่มีอนุสัยเป็นต้น” นี้ พึงสงเคราะห์การละ การไม่ละ การกำหนดรู้ และการไม่กำหนดรู้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ก็การไม่ละอนุสัยบางอย่างในภพพิเศษนั้นไม่มีมิใช่หรือ? ข้อนั้นไม่ใช่เกิดจากอนุสัยทำ แต่เกิดจากความบกพร่องแห่งปัจจัยและไม่มีโอกาส ข้อนี้จึงไม่ขัดแย้งกัน ในเวทนา ๒ อย่าง คือในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา พึงประกอบว่า “เป็นผู้ไม่มีกามราคานุสัยในทุกขเวทนา” แม้ข้อนี้ก็ไม่มี เพราะกล่าวโดยบุคคล เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ไม่ใช่ของบุคคล...เป...แห่งอนุสัย” แม้ว่าโอกาสแห่งอนุสัยของบุคคลจะไม่มีโอกาส แต่เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้มีอนุสัยเป็นต้น จึงตรัสบทมีอาทิว่า “ก็ของอนุสัย” ในบทว่า “ความเป็นผู้ไม่มีอนุสัยเป็นต้น” นี้ พึงสงเคราะห์การไม่ละและการไม่กำหนดรู้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” การกำหนดรู้คือการก้าวล่วงไป ในวาระแห่งปริญญาก็ตรัสว่า “เป็นนิสสัคคพจน์ในอัปปาทาน”

อนุสยนฏฺฐานโตติ อนุสยนฏฺฐานเหตุ. ‘‘อนนุสยนฏฺฐานโต’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นิมิตฺตาปาทานภาวทสฺสนตฺถนฺติ สานุสยวาเร นิมิตฺตภาวทสฺสนตฺถํ, ปชหนปริญฺญาวาเรสุ อปาทานภาวทสฺสนตฺถญฺจาติ โยเชตพฺพํ. ปชหตีติ เอตฺถ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา ตโต มานานุสยํ ปชหตี’’ติ ปาฬิปทํ อาหริตฺวา โยเชตพฺพํ, น ปชหตีติ เอตฺถ ปน ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย ตโต กามราคานุสยํ นปฺปชหตี’’ติ. เอวมาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ปริญฺญาวารมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ภุมฺมนิทฺเทเสเนว เหตุอตฺเถเนว นิทฺทิฏฺฐาติ อตฺโถ.

บทว่า “อนุสยนะฏฺฐานโต” (จากที่ตั้งแห่งอนุสัย) คือเป็นเหตุแห่งที่ตั้งแห่งอนุสัย แม้ในบทว่า “อนนุสยนะฏฺฐานโต” (จากที่ตั้งที่ไม่เป็นที่นอนเนื่อง) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพื่อแสดงความเป็นนิมิตและอัปปาทาน พึงประกอบว่า “เพื่อแสดงความเป็นนิมิตในสอานุสยวาร และเพื่อแสดงความเป็นอัปปาทานในวาระแห่งการละและการกำหนดรู้” ในบทว่า “ละได้” นี้ พึงนำบทบาลีว่า “ละมานานุสัยได้จากรูปธาตุและอรูปธาตุ” มาประกอบ ส่วนในบทว่า “ละไม่ได้” พึงนำบทบาลีว่า “ละกามราคานุสัยไม่ได้จากทุกขเวทนา” มาประกอบ ในบทมีอาทิอย่างนี้ พึงสงเคราะห์แม้ปริญญาวาระด้วยคำว่า “เป็นต้น” ความว่า ถูกแสดงด้วยการระบุถึงภูมิเท่านั้น ด้วยอรรถแห่งเหตุเท่านั้น

จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนนาติ [Pg.205] ‘‘ยโต วา ปน มานานุสเยน สานุสโย, ตโต กามราคานุสเยน สานุสโย’’ติ เอตสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเนน. ตตฺถ หิ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา’’ติอาทินา สรูปโต อนุสยนฏฺฐานานิ ทสฺสิตานิ. ตทตฺเถติ ตํ อนุสยนฏฺฐานทสฺสนํ อตฺโถ เอตสฺสาติ ตทตฺโถ, ตสฺมึ ตทตฺเถ. ‘‘อนุสยสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนตฺถํ อยํ วาโร อารทฺโธ’’ติอาทินา ‘‘ยโต’’ติ เอเตน อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ วิภาเวตฺวา. ปมาทลิขิตํ วิย ทิสฺสติ อุปฺปนฺน-สทฺเทน วตฺตมานุปฺปนฺเน วุจฺจมาเน. ยถา ปน อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน อุปฺปตฺติโยคทีปกตฺตา อุปฺปตฺติรหา วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ อุปฺปตฺติอรเห วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ยํ ปน วกฺขติ ‘‘น หิ อปริยาปนฺนานํ อนุสยุปฺปตฺติรหฏฺฐานตา’’ติ, โสปิ น โทโส. ยตฺถ ยตฺถ หิ อนุสยา อุปฺปตฺติรหา, ตเทว เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ วุตฺตนฺติ. ตเถว ทิสฺสตีติ ตํ ปมาทลิขิตํ วิย ทิสฺสตีติ อตฺโถ.

บทว่า จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน ความว่า ด้วยการวิสัชนาปัญหาว่า 'ก็บุคคลใดเป็นผู้มีมานานุสัยจากที่ใด บุคคลนั้นเป็นผู้มีกามราคานุสัยจากที่นั้นหรือ?' ในปัญหานั้น ที่ตั้งแห่งอนุสัยถูกแสดงไว้โดยสภาวะด้วยบทมีอาทิว่า 'ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ' บทว่า ตทตฺเถ ความว่า การแสดงที่ตั้งแห่งอนุสัยนั้นเป็นอรรถของบทนี้ ชื่อว่า ตทตฺโถ ในตทตฺโถ นั้น ท่านอธิบายเนื้อความนี้ว่า 'วาระนี้ปรารภขึ้นเพื่อแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของอนุสัย' เป็นต้น และด้วยบทว่า ยโต นี้ ท่านกล่าวถึงที่ตั้งแห่งอนุสัย เมื่อกล่าวถึงสิ่งที่เกิดขึ้นในปัจจุบันด้วยคำว่า อุปฺปนฺน ย่อมปรากฏเหมือนเป็นความผิดพลาดในการเขียน แต่ในอุปปัชชนวาระ ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ควรเกิดขึ้นด้วยคำว่า อุปฺปชฺชติ เพราะเป็นเครื่องแสดงถึงความเหมาะสมกับการเกิดขึ้น ฉันใด แม้ในที่นี้ เมื่อกล่าวถึงสิ่งที่ควรเกิดขึ้น ก็ไม่มีความขัดแย้งใดๆ ฉันนั้น ส่วนคำที่จักกล่าวว่า 'ที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของอนุสัยย่อมไม่มีแก่ธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏะ' แม้คำนั้นก็ไม่เป็นโทษ เพราะในที่ใดๆ ที่อนุสัยควรเกิดขึ้น ท่านรวมที่นั้นทั้งหมดเข้าเป็นอันเดียวกันแล้วกล่าวว่า 'ในที่ทั้งปวง' บทว่า ตเถว ทิสฺสติ ความว่า ย่อมปรากฏเหมือนเป็นความผิดพลาดในการเขียนนั้นนั่นเอง

ยโต อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพนฺติ ยโต อนุสยนฏฺฐานโต กามคารานุสเยน อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ, เตน กามราคานุสเยน อุปฺปตฺติรหฏฺฐาเน นิสฺสกฺกวจนํ กตํ ‘‘ยโต’’ติ. ตถาติ เอตฺถ ตถา-สทฺโท ยถา ‘‘ยโต อุปฺปนฺเนนา’’ติ เอตฺถ อุปฺปตฺติรหฏฺฐานโต อนุสยสฺส อุปฺปตฺติรหตา วุตฺตา, ตถา ‘‘อุปฺปชฺชนเกนา’’ติ เอตฺถาปิ สา เอว วุจฺจตีติ ทีเปตีติ อาห ‘‘สพฺพธมฺเมสุ…เป… อาปนฺเนนา’’ติ. ตตฺถ ‘‘อุปฺปชฺชนโก’’ติ วุตฺเต อนุปฺปชฺชนโก น โหตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ, ตถา จ สติ เตน อนุปฺปตฺติ นิจฺฉิตาติ อุปฺปนฺนสภาวตา จ ปกาสิตา โหตีติ. เตนาห ‘‘สพฺพธมฺเมสุ…เป… อปเนตี’’ติ. ‘‘โย ยโต กามราคานุสเยน นิรนุสโย, โส ตโต มานานุสเยน นิรนุสโย’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘ยโต ตโต’’ติ อาคตตฺตา วิสฺสชฺชเน ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ ปทสฺส นิสฺสกฺกวเสเนว สกฺกา โยเชตุนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพตฺถาติ…เป… น น สมฺภวตี’’ติ อาห. ภุมฺมโต อญฺญตฺถาปิ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺติ, ยโต สพฺเพสํ ปาทกํ ‘‘สพฺพตฺถปาทก’’นฺติ วุจฺจติ, อิธ ปน นิสฺสกฺกวเสน เวทิตพฺพํ.

บทว่า ยโต อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ ความว่า กามราคานุสัยพึงเกิดขึ้นจากที่ตั้งแห่งอนุสัยใด ท่านจึงทำนิสสกะวิภัตติในที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของกามราคานุสัยนั้นว่า ยโต บทว่า ตถา ในบทนี้ คำว่า ตถา ย่อมแสดงว่า ความที่อนุสัยควรเกิดขึ้นจากที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ถูกกล่าวไว้ในบทว่า ยโต อุปฺปนฺเนน ฉันใด แม้ในบทว่า อุปฺปชฺชนเกน นี้ ท่านก็กล่าวถึงความที่อนุสัยควรเกิดขึ้นนั้นนั่นเอง ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'ในธรรมทั้งปวง... (ละ)... ที่ถึงแล้ว' ในบทนั้น เมื่อกล่าวว่า อุปฺปชฺชนโก ย่อมเข้าใจเนื้อความนี้ว่า 'สิ่งที่ไม่ควรเกิดขึ้นย่อมไม่มี' และเมื่อเป็นเช่นนั้น การไม่เกิดขึ้นก็เป็นอันแน่นอน และความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นอันประกาศแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมทั้งปวง... (ละ)... ย่อมนำออกไป' ในปัญหาว่า 'บุคคลใดไม่มีกามราคานุสัยจากที่ใด บุคคลนั้นไม่มีมานานุสัยจากที่นั้นหรือ?' เพราะมีบทว่า ยโต ตโต มาแล้ว ท่านจึงแสดงว่า ในการวิสัชนา พึงประกอบบทว่า สพฺพตฺถ ด้วยอำนาจแห่งนิสสกะวิภัตติเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'สพฺพตฺถ... (ละ)... ย่อมไม่เป็นไปไม่ได้' นักไวยากรณ์ทั้งหลายย่อมปรารถนาอรรถแห่งวิภัตติอื่นแม้ในที่อื่นจากสัตตมีวิภัตติ เพราะสิ่งที่รองรับธรรมทั้งปวง ท่านเรียกว่า สพฺพตฺถปาทกะ แต่ในที่นี้ พึงทราบโดยอำนาจแห่งนิสสกะวิภัตติ

สานุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การอธิบายสาสนุสัยวาระ จบแล้ว

๓. ปชหนวารวณฺณนา

๓. การอธิบายปชหนวาระ

๑๓๒-๑๙๗. อปฺปชหนสพฺภาวาติ [Pg.206] อปฺปหานสฺส, อปฺปหียมานสฺส วา สพฺภาวา. ตสฺมาติ ยสฺมา โย กามราคานุสยํ ปชหติ, น โส มานานุสยํ นิรวเสสโต ปชหติ, โย จ มานานุสยํ นิรวเสสโต ปชหติ, น โส กามราคานุสยํ ปชหติ ปเคว ปหีนตฺตา, ตสฺมา ‘‘โย วา ปน มานานุสยํ ปชหติ, โส กามราคานุสยํ ปชหตีติ? โน’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยทิ เอวํ ปฐมปุจฺฉายํ กถนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปน…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ปหานกรณมตฺตเมวาติ ปหานกิริยาสมฺภวมตฺตเมว, น นิรวเสสปฺปหานนฺติ อธิปฺปาโย. เต ฐเปตฺวาติ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยาทีนํ นิรวเสสปชหนเก อฏฺฐมกาทิเก ฐเปตฺวา. อวเสสาติ ตสฺส ตสฺส อนุสยสฺส นิรวเสสปฺปชหนเกหิ อวสิฏฺฐา. เตสุ เยสํ เอกจฺเจ อนุสยา ปหีนา, เตปิ อปฺปชหนสพฺภาเวเนว นปฺปชหนฺตีติ วุตฺตา. น จ ยถาวิชฺชมาเนนาติ มคฺคกิจฺจภาเวน วิชฺชมานปฺปกาเรน ปหาเนน วชฺชิตา รหิตา เอว วุตฺตาติ โยชนา.

๑๓๒-๑๙๗. บทว่า อปฺปชหนสพฺภาวา ความว่า เพราะความมีอยู่แห่งการไม่ละ หรือเพราะความมีอยู่แห่งอนุสัยที่ยังไม่ถูกละ บทว่า ตสฺมา ความว่า พึงทราบว่า เพราะบุคคลใดละกามราคานุสัยได้ บุคคลนั้นย่อมไม่ละมานานุสัยโดยไม่เหลือ และบุคคลใดละมานานุสัยได้โดยไม่เหลือ บุคคลนั้นย่อมไม่ละกามราคานุสัย เพราะละได้แล้วก่อนหน้านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ก็บุคคลใดละมานานุสัยได้ บุคคลนั้นละกามราคานุสัยได้หรือ? ไม่ใช่' หากถามว่า ถ้าอย่างนั้น ในปัญหาแรกเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ก็เพราะ... (ละ)... ตรัสไว้แล้ว' ในบทนั้น คำว่า เพียงแค่การกระทำซึ่งการละ ความว่า เพียงแค่ความเกิดขึ้นแห่งกิริยาคือการละ ไม่ใช่การละโดยไม่เหลือ นี้เป็นอธิบาย บทว่า เต ฐเปตฺวา ความว่า เว้นบุคคลผู้ละอนุสัยมีทิฏฐิวิจิกิจฉานุสัยเป็นต้นได้โดยไม่เหลือ มีพระอัฏฐมกะเป็นต้น บทว่า อวเสสา ความว่า ที่เหลือจากบุคคลผู้ละอนุสัยนั้นๆ ได้โดยไม่เหลือ ในบุคคลเหล่านั้น แม้อนุสัยบางอย่างของบุคคลใดถูกละแล้ว บุคคลเหล่านั้นท่านก็กล่าวว่า ย่อมไม่ละ ด้วยความมีอยู่แห่งการไม่ละนั่นเอง พึงประกอบความว่า บทว่า น จ ยถา วิชฺชมาเนน ความว่า ท่านกล่าวว่าเป็นผู้เว้น คือ ปราศจากการละโดยประการที่ปรากฏอยู่ด้วยความเป็นกิจแห่งมรรค นั่นเอง

เกสญฺจีติ โสตาปนฺนสกทาคามิมคฺคสมงฺคิสกทาคามีนํ. ปุน เกสญฺจีติ อนาคามิอคฺคมคฺคสมงฺคิอรหนฺตานํ. อุภยนฺติ กามราควิจิกิจฺฉานุสยทฺวยํ. เสสานนฺติ ‘‘เสสา’’ติ วุตฺตานํ ยถาวุตฺตปุคฺคลานํ. เตสนฺติ วุตฺตปฺปการานํ ทฺวินฺนํ อนุสยานํ. อุภยาปฺปชหนสฺสาติ กามราควิจิกิจฺฉานุสยาปฺปชหนสฺส. การณํ น โหตีติ เยสํ วิจิกิจฺฉานุสโย ปหีโน, เตสํ ตสฺส ปหีนตา, เยสํ ยถาวุตฺตํ อุภยปฺปหีนํ, เตสํ ตทปฺปชหนสฺส การณํ น โหตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เตสํ ปหีนตฺตา ‘นปฺปชหนฺตี’ติ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ. อถ ปน น ตตฺถ การณํ วุตฺตํ, เยน การณวจเนน ยถาวุตฺตโทสาปตฺติ สิยา, เกวลํ ปน สนฺนิฏฺฐาเนน เตสํ ปุคฺคลานํ คหิตตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘กามราคานุสยญฺจ นปฺปชหนฺตี’’ติ, เอวมฺปิ ปุจฺฉิตสฺส สํสยตฺถสฺส การณํ วตฺตพฺพํ. ตถา จ สติ ‘‘เสสปุคฺคลา ตสฺส อนุสยสฺส ปหีนตฺตา นปฺปชหนฺตี’’ติ การณํ วตฺตพฺพเมวาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น วตฺตพฺพ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ น วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตนเยน การณํ น วตฺตพฺพํ การณภาวสฺเสว อภาวโต. ‘‘อุภยาปฺปชหนสฺส การณํ น โหตี’’ติ วุตฺตํ, ยถา ปน วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย กามราคานุสยํ…เป… วตฺตพฺพตฺตา’’ติ อาห. เตน ปหีนาปฺปหีนวเสน [Pg.207] การณํ น วตฺตพฺพํ, ปหีนานํเยว ปน วเสน วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. สํสยตฺถสงฺคหิเตติ สํสยตฺเถน ปเทน สงฺคหิเต. สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตํ ปน ปหียมานตฺตา ‘‘นปฺปชหตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

คำว่า “เกสัญจีติ” ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามีผู้ประกอบด้วยมรรค และพระสกทาคามี. คำว่า “ปุน เกสัญจีติ” ได้แก่ พระอนาคามี พระอรหัตมรรคบุคคล และพระอรหันต์. คำว่า “อุภยันติ” ได้แก่ อนุสัย ๒ อย่าง คือ กามราคะและวิจิกิจฉา. คำว่า “เสสานันติ” ได้แก่ บุคคลที่กล่าวไว้แล้วซึ่งถูกเรียกว่า “เสสา” (ที่เหลือ). คำว่า “เตสันติ” ได้แก่ อนุสัย ๒ อย่างตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “อุภยาปปชหนัสสาติ” ได้แก่ การไม่ละอนุสัยทั้งสองคือ กามราคะและวิจิกิจฉา. คำว่า “การณัง น โหตีติ” มีอรรถว่า สำหรับบุคคลเหล่าใด วิจิกิจฉานุสัยละได้แล้ว ความที่วิจิกิจฉานุสัยนั้นเป็นอันบุคคลเหล่านั้นละได้แล้ว (ไม่เป็นเหตุ), สำหรับบุคคลเหล่าใด อนุสัยทั้งสองตามที่กล่าวแล้วละได้แล้ว ความที่อนุสัยเหล่านั้นเป็นอันบุคคลเหล่านั้นละได้แล้วนั้น ไม่เป็นเหตุแห่งการไม่ละอนุสัยนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว จึงไม่สามารถจะกล่าวว่า ‘ย่อมไม่ละ’”. อนึ่ง ในที่นั้นมิได้กล่าวเหตุไว้ ซึ่งหากกล่าวเหตุไว้ ก็จะพึงมีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว, แต่กล่าวไว้เพียงเพื่อแสดงการระบุถึงบุคคลเหล่านั้นด้วยการวินิจฉัยว่า “ย่อมไม่ละกามราคานุสัยด้วย”, แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็พึงกล่าวเหตุแห่งเนื้อความที่เป็นความสงสัยที่ถูกถาม. เมื่อเป็นเช่นนั้น การกล่าวเหตุว่า “บุคคลที่เหลือย่อมไม่ละอนุสัยนั้น เพราะอนุสัยนั้นถูกละแล้ว” ย่อมเป็นสิ่งที่ควรกล่าวแน่นอน, ท่านจึงหมายถึงคำคัดค้านนั้นแล้วกล่าวว่า “น วัตตัพพัง” (ไม่ควรกล่าว) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า “น วัตตัพพัง” หมายความว่า ไม่ควรกล่าวเหตุตามนัยที่กล่าวแล้ว เพราะความเป็นเหตุไม่มีอยู่นั่นเอง. คำว่า “อุภยาปปชหนัสสะ การณัง น โหติ” ท่านกล่าวไว้แล้ว, แต่เพื่อแสดงนัยที่ควรกล่าว จึงกล่าวว่า “โย กามราคานุสยัง...เป... วัตตัพพัตตา”. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ไม่ควรกล่าวเหตุโดยอำนาจแห่งอนุสัยที่ละได้แล้วและยังละไม่ได้, แต่ควรกล่าวโดยอำนาจแห่งอนุสัยที่ละได้แล้วเท่านั้น. คำว่า “สังสัยัตถสังคหิเต” หมายถึง ที่สงเคราะห์เข้าด้วยบทที่มีเนื้อความสงสัย. ส่วนบทที่สงเคราะห์เข้าด้วยการวินิจฉัยนั้น เพราะ (อนุสัย) กำลังถูกละ จึงไม่สามารถจะกล่าวว่า “ย่อมไม่ละ”.

ปชหนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการพรรณนาปชหนวาร.

๕. ปหีนวารวณฺณนา

๕. คำพรรณนาปหีนวาร

๒๖๔-๒๗๔. ผลฏฺฐวเสเนว เทสนา อารทฺธา, น มคฺคฏฺฐวเสน, กุโต ปุถุชฺชนวเสน. กสฺมา? ผลกฺขเณ หิ อนุสยา ปหีนาติ วุจฺจนฺติ, มคฺคกฺขเณ ปน ปหียนฺตีติ. เตเนวาห ‘‘มคฺคสมงฺคีนํ อคฺคหิตตํ ทีเปตี’’ติ. ปฏิโลเม หิ ปุถุชฺชนวเสนปิ เทสนา คหิตา ‘‘ยสฺส ทิฏฺฐานุสโย อปฺปหีโน, ตสฺส วิจิกิจฺฉานุสโย อปฺปหีโนติ? อามนฺตา’’ติอาทินา. อนุสยจฺจนฺตปฏิปกฺเขกจิตฺตกฺขณิกานนฺติ อนุสยานํ อจฺจนฺตํ ปฏิปกฺขภูตเอกจิตฺตกฺขณิกานํ. มคฺคสมงฺคีนนฺติ มคฺคฏฺฐานํ. เอตฺถ จ อนุสยานํ อจฺจนฺตปฏิปกฺขตาคฺคหเณน อุปฺปตฺติรหตํ ปฏิกฺขิปติ. น หิ เต อจฺจนฺตปฏิปกฺขสมุปฺปตฺติโต ปรโต อุปฺปตฺติรหา โหนฺติ. มคฺคสมงฺคิตาคฺคหเณน อนุปฺปตฺติรหตาปาทิตตํ ปฏิกฺขิปติ. น หิ มคฺคกฺขเณ เต อนุปฺปตฺติรหตํ อาปาทิตา นาม โหนฺติ, อถ โข อาปาทียนฺตีติ. เอกจิตฺตกฺขณิกตาคฺคหเณน สนฺตานพฺยาปารํ. เตนาห ‘‘น โกจี’’ติอาทิ. ตตฺถ เตติ มคฺคสมงฺคิโน. น เกวลํ ปหีนวาเรเยว, อถ โข อญฺเญสุปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุสย…เป… คหิตา’’ติ อาห.

๒๖๔-๒๗๔. การแสดงเริ่มต้นด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค จะกล่าวไปไยถึงด้วยอำนาจแห่งปุถุชน. เพราะเหตุไร? เพราะในขณะแห่งผล อนุสัยทั้งหลายย่อมถูกเรียกว่า “ละได้แล้ว”, แต่ในขณะแห่งมรรค ย่อมเรียกว่า “กำลังละ”. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมแสดงความที่บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคไม่ถูกถือเอา”. จริงอยู่ ในปฏิโลม การแสดงย่อมถูกถือเอาแม้ด้วยอำนาจแห่งปุถุชน ด้วยคำเป็นต้นว่า “ทิฏฐานุสัยของบุคคลใดไม่ถูกละ วิจิกิจฉานุสัยของบุคคลนั้นไม่ถูกละหรือ? ตอบว่า ใช่”. คำว่า “อนุสยัจจันตปฏิปักเขกจิตตักขณิกานัง” หมายถึง (จิต) มีขณะเดียวซึ่งเป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่ออนุสัยทั้งหลาย. คำว่า “มัคคสมังคีนัง” หมายถึง บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค. และในที่นี้ ด้วยการถือเอาความเป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่ออนุสัยทั้งหลาย ท่านย่อมปฏิเสธความควรแก่การเกิดขึ้น. เพราะอนุสัยเหล่านั้นย่อมไม่ควรแก่การเกิดขึ้นหลังจากความเกิดขึ้น (แห่งมรรค) ที่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่ง. ด้วยการถือเอาความเป็นผู้ประกอบด้วยมรรค ท่านย่อมปฏิเสธความถึงแล้วซึ่งความไม่ควรแก่การเกิดขึ้นอีก. เพราะในขณะแห่งมรรค อนุสัยเหล่านั้นยังไม่ชื่อว่าถึงแล้วซึ่งความไม่ควรแก่การเกิดขึ้นอีก, แต่ว่ากำลังถึงอยู่. ด้วยการถือเอาความเป็นจิตขณะเดียว ท่านย่อมปฏิเสธความขวนขวายแห่งสันดาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น โกจิ” (ไม่มีใคร) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า “เต” หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรค. ท่านแสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะในปหีนวารเท่านั้น แต่ในวารอื่น ๆ ด้วย จึงกล่าวว่า “อนุสย...เป... กหิตา”.

๒๗๕-๒๙๖. ยตฺถ อนุสโย อุปฺปตฺติรโห, ตตฺเถวสฺส อนุปฺปตฺติรหตาปาทนนฺติ ‘‘อตฺตโน อตฺตโน โอกาเส เอว อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิโต’’ติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ (วิภ. ๒๐๓) วตฺวา ปุน วุตฺตํ ‘‘จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา ปหียมานา ปหียติ, เอตฺถ นิรุชฺฌมานา นิรุชฺฌตี’’ติ (วิภ. ๒๐๔). ตสฺมาติ ยสฺมา ตโทกาสตฺตเมว กามธาตุอาทิโอกาสตฺตเมว อนุสยานํ ทีเปนฺติ ปหีนาปฺปหีนวจนานิ, ตสฺมา. อโนกาเส ตทุภยาวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ ยสฺมา กามราคปฏิฆานุสยานํ ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ, โส เอว ปหาโนกาโสติ [Pg.208] สฺวายํ เตสํ อญฺญมญฺญํ อโนกาโส, ตสฺมึ อโนกาเส ตทุภยสฺส ปหานาปฺปหานสฺส นวตฺตพฺพตา วุตฺตา. กามราคานุสโยกาเส หิ ปฏิฆานุสยสฺส อปฺปหีนตฺตา โส ‘‘ตตฺถ ปหีโน’’ติ น วตฺตพฺโพ, อฏฺฐิตตฺตา ปน ‘‘ตตฺถ อปฺปหีโน’’ติ จ, ตสฺมา อโนกาเส ตทุภยาวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ. เตน สทฺธึ สมาโนกาเสติ เตน กามราเคน สทฺธึ สมาโนกาเส. ‘‘สาธารณฏฺฐาเน’’ติ วุตฺเต กามธาตุยํ สุขุเปกฺขาสุ ปหีโน นาม โหติ, น สมานกาเล ปหีโน ตติยจตุตฺถมคฺควชฺฌตฺตา กามราคมานานุสยานํ.

๒๗๕-๒๙๖. อนุสัยควรแก่การเกิดขึ้นในที่ใด การทำให้ถึงซึ่งความเป็นผู้ไม่ควรแก่การเกิดขึ้นของอนุสัยนั้น ก็มีในที่นั้นนั่นเอง ดังที่ท่านกล่าวว่า “ย่อมถึงซึ่งความเป็นธรรมดาที่ไม่ควรเกิดขึ้นในโอกาสของตน ๆ เท่านั้น”. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า “จักษุในโลกเป็นรูปที่น่ารักน่าพอใจ ตัณหานี้เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในที่นี้ เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่นี้” (วิภังค์ 203) แล้วตรัสอีกว่า “จักษุในโลกเป็นรูปที่น่ารักน่าพอใจ ตัณหานี้เมื่อจะละ ย่อมละในที่นี้ เมื่อจะดับ ย่อมดับในที่นี้” (วิภังค์ 204). คำว่า “ตัสมา” หมายถึง เพราะเหตุที่คำว่าละได้แล้วและยังละไม่ได้ ย่อมแสดงความเป็นโอกาสนั้นเอง คือความเป็นโอกาสแห่งกามธาตุเป็นต้นของอนุสัยทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น. คำว่า “อโนกาเส ตทุภยาวัตตัพพตา วุตตา” หมายถึง เพราะเหตุที่ที่เกิดของอนุสัย ๒ คือ กามราคะและปฏิฆะ เป็นโอกาสแห่งการละด้วย, ที่นั้นจึงเป็นที่ที่ไม่มีโอกาสแก่กันและกันของอนุสัยเหล่านั้น, ในที่ที่ไม่มีโอกาสนั้น ท่านจึงกล่าวความไม่ควรกล่าวถึงการละและไม่ละทั้งสองนั้น. เพราะในโอกาสแห่งกามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยยังละไม่ได้ จึงไม่ควรกล่าวว่า “ละได้แล้วในที่นั้น”, และเพราะ (ปฏิฆานุสัย) ไม่ตั้งอยู่ (ในที่นั้น) จึงไม่ควรกล่าวว่า “ยังละไม่ได้ในที่นั้น” ด้วย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวความไม่ควรกล่าวถึงการละและไม่ละทั้งสองนั้นในที่ที่ไม่มีโอกาส. คำว่า “เตน สัทธิ สมาโนกาเส” หมายถึง ในโอกาสที่เสมอกันกับกามราคะนั้น. เมื่อกล่าวว่า “ในสถานที่ทั่วไป” (อนุสัย) ชื่อว่าละได้แล้วในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนาในกามธาตุ, แต่ไม่ใช่ละได้ในเวลาเดียวกัน เพราะกามราคานุสัยและมานานุสัยเป็นธรรมอันมรรคที่ ๓ และที่ ๔ พึงละ.

ปหีนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการพรรณนาปหีนวาร.

๗. ธาตุวารวณฺณนา

๗. คำพรรณนาธาตุวาร

๓๓๒-๓๔๐. อปฺปหีนุปฺปตฺติรหภาวา อิธ อนุคมนสยนานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมึ …เป… อตฺโถ’’ติ อาห. อิธาปิ ยุตฺตาติ ปุพฺเพ วุตฺตเมวตฺถํ ปรามสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘การณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสตี’’ติ (ยม. มูลฏี. อนุสยยมก ๑). ฉ ปฏิเสธวจนานีติ ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ จุตูปปาตวิสิฏฺฐานํ ปฏิเสธนวเสน วุตฺตวจนานิ, ตโต เอว ธาตุวิเสสนิทฺธารณานิ น โหนฺติ. ปฏิเสโธติ หิ อิธ สตฺตาปฏิเสโธ วุตฺโตติ อธิปฺปาเยน วทติ. อญฺญตฺเถ ปน น-กาเร นายํ โทโส. อิมํ นาม ธาตุํ. ตํมูลิกาสูติ ปฏิเสธมูลิกาสุ. เอวญฺหีติ ‘‘น กามธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทินา ปฐมโยชนาย สติ. นกามธาตุอาทีสุ อุปปตฺติกิตฺตเนเนว นกามธาตุอาทิคฺคหเณนปิ ธาตุวิเสสสฺเสว คหิตตาย อตฺถโต วิญฺญายมานตฺตา. เตนาห ‘‘น กามธาตุ…เป… วิญฺญายตี’’ติ. ภญฺชิตพฺพาติ วิภชิตพฺพา. วิภาโค ปเนตฺถ ทุวิโธ อิจฺฉิโตติ อาห ‘‘ทฺวิธา กาตพฺพาติ อตฺโถ’’ติ. ปุจฺฉา จ วิสฺสชฺชนานิ จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ. ยถา อวุตฺเต ภงฺคาภาวสฺส อวิญฺญาตตฺตา ‘‘อนุสยา ภงฺคา นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพํ, ตถา ตยิทํ ‘‘กติ อนุสยา ภงฺคา’’ติ เอตทเปกฺขนฺติ ตทปิ วตฺตพฺพํ. ปุจฺฉาเปกฺขญฺหิ วิสฺสชฺชนนฺติ.

๓๓๒-๓๔๐. เพื่อแสดงว่า ในที่นี้ (อนุสัย) เป็นอนุคตะ (ติดตาม) และเป็นสยนะ (นอนเนื่อง) เพราะความที่อนุสัยยังไม่ถูกละและควรจะเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยสฺมึ ...เป... อตฺโถ” ดังนี้. แม้ในที่นี้ คำว่า “อิทาปิ ยุตฺตา” ท่านก็อ้างถึงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อได้เหตุ ย่อมแสดงถึงความควรเกิดขึ้น” (ยมก. มูลฏี. อนุสยยมก 1). คำว่า “ฉ ปฏิเสธวจนานิ” คือคำที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจการปฏิเสธธาตุ 3 ที่ต่างกันโดยจุติและอุบัติ เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่มีการคัดเลือกความต่างกันของธาตุ. ท่านกล่าวโดยประสงค์ว่า ในที่นี้ คำว่า “ปฏิเสโธ” หมายถึงการปฏิเสธสัตว์. ส่วนในที่อื่น เมื่อมี “น” อักษร โทษนี้ย่อมไม่มี. (หมายถึง) ธาตุชื่อนี้. คำว่า “ตมฺมูลิกาสุ” คือในคำที่มีการปฏิเสธเป็นมูล. คำว่า “เอวญฺหิ” คือเมื่อมีการประกอบความครั้งแรกว่า “บุคคลผู้จุติจากกามธาตุ เมื่อจะอุบัติในกามธาตุ ย่อมไม่...” เป็นต้น. เพราะเมื่อมีการกล่าวถึงการอุบัติในนกามธาตุเป็นต้น แม้ด้วยการถือเอาคำว่า นกามธาตุ เป็นต้น ก็เป็นอันถือเอาความต่างกันของธาตุโดยอรรถที่รู้กันอยู่แล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น กามธาตุ ...เป... วิญฺญายติ”. คำว่า “ภญฺชิตพฺพา” คือพึงจำแนก. ในที่นี้ ท่านประสงค์การจำแนกเป็น 2 อย่าง จึงกล่าวว่า “ทฺวิธา กาตพฺพาติ อตฺโถ”. คำถามและคำตอบ ชื่อว่า “ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ”. เมื่อไม่ได้กล่าวไว้ เพราะความที่ความไม่มีแห่งภังคะยังไม่เป็นที่รู้กัน จึงควรกล่าวว่า “อนุสัยที่เป็นภังคะไม่มี”, แม้คำนั้นก็ย่อมหมายเอาคำว่า “อนุสัยที่เป็นภังคะมีเท่าไร” นี้ จึงควรกล่าวคำนั้นด้วย. เพราะคำตอบย่อมหมายเอาคำถาม.

ธาตุวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาธาตุวารจบแล้ว.

อนุสยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาอนุสัยยมกจบแล้ว.

๘. จิตฺตยมกํ

๘. จิตตยมก

อุทฺเทสวารวณฺณนา

คำพรรณนาอุทเทสวาร

๑-๖๒. สราคาทีติ [Pg.209] เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยสฺส สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ยสฺส อวิมุตฺตํ จิตฺต’’นฺติ วาโร, ตาว สงฺคณฺหาติ. กุสลาทีติ ปน อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยสฺส กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ยสฺส สรณํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ วาโร, ตาว สงฺคณฺหาติ, ตสฺมา สราคาทิกุสลาทีหีติ สราคาทีหิ อวิมุตฺตนฺเตหิ, กุสลาทีหิ อรณนฺเตหิ ปเทหิ มิสฺสกา วารา. สุทฺธิกาติ เกวลา ยถาวุตฺตสราคาทีหิ กุสลาทีหิ จ อมิสฺสกา. ตโย ตโยติ ปุคฺคลธมฺมวเสน ตโย ตโย มหาวารา. ยทิ เอวํ กถํ โสฬส ปุคฺคลวาราติ อาห ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปน วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ โสฬสวิเธ สราคาทิมิสฺสกจิตฺเต วุตฺเต ปุคฺคเล เอว เอกชฺฌํ สมฺปิณฺเฑตฺวา สงฺคเหตฺวา ‘‘โสฬส ปุคฺคลวารา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ธมฺมปุคฺคลธมฺมวารา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. น นิรนฺตรํ วุตฺเตติ ธมฺเม ปุคฺคลธมฺเม จ อนามสิตฺวา โสฬสสุปิ ฐาเนสุ นิรนฺตรํ ปุคฺคเล เอว วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา โสฬส ปุคฺคลวารา น วุตฺตาติ อตฺโถ.

๑-๖๒. ในคำว่า “สราคาทิ” นี้ ด้วย “อาทิ” ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ตั้งแต่ “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด ไม่ใช่กำลังดับ เป็นสราคะ” เป็นต้น ไปจนถึงวาระว่า “จิตของบุคคลใดเป็นอวิมุตติ”. ส่วนด้วย “อาทิ” ศัพท์ ในคำว่า “กุสลาทิ” ย่อมสงเคราะห์ตั้งแต่ “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด ไม่ใช่กำลังดับ เป็นกุศล” เป็นต้น ไปจนถึงวาระว่า “จิตของบุคคลใดเป็นสรณะ”. เพราะฉะนั้น วาระที่ผสมกันด้วยบททั้งหลายมีสราคะเป็นต้นจนถึงอวิมุตติ และกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ ชื่อว่า “สราคาทิกุสลาทีหิ”. คำว่า “สุทฺธิกา” คือวาระล้วนๆ ที่ไม่ผสมด้วยบทมีสราคะเป็นต้นและกุศลเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า “ตโย ตโย” คือมหาวาระอย่างละ 3 โดยอำนาจบุคคลและธรรม. หากเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเป็น 16 ปุคคลวาระ? ท่านจึงกล่าวว่า “ตตฺถ ตตฺถ ปน วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา”. ความว่า ในที่นั้นๆ เมื่อกล่าวถึงจิตที่ผสมด้วยสราคะเป็นต้น 16 อย่าง ก็รวบรวมสงเคราะห์บุคคลเข้าเป็นหมวดเดียวกันนั่นเอง จึงเรียกว่า “16 ปุคคลวาระ”. แม้ในคำว่า “ธมฺมปุคฺคลธมฺมวารา” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า “น นิรนฺตรํ วุตฺเต” ความว่า ไม่ได้เรียกว่า 16 ปุคคลวาระ เพราะรวบรวมบุคคลที่กล่าวไว้ต่อเนื่องกันใน 16 ฐาน โดยไม่ได้ระบุถึงธรรมและปุคคลธรรม.

สํสคฺควเสนาติ สํสชฺชนวเสน เทสนาย วิมิสฺสนวเสน. อญฺญถา หิ อุปฺปาทนิโรธา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลา จ กถํ สํสชฺชียนฺติ. เสสานมฺปิ วารานนฺติ อุปฺปาทุปฺปนฺนวาราทีนํ. ตํตํนามตาติ ยถา ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปนฺน’’นฺติอาทินา อุปฺปาทอุปฺปนฺนภาวามสนโต อุปฺปาทอุปฺปนฺนวาโรติ นามํ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ, เอวํ เสสวารานมฺปีติ อาห ‘‘ตํตํนามตา ปาฬิอนุสาเรน เวทิตพฺพา’’ติ.

คำว่า “สํสคฺควเสนา” คือด้วยอำนาจการระคนกัน ด้วยอำนาจการผสมผสานกันแห่งเทศนา. เพราะถ้าไม่ใช่เช่นนั้น อุปปาทะและนิโรธะ และกาลปัจจุบันและอนาคต จะระคนกันได้อย่างไร. คำว่า “เสสานมฺปิ วารานํ” คือแห่งวาระที่เหลือมีอุปปาทุปปันนวาระเป็นต้น. คำว่า “ตํตํนามตา” ความว่า ชื่อนั้นๆ พึงทราบได้จากบาลีนั่นเอง โดยการพิจารณาถึงภาวะที่เป็นอุปปาทะและอุปปันนะ เช่น “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด จิตของบุคคลนั้นเกิดแล้ว” เป็นต้น แม้ในวาระที่เหลือก็เช่นกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ตํตํนามตา ปาฬิอนุสาเรน เวทิตพฺพา”.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำพรรณนาอุทเทสวารจบแล้ว.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

คำพรรณนานิทเทสวาร

๖๓. ตถารูปสฺเสวาติ ปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคิโน เอว. ตญฺจ จิตฺตนฺติ ตญฺจ ยถาวุตฺตกฺขณํ ปจฺฉิมจิตฺตํ. ‘‘เอวํปการ’’นฺติ อิมสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภงฺคกฺขณสมงฺคิเมวา’’ติ วุตฺตํ นิรุชฺฌมานาการสฺส ‘‘เอวํปการ’’นฺติ วุตฺตตฺตา.

๖๓. คำว่า “ตถารูปสฺเสว” คือเฉพาะบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยปัจฉิมจิตเท่านั้น. คำว่า “ตญฺจ จิตฺตํ” คือปัจฉิมจิตในขณะตามที่กล่าวแล้วนั้น. เพื่อแสดงอรรถของคำว่า “เอวํปการํ” นี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ภงฺคกฺขณสมงฺคิเมว” เพราะอาการที่กำลังดับ ท่านเรียกว่า “เอวํปการํ”.

๖๕-๘๒. ทฺวยเมตนฺติ [Pg.210] ยํ ‘‘ขณปจฺจุปฺปนฺนเมว จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณาปคเมน อุปฺปชฺชิตฺถ นาม, ตเทว อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาทํ ปตฺตตฺตา อุปฺปชฺชิตฺถ, อนตีตตฺตา อุปฺปชฺชติ นามา’’ติ วุตฺตํ, เอตํ อุภยมฺปิ. เอวํ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน น สกฺกา วตฺตุํ, ปการนฺตเรน ปน สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ‘‘น หี’’ติอาทินา ปฐมปกฺขํ วิภาเวติ. วิภชิตพฺพํ สิยาติ ‘‘ภงฺคกฺขเณ ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ อุปฺปชฺชติ, อุปฺปาทกฺขเณ ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ เจว อุปฺปชฺชติ จา’’ติ วิภชิตพฺพํ สิยา, น จ วิภตฺตํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา ขณปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺเต วุตฺตนเยน อุภยสฺสปิ ลพฺภมานตฺตา, น จ วุตฺตํ. อิทานิ เยน ปกาเรน สกฺกา วตฺตุํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติอาทิมาห. ปุคฺคโล วุตฺโต, ปุคฺคลวาโร เหโสติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาติ ปุคฺคลสฺส. น จ กิญฺจิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขณสมงฺคิภาวโต. ตํ ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ยํ จิตฺตสมงฺคี โส ปุคฺคโลติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยทิ อเนกจิตฺตวเสนายํ ยมกเทสนา ปวตฺตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘จิตฺตนฺติ หิ…เป… ติฏฺฐตี’’ติ. สนฺนิฏฺฐานวเสน นิยโม เวทิตพฺโพ, อญฺญถา ‘‘โน จ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ปฏิเสโธ น ยุชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. ตาทิสนฺติ ตถารูปํ, ยทวตฺโถ อุปฺปนฺนอุปฺปชฺชมานตาทิปริยาเยหิ วตฺตพฺโพ โหติ, ตทวตฺถนฺติ อตฺโถ.

๖๕-๘๒. คำว่า ทวยเมตัง หมายถึงทั้งสองอย่างนี้ คือสิ่งที่กล่าวว่า 'จิตที่เป็นขณะปัจจุบันเท่านั้น ชื่อว่าเกิดแล้วโดยล่วงพ้นอุปปาทขณะ, จิตนั้นนั่นแหละชื่อว่าเกิดแล้วเพราะถึงการเกิดในอุปปาทขณะ, ชื่อว่ากำลังเกิดเพราะยังไม่ล่วงไป' ทั้งสองอย่างนี้ คำว่า เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ หมายถึงไม่สามารถกล่าวได้ด้วยอาการที่กล่าวมานี้ แต่สามารถกล่าวได้ด้วยอาการอื่น ในที่นั้น ท่านแสดงปฐมปักษ์ด้วยบทว่า 'น หิ' เป็นต้น พึงจำแนกได้ว่า 'ในภังคขณะ จิตนั้นเกิดแล้ว แต่ไม่กำลังเกิด, ในอุปปาทขณะ จิตนั้นเกิดแล้วด้วย กำลังเกิดด้วย' พึงจำแนกได้เช่นนี้ แต่ก็ไม่ได้จำแนก พึงกล่าวว่า 'อามนฺตา' (ใช่) เพราะทั้งสองอย่างย่อมได้ในจิตที่เป็นขณะปัจจุบันโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่ก็ไม่ได้กล่าว บัดนี้ เพื่อแสดงอาการที่สามารถกล่าวได้ ท่านจึงกล่าวบทว่า 'จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ' เป็นต้น บุคคลถูกกล่าวแล้ว ความว่า เป็นปุคคลวาระ คำว่า ตัสสะ หมายถึงของบุคคลนั้น และจิตอะไรๆ ก็ไม่เกิด เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยภังคขณะของจิต แต่จิตนั้นย่อมเกิด บุคคลใดประกอบด้วยจิต ความว่า บุคคลนั้น ดังนี้ พึงทราบอรรถในที่นี้ หากว่าการแสดงยมกนี้เป็นไปโดยอาศัยจิตหลายดวง ท่านจึงกล่าวโดยอ้างถึงการโต้แย้งว่า 'จิตนั่นแหละ...เป...ตั้งอยู่' พึงทราบข้อกำหนดโดยอำนาจแห่งสันนิษฐาน มิฉะนั้น การปฏิเสธด้วยบทว่า 'และจิตของบุคคลเหล่านั้นไม่เกิด' เป็นต้น ก็จะไม่สมเหตุสมผล คำว่า ตาทิสํ หมายถึงเช่นนั้น คือสภาพใดที่พึงกล่าวโดยปริยายมีภาวะที่เกิดแล้วและกำลังเกิดเป็นต้น สภาพนั้นนั่นแหละ คืออรรถ

๘๓-๑๑๓. อิมสฺส ปุคฺคลวารตฺตาติ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตสฺส อิมสฺส อติกฺกนฺตกาลวารสฺส ปุคฺคลวารตฺตา. ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ…เป… ตสฺส จิตฺต’’นฺติ จิตฺตสมงฺคิปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ ปุคฺคลสฺเสว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ, อิตรถา อญฺญํ ปุจฺฉิตํ อญฺญํ วิสฺสชฺชิตํ สิยา. น โกจิ ปุคฺคโล น คหิโต สพฺพสตฺตานํ อนิพฺพตฺตจิตฺตตาภาวโต. เต จ ปน สพฺเพ ปุคฺคลา. นิรุชฺฌมานกฺขณาตีตจิตฺตาติ นิรุชฺฌมานกฺขณา หุตฺวา อตีตจิตฺตา. ตถา ทุติยตติยาติ ยถา ปฐมปญฺโห อนวเสสปุคฺคลวิสยตฺตา ปฏิวจเนน วิสฺสชฺเชตพฺโพ สิยา, ตถา ตโต เอว ทุติยตติยปญฺหา ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วิสฺสชฺเชตพฺพา สิยุนฺติ อตฺโถ. จตุตฺโถ ปน ปญฺโห เอวํ วิภชิตฺวา ปุคฺคลวเสเนว วิสฺสชฺเชตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา ตถา อวจเน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิตฺตวเสน ปุคฺคลววตฺถานโต’’ติอาทิมาห. ‘‘ภงฺคกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณํ [Pg.211] วีติกฺกนฺต’’นฺติ อิมินา วตฺตมานสฺส จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคโล อุปฺปาทกฺขณาตีตจิตฺโต, ‘‘อตีตํ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺตนฺติ ภงฺคกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺต’’นฺติ อิมินา ปน อตีตสฺส จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคโล อุปฺปาทกฺขณาตีตจิตฺโต วุตฺโต.

๘๓-๑๑๓. คำว่า อิมสฺส ปุคฺคลวารตฺตา หมายถึงเพราะวาระแห่งกาลที่ล่วงไปนี้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีบทว่า 'จิตของบุคคลใดกำลังเกิด' เป็นต้น เป็นปุคคลวาระ คำว่า ปุคฺคโล ปุจฺฉิโต หมายถึงบุคคลถูกถามแล้ว คือบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตถูกถามแล้วด้วยบทว่า 'จิตของบุคคลใดกำลังเกิด...เป...จิตของบุคคลนั้น' เพราะฉะนั้น พึงตอบด้วยบุคคลเท่านั้น มิฉะนั้น จะเป็นการถามอย่างหนึ่ง ตอบอีกอย่างหนึ่ง ไม่มีบุคคลใดที่ไม่ถูกรวบรวมไว้ เพราะสัตว์ทั้งปวงไม่มีภาวะที่จิตไม่เกิด และบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด คำว่า นิรุชฺฌมานกฺขณาตีตจิตฺตา หมายถึงจิตที่ล่วงพ้นขณะที่กำลังดับไปแล้ว คำว่า ตถา ทุติยตติยา หมายถึงคำถามที่สองและสามก็เช่นกัน คือเหมือนอย่างที่คำถามแรกพึงตอบด้วยปฏิวจนะ เพราะเป็นเรื่องของบุคคลทั้งหมดที่ไม่มีเหลือ ฉันใด คำถามที่สองและสามก็พึงตอบว่า 'อามนฺตา' (ใช่) เท่านั้น ฉันนั้น ส่วนคำถามที่สี่ พึงตอบโดยจำแนกเช่นนี้โดยอาศัยบุคคลเท่านั้น เพื่อแสดงเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า 'ปจฺฉิมจิตฺตสฺส' เป็นต้น และเพื่อแสดงเหตุผลที่ไม่กล่าวเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า 'จิตฺตวเสนะ ปุคฺคลววตฺถานโต' เป็นต้น ด้วยบทว่า 'ในภังคขณะ จิตล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้ว' นี้ บุคคลย่อมเป็นผู้มีจิตที่ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วโดยอาศัยจิตที่เป็นปัจจุบัน ส่วนด้วยบทว่า 'จิตที่ล่วงไปแล้ว ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วด้วย ล่วงพ้นภังคขณะแล้วด้วย' นี้ บุคคลย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้มีจิตที่ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วโดยอาศัยจิตที่ล่วงไปแล้ว

ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ ปุคฺคเลสุ. ปุริมสฺสาติ ปฐมํ วุตฺตสฺส สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตสฺส จิตฺตํ น ภงฺคกฺขณํ วีติกฺกนฺตํ. ‘‘โน จ ภงฺคกฺขณํ วีติกฺกนฺต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ปจฺฉิมสฺส วีติกฺกนฺตํ จิตฺตํ ภงฺคกฺขณนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภงฺคกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. เอวมาทิโก ปุคฺคลวิภาโคติ ทุติยปญฺหาทีสุ วุตฺตํ สนฺธายาห. ตสฺส จิตฺตสฺส ตํตํขณวีติกฺกมาวีติกฺกมทสฺสนวเสนาติ ตสฺส ตสฺส อุปฺปาทกฺขณสฺส ภงฺคกฺขณสฺส จ ยถารหํ วีติกฺกมสฺส อวีติกฺกมสฺส จ ทสฺสนวเสน ทสฺสิโต โหติ ปุคฺคลวิภาโคติ โยชนา. อิธาติ อิมสฺมึ อติกฺกนฺตกาลวาเร. ปุคฺคลวิสิฏฺฐํ จิตฺตํ ปุจฺฉิตํ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ ตสฺส จิตฺต’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ยทิปิ ปุคฺคลปฺปธานา ปุจฺฉา ปุคฺคลวารตฺตา. อถาปิ จิตฺตปฺปธานา ปุคฺคลํ วิเสสนภาเวน คเหตฺวา จิตฺตสฺส วิเสสิตตฺตา. อุภยถาปิ ทุติยปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา อนวเสสปุคฺคลวิสยตฺตา. ตถา ปน อวตฺวา ‘‘อตีตํ จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, กสฺมา นิโรธกฺขณ…เป… ทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ โยชนา. เอส นโย ‘‘น นิรุชฺฌมาน’’นฺติ เอตฺถาปีติ นิรุชฺฌมานํ ขณํ นิโรธกฺขณํ ขณํ วีติกฺกนฺตกาลํ กึ ตสฺส จิตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ.

คำว่า ตตฺถาติ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น. คำว่า ปุริมสฺสาติ ของบุคคลแรก หมายถึง จิตของบุคคลที่กล่าวถึงก่อน ซึ่งสงเคราะห์เข้าในบทสันนิษฐานว่า จิตยังไม่ล่วงพ้นขณะแห่งภังคะ. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'และยังไม่ล่วงพ้นขณะแห่งภังคะ' ดังนี้. ส่วนคำว่า ปจฺฉิมสฺส ของบุคคลหลัง มีความสัมพันธ์ว่า จิตล่วงพ้นขณะแห่งภังคะแล้ว. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'และล่วงพ้นขณะแห่งภังคะแล้ว' ดังนี้. การจำแนกบุคคลมีประมาณเท่านี้ ท่านกล่าวอ้างถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในปัญหาที่สองเป็นต้น. คำว่า ตสฺส จิตฺตสฺส ตํตํขณวีติกฺกมาวีติกฺกมทสฺสนวเสนาติ โดยการแสดงการล่วงพ้นและไม่ล่วงพ้นแห่งขณะนั้นๆ ของจิตนั้น คือ โดยการแสดงการล่วงพ้นและไม่ล่วงพ้นแห่งขณะแห่งอุปบาทและขณะแห่งภังคะนั้นๆ ตามสมควร การจำแนกบุคคลย่อมเป็นอันแสดงแล้ว ดังนี้คือการประกอบความ. คำว่า อิธาติ ในวาระแห่งอดีตกาลนี้. จิตที่ประกอบด้วยบุคคลถูกถาม เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'จิตของบุคคลใด จิตของบุคคลนั้น'. แม้ว่าปัญหาจะเน้นบุคคลเป็นหลัก เพราะเป็นวาระแห่งบุคคล. ถึงกระนั้น ปัญหาก็เน้นจิตเป็นหลัก โดยถือเอาบุคคลเป็นส่วนขยาย และจิตถูกขยายความ. ในทั้งสองกรณี พึงกล่าวว่า 'อามนฺตา' ในปัญหาที่สอง เพราะเป็นเรื่องที่ครอบคลุมบุคคลทั้งหมด. แต่ไม่ได้กล่าวเช่นนั้น กลับกล่าวว่า 'จิตที่เป็นอดีต' เพราะเหตุใด? พึงทราบว่า เพื่อแสดงขณะแห่งนิโรธ...เป็นต้น ดังนี้คือการประกอบความ. นัยนี้พึงทราบในคำว่า 'ไม่กำลังดับ' ด้วย คือ ขณะที่กำลังดับเป็นขณะแห่งนิโรธ ขณะที่ล่วงพ้นกาลไปแล้ว จิตของบุคคลนั้นไม่มีหรือ? นี้คืออรรถะ.

๑๑๔-๑๑๖. สราคปจฺฉิมจิตฺตสฺสาติ สราคจิตฺเตสุ ปจฺฉิมสฺส จิตฺตสฺส, เอกสฺส ปุคฺคลสฺส ราคสมฺปยุตฺตจิตฺเตสุ ยํ สพฺพปจฺฉิมํ จิตฺตํ, ตสฺส. โส ปน ปุคฺคโล อนาคามี เวทิตพฺโพ. น นิรุชฺฌติ นิโรธาสมงฺคิตาย. นิรุชฺฌิสฺสติ อิทานิ นิโรธํ ปาปุณิสฺสติ. อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา ปน ตโต อญฺญํ นุปฺปชฺชิสฺสติ. อิตเรสนฺติ ยถาวุตฺตสราคปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคึ วีตราคจิตฺตสมงฺคิญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสานํ อิตรเสกฺขานญฺเจว ปุถุชฺชนานญฺจ.

๑๑๔-๑๑๖. คำว่า สราคปจฺฉิมจิตฺตสฺสาติ ของจิตสุดท้ายที่มีราคะ หมายถึง จิตสุดท้ายในบรรดาจิตที่มีราคะ คือ จิตที่เป็นราคะสัมปยุตต์สุดท้ายของบุคคลคนหนึ่ง. บุคคลนั้นพึงทราบว่าเป็นพระอนาคามี. ไม่ดับ เพราะไม่ประกอบด้วยนิโรธ. จักดับ คือ บัดนี้จักถึงความดับ. แต่เพราะไม่มีปฏิสนธิ จิตอื่นจากนั้นจักไม่เกิดขึ้น. คำว่า อิตเรสํ ของบุคคลที่เหลือ หมายถึง ของพระเสกขะและปุถุชนที่เหลือ นอกเหนือจากบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตสุดท้ายที่มีราคะที่กล่าวมาแล้ว และผู้ประกอบด้วยจิตที่ปราศจากราคะ.

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยนิเทศวาระ จบแล้ว.

จิตฺตยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยจิตยมก จบแล้ว.

๙. ธมฺมยมกํ

๙. ธัมมยมก.

๑. ปณฺณตฺติวาโร

๑. ปัญญัตติวาระ.

อุทฺเทสวารวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ.

๑-๑๖. ยถา [Pg.212] มูลยมเก กุสลาทิธมฺมา เทสิตาติ กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กุสลกุสลมูลาทิวิภาคโต มูลยมเก ยมกวเสน ยถา เทสิตา. อญฺญถาติ กุสลกุสลมูลาทิวิภาคโต อญฺญถา, ขนฺธาทิวเสนาติ อตฺโถ.

๑-๑๖. คำว่า ยถา มูลยมเก กุสลาทิธมฺมา เทสิตาติ ความว่า ธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากตะ ถูกแสดงไว้ในมูลยมกโดยนัยแห่งยมกอย่างไร ด้วยการจำแนกเป็นกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น. คำว่า อญฺญถาติ ความว่า โดยประการอื่นจากการจำแนกเป็นกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น คือโดยนัยมีขันธ์เป็นต้น.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ จบแล้ว.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

๒. อรรถกถาว่าด้วยปวัตติวาระ.

๓๓-๓๔. ตํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปํ อคฺคเหตฺวา. เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐกถํ อาหริตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ปญฺเห กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปญฺจ ลพฺภตี’’ติ อโวจ. ตถา จ วตฺวา ปฏิโลมปาฬึ ทสฺเสตฺวา ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว อิธาธิปฺเปตํ. กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูเป น วิธานํ, นาปิ ปฏิเสโธ’’ติ อาห. ตถาติ ยถา วุตฺตปฺปกาเร ปาเฐ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว อธิปฺเปตํ, ตถา เอตฺถาปีติ อตฺโถ. โนติ วุตฺตนฺติ วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปเนตนฺติ ยถา อุทฺธฏสฺส ปาฐสฺส อตฺถวจนํ, เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมาติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ…เป… ปฏิเสธสิทฺธิโต’’ติ. สฺวายํ ปฏิเสโธ เหฏฺฐา ทสฺสิโตเยวาติ อธิปฺปาโย.

๓๓-๓๔. แต่ไม่ถือเอารูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้นนั้น. คำว่า เกจิ (บางพวก) ท่านหมายถึงพระธรรมสิริเถระ. ด้วยว่าพระธรรมสิริเถระนั้นยกอรรถกถามาอ้างว่า "กล่าวไว้ด้วยอำนาจรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน" แล้วกล่าวว่า "ในปัญหานี้ แม้รูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้นก็พึงได้". และเมื่อกล่าวอย่างนั้นแล้ว ได้แสดงปฏิโลมบาลีแล้วกล่าวว่า "ในที่นี้ประสงค์เอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น. ในรูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ไม่มีการบัญญัติและไม่มีการปฏิเสธ". คำว่า ตถา (เช่นนั้น) ความว่า ในปาฐะตามนัยที่กล่าวแล้ว ประสงค์เอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้นฉันใด ในที่นี้ก็ประสงค์อย่างนั้นเหมือนกัน. บทว่า โน (ไม่) มีความสัมพันธ์ว่า ย่อมกล่าวว่า มิได้กล่าวไว้. คำว่า ตํ ปเนตํ (แต่คำนั้น) ความว่า จะกล่าวคำอธิบายตามปาฐะที่ยกขึ้นแสดงอย่างนั้นไม่ได้. เพราะเหตุไร? ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความสำเร็จแห่งการปฏิเสธในขณะแห่งภังคะของจิต...เป็นต้น". อธิบายว่า การปฏิเสธนั้นได้แสดงไว้ข้างล่างนั่นเอง.

เย จ วทนฺตีติ เอตฺถ เย จาติ วชิรพุทฺธิตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ’’ติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬึ อาหริตฺวา ‘‘ยถา ตตฺถ สติปิ กมฺมชาทิรูเป ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปนฺติ จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺตชรูปเมว ฐเปตพฺพภาเวน อุทฺธฏํ, เอวมิธาปิ จิตฺตชรูปเมว กถิต’’นฺติ วทติ. ตญฺจ เนสํ วจนํ ตถา น โหติ, ยถา เตหิ อุทาหฏํ, วิสโมยํ อุปญฺญาโสติ อตฺโถ. ยถา จ ตํ ตถา น โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เยสญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตสนฺติ กมฺมชาทีนํ. ตสฺสาติ มคฺคสฺส. เตติ อพฺยากตา, เย อุปฺปาทนิโรธวนฺโต. อวิชฺชมาเนสุ จ อุปฺปาทนิโรเธสุ นิพฺพานสฺส วิย.

คำว่า เย จ วทนฺตีติ ในบทนี้ คำว่า เย จ ท่านหมายถึงพระวัชรพุทธเถระ. ด้วยว่าพระวัชรพุทธเถระนั้นยกปฏิสัมภิทามรรคบาลีมาอ้างว่า "ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค" เป็นต้น แล้วกล่าวว่า "ในที่นั้น แม้จะมีรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นอยู่ แต่ท่านก็ยกเว้นไว้ แล้วยกเอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานขึ้นแสดงโดยสภาวะที่ควรตั้งไว้ เพราะเป็นรูปที่เนื่องด้วยจิต ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวถึงรูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น ฉันนั้น". แต่คำกล่าวของท่านเหล่านั้นไม่เป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างที่ท่านเหล่านั้นยกมาเป็นตัวอย่าง อธิบายว่า ข้อเสนอ (การอ้าง) นี้ไม่สมกัน. และเพื่อจะแสดงว่าคำนั้นไม่เป็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า เยสญฺหิ เป็นต้น. คำว่า เตสํ หมายถึง ของรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า ตสฺส หมายถึง ของมรรค. คำว่า เต หมายถึง ธรรมที่เป็นอัพยากตะซึ่งมีการเกิดขึ้นและการดับไป. เมื่อการเกิดขึ้นและการดับไปไม่มี ก็เหมือนกับพระนิพพาน.

สนฺนิฏฺฐาเนน [Pg.213] คหิเตสุ ปุคฺคเลสุ. เตสุ หิ เกจิ อกุสลาพฺยากตจิตฺตานํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน, เกจิ อพฺยากตจิตฺตสฺส, เกจิ กุสลาพฺยากตจิตฺตสฺส, เตสุ ปุริมา ทฺเว ปฐมโกฏฺฐาเสน สงฺคหิตา ตสฺส กุสลุปฺปตฺติปฏิเสธปรตฺตา, เต ปน ภววเสน วิภชิตฺวา วตฺตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจโวกาเร’’ติอาทิมาห. เอวนฺติ ยถาวุตฺตนเยน. สพฺพตฺถาติ สพฺพปญฺเหสุ.

ในบุคคลทั้งหลายที่ถือเอาด้วยสันนิษฐาน. ด้วยว่าในบุคคลเหล่านั้น บางพวกเป็นผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะแห่งอกุศลจิตและอัพยากตจิต บางพวกประกอบด้วยอัพยากตจิต บางพวกประกอบด้วยกุศลจิตและอัพยากตจิต. ในบุคคลเหล่านั้น สองพวกแรกถูกสงเคราะห์เข้าในส่วนแรก เพราะมุ่งปฏิเสธการเกิดขึ้นแห่งกุศลของบุคคลนั้น. แต่บุคคลเหล่านั้นพึงกล่าวโดยจำแนกตามภพ เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ปญฺจโวกาเร เป็นต้น. คำว่า เอวํ ความว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า สพฺพตฺถาติ ในที่ทั้งปวง ความว่า ในปัญหาทั้งปวง.

๗๙. ตโตติ เอกาวชฺชนวีถิโต. ปุริมตรชวนวีถิ ยาย วุฏฺฐานคามินี สงฺคหิตา, ตตฺถ อุปฺปนฺนสฺสปิ จิตฺตสฺส. กุสลานาคตภาวปริโยสาเนนาติ กุสลธมฺมานํ อนาคตภาวสฺส ปริโยสานภูเตน อคฺคมคฺคานนฺตรปจฺจยตฺเตน ทีปิตํ โหติ สมานลกฺขณํ สพฺพํ. เกน? ตาย เอว สมานลกฺขณตาย. เอส นโยติ ยถา กุสลานุปฺปาโท กุสลานาคตภาวสฺส ปริโยสานภูตโต วุตฺตปริจฺเฉทโต โอรมฺปิ ลพฺภตีติ โส ยถาวุตฺตปริจฺเฉโท ลกฺขณมตฺตนฺติ สฺวายํ นโย ทสฺสิโต. เอส นโย อกุสลาตีตภาวสฺส อาทิมฺหิ ‘‘ทุติเย อกุสเล’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน, อพฺยากตาตีตภาวสฺส อาทิมฺหิ ‘‘ทุติเย จิตฺเต’’ติ วุตฺตฏฺฐาเนปีติ โยชนา. อิทานิ ‘‘เอส นโย’’ติ ยถาวุตฺตมติเทสํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ปากฏตรํ กโรติ. ภาวนาปหานานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ ‘‘อคฺคมคฺคสมงฺคี กุสลญฺจ ธมฺมํ ภาเวติ, อกุสลญฺจ ปชหตี’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ ปวตฺติวาเร. ตํ ตนฺติ อกุสลาตีตตาทิ กุสลานาคตตาทิ จ. เตน เตนาติ ‘‘ทุติเย อกุสเล อคฺคมคฺคสมงฺคี’’ติ เอวมาทินา อนฺเตน จ.

๗๙. คำว่า ตโตติ ความว่า จากวิถีที่มีอาวัชชนะเดียว. แม้จิตที่เกิดขึ้นในชวนวิถีก่อนๆ ซึ่งสงเคราะห์เข้าในวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. คำว่า กุสลานาคตภาวปริโยสาเนนาติ ความว่า ธรรมที่มีลักษณะเสมอกันทั้งหมด ถูกแสดงไว้ด้วยความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งอัคคมรรค ซึ่งเป็นที่สุดแห่งความเป็นอนาคตของกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยอะไร? ด้วยความเป็นผู้มีลักษณะเสมอกันนั้นเอง. คำว่า เอส นโยติ ความว่า นัยนี้ท่านแสดงไว้ว่า การไม่เกิดขึ้นแห่งกุศลย่อมได้แม้ในลำดับที่ต่ำกว่าขอบเขตที่กล่าวไว้ เพราะเป็นที่สุดแห่งความเป็นอนาคตของกุศล ขอบเขตที่กล่าวไว้นั้นเป็นเพียงเครื่องกำหนดลักษณะเท่านั้น. นัยนี้พึงประกอบเข้าในที่ที่กล่าวว่า "ในอกุศลที่สอง" ในเบื้องต้นแห่งความเป็นอดีตของอกุศล และในที่ที่กล่าวว่า "ในจิตที่สอง" ในเบื้องต้นแห่งความเป็นอดีตของอัพยากตะด้วย. บัดนี้ ท่านทำให้การอติเทศที่กล่าวไว้ว่า "นัยนี้" ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า "ยถา หิ" เป็นต้น. การเจริญและการละท่านแสดงไว้ว่า "ผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคย่อมเจริญกุศลธรรม และย่อมละอกุศลธรรม". คำว่า อิธาติ ในปวัตติวาระนี้. คำว่า ตํ ตํ หมายถึง ความเป็นอดีตของอกุศลเป็นต้น และความเป็นอนาคตของกุศลเป็นต้น. คำว่า เตน เตนาติ ความว่า ด้วยบทที่สุดมีคำว่า "ผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคในอกุศลที่สอง" เป็นต้น.

๑๐๐. ปฏิสนฺธิจิตฺตโตติ อิทํ มริยาทคฺคหณํ, น อภิวิธิคฺคหณํ, ยโต ‘‘โสฬสม’’นฺติ อาห. อภิวิธิคฺคหณเมว วา โสฬสจิตฺตกฺขณายุกเมว รูปนฺติ อิมสฺมึ ปกฺเข อธิปฺเปเต ปฏิกฺขิตฺโตวายํ วาโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโต ปรมฺปิ วา’’ติ อาห. อยญฺจ วิจาโร เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. น ตโต โอรนฺติ วิญฺญายติ ตโต โอรํ อกุสลนิโรธสมกาลํ อพฺยากตนิโรธสฺส อสมฺภวโต.

๑๐๐. คำว่า ปฏิสนธิจิตฺตโตติ นี้เป็นการกำหนดขอบเขต (ไม่รวมตัวมันเอง) ไม่ใช่การกำหนดโดยรวม (รวมตัวมันเอง) เพราะท่านกล่าวว่า "ที่ 16". หรือว่า เป็นการกำหนดโดยรวมนั่นเอง ในฝ่ายที่ประสงค์ว่า รูปมีอายุเพียง 16 จิตขณะเท่านั้น วาทะนี้ถูกปฏิเสธแล้ว เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือแม้หลังจากนั้น". และการพิจารณานี้ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้ว. พึงทราบว่า ไม่ต่ำกว่านั้น เพราะการดับแห่งอัพยากตะในลำดับที่ต่ำกว่านั้นพร้อมกับการดับแห่งอกุศล เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยปวัตติวาระ จบแล้ว.

ธมฺมยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาว่าด้วยธัมมยมก จบแล้ว.

๑๐. อินฺทฺริยยมกํ

๑๐. อินทริยยมก.

๑. ปณฺณตฺติวาโร

๑. ปัญญัตติวาระ.

อุทฺเทสวารวณฺณนา

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ.

๑. อินฺทฺริยยมเก [Pg.214] วิภงฺเค วิยาติ ยถา อินฺทฺริยวิภงฺเค ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุทฺทิฏฺฐํ, น มนินฺทฺริยานนฺตรํ, เอวํ อิมสฺมึ อินฺทฺริยยมเก. ตญฺจ สุตฺตเทสนานุโรเธนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีณิมานิ…เป… สุตฺเต เทสิตกฺกเมนา’’ติ อาห. โสยํ ยทตฺถํ ตสฺส สุตฺเต เทสิตกฺกเมน อุทฺเทโส, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปวตฺติวาเรหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา ‘‘ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ อิทํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อรูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จ สามญฺญโต คหณํ, เอวํ อุปาทินฺนสฺส อนุปาทินฺนสฺส จาติ อาห ‘‘กมฺมชานํ อกมฺมชานญฺจ อนุปาลก’’นฺติ. อถ วา สหชธมฺมานุปาลกมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยํ น เกวลํ ขณฏฺฐิติยา เอว การณํ, อถ โข ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺสปิ การณเมว. อญฺญถา อายุกฺขยมรณํ น สมฺภเวยฺย, ตสฺมา ‘‘กมฺมชานญฺจ อนุปาลก’’นฺติ อวิเสสโต วุตฺตํ, จุติปฏิสนฺธีสุ จ ปวตฺตมานานํ กมฺมชานํ อนุปาลกํ. อิตีติ ตสฺมา. ตํมูลกานีติ ชีวิตินฺทฺริยมูลกานิ. จุติปฏิสนฺธิปวตฺติวเสนาติ จุติปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺติวเสน จ. ตตฺถ ยํ อุปาทินฺนํ, ตํ จุติปฏิสนฺธิวเสเนว, อิตรํ อิตรวเสนปิ วตฺตพฺพํ. ยสฺมา จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ปุริสินฺทฺริยาวสาเนสุ เอกนฺตอุปาทินฺเนสุ อตํสภาวตฺตา ยํ มนินฺทฺริยํ มูลเมว น โหติ, ตสฺมา ตํ ฐเปตฺวา อวเสสมูลกานิ จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลกานิ. อายตนยมเก วิยาติ ยถา อายตนยมเก ปฏิสนฺธิวเสนายตนานํ อุปฺปาโท, มรณวเสน จ นิโรโธ วุตฺโต, เอวมิธาปิ จุติอุปปตฺติวเสเนว วตฺตพฺพานิ, ตสฺมา อตํสภาวตฺตา ชีวิตินฺทฺริยํ เตสํ จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ มชฺเฌ อนุทฺทิสิตฺวา อนฺเต ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํ. ยํ ปน จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลเกสุ มนินฺทฺริยํ สพฺพปจฺฉา เอว คหิตํ, ตตฺถ การณํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว.

๑. ในอินทรียยมก เหมือนในอินทรียวิภังค์ คือในอินทรียวิภังค์ ชีวิตินทรีย์ถูกแสดงไว้ถัดจากปุริสินทรีย์ ไม่ใช่ถัดจากมนินทรีย์ ฉันใด ในอินทรียยมกนี้ก็ฉันนั้น. และท่านกล่าวว่า “สิ่ง ๓ อย่างเหล่านี้... (ละไว้)... โดยลำดับที่แสดงไว้ในพระสูตร” เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นไปตามการแสดงในพระสูตร. และการแสดงโดยลำดับที่แสดงไว้ในพระสูตรนั้น เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นมีประโยชน์อะไร จึงกล่าวว่า “ด้วยวาระแห่งการเป็นไป” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ชีวิตินทรีย์” นี้เป็นการรวบรวมชีวิตินทรีย์ที่เป็นรูปและชีวิตินทรีย์ที่เป็นอรูปโดยทั่วไป ฉันใด ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรมและอกรรมชธรรม” เพื่อแสดงว่าเป็นการรวบรวมอุปาทินนกธรรมและอนุปาทินนกธรรม ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ชีวิตินทรีย์แม้เป็นเครื่องตามรักษาธรรมที่เกิดร่วมกัน ก็ไม่ใช่เป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ชั่วขณะเท่านั้น แต่เป็นเหตุแห่งความไม่ขาดสายแห่งการสืบต่อด้วย. มิฉะนั้น การตายเพราะสิ้นอายุย่อมไม่พึงมีได้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรม” โดยไม่เจาะจง และเป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรมที่กำลังเป็นไปในการจุติและปฏิสนธิ. อิติ คือ เพราะเหตุนั้น. คำว่า “ตังมูลกานิ” คือ มีชีวิตินทรีย์เป็นมูล. คำว่า “จุติปฏิสนธิปวัตติวเสนะ” คือ โดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิ และโดยอำนาจแห่งการเป็นไป. ในที่นั้น สิ่งใดเป็นอุปาทินนกธรรม สิ่งนั้นพึงกล่าวโดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิเท่านั้น สิ่งอื่นพึงกล่าวโดยอำนาจอื่น. เพราะเหตุที่ในจักขุนทรีย์เป็นต้น ซึ่งมีปุริสินทรีย์เป็นที่สุด ที่เป็นอุปาทินนกธรรมโดยส่วนเดียว มนินทรีย์ไม่เป็นมูลเลย เพราะไม่มีสภาพเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงละมนินทรีย์นั้นเสีย แล้วกล่าวถึงอินทรีย์ที่เหลือที่มีจักขุนทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. เหมือนในอายตนยมก คือ ในอายตนยมก การเกิดขึ้นแห่งอายตนะโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ และการดับไปโดยอำนาจแห่งมรณะถูกกล่าวไว้ ฉันใด ในอินทรียยมกนี้ก็พึงกล่าวโดยอำนาจแห่งจุติและอุบัติเท่านั้น ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น เพราะไม่มีสภาพเช่นนั้น ชีวิตินทรีย์จึงไม่ถูกแสดงไว้ท่ามกลางจักขุนทรีย์เป็นต้นเหล่านั้น แต่ถูกแสดงไว้ถัดจากปุริสินทรีย์ในที่สุด. ส่วนเหตุที่มนินทรีย์ถูกรวบรวมไว้ท้ายสุดในอินทรีย์ที่มีจักขุนทรีย์เป็นต้นเป็นมูลนั้น ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาแล้ว.

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุทเทสวารวรรณนา จบแล้ว.

นิทฺเทสวารวณฺณนา

นิทเทสวารวรรณนา

๙๔. โกจิ สภาโว นตฺถีติ โกจิ สภาวธมฺโม นตฺถิ. ยทิ เอวํ ‘‘นตฺถี’’ติ ปฏิกฺเขโป เอว ยุตฺโตติ อาห ‘‘น จ รูปาที’’ติอาทิ. ‘‘สุขา ทุกฺขา [Pg.215] อทุกฺขมสุขา’’ติอาทีสุ สุขทุกฺขสทฺทานํ สามญฺญวจนภาเวปิ อินฺทฺริยเทสนายํ เต วิสิฏฺฐวิสยา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขสฺส…เป… คหิโตเยวา’’ติ อาห. ทุกฺขสฺส จ เภทํ กตฺวา.

๙๔. คำว่า “ไม่มีสภาวะใด” คือ ไม่มีสภาวธรรมใด. ถ้าเป็นเช่นนั้น การปฏิเสธว่า “ไม่มี” เท่านั้นย่อมสมควร ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่รูปเป็นต้น” เป็นต้น. แม้คำว่าสุขและทุกข์ในคำว่า “สุข ทุกข์ อทุกขมสุข” เป็นต้น จะเป็นคำที่กล่าวโดยทั่วไป แต่ในการแสดงอินทรีย์ คำเหล่านั้นเป็นวิสัยอันวิเศษเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สุข... (ละไว้)... ถูกรวบรวมไว้แล้ว” เพื่อแสดงเช่นนั้น. และได้จำแนกทุกข์ด้วย.

๑๔๐. ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺตีติ อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ ปชานนฏฺเฐน อธิปเตยฺยฏฺเฐน จ ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ทสฺสนฏฺเฐน ปน จกฺขูนิ จาติ จกฺขุ, อินฺทฺริยนฺติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตณฺหาโสตเมวาหา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ยสฺส ฉตฺตึสติ โสตา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๓๓๙) ปน ทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ โสตภาโว อาคโต.

๑๔๐. คำว่า “ปัญญินทรีย์ย่อมมี” คือ “มี” ดังนี้ ท่านกล่าวว่า ปัญญินทรีย์ย่อมมีโดยอรรถว่ารู้ชัดและโดยอรรถว่าเป็นใหญ่. ส่วนคำว่า “จักขุ” คือ จักขุโดยอรรถว่าเห็น และคำว่า “อินทรีย์” คือ “มี” ดังนี้ ท่านกล่าวตอบคำถามว่า “มี” ดังนี้ เป็นความหมาย. คำว่า “ตัณหาเป็นกระแสเท่านั้น” ถูกกล่าวไว้. แต่ในคำว่า “ผู้ใดมีกระแส ๓๖” เป็นต้น (ธ.ป. ๓๓๙) ความเป็นกระแสของทิฏฐิเป็นต้นก็มาถึงแล้ว.

ปณฺณตฺตินิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปัณณัตตินิทเทสวารวรรณนา จบแล้ว.

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

๒. ปวัตติวารวรรณนา

๑๘๖. อญฺญธมฺมนิสฺสเยนาติ ‘‘โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๓๔) อญฺญธมฺมนิสฺสเยน คเหตพฺพํ. ปวตฺติญฺจ คเหตฺวา คเตสุ วิสฺสชฺชเนสุ, จุติปฏิสนฺธิโย คเหตฺวา คเตสุ โยชนา น ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. อลพฺภมานา จ สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริเยเหว น ลพฺภติ. ตํมูลกา จ นยาติ สุขินฺทฺริยาทิมูลกา จ นยา. เตหีติ สุขินฺทฺริยาทีหิ. โยชนาติ ‘‘ปวตฺเต สุขินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติอาทินา อุปฺปชฺชมาเนหิ โยชนา. ตํมูลกา จ ตถาโยชนามูลภูตา จ นยา ชีวิตินฺทฺริยาทิมูลกา จ นยา. ปากฏาเยวาติ ปาฬิคติยา เอว วิญฺญายมานโยชนตฺตา สุวิญฺเญยฺยา เอว.

๑๘๖. คำว่า “อาศัยธรรมอื่น” คือ พึงถือเอาโดยอาศัยธรรมอื่น ดังที่กล่าวว่า “อายุและความตั้งอยู่ของรูปธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น (ธ.ส. ๖๓๔). และในคำตอบที่กล่าวถึงการเป็นไป การประกอบเข้ากับการจุติและปฏิสนธิย่อมไม่ได้ เป็นความหมาย. และเมื่อไม่ได้ ก็ไม่ได้ด้วยสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ และโสมนัสสินทรีย์เท่านั้น. คำว่า “ตังมูลกา จ นยา” คือ นัยที่มีสุขินทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. คำว่า “เตหิ” คือ ด้วยสุขินทรีย์เป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า “โยชนา” คือ การประกอบเข้ากับการเกิดขึ้น ดังที่กล่าวว่า “ในขณะที่จิตที่ปราศจากสุขินทรีย์เกิดขึ้นในการเป็นไป” เป็นต้น. และนัยที่มีสิ่งนั้นเป็นมูล และนัยที่มีการประกอบเข้าเช่นนั้นเป็นมูล และนัยที่มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. คำว่า “ปาฏกเยวะ” คือ ปรากฏนั่นเอง เพราะเป็นการประกอบเข้าที่รู้ได้ด้วยการดำเนินไปของบาลีเท่านั้น.

ตํ วจนํ. โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธินิทสฺสนวเสนาติ โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธิเยว นิทสฺสนนฺติ โยเชตพฺพํ. กถํ ปเนตํ ชานิตพฺพํ ‘‘นิทสฺสนมตฺตเมตํ, น ปน คณนปริจฺฉินฺทน’’นฺติ อาห ‘‘น หิ จตุนฺนํเยวาติ นิยโม กโต’’ติ. ตํสมานลกฺขณาติ ตาย สจกฺขุกปฏิสนฺธิตาย สมานลกฺขณาติ ปริตฺตวิปากคฺคหณํ. ตตฺถ สโสมนสฺสปฏิสนฺธิโย สนฺธาย อุเปกฺขาปฏิสนฺธิโย นิทสฺสนภาเวน วุตฺตาติ เกจิ. ปริตฺตวิปากปฏิสนฺธิ จ กุสลวิปากาเหตุกปฏิสนฺธิ เวทิตพฺพา. สาปิ หิ สจกฺขุกา สิยา. ตํสมานลกฺขณาติ วา ตาย [Pg.216] อุเปกฺขาสหคตาย สมานลกฺขณา ยถาวุตฺตอเหตุกปฏิสนฺธิ จ ปญฺจมชฺฌานปฏิสนฺธิ จ. ยทิ เอวํ ‘‘จตุนฺน’’นฺติ กสฺมา คณนปริจฺเฉโทติ อาห ‘‘กามาวจเร…เป… นิทสฺสนํ กต’’นฺติ. เตนาติ อุเปกฺขาสหคตมหาวิปากนิทสฺสเนน, เยหิ สมานตาย อิเม นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา, เต เอกํเสน ตํสภาวา เอวาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยถา สโสมนสฺส…เป… โต โหตี’’ติ.

คำนั้น. คำว่า “โดยอำนาจแห่งการแสดงปฏิสนธิที่มีจักขุแต่ปราศจากโสมนัส” คือ พึงประกอบเข้าว่า ปฏิสนธิที่มีจักขุแต่ปราศจากโสมนัสเท่านั้นเป็นเครื่องแสดง. จะพึงรู้ได้อย่างไรว่า “นี่เป็นเพียงเครื่องแสดง ไม่ใช่การกำหนดจำนวน” ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะไม่ได้กำหนดว่ามี ๔ เท่านั้น” ดังนี้. คำว่า “ตังสะมานลักขณา” คือ มีลักษณะเสมอกับปฏิสนธิที่มีจักขุนั้น คือ การถือเอาปริตตวิบาก. ในที่นั้น บางท่านกล่าวว่า ปฏิสนธิที่เป็นอุเบกขาถูกกล่าวโดยเป็นเครื่องแสดง โดยอ้างถึงปฏิสนธิที่มีโสมนัส. และปริตตวิบากปฏิสนธิ พึงทราบว่าเป็นกุศลวิบากอเหตุกปฏิสนธิ. ปฏิสนธินั้นก็พึงมีจักขุได้. หรือคำว่า “ตังสะมานลักขณา” คือ ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะที่กล่าวมาแล้ว และปฏิสนธิที่เป็นปัญจมฌาน มีลักษณะเสมอกับปฏิสนธิที่สหรคตด้วยอุเบกขานั้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงกำหนดจำนวนว่า “มี ๔” ท่านจึงกล่าวว่า “ในกามวจร... (ละไว้)... ได้แสดงไว้” ดังนี้. คำว่า “เตนะ” คือ ด้วยการแสดงมหาปฏิสนธิที่สหรคตด้วยอุเบกขา. สิ่งที่ถูกกล่าวโดยเป็นเครื่องแสดงเหล่านี้ โดยความเสมอกันกับสิ่งเหล่านั้น สิ่งเหล่านั้นย่อมมีสภาพเช่นนั้นโดยส่วนเดียว นี่คือความหมายในที่นี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหมือนปฏิสนธิที่มีโสมนัส... (ละไว้)... ย่อมมี” ดังนี้.

นนุ จ คพฺภเสยฺยเกสุ อยมตฺโถ เอกํสโต น ลพฺภตีติ อาสงฺกํ สนฺธายาห ‘‘คพฺภเสยฺยกานญฺจ…เป… ทสฺสิตา โหตี’’ติ. เตนาห ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ยทิ สเหตุกปฏิสนฺธิกานํ กามาวจรานํ นิยมโต สจกฺขุกาทิภาวทสฺสนํ คพฺภเสยฺยกวเสน ลพฺเภยฺย, ยุตฺตเมตํ สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘คพฺภเสยฺยเกปิ หี’’ติอาทิ. ตถา อายตนยมเก ทสฺสิตนฺติ อิทํ อายตนยมกวณฺณนายํ อตฺตนา วุตฺตํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยยมเก’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ โสมนสฺสินฺทฺริยุปฺปาทกกมฺมสฺส เอกนฺเตน จกฺขุนฺทฺริยุปฺปาทนโต คพฺเภปิ ยาว จกฺขุนฺทฺริยุปฺปตฺติ, ตาว อุปฺปชฺชมานตาย ‘‘อภินนฺทิตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานนฺติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานํ. อิตฺถีนํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตีนนฺติ อาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อิตฺถีนํ อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตีน’’นฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. เต เอวาติ คพฺภเสยฺยกา เอว.

อนึ่ง ข้อนี้ย่อมไม่ได้โดยส่วนเดียวในสัตว์ผู้เกิดในครรภ์มิใช่หรือ ท่านจึงกล่าวหมายถึงความสงสัยว่า “และของสัตว์ผู้เกิดในครรภ์... (ละ)... ได้แสดงไว้แล้ว” ดังนี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้มีจักขุ” เป็นต้น. ในที่นั้น ถ้าการแสดงความเป็นสัตว์ผู้มีจักขุเป็นต้นโดยแน่นอนของสัตว์ในกามาวจรที่มีปฏิสนธิเป็นสเหตุกะ พึงได้โดยอำนาจแห่งสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ข้อนี้ก็พึงสมควร ท่านจึงกล่าวหมายถึงคำคัดค้านว่า “แม้ในสัตว์ผู้เกิดในครรภ์” เป็นต้น. และคำว่า “ได้แสดงไว้แล้วในอายตนยมก” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงคำที่ตนเองกล่าวไว้ในอายตนยมกวรรณนาว่า “และเมื่อทำอย่างนี้ ในอินทรียยมก” เป็นต้น. ในที่นั้น เพราะกรรมที่ทำให้เกิดโสมนัสสินทรีย์ ย่อมทำให้เกิดจักขุนทรีย์โดยส่วนเดียว และเพราะในครรภ์ตราบเท่าที่จักขุนทรีย์ยังไม่เกิด (โสมนัสสินทรีย์) ย่อมเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า “เพราะความเป็นสิ่งที่พึงยินดี” ดังนี้. คำว่า “รวบรวมไว้ด้วยสันนิษฐาน” คือ รวบรวมไว้ด้วยสันนิษฐานว่า “หรือว่าโสมนัสสินทรีย์ของบุคคลใดเกิดขึ้น” ดังนี้. ในคำว่า “ของหญิงผู้เกิดโดยไม่มีฆานะ” เป็นต้น คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์คำว่า “ของหญิงผู้เกิดโดยไม่มีจักขุ” เป็นต้น. คำว่า “เต เอวะ” คือ สัตว์ผู้เกิดในครรภ์นั่นเอง.

ตํสมานลกฺขณนฺติ โสเปกฺขอจกฺขุกปฏิสนฺธิภาเวน สมานลกฺขณํ. ตตฺถาติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต. สมาธิเลโส ทุพฺพลสมาธิ โย จิตฺตฏฺฐิติมตฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา จิตฺตฏฺฐิติ วิย ทุพฺพลํ วีริยํ นตฺถิ, โย ‘‘วีริยเลโส’’ติ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา, เลสมตฺตสฺสปิ วีริยสฺส อภาวาติ อตฺโถ. อญฺเญสูติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺตโต อญฺเญสุ. เกสุจีติ เอกจฺเจสุ. อุภเยนปิ มโนทฺวาราวชฺชนหสิตุปฺปาทจิตฺตํ วทติ. อิธาติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต. สมาธิวีริยานิ อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ จ น โหนฺตีติ สมาธิกิจฺจํ ปฏิกฺขิปติ, น สมาธิมตฺตํ, น วีริยเลสสฺส สพฺภาวโตติ โยเชตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘วิเสสนญฺหิ วิเสสิตพฺเพ ปวตฺตตี’’ติ. ยสฺมึ วีริเย สติ อินฺทฺริยุปฺปตฺติ สิยา, ตเทว ตตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ.

“มีลักษณะเสมอกัน” หมายถึง มีลักษณะเสมอกันด้วยความเป็นปฏิสนธิที่ไม่มีจักขุและเป็นไปกับด้วยอุเบกขา. “ในที่นั้น” หมายถึง ในอเหตุกปฏิสนธิจิต. “สมาธิเลสะ” คือ สมาธิที่อ่อนแอ ซึ่งเป็นเพียงความตั้งมั่นแห่งจิต. “เพราะเหตุนั้น” หมายถึง เพราะไม่มีวิริยะที่อ่อนแอเหมือนความตั้งมั่นแห่งจิต ที่จะพึงกล่าวว่า “วิริยเลสะ” เพราะฉะนั้น จึงหมายความว่า เพราะความไม่มีแห่งวิริยะแม้เพียงส่วนน้อย. “ในจิตอื่น” หมายถึง ในจิตอื่นจากอเหตุกปฏิสนธิจิต. “ในบางจิต” หมายถึง ในบางจิต. “ด้วยทั้งสองอย่าง” หมายถึง กล่าวถึงมโนทวาราวัชชนจิตและหสิตุปปาทจิต. “ในที่นี้” หมายถึง ในอเหตุกปฏิสนธิจิต. “สมาธิและวิริยะไม่ถึงความเป็นอินทรีย์” ดังนี้ พึงประกอบความว่า ท่านปฏิเสธกิจของสมาธิ ไม่ใช่ปฏิเสธเพียงสมาธิ และไม่ใช่เพราะความมีอยู่แห่งวิริยเลสะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “วิวิเสสนะย่อมเป็นไปในวิเสสิตะ”. หมายความว่า วิริยะใดเมื่อมีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งอินทรีย์พึงมี วิริยะนั้นแหละไม่มีในปฏิสนธิจิตนั้น.

อปาเย [Pg.217] โอปปาติกวเสนาติ อิทํ สุคติยํ โอปปาติโก วิกลินฺทฺริโย น โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ, ‘‘ลพฺภนฺเตว ญาณวิปฺปยุตฺตาน’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ‘‘ทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ วเสนา’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตสนฺติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยสนฺตานานํ. อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปน อุปฺปาทนิโรธา อภิณฺหโสว โหนฺตีติ. ปฐมกปฺปิกาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน คหิตานํ ปริวตฺตมานลิงฺคานํ วเสน อุปฺปาทนิโรธคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ปฐมกปฺปิกานํ ปน วเสน อุปฺปาโท เอว ลพฺภติ. ‘‘จุติอุปปตฺติวเสเนว ทุติยปุจฺฉาสุปิ สนฺนิฏฺฐาเนหิ คหณํ เวทิตพฺพ’’นฺติ อิทํ อุปาทินฺนอินฺทฺริเยหิ นิยมิตตฺตา วุตฺตํ.

“ในอบายโดยเป็นโอปปาติกะ” ดังนี้ กล่าวไว้โดยถือว่าโอปปาติกะในสุคติย่อมไม่เป็นผู้มีอินทรีย์พิการ แต่เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “ย่อมได้แก่บุคคลผู้ที่วิปปยุตด้วยญาณนั่นเอง” อรรถกถาจึงกล่าวว่า “โดยเป็นผู้มีปฏิสนธิเป็นทุเหตุกะ”. “ของอินทรีย์เหล่านั้น” หมายถึง ของสันดานแห่งอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์. ส่วนความเกิดขึ้นและความดับไปของอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ย่อมมีบ่อยๆ นั่นเอง. “ของปฐมกัปปิกะเป็นต้น” ในที่นี้ พึงทราบการถือเอาความเกิดขึ้นและความดับไปโดยอำนาจแห่งเพศที่กำลังเปลี่ยนไป ซึ่งถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า “เป็นต้น”. ส่วนโดยอำนาจแห่งปฐมกัปปิกะ ย่อมได้แต่ความเกิดขึ้นเท่านั้น. “พึงทราบการถือเอาด้วยสันนิษฐานในปุจฉาที่สองทั้งหลายโดยเป็นจุติและอุบัติเท่านั้น” ดังนี้ กล่าวไว้เพราะถูกกำหนดด้วยอุปาทินนินทรีย์.

๑๙๐. สนฺตานุปฺปตฺตินิโรธทสฺสนโตติ สนฺตานวเสน อุปฺปาทนิโรธานํ ทิสฺสมานตฺตา. เอเตน รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทิสมานคติกตํ ยุตฺติโต สาเธติ. อาคมโต ปน ‘‘วินา โสมนสฺเสนา’’ติอาทินา ปรโต สาเธสฺสติ. เฉโทติ นามํ ทฏฺฐพฺพํ สรูปทสฺสเนเนว สํสยเฉทนโต.

๑๙๐. “เพราะเห็นความเกิดขึ้นและความดับไปของสันดาน” หมายถึง เพราะความเกิดขึ้นและความดับไปโดยสันดานปรากฏอยู่. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงความเป็นไปเสมอกันของรูปชีวิตินทรีย์กับจักขุนทรีย์เป็นต้นโดยนัยที่สมควร. ส่วนโดยอาคม ท่านจะแสดงในภายหลังด้วยบทว่า “เว้นโสมนัส” เป็นต้น. “เฉทะ” พึงทราบว่าเป็นชื่อเพราะเป็นการตัดความสงสัยด้วยการแสดงสภาวะนั่นเอง.

ตสฺสาติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส. เต จ อสญฺญสตฺตา. นนุ จ อุปฺปาโทว ชีวิตินฺทฺริยสฺส จุติอุปปตฺติวเสน วตฺตพฺโพ, น อนุปฺปาโทติ อาห ‘‘อนุปฺปาโท…เป… น ปวตฺเต’’ติ. อยญฺจ นโย น เกวลํ ปุริมโกฏฺฐาเส เอว, อถ โข อิตรโกฏฺฐาเสปิ คหิโต เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสปี’’ติอาทิมาห.

“ของอินทรีย์นั้น” หมายถึง ของรูปชีวิตินทรีย์. และสัตว์เหล่านั้นคืออสัญญีสัตว์. มิใช่ว่าความเกิดขึ้นเท่านั้นของชีวิตินทรีย์พึงกล่าวโดยเป็นจุติและอุบัติ ไม่ใช่ความไม่เกิดขึ้นหรือ? ท่านจึงกล่าวว่า “ความไม่เกิดขึ้น... (ละ)... ไม่เป็นไป”. และนัยนี้ไม่เพียงแต่ในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น แต่ยังถูกถือเอาแม้ในส่วนอื่นด้วย ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ในส่วนเบื้องปลาย” เป็นต้น เพื่อแสดงความนั้น.

‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ เยนาธิปฺปาเยน โจทนา กตา, ตมธิปฺปายํ วิวริตุํ ‘‘นนุ สุทฺธาวาส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. น วตฺตพฺพนฺติ ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ น วตฺตพฺพํ, ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’อิจฺเจว วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ยถา ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ น วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสมนสฺสมนินฺทฺริยานนฺติ โสมนสฺสินฺทฺริยมนินฺทฺริยานํ, อยเมว วา ปาโฐ. ตทาติ ปฐมสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส ธรมานกาเล. ตสฺมาติ ยสฺมา รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ อตฺเถว กาลเภโท, อุภยญฺเจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา คยฺหติ, ตสฺมา. อุภยนฺติ โสมนสฺสินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยนฺติ อิทํ อุภยํ. อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตนฺติ เอเตน ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ อุทาหรเณน ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.218] ยถา ตาทิสานํ อเนเกสํ จิตฺตานํ ภงฺคกฺขเณ ลพฺภมานํ ตเทกเทเสน สพฺพปฐมสฺส อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณน นิทสฺสิตํ, เอวมิธาปิ ขณทฺวเย ลพฺภมานํ ตเทกเทเสน อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตนฺติ เอวํ นิทสฺสนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

“ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” ทำไมจึงกล่าวไว้? เพื่ออธิบายความมุ่งหมายที่ถูกตั้งคำถามไว้ จึงกล่าวว่า “มิใช่หรือ สุทธาวาส” เป็นต้น. “ไม่พึงกล่าว” หมายถึง ไม่พึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้อุบัติ” แต่พึงกล่าวว่า “ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” เท่านั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าไม่พึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้อุบัติ” อย่างไร จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น. “ของโสมนัสและมนินทรีย์” หมายถึง ของโสมนัสสินทรีย์และมนินทรีย์ หรือบทนี้ก็เป็นอย่างนั้น. “ในกาลนั้น” หมายถึง ในกาลที่รูปชีวิตินทรีย์แรกดำรงอยู่. “เพราะเหตุนั้น” หมายถึง เพราะว่าชีวิตินทรีย์ที่เป็นรูปและอรูปย่อมมีกาลต่างกัน และในที่นี้ย่อมถูกถือเอาทั้งสองอย่างโดยความเป็นชีวิตินทรีย์โดยทั่วไปรวมกัน เพราะฉะนั้น. “ทั้งสองอย่าง” หมายถึง โสมนัสสินทรีย์และชีวิตินทรีย์ทั้งสองนี้. “แสดงด้วยขณะแห่งความเกิดขึ้น” ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า “ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” นี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่าง. บัดนี้ เพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยตัวอย่าง จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น. ในที่นั้น เหมือนอย่างที่สิ่งที่ได้ในขณะแห่งความดับของจิตหลายดวงเช่นนั้น ถูกแสดงด้วยขณะแห่งความดับของอุบัติจิตดวงแรกสุดโดยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น ฉันใด ในที่นี้สิ่งที่ได้ในสองขณะก็ถูกแสดงด้วยขณะแห่งความเกิดขึ้นโดยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น ฉันนั้น พึงทราบความหมายของการแสดงตัวอย่างดังนี้.

เตสนฺติ ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ. อญฺญตฺถาติ ปวตฺเต. อิธาติ อนาคตกาลเภเท. น น สมฺภวติ อุปปตฺติกฺขณสฺส วิย ตโต ปรํ ปวตฺติกฺขณสฺสปิ อนาคตกาลภาวโต. ตสฺมาติ อุปปตฺติโต อญฺญตฺถาปิ ยถาธิปฺเปตอุปฺปาทสมฺภวโต. อยญฺจ อตฺโถ วารนฺตเรปิ ทิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ. น หีติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. ตตฺถ อปิ ปจฺฉิม…เป… สนฺธิกสฺสาติ อปิ-สทฺเทน ‘‘โก ปน วาโท อปจฺฉิมภวิกสฺส โสมนสฺสสหคตปฏิสนฺธิกสฺสา’’ติ ทสฺเสติ. อปจฺฉิมภวิกสฺส จุติโต ปจฺฉา ‘‘โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘จุติโต ปุพฺเพวา’’ติ. เอตฺถ หิ ปฐมปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺโถติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – เอตฺถ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอวมาทีสุ ยมเกสุ ยา ปฐมปุจฺฉา, ตาสุ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต อตฺโถ. ปุจฺฉิตพฺพตฺถนิสฺสโยติ ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทิกสฺส ปุจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส นิสฺสยภูโต มาทิโสว มยา สทิโส เอว อตฺโถ อุปปตฺติอุปฺปาทินฺทฺริยวา อุปปตฺติกฺขเณ อุปฺปาทาวตฺถอินฺทฺริยสหิโต, อุภยุปฺปาทินฺทฺริยวา ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ อุปฺปาทาวตฺถอินฺทฺริยสหิโต วา. ปฏินิวตฺติตฺวาปิ ปุจฺฉิตพฺพตฺถสฺส นิสฺสโยติ ‘‘ยสฺส วา ปนา’’ติอาทินา ปฏินิวตฺติตฺวา ปุจฺฉิตพฺพสฺสปิ สํสยตฺถสฺส นิสฺสโยติ เอวํ อิมินา วิย อชฺฌาสเยน ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทีสุ ทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺถเมว สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตเมว อตฺถํ นิยเมติ. ตตฺเถว ตาสุ เอว ปุพฺเพ วุตฺตปฐมปุจฺฉาสุ เอว. ปุจฺฉิตพฺพํ ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทีสุ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ อุปฺปาทํ อุปฺปาทสงฺขาตํ, ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติอาทีสุ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ นิโรธํ วา นิโรธสงฺขาตํ วา สํสยตฺถํ น นิยเมตีติ. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺส นิยโม โหติ, น สํสยตฺถสฺส, ตสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน…เป… อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. เอส นโยติ ยฺวายํ อุปฺปาทวาเร วิจาโร วุตฺโต, นิโรธวาเรปิ เอเสว นโย. ตถา หิ ‘‘ยสฺส [Pg.219] วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

บทว่า Tesanti หมายถึง ของอินทรีย์ทั้งหลายมีชีวิตินทรีย์เป็นต้น. บทว่า Aññatthā หมายถึง ในปวัตติกาล. บทว่า Idhā หมายถึง ในประเภทแห่งอนาคตกาล. ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นไปได้ เพราะแม้ขณะแห่งปวัตติที่พ้นจากขณะแห่งอุบัติไปแล้ว ก็เป็นอนาคตกาลเหมือนกับขณะแห่งอุบัติ. บทว่า Tasmā หมายถึง เพราะความเกิดขึ้นตามที่ประสงค์ย่อมเป็นไปได้แม้ในที่อื่นจากอุบัติ. และเพื่อแสดงว่าความหมายนี้ย่อมปรากฏแม้ในวาระอื่น ท่านจึงกล่าวว่า 'และเมื่อกระทำอย่างนี้' เป็นต้น. ด้วยบทว่า Na hī เป็นต้น ท่านย่อมสนับสนุนความหมายนั้นนั่นเอง. ในที่นั้น ด้วยศัพท์ว่า api ในบทว่า api pacchima...pe... sandhikassa ย่อมแสดงว่า 'จะกล่าวไปไยถึงผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัสที่เป็นอปัจฉิมภวิกะเล่า'. สำหรับอปัจฉิมภวิกะ หลังจากจุติแล้ว ย่อมไม่มีคำที่จะพึงกล่าวว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักดับ' เลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก่อนจุติเสียอีก'. ในที่นี้ ความหมายโดยย่อในบทว่า paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānattho เป็นต้น มีดังนี้ คือ ในยมกทั้งหลายมีบทว่า 'จักขุนทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นต้น ปุจฉาแรกใด ความหมายที่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐานย่อมมีในปุจฉาเหล่านั้น. บทว่า Pucchitabbatthanissayo หมายถึง ความหมายที่เหมือนกับข้าพเจ้า (ผู้แต่ง) ซึ่งเป็นที่อาศัยของความหมายที่พึงถามมีบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น หรือเป็นผู้มีอินทรีย์ที่เกิดขึ้นในขณะแห่งอุบัติ หรือเป็นผู้มีอินทรีย์ที่เกิดขึ้นในปฏิสนธิและปวัตติ. บทว่า Paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayo หมายถึง เป็นที่อาศัยของความหมายที่สงสัยซึ่งพึงถามโดยกลับกันด้วยบทว่า 'ก็หรือว่าแก่บุคคลใด' เป็นต้น ด้วยอัธยาศัยเช่นนี้ ท่านย่อมกำหนดความหมายที่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐานเท่านั้นในปุจฉาที่สองทั้งหลายมีบทว่า 'ก็หรือว่าโสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นต้น. บทว่า Tattheva หมายถึง ในปุจฉาแรกที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นนั่นเอง. ความหมายที่พึงถาม คือความเกิดขึ้นที่เรียกว่าความเกิดขึ้นซึ่งถูกถือเอาโดยสภาวะด้วยความเป็นอนาคตเท่านั้น ในบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น หรือความดับที่เรียกว่าความดับซึ่งถูกถือเอาโดยสภาวะด้วยความเป็นอนาคตเท่านั้น ในบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักดับไปแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น ย่อมไม่กำหนดความหมายที่สงสัย. บทว่า Evaṃ หมายถึง การกำหนดความหมายของสันนิฏฐานย่อมมีโดยประการที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่การกำหนดความหมายที่สงสัย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ก็หรือว่าแก่บุคคลใด... (ละ)... ใช่'. บทว่า Esa nayo หมายถึง การพิจารณาใดที่กล่าวไว้ในอุปปาทวาร นัยนี้ก็เป็นอย่างนั้นในนิโรธวารด้วย. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ก็หรือว่าโสมนัสสินทรีย์จักดับไปแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์จักดับไปแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่'.

เอวํ อวุตฺตตฺตาติ อุปฺปาทนิโรธานํ อนาคตานํ สรูเปน อวุตฺตตฺตา. น หิ ตตฺถ เต สรูเปน วุตฺตา, อถ โข ‘‘นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปฏิกฺเขปมุเขน วุตฺตา. ตตฺถาติ อนุโลเม. น เอวํ โยเชตพฺพา ปฏิโลเม. ตเมว อโยเชตพฺพตํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา วิวรติ. อุปฺปาทนิโรเธ อติกฺกมิตฺวา อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุํ, ตถา อุปฺปาทนิโรเธ อปฺปตฺวา อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุนฺติ โยชนา. อิทญฺจ ทฺวยํ ยถานุโลเม สมฺภวติ, น เอวํ ปฏิโลเม. เตนาห ‘‘น เอวํ…เป… สมฺภวนฺตี’’ติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘อภูตาภาวสฺส…เป… สมฺภวานุปปตฺติโต’’ติ. อภูตาภาวสฺสาติ อภูตสฺส อภาวสฺส, อภูตสฺส อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส จ อภาวสฺสาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อภูตุปฺปาทนิโรธาภาโว จ ปฏิโลเม ปุจฺฉิโต’’ติ, ตสฺมา ‘‘อามนฺตา’’ติ จ วุตฺตํ, น วุตฺตํ วิสฺสชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺส วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺสาติ อิมสฺส ยถาวุตฺตสฺส ยถา รูปาภาโว เวทนาภาโวติ โกจิ อภาโวปิ วิเสสสหิโต, น เอวมยนฺติ วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺส.

บทว่า Evaṃ avuttattā คือเพราะไม่ได้กล่าวถึงความเกิดและความดับที่เป็นอนาคตโดยสภาวะ. เพราะในที่นั้น สิ่งเหล่านั้นไม่ได้ถูกกล่าวโดยสภาวะ แต่ถูกกล่าวโดยมุขคือการปฏิเสธว่า 'จักไม่เกิด'. บทว่า Tattha คือในอนุโลม. ไม่พึงประกอบอย่างนี้ในปฏิโลม. ท่านอธิบายถึงความไม่พึงประกอบนั้นด้วยคำว่า 'เหมือนอย่างที่' เป็นต้น. มีการประกอบความว่า 'ความเกิดและความดับย่อมเป็นไปได้ที่จะประกอบโดยล่วงความเกิดและความดับไป และความเกิดและความดับย่อมเป็นไปได้ที่จะประกอบโดยยังไม่ถึงความเกิดและความดับ'. และสองอย่างนี้ย่อมมีได้ในอนุโลมตามที่กล่าวแล้ว แต่ไม่มีในปฏิโลมอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่พึงประกอบอย่างนี้... (ละ)... ย่อมมีได้'. ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุว่า 'เพราะความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง... (ละ)... เพราะความไม่สมควรแห่งการเกิดขึ้น'. บทว่า abhūtābhāvassa อธิบายว่า ความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง คือความไม่มีแห่งความเกิดและความดับที่ไม่เป็นจริง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความไม่มีแห่งความเกิดและความดับที่ไม่เป็นจริงถูกถามในปฏิโลม' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ใช่' และไม่ได้กล่าววิสัชนา (อื่น) ดังนี้คือความสัมพันธ์. บทว่า Assa visesarahitassa abhūtābhāvassa หมายถึง ของความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริงที่ปราศจากวิเสสนี้ คือตามที่กล่าวมาแล้วนี้ เหมือนอย่างความไม่มีแห่งรูป ความไม่มีแห่งเวทนา เป็นต้น แม้ความไม่มีบางอย่างก็มีวิเสสประกอบอยู่ แต่ความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริงนี้ไม่เป็นอย่างนั้น.

กาลนฺตรโยคาภาวโตติ กาลวิเสสโยคาภาวโต. ยาทิสานนฺติ ยานิ ภูตานิ น วตฺตมานานิ สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชนารหานิ, เตสํ อนาคตานนฺติ อตฺโถ. อุปฺปาทนิโรธาภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺสาติ ‘‘นุปฺปชฺชิสฺสติ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ เอวํ อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส จ อภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส. สนฺนิสฺสโย นิสฺสยภูโต สนฺนิฏฺฐาเนน สนฺนิจฺฉิโต สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต. โส ยถาวุตฺโต อตฺโถ นิสฺสโย เอเตสนฺติ ตนฺนิสฺสยา. ตาทิสานํเยว อนาคตานํเยว อุปปตฺติจุติอุปฺปาทนิโรธานํ อุปปตฺติจุติสงฺขาตอุปฺปาทนิโรธานํ อนุปฺปาทานิโรธานํ ปฏิกฺเขปวเสน. ชีวิตาทีนมฺปิ ชีวิตมนินฺทฺริยาทีนมฺปิ. อนุปฺปาทานิโรธา สํสยปเทน ปุจฺฉิตา โหนฺติ ‘‘ยสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ. ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ วิภชิตฺวา วตฺตพฺพสฺส อภาวโต. เตนาห ‘‘น วุตฺตํ…เป… วิสฺสชฺชน’’นฺติ.

บทว่า kālantarayogābhāvato หมายถึง เพราะไม่มีการประกอบด้วยกาลพิเศษ. บทว่า yādisānaṃ หมายถึง สิ่งที่เป็นจริงเหล่าใดที่ไม่เป็นปัจจุบัน แต่ควรจะเกิดขึ้นได้เมื่อมีปัจจัย ความหมายคือ ของสิ่งที่เป็นอนาคตเหล่านั้น. บทว่า uppādanirodhābhāvena pucchitabbassa หมายถึง ของเนื้อความที่พึงถามด้วยความไม่มีแห่งความเกิดและความดับอย่างนี้ว่า 'จักไม่เกิด จักไม่ดับ'. สันนิสสยะ คือเป็นที่อาศัย ถูกกำหนดด้วยสันนิฏฐาน ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐาน. เนื้อความตามที่กล่าวแล้วนั้นเป็นที่อาศัยของสิ่งเหล่านี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า 'ตัณนิสสยะ'. โดยมุขคือการปฏิเสธความไม่เกิดและความไม่ดับของความเกิดและความดับที่นับเนื่องด้วยการอุบัติและการจุติ ของสิ่งที่เป็นอนาคตเหล่านั้นนั่นเอง. แม้ของอินทรีย์ทั้งหลายมีชีวิตินทรีย์และมนินทรีย์เป็นต้น. ความไม่เกิดและความไม่ดับถูกถามด้วยบทสงสัยว่า 'โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลใดจักไม่เกิด โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักไม่ดับหรือ?'. ที่กล่าวว่า 'ใช่' เพราะไม่มีสิ่งที่พึงกล่าวโดยการจำแนก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ได้กล่าว... (ละ)... วิสัชนา'.

เย [Pg.220] โสเปกฺขปฏิสนฺธิกา ภวิสฺสนฺติ รูปโลเก, เต สงฺคหิตาติ โยชนา. ตํสมานลกฺขณตายาติ เตน โสเปกฺขปฏิสนฺธิกภาเวน สมานลกฺขณตาย. ตํ ปมาทลิขิตํ ธมฺมยมเก ตาทิสสฺเสว วจนสฺส อภาวโต. ตตฺถปิ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตยมเก วุตฺตํ ‘‘น หิ ขณปจฺจุปฺปนฺเน อุปฺปชฺชิตฺถาติ อตีตโวหาโร อตฺถี’’ติอาทินา.

มีการประกอบความว่า 'บุคคลเหล่าใดจักมีปฏิสนธิพร้อมด้วยอุเบกขาในรูปโลก บุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว'. บทว่า taṃsamānalakkhaṇatāya หมายถึง เพราะมีลักษณะเสมอกันด้วยความเป็นผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยอุเบกขานั้น. ข้อความนั้นเขียนผิดพลาด (ใบลานคัดลอกผิด) เพราะไม่มีคำพูดเช่นนั้นในธัมมยมก. แม้ในที่นั้น สิ่งที่พึงกล่าวก็ได้กล่าวไว้แล้วในจิตตยมก ด้วยคำว่า 'เพราะโวหารที่เป็นอดีตว่า เกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่มีในขณะปัจจุบัน' เป็นต้น.

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

๓. คำอธิบายปริญญาวาร

๔๓๕-๔๘๒. โลกิยอพฺยากเตหีติ ผลธมฺมนิพฺพานวินิมุตฺเตหิ อพฺยากเตหิ. ตานิ อุปาทายาติ ตานิ โลกิยอพฺยากตานิ อุปาทาย. ตํสมานคติกานํ มนินฺทฺริยาทีนํ ‘‘โส เวทนากฺขนฺธํ ปริชานาตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒๐๖) เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา. ยญฺหิ ปริชานิตพฺพํ, ตเทว ปริชานาตีติอาทินา วุตฺตํ. เอวมวิปรีเต อตฺเถ สิทฺเธปิ โจทโก ‘‘มิสฺสกตฺตา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ เลสํ คเหตฺวา โจเทติ ‘‘ยทิ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกตฺตา’’ติอาทินา. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิธ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกานํ ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา, เอวมญฺญตฺถาปิ สา เตสํ วตฺตพฺพา, ตถา ภาเวตพฺพมิสฺสกานํ ภาเวตพฺพตาติ. เตนาห ‘‘กสฺมา ธมฺมยมเก’’ติอาทิ. กุสลากุสเลสุ ภาวนาปหานาภินิเวโส โหติ, เยน วุตฺตํ ‘‘โส ตํ อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติอาทิ. น อพฺยากตภาวนฺติ เอเกน ยถา ผสฺสทฺวารโต วิย วิญฺญาณทฺวารโต กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติปริยาโย, เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย น อพฺยากตาทีนํ ปริญฺเญยฺยตาปริยาโยติ ทสฺเสติ.

๔๓๕-๔๘๒. คำว่า "lokiyaabyākatehi" หมายถึง อัพยากตะที่เป็นโลกิยะซึ่งพ้นจากผลธรรมและนิพพาน. คำว่า "tāni upādāya" หมายถึง อาศัยอัพยากตะที่เป็นโลกิยะเหล่านั้น. ปริญเญยยตา (ความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้) ของมโนอินทรีย์เป็นต้นที่มีคติเสมอกันกับเวทนาขันธ์นั้น ท่านกล่าวไว้เหมือนกับเวทนาขันธ์เป็นต้น ด้วยคำว่า "เขากำหนดรู้เวทนาขันธ์หรือ? ใช่" เป็นต้น (ยมก. 1. ขันธยมก. 206). เพราะสิ่งที่ควรกำหนดรู้เท่านั้นที่ถูกกล่าวว่า "เขากำหนดรู้" เป็นต้น. แม้อรรถที่ไม่วิปริตอย่างนี้จะสำเร็จแล้ว โจทก์ก็ถือเอาเค้าเงื่อนที่ได้ในคำว่า "เพราะเป็นของผสมกัน" นี้ แล้วคัดค้านว่า "ถ้าเพราะเป็นของผสมกับสิ่งที่ควรกำหนดรู้" เป็นต้น. อรรถของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่ปริญเญยยตาของสิ่งที่ผสมกับสิ่งที่ควรกำหนดรู้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ ฉันใด แม้ในที่อื่นก็พึงกล่าวปริญเญยยตาของสิ่งเหล่านั้นฉันนั้น และภาเวตัพพตา (ความเป็นสิ่งที่ควรเจริญ) ของสิ่งที่ผสมกับสิ่งที่ควรเจริญก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุไรในธัมมยมก" เป็นต้น. ในกุศลและอกุศลย่อมมีการยึดมั่นในการเจริญและการละ ซึ่งเป็นเหตุให้กล่าวว่า "เขย่อมละอกุศลนั้น ย่อมเจริญกุศล" เป็นต้น. คำว่า "na abyākatabhāvaṃ" แสดงว่า โดยนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่กุศลเป็นต้นมีปริยายแห่งการเกิดขึ้นทางวิญญาณทวาร เหมือนทางผัสสทวาร ฉันใด อัพยากตะเป็นต้นก็ไม่มีปริยายแห่งปริญเญยยตาเหมือนเวทนาขันธ์เป็นต้นฉันนั้น.

กุสลากุสลภาเวน อคฺคหิตาติ สมุทยสภาเวน อคฺคหิตาติ อตฺโถ. กุสลากุสลาปีติ กุสลากุสลภาวาปิ สมานา. ภาเวตพฺพปหาตพฺพภาเวหิ [Pg.221] วินาปิ โหติ, โย น มคฺคสมุทยสจฺจปกฺขิโย. ยถา ‘‘อนิจฺจํ รูป’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อนิจฺจเมว รูปํ, น นิจฺจ’’นฺติ ปฏิโยคิวินิวตฺตนเมว เอว-กาเรน กรียติ, น ตสฺส ทุกฺขานตฺตตาทโย นิวาริตา โหนฺติ, เอวํ ‘‘ปหาตพฺพเมวา’’ติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน ปฏิโยคิภูตํ อปฺปหาตพฺพเมว นิวตฺตียติ, น ตโต อญฺญวิเสสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอเตน ปหาตพฺพเมวา’’ติอาทิ. ภาเวตพฺพภาโว เอว ตสฺส อญฺญินฺทฺริยสฺส คหิโต อุกฺกํสคติวิชานนโต. ‘‘ปรโต ลิขิตพฺพํ อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ. ทฺเว ปุคฺคลาติ หิ อาทิ อนุโลเม อาคตํ อุทฺธฏํ, จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาตีติอาทิ ปน ปฏิโลเม. โทมนสฺสินฺทฺริยํ น ปชหนฺติ นามาติ อิทํ ‘‘โน จ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ปชหนฺตี’’ติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวจนํ. ยํ ปน ‘‘จกฺขุนฺทฺริยมูลกํ อติกฺกมิตฺวา โทมนสฺสินฺทฺริยมูลเก อิทํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ปฏิโลเม อาคตํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา ตํ น ยุตฺตํ, น ตํ อฏฺฐกถาจริยา ปฐมํ อาคตํ ปทํ ลงฺฆิตฺวา ตาทิสสฺเสว ปจฺฉา อาคตปทสฺส อตฺถวณฺณนํ กโรนฺติ. ปทานุกฺกมโต เอว หิ อฏฺฐกถายํ อตฺถวณฺณนา อารทฺธา, ปริโยสาปิตา จ, ตสฺมา อนุปฏิปาฏิยาว ลิขิตํ, น อุปฺปฏิปาฏิยาติ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘ทฺเว ปุคฺคลา’’ติอาทิกสฺส อนุโลเม อาคตสฺส อุทฺธฏตฺตา.

คำว่า "kusalākusalabhāvena aggahitā" หมายถึง ไม่ถูกยึดถือด้วยความเป็นกุศลและอกุศล คือไม่ถูกยึดถือด้วยสภาพแห่งสมุทัย. คำว่า "kusalākusalāpi" หมายถึง แม้ความเป็นกุศลและอกุศลก็เสมอกัน. สิ่งที่ไม่มีความเป็นสิ่งที่ควรเจริญและควรละก็มีอยู่ ซึ่งไม่เป็นฝ่ายของมรรคและสมุทยสัจจะ. เหมือนอย่างในคำว่า "รูปไม่เที่ยง" นี้ การห้ามสภาวะที่ตรงกันข้ามว่า "รูปไม่เที่ยงเท่านั้น ไม่ใช่ของเที่ยง" ย่อมกระทำด้วย เอว ศัพท์ เท่านั้น ไม่ได้ห้ามความเป็นทุกข์และอนัตตาเป็นต้นของรูปนั้น ฉันใด ในคำว่า "ควรละเท่านั้น" นี้ ด้วย เอว ศัพท์ ก็ย่อมปฏิเสธสิ่งที่ตรงกันข้ามคือสิ่งที่ไม่ควรละเท่านั้น ไม่ได้ปฏิเสธคุณพิเศษอื่นจากนั้น ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้ ควรละเท่านั้น" เป็นต้น. ความเป็นสิ่งที่ควรเจริญเท่านั้นของอัญญินทรีย์นั้นถูกยึดถือไว้ เพราะรู้ถึงความก้าวหน้าอันยอดเยี่ยม. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "สิ่งที่พึงเขียนในภายหลังถูกเขียนไว้โดยลำดับกลับกัน". เพราะคำว่า "บุคคลสองจำพวก" เป็นต้นที่มาในอนุโลมถูกยกขึ้นมา แต่คำว่า "จักขุนทรีย์ไม่กำหนดรู้" เป็นต้นมาในปฏิโลม. คำว่า "domanassindriyaṃ na pajahanti nāma" นี้เป็นคำอธิบายอรรถของบทบาลีว่า "no ca domanassindriyaṃ pajahanti" (และไม่ละโทมนัสสินทรีย์). ส่วนที่กล่าวว่า "ข้อความนี้ถูกกล่าวไว้ในโทมนัสสินทรีย์มูล โดยข้ามจักขุนทรีย์มูลไป" นั้นไม่สมควร เพราะกล่าวหมายถึงสิ่งที่มาในปฏิโลม และพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายไม่ข้ามบทที่มาในตอนแรกแล้วอธิบายอรรถของบทที่มาในภายหลังเช่นนั้น. เพราะว่าการอธิบายอรรถในอรรถกถาเริ่มต้นและจบลงตามลำดับบทเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงพึงเห็นว่าถูกเขียนไว้ตามลำดับนั่นเอง ไม่ใช่ลำดับกลับกัน เพราะคำว่า "บุคคลสองจำพวก" เป็นต้นที่มาในอนุโลมถูกยกขึ้นมา.

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปริญฺญาวาเร. ฉ ปุคฺคลาติ ปุถุชฺชเนน สทฺธึ ยาว อนาคามิมคฺคฏฺฐา ฉ ปุคฺคลา. อภินฺทิตฺวา คหิโต ตตฺถ ภพฺพาภพฺพานํ กิจฺจวิเสสสฺส อคฺคหิตตฺตา. ยตฺถ ปน สติ ปุถุชฺชนคฺคหณสามญฺเญ ภพฺพานํ กิจฺจํ คหิตํ, ยตฺถ จ อภพฺพานํ, ตตฺถ เต เอว ภินฺทิตฺวา วุตฺตา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ น ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ จ อาทิมาห. อรหาติ อริโย, อยเมว วา ปาโฐ. ปฐมมคฺคผลสมงฺคีติ ปุริมมคฺคผลสมงฺคี. อิตโรติ อรหา. เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวาติ อิธ ปุถุชฺชโน โส จ อภพฺโพติ คหิโต, อิธ ภพฺโพ อิธ อริยา, เย จ ปฐมมคฺคผลสมงฺคิโน ยาว อคฺคมคฺคผลสมงฺคิโนติ เอวํ ยถาวุตฺตํ ปุคฺคลวิภาคํ ญตฺวา. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสํ ทฺเว ปุถุชฺชนา อฏฺฐ อริยาติ อิเมสํ ยถาวุตฺตปุคฺคลานํ เภทโต อเภทโต จ คหณวเสน อาคเต ตสฺมึ ตสฺมึ ปาฐปเทเส. สนฺนิฏฺฐาเนนาติ สนฺนิฏฺฐานปทวเสน, นิจฺฉยวเสเนว วา. นิทฺธาเรตฺวาติ [Pg.222] นีหริตฺวา. วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพนฺติ วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตปาฬิยา ยถาวุตฺตอตฺถทสฺสเนน สมฺพนฺธโต วิภาเวตพฺโพติ.

ในคำว่า เอตถะ นี้ หมายถึงในปริญญาวาระนี้. คำว่า ฉะปุคคลา (บุคคล ๖ จำพวก) หมายถึง บุคคล ๖ จำพวก มีปุถุชนเป็นต้นจนถึงอนาคามิมรรคบุคคล. ที่กล่าวรวมกันโดยไม่แยกนั้น เพราะไม่ได้ถือเอาความแตกต่างแห่งกิจของบุคคลผู้ควรบรรลุและผู้ไม่ควรบรรลุในที่นั้น. แต่ในที่ใด เมื่อมีการถือเอาปุถุชนโดยทั่วไป กิจของบุคคลผู้ควรบรรลุถูกถือเอาแล้ว และในที่ใด กิจของบุคคลผู้ไม่ควรบรรลุถูกถือเอาแล้ว ในที่นั้น ท่านแสดงโดยแยกบุคคลเหล่านั้นออกไป โดยกล่าวคำมีอาทิว่า "ปุถุชนเหล่าใดจักได้มรรค, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค". คำว่า อรหา (พระอรหันต์) หมายถึง พระอริยะ หรือบทนี้เป็นบทที่ถูกต้องแล้ว. คำว่า ปฐมมัคคผลสมังคี (ผู้ประกอบด้วยปฐมมรรคและผล) หมายถึง ผู้ประกอบด้วยมรรคและผลเบื้องต้น. คำว่า อิตโร (บุคคลอื่น) หมายถึง พระอรหันต์. คำว่า เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวา (รู้ความแตกต่างแห่งบุคคลอย่างนี้) หมายถึง ในที่นี้ ปุถุชนถูกถือเอาว่าเป็นผู้ไม่ควรบรรลุ, ในที่นี้เป็นผู้ควรบรรลุ, ในที่นี้เป็นพระอริยะ, และผู้ประกอบด้วยปฐมมรรคและผลจนถึงผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคและผลอย่างนี้ คือรู้การจำแนกบุคคลตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ตตฺถ ตตฺถ (ในที่นั้นๆ) หมายถึง ในบทแห่งปาฐะแต่ละบทที่มาถึงด้วยการถือเอาโดยแยกและไม่แยกบุคคลเหล่านั้น คือปุถุชน ๒ จำพวก และพระอริยะ ๘ จำพวก ตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สณฺณิฏฺฐาเนน (ด้วยการวินิจฉัย) หมายถึง ด้วยบทแห่งการวินิจฉัย หรือด้วยการตัดสินใจนั่นเอง. คำว่า นิทฺธาเรตฺวา (แยกออกแล้ว) หมายถึง นำออกแล้ว. คำว่า วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพํ (พึงประกอบการวิสัชนา) หมายถึง พึงแสดงให้เห็นความสัมพันธ์ด้วยการแสดงอรรถตามที่กล่าวมาแล้วของบาลีที่ดำเนินไปโดยการวิสัชนา.

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปริญญาวาร จบแล้ว

อินฺทฺริยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอินทริยยมก จบแล้ว

ยมกปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

อนุฎีกายมกปกรณ์ จบแล้ว

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ปฏฺฐานปกรณ-อนุฏีกา

อนุฎีกาปัฏฐานปกรณ์

คนฺถารมฺภวณฺณนา

คำอธิบายเริ่มต้นคัมภีร์

กามคุณาทีหีติ [Pg.223] กามคุณฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ. ลฬนฺตีติ ลฬิตานุภวนวเสน รมนฺติ. เตสูติ กามคุณาทีสุ. วิหรนฺตีติ อิริยาปถปริวตฺตนาทินา วตฺตนฺติ. ปจฺจตฺถิเกติ พาหิรพฺภนฺตรเภเท อมิตฺเต. อิสฺสริยํ ตตฺถ ตตฺถ อาธิปเตยฺยํ. ฐานํ เสฏฺฐิเสนาปติยุวราชาทิฏฺฐานนฺตรํ. อาทิ-สทฺเทน ปริวารปริจฺเฉทาทิ สงฺคยฺหติ. ปุญฺญโยคานุภาวปฺปตฺตายาติ ทานมยาทิปุญฺญานุภาวาธิคตาย สมถวิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตโยคานุภาวาธิคตาย จ. ชุติยาติ สรีรปฺปภาย เจว ญาณปฺปภาย จ. เอตฺถ จ เทว-สทฺโท ยถา กีฬาวิชิคิสาโวหารชุติคติอตฺโถ, เอวํ สตฺติอภิตฺถวกมนตฺโถปิ โหติ ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถภาวโตติ ‘‘ยทิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ในคำว่า กามคุณาทิ (มีกามคุณเป็นต้น) หมายถึง มีกามคุณ ฌาน อภิญญา ความเป็นใหญ่แห่งจิตเป็นต้น. คำว่า ลฬันติ (ย่อมรื่นรมย์) หมายถึง ย่อมรื่นรมย์ด้วยการเสวยความสุข. ในคำว่า เตสุ (ในสิ่งเหล่านั้น) หมายถึง ในกามคุณเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า วิหรันติ (ย่อมอยู่) หมายถึง ย่อมเป็นไปด้วยการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้น. คำว่า ปัจจัตถิเก (ในข้าศึก) หมายถึง ในศัตรูทั้งภายในและภายนอก. คำว่า อิสริยํ (ความเป็นใหญ่) หมายถึง ความเป็นใหญ่ในที่นั้นๆ. คำว่า ฐานํ (ตำแหน่ง) หมายถึง ตำแหน่งเช่น เสนาบดีผู้ประเสริฐ อุปราช เป็นต้น. ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาบริวารและเครื่องใช้สอยเป็นต้น. คำว่า ปุญฺญโยคานุภาวปฺปตฺตาย (ผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งบุญและโยคะ) หมายถึง ผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งบุญที่ได้มาด้วยการให้ทานเป็นต้น และผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งโยคะที่ได้มาด้วยสมถะและวิปัสสนาภาวนา. คำว่า ชุติยา (ด้วยรัศมี) หมายถึง ด้วยรัศมีกายและรัศมีปัญญา. ในที่นี้ คำว่า เทวะ (เทพ) ย่อมมีความหมายว่า การเล่น การชนะ การพูด รัศมี การไป เช่นเดียวกับมีความหมายว่า ความสามารถ การสรรเสริญ การปรารถนา เพราะธาตุศัพท์มีหลายความหมาย ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘หรือผู้สามารถในการทำให้สิ่งที่ปรารถนาสำเร็จ’ เป็นต้น.

อิทฺธิวิธาทิตามตฺเตน ภควโต อภิญฺญาทีนํ สาวเกหิ สาธารณตาวจนํ, สภาวโต ปน สพฺเพปิ พุทฺธคุณา อนญฺญสาธารณาเยวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิรติสยาย อภิญฺญากีฬาย, อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหี’’ติ อาห. จิตฺติสฺสริยสตฺตธนาทีนํ ทานสงฺขาเตน สมฺมาปฏิปตฺติอเวจฺจปฺปสาทสกฺการานํ คหณสงฺขาเตนาติ โยชนา. คหณญฺเจตฺถ เตสุ อุปลพฺภมานสมฺมาปฏิปตฺติอเวจฺจปฺปสาทานํ เตหิ อุปนียมานสกฺการสฺส จ อภินนฺทนํ อนุโมทนํ สมฺปฏิจฺฉนญฺจ เวทิตพฺพํ. ธมฺมสภาวานุรูปานุสาสนีวจเนเนว จ ปน สิกฺขาปทปญฺญตฺติปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา วีติกฺกมธมฺมานุรูปา อนุสาสนีติ กตฺวา. ญาณคติ ญาเณน คนฺตพฺพสฺส เญยฺยสฺส อวโพโธ. สมนฺนาคตตฺตาติ อิทํ ‘‘อภิญฺญากีฬายา’’ติอาทีสุ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, ตถา สเทวเกน โลเกนาติ อิทํ ‘‘คมนียโต’’ติอาทีสุ. เต เทเวติ สมฺมุติเทวาทิเก เทเว. เตหิ คุเณหีติ อภิญฺญาทิคุเณหิ. ปูชนียตโร เทโวติ [Pg.224] อิทํ ปูชนียปริยาโย อยํ อติ-สทฺโทติ กตฺวา วุตฺตํ. อติเรกตโรติ อธิกตโร. อุปปตฺติเทวานนฺติ อิทํ ตพฺพหุลตาย วุตฺตํ. วิสุทฺธิเทวาปิ หิ ตตฺถ วิชฺชนฺเตว, เตสุปิ วา ลพฺภมานํ อุปปตฺติเทวภาวมตฺตเมว คเหตฺวา ตถา วุตฺตํ. ปฏิปกฺขานํ ทุสฺสีลฺยมุฏฺฐสฺสจฺจวิกฺเขปานํ, สีลวิปตฺติอภิชฺฌาโทมนสฺสอวสิฏฺฐนีวรณานํ วา.

การกล่าวว่าอภิญญาเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นของสาธารณะกับสาวกนั้น เป็นเพียงการกล่าวโดยประมาณด้วยอิทธิวิธีเป็นต้น แต่โดยสภาวะแล้ว คุณของพระพุทธเจ้าทั้งหมดเป็นของไม่สาธารณะกับผู้อื่นเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยการเล่นด้วยอภิญญาอันไม่มีที่เปรียบ, ด้วยทิพยวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหารอันสูงสุด’. การประกอบความว่า การถือเอาซึ่งสัมมาปฏิปัตติ ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว และสักการะ อันนับว่าเป็นการให้ทานเป็นต้น และการถือเอาซึ่งทรัพย์คือสัตตธนะเป็นต้น อันนับว่าความเป็นใหญ่แห่งจิต. และในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาคือการชื่นชม การอนุโมทนา และการรับซึ่งสัมมาปฏิปัตติและความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่ปรากฏในสิ่งเหล่านั้น และสักการะที่พวกเขานำมาถวาย. และพึงเห็นว่าการบัญญัติสิกขาบทก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำสั่งสอนที่เหมาะสมกับสภาวะของธรรม โดยถือว่าเป็นการสั่งสอนที่เหมาะสมกับธรรมที่ล่วงละเมิด. คำว่า ญาณคติ (การไปแห่งญาณ) หมายถึง การรู้แจ้งซึ่งสิ่งที่ควรรู้ที่ญาณจะพึงไปถึง. คำว่า สมันนาคตตฺตา (เพราะประกอบด้วย) นี้ พึงประกอบเข้ากับบทมี ‘อภิญญากีฬาย’ เป็นต้น แต่ละบท. เช่นเดียวกับคำว่า สเทวเกน โลเกน (ด้วยโลกพร้อมทั้งเทวดา) นี้ พึงประกอบเข้ากับบทมี ‘คมนียโต’ เป็นต้น. คำว่า เต เทเว (เทวดาเหล่านั้น) หมายถึง เทวดาที่เป็นสมมติเทพเป็นต้น. คำว่า เตหิ คุเณหิ (ด้วยคุณเหล่านั้น) หมายถึง ด้วยคุณมีอภิญญาเป็นต้น. คำว่า ปูชนียตโร เทโว (เทวดาผู้ควรบูชายิ่งกว่า) นี้ กล่าวโดยถือว่าคำว่า อติ (ยิ่ง) นี้เป็นบทที่แสดงถึงความควรบูชา. คำว่า อติเรกตโร (ยิ่งกว่า) หมายถึง มากกว่า. คำว่า อุปปัตติเทวานํ (ของเทวดาผู้เกิด) นี้ กล่าวโดยความเป็นส่วนมาก. เพราะเทวดาผู้บริสุทธิ์ก็มีอยู่ในที่นั้นนั่นเอง หรือถือเอาเพียงความเป็นเทวดาผู้เกิดที่พึงได้ในเทวดาเหล่านั้น จึงกล่าวเช่นนั้น. คำว่า ปฏิปักขานํ (ของฝ่ายปฏิปักษ์) หมายถึง ของความทุศีล ความหลงลืมสติ ความฟุ้งซ่าน หรือของศีลวิบัติ อภิชฌา โทมนัส และนิวรณ์ที่เหลือ.

อิสีนํ สตฺตโม, อิสีสุ สตฺตโมติ ทุวิธมฺปิ อตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุสจฺจาวโพธคติยา…เป… วุตฺโต’’ติ อาห. สปรสนฺตาเนสุ สีลาทิคุณานํ เอสนฏฺเฐน วา อิสโย, พุทฺธาทโย อริยา. อิสิ จ โส สตฺตโม จาติ อิสิสตฺตโมติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘นามรูปนิโรธ’’นฺติ เอตฺถ ยํ นามรูปํ นิโรเธตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยโต วิญฺญาณํ ปจฺจุทาวตฺตตี’’ติ อาห. วฏฺฏปริยาปนฺนญฺหิ นามรูปํ นิโรเธตพฺพํ. ตสฺมิญฺหิ นิโรธิเต สพฺพโส นามรูปํ นิโรธิตเมว โหติ. ยถาห ‘‘โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ…เป… อรหโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺตสฺส จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ปญฺญา จ สติ จ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖). อติคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ สาติสยํ ปจฺจยาการสฺส วิภาวนโต. สภาวโต จ ปจฺจยากาโร คมฺภีโร. ยถาห ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม คมฺภีโร’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๖๗; ม. นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗, ๘), ‘‘คมฺภีโร จายํ, อานนฺท, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท คมฺภีราวภาโส’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๕; สํ. นิ. ๒.๖๐) จ อาทิ. ตสฺส จายํ อนนฺตนยปฏฺฐานเทสนา อติคมฺภีราว.

คำว่า อิสีนํ สตฺตโม (ที่ ๗ แห่งฤๅษีทั้งหลาย) และ อิสีสุ สตฺตโม (ที่ ๗ ในฤๅษีทั้งหลาย) ท่านแสดงโดยประกอบความหมายทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน โดยกล่าวว่า ‘ด้วยการดำเนินไปแห่งการตรัสรู้สัจจะ ๔…เป…กล่าวแล้ว’. หรือฤๅษีทั้งหลายคือพระพุทธเจ้าเป็นต้น เป็นพระอริยะ เพราะแสวงหาคุณมีศีลเป็นต้นในสันดานของตนและผู้อื่น. และพึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า อิสิ จ โส สตฺตโม จาติ อิสิสตฺตโม (เป็นฤๅษีด้วย เป็นที่ ๗ ด้วย จึงเป็นอิสิสัตตมะ). ในคำว่า ‘นามรูปนิโรธํ’ นี้ ท่านแสดงนามรูปที่พึงดับ โดยกล่าวว่า ‘เพราะวิญญาณย่อมกลับมา’. เพราะนามรูปที่อยู่ในวัฏฏะเท่านั้นที่พึงดับ. เมื่อนามรูปนั้นดับแล้ว นามรูปทั้งหมดก็ดับแล้วนั่นเอง. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ เมื่ออภิสังขารวิญญาณดับแล้ว นามและรูปที่พึงเกิดขึ้นในสังสารวัฏอันหาที่สุดมิได้ เว้นภพ ๗ ภพเสีย ย่อมดับไปในที่นี้…เป…เมื่อวิญญาณสุดท้ายของพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุดับแล้ว ปัญญา สติ นาม และรูป ย่อมดับ สงบ ระงับ และคลายไปในที่นี้’ (จูฬนิทเทส อชิตมาณวกปุจฉานิทเทส ๖). คำว่า อติคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ (การแสดงที่ประดับด้วยนัยอันลึกซึ้งยิ่ง) เพราะแสดงปัจจยาการอันยิ่งใหญ่. และโดยสภาวะแล้ว ปัจจยาการเป็นของลึกซึ้ง. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ธรรมที่เราได้บรรลุแล้วนี้ลึกซึ้ง’ เป็นต้น (ที.นิ. ๒.๖๗; ม.นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ.นิ. ๑.๑๗๒; มหาวรรค ๗, ๘), ‘อานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้ง มีความลึกซึ้งปรากฏ’ (ที.นิ. ๒.๙๕; สํ.นิ. ๒.๖๐) เป็นต้น. และการแสดงปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดนี้ก็ลึกซึ้งยิ่งนัก.

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว.

ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา

การพรรณนาปัจจยุทเทส

สมานเนติ สมานนยเน, สมาหรเณ, สมานกรเณ วา อฏฺฐกถาธิปฺปายํ. ตตฺถ ‘‘ทฺเว อนุโลมานิ ธมฺมานุโลมญฺจ ปจฺจยานุโลมญฺจา’’ติอาทินา ปรโต วณฺณยิสฺสนฺติ.

ในคำว่า สมานเนติ (ย่อมนำมาซึ่งความเหมือนกัน) หมายถึง ในการนำมาซึ่งความเหมือนกัน, ในการรวบรวม, หรือในการทำให้เหมือนกัน ซึ่งความประสงค์ของอรรถกถา. ในที่นั้น จักอธิบายต่อไปด้วยคำมีอาทิว่า ‘อนุโลม ๒ อย่าง คือ ธรรมานุโลมและปัจจยานุโลม’.

ปฏฺฐานนามตฺโถติ [Pg.225] ‘‘ปฏฺฐาน’’นฺติ อิมสฺส นามสฺส อตฺโถ, ตํ ปน ยสฺมา อวยวทฺวาเรน สมุทาเย นิรุฬฺหํ, ตสฺมา ยถา อวยเวสุ ปติฏฺฐิตํ, ตเมว ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘ติกปฏฺฐานาทีนํ ติกปฏฺฐานาทินามตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. อถ วา อวยวานเมว ปฏฺฐานนามตฺโถ นิทฺธาเรตพฺโพ ตํสมุทายมตฺตตฺตา ปกรณสฺส. น หิ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏฺฐานํ…เป… นามตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อิมสฺส ปกรณสฺส…เป… สโมธานตา เจตฺถ วตฺตพฺพา’’ติ. วจนสมุทายตฺถวิชานเนน วิทิตปฏฺฐานสามญฺญตฺถสฺส วิตฺถารโต ปฏฺฐานกถา วุจฺจมานา สุขคฺคหณา โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวญฺหิ…เป… โหตี’’ติ. ตตฺถาติ ตาสุ นามตฺถยถาวุตฺตสโมธานตาสุ. สพฺพสาธารณสฺสาติ สพฺเพสํ อวยวภูตานํ ติกปฏฺฐานาทีนํ สมุทายสฺส จ สาธารณสฺส. อตฺถโต อาปนฺนํ นานาวิธภาวนฺติ ปการคฺคหเณเนว ปการานํ อเนกวิธตา จ คหิตาว โหนฺตีติ วุตฺตํ. ปกาเรหิ ฐานนฺติ หิ ปฏฺฐานํ, นานาวิโธ ปจฺจโย, ตํ เอตฺถ วิภชนวเสน อตฺถีติ ปฏฺฐานํ, ปกรณํ, ตทวยโว จ. เอตสฺมิญฺจ อตฺถนเย สทฺทโตปิ นานาวิธภาวสิทฺธิ ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ นานปฺปการา ปจฺจยตา, นานปฺปการานํ ปจฺจยตา จ นานปฺปการปจฺจยตาติ อุภยมฺปิ สามญฺญนิทฺเทเสน เอกเสสนเยน วา เอกชฺฌํ คหิตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกสฺสปิ…เป… เวทิตพฺพา’’ติ อาห. อเนกธมฺมภาวโตติ อเนเก ธมฺมา เอตสฺสาติ อเนกธมฺโม, ตพฺภาวโตติ โยเชตพฺพํ. นานปฺปการปจฺจยตาติ นานปฺปการปจฺจยภาโว, โย อฏฺฐกถายํ ‘‘นานปฺปการปจฺจยฏฺโฐ’’ติ วุตฺโต.

คำว่า ปฏฺฐานนามตฺถ หมายถึง อรรถของชื่อว่า ปฏฺฐาน แต่เพราะชื่อนั้นเป็นที่รับรู้กันในส่วนรวมโดยทางส่วนย่อย ฉะนั้น เพื่อแสดงว่าชื่อนั้นตั้งอยู่ในส่วนย่อยอย่างไรก่อน จึงกล่าวว่า อรรถของชื่อติกปัฏฐานเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พึงกำหนดอรรถของชื่อปัฏฐานเฉพาะส่วนย่อยเท่านั้น เพราะปกรณ์เป็นเพียงส่วนรวมของส่วนย่อยนั้น เพื่อแสดงว่าส่วนรวมที่ชื่อว่าอรรถอย่างใดอย่างหนึ่งไม่มี จึงกล่าวว่า ปฏฺฐาน...เป... นามตฺถ เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงกล่าวว่า การประมวลเข้ากัน...เป... แห่งปกรณ์นี้ พึงกล่าวในที่นี้ เพื่อแสดงว่า เมื่อรู้เนื้อความแห่งหมู่ของคำแล้ว เรื่องปัฏฐานที่กล่าวโดยพิสดารแก่ผู้รู้เนื้อความทั่วไปของปัฏฐานแล้ว ย่อมเป็นที่เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า อย่างนี้แล...เป... ย่อมเป็น ในคำนั้น คำว่า ตตฺถ หมายถึง ในความเป็นผู้ประมวลเข้ากันแห่งอรรถของชื่อตามที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น คำว่า สพฺพสาธารณสฺส หมายถึง ทั่วไปแก่ส่วนย่อยทั้งหลายมีติกปัฏฐานเป็นต้นทั้งหมดและแก่ส่วนรวม คำว่า อตฺถโต อาปนฺนํ นานาวิธภาวํ ท่านกล่าวว่า ความเป็นต่างๆ กันของประเภททั้งหลาย ย่อมเป็นอันถูกถือเอาด้วยการถือเอาประเภทนั่นเอง เพราะว่า การตั้งอยู่โดยประเภทต่างๆ ชื่อว่า ปัฏฐาน คือปัจจัยหลายชนิด ปัจจัยนั้นมีอยู่ในที่นี้โดยการจำแนก ฉะนั้น จึงชื่อว่า ปัฏฐาน ได้แก่ ปกรณ์ และส่วนย่อยของปกรณ์นั้น และในนัยแห่งอรรถนี้ พึงทราบว่าความสำเร็จแห่งความเป็นต่างๆ กันแม้โดยศัพท์ ก็เป็นอันแสดงไว้แล้ว ในที่นั้น เพื่อแสดงว่า ความเป็นปัจจัยหลายชนิด และความเป็นปัจจัยของสิ่งหลายชนิด ทั้งสองอย่างนี้ ถูกถือเอาไว้รวมกันด้วยการระบุโดยทั่วไป หรือด้วยนัยแห่งเอกเสส จึงกล่าวว่า แม้สิ่งเดียว...เป... พึงทราบ คำว่า อเนกธมฺมภาวโต พึงประกอบว่า ธรรมหลายอย่างมีอยู่ในสิ่งนี้ ชื่อว่า อเนกธรรม เพราะความเป็นอย่างนั้น คำว่า นานปฺปการปจฺจยตา คือ ความเป็นปัจจัยหลายชนิด ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า อรรถแห่งปัจจัยหลายชนิด

กามํ ธมฺมสงฺคหาทีสุปิ อตฺเถว ปจฺจยธมฺมวิภาโค, โส ปน ตตฺถ ปจฺจยภาโว น ตถา ตปฺปรภาเวน วิภตฺโต ยถา ปฏฺฐาเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตน…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห. สาติสยวิภาคตํ อิมสฺส ปกรณสฺส ตถา ตทวยวานํ.

จริงอยู่ แม้ในธัมมสังคหะเป็นต้น ก็มีการจำแนกธรรมที่เป็นปัจจัยอยู่แน่แท้ แต่เพื่อแสดงว่าความเป็นปัจจัยในที่นั้น ไม่ได้จำแนกโดยความเป็นประธานอย่างนั้นเหมือนในปัฏฐาน จึงกล่าวว่า ด้วยเหตุนี้...เป... ย่อมแสดง (ซึ่ง) ความเป็นผู้มีการจำแนกอย่างยิ่งยวดของปกรณ์นี้ และของส่วนย่อยของปกรณ์นั้น

สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ยถาวุตฺตคมนํ ยทธิกรณํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถาติ วจนเสโส’’ติ. คมนเทสภาวโตติ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. อญฺเญหิ คติมนฺเตหีติ ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณาทีหิ. ตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส.

เพื่อแสดงว่า การดำเนินไปของสัพพัญญุตญาณตามที่กล่าวมาแล้วนั้น มีสิ่งใดเป็นที่ตั้ง จึงกล่าวว่า คำว่า เอตฺถ เป็นบทที่เหลือ คำว่า คมนเทสภาวโต หมายถึง เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไป คำว่า อญฺเญหิ คติมนฺเตหิ หมายถึง โดยญาณที่ไม่ติดขัดในกาลทั้งสามเป็นต้น ของสัพพัญญุตญาณนั้น

ติวิเธน [Pg.226] ปริจฺเฉเทน เทสิเตสุ ธมฺเมสุ ติกโวหาโรติ อาห ‘‘ติกานนฺติ ติกวเสน วุตฺตธมฺมาน’’นฺติ. ตีณิ ปริมาณานิ เอเตสนฺติ หิ ติกา. สมนฺตาติ สมนฺตโต สพฺพภาคโตติ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘อนุโลมาทีหิ สพฺพปฺปกาเรหิปี’’ติ. คตานีติ ปวตฺตานิ. สมนฺตจตุวีสติปฏฺฐานานีติ สมนฺตโต อนุโลมาทิสพฺพภาคโต สโมธานวเสน จตุวีสติ ปฏฺฐานานิ. อนุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโตติ อนุโลมาทิจตุโกฏฺฐาสโต. ติกาทิฉฉภาวนฺติ ติกาทิทุกทุกปริโยสาเนหิ ฉฉภาวํ. เตนาติ ยถาวุตฺตทสฺสเนน. ธมฺมานุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโตติ ปจฺจนีกาทิทุกาทิสหชาตวาราทิปจฺจยปจฺจนียาทิอารมฺมณมูลาทีนํ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาวุตฺตโต อญฺญสฺส ปการสฺส อสมฺภวโต ‘‘อนูเนหิ นเยหิ ปวตฺตานีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. ตานิ ปน ยถาวุตฺตานิ สมนฺตปฏฺฐานานิ. อยญฺจ อตฺถวณฺณนา อฏฺฐกถาวจเนน อญฺญทตฺถุ สํสนฺทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตเนวาห…เป… วเสนา’’ติ.

ในธรรมทั้งหลายที่แสดงแล้วด้วยการกำหนด ๓ อย่าง ชื่อว่า ติกโวหาร จึงกล่าวว่า คำว่า ติกานํ หมายถึง ของธรรมทั้งหลายที่กล่าวโดยความเป็นติกะ เพราะว่า สิ่งที่มีประมาณ ๓ ชื่อว่า ติกะ คำว่า สมนฺตา หมายถึง โดยรอบ คือโดยส่วนทั้งปวง จึงกล่าวว่า แม้โดยประเภททั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้น คำว่า คตานิ หมายถึง เป็นไปแล้ว คำว่า สมนฺตจตุวีสติปฏฺฐานานิ หมายถึง ปัฏฐาน ๒๔ โดยการประมวลเข้ากันจากส่วนทั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้นโดยรอบ คำว่า อนุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโต หมายถึง จากส่วน ๔ มีอนุโลมเป็นต้น คำว่า ติกาติฉฉภาวํ หมายถึง ความเป็น ๖-๖ มีติกะเป็นต้นและมีทุกะทุกะเป็นที่สุด ด้วยคำนั้น (คือด้วยการแสดงตามที่กล่าวมาแล้ว) คำว่า ธมฺมานุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโต พึงเห็นว่าเป็นการถือเอาปัจจนีกะเป็นต้น ทุกะเป็นต้น สหชาตวาระเป็นต้น ปัจจัยปัจจนียะเป็นต้น และอารัมมณมูลเป็นต้น เพราะความเป็นไปไม่ได้ของประเภทอื่นจากที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวว่า ย่อมเป็นไปโดยนัยที่ไม่บกพร่อง ปัฏฐานโดยรอบเหล่านั้นก็คือตามที่กล่าวมาแล้ว และเพื่อแสดงว่าการพรรณนาอรรถนี้ย่อมสอดคล้องกับคำของอรรถกถาโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงกล่าวว่า...เป... โดยอาการ

เหตุโนติ เหตุสภาวสฺส ธมฺมสฺส. สติปิ เหตุสภาวสฺส อารมฺมณปจฺจยาทิภาเว สวิเสเส ตาว ปจฺจเย ทสฺเสนฺเตน ‘‘อธิปติปจฺจยาทิภูตสฺส จา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ วุตฺเต ธมฺมสฺส เหตุสภาวตา นิทฺธาริตา, น ปจฺจยวิเสโสติ ตสฺส อธิปติปจฺจยาทิภาโว น นิวาริโตติ อาห ‘‘เอเตนปิ โส เอว โทโส อาปชฺชตี’’ติ. เตนาติ เหตุภาวคฺคหเณน. อิธาติ ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติ เอตฺถ. ธมฺมคฺคหณนฺติ อโลภาทิธมฺมคฺคหณํ. สตฺติวิเสโส อตฺตโน พลํ สตฺติการณภาโว, โย รโสติปิ วุจฺจติ, สฺวายํ อนญฺญสาธารณตาย ธมฺมโต อนญฺโญปิ ปจฺจยนฺตรสมวาเยเยว ลพฺภมานตฺตา อญฺโญ วิย กตฺวา วุตฺโต. ตสฺสาติ เหตุภาวสงฺขาตสฺส สามตฺถิยสฺส. เหตุ หุตฺวาติ เอตฺถาปิ เหตุภาววาจโก เหตุสทฺโท, น เหตุสภาวธมฺมวาจโกติ อาห ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโยติ จ วุตฺต’’นฺติ.

คำว่า เหตุโน หมายถึง ของธรรมที่มีสภาวะเป็นเหตุ แม้เมื่อสภาวะของเหตุมีภาวะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นอยู่แล้ว แต่เมื่อจะแสดงปัจจัยที่มีลักษณะพิเศษก่อน จึงกล่าวว่า และของสิ่งที่เป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้น เมื่อกล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ สภาวะความเป็นเหตุของธรรมย่อมถูกกำหนดไว้แล้ว ไม่ใช่ความพิเศษของปัจจัย ฉะนั้น ภาวะเป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้นของธรรมนั้นจึงไม่ถูกห้าม จึงกล่าวว่า ด้วยเหตุนี้ โทษนั้นนั่นแลย่อมเกิดขึ้น คำว่า เตน หมายถึง ด้วยการถือเอาความเป็นเหตุ คำว่า อิธ หมายถึง ในคำว่า เหตุปัจจัย นี้ คำว่า ธมฺมคฺคหณํ หมายถึง การถือเอาธรรมมีอโลภะเป็นต้น ศักติพิเศษ คือกำลังของตน ภาวะเป็นเหตุแห่งศักติ ซึ่งเรียกว่า รส นี้ แม้โดยธรรมจะไม่ต่างกันเพราะไม่ทั่วไปแก่สิ่งอื่น แต่เพราะหาได้ในการรวมกันแห่งปัจจัยอื่นนั่นเอง จึงกล่าวเหมือนเป็นสิ่งอื่น คำว่า ตสฺส หมายถึง ของความสามารถที่นับว่าเป็นความเป็นเหตุ แม้ในคำว่า เหตุ หุตฺวา นี้ เหตุศัพท์ก็เป็นคำกล่าวถึงความเป็นเหตุ ไม่ใช่คำกล่าวถึงธรรมที่มีสภาวะเป็นเหตุ จึงกล่าวว่า และกล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ

เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถติ. ยทิ เอวํ อฏฺฐกถายํ ธมฺมสฺเสว ปจฺจยตาวจนํ กถนฺติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ[Pg.227]. เตเนว เจตฺถ อมฺเหหิปิ ‘‘ธมฺมโต อนญฺโญปิ อญฺโญ วิย กตฺวา’’ติ จ วุตฺตํ. ยทิ อฏฺฐกถายํ ‘‘โย หิ ธมฺโม, มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม’’ติ จ อาทีสุ ธมฺเมน ธมฺมสตฺติวิภาวนํ กตํ, อถ กสฺมา อิธ เหตุภาเวน ปจฺจโยติ ธมฺมสตฺติเยว วิภาวิตาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิธาปิ วา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ธมฺมสตฺติวิภาวนํ ปเนตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. อตฺโถ เอตสฺส อตฺถีติ อตฺโถ, อตฺถาภิธายิวจนนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอตีติ เอตสฺส อตฺโถ วตฺตตี’’ติ, ตสฺมา อตฺโถติ อตฺถวจนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตญฺจ อุปฺปตฺติฏฺฐิตีนํ สาธารณวจน’’นฺติ. ตญฺจาติ หิ ‘‘วตฺตตี’’ติ วจนํ ปจฺจามฏฺฐํ. อถ วา เอตีติ เอตสฺส อตฺโถติ ‘‘เอตี’’ติ เอตสฺส ปทสฺส อตฺโถ ‘‘วตฺตตี’’ติ เอตฺถ วตฺตนกิริยา. ตญฺจาติ ตญฺจ วตฺตนํ. เอตสฺมึ ปนตฺเถ สาธารณวจนนฺติ เอตฺถ วจน-สทฺโท อตฺถปริยาโย เวทิตพฺโพ ‘‘วุจฺจตี’’ติ กตฺวา. ยทคฺเคน อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย, ตทคฺเคน ฐิติยาปิ ปจฺจโยติ โกจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘โกจิ หิ…เป… เหตุอาทโย’’ติ. เอตฺถ จ ยถา อุปฺปชฺชนารหานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจเย สติเยว อุปฺปาโท, นาสติ, เอวํ ติฏฺฐนฺตานมฺปิ ฐิติปจฺจยวเสเนว ฐานํ ยถา ชีวิตินฺทฺริยวเสน สหชาตธมฺมานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เย ปน อรูปธมฺมานํ ฐิตึ ปฏิกฺขิปนฺติ, ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

และเมื่อทำอย่างนี้เป็นต้น ย่อมสนับสนุนอรรถที่กล่าวมาแล้วด้วยบาลี ถ้าเป็นเช่นนั้น การกล่าวถึงความเป็นปัจจัยของธรรมเท่านั้นในอรรถกถาเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า “แต่ในอรรถกถา...เป็นต้น” และเพราะเหตุนั้น ในที่นี้พวกเราจึงกล่าวว่า “แม้ไม่ต่างจากธรรม ก็ทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น” หากในอรรถกถา ในคำว่า “ธรรมใดแล เป็นธรรมที่อุปการะโดยเป็นรากเหง้า” เป็นต้น ได้มีการจำแนกพลังของธรรมด้วยธรรมแล้ว เหตุใดในที่นี้จึงจำแนกเฉพาะพลังของธรรมว่า “เป็นปัจจัยโดยภาวะแห่งเหตุ” เมื่อนึกถึงคำถามนี้ จึงกล่าวว่า “แม้ในที่นี้...เป็นต้น...ย่อมแสดง” และเพื่อแสดงว่า การจำแนกพลังของธรรมในที่นี้ไม่สามารถปฏิเสธได้ จึงกล่าวว่า “เพราะว่าไม่...เป็นต้น” คำว่า “อรรถ” คือ สิ่งที่มีอรรถนั้นอยู่, คำที่แสดงอรรถ จึงกล่าวว่า “คำว่า ‘เอติ’ (ย่อมไป) อรรถของคำนี้คือ ‘วตฺตติ’ (ย่อมเป็นไป)” ฉะนั้น คำว่า “อรรถ” จึงหมายถึง “คำที่แสดงอรรถ” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “และคำนั้นเป็นคำทั่วไปแก่การเกิดขึ้นและการตั้งอยู่” เพราะว่า “ตญฺจ” (และคำนั้น) หมายถึง คำว่า “วตฺตติ” (ย่อมเป็นไป) ที่ถูกอ้างถึง อีกอย่างหนึ่ง คำว่า “เอติ” อรรถของคำนี้คือ “วตฺตติ” (ย่อมเป็นไป) ในที่นี้หมายถึง กิริยาที่เป็นไป คำว่า “ตญฺจ” (และสิ่งนั้น) หมายถึง การเป็นไปนั้น แต่ในอรรถนี้ คำว่า “วจน” (คำพูด) ใน “สาธารณวจน” (คำทั่วไป) พึงทราบว่าเป็นคำไวพจน์ของ “อรรถ” โดยถือว่า “ย่อมกล่าว” เพื่อระงับความสงสัยที่ว่า บางคนอาจสงสัยว่า “ปัจจัยของการเกิดขึ้นเป็นอย่างไร ปัจจัยของการตั้งอยู่ก็เป็นอย่างนั้น” จึงกล่าวว่า “เพราะว่าบางอย่าง...เป็นต้น...เหตุเป็นต้น” และในที่นี้ พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของสิ่งที่ควรเกิดขึ้นย่อมมีได้เมื่อมีปัจจัยของการเกิดขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่มีปัจจัย เช่นเดียวกัน การตั้งอยู่ของสิ่งที่ตั้งอยู่ก็ย่อมมีได้โดยอาศัยปัจจัยของการตั้งอยู่ เช่น ธรรมที่เกิดร่วมกันโดยอาศัยชีวิตินทรีย์ ส่วนผู้ที่ปฏิเสธการตั้งอยู่ของอรูปธรรม สิ่งที่ควรกล่าวก็กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว

ยถา อธิกรณสาธโน ปติฏฺฐตฺโถ เหตุ-สทฺโท, เอวํ กรณสาธโน ปวตฺติอตฺโถปิ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘หิโนตี’’ติอาทิมาห. ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิวจนโต เหตูนํ กมฺมนิทานภาโว เวทิตพฺโพ.

เหมือนคำว่า "เหตุ" ที่เป็นอธิกรณสาธนะ มีความหมายว่า "ที่ตั้ง" แสดงว่า แม้คำว่า "เหตุ" ที่เป็นกรณสาธนะ มีความหมายว่า "เครื่องเป็นไป" ก็ย่อมสมควร จึงกล่าวคำว่า "หิโนติ" (ย่อมส่งไป) เป็นต้น เพราะคำว่า "โลภะเป็นที่ตั้งแห่งกรรมเพื่อความเกิดขึ้น" เป็นต้น พึงทราบว่าเหตุทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งกรรม

เอเตนาติ เหตุปจฺจยโต อญฺเญเนว กุสลภาวสิทฺธิวจเนน. เอเก อาจริยา. สภาวโตวาติ เอเตน ยถา อญฺเญสํ รูปคตํ โอภาเสนฺตสฺส ปทีปสฺส รูปคโตภาสเกน อญฺเญน ปโยชนํ นตฺถิ สยํ โอภาสนสภาวตฺตา, เอวํ อญฺเญสํ กุสลาทิภาวสาธกานํ เหตูนํ อญฺเญน กุสลาทิภาวสาธเกน ปโยชนํ นตฺถิ สยเมว กุสลาทิสภาวตฺตาติ ทสฺเสติ. น สภาวสิทฺโธ อโลภาทีนํ กุสลาทิภาโว อุภยสภาวตฺตา ตํสมฺปยุตฺตผสฺสาทีนํ วิยาติ [Pg.228] อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทินา. สา ปน อญฺญปฏิพทฺธา กุสลาทิตา.

ด้วยคำว่า "ด้วยเหตุนี้" คือด้วยคำที่ว่าความสำเร็จแห่งความเป็นกุศลด้วยปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัย อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ด้วยคำว่า "โดยสภาพของตนเอง" นี้ แสดงว่า เหมือนประทีปที่ส่องรูปธรรมอื่น ไม่มีประโยชน์ด้วยสิ่งอื่นที่ส่องรูปธรรม เพราะมีสภาพส่องสว่างด้วยตนเอง ฉันใด เหตุทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังความเป็นกุศลเป็นต้นของสิ่งอื่นให้สำเร็จ ก็ไม่มีประโยชน์ด้วยสิ่งอื่นที่ยังความเป็นกุศลเป็นต้นให้สำเร็จ เพราะมีสภาพเป็นกุศลเป็นต้นด้วยตนเอง ฉันนั้น ความเป็นกุศลเป็นต้นของอโลภะเป็นต้น ไม่ได้สำเร็จด้วยสภาพของตนเอง เพราะมีสภาพเป็นสองอย่าง เหมือนผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตต์กับสิ่งนั้น จึงแสดงความหมายนี้ด้วยคำว่า "ก็เพราะว่า" เป็นต้น แต่ความเป็นกุศลเป็นต้นนั้นอาศัยสิ่งอื่น

น โกจิ ธมฺโม น โหตีติ รูปาทิเภเทน ฉพฺพิเธสุ สงฺขตาสงฺขตปญฺญตฺติธมฺเมสุ โกจิปิ ธมฺโม อารมฺมณปจฺจโย น น โหติ, สฺวายํ อารมฺมณปจฺจยภาโว เหฏฺฐา ธาตุวิภงฺควณฺณนายํ วุตฺโตเยว.

คำว่า "ไม่มีธรรมะใดที่ไม่เป็น" หมายถึง ในธรรมะ ๖ อย่าง คือ สังขตธรรม อสังขตธรรม และบัญญัติธรรม โดยจำแนกเป็นรูปเป็นต้น ธรรมะใดๆ ก็ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยไม่ได้ (คือเป็นอารัมมณปัจจัยได้ทั้งหมด) ความเป็นอารัมมณปัจจัยนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธาตุวิภังค์ข้างล่าง

ปุริมาภิสงฺขารูปนิสฺสยนฺติ ‘‘ฉนฺทวโต’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน ปุริมสิทฺธํ จิตฺตาภิสงฺขารกสงฺขาตํ อุปนิสฺสยํ. จิตฺเตติ จิตฺตสีเสนายํ นิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. น หิ จิตฺตเมว ตถาภิสงฺขรียติ, อถ โข ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ. สาธยมานาติ วเส วตฺตยมานา. วสวตฺตนญฺเจตฺถ ตทาการานุวิธานํ. ฉนฺทาทีสุ หิ หีเนสุ มชฺฌิเมสุ ปณีเตสุ ตํตํสมฺปยุตฺตาปิ ตถา ตถา ปวตฺตนฺติ. เตนาห ‘‘หีนาทิภาเวน ตทนุวตฺตนโต’’ติ. เตนาติ อตฺตโน วเส วตฺตาปเนน, เตสํ วา วเส วตฺตเนน. เตหิ ฉนฺทาทโย. อธิปติปจฺจยา โหนฺติ อตฺตาธีนานํ ปติภาเวน ปวตฺตนโต. ครุกาตพฺพํ อารมฺมณํ มหคฺคตธมฺมโลภนียธมฺมาทิ.

คำว่า "อุปนิสัยแห่งอภิสังขารก่อน" หมายถึง อุปนิสัยที่สำเร็จแล้วก่อน คือจิตตสังขารที่กล่าวไว้ด้วยอาการมีคำว่า "ผู้มีฉันทะ" เป็นต้น คำว่า "ในจิต" นี้ พึงทราบว่าเป็นคำแสดงโดยหัวข้อจิต เพราะไม่ใช่เฉพาะจิตเท่านั้นที่ถูกปรุงแต่งอย่างนั้น แต่ธรรมะที่สัมปยุตต์กับจิตนั้นก็ถูกปรุงแต่งด้วย คำว่า "ยังให้สำเร็จ" คือยังให้เป็นไปในอำนาจ การเป็นไปในอำนาจในที่นี้คือการเป็นไปตามอาการนั้น เพราะเมื่อฉันทะเป็นต้นเป็นของเลว เป็นของปานกลาง เป็นของประณีต ธรรมะที่สัมปยุตต์กับฉันทะเป็นต้นนั้นก็ย่อมเป็นไปอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นไปตามนั้นด้วยความเป็นของเลวเป็นต้น" คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือด้วยการยังตนให้เป็นไปในอำนาจ หรือด้วยการเป็นไปในอำนาจของสิ่งเหล่านั้น สิ่งเหล่านั้นคือฉันทะเป็นต้น ย่อมเป็นอธิปติปัจจัย เพราะเป็นไปโดยความเป็นใหญ่ของธรรมะที่อยู่ในอำนาจของตน อารมณ์ที่ควรเคารพคือ มหัคคตธรรม ธรรมะที่น่าปรารถนา เป็นต้น

ตทนนฺตรุปฺปาทนิยโมติ ตสฺส ตสฺเสว จิตฺตสฺส อนนฺตรํ อุปฺปชฺชมานตํ. ตํตํสหการีปจฺจยวิสิฏฺฐสฺสาติ เตน เตน อารมฺมณาทินา สหการีการเณน ตทุปฺปาทนสมตฺถตาสงฺขาตํ วิเสสํ ปตฺตสฺส. ตายเยวาติ ยา เวขาทาเน ปุปฺผนสมตฺถตา เวขาปคเม ลทฺโธกาสา, ตายเมว.

คำว่า "ความแน่นอนแห่งการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น" คือการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นของจิตนั้นๆ คำว่า "ของสิ่งที่มีความพิเศษด้วยปัจจัยที่ร่วมกันนั้นๆ" คือของสิ่งที่มีความพิเศษที่เรียกว่าความสามารถในการยังสิ่งนั้นให้เกิดขึ้น ด้วยเหตุที่ร่วมกันมีอารมณ์เป็นต้นนั้นๆ คำว่า "ด้วยความสามารถนั้นเอง" คือด้วยความสามารถในการเบ่งบานเมื่อได้รับน้ำฝน ซึ่งได้รับโอกาสเมื่อน้ำฝนหมดไปนั้นเอง

อุปสคฺควเสนปิ อตฺถวิเสโส โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สทฺทตฺถมตฺตโต นานากรณ’’นฺติ. วจนียตฺถโตติ ภาวตฺถโต. ภาวตฺโถปิ หิ วจนคฺคหณานุสาเรน วิญฺเญยฺยตฺตา ‘‘วจนีโย’’ติ วุจฺจติ. นิโรธุปฺปาทนฺตราภาวโตติ ปุริมนิโรธสฺส ปจฺฉิมุปฺปาทสฺส จ พฺยวธายกาภาวโต. นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตาติ เอเตน นิโรธานํ นิโรธสมกาลุปฺปาทวาทํ นิวาเรติ. สติ หิ สมกาลตฺเต พฺยวธานาสงฺกา เอว น สิยา สณฺฐานาภาวโต. อิทมิโต เหฏฺฐา อุทฺธํ ติริยนฺติ วิภาคาภาวา อตฺตนา เอกตฺตมิว อุปเนตฺวาติ โยชนา. สณฺฐานาภาเวน หิ อปฺปฏิฆภาวูปลกฺขเณน วิภาคาภาวํ, เตน เอกตฺตมิวูปนยนํ สุฏฺฐุ อนนฺตรภาวํ สาเธติ, สหาวฏฺฐานาภาเวน ปน อนนฺตรเมว อุปฺปาทนํ.

คำว่า "ความแตกต่างจากความหมายของศัพท์เท่านั้น" ได้กล่าวไว้ว่า ความพิเศษของความหมายย่อมมีได้ด้วยอำนาจของอุปสรรค คำว่า "โดยความหมายที่ควรกล่าว" คือโดยภาวอรรถ เพราะภาวอรรถก็พึงรู้ได้ตามการรับคำ จึงเรียกว่า "ควรกล่าว" คำว่า "เพราะไม่มีระหว่างแห่งความดับและความเกิดขึ้น" คือเพราะไม่มีสิ่งขวางกั้นระหว่างความดับก่อนและความเกิดขึ้นทีหลัง ด้วยคำว่า "ความสามารถในการยังให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น" นี้ ย่อมห้ามวาทะที่ว่าความเกิดขึ้นมีในเวลาเดียวกับความดับ เพราะเมื่อมีเวลาเดียวกัน ความสงสัยในการขวางกั้นก็ย่อมไม่มี เพราะไม่มีรูปร่าง การประกอบความว่า "เพราะไม่มีการแบ่งแยกเป็นข้างล่าง ข้างบน ข้างขวางจากสิ่งนี้ จึงนำมาซึ่งความเป็นอันเดียวกันกับตน" เพราะการไม่มีรูปร่าง คือการไม่มีการกระทบกระทั่ง ย่อมยังการไม่มีการแบ่งแยกให้สำเร็จ และด้วยเหตุนั้น การนำมาซึ่งความเป็นอันเดียวกัน ย่อมยังความเป็นอนันตรภาวะอย่างยิ่งให้สำเร็จ แต่ด้วยการไม่มีการตั้งอยู่ร่วมกัน ย่อมเป็นการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นเท่านั้น

วิภาคโต [Pg.229] ญาเณน อากรียตีติ อากาโร, ธมฺมานํ ปวตฺติเภโท. เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ นิโรธุปฺปาทานนฺตรตายาติ โยชนา. ปุริมจุตีติ อสญฺญสตฺตุปฺปตฺติโต ปุริมจุติ. ยทิ กาลนฺตรตา นตฺถิ, กถมิทํ ‘‘สตฺตาหํ นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ อติกฺกมิตฺวา’’ติ วจนนฺติ อาห ‘‘น หิ เตสํ…เป… วุจฺเจยฺยา’’ติ. นนุ เตสํ อนฺตรา รูปสนฺตาโน ปวตฺตเตวาติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘น จ…เป… อญฺญสนฺตานตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ เตสํ อญฺญภินฺนสนฺตานํ วิย อญฺญมญฺญูปกาเรนปิ ภวิตพฺพนฺติ โจทนาย วุตฺตํ ‘‘รูปารูป…เป… โหนฺตี’’ติ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ยทิปิ รูปารูปธมฺมา เอกสฺมึ ปุคฺคเล วตฺตมานา วิเสสโต อญฺญมญฺญูปการกภาเวน วตฺตนฺติ, อญฺญมญฺญํ ปน วิสทิสสภาวตาย วิสุํเยว สนฺตานภาเวน ปวตฺตนโต พฺยวธายกา น โหนฺติ สนฺตติวเสน มิถุ อปริยาปนฺนตฺตา, ยโต ‘‘อญฺญมญฺญํ วิปฺปยุตฺตา, วิสํสฏฺฐา’’ติ จ วุตฺตนฺติ. อุปการโก จ นาม อจฺจนฺตํ ภินฺนสนฺตานานมฺปิ โหติเยวาติ น ตาวตา สนฺตานาเภโทติ ภิยฺโยปิ เนสํ พฺยวธายกตาภาโว เวทิตพฺโพ. ยถา สมานชาติกานํ จิตฺตุปฺปาทานํ นิรนฺตรตา สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน ปากฏา, น ตถา อสมานชาติกานนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ชวนานนฺตรสฺส ชวนสฺส วิย ภวงฺคานนฺตรสฺส ภวงฺคสฺส วิยา’’ติ วุตฺตํ.

คำว่า "อาการ" คือความแตกต่างแห่งการเป็นไปของธรรมะ ที่ถูกกระทำด้วยญาณโดยการจำแนก การประกอบความว่า "เพราะความไม่มีระหว่างแห่งความดับและความเกิดขึ้นของเนวสัญญานาสัญญายตนผลสมาบัติ" คำว่า "จุติก่อน" คือจุติก่อนการอุบัติในอสัญญีสัตว์ ถ้าไม่มีระหว่างแห่งกาลเวลา เหตุไฉนจึงมีคำกล่าวว่า "เข้าถึงนิโรธ ๗ วัน แล้วล่วงไป ๕๐๐ กัป" จึงกล่าวว่า "เพราะสิ่งเหล่านั้น... (ละไว้)... พึงกล่าว" พึงทราบว่าคำถามที่ว่า "ก็กระแสรูปย่อมเป็นไปในระหว่างสิ่งเหล่านั้นมิใช่หรือ" จึงกล่าวว่า "และไม่ใช่... (ละไว้)... เพราะเป็นกระแสอื่น" ถ้าเป็นเช่นนั้น สิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นผู้ช่วยเหลือซึ่งกันและกันเหมือนกระแสที่แตกต่างกัน จึงกล่าวตอบคำถามว่า "รูปและอรูป... (ละไว้)... ย่อมเป็น" ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า แม้รูปธรรมและอรูปธรรมที่เป็นไปในบุคคลคนเดียวกัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นผู้ช่วยเหลือซึ่งกันและกันโดยเฉพาะ แต่สิ่งเหล่านั้นไม่เป็นสิ่งขวางกั้น เพราะเป็นไปโดยความเป็นกระแสที่แยกต่างหากกัน ด้วยความเป็นสภาพที่แตกต่างกัน และเพราะไม่รวมอยู่ในกระแสเดียวกัน เพราะมีคำกล่าวว่า "เป็นวิปปยุตต์ซึ่งกันและกัน ไม่ปะปนกัน" และชื่อว่าผู้ช่วยเหลือย่อมมีได้แม้แก่กระแสที่แตกต่างกันอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้นจึงไม่เป็นอันเดียวกัน พึงทราบว่าการไม่มีสิ่งขวางกั้นของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยความหมายที่ว่า ความไม่มีระหว่างคั่นของจิตตุปบาทที่มีชาติเสมอกัน ย่อมปรากฏโดยความเป็นอนันตรภาวะอย่างยิ่ง ฉันใด ความไม่มีระหว่างคั่นของจิตตุปบาทที่ไม่มีชาติเสมอกันก็ไม่เป็นฉันนั้น จึงกล่าวว่า "เหมือนชวนะที่เกิดต่อจากชวนะ เหมือนภวังค์ที่เกิดต่อจากภวังค์"

ปจฺจยภาโว เจตฺถาติ เอตฺถ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. โส เยน วิเสเสเนตฺถ อุปฺปาทกฺขณํ, ตํ วิเสสํ โชเตติ. อนนฺตรปจฺจยาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สมนนฺตรปจฺจยํ สงฺคณฺหาติ. ปุเรปจฺฉาภาวา, ตทุปาทิกา วา อุปฺปาทนิโรธา ปุพฺพนฺตาปรนฺตปริจฺเฉโท, เตน คหิตานํ ขณตฺตยปริยาปนฺนานนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุปฺปชฺชตีติ วจนํ อลภนฺตาน’’นฺติ. อุปฺปาทกฺขณสมงฺคี หิ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺชมานํ, โน จ อุปฺปนฺนํ, ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ โน จ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ (ยม. ๒.จิตฺตยมก.๘๑). โสติ อนนฺตราทิปจฺจยภาโว. อปริจฺเฉทนฺติ กาลวเสน ปริจฺเฉทรหิตํ. ยโตติ ปุพฺพนฺตาปรนฺตวเสน ปริจฺเฉทาภาวโต. เตเนวาติ กาลวเสน ปริจฺฉิชฺช เอว ธมฺมานํ คหณโต.

คำว่า "ความเป็นปัจจัยในที่นี้" ในที่นี้ ศัพท์ว่า "จะ" เป็นคำแย้ง ศัพท์นั้นย่อมส่องความพิเศษที่ว่าขณะแห่งการเกิดขึ้นในที่นี้มีอยู่ด้วยความพิเศษใด คำว่า "อนันตรปัจจัยเป็นต้น" ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์สมนันตรปัจจัย ความหมายว่า "เพราะมีการมีอยู่ก่อนและหลัง หรือเพราะความดับและความเกิดขึ้นที่สืบเนื่องกัน เป็นการกำหนดเบื้องต้นและเบื้องปลาย จึงเป็นธรรมะที่ถูกถือเอาซึ่งรวมอยู่ในขณะทั้งสาม" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของธรรมะที่ไม่ได้รับคำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น'" เพราะธรรมะที่ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้น ย่อมเรียกว่า "ย่อมเกิดขึ้น" ดังที่กล่าวไว้ว่า "สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในขณะแห่งการเกิดขึ้น ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งความดับ ไม่ใช่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้น" (ยมก ๒. จิตตยมก. ๘๑) สิ่งนั้นคือความเป็นอนันตรปัจจัยเป็นต้น คำว่า "ไม่กำหนด" คือปราศจากการกำหนดโดยกาลเวลา คำว่า "เพราะเหตุใด" คือเพราะไม่มีการกำหนดโดยเบื้องต้นและเบื้องปลาย คำว่า "ด้วยเหตุนั้นเอง" คือเพราะการถือเอาธรรมะโดยการกำหนดโดยกาลเวลาเท่านั้น

อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาเวน ปากเฏนาติ อิทํ ตสฺส นิทสฺสนภาวนิทสฺสนํ. สิทฺธญฺหิ นิทสฺสนํ. ปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ, อตฺตโน ผลภูตานนฺติ [Pg.230] อธิปฺปาโย. สหชาตภาเวนาติ สห อุปฺปนฺนภาเวน. อตฺตนา สหุปฺปนฺนธมฺมานญฺหิ สหุปฺปนฺนภาเวน อุปการกตา สหชาตปจฺจยตา. เตน ฐิติกฺขเณปิ เนสํ อุปการกตา เวทิตพฺพา. เอวญฺหิ ‘‘ปกาสสฺส ปทีโป วิยา’’ติ นิทสฺสนมฺปิ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. ปทีโป หิ ปกาสสฺส ฐิติยาปิ ปจฺจโยติ.

คำว่า "ด้วยความเป็นปัจจัยที่ปรากฏโดยการเกิดขึ้น" นี้ เป็นการแสดงถึงความเป็นตัวอย่างของสิ่งนั้น เพราะตัวอย่างย่อมสำเร็จแล้ว คำว่า "ของปัจจยุปบัน" คือของสิ่งที่ปัจจัยยังให้เกิดขึ้น มีความหมายว่าของสิ่งที่เป็นผลของตน คำว่า "ด้วยความเป็นสหชาต" คือด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะการช่วยเหลือด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกันของธรรมะที่เกิดขึ้นพร้อมกับตน ย่อมเป็นสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าการช่วยเหลือของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ในขณะที่ตั้งอยู่ด้วย ด้วยเหตุนี้ ตัวอย่างที่ว่า "เหมือนประทีปของแสงสว่าง" ก็ย่อมสมควรอย่างยิ่ง เพราะประทีปย่อมเป็นปัจจัยแม้แก่การตั้งอยู่ของแสงสว่าง

อญฺญมญฺญตาวเสเนวาติ อิมินา สหชาตาทิภาเวน อตฺตโน อุปการกสฺส อุปการกตามตฺตํ น อญฺญมญฺญปจฺจยตา, อถ โข อญฺญมญฺญปจฺจยภาววเสนาติ ลกฺขณสงฺกราภาวํ ทสฺเสติ, น สหชาตาทิปจฺจเยหิ วินา อญฺญมญฺญปจฺจยสฺส ปวตฺติ. เตเนวาห ‘‘น สหชาตตาทิวเสนา’’ติ. ยทิปิ อญฺญมญฺญปจฺจโย สหชาตาทิปจฺจเยหิ วินา น โหติ, สหชาตาทิปจฺจยา ปน เตน วินาปิ โหนฺตีติ สหชาตตาทิวิธุเรเนว ปกาเรน อญฺญมญฺญปจฺจยสฺส ปวตฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหชาตาทิ…เป… น โหตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘น จ ปุเรชาต…เป… โหนฺตี’’ติ อาห. สหชาตตาทีติ จ อาทิ-สทฺเทน นิสฺสยอตฺถิอวิคตาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ.

ด้วยคำว่า "ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ แสดงว่า เพียงความเป็นอุปการะแก่ธรรมที่เป็นอุปการะแก่ตน ด้วยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั้น ไม่ใช่ความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน แต่เป็นด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน จึงแสดงความไม่มีการปะปนกันแห่งลักษณะ และการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยซึ่งกันและกัน ย่อมไม่มีปัจจัยสหชาตเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น" แม้ปัจจัยซึ่งกันและกันจะไม่มีได้หากปราศจากปัจจัยสหชาตเป็นต้น แต่ปัจจัยสหชาตเป็นต้นนั้นมีได้แม้ปราศจากปัจจัยซึ่งกันและกัน ดังนั้น เพื่อแสดงว่าปัจจัยซึ่งกันและกันย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการที่ปราศจากปัจจัยสหชาตเป็นต้น จึงกล่าวว่า "สหชาตเป็นต้น... (ละ)... ย่อมไม่มี" แล้วเพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า "และปัจจัยปุเรชาต... (ละ)... ย่อมมี" พึงทราบว่า ด้วยคำว่า "สหชาตเป็นต้น" นั้น พึงเข้าใจว่ารวมถึงปัจจัยนิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นต้น

ปถวีธาตุยํ ปติฏฺฐาย เอว เสสธาตุโย อุปาทารูปานิ วิย ยถาสกกิจฺจํ กโรนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อธิฏฺฐานากาเรน ปถวีธาตุ เสสธาตูน’’นฺติ. เอตฺถ อธิฏฺฐานากาเรนาติ อาธารากาเรน. อาธารากาโร เจตฺถ เนสํ สาติสยํ ตทธีนวุตฺติตาย เวทิตพฺโพ, ยโต ภูตานิ อนิทฺทิสิตพฺพฏฺฐานานิ วุจฺจนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา จกฺขาทีนมฺปิ อธิฏฺฐานากาเรน อุปการกตา สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. น หิ ยถาวุตฺตํ ตทธีนวุตฺติยา วิเสสํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ จกฺขาทีสุ อเทสกานํ อรูปธมฺมานํ อธิฏฺฐานากาโร สมฺภวติ. ยทิปิ ยํ ยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เย เย ธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ ตทธีนวุตฺติภาโว, เยน ปน ปจฺจยภาววิเสเสน จกฺขาทีนํ ปฏุมนฺทภาเวสุ จกฺขุวิญฺญาณาทโย ตทนุวิธานากาเรเนว ปวตฺตนฺติ, สฺวายมิทํ เตสํ ตทธีนวุตฺติยา สิทฺโธ วิเสโสติ วุตฺโต. เอวญฺหิ ปจฺจยภาวสามญฺเญ สติปิ อารมฺมณปจฺจยโต นิสฺสยปจฺจยสฺส วิเสโส สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. สฺวายํ ธาตุวิภงฺเค วิภาวิโตเยว. ขนฺธาทโย ตํตํนิสฺสยานํ ขนฺธาทีนนฺติ ‘‘อุปการกา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

ที่กล่าวว่า "ปฐวีธาตุเป็นอธิษฐานปัจจัยแก่ธาตุที่เหลือ" นั้น หมายความว่า ธาตุที่เหลือย่อมทำกิจของตนๆ โดยอาศัยปฐวีธาตุตั้งอยู่ เหมือนอุปาทารูปฉะนั้น ในที่นี้ คำว่า "โดยอาการแห่งอธิษฐาน" หมายถึง โดยอาการแห่งอาศัย พึงทราบว่าอาการแห่งอาศัยในที่นี้ คือการที่ธรรมเหล่านั้นมีการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้นอย่างยิ่ง เพราะภูตรูปทั้งหลายถูกเรียกว่าเป็นที่ตั้งที่ไม่อาจแสดงได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ การที่จักขุเป็นต้นเป็นอุปการะโดยอาการแห่งอธิษฐานก็ย่อมสมควรอย่างยิ่ง เพราะอาการแห่งอธิษฐานอื่นของอรูปธรรมที่ไม่มีที่ตั้งในจักขุเป็นต้น ย่อมไม่มี นอกจากความพิเศษของการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้นตามที่กล่าวมาแล้ว แม้ธรรมใดๆ อาศัยธรรมใดๆ เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็มีการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น แต่ด้วยความพิเศษแห่งความเป็นปัจจัยที่ทำให้จักขุวิญญาณเป็นต้นย่อมเป็นไปตามอาการนั้นๆ ในความคมและความทื่อของจักขุเป็นต้น ความพิเศษนี้แหละที่กล่าวว่าสำเร็จได้ด้วยการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้จะมีความเป็นปัจจัยโดยทั่วไป ก็พึงทราบว่าความพิเศษของนิสสยปัจจัยจากอารัมมณปัจจัยนั้นสำเร็จแล้ว ความพิเศษนี้ได้แสดงไว้แล้วในธาตุวิภังค์ พึงนำคำว่า "เป็นอุปการะ" มาเชื่อมกับคำว่า "ขันธ์เป็นต้นแก่ขันธ์เป็นต้นที่เป็นนิสสยะของตนๆ"

ยํ [Pg.231] กิญฺจิ การณํ นิสฺสโยติ วทติ, น วุตฺตลกฺขณูปปนฺนเมว. เอเตน ปจฺจยฏฺโฐ อิธ นิสฺสยฏฺโฐติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิทฺธาเรตี’’ติ.

ที่กล่าวว่า "เหตุใดๆ เป็นนิสสยะ" นั้น ไม่ใช่เฉพาะเหตุที่ประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า อรรถแห่งปัจจัยในที่นี้คืออรรถแห่งนิสสยะ คำว่า "ในนั้น" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ย่อมกำหนด"

สุฏฺฐุกตตํ ทีเปติ, กสฺส? ‘‘อตฺตโน’’ติ วุตฺตสฺส ปกตสทฺเทน วิเสสิยมานสฺส ปจฺจยสฺส. เกน กตนฺติ? อตฺตโน การเณหีติ สิทฺโธวายมตฺโถ. ตถาติ ผลสฺส อุปฺปาทนสมตฺถภาเวน. อถ วา ตถาติ นิปฺผาทนวเสน อุปเสวนวเสน จ. ตตฺถ นิปฺผาทนํ เหตุปจฺจยสโมธาเนน ผลสฺส นิพฺพตฺตนํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยนฺติ อนามสิตฺวา อุปเสวนเมว วิภาเวนฺโต ‘‘อุปเสวิโต วา’’ติ อาห. ตตฺถ อลฺลียาปนํ ปริโภควเสน เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อุปโภคูปเสวน’’นฺติ. วิชานนาทิวเสนาติ วิชานนสญฺชานนานุภวนาทิวเสน. เตนาติ ยถาวุตฺตอุปเสวิตสฺส ปกตภาเวน. อนาคตานมฺปิ…เป… วุตฺตา โหติ, ปเคว อตีตานํ ปจฺจุปฺปนฺนานญฺจาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจุปฺปนฺนสฺสปิ หิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อุตุ โภชนํ เสนาสนํ อุปนิสฺสาย ฌานํ อุปฺปาเทนฺตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๘) ปกตูปนิสฺสยภาเว ลพฺภตีติ.

แสดงถึงความเป็นสิ่งที่ทำดีแล้ว ของอะไร? ของปัจจัยที่ถูกวิเศษด้วยคำว่า "ปกติ" ซึ่งกล่าวว่า "ของตน" ทำด้วยอะไร? ความหมายนี้สำเร็จแล้วว่า "ด้วยเหตุของตน" คำว่า "เช่นนั้น" หมายถึง ด้วยความสามารถในการยังผลให้เกิดขึ้น อีกนัยหนึ่ง คำว่า "เช่นนั้น" หมายถึง โดยการทำให้สำเร็จ และโดยการเสพ ในที่นั้น การทำให้สำเร็จคือการยังผลให้เกิดขึ้นด้วยการประชุมกันของเหตุปัจจัย ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย จึงไม่กล่าวถึง แต่แสดงเฉพาะการเสพเท่านั้น จึงกล่าวว่า "หรืออันบุคคลเสพแล้ว" ในที่นั้น พึงทราบว่าการเข้าไปติดข้องคือโดยการบริโภค เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การบริโภคและการเสพ" คำว่า "โดยการรู้เป็นต้น" หมายถึง โดยการรู้ การจำได้ การเสวยเป็นต้น คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" หมายถึง ด้วยความเป็นปกติของสิ่งที่ถูกเสพตามที่กล่าวมาแล้ว แม้ของอนาคต... (ละ)... ก็กล่าวไว้แล้ว ความหมายคือ ของอดีตและปัจจุบันก็ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึง แม้ของปัจจุบันก็ย่อมได้ซึ่งความเป็นปกตูปนิสสยปัจจัย จากคำกล่าวว่า "อาศัยฤดู อาหาร เสนาสนะในปัจจุบัน ย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น" เป็นต้น (ปฏฺฐา. 2.18.8)

ยถา เย ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติ, เต เตสํ เอกํเสน วิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจยาปิ โหนฺติ, ตถา เย ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ, เต เตสํ นิสฺสยารมฺมณปจฺจยาปิ โหนฺตีติ อุภเยสุ อุภเยสํ ปจฺจยาการานํ ลกฺขณโต สงฺกราภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิปฺปยุตฺตาการาทีหิ วิสิฏฺฐา, นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา’’ติ จ วุตฺตํ. ยถา หิ ปจฺฉาชาตปุเรชาตาการา อญฺญมญฺญวิสิฏฺฐา, เอวํ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตาการาทโย ปุเรชาตนิสฺสยาการาทโย จ อญฺญมญฺญวิภตฺตสภาวา เอวาติ.

ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยปัจฉาชาตแก่ธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยวิปปยุต อัตถิ และอวิคตะแก่ธรรมเหล่านั้นโดยส่วนเดียวฉันใด ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยปุเรชาตแก่ธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยนิสสยะและอารัมมณะแก่ธรรมเหล่านั้นฉันนั้น เพื่อแสดงความไม่มีการปะปนกันแห่งลักษณะของปัจจยาการทั้งสองในธรรมทั้งสอง จึงกล่าวว่า "วิเศษด้วยอาการวิปปยุตเป็นต้น, วิเศษด้วยอาการนิสสยะและอารัมมณะเป็นต้น" เพราะว่าอาการปัจฉาชาตและปุเรชาตย่อมวิเศษซึ่งกันและกันฉันใด อาการปัจฉาชาตวิปปยุตเป็นต้น และอาการปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น ก็ย่อมมีสภาพที่แยกจากกันและกันฉันนั้น

มโนสญฺเจตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหีติ อิมินา เจตนาย สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ ตทนุคุณํ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ปวตฺติมาห. เตเนวาติ เจตนาหารวเสน อุปการกตฺตา เอว.

ด้วยคำว่า "ด้วยธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งมโนสัญเจตนาหาร" นี้ แสดงถึงการเป็นไปของสัมปยุตตธรรมของเจตนาในปัจจยุบบันของตนตามสมควรแก่เจตนานั้นด้วย คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะความเป็นอุปการะโดยอำนาจแห่งเจตนาหารนั่นเอง

ปโยเคน กรณียสฺสาติ เอเตน ภินฺนชาติ ยํ ตาทิสํ ปโยเคน กาตุํ น สกฺกา, ตํ นิวตฺเตติ. อเนกวารํ ปวตฺติยา อาเสวนฏฺฐสฺส ปากฏภาโวติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ กรณ’’นฺติ. เอกสฺส ปน [Pg.232] ปจฺจยธมฺมสฺส เอกวารเมว ปวตฺติ. อตฺตสทิสสฺสาติ อรูปธมฺมสารมฺมณตาสุกฺกกณฺหาทิภาเวหิ อตฺตนา สทิสสฺส. อิทํ ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสนํ, ‘‘อตฺตสทิสสภาวตาปาทน’’นฺติ อิทํ ปน ปจฺจยภาววิเสสนํ, ตญฺจ ภินฺนชาติยตาทิเมว วิสทิสสภาวตํ นิวตฺเตติ, น ภูมนฺตรตาทิ. น หิ ปริตฺตา ธมฺมา มหคฺคตอปฺปมาณานํ ธมฺมานํ อาเสวนปจฺจยา น โหนฺตีติ. วาสนํ วาสํ คาหาปนํ, อิธ ปน วาสนํ วิย วาสนํ, ภาวนนฺติ อตฺโถ. คนฺถาทีสูติ คนฺถสิปฺปาทีสุ. วิสเย เจตํ ภุมฺมํ, น นิทฺธารเณ. เตน คนฺถสิปฺปาทิวิสยา ปุริมสิทฺธา อชฺฌยนาทิกิริยา ‘‘คนฺถาทีสุ ปุริมา ปุริมา’’ติ วุตฺตา, สา ปน อาเสวนาการา อิธ อุทาหรณภาเวน อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ปุริมา ปุริมา อาเสวนา วิยาติ อธิปฺปาโย’’ติ. นิทฺธารเณ เอว วา เอตํ ภุมฺมํ. คนฺถาทิวิสยา หิ อาเสวนา คนฺถาทีติ วุตฺตา ยถา รูปวิสยชฺฌานํ รูปนฺติ วุตฺตํ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘).

ด้วยคำว่า "สิ่งที่พึงทำด้วยความพยายาม" นี้ ย่อมปฏิเสธสิ่งที่ต่างชนิดกันซึ่งไม่อาจทำได้ด้วยความพยายามเช่นนั้น ที่กล่าวว่า "การทำซ้ำๆ" นั้น เพราะความเป็นอรรถแห่งการเสพที่ปรากฏชัดด้วยการเป็นไปหลายครั้ง แต่ปัจจัยธรรมหนึ่งย่อมเป็นไปเพียงครั้งเดียว คำว่า "ที่คล้ายกับตน" หมายถึง ที่คล้ายกับตนโดยความเป็นอารมณ์ของอรูปธรรม โดยความเป็นขาวดำเป็นต้น คำนี้เป็นวิเสสนะของปัจจยุบบัน ส่วนคำว่า "การทำให้มีสภาพคล้ายกับตน" นี้เป็นวิเสสนะของความเป็นปัจจัย และคำนั้นย่อมปฏิเสธสภาพที่ไม่คล้ายกันอันมีสภาพต่างชนิดกันเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ภูมิอื่นเป็นต้น เพราะธรรมที่เป็นปริตตะย่อมไม่เป็นอาเสวนปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นมหัคคตะและอัปปมาณะก็หามิได้ คำว่า "วาสนา" คือการทำให้ติดกลิ่น แต่ในที่นี้ วาสนาเหมือนการติดกลิ่น หมายถึงภาวนา คำว่า "ในคัมภีร์เป็นต้น" หมายถึง ในคัมภีร์และศิลปะเป็นต้น และคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย ไม่ใช่ในอรรถแห่งการกำหนด เพราะเหตุนั้น กิริยาการศึกษาเป็นต้นที่สำเร็จมาแล้วก่อนในวิสัยแห่งคัมภีร์และศิลปะเป็นต้น จึงถูกเรียกว่า "คัมภีร์เป็นต้นอันเป็นเบื้องต้น เบื้องต้น" แต่กิริยานั้นมีอาการแห่งการเสพ จึงประสงค์เอาในที่นี้โดยความเป็นตัวอย่าง จึงกล่าวว่า "ความหมายคือ การเสพเบื้องต้น เบื้องต้น" หรือคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนดนั่นเอง เพราะการเสพในวิสัยแห่งคัมภีร์เป็นต้น ถูกเรียกว่าคัมภีร์เป็นต้น เหมือนฌานที่มีรูปเป็นอารมณ์ถูกเรียกว่ารูปในคำว่า "ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย" เป็นต้น (ม.อุ. 2.248; 3.312; ปฏิ.ม. 1.209; ธ.ส. 248)

อตฺตโน วิย สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ กิจฺจสาธิกา เจตนา จิตฺตสฺส พฺยาปารภาเวน ลกฺขียตีติ อาห ‘‘จิตฺตปโยโค เจตนา’’ติ. ตายาติ ตาย เจตนาย. อุปฺปนฺนกิริยตาวิสิฏฺเฐติ จิตฺตปโยคสงฺขาตาย เจตนากิริยาย อุปฺปตฺติยา วิสิฏฺเฐ วิเสสํ อาปนฺเน. ยสฺมิญฺหิ สนฺตาเน กุสลากุสลเจตนา อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ยถาพลํ ตาทิสํ วิเสสาธานํ กตฺวา นิรุชฺฌติ, ยโต ตตฺเถว อวเสสปจฺจยสมวาเย ตสฺสา ผลภูตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ นิพฺพตฺติสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘เสสปจฺจย…เป… น อญฺญถา’’ติ. เตสนฺติ วิปากกฏตฺตารูปานํ. เตนาติ จิตฺตกิริยภาเวน. กึ วตฺตพฺพนฺติ อสหชาตานมฺปิ ภาวีนํ อุปการิกา เจตนา สหชาตานํ อุปการิกาติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อตฺโถ.

เจตนาที่ยังกิจให้สำเร็จแก่สัมปยุตตธรรมของตนด้วย เหมือนของตนเอง ย่อมถูกกำหนดรู้ด้วยความเป็นความพยายามของจิต เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เจตนาคือความพยายามของจิต" คำว่า "ด้วยเจตนานั้น" หมายถึง ด้วยเจตนานั้น คำว่า "วิเศษด้วยความเป็นกิริยาที่เกิดขึ้นแล้ว" หมายถึง เมื่อมีความพิเศษเกิดขึ้นด้วยการเกิดขึ้นของเจตนากิริยาที่เรียกว่าความพยายามของจิต เพราะว่าในสันดานใดที่กุศลเจตนาหรืออกุศลเจตนาเกิดขึ้น เจตนานั้นย่อมดับไปหลังจากได้กระทำความพิเศษเช่นนั้นตามกำลังในสันดานนั้น เพราะในสันดานนั้นนั่นเอง เมื่อปัจจัยที่เหลือประชุมกัน วิบากและกตัตตารูปอันเป็นผลของเจตนานั้นย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ปัจจัยที่เหลือ... (ละ)... ไม่เป็นอย่างอื่น" คำว่า "ของธรรมเหล่านั้น" หมายถึง ของวิบากและกตัตตารูป คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" หมายถึง ด้วยความเป็นกิริยาของจิต คำว่า "จะกล่าวอะไร" หมายถึง ความหมายคือ ไม่จำเป็นต้องกล่าวเลยว่าเจตนาที่เป็นอุปการะแก่ธรรมที่ยังไม่เกิดแม้ที่ไม่ใช่สหชาต ก็เป็นอุปการะแก่ธรรมที่เป็นสหชาต

นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนาติ อุสฺสาหนํ อุสฺสาโห, นตฺถิ เอตสฺส อุสฺสาโหติ นิรุสฺสาโห, โส เอว สนฺตภาโวติ นิรุสฺสาหสนฺตภาโว, เตน. อุสฺสาโหติ จ กิริยมยจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอากาโร เวทิตพฺโพ, โย พฺยาปาโรติ จ วุจฺจติ, น วีริยุสฺสาโห. สฺวายํ ยถา อสมุคฺฆาติตานุสยานํ กิริยมยจิตฺตุปฺปาเทสุ สาติสโย [Pg.233] ลพฺภติ, น ตถา นิรนุสยานํ. ตโต เอว เต สนฺตสภาวา วิปากุปฺปาทนพฺยาปารรหิตาว โหนฺติ, กิริยมยจิตฺตุปฺปาทตาย ปน สอุสฺสาหา เอวาติ ตโตปิ วิเสสนตฺถํ ‘‘นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. เอเตนาติ นิรุสฺสาหสนฺตภาวคฺคหเณน. สารมฺมณาทิภาเวนาติ สารมฺมณอรูปธมฺมจิตฺตเจตสิกผสฺสาทิภาเวน. วิสทิสวิปากภาวํ ทสฺเสติ ยถาวุตฺตอุสฺสาหมตฺตรหิตสนฺตภาวสฺส วิปกฺกภาวมาปนฺเนสุ อรูปธมฺเมสุ เอว ลพฺภนโต. โสติ วิปากภาโว. วิปากานํ ปโยเคน อสาเธตพฺพตายาติ ‘‘ฉนฺทวโต กึ นามน สิชฺฌตี’’ติอาทินา จิตฺตาภิสงฺขารปโยเคน ยถา กุสลากุสลา นิปฺผาทียนฺติ, เอวํ วิปากานํ ปโยเคน อนิปฺผาเทตพฺพตฺตา. ปโยเคนาติ กมฺมผลุปฺปตฺติมูลเหตุภูเตน ปุริมปโยเคน. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺตี’’ติอาทิ. อญฺญถาติ ปโยเคน วินา. เสสปจฺจเยสูติ กมฺมสฺส วิปากุปฺปาทเน สหการีการเณสุ. กมฺมสฺส กฏตฺตาเยว ปโยเค สติ อสติปีติ วุตฺตเมวตฺถํ อวธารเณน ทสฺเสนฺโต วิปากานํ นิรุสฺสาหตํ ปากฏํ กโรติ. น กิเลสวูปสมสนฺตภาโว ยถา ตํ สนฺตาเนสุ ฌานสมาปตฺตีสูติ อธิปฺปาโย. อยญฺจ วิปากานํ สนฺตภาโว นานุมานิโก, อถ โข ปจฺจกฺขสิทฺโธติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สนฺตภาวโตเยวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อภินิปาตคฺคหเณน กิจฺจโต ปญฺจวิญฺญาณานิ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กิญฺจิ ธมฺมํ ปฏิชานาติ อญฺญตฺร อภินิปาตมตฺตา’’ติ. ตปฺปจฺจยวตนฺติ วิปากปจฺจยวนฺตานํ, วิปากปจฺจเยน อุปกตฺตพฺพานนฺติ อตฺโถ. อวิปากานํ รูปธมฺมานํ. วิปากานุกุลํ ปวตฺตินฺติ สนฺตสภาวํ ปจฺจยภาวมาห.

คำว่า นิรุสสาหสันตภาเวนะ มีวิเคราะห์ว่า ความพยายาม ชื่อว่า อุสสาหะ, ความพยายามของสภาวะนั้นไม่มี เหตุนั้น สภาวะนั้นจึงชื่อว่า นิรุสสาหะ (ไม่มีความพยายาม), สภาวะที่ไม่มีความพยายามนั้นนั่นเอง เป็นภาวะที่สงบ เหตุนั้น จึงชื่อว่า นิรุสสาหสันตภาวะ (ภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายาม), ด้วยภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามนั้น. และพึงทราบว่า อุสสาหะ คืออาการเป็นไปแห่งกิริยามยจิตตุปบาท ซึ่งเรียกว่า พยาปาระ (ความขวนขวาย) ไม่ใช่ความเพียรพยายาม (วีริยอุสสาหะ). อุสสาหะนั้น ย่อมมีได้มากในกิริยามยจิตตุปบาทของบุคคลผู้ยังละอนุสัยไม่ได้ เหมือนอย่างนั้น ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ละอนุสัยได้แล้ว. เพราะเหตุนั้น วิบากเหล่านั้นจึงมีสภาพสงบ ปราศจากความพยายามในการให้ผลวิบากเกิดขึ้น ส่วนกิริยามยจิตตุปบาททั้งหลายยังมีความพยายามอยู่ เพราะความเป็นกิริยามยจิตตุปบาทนั่นเอง เพื่อให้เป็นคำพิเศษ จึงกล่าวว่า นิรุสสาหสันตภาเวนะ (ด้วยภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายาม). ด้วยคำว่า เอเตนะ คือด้วยการถือเอาภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามนี้. ด้วยคำว่า สารัมมณาทิภาเวนะ คือด้วยภาวะแห่งอรูปธรรมที่มีอารมณ์เป็นต้น คือ จิต เจตสิก และผัสสะ เป็นต้น. แสดงภาวะแห่งวิบากที่แตกต่างกัน เพราะภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามเพียงอย่างเดียวตามที่กล่าวมานั้น ย่อมมีได้เฉพาะในอรูปธรรมที่ถึงภาวะแห่งวิบากเท่านั้น. คำว่า โส คือภาวะแห่งวิบาก. ด้วยคำว่า วิปากานัง ปโยเคนะ อสาทเหตัพพตายะ คือเหมือนอย่างกุศลและอกุศลย่อมสำเร็จได้ด้วยความพยายามในการปรุงแต่งจิต มีคำกล่าวว่า เมื่อมีความพอใจแล้ว อะไรเล่าจะไม่สำเร็จ เป็นต้น ฉันใด วิบากก็ไม่ควรสำเร็จด้วยความพยายาม ฉันนั้น. ด้วยคำว่า ปโยเคนะ คือด้วยความพยายามในก่อนที่เป็นเหตุเบื้องต้นในการเกิดขึ้นแห่งผลกรรม. ซึ่งหมายถึงคำที่กล่าวว่า อาศัยความถึงพร้อมแห่งความพยายามแล้ว ย่อมให้ผล เป็นต้น. อัญญถา คือปราศจากความพยายาม. เสสปัจจเยสุ คือในปัจจัยที่เหลือซึ่งเป็นเหตุช่วยในการให้ผลวิบากของกรรม. ท่านแสดงความไม่มีความพยายามของวิบากให้ปรากฏชัดเจน ด้วยการเน้นย้ำความหมายที่กล่าวมาแล้วว่า แม้จะมีความพยายามหรือไม่มีก็ตาม เพราะกรรมได้กระทำไปแล้วนั่นเอง. อธิบายว่า ไม่ใช่ภาวะที่สงบจากการระงับกิเลส เหมือนอย่างภาวะที่สงบในฌานสมาบัติทั้งหลายในสันดานของพระขีณาสพเหล่านั้น. และภาวะที่สงบของวิบากนี้ ไม่ใช่สิ่งที่รู้ได้ด้วยการอนุมาน แต่เป็นสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยการประจักษ์แจ้ง จึงกล่าวว่า สันตภาวะโตเยวะ เป็นต้น. ในที่นั้น การถือเอาคำว่า อภินิปาตะ (การตกกระทบ) ย่อมแสดงปัญจวิญญาณโดยกิจ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญจวิญญาณไม่รับรู้ธรรมใดๆ นอกจากเพียงการตกกระทบเท่านั้น. ตัปปัจจยวันตัง คือมีวิปากปัจจัย, หมายถึงสิ่งที่ควรได้รับการอุปการะด้วยวิปากปัจจัย. คือของรูปธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่วิบาก. ท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งสภาวะที่สงบซึ่งเป็นไปตามวิบาก.

ยถาสกํ ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อนุพลปฺปทานํ อุปตฺถมฺภกตฺตํ, ตยิทํ อาหาเรสุ น นิยตํ ตโต อญฺญถาปิ ปวตฺตนโต. ตถา สติ ตเทว ตตฺถ กสฺมา คหิตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘สติปิ…เป… อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. เตน ปธานาปฺปธาเนสุ ปธาเนน นิทฺเทโส ญายคโตติ ทสฺเสติ. กามญฺเจตฺถ ‘‘รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ อวิเสสโต วุตฺตํ, สามญฺญโชตนา ปน วิเสเส อวติฏฺฐตีติ ยถารหํ ปจฺจยภาโว นิทฺธาเรตพฺโพ. สฺวายํ เตสํ อุปตฺถมฺภกตฺตสฺส ปธานภาววิภาวเนเนว อาวิ ภวตีติ ตเมว ทสฺเสนฺโต [Pg.234] ‘‘อุปตฺถมฺภกตฺตญฺหี’’ติอาทิมาห. ผสฺสมโนสญฺเจตนาวิญฺญาณานิ อตฺตนา สหชาตธมฺมานํ สหุปฺปาทนภาเวน ปจฺจยา โหนฺตีติ อาห ‘‘สติปิ ชนกตฺเต อรูปีนํ อาหาราน’’นฺติ. อุปตฺถมฺภกตฺตํ โหติ อุปฺปาทโต ปรมฺปิ เนสํ ปจฺจยภาวโต. อสติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภิยมานสฺส รูปสฺส อญฺเญหิ ยถาสกํ ปจฺจเยหิ ชนิตตฺตา. เตนาห ‘‘จตุสมุฏฺฐานิกรูปูปตฺถมฺภกรูปาหารสฺสา’’ติ. ยทคฺเคน รูปารูปาหารา อตฺตโน ผลสฺส อุปฺปตฺติยา ปจฺจยา โหนฺติ, ตทคฺเคน ฐิติยาปิ ปจฺจยา โหนฺติเยวาติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ชนกตฺตํ น พฺยภิจรติ, ตสฺมา อนุปตฺถมฺภกสฺส อาหารสฺส กุโต ชนกตา. เตนาห ‘‘อสติ ปน…เป… นตฺถีติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธาน’’นฺติ. ยสฺมา ชนโก อชนโกปิ หุตฺวา อาหาโร อุปตฺถมฺภโก โหติ, อนุปตฺถมฺภโก ปน หุตฺวา ชนโก น โหติเยว, ตสฺมาสฺส อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธานนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ชนกตฺตมฺปิ อาหารานํ อุปตฺถมฺภนวเสเนว โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชนยมาโนปิ หี’’ติอาทิมาห. อวิจฺเฉทวเสนาติ สนฺตติยา ฆฏฺฏนวเสน.

ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ คือการให้กำลังสนับสนุนแก่ปัจจัยุปปันนธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยของตนๆ นั้น ไม่แน่นอนในอาหารทั้งหลาย เพราะย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากนั้นได้. เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงทรงดำริถึงคำคัดค้านว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงทรงถือเอาความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั้นไว้ในที่นั้น แล้วจึงตรัสว่า แม้มีอยู่... (ละไว้)... ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า การระบุด้วยประธานในบรรดาประธานและอประธานนั้น เป็นไปตามหลักการ. แม้ในที่นี้จะกล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจงว่า ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของรูปและอรูป แต่การแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความจำเพาะเจาะจง ดังนั้น พึงกำหนดความเป็นปัจจัยตามความเหมาะสม. ความเป็นปัจจัยนั้นย่อมปรากฏชัดเจนด้วยการแสดงความเป็นประธานแห่งความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของสิ่งเหล่านั้นเอง เมื่อจะแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นเอง เป็นต้น. ผัสสะ มโนสัญเจตนา และวิญญาณ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกับตนโดยความเป็นเครื่องให้เกิดขึ้นพร้อมกัน จึงกล่าวว่า แม้ในความเป็นเครื่องให้เกิดของอาหารที่เป็นอรูป. ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ย่อมมี เพราะความเป็นปัจจัยของสิ่งเหล่านั้นแม้หลังจากที่เกิดขึ้นแล้ว. แม้ไม่มีความเป็นเครื่องให้เกิด เพราะรูปที่ถูกอุปถัมภ์นั้นเกิดขึ้นด้วยปัจจัยอื่นๆ ของตนๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ของอาหารรูปที่เป็นเครื่องอุปถัมภ์รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔. อาหารรูปและอรูปย่อมเป็นปัจจัยในการเกิดขึ้นแห่งผลของตนด้วยเหตุใด ย่อมเป็นปัจจัยในการตั้งอยู่ด้วยเหตุนั้นด้วย ฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์จึงไม่คลาดเคลื่อนจากความเป็นเครื่องให้เกิด เพราะฉะนั้น อาหารที่ไม่อุปถัมภ์จะมีความเป็นเครื่องให้เกิดได้อย่างไร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แต่เมื่อไม่มี... (ละไว้)... ไม่มี คือความเป็นเครื่องอุปถัมภ์เป็นประธาน. เพราะเหตุว่า อาหารย่อมเป็นเครื่องอุปถัมภ์ได้แม้โดยไม่เป็นเครื่องให้เกิด แต่เมื่อไม่เป็นเครื่องอุปถัมภ์แล้ว ย่อมไม่เป็นเครื่องให้เกิดเลย เพราะฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของอาหารนั้นจึงเป็นประธาน นี้คือความหมาย. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าความเป็นเครื่องให้เกิดของอาหารก็ย่อมมีโดยอาศัยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นเอง จึงกล่าวว่า แม้เมื่อยังให้เกิดอยู่ เป็นต้น. ด้วยคำว่า อวิจเฉทวเสนะ คือโดยการเชื่อมต่อกันแห่งสืบต่อ.

ยทิ อธิปติยฏฺโฐ อินฺทฺริยปจฺจยตา, เอวํ สนฺเต อธิปติปจฺจยโต อินฺทฺริยปจฺจยสฺส กึ นานากรณนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ตํ เตสํ นานากรณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น อธิปติปจฺจยธมฺมานํ วิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปวตฺตินิวารเกติ อตฺตโน อธิปติปจฺจยปวตฺติยา นิวารเก อญฺเญ อธิปติปจฺจยธมฺเม. อภิภวิตฺวา ปวตฺตเนนาติ ปุริมาภิสงฺขารสิทฺเธน โธเรยฺยภาเวน อภิภุยฺย ปวตฺติยา. ครุภาโวติ เชฏฺฐกภาโว. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เยน เชฏฺฐกภาเวน ฉนฺทาทโย อตฺตโน ปวตฺติวิพนฺธเก ตุลฺยโยคีธมฺเม ตทญฺญธมฺเม วิย อภิภุยฺย ปวตฺตนฺติ, น โส อินฺทฺริยปจฺจยตาย อธิปติยฏฺโฐติ อธิปฺเปโตติ. อถ โก จรหีติ อาห ‘‘อถ โข’’ติอาทิ. ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ นิมิตฺตภูเตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ จกฺขาทีหิ ปจฺจเยหิ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตนียตาติ สมฺพนฺโธ. ชีวเน อนุปาลเน ชีวนฺเตหิ สหชาตธมฺเมหิ ชีวิตสฺส, สุขิตาทีหิ สุขิตทุกฺขิตโสมนสฺสิตโทมนสฺสิตุเปกฺขิเตหิ สหชาตธมฺเมหิ สุขาทีนํ อนุวตฺตนียตาติ โยชนา. ตํตํกิจฺเจสูติ วุตฺตเมว ทสฺสนาทิกิจฺจํ ปจฺจามสติ. จกฺขาทโย [Pg.235] ปจฺจยา เอเตสนฺติ จกฺขาทิปจฺจยา, จกฺขุวิญฺญาณาทโย. เตหิ จกฺขาทิปจฺจเยหิ. จกฺขาทีนนฺติ จกฺขาทิชีวิตสุขาทิสทฺธาทีนํ.

ถ้าความเป็นอินทริยปัจจัยมีอธิปติอรรถ (ความหมายว่าความเป็นใหญ่) เมื่อเป็นเช่นนั้น ความต่างกันของอินทริยปัจจัยจากอธิปติปัจจัยคืออะไร? ทรงมนสิการถึงคำท้วงนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความต่างกันของปัจจัยเหล่านั้น จึงตรัสว่า “ไม่เหมือนกับธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัย” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ปวัตตินิวารเก” (ธรรมเครื่องห้ามการเป็นไป) คือธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัยอื่นที่ห้ามการเป็นไปแห่งอธิปติปัจจัยของตน. ด้วยคำว่า “อภิภวิตวา ปวัตเตนะ” (ด้วยการครอบงำแล้วเป็นไป) คือด้วยการครอบงำแล้วเป็นไปโดยความเป็นผู้เป็นใหญ่ที่สำเร็จด้วยอภิสังขารก่อนๆ. “ครุภาโว” (ความเป็นของหนัก) คือความเป็นหัวหน้า. ความหมายโดยย่อในที่นี้คือ ด้วยความเป็นหัวหน้าใด ฉันทะเป็นต้นย่อมครอบงำธรรมที่มีการประกอบเสมอกันซึ่งเป็นเครื่องขัดขวางการเป็นไปของตน แล้วเป็นไปเหมือนอย่างธรรมอื่นจากนั้น ความเป็นหัวหน้านั้นไม่ประสงค์เอาว่าเป็นอธิปติอรรถแห่งความเป็นอินทริยปัจจัย. ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่า? จึงตรัสว่า “อถ โข” (แต่ว่า) เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ ความที่จักขุเป็นต้นควรเป็นไปตามปัจจัยคือจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งเป็นนิมิตในกิจมีการเห็นเป็นต้น. การประกอบความคือ ความที่ชีวิตควรเป็นไปตามธรรมที่เกิดร่วมกันที่ยังเป็นอยู่ ในการเป็นอยู่และการตามรักษา, ความที่สุขเป็นต้นควรเป็นไปตามธรรมที่เกิดร่วมกันมีสุขเป็นต้น คือสุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส และอุเบกขา. คำว่า “ตังตังกิจเจสุ” (ในกิจนั้นๆ) ย่อมหมายถึงกิจมีการเห็นเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. “จักขาทิปัจจยา” (ปัจจัยมีจักขุเป็นต้น) คือจักขุวิญญาณเป็นต้น เพราะจักขุเป็นต้นเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้น. ด้วยปัจจัยมีจักขุเป็นต้นเหล่านั้น. “จักขาทีนัง” (แห่งจักขุเป็นต้น) คือแห่งจักขุเป็นต้น ชีวิต สุขเป็นต้น และศรัทธาเป็นต้น.

เตสุ กิจฺเจสูติ ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ. จกฺขาทีนํ อิสฺสริยํ อธิปติยฏฺโฐ, สา อินฺทฺริยปจฺจยตาติ อตฺโถ. ตปฺปจฺจยานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ตทนุวตฺตเนน เตสํ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตเนน. ตตฺถ ทสฺสนาทิกิจฺเจ. ปวตฺตีติ จ อิทํ ตสฺส อธิปติยฏฺฐสฺส ปากฏกรณํ. อนุวตฺตเกน หิ อนุวตฺตนีโย อธิปติยฏฺโฐ ปากโฏ โหติ. ยถา จกฺขาทีนํ กิจฺจวเสน อธิปติยฏฺโฐ, น เอวํ ภาวทฺวยสฺส. ตสฺส ปน ตาทิเสน การณตามตฺเตนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปนา’’ติอาทิมาห. ปจฺจเยหีติ กมฺมาทิปจฺจเยหิ. ตโตติ อิตฺถาทิคฺคหณปจฺจยภาวโต. ตํสหิตสนฺตาเนติ อิตฺถินฺทฺริยาทิสหิตสนฺตาเน. ‘‘สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยานิปิ จกฺขาทิคฺคหเณน คหิตานี’’ติ อิทํ อินฺทฺริยปจฺจยเมว สนฺธาย วุตฺตํ, ปจฺฉาชาตาทีหิ ปน ตานิ รูปธมฺมานมฺปิ ปจฺจยา โหนฺติเยว.

ในกิจเหล่านั้น คือในกิจมีการเห็นเป็นต้น. ความเป็นใหญ่ของจักขุเป็นต้น เป็นอธิปติอรรถ, อรรถนั้นคืออินทริยปัจจัย. ด้วยการคล้อยตามของจักขุวิญญาณเป็นต้นอันเป็นปัจจัยของจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยการคล้อยตามจักขุเป็นต้นเหล่านั้น. ในกิจมีการเห็นเป็นต้นนั้น. และคำว่า “ปวัตติ” (การเป็นไป) นี้ เป็นการทำให้ปรากฏซึ่งอธิปติอรรถนั้น. เพราะว่าอธิปติอรรถที่ควรคล้อยตาม ย่อมปรากฏด้วยธรรมผู้คล้อยตาม. อธิปติอรรถโดยอำนาจกิจของจักขุเป็นต้นมีอยู่ฉันใด สำหรับภาวะสองอย่าง (อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์) ไม่เป็นเช่นนั้น. เมื่อจะทรงแสดงว่า ภาวะนั้นมีความเป็นเหตุเพียงเท่านั้น จึงตรัสว่า “อิตถิปุริสินทริยานัง ปนะ” (ส่วนอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์) เป็นต้น. ด้วยปัจจัยทั้งหลาย คือด้วยกรรมปัจจัยเป็นต้น. จากปัจจัยนั้น คือจากความเป็นปัจจัยแห่งการถือว่าเป็นหญิงเป็นต้น. ในสันดานที่ประกอบด้วยสิ่งนั้น คือในสันดานที่ประกอบด้วยอิตถินทรีย์เป็นต้น. คำว่า “สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์แม้เหล่านี้ ก็ถูกระบุถึงด้วยการระบุถึงจักขุเป็นต้น” นี้ ตรัสหมายถึงอินทริยปัจจัยเท่านั้น, แต่โดยปัจจัยมีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์เหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแม้แก่รูปธรรมทั้งหลายแน่นอน.

ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌานภูตานนฺติ อนิจฺจตาทิลกฺขณสฺส ปถวีกสิณาทิอารมฺมณสฺส จ อุปนิชฺฌานวเสน ปวตฺตานํ. วิตกฺกาทีนนฺติ วิตกฺกวิจารปีติเวทนาจิตฺเตกคฺคตานํ. อุปคนฺตฺวา นิชฺฌานนฺติ อุปนิกจฺจ นิชฺฌานชฺฌานารมฺมณสฺส ฌานจกฺขุนา พฺยตฺตตรํ โอโลกนํ อตฺถโต จินฺตนเมว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เปกฺขนํ จินฺตนญฺจา’’ติ. เตเนวาห ‘‘วิตกฺกนาทิวเสนา’’ติ. วิตกฺกาทีนํเยว สาธารโณ, เยน เตเยว ‘‘ฌานงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สุขทุกฺขเวทนาทฺวยนฺติ สามญฺญวจนมฺปิ อุปนิชฺฌายนฏฺฐสฺส อธิกตตฺตา อนุปนิชฺฌานสภาวเมว ตํ โพเธตีติ อาห ‘‘สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยทฺวย’’นฺติ. ตญฺหิ อิธาธิปฺเปตพฺพํ, น โสมนสฺสโทมนสฺสินฺทฺริยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ. อฌานงฺคา อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตา ปญฺจวิญฺญาณสหคตา ทฏฺฐพฺพา วิตกฺกปจฺฉิมกตฺตา ฌานงฺคานํ. ยทิ เอวนฺติ ฌานงฺควจเนเนว อฌานงฺคานํ นิวตฺตนํ กตํ, เอวํ สนฺเต. เอกนฺเตน น อุเปกฺขาย วิย อเนกนฺเตน. อเนกนฺติกญฺหิ อุเปกฺขาย อฌานงฺคตฺตํ. ยทิ เอกนฺเตน อฌานงฺคํ สุขทุกฺขินฺทฺริยํ, อถ กถํ ปสงฺโคติ อาห ‘‘ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา’’ติ. อถ วา ยทิ เอกนฺเตน อฌานงฺคตํ เวทนาทฺวยํ, กถํ ฌานงฺคโวหาโรติ อาห ‘‘ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา’’ติ. สติปิ…เป… ทสฺสนตฺถํ ‘‘ฐเปตฺวา สุขทุกฺขินฺทฺริยทฺวย’’นฺติ วุตฺตนฺติ โยชนา[Pg.236]. ยทิ เอวํ ยถาวุตฺตเวทนาทฺวเยน สทฺธึ ตาทิสา อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตา กสฺมา น ฐปิตาติ อาห ‘‘อุเปกฺขา…เป… อตฺถี’’ติ, ปญฺจวิญฺญาณสหคตานํ ฌานปจฺจยภาโว ปน นตฺถิ, น อิตเรสนฺติ อธิปฺปาโย. คหณํ กตํ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานนฺติ อาเนตฺวา โยชนา.

คำว่า “เป็นไปโดยการเพ่งพิจารณาลักษณะและอารมณ์” คือเป็นไปโดยอำนาจการเพ่งพิจารณาลักษณะมีการไม่เที่ยงเป็นต้น และอารมณ์มีปฐวีกสิณเป็นต้น. คำว่า “แห่งวิตกเป็นต้น” คือแห่งวิตก วิจาร ปีติ เวทนา และจิตเตกัคคตา. คำว่า “เข้าไปเพ่งพิจารณา” คือการเข้าไปใกล้แล้วเพ่งพิจารณา การมองดูอารมณ์แห่งฌานด้วยจักษุแห่งฌานให้ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยอรรถแล้วก็คือการคิดนั่นเอง จึงตรัสว่า “การเพ่งดูและการคิด”. เพราะเหตุนั้นนั่นแล จึงตรัสว่า “โดยอำนาจแห่งการตรึกเป็นต้น”. เป็นสาธารณะแก่วิตกเป็นต้นเท่านั้น ซึ่งเป็นเหตุให้วิตกเป็นต้นเหล่านั้นถูกเรียกว่า “องค์ฌาน”. คำว่า “เวทนาสองอย่างคือสุขและทุกข์” แม้เป็นคำทั่วไป แต่เพราะอรรถคือการเพ่งพิจารณาถูกยกขึ้นกล่าว จึงทำให้เข้าใจว่าเวทนาสองอย่างนั้นมีสภาวะไม่เพ่งพิจารณา จึงตรัสว่า “สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่าง”. เพราะสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่างนั้นแลเป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ไม่ใช่โสมนัสสินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ความประสงค์”. อุเบกขาและจิตเตกัคคตาที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณ พึงเห็นว่าเป็นอฌานังคะ (ไม่ใช่องค์ฌาน) เพราะความเป็นที่สุดแห่งองค์ฌานของวิตก. ถ้าเป็นเช่นนั้น การห้ามอฌานังคะก็เป็นอันทำเสร็จแล้วด้วยคำว่าองค์ฌานนั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น. โดยส่วนเดียว ไม่เหมือนกับอุเบกขา (ที่ไม่เป็นอฌานังคะ) โดยไม่ส่วนเดียว. เพราะความเป็นอฌานังคะของอุเบกขาไม่แน่นอน. ถ้าสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์เป็นอฌานังคะโดยส่วนเดียว, เมื่อเป็นเช่นนั้น จะมีการพาดพิงได้อย่างไร จึงตรัสว่า “เพราะถูกระบุไว้ในฐานะแห่งองค์ฌาน”. อีกนัยหนึ่ง ถ้าเวทนาสองอย่างเป็นอฌานังคะโดยส่วนเดียว จะมีการเรียกขานว่าเป็นองค์ฌานได้อย่างไร จึงตรัสว่า “เพราะถูกระบุไว้ในฐานะแห่งองค์ฌาน”. พึงประกอบความว่า ตรัสคำว่า “เว้นสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่าง” เพื่อแสดงว่า แม้มีอยู่... (ละ)... ถ้าเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงไม่เว้นอุเบกขาและจิตเตกัคคตาเช่นนั้นพร้อมกับเวทนาสองอย่างที่กล่าวแล้วเล่า จึงตรัสว่า “อุเบกขา... (ละ)... มีอยู่” ความประสงค์คือ ความเป็นปัจจัยแห่งฌานของธรรมที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณนั้นไม่มี แต่ของธรรมอื่นมี. พึงนำมาประกอบความว่า “มีการระบุถึงอุเบกขาและจิตเตกัคคตาแล้ว”.

ยโต ตโต วาติ ทุคฺคติโต วา สุคติโต วา สํกิเลสโต วา โวทานโต วา นิยฺยานฏฺโฐ, สฺวายํ ยถากฺกมํ สมฺมา มิจฺฉา วา โหตีติ อาห ‘‘สมฺมา วา มิจฺฉา วาติ อตฺโถ’’ติ. อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตีติ เอตฺถ อเหตุกจิตฺเตสุ เอว น ลพฺภนฺตีติ เอวมวธารณํ คเหตพฺพํ, น อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺติ เอวาติ. ตสฺมา ปุริมสฺมิญฺหิ อวธารเณ อเหตุกจิตฺเตสุ อลาโภ นิยโตติ โส ปติโยคีสุ นิวตฺติโต โหติ. เตนาห ‘‘สเหตุกจิตฺเตสุ อลาภาภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. ทุติเย ปน อเหตุกจิตฺตานิ อลาเภ นิยตานีติ เตสุ อนวเสสโต อลาเภน ภวิตพฺพํ. ตถา สติ โย เกสุจิ อเหตุกจิตฺเตสุ ฌานปจฺจโย ลพฺภติ, โสปิ นิวาริโต สิยา. เตน วุตฺตํ ‘‘น อเหตุกจิตฺเตสู’’ติอาทิ. ตตฺถ ลาภาภาวทสฺสนตฺถนฺติ ลาภาภาวสฺเสว ทสฺสนตฺถํ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตน เอกจฺจาลาโภ อปฏิกฺขิตฺโต โหติ. เตเนวาห ‘‘กตฺถจิ กสฺสจิ ลาโภ น นิวาริโต’’ติ. เอวํ อตฺเถ คยฺหมาเนติ เอวํ วุตฺตนเยน ปฐมปทาวธารณวเสน อตฺเถ วิญฺญายมาเน. เอตฺตกเมว วิญฺญาเยยฺยาติ อเหตุกจิตฺเตสุ เกสุจิ จิตฺเตสุ ฌานมคฺคปจฺจเยสุ กสฺสจิ ปจฺจยสฺส ลาโภ น นิวาริโตติ เอตฺตกเมว วิญฺญาเยยฺย อวิเสเสน วุตฺตตฺตา. กึ ปเนตฺถ อุปริ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘น สวิตกฺก…เป… กต’’นฺติ. ยทิปิ น กตํ, อตฺถโต ปน ตํ กตเมวาติ เวทิตพฺพํ.

คำว่า "จากที่นั้นๆ" (ยโต ตโต วา) คือความหมายว่าเป็นการออกไปจากทุคติหรือสุคติ จากกิเลสหรือจากความบริสุทธิ์, การออกไปนี้ย่อมเป็นไปตามลำดับคือโดยชอบหรือโดยผิด ดังนี้จึงกล่าวว่า "ความหมายว่าโดยชอบหรือโดยผิด". ในคำว่า "ไม่พึงได้ในอเหตุกจิต" นี้ พึงถือเอาการกำหนดความว่า "ในอเหตุกจิตเท่านั้น ย่อมไม่พึงได้" (คือย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิต แต่พึงได้ในสเหตุกจิต) ไม่ใช่ "ย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเท่านั้น" (คือย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิต และย่อมไม่พึงได้ในที่อื่นด้วย). ดังนั้น ในการกำหนดความแบบแรก ความไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเป็นสิ่งแน่นอน ดังนั้นสิ่งนั้นจึงถูกห้ามในธรรมที่เป็นคู่ปรับ (คือในสเหตุกจิต). เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กล่าวเพื่อแสดงความไม่มีแห่งความไม่พึงได้ในสเหตุกจิต". ส่วนในการกำหนดความแบบที่สอง อเหตุกจิตทั้งหลายเป็นสิ่งแน่นอนในความไม่พึงได้ ดังนั้นในอเหตุกจิตเหล่านั้น พึงมีความไม่พึงได้โดยไม่เหลือ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานปัจจัยใดพึงได้ในอเหตุกจิตบางอย่าง, ฌานปัจจัยนั้นก็พึงถูกห้าม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ในอเหตุกจิต" ดังนี้เป็นต้น. ในคำนั้น ความหมายคือ ไม่ได้กล่าวเพื่อแสดงถึงความไม่มีการได้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น การได้บางส่วนจึงไม่ถูกปฏิเสธ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การได้ของบางสิ่งในบางที่ไม่ได้ถูกห้าม". เมื่อความหมายถูกถือเอาเช่นนี้ คือเมื่อความหมายถูกเข้าใจโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว โดยการกำหนดความของบทแรก. พึงเข้าใจเพียงเท่านี้ว่า การได้ปัจจัยบางอย่างในจิตบางอย่างที่เป็นฌานมรรคปัจจัยในอเหตุกจิตไม่ได้ถูกห้าม เพราะกล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจง. ในเรื่องนี้ พึงทำอะไรต่อไป ดังนี้จึงกล่าวว่า "ไม่ประกอบด้วยวิตก... (ละไว้)... ได้กระทำแล้ว". แม้ว่าไม่ได้กระทำไว้, แต่โดยอรรถแล้ว พึงทราบว่าสิ่งนั้นได้กระทำไว้แล้ว.

อเหตุกจิตฺเตสุ วา ลาภาภาวทสฺสนตฺเถติอาทิ ปจฺฉิมปทาวธารณวเสน อตฺถทสฺสนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺติ เอวาติ เอวํ นิยเม กริยมาเน ยถาวุตฺโต อตฺโถ สมฺภวติ, ตสฺมา. อยญฺจ อตฺโถ ปาฐนฺตเรนปิ สํสนฺทตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เยน อลาเภนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อลาภนฺติ ตํ ธมฺมสงฺคณิยํ ปกาสิตํ อลาภํ. เอสาติ เอส อิธ ปฏฺฐานวณฺณนายํ ‘‘อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตี’’ติ [Pg.237] อลาโภ วุตฺโต. กีทิโส ปน อลาโภติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สเหตุเกสูติ สเหตุกจิตฺเตสุ. สงฺกฑฺฒิตฺวาติ อวิสเฏ กตฺวา. เอกตฺตคตภาวกรณนฺติ เอกภาวาปาทนํ. อิมสฺมึ ปน ปกรเณ ฌานปจฺจโย วุตฺโตว ยถาลาภปจฺจยาการวิภาวเน เทสนาย ตปฺปรภาวโต.

หรือในความหมายว่าแสดงความไม่มีการได้ในอเหตุกจิต ดังนี้เป็นต้น เป็นการแสดงอรรถโดยการกำหนดความของบทหลัง. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือเพราะเมื่อมีการกำหนดความว่า "ย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเท่านั้น" ดังนี้ ความหมายที่กล่าวมาแล้วย่อมเป็นไปได้, เพราะเหตุนั้น. และเพื่อแสดงว่าความหมายนี้ย่อมสอดคล้องกับบทอื่นด้วย จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่พึงได้ใด" ดังนี้เป็นต้น. คำว่า "ความไม่พึงได้นั้น" คือความไม่พึงได้ที่แสดงไว้ในธรรมสังคณีนั้น. คำว่า "นี้" คือความไม่พึงได้ที่กล่าวไว้ในอรรถกถาปัฏฐานนี้ว่า "ไม่พึงได้ในอเหตุกจิต". ส่วนความไม่พึงได้เป็นเช่นไร ดังนี้ แสดงว่า "เหมือนอย่างว่า" ดังนี้เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "ในสเหตุกจิต" คือในสเหตุกจิต. คำว่า "รวบรวม" คือทำให้ไม่กระจัดกระจาย. คำว่า "การทำให้ถึงความเป็นอันเดียวกัน" คือการทำให้เป็นอันเดียวกัน. ส่วนในปกรณ์นี้ ฌานปัจจัยได้ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะการแสดงนั้นมีฌานปัจจัยเป็นประธานในการจำแนกอาการแห่งปัจจัยตามที่พึงได้.

สมนฺติ อวิสมํ, สมฺมา, สห วา. ปกาเรหีติ เอกวตฺถุกตาทิปฺปกาเรหิ. ยุตฺตตายาติ สํสฏฺฐตาย. สา ปน สํสฏฺฐตา ยสฺมา สภาวโต อเนเกสมฺปิ สตํ เอกตฺตคมนํ วิย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอกีภาโวปคมเนน วิย อุปการกตา’’ติ. เอวํ อุปการกตา จ เตสํ พหูนํ สหจฺจ เอกตฺตการิตาย นิทสฺเสตพฺพา.

คำว่า "พร้อม" (สมํ) คือไม่วิสมะ (สม่ำเสมอ), โดยชอบ, หรือพร้อมด้วย. คำว่า "ด้วยอาการทั้งหลาย" คือด้วยอาการมีการมีวัตถุเป็นอันเดียวกันเป็นต้น. คำว่า "ด้วยความเหมาะสม" (ยุตฺตตาย) คือด้วยความสัมปยุตต์. ส่วนความสัมปยุตต์นั้น เพราะโดยสภาพแล้วย่อมเป็นเหมือนการถึงความเป็นอันเดียวกันของธรรมหลายอย่างที่มีอยู่, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความเป็นอุปการะเหมือนการถึงความเป็นอันเดียวกัน". และความเป็นอุปการะเช่นนี้ พึงแสดงด้วยการกระทำความเป็นอันเดียวกันพร้อมกันของธรรมหลายอย่างเหล่านั้น.

ยุตฺตานมฺปิ สตนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน สํสฏฺฐตาย อญฺญมญฺญสมฺพนฺธตาย ยุตฺตานมฺปิ สมานานํ. อยญฺจ ยุตฺตตา น สมฺปยุตฺตปจฺจยตาย วิย ปจฺจยธมฺเมสุ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุ จ เวทิตพฺพา, เกวลํ ตตฺถ อรูปสภาวตฺตา อุภยํ สมธุรํ, อิธ รูปารูปสภาวตฺตา วิธุรนฺติ อยํ วิเสโส. วิปฺปยุตฺตภาเวนาติ วิสํสฏฺฐภาเวน. เตน วุตฺตํ ‘‘นานตฺตูปคเมนา’’ติ. อิทญฺเหตฺถ วิปฺปยุตฺตตาย วิเสสนํ ยา นานตฺตูปคมนสงฺขาตา วิปฺปยุตฺตตา, น สา ‘‘ญาณวิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทีสุ วิย อภาวมตฺตนฺติ, อยญฺจ อุปการกตา วินา สํสคฺเคน สหาวฏฺฐายิตาย กิจฺจการิตาทีหิ นิทสฺเสตพฺพา. น หีติอาทิ ‘‘ยุตฺตาน’’นฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สมตฺถนํ ‘‘ตาทิเส โยเค สติเยว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา’’ติ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ยถา ‘‘วตฺถุ ขนฺธานํ, สหชาตา กุสลา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ, ปจฺฉาชาตา กุสลา ขนฺธา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๔) วตฺถุสหชาตปจฺฉาชาตวเสน ยุตฺตานํ อตฺถิ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา, น เอวํ อยุตฺตานํ วตฺถุสหชาต…เป… อตฺถีติ. ยทิ เอวํ รูปานํ รูเปหิ กสฺมา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น วุตฺโตติ อาห ‘‘รูปานํ ปนา’’ติอาทิ. วิปฺปโยโคเยว นตฺถิ สมฺปโยคาสงฺกาย อภาวโต. สมฺปยุชฺชมานานญฺหิ อรูปานํ รูเปหิ, รูปานญฺจ เตหิ สิยา สมฺปโยคาสงฺกา, สมฺปโยคลกฺขณํ ปน นตฺถีติ เตสํ วิปฺปโยโค วุตฺโต. เตนาห ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ.

แม้ธรรมที่ประกอบกันอยู่ คือธรรมที่ประกอบกันอยู่ด้วยความเกี่ยวข้องกันและสัมพันธ์กันตามที่กล่าวมาแล้ว. ความประกอบกันนี้ไม่พึงทราบในธรรมที่เป็นปัจจัยและธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหมือนในสัมปยุตตปัจจัย, เพียงแต่ว่าในสัมปยุตตปัจจัยนั้น ธรรมทั้งสองมีสภาพเป็นอรูป จึงเสมอกัน (สมธุระ), ส่วนในวิปปยุตตปัจจัยนี้ มีสภาพเป็นรูปและอรูป จึงต่างกัน (วิธุระ) นี่คือข้อแตกต่าง. ด้วยความเป็นวิปปยุตตะ คือด้วยความเป็นธรรมที่ไม่เกี่ยวข้องกัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยการถึงซึ่งความต่างกัน". ในที่นี้ คำว่าวิปปยุตตะนี้เป็นวิเสสนะของวิปปยุตตะที่นับว่าเป็นการถึงซึ่งความต่างกัน, ไม่ใช่เป็นเพียงความไม่มีเหมือนในคำว่า "ญาณวิปปยุตต์" เป็นต้น, และอุปการะนี้พึงแสดงด้วยการทำกิจเป็นต้น โดยการตั้งอยู่ร่วมกันโดยไม่มีการเกี่ยวข้องกัน. คำว่า "ไม่ใช่" เป็นต้น เป็นการสนับสนุนความหมายของคำว่า "ยุตตะ" ที่กล่าวมาแล้วว่า "เมื่อมีการประกอบกันเช่นนั้นเท่านั้น จึงจะมีวิปปยุตตปัจจัย". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่" เป็นต้น. ความหมายของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 1.1.434) ว่า "วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย, กุศลขันธ์ที่เกิดพร้อมกันเป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, กุศลขันธ์ที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยวิปปยุตตปัจจัย" เป็นต้น, วิปปยุตตปัจจัยมีอยู่แก่ธรรมที่ประกอบกันโดยเป็นวัตถุสหชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย, แต่ไม่มีแก่ธรรมที่ไม่ประกอบกันโดยเป็นวัตถุสหชาตปัจจัย...เป็นต้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงไม่กล่าววิปปยุตตปัจจัยของรูปกับรูปเล่า? จึงกล่าวว่า "ส่วนรูปทั้งหลาย" เป็นต้น. ความวิปปยุตต์นั่นแหละไม่มี เพราะไม่มีความสงสัยในสัมปยุตต์. เพราะอรูปธรรมที่สัมปยุตต์กับรูปธรรม และรูปธรรมที่สัมปยุตต์กับอรูปธรรม อาจมีความสงสัยในสัมปยุตต์ได้, แต่ลักษณะของสัมปยุตต์ไม่มี จึงกล่าววิปปยุตต์ของธรรมเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สัมปยุตต์ด้วย 4 อย่าง, วิปปยุตต์ด้วย 4 อย่าง".

อตฺถิ [Pg.238] เม ปาปกมฺมํ กตนฺติ กตภาววิสิฏฺฐา อตฺถิตา วุจฺจมานา กิริยาย สิทฺธภาวเมว ทีเปติ, น สิชฺฌมานตนฺติ อาห ‘‘นิพฺพตฺตตาลกฺขณํ อตฺถิภาว’’นฺติ. อตฺถโต ปน กมฺมสฺส อนิพฺพตฺตผลตาย เอวเมตฺถ อตฺถิตา เวทิตพฺพา. อตฺถิ ปุคฺคโลติ ปเนตฺถ ตสฺสา ปญฺญตฺติยา คเหตพฺพตา, ตทุปาทานสฺส วา ปพนฺธาวิจฺเฉโท ลพฺภเตวาติ วุตฺตํ ‘‘อุปลพฺภมานตาลกฺขณํ อตฺถิภาว’’นฺติ. ปจฺจยธมฺมสฺส ยทิปิ อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคา ลพฺภมานตา อตฺถิภาโว, ตถาปิ ตสฺส ยถา อุปฺปาทกฺขณโต ฐิติกฺขเณ สาติสโย พฺยาปาโร, เอวํ ปจฺจยุปฺปนฺเนปีติ วุตฺตํ ‘‘สติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภกปฺปฏฺฐานา อตฺถิภาเวน อุปการกตา’’ติ. วตฺถารมฺมณสหชาตาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ปุเรชาตปจฺฉาชาตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. อตฺถิภาเวเนว น นิสฺสยาทิภาเวนาติ ‘‘สาธารณ’’นฺติ วุตฺตํ อุปการกตฺตํ วิภาเวติ.

คำว่า "กรรมชั่วอันเราทำแล้วมีอยู่" เมื่อกล่าวถึงความเป็นอยู่ที่มีลักษณะพิเศษคือความเป็นอันทำแล้ว ย่อมแสดงถึงความเป็นอันสำเร็จแล้วของกรรมนั้น ไม่ใช่ความเป็นอันกำลังสำเร็จ จึงกล่าวว่า "ความเป็นอยู่ที่มีลักษณะคือความเป็นอันเกิดขึ้นแล้ว". แต่โดยอรรถแล้ว ความเป็นอยู่ของกรรมในที่นี้พึงทราบว่ามีอยู่โดยที่ผลยังไม่เกิดขึ้น. ในคำว่า "บุคคลมีอยู่" นี้ พึงทราบว่าความเป็นอยู่คือความปรากฏอยู่ของบัญญัตินั้น หรือความไม่ขาดสายของอุปาทานนั้นย่อมมีอยู่จริง จึงกล่าวว่า "ความเป็นอยู่ที่มีลักษณะคือความปรากฏอยู่". แม้ว่าความเป็นอยู่ของปัจจัยธรรมคือความปรากฏอยู่ได้ตั้งแต่ขณะเกิดจนถึงขณะดับ, ถึงกระนั้นก็ยังกล่าวว่า "แม้มีภาวะเป็นผู้ให้เกิด ก็ยังเป็นอุปการะด้วยความเป็นอยู่โดยตั้งอยู่เป็นเครื่องอุปถัมภ์" เพราะปัจจัยธรรมนั้นมีกิจพิเศษในขณะตั้งอยู่ยิ่งกว่าในขณะเกิด, แม้ในธรรมที่เกิดจากปัจจัยก็เช่นกัน. ในคำว่า "วัตถุ อารมณ์ สหชาต เป็นต้น" คำว่า "เป็นต้น" ย่อมรวบรวมเอาปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น. ด้วยความเป็นอยู่เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความเป็นนิสสยะเป็นต้น จึงแสดงความเป็นอุปการะที่เรียกว่า "สาธารณะ".

ผสฺสาทีนํ อเนเกสํ สหภาโว นตฺถีติ อิทํ น เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺเน สนฺธาย, อถ โข นานาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกสฺมึ ผสฺสาทิสมุทาเย สติ ทุติโย น โหตี’’ติ อาห. สฺวายมตฺโถ ‘‘สหภาโว นตฺถี’’ติ สหภาวปฏิกฺเขเปเนว วิญฺญายติ. เอตฺตาวตา ปน อนวพุชฺฌนฺตานํ วเสน วิวริตฺวา วุตฺโต. เตนาติ อเนเกสํ ผสฺสาทีนํ สหภาวาภาเวน. ยทิ นตฺถิตามตฺเตน อุปการกตา นตฺถิปจฺจยตา, อนานนฺตราตีตวเสนปิ สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สติปี’’ติอาทิ. ตานีติ ปุริมตรจิตฺตานิ. ททมานํ วิยาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ โอกาสํ เทติเยว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกตา’’ติ? สจฺจเมตํ, เอวมชฺฌาสยา วิย ปจฺจยธมฺมา อภาวํ คจฺฉนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ วิย-สทฺทคฺคหณํ.

คำว่า "ผัสสะเป็นต้นหลายอย่างไม่มีสหภาวะ" นี้ ไม่ได้หมายถึงสิ่งที่รวมอยู่ในจิตตุปบาทเดียวกัน, แต่หมายถึงสิ่งที่รวมอยู่ในจิตตุปบาทต่างกัน จึงแสดงว่า "เมื่อมีผัสสะเป็นต้นรวมกันอยู่ชุดหนึ่งแล้ว ชุดที่สองย่อมไม่มี". ความหมายนี้ย่อมเข้าใจได้ด้วยการปฏิเสธสหภาวะว่า "ไม่มีสหภาวะ". แต่ถึงกระนั้นก็ยังกล่าวอธิบายไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่ไม่เข้าใจ. เพราะเหตุนั้น คือเพราะไม่มีสหภาวะของผัสสะเป็นต้นหลายอย่าง. หากความเป็นอุปการะเป็นนัตถิปัจจัยด้วยความเป็นเพียงความไม่มี, ก็อาจเป็นไปได้แม้ด้วยความเป็นอดีตที่ไม่มีระหว่างคั่น จึงกล่าวตอบข้อโต้แย้งว่า "แม้มีอยู่" เป็นต้น. คำว่า "เหล่านั้น" หมายถึงจิตที่เกิดก่อน. เหตุใดจึงกล่าวว่า "เหมือนให้" เล่า? ก็มันให้โอกาสอยู่แล้วมิใช่หรือ? ดังที่กล่าวไว้ว่า "ความเป็นอุปการะด้วยการให้โอกาสแห่งการเป็นไป" มิใช่หรือ? เป็นความจริง, การใช้คำว่า "เหมือน" ก็เพื่อแสดงว่าปัจจัยธรรมทั้งหลายย่อมถึงความไม่มีไปประหนึ่งว่ามีอัธยาศัยเช่นนั้น.

นตฺถิตาวิคมานํ สติปิ ปจฺจยสฺส ธมฺมสฺส อนุปลทฺธิตาสามญฺเญ นตฺถิวิคตปจฺจเยสุ ลพฺภมานํ วิเสสมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภาวมตฺเตนาติ หุตฺวา อภาวมตฺเตน. เตเนตฺถ นิโรธานนฺตรํ ปจฺจยธมฺมสฺส อุปการกตฺตํ อาห, ยถา ตํ ‘‘โอกาสทาน’’นฺติ วุตฺตํ. สภาววิคเมนาติ เอเตน นิโรธโต ปรมฺปิ ยโต ‘‘วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจยธมฺเม ยาสํ นตฺถิตาวิคตตานํ วเสน นตฺถิวิคตปจฺจยา วุตฺตา, ตาสํ วิเสเส ทสฺสิเต นตฺถิวิคตปจฺจยานํ วิเสโส [Pg.239] ทสฺสิโต โหตีติ ‘‘นตฺถิตา จ นิโรธานนฺตรสุญฺญตา วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตา’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ นิโรธานนฺตรา น นิโรธสมกาลาติ อธิปฺปาโย. ตถาติ อิมินา ยถา ปจฺจยธมฺมาวิเสเสปิ นตฺถิวิคตปจฺจยภาววิเสโส นิทฺธาริโต, ตถา อตฺถิอวิคตปจฺจยภาววิเสโสติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ยถา หิ นิโรธานนฺตรนิโรธปฺปตฺตีหิ นตฺถิวิคตตานํ เภโท ลกฺขิโต, เอวํ ปจฺจยธมฺมสฺส ธรมานตานิโรธานุปคเมหิ อตฺถิอวิคตตานนฺติ. กถํ ปนายํ ธมฺมาวิเสเส ปจฺจยภาววิเสโส ทุวิญฺเญยฺยรูเปน ฐิโต สมฺมา วิภาวิสฺสตีติ อาห ‘‘ธมฺมานญฺหี’’ติอาทิ. ตทภิสมยาย เตสํ ปจฺจยวิเสสานํ อธิคมตฺถํ.

แม้ว่าความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้วของปัจจัยธรรมจะมีความไม่ปรากฏเสมอกัน, แต่เพื่อแสดงความหมายพิเศษที่ปรากฏในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย จึงกล่าวว่า "ในที่นี้" เป็นต้น. ด้วยความเป็นเพียงความไม่มี คือด้วยความเป็นเพียงความไม่มีหลังจากมีอยู่แล้ว. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงกล่าวถึงความเป็นอุปการะของปัจจัยธรรมหลังจากดับไปแล้ว, เหมือนที่กล่าวว่า "การให้โอกาส". ด้วยการล่วงไปแห่งสภาพ คือด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "วิคตะคือการถึงซึ่งความดับ" แม้หลังจากดับไปแล้ว. เมื่อแสดงความพิเศษของความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้ว ซึ่งเป็นเหตุให้กล่าวถึงนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยในปัจจัยธรรม, ก็เท่ากับได้แสดงความพิเศษของนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยแล้ว จึงกล่าวว่า "ความเป็นความไม่มีคือความว่างเปล่าหลังจากดับไปแล้ว, ความเป็นความล่วงไปแล้วคือการถึงซึ่งความดับ", ในที่นี้มีความหมายว่า "หลังจากดับไปแล้ว" ไม่ใช่ "พร้อมกับความดับ". ด้วยคำว่า "เช่นนั้น" นี้ ย่อมสรุปความหมายว่า เหมือนอย่างที่ความพิเศษแห่งภาวะของนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยถูกกำหนดไว้แม้ในปัจจัยธรรมที่ไม่มีความพิเศษ, ความพิเศษแห่งภาวะของอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยก็ถูกกำหนดไว้เช่นกัน. เหมือนอย่างที่ความแตกต่างของความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้วถูกกำหนดด้วยการดับไปแล้วและการถึงซึ่งความดับ, ความแตกต่างของความเป็นความมีอยู่และความไม่ล่วงไปแล้วก็ถูกกำหนดด้วยการดำรงอยู่และการไม่ถึงซึ่งความดับของปัจจัยธรรม. แต่ความพิเศษแห่งภาวะของปัจจัยนี้ซึ่งตั้งอยู่ในรูปที่เข้าใจยากในธรรมที่ไม่มีความพิเศษ จะแสดงให้เห็นได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "เพราะธรรมทั้งหลาย" เป็นต้น. เพื่อการบรรลุถึงความพิเศษของปัจจัยเหล่านั้น.

จตูสุ ขนฺเธสุ เอกสฺสปิ อสงฺคหิตตฺตาภาวโต อนนฺตราทีหีติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา โยชนา. อญฺญนฺติ สุขุมรูปํ. น หิ ตํ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ. นนุ จ รูปรูปมฺปิ ปุเรชาตปจฺจยภาเวน กุสลตฺติเก นาคตนฺติ อาห ‘‘รูปรูปํ ปนา’’ติอาทิ. อญฺญตฺถ อาคตเมวาติ ยทิปิ กุสลตฺติเก นาคตํ, สนิทสฺสนตฺติกาทีสุ ปน อาคตตฺตา น สกฺกา รูปรูปสฺส ปุเรชาตปจฺจยตํ ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อตฺโถ.

การประกอบความหมายโดยเปลี่ยนวิภัตติว่า "อนันตรปัจจัยเป็นต้น" เพราะไม่มีขันธ์แม้แต่ขันธ์เดียวที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าไว้ในขันธ์ 4. คำว่า "อื่น" หมายถึงรูปที่ละเอียด. เพราะรูปนั้นไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย. ก็รูปกับรูปก็ไม่ได้มาในกุสลัตติกะโดยเป็นปุเรชาตปัจจัยมิใช่หรือ? จึงกล่าวว่า "ส่วนรูปกับรูป" เป็นต้น. คำว่า "มาแล้วในที่อื่น" หมายความว่า แม้จะไม่ได้มาในกุสลัตติกะ, แต่เพราะมาแล้วในสนิทัสสนัตติกะเป็นต้น จึงไม่สามารถปฏิเสธความเป็นปุเรชาตปัจจัยของรูปกับรูปได้.

ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปัจจัยุทเทสจบลงแล้ว.

ปจฺจยนิทฺเทโส

ปัจจยนิทเทส

๑. เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑. คำอธิบายเหตุนิทเทส

๑. เหตุปจฺจเยน ปจฺจยภาโว เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐ, น เหตุปจฺจยธมฺโมติ อตฺโถ. โสติ เหตุภาเวน ปจฺจโย. เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป โย เหตุปจฺจเยน ปจฺจยภาโว วุตฺโต, โย จ ทุติยวิกปฺเป เหตุภาเวน ปจฺจโย วุตฺโต, โส ยสฺมา อตฺถโต ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส ยถาวุตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ เหตุปจฺจยภาโวเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุภยถาปิ เหตุภาเวน อุปการกตา เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ ทสฺสิตํ โหตี’’ติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ‘‘อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจยภาโว, อารมฺมณภาเวน วา ปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย’’ติอาทินา อารมฺมณปจฺจยาทีสุ อตฺโถ เนตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต [Pg.240] ‘‘เอส นโย เสสปจฺจเยสุปี’’ติ อาห. ธมฺมสภาโว เอว, น ธมฺมโต อญฺญา ธมฺมสตฺติ นาม อตฺถีติ. อุปการกํ ธมฺมนฺติ ปจฺจยธมฺมํ อาห. อุปการกตนฺติ ปจฺจยตํ.

๑. สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย ชื่อว่า เหตุปัจจัย ไม่ใช่ธรรมที่เป็นเหตุปัจจัย ดังนี้ อธิบายว่า เหตุปัจจัยนั้นเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ. ในที่นี้ สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัยที่กล่าวไว้ในวิกัลป์ที่ ๑ และปัจจัยโดยความเป็นเหตุที่กล่าวไว้ในวิกัลป์ที่ ๒ นั้น เพราะโดยอรรถแล้วเป็นเพียงความเป็นเหตุปัจจัยของปัจจัยธรรมที่กล่าวแล้ว และของปัจจยุปบันธรรมที่กล่าวแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "แสดงว่าไม่ว่าในสองนัยนี้ ความเป็นอุปการะโดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า เหตุปัจจัย" ดังนี้. ในที่นี้ฉันใด พึงนำความหมายไปในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นว่า "สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยอารัมมณปัจจัย หรือปัจจัยโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่า อารัมมณปัจจัย" เป็นต้น ฉันนั้น แสดงว่า "นัยนี้พึงทราบในปัจจัยที่เหลือด้วย" ดังนี้. เป็นเพียงสภาวะของธรรมเท่านั้น ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าอำนาจแห่งธรรมอื่นไปจากธรรม. คำว่า "ธรรมที่ช่วยเหลือ" หมายถึง ปัจจัยธรรม. คำว่า "ความเป็นอุปการะ" หมายถึง ความเป็นปัจจัย.

ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ปจฺจตฺตวเสน นิทฺทิฏฺโฐ, ปฐมาย วิภตฺติยา นิทฺทิฏฺโฐติ อตฺโถ. เตนาติ ปจฺจยธมฺมนิทฺเทสภูเตน ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺเฐน ปฐเมน เหตุสทฺเทน. เอตสฺสาติ เหตุสทฺทาภิเธยฺยมตฺถมาห. โส หิ ฉพฺพิโธ นววิโธ ทฺวาทสวิโธติ อเนกเภเทน ภินฺโนปิ เหตุภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา เอกวจเนน วุตฺโต. ทุติโย เหตุสทฺโทติ อาเนตฺวา โยชนา. เหตุนา สมฺปยุตฺตานนฺติ อธิกตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เหตุ สมฺปยุตฺตานํ ปจฺจโย โหนฺโต เหตุนา สมฺปยุตฺตานเมว ปจฺจโย โหติ, น วิปฺปยุตฺตาน’’นฺติ เอวํ ปทเมตํ. น หิ สพฺเพน สพฺพํ เหตุวิปฺปยุตฺตธมฺมานํ เหตุปจฺจโย น โหตีติ. สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส สมฺพนฺธีสทฺทตฺตา ‘‘สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส สาเปกฺขตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สมฺปยุตฺโตติ หิ วุตฺเต เกน สมฺปยุตฺโตติ เอกนฺตโต สมฺพนฺธิอนฺตรํ อเปกฺขิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อญฺญสฺส…เป… วิญฺญายตี’’ติ. นายํ เอกนฺโตติ ยฺวายํ ‘‘ทุติเย เหตุสทฺเท อวิชฺชมาเน’’ติอาทินา วุตฺโต อตฺโถ, อยเมกนฺโต น โหติ, อญฺญาเปกฺโขปิ สทฺโท อญฺญสฺส วิเสสนํ โหตีติ อิทํ น สพฺพตฺเถว สมฺภวตีติ อตฺโถ. ‘‘ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ’’ติ อิมินา ปฐมสฺส เหตุสทฺทสฺส สมฺปยุตฺตสทฺทานเปกฺขตํ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘เหหุปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอตฺเถว พฺยาวโฏ’’ติ. อวิสิฏฺฐาติ น วิเสสิตา. เอวนฺติ ยถา เหตุสทฺเทน อญฺญตฺถ พฺยาวเฏน สมฺปยุตฺตา น วิเสสิยนฺติ กิจฺจนฺตรปสุตตฺตา, เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺเทน เหตุสทฺทวิเสสนรหิเตน ตทตฺถมตฺตพฺยาวฏตฺตา อวิเสสโต สมฺปยุตฺตานํ คหณํ สิยา. เตน วุตฺตํ ‘‘สมฺปยุตฺตสทฺเทนา’’ติอาทิ. อาหารินฺทฺริยาสมฺปยุตฺตสฺส อภาวโตติ อาหาเรหิ อินฺทฺริเยหิ จ นสมฺปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส อภาวโต. น หิ ผสฺสเจตนาวิญฺญาณเวทนาชีวิตวิรหิโต จิตฺตุปฺปาโท อตฺถิ. เตนาห ‘‘วชฺเชตพฺพา…เป… ตํ น กต’’นฺติ. วชฺเชตพฺพํ เหตุวิปฺปยุตฺตํ.

คำว่า ปัจจัตตนิเทศ (Paccattaniddiṭṭho) หมายถึง แสดงโดยปัจจัตตวจนะ คือแสดงด้วยวิภัตติที่ ๑. ด้วยคำว่า เตนะ (นั้น) หมายถึง ด้วยคำว่า เหตุ ตัวแรก ซึ่งเป็นปัจจัยธรรมที่แสดงโดยปัจจัตตนิเทศ. คำว่า เอตัสสะ (ของสิ่งนี้) หมายถึง อรรถที่พึงกล่าวด้วยคำว่า เหตุ. เหตุนั้นแม้จะต่างกันด้วยความหลากหลาย เช่น มี ๖ อย่าง มี ๙ อย่าง มี ๑๒ อย่าง แต่ก็ถูกกล่าวด้วยเอกพจน์ โดยรวมเข้าด้วยกันในความเป็นเหตุโดยทั่วไป. พึงนำคำว่า เหตุ ตัวที่สองมาประกอบ. คำว่า เหตุนา สัมปยุตตานัง (ของธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ) นี้กล่าวไว้เพราะเป็นบทที่ตั้งขึ้นว่า "เหตุเมื่อเป็นปัจจัยของธรรมที่สัมปยุตแล้ว ย่อมเป็นปัจจัยของธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุเท่านั้น ไม่ใช่ของธรรมที่วิปปยุต" ดังนี้. เพราะเหตุปัจจัยย่อมไม่เป็นปัจจัยของธรรมที่วิปปยุตจากเหตุทั้งหมดโดยประการทั้งปวงก็หามิได้. เพราะคำว่า สัมปยุต เป็นคำที่มีความสัมพันธ์กัน จึงกล่าวว่า "เพราะคำว่า สัมปยุต เป็นคำที่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ". เพราะเมื่อกล่าวว่า สัมปยุต ย่อมต้องอาศัยสิ่งอื่นที่สัมพันธ์กันอย่างแน่นอนว่า "สัมปยุตด้วยอะไร". เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ของสิ่งอื่น...ฯลฯ...พึงทราบ" ดังนี้. คำว่า นายัง เอกันโต (นี้ไม่เป็นเอกันตะ) หมายถึง อรรถที่กล่าวไว้ว่า "เมื่อไม่มีคำว่า เหตุ ตัวที่สอง" เป็นต้น นี้ไม่เป็นเอกันตะ (แน่นอนตายตัว) คือ คำที่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบก็เป็นวิเสสนะของสิ่งอื่นได้ ดังนี้ ไม่ได้เป็นไปได้ในทุกที่. ด้วยคำว่า ปัจจัตตนิเทศ นี้ กล่าวถึงความเป็นคำที่ไม่ต้องการคำว่า สัมปยุต มาประกอบของคำว่า เหตุ ตัวแรก. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นไปในคำว่า เหตุปัจจัย เป็นปัจจัย (เหตุปัจจเยนะ ปัจจโย) นี้เท่านั้น" ดังนี้. คำว่า อวิสิฏฐา (ไม่พิเศษ) หมายถึง ไม่ได้ถูกทำให้พิเศษ. ฉันใด ธรรมที่สัมปยุตไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยคำว่า เหตุ ที่เป็นไปในที่อื่น เพราะมุ่งหมายกิจอื่น ฉันนั้น การรับเอาธรรมที่สัมปยุตโดยไม่พิเศษด้วยคำว่า สัมปยุต ที่ปราศจากวิเสสนะของคำว่า เหตุ เพราะเป็นไปเพื่ออรรถนั้นเท่านั้น พึงมีได้. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยคำว่า สัมปยุต" เป็นต้น. คำว่า อาหารินทริยาสัมปยุตตัสสะ อภาวะโต (เพราะไม่มีธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์) หมายถึง เพราะไม่มีธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์. เพราะจิตตุปบาทที่ปราศจากผัสสะ เจตนา วิญญาณ เวทนา และชีวิต ย่อมไม่มี. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "พึงเว้น...ฯลฯ...ไม่ได้ทำสิ่งนั้น" ดังนี้. สิ่งที่พึงเว้น คือธรรมที่วิปปยุตจากเหตุ.

เอวมฺปีติ ทุติเยน เหตุสทฺเทน คยฺหมาเนปิ นาปชฺชติ. ยทิปิ เหตโว พหโว, สามญฺญนิทฺเทโส จายํ, ตถาปิ สามญฺญโชตนาย วิเสสนิทฺทิฏฺฐตฺตาติ [Pg.241] อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจตฺต…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. วินาปิ ทุติเยน เหตุสทฺเทน เหตุสมฺปยุตฺตภาเว สิทฺเธปีติ อิมินา ยํ วุตฺตํ ‘‘นายเมกนฺโต’’ติ, ตเมว อุลฺลิงฺเคติ. น ปน เหตูนนฺติ อิทํ เหตุสฺส ปจฺจยภาเวน คหิตตฺตา ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คหณํ น ยุชฺเชยฺยาติ อาสงฺกมานํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘เอวมฺปิ คหณํ สิยา’’ติ. โสติ ทุติโย เหตุสทฺโท. อปเร ปน ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ เหตูนญฺจ สมฺปยุตฺตกานญฺจาติ สมาสํ วิกปฺเปนฺติ. ปติฏฺฐามตฺตาทิภาเวน นิรเปกฺขาติ เหตุฌานมคฺคธมฺมา ปติฏฺฐานอุปนิชฺฌานนิยฺยานมตฺเตน อญฺญธมฺมนิรเปกฺขา เหตุฌานมคฺคปจฺจยกิจฺจํ กโรนฺติ. สาเปกฺขา เอวาติ อญฺญสาเปกฺขา เอว. อาหริตพฺพอิสิตพฺพา อาหารินฺทฺริยปจฺจเยหิ อุปกตฺตพฺพธมฺมา. ตสฺมาติ ยสฺมา เยหิ สาเปกฺขา, เต อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม ปจฺจยภาเวเนว ปริจฺฉินฺทิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา. เตนาห ‘‘เต วินาปิ…เป… น กต’’นฺติ. ปริจฺฉินฺทนฺติ วิเสเสนฺติ. ตนฺติ ทุติยํ อาหารินฺทฺริยคฺคหณํ. ตตฺถาติ อาหารินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทเส. น เกวลญฺจ ตตฺเถว, อิธ จ เหตุปจฺจยนิทฺเทเส ทุติเยน เหตุคฺคหเณน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปุน วิเสสนกิจฺจํ นตฺถิ, กสฺมา? ปจฺจยภูเตเนว เหตุนา สมฺปยุตฺตานํ อญฺเญสญฺจ เหตูนํ อวิจฺฉินฺนตฺตา.

คำว่า เอวัมปิ (แม้ดังนี้) หมายถึง แม้เมื่อถูกรับด้วยคำว่า เหตุ ตัวที่สอง ก็ไม่เกิด (โทษ). แม้เหตุทั้งหลายมีมาก และนี้เป็นการแสดงโดยทั่วไป แต่ก็ถูกแสดงโดยพิเศษเพื่อแสดงความเป็นทั่วไป ดังนี้เป็นอธิบาย. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ปัจจัตตะ...ฯลฯ...กล่าวแล้ว" ดังนี้. แม้เมื่อความเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุสำเร็จแล้วโดยไม่มีคำว่า เหตุ ตัวที่สอง ด้วยคำนี้ ย่อมชี้แจงสิ่งที่กล่าวไว้ว่า นี้ไม่เป็นเอกันตะ นั้นเอง. แต่คำว่า นะ ปะนะ เหตุูนัง (แต่ไม่ใช่ของเหตุทั้งหลาย) นี้กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงผู้ที่สงสัยว่า "เพราะเหตุถูกรับไว้โดยความเป็นปัจจัยแล้ว การรับไว้โดยความเป็นปัจจยุปบัน (ปัจจยุปปันนภาวะ) ย่อมไม่สมควร" ดังนี้. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "แม้ดังนี้ การรับก็พึงมีได้" ดังนี้. คำว่า โส (นั้น) หมายถึง คำว่า เหตุ ตัวที่สอง. ส่วนอาจารย์อื่น ๆ ย่อมแยกสมาสในคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้ว่า "ของเหตุทั้งหลายด้วย และของธรรมที่สัมปยุตด้วย" ดังนี้. คำว่า ปฏิฏฐานมัตตาทิภาเวนะ นิรเปกขา (ไม่ต้องการสิ่งอื่นโดยความเป็นเพียงที่ตั้งเป็นต้น) หมายถึง ธรรมคือเหตุ ฌาน และมรรค ย่อมทำกิจของเหตุปัจจัย ฌานปัจจัย และมรรคปัจจัย โดยไม่ต้องการธรรมอื่นโดยความเป็นเพียงที่ตั้ง การเพ่งพินิจ และการนำออก. คำว่า สาเปกขา เอวะ (ต้องการสิ่งอื่นเท่านั้น) หมายถึง ต้องการสิ่งอื่นเท่านั้น. ธรรมที่พึงนำมาและพึงแสวงหา คือ ธรรมที่พึงช่วยเหลือด้วยอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย. คำว่า ตัสมา (เพราะฉะนั้น) หมายถึง เพราะเหตุว่า ธรรมที่ต้องการสิ่งใด ย่อมตั้งอยู่โดยกำหนดปัจจยุปบันธรรมของตนด้วยความเป็นปัจจัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นแม้ไม่มี...ฯลฯ...ไม่ได้ทำ" ดังนี้. คำว่า ปริจฉินทันติ (ย่อมกำหนด) หมายถึง ย่อมทำให้พิเศษ. คำว่า ตัง (นั้น) หมายถึง การรับเอาคำว่าอาหารและอินทรีย์ตัวที่สอง. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) หมายถึง ในการแสดงอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย. ไม่เพียงแต่ในที่นั้นเท่านั้น แม้ในการแสดงเหตุปัจจัยในที่นี้ ก็ไม่มีกิจที่จะทำให้ปัจจยุปบันพิเศษอีกด้วยการรับเอาเหตุตัวที่สอง เพราะอะไร? เพราะธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุที่เป็นปัจจัย และเหตุอื่น ๆ ไม่ได้ถูกตัดขาดจากกัน.

ปุริมวจนาเปกฺโข วุตฺตสฺเสว นิทฺเทโสติ ตํ-สทฺทสฺส ปฏินิทฺเทสภาวมาห. ปากฏีภูเต เอว อตฺเถ ปวตฺตติ, ปากฏีภาโว จ อญฺญานเปกฺเขน สทฺเทน ปกาสิตตฺตา เวทิตพฺโพ. อนเปกฺขนีโย อตฺถนฺตรพฺยาวฏตฺตา. อญฺโญติ เหตุสทฺทโต อญฺโญ. นิทฺทิสิตพฺพปกาสโก วุตฺโต นตฺถิ, โย ตํ-สทฺเทน ปฏินิทฺเทสํ ลเภยฺย.

คำว่า ปุริมวจนาเปกโข วุตตัสเสวะ นิทเทโส (การแสดงสิ่งที่กล่าวแล้วโดยอาศัยคำก่อน) นี้กล่าวถึงความเป็นคำที่อ้างถึงของคำว่า ตัง (นั้น). ย่อมเป็นไปในอรรถที่ปรากฏชัดเท่านั้น และความเป็นที่ปรากฏชัดนั้น พึงทราบเพราะถูกประกาศด้วยคำที่ไม่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ. ไม่พึงต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ เพราะเป็นไปในอรรถอื่น. คำว่า อัญโญ (อื่น) หมายถึง อื่นจากคำว่า เหตุ. ไม่มีคำที่กล่าวไว้เพื่อแสดงสิ่งที่พึงแสดง ซึ่งจะพึงรับการอ้างถึงด้วยคำว่า ตัง.

ยทิ เอวํ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ กถนฺติ อาห ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกานนฺติ อิมินา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปน-สทฺโท สติปิ เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ นิทฺเทสภาเว เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ลพฺภมานานํ นิทฺทิสิตพฺพานํ ปากฏีกรณสงฺขาตํ เหตุสทฺทโต วิเสสํ โชเตติ. ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อิมสฺส สมาสปทสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตมาห ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวจเนนา’’ติ. เตน จ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส เอกเทโสว วุจฺจติ ธมฺมานํ วิเสสนภาวโตติ อาห ‘‘อสมตฺเตนา’’ติ. วิเสสนํ นาม วิเสสิตพฺพาเปกฺขนฺติ อาห ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวจนนฺตราเปกฺเขนา’’ติ. วุตฺตตาย วินา ปฏินิทฺเทสตา นตฺถีติ ‘‘ปุพฺเพ วุตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ.

ถ้าเป็นดังนั้น ในคำว่า ตังสมุฏฐานานัง (ของธรรมที่เกิดจากสิ่งนั้น) นี้เป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า "ด้วยคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้แล" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า ปะนะ (แต่) ย่อมแสดงความพิเศษจากคำว่า เหตุ อันได้แก่การทำให้สิ่งที่พึงแสดงที่พึงได้ในคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง ปรากฏชัด แม้เมื่อเหตุทั้งหลายมีอยู่และเป็นสภาพที่แสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ. กล่าวถึงความเป็นบทที่มีอรรถของบทหลังเป็นประธานของบทสมาสว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้ว่า "ด้วยคำว่า ปัจจยุปบัน". และด้วยคำนั้น ย่อมกล่าวถึงส่วนหนึ่งของอรรถที่มุ่งหมายไว้เท่านั้น เพราะความเป็นวิเสสนะของธรรมทั้งหลาย จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่สมบูรณ์" (อสมัตเตนะ). คำว่า วิเสสนะ (คำขยาย) ย่อมต้องการสิ่งที่ถูกขยาย จึงกล่าวว่า "ด้วยการต้องการคำอื่นที่เป็นปัจจยุปบันนวจนะมาประกอบ". เพราะไม่มีการอ้างถึงโดยปราศจากสิ่งที่กล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า "ด้วยสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว" ดังนี้.

ตํ-สทฺเทน [Pg.242] นิทฺทิสิตพฺพนฺติ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพํ เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ปากฏีภูตํ กึ ปนาติ ปุจฺฉติ. เต เหตู เจว…เป… เหตุสมฺปยุตฺตกา จ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ปากฏีภูตาติ สมฺพนฺโธ. อญฺญถาติ ‘‘เยหิ เหตูหี’’ติอาทินา วุตฺตปฺปการโต อญฺญถา อญฺเญน ปกาเรน. ตํ อญฺญํ ปการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต เหตู…เป… สมฺพนฺเธ สตี’’ติ อาห. อิธาติ อนนฺตรํ วุตฺตสมฺพนฺธนํ ภุมฺมนิทฺเทเสน ปรามสติ. เตเนวาติ ปฐเมเนว เหตุสทฺเทน. ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพาติ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา ยถา ปากฏา, เอวํ ปุพฺเพ ‘‘ตํสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ วุตฺตโจทนายมฺปิ เอวเมว เตเนว ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา ปากฏา ภวิตุํ อรหนฺติ. ตถา จ สติ นิทฺทิสิตพฺพสฺส…เป… น ยุชฺเชยฺย. ทุวิธมฺปิ วา เหตุคฺคหณํ อปเนตฺวาติ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ กตํ ทฺวิปฺปการเหตุคฺคหณํ อวิจาเรตฺวา ‘‘ตํสมฺปยุตฺตกานนฺติ อวตฺวา’’ติอาทินา ตํ-สทฺทวจนียตํ โจเทติ, ‘‘นิทฺทิสิตพฺพสฺส อปากฏตฺตา’’ติอาทินา ปริหรติ จ. เหตู หิ ปจฺจยาติ อิทํ อยํ เหตุปจฺจยกถาติ กตฺวา วุตฺตํ.

ย่อมถามว่า พึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" (นั้น) ในบทว่า "ตังสามุฏฐานานัง" (มีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน) นี้ อะไรเล่าที่ปรากฏในบทว่า "เหตุสัมปยุตตกะ" (ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ) อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" นั้น? เหตุเหล่านั้นด้วย...และธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุด้วย อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" ปรากฏในบทว่า "เหตุสัมปยุตตกะ" ดังนี้ เป็นความสัมพันธ์กัน. คำว่า "อัญญถา" (โดยประการอื่น) นั้น หมายถึง โดยประการอื่นจากประการที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ด้วยเหตุเหล่าใด" เป็นต้น. เมื่อแสดงประการอื่นนั้น จึงกล่าวว่า "เหตุเหล่านั้น...เมื่อมีความสัมพันธ์กันอยู่" เป็นต้น. คำว่า "อิธะ" (ในที่นี้) นั้น ย่อมกล่าวถึงความสัมพันธ์ที่กล่าวไว้ในลำดับก่อนด้วยการแสดงในสัตตมีวิภัตติ. คำว่า "เตเนวะ" (ด้วยคำนั้นนั่นแหละ) นั้น หมายถึง ด้วยคำว่า "เหตุ" ในเบื้องต้นนั่นแหละ. คำว่า "อันพึงแสดงด้วยคำว่า ตัง" นั้น หมายถึง ในบทว่า "ตังสามุฏฐานานัง" (มีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน) นี้ อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" ปรากฏแล้วฉันใด ฉันนั้นนั่นแหละ ในการชี้แจงที่กล่าวไว้ก่อนว่า "ตังสัมปยุตตกานัง" (ของธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น) ก็ควรจะปรากฏอันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" นั้นนั่นแหละ. เมื่อเป็นเช่นนั้น...ก็ไม่สมควรแก่สิ่งที่พึงแสดง. คำว่า "หรือว่าละการถือเอาเหตุทั้งสองอย่างเสีย" นั้น หมายถึง ไม่พิจารณาการถือเอาเหตุสองประการที่ทำไว้ในบทว่า "เหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ" ย่อมชี้แจงการที่พึงกล่าวด้วยคำว่า "ตัง" ด้วยบทว่า "ไม่กล่าวว่า ตังสัมปยุตตกานัง" เป็นต้น และย่อมแก้ด้วยบทว่า "เพราะสิ่งที่พึงแสดงไม่ปรากฏ" เป็นต้น. คำว่า "เหตุทั้งหลายเป็นปัจจัย" นั้น กล่าวไว้โดยทำว่า นี้เป็นเรื่องของเหตุปัจจัย.

ตํ น วุตฺตนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานวจนํ น วุตฺตํ. ตสฺสาติ สหชาตปจฺจยสฺส. กฏตฺตารูปสฺส ปจฺจยภาโว น วุตฺโต ภเวยฺย, วุตฺโตว โส ‘‘วิปากาพฺยากโต เอโก ขนฺโธ ติณฺณนฺนํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, ตโย ขนฺธา เอกสฺส ขนฺธสฺส กฏตฺตา จ รูปาน’’นฺติอาทินา, ตสฺมา จิตฺตเจตสิกานํ กฏตฺตารูปปจฺจยภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตตฺถาติ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเส. ตตฺถ หิ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานิ เอว นิทฺทิฏฺฐานิ. อิธาปีติ อิมสฺมึ เหตุปจฺจยนิทฺเทเสปิ. เอวํ ภวิตพฺพนฺติ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ นิทฺเทเสน ภวิตพฺพํ. ยทิ เอวํ กสฺมา ตถา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานานนฺติ ปนา’’ติอาทิ. วิเสสิตํ โหติ สพฺพจิตฺตเจตสิกาสมุฏฺฐานภาเวน. วจเนนาติ ยถาทสฺสิเตน สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวจเนน. จิตฺตเจตสิกานํ ปจฺจยภาโว เอว หิ ตตฺถ ปจฺจยนิทฺเทเส วุตฺโต, น จิตฺตเจตสิกานํ สมุฏฺฐานภาโวติ อธิปฺปาโย.

คำว่า "ตัง นะ วุตตัง" นั้น หมายถึง ไม่ได้กล่าวคำว่า "จิตตสมุฏฐาน" (มีจิตเป็นสมุฏฐาน). คำว่า "ตัสสะ" (ของสิ่งนั้น) นั้น หมายถึง ของสหชาตปัจจัย. ความเป็นปัจจัยของกตัตตารูป (รูปที่เกิดจากกรรม) ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ได้กล่าวไว้แล้วว่า "ขันธ์หนึ่งที่เป็นวิบากอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์สามและกตัตตารูปด้วยสหชาตปัจจัย, ขันธ์สามเป็นปัจจัยแก่ขันธ์หนึ่งและกตัตตารูป" เป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นปัจจัยของจิตเจตสิกแก่กตัตตารูปจึงไม่สามารถห้ามได้. คำว่า "ตัตถะ" (ในที่นั้น) นั้น หมายถึง ในการแสดงสหชาตปัจจัย. ในที่นั้นแล "จิตเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายที่มีจิตเป็นสมุฏฐานด้วยสหชาตปัจจัย" ดังนี้ รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้นที่ถูกแสดงไว้. คำว่า "อิธาปิ" (ในที่นี้ด้วย) นั้น หมายถึง ในการแสดงเหตุปัจจัยนี้ด้วย. คำว่า "พึงเป็นอย่างนี้" นั้น หมายถึง พึงเป็นด้วยการแสดงว่า "จิตตสมุฏฐานานัง" (ของรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน). ถ้าเป็นอย่างนั้น ทำไมจึงไม่กล่าวอย่างนั้น จึงกล่าวว่า "แต่ว่า จิตตสมุฏฐานานัง" เป็นต้น. ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกจำแนกด้วยความเป็นสมุฏฐานของจิตเจตสิกทั้งหมด. คำว่า "ด้วยคำ" นั้น หมายถึง ด้วยคำแสดงสหชาตปัจจัยที่แสดงไว้แล้ว. ความเป็นปัจจัยของจิตเจตสิกเท่านั้นแลที่กล่าวไว้ในการแสดงปัจจัยนั้น ไม่ใช่ความเป็นสมุฏฐานของจิตเจตสิก ดังนี้ เป็นอัธยาศัย.

เหตุอาทิปฏิพทฺธตญฺจ ทสฺเสติ ยทคฺเคน ตานิ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺตีนิ, ตทคฺเคน ตํสมฺปยุตฺตธมฺมปฏิพทฺธวุตฺตีนิปิ โหนฺตีติ. อารมฺมณเมตํ โหตีติ [Pg.243] ยเทตํ กุสลากุสลเจตนาวเสน มโนทฺวาเร เจตนํ เสสทฺวาเรสุ กายวจีปโยควเสน สงฺกปฺปนํ, ยญฺจ กามราคาทีนํ สนฺตาเน อนุสยนํ, เอตํ อารมฺมณํ เอโส ปจฺจโย กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิติยา ปติฏฺฐานาย. ปติฏฺฐิเตติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาปติฏฺฐาปตฺเต กมฺมวิญฺญาเณ วิรุฬฺเหติ ตโต เอว กมฺมวิญฺญาณโต ปฏิสนฺธิวิญฺญาณพีเช วิรุฬฺเห วิรุหนฺเตติ อตฺโถ. อถ วา ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหตีติ กิเลสาภิสงฺขารสงฺขาเต กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิติยา ปวตฺติยา อารมฺมเณ ปจฺจเย ปฏิสิทฺเธ อายติปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมึ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติวเสน ปติฏฺฐิเต ปติฏฺฐหนฺเต วิรุฬฺเห พีชภาเวน วิรุหนฺเต นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธินามรูปสฺส วิญฺญาณปจฺจยตา วุตฺตา’’ติ.

และย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ผูกพันกับเหตุเป็นต้น ด้วยเหตุที่ธรรมเหล่านั้นมีจิตเป็นเครื่องผูกพัน ด้วยเหตุนั้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้นก็ย่อมเป็นสิ่งที่ผูกพันด้วย. คำว่า "สิ่งนี้เป็นอารมณ์" นั้น หมายถึง เจตนาในมโนทวารโดยเป็นกุศลเจตนาและอกุศลเจตนา ความดำริในทวารที่เหลือโดยเป็นกายประโยคและวจีประโยค และกามราคะเป็นต้นที่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน สิ่งนี้เป็นอารมณ์ เป็นปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความดำรงอยู่ของกรรมวิญญาณ. คำว่า "ตั้งมั่นแล้ว" นั้น หมายถึง ย่อมเจริญในกรรมวิญญาณที่ถึงความตั้งมั่นแห่งความสามารถในการชักนำปฏิสนธิให้กรรมแล่นไป หมายความว่า เมื่อปฏิสนธิวิญญาณอันเป็นพืชเจริญแล้ว ย่อมเจริญจากกรรมวิญญาณนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "เป็นที่ตั้งของวิญญาณ" นั้น หมายถึง เมื่ออารมณ์ปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความดำรงอยู่ของกรรมวิญญาณที่ชื่อว่ากิเลสและอภิสังขารถูกปฏิเสธแล้ว ย่อมเป็นที่ตั้งของปฏิสนธิวิญญาณในอนาคต เมื่อปฏิสนธิวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว ตั้งอยู่แล้ว เจริญแล้ว โดยความเป็นพืชที่เจริญแล้ว โดยความเป็นผู้บังเกิดในภพใหม่ ย่อมมีการหยั่งลงแห่งนามรูป พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความเป็นปัจจัยของวิญญาณแก่นามรูปในปฏิสนธิได้กล่าวไว้แล้ว" ดังนี้.

ปุริมตรสิทฺธายาติ เขตฺตภาวนิพฺพตฺติยา ปุเรตรเมว สิทฺธาย ปถวิยา. อตฺตลาโภเยว เจตฺถ ปติฏฺฐานํ, น ปฏิลทฺธตฺตภาวานํ อวฏฺฐานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปติฏฺฐานํ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปตฺตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห.

คำว่า "อันสำเร็จแล้วก่อนกว่า" นั้น หมายถึง แผ่นดินที่สำเร็จแล้วก่อนกว่าการบังเกิดแห่งความเป็นเขต. การได้อัตภาพเท่านั้นเป็นที่ตั้งในที่นี้ ไม่ใช่การตั้งอยู่ของภาวะที่ได้แล้ว ดังนี้ เมื่อแสดง จึงกล่าวว่า "ที่ตั้งนั้น หมายถึง การเกิดขึ้นเพราะความเป็นสิ่งที่ทำไว้แห่งกรรม" ดังนี้.

เสสรูปานนฺติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปถวีธาตุอาทีนํ เสสรูปานํ, ปวตฺเต ปน ติสนฺตติรูปานมฺปิ. สหภวนมตฺตํ วา ทสฺเสติ. สหภาเวนปิ หิ อตฺถิ กาจิ วิเสสมตฺตา. กตฺถจิ กตฺถจีติ ปกติกาลภววิเสสาทิเก. ตติยปกติยญฺหิ ปฐมกปฺปิกกาเล จ ภาวกลาโป นตฺถิ, รูปภเว กายกลาโปปิ. อาทิ-สทฺเทน ตตฺเถว ฆานชิวฺหากลาปา, กามภเว จ อนฺธาทีนํ จกฺขาทิกลาปา สงฺคยฺหนฺติ. กตฺถจิ อภาวาภาวโตติ นามรูโปกาเส กตฺถจิปิ อภาวาภาวโต.

คำว่า "ของรูปที่เหลือ" นั้น หมายถึง รูปที่เหลือของปฐวีธาตุเป็นต้นในขณะปฏิสนธิ ส่วนในปวัตติกาล ก็หมายถึง รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ ด้วย. หรือว่า ย่อมแสดงเพียงความเป็นสิ่งที่เกิดพร้อมกัน. เพราะแม้ด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดพร้อมกัน ก็มีความพิเศษบางอย่างอยู่. คำว่า "ในบางแห่ง ในบางแห่ง" นั้น หมายถึง ในกาลปกติ ในภพพิเศษเป็นต้น. เพราะในปฐมกัป และในกาลแห่งปฐมกัป ไม่มีภาวกลาป (กลุ่มแห่งภาวะ) ในรูปภพก็ไม่มีกายกลาป (กลุ่มแห่งกาย). ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น ในที่นั้นนั่นแหละ ฆานกลาป (กลุ่มแห่งจมูก) และชิวหากลาป (กลุ่มแห่งลิ้น) และในกามภพ จักขุกลาป (กลุ่มแห่งตา) เป็นต้น ของคนตาบอดเป็นต้น ย่อมถูกสงเคราะห์. คำว่า "เพราะไม่มีในบางแห่ง" นั้น หมายถึง เพราะไม่มีในบางแห่งในโอกาสแห่งนามรูป.

เตสนฺติ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปาทีนํ. น หิ เหตุ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปสฺส ปจฺจโย โหติ, อุตุอาหารชานํ ปน สมฺภโวเยว นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยภาวปฺปสงฺโคเยว นตฺถี’’ติ. น ปน ลพฺภติ ปจฺจยปจฺจนีเย ตาทิสสฺส วารสฺส อนุทฺธฏตฺตา. อิทนฺติ ‘‘ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปาทีนํ ปจฺจยภาวปฏิพาหนโต’’ติ อิทํ ‘‘เหตู สหชาตาน’’นฺติ อเทสนาย ปริหารวจนํ, อีทิสี ปน โจทนา อโนกาสา เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควา ปนา’’ติอาทิ [Pg.244] วุตฺตํ. โย หิ ธมฺโม ยถา ภควตา เทสิโต, โส ตเถว คเหตพฺโพติ.

คำว่า Tesanti (ของสิ่งเหล่านั้น) นั้น หมายถึง ของกตัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล. เพราะเหตุไม่เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปในปวัตติกาล ส่วนรูปที่เกิดจากอุตุและอาหารนั้น ความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยไม่มีเลย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ความเกี่ยวข้องแห่งความเป็นปัจจัยไม่มีเลย' ดังนี้. แต่ความเกี่ยวข้องนั้นย่อมไม่ได้ เพราะในปัจจัยปฏิปักษ์ไม่ได้ยกวาระเช่นนั้นขึ้นแสดง. คำว่า Idanti (นี้) นั้น หมายถึง 'เพราะห้ามความเป็นปัจจัยของกตัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล' ดังนี้ นี้เป็นคำแก้สำหรับการไม่แสดงว่า 'เหตุเป็นปัจจัยแก่สหชาตธรรม' แต่เพื่อแสดงว่า การคัดค้านเช่นนี้ไม่มีโอกาสเลย จึงกล่าวว่า 'Bhagavā pana' (แต่ว่าพระผู้มีพระภาค) เป็นต้น. เพราะธรรมใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้แล้วอย่างไร ธรรมนั้นก็พึงถือเอาอย่างนั้นนั่นแหละ.

เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาการแสดงเหตุปัจจัย จบแล้ว.

๒. อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๒. การพรรณนาการแสดงอารัมมณปัจจัย.

๒. อุปฺปชฺชนกฺขเณเยวาติ เอตฺถ อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคา อุทฺธํ ปชฺชนํ คมนํ ปวตฺตนํ อุปฺปชฺชนํ, ตสฺส ขโณ, ตสฺมึ อุปฺปชฺชนกฺขเณติ เอวํ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อุปฺปชฺชนสทฺเทน อุปฺปนฺนสทฺเทน วิย สพฺเพ ปวตฺตมานภาวา สงฺคหิตา โหนฺติ, น อุปฺปาทมตฺตํ. เตนาติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺตมานกฺขเณเยว รูปาทีนํ อารมฺมณปจฺจยตฺเตน. อนาลมฺพิยมานานนฺติ สพฺเพน สพฺพํ นาลมฺพิยมานานนฺติ อตฺโถ. อญฺญถา หิ ยถาวุตฺตานํ รูปาทีนํ ยทา อารมฺมณปจฺจยตฺตาภาโว, ตทา อนาลมฺพิยมานตาวาติ. สพฺพรูปานีติ สพฺพานิ รูปายตนานิ, ยตฺตกานิ ตานิ อาปาถคตานิ โยคฺยเทเส ฐิตานิ, ตานิ สพฺพานีติ อตฺโถ. สห น โหนฺตีติ เอกชฺฌํ อารมฺมณํ น โหนฺติ. สติปิ หิ อเนเกสํ เอกชฺฌํ อาปาถคมเน ยตฺถ ยตฺถ ปุพฺพาโภโค, ตํ ตํเยว อารมฺมณํ โหติ, น สพฺพํ. นีลาทิสงฺฆาตวเสน เจตํ วุตฺตํ, น ปจฺเจกํ นีลาทิรูปายตนมตฺตวเสน. สมุทิตานิเยว หิ รูปายตนานิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, น วิสุํ วิสุนฺติ ธาตุวิภงฺควณฺณนายํ ทสฺสิโตยํ นโย. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘เต เต วิสุํ วิสุํ อารมฺมณปจฺจโย โหนฺตี’’ติปิ วุตฺตํ, ตมฺปิ ยถาวุตฺตเมวตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อญฺญถา รูปายตนํ มนินฺทฺริยโคจรํ นาม น สิยา. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. เตเนวาห ‘‘ตถา สทฺทาทโยปี’’ติ. ‘‘สห น โหนฺตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา วิภาเวตุํ ‘‘ยํ ยนฺติ หิ วจนํ รูปาทีนิ ภินฺทตี’’ติ อาห.

๒. ในคำว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้นนั่นเอง' (Uppajjanakkhaṇeyeva) นี้ พึงเห็นอรรถว่า การเกิดขึ้น (uppajjana) คือ การดำเนินไป การไป การเป็นไป ตั้งแต่ความเกิดขึ้นจนถึงความดับ, ขณะของการเกิดขึ้นนั้น ชื่อว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้น'. เมื่อเป็นเช่นนี้ ด้วยคำว่า 'การเกิดขึ้น' ย่อมสงเคราะห์สภาวะที่เป็นไปทั้งหมด เหมือนกับคำว่า 'เกิดขึ้นแล้ว' (uppanna) ไม่ใช่เพียงความเกิดขึ้น (uppāda) เท่านั้น. ด้วยคำว่า 'Tenāti' (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะรูปเป็นต้น เป็นอารัมมณปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น ในขณะที่เป็นไปนั่นเอง. คำว่า 'Anālambiyamānānaṃ' (ของรูปเป็นต้นที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์) หมายถึง ของรูปเป็นต้นที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์โดยประการทั้งปวง. เพราะมิฉะนั้น เมื่อใดรูปเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว ไม่มีภาวะเป็นอารัมมณปัจจัย เมื่อนั้นก็เป็นภาวะที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์. คำว่า 'Sabbarūpāni' (รูปทั้งปวง) หมายถึง รูปายตนะทั้งปวง, รูปายตนะเหล่านั้นทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ในวิสัยและตั้งอยู่ในที่ที่เหมาะสม. คำว่า 'Saha na honti' (ไม่เป็นพร้อมกัน) หมายถึง ไม่เป็นอารมณ์รวมกัน. แม้เมื่ออารมณ์หลายอย่างมาสู่คลองพร้อมกัน ที่ใดมีการใส่ใจก่อน ที่นั้นนั่นแหละเป็นอารมณ์ ไม่ใช่ทั้งหมด. ข้อนี้กล่าวโดยรวมกันแห่งสีเขียวเป็นต้น ไม่ใช่โดยรูปายตนะมีสีเขียวเป็นต้นแต่ละอย่าง. เพราะรูปายตนะที่รวมกันนั่นแหละเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ ไม่ใช่แยกกันแต่ละอย่าง วิธีนี้ได้แสดงไว้ในอรรถกถาธาตุวิภังค์. ส่วนที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'สิ่งเหล่านั้นแต่ละอย่างเป็นอารัมมณปัจจัย' นั้น ก็กล่าวโดยหมายถึงอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. มิฉะนั้น รูปายตนะก็จะไม่เป็นโคจรของมนินทรีย์. แม้ในเสียงเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'แม้เสียงเป็นต้นก็เช่นกัน'. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นพร้อมกัน' ด้วยบาลี จึงกล่าวว่า 'เพราะคำว่า สิ่งใดสิ่งใด ย่อมจำแนกรูปเป็นต้น'.

‘‘เย เอเต’’ติอาทิโก ปุริโม อตฺโถ, ‘‘น เอกโต โหนฺตี’’ติอาทิโก ปน ปจฺฉิโม, ‘‘สพฺพารมฺมณตาทิวเสน วา อิธาปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ‘‘ยํ ยํ วา ปนารพฺภา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา วิย ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ อิมสฺส ปาฐสฺส ปุรโต มโนวิญฺญาณสฺส สพฺพารมฺมณตา นาคตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. น [Pg.245] หิ อนนฺตรเมว ปาฬิยํ สรูปโต อาคตมตฺถํ คเหตฺวา ปทนฺตรํ สํวณฺเณตพฺพํ. ตตฺถ หิ ‘‘รูปารมฺมณํ วา’’ติอาทินา นิยมวเสน ฉ อารมฺมณานิ วตฺวา ‘‘ยํ ยํ วา ปนารพฺภา’’ติ วจนํ สพฺพารมฺมณตาทิทสฺสนนฺติ ยุตฺตเมเวตนฺติ, อิธ ปน สพฺพารมฺมณตํ วตฺวา ปุน ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ วุจฺจมานํ สพฺพารมฺมณตาทสฺสนนฺติ กถมิทํ ยุชฺเชยฺย? กมาภาโวปิ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา’’ติ อวิเสสวจเนเนว สิทฺโธ อารมฺมณานุปุพฺพิยาว อคฺคหิตตฺตา. น หิ มโนธาตุยา วิย มโนวิญฺญาณธาตุยา อิธ อารมฺมณานิ อนุปุพฺพโต คหิตานิ, ตตฺถ วิย วา เอเตเนว นิยมาภาโวปิ สํวณฺณิโตติ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

อรรถเบื้องต้นมีคำว่า 'Ye ete' (สิ่งเหล่านี้ใด) เป็นต้น, ส่วนอรรถเบื้องปลายมีคำว่า 'Na ekato honti' (ไม่เป็นพร้อมกัน) เป็นต้น. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงถือเอาอรรถโดยความเป็นสัพพารัมมณตา (การมีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์) เป็นต้นด้วย'? เพราะว่าความเป็นสัพพารัมมณตาของมโนวิญญาณ ไม่ได้มาปรากฏอยู่ก่อนบทว่า 'Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha' (ปรารภธรรมใดๆ) เหมือนอย่างบาลีว่า 'Yaṃ yaṃ vā panārabbha' (หรือปรารภสิ่งใดๆ). เพราะได้กล่าวไว้ว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย'. ไม่พึงถือเอาอรรถที่มาโดยตรงในบาลีนั้นแล้วอธิบายบทอื่นในทันที. ในที่นั้น เมื่อกล่าวอารมณ์ ๖ โดยเป็นกฎเกณฑ์ด้วยคำว่า 'รูปารมณ์บ้าง' เป็นต้น แล้วกล่าวคำว่า 'Yaṃ yaṃ vā panārabbha' ว่าเป็นการแสดงความเป็นสัพพารัมมณตาเป็นต้น ก็ย่อมสมควรอยู่, แต่ในที่นี้ เมื่อกล่าวความเป็นสัพพารัมมณตาแล้ว กล่าวคำว่า 'Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha' อีกว่าเป็นการแสดงความเป็นสัพพารัมมณตาเป็นต้น ข้อนี้จะสมควรได้อย่างไร? แม้การไม่มีลำดับ (kamābhāvo) ก็สำเร็จได้ด้วยคำว่า 'ธรรมทั้งปวง' ซึ่งเป็นคำทั่วไป เพราะไม่ได้ถือเอาอารมณ์ตามลำดับ. เพราะในที่นี้ อารมณ์ของมโนวิญญาณธาตุไม่ได้ถูกถือเอาตามลำดับเหมือนของมโนธาตุ, หรือพึงทราบว่าการไม่มีกฎเกณฑ์ก็ถูกอธิบายด้วยเหตุนี้เหมือนในที่นั้น. เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงถือเอาอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้น.

ปวตฺตนฺติ ปวตฺตนํ. นทิยา สนฺทนํ ปพฺพตสฺส ฐานนฺติ หิ วุตฺตา อวิรตมวิจฺเฉทนายํ ตถาปวตฺติกิริยาว. เตนาห ‘‘อวิรตํ อวิจฺฉินฺนํ สนฺทนฺตี’’ติ. เอวนฺติ ยถา ‘‘สนฺทนฺตี’’ติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ สพฺพสงฺคหวเสน อุปฺปชฺชนสฺส คหิตตฺตา อารมฺมณปวคฺคโต ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพกาลสงฺคหวเสนา’’ติอาทิ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘อตีตานาคต…เป… อธิปฺปาโย’’ติ, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานนฺติ อตฺโถ. สมุทายวเสนาติ จิตฺเตน ราสีกรณวเสน. อธิปฺปาโยติ อิมินา วตฺตมานุปจาเรน วินาว ‘‘เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถ วตฺตมานตฺถํ สกฺกา โยเชตุนฺติ อิมมตฺถํ อุลฺลิงฺเคติ. เตนาห ‘‘อิเม ปนา’’ติอาทิ. ยทิปิ ปจฺจยธมฺมา เกจิ อตีตา อนาคตาปิ โหนฺติ, ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม ปน ปจฺจุปฺปนฺโน เอวาติ อาห ‘‘อตีตานาคตานํ น โหนฺตี’’ติ. อุปฺปาเท วา หิ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจเยน ภวิตพฺพํ ฐิติยํ วาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อตีตานาคตา ปรมตฺถโต นตฺถิ, ตสฺมา. เตสูติ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ. ตํตํปจฺจยาติ ตํ ตํ รูปาทิอารมฺมณํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ ตํตํปจฺจยา. อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ สมานสภาวตฺตา. น หิ อตฺถาเภเทน สภาวเภโท อตฺถิ. น ปน ตํตํปจฺจยวนฺตตา ทสฺสิตา โหติ อตีตานาคเตสุ นิปฺปริยาเยน ตทภาวโต. ยสฺมา ปจฺจยวนฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนาเยว, เต จ ปจฺจุปฺปนฺนาเยวาติ.

“ปวัตตันติ” (ย่อมเป็นไป) คือ การเป็นไป. เพราะได้กล่าวไว้ว่า การไหลของแม่น้ำ การตั้งอยู่ของภูเขา คือ กิริยาที่เป็นไปอย่างนั้นโดยไม่ขาดสาย ไม่มีการตัดขาด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไหลไปโดยไม่ขาดสาย ไม่มีการตัดขาด”. คำว่า เอวัง (ฉันนั้น) มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่คำว่า “สันทันติ” (ย่อมไหลไป) เป็นคำปัจจุบันกาลที่กล่าวไว้, ฉันใด, คำว่า “เย เย ธัมมา อุปปัชชันติ” (ธรรมเหล่าใดเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้น) ก็เป็นคำปัจจุบันกาลที่กล่าวไว้ เพราะการเกิดขึ้นถูกถือเอาโดยการสงเคราะห์ทั้งหมด จากหมวดอารมณ์ว่า “ย่อมเกิดขึ้น” ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า “โดยการสงเคราะห์กาลทั้งปวง” เป็นต้น. และที่กล่าวไว้ว่า “อดีต อนาคต...เป... อัธยาศัย” หมายถึง จิตและเจตสิกที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน. คำว่า สมุทยวเสนะ (โดยความเป็นกลุ่มก้อน) หมายถึง โดยการรวมกันด้วยจิต. คำว่า อธิปปาโย (อัธยาศัย) นี้ ย่อมชี้ให้เห็นอรรถว่า สามารถประกอบอรรถปัจจุบันในคำว่า “เย เย ธัมมา อุปปัชชันติ” นี้ได้โดยไม่ต้องอาศัยปัจจุบันนุปจาร (การใช้คำปัจจุบันโดยอ้อม). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ส่วนสิ่งเหล่านี้” เป็นต้น. แม้ว่าธรรมที่เป็นปัจจัยบางอย่างจะเป็นอดีตและอนาคตได้, แต่ธรรมที่เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (ปัจจยุปบัน) ย่อมเป็นปัจจุบันเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ไม่เป็นของอดีตและอนาคต”. เพราะธรรมที่เป็นปัจจยุปบัน พึงมีปัจจัยในขณะอุปปาทะ (เกิดขึ้น) หรือในขณะฐิติ (ตั้งอยู่). คำว่า ตสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะอดีตและอนาคตไม่มีโดยปรมัตถ์. คำว่า เตสุ (ในสิ่งเหล่านั้น) หมายถึง ในธรรมที่เป็นปัจจยุปบัน. คำว่า ตังตังปัจจยา (มีปัจจัยนั้นๆ) หมายถึง อารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้นๆ เป็นปัจจัยของธรรมเหล่านี้ จึงชื่อว่า ตังตังปัจจยา. อรรถนี้แสดงให้เห็นโดยความเป็นสภาพเสมอกัน. เพราะไม่มีความแตกต่างกันแห่งสภาวะด้วยความแตกต่างกันแห่งอรรถ. แต่ความเป็นผู้มีปัจจัยนั้นๆ ไม่ได้แสดงไว้ในอดีตและอนาคต เพราะไม่มีสิ่งนั้นโดยตรง. เพราะธรรมที่มีปัจจัยคือธรรมที่เป็นปัจจยุปบันเท่านั้น และธรรมเหล่านั้นก็เป็นปัจจุบันเท่านั้น.

ยํ [Pg.246] ยํ ธมฺมํ เต เต ธมฺมาติ ยํนิมิตฺตายํวจนเภโท, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. รูปารูปธมฺมา หิ กลาปโต ปวตฺตมานาปิ จิตฺตเจตสิกานํ กทาจิ วิสุํ วิสุํ อารมฺมณํ โหนฺติ, กทาจิ เอกชฺฌํ, น เอตฺถ นิยโม อตฺถิ, ปุริมาโภโคเยว ปน ตถาคหเณ การณํ. ตยิมํ ทีเปตุํ ภควตา ยํวจนเภโท กโตติ จ สกฺกา วตฺตุํ, ยสฺมา ปน เอกกลาปปริยาปนฺนานมฺปิ ธมฺมานํ เอกชฺฌํ คหเณ น สมุทาโย คยฺหติ ตทาโภคาภาวโต, อถ โข สมุทิตา ธมฺมา เอวาติ สหคฺคหณมฺปิ วิสุํคหณคติกํ, ตสฺมา วิสุํคหณสพฺภาวทีปนตฺถํ ‘‘ยํ ย’’นฺติ วตฺวา สติปิ วิสุํคหเณ เต สพฺเพ เอกชฺฌํ อารมฺมณปจฺจโย โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เต เต’’ติ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตฺตาโร หิ ขนฺธา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เวทนาทีสูติ เวทนาทีสุ จตูสุ ขนฺเธสุ อภินฺทิตฺวา คหณวเสน, ภินฺทิตฺวา ปน คหณวเสน ผสฺสาทีสุ. โย จ รูปาทิโกติ อิทํ วิญฺญาณนฺตรสฺส สาธารณารมฺมณวเสน วุตฺตํ, เย จ อเนเก ผสฺสาทโยติ อิทํ อสาธารณารมฺมณวเสน. เต สพฺเพติ เต สาธารณาสาธารณปฺปเภเท สพฺเพปิ อารมฺมณธมฺเม. เอเกกเมว อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. รูปารมฺมณธมฺมา จ อเนเก นีลาทิเภทโต. ตถาติ อเนเก. เตน เภริสทฺทาทิเก, มูลคนฺธาทิเก, มูลรสาทิเก, กถินสมฺผสฺสาทิเก, เวทนาทิเก จ สงฺคณฺหาติ. อเนเกติ หิ อิมินา อเนกกลาปคตานํเยว วณฺณาทีนํ อินฺทฺริยวิญฺญาณารมฺมณภาวมาห. สามญฺญโต หิ วุตฺตํ ยถารหํ ภินฺทิตฺวา นิทสฺสิตพฺพํ โหตีติ.

เพื่อแสดงว่าความแตกต่างกันของคำว่า “ยัง ยัง ธัมมัง” (ธรรมใดๆ) และ “เต เต ธัมมา” (ธรรมเหล่านั้นๆ) มีอะไรเป็นเหตุ จึงเริ่มคำว่า “ในที่นี้ด้วย” เป็นต้น. เพราะรูปธรรมและอรูปธรรม แม้เป็นไปโดยกลุ่มก้อน (กลาป) บางครั้งก็เป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิกแยกกันแต่ละอย่าง บางครั้งก็เป็นอารมณ์รวมกัน ในที่นี้ไม่มีกฎเกณฑ์ตายตัว แต่การใส่ใจ (อาโภค) ในเบื้องต้นนั่นแหละเป็นเหตุในการถือเอาเช่นนั้น. และอาจกล่าวได้ว่า พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำความแตกต่างกันของคำนี้เพื่อแสดงสิ่งนี้, แต่เพราะเมื่อถือเอาธรรมที่รวมอยู่ในกลุ่มก้อนเดียวกันพร้อมกัน ก็ไม่ได้ถือเอาโดยความเป็นกลุ่มก้อน (สมุหะ) เพราะไม่มีการใส่ใจเช่นนั้น, แต่เป็นธรรมที่รวมกันนั่นเอง, ดังนั้น การถือเอาพร้อมกันก็เป็นไปในลักษณะของการถือเอาแยกกัน, เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่ามีการถือเอาแยกกันจริง จึงกล่าวว่า “ยัง ยัง” (สิ่งใดสิ่งใด) และเพื่อแสดงว่าแม้มีการถือเอาแยกกัน สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นอารัมมณปัจจัยรวมกัน จึงกล่าวว่า “เต เต” (สิ่งเหล่านั้นๆ) เมื่อจะแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะขันธ์ ๔” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ในเวทนาเป็นต้น” หมายถึง โดยการถือเอาโดยไม่แยกกันในขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น, ส่วนโดยการถือเอาโดยแยกกันในผัสสะเป็นต้น. คำว่า “รูปเป็นต้นใด” นี้ กล่าวโดยเป็นอารมณ์ร่วมกันของวิญญาณอื่น, ส่วนคำว่า “ผัสสะเป็นต้นหลายอย่างใด” นี้ กล่าวโดยเป็นอารมณ์ไม่ร่วมกัน. คำว่า “สิ่งเหล่านั้นทั้งหมด” หมายถึง ธรรมที่เป็นอารมณ์ทั้งหมดในประเภทที่เป็นอารมณ์ร่วมกันและไม่ร่วมกัน. สิ่งที่พึงกล่าวในคำว่า “ย่อมเกิดขึ้นปรารภสิ่งเดียวเท่านั้น” นั้น ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว. และธรรมที่เป็นรูปารมณ์ก็มีหลายอย่างโดยความแตกต่างกันของสีเขียวเป็นต้น. คำว่า ตถา (เช่นนั้น) คือ หลายอย่าง. ด้วยคำนั้น ท่านจึงสงเคราะห์เสียงกลองเป็นต้น, กลิ่นรากไม้เป็นต้น, รสรากไม้เป็นต้น, สัมผัสที่แข็งเป็นต้น, และเวทนาเป็นต้น. เพราะด้วยคำว่า “หลายอย่าง” นี้ ย่อมกล่าวถึงภาวะที่วรรณะเป็นต้นที่อยู่ในกลุ่มก้อนหลายกลุ่มเป็นอารมณ์ของอินทรียวิญญาณ. เพราะสิ่งที่กล่าวไว้โดยทั่วไปนั้น พึงจำแนกและแสดงตามความเหมาะสม.

กุสลวิปากสฺสาติ กุสลสฺส วิปากสฺส จ. น หิ นิพฺพานํ ปุพฺเพ นิวุตฺถนฺติ อิทํ ‘‘ทิฏฺฐนิพฺพาโนเยวา’’ติอาทินา วกฺขมานเมว อตฺถํ หทเย ฐเปตฺวา วุตฺตํ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน หิ นิพฺพานวิภาวนํ อทิฏฺฐสจฺจสฺส วา สิยา ทิฏฺฐสจฺจสฺสปิ วา. ตตฺถ อทิฏฺฐสจฺเจน ตาว ตํ วิภาเวตุเมว น สกฺกา อปฺปฏิวิทฺธตฺตา, อิตรสฺส ปน ปเคว วิภูตเมวาติ ตํ เตน วิภาวิตํ นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ ‘‘น จ ตํ วุตฺต’’นฺติ อิมินา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส นิพฺพานารมฺมณกรณาภาวํ อาคมโต ทสฺเสตฺวา ‘‘น หิ นิพฺพาน’’นฺติอาทินา ยุตฺติโต ทสฺเสติ. ตตฺถ ‘‘น ปุพฺเพ นิวุตฺถํ อสงฺขตตฺตา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? โคจราเสวนาย อาเสวิตสฺสปิ นิวุตฺถนฺติ อิจฺฉิตตฺตา. ทิฏฺฐสจฺโจเยว หิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน [Pg.247] นิพฺพานํ วิภาเวติ, น อทิฏฺฐสจฺโจ. ตํ ปน ญาณํ ขนฺเธ วิย ขนฺธปฏิพทฺเธปิ วิภาเวตีติ นิพฺพานารมฺมณขนฺธวิภาวเน นิพฺพานมฺปิ วิภาเวตีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เอเตน ปโยชนาภาวโจทนา ปฏิกฺขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอวํ อนาคตํสญาเณปิ โยเชตพฺพนฺติ ยถา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส นิพฺพานารมฺมณตา ทสฺสิตา, เอวํ อนาคตํสญาเณปิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปน ‘‘ขนฺธปฏิพทฺธวิภาวนกาเล’’ติอาทินา โยชนา เวทิตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถารห’’นฺติ. กสฺสจิ อภิญฺญาปฺปตฺตสฺสปิ รูปาวจรสฺส, ปเคว อิตรสฺส.

คำว่า กุสลวิปากัสสะ (แห่งวิบากของกุศล) คือ แห่งกุศลและแห่งวิบาก. คำว่า “นิพพานไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน” (น หิ นิพพานัง ปุพเพ นิวุตถัง) นี้ เป็นคำที่กล่าวไว้โดยเก็บความหมายที่จักกล่าวต่อไปว่า ‘ผู้เห็นนิพพานแล้วเท่านั้น’ เป็นต้น ไว้ในใจ. การทำนิพพานให้ปรากฏด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้น พึงมีแก่ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจ หรือแก่ผู้เห็นอริยสัจแล้วก็ได้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจย่อมไม่สามารถทำนิพพานนั้นให้ปรากฏได้เลย เพราะยังไม่แทงตลอด ส่วนของอีกฝ่ายหนึ่งนั้น นิพพานย่อมปรากฏชัดอยู่แล้วแต่ต้น เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นชื่อว่าอันผู้นั้นทำให้ปรากฏแล้ว ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ในอรรถกถานี้ คำว่า ‘และนิพพานนั้นมิได้กล่าวไว้’ (น จ ตัง วุตตัง) นี้ แสดงความที่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณไม่มีนิพพานเป็นอารมณ์โดยอาคม แล้วแสดงโดยเหตุผลด้วยคำว่า ‘ก็แลนิพพานไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน’ เป็นต้น. ในอรรถกถานั้น เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘ไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน เพราะเป็นอสังขตะ’? เพราะประสงค์ว่า แม้สิ่งที่เสพแล้วด้วยการเสพอารมณ์ (โคจราเสวนา) ก็ชื่อว่าเคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน. ผู้เห็นอริยสัจแล้วเท่านั้นย่อมทำนิพพานให้ปรากฏด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ไม่ใช่ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจ. ก็ญาณนั้นย่อมทำขันธ์ให้ปรากฏได้ฉันใด ย่อมทำสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ให้ปรากฏได้ฉันนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อทำขันธ์อันมีนิพพานเป็นอารมณ์ให้ปรากฏ ย่อมทำนิพพานให้ปรากฏด้วย ดังนี้ พึงทราบได้. ด้วยเหตุนี้ การคัดค้านว่าไม่มีประโยชน์จึงเป็นอันปฏิเสธแล้ว พึงเห็นดังนี้. พึงประกอบในอนาคตังสญาณด้วยอย่างนี้ คือ ความเป็นอารมณ์ของนิพพานของปุพเพนิวาสานุสสติญาณแสดงไว้แล้วฉันใด พึงประกอบในอนาคตังสญาณตามสมควรฉันนั้น. แต่ในอนาคตังสญาณนั้น พึงทราบการประกอบด้วยคำว่า ‘ในกาลที่ทำสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ให้ปรากฏ’ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ตามสมควร’. แก่รูปาวจรบุคคลบางคนผู้บรรลุอภิญญาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงบุคคลอื่นเล่า.

อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอารัมมณปัจจยนิทเทส จบแล้ว.

๓. อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๓. การพรรณนาอธิปติปัจจยนิทเทส

๓. ธุรสหจริยโต โธเรยฺโย ‘‘ธุร’’นฺติ วุตฺโตติ อาห ‘‘ธุรนฺติ ธุรคฺคาห’’นฺติ. ฉนฺทสฺส ปุพฺพงฺคมตาสิทฺธํ ปาสํสภาวํ อุปาทาย อฏฺฐกถายํ ‘‘เชฏฺฐก’’นฺติ วุตฺตนฺติ ตเมวตฺถํ ทีเปนฺโต ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘ฉนฺทํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา อายูหิต’’นฺติ. ปุริมฉนฺทสฺสาติ ‘‘ฉนฺทาธิปตี’’ติ ปุริมสฺมึ ปเท นิทฺเทสวเสน วุตฺตสฺส ฉนฺทสทฺทสฺส สมานรูเปน สทิสากาเรน. ตทนนฺตรํ นิทฺทิฏฺเฐนาติ ตสฺส ปุริมสฺส ฉนฺทสทฺทสฺส อนนฺตรํ นิทฺเทสวเสน วุตฺเตน. ตโต เอว จ ตํสมานตฺถตาย จ ตํสมฺพนฺเธน ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ ฉนฺทสทฺเทเนว อธิปติสทฺทรหิเตนาติ อตฺโถ. ปจฺจยภูตสฺสาติ อธิปติปจฺจยภูตสฺส. สมฺปยุตฺตกวิเสสนภาโวติ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ โส เอว อธิปติปจฺจยตาสงฺขาโต วิเสสนภาโว. เอส นโยติ อิมินา ‘‘วีริยาธิปติ วีริยสมฺปยุตฺตกานนฺติอาทีสุ ปุริมวีริยสฺส สมานรูเปนา’’ติอาทินา วตฺตพฺพํ อตฺถวจนํ อติทิสติ.

๓. เพราะความเป็นผู้ร่วมกับภาระ จึงกล่าวว่า ‘ธุระ’ คือ ‘ผู้ทรงภาระ’ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ธุระ คือ การถือภาระ’. อาศัยความเป็นที่น่าสรรเสริญที่สำเร็จด้วยความเป็นประธานของฉันทะ จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘เป็นผู้ใหญ่’ ดังนี้ เมื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นผู้ประเสริฐ’. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถสาลินีว่า ‘พยายามโดยมีฉันทะเป็นประธาน’. คำว่า ปุริมฉันทัสสะ (แห่งฉันทะก่อน) คือ แห่งฉันทศัพท์ที่กล่าวโดยการแสดงในบทก่อนว่า ‘ฉันทาธิปติ’ โดยมีรูปเสมอกัน โดยมีอาการคล้ายกัน. คำว่า ตทนันตระนิททิฏเฐนะ (อันกล่าวไว้ในลำดับต่อจากนั้น) คือ อันกล่าวไว้โดยการแสดงในลำดับต่อจากฉันทศัพท์นั้น. และเพราะมีความหมายเสมอกันกับฉันทศัพท์นั้น และเพราะมีความสัมพันธ์กับฉันทศัพท์นั้น ในคำว่า ‘ฉันทสัมปยุตตกานัง’ นี้ จึงมีความหมายว่า ด้วยฉันทศัพท์เท่านั้นที่ปราศจากอธิปติศัพท์. คำว่า ปัจจัยภูตัสสะ (แห่งธรรมที่เป็นปัจจัย) คือ แห่งธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัย. คำว่า สัมปยุตตกวิเสสนภาโว (ความเป็นคุณบทของสัมปยุตตธรรม) คือ ความเป็นคุณบทนั้นเองที่นับว่าเป็นอธิปติปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับตน. คำว่า เอสนัย (นัยนี้) นี้ ย่อมขยายความหมายที่พึงกล่าวด้วยคำว่า ‘ในคำว่า วีริยาธิปติ วีริยสัมปยุตตกานัง เป็นต้น โดยมีรูปเสมอกันกับวีริยศัพท์ก่อน’ เป็นต้น.

กุสลาพฺยากตานํ ปวตฺตินฺติ กุสลาพฺยากตานํ อธิปตีนํ ปวตฺตนาการํ. อลทฺธํ อารมฺมณํ ลทฺธพฺพํ ลพฺภนียํ, ลทฺธุํ วา สกฺกุเณยฺยํ, ทุติเย ปน อตฺเถ ลาภมรหตีติ ลทฺธพฺพํ. อวญฺญาตนฺติ ปเคว อนวญฺญาตนฺติ อตฺโถ.

คำว่า กุสลาพยากตานัง ปวัตติ (ความประพฤติของกุศลและอัพยากตะ) คือ อาการเป็นไปของอธิบดีที่เป็นกุศลและอัพยากตะ. อารมณ์ที่ยังไม่ได้รับ พึงได้รับ พึงได้ หรือพึงสามารถได้ ส่วนในความหมายที่สองนั้น พึงได้รับ คือ ควรได้. คำว่า อวัญญาตัง (อันไม่ดูหมิ่น) คือ ไม่ดูหมิ่นมาแต่ต้น ดังนี้เป็นความหมาย.

อปฺปนาปฺปตฺตา กุสลกิริยธมฺมา มหาพลา สาธิปติกา เอว โหนฺติ, ตถา มิจฺฉตฺตนิยตาปีติ อาห ‘‘อปฺปนาสทิสา…เป… นุปฺปชฺชนฺตี’’ติ. อปฺปนาสทิสาติ [Pg.248] อปฺปนาปฺปตฺตสทิสา. กมฺมกิเลสาวรณภูตา จ เตติ เต มิจฺฉตฺตนิยตธมฺมา กมฺมาวรณภูตา, เย อานนฺตริยปฺปการา กิเลสาวรณภูตา, เย นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา, สมฺปยุตฺตเจตนาย ปเนตฺถ กิเลสาวรณปกฺขิกตา ทฏฺฐพฺพา อานนฺตริยเจตนาสมฺปยุตฺตสฺส ปฏิฆสฺส กมฺมาวรณปกฺขิกตา วิย. ปจฺจกฺขคติ อนนฺตรตาย วินา ภาวินีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจกฺขสคฺคานํ กามาวจรเทวานมฺปี’’ติ. เตน เตสุ อานนฺตริยา วิย อสมฺภาวิโน อเหตุกาภินิเวสาทโยปีติ ทสฺเสติ.

กุศลและกิริยาธรรมที่ถึงอัปปนา ย่อมมีกำลังมากและมีอธิบดีเท่านั้น แม้มิจฉัตตนิยตธรรมก็เช่นกัน ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘เหมือนอัปปนา...เป็นต้น...ย่อมไม่เกิดขึ้น’. คำว่า อัปปนาสทิสา (เหมือนอัปปนา) คือ เหมือนกับธรรมที่ถึงอัปปนา. และธรรมเหล่านั้นเป็นกัมมาวรณะและกิเลสาวรณะ คือ มิจฉัตตนิยตธรรมเหล่านั้นเป็นกัมมาวรณะ ธรรมที่เป็นอนันตริยกรรมเป็นกิเลสาวรณะ ธรรมที่เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ ในที่นี้ พึงเห็นความเป็นฝ่ายกิเลสาวรณะด้วยเจตนาที่สัมปยุตต์ เหมือนความเป็นฝ่ายกัมมาวรณะของปฏิฆะที่สัมปยุตต์กับอนันตริยเจตนา. คำว่า ปัจจักขคติ (การไปสู่ที่เฉพาะหน้า) คือ การไปโดยไม่มีความห่างเหิน ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘แม้แก่เทวดาในกามภพผู้ไปสู่สวรรค์เฉพาะหน้า’. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า แม้การยึดมั่นในอเหตุกทิฏฐิเป็นต้น ซึ่งเป็นไปไม่ได้ในเทวดาเหล่านั้น ก็เหมือนอนันตริยกรรม.

ติวิโธปิ กิริยารมฺมณาธิปตีติ เอตฺถ อยํ กิริยารมฺมณาธิปตีติ อชฺฌตฺตารมฺมโณ อธิปฺเปโต, อุทาหุ พหิทฺธารมฺมโณติ อุภยถาปิ น สมฺภโว เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กามาวจราทิเภทโต ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสนฺตานคตานํ สารมฺมณธมฺมานํ อธิปติปจฺจยตา นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. อภาวโตติ อวจนโต. อวจนญฺหิ นาม ยถาธมฺมสาสเน อภิธมฺเม อภาโว เอวาติ เอเตเนว อนุทฺธฏตาปิ อวุตฺตโต เวทิตพฺพา. อชฺฌตฺตารมฺมณพหิทฺธารมฺมณทฺวยวินิมุตฺตสฺส สารมฺมณธมฺมสฺส อภาวโต นตฺถีติ วิญฺญายตีติ วตฺตพฺเพ ตเมว วิญฺญายมานตํ สมฺภาเวนฺโต ‘‘นตฺถีติ วิญฺญายมาเนปี’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา ขนฺเธ’’ติอาทิ. รูเป เอว ภวิตุํ อรหติ เอทิเสสุ ฐาเนสุ อรูเป อสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. อสมฺภวโต จ ยถาวุตฺตปาฬิอนุสารโตติ เวทิตพฺพนฺติ. ‘‘วิจาริต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘อตีตารมฺมเณ อนาคเต ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทิวจนโต อรูเปปิ เอทิเสสุ ฐาเนสุ ขนฺธสทฺโท ปวตฺตเตว. อาวชฺชนกิริยสพฺภาวโต ปนาติ อิทํ ยถาทสฺสิตปาฬิยา วิโรธปริหรณาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, อวจนํ ปน กตฺถจิ วิเนยฺยชฺฌาสเยน, กตฺถจิ นยทสฺสเนน โหตีติ กุโต วิโรธาวสโร.

ในคำว่า กิริยาอารัมมณาธิปติทั้งสามอย่างนี้ กิริยาอารัมมณาธิปตินี้หมายถึงอารมณ์ภายใน หรืออารมณ์ภายนอก ดังนี้ เมื่อแสดงว่าไม่สามารถเป็นไปได้ทั้งสองอย่าง จึงกล่าวคำว่า ‘แต่โดยจำแนกเป็นกามวจรเป็นต้น’ เป็นต้น. ในที่นั้น ความเป็นอธิปติปัจจัยของสอารัมมณธรรมที่อยู่ในสันดานของผู้อื่นไม่มี ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. คำว่า อภาวะโต (เพราะไม่มี) คือ เพราะไม่ได้กล่าวไว้. ก็การไม่ได้กล่าวไว้นั้น ชื่อว่าไม่มีในพระอภิธรรมตามพระธรรมวินัย ด้วยเหตุนี้ แม้การไม่ได้ยกขึ้นแสดงก็พึงทราบว่าเพราะไม่ได้กล่าวไว้. เมื่อจะกล่าวว่า เพราะไม่มีสอารัมมณธรรมที่พ้นจากอารมณ์ภายในและอารมณ์ภายนอกทั้งสองอย่าง จึงไม่มี ดังนี้ เมื่อพิจารณาถึงความเป็นที่รู้ได้นั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้เมื่อรู้ว่าไม่มี’. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ขันธ์ภายนอก’ เป็นต้น. ในที่เช่นนี้ พึงเป็นไปในรูปเท่านั้น เพราะเป็นไปไม่ได้ในอรูป ดังนี้เป็นอัธยาศัย. และเพราะเป็นไปไม่ได้ พึงทราบว่าตามพระบาลีที่กล่าวไว้แล้ว. เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘วิจาริตะ’ (พิจารณาแล้ว) ก็คำว่า ‘ย่อมเสพอารมณ์ในขันธ์ที่เป็นอดีตและอนาคตโดยทำเป็นของหนัก’ เป็นต้น ย่อมเป็นไปในที่เช่นนี้ แม้ในอรูปก็มีขันธศัพท์ปรากฏอยู่มิใช่หรือ. แต่คำว่า ‘เพราะมีอาวัชชนกิริยา’ นี้ กล่าวไว้ด้วยอัธยาศัยที่จะแก้ความขัดแย้งกับพระบาลีที่แสดงไว้แล้ว ส่วนการไม่ได้กล่าวไว้นั้น บางครั้งก็เป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล บางครั้งก็เป็นไปตามการแสดงนัย เพราะฉะนั้น ความขัดแย้งจะมีมาแต่ที่ไหน.

อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการแสดงอธิปติปัจจัย จบแล้ว.

๔. อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๔. คำอธิบายการแสดงอนันตรปัจจัย

๔. ยถาวุตฺตา นิโรธานนฺตรสุญฺญตา นิโรธปฺปตฺตตา โอกาสทานวิเสโส, อตฺตโน อนุรูปจิตฺตุปฺปาทนสมตฺถตา จิตฺตนิยมเหตุตา, ตตฺถ [Pg.249] อนนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา จ สณฺฐานาภาวโต สุฏฺฐุตรํ นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา จ จิตฺตนิยมเหตุวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ธาตุวเสนาติ วิญฺญาณธาตุมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวเสน. เอตฺตกา เอว หิ ธาตุโย ภินฺนสภาวา อนนฺตรปจฺจยตาย นิยเมตฺวา วตฺตพฺพา, อภินฺนสภาวา ปน วิเสสาภาวโต ปุริมตามตฺตํเยว วิเสสํ ปุรกฺขตฺวา วตฺตพฺพาติ ตา กุสลาทิเภเทน ตถา วุตฺตา. เตนาห ‘‘กุสลาทิวเสน จา’’ติ. ยา ปน มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวเสน อนนฺตรปจฺจยตา วตฺตพฺพา, ตตฺถ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุจฺจมาโน สมฺโมโห สิยา, ปุเร มโนธาตุยา อนนฺตรปจฺจยภาเวน วุตฺตา, อิทานิ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุยาติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสา น วิญฺญาเยยฺย, มโนธาตุยา ปน จกฺขุวิญฺญาณาทิธาตูนํ อนนฺตรปจฺจยภาเว วุจฺจมาเน นิยโม นตฺถิ. เตนาห ‘‘มโนธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยาติ จา’’ติ. ตเถวาติ นิยมาภาวโต เอวาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิโต อญฺญถา เทสนาย ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ วิเสสาภาโว จิตฺตวิเสสทสฺสนวิจฺเฉโท นิยมาภาโว จาติ อิเม โทสา อาปชฺชนฺติ, ตสฺมา. นิทสฺสเนนาติ ธาตุวเสน นิทสฺสเนน. นยํ ทสฺเสตฺวาติ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ ตํสมฺปยุตฺตกา จ ธมฺมา มโนธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวมาทิกสฺส อนนฺตรปจฺจยตาคฺคหณสฺส นยํ ทสฺเสตฺวา. นิรวเสสทสฺสนตฺถนฺติ นิรวเสสสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวิโน จิตฺตุปฺปาทสฺส ทสฺสนตฺถํ.

๔. ความว่างในลำดับแห่งนิโรธที่กล่าวแล้วนั้น คือความถึงซึ่งนิโรธ เป็นความพิเศษคือการให้โอกาส ความสามารถในการยังจิตที่สมควรแก่ตนให้เกิดขึ้น เป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิต ในที่นั้น ความสามารถในการยังจิตให้เกิดขึ้นในลำดับ และความสามารถในการยังจิตให้เกิดขึ้นโดยไม่ขาดสายอย่างดียิ่ง เพราะความไม่มีรูปร่าง พึงทราบว่าเป็นความพิเศษของเหตุแห่งความแน่นอนของจิต คำว่า "โดยความเป็นธาตุ" คือโดยความเป็นวิญญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธาตุทั้งหลายมีประมาณเท่านี้แล มีสภาวะต่างกัน พึงกล่าวโดยกำหนดด้วยความเป็นอนันตรปัจจัย ส่วนธาตุทั้งหลายที่มีสภาวะไม่ต่างกัน เพราะไม่มีความพิเศษ พึงกล่าวโดยยกเอาความพิเศษเพียงความเป็นเบื้องต้นเท่านั้นขึ้นกล่าว ธาตุเหล่านั้นจึงถูกกล่าวโดยจำแนกเป็นกุศลเป็นต้นอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และโดยความเป็นกุศลเป็นต้น" ความเป็นอนันตรปัจจัยใดที่พึงกล่าวโดยความเป็นมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ ในที่นั้น หากกล่าวว่า มโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุด้วยอนันตรปัจจัย ก็พึงเป็นความหลงผิด เพราะก่อนหน้านี้กล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของมโนธาตุไว้แล้ว บัดนี้หากกล่าวว่ามโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ ความพิเศษของปัจจัยและปัจจยุปบันก็จะไม่ปรากฏ แต่เมื่อกล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของมโนธาตุแก่จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ย่อมไม่มีข้อกำหนด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และมโนธาตุเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น" คำว่า "เช่นนั้นแล" มีอรรถว่า เพราะไม่มีข้อกำหนดนั่นเอง คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะเหตุที่หากแสดงต่างไปจากนี้แล้ว โทษเหล่านี้คือ ความไม่มีความพิเศษของปัจจัยและปัจจยุปบัน ความขาดตอนแห่งการแสดงความพิเศษของจิต และความไม่มีข้อกำหนด ย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น คำว่า "ด้วยการแสดง" คือ ด้วยการแสดงโดยความเป็นธาตุ คำว่า "แสดงนัย" คือ แสดงนัยแห่งการถือเอาความเป็นอนันตรปัจจัยมีอาทิอย่างนี้ว่า "มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุด้วยอนันตรปัจจัย" คำว่า "เพื่อแสดงโดยไม่เหลือ" คือ เพื่อแสดงจิตตุปบาทที่เป็นอนันตรปัจจัยโดยไม่เหลือ

สทิสกุสลานนฺติ สมานกุสลานํ, สมานตา เจตฺถ เอกวีถิปริยาปนฺนตาย เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘ภูมิภินฺนานมฺปิ ปจฺจยภาโว วุตฺโต โหตี’’ติ. สมานวีถิตา จ ยสฺมา สมานเวทนา สมานเหตุกา จ โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เวทนาย วา เหตูหิ วา สทิสกุสลาน’’นฺติ อาห. วา-สทฺโท เจตฺถ อนิยมตฺโถ. เตน ญาณสงฺขาราทิเภทสฺสปิ วิกปฺปนวเสน สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. จุติปิ คหิตา ตํสภาวตฺตา. ภวงฺคจิตฺตเมว หิ ปริโยสาเน ‘‘จุตี’’ติ วุจฺจติ. กุสลากุสลานนฺตรญฺจ กทาจิ สา อุปฺปชฺชตีติ ตทารมฺมณมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณุปฺปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย.

คำว่า "กุศลที่คล้ายกัน" คือ กุศลที่เสมอกัน ความเสมอกันในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นผู้สงเคราะห์เข้าในวิถีเดียวกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความเป็นปัจจัยแม้ของกุศลที่ต่างภูมิกันก็เป็นอันถูกกล่าวแล้ว" และเพราะความเป็นวิถีเดียวกัน ย่อมมีเวทนาเสมอกันและมีเหตุเสมอกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กุศลที่คล้ายกันโดยเวทนา หรือโดยเหตุ" คำว่า "วา" ในที่นี้ มีอรรถว่าไม่กำหนดแน่นอน เพราะเหตุนั้น พึงทราบการสงเคราะห์แม้ความต่างกันมีญาณและสังขารเป็นต้น โดยการจำแนก จุติก็ถูกถือเอาด้วย เพราะมีสภาวะเช่นนั้น เพราะภวังคจิตนั่นเอง ในที่สุดเรียกว่า "จุติ" และบางครั้งจุตินั้นย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งกุศลและอกุศล เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ตทารัมมณะก็ถูกถือเอาด้วย มีอธิบายว่า การเกิดขึ้นของตทารัมมณะในลำดับแห่งกิริยาชวนะ

กามาวจรกิริยาย [Pg.250] อาวชฺชนสฺสาติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาวชฺชนคฺคหเณน กามาวจรกิริยํ วิเสเสตี’’ติ อาห. ตเมว หิ อตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘กามาวจรวิปาโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. โวฏฺฐพฺพนมฺปิ คหิตํ สนฺตีรณานนฺตรตฺตาติ อธิปฺปาโย.

คำว่า "อาวัชชนะที่เป็นกามวจรกิริยา" แสดงว่าอรรถนี้พึงประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ด้วยการถือเอาอาวัชชนะ ย่อมจำแนกกามวจรกิริยา" เพราะเพื่อทำอรรถนั้นให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กามวจรวิบาก" โวฏฐัพพนะก็ถูกถือเอาด้วย มีอธิบายว่า เพราะเป็นลำดับแห่งสันตีรณะ

อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอนันตรปัจจัยนิเทศ จบแล้ว

๖. สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๖. การพรรณนาสหชาตปัจจัยนิเทศ

๖. โปราณปาโฐติ ปุราตโน อฏฺฐกถาปาโฐ. อิมสฺสาติ อิมสฺส ปทสฺส. อวุตฺตสฺสาติ ปาฬิยํ อวุตฺตสฺส. ยทิปิ สหคตสทฺทสฺส อตฺถสํวณฺณนายํ สํสฏฺฐสทฺทสฺส วิย สมานตฺถสฺสปิ กตฺถจิ สทฺทนฺตรสฺส อตฺโถ วุจฺจติ ปริยายวิเสสโพธนตฺถํ, ตถาปิ น มูลสทฺทสฺส อตฺโถ วิภาวิโต โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น จ…เป… โหตี’’ติ. ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ จ ‘‘อญฺญอญฺญ’’นฺติ วตฺตพฺเพ ม-การาคมํ กตฺวา นิทฺเทโส, กมฺมพฺยติหาเร เจตํ ปทํ, ตสฺมา อิตเรตรนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ เอกสฺมึเยว ขเณ ปจฺจยุปฺปนฺนปจฺจยภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา โย หิ ยสฺส ปจฺจโย ยสฺมึ ขเณ, ตสฺมึเยว ขเณ โสปิ ตสฺส ปจฺจโยติ อยเมตฺถ อญฺญมญฺญปจฺจยตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺโญ อญฺญสฺสา’’ติ วตฺวา ‘‘อิมินา…เป… ทีเปตี’’ติ วุตฺตํ. โอกฺกมนํ ปวิสนนฺติ อตฺโถ. อาสนกฺขเณ หิ ธมฺมา ปุริมภวโต อิมํ ภวํ ปวิสนฺตา วิย โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปรโลกโต อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ปวิสนฺตํ วิย อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตสฺมา อวิเสเสน ปฏิสนฺธิ โอกฺกนฺติสทฺทาภิเธยฺยาติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘โอกฺกนฺติ…เป… อธิปฺปาเยนาหา’’ติ. ตํนิวารณตฺถนฺติ ตสฺส ขณนฺตเร รูปีนํ สหชาตปจฺจยภาวสฺส ‘‘กญฺจิ กาเล น สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นิวารณตฺถํ. เตน ปททฺวเยน สมาเนสุ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุ ปุริมโต ปจฺฉิมสฺส วิเสสมตฺถํ ทสฺเสติ.

๖. คำว่า "ปุราณปาฐะ" คือ อรรถกถาปาฐะโบราณ คำว่า "อิมัสสะ" คือ ของบทนี้ คำว่า "อวุตตัสสะ" คือ ของบทที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี ถึงแม้ในการพรรณนาอรรถของคำว่า "สหคตะ" บางครั้งจะกล่าวอรรถของศัพท์อื่นที่มีอรรถเสมอกัน เช่นคำว่า "สังสัฏฐะ" เพื่อให้รู้ความพิเศษโดยปริยาย แต่ก็ไม่ได้แสดงอรรถของศัพท์เดิมให้ปรากฏชัดเจน จึงกล่าวว่า "และไม่...เป็นต้น...เป็น" คำว่า "อัญญมัญญะ" เป็นการนิเทศโดยทำ ม-อักษรอาคม ในที่ที่ควรกล่าวว่า "อัญญอัญญะ" และบทนี้เป็นคำในกัมมัพยติหาระ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ซึ่งกันและกัน" เพราะปรารถนาความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบันของปัจจัยและปัจจยุปบันในขณะเดียวกัน ธรรมใดเป็นปัจจัยของธรรมใดในขณะใด ในขณะนั้นธรรมนั้นก็เป็นปัจจัยของธรรมนั้นด้วย นี้คือความเป็นอัญญมัญญปัจจัยในที่นี้ ด้วยว่าในอรรถกถาได้กล่าวไว้เช่นนั้นว่า "ธรรมหนึ่งเป็นปัจจัยของธรรมหนึ่ง" แล้วกล่าวว่า "ด้วยบทนี้...เป็นต้น...แสดง" คำว่า "โอกกมนะ" มีอรรถว่าการเข้าไป เพราะในขณะใกล้จะเกิด ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสมือนเข้าไปสู่ภพนี้จากภพก่อน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นเหมือนมาและเข้าไปสู่โลกนี้จากโลกอื่น" เพราะเหตุนั้น ปฏิสนธิโดยไม่จำแนก พึงกล่าวด้วยคำว่า "โอกกัมติ" ท่านจึงกล่าวว่า "โอกกัมติ...เป็นต้น...ด้วยอธิบาย" คำว่า "เพื่อห้ามสิ่งนั้น" คือ เพื่อห้ามความเป็นสหชาตปัจจัยของรูปธรรมในขณะอื่นของสิ่งนั้นว่า "ในบางกาลไม่เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย" ด้วยบทสองบทนั้น ย่อมแสดงอรรถพิเศษของปัจจยุปบันจากปัจจัยในธรรมที่เป็นปัจจัยและปัจจยุปบันที่เสมอกัน

เอวญฺจ ‘‘กญฺจิ กาเล’’ติ ปทสฺส ‘‘เกจิ กาเลติ วา, กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ วา วิภตฺติวิปลฺลาเสน อตฺโถ คเหตพฺโพติ อธิปฺปาเยน ปฐมวิกปฺปํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘กญฺจิ กาเลติ เกจิ [Pg.251] กิสฺมิญฺจิ กาเลติ วา อตฺโถ’’ติ อาห. เตน ‘‘กญฺจี’’ติ อยํ สามญฺญนิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. โย หิ อยํ ‘‘เกจี’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจนาภิเธยฺโย อตฺโถ, โย จ ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ ภุมฺเมกวจนาภิเธยฺโย, ตทุภยํ สติ กาลวนฺตกาลตาวิภาเค กึ-สทฺทสฺส วจนียตาสามญฺเญน ปน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘กญฺจี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เกจิ กิสฺมิญฺจี’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ ภุมฺมวเสเนว วุตฺตํ. เตน ยถาวุตฺตอตฺถวิภาเคน ปเทน. วตฺถุภูตาติ วตฺถุสภาวา. หทยรูปเมว สนฺธาย วทติ. รูปนฺตรานนฺติ หทยวตฺถุโต อญฺญรูปานํ. อรูปีนํ สหชาตปจฺจยตํ ปุพฺเพ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ เอตฺถ อนิวาริตํ นิวาเรตีติ โยชนา, ตถา วตฺถุสฺส จ กาลนฺตเร ปฏิสนฺธิกาลโต อญฺญสฺมึ กาเล อรูปีนํ นิวาเรตีติ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตอตฺถวณฺณนาย ปาฬิยํ วิภตฺตินิทฺเทสสฺส รูปกภาวมาห. ปุนปิ ปุริมโต ปจฺฉิมสฺส อุปจเยน วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริเมน จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุริเมนาติ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ อิมินา ปจฺจยนิทฺเทสวจเนน. ‘‘เอโก ขนฺโธ วตฺถุ จ ติณฺณํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา ปฏิจฺจวาราทิปาเฐน. อตฺถวิวรณญฺหิ ปจฺจยนิทฺเทสปาฬิยา สพฺเพปิ สตฺต มหาวารา. วตฺถุสฺส วตฺตพฺพตฺเต อาปนฺเน กินฺติ ปจฺจโยติ ตสฺส นามสฺสาติ โยชนา. เอเตนาติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมาน’’นฺติ เอเตน วจเนน. เกวลสฺสาติ นามรหิตสฺส วตฺถุสฺส. ตถาติ นามสฺส ปจฺจยภาเวน.

และพึงทราบอรรถว่า ‘ในบางกาล’ ด้วยวิภัตติวิปลาสแห่งบทว่า ‘กัญจิ กาเล’ คือ ‘เกจิ กาเล’ หรือ ‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’ ด้วยอัธยาศัยอย่างนี้ แสดงวิกัลป์ที่หนึ่งแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงด้วยประการอื่น จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า กัญจิ กาเล คือ เกจิ หรือ กิสฺมิญฺจิ กาเล’ ด้วยบทนั้น จึงแสดงว่า ‘กัญจิ’ นี้เป็นการแสดงโดยสามัญ. อรรถใดอันพึงกล่าวด้วยพหุวจนะแห่งปัจจัตตะว่า ‘เกจิ’ และอรรถใดอันพึงกล่าวด้วยเอกวจนะแห่งสัตตมีว่า ‘กิสฺมิญฺจิ’ อรรถทั้งสองนั้น เมื่อมีการแบ่งกาลที่มีกาลและภาวะแห่งกาลแล้ว แต่ด้วยความเป็นสามัญแห่งคำที่พึงกล่าวของกิงสัพพ์ ทำให้เป็นอันเดียวกันแล้ว บาลีกล่าวว่า ‘กัญจิ’ เพื่อจำแนกแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘เกจิ กิสฺมิญฺจิ’. ส่วนในอรรถกถา กล่าวด้วยอำนาจแห่งสัตตมีเท่านั้นว่า ‘กิสฺมิญฺจิ’. ด้วยบทที่มีการจำแนกอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้น. บทว่า วัตถุภูตา ได้แก่ มีสภาพเป็นวัตถุ. กล่าวหมายถึงหทัยรูปเท่านั้น. บทว่า รูปันตรานํ ได้แก่ รูปอื่นจากหทัยวัตถุ. มีการประกอบความว่า ย่อมกั้นความเป็นปัจจัยโดยสหชาติของอรูปธรรมที่ไม่ได้กั้นไว้ก่อนในบทว่า ‘นามรูปในขณะหยั่งลง’ และกั้นอรูปธรรมในกาลอื่นจากกาลปฏิสนธิในวัตถุด้วย. และด้วยบทว่า ‘เอวัญจะ กตฺวา’ เป็นต้น กล่าวถึงความเป็นรูปกะแห่งการแสดงวิภัตติในบาลีด้วยการพรรณนาอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้น. เพื่อแสดงความพิเศษด้วยการเพิ่มขึ้นของบทหลังจากบทหน้าอีก จึงกล่าวว่า ‘ปุริเมน จา’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปุริเมน ได้แก่ ด้วยบทแสดงปัจจัยว่า ‘นามรูปในขณะหยั่งลง’ นี้. ด้วยบทว่า ‘ขันธ์หนึ่งและวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม’ เป็นต้น ด้วยปฏิจจวาริปาฐะ. การอธิบายอรรถนั้นคือ มหาวารทั้งเจ็ดทั้งหมดในบาลีแสดงปัจจัย. เมื่อวัตถุถึงซึ่งความเป็นอันพึงกล่าวว่า ‘ปัจจัยคืออะไร’ มีการประกอบความว่า ‘ของนามนั้น’. ด้วยบทว่า ‘เอเตน’ ได้แก่ ด้วยบทว่า ‘รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม’. บทว่า เกวลสฺส ได้แก่ ของวัตถุที่ปราศจากนาม. บทว่า ตถา ได้แก่ ด้วยความเป็นปัจจัยของนาม.

กตฺถจีติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กญฺจิ กาลํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺมึ นิทฺเทเส. เอตฺถ หิ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจยภาโว ลพฺภติ. วจเนนาติ ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ อิมินา วจเนน ปาฬิยํ สหชาตปจฺจยภาวสฺส อสงฺคหิตตฺตา, อตฺถโต ปน ลพฺภเตวาติ. เตนาห ‘‘ลพฺภมาเนปี’’ติ. ตสฺสาติ อญฺญมญฺญปจฺจยตฺตสฺส. เอวนฺติ ‘‘น อญฺญมญฺญวเสนา’’ติ อิมินา ปกาเรน. สมุทาเยกเทสวเสน สามิวจนนฺติ อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ อวยวินิ สามิวจนนฺติ อตฺโถ, นิทฺธารเณ วา ‘‘กณฺหา คาวีน’’นฺติอาทีสุ วิย.

บทว่า กัตถจิ ได้แก่ ในนิเทศนี้ว่า ‘รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมด้วยสหชาตปัจจัยในบางกาล’. ในนิเทศนี้ ย่อมได้ความเป็นปัจจัยโดยสหชาติซึ่งกันและกัน. บทว่า วจเนน ได้แก่ เพราะความเป็นอันไม่สงเคราะห์ซึ่งความเป็นสหชาตปัจจัยในบาลีด้วยบทว่า ‘อัญญมัญญะ’ นี้ แต่โดยอรรถย่อมได้อยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้เมื่อได้อยู่’. บทว่า ตัสสะ ได้แก่ ของความเป็นอัญญมัญญปัจจัย. บทว่า เอวัง ได้แก่ ด้วยประการนี้ว่า ‘ไม่ใช่อำนาจซึ่งกันและกัน’. บทว่า สามิวจนะโดยส่วนแห่งหมู่และส่วนเดียว ได้แก่ อรรถว่า สามิวจนะในอวัยวีในความสัมพันธ์แห่งอวัยวะและอวัยวี หรือในนิธธารณะ เหมือนในบทว่า ‘แม่โคดำในบรรดาแม่โคทั้งหลาย’ เป็นต้น.

สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนานิเทศสหชาตปัจจัย จบแล้ว.

๘. นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๘. การพรรณนานิเทศนิสสยปัจจัย

๘. กิสฺมิญฺจิ [Pg.252] กาเลติ อิทํ น ลพฺภติ สพฺพทาปิ นิสฺสยปจฺจยตาย ลพฺภมานตฺตา. สหชํ ปุเรชนฺติ หิ วิภาคํ อนามสิตฺวา นิสฺสยตามตฺตเมว นิสฺสยปจฺจยตา. วตฺถุรูปํ ปญฺจโวการภเวติ วตฺถุรูปํ ปญฺจโวการภเว จาติ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺสาติ อารุปฺปวิปากฏฺฐปนสฺส. ปกาเสตพฺพตฺตาติ อิมินา อปากฏํ ปากฏํ กตฺวา วจเนน โจทนา อโนกาสาติ ทสฺเสติ.

๘. บทว่า ‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’ นี้ย่อมไม่ได้ เพราะความเป็นอันได้ซึ่งนิสสยปัจจัยในกาลทั้งปวง. เพราะนิสสยปัจจัยคือความเป็นนิสสยะเท่านั้น โดยไม่กล่าวถึงการจำแนกสหชาติและปุเรชาตะ. บทว่า ‘วัตถุรูปในปัญจโวการภพ’ พึงเห็นว่า สัททะ ‘จะ’ ในบทว่า ‘วัตถุรูปในปัญจโวการภพด้วย’ เป็นบทที่ถูกลบไป. บทว่า ตัสสะ ได้แก่ ของการยกเว้นอารุปปวิบาก. บทว่า ปกาเสตัพพัตตา นี้แสดงว่า การกล่าวทำให้สิ่งที่ไม่ปรากฏปรากฏขึ้น ย่อมไม่มีโอกาสแห่งการคัดค้าน.

นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนานิเทศนิสสยปัจจัย จบแล้ว.

๙. อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๙. การพรรณนานิเทศอุปนิสสยปัจจัย

๙. อุปนิสฺสเย ตโยติ อนนฺตรารมฺมณปกตูปนิสฺสยปฺปเภเท ตโย อุปนิสฺสเย. อเนกสงฺคาหกตายาติ อเนเกสํ ปจฺจยธมฺมานํ สงฺคหณโต. เอกนฺเตเนว โหนฺติ จิตฺตนิยมเหตุภาเวน ปวตฺตินิยมโต. เยสุ ปเทสูติ เยสุ กุสลาทิปเทสุ. สงฺคหิโตติ สงฺคหํ คโต, กุสลาทิปเทสุ เยสํ ปทานํเยว อนนฺตรูปนิสฺสโย ลพฺภตีติ อตฺโถ. เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ น วุตฺตํ. กสฺมา? น สกฺกา วตฺตุํ เอกนฺเตเนว อุปลพฺภนโต. เตสูติ กุสลากุสลปเทสุ. น หิ กุสโล อกุสลสฺส อนนฺตรูปนิสฺสโย โหติ, อกุสโล วา กุสลสฺส, อารมฺมณปกตูปนิสฺสยา ปน อเนกนฺติกา, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘เกสญฺจี’’ติ วุตฺตํ. สิทฺธานํ ปจฺจยธมฺมานนฺติ ปจฺจยภาเวน ปุริมนิปฺผนฺนานํ กุสลาทีนํ กุสลสฺส อกุสลสฺส วาติ อตฺโถ. อกุสลาทีหีติ ยถาสงฺขฺยํ อกุสเลน กุสเลน วา. อวิเสเสนาติ ยถาวุตฺตวิเสเส นิยมํ อคฺคเหตฺวา อกุสลาทีสุ อกุสลกุสลานํ ‘‘เกสญฺจี’’ติอาทินา.

๙. บทว่า ‘อุปนิสสยะสาม’ ได้แก่ อุปนิสสยะสามประเภท คือ อนันตรูปนิสสยะ อารัมมณูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ. บทว่า อเนกสังคาหกตายะ ได้แก่ เพราะสงเคราะห์ปัจจัยธรรมหลายอย่าง. ย่อมมีโดยส่วนเดียว เพราะเป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิต และเพราะความแน่นอนแห่งการเป็นไป. บทว่า เยสุ ปเทสุ ได้แก่ ในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า สังคหิโต ได้แก่ ถึงซึ่งการสงเคราะห์ คือ อนันตรูปนิสสยะย่อมได้เฉพาะในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า ‘เกสัญจิ’. เพราะเหตุไร? เพราะไม่สามารถกล่าวได้ เพราะย่อมปรากฏโดยส่วนเดียว. บทว่า เตสุ ได้แก่ ในบททั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล. เพราะกุศลย่อมไม่เป็นอนันตรูปนิสสยะของอกุศล หรืออกุศลย่อมไม่เป็นของกุศล. แต่อารัมมณูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะเป็นอเนกัตติกะ (ไม่แน่นอน) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘เกสัญจิ’ ในบทเหล่านั้น. บทว่า สิทธานัง ปัจจยธัมมานัง ได้แก่ อรรถว่า ของกุศลเป็นต้นที่สำเร็จแล้วก่อนโดยความเป็นปัจจัย คือ ของกุศล หรือของอกุศล. บทว่า อกุสลาทีหิ ได้แก่ โดยลำดับคือ ด้วยอกุศล หรือด้วยกุศล. บทว่า อวิเสเสนะ ได้แก่ โดยไม่ถือเอานิยามในวิเสสที่กล่าวแล้วอย่างนั้น ในอกุศลเป็นต้น ของอกุศลและกุศลด้วยบทว่า ‘เกสัญจิ’ เป็นต้น.

อนารมฺมณตฺตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ ปุพฺพาปรนิยเมน อปฺปวตฺติโต อนนฺตรูปนิสฺสยํ น ลภตีติ โยชนา. ปกตสฺสาติ นิปฺผาทิตสฺส, อุปเสวิตสฺส วา. น หิ รูปสนฺตานสฺส สทฺธาทินิปฺผาทนํ อตฺถิ, อุตุโภชนาทิอุปเสวนํ วา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘ยถา หิ…เป… รูปสนฺตาเนนา’’ติ. นนุ จ รูปสนฺตาเน ปุพฺเพนาปรํ วิเสโส ลพฺภติ[Pg.253], โส จ น วินา สมานชาติเยน การเณนาติ สฺวายํ ปกตูปนิสฺสยลาโภติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ อาห ‘‘ยสฺมิญฺจา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตนฺติ อุตุพีชาทิกํ กมฺมาทิ จ เตน รูเปน ปุริมนิปฺผนฺเนน. อุปฺปาทนํ สาภิสนฺธิกํ ทฏฺฐพฺพํ. อธิปตีสุ ปุพฺพาภิสงฺขาโร วิย ปกปฺปนํ สํวิทหนํ. ปกรณํ วุตฺตลกฺขเณน การณภาเวน อวฏฺฐานํ, ยโต การณวิเสโส ‘‘ปกตี’’ติ วุจฺจติ. ยทิ เอวํ กสฺมา รูปสฺเสว ตํ ปฏิกฺขิปียตีติ อาห ‘‘ยถา จ…เป… ทฏฺฐพฺพา’’ติ. เอวมฺปิ อุตุพีชาทีนํ องฺกุราทีสุ กถํ ปจฺจยวิเสสภาโวติ อาห ‘‘อุตุพีชาทโย ปน…เป… ภาวโต’’ติ. อุปนิสฺสโยติ จ ยสฺมา พลวตาการณํ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา น เอตฺถ เอกนฺเตน ปุริมนิปฺผตฺติ อิจฺฉิตพฺพา. ยทิ เอวํ ปาฬิยํ กถํ ปุริมคฺคหณนฺติ อาห ‘‘ปุริมปุริมานํเยว ปนา’’ติอาทิ. เตปิ วา ปริกปฺปนวเสน ปุริมนิปฺผนฺนาเยว นาม โหนฺติ. น หิ อสํวิทิตากาเร วตฺถุสฺมึ ปตฺถนาปวตฺตีติ. เตนาห ‘‘ตํสมานลกฺขณตายา’’ติ.

การประกอบความว่า เพราะความเป็นอนารัมมณะ จึงไม่ได้อารัมมณูปนิสสยะ และเพราะไม่เป็นไปโดยความแน่นอนแห่งก่อนและหลัง จึงไม่ได้อนันตรูปนิสสยะ. บทว่า ปกตสฺส ได้แก่ ที่สำเร็จแล้ว หรือที่เสพแล้ว. เพราะในรูปสันดานไม่มีการสำเร็จศรัทธาเป็นต้น หรือการเสพอุตุโภชนะเป็นต้นย่อมไม่เป็นไปได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา หิ...เป... รูปสนฺตาเนน" ดังนี้. อนึ่ง ความแปลกกันย่อมได้ในรูปสันดานโดยก่อนและหลัง และความแปลกกันนั้นย่อมไม่ปราศจากเหตุที่มีชาติเสมอกัน เพราะฉะนั้น ใครๆ พึงสงสัยว่า "นี้คือการได้ปกตูปนิสสยะ" ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ยสฺมิญฺจ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตํ ได้แก่ อุตุและพืชเป็นต้น และกรรมเป็นต้น ด้วยรูปที่สำเร็จแล้วก่อนนั้น. พึงเห็นว่า การทำให้เกิดขึ้นนั้นมีความมุ่งหมาย. การกำหนดคือการจัดแจง เหมือนการปรุงแต่งก่อนในอธิปติทั้งหลาย. บทว่า ปกรณะ คือการตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น เหตุพิเศษจึงเรียกว่า "ปรกติ". ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงปฏิเสธสิ่งนั้นเฉพาะในรูปเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา จ...เป... ทฏฺฐพฺพา" ดังนี้. แม้เช่นนั้น อุตุและพืชเป็นต้นเป็นปัจจัยพิเศษในหน่อเป็นต้นได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "อุตุพืชเป็นต้น...เป... ภาวโต" ดังนี้. และเพราะอุปนิสสยะหมายถึงเหตุที่มีกำลังมาก เพราะฉะนั้น การสำเร็จก่อนโดยส่วนเดียวจึงไม่พึงปรารถนาในที่นี้. ถ้าเป็นเช่นนั้น การถือเอาบทว่า "ก่อน" ในบาลีเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "ปุริมปุริมานํเยว ปน" เป็นต้น. แม้สิ่งเหล่านั้นย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้วก่อนนั่นเองโดยการกำหนด. เพราะความปรารถนาย่อมไม่เป็นไปในวัตถุที่มีอาการไม่ปรากฏ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตํสมานลกฺขณตาย" ดังนี้.

ธมฺเมติ ปุคฺคลเสนาสนปญฺญตฺตีนํ อุปาทานภูเต ธมฺเม. อยํ นโยติ ปญฺญตฺติมุเขน ปญฺญเปตพฺพา ตทุปาทานภูตา ธมฺมา คยฺหนฺตีติ ยถาวุตฺโต นโย. เอตฺเถวาติ ‘‘เสนาสนมฺปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺมึเยว วจเน. กถํ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ปกตูปนิสฺสยภาโวติ โจทนาย ‘‘วกฺขตี’’ติอาทินา อาคมํ ทสฺเสตฺวา ยุตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนานมฺปิจ ตาทิสานํ ปุพฺเพ ปกตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตาทิสานนฺติ ยาทิสา อุตุอาทโย ปจฺจุปฏฺฐิตา, ตาทิสานํ ตโต ปุพฺเพ ปุเรตรํ ปกตตฺตา ปกตูปนิสฺสยโยคฺยตาย อาปาทิตตฺตา.

บทว่า ธมฺเม ได้แก่ ธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งอุปาทานของบัญญัติบุคคลและเสนาสนะ. นี้เป็นนัย คือธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งอุปาทานของบัญญัตินั้น พึงถือเอาโดยทางบัญญัติ ดังนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า เอตฺเถว ได้แก่ ในคำว่า "เสนาสนะก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย" นี้เอง. เพื่อแสดงเหตุผลแก่คำคัดค้านว่า "ความเป็นปกตูปนิสสยะของปัจจุบันเป็นอย่างไร?" โดยแสดงอาคมด้วยคำว่า "วกฺขติ" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ปจฺจุปฺปนฺนานมฺปิจ ตาทิสานํ ปุพฺเพ ปกตตฺตา" (เพราะธรรมทั้งหลายเช่นนั้นที่เป็นปัจจุบัน ได้ถูกกระทำไว้ก่อนแล้ว). บทว่า ตาทิสานํ หมายถึง ธรรมทั้งหลายเช่นอุตุเป็นต้นที่ปรากฏอยู่ ได้ถูกกระทำไว้ก่อนหน้านั้นแล้ว คือได้ถูกทำให้ถึงความเหมาะสมแก่ความเป็นปกตูปนิสสยะ.

กสิณาทีนมฺปิ อารมฺมณูปนิสฺสยตา สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยน ‘เอกจฺจายา’ติ อาหา’’ติ. ตถา หิ ‘‘กสิณมณฺฑลํ ทิสฺวา’’ติอาทินา ตสฺส อุปนิสฺสยภาโว อฏฺฐกถายํ วุตฺโต.

เพราะความเป็นอารัมมณูปนิสสยะของกสิณเป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอัธยาศัยนี้ จึงกล่าวว่า 'แก่บางอย่าง'". แท้จริง ความเป็นอุปนิสสยะของกสิณนั้น ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยคำว่า "เห็นกสิณมณฑลแล้ว" เป็นต้น.

อรูปาวจรกุสลมฺปิ อุปนิสฺสโย โหติ, ปเคว กามาวจรรูปาวจรกุสลนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน ยถา อุปนิสฺสโย โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมึ กสิณาทิมฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปฺปนฺนฌานุปฺปาทเนติ รูปาวจรชฺฌานํ สนฺธายาห, อรูปาวจรชฺฌาเน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตทุปฺปาทกกุสลานนฺติ ตสฺส รูปาวจรวิปากสฺส อุปฺปาทกกุสลานํ, รูปาวจรกุสลานนฺติ [Pg.254] อตฺโถ. ปฏิสนฺธินิยามกสฺสาติ รูปาวจรปฏิสนฺธินิยามกสฺส. จุติโตติ รูปาวจรปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภูตาย จุติยา. ปุริมชวนสฺส วเสนาติ จุติยา อาสนฺนชวนภาเวน. รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรวิปากสฺสาติ เอตฺถาปิ ‘‘ตทุปฺปาทกกุสลาน’’นฺติอาทินา อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ยถา จ ‘‘รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรวิปากสฺส อุปนิสฺสโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘กามาวจรกุสลมฺปิ ตทุปฺปาทกกุสลาน’’นฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. โลกุตฺตรวิปากสฺส เตภูมกกุสลานมฺปิ ปาทกาทิวเสน อุปนิสฺสยภาโว ปากโฏเยว, ตถา ตํตํภูมกกุสลานํ ตํตํภูมกกิริยานํ, กามาวจรกุสลสฺส รูปารูปาวจรกิริยานํ, รูปาวจรกุสลสฺส อรูปาวจรกิริยาย อุปนิสฺสยภาโวติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ ปจฺเจกํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทตี’’ติอาทินา ปกตูปนิสฺสโย อุทฺเทสวเสเนว ปาโฐ อาคโต, น วิภชนวเสนาติ อาห ‘‘ปาฬิยมฺปิ…เป… วิสฺสชฺชิโต’’ติ. กุสลตฺติกาทีสุ อนุโลมาทิเภทภินฺนตฺตา ปญฺหาวาเรสูติ พหุวจนนิทฺเทโส.

กุศลอรูปาวจรก็เป็นอุปนิสสยะได้ จะกล่าวไปใยถึงกุศลกามาวจรและรูปาวจรเล่า นี้เป็นอัธยาศัย. เพื่อแสดงว่ากุศลนั้นเป็นอุปนิสสยะได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ยสฺมึ กสิณาทิมฺหิ" เป็นต้น. บทว่า อนุปฺปนฺนฌานุปฺปาทเน ท่านกล่าวหมายถึงรูปาวจรฌาน ส่วนในอรูปาวจรฌานนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย. บทว่า ตทุปฺปาทกกุสลานํ หมายถึง กุศลทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังรูปาวจรวิบากนั้นให้เกิด คือรูปาวจรกุศลทั้งหลาย. บทว่า ปฏิสนฺธินิยามกสฺส หมายถึง ของเครื่องกำหนดรูปาวจรปฏิสนธิ. บทว่า จุติโต หมายถึง จุติที่เป็นอนันตรปัจจัยของรูปาวจรปฏิสนธิ. บทว่า ปุริมชวนสฺส วเสน หมายถึง โดยความเป็นชวนะที่ใกล้จุติ. ในคำว่า "รูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสสยะของอรูปาวจรวิบาก" นี้ ก็พึงนำคำว่า "ตทุปฺปาทกกุสลานํ" เป็นต้น มาประกอบ. และพึงประกอบคำว่า "กามาวจรกุศลก็เป็นอุปนิสสยะของกุศลทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังวิบากนั้นให้เกิด" เป็นต้น เช่นเดียวกับที่กล่าวว่า "รูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสสยะของอรูปาวจรวิบาก". ความเป็นอุปนิสสยะของกุศลในภูมิ 3 แก่โลกุตตรวิบาก โดยความเป็นบาทเป็นต้น ก็เป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว. และเพื่อแสดงอรรถนี้ว่า ความเป็นอุปนิสสยะของกุศลในภูมินั้นๆ แก่กิริยาในภูมินั้นๆ, ของกามาวจรกุศลแก่กิริยารูปาวจรและอรูปาวจร, ของรูปาวจรกุศลแก่กิริยาอรูปาวจร ท่านจึงกล่าวว่า "เอวํ ปจฺเจกํ...เป... เวทิตพฺโพ" ดังนี้. บทว่า ปกตูปนิสสยะ มาในพระบาลีโดยนัยแห่งการยกขึ้นแสดงเท่านั้น ไม่ได้มาโดยนัยแห่งการจำแนก ดังคำว่า "อาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปาฬิยมฺปิ...เป... วิสฺสชฺชิโต" ดังนี้. บทว่า ปญฺหาวาเรสุ เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะมีความแตกต่างกันด้วยการจำแนกเป็นอนุโลมเป็นต้น ในกุสลัตติกะเป็นต้น.

โลกุตฺตรนิพฺพตฺตนํ อุปนิสฺสาย ปรสฺส สิเนหุปฺปาทเน โลกุตฺตรธมฺมา อุปนิสฺสโย วิย โหนฺตีติ อยเมตฺถ เลโส, ภาวิโน ปน โลกุตฺตรสฺส อกุสลานํ อุปนิสฺสยตา สมฺภวตีติ อาห ‘‘น อิทํ สารโต ทฏฺฐพฺพนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. รูปาวจราทิกุสลานนฺติ รูปารูปาวจรโลกุตฺตรกุสลานํ อุปฺปาทิยมานสฺส รูปาวจรกุสลสฺสาติ โยชนา. รูปาวจรกิริยสฺส จ อรูปาวจรวิปาโก อุปนิสฺสโย กถนฺติ อาห ‘‘ปุพฺเพ นิวุตฺถาทีสุ…เป… อรหโต’’ติ. ตํ ตํ วิปากํ ปตฺเถนฺโต ตสฺส ตสฺส วิปากสฺส เหตุภูตํ กุสลํ นิพฺพตฺเตตีติ วิปากานํ กุสลูปนิสฺสยตาติ อาห ‘‘จตุภูมกา…เป… อุปนิสฺสโย’’ติ. โลกิยกุสลานํ ปน โลกุตฺตรวิปากา อุปนิสฺสโย น โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิปี’’ติอาทิมาห. เตเนว หิ ‘‘ตถา เตภูมกวิปาโก’’ติ เตภูมกคฺคหณํ กตํ. ตตฺถ เตนาติ อนาคามินา. ตนฺติ อรหตฺตผลํ. ตสฺมาติ อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา. ตานิ วิยาติ โสตาปตฺติผลานิ วิย. เตสนฺติ ปุถุชฺชนาทีนํ. อิมสฺสาติ อนาคามิโน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ปุถุชฺชนาทีนํ สนฺตาเน ฌานาทีนํ โสตาปตฺติผลาทีนํ น อุปนิสฺสยปจฺจโย อนุปลทฺธปุพฺพตฺตา, เอวํ อนาคามิโน ฌานาทีนํ [Pg.255] อคฺคผลํ อุปนิสฺสยปจฺจโย อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา. เตนาห ‘‘อุปลทฺธปุพฺพสทิสเมว หิ อนาคตมฺปิ อุปนิสฺสโย’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน เหฏฺฐิมผลานํ กุสลูปนิสฺสยตา วุตฺตา เอว.

ในที่นี้มีนัย (เลส) ว่า ธรรมโลกุตตระย่อมเป็นอุปนิสัย เหมือนในการยังความรักของผู้อื่นให้เกิดขึ้นโดยอาศัยการยังโลกุตตระให้เกิด. แต่ความเป็นอุปนิสัยแห่งอกุศลทั้งหลายของโลกุตตรธรรมที่จะมีในอนาคต ย่อมเป็นไปได้ จึงกล่าวว่า 'ไม่พึงเห็นสิ่งนี้โดยเนื้อแท้' นี้เป็นอัธยาศัย. คำว่า 'ของกุศลรูปาวจรเป็นต้น' พึงประกอบความว่า 'ของรูปาวจรกุศลที่กำลังถูกยังให้เกิดขึ้นแห่งกุศลรูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตระ'. และอรูปาวจรวิบากเป็นอุปนิสัยของรูปาวจรกิริยาได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ในผู้ที่เคยอยู่มาก่อนเป็นต้น... ของพระอรหันต์'. เมื่อปรารถนาวิบากนั้นๆ ย่อมยังกุศลที่เป็นเหตุของวิบากนั้นๆ ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น ความเป็นกุสลูปนิสัยของวิบากทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'ในภูมิสี่... เป็นอุปนิสัย'. แต่เพื่อแสดงว่าโลกุตตรวิบากไม่เป็นอุปนิสัยของโลกียกุศล จึงกล่าวคำว่า 'ถึงแม้ว่า' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นเอง จึงมีการถือเอาวิบากในภูมิสามด้วยคำว่า 'วิบากในภูมิสามเช่นนั้น'. ในที่นั้น คำว่า 'ด้วยผู้นั้น' หมายถึง ด้วยพระอนาคามี. คำว่า 'นั้น' หมายถึง อรหัตตผล. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' หมายถึง เพราะไม่เคยเห็นมาก่อน. คำว่า 'เหมือนสิ่งเหล่านั้น' หมายถึง เหมือนโสดาปัตติผลทั้งหลาย. คำว่า 'ของบุคคลเหล่านั้น' หมายถึง ของปุถุชนเป็นต้น. คำว่า 'ของผู้นี้' หมายถึง ของพระอนาคามี. มีคำอธิบายว่า เหมือนในสันดานของปุถุชนเป็นต้น ฌานเป็นต้นและโสดาปัตติผลเป็นต้น ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย เพราะไม่เคยได้ประสบมาก่อน ฉันใด อรหัตตผลก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ฌานเป็นต้นของพระอนาคามี เพราะไม่เคยเห็นมาก่อน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะว่าแม้สิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็เป็นอุปนิสัยได้เหมือนสิ่งที่เคยประสบมาแล้วนั่นเอง'. แต่ในอรรถกถา ได้กล่าวถึงความเป็นกุสลูปนิสัยของผลเบื้องต่ำไว้แล้ว.

ยถา วิปากา กุสลานํ, เอวํ กิริยาปิ เตสํ อุปนิสฺสโย โหตีติ ตํ นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘กิริยํ อตฺถปฏิสมฺภิทาทิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โยนิโสมนสิกาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ จตุภูมกกุสลสฺสปิ โยนิโสมนสิกาโร อุปนิสฺสโย โหตีติ เอตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตทตฺถํ โยนิโสมนสิการํ ปวตฺเตนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ตนฺติ โยนิโสมนสิการํ. อกุสลสฺส จ จตุภูมกวิปากสฺส อุปนิสฺสโย โยนิโสมนสิกาโรติ โยชนา. เอวํ กิริยสฺสปีติ ยถา กุสลสฺส โยนิโสมนสิการสฺส วเสน อุปนิสฺสโย วุตฺโต, เอวํ กิริยสฺสปิ โยนิโสมนสิการสฺส วเสน โยเชตพฺพนฺติ อตฺโถ. โส หิ ตํ อุปนิสฺสาย ราคาทิอุปฺปาทเน อกุสลสฺส วุตฺตนเยน กุสลากุสลูปนิสฺสยภาวมุเขน จตุภูมกวิปากสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยว. ยทิ กิริยสงฺขาโต…เป… โหติเยว, อถ กสฺมา ปกตูปนิสฺสยวิภชเน กิริยา น คหิตา, อุตุโภชนเสนาสนานิเยว คหิตานีติ อาห ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺเมสุ…เป… นยทสฺสนมตฺตเมวา’’ติ. เอวมาทิกนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น อุปนิสฺสยปจฺจยา’’ติ เอวมาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อุปนิสฺสยปริยาโย อุปนิสสทฺโทติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘วิญฺญาณูปนิสํ นามรูปํ, นามรูปูปนิสญฺจ สฬายตนนฺติอาทิเกนา’’ติ. เอตฺถ หิ วิญฺญาณสฺส นามรูปานํ ผสฺสรูปาทีนํ จกฺขายตนาทีนญฺจ อุปนิสฺสยภาโว วุตฺโตติ.

เพื่อแสดงนัยว่า วิบากเป็นอุปนิสัยของกุศลฉันใด แม้กิริยาก็เป็นอุปนิสัยของกุศลเหล่านั้นฉันนั้น จึงกล่าวคำว่า 'กิริยาคืออรรถปฏิสัมภิทาเป็นต้น' เป็นต้น. ในโยนิโสมนสิการ ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย คือในที่นี้ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลยว่า แม้โยนิโสมนสิการก็เป็นอุปนิสัยของกุศลในภูมิสี่ด้วย หมายถึง ของผู้ที่ยังโยนิโสมนสิการให้เป็นไปเพื่อประโยชน์นั้น. คำว่า 'นั้น' หมายถึง โยนิโสมนสิการ. พึงประกอบความว่า โยนิโสมนสิการเป็นอุปนิสัยของอกุศลและของวิบากในภูมิสี่. คำว่า 'แม้ของกิริยาก็เช่นกัน' หมายถึง พึงประกอบโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการของกิริยา เช่นเดียวกับที่กล่าวถึงอุปนิสัยของกุศลโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการ. เพราะโยนิโสมนสิการนั้น อาศัยกิริยานั้นแล้ว ย่อมเป็นอุปนิสัยของอกุศลในการยังราคะเป็นต้นให้เกิดขึ้น และย่อมเป็นอุปนิสัยของวิบากในภูมิสี่ โดยทางความเป็นกุสลูปนิสัยและอกุสลูปนิสัยตามนัยที่กล่าวแล้ว. ถ้ากิริยาที่นับว่าเป็น... ย่อมเป็น (อุปนิสัย) อยู่แล้ว เหตุไฉนในการจำแนกปกตูปนิสัย จึงไม่ถือเอากิริยา แต่ถือเอาเฉพาะฤดู อาหาร และเสนาสนะเล่า? จึงกล่าวว่า 'ในธรรมที่ไม่ใช่วิบากและไม่ใช่วิบากธรรม... เป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น'. คำว่า 'เป็นต้นอย่างนี้' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์คำว่า 'ธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นอัพยากฤตที่เกิดร่วมกัน ย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยอุปนิสสยปัจจัย' เป็นต้นอย่างนี้. เพราะคำว่า 'อุปนิสาสัพท์' เป็นไวพจน์ของอุปนิสสยะ จึงกล่าวว่า 'นามรูปมีวิญญาณเป็นอุปนิสัย, สฬายตนะมีนามรูปเป็นอุปนิสัย' เป็นต้น. ในที่นี้ ความเป็นอุปนิสัยของวิญญาณ แก่นามรูปทั้งหลาย มีผัสสะและรูปเป็นต้น และแก่จักขายตนะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้ว.

อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาอุปนิสสยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

๑๐. ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๐. การพรรณนาปุเรชาตปัจจัยนิเทศ

๑๐. ทสฺสิตเมว นยทสฺสนวเสนาติ โยชนา. ยทิ ทสฺสิตเมว, กสฺมา วุตฺตํ ‘‘สาวเสสวเสน เทสนา กตา’’ติ อาห ‘‘สรูเปน อทสฺสิตตฺตา’’ติ. ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ ปุเรชาตํ อารพฺภ เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา [Pg.256] ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ สรูเปน ปาฬิยํ อทสฺสิตตฺตา. อิทฺธิวิธาภิญฺญาย จาติ จ-สทฺเทน จุตูปปาตญาณสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺสปิ หิ รูปธมฺมารมฺมณกาเล อฏฺฐารสสุ ยํ กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ โหติ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา. ‘‘จวมาเน อุปปชฺชมาเน’’ติ หิ วุตฺตํ. ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตญาเณสุ จ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

๑๐. การประกอบความว่า โดยนัยแห่งการแสดงซึ่งสิ่งที่แสดงแล้วนั่นเอง. ถ้าแสดงแล้วนั่นเอง เหตุไฉนจึงกล่าวว่า 'การแสดงกระทำแล้วโดยมีส่วนเหลือ' จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตน'. เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตนในบาลีว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งเกิดขึ้น โดยปรารภธรรมที่เกิดก่อนเหล่าใดๆ ธรรมเหล่านั้นๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ ด้วยปุเรชาตปัจจัย' อย่างนี้. พึงทราบว่า แม้จุตูปปาตญาณก็สงเคราะห์ด้วยศัพท์ว่า 'จะ' ในคำว่า 'อิทธิวิธาอภิญญายะ จะ'. เพราะว่าแม้จุตูปปาตญาณนั้น ในขณะที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ ย่อมมีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยในรูป (นิพพรรณรูป) 18 อย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'เมื่อกำลังจุติ เมื่อกำลังอุบัติ'. ส่วนในทิพยจักษุญาณและทิพยโสตญาณนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย.

อิตรสฺสปิ อภาวาติ อารมฺมณปุเรชาตสฺสปิ อภาวา อคฺคหณํ ปฏิสนฺธิภาวิโนติ โยชนา. สติปิ กสฺสจิ ปฏิสนฺธิภาวิโน อารมฺมณปุเรชาเต วิภูตํ ปน กตฺวา อารมฺมณกรณาภาวโต อวิชฺชมานสทิสนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิตรสฺสปิ อภาวา’’ติ. เตเนวาห ‘‘ปฏิสนฺธิยา วิย อปริพฺยตฺตสฺส อารมฺมณสฺส อารมฺมณมตฺตภาวโต’’ติ. สนฺตีรณภาวิโน มโนวิญฺญาณธาตุยาปิ เอกนฺเตเนว ปุเรชาตปจฺจโย รูปาทีนิ ปญฺจารมฺมณานีติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘มโนธาตูนญฺจา’’ติอาทิ ‘‘ตทารมฺมณภาวิโน’’ติ ปทสฺส ปุรโต วตฺตพฺโพ, อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิตํ.

การประกอบความว่า เพราะไม่มีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยแม้อื่น (คือของปฏิสนธิ) จึงไม่ถือเอา (อารัมมณปุเรชาต) ของปฏิสนธิภาวี. แม้ว่าจะมีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยของปฏิสนธิภาวีบางอย่างอยู่ แต่เพราะไม่มีการกระทำอารมณ์ให้ปรากฏชัด จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีแม้อื่น' โดยถือว่าเหมือนไม่มี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นเพียงอารมณ์ของอารมณ์ที่ไม่ปรากฏชัด เหมือนในปฏิสนธิ'. การประกอบความว่า แม้สำหรับมโนวิญญาณธาตุที่เป็นสันตีรณภาวี อารมณ์ 5 มีรูปเป็นต้น ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยโดยส่วนเดียว. ในที่นี้ พึงกล่าวคำว่า 'และมโนธาตุทั้งหลาย' เป็นต้น ไว้ข้างหน้าบทว่า 'ที่เป็นตทารัมมณภาวี' เพราะเขียนสลับลำดับกัน.

ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปุเรชาตปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

๑๑. ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๑. การพรรณนาปัจฉาชาตปัจจัยนิเทศ

๑๑. นิรวเสสทสฺสิตปุเรชาตทสฺสนวเสนาติ ‘‘จตุสมุฏฺฐานิกติสมุฏฺฐานิกรูปกายสฺสา’’ติ เอวํ นิรวเสสโต ทสฺสิตสฺส ปุเรชาตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ทสฺสนวเสน. ปจฺจยา หิ อิธ กามาวจรรูปาวจรวิปากา, เตสุ กามาวจรวิปาโก จ จตุสมุฏฺฐานิกรูปกายสฺส ปจฺจโย, น อิตโร. เตเนวาห ‘‘รูปาวจรวิปาโก ปน อาหารสมุฏฺฐานสฺส น โหตี’’ติ, ตสฺมา ‘‘ตสฺเสวา’’ติ วุตฺเตปิ ยถารหมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

๑๑. โดยนัยแห่งการแสดงซึ่งปัจจยุบปันนะแห่งปุเรชาตปัจจัยที่แสดงไว้โดยไม่เหลือทั้งหมดอย่างนี้ว่า "ของรูปกายที่มีสมุฏฐาน 4 และมีสมุฏฐาน 3" เพราะว่าปัจจัยในที่นี้คือวิบากที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร ในบรรดาวิบากเหล่านั้น กามาวจรวิบากเป็นปัจจัยแก่รูปกายที่มีสมุฏฐาน 4 ไม่ใช่วิบากนอกนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนรูปาวจรวิบากย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน" เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "ของรูปกายนั้นนั่นเอง" ก็พึงทราบเนื้อความตามสมควร.

ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปัจฉาชาตปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

๑๒. อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๒. คำอธิบายอาเสวนปัจจัยนิเทศ.

๑๒. ปกาเรหิ [Pg.257] คุณิตํ ปคุณํ, พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺติยา ภาวิตนฺติ อตฺโถ. อติสเยน ปคุณํ ปคุณตรํ, ตโตเยว พลวตรํ. ตสฺส ภาโว, เตน ปคุณตรพลวตรภาเวน วิสิฏฺฐํ วิเสสปฺปตฺตํ. สฺวายํ วิเสโส วิปาเก นตฺถีติ อาห ‘‘เอเตน วิปากาพฺยากตโต วิเสเสตี’’ติ.

๑๒. คำว่า ปคุณะ หมายถึงสิ่งที่ทวีขึ้นด้วยอาการต่างๆ อธิบายว่า อบรมแล้วด้วยการเกิดขึ้นบ่อยครั้ง. คำว่า ปคุณตระ หมายถึงสิ่งที่คล่องแคล่ว (ปคุณะ) ยิ่งขึ้น คือมีกำลังยิ่งขึ้นด้วยเหตุนั้นเอง. ภาวะของสิ่งนั้น (ชื่อว่าปคุณตรพละ). ด้วยภาวะที่คล่องแคล่วและมีกำลังยิ่งขึ้นนั้น จึงชื่อว่าวิเศษ คือถึงความพิเศษ. ความพิเศษนี้ไม่มีในวิบาก ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้ จึงจำแนกออกจากวิบากอัพยากตะ".

อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอาเสวนปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

๑๓. กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๓. คำอธิบายกรรมปัจจัยนิเทศ.

๑๓. เอวํสภาวาติ กมฺมปจฺจเยน อุปการกสภาวา. สมตฺถตาติ อานุภาโว. ตสฺสาติ วิปากกฺขนฺธกฏตฺตารูปสงฺขาตสฺส ผลสฺส. กมฺมปจฺจยภาโว วุตฺโตติ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจยภาโว วุตฺโต. เอกโวกาเร รูปมฺปีติ เอกโวกาเรปิ รูปํ น ชเนติ, ปเคว จตุโวกาเรติ อตฺโถ.

๑๓. คำว่า เอวังสภาวา หมายถึงมีสภาพเป็นอุปการะด้วยกรรมปัจจัย. คำว่า สมัตถตา หมายถึงอานุภาพ. คำว่า ตัสสะ (ของสิ่งนั้น) หมายถึงของผลที่นับว่าเป็นวิบากขันธ์และกฏัตตารูป. คำว่า กัมมปัจจยภาโว วุตโต หมายถึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยโดยกรรมปัจจัย. คำว่า แม้รูปในเอกโวการภพ หมายความว่า แม้ในเอกโวการภพก็ไม่ยังรูปให้เกิด จะกล่าวไปไยถึงในจตุโวการภพเล่า.

กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายกรรมปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

๑๔. วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๔. คำอธิบายวิปากปัจจัยนิเทศ.

๑๔. ยถา หิ รูปภเว สญฺญีนํ ตํนิพฺพตฺติตปุญฺญาภิสงฺขาเรเนว รูปุปฺปตฺติ, เอวํ อสญฺญีนมฺปีติ ตตฺถ กามาวจรกมฺมุนา ยถา วิปากานุรูปานํ ปจฺจโย โหนฺโต เกสญฺจิเยว โหติ, น สพฺเพสํ, กตฺถจิเยว โหติ, น สพฺพตฺถ, น เอวํ วิปากานนฺติ อาห ‘‘เอกนฺเตนา’’ติ. เตสํ วเสนาติ เตสํ วิปากปจฺจยลาภีนํ วิปากกฺขนฺธานํ วเสน. น หีติอาทินา ‘‘เอกนฺเตนา’’ติ วุตฺตมตฺถํ พฺยติเรกโต วิภาเวติ. ภูมิทฺวยวิปาโกติ กามาวจรรูปาวจรวิปาโก อารุปฺเป รูปสฺส น หิ ปจฺจโยติ โยชนา.

๑๔. เพราะว่าในรูปภพ การเกิดขึ้นของรูปของสัตว์มีสัญญา ย่อมเกิดขึ้นด้วยบุญญภิสังขารที่ยังรูปนั้นให้เกิดนั่นเอง ฉันใด แม้ของสัตว์ไม่มีสัญญา ก็ฉันนั้น ในที่นั้น กรรมที่เป็นกามาวจร เมื่อเป็นปัจจัยแก่รูปที่คล้อยตามวิบาก ย่อมเป็นปัจจัยแก่บางอย่างเท่านั้น ไม่ใช่ทั้งหมด ย่อมเป็นปัจจัยในบางแห่งเท่านั้น ไม่ใช่ในทุกแห่ง วิบากทั้งหลายย่อมไม่เป็นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยส่วนเดียว". คำว่า โดยอำนาจแห่งวิบากเหล่านั้น หมายถึงโดยอำนาจแห่งวิบากขันธ์ที่ได้รับวิปากปัจจัยเหล่านั้น. ด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวว่า "โดยส่วนเดียว" โดยทางปฏิเสธ. การประกอบความว่า วิบากในสองภูมิ คือกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูปในอรูปภพ.

วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายวิปากปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

๑๕. อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๕. คำอธิบายอาหารปัจจัยนิเทศ.

๑๕. เกวลาย [Pg.258] โอชาย อชฺโฌหรณสฺส อภาวา ‘‘อสิตปีตาทิวตฺถูหิ สห อชฺโฌหริโตวา’’ติ วุตฺตํ. ขาทนียโภชนียปฺปเภเท อสิเต ตาว กพฬีการตา โหตุ, ปาตพฺพาทิเก ปน กถนฺติ อาห ‘‘ปาตพฺพ…เป… โหนฺตี’’ติ. เยภุยฺยวเสน วา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๑๕. เพราะไม่มีการกลืนกินโอชะล้วนๆ จึงกล่าวว่า "กลืนกินพร้อมด้วยวัตถุมีของกินของดื่มเป็นต้น". ในของกินประเภทของเคี้ยวและของกิน (ขาทนียะและโภชนียะ) การทำเป็นคำๆ จงมีเถิด แต่ในของดื่มเป็นต้นจะเป็นอย่างไรเล่า ท่านจึงกล่าวว่า "ของดื่ม...เป็นต้น...ย่อมมี". หรือพึงทราบว่า ท่านกล่าวอย่างนี้โดยส่วนมาก.

อนุปาลโกติ อุปตฺถมฺภโก. จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส กายสฺส อาหารปจฺจยภาโว กพฬีการาหารสฺส วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ. กสฺมาติ เจ? เอตฺถ การณมาห ‘‘น หี’’ติอาทินา. สติ หิ ปจฺจยภาเว ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐาโน กพฬีการาหาโร จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, โนจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส ปน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ติวิโธปิ…เป… วุตฺโต’’ติ.

คำว่า อนุบาลโก หมายถึงผู้ค้ำจุน (อุปถัมภกะ). ความเป็นอาหารปัจจัยของกพฬีการาหารแก่กายที่เกิดจากจิต พึงพิจารณาแล้วถือเอา. หากถามว่า เพราะเหตุไร? ในที่นี้ท่านกล่าวเหตุด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น. เพราะว่าหากมีความเป็นปัจจัย พึงกล่าวว่า "กพฬีการาหารที่เกิดจากจิต เป็นปัจจัยแก่กายที่เกิดจากจิต โดยอาหารปัจจัย" เป็นต้น แต่ท่านไม่ได้กล่าวไว้ แต่กลับกล่าวไว้แก่กายที่มิได้เกิดจากจิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ทั้ง 3 อย่าง...เป็นต้น...กล่าวแล้ว".

อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอาหารปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

๑๖. อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๖. คำอธิบายอินทริยปัจจัยนิเทศ.

๑๖. ‘‘มิสฺสกตฺตา’’ติ อิทํ อินฺทฺริยตาย รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ เอกชฺฌํ กตฺวา เทสิตตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตสฺมา มิสฺสกตฺตาติ รูปชีวิตินฺทฺริยมิสฺสกตฺตาติ อตฺโถ. ชีวิตินฺทฺริยนฺติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ. น สพฺเพน สพฺพํ วชฺชิตพฺพนฺติ ยถา ปญฺหาปุจฺฉเก อรูปชีวิตินฺทฺริยํ มิสฺสกตฺตา น คหิตํ, น เอวมิธ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ อคฺคหิตนฺติ อตฺโถ.

๑๖. คำว่า "เพราะเป็นของระคนกัน" (มิสสกัตตา) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการที่ทรงแสดงโดยรวมรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์เข้าด้วยกันในความเป็นอินทรีย์ เพราะฉะนั้น คำว่า เพราะเป็นของระคนกัน จึงหมายถึงเพราะระคนกับรูปชีวิตินทรีย์. คำว่า ชีวิตินทรีย์ หมายถึงอรูปชีวิตินทรีย์. คำว่า ไม่ใช่ว่าจะต้องเว้นเสียทั้งหมดโดยประการทั้งปวง หมายความว่า อรูปชีวิตินทรีย์ไม่ได้ถูกละเว้นในที่นี้ เหมือนอย่างที่ไม่ได้ถูกถือเอาในปัญหาวารปุจฉกะเพราะเป็นของระคนกัน.

อรูปานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปจฺจยนฺตราเปกฺขานิ อาวชฺชนารมฺมณาทิอญฺญปจฺจยสาเปกฺขานิ อินฺทฺริยปจฺจยา สิยุํ จกฺขาทีนํ รูปารูปานํ อญฺญมญฺญํ กทาจิปิ อวินิพฺภุตฺตภาวสฺส อภาวโต, ปจฺจยนฺตรสโมธานาเปกฺขตาย จ. โย ปน นิรเปกฺโขติ ยถา จกฺขาทีนิ ปจฺจยนฺตเรสุ สาเปกฺขานิ, เอวํ สาเปกฺโข อหุตฺวา โย ตตฺถ นิรเปกฺโข อินฺทฺริยปจฺจโย โหติ อวินิพฺภุตฺตธมฺมานํ ยถา ทุวิธมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยํ, โส อตฺตโน…เป… นตฺถีติ โยชนา. อวินิพฺภุตฺตานํ เตสมฺปิ ลิงฺคาทีนํ สิยุํ วินิพฺภุตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อินฺทฺริยปจฺจยตาภาวสฺส อทิฏฺฐตฺตา. นนุ จกฺขาทีนํ วินิพฺภุตฺตานํ [Pg.259] อินฺทฺริยปจฺจยภาโว ทิฏฺโฐติ? สจฺจํ ทิฏฺโฐ, น ปน โส สมานชาติยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. สติ เจวนฺติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเร สมานชาติยํเยว อวินิพฺภุตฺตสฺส อินฺทฺริยปจฺจยภาเว สติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริเยหิ สทฺธึ. สหโยเค หิ อิทํ กรณวจนํ. ยทิปิ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ ลิงฺคาทีนํ กลลาทิกาเล อินฺทฺริยปจฺจยตํ น ผเรยฺยุํ เตสํ ตทา อภาวโต. เย ปน รูปธมฺมา ตทา สนฺติ, เตหิ อวินิพฺภุตฺตาว, เตสํ กสฺมา น ผรนฺตีติ อาห ‘‘อญฺเญสํ ปนา’’ติอาทิ. อพีชภาวโต อนิมิตฺตภาวโต. ตทนุรูปานนฺติ กลลาทิอวตฺถานุรูปานํ อตฺถิตํ อิจฺฉนฺติ, ยโต ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ ปกติวิภาโค วิญฺญายตีติ เตสํ อธิปฺปาโย.

อินทริยปัจจัยของอรูปธรรมมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งต้องอาศัยปัจจัยอื่น และอาศัยปัจจัยอื่นมีอาวัชชนะและอารมณ์เป็นต้น พึงมีได้ เพราะไม่มีภาวะที่แยกกันไม่ได้ของจักขุเป็นต้น อันเป็นรูปและอรูปซึ่งกันและกันในกาลไหนๆ และเพราะความที่ต้องอาศัยการประกอบพร้อมแห่งปัจจัยอื่น. ส่วนคำว่า "ไม่ต้องอาศัย" นั้น พึงประกอบความว่า อินทริยปัจจัยใดในธรรมที่แยกกันไม่ได้ เช่น ชีวิตินทรีย์ทั้งสองอย่าง ไม่ต้องอาศัยปัจจัยอื่น เหมือนจักขุเป็นต้นอาศัยปัจจัยอื่น อินทริยปัจจัยนั้นย่อมไม่มีแก่ตน...ดังนี้. อินทริยปัจจัยพึงมีแก่ธรรมที่แยกกันไม่ได้เหล่านั้น แม้มีลิงคะเป็นต้น เพราะไม่เคยเห็นความเป็นอินทริยปัจจัยของปัจจยุบบันธรรมที่แยกกันได้. ถามว่า ก็ความเป็นอินทริยปัจจัยของจักขุเป็นต้นที่แยกกันได้ไม่เคยเห็นหรือ? ตอบว่า เห็นแล้วจริง แต่ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "นะ หิ" (ไม่จริง) เพื่อแสดงว่า อินทริยปัจจัยนั้นไม่มีในธรรมที่มีชาติเสมอกัน. เมื่อความเป็นอินทริยปัจจัยของธรรมที่แยกกันไม่ได้มีอยู่โดยชาติเสมอกันตามที่กล่าวมานี้ กับอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์. คำว่า "กับ" นี้เป็นตติยาวิภัตติในสหโยคะ. ถึงแม้อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์จะไม่แผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยแก่ลิงคะเป็นต้นในกาลมีกลละเป็นต้น เพราะอินทรีย์เหล่านั้นไม่มีในกาลนั้น แต่รูปธรรมเหล่าใดมีอยู่ในกาลนั้น อินทรีย์เหล่านั้นก็แยกกันไม่ได้กับรูปธรรมเหล่านั้น เหตุไฉนจึงไม่แผ่ไปเล่า? ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ส่วนของธรรมอื่น" เพราะไม่มีความเป็นพืช เพราะไม่มีความเป็นนิมิต. คำว่า "ที่สมควรแก่ธรรมเหล่านั้น" คือ ท่านประสงค์ความมีอยู่ของธรรมที่สมควรแก่อวัยวะมีกลละเป็นต้น เพราะการจำแนกเพศว่า "หญิง ชาย" ย่อมรู้ได้ด้วยเหตุนั้น นี่คือความประสงค์ของท่านเหล่านั้น.

กุสลชาติยนฺติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เย ปน ‘‘กุสลชาติก’’นฺติ ปฐนฺติ, เตสํ ปจฺจตฺเตกวจนํ. วิสุํ เอกชาติ วา ภูมิ วา น โหติ ตเทกเทสภาวโต. เหตุอาทีสุปีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อกุสลาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ เอวมาทิกํ สงฺคณฺหาติ. เอส นโยติ ยฺวายํ ‘‘ภูมิวเสน วุตฺเตสู’’ติอาทินา อรูเป อลพฺภมานสฺส อินฺทฺริยปจฺจยสฺส อฏฺฐปเน อตฺถนโย วุตฺโต, เอส นโย โยเชตพฺโพติ. ตถา อปริยาปนฺนกุสลเหตุ, ตถา อกุสลเหตูติ เอตฺถาปิ ปฐมาปริยาปนฺนกุสลเหตุ โทมนสฺสสหคตากุสลเหตุ จ วิสุํ เอกชาติ ภูมิ วา น โหนฺตีติ อารุปฺเป อลพฺภมานาปิ วิสุํ น ฐปิตาติ โยเชตพฺโพ. เอส นโย ‘‘อกุสลาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ เอวมาทีสุ.

คำว่า "ในชาติที่เป็นกุศล" (Kusalajātiyaṃ) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด (niddhāraṇa) ส่วนชนเหล่าใดอ่านว่า "กุศลชาติกะ" (Kusalajātikaṃ) คำนั้นเป็นปฐมาวิภัตติเอกพจน์ ไม่เป็นชาติเดียวหรือภูมิเดียวต่างหาก เพราะความเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น แม้ในเหตุเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์คำมีอาทิว่า "แม้ในอกุศลอาหารก็มีนัยนี้" คำว่า "นัยนี้" คือ นัยแห่งอรรถที่กล่าวไว้ในการไม่ยกอินทรียปัจจัยที่หาไม่ได้ในอรูปขึ้นแสดง ด้วยคำมีอาทิว่า "ในธรรมที่กล่าวโดยภูมิ" นัยนี้พึงประกอบ แม้ในคำว่า "อปริยาปันนกุศลเหตุ" และ "อกุศลเหตุ" นี้ กุศลเหตุที่ไม่นับเนื่องและอกุศลเหตุที่เกิดพร้อมด้วยโทมนัส ก็ไม่เป็นชาติเดียวหรือภูมิเดียวต่างหาก จึงพึงประกอบว่า ไม่ได้ตั้งไว้ต่างหากในอรูป นัยนี้มีอยู่ในคำมีอาทิว่า "แม้ในอกุศลอาหารก็มีนัยนี้"

สติ สหชาตปจฺจยตฺเต อุปฺปาทกฺขเณปิ อินฺทฺริยปจฺจยตา สิยาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจยตฺตาภาวํ สนฺธายา’’ติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘อุปฺปชฺชมาโน สห อุปฺปชฺชมานภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา). ตสฺส ปน สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว ยทิปิ อฏฺฐกถายํ ‘‘สหชาตปจฺจยตา ปน ตสฺส นตฺถี’’ติ สรูเปเนว ทสฺสิโต, ตถาปิ ตํ อนนุชานนฺโต ‘‘อุปฺปาท…เป… นิวาเรตุ’’นฺติ วตฺวา ‘‘วกฺขตี’’ติอาทินา ตมตฺถํ สมตฺเถติ. กมฺมปจฺจยสทิสนฺติ หิ เอเตน ตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ปจฺจยภาโว ปกาสิโต. ปวตฺเตจาติ จ-สทฺเทน ปฏิสนฺธิยญฺจ กฏตฺตารูปสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยโต อญฺโญ อินฺทฺริยปจฺจโย น หิ อตฺถีติ โยชนา. ปฏิจฺจวาราทโย [Pg.260] สมฺปยุตฺตวารปริโยสานา ฉ วารา อุปฺปาทกฺขณเมว คเหตฺวา ปวตฺตา ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา, น ฐิติกฺขณนฺติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจ กตฺวาติ อุปฺปาทกฺขณเมว คเหตฺวา ปวตฺตตฺตา. เอเตสูติ ยถาวุตฺเตสุ ฉสุ วาเรสุ. เกจิ ปน ‘‘รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อนุปาลนํ อุปฺปาทกฺขเณ น ปากฏํ พลวญฺจ ยถา ฐิติกฺขเณ ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยลาภโต ถิรภาวปฺปตฺติยาสฺส ตํ ปากฏํ พลวญฺจ, ตสฺมา ‘ฐิติกฺขเณ’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ.

เมื่อความเป็นสหชาตปัจจัยมีอยู่ ความเป็นอินทรียปัจจัยพึงมีแม้ในขณะเกิด ท่านกล่าวไว้โดยมุ่งหมายความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัย เพราะท่านกล่าวไว้ว่า "ธรรมที่อุปการะด้วยความเป็นผู้เกิดพร้อมกับธรรมที่กำลังเกิด ชื่อว่าสหชาตปัจจัย" (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา) ส่วนความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัยของธรรมนั้น ถึงแม้ในอรรถกถาจะแสดงไว้โดยตรงว่า "ความเป็นสหชาตปัจจัยของธรรมนั้นไม่มี" ก็ตาม แต่ท่าน (อาจารย์ผู้รจนาฎีกา) เมื่อไม่ยอมรับข้อความนั้น ได้กล่าวคำว่า "พึงห้าม...ในขณะเกิด" แล้วสนับสนุนเนื้อความนั้นด้วยคำมีอาทิว่า "จักกล่าว" เพราะด้วยคำว่า "เหมือนกรรมปัจจัย" นี้ ความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นในขณะเกิดย่อมปรากฏ และด้วยคำว่า "ในปวัตติกาล" พึงประกอบความว่า อินทรียปัจจัยอื่นจากรูปชีวิตินทรีย์ของกฏัตตารูปย่อมไม่มีในปฏิสนธิและในปวัตติกาล วาระ ๖ มีปฏิจจวาระเป็นต้นจนถึงสัมปยุตตวาระ ดำเนินไปโดยถือเอาเฉพาะขณะเกิด ด้วยคำมีอาทิว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมย่อมเกิดด้วยเหตุปัจจัย" ไม่ใช่ขณะตั้งอยู่ นี่คือความประสงค์ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คือเพราะดำเนินไปโดยถือเอาเฉพาะขณะเกิด ในวาระ ๖ ที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น ชนบางพวกกล่าวว่า "การอุปถัมภ์ของรูปชีวิตินทรีย์ในขณะเกิดไม่ปรากฏและไม่มีกำลัง เหมือนในขณะตั้งอยู่ เพราะการได้ปัจจัยมีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น ทำให้ความเป็นของมั่นคงนั้นย่อมปรากฏและมีกำลัง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ในขณะตั้งอยู่'"

อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาคำอธิบายอินทรียปัจจัยนิทเทสจบแล้ว

๑๗. ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๗. การพรรณนาคำอธิบายฌานปัจจัยนิทเทส

๑๗. โสมนสฺสโทมนสฺสสงฺขาตานีติ โสมนสฺสโทมนสฺสปริยาเยน วุตฺตานิ, ฌานงฺคภาววิเสสนโต วา โสมนสฺสโทมนสฺสภูตาเนว สุขทุกฺขานิ ฌานงฺคานิ, น อิตรสุขทุกฺขานีติ ฌานงฺคภูตานํเยว สุขทุกฺขานํ ฌานงฺคภาวทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหณํ กตํ. อิทานิ ยถาวุตฺตเมว ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสู’’ติอาทินา วิตฺถารโต วิภาเวติ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เตนาติ วิเสสนภูเตน โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหเณน.

๑๗. คำว่า "ที่นับว่าเป็นโสมนัสและโทมนัส" คือ กล่าวโดยปริยายแห่งโสมนัสและโทมนัส หรือเพราะความพิเศษแห่งความเป็นองค์ฌาน สุขและทุกข์ที่เป็นโสมนัสและโทมนัสเท่านั้นเป็นองค์ฌาน ไม่ใช่สุขและทุกข์อื่น การระบุถึงโสมนัสและโทมนัสได้กระทำแล้ว เพื่อแสดงความเป็นองค์ฌานของสุขและทุกข์ที่เป็นองค์ฌานเท่านั้น บัดนี้ ท่านจำแนกโดยพิสดารด้วยคำมีอาทิว่า "ในทวิปัญจวิญญาณ" ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ซึ่งพึงรู้ได้ง่าย คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยการระบุถึงโสมนัสและโทมนัสอันเป็นวิเสสนะ

อภินิปาตมตฺตตฺตาติ อารมฺมณกรณมตฺตภาวโต. จินฺตนาปวตฺติยา อุปนิชฺฌายนปวตฺติยา. ยถาวุตฺเตเนว การเณนาติ ‘‘อุปนิชฺฌานาการสฺส อภาวโต’’ติ เอเตน การเณน. ปุพฺเพติอาทิโต. จตฺตาริ องฺคานิ วชฺชิตานีติ สตฺตสุ องฺเคสุ ทสฺสิยมาเนสุ จตฺตาริ องฺคานิ วชฺชิตานิ. อฏฺฐกถา เหสาติ เลเสน อปกาเสตพฺพตาย การณมาห. ตีสุปิ เอกเมว วตฺตพฺพํ สิยา, ตํสมานลกฺขณตาย อิตเรสํ ติณฺณมฺปิ คหณํ โหตีติ. ติณฺณํ ปน วจเนนาติ อุเปกฺขาสุขทุกฺขานํ อฌานงฺคตาทสฺสนตฺเถน วจเนน. ตโต อุเปกฺขาทิโต อญฺญสฺส ธมฺมสฺส จิตฺเตกคฺคตาย ฌานงฺคนฺติ อุทฺธฏภาโว อาปชฺชติ อฌานงฺเคสุ อคฺคหิตตฺตา. ยถาวุตฺตการณโตติ ‘‘อุปนิชฺฌานาการสฺส อภาวโต’’ติ วุตฺตการณโต อญฺเญน การเณน อนุทฺธฏภาโว วา อาปชฺชติ อนุปนิชฺฌายนสภาเวหิ สทฺธึ อคฺคหิตตฺตา อุปนิชฺฌายนาการภาวโต อญฺเญเนว การเณน จิตฺเตกคฺคตาย [Pg.261] ปาฬิยํ อนุทฺธฏภาโว อาปชฺชติ. ตํโทสปริหรณตฺถนฺติ ยถาวุตฺตโทสวินิโมจนตฺถํ.

คำว่า "เพราะความเป็นเพียงการเข้าไปกระทบ" คือ เพราะความเป็นเพียงการทำอารมณ์ ด้วยการเป็นไปแห่งการตรึก ด้วยการเป็นไปแห่งการเพ่ง ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือด้วยเหตุว่า "เพราะไม่มีอาการแห่งการเพ่ง" ตั้งแต่เบื้องต้น คำว่า "องค์ ๔ เว้นแล้ว" คือ เมื่อแสดงองค์ ๗ องค์ ๔ เว้นแล้ว อรรถกถาจารย์กล่าวเหตุที่พึงแสดงโดยนัยว่า "แม้ในองค์ ๓ ก็พึงกล่าวเพียงองค์เดียว เพราะมีลักษณะเสมอกัน การถือเอาองค์ ๓ ที่เหลือย่อมมี" ส่วนด้วยคำที่แสดงความไม่เป็นองค์ฌานของอุเบกขาสุขและทุกข์นั้น ความที่ (เอกัคคตา) ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึงแก่จิตเตกัคคตา เพราะไม่ได้ถือเอาในธรรมที่ไม่ใช่ส่วนประกอบของฌาน หรือด้วยเหตุอื่นจากเหตุที่กล่าวมาแล้ว คือ "เพราะไม่มีอาการแห่งการเพ่ง" ความที่ (เอกัคคตา) ไม่ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึง เพราะไม่ได้ถือเอาพร้อมกับธรรมที่มีสภาพไม่เพ่ง หรือด้วยเหตุอื่นจากความเป็นอาการแห่งการเพ่ง ความที่ (เอกัคคตา) ไม่ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึงแก่จิตเตกัคคตาในบาลี คำว่า "เพื่อป้องกันโทษนั้น" คือ เพื่อเปลื้องโทษที่กล่าวมาแล้ว

เย ปนาติอาทิ ปทการมตฺตทสฺสนํ. โสมนสฺสาทีหีติ โสมนสฺสโทมนสฺสฌานงฺคุเปกฺขาหิ. อวิภูตภาโว อุเปกฺขนํ. อุเปกฺขา หิ อวิภูตกิจฺจา วุตฺตา. สมานานํ เกสํ? สุขาทีนํ, เกหิ? โสมนสฺสาทีหิ, กถํ? สุข…เป… ยุตฺตตาติ โยชนา. น จิตฺเตกคฺคตายาติ สุขาทีหิ, ตทญฺเญหิ อภินิโรปนาทีหิ จ อนินฺทฺริยกิจฺจตาย จ อนุปนิชฺฌายนกิจฺจตาย จ อสมานตาย ปญฺจวิญฺญาเณสุ จิตฺเตกคฺคตาย ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏภาเว การณํ น วตฺตพฺพนฺติ. สาติ จิตฺเตกคฺคตา. เอตฺถาติ ‘‘อุเปกฺขาสุขทุกฺขานี’’ติ เอตสฺมึ อฏฺฐกถาวจเน น คหิตา. วิจิกิจฺฉายุตฺตมโนธาตุอาทีสูติ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตจิตฺเต มโนธาตุยา สมฺปฏิจฺฉนาทีสุ จ. ตสฺสาปิ จิตฺเตกคฺคตายปิ.

คำมีอาทิว่า "ส่วนชนเหล่าใด" เป็นเพียงการแสดงการทำบท คำว่า "ด้วยโสมนัสเป็นต้น" คือ ด้วยโสมนัส โทมนัส องค์ฌาน และอุเบกขา ความมีสภาวะไม่ปรากฏคืออุเบกขา เพราะอุเบกขาถูกกล่าวว่ามีกิจไม่ปรากฏ พึงประกอบความว่า "ของอะไรที่เสมอกัน? ของสุขเป็นต้น ด้วยอะไร? ด้วยโสมนัสเป็นต้น อย่างไร? เพราะประกอบด้วยสุข...ดังนี้" คำว่า "ไม่ใช่จิตเตกัคคตา" คือ ไม่พึงกล่าวเหตุในการที่จิตเตกัคคตาไม่ถูกยกขึ้นแสดงว่าเป็นองค์ฌานในปัญจวิญญาณ เพราะมีกิจไม่เป็นอินทรีย์ และมีกิจไม่เพ่ง และไม่เสมอกัน จิตเตกัคคตานั้น ในคำอรรถกถาว่า "อุเบกขาสุขและทุกข์" นี้ ไม่ได้ถือเอา คำว่า "ในมโนธาตุที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาเป็นต้น" คือ ในจิตที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ในมโนธาตุ ในสัมปฏิจฉันนะเป็นต้น และแม้ในจิตเตกัคคตานั้นด้วย

ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาคำอธิบายฌานปัจจัยนิทเทสจบแล้ว

๑๘. มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๑๘. การพรรณนาคำอธิบายมรรคปัจจัยนิทเทส

๑๘. ทุวิธมฺปิ สงฺกปฺปนฺติ สมฺมาสงฺกปฺโป มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ จ เอวํ อนวชฺชสาวชฺชเภเทน ทุวิธมฺปิ. วีริยํ สมาธินฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สงฺคณฺหิตฺวา วิตกฺกาทิภาวสามญฺเญน สห คเหตฺวา, เอเกกเมว กตฺวา คเหตฺวาติ อตฺโถ. เตหิ มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีเวหิ. อิธาติ อิมสฺมึ มคฺคปจฺจยนิทฺเทเส ลพฺภมานานิ จ มคฺคปจฺจยภาวโต, จ-สทฺเทน อลพฺภมานานิ จ มคฺคปจฺจยตฺตาภาวา. ยทิ เอวํ กสฺมา วุตฺตานีติ อาห ‘‘มคฺคงฺควจนสามญฺเญนา’’ติ. เอวํ ปริยายนิทฺเทโส อิธ กิมตฺถิโยติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เอวญฺหิ สุตฺตโวหาโรปิ ทสฺสิโต โหตี’’ติ. เอวํ ปน ทสฺเสนฺเตนาติ ปรมตฺถโต อมคฺคงฺคานิปิ สุตฺเต มคฺคงฺคโวหารสิทฺธิยา อิธ มคฺคงฺเคหิ สห ทสฺเสนฺเตน. อุทฺธริตฺวาติ ปทุทฺธารํ กตฺวา. อิทานิ มิจฺฉาวาจาทีหิ สทฺธึ ทฺวาทสงฺคานิ น ทสฺเสตพฺพานิ, กสฺมาติ เจติ อาห ‘‘น หิ ปาฬิยํ…เป… วตฺตพฺโพ’’ติ. ตปฺปฏิปกฺขภาวโตเยว มิจฺฉามคฺคงฺคานิ, น มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย วิย สภาวโตติ อธิปฺปาโย.

๑๘. แม้สังขัปปะทั้งสองอย่าง คือ สัมมาสังขัปปะและมิจฉาสังขัปปะ ดังนี้ ก็เป็นสองอย่างด้วยความต่างกันแห่งธรรมที่ไม่มีโทษและมีโทษ. แม้วิริยะและสมาธิในที่นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สังคณหิตวา คือ รวบรวมเอาไว้พร้อมด้วยความเป็นสามัญแห่งสภาวะมีวิตกเป็นต้น, อธิบายว่า ถือเอาโดยทำให้เป็นอย่างหนึ่งๆ. คำว่า เตหิ คือ ด้วยมิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ และมิจฉาอาชีวะเหล่านั้น. คำว่า อิทะ คือ ในมรรคปัจจยนิเทศนี้ ธรรมที่พึงได้เพราะความเป็นมรรคปัจจัย และธรรมที่ไม่ได้ (โดยศัพท์ว่า 'จะ') เพราะความที่ไม่ได้เป็นมรรคปัจจัย. ถ้าเป็นอย่างนั้น ทำไมจึงกล่าวไว้เล่า? จึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นสามัญแห่งคำว่าองค์มรรค'. การแสดงโดยปริยายในที่นี้มีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวหมายถึงการซักถามว่า 'เพราะอย่างนี้ แม้การใช้ในพระสูตรก็แสดงไว้แล้ว'. อธิบายว่า ผู้แสดงอย่างนี้ คือ ผู้แสดงพร้อมด้วยองค์มรรคในที่นี้ ด้วยความสำเร็จแห่งการใช้คำว่าองค์มรรคในพระสูตร แม้ธรรมที่ไม่เป็นองค์มรรคโดยปรมัตถ์. คำว่า อุทฺธริตฺวา คือ ยกบทขึ้นมา. บัดนี้ องค์ ๑๒ พร้อมด้วยมิจฉาวาจาเป็นต้น ไม่ควรแสดง, ทำไมเล่า? จึงกล่าวว่า 'ในพระบาลี…เป… ไม่ควรกล่าว'. อธิบายว่า มิจฉาองค์มรรคทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อองค์มรรคเหล่านั้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยสภาวะเหมือนมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น.

ปริยายนิปฺปริยายมคฺคงฺคทสฺสนตฺเถปิ อตฺถวจเน เอวํ น วตฺตพฺพเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปริยาย…เป… อธิกรณานี’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา [Pg.262] ‘‘อญฺญภาคิยสฺส อธิกรณสฺสา’’ติ เอตฺถ ปาฬิคตอธิกรณสทฺทปติรูปโก อญฺโญ อธิกรณสทฺโท ปาฬิคตตทญฺญสาธารณตาย อุภยปทตฺโถ อุทฺธโฏ ‘‘อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานี’’ติ, เอวมิธาปิ นิปฺปริยายํ อิตรญฺจ มคฺคงฺคํ ทสฺเสตุกาเมน ปาฬิคตตทญฺญสาธารโณ มคฺคงฺคสทฺโท อุทฺธริตพฺโพ สิยา, ตถา น กตนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปาฬิคโตเยว มคฺคงฺคสทฺโท อุทฺธโฏ, น ตทญฺญสาธารโณ, น จ อตฺถุทฺธารมุเขน อธิปฺเปตตฺโถ นิยมิโต, ตสฺมา. เตสูติ อเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมาธโย’’ติ เอตฺถ สงฺกปฺปวายามสมาธโย สมฺมามิจฺฉาสทฺเทหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตาติ อาห ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ยถาวุตฺตา สนฺตี’’ติ. สงฺกปฺปวายามสมาธิปฺปตฺตา ปน ตตฺถ เกจิ สนฺติเยวาติ. อถ วา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโยติ วุตฺตปฺปกาเร สมฺมาทิฏฺฐิอาทิเก อนวเสเส สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ยถาวุตฺตา’’ติ. อุปฺปตฺติฏฺฐานนิยมนตฺถตฺตา น วิเสสนตฺถตฺตาติ อธิปฺปาโย.

แม้ในอรรถแห่งการแสดงองค์มรรคโดยปริยายและโดยนิปปริยาย ก็ไม่ควรกล่าวอย่างนี้ในคำอธิบายอรรถ ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'ปริยาย…เป… อธิกรณ์ทั้งหลาย'. อรรถของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างคำว่า 'อธิกรณ์ของบุคคลผู้มีส่วนแห่งอธิกรณ์อื่น' ในที่นี้ คำว่า 'อธิกรณ์' อื่น ซึ่งเป็นปฏิรูปแห่งคำว่า 'อธิกรณ์' ที่มาในพระบาลี ได้ถูกยกขึ้นมาซึ่งอรรถของบททั้งสองด้วยความเป็นคำทั่วไปแก่คำที่มาในพระบาลีและคำอื่นนอกจากนั้นว่า 'อธิกรณ์มี ๔ อย่าง' ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ประสงค์จะแสดงองค์มรรคโดยนิปปริยายและโดยปริยาย ก็พึงยกคำว่า 'องค์มรรค' ซึ่งเป็นคำทั่วไปแก่คำที่มาในพระบาลีและคำอื่นนอกจากนั้นขึ้นมา, แต่ไม่ได้ทำอย่างนั้น. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่คำว่า 'องค์มรรค' ที่มาในพระบาลีเท่านั้นถูกยกขึ้นมา ไม่ใช่คำที่เป็นคำทั่วไปแก่คำอื่น และอรรถที่ประสงค์ก็ไม่ได้ถูกกำหนดด้วยการยกอรรถขึ้นมา, เพราะเหตุนั้น. คำว่า เตสุ คือ ในอเหตุกจิตตุปบาททั้งหลาย. คำว่า 'สัมมาทิฏฐิ…เป… สมาธิทั้งหลาย' ในที่นี้ สังขัปปะ วิริยะ และสมาธิ ถูกกล่าวโดยจำแนกด้วยคำว่า 'สัมมา' และ 'มิจฉา' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'สัมมาทิฏฐิเป็นต้นมีอยู่ตามที่กล่าวมาแล้ว'. อธิบายว่า สังขัปปะ วิริยะ และสมาธิที่ถึงแล้วในที่นั้น บางอย่างก็มีอยู่. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'สัมมาทิฏฐิเป็นต้น' นี้ กล่าวหมายถึงสัมมาทิฏฐิเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วโดยไม่เหลือ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ตามที่กล่าวมาแล้ว'. อธิบายว่า มีประโยชน์ในการกำหนดสถานที่เกิด ไม่ใช่มีประโยชน์ในการจำแนก.

มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการแสดงปัจจัยคือมรรค จบแล้ว.

๒๐. วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๒๐. คำอธิบายการแสดงวิปปยุตตปัจจัย

๒๐. สมฺปโยคาสงฺกาวตฺถุภูโตติ สมฺปโยคาสงฺกาย อธิฏฺฐานภูโต. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อรูปิโน หิ ขนฺธา จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ อพฺภนฺตรโต นิกฺขมนฺตา วิย อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ.

๒๐. คำว่า สัมปโยคาสังกาวัตถุภูโต คือ เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยในการประกอบกัน. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'เพราะขันธ์อันไม่มีรูป ย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งออกจากภายในแห่งวัตถุทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น'.

วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการแสดงวิปปยุตตปัจจัย จบแล้ว.

๒๑. อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๒๑. คำอธิบายการแสดงอัตถิปัจจัย

๒๑. ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น โหติ, โส ตสฺส ปจฺจโยติ ยทิทํ สมาสโต ปจฺจยลกฺขณํ ยํ สนฺธาย สุตฺเต วุตฺตํ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหตี’’ติ, ตยิทํ อตฺถิปจฺจเย โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทึ วตฺวา อยญฺจ นโย นิพฺพาเน น ลพฺภติ, ตสฺมา นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจยภาเวน น อุทฺธฏนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพานญฺจ…เป… อุปการกํ โหตี’’ติ อาห. เตน ปจฺจยธมฺมานํ [Pg.263] ปจฺจยภาโว วิเสสโต พฺยติเรกมุเขน ปากโฏ โหตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺโธติ นตฺถิปจฺจยภาววิรุทฺโธ. วิคตาวิคตปจฺจยา วิย หิ อญฺญมญฺญํ อุชุปจฺจนีกภาเวน ฐิตา นตฺถิอตฺถิปจฺจยา. น นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจโย นตฺถิภาโวปการกตาอวิโรธโต. เย หิ อตฺถิปจฺจยธมฺมา, เต นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺธา เอว ทิฏฺฐาติ อธิปฺปาโย.

๒๑. คำว่า 'เมื่อสิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดก็มี, เมื่อสิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งใดก็ไม่มี, สิ่งนั้นเป็นปัจจัยของสิ่งนั้น' นี้คือลักษณะของปัจจัยโดยย่อ ซึ่งพระสูตรกล่าวไว้โดยหมายถึงว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมมี, เมื่อสิ่งนี้ไม่มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมไม่มี' ดังนี้, ผู้แสดงโดยนำคำนี้ไปประกอบในอัตถิปัจจัย โดยกล่าวว่า 'โย หิ' เป็นต้น และแสดงว่านัยนี้ไม่พึงได้ในนิพพาน เพราะเหตุนั้น นิพพานจึงไม่ถูกยกขึ้นมาด้วยความเป็นอัตถิปัจจัย ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'นิพพาน…เป… ย่อมเป็นอุปการะ'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏชัดโดยเฉพาะด้วยทางแห่งความปฏิเสธ. คำว่า นัตถิภาโวปการกตาวิรุทโธ คือ ตรงกันข้ามกับความเป็นนัตถิปัจจัย. เพราะนัตถิปัจจัยและอัตถิปัจจัยตั้งอยู่ด้วยความเป็นปฏิปักษ์กันโดยตรง เหมือนวิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย. นิพพานไม่เป็นอัตถิปัจจัย เพราะไม่ขัดแย้งกับความเป็นนัตถิภาโวปการกะ. อธิบายว่า ธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยทั้งหลายนั้น ย่อมถูกเห็นว่าตรงกันข้ามกับความเป็นนัตถิภาโวปการกะเท่านั้น.

สติ จ อุปฺปนฺนตฺเตติ สมฺพนฺโธ. เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ อาหารินฺทฺริยาติ โยชนา. เอกโตติ สห. สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาวโตติ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยตฺตาภาวโต. ตทภาโวติ สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาโว. เอเตสนฺติ อตฺถิปจฺจยตาวเสน ปวตฺตมานานํ อาหารินฺทฺริยานํ. ธมฺมสภาววเสนาติ ธมฺมตาวเสน. ธมฺมตา เหสา, ยทิทํ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สห ปุเรตรํ ปจฺฉา จ ลพฺภมานา อาหารินฺทฺริยา เตสํ อตฺถิปจฺจยา โหนฺติ, น สหชาตาทิปจฺจยาติ. ยถา วา จกฺขาทิทฺวารานํ รูปาทิอารมฺมณานํ สติปิ นิยตวุตฺติตาย ทฺวารารมฺมณโต วิญฺญาณสฺส ฉพฺพิธภาเว อารมฺมณมนามสิตฺวา, ทฺวารโต ทฺวารมนามสิตฺวา อารมฺมณโต ฉพฺพิธตา วุจฺจติ, เอวมิธาปิ อาหารินฺทฺริยานํ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สติปิ สหชาตาทิภาเว อรูปกฺขนฺธาทิวเสน สหชาตาทิเภทภินฺนสฺส อตฺถิปจฺจยสฺส ทสฺสิตตฺตา ปญฺหาวาเร อาหารินฺทฺริยานํ วเสน อาคเต จตุตฺถปญฺจมโกฏฺฐาสภูเต อตฺถิปจฺจยวิเสเส สหชาตาทิเภทํ อามสิตุํ น ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อาหาโร อินฺทฺริยญฺจ สหชาตาทิเภทํ น ลภตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน อาหารินฺทฺริเยสุ สหชาตาทิภาวสฺส อภาวโต. เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

คำว่า สติ จ อุปฺปนฺนตฺเตติ เป็นบทเชื่อม. คำว่า เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ อาหารินฺทฺริยาติ เป็นบทประกอบ. คำว่า เอกโต คือ พร้อมกัน. คำว่า สหชาตาทิปัจจยัตตาภาวโต คือ เพราะไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า ตทภาโว คือ การไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั้น. คำว่า เอเตสํ คือ แห่งอาหารและอินทรีย์ทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยความเป็นอัตถิปัจจัย. คำว่า ธัมมสภาววเสนะ คือ โดยสภาวธรรม. ธรรมดานี้คือ อาหารและอินทรีย์ทั้งหลายที่พึงได้พร้อมกับปัจจยุบบัน ทั้งก่อนและหลัง ย่อมเป็นอัตถิปัจจัยของปัจจยุบบันเหล่านั้น ไม่ใช่สหชาตปัจจัยเป็นต้น. หรือเหมือนอย่างว่า แม้เมื่อทวารมีจักษุเป็นต้น และอารมณ์มีรูปเป็นต้น มีการดำเนินไปที่แน่นอน เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๖ อย่างของวิญญาณโดยทวาร ก็ไม่ระบุถึงอารมณ์, เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๖ อย่างโดยอารมณ์ ก็ไม่ระบุถึงทวาร ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่ออาหารและอินทรีย์ทั้งหลายมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นพร้อมกับปัจจยุบบัน ก็เพราะอัตถิปัจจัยที่จำแนกด้วยสหชาตปัจจัยเป็นต้น โดยความเป็นอรูปขันธ์เป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้แล้ว, ในอัตถิปัจจัยพิเศษซึ่งเป็นส่วนที่ ๔ และที่ ๕ ที่มาโดยอาศัยอาหารและอินทรีย์ในปัญหาวาระ จึงไม่พึงระบุถึงสหชาตปัจจัยเป็นต้น ดังนี้ อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'อาหารและอินทรีย์ไม่พึงได้สหชาตปัจจัยเป็นต้น' ไม่ใช่เพราะไม่มีสหชาตปัจจัยเป็นต้นในอาหารและอินทรีย์. อรรถในที่นี้พึงเห็นอย่างนี้.

อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการแสดงอัตถิปัจจัย จบแล้ว.

๒๒-๒๓-๒๔. นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

๒๒-๒๓-๒๔. คำอธิบายการแสดงนัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอวิคตปัจจัย

๒๒-๒๓. เอตฺถาติ นตฺถิปจฺจเย. นานนฺติ นานตฺตํ. เอเตนาติ อนนฺตรปจฺจยโต นตฺถิปจฺจยสฺส วิเสสมตฺตทีปเนน ‘‘ปจฺจยลกฺขณเมว เหตฺถ นาน’’นฺติ อิมินา วจเนน. อตฺโถติ ธมฺโม. พฺยญฺชนสงฺคหิเตติ ‘‘นตฺถิปจฺจโย [Pg.264] วิคตปจฺจโย’’ติ เอวมาทิพฺยญฺชเนน สงฺคหิเต. ปจฺจยลกฺขณมตฺเตติ เอตฺถ ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกา อรูปธมฺมา, วิคตภาเวน อุปการกาติ เอวมาทิเก ปจฺจยานํ ลกฺขณมตฺเต.

๒๒-๒๓. คำว่า เอตฺถะ คือ ในนัตถิปัจจัย. คำว่า นานํ คือ ความต่างกัน. คำว่า เอเตนะ คือ ด้วยการแสดงความพิเศษของนัตถิปัจจัยจากอนันตรปัจจัย ด้วยคำว่า “ลักษณะของปัจจัยเท่านั้นในที่นี้ต่างกัน”. คำว่า อัตถะ คือ ธรรม. คำว่า พยัญชนสังคหิเตติ คือ ที่สงเคราะห์ด้วยพยัญชนะมีคำว่า “นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย” เป็นต้น. คำว่า ปัจจยลักขณมัตเตติ คือ ในเพียงลักษณะของปัจจัยเท่านั้น คือ อรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นอุปการะด้วยการให้โอกาสแห่งการเป็นไป, ที่เป็นอุปการะด้วยความเป็นวิคตะ เป็นต้น.

นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการแสดงนัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอวิคตปัจจัย จบแล้ว.

ปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายการแสดงปัจจัย จบแล้ว.

ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา

คำอธิบายเรื่องวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดในการแสดงปัจจัย

อาทิมปาโฐติ ปุริมปาโฐ. ตถา จ สตีติ โทสสฺสปิ สตฺตรสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยภาเว สติ. อธิปติปจฺจยภาโวปิสฺส อนุญฺญาโต โหตีติ อาห ‘‘โทสสฺสปิ ครุกรณํ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ. ‘‘เสสาน’’นฺติ วจเนเนว นิวาริโตติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตํนิวตฺตนตฺถมาห ‘‘น จ เสสาน’’นฺติอาทิ. ปุเรชาตาทีหีติ ปุเรชาตกมฺมาหารฌานินฺทฺริยมคฺควิปากปจฺจเยหิ. ตนฺนิวารณตฺถนฺติ ตสฺส ยถาวุตฺตโทสสฺส นิวารณตฺถํ. วิสุญฺจ อคฺคเหตฺวาติ โลภโมหา วิปากปจฺจยาปิ น โหนฺติ, ตถา โทโสติ เอวํ วิสุญฺจ อคฺคเหตฺวา. โผฏฺฐพฺพายตนํ กายวิญฺญาณธาตุยา อารมฺมณาทิปจฺจโย โหนฺตํเยว ปถวีอาทิสภาวตฺตา อตฺตนา สหชาตานํ สหชาตาทิปจฺจยา โหนฺติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘โผฏฺฐพฺพายตนสฺส สหชาตาทิปจฺจยภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘สพฺพธมฺมาน’’นฺติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ วุตฺเต สพฺพธมฺเม สนฺธายาห ‘‘สพฺพธมฺมานํ ยถาโยคํ เหตาทิปจฺจยภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. น หิ เอตํ…เป… ภาวทสฺสนํ, อถ โข เอกธมฺมสฺส อเนกปจฺจยภาวทสฺสนํ, ตสฺมา ‘‘เอเตน โผฏฺฐพฺพายตนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. รูปาทีนนฺติ รูปายตนาทีนํ.

คำว่า บทแรก คือ บทก่อน. และเมื่อเป็นเช่นนั้น คือ เมื่อโทสะมีความเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๑๗ อย่าง. แม้ความเป็นอธิปติปัจจัยของโทสะนั้นก็เป็นอันอนุญาตแล้ว จึงกล่าวว่า “การทำโทสะให้เป็นอารมณ์หนักแน่น พึงกล่าวไว้ในบาลี”. พึงสงสัยว่า “ด้วยคำว่า ‘ของธรรมที่เหลือ’ นั่นแหละ เป็นอันห้ามแล้ว” เพื่อแก้ความสงสัยนั้น จึงกล่าวว่า “และไม่ใช่ของธรรมที่เหลือ” เป็นต้น. ด้วยปัจจัยมีปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น คือ ด้วยปัจจัยมีปุเรชาตกรรม อาหาร ฌาน อินทรีย์ มรรค วิบาก เป็นต้น. เพื่อห้ามโทสะที่กล่าวแล้วนั้น. และไม่ถือเอาโดยแยกต่างหาก คือ โลภะและโมหะก็ไม่เป็นวิปากปัจจัย, โทสะก็เช่นกัน ไม่ถือเอาโดยแยกต่างหากอย่างนี้. โผฏฐัพพายตนะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นแก่กายวิญญาณธาตุเท่านั้น เพราะมีสภาวะเป็นปฐวีธาตุเป็นต้น จึงเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกับตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า “แสดงความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นของโผฏฐัพพายตนะ”. คำว่า “ของธรรมทั้งปวง” ในที่นี้หมายถึงธรรมทั้งปวงที่กล่าวไว้ในประโยคว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย” จึงกล่าวว่า “แสดงความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นของธรรมทั้งปวงตามสมควร”. เพราะนั่นไม่ใช่การแสดงความเป็น... (ละไว้)... แต่เป็นการแสดงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของธรรมอย่างหนึ่ง, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุนี้ ของโผฏฐัพพายตนะ” เป็นต้น ดังนี้เป็นอธิบาย. คำว่า “ของรูปเป็นต้น” คือ ของรูปายตนะเป็นต้น.

เภทาติ วิเสสา. เภทํ อนามสิตฺวาติ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทิวิเสสํ อคฺคเหตฺวา. เต เอวาติ ยถาวุตฺตวิเสสานํ สามญฺญภูเต ขนฺเธ เอว. ยํ สนฺธาย ‘‘เอวํ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ วิภาเวตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏฺฐานสํวณฺณนา เหสาติ เอเตน สุตฺเต วุตฺตปริยายมคฺคภาเวเนตฺถ น สกฺกา มิจฺฉาวาจาทีนํ มคฺคปจฺจยํ วตฺตุนฺติ ทสฺเสติ. เสสปจฺจยภาโวติ มคฺคปจฺจยํ ฐเปตฺวา ยถาวุตฺเตหิ เสเสหิ อฏฺฐารสหิ [Pg.265] ปจฺจเยหิ ปจฺจยภาโว. อธิปติปจฺจโย น โหตีติ อารมฺมณาธิปติปจฺจโย น โหติ. ตนฺติ วิจิกิจฺฉํ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเตสุ อหิริกาทีสุ.

คำว่า ความต่างกัน คือ ความพิเศษ. ไม่กล่าวถึงความต่างกัน คือ ไม่ถือเอาความพิเศษมีจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น. ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสามัญญะของความพิเศษที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพื่อแสดงสิ่งที่กล่าวไว้ว่า “ไม่สามารถกล่าวอย่างนี้ได้” จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่” เป็นต้น. เพราะนี่คือคำอธิบายปัฏฐาน ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า ในที่นี้ไม่สามารถกล่าวถึงมรรคปัจจัยของมิจฉาวาจาเป็นต้นได้ ด้วยความเป็นมรรคตามปริยายที่กล่าวไว้ในพระสูตร. ความเป็นปัจจัยที่เหลือ คือ ความเป็นปัจจัยด้วยปัจจัยที่เหลือ ๑๘ อย่างที่กล่าวแล้ว เว้นมรรคปัจจัย. ไม่เป็นอธิปติปัจจัย คือ ไม่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย. คำว่า นั้น คือ วิจิกิจฉา. คำว่า ในที่นั้น คือ ในอหิริกะเป็นต้นที่กล่าวแล้ว.

ทสธา ปจฺจยา โหนฺติ, ปุน ตถา หทยวตฺถุนฺติ อิทํ อตฺถมตฺตวจนํ. ปาโฐ ปน ‘‘หทยวตฺถุ เตสญฺเจว วิปฺปยุตฺตสฺส จ วเสน ทสธา ปจฺจโย โหตี’’ติ เวทิตพฺโพ. รูปสทฺทคนฺธรสายตนมตฺตเมวาติ อิทํ รูปาทีนํ สหชาตปจฺจยตาย วิย นิสฺสยปจฺจยตาย จ อภาวโต, ปุเรชาตปจฺจยตาย จ ภาวโต วุตฺตํ. เอตานีติ ยถาวุตฺตานิ รูปสทฺทคนฺธรสารมฺมณานิ. สพฺพาติกฺกนฺตปจฺจยาเปกฺขาติ ‘‘เอกธมฺมสฺส อเนกปจฺจยภาวโต’’ติ เอตสฺมึ วิจาเร เหตุอาทิอติกฺกนฺตปจฺจยาเปกฺขา เอเตสํ รูปาทีนํ อปุพฺพตา นตฺถิ, อถ โข อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยปจฺจยาเปกฺขา. น หิ รูปาทีนิ เหตุสหชาตาธิปติอาทิวเสน ปจฺจยา โหนฺตีติ. ตสฺสาติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส ปุเรชาตปจฺจยภาวโต อปุพฺพตา, ตสฺมา ตํ เอกูนวีสติวิโธ ปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ โหติ. สตฺตธา ปจฺจยภาโว โยเชตพฺโพ, น หิ โอชา ปุเรชาตปจฺจโย น โหตีติ.

“ปัจจัยมี ๑๐ อย่าง, อีกทั้งหทัยวัตถุด้วย” นี้เป็นเพียงคำกล่าวเพียงเนื้อความ. แต่พึงทราบว่า บาลีคือ “หทัยวัตถุเป็นปัจจัย ๑๐ อย่าง โดยความเป็นวิปปยุตปัจจัยของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง”. “รูป เสียง กลิ่น รส อายตนะเท่านั้น” นี้กล่าวไว้เพราะรูปเป็นต้นไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยและนิสสยปัจจัยเหมือนอย่างนั้น, แต่มีความเป็นปุเรชาตปัจจัย. “สิ่งเหล่านี้” คือ อารมณ์มีรูป เสียง กลิ่น และรส ที่กล่าวแล้ว. “ความมุ่งหมายถึงปัจจัยที่ล่วงพ้นไปทั้งหมด” ในการพิจารณาว่า “เพราะธรรมอย่างหนึ่งมีปัจจัยหลายอย่าง” นี้ ไม่มีความแปลกใหม่ในการมุ่งหมายถึงปัจจัยที่ล่วงพ้นไปมีเหตุเป็นต้นของรูปเป็นต้นเหล่านี้, แต่เป็นการมุ่งหมายถึงอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. เพราะรูปเป็นต้นไม่เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ สหชาต และอธิปติเป็นต้น. “ของสิ่งนั้น” คือ ความแปลกใหม่เพราะความเป็นปุเรชาตปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า สิ่งนั้นเป็นปัจจัย ๑๙ อย่าง. พึงประกอบความเป็นปัจจัย ๗ อย่าง, เพราะโอชาไม่เป็นปุเรชาตปัจจัยก็หามิได้.

อตฺโถติ วา เหตุอาทิธมฺมานํ สภาโว เวทิตพฺโพ. โส หิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต, ญาเณน วา ญาตพฺพโต ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. อากาโรติ ตสฺเสว ปวตฺติอากาโร, เยน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยภาวํ อุปคจฺฉตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตํ ปน วิปฺปยุตฺตํ. ‘‘สตฺตหากาเรหี’’ติ ปฐานสฺส การณมาห ‘‘อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท หี’’ติอาทินา.

คำว่า “อรรถ” หรือ พึงทราบว่าเป็นสภาวะของธรรมมีเหตุเป็นต้น. เพราะธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ปัจจยุปบันทั้งหลายของตนพึงเข้าถึง, หรือเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยญาณ จึงเรียกว่า “อรรถ”. คำว่า “อาการ” คือ อาการแห่งการเป็นไปของธรรมนั้นนั่นเอง, ซึ่งธรรมนั้นเข้าถึงความเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันของตนด้วยอาการใด, พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้. แต่สิ่งนั้นเป็นวิปปยุต. กล่าวเหตุแห่งปัฏฐานว่า “ด้วยอาการ ๗ อย่าง” ด้วยคำว่า “เพราะเป็นการกำหนดอย่างสูงสุด” เป็นต้น.

ยํ กมฺมปจฺจโย…เป… ทฏฺฐพฺพํ อาเสวนกมฺมปจฺจยานํ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อนนฺตรฏฺฐานตาย. สหชาตมฺปิ หิ อนนฺตรเมวาติ. โกจิ ปเนตฺถาติ เอตฺถ เอตสฺมึ ปกตูปนิสฺสยสมุทาเย โกจิ ตเทกเทสภูโต กมฺมสภาโว ปกตูปนิสฺสโยติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ‘‘ยทิทํ อารมฺมณปุเรชาเต ปเนตฺถ อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตา น ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมึ, ตสฺมึ วา อารมฺมณปุเรชาตคฺคหเณ. วตฺถุสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา ลพฺภตีติ น วตฺตพฺพา. น หิ อารมฺมณภูตํ วตฺถุ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ, อถ โข นิสฺสยภูตเมวาติ. อิโต อุตฺตรีติ เอตฺถ ‘‘อิโต’’ติ อิทํ ปจฺจามสนํ ปุเรชาตํ วา สนฺธาย อารมฺมณปุเรชาตํ วา. ตตฺถ ปฐมนยํ อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ [Pg.266] ‘‘ปุเรชาตโต ปรโตปี’’ติ. เตน กมฺมาทิปจฺจเยสุปิ วกฺขมาเนสุ ลพฺภมานาลพฺภมานํ เวทิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ทุติยํ ปน นยํ อนเปกฺขิตฺวา อฏฺฐกถายํ อาคตวเสน วุตฺตํ ‘‘อิโต วา อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต’’ติ, อตฺตนา วุตฺตนเยน ปน ‘‘นิสฺสยินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต วา’’ติ. ตตฺถ วตฺตพฺพํ สยเมวาห ‘‘อารมฺมณาธิปตี’’ติอาทิ. กมฺมาทีสุ ลพฺภมานาลพฺภมานํ น วกฺขติ ‘‘อิโต อุตฺตรี’’ติอาทินา ปเคว อติเทสสฺส กตตฺตา, ตสฺมา ปุริโมเยว ปุเรชาตโตปีติ วุตฺตอตฺโถเยว อธิปฺเปโต.

“กรรมปัจจัยใด... (ละไว้)... พึงเห็นว่าเพราะปัจจยุปบันของอาเสวนกรรมปัจจัยอยู่ในฐานะอันเป็นอนันตระ.” เพราะแม้สหชาตก็เป็นอนันตระนั่นเอง. “บางอย่างในที่นี้” ในที่นี้หมายถึง สภาวะของกรรมบางอย่างซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของปรกตูปนิสสยสมุทัยนี้ เป็นปรกตูปนิสสยะ. “ในที่นั้น” คือ ในอารัมมณปุเรชาตที่กล่าวไว้ว่า “ในอารัมมณปุเรชาตนี้ ไม่ได้อินทริยวิปปยุตตปัจจยตา”, หรือในการถือเอาอารัมมณปุเรชาตนั้น. ไม่พึงกล่าวว่า “ได้วิปปยุตตปัจจยตาของวัตถุ”. เพราะวัตถุที่เป็นอารมณ์ไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย, แต่เป็นวัตถุที่เป็นนิสสยะเท่านั้น. “จากนี้ไป” ในที่นี้ คำว่า “จากนี้” นี้หมายถึงปุเรชาต หรืออารัมมณปุเรชาต. ในที่นั้น เมื่ออ้างถึงนัยแรก จึงกล่าวว่า “แม้จากปุเรชาตไปข้างหน้า”. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า พึงทราบสิ่งที่ได้และไม่ได้ในกรรมปัจจัยเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป. แต่นัยที่สอง ไม่ได้อ้างถึง จึงกล่าวไว้ตามที่มาในอรรถกถาว่า “หรือจากอินทริยวิปปยุตจากนี้”, แต่ตามนัยที่ตนกล่าวไว้คือ “หรือจากนิสสยอินทริยวิปปยุต”. สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ตนเองกล่าวไว้ว่า “อารัมมณาธิปติ” เป็นต้น. จะไม่กล่าวถึงสิ่งที่ได้และไม่ได้ในกรรมปัจจัยเป็นต้นด้วยคำว่า “จากนี้ไป” เป็นต้น เพราะได้ทำอติเทสไว้ก่อนแล้ว, เพราะฉะนั้น อรรถที่กล่าวไว้ว่า “แม้จากปุเรชาตไปข้างหน้า” นั่นแหละเป็นที่ประสงค์.

‘‘มคฺคปจฺจยตํ อวิชหนฺโตวา’’ติ อิมินา จ มคฺคปจฺจโย วุตฺโตติ ‘‘มคฺควชฺชานํ นวนฺน’’นฺติ วุตฺตํ ปจฺฉิมปาเฐ, ปุริมปาเฐ ปน ‘‘มคฺคปจฺจยตํ อวิชหนฺโตวา’’ติ วุตฺตตฺตา เอว มคฺคปจฺจเยน สทฺธึ สหชาตาทิปจฺจยา คเหตพฺพาติ ‘‘ทสนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉิมปาเฐ ‘‘เอกาทสหากาเรหี’’ติ วตฺตพฺพํ, ปุริมปาเฐ ‘‘ทฺวาทสหี’’ติ.

“และด้วยคำว่า ‘ไม่ละความเป็นมรรคปัจจัย’ นี้ มรรคปัจจัยก็เป็นอันกล่าวแล้ว” เพราะฉะนั้นในบทหลังจึงกล่าวว่า “ของ ๙ อย่างเว้นมรรค”, แต่ในบทต้น เพราะกล่าวว่า “ไม่ละความเป็นมรรคปัจจัย” นั่นเอง จึงพึงถือเอาสหชาตปัจจัยเป็นต้นพร้อมกับมรรคปัจจัย จึงกล่าวว่า “ของ ๑๐ อย่าง”. ในที่นั้น ในบทหลังพึงกล่าวว่า “ด้วยอาการ ๑๑ อย่าง”, ในบทต้นพึงกล่าวว่า “ด้วยอาการ ๑๒ อย่าง”.

สมนนฺตรนิรุทฺธตาย อารมฺมณภาเวน จาติ วิชฺชมานมฺปิ วิเสสมนามสิตฺวา เกวลํ สมนนฺตรนิรุทฺธตาย อารมฺมณภาเวน, น จ สมนนฺตรนิรุทฺธตาอารมฺมณภาวสามญฺเญนาติ อตฺโถ. ‘‘อิมินา อุปาเยนา’’ติ ปจฺจยสภาคตาทสฺสเนน ปจฺจยวิสภาคตาทสฺสเนน จ วุตฺตํ ปททฺวยํ เอกชฺฌํ กตฺวา ปทุทฺธาโร กโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุอาทีนํ สหชาตานํ…เป… โยเชตพฺพา’’ติ อาห. เหตุอารมฺมณาทีนํ สหชาตาสหชาตภาเวน อญฺญมญฺญวิสภาคตาติ โยชนา. เอวมาทินาติ อาทิ-สทฺเทน ปุเรชาตานํ จกฺขาทีนํ รูปาทีนญฺจ ปุเรชาตภาเวน สภาคตา, ปวตฺติยํ วตฺถุขนฺธาทีนํ ปุเรชาตปจฺฉาชาตานํ ปุเรชาตปจฺฉาชาตภาเวน วิสภาคตาติ เอวมาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เหตุนเหตุอาทิภาวโตปิ เจตฺถ ยุคฬกโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. เหตุปจฺจโย หิ เหตุภาเวน ปจฺจโย, อิตเร ตทญฺญภาเวน. เอวมิตเรสุปิ ยถารหํ ยุคฬกโต เวทิตพฺโพ.

แม้มีความพิเศษปรากฏอยู่โดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น ก็ไม่กล่าวถึงความพิเศษนั้น แต่กล่าวถึงเพียงโดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่นเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่นโดยทั่วไป คำว่า ‘ด้วยอุบายนี้’ หมายถึง การนำบทสองบทที่กล่าวไว้โดยการแสดงความมีสภาพเสมอกันแห่งปัจจัย และการแสดงความมีสภาพไม่เสมอกันแห่งปัจจัย มารวมกันแล้วยกบทขึ้นแสดง จึงกล่าวว่า ‘พึงประกอบในธรรมทั้งหลายมีเหตุเป็นต้นที่เป็นสหชาต…เป็นต้น’ การประกอบความว่า ธรรมทั้งหลายมีเหตุและอารมณ์เป็นต้น มีสภาพไม่เสมอกันและกันโดยความเป็นสหชาตและอสหชาต คำว่า ‘เป็นต้นอย่างนี้’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมทั้งหลายมีจักขุเป็นต้น และรูปเป็นต้นที่เป็นปุเรชาต มีสภาพเสมอกันโดยความเป็นปุเรชาต และธรรมทั้งหลายมีวัตถุและขันธ์เป็นต้นที่เป็นปุเรชาตและปัจฉาชาตในปวัตติกาล มีสภาพไม่เสมอกันโดยความเป็นปุเรชาตและปัจฉาชาต เป็นต้นอย่างนี้ด้วย แม้ในที่นี้ พึงทราบการวินิจฉัยโดยความเป็นคู่กัน โดยความเป็นเหตุและไม่เป็นเหตุเป็นต้น เพราะเหตุปัจจัยเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ ส่วนปัจจัยอื่นเป็นปัจจัยโดยความเป็นอย่างอื่นจากเหตุนั้น แม้ในปัจจัยอื่น ๆ ก็พึงทราบโดยความเป็นคู่กันตามสมควร

อุภยปฺปธานตาติ ชนโนปตฺถมฺภนปฺปธานตา. ฐานนฺติ ปทสฺส อตฺถวจนํ การณภาโวติ วินาปิ ภาวปจฺจยํ ภาวปจฺจยสฺส อตฺโถ ญายตีติ. อุปนิสฺสยํ ภินฺทนฺเตนาติ อนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสยวิภาเคน วิภชนฺเตน. ตโยปิ อุปนิสฺสยา วตฺตพฺพา อุปนิสฺสยวิภาคภาวโต. อุปนิสฺสยคฺคหณเมว กาตพฺพํ สามญฺญรูเปน. ตตฺถาติ เอวมวฏฺฐิเต อนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสโยติ [Pg.267] ภินฺทนํ วิภาคกรณํ ยทิ ปกตูปนิสฺสยสฺส รูปานํ ปจฺจยตฺตาภาวทสฺสนตฺถํ, นนุ อารมฺมณูปนิสฺสยอนนฺตรูปนิสฺสยาปิ รูปานํ ปจฺจยา น โหนฺติเยวาติ? สจฺจํ น โหนฺติ, เต ปน ทสฺสิตนยาติ ตเทกเทเสน อิตรมฺปิ ทสฺสิตเมว โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อารมฺมณํ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ตํสมานคติกตฺตาติ เตหิ อนนฺตราทีหิ สมานคติกตฺตา อรูปานํเยว ปจฺจยภาวโต. ตนฺติ ปุเรชาตปจฺจยํ. ตตฺถาติ อนนฺตราทีสุ ปฐิตฺวา.

คำว่า ‘ความเป็นประธานทั้งสอง’ หมายถึง ความเป็นประธานในการยังให้เกิดและอุปถัมภ์ คำว่า ‘ฐานะ’ มีอรรถว่า ‘ความเป็นเหตุ’ แม้ไม่มีปัจจัยคือภาวะ ก็พึงทราบอรรถของปัจจัยคือภาวะได้ คำว่า ‘เมื่อจำแนกอุปนิสัย’ หมายถึง เมื่อจำแนกโดยส่วนแห่งอนันตรูปนิสัยและปกตูปนิสัย อุปนิสัยทั้งสามก็พึงกล่าวได้ เพราะมีความเป็นส่วนแห่งอุปนิสัย พึงถือเอาอุปนิสัยเท่านั้นโดยรูปทั่วไป คำว่า ‘ในที่นั้น’ เมื่อเป็นเช่นนี้ การจำแนกคือการแบ่งเป็นอนันตรูปนิสัยและปกตูปนิสัย หากมีเพื่อแสดงความที่ปกตูปนิสัยไม่มีความเป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลาย ไฉนอารัมมณูปนิสัยและอนันตรูปนิสัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายเล่า? จริงอยู่ อุปนิสัยเหล่านั้นไม่เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลาย แต่เมื่อแสดงโดยนัยที่แสดงไว้แล้วนั้น แม้ส่วนอื่นก็เป็นอันแสดงแล้วด้วยส่วนหนึ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘พึงทราบอารมณ์…เป็นต้น’ เพื่อแสดงอรรถนี้ คำว่า ‘เพราะมีความเป็นไปเสมอกันกับอุปนิสัยนั้น’ หมายถึง เพราะมีความเป็นไปเสมอกันกับอนันตรูปนิสัยเป็นต้นเหล่านั้น โดยความเป็นปัจจัยของอรูปธรรมเท่านั้น คำว่า ‘นั้น’ หมายถึง ปุเรชาตปัจจัย คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง เมื่ออ่านในอนันตรูปนิสัยเป็นต้น

ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเรื่องการวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดในการแสดงปัจจัย จบแล้ว

ปุจฺฉาวาโร

หมวดคำถาม

๑. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา

๑. คำอธิบายปัจจยานุโลม

เอเกกํ ติกํ ทุกญฺจาติ กุสลตฺติกาทีสุ พาวีสติยา ติเกสุ เหตุทุกาทีสุ สตํ ทุเกสุ เอเกกํ ติกํ ทุกญฺจ. น ติกทุกนฺติ ตุลฺยโยคีนํ น ติกทุกนฺติ อตฺโถ. ติกวิสิฏฺฐํ ปน ทุกํ, ทุกวิสิฏฺฐญฺจ ติกํ, ติกวิสิฏฺฐติกทุกวิสิฏฺฐทุเกสุ วิย นิสฺสาย อุปริ เทสนา ปวตฺตา เอวาติ.

คำว่า ‘ติกะและทุกะแต่ละอย่าง’ หมายถึง ติกะและทุกะแต่ละอย่างในติกะ ๒๒ หมวดมีกุสลัตติกะเป็นต้น และในทุกะ ๑๐๐ หมวดมีเหตุทุกะเป็นต้น คำว่า ‘ไม่ใช่ติกะและทุกะ’ มีอรรถว่า ไม่ใช่ติกะและทุกะของธรรมที่มีการประกอบเสมอกัน แต่ทุกะที่วิเศษกว่าติกะ และติกะที่วิเศษกว่าทุกะ การแสดงธรรมได้ดำเนินไปเบื้องบนโดยอาศัยติกะที่วิเศษกว่าติกะและทุกะที่วิเศษกว่าทุกะเป็นต้นอย่างนั้น

เย กุสลาทิธมฺเม ปฏิจฺจาติ วุตฺตา ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทีสุ, เต กุสลาทิธมฺมา ปฏิจฺจตฺถํ ผรนฺตา เหตุอาทิปจฺจยฏฺฐํ สาเธนฺตา กุสลาทิปจฺจยา เจวาติ อตฺโถ. เตเนวาหาติ ยสฺมา ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ปฏิจฺจตฺถผรณํ อุภเยสํ เตสํ สหภาเว สติ, นาญฺญถา. เตเนว การเณนาห ‘‘เต จ โข สหชาตาวา’’ติ. เตติ เหตุอาทิปจฺจยา. เตสุ หิ เหตุสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาทโย สหชาตา, อนนฺตรสมนนฺตราทโย อสหชาตา ปจฺจยา โหนฺตีติ. เอเตหิ ทฺวีหิ วาเรหิ อิตเรตรตฺถโพธนวเสน ปวตฺตาย เทสนาย กึ สาธิตํ โหตีติ อาห ‘‘เอวญฺจ นิรุตฺติโกสลฺลํ ชนิตํ โหตี’’ติ.

คำว่า ‘อาศัยกุศลธรรมเป็นต้นเหล่าใด’ ที่กล่าวไว้ในประโยคว่า ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ เป็นต้นนั้น กุศลธรรมเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อแผ่ไปซึ่งอรรถแห่งปฏิจจะ และยังอรรถแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้นให้สำเร็จ ก็เป็นกุศลปัจจัยเป็นต้นด้วย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า เพราะการแผ่ไปซึ่งอรรถแห่งปฏิจจะของปัจจัยธรรมทั้งหลายในปัจจยุปบันธรรมทั้งหลาย ย่อมมีได้เมื่อธรรมทั้งสองนั้นมีอยู่ร่วมกันเท่านั้น หามีได้ด้วยประการอื่นไม่ ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ธรรมเหล่านั้นเป็นสหชาต’ คำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’ หมายถึง ปัจจัยมีเหตุเป็นต้น เพราะในปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยมีเหตุ สหชาต อัญญมัญญะ นิสสยะ เป็นต้น เป็นสหชาตปัจจัย ส่วนปัจจัยมีอนันตระ สมนันตระ เป็นต้น เป็นอสหชาตปัจจัย การแสดงธรรมที่ดำเนินไปโดยการแสดงอรรถซึ่งกันและกันด้วยวาระทั้งสองนี้ ได้สำเร็จอะไรเล่า? จึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง ความฉลาดในนิรุตติก็เกิดขึ้นอย่างนี้’

เต เต ปญฺเห อุทฺธริตฺวาติ ‘‘สิยา กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทโย เย เย ปญฺหา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺติ, เต เต ปญฺเห อุทฺธริตฺวา. ปมาทเลขา เอสาติ อิทํ ‘‘กุสโล เหตุ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมาน’’นฺติ ลิขิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิจฺจสหชาตวาเรสุ สหชาตปจฺจโย, ปจฺจยนิสฺสยวาเรสุ นิสฺสยปจฺจโย, สํสฏฺฐสมฺปยุตฺตวาเรสุ [Pg.268] สมฺปยุตฺตปจฺจโย เอกนฺติโกติ กตฺวา วุตฺโตติ อาห ‘‘ปุริมวาเรสุ…เป… นิยเมตฺวา’’ติ. ตตฺถาติ เตสุ ปุริมวาเรสุ ฉสุ. น วิญฺญายนฺติ สรูปโต อนุทฺธฏตฺตา. เอวมาทีหิ ปญฺเหหิ. เหตาทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺเนสูติ เหตุอาทีสุ ปจฺจยธมฺเมสุ สมฺปยุตฺตกฺขนฺธาทิเภเทสุ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมํ. เหตาทิปจฺจยานํ นิจฺฉยาภาวโตติ ‘‘อิเม นาม เต เหตุอาทโย ปจฺจยธมฺมา’’ติ นิจฺฉยาภาวโต สรูปโต อนิทฺธาริตตฺตา. ยถา หิ นาม นานาชฏาชฏิตํ คุมฺพนฺตรคตญฺจ ตํสทิสํ สรูปโต อทิสฺสมานํ อิทํ ตนฺติ น วินิจฺฉินียติ, เอวํ ญาตุํ อิจฺฉิโตปิ อตฺโถ สรูปโต อนิทฺธาริโต นิชฺชโฏ นิคุมฺโพ จ นาม น โหติ นิจฺฉยาภาวโต, สรูปโต ปน ตสฺมึ นิทฺธาริเต ตพฺพิสยสฺส นิจฺฉยสฺส วเสน ปุคฺคลสฺส อสมฺพุทฺธภาวาปฺปตฺติยา โส ปญฺโห นิชฺชโฏ นิคุมฺโพ จ นาม โหตีติ อาห ‘‘นิจฺฉยาภาวโต เต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคุมฺพา จ กตฺวา น วิภตฺตา’’ติ, ‘‘น โกจิ ปุจฺฉาสงฺคหิโต…เป… วิภตฺตา’’ติ จ. ตนฺติ ปญฺหาวิสฺสชฺชนํ สนฺธาย นิชฺชฏตา น วุตฺตา, อถ โข นิจฺฉยุปฺปาทนนฺติ อธิปฺปาโย.

คำว่า ‘ยกปัญหาเหล่านั้น ๆ ขึ้นแสดง’ หมายถึง ยกปัญหาเหล่านั้น ๆ ที่ได้รับวิสัชนาขึ้นแสดง มีประโยคว่า ‘กุศลธรรมพึงเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยเหตุปัจจัย’ เป็นต้น คำว่า ‘นี้เป็นอักษรที่เขียนผิด’ กล่าวไว้โดยอ้างถึงข้อความที่เขียนว่า ‘เหตุที่เป็นกุศลของธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ’ ในวาระปฏิจจสหชาต สหชาตปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน ในวาระปัจจยานิสสยะ นิสสยปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน ในวาระสังสัฏฐสัมปยุต สัมปยุตปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน จึงกล่าวว่า ‘ในวาระก่อน ๆ...เป... กำหนดไว้’ คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง ในวาระก่อน ๖ วาระเหล่านั้น ไม่ปรากฏชัดเพราะไม่ได้ยกขึ้นแสดงโดยสภาพ ด้วยปัญหาเป็นต้นอย่างนี้ คำว่า ‘ในปัจจัยและปัจจยุปบันมีเหตุเป็นต้น’ หมายถึง ในปัจจัยธรรมมีเหตุเป็นต้น และในปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้นที่มีขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตกันเป็นประเภท อนึ่ง คำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด คำว่า ‘เพราะไม่มีความแน่นอนแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้น’ หมายถึง เพราะไม่มีความแน่นอนว่า ‘ปัจจัยธรรมมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้นชื่อนี้’ เพราะไม่ได้กำหนดโดยสภาพ จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า สิ่งที่พันกันยุ่งเหยิงด้วยเถาวัลย์ต่าง ๆ และอยู่ในพุ่มไม้ และสิ่งที่คล้ายกันนั้น เมื่อไม่ปรากฏโดยสภาพ ก็ไม่สามารถวินิจฉัยได้ว่า ‘นี่คือสิ่งนั้น’ ฉันใด อรรถที่ต้องการทราบก็ฉันนั้น เมื่อไม่ได้กำหนดโดยสภาพ ก็ไม่ชื่อว่าปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้ เพราะไม่มีความแน่นอน แต่เมื่อกำหนดโดยสภาพในอรรถนั้นแล้ว ปัญหานั้นก็ชื่อว่าปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้ เพราะบุคคลไม่ถึงความเป็นผู้ไม่รู้แจ้งโดยอาศัยความแน่นอนในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีความแน่นอน ปัญหาเหล่านั้นจึงไม่ได้จำแนกโดยทำให้ปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้’ และ ‘ไม่มีปัญหาใด ๆ ที่สงเคราะห์ไว้...เป... จำแนกแล้ว’ คำว่า ‘นั้น’ ไม่ได้กล่าวถึงความปราศจากเถาวัลย์โดยอ้างถึงการวิสัชนาปัญหา แต่มีอธิบายว่าเพื่อยังความแน่นอนให้เกิดขึ้น

ฐปนํ นาม อิธ วิเนยฺยสนฺตาเน ปติฏฺฐปนํ, ตํ ปน ตสฺส อตฺถสฺส ทีปนํ โชตนนฺติ อาห ‘‘ปกาสิตตฺตา’’ติ. ปกาเรหีติ เหตุอาทิปจฺจยปฺปกาเรหิ, กุสลาทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนปฺปกาเรหิ วา.

คำว่า ‘การตั้งไว้’ ในที่นี้ หมายถึง การตั้งไว้ในสันดานของเวไนยบุคคล แต่การตั้งไว้นั้นเป็นการแสดงให้เห็นอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะได้ประกาศแล้ว’ คำว่า ‘ด้วยประการทั้งหลาย’ หมายถึง ด้วยประการแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้น หรือด้วยประการแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันมีกุศลเป็นต้น

๒๕-๓๔. ปริกปฺปนํ วิทหนนฺติ กตฺวา อาห ‘‘ปริกปฺปปุจฺฉาติ วิธิปุจฺฉา’’ติ. สิยาติ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอโส วิธิ กึ อตฺถีติ เอเตน ‘‘สิยา’’ติ วิธิมฺหิ กิริยาปทํ. ปุจฺฉา ปน วากฺยตฺถสิทฺธา เวทิตพฺพา. ตเมว หิ วากฺยตฺถสิทฺธํ ปุจฺฉํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘กึ โส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สิยา’’ติ วุตฺตํ. สํปุจฺฉนํ ปริกปฺปปุจฺฉาติ ตสฺมึ ปกฺเข หิ กิริยาย ปเทเนว ปุจฺฉา วิภาวียตีติ วุตฺตํ โหตีติ. ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยา’’ติ อุภยมิทํ ปจฺจยวจนํ, ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺนวจนํ. เตสุ ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยภาเว วิภาวิเต ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถโต วิภาวิตาเยว โหตีติ ปจฺจยธมฺโมว ปุจฺฉิตพฺโพ. ตตฺถ จ ปจฺจยธมฺมวิสิฏฺโฐ ปฏิจฺจตฺโถ วา ปุจฺฉิตพฺโพ สิยา ปจฺจยวิสิฏฺโฐ วาติ ทุวิธา ปุจฺฉิตพฺพาเยว อตฺถวิกปฺปา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. เตสุ ปฐมสฺมึ ปุจฺฉา [Pg.269] สโทสาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพปุจฺฉานํ ปวตฺติโตติ กุสลมูลาทีนํ สตฺตสตฺตปุจฺฉานํ ปวตฺตนโต, อุปฺปชฺชมานํ กุสลํ. เตหิ ปจฺจเยหีติ ปจฺฉาชาตวิปากปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติ อนุญฺญาตาติ อาปชฺชติ, น จ ตํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํตํปจฺจยาติ ตโต ตโต โยนิโสมนสิการาทิปจฺจยโต. ภวนมตฺถิตา เอตฺถ น จ ปุจฺฉิตาติ ‘‘กึ สิยา’’ติ วุตฺตโยชนาย โทสมาห. เอวญฺจ กตฺวาติ อุปฺปตฺติยา เอว ปุจฺฉิตตฺตา.

๒๕-๓๔. เพราะทำความหมายว่าการจัดแจง จึงกล่าวว่า "ปรีกัปปปุจฉา คือ วิธิปุจฉา" คำว่า "สิยา" มีอรรถว่า "พึงมี" ด้วยคำว่า "สิยา" นี้ ซึ่งมีความหมายว่า "วิธินี้มีอยู่หรือ" จึงเป็นกิริยาบทในวิธิ ส่วนปุจฉาพึงทราบว่าสำเร็จด้วยอรรถแห่งประโยค เพื่อแสดงปุจฉาที่สำเร็จด้วยอรรถแห่งประโยคนั้นแล แม้ในอรรถกถาก็กล่าวว่า "กุศลธรรมนั้นอาศัยกุศลธรรมพึงมีหรือ" การสอบถาม (สัมปุจฉนะ) คือ ปรีกัปปปุจฉา ในฝ่ายนั้นแล ปุจฉาย่อมถูกแสดงให้ปรากฏด้วยกิริยาบทนั่นเอง ดังนี้ ในประโยคว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมพึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" ในที่นี้ คำว่า "อาศัยกุศลธรรมด้วยเหตุปัจจัย" ทั้งสองนี้เป็นคำกล่าวถึงปัจจัย ส่วนคำว่า "กุศลธรรมพึงเกิดขึ้น" เป็นคำกล่าวถึงปัจจยุปบัน ในธรรมเหล่านั้น เมื่อความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมปรากฏแล้ว การเกิดขึ้นของปัจจยุปบันย่อมปรากฏโดยอรรถอยู่แล้ว ฉะนั้น พึงถามเฉพาะปัจจัยธรรมเท่านั้น ในปุจฉานั้น อรรถกถาได้กล่าวถึงความแตกต่างแห่งอรรถที่พึงถามสองอย่าง คือ พึงถามอรรถแห่งการอาศัยที่วิเศษด้วยปัจจัยธรรม หรือพึงถามอรรถแห่งการอาศัยที่วิเศษด้วยปัจจัย ในปุจฉาทั้งสองนั้น เมื่อจะแสดงว่าปุจฉาแรกมีโทษ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้น" ในปุจฉานั้น คำว่า "การเป็นไปของปุจฉาทั้งปวง" หมายถึง เพราะการเป็นไปของปุจฉาเจ็ดเจ็ดอย่างมีกุศลมูลเป็นต้น กุศลที่กำลังเกิดขึ้น คำว่า "ด้วยปัจจัยเหล่านั้น" หมายถึง ย่อมถึงความที่การเกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือปัจฉาชาตและวิบากเป็นสิ่งที่ได้รับอนุญาต และความหมายคือสิ่งนั้นไม่สมควร คำว่า "ปัจจัยนั้นๆ" หมายถึง ปัจจัยมีโยนิโสมนสิการเป็นต้นจากที่นั้นๆ คำว่า "ความเป็นอยู่ไม่ได้ถูกถามในที่นี้" หมายถึง กล่าวโทษในการประกอบคำว่า "กิํ สิยา" (พึงมีอะไร) และเมื่อทำอย่างนี้ เพราะการเกิดขึ้นเท่านั้นถูกถาม

ตตฺถาติ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา วุตฺเต อตฺถนฺตเร. อุปฺปชฺเชยฺยาติ อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวาติ ‘‘อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ กุสลปจฺจยํ อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวา. ตสฺสาติ อุปฺปตฺติยา. ภวนปุจฺฉนนฺติ เหตุปจฺจยา ภวนปุจฺฉนํ น ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุน ตสฺสาติ เหตุปจฺจยา อุปฺปตฺติยา. ภวนปุจฺฉนนฺติ เกวลํ ภวนปุจฺฉนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา วุตฺตนเยน อุภยตฺถาปิ อุปฺปตฺติอนุชานนมุเขน ภวนปุจฺฉนํ อยุตฺตํ, ตสฺมา. อนุชานนญฺจ อฏฺฐกถายํ วุตฺเต อตฺถวิกปฺปทฺวเย อตฺถโต อาปนฺนํ, ตํ อนนุชานนฺโต อาห ‘‘อนนุชานิตฺวาวา’’ติอาทิ. สํปุจฺฉนเมวาติ อิมินา สํปุจฺฉเน ‘‘อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ อิทํ กิริยาปทนฺติ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ ‘‘สิยา’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘สิยาติ…เป… ปุจฺฉตี’’ติ. อยํ นโยติ ‘‘สิยา’’ติอาทินา อนนฺตรวุตฺโต อตฺถนโย. น วิญฺญายติ อนามฏฺฐวิเสสตฺตา. ทฺเวปิ ปุจฺฉาติ สมฺภวนปุจฺฉา ตพฺพิเสสปุจฺฉา จาติ ทุวิธาปิ ปุจฺฉา เอกาเยว ปุจฺฉา สํปุจฺฉนภาวโต เอกาธิกรณภาวโต จ.

คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึง ในอรรถอื่นที่กล่าวไว้มีอาทิว่า "อีกอย่างหนึ่ง" คำว่า "พึงเกิดขึ้น" หมายถึง ทรงอนุญาตการเกิดขึ้น คือ ทรงอนุญาตการเกิดขึ้นของกุศลปัจจัยที่กล่าวไว้ในคำว่า "พึงเกิดขึ้น" คำว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึง ของการเกิดขึ้น คำว่า "การถามถึงความมีอยู่" มีความสัมพันธ์ว่า การถามถึงความมีอยู่ด้วยเหตุปัจจัยไม่สมควร อีกครั้ง คำว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึง ของการเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย คำว่า "การถามถึงความมีอยู่" หมายถึง การถามถึงความมีอยู่เท่านั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะการถามถึงความมีอยู่โดยมุขคือการอนุญาตการเกิดขึ้นไม่สมควรในทั้งสองกรณีตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น และการอนุญาตนั้นย่อมถึงโดยอรรถในความแตกต่างแห่งอรรถสองอย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถา เมื่อไม่ทรงอนุญาตสิ่งนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือโดยไม่ทรงอนุญาต" คำว่า "การสอบถามเท่านั้น" ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า "พึงเกิดขึ้น" นี้เป็นกิริยาบทในการสอบถาม ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า "สิยา" นี้เป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า "สิยา...เป็นต้น...ย่อมถาม" คำว่า "นัยนี้" หมายถึง อรรถนัยที่กล่าวไว้ในลำดับถัดมามีอาทิว่า "สิยา" ไม่ปรากฏ เพราะมีความพิเศษที่ไม่ได้ถูกระบุถึง คำว่า "ปุจฉาทั้งสอง" หมายถึง ปุจฉาสองอย่างคือ สัมภาวนปุจฉา และตัพพิเสสปุจฉา ปุจฉาทั้งสองอย่างนี้เป็นปุจฉาเดียวกัน เพราะความเป็นสัมปุจฉนะ และเพราะมีอธิกรณ์เดียวกัน

คมนุสฺสุกฺกวจนนฺติ คมนสฺส อุสฺสุกฺกวจนํ. คมนกิริยาย ยถา อตฺตโน กตฺตา อุปริ กตฺตพฺพกิริยาย โยคฺยรูโป โหติ, เอวเมว ฐานํ คมนุสฺสุกฺกนํ ตสฺส โพธนํ วจนํ. เอวํภูตา จ กิริยา ยสฺมา อตฺถโต กิริยนฺตราเปกฺขา นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘คมนสฺส…เป… อตฺโถ’’ติ. กถํ ปเนตสฺมึ สหชาตปจฺจยปฏฺฐาเน ปฏิจฺจวาเร ปฏิจฺจสทฺทสฺส ปจฺฉิมกาลกิริยาเปกฺขตาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ยทิปี’’ติอาทิ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘อสติปิ ปฏิอยนุปฺปชฺชนานํ กาลเภเท อญฺญตฺร เหตุผเลสุ ทิสฺสมานํ ปุริมปจฺฉิมกาลตํ เหตุผลตาสามญฺญโต อิธาปิ สมาโรเปตฺวา รุฬฺหีวเสน ปุริมปจฺฉิมกาลโวหาโร กโต’’ติ. เตนาห ‘‘คหณปฺปวตฺติอาการวเสน…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตตฺถ อตฺตปฏิลาโภ อุปฺปาโทติ อตฺโถ.

คำว่า "คมนัสสุกกวจนะ" คือ คำที่แสดงความขวนขวายในการไป เหมือนอย่างที่ผู้กระทำของกิริยาไป ย่อมมีรูปที่เหมาะสมสำหรับกิริยาที่พึงทำต่อไปฉันใด สถานที่นั้นก็เป็นคำที่แสดงความขวนขวายในการไปฉันนั้น และเพราะกิริยาที่มีลักษณะเช่นนี้ ย่อมชื่อว่าอาศัยกิริยาอื่นโดยอรรถ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อรรถแห่งการไป...เป็นต้น" แต่ในสหชาตปัจจัยปัฏฐานนี้ ในปฏิจจวาระ คำว่า "ปฏิจจ" ย่อมอาศัยกิริยาในกาลภายหลังได้อย่างไร? เมื่อทรงคำนึงถึงคำคัดค้านนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ถึงแม้ว่า" ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงว่า "ถึงแม้จะไม่มีความแตกต่างกันของกาลเวลาในการไปและการเกิดขึ้น เว้นแต่ในเหตุและผลที่ปรากฏ ความเป็นกาลก่อนและกาลหลังนั้น เมื่อนำมาสมมติในที่นี้โดยความเป็นสามัญของความเป็นเหตุและผลแล้ว จึงมีการใช้โวหารว่า กาลก่อนและกาลหลัง โดยนัยแห่งรุฬหี" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงเห็นโดยอาการแห่งการรับและการเป็นไป...เป็นต้น" ในที่นั้น คำว่า "อัตตปฏิลาภะ" มีอรรถว่า "การเกิดขึ้น"

คมนนฺติ [Pg.270] ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ อยนกิริยํ ปริยายนฺตเรนาห. สา ปนตฺถโต ปวตฺติ, ปวตฺติ จ ธมฺมานํ ยถาปจฺจยํ อุปฺปตฺติเยว. สภาวธมฺมานญฺหิ อุปฺปตฺติยํ โลเก สพฺโพ กิริยาการกโวหาโร, ตสฺมา ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ ยํ ปฏิอยนํ ปฏิคมนํ อตฺถโต ปฏิอุปฺปชฺชมานํ, ตญฺจ คจฺฉนฺตาทิอเปกฺขาย โหตีติ อาห ‘‘คจฺฉนฺตสฺส ปฏิคมนํ, อุปฺปชฺชนฺตสฺส ปฏิอุปฺปชฺชน’’นฺติ. ตยิทํ คมนปฏิคมนํ, อุปฺปชฺชนปฏิอุปฺปชฺชนํ สมานกิริยา. กถํ? ยสฺมา ปฏิกรณํ ปฏิสทฺทตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา สหชาตปจฺจยภูตสฺส อุปฺปชฺชนฺตสฺส ปฏิอุปฺปชฺชนํ ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ อตฺโถ, ตสฺมา. ตทายตฺตุปฺปตฺติยาติ สหโยเค กรณวจนํ, กรณตฺเถ, เหตุตฺเถ วา, ตสฺมึ อุปฺปชฺชมาเน กุสลธมฺเม อายตฺตาย ปฏิพทฺธาย อุปฺปตฺติยา สเหว ปฏิคนฺตฺวาติ อตฺโถ. เตน ปฏิอยนตฺตลาภานํ สมานกาลตํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘สหชาตปจฺจยํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิ. นนุ จ สมานกาลกิริยายํ อีทิโส สทฺทปฺปโยโค นตฺถิ, ปุริมกาลกิริยายเมว จ อตฺถีติ? นายเมกนฺโต สมานกาลกิริยายมฺปิ เกหิจิ อิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ –

คำว่า "การไป" หมายถึง กิริยาคือการไปที่ได้ในคำว่า "ปฏิจจ" โดยนัยอื่น แต่โดยอรรถแล้ว การไปนั้นคือความเป็นไป และความเป็นไปของธรรมทั้งหลายคือการเกิดขึ้นตามปัจจัยนั่นเอง เพราะว่าในโลกนี้ โวหารว่ากิริยาและผู้กระทำทั้งปวงย่อมมีในการเกิดขึ้นของสภาวธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การไปตอบ (ปฏิอายนะ) การกลับไป (ปฏิคมนะ) ที่ได้ในคำว่า "ปฏิจจ" ซึ่งโดยอรรถคือการเกิดขึ้นตอบ และสิ่งนั้นย่อมมีโดยอาศัยผู้ไปเป็นต้น จึงกล่าวว่า "การกลับไปของผู้ไป, การเกิดขึ้นตอบของผู้กำลังเกิดขึ้น" การไปและการกลับไปนี้, การเกิดขึ้นและการเกิดขึ้นตอบนี้ เป็นกิริยาเดียวกัน อย่างไร? เพราะคำว่า "ปฏิ" มีอรรถว่า "การกระทำตอบ" คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะการเกิดขึ้นตอบของผู้กำลังเกิดขึ้นซึ่งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอรรถในคำว่า "อาศัยแล้วย่อมเกิดขึ้น" เพราะเหตุนั้น คำว่า "ด้วยการเกิดขึ้นที่อาศัยสิ่งนั้น" เป็นตติยาวิภัตติในความร่วมกัน, ในอรรถแห่งเครื่องมือ, หรือในอรรถแห่งเหตุ, มีอรรถว่า "เมื่อกุศลธรรมนั้นกำลังเกิดขึ้น พึงไปตอบพร้อมกับการเกิดขึ้นที่อาศัยและผูกพันกับกุศลธรรมนั้น" ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงความเป็นกาลเดียวกันของการไปตอบและการได้อัตตา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ชื่อว่าทำสหชาตปัจจัย" เป็นต้น ก็แล การใช้ศัพท์เช่นนี้ไม่มีในกิริยาที่เป็นกาลเดียวกัน แต่มีเฉพาะในกิริยาที่เป็นกาลก่อนมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นเอกันตะ เพราะบางท่านก็ปรารถนาในกิริยาที่เป็นกาลเดียวกันด้วย ดังนี้ –

‘‘นิหนฺตฺวา ติมิรํ โลเก, อุทิโต สตรํสมิ;

โลเกกจกฺขุภูโตย-มตฺถเมติ ทิวากโร.

"พระอาทิตย์ผู้มีรัศมีร้อย (ดวงอาทิตย์) ขึ้นแล้ว กำจัดความมืดในโลกแล้ว ย่อมถึงความอัสดง ผู้เป็นดวงตาเดียวของโลกนี้

‘‘สิรีวิลาสรูเปน, สพฺพโสภาวิภาวินา;

โอภาเสตฺวาทิโต พุทฺโธ, สตรํสิ ยถา ปโร’’ติ. –

"พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างแต่แรกเริ่ม ด้วยพระรูปอันมีสิริวิลาสะ ผู้ทรงยังความงามทั้งปวงให้ปรากฏ เหมือนดวงอาทิตย์ดวงอื่นฉะนั้น"

จ ปโยคา ทิสฺสนฺติ.

และการใช้ประโยคเช่นนี้ย่อมปรากฏ

๓๕-๓๘. ตาสูติ ทุกมูลกนเย เหตารมฺมณทุเก เอกูนปญฺญาสปุจฺฉา, ตาสุ. เหตารมฺมณทุเกติ ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ เหตุปจฺจยอารมฺมณปจฺจยานํ วเสน อาคเต ปจฺจยทุเก. ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ ทสฺสิตตฺตาติ ยสฺมึ วาจนามคฺเค กุสลปทมูลา กุสลปทาวสานา, กุสลาทิปทตฺตยมูลา กุสลาทิปทตฺตยาวสานา จ เอกูนปญฺญาสาย ปุจฺฉานํ อาทิปริโยสานภูตา ทฺเว เอว ปุจฺฉา ทสฺสิตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปณฺณตฺติวาเร ปุจฺฉานํ วุตฺโต น ปจฺจยานนฺติ อตฺโถ. ปุจฺฉาย หิ วเสน เหตุปจฺจเย เหตุปจฺจยสงฺขาตํ เอกมูลํ เอตสฺสาติ เอกมูลโก, นยสทฺทาเปกฺขาย จายํ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. เอวํ อารมฺมณปจฺจยมูลกาทีสุ. ตถา เหตุอารมฺมณปจฺจยสงฺขาตานิ [Pg.271] ทฺเว มูลานิ เอตสฺสาติ ทฺวิมูลโกติอาทินา โยเชตพฺพา. ปจฺจยานํ ปน วุจฺจมาเน ปฐมนยสฺส เอกมูลกตา น สิยา. น หิ ตตฺถ ปจฺจยนฺตรํ อตฺถิ, ยํ มูลภาเวน วตฺตพฺพํ สิยา. เตนาห ‘‘ปจฺจยานํ ปน วเสนา’’ติอาทิ. เหตารมฺมณทุกาทีนนฺติ อวยเว สามิวจนํ, อธิปติอาทีนนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโต ปรํ มูลสฺส อภาวโต สพฺพมูลกํ อนวเสสานํ ปจฺจยานํ มูลภาเวน คหิตตฺตา. น หิ มูลวนฺตภาเวน คหิตา ปจฺจยา มูลภาเวน คยฺหนฺติ. ปจฺจยคมนํ ปาฬิคมนนฺติ วิญฺญายติ อภิเธยฺยานุรูปํ ลิงฺควจนาทีติ กตฺวา. อิธาติ อนุโลเม. จ-สทฺโท อุปจยตฺโถ. โส เตวีสติมูลสฺส สพฺพมูลภาวํ อุปจเยน วุจฺจมานํ โชเตติ.

๓๕-๓๘. คำว่า ตาสุ (ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น) คือ ปุจฉา 49 ปุจฉา ในนัยที่มีมูลเป็นทุกะ ในทุกะที่มีเหตุและอารมณ์เป็นมูล ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น. คำว่า เหตุอารัมมณทุกะ คือ ทุกะแห่งปัจจัยที่มาโดยความเป็นปัจจัยคือเหตุและปัจจัยคืออารมณ์อย่างนี้ว่า “ปัจจัยคือเหตุ ปัจจัยคืออารมณ์”. คำว่า เพราะแสดงปุจฉา 2 ปุจฉา คือ หมายถึงว่า ในวจนมรรคใด ปุจฉา 2 ปุจฉาเท่านั้นที่แสดงไว้ ซึ่งเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลายของปุจฉา 49 ปุจฉา ที่มีบทว่ากุสละเป็นมูลและมีบทว่ากุสละเป็นที่สุด และมีบท 3 บทมีกุสละเป็นต้นเป็นมูลและมีบท 3 บทมีกุสละเป็นต้นเป็นที่สุด. คำว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือ ในปัญญัตติวารนี้ หมายถึงว่า กล่าวถึงปุจฉา ไม่ได้กล่าวถึงปัจจัย. เพราะโดยความเป็นปุจฉา ในเหตุปัจจัยนั้น ที่มีมูลหนึ่งคือเหตุปัจจัยนั้น ชื่อว่า เอกมูลกะ (มีมูลเดียว) และการกำหนดนี้เป็นปุงลิงค์โดยอ้างถึงคำว่า นยะ (นัย). ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้นก็เช่นกัน. อนึ่ง ที่มีมูลสองคือเหตุและอารมณ์ปัจจัยนั้น พึงประกอบอย่างนี้ว่า ทวิมูลกะ (มีสองมูล) เป็นต้น. แต่ถ้ากล่าวถึงปัจจัย นัยที่หนึ่งจะไม่เป็นเอกมูลกะ. เพราะในที่นั้นไม่มีปัจจัยอื่นใดที่จะพึงกล่าวโดยความเป็นมูล. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “แต่โดยความเป็นปัจจัย” เป็นต้น. คำว่า เหตุอารัมมณทุกะเป็นต้น เป็นสามีวจนะในส่วนย่อย, ความสัมพันธ์คือ อธิปติเป็นต้น. หลังจากนั้น เพราะไม่มีมูล จึงเป็น สัพพมูลกะ (มีมูลทั้งหมด) เพราะปัจจัยที่เหลือทั้งหมดถูกถือเอาโดยความเป็นมูล. เพราะปัจจัยที่ถูกถือเอาโดยความเป็นผู้มีมูล ย่อมไม่ถูกถือเอาโดยความเป็นมูล. พึงทราบว่า การดำเนินไปของปัจจัย คือการดำเนินไปของบาลี โดยถือว่า ลิงค์ วจนะ เป็นต้น ย่อมเป็นไปตามอภิเธยยะ (สิ่งที่พึงกล่าว). คำว่า อิธะ (ในที่นี้) คือ ในอนุโลม. คำว่า จะ มีอรรถว่า อุปจยะ (การเพิ่มขึ้น). คำนั้นย่อมแสดงว่า สัพพมูลกะของมูล 23 มูลนั้น ถูกกล่าวโดยอุปจยะ.

๓๙-๔๐. เอวํ สตีติ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ อารภิตฺวา ‘‘อารมฺมณปจฺจยา อวิคตปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ วาจนามคฺเค สติ. จกฺกพนฺธนวเสน ปาฬิคติ อาปชฺชตุ, โก โทโสติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาห ‘‘เหฏฺฐิมโสธนวเสน จ อิธ อภิธมฺเม ปาฬิ คตา’’ติ. ตถา หิ ขนฺธวิภงฺคาทีสุปิ ปาฬิ เหฏฺฐิมโสธนวเสน ปวตฺตา. คณนจาเรน ตมตฺถํ สาเธตุํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณาทีสูติ อารมฺมณมูลกาทีสุ นเยสุ. ตสฺมึ ตสฺมินฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมณาทิปจฺจเย. สุทฺธิกโตติ สุทฺธิกนยโต. ตสฺมาติ อารมฺมณมูลกาทีสุ สุทฺธิกนยสฺส อลพฺภมานตฺตา. เอกมูลกนโย ทฏฺฐพฺโพ อารมฺมณมูลเกติ อธิปฺปาโย. ‘‘อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยาติ วา’’ติอาทิ ตาทิสํ วาจนามคฺคํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยตฺถ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยา’’ติ เอวํ อารมฺมณมูลเก อนนฺตรปจฺจยมูลภูตา อารมฺมณปจฺจยปริโยสานเมว เอกมูลกํ ทสฺเสตฺวา อุปริ อวสิฏฺฐเอกมูลกโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพมูลเก วิคตปจฺจยา, ตาว สํขิปิตฺวา อวิคตปจฺจโยว ทสฺสิโต. เตนาห ‘‘เอกมูลเกสู’’ติอาทิ. อิโต ปเรสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสุ เอเสว นโย. มูลเมว ทสฺเสตฺวาติ อธิปติมูลเก เอกมูลกสฺส อาทิเมว ทสฺเสตฺวา. น สุทฺธิกทสฺสนนฺติ น สุทฺธิกนยทสฺสนํ. ‘‘สุทฺธิกนโย หิ วิเสสาภาวโต อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตี’’ติ หิ วุตฺตํ. นาปิ สพฺพมูลเก [Pg.272] กติปยปจฺจยทสฺสนํ อุปริ สพฺพมูลเก เอกมูลกสฺส อาคตตฺตา.

๓๙-๔๐. คำว่า เอวัง สติ (เมื่อเป็นเช่นนั้น) คือ เมื่อมีวจนมรรคอย่างนี้ว่า “ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคือเหตุ” เป็นต้น และ “ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคืออวิคตะ, ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคือเหตุ”. บางทีอาจมีผู้กล่าวว่า “การดำเนินไปของบาลีจงเป็นไปโดยการผูกเป็นวงล้อ จะมีโทษอะไร?” จึงกล่าวว่า “และในอภิธรรมนี้ บาลีดำเนินไปโดยวิธีชำระเบื้องต่ำ”. เพราะในขันธวิภังค์เป็นต้น บาลีก็ดำเนินไปโดยวิธีชำระเบื้องต่ำเช่นกัน. เพื่อยืนยันอรรถนั้นด้วยวิธีนับ จึงกล่าวว่า “เอวัญจะ กัตวา” (และเมื่อทำอย่างนี้) เป็นต้น. คำว่า อารัมมณาดีสุ (ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น) คือ ในนัยทั้งหลายที่มีอารัมมณปัจจัยเป็นมูลเป็นต้น. คำว่า ตัสสมิง ตัสสมิง (ในปัจจัยนั้นๆ) คือ ในปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้นนั้นๆ. คำว่า สุทธิกโต (โดยวิธีสุทธิกะ) คือ โดยสุทธิกนัย. คำว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะสุทธิกนัยไม่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น. มีอธิบายว่า พึงเห็นเอกมูลกนัยในอารัมมณปัจจัยมูลกะ. คำว่า “อารัมมณปัจจัย…เป…อวิคตปัจจัย” เป็นต้น กล่าวโดยอ้างถึงวจนมรรคเช่นนั้น. ในที่ใด ในอารัมมณปัจจัยมูลกะ ได้แสดงเอกมูลกะเพียงที่สุดของอารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นมูลของอนันตรปัจจัยเท่านั้น แล้วย่อตั้งแต่เอกมูลกะที่เหลือข้างบนไปจนถึงวิคตปัจจัยในสัพพมูลกะ โดยแสดงเพียงอวิคตปัจจัยเท่านั้น. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ในเอกมูลกะทั้งหลาย” เป็นต้น. ในที่อื่นๆ ที่เป็นเช่นนี้ต่อไป ก็เป็นนัยเดียวกันนี้. คำว่า มูลเมวะ ทัสเสตวา (แสดงแต่มูลเท่านั้น) คือ แสดงแต่เบื้องต้นของเอกมูลกะในอธิปติมูลกะ. คำว่า น สุทธิกทัสสนัง (ไม่ใช่การแสดงสุทธิกะ) คือ ไม่ใช่การแสดงสุทธิกนัย. เพราะได้กล่าวไว้แล้วว่า “สุทธิกนัยย่อมไม่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น เพราะไม่มีความพิเศษ”. และไม่ใช่การแสดงปัจจัยบางส่วนในสัพพมูลกะ เพราะเอกมูลกะได้มาแล้วในสัพพมูลกะข้างบน.

๔๑. เอกสฺมิญฺจาติ อวิคตมูลกาทิเก จ นเย. สงฺเขปนฺตรคโตติ สงฺเขปสฺส สงฺขิปิตสฺส อพฺภนฺตรคโต, สงฺขิปิตพฺโพติ อตฺโถ. มชฺฌิมานํ ทสฺสนนฺติ มชฺฌิมานํ นยโต ทสฺสนํ, อญฺญถา สงฺเขโป เอว น สิยา. คติทสฺสนนฺติ อนฺตทสฺสนํ อกตฺวา ปาฬิคติยา ทสฺสนํ, ตญฺจ อาทิโต ปฏฺฐาย กติปยทสฺสนเมว. เตน วิคตปจฺจยุทฺธารเณน โอสานจตุกฺกํ ทสฺเสติ อวิคตมูลเก วิคตปจฺจยสฺส โอสานภาวโต. สพฺพมูลกสฺส อวสาเนน ‘‘วิคตปจฺจยา’’ติ ปเทน.

๔๑. และในนัยหนึ่งคืออวิคตมูลกะเป็นต้น. คำว่า สังเขปันตรคโต (รวมอยู่ในสังเขป) คือ รวมอยู่ในสังเขปที่ย่อไว้แล้ว หมายถึงว่า พึงย่อ. คำว่า มัชฌิมานัง ทัสสนัง (การแสดงส่วนกลาง) คือ การแสดงส่วนกลางโดยนัย มิฉะนั้นก็จะไม่เป็นสังเขป. คำว่า คติทัสสนัง (การแสดงคติ) คือ การแสดงคติของบาลีโดยไม่แสดงที่สุด และนั่นคือการแสดงเพียงบางส่วนตั้งแต่ต้น. ด้วยการยกวิคตปัจจัยนั้นขึ้นแสดง จึงแสดงจตุกะสุดท้าย เพราะวิคตปัจจัยเป็นที่สุดในอวิคตมูลกะ. ด้วยบทว่า “วิคตปัจจัย” อันเป็นที่สุดของสัพพมูลกะ.

ยถา เหตุอาทีนํ ปจฺจยานํ อุทฺเทสานุปุพฺพิยา ทุกติกาทิโยชนา กตา, เอวํ ตตฺถ อารมฺมณาทิปจฺจเย ลงฺฆิตฺวาปิ สกฺกา โยชนํ กาตุํ, ตถา กสฺมา น กตา? ยทิปิ อนวเสสโต ปจฺจยานํ มูลภาเวน คหิตตฺตา เกสญฺจิ เกหิจิ โยชเน อตฺถวิเสโส นตฺถิ, อารมฺมณมูลกาทีสุ ปน อารมฺมณาธิปติทุกาทีนํ เหตุมูลเก จ เหตุอธิปติอนนฺตรติกาทีนํ ตํตํอวสิฏฺฐปจฺจเยหิ โยชนาย อตฺเถว วิเสโส, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อุปฺปฏิปาฏิยา โยชนา น สุขคฺคหณา, สกฺกา จ ญาณุตฺตเรน ปุคฺคเลน ยถาทสฺสิเตน นเยน โยชิตุนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา ปจฺจเย อคฺคเหตฺวา ปฏิปาฏิยาว เต โยเชตฺวา ทสฺสิตาติ อิมมตฺถมาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา.

เหมือนอย่างที่การประกอบทุกะ ติกะเป็นต้น ได้ทำไปตามลำดับการแสดงปัจจัยมีเหตุเป็นต้น ฉันใด ในที่นั้นก็สามารถประกอบโดยข้ามปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้นได้ ฉันนั้น ทำไมจึงไม่ทำอย่างนั้น? ถึงแม้ว่าเพราะปัจจัยทั้งหมดถูกถือเอาโดยความเป็นมูลโดยไม่เหลือเลย จึงไม่มีความพิเศษในอรรถของการประกอบบางอย่างสำหรับบางปัจจัย แต่ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น สำหรับอารัมมณาธิปติทุกะเป็นต้น และในเหตุปัจจัยมูลกะ สำหรับเหตุอธิปติอนันตรติกะเป็นต้น ย่อมมีความพิเศษในอรรถของการประกอบกับปัจจัยที่เหลือของตนๆ. ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะการประกอบโดยลำดับย้อนกลับไม่สะดวกแก่การทำความเข้าใจ และบุคคลผู้มีปัญญาเลิศก็สามารถประกอบได้ตามนัยที่แสดงไว้แล้ว เพราะฉะนั้นจึงไม่ถือเอาปัจจัยโดยลำดับย้อนกลับ แต่แสดงโดยประกอบปัจจัยเหล่านั้นตามลำดับเท่านั้น จึงกล่าวอรรถนี้ว่า “และในที่นี้” เป็นต้น.

ตญฺจ คมนํ ยุตฺตนฺติ ยํ สพฺเพหิ ติเกหิ เอเกกสฺส ทุกสฺส โยชนาวเสน ปาฬิคมนํ, ตํ ยุตฺตํ ติเกสุ ทุกานํ ปกฺเขปภาวโต. ตตฺถาติ ทุเกสุ. เอเกกสฺมินฺติ เอเกกสฺมึ ทุกติเก. นยาติ อนุโลมนยาทโย วาเร วาเร จตฺตาโร นยา, ปุจฺฉา ปน สตฺตวีสติ. ยทิ เอวํ กสฺมา เหตุทุเกน สมานาติ? ตํ ติกปเทสุ ปจฺเจกํ เหตุทุกสฺส ลพฺภมานสฺส เหตุทุกภาวสามญฺญโต วุตฺตํ.

และการดำเนินไปนั้นสมควร คือ การดำเนินไปของพระบาลีโดยการประกอบทุกะแต่ละอย่างเข้ากับติกะทั้งหมดนั้นสมควร เพราะความเป็นที่รวมลงแห่งทุกะทั้งหลายในติกะทั้งหลาย. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) คือ ในทุกะทั้งหลาย. คำว่า เอกกัสสมิง (ในแต่ละอย่าง) คือ ในทุกะติกะแต่ละอย่าง. คำว่า นัย คือ นัย ๔ มีอนุโลมนัยเป็นต้นในแต่ละวาระ แต่ปุจฉามี ๒๗. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเหมือนกับเหตุทุกะ? คำนั้นกล่าวไว้เพราะความเป็นเหตุทุกะโดยทั่วไปของเหตุทุกะที่พึงได้ในบทติกะแต่ละบท.

วุตฺตนเยนาติ ‘‘น หี’’ติอาทินา ทุกติเก วุตฺตนเยน. ตตฺถ หิ น ทุกสฺส โยชนา อตฺถิ, อถ โข ทุกานํ เอเกเกน ปเทน ติกสฺส โยชนา. เตนาห ‘‘เอเกโก ติโก ทุกสเตน โยชิโต’’ติ. เอเกกสฺมินฺติ เอเกกสฺมึ ติกทุเก.

คำว่า วุตตนเยนะ (โดยนัยที่กล่าวแล้ว) คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ในทุกะติกะมีคำว่า 'น หิ' เป็นต้น. เพราะในที่นั้นไม่มีการประกอบทุกะ แต่เป็นการประกอบติกะเข้ากับบทแต่ละบทของทุกะทั้งหลาย. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ติกะแต่ละอย่างประกอบด้วยทุกะร้อยหนึ่ง'. คำว่า เอกกัสสมิง (ในแต่ละอย่าง) คือ ในติกะทุกะแต่ละอย่าง.

ติกาทโย [Pg.273] ฉ นยาติ ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวร’’นฺติอาทินา คาถายํ วุตฺตา ติกปฏฺฐานาทโย ฉ นยา. สตฺตวิธมฺปีติ วารเภเทน สตฺตธา ภินฺทิตฺวา วุตฺตมฺปิ. อนุโลมนฺติ ปจฺจยานุโลมํ อนุโลมภาวสามญฺเญน สห คเหตฺวา. ตถา จตุพฺพิธมฺปิ ติกปฏฺฐานํ ติกปฏฺฐานตาสามญฺเญน, ทุกปฏฺฐานาทีนิ จ จตฺตาริ จตฺตาริ ตํสามญฺเญน สห คเหตฺวา. อิมมตฺถํ คเหตฺวา ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวร’’นฺติ คาถาย อธิปฺปายวิภาวนวเสน ‘‘อนุโลมมฺหี’’ติอาทินา วุตฺตํ อิมมตฺถํ คเหตฺวา. สตฺตปฺปเภเทติ ปฏิจฺจวาราทิวเสน สตฺตปฺปเภเท. ฉปิ เอเต ติกาทิเภเทน จตุจตุปฺปเภทา ธมฺมานุโลมาทิวเสน ฉ อุทฺธริตพฺพาติ อิทํ ทสฺเสตีติ โยชนา. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ธมฺมานุโลมาทิวิภาคภินฺนาปิ ติกาทิภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตา ติกปฏฺฐานาทิสงฺขาตา ติกาทโย ฉ ธมฺมนยา ปฏิจฺจวาราทิวเสน วิภชิยมานา ตตฺถ ตตฺถ นิทฺธาริยมาเน อนุโลมตาสามญฺเญน อนุโลมนฺติ เอกโต คหิเต ปจฺจยานุโลเม สุฏฺฐุ อติวิย คมฺภีราติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิธ ปน อยํ คาถา ตสฺมึ ธมฺมานุโลเม ปจฺจยานุโลมํ สนฺธาย วุตฺตา’’ติ ธมฺมานุโลโม ปจฺจยานุโลมสฺส วิเสสนภาเวน นิยเมตฺวา วุตฺโต. เอส นโย ปจฺจนียคาถาทีสุปิ. ติกปฏฺฐานสฺส ทุกปฏฺฐานสฺส จ ปุพฺเพ อตฺโถ วุตฺโตติ อาห ‘‘ทุกติกปฏฺฐานาทีสู’’ติ. ติเกหิ ปฏฺฐานนฺติ ติเกหิ นานปฺปการโต ปจฺจยวิภาวนํ, ติเกหิ วา ญาณสฺส ปวตฺตนฏฺฐานํ. ทุกสมฺพนฺธิ ติกปฏฺฐานํ, ทุกวิสิฏฺฐานํ วา ติกานํ ปฏฺฐานํ ทุกติกปฏฺฐานนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทุกาน’’นฺติอาทิมาห. ทุกาทิวิเสสิตสฺสาติ ทุกาทิปทวิเสสิตสฺส ทุกาทิภาโว ทฏฺฐพฺโพ ‘‘เหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ, นเหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิวจนโต.

คำว่า 'ติกะเป็นต้น ๖ นัย' หมายถึง นัย ๖ อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในคาถาว่า 'ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ' เป็นต้น. คำว่า 'แม้มี ๗ อย่าง' หมายถึง ที่กล่าวไว้โดยแบ่งเป็น ๗ อย่าง ด้วยการจำแนกวาระ. คำว่า 'อนุโลม' หมายถึง การรวบรวมปัจจยานุโลมเข้ากับความเป็นอนุโลมโดยทั่วไป. อนึ่ง ติกปัฏฐานแม้มี ๔ อย่าง ก็รวบรวมเข้ากับความเป็นติกปัฏฐานโดยทั่วไป และทุกปัฏฐานเป็นต้น ๔ อย่าง ๔ อย่าง ก็รวบรวมเข้ากับความเป็นนั้นโดยทั่วไป. พึงถือเอาอรรถนี้ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า 'ในอนุโลม' เป็นต้น โดยการแสดงอัธยาศัยของคาถาว่า 'ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ' เป็นต้น. คำว่า 'มี ๗ ประเภท' หมายถึง มี ๗ ประเภท โดยปฏิจจวาระเป็นต้น. พึงประกอบความว่า 'นัย ๖ อย่างเหล่านี้ แม้มี ๔ ประเภท ๔ ประเภท โดยติกะเป็นต้น พึงยกขึ้นแสดง ๖ อย่าง โดยธรรมานุโลมเป็นต้น' ดังนี้ เพื่อแสดงอรรถนี้. อรรถสังเขปในที่นี้คือ นัยแห่งธรรม ๖ อย่าง มีติกะเป็นต้น ที่กล่าวไว้โดยรวบรวมเข้าเป็นอันเดียวกัน ด้วยความเป็นติกะเป็นต้น แม้จะต่างกันด้วยการจำแนกธรรมานุโลมเป็นต้น เมื่อจำแนกโดยปฏิจจวาระเป็นต้น และเมื่อกำหนดในที่นั้นๆ โดยความเป็นอนุโลมโดยทั่วไป ก็คือปัจจยานุโลมที่รวบรวมเข้าเป็นอันเดียวกันนั้น ลึกซึ้งยิ่งนัก. แต่ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'ในที่นี้ คาถานี้กล่าวอ้างถึงปัจจยานุโลมในธรรมานุโลมนั้น' โดยกำหนดว่าธรรมานุโลมเป็นบทวิเสสนะของปัจจยานุโลม. นัยนี้พึงทราบในคาถาปัจจนียะเป็นต้นด้วย. อรรถของติกปัฏฐานและทุกปัฏฐานได้กล่าวไว้ก่อนแล้ว จึงกล่าวว่า 'ในทุกติกปัฏฐานเป็นต้น'. คำว่า 'ปัฏฐานด้วยติกะ' หมายถึง การจำแนกปัจจัยโดยประการต่างๆ ด้วยติกะ หรือเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของญาณด้วยติกะ. ติกปัฏฐานที่เกี่ยวข้องกับทุกะ หรือปัฏฐานของติกะที่วิเศษด้วยทุกะ ชื่อว่า ทุกติกปัฏฐาน เมื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า 'ของทุกะ' เป็นต้น. คำว่า 'ที่วิเศษด้วยทุกะเป็นต้น' หมายถึง ความเป็นทุกะเป็นต้นของบทที่วิเศษด้วยบททุกะเป็นต้น พึงทราบจากคำว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นกุศลมีเหตุเป็นปัจจัย, อาศัยธรรมที่เป็นกุศลไม่มีเหตุเป็นปัจจัย' เป็นต้น.

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปัจจยานุโลมวัณณนา จบแล้ว.

๒. ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

๒. ปัจจัยปัจจนียวัณณนา

๔๒-๔๔. ยาวาติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวจนํ ยตฺตโกติ อาห ‘‘ปเภโท’’ติ. อตฺถิ เตวีสติมูลกสฺสาติ อตฺโถ. ตาว ตตฺตกํ ปเภทํ. ตตฺถาติ อนุโลเม อาคตนฺติ อตฺโถ. นยทสฺสนวเสน ทสฺสิตํ[Pg.274], กินฺติ? เอเกกสฺส ปทสฺส วิตฺถารํ ทสฺเสติ. อวเสสสฺส ปจฺจยสฺส มูลวนฺตภาเวน คหิตสฺส.

๔๒-๔๔. คำว่า ยาวะ เป็นคำอธิบายอรรถของบทพระบาลีว่า ยัตตะโก (มีประมาณเท่าใด) จึงกล่าวว่า ปเภโท (การจำแนก). อธิบายว่า มีมูล ๒๓. ปเภทมีประมาณเท่านั้น. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) อธิบายว่า มาแล้วในอนุโลม. แสดงไว้ด้วยอำนาจการแสดงนัย, อย่างไร? คือแสดงความพิสดารของบทแต่ละบท. ของปัจจัยที่เหลือที่ถือเอาโดยความเป็นธรรมมีมูล.

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปัจจัยปัจจนียวัณณนา จบแล้ว.

๓. อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

๓. อนุโลมปัจจนียวัณณนา

๔๕-๔๘. ปุน ตตฺถาติ อนุโลเม. ปจฺจยปทานีติ ปจฺจยา เอว ปทานิ ปจฺจยปทานิ. อิธาติ อนุโลมปจฺจนีเย. สุทฺธิกปจฺจยานนฺติ ปจฺจยนฺตเรน อโวมิสฺสานํ ปจฺจยานํ, อนุโลมปจฺจนียเทสนํ วกฺขมานํ สนฺธายาติ อตฺโถ.

๔๕-๔๘. คำว่า 'อีกในที่นั้น' หมายถึง ในอนุโลม. คำว่า 'ปัจจัยบท' หมายถึง ปัจจัยนั่นแหละเป็นบท ชื่อว่าปัจจัยบท. คำว่า 'ในที่นี้' หมายถึง ในอนุโลมปัจจนียะ. คำว่า 'ของปัจจัยที่เป็นสุทธิกะ' หมายถึง ของปัจจัยที่ไม่ปะปนกับปัจจัยอื่น, อธิบายว่า หมายถึงการแสดงอนุโลมปัจจนียะที่จะกล่าวต่อไป.

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อนุโลมปัจจนียวัณณนา จบแล้ว.

ปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปุจฉาวารวัณณนา จบแล้ว.

๑. กุสลตฺติกํ

๑. กุสลัตติกะ

๑. ปฏิจฺจวารวณฺณนา

๑. ปฏิจจวารวัณณนา

๑. ปจฺจยานุโลมํ

๑. ปัจจยานุโลม

(๑) วิภงฺควารวณฺณนา

(๑) วิภังควัณณนา

๕๓. ติกปทานํ ติกนฺตรปเทหิ วิสทิสตา ปากฏาเยวาติ วุตฺตํ ‘‘ติกปทนานตฺตมตฺเตน วินา’’ติ. มูลาวสานวเสนาติ ‘‘เอกมูเลกาวสานํ นวา’’ติอาทินา วุตฺตมูลาวสานวเสน. ‘‘น ตาเยว เวทนาตฺติกาทีสู’’ติ เอตฺถ ยา สทิสตา ปฏิกฺขิตฺตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สทิสตํ สนฺธาย ‘น ตาเยวา’ติ วุตฺต’’นฺติ อาห. ยาติ ยา ปุจฺฉา. สพฺพปุจฺฉาสมาหรณนฺติ สพฺพาสํ เอกูนปญฺญาสาย ปุจฺฉานํ สมุจฺจยนํ อนวเสเสตฺวา กถนํ. อิธ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวารุทฺเทเส กตฺตพฺพํ. อาทิโต หิ อนวเสสโต วุตฺเต ปจฺฉา ยถารหํ ตเทกเทสวจนํ ยุตฺตํ. น หิ ตตฺถ เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺตีติ ตตฺถ ตสฺมึ ธมฺมานุโลมปจฺจนีเย ปีติตฺติเก เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ น หิ ลภนฺติ, อฏฺฐวีเส ปน ลภนฺตีติ อตฺโถ.

๕๓. ความไม่เหมือนกันของบทติกะทั้งหลายกับบทติกะอื่นเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว จึงกล่าวว่า 'เว้นแต่ความต่างกันของบทติกะเท่านั้น'. คำว่า โดยมูลและอวสาน หมายถึง โดยมูลและอวสานที่กล่าวไว้ว่า 'มีมูลเดียวมีอวสานเดียว ๙' เป็นต้น. เพื่อแสดงความเหมือนกันที่ถูกปฏิเสธไว้ในคำว่า 'ไม่ใช่อย่างนั้นในเวทนาติกะเป็นต้น' จึงกล่าวว่า 'หมายถึงความเหมือนกัน จึงกล่าวว่า ไม่ใช่อย่างนั้น'. คำว่า ยา หมายถึง ปุจฉาใด. คำว่า การรวบรวมปุจฉาทั้งหมด หมายถึง การรวบรวมปุจฉาทั้งหมด ๔๙ ปุจฉา คือการกล่าวโดยไม่เหลือ. พึงกระทำในปฏิจจวารุทเทสนี้. เพราะเมื่อกล่าวโดยไม่เหลือตั้งแต่ต้นแล้ว การกล่าวถึงส่วนหนึ่งของปุจฉานั้นตามสมควรในภายหลังย่อมสมควร. คำว่า ปุจฉา ๔๙ ย่อมไม่ได้วิสัชนาในที่นั้น หมายความว่า ในธรรมานุโลมปัจจนียะ ปีติตติกะนั้น ปุจฉา ๔๙ ย่อมไม่ได้วิสัชนา แต่ย่อมได้ใน ๒๘ ปุจฉา.

เตน สหชาตปจฺจยภูเตนาติ เตน เวทนาทิเภเทน เอเกน ธมฺเมน สหชาตปจฺจโย โหนฺเตน, สหชาตปจฺจยตํ วา ปตฺเตน ปาปุณนฺเตนาติ [Pg.275] อตฺโถ. อนุญฺญาตํ วิย โหตีติ ยทิปิ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยาว นิโรธคมนา’’ติอาทิวจเนหิ ขณตฺตยสมงฺคี อุปฺปชฺชตีติ อนุญฺญาตํ วิย โหติ, อุปฺปาทกฺขณสมงฺคีเยว ปน อุปฺปชฺชตีติ วุตฺโต ปฏิจฺจวาราทีนํ ฉนฺนํ วารานํ อุปฺปาทเมว คเหตฺวา ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ เตสุ ปจฺฉาชาตปจฺจโย อนุโลมโต น ติฏฺฐติ.

คำว่า “โดยธรรมนั้นที่เป็นปัจจัยสหชาต” หมายถึง โดยธรรมอันหนึ่งมีเวทนาเป็นต้นนั้น ที่เป็นปัจจัยสหชาต หรือที่ถึงความเป็นปัจจัยสหชาต. คำว่า “ย่อมเป็นประหนึ่งว่าอนุญาต” หมายถึง แม้ในอรรถกถาจะกล่าวไว้ว่า “จนถึงความดับ” เป็นต้น ทำให้เป็นประหนึ่งว่าอนุญาตว่า “ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะ ๓” แต่ก็กล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะเกิดเท่านั้น” เพราะวาระ ๖ มีปฏิจจวาระเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยถือเอาแต่การเกิดขึ้นเท่านั้น. เพราะในวาระเหล่านั้น ปัจจัยปัจฉาชาตย่อมไม่ตั้งอยู่โดยอนุโลม.

อิธ กุสลวจเนน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวาเร ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติ กุสลสทฺเทน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ จตูสุปิ กุสลขนฺเธสุ เอกโต อุปฺปชฺชมาเนสุ สามญฺญโต วุตฺเตสุ สหชาตาทิสาธารณปจฺจยวเสน อวิเสสโต สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยาติ อยเมว อิมสฺส ปจฺจโย, อิมสฺเสว อยํ ปจฺจโยติ จ นิยเมตฺวา วตฺตุํ น สกฺกา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกสฺเสว ทฺวินฺนํเยว วา’’ติอาทิ. ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทีสุ ปน วิเสสนภาเวน เวทนาทีนํ วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา’’ติอาทิ วตฺตุํ สกฺกา. เตน วุตฺตํ ‘‘เวทนาตฺติกาทีสุ ปนา’’ติอาทิ. ตถาติ อิมินา ‘‘เอเกกสฺสปิ ทุกาทิเภทานญฺจา’’ติ อิมํ อนุกฑฺฒติ.

คำว่า “ในที่นี้กล่าวอ้างถึงขันธ์ที่ถูกถือเอาด้วยคำว่ากุศล” หมายถึง ในปฏิจจวาระนี้ คำว่า “อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นกุศลย่อมเกิดขึ้น” กล่าวอ้างถึงขันธ์ที่ถูกถือเอาด้วยคำว่ากุศล เมื่อกุศลขันธ์ทั้ง ๔ เกิดขึ้นพร้อมกัน และกล่าวโดยทั่วไป โดยปัจจัยสาธารณะมีสหชาตเป็นต้น โดยไม่จำแนก ย่อมไม่สามารถกล่าวจำกัดได้ว่า “ทั้งหมดเป็นปัจจัยของทั้งหมด” หรือ “สิ่งนี้เป็นปัจจัยของสิ่งนี้เท่านั้น หรือสิ่งนี้เท่านั้นเป็นปัจจัยของสิ่งนี้”. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า “ของสิ่งเดียว หรือของสองสิ่งเท่านั้น” เป็นต้น. แต่ในคำว่า “อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา” เป็นต้น สามารถกล่าวได้ว่า “อาศัยขันธ์หนึ่ง ขันธ์สอง” เป็นต้น เพราะเวทนาเป็นต้นถูกถือเอาต่างหากโดยความเป็นบทวิเสสนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แต่ในเวทนาติกะเป็นต้น” เป็นต้น. คำว่า “เช่นนั้น” ด้วยคำนี้ ย่อมดึงคำว่า “ของทุกะเป็นต้นแต่ละอย่าง” นี้มาด้วย.

เอตสฺมินฺติ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ เอวํ วิปากกิริยาพฺยากตคฺคหเณ. ‘‘สพฺพสฺมึ น คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, กตฺถ ปน คเหตพฺพนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปนฺติ เอตฺเถวา’’ติ. เอวํ ปฐเม วากฺเย อติพฺยาปิตํ ปริหริตฺวา ทุติเย อพฺยาปิตํ ปริหริตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถาติ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ เอตฺถ น คเหตพฺพํ ตสฺสปิ อารุปฺเป อุปฺปชฺชมานสฺส รูเปน วินา อุปฺปตฺติโต. เอตฺถ จ ยถา เหตุปจฺจยคฺคหเณเนว อเหตุกํ นิวตฺติตํ, เอวํ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปนฺติ รูปคฺคหเณเนว อารุปฺเป วิปาโกปิ ตตฺถ อุปฺปชฺชมาเนน จิตฺตุปฺปาเทน สทฺธึ น คหิโต. ตํ ปเนตํ อตฺถสิทฺธเมว อกตฺวา สรูปโต ปากฏตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘วิปากาพฺยากต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิปจฺฉิมจิตฺตานิ ปเนตฺถ สติปิ รูปสฺส อนุปฺปาทเน ววตฺถานาภาวโต น คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในการถือเอาวิปากาพยากตะและกิริยาพยากตะอย่างนี้. กล่าวว่า “ไม่พึงถือเอาในทั้งหมด” แต่จะพึงถือเอาในที่ไหน? จึงกล่าวว่า “ในคำว่า ‘รูปที่เกิดจากจิต’ นี้เท่านั้น”. ดังนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงความกว้างขวางเกินไปในประโยคแรก และเพื่อหลีกเลี่ยงความไม่ครอบคลุมในประโยคที่สอง จึงกล่าวว่า “ไม่เพียงแต่” เป็นต้น. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในคำว่า “วิปากาพยากตะ กิริยาพยากตะ” นี้ ไม่พึงถือเอา เพราะแม้สิ่งนั้นก็เกิดขึ้นในอรูปภูมิโดยไม่มีรูป. ในที่นี้ อเหตุกะถูกห้ามด้วยการถือเอาเหตุปัจจัยเท่านั้นฉันใด วิบากในอรูปภูมิก็ไม่ถูกถือเอาพร้อมกับจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นในที่นั้น ด้วยการถือเอารูปในคำว่า “รูปที่เกิดจากจิต” ฉันนั้น. แต่เพื่อแสดงอรรถนั้นให้ชัดเจนยิ่งขึ้นโดยสภาพ ไม่ใช่เพียงแค่สำเร็จด้วยอรรถเท่านั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า “วิปากาพยากตะ” เป็นต้น. พึงทราบว่า ปฏิสนธิจิตและจุติจิตในที่นี้ ไม่ถูกถือเอา เพราะไม่มีการกำหนด แม้จะไม่มีรูปเกิดขึ้นก็ตาม.

ปจฺจยภูตสฺสาติ ขนฺธานํ ปจฺจยภูตสฺส วตฺถุสฺส อคฺคหิตตาปตฺตึ นิวาเรตุํ, กถํ? ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน, กตฺถ? ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ สามญฺญวจเน ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ, เอวญฺหิสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทสฺสิตา [Pg.276] โหตีติ. อญฺญมญฺญาเปกฺขํ วจนทฺวยนฺติ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ ปททฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สามญฺเญน คหิตนฺติ ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ อิมินา สามญฺญวจเนน, กฏตฺตารูปสามญฺเญน วา คหิตํ.

คำว่า ปัจจัยภูตัสสะ (เป็นปัจจัย) คือ เพื่อป้องกันความผิดพลาดในการไม่ยึดถือวัตถุที่เป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลาย อย่างไร? ด้วยความเป็นปัจจยุบบัน (ผลของปัจจัย) ที่ไหน? ในคำทั่วไปว่า “กตัตตารูป” นี้ ได้กล่าวว่า “วัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลาย” ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นปัจจยุบบันของวัตถุนั้นจึงได้แสดงไว้แล้ว. คำว่า บทสองบทที่อิงอาศัยกันและกัน คือ กล่าวหมายถึงบทสองบทว่า “วัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลายอาศวัตถุ”. คำว่า ยึดถือโดยทั่วไป คือ ยึดถือด้วยคำทั่วไปว่า “กตัตตารูป” นี้ หรือยึดถือโดยความเป็นกตัตตารูปโดยทั่วไป.

อุปาทารูปคฺคหเณน วินา ‘‘อุปาทารูป’’นฺติ อคฺคเหตฺวา เกวลํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ‘‘กฏตฺตารูปํ’’อิจฺเจว คเหตฺวาติ อตฺโถ. เอตสฺมึ ปน ทสฺสเนติ ‘‘มหาภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถ’’นฺติ วุตฺเต เอตสฺมึ อตฺถทสฺสเน. ขนฺธปจฺจยสหิตนฺติ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปํ, ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วทติ. อสหิตนฺติ ปน ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปํ อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐานํ อนินฺทฺริยพทฺธํ อสญฺญภวสงฺคหิตญฺจ รูปํ. ปฏิสนฺธิยมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ปวตฺติยมฺปิ กฏตฺตารูปํ อญฺญญฺจ ตตฺถ อุปฺปชฺชนกํ อุปาทารูปนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. กถํ ปเนตฺถ ภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานสฺส รูปสฺส เหตุปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ? ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยา อุปฺปชฺชมานํ รูปํ ภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวํ ปทเมตํ, ภูตานํ วา เหตุปจฺจยโต นิพฺพตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. การณการณมฺปิ หิ การณนฺตฺเวว วุจฺจติ ยถา ‘‘โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ’’ติ.

อธิบายว่า โดยไม่ยึดถืออุปาทารูปว่า “อุปาทารูป” โดยปราศจากการยึดถืออุปาทารูป แต่ยึดถือเฉพาะจิตตสมุฏฐานรูปว่า “กตัตตารูป” เท่านั้น. ส่วนในทัศนะนี้ คือในทัศนะที่แสดงอรรถนี้ที่กล่าวว่า “เพื่อแสดงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย”. คำว่า “ประกอบด้วยปัจจัยคือขันธ์” หมายถึง กตัตตารูปในปฏิสนธิ และจิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติ. ส่วนคำว่า “ไม่ประกอบด้วย” หมายถึง กตัตตารูปในปวัตติ, อาหารสมุฏฐานรูป, อุตุสมุฏฐานรูป, อนินทริยพัทธรูป และรูปที่สงเคราะห์เข้าในอสัญญภพ. พึงทราบอรรถว่า คำว่า “ในปฏิสนธิด้วย” ด้วยศัพท์ว่า “ปิ” (ด้วย) หมายถึง กตัตตารูปในปวัตติ และอุปาทารูปอื่นที่เกิดขึ้นในที่นั้นด้วย. ในที่นี้ รูปที่เกิดขึ้นโดยอาศัยภูตรูป ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยได้อย่างไร? บทนี้กล่าวอย่างนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยภูตรูปด้วย” หรือกล่าวอย่างนี้เพราะภูตรูปเกิดขึ้นจากเหตุปัจจัย. เพราะแม้เหตุของเหตุ ก็เรียกว่าเหตุเท่านั้น เหมือนอย่างที่กล่าวว่า “หมู่บ้านถูกโจรเผา”.

ภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปนฺติ ปทุทฺธาโร กโต, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ ปน ปาโฐติ อฏฺฐกถายญฺจ ตเมว วุตฺตํ. อยํ เหตฺถตฺโถ – ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ อิมสฺมึ ปาเฐ วุตฺตนเยน อุปาทารูปมฺปิ กุสเล ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ. โก ปน โส นโยติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มหาภูเต…เป… สนฺธายาหา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺถโต อยํ นโย วุตฺโตติ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิมินา อพฺยากเต ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปาทารูปานํ อุปฺปตฺติวจเนน กุสเล ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปาทารูปานํ อุปฺปตฺติ อตฺถโต วุตฺโต โหตีติ อตฺโถ.

มีการยกบทว่า “อุปาทารูปอาศัยภูตรูป” ขึ้นมา. ส่วนในอรรถกถาได้กล่าวบทว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” นั้นเอง. อรรถในที่นี้คือ อุปาทารูปย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นกุศลและมหาภูตรูปด้วย โดยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” นี้. นัยนั้นคืออะไร? เพื่อแสดงนัยนั้น จึงกล่าวว่า “มหาภูตรูป...เป...อาศัยกล่าวแล้ว”. อรรถว่า นัยนี้กล่าวไว้ในที่นั้นโดยอรรถว่า ด้วยการกล่าวถึงการเกิดขึ้นของอุปาทารูปโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นอัพยากฤตและมหาภูตรูป ด้วยบทว่า “จิตตสมุฏฐานรูป กตัตตารูป อุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูป” นี้ การเกิดขึ้นของอุปาทารูปโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นกุศลและมหาภูตรูปจึงเป็นอันกล่าวไว้โดยอรรถ.

๕๔. รูเปน วินา ปจฺจยุปฺปนฺนํ น ลพฺภตีติ เอเตน ยา ปุจฺฉา อรูปมิสฺสกาวสานา, ตาปิ อิธ น คยฺหนฺติ, ปเคว รูปาวสานาติ ทสฺเสติ.

๕๔. ด้วยเหตุที่ว่า “ปัจจยุบบันย่อมไม่ได้ปราศจากรูป” นี้ คำถามใดที่ลงท้ายด้วยอรูปผสม คำถามเหล่านั้นก็ไม่ถูกยึดถือในที่นี้ ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึงคำถามที่ลงท้ายด้วยรูป.

๕๗. ตาย สมานลกฺขณาติ ปญฺจกฺขนฺธปฏิสนฺธิตาย คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิยา สมานลกฺขณา. ปริปุณฺณธมฺมานนฺติ ปริยตฺติวิภาคานํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเส.

๕๗. คำว่า “มีลักษณะเสมอกันกับปฏิสนธินั้น” คือ มีลักษณะเสมอกันกับปฏิสนธิในครรภ์ที่ประกอบด้วยปัญจขันธ์. คำว่า “แห่งธรรมที่บริบูรณ์” คือ แห่งธรรมคือปัญจขันธ์ที่มีส่วนแห่งปริยัติ. คำว่า “ในที่นี้” คือ ในการแสดงสหชาตปัจจัยนี้.

จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานรูปนฺติ [Pg.277] จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กมฺมสมุฏฺฐานรูปญฺจ. ปุน อาหารสมุฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปุนคหณํ อุตุสมุฏฺฐานาเปกฺขํ. น หิ ตํ ปุพฺเพ พาหิรคฺคหเณน อคฺคหิตํ, อาหารสมุฏฺฐานํ ปน อคฺคหิตเมว, อุตุสมุฏฺฐานสฺส กสฺมา ปุนคหณนฺติ อาห ‘‘เอเตหี’’ติอาทิ. ตตฺถาติ อสญฺญสตฺเตสุ. ตสฺสาติ อุตุสมุฏฺฐานสฺส. อาทิมฺหีติ พาหิรอาหารสมุฏฺฐานอุตุสมุฏฺฐานอสญฺญสตฺตวเสน อาคตวาเรหิ ปฐมวาเร. อวิเสสวจนนฺติ พาหิราทิวิเสสํ อกตฺวา วุตฺตวจนํ, อรูปมฺปิ ปจฺจยํ ลภนฺตํ อตฺถํ เหตาทิเก ปจฺจเย ลภนฺตํ สห สงฺคณฺหิตฺวาติ โยชนา. ตสฺสาติ, ตตฺถาติ จ ปททฺวเยน ยถาวุตฺตํ ปฐมวารเมว ปจฺจามสติ. ตํสมานคติกนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานคติกํ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเสปิ. กมฺมปจฺจยวิภงฺเค วิยาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยนิทฺเทเส วิย. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตํสมุฏฺฐานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปมฺปิ สงฺคณฺหาตี’’ติ. อยญฺจ อตฺถวิเสโส เอตฺถ เอกํเสน อิจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ…เป… อตฺถี’’ติ อาห.

คำว่า “จิตตกัมมสมุฏฐานรูป” คือ จิตตสมุฏฐานรูปและกัมมสมุฏฐานรูป. ในที่นี้ การกล่าวซ้ำว่า “ปุนะ อาหารสมุฏฐาน” เป็นการอ้างถึงอุตุสมุฏฐาน. เพราะอุตุสมุฏฐานนั้นไม่ได้ถูกถือเอาด้วยการถือเอาภายนอกมาก่อน, แต่อาหารสมุฏฐานนั้นก็ยังไม่ถูกถือเอาเหมือนกัน. เหตุใดจึงกล่าวซ้ำถึงอุตุสมุฏฐาน? จึงกล่าวว่า “ด้วยสิ่งเหล่านี้” เป็นต้น. คำว่า “ในที่นั้น” คือ ในอสัญญสัตว์. คำว่า “ของสิ่งนั้น” คือ ของอุตุสมุฏฐาน. คำว่า “ในเบื้องต้น” คือ ในวาระแรกจากวาระที่มาโดยอาศัยภายนอก, อาหารสมุฏฐาน, อุตุสมุฏฐาน และอสัญญสัตว์. คำว่า “คำที่ไม่ได้จำแนก” คือ คำที่กล่าวโดยไม่ได้จำแนกความพิเศษภายนอกเป็นต้น, การเชื่อมโยงคือ การสงเคราะห์อรูปที่ได้ปัจจัย และอรรถที่ได้ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเข้าไว้ด้วยกัน. ด้วยบทสองบทคือ “ตัสสะ” (ของสิ่งนั้น) และ “ตัตถะ” (ในที่นั้น) ย่อมหมายถึงวาระแรกที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. คำว่า “มีคติเสมอกันกับสิ่งนั้น” คือ มีคติเสมอกันกับจิตตสมุฏฐาน. คำว่า “ในที่นี้ด้วย” คือ ในการแสดงสหชาตปัจจัยนี้ด้วย. เหมือนอย่างในกัมมปัจจัยวิภังค์ คือ เหมือนอย่างในการแสดงนานาขณิกกัมมปัจจัย. เพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ด้วยคำว่า ‘ตังสามุฏฐาน’ นี้ ย่อมสงเคราะห์กตัตตารูปในขณะปฏิสนธิด้วย”. และเพื่อแสดงว่าอรรถพิเศษนี้พึงประสงค์ในที่นี้โดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า “ไม่...เป...มีอยู่”.

อวิเสเสตฺวาติ ‘‘อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทินา วิเสสํ อกตฺวา. อุปาทารูปนฺติ วิเสเสตฺวาว กสฺมา ปน วุตฺตานีติ โยชนา. เหตุปจฺจยาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สหชาตปจฺจยาทึ สงฺคณฺหาติ. สหาติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กฏตฺตารูปนฺติ เอวํ เอกโต. วิสุนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปโต วิเสเสตฺวา. ตตฺถ พาหิรคฺคหณาทีหิ วิยาติ ยถา ‘‘พาหิรํ เอกํ มหาภูต’’นฺติอาทีสุ พาหิรอาหารสมุฏฺฐานอุตุสมุฏฺฐานคฺคหเณหิ มหาภูตานิ วิเสสิตานิ, เอวํ เอตฺถ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจา’’ติ เอตสฺมึ นิทฺเทเส มหาภูตานํ เกนจิ วิเสสเนน อวิเสสิตตฺตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปภาวกฏตฺตารูปภาเวหิ วิเสเสตฺวาว วุตฺตานีติ โยชนา.

คำว่า “โดยไม่จำแนก” คือ โดยไม่ทำความพิเศษด้วยคำว่า “อุตุสมุฏฐาน” เป็นต้น. การเชื่อมโยงคือ เหตุใดจึงกล่าวจำแนกอุปาทารูปไว้? คำว่า “ในเหตุปัจจัยเป็นต้น” คือ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์สหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า “พร้อมกัน” คือ จิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูปอย่างนี้รวมกัน. คำว่า “แยกกัน” คือ จำแนกจิตตสมุฏฐานรูปออกจากกตัตตารูป. การเชื่อมโยงคือ ในที่นั้น เหมือนอย่างที่มหาภูตรูปถูกจำแนกด้วยการถือเอาภายนอกเป็นต้น ในคำว่า “มหาภูตรูปภายนอกหนึ่ง” เป็นต้น โดยการถือเอาภายนอก, อาหารสมุฏฐาน และอุตุสมุฏฐาน มหาภูตรูปจึงถูกจำแนกไว้, ในการแสดงนี้ว่า “อาศัยมหาภูตรูป” นี้ มหาภูตรูปไม่ได้ถูกจำแนกด้วยการจำแนกใดๆ จึงกล่าวจำแนกด้วยความเป็นจิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูป.

อิทานิ อญฺเญนปิ การเณน เตสํ วิเสสิตพฺพตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น โกจิ ปจฺจโยติ อิทํ ปฏฺฐาเน อาคตนิยาเมน รูปํ อุปนิสฺสยปจฺจยํ น ลภตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เหตาทีสู’’ติ. ตทวินาภาวโต ปน ตสฺส จิตฺตกมฺมานํ การณภาโว เวทิตพฺโพ, ยโต อิทฺธิจิตฺตนิพฺพตฺตานิ กมฺมปจฺจยานิ จาติ วุตฺตานิ. นนุ จิตฺตํ อาหารอุตุสมุฏฺฐานานํ ปจฺจโย โหตีติ? สจฺจํ โหติ, โส ปน อุปตฺถมฺภกตฺเตน, น ชนกตฺเตนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาหาร…เป… ชนก’’นฺติ[Pg.278]. กึ ปน เตสํ ชนกนฺติ อาห ‘‘มหาภูตาเนว…เป… ชนกานี’’ติ. จิตฺเตน กมฺมุนา จ วินา อภาเว ยถากฺกมํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานอุปาทารูปานนฺติ อตฺโถ. จิตฺตสมุฏฺฐานรูปกฏตฺตารูปภูตาเนวาติ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานมหาภูตนิพฺพตฺตาเนว มหาภูตานํ เตสํ อาสนฺนการณตฺตา. อญฺญานีติ อุตุอาหารสมุฏฺฐานานิ อุปาทารูปานิ วทติ. วิเสสนํ กตํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ. สมานชาติเกน รูเปน อุตุนา อาหาเรน จาติ อตฺโถ. ปากฏวิเสสนาเนวาติ อิทํ เยหิ มหาภูเตหิ ตานิ นิพฺพตฺตานิ, เตสํ ‘‘อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติ วิเสสิตตฺตา วุตฺตํ. น วิเสสนํ อรหนฺติ น วิเสสิตพฺพานิ การณวิเสสเนเนว วิเสสสฺส สิทฺธตฺตา, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺตฺเวว วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตานิ ปน จิตฺตชกมฺมชรูปานิ.

บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นพึงจำแนกด้วยเหตุอื่นอีก จึงกล่าวคำว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ไม่มีปัจจัยใดๆ” นี้ กล่าวไว้เพราะรูปย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัยโดยนัยที่มาในปัฏฐาน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในเหตุปัจจัยเป็นต้น”. ส่วนความเป็นเหตุของจิตและกรรมของรูปนั้น พึงทราบเพราะรูปนั้นไม่พรากจากจิตและกรรม, เพราะได้กล่าวไว้ว่า “รูปที่เกิดจากอิทธิฤทธิ์จิตและรูปที่มีกรรมเป็นปัจจัย”. ก็จิตมิใช่เป็นปัจจัยของอาหารสมุฏฐานและอุตุสมุฏฐานหรือ? จริงอยู่ จิตเป็นปัจจัย แต่เป็นโดยความเป็นอุปถัมภก ไม่ใช่โดยความเป็นผู้ให้เกิด จึงแสดงว่า “อาหาร...เป...ผู้ให้เกิด”. อะไรเล่าเป็นผู้ให้เกิดของสิ่งเหล่านั้น? จึงกล่าวว่า “มหาภูตรูปเท่านั้น...เป...เป็นผู้ให้เกิด”. อรรถว่า ในเมื่อไม่มีจิตและกรรมตามลำดับ อุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานและกัมมสมุฏฐานก็ไม่มี. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูปเท่านั้น” คือ มหาภูตรูปที่เกิดขึ้นจากจิตและกรรมเท่านั้น เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นเป็นเหตุใกล้ของรูปเหล่านั้น. คำว่า “อื่นๆ” หมายถึง อุปาทารูปที่เป็นอุตุสมุฏฐานและอาหารสมุฏฐาน. มีการจำแนกไว้ว่า “จิตตสมุฏฐานรูป กตัตตารูป อุปาทารูป”. อรรถว่า ด้วยรูปที่มีชาติเสมอกัน ด้วยอุตุและด้วยอาหาร. คำว่า “เป็นเครื่องจำแนกที่ปรากฏชัดเท่านั้น” นี้ กล่าวไว้เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นที่รูปเหล่านั้นเกิดขึ้น ถูกจำแนกไว้ว่า “อาหารสมุฏฐาน อุตุสมุฏฐาน”. อรรถว่า ไม่ควรจำแนก คือ ไม่พึงจำแนก เพราะความพิเศษสำเร็จได้ด้วยการจำแนกเหตุเท่านั้น พึงกล่าวว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” เท่านั้น. ส่วนรูปเหล่านี้เป็นจิตตชรูปและกัมมชรูป.

สวิเสเสนาติ เยน วิเสเสน วิเสสิตา, ตํ ทสฺเสนฺโต จิตฺตํ สนฺธายาห ‘‘สหชาตาทิปจฺจยภาวโต’’ติ, อิตรํ ปน สนฺธาย ‘‘มูลการณภาวโต’’ติ, กมฺมูปนิสฺสยปจฺจยภาวโตติ อตฺโถ. อิตรานีติ อาหารอุตุสมุฏฺฐานานิปิ อุปาทารูปานิ. มหาภูตวิเสสเนเนว วิเสสิตานีติ ‘‘อาหารสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจา’’ติ มหาภูตวิเสสเนเนว ชนกปจฺจเยน อาหาเรน อุตุนา จ วิเสสิตานิ. อิธาติ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิมสฺมึ วจเน. เอตฺถ หิ อุปาทารูปานํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานตาวจเนน ตํนิสฺสยานมฺปิ ตพฺภาโว ปกาสิโตติ. อญฺญตรวิเสสนํ อุภยวิเสสนํ โหติ อุภเยสํ อวินิพฺโภเคน ปวตฺตนโต.

คำว่า "สวิเสเสนะ" คือด้วยวิเสสที่วิเสสิตแล้ว แสดงซึ่งวิเสสนั้น ประสงค์เอาจิตจึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น" ส่วนประสงค์เอาอย่างอื่นจึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นมูลเหตุ" คือเพราะความเป็นกรรมูปนิสสยปัจจัย. คำว่า "อิตรานิ" คืออุปาทารูปทั้งหลายที่เกิดจากอาหารและอุตุด้วย. วิเสสิตแล้วด้วยวิเสสนะคือมหาภูตเท่านั้น คือวิเสสิตแล้วด้วยวิเสสนะคือมหาภูตเท่านั้น ด้วยปัจจัยที่เป็นชนกคืออาหารและอุตุว่า "อาศัยมหาภูตหนึ่งที่เกิดจากอาหาร อาศัยมหาภูตหนึ่งที่เกิดจากอุตุ". คำว่า "อิทะ" คือในคำว่า "รูปที่เกิดจากจิต รูปที่เกิดจากกรรม อุปาทารูป" นี้. ในคำนี้ การกล่าวถึงความเป็นอุปาทารูปที่เกิดจากจิตและกรรม ย่อมประกาศความเป็นเช่นนั้นของมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยของอุปาทารูปเหล่านั้นด้วย. วิเสสนะอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นวิเสสนะของทั้งสอง เพราะเป็นไปโดยไม่แยกจากกันของทั้งสอง.

๕๘. ปุพฺเพติ เหตุปจฺจยาทีสุ. วิสุํ ปจฺจยภาเวนาติ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา กฏตฺตา จ รูป’’นฺติอาทินา วตฺถุสฺส วิสุํ ปจฺจยภาเวน. เอตฺถ จ วิสุํเยว ปจฺจยภาเวน ทสฺสิตานีติ น สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺนภาโว วิย ขนฺธานํ เอกโตปิ ปจฺจยภาโว ทสฺสิโต. เตเนว หิ ตสฺมึ อตฺเถ อตฺตโน อรุจึ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยนาหา’’ติ. โย ปนตฺโถ อตฺตโน รุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถูติ อิทํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ขนฺธานํ ปจฺจยภูตานํ ปฏิจฺจฏฺฐผรณตาทสฺสนํ[Pg.279], วตฺถุสฺส ปจฺจยภูตสฺส ปฏิจฺจฏฺฐผรณตาทสฺสนํ, น ขนฺธานนฺติ สมฺพนฺโธ. อิเธวาติ อิมสฺมึ อญฺญมญฺญปจฺจเย เอว. เหตุปจฺจยาทีสุปิ อยเมว นโย, ตตฺถ หิ ปฏิจฺจฏฺฐผรณสฺส สมานตา. ทสฺสิตาย ปฏิจฺจฏฺฐทฺวยผรณตาย. ขนฺธวตฺถูนญฺจ ทสฺสิตาเยวาติ ขนฺธวตฺถูนญฺจ เอกโต ปฏิจฺจฏฺฐผรณตา ทสฺสิตาเยว.

๕๘. คำว่า "ปุพเพ" ในเหตุปัจจัยเป็นต้น. "วิสุง ปัจจยภาเวนะ" คือด้วยความเป็นปัจจัยต่างหากของวัตถุ โดยนัยมีอาทิว่า "ในขณะปฏิสนธิ อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นวิบากอัพยากตะ ขันธ์สามและกฏัตตารูปก็เกิด". ในคำนี้ ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "แสดงแล้วด้วยความเป็นปัจจัยต่างหากเท่านั้น" เพราะความเป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายแม้โดยรวมกันก็แสดงแล้ว เหมือนความเป็นปัจจยุบบันแห่งขันธ์ทั้งหลายว่า "อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ, อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย". เพราะเหตุนั้นแล เมื่อแสดงความไม่ชอบใจของตนในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า "กล่าวด้วยอัธยาศัยนี้". ส่วนอรรถใดที่ตนชอบใจ เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวมีอาทิว่า "อนึ่ง คำว่า 'อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ' นี้". การแสดงความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจัย, การแสดงความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของวัตถุที่เป็นปัจจัย, ไม่ใช่ของขันธ์ทั้งหลาย ดังนี้คือความสัมพันธ์. คำว่า "อิเธวะ" คือในอัญญมัญญปัจจัยนี้เท่านั้น. แม้ในเหตุปัจจัยเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน เพราะในปัจจัยเหล่านั้นมีความเสมอกันแห่งความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัย. ด้วยความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยสองอย่างที่แสดงแล้ว. และความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของขันธ์และวัตถุทั้งหลายก็แสดงแล้วโดยรวมกันนั่นเอง.

เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ เอวมาทิ สงฺคยฺหติ. นนุ ภวิตพฺพนฺติ โยชนา. เหตุปจฺจยาทีหิ วิยาติ สทิสูทาหรณนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ยํ ‘‘เอกํ, ตโย, ทฺเว จ ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺตํ ปจฺจยชาตนฺติ อตฺโถ. ปจฺจยฏฺโฐ หิ ปฏิจฺจฏฺโฐ. เตนาห ‘‘เต เหตุปจฺจยภูตา เอว น โหนฺตี’’ติ. เอเตน น ปฏิจฺจฏฺฐผรณกสฺส เอกนฺติโก เหตุอาทิปจฺจยภาโวติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘เอส นโย อารมฺมณปจฺจยาทีสู’’ติ. น หิ อารมฺมณปจฺจยภูโต ธมฺโม ปฏิจฺจฏฺฐํ ผรติ. วุตฺตญฺจ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา’’ติ.

คำว่า "เอวมฺมาทิ" คือด้วยคำว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์มีอาทิว่า "อาศัยอกุศลธรรม". การประกอบความว่า "จะไม่พึงมีหรือ". คำว่า "เหมือนเหตุปัจจัยเป็นต้น" คืออุทาหรณ์ที่คล้ายกัน เมื่อแสดงอุทาหรณ์นั้น จึงกล่าวมีอาทิว่า "ไม่ใช่เลย". อรรถว่า "ธรรมที่เกิดจากปัจจัย" คือสิ่งที่กล่าวแล้วว่า "อาศัยขันธ์หนึ่ง, สาม, และสอง". เพราะความหมายแห่งปัจจัยก็คือความหมายแห่งการอาศัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ขันธ์เหล่านั้นไม่เป็นเหตุปัจจัยเท่านั้น". ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า ความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้น ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียวแก่ธรรมที่แผ่ไปในความหมายแห่งการอาศัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นัยนี้พึงมีในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น". เพราะธรรมที่เป็นอารัมมณปัจจัย ย่อมไม่แผ่ไปในความหมายแห่งการอาศัย. และคำว่า "อาศัยกุศลธรรม กุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัย" ก็กล่าวแล้ว.

ปจฺจยนฺตเรนปิ อุปการกตามตฺตมฺปิ คเหตฺวา ปฏิจฺจวาเร วารนฺตเร จ เหตุอาทิปจฺจยา ทสฺสิตาติ อุปจเยน ยถาวุตฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปจฺจยวาเร จา’’ติอาทิมาห. ตํปจฺจยาติ วตฺถุปจฺจยา, ยถารหํ ปจฺจยภูตํ วตฺถุํ ลภิตฺวาติ อตฺโถ. เตติ กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ. เตสนฺติ มหาภูตานํ ขนฺธานํ. ปจฺจยภาวาภาวโตติ อิทํ ขนฺธานํ เหตุสหชาตาทิปจฺจยภาวสฺส มหาภูเตสุ ทิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ. ยทิ เอวํ อญฺญมญฺญปจฺจยาปิ เต เตสํ ภเวยฺยุนฺติ ปรสฺส อาสงฺกนิราสงฺกํ กโรนฺโต ‘‘อญฺญมญฺญสทฺโท หี’’ติอาทิมาห. นิรเปกฺโขติ อญฺญนิรเปกฺโข. น หิ เหตุธมฺโม ธมฺมนฺตราเปกฺโข หุตฺวา เหตุปจฺจโย โหติ, สทฺทสีเสเนตฺถ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺญตราเปกฺโขติ อตฺตนา สหการิการณภูตํ, อิตรํ วา ยํ กิญฺจิ อญฺญตรํ อเปกฺขตีติ อญฺญตราเปกฺโข. ยถาวุตฺเตตเรตราเปกฺโขติ อรูปกฺขนฺธาทิเภทํ ปาฬิยํ วุตฺตปฺปการํ อิตเรตรํ มิถุ ปจฺจยภูตํ อเปกฺขตีติ อิตเรตราเปกฺโข. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา จ ขนฺธา มหาภูตา อิธ ยถาวุตฺตา ภเวยฺยุนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ขนฺธา มหาภูตา อญฺญมญฺญํ อญฺญมญฺญปจฺจยภาเวน วุตฺตา, อถ ขนฺธา จ มหาภูตา จาติ วิสุํ วิสุํ คยฺเหยฺยุํ, เอวํ สติ ‘‘มหาภูตา ขนฺธานํ น โกจิ ปจฺจโย’’ติ น วตฺตพฺพํ.

แม้ด้วยปัจจัยอื่น ก็ถือเอาเพียงความเป็นอุปการะ แล้วแสดงเหตุปัจจัยเป็นต้นในปฏิจจวาระและวารอื่น ด้วยอุปจาระ เมื่อแสดงสิ่งที่กล่าวแล้วตามลำดับ จึงกล่าวมีอาทิว่า "และในปัจจัยวาระ". คำว่า "ตังปัจจยา" คือวัตถุปัจจัย อรรถว่า "ได้วัตถุที่เป็นปัจจัยตามสมควร". คำว่า "เต" คืออาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย. คำว่า "เตสัง" คือของมหาภูตและขันธ์ทั้งหลาย. คำว่า "ปัจจยภาวาภาวโต" นี้กล่าวแล้ว เพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลาย ปรากฏในมหาภูตทั้งหลาย. ถ้าเป็นเช่นนั้น ขันธ์เหล่านั้นก็พึงเป็นอัญญมัญญปัจจัยของมหาภูตทั้งหลายด้วย เมื่อทำความสงสัยของผู้อื่นให้หมดไป จึงกล่าวมีอาทิว่า "เพราะคำว่า 'อัญญมัญญะ'". คำว่า "นิรเปกโข" คือไม่ขึ้นอยู่กับสิ่งอื่น. เพราะเหตุธรรมย่อมไม่เป็นเหตุปัจจัยโดยขึ้นอยู่กับธรรมอื่น ในที่นี้กล่าวอรรถด้วยหัวข้อของศัพท์. คำว่า "อัญญตรเปกโข" คือขึ้นอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง คือขึ้นอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นเหตุร่วมกันกับตน หรือสิ่งอื่นใด. คำว่า "ยถาวุตเตตเรตระเปกโข" คือขึ้นอยู่กับสิ่งซึ่งกันและกันตามที่กล่าวไว้ในบาลี มีอรูปขันธ์เป็นต้น ที่เป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. และขันธ์ทั้งหลายกับมหาภูตทั้งหลายที่เป็นปัจจัยและปัจจยุบบัน พึงเป็นไปตามที่กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะเหตุใดจึงกล่าวเช่นนั้น. เพราะขันธ์ทั้งหลายกับมหาภูตทั้งหลาย ไม่ได้กล่าวไว้ด้วยความเป็นอัญญมัญญปัจจัยซึ่งกันและกัน แต่พึงถือเอาขันธ์ทั้งหลายและมหาภูตทั้งหลายต่างหากกัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรกล่าวว่า "มหาภูตทั้งหลายไม่เป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายเลย".

ยสฺส [Pg.280] สยํ ปจฺจโย, ตโต เตน ตนฺนิสฺสิเตน วาติ ยสฺส ธมฺมสฺส สยํ อตฺตนา ปจฺจโย โหติ, ตโต ธมฺมโต สยํ อุปฺปชฺชมานํ กถํ เตน ธมฺเมน ตนฺนิสฺสิเตน วา อญฺญมญฺญปจฺจเยน เอวํภูตํ ตํ ธมฺมชาตํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ วุตฺตเมวตฺถํ อุทาหรเณน วิภาเวติ ‘‘ยถา’’ติอาทินา. ตตฺถ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ อิทํ ‘‘เตน อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ อิมสฺส อุทาหรณํ, ‘‘วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธา’’ติ อิทํ ปน ‘‘ตนฺนิสฺสิเตน อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ เอตสฺส. ตสฺมาติ วุตฺตเมว อตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. อตฺตโน ปจฺจยสฺส ปจฺจยตฺตาภาวโตติ อตฺตโน ปจฺจยภูตสฺส อรูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจยภาวาภาวโต. น หิ มหาภูตา ยโต ขนฺธโต อุปฺปนฺนา, เตสํ ปจฺจยา โหนฺติ. ตทเปกฺขตฺตาติ อิตเรตรปจฺจยภาวาเปกฺขตฺตา. ขนฺเธ ปฏิจฺจ ปจฺจยา จาติ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตนิยาเมเนว ขนฺเธ ปฏิจฺจ, ปจฺจยวาเร วุตฺตนิยาเมน ขนฺเธ ปจฺจยา จ. นอญฺญมญฺญปจฺจยา จ วุตฺตาติ อญฺญมญฺญปจฺจยโต อญฺญสฺมา นิสฺสยปจฺจยาทิโต มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ วุตฺตา จาติ อตฺโถ. วตฺถุํ ปจฺจยา อุปฺปชฺชมานาติ วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปชฺชมานา. ตนฺนิสฺสิเตน จ อญฺญมญฺญปจฺจเยนาติ ตํ วตฺถุํ นิสฺสิเตน ขนฺเธน อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตน อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตน การเณน วตฺถุํ ปจฺจยา…เป… วุตฺตา, อิมินา ปริยาเยน ปน อุชุกํ ปวตฺติยํ วตฺถุสฺส อญฺญมญฺญปจฺจยภาโวติ อตฺโถ.

คำว่า "ยัสสะ สยัง ปัจจโย ตโต เตนะ ตันนิสสิเตน วา" คือธรรมใดเป็นปัจจัยด้วยตนเอง ธรรมชาตินั้นที่เกิดขึ้นจากธรรมนั้น จะพึงควรกล่าวว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยด้วยธรรมนั้น หรือด้วยธรรมที่อาศัยธรรมนั้น" ได้อย่างไร ดังนี้ เมื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยอุทาหรณ์ จึงกล่าวมีอาทิว่า "เหมือนอย่าง". ในคำนั้น คำว่า "อาศัยขันธ์ทั้งหลาย ขันธ์ทั้งหลาย" นี้เป็นอุทาหรณ์ของคำว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยนั้น" ส่วนคำว่า "อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย" นี้เป็นอุทาหรณ์ของคำว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่อาศัยวัตถุนั้น". คำว่า "ตัสมา" คือย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยความเป็นเหตุ. คำว่า "อัตตโน ปัจจยัสสะ ปัจจยัตตาภาวโต" คือเพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจัยของอรูปขันธ์ที่เป็นปัจจัยของตน. เพราะมหาภูตทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากขันธ์ใด ย่อมไม่เป็นปัจจัยของขันธ์เหล่านั้น. คำว่า "ตทเปกขัตตา" คือเพราะขึ้นอยู่กับความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. คำว่า "ขันเธ ปฏิจจ ปัจจยา จ" คืออาศัยขันธ์ทั้งหลายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิจจวาระ, และปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปัจจัยวาระ. และคำว่า "และไม่ได้กล่าวว่า (เกิดขึ้น) จากอัญญมัญญปัจจัย" คืออรรถว่า "การเกิดขึ้นของมหาภูตทั้งหลายกล่าวไว้แล้วจากปัจจัยอื่นมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น ไม่ใช่จากอัญญมัญญปัจจัย". คำว่า "วัตถุง ปัจจยา อุปปัชชมานา" คือเกิดขึ้นโดยมีวัตถุเป็นปุเรชาตปัจจัย. และด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่อาศัยวัตถุนั้น คือเกิดขึ้นด้วยขันธ์ที่อาศัยวัตถุนั้นซึ่งเป็นอัญญมัญญปัจจัย, เพราะเหตุนั้น ด้วยเหตุที่กล่าวแล้วว่า "อาศัยวัตถุ... (ละไว้)... กล่าวแล้ว" ส่วนโดยปริยายนี้ อรรถว่า "ความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของวัตถุในความเป็นไปโดยตรง".

๕๙. สา น คหิตาติ ยา ‘‘จกฺขายตนํ นิสฺสายา’’ติอาทินา จกฺขายตนาทีนํ นิสฺสยปจฺจยตา วุตฺตา, สา อิธ ปฏิจฺจวาเร น วุตฺตาติ อตฺโถ สหชาตตฺโถ ปฏิจฺจตฺโถติ กตฺวา. เตนาห ‘‘จกฺขายตนาทีนิ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. เยสํ ปน อรูปกฺขนฺธมหาภูตนามรูปจิตฺตเจตสิกมหาภูตรูปิธมฺมานํ วเสน ฉธา นิสฺสยปจฺจโย อิจฺฉิโต, เตสํ วเสน อิธ วิภตฺโต เอว. กถํ รูปิวเสน วิภตฺโตติ เจ? ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ หทยวตฺถุวเสน สรูปโต ทสฺสิโต เอว. อิตเรสมฺปิ วเสน ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นิสฺสยปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ทสฺสิโต. ยถา หิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทีสุ รูปายตนาทีนํ อสติปิ ปฏิจฺจฏฺฐผรเณ อารมฺมณปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหติ, เอวมิธาปิ จกฺขายตนาทีนํ นิสฺสยปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิสฺสย…เป… น คหิตานี’’ติ.

๕๙. บทว่า "สิ่งนั้นไม่ได้ถูกถือเอา" หมายถึงความเป็นปัจจัยโดยนิสสยะของจักขายตนะเป็นต้น ที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "อาศัยจักขายตนะ" เป็นต้น สิ่งนั้นไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในปฏิจจวาระนี้ โดยถือเอาว่าอรรถแห่งสหชาตะเป็นอรรถแห่งปฏิจจะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "จักขายตนะเป็นต้น... (ละไว้)... เป็นอัธยาศัย" ส่วนนิสสยปัจจัย ๖ อย่างที่พึงประสงค์โดยอาศัยอรูปขันธ์ มหาภูตรูป นามรูป จิต เจตสิก มหาภูตรูป และรูปธรรมนั้น ก็ได้จำแนกไว้ในที่นี้แล้วนั่นเอง ถ้าว่าจำแนกโดยอาศัยรูปอย่างไร? ก็ได้แสดงไว้โดยสภาพของหทัยวัตถุด้วยบทว่า "ขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุ" นั่นเอง โดยอาศัยธรรมอื่น ๆ ก็ได้แสดงไว้ในบทว่า "ธรรมที่เป็นอัพยากฤตอาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นด้วยนิสสยปัจจัย" นี้ เหมือนอย่างในบทว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัย" เป็นต้น แม้เมื่อไม่มีการแผ่ไปแห่งอรรถปฏิจจะของรูปายตนะเป็นต้น ก็ได้แสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยไว้ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ได้แสดงความเป็นนิสสยปัจจัยของจักขายตนะเป็นต้นไว้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นิสสยะ... (ละไว้)... ไม่ได้ถูกถือเอา"

๖๐. ทฺวีสุ [Pg.281] อุปนิสฺสเยสูติ อนนฺตรปกตูปนิสฺสเยสุ. กุสลาปิ ปน มหคฺคตาติ ปิ-สทฺเทน อพฺยากเต มหคฺคเต อากฑฺฒติ ‘‘กุสลาปิ มหคฺคตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ น ลภนฺติ, ปเคว อพฺยากตา’’ติ. กทาจิ น ลภนฺติ, ยทา ครุํ กตฺวา น ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ.

๖๐. บทว่า "ในอุปนิสสยะ ๒ อย่าง" หมายถึงในอนันตรูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ บทว่า "ส่วนกุศลที่เป็นมหัคคตะก็ดี" ด้วยศัพท์ว่า "ปิ" (ก็ดี) ย่อมดึงอัพยากฤตที่เป็นมหัคคตะเข้ามา (มีความหมายว่า) "กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ไม่ได้รับอารัมมณูปนิสสยะ จะกล่าวไปไยถึงอัพยากฤตเล่า" บางครั้งไม่ได้รับ หมายถึงเมื่อไม่เป็นไปโดยทำความเคารพ ดังนี้เป็นอรรถ

๖๑. อญฺญตฺถ เหตุปจฺจยาทีสุ. ปจฺจยํ อนิทฺทิสิตฺวาติ ปจฺจยํ ธมฺมํ สรูปโต อนิทฺทิสิตฺวา. น หิ เหตุปจฺจยนิทฺเทสาทีสุ อโลภาทิกุสลาทิสรูปวิเสสโต เหตุอาทิธมฺมา ทสฺสิตา. กุสลาทีสูติ อิทํ อโลภาทิวิเสสนํ. เตน ยถา อโลภาทีสุ อยเมว ปจฺจโยติ นิยโม นตฺถิ, เอวํ ตพฺพิเสเสสุ กุสลาทีสูติ ทสฺเสติ. อิธ ปน ปุเรชาตปจฺจเย. วตฺถุนวตฺถุธมฺเมสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ปุเรชาตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ, อารุปฺเป อุปฺปชฺชมาเน จ ขนฺเธ นิวตฺเตติ. กสฺมา ปเนตฺถ วตฺถุปุเรชาตเมว คหิตํ, น อารมฺมณปุเรชาตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อารมฺมณปุเรชาตมฺปิ หิ วตฺถุปุเรชาเต อวิชฺชมาเน น ลพฺภตี’’ติ. ตสฺสาติ ปฏิสนฺธิวิปากสฺส. น อุทฺธโฏติ วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เนววิปาก…เป… ตีณีติ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อลาภโตติ ยทิ ลพฺเภยฺย, ‘‘จตฺตารี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ วิปากตฺติเก. ตีณีติ ‘‘วิปากํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ วิปาโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ปุเรชาตปจฺจยา, วิปากธมฺมธมฺมํ, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ อิมานิ ตีณิ.

๖๑. ในปัจจัยอื่น ๆ มีเหตุปัจจัยเป็นต้น บทว่า "ไม่แสดงปัจจัย" หมายถึงไม่แสดงปัจจัยธรรมโดยสภาพ ก็แล ในการแสดงเหตุปัจจัยเป็นต้น ไม่ได้แสดงธรรมมีเหตุเป็นต้นโดยสภาพพิเศษของกุศลมีอโลภะเป็นต้น บทว่า "ในกุศลเป็นต้น" นี้เป็นวิเสสนะของอโลภะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า เหมือนอย่างในอโลภะเป็นต้น ไม่มีกฎเกณฑ์ว่าปัจจัยนี้เท่านั้น ฉันใด ในกุศลเป็นต้นซึ่งเป็นวิเสสนะของธรรมเหล่านั้นก็ฉันนั้น ส่วนในที่นี้ ในปุเรชาตปัจจัย บทว่า "ในวัตถุและอวัตถุธรรม" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด ด้วยบทว่า "ของขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยปุเรชาตปัจจัย" นี้ ย่อมห้ามขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะปฏิสนธิและในอรูปภพ เมื่อทำความสงสัยว่า "เพราะเหตุไรในที่นี้จึงถือเอาเฉพาะวัตถุปุเรชาตะ ไม่ถือเอาอารัมมณปุเรชาตะ" ไว้ในใจ จึงกล่าวว่า "ก็อารัมมณปุเรชาตะนั้นแล เมื่อวัตถุปุเรชาตะไม่มี ก็ย่อมไม่ได้" บทว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึงของปฏิสนธิวิบาก บทว่า "ไม่ได้ยกขึ้นแสดง" เพื่อทำอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเองให้ปรากฏ จึงกล่าวว่า "เนววิบาก... (ละไว้)... กล่าวว่า ๓" บทว่า "เพราะไม่ได้" ย่อมแสดงว่า ถ้าพึงได้ ก็พึงกล่าวว่า "๔" บทว่า "ในที่นั้น" หมายถึงในวิบากติกะ บทว่า "๓" คือ ๓ บทเหล่านี้ว่า "วิบากธรรมอาศัยวิบากธรรมเกิดขึ้นด้วยปุเรชาตปัจจัย, อาศัยวิปากธัมมธรรม, อาศัยเนววิบากนาวิปากธัมมธรรม"

๖๓. ตทุปาทารูปานนฺติ เต มหาภูเต นิสฺสาย ปวตฺตอุปาทารูปานํ. วทตีติ เอกกฺขณิกนานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วทติ อวินิพฺโภควเสน ปวตฺตมานานํ เตสํ ปจฺจเยน วิเสสาภาวโต. ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปานนฺติ วิเสสนํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปานํ เอกกฺขณิกสฺสปิ กมฺมปจฺจยสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหาภูตาน’’นฺติ ทุวิโธปิ กมฺมปจฺจโย วุตฺโต.

๖๓. บทว่า "ของอุปาทารูปเหล่านั้น" หมายถึงของอุปาทารูปที่เป็นไปอาศัยมหาภูตรูปเหล่านั้น บทว่า "ย่อมกล่าว" หมายถึงย่อมกล่าวถึงกรรมปัจจัยที่เป็นเอกขณะและนานาขณะ เพราะไม่มีความพิเศษด้วยปัจจัยของธรรมเหล่านั้นที่เป็นไปโดยไม่แยกกัน บทว่า "ของกตัตตารูปในปวัตติกาล" เป็นวิเสสนะ เพราะกรรมปัจจัยที่เป็นเอกขณะของกตัตตารูปในขณะปฏิสนธิก็พึงประสงค์ ก็เพราะเหตุนั้นแล ในอรรถกถาจึงกล่าวถึงกรรมปัจจัยทั้งสองอย่างว่า "อนึ่ง มหาภูตรูปในขณะปฏิสนธิก็ฉันนั้น"

๖๔. ยํ ยํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภตีติ จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ยํ ยํ อินฺทฺริยรูปํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภติ, ตสฺส ตสฺส วเสน อินฺทฺริยรูปญฺจ วตฺถุรูปญฺจ ‘‘กฏตฺตารูป’’นฺติ วุตฺตํ.

๖๔. บทว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ได้ในปฏิสนธิ" หมายถึงอินทริยรูปสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ได้ในปฏิสนธิ มีจักขุนทรีย์เป็นต้น โดยอาศัยอินทริยรูปนั้น ๆ และวัตถุรูปนั้น ๆ จึงกล่าวว่า "กตัตตารูป"

๖๙. เกสญฺจีติ ปญฺจโวกาเร ปฏิสนฺธิกฺขนฺธาทีนํ. เตสญฺหิ วตฺถุ นิยมโต วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ. สมานวิปฺปยุตฺตปจฺจยาติ สทิสวิปฺปยุตฺตปจฺจยา. กุสลากุสลา หิ ขนฺธา เอกจฺเจ จ อพฺยากตา ยสฺส [Pg.282] วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, น สยํ ตโต วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ลภนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยาภาวโต วตฺถุนาว วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน อุปฺปชฺชนโต. เอกจฺเจ ปน อพฺยากตา ยสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, สยมฺปิ ตโต วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ลภนฺติ ยถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุกฺขนฺธา. เตน วุตฺตํ ‘‘เกสญฺจิ ขนฺธา…เป… นานาวิปฺปยุตฺตปจฺจยาปี’’ติ. ปจฺจยํ ปจฺจยํ กโรตีติ ปจฺจยธมฺมํ วตฺถุํ ขนฺเธ จ อตฺตโน ปจฺจยภูตํ กโรติ, ยถาวุตฺตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ตํกิริยากรณโตติ วิปฺปยุตฺตปจฺจยกิจฺจกรณโต. ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ นตฺถีติ ปฏิจฺจฏฺฐผรณํ นตฺถิ สหชาตฏฺโฐ ปฏิจฺจฏฺโฐติ กตฺวา. ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺตกเมวาห, กึ ปฏิจฺจ? ขนฺเธติ ปากโฏยมตฺโถติ. เตนาห ‘‘กึ ปน ปฏิจฺจา’’ติอาทิ. ปจฺจาสตฺติญาเยน อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธ วา โหตีติ คณฺเหยฺยาติ ตํ นิวาเรตุํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนนฺตรตฺตา…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห.

๖๙. บทว่า "ของบางพวก" หมายถึงของปฏิสนธิขันธ์เป็นต้นในปัญจโวการภพ ก็วัตถุของธรรมเหล่านั้นแล ย่อมเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยแน่นอน บทว่า "มีวิปปยุตตปัจจัยเสมอกัน" หมายถึงมีวิปปยุตตปัจจัยคล้ายกัน ก็ขันธ์ที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตบางพวก เป็นวิปปยุตตปัจจัยของธรรมใด ย่อมไม่ได้รับวิปปยุตตปัจจัยจากธรรมนั้นด้วยตนเอง เพราะไม่มีวิปปยุตตปัจจัยของจิตตสมุฏฐาน และเพราะเกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยโดยวัตถุเท่านั้น ส่วนอัพยากฤตบางพวก เป็นวิปปยุตตปัจจัยของธรรมใด ย่อมได้รับวิปปยุตตปัจจัยจากธรรมนั้นด้วยตนเองด้วย เหมือนวัตถุและขันธ์ในขณะปฏิสนธิ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ขันธ์ของบางพวก... (ละไว้)... มีวิปปยุตตปัจจัยต่างกันด้วย" บทว่า "ย่อมทำปัจจัยให้เป็นปัจจัย" หมายถึงย่อมทำวัตถุและขันธ์ซึ่งเป็นปัจจัยธรรมให้เป็นปัจจัยของตน หมายความว่า ย่อมเป็นไปโดยทำปัจจัยธรรมที่กล่าวไว้แล้วให้เป็นปัจจัย บทว่า "เพราะทำกิจนั้น" หมายถึงเพราะทำกิจของวิปปยุตตปัจจัย บทว่า "ไม่มีการเกิดขึ้นโดยอาศัย" หมายถึงไม่มีการแผ่ไปแห่งอรรถปฏิจจะ โดยถือเอาว่าอรรถแห่งสหชาตะเป็นอรรถแห่งปฏิจจะ กล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัย" "อาศัยอะไร? อาศัยขันธ์" ดังนี้เป็นอรรถที่ปรากฏแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็อาศัยอะไรเล่า?" เป็นต้น เพื่อห้ามความเข้าใจที่ว่า "พึงถือเอาว่า 'ด้วยนัยแห่งความใกล้ชิด ย่อมเป็นวิธีกฎหรือปฏิเสธของอนันตระ'" จึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นอนันตระ... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันกล่าวแล้ว" ดังนี้

๗๑-๗๒. สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ วเสเนตํ วุตฺตนฺติ สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ ปจฺจยานํ วเสน เอตํ ‘‘อิเม เตวีสติ ปจฺจยา’’ติอาทิวจนํ วาจนามคฺคํ ทสฺเสนฺเตหิปิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เอเกนปีติ กุสลาทีสุ จ ปเทสุ เอเกนปิ ปเทน, ตสฺมึ ตสฺมึ วา ปจฺจยนิทฺเทเส วากฺยสงฺขาเตน เอเกนปิ ปเทน. ตโย ปจฺจยาติ เหตุอารมฺมณาธิปติปจฺจยา. เต จตฺตาโร ปจฺฉาชาตญฺจ วชฺเชตฺวาติ เอตฺถ ยถาวุตฺเต จตฺตาโร ปจฺจเย วิตฺถาริตตฺตา ‘‘วชฺเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ, ปจฺฉาชาตํ ปน สพฺเพน สพฺพํ อคฺคหิตตฺตา. เอตฺตกา หิ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ยถาวุตฺเต ปจฺจเย วชฺเชตฺวา อวสิฏฺฐา. เย ปนาติ ปทการเก วทติ. สงฺขิปิตฺวาติ ปทสฺส ‘‘ปาฬิยํ วิตฺถาริตํ อวิตฺถาริตญฺจ สพฺพํ สงฺคเหตฺวา วุตฺต’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘เตวีสติ ปจฺจยา’’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ ‘‘สพฺพํ สงฺคเหตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา. ปจฺฉาชาตปจฺจโยเยว หิ วชฺเชตพฺโพติ. เอวํ วาทนฺตเร วตฺตพฺพํ วตฺวา อิทานิ ปาฬิยา อวิปรีตํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาทิมฺหิ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

(ข้อ ๗๑-๗๒) บทว่า "กล่าวสิ่งนี้โดยอาศัยปัจจัยที่แสดงโดยย่อ" หมายความว่า แม้เมื่อแสดงหนทางแห่งการกล่าว บทว่า "ปัจจัย ๒๓ เหล่านี้" เป็นต้นนี้ ก็กล่าวไว้ในบาลีโดยอาศัยปัจจัยที่แสดงโดยย่อ ดังนี้ อรรถกถากล่าวไว้ บทว่า "แม้ด้วยบทเดียว" หมายถึงด้วยบทเดียวในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น หรือด้วยบทเดียวอันนับว่าเป็นประโยคในการแสดงปัจจัยนั้น ๆ บทว่า "ปัจจัย ๓" คือ เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย บทว่า "เว้นปัจจัย ๔ เหล่านั้นและปัจฉาชาตะ" ในที่นี้กล่าวว่า "เว้น" เพราะปัจจัย ๔ อย่างที่กล่าวไว้แล้วนั้นถูกขยายความไว้ ส่วนปัจฉาชาตะนั้น เพราะไม่ได้ถูกถือเอาทั้งหมด ก็ปัจจัย ๑๙ อย่างมีประมาณเท่านี้แล เป็นปัจจัยที่เหลือจากการเว้นปัจจัยที่กล่าวไว้แล้ว บทว่า "ส่วนบทว่า 'เย' (เหล่าใด)" ย่อมกล่าวถึงผู้ทำบท สำหรับบทว่า "โดยย่อ" ย่อมกล่าวอรรถว่า "กล่าวโดยรวบรวมทั้งหมดทั้งที่ขยายความไว้ในบาลีและที่ไม่ได้ขยายความไว้" พึงเป็นบทว่า "ปัจจัย ๒๓" เพราะกล่าวว่า "รวบรวมทั้งหมด" ก็ปัจฉาชาตปัจจัยเท่านั้นแลที่พึงเว้น ครั้นกล่าวสิ่งที่พึงกล่าวในวาทะอื่นอย่างนี้แล้ว บัดนี้เพื่อแสดงอรรถที่ไม่ผิดจากบาลี จึงกล่าวว่า "ส่วนในเบื้องต้น" เป็นต้น

วิภงฺควารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาแห่งวิภังควาระจบแล้ว

(๒) สงฺขฺยาวารวณฺณนา

(๒) อรรถกถาแห่งสังขยาวาระ

๗๓. ยถา [Pg.283] อญฺญมญฺญปจฺจเย วิเสโส วิภงฺเค อตฺถีติ อิทํ เหตุปจฺจยาทิวิภงฺคโต วิเสสภาวสามญฺเญน วุตฺตํ. น หิ ยาทิโส อญฺญมญฺญปจฺจยวิภงฺเค วิเสโส, ตาทิโส ปุเรชาตปจฺจยวิภงฺเค. ตถา หิ อญฺญมญฺญปจฺจเย ปฏิสนฺธิ ลพฺภติ, น ปุเรชาตปจฺจเย. ‘‘วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิเก วิภงฺเคติ อิมินา ยสฺมึ ปจฺจเย วิปากาพฺยากตํ อุทฺธฏํ, ตํ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา เหตุปจฺจยาทีสุ ‘‘วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา วิภงฺเค วิปากาพฺยากตํ อุทฺธฏํ อตฺถิ, เอวํ วิปากาพฺยากตาภาวํ อาเสวนปจฺจเย วิเสสํ ทสฺเสตีติ.

๗๓. ความที่ในวิภังค์แห่งอัญญมัญญปัจจัยมีข้อแตกต่างกันนั้น บัณฑิตกล่าวไว้ด้วยความเป็นของมีข้อแตกต่างกันโดยทั่วไปจากวิภังค์แห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ข้อแตกต่างกันในวิภังค์แห่งอัญญมัญญปัจจัยเป็นเช่นใด ข้อแตกต่างกันในวิภังค์แห่งปุเรชาตปัจจัยก็ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะว่าในอัญญมัญญปัจจัยย่อมได้ปฏิสนธิ แต่ในปุเรชาตปัจจัยย่อมไม่ได้ ด้วยบทว่า “วิภังค์เป็นต้นว่า อาศัยขันธ์อันเป็นวิบากอัพยากฤตอย่างหนึ่ง” นี้ บัณฑิตแสดงปัจจัยใดที่ยกวิบากอัพยากฤตขึ้นไว้ในปัจจัยนั้น โดยเป็นตัวอย่าง ความข้อนี้บัณฑิตกล่าวไว้แล้วว่า “ในวิภังค์แห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น มีวิบากอัพยากฤตที่ยกขึ้นไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า ‘อาศัยขันธ์อันเป็นวิบากอัพยากฤตอย่างหนึ่ง’ ฉันใด ความที่ไม่มีวิบากอัพยากฤตในอาเสวนปัจจัย ก็ย่อมแสดงข้อแตกต่างกันฉันนั้น”

๗๔. เอตสฺมึ อนุโลเมติ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวาเร ปจฺจยานุโลเม. สุทฺธิกนเยติ ปฐเม นเย. ทสฺสิตคณนโตติ ‘‘นว, ตีณิ, เอก’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต ทสฺสิตคณนโต. ตโต ปเรสุ นเยสูติ ตโต ปฐมนยโต ปเรสุ ทุติยาทินเยสุ. อญฺญิสฺสาติ นวาทิเภทโต อญฺญิสฺสา คณนาย. อพหุคณเนน ยุตฺตสฺส พหุคณนสฺส ปจฺจยสฺส, เตน อพหุคณเนน. สมานคณนตา จาติ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. เตน ปจฺจนียโต อนุโลเม โย วิเสโส วุจฺจติ, ตํ โชเตติ. เตนาห ‘‘อนุโลเมเยว ทฏฺฐพฺพา’’ติ. อนุโลเมเยวาติ อวธารเณน นิวตฺติตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจนีเย…เป… วกฺขตี’’ติ วุตฺตํ.

๗๔. ในบทว่า “ในอนุโลมนี้” คือในปัจจยานุโลมแห่งปฏิจจวารนี้ ในบทว่า “ในสุทธิกนัย” คือในนัยที่หนึ่ง ในบทว่า “จากจำนวนที่แสดงแล้ว” คือจากจำนวนที่แสดงโดยย่อว่า “เก้า, สาม, หนึ่ง” ดังนี้ ในบทว่า “ในนัยทั้งหลายที่เหลือจากนั้น” คือในนัยที่สองเป็นต้นที่เหลือจากนัยที่หนึ่งนั้น ในบทว่า “แก่จำนวนอื่น” คือแก่จำนวนอื่นจากเก้าเป็นต้น แก่ปัจจัยที่มีจำนวนมากที่ประกอบด้วยจำนวนไม่มาก, ด้วยจำนวนไม่มากนั้น บทว่า “และมีความนับเท่ากัน” นั้น ศัพท์ว่า “จะ” เป็นบทปฏิเสธ ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงแสดงข้อแตกต่างกันใดที่กล่าวไว้ในอนุโลมจากปัจจนียะ ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงกล่าวว่า “พึงเห็นในอนุโลมเท่านั้น” เพื่อแสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยบทว่า “ในอนุโลมเท่านั้น” อันเป็นบทกำหนด บัณฑิตจึงกล่าวว่า “ในปัจจนียะ...เป็นต้น...จักกล่าว”

๗๖-๗๙. เต ปน เตรสมูลกาทิเก นเย สาเสวนสวิปาเกสุ ทฺวีสุ ทฺวาวีสติมูลเกสุ สาเสวนเมว คเหตฺวา อิตรํ ปชหนฺโต อาห ‘‘ปจฺฉาชาตวิปากานํ ปริหีนตฺตา’’ติ. วิโรธาภาเว สตีติ อิทํ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ วิย ปริกปฺปวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปุจฺฉาย ทสฺสิตนเยนา’’ติ. ตสฺส จ เตวีสติมูลกสฺส. นามนฺติ เตวีสติมูลกนฺติ นามํ. ทฺวาวีสติ…เป… วุตฺตนฺติ เอเตน ทฺวาวีสติมูลโกว ปรมตฺถโต ลพฺภติ, น เตวีสติมูลโกติ ทสฺเสติ.

๗๖-๗๙. ส่วนในนัยมีเตรรสมูลกะเป็นต้นนั้น บัณฑิตรับเอาเฉพาะสาเสวนะในสองอย่างคือสาเสวนะและสวิบากะในทวาวีสติมูลกะ แล้วละทิ้งอย่างอื่นเสีย จึงกล่าวว่า “เพราะวิบากที่เกิดภายหลังเสื่อมไป” บทว่า “เมื่อไม่มีความขัดแย้ง” นี้ บัณฑิตกล่าวหมายถึงคำสมมติ เช่นในบทเป็นต้นว่า “บางทีอกุศลธรรมพึงเกิดขึ้นอาศัยกุศลธรรม” ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงกล่าวว่า “ด้วยนัยที่แสดงไว้ในปัญหา” และของเตวีสติมูลกะนั้น บทว่า “ชื่อ” คือชื่อว่าเตวีสติมูลกะ ด้วยบทว่า “ยี่สิบสอง...เป็นต้น...กล่าวแล้ว” นี้ บัณฑิตแสดงว่า “โดยปรมัตถ์แล้ว ย่อมได้เฉพาะทวาวีสติมูลกะเท่านั้น ไม่ใช่เตวีสติมูลกะ”

อญฺญปทานีติ [Pg.284] เหตุอธิปติปทาทีนิ. สุทฺธิกนโยติ ปฐมนโย, ยํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกมูล’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตีติ ทุมูลกาทีสุ ตํ น โยชียติ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ โสเธตฺวา เอว หิ อภิธมฺมปาฬิ ปวตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมเณ…เป… ปญฺหา’’ติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘ตีณิเยว ปญฺหา’’ติ ปาเฐ. ‘‘วตฺตุ อธิปฺปายานุวิธายี สทฺทปฺปโยโค’’ติ กตฺวา อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ตโต อุทฺธํ คณนํ นิวาเรติ, น อโธ ปฏิกฺขิปตี’’ติ. คณนาย อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติภาวโต เหฏฺฐาคณนํ อมุญฺจิตฺวาว อุปริคณนา สมฺภวตีติ อาห ‘‘ตีสุ เอกสฺส อนฺโตคธตาย จ ‘ตีณิเยวา’ติ วุตฺต’’นฺติ. อตฺตโน วจนนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ลกฺขณ’’นฺติอาทินา วุตฺตํ อตฺตโน วจนํ.

บทว่า “บทอื่น” คือบทมีเหตุและอธิปติเป็นต้น บทว่า “สุทธิกนัย” คือนัยที่หนึ่ง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า “เอกมูล” บทว่า “ย่อมไม่ได้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น” คือในทุมูลกะเป็นต้นนั้น ไม่พึงประกอบ เพราะว่าพระอภิธรรมปาฬีดำเนินไปโดยการชำระล้างสิ่งที่ต่ำกว่าลงไปเรื่อยๆ ฉะนั้นจึงมีความสัมพันธ์กันว่า “ในอารัมมณะ...เป็นต้น...ปัญหา” ดังนี้ ในบทว่า “ในที่นั้น” คือในบทว่า “ปัญหาเพียงสามเท่านั้น” เมื่อทำความเข้าใจว่า “การใช้ถ้อยคำย่อมเป็นไปตามความประสงค์ของผู้กล่าว” บัณฑิตจึงแสดงความประสงค์ว่า “ย่อมห้ามจำนวนที่สูงกว่าจากนั้น ไม่ได้ปฏิเสธจำนวนที่ต่ำกว่า” เพราะความเป็นบัญญัติที่ถูกวางไว้ด้วยจำนวน การนับที่สูงกว่าย่อมเป็นไปได้โดยไม่ละทิ้งการนับที่ต่ำกว่า บัณฑิตจึงกล่าวว่า “และเพราะการรวมเข้าไว้ซึ่งหนึ่งในสาม จึงกล่าวว่า ‘เพียงสามเท่านั้น’” บทว่า “คำของตน” คือคำของตนที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า “ในที่นั้นมีลักษณะดังนี้”

๘๐-๘๕. อวิคตา…เป… วุตฺเตปิ วิปลฺลาสโยชนํ อกตฺวาติ อธิปฺปาโย. สา ทสฺสิตา โหตีติ สา วิปลฺลาสโยชนํ อกตฺวา ทสฺสิยมานา ยทิปิ ทสฺสิตา โหติ, น เอวํ อาวิกรณวเสน ทสฺสิตา โหติ ตาทิสสฺส ลิงฺคนสฺส อภาวโต ยถา วิปลฺลาสโยชนายนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘วิปลฺลาส…เป… โหตี’’ติ. เอวเมว อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพติ ‘‘เย…เป… ตํ ทสฺเสตุ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ยทิปิ อวิคตานนฺตร’’นฺติอาทินา ยถา อธิปฺปาโย โยชิโต, เอวเมว ‘‘เตเนตํ อาวิกโรตี’’ติ เอตฺถาปิ อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตตฺถ ‘‘อูนตรคณเนหิ สมานคณเนหิ จ สทฺธึ สํสนฺทเน อูนตรา สมานา จ คณนา โหตี’’ติ อยมตฺโถ ญาปนวเสน ทสฺสิโต, เอวมิธาปีติ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อารมฺมณปจฺจโย เยน เยน พหุตรคณเนน วา สมานคณเนน วา ปจฺจเยน สทฺธึ ติกทุกาทิเภทํ คจฺฉติ, สพฺพตฺถ ตีเณว ปญฺหวิสฺสชฺชนานิ เวทิตพฺพานี’’ติ. น เกวลมตฺถวิเสสาวิกรณตฺถเมเวตฺถ ตถา โยชนา กตา, อถ โข เทสนากฺกโมเยว โสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจนียาทีสุปิ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มูลปทนฺติ อารมฺมณปจฺจยาทิกํ ตสฺมึ ตสฺมึ นเย มูลภูตํ ปทํ. ตตฺถาติ ปจฺจนียาทีสุ. เอตํ ลกฺขณนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ลกฺขณ’’นฺติอาทินา วุตฺตลกฺขณํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปุพฺเพนาปรํ ปาฬิ เอวเมว ปวตฺตา, ตสฺมา เอว. เตน มูลปทํ อาทิมฺหิเยว ฐเปตฺวา เทสนา ญายาคตาติ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ ลิงฺคเนน อตฺถวิเสสาวิกรณํ กถนฺติ [Pg.285] อาห ‘‘น จ วิญฺญาเต อตฺเถ วจเนน ลิงฺเคน จ ปโยชนํ อตฺถี’’ติ.

๘๐-๘๕. บทว่า อวิคตา...เป... แม้กล่าวแล้ว มีอธิบายว่า โดยไม่กระทำการประกอบแบบสลับลำดับ (วิปัลลาสโยชนา). บทว่า สิ่งนั้นถูกแสดงแล้ว มีอธิบายว่า แม้สิ่งนั้นเมื่อถูกแสดงโดยไม่กระทำการประกอบแบบสลับลำดับ จะชื่อว่าถูกแสดงแล้วก็ตาม แต่ก็มิได้ชื่อว่าถูกแสดงโดยอำนาจแห่งการทำให้แจ้งอย่างนั้น เพราะไม่มีเครื่องหมายเช่นนั้น เหมือนในการประกอบแบบสลับลำดับ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วิปัลลาส...เป... ย่อมมี. พึงประกอบอธิบายอย่างนี้นั่นแลว่า ในบทว่า เพื่อแสดง...เป... ซึ่งสิ่งนั้น นี้ อธิบายถูกประกอบไว้แล้วด้วยบทเป็นต้นว่า แม้ว่าอวิคตานันตระ ฉันใด ในบทว่า ด้วยเหตุนั้น จึงทำให้แจ้งสิ่งนี้ นี้ ก็พึงประกอบอธิบายฉันนั้น. อธิบายว่าอะไร? อธิบายว่า เนื้อความนี้ถูกแสดงโดยอำนาจการทำให้รู้แจ้งว่า เมื่อเปรียบเทียบกับจำนวนที่น้อยกว่าและจำนวนที่เท่ากัน จำนวนที่น้อยกว่าและจำนวนที่เท่ากันย่อมมี ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า อารัมมณปัจจัยย่อมถึงความต่างกันมีติกะและทุกะเป็นต้น กับปัจจัยใดที่มีจำนวนมากกว่าหรือมีจำนวนเท่ากัน ในที่ทั้งปวง พึงทราบปัญหาพยากรณ์เพียง ๓ เท่านั้น. การประกอบอย่างนั้นในที่นี้ มิใช่กระทำเพื่อต้องการทำให้แจ้งความพิเศษแห่งเนื้อความเท่านั้น แต่เพื่อแสดงว่า นั่นเป็นลำดับแห่งการแสดงธรรมนั่นเอง ท่านจึงกล่าวบทเป็นต้นว่า แม้ในปัจจนียะเป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า มูลบท คือบทที่เป็นมูลฐานในนัยนั้นๆ มีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. บทว่า ในที่นั้น คือในปัจจนียะเป็นต้น. บทว่า ลักษณะนี้ คือลักษณะที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า ในที่นั้นมีลักษณะดังนี้. บทว่า เพราะเหตุนั้น คือเพราะพระบาลีดำเนินไปอย่างนี้แลทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า การแสดงธรรมดำเนินไปตามหลักการ โดยการวางมูลบทไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง. หากเป็นเช่นนั้น การทำให้แจ้งความพิเศษแห่งเนื้อความด้วยเครื่องหมายจะเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า เมื่อเนื้อความเป็นที่รู้กันแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์ด้วยถ้อยคำและเครื่องหมาย.

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปัจจยานุโลม จบแล้ว.

ปฏิจฺจวาโร

ปฏิจจวาร

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ

๘๖-๘๗. รูปสมุฏฺฐาปกวเสเนว เวทิตพฺพนฺติ อิทํ อฏฺฐกถาวจนํ อนนฺตรํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ ปาฬิยํ อาคตตฺตา วุตฺตํ, ปญฺจวิญฺญาณานํ ปน อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺตานญฺจ วเสน โยชนา สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพสงฺคาหิกวเสน ปเนตํ น น สกฺกา โยเชตุ’’นฺติ.

๘๖-๘๗. คำอรรถกถาว่า พึงทราบโดยอำนาจแห่งธรรมที่ยังรูปให้ตั้งขึ้นเท่านั้น นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะมีมาในพระบาลีโดยลำดับว่า และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน แต่เพราะการประกอบโดยอำนาจแห่งปัญจวิญญาณและอเหตุกปฏิสนธิจิตย่อมเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวว่า แต่การประกอบนี้ มิใช่ว่าจะทำไม่ได้โดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด.

๙๓. สหชาตปุเรชาตปจฺจยาติ อิทํ ปจฺจเยน ปจฺจยธมฺโมปลกฺขณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สหชาตา จ เหตุอาทโย…เป… อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วตฺวา ‘‘น หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ.

๙๓. เพื่อแสดงว่า บทว่า สหชาตปุเรชาตปัจจัย นี้ เป็นการระบุปัจจัยธรรมด้วยปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า เหตุเป็นต้นที่เป็นสหชาตะ...เป... พึงเห็นเนื้อความ ดังนี้แล้ว จึงสนับสนุนเนื้อความนั้นด้วยบทเป็นต้นว่า จริงอยู่...ไม่.

๙๔-๙๗. โส ปจฺจโยติ โส ปฏิจฺจฏฺฐผรณโก ปจฺจโย.

๙๔-๙๗. บทว่า ปัจจัยนั้น คือปัจจัยที่แผ่ไปในปฏิจจัฏฐะนั้น.

๙๙-๑๐๒. จิตฺตสมุฏฺฐานาทโยติ อาทิ-สทฺเทน พาหิรรูปอาหารสมุฏฺฐานาทโย รูปโกฏฺฐาสา สงฺคยฺหนฺติ. ตสฺสาติ มคฺคปจฺจยํ ลภนฺตสฺส รูปสฺส. เอวเมว ปนาติ อิมินา ยถา นมคฺคปจฺจเย วุตฺตํ, เอวเมว นเหตุปจฺจยาทีสุ ยํ เหตุปจฺจยํ ลภติ, ตสฺส ปริหีนตฺตาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘เอกจฺจรูปสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทฏฺฐพฺพา’’ติ.

๙๙-๑๐๒. บทว่า จิตตสมุฏฐานเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ส่วนของรูปมีรูปภายนอกและรูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐานเป็นต้น. บทว่า ของรูปนั้น คือของรูปที่ได้มรรคปัจจัย. ด้วยบทว่า ก็อย่างนั้นแล นี้ ท่านประมวลเนื้อความนี้ว่า ในนเหตุปัจจัยเป็นต้น รูปใดได้เหตุปัจจัย เพราะความที่รูปนั้นไม่มี (ในนเหตุ) ฉันใด ในนมรรคปัจจัยที่กล่าวแล้วก็ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พึงเห็นความเป็นปัจจยุปบันของรูปบางอย่าง.

๑๐๗-๑๓๐. สพฺพตฺถาติ ปนฺนรสมูลกาทีสุ สพฺเพสุ นเยสุ. กามํ สุทฺธิกนยาทีสุ วิสทิสวิสฺสชฺชนา, อิธาธิปฺเปตตฺถํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘เอเกสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิธาติ เอเตสุ นาหารมูลกาทินเยสุ. คณนาเยว น สรูปทสฺสนนฺติ สุทฺธิกนเย วิย คณนาย เอว น สรูปทสฺสนํ อธิปฺเปตนฺติ อตฺโถ.

๑๐๗-๑๓๐. บทว่า ในที่ทั้งปวง คือในนัยทั้งปวงมีปัณณรสมูลกะเป็นต้น. จริงอยู่ ในสุทธิกนัยเป็นต้น มีการพยากรณ์ที่ไม่เหมือนกัน แต่เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวบทเป็นต้นว่า ในบางอย่าง. บทว่า ในที่นี้ คือในนัยมีนอาหารมูลกะเป็นต้นเหล่านี้. บทว่า เป็นเพียงการนับ มิใช่การแสดงโดยสรูป มีอธิบายว่า ประสงค์เพียงการนับเท่านั้น มิใช่ประสงค์การแสดงโดยสรูป เหมือนในสุทธิกนัย.

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ จบแล้ว.

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา

การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ

๑๓๑-๑๘๙. ติณฺณนฺติ [Pg.286] เหตุ อธิปติ มคฺโคติ อิเมสํ ติณฺณํ ปจฺจยานํ. สาธารณานนฺติ เย เตสํ ติณฺณํ สาธารณา ปจฺจยา ปจฺจนีกโต น ลพฺภนฺติ, ยสฺมา เตสํ สงฺคณฺหนวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา. มคฺคปจฺจเยติ มคฺคปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต. อิตเรหีติ เหตุอธิปติปจฺจเยหิ. สาธารณา สตฺเตวาติ มคฺคปจฺจยวชฺเช สตฺเตว. เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภตีติ เหตุรหิเตสุ อธิปติโน อภาวา. โส ปนาติ เหตุปจฺจโย อสาธารโณติ กตฺวา น วุตฺโต สาธารณานํ อลพฺภมานานํ วุจฺจมานตฺตา. น หิ เหตุปจฺจโย มคฺคปจฺจยสฺส สาธารโณ. เยหีติ เยหิ ปจฺจเยหิ. เตติ อนนฺตรปจฺจยาทโย. เอกนฺติกตฺตาติ อวินาภาวโต. อรูปฏฺฐานิกาติ อรูปปจฺจยา อรูปธมฺมานํเยว ปจฺจยภูตา อนนฺตรปจฺจยาทโย. เตนาติ ‘‘เอกนฺติกานํ อรูปฏฺฐานิกา’’ติ อิธาธิปฺเปตตฺตา. เตหีติ ปุเรชาตาเสวนปจฺจเยหิ. เตสํ วเสนาติ เตสํ อูนตรคณนานํ เอกกาทีนํ วเสน. ตสฺส ตสฺสาติ ปจฺจนียโต โยชิตสฺส ตสฺส ตสฺส ทุกาทิกสฺส พหุคณนสฺส. คณนาติ อูนตรคณนา. อนุโลมโต ฐิตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน อนุโลมโต ฐิโต วา โหตุ ปจฺจนียโต โยชิโต วา, อูนตรคณนาย สมานนฺติ ทสฺเสติ. นยิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกนฺติ อิมินา ยถาวุตฺตลกฺขณํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

๑๓๑-๑๘๙. บทว่า ติณฺณํ คือแห่งปัจจัย ๓ เหล่านี้ คือ เหตุ อธิปติ และมรรค. บทว่า สาธารณานํ คือปัจจัยเหล่าใดที่เป็นสาธารณะแก่ปัจจัย ๓ เหล่านั้น ย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะเหตุที่ท่านกล่าวโดยการสงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้น. บทว่า มคฺคปจฺจเย คือเมื่อมรรคปัจจัยตั้งอยู่โดยอนุโลม. บทว่า อิตเรหิ คือด้วยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย. บทว่า สาธารณา สตฺเตว คือปัจจัย ๗ เท่านั้น เว้นมรรคปัจจัย. บทว่า เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภติ คือแม้เหตุปัจจัยก็ไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะในธรรมที่ปราศจากเหตุย่อมไม่มีอธิปติปัจจัย. บทว่า โส ปน คือแต่เหตุปัจจัยนั้น ท่านไม่กล่าวว่าเป็นอสาธารณะ เพราะกล่าวถึงปัจจัยที่เป็นสาธารณะที่ไม่ได้อยู่. จริงอยู่ เหตุปัจจัยไม่เป็นสาธารณะแก่มรรคปัจจัย. บทว่า เยหิ คือด้วยปัจจัยเหล่าใด. บทว่า เต คืออนันตรปัจจัยเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า เอกนฺติกตฺตา คือเพราะความไม่แยกจากกัน (โดยแน่นอน). บทว่า อรูปฏฺฐานิกา คือปัจจัยที่เป็นอรูป (อรูปปัจจัย) มีอนันตรปัจจัยเป็นต้น ซึ่งเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอรูปเท่านั้น. บทว่า เตน คือเพราะในที่นี้ประสงค์เอาว่า เป็นปัจจัยที่แน่นอนและเป็นอรูปฐาน. บทว่า Tehī คือด้วยปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัย. บทว่า เตสํ วเสน คือด้วยอำนาจแห่งจำนวนที่น้อยกว่ามีเอกกะเป็นต้นของปัจจัยเหล่านั้น. บทว่า ตสฺส ตสฺส คือของทุกะเป็นต้นที่มีจำนวนมากนั้นๆ ที่ประกอบโดยปัจจนียะ. บทว่า คณนา คือจำนวนที่น้อยกว่า. บทว่า อนฺโลมโต ฐิตสฺสาปิ ด้วยศัพท์ว่า ปิ แสดงว่า ไม่ว่าจะเป็นปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม หรือประกอบโดยปัจจนียะ ก็เท่ากับจำนวนที่น้อยกว่า. บทว่า นยิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกํ นี้ ท่านแสดงว่า ลักษณะที่กล่าวมาแล้วนั้น กล่าวโดยส่วนมาก.

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ จบแล้ว.

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

การพรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม

๑๙๐. สพฺเพสุปีติ ปจฺฉาชาตํ ฐเปตฺวา สพฺเพสุปิ ปจฺจเยสุ. โส หิ อนุโลมโต อลพฺภมานภาเวน คหิโต ‘‘สพฺเพสู’’ติ เอตฺถ สงฺคหํ น ลภติ. อรูปาวจรวิปากสฺส อารุปฺเป อุปฺปนฺนโลกุตฺตรวิปากสฺส จ ปุเรชาตาเสวนานํ อลพฺภนโตติ ‘‘กิญฺจิ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสนฺโต’’ติ อาห.

๑๙๐. บทว่า สพฺเพสุปิ ได้แก่ ในปัจจัยทั้งปวง เว้นปัจฉาชาตะ. เพราะปัจฉาชาตะนั้นถูกถือว่าไม่พึงได้โดยอนุโลม จึงไม่ได้รับการสงเคราะห์ในบทว่า “สพฺเพสุ”. เพราะปุเรชาตะและอาเสวนะไม่พึงได้ในอรูปาวจรวิบาก และโลกุตตรวิบากที่เกิดขึ้นในอรูปภพ จึงกล่าวว่า “แสดงโดยยกตัวอย่างบางอย่าง”.

อวเสสานํ ลาภมตฺตนฺติ อวเสสานํ เอกจฺจานํ ลาภํ. เตนาห ‘‘น สพฺเพสํ อวเสสานํ ลาภ’’นฺติ. ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถีติ ปจฺฉาชาโต [Pg.287] อนุโลมโต ติฏฺฐตีติ อยํ ปสงฺโค เอว นตฺถิ. ปุเรชา…เป… ลพฺภตีติ อิมินา วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต ปุเรชาโต ลพฺภตีติ อยมฺปิ อตฺถโต อาปนฺโน โหตีติ ตํ นิทฺธาเรตฺวา ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนุโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อวเสสา สพฺเพปีติ อตฺเถ คยฺหมาเน อาปชฺเชยฺยา’’ติ อิทํ ตสฺสา อตฺถาปตฺติยา สพฺภาวทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, อตฺโถ ปน ตาทิโส น อุปลพฺภตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยมฺปิ เกจี’’ติอาทิ.

บทว่า อวเสสานํ ลาภมตฺตํ ได้แก่ การได้มาซึ่งบางส่วนของปัจจัยที่เหลือ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่การได้มาซึ่งปัจจัยที่เหลือทั้งหมด”. บทว่า ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถิ ได้แก่ การที่ปัจฉาชาตะตั้งอยู่โดยอนุโลมนั้น ไม่มีข้อสงสัยเลย. ด้วยบทว่า ปุเรชา...เป... ลพฺภติ นี้ ความหมายว่า เมื่อวิปปยุตปัจจัยตั้งอยู่โดยปฏิปักษ์ ปุเรชาตปัจจัยย่อมได้ ก็เป็นความหมายที่เกิดขึ้นโดยอรรถ ดังนั้น เพื่อแสดงสิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น จึงกล่าวบทว่า “ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนฺโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปิ” เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า “อวเสสา สพฺเพปิ” หากถือเอาความหมายว่า “ปัจจัยที่เหลือทั้งหมด” ก็จะเกิดความขัดแย้งขึ้นได้ พึงเห็นว่านี่เป็นเพียงการแสดงถึงความเป็นไปได้ของความขัดแย้งนั้น แต่ความหมายเช่นนั้นไม่ปรากฏ นี่คือความประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวบทว่า “ยํปิ เกจิ” เป็นต้น.

ตตฺถ เกจีติ ปทกาเร สนฺธายาห. เต หิ ‘‘อรูปธาตุยา จวิตฺวา กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส คตินิมิตฺตํ อารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ ญาเปตุํ ‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา ปุเรชาเต’ติ อยมตฺโถ นิทฺธาริโต’’ติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อารุปฺเป รูปํ อารพฺภ จิตฺตุปฺปาทสฺส อสมฺภวโต. ตถา เหเก อสญฺญภวานนฺตรสฺส วิย อารุปฺปานนฺตรสฺส กามาวจรปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปุริมานุปฏฺฐิตารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. เตเนวาห ‘‘ตมฺปิ เตสํ รุจิมตฺตเมวา’’ติอาทิ. ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต ยํ ยํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภวิตุํ ยุชฺชติ, ตสฺส ตสฺส วเสนาติ อตฺโถ. น วิจาริตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตาติ อธิปฺปาโย. นวาติ อารมฺมณอนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยปุเรชาตาเสวนสมฺปยุตฺตนตฺถิวิคตปจฺจยา. ตมฺปิ เตสํ นวนฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลมโต อลพฺภมานตํ.

ในที่นั้น บทว่า เกจิ กล่าวโดยอ้างถึงนักอธิบายบท. พวกเขากล่าวว่า “เพื่อแสดงว่าคตินิมิตของบุคคลผู้จุติจากอรูปธาตุแล้วไปเกิดในกามธาตุ เป็นอารัมมณปุเรชาตะ จึงกำหนดความหมายว่า 'ไม่มีวิปปยุตปัจจัยในปุเรชาตะ'” คำกล่าวนี้ไม่สมเหตุสมผล เพราะการเกิดขึ้นของจิตโดยอาศัยรูปในอรูปภพนั้นเป็นไปไม่ได้. อีกอย่าง บางพวกก็ปรารถนาอารมณ์ที่ไม่ได้ปรากฏก่อนหน้า สำหรับกามวจรปฏิสนธิวิญญาณที่เกิดต่อจากอรูปภพ เหมือนกับที่เกิดต่อจากอสัญญภพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “นั่นก็เป็นเพียงความเห็นชอบของพวกเขาเท่านั้น” เป็นต้น. บทว่า ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วา ได้แก่ โดยอาศัยปัจจยุปปันน์ที่สมควรจะเกิดขึ้นในปัจจัยนั้นๆ ที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม. ความประสงค์คือ ไม่ได้พิจารณา เพราะเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. บทว่า นว ได้แก่ อารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย. นั่นก็คือการที่ปัจจัย ๙ เหล่านั้นไม่พึงได้โดยอนุโลม.

๑๙๑-๑๙๕. น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺสาติ อญฺญมญฺญปจฺจเยน ปจฺจนียโต ฐิเตน โยชิตสฺส สตฺตมสฺส มูลสฺส วิตฺถาริตตฺตา. สพฺพํ สทิสนฺติ สพฺพปาฬิคมนํ สทิสํ.

๑๙๑-๑๙๕. บทว่า น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺส ได้แก่ เพราะมูลที่ ๗ ที่ประกอบด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปฏิปักษ์ ได้ถูกขยายความแล้ว. บทว่า สพฺพํ สทิสํ ได้แก่ การดำเนินไปในพระบาลีทั้งหมดเหมือนกัน.

อิมสฺมึ…เป… เวทิตพฺโพติ เอตฺถ อิมสฺมึ เอตฺถาติ ทฺเว ภุมฺมนิทฺเทสา. เตสุ ปฐมสฺส วิสโย ปจฺจนียานุโลเมติ อฏฺฐกถายเมว ทสฺสิโตติ อทสฺสิตสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปิ-สทฺเทนาติ ‘‘อิเมสมฺปี’’ติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน. กิสฺมิญฺจิ ปจฺจเย. กมฺมปจฺจยํ ลภนฺตานิปิ จกฺขาทีนิ วิปากวิญฺญาณาทีนิ จ อินฺทฺริยํ น ลภนฺตีติ กตฺวา ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ, กติปยํ น ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. มคฺคปจฺจยนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ยถาวุตฺตานีติ ปญฺจโวการปวตฺติอสญฺญภวปริยาปนฺนานิ กฏตฺตารูปาเนว วทติ, น จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานีติ [Pg.288] อธิปฺปาโย. เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ เย เหตุอธิปติสหชาตาทิปจฺจยา รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ, เอเตเยว เหตุอธิปติอาทิเก ฉ ปจฺจเย น ลภนฺติ. เอเตเยวาติ วจเนน อญฺเญ กติปเย ลภนฺตีติ สิทฺธํ โหตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉาชาตา…เป… ลภตี’’ติ อาห. อยญฺจ ปจฺจยลาโภ น ชนกวเสน เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘ลพฺภมานา…เป… ทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมวเสนาติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวเสน. อินฺทฺริยนฺติ อินฺทฺริยปจฺจยํ. ยทิ เอวนฺติ กฏตฺตารูปํ ยํ ยํ น ลภติ, ตํ ตํ ยทิ วตฺตพฺพํ, เอวํ สนฺเต รูปธมฺเมสุ ภูตรูปานิเยว อญฺญมญฺญปจฺจยํ ลภนฺตีติ อาห ‘‘อุปาทารูปานิ…เป… วตฺตพฺพ’’นฺติ. ตํ ปน อุปาทารูปานํ อญฺญมญฺญปจฺจยาลาภวจนํ. อรูปินฺทฺริยาลาภนฺติ อรูปีนํ อินฺทฺริยานํ วเสน อินฺทฺริยปจฺจยาลาภํ.

ในบทว่า อิมสฺมึ...เป... เวทิตพฺโพ นี้ มีบทนิเทศที่เป็นภูมิวิภัตติ ๒ บท คือ อิมสฺมึ และ เอตฺถ. ในบทเหล่านั้น ขอบเขตของบทแรกคือ ปัจจนียานุโลม ได้แสดงไว้ในอรรถกถาแล้ว เพื่อแสดงขอบเขตที่ยังไม่ได้แสดง จึงกล่าวบทว่า “เอเตสุ” เป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า ปิ ในบทว่า “อิเมสมฺปิ”. ในปัจจัยบางอย่าง. แม้จักขุเป็นต้นและวิปากวิญญาณเป็นต้นที่ได้กรรมปัจจัย ก็ไม่ได้อินทริยปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โดยส่วนมาก” ซึ่งหมายความว่า บางส่วนไม่ได้. ในมรรคปัจจัยเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ยถาวุตฺตานิ หมายถึง กตัตตารูปที่สงเคราะห์เข้าในปัญจโวการปวัตติและอสัญญภพเท่านั้น ไม่ใช่จิตตสมุฏฐานรูป นี่คือความประสงค์. บทว่า เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ ได้แก่ ปัจจัยมีเหตุ อธิปติ สหชาตะ เป็นต้น เหล่าใดเป็นปัจจัยของรูปธรรม ปัจจัย ๖ มีเหตุ อธิปติ เป็นต้น เหล่านี้เองย่อมไม่ได้. ด้วยคำว่า “เอเตเยว” ย่อมสำเร็จว่าปัจจัยอื่นบางส่วนย่อมได้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า “ปัจฉาชาตะ...เป...ย่อมได้”. การได้ปัจจัยนี้ไม่พึงทราบโดยความเป็นผู้ให้เกิด เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า “การได้...เป...การแสดง”. บทว่า ธมฺมวเสน ได้แก่ โดยอาศัยปัจจยุปปันนธรรม. บทว่า อินฺทฺริยํ ได้แก่ อินทริยปัจจัย. ถ้าเป็นเช่นนั้น หากจะกล่าวถึงกตัตตารูปที่ไม่ได้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ในกรณีเช่นนี้ เฉพาะภูตรูปเท่านั้นที่ได้อัญญมัญญปัจจัยในรูปธรรม จึงกล่าวว่า “อุปาทารูป...เป...ควรกล่าว”. นั่นคือคำกล่าวว่าอุปาทารูปไม่ได้อัญญมัญญปัจจัย. บทว่า อรูปินฺทฺริยลาภํ ได้แก่ การไม่ได้อินทริยปัจจัยโดยอาศัยอินทรีย์ที่เป็นอรูป

๑๙๖-๑๙๗. พหุคณนมฺปิ อูนตรคณเนน โยชิตํ อูนตรคณเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ยทิปิ ติกาทีสุ ‘เหตุยา ปญฺจา’ติ อิทํ นตฺถี’’ติ. อนุตฺตานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย คมฺภีรํ. ยถา จ ภูตรูปานิ นารมฺมณปจฺจยา อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปนฺติ อาห ‘‘วตฺถุปิ ปน ลภตี’’ติ. ยถา เหฏฺฐา เอกมูลกํ ‘‘ทุมูลก’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ อิธาปิ ทุมูลกํ ‘‘ติมูลก’’นฺติ วทนฺติ.

๑๙๖-๑๙๗. แม้การนับที่มาก เมื่อประกอบกับการนับที่น้อยกว่า ก็ย่อมเป็นการนับที่น้อยกว่าเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แม้ในติกะเป็นต้น บทว่า 'เหตุยา ปญฺจา' นี้ไม่มี”. ลึกซึ้งเพราะเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ยากและไม่ตื้น. และเหมือนกับที่ภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้นโดยไม่อารัมมณปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย ฉันใด วัตถุรูปในขณะปฏิสนธิก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “วัตถุก็ย่อมได้”. เหมือนกับที่ข้างล่างกล่าวเอกมูลกะว่า “ทุมูลกะ” ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวทุมูลกะว่า “ติมูลกะ” ฉันนั้น.

๒๐๓-๒๓๓. เจตนามตฺตสงฺคาหเกติ เจตนามตฺตํเยว ปจฺจยุปฺปนฺนํ คเหตฺวา ฐิเต ปญฺเห. ตตฺถ หิ ‘‘นกมฺมปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ วตฺตุํ สกฺกา. เอวํปกาเรติ อิทํ ‘‘ตีณีติอาทีสู’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺทสฺส อตฺถวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาทิ-สทฺโท หิ ปการตฺโถว โหตี’’ติ อาห. รูปมฺปิ ลพฺภติ เจตนามตฺตเมว อสงฺคณฺหนโต.

๒๐๓-๒๓๓. บทว่า เจตนา มตฺตสงฺคาหเก ได้แก่ ในปัญหาที่ตั้งอยู่โดยถือเอาเฉพาะเจตนาเท่านั้นที่เป็นปัจจยุปปันน์. ในที่นั้น ย่อมสามารถกล่าวได้ว่า “ปัจจัยที่ไม่ใช่กรรมปัจจัยคือเหตุปัจจัย”. บทว่า เอวํปกาเร นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นคำอธิบายความหมายของศัพท์ว่า “อาทิ” ในบทว่า “ตีณิติอาทีสุ” จึงกล่าวว่า “ศัพท์ว่า อาทิ ย่อมเป็นไปในความหมายว่า ประเภทเท่านั้น”. รูปก็ย่อมได้ เพราะไม่ได้สงเคราะห์เฉพาะเจตนาเท่านั้น.

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปัจจัยปัจจนียานุโลม จบแล้ว.

ปฏิจฺจวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปฏิจจวาร จบแล้ว.

๒. สหชาตวารวณฺณนา

๒. คำอธิบายสหชาตวาร

๒๓๔-๒๔๒. สหชาตปจฺจยกรณนฺติ สหชาตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺติ. สหชาตายตฺตภาวคมนนฺติ สหชาเต ปจฺจยธมฺเม อายตฺตภาวสฺส [Pg.289] คมนํ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อตฺตนา สหชาตปจฺจยายตฺตวุตฺติตา. เอตฺถ จ สหชาตปจฺจยสงฺขาตํ สหชาตํ กโรตีติ สหชาโต, ตถาปวตฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. ตตฺถ ปวตฺตมาโน สหชาตสทฺโท ยสฺมา ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อตฺตนา สหชาตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺตึ ตทายตฺตภาวูปคมนญฺจ วทตีติ วุจฺจติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สหชาตสทฺเทน…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตสฺส กรณสฺส คมนสฺส วาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส สหชาตปจฺจยกรณสฺส สหชาตายตฺตภาวูปคมนสฺส วา. ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต’’ติ อิมสฺส กุสลํ ธมฺมํ สหชาตํ ตํสหภาวิตญฺจ ปจฺจยํ กตฺวาติ อยมตฺโถติ อาห ‘‘กุสลาทีนํ กมฺมภาวโต’’ติ. สหชาตปจฺจยสหภาวีนํ ปจฺจยานํ สงฺคณฺหตฺถญฺเหตฺถ ‘‘สหชาตายตฺตภาวคมนํ วา’’ติ วุตฺตํ.

๒๓๔-๒๔๒. บทว่า สหชาตปัจจัยกรณะ คือ การเป็นไปโดยทำสหชาตธรรมให้เป็นปัจจัย. บทว่า สหชาตายัตตภาวคมนะ คือ การถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัยธรรม เป็นการเป็นไปของปัจจยุปบันธรรมที่อาศัยสหชาตปัจจัยด้วยตนเอง. ในที่นี้ ธรรมที่ทำสหชาตปัจจัยให้สำเร็จ ชื่อว่า สหชาตะ คือ ปัจจยุปบันธรรมที่เป็นไปอย่างนั้น. ในที่นี้ สหชาตศัพท์ที่กำลังเป็นไปนั้น เพราะกล่าวถึงการเป็นไปของปัจจยุปบันธรรมนั้น โดยทำสหชาตธรรมที่เป็นสหชาตะให้เป็นปัจจัย และการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยปัจจัยนั้นด้วยตนเอง จึงกล่าวว่า “ด้วยสหชาตศัพท์…เป็นต้น…กล่าวแล้ว”. บทว่า ตัสสะ กรณัสสะ คมนัสสะ วา คือ การทำนั้น หรือการถึงนั้น ซึ่งสหชาตปัจจัยกรณะที่กล่าวมาแล้ว หรือการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัยที่กล่าวมาแล้วนั้น. บทว่า “กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต” ความว่า โดยทำกุศลธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกันนั้น และที่เกิดร่วมกันนั้นให้เป็นปัจจัย ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะความเป็นกรรมของกุศลธรรมเป็นต้น”. ในที่นี้ เพื่อสงเคราะห์ปัจจัยทั้งหลายที่มีสหชาตปัจจัยเป็นสหภาวี จึงกล่าวว่า “หรือการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัย”.

ตํกมฺมภาวโตติ เตสํ ยถาวุตฺตปจฺจยกรณตทายตฺตภาวคมนานํ กมฺมภาวโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโตติ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เตน สหชาโต หุตฺวา’’ติ ปฏิจฺจสทฺทํ อาหริตฺวา อตฺโถ วุตฺโต, ตํ ‘‘ปฏิจฺจตฺโถ สหชาตตฺโถ’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. สหชาตสทฺทโยเค กุสลํ ธมฺมนฺติ อุปโยควจนสฺส ยุตฺติ น วุตฺตา, ‘‘เตน สหชาโต หุตฺวา’’ติ ปน วุตฺตตฺตา กรณตฺเถ อุปโยควจนนฺติ ทสฺสิตนฺติ เกจิ. นิสฺสยวาเร ปน กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสยตฺเถน ปจฺจยํ กตฺวาติ วทนฺเตน อิธาปิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาตตฺเถน ปจฺจยํ กตฺวา’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโตเยว โหติ, ปฏิจฺจสทฺทาหรณมฺปิ อิมเมวตฺถํ ญาเปตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปาทารูปํ กิญฺจิ ภูตรูปสฺส อนุปาลกํ อุปตฺถมฺภกญฺจ โหนฺตมฺปิ สหชาตลกฺขเณน น โหติ, ตสฺมา ปฏิจฺจตฺถํ น ผรตีติ อาห ‘‘ปฏิจฺจาติ อิมินา วจเนน ทีปิโต ปจฺจโย น โหตี’’ติ. นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ อุทาหรณวเสน วุตฺตํ, น อนวเสสโตติ อตฺโถ. ยถาวุตฺโตติ ปฏิจฺจตฺถผรณวเสน วุตฺโต. ยถา จ อุปาทารูปํ ภูตรูปสฺส อุปาทารูปสฺส จ ปจฺจโย น โหติ, เอวํ ฐเปตฺวา ฉ วตฺถูนิ เสสรูปานิ อรูปธมฺมานํ ปจฺจโย น โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุวชฺชานิ รูปานิ จ อรูปาน’’นฺติ อาห.

บทว่า ตังกัมมภาวโต คือ เพราะความเป็นกรรมของการทำปัจจัยและการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยปัจจัยที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น. ส่วนในอรรถกถา ได้กล่าวอธิบายโดยนำปฏิจจศัพท์มาว่า “กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต” คือ อาศัยกุศลธรรมแล้วเป็นสหชาตะด้วยกุศลธรรมนั้น, ซึ่งกล่าวไว้โดยถือว่า “ปฏิจจัตถะเป็นสหชาตัตถะ”. ในการประกอบสหชาตศัพท์นั้น ไม่ได้กล่าวถึงความสมควรของอุปโยควจนะว่า กุสลํ ธมฺมํ แต่เพราะกล่าวว่า “เตน สหชาโต หุตฺวา” จึงแสดงว่า เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่ากรณะ ดังนี้บ้าง. ส่วนในนิสสยวาร เมื่อกล่าวว่า “โดยทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยด้วยอรรถว่านิสสยะ” ในที่นี้ก็ย่อมกล่าวความนี้ว่า “โดยทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยด้วยอรรถว่าสหชาตะ” นั่นเอง, และพึงเห็นว่า การนำปฏิจจศัพท์มาก็ย่อมแสดงความหมายนี้เช่นกัน. อุปาทารูปบางอย่าง แม้จะเป็นเครื่องตามรักษาและอุปถัมภ์ของภูตรูป ก็ไม่เป็นไปโดยลักษณะของสหชาตะ, เพราะฉะนั้น จึงไม่แผ่ไปในอรรถว่าปฏิจจะ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ปัจจัยที่แสดงด้วยบทว่า ปฏิจจะ นี้ ย่อมไม่มี”. บทว่า นิทัสสนวเสนะ วุตฺตํ คือ กล่าวโดยเป็นตัวอย่าง, ไม่ใช่กล่าวโดยไม่เหลือทั้งหมด ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า ยถาวุตฺโต คือ กล่าวโดยแผ่ไปในอรรถว่าปฏิจจะ. และอุปาทารูปไม่เป็นปัจจัยของภูตรูปและอุปาทารูปฉันใด, รูปที่เหลือเว้นวัตถุ ๖ อย่าง ก็ไม่เป็นปัจจัยของอรูปธรรมฉันนั้น ดังนี้ เมื่อจะแสดง จึงกล่าวว่า “รูปทั้งหลายที่เว้นวัตถุ (ไม่เป็นปัจจัย) แก่อรูปธรรมทั้งหลาย”.

สหชาตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายสหชาตวาร จบแล้ว.

๓. ปจฺจยวารวณฺณนา

๓. คำอธิบายปัจจยวาร

๒๔๓. ปติ-สทฺโท [Pg.290] ปติฏฺฐตฺถํ ทีเปติ ‘‘สาเร ปติฏฺฐิโต’’ติอาทีสุ, อย-สทฺโท คตึ ทีเปติ ‘‘เอติ เอตฺถาติ อโย’’ติ.

๒๔๓. บทว่า ปฏิ แสดงอรรถว่าตั้งมั่น ในประโยคมีอาทิว่า “ตั้งมั่นอยู่ในสาระ”, บทว่า อยะ แสดงอรรถว่าการไป ในประโยคว่า “ย่อมไปในที่นี้ ชื่อว่า อยะ”.

ภูตุปาทารูปานิ สห สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตํ อุปาทารูปานํ วิย ภูตรูปานิ นิสฺสโย โหตีติ กตฺวา. ยทิ เอวํ กสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘มหาภูเต นิสฺสาย จิตฺตสมุฏฺฐานํ อุปาทารูป’’นฺติ อุปาทารูปํเยว ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ.

กล่าวโดยรวมภูตรูปและอุปาทารูปเข้าด้วยกัน โดยถือว่า ภูตรูปเป็นนิสสยะเหมือนอุปาทารูป. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดในอรรถกถาจึงแสดงแต่อุปาทารูปว่า “อุปาทารูปที่เกิดจากจิตอาศัยมหาภูตรูป” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ส่วนในอรรถกถาเป็นต้น”.

๒๕๕. ปฏิจฺจวาเร สหชาเตติ ปฏิจฺจวาเร สหชาตปจฺจยวณฺณนายํ, กมฺมอุตุชานนฺติ กมฺมชานํ อุตุชานญฺจ วเสน อตฺโถ วุตฺโตติ โยชนา. ตถา หิ ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘ทฺวิสนฺตติสมุฏฺฐานภูตวเสน วุตฺต’’นฺติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๕๗). กมฺเม จาติ กมฺเม ชนกกมฺมปจฺจเย คหิเต. เอกนฺตาเนกนฺตกมฺมชานนฺติ เอกนฺเตน กมฺมชานํ น เอกนฺตกมฺมชานญฺจ. ตตฺถ อสญฺญภเว เอกนฺตกมฺมชํ นาม ชีวิตินฺทฺริยํ, อิตรํ อุปาทารูปํ ภูตรูปญฺจ น เอกนฺตกมฺมชํ, ตทุภยมฺปิ ตตฺถ เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตํ, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูป’’นฺติ อิทํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานวเสเนว วุตฺตนฺติ. โส นาธิปฺเปโตติ โย ยถาทสฺสิโต ปฏิจฺจวาเร สหชาตปจฺจเย อตฺโถ วุตฺโต, โส อิธ น อธิปฺเปโต. กสฺมาติ เจ, อาห ‘‘กฏตฺตา…เป… คหิตตฺตา’’ติ. ตํ ปหายาติ ตํ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตมตฺถํ ปหาย อคฺคเหตฺวา. ยถาคหิตสฺสาติ ‘‘อสญฺญ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ ปาฬิยํ เอว คหิตสฺส. ปฏิจฺจ ปจฺจยาติ อิทํ ทฺวินฺนํ วารานํ อุปลกฺขณํ. ปฏิจฺจวาเร อาคตนเยน มหาภูเต ปฏิจฺจ, ปจฺจยวาเร อาคตนเยน มหาภูเต ปจฺจยา มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ น นิวาเรตพฺพา, ตสฺมา ‘‘อุปาทารูปสงฺขาตํ กฏตฺตารูป’’นฺติ เอวํ อุปาทารูปคฺคหเณน กฏตฺตารูปํ อวิเสเสตฺวา อุปาทารูปานํ นิวตฺเตตพฺพานํ อุตุจิตฺตาหารสมุฏฺฐานานํ อตฺถิตาย กฏตฺตา…เป… วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

๒๕๕. บทว่า ปฏิจจวาเร สหชาเต คือ ในคำอธิบายสหชาตปัจจัยในปฏิจจวาร, บทว่า กัมมุตตุชานํ คือ ความหมายกล่าวไว้โดยอาศัยกรรมชรูปและอุตุชรูป ดังนี้เป็นโยชนา. แท้จริง ในที่นั้นกล่าวไว้ว่า “กล่าวโดยเป็นภูตรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๒” (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.57). บทว่า กัมเม จ คือ เมื่อกรรมอันเป็นชนกกรรมปัจจัยถูกถือเอา. บทว่า เอกันตาเนกันตกัมมชานํ คือ กรรมชรูปที่เป็นโดยส่วนเดียวและไม่เป็นโดยส่วนเดียว. ในที่นั้น ในอสัญญีภพ สิ่งที่เป็นกรรมชะโดยส่วนเดียว คือ ชีวิตินทรีย์, ส่วนอุปาทารูปและภูตรูปอื่นไม่เป็นกรรมชะโดยส่วนเดียว, ทั้งสองอย่างนั้นกล่าวรวมกันไว้ในที่นั้น, ส่วนบทว่า “อาศัยมหาภูตรูปแล้วเป็นกตัตตารูป” นี้ กล่าวไว้โดยอาศัยกรรมสมุฏฐานเท่านั้น. บทว่า โส นาธิปฺเปโต คือ ความหมายที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัยในปฏิจจวารที่แสดงมาแล้วนั้น ไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้. ถ้าถามว่า เพราะเหตุใด, จึงกล่าวว่า “กตัตตา…เป็นต้น…ถูกถือเอาแล้ว”. บทว่า ตํ ปหาย คือ ละความหมายที่กล่าวไว้ในปฏิจจวารนั้น ไม่ถือเอา. บทว่า ยถาคหิตัสสะ คือ ของที่ถูกถือเอาไว้ในบาลีว่า “อสัญญะ…เป็นต้น…กตัตตารูปเป็นอุปาทารูป” นั่นเอง. บทว่า ปฏิจจ ปัจจยา นี้เป็นเครื่องหมายของวารทั้งสอง. โดยนัยที่มาในปฏิจจวารว่า อาศัยมหาภูตรูป, โดยนัยที่มาในปัจจยวารว่า มหาภูตรูปเป็นปัจจัย, การเกิดขึ้นของมหาภูตรูปไม่พึงห้าม, เพราะฉะนั้น พึงทราบโยชนาในที่นี้ว่า “กตัตตารูปที่นับว่าเป็นอุปาทารูป” ดังนี้ โดยการถือเอาอุปาทารูป ไม่ระบุเจาะจงกตัตตารูป, เพราะความมีอยู่ของอุปาทารูปที่พึงคัดออก ซึ่งเกิดจากอุตุ จิต และอาหาร, จึงพึงเห็นวิเสสนะว่า กตัตตา…เป็นต้น.

๒๘๖-๒๘๗. เอกจฺจสฺส รูปสฺสาติ อเหตุกจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส. อิโต ปเรสุปิ เอกจฺจรูปคฺคหเณ เอเสว นโย. จกฺขาทิธมฺมวเสนาติ จกฺขายตนาทิรูปธมฺมวเสน. จิตฺตสมุฏฺฐานาทิโกฏฺฐาสวเสนาติ จิตฺตชาทิรูปธมฺมภาควเสน. สพฺพํ ลพฺภตีติ สติปิ อิมสฺส นยสฺส นเหตุมูลกตฺเต [Pg.291] โนนตฺถิโนวิคเตสุ เอกนฺติ คณนํ สพฺพํ รูปํ สพฺพสฺส รูปสฺส วเสน คณนา ลพฺภติ จตุสนฺตติวเสน วตฺตมาเนสุ ปญฺจวีสติยา รูปธมฺเมสุ วชฺชิตพฺพสฺส อภาวา.

๒๘๖-๒๘๗. บทว่า เอกัจจัสสะ รูปัสสะ คือ ของรูปที่เกิดจากจิตที่ไม่มีเหตุ. แม้ในการถือเอารูปบางอย่างในที่อื่นต่อจากนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า จักขาธิธัมมวเสนะ คือ โดยอำนาจแห่งรูปธรรมมีจักขายตนะเป็นต้น. บทว่า จิตตสมุฏฐานาทิโกฏฐาสวเสนะ คือ โดยอำนาจแห่งส่วนของรูปธรรมมีรูปที่เกิดจากจิตเป็นต้น. บทว่า สัพพํ ลัพภตีติ คือ แม้เมื่อนัยนี้ไม่มีเหตุเป็นมูล, การนับที่แน่นอนในโนนัตถิและโนวิคตปัจจัย, การนับรูปทั้งหมดโดยอำนาจแห่งรูปทั้งหมด ย่อมได้ เพราะไม่มีสิ่งที่พึงยกเว้นในรูปธรรม ๒๕ ประการที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งสันตติ ๔.

ปจฺจยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปัจจยวาร จบแล้ว.

๔. นิสฺสยวารวณฺณนา

๔. คำอธิบายนิสสยวาร

๓๒๙-๓๓๗. นิสฺสยปจฺจยภาวนฺติ นิสฺสยวาเร วุตฺตสฺส สหชาตปุเรชาตสฺส จ นิสฺสยฏฺฐสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจยภาวํ ปจฺจยวาเรน นิยเมตุนฺติ โยชนา. ตถา ปจฺจยวาเร ‘‘ปจฺจยา’’ติ วุตฺตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส สหชาตปุเรชาตภาวํ นิสฺสยวาเรน นิยเมตุนฺติ โยชนา. นิยมนญฺเจตฺถ ปจฺจยฏฺฐนิสฺสยฏฺฐานํ ปริยายนฺตเรน ปกาสิตตฺตา อตฺถโต เภทาภาวทสฺสนนฺติ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยตฺตํ นาม นิสฺสยตฺตํ, นิสฺสยตฺตํ นาม ปจฺจยตฺต’’นฺติ.

๓๒๙-๓๓๗. บทว่า นิสสยปัจจัยภาวัง คือ พึงกำหนดความเป็นปัจจัยของธรรมที่มีนิสสยัฏฐะ อันเป็นสหชาตะและปุเรชาตะที่กล่าวไว้ในนิสสยวาร ด้วยปัจจยวาร ดังนี้เป็นโยชนา. เช่นเดียวกัน พึงกำหนดความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะของปัจจัยธรรมที่กล่าวไว้ในปัจจยวารว่า “ปัจจยา” ด้วยนิสสยวาร ดังนี้เป็นโยชนา. และการกำหนดในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นการแสดงว่าไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ เพราะมีการประกาศปัจจยัฏฐะและนิสสยัฏฐะด้วยวิธีอื่น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ความเป็นปัจจัย ชื่อว่า ความเป็นนิสสยะ, ความเป็นนิสสยะ ชื่อว่า ความเป็นปัจจัย”.

นิสฺสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายนิสสยวาร จบแล้ว.

๕. สํสฏฺฐวารวณฺณนา

๕. คำอธิบายสังสัฏฐวาร

๓๕๑-๓๖๘. สาติ สวตฺถุกา ปฏิสนฺธิ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สํสฏฺฐวาเรปิ. อธิปติปุเรชาตาเสวเนสุ อนุโลมโต นกมฺมนวิปากนฌานนวิปฺปยุตฺเตสุ ปจฺจนียโต ฐิเตสุ น ลพฺภติ, อญฺเญสุ สหชาตาทีสุ อนุโลมโต เหตุอาทีสุ ปจฺจนียโต จ อนุโลมโต จ ฐิเตสุ ลพฺภตีติ. เตนาห ‘‘ลพฺภมานปจฺจเยสู’’ติ. อิมสฺส วิเสสสฺสาติ อิมสฺส ยถาวุตฺตสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อุทฺธฏา, ตสฺมา ตาทิสสฺส วิเสสสฺส ทสฺเสตพฺพสฺส อภาวโต วตฺถุวิรหิตา ปฏิสนฺธิ อนุทฺธฏา, น วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อภาวโตติ อตฺโถ. เหตุปจฺจยวิรหิตมตฺตทสฺสนตฺถนฺติ อิมินา ภูตกถนํ อเหตุกคฺคหณํ น พฺยภิจารนิวตฺตนนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อเหตุกวิปากกิริยวเสนา’’ติ ภวิตพฺพํ เหตุปริยนฺตตฺตา มคฺคสฺส.

๓๕๑-๓๖๘. บทว่า สา คือ ปฏิสนธิที่มีวัตถุ. แม้ในสังสัฏฐวารนี้ก็เหมือนกัน. ในอธิปติ ปุเรชาตะ และอาเสวนปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม และในนกัมมะ นวิปากะ นฌานะ และนวิปปยุตตปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ย่อมไม่ได้, ในปัจจัยอื่นๆ มีสหชาตะเป็นต้นที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม และในปัจจัยมีเหตุเป็นต้นที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะและโดยอนุโลม ย่อมได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปัจจัยที่พึงได้'. บทว่า อิมัสสะ วิเสสัสสะ คือ ยกขึ้นแสดงเพื่อแสดงความพิเศษตามที่กล่าวมานี้, เพราะฉะนั้น ปฏิสนธิที่ปราศจากวัตถุจึงไม่ยกขึ้นแสดง เพราะไม่มีความพิเศษเช่นนั้นที่จะพึงแสดง. อธิบายว่า เพราะไม่มีในวิปปยุตตปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ. บทว่า เหตุปัจจยวิรหิตมัตตทัสสนัตถัง นี้ แสดงว่า การถือเอาอเหตุกะเป็นการกล่าวตามความเป็นจริง ไม่ใช่เพื่อห้ามความคลาดเคลื่อน. ควรเป็น 'โดยอำนาจแห่งอเหตุกวิปากกิริยา' เพราะมรรคมีเหตุเป็นที่สุด.

๓๖๙-๓๙๑. ‘‘เหตุมฺหิ อนุโลมโต ฐิเต ฌานมคฺคา ปจฺจนียโต น ลพฺภนฺตี’’ติอาทิ ยํ อิธ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตํ เหตุปจฺจยาทิวเสน อุปฺปชฺชมาโน [Pg.292] ธมฺโม จตฺตาโร สพฺพฏฺฐานิกา อาหารินฺทฺริยฌานมคฺคา จาติ อิเม อฏฺฐ ปจฺจเย อลภนฺโต นาม นตฺถีติ อิมินา ปฏิจฺจวาเร อนุโลมปจฺจนียวณฺณนายํ วุตฺเตน นเยน เวทิตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘ปฏิจฺจวาเร…เป… นเยนา’’ติ. เสเสสูติ อเหตุกโมหวชฺชาเหตุเกสุ ปญฺจวิญฺญาณา…เป… ฌานปจฺจยํ ลภนฺติ, ตสฺมา ‘‘อเหตุกโมโหว ฌานมคฺคปจฺจยํ ลภตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, กิญฺจ ปจฺจนียานุโลเม ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลเมน อนุโลมวเสน สห โยชนา นตฺถิ เอเกกสฺเสว โยชนาย อาคตตฺตา, ตสฺมา อเหตุกโมโหว มคฺคปจฺจยํ ลภตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

369-391. คำว่า 'เมื่อเหตุตั้งอยู่โดยอนุโลม ฌานและมรรคย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ' เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในอรรถกถานี้ สามารถทราบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในการพรรณนาอนุโลมปัจจนียะในปฏิจจวารว่า 'ธรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ชื่อว่าไม่ได้รับปัจจัย ๘ เหล่านี้ คือ สัพพัฏฐานิกะ ๔ อาหาร อินทรีย์ ฌาน และมรรค ย่อมไม่มี' เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปฏิจจวาร...เป...ด้วยนัย'. บทว่า เสเสสุ คือ ในอเหตุกธรรมที่เว้นอเหตุกโมหะ ปัญจวิญญาณ...เป...ย่อมได้ฌานปัจจัย, เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า 'อเหตุกโมหะเท่านั้นย่อมได้ฌานและมรรคปัจจัย', อีกอย่างหนึ่ง ในปัจจนียานุโลม ไม่มีการประกอบปัจจัย ๒ อย่างเข้าด้วยกันโดยอนุโลมกับอนุโลม เพราะมาโดยการประกอบทีละอย่างเท่านั้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบการประกอบในที่นี้ว่า 'อเหตุกโมหะเท่านั้นย่อมได้มรรคปัจจัย' ดังนี้.

สํสฏฺฐวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถาธิบายสัมสัฏฐวารจบแล้ว.

๖. สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา

๖. อรรถาธิบายสัมปยุตตวาร.

๓๙๒-๔๐๐. สทิสํ สมฺปยุตฺตนฺติ ‘‘ยํ สทิสํ, ตํ สํสฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจมานํ สมฺปยุตฺตํ น โหติ ‘‘สํสฏฺฐา โยชิตา หยา’’ติอาทีสุ. อสํสฏฺฐํ โวกิณฺณนฺติ ยํ น สํสฏฺฐํ อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน โวกิณฺณมฺปิ วิมิสฺสตาย สมฺปยุตฺตนฺติ วุจฺจมานํ, ตํ สํสฏฺฐํ น โหติ ‘‘ยา สา วีมํสา…เป… โกสชฺชสมฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ. เอวํ อสมฺปยุตฺตสฺสปิ สํสฏฺฐปริยาโย อสํสฏฺฐสฺส จ สมฺปยุตฺตปริยาโย อตฺถีติ ตทุภยํ อิตเรตรํ นิยเมตีติ ทสฺสนตฺถํ วารทฺวยเทสนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุภยํ…เป… นิยามกํ โหตี’’ติ, สํสฏฺฐสทฺโท หิ โวกิณฺณฏฺโฐ นตฺถิ, สมฺปยุตฺตสทฺโท จ สทิสตฺโถ, ตสฺมา ยถา สํสฏฺฐสทฺโท สมฺปยุตฺตสทฺทาเปกฺโข สทิสตฺถโต วินิวตฺติตฺวา เอกุปฺปาทาทิสภาวเมว อตฺถํ โพเธติ, เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺโทปิ สํสฏฺฐสทฺทาเปกฺโข โวกิณฺณฏฺฐโต วินิวตฺติตฺวาติ อญฺญมญฺญาเปกฺขสฺส สทฺททฺวยสฺส อญฺญมญฺญนิยามกตา เวทิตพฺพา.

๓๙๒-๔๐๐. บทว่า สทิสัง สัมปยุตตัง คือ คำที่กล่าวว่า 'สิ่งใดเสมอกัน สิ่งนั้นชื่อว่าสังสัฏฐะ' ย่อมไม่เป็นสัมปยุตต์ในประโยคเป็นต้นว่า 'ม้าทั้งหลายที่สังสัฏฐะ (ผูกรวมกัน) แล้ว'. บทว่า อสังสัฏฐัง โวกิณณัง คือ สิ่งใดที่ไม่สังสัฏฐะกัน แม้จะปะปนกันโดยเกิดขึ้นคั่นในระหว่างๆ ก็เรียกว่าสัมปยุตต์เพราะความระคนกัน, สิ่งนั้นย่อมไม่เป็นสังสัฏฐะในประโยคเป็นต้นว่า 'วิมังสาใด...เป...สัมปยุตด้วยโกสัชชะ'. เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ธรรมที่ไม่สัมปยุตก็มีปริยายแห่งสังสัฏฐะ และธรรมที่ไม่สังสัฏฐะก็มีปริยายแห่งสัมปยุต, เพื่อแสดงว่าทั้งสองอย่างนั้นย่อมกำหนดซึ่งกันและกัน จึงมีการแสดงวารทั้งสอง ท่านจึงกล่าวแสดงว่า 'ทั้งสอง...เป...ย่อมเป็นเครื่องกำหนด', เพราะว่าคำว่า สังสัฏฐะ ไม่มีอรรถว่าปะปนกัน และคำว่า สัมปยุตต์ มีอรรถว่าเสมอกัน, เพราะฉะนั้น คำว่า สังสัฏฐะ เมื่ออาศัยคำว่า สัมปยุตต์ ย่อมเว้นจากอรรถว่าเสมอกันแล้วแสดงอรรถที่มีสภาวะมีเอกุปปาทะเป็นต้นเท่านั้น ฉันใด แม้คำว่า สัมปยุตต์ เมื่ออาศัยคำว่า สังสัฏฐะ ก็เว้นจากอรรถว่าปะปนกัน ฉันนั้น, พึงทราบความเป็นเครื่องกำหนดซึ่งกันและกันของคำทั้งสองที่อาศัยซึ่งกันและกัน.

สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถาธิบายสัมปยุตตวารจบแล้ว.

๗. ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา

๗. อรรถาธิบายปัญหาวารวิภังค์.

๔๐๑-๔๐๓. เต [Pg.293] ปจฺจเยติ เต เหตุอาทิเก ปจฺจเย. ปฏิปาฏิยาติ เอตฺถ ปจฺจยปฏิปาฏิยา กุสลาทิปทปฏิปาฏิยา วาติ อาสงฺกายํ อุภยวเสนปิ อตฺโถ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ปฐมํ ตาว สนฺธายาห ‘‘ยถากฺกเมนา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน เทสนากฺกเมน ยาย ปฏิปาฏิยา ปฏิจฺจวาเร ปจฺจยา อาคตา, ตทนุรูปํ เต ทสฺเสตุนฺติ. ทุติยํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สา ปนายํ ปทปฏิปาฏิ ยสฺมา น กุสลปททสฺสนมตฺเตน ทสฺสิตา โหติ, ตสฺมา ตํ เอกเทเสน สกลํ นยโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสโล กุสลสฺสาติ…เป… โหตี’’ติ. เตนาติ นิทสฺสนมตฺเตน ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติ ปเทน. สพฺโพ ปเภโทติ ยํ ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจเย ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทิโก ยตฺตโก ปเภโท วิสฺสชฺชนํ ลภติ, โส สพฺโพ ปเภโทติ อตฺโถ. เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุนฺติ เต เหตุอาทิปจฺจเย กุสลาทิปทปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุํ.

๔๐๑-๔๐๓. บทว่า Te paccaye ความว่า ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า Paṭipāṭiyā ในที่นี้ เมื่อมีความสงสัยว่า 'โดยลำดับแห่งปัจจัย หรือว่าโดยลำดับแห่งบทมีกุศลเป็นต้น' พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงว่าเนื้อความย่อมสมควรแม้ด้วยอาการทั้งสอง จึงกล่าวถึงนัยแรกก่อนว่า yathākkamena เป็นต้น. เนื้อความของคำนั้นคือ เพื่อจะแสดงปัจจัยเหล่านั้นให้สอดคล้องกับลำดับที่ปัจจัยมาในปฏิจจวาร โดยนัยแห่งลำดับการเทศนาว่า 'เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย' เป็นต้น. ส่วนเพื่อจะแสดงนัยที่สอง จึงกล่าวว่า kusalo kusalassa เป็นต้น. ก็ลำดับแห่งบทนี้ เนื่องจากมิใช่ว่าจะแสดงเพียงการแสดงบทกุศลเท่านั้น ฉะนั้น พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงลำดับแห่งบทนั้นทั้งหมดโดยนัยเพียงบางส่วน จึงกล่าวว่า kusalo kusalassāti...pe... hotī. บทว่า Tenā คือ ด้วยบทที่เป็นตัวอย่างว่า kusalo kusalassa. บทว่า Sabbo pabhedo ความว่า การจำแนกมี 'กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล' เป็นต้น มีประมาณเท่าใดที่ได้รับวิสัชนาในปัจจัยนั้นๆ การจำแนกทั้งหมดนั้น ชื่อว่า Sabbo pabhedo. บทว่า Te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ ความว่า เพื่อจะแสดงปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้น ตามลำดับแห่งบทมีกุศลเป็นต้น.

๔๐๔. ผลวิเสสํ อากงฺขนฺตา ปฏิคฺคาหกโต วิย ทายกโตปิ ยถา ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ, เอวํ ทานํ เทนฺตีติ อาห ‘‘วิสุทฺธํ กตฺวา’’ติ. เตสนฺติ วตฺตพฺพตารหนฺติ อิมินา โวทานสฺส สกทาคามิอาทีนํ อาเวณิกตํ ทสฺเสติ. กามํ อคฺคมคฺคปุเรจาริกมฺปิ โวทานเมว, อเสกฺโข ปน หุตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขตีติ น ตํ อิธ คหิตํ. ตนฺติ โวทานํ. โคตฺรภุจิตฺตนฺติ อฏฺฐมกสฺส อุปฺปชฺชนกาเล ‘‘โคตฺรภู’’ติ วตฺตพฺพตารหํ จิตฺตํ. โคตฺรภุสทิสนฺติ วา โสตาปนฺนาทิโคตฺราภิภาวีติ วา โคตฺรภุจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภูมิโต ววตฺถเปติ, ‘‘เตภูมกกุสลเมวา’’ติ เอตฺถ วิย น ปจฺจยธมฺมนฺติ อตฺโถ. เทสนนฺตรตฺตาติ ‘‘กุสลจิตฺตสมงฺคิสฺสา’’ติอาทินา ปุคฺคลามสนเทสนโต อญฺญตฺตา, อญฺญถา คหิตํ ปุน น คณฺเหยฺยาติ อธิปฺปาโย.

๔๐๔. ทายกทั้งหลายเมื่อหวังผลพิเศษ ย่อมให้ทานโดยทำทานนั้นให้บริสุทธิ์ เหมือนอย่างที่ทักษิณาบริสุทธิ์ได้แม้จากฝ่ายทายก เหมือนจากฝ่ายปฏิคาหก ฉะนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า visuddhaṃ katvā. ด้วยคำว่า Tesanti vattabbatārahaṃ นี้ พระอรรถกถาจารย์แสดงความเป็นของเฉพาะแห่งโวทานของพระสกทาคามีเป็นต้น. จริงอยู่ แม้โวทานที่เกิดก่อนมรรคเบื้องสูงก็เป็นโวทานนั่นเอง แต่เพราะบุคคลเป็นพระอเสกขะแล้วจึงพิจารณาโวทานนั้น ฉะนั้น โวทานนั้นจึงไม่ถูกถือเอาในที่นี้. บทว่า Tanti หมายถึง โวทานนั้น. บทว่า Gotrabhucittanti คือ จิตที่ควรเรียกว่า 'โคตรภู' ในขณะที่อัฏฐมกะเกิดขึ้น. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถในคำว่า Gotrabhucittaṃ นี้ว่า จิตที่คล้ายกับโคตรภู หรือจิตที่ครอบงำโคตรของพระโสดาบันเป็นต้น. พระอรรถกถาจารย์ย่อมกำหนดปัจจัยอุบัติโดยภูมิ อธิบายว่า มิใช่กำหนดปัจจัยธรรม เหมือนในคำว่า 'เป็นกุศลในภูมิ 3 เท่านั้น'. บทว่า Desanantarattā ความว่า เพราะเป็นเทศนาที่ต่างไปจากการเทศนาที่ยกบุคคลขึ้นอ้างว่า 'ของผู้ประกอบด้วยกุศลจิต' เป็นต้น อธิบายว่า มิฉะนั้นแล้ว สิ่งที่ถือเอาแล้วก็จะไม่พึงถือเอาซ้ำอีก.

๔๐๕. ราครหิตสฺส วิย โสมนสฺสรหิตสฺส จ ราคสฺส น อารมฺมเณ อสฺสาทนวเสน ปวตฺติ อชฺฌุเปกฺขนโตติ วุตฺตํ ‘‘อสฺสาทนํ…เป… กิจฺจ’’นฺติ. สหสาการปฺปวตฺตาย อุปฺปิลาวิตสภาวาย ปีติยา อาหิตวิเสสาย ตณฺหาย ตํ ตณฺหาภินนฺทนนฺติ วุจฺจตีติ ตํ สนฺธายาห [Pg.294] ‘‘ปีติกิจฺจสหิตาย ตณฺหาย กิจฺจ’’นฺติ. ยถา จ ยถาวุตฺตกิจฺจวิเสสาย ปีติยา อาหิตวิเสสา ตณฺหา ตณฺหาภินนฺทนา, เอวํ ทิฏฺฐาภินนฺทนา เวทิตพฺพา. ยสฺมา ปน สา อตฺถโต ปจฺจยวิเสสวิสิฏฺฐา ทิฏฺฐิเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐาภินนฺทนา ทิฏฺฐิเยวา’’ติ. เอตฺถ ปนาติ ‘‘อภินนฺทตี’’ติ ปทสฺส ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน วุตฺเตสุ เอเตสุ ปน ทฺวีสุ อตฺเถสุ. อภินนฺทนฺตสฺสาติ อิทํ ทิฏฺฐาภินนฺทนํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ปจฺฉิมตฺถเมว คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อภินนฺทนฺตสฺสาติ ปน อวิเสสโต วุตฺตตฺตา ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทนฺตสฺสาติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโต, ตสฺมา ‘‘อภินนฺทนา…เป… น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ อิทมิธ วจนมโนกาสํ. กสฺมา? ทิฏฺฐิรหิเตปิ สนฺตาเน อภินนฺทนสฺส วุตฺตตฺตา. ตณฺหาวเสน นนฺทตีติ ตณฺหาภินนฺทนวเสเนว วุตฺโต อตฺโถ ปุริโม อตฺโถ. ทฺวีสุ ปน โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาเทสูติ ทิฏฺฐิรหิตานิ โสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ สนฺธายาห. ยถาวุตฺเตนาติ ‘‘สราคสฺส โสมนสฺสสฺสา’’ติอาทินา วุตฺเตน โสมนสฺเสน อสฺสาเทนฺตสฺส, ราเคน จ เตสุเยว ยถาวุตฺเตสุ ทฺวีสุ จิตฺเตสุ อสฺสาเทนฺตสฺส, จตูสุปิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทนฺตสฺส, จตูสุปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตสุ ทิฏฺฐาภินนฺทนาย อภินนฺทนฺตสฺส ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘อิติปิ สกฺกา โยเชตุ’’นฺติ. ยถา ทิฏฺฐูปนิสฺสยโต ทิฏฺฐาภินนฺทนา สมฺภวติ, เอวํ ตณฺหูปนิสฺสยโต ตณฺหาภินนฺทนาปิ สมฺภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อภินนฺทติ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนโต สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทนฺตสฺส ราคุปฺปตฺติปิ วตฺตพฺพา, น วา วตฺตพฺพา ตณฺหาภินนฺทนาย เอว ราคุปฺปตฺติยา วุตฺตตฺตา.

๔๐๕. การเป็นไปโดยอาการลิ้มรสในอารมณ์ ย่อมไม่มีแก่ราคะที่ปราศจากโสมนัส เหมือนราคะที่ปราศจากราคะ เพราะเป็นการเพิกเฉยต่ออารมณ์ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'assādanaṃ...pe... kiccaṃ'. ตัณหาที่มีความพิเศษอันปีติซึ่งมีสภาวะฟูขึ้นที่เกิดขึ้นโดยอาการฉับพลันให้เกิดแล้ว เรียกว่า ตัณหาภินันทนา พระอรรถกถาจารย์มุ่งหมายถึงตัณหาภินันทนานั้นจึงกล่าวว่า 'กิจของตัณหาที่ประกอบด้วยกิจของปีติ'. ตัณหาที่มีความพิเศษอันปีติซึ่งมีกิจพิเศษตามที่กล่าวแล้วให้เกิดแล้ว เป็นตัณหาภินันทนา ฉันใด พึงทราบทิฏฐาภินันทนา ก็ฉันนั้น. แต่เพราะทิฏฐาภินันทนานั้น โดยอรรถก็คือทิฏฐินั่นเองที่วิเศษด้วยปัจจัยพิเศษ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ทิฏฐาภินันทนา คือทิฏฐินั่นเอง'. บทว่า Ettha pana ความว่า ในบรรดาอรรถ 2 อย่างเหล่านี้ที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิของบทว่า abhinandati. คำว่า 'ถือเอาเฉพาะอรรถหลังเท่านั้น' พระฎีกาจารย์กล่าวไว้โดยมีอธิบายว่า บทว่า abhinandantassa นี้ กล่าวหมายถึงทิฏฐาภินันทนานี้เท่านั้น. แต่เพราะบทว่า abhinandantassa กล่าวไว้โดยไม่เจาะจง อรรถในที่นี้จึงประสงค์เอาว่า 'ของผู้เพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหาและด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ' ฉะนั้น คำกล่าวในที่นี้ว่า 'abhindanā...pe... na sakkā vattuṃ' นี้ จึงไม่มีโอกาส. เพราะเหตุไร? เพราะมีการกล่าวถึงความเพลินแม้ในสันดานที่ปราศจากทิฏฐิ. อรรถแรกที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาภินันทนาเท่านั้น คือเพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหา. ส่วนบทว่า Dvīsu pana somanassasahagatacittuppādesu พระอรรถกถาจารย์กล่าวหมายถึงโสมนัสสหคตจิตที่ปราศจากทิฏฐิ. พึงทราบการประกอบความในที่นี้ดังนี้ว่า ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ลิ้มรสด้วยโสมนัสตามที่กล่าวแล้วว่า 'ของผู้มีราคะ มีโสมนัส' เป็นต้น และผู้ลิ้มรสด้วยราคะในจิต 2 ดวงตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง, แก่บุคคลผู้เพลินด้วยตัณหาที่มีปีติในโสมนัสสหคตจิตทั้ง 4 ดวง และแก่บุคคลผู้เพลินด้วยทิฏฐาภินันทนาในทิฏฐิสัมปยุตตจิตทั้ง 4 ดวง. เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า 'แม้ดังนี้ ก็สามารถประกอบความได้'. พึงเห็นว่า ทิฏฐาภินันทนาย่อมมีได้เพราะทิฏฐูปนิสสัย ฉันใด แม้ตัณหาภินันทนาก็ย่อมมีได้เพราะตัณหูปนิสสัย ฉันนั้น. จากคำว่า 'เพลินอยู่ ราคะย่อมเกิดขึ้น' จะกล่าวว่าราคะเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เพลินด้วยตัณหาที่มีปีติก็ได้ หรือจะไม่กล่าวก็ได้ เพราะการเกิดขึ้นแห่งราคะถูกกล่าวไว้ด้วยตัณหาภินันทนานั่นเอง.

๔๐๖. ‘‘ตทารมฺมณตายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิภตฺติโลโป เหตฺถ กโต’’ติ. ตทารมฺมณตาติ เอตฺถ ตา-สทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถ ภาโว นาม, โส ปน ตทารมฺมณสทฺทาภิเธยฺยโต อญฺโญ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภาววนฺตโต วา อญฺโญ ภาโว นาม นตฺถี’’ติ. เอเตน สกตฺเถ อยํ ตา-สทฺโทติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘วิปาโก ตทารมฺมณภาวภูโตติ อตฺโถ’’ติ. เอตสฺมิญฺจตฺเถ ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิญฺญาณญฺจายตน…เป… น วุตฺตนฺติ ยทิปิ กามาวจรวิปากานมฺปิ กมฺมํ [Pg.295] อารมฺมณํ ลพฺภติ, ตํ ปน วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากานํ วิย น เอกนฺเตน อิมสฺส วิปากจิตฺตสฺส อิทํ กมฺมํ อารมฺมณนฺติ ววตฺถิตํ กามาวจรวิปากจิตฺตานํ พหุเภทตฺตา, ตสฺมา ตํ ลพฺภมานมฺปิ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กึ ตํ ลพฺภมานมฺปิ น ทสฺสิตเมวาติ อาสงฺกายํ อาห ‘‘ตทารมฺมเณน ปนา’’ติอาทิ. อนุโลมโต สมาปชฺชเน เยภุยฺเยน อาสนฺนสมาปตฺติยา อารมฺมณภาโว ทสฺสิโต, อญฺญถา ‘‘ปฏิโลมโต วา เอกนฺตริกวเสน วา’’ติ วจนํ นิรตฺถกํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ภเวยฺยาติ อนาสนฺนาปิ สมาปตฺติ อารมฺมณํ ภเวยฺย, น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อตฺโถ. เตเนว หิ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สตีติ ยทิ อาวชฺชนาย เอว อารมฺมณภาเวน กุสลานํ ขนฺธานํ อพฺยากตารมฺมณตา อธิปฺเปตา, เอวํ สนฺเต. วตฺตพฺพํ สิยาติ ‘‘อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติ จ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา ตสฺสาปิ อาวชฺชนาย อารมฺมณภาวโต. ตํ น วุตฺตนฺติ ตํ อพฺยากตํ อิทฺธิวิธญาณํ ‘‘กุสลา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติ น วุตฺตํ. โหนฺตีติ อารมฺมณํ โหนฺติ. ตานีติ เจโตปริยญาณาทีนิ. ยาย กายจีติ เจโตปริยญาณาทีนํ อญฺเญสญฺจ กุสลานํ อารมฺมณกรณวเสน อาวชฺชนฺติยา.

๔๐๖. พึงกล่าวว่า 'ตทารัมมณตายะ' แต่กล่าวว่า 'ตทารัมมณตา' จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้มีการลบวิภัตติ' ในคำว่า 'ตทารัมมณตา' นี้ อรรถที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'ตา' คือ 'ภาวะ' แต่ภาวะนั้นไม่มีอย่างอื่นนอกจากสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'ตทารัมมณะ' ดังที่แสดงไว้ว่า 'ภาวะอย่างอื่นนอกจากสิ่งที่มีภาวะไม่มี' ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่าคำว่า 'ตา' นี้อยู่ในอรรถของตนเอง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'วิบากมีภาวะเป็นตทารัมมณะ' เป็นอรรถ ในอรรถนี้ พึงเห็นว่า 'ตทารัมมณตา' เป็นปฐมาวิภัตติ เอกพจน์ วิญญาณัญจายตนะ...เป็นต้น ไม่ได้กล่าวไว้ แม้ว่ากรรมจะเป็นอารมณ์ของกามวจรวิบากได้ แต่กรรมนั้นไม่ได้ถูกกำหนดตายตัวว่า 'กรรมนี้เป็นอารมณ์ของจิตวิบากนี้' เหมือนวิบากของวิญญาณัญจายตนะและเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะกามวจรวิบากมีหลายประเภท ฉะนั้นจึงมีความหมายว่า แม้จะสามารถได้มาก็ไม่ได้กล่าวไว้ ถ้าเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงไม่แสดงสิ่งที่สามารถได้มานั้นเลย? เมื่อเกิดความสงสัย จึงกล่าวว่า 'แต่ด้วยตทารัมมณะ' เป็นต้น ในการเข้าสมาบัติโดยอนุโลม ส่วนใหญ่ได้แสดงภาวะที่สมาบัติที่ใกล้เคียงเป็นอารมณ์ มิฉะนั้นคำกล่าวที่ว่า 'โดยปฏิโลม หรือโดยเว้นหนึ่ง' ก็จะไร้ประโยชน์ พึงเป็น คือ สมาบัติที่ไม่ใกล้เคียงก็พึงเป็นอารมณ์ได้ ไม่สามารถปฏิเสธได้ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ส่วนใหญ่' เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ถ้าความที่ขันธ์ที่เป็นกุศลมีอารมณ์เป็นอัพยากตะนั้น มุ่งหมายโดยความที่อาวัชชนะเป็นอารมณ์เท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวว่า 'ของอิทธิวิธญาณ' ด้วยในพระบาลี เพราะอิทธิวิธญาณนั้นก็เป็นอารมณ์ของอาวัชชนะ สิ่งนั้นไม่ได้กล่าวไว้ คือ อิทธิวิธญาณที่เป็นอัพยากตะนั้น ไม่ได้กล่าวไว้ว่า 'ขันธ์ที่เป็นกุศลเป็นของอิทธิวิธญาณ' ย่อมเป็น คือ ย่อมเป็นอารมณ์ สิ่งเหล่านั้น คือ เจโตปริยญาณเป็นต้น ด้วยอาวัชชนะใดอาวัชชนะหนึ่ง คือ ด้วยอาวัชชนะที่ทำเจโตปริยญาณเป็นต้น และกุศลอื่น ๆ ให้เป็นอารมณ์

๔๐๗-๔๐๙. อาทีนวทสฺสเนน สภาวโต จ อนิฏฺฐตามตฺตวเสน จ โทมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ โยเชตพฺพํ. อาฆาตวตฺถุอาทิเภเทน อกฺขนฺติเภทา เวทิตพฺพา.

๔๐๗-๔๐๙. พึงทราบว่าการเกิดขึ้นของโทมนัส โดยการเห็นโทษ โดยสภาพ และโดยความเป็นสิ่งไม่น่าปรารถนาเท่านั้น พึงประกอบความอย่างนี้ พึงทราบประเภทของความไม่อดทน (อักขันติ) โดยมีอาฆาตวัตถุเป็นต้นเป็นประเภท

๔๑๐. สพฺพสฺสาติ ปกรณปริจฺฉินฺเน คยฺหมาเน สพฺพสฺส อพฺยากตสฺส, อตฺถนฺตรวเสน ปน คยฺหมาเน สพฺพสฺส เญยฺยสฺสาติ อตฺโถ. อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ อิทํ วตฺตพฺพสฺส อนนฺตาปริเมยฺยตาย วุตฺตํ, น อญฺญาณปฏิฆาตโต.

๔๑๐. คำว่า 'ของทั้งหมด' (sabbassa) นี้ เมื่อถือเอาโดยจำกัดในบทประพันธ์ หมายถึงอัพยากตะทั้งหมด แต่เมื่อถือเอาโดยอรรถอื่น หมายถึงสิ่งที่พึงรู้ทั้งหมด คำว่า 'เพราะไม่สามารถ' (asakkuṇeyyattā) นี้ กล่าวไว้โดยความที่สิ่งที่พึงกล่าวมีประมาณไม่สิ้นสุด ไม่ใช่เพราะการขัดขวางของอวิชชา

๔๑๗. โวทานสงฺขาตํ วุฏฺฐานํ อปุพฺพโต น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อปุพฺพโต จิตฺตสนฺตานโต วุฏฺฐานํ ภวงฺคเมวา’’ติ. ตญฺหิ ยถาลทฺธสฺส วิเสสสฺส โวทาปนํ ปคุณภาวาปาทนํ อปุพฺพํ นาม น โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา โวทานมฺปิ วุฏฺฐานนฺติ วุตฺต’’นฺติ. อวชฺเชตพฺพตฺตา วตฺตพฺพํ นตฺถีติ กุสลภาเวน [Pg.296] สมานตฺตา วชฺเชตพฺพตาย อภาวโต วิภชิตฺวา วตฺตพฺพํ นตฺถิ, ตสฺมา ยเทตฺถ วิเสสนํ ลพฺภติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ…เป… สมาปตฺติยา’’ติ อาห. จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วุตฺตเมวาติ ปฏฺฐาเน ปน ‘‘กุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ‘‘กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณภาเว’’ติ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

๔๑๗. การออกจากภพที่เรียกว่าโวทาน (ความผ่องแผ้ว) ไม่ได้เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน ดังที่กล่าวไว้ว่า 'การออกจากภพจากกระแสจิตที่ไม่เคยมีมาก่อนคือภวังค์นั่นเอง' เพราะการทำให้ผ่องแผ้วซึ่งคุณวิเศษที่ได้มาแล้ว การทำให้ชำนาญนั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ฌานที่ชำนาญในระดับต่ำกว่าย่อมเป็นบาทฐานของฌานที่สูงกว่า ฉะนั้นโวทานจึงเรียกว่าวุฏฐาน (การออกจากภพ) ด้วย' เพราะไม่พึงยกเว้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าว คือ เพราะมีความเสมอกันด้วยความเป็นกุศล และไม่มีสิ่งที่ควรเว้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าวโดยการจำแนก ฉะนั้นจึงแสดงคุณบทที่พึงได้ในที่นี้ โดยกล่าวว่า 'เนวสัญญานาสัญญายตนะ...เป็นต้น...ด้วยสมาบัติ' กล่าวไว้แล้วในจิตตุปปาทกัณฑ์ คือ ในปัฏฐานนั้น สิ่งที่พึงกล่าวว่า 'เมื่อกุศลดับไป วิบากที่เป็นตทารัมมณะย่อมเกิดขึ้น' เป็นต้น และ 'ในภาวะที่เป็นตทารัมมณะหลังจากกิริยา' นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์

ตา อุโภปีติ ยา ‘‘กุสลวิปากาเหตุกโสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จา’’ติ ทฺเว มโนวิญฺญาณธาตุโย วุตฺตา, ตา อุโภปิ โสมนสฺสสหคตมโนวิญฺญาณธาตุวเสน วุตฺตา. กสฺมา? ทสนฺนํ กามาวจรภวงฺคานํ อตฺตโน ตทารมฺมณกาเล สนฺตีรณกาเล จ โวฏฺฐพฺพนสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวโต. อุเปกฺขาสหคตา ปน ยถาวุตฺตานํ ทสนฺนํ วิปากานํ มโนวิญฺญาณธาตูนํ อตฺตโน ตทารมฺมณาทิกาเล โวฏฺฐพฺพนกิริยสฺส สนฺตีรณกาเล มโนธาตุกิริยสฺส ภวงฺคกาเลติ โยเชตพฺพํ.

ธาตุรู้ทางใจสองอย่างที่กล่าวไว้ว่า 'กุศลวิบากอเหตุกะที่ประกอบด้วยโสมนัส และที่ประกอบด้วยอุเบกขา' นั้น ทั้งสองอย่างนี้กล่าวโดยเป็นธาตุรู้ทางใจที่ประกอบด้วยโสมนัส เพราะเหตุใด? เพราะเป็นอนันตรปัจจัยของโวฏฐัพพนะ (การตัดสินอารมณ์) ในขณะที่เป็นตทารัมมณะและขณะที่เป็นสันตีรณะ (การไตร่สวนอารมณ์) ของภวังค์กามวจรทั้งสิบ ส่วนธาตุรู้ทางใจที่ประกอบด้วยอุเบกขา พึงประกอบความว่า เป็นกิริยาโวฏฐัพพนะในขณะที่เป็นตทารัมมณะเป็นต้นของธาตุรู้ทางใจที่เป็นวิบากทั้งสิบที่กล่าวมาแล้ว เป็นกิริยามโนธาตุในขณะที่เป็นสันตีรณะ และเป็นภวังค์ในขณะที่เป็นภวังค์

๔๒๓. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ ชานิตฺวา. ทฬฺหํ น คเหตพฺพนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ น คเหตพฺพํ. พลวโต…เป… วิปจฺจนโตติ เอเตน พลวตา ทุพฺพลตา จ อปฺปมาณํ, กโตกาสตา ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. กโตกาสตา จ อวเสสปจฺจยสมวาเย วิปากาภิมุขตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ กิญฺจีติ จ พลวํ ทุพฺพลํ วาติ อตฺโถ. วิปากชนกมฺปิ กิญฺจิ กมฺมํ อุปนิสฺสยปจฺจโย น โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ. สติ หิ กมฺมอุปนิสฺสยปจฺจยานํ อวินาภาเว วิปากตฺติเก อุปนิสฺสยปจฺจเย คหิเต กมฺมปจฺจโย วิสุํ น อุทฺธริตพฺโพ สิยา, เวทนาตฺติเก จ อุปนิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเต กมฺมปจฺจเยน สทฺธึ อฏฺฐาติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจยทฺวยสฺส ปน ลพฺภมานตปฺปราย เทสนาย อุปนิสฺสเย คหิเตปิ กมฺมปจฺจโย อุทฺธริตพฺโพเยวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ลพฺภมานสฺส หิ อุทฺธรณํ ญายาคตํ, ตถา อุปนิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเตปิ กมฺมปจฺจโย วตฺตพฺโพว อุปนิสฺสยสฺส อเนกเภทตฺตา, วิปากํ ชเนนฺตํ กมฺมํ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย น โหตีติ น วตฺตพฺพเมวาติ เวทิตพฺพํ.

๔๒๓. บทว่า ปฏิวชฺฌิตฺวา คือรู้แล้ว. บทว่า ทฬฺหํ น คเหตพฺพํ คือไม่พึงยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น. ด้วยบทว่า พลวโต...เป...วิปจฺจนโต นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ความเป็นผู้มีกำลังและความเป็นผู้ทุรพลไม่เป็นประมาณ, แต่การทำโอกาสให้เป็นประมาณ. และพึงทราบว่า การทำโอกาสให้เป็นไปนั้น คือความพร้อมที่จะให้ผลเมื่อปัจจัยที่เหลือประชุมกัน. และบทว่า ยํ กิญฺจิ มีอรรถว่า ไม่ว่าจะเป็นกรรมที่มีกำลังหรือกรรมที่ทุรพล. อาจกล่าวได้ว่า กรรมบางอย่างที่ยังวิบากให้เกิด ก็ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย. เพราะเมื่อกรรมและอุปนิสสยปัจจัยมีความไม่แยกจากกัน ในวิปากัตติกะ เมื่ออุปนิสสยปัจจัยถูกถือเอาแล้ว กรรมปัจจัยก็ไม่พึงถูกยกขึ้นต่างหาก และในเวทนัตติกะ เมื่ออุปนิสสยปัจจัยตั้งอยู่โดยเป็นปฏิปักษ์ ก็ไม่พึงกล่าวว่า กรรมปัจจัยตั้งอยู่พร้อมด้วยอุปนิสสยปัจจัย ดังนี้เป็นอัธยาศัย. แต่ในการแสดงที่มุ่งหมายถึงการได้ปัจจัยสองอย่าง อาจกล่าวได้ว่า แม้เมื่ออุปนิสสยปัจจัยถูกถือเอาแล้ว กรรมปัจจัยก็ยังพึงถูกยกขึ้น. เพราะการยกขึ้นซึ่งสิ่งที่ได้มานั้นเป็นไปตามหลักการ, อนึ่ง แม้เมื่ออุปนิสสยปัจจัยตั้งอยู่โดยเป็นปฏิปักษ์ กรรมปัจจัยก็ยังพึงกล่าวถึง เพราะอุปนิสสยะมีหลายประเภท, และพึงทราบว่า ไม่พึงกล่าวเลยว่า กรรมที่ยังวิบากให้เกิดไม่เป็นอุปนิสสยะของวิบาก.

ปรสฺส [Pg.297] ปวตฺตํ โอมานนฺติ ปรสนฺตาเน อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตํ อวมานํ. เตสูติ โย อเนน ปุพฺเพ หโต, ตสฺส ญาติมิตฺเตสุ. มาตุฆาตนตฺถํ ปวตฺติตตาย ปุริมเจตนาย มาตุฆาตกมฺเมน สทิสตา, ยถา จ อาณตฺติยํ ปหาเรปิ เอเสว นโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เอส นโย ทฺวีหิ ปกาเรหีติ เอตฺถาปี’’ติ.

บทว่า ปรสฺส ปวตฺตํ โอมานํ คือการดูหมิ่นที่เกิดขึ้นในสันดานของผู้อื่นโดยมุ่งหมายถึงตน. บทว่า เตสุ คือในญาติมิตรของบุคคลที่ถูกผู้นั้นฆ่าแล้วในกาลก่อน. ความเสมอกันกับมาตุฆาตกรรมด้วยเจตนาแรกที่เกิดขึ้นเพื่อฆ่ามารดา, และในกรณีของการสั่งให้ทำร้ายก็มีนัยเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "นัยนี้พึงทราบในที่นี้ด้วยสองประการ."

วฏฺฏนิสฺสิโต ทานาทิวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโต ราคํ อุปนิสฺสาย ทานาทิวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทติ นาม, น วิวฏฺฏนิสฺสิโต อวิเสเสน วุตฺตตฺตาติ อาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยน วทตี’’ติ. เอเตสนฺติ กายิกสุขทุกฺขานํ. เอกโตปีติ อิทํ ยทิปิ เอกสฺมึ สนฺตาเน สุขทุกฺขานํ เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปตฺติ นตฺถิ, ปจฺจยสมาโยโค ปน เตสํ เอกชฺฌมฺปิ โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

ผู้ที่อาศัยวัฏฏะ เมื่อยังศรัทธาให้เกิดด้วยอำนาจทานเป็นต้น ชื่อว่ายังศรัทธาให้เกิดด้วยอำนาจทานเป็นต้นโดยอาศัยราคะ, ไม่ใช่ผู้ที่อาศัยวิวัฏฏะ เพราะกล่าวไว้โดยไม่เจาะจง จึงกล่าวว่า "กล่าวด้วยอัธยาศัยนี้." บทว่า เอเตสํ คือของสุขและทุกข์ทางกาย. บทว่า เอกโตปิ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยหมายความว่า แม้ว่าการเกิดขึ้นแห่งสุขและทุกข์ในขณะเดียวกันในสันดานเดียวกันจะไม่มีก็ตาม แต่การประชุมกันแห่งปัจจัยของสุขและทุกข์เหล่านั้นย่อมมีได้พร้อมกัน.

๔๒๕. ปุริมวาเรสุ วิยาติ ปฏิจฺจวาราทีสุ ปุริเมสุ วิย. อิมสฺมินฺติ ปญฺหาวาเร. ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจตีติ เหตุอาทินา เตน เตน ปจฺจเยน ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติ น วุจฺจติ. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ เหตุอาทีนํ เตสํ เตสํ ปจฺจยธมฺมานํ. ตํตํปจฺจยภาโวติ เหตุอาทีนํ ตํตํปจฺจยภาโว วุจฺจติ. เตเนว ปุริเมสุ ฉสุ วาเรสุ ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปาทคฺคหณํ กตํ, อิธ ปน ‘‘กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา ปจฺจยภาโว คหิโต. เตนาติ อุปตฺถมฺภกตฺเตน ปจฺจยภาเวน. อิธาติ ปญฺหาวาเร.

๔๒๕. บทว่า ปุริมวาเรสุ วิย คือเหมือนในวาระก่อนๆ มีปฏิจจวาระเป็นต้น. บทว่า อิมสฺมึ คือในปัญหาวาระนี้. บทว่า ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจติ ความว่า การเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดจากปัจจัยนั้นๆ ด้วยปัจจัยนั้นๆ มีเหตุเป็นต้น ท่านไม่ได้กล่าวไว้. บทว่า เตสํ เตสํ ธมฺมานํ คือของปัจจัยธรรมเหล่านั้นๆ มีเหตุเป็นต้น. บทว่า ตํตํปจฺจยภาโว คือท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยนั้นๆ ของธรรมมีเหตุเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ในวาระ ๖ ก่อน จึงมีการถือเอาการเกิดขึ้นในที่นั้นๆ ด้วยบทว่า "กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ" เป็นต้น แต่ในวาระนี้ มีการถือเอาความเป็นปัจจัยด้วยบทว่า "กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย" เป็นต้น. บทว่า เตน คือด้วยความเป็นปัจจัยโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์. บทว่า อิธ คือในปัญหาวาระ.

๔๒๗. ปติฏฺฐาภูตสฺสาติ นิสฺสยภูตสฺส. กมฺมปจฺจโยติ สหชาตกมฺมปจฺจโย. ทุกมูลกทุกาวสานาติ ‘‘กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺสา’’ติ เอวํ ทุกมูลกทุกาวสานา กตฺวา วุตฺตปญฺหา. ตตฺถาติ ปจฺจยวาเร. กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมาติ กุสลาพฺยากตปฺปเภทา ปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมา. ยโต ตโต วาติ ปจฺจยธมฺมนิยมํ อกตฺวา ยโต ตโต วา กุสลาพฺยากตวเสน อุภยปจฺจยโต อุปฺปตฺติมตฺตเมว ตตฺถ ปจฺจยวาเร อธิปฺเปตํ, อุภยสฺส ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุภินฺนํ ยถาวุตฺตานํเยว ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยภาโว น อธิปฺเปโต อุปฺปาทปธานตฺตา ตสฺสา เทสนายาติ อธิปฺปาโย. นิสฺสยาทิภูตาติ นิสฺสยอตฺถิอวิคตภูตา ปจฺจยธมฺมา น ลพฺภนฺติ, ตสฺมา กุสโล จ…เป… น วุตฺตนฺติ โยชนา.

๔๒๗. บทว่า ปติฏฺฐาภูตสฺส คือของธรรมที่เป็นที่อาศัย. บทว่า กมฺมปจฺจโย คือสหชาตกัมมปัจจัย. บทว่า ทุกมูลกทุกาวสานา คือปัญหาที่ท่านกล่าวไว้โดยทำให้มีทุกะเป็นมูลและมีทุกะเป็นที่สุดอย่างนี้ว่า "กุศลธรรมและอัพยากตธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม." บทว่า ตตฺถ คือในปัจจัยวาระ. บทว่า กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา คือธรรมที่เกิดจากปัจจัยซึ่งจำแนกเป็นกุศลและอัพยากตะ. บทว่า ยโต ตโต วา ความว่า ในปัจจัยวาระนั้น ท่านมุ่งหมายเพียงการเกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งสองอย่าง โดยไม่กำหนดปัจจัยธรรมว่าจากที่ไหนๆ โดยความเป็นกุศลและอัพยากตะ ไม่ได้มุ่งหมายความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว แก่ธรรมที่เกิดจากปัจจัยทั้งสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว เพราะการแสดงนั้นมีการเกิดขึ้นเป็นประธาน ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า นิสฺสยาทิภูตา ความว่า ปัจจัยธรรมที่เป็นนิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ ย่อมไม่ได้ เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า "กุสโล จ...เป..." ดังนี้ เป็นคำเชื่อมโยง.

ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรรถกถาปัญหาวารวิภังค์ จบแล้ว.

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา

การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาระ.

๔๓๙. เอตฺถาติ [Pg.298] อพฺยากตมูลเก. ยทิ เอวนฺติ ยทิ กุสลากุสลมูเลหิ อลพฺภมานมฺปิ ลพฺภติ, เอวํ สนฺเต. คณนมตฺตสามญฺญโต, น ปจฺจยสามญฺญโตติ อธิปฺปาโย.

๔๓๙. บทว่า เอตฺถ คือในอัพยากตมูลกะ. บทว่า ยทิ เอวํ คือถ้าหากว่า แม้สิ่งที่ไม่ได้จากกุศลและอกุศลมูลก็ยังได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น. มีอัธยาศัยว่า โดยความเสมอกันเพียงการนับ ไม่ใช่โดยความเสมอกันของปัจจัย.

๔๔๐. นิทสฺสนวเสน ทฏฺฐพฺโพ เยภุยฺเยน อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยานญฺจ เหตุปจฺจยสฺส วิสภาคตฺตา. อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยา จ วิสภาคาติ วิเสสเนน โย ตตฺถ สภาคภาโว, ตํ นิวตฺเตติ. ตถา ภาวาภาวโตติ ตสฺมึ เหตุปจฺจยากาเร สติ ภาวโต, เหตุธมฺมานํ เหตุปจฺจยภาเว สติ สหชาตาทิปจฺจยภาวโตติ อตฺโถ. อธิปติปจฺจยาทีนนฺติ อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจยานํ. วิสภาคตา เหตุปจฺจยสฺส. กุสลาทิเหตูนนฺติ กุสลากุสลกิริยาพฺยากตเหตูนํ. เหตุปจฺจยภาเวติ เหตุปจฺจยตฺเต เหตุภาเวน อุปการกตฺเต. วิปากปจฺจยภาวาภาวโตติ วิปากปจฺจยภาวสฺส อภาวโต. น หิ วิปากานํ วิปากปจฺจยตา อตฺถิ. วิปากเหตูนํ อิตรเหตูหิ เหตุปจฺจยตาย อตฺถิ สภาคตาติ อาห ‘‘เหตุวชฺชาน’’นฺติ. วิปากานํ วิสภาคตาย ภวิตพฺพํ, น หิ วิปากธมฺมธมฺมเนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมานํ วิปาเกหิ สภาคตา อตฺถิ ราสนฺตรภาวโตติ อธิปฺปาโย. อุภยปจฺจยสหิเตติ เหตุวิปากปจฺจยสหิเต. เหตุปจฺจยภาเว วิปากมฺหีติ เหตุปจฺจยภาเวน วตฺตมาเน วิปากธมฺเม. วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโตติ วิปากปจฺจยภาวาภาวสฺส อภาวโต. น หิ วิปาโก วิปากสฺส วิปากปจฺจโย น โหติ, ตสฺมา นตฺถิ เหตุวิปากปจฺจยานํ วิสภาคตาติ อธิปฺปาโย.

๔๔๐. พึงเห็นโดยความเป็นตัวอย่าง เพราะโดยมากอินทรียปัจจัยและมรรคปัจจัยมีความต่างกันกับเหตุปัจจัย. และอินทรียปัจจัยและมรรคปัจจัยก็ต่างกัน ด้วยบทวิเสสนะนี้ ย่อมห้ามความเสมอกันที่มีอยู่ในที่นั้น. อนึ่ง บทว่า ภาวาภาวโต มีอรรถว่า เพราะมีอยู่เมื่อมีอาการแห่งเหตุปัจจัยนั้น คือเมื่อมีความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุธรรมทั้งหลาย ก็มีความเป็นปัจจัยมีสหชาตะเป็นต้น. บทว่า อธิปติปจฺจยาทีนํ คือของอธิปติปัจจัย อินทรียปัจจัย และมรรคปัจจัย. ความต่างกันของเหตุปัจจัย. บทว่า กุสลาทิเหตุูนํ คือของเหตุที่เป็นกุศล อกุศล กิริยา และอัพยากตะ. บทว่า เหตุปจฺจยภาเว คือในความเป็นเหตุปัจจัย ในความเป็นเครื่องอุปการะโดยความเป็นเหตุ. บทว่า วิปากปจฺจยภาวาภาวโต คือเพราะไม่มีความเป็นวิปากปัจจัย. เพราะความเป็นวิปากปัจจัยของวิบากทั้งหลายไม่มี. ความเสมอกันโดยความเป็นเหตุปัจจัยของวิปากเหตุทั้งหลายกับเหตุอื่นๆ มีอยู่ จึงกล่าวว่า "เว้นเหตุ." วิบากทั้งหลายพึงมีความต่างกัน เพราะความเสมอกันของธรรมที่เป็นวิบาก ธรรมที่ไม่ใช่วิบาก และธรรมที่เนววิปากนวิปากธัมมะกับวิบากทั้งหลายไม่มี เพราะมีความเป็นกองที่ต่างกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า อุภยปจฺจยสหิเต คือประกอบด้วยเหตุปัจจัยและวิปากปัจจัย. บทว่า เหตุปจฺจยภาเว วิปากมฺหิ คือในวิบากธรรมที่กำลังเป็นไปโดยความเป็นเหตุปัจจัย. บทว่า วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโต คือเพราะไม่มีความไม่มีแห่งความเป็นวิปากปัจจัย. เพราะวิบากจะไม่เป็นวิปากปัจจัยของวิบากหามิได้ เพราะฉะนั้น ความต่างกันของเหตุปัจจัยและวิปากปัจจัยจึงไม่มี ดังนี้เป็นอัธยาศัย.

อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ อุทาหรเณน สมตฺเถนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เหตุสหชาตปจฺจยสหิเตติ เหตุปจฺจยสหชาตปจฺจยสหิเต, อุภยปจฺจยยุตฺเตติ อตฺโถ. เหตูนนฺติ อิทํ ‘‘สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว’’ติ อิมินาปิ สมฺพนฺธิตพฺพํ. เหตูนญฺหิ เหตุปจฺจยสหิเต ราสิมฺหิ เหตุปจฺจยภาโว วิย สหชาตปจฺจยภาโวปิ อตฺถีติ. ตตฺถ เหตุวชฺชานํ สหชาตธมฺมานํ เหตุธมฺมสฺส จ น สภาคตา วุจฺจติ สหชาตปจฺจเยน สภาคภาวโต. เอวมิธาปีติ ยถา เหตุสหชาตปจฺจเยสุ วุตฺตปฺปกาเรน นตฺถิ วิสภาคตา, เอวมิธาปิ [Pg.299] เหตุวิปากปจฺจเยสุ นตฺถิ วิสภาคตาติ อตฺโถ. เอส นโย วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปีติ ยฺวายํ นโย เหตุสหชาตปจฺจเยสุ วิสภาคตาภาโว วุตฺโต, เอส นโย เหตุสหิเต วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปีติ อตฺโถ. ตตฺถาปิ หิ ‘‘เหตุวิปฺปยุตฺตปจฺจยสหิเต ราสิมฺหี’’ติอาทิ สกฺกา โยเชตุนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺโน เอว ปจฺจยุปฺปนฺโน, ปจฺจโย ปน อตีโตปิ อนาคโตปิ กาลวินิมุตฺโตปิ โหตีติ ปจฺจุปฺปนฺนกฺขเณ เหตุปจฺจยภาเว สหชาตาทิปจฺจยภาวํ สนฺธาย ตถาภาวาภาววเสน สภาคตาย วุจฺจมานาย นานากฺขณิกานํ กุสลาทีนํ เหตูนํ วิปากานญฺจ วเสน วิสภาคตา ตสฺเสว เหตุสฺส น วตฺตพฺพาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อปิจา’’ติอาทินา.

บัดนี้ ท่านกล่าวคำว่า 'ยถา หิ' เป็นต้น เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแลด้วยอุทาหรณ์. คำว่า 'เหตุสหชาตปัจจัยสหิต' หมายถึง ประกอบด้วยเหตุปัจจัยและสหชาตปัจจัย คือประกอบด้วยปัจจัยทั้งสอง. คำว่า 'เหตุทั้งหลาย' นี้ พึงเชื่อมโยงกับคำว่า 'ความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัย' นี้ด้วย. เพราะในหมวดธรรมที่ประกอบด้วยเหตุปัจจัยนั้น แม้ความเป็นสหชาตปัจจัยก็มีอยู่ เหมือนความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุทั้งหลาย. ในที่นั้น ความไม่เป็นสภาคะกันของสหชาตธรรมที่เว้นเหตุและของเหตุธรรม ท่านไม่กล่าวไว้ เพราะความเป็นสภาคะกันด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า 'เอวมิธาปิ' หมายความว่า ความเป็นวิสภาคะไม่มีในเหตุสหชาตปัจจัยโดยประการที่กล่าวแล้วฉันใด แม้ในเหตุวิปากปัจจัยในที่นี้ ความเป็นวิสภาคะก็ไม่มีฉันนั้น. คำว่า 'เอส นโย วิปปยุตตปัจจเยปิ' หมายความว่า นัยคือความไม่มีแห่งความเป็นวิสภาคะที่กล่าวแล้วในเหตุสหชาตปัจจัยนี้ เป็นนัยแม้ในวิปปยุตตปัจจัยที่ประกอบด้วยเหตุ. เพราะในที่นั้น แม้คำว่า 'ในหมวดธรรมที่ประกอบด้วยเหตุวิปปยุตตปัจจัย' เป็นต้น ก็สามารถประกอบได้. ปัจจยุปบันเป็นปัจจุบันเท่านั้น ส่วนปัจจัยเป็นได้ทั้งอดีต อนาคต และพ้นจากกาล ท่านแสดงเนื้อความนี้ด้วยคำว่า 'อปิจา' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เมื่อกล่าวถึงความเป็นสภาคะกันโดยความเป็นหรือไม่เป็นเช่นนั้น โดยหมายถึงความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในขณะแห่งความเป็นเหตุปัจจัยที่เป็นปัจจุบัน ความเป็นวิสภาคะด้วยอำนาจแห่งเหตุที่เป็นกุศลเป็นต้น และวิบากทั้งหลายที่มีขณะต่างกัน ไม่พึงกล่าวแก่เหตุนั้นนั่นแล.

อคฺคหิตวิเสสโต สามญฺญโต วิเสโส น สุวิญฺเญยฺโย โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘กุสลา วีมํสาธิปตีติ เอวํ วตฺตพฺพ’’นฺติ.

ด้วยความประสงค์ว่า ความพิเศษย่อมไม่เป็นที่รู้ได้ง่ายจากสามัญญะ (ความเป็นทั่วไป) โดยที่ไม่ได้กำหนดความพิเศษไว้ จึงกล่าวว่า 'กุสลา วิมังสาธิปตีติ เอวัง วัตตัพพัง' (พึงกล่าวอย่างนี้ว่า วิมังสาธิปติเป็นกุศล).

๔๔๑-๔๔๓. ‘‘อิตรานิ ทฺเว ลภตี’’ติ เอวํ วตฺตุํ น สกฺกา, เหตาธิปติทุเกหิ ทสฺสิตานิ ยานิ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส, กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ จตฺตาริ วิสฺสชฺชนานิ, เตสุ เหตุสหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตอินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยสุ สมฺปยุตฺตปจฺจเย ปวิฏฺเฐ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมานิ ทฺเว ลภติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สเจ เตหิ สทฺธึ…เป… ตาเนว ทฺเว ลภตี’’ติ, เตหิ ปน อิตรานิ นาม ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ อิมานิ ทฺเวปิ สิยุํ. น หิ กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิตรานิ ทฺเว ลภตีติ ปุริมปาโฐ’’ติอาทิ. อิตรานิ ทฺเวติ วา อญฺญานิ ทฺเว, ยานิ สมฺปยุตฺตปจฺจยวเสน ทฺเว วิสฺสชฺชนานิ, วิปฺปยุตฺตปเวเส ปน ตโต อญฺญานิ อญฺญถาภูตานิ ทฺเว วิสฺสชฺชนานิ. ยานิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กุสโล อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺสาติ ทฺเว ลภตีติ ปฐนฺตี’’ติ. เตสูติ อูนตรคณนาเหตูสุ วิปากอญฺญมญฺญาทีสุ.

441-443. ไม่สามารถจะกล่าวว่า 'ย่อมได้อีกสองอย่าง' (อิตรานิ ทเว ลภติ) ได้, ในบรรดาวิสัชนา ๔ อย่างที่แสดงไว้ในเหตุอธิปติทุกะ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม' นั้น เมื่อสัมปยุตตปัจจัยเข้าสู่ปัจจัยเหล่านี้ คือ เหตุ สหชาต นิสสยะ อัตถิ อวิคต อินทรีย์ และมรรคปัจจัย ย่อมได้วิสัชนา ๒ อย่างนี้ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม'. อรรถกถาได้กล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า 'ถ้าพร้อมด้วยปัจจัยเหล่านั้น... ย่อมได้สองอย่างนั้นเอง', แต่คำว่า 'อิตรานิ' (ที่เหลือ) นั้น อาจหมายถึงสองอย่างนี้ก็ได้ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม'. เพราะกุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยวิปปยุตตปัจจัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'บทว่า อิตรานิ ทเว ลภติ เป็นบทเดิม' เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'อิตรานิ ทเว' หรือ 'อัญญานิ ทเว' หมายถึง วิสัชนาสองอย่างที่เป็นไปด้วยอำนาจสัมปยุตตปัจจัย แต่เมื่อวิปปยุตตปัจจัยเข้าถึง วิสัชนาอีกสองอย่างที่ต่างไปจากนั้นย่อมมี. อรรถกถาได้กล่าวหมายถึงวิสัชนาเหล่านั้นว่า 'ย่อมได้สองอย่าง คือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ดังนี้เป็นบทอ่าน'. คำว่า 'ในปัจจัยเหล่านั้น' หมายถึง ในปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า เช่น วิบากปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย เป็นต้น.

อนามฏฺฐวิปากานีติ [Pg.300] อคฺคหิตวิปากปจฺจยานิ, ฆฏนํ อเปกฺขิตฺวา อยํ นปุํสกนิทฺเทโส. น วิปากเหตุรหิตานิ สาธารณวเสน วุตฺตตฺตา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สามญฺญโต นวนฺนมฺปิ เหตูนํ วเสน วุตฺตานี’’ติ, ‘‘วิปากเหตุปิ ลพฺภตี’’ติ จ.

คำว่า 'อนามัฏฐวิปากานิ' หมายถึง วิบากปัจจัยที่ยังไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดง, การระบุเป็นนปุงสกลิงค์นี้ โดยเพ่งถึงการประกอบ (ฆฏนา). ไม่ใช่ว่าปราศจากวิบากเหตุ เพราะกล่าวไว้ด้วยอำนาจสามัญญะ (ความเป็นทั่วไป). เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งเหตุทั้ง ๙ โดยความเป็นทั่วไป' และ 'ย่อมได้วิบากเหตุด้วย'.

ตตฺถาติ ปญฺจมฆฏนโต ปฏฺฐาย ปญฺจสุ ฆฏเนสุ. เตน วิปาเกน สห, สมํ วา อุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ สมุฏฺฐานนฺติ อยมฺปิ อตฺโถ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตี’’ติ. เอเสว นโยติ อิมินา กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตีติ อิมเมวตฺถํ อติทิสติ.

คำว่า 'ในที่นั้น' หมายถึง ในการประกอบ ๕ อย่าง ตั้งแต่การประกอบที่ ๕ เป็นต้นไป. คำว่า 'สมุฏฐาน' นี้ แม้ความหมายว่า 'การเกิดขึ้นพร้อมกับวิบากนั้น หรือการเกิดขึ้นเสมอกันกับวิบากนั้น' ก็เป็นไปได้ จึงกล่าวว่า 'แม้กตัตตารูปในปฏิสนธิ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาคำว่า ตังสุมฏฐาน (มีวิบากนั้นเป็นสมุฏฐาน) นั่นเอง'. คำว่า 'เอเสว นโย' (นัยนี้นั่นแล) นี้ ย่อมถ่ายทอดเนื้อความนี้เองว่า แม้กตัตตารูปก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาคำว่า ตังสุมฏฐาน นั่นเอง.

เอวมฺปีติ ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตปฺปกาเรปีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอเตสุ ปน…เป… วุตฺตนเยนปี’’ติ. โย โย ปจฺจโยติ โย โย เหตุอาทิปจฺจโย มูลภาเวน ฐิโต ปเรสํ ปจฺจยานํ. ตปฺปจฺจยธมฺมานนฺติ เตหิ เหตุอาทิปจฺจเยหิ ปจฺจยภูตานํ เหตุอาทิธมฺมานํ. นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภกฺกเมนาติ เต ธมฺมา เยสุ วิสฺสชฺชเนสุ ยถารหํ นิรวเสสา ลพฺภนฺติ, เยสุ อูนา อูนตรา อูนตมา จ ลพฺภนฺติ, เตน กเมน ฆฏนาวจนโต ปจฺจยุปฺปนฺนาปิ ยถากฺกมํ นิรวเสสาทิกฺกเมเนว ลพฺภนฺติ. เตนาห ‘‘นิรวเสสลาเภ จ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ.

คำว่า 'เอวมฺปิ' หมายถึง แม้โดยประการที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า 'เอเตสุ ปนา' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปัจจัยเหล่านั้น... แม้โดยนัยที่กล่าวแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'โย โย ปัจจโย' หมายถึง ปัจจัยใดๆ มีเหตุปัจจัยเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยความเป็นมูลแก่ปัจจัยอื่นๆ. คำว่า 'ตัปปัจจยธัมมานัง' หมายถึง ธรรมทั้งหลายมีเหตุเป็นต้นที่เป็นปัจจัยด้วยปัจจัยมีเหตุปัจจัยเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า 'นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภักกเมนะ' หมายถึง ธรรมเหล่านั้นย่อมได้โดยไม่เหลือในวิสัชนาใดๆ ตามสมควร และย่อมได้น้อยลง น้อยลงไปอีก และน้อยที่สุดในวิสัชนาใดๆ ด้วยลำดับนั้น เพราะเป็นการกล่าวถึงการประกอบ ปัจจยุปบันทั้งหลายก็ย่อมได้โดยลำดับแห่งการได้โดยไม่เหลือเป็นต้นตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และในการได้โดยไม่เหลือ... พึงทราบ' เป็นต้น.

เหตุมูลกํ นิฏฺฐิตํ.

หมวดที่มีเหตุเป็นมูล จบแล้ว.

๔๔๕. ปญฺจเม เอกนฺติ สนิสฺสยโต อพฺยากตมูลํ อกุสลนฺติ อิทํ สนฺธายาห ‘‘วตฺถุวเสน สนิสฺสยํ วกฺขตี’’ติ. น อิทนฺติ อิทํ จตุตฺถํ ฆฏนํ ลพฺภมานสฺสปิ วตฺถุสฺส วเสน ฆฏนํ น โหติ ตสฺส วกฺขมานตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณวเสเนวา’’ติ เอกํโส คหิโตติ อตฺถโยชนา.

๔๔๕. ในการประกอบที่ ๕ คำว่า 'เอกัง' (อย่างหนึ่ง) หมายถึง อกุศลที่มีอัพยากตมูลพร้อมด้วยนิสสยะ ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า 'จะกล่าวถึงธรรมที่มีนิสสยะด้วยอำนาจแห่งวัตถุ'. คำว่า 'น อิทัง' (ไม่ใช่อันนี้) หมายถึง การประกอบที่ ๔ นี้ แม้จะพึงได้ แต่ก็ไม่เป็นการประกอบด้วยอำนาจแห่งวัตถุ เพราะวัตถุนั้นท่านจะกล่าวในภายหลัง เพราะฉะนั้น การเชื่อมโยงเนื้อความจึงถือเอาโดยส่วนเดียวว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์เท่านั้น'.

๔๔๖. สหชาตปุเรชาตา เอโก นิสฺสยปจฺจโยติ อิมินา สติปิ ปจฺจยธมฺมเภเท ปจฺจยภาวเภโท นตฺถีติ ทสฺเสติ, ตถา ‘‘อตฺถิปจฺจโย’’ติ อิมินาปิ. อวิคตปจฺจโยเปตฺถ อตฺถิปจฺจเยเนว สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อตฺถิอวิคตปจฺจโย’’ติ ปาโฐ. สหชาตารมฺมณาธิปติ ปน น เกวลํ ปจฺจยธมฺมปฺปเภโทว, อถ โข ปจฺจยภาวเภโทปิ อตฺเถวาติ อาห ‘‘เอวํ…เป… อภาวโต’’ติ. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ [Pg.301] กาตุํ ‘‘นิสฺสยภาโว หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สหชาตปุเรชาตนิสฺสยาทีนนฺติ สหชาตนิสฺสยปุเรชาตนิสฺสยาทีนํ. อาทิ-สทฺเทน สหชาตปุเรชาตอตฺถิอวิคตภาเว สงฺคณฺหาติ. น ปเนวนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สหชาโต หี’’ติอาทิมาห. ภินฺนสภาวาติ สมาเนปิ อธิปติสทฺทวจนียภาเว ปจฺจยภาววิสิฏฺเฐน สภาเวน ภินฺนสภาวา, น เหตุปจฺจยาทโย วิย สภาวมตฺเตน. เตเนวาติ ภินฺนสภาวตฺตา เอว. อญฺญถา ‘‘กุสโล กุสลสฺส สหชาตวเสน, อพฺยากโต อารมฺมณวเสน อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย โหตี’’ติ ตทุภยํ เอกชฺฌํ กตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปญฺหาวารวิภงฺเค…เป… น วุตฺต’’นฺติ.

๔๔๖. ด้วยคำว่า "สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นนิสสยปัจจัยอย่างหนึ่ง" นี้ ท่านแสดงว่า แม้จะมีความแตกต่างกันในปัจจัยธรรม แต่ก็ไม่มีความแตกต่างกันในความเป็นปัจจัย และด้วยคำว่า "อัตถิปัจจัย" นี้ก็เช่นกัน. พึงทราบว่า อวิคตปัจจัยในที่นี้ก็สงเคราะห์เข้าด้วยอัตถิปัจจัยนั่นเอง. บทว่า "อัตถิอวิคตปัจจัย" (มีอยู่). แต่สหชาตาธิปติและอารัมมณาธิปติ ไม่ใช่เพียงแค่ความแตกต่างกันของปัจจัยธรรมเท่านั้น แต่ยังมีความแตกต่างกันของความเป็นปัจจัยด้วย จึงกล่าวว่า "เอวัง...เพราะไม่มี" เป็นต้น. เพื่อให้เนื้อความที่กล่าวแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำว่า "เพราะความเป็นนิสสยะ" เป็นต้น. คำว่า "ในสหชาตปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น" หมายถึง ในสหชาตนิสสยะและปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ความเป็นสหชาตะ ปุเรชาตะ อัตถิ และอวิคตะ. และเมื่ออธิบายเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "น ปเนวัง" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "เพราะสหชาต" เป็นต้น. คำว่า "ภินนสภาวา" (มีสภาวะต่างกัน) หมายถึง มีสภาวะต่างกันด้วยสภาวะที่พิเศษด้วยความเป็นปัจจัย แม้จะมีความเป็นอธิปติศัพท์ที่พึงกล่าวได้เหมือนกัน ไม่เหมือนกับเหตุปัจจัยเป็นต้นที่ต่างกันเพียงสภาวะเท่านั้น. คำว่า "เตเนว" (เพราะเหตุนั้นเอง) หมายถึง เพราะมีสภาวะต่างกันนั่นเอง. มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวรวมกันทั้งสองอย่างว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยอำนาจสหชาตะ, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งอารัมมณะด้วยอธิปติปัจจัย" แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น ท่านแสดงสิ่งนี้โดยกล่าวว่า "ในปัญหาวารวิภังค์...ไม่ได้กล่าวไว้" เป็นต้น.

๔๔๗-๔๕๒. สาธารณวเสนาติ อธิปตินฺทฺริยภาวสามญฺเญน. ตถา เจว ฉ ฆฏนานิ โยเชตฺวา ทสฺเสติ ‘‘อธิปตี’’ติอาทินา. ทฺเว ปจฺจยธมฺมาติ วีริยวีมํสานํ วเสน ทฺเว ปจฺจยธมฺมา, เอโกเยว จิตฺตาธิปติวเสน. สมคฺคกานิ ปุพฺเพ วตฺตพฺพานิ สิยุํ อธิปติปฏิปาฏิยาติ อธิปฺปาโย. ปฐมญฺหิ วีริยาธิปติ ปจฺฉา จิตฺตาธิปตีติ. เตสํ อาหารมคฺคปจฺจยานํ ปจฺฉา วุตฺตานิ สมคฺคกานิ. สทิสตฺตาติ อิทํ ปรโต ‘‘เหตุวเสน วุตฺตฆฏเนหิ สทิสตฺตา’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

๔๔๗-๔๕๒. คำว่า "โดยความเป็นสามัญ" คือ โดยความเป็นสามัญแห่งภาวะของอธิปติและอินทรีย์. และเช่นนั้นนั่นแหละ แสดงโดยประกอบการผูก ๖ อย่าง มีคำว่า "อธิปติ" เป็นต้น. ธรรมที่เป็นปัจจัย ๒ อย่าง คือ ธรรมที่เป็นปัจจัย ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งวิริยะและวิมังสา, อย่างเดียวเท่านั้น โดยอำนาจแห่งจิตตาธิปติ. มีความประสงค์ว่า ธรรมที่รวมกันพึงกล่าวไว้ก่อน โดยลำดับแห่งอธิปติ. เพราะวิริยาธิปติเป็นอันดับแรก จิตตาธิปติเป็นอันดับหลัง. ธรรมที่รวมกันที่กล่าวไว้ภายหลังแห่งอาหารปัจจัยและมรรคปัจจัยเหล่านั้น. คำว่า "โดยความเหมือนกัน" นี้ กล่าวหมายถึงคำว่า "โดยความเหมือนกันด้วยการผูกที่กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งเหตุ" เป็นต้น ในภายหลัง.

๔๕๗-๔๖๐. ทุมูลกนฺติ กุสลาพฺยากตมูลกํ. ตํ กุสลมูลเกสุ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนายํ อาห ‘‘อพฺยากตสหิตสฺส กุสลสฺส ปจฺจยภาวทสฺสนวเสนา’’ติ. เอตฺถาติ อนุโลมคณเน. ยถาวุตฺเตสูติ ‘‘สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตมูลเกสู’’ติ เอวํ วุตฺเตสุ สหชาตาทิมูลเกสุ. อตฺถิอวิคตมูลกวชฺเชสูติ อตฺถิอวิคตมูลกานิ ฐเปตฺวา อวเสเสสุ อาหาเรน อาหารปจฺจเยน ฆฏนานิ น โยชิตานีติ สมฺพนฺโธ. อธิปตินฺทฺริเยหิ จ นิสฺสยาทิวชฺเชสุ สหชาตาทีสุ ฆฏนานิ น โยชิตานีติ โยชนา. เตสูติ เหตุกมฺมฌานมคฺเคสุ อาหาเร อธิปตินฺทฺริเยสุ จ ตํตํฆฏนวเสน ยถาวุตฺเตสุ โยชิยมาเนสุ. เตนาติ เหตุอาทิอรูปธมฺมานํเยว ลพฺภนโต. เตหิ ฆฏนานีติ เหตุอาทีหิ โยชิยมานานิ ฆฏนานิ. รูปมิสฺสกตฺตาภาเวนาติ อิทํ วุตฺตสทิสตาย การณวจนํ. กสฺมา ปเนตฺถ อตฺถิอวิคตมูลกานิ นิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานิ [Pg.302] เตหิ วชฺชิตานีติ อาห ‘‘อตฺถิอวิคเตหิ ปนา’’ติอาทิ. นิสฺสยาทีหิ โยชิยมานานิ อธิปตินฺทฺริยานิ รูปมิสฺสกานิ โหนฺตีติ น วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. ยทิ เอวํ กสฺมา อตฺถิอวิคตมูลเกสุ อาหาเรน, นิสฺสยาทิมูลเกสุ จ อธิปตินฺทฺริเยหิ โยชนา กตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อธิปตาหารินฺทฺริยมูลเกสู’’ติอาทิ.

๔๕๗-๔๖๐. คำว่า "ทวิมูลกะ" คือ มีกุศลและอัพยากตะเป็นมูล. ในการถามว่า "เหตุไฉนจึงกล่าวไว้ในกุสลมูลกะเหล่านั้น?" จึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นปัจจัยของกุศลที่เกิดร่วมกับอัพยากตะ." ในที่นี้ คือ ในการนับตามลำดับ. ในมูลกะที่กล่าวไว้แล้ว คือ ในมูลกะมีสหชาตะเป็นต้น ที่กล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า "ในสหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ สัมปยุตตะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ มูลกะ." ความสัมพันธ์คือ ในมูลกะที่เว้นอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ คือ เว้นอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะแล้ว ในมูลกะที่เหลือ การผูกด้วยอาหารคืออาหารปัจจัยไม่ได้ประกอบไว้. และการประกอบคือ การผูกด้วยอธิปติและอินทรีย์ในสหชาตะเป็นต้น ที่เว้นนิสสยะเป็นต้น ไม่ได้ประกอบไว้. ในมูลกะเหล่านั้น คือ ในเหตุ กรรม ฌาน มรรค อาหาร และอธิปติและอินทรีย์ เมื่อประกอบตามการผูกนั้นๆ ในมูลกะที่กล่าวไว้แล้ว. เพราะได้เฉพาะอรูปธรรมมีเหตุเป็นต้นเท่านั้น. การผูกเหล่านั้น คือ การผูกที่ประกอบด้วยเหตุเป็นต้น. คำว่า "โดยความไม่มีภาวะที่มีรูปผสม" นี้ เป็นคำบอกเหตุแห่งความเหมือนกันที่กล่าวไว้. เหตุไฉนในที่นี้ อัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ นิสสยะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ จึงถูกเว้นจากสิ่งเหล่านั้น? จึงกล่าวว่า "ก็ด้วยอัตถิและอวิคตะ" เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ อธิปติและอินทรีย์ที่ประกอบด้วยนิสสยะเป็นต้น ย่อมเป็นรูปผสม จึงไม่ได้กล่าวไว้. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนการประกอบด้วยอาหารในอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ และด้วยอธิปติและอินทรีย์ในนิสสยะเป็นต้นมูลกะ จึงกระทำไว้? จึงกล่าวหมายถึงการถามว่า "ในอธิปติ อาหาร และอินทรีย์ มูลกะ" เป็นต้น.

๔๗๓-๔๗๗. เอทิเสสุ ฐาเนสุ ขนฺธ-สทฺโท อรูเปสฺเวว นิรุฬฺโหติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘น ปวตฺเต วิย ขนฺธาเยว ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คเหตพฺพา’’ติ. กฏตฺตารูปมฺปิ ปน ลพฺภตีติ อิมินา ‘‘เอกกฺขณิกกมฺมวเสน วุตฺตานี’’ติ วจนํ ปฏิกฺขิปติ. ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘กสฺมา น วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปากฏตรํ กโรนฺโต ‘‘นนู’’ติอาทึ วตฺวา ปุน ตํ อุทาหรเณน วิภาเวตุํ ‘‘ยถาจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณนิสฺสยปจฺจยภาเวนาติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน นิสฺสยปจฺจยภาเวน จ. กมฺมสฺส จ ปจฺจยภาโว ปากโฏเยวาติ อาห ‘‘กมฺมมฺปิ อารมฺมณปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพ’’นฺติ. ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานนฺติ กมฺมารมฺมณปจฺจยภาวานํ. อญฺญมญฺญปฏิกฺเขปโตติ อิมินา ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานํ ภินฺนตฺตา ปวตฺติอาการสฺส เอกกฺขเณ เอกสฺมึ ปจฺจยธมฺเม อยุชฺชมานตํ ทสฺเสติ. ยถาทสฺสิตสฺส นิทสฺสิตพฺเพน อสมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺหิ…เป… ยุตฺตํ วตฺตุ’’นฺติ อาห. กมฺมํ ปนาติอาทินา กมฺมารมฺมณปจฺจยานํ ปวตฺติอาการสฺส ภินฺนตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา อปฺปวตฺติเมว วิภาเวติ. ยโต เต อญฺญมญฺญํ ปฏิกฺเขปกา วุตฺตา, กสฺมา ปน ตํเยว วตฺถุ อารมฺมณปจฺจโย โหติ นิสฺสยปจฺจโย จ, น ตํเยว กมฺมํ อารมฺมณปจฺจโย จ กมฺมปจฺจโย จาติ? น โจเทตพฺพเมตํ, ธมฺมสภาโว เอโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอส จ สภาโว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วตฺตมานานนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนานํ. ยนฺติ อิทํ ‘‘วตฺตพฺพตา’’ติ อิมินา สมฺพนฺธิยมานํ ‘‘ยา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน วิปริณาเมตพฺพํ. ยถาติอาทินา ตเมวตฺถํ อุทาหรณทสฺสเนน วิภาเวติ.

๔๗๓-๔๗๗. ในที่เช่นนี้ คำว่า "ขันธ์" ย่อมเป็นที่รู้จักกันในอรูปธรรมเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ไม่พึงถือเอาขันธ์เท่านั้นโดยความเป็นปัจจยุปบันเหมือนในปวัตติ." ก็กตัตตารูปก็ย่อมได้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงปฏิเสธคำว่า "กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งกรรมที่มีขณะเดียว." ความหมายใดที่กล่าวหมายถึงคำว่า "เหตุไฉนจึงไม่กล่าวไว้?" ทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น โดยกล่าวคำว่า "ก็จริงอยู่" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวคำว่า "และอย่างไร" เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายนั้นด้วยตัวอย่างอีกครั้ง. โดยความเป็นอารัมมณนิสสยปัจจัย คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัยและโดยความเป็นนิสสยปัจจัย. และความเป็นปัจจัยของกรรมก็เป็นที่ประจักษ์อยู่แล้ว จึงกล่าวว่า "กรรมก็พึงกล่าวโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย." แห่งความเป็นปัจจัย ๒ อย่าง คือ แห่งความเป็นกรรมปัจจัยและอารัมมณปัจจัย. โดยการปฏิเสธซึ่งกันและกันนี้ แสดงถึงความไม่สมควรแห่งอาการเป็นไปในปัจจัยธรรมอันเดียวในขณะเดียว เพราะความเป็นปัจจัย ๒ อย่างนั้นต่างกัน. แสดงถึงความไม่เหมือนกันของสิ่งที่แสดงไว้กับสิ่งที่พึงแสดง โดยกล่าวว่า "เพราะปัจจุปบัน...เป็นต้น...ควรกล่าว." ก็กรรมเป็นต้น แสดงถึงความไม่เป็นไปพร้อมกันโดยความเป็นอันเดียวกัน เพราะอาการเป็นไปของกรรมปัจจัยและอารัมมณปัจจัยต่างกัน. เพราะสิ่งเหล่านั้นถูกกล่าวว่าเป็นปฏิเสธซึ่งกันและกัน, เหตุไฉนวัตถุนั้นเองจึงเป็นอารัมมณปัจจัยและนิสสยปัจจัยได้, แต่กรรมนั้นเองกลับไม่เป็นทั้งอารัมมณปัจจัยและกรรมปัจจัยเล่า? ไม่พึงถามข้อนี้, แสดงว่า "นี้เป็นสภาวะของธรรม" เป็นต้น. ในที่นั้น คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไป. คำว่า "ยํ" นี้ เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า "วตฺตพฺพตา" พึงเปลี่ยนรูปเป็น "ยา" โดยอำนาจแห่งอิตถีลิงค์. โดยคำว่า "อย่างไร" เป็นต้น ย่อมแสดงความหมายนั้นให้ชัดเจนด้วยการแสดงตัวอย่าง."

๔๗๘-๔๘๓. ยํ วิญฺญาณํ อธิปติปจฺจโย น โหติ, ตํ อนามฏฺฐาธิปติภาวํ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺถุสฺส วเสนาติ หาเปตพฺพสฺส วตฺถุสฺส วเสน.

๔๗๘-๔๘๓. วิญญาณใดไม่เป็นอธิปติปัจจัย, วิญญาณนั้นพึงเห็นโดยความเป็นอธิปติที่ไม่ได้ถูกต้อง. โดยอำนาจแห่งวัตถุ คือ โดยอำนาจแห่งวัตถุที่พึงละเสีย.

๔๘๔-๔๙๕. อรูปินฺทฺริยานิ [Pg.303] รูปานํ ปจฺจยตฺเตน ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ยทิปิ เอวํ วุตฺตํ รูปินฺทฺริยานํ อรูปานํ ปจฺจยตฺตญฺจ ลพฺภตีติ อาห ‘‘จกฺขาทีนิ จ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ลพฺภนฺตี’’ติ. ตํสมานคติกาติ วีริเยน สมานคติกา มคฺคปจฺจยตาย.

๔๘๔-๔๙๕. การประกอบคือ อรูปินทรีย์ย่อมได้โดยความเป็นปัจจัยของรูป. ถึงแม้จะกล่าวไว้อย่างนี้ว่า ความเป็นปัจจัยของรูปินทรีย์ต่ออรูปธรรมก็ย่อมได้ด้วย จึงกล่าวว่า "ก็จักขุเป็นต้น ย่อมได้แก่จักขุวิญญาณเป็นต้น." คำว่า "มีคติเสมอกันกับสิ่งนั้น" คือ มีคติเสมอกันด้วยวิริยะ โดยความเป็นมรรคปัจจัย.

๕๑๑-๕๑๔. วิปฺปยุตฺตมูลเก ‘‘ทสเม กุสลาทโย จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ อิทํ ปวตฺติวเสน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิสนฺธิยํ ปน ‘ขนฺธา กฏตฺตารูปานํ วตฺถุ จ ขนฺธาน’นฺติ อิทมฺปิ ลพฺภตี’’ติ. ตสฺส ทสฺสนวเสนาติ ตสฺส วตฺถุสฺส ทสฺสนวเสน, น อนวเสสโต ปจฺจยธมฺมสฺส ทสฺสนวเสน. เตนาห ‘‘ขนฺธา จ วตฺถุสฺสาติ อิทมฺปิ ปน ลพฺภเตวา’’ติ. น วชฺเชตพฺพานีติ เตสมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน โยเชตพฺพตฺตา.

๕๑๑-๕๑๔. ในวิปปยุตตมูลกะ คำว่า "ในทัสสมะ กุศลเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐาน" นี้ กล่าวไว้ในอรรถกถาโดยอำนาจแห่งปวัตติ จึงกล่าวว่า "ก็ในปฏิสนธิ คำว่า 'ขันธ์เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูป และวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์' นี้ก็ย่อมได้ด้วย." โดยอำนาจแห่งการแสดงสิ่งนั้น คือ โดยอำนาจแห่งการแสดงวัตถุนั้น, ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการแสดงปัจจัยธรรมทั้งหมด. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ก็คำว่า 'ขันธ์เป็นปัจจัยแก่วัตถุ' นี้ก็ย่อมได้ด้วย." ไม่พึงเว้น เพราะสิ่งเหล่านั้นก็พึงประกอบโดยความเป็นปัจจยุปบัน.

๕๑๕-๕๑๘. อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ ปจฺจยธมฺมานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาหารินฺทฺริยปจฺจยา จา’’ติปิ ปน วตฺตพฺพํ. กสฺมา? น หิ อินฺทฺริยาหารานํ วเสน สหชาตาทโย ลพฺภนฺติ, อินฺทฺริยาหารานํ ปน วเสน อินฺทฺริยาหารปจฺจยาว ลพฺภนฺติ. ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ หิ อุทฺทิสิตฺวา อตฺถิปจฺจโย วิภตฺโตติ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อาหารคฺคหเณน กพฬีกาโร อาหาโรว คหิโต, อินฺทฺริยคฺคหเณน จ รูปชีวิตินฺทฺริยเมว, เสสาหารินฺทฺริยานิ สหชาตาทีสฺเวว อนฺโตคธานิ กตานิ. ยานิ ตทนฺโตคธานิ, เต สนฺธาย อฏฺฐกถายํ ‘อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ วเสนา’ติ เอตฺถ อินฺทฺริยาหารคฺคหณํ กตนฺติ ‘สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยา ลพฺภนฺตี’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ.

๕๑๕-๕๑๘. ความหมายคือ แห่งปัจจัยธรรมทั้งหลายมีอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูต อินทรีย์ และอาหาร. ก็พึงกล่าวว่า "และอาหารอินทรียปัจจัย" ด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะสหชาตะเป็นต้น ย่อมไม่ได้โดยอำนาจแห่งอินทรีย์และอาหาร, แต่โดยอำนาจแห่งอินทรีย์และอาหาร ย่อมได้เฉพาะอินทรียาหารปัจจัยเท่านั้น. เพราะเมื่อกล่าวถึง "สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร อินทรีย์" แล้ว อัตถิปัจจัยก็ถูกจำแนกไว้. บางท่านในที่นี้กล่าวว่า "ด้วยการถือเอาอาหาร ย่อมถือเอาเฉพาะกพฬีกาอาหารเท่านั้น, และด้วยการถือเอาอินทรีย์ ย่อมถือเอาเฉพาะรูปชีวิตินทรีย์เท่านั้น, อินทรีย์และอาหารที่เหลือถูกรวมไว้ในสหชาตะเป็นต้นนั่นเอง. อรรถกถาได้กล่าวถึงสิ่งเหล่านั้นที่ถูกรวมไว้ในนั้นว่า 'โดยอำนาจแห่งอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูต อินทรีย์ และอาหาร' ในที่นี้ การถือเอาอินทรีย์และอาหารได้กระทำไว้ จึงกล่าวว่า 'สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ ปัจจัยย่อมได้'."

ตตฺถ อรูปานํ สหชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยปจฺจยภาโว ยถารหํ เวทิตพฺโพ. วตฺถุ สหชาตํ ปุเรชาตญฺจ, อารมฺมณํ ปุเรชาตเมว, อภิญฺญาญาณสฺส ปน กทาจิ สหชาตมฺปิ อารมฺมณปจฺจโย โหติเยว. สหชาตคฺคหเณน ปเนตฺถ สหชาตปจฺจยภูโตว คยฺหติ, โส จ เอกุปฺปาทาทิลกฺขณยุตฺโตวาติ โย ธมฺโม สหชาโต หุตฺวา อารมฺมณํ โหติ, น โส อิธ อธิปฺเปโต. ยทิ สหชาโตปิ อารมฺมณํ โหติ, กสฺมา ปาฬิยํ ตถา น วิภตฺตนฺติ? เอกกลาปปริยาปนฺนสฺส เอกุปฺปาทาทิลกฺขณยุตฺตสฺส ภินฺนกลาปปริยาปนฺนโต สงฺกรโมจนตฺถํ. อปิจ อปฺปจุรภาวโต อปากฏภาวโต จ ตํ น คหิตํ[Pg.304]. ตโตติ นวมโตติ อตฺโถ, น ทสมโตติ อธิปฺปาโย. น หิ เอกาทสเม อธิปติ อตฺถีติ. ตถา จุทฺทสเมติ เอตฺถ ตถา-สทฺเทน วตฺถุคฺคหเณน จกฺขาทิวตฺถูนิปิ คหิตานีติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ตเทวาติ อารมฺมณเมว.

ในบรรดาอรูปธรรมเหล่านั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยคือสหชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ ตามสมควร. วัตถุเป็นสหชาตและปุเรชาต ส่วนอารัมมณะเป็นปุเรชาตเท่านั้น แต่บางครั้งสหชาตก็เป็นอารัมมณปัจจัยของอภิญญาญาณได้. ในที่นี้ การถือเอาสหชาต ย่อมถือเอาเฉพาะธรรมที่เป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น และธรรมนั้นประกอบด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ดังนั้น ธรรมใดที่เกิดขึ้นพร้อมกันแล้วเป็นอารัมมณะ ธรรมนั้นไม่พึงประสงค์ในที่นี้. ถ้าสหชาตก็เป็นอารัมมณะได้ เหตุไฉนในบาลีจึงไม่จำแนกไว้เช่นนั้น? เพื่อป้องกันความปะปนกันของธรรมที่อยู่ในกลุ่มเดียวกัน ซึ่งประกอบด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น กับธรรมที่อยู่ในกลุ่มที่ต่างกัน. อีกประการหนึ่ง เพราะความเป็นของไม่มาก และความเป็นของไม่ปรากฏ จึงไม่ถือเอาธรรมนั้น. คำว่า "ตโต" (ในที่นั้น) หมายถึง "ในปัจจัยที่ ๙" ไม่ได้หมายถึง "ในปัจจัยที่ ๑๐". เพราะในปัจจัยที่ ๑๑ ไม่มีอธิปติปัจจัย. ในคำว่า "ตถา จุททสเมติ" (เช่นเดียวกับในปัจจัยที่ ๑๔) คำว่า "ตถา" นี้ ย่อมประมวลความหมายนี้ว่า วัตถุทั้งหลายมีจักขุวัตถุเป็นต้น ก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอาวัตถุ. คำว่า "ตเทว" (สิ่งนั้นนั่นแหละ) หมายถึง อารัมมณะเท่านั้น.

๕๑๙. สหชาตานิ วิยาติ สหชาตปจฺจยสหิตานิ วิย ฆฏนานิ. สหชาเตนาติ สหชาตปจฺจเยน. ตานีติ ‘‘ปกิณฺณกฆฏนานี’’ติ วุตฺตฆฏนานิ. ยานิ หิ สหชาตปจฺจเยน น โยชิตานิ, ตาเนตฺถ ปกิณฺณกฆฏนานีติ วุตฺตานิ. ปุเรชาต…เป… วเสนาติ เอตฺถ อยํ โยชนา – ปุเรชาตสฺส ปจฺฉาชาตสฺส อาหารสฺส อินฺทฺริยสฺส จ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ สามญฺญวเสน, เตสํเยว สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ อสามญฺญวเสน จาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา ปุเรชาตสฺส ปจฺฉาชาตสฺส จ สหชาเตน อสามญฺญํ ภินฺนสภาวตฺตา, ตโต เอว อาหารินฺทฺริยานมฺปิ เตน อสามญฺญํ, เอวํ ปุเรชาตาทีนํ จตุนฺนมฺปิ อญฺญมญฺญํ อสามญฺญํ ภินฺนสภาวตฺตา. เอวํ อสามญฺญวเสน อสมานตาวเสน ยถาวุตฺตานิ ฆฏนานิ วิปฺปกิณฺณานิ. ยถา ปน สหชาตปจฺจยธมฺมา อรูปกฺขนฺธาทโย เตเนว สหชาตปจฺจยตาสงฺขาเตน มิถูนํ สมานภาเวน อญฺเญหิ อสํกิณฺณา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจโย โหนฺตีติ อสามญฺญวเสน เตสํ ปวตฺติ, เอวํ ปุเรชาตาทิปจฺจยธมฺมาปีติ เตสํ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ ยถาวุตฺตสฺส สามญฺญสฺส อสามญฺญสฺส จ วเสน ตานิ ฆฏนานิ วิปฺปกิณฺณานีติ ปกิณฺณกานิ วุตฺตานิ. เอวํ สนฺเต สหชาตานมฺปิ ฆฏนานํ ปกิณฺณกภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, เตสํ สหชาตตาย เอว อวิปฺปกิณฺณภาวสิทฺธิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สหชาตํ อคฺคเหตฺวา วุตฺตานิ ปกิณฺณกานิ นามา’’ติ.

๕๑๙. คำว่า "สหชาตานิ วิยาติ" (เหมือนสหชาตทั้งหลาย) หมายถึง การประกอบกันที่ประกอบด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า "สหชาเตนาติ" (ด้วยสหชาต) หมายถึง ด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า "ตานิ" (การประกอบกันเหล่านั้น) หมายถึง การประกอบกันที่กล่าวว่า "ปกิณณกฆฏนานิ" (การประกอบกันเบ็ดเตล็ด). การประกอบกันใดที่ไม่ได้ประกอบด้วยสหชาตปัจจัย การประกอบกันเหล่านั้นในที่นี้เรียกว่า "ปกิณณกฆฏนานิ". ในคำว่า "ปุเรชาต...เป... โดยความเป็น" นี้ มีการประกอบความดังนี้ คือ ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ ย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัยในลักษณะสามัญ และย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัยในลักษณะอสามัญ. เหมือนกับที่ปุเรชาตและปัจฉาชาตมีความไม่สามัญกันโดยสหชาตปัจจัย เพราะมีสภาพต่างกัน ฉันใด อาหารและอินทรีย์ก็มีความไม่สามัญกันด้วยสหชาตปัจจัยนั้น ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งสี่มีปุเรชาตเป็นต้น ก็มีความไม่สามัญกันและกัน เพราะมีสภาพต่างกัน. ด้วยประการฉะนี้ การประกอบกันที่กล่าวมาแล้ว ย่อมกระจัดกระจายไปโดยความไม่สามัญ โดยความไม่เสมอกัน. แต่เหมือนกับที่สหชาตปัจจัยธรรมทั้งหลายมีอรูปขันธ์เป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุบบันธรรมของตน โดยความเป็นสภาพที่เสมอกันเป็นคู่ๆ อันไม่ปะปนกับธรรมอื่น ด้วยความเป็นสหชาตปัจจัยนั้นเอง การเป็นไปของธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยความไม่สามัญ ฉันใด ปุเรชาตปัจจัยธรรมเป็นต้นก็ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ การประกอบกันเหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็น "ปกิณณกะ" (เบ็ดเตล็ด) เพราะกระจัดกระจายไปโดยความสามัญและความไม่สามัญที่กล่าวมาแล้วของธรรมเหล่านั้นแก่กันและกันด้วยสหชาตปัจจัย. เมื่อเป็นเช่นนี้ การประกอบกันของสหชาตทั้งหลายก็ย่อมถึงความเป็นเบ็ดเตล็ดด้วยหรือ? ไม่ถึง เพราะความเป็นสหชาตของธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมสำเร็จความเป็นของไม่กระจัดกระจาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ธรรมที่กล่าวโดยไม่ถือเอาสหชาต ชื่อว่า ปกิณณกะ".

ตานีติ ปกิณฺณกฆฏนานิ. กุสลวิปากาติ กุสลา จ วิปากา จ, เย อภินฺนลกฺขณา หุตฺวา กุสลสภาวา วิปากสภาวา จาติ อตฺโถ. เอวํสภาวญฺจ เอกํ อญฺญินฺทฺริยเมวาติ อาห ‘‘อิทํ…เป… ลพฺภตี’’ติ. นนุ จ สทฺธินฺทฺริยาทิวเสนปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ? เตสํ กิริยสภาวตาปิ อตฺเถวาติ. ทุกฺขนฺติ เจตสิกทุกฺขํ. เตนาห ‘‘อกุสลเมวา’’ติ. วิปากสฺส ทุกฺขสฺสาติ โยชนา. เตน วุตฺตํ ‘‘อฌานงฺคตฺตา’’ติ. อกุสลวิปากกิริยาติ วิจิกิจฺฉาจิตฺตปญฺจวิญฺญาณกิริยามโนธาตูสุ ปวตฺตนโต อกุสลวิปากกิริยาว โหติ จิตฺตฏฺฐิตีติ [Pg.305] อตฺโถ. ยสฺมา อกุสลวิปากาติ เอวมตฺเถ คยฺหมาเน ทุกฺขสฺส จิตฺตฏฺฐิติยา จ วเสน ยถา ฌาเนสุ, เอวํ อญฺเญสํ วเสน อญฺเญสุ จ น ลพฺภติ, ตสฺมา อกุสลสฺส วิปากาติ เอวมตฺเถ คยฺหมาเน ทุกฺขินฺทฺริยสฺส วเสน อินฺทฺริเยสุ ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อกุสลสฺส…เป… ลพฺเภยฺยา’’ติ. อิมสฺมึ กุสลตฺติเก วิปาโก วิปากาพฺยากตมิจฺเจว คยฺหติ, น อกุสลาทิปเทหิ วิเสเสตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลวิปากา…เป… นตฺถี’’ติ อาห.

คำว่า "ตานิ" (การประกอบกันเหล่านั้น) หมายถึง การประกอบกันเบ็ดเตล็ด. คำว่า "กุสลวิปากาติ" (กุศลวิบาก) หมายถึง กุศลด้วย วิบากด้วย คือธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะไม่ต่างกัน เป็นสภาพของกุศลและเป็นสภาพของวิบาก. และธรรมที่มีสภาพเช่นนี้มีเพียงอัญญินทรีย์เดียวเท่านั้น จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้...เป็นต้น...ย่อมได้". ก็ความหมายนี้ย่อมได้โดยสัทธินทรีย์เป็นต้นด้วยมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ธรรมเหล่านั้นก็มีสภาพเป็นกิริยาด้วย. คำว่า "ทุกขัง" (ทุกข์) หมายถึง ทุกข์ทางใจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อกุศลเท่านั้น". มีการประกอบความว่า "ของวิบาก ของทุกข์". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นองค์ฌาน". คำว่า "อกุสลวิปากกิริยาติ" (อกุศลวิบากกิริยา) หมายถึง การเป็นไปในวิจิกิจฉาจิต ปัญจวิญญาณ และกิริยามโนธาตุ ย่อมเป็นอกุศลวิบากกิริยาเท่านั้น คือ จิตฐิติ (การตั้งอยู่ของจิต). เพราะเมื่อถือเอาความหมายว่า "อกุศลวิบาก" เช่นนี้ ย่อมไม่ได้โดยทุกข์และจิตฐิติ เหมือนในฌานทั้งหลาย และย่อมไม่ได้โดยธรรมอื่นในธรรมอื่นทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น เมื่อถือเอาความหมายว่า "วิบากของอกุศล" เช่นนี้ ย่อมได้โดยทุกขินทรีย์ในอินทรีย์ทั้งหลาย ดังนี้ จึงแสดงว่า "ของอกุศล...เป็นต้น...พึงได้". ในกุสลัตติกะนี้ วิบากย่อมถูกถือเอาว่าเป็นวิบากอัพยากตะเท่านั้น ไม่ได้ถูกจำแนกด้วยบทมีอกุศลเป็นต้น ดังนี้ จึงแสดงความหมายนี้ว่า "กุศลวิบาก...เป็นต้น...ไม่มี".

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา นิฏฺฐิตา.

การนับอนุโลมในการประกอบกันแห่งปัญหาวาระ จบลงแล้ว.

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา

คำพรรณนาการยกปัจจนียะขึ้นแสดง

๕๒๗. นเหตุปจฺจเยนาติ เอตฺถ น-กาโร อญฺญตฺโถติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุปจฺจยโต อญฺเญน ปจฺจเยนา’’ติ อาห. อคฺคหิตคฺคหเณนาหิ สหชาตาทิสงฺคหวเสน อคฺคหิตานํ คหเณน. อฏฺฐ โหนฺตีติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อาคตา อารมฺมณาทโย อฏฺฐ ปจฺจยา โหนฺติ. เตสูติ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ. ตีหีติ อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ. ทฺวีหีติ อารมฺมณปจฺจยอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ. ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเยติ ตสฺมึ ตสฺมึ เหตุอาทิเก ปจฺจเย. ตโต เหตุอาทิปจฺจยโต. ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ ยสฺมึ ปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต เย ปจฺจยา อนุโลมโต โยชนํ ลภนฺติ, เต โยเชตพฺพาติ อตฺโถ.

๕๒๗. ในคำว่า "นเหตุปัจจัยเนติ" (ด้วยปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุ) นี้ คำว่า "น" ย่อมแสดงว่า "ในที่อื่น" จึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัย". ด้วยการถือเอาธรรมที่ยังไม่ได้ถูกถือเอา โดยการสงเคราะห์สหชาตเป็นต้น. คำว่า "อัฏฐะ โหนตีติ" (มี ๘) หมายถึง ปัจจัย ๘ มีอารัมมณะเป็นต้น ที่มาในบาลีนี้. คำว่า "เตสูติ" (ในปัจจัยเหล่านั้น) หมายถึง ในปัจจัย ๘. คำว่า "ตีหีติ" (ด้วย ๓) หมายถึง ด้วยอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "ทวีหีติ" (ด้วย ๒) หมายถึง ด้วยอารัมมณปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเยติ" (ในปัจจัยนั้นๆ) หมายถึง ในปัจจัยนั้นๆ มีเหตุเป็นต้น. คำว่า "ตโต" (จากปัจจัยนั้น) หมายถึง จากปัจจัยมีเหตุเป็นต้น. คำว่า "ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ" (พึงประกอบตามสมควร) หมายถึง ธรรมเหล่าใดที่ตั้งอยู่ในปฏิเสธปัจจัย และปัจจัยเหล่าใดที่ได้การประกอบกันโดยอนุโลม ธรรมเหล่านั้นพึงประกอบกัน.

ทฺวินฺนนฺติ อนนฺตรูปนิสฺสยสฺส ปกตูปนิสฺสยสฺสาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ. วตฺถุปุเรชาตสฺส วเสน ปุเรชาตํ อารมฺมณปุเรชาตสฺส อารมฺมเณน สงฺคหิตตฺตา. อญฺญิสฺสา เจตนายาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเวเนว ปวตฺตาย เจตนาย. อรูปาหารา อปริจฺจตฺตสหชาตภาวา เอว อาหารปจฺจโย โหนฺติ, รูปาหาโร ฐิติปฺปตฺโตเยวาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตโต อญฺญสฺส กพฬีการาหารสฺส วเสน อาหาโร’’ติ. สหชาตโต อญฺญสฺสาติ จ อิทํ อรูปาหารนิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ, น กพฬีการาหารวิเสสนิวตฺตนตฺถํ ตาทิสสฺเสว ตสฺส อภาวโต. น หิ รูปาหาโร สหชาตปจฺจโย โหติ, นาปิ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ[Pg.306]. ยถา สหชาตานํ สหชาตปจฺจโย น โหติ, เอวํ ปุเรชาตานํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหติ, ปจฺฉาชาตานญฺจ ปุเรชาตปจฺจโย น โหติ. กสฺมา? ตาทิสสฺส ปจฺจยลกฺขณสฺส อภาวโต. เยสญฺหิ โย ชนโก, น เตหิ ตสฺส สหชาตตา อตฺถิ, นาปิ ปุเรชาตตา ปุเรชาตปจฺจยลกฺขณยุตฺตา, ปจฺฉาชาตปจฺจยตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ รูปธมฺมตฺตา. อุปตฺถมฺภกตฺเตปิ เอเสว นโย, ตสฺมา สหชาตาทิวิธุโร เอว ตสฺส ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ. เตเนว หิ ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ รูปชีวิตินฺทฺริยํ วิย รูปาหาโร วิสุํ คหิโต. ตถา จาห ‘‘รูปาหาโร…เป… อาหารปจฺจโยว โหตี’’ติ. สหชาตโต ปุเรชาตโต จ อญฺญสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺสาติ เอตฺถ รูปาหาเร วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

คำว่า "ทวินนันติ" (ของ ๒) หมายถึง ของอนันตรูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ ๒ อย่างนี้. ปุเรชาตโดยวัตถุปุเรชาต เพราะอารัมมณปุเรชาตถูกสงเคราะห์ด้วยอารัมมณปัจจัย. คำว่า "อัญญิสสา เจตนายาติ" (ด้วยเจตนาอื่น) หมายถึง ด้วยเจตนาที่เป็นไปโดยความเป็นนานาขณิกกรรมปัจจัยเท่านั้น. อรูปอาหารทั้งหลายย่อมเป็นอาหารปัจจัยโดยความเป็นสหชาตที่ยังไม่ถูกสละเท่านั้น ส่วนรูปอาหารย่อมถึงความตั้งอยู่เท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อาหารโดยความเป็นกพฬิงการาหารอื่นจากสหชาต". และคำว่า "อื่นจากสหชาต" นี้ กล่าวเพื่อห้ามอรูปอาหาร ไม่ได้กล่าวเพื่อห้ามกพฬิงการาหารพิเศษ เพราะกพฬิงการาหารพิเศษเช่นนั้นไม่มี. รูปอาหารย่อมไม่เป็นสหชาตปัจจัย และย่อมไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย. เหมือนกับที่สหชาตปัจจัยไม่เป็นปัจจัยแก่สหชาตทั้งหลาย ฉันใด ปัจฉาชาตปัจจัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ปุเรชาตทั้งหลาย ฉันนั้น และปุเรชาตปัจจัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ปัจฉาชาตทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีลักษณะปัจจัยเช่นนั้น. เพราะธรรมใดเป็นผู้ให้เกิดแก่ธรรมใด ความเป็นสหชาตของธรรมนั้นย่อมไม่มีด้วยธรรมเหล่านั้น และความเป็นปุเรชาตที่ประกอบด้วยลักษณะปุเรชาตปัจจัยก็ไม่มี ส่วนความเป็นปัจฉาชาตปัจจัยนั้นไม่ต้องกล่าวถึงเลย เพราะเป็นรูปธรรม. แม้ในความเป็นอุปถัมภกะก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นที่ปราศจากสหชาตเป็นต้นเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในคำว่า "สหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร อินทรีย์" นี้ รูปอาหารจึงถูกถือเอาต่างหาก เหมือนรูปชีวิตินทรีย์. และจึงกล่าวว่า "รูปอาหาร...เป็นต้น...ย่อมเป็นอาหารปัจจัยเท่านั้น". ในคำว่า "ของรูปชีวิตินทรีย์อื่นจากสหชาตและปุเรชาต" นี้ พึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในรูปอาหารนั่นเอง.

เอวญฺจ กตฺวาติ ปุริมปุริเมหิ อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสน ปจฺฉิมปจฺฉิมานํ คหิตตฺตา ตถา รูปาหารสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส จ วเสน อิธ อาหารินฺทฺริยปจฺจยานํ คหิตตฺตาติ อตฺโถ, อญฺญถา ‘‘อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘อารมฺมณ…เป… อิจฺเจว วุตฺต’’นฺติ. ตทญฺญาภาวาติ ตโต อารมฺมณาทิปจฺจยโต อญฺญสฺส อิธาธิปฺเปตกมฺมาทิปจฺจยสฺส กุสเล อภาวา. ตสฺมาติ ยสฺมา อารมฺมณโต อญฺเญสํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปนิสฺสโย วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณาธิปติ อารมฺมณปจฺจเย สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ วตฺตพฺพํ, น อารมฺมณูปนิสฺสเยติ อธิปฺปาโย. ยทิ เอวํ กสฺมา ปริตฺตตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย อารมฺมณํ น วุตฺตํ. อุปนิสฺสเยน หิ อสงฺคหิตตฺเต ตํ วตฺตพฺพเมว สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุริเมหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานนฺติ ปุริเมหิ ปจฺจเยหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺจยานํ. สงฺคหิตวิวชฺชนาภาวโตติ อตฺตนา สมานลกฺขณตาย สงฺคหิตสฺส ปจฺจยสฺส วิวชฺชนาภาวโต, วิวชฺชเน การณํ นตฺถีติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยโต อญฺญารมฺมณาภาวโตติ อปฺปมาโณ ธมฺโม อปฺปมาณสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณํ โหนฺโต อารมฺมณูปนิสฺสโยว โหติ อารมฺมณาธิปติภาวโตติ อตฺโถ. ยถา อารมฺมเณ คหิเต อารมฺมณูปนิสฺสโย คหิโตว โหติ พลวารมฺมณภาวโต[Pg.307], เอวํ อารมฺมณูปนิสฺสเย คหิเต อารมฺมณํ คหิตเมว โหติ ตํสภาวตฺตาติ ตตฺถ ตํ วิสุํ น อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘น ปน อารมฺมณูปนิสฺสยสฺส อารมฺมเณ อสงฺคหิตตฺตา’’ติ.

และเมื่อทำอย่างนี้แล้ว โดยนัยแห่งการสงเคราะห์สิ่งที่ยังไม่ได้สงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ เพราะมีการถือเอาปัจจัยหลังๆ และโดยนัยแห่งรูปาหารและชีวิตินทรีย์ ในที่นี้หมายถึงมีการถือเอาอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "ปัจจัยด้วยอาหารปัจจัย, ปัจจัยด้วยอินทรียปัจจัย" ดังนี้ นั่นคือความประสงค์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อารัมมณะ...เป็นต้น...ดังนี้เท่านั้น" เพราะไม่มีสิ่งอื่นจากนั้น คือกรรมปัจจัยเป็นต้นที่ประสงค์ในที่นี้ ซึ่งเป็นสิ่งอื่นจากอารัมมณาปัจจัยเป็นต้นนั้น ไม่มีในกุศล เพราะเหตุนั้น เพราะว่าอุปนิสสยะถูกกล่าวโดยนัยแห่งสองอย่างอื่นจากอารัมมณะ เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า "อารัมมณาธิปติย่อมถึงการสงเคราะห์ในอารัมมณปัจจัย" ไม่ใช่อารัมมณูปนิสสยะ นั่นคือความประสงค์ ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรอารัมมณะจึงไม่ถูกกล่าวในปริตตัตติกปัญหาวารปัจจนียะ เพราะว่าเมื่อไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะ สิ่งนั้นพึงถูกกล่าวอย่างแน่นอน พึงกล่าวโดยอ้างถึงการโต้แย้งว่า "ก็สิ่งใด" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "ที่ถูกกล่าวโดยนัยแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ" หมายถึงปัจจัยหลังๆ ที่ถูกกล่าวโดยนัยแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ เพราะไม่มีการละเว้นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ หมายถึงเพราะไม่มีการละเว้นปัจจัยที่ถูกสงเคราะห์โดยมีลักษณะเสมอกันกับตน หมายถึงไม่มีเหตุในการละเว้น เพราะไม่มีอารัมมณะอื่นจากอุปนิสสยะ ธรรมอันไม่มีประมาณ เมื่อเป็นอารัมมณะของธรรมอันไม่มีประมาณ ย่อมเป็นอารัมมณูปนิสสยะเท่านั้น โดยความเป็นอารัมมณาธิปติ นั่นคือความหมาย เหมือนอย่างเมื่ออารัมมณะถูกถือเอา อารัมมณูปนิสสยะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นอารัมมณะที่แข็งแรง ฉันใด เมื่ออารัมมณูปนิสสยะถูกถือเอา อารัมมณะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นเช่นนั้น พึงเห็นว่าในที่นั้น สิ่งนั้นจึงไม่ถูกยกขึ้นมาต่างหาก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็เพราะอารัมมณูปนิสสยะไม่ถูกสงเคราะห์ในอารัมมณะ"

ปจฺฉาชาตอาหารานนฺติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปุเรชาตกายโต ปจฺฉาชาตานํ อรูปาหารานํ. เต หิ อตฺตนา สหชาตอรูปธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานรูปธมฺมานมฺปิ สหชาตอตฺถิปจฺจยา โหนฺติ, ปุเรชาตานํ ปน วตฺถูนํ ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย. ปจฺฉาชาตินฺทฺริยานนฺติ ปจฺฉาชาตานํ อรูปินฺทฺริยานํ. เสสํ อาหาเร วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. ยสฺมา เอเต อาหารินฺทฺริยา ยสฺมึ ขเณ ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยํ ลภนฺติ, ตสฺมึเยว ขเณ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนานํ สหชาตอตฺถิปจฺจโย ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย จ โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สหาปิ อตฺถิอวิคตปจฺจยภาโว โหตี’’ติ. ติณฺณนฺติ สหชาตาทีนํ ติณฺณํ. ฉหิ เภเทหีติ วิสุํ คหิเตหิ สหชาตาทีหิ ปญฺจหิ ยถารหํ เอกชฺฌํ คหิตเภเทน จาติ ฉหิ อตฺถิปจฺจยเภเทหิ. เอเกกํ สงฺคเหตฺวาติ อตฺถิปจฺจยลกฺขณํ อวิคตปจฺจยลกฺขณญฺจ วิสุํ วิสุํ ฉหิ เภเทหิ สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ.

คำว่า "แห่งปัจฉาชาตอาหาร" หมายถึงอรูปอาหารที่เกิดภายหลังกายที่เกิดก่อนซึ่งเป็นปัจจยุปบันของตน ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสหชาตัตถิปัจจัยของอรูปธรรมที่เกิดพร้อมกับตน และของรูปธรรมที่เกิดจากธรรมเหล่านั้นด้วย ส่วนของวัตถุที่เกิดก่อน ย่อมเป็นปัจฉาชาตัตถิปัจจัย คำว่า "แห่งปัจฉาชาตินทรีย์" หมายถึงอรูปินทรีย์ที่เกิดภายหลัง ที่เหลือพึงประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอาหาร เพราะว่าอาหารและอินทรีย์เหล่านี้ในขณะใด ย่อมได้ปุเรชาตัตถิปัจจัย ในขณะนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นสหชาตัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตัตถิปัจจัยของปัจจยุปบันนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยย่อมมีพร้อมกัน" คำว่า "สาม" หมายถึงสามอย่างมีสหชาตะเป็นต้น คำว่า "ด้วยหกประเภท" หมายถึงด้วยห้าอย่างมีสหชาตะเป็นต้นที่ถือเอาต่างหาก และด้วยประเภทที่ถือเอาพร้อมกันตามสมควร รวมเป็นหกประเภทแห่งอัตถิปัจจัย คำว่า "สงเคราะห์แต่ละอย่าง" หมายถึงลักษณะแห่งอัตถิปัจจัยและลักษณะแห่งอวิคตปัจจัย ถูกกล่าวโดยสงเคราะห์ด้วยหกประเภทต่างหากกัน

อชฺฌตฺติกพาหิรเภทโตติ วตฺตพฺพํ จกฺขาทีนํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา, สปรสนฺตานิกานญฺจ อินฺทฺริยานํ อนธิปฺเปตตฺตา. นิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ ปุเรชาตภูตานนฺติ อธิปฺปาโย. เตสญฺหิ ปุเรชาเต สงฺคโห. ตเทกเทสสฺสาติ อารมฺมเณกเทสสฺส, อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยานนฺติ อตฺโถ. เตสนฺติ นิสฺสยาทีนํ. อุปนิสฺสยาทีสูติ อุปนิสฺสยปุเรชาตปจฺจยาทีสุ. ตํ ปน ปุเรชาตภูตํ อารมฺมณํ. ตตฺถาติ อุปนิสฺสยปจฺจยสงฺคเห. ยถาวุตฺตนโย เจตฺถ เอกนฺเตน คเหตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

พึงกล่าวว่า "โดยความต่างกันแห่งอายตนะภายในและภายนอก" เพราะประสงค์เอาจักขุเป็นต้นและชีวิตินทรีย์ และเพราะไม่ประสงค์เอาอินทรีย์ที่เป็นของตนและของผู้อื่น หมายถึงสิ่งที่เกิดก่อนของนิสสยะ ปุเรชาตะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ นั่นคือความประสงค์ เพราะว่าการสงเคราะห์ย่อมมีในสิ่งที่เกิดก่อนของสิ่งเหล่านั้น คำว่า "แห่งส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น" หมายถึงแห่งส่วนหนึ่งของอารัมมณะ คืออารัมมณาธิปติและอารัมมณูปนิสสยะ นั่นคือความหมาย คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้น" หมายถึงของนิสสยะเป็นต้น คำว่า "ในอุปนิสสยะเป็นต้น" หมายถึงในอุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น ก็อารัมมณะนั้นเป็นสิ่งที่เกิดก่อน คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึงในการสงเคราะห์อุปนิสสยปัจจัย เพื่อแสดงว่านัยที่กล่าวมาแล้วในที่นี้พึงถือเอาโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "ก็อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น

เอว-สทฺโท อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ, อญฺญถา เตสุ ปญฺเหสุ เอกสภาวโตว ปจฺจยสฺส อาคมนํ วุตฺตํ สิยา. เตนาติ ‘‘เอโกวา’’ติ อวธารเณน อคฺคหิเตน. เตสูติ สหชาตปุเรชาตปจฺจเยสุ. อุกฺกฏฺฐวเสนาติ ‘‘เอโก ทฺเว’’ติอาทินา วุตฺตอุกฺกํสวเสน. เต เต ปจฺจเย สงฺคเหตฺวาติ เต เหตุอาทิปจฺจเย สหชาตาทิปจฺจเยหิ สงฺคเหตฺวา. ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโทติ โสฬสาทิเภเทน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโท.

พึงนำคำว่า "เอวะ" มาประกอบ มิฉะนั้นแล้ว การมาแห่งปัจจัยในปัญหาเหล่านั้น พึงถูกกล่าวโดยความเป็นสภาพอย่างเดียวเท่านั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึงด้วยการไม่ถือเอาบทกำหนดว่า "อย่างเดียวเท่านั้น" คำว่า "ในสิ่งเหล่านั้น" หมายถึงในสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย คำว่า "โดยนัยแห่งความเป็นเลิศ" หมายถึงโดยนัยแห่งความเป็นเลิศที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "หนึ่ง สอง" เป็นต้น คำว่า "สงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงสงเคราะห์ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้นด้วยปัจจัยมีสหชาตะเป็นต้น คำว่า "การกำหนดปัจจัยที่แสดงแล้ว" หมายถึงการกำหนดปัจจัยที่แสดงแล้วโดยสงเคราะห์ด้วยประเภทมีสิบหกเป็นต้น

ปเภทปริหานีสูติ [Pg.308] สหชาตปจฺจยาทีหิ สงฺคหิตปจฺจยปฺปเภเท ตํตํปจฺจยปฏิกฺเขเป ปญฺหาปริหานิยญฺจาติ อตฺโถ. นเหตุปจฺจยาติ อิมินา เหตุปจฺจยโต อญฺเญ ปจฺจยา คหิตาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘นเหตุปจฺจยาติ เอตฺถ ลพฺภมานปจฺจเย สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สพฺพปจฺจนียสาธารณลกฺขณวเสน วุตฺตตฺตา เอว น วตฺตพฺพํ สิยา, น หิ เหตุปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต เหตุธมฺโม เหตุสฺส ธมฺมสฺส สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโยติ สกฺกา วตฺตุํ. วีสติ ปจฺจยาติ เหตุปจฺจเยน สทฺธึ วีสติ ปจฺจยา. ปริหานียํ วิตฺถารกถํ ทสฺเสนฺโตติ โยชนา.

คำว่า "ในความเสื่อมแห่งประเภท" หมายถึงในประเภทแห่งปัจจัยที่ถูกสงเคราะห์ด้วยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในการปฏิเสธปัจจัยนั้นๆ และในความเสื่อมแห่งปัญหา นั่นคือความหมาย เพราะถือว่าปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัยถูกถือเอาด้วยบทว่า "ไม่เป็นเหตุปัจจัย" นี้ จึงกล่าวว่า "คำว่า 'ไม่เป็นเหตุปัจจัย' ในที่นี้กล่าวโดยอ้างถึงปัจจัยที่พึงได้" และเมื่อทำอย่างนี้แล้ว เพราะถูกกล่าวโดยนัยแห่งลักษณะทั่วไปของปัจจนียะทั้งหมด จึงไม่พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะว่าเมื่อเหตุปัจจัยตั้งอยู่ในฐานะเป็นปัจจนียะ ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า เหตุธรรมเป็นปัจจัยแก่เหตุธรรมด้วยสหชาตปัจจัย คำว่า "ยี่สิบปัจจัย" หมายถึงยี่สิบปัจจัยพร้อมด้วยเหตุปัจจัย พึงประกอบว่า "แสดงคำอธิบายโดยพิสดารในความเสื่อม"

๕๒๘. เตหิ เตหิ ปจฺจเยหีติ สหชาตปจฺจยาทีหิ เตหิ เตหิ สงฺคาหกภูเตหิ ปจฺจเยหิ. เต เต ปจฺจยาติ สงฺคเหตพฺพา อญฺญมญฺญปจฺจยาทโย เหตุปจฺจยาทโย วา เต เต ปจฺจยา. อญฺเญสํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น เตสํ สพฺเพสํ สมฺภวนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ทฺเวเยวาติ อารมฺมณาธิปตึ อปเนตฺวา อาห. อพฺยากตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน น เกวลํ กุสลสฺเสว, อถ โข อพฺยากตสฺสปีติ กุสลํ สมฺปิณฺเฑติ.

๕๒๘. คำว่า "ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ ที่เป็นผู้สงเคราะห์ มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น คำว่า "ปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงปัจจัยเหล่านั้นๆ ที่พึงสงเคราะห์ มีอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น หรือมีเหตุปัจจัยเป็นต้น กล่าวโดยหมายถึงการไม่มีของสิ่งอื่น ไม่ใช่ว่าสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดจะมีได้ นั่นคือความประสงค์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น คำว่า "ในที่นั้นมีสองอย่างเท่านั้น" กล่าวโดยเว้นอารัมมณาธิปติ คำว่า "แม้ของอัพยากตะ" ด้วยคำว่า "ปิ" ไม่ใช่เฉพาะของกุศลเท่านั้น แต่ยังรวมกุศลเข้าไว้ด้วยในคำว่า "แม้ของอัพยากตะ"

๕๓๐. เตน สทฺธินฺติ วตฺถุนา สทฺธึ. สุทฺธานนฺติ เกวลานํ วตฺถุนา วินา จ คหิตานํ กุสลกฺขนฺธานํ. ยทิปิ วตฺถุนา สทฺธึ สหชาตฏฺโฐ นตฺถิ, นิสฺสยาทิภาโว ปน อตฺเถวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุนา ปนา’’ติอาทิมาห.

๕๓๐. คำว่า "พร้อมด้วยสิ่งนั้น" หมายถึงพร้อมด้วยวัตถุ คำว่า "ของสิ่งที่บริสุทธิ์" หมายถึงของกุศลขันธ์ล้วนๆ ที่ถือเอาโดยไม่มีวัตถุ ถึงแม้ว่าความเป็นสหชาตะพร้อมด้วยวัตถุจะไม่มี แต่ความเป็นนิสสยะเป็นต้นย่อมมีอยู่แน่นอน เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวว่า "ก็ด้วยวัตถุ" เป็นต้น

สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตอาหารินฺทฺริยานํ อตฺถิปจฺจเยน สงฺคเหตพฺพตฺตา สหชาตาทีหิ สงฺคเหตพฺพานํ ตํสงฺคโห สุกโรติ ทสฺเสตุํ อุปนิสฺสเยน สงฺคเหตพฺพานํ สงฺคโห วุตฺตนโย เอวาติ วุตฺตํ ‘‘จตูสุ สพฺพปจฺจเย สงฺคณฺหิตฺวา’’ติ. กมฺมํ ปน สหชาตูปนิสฺสเยหิ อสงฺคเหตพฺพตาปิ อตฺถีติ สรูปโต คหิตํ, อญฺญถา ‘‘ตีสุ ปจฺจเยสู’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. มิสฺสกามิสฺสกสฺสาติ สหชาตปุเรชาตาทิภาเวหิ มิสฺสกสฺส ตถา อมิสฺสกสฺส จ. วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาติ อตฺถิปจฺจยวิภาคสงฺคาหกานํ สหชาตาทีนํ คหเณน. สพฺพปจฺจยานํ…เป… โหตีติ อิมินา ‘‘อิมสฺมึ ปน ปจฺจยุทฺธาเร’’ติอาทินา วุตฺโตปิ ปจฺจยสงฺคโห อิธ อตฺถโต ทสฺสิโตเยวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

เพราะสหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ พึงสงเคราะห์ด้วยอัตถิปัจจัย เพื่อแสดงว่าการสงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้นที่พึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตะเป็นต้นเป็นเรื่องง่าย การสงเคราะห์ปัจจัยที่พึงสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะเป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงเคราะห์ปัจจัยทั้งหมดในสี่อย่าง" แต่กรรมก็มีความที่ไม่พึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตูปนิสสยะอยู่ด้วย จึงถูกถือเอาโดยสภาวะของตน มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "ในปัจจัยสามอย่าง" คำว่า "ของสิ่งที่ปะปนและไม่ปะปน" หมายถึงของสิ่งที่ปะปนด้วยความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะเป็นต้น และของสิ่งที่ไม่ปะปน เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเองโดยพิสดาร จึงกล่าวว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึงด้วยการถือเอาสหชาตะเป็นต้นที่เป็นผู้สงเคราะห์การจำแนกอัตถิปัจจัย ด้วยบทว่า "ปัจจัยทั้งหมด...เป็นต้น...ย่อมมี" นี้ การสงเคราะห์ปัจจัยที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ก็ในการยกปัจจัยขึ้นแสดงนี้" เป็นต้น ก็ถูกแสดงโดยอรรถในที่นี้แล้วนั่นเอง ย่อมแสดงอรรถนี้

นิสฺสโย [Pg.309] กสฺมา น วุตฺโต? สหชาตนิสฺสโย ปุเรชาตนิสฺสโยติ หิ สกฺกา วิภชิตุนฺติ อธิปฺปาโย. วิปฺปยุตฺโต วา กสฺมา น วุตฺโต? ปุเรชาตวิปฺปยุตฺโต ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺโตติ วิภชิตุํ สกฺกาติ อตฺโถ. ยํ มิสฺสกามิสฺสกภาวํ มนสิ กตฺวา ‘‘อวตฺตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิสฺสโย ตาวา’’ติอาทิมาห. วิเสสิตพฺโพ ‘‘วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อวิเสเสน ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา. โส วิยาติ อตฺถิปจฺจโย วิย, นิสฺสยปจฺจโย วิย วา อตฺถิปจฺจยวิเสสาภาเวน วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น วตฺตพฺโพว. ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ วิย ปเภทสพฺภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหชาตปุเรชาตานญฺจา’’ติอาทิมาห. ตถาติอาทินา วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถตุํ ‘‘วกฺขตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ มคฺคผลธมฺมานํ มคฺคผลตํสมุฏฺฐานรูปวเสน สหชาตอตฺถิปจฺจโย เตสํเยว ปุเรชาตจตุสนฺตติรูปวเสน ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย วุตฺโต, น ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโว วกฺขตีติ โยชนา. โสติ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย.

เหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงนิสสยปัจจัย? มีอธิบายว่า เพราะนิสสยปัจจัยนั้นสามารถจำแนกได้เป็นสหชาตนิสสยปัจจัยและปุเรชาตนิสสยปัจจัย หรือเหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงวิปปยุตตปัจจัย? มีอรรถว่า เพราะสามารถจำแนกได้เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัยและปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย เพื่อแสดงถึงความเป็นทั้งปะปนและไม่ปะปนที่ทรงหมายเอาแล้วตรัสว่า "เพราะไม่ควรกล่าว" จึงกล่าวว่า "นิสสยปัจจัยก่อน" เป็นต้น วิปปยุตตปัจจัยนั้นควรจำแนกให้ละเอียด เพราะในบาลีกล่าวไว้โดยไม่จำแนกว่า "ปัจจัยด้วยวิปปยุตตปัจจัย" วิปปยุตตปัจจัยนั้นเหมือนอัตถิปัจจัย หรือเหมือนนิสสยปัจจัย เพราะไม่มีความพิเศษจากอัตถิปัจจัย จึงไม่ควรกล่าวถึงวิปปยุตตปัจจัย เพื่อแสดงว่ามีความแตกต่างกันเหมือนปัจจัยสองอย่าง จึงกล่าวว่า "สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย" เป็นต้น เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "เช่นนั้น" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "จะกล่าว" เป็นต้น ในที่นั้น สหชาตอัตถิปัจจัยกล่าวไว้โดยความเป็นรูปที่เกิดพร้อมกับมรรคและผล และปัจฉาชาตอัตถิปัจจัยกล่าวไว้โดยความเป็นรูปในสันตติ ๔ ที่เกิดก่อนของมรรคและผลเหล่านั้นเอง แต่ความเป็นวิปปยุตตปัจจัยจะไม่กล่าวถึง นี้คือการเชื่อมโยงความ คำว่า "ปัจจัยนั้น" คือวิปปยุตตปัจจัย

เหตุอาทีนํ สหชาตนฺโตคธตฺตา เหตุอาทโย ตพฺพิเสสา โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจโย จ เหตุอาทีหิ วิเสเสตพฺโพ’’ติ. โสติ สหชาตปจฺจโย. วิรุทฺธปจฺจเยหีติ สหชาตปุเรชาตสฺส สหชาตาทิภาเวน วิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหิ. เตนาห ‘‘อุปฺปตฺติกาลวิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหี’’ติ.

เพราะเหตุเป็นต้นรวมอยู่ในสหชาตปัจจัย เหตุเป็นต้นจึงเป็นความพิเศษของสหชาตปัจจัยนั้น จึงกล่าวว่า "สหชาตปัจจัยควรจำแนกด้วยเหตุเป็นต้น" คำว่า "ปัจจัยนั้น" คือสหชาตปัจจัย ด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกัน คือด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกันโดยความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกันในเวลาเกิด"

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการพรรณนาการยกปฏิปักษ์ขึ้นแสดง

ปจฺจนียคณนวณฺณนา

การพรรณนาการนับปฏิปักษ์

นเหตุมูลกวณฺณนา

การพรรณนาหมวดที่มีนเหตุเป็นมูล

๕๓๒. อธิปติปจฺจยาทิภูโต อารมฺมณปจฺจโยติ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสเย วทติ. เต จ ยสฺมา อารมฺมณสภาวา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริหายติเยวา’’ติ. ปนฺนรสสูติ ทุติเย สหชาตปจฺจเย ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ปนฺนรสสุ. เอกาทสนฺนํ วเสนาติ สหชาตปจฺจโย, สหชาตตาวิสิฏฺฐา อธิปตินิสฺสยกมฺมาหารินฺทฺริยตฺถิอวิคตเหตุฌานมคฺคา จาติ อิเมสํ เอกาทสนฺนํ [Pg.310] วเสน. สหชาเต อนฺโตคธา เหตุอาทโย. ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเตติ ตสฺมึ สหชาเต ปฏิกฺขิตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต. อนนฺโตคธา สหชาเต, เก ปน เตติ อาห ‘‘อารมฺมณาธิปติปุเรชาตนิสฺสยาทโย’’ติ. อารมฺมณาทิอากาเรนาติ อารมฺมณปุเรชาตนิสฺสยนานากฺขณิกกมฺมาทิอากาเรน.

๕๓๒. อารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นปัจจัยมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น หมายถึงอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย และเพราะปัจจัยเหล่านั้นมีสภาพเป็นอารมณ์เท่านั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมเสื่อมไปเท่านั้น" ในปัจจัย ๑๕ อย่างที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัยที่สองด้วยคำว่า "เหตุปัจจัย" เป็นต้น โดยนัยแห่งปัจจัย ๑๑ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย และปัจจัยที่วิเศษด้วยความเป็นสหชาตะ ได้แก่ อธิปติ นิสสยะ กัมมะ อาหาระ อินทรียะ อัตถิ อวิคตะ เหตุ ฌาน และมรรค เหตุเป็นต้นรวมอยู่ในสหชาตปัจจัย เมื่อสหชาตปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ คือเมื่อสหชาตปัจจัยนั้นตั้งอยู่ในฐานะปฏิปักษ์ ปัจจัยที่ไม่รวมอยู่ในสหชาตปัจจัยคืออะไรบ้าง? จึงกล่าวว่า "อารัมมณาธิปติ ปุเรชาตนิสสยะ เป็นต้น" โดยอาการแห่งอารัมมณปัจจัยเป็นต้น คือโดยอาการแห่งอารัมมณปัจจัย ปุเรชาตนิสสยปัจจัย นานักขณิกกรรมปัจจัย เป็นต้น

ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเตติ ตสฺมึ สหชาตปจฺจเย ปฏิกฺขิตฺเต. อิเม วาราติ สหชาตํ ปุเรชาตนฺติ วิสฺสชฺชิตวารา. เอเต นิสฺสยาทโยติ สหชาตตาวิสิฏฺเฐ นิสฺสยาทิเก วทติ, น อิตเร. เตนาห ‘‘ยสฺมา จ…เป… ปฏิกฺเขเปน ปฏิกฺขิตฺตา’’ติ.

เมื่อสหชาตปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ วาระเหล่านี้คือวาระที่วิสัชนาไว้ว่า สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย คำว่า "นิสสยปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้" หมายถึงนิสสยปัจจัยเป็นต้นที่วิเศษด้วยความเป็นสหชาตะ ไม่ใช่ปัจจัยอื่น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "และเพราะ...ถูกปฏิเสธด้วยการปฏิเสธ"

นิสฺสยาทิภูตญฺจ สหชาตปจฺจยํ ฐเปตฺวาติ เอเตน ‘‘ฐเปตฺวา สหชาตปจฺจย’’นฺติ เอตฺถ อนฺโตคธนิสฺสยาทิภาโวเยว สหชาตปจฺจโย คหิโตติ ทสฺเสติ. นิสฺสยาทีติ อาทิ-สทฺเทน เหตุอาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน ปวตฺติสพฺภาวโตติ อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน สหชาตาทีหิ ปวตฺติสพฺภาวโต อญฺญมญฺเญ ปฏิกฺขิตฺเต ‘‘กุสโล กุสลาพฺยากตสฺสา’’ติ วาโร ปริหายติ. เตสํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ อิทํ สามญฺญวจนมฺปิ ‘‘อญฺญมญฺญปจฺจยสงฺคหํ คตา’’ติ วจนโต อญฺญมญฺญปจฺจยลาภีนํเยว คหณํ สิยาติ อาสงฺกํ นิวตฺเตตุํ ‘‘กุสโล จ กุสลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมุทายภูโตติ จตุกฺขนฺธสมุทายภูโต. เอกเทสภูเตหีติ ตสฺเสว เอกเทสภูเตหิ. ‘‘กุสโล ปนา’’ติอาทิ ‘‘นอญฺญมญฺญปจฺจเยน…เป… ปริหายตี’’ติ อิมสฺส อฏฺฐกถาวจนสฺส สมาธานวจนํ.

เว้นสหชาตปัจจัยซึ่งเป็นนิสสยปัจจัยเป็นต้น ด้วยคำนี้แสดงว่า ในคำว่า “เว้นสหชาตปัจจัย” นี้ สหชาตปัจจัยที่รวมอยู่ในนิสสยปัจจัยเป็นต้นเท่านั้นที่ถูกถือเอา คำว่า “นิสสยปัจจัยเป็นต้น” พึงทราบว่ารวมถึงเหตุปัจจัยเป็นต้นด้วยคำว่า “เป็นต้น” เพราะมีความเป็นไปโดยธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย คือเพราะมีความเป็นไปโดยสหชาตปัจจัยเป็นต้นโดยธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย เมื่ออัญญมัญญปัจจัยถูกปฏิเสธ วาระที่ว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” ย่อมถูกยกเว้น เพื่อระงับความสงสัยว่า คำทั่วไปที่ว่า “ปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้นๆ” นี้ อาจหมายถึงเฉพาะปัจจยุปบันธรรมที่ได้รับอัญญมัญญปัจจัยเท่านั้น ตามหลักที่ว่า “รวมอยู่ในอัญญมัญญปัจจัย” จึงกล่าวว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม” เป็นต้น เป็นหมู่ คือเป็นหมู่ของขันธ์สี่ ด้วยส่วนหนึ่ง คือด้วยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้นเอง คำว่า “แต่กุศลธรรม” เป็นต้น เป็นคำแก้คำอรรถกถาที่ว่า “ไม่ใช่อัญญมัญญปัจจัย...ย่อมถูกยกเว้น”

รูปกฺขนฺเธกเทโสว โหนฺติ รูปาหารรูปินฺทฺริยวเสน, ‘‘เอกนฺเตน วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺเมหี’’ติ วุตฺตธมฺมา ‘‘เต’’ติ ปจฺจามฏฺฐาติ อาห ‘‘เตติ เต วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺมา’’ติ.

เป็นเพียงส่วนหนึ่งของรูปขันธ์โดยเป็นรูปอาหารและรูปอินทรีย์ ธรรมที่กล่าวไว้ว่า “ด้วยธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยส่วนเดียว” นั้น คำว่า “เต” (เหล่านั้น) หมายถึงธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “เต คือ ธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยเหล่านั้น”

๕๓๓. ปจฺจนียคณนํ ทสฺเสตุนฺติ วุตฺเตปิ นนุ ปจฺจยคณนเมว ทสฺสิตํ โหตีติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยาติ ตํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘ปจฺจนียวารคณนา หิ ทสฺสิตา’’ติ. พลวกมฺมํ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, อิตรํ กมฺมปจฺจโย เอวาติ อาห ‘‘วิปากสฺสปิ ปน…เป… กมฺมปจฺจโย โหตี’’ติ.

๕๓๓. แม้จะกล่าวว่า “เพื่อแสดงการนับปัจจนียะ” แต่ก็อาจมีผู้สงสัยว่า “ไม่ใช่ว่าเป็นการแสดงการนับปัจจัยเท่านั้นหรือ?” เพื่อระงับความสงสัยนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะได้แสดงการนับวาระปัจจนียะแล้ว” กรรมที่มีกำลังเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิปากธรรม ส่วนกรรมอื่นเป็นกรรมปัจจัยเท่านั้น จึงกล่าวว่า “แม้ของวิปากธรรม...เป็นกรรมปัจจัยเท่านั้น”

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายมูลที่ไม่ใช่เหตุจบแล้ว

๕๓๔. ปริจฺฉินฺนคณนานีติ [Pg.311] อิทํ น คณนาเปกฺขํ, อถ โข วิสฺสชฺชนาเปกฺขนฺติ อาห ‘‘ปริจฺฉินฺนคณนานิ วิสฺสชฺชนานี’’ติ. ปจฺจนียโต ฐิโตปิ เหตุ นยานํ มูลภาเวเนว ฐิโตติ อาห ‘‘เหตุมูลเก’’ติ, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘นเหตุมูลก’’มิจฺเจว วุตฺตํ.

๕๓๔. คำว่า “การนับที่กำหนดไว้” นี้ ไม่ได้มุ่งหมายถึงการนับ แต่หมายถึงการวิสัชนา จึงกล่าวว่า “การวิสัชนาที่กำหนดไว้” แม้เหตุจะตั้งอยู่ในฐานะปัจจนียะ แต่ก็ตั้งอยู่ในฐานะเป็นมูลของนัยทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “ในเหตุที่เป็นมูล” แต่ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ในมูลที่ไม่ใช่เหตุ” เท่านั้น

๕๓๘. มูลํ สงฺขิปิตฺวาติ สตฺตมูลกํ อฏฺฐมูลกํ นวมูลกญฺจ สงฺขิปิตฺวา. ทฺวีสูติ ‘‘ตีณี’’ติ วุตฺเตสุ ตีสุ วิสฺสชฺชเนสุ ปุริเมสุ ทฺวีสุ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิเมสุ. เตนาห ‘‘วิปาโก ปจฺจยุปฺปนฺโน โหตี’’ติ. ตติเยติ ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมสฺมึ. เตสมุฏฺฐานิกกาโยติ อุตุจิตฺตาหารานํ วเสน เตสมุฏฺฐานิกกาโย.

๕๓๘. ย่อมูล คือย่อมูลที่เจ็ด มูลที่แปด และมูลที่เก้า ในสองอย่าง คือในสองอย่างแรกของการวิสัชนาสามอย่างที่กล่าวไว้ว่า “สาม” ได้แก่ “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” เหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “วิปากธรรมเป็นปัจจยุปบันธรรม” ในที่สาม คือในคำว่า “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” นี้ กายที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้น คือกายที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้นโดยเป็นอุตุ จิต และอาหาร

๕๔๕. เอตํ ทฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ, ยถา อรูปํ อรูปสฺส, เอวํ รูปมฺปิ รูปสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น โหตีติ. รูปาพฺยากโต อรูปาพฺยากตสฺสาติ อิทํ วตฺถุขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ. อรูปาพฺยากโต รูปาพฺยากตสฺสาติ อิทํ ปน จิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจาติ เตสํ เอกนฺติโก วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘สหชาต…เป… โหติเยวา’’ติ. สหชาตาหารินฺทฺริยวเสนาติ สหชาตอรูปาหารินฺทฺริยวเสน.

๕๔๕. คำนี้กล่าวโดยอ้างถึงสองอย่างนี้ คือเหมือนอรูปธรรมไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่อรูปธรรม ฉันใด รูปธรรมก็ไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่รูปธรรม ฉันนั้น คำว่า “รูปอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปอัพยากตธรรม” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงวัตถุขันธ์ ส่วนคำว่า “อรูปอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปอัพยากตธรรม” นี้ และรูปที่เกิดจากจิต เป็นต้น เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยส่วนเดียวของสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “สหชาตปัจจัย...ย่อมเป็นเท่านั้น” โดยเป็นสหชาตอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย คือโดยเป็นสหชาตอรูปอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย

๕๔๖. เอกมูลเกกาวสานา อนนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ลพฺภนฺตีติ อิทํ ยถารหวเสน วุตฺตนฺติ ตํ ยถารหํ ปฏิกฺเขปาปฏิกฺเขปวเสนปิ ทสฺเสตพฺพนฺติ ‘‘อตฺถิปจฺจเย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุริเมสูติ นารมฺมณาทีสุ. นวาติ เอกมูลกาวสานา นว. ทฺเวเยวาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิเม ทฺเวเยว.

๕๔๖. คำว่า “ปัจจัยที่เหลือจากมูลเดียว ย่อมได้โดยอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย” นี้ กล่าวไว้ตามสมควร จึงควรแสดงสิ่งนั้นตามสมควรโดยนัยแห่งการปฏิเสธและไม่ปฏิเสธด้วย จึงกล่าวว่า “แต่ในอัตถิปัจจัย” เป็นต้น ในปัจจัยก่อนๆ คือในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัยเป็นต้น เก้า คือปัจจัยที่เหลือจากมูลเดียวมีเก้า มีเพียงสองอย่างเท่านั้น คือ “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” สองอย่างนี้เท่านั้น

ปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายปัจจนียะจบแล้ว

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะ

๕๕๐. อิเมเหวาติ ‘‘กุสโล กุสลสฺส, อกุสโล อกุสลสฺสา’’ติ อิเมหิ เอว สมานา โหนฺติ กุสลาทิตาสามญฺเญน. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถาภาวโต ปน น อนุรูปา’’ติ. ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทินา [Pg.312] สติปิ อุทฺเทสโต สามญฺเญ เยภุยฺเยน สิยา วิภงฺเค วิเสโสติ อาห ‘‘ยถาโยคํ นิทฺเทสโต จา’’ติ.

๕๕๐. ด้วยปัจจัยเหล่านี้เท่านั้น คือด้วยปัจจัยที่ว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” เหล่านี้เท่านั้น ย่อมเสมอกันด้วยความเป็นกุศลเป็นต้นโดยทั่วไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แต่เพราะไม่มีอรรถ จึงไม่เหมาะสม” แม้จะมีความทั่วไปโดยการยกขึ้นแสดงด้วยคำว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม” เป็นต้น แต่ส่วนใหญ่แล้วอาจมีความพิเศษในการจำแนก จึงกล่าวว่า “และโดยการแสดงตามสมควร”

๕๕๑. เหตุนามนฺติ เหตุ จ ตํ นามญฺจาติ เหตุนามํ. ปจฺจยนฺติ ตเมว ปจฺจยภูตํ สนฺธายาติ โยชนา.

๕๕๑. คำว่า “เหตุและนาม” คือเหตุและนามนั้นรวมกันเป็นเหตุและนาม คำว่า “ปัจจัย” คือการเชื่อมโยงความโดยอ้างถึงสิ่งที่เป็นปัจจัยนั้นเอง

๕๕๒. ทฺวินฺนมฺปิ อธิปตีนนฺติ สหชาตารมฺมณาธิปตีนํ วเสน, ตํ ‘‘กุสลํ กุสลสฺส สหชาตโต เจว อารมฺมณโต จา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นารมฺมเณ สตฺตาติ สหชาตาธิปติสฺส วเสน วุตฺตํ, น สหชาเต สตฺตาติ อารมฺมณาธิปติสฺส วเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เอวนฺติ ยถา อธิปติมฺหิ วุตฺตํ, เอวํ สพฺพตฺถ สพฺพปจฺจเยสุ. ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ…เป… อุทฺธริตพฺพา’’ติ วตฺวา ตสฺส คณนุทฺธารสฺส สุกรตํ อุปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุโลเม…เป… วิญฺญาตุ’’นฺติ อาห.

๕๕๒. โดยอาศัยอธิบดีทั้งสอง คือ สหชาตาธิบดีและอารัมมณาธิบดี พึงทราบข้อนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "กุศลเป็นสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัยแก่กุศล" เป็นต้น นั่นเอง การประกอบความว่า "ในอารัมมณะไม่มี ๗" นั้น กล่าวโดยสหชาตาธิบดี ไม่ได้กล่าวโดยอารัมมณาธิบดีว่า "ในสหชาตะไม่มี ๗" อย่างนี้ คือ เหมือนที่กล่าวไว้ในอธิบดีฉันใด ก็พึงทราบอย่างนี้ในปัจจัยทั้งปวงทุกแห่งฉันนั้น ครั้นกล่าวว่า "ในปัจจัยนั้นๆ... พึงยกขึ้น" แล้ว แสดงความง่ายและอุบายในการยกจำนวนนั้น จึงกล่าวว่า "ในอนุโลม... พึงทราบ"

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะจบแล้ว

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

คำอธิบายปัจจนียานุโลม

๖๓๑. ปริหาปนคณนายาติ ปริหาเปตพฺพคณนาย สมานตฺตญฺจ น เอกนฺติกํ อูนตมภาวสฺสปิ สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘นเหตุนารมฺมณทุกสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ สทฺธึ โยชิยมาเนน อูนตรคณเนน อธิปติปจฺจเยน ปริหีนาปีติ โยชนา. สทฺธึ ปริหีนาปีติ วา อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อธิปติปจฺจเยนา’’ติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. เอตนฺติ ลกฺขณํ.

๖๓๑. คำว่า "โดยการนับที่ลดลง" หมายถึง การนับที่พึงให้ลดลง และความเท่ากันก็ไม่เป็นเอกันตะ เพราะความเป็นไปได้ที่จะไม่น้อยกว่าก็มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของทุกะที่ไม่มีเหตุ ไม่มีอารัมมณะ" เป็นต้น ในที่นั้น การประกอบความว่า "แม้ลดลงด้วยอธิปติปัจจัย ซึ่งมีการนับที่น้อยกว่าที่พึงประกอบร่วมกัน" หรือในฝ่ายนี้ คำว่า "แม้ลดลงพร้อมกัน" คำว่า "ด้วยอธิปติปัจจัย" เป็นกรณวจนะในอิตถัมภูตลักขณะ ข้อนี้เป็นลักษณะ

อฏฺฐานนฺติ อนุโลมโต อฏฺฐานํ อติฏฺฐนํ. ติฏฺฐนฺตีติ อนุโลมโตติ โยชนา. เตสนฺติ เหตุอาทีนํ. อิตเรสูติ ยาทิสา อธิปฺเปตา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อธิปตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมานิ ทฺเวติ ‘‘กุสลาพฺยากตา อพฺยากตสฺส, อกุสลาอพฺยากตา อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมานิ จ ทฺเว.

คำว่า "อัฏฐาน" คือ การไม่ตั้งอยู่ การไม่ดำรงอยู่โดยอนุโลม. การประกอบความว่า "ตั้งอยู่โดยอนุโลม". คำว่า "ของเหล่านั้น" คือ ของเหตุเป็นต้น. คำว่า "ในปัจจัยที่เหลือ" คือ เพื่อแสดงปัจจัยเหล่านั้นที่ประสงค์ไว้ จึงกล่าวว่า "อธิปติ" เป็นต้น. คำว่า "สองอย่างนี้" คือ "กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ" สองอย่างนี้.

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนานเหตุหมวดมูล จบแล้ว.

๖๓๖. เหตุยา [Pg.313] วุตฺเตหิ ตีหีติ เหตุปจฺจยา วุตฺเตหิ ตีหิ วิสฺสชฺชเนหิ สทฺธึ. วารสามญฺญเมว วทติ, น อตฺถสามญฺญนฺติ อธิปฺปาโย. ตถา กมฺเม ตีณีติ เหตุยา วุตฺตาเนวาติ จาติ ‘‘กมฺเม ตีณี’’ติ เอตฺถ ‘‘เหตุยา วุตฺตาเนวา’’ติ อิมสฺมึ อตฺถวจเนปิ ตถา วารสามญฺญเมว สนฺธาย วทตีติ อตฺโถ.

๖๓๖. คำว่า "ด้วย ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในเหตุ" คือ พร้อมด้วยวิสัชนา ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัย. มีอธิบายว่า กล่าวถึงความเหมือนกันแห่งวาระเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงความเหมือนกันแห่งอรรถ. เช่นเดียวกัน คำว่า "ในกรรม ๓" และคำว่า "ที่กล่าวไว้ในเหตุเท่านั้น" ในที่นี้ แม้ในคำอธิบายความว่า "ในกรรม ๓" นี้ ก็กล่าวโดยหมายถึงความเหมือนกันแห่งวาระเท่านั้น.

๖๔๔. เอเกกเมวาติ เอเกกเมว วิสฺสชฺชนํ.

๖๔๔. คำว่า "แต่ละอย่างเท่านั้น" คือ วิสัชนาแต่ละอย่างเท่านั้น.

๖๕๐. สกฏฺฐาเนติ อตฺตนา ฐิตฏฺฐาเน. ตโต ปเรตราติ ตโต อคฺคหิตปจฺจยโต ปเรตรา ปจฺจนียโต. นาหาเร…เป… ลาโภ โหตีติ อาหารปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต อินฺทฺริยปจฺจยํ, อนุโลมโต อินฺทฺริยปจฺจเย จ ปจฺจนียโต ฐิเต อาหารปจฺจยํ อนุโลมโต โยเชตฺวา ยถา ปญฺโห ลพฺภตีติ อตฺโถ. เตสูติ อาหารินฺทฺริเยสุ. ทฺวิธา ภินฺนานิ ปจฺจนียโต อนุโลมโต จ โยเชตพฺพภาเวน.

๖๕๐. คำว่า "ในที่ของตน" คือ ในที่ที่ตนตั้งอยู่. คำว่า "ปัจจัยอื่นจากนั้น" คือ ปัจจัยอื่นจากปัจจัยที่ไม่ได้ถือเอาจากปัจจนียะนั้น. คำว่า "ในอาหาร... (ละไว้)... ย่อมมีลาภ" มีอธิบายว่า เมื่ออินทรียปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะในอาหารปัจจัย และเมื่ออาหารปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะในอินทรียปัจจัย พึงประกอบโดยอนุโลม เพื่อให้ได้ปัญหาตามที่ได้. คำว่า "ในปัจจัยเหล่านั้น" คือ ในอาหารและอินทรีย์. แยกเป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นปัจจนียะและอนุโลมที่พึงประกอบ.

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนาปัจจนียานุโลม จบแล้ว.

กุสลตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

การพรรณนากุสลัตติกะ จบแล้ว.

๒. เวทนาตฺติกวณฺณนา

๒. การพรรณนาเวทนาติกะ

๑. เวทนาตฺติเก ปฏิจฺจาทินิยมนฺติ ติกปทสมฺพนฺธวเสน ปฏิจฺจวาราทีสุ วตฺตพฺพํ ปฏิจฺจสหชาตฏฺฐาทินิยมนํ น ลภนฺติ เวทนารูปนิพฺพานานิ. กสฺมา? ติกมุตฺตกตฺตา. ตถา ปจฺจยุปฺปนฺนวจนํ. น หิ สกฺกา วตฺตุํ เวทนํ รูปํ นิพฺพานญฺจ สนฺธาย ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต อุปฺปชฺชตี’’ติ. ติกธมฺมานนฺติ เวทนาตฺติกธมฺมานํ. ตตฺถาติ เหตุปจฺจยาทีสุ. ยถานุรูปโตติ เวทนาทีสุ โย ยสฺส เวทนาย สมฺปยุตฺตธมฺมสฺส อารมฺมณาทิปจฺจโย ภวิตุํ ยุตฺโต, ตทนุรูปโต. อารมฺมณาทีติ อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยาทิเก สงฺคณฺหาติ.

๑. ในเวทนาติกะ คำว่า "การกำหนดปฏิจจะเป็นต้น" คือ เวทนา รูป และนิพพาน ย่อมไม่ได้การกำหนดปฏิจจสหชาตฐานเป็นต้นที่พึงกล่าวในปฏิจจวาระเป็นต้น โดยความสัมพันธ์แห่งบทติกะ. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นธรรมที่พ้นจากติกะ. เช่นเดียวกัน คำว่า ปัจจยุปบัน. เพราะไม่สามารถจะกล่าวโดยหมายถึงเวทนา รูป และนิพพานว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ย่อมเกิดขึ้น". คำว่า "ของติกธรรมทั้งหลาย" คือ ของเวทนาติกธรรมทั้งหลาย. คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในเหตุปัจจัยเป็นต้น. คำว่า "ตามสมควร" คือ ในเวทนาเป็นต้น ธรรมใดสมควรที่จะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาของธรรมใด ก็ตามสมควรแก่ธรรมนั้น. คำว่า "อารัมมณปัจจัยเป็นต้น" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์อารัมมณาธิปติ อารัมมณูปนิสสยะ เป็นต้น.

๑๐. กุสลตฺติเกปิ ปริหีนนฺติ อิทํ ปจฺจนียํ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปารูปธมฺมปริคฺคาหกตฺตาติ อิทํ อนาทิภูตสฺสปิ สหชาตสฺส อาทิมฺหิ ฐปเน [Pg.314] การณวจนํ. อาทิ-สทฺเทนาติ ‘‘สหชาตาทโย’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน. ยถารหํ อารพฺภ อุปฺปตฺติวเสน สพฺเพ อรูปธมฺมา อารมฺมณาทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวเสน สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกานํ อารมฺมณาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยาทิเก สงฺคณฺหาติ. เตนาติ ‘‘สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกา ปนา’’ติอาทิวจเนน. สพฺพฏฺฐานิกานํ…เป… ทสฺสิตา โหติ สหชาตทสฺสเนนาติ อตฺโถ. เอกเทสปริหานิทสฺสเนเนว หิ สมุทายปริหานิ ทสฺสิตา โหตีติ. สหชาตาทโยติ วา อาทิ-สทฺเทน สพฺพฏฺฐานิกา จตฺตาโรปิ ทสฺสิตา โหนฺตีติ. สหชาตมูลกาติ สหชาตปจฺจเย สติ ภวนฺตา น สหชาตํ ปุรโต กตฺวา ปาฬิยํ อาคตา. เตนาห ‘‘สหชาตนิพนฺธนา…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ. โส ปจฺฉาชาโต กสฺมา ปน น ปริหายตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺตาย ปริหานิยํ อปริหานิยญฺจ. สหชาตนิพนฺธเนหีติ สหชาตธมฺมนิมิตฺเตหิ ปจฺจยภาเวหิ อิธ ปจฺจยธมฺมเหตุโก วุตฺโต. เอตฺเถวาติ ปริหานิยํเยว. สา หิ อิธ อธิกตา. สหชาตนิพนฺธนานเมว ปริหานีติ วุตฺเต ‘‘กึ สพฺเพสํเยว เนสํ ปริหานี’’ติ อาสงฺกาย อาห ‘‘สหชาต…เป… ทสฺสิตเมต’’นฺติ.

๑๐. คำว่า "แม้ในกุสลัตติกะก็ลดลง" นี้ กล่าวโดยหมายถึงปัจจนียะ. คำว่า "เพราะเป็นเครื่องสงเคราะห์รูปและอรูปธรรม" นี้ เป็นคำแสดงเหตุในการตั้งสหชาตะที่ไม่ได้เป็นเบื้องต้นไว้ในเบื้องต้น. คำว่า "ด้วยคำว่า 'เป็นต้น'" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "สหชาตเป็นต้น" นี้. คำว่า "อารัมมณปัจจัยเป็นต้น ที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงโดยปัจจยุปบัน" นี้ กล่าวว่า อรูปธรรมทั้งปวงย่อมเป็นปัจจยุปบันของอารัมมณปัจจัยเป็นต้น โดยอาศัยการเกิดขึ้นตามสมควร. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์อารัมมณาธิปติ อารัมมณูปนิสสยะ เป็นต้น. คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยคำว่า "ก็ปัจจัยที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง" เป็นต้น. มีอธิบายว่า "ของปัจจัยที่ตั้งอยู่ในทุกฐาน... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันแสดงแล้วด้วยการแสดงสหชาตะ". เพราะการแสดงความลดลงเพียงส่วนเดียว ย่อมเป็นอันแสดงความลดลงทั้งหมด. หรือว่า ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "สหชาตเป็นต้น" ย่อมเป็นอันแสดงปัจจัยที่ตั้งอยู่ในทุกฐานทั้ง ๔ อย่าง. คำว่า "มีสหชาตะเป็นมูล" คือ ธรรมที่เกิดขึ้นเมื่อมีสหชาตปัจจัย ไม่ได้มาในบาลีโดยกระทำสหชาตะไว้ข้างหน้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สหชาตนิพันธนะ... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันกล่าวแล้ว". ความสัมพันธ์คือ "ก็ปัจฉาชาตะนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ลดลง?". คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในความลดลงและความไม่ลดลงที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "ด้วยสหชาตนิพันธนะ" คือ ด้วยนิมิตแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย โดยความเป็นปัจจัย ในที่นี้กล่าวถึงปัจจัยที่มีธรรมเป็นเหตุ. คำว่า "ในที่นี้เท่านั้น" คือ ในความลดลงเท่านั้น เพราะความลดลงนั้นเป็นเรื่องที่ยกขึ้นกล่าวในที่นี้. เมื่อกล่าวว่า "ความลดลงของสหชาตนิพันธนะเท่านั้น" เพื่อระงับความสงสัยว่า "เป็นความลดลงของปัจจัยเหล่านั้นทั้งหมดเลยหรือ?" จึงกล่าวว่า "สหชาตะ... (ละไว้)... นี้ได้แสดงไว้แล้ว".

๑๗. นยทสฺสนเมว กโรตีติ ยถา อเหตุกกิริยเจตนํ สนฺธาย ‘‘นเหตุปจฺจยา นกมฺมปจฺจยา’’ติ วตฺตุํ ลพฺภา, เอวํ นวิปากปจฺจยาติปิ ลพฺภา. อเหตุกโมหํ ปน สนฺธาย ‘‘นเหตุปจฺจยา นวิปากปจฺจยา’’ติ ลพฺภา, น ‘‘นกมฺมปจฺจยา’’ติ. เตนาห ‘‘น จ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสามญฺญทสฺสน’’นฺติอาทิ.

๑๗. คำว่า "ย่อมแสดงเพียงนัยเท่านั้น" คือ เหมือนที่สามารถกล่าวโดยหมายถึงอเหตุกกิริยาเจตนาว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีกรรมปัจจัย" ฉันใด ก็สามารถกล่าวว่า "ไม่มีวิปากปัจจัย" ได้ฉันนั้น. แต่โดยหมายถึงอเหตุกโมหะ สามารถกล่าวว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีวิปากปัจจัย" ได้ แต่ไม่สามารถกล่าวว่า "ไม่มีกรรมปัจจัย". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และไม่ใช่การแสดงความเหมือนกันแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันธรรม" เป็นต้น.

๒๕-๓๗. ยถา กุสลตฺติกํ, เอวํ คเณตพฺพนฺติ อิทํ ยํ สนฺธาย ปาฬิยํ นิกฺขิตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เหตุมูลกานํ…เป… นคณนสามญฺญ’’นฺติ. น หิ กุสลตฺติเก อนุโลมปจฺจนีเย คณนาหิ เวทนาตฺติเก ตา สมานา. ปริวตฺเตตฺวาปิ โยชิตาติ เอตฺถ ‘‘นเหตุปจฺจยา นปุเรชาตปจฺจยา อารมฺมเณ เอก’’นฺติ อารมฺมณํ ปฐมํ วตฺวา วตฺตพฺพมฺปิ ปุเรชาตํ ปริวตฺเตตฺวา ปฐมํ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. ตถา นเหตุปจฺจยา กมฺเม ตีณีติ อิทเมว ปทํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘นกมฺมปจฺจยา เหตุยา ตีณีติ วุตฺต’’นฺติปิ วทนฺติ.

(ข้อ ๒๕-๓๗) คำว่า "พึงนับเหมือนกุสลัตติกะ" นี้ กล่าวเพื่อแสดงสิ่งที่หมายถึงในบาลีว่า "ของธรรมที่มีเหตุเป็นมูล... (ละไว้)... ไม่ใช่ความเหมือนกันแห่งการนับ". เพราะการนับในอนุโลมปัจจนียะในกุสลัตติกะกับการนับในเวทนาติกะไม่เท่ากัน. คำว่า "แม้ประกอบโดยสลับกัน" ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีปุเรชาตปัจจัย ในอารัมมณะมี ๑" โดยกล่าวอารัมมณะก่อน แล้วสลับปุเรชาตะที่พึงกล่าวทีหลังมากล่าวเป็นอันดับแรก. เช่นเดียวกัน คำว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ในกรรมมี ๓" นี้ ท่านก็กล่าวโดยสลับบทนี้ว่า "ไม่มีกรรมปัจจัย ในเหตุมี ๓" ดังนี้บ้าง.

๓๙. ตํสมฺปยุตฺเตติ [Pg.315] เตน โทมนสฺเสน สมฺปยุตฺเต. โทมนสฺสสีเสน สมฺปยุตฺตธมฺมา วุตฺตา. สทฺธาปญฺจเกสูติ สทฺธาสีลสุตจาคปญฺญาสุ. กตฺตพฺพนฺติ วา โยชนา กาตพฺพาติ อตฺโถ. อวเสเสสูติ ราคาทีสุ. ปาฬิคติทสฺสนตฺถนฺติ ‘‘เอวํ ปาฬิ ปวตฺตา’’ติ ปาฬิยา ปวตฺติทสฺสนตฺถํ. ราคาทีหิ อุปนิสฺสยภูเตหิ. อนุปฺปตฺติโตติ น อุปฺปชฺชนโต. ตํ ปาฬิคตึ ติกนฺตรปาฬิยา ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลตฺติเกปิหี’’ติอาทิมาห. อิธาปีติ อิมสฺมึ เวทนาตฺติเกปิ.

๓๙. คำว่า "สัมปยุตด้วยธรรมนั้น" คือ สัมปยุตด้วยโทมนัสนั้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยโทมนัส ท่านกล่าวโดยหัวข้อโทมนัส คำว่า "ในสัทธาปัญจกะ" คือ ในสัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา หรือคำว่า "พึงกระทำ" มีอธิบายว่า พึงประกอบ คำว่า "ในธรรมที่เหลือ" คือ ในราคะเป็นต้น คำว่า "เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลี" คือ เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลีว่า "บาลีเป็นไปอย่างนี้" ด้วยราคะเป็นต้นที่เป็นอุปนิสสยะ คำว่า "เพราะไม่เกิดขึ้น" คือ เพราะไม่เกิดขึ้น เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลีนั้นด้วยติกะอันตรบาลี จึงกล่าวว่า "แม้ในกุสลัตติกะ" เป็นต้น คำว่า "ในที่นี้ด้วย" คือ ในเวทนาติกะนี้ด้วย

๖๒. อนญฺญตฺตนฺติ อเภทํ. สุขเวทนาสมฺปยุตฺโต หิ ธมฺโม สุขเวทนาสมฺปยุตฺตสฺเสว ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, น อิตเรสํ. เอส นโย เสสปเทสุ เสเสสุ จ ‘‘ตีณี’’ติ อาคตฏฺฐาเนสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพานิ ตีณิ สุทฺธานํ ติณฺณํ ปทานํ วเสน เวทิตพฺพานี’’ติ. ‘‘ปจฺฉาชาตา อรูปธมฺมานํ ปจฺจโย น โหนฺตี’’ติ ยุตฺตเมตํ, ปุเรชาตา ปน อรูปธมฺมานํ ปจฺจยา น โหนฺตีติ กถมิทํ คเหตพฺพนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปุเรชาตา’’ติอาทิ, ปุเรชาตา หุตฺวา ปจฺจโย น โหนฺตีติ อตฺโถ. ปุริมตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิตา หิ รูปธมฺมา ปจฺฉา อุปฺปนฺนานํ อรูปธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจโย โหนฺติ, น จายํ นโย อรูปธมฺเมสุ ลพฺภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุเรชาตตฺตาภาวโต’’ติ. ตถา ปจฺฉาชาตตฺตาภาวโตติ ยถา อิมสฺมึ ติเก กสฺสจิ ธมฺมสฺส ปุเรชาตตฺตาภาวโต ปุเรชาตปจฺจโย น โหนฺตีติ วุตฺตํ, ตถา ปจฺฉาชาตตฺตาภาวโต ปจฺฉาชาตา หุตฺวา ปจฺจโย น โหนฺติ, ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหนฺตีติ อตฺโถ. น หิ เอกสฺมึ สนฺตาเน เกสุจิ อรูปธมฺเมสุ ปฐมตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิเตสุ ปจฺฉา เกจิ อรูปธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ยโต เต เตสํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย ภเวยฺยุํ.

๖๒. คำว่า อนัญญัตตะ คือ ความไม่แตกต่างกัน (ความไม่แยกกัน) ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ย่อมเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าอื่น นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ และในที่ที่กล่าวว่า "สาม" ที่เหลือทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สามทั้งหมด พึงทราบโดยบทสามที่บริสุทธิ์" คำว่า "ปัจฉาชาตธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม" นี้สมควรแล้ว แต่คำว่า "ปุเรชาตธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม" นี้พึงถือเอาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภคำถามนั้นจึงตรัสว่า "ปุเรชาตธรรม" เป็นต้น หมายความว่า เป็นปุเรชาตธรรมแล้วไม่เป็นปัจจัย เพราะรูปธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วตั้งอยู่ ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่อรูปธรรมที่เกิดขึ้นภายหลัง แต่นัยนี้ไม่พึงได้ในอรูปธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะไม่มีความเป็นปุเรชาตธรรม" อนึ่ง คำว่า "เพราะไม่มีความเป็นปัจฉาชาตธรรม" คือ เหมือนอย่างที่ในติกะนี้ กล่าวว่า เพราะไม่มีความเป็นปุเรชาตธรรมของธรรมบางอย่าง จึงไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย ฉันใด อนึ่ง เพราะไม่มีความเป็นปัจฉาชาตธรรม ปัจฉาชาตธรรมจึงไม่เป็นปัจจัย หมายความว่า ไม่เป็นปัจฉาชาตปัจจัย ฉันนั้น เพราะว่าในสันดานเดียวกัน เมื่ออรูปธรรมบางอย่างเกิดขึ้นก่อนแล้วตั้งอยู่ อรูปธรรมบางอย่างก็ไม่เกิดขึ้นภายหลัง ซึ่งอรูปธรรมเหล่านั้นพึงเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่อรูปธรรมเหล่านั้นได้

๘๓-๘๗. อวเสเสสุ อฏฺฐสูติ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม’’ติอาทินา เอกมูลเกกาวสานา เย นว นว วารา อารมฺมณปจฺจยาทีสุ ลพฺภนฺติ, เตสุ ยถาวุตฺตเมกํ วชฺเชตฺวา เสเสสุ อฏฺฐสุ. ตีสฺเววาติ สุทฺเธสุ ตีสฺเวว สหชาตกมฺมปจฺจโย ลพฺภติ.

๘๓-๘๗. ใน ๘ บทที่เหลือ คือ ใน ๙ วาระที่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ซึ่งมีมูลเดียวและมีที่สุดเดียว โดยบทว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" เป็นต้น ในวาระเหล่านั้น เว้นวาระหนึ่งที่กล่าวมาแล้ว ใน ๘ วาระที่เหลือ ใน ๓ บทเท่านั้น คือ ใน ๓ บทที่บริสุทธิ์เท่านั้น พึงได้สหชาตกัมมปัจจัย

เวทนาตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายเวทนาติกะจบแล้ว

๓. วิปากตฺติกวณฺณนา

๓. คำอธิบายวิปากติกะ

๑-๒๓. โสเยวาติ [Pg.316] อกตสมาเสหิ ปเทหิ โย อตฺโถ วุจฺจติ, โสเยว อตฺโถ วุตฺโต โหติ.

๑-๒๓. คำว่า "โสเยวะ" (นั้นเอง) คือ อรรถใดที่กล่าวด้วยบทที่ไม่ได้ทำสมาส อรรถนั้นนั่นแหละชื่อว่ากล่าวแล้ว

๒๔-๕๒. ตนฺติ ตํ วจนํ, ตํ วา กฏตฺตารูปํ. ยสฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส อุปาทารูปสฺส ยถา ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ, ตถา มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ. น หิ ตสฺส ตทุภยํ วินา อุปฺปตฺติ อตฺถิ, น เอวํ กฏตฺตารูปสฺส. ตญฺหิ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปชฺชมานํ มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูปสฺส ตํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ตเทว วุตฺตํ, น กฏตฺตารูปํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติอาทิมาห. ยทิปิ กฏตฺตารูปํ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอตฺถ น คหิตํ, วจนนฺตเรน ปน คหิตเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปวตฺติยํ ปนา’’ติอาทิมาห. เอวญฺจ กตฺวาติ ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติยา อภาวโตเยว. นาหารปจฺจเยติ อาหารปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต. ตมฺปีติ กฏตฺตารูปมฺปิ. ฐิติกฺขเณ กฏตฺตารูปสฺส อาหาโร อุปตฺถมฺภโก โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ.

๒๔-๕๒. คำว่า "ตัง" (นั้น) คือ คำนั้น หรือ กตัตตารูปนั้น เพราะว่าอุปาทารูปที่เกิดจากจิต มีการเกิดขึ้นอาศัยขันธ์ ฉันใด ก็มีการเกิดขึ้นอาศัยมหาภูตรูป ฉันนั้น เพราะการเกิดขึ้นของอุปาทารูปนั้น ย่อมไม่มีหากปราศจากทั้งสองอย่างนั้น แต่กตัตตารูปไม่เป็นเช่นนั้น เพราะกตัตตารูปนั้นเกิดขึ้นเพราะกรรมกระทำแล้ว ย่อมเกิดขึ้นอาศัยมหาภูตรูป เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความพิเศษนั้นของอุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูป จึงกล่าวถึงอุปาทารูปนั้นเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงกตัตตารูป เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า "อาศัยขันธ์" เป็นต้น ถึงแม้กตัตตารูปจะไม่ถูกถือเอาในบทว่า "อุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูป" นี้ แต่เพื่อแสดงว่าถูกถือเอาด้วยคำอื่น จึงกล่าวว่า "ในปวัตติกาล" เป็นต้น และเมื่อทำอย่างนี้ คือ เพราะไม่มีการเกิดขึ้นอาศัยขันธ์นั่นเอง คำว่า "ในนาหารปัจจัย" คือ เมื่อตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์ต่ออาหารปัจจัย คำว่า "ตัมปิ" (นั้นด้วย) คือ กตัตตารูปนั้นด้วย เพราะอาหารเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของกตัตตารูปในขณะตั้งอยู่ จึงกล่าวว่า "ในขณะเกิด"

วิปากตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

คำอธิบายวิปากติกะจบแล้ว

๔. อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา

๔. คำอธิบายอุปาทินนติกะ

๕๑. อธิปติธมฺโมเยว โลกุตฺตรธมฺเมสุ นาธิปติปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘นาธิปติปจฺจยาติ สยํ อธิปติภูตตฺตา’’ติ. นนุ อธิปติธมฺโมปิ อารมฺมณาธิปติวเสน อธิปติปจฺจเยน อุปฺปชฺชตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อวิรหิตา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. อวิรหิตารมฺมณาธิปตีสูติ โลกุตฺตเร สนฺธายาห. เต หิ นิพฺพานารมฺมณตฺตา เอวํ วุจฺจติ. ปิ-สทฺเทน โก ปน วาโท วิรหิตารมฺมณาธิปติอเนกนฺตารมฺมณาธิปตีสูติ ทสฺเสติ.

๕๑. ธรรมที่เป็นอธิบดีเท่านั้นในโลกุตตรธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่เกิดขึ้นจากอธิปติปัจจัย จึงกล่าวว่า "ไม่เป็นอธิปติปัจจัย เพราะตนเองเป็นอธิบดี" ก็อธิปติธรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอธิปติปัจจัยโดยอาลัมมณาธิปติมิใช่หรือ? พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภคำถามนั้นจึงตรัสว่า "อวิรหิตา...เป... แสดง" คำว่า "ในอวิรหิตาลัมมณาธิปติทั้งหลาย" นี้ ทรงปรารภโลกุตตรธรรม เพราะโลกุตตรธรรมเหล่านั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ จึงกล่าวอย่างนี้ ด้วยคำว่า "ปิ" (ด้วย) ย่อมแสดงว่า จะกล่าวไปไยในวิรหิตาลัมมณาธิปติและอาลัมมณาธิปติที่ไม่แน่นอนเล่า

๗๒. อนุปาลนุปตฺถมฺภนวเสนาติ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย กฏตฺตารูปานํ อนุปาลนวเสน โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส อุปตฺถมฺภนวเสน ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสนาติ โยชนา. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ [Pg.317] กมฺมชกลาเป โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส อุปตฺถมฺภกวเสน ปจฺจโย โหตีติ เอตสฺมึ อตฺเถ ลพฺภมาเน. อาหารนฺติปิ วตฺตพฺพนฺติ ยถา ชีวิตินฺทฺริยวเสน ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ยถาวุตฺตอาหารสฺสปิ วเสน วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยสฺมึ กลาเป กมฺมชา โอชา กทาจิ ตสฺเสว อุปตฺถมฺภนปจฺจโย โหตีติ อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโต. ยทิ กมฺมชา โอชา เอกํสโต สกลาปรูปูปตฺถมฺภนวเสเนว ปวตฺตติ, ตถา สติ อิมาย ปาฬิยา วิโรโธ สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จ…เป… โหตี’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ อุทฺธริตฺวา ตตฺถ โทสํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอวํ สตี’’ติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ ตํ วจนํ. อนชฺโฌหฏาย อตฺตโน ปจฺจยโต นิพฺพตฺตาย, ปจฺจโย เจตฺถ กมฺมํเยว. เตนาห ‘‘สสนฺตานคตาย อุปาทินฺโนชายา’’ติ.

๗๒. คำว่า "โดยนัยแห่งการอนุบาลและการอุปถัมภ์" คือ การประกอบความว่า โอชะย่อมเป็นปัจจัยโดยการอนุบาลกตัตตารูปทั้งหลาย เหมือนชีวิตินทรีย์ และโดยการอุปถัมภ์กายอันเกิดจากกรรมนั้นเอง ไม่ใช่โดยการเป็นผู้ให้เกิด. อนึ่ง เมื่อมีอรรถนี้ คือ เมื่อได้อรรถนี้ว่า โอชะในกัมมชกลาป ย่อมเป็นปัจจัยโดยการอุปถัมภ์กายอันเกิดจากกรรมนั้นเอง. คำว่า "พึงกล่าวถึงอาหารด้วย" คือ เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อุปาทินนูปาทานิยธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมโดยอัตถิปัจจัย" โดยชีวิตินทรีย์ ฉันใด ก็พึงกล่าวโดยอาหารที่กล่าวมาแล้ว ฉันนั้น. และในที่นี้ อรรถนี้ว่า โอชะที่เกิดจากกรรมในกลาปใด บางครั้งย่อมเป็นปัจจัยอุปถัมภ์ของกลาปนั้นเอง ได้แสดงไว้ในอรรถกถา. หากโอชะที่เกิดจากกรรมย่อมเป็นไปโดยการอุปถัมภ์รูปในกลาปทั้งหมดโดยส่วนเดียวเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมขัดแย้งกับพระบาลีนี้ เพื่อแสดงดังนั้น จึงยกคำอรรถกถาว่า "หาก...เป็นต้น...ย่อมเป็น" ขึ้นมา แล้วแสดงโทษในคำนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น". ในที่นั้น คำว่า "ตัง" (นั้น) คือ คำนั้น. แก่โอชะที่ไม่ได้ถูกกลืนกิน ซึ่งเกิดขึ้นจากปัจจัยของตน และปัจจัยในที่นี้คือกรรมนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แก่อุปาทินโนชะที่อยู่ในสันดานของตน".

อยมฺปิ ปญฺโห, น เกวลํ ปุพฺเพ วุตฺตอาหาโรเยวาติ อธิปฺปาโย. อุทฺธริตพฺโพ สิยา, น จ อุทฺธโฏ. ตสฺมาติ เอตสฺส ‘‘วาโท พลวตโร’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. กสฺมา ปน ยถาวุตฺเตสุ ทฺวีสุ ปญฺเหสุ อาหาโร น อุทฺธโฏติ อาห ‘‘อชฺโฌหฏสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุติยปญฺโหติ ทุกมูลเก ทุติยปญฺโหติ โยชนา. ทุติยปญฺโห จ น อุทฺธโฏติ เอตฺถาปิ ‘‘อชฺโฌหฏสฺส…เป… อภาวโต’’ติ อิทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิตรสฺสาติ อนชฺโฌหฏสฺส. อชฺโฌหฏเมว น อนชฺโฌหฏํ, ยถาวุตฺโตชนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘พลวตโร’’ติ วตฺวา ตสฺส พลวตรภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. กติปยาโลเป อชฺโฌหริตฺวา วสิตฺวา ฐิตสฺส วิย อชฺโฌหฏมตฺตาหิ มณฺฑูกาทีหิ อชฺโฌหารกสฺส สรีเร วิเสสาธานํ เวทิตพฺพํ.

ปัญหานี้ด้วย ไม่ใช่เฉพาะอาหารที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย. พึงยกขึ้นมา แต่ก็ไม่ได้ยกขึ้นมา. คำว่า "ตัสมา" (เพราะเหตุนั้น) นี้ มีความสัมพันธ์กับคำว่า "วาทะมีกำลังกว่า". ก็เพราะเหตุไร อาหารจึงไม่ถูกยกขึ้นมาในสองปัญหาที่กล่าวมาแล้ว? จึงกล่าวว่า "เพราะอัชโฌหริต" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "ทุติยปัญหา" (ปัญหาที่สอง) คือ การประกอบความว่า ปัญหาที่สองในทุกมูลกะ. และปัญหาที่สองไม่ได้ถูกยกขึ้นมา ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า "เพราะอัชโฌหริต...เป็นต้น...ไม่มี" มาประกอบ. คำว่า "อิตรัสสะ" (ของอื่น) คือ ของอนัชโฌหริต. หมายความว่า เป็นอัชโฌหริตเท่านั้น ไม่ใช่อนัชโฌหริต คือ โอชะที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อกล่าวว่า "มีกำลังกว่า" เพื่อแสดงความเป็นผู้มีกำลังกว่าของคำนั้น จึงกล่าวว่า "นะ หิ" (ไม่) เป็นต้น. พึงทราบการเพิ่มความพิเศษในร่างกายของผู้กลืนกิน โดยสัตว์มีกบเป็นต้นที่ถูกกลืนกินแล้วตั้งอยู่ เหมือนผู้ที่กลืนกินเพียงไม่กี่คำแล้วอยู่ได้.

อิธ วุตฺเตหีติ อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก วุตฺเตหิ. เอกมูลกทุกติกาวสานปญฺหวิสฺสชฺชเนหีติ เอกปทมูลเกหิ ทุกาวสาเนหิ ติกาวสาเนหิ จ ปญฺหวิสฺสชฺชเนหิ. เต ปน ‘‘อนุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย, อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ เวทิตพฺโพ. อิธาติ อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก. ทุติยทุกาวสาเน วิยาติ ทุติยทุกาวสาเน ปญฺหวิสฺสชฺชเน วิย, ‘‘อนุปาทินฺนุปาทานิโย [Pg.318] ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตํ ปจฺฉาชาต’’นฺติ เอตสฺส วิสฺสชฺชเน วิยาติ อตฺโถ. อยญฺจ อตฺโถ ตติยปทมูลเกสุ ทุกติกาวสานปญฺเหสุปิ ลพฺภเตว. ยทิ ปน เต ปญฺหา กุสลตฺติเกปิ ลพฺภนฺติ, อถ กสฺมา ตตฺถ น อุทฺธฏาติ อาห ‘‘สุขาวโพธนตฺถํ ปน ตตฺถ สหชาตวเสเนว วิสฺสชฺชนํ กต’’นฺติ. สหชาตวเสเนวาติ สหชาตอตฺถิปจฺจยวเสเนว. เอกมูลกทุกาวสานาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ เอวํปการา ปญฺหา. ตตฺถ กุสลตฺติเก อุทฺธฏา. อิธ ปน อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก. เอเตหิ ยถาวุตฺเตหิ วิสฺสชฺชเนหิ. เอโก ธมฺโมติ เอโก เวทนาทิโก ปจฺจยธมฺโม. อเนเกหีติ สหชาตปจฺฉาชาตาทีหิ อเนเกหิ อตฺถิปจฺจยวิเสเสหิ. อเนเกสํ ธมฺมานนฺติ อเนเกสํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ. เอโก อตฺถิปจฺจโยติ อิทํ อตฺถิปจฺจยตาสามญฺญโต วุตฺตํ.

บทว่า ด้วยบทที่กล่าวไว้ในอุปาทินนัตติกะนี้ คือด้วยบทที่กล่าวไว้ในอุปาทินนัตติกะนี้. บทว่า ด้วยการวิสัชนาปัญหาที่มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะและติกะ คือด้วยการวิสัชนาปัญหาที่มีบทมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะและมีที่สุดเป็นติกะ. แต่ปัญหาเหล่านั้น พึงทราบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่ไม่อุปาทินนูปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย, ธรรมที่ไม่อุปาทินนานุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม อนุปาทินนูปาทานิยธรรม และอนุปาทินนานุปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย’. บทว่า อิทะ (ในอุปาทินนัตติกะนี้) คือในอุปาทินนัตติกะนี้. บทว่า เหมือนในที่สุดทุกะที่สอง คือเหมือนในการวิสัชนาปัญหาที่มีที่สุดเป็นทุกะที่สอง, อธิบายว่า เหมือนในการวิสัชนาปัญหาที่ว่า ‘ธรรมที่ไม่อุปาทินนูปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย, สหชาตะ ปัจฉาชาตะ’. และอรรถนี้ก็พึงได้ในปัญหาที่มีมูลบทที่สาม มีที่สุดเป็นทุกะและติกะด้วย. ถ้าปัญหาเหล่านั้นพึงได้ในกุสลัตติกะด้วย, เหตุไฉนจึงไม่ยกขึ้นแสดงในกุสลัตติกะนั้น? ท่านจึงกล่าวว่า ‘แต่ในกุสลัตติกะนั้น การวิสัชนาได้ทำไปโดยสหชาตวาระเท่านั้น เพื่อความเข้าใจง่าย’. บทว่า โดยสหชาตวาระเท่านั้น คือโดยสหชาตอัตถิปัจจัยวาระเท่านั้น. บทว่า มีที่สุดเป็นทุกะมีมูลบทเดียว คือปัญหาประเภทที่ว่า ‘กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม’. ปัญหาเหล่านั้นได้ยกขึ้นแสดงในกุสลัตติกะนั้นแล้ว. แต่ในอุปาทินนัตติกะนี้. ด้วยการวิสัชนาที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้. บทว่า ธรรมอย่างหนึ่ง คือปัจจัยธรรมอย่างหนึ่ง มีเวทนาเป็นต้น. บทว่า ด้วยปัจจัยหลายอย่าง คือด้วยอัตถิปัจจัยพิเศษหลายอย่าง มีสหชาตะและปัจฉาชาตะเป็นต้น. บทว่า แห่งธรรมหลายอย่าง คือแห่งปัจจยุบบันนธรรมหลายอย่าง. บทว่า อัตถิปัจจัยอย่างหนึ่ง นี้กล่าวโดยสามัญแห่งอัตถิปัจจัย.

อิทานิ ยถาวุตฺตํ อวุตฺตญฺจ อตฺถิปจฺจเย ลพฺภมานํ วิเสสํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘เอโก หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอโกติ อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ เอโก. เอกสฺสาติ ตาทิสสฺเสว เอกสฺส. อญฺญถา หิ เอโก ธมฺโม เอกสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย นาม นตฺถิ. เอเกเนวาติ สหชาตอตฺถิปจฺจเยเนว ยถา โอกฺกนฺติกฺขเณ วตฺถุ. ตญฺหิ อตฺตนา สหชาตสฺส นามสฺส สหชาตอตฺถิปจฺจเยเนว ปจฺจโย โหติ, น ปุเรชาตาทินา. เอโก สหชาตอรูปกฺขนฺโธ อเนเกสํ อตฺตนา สหชาตานํ อรูปกฺขนฺธานํ เอเกน สหชาตอตฺถิปจฺจเยน, อเนเกหิ สหชาตปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจเยหิ ยถากฺกมํ อตฺตนา สหชาตานํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ปุเรชาตานํ เตสมุฏฺฐานิกรูปานํ. อเนโก ปุเรชาตวตฺถุรูปญฺเจว สหชาตอรูปกฺขนฺธา จ เอกสฺส อรูปกฺขนฺธสฺส ยถากฺกมํ ปุเรชาตสหชาตอตฺถิปจฺจเยหิ. อเนโก อรูปธมฺโม อเนเกสํ สหชาตอรูปธมฺมานํ ปุเรชาตรูปธมฺมานญฺจ สหชาตปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจเยหิ. อเนโก วา อาหารินฺทฺริยปฺปกาโร อเนเกสํ รูปธมฺมานํ ยถารหํ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยวเสน อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอวํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อสมานตฺเตปิ อยมตฺโถ สมฺภวติ, สมานตฺเต [Pg.319] ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เตนาห ‘‘สมานตฺเต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาน’’นฺติ. สหชาตํ ปุเรชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ สหชาตอตฺถิปจฺจยธมฺโม ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยธมฺเมน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหติ. ยถา วตฺถุนา ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยํ ลภนฺตา เอว กุสลาทิธมฺมา สหชาตานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ สหชาตอตฺถิปจฺจโย โหนฺติ, ตถา เต ปุเรชาตสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโยปิ โหนฺติเยว. เตนาห ‘‘ปจฺฉาชาเตน จา’’ติ. อตฺถิปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. อยํ สหชาตปจฺฉาชาตานํ อตฺถิปจฺจยภาโว ปจฺจยธมฺมานํ อเภเท เอว อิจฺฉิโต, น เภเท. เตนาห ‘‘อนญฺญธมฺมตฺเตน…เป… นานาธมฺมตฺเต’’ติ.

บัดนี้ ท่านเมื่อจะแสดงความพิเศษที่พึงได้ในอัตถิปัจจัย ทั้งที่กล่าวแล้วและยังมิได้กล่าวโดยพิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘eko hī’ (ธรรมอย่างหนึ่ง) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า eko คือ อย่างหนึ่งในบรรดาความพิเศษแห่งอัตถิปัจจัยทั้งหลาย. บทว่า ekassa คือ แห่งธรรมอย่างหนึ่งเช่นนั้นนั่นเอง. เพราะว่าหากมิใช่เช่นนั้น ธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่าเป็นปัจจัยแห่งธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมไม่มี. บทว่า ekenevāti คือ ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยเท่านั้น เหมือนวัตถุในขณะหยั่งลงสู่ครรภ์. เพราะวัตถุนั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่นามที่เกิดพร้อมกับตน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น. อรูปขันธ์ที่เป็นสหชาตะอย่างหนึ่ง เป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์หลายอย่างที่เกิดพร้อมกับตน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่ง, เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตที่เกิดพร้อมกับตน และแก่รูปที่เกิดก่อนและรูปที่มีรูปที่เกิดก่อนนั้นเป็นสมุฏฐาน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตอัตถิปัจจัยหลายอย่างตามลำดับ. รูปวัตถุที่เป็นปุเรชาตะหลายอย่าง และอรูปขันธ์ที่เป็นสหชาตะหลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์อย่างหนึ่ง ด้วยปุเรชาตอัตถิปัจจัยและสหชาตอัตถิปัจจัยตามลำดับ. อรูปธรรมหลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมที่เป็นสหชาตะหลายอย่าง และแก่รูปธรรมที่เป็นปุเรชาตะ ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย. หรือว่าประเภทแห่งอาหารและอินทรีย์หลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่รูปธรรมหลายอย่าง ด้วยอัตถิปัจจัย โดยอำนาจแห่งสหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ตามสมควร. แม้ในเมื่อปัจจยุบบันนธรรมทั้งหลายไม่เสมอกัน อรรถนี้ก็ย่อมเป็นไปได้, แต่ในเมื่อเสมอกันแล้ว ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘samānatte paccayuppannadhammānaṃ’ (ในเมื่อปัจจยุบบันนธรรมทั้งหลายเสมอกัน). บทว่า สหชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตะเท่านั้น คือสหชาตอัตถิปัจจัยธรรม เป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตอัตถิปัจจัยธรรมเท่านั้น. กุศลธรรมเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อได้ปุเรชาตอัตถิปัจจัยด้วยวัตถุแล้ว ย่อมเป็นสหชาตอัตถิปัจจัยแห่งขันธ์ทั้งหลายและรูปที่เกิดจากจิตที่เป็นสหชาตะฉันใด, ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแห่งกายที่เป็นปุเรชาตะด้วยฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘pacchājātena cā’ (และด้วยปัจฉาชาตะ). มีการประกอบความว่า ‘เป็นอัตถิปัจจัย’. ความเป็นอัตถิปัจจัยของสหชาตะและปัจฉาชาตะนี้ พึงประสงค์ในเมื่อปัจจัยธรรมทั้งหลายไม่ต่างกันเท่านั้น ไม่ใช่ในเมื่อต่างกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘anaññadhammattena...เป... nānādhammatte’ (เพราะความเป็นธรรมไม่ต่างกัน...ฯลฯ...ในความเป็นธรรมต่างกัน).

อิทานิ ตสฺส นานาธมฺมตฺเต อภาวํ ปาฬิยา วิภาเวนฺโต ‘‘ยทิ สิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถีติ เอกสฺเสว ปจฺจยธมฺมสฺส วเสน ลพฺภมาโน เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถิ. กสฺมา? วิโรธโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สหชาต…เป… น วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สหชาตปจฺฉาชาตานํ เอกธมฺมวเสน สห อลาภโต เอว. เอกธมฺมวเสนาติ เอกสฺเสว ปจฺจยธมฺมสฺส วเสน. เตนาห ‘‘นานาธมฺมานํ วิรุทฺธสภาวตฺตา’’ติ. วิรุทฺธสภาวตา จ สหชาตปจฺฉาชาตวเสน เวทิตพฺพา, อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตราทิภาวโตติ. อญฺญถาติ เตสํ สหชาตปจฺฉาชาตานํ เอกชฺฌํ ลาเภ. อินฺทฺริยปฏิกฺเขเปปีติ อินฺทฺริยปจฺจเย ปจฺจนีกโต ฐิเตปิ. ตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโตติ ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนุปาทานิโย จ ธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโต. พาวีสาติ เอกมูลกาวสานา นว, เอกมูลกทุกาวสานา ปญฺจ, เอกมูลกติกาวสานเมกํ, ทุกมูลเกกาวสานา จตฺตาโร, ทุกมูลกาวสานา ทฺเว, ทุกมูลกติกาวสานเมกนฺติ เอวํ พาวีสติ. ยถา ปุพฺเพ สหชาตํ ปุเรชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ, เอวํ ปุเรชาตมฺปิ เตนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ. ตตฺถ สหชาเตเนว สหาติ สหชาเตน สเหว. อฏฺฐานปฺปยุตฺโต หิ อยํ เอว-สทฺโท, สหชาเตน น วินา ปุเรชาตอตฺถิปจฺจโยติ อตฺโถ. อิตเรสุ ปน อตฺถิปจฺจยธมฺเมสุ นิยโม นตฺถิ เตหิ [Pg.320] สหาปิ วินาปิ ภาวโต. เตนาห ‘‘น อิตเรหี’’ติ. ตมฺปิ วตฺถุ ตํสหิตปุเรชาตเมวาติ ยํ ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ วตฺถุปุเรชาตญฺเจว ตํสหิตารมฺมณปุเรชาตเมว จ, น เกวลํ อารมฺมณปุเรชาตํ. เตนาห ‘‘น อิตร’’นฺติ.

บัดนี้ ท่านเมื่อจะแสดงความไม่มีแห่งปัจจัยนั้นในความเป็นธรรมต่างกันโดยพระบาลี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘yadi siyā’ (ถ้าพึงมี) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ความเป็นอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่งไม่มี คือความเป็นอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่งที่พึงได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยธรรมอย่างเดียวย่อมไม่มี. เพราะเหตุไร? เพราะความขัดแย้งกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘sahajāta...เป... na vuttaṃ’ (สหชาตะ...ฯลฯ...ไม่กล่าว). และเมื่อกระทำอย่างนี้ คือเพราะไม่ได้สหชาตะและปัจฉาชาตะพร้อมกันโดยอำนาจแห่งธรรมอย่างเดียวเท่านั้น. บทว่า โดยอำนาจแห่งธรรมอย่างเดียว คือโดยอำนาจแห่งปัจจัยธรรมอย่างเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะธรรมทั้งหลายต่างกัน มีสภาพขัดแย้งกัน’. และสภาพที่ขัดแย้งกันนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งสหชาตะและปัจฉาชาตะ, แต่ในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นโลกิยะและโลกุตตระเป็นต้น. บทว่า มิฉะนั้น คือในเมื่อได้สหชาตะและปัจฉาชาตะเหล่านั้นพร้อมกัน. บทว่า แม้ในเมื่อปฏิเสธอินทรีย์ คือแม้ในเมื่ออินทริยปัจจัยตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์. บทว่า เพราะได้ปัญหาข้อนั้น คือเพราะได้ปัญหาที่ว่า ‘อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยอัตถิปัจจัย’ (อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยอัตถิปัจจัย). บทว่า ๒๒ คือ ปัญหาที่มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นเอกะ ๙, มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะ ๕, มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นติกะ ๑, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นเอกะ ๔, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นทุกะ ๒, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นติกะ ๑, รวมเป็น ๒๒ อย่างนี้. ท่านแสดงว่า สหชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตะเท่านั้น ดังที่กล่าวมาแล้วในก่อนฉันใด, ปุเรชาตะก็เป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะนั้นด้วยฉันนั้น จึงกล่าวว่า ‘ปุเรชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะเท่านั้น’. ในบทเหล่านั้น บทว่า sahajāteneva saha คือ พร้อมกับสหชาตะนั่นเอง. เพราะว่าศัพท์ว่า เอวะ นี้ ท่านใช้ในที่ที่มิใช่ฐานะ, อธิบายว่า ปุเรชาตอัตถิปัจจัยย่อมไม่มีปราศจากสหชาตะ. แต่ในอัตถิปัจจัยธรรมเหล่าอื่น ไม่มีกฎเกณฑ์ เพราะมีได้ทั้งพร้อมกับปัจจัยเหล่านั้นและปราศจากปัจจัยเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘na itarehi’ (ไม่ใช่ด้วยปัจจัยเหล่าอื่น). บทว่า tampi vatthu taṃsahitapurejātamevāti ความว่า คำที่กล่าวว่า ‘ปุเรชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะเท่านั้น’ นั้น แม้ปุเรชาตะนั้น ก็เป็นทั้งวัตถุปุเรชาตะ และเป็นอารัมมณปุเรชาตะที่ประกอบด้วยสหชาตะนั้นนั่นเอง, ไม่ใช่เป็นอารัมมณปุเรชาตะเพียงอย่างเดียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘na itaraṃ’ (ไม่ใช่ปัจจัยอื่น).

อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฐนฺตเรน วิภาเวตุํ ‘‘กุสลตฺติเก หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ ปุเรชาตํ ตํสหชาเตน วินาปิ อตฺถิปจฺจโย สิยา, ‘‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจา’’ติ วตฺตุํ น สกฺกา, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา วิญฺญายติ ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ. นวิปฺปยุตฺเต พาวีสาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถาติ สนิทสฺสนตฺติเก. อตฺถิวิภงฺเคติ อตฺถิปจฺจยสฺส วิภชเน. ติกมูลเกกาวสานนฺติ ‘‘สนิทสฺสนสปฺปฏิโฆ จ อนิทสฺสนสปฺปฏิโฆ จ อนิทสฺสนอปฺปฏิโฆ จ ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ ติกมูลโก เอกาวสาโน ปญฺโห อุทฺธโฏ. ปจฺจยุทฺธาเรติ จ ตตฺเถว ปจฺจยุทฺธาเร. ตถา จ โส ปญฺโห อุทฺธโฏ. ตยิทํ กถํ, ยทิ ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ โจทนายํ อาห ‘‘ตํ วตฺถุสหิตสฺส…เป… ปจฺจยภาวโต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยทิปิ ตตฺถ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆคฺคหเณน อารมฺมณปุเรชาตสฺส อตฺถิปจฺจยภาโว วุตฺโต, ตถาปิ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆคฺคหณโต วตฺถุมฺปิ คหิตนฺติ วตฺถุสหิตสฺส อารมฺมณปุเรชาตสฺส สหชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจยภาโว วุตฺโตติ. ปจฺฉาชาตํ อาหารินฺทฺริเยเหว สห อตฺถิปจฺจโย โหติ, น ปุเรชาเตนาติ อธิปฺปาโย. อนญฺญธมฺมตฺเตติ ปจฺจยธมฺมสฺส อนญฺญตฺเต. สหชาเตน สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ โยชนา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตตฺถาปิ ปฏิโยคิปุเรชาตํเยว ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปนา’’ติอาทินา อตฺตนา ทสฺสิตํ วิจารํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิคมนวเสน ปจฺจามสติ.

บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วโดยปาฐะอื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กุสลตฺติเก หิ" (ในกุสลัตติกะ) หากปุเรชาตปัจจัยพึงเป็นอัตถิปัจจัยได้โดยปราศจากสหชาตปัจจัยนั้น ก็ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า "นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจ" (ในนวิปปยุตตปัจจัย มีอัตถิปัจจัย ๕) แต่คำนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้นจึงทราบได้ว่า "ปุเรชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น" แม้ในคำว่า "นวิปฺปยุตฺเต พาวีสา" (ในนวิปปยุตตปัจจัย ๒๒) นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "ตตฺถ" (ในนั้น) คือ ในสนิทัสสนัตติกะ. คำว่า "อตฺถิวิภงฺเค" (ในอัตถิวิภังค์) คือ ในการจำแนกอัตถิปัจจัย. คำว่า "ติกมูลเกกาวสานํ" (มีติกะเป็นมูล มีเอกะเป็นที่สุด) คือ ปัญหาที่ยกขึ้นมามีติกะเป็นมูล มีเอกะเป็นที่สุดอย่างนี้ว่า "ธรรมทั้งหลายคือ สนิทัสสนสัปปฏิฆะ อนิทัสสนสัปปฏิฆะ และอนิทัสสนอัปปฏิฆะ เป็นปัจจัยแก่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมด้วยอัตถิปัจจัย". และในปัจจยุทธาระในที่นั้นนั่นเอง ปัญหานั้นก็ถูกยกขึ้นมาแล้ว. ปัญหานั้นเป็นอย่างไร? หากปุเรชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น เมื่อมีการโต้แย้ง จึงกล่าวว่า "ตํ วตฺถุสหิตสฺส...เป... ปจฺจยภาวโต" (เพราะความเป็นปัจจัยแห่งอารัมมณปุเรชาตนั้นที่ประกอบด้วยวัตถุ...เป็นต้น). อธิบายว่า แม้ในที่นั้น การระบุถึงสนิทัสสนสัปปฏิฆะ จะกล่าวถึงความเป็นอัตถิปัจจัยของอารัมมณปุเรชาตปัจจัยไว้ก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะมีการระบุถึงอนิทัสสนอัปปฏิฆะ จึงเป็นการถือเอาวัตถุไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่าความเป็นอัตถิปัจจัยของอารัมมณปุเรชาตปัจจัยที่ประกอบด้วยวัตถุ ย่อมเป็นไปพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น. มีอธิบายว่า ปัจฉาชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับอาหาเรนทรีย์เท่านั้น ไม่ใช่พร้อมกับปุเรชาตปัจจัย. คำว่า "อนญฺญธมฺมตฺเต" (ในการไม่เป็นธรรมอื่น) คือ ในความไม่เป็นอย่างอื่นแห่งปัจจัยธรรม. มีการประกอบความว่า "ย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัย". ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในที่นั้นก็พึงเห็นปฏิโยคีปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. อนึ่ง ด้วยคำมีอาทิว่า "อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปน" (ก็ในอัตถิปัจจัยพิเศษทั้งหลาย) ท่านย่อมทบทวนการพิจารณาที่ตนแสดงไว้แล้ว โดยนัยแห่งการสรุปว่า "เอวเมตํ" (เป็นอย่างนี้).

อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายอุปาทินนัตติกะ

๖. วิตกฺกตฺติกวณฺณนา

๖. การอธิบายวิตักกัตติกะ

๒๒. วิตกฺกตฺติเก [Pg.321] สตฺตสุ มูลเกสูติ ‘‘สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา อาคตานิ ตีณิ เอกกานิ, ตีณิ ทุกานิ, เอกํ ติกนฺติ เอวํ เอกมูลกานิ ยานิ สตฺตมูลกานิ, เตสุ. ยถากฺกมนฺติ ปาฬิยํ อาคตานุกฺกเมน. สตฺตาติ ปฐเม เอกเก สตฺต. ปญฺจาติ ทุติเย ปญฺจ. ตานิมานิ เหตุปจฺจเย วุตฺตนเยน เวทิตพฺพานิ. อิธ ปน ปวตฺติวเสเนว โยเชตพฺพํ. ตีณีติอาทีสุ ตติเย ตีณิ, จตุตฺเถ เอกํ, ปญฺจเม ตีณิ, ฉฏฺเฐปิ ตีณิ, สตฺตเม เอกํ. ตานิ ปน ยถากฺกมํ ตติยปทํ ปฏิจฺจ ตติยปททุติยปทตทุภยวเสน, ปฐมปทตติยปทานิ ปฏิจฺจ ตติยปทวเสน, ปฐมปททุติยปทานิ ปฏิจฺจ ปฐมปทตติยปทตทุภยวเสน, ทุติยปทตติยปทานิ ปฏิจฺจ ปฐมปทตติยปทตทุภยวเสน, ปฐมทุติยตติยปทานิ ปฏิจฺจ ตติยปทวเสเนว เวทิตพฺพานิ. อญฺญมญฺเญ อฏฺฐวีสาติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน คณนา เวทิตพฺพา. เอวนฺติ ยถาวุตฺตํ คณนํ ปจฺจามสติ. ทุติยตติยมูลเกสุ เอกํ เอกนฺติ ทุติยมูลเก เอกํ, ตติยมูลเก เอกนฺติ โยเชตพฺพํ. ตถา อาเสวเนติ ยถา ปุเรชาเต เอกาทส, ตถา อาเสวเนติ อตฺโถ. อญฺญานีติ อธิปติอญฺญมญฺญปุเรชาตาเสวนโต อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ คณนานิ. เหตุอารมฺมณสทิสานีติ เหตุอารมฺมณปจฺจเยสุ คณนาสทิสานิ.

๒๒. ในวิตักกัตติกะ ในมูลกะ ๗ ด้วยคำว่า "สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ" (อาศัยธรรมที่มีวิตักกะมีวิจาร) เป็นต้น มีเอกะ ๓ ทุกะ ๓ ติกะ ๑ รวมเป็นมูลกะ ๑ ที่เป็นมูลกะ ๗ เหล่านั้น. คำว่า "ยถากฺกมํ" (ตามลำดับ) คือ ตามลำดับที่มาในพระบาลี. คำว่า "สตฺต" (๗) คือ ในเอกะแรกมี ๗. คำว่า "ปญฺจ" (๕) คือ ในเอกะที่สองมี ๕. พึงทราบเนื้อความเหล่านี้โดยนัยที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัย. แต่ในที่นี้พึงประกอบโดยนัยแห่งการเป็นไปเท่านั้น. ในคำมีอาทิว่า "ตีณิ" (๓) คือ ในมูลกะที่ ๓ มี ๓, ในที่ ๔ มี ๑, ในที่ ๕ มี ๓, ในที่ ๖ ก็มี ๓, ในที่ ๗ มี ๑. พึงทราบเนื้อความเหล่านั้นตามลำดับ คือ อาศัยบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓ บทที่ ๒ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๑ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓, อาศัยบทที่ ๑ และบทที่ ๒ โดยนัยแห่งบทที่ ๑ บทที่ ๓ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๒ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๑ บทที่ ๓ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๑ บทที่ ๒ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓ เท่านั้น. แม้ในคำมีอาทิว่า "อญฺญมญฺเญ อฏฺฐวีสา" (ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๒๘) ก็พึงทราบการนับด้วยนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "เอวํ" (อย่างนี้) ท่านย่อมทบทวนการนับที่กล่าวไว้แล้ว. คำว่า "ทุติยตติยมูลเกสุ เอกํ เอกํ" (ในมูลกะที่ ๒ และที่ ๓ มีอย่างละ ๑) พึงประกอบว่า ในมูลกะที่ ๒ มี ๑ ในมูลกะที่ ๓ มี ๑. คำว่า "ตถา อาเสวเน" (ในอาเสวนะก็เช่นกัน) ความว่า เหมือนในปุเรชาตะมี ๑๑ ในอาเสวนะก็มี ๑๑ เช่นกัน. คำว่า "อญฺญานิ" (อื่น ๆ) คือ การนับในปัจจัยอื่น ๆ นอกจากการอธิปติ อัญญมัญญะ ปุเรชาตะ และอาเสวนะ. คำว่า "เหตุอารมฺมณสทิสานิ" (เหมือนเหตุและอารัมมณะ) คือ เหมือนการนับในเหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัย.

๓๑. อวิเสเสนาติ ‘‘วิปาก’’นฺติ วิเสสนํ อกตฺวา น ปน วิสฺสชฺชนํ กตนฺติ โยชนา. ตตฺถ การณํ วตฺตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิมาห. อิตเรสนฺติ โลกิยวิปากานํ. เต วิสุํ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตาติ เต ยถาวุตฺตโลกิยวิปากา อวิตกฺกวิจารมตฺตสามญฺญโต วิสุํ นีหริตฺวา วุตฺตา. ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ ปฏิจฺจ อวิตกฺกวิจารมตฺตา อธิปตี’’ติ วุตฺตราสิ ปุริมโกฏฺฐาโส.

๓๑. คำว่า "อวิเสเสน" (โดยไม่จำแนก) คือ มีการประกอบความว่า ไม่ได้ทำวิเสสนะว่า "วิปากํ" (วิบาก) แต่หาใช่ว่าไม่ได้ทำวิสัชนาไม่. เพื่อจะกล่าวเหตุในที่นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กสฺมา" (เพราะเหตุไร). คำว่า "อิตเรสํ" (ของเหล่าอื่น) คือ ของโลกิยวิบากทั้งหลาย. คำว่า "เต วิสุํ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตา" (ธรรมเหล่านั้นถูกแยกออกมากล่าวต่างหาก) คือ โลกิยวิบากที่กล่าวแล้วเหล่านั้น ถูกแยกออกมากล่าวต่างหากจากความเป็นอวิตักกวิจารมัตตะทั่วไป. คำว่า "อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ อธิปติที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะย่อมเกิดขึ้น" เป็นส่วนแรกของหมวดที่กล่าวแล้ว.

๓๘. เอตนฺติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺก…เป… สห คจฺฉนฺเตนา’’ติ อาคตปาฬิปทํ. ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘มูลํ…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. ตตฺถ อวิตกฺก…เป… โยเชนฺเตนาติ อวิตกฺเกหิ อวิตกฺกปริยาเยน วุตฺเตหิ อวิตกฺกวิจารมตฺตอวิตกฺกอวิจารปเทหิ สห มูลปทํ[Pg.322], อาเสวนมูลกเมว วา คจฺฉนฺเตน โยเชนฺเตน นปุเรชาตสทิสํ นาเสวเน ปาฬิคมนํ กาตพฺพํ, ปฐิตพฺพนฺติ อตฺโถ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตํ วิปาเกน สห คจฺฉนฺเตนา’’ติ ทิสฺสติ, วิปาเกน วิเสสนภูเตน สห โยเชนฺเตนาติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตนฺติอาทิ โยเชตพฺพ’’นฺติ.

๓๘. คำว่า "เอตํ" (นี้) คือ บทบาลีที่มาว่า "อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺก...เป... สห คจฺฉนฺเตน" (อวิตักกวิจารมัตตะไปพร้อมกับอวิตักกะ...เป็นต้น). เพื่อแสดงอรรถของบทนั้น จึงกล่าวว่า "มูลํ...เป... วุตฺตํ โหติ" (ย่อมกล่าวว่า มูล...เป็นต้น). ในที่นั้น คำว่า "อวิตกฺก...เป... โยเชนฺเตน" (โดยประกอบอวิตักกะ...เป็นต้น) คือ เมื่อประกอบบทมูลพร้อมกับบทอวิตักกวิจารมัตตะและอวิตักกะอวิจาระที่กล่าวโดยปริยายของอวิตักกะ หรือเมื่อประกอบบทที่ไปพร้อมกับอาเสวนมูละเท่านั้น ไม่พึงทำทางไปแห่งบาลีในอาเสวนะให้เหมือนปุเรชาตะ คือพึงอ่านอย่างนี้. แต่ในคัมภีร์ทั้งหลายปรากฏว่า "อวิตกฺกวิจารมตฺตํ วิปากเน สห คจฺฉนฺเตน" (อวิตักกวิจารมัตตะไปพร้อมกับวิบาก) ความว่า เมื่อประกอบพร้อมกับวิบากที่เป็นวิเสสนะ. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "พึงประกอบคำมีอาทิว่า วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ" (วิบากเป็นอวิตักกวิจารมัตตะ).

เอกมูลเก ปาฬิยํ โยชิตเมวาติ ‘‘ทุมูลเกสุ ปฐเม’’ติ วุตฺตํ.

คำว่า "ในเอกมูลกะ บาลีได้ประกอบไว้แล้ว" คือที่กล่าวว่า "ในทุมูลกะแรก".

๔๙. มูลปทเมว อวสานภาเวนาติ ‘‘สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา’’ติอาทินา มูลปทเมว อวสานภาเวน โยชิตํ. สตฺต โมหา อุทฺธริตพฺพาติ อิทํ นเหตุปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิจฺจวาเร หิ อเหตุกโมโห ติกฺขตฺตุเมว อาคโต. อิธ ปน ‘‘วตฺถุํ ปจฺจยา’’ติอาทินา จตูสุปิ มูลเกสุ อาคโต, ตสฺมา สตฺตกฺขตฺตุํ อาคมนํ สนฺธาย ‘‘สตฺต โมหา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

๔๙. คำว่า "บทมูลนั่นเองโดยความเป็นที่สุด" คือ บทมูลนั่นเองถูกประกอบโดยความเป็นที่สุดด้วยคำมีอาทิว่า "อาศัยธรรมที่มีวิตักกะมีวิจาร ธรรมที่มีวิตักกะมีวิจารย่อมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย". คำว่า "โมหะ ๗ พึงยกขึ้นมา" นี้ กล่าวหมายถึงนเหตุปัจจัย. เพราะในปฏิจจวาระ อเหตุกโมหะมาเพียง ๓ ครั้งเท่านั้น. แต่ในที่นี้มาในมูลกะทั้ง ๔ ด้วยคำมีอาทิว่า "อาศัยวัตถุ" เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าท่านกล่าวคำว่า "โมหะ ๗" หมายถึงการมา ๗ ครั้ง.

อุปนิสฺสเยน สงฺคหิตตฺตาติ อุปนิสฺสยปจฺจเยเนว กมฺมปจฺจยสฺส สงฺคหิตตฺตา. สพฺพสฺสปิ รูปารูปาวจรกมฺมสฺส พลวภาวโต อุปนิสฺสยตฺตาภาโว นตฺถิ, ยโต ตํ ‘‘ครู’’ติ วุจฺจติ, กมฺมกฺขยกรสฺส ปน กมฺมสฺส พลวภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อิมมตฺถํ ปาฬิยา เอว วิภาเวตุํ วุตฺตํ ‘‘อุปาทินฺนตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย หิ…เป… วิญฺญายตี’’ติ.

คำว่า 'เพราะความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะ' คือเพราะความที่กรรมปัจจัยถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยปัจจัยนั่นเอง. ความไม่มีแห่งความเป็นอุปนิสสยะ ย่อมไม่มี เพราะความที่รูปาวจรกรรมและอรูปาวจรกรรมแม้ทั้งปวงเป็นสภาพมีกำลัง เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นจึงถูกเรียกว่า 'ครุ' (กรรมหนัก), ส่วนในเรื่องความมีกำลังของกรรมที่ทำให้สิ้นกรรม ไม่ต้องพูดถึงเลย. เพื่อจะไขเนื้อความนี้ด้วยพระบาลีนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ในปัจจนียะแห่งปัญหาวารในอุปาทินนัตติกะ... เป็นต้น... พึงทราบ'

วิตกฺกตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายวิตักกัตติกะ

๘. ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา

๘. การอธิบายทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ

ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค วิจาริตนเยน วิจาเรตพฺพนฺติ อิทํ ‘‘น จ ปุถุชฺชนานํ ทสฺสเนน ปหาตุํ สกฺกุเณยฺโย, อิตเรสํ น เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย น โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติอาทินา อตฺตนา อานีตํ [Pg.323] อมตคฺคปถวินิจฺฉยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทฏีกาย อตฺถวิวรเณ วุตฺตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

คำว่า 'พึงพิจารณาโดยนัยที่พิจารณาแล้วในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอมตัคคปถวินิจฉัยที่ตนนำมาด้วยคำมีอาทิว่า 'และไม่สามารถจะละได้ด้วยทัสสนะของพวกปุถุชน, ส่วนธรรมของบุคคลนอกนี้ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ไม่เป็นปัจจัยโดยปัจจัยไรๆ'. สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น แม้สิ่งนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้วในการไขเนื้อความแห่งปฏิจจสมุปปาทฎีกา เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล

ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จบการอธิบายทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ

ปฏฺฐานปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

ปัฏฐานปกรณ์อนุฏีกา จบบริบูรณ์

อิติ ปญฺจปกรณมูลฏีกาย ลีนตฺถวณฺณนา

ลีนัตถวัณณนาในมูลฏีกาแห่งปัญจปกรณ์ จบเพียงเท่านี้

อนุฏีกา สมตฺตา.

อนุฏีกา จบบริบูรณ์

อภิธมฺมสฺส อนุฏีกา สมตฺตา.

อนุฏีกาแห่งพระอภิธรรม จบบริบูรณ์

বাংলা
পালি	অট্ঠকথা	টীকা	অন্ন
1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি	1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা	1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩	1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা
2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি	2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা	2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২
3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি	3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা	3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা
4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত)	4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত)	4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত)
5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি	5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা	5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা
6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি	6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা	6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী
7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫	7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা	7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি

中文
巴利	義註	複註	藏外典籍
1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨	1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註	1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3	1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋
2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品	2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註	2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2
3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經	3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註	3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註
4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部）	4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部）	4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部）
5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經	5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註	5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註
6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋	6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注	6301 導論複註 6302 導論明解
7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5	7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註	7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母

English
Pali Canon	Commentaries	Sub-commentaries	Other
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Français
Canon Pali	Commentaires	Sous-commentaires	Autres
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

Deutsch
Pali-Kanon	Kommentare	Subkommentare	Sonstige
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

हिंदी
पाली कैनन	कमेंट्री	उप-टिप्पणियाँ	अन्य
1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि	1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3	1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना
2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि	2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2
3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5	7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि

Indonesia
Kanon Pali	Komentar	Sub-komentar	Lainnya
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

日文
パーリ仏典	註釈書	副註釈書	その他
1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ	1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター	1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3	1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー
2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ	2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター	2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2
3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ	3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター	3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー
4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ）	4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ）	4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ）
5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ	5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター	5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー
6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ	6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター	6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー
7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5	7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター	7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ

ខ្មែរ
ព្រះត្រៃបិដកបាលី	អដ្ឋកថា	ដីកា	ផ្សេងទៀត
1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ	1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា	1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣	1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា
2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ	2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា	2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២
3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ	3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា	3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា
4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត)	4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត)	4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត)
5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ	5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា	5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា
6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ	6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា	6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី
7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥	7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា	7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ

한국인
팔리 대장경	주석서	부주석서	기타
1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리	1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타	1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3	1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나
2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리	2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타	2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2
3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리	3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타	3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까
4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따)	4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따)	4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따)
5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리	5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타	5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까
6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리	6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타	6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니
7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5	7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타	7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리

ອັກສອນລາວ
ປາລີ	ອັດຖະກະຖາ	ຏີກາ	ອັນຍາ
1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ	1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ	1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3	1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ
2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ	2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ	2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2
3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ	3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ	3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ
4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ)	4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ)	4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ)
5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ	5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ	5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ
6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ	6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ
7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5	7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ	7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ

मराठी
पाळी	अट्ठकथा	टीका	अन्य
1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी	1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा	1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३	1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना
2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी	2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा	2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२
3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी	3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा	3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका
4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त)	4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त)	4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त)
5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी	5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा	5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका
6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी	6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा	6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी
7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५	7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा	7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी

မြန်မာ
ပါဠိတော်	အဋ္ဌကထာ	ဋီကာ	အခြား
1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ	1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ	1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃	1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ
2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ	2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ	2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂
3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ	3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ	3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ
4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ)	4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ)	4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ)
5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ	5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ	5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ
6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ	6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ	6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ
7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅	7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ	7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ

português
Páli	Aṭṭhakathā	Ṭīkā	Outro
1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra)	1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya	1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3	1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa
2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha	2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha	2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2
3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima	3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores	3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores
4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta	4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta	4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta
5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara	5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc.	5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc.
6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa)	6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia	6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia
7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5	7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados	7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma

русский
Палийский канон	Комментарии	Субкомментарии	Другое
1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали	1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха	1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3	1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана
2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали	2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха	2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2
3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали	3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха	3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика
4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта)	4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта)	4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта)
5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали	5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха	5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика
6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали	6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха	6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини
7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5	7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха	7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали

සිංහල
පාලි කැනනය	විවරණ	අටුවා	වෙනත්
1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි	1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා	1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3	1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා
2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි	2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා	2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2
3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි	3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා	3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා
4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත)	4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත)	4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත)
5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි	5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා	5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා
6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි	6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා	6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී
7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5	7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා	7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි

Español
El Canon Pali	Los Comentarios	Los Subcomentarios	Otros
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā	1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā	2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā	3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta)	4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta)	4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā	5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā	6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5	7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā	7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi

แบบไทย
บาลีแคน	ข้อคิดเห็น	คำอธิบายย่อย	อื่น
1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ	1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา	1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓	1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา
2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ	2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา	2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒
3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ	3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา	3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา
4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต)	4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต)	4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต)
5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ	5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา	5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา
6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ	6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา	6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี
7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕	7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา	7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ
นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น อภิธมฺมปิฏเก ในพระอภิธรรมปิฎก ปญฺจปกรณ-อนุฏีกา อนุฎีกาปัญจปกรณ์ ธาตุกถาปกรณ-อนุฏีกา อนุฎีกาธาตุกถาปกรณ์ คนฺถารมฺภวณฺณนา คำอธิบายเริ่มเรื่อง ธาตุกถาปกรณเทสนาย [Pg.1] เทสเทสกปริสาปเทสา วุตฺตปฺปการา เอวาติ กาลาปเทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธาตุกถาปกรณํ เทเสนฺโต’’ติอาทิมาห. ‘‘ตสฺเสว อนนฺตรํ อเทสยี’’ติ หิ อิมินา วิภงฺคานนฺตรํ ธาตุกถา เทสิตาติ ตสฺสา เทสนากาโล อปทิฏฺโฐ โหติ. เย ปน ‘‘วิภงฺคานนฺตรํ กถาวตฺถุปกรณํ เทสิต’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ วาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘วิภงฺคานนฺตรํ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห. เพื่อแสดงการระบุถึงกาลว่า การแสดงธาตุกถาปกรณ์นั้น เป็นการระบุถึงสถานที่ ผู้แสดง และบริษัทที่แสดงตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เมื่อทรงแสดงธาตุกถาปกรณ์’ เพราะด้วยคำว่า ‘ทรงแสดงต่อจากนั้น’ นี้ กาลแห่งการแสดงธาตุกถาว่า ธาตุกถาอันพระองค์ทรงแสดงต่อจากวิภังค์ ย่อมเป็นอันถูกระบุถึงแล้ว ส่วนผู้ใดกล่าวว่า ‘กถาวัตถุอันพระองค์ทรงแสดงต่อจากวิภังค์’ เมื่อปฏิเสธวาทะของชนเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ต่อจากวิภังค์...เป...เพื่อแสดง’ ‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติอาทิวจนโต (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘; จูฬนิ. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔๗) กิเลสวิทฺธํสนมฺปิ เทวปุตฺตมารสฺส พลวิธมนนฺติ สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘อปฺปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมาราน’’นฺติ ปน วุจฺจมานตฺตา ขนฺติพลสทฺธาพลาทิอานุภาเวน อุสฺสาหปริสาพลภญฺชนเมว เทวปุตฺตมารสฺส พลวิทฺธํสนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิสยาติกฺกมนํ กามธาตุสมติกฺกโม. สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสนาติ ปหานาภิสมยปริญฺญาภิสมยานํ วเสน. นนุ เจตํ ปญฺจนฺนํ มารานํ ภญฺชนํ สาวเกสุปิ ลพฺภเตวาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปรูปนิสฺสยรหิต’’นฺติอาทิ. วีรสฺส ภาโว วีริยนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘มหาวีริโยติ มหาวีโร’’ติ. มหาวีริยตา จ ปริปุณฺณวีริยปารมิตาย จตุรงฺคสมนฺนาคตวีริยาธิฏฺฐาเนน [Pg.2] อนญฺญสาธารณจตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสมฺปตฺติยา จ เวทิตพฺพา. ตโต เอว หิสฺส วีริยาหานิสิทฺธิปีติ. ด้วยคำมีอาทิว่า ‘กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน’ (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘; จูฬนิ. นันทมาณวกปุจฉานิทเทส ๔๗) พึงกล่าวได้ว่า แม้การทำลายกิเลสก็เป็นการทำลายกำลังของเทวบุตรมาร แต่เพราะมีการกล่าวว่า ‘โดยความเป็นมารคือกิเลสและอภิสังขารโดยการไม่ให้เป็นไป’ การทำลายกำลังของเทวบุตรมาร พึงเห็นว่าเป็นการทำลายกำลังคือความอุตสาหะและบริษัทด้วยอานุภาพแห่งขันติพละและสัทธาพละเป็นต้นนั่นเอง การก้าวล่วงอารมณ์ เป็นการก้าวล่วงกามธาตุ โดยการกำหนดรู้ด้วยการละสมุทัย คือ โดยอำนาจแห่งปหานาภิสมัยและปริญญาภิสมัย อนึ่ง พึงกล่าวว่า การทำลายมาร ๕ อย่างนี้ ย่อมมีได้แม้ในสาวกมิใช่หรือ? เมื่อทำความสงสัยนั้นไว้ในใจ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ปราศจากอุปนิสัยของผู้อื่น’ เมื่อทำความกล้าหาญให้เป็นความเพียร จึงกล่าวว่า ‘ผู้มีความเพียรมาก คือ ผู้กล้าหาญมาก’ อนึ่ง ความเป็นผู้มีความเพียรมาก พึงทราบด้วยความเพียรบารมีที่บริบูรณ์ ด้วยอธิษฐานความเพียรที่ประกอบด้วยองค์ ๔ และด้วยความถึงพร้อมแห่งสัมมัปปธาน ๔ ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ความสำเร็จและความอิ่มใจในความไม่เสื่อมแห่งความเพียรของพระองค์จึงมี ขนฺธาทิเก ธมฺเม อธิฏฺฐาย นิสฺสาย วิสยํ กตฺวา อภิธมฺมกถา ปวตฺตาติ อาห ‘‘อภิธมฺมกถาธิฏฺฐานฏฺเฐน วา’’ติ. เตสํ กถนโตติ เตสํ ขนฺธาทีนํ กถาภาวโต. เอเตน อตฺถวิเสสสนฺนิสฺสโย พฺยญฺชนสมุทาโย ปกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ธาตุโย กถียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ ธาตุกถา, ตถาปวตฺโต พฺยญฺชนตฺถสมุทาโย. ยทิ เอวํ สตฺตนฺนมฺปิ ปกรณานํ ธาตุกถาภาโว อาปชฺชตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยทิปี’’ติอาทิ. ตตฺถ สาติสยนฺติ สวิเสสํ วิจิตฺตาติเรกวเสน อนวเสสโต จ เทสนาย ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ (ธาตุ. ๕). เตเนวาห ‘‘เอกเทสกถนเมว หิ อญฺญตฺถ กต’’นฺติ. พระอภิธรรมกถา ย่อมเป็นไปโดยการอธิษฐาน การอาศัย และการทำธรรมมีขันธ์เป็นต้นให้เป็นอารมณ์ จึงกล่าวว่า ‘หรือโดยอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งพระอภิธรรมกถา’ เพราะความเป็นเรื่องราวของธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่าปกรณ์ คือ หมู่แห่งพยัญชนะที่อาศัยอรรถวิเศษ อีกอย่างหนึ่ง ธาตุทั้งหลายอันบุคคลกล่าวในปกรณ์นี้ หรือด้วยปกรณ์นี้ ชื่อว่าธาตุกถา คือ หมู่แห่งพยัญชนะและอรรถที่ดำเนินไปอย่างนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นธาตุกถาของปกรณ์ทั้ง ๗ ก็พึงถึงพร้อม เมื่อทรงหมายถึงความสงสัยนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ถึงแม้ว่า’ ในปกรณ์นั้น ชื่อว่ามีส่วนพิเศษ คือ เพราะการแสดงดำเนินไปโดยมีลักษณะพิเศษ โดยความวิจิตรเกินกว่าปกติ และโดยไม่เหลือเศษ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘พระธรรมสังคณีทั้งหมด เป็นมาติกาของธาตุกถา’ (ธาตุ. ๕) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘การกล่าวเพียงบางส่วนเท่านั้น อันบุคคลทำไว้ในที่อื่น’ อิทานิ สาสเน เยสุ ธาตุ-สทฺโท นิรุฬฺโห, เตสํ วเสน อญฺเญหิปิ อสาธารณํ อิมสฺส ปกรณสฺส ธาตุกถาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ขนฺธายตนธาตูหิ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ขนฺธายตนธาตูสุ. มหนฺโต ปเภทานุคโต วิสโย เอตาสนฺติ มหาวิสยา, ธาตุโย, น ขนฺธายตนานิ อปฺปตรปทตฺตา. เยน วา สภาเวน ธมฺมา สงฺคหาสงฺคหสมฺปโยควิปฺปโยเคหิ อุทฺเทสนิทฺเทเส ลภนฺติ, โส สภาโว ธาตุ. สา ธาตุ อิธ สาติสยํ เทสิตาติ สวิเสสํ ธาตุยา กถนโต อิทํ ปกรณํ ‘‘ธาตุกถา’’ติ วุตฺตํ. สภาวตฺโถ หิ อยํ ธาตุ-สทฺโท ‘‘ธาตุโส, ภิกฺขเว, สตฺตา สํสนฺทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๙๘) วิย. ธาตุเภทนฺติ ธาตุวิภาคํ. ปกรณนฺติ วจนเสโส. กุโต ปกรณ-สทฺโท ลพฺภตีติ อาห ‘‘สตฺตนฺนํ ปกรณานํ กเมน วณฺณนาย ปวตฺตตฺตา’’ติ. เตน โยชนํ กตฺวาติ เตน ปกรณ-สทฺเทน ‘‘ธาตุกถาว ปกรณํ ธาตุกถาปกรณ’’นฺติ โยชนํ กตฺวา. ตํ ทีปนนฺติ ตํ ธาตุกถาปกรณสฺส อตฺถทีปนํ, อตฺถทีปนากาเรน ปวตฺตํ วณฺณนํ. ‘‘อตฺถํ ทีปยิสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘ตํ สุณาถา’’ติ วทนฺโต โสตทฺวารานุสาเรน ตตฺถ อุปธารเณ นิโยเชตีติ อาห ‘‘ตํทีปนวจนสวเนน อุปธาเรถาติ อตฺโถ’’ติ. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นธาตุกถาของปกรณ์นี้ ซึ่งไม่ทั่วไปแก่ปกรณ์อื่น โดยอาศัยคำว่า ‘ธาตุ’ ที่นิยมใช้ในพระศาสนา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘หรือด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุ’ ในคำนั้น คำว่า ‘ในคำนั้น’ คือ ในขันธ์ อายตนะ และธาตุ ธาตุทั้งหลายมีอารมณ์กว้างขวาง คือ มีอารมณ์อันเป็นไปตามความแตกต่างกันมาก ไม่ใช่ขันธ์และอายตนะ เพราะมีบทน้อยกว่า อีกอย่างหนึ่ง สภาวะใดที่ธรรมทั้งหลายย่อมได้ในการยกขึ้นแสดงและการจำแนกโดยการสงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์ สัมปยุต และวิปปยุต สภาวะนั้นชื่อว่าธาตุ ธาตุนั้นอันบุคคลแสดงไว้ในปกรณ์นี้โดยมีส่วนพิเศษ เพราะการกล่าวธาตุโดยมีลักษณะพิเศษ ปกรณ์นี้จึงชื่อว่า ‘ธาตุกถา’ อนึ่ง คำว่า ‘ธาตุ’ นี้ มีอรรถว่าสภาวะ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้ากันโดยธาตุ’ (สํ. นิ. ๒.๙๘) คำว่า ‘ธาตุเภท’ คือ การจำแนกธาตุ คำว่า ‘ปกรณ์’ เป็นบทที่เหลือ คำว่า ‘ปกรณ์’ ย่อมได้มาจากไหน? จึงกล่าวว่า ‘เพราะการอธิบายดำเนินไปตามลำดับแห่งปกรณ์ทั้ง ๗’ เมื่อทำความเชื่อมโยงด้วยคำนั้น คือ เมื่อทำความเชื่อมโยงด้วยคำว่า ‘ปกรณ์’ ว่า ‘ธาตุกถาเป็นปกรณ์ ชื่อว่าธาตุกถาปกรณ์’ คำว่า ‘การอธิบายนั้น’ คือ การอธิบายอรรถของธาตุกถาปกรณ์นั้น เป็นคำอธิบายที่ดำเนินไปโดยลักษณะของการอธิบายอรรถ เมื่อกล่าวว่า ‘เราจักอธิบายอรรถ’ และกล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้น’ ผู้กล่าวจึงชักชวนให้ตั้งใจฟังในที่นั้นโดยอนุโลมตามทางแห่งการฟัง จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังด้วยการฟังคำอธิบายนั้น’ คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเริ่มเรื่อง จบแล้ว ๑. มาติกาวณฺณนา ๑. คำอธิบายมาติกา ๑. นยมาติกาวณฺณนา ๑. คำอธิบายมาติกานัย ๑. จุทฺทสวิเธนาติ [Pg.3] จุทฺทสปฺปกาเรน, จุทฺทสหิ ปเทหีติ อตฺโถ. ตตฺถ ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติ อิทเมกํ ปทํ, ตถา ‘‘สมฺปโยโค วิปฺปโยโค’’ติ. ‘‘สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทีนิ ปน ตีณิ ตีณิ ปทานิ เอเกกํ ปทํ. อิตเรสุ ปทวิภาโค สุวิญฺเญยฺโยว. เอเตหีติ สงฺคหาทิปฺปกาเรหิ. นยนํ ปาปนํ, ตํ ปน ปวตฺตนํ ญาปนญฺจ โหตีติ ‘‘ปวตฺตียติ ญายนฺตี’’ติ จ ทฺวิธาปิ อตฺโถ วุตฺโต. นยา เอว อุทฺทิสิยมานา มาติกา. อตฺถทฺวเยปิ ปวตฺตนญาณกิริยานํ กรณภาเวน สงฺคหาทิปฺปการา นยาติ วุตฺตา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อิมินา สงฺคหาทิเกน นเยนา’’ติ (ธาตุ. อฏฺฐ. ๑). ปทานนฺติ อตฺถทีปกานํ วจนานํ. ปชฺชติ เอเตน อตฺโถติ หิ ปทํ. ปทานนฺติ จ สํสามิสมฺพนฺเธ สามิวจนํ, ปกรณสฺสาติ ปน อวยวาวยวีสมฺพนฺเธ. ๑. คำว่า ‘ด้วย ๑๔ อย่าง’ คือ ด้วย ๑๔ ประเภท อรรถว่า ด้วย ๑๔ บท ในคำนั้น คำว่า ‘สงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์’ นี้เป็นบทหนึ่ง เช่นเดียวกับคำว่า ‘สัมปยุต วิปปยุต’ ส่วนคำมีอาทิว่า ‘สัมปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว วิปปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว’ บท ๓ บทเหล่านี้เป็นบทหนึ่งๆ ในการจำแนกบทที่เหลือ พึงทราบได้โดยง่าย ด้วยคำว่า ‘ด้วยเหล่านี้’ คือ ด้วยประเภทมีสงเคราะห์เป็นต้น การนำไป คือ การให้ถึง ซึ่งการนำไปนั้น ย่อมเป็นการให้เป็นไปและการให้รู้ จึงกล่าวอรรถไว้ ๒ อย่างว่า ‘ย่อมเป็นไป ย่อมรู้’ มาติกาที่ยกขึ้นแสดงนั้นแล คือ นัย ในอรรถทั้งสองนั้น ประเภทมีสงเคราะห์เป็นต้น ชื่อว่านัย โดยความเป็นเครื่องกระทำซึ่งการให้เป็นไปและการรู้ เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘ด้วยนัยมีสงเคราะห์เป็นต้นนี้’ (ธาตุ. อรรถ. ๑) คำว่า ‘บททั้งหลาย’ คือ คำที่แสดงอรรถ เพราะอรรถย่อมถึงพร้อมด้วยคำนี้ คำนั้นจึงชื่อว่าบท อนึ่ง คำว่า ‘บททั้งหลาย’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แบบเจ้าของ (สามิสัมพันธะ) ส่วนคำว่า ‘ของปกรณ์’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แบบส่วนย่อยและส่วนรวม (อวยวอวยวีสัมพันธะ) ๒. อพฺภนฺตรมาติกาวณฺณนา ๒. คำอธิบายอัพภันตรมาติกา ๒. ตทตฺถานีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทตฺถานิ. ปฏิจฺจ สมุปฺปชฺชติ สงฺขาราทิกํ เอตสฺมาติ หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, ปจฺเจกํ อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโม. ตถา หิ วุตฺตํ สงฺขารปิฏเก ‘‘ทฺวาทส ปจฺจยา, ทฺวาทส ปฏิจฺจสมุปฺปาทา’’ติ. เตสนฺติ ขนฺธาทีนํ. ตถาทสฺสิตานนฺติ คณนุทฺเทสวิภาคมตฺเตน ทสฺสิตานํ. กสฺมา ปเนตฺถ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ทฺวาทสภาเวเนว คหิโต, นนุ ตตฺถ ภโว กมฺมภวาทิเภเทน, โสกาทโย จ สรูปโตเยว อิธ ปาฬิยํ คหิตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ‘‘ปญฺจวีสาธิเกน ปทสเตนา’’ติ เอวํ วุตฺเต อฏฺฐกถาวจเน. กมฺมภวสฺส ภาวนภาเวน, อุปปตฺติภวสฺส ภวนภาเวน. ปทตฺถโต ปน กมฺมภโว ภวติ เอตสฺมาติ ภโว, อิตโร ภวติ, ภวนํ วาติ. ตนฺนิทานทุกฺขภาเวนาติ ชรามรณนิทานทุกฺขภาเวน. ๒. คำว่า ‘มีอรรถนั้น’ คือ มีอรรถแห่งปฏิจจสมุปบาท เพราะสังขารเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท คือ ธรรมที่เป็นปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้นแต่ละอย่าง ดังที่กล่าวไว้ในสังขารปิฎกว่า ‘ปัจจัย ๑๒ ปฏิจจสมุปบาท ๑๒’ คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ คือ ของธรรมมีขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘ที่แสดงไว้แล้วอย่างนั้น’ คือ ที่แสดงไว้แล้วโดยเป็นเพียงการนับ การยกขึ้นแสดง และการจำแนก เหตุไฉนในปกรณ์นี้ ปฏิจจสมุปบาทจึงถูกถือเอาโดยมี ๑๒ อย่างเท่านั้น? อนึ่ง ในปฏิจจสมุปบาทนั้น ภพถูกถือเอาโดยความแตกต่างกันแห่งกรรมภพเป็นต้น และโสกะเป็นต้นก็ถูกถือเอาโดยมีสภาพเป็นของตนเองในบาลีนี้มิใช่หรือ? เมื่อทรงหมายถึงความสงสัยนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในคำนั้น’ ในคำนั้น คำว่า ‘ในคำนั้น’ คือ ในคำอรรถกถาที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยบท ๑๐๐ กับ ๒๕’ โดยความเป็นสภาวะที่ยังผลให้เกิดแห่งกรรมภพ และโดยความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแห่งอุปปัตติภพ ส่วนโดยอรรถแห่งบท กรรมภพย่อมมีจากธรรมนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่าภพ ภพอื่นย่อมมี หรือความเป็นภพ คำว่า ‘โดยความเป็นทุกข์มีภพนั้นเป็นเหตุ’ คือ โดยความเป็นทุกข์มีชราและมรณะเป็นเหตุ ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ อิทมฺปิ ธาตุกถาย มาติกากิตฺตนเมวาติ ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกาติ อยํ ธาตุกถามาติกาโต พหิทฺธา วุตฺตา’’ติ วจนํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห[Pg.4]. ปกรณนฺตรคตา วุตฺตา ธาตุกถาย มาติกาภาเวนาติ อตฺโถ. กามญฺเจตฺถ มาติกาภาเวน วุตฺตา, ปกรณนฺตรคตตฺตา ปน อญฺญโต คเหตพฺพรูปา อิโต พหิภูตา นาม โหนฺติ, สรูปโต คหิตาว ปญฺจกฺขนฺธาติอาทิกา อพฺภนฺตรา. เตนาห ‘‘สรูปโต ทสฺเสตฺวา ฐปิตตฺตา’’ติ. มาติกาย อสงฺคหิตตฺตาติ มาติกาย สรูเปน อสงฺคหิตตฺตา, น อญฺญถา. น หิ มาติกาย อสงฺคหิโต โกจิ ปทตฺโถ อตฺถิ. วิกิณฺณภาเวนาติ ขนฺธวิภงฺคาทีสุ วิสุํ วิสุํ กิณฺณภาเวน วิสฏภาเวน. แม้คำว่า ‘ธรรมสังคณีทั้งหมดเป็นมาติกาของธาตุกถา’ นี้ ก็เป็นการกล่าวถึงมาติกาของธาตุกถาเท่านั้น เพราะไม่เห็นด้วยกับคำว่า ‘มาติกาที่กล่าวไว้ในธรรมสังคณีทั้งหมดนี้ กล่าวไว้นอกมาติกาของธาตุกถา’ จึงกล่าวคำว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น อธิบายว่า มาติกาที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อื่นนั้น ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นมาติกาของธาตุกถา แม้มาติกานี้จะกล่าวไว้ในฐานะเป็นมาติกา แต่เพราะอยู่ในคัมภีร์อื่น จึงชื่อว่าอยู่นอกนี้ คือมีรูปที่พึงถือเอาจากที่อื่น ส่วนมาติกาที่ถือเอาโดยสภาวะ เช่น ปัญจขันธ์ เป็นต้น เป็นมาติกาภายใน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะแสดงและตั้งไว้โดยสภาวะ’ คำว่า ‘เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในมาติกา’ หมายถึง เพราะไม่สงเคราะห์เข้าโดยสภาวะของมาติกา ไม่ใช่โดยประการอื่น เพราะไม่มีบทธรรมใดที่ไม่สงเคราะห์เข้าในมาติกา คำว่า ‘โดยความเป็นของกระจัดกระจาย’ หมายถึง โดยความเป็นของกระจัดกระจายไปในขันธวิภังค์เป็นต้น คือโดยความเป็นของแผ่ซ่านไปต่างหากๆ ๓. นยมุขมาติกาวณฺณนา ๓. อรรถกถาว่าด้วยนยมุขมาติกา ๓. นยานํ สงฺคหาทิปฺปการวิเสสานํ ปวตฺติ เทสนา, ตสฺสา วินิคฺคมฏฺฐานตาย ทฺวารํ. ยถาวุตฺตธมฺมา ยถารหํ ขนฺธายตนธาตุโย อรูปิโน จ ขนฺธาติ เตสํ อุทฺเทโส นยมุขมาติกา. เตนาห ‘‘นยาน’’นฺติอาทิ. วิยุชฺชนสีลา, วิโยโค วา เอเตสํ อตฺถีติ วิโยคิโน, ตถา สหโยคิโน, สงฺคหาสงฺคหธมฺมา จ วิโยคีสหโยคีธมฺมา จ สงฺคหา…เป… ธมฺมา, สงฺคณฺหนาสงฺคณฺหนวเสน วิยุชฺชนสํยุชฺชนวเสน จ ปวตฺตนกสภาวาติ อตฺโถ. จุทฺทสปีติอาทินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. เยหีติ เยหิ ขนฺธาทีหิ อรูปกฺขนฺเธหิ จ. เต จตฺตาโรติ เต สงฺคหาทโย จตฺตาโร. สจฺจาทีหิปีติ สจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิปิ สห. ยถาสมฺภวนฺติ สมฺภวานุรูปํ, ยํ ยํ ปทํ สงฺคหิโต อสงฺคหิโตติ จ วตฺตุํ ยุตฺตํ, ตํ ตนฺติ อตฺโถ. ๓. การแสดงความดำเนินไปแห่งนัยทั้งหลายอันเป็นประเภทพิเศษมีสังคหะเป็นต้น เป็นประตูเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการออกไปของการแสดงนั้น การยกขึ้นแสดงซึ่งธรรมที่กล่าวมาแล้วโดยสมควร คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ และอรูปขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่า นยมุขมาติกา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘แห่งนัยทั้งหลาย’ เป็นต้น อธิบายว่า ธรรมทั้งหลายมีปกติแยกกัน หรือมีการแยกกัน จึงชื่อว่า วิโยคี (ธรรมที่แยกกัน) และธรรมทั้งหลายมีปกติประกอบกัน จึงชื่อว่า สหโยคี (ธรรมที่ประกอบกัน) และสังคหาสังคหธรรมทั้งหลาย คือ วิโยคีสหโยคีธรรมทั้งหลาย และสังคหะ...ธรรมทั้งหลาย มีสภาพเป็นไปโดยการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ โดยการแยกกันและประกอบกัน ท่านทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า ‘แม้ ๑๔’ เป็นต้น คำว่า ‘ด้วยธรรมเหล่าใด’ หมายถึง ด้วยขันธ์เป็นต้น และด้วยอรูปขันธ์ทั้งหลายเหล่าใด คำว่า ‘สี่อย่างนั้น’ หมายถึง สังคหะเป็นต้นสี่อย่างนั้น คำว่า ‘แม้ด้วยสัจจะ’ เป็นต้น หมายถึง พร้อมด้วยสัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น คำว่า ‘ตามที่สมควร’ หมายถึง ตามความสมควรแก่การเกิดขึ้น บทใดควรกล่าวว่าสงเคราะห์เข้าหรือไม่สงเคราะห์เข้า บทนั้นนั่นแหละ คือเนื้อความ โส ปนาติ สงฺคหาสงฺคโห. สงฺคาหกภูเตหีติ สงฺคหณกิริยาย กตฺตุภูเตหิ. เตหีติ สจฺจาทีหิ. น สงฺคหภูเตหีติ สงฺคหณกิริยาย กรณภูเตหิ สจฺจาทีหิ สงฺคหาสงฺคโห น วุตฺโต. ตตฺถาปิ หิ ขนฺธายตนธาตุโย เอว กรณภูตาติ ทสฺเสติ. ขนฺธาทีเหว สงฺคเหหีติ ขนฺธาทีหิเยว สงฺคณฺหนกิริยาย กรณภูเตหิ, ‘‘ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนสงฺคเหน อสงฺคหิตา, ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา, เต ธมฺมา จตูหิ ขนฺเธหิ, ทฺวีหายตเนหิ, อฏฺฐหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ สงฺคหาสงฺคโห นิยเมตฺวา วุตฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา สจฺจาทีนิ สงฺคาหกภาเวน วุตฺตานิ, น สงฺคหภาเวน, ขนฺธาทีนิเยว จ สงฺคหภาเวน วุตฺตานิ, ตสฺมา. คำว่า ‘ก็สังคหาสังคหะนั้น’ หมายถึง สังคหาสังคหะ คำว่า ‘ด้วยธรรมที่เป็นผู้สงเคราะห์’ หมายถึง ด้วยธรรมที่เป็นผู้กระทำในการสงเคราะห์ คำว่า ‘ด้วยธรรมเหล่านั้น’ หมายถึง ด้วยสัจจะทั้งหลายเป็นต้น คำว่า ‘ไม่ใช่ด้วยธรรมที่เป็นเครื่องสงเคราะห์’ หมายถึง สังคหาสังคหะไม่ได้กล่าวไว้ด้วยสัจจะทั้งหลายเป็นต้นที่เป็นเครื่องกระทำในการสงเคราะห์ ในที่นั้น ท่านแสดงว่า ขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่านั้นเป็นเครื่องกระทำ คำว่า ‘ด้วยขันธ์เป็นต้นที่เป็นเครื่องสงเคราะห์เท่านั้น’ หมายถึง ด้วยขันธ์เป็นต้นที่เป็นเครื่องกระทำในการสงเคราะห์เท่านั้น สังคหาสังคหะถูกกล่าวไว้โดยกำหนดว่า ‘ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยอายตนะ ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยธาตุ ธรรมเหล่านั้นไม่สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๔ ด้วยอายตนะ ๒ ด้วยธาตุ ๘’ คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง เพราะสัจจะทั้งหลายเป็นต้นถูกกล่าวไว้โดยความเป็นผู้สงเคราะห์ ไม่ใช่โดยความเป็นเครื่องสงเคราะห์ และขันธ์เป็นต้นเท่านั้นถูกกล่าวไว้โดยความเป็นเครื่องสงเคราะห์ เพราะเหตุนั้น กสฺมา [Pg.5] ปเนตฺถ สจฺจาทโย สงฺคหวเสน น วุตฺตาติ? ตถาเทสนาย อสมฺภวโต. น หิ สกฺกา รูปกฺขนฺธาทีนํ สมุทยสจฺจาทีหิ, สญฺญาทีนํ วา อินฺทฺริยาทีหิ สงฺคหนเยน ปุจฺฉิตุํ วิสฺสชฺชิตุํ วาติ. ตถา อริยผลาทีสุ อุปฺปนฺนเวทนาทีนํ สจฺจวินิมุตฺตตาย ‘‘เวทนากฺขนฺโธ กติหิ สจฺเจหิ สงฺคหิโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวาปิ ‘‘เอเกน สจฺเจน สงฺคหิโต’’ติอาทินา นิยเมตฺวา สงฺคหํ ทสฺเสตุํ น สกฺกาติ. ยถาสมฺภวนฺติ เยหิ สมฺปโยโค, เยหิ จ วิปฺปโยโค, ตทนุรูปํ. ถามว่า ‘เพราะเหตุไร สัจจะทั้งหลายเป็นต้นในที่นี้จึงไม่กล่าวโดยการสงเคราะห์?’ ตอบว่า ‘เพราะการแสดงอย่างนั้นเป็นไปไม่ได้’ เพราะไม่สามารถถามและตอบโดยนัยแห่งการสงเคราะห์รูปขันธ์เป็นต้นด้วยสมุทยสัจจะเป็นต้น หรือสัญญาเป็นต้นด้วยอินทรีย์เป็นต้นได้ อนึ่ง ไม่สามารถแสดงการสงเคราะห์โดยกำหนดว่า ‘เวทนาขันธ์สงเคราะห์เข้าด้วยสัจจะหนึ่ง’ เป็นต้น แม้จะถามว่า ‘เวทนาขันธ์สงเคราะห์เข้าด้วยสัจจะเท่าไร’ เพราะเวทนาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในอริยผลเป็นต้น พ้นจากสัจจะ คำว่า ‘ตามที่สมควร’ หมายถึง ตามความสมควรแก่ธรรมที่ประกอบกัน และธรรมที่แยกกัน รูปํ รูเปน นิพฺพาเนน วา วิปฺปยุตฺตํ น โหติ, นิพฺพานํ วา รูเปน. กสฺมา? สมฺปยุตฺตนฺติ อนาสงฺกนียสภาวตฺตา. จตุนฺนญฺหิ ขนฺธานํ อญฺญมญฺญํ สมฺปโยคีภาวโต ‘‘รูปนิพฺพาเนหิปิ โส อตฺถิ นตฺถี’’ติ สิยา อาสงฺกา, ตสฺมา เตสํ อิตเรหิ, อิตเรสญฺจ เตหิ วิปฺปโยโค วุจฺจติ, น ปน รูปสฺส รูเปน, นิพฺพาเนน วา, นิพฺพานสฺส วา รูเปน กตฺถจิ สมฺปโยโค อตฺถีติ ตทาสงฺกาภาวโต วิปฺปโยโคปิ รูปสฺส รูปนิพฺพาเนหิ, นิพฺพานสฺส วา เตน น วุจฺจติ, อรูปกฺขนฺเธหิเยว ปน วุจฺจตีติ อาห ‘‘จตูเหวา’’ติอาทิ. อนารมฺมณสฺส จกฺขายตนาทิกสฺส. อนารมฺมณอนารมฺมณมิสฺสเกหีติ อนารมฺมเณน โสตายตนาทินา อนารมฺมณมิสฺสเกน จ ธมฺมายตนาทินา. มิสฺสกสฺส ธมฺมายตนาทิกสฺส. อนารมฺมณอนารมฺมณมิสฺสเกหิ น โหตีติ โยเชตพฺพํ. เยสํ ปน เยหิ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนารมฺมณสฺส ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา หิ สารมฺมณสฺส อนารมฺมเณน อนารมฺมณมิสฺสเกน จ วิปฺปโยโค โหติ, เอวํ สารมฺมเณนปิ โส โหติเยว. เตน วิย อนารมฺมณสฺส อนารมฺมณมิสฺสกสฺส จาติ ทฏฺฐพฺพํ. รูปไม่วิปปยุตจากรูปหรือจากนิพพาน หรือนิพพานไม่วิปปยุตจากรูป เพราะเหตุไร? เพราะมีสภาวะที่ไม่พึงสงสัยว่าจะสัมปยุตกัน เพราะขันธ์ ๔ มีความเป็นธรรมที่สัมปยุตกันและกัน จึงอาจมีความสงสัยว่า 'ธรรมนั้นมีอยู่หรือไม่มีอยู่แม้ด้วยรูปและนิพพาน' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงวิปปยุตของขันธ์เหล่านั้นกับธรรมอื่น และของธรรมอื่นกับขันธ์เหล่านั้น แต่การสัมปยุตของรูปกับรูป หรือกับนิพพาน หรือของนิพพานกับรูป ไม่มีในที่ใดๆ เพราะไม่มีความสงสัยนั้น จึงไม่กล่าวถึงวิปปยุตของรูปกับรูปและนิพพาน หรือของนิพพานกับรูป แต่กล่าวถึงวิปปยุตด้วยอรูปขันธ์เท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยขันธ์ ๔ เท่านั้น' เป็นต้น. คำว่า 'ของธรรมที่ไม่มีอารมณ์' หมายถึง ของจักขายตนะเป็นต้นที่ไม่มีอารมณ์. คำว่า 'ด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์' หมายถึง ด้วยโสตายตนะเป็นต้นที่ไม่มีอารมณ์ และด้วยธัมมายตนะเป็นต้นที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์. คำว่า 'ของธรรมที่ปนกัน' หมายถึง ของธัมมายตนะเป็นต้นที่ปนกัน. พึงประกอบความว่า 'ไม่เป็นด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์'. ส่วนเพื่อจะแสดงว่า ธรรมเหล่าใดวิปปยุตกับธรรมเหล่าใด ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนของธรรมที่ไม่มีอารมณ์' เป็นต้น. เหมือนอย่างที่ธรรมที่มีอารมณ์มีการวิปปยุตกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ฉันใด ธรรมที่มีอารมณ์นั้นก็มีการวิปปยุตกับธรรมที่มีอารมณ์ด้วย ฉันนั้น. พึงเห็นว่า ของธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ก็เป็นเหมือนอย่างนั้น. ๔. ลกฺขณมาติกาวณฺณนา ๔. อรรถกถาว่าด้วยลักขณมาติกา ๔. วิสุํ โยชนา กาตพฺพาติ โย ตีหิ สงฺคโห จตูหิ จ สมฺปโยโค วุตฺโต, ตํ สภาโค ภาโว ปโยเชติ, โย จ ตีหิ อสงฺคโห จตูหิ จ วิปฺปโยโค วุตฺโต, ตํ วิสภาโค ภาโวติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สงฺคโห…เป… วิญฺญายตี’’ติ อาห. ยสฺส สงฺคโห, โส ธมฺโม ขนฺธาทิโก สภาโค. ยสฺส อสงฺคโห, โส วิสภาโค. ตถา สมฺปโยเคสุปิ เวทิตพฺพํ. อิทานิ ยถาวุตฺตํ สภาคตํ สรูปโต นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.6] สมานภาโว สงฺคเห สภาคตา, เอกุปฺปาทาทิโก สมฺปโยเคติ อิมินา รุปฺปนาทิวิธุโร อสมานสภาโว อสงฺคเห วิสภาคตา, นานุปฺปาทาทิโก วิปฺปโยเคติ อยมตฺโถ อตฺถสิทฺโธติ น วุตฺโตติ. ๔. พึงประกอบความต่างหากว่า 'สภาวธรรมที่เป็นสภาคะย่อมยังสังคหะที่กล่าวไว้ด้วย ๓ อย่าง และสัมปยุตที่กล่าวไว้ด้วย ๔ อย่างให้สำเร็จ และสภาวธรรมที่เป็นวิสภาคะย่อมยังอสังคหะที่กล่าวไว้ด้วย ๓ อย่าง และวิปปยุตที่กล่าวไว้ด้วย ๔ อย่างให้สำเร็จ' ท่านเมื่อจะแสดงเนื้อความนี้จึงกล่าวว่า 'สังคหะ...ย่อมรู้ได้'. ธรรมใดมีการสงเคราะห์ ธรรมนั้นมีขันธ์เป็นต้นเป็นสภาคะ. ธรรมใดไม่มีการสงเคราะห์ ธรรมนั้นเป็นวิสภาคะ. พึงทราบแม้ในสัมปยุตและวิปปยุตทั้งหลายก็เช่นกัน. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นสภาคะที่กล่าวมาแล้วโดยกำหนดสภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. ในที่นั้น ความเป็นสภาวะเสมอกันเป็นสภาคะในการสงเคราะห์ และความเป็นสภาวะมีเอกุปปาทะเป็นต้นเป็นสัมปยุต ด้วยเหตุนี้ ความเป็นสภาวะไม่เสมอกันที่ปราศจากความแปรปรวนเป็นต้น เป็นวิสภาคะในการไม่สงเคราะห์ และความเป็นสภาวะที่ไม่มีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น เป็นวิปปยุต เนื้อความนี้สำเร็จได้เองจึงไม่ได้กล่าวไว้. ๕. พาหิรมาติกาวณฺณนา ๕. อรรถกถาว่าด้วยพาหิรมาติกา ๕. เอเตน ฐปนากาเรนาติ สรูเปน อคฺคเหตฺวา ยถาวุตฺเตน ปกรณนฺตรมาติกาย อิธ มาติกาภาวกิตฺตนสงฺขาเตน ฐปนากาเรน. ปกรณนฺตรฐปิตาย มาติกาย อวิภาเคน ปจฺฉโต คหณํ พหิ ฐปนนฺติ อาห ‘‘พหิ ปิฏฺฐิโต ฐปิตตฺตา’’ติ. อิธ อฏฺฐเปตฺวาติ อิมิสฺสา ธาตุกถาย สรูเปน อวตฺวา. ตถา ปกาสิตตฺตาติ มาติกาภาเวน โชติตตฺตา. ธมฺมสงฺคณีสีเสน หิ ธมฺมสงฺคณิยํ อาคตมาติกาว คหิตาติ. เยหิ นเยหิ ธาตุกถาย นิทฺเทโส, เตสุ นเยสุ, เตหิ วิภชิตพฺเพสุ ขนฺธาทีสุ, เตสํ นยานํ ปวตฺติทฺวารลกฺขเณสุ จ อุทฺทิฏฺเฐสุ ธาตุกถาย อุทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ วุตฺตเมว โหตีติ ยํ อุทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ, ตํ วตฺวา ปุน ยถาวุตฺตานํ ขนฺธาทีนํ กุสลาทิวิภาคทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวเมตฺถ มาติกาย นิกฺเขปวิธิ เวทิตพฺโพ. ๕. คำว่า 'ด้วยอาการแห่งการตั้งไว้นี้' หมายถึง ด้วยอาการแห่งการตั้งไว้ตามที่กล่าวมาแล้ว คือการประกาศความเป็นมาติกาในที่นี้ของมาติกาในปกรณ์อื่น โดยไม่ถือเอาโดยรูปลักษณะ. การถือเอามาติกาที่ตั้งไว้ในปกรณ์อื่นไว้ข้างหลังโดยไม่แยกกัน ชื่อว่าการตั้งไว้ข้างนอก ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะตั้งไว้ข้างนอก คือข้างหลัง'. คำว่า 'ไม่ตั้งไว้ในที่นี้' หมายถึง ไม่กล่าวโดยรูปลักษณะในธาตุกถานี้. คำว่า 'เพราะถูกประกาศอย่างนั้น' หมายถึง เพราะถูกทำให้สว่างด้วยความเป็นมาติกา. เพราะมาติกาที่มาในธรรมสังคณีเท่านั้นถูกถือเอาด้วยหัวข้อแห่งธรรมสังคณี. เมื่อนัยทั้งหลายที่ธาตุกถาแสดงไว้ ขันธ์เป็นต้นที่พึงจำแนกด้วยนัยเหล่านั้น และลักษณะที่เป็นประตูแห่งความเป็นไปของนัยเหล่านั้นถูกยกขึ้นแสดงแล้ว สิ่งที่พึงกล่าวโดยหัวข้อ (อุทเทส) ของธาตุกถา ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วนั่นเอง. ดังนั้น สิ่งที่พึงกล่าวโดยหัวข้อนั้น เมื่อกล่าวแล้ว เพื่อแสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นที่กล่าวมาแล้วโดยความเป็นกุศลเป็นต้นอีก จึงกล่าวว่า 'ธรรมสังคณีทั้งหมดเป็นมาติกาของธาตุกถา' ดังนี้ พึงทราบวิธีวางมาติกาในที่นี้ด้วยประการฉะนี้. ‘‘คาวีติ อยมาหา’’ติ เอตฺถ คาวี-สทฺโท วิย ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติ เอตฺถ ปทตฺถวิปลฺลาสการินา อิติ-สทฺเทน อตฺถปทตฺถโก สงฺคหาสงฺคห-สทฺโท สทฺทปทตฺถโก ชายตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อนิทฺธาริตตฺถสฺส สทฺทสฺเสว วุตฺตตฺตา’’ติ. เตน อตฺถุทฺธารโต สงฺคหสทฺทํ สํวณฺเณตีติ ทสฺเสติ. อนิทฺธาริตวิเสโสติ อสงฺคหิตชาติสญฺชาติอาทิวิเสโส. สามญฺเญน คเหตพฺพตนฺติ สงฺคหสทฺทาภิเธยฺยตาสามญฺเญน วิญฺญายมาโน วุจฺจมาโน วา. น เจตฺถ สามญฺญญฺจ เอกรูปเมวาติ โจทนา กาตพฺพา เภทาเปกฺขตฺตา ตสฺส. ยตฺตกา หิ ตสฺส วิเสสา, ตทเปกฺขเมว ตนฺติ. ‘‘อตฺตโน ชาติยา’’ติ วิญฺญายติ ยถา ‘‘มตฺเตยฺยา’’ติ วุตฺเต อตฺตโน มาตุ หิตาติ. ในประโยคว่า 'คาวีติ อะยะมาหา' นี้ คำว่า 'สังคหาสังคหะ' ซึ่งมีความหมายเป็นอรรถ ย่อมกลายเป็นมีความหมายเป็นสัททะ (คำ) ด้วย 'อิติ' ศัพท์ซึ่งกระทำการสลับความหมายของบทในคำว่า 'สังคโห อสังคโห' เหมือนคำว่า 'คาวี' ฉันใด ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะกล่าวถึงแต่ศัพท์ที่ยังไม่ได้กำหนดเนื้อความ' ด้วยอัธยาศัยนั้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่าท่านอธิบายสังคหศัพท์โดยการยกเนื้อความขึ้นมา. คำว่า 'อนิทธาริตวิเสส' หมายถึง วิเศษมีความไม่สงเคราะห์ ชาติ และสัญชาติเป็นต้นที่ยังไม่ได้กำหนด. คำว่า 'อันพึงถือเอาโดยทั่วไป' หมายถึง อันเป็นที่รู้กันหรืออันพึงกล่าวโดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยสังคหศัพท์โดยทั่วไป. และในที่นี้ไม่ควรตั้งข้อสงสัยว่า 'ความทั่วไปนั้นมีรูปเดียวเท่านั้นหรือ' เพราะความทั่วไปนั้นย่อมเพ่งเล็งถึงความแตกต่าง. วิเศษของความทั่วไปนั้นมีเท่าใด ความทั่วไปนั้นก็ย่อมเพ่งเล็งถึงวิเศษนั้นเท่านั้น. คำว่า 'โดยชาติของตน' ย่อมเป็นที่รู้กัน เหมือนเมื่อกล่าวว่า 'มัตเตยยะ' ย่อมหมายถึง 'ผู้เป็นประโยชน์แก่มารดาของตน'. ธมฺมวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวาติ สงฺคหิตตาทินา ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมานํ วิเสสนํ อกตฺวา. สามญฺเญนาติ อวิเสเสน. ธมฺมานนฺติ ขนฺธาทิธมฺมานํ. อวเสสา นิทฺธาเรตฺวาติ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทิกา อวเสสา [Pg.7] ทฺวาทสปิ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิเสสํ นิทฺธาเรตฺวา ธมฺมานํ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยอุทฺเทสาติ โยชนา. นนุ จ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทโยปิ ยถาวุตฺตวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวา สามญฺเญน ธมฺมานํ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยุทฺเทสาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทิ. ยสฺส อตฺโถ ญายติ, สทฺโท จ น ปยุชฺชติ, โส โลโปติ เวทิตพฺโพ, อาวุตฺติอาทิวเสน วา อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. เตนาติ ลุตฺตนิทฺทิฏฺเฐน อสงฺคหิต-สทฺเทน. สงฺคหิตวิเสสวิสิฏฺโฐติ จกฺขายตเนน ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺโฐ, เตน โสตายตนาทิภาเวน อสงฺคหิโต โสตปสาทาทิโก โย รุปฺปนสภาโว ธมฺมวิเสโส. ตนฺนิสฺสิโต ตํ ธมฺมวิเสสํ นิสฺสาย ลพฺภมาโน. ‘‘เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… จตูหิ ขนฺเธหิ อสงฺคหิตา’’ติอาทินา อสงฺคหิตตาสงฺขาโต ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนนโย ปรโต ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชิยมาโน อิธ อุทฺทิฏฺโฐ โหติ. วิเสสเน กรณวจนนฺติ อิมินา ตสฺส ธมฺมสฺส ยถาวุตฺตสงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺฐตํเยว วิภาเวติ. เอวเมเต ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิเสสํ นิทฺธาเรตฺวา ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยุทฺเทสา ปวตฺตาติ เวทิตพฺพา. คำว่า Dhammavisesaṃ aniddhāretvā ความว่า ไม่ได้ระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบด้วยความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์เป็นต้น. คำว่า Sāmaññena ความว่า โดยไม่วิเศษ (โดยทั่วไป). คำว่า Dhammānaṃ ความว่า แห่งธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้น. คำว่า Avasesā niddhāretvā มีการประกอบความว่า บทที่เหลือแม้ทั้ง ๑๒ บท มี "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น เป็นการระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบ แล้วแสดงนัยแห่งการถามและการตอบธรรมทั้งหลาย. ก็คำว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น แม้เหล่านั้น ก็เป็นนัยแห่งการถามและการตอบธรรมโดยทั่วไป โดยไม่ได้ระบุวิเศษตามที่กล่าวแล้วมิใช่หรือ? ท่านจึงกล่าวคำว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น เพื่อหมายถึงข้อโต้แย้งนั้น. พึงทราบว่า สิ่งใดที่รู้เนื้อความ แต่ไม่ใช้ศัพท์ สิ่งนั้นชื่อว่า ลบ หรือพึงแสดงเนื้อความนี้ด้วยอำนาจแห่งการกล่าวซ้ำเป็นต้น. ด้วยคำว่า Tena นั้น หมายถึง ด้วยคำว่า asaṅgahita ที่ระบุไว้โดยการลบ. คำว่า Saṅgahitavisesavisiṭṭho ความว่า วิเศษด้วยวิเศษคือความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ, ด้วยจักขายตนะนั้น ธรรมวิเศษคือรูปนสภาวะมีโสตปสาทเป็นต้นใด ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยความเป็นโสตายตนะเป็นต้น. คำว่า Tannissito ความว่า ที่ได้มาเพราะอาศัยธรรมวิเศษนั้น. นัยแห่งการถามและการตอบที่เรียกว่า "ความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์" มีอาทิว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร... ฯลฯ ... ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔" อันท่านถามและตอบในภายหลัง ชื่อว่าถูกระบุไว้ในที่นี้. ด้วยคำว่า Visesane karaṇavacanaṃ นี้ ท่านแสดงความเป็นธรรมนั้นนั่นเองที่วิเศษด้วยวิเศษคือความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ตามที่กล่าวแล้ว. พึงทราบว่า การระบุนัยแห่งการถามและการตอบธรรมเหล่านี้ ดำเนินไปโดยระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบ ด้วยประการฉะนี้. นนุ จ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ? น ลพฺภติ ตสฺส ธมฺมมตฺตทีปนโต. นยุทฺเทโส เหโส, น ธมฺมุทฺเทโส. ตถา หิ ปาฬิยํ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทนิทฺเทเส ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตน…เป… ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ วตฺวา ‘‘เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… อสงฺคหิตา’’ติ (ธาตุ. ๑๗๑) ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เต ธมฺมา จตูหิ ขนฺเธหิ ทฺวีหายตเนหิ อฏฺฐหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ ทุติยํ อสงฺคหิตปทํ คหิตํ. อญฺญถา ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, เต ธมฺมา อายตนสงฺคเหน อสงฺคหิตา, ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา. เต กตเม’’อิจฺเจว นิทฺทิสิตพฺพํ สิยา. ก็ความหมายนี้ย่อมได้แม้เพียงคำเท่านี้ว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ได้ เพราะบทนั้นแสดงเพียงสภาวธรรม. เพราะนี่เป็นการระบุนัย ไม่ใช่การระบุธรรม. จริงอย่างนั้น ในพระบาลี ในการจำแนกบทว่า saṅgahitena asaṅgahita ท่านกล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอายตน... ฯลฯ ...ธาตุสังคหะ" แล้วถามว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร... ฯลฯ ...ไม่ถูกสงเคราะห์" (ธาตุ. ๑๗๑) แล้วตอบว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ ด้วยอายตนะ ๒ ด้วยธาตุ ๘" ดังนี้ จึงถือเอาบท asaṅgahita ที่สอง. มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงระบุเพียงว่า "ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอายตนสังคหะ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยธาตุสังคหะ ธรรมเหล่านั้นคืออะไร" ดังนี้เท่านั้น. เอส นโยติ อติเทเสน ทสฺสิตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘เตสุปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตติยปเทนาติ ลุตฺตนิทฺเทเสน คเหตพฺพนฺติ วุตฺตปทํ สนฺธายาห. กตฺตุอตฺเถ กรณนิทฺเทโส สงฺคหิตาสงฺคหิเตหิ เตหิ ธมฺเมหิ ธมฺมานํ สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาย วุตฺตตฺตา. ตถา [Pg.8] หิ ตตฺถ ปาฬิยํ ‘‘เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติ ธมฺมมุเขเนว สงฺคหิตตาสงฺคหิตตา วุตฺตา. ทุติยตติเยสุ ปน สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาตวิเสสนทฺวาเรน ธมฺมานํ อสงฺคหิตตาสงฺคหิตตา วุตฺตาติ ตตฺถ ‘‘วิเสสเน กรณวจน’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตตฺถ หิ…เป… ธมฺมนฺตรสฺสา’’ติ. ตตฺถ สภาวนฺตเรนาติ สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาเตน สภาวนฺตเรน ปการนฺตเรน. สภาวนฺตรสฺสาติ อสงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาตสฺส สภาวนฺตรสฺส. เอเตสูติ จตุตฺถปญฺจเมสุ. ธมฺมนฺตเรนาติ อญฺญธมฺเมน. ธมฺมนฺตรสฺสาติ ตโต อญฺญสฺส ธมฺมสฺส วิเสสนํ กตํ. ตตฺถ หิ อนฺตเรน ปการวิเสสามสนํ ธมฺเมเนว ธมฺโม วิเสสิโตติ. อาทิปเทเนวาติ ‘‘สงฺคหิเตนา’’ติอาทินา วุตฺเตน ปฐมปเทเนว. อิตเรหีติ ‘‘สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทินา วุตฺเตหิ ทุติยตติยปเทหิ. เอตฺถาติ เอกาทสมาทีสุ จตูสุ. ทุติยตติเยสุ วิย วิเสสเน เอว กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ, น จตุตฺถปญฺจเมสุ วิย กตฺตุอตฺเถติ อธิปฺปาโย. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานนฺติอาทินา ตเมวตฺถํ วิภาเวติ. ท่านกล่าวคำว่า "tesupī" เป็นต้น เพื่อทำเนื้อความที่แสดงโดยการอ้างอิงด้วยคำว่า "Esa nayo" ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น. คำว่า Tatiyapadena ท่านกล่าวหมายถึงบทที่กล่าวว่า "พึงถือเอาด้วยการระบุที่ลบไป". การระบุด้วยกรณวิภัตติในอรรถแห่งกัตตุการก เพราะท่านกล่าวความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ของธรรมทั้งหลายด้วยธรรมเหล่านั้นที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์. จริงอย่างนั้น ในพระบาลีนั้น ท่านกล่าวความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์โดยมุ่งเน้นธรรมเป็นหลักว่า "ธรรมเหล่าใดด้วยธรรมเหล่านั้น". แต่ในบทที่ ๒ และ ๓ ท่านกล่าวความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์และถูกสงเคราะห์ของธรรมทั้งหลาย โดยผ่านวิเศษที่เรียกว่าความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ ในบทนั้นจึงกล่าวว่า "Visesane karaṇavacanaṃ" (กรณวิภัตติในอรรถแห่งวิเสสนะ). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "tattha hi... ฯลฯ ... dhammantarassa". ในคำนั้น คำว่า Sabhāvantarena ความว่า ด้วยสภาวะอื่น คือด้วยประการอื่นที่เรียกว่าความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์. คำว่า Sabhāvantarassa ความว่า แห่งสภาวะอื่นที่เรียกว่าความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์และถูกสงเคราะห์. คำว่า Etesu หมายถึง ในบทที่ ๔ และ ๕. คำว่า Dhammantarena ความว่า ด้วยธรรมอื่น. คำว่า Dhammantarassa ความว่า ท่านทำวิเสสนะของธรรมอื่นจากธรรมนั้น. จริงอย่างนั้น ในบทนั้น เพราะการถือเอาประการพิเศษด้วยคำว่า "antarena" ธรรมจึงชื่อว่าวิเศษด้วยธรรมนั่นเอง. คำว่า Ādipadenevāti ความว่า ด้วยบทแรกเท่านั้นที่กล่าวว่า "saṅgahitenā" เป็นต้น. คำว่า Itarehi ความว่า ด้วยบทที่ ๒ และ ๓ ที่กล่าวว่า "sampayuttaṃ vippayuttaṃ" เป็นต้น. คำว่า Ettha ความว่า ใน ๔ บทมีบทที่ ๑๑ เป็นต้น. อธิบายว่า พึงเห็นกรณวิภัตติในอรรถแห่งวิเสสนะเท่านั้น เหมือนในบทที่ ๒ และ ๓ ไม่ใช่ในอรรถแห่งกัตตุการกเหมือนในบทที่ ๔ และ ๕. ท่านย่อมจำแนกเนื้อความนั้นนั่นเองด้วยคำว่า Pucchāvissajjanānaṃ เป็นต้น. วิวิธกปฺปนโตติ วิวิธํ พหุธา กปฺปนโต, สงฺคหาสงฺคหานํ วิสุํ สห จ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวกปฺปนโตติ อตฺโถ. ตํ ปน วิกปฺปนํ วุตฺตากาเรน วิภชนํ โหตีติ อาห ‘‘วิภาคโตติ อตฺโถ’’ติ. สนฺนิฏฺฐานลกฺขเณน อธิโมกฺเขน สมฺปยุตฺตธมฺมา อารมฺมเณ นิจฺฉยนากาเรน ปวตฺติยา สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตธมฺมา. เต จ เตหิ สทฺธึ ตทวสิฏฺเฐ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวิจิกิจฺฉาสหคตธมฺเม จ สงฺคเหตฺวา อาห ‘‘สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตา จ สพฺเพ จ จิตฺตุปฺปาทา สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตสพฺพจิตฺตุปฺปาทา’’ติ. อิตเรติ ผสฺสาทโย. สพฺเพสนฺติ เอกูนนวุติยา จิตฺตุปฺปาทานํ. ปริคฺคเหตพฺพาติ สงฺคหาทิวเสน ปริคฺคณฺหิตพฺพา. มหาวิสเยน อธิโมกฺเขน. อญฺเญสนฺติ วิตกฺกาทีนํ. วจนํ สนฺธายาติ ‘‘อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข, โส สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ’’ติ ธมฺมสงฺคหวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. เยวาปนกวณฺณนา) ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อธิโมกฺโข, อธิโมกฺขปจฺจยา ภโว’’ติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค จ อาคตํ วจนํ สนฺธาย. อตฺเถ สตีติ ‘‘สนฺนิฏฺฐาน…เป… สาธารณโต’’ติ เอวมตฺเถ วุจฺจมาเน. วตฺตพฺเพสูติ สงฺคหาทิปริคฺคหตฺถํ วตฺตพฺเพสุ. วุตฺตา ผสฺสาทโย มนสิการปริโยสานา. ตาทิสสฺสาติ [Pg.9] ผสฺสาทิสทิสสฺส สาธารณสฺส อธิโมกฺขสทิสสฺส อสาธารณสฺส อญฺญสฺส ธมฺมสฺส อภาวา. คำว่า วิวิธกัปปะนะโต หมายถึง เพราะการกำหนดโดยประการต่างๆ หลายอย่าง คือการกำหนดความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะของสังคหะและอสังคหะ ทั้งโดยแยกกันและโดยรวมกัน การกำหนดนั้นเป็นการจำแนกโดยอาการที่กล่าวมาแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'วิภาคโตติ อัตโถ' (หมายถึงโดยการจำแนก) ธรรมที่สัมปยุตด้วยอธิโมกข์ที่มีการตกลงใจเป็นลักษณะ คือธรรมที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจ โดยการเป็นไปในอารมณ์ด้วยอาการแห่งการตัดสินใจ และท่านสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นเข้ากับธรรมที่เหลือ คือทวิปัญจวิญญาณและธรรมที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา แล้วจึงกล่าวว่า 'ธรรมที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจและจิตตุปบาททั้งหมด ชื่อว่า จิตตุปบาททั้งหมดที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจ' คำว่า 'อิตะเรติ' หมายถึง ผัสสะเป็นต้น คำว่า 'สัพเพสัง' หมายถึง ของจิตตุปบาท ๘๙ คำว่า 'ปริคคะเหตัพพา' หมายถึง อันพึงกำหนดด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น ด้วยอธิโมกข์ที่มีอารมณ์กว้างขวาง คำว่า 'อัญเญสัง' หมายถึง ของวิตกเป็นต้น คำว่า 'วจนัง สันธายะ' หมายถึง โดยมุ่งหมายถึงคำที่มาในอรรถกถาธรรมสังคณี (อรรถกถาธรรมสังคณี เย วา ปนกวรรณนา) ว่า 'การน้อมใจเชื่อคืออธิโมกข์ อธิโมกข์นั้นมีการตกลงใจเป็นลักษณะ' และในปฏิจจสมุปบาทวิภังค์ว่า 'ตัณหาเป็นปัจจัยแก่อธิโมกข์ อธิโมกข์เป็นปัจจัยแก่ภพ' คำว่า 'อัตเถ สติ' หมายถึง เมื่อความหมายมีอยู่ คือเมื่อกล่าวความหมายอย่างนี้ว่า 'การตกลงใจ...เป...โดยทั่วไป' คำว่า 'วัตตัพเพสุ' หมายถึง ในธรรมที่พึงกล่าวเพื่อการกำหนดด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น ผัสสะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว มีมนสิการเป็นที่สุด คำว่า 'ตาทิสัสสะ' หมายถึง เพราะไม่มีธรรมอื่นที่มีลักษณะทั่วไปเหมือนผัสสะเป็นต้น และไม่มีธรรมอื่นที่มีลักษณะไม่ทั่วไปเหมือนอธิโมกข์ นนุ ชีวิตินฺทฺริยจิตฺตฏฺฐิติโยปิ สาธารณาติ? สจฺจํ สาธารณา, อตฺถิ ปน วิเสโสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ชีวิตินฺทฺริยํ ปนา’’ติอาทิ. อสมาธิสภาวา พลภาวํ อปฺปตฺตา สามญฺญสทฺเทเนว วตฺตพฺพาติ โยชนา. สามญฺญวิเสสสทฺเทหิ จาติ สามญฺญวิเสสสทฺเทหิ วตฺตพฺพา จ สมาธิสภาวา จิตฺเตกคฺคตา. วิเสสสทฺทวจนียํ อญฺญนฺติ พลปฺปตฺตสมาธิโต อญฺญํ สามญฺญสทฺเทน พฺยาเปตพฺพํ, วิเสสสทฺเทน จ นิวตฺเตตพฺพํ นตฺถิ สมาธิสภาวาย เอว จิตฺเตกคฺคตาย คหิตตฺตา. น อญฺญพฺยาปกนิวตฺตโก สามญฺญวิเสโส อนญฺญ…เป… วิเสโส, ตสฺส ทีปนโต. ตสฺเสว ธมฺมสฺสาติ ตสฺเสว พลปฺปตฺตสมาธิธมฺมสฺส. เภททีปเกหีติ วิเสสทีปเกหิ สมาธิพลาทิวจเนหิ วตฺตพฺพา. วุตฺตลกฺขณา อนญฺญพฺยาปกนิวตฺตกสามญฺญวิเสสทีปนา สทฺทา. ตโต วิปรีเตหิ อญฺญํ พฺยาเปตพฺพํ นิวตฺเตตพฺพญฺจ คเหตฺวา ปวตฺเตหิ สามญฺญวิเสสสทฺเทเหว น สุขาทิสภาวา เวทนา วิย วตฺตพฺพา. ตสฺมาติ ยสฺมา อสมาธิสภาวา สมาธิสภาวาติ ทฺเวธา ภินฺทิตฺวา คหิตา จิตฺเตกคฺคตา, ตสฺมา. อสมาธิสภาวเมว ปกาเสยฺย วิเสสสทฺทนิรเปกฺขํ ปวตฺตมานตฺตา. อิตโรติ สมาธิพลาทิโก วิเสสสทฺโท. อิธาติ อิมสฺมึ อพฺภนฺตรมาติกุทฺเทเส, สาธารเณ ผสฺสาทิเก, มหาวิสเย วา อธิโมกฺเข อุทฺทิสิยมาเน. นนุ จ อภินฺทิตฺวา คยฺหมานา จิตฺเตกคฺคตา เวทนา วิย สาธารณา โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อภินฺนาปิ วา’’ติอาทิ. ‘‘จิตฺตสฺส ฐิติ จิตฺเตกคฺคตา อวิสาหฏมานสตา (ธ. ส. ๑๑, ๑๕). อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิตี’’ติ (ธ. ส. ๑๙) วจนโต สมาธิชีวิตินฺทฺริยานํ อญฺญธมฺมนิสฺสเยน วตฺตพฺพตา เวทิตพฺพา. น อรหตีติ อิธ อุทฺเทสํ น อรหติ สมุเขเนว วตฺตพฺเพสุ ผสฺสาทีสุ อุทฺทิสิยมาเนสูติ อตฺโถ. ชีวิตินทรีย์และจิตตัฏฐิติก็เป็นสาธารณะมิใช่หรือ? จริงอยู่ เป็นสาธารณะ แต่มีข้อแตกต่างกัน จึงแสดงว่า 'ชีวิตินทรีย์นั้น' เป็นต้น อธิบายว่า จิตเตกัคคตาที่มีสภาพไม่เป็นสมาธิ ยังไม่ถึงความเป็นกำลัง พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' เท่านั้น และจิตเตกัคคตาที่มีสภาพเป็นสมาธิ พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และ 'วิเสสะ' คำว่า 'วิเสสะ' พึงกล่าวถึงสิ่งอื่น คือ ไม่มีสิ่งอื่นจากสมาธิที่ถึงกำลังแล้ว ที่พึงครอบคลุมด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และพึงกันออกด้วยคำว่า 'วิเสสะ' เพราะจิตเตกัคคตาที่มีสภาพเป็นสมาธินั้นถูกรวมไว้แล้ว สามัญญะและวิเสสะนั้น ไม่ใช่สิ่งที่ครอบคลุมและกันสิ่งอื่นออก แต่เป็นสิ่งที่แสดงถึงความไม่แตกต่าง... เป... ความแตกต่าง ของธรรมนั้นเอง คือ ของธรรมที่เป็นสมาธิที่ถึงกำลังแล้วนั้นเอง พึงกล่าวด้วยคำที่แสดงความแตกต่าง คือ ด้วยคำที่แสดงความพิเศษ เช่น สมาธิพละ เป็นต้น คำที่แสดงสามัญญะและวิเสสะที่ครอบคลุมและกันสิ่งที่ไม่แตกต่างกันออกนั้น มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว ตรงกันข้ามกับนั้น พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และ 'วิเสสะ' ที่ใช้ครอบคลุมและกันสิ่งอื่นออก ไม่ใช่เหมือนเวทนาที่มีสภาพเป็นสุขเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เพราะจิตเตกัคคตาถูกแบ่งออกเป็นสองอย่าง คือ สภาพไม่เป็นสมาธิและสภาพเป็นสมาธิ เพราะเหตุนั้น พึงแสดงเฉพาะสภาพที่ไม่เป็นสมาธิ เพราะเป็นไปโดยไม่ขึ้นกับคำที่แสดงความพิเศษ ส่วนคำอื่น คือ คำที่แสดงความพิเศษ เช่น สมาธิพละ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในการแสดงมาติกาภายในนี้ ในผัสสะเป็นต้นที่เป็นสาธารณะ หรือในการแสดงอธิโมกข์ในขอบเขตที่กว้างขวาง มุ่งหมายถึงคำถามว่า 'จิตเตกัคคตาที่ถูกรวมไว้โดยไม่แบ่งแยก ก็เป็นสาธารณะเหมือนเวทนามิใช่หรือ?' จึงกล่าวว่า 'แม้ไม่แบ่งแยกก็ดี' เป็นต้น พึงทราบว่า สมาธิและชีวิตินทรีย์พึงกล่าวโดยอาศัยธรรมอื่น ตามนัยแห่งพระบาลีว่า 'ความตั้งอยู่แห่งจิต คือ จิตเตกัคคตา ความที่ใจไม่ฟุ้งซ่าน (ธ.ส. ๑๑, ๑๕) อายุของอรูปธรรม คือ ความตั้งอยู่' (ธ.ส. ๑๙) คำว่า 'ไม่ควร' ในที่นี้ หมายถึง ไม่ควรแก่การแสดงในอุทเทสนี้ เมื่อผัสสะเป็นต้นที่พึงกล่าวโดยตรงถูกแสดงอยู่ มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายมาติกาจบแล้ว ๒. นิทฺเทสวณฺณนา ๒. คำอธิบายนิเทศ ๑. ปฐมนโย สงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา ๑. คำอธิบายบทว่า สังคหาสังคหะ ในนัยที่ ๑ ๑. ขนฺธปทวณฺณนา ๑. คำอธิบายบทว่า ขันธ์ ๖. ‘‘อภิญฺเญยฺยธมฺมภาเวน [Pg.10] วุตฺตา จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทินา, ‘‘รูปกฺขนฺโธ อภิญฺเญยฺโย’’ติอาทินา จ อภิญฺญาตลกฺขณวิสยาติ อาห ‘‘สภาวโต อภิญฺญาตาน’’นฺติ. ปริญฺเญยฺยตาทีติ อาทิ-สทฺเทน ปหาตพฺพสจฺฉิกาตพฺพภาเวตพฺพตา สงฺคยฺหติ. อธิปติยาทีติ อธิปติปจฺจยภาวอุปฏฺฐานปทหนาทีนิ. สจฺจาทิวิเสโส วิยาติ ทุกฺขสจฺจาทิปริยาโย อภิญฺเญยฺยปีฬนฏฺฐาทิวิเสโส วิย. เอวญฺจ กตฺวาติ นยมุขมาติกาย อภิญฺเญยฺยนิสฺสเยน วุจฺจมานตฺตา เอว. เตสํ รูปธมฺมานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ขนฺธภาเวน วิย รูปกฺขนฺธภาเวน สภาคตา โหติ, น เวทนากฺขนฺธาทิภาเวนาติ สงฺคหลกฺขณมาห. อิตีติ ตสฺมา, ยสฺมา รูปธมฺมา อญฺญมญฺญํ รูปกฺขนฺธภาเวน สภาคา, ตสฺมาติ อตฺโถ. รูปกฺขนฺธภาวสงฺขาเตน รูปกฺขนฺธภาเวน อตฺถมุเขเนว คหเณ. สทฺททฺวาเรน ปน คหเณ รูปกฺขนฺธวจนสงฺขาเตน วา รูปกฺขนฺธวจนวจนียตาสงฺขาเตน. อิทานิ ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘รูปกฺขนฺโธติ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ๖. ด้วยบทว่า 'ขันธ์ ๔ ที่กล่าวโดยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง' เป็นต้น และด้วยบทว่า 'รูปขันธ์ควรรู้ยิ่ง' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ของธรรมที่รู้ยิ่งโดยสภาพ' เพราะเป็นอารมณ์แห่งลักษณะที่รู้ยิ่ง คำว่า 'ปริญเญยยตาเป็นต้น' คำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์ความเป็นธรรมที่ควรละ ควรทำให้แจ้ง และควรเจริญ คำว่า 'อธิปติเป็นต้น' คือ ความเป็นอธิปติปัจจัย การปรากฏ และความเพียรเป็นต้น เหมือนความพิเศษแห่งสัจจะ เป็นต้น คือ เหมือนความพิเศษแห่งทุกขสัจจะ เป็นต้น ที่เป็นลักษณะบีบคั้นที่ควรรู้ยิ่ง และเมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะมาติกาในนัยนี้กล่าวโดยอาศัยธรรมที่ควรรู้ยิ่งนั่นเอง จึงกล่าวลักษณะแห่งการสงเคราะห์ว่า รูปธรรมเหล่านั้นมีสภาพเป็นรูปขันธ์ เหมือนความเป็นขันธ์ของขันธ์ ๕ ไม่ใช่ความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น คำว่า 'อิติ' หมายถึง เพราะเหตุนั้น เพราะรูปธรรมทั้งหลายมีสภาพเป็นรูปขันธ์ซึ่งกันและกัน เพราะเหตุนั้น ในการรวมโดยนัยแห่งอรรถ คือ โดยความเป็นรูปขันธ์ที่นับว่าเป็นรูปขันธ์ ส่วนในการรวมโดยนัยแห่งศัพท์ คือ โดยความเป็นคำว่ารูปขันธ์ที่นับว่าเป็นคำว่ารูปขันธ์ หรือโดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่ารูปขันธ์ บัดนี้ เพื่อทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า 'รูปขันธ์นั้น' เป็นต้น ปุริเมนาติ รูปกฺขนฺเธน. สญฺญากฺขนฺธมูลกาติอาทีสุ ‘‘ปุริเมน โยชิยมาเน’’ติอาทึ อาเนตฺวา ยถารหํ โยเชตพฺพํ. อเภทโต ปญฺจกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ ขนฺธปทนิทฺเทเส สพฺพปจฺฉิมเมวาติ อาห ‘‘เภทโต ปญฺจกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานนฺตร’’นฺติ. ด้วยคำว่า 'ก่อน' คือ ด้วยรูปขันธ์ ในบทว่า 'มีสัญญาขันธ์เป็นมูล' เป็นต้น พึงนำคำว่า 'เมื่อประกอบกับบทก่อน' เป็นต้น มาประกอบให้เหมาะสม การตอบปัญหา ๕ ข้อโดยไม่แยกแยะ เป็นส่วนสุดท้ายในนิเทศบทขันธ์ จึงกล่าวว่า 'หลังจากตอบปัญหา ๕ ข้อโดยแยกแยะแล้ว' อายตนปทาทิวณฺณนา คำอธิบายบทว่า อายตนะ เป็นต้น ๔๐. ยทิปิ เอกเกปิ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชนํ สมุทยมคฺคสจฺจานํ ‘‘สมุทยสจฺจํ เอเกน ขนฺเธน…เป… มคฺคสจฺจํ เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สงฺคหิตํ, จตูหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๔๑) นิทฺทิฏฺฐตฺตา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อินฺทฺริยปทนิทฺเทเส[Pg.11]. จกฺขุโสตจกฺขุสุขินฺทฺริยทุกานนฺติ จกฺขุโสตทุกํ จกฺขุสุขินฺทฺริยทุกนฺติ เอเตสํ ทุกานํ. จกฺขุโสตสุขินฺทฺริยานญฺหิ ‘‘เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สงฺคหิตํ, จตูหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิต’’นฺติ เอกเก สทิสํ วิสฺสชฺชนํ. จกฺขุโสตินฺทฺริยทุกสฺส ปน ‘‘จกฺขุนฺทฺริยญฺจ โสตินฺทฺริยญฺจ เอเกน ขนฺเธน ทฺวีหายตเนหิ ทฺวีหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, จตูหิ ขนฺเธหิ ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ, ‘‘จกฺขุนฺทฺริยญฺจ สุขินฺทฺริยญฺจ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทฺวีหายตเนหิ ทฺวีหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ จกฺขุสุขินฺทฺริยทุกสฺส จ อสทิสํ วิสฺสชฺชนํ. นาปิ ทุเกหิ ติกสฺสาติ จกฺขุโสตจกฺขุสุขินฺทฺริยาทิทุเกหิ จกฺขุโสตสุขินฺทฺริยาทิติกสฺส นาปิ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ. อิธาติ สจฺจปทนิทฺเทเส. ติเกน จาติ ทุกฺขสมุทยมคฺคาทิติเกน จ. ‘‘ปญฺจหิ ขนฺเธหิ ทฺวาทสหายตเนหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, น เกหิจิ ขนฺเธหิ น เกหิจิ อายตเนหิ น กาหิจิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ. ๔๐. แม้ว่าการตอบปัญหาของสมุทยสัจจะและมรรคสัจจะในแต่ละข้อจะเหมือนกัน โดยที่พระบาลีแสดงไว้ว่า “สมุทยสัจจะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑... (ละไว้)... มรรคสัจจะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗” (ธาตุ. 41) ในที่นี้ คือ ในนิเทศบทอินทรีย์นี้ คำว่า “จักขุโสตจักขุสุขินทริยทุกะ” คือ จักขุโสตทุกะ และจักขุสุขินทริยทุกะ ของทุกะเหล่านี้ การตอบปัญหาของจักขุโสตสุขินทรีย์ในแต่ละข้อจะเหมือนกันว่า “สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗” แต่การตอบปัญหาของจักขุโสตินทริยทุกะไม่เหมือนกันว่า “จักขุนทรีย์และโสตินทรีย์สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖” และการตอบปัญหาของจักขุสุขินทริยทุกะก็ไม่เหมือนกันว่า “จักขุนทรีย์และสุขินทรีย์สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖” และการตอบปัญหาของติกะ เช่น จักขุโสตสุขินทรีย์ เป็นต้น ก็ไม่เหมือนกับการตอบปัญหาของทุกะ เช่น จักขุโสตจักขุสุขินทรีย์ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในนิเทศบทสัจจะ และด้วยติกะ เช่น ทุกขสมุทยมรรค เป็นต้น การตอบปัญหาจะเหมือนกันว่า “สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ใดๆ อายตนะใดๆ ธาตุใดๆ” ๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวณฺณนา ๖. คำอธิบายปฏิจจสมุปบาท ๖๑. อวิชฺชาวจเนนาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอตฺถ อวิชฺชาคฺคหเณน. วิเสสนํ น กตฺตพฺพํ, ‘‘สพฺพมฺปิ วิญฺญาณ’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ การณมาห ‘‘กุสลาทีนมฺปี’’ติอาทินา. วิสฺสชฺชนาสทิเสน สพฺพวิญฺญาณาทิสงฺคหณโต. เตสนฺติ วิญฺญาณาทิปทานํ. อิธาติ อิมสฺมึ ปฐมนเย. อกมฺมชานมฺปิ สงฺคหิตตา วิญฺญายติ สทฺทายตนสฺสปิ คหิตตฺตา. ๖๑. ด้วยคำว่า “อวิชชา” คือ ด้วยการถือเอาอวิชชาในบทว่า “อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขาร” ไม่ควรทำวิเสสนะ (คำขยาย) มีความหมายว่า พึงกล่าวว่า “วิญญาณทั้งหมด” ในที่นั้น จึงกล่าวเหตุผลว่า “แม้ของกุศลเป็นต้น” เป็นต้น เพราะการสงเคราะห์วิญญาณทั้งหมดเป็นต้น ด้วยการตอบปัญหาที่ไม่เหมือนกัน คำว่า “ของเหล่านั้น” คือ ของบทว่า วิญญาณ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในนัยที่ ๑ นี้ ความที่แม้ธรรมที่ไม่ได้เกิดจากกรรมก็ถูกสงเคราะห์ไว้ ย่อมเป็นที่รู้ได้ เพราะแม้สัททายตนะก็ถูกรวมไว้แล้ว ๗๑. ชายมาน…เป… มานานนฺติ ชายมานาทิอวตฺถานํ ธมฺมานํ. ชายมานาทิภาวมตฺตตฺตาติ นิพฺพตฺตนาทิอวตฺถามตฺตภาวโต. วินิพฺภุชฺชิตฺวาติ อวตฺถาภาวโต วินิพฺโภคํ กตฺวา. ปรมตฺถโต อวิชฺชมานานิ, สภาวมตฺตภูตานีติ ปรมตฺถธมฺมานํ อวตฺถาภาวมตฺตภูตานิ. อปรมตฺถสภาวานิปิ รูปธมฺมสฺส นิพฺพตฺติอาทิภาวโต รุปฺปนภาเวน คยฺหนฺติ. ตโต ‘‘รูปกฺขนฺธสฺส สภาคานิ, อรูปานํ ปน ชาติชรามรณานี’’ติ อาเนตฺวา โยชนา. เอเกกภูตานีติ ยถา เอกสฺมึ รูปกลาเป ชาติอาทีนิ เอเกกานิเยว โหนฺติ, เอวํ เอกสฺมึ อรูปกลาเปปีติ วุตฺตํ. เตนาห [Pg.12] ‘‘รูปกลาปชาติอาทีนิ วิยา’’ติอาทิ. อนุภวนสญฺชานนวิชานนกิจฺจานํ เวทนาทีนํ นิพฺพตฺติอาทิภูตานิปิ ชาติอาทีนิ ตถา น คยฺหนฺตีติ อาห ‘‘เวทิยน…เป… อคยฺหมานานี’’ติ. เตน เวทนากฺขนฺธาทีหิ ชาติอาทีนํ สงฺคหาภาวมาห. ‘‘ชาติ, ภิกฺขเว, อนิจฺจา สงฺขตา’’ติอาทิวจนโต ชาติอาทีนมฺปิ สงฺขตปริยาโย อตฺถีติ สงฺขตาภิสงฺขรณกิจฺเจน สงฺขารกฺขนฺเธน เตสํ สงฺคโหติ วุตฺตํ ‘‘สงฺขตา…เป… สภาคานี’’ติ. เตเนว จ สงฺขารกฺขนฺธสฺส อเนกนฺตปรมตฺถกิจฺจตา เวทิตพฺพา. ตถา ทุวิธานีติ วุตฺตปฺปกาเรน รูปารูปธมฺมานํ นิพฺพตฺติอาทิภาเวน ทฺวิปฺปการานิ. เตนาติ ยถาวุตฺตสภาคตฺเถน. เตหิ ขนฺธาทีหีติ รูปกฺขนฺธสงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตูหิ. ๗๑. คำว่า ‘กำลังเกิด...เป็นต้น...กำลังเกิด’ หมายถึงธรรมทั้งหลายที่มีสภาพเป็นต้นว่ากำลังเกิด คำว่า ‘มีสภาพเป็นเพียงความเกิดเป็นต้น’ หมายถึงมีสภาพเป็นเพียงความเกิดเป็นต้น คำว่า ‘แยกออกแล้ว’ หมายถึงแยกออกแล้วจากสภาพที่เป็นสภาวะ ธรรมทั้งหลายที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ เป็นเพียงสภาวะเท่านั้น หมายถึงเป็นเพียงสภาพของปรมัตถธรรมทั้งหลาย แม้ธรรมทั้งหลายที่มีสภาพไม่เป็นปรมัตถ์ ก็ถูกนับว่าเป็นสภาพที่แตกสลายไป เพราะมีสภาพเป็นความเกิดเป็นต้นของรูปธรรม เพราะเหตุนั้น จึงนำมาเชื่อมโยงว่า ‘เป็นส่วนที่เหมือนกันของรูปขันธ์ ส่วนชาติ ชรา มรณะ เป็นของอรูปธรรม’ คำว่า ‘เป็นอย่างละหนึ่ง’ หมายถึงดังที่ชาติเป็นต้นมีอย่างละหนึ่งในรูปกลาปะหนึ่ง ฉันใด ก็มีอย่างละหนึ่งในอรูปกลาปะหนึ่ง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เหมือนชาติเป็นต้นของรูปกลาปะ’ เป็นต้น แม้ชาติเป็นต้นซึ่งเป็นความเกิดเป็นต้นของเวทนาเป็นต้น อันมีกิจคือการเสวย การจำได้ การรู้แจ้ง ก็ไม่ถูกนับรวมอย่างนั้น จึงกล่าวว่า ‘เวทนา...เป็นต้น...ไม่ถูกนับรวม’ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการไม่สงเคราะห์ชาติเป็นต้นด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น เพราะพระดำรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ชาติเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ’ เป็นต้น ชาติเป็นต้นก็มีบทที่จัดเป็นสังขตะอยู่ การสงเคราะห์ชาติเป็นต้นด้วยสังขารขันธ์จึงกล่าวว่า ‘สังขตะ...เป็นต้น...เป็นส่วนที่เหมือนกัน’ ด้วยกิจคือการปรุงแต่งสังขตะ ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าสังขารขันธ์มีกิจที่ไม่เป็นปรมัตถ์โดยส่วนเดียว อนึ่ง คำว่า ‘มีสองอย่าง’ หมายถึงมีสองประเภทโดยสภาพเป็นความเกิดเป็นต้นของรูปธรรมและอรูปธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ด้วยเหตุนั้น’ หมายถึงด้วยความเป็นส่วนที่เหมือนกันตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ด้วยขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น’ หมายถึงด้วยรูปขันธ์ สังขารขันธ์ ธรรมายตนะ และธรรมธาตุ ปฐมนยสงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายบทว่า ‘สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ในนัยที่หนึ่ง’ จบแล้ว ๒. ทุติยนโย สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา ๒. นัยที่สอง อธิบายบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’ ๑๗๑. ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺถ สงฺคหิตาสงฺคหิตสทฺทา ภินฺนาธิกรณา น คเหตพฺพา วิเสสนวิเสสิตพฺพตาย อิจฺฉิตตฺตา. โย หิ ธมฺโม สงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺโฐ อสงฺคหิโต เหฏฺฐา อุทฺทิฏฺโฐ, สฺเวว อิธ อสงฺคหิตภาเวน ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชียตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ตํ…เป… ตเทว ทสฺเสนฺโต’’ติ อาห. เย หิ ธมฺมา จกฺขายตเนน ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน จ อสงฺคหิตา, เตสํเยว ปุน ขนฺธาทีหิ อสงฺคโห ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘จกฺขายตเนน…เป… อาหา’’ติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ นเยสุ วาเรสุ จ. ขนฺธาทิสงฺคหสามญฺญานนฺติ ‘‘ขนฺธสงฺคเหนา’’ติอาทินา อวิเสเสน วุตฺตานํ ขนฺธาทิสงฺคหานํ. ‘‘สามญฺญโชตนา วิเสเส อวติฏฺฐตี’’ติ อาห ‘‘นิจฺจํ วิเสสาเปกฺขตฺตา’’ติ. วิเสสาวโพธนตฺถานิ ปญฺหพฺยากรณานีติ วุตฺตํ ‘‘เภทนิสฺสิตตฺตา จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาน’’นฺติ. สวิเสสาว ขนฺธาทิคณนาติ ‘‘ขนฺธสงฺคเหนา’’ติอาทินา อวิเสเสน วุตฺตาปิ รูปกฺขนฺธาทินา สวิเสสาว ขนฺธาทิคณนา, ขนฺธาทินา สงฺคโหติ อตฺโถ. สุทฺธาติ เกวลา อนวเสสา, สามญฺญภูตาติ วุตฺตํ โหติ. ๑๗๑. ในบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’ นี้ ไม่พึงถือเอาศัพท์ว่า ‘สงเคราะห์’ และ ‘ไม่สงเคราะห์’ ว่ามีอธิกรณ์ต่างกัน เพราะประสงค์ให้เป็นบทวิเสสนะและวิเสสยะ ธรรมใดที่ถูกระบุว่าสงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์ในเบื้องต้น ธรรมนั้นนั่นแหละถูกถามและตอบในที่นี้โดยความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ จึงกล่าวว่า ‘แสดงสิ่งนั้น...เป็นต้น...แสดงสิ่งนั้นนั่นแหละ’ ธรรมทั้งหลายใดที่ถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะโดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ และไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ การไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้นของธรรมเหล่านั้นนั่นแหละถูกถามและตอบอีก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยจักขายตนะ...เป็นต้น...กล่าวแล้ว’ คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ หมายถึงในนัยและวาระทั้งปวง คำว่า ‘การสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นโดยทั่วไป’ หมายถึงการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์’ เป็นต้น คำว่า ‘การแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความจำเพาะ’ จึงกล่าวว่า ‘เพราะมักจะมุ่งหมายความจำเพาะเสมอ’ ปัญหาและคำตอบมีไว้เพื่อความเข้าใจในความจำเพาะ จึงกล่าวว่า ‘เพราะการถามและการตอบอาศัยความแตกต่างกัน’ การนับขันธ์เป็นต้นพร้อมด้วยความจำเพาะ หมายถึงแม้การนับขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์’ เป็นต้น ก็เป็นการนับขันธ์เป็นต้นพร้อมด้วยความจำเพาะด้วยรูปขันธ์เป็นต้น หมายถึงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘บริสุทธิ์’ หมายถึงล้วนๆ ไม่เหลือเศษ เป็นสภาพทั่วไป ตตฺถาติ ยถาธิกเต ทุติยนเย. สามญฺญโชตนาย วิเสสนิทฺทิฏฺฐตฺตา อาห ‘‘สงฺคหิ…เป… นิทฺธาริตตฺตา’’ติ. ตีสุ สงฺคเหสูติ ขนฺธาทิสงฺคเหสุ [Pg.13] ตีสุ. อญฺเญหีติ วุตฺตาวเสเสหิ ทฺวีหิ เอเกน วา. เอตฺตเกเนว ทสฺเสตพฺพา สิยุํ ตาวตาปิ สงฺคหิเตน อสงฺคหิตภาวสฺส ปกาสิตตฺตา. เตสนฺติ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาเวน วุตฺตธมฺมานํ. เอวํวิธานนฺติ ‘‘จกฺขายตนํ โสตายตน’’นฺติอาทินา อนิทฺธาริตวิเสสานํ. อสมฺภวาติ วุตฺตปฺปกาเรน นิทฺทิสิตุํ อสมฺภวา. สงฺคหาทินยทสฺสนมตฺตํ นยมาติกาย พฺยาปาโร, ยตฺถ ปน สงฺคหาทโย, เต ขนฺธาทโย กุสลาทโย จ เตสํ วิสยภูตาติ เตหิ วินา สงฺคหาทีนํ ปวตฺติ นตฺถิ. เตนาห ‘‘นยมาติกาย อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาเปกฺขตฺตา’’ติ. สงฺคาหกํ อสงฺคาหกญฺจาติ วตฺตพฺพํ. โย หิ อิธ สงฺคาหกภาเวน วุตฺโต ธมฺโม อสงฺคาหกภาเวนปิ วุตฺโตเยวาติ. คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึงในนัยที่สองที่กล่าวมาแล้ว เพราะถูกระบุโดยความจำเพาะด้วยการแสดงโดยทั่วไป จึงกล่าวว่า ‘สงเคราะห์...เป็นต้น...ถูกกำหนดแล้ว’ คำว่า ‘ในการสงเคราะห์สามอย่าง’ หมายถึงในการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นสามอย่าง คำว่า ‘ด้วยอย่างอื่น’ หมายถึงด้วยสองอย่างที่เหลือ หรือด้วยอย่างหนึ่ง พึงแสดงด้วยเพียงเท่านี้ เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ถูกประกาศแล้วด้วยเพียงเท่านั้น คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงของธรรมที่กล่าวไว้โดยความเป็นสภาวะที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ คำว่า ‘มีประเภทอย่างนี้’ หมายถึงของธรรมที่ยังไม่ได้กำหนดความจำเพาะด้วยคำว่า ‘จักขายตนะ โสตายตนะ’ เป็นต้น คำว่า ‘เป็นไปไม่ได้’ หมายถึงเป็นไปไม่ได้ที่จะระบุตามที่กล่าวมาแล้ว การแสดงนัยเป็นต้นว่าการสงเคราะห์เป็นเพียงกิจของนัยมาติกา แต่ขันธ์เป็นต้น กุศลเป็นต้น ซึ่งเป็นอารมณ์ของการสงเคราะห์เป็นต้นนั้น หากไม่มีสิ่งเหล่านั้น การสงเคราะห์เป็นต้นก็ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะนัยมาติกาอาศัยมาติกาภายในและภายนอก’ พึงกล่าวว่า ‘เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์’ ธรรมใดที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ ธรรมนั้นนั่นแหละก็ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ด้วย ‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ, ‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ จ ยตฺถ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ นตฺถิ, ตตฺถ ปฐมนเย ฉฏฺฐนเย จ ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิโต? เอเกน ขนฺเธนา’’ติ (ธาตุ. ๖), ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโตติ? นตฺถิ. จตูหิ ขนฺเธหิ วิปฺปยุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๒๘) จ เอวํ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพภาเวน. อิตเรสูติ ทุติยาทินเยสุ. ตสฺส ตสฺสาติ ยํ ปุจฺฉิตพฺพํ วิสฺสชฺชิตพฺพญฺจ ‘‘เย ธมฺมา’’ติ อนิยมิตรูเปน นิทฺธาริตํ, ตสฺส ตสฺส ‘‘เต ธมฺมา’’ติ นิยามกภาเวน. ในที่ที่ไม่มีการกำหนดธรรมจำเพาะที่พึงถามและพึงตอบ เช่น ‘ธรรมทั้งหลายใดถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ และ ‘ธรรมทั้งหลายใดไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ ในนัยที่หนึ่งและนัยที่หก พึงถามและตอบโดยความเป็นผู้พึงถามและพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘รูปขันธ์ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร? ด้วยขันธ์หนึ่ง’ (ธาตุ. 6) ‘รูปขันธ์ประกอบด้วยขันธ์เท่าไร? ไม่มี. วิปปยุตจากขันธ์สี่’ (ธาตุ. 228) คำว่า ‘ในนัยอื่น’ หมายถึงในนัยที่สองเป็นต้น คำว่า ‘ของธรรมนั้นๆ’ หมายถึงของธรรมนั้นๆ ที่ถูกกำหนดโดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ธรรมทั้งหลายใด’ ซึ่งเป็นสิ่งที่พึงถามและพึงตอบ โดยความเป็นผู้กำหนดด้วยคำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’ เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปกรเณ. เยน เยน จกฺขายตนาทินา สงฺคาหเกน. ขนฺธาทิสงฺคเหสูติ ขนฺธายตนธาตุสงฺคเหสุ. เตน เตนาติ ขนฺธาทิสงฺคเหน. อญฺญนฺติ ตโต ตโต สงฺคาหกโต อญฺญํ. ตพฺพินิมุตฺตํ สงฺคเหตพฺพาสงฺคเหตพฺพํ ยํ ธมฺมชาตํ อตฺถิ, ตํ ตเทว ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ สงฺคาหกาสงฺคาหกภาเวน อุทฺธฏํ. อญฺโญ ธมฺโม นตฺถิ ตสฺส สภาคภาเวน สงฺคาหกสฺเสว อภาวโต. สิยา ปเนตํ สภาเคน เอกเทเสน สงฺคโหติ, ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘น จ โส…เป… โหตี’’ติ. ยญฺจาติอาทินา วจนนฺตรํ ปริหรติ. คำว่า ‘ในที่นี้’ หมายถึงในปกรณ์นี้ ด้วยจักขายตนะเป็นต้นใดๆ ซึ่งเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ คำว่า ‘ในการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น’ หมายถึงในการสงเคราะห์ขันธ์ อายตนะ และธาตุ คำว่า ‘ด้วยสิ่งนั้นๆ’ หมายถึงด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘อย่างอื่น’ หมายถึงอย่างอื่นจากธรรมผู้สงเคราะห์นั้นๆ ธรรมชาติใดที่พ้นจากสิ่งนั้น เป็นสิ่งที่พึงสงเคราะห์และไม่พึงสงเคราะห์ ธรรมชาตินั้นนั่นแหละถูกยกขึ้นโดยความเป็นสภาวะผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ว่า ‘ธรรมทั้งหลายใดถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะโดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ ธรรมอื่นไม่มี เพราะไม่มีธรรมผู้สงเคราะห์โดยความเป็นส่วนที่เหมือนกันของธรรมนั้น อนึ่ง การสงเคราะห์นี้พึงเป็นไปโดยส่วนที่เหมือนกันเพียงบางส่วน แต่ท่านปฏิเสธสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนั้น...เป็นต้น...ไม่เป็นไป’ ด้วยคำว่า ‘สิ่งใด’ เป็นต้น ย่อมแก้คำอื่น ยทิ [Pg.14] จาติอาทินาปิ ตสฺเสว เตน สงฺคหาภาวํ ปาฐาภาวทสฺสเนน วิภาเวติ. ตตฺถ โส เอวาติ โย รูปาทิกฺขนฺโธ สงฺคาหกภาเวน วุตฺโต, โส เอว เตน รูปาทิกฺขนฺเธน สงฺคยฺเหยฺย สงฺคเหตพฺโพ ภเวยฺย, เตเนว ตสฺส สงฺคหาภาเว ลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น หิ โส เอว ตสฺส สภาโค วิสภาโค จา’’ติ. เอกเทสา วิย จกฺขายตนาทโย สมุทายสฺส รูปกฺขนฺธาทิกสฺส. รูปกฺขนฺโธ จกฺขายตนาทีนํ น สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ สภาควิสภาคภาวาภาวโต. เอส นโย เสเสสุปิ. สมุทายนฺโตคธานนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ เยนาติ วิภาเคน. เตติ เอกเทสา. เตสนฺติ เอกเทสานํ. เอตฺถ ตทนฺโตคธตาย วิภาคาภาโว, วิภาคาภาเวน สภาควิสภาคตาภาโว, เตน สงฺคาหกาสงฺคาหกตาภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ. แม้ด้วยคำว่า ‘ก็ถ้า’ เป็นต้น ย่อมแสดงความไม่มีแห่งการสงเคราะห์ธรรมนั้นด้วยธรรมนั้น โดยการแสดงความไม่มีแห่งปาฐะ ในที่นั้น คำว่า ‘ธรรมนั้นนั่นแหละ’ หมายถึงรูปขันธ์เป็นต้นใดที่กล่าวไว้โดยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ ธรรมนั้นนั่นแหละพึงถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์เป็นต้นนั้น พึงเป็นสิ่งที่พึงสงเคราะห์ ด้วยเหตุนั้น เมื่อจะแสดงลักษณะในการไม่สงเคราะห์ธรรมนั้น จึงกล่าวว่า ‘ความจริง ธรรมนั้นนั่นแหละไม่เป็นส่วนที่เหมือนกันและไม่เป็นส่วนที่ต่างกันของธรรมนั้น’ จักขายตนะเป็นต้นเป็นเหมือนส่วนหนึ่งของส่วนรวมคือรูปขันธ์เป็นต้น รูปขันธ์ไม่เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่เป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ของจักขายตนะเป็นต้น เพราะไม่มีความเป็นส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย ด้วยคำว่า ‘ของสิ่งที่รวมอยู่ในส่วนรวม’ เป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า ‘ด้วยสิ่งใด’ หมายถึงด้วยส่วนที่แยกออก คำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงส่วนหนึ่ง คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงของส่วนหนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่าไม่มีการแยกส่วนเพราะรวมอยู่ในธรรมนั้น เมื่อไม่มีการแยกส่วน ก็ไม่มีความเป็นส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความไม่มีความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ ยถา สพฺเพน สพฺพํ สภาควิสภาคาภาเวน เอกเทสานํ สมุทาโย สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ น โหติ, เอวํ เอกเทสสภาควิสภาคานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาติอาทิ อุทาหรณทสฺสเนน ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ขนฺธสงฺคเหน สงฺคาหกํ อสงฺคาหกญฺจาติ โยชนา. ตถา เสเสสุปิ. น หิ เอกเทส…เป… วิสภาคํ เยน สมุทาโย สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ สิยาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ สงฺคาหกตฺตํ ตาว มา โหตุ, อสงฺคาหกตฺตํ ปน กสฺมา ปฏิกฺขิปียตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปรามสติ. อตฺตโต อญฺญสฺส, อตฺตนิ อนฺโตคธโต อญฺญสฺส, อตฺเตกเทสสภาคโต อญฺญสฺส สติปิ อสงฺคาหกตฺเตติ โยชนา. ตํ ปเนตํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิโต อสงฺคหิโต จ น โหตี’’ติอาทินา วุตฺเต ตโย ปกาเร สนฺธาย วุตฺตํ. สงฺคาหกตฺตเมว เอเตสํ นตฺถีติ เอเตสํ อตฺตา, อตฺตนิ อนฺโตคโธ, อตฺเตกเทสสภาโค จาติ วุตฺตานํ สงฺคาหกภาโว เอว นตฺถิ สภาคาภาวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘น หิ โส เอว ตสฺส สภาโค’’ติอาทิ. เยนาติ สงฺคาหกตฺเตน. เอวรูปานนฺติ ยถาวุตฺตานํ ติปฺปการานํ อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ สติปิ วิสภาคภาเวติ อธิปฺปาโย. ส่วนรวมของส่วนหนึ่งๆ ย่อมไม่เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์โดยความเป็นผู้ไม่มีส่วนเหมือนและส่วนต่างโดยประการทั้งปวง ฉันใด, เมื่อจะแสดงว่าส่วนหนึ่งๆ มีส่วนเหมือนและส่วนต่าง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ฉันนั้น’ ในคำเหล่านั้น คำมีอาทิว่า ‘ฉันใด’ เป็นการทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วปรากฏชัดด้วยการแสดงอุทาหรณ์ พึงประกอบความว่า ‘เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’ แม้ในที่เหลือก็ฉันนั้น ความจริง ส่วนหนึ่งๆ...มีส่วนต่างกัน ซึ่งส่วนรวมพึงเป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ ย่อมไม่มี ดังนี้เป็นอัธยาศัย ในข้อนี้ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์อย่าเพิ่งมีเลย แต่ความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ถูกปฏิเสธเพราะเหตุไร ดังนี้ เมื่อทำความสงสัยไว้ในใจ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ ย่อมกล่าวถึงเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นเหตุ พึงประกอบความว่า ‘แม้เมื่อมีความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ของสิ่งอื่นจากตน ของสิ่งอื่นจากสิ่งที่รวมอยู่ในตน ของสิ่งอื่นจากส่วนหนึ่งๆ ที่เหมือนตน’ แต่คำนั้น ท่านกล่าวหมายถึงประเภท 3 อย่างที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า ‘รูปขันธ์ไม่เป็นสิ่งที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์’ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี ดังนี้ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ของธรรมเหล่านั้นที่กล่าวแล้วคือ ตน สิ่งที่รวมอยู่ในตน และส่วนหนึ่งๆ ที่เหมือนตน ย่อมไม่มีนั่นแหละ เพราะไม่มีส่วนเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ความจริง ธรรมนั้นนั่นแหละไม่เป็นส่วนเหมือนของธรรมนั้น’ คำว่า ‘ด้วยเหตุใด’ คือด้วยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ พึงทราบว่า คำว่า ‘มีรูปอย่างนี้’ คือการไม่ถือเอาประเภท 3 อย่างที่กล่าวแล้ว แม้เมื่อมีความเป็นส่วนต่างกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย เตนาติ [Pg.15] ‘‘ธมฺมายตน’’นฺติอาทินา วจเนน. เอกเทสสฺส เวทนากฺขนฺธาทิกสฺส สมุทายสฺส ธมฺมายตนสฺส สงฺคาหกตฺตํ เอกเทเสน สมุทายสฺส สงฺคหิตภาวนฺติ อตฺโถ, สมุทายสฺส รูปกฺขนฺธสฺส เอกเทสสฺส จกฺขายตนสฺส โสตายตนสฺส จ สงฺคาหกตฺตํ สมุทาเยน เอกเทสสฺส สงฺคหิตภาวนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอวํ น ทสฺเสติ, อถ กึ ทสฺเสตีติ อาห ‘‘จตุกฺขนฺธคณนเภเทหี’’ติอาทิ. ตตฺถ จตุกฺขนฺธคณนเภเทหีติ รูปาทิจตุกฺขนฺธคณนวิภาเคหิ. ปญฺจธาติ รูปาทิจตุกฺขนฺธสงฺคโห วิญฺญาณกฺขนฺธสงฺคโหติ เอวํ ปญฺจปฺปกาเรน ภินฺนตํ. เตนาห ‘‘คเณตพฺพาคเณตพฺพภาเวนา’’ติ. ‘‘เอเกน ขนฺเธนา’’ติอาทีสุ กรณตฺเถ กรณวจนํ, น กตฺตุอตฺเถติ กตฺวา อาห ‘‘สงฺคาหกาสงฺคาหกนิรเปกฺขาน’’นฺติ. เตเนวาห ‘‘กมฺมกรณมตฺตสพฺภาวา’’ติ. ทุติยาทโย ปน นยา. อคณนาทิทสฺสนานีติ อคณนคณนทสฺสนานิ. นนุ จ ทุติยาทีสุ คณนาทีนิปิ วิชฺชนฺตีติ? สจฺจํ วิชฺชนฺติ, ตานิ ปน วิเสสนภูตานิ อปฺปธานานีติ วิเสสิตพฺพภูตานํ ปธานานํ วเสเนวํ วุตฺตํ. ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติอาทินา กตฺตุอาทโย นิทฺทิฏฺฐาติ อาห ‘‘กตฺตุกรณกมฺมตฺตยสพฺภาวา’’ติ. คำว่า “ด้วยเหตุนั้น” คือด้วยคำมีอาทิว่า “ธัมมายตนะ” ความเป็นผู้สงเคราะห์ของธัมมายตนะซึ่งเป็นส่วนรวมต่อส่วนหนึ่งมีเวทนาขันธ์เป็นต้น คือความเป็นภาวะที่ส่วนรวมถูกสงเคราะห์ด้วยส่วนหนึ่ง ดังนี้เป็นอรรถ, ความเป็นผู้สงเคราะห์ของจักขายตนะและโสตายตนะซึ่งเป็นส่วนหนึ่งต่อรูปขันธ์ซึ่งเป็นส่วนรวม คือความเป็นภาวะที่ส่วนหนึ่งถูกสงเคราะห์ด้วยส่วนรวม ดังนี้ท่านกล่าวไว้ ถ้าไม่แสดงอย่างนี้แล้ว จะแสดงอะไรเล่า ดังนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ด้วยความต่างแห่งการนับขันธ์ ๔” ในคำเหล่านั้น คำว่า “ด้วยความต่างแห่งการนับขันธ์ ๔” คือด้วยการจำแนกการนับขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น คำว่า “โดย ๕ อย่าง” คือการสงเคราะห์ขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น และการสงเคราะห์วิญญาณขันธ์ ดังนี้ เป็นความต่างกันโดย ๕ ประการ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยความเป็นสิ่งที่ควรนับและไม่ควรนับ” ในคำมีอาทิว่า “ด้วยขันธ์หนึ่ง” เป็นคำที่แสดงการกระทำในอรรถแห่งเครื่องมือ ไม่ใช่ในอรรถแห่งผู้กระทำ โดยกำหนดว่า “เป็นของธรรมที่ไม่อาศัยผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะมีความเป็นเพียงกรรมและเครื่องมือ” ส่วนนัยมีทุติยนัยเป็นต้น เป็นการแสดงการไม่นับและการนับ ก็การนับเป็นต้น ย่อมมีอยู่ในทุติยนัยเป็นต้นมิใช่หรือ? จริงอยู่ ย่อมมี แต่สิ่งเหล่านั้นเป็นวิเสสนะ ไม่ใช่ประธาน ดังนี้ จึงกล่าวอย่างนี้โดยอำนาจของประธานที่เป็นวิเสสิตะ ในคำมีอาทิว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์” ผู้กระทำเป็นต้นถูกแสดงไว้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะมีความเป็นผู้กระทำ เครื่องมือ และกรรม ๓ อย่าง” ตถา ตถาติ เตน เตน รูปกฺขนฺธาทิปฺปกาเรน. ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว สภาควิสภาคตาติ รูปธมฺมาทีนํ รูปกฺขนฺธาทิภาโว สภาคตา, เวทนากฺขนฺธาทิอภาโว วิสภาคตาติ อตฺโถ. ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสเนติ ‘‘เย ธมฺมา, เต ธมฺมา’’ติ นิทฺธาริตปฺปการธมฺมนิรูปเน. สงฺคาหกสงฺคเหตพฺพานนฺติ จกฺขายตนาทิกสฺส สงฺคาหกสฺส โสตายตนาทิกสฺส จ สงฺคเหตพฺพสฺส. สมานกฺขนฺธาทิภาโวติ เอกกฺขนฺธาทิภาโว, รูปกฺขนฺธาทิภาโวติ อตฺโถ. ตทภาโวติ ตสฺส สมานกฺขนฺธาทิภาวสฺส อภาโว อญฺญกฺขนฺธาทิภาโว. อยนฺติ ยฺวายํ ปฐมนเย ตถา ตถา คเณตพฺพาคเณตพฺพตาสงฺขาโต ทุติยาทินเยสุ ยถาวุตฺตานํ สมานกฺขนฺธาทิภาวาภาวสงฺขาโต ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว วุตฺโต, อยเมเตสํ ทฺวิปฺปการานํ นยานํ สภาควิสภาคตาสุ วิเสโส. คำว่า “ฉันนั้นๆ” คือด้วยประเภทมีรูปขันธ์เป็นต้นนั้นๆ ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ เป็นส่วนเหมือนและส่วนต่างกัน ดังนี้ คือความเป็นรูปขันธ์เป็นต้นของรูปธรรมเป็นต้น เป็นส่วนเหมือนกัน, ความไม่เป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น เป็นส่วนต่างกัน ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ในการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้ว” คือในการแสดงธรรมประเภทที่กำหนดไว้แล้วว่า “ธรรมเหล่าใด, ธรรมเหล่านั้น” คำว่า “ของสิ่งที่สงเคราะห์และสิ่งที่ควรสงเคราะห์” คือของสิ่งที่สงเคราะห์มีจักขายตนะเป็นต้น และของสิ่งที่ควรสงเคราะห์มีโสตายตนะเป็นต้น ความเป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกัน คือความเป็นขันธ์เป็นต้นอย่างเดียวกัน, คือความเป็นรูปขันธ์เป็นต้น ดังนี้เป็นอรรถ ความไม่มีสิ่งนั้น คือความไม่มีความเป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกันนั้น คือความเป็นขันธ์เป็นต้นอย่างอื่น คำว่า “นี้” คือความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ ที่กล่าวไว้ในปฐมนัยว่า “ควรนับและไม่ควรนับ” และในทุติยนัยเป็นต้นว่า “ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกัน” นี้เป็นความพิเศษในส่วนเหมือนและส่วนต่างกันของนัย ๒ ประเภทเหล่านี้ สมุทยสจฺจสุขินฺทฺริยาทีติ อาทิ-สทฺเทน มคฺคสจฺจทุกฺขินฺทฺริยาทิ สงฺคยฺหติ. อสงฺคาหกตฺตาภาวโตติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺฐสฺส อสงฺคาหกตฺตสฺส อภาวโต[Pg.16]. น หิ สกฺกา ‘‘สมุทยสจฺเจน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติอาทิ วตฺตุํ. ทุกฺขสจฺจสทิสานิ อพฺยากตปทาทีนิ. อิตเรหีติ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคาหกตฺตาสงฺคาหกตฺตาภาวโต น อุทฺธฏานีติ โยชนา. เอวนฺติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส นิคมนวเสน วุตฺตํ. น รูปกฺขนฺโธติ น สพฺโพ รูปกฺขนฺธธมฺโมติ อตฺโถ. คำว่า “สมุทยสัจจสุขินทรีย์เป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์มรรคสัจทุกขินทรีย์เป็นต้น คำว่า “เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์” คือเพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ที่วิเศษด้วยความเป็นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ ความจริง ไม่สามารถกล่าวคำมีอาทิว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจจะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์, ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ” บทมีอัพยากตบทเป็นต้น ย่อมเหมือนกับทุกขสัจจะ พึงประกอบความว่า “ด้วยสิ่งอื่น” คือด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ เพราะไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ จึงไม่ถูกยกขึ้นมา คำมีอาทิว่า “อย่างนี้” ท่านกล่าวไว้โดยเป็นบทสรุปของเนื้อความที่กล่าวแล้ว คำว่า “ไม่เป็นรูปขันธ์” คือไม่เป็นธรรมที่เป็นรูปขันธ์ทั้งหมด ดังนี้เป็นอรรถ ‘‘ขนฺธปเทนา’’ติ อิทํ กรณตฺเถ กรณวจนํ, น กตฺตุอตฺเถติ อาห ‘‘ขนฺธปทสงฺคเหนาติ อตฺโถ’’ติ. เตเนวสฺส กตฺตุอตฺถตํ ปฏิเสเธตุํ ‘‘น สงฺคาหเกนา’’ติ วุตฺตํ. กรณํ ปน กตฺตุรหิตํ นตฺถีติ อาห ‘‘เกนจิ สงฺคาหเกนาติ อิทํ ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺพ’’นฺติ. สงฺคาหเกสุ น ยุชฺชติ น สงฺคเหตพฺเพสูติ อธิปฺปาโย. รูปกฺขนฺธธมฺมา หิ ‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ วุตฺตาติ. สมุทาเย วุตฺตวิธิ ตทวยเวปิ สมฺภวตีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปนฺโต ‘‘เอเตน นเยนา’’ติอาทิมาห. ปฏิโยคีนิวตฺตนํ เอว-สทฺเทน กรียตีติ อาห ‘‘น หิ อญฺญมตฺตนิวารณํ เอว-สทฺทสฺส อตฺโถ’’ติ. เตนาห ‘‘สงฺคาหกโต อญฺญนิวารณํ เอว-สทฺทสฺส อตฺโถ’’ติ. โส จ…เป… เปกฺขนฺติ อิมินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. สงฺคาหกาเปกฺขตฺเต หิ ‘‘โส จา’’ติอาทิวจนสฺส ‘‘จกฺขายตเนน รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโต’’ติ เอตฺถ จกฺขายตนํ สงฺคาหกนฺติ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อสมฺภโว เอวาติ อิทานิ ตํ อสมฺภวํ วิภาเวนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. คำว่า “ด้วยบทขันธ์” นี้เป็นคำที่แสดงการกระทำในอรรถแห่งเครื่องมือ ไม่ใช่ในอรรถแห่งผู้กระทำ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “คือด้วยการสงเคราะห์บทขันธ์ ดังนี้เป็นอรรถ” เพราะเหตุนั้น เพื่อปฏิเสธอรรถแห่งผู้กระทำของคำนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ด้วยผู้สงเคราะห์” แต่เครื่องมือย่อมไม่มีที่ปราศจากผู้กระทำ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “แต่คำว่า ‘ด้วยผู้สงเคราะห์บางคน’ นี้ พึงนำมากล่าว” ย่อมไม่สมควรในผู้สงเคราะห์และในสิ่งที่ควรสงเคราะห์ ดังนี้เป็นอัธยาศัย ความจริง รูปขันธ์ธรรมทั้งหลายถูกกล่าวไว้ว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์” วิธีที่กล่าวไว้ในการรวมกัน ย่อมมีได้แม้ในส่วนย่อยของสิ่งนั้น ดังนี้ เมื่อยกความสงสัยขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ด้วยนัยนี้” การห้ามสิ่งที่ตรงกันข้าม ย่อมกระทำด้วยคำว่า “เอวะ” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ความจริง การห้ามเพียงสิ่งอื่น ไม่ใช่อรรถของคำว่า ‘เอวะ’” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “การห้ามสิ่งอื่นจากผู้สงเคราะห์ เป็นอรรถของคำว่า ‘เอวะ’” และสิ่งนั้น...ย่อมเห็น ดังนี้ ด้วยคำนี้ ย่อมทำให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น ความจริง เมื่อมีความมุ่งถึงผู้สงเคราะห์ ความเป็นไปไม่ได้ของเนื้อความที่มุ่งหมายไว้ว่า “จักขายตนะเป็นผู้สงเคราะห์” ในคำมีอาทิว่า “และสิ่งนั้น” คือ “รูปขันธ์เท่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะ” ย่อมมีนั่นแหละ ดังนี้ บัดนี้ เมื่อแสดงความเป็นไปไม่ได้นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อย่างไร” สิ่งนั้นพึงทราบได้โดยง่าย เอตฺถาติ ‘‘อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตูหี’’ติ เอตฺถ. ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติ อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ อายตนธาตุวิเสสนตฺถํ. น โส เอว ตสฺส, สมุทาโย วา ตเทกเทสานํ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถติ อาห ‘‘รูปกฺขนฺโธ…เป… น โหตี’’ติ. อิมินา ปริยาเยนาติ ยสฺมา วุตฺตปฺปการํ สงฺคาหกตฺตํ นตฺถิ ‘‘เยน สงฺคหิตสฺส อสงฺคาหกํ สิยา’’ติ อิมินา ปริยาเยน. อสงฺคหิตตาย อภาโว วุตฺโต อฏฺฐกถายํ (ธาตุ. อฏฺฐ. ๑๗๑) ‘‘โส จ…เป… นตฺถี’’ติ. สงฺคหิตตายาติ นิปฺปริยาเยน สงฺคหิตภาเวน อสงฺคหิตตาย อภาโว วุตฺโตติ น ยุชฺชตีติ โยชนา. สา สงฺคหิตตาติ อตฺตนา อตฺตโน, อตฺเตกเทสานํ [Pg.17] วา สงฺคหิตตา. เตนาติ รูปกฺขนฺเธน. เตสนฺติ รูปกฺขนฺธตเทกเทสานํ. อตฺถิ จ วิปฺปยุตฺตตา เวทนากฺขนฺธาทีหิ. จกฺขายตนาทีหิ วิยาติ วิสทิสุทาหรณํ. เอเตหิ รูปเวทนากฺขนฺธาทีหิ อญฺเญหิ จ เอวรูเปหิ. เอตานิ อญฺญานิ จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ในคำว่า ‘ด้วยอายตนะและธาตุ ๑๑ มีกึ่ง’ (aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi) นี้ พึงนำคำว่า ‘ด้วยรูปขันธ์’ มากล่าวเพื่อเป็นบทวิเสสนะของอายตนะและธาตุ. ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า ‘รูปขันธ์นั้นเองไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของรูปขันธ์นั้น หรือหมู่แห่งรูปขันธ์นั้นไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนหนึ่งๆ ของรูปขันธ์นั้น’ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘รูปขันธ์...ไม่เป็น’. ด้วยนัยนี้ เพราะความเป็นเครื่องสงเคราะห์ตามที่กล่าวมาแล้วไม่มี ด้วยนัยที่ว่า ‘สิ่งที่ไม่สงเคราะห์ของสิ่งที่สงเคราะห์แล้วพึงมี’. ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ กล่าวไว้ในอรรถกถา (ธาตุ. อ. ๑๗๑) ว่า ‘สิ่งนั้น...ไม่มี’. การประกอบความว่า ‘ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ กล่าวไว้ด้วยความเป็นสิ่งสงเคราะห์โดยไม่ใช่นัยอื่น จึงไม่สมควร’. ความเป็นสิ่งสงเคราะห์นั้น คือความเป็นสิ่งสงเคราะห์ของตนเอง หรือของส่วนหนึ่งๆ ของตน. ด้วยรูปขันธ์นั้น. ของรูปขันธ์และส่วนหนึ่งๆ ของรูปขันธ์นั้น. และมีความไม่ประกอบกันกับเวทนาขันธ์เป็นต้น. เหมือนจักขายตนะเป็นต้น เป็นตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน. ด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านี้ และด้วยสิ่งอื่นๆ ที่มีรูปอย่างนี้. ในคำว่า ‘สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่นๆ’ นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน. เตเนว ตสฺส สงฺคหิตตฺตาภาวทสฺสเนน เหฏฺฐา ทสฺสิเตน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วาเร. อคฺคหเณติ อกถเน, อเทสนายนฺติ อตฺโถ. สมุทยสจฺจาทีสูติ สมุทยสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ ยุชฺเชยฺย ตํ การณํ. กสฺมา? เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิเต ธมฺมชาเต สติ ตสฺส อายตนสงฺคหาทีหิ อสงฺคหิตตฺตสฺส อภาวโต. รูปกฺขนฺธาทีหีติ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทีหิ. สงฺคหิตเมว นตฺถิ, กสฺมา? ‘‘โส เอว ตสฺส สงฺคาหโก น โหตี’’ติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ยทิปิ รูปกฺขนฺธาทินา รูปกฺขนฺธาทิกสฺส อตฺตโน…เป… นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺส ปน เวทนากฺขนฺธาทิกสฺส รูปกฺขนฺธาทินา สงฺคหิตตฺตาภาเวน อสงฺคหิตตฺตํ อตฺถีติ โยชนา. อุภยาภาโวติ สงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตาภาโว. เอตฺถ เอตสฺมึ วาเร. ธมฺมายตนชีวิตินฺทฺริยาทีนนฺติ ธมฺมายตนาทีนํ ขนฺธจตุกฺกสงฺคาหกตฺเต, ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ ขนฺธทุกสงฺคาหกตฺเตติ โยชนา. ปาฬิยํ อนาคตตฺตา ‘‘สตี’’ติ สาสงฺกํ วทติ. อาทิ-สทฺเทน ปฐเมน ธมฺมธาตุสฬายตนาทีนํ สุขินฺทฺริยาทีนญฺจ, ทุติเยน เอกกฺขนฺธสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สุขินฺทฺริยญฺหิ เวทนากฺขนฺธสฺเสว สงฺคาหกํ. เตสนฺติ ขนฺธจตุกฺกขนฺธทุกาทีนํ อสงฺคหิตตา น นตฺถิ อตฺเถวาติ ตสฺสา อภาโว อเนกนฺติโก. ปุพฺเพ วุตฺตนเยนาติ ‘‘รูปกฺขนฺธาทีหิ ปนา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ด้วยการแสดงความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ของสิ่งนั้นที่แสดงไว้ข้างล่างนั้นเอง. ในวาระนี้. ในคำว่า ‘ในการไม่ถือเอา’ (aggahaṇe) คือในการไม่กล่าว, ในการไม่แสดง. ในคำว่า ‘ในสมุทยสัจเป็นต้น’ คือในสมุทยสัจ สุขินทรีย์เป็นต้น เหตุนั้นพึงสมควร. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อธรรมชาติที่สงเคราะห์แล้วด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น ด้วยสมุทยสัจเป็นต้นเหล่านั้นมีอยู่ ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะเป็นต้นของสิ่งนั้นจึงมี. ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น คือด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้น. สิ่งสงเคราะห์นั้นไม่มีเลย, เพราะเหตุไร? ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า ‘สิ่งนั้นเองไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของสิ่งนั้น’. แม้ว่าความสัมพันธ์คือ ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ของรูปขันธ์เป็นต้นของตนเองด้วยรูปขันธ์เป็นต้น...ไม่มี’. แต่การประกอบความว่า ‘ความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ของเวทนาขันธ์เป็นต้นอย่างอื่นมีอยู่ด้วยความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น’. ความไม่มีทั้งสองอย่าง คือความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์. ในวาระนี้. การประกอบความว่า ‘ในความเป็นเครื่องสงเคราะห์ขันธ์ ๔ ของธัมมายตนะเป็นต้น และในความเป็นเครื่องสงเคราะห์ขันธ์ ๒ ของชีวิตินทรีย์เป็นต้น’. เพราะไม่มีในบาลี จึงกล่าวคำว่า ‘มีอยู่’ (satī) ด้วยความสงสัย. พึงเห็นการสงเคราะห์ธัมมธาตุ สฬายตนะเป็นต้น และสุขินทรีย์เป็นต้นด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ในบทแรก และการสงเคราะห์ขันธ์เดียวด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ในบทที่สอง. เพราะสุขินทรีย์เป็นเครื่องสงเคราะห์ของเวทนาขันธ์เท่านั้น. ความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ของขันธ์ ๔ ขันธ์ ๒ เป็นต้นเหล่านั้นไม่ใช่ไม่มี, มีอยู่จริง, ดังนั้นความไม่มีของสิ่งนั้นจึงไม่แน่นอน. ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อน คือด้วยนัยที่กล่าวว่า ‘แต่ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น’ เป็นต้น. ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ปุพฺเพ วุตฺเต สนิทสฺสนสปฺปฏิฆปเท. นิวตฺเตตฺวา คณฺหนฺโตติ ปุพฺเพ วุตฺตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา คณฺหนฺโต ปจฺจามสนฺโต. ตทวตฺตพฺพตาติ เตสํ สงฺคาหกาสงฺคาหกสงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตานํ อวตฺตพฺพตา. อสงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว…เป… น สงฺคาหกตฺตาภาวโตติ ยสฺมา เนสํ อสงฺคาหกตฺตํ วิย สงฺคาหกตฺตมฺปิ นตฺถิ, ตโต เอว สงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตมฺปีติ ทสฺเสติ. ในคำว่า ‘ในบทนั้นเอง’ (tattheva) คือในบทที่มีรูปปรากฏและกระทบได้ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นเอง. ในคำว่า ‘ย้อนกลับมาถือเอา’ (nivattetvā gaṇhanto) คือย้อนกลับมาถือเอาสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น, คือพิจารณาซ้ำ. ความไม่ควรกล่าวถึงสิ่งนั้น คือความไม่ควรกล่าวถึงความเป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์, ความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์ของสิ่งเหล่านั้น. เพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์นั่นเอง...ไม่เป็นเพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องสงเคราะห์ เพราะเหตุว่าความเป็นเครื่องสงเคราะห์ก็ไม่มีเหมือนความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของสิ่งเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่าความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์ก็ไม่มีเช่นกัน. ทุติยนยสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’ ในนัยที่สอง จบแล้ว. ๓. ตติยนโย อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา ๓. การพรรณนาบทว่า ‘ไม่สงเคราะห์แต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สาม. ๑๗๙. รูปกฺขนฺเธน [Pg.18] ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิเตสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกเทสสภาคตา สมุทายสภาคตา น โหติ, ตสฺมา. เตนาติ รูปกฺขนฺเธน. ตานีติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยนิพฺพานานิ. ยถา จ เอกเทสวิสภาคตาย น สงฺคหิตตา, เอวํ เอกเทสสภาคตาย อสงฺคหิตตาปิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิมาห. สงฺคหิตาเนว น น โหนฺตีติ โยชนา. เตติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยนิพฺพานสุขุมรูปธมฺมา. เตหีติ วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีหิ. น กถญฺจิ สมฺมิสฺสาติ เกนจิปิ ปกาเรน น สมฺมิสฺสาติ อสมฺมิสฺสตาย สงฺคหิตตฺตาภาวํ สาเธติ. รูปกฺขนฺเธน วิย…เป… น โหตีติ ยถา รูปกฺขนฺเธน สภาคตาภาวโต นิพฺพานํ น เกนจิปิ สงฺคหเณน สงฺคหิตํ, เอวํ วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีหิ ตํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตํ น โหตีติ ขนฺธสงฺคหาภาโว ปากโฏ วุตฺโตวาติ เอวํ วุตฺตํ. ๑๗๙. ในคำว่า ‘ในสิ่งที่ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยรูปขันธ์’ นี้ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด (niddhāraṇe bhummaṃ). เพราะเหตุนั้น เพราะความที่ความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกันไม่เป็นความเป็นหมู่ที่เหมือนกัน, เพราะเหตุนั้น. ด้วยรูปขันธ์นั้น. สิ่งเหล่านั้น คือเวทนาขันธ์เป็นต้น ๓ ขันธ์ และนิพพาน. และเหมือนกับว่าความเป็นสิ่งสงเคราะห์ไม่มีเพราะความเป็นส่วนหนึ่งที่ไม่เหมือนกัน, อย่างนั้นความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ก็ไม่มีเพราะความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกัน ดังนี้ จึงแสดงว่า ‘ไม่เพียงแต่เท่านั้น’ เป็นต้น. การประกอบความว่า ‘สิ่งสงเคราะห์เหล่านั้นไม่ใช่ไม่เป็น’. สิ่งเหล่านั้น คือเวทนาขันธ์เป็นต้น ๓ ขันธ์ นิพพาน และสุขุมรูปธรรม. ด้วยวิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้นเหล่านั้น. ในคำว่า ‘ไม่ปะปนกันด้วยประการใดๆ’ คือไม่ปะปนกันด้วยประการใดๆ, จึงสำเร็จความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ด้วยความไม่ปะปนกัน. เหมือนกับว่านิพพานไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ใดๆ ด้วยรูปขันธ์เพราะความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งเหมือนกัน, อย่างนั้นนิพพานนั้นก็ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุด้วยวิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้น ดังนี้ ความไม่มีแห่งการสงเคราะห์ขันธ์จึงปรากฏ กล่าวไว้แล้วอย่างนี้. เอวรูปานนฺติ รูปกฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีนํ. น หิ นิพฺพานํ สนฺธาย ‘‘รูปกฺขนฺเธน วิญฺญาณกฺขนฺเธน จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ สกฺกา วตฺตุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สงฺคาหกตฺตาภาวโต เอวา’’ติ. ตถา ‘‘อพฺยากเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติอาทิ น สกฺกา วตฺตุํ ตาทิสสฺส ธมฺมสฺส อภาวโตติ อาห ‘‘สนิพฺพาน…เป… ภาวโตวา’’ติ. อคฺคหณํ เวทิตพฺพนฺติ โยชนา. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. กญฺจีติ กญฺจิ ธมฺมชาตํ. เตติ อพฺยากตธมฺมาทโย. อตฺตโนติ อพฺยากตธมฺมาทึ สนฺธายาห. เอกเทโสติ รูปกฺขนฺธาทิ. อตฺเตกเทสสภาโคติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ ธมฺมายตนธมฺมธาตุปริยาปนฺนตาย ตเทกเทสสภาโค. อสงฺคหิตสงฺคาหกตฺตาติ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตานํ สญฺญากฺขนฺธาทีนํ อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคาหกตฺตาติ อตฺโถ. ในคำว่า ‘มีรูปอย่างนี้’ คือของรูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้น. เพราะว่าไม่สามารถกล่าวถึงนิพพานโดยอ้างว่า ‘ธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยรูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ จักขายตนะ, ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุ’. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง’. อนึ่ง ไม่สามารถกล่าวคำว่า ‘ธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยอัพยากตธรรม, ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุ’ เป็นต้นได้ เพราะความไม่มีแห่งธรรมเช่นนั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘พร้อมด้วยนิพพาน...เพราะความมี’. การประกอบความว่า ‘พึงทราบการไม่ถือเอา’. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะว่าไม่’ เป็นต้น. ในคำว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่ง’ คือธรรมชาติใดชาติหนึ่ง. สิ่งเหล่านั้น คืออัพยากตธรรมเป็นต้น. ในคำว่า ‘ของตน’ คือกล่าวโดยอ้างอัพยากตธรรมเป็นต้น. ส่วนหนึ่ง คือรูปขันธ์เป็นต้น. ความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกัน คือนิพพาน. เพราะนิพพานนั้นเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกันด้วยความเป็นสิ่งที่สงเคราะห์เข้าในธัมมายตนะและธัมมธาตุ. ในคำว่า ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ของสิ่งที่ไม่สงเคราะห์’ คือความหมายว่า ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุของสัญญาขันธ์เป็นต้นที่ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’. วิสภาคกฺขนฺธนิพฺพานสมุทายตฺตา ขนฺธสงฺคเหน ธมฺมายตเนน น โกจิ ธมฺโม สงฺคหิโต อตฺถีติ โยชนา. เอตสฺสาติ ‘‘ธมฺมายตเนน สงฺคหิตา’’ติ เอตสฺส ปทสฺส ธมฺมายตนคณเนน สงฺคหิตาติ อตฺโถ. โอฬาริกรูปสมฺมิสฺสํ ธมฺมายตเนกเทสํ. การประกอบความว่า ‘เพราะความเป็นหมู่แห่งขันธ์ที่ไม่เหมือนกันและนิพพาน, ธรรมใดๆ ก็ไม่สงเคราะห์ด้วยธัมมายตนะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’. ในคำว่า ‘ของสิ่งนี้’ คือความหมายว่า ‘สงเคราะห์ด้วยการนับธัมมายตนะ’ ในบทว่า ‘สงเคราะห์ด้วยธัมมายตนะ’ นี้. ส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ปะปนกับโอฬาริการูป. ตติยนยอสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาบทว่า ‘ไม่สงเคราะห์แต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สาม จบแล้ว. ๔. จตุตฺถนโย สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา ๔. การพรรณนาบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สี่. ๑๙๑. ติณฺณํ [Pg.19] สงฺคหานนฺติ ขนฺธายตนธาตุสงฺคหานํ. สงฺคหณปุพฺพํ อสงฺคหณํ, อสงฺคหณปุพฺพํ สงฺคหณญฺจ วุจฺจมานํ สงฺคหณาสงฺคหณานํ ปวตฺติวิเสเสน วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘สงฺคหณา…เป… อุทฺทิฏฺฐา’’ติ. สงฺคหาภาวกโต อสงฺคโห สงฺคหเหตุโก สงฺคหสฺส ปวตฺติวิเสโสเยว นาม โหตีติ อาห ‘‘สงฺคหณปฺปวตฺติวิเสสวิรเห’’ติ. เกนจิ สมุทยสจฺจาทินา ตีหิปิ สงฺคเหหิ สงฺคหิเตน สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺเนน ธมฺมวิเสเสน ปุน ตเถว สงฺคหิโต โส เอว สมุทยสจฺจาทิโก ธมฺมวิเสโส สงฺคหิเตน สงฺคหิโต. สงฺคาหกตฺตาภาวสพฺภาวา สงฺคาหกภาเวน น อุทฺธฏา, น อสงฺคาหกตฺตา เอว. ยถา หิ ตีหิ สงฺคเหหิ น สงฺคาหกา, เอวํ ทฺวีหิ, เอเกนปิ สงฺคเหน น สงฺคาหกา อิธ น อุทฺธฏา. เตหิ สงฺคหิตาติ เตหิ ตีหิ สงฺคเหหิ สงฺคหิตา ธมฺมา. ยสฺสาติ ยสฺส อตฺตโน สงฺคาหกสฺส. ๑๙๑. บทว่า "ติณฺณํ สงฺคหานํ" (แห่งสงเคราะห์ ๓) ได้แก่ แห่งสงเคราะห์คือขันธ์ อายตนะ ธาตุ. การสงเคราะห์ก่อนแล้วไม่สงเคราะห์ และไม่สงเคราะห์ก่อนแล้วสงเคราะห์ ที่กล่าวอยู่นั้น บัณฑิตกล่าวด้วยความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์และการไม่สงเคราะห์ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงฺคหณา...เป...อุทฺทิฏฺฐา" (สงเคราะห์...เป...แสดงแล้ว). การไม่สงเคราะห์เพราะไม่มีการสงเคราะห์ ชื่อว่าเป็นความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์อันมีการสงเคราะห์เป็นเหตุ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงฺคหณปฺปวตฺติวิเสสวิรเห" (เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์). ธรรมพิเศษใดอันสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ อันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์ ๓ มีสมุทยสัจเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ธรรมพิเศษมีสมุทยสัจเป็นต้นนั้นเอง อันสงเคราะห์แล้วด้วยธรรมพิเศษนั้นอีกอย่างนั้น ชื่อว่าสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์แล้ว. เพราะมีภาวะแห่งการไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์ จึงไม่ยกขึ้นด้วยภาวะแห่งผู้สงเคราะห์ ไม่ใช่เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์เท่านั้น. ธรรมทั้งหลายใดไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่างไร ธรรมทั้งหลายนั้นไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๒ อย่างนี้ และไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์แม้ ๑ อย่างนี้ ไม่ได้ยกขึ้นในที่นี้. บทว่า "เตหิ สงฺคหิตา" (อันสงเคราะห์แล้วด้วยธรรมเหล่านั้น) ได้แก่ ธรรมทั้งหลายอันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์ ๓ เหล่านั้น. บทว่า "ยสฺส" (ของใด) ได้แก่ ของผู้สงเคราะห์ของตนใด. สกลวาจเกนาติ อนวเสสํ ขนฺธาทิอตฺถํ วทนฺเตน. เตน ขนฺธาทิปเทนาติ ‘‘เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺยา’’ติ เอตฺถ เตน ขนฺธาทิปเทนาติ เอวํ โยเชตพฺพํ. เอวํ ปน อโยเชตฺวา ‘‘ยํ อตฺตโน สงฺคาหกํ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺย, ตํ อญฺญํ สงฺคหิตํ นาม นตฺถี’’ติ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมาติ เจ? น หิ เยน สมุทยสจฺจาทินา ยํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ ธมฺมชาตํ ขนฺธาทิสงฺคเหหิ สงฺคหิตํ, เตเนว สมุทยสจฺจาทินา ตสฺส ตทวสิฏฺฐสฺส สงฺขารกฺขนฺธธมฺมสฺส, น จ ตสฺเสว เกวลสฺส สมุทยสจฺจาทิกสฺส สงฺคโห ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโตติ โยชนา, อถ โข เตน สงฺขารกฺขนฺธธมฺเมน ผสฺสาทินา. สงฺคหิตสฺสาติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺฐสฺสาติ อตฺโถ. ตสฺมา อตฺตโน สงฺคาหกํ สกลกฺขณาทึ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตน ขนฺธาทิปเทน ยํ สงฺคหํ คจฺเฉยฺย, ตํ ตาทิสํ นตฺถีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เวทนา สทฺโท จ ขนฺโธ อายตนญฺจาติ เวทนา วิสุํ ขนฺโธ, สทฺโท จ วิสุํ อายตนนฺติ อตฺโถ. อญฺเญน ขนฺธนฺตราทินา. อสมฺมิสฺสนฺติ อพฺยากตทุกฺขสจฺจาทิ วิย อมิสฺสิตํ. น หิ…เป… เอตฺถาติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺเฐน ธมฺเมน โย ธมฺโม สงฺคหิโต, ตสฺส สงฺคหิตตาวิสิฏฺโฐเยว โย สงฺคโห, โส น เอตฺถ วาเร ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโต จ. สงฺคโหวาติ เกวโล สงฺคโห[Pg.20], น กตฺตาเปกฺโขติ อตฺโถ. น สงฺคาหเกนาติ อิทํ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน นิวตฺติตสฺส ทสฺสนํ. น หีติอาทิ ตํสมตฺถนํ. บทว่า "สกฬวาจเกน" (ด้วยบทที่กล่าวทั้งหมด) ได้แก่ ด้วยบทที่กล่าวอรรถมีขันธ์เป็นต้นไม่เหลือ. บทว่า "เตน ขนฺธาทิปเทน" (ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้น) ในประโยคว่า "พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยบทนั้นนั่นเอง" พึงประกอบอย่างนี้ว่า "ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้น". แต่ถ้าไม่ประกอบอย่างนี้ ย่อมไม่สามารถกล่าวอย่างนี้ได้ว่า "ธรรมใดสงเคราะห์ผู้สงเคราะห์ของตนแล้ว พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยธรรมนั้นอีก ธรรมที่สงเคราะห์แล้วอื่นนั้นไม่มี". ถ้าว่า "เพราะเหตุไร?" การประกอบว่า "การสงเคราะห์ธรรมอันเหลือจากสังขารขันธ์นั้น และการสงเคราะห์สมุทยสัจเป็นต้นนั้นเท่านั้น ไม่ได้ถูกถามและไม่ได้ถูกตอบด้วยสมุทยสัจเป็นต้นนั้นนั่นเอง ซึ่งธรรมชาติอันสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ อันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์มีขันธ์เป็นต้น ด้วยสมุทยสัจเป็นต้นใด" ย่อมไม่มี แต่การสงเคราะห์นั้นถูกถามและถูกตอบด้วยธรรมในสังขารขันธ์นั้น มีผัสสะเป็นต้น. บทว่า "สงฺคหิตสฺส" (ของธรรมที่สงเคราะห์แล้ว) มีอรรถว่า ของธรรมที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถว่า "ธรรมใดสงเคราะห์ลักษณะเป็นต้นทั้งหมดอันเป็นผู้สงเคราะห์ของตนแล้ว พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้นอีก ธรรมเช่นนั้นไม่มี". บทว่า "เวทนา สทฺโท จ ขนฺโธ อายตนญฺจ" (เวทนาและเสียงเป็นขันธ์และอายตนะ) มีอรรถว่า เวทนาเป็นขันธ์ต่างหาก เสียงเป็นอายตนะต่างหาก. ด้วยขันธ์อื่นเป็นต้น. บทว่า "อสมิสฺสํ" (ไม่ปะปนกัน) ได้แก่ ไม่ปะปนกัน เหมือนอัพยากตทุกขสัจเป็นต้น. บทว่า "น หิ...เป...เอตฺถ" (ไม่...เป...ในที่นี้) ได้แก่ การสงเคราะห์ใดที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว ของธรรมที่สงเคราะห์แล้วด้วยธรรมที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว การสงเคราะห์นั้นไม่ได้ถูกถามและไม่ได้ถูกตอบในวาระนี้. บทว่า "สงฺคโห" (การสงเคราะห์) มีอรรถว่า การสงเคราะห์ล้วนๆ ไม่ต้องอาศัยผู้กระทำ. บทว่า "น สงฺคาหเกน" (ไม่ด้วยผู้สงเคราะห์) นี้เป็นการแสดงธรรมที่กลับแล้วด้วยอรรถที่กล่าวแล้ว. บทว่า "น หิ" (ไม่) เป็นต้น เป็นการสนับสนุนข้อความนั้น. จตุตฺถนยสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อธิบายบทว่า "สงฺคหิเตนสงฺคหิต" (สงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์แล้ว) ในนัยที่ ๔ จบแล้ว. ๕. ปญฺจมนโย อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา ๕. อธิบายบทว่า "อสงฺคหิเตนอสงฺคหิต" (ไม่สงเคราะห์แล้วด้วยไม่สงเคราะห์แล้ว) ในนัยที่ ๕. ๑๙๓. วุตฺตนเยนาติ ยสฺมา สงฺคหปฺปวตฺติวิเสสวิรหิโต อสงฺคหิตธมฺมวิเสสนิสฺสิโต ปญฺจมนโย, ตสฺมา โย เอตฺถ เกนจิ อสงฺคหิเตน ธมฺมวิเสเสน ปุน อสงฺคหิโต ธมฺมวิเสโส อสงฺคหิเตน อสงฺคหิโต อสงฺคหิตตาย ปุจฺฉิตพฺโพ วิสฺสชฺชิตพฺโพ จ. ตเมว ตาว ยถานิทฺธาริตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… อสงฺคหิตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… อสงฺคหิตาติ อาหา’’ติ จตุตฺถนเย วุตฺตนยานุสาเรน. ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสนนฺติ ปาฬิยํ นิทฺธาริตปฺปการธมฺมทสฺสนํ. สห สุขุมรูเปนาติ สสุขุมรูปํ, เตน สุขุมรูเปน สทฺธึ คหิตํ วิญฺญาณํ, เตน สหิตธมฺมสมุทายา สสุขุม…เป… ทายา. เก ปน เตติ อาห ‘‘ทุกฺขสจฺจา’’ติอาทิ. เกสญฺจีติ นิพฺพานจกฺขายตนาทีนํ. ตีหิปิ สงฺคเหหิ. ปริปุณฺณสงฺคเหหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคาหกา ปริปุณฺณสงฺคหาสงฺคาหกา. อพฺยากตธมฺมสทิสา เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพเนวเสกฺขานาเสกฺขาทโย. อิตเรติ รูปกฺขนฺธาทโย. ตพฺพิปริยาเยนาติ วุตฺตวิปริยาเยน, ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคเหตพฺพสฺส อตฺถิตาย ปริปุณฺณสงฺคหาสงฺคาหกตฺตาติ อตฺโถ. ๑๙๓. บทว่า "วุตฺตนายเนน" (ด้วยนัยที่กล่าวแล้ว) ได้แก่ เพราะนัยที่ ๕ อาศัยธรรมพิเศษที่ไม่ได้สงเคราะห์ อันปราศจากความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์ เพราะฉะนั้น ธรรมพิเศษใดในที่นี้ อันธรรมพิเศษที่ไม่ได้สงเคราะห์อย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ได้สงเคราะห์อีก ธรรมพิเศษนั้นชื่อว่าไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้ว พึงถูกถามและพึงถูกตอบด้วยความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้ว. เมื่อแสดงธรรมนั้นนั่นแหละตามที่กำหนดไว้ จึงกล่าวว่า "รูปขันธ์ ธรรมทั้งหลายใดไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยขันธ์...เป... ธรรมทั้งหลายใดไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยธรรมเหล่านั้น" ดังนี้ ตามนัยที่กล่าวแล้วในนัยที่ ๔. บทว่า "ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสนํ" (การแสดงธรรมตามที่กำหนดไว้) ได้แก่ การแสดงธรรมประเภทที่กำหนดไว้ในบาลี. บทว่า "สห สุขุมรูปเนน" (พร้อมด้วยสุขุมรูป) ได้แก่ สสุขุมรูป (มีสุขุมรูปด้วย), วิญญาณที่ถือเอาพร้อมด้วยสุขุมรูปนั้น, หมู่แห่งธรรมที่ประกอบด้วยวิญญาณนั้น ชื่อว่า สสุขุม...เป...ทายา. ก็ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า "ทุกขสัจ" เป็นต้น. บทว่า "เกสญฺจิ" (ของบางอย่าง) ได้แก่ ของนิพพานและจักขายตนะเป็นต้น. ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง. ธรรมทั้งหลายที่ไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง อันเป็นสงเคราะห์ที่บริบูรณ์ ชื่อว่าไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ที่บริบูรณ์. ธรรมทั้งหลายมีเนวทัสสนานภาวนายปหาตัพพเนวเสกขานาเสกขะเป็นต้น คล้ายกับอัพยากตธรรม. บทว่า "อิตเร" (ธรรมอื่น) ได้แก่ รูปขันธ์เป็นต้น. บทว่า "ตพฺพิปริยายเนน" (ด้วยความตรงกันข้ามจากนั้น) ได้แก่ ด้วยความตรงกันข้ามจากที่กล่าวแล้ว มีอรรถว่า เพราะมีความเป็นธรรมที่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง จึงเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ที่บริบูรณ์. อสงฺคาหเกสุ นิพฺพานํ อนฺโตคธํ, ตสฺมา ตํ อนิทสฺสนอปฺปฏิเฆหิ อสงฺคเหตพฺพํ น โหตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น จ ตเทว ตสฺส อสงฺคาหก’’นฺติ. ‘‘เวทนากฺขนฺเธน เย ธมฺมา’’ติอาทโย นว ปญฺหา ทุติยปญฺหาทโย, เต ปฐมปญฺเหน สทฺธึ ทส, นามรูปปญฺหาทโย ปน จตุวีสตีติ อาห ‘‘สพฺเพปิ จตุตฺตึส โหนฺตี’’ติ. รูปกฺขนฺธาทิวิเสสกปทนฺติ ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติอาทินา อสงฺคาหกตฺเตน วิเสสกํ รูปกฺขนฺธาทิปทํ. ปุจฺฉายาติ จ ปุจฺฉนตฺถนฺติ อตฺโถ. ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติอาทิ สพฺพมฺปิ วา วิญฺญาเปตุํ อิจฺฉิตภาเวน วจนํ ปญฺหภาวโต ปุจฺฉา. เตนาห อฏฺฐกถายํ [Pg.21] ‘‘ปญฺหา ปเนตฺถ…เป… จตุตฺตึส โหนฺตี’’ติ. เต หิ ลกฺขณโต ทสฺสิตาติ เต นิทฺธาริตธมฺมา เตเนว อสงฺคหิตาสงฺคหิตตาย นิทฺธารณสงฺขาเตน ลกฺขเณน ทสฺสิตา. นิพพานสงเคราะห์เข้าในธรรมที่ไม่เป็นผู้สงเคราะห์ เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นไม่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยอนิทัสสนอัปปฏิฆะ ดังนี้ มีอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และนิพพานนั้นนั่นเองไม่เป็นผู้สงเคราะห์ของนิพพานนั้น". ปัญหา ๙ มีปัญหาว่า "ธรรมทั้งหลายใดด้วยเวทนาขันธ์" เป็นต้น อันเป็นปัญหาที่ ๒ เป็นต้น ปัญหาเหล่านั้นพร้อมด้วยปัญหาที่ ๑ เป็น ๑๐ ส่วนปัญหาว่า "นามรูป" เป็นต้น เป็น ๒๔ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ทั้งหมดเป็น ๓๔". บทว่า "รูปกฺขนฺธาทิวิเสสกปทํ" (บทวิเสสนะมีรูปขันธ์เป็นต้น) ได้แก่ บทมีรูปขันธ์เป็นต้น อันเป็นบทวิเสสนะด้วยความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ มีบทว่า "รูปกฺขนฺเธน" (ด้วยรูปขันธ์) เป็นต้น. บทว่า "ปุจฺฉาย" (ในการถาม) มีอรรถว่า ในการถาม. บทว่า "รูปกฺขนฺเธน" (ด้วยรูปขันธ์) เป็นต้น ทั้งหมด หรือคำพูดด้วยภาวะที่ประสงค์จะให้รู้แจ้ง เพราะเป็นปัญหา จึงชื่อว่า ปุจฉา (คำถาม). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า "ปัญหาในที่นี้...เป...เป็น ๓๔". ก็ธรรมเหล่านั้นถูกแสดงด้วยลักษณะ ได้แก่ ธรรมที่กำหนดไว้เหล่านั้นถูกแสดงด้วยลักษณะอันชื่อว่าการกำหนด ด้วยความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้วนั้นนั่นเอง. ตเทวาติ เอว-สทฺเทนาติ ‘‘ตเทวา’’ติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน. ‘‘ยํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ ปทํ, ตํ ขนฺธาทีหิ อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ขนฺธาทีเหวา’’ติ อวธารณํ นิปฺปโยชนํ ปการนฺตรสฺส อภาวโต. ‘‘ตีหิ อสงฺคโห’’ติ หิ วุตฺตํ. ตถา ‘‘อสงฺคหิตเมวา’’ติ สงฺคหิตตานิวตฺตนสฺส อนธิปฺเปตตฺตา. ตเทวาติ ปน อิจฺฉิตํ อุทฺธฏสฺเสว อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาวสฺส อวธาเรตพฺพตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น กทาจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญสฺสาติ อนุทฺธฏสฺส. อนิยตตํ ทสฺเสตีติ อิทํ อวธารณผลทสฺสนํ. นิยมโตติ สกฺกา วจนเสโส โยเชตุนฺติ อิทมฺปิ เอว-กาเรน สิทฺธเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ วุตฺตํ. ยโต หิ เอว-กาโร, ตโต อญฺญตฺถ นิยโมติ. เอวํปการเมวาติ ปุจฺฉาย อุทฺธฏปฺปการเมว, ยํ ปการํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ, ตํปการเมวาติ อตฺโถ. ตสฺสาติ อสงฺคหิตสฺส. อญฺญสฺสาติ ปุจฺฉาย อนุทฺธฏปฺปการสฺส. เอเตน โย ปุจฺฉาย อุทฺธโฏ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิโต, ตสฺเสว อิธ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพภาโว, น อญฺญสฺสาติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปุจฺฉาย อุทฺธฏญฺหี’’ติอาทิ. อายตนธาตุสงฺคหวเสน เจตฺถ รูปกฺขนฺธาทีนํ อญฺญสหิตตา, วิญฺญาณกฺขนฺธาทีนํ อสหิตตา จ เวทิตพฺพา. บทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) ได้แก่ ด้วยศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) ในบทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) นี้. ในประโยคว่า "บทใดถูกยกขึ้นในการถาม บทนั้นไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยขันธ์เป็นต้น" การกำหนดว่า "ด้วยขันธ์เป็นต้นนั่นเอง" ย่อมไม่มีประโยชน์ เพราะไม่มีประเภทอื่น. ก็บัณฑิตกล่าวว่า "ไม่ได้สงเคราะห์ด้วย ๓ อย่าง". อนึ่ง บทว่า "อสงฺคหิตเมว" (ไม่ได้สงเคราะห์แล้วนั่นเอง) เพราะไม่ประสงค์การกลับของความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว. แต่บทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) เป็นที่ประสงค์ เมื่อแสดงว่า "เพราะความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้วของธรรมที่ยกขึ้นนั่นเอง พึงกำหนด" จึงกล่าวว่า "ไม่เคยเลย" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "อญฺญสฺส" (ของธรรมอื่น) ได้แก่ ของธรรมที่ไม่ได้ยกขึ้น. บทว่า "อนิยตตํ ทสฺเสติ" (แสดงความเป็นธรรมไม่แน่นอน) นี้เป็นการแสดงผลของการกำหนด. บทว่า "นิยโต" (แน่นอน) พึงประกอบบทที่เหลือได้ ดังนี้ แม้บทนี้ก็กล่าวเพื่อทำอรรถที่สำเร็จแล้วด้วยศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น. เพราะว่ามีศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) เพราะฉะนั้น ความแน่นอนย่อมมีในที่อื่น. บทว่า "เอวํปกาเมว" (ประเภทอย่างนี้เท่านั้น) มีอรรถว่า ประเภทที่ยกขึ้นในการถามเท่านั้น, ประเภทใดถูกยกขึ้นในการถาม ประเภทนั้นเท่านั้น. บทว่า "ตสฺส" (ของธรรมนั้น) ได้แก่ ของธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้ว. บทว่า "อญฺญสฺส" (ของธรรมอื่น) ได้แก่ ของประเภทที่ไม่ได้ยกขึ้นในการถาม. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า "ธรรมใดถูกยกขึ้นในการถาม ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง ความเป็นธรรมที่พึงถูกถามและพึงถูกตอบในที่นี้ ย่อมมีแก่ธรรมนั้นนั่นเอง ไม่ใช่แก่ธรรมอื่น". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็ธรรมที่ถูกยกขึ้นในการถาม" เป็นต้น. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบความเป็นธรรมที่ประกอบด้วยธรรมอื่นของรูปขันธ์เป็นต้น และความเป็นธรรมที่ไม่ประกอบด้วยธรรมอื่นของวิญญาณขันธ์เป็นต้น โดยอาศัยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ. อวเสสา เวทนาทโย ตโย ขนฺธา นิพฺพานญฺจ สกเลน รูปกฺขนฺเธน เตสํ สงฺคโห นตฺถีติ ‘‘สงฺคหิตา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, เอกเทเสน ปน สงฺคโห อตฺถีติ ‘‘อสงฺคหิตา น โหนฺตีติ เอวํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ‘‘รูปธมฺมาวา’’ติ นิยมนํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏภาวาเปกฺขนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุจฺฉาย…เป… อธิปฺปาโย’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุทฺธฏา เวทนาทโยปิ หิ อสงฺคหิตา เอวา’’ติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปญฺจมนยนิทฺเทเส. ปฐเม นเยติ ปฐเม อตฺถวิกปฺเป. ตถา ทุติเยติ เอตฺถาปิ. รูปวิญฺญาเณหีติ อสุขุมรูปธมฺเมหิ วิญฺญาเณน จาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอฬาริก…เป… อตฺโถ’’ติ อาห. กถํ ปน รูปธมฺมาติ วุตฺเต โอฬาริกรูปสฺเสว คหณนฺติ อาห ‘‘รูเปกเทโส หิ เอตฺถ รูปคฺคหเณน คหิโต’’ติ. ขันธ์ ๓ ที่เหลือ คือ เวทนาขันธ์เป็นต้น และนิพพาน ย่อมไม่มีการสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์ทั้งหมด เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า "สงเคราะห์แล้ว" แต่มีการสงเคราะห์ด้วยส่วนหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "พึงเห็นอย่างนี้ว่า ไม่เป็นอันไม่สงเคราะห์" คำว่า "รูปธรรมหรือ" เป็นการกำหนดที่มุ่งถึงความเป็นสิ่งที่ยกขึ้นถาม จึงกล่าวว่า "ความประสงค์...แห่งปัญหา" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แม้เวทนาขันธ์เป็นต้นที่ไม่ได้ยกขึ้น ก็เป็นอันไม่สงเคราะห์เหมือนกัน" คำว่า "ในที่นี้" คือ ในการแสดงนัยที่ ๕ นี้ คำว่า "ในนัยที่ ๑" คือ ในอรรถวิกัปที่ ๑ คำว่า "แม้ในนัยที่ ๒" ก็เช่นกัน คำว่า "ด้วยรูปและวิญญาณ" คือ ด้วยรูปธรรมที่ไม่ละเอียด และด้วยวิญญาณ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "อรรถ...คือโอฬาริกะ" ถามว่า ก็เมื่อกล่าวว่า "รูปธรรม" ทำไมจึงถือเอาแต่โอฬาริกรูปเท่านั้น จึงกล่าวว่า "เพราะรูปบางส่วนในที่นี้ เป็นอันถูกถือเอาด้วยการถือเอารูป" ๑๙๖. อสงฺคาหกนฺติ [Pg.22] ‘‘จกฺขายตเนน…เป… อสงฺคหิตา’’ติ เอวํ อสงฺคาหกภาเวน วุตฺตํ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพภาเวน วุตฺตมฺปิ กามํ เวทนาทีเหว จตูหิ อสงฺคหิตํ, ตํ ปน น จกฺขายตนเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขายตเนน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เยหิ ธมฺเมหีติ ขนฺธาทีสุ เยหิ. สพฺพํ ธมฺมชาตํ เตว รูปาทิเก ธมฺเม อุทาเนติ ปาฬิยํ. กสฺมา ปเนตํ อุทาเนตีติ อาห ‘‘สทิสวิสฺสชฺชนา’’ติอาทิ. ปฐเมน อุทาเนน. ทฺเวติ ‘‘พาหิรา อุปาทา ทฺเว’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ทฺเว-สทฺทํ สนฺธายาห. ตสฺส อสงฺคหิตสฺส. ยถาทสฺสิตสฺสาติ ‘‘รูป’’นฺติอาทินา ทสฺสิตปฺปการสฺส. ธมฺมนฺวยญาณุปฺปาทนํ นยทานํ. ‘‘รูปํ ธมฺมายตน’’นฺติอาทีนํ ปทานํ วเสน ทฺเววีสปทิโก เอส นโย. ๑๙๖. คำว่า อสังคาหกะ คือ แม้สิ่งที่กล่าวด้วยความเป็นสภาวะที่ควรถูกถามและควรถูกตอบ ซึ่งกล่าวด้วยความเป็นสภาวะที่ไม่สงเคราะห์อย่างนี้ว่า "ไม่สงเคราะห์ด้วยจักขายตนะ... เป็นต้น" ก็เป็นอันไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ มีเวทนาขันธ์เป็นต้นนั่นแหละ แต่เพื่อแสดงว่า สิ่งนั้นไม่ใช่จักขายตนะเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า "แต่ด้วยจักขายตนะ" เป็นต้น คำว่า "ด้วยธรรมเหล่าใด" คือ ด้วยธรรมเหล่าใดในขันธ์เป็นต้น พระบาลีนั้นย่อมยกธรรมชาติทั้งหมด คือ ธรรมมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นขึ้นแสดง ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงยกสิ่งนี้ขึ้นแสดง จึงกล่าวว่า "เพราะการตอบที่คล้ายกัน" เป็นต้น ด้วยการยกขึ้นแสดงครั้งแรก คำว่า "สอง" คือ กล่าวอ้างถึงคำว่า "สอง" ที่กล่าวไว้ในคำว่า "อุปาทานภายนอกมีสอง" คำว่า "ของสิ่งที่ไม่สงเคราะห์นั้น" คำว่า "ตามที่แสดงแล้ว" คือ ตามประเภทที่แสดงแล้วด้วยคำว่า "รูป" เป็นต้น การให้นัยคือการยังญาณอันเป็นไปตามธรรมให้เกิดขึ้น นัยนี้มี ๒๒ บท โดยอาศัยบททั้งหลายมีคำว่า "รูปเป็นธรรมายตนะ" เป็นต้น ปญฺจมนยอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาบทว่า อสังคหิเตนะ อสังคหิตะ (ไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์) แห่งนัยที่ ๕ จบแล้ว ๖. ฉฏฺฐนโย สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา ๖. นัยที่ ๖ การพรรณนาบทว่า สัมปยุตและวิปปยุต ๒๒๘. ‘‘ตตฺถา’’ติ อิมินา ‘‘สมฺปโยควิปฺปโยคปทํ ภาเชตฺวา’’ติ เอตฺถ สมฺปโยควิปฺปโยคปทํ ภาชิตํ, สํวณฺเณตพฺพตาย จ ปธานภูตํ ปจฺจามฏฺฐํ, น รูปกฺขนฺธาทิปทนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ลพฺภติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปุน ‘‘รูปกฺขนฺธาทีสุ หี’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. ตตฺถ น ลพฺภตีติ ‘‘สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ วา คเหตุํ น ลพฺภติ, อลพฺภมานมฺปิ ปุจฺฉาย คหิตํ ปฏิกฺเขเปน วิสฺสชฺเชตุํ. ปฏิกฺเขโปปิ หิ ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนเมว. ตถา หิ ยมเก (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๙-๖๑) ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘นตฺถี’’ติ วิสฺสชฺชิตํ. เตน ปเนตฺถ รูปธมฺเมสุ สมฺปโยคฏฺโฐ น ลพฺภตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. อลพฺภมานมฺปิ สมฺปโยคปทํ คหิตนฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทีสุ. เอเตสนฺติ รูปนิพฺพานานํ. วิสภาคตาติ อตํสภาคตา. เอกุปฺปาทาทิภาโว หิ สมฺปโยเค สภาคตา, น สงฺคเห วิย สมานสภาคตา, ตสฺมา เอกุปฺปาทาทิภาวรหิตานํ รูปนิพฺพานานํ สา เอกุปฺปาทาทิตา วิสภาคตา วุตฺตา. ตทภาวโตติ ตสฺสา วิสภาคตาย เอกุปฺปาทาทิตาย อภาวโต. วิปฺปโยโคปิ นิวาริโต เอว โหติ, วิสภาโค ภาโว วิปฺปโยโคติ วุตฺโตวายมตฺโถติ. ‘‘จตูสุ [Pg.23] หี’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ เตสํ เตหีติ จ อรูปกฺขนฺเธ เอว ปรามสติ. วิสภาคตา จ โหติ รูปนิพฺพาเนสุ อวิชฺชมานตฺตาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น จ รูเปกเทสสฺสา’’ติอาทิ. เตเนวาติ จตุกฺขนฺธสภาคตฺตา เอว. ๒๒๘. ด้วยคำว่า "ในบรรดาบทเหล่านั้น" นี้ บทว่า "สัมปยุตและวิปปยุต" ในคำว่า "จำแนกบทว่า สัมปยุตและวิปปยุต" เป็นบทที่ถูกจำแนก และเป็นบทประธานที่ถูกอ้างถึงเพื่อพรรณนา ไม่ใช่บทมีรูปขันธ์เป็นต้น เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า "พึงทราบ... ที่พึงได้" แล้วจึงอธิบายความนั้นอีกด้วยคำว่า "เพราะในรูปขันธ์เป็นต้น" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "ไม่พึงได้" คือ ไม่พึงถือเอาว่า "สัมปยุตหรือวิปปยุต" แม้สิ่งที่ไม่ได้ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วยคำถาม เพื่อตอบด้วยการปฏิเสธ เพราะการปฏิเสธก็คือการตอบคำถามเหมือนกัน เช่นในยมก (ยมก. ๑. ขันธยมก. ๕๙-๖๑) เมื่อถามว่า "รูปขันธ์ของบุคคลใดไม่เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นไม่เกิดขึ้นหรือ" ก็ตอบว่า "ไม่มี" ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้จึงแสดงความว่า "อรรถแห่งสัมปยุตย่อมไม่ได้ในรูปธรรมทั้งหลาย" ความสัมพันธ์คือ "แม้บทว่าสัมปยุตที่ไม่ได้ ก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว" คำว่า "ในที่ทั้งปวง" คือ ในรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้น คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้น" คือ ของรูปและนิพพาน คำว่า "ความต่างกัน" คือ ความไม่เป็นสภาวะเดียวกัน เพราะความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น เป็นความเหมือนกันในสัมปยุต ไม่ใช่ความเหมือนกันอย่างในการสงเคราะห์ เพราะฉะนั้น ความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้นนั้น จึงกล่าวว่าเป็นความต่างกันของรูปและนิพพานที่ปราศจากความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น คำว่า "เพราะไม่มีสิ่งนั้น" คือ เพราะไม่มีความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้นอันเป็นความต่างกันนั้น แม้วิปปยุตก็เป็นอันถูกห้ามแล้วเหมือนกัน ความว่า "ภาวะที่ต่างกันชื่อว่าวิปปยุต" นี้เป็นอันกล่าวแล้ว คำว่า "เพราะในขันธ์ ๔" เป็นต้น ย่อมทำให้ความที่กล่าวแล้วนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้นด้วยสิ่งเหล่านั้น" ย่อมหมายถึงอรูปขันธ์เท่านั้น ความว่า "ความต่างกันย่อมมี เพราะไม่มีอยู่ในรูปและนิพพาน" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และไม่ใช่ของรูปบางส่วน" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง คือ เพราะความเป็นสภาวะของขันธ์ ๔ ตีหิ วิญฺญาณธาตูหีติ ฆานชิวฺหากายวิญฺญาณธาตูหิ วิปฺปยุตฺเต อนารมฺมณมิสฺสเก รูปธมฺมมิสฺสเก ธมฺเม ทีเปติ รูปภโวติ โยชนา. ปญฺจหีติ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ปญฺจหิ วิญฺญาณธาตูหิ. เอกาย มโนธาตุยา. น สมฺปยุตฺเตติ น สมฺปยุตฺเต เอว. ตถา หิ ‘‘วิปฺปยุตฺเต อโหนฺเต สตฺตหิปิ สมฺปยุตฺเต สตฺตปิ วา ตา’’ติ วุตฺตํ. เตนาติ วิปฺปยุตฺตตาปฏิกฺเขเปน. ตาหีติ สตฺตวิญฺญาณธาตูหิ. สมฺปยุตฺเต ทีเปนฺตีติ สมฺปยุตฺเต ทีเปนฺติเยว, น สมฺปยุตฺเต เอวาติ เอวมวธารณํ คเหตพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สมฺปยุตฺเต เวทนาทิเก. สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาเวหิ นวตฺตพฺพํ, ตํเยว วิญฺญาณธาตุสตฺตกํ. สมฺปยุตฺตภาเวน นวตฺตพฺพานิ สมฺปยุตฺตนวตฺตพฺพานิ, ภินฺนสนฺตานิกานิ, นานากฺขณิกานิ จ อรูปานิปิ ธมฺมชาตานิ. อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุตํสมฺปยุตฺตา ธมฺมายตนาทิปเทหิ ทีเปตพฺพา, อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุโย อเจตสิกาทิปเทหิ ทีเปตพฺพา, ตทุภยสมุทายา ทุกฺขสจฺจาทิปเทหิ ทีเปตพฺพาติ เวทิตพฺพา. คำว่า "ด้วยวิญญาณธาตุ ๓" คือ ย่อมแสดงธรรมที่วิปปยุตด้วยฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ อันระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์และระคนด้วยรูปธรรม การประกอบความว่า "เป็นรูปภพ" คำว่า "ด้วย ๕" คือ ด้วยวิญญาณธาตุ ๕ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยมโนธาตุ ๑ คำว่า "ไม่สัมปยุต" คือ ไม่สัมปยุตเท่านั้น เพราะในยมกกล่าวไว้ว่า "เมื่อไม่มีวิปปยุต ก็สัมปยุตด้วย ๗ หรือ ๗ อย่างนั้น" คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยการปฏิเสธความเป็นวิปปยุต คำว่า "ด้วยวิญญาณธาตุเหล่านั้น" คือ ด้วยวิญญาณธาตุ ๗ คำว่า "ย่อมแสดงสัมปยุต" คือ ย่อมแสดงธรรมที่สัมปยุตเท่านั้น พึงถือเอาการกำหนดอย่างนี้ว่า ไม่ใช่ (แสดง) เฉพาะที่สัมปยุตเท่านั้น นัยนี้ก็เช่นกันในที่เหลือทั้งหลาย คำว่า "สัมปยุตในเวทนาเป็นต้น" สิ่งที่ไม่ควรกล่าวด้วยภาวะแห่งสัมปยุตและวิปปยุต คือ วิญญาณธาตุ ๗ นั้นเอง สิ่งที่ไม่ควรกล่าวด้วยภาวะแห่งสัมปยุต คือ สัมปยุตที่ไม่ควรกล่าว ธรรมชาติที่เป็นอรูปธรรมทั้งหลายที่มีสันดานต่างกัน และมีขณะต่างกันด้วย ธรรมที่สัมปยุตกับวิญญาณธาตุทั้งหมดที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์ พึงแสดงด้วยบทมีธรรมายตนะเป็นต้น วิญญาณธาตุทั้งหมดที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์ พึงแสดงด้วยบทมีอเจตสิกเป็นต้น และพึงทราบว่า การรวมกันของทั้งสองนั้น พึงแสดงด้วยบทมีทุกขสัจเป็นต้น ยทิ เอวนฺติ ยทิ อนารมฺมณมิสฺสานํ ธมฺมานํ วิปฺปโยโค นตฺถิ. อนารมฺมณมิสฺโสภยธมฺมาติ รูปนิพฺพานสหิตสพฺพวิญฺญาณธาตุตํสมฺปยุตฺตธมฺมา. ขนฺธาทีเหวาติ ขนฺธายตนธาตูหิ เอว, น อรูปกฺขนฺธมตฺเตน. อรูปกฺขนฺเธเยว ปน สนฺธาย ‘‘เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ นายํ โทโสติ ทสฺเสติ. ตเทกเทสาติ ‘‘อนารมฺมณมิสฺสา’’ติอาทินา วุตฺตธมฺมสมุทายสฺส เอกเทสา. ตเทกเทสญฺญสมุทายาติ ตสฺเสว ยถาวุตฺตสฺส สมุทายสฺส เอกเทสา หุตฺวา อญฺเญสํ อวยวานํ รูปกฺขนฺธาทีนํ สมุทายภูตา. วิภาคาภาวโตติ เภทาภาวโต. เภโทติ เจตฺถ อจฺจนฺตเภโท อธิปฺเปโต. น หิ สมุทายาวยวานํ สามญฺญวิเสสานํ วิย อจฺจนฺตเภโท อตฺถิ เภทาเภทยุตฺตตฺตา. เตสํ อจฺจนฺตเภทเมว หิ สนฺธาย ‘‘สมุทายนฺโตคธานํ เอกเทสานํ น วิภาโค อตฺถี’’ติ สงฺคเหปิ วุตฺตํ. เตนาติ อวิภาคสพฺภาวโต สภาควิสภาคตฺตาภาเวน. เตสนฺติ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุอาทีนํ[Pg.24]. เต จ อกุสลาพฺยากตา. เตสนฺติ กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานํ. ตสฺมาติ ยสฺมา วิภตฺตสภาวานํ น เตสํ สมุทาเยกเทสาทิภาโว, ตสฺมา. ยสฺมา ปน กุสลาทโย เอว ขนฺธาทโยติ ขนฺธาทิอามสเนน สมุทาเยกเทสาทิภาโว อาปนฺโน เอวาติ วุตฺตนเยน วิปฺปโยคาภาโว โหติ, ตสฺมา ตํ ปริหรนฺโต ‘‘ขนฺธาทีนิ อนามสิตฺวา’’ติอาทิมาห. เตสนฺติ กุสลาทีนํ. อญฺญมญฺญวิปฺปยุตฺตตา วุตฺตา ‘‘กุสเลหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทินา. สพฺเพสูติ ทุติยาทิสพฺพปญฺเหสุ. ถ้าอย่างนั้น หากว่าธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ไม่มีวิปปยุต. ธรรมทั้งสองที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ คือ ธรรมที่สัมปยุตกับวิญญาณธาตุทั้งปวงพร้อมด้วยรูปและนิพพาน. ด้วยขันธ์เป็นต้นนั่นเอง คือด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุทั้งหลายนั่นเอง ไม่ใช่ด้วยอรูปขันธ์เพียงอย่างเดียว. แต่เมื่อกล่าวถึงอรูปขันธ์นั่นเองว่า 'ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น' ดังนี้ ย่อมแสดงว่าข้อนี้ไม่เป็นโทษ. เอกเทศของธรรมนั้น คือ ส่วนหนึ่งของหมวดธรรมที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์' เป็นต้น. เอกเทศของธรรมนั้นและหมวดอื่น คือ เป็นส่วนหนึ่งของหมวดธรรมที่กล่าวมาแล้วนั้น และเป็นหมวดของส่วนประกอบอื่นๆ มีรูปขันธ์เป็นต้น. เพราะไม่มีการแบ่งแยก คือ เพราะไม่มีความแตกต่าง. คำว่า 'ความแตกต่าง' ในที่นี้หมายถึงความแตกต่างอย่างสิ้นเชิง. เพราะความแตกต่างอย่างสิ้นเชิงระหว่างหมวดกับส่วนประกอบนั้นไม่มี เหมือนความแตกต่างระหว่างสามัญญะกับวิเสสะ เพราะประกอบด้วยความแตกต่างและไม่แตกต่าง. เมื่อกล่าวถึงความแตกต่างอย่างสิ้นเชิงของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง จึงกล่าวไว้ในสังคหะว่า 'เอกเทศทั้งหลายที่รวมอยู่ในหมวดนั้นไม่มีการแบ่งแยก'. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะไม่มีการแบ่งแยก และเพราะไม่มีความเป็นสภาคะและวิสภาคะ. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของวิญญาณธาตุทั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นต้น. และสิ่งเหล่านั้นเป็นอกุศลและอัพยากฤต. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะแยกกันนั้นไม่มีความเป็นหมวดและเอกเทศเป็นต้นของสิ่งเหล่านั้น เพราะฉะนั้น. แต่เพราะกุศลเป็นต้นนั่นเองเป็นขันธ์เป็นต้น เมื่อกล่าวถึงขันธ์เป็นต้น ย่อมมีความเป็นหมวดและเอกเทศเป็นต้นเกิดขึ้น ย่อมไม่มีวิปปยุตตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงข้อนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่กล่าวถึงขันธ์เป็นต้น' เป็นต้น. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของกุศลเป็นต้น. ความเป็นวิปปยุตซึ่งกันและกันกล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมที่เป็นกุศล' เป็นต้น. ในทั้งหมด คือ ในปัญหาทั้งหมดตั้งแต่ปัญหาที่สองเป็นต้นไป. ฉตฺตึสาย ปิฏฺฐิทุกปเทสุ วีสติ ทุกปทานิ อิมสฺมึ นเย ลพฺภนฺติ, อวสิฏฺฐานิ โสฬเสวาติ อาห ‘‘โสฬสาติ วตฺตพฺพ’’นฺติ. ตโต เอว ‘‘เตวีสปทสต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘เตวีส’’นฺติ อิทญฺจ ‘‘เอกวีส’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ โยชนา. สพฺพตฺถาติ สพฺพปญฺเหสุ. เอกกาเลกสนฺตานานํ ภินฺนกาลภินฺนสนฺตานานญฺจ อเนเกสํ ธมฺมานํ สมุทายภูตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตุโยติ อาห ‘‘กาลสนฺตาน…เป… ธาตูน’’นฺติ. เอกเทสสมฺมิสฺสาติ จิตฺติทฺธิปาทาทินา อตฺตโน เอกเทเสเนว ขนฺธนฺตราทีหิ สมฺมิสฺสา อิทฺธิปาทาทโย, อนารมฺมเณหิ รูปนิพฺพาเนหิ จ อสมฺมิสฺสา. สมานกาลสนฺตาเนหีติ เอกกาลสนฺตาเนหิ กาลสนฺตานเภทรหิเตหิ เอกเทสนฺตเรหิ, สงฺขารกฺขนฺธาทีนํ เอกเทสนฺตเรหิ, สงฺขารกฺขนฺธาทีนํ เอกเทสวิเสสภูเตหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานสญฺญากฺขนฺธาทีหิ วิภตฺตา เอว สมุทยสจฺจาทโย สมฺปโยคีวิปฺปโยคีภาเวน, รูปกฺขนฺธาทโย วิปฺปโยคีภาเวน คหิตาติ โยชนา. เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ. เต สญฺญากฺขนฺธาทโย. เกหิจิ สหุปฺปชฺชนารเหหิ เอกเทสนฺตเรหิ วิภตฺเตหิ. น หิ สงฺขารกฺขนฺธาทิปริยาปนฺนตฺเตปิ สมุทยสจฺจาทโย มคฺคสจฺจาทีหิ สมฺปโยคํ ลภนฺติ. เตสนฺติ เวทนากฺขนฺธสญฺญากฺขนฺธาทีนํ. เอกุปฺปาทา…เป… วิสภาคตา จาติ เอกุปฺปาทาทิตาสงฺขาตา ยถารหํ สภาคตา วิสภาคตา จ. เตน ยถาวุตฺตการเณน สมฺปโยคสฺส วิปฺปโยคสฺส จ ลภนโต. ในบททุกะหลัง ๓๖ บท ย่อมได้บททุกะ ๒๐ บทในนัยนี้ ที่เหลือ ๑๖ บทเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวว่า ๑๖'. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในคำว่า 'หนึ่งร้อยยี่สิบสามบท' นี้ คำว่า 'ยี่สิบสาม' นี้ และคำว่า 'ยี่สิบเอ็ด' พึงกล่าว ดังนี้เป็นการเชื่อมความ. ในทั้งหมด คือ ในปัญหาทั้งหมด. สังขารขันธ์ ธรรม อายตนะ และธรรมธาตุทั้งหลาย ซึ่งเป็นหมวดของธรรมหลายอย่างที่มีกาลและสันดานเดียวกัน และที่มีกาลและสันดานต่างกัน จึงกล่าวว่า 'กาล สันดาน...เป... ธาตุทั้งหลาย'. ระคนด้วยเอกเทศ คือ อิทธิบาทเป็นต้น ระคนกับขันธ์อื่นเป็นต้นด้วยเอกเทศของตนเองโดยจิตอิทธิบาทเป็นต้น และไม่ระคนกับรูปและนิพพานที่ไม่มีอารมณ์. ด้วยสันดานที่มีกาลเสมอกัน คือ ด้วยสันดานที่มีกาลเดียวกัน ด้วยเอกเทศอื่นๆ ที่ปราศจากความแตกต่างแห่งกาลและสันดาน ด้วยเอกเทศอื่นๆ ของสังขารขันธ์เป็นต้น ด้วยเอกเทศพิเศษของสังขารขันธ์เป็นต้น มีสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน สัญญาขันธ์เป็นต้น สัจจะคือสมุทัยเป็นต้น ย่อมถูกแบ่งแยกด้วยความเป็นสัมปยุตและวิปปยุต รูปขันธ์เป็นต้น ย่อมถูกถือเอาด้วยความเป็นวิปปยุต ดังนี้เป็นการเชื่อมความ. ด้วยสัจจะคือสมุทัยเป็นต้นเหล่านั้น. สัญญาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น. ด้วยเอกเทศอื่นๆ บางอย่างที่ควรเกิดขึ้นพร้อมกันที่ถูกแบ่งแยก. เพราะสัจจะคือสมุทัยเป็นต้น แม้จะสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์เป็นต้น ก็ไม่ได้รับสัมปยุตกับสัจจะคือมรรคเป็นต้น. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์เป็นต้น. ความเกิดขึ้นพร้อมกัน...เป... และความเป็นวิสภาคะ คือ ความเป็นสภาคะและความเป็นวิสภาคะที่นับว่ามีความเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นตามสมควร. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะได้รับสัมปยุตและวิปปยุตด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้ว. ภินฺนกาลานํ สมุทายีนํ สมุทายา ภินฺนกาลสมุทายา. วตฺตมานา จ เอกสฺมึ สนฺตาเน เอเกกธมฺมา วตฺตนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตเทว, ตสฺมา. เตสํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิภชิตพฺพสฺส เอกเทสภูตสฺส อภาวโต. สุขินฺทฺริยาทีนิ เวทนากฺขนฺเธกเทสภูตานิปิ. เตน วิภาคากรเณน[Pg.25]. ยทิ สมานกาลสฺส วิภชิตพฺพสฺส อภาวโต จกฺขุวิญฺญาณธาตาทโย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส วิภาคํ น กโรนฺติ, อถ กสฺมา ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ขนฺธายตน…เป… วิปฺปยุตฺตาติ วุตฺต’’นฺติ. เอวเมวนฺติ ยถา ธาตุวิภาเคน วิภตฺตสฺส วิญฺญาณสฺส, เอวเมวํ. หมวดของธรรมที่เป็นส่วนประกอบที่มีกาลต่างกัน คือ หมวดที่มีกาลต่างกัน. และธรรมแต่ละอย่างย่อมเป็นไปในสันดานเดียวกันในปัจจุบัน. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะสิ่งนี้เอง เพราะฉะนั้น. เพราะไม่มีเอกเทศที่ควรแบ่งแยกของเวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น. สุขินทรีย์เป็นต้นแม้เป็นเอกเทศของเวทนาขันธ์. ด้วยการไม่แบ่งแยกนั้น. ถ้าจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นไม่ทำการแบ่งแยกวิญญาณขันธ์ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรแบ่งแยกที่มีกาลเสมอกัน เหตุไฉนจึงกล่าวว่า 'จักขุวิญญาณธาตุ...เป... มโนวิญญาณธาตุวิปปยุตจากธาตุ ๑๖' ดังนี้ เมื่อพิจารณาคำถามนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า 'ขันธ์ อายตนะ...เป... กล่าวว่าวิปปยุต'. อย่างนั้นนั่นเอง คือ เหมือนวิญญาณที่ถูกแบ่งแยกด้วยการแบ่งธาตุ อย่างนั้นนั่นเอง. ๒๓๕. ตํสมฺปโยคีภาวนฺติ เตหิ ขนฺเธหิ สมฺปโยคีภาวํ. ยถา หิ สมานกาลสนฺตาเนหิ เอกจิตฺตุปฺปาทคเตหิ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ สมุทยสจฺจสฺส สมฺปยุตฺตตา, เอวํ ภินฺนสนฺตาเนหิ ภินฺนกาเลหิ จ เตหิ ตสฺส วิปฺปยุตฺตตาติ อาห ‘‘เอวํ ตํวิปฺปโยคีภาวํ…เป… น วุตฺต’’นฺติ. วิสภาคตานิพนฺธสฺส วิภาคสฺส อภาเวน อวิภาเคหิ เตหิ ตีหิ ขนฺเธหิ. วิภาเค หีติอาทินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. วิภาครหิเตหีติ สมานกาลสนฺตาเนหิ เอกจิตฺตุปฺปาทคตตฺตา อวิภตฺเตหิ เวทนากฺขนฺธาทีหิ น ยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตนฺติ วตฺตุํ. เตนาห ‘‘วิชฺชมาเนหิ…เป… ภาวโต’’ติ. ตตฺถ วิชฺชมานสฺส สมานสฺส สมานชาติกสฺสาติ อธิปฺปาโย. น หิ วิชฺชมานํ รูปารูปํ อญฺญมญฺญสฺส วิสภาคํ น โหติ. อนุปฺปนฺนา ธมฺมา วิยาติ อิทํ วิสทิสุทาหรณทสฺสนํ. ยถา ‘‘อนุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ อนาคตกาลํ วุจฺจตีติ อามฏฺฐกาลเภทํ, เอวํ ยํ อามฏฺฐกาลเภทํ น โหตีติ อตฺโถ. อุทฺธริตพฺพํ เทสนาย เทเสตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. วิชฺชมานสฺเสว วิชฺชมาเนน สมฺปโยโค, สมฺปโยคารหสฺเสว จ วิปฺปโยโคติ อตฺถิภาวสนฺนิสฺสยา สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตตาติ อาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ นิสฺสายา’’ติ. เตเนวาห ‘‘อวิชฺชมานสฺสา’’ติอาทิ. ตญฺจาติ อุทฺธรณํ. ๒๓๕. ความเป็นสัมปยุตกับสิ่งนั้น คือ ความเป็นสัมปยุตกับขันธ์เหล่านั้น เหมือนความที่สมุทยสัจสัมปยุตกับเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์ทั้งหลายที่มีสันตานเดียวกันและเกิดขึ้นในจิตขณะเดียวกัน ฉันใด ความที่สมุทยสัจนั้นวิปปยุตจากขันธ์เหล่านั้นที่มีสันตานต่างกันและมีกาลต่างกัน ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'อย่างนี้ ความเป็นวิปปยุตกับสิ่งนั้น...เป...ไม่ได้กล่าวไว้' ด้วยขันธ์ ๓ เหล่านั้นที่ไม่มีการแบ่งแยก เพราะไม่มีการแบ่งแยกที่ผูกพันด้วยความเป็นวิสภาคะ ด้วยบทว่า 'วิภาเค หิ' เป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น ด้วยสิ่งที่ปราศจากการแบ่งแยก คือ ไม่สมควรที่จะกล่าวว่าวิปปยุตด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้นที่ไม่มีการแบ่งแยก เพราะมีสันตานเดียวกันและเกิดขึ้นในจิตขณะเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยสิ่งที่มีอยู่...เป...เพราะมีอยู่' ในที่นั้น คำว่า 'สิ่งที่มีอยู่' หมายถึงสิ่งที่มีอยู่เหมือนกันและมีชาติเดียวกัน เพราะรูปและอรูปที่มีอยู่ย่อมไม่เป็นสภาคะซึ่งกันและกัน คำว่า 'เหมือนธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น' นี้เป็นการแสดงอุทาหรณ์ที่ต่างกัน เหมือนคำว่า 'ธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น' หมายถึงกาลอนาคต ซึ่งเป็นการกล่าวถึงความแตกต่างแห่งกาลที่ถูกระบุไว้ ฉันใด สิ่งใดที่ไม่เป็นความแตกต่างแห่งกาลที่ถูกระบุไว้ ฉันนั้น คือความหมาย สิ่งที่ควรยกขึ้นแสดง พึงแสดงด้วยการเทศนา ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว สัมปยุตย่อมมีแก่สิ่งที่มีอยู่กับสิ่งที่มีอยู่เท่านั้น และวิปปยุตย่อมมีแก่สิ่งที่มีอยู่เท่านั้นที่ควรสัมปยุต ความเป็นสัมปยุตและวิปปยุตอาศัยความเป็นอยู่ จึงกล่าวว่า 'อาศัยความเป็นปัจจุบัน' เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ของสิ่งที่ไม่มีอยู่' เป็นต้น และคำว่า 'ตญฺจ' คือ การยกขึ้นแสดง วิภาครหิเตหีติ วิสภาคตาภาวโต อวิภาเคหิ. อนามฏฺฐกาลเภเทติ อนามฏฺฐกาลวิเสเส. อวิชฺชมานสฺส…เป… สมฺปโยโค นตฺถีติ เอเตน ปาริเสสโต วิชฺชมานสฺส จ วิชฺชมาเนน สมฺปโยโค ทสฺสิโต. อวิชฺชมานตาทีปเก เภเท คหิเตติ ยถาคหิเตสุ ธมฺเมสุ เตหิ วิปฺปโยคีนํ อวิชฺชมานภาวทีปเก เตสํเยว วิเสเส ‘‘อรูปภโว เอเกน ขนฺเธน ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺโต’’ติอาทินา (ธาตุ. ๒๔๖) คหิเต เตเนว รุปฺปนาทินา เภเทน เตสํ [Pg.26] อญฺญมญฺญํ วิสภาคตาปิ คหิตา เอวาติ วิปฺปโยโค โหตีติ โยชนา. เภเท ปน อคฺคหิเต เตน เตน คหเณนาติ ยถาวุตฺเต อวิชฺชมานตาทีปเก วิเสเส, วิสภาเค วา อคฺคหิเต ‘‘เวทนา, สญฺญา, สงฺขารกฺขนฺโธ ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน สตฺตหิ ธาตูหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทินา เตน เตน คหเณน สภาคตาทีปเนน วิสภาคตาย อคฺคหิตตฺตา สภาคตาว โหติ. ตถา จ สติ สภาคตฺเต กา ปเนตฺถ สภาคตาติ อาห ‘‘วิชฺชมานตาย…เป… โหตี’’ติ. ตสฺสาติ สภาคตาย. ตสฺมาติ วิสภาคตาย อลพฺภมานตฺตา, สภาคตาย จ ลพฺภมานตฺตา. คำว่า วิภาคระหิเตหิ คือ เพราะไม่มีความต่างกันจึงไม่มีการแบ่งแยก. คำว่า อนามาฏฐกาลเภเท คือ ในความต่างแห่งกาลที่ไม่ได้ถูกระบุไว้. คำว่า อวิชฺชมานสฺส...เป...สมฺปโยโค นตฺถิ ด้วยบทนี้ แสดงสัมปยุตของธรรมที่มีอยู่กับธรรมที่มีอยู่โดยส่วนที่เหลือ. คำว่า อวิชฺชมานตาทิปเก เภเท คหิเต คือ เมื่อความต่างที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ถูกถือเอาแล้ว ในความพิเศษของธรรมเหล่านั้นเองที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น ในธรรมทั้งหลายที่ถูกถือเอาแล้วอย่างนั้นว่า 'อรูปภพวิปปยุตจากขันธ์ ๑ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖' เป็นต้น (ธาตุ. ๒๔๖) ความต่างกันของธรรมเหล่านั้นซึ่งกันและกันก็ถูกถือเอาแล้วด้วยความต่างกันมีการแตกสลายเป็นต้นนั้นนั่นเอง จึงเป็นวิปปยุต ดังนี้ พึงประกอบความ. แต่เมื่อความต่างกันไม่ได้ถูกถือเอา ด้วยการถือเอาธรรมนั้นๆ คือ ในความพิเศษที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ดังที่กล่าวมาแล้ว หรือเมื่อความต่างกันไม่ได้ถูกถือเอา ด้วยการถือเอาธรรมนั้นๆ ด้วยบทว่า 'เวทนา สัญญา สังขารขันธ์ สัมปยุตกับขันธ์ ๓ อายตนะ ๑ ธาตุ ๗' เป็นต้น เพราะไม่ได้ถือเอาความต่างกันด้วยการแสดงความเป็นสภาคะ จึงเป็นสภาคะนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อมีความเป็นสภาคะ ความเป็นสภาคะในที่นี้คืออะไร จึงกล่าวว่า วิชฺชมานตายะ...เป...โหติ. คำว่า ตสฺส คือ ของความเป็นสภาคะนั้น. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะไม่ได้ความต่างกัน และเพราะได้ความเป็นสภาคะ. ๒๖๒. วิตกฺโก วิยาติ สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺโก วิย. โส หิ วิตกฺกรหิตตฺตา อวิตกฺโก วิจารมตฺโต จ. เตนาห ‘‘โกฏฺฐาสนฺตรจิตฺตุปฺปาเทสุ อลีนา’’ติ. ตโต เอว โส อปฺปธาโน, ทุติยฌานธมฺมา เอเวตฺถ ปธานาติ อาห ‘‘เย ปธานา’’ติ. เตเนวาติ สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺกสฺส อวิตกฺกวิจารมตฺตคฺคหเณน อิธ อคฺคหิตตฺตา, วิตกฺกตฺติเก ทุติยราสิเยว จ อธิปฺเปตตฺตา. อนนฺตรนเยติ สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส. สมุทยสจฺเจน สมานคติกา สทิสปฺปวตฺติกา. อิตีติ อิมินา การเณน. เต อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา น คหิตา, สมุทยสจฺจํ วิย น เทสนารุฬฺหา. น สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกาติ โยชนา. ยทิ หิ เต สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกา สิยุํ, ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เต ธมฺมา น เกหิจิ ขนฺเธหิ, น เกหิจิ อายตเนหิ, เอกาย ธาตุยา วิปฺปยุตฺตา’’ติ วตฺตพฺพา สิยุํ. ยสฺมา ปน เต สมุทยสจฺเจน สมานคติกา. ยถา หิ เย สมุทยสจฺเจน สมฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตา, เตสํ เกหิจิ วิปฺปโยคํ วตฺตุํ น สกฺกา, เอวํ เตหิปิ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สมุทยสจฺจาทีนี’’ติอาทิ. ทสโม…เป… วุตฺโตติ เอตฺถ ทสมนเย เตหิ อวิตกฺกวิจารมตฺเตหิ วิปฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตานํ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปโยโค วุตฺโต, โอสานนเย เตหิ วิปฺปยุตฺตานํ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สงฺคโห จ วุตฺโตติ ตสฺมา น เต สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกาติ ทสฺเสติ. ๒๖๒. คำว่า วิตกฺโก วิยา คือ เหมือนวิตกในจิตตุปบาทที่เป็นสวิตักกสวิจาร. วิตกนั้นแล เพราะไม่มีวิตกจึงเป็นอวิตกและเป็นเพียงวิจาร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ติดอยู่ในจิตตุปบาทที่อยู่ระหว่างส่วน'. เพราะเหตุนั้น วิตกนั้นจึงไม่เป็นประธาน ธรรมในทุติยฌานเท่านั้นเป็นประธานในที่นี้ จึงกล่าวว่า เย ปธานา. คำว่า เตเนวะ คือ เพราะวิตกในจิตตุปบาทที่เป็นสวิตักกสวิจารไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้ด้วยการถือเอาเพียงอวิตกวิจาร และเพราะกองที่สองในวิตกติกะเท่านั้นเป็นที่ประสงค์. คำว่า อนนฺตรนเย คือ ในการแสดงบทสัมปยุตเตนวิปปยุต. มีคติเสมอกับสมุทยสัจจะ มีความเป็นไปเหมือนกัน. คำว่า อิติ คือ ด้วยเหตุนี้ ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารเหล่านั้นจึงไม่ได้ถูกถือเอา ไม่ได้ขึ้นสู่การแสดงเหมือนสมุทยสัจจะ พึงประกอบความว่า ไม่มีคติเสมอกับสวิตักกสวิจาร. ถ้าธรรมเหล่านั้นมีคติเสมอกับสวิตักกสวิจารไซร้ พึงกล่าวว่า 'ธรรมเหล่าใดสัมปยุตกับธรรมที่เป็นอวิตกวิจาร ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นวิปปยุตจากขันธ์บางอย่าง จากอายตนะบางอย่าง จากธาตุ ๑'. แต่เพราะธรรมเหล่านั้นมีคติเสมอกับสมุทยสัจจะ เหมือนกับว่า ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมที่สัมปยุตกับสมุทยสัจจะ ไม่สามารถกล่าววิปปยุตของธรรมเหล่านั้นกับสิ่งใดได้ ฉันใด แม้กับธรรมเหล่านั้นก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะ เป็นต้น. คำว่า ทสโม...เป...วุตฺโต คือ ในนัยที่ ๑๐ วิปปยุตของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมที่เป็นอวิตกวิจารเหล่านั้นกับธาตุ ๑๖ ถูกกล่าวแล้ว และในนัยสุดท้าย การสงเคราะห์ธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้นกับธาตุ ๑๘ ก็ถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ธรรมเหล่านั้นไม่มีคติเสมอกับสวิตักกสวิจาร. วิตกฺกสหิเตสูติ [Pg.27] สหวิตกฺเกสุ. เตสูติ อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุ สห วิตกฺเกน ทุติยชฺฌานธมฺเมสุ, ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ คหิเตสุ วุตฺเตสูติ อตฺโถ. สพฺเพปิ เตติ ทุติยชฺฌานธมฺมา วิตกฺโก จาติ สพฺเพปิ เต ธมฺมา สกฺกา วตฺตุํ. ตถา หิ สมฺปโยควิปฺปโยคปทนิทฺเทเส ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ สมฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอเกน ขนฺเธนาติ สงฺขารกฺขนฺเธน. โส หิ สมุทาโยติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา’’ติ วุตฺตธมฺมสมุทาโย. นนุ วิตกฺโกเปตฺถ ธมฺมสงฺคหํ คโต, โส จ วิจารโต อญฺเญนปิ สมฺปยุตฺโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น หิ ตเทกเทสสฺส…เป… โหตี’’ติ. ยถาติอาทินา ตเมวตฺถํ อิทฺธิปาทนิทสฺสเนน วิภาเวติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิทฺธิปาทสมุทายสฺส เอกเทสภูตานํ ฉนฺทิทฺธิปาทาทีนํ ตีหิ ขนฺเธหิ สมฺปโยโค วุตฺโต, ตํสมุทายสฺส น โหติ, เอวํ อิธาปิ วิตกฺกสฺส อญฺเญหิ สมฺปโยโค อวิตกฺกวิจารมตฺตสฺส สมุทายสฺส น โหตีติ. คำว่า วิตกฺกสหิเตสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่เป็นไปพร้อมกับวิตก. คำว่า เตสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่เป็นทุติยฌานพร้อมกับวิตก ซึ่งถูกกล่าวถึงโดยถือเอาว่า 'อวิตกวิจารมัตตะ' (มีเพียงวิจารไม่มีวิตก) ดังนี้เป็นความหมาย. คำว่า สพฺเพปิ เต ความว่า ธรรมที่เป็นทุติยฌานทั้งหมดและวิตกด้วย ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอาจกล่าวได้ (ว่าเป็นอวิตกวิจารมัตตะ). จริงอย่างนั้น ในการจำแนกบทสัมปโยควิปปโยค ท่านกล่าวว่า 'ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ สัมปยุตด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ บางอย่าง'. ในบทนั้น คำว่า เอเกน ขนฺเธน ได้แก่ ด้วยสังขารขันธ์. เพราะสังขารขันธ์นั้นเป็นส่วนรวม (สมุหะ) คือเป็นส่วนรวมแห่งธรรมที่กล่าวว่า 'ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ'. มิใช่หรือว่า แม้วิตกในที่นี้ก็เข้าถึงการสงเคราะห์ธรรมแล้ว และวิตกนั้นก็สัมปยุตด้วยธรรมอื่นนอกจากวิจารด้วย? ท่านหมายถึงคำคัดค้านนี้จึงกล่าวว่า 'นะ หิ ตเทกเทสสฺส...เป... โหติ' (เพราะว่า สัมปโยคของส่วนหนึ่งแห่งธรรมนั้น...เป... ย่อมไม่มี). ท่านแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลด้วยการยกอิทธิบาทมาเป็นตัวอย่างด้วยบทว่า ยถา เป็นต้น. เนื้อความของบทนั้นมีดังนี้ คือ เหมือนอย่างว่า สัมปโยคของฉันทิทธิบาทเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของหมวดอิทธิบาท กับขันธ์ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว แต่สัมปโยค (กับขันธ์ ๓) นั้น ย่อมไม่มีแก่หมวดอิทธิบาทนั้น ฉันใด แม้ในที่นี้ สัมปโยคของวิตกกับธรรมเหล่าอื่น (ที่เหลือ) ย่อมมี แต่สัมปโยค (กับธรรมที่เหลือเหล่านั้น) ย่อมไม่มีแก่หมวดธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ ฉันนั้น. ยทิ เอวํ ‘‘อิทฺธิปาโท ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทิ น วตฺตพฺพนฺติ เจ? โน น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตสูติ อิทฺธิปาเทสุ. สมุทายสฺสาติ อิทฺธิปาทสมุทายสฺส. เตหิ เวทนากฺขนฺธาทีหิ สมฺปยุตฺตตา วุตฺตา ‘‘อิทฺธิปาโท ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทินา. เตนาติ วิจาเรน. น หีติอาทินา ยถาธิคตธมฺมานํ สมฺปยุตฺตตาย นวตฺตพฺพาภาวํ อุทาหรณทสฺสนวเสน วิภาเวติ. เกจิ วิจิกิจฺฉา ตํสหคตา จ โมหวชฺชา โมเหน สมฺปยุตฺตา, เกจิ อสมฺปยุตฺตา. โมเหนาติ วิจิกิจฺฉาสหคตโมหเมว สนฺธาย วทติ. อิติ อิมินา การเณน น สมุทาโย เตน โมเหน สมฺปยุตฺโต. อญฺโญ โกจิ ธมฺโม เหตุภาโว นาปิ อตฺถิ, เยน เหตุนา โส ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุโกติ วุตฺโต สมุทาโย. เอวนฺติ อิมินา นเยน ‘‘ภาวนา…เป… โยปิ สมฺปยุตฺตา’’ติ นวตฺตพฺพตาย นิทสฺเสตพฺพาติ อตฺโถ. เอวนฺติ ยถา ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกสมุทายสฺส สมฺปยุตฺตตา น วตฺตพฺพา, เอวํ เยน ธมฺเมน อวิตกฺก…เป… สิยา, ตํ น นตฺถิ. ตสฺมาติ ยสฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุ โกจิปิ วิจาเรน อสมฺปยุตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา. เตติ อวิตกฺกวิจารมตฺตา [Pg.28] ธมฺมา. เอกธมฺเมปิ…เป… กโต ยถา ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา อสงฺขตา ธมฺมา’’ติ. หากมีคำถามว่า ถ้าอย่างนั้น บทว่า 'อิทธิบาทสัมปยุตด้วยขันธ์ ๒' เป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวใช่หรือไม่? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ควรกล่าว เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้นจึงกล่าวคำว่า ยถา ปนา เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า เตสุ คือ ในอิทธิบาททั้งหลาย. คำว่า สมุทายสฺส คือ ของหมวดอิทธิบาท. ความเป็นผู้สัมปยุตด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า 'อิทธิบาทสัมปยุตด้วยขันธ์ ๒' เป็นต้น. คำว่า เตน คือ ด้วยวิจาร. ท่านจำแนกความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวถึงความเป็นผู้สัมปยุตของธรรมตามที่ได้มาแล้ว ด้วยการแสดงตัวอย่างด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น. ธรรมบางอย่างที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา เว้นโมหะ สัมปยุตด้วยโมหะ บางอย่างไม่สัมปยุต. คำว่า โมเหน ความว่า ท่านกล่าวหมายถึงโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉานั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ หมวดธรรม (วิจิกิจฉาสัมปยุต) จึงไม่ชื่อว่าสัมปยุตด้วยโมหะนั้น. แม้ธรรมอื่นบางอย่างที่เป็นเหตุภาวะก็ไม่มี ซึ่งเป็นเหตุให้หมวดธรรมนั้นถูกเรียกว่า 'มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ'. คำว่า เอวํ ความว่า ด้วยนัยนี้ พึงแสดงโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวว่า 'ภาวนา...เป... แม้เหล่าใดสัมปยุต' ดังนี้เป็นความหมาย. คำว่า เอวํ ความว่า ความเป็นผู้สัมปยุตของหมวดธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ ไม่ควรกล่าว ฉันใด ธรรมใดที่พึงเป็นอวิตก...เป... ธรรมนั้นไม่มี ฉันนั้น. คำว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ ไม่มีธรรมบางส่วนที่ไม่สัมปยุตด้วยวิจาร ฉะนั้น. คำว่า เต คือ ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะเหล่านั้น. แม้ในธรรมอย่างเดียว...เป... ท่านก็ทำแล้ว เหมือนในบทว่า 'ธรรมที่ไม่มีปัจจัย ธรรมที่เป็นอสังขตะ'. ฉฏฺฐนยสมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายบทสัมปโยควิปปโยคในนัยที่ ๖ จบแล้ว. ๗. สตฺตมนโย สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา ๗. นัยที่ ๗ การอธิบายบทสัมปยุตเตนวิปปยุต ๓๐๖. เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ ขนฺธตฺตยขนฺเธกเทสาทิเก สมฺปยุตฺเต สติปิ, สมฺปยุตฺเตหิ จ วิปฺปยุตฺเต รูปนิพฺพานาทิเก ตทญฺญธมฺเม สติปิ วิปฺปโยคาภาวโต. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทโต อญฺญธมฺมานํ อวสิฏฺฐานํ กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค น หิ อตฺถิ ขนฺธปญฺจกาทีนํ สงฺคณฺหนโต เตสํ. เต เอว จิตฺตุปฺปาทาติ เต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา เอว. ตทญฺญธมฺมานนฺติ ตทญฺญธมฺมานมฺปีติ ปิ-สทฺทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. ตถาติ อิมินา น จ เต เอว ธมฺมา อฑฺฒทุติยายตนธาตุโย, อถ โข เต จ ตโต อญฺเญ จาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ๓๐๖. เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยค แม้เมื่อธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสมุทยสัจจะ เป็นต้นเหล่านั้น มีอยู่ในส่วนหนึ่งแห่งขันธ์ ๓ เป็นต้น และแม้เมื่อธรรมอื่นนอกจากธรรมเหล่านั้น มีรูปและนิพพานเป็นต้น ที่วิปปยุตด้วยธรรมที่สัมปยุตเหล่านั้น มีอยู่. ท่านกล่าวคำว่า นะ หิ เป็นต้น เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดาร. วิปปโยคด้วยขันธ์เป็นต้นบางอย่างแห่งธรรมที่เหลือ คือ กุศล อกุศล และอัพยากตธรรมอื่นจากจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะนั้น ย่อมไม่มีเลย เพราะธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ เป็นต้น. คำว่า เต เอว จิตฺตุปฺปาทา ความว่า จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า ตทญฺญธมฺมานํ ความว่า พึงทราบว่ามีการลบ ปิ-ศัพท์ ในบทว่า ตทญฺญธมฺมานมฺปิ. คำว่า ตถา ด้วยบทนี้ ท่านย่อมสรุปเนื้อความนี้ว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ใช่เป็นเพียงอายตนะและธาตุ ๑ ครึ่งเท่านั้น ที่แท้คือธรรมเหล่านั้นด้วย และธรรมอื่นจากธรรมเหล่านั้นด้วย. นนุ ตทญฺญภาวโต เอว เตหิ อิตเรสํ วิปฺปโยโค สิทฺโธติ อาห ‘‘น จา’’ติอาทิ. ตทญฺญสมุทาเยหีติ ตโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทโต อญฺญสมุทาเยหิ อญฺเญ โลภสหคตา ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา น โหนฺติ. กสฺมา? สมุทาเย…เป… วิปฺปโยคาภาวโต. ตสฺสตฺโถ – สมุทาเยน โลภสหคตตทญฺญธมฺมราสินา เอกเทสานํ โลภสหคตธมฺมานํ วิปฺปโยคาภาวโต, ตถา เย เอกเทสา หุตฺวา อญฺเญสํ อวยวานํ สมุทายภูตา, เตสญฺจ สมุทาเยน วิปฺปโยคาภาวโตติ. อเนน สมุทาเยน อวยวสฺส สมุทายสฺส อวยเวน จ ตสฺส น วิปฺปโยโค, อวยวสฺเสว ปน อวยเวนาติ ทสฺเสติ. เอส นโยติ ยฺวายํ สมุทยสจฺเจ วุตฺโต วิธิ, เอเสว มคฺคสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ อรูปกฺขนฺเธกเทสตฺตา เตสนฺติ ทสฺเสติ. นิรวเสเสสูติ อพหิกตวิตกฺเกสุ. วิตกฺโก หิ สมุทายโต อพหิกโต. ‘‘โส หิ สมุทาโย’’ติอาทิโก วุตฺตนโย ลพฺภตีติ อาห ‘‘อคฺคหเณ การณํ น ทิสฺสตี’’ติ. มิใช่หรือว่า วิปปโยคของธรรมที่เหลือด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมสำเร็จได้เพราะความเป็นธรรมอื่นจากกันนั่นเอง? ท่านจึงกล่าวคำว่า นะ จ... เป็นต้น. คำว่า ตทญฺญสมุทยหิ ความว่า ธรรมที่สหรคตด้วยโลภะเหล่าอื่น ย่อมไม่วิปปยุตด้วยหมวดธรรมอื่นจากจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคในหมวดธรรม...เป... เนื้อความของคำนั้นคือ เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคของธรรมที่สหรคตด้วยโลภะบางส่วน ด้วยกองแห่งธรรมอื่นที่สหรคตด้วยโลภะ และเพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคของธรรมเหล่านั้นซึ่งเป็นส่วนหนึ่งแล้วเป็นหมวดธรรมแห่งส่วนประกอบอื่น ด้วยหมวดธรรมนั้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า หมวดธรรมย่อมไม่วิปปยุตด้วยส่วนประกอบ และหมวดธรรมย่อมไม่วิปปยุตด้วยส่วนประกอบของหมวดธรรมนั้น แต่ส่วนประกอบเท่านั้นย่อมวิปปยุตด้วยส่วนประกอบ. คำว่า เอส นโย ความว่า วิธีใดที่กล่าวไว้ในสมุทยสัจจะนี้ วิธีนั้นนั่นแลย่อมมีในมรรคสัจจะและสุขินทรีย์เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นส่วนหนึ่งแห่งอรูปขันธ์. คำว่า นิรวเสเสสุ ความว่า ในธรรมที่มีวิตกไม่ถูกยกออกไป. จริงอยู่ วิตกย่อมไม่ถูกยกออกไปจากหมวดธรรม. ท่านกล่าวว่า 'ไม่เห็นเหตุในการไม่ถือเอา' เพราะได้นัยที่กล่าวไว้ว่า 'เพราะหมวดธรรมนั้น...' เป็นต้น. อญฺเญสุปิ [Pg.29] สมุทยสจฺจาทีสุ วิสฺสชฺชนสฺส…เป… ทฏฺฐพฺพํ, ยโต สมุทยสจฺจาทิ อิธ น คหิตนฺติ อธิปฺปาโย. สมฺปยุตฺตาธิการโต ‘‘อญฺเญนา’’ติ ปทํ สมฺปยุตฺตโต อญฺญํ วทตีติ อาห ‘‘อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ’’ติ. อิทานิ พฺยติเรเกนปิ ตมตฺถํ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘อทุกฺขมสุขา…เป… คหิตานี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ลกฺขเณนาติ ‘‘อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺส’’นฺติ วุตฺตลกฺขเณน. จิตฺตนฺติ ‘‘จิตฺเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติ ปญฺหํ อุปลกฺเขติ. สหยุตฺตปเทหิ สตฺตาติ ‘‘เจตสิเกหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติอาทินา จิตฺเตน สหยุตฺเต ธมฺเม ทีเปนฺเตหิ ปเทหิ อาคตา สตฺต ปญฺหา. ติณฺณํ ติกปทานมคฺคหเณน อูโนติ กตฺวา. เย สนฺธาย ‘‘ติเก ตโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปน เวทนาปีติตฺติเกสุ ปจฺฉิมํ, วิตกฺกตฺติเก ปฐมนฺติ ปทตฺตยํ เวทิตพฺพํ. พึงเห็นการวิสัชนาในสมุทยสัจจะและสัจจะอื่น ๆ ด้วย... (ละไว้)... เพราะสมุทยสัจจะและสัจจะอื่น ๆ ไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้ เป็นความหมาย เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับสัมปยุตต์ คำว่า ‘ด้วยธรรมอื่น’ ย่อมกล่าวถึงธรรมอื่นจากสัมปยุตต์ จึงกล่าวว่า ‘หมายถึงไม่ปะปนกับธรรมที่ไม่สัมปยุตต์’ บัดนี้ เพื่อจะยืนยันความหมายนั้นด้วยปฏิเสธ จึงกล่าวว่า ‘อทุกขมสุข... (ละไว้)... ถูกถือเอาแล้ว’ ด้วยลักษณะนี้ หมายถึงด้วยลักษณะที่กล่าวไว้ว่า ‘ไม่ปะปนกับธรรมที่ไม่สัมปยุตต์’ คำว่า ‘จิต’ ย่อมหมายถึงปัญหาที่ว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตต์กับธรรมที่เป็นจิต’ คำว่า ‘เจ็ดปัญหาด้วยบทที่สหรคต’ หมายถึง เจ็ดปัญหาที่มาด้วยบทที่แสดงธรรมที่สหรคตกับจิต มีคำว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตต์กับธรรมที่เป็นเจตสิก’ เป็นต้น โดยการทำให้ขาดไปเพราะไม่ถือเอาบทที่เป็นติกะสามบท ซึ่งหมายถึงที่กล่าวไว้ว่า ‘ในติกะมีสาม’ แต่บทสามบทนั้น พึงทราบว่าเป็นบทสุดท้ายในติกะเวทนาและปีติ และเป็นบทแรกในติกะวิตก ๓๐๙. อุทฺธฏปเทน ปกาสิยมานา อตฺถา อเภโทปจาเรน ‘‘อุทฺธฏปท’’นฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อุทฺธฏปเทน สมฺปยุตฺเตหี’’ติ. เตน จ ยถาวุตฺเตน อุทฺธฏปเทน. มเนน ยุตฺตาติ เอตฺถ มนนมตฺตตฺตา มโนธาตุ ‘‘มโน’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘มโนธาตุยา เอกนฺตสมฺปยุตฺตา’’ติ. ๓๐๙. อรรถทั้งหลายที่ถูกแสดงด้วยบทที่ยกขึ้นมา ถูกเรียกว่า ‘บทที่ยกขึ้นมา’ ด้วยอุปจาระแห่งความไม่ต่างกัน จึงกล่าวว่า ‘ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์กับบทที่ยกขึ้นมา’ และด้วยบทที่ยกขึ้นมาที่กล่าวไว้แล้วนั้น ในคำว่า ‘ประกอบด้วยใจ’ นี้ มโนธาตุถูกเรียกว่า ‘ใจ’ เพราะเป็นเพียงการคิดนึก จึงกล่าวว่า ‘สัมปยุตต์โดยส่วนเดียวกับมโนธาตุ’ สตฺตมนยสมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เจ็ด จบลงแล้ว ๘. อฏฺฐมนโย วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา ๘. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่แปด ๓๑๗. รูปกฺขนฺเธน วิปฺปยุตฺตา นาม จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา, เตสํ อญฺเญหิ สมฺปโยโค นาม นตฺถิ ตาทิสสฺส อญฺญสฺส สมฺปโยคิโน อภาวโต. สมุทายสฺส จ เอกเทเสน สมฺปโยโค นตฺถีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เวทนากฺขนฺธาทีหิ วิปฺปยุตฺตํ รูปํ นิพฺพานญฺจ, ตสฺส เกนจิ สมฺปโยโค นตฺเถวาติ อาห ‘‘รูปกฺขนฺธาทีหิ…เป… นตฺถี’’ติ. เตนาติ ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทิวจเนน. ๓๑๗. ธรรมที่วิปปยุตต์จากรูปขันธ์ ได้แก่ อรูปขันธ์สี่ การสัมปยุตต์ของอรูปขันธ์เหล่านั้นกับธรรมอื่นไม่มีเลย เพราะไม่มีธรรมอื่นที่สัมปยุตต์เช่นนั้น ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า หมู่แห่งธรรมย่อมไม่มีการสัมปยุตต์กับส่วนหนึ่ง รูปและนิพพานที่วิปปยุตต์จากเวทนาขันธ์เป็นต้น ย่อมไม่มีการสัมปยุตต์กับสิ่งใดเลย จึงกล่าวว่า ‘จากรูปขันธ์เป็นต้น... (ละไว้)... ไม่มี’ ด้วยเหตุนั้น หมายถึงด้วยคำกล่าวว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่วิปปยุตต์จากรูปขันธ์’ เป็นต้น อฏฺฐมนยวิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่แปด จบลงแล้ว ๙. นวมนโย สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา ๙. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เก้า ๓๑๙. ‘‘สมาสปทํ [Pg.30] อิท’’นฺติ วตฺวา อยํ นาม สมาโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺส ขนฺธาทิโน’’ติอาทิมาห, ยสฺส เวทนากฺขนฺธาทิโนติ อตฺโถ. ยํ อิธ สมฺปยุตฺตํ วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ นวมนเย ยํ ธมฺมชาตํ สมฺปยุตฺตนฺติ วุตฺตํ. รูปกฺขนฺธาทีสุ อรณนฺเตสุ อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาธมฺเมสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ตญฺหิ ธมฺมชาตํ อตฺตนา สมฺปยุตฺเตน เวทนากฺขนฺธาทินา สยํ สมฺปยุตฺตนฺติ นิทฺธาริตํ. อโยโคติ อสมฺปโยโค. วกฺขติ ทสมนเย. ตตฺถ หิ ‘‘รูปกฺขนฺเธน เวทนาทโย วิปฺปยุตฺตา, เตหิ รูปกฺขนฺโธ วิปฺปยุตฺโต’’ติ วตฺวา นิพฺพานํ กถนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘นิพฺพานํ ปน สุขุมรูปคติกเมวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘มนายตนํ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ เอตฺถ หิ ยถา สุขุมรูปํ วิย สรูปโต อนุทฺธฏมฺปิ นิพฺพานํ เกหิจีติปเทน คหิตเมว โหตีติ เอทิเสสุ ฐาเนสุ นิพฺพานํ สุขุมรูปคติกนฺติ วิญฺญายติ, เอวมิธาปิ ‘‘รูปมิสฺสเกหิ วา’’ติ เอเตน อนุปาทินฺนอนุปาทานิยาทีหิ นิพฺพานมิสฺสเกหิปิ อสมฺปโยโค วุตฺโต โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. อวิกลจตุกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ ปเทหิ สหวตฺติโน อญฺญสฺส สมฺปโยคิโน อภาวโต อตีตานาคเตหิ จ สมฺปโยโค นตฺเถวาติ ตสฺส อยุชฺชมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺตมานานเมว…เป… อรูปภวาทีหีติ อตฺโถ’’ติ อาห. อิตเรติ เย สมฺปโยคํ ลภนฺติ, เก ปน เต รูเปน อสมฺมิสฺสา อรูเปกเทสภูตา. เตนาห ‘‘เวทนากฺขนฺธาทโย’’ติ. ๓๑๙. เมื่อกล่าวว่า ‘นี่เป็นบทสมาส’ และแสดงว่านี่คือสมาส จึงกล่าวว่า ‘ของขันธ์เป็นต้นใด’ เป็นต้น หมายถึง ของเวทนาขันธ์เป็นต้นใด ธรรมชาติใดที่กล่าวว่าสัมปยุตต์ในนัยที่เก้านี้ ในธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้น ที่ไม่เป็นอารมณ์ ในธรรมที่เป็นมาติกาภายในและภายนอก เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เพราะธรรมชาตินั้นถูกกำหนดว่าสัมปยุตต์ด้วยตนเองกับเวทนาขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตต์กับตน คำว่า ‘อโยคะ’ หมายถึง อสัมปยุตต์ (ไม่ประกอบ) จะกล่าวในนัยที่สิบ ในนัยนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘เวทนาเป็นต้นวิปปยุตต์จากรูปขันธ์ รูปขันธ์วิปปยุตต์จากเวทนาเป็นต้น’ แล้วจึงกล่าวถึงนิพพานอย่างไร? จึงกล่าวโดยอ้างถึงคำถามว่า ‘นิพพานเป็นธรรมที่ละเอียดอ่อนเหมือนรูป’ ในคำว่า ‘มโนายตนะวิปปยุตต์จากอายตนะหนึ่ง ธาตุหนึ่ง และบางสิ่ง’ นี้ พึงทราบว่า นิพพานแม้จะไม่ได้ถูกยกขึ้นมาโดยสภาพเหมือนรูปที่ละเอียดอ่อน ก็ถูกถือเอาด้วยคำว่า ‘บางสิ่ง’ ในที่เช่นนี้ นิพพานจึงถูกเข้าใจว่าเป็นธรรมที่ละเอียดอ่อนเหมือนรูป ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ด้วยคำว่า ‘หรือด้วยธรรมที่ปะปนกับรูป’ นี้ ก็กล่าวถึงการไม่สัมปยุตต์กับธรรมที่ปะปนกับนิพพาน มีอนุปาทินนะและอนุปาทานิยะเป็นต้น เพราะไม่มีธรรมอื่นที่สัมปยุตต์ซึ่งเป็นไปพร้อมกับบทที่สงเคราะห์ขันธ์สี่ที่สมบูรณ์ และไม่มีการสัมปยุตต์กับอดีตและอนาคต จึงแสดงความไม่สมควรของนิพพานนั้น โดยกล่าวว่า ‘เฉพาะธรรมที่เป็นปัจจุบัน... (ละไว้)... หมายถึงในอรูปภพเป็นต้น’ ส่วนธรรมอื่น ๆ ที่ได้การสัมปยุตต์นั้น คืออะไร? คือธรรมที่ไม่ปะปนกับรูป ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอรูป จึงกล่าวว่า ‘เวทนาขันธ์เป็นต้น’ นวมนยสมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เก้า จบลงแล้ว ๑๐. ทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา ๑๐. คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่สิบ ๓๕๓. เย วิปฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตภาเวน ปาฬิยํ อคฺคหิตา, เตสุ เกจิ วิปฺปยุตฺตสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวโต เกจิ ขนฺธาทีหิ วิปฺปโยคสฺเสว อสมฺภวโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมายตนาทิธมฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพจิตฺตุปฺปาทคตธมฺมภาวโตติ อิมินา ภินฺนกาลตาทิวิเสสวโต อรูปกฺขนฺธสฺส วิปฺปยุตฺตสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวมาห, อนารมฺมณมิสฺสกภาวโตติ อิมินา ปน สพฺพสฺสปิ. กามภโว [Pg.31] อุปปตฺติภโว สญฺญีภโว ปญฺจโวการภโวติ อิเม จตฺตาโร มหาภวา. วิปฺปโยคาภาวโตติ วิปฺปโยคาสมฺภวโต. น หิ เย ทุกฺขสจฺจาทีหิ วิปฺปยุตฺตา, เตหิ วิปฺปยุตฺตานํ เตสํเยว ทุกฺขสจฺจาทีนํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค สมฺภวติ. ๓๕๓. ธรรมเหล่าใดที่ไม่ได้ถูกถือเอาในบาลีด้วยความเป็นธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมที่วิปปยุตต์ ในธรรมเหล่านั้น บางอย่างเพราะไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์ บางอย่างเพราะการวิปปยุตต์จากขันธ์เป็นต้นนั้นเป็นไปไม่ได้ จึงแสดงความหมายนี้โดยกล่าวว่า ‘ธรรมมีธัมมายตนะเป็นต้น’ ในที่นั้น ด้วยความเป็นธรรมที่อยู่ในจิตตุปบาททั้งปวงนี้ ย่อมกล่าวถึงการไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์จากอรูปขันธ์ซึ่งมีลักษณะพิเศษคือมีกาลต่างกันเป็นต้น ส่วนด้วยความเป็นธรรมที่ปะปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์นี้ ย่อมกล่าวถึงการไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์จากธรรมทั้งหมด กามภพ อุปปัตติภพ สัญญีภพ ปัญจโวการภพ เหล่านี้คือมหาภพสี่ คำว่า ‘เพราะไม่มีการวิปปยุตต์’ หมายถึง เพราะการวิปปยุตต์เป็นไปไม่ได้ เพราะธรรมเหล่าใดที่วิปปยุตต์จากทุกขสัจจะเป็นต้น การวิปปยุตต์ของทุกขสัจจะเป็นต้นเหล่านั้นจากสิ่งใดสิ่งหนึ่งในขันธ์เป็นต้นที่วิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้ ทสมนยวิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่สิบ จบลงแล้ว ๑๑. เอกาทสมนโย สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา ๑๑. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์และวิปปยุตต์ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้’ ในนัยที่สิบเอ็ด ๔๐๙. เตติ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมา. เสเสหีติ อวสิฏฺเฐหิ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ. ‘‘เอเตน สห สมฺพนฺโธ’’ติ อิมินา ปทานํ สมฺพนฺธทสฺสนมุเขน ‘‘สมุทยสจฺเจน เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา’’ติ ปาฬิยา อตฺถวิวรณํ ปากฏตรํ กตฺวา เกหิจีติปทสฺสตฺถํ กาตุํ ‘‘เกหิจีติ เอตสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. อตฺถํ ทสฺเสตุํ อาหาติ สมฺพนฺโธ. วิเสเสตฺวาติ เอตฺถ เตสํ ธมฺมานํ ตณฺหาวชฺชานํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตุปริยาปนฺนตากิตฺตนํ วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ, ยโต เต สมุทยสจฺเจน ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตาติ วุตฺตา. สยํ อตฺตนา สมฺปยุตฺโต น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตวชฺเชหี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตํ น วตฺตพฺพํ จิตฺเตน สมฺปยุตฺตนฺติปิ, จิตฺเตน วิปฺปยุตฺตนฺติปี’’ติ. สมฺปโยคารเหหีติ วิเสสนํ สุขุมรูปํ นิพฺพานนฺติ ทฺเว สนฺธาย กตํ, น ตณฺหาทิเก. ๔๐๙. ธรรมเหล่านั้นคือสังขารขันธ์. บทว่า เสเสหิ (ด้วยขันธ์ที่เหลือ) ได้แก่ ด้วยเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์ที่เหลือ. บทว่า “เอเตน สห สัมพันโธ” (สัมพันธ์กับบทนี้) นี้ เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของบททั้งหลาย โดยทำอรรถาธิบายของบาลีว่า “สมุทยสัจเจน เย ธัมมา สัมปยุตตา” (ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตด้วยสมุทยสัจจะ) ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น เพื่อแสดงความหมายของบทว่า “เกหิจิ” (ด้วยบางอย่าง) จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เกหิจิ เอตัสสะ ปนา” (ก็ของบทว่า เกหิจิ นี้). คำว่า อตฺถํ ทสฺเสตุํ อาห นี้ มีความสัมพันธ์กัน. ในบทว่า วิเสเสตฺวา (จำแนกแล้ว) นี้ พึงเห็นว่า การกล่าวถึงธรรมเหล่านั้นเว้นตัณหาว่าสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธรรมธาตุ เป็นการจำแนก เพราะธรรมเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจจะ โดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น. ที่กล่าวว่า “อัตตวัชเชหิ” (เว้นตน) นั้น หมายถึง ตนเองไม่สัมปยุตกับตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ควรกล่าวว่าจิตสัมปยุตด้วยจิต หรือจิตวิปปยุตด้วยจิต”. บทวิเสสนะว่า “สัมปโยคารเหหิ” (ด้วยธรรมที่ควรสัมปยุต) นี้ กล่าวโดยหมายถึงรูปละเอียดและนิพพาน ๒ อย่าง ไม่ใช่หมายถึงตัณหาเป็นต้น. เอกาทสมนยสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๑ จบลงแล้ว. ๑๒. ทฺวาทสมนโย สมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา ๑๒. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่สัมปยุตในนัยที่ ๑๒ ๔๑๗. นวมนเย สมฺปโยควิสิฏฺฐา สมฺปยุตฺตา อุทฺธฏา, ทฺวาทสมนเย จ สมฺปโยควิสิฏฺฐา สงฺคหิตาสงฺคหิตาติ อุภยตฺถาปิ สมฺปโยควิสิฏฺฐาว คหิตาติ อาห ‘‘ทฺวาทสม…เป… ลพฺภนฺตี’’ติ. ๔๑๗. ในนัยที่ ๙ ธรรมที่สัมปยุตซึ่งมีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษถูกยกขึ้นแสดง และในนัยที่ ๑๒ ธรรมที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ซึ่งมีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษถูกยกขึ้นแสดง ดังนั้นในทั้งสองกรณี ธรรมที่มีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษเท่านั้นที่ถูกนำมากล่าว จึงกล่าวว่า “ในนัยที่ ๑๒...เป...ย่อมได้”. ทฺวาทสมนยสมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่สัมปยุตในนัยที่ ๑๒ จบลงแล้ว. ๑๓. เตรสมนโย อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา ๑๓. คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๓ ๔๔๘. เยหีติ [Pg.32] รูปกฺขนฺธธมฺมายตนาทีหิ. ตีหิปิ ขนฺธายตนาทิสงฺคเหหิ. ปุน เยหีติ อรูปภวาทีหิ. โอฬาริกายตนาเนว โหนฺติ อายตนธาตุสงฺคเหหิปิ อสงฺคหิตตฺตา. เตติ จตุโวการภวาทโย. วุตฺตาวเสสาติ รูปกฺขนฺธธมฺมายตนาทีหิ อวสิฏฺฐา. สติปิ อสงฺคาหกตฺเต เตหิ อสงฺคหิตานํ สมฺปโยโค น สมฺภวตีติ เวทนากฺขนฺธาทโย อิธ เตรสมนเย วิสฺสชฺชนํ น รุหนฺติ นาโรหนฺติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เวทนากฺขนฺเธน หิ ขนฺธาทิวเสน รูปารูปธมฺมา อสงฺคหิตา โหนฺติ, เตสญฺจ สมฺปโยโค นาม นตฺถี’’ติ (ธาตุ. ๔๔๘) อสงฺคาหกา เอว น โหนฺติ อวิกลปญฺจกฺขนฺธาทิสมุทายภาวโต. ๔๔๘. บทว่า เยหิ (ด้วยธรรมเหล่าใด) ได้แก่ ด้วยรูปขันธ์ ธัมมายตนะเป็นต้น. ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ อายตนะเป็นต้นทั้ง ๓ อย่าง. อีกอย่าง บทว่า เยหิ ได้แก่ ด้วยอรูปภพเป็นต้น. อายตนะที่หยาบเท่านั้นย่อมมี เพราะไม่ถูกสงเคราะห์แม้ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ. ธรรมเหล่านั้นคือจตุโวการภพเป็นต้น. บทว่า วุตฺตาวเสสา (ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว) ได้แก่ ที่เหลือจากรูปขันธ์ ธัมมายตนะเป็นต้น. แม้จะมีภาวะที่ไม่สงเคราะห์ แต่การสัมปยุตของธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ ดังนั้น เวทนาขันธ์เป็นต้นจึงไม่ขึ้นสู่การวิสัชนาในนัยที่ ๑๓ นี้. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า “ด้วยเวทนาขันธ์ ธรรมคือรูปและอรูปย่อมไม่ถูกสงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น และการสัมปยุตของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี” (ธาตุ. ๔๔๘) เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นอสังคาหกะเลย โดยความเป็นหมู่แห่งปัญจขันธ์เป็นต้นที่ไม่บกพร่อง. เตติ ‘‘ทุกฺขสจฺจาที’’ติ อาทิ-สทฺเทน วุตฺตธมฺมา. อสพฺพ…เป… สิยุํ อวิตกฺกาวิจาราทิธมฺมา วิย. น เตสํ วิปฺปโยโค นตฺถิ ตพฺพินิมุตฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส สมฺภวโต. เวทนากฺขนฺเธน อสงฺคหิตานํ อนารมฺมณมิสฺสกตฺตา น ‘‘วิปฺปโยคสฺส อตฺถิตายา’’ติ วุตฺตํ. ตถา จาห ‘‘รูปารูปธมฺมา อสงฺคหิตา’’ติ. อุภยาภาวโตติ สมฺปโยควิปฺปโยคาภาวโต. อนารมฺมณสหิตสพฺพวิญฺญาณตํธาตุสมฺปยุตฺตตทุภยธมฺมา อเจตสิกเจตสิกโลกิยปทาทีนํ วเสน เวทิตพฺพา. ธรรมเหล่านั้นคือธรรมที่กล่าวด้วยคำว่า “ทุกขสัจจะ” เป็นต้น. บทว่า อสัพพะ...เป... พึงมี เหมือนธรรมมีอวิตักกะอวิจาระเป็นต้น. ไม่ใช่ว่าการวิปปยุตของธรรมเหล่านั้นจะไม่มี เพราะมีการเกิดขึ้นของจิตตุปบาทที่พ้นจากธรรมเหล่านั้น. ที่กล่าวว่า “ไม่ใช่เพื่อความมีอยู่แห่งวิปปยุต” นั้น เพราะธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์เป็นธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์. และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า “รูปและอรูปธรรมไม่ถูกสงเคราะห์”. บทว่า อุภยาภาวโต (เพราะไม่มีทั้งสองอย่าง) ได้แก่ เพราะไม่มีทั้งสัมปโยคและวิปปโยค. ธรรมทั้งสองอย่างนั้นคือวิญญาณธาตุทั้งหมดพร้อมด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งบทมีอเจตสิก เจตสิก และโลกิยะเป็นต้น. เตรสมนยอสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๓ จบลงแล้ว. ๑๔. จุทฺทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา ๑๔. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่วิปปยุตในนัยที่ ๑๔ ๔๕๖. ธมฺมสภาวมตฺตตฺตาติ สภาวธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตฺตา อวตฺถาวิเสสมตฺตตฺตา. ๔๕๖. บทว่า ธัมมสภาวมัตตัตตา (เพราะเป็นเพียงสภาวะของธรรม) ได้แก่ เพราะเป็นเพียงธรรมของสภาวธรรม เพราะเป็นเพียงลักษณะพิเศษของสภาวะ. สมุจฺฉิชฺชติ เอเตนาติ สมุจฺเฉโท. สงฺคหาทิวิจารปรินิฏฺฐานภูโต จุทฺทสมนโย. เตนาห ‘‘ปริโยสาเน นเย’’ติ. วิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิวิตฺตา ปุจฺฉา โมฆปุจฺฉา, สา ตถาภูตาปิ วิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมาภาวสฺส ญาปิกา โหตีติ อาห ‘‘เตสํ ปุจฺฉาย โมฆตฺตา เต น ลพฺภนฺตี’’ติ. โมฆา ปุจฺฉา เอตสฺสาติ โมฆปุจฺฉโก. อฏฺฐโม นโย [Pg.33] ตตฺถ สพฺพปุจฺฉานํ โมฆตฺตา. เตน จ สหาติ เตน อฏฺฐมนเยน สทฺธึ อิมสฺมึ โอสานนเย อฏฺฐมนเย จ โอสานนเย จ เอเต ธมฺมายตนาทโย สพฺพปฺปกาเรน น ลพฺภนฺติ. วิปฺปโยคสฺสปิ อภาวาติ ตตฺถ การณมาห. สิ่งที่ถูกตัดขาดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สมุจเฉท (การตัดขาด). นัยที่ ๑๔ เป็นที่สิ้นสุดแห่งการพิจารณาการสงเคราะห์เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในนัยสุดท้าย”. ปัญหาที่ปราศจากธรรมที่ควรตอบ ชื่อว่า โมฆปัญหา (ปัญหาเปล่า) แม้ปัญหาเช่นนั้นก็เป็นเครื่องแสดงว่าไม่มีธรรมที่ควรตอบ จึงกล่าวว่า “เพราะปัญหาของธรรมเหล่านั้นเป็นโมฆะ ธรรมเหล่านั้นจึงไม่พึงได้”. ผู้มีปัญหาเปล่า ชื่อว่า โมฆปุจฉกะ. นัยที่ ๘ เป็นนัยที่ปัญหาทั้งหมดในนัยนั้นเป็นโมฆะ. บทว่า เตน จ สห (พร้อมด้วยนัยนั้น) ได้แก่ พร้อมด้วยนัยที่ ๘ นั้น ในนัยสุดท้ายนี้ และในนัยที่ ๘ และในนัยสุดท้าย ธรรมมีอายตนะเป็นต้นเหล่านี้ย่อมไม่พึงได้โดยประการทั้งปวง. ที่กล่าวว่า “เพราะไม่มีแม้การวิปปยุต” นั้น เป็นการกล่าวเหตุในที่นั้น. จุทฺทสมนยวิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่วิปปยุตในนัยที่ ๑๔ จบลงแล้ว. ธาตุกถาปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา. อนุฏีกาธาตุกถาปกรณ์ จบลงแล้ว. ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-อนุฏีกา อนุฏีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์ ๑. มาติกาวณฺณนา ๑. คำอธิบายมาติกา ๑. ‘‘ธาตุกถํ [Pg.35] เทสยิตฺวา อนนฺตรํ ตสฺส อาห ปุคฺคลปญฺญตฺติ’’นฺติ วุตฺเต ตตฺถ การณํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย วิภาเวนฺโต ‘‘ธมฺมสงฺคเห’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยทิปิ ธมฺมสงฺคเห ผสฺสาทีนํ ปถวีอาทีนญฺจ ธมฺมานํ นานานยวิจิตฺโต อนุปทวิภาโคปิ กโต, น สงฺคโห เอว, โส ปน เตสํ กุสลตฺติกาทิเหตุทุกาทิติกทุเกหิ สงฺคหสนฺทสฺสนตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมสงฺคเห ติกทุกาทิวเสน สงฺคหิตานํ ธมฺมาน’’นฺติ. เตเนว หิ ตํ ปกรณํ ‘‘ธมฺมสงฺคโห’’ติ สมญฺญํ ลภิ. กามญฺจ ธมฺมสงฺคเหปิ ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๘) ขนฺธาทิวิภาโค ทสฺสิโต, โส ปน น ตถา สาติสโย, ยถา วิภงฺคปกรเณติ สาติสยํ ตํ คเหตฺวา อาห ‘‘วิภงฺเค ขนฺธาทิวิภาคํ ทสฺเสตฺวา’’ติ, ยโต ตํ ‘‘วิภงฺโค’’ตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ธาตุกถายาติ อาธาเร ภุมฺมํ, ตถา ‘‘ธมฺมสงฺคเห วิภงฺเค’’ติ เอตฺถาปิ. อาธาโร หิ สงฺคหณวิภชนปฺปเภทวจนสงฺขาตานํ อวยวกิริยานํ ตํสมุทายภูตานิ ปกรณานิ ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ. กรณวจนํ วา เอตํ, ธาตุกถาย กรณภูตายาติ อตฺโถ. ๑. เมื่อกล่าวว่า 'แสดงธาตุกถาแล้ว จึงกล่าวปุคคลบัญญัติในลำดับต่อจากธาตุกถานั้น' ในที่นั้น (พระอรรถกถาจารย์) เมื่อจะจำแนกเหตุโดยเริ่มตั้งแต่ความบังเกิดขึ้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ในธรรมสังคณี' (dhammasaṅgahe). ในธรรมสังคณีนั้น แม้จะมีการจำแนกบทต่อบทที่วิจิตรด้วยนัยต่างๆ ของธรรมมีผัสสะเป็นต้น และมีปฐวีธาตุเป็นต้น ก็มิใช่เพียงการสงเคราะห์เท่านั้น แต่การจำแนกนั้นมีขึ้นเพื่อแสดงการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยติกะมีกุสลติกะเป็นต้น และทุกะมีเหตุทุกะเป็นต้น ดังที่กล่าวว่า 'ของธรรมที่ถูกสงเคราะห์ด้วยอำนาจติกะและทุกะเป็นต้นในธรรมสังคณี'. เพราะเหตุนั้น ปกรณ์นั้นจึงได้ชื่อว่า 'ธรรมสังคณี'. อนึ่ง แม้ในธรรมสังคณีก็มีการแสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ก็ในสมัยนั้น ขันธ์ ๔ ย่อมมี' (ธ.ส. ๕๘) แต่การจำแนกนั้นไม่วิเศษ (ชัดเจน) เท่าในวิภังคปกรณ์ จึงทรงถือเอาวิภังคปกรณ์ที่มีความวิเศษนั้นแล้วกล่าวว่า 'แสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นในวิภังค์' เพราะปกรณ์นั้นเป็นที่รู้จักกันว่า 'วิภังค์' นั่นเอง. บทว่า Dhātukathāya เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่าอาธาระ เช่นเดียวกับในบทว่า 'ในธรรมสังคณี ในวิภังค์' ในที่นี้. เพราะอาธาระคือปกรณ์ทั้งหลายซึ่งเป็นที่รวมแห่งกิริยาที่เป็นส่วนย่อย อันได้แก่การสงเคราะห์ การจำแนก และการจำแนกประเภท เปรียบเหมือน 'กิ่งในต้นไม้'. หรือบทนี้เป็นตติยาวิภัตติ (กรณวจนะ) มีความหมายว่า 'ด้วยธาตุกถาอันเป็นเครื่องกระทำ'. เอตฺถ จ อภิญฺเญยฺยธมฺเม เทเสนฺโต เทสนากุสโล ภควา ติกทุกวเสน ตาว เนสํ สงฺคหํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมสงฺคณึ เทเสตฺวา สงฺคหปุพฺพกตฺตา วิภาคสฺส ตทนนฺตรํ ขนฺธาทิวเสน วิภาคํ ทสฺเสนฺโต วิภงฺคํ เทเสสิ. ปุน ยถาวุตฺตวิภาคสงฺคหยุตฺเต ธมฺเม สงฺคหาสงฺคหาทินยปฺปเภทโต ทสฺเสนฺโต ธาตุกถํ เทเสสิ ตสฺสา อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาสรีรกตฺตา. น หิ สกฺกา ขนฺธาทิเก กุสลาทิเก จ วินา สงฺคหาสงฺคหาทินยํ เนตุนฺติ. เตนาห ‘‘ตถาสงฺคหิตวิภตฺตาน’’นฺติ. เอวํ สงฺคหโต วิภาคโต ปเภทโต จ ธมฺมานํ เทสนา ยสฺสา [Pg.36] ปญฺญตฺติยา วเสน โหติ, โย จายํ ยถาวุตฺตธมฺมุปาทาโน ปุคฺคลโวหาโร, ตสฺส จ สมยวิมุตฺตาทิวเสน วิภาโค, ตํ สพฺพํ วิภาเวตุํ ปุคฺคลปญฺญตฺติ เทสิตาติ อิทเมเตสํ จตุนฺนํ ปกรณานํ เทสนานุกฺกมการณํ ทฏฺฐพฺพํ. ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในการแสดงธรรม เมื่อจะทรงแสดงธรรมที่ควรรู้ยิ่ง (อภิญเญยยธรรม) ทรงแสดงการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจติกะและทุกะก่อน จึงทรงแสดงธรรมสังคณี และเพราะการจำแนกมีข้อกำหนดเบื้องต้นคือการสงเคราะห์ ในลำดับต่อจากนั้นจึงทรงแสดงการจำแนกด้วยอำนาจขันธ์เป็นต้น จึงทรงแสดงวิภังค์. ต่อมา ทรงแสดงธาตุกถา โดยทรงแสดงธรรมที่ประกอบด้วยการจำแนกและการสงเคราะห์ตามที่กล่าวมาแล้ว โดยจำแนกประเภทด้วยนัยมีการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้น เพราะธาตุกถามีมาติกาภายในและภายนอกเป็นสรีระ (โครงร่าง). เพราะไม่สามารถจะนำนัยมีการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้นไปใช้ในธรรมมีขันธ์เป็นต้นและกุศลเป็นต้นได้ (หากปราศจากธาตุกถา). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของธรรมที่ถูกสงเคราะห์และจำแนกแล้วอย่างนั้น'. การแสดงธรรมโดยการสงเคราะห์ การจำแนก และการจำแนกประเภทอย่างนี้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจบัญญัติใด และโวหารว่าบุคคลนี้ซึ่งมีการยึดถือธรรมตามที่กล่าวมาแล้วเป็นเหตุ และการจำแนกโวหารว่าบุคคลนั้นด้วยอำนาจสมยวิมุตติเป็นต้น เพื่อจะจำแนกเนื้อความทั้งหมดนั้น จึงทรงแสดงปุคคลบัญญัติ พึงทราบว่านี้เป็นเหตุแห่งลำดับการแสดงปกรณ์ทั้ง ๔ นี้. เตสนฺติ ธมฺมานํ. สภาวโตติ ‘‘ผสฺโส เวทนา’’ติอาทิสภาวโต. อุปาทายาติ ‘‘ปุคฺคโล สตฺโต โปโส’’ติอาทินา ขนฺเธ อุปาทาย. ปญฺญาปนํ ยาย ตชฺชาอุปาทาทิเภทาย ปญฺญตฺติยา โหติ, ตํ ปญฺญตฺตึ. ปเภทโตติ ขนฺธาทิสมยวิมุตฺตาทิวิภาคโต. ยาย ปญฺญตฺติยา สภาวโต อุปาทาย จ ปญฺญาปนนฺติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ตตฺถ เย ธมฺเม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อสภาวปญฺญตฺติยาปิ มูลภูตํ อุปาทานํ สภาวธมฺโม เอว, เกวลํ ปน เตสํ ปวตฺติอาการเภทสนฺนิสฺสยโต วิเสโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย ธมฺเม…เป… โหตี’’ติ อาห. ตตฺถ ปุพฺพาปริยภาเวน ปวตฺตมาเนติ อิมินา ปพนฺธสนฺนิสฺสยตํ ทสฺเสนฺโต สนฺตานปญฺญตฺตึ วทติ, อสภาวสมูหวเสนาติ อิมินา เสสปญฺญตฺตึ. ติสฺโส หิ ปญฺญตฺติโย สนฺตานปญฺญตฺติ สมูหปญฺญตฺติ อวตฺถาวิเสสปญฺญตฺตีติ. ตตฺถ ปพนฺโธ สนฺตาโน. สมุทาโย สมูโห. อุปฺปาทาทิโก ทหรภาวาทิโก จ อวตฺถาวิเสโส. เตสุ อสภาวคฺคหเณน วินา ปพนฺธสมูหานํ อสภาวตฺเต สิทฺเธ อสภาวสมูหวเสนาติ อสภาวคฺคหณํ ปพนฺธสมูหวินิมุตฺตปญฺญตฺติสนฺทสฺสนตฺถนฺติ เตน อวตฺถาวิเสสปญฺญตฺติยา ปริคฺคโห วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. บทว่า Tesanti แปลว่า ของธรรมทั้งหลาย. บทว่า Sabhāvatoti แปลว่า โดยสภาวะมีผัสสะและเวทนาเป็นต้น. บทว่า Upādāyāti แปลว่า อาศัยขันธ์ทั้งหลายแล้ว (บัญญัติ) ว่า 'บุคคล สัตว์ บุรุษ' เป็นต้น. การบัญญัติ (Paññāpanaṃ) ย่อมมีด้วยบัญญัติใด อันมีความต่างแห่งอุปาทา (การอาศัย) ที่เกิดจากธรรมนั้นๆ เป็นต้น (ทรงแสดง) บัญญัตินั้น. บทว่า Pabhedatoti แปลว่า โดยการจำแนกมีขันธ์เป็นต้น และโดยการจำแนกมีสมยวิมุตติเป็นต้น. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงขยายความที่ตรัสไว้โดยย่อว่า 'การบัญญัติโดยสภาวะและโดยการอาศัยมีได้ด้วยบัญญัติใด' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ธรรมเหล่าใด'. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น แม้อุปาทาน (สิ่งที่ถูกอาศัย) อันเป็นมูลฐานของอสภาวบัญญัติ ก็เป็นสภาวธรรมนั่นเอง แต่เพื่อจะแสดงความพิเศษเพราะอาศัยความต่างแห่งอาการที่เป็นไปของธรรมเหล่านั้น จึงตรัสว่า 'ธรรมเหล่าใด... ย่อมมี'. ในบรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า 'เป็นไปโดยความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย' นี้ ทรงแสดงการอาศัยความสืบต่อ (ปพันธะ) จึงตรัสถึงสันตานบัญญัติ, ด้วยบทว่า 'โดยความเป็นหมู่แห่งอสภาวะ' นี้ ทรงตรัสถึงบัญญัติที่เหลือ. เพราะบัญญัติมี ๓ อย่าง คือ สันตานบัญญัติ สมูหบัญญัติ และอวัฏฐาวิเสสบัญญัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ปพันธะ คือ สันตานะ (ความสืบต่อ). สมุทายะ คือ สมูหะ (หมู่). อวัฏฐาวิเสส คือ ความต่างแห่งสถานะ มีความเป็นอุปปาทะเป็นต้น และความเป็นเด็กเป็นต้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น เมื่อความเป็นอสภาวะของปพันธะและสมูหะสำเร็จได้โดยไม่ต้องระบุว่าเป็นอสภาวะ การระบุว่าเป็นอสภาวะในบทว่า 'โดยความเป็นหมู่แห่งอสภาวะ' (asabhāvasamūhavasena) จึงมีเพื่อแสดงบัญญัติที่พ้นจากปพันธะและสมูหะ พึงทราบว่าท่านกล่าวสงเคราะห์อวัฏฐาวิเสสบัญญัติไว้ด้วยบทนั้น. เตสนฺติ ปุพฺเพ ยํ-สทฺเทน ปรามฏฺฐานํ อินฺทฺริยพทฺธธมฺมานํ. เตเนวาห ‘‘อญฺเญสญฺจ พาหิรรูปนิพฺพานาน’’นฺติ. สสภาวสมูหสสภาวปฺปเภทวเสนาติ รูปกฺขนฺธาทิสสภาวสมูหวเสน จกฺขายตนาทิสสภาววิเสสวเสน จ. ‘‘สสภาวสมูหสภาวเภทวเสนา’’ติ จ ปาโฐ. ตตฺถ สมูหสภาโวติ สภาวสนฺตานํ อวตฺถาวิเสสวิธุรํ สมูหวเสน ลกฺขณเมวาห. ตถา หิ ขนฺธปญฺญตฺติยาปิ สภาวปญฺญตฺติตา วุตฺตา. ตายาติ อายตนปญฺญตฺติอาทิปฺปเภทาย สภาวปญฺญตฺติยา. วิภตฺตา สภาวปญฺญตฺตีติ ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒) วิภตฺตา ผสฺสาทิสภาวปญฺญตฺติ. สพฺพาปีติ ปิ-สทฺเทน สภาวธมฺเมสุ สามญฺญวเสน ปวตฺตํ กุสลาทิปญฺญตฺตึ สงฺคณฺหาติ. รูปาทิธมฺมานํ สมูโห สนฺตาเนน [Pg.37] ปวตฺตมาโน อวตฺถาวิเสสสหิโต เอกตฺตคฺคหณนิพนฺธโน สตฺโตติ โวหรียตีติ โส สภาวธมฺโม นาม ปน น โหตีติ อาห ‘‘ปุคฺคลปญฺญตฺติ ปน อสภาวปญฺญตฺตี’’ติ. ตายาติ ปุคฺคลปญฺญตฺติยา. ยสฺมา ปน ธมฺมานํ ปพนฺโธ สมูโห จ ธมฺมสนฺนิสฺสิโตติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, ตสฺมา ‘‘ปริญฺเญยฺยาทิสภาวธมฺเม อุปาทาย ปวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ. บทว่า Tesanti หมายถึง ของธรรมที่ผูกพันกับอินทรีย์ (อินทริยพัทธธรรม) ที่ถูกอ้างถึงด้วย ย-ศัพท์ ในเบื้องต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และของรูปภายนอกและนิพพานอื่นๆ'. บทว่า Sasabhāvasamūhasasabhāvappabhedavasenāti หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งหมู่สภาวะมีรูปขันธ์เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งสภาวะพิเศษมีจักขายตนะเป็นต้น. และมีบทที่อ่านว่า Sasabhāvasamūhasabhāvabhedavasenā ดังนี้ด้วย. ในบทนั้น คำว่า Samūhasabhāvo หมายถึง ลักษณะโดยความเป็นหมู่ที่ปราศจากความต่างแห่งสถานะ (อวัฏฐาวิเสส) แห่งสภาวสันดาน. จริงอย่างนั้น แม้ในขันธบัญญัติ ท่านก็กล่าวว่าเป็นสภาวบัญญัติ. บทว่า Tāyāti หมายถึง ด้วยสภาวบัญญัติมีความต่างแห่งอายตนบัญญัติเป็นต้น. บทว่า Vibhattā sabhāvapaññattīti หมายถึง สภาวบัญญัติมีผัสสะเป็นต้นที่จำแนกไว้ว่า 'ผัสสะ คือการถูกต้อง' เป็นต้น (ธ.ส. ๒). บทว่า Sabbāpīti ด้วย ปิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์กุสลาทิบัญญัติที่เป็นไปโดยส่วนรวมในสภาวธรรมทั้งหลาย. หมู่แห่งรูปธรรมเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความสืบต่อ พร้อมด้วยความต่างแห่งสถานะ อันเป็นเหตุแห่งการยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว ย่อมถูกเรียกว่า 'สัตว์' แต่สัตว์นั้นมิใช่สภาวธรรมจริงๆ ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนปุคคลบัญญัติเป็นอสภาวบัญญัติ'. บทว่า Tāyāti หมายถึง ด้วยปุคคลบัญญัตินั้น. ก็เพราะว่าความสืบต่อ (ปพันธะ) และหมู่ (สมูหะ) ของธรรมทั้งหลาย ควรจะกล่าวได้ว่าอาศัยธรรมทั้งหลายอยู่ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นไปโดยอาศัยสภาวธรรมมีปริญเญยยธรรมเป็นต้น'. วิชฺชมานปญฺญตฺติ ปน ‘‘สภาวปญฺญตฺตี’’ติ วุตฺตา, อวิชฺชมานปญฺญตฺติ ‘‘อสภาวปญฺญตฺตี’’ติ วุตฺตา. สพฺพา ปญฺญตฺติโยติ อุปาทายปญฺญตฺติกิจฺจปญฺญตฺติอาทโย สพฺพา ปญฺญตฺติโย. ยทิ สพฺพา ปญฺญตฺติโย อิธ ทสฺสิตา โหนฺติ, กถํ ‘‘ปุคฺคลปญฺญตฺตี’’ติ นามํ ชาตนฺติ อาห ‘‘ขนฺธาทิปญฺญตฺตีสู’’ติอาทิ. อญฺญตฺถาติ ธมฺมสงฺคหาทีสุ. เย ธมฺเมติ เย ขนฺธาทิธมฺเม. ปญฺญตฺติยา วตฺถุภาเวนาติ ปญฺญาปนสฺส อธิฏฺฐานภาเวน. อธิฏฺฐานญฺหิ ปญฺญาเปตพฺพธมฺมา ปญฺญาปนสฺส. เอวญฺจ กตฺวา ขนฺธาทีหิ สทฺธึ ปุคฺคโล คหิโต. เย ธมฺเมติ วา เย ปญฺญตฺติธมฺเม. ปญฺญาเปตุกาโมติ นิกฺขิปิตุกาโม วตฺถุเภทโต อสงฺกรโต ฐเปตุกาโม. ปญฺญตฺติปริจฺเฉทนฺติ จ วตฺถุเภทภินฺนํ ปญฺญตฺติภูตํ ปริจฺเฉทํ. เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ส่วนวิชชมานบัญญัติ กล่าวว่าเป็น "สภาวบัญญัติ", อวิชชมานบัญญัติ กล่าวว่าเป็น "อสภาวบัญญัติ". บัญญัติทั้งปวง หมายถึง บัญญัติทั้งปวงมีอุปาทายบัญญัติและกิจจบัญญัติเป็นต้น. ถ้าบัญญัติทั้งปวงถูกแสดงไว้ในที่นี้แล้ว ชื่อว่า "ปุคคลบัญญัติ" เกิดขึ้นได้อย่างไร? จึงตรัสว่า "ในขันธบัญญัติเป็นต้น" เป็นต้น. ในที่อื่น หมายถึง ในธรรมสังคหะเป็นต้น. ธรรมเหล่าใด หมายถึง ธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่าใด. โดยความเป็นวัตถุของบัญญัติ หมายถึง โดยความเป็นอธิษฐานของการบัญญัติ. แท้จริง ธรรมที่พึงบัญญัติเป็นอธิษฐานของการบัญญัติ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลก็ถูกสงเคราะห์พร้อมกับขันธ์เป็นต้น. หรือ ธรรมเหล่าใด หมายถึง ธรรมที่เป็นบัญญัติเหล่าใด. ผู้ใคร่จะบัญญัติ หมายถึง ผู้ใคร่จะวางไว้ คือผู้ใคร่จะตั้งไว้โดยไม่ปะปนกันเพราะความแตกต่างแห่งวัตถุ. และบัญญัติปริจเฉท หมายถึง ปริจเฉทที่เป็นบัญญัติอันต่างกันโดยความแตกต่างแห่งวัตถุ. พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้. สามญฺญปฺปเภทปญฺญาปนาติ สามญฺญภูตานํ วิเสสภูตานญฺจ อตฺถานํ ปญฺญาปนา. เตสนฺติ อตฺถ-สทฺทาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. ตตฺถาติ ปญฺญาปนาย อตฺถทสฺสนภูเตสุ ทสฺสนาทีสุ. อิทเมวํนามกนฺติ อิทํ รุปฺปนาทิอตฺถชาตํ อิตฺถนฺนามกํ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทิสมญฺญํ. ตํตํโกฏฺฐาสิกกรณนฺติ รูปเวทนาทิตํตํอตฺถวิภาคปริยาปนฺนตาปาทนํ. ตถา สญฺญุปฺปาทานเมวาติ อาห ‘‘โพธนเมว นิกฺขิปนา’’ติ. โพธนญฺหิ โพธเนยฺยสนฺตาเน โพเธตพฺพสฺส อตฺถสฺส ฐปนนฺติ กตฺวา ‘‘นิกฺขิปนา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปญฺญาปนา’’ติอาทินา ภาวสาธเนน วตฺวา สาธนนฺตรามสเนน อตฺถนฺตรปริกปฺปาสงฺกา สิยาติ ตํ นิวาเรตุํ ‘‘โย ปนายํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ ตํตํปญฺญาเปตพฺพธมฺมานํ. ทสฺสนภูตาย นามปญฺญตฺติยา ทิฏฺฐตาย, ฐปนภูตาย ฐปิตตาย. ตํนิมิตฺตตนฺติ ตสฺส ทสฺสนสฺส ฐปนสฺส จ นิมิตฺตการณตํ. นิมิตฺตญฺหิ กตฺตุภาเวน โวหรียติ ยถา ‘‘ภิกฺขา วาเสตี’’ติ, ‘‘อริยภาวกรานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานี’’ติ จ. การบัญญัติสามัญและประเภท หมายถึง การบัญญัติอรรถทั้งหลายที่เป็นสามัญและที่เป็นพิเศษ. ของอรรถเหล่านั้น หมายถึง การกล่าวถึงด้วยปุลลิงค์โดยอาศัยคำว่า "อรรถ". ในที่นั้น หมายถึง ในการเห็นเป็นต้น อันเป็นเครื่องแสดงอรรถของการบัญญัติ. สิ่งนี้มีชื่ออย่างนี้ หมายถึง อรรถชาติมีรูปเป็นต้นนี้ มีชื่ออย่างนี้ คือมีชื่อเรียกเหมือนรูปขันธ์และเวทนาขันธ์เป็นต้น. การทำให้เป็นส่วน ๆ นั้น ๆ หมายถึง การทำให้เป็นส่วนย่อย ๆ ของอรรถนั้น ๆ มีรูปและเวทนาเป็นต้น. เช่นนั้นแหละ เพื่อให้เกิดสัญญา จึงตรัสว่า "การรู้แจ้งนั่นแหละคือการวางลง". แท้จริง การรู้แจ้งนั้น เมื่อพิจารณาว่าเป็นการวางอรรถที่พึงรู้แจ้งลงในสันดานที่พึงรู้แจ้ง จึงกล่าวว่า "การวางลง". เมื่อกล่าวด้วยภาวสาธนะมี "ปัญญาปนา" เป็นต้นแล้ว อาจมีความสงสัยว่าเป็นการกำหนดอรรถอื่นด้วยการอ้างถึงสาธนะอื่น จึงตรัสว่า "ก็อันใด...เป็นต้น...พึงทราบ" เพื่อป้องกันความสงสัยนั้น. ของธรรมเหล่านั้น ๆ หมายถึง ของธรรมที่พึงบัญญัตินั้น ๆ. โดยความเป็นที่เห็นของนามบัญญัติที่เป็นเครื่องแสดง, โดยความเป็นที่ตั้งของนามบัญญัติที่เป็นเครื่องวาง. ความเป็นนิมิตนั้น หมายถึง ความเป็นเหตุแห่งนิมิตของการแสดงและการวางนั้น. แท้จริง นิมิตย่อมถูกเรียกโดยความเป็นผู้กระทำ เช่น "ภิกษาทำให้เป็นอยู่" และ "สัจจะทั้งหลายที่ทำให้เป็นอริยะ ชื่อว่าอริยสัจจะ". ปาฬิยํ [Pg.38] อนาคตตนฺติ วิชฺชมานตาทิวิเสสวจเนน สห ปาฐานารุฬฺหตํ. วิชฺชมานสฺส สโตติ วิชฺชมานสฺส สมานสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิชฺชมานภูตสฺสาติ อตฺโถ’’ติ อาห. ตถาติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานสฺส อนุปลพฺภมานสฺส. ตํ ปน อนุปลพฺภมานตํ ตถา-สทฺเทน พฺยติเรกวเสน ทีปิตํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา กุสลาทีนี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วินิวตฺตสภาวานีติ วิภตฺตสภาวานิ. อุปลทฺธีติ คหณํ. เตนากาเรนาติ เตน รูปเวทนาทิอากาเรน อวิชฺชมานสฺส. อญฺเญนากาเรนาติ ตโต รูปเวทนาทิโต อญฺเญน ตพฺพินิมุตฺเตน ปญฺญาเปตพฺพปญฺญาปนากาเรน วิชฺชมานสฺส. ปญฺญตฺติทุเก วุตฺตเมว ‘‘อยญฺจ วาโท เสวตฺถิกถาย ปฏิสิทฺโธ’’ติอาทินา. โลกนิรุตฺติมตฺตสิทฺธสฺสาติ เอตฺถ มตฺตคฺคหณํ ตสฺส ปญฺญตฺติวตฺถุสฺส น เกวลํ วิชฺชมานสภาวตานิวตฺตนตฺถเมว, อถ โข วิปรีตคฺคาหนิวตฺตนตฺถมฺปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนภินิเวเสน จิตฺเตนา’’ติ อาห. จตุสจฺจปญฺจกฺขนฺธาทิวินิมุตฺตํ สจฺจนฺตรขนฺธนฺตราทิกํ ปญฺจมสจฺจาทิกํ. สเจ ตํ โกจิ อตฺถีติ ปฏิชาเนยฺย, อยาถาวคหิตสฺส ตํ วาจาวตฺถุมตฺตเมวสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สาภินิเวเสน…เป… วุตฺต’’นฺติ. อุทฺเทเส นิทฺเทเส จ สตฺตวนฺตํ ปธานภาเวน อาคมนํ สนฺธายาห ‘‘สรูปโต ติสฺสนฺนํ อาคตต’’นฺติ. คุณภาเวน ปน อุทฺธํโสตปญฺญาวิมุตฺตปาสาณเลขาทิคฺคหเณสุ อิตราปิ ติสฺโส ปญฺญตฺติโย อิมสฺมึ ปกรเณ อาคตา เอว. ในบาลี การที่ไม่ได้ปรากฏในบทพร้อมด้วยคำพิเศษมีคำว่า “วิชชมานตา” เป็นต้น. แสดงอรรถนี้ว่า “ของสิ่งที่มีอยู่” คือ “ของสิ่งที่มีอยู่เสมอกัน” จึงกล่าวว่า “อรรถว่าของสิ่งที่มีอยู่แล้ว”. คำว่า “ตถา” คือของสิ่งที่ไม่มีอยู่ ไม่พึงได้โดยปรมัตถ์ที่เป็นสัจจะ. เพื่อทำให้การไม่พึงได้นั้นที่แสดงโดยนัยปฏิเสธด้วยคำว่า “ตถา” ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เหมือนกุศลเป็นต้น”. ในคำนั้น คำว่า “วินิวตฺตสภาวานิ” คือมีสภาพอันจำแนกแล้ว. คำว่า “อุปลัทธี” คือการยึดถือ. คำว่า “เตนากาเรน” คือของสิ่งที่ไม่มีอยู่โดยอาการมีรูปและเวทนาเป็นต้นนั้น. คำว่า “อญฺเญนากาเรน” คือของสิ่งที่มีอยู่โดยอาการแห่งการบัญญัติที่พึงบัญญัติอันต่างจากรูปและเวทนาเป็นต้นนั้น. ในปัญญัตติทุกะก็กล่าวไว้แล้วว่า “วาทะนี้ถูกปฏิเสธในเสวัตถิกถา” เป็นต้น. ในคำว่า “โลกนิรุตติมัตตสิทธัสสะ” การรับเอาคำว่า “มัตตะ” ในที่นี้ ไม่ใช่เพียงเพื่อปฏิเสธความเป็นสิ่งที่มีอยู่ของวัตถุบัญญัตินั้นเท่านั้น แต่ยังเพื่อแสดงว่าเป็นการปฏิเสธการยึดถือที่ผิดพลาดด้วย จึงกล่าวว่า “ด้วยจิตที่ไม่มีอภินิเวส”. สัจจะที่ห้าเป็นต้น มีสัจจะอื่น ขันธ์อื่นเป็นต้น อันพ้นจากจตุราริยสัจและปัญจขันธ์เป็นต้น. หากใครพึงปฏิญาณว่าสิ่งนั้นมีอยู่, เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นเพียงวัตถุแห่งถ้อยคำของผู้ที่เข้าใจผิด จึงกล่าวว่า “ด้วยอภินิเวส... (ละ)... กล่าวแล้ว”. ในอุทเทสและนิทเทส การมาโดยความเป็นประธานของสัตว์ทั้งหลาย ท่านประสงค์ถึงจึงกล่าวว่า “การมาของบัญญัติ ๓ โดยสรูป”. ส่วนโดยความเป็นคุณ ในการรับเอาอุทธังโสตะ ปัญญา วิมุตติ ศิลาจารึกเป็นต้น ปัญญัติอีกสามอย่างก็มาในปกรณ์นี้เหมือนกัน. ยถาวุตฺตสฺส…เป… อวิโรเธนาติ ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตปฺปการสฺส อวิโลมเนน. อาจริยวาทาติ เจตฺถ อตฺตโนมติโย เวทิตพฺพา, อญฺญตฺถ ปน อฏฺฐกถา จ. ยถา จ อวิโรโธ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญาเปตพฺพมตฺตตฺเถน ปญฺญตฺตีติ เอเตน ‘‘อวิชฺชมานา ปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ อิมํ สมาสวิกปฺปมาห. อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ เอตฺถ หิ ทฺเว สมาสา อวิชฺชมานสฺส, อวิชฺชมานา วา ปญฺญตฺตีติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. เตสุ ปุริเมน นามปญฺญตฺติ วุตฺตา, ทุติเยน อุปาทาปญฺญตฺติอาทิเภทา อิตราปิ. สสภาวํ เวทนาทิกํ. ตชฺชปรมตฺถนามลาภโตติ ตชฺชสฺส ตทนุรูปสฺส ปรมตฺถสฺส อนฺวตฺถสฺส นามสฺส ลภนโต, อนุภวนาทิสภาวานํ ธมฺมานํ ปรมตฺถิกสฺส เวทนาทินามสฺส ลภนตฺตาติ อตฺโถ[Pg.39]. เอเตน วิเสสนิวตฺติอตฺโถ มตฺต-สทฺโท, เตน จายํ วิเสโส นิวตฺติโตติ ทสฺเสติ. ปรโต ลภิตพฺพนฺติ ปรํ อุปาทาย ลทฺธพฺพํ ยถา รูปาทิเก อุปาทาย สตฺโตติ นิสฺสภาวสมูหสนฺตานาทิ ปญฺญตฺติวตฺถุ. เอกตฺเตนาติ อนญฺญตฺเตน. อนุปลพฺภสภาวตา ญาเณน อคฺคเหตพฺพสภาวตา, ยโต เต นวตฺตพฺพาติ วุจฺจนฺติ. คำว่า “โดยไม่ขัดแย้งกับที่กล่าวแล้ว” (ละ) คือโดยไม่ขัดแย้งกับประเภทที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า “วิชชมานบัญญัติ อวิชชมานบัญญัติ”. ในที่นี้ พึงทราบว่า “อาจริยวาทะ” คือความเห็นของตน ส่วนในที่อื่นคืออรรถกถา. และเพื่อแสดงว่าความไม่ขัดแย้งนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะเหตุนั้น”. ในคำนั้น ด้วยคำว่า “ปัญญัติ” โดยอรรถว่า “เป็นเพียงสิ่งที่พึงบัญญัติเพราะไม่มีอยู่” ท่านกล่าวถึงการแยกสมาสนี้ว่า “อวิชชมานา ปัญญัติ” คือ “อวิชชมานบัญญัติ”. ในคำว่า “อวิชชมานบัญญัติ” นี้ มีสมาสสองอย่าง คือ “ของสิ่งที่ไม่มีอยู่” หรือ “ปัญญัติที่ไม่มีอยู่” จึงเป็น “อวิชชมานบัญญัติ”. ในสมาสเหล่านั้น สมาสแรกกล่าวถึงนามบัญญัติ ส่วนสมาสที่สองกล่าวถึงปัญญัติอื่นมีอุปาทายบัญญัติเป็นต้น. สิ่งที่มีสภาวะของตนมีเวทนาเป็นต้น. คำว่า “ตชฺชปรมตฺถนามลาภโต” คือเพราะได้ชื่อที่เป็นปรมัตถ์อันสมควรแก่สิ่งนั้น, อรรถว่าเพราะได้ชื่อมีเวทนาเป็นต้นที่เป็นปรมัตถ์ของธรรมทั้งหลายที่มีสภาพมีการเสวยอารมณ์เป็นต้น. ด้วยคำนี้ คำว่า “มัตตะ” มีอรรถว่าปฏิเสธคุณวิเศษ, และแสดงว่าคุณวิเศษนี้ถูกปฏิเสธด้วยคำนั้น. คำว่า “ปารโต ลภิตัพพัง” คือสิ่งที่พึงได้อาศัยสิ่งอื่น เหมือนสัตว์ที่อาศัยรูปเป็นต้น, คือวัตถุบัญญัติมีกลุ่มและสันดานที่ไม่มีสภาวะของตนเป็นต้น. คำว่า “เอกัตเตน” คือโดยไม่เป็นอย่างอื่น. การมีสภาพอันไม่พึงได้ คือการมีสภาพอันไม่พึงยึดถือด้วยญาณ, เพราะเหตุนั้นสิ่งเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “นวัตตัพพะ” (ไม่พึงกล่าว). สสูกสาลิราสิอาทิอากาเรน สํกุจิตคฺโค วาสววาสุเทวาทีนํ วิย โมลิวิเสโส กิรีฏํ, โส ปน มกุฏวิเสโสปิ โหติเยวาติ อาห ‘‘กิรีฏํ มกุฏ’’นฺติ. สพฺพสโมโรโธติ สพฺพาสํ วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทีนํ ฉนฺนํ ปญฺญตฺตีนํ อนฺโตกรณํ. สงฺขาตพฺพปฺปธานตฺตาติ อิทํ ลกฺขณวจนํ. น หิ สพฺพาปิ อุปนิธาปญฺญตฺติสงฺขาวเสน ปวตฺตา, นาปิ สพฺพา สงฺขาตพฺพปฺปธานา. ทุติยํ ตติยนฺติอาทิกํ ปน อุปนิธาปญฺญตฺติยา, ทฺเว ตีณีติอาทิกํ อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติยา เอกเทสํ อุปลกฺขณวเสน ทสฺเสนฺโต ตสฺส จ สงฺขฺเยยฺยปฺปธานตายาห ‘‘สงฺขาตพฺพปฺปธานตฺตา’’ติ. ปูรณตฺโถ หิ สทฺโท ตทตฺถทีปนมุเขน ปูเรตพฺพมตฺถํ ทีเปติ. โส จ สงฺขาวิสโย ปธาโนวาติ ทุติยาทีนํ ปญฺญตฺตีนํ สงฺขาตพฺพปฺปธานตา วุตฺตา. ยาว หิ ทสสงฺขา สงฺขฺเยยฺยปฺปธานาติ. ตถา ทฺเว ตีณีติอาทีนมฺปิ ปญฺญตฺตีนํ. สงฺขาตพฺโพ ปน อตฺโถ โกจิ วิชฺชมาโน, โกจิ อวิชฺชมาโน, โกจิ สห วิสุญฺจ ตทุภยํ มิสฺโสติ ฉปิ ปญฺญตฺติโย ภชตีติ. "กิรีฏะ" คือมวยผมพิเศษที่มีปลายรวบเข้าด้วยอาการมีกองข้าวสาลีที่มีรวงเป็นต้น เหมือนของพระอินทร์และพระวาสุเทพเป็นต้น แต่กิรีฏะนั้นก็เป็นมงกุฎชนิดหนึ่งนั่นเอง จึงกล่าวว่า "กิรีฏะ คือมงกุฎ" "สัพพะสะโมโรธะ" คือการรวมบัญญัติทั้ง 6 มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้นทั้งหมดเข้าไว้ภายใน คำว่า "สังขาตัพพัปปธานัตตา" นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพราะว่าอุปนิธาบัญญัติแม้ทั้งหมดก็มิได้เป็นไปโดยอำนาจแห่งการนับ และมิได้มีสิ่งที่พึงนับเป็นประธานทั้งหมด ส่วนคำว่า "ที่สอง ที่สาม" เป็นต้น เป็นส่วนหนึ่งของอุปนิธาบัญญัติ คำว่า "สอง สาม" เป็นต้น เป็นส่วนหนึ่งของอุปนิกขิตตบัญญัติ เมื่อจะแสดงโดยนัยแห่งการยกตัวอย่าง และเพื่อแสดงความเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับของบัญญัตินั้น จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับ" เพราะคำที่มีอรรถเป็นปูรณะ (การเติมเต็ม) ย่อมแสดงอรรถที่พึงเติมเต็มโดยผ่านการแสดงอรรถนั้น และวิสัยแห่งการนับนั้นเป็นประธานนั่นเอง จึงกล่าวถึงความเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับของบัญญัติมีทุติยะเป็นต้น เพราะการนับจนถึงสิบมีสิ่งที่พึงนับเป็นประธาน แม้ในบัญญัติมีสอง สามเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน ส่วนอรรถที่พึงนับ บางอย่างมีอยู่จริง บางอย่างไม่มีอยู่จริง บางอย่างระคนกันทั้งสองอย่างนั้นทั้งโดยพร้อมกันและโดยแยกกัน จึงเข้าถึงบัญญัติทั้ง 6 ประการ อิตราติ อุปาทาสโมธานตชฺชาสนฺตติปญฺญตฺติโย วุตฺตาวเสสา อุปนิธาปญฺญตฺติอุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติโย จ. สตฺตรถาทิเภทา อุปาทาปญฺญตฺติ, ทีฆรสฺสาทิเภทา อุปนิธาปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. หตฺถคตาทิวิสิฏฺฐา อุปนิธาปญฺญตฺติ, สโมธานปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตเถว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ พฺรหฺมสฺสโร’’ติอาทิกา วิชฺชมานคพฺภา วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺตึ ภชนฺตีติ อาห ‘‘ยถาโยคํ ตํ ตํ ปญฺญตฺติ’’นฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทุติยํ ตติยํ…เป… ภชนฺตี’’ติ. ยญฺหีติอาทิ ยถาวุตฺตอุปนิธาอุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺตีนํ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวสมตฺถนํ. ตตฺถ ตญฺจ สงฺขานนฺติ ยํ ‘‘ปฐมํ เอก’’นฺติอาทิกํ สงฺขานํ, ตญฺจ สงฺขามุเขน คเหตพฺพรูปํ. จ-สทฺเทน สงฺขฺเยยฺยํ สงฺคณฺหาติ. ตมฺปิ หิ ปญฺญาเปตพฺพํ ปญฺญตฺตีติ. ตสฺสา ปน ปรมตฺถโต อภาโว วุตฺโตเยว. กิญฺจิ [Pg.40] นตฺถีติ ปรมตฺถโต กิญฺจิ นตฺถิ. ตถาติ อิมินา อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานภาวนฺติ เอตํ อากฑฺฒติ. เตนาห ‘‘น หิ…เป… วิชฺชมาโน’’ติ. คำว่า "อิตรา" คืออุปาทาบัญญัติ สโมธานบัญญัติ ตัชชาบัญญัติ และสันตติบัญญัติ ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว และอุปนิธาบัญญัติกับอุปนิกขิตตบัญญัติ อุปาทาบัญญัติมีประเภทเป็นรถ 7 คันเป็นต้น และอุปนิธาบัญญัติมีประเภทเป็นยาวและสั้นเป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ อุปนิธาบัญญัติที่วิเศษมีของในมือเป็นต้น และสโมธานบัญญัติ เป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ เช่นเดียวกัน บัญญัติมี "มีวรรณะดุจทอง มีเสียงดุจพรหม" เป็นต้น ที่มีสิ่งที่มีอยู่จริงเป็นภายใน ย่อมเข้าถึงวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ จึงกล่าวว่า "บัญญัตินั้นๆ ตามสมควร" ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ที่สอง ที่สาม... (ละ)... ย่อมเข้าถึง" คำมีอาทิว่า "ยัญหิ" เป็นการสนับสนุนความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติของอุปนิธาบัญญัติและอุปนิกขิตตบัญญัติที่กล่าวมาแล้ว ในคำนั้น คำว่า "ตัญจะ สังขานัง" คือการนับมี "ที่หนึ่ง หนึ่ง" เป็นต้น และสภาวะที่พึงยึดถือโดยผ่านการนับนั้น ด้วย "จะ" ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์เอาสิ่งที่พึงนับ เพราะแม้สิ่งนั้นก็เป็นบัญญัติที่พึงบัญญัติ ส่วนความไม่มีอยู่แห่งบัญญัตินั้นโดยปรมัตถ์ก็ได้กล่าวไว้แล้ว คำว่า "กิญจิ นัตถิ" คือโดยปรมัตถ์ไม่มีอะไรเลย ด้วยคำว่า "ตถา" นี้ ย่อมดึงเอาความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานมา ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะว่า... (ละ)... มีอยู่" โอกาเสติ อวีจิปรนิมฺมิตวสวตฺตีปริจฺฉินฺเน ปเทเส. โส หิ กามาธิฏฺฐานโต ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺเธสูติ อิมินา อุตฺตรปทโลเปน กามภวํ ‘‘กาโม’’ติ วทติ. ภณนํ สทฺโท เจตนา วา, ตํสมงฺคิตาย ตพฺพิสิฏฺเฐ ปุคฺคเล ภาณโกติ ปญฺญตฺตีติ อาห ‘‘วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติปกฺขํ ภชตี’’ติ. เยภุยฺเยน รูปายตนคฺคหณมุเขน รูปสงฺขาเตน สณฺฐานํ คยฺหตีติ ตสฺส เตน อเภโทปจารํ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘รูปายตนสงฺขาเตน สณฺฐาเนนา’’ติ. ยํ อเภโทปจารํ ภินฺทิตุํ อชานนฺตา นิกายนฺตริยา รูปายตนํ สณฺฐานสภาวํ ปฏิชานนฺติ. ‘‘กิโส ปุคฺคโล, ถูโล ปุคฺคโล, กิโส ทณฺโฑ, ถูโล ทณฺโฑ’’ติอาทินา ปุคฺคลาทีนํ ปญฺญาปนา ตถาตถาสนฺนิวิฏฺเฐ รูปสงฺขาเต กิสาทิสณฺฐานปญฺญตฺติ, น รูปายตนมตฺเตติ อาห ‘‘สณฺฐานนฺติ วา รูปายตเน อคฺคหิเต’’ติ. ปจฺจตฺตธมฺมนามวเสนาติ ‘‘ปถวี ผสฺโส’’ติอาทินา ธมฺมานํ ตํตํนามวเสน. กิจฺจปญฺญตฺติอาทิวิภาเคน ปวตฺโต อยมฺปิ อาจริยวาโท ‘‘กิจฺจปญฺญตฺติ เอกจฺจา ภูมิปญฺญตฺติ ปจฺจตฺตปญฺญตฺติ อสงฺขตปญฺญตฺติ จ วิชฺชมานปญฺญตฺติ, ลิงฺคปญฺญตฺติ เอกจฺจา ปจฺจตฺตปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอกจฺจา กิจฺจปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอกจฺจา ภูมิสณฺฐานปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนน วา อวิชฺชมาเนน วา อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ ทสฺสิตตฺตา ‘‘ธมฺมกถา อิตฺถิลิงฺค’’นฺติอาทีนํ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว, อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว จ ทสฺสิตนโยติ อาห ‘‘สพฺพสงฺคาหโกติ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. อุปาทาปญฺญตฺติอาทิภาโว เจตฺถ กิจฺจปญฺญตฺติอาทีนํ กิจฺจปญฺญตฺติอาทิภาโว จ ตาสํ ยถารหํ วิภาเวตพฺโพ. ในโอกาส คือในส่วนที่ถูกกำหนดโดยอวิจีนรกและสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัตตี เพราะโอกาสนั้นถูกเรียกว่า "กาม" เนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งกาม ในคำว่า "ในขันธ์อันกรรมให้เกิด" นี้ ท่านกล่าวถึงกามภพว่า "กาม" ด้วยการลบบทหลัง การกล่าวคือเสียงหรือเจตนา เพราะความที่บุคคลผู้พิเศษนั้นประกอบด้วยการกล่าวนั้น จึงมีบัญญัติว่า "ผู้กล่าว" (ภาณกะ) ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเข้าถึงฝ่ายแห่งวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ" โดยมาก สัณฐานอันนับว่าเป็นรูป ย่อมถูกถือเอาโดยผ่านการถือเอารูปายตนะ ท่านจึงทำอเภทอุปจาระในสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า "ด้วยสัณฐานอันนับว่าเป็นรูปายตนะ" พวกนิกายอื่นไม่รู้ที่จะจำแนกอเภทอุปจาระนั้น จึงปฏิญาณว่ารูปายตนะมีสัณฐานเป็นสภาวะ การบัญญัติบุคคลเป็นต้นว่า "บุคคลผอม, บุคคลอ้วน, ไม้เท้าผอม, ไม้เท้าอ้วน" เป็นต้น เป็นการบัญญัติสัณฐานมีผอมเป็นต้นในรูปที่นับว่าตั้งอยู่เช่นนั้นๆ ไม่ใช่เพียงรูปายตนะล้วนๆ จึงกล่าวว่า "หรือว่าสัณฐาน เมื่อไม่ถือเอารูปายตนะ" ด้วยอำนาจแห่งชื่อของธรรมเฉพาะตน คือด้วยอำนาจแห่งชื่อนั้นๆ ของธรรมทั้งหลายมี "ปฐวี ผัสสะ" เป็นต้น แม้อาจารยวาทนี้ที่ดำเนินไปโดยการจำแนกมีกิจบัญญัติเป็นต้น เพราะได้แสดงไว้ว่า "กิจบัญญัติบางอย่าง ภูมิบัญญัติ ปัจจัตตบัญญัติ และอสังขตบัญญัติ เป็นวิชชมานบัญญัติ, ลิงคบัญญัติบางอย่างและปัจจัตตบัญญัติ เป็นอวิชชมานบัญญัติ, กิจบัญญัติบางอย่าง เป็นวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ, ภูมิสัณฐานบัญญัติบางอย่าง เป็นอวิชชมานโดยวิชชมานบัญญัติ หรือโดยอวิชชมานบัญญัติ" ดังนี้ และเพราะความเป็นวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ และความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติของคำว่า "ธรรมกถาเป็นอิตถีลิงค์" เป็นต้น เป็นนัยที่แสดงไว้แล้ว จึงกล่าวว่า "พึงทราบว่าเป็นเครื่องสงเคราะห์ทั้งหมด" อนึ่ง ในที่นี้ ความเป็นอุปาทาบัญญัติเป็นต้น และความเป็นกิจบัญญัติเป็นต้นของบัญญัติเหล่านั้น พึงจำแนกตามสมควร ๒. สงฺเขปปฺปเภทวเสนาติ ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ สพฺเพปิ ขนฺเธ ขนฺธภาวสามญฺเญน สํขิปนวเสน, ‘‘ยาวตา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา ขนฺธานํ ตโต สามญฺญโต ปกาเรหิ ภินฺทนวเสน จ. อยํ อตฺโถติ อยํ ปญฺญตฺติสงฺขาโต อตฺโถ. สามญฺญโต วา หิ ธมฺมานํ ปญฺญาปนํ โหติ วิเสสโต วา. วิเสโส เจตฺถ อตฺตโน สามญฺญาเปกฺขาย เวทิตพฺโพ, วิเสสาเปกฺขาย ปน โสปิ สามญฺญํ สมฺปชฺชตีติ ‘‘กิตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ ปุจฺฉาย สงฺเขปโต วิสฺสชฺชนวเสน [Pg.41] ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตนฺติ ตตฺถาปิ ‘‘ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพนฺติ อาห ‘‘ยาวตา…เป… ปญฺญตฺตี’’ติ. ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา, เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ. ยาวตา รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ เอวเมตฺถ ปาฬิโยชนา กาตพฺพา. เอวญฺหิ สงฺเขปโต ปเภทโต จ ขนฺธปญฺญตฺติ วิสฺสชฺชิตา โหติ. ตถา หิ อิมสฺเสว อตฺถสฺส อฏฺฐกถายํ วุตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยตฺตเกน…เป… อาทิเกนา’’ติ อาห. ตตฺถาติ ตสฺมึ วิสฺสชฺชนสฺส อตฺถวจเน, ตสฺมึ วา วิสฺสชฺชนปาเฐ ตทตฺถวจเน จ. ปเภทนิทสฺสนมตฺตนฺติ ปเภทสฺส อุทาหรณมตฺตํ. อวุตฺโตปิ สพฺโพ ภูตุปาทิโก, สุขาทิโก จ ปเภโท. ตํ ปน ภูมิมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ๒. โดยนัยแห่งการย่อและการจำแนก คือโดยนัยแห่งการย่อขันธ์ทั้งหมดด้วยความเป็นสามัญแห่งภาวะของขันธ์ว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ และโดยนัยแห่งการจำแนกขันธ์ทั้งหลายด้วยประการต่างๆ จากสามัญนั้นว่า ‘รูปขันธ์เพียงใด’ เป็นต้น. อรรถนี้ คืออรรถอันนับว่าเป็นบัญญัตินี้. ก็การบัญญัติธรรมทั้งหลายย่อมมีโดยสามัญบ้าง โดยวิเศษบ้าง. อนึ่ง วิเศษในที่นี้พึงทราบโดยอาศัยสามัญของตน, แต่เมื่ออาศัยวิเศษ แม้สิ่งนั้นก็ย่อมสำเร็จเป็นสามัญ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ โดยนัยแห่งการตอบโดยย่อต่อคำถามว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงไร’ และในที่นั้นก็พึงนำ ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติ’ มาประกอบ จึงกล่าวว่า ‘เพียงใด...เป... บัญญัติ’. การประกอบบาลีในที่นี้พึงทำอย่างนี้ว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงนั้น. รูปขันธ์เพียงใด...เป... วิญญาณขันธ์เพียงใด ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงนั้น’. ด้วยประการฉะนี้ ขันธบัญญัติจึงเป็นอันตอบแล้วโดยย่อและโดยจำแนก. ก็จริงอยู่ เมื่อแสดงภาวะที่อรรถนี้เองถูกกล่าวไว้ในอรรถกถา จึงกล่าวว่า ‘ด้วยเพียงใด...เป... มีอาทิ’. ในที่นั้น คือในคำอธิบายอรรถแห่งการตอบนั้น หรือในบทแห่งการตอบนั้นและในคำอธิบายอรรถของบทนั้น. เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างแห่งการจำแนก คือเป็นเพียงตัวอย่างแห่งการจำแนก. แม้การจำแนกทั้งหมดที่ยังไม่ได้กล่าว คือที่มีภูตูปาทิกะเป็นต้น และมีสุขเป็นต้น ก็พึงทราบว่าถูกกล่าวไว้ว่า ‘รูปขันธ์เป็นกามาวจร’ เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยทางแห่งภูมิ. เอวํ อฏฺฐกถายํ อาคตนเยน ปาฬิยา อตฺถโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อยํ วาติ วุจฺจมานํ สนฺธายาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ขนฺธปญฺญตฺติวิสฺสชฺชเน. อิทนฺติ อิทํ ปทํ. ยตฺตโก…เป… ขนฺธปญฺญตฺติยา ปเภโทติ อิมินา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ขนฺธานํ ปเภทํ ปติ ปญฺญตฺติวิภาโคติ ทสฺสิตํ โหติ. เตนาห ‘‘วตฺถุเภเทน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ปกรณนฺตเรติ วิภงฺคปกรเณ. ตตฺถ หิ สาติสยํ ขนฺธานํ วิภาคปญฺญตฺติ วุตฺตา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ…เป… กถิตา’’ติ. เอตฺถ จ ปฐมนเย สมุเขน, ทุติเย วตฺถุมุเขน ปญฺญตฺติยา วิภาคา ทสฺสิตาติ อยเมเตสํ วิเสโส. เมื่อแสดงการประกอบอรรถแห่งบาลีโดยนัยที่มาในอรรถกถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยประการอื่น จึงกล่าวว่า ‘หรือว่านี้’ เป็นต้น. ในที่นั้น ย่อมกล่าวหมายถึงคำที่ถูกกล่าวว่า ‘หรือว่านี้’. ในที่นี้ คือในการตอบขันธบัญญัตินี้. บทนี้ คือบทว่า ‘อิทัง’. ด้วยบทว่า ‘เพียงใด...เป... การจำแนกแห่งขันธบัญญัติ’ นี้ ย่อมเป็นอันแสดงการจำแนกบัญญัติอันเป็นไปตามการจำแนกขันธ์ทั้งหลายโดยย่อและโดยพิสดาร. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยการจำแนกวัตถุ...เป... ย่อมแสดง’. ในปกรณ์อื่น คือในวิภังคปกรณ์. ก็ในที่นั้นแล วิภาคบัญญัติแห่งขันธ์ทั้งหลายถูกกล่าวไว้โดยยิ่ง. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า ‘ก็จริงอยู่ โดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า...เป... ถูกตรัสแล้ว’. อนึ่ง ในที่นี้ การจำแนกบัญญัติถูกแสดงโดยทางตรงในนัยแรก และโดยทางวัตถุในนัยที่สอง นี้เป็นความพิเศษของนัยเหล่านั้น. เอส นโยติ อิมินา ขนฺธปญฺญตฺติยา วุตฺตมตฺถํ อายตนปญฺญตฺติยาทีสุ อติทิสติ. ตตฺถ ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ, ‘‘ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ อิทํ ปญฺญตฺตินิทฺเทสปาฬิยา อาทิปริโยสานคฺคหณมุเขน ทสฺสนํ. ‘‘ยาวตา ทฺวาทสายตนานี’’ติ, ‘‘อายตนานํ อายตนปญฺญตฺตี’’ติ อิมสฺส อตฺโถ ‘‘ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน สงฺเขปโต ทฺวาทสายตนานี’’ติ เอเตน ทสฺสิโต, ‘‘ยาวตา จกฺขายตน’’นฺติอาทิกสฺส ปน ‘‘ปเภทโต จกฺขายตน’’นฺติอาทิเกนาติ. ตตฺถ ‘‘จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมายตน’’นฺติ ปเภทนิทสฺสนมตฺตเมตํ. เอเตน อวุตฺโตปิ สพฺโพ สงฺคหิโต โหตีติ ‘‘ตตฺราปิ ทสายตนา กามาวจรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ วา เอตฺถ ปาฬิยา อตฺถโยชนา – ‘‘ยาวตา’’ติ อิทํ สพฺเพหิ ปเทหิ [Pg.42] โยเชตฺวา ‘‘ยตฺตกานิ ทฺวาทสายตนานิ…เป… ยตฺตโก ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ, ตปฺปเภทานญฺจ จกฺขายตนาทีนํ ปเภโท, ตตฺตโก อายตนานํ อายตนปญฺญตฺติยา ปเภโท’’ติ ปกรณนฺตเร วุตฺเตน วตฺถุปเภเทน อายตนปญฺญตฺติยา ปเภทํ ทสฺเสตีติอาทินา อิตรปญฺญตฺตีสุปิ นโย โยเชตพฺโพ. นัยนี้ คือย่อมยกอรรถที่กล่าวไว้ด้วยขันธบัญญัตินี้ไปแสดงในอายตนบัญญัติเป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ และบทว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติ’ นี้ เป็นการแสดงโดยทางแห่งการถือเอาเบื้องต้นและเบื้องปลายแห่งบาลีที่แสดงบัญญัติ. อรรถแห่งบทว่า ‘อายตนะ ๑๒ เพียงใด’ และบทว่า ‘อายตนะทั้งหลายมีอายตนบัญญัติ’ นี้ ถูกแสดงด้วยบทว่า ‘ด้วยการบัญญัติเพียงใด อายตนะ ๑๒ โดยย่อ’ นี้, ส่วนอรรถแห่งบทมี ‘จักขายตนะเพียงใด’ เป็นต้น ถูกแสดงด้วยบทมี ‘จักขายตนะโดยจำแนก’ เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า ‘จักขายตนะ...เป... ธัมมายตนะ’ นี้ เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างแห่งการจำแนก. ด้วยบทนี้ แม้การจำแนกทั้งหมดที่ยังไม่ได้กล่าวก็เป็นอันสงเคราะห์แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ในที่นั้น อายตนะ ๑๐ ก็เป็นกามาวจร’ เป็นต้น. หรือว่า การประกอบอรรถแห่งบาลีในที่นี้อย่างนี้ คือพึงประกอบบทว่า ‘เพียงใด’ นี้กับบททั้งปวงแล้วพึงทราบว่า ‘อายตนะ ๑๒ เพียงใด...เป... ความเท่าใดแห่งอายตนะ ๑๒ และการจำแนกแห่งอายตนะมีจักขายตนะเป็นต้นอันเป็นส่วนจำแนกของอายตนะเหล่านั้นเพียงใด การจำแนกแห่งอายตนบัญญัติของอายตนะทั้งหลายก็เพียงนั้น’ ดังนี้ ย่อมแสดงการจำแนกแห่งอายตนบัญญัติด้วยการจำแนกวัตถุที่กล่าวไว้ในปกรณ์อื่นเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ นัยก็พึงประกอบในบัญญัติอื่นๆ ด้วย. ๗. ‘‘ฉ ปญฺญตฺติโย…เป… ปุคฺคลปญฺญตฺตี’’ติ อิมํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘กิตฺตาวตา…เป… เอตฺตาวตา อินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปญฺญตฺตี’’ติ อยํ ปาฬิปเทโส นิทฺเทโสปิ สมาโน ปกรณนฺตเร วตฺถุเภเทน วุตฺตํ ขนฺธาทิปญฺญตฺติปฺปเภทํ อุปาทาย อุทฺเทโสเยว โหตีติ อาห ‘‘อุทฺเทสมตฺเตเนวาติ อตฺโถ’’ติ. ๗. เมื่ออาศัยบทว่า ‘บัญญัติ ๖...เป... ปุคคลบัญญัติ’ นี้แล้ว บาลีบทว่า ‘อินทรีย์ทั้งหลายมีอินทริยบัญญัติเพียงไร...เป... เพียงนั้น’ นี้ แม้เป็นนิเทศ ก็เป็นเพียงอุทเทสเท่านั้น โดยอ้างอิงการจำแนกบัญญัติมีขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยการจำแนกวัตถุในปกรณ์อื่น จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า เป็นเพียงอุทเทสเท่านั้น’. มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. มาติกาวัณณนาจบแล้ว. ๒. นิทฺเทสวณฺณนา ๒. นิทเทสวัณณนา ๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา ๑. เอกกนิทเทสวัณณนา ๑. ปจฺจนีกธมฺมานํ [Pg.43] ฌาปนฏฺเฐน ฌานํ, ตโต สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺเฐน วิโมกฺโขติ นิปฺปริยาเยน ฌานงฺคาเนว วิโมกฺโขติ อฏฺฐกถาอธิปฺปาโย. ฏีกากาเรน ปน ‘‘อภิภายตนํ วิย สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ วิโมกฺโข’’ติ มญฺญมาเนน ‘‘อธิปฺปาเยนาหา’’ติ วุตฺตํ. ฌานธมฺมา หิ สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ สทฺธึเยว ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจนฺติ, น วินา, ตถา อภิรติวเสน อารมฺมเณ นิราสงฺกปฺปวตฺติปีติ อธิปฺปาโย. ยถา วา ฌานงฺคานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจยภาวโต สวิเสโส ฌานปริยาโย, เอวํ วิโมกฺขกิจฺจโยคโต เตสํ สวิเสโส วิโมกฺขปริยาโย, ตทุปจาเรน สมฺปยุตฺตานํ เวทิตพฺโพ. ปฐมํ สมงฺคิภาวตฺถนฺติ ปฏิลาภํ สนฺธายาห. ‘‘ผุสิตฺวา วิหรตีติ ปฏิลภิตฺวา อิริยตี’’ติ หิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ‘‘เยน หิ สทฺธึ…เป… ปฏิลทฺธา นาม โหนฺตี’’ติ เตหิ สาเธตพฺพสหชาตาทิปจฺจยลาโภเยเวตฺถ ปฏิลาโภ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ผสฺโส ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตํ อารมฺมณํ ผุสตีติ วุจฺจติ, เอวํ สมฺปยุตฺตธมฺเมปิ ตํสภาวตฺตาติ อาห ‘‘สมฺผสฺเสน ผุสนตฺถ’’นฺติ. ตสฺส ‘‘วิวรตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อิตเรหีติ อุปจารมฺปีติอาทินา อุปจารปุริมปฺปนาปรปฺปนานํ ปฏิลาภการณนฺติ วจเนหิ. อิตเร การณตฺเถติ ‘‘อุปจาเรน…เป… ผุสติเยวา’’ติ วุตฺเต การณตฺถทีปเก อตฺเถ. ผุสติ ผลํ อธิคจฺฉติ เอตายาติ การณภาวสฺส ผุสนาปริยาโย เวทิตพฺโพ. ๑. ฌาน คือการเผาผลาญธรรมที่เป็นปฏิปักษ์, วิโมกข์ คือการหลุดพ้นอย่างดีจากสิ่งนั้น องค์ฌานนั่นแหละคือวิโมกข์โดยตรง นี่คือความประสงค์ของอรรถกถา. แต่พระฎีกาจารย์กล่าวว่า 'พึงกล่าวโดยอธิปรายะ' โดยเข้าใจว่า 'ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรมนั่นแหละคือวิโมกข์ เหมือนอภิภายตนะ'. เพราะธรรมที่เป็นฌานย่อมหลุดพ้นจากปฏิปักษ์พร้อมกับธรรมที่สหรคตด้วยกันเท่านั้น ไม่ใช่โดยปราศจากกัน และมีความหมายว่ามีการดำเนินไปและความยินดีโดยไม่มีความระแวงด้วยอำนาจแห่งความยินดี. หรือว่า องค์ฌานเป็นปัจจัยแห่งฌานโดยความเป็นปัจจัย จึงเป็นคำเรียกฌานที่มีลักษณะพิเศษฉันใด, ฉันนั้น องค์ฌานเหล่านั้นก็เป็นคำเรียกวิโมกข์ที่มีลักษณะพิเศษโดยประกอบด้วยกิจแห่งวิโมกข์ พึงทราบว่าโดยอุปจาระแห่งองค์ฌานนั้นหมายถึงธรรมที่สหรคตด้วยกัน. คำว่า 'ในอรรถแห่งความเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน' ท่านกล่าวหมายถึงการได้. เพราะท่านกล่าวว่า 'อยู่ด้วยการถูกต้อง' คือ 'ได้แล้วดำเนินไป'. ในอรรถกถา คำว่า 'พร้อมด้วยสิ่งใด...เป็นอันได้แล้ว' พึงเห็นว่าการได้ในที่นี้คือการได้ปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่พึงสำเร็จด้วยสิ่งเหล่านั้น. ผัสสะเกิดขึ้นที่ใด ย่อมชื่อว่าถูกต้องอารมณ์นั้นฉันใด, ธรรมที่สหรคตด้วยกันก็มีสภาพเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยความหมายว่าถูกต้องด้วยสัมผัส'. คำนั้นมีความสัมพันธ์กับคำว่า 'ย่อมเปิดเผย'. คำว่า 'ด้วยอย่างอื่น' คือด้วยคำว่า 'แม้ด้วยอุปจาระ' เป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการได้อุปจาระ ปุริมัปปนา และปรัปปนา. คำว่า 'อย่างอื่นในอรรถแห่งเหตุ' คือในอรรถที่แสดงเหตุเมื่อกล่าวว่า 'ด้วยอุปจาระ...ย่อมถูกต้องนั่นเอง'. พึงทราบว่าคำว่า 'ถูกต้อง' เป็นคำเรียกภาวะแห่งเหตุ เพราะย่อมถูกต้อง คือย่อมบรรลุผลด้วยเหตุนั้น. ปฐมตฺถเมวาติ สมงฺคิภาวตฺถเมว. ตานิ องฺคานีติ อิมินา ฌานโกฏฺฐาสภาเวน วุตฺตธมฺมาเยว คหิตา, น ผสฺสปญฺจมกอินฺทฺริยฏฺฐกาทิภาเวนาติ วุตฺตํ ‘‘เสสา…เป… สงฺคหิตานี’’ติ. เอวํ สตีติ สุขสงฺขาตฌานงฺคโต เวทนาโสมนสฺสินฺทฺริยานํ เสสิตพฺพภาเว สติ. เอวญฺหิ เนสํ ผสฺสกตา อิตรสฺส ผสฺสิตพฺพตาว สิยา. เตนาห ‘‘สุขสฺส ผุสิตพฺพตฺตา’’ติ. เวทยิตาธิปเตยฺยฏฺเฐหีติ อารมฺมณานุภวนสงฺขาเตน เวทยิตสภาเวน, ตสฺเสว สาตวิเสสสงฺขาเตน สมฺปยุตฺเตหิ อนุวตฺตนียภาเวน จ. อุปนิชฺฌายนภาโวปิ ยถาวุตฺตเวทยิตาธิปเตยฺยฏฺฐวิสิฏฺโฐ โอฬาริกสฺส อารมฺมณสฺส นิชฺฌายนภาโว. อภินฺนสภาโวปิ หิ ธมฺโม ปุริมวิสิฏฺฐปจฺจยวิเสสสมฺภเวน วิเสเสน [Pg.44] ภินฺนากาโร หุตฺวา วิสิฏฺฐผลภาวํ อาปชฺชติ. ยเถกํเยว กมฺมํ จกฺขาทินิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เวทยิตา…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. องฺคานีติ นายํ ตปฺปรภาเวน พหุวจนนิทฺเทโส อนนฺตภาวโต, เกวลญฺจ องฺคานํ พหุตฺตา พหุวจนํ, เตน กึ สิทฺธํ? ปจฺเจกมฺปิ โยชนา สิทฺธา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺเจกมฺปิ โยชนา กาตพฺพา’’ติ. ยทิ ‘‘สุขํ ฐเปตฺวา’’ติ โยชนายํ เสสา ตโย ขนฺธา โหนฺติ, เสสา ตโย, จตฺตาโร จ ขนฺธา โหนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ? น, จตูสุ ติณฺณํ อนฺโตคธตฺตา. เตนาห ‘‘สพฺพโยชนา…เป… วุตฺต’’นฺติ. คำว่า 'ในอรรถเบื้องต้นนั่นเอง' คือในอรรถแห่งความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันนั่นเอง. คำว่า 'องค์เหล่านั้น' ในที่นี้หมายถึงธรรมที่กล่าวโดยความเป็นส่วนแห่งฌานเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงโดยความเป็นธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ หรือธรรมมีอินทรีย์เป็นที่ ๘ เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่เหลือ...สงเคราะห์แล้ว'. เมื่อเป็นเช่นนั้น คือเมื่อเวทนาและโสมนัสสินทรีย์เป็นสิ่งที่พึงเหลือไว้จากองค์ฌานที่ชื่อว่าสุข. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นผู้ถูกต้องของธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นความที่ธรรมอื่นพึงถูกต้องนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะสุขเป็นสิ่งที่พึงถูกต้อง'. ด้วยอรรถแห่งความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ คือด้วยสภาพแห่งการเสวยอารมณ์ที่ชื่อว่าการเสวยอารมณ์ และด้วยความเป็นสิ่งที่ธรรมที่สหรคตด้วยกันพึงคล้อยตามด้วยความพิเศษแห่งความยินดีของอารมณ์นั้น. แม้ความเป็นผู้เพ่งพินิจ ก็คือความเป็นผู้เพ่งพินิจอารมณ์ที่หยาบ ซึ่งมีอรรถแห่งความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ที่กล่าวมาแล้วเป็นลักษณะพิเศษ. เพราะธรรมที่มีสภาพไม่ต่างกัน ก็ย่อมมีอาการต่างกันโดยพิเศษ เพราะมีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยพิเศษที่ประเสริฐก่อน แล้วย่อมถึงความเป็นผลที่ประเสริฐ. เหมือนกรรมอย่างเดียวเท่านั้นที่เป็นกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของจักขุเป็นต้น. ท่านจึงกล่าวว่า 'เวทนา...กล่าวแล้ว'. คำว่า 'องค์ทั้งหลาย' นี้ ไม่ใช่การกล่าวด้วยพหูพจน์โดยความเป็นผู้มีสิ่งนั้นเป็นประธาน เพราะไม่มีความเป็นอย่างอื่น (นอกจากองค์เหล่านั้น) แต่เป็นพหูพจน์เพราะองค์มีมากเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นอะไรจึงสำเร็จ? การประกอบเข้าทีละอย่างก็สำเร็จ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงประกอบเข้าทีละอย่าง'. ถ้าหากในการประกอบเข้าว่า 'เว้นสุขเสีย' ขันธ์ที่เหลือมี ๓ ขันธ์, พึงกล่าวว่าที่เหลือมี ๓ ขันธ์ และมี ๔ ขันธ์หรือ? ไม่ใช่ เพราะ ๓ ขันธ์รวมอยู่ใน ๔ ขันธ์แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'การประกอบเข้าทั้งหมด...กล่าวแล้ว'. ๒. อสมยวิโมกฺเขนาติ เหฏฺฐามคฺควิโมกฺเขน. โส หิ โลกิยวิโมกฺโข วิย อธิคมวฬญฺชนตฺถํ ปกปฺเปตพฺพสมยวิเสสาภาวโต เอวํ วุตฺโต. อคฺคมคฺควิโมกฺโข ปน เอกจฺจาสววิมุตฺติวจนโต อิธ นาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ. เอกจฺเจหิ อาสเวหิ วิมุตฺโตติ ทิฏฺฐาสวาทีหิ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. อสมย…เป… ลาเภนาติ ยถาวุตฺตอสมยวิโมกฺขสฺส อุปนิสฺสยภูตสฺส อธิคเมน. ตโต เอว สาติสเยน, เอกจฺเจหิ กามาสเวหิ วิมุตฺโต วิกฺขมฺภนวเสนาติ อตฺโถ. โส เอว เอกจฺจสมยวิโมกฺขลาภี ยถาวุตฺโต สมยวิมุตฺโต อสมยวิโมกฺขวิเสสสฺส วเสน สมยวิโมกฺขปญฺญตฺติยา อธิปฺเปตตฺตา. โสติ อสมยวิโมกฺขูปนิสฺสยสมยวิโมกฺขลาภี. เตน สาติสเยน สมยวิโมกฺเขน. ตถาวิมุตฺโตว โหตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ตถาวิมุตฺโต โหติ, ตสฺมา สมยวิมุตฺตปญฺญตฺตึ ลทฺธุํ อรหตีติ ปริญฺญาตตฺถํ เหตุนา ปติฏฺฐาเปติ. พฺยติเรกมุเขนปิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ปุถุชฺชโน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมุทาจารภาวโตติ สมุทาจารสฺส สมฺภวโต. โสติ ฌานลาภี ปุถุชฺชโน. ๒. คำว่า 'ด้วยอสมัยวิโมกข์' คือด้วยวิโมกข์แห่งมรรคเบื้องต่ำ. เพราะวิโมกข์นั้นถูกกล่าวอย่างนี้ เพราะไม่มีกาลพิเศษที่พึงกำหนดเพื่อการบรรลุและใช้สอย เหมือนโลกิยวิโมกข์. แต่วิโมกข์แห่งอัคคมรรคไม่พึงประสงค์ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวถึงการหลุดพ้นจากอาสวะบางส่วน. ท่านจึงกล่าวว่า 'อาสวะบางส่วนสิ้นไปแล้ว'. คำว่า 'หลุดพ้นจากอาสวะบางส่วน' คือหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติจากอาสวะมีทิฏฐาสวะเป็นต้น. คำว่า 'ด้วยการได้...อสมัย' คือด้วยการบรรลุอสมัยวิโมกข์ที่กล่าวมาแล้วซึ่งเป็นอุปนิสัย. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นผู้หลุดพ้นจากกามอาสวะบางส่วนด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะอย่างยิ่ง. ผู้ได้สมยวิโมกข์บางส่วนนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าสมยวิมุตติที่กล่าวมาแล้ว เพราะเป็นที่ประสงค์โดยบัญญัติแห่งสมยวิโมกข์โดยอาศัยความพิเศษแห่งอสมัยวิโมกข์. ผู้นั้นคือผู้ได้สมยวิโมกข์ซึ่งมีอสมัยวิโมกข์เป็นอุปนิสัย. ด้วยสมยวิโมกข์อันยิ่งนั้น. ในคำว่า 'ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นอย่างนั้นนั่นเอง' นี้ อิติสัพท์เป็นอรรถแห่งเหตุ. เพราะเป็นผู้หลุดพ้นอย่างนั้น จึงควรได้บัญญัติว่าสมยวิมุตติ ท่านจึงตั้งไว้ด้วยเหตุเพื่อให้รู้แจ้ง. เพื่อให้ความหมายนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น แม้โดยทางปฏิเสธ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แต่ปุถุชน' เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า 'เพราะความเป็นผู้มีกิเลสฟุ้งขึ้น' คือเพราะมีการเกิดขึ้นแห่งกิเลสที่กลุ้มรุม. ผู้นั้นคือปุถุชนผู้ได้ฌาน. ยทิ ปุนราวตฺตกธมฺมตาย ปุถุชฺชโน สมยวิมุตฺโตติ น วุตฺโต, ตทภาวโต กสฺมา อรหา ตถา น วุตฺโตติ อาห ‘‘อรหโต ปนา’’ติอาทิ. ตทการณภาวนฺติ เตสํ วิโมกฺขานํ, ตสฺส วา สมยวิมุตฺติภาวสฺส อการณภาวํ. สพฺโพติ สุกฺขวิปสฺสโกปิ สมถยานิโกปิ อฏฺฐวิโมกฺขลาภีปิ. พหิอพฺภนฺตรภาวา อเปกฺขาสิทฺธา, วตฺตุ อธิปฺปายวเสน คเหตพฺพรูปา จาติ อาห ‘‘พาหิรานนฺติ โลกุตฺตรโต พหิภูตาน’’นฺติ. ถ้าปุถุชนไม่ถูกกล่าวว่าเป็นสมยวิมุตติเพราะมีธรรมดาที่จะกลับมาอีก, เพราะไม่มีธรรมดานั้น เหตุไฉนพระอรหันต์จึงไม่ถูกกล่าวอย่างนั้นเล่า? ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่พระอรหันต์' เป็นต้น. คำว่า 'ความเป็นผู้ไม่มีเหตุนั้น' คือความเป็นผู้ไม่เป็นเหตุแห่งวิโมกข์เหล่านั้น หรือความเป็นผู้ไม่เป็นเหตุแห่งสมยวิมุตติภาวะนั้น. คำว่า 'ทั้งหมด' คือแม้สุขวิปัสสกะ แม้สมถยานิกะ แม้ผู้ได้อัฐวิโมกข์. ความเป็นภายนอกและภายในสำเร็จได้ด้วยการอ้างอิง และเป็นสิ่งที่พึงถือเอาโดยเจตนาของผู้กล่าว ท่านจึงกล่าวว่า 'ภายนอก คือสิ่งที่อยู่นอกโลกุตตระ'. ๓. รูปโต [Pg.45] อญฺญํ น รูปนฺติ ตตฺถ รูปปฏิภาคํ กสิณรูปาทิ รูป-สทฺเทน คหิตนฺติ ตทญฺญํ ปฐมตติยารุปฺปวิสยมตฺตํ อรูปกฺขนฺธนิพฺพานวินิมุตฺตํ อรูป-สทฺเทน คหิตํ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิปกฺขภูเตหิ กิเลสโจเรหิ อมูสิตพฺพํ ฌานเมว จิตฺตมญฺชูสํ. สมาธินฺติ วา สมาธิสีเสน ฌานเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ๓. คำว่า “สิ่งอื่นจากรูปไม่ใช่รูป” ในที่นั้น พึงทราบว่ารูปปฏิภาคมีกสิณรูปเป็นต้นถูกถือเอาด้วยคำว่า “รูป” และสิ่งอื่นจากนั้นเพียงอารมณ์ของอรูปฌานที่ ๑ และที่ ๓ ที่พ้นจากอรูปขันธ์และนิพพาน ถูกถือเอาด้วยคำว่า “อรูป”. ฌานนั่นแหละคือหีบแห่งจิตที่โจรคือกิเลสผู้เป็นปฏิปักษ์ไม่อาจลักไปได้. หรือพึงทราบว่า ฌานนั่นแหละถูกกล่าวด้วยคำว่า “สมาธิ” โดยหัวข้อแห่งสมาธิ. ๔. อตฺตโน อนุรูเปน ปมาเทนาติ เอตฺถ อนาคามิโน อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ อสกฺกจฺจอสาตจฺจกิริยาทินา. ขีณาสวสฺส ปน ตาทิเสน ปมาทปติรูปเกน, ตาทิสาย วา อสกฺกจฺจกิริยาย. สา จสฺส อุสฺสุกฺกาภาวโต เวทิตพฺพา. ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา หิ เต อุตฺตมปุริสา. สมเยน สมยนฺติ สมเย สมเย. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ กรณวจนํ อุปโยควจนญฺจ. อนิปฺผตฺติโตติ สมาปชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยโต. อสฺสาติ ‘‘เตสญฺหี’’ติอาทินา วุตฺตสฺส อิมสฺส อฏฺฐกถาวจนสฺส. เตนาติ ยถาภเตน สุตฺเตน. ๔. คำว่า “ด้วยความประมาทที่สมควรแก่ตน” ในที่นี้ หมายถึงการกระทำโดยไม่เคารพ ไม่สม่ำเสมอเป็นต้น ในอธิกุศลธรรมของพระอนาคามี. ส่วนของพระขีณาสพ หมายถึงสิ่งที่คล้ายความประมาทเช่นนั้น หรือการกระทำโดยไม่เคารพเช่นนั้น. และพึงทราบว่าสิ่งนั้นเกิดจากการที่ท่านไม่มีความขวนขวาย. เพราะท่านบุรุษผู้สูงสุดเหล่านั้นมีความขวนขวายทั้งปวงสงบระงับแล้ว. คำว่า “ย่อมสงบระงับตามกาล” คือในกาลนั้นๆ. เพราะคำนี้เป็นกรณวจนะและอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ. คำว่า “เพราะไม่สำเร็จ” คือเพราะไม่สามารถเข้าถึงได้. คำว่า “ของท่าน” คือของอรรถกถาบทนี้ที่กล่าวไว้ว่า “เพราะของท่านเหล่านั้น” เป็นต้น. คำว่า “ด้วยเหตุนั้น” คือด้วยพระสูตรที่นำมาแล้ว. ๕. เยนาธิปฺปาเยน ‘‘ธมฺเมหี’’ติ วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ, ตํ วิวรนฺโต ‘‘อิธา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิธาติ ‘‘ปริหานธมฺโม อปริหานธมฺโม’’ติ เอตสฺมึ ปททฺวเย. ตตฺถาติ ‘‘กุปฺปธมฺโม อกุปฺปธมฺโม’’ติ ปททฺวเย. สติ วจนนานตฺเต อตฺเถว วจนตฺถนานตฺตนฺติ อาห ‘‘วจนตฺถนานตฺตมตฺเตน วา’’ติ. วจนตฺถคฺคหณมุเขน คเหตพฺพสฺส ปน วิภาวนตฺถสฺส นตฺเถตฺถ นานตฺตํ, ยโต เตสํ ปริยายนฺตรตาสิทฺธิ. ๕. อธิบายความมุ่งหมายที่กล่าวว่า "ด้วยธรรมทั้งหลาย" โดยเริ่มว่า "ในคำนี้" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "ในคำนี้" หมายถึงในบทสองบทนี้คือ "ปริหานธรรม อปริหานธรรม" (ธรรมที่เสื่อม ธรรมที่ไม่เสื่อม) คำว่า "ในคำนั้น" หมายถึงในบทสองบทนี้คือ "กุปปธรรม อกุปปธรรม" (ธรรมที่กำเริบ ธรรมที่ไม่กำเริบ) เมื่อมีความต่างกันแห่งถ้อยคำ ก็มีความต่างกันแห่งอรรถและถ้อยคำ จึงกล่าวว่า "หรือด้วยความต่างกันแห่งอรรถและถ้อยคำเท่านั้น" แต่ในที่นี้ไม่มีความต่างกันแห่งอรรถที่พึงแสดงโดยอาศัยการถือเอาถ้อยคำและอรรถ เพราะความสำเร็จแห่งปริยายอื่นของธรรมเหล่านั้น ๗-๘. สมาปตฺติเจตนาติ ยาย เจตนาย สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตติ สมาปชฺชติ จ. เตนาห ‘‘ตทายูหนา’’ติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา สตีติ กตฺวา อาห ‘‘อนุรกฺขณา…เป… สตี’’ติ. เตนาห ‘‘เอการกฺโข สตารกฺเขน เจตสา วิหรตี’’ติ. ตถา หิ สา ‘‘กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสตี’’ติ วุตฺตา. ข้อ 7-8. เจตนาในการเข้าสมาบัติ คือเจตนาที่ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นและเข้าถึงสมาบัติ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การสั่งสมนั้น" สติมีอาการปรากฏคือการรักษา จึงกล่าวว่า "การตามรักษา...สติ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีธรรมารักษ์เดียว ย่อมอยู่ด้วยใจที่สติรักษา" แท้จริง สตินั้นถูกกล่าวว่า "ย่อมสอดส่องคติของธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล" ๑๑. อคฺคมคฺคฏฺโฐปิ อิตรมคฺคฏฺฐา วิย อนุปจฺฉินฺนภยตฺตา ภยูปรตโวหารํ ลภตีติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ จ…เป… ภยูปรโต’’ติ. ๑๑. แม้ผู้ตั้งอยู่ในอัคคมรรคก็ย่อมได้ชื่อว่าผู้สงบจากภัย เหมือนผู้ตั้งอยู่ในมรรคอื่น เพราะภัยยังไม่ขาด จึงกล่าวว่า "ผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค...สงบจากภัย" ๑๒. เกจีติ ติเหตุกปฏิสนฺธิเก มนฺทพุทฺธิเก สนฺธายาห. เตน วุตฺตํ ‘‘ทุปฺปญฺญาติ อิมินา คยฺหนฺตี’’ติ. ทุพฺพลา ปญฺญา เยสํ เต ทุปฺปญฺญาติ. ๑๒. คำว่า "บางพวก" หมายถึงผู้มีปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ แต่มีปัญญาทราม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ถูกถือเอาด้วยคำว่า 'ทุพปัญญา' นี้" ผู้ใดมีปัญญาอ่อนแอ ผู้นั้นชื่อว่า "ทุพปัญญา" ๑๔. อนิยตธมฺมสมนฺนาคตสฺเสว [Pg.46] ปจฺจยวิเสเสน นิยตธมฺมปฏิลาโภติ อาห ‘‘ยตฺถ…เป… โหนฺตี’’ติ. ตทภาวาติ นิยตานิยตโวมิสฺสาย ปวตฺติยา อภาวา. ๑๔. การได้ธรรมที่แน่นอนด้วยปัจจัยพิเศษ ย่อมมีแก่ผู้ประกอบด้วยธรรมที่ไม่แน่นอนเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ในที่ใด...ย่อมมี" คำว่า "เพราะไม่มีสิ่งนั้น" หมายถึงเพราะไม่มีความประพฤติที่ปะปนกันระหว่างแน่นอนและไม่แน่นอน ๑๖. ปริยาทิยิตพฺพานีติ ปริยาทเกน มคฺเคน เขเปตพฺพานิ. ตณฺหาทีนํ ปลิพุธนาทิกิริยาย มตฺถกปฺปตฺติยา สีสภาโว เวทิตพฺโพ, นิพฺพานสฺส ปน วิสงฺขารภาวโต สงฺขารสีสตา. เตนาห ‘‘สงฺขารวิเวกภูโต นิโรโธ’’ติ. เกจิ ปน ‘‘สงฺขารสีสํ นิโรธสมาปตฺตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ปญฺญตฺติมตฺตสฺส สีสภาวานุปปตฺติโต ตทุทฺธญฺจ สงฺขารปฺปวตฺติสพฺภาวโต. สห วิยาติ เอกชฺฌํ วิย. เอเตน สม-สทฺทสฺส อตฺถมาห. สหตฺโถ เหส สม-สทฺโท. สํสิทฺธิทสฺสเนนาติ สํสิทฺธิยา นิฏฺฐานสฺส อุปรมสฺส ทสฺสเนน. ๑๖. คำว่า "พึงกำจัด" หมายถึงพึงทำให้สิ้นไปด้วยมรรคที่กำจัด พึงทราบว่าความเป็นยอดของตัณหาเป็นต้น คือการถึงที่สุดแห่งการผูกพันเป็นต้น ส่วนนิพพานเป็นยอดสังขาร เพราะเป็นสภาพที่ปราศจากสังขาร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นิโรธเป็นสภาพที่สงัดจากสังขาร" แต่บางพวกกล่าวว่า "นิโรธสมาบัติเป็นยอดสังขาร" คำนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขา เพราะความเป็นยอดของบัญญัติเท่านั้นไม่สมควร และเพราะสังขารยังคงดำเนินอยู่เหนือสิ่งนั้น คำว่า "พร้อมกัน" หมายถึงเหมือนรวมกัน ด้วยคำนี้จึงกล่าวอรรถของคำว่า "สมะ" คำว่า "สมะ" นี้มีความหมายว่า "พร้อม" คำว่า "ด้วยการเห็นความสำเร็จ" หมายถึงด้วยการเห็นความสำเร็จคือความสิ้นสุด ความสงบระงับ อิธาติ อิมิสฺสา ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิยา, อิมิสฺสา วา ตทฏฺฐกถาย. กิเลสปวตฺตสีสานนฺติ กิเลสสีสปวตฺตสีสานํ. เตสุ หิ คหิเตสุ อิตรมฺปิ ปริยาทิยิตพฺพํ กิเลสภาเวน ปริยาทิยิตพฺพตาสามญฺเญน จ คหิตเมว โหตีติ กิเลสวฏฺฏปริยาทาเนน มคฺคสฺส อิตรวฏฺฏานมฺปิ ปริยาทิยนํ. วฏฺฏุปจฺเฉทเกน มคฺเคเนว หิ ชีวิตินฺทฺริยมฺปิ อนวเสสโต นิรุชฺฌตีติ. กสฺมา ปเนตฺถ ปวตฺตสีสํ วิสุํ คหิตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปวตฺตสีสมฺปี’’ติอาทิ. โอธิโส จ อโนธิโส จ กิเลสปริยาทาเน สติ สิชฺฌมานา ปจฺจเวกฺขณวารา เตน นิปฺผาเทตพฺพาติ วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘กิเลสปริยาทานสฺเสว วารา’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ อาคเมน สาเธนฺโต ‘‘วิมุตฺตสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. จุติจิตฺเตน โหตีติ อิทํ ยถาวุตฺตสฺส กิเลสปริยาทานสมาปนภูตสฺส ปจฺจเวกฺขณวารสฺส จุติจิตฺเตน ปริจฺฉินฺนตฺตา วุตฺตํ, ตสฺมา จุติจิตฺเตน ปริจฺเฉทเกน ปริจฺฉินฺนํ โหตีติ อตฺโถ. คำว่า "ในที่นี้" หมายถึงในพระบาลีปุคคลบัญญัตินี้ หรือในอรรถกถาของพระบาลีนั้น คำว่า "ยอดแห่งกิเลสและวัฏฏะ" หมายถึงยอดแห่งกิเลสและยอดแห่งวัฏฏะ เพราะเมื่อสิ่งเหล่านั้นถูกถือเอาแล้ว สิ่งอื่นที่พึงกำจัดก็ถูกถือเอาแล้วโดยความเป็นกิเลสและโดยความเป็นสามัญแห่งสิ่งที่พึงกำจัด เพราะฉะนั้น การกำจัดวัฏฏะด้วยมรรคจึงเป็นการกำจัดวัฏฏะอื่น ๆ ด้วย เพราะชีวิตินทรีย์ก็ย่อมดับไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคที่ตัดวัฏฏะ เพื่อตอบคำถามว่า "ทำไมในที่นี้จึงถือเอาวัฏฏะเป็นยอดต่างหาก" จึงกล่าวว่า "แม้วัฏฏะเป็นยอด" เป็นต้น เมื่อมีการกำจัดกิเลสโดยมีขอบเขตและไม่มีขอบเขต วาระแห่งการพิจารณาที่สำเร็จแล้วนั้น พึงทำให้สำเร็จด้วยสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "วาระแห่งการกำจัดกิเลสเท่านั้น" บัดนี้ เพื่อยืนยันอรรถนั้นด้วยพระบาลี จึงกล่าวว่า "ในผู้หลุดพ้นแล้ว" เป็นต้น คำว่า "ย่อมมีด้วยจุติจิต" นี้กล่าวไว้เพราะวาระแห่งการพิจารณาซึ่งเป็นที่สิ้นสุดแห่งการกำจัดกิเลสที่กล่าวมาแล้วนั้น ถูกกำหนดด้วยจุติจิต เพราะฉะนั้น อรรถว่า "ถูกกำหนดด้วยจุติจิตซึ่งเป็นเครื่องกำหนด" ๑๗. ติฏฺเฐยฺยาติ น อุปคจฺเฉยฺย. ฐานญฺหิ คตินิวตฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นปฺปวตฺเตยฺยา’’ติ. ๑๗. คำว่า "พึงตั้งอยู่" หมายถึงไม่พึงเข้าถึง เพราะการตั้งอยู่คือการหยุดการไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่พึงเป็นไป" ๑๘. ปยิรุปาสนาย พหูปการตฺตา ปยิรุปาสิตพฺพตฺตา. ๑๘. เพราะการเข้าไปนั่งใกล้มีประโยชน์มาก จึงควรเข้าไปนั่งใกล้ ๒๐. อคฺควิชฺชา ยสฺส อนธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส โหติ, โส เจ ปจฺฉา วิชฺชาทฺวยํ อธิคจฺฉติ, ตสฺส ปฐมํ อธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส วิย อเตวิชฺชตาภาวา [Pg.47] ยทิปิ นิปฺปริยายตา เตวิชฺชตา, ปฐมํ อธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส ปน สา สวิเสสาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยาย กตกิจฺจตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อคฺควิชฺชาติ อาสวกฺขยญาณํ, อคฺคมคฺคญาณเมว วา เวทิตพฺพํ. สา จ เตวิชฺชตาติ โยชนา. ๒๐. อัคควิชชาของผู้ที่ยังไม่บรรลุวิชชาสองประการ หากเขาบรรลุวิชชาสองประการในภายหลัง แม้ว่าความเป็นเตวิชชาจะเป็นโดยนิปปริยายก็ตาม เพราะไม่มีความเป็นอเตวิชชาเหมือนผู้ที่บรรลุวิชชาสองประการก่อน แต่เพื่อแสดงว่าความเป็นเตวิชชาของผู้ที่บรรลุวิชชาสองประการก่อนนั้นมีลักษณะพิเศษ จึงกล่าวว่า "ที่กิจสำเร็จแล้วด้วยวิชชาใด" เป็นต้น ในคำนั้น อัคควิชชาพึงทราบว่าเป็นอาสวักขยญาณ หรือเป็นอัคคมรรคญาณนั่นเอง และพึงประกอบความว่า "วิชชานั้นเป็นเตวิชชา" ๒๒. ตตฺเถวาติ สจฺจาภิสมฺโพเธ เอว. ๒๒. คำว่า "ในที่นั้นนั่นเอง" หมายถึงในการตรัสรู้สัจจะนั่นเอง ๒๔. ตนฺติ นิโรธสมาปตฺติลาภิโน อุภโตภาควิมุตฺตตาวจนํ. วุตฺตลกฺขณูปปตฺติโกติ ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ เอวํ วุตฺตลกฺขเณน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต สมนฺนาคโต. เอเสว นโยติ ยถา จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต นิโรธโต จ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตานํ วเสน ปญฺจ อุภโตภาควิมุตฺตา วุตฺตา, ตถา เสกฺขภาวํ ปตฺตานํ วเสน ปญฺจ กายสกฺขิโน โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ๒๔. คำว่า "นั้น" (ตํ) หมายถึงคำกล่าวถึงความเป็นอุภโตภาควิมุตติของผู้ได้นิโรธสมาบัติ คำว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวมาแล้ว" หมายถึงผู้ประกอบพร้อมแล้วโดยความสมควรคือโดยเหตุผลตามลักษณะที่กล่าวมาแล้ว คือผู้หลุดพ้นสองครั้งด้วยสองส่วน คำว่า "นัยนี้แหละ" หมายถึงเหมือนที่กล่าวถึงอุภโตภาควิมุตติ 5 จำพวก โดยอาศัยผู้ที่ออกจากอรูปสมาบัติแต่ละอย่างและนิโรธสมาบัติแล้วบรรลุพระอรหัต ฉันใด ก็กล่าวว่ากายสักขี 5 จำพวก โดยอาศัยผู้ที่บรรลุความเป็นพระเสกขะ ฉันนั้น ทสฺสนการณาติ อิมินา ‘‘ทิสฺวา’’ติ เอตฺถ ตฺวา-สทฺโท เหตุอตฺโถติ ทสฺเสติ ยถา ‘‘สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติอาทีสุ. ทสฺสเน สติ ปริกฺขโย, นาสตีติ อาห ‘‘ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา’’ติ. ปุริมกิริยาติ อาสวานํ ขยกิริยาย ปุริมกิริยา. สมานกาลตฺเตปิ หิ การณกิริยา ผลกิริยาย ปุริมสิทฺธา วิย โวหรียติ. ตโต นามกายโต มุจฺจนโต. ยโต หิ เยน มุจฺจิตพฺพํ, ตํ นิสฺสิโต โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นามนิสฺสิตโก’’ติ. ตสฺสาติ กายทฺวยวิมุตฺติยา อุภโตภาควิมุตฺตภาวสฺส. อรูปโลเก หิ ฐิตารหนฺตวเสนายมตฺโถ วุตฺโต. เตนาห ‘‘สุตฺเต หี’’ติอาทิ. คำว่า "เพราะเหตุแห่งการเห็น" ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ตวาปัจจัยในคำว่า "เห็นแล้ว" (ทิสฺวา) นี้ มีอรรถเป็นเหตุ เหมือนในประโยคว่า "เห็นราชสีห์แล้วย่อมเกิดความกลัว" เป็นต้น เมื่อมีการเห็น การสิ้นไป (แห่งอาสวะ) จึงมี เมื่อไม่มี (การเห็น) ก็ไม่มี (การสิ้นไป) ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะการสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็น" คำว่า "กิริยาก่อน" หมายถึงกิริยาที่เกิดก่อนกิริยาคือความสิ้นไปแห่งอาสวะ เพราะแม้ในเวลาที่เกิดพร้อมกัน กิริยาที่เป็นเหตุก็ย่อมถูกเรียกเหมือนสำเร็จก่อนกิริยาที่เป็นผล คำว่า "จากนั้น" (ตโต) หมายถึงจากการหลุดพ้นจากนามกายนั้น เพราะบุคคลย่อมอาศัยสิ่งใดที่ตนพึงหลุดพ้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้อาศัยนาม" คำว่า "แห่ง...นั้น" (ตสฺสา) หมายถึงแห่งความเป็นอุภโตภาควิมุตติด้วยการหลุดพ้นจากกายทั้งสอง แท้จริง อรรถนี้ท่านกล่าวไว้โดยหมายถึงพระอรหันต์ผู้ดำรงอยู่ในอรูปโลก เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ในพระสูตร" เป็นต้น ทฺวีหิ ภาเคหีติ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทภาเคหิ. ทฺเว วาเรติ กิเลสานํ วิกฺขมฺภนสมุจฺฉินฺทนวเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ. กิเลเสหิ วิมุตฺโตติ อิทํ ปฐมตติยวาทานํ วเสน วุตฺตํ, อิตรํ ทุติยวาทสฺส. อรูปชฺฌานํ ยทิปิ รูปสญฺญาทีหิ วิมุตฺตํ ตํสมติกฺกมาทินา ปตฺตพฺพตฺตา, ปวตฺตินิวารเกหิ ปน กามจฺฉนฺทาทีหิเยวสฺส วิมุตฺติ สาติสยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นีวรณสงฺขาตนามกายโต วิมุตฺต’’นฺติ อาห. ยญฺจาปิ อรูปชฺฌานํ รูปโลเก วิเวกฏฺฐตาวเสนปิ รูปกายโต วิมุตฺตํ, ตํ ปน รูปปฏิพนฺธฉนฺทราควิกฺขมฺภเนเนว โหตีติ วิกฺขมฺภนเมว ปธานนฺติ วุตฺตํ ‘‘รูปตณฺหาวิกฺขมฺภเนน [Pg.48] รูปกายโต จ วิมุตฺตตฺตา’’ติ. เอกเทเสน อุภโตภาควิมุตฺตํ นาม โหติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา อภาวา. คำว่า "ด้วยสองส่วน" หมายถึงด้วยส่วนคือวิกขัมภนะ (การข่มไว้) และสมุจเฉท (การตัดขาด) คำว่า "สองครั้ง" หมายถึงสองครั้งโดยอำนาจการข่มและการตัดกิเลส คำว่า "หลุดพ้นจากกิเลส" นี้ ท่านกล่าวไว้ตามวาทะที่หนึ่งและที่สาม ส่วนคำที่เหลือกล่าวตามวาทะที่สอง แม้อรูปฌานจะชื่อว่าหลุดพ้นจากรูปสัญญาเป็นต้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้นนั้นก็ตาม แต่เพื่อแสดงว่าการหลุดพ้นของอรูปฌานนั้นจากกามฉันทะเป็นต้นซึ่งเป็นตัวกั้นการดำเนินไป มีความพิเศษยิ่งกว่า ท่านจึงกล่าวว่า "หลุดพ้นจากนามกายที่เรียกว่านิวรณ์" และแม้อรูปฌานจะชื่อว่าหลุดพ้นจากรูปกายแม้ด้วยความเป็นผู้สงัดอยู่ในรูปโลก แต่การหลุดพ้นนั้นย่อมมีได้ด้วยการข่มฉันทราคะที่ผูกพันในรูปเท่านั้น เพราะฉะนั้น การข่มนั่นเองจึงเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะหลุดพ้นจากรูปกายด้วยการข่มรูปตัณหา" ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติโดยส่วนหนึ่ง เพราะไม่มีสมุจเฉทวิมุตติ ๒๕. ‘‘สตฺติสโย’’ติ วิย สมุทาเย ปวตฺโต โวหาโร อวยเวปิ ทิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน…เป… วุจฺจตี’’ติ. ๒๕. เพื่อแสดงว่าโวหารที่ใช้ในส่วนรวม เช่นคำว่า "มีความพิเศษ" เป็นต้น ย่อมปรากฏแม้ในส่วนย่อย ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยส่วนหนึ่งแห่งอัฐวิโมกข์... ย่อมถูกกล่าว" ๒๖. ผุฏฺฐานนฺติ ผสฺสิตานํ, อธิคตานนฺติ อตฺโถ. อนฺโตติ อนฺตสทิโส ผสฺสนาย ปรกาโล. ตทนนฺตโร หิ ตปฺปริโยสาโน วิย โหตีติ. กาลวิสโย จายํ อนฺต-สทฺโท, น ปน กาลตฺโถ. เตนาห ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ. นามกาเยกเทสโตติ นีวรณสงฺขาตนามกาเยกเทสโต. อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ วิพนฺธวิกฺขมฺภเนน อาโลจเน ปกาสเน สมตฺถสฺส ญาณจกฺขุโน อธิฏฺฐานสมุปฺปาทนโต. น ตุ วิมุตฺโตติ วิมุตฺโตติ น วุจฺจเตว. ๒๖. คำว่า "ผุฏฐานัง" หมายถึง ของผู้ที่ถูกต้องแล้ว คือผู้ที่บรรลุแล้ว คำว่า "อันตะ" (ที่สุด) คือกาลอื่นที่คล้ายกับที่สุดแห่งการถูกต้อง เพราะกาลที่ถัดจากนั้นย่อมเป็นเหมือนที่สุดแห่งการถูกต้องนั้น และคำว่า "อันตะ" นี้ มีกาลเป็นวิสัย แต่ไม่ใช่มีกาลเป็นอรรถ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อธิปปายะ" (ความมุ่งหมาย) คำว่า "จากส่วนหนึ่งของนามกาย" คือจากส่วนหนึ่งของนามกายที่เรียกว่านิวรณ์ คำว่า "อาโลจิตะ" (อันสว่างไสวแล้ว) เป็นเหมือน "ประกาศิตะ" (อันประกาศแล้ว) เพราะเป็นการยังการตั้งมั่นและการเกิดขึ้นแห่งญาณจักษุซึ่งสามารถในการทำให้สว่างและประกาศด้วยการข่มเครื่องกั้นให้บังเกิด ส่วนคำว่า "แต่ไม่ใช่หลุดพ้น" (น ตุ วิมุตฺโต) คือย่อมไม่ถูกเรียกว่าหลุดพ้นเลย ๒๘. อิมํ ปน นยนฺติ ‘‘อปิจ เตส’’นฺติอาทินา อาคตวิธึ. เยน วิเสเสนาติ เยน การณวิเสเสน. โสติ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตานํ ยถาวุตฺโต ปญฺญาย วิเสโส. ปฏิกฺเขโป กโต การณสฺส อวิภาวิตตฺตา. อุภโตภาควิมุตฺโต วิย, ปญฺญาวิมุตฺโต วิย วา สพฺพถา อวิมุตฺตสฺส สาวเสสวิมุตฺติยมฺปิ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส วิย ปญฺญาย สาติสยาย อภาวโต สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ. สทฺธาย อธิมุตฺโตติ อิทํ อาคมนวเสน สทฺธาย อธิกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, มคฺคาธิคมโต ปนสฺส ปจฺจกฺขเมว ญาณทสฺสนํ. ๒๘. ส่วนคำว่า "นัยนี้" หมายถึงวิธีที่มาแล้วด้วยบทว่า "อนึ่ง ของชนเหล่านั้น" เป็นต้น คำว่า "ด้วยความพิเศษใด" คือด้วยเหตุพิเศษใด คำว่า "นั้น" (โส) คือความพิเศษแห่งปัญญาตามที่กล่าวแล้วของพระทิฏฐิปัตตะและพระสัทธาวิมุตติ การปฏิเสธท่านทำไว้เพราะเหตุยังไม่ปรากฏชัด พึงทราบความเป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธาล้วนๆ เพราะไม่มีความยิ่งใหญ่แห่งปัญญาเหมือนพระทิฏฐิปัตตะ แม้ในการหลุดพ้นที่ยังมีส่วนเหลือของผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง เหมือนพระอุภโตภาควิมุตติ หรือพระปัญญาวิมุตติ คำว่า "น้อมใจไปด้วยศรัทธา" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความยิ่งใหญ่แห่งศรัทธาโดยนัยแห่งการมาถึง แต่จากการบรรลุมรรค ญาณทัสสนะของเขาย่อมเป็นของประจักษ์แจ้งทีเดียว ๓๑. ‘‘โสโตติ อริยมคฺคสฺส นาม’’นฺติ นิปฺปริยาเยน ตํสมงฺคี โสตาปนฺโนติ อธิปฺปาเยน โจทโก ‘‘อปิ-สทฺโท กสฺมา วุตฺโต’’ติ โจทนํ อุฏฺฐาเปตฺวา ‘‘นนู’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. อิตโร ‘‘นาปนฺน’’นฺติอาทินา ปริหรติ. สมนฺนาคโต เอว นาม โลกุตฺตรธมฺมานํ อกุปฺปสภาวตฺตา. อิตเรหีติ ทุติยมคฺคฏฺฐาทีหิ. โส เอวาติ ปฐมผลฏฺโฐ เอว. อิธาติ อิมสฺมึ สตฺตกฺขตฺตุปรมนิทฺเทเส. โสตํ วา อริยมคฺคํ อาทิโต ปนฺโน อธิคโตติ โสตาปนฺโนติ วุจฺจมาเน ทุติยมคฺคฏฺฐาทีนํ [Pg.49] นตฺเถว โสตาปนฺนภาวาปตฺติ. สุตฺเต ปน โสตํ อริยมคฺคํ อาทิโต มริยาทํ อมุญฺจิตฺวาว ปนฺโน ปฏิปชฺชตีติ กตฺวา มคฺคสมงฺคี ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ปริยาเยน อิตโรปิ ตสฺส อปริหานธมฺมตฺตา โสตาปนฺโนติ เวทิตพฺพํ. ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณาย สมุทยสจฺจํ วิย ทุกฺขสจฺจมฺปิ ปจฺจเวกฺขิตํ โหติ สจฺจทฺวยปริยาปนฺนตฺตา กิเลสานนฺติ อาห ‘‘จตุสจฺจปจฺจเวกฺขณาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน ผลปจฺจเวกฺขณอุปริมคฺคผลธมฺเม จ สงฺคณฺหาติ. ๓๑. ผู้ถามตั้งคำถามว่า "เพราะเหตุไรจึงกล่าว อปิ-ศัพท์" โดยมีความมุ่งหมายว่า "โสตะ เป็นชื่อของอริยมรรค" และผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นชื่อว่าพระโสดาบันโดยตรง (นิปปริยาย) แล้วเปิดเผยความมุ่งหมายของตนด้วยบทว่า "ไม่ใช่หรือ" เป็นต้น อีกฝ่ายหนึ่งแก้ด้วยบทว่า "ยังไม่ถึง" เป็นต้น ชื่อว่าผู้ประกอบพร้อมแล้วนั่นเอง เพราะโลกุตตรธรรมมีสภาวะไม่กำเริบ คำว่า "ด้วยบุคคลเหล่าอื่น" คือด้วยผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่สองเป็นต้น คำว่า "ผู้นั้นนั่นเอง" คือผู้ตั้งอยู่ในปฐมผลนั่นเอง คำว่า "ในที่นี้" คือในนิเทศแห่งสัตตักขัตตุปรมะนี้ เมื่อกล่าวว่า "ผู้เข้าถึง คือบรรลุอริยมรรคอันเป็นกระแสตั้งแต่ต้น ชื่อว่าพระโสดาบัน" ความเป็นพระโสดาบันย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่สองเป็นต้นเลย แต่ในพระสูตร ท่านเรียกผู้ประกอบด้วยมรรคว่า "พระโสดาบัน" โดยหมายความว่า เขาเข้าถึงคือปฏิบัติโดยไม่ละขอบเขตแห่งกระแสคืออริยมรรคตั้งแต่ต้น โดยปริยาย พึงทราบว่าแม้บุคคลอื่น (ผู้ตั้งอยู่ในมรรค) ก็ชื่อว่าพระโสดาบัน เพราะเขามีธรรมที่ไม่เสื่อม ในการพิจารณากิเลสที่ละแล้วและที่ยังเหลืออยู่ แม้ทุกขสัจก็เป็นอันถูกพิจารณาเหมือนสมุทยสัจ เพราะกิเลสทั้งหลายสงเคราะห์เข้าในสัจจะสอง ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งการพิจารณาสัจจะสี่เป็นต้น" ด้วย อาทิ-ศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาการพิจารณาผล และธรรมคือมรรคและผลเบื้องสูงด้วย ๓๒. มหากุลเมวาติ อุฬารกุลเมว วุจฺจติ ‘‘กุลีโน กุลปุตฺโต’’ติอาทีสุ วิย. ๓๒. คำว่า "มหากุลเมวะ" (ตระกูลใหญ่เท่านั้น) ท่านกล่าวถึงตระกูลที่สูงส่งเท่านั้น เหมือนในคำว่า "กุลีโน" (ผู้มีตระกูล) "กุลปุตโต" (กุลบุตร) เป็นต้น ๓๓. สชฺฌานโก อปริหีนชฺฌาโน กาลกโต พฺรหฺมโลกูปโค หุตฺวา วฏฺฏชฺฌาสโย เจ, อุปรูปริ นิพฺพตฺติตฺวา นิพฺพายตีติ อาห ‘‘อนาคามิสภาโค’’ติ. ยโต โส ฌานานาคามีติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘อนาวตฺติธมฺโม’’ติ. ๓๓. หากผู้มีฌาน มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้วเข้าถึงพรหมโลก หากยังมีอัธยาศัยในวัฏฏะ ย่อมบังเกิดในชั้นสูงๆ ขึ้นไปแล้วปรินิพพาน ท่านจึงกล่าวว่า "มีส่วนแห่งพระอนาคามี" เพราะเหตุนั้น เขาจึงถูกเรียกว่า "ฌานานาคามี" ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีธรรมไม่กลับมาเป็นธรรมดา" ๓๖. ปรโยเค ตฺวา-สทฺโท ตทนฺโต หุตฺวา ‘‘ปรสทฺทโยเค’’ติ วุตฺโต, อปฺปตฺวาติ วุตฺตํ โหตีติ ‘‘อปฺปตฺตํ หุตฺวา’’ติ อิมินา วุจฺจติ. ๓๖. ในการประกอบกับบทอื่น ตวา-ศัพท์ มีบทนั้นเป็นที่สุด จึงถูกเรียกว่า "ในการประกอบกับบทอื่น" (ปรสัททโยคะ) คำว่า "ยังไม่ถึง" (อัปปัตวา) มีความหมายว่า "ยังไม่ถึงแล้ว" ท่านจึงกล่าวด้วยคำนี้ว่า "เป็นผู้ยังไม่ถึงแล้ว" (อัปปัตตัง หุตวา) ๓๗. เตนาติ ‘‘อุปหจฺจา’’ติ ปเทน. นนุ จ เวมชฺฌาติกฺกโม ‘‘อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌ’’นฺติ อิมินา ปกาสิโต โหตีติ อธิปฺปาโย. ๓๗. "เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยบทว่า "อุปหัจจะ" (กระทบแล้ว) อัธยาศัยคือ การก้าวล่วงซึ่งท่ามกลางนั้น ย่อมปรากฏด้วยบทว่า "ก้าวล่วงท่ามกลางแล้ว" ไม่ใช่หรือ ๔๐. ตณฺหาวฏฺฏโสตา ตณฺหาวฏฺฏพนฺธา. ตสฺสาติ โสตสฺส. สมฺพนฺเธ เจตํ สามิวจนํ. อุทฺธํโสตสฺส อุปริภวูปคตา เอกํสิกาติ อาห ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา คนฺตฺวา’’ติ. ตสฺสาติ อุทฺธํโสตสฺส. ตตฺถาติ อวิเหสุ. ลหุสาลหุสคติกาติ ลหุกาลหุกายุคติกา, ลหุกาลหุกญาณคติกา วา. อุปฺปชฺชิตฺวาว นิพฺพายนกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อากาสํ ลงฺฆิตฺวา นิพฺพายตี’’ติอาทินา วุตฺตา ติสฺโส อุปมา สงฺคณฺหาติ. อนฺตราอุปหจฺจปรินิพฺพายีหิ อธิมตฺตตา, อุทฺธํโสตโต อนธิมตฺตตา จ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีนํ น เวทิตพฺพาติ โยชนา. เต เอวาติ อนฺตราอุปหจฺจปรินิพฺพายิอุทฺธํโสตา เอว. ยทิ เอวํ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีนํ อุปมาวจเนน ตโต มหนฺตตเรหิ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตโต มหนฺต…เป… ทสฺสนตฺถ’’นฺติ. ๔๐. "ตัณหาวัฏฏโสตา" คือมีกระแสคือตัณหาและวัฏฏะเป็นเครื่องผูกพัน "ตัสสะ" (แห่งกระแส) คือแห่งกระแส และคำนี้เป็นสวามิวจนะในความสัมพันธ์ การไปสู่ภพเบื้องบนของอุทธังโสตะเป็นสิ่งแน่นอน จึงกล่าวว่า "ไปสู่ที่ใดที่หนึ่ง" "ตัสสะ" (ของผู้นั้น) คือของอุทธังโสตะ "ตัตถะ" (ในที่นั้น) คือในชั้นอวิหา "ลหุสาละหุสะคติกา" คือมีอายุคติเร็วและเร็วมาก หรือมีญาณคติเร็วและเร็วมาก ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในบทว่า "อุปปัชชิตวา นิพพายนะกาทีหิ" (ปรินิพพานทันทีที่เกิดเป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์อุปมา ๓ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "เหาะไปในอากาศแล้วปรินิพพาน" เป็นต้น การประกอบความคือ ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่กว่าอันตราปรินิพพายีและอุปหัจจปรินิพพายี และความเป็นผู้ไม่ยิ่งใหญ่กว่าอุทธังโสตะ ไม่พึงทราบสำหรับอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี "เต เอวะ" (ชนเหล่านั้นนั่นเอง) คืออันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี และอุทธังโสตะนั่นเอง ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงกล่าวด้วยคำอุปมาของอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายีด้วยชนที่ยิ่งใหญ่กว่านั้นเล่า ผู้ถามจึงกล่าวโดยหมายถึงคำคัดค้านว่า "เพื่อแสดงความยิ่งใหญ่กว่านั้น...เป็นต้น" เตนาติ [Pg.50] ‘‘โน จสฺส, โน จ เม สิยา’’ติ วจเนน. เตนาติ วา ยถาวุตฺเตน ตสฺส อตฺถวจเนน. อิมสฺส ทุกฺขสฺสาติ อิมสฺส สมฺปติ วตฺตมานสฺส วิญฺญาณาทิทุกฺขสฺส. อุทยทสฺสนํ ญาณํ. จตูหิปีติ ‘‘โน จสฺสา’’ติ จตูหิ ปเทหิ. ยํ อตฺถีติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชติ. เตนาห ‘‘ภูตนฺติ สสภาว’’นฺติ, ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกนฺติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ. วิวฏฺฏมานโส วิวิจฺจมานหทโย ตณฺหาทิโสตโต นิวตฺตชฺฌาสโย. อุเปกฺขโก โหตีติ จตฺตภริโย วิย ปุริโส ภยํ นนฺทิญฺจ ปหาย อุทาสิโน โหติ. "เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยคำว่า "ไม่พึงมีแก่เรา ไม่พึงเป็นของเรา" หรือ "เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยคำกล่าวอรรถของบทนั้นที่กล่าวไว้แล้ว "อิมัสสะ ทุกขัสสะ" (ของทุกข์นี้) คือของทุกข์อันได้แก่ วิญญาณเป็นต้น ที่กำลังเป็นไปอยู่ในปัจจุบันนี้ การเห็นความเกิดขึ้นเป็นญาณ "จตูหิปิ" (แม้ด้วยบท ๔) คือด้วยบท ๔ มีบทว่า "โน จัสสา" เป็นต้น "ยัง อัตถิ" (สิ่งใดมีอยู่) คือสิ่งใดมีอยู่โดยปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ภูตัง" คือมีสภาวะของตน "ภูตัง" หมายถึง ขันธ์ ๕ เหมือนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงพิจารณาเห็นสิ่งนี้ว่าเป็นภูตะ" "วิวัฏฏมานโส" (มีใจหมุนกลับ) คือมีใจที่แยกออก มีอัธยาศัยน้อมกลับจากกระแสแห่งตัณหาเป็นต้น "อุเปกขโก โหติ" (เป็นผู้วางเฉย) คือเป็นผู้วางเฉย ละความกลัวและความยินดีได้ เหมือนบุรุษผู้ละภรรยาแล้ว อวิสิฏฺเฐติ หีเน. วิสิฏฺเฐติ อุตฺตเม. ‘‘ภเว’’ติ วตฺวา ‘‘สมฺภเว’’ติ วุจฺจมานํ อวุตฺตวาจกํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน’’ติอาทิมาห. ภูตเมว วุจฺจตีติ ยํ ภูตนฺติ วุจฺจติ, ตเทว ภโวติ จ วุจฺจติ, ภวติ อโหสีติ วา. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโว. ตทาหาโร ตสฺส ภวสฺส ปจฺจโย. อนุกฺกเมน มคฺคปญฺญายาติ วิปสฺสนานุกฺกเมน ลทฺธาย อริยมคฺคปญฺญาย. เตนาติ เสกฺเขน. "อวิสิฏฐะ" (ไม่พิเศษ) คือในสิ่งที่เลวทราม "วิสิฏฐะ" (พิเศษ) คือในสิ่งที่ประเสริฐ เมื่อกล่าวว่า "ภวะ" (ภพ) แล้วกล่าวว่า "สัมภวะ" (ความเกิดพร้อม) ย่อมเป็นคำที่แสดงถึงสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ จึงแสดงว่า "ปัจจุปปันนะ" (ปัจจุบัน) เป็นต้น สิ่งที่เรียกว่า "ภูตะ" (เป็นแล้ว) นั่นเอง ก็เรียกว่า "ภวะ" (ภพ) หรือ "ภวติ อโหสิ" (เป็นแล้ว ได้มีแล้ว) "สัมภวะ" (ความเกิดพร้อม) คือย่อมเกิดพร้อมจากสิ่งนี้ "ตทาหาโร" (มีสิ่งนั้นเป็นอาหาร) คือเป็นปัจจัยของภพนั้น "อนุกกเมนะ มัคคปัญญา" (ด้วยมรรคปัญญาโดยลำดับ) คือด้วยอริยมรรคปัญญาที่ได้มาโดยลำดับแห่งวิปัสสนา "เตนะ" (ด้วยผู้นั้น) คือด้วยพระเสกขะ เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเอกกนิเทศจบแล้ว ๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา ๒. คำอธิบายทุกนิเทศ ๖๓. กสฺสจีติ กสฺสจิปิ. กถญฺจีติ เกนจิ ปกาเรน, วิกฺขมฺภนมตฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตคฺคหณสฺสาติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตคฺคาหสฺส. ๖๓. "กัสสจิ" (แก่ใคร) คือแก่ใครๆ ก็ตาม "กถัญจิ" (อย่างไร) คือด้วยประการใดประการหนึ่ง หรือกล่าวว่าด้วยการข่มไว้เท่านั้น "อัชฌัตตัคคหณัสสะ" (ของการยึดถือภายใน) คือของการยึดถือที่เกิดขึ้นโดยอ้างอิงถึงตนเอง ๘๓. ปุริมคฺคหิตนฺติ ‘‘กริสฺสติ เม’’ติอาทินา จิตฺเตน ปฐมํ คหิตํ. ตํ กตนฺติ ตํ ตาทิสํ อุปการํ. ปุญฺญผลํ อุปชีวนฺโต กตญฺญุปกฺเข ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ ‘‘ปุญฺญผลํ อนุปชีวนฺโต’’ติ. ๘๓. "ปุริมัคคหิตัง" (สิ่งที่ยึดถือไว้ก่อน) คือสิ่งที่ใจยึดถือไว้ก่อนด้วยบทว่า "จักทำแก่เรา" เป็นต้น "ตัง กตัง" (สิ่งนั้นอันทำแล้ว) คืออุปการะเช่นนั้น การที่ผู้บริโภคผลบุญตั้งอยู่ในฝ่ายผู้กตัญญู จึงกล่าวว่า "ไม่บริโภคผลบุญ" ๙๐. คุณปาริปูริยา ปริปุณฺโณ ยาวทตฺโถ อิธ ติตฺโตติ อาห ‘‘นิฏฺฐิตกิจฺจตาย นิรุสฺสุกฺโก’’ติ. ๙๐. ผู้ที่บริบูรณ์ด้วยความเต็มเปี่ยมแห่งคุณ มีประโยชน์เพียงพอ อิ่มแล้วในที่นี้ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้มีกิจสำเร็จแล้ว ไม่มีธุระ" ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายทุกนิเทศจบแล้ว ๓. ติกนิทฺเทสวณฺณนา ๓. คำอธิบายติกนิเทศ ๙๑. เสสสํวรเภเทนาติ [Pg.51] กายิกวาจสิกวีติกฺกมโต เสเสน สํวรวินาเสน. โส ปน ทฺวารวเสน วุจฺจมาโน มโนทฺวาริโก โหตีติ อาห ‘‘มโนสํวรเภเทนา’’ติ. อิทานิ ตํ ปการเภเทน ทสฺเสนฺโต ‘‘สติสํวราทิเภเทน วา’’ติ อาห, มุฏฺฐสจฺจาทิปฺปวตฺติยาติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิ สภาวภูตํ จริตมฺปิ ‘‘สีล’’นฺติ วุจฺจตีติ อกุสลสฺสปิ สีลปริยาโย วุตฺโต. ๙๑. "เสสสังวรเภทนะ" (ด้วยความแตกแห่งสังวรที่เหลือ) คือด้วยความพินาศแห่งสังวรที่เหลือจากการล่วงละเมิดทางกายและวาจา ส่วนสังวรนั้น เมื่อกล่าวโดยทวาร ย่อมเป็นมโนทวาร จึงกล่าวว่า "ด้วยความแตกแห่งมโนสังวร" บัดนี้ เมื่อแสดงความแตกต่างโดยประเภท จึงกล่าวว่า "หรือด้วยความแตกต่างแห่งสติสังวรเป็นต้น" หมายถึงด้วยการเกิดขึ้นแห่งความหลงลืมสติเป็นต้น สิ่งใดที่เป็นจริยาแม้มีสภาพเป็นอกุศล ก็เรียกว่า "ศีล" ได้ จึงกล่าวถึงปริยายของศีลแม้ในอกุศล ๙๔. สมานวิสยานนฺติ ปฐมผลาทิโก สมาโน เอวรูโป วิสโย เอเตสนฺติ สมานวิสยา, เตสํ. ๙๔. "สมานวิสยานัง" (ของสิ่งที่มีอารมณ์เสมอกัน) คือของสิ่งเหล่านั้นที่มีอารมณ์เสมอกันเช่นนี้ อันได้แก่ปฐมผลเป็นต้น ๑๐๗. ตทตฺโถ ตปฺปโยชโน โลกุตฺตรสาธโกติ อตฺโถ. ตสฺส ปรมตฺถสาสนสฺส. มูเลกเทสตฺตาติ มูลภาเวน เอกเทสตฺตา. ๑๐๗. "ตทัตโถ" (มีสิ่งนั้นเป็นประโยชน์) คือมีประโยชน์นั้น มีความมุ่งหมายนั้น หมายถึงเป็นเครื่องสำเร็จโลกุตระ ของพระสัทธรรมอันเป็นปรมัตถ์นั้น "มูลเอกเทสัตตา" (เพราะเป็นส่วนหนึ่งของรากเหง้า) คือเพราะเป็นส่วนหนึ่งโดยความเป็นรากเหง้า ๑๑๘. อุนฺนโฬ อุคฺคตตุจฺฉมาโน. ๑๑๘. "อุนนโฬ" คือผู้มีมานะอันฟูขึ้น มีมานะอันฟูขึ้นอย่างว่างเปล่า ๑๒๓. สีลสฺส อนุคฺคณฺหนํ อปริสุทฺธิยํ โสธนํ อปาริปูริยํ ปูรณญฺจาติ อาห ‘‘โสเธตพฺเพ จ วฑฺเฒตพฺเพ จา’’ติ. อธิสีลํ นิสฺสายาติ อธิสีลํ นิสฺสยํ กตฺวา อุปฺปนฺนปญฺญาย. ๑๒๓. การไม่สงเคราะห์ศีล การชำระในความไม่บริสุทธิ์ การทำให้เต็มในความไม่บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า ‘สิ่งที่ควรชำระและสิ่งที่ควรเพิ่มพูน’ ชื่อว่าอาศัยอธิศีล คืออาศัยอธิศีลแล้วด้วยปัญญาที่เกิดขึ้น ๑๒๔. คูถสทิสตฺตเมว ทสฺเสติ, น คูถกูปสทิสตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. คูถวเสเนว หิ กูปสฺสปิ ชิคุจฺฉนียตาติ. อยญฺจ อตฺโถ คูถราสิเยว คูถกูโปติ อิมสฺมึ ปกฺเข นวตฺตพฺโพ สิยา. ๑๒๔. แสดงถึงความเป็นเช่นเดียวกับคูถเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงความเป็นเช่นเดียวกับบ่อคูถ เพราะความน่ารังเกียจของบ่อก็เพราะคูถนั่นเอง และอรรถนี้ไม่ควรกล่าวในฝ่ายที่ว่า กองคูถนั่นแหละคือบ่อคูถ ๑๓๐. สรภงฺคสตฺถาราทโย รูปภวาทิกามาทิปริญฺญํ กตฺวา ปญฺญเปนฺโต โลกิยํ ปริญฺญํ สมฺมเทว ปญฺญเปนฺตีติ อาห ‘‘เยภุยฺเยน น สกฺโกนฺตี’’ติ. อสมตฺถภาวํ วา สนฺธาย โน จ ปญฺญาเปตุํ สกฺโกนฺตีติ วุตฺตนฺติ โยชนา. ๑๓๐. พระศาสดาชื่อสรภังคะเป็นต้น เมื่อทรงบัญญัติปริญญาทางโลกโดยชอบ ด้วยการทำปริญญาในกามเป็นต้น มีรูปภพเป็นต้น จึงตรัสว่า ‘โดยมากย่อมไม่สามารถ’ หรือพึงประกอบความว่า ทรงหมายถึงความไม่สามารถ จึงตรัสว่า ‘ย่อมไม่สามารถบัญญัติได้’ ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายติกนิเทศจบแล้ว ๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา ๔. คำอธิบายจตุกกนิเทศ ๑๓๓. ปเรนาติ [Pg.52] อญฺเญน, อาณตฺเตนาติ อตฺโถ. อาณตฺติยา อตฺตนา จาติ อาณาปกสฺส อาณตฺติยา, อตฺตนา จ อาณตฺเตน กตํ ตญฺจ ตสฺส อาณาปกสฺส ยํ วจีปโยเคน กตนฺติ โยชนา. อาณตฺติยา ปาปสฺสาติ อาณาปนวเสน ปสุตปาปสฺส. ๑๓๓. บทว่า ปเรน ได้แก่ ด้วยผู้อื่น คือด้วยผู้ถูกสั่ง อธิบายว่า ด้วยผู้ถูกสั่ง. บทว่า อาณัตติยา อัตตนา จ ได้แก่ ด้วยคำสั่งของผู้ออกคำสั่ง และด้วยตนเองที่ถูกสั่งกระทำแล้ว และสิ่งนั้นที่ผู้ออกคำสั่งกระทำด้วยการใช้คำพูด พึงประกอบความดังนี้. บทว่า อาณัตติยา ปาปัสส ได้แก่ บาปที่เกิดขึ้นด้วยการสั่ง ๑๔๘. เทสนาย กรณภูตาย. ธมฺมานนฺติ เทสนาย ยถาโพเธตพฺพานํ สีลาทิธมฺมานํ. ๑๔๘. ด้วยการแสดงที่เป็นเครื่องกระทำ. บทว่า ธัมมานํ ได้แก่ แห่งธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้น อันพึงให้รู้แจ้งด้วยการแสดง ๑๕๒. อนนฺตรนฺติ ญาณสฺส อุปฏฺฐิตนฺติ อนนฺตรํ วุตฺตํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วจน’’นฺติ. ลุชฺชตีติ อิทํ เยน การเณน โลก-สทฺโท ตทตฺเถ ปวตฺโต, ตํ ทสฺเสตีติ อาห ‘‘การณยุตฺต’’นฺติ. ๑๕๒. บทว่า อนนฺตรํ ได้แก่ กล่าวว่า ‘ความรู้ปรากฏขึ้น’ โดยไม่ขาดสาย. อะไรเล่าคือสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘คำพูด’. บทว่า ลุชฺชติ นี้แสดงเหตุที่คำว่า ‘โลก’ ใช้ในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘ประกอบด้วยเหตุ’ ๑๕๖. สหิตาสหิตสฺสาติ กุสลสทฺทโยเคน สามิวจนํ ภุมฺมตฺเถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สหิตาสหิเตติ อตฺโถ’’ติ. สหิตภาสเนน เทสกสมฺปตฺติ, สหิตาสหิตโกสลฺเลน สาวกสมฺปตฺติ เวทิตพฺพา. ปริสสมฺปตฺติปิ ญาณสมฺปนฺนสฺส ธมฺมกถิกสฺส ปฏิภานสมฺปทาย การณํ โหตีติ อาห ‘‘สาวกสมฺปตฺติยา โพเธตุํ สมตฺถตายา’’ติ. ๑๕๖. บทว่า สหิตาสหิตสฺส นี้ ท่านแสดงว่าสามีวิภัตติลงในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติด้วยการประกอบกับคำว่า กุสล จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า สหิตาสหิเต’ ดังนี้. พึงทราบความถึงพร้อมแห่งผู้แสดงด้วยการกล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์ และความถึงพร้อมแห่งสาวกด้วยความฉลาดในถ้อยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์และไม่ประกอบด้วยประโยชน์. แม้ความถึงพร้อมแห่งบริษัทก็เป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมด้วยปฏิภาณของธรรมกถึกผู้ถึงพร้อมด้วยญาณ จึงกล่าวว่า ‘ด้วยความสามารถที่จะให้รู้แจ้งด้วยความถึงพร้อมแห่งสาวก’ ๑๕๗. กุสลธมฺเมหีติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ. จตุตฺโถ วุตฺโต, โย เนว สงฺฆํ นิมนฺเตติ, น ทานํ เทติ. ๑๕๗. บทว่า กุสลธมฺเมหิ ได้แก่ ด้วยธรรมคือสมถะและวิปัสสนา. บุคคลที่สี่ท่านกล่าวถึงแล้ว คือผู้ที่ไม่นิมนต์สงฆ์และไม่ให้ทาน. ๑๖๖. ยมิทํ ‘‘กาเลนา’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘โย ตตฺถ อวณฺโณ, ตมฺปิ ภณติ กาเลน. โยปิ ตตฺถ วณฺโณ, ตมฺปิ ภณติ กาเลนา’’ติ ยํ อิทํ ปาฬิยํ วุตฺตํ, ตตฺร ตสฺมึ วจเน วากฺเย โย ปุคฺคโล ‘‘กาเลน ภณตี’’ติ วุตฺโต, โส กีทิโสติ วิจารณาย ตสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘กาลญฺญู โหตี’’ติอาทิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต สงฺคเห อาหาติ โยชนา. ๑๖๖. พึงประกอบความว่า คำที่กล่าวว่า ‘กาเลน’ นี้ คือคำที่กล่าวไว้ในบาลีว่า ‘บุคคลใดกล่าวติเตียนในเรื่องนั้น แม้คำติเตียนนั้นเขาก็กล่าวตามกาล บุคคลใดกล่าวชมเชยในเรื่องนั้น แม้คำชมเชยนั้นเขาก็กล่าวตามกาล’ ในพระดำรัสนั้น บุคคลใดที่ถูกกล่าวว่า ‘กล่าวตามกาล’ บุคคลนั้นเป็นอย่างไร เพื่อจะแสดงบุคคลนั้น จึงกล่าวไว้ในบาลีว่า ‘เป็นผู้รู้จักกาล’ เป็นต้น ดังนี้. ๑๖๘. ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺตีติ ตสฺมึ อตฺตภาเว ปฐมุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ. เตสํ วิปตฺติ ปวตฺตปฺปจฺจยวิปตฺตีติ โยชนา. ๑๖๘. บทว่า ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ ได้แก่ ความวิบัติแห่งปัจจัยที่เกิดขึ้นก่อนในอัตภาพนั้น. พึงประกอบความว่า ความวิบัติแห่งปัจจัยเหล่านั้น คือความวิบัติแห่งปัจจัยที่กำลังเป็นไป. ๑๗๓. เตสนฺติ [Pg.53] ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสานํ. วิมุตฺติทสฺสนเมว โหติ วิมุตฺติอตฺถตฺตา ตํทสฺสนสฺส. ๑๗๓. บทว่า เตสํ ได้แก่ แห่งบุคคลผู้มีกิเลสที่ละได้แล้วและที่ยังเหลืออยู่. การเห็นวิมุตติเท่านั้นย่อมมี เพราะการเห็นนั้นมีวิมุตติเป็นเนื้อความ. ๑๗๔. ตนฺตาวุตานํ วตฺถานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. ๑๗๔. บทว่า ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ). ๑๗๘. นามกาโยติ นามสมูโห. อิทเมว จ ทฺวยนฺติ สีลสํวรปูรณํ, สาชีวาวีติกฺกมนญฺจาติ อิทเมว ทฺวยํ. ตโตติ สาชีวาวีติกฺกมนโต. กถาย หลิทฺทราคาทิสทิสตาติ โยชนา. เตนาห ‘‘น ปุคฺคลสฺสา’’ติ. ๑๗๘. บทว่า นามกาโย ได้แก่ หมู่แห่งนาม. บทว่า อิทเมว จ ทฺวยํ ได้แก่ สองอย่างนี้เท่านั้น คือการทำศีลสังวรให้บริบูรณ์ และการก้าวล่วงอาชีวะ. บทว่า ตโต ได้แก่ จากการก้าวล่วงอาชีวะนั้น. พึงประกอบความว่า ความที่ถ้อยคำเป็นเช่นเดียวกับสีขมิ้นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่ใช่ของบุคคล’. ๑๗๙. อิติ-สทฺเทนาติ ‘‘ทารุมาสโก’’ติ เอตฺถ วุตฺตอิติ-สทฺเทน. เอวํปกาเรติ อิมินาปิ สลากาทิเก สงฺคณฺหาติ. ๑๗๙. ด้วยคำว่า อิติ ได้แก่ ด้วยอิติอักษรที่กล่าวในคำว่า ‘ทารuมาสโก’ นี้. บทว่า เอวํปกาเร ได้แก่ ทรงสงเคราะห์สลากเป็นต้นด้วยคำนี้. ๑๘๑. อวิสฏสุขนฺติ อวิกฺเขปสุขํ. ๑๘๑. บทว่า อวิสฏสุขํ ได้แก่ สุขที่ไม่มีความฟุ้งซ่าน. ๑๘๗. ขนฺธธมฺเมสูติ สงฺขตธมฺเมสุ. ตทลาเภนาติ มคฺคผลาลาเภน. อตฺเถนาติ สีลาทิอตฺเถน. ๑๘๗. บทว่า ขนฺธธมฺเมสุ ได้แก่ ในสังขตธรรมทั้งหลาย. บทว่า ตทลาเภน ได้แก่ ด้วยการไม่ได้มรรคและผล. บทว่า อตฺเถน ได้แก่ ด้วยอรรถมีศีลเป็นต้น. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาจตุกกนิทเทส จบแล้ว. ๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา ๕. การพรรณนาปัญจกนิทเทส ๑๙๑. ยถา เตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ เตสุ ปญฺจสุ ปุคฺคเลสุ ยถารหํ อุปเมยฺโยปมาทสฺสนมุเขน หิตูปเทสปฏิปตฺติยา ยถา อญฺเญหิ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. กิริยาวาจี อารมฺภ-สทฺโท อธิปฺเปโต, น ‘‘อารมฺภกตฺตุสฺส กสาวปุจฺฉา’’ติอาทีสุ วิย ธมฺมวาจีติ อาห ‘‘อารมฺภกิริยาวาจโก สทฺโท’’ติ. ‘‘นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘มคฺคกิจฺจวเสนา’’ติ วุตฺตํ. ๑๙๑. บทว่า ยถา เตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพํ ความว่า ในบุคคล ๕ จำพวกเหล่านั้น ผู้อื่นพึงปฏิบัติอย่างไร ด้วยการปฏิบัติที่เป็นหิตูปเทศ โดยนัยคือการแสดงอุปมาและอุปไมยตามสมควร. คำว่า อารมฺภะ มุ่งหมายถึงคำที่บอกกิริยา ไม่ได้บอกถึงธรรมเหมือนในคำว่า ‘อารมฺภกตฺตุสฺส กสาวปุจฺฉา’ เป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘คำว่า อารัมภะ เป็นคำที่บอกกิริยาการเริ่ม’. เพราะคำว่า ‘นิรุชฺฌนฺติ’ (ย่อมดับไป) ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยอำนาจแห่งกิจของมรรค’. ๑๙๒. คหณํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉนํ. ๑๙๒. บทว่า คหณํ ได้แก่ การรับรองว่า ‘เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น’. ๑๙๙. น เอวํ สมฺพนฺโธ อสมานชาติกตฺตา. ๑๙๙. การเชื่อมโยงไม่เป็นอย่างนี้ เพราะมีชาติไม่เสมอกัน. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปัญจกนิทเทส จบแล้ว. ๖. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา ๖. การพรรณนาฉักกนิทเทส ๒๐๒. อิทํ [Pg.54] สจฺจาภิสมฺโพธาทิกํ สงฺคหิตํ โหติ ผลสฺส เหตุนา อวินาภาวโต. เตนาห ‘‘สาม’’นฺติอาทิ. อนาจริยเกน อตฺตนา อุปฺปาทิเตนาติ อิทํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ วิชฺชมานคุณกถนํ, น ตพฺพิธุรธมฺมนฺตรนิวตฺตนํ ตถารูปสฺส อญฺญสฺส อภาวโต. เตนสฺส สาจริยกตา, ปรโต จ อุปฺปตฺติ ปฏิกฺขิตฺตาติ อิมมตฺถมาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทินา. ตตฺถ สาจริยกตฺตํ ปรูปเทสเหตุกตา, ปรโต อุปฺปตฺติ อุปเทเสน วินาปิ สนฺนิสฺสาย นิพฺพตฺตีติ อยเมเตสํ วิเสโส. ๒๐๒. การตรัสรู้สัจจะ เป็นต้นนี้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน เพราะผลไม่แยกจากเหตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สามํ’ เป็นต้น. คำว่า อนาจริยเกน อตฺตนา อุปฺปาทิเตน นี้ เป็นการกล่าวถึงคุณที่มีอยู่ในสัพพัญญุตญาณ ไม่ใช่เป็นการห้ามธรรมอื่นที่ปราศจากคุณนั้น เพราะธรรมอื่นที่เห็นปานนั้นไม่มี. เพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้มีอาจารย์และการเกิดขึ้นจากผู้อื่นของสัพพัญญุตญาณนั้นจึงถูกปฏิเสธ ท่านจึงกล่าวเนื้อความนี้ไว้ว่า ‘ตตฺถา’ เป็นต้น. ในคำนั้น ความเป็นผู้มีอาจารย์ คือการมีคำสอนของผู้อื่นเป็นเหตุ การเกิดขึ้นจากผู้อื่น คือการเกิดขึ้นโดยอาศัยผู้อื่นแม้ไม่มีคำแนะนำ นี้คือความต่างกันของคำเหล่านี้. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาฉักกนิทเทส จบแล้ว. ๗. สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา ๗. การพรรณนาสัตตกนิทเทส ๒๐๓. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อาธาเร ภุมฺมํ, น วิสเยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสเลสุ ธมฺเมสุ อนฺโตคธา’’ติ อาห. อิทานิ วิสยลกฺขณํ เอตํ ภุมฺมนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตทุปการตายา’’ติ อิทํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สาเธตพฺเพสูติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุมฺมุชฺชนปญฺญายาติ อุมฺมุชฺชาปนปญฺญาย, อุมฺมุชฺชนากาเรน วา ปวตฺตปญฺญาย. เตเนวาติ อุมฺมุชฺชนมตฺตตฺตา เอว. ยถา หิ ญาณุปฺปาโท สํกิเลสปกฺขโต อุมฺมุชฺชนํ, เอวํ สทฺธุปฺปาโทปีติ อาห ‘‘สทฺธาสงฺขาตเมว อุมฺมุชฺชน’’นฺติ. จิตฺตวาโรติ จิตฺตปฺปพนฺธวาโร. ปจฺเจกํ ฐานวิปสฺสนาปตรณปติคาธปฺปตฺตินิฏฺฐตฺตา เตสํ ปุคฺคลานํ ‘‘อเนเก ปุคฺคลา’’ติ วุตฺตํ. กสฺมา? เตนตฺตภาเวน อรหตฺตสฺส อคฺคหณโต. ตติยปุคฺคลาทิภาวนฺติ อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตปุคฺคลาทิภาวํ. ๒๐๓. บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ท่านแสดงว่าเป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งอาธาระ ไม่ใช่ในอรรถแห่งวิสัย จึงกล่าวว่า ‘สงเคราะห์เข้าในกุศลธรรมทั้งหลาย’. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสัตตมีวิภัตตินี้มีลักษณะเป็นวิสัย จึงกล่าวว่า ‘หรือในโพธิปักขิยธรรมทั้งหลาย’ เป็นต้น. คำว่า ‘ตทุปการตาย’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอรรถว่า ในกุศลธรรมทั้งหลายที่พึงให้สำเร็จ. บทว่า อุมฺมุชฺชนปญฺญาย ได้แก่ ด้วยปัญญาที่ทำให้ผุดขึ้น หรือด้วยปัญญาที่ดำเนินไปโดยอาการผุดขึ้น. บทว่า เตเนว ได้แก่ เพราะเป็นเพียงการผุดขึ้นเท่านั้น. ด้วยว่า การเกิดขึ้นแห่งญาณเป็นการผุดขึ้นจากฝ่ายสังกิเลสฉันใด แม้การเกิดขึ้นแห่งศรัทธาก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การผุดขึ้นก็คือศรัทธานั่นเอง’. บทว่า จิตฺตวาโร ได้แก่ วาระแห่งความสืบต่อของจิต. ที่เรียกว่า ‘บุคคลหลายคน’ เพราะบุคคลเหล่านั้นถึงความสำเร็จในการตั้งอยู่ การเห็นแจ้ง การข้ามไป และการหยั่งลงเฉพาะอย่างๆ. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ได้บรรลุพระอรหัตในอัตภาพนั้น. บทว่า ตติยปุคฺคลาทิภาวํ ได้แก่ ความเป็นบุคคลที่สามเป็นต้น คือความเป็นบุคคลที่ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่. สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาสัตตกนิทเทส จบแล้ว. ๑๐. ทสกนิทฺเทสวณฺณนา ๑๐. การพรรณนาทสกนิทเทส ๒๐๙. โสตาปนฺนาทโยติ [Pg.55] วุตฺตวิเสสยุตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิฌานานาคามิโน. อสา…เป… ปนาติ เอตฺถ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถทีปโน. เตน ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา’’ติ อิทํ วิเสสํ ทีเปตีติ เวทิตพฺพํ. ๒๐๙. บทว่า โสตาปนฺนาทโย ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีผู้ได้ฌานซึ่งประกอบด้วยคุณวิเศษที่กล่าวแล้ว. ในคำว่า อาสา...เป...ปนา นี้ ปนศัพท์แสดงอรรถวิเศษ. พึงทราบว่า ด้วยปนศัพท์นั้น ท่านแสดงความวิเศษนี้ว่า ‘เพราะสังโยชน์ภายในถูกตัดขาดแล้ว’. ทสกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาทสกนิทเทส จบแล้ว. ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา. อนุฎีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์ จบสมบูรณ์. กถาวตฺถุปกรณ-อนุฏีกา อนุฎีกากถาวัตถุปกรณ์ คนฺถารมฺภวณฺณนา การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ สมุทาเย [Pg.57] เอกเทสา อนฺโตคธาติ สมุทาโย เตสํ อธิฏฺฐานภาเวน วุตฺโต ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ ทสฺเสติ ‘‘กถาสมุทายสฺสา’’ติอาทินา. ตตฺถ กถานนฺติ ติสฺโส กถา วาโท ชปฺโป วิตณฺฑาติ. เตสุ เยน ปมาณตกฺเกหิ ปกฺขปฏิปกฺขานํ ปติฏฺฐาปนปฏิกฺเขปา โหนฺติ, โส วาโท. เอกาธิกรณา หิ อญฺญมญฺญวิรุทฺธา ธมฺมา ปกฺขปฏิปกฺขา ยถา ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ (ที. นิ. ๑.๖๕). นานาธิกรณา ปน อญฺญมญฺญวิรุทฺธาปิ ปกฺขปฏิปกฺขา นาม น โหนฺติ ยถา ‘‘อนิจฺจํ รูปํ, นิจฺจํ นิพฺพาน’’นฺติ. เยน ฉลชาตินิคฺคหฏฺฐาเนหิ ปกฺขปฏิปกฺขานํ ปติฏฺฐาปนํ ปฏิกฺเขปารมฺโภ, โส ชปฺโป. อารมฺภมตฺตเมเวตฺถ, น อตฺถสิทฺธีติ ทสฺสนตฺถํ อารมฺภคฺคหณํ. ยาย ปน ฉลชาตินิคฺคหฏฺฐาเนหิ ปฏิปกฺขปฏิกฺเขปาย วายมนฺติ, สา วิตณฺฑา. ตตฺถ อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉลํ ยถา ‘‘นวกมฺพโลยํ ปุริโส, ราชา โน สกฺขี’’ติ เอวมาทิ. ทูสนภาสา ชาตโย, อุตฺตรปติรูปกาติ อตฺโถ. นิคฺคหฏฺฐานานิ ปรโต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. เอวํ วาทชปฺปวิตณฺฑปฺปเภทาสุ ตีสุ กถาสุ อิธ วาทกถา ‘‘กถา’’ติ อธิปฺเปตา. สา จ โข อวิปรีตธมฺมตาย ปติฏฺฐาปนวเสน, น วิคฺคาหิกกถาภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. มาติกาฐปเนเนวาติ อุทฺเทสเทสนาย เอว. ฐปิตสฺสาติ เทสิตสฺส. เทสนา หิ เทเสตพฺพมตฺถํ วิเนยฺยสนฺตาเนสุ ฐปนโต นิกฺขิปนโต ฐปนํ, นิกฺเขโปติ จ วุจฺจติ. บทว่า เอกเทศรวมอยู่ในหมู่ คือ หมู่ถูกกล่าวโดยเป็นที่ตั้งของธรรมเหล่านั้น เหมือนอย่างที่แสดงว่า 'กิ่งในต้นไม้' ด้วยคำว่า 'แห่งหมู่ของกถา' เป็นต้น. ในคำว่า กถาเหล่านั้น มีกถา 3 อย่าง คือ วาทะ ชัปปะ และวิตัณฑะ. ในกถาเหล่านั้น กถาใดมีการประดิษฐานและการคัดค้านฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้ามด้วยประมาณและตรรกะ กถานั้นชื่อว่า วาทะ. เพราะธรรมที่ขัดแย้งกันและกันซึ่งมีอธิกรณ์เดียวกัน เป็นฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้าม เช่น 'พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายไป ย่อมมีอยู่, พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายไป ย่อมไม่มีอยู่'. ส่วนธรรมที่ขัดแย้งกันและกันแม้จะมีต่างอธิกรณ์กัน ก็ไม่ชื่อว่าเป็นฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้าม เช่น 'รูปไม่เที่ยง, นิพพานเที่ยง'. กถาใดมีการเริ่มประดิษฐานและการคัดค้านฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้ามด้วยฉละ ชาติ และนิคคหัฏฐาน กถานั้นชื่อว่า ชัปปะ. การถือเอาคำว่า เริ่ม (อารัมภะ) ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นเพียงการเริ่มเท่านั้น ไม่ใช่ความสำเร็จแห่งประโยชน์. ส่วนความพยายามเพื่อคัดค้านฝ่ายตรงข้ามด้วยฉละ ชาติ และนิคคหัฏฐานใด ความพยายามนั้นชื่อว่า วิตัณฑะ. ในคำเหล่านั้น การทำลายถ้อยคำด้วยการยกความหมายอื่นขึ้นมาอ้าง ชื่อว่า ฉละ เช่น 'บุรุษนี้มีผ้าห่มใหม่ (หรือผ้าห่ม 9 ผืน), พระราชาไม่ใช่พยานของเรา' เป็นต้น. คำด่าชื่อว่า ชาติ มีความหมายว่า คำตอบปลอม. นิคคหัฏฐานทั้งหลายจักปรากฏในภายหลัง. ในกถา 3 อย่างที่มีประเภทคือ วาทะ ชัปปะ และวิตัณฑะ อย่างนี้ ในที่นี้ วาทกถา ประสงค์เอาว่า 'กถา'. และพึงทราบว่า วาทกถานั้น โดยนัยแห่งการประดิษฐานสภาวธรรมที่ไม่คลาดเคลื่อน ไม่ใช่โดยความเป็นวิคคาหิกกถา (กถาที่มุ่งแก่งแย่ง). บทว่า ด้วยการตั้งมาติกาไว้นั่นเอง คือ ด้วยการแสดงโดยหัวข้อ (อุทเทสเทศนา) นั่นเอง. บทว่า ที่ตั้งไว้แล้ว คือ ที่แสดงแล้ว. เพราะเทศนา ท่านเรียกว่า การตั้งไว้ (ฐปนะ) และการวางไว้ (นิกเขปะ) เพราะเป็นการตั้งไว้และวางไว้ซึ่งเนื้อความที่ควรแสดงในสันดานของเวไนยสัตว์. คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว. นิทานกถาวณฺณนา คำอธิบายพรรณนานิทานกถา ปรินิพฺพานเมว [Pg.58]…เป… วุตฺตํ. อภินฺนสภาวมฺปิ หิ อตฺถํ ตทญฺญธมฺมโต วิเสสาวโพธนตฺถํ อญฺญํ วิย กตฺวา โวหรนฺติ ยถา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑). สาติ อสงฺขตา ธาตุ. กรณภาเวน วุตฺตา ยถาวุตฺตสฺส อุปสมสฺส สาธกตมภาวํ สนฺธาย. ธมฺมวาที…เป… ทุพฺพลตา วุตฺตา ตถารูปาย ปญฺญาย ภาเว ตาทิสานํ ปกฺขภาวาภาวโต. ลทฺธิยาติ ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติอาทิลทฺธิยา. สุตฺตนฺเตหีติ เทวตาสํยุตฺตาทีหิ. ลิงฺคากปฺปเภทํ ปรโต สยเมว วกฺขติ. บทว่า ปรินิพพานนั่นเอง...เป...กล่าวแล้ว. อนึ่ง แม้อรรถที่มีสภาพไม่ต่างกัน ก็ย่อมเรียกขานโดยทำเหมือนเป็นอย่างอื่น เพื่อให้เข้าใจความพิเศษจากธรรมอื่นนั้น เช่น 'ธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน'. บทว่า สา (นั้น) คือ อสังขตธาตุ. ท่านกล่าวโดยความเป็นกรรณะ (เครื่องกระทำ) โดยหมายถึงความเป็นเหตุให้สำเร็จแห่งความสงบตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า ธรรมวาที...เป...ความอ่อนแอ ท่านกล่าวแล้ว เพราะความเป็นผู้ไม่มีฝ่ายของบุคคลเหล่านั้น ในเมื่อปัญญาเช่นนั้นมีอยู่. บทว่า เพราะลัทธิ คือ เพราะลัทธิว่า 'บุคคลมีอยู่โดยสัจฉิกัตถปรมัตถ์, พระอรหันต์ย่อมเสื่อมจากอรหัตตผล' เป็นต้น. บทว่า ด้วยพระสูตรทั้งหลาย คือ ด้วยเทวตาสังยุตเป็นต้น. ส่วนความต่างแห่งเพศและวัตร ท่านจักกล่าวเองในภายหลัง. ภินฺทิตฺวา มูลสงฺคหนฺติ มูลสงฺคีตึ วินาเสตฺวา, เภทํ วา กตฺวา ยถา สา ฐิตา, ตโต อญฺญถา กตฺวา. สงฺคหิตโต วา อญฺญตฺราติ มูลสงฺคีติยา สงฺคหิตโต อญฺญตฺร. เตนาห ‘‘อสงฺคหิตํ สุตฺต’’นฺติ. นีตตฺถํ ยถารุตวเสน วิญฺเญยฺยตฺถตฺตา. เนยฺยตฺถํ วิปริณามทุกฺขตาทิวเสน นิทฺธาเรตพฺพตฺถตฺตา. ตีหิ ฐาเนหีติ ‘‘สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑) เอวํ วุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ. อญฺญํ สนฺธาย ภณิตนฺติ เอกํ ปพฺพชฺชาสงฺขาตํ พฺรหฺมจริยวาสํ สนฺธาย ภณิตํ. อญฺญํ อตฺถํ ฐปยึสูติ สพฺพสฺสปิ พฺรหฺมจริยวาสสฺส วเสน ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติอาทิกํ (กถา. ๒๖๙) อญฺญํ อตฺถํ ฐปยึสุ. สุตฺตญฺจ อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ ตโต อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ กตฺวา ฐปยึสุ, ตสฺส อตฺถญฺจ อญฺญํ ฐปยึสูติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. สุญฺญตาทีติ อาทิ-สทฺเทน อนิจฺจตาทึ สงฺคณฺหาติ. บทว่า ทำลายการสังคายนาหลัก คือ ทำลายการสังคายนาหลัก หรือทำความแตกแยก ทำให้ผิดไปจากที่ตั้งอยู่. หรือนอกจากการสังคายนา คือ นอกจากการสังคายนาที่สังคายนาหลัก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'พระสูตรที่มิได้รวบรวมไว้'. ชื่อว่า นีตัตถะ เพราะเป็นอรรถที่พึงทราบตามพยัญชนะ. ชื่อว่า เนยยัตถะ เพราะเป็นอรรถที่พึงกำหนดด้วยอำนาจวิปริณามทุกข์เป็นต้น. บทว่า โดยสถาน 3 คือ โดยเหตุ 3 ประการที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'ผู้กล้าหาญ มีสติ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้'. บทว่า กล่าวหมายถึงอย่างอื่น คือ กล่าวหมายถึงการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ที่เรียกว่าการบรรพชาอย่างหนึ่ง. บทว่า ตั้งอรรถไว้เป็นอย่างอื่น คือ ตั้งอรรถไว้เป็นอย่างอื่นว่า 'การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ไม่มีในหมู่เทพ' เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แม้ทั้งหมด. พึงทราบการประกอบความในบทนี้อย่างนี้ว่า 'และตั้งพระสูตรที่กล่าวหมายถึงอย่างหนึ่ง ให้เป็นพระสูตรที่กล่าวหมายถึงอีกอย่างหนึ่ง และตั้งอรรถของพระสูตรนั้นให้เป็นอย่างอื่น'. บทว่า สุญญตตาเป็นต้น คำว่า เป็นต้น รวมเอาความไม่เที่ยงเป็นต้นเข้าด้วย. คมฺภีรํ เอกเทสํ มหาปเทสปริวาราทึ. เอกจฺเจ สกลํ อภิธมฺมํ วิสฺสชฺชึสุ ฉฑฺฑยึสุ เสยฺยถาปิ สุตฺตนฺติกา. เต หิ ตํ น ชินวจนนฺติ วทนฺติ. กถาวตฺถุสฺส สวิวาทตฺเตติอาทิ เหฏฺฐา นิทานฏฺฐกถาย อาคตนยํ สนฺธาย วุตฺตํ. เกจิ ปน ปุคฺคลปญฺญตฺติยาปิ สวิวาทตฺตํ มญฺญนฺติ. ‘‘ตติยสงฺคีติโต ปุพฺเพ ปวตฺตมานานํ วเสนา’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตติยสงฺคีติโต ปุพฺเพปิ ตํ มาติการูเปน ปวตฺตเตว? นิทฺเทสํ วา สนฺธาย ตถา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อญฺญานีติ อญฺญาการานิ อภิธมฺมปกรณาทีนิ อกรึสุ, ปวตฺตนฺตานิปิ ตานิ อญฺญถา กตฺวา ปฐึสูติ อตฺโถ[Pg.59]. มญฺชุสิรีติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ตํ นามํ ปิฏกตฺตยํ อนุวตฺตนฺเตหิ ภิกฺขูหิ คยฺหติ? อิตเรหิ คยฺหมานมฺปิ วา สาสนิกปริญฺเญหิ น สาสนาวจรํ คยฺหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. นิกายนามนฺติ มหาสงฺฆิกาทินิกายนามํ, ทุตฺตคุตฺตาทิวคฺคนามญฺจ. บทว่า ลึกซึ้ง คือ ส่วนหนึ่งมีมหาปเทสเป็นบริวารเป็นต้น. บางพวกได้ละทิ้ง คือ ทอดทิ้งพระอภิธรรมทั้งหมด เหมือนพวกสุตตันติกะ. เพราะพวกเขากล่าวว่า พระอภิธรรมนั้นไม่ใช่พุทธพจน์. บทว่า กถาวัตถุมีความขัดแย้งกันเป็นต้นนี้ กล่าวโดยอ้างถึงนัยที่มาในอรรถกถานิทานข้างล่าง. แต่บางพวกก็สำคัญว่า ปุคคลบัญญัติก็มีความขัดแย้งกัน. คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ดำเนินไปก่อนการสังคายนาครั้งที่ 3' นี้ กล่าวไว้ทำไม, มิใช่ว่าก่อนการสังคายนาครั้งที่ 3 พระอภิธรรมนั้นก็ดำเนินไปในรูปของมาติกาอยู่แล้วหรือ? พึงทราบว่า ท่านกล่าวอย่างนั้นโดยหมายถึงนิทเทส. บทว่า อื่นๆ คือ ได้ทำปกรณ์พระอภิธรรมเป็นต้นให้มีลักษณะเป็นอย่างอื่น อธิบายว่า แม้ปกรณ์ที่ดำเนินอยู่เหล่านั้น ก็นำมาสวดทำให้ผิดไปจากเดิม. คำว่า มัญชุสิริ นี้ กล่าวไว้ทำไม. เพราะชื่อนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ดำเนินตามพระไตรปิฎกไม่ถือเอา? หรือแม้เมื่อผู้อื่นถือเอาอยู่ ท่านก็กล่าวไว้โดยทำความเข้าใจว่า ผู้ที่รู้จักพระศาสนาไม่ถือเอาว่าเป็นสิ่งที่อยู่ในขอบเขตของพระศาสนา. บทว่า ชื่อของนิกาย คือ ชื่อของนิกายมีมหาสังฆิกะเป็นต้น และชื่อของกลุ่มมีทุตตคุตตะเป็นต้น. สงฺกนฺติกานํ เภโท สุตฺตวาทีติ สงฺกนฺติกานํ อนนฺตเร เอโก นิกายเภโท สุตฺตวาที นาม ภิชฺชิตฺถ. สหาติ เอกชฺฌํ กตฺวา, คณิยมานาติ อตฺโถ. บทว่า ความแตกแยกของพวกสังกันติกะ คือ สุตตวาที คือ นิกายแตกแยกหนึ่งชื่อว่า สุตตวาที ได้แตกแยกออกมาจากพวกสังกันติกะโดยไม่นาน. บทว่า สหะ คือ ทำรวมกัน, หมายถึง ที่นับรวมกัน. อุปฺปนฺเน วาเท สนฺธายาติ ตติยสงฺคีติกาเล อุปฺปนฺเน วาเท สนฺธาย. อุปฺปชฺชนเกติ ตโต ปฏฺฐาย ยาว สทฺธมฺมนฺตรธานา เอตฺถนฺตเร อุปฺปชฺชนเก. สุตฺตสหสฺสาหรณญฺเจตฺถ ปรวาทภญฺชนตฺถญฺจ สกวาทปติฏฺฐาปนตฺถญฺจ. สุตฺเตกเทโสปิ หิ ‘‘สุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ สมุทายโวหารสฺส อวยเวสุปิ ทิสฺสนโต ยถา ‘‘ปโฏ ทฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. เต ปเนตฺถ สุตฺตปเทสา ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา อาคตา เวทิตพฺพา. บทว่า อ้างถึงวาทะที่เกิดขึ้น คือ อ้างถึงวาทะที่เกิดขึ้นในสมัยสังคายนาครั้งที่ ๓. บทว่า ที่จะเกิดขึ้น คือ ที่จะเกิดขึ้นในระหว่างนี้ ตั้งแต่บัดนั้นไปจนกว่าพระสัทธรรมจะอันตรธาน. การนำพระสูตรพันหนึ่งมาในที่นี้ ก็เพื่อทำลายวาทะของผู้อื่น และเพื่อตั้งมั่นวาทะของตน. อนึ่ง แม้ส่วนหนึ่งของพระสูตรก็เรียกว่า "สูตร" เพราะปรากฏการใช้โวหารเรียกส่วนรวมในส่วนย่อยทั้งหลายด้วย เช่น "ผ้าไหม้แล้ว" และ "เห็นมหาสมุทรแล้ว". ส่วนบทแห่งพระสูตรเหล่านั้นในที่นี้ พึงทราบว่ามาแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่". นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนานิทานกถา จบแล้ว. มหาวคฺโค มหาวรรค ๑. ปุคฺคลกถา ๑. ปุคคลกถา ๑. สุทฺธสจฺจิกฏฺโฐ ๑. สัจจิกัตถะล้วน ๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา ๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ ๑. สมฺพราทีหิ [Pg.60] ปกปฺปิตวิชฺชา, ตถาภิสงฺขตานิ โอสธานิ จ ‘‘มายา’’ติ วุจฺจนฺติ, อิธ ปน มายาย อาหิตวิเสสา อภูตญฺเญยฺยาการา อธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มายาย อมณิอาทโย มณิอาทิอากาเรน ทิสฺสมานา มายาติ วุตฺตา’’ติ อาห. สจฺจญฺเญว สจฺจิกํ, โส เอว อตฺโถ อวิปรีตสฺส ญาณสฺส วิสยภาวฏฺเฐนาติ สจฺจิกฏฺโฐ. เตนาห ‘‘ภูตฏฺโฐ’’ติ. อวิปรีตภาวโต เอว ปรโม ปธาโน อตฺโถติ ปรมตฺโถ, ญาณสฺส ปจฺจกฺขภูโต ธมฺมานํ อนิทฺทิสิตพฺพสภาโว. เตน วุตฺตํ ‘‘อุตฺตมตฺโถ’’ติ. ๑. วิชาที่ปรุงแต่งด้วยเล่ห์กลมีของอสูรชื่อสัมพระเป็นต้น และโอสถที่ปรุงแต่งขึ้นอย่างนั้น ท่านเรียกว่า "มายา" แต่ในที่นี้ เมื่อจะแสดงว่า ทรงประสงค์เอาอาการที่พึงรู้ซึ่งไม่เป็นจริงอันพิเศษที่มายาทำให้เกิดขึ้น จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ไม่ใช่แก้วมณีเป็นต้น ปรากฏโดยอาการเป็นแก้วมณีเป็นต้นด้วยมายา เรียกว่า มายา". สัจจะนั่นแหละชื่อว่า สัจจิกะ, อรรถนั้นนั่นแหละชื่อว่า สัจจิกัตถะ โดยความเป็นอารมณ์ของญาณที่ไม่วิปริต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภูตัตถะ" (อรรถที่เป็นจริง). เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่วิปริตนั่นเอง อรรถที่สูงสุดและเป็นประธาน จึงชื่อว่า ปรมัตถะ เป็นสภาวะของธรรมทั้งหลายที่ปรากฏชัดแก่ญาณซึ่งไม่อาจชี้บอกได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุตตมัตถะ" (อรรถอันสูงสุด). อตฺถีติ วจนสามญฺเญนาติ ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๙๖; กถา. ๒๒) ‘‘อตฺถี’’ติ ปวตฺตวจนสามญฺเญน. อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉลนฺติ วทนฺติ. ปติฏฺฐํ ปจฺฉินฺทนฺโตติ เหตุํ ทูเสนฺโต, อเหตุํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. เหตุ หิ ปฏิญฺญาย ปติฏฺฐาปนโต ปติฏฺฐา, ตํ ปน เหตุํ อตฺถมตฺตโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ สจฺจิกฏฺเฐนา’’ติอาทิมาห. ปโยคโต ปน ทูสเนน สทฺธึ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. โอกาสํ อททมาโนติ ยถานุรูปํ ยุตฺตึ วตฺตุํ อวสรํ อเทนฺโต. อถ วา ปติฏฺฐํ ปจฺฉินฺทนฺโต, ปฏิญฺญํ เอว ปริวตฺเตนฺโตติ อตฺโถ. อุปลพฺภติ ปุคฺคโลติ หิ สกวาทึ อุทฺทิสฺส ปรวาทิโน ปฏิญฺญาว น ยุตฺตา อปฺปสิทฺธตฺตา วิเสสิตพฺพสฺส. เตเนวาห ‘‘อนุปลพฺภเนยฺยโต น ตว วาโท ติฏฺฐตีติ นิวตฺเตนฺโต’’ติ. รูปญฺจ อุปลพฺภติ…เป… ทสฺเสตีติ เอเตน ปรวาทินา อธิปฺเปตเหตุโน วิปรีตตฺถสาธกตฺตํ ทสฺเสติ. บทว่า โดยสามัญแห่งคำว่า มีอยู่ คือ โดยสามัญแห่งคำที่ใช้ว่า "มีอยู่" ในประโยคเป็นต้นว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒). พวกนักตรรกะกล่าวว่า การทำลายคำพูดด้วยการตั้งข้อสงสัยในความหมาย เป็นฉล (การลวง). บทว่า ตัดที่พึ่ง คือ ประทุษร้ายเหตุ อธิบายว่า ทำให้ไม่มีเหตุ. เพราะเหตุชื่อว่า ที่พึ่ง เพราะเป็นเครื่องตั้งมั่นแห่งปฏิญญา แต่เมื่อจะแสดงเหตุนั้นโดยความเป็นเพียงเนื้อความ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ถ้าโดยสัจจิกัตถะ". ส่วนการประทุษร้ายโดยการนำไปใช้ จะปรากฏชัดในภายหลังพร้อมกับการทำลาย. บทว่า ไม่ให้โอกาส คือ ไม่ให้โอกาสเพื่อจะกล่าวเหตุผลตามสมควร. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ตัดที่พึ่ง คือ เปลี่ยนปฏิญญานั่นเอง. เพราะว่า ปฏิญญาของปรวาทีที่มุ่งถึงสกวาทีว่า "บุคคลย่อมปรากฏ" นั้น ไม่สมควร เพราะเป็นสิ่งที่ต้องจำแนก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเป็นสิ่งที่ไม่อาจปรากฏได้ วาทะของท่านจึงตั้งอยู่ไม่ได้" ดังนี้ เป็นการห้ามไว้. บทว่า รูปย่อมปรากฏ... เป็นต้น... ย่อมแสดง ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความที่เหตุที่ปรวาทีประสงค์นั้น เป็นเครื่องยังเนื้อความที่ตรงกันข้ามให้สำเร็จ. อุปลพฺภมานํ นาม โหตีติ อาการโต ตํอาการวนฺตานํ อนญฺญตฺตาติ อธิปฺปาโย. อญฺญถาติ อาการ, อาการวนฺตานํ เภเท. เอติสฺสาติ ‘‘ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐนา’’ติ เอวํ [Pg.61] วุตฺตาย ทุติยปุจฺฉาย. เอส วิเสโสติ โย ยถาวุตฺโต ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ วิสยสฺส สภาวาการเภโท, เอส ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ วิเสโส. สภาวธมฺมานํ สามญฺญลกฺขเณน อภินฺนานมฺปิ สลกฺขณโต เภโทเยวาติ อญฺญธมฺมสฺส อญฺเญนากาเรน น กทาจิปิ อุปลพฺโภ ภเวยฺย. ยทิ สิยา, อญฺญตฺตเมว น สิยาติ รุปฺปนาทิสปจฺจยาทิอากาเรน อนุปลพฺภมาโนปิ ปุคฺคโล อตฺตโน ภูตสภาวฏฺเฐน อุปลพฺภเตวาติ วทนฺตํ ปรวาทินํ ปติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติอาทิ โจทนา อโนกาสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา ปน…เป… นิคฺคโห จ น กาตพฺโพ’’ติ. ตตฺถ นิคฺคโหติ ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ เอวํ วุตฺตนิคฺคโห, ปราชยาโรปเนน ปรวาทิโน นิคฺคณฺหนนฺติ อตฺโถ. บทว่า ชื่อว่าสิ่งที่ปรากฏย่อมมี อธิบายว่า โดยอาการแล้ว สิ่งนั้นกับสิ่งที่มีอาการนั้นไม่ต่างกัน. บทว่า โดยประการอื่น คือ ในความต่างกันแห่งอาการและสิ่งที่มีอาการ. บทว่า แก่คำถามนี้ คือ แก่คำถามที่สองที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ถ้าอย่างนั้น บุคคลนั้นย่อมปรากฏโดยสัจจิกัตถะและปรมัตถะ". บทว่า ความพิเศษนี้ คือ ความต่างกันแห่งสภาวะและอาการที่เป็นอารมณ์ของคำถามทั้งสองตามที่กล่าวมาแล้วนั้น นี้คือความพิเศษของคำถามทั้งสอง. แม้สภาวธรรมทั้งหลายที่ไม่ต่างกันโดยสามัญลักษณะ ก็ย่อมมีความต่างกันโดยสลักขณะนั่นเอง เพราะฉะนั้น ธรรมอย่างอื่นจึงไม่อาจปรากฏโดยอาการของธรรมอย่างอื่นได้เลย. หากพึงเป็นเช่นนั้น ความเป็นอย่างอื่นก็จะไม่พึงมี. เมื่อจะแสดงว่า การคัดค้านว่า "สัจจิกัตถะใด" เป็นต้น ย่อมไม่มีโอกาสแก่ปรวาทีผู้กล่าวว่า "แม้บุคคลผู้ไม่อาจปรากฏได้โดยอาการมีปัจจัยคือความสลายไปเป็นต้น ก็ย่อมปรากฏได้โดยความเป็นสภาวะที่แท้จริงของตน" จึงกล่าวว่า "แต่ว่า... เป็นต้น... และไม่พึงทำนิคคหะ". ในคำนั้น บทว่า นิคคหะ คือ นิคคหะที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ท่านจงรู้นิคคหะ" อธิบายว่า การข่มปรวาทีด้วยการยกความพ่ายแพ้ขึ้นแสดง. สฺวายํ ปน ยสฺมา ตสฺส วาทาปราธเหตุโก, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ โทสาปราธปริยาเยหิ วิภาวิโต. อวชานนญฺเหตฺถ นิคฺคหฏฺฐานํ. ตถา หิ ปฏิญฺญาหานิ, ปฏิญฺญานฺตรํ, ปฏิญฺญาวิโรโธ, ปฏิญฺญาสญฺญาโส, เหตฺวนฺตรํ, อตฺถนฺตรํ, นิรตฺถกํ, อวิญฺญาตตฺถํ, อสมฺพนฺธตฺถํ, อปฺปตฺตกาลํ, อูนํ, อธิกํ, ปุนรุตฺตํ, อนนุภาสนํ, อวิญฺญาตํ, อปฺปฏิภา, วิกฺเขโป, มตานุญฺญา, อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อุเปกฺขนํ, อนนุยุญฺชิตพฺพสฺส อนุโยโค, อปสิทฺธนฺตรํ, เหตฺวาภาสา จาติ ทฺวาวีสติ นิคฺคหฏฺฐานานิ ญายวาทิโน วทนฺติ. ก็แต่นิคคหะนี้ เพราะมีเหตุมาจากความผิดพลาดแห่งวาทะของเขา เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงนิคคหะนั้น ท่านจึงแสดงไว้ในอรรถกถาโดยปริยายแห่งโทษและความผิดพลาด. การไม่รู้แจ้งในที่นี้เป็นนิคคหัฏฐาน. จริงอย่างนั้น พวกนักตรรกะกล่าวว่า นิคคหัฏฐานมี ๒๒ ประการ คือ ปฏิญญาหานิ (การละทิ้งปฏิญญา), ปฏิญญันตระ (การเปลี่ยนปฏิญญาใหม่), ปฏิญญาวิโรธะ (ปฏิญญาขัดแย้งกัน), ปฏิญญาสันยาสะ (การสละปฏิญญา), เหตวันตระ (การเปลี่ยนเหตุใหม่), อัตถันตระ (การเปลี่ยนเนื้อความใหม่), นิรัตถกะ (คำที่ไร้ประโยชน์), อวิญญาตัตถะ (คำที่ฟังไม่รู้เรื่อง), อสัมพันธัตถะ (คำที่ไม่ต่อเนื่องกัน), อัปปัตตกาล (การกล่าวผิดกาล), อูนะ (คำที่บกพร่อง), อธิกะ (คำที่เกิน), ปุนรุตตะ (คำที่กล่าวซ้ำ), อนันนุภาสนะ (การไม่กล่าวตาม), อวิญญาตะ (การไม่รู้ตาม), อัปปฏิภา (ความไม่มีปฏิภาณ), วิกเขปะ (การพูดกลบเกลื่อน), มตานุญญา (การยอมรับความเห็นของฝ่ายตรงข้าม), อนุยัญชิตัพพัสสะ อุเปกขนา (การเพิกเฉยต่อสิ่งที่ควรซักถาม), อนันนุยัญชิตัพพัสสะ อนุโยคะ (การซักถามสิ่งที่มิใช่สิ่งที่ควรซักถาม), อปสิทธันตระ (หลักการที่ผิดพลาด), และเหตุวาภาสะ (เหตุเทียม). ตตฺถ วิสทิสูทาหรณธมฺมานุชานนํ ปฐมุทาหรเณ ปฏิญฺญาหานิ. ปฏิญฺญาตตฺถปฏิเสเธ ตทญฺญตฺถนิทฺเทโส ปฏิญฺญานฺตรํ. ปฏิญฺญาวิรุทฺธเหตุกิตฺตนํ ปฏิญฺญาวิโรโธ. ปฏิญฺญาตตฺถาปนยนํ ปฏิญฺญาสญฺญาโส. อวิเสสวุตฺเต เหตุมฺหิ ปฏิสิทฺเธ วิเสสเหตุกถนํ เหตฺวนฺตรํ. อธิกตตฺถานุปโยคิอตฺถกถนํ อตฺถนฺตรํ. มาติกาปาโฐ วิย อตฺถหีนํ นิรตฺถกํ. ติกฺขตฺตุํ วุตฺตมฺปิ สกฺขิปฏิวาทีหิ อวิทิตํ อวิญฺญาตตฺถํ. ปุพฺพาปรวเสน สมฺพนฺธรหิตํ อสมฺพนฺธตฺถํ. อวยววิปลฺลาสวจนํ อปฺปตฺตกาลํ. อวยววิกลํ อูนํ. อธิกเหตูทาหรณํ อธิกํ. ฐเปตฺวา อนุวาทํ สทฺทตฺถานํ ปุนปฺปุนํ วจนํ อตฺถาปนฺนวจนญฺจ ปุนรุตฺตํ. ปริสาย วิทิตสฺส ตีหิ วุตฺตสฺส อปจฺจุทาหาโร อนนุภาสนํ. ยํ วาทินา [Pg.62] วุตฺตํ ปริสาย วิญฺญาตํ ปฏิวาทินา ทุวิญฺญาตํ, ตํ อวิญฺญาตํ. ตํวาทินา วตฺตพฺเพ วุตฺเต ปรวาทิโน ปฏิวจนสฺส อนุปฏฺฐานํ อปฺปฏิภา. กิจฺจนฺตรปฺปสงฺเคน กถาวิจฺฉินฺทนํ วิกฺเขโป. อตฺตโน โทสานุชานเนน ปรปกฺขสฺส โทสปฺปสญฺชนํ ปรมตานุชานนํ มตานุญฺญา. นิคฺคหปฺปตฺตสฺส นิคฺคณฺหนํ อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อุเปกฺขนํ. สมฺปตฺตนิคฺคหสฺส อนิคฺคหฏฺฐาเน จ นิคฺคณฺหนํ อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อนุโยโค. เอกํ สิทฺธนฺตมนุชานิตฺวา อนิยมโต ตทญฺญสิทฺธนฺตกถาปฺปสญฺชนํ อปสิทฺธนฺตรํ. อสิทฺธา อเนกนฺติกา วิรุทฺธา จ เหตฺวาภาสา, เหตุปติรูปกาติ อตฺโถ. เตสญฺจ กถนํ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ. ในบรรดานั้น การยอมรับธรรมที่เป็นตัวอย่างที่ไม่เหมือนกันในตัวอย่างแรก เป็นปฏิญญาหานิ. เมื่อปฏิเสธความหมายที่ปฏิญญาไว้ แล้วชี้แจงความหมายอื่น เป็นปฏิญญันตระ. การกล่าวเหตุที่ขัดแย้งกับปฏิญญา เป็นปฏิญญาวิโรธะ. การถอนความหมายที่ปฏิญญาไว้ เป็นปฏิญญาสัญญาสะ. เมื่อเหตุที่กล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจงถูกปฏิเสธ แล้วกล่าวเหตุที่จำเพาะเจาะจง เป็นเหตวันตระ. การกล่าวความหมายที่เกินความจำเป็นและไม่เป็นประโยชน์ เป็นอัตถันตระ. สิ่งที่ไร้ความหมายเหมือนการท่องมาติกา เป็นนิรัตถกะ. แม้กล่าวสามครั้งแล้ว แต่คู่กรณีและพยานยังไม่รู้ เป็นอวิญญาตัตถะ. สิ่งที่ไม่มีความสัมพันธ์กันโดยลำดับก่อนหลัง เป็นอสัมพันธัตถะ. การกล่าวคำที่สลับส่วนกัน เป็นอัปปัตตกาล. สิ่งที่ขาดส่วนประกอบ เป็นอูนะ. เหตุและตัวอย่างที่เกิน เป็นอธิกะ. การกล่าวคำที่มีความหมายซ้ำๆ กัน เว้นการกล่าวซ้ำเพื่อทบทวน และการกล่าวคำที่ซ้ำความหมาย เป็นปุนรุตตะ. การไม่กล่าวตอบสิ่งที่กล่าวสามครั้งแล้วซึ่งเป็นที่รู้กันในที่ประชุม เป็นอนันนุภาสนะ. สิ่งที่วาทีกล่าวแล้ว เป็นที่รู้กันในที่ประชุม แต่ปรวาทีรู้ได้ยาก เป็นอวิญญาตะ. เมื่อสิ่งที่วาทีควรกล่าวได้กล่าวแล้ว แต่ปรวาทีไม่สามารถกล่าวตอบได้ เป็นอัปปฏิภา. การตัดบทสนทนาด้วยการอ้างกิจอื่น เป็นวิกเขปะ. การยอมรับความผิดของตนเอง แล้วกล่าวโทษฝ่ายตรงข้าม เป็นมตานุญญา. การข่มผู้ที่ควรข่ม และการเพิกเฉยต่อผู้ที่ควรซักฟอก. การข่มในฐานะที่ไม่ควรข่ม และการซักฟอกผู้ที่ควรซักฟอก. การยอมรับหลักการหนึ่งแล้วกล่าวถึงหลักการอื่นโดยไม่แน่นอน เป็นอปสิทธันตระ. เหตุที่ไม่สำเร็จ เหตุที่ไม่แน่นอน และเหตุที่ขัดแย้งกัน เป็นเหตุวาภาสะ คือเหตุเทียม. และการกล่าวเหตุเหล่านั้น เป็นนิคคหัฏฐาน. อิเมสุ ทฺวาวีสติยา นิคฺคหฏฺฐาเนสุ อิทํ ปฏิญฺญาย อปนยนโต สยเมว ปจฺจกฺขานโต ปฏิญฺญาสญฺญาโส นาม นิคฺคหฏฺฐานํ. เตเนวาห ‘‘อวชานเนเนว นิคฺคหํ ทสฺเสตี’’ติ. อสิทฺธตฺตาติ เอเตน ปจฺจกฺขโต อนุมานโต จ ปุคฺคลสฺส อนุปลพฺภมาห. น หิ โส ปจฺจกฺขโต อุปลพฺภติ. ยทิ อุปลพฺเภยฺย, วิวาโท เอว น สิยา, อนุมานมฺปิ ตาทิสํ นตฺถิ, เยน ปุคฺคลํ อนุมิเนยฺยุํ. ตถา หิ ตํ สาสนิโก ปุคฺคลวาที วเทยฺย ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ, อตฺถิ ปุคฺคโล’’ติ ภควตา วุตฺตตฺตา รูปเวทนาทิ วิย. ยญฺหิ ภควตา ‘‘อตฺถี’’ติ ยทิ วุตฺตํ, ตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ ยถา ตํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. ยํ ปน ปรมตฺถโต นตฺถิ, น ตํ ภควตา ‘‘อตฺถี’’ติ วุตฺตํ ยถา ตํ ปกติวาทิอาทีนํ ปกติอาทีติ, ตํ มิจฺฉา. เอตฺถ หิ ยทิ โวหารโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาโว อธิปฺเปโต, สิทฺธํ สาธนํ, อถ ปรมตฺถโต, อสิทฺโธ เหตุ ตถา อวุตฺตตฺตา. วิรุทฺโธ จ ตสฺส อนิจฺจสงฺขตปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาทิภาวาสาธนโต รูปเวทนาทีสุ ตถา ทิฏฺฐตฺตาติอาทินา ตสฺส อเหตุกภาวสฺเสว ปากฏภาวโต. ในบรรดานิคคหัฏฐาน 22 อย่างนี้ การถอนปฏิญญาด้วยการปฏิเสธด้วยตนเองจากการถอนปฏิญญานี้แล ชื่อว่าปฏิญญาสัญญาสะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงนิคคหะด้วยการปฏิเสธนั่นเอง'. ด้วยคำว่า 'เพราะไม่สำเร็จ' นี้ ท่านกล่าวถึงการที่บุคคลไม่อาจปรากฏได้ด้วยประจักษ์และอนุมาน. เพราะบุคคลนั้นย่อมไม่อาจปรากฏได้ด้วยประจักษ์. ถ้าปรากฏได้ การโต้เถียงก็จะไม่พึงมี, แม้อนุมานเช่นนั้นก็ไม่มี ที่จะพึงอนุมานบุคคลได้. ด้วยว่า ปุคคลวาทีผู้เป็นสาวกในพระศาสนาพึงกล่าวว่า 'บุคคลย่อมปรากฏ, บุคคลมีอยู่' เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว เหมือนรูปและเวทนาเป็นต้น. ด้วยว่า สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'มีอยู่' สิ่งนั้นย่อมมีโดยปรมัตถ์ เหมือนรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ. ส่วนสิ่งใดที่ไม่มีโดยปรมัตถ์ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสว่า 'มีอยู่' เหมือนปรกติเป็นต้นของพวกปรกติวาทีเป็นต้น, สิ่งนั้นเป็นมิจฉา. ในที่นี้ หากประสงค์ความเป็นอยู่ของบุคคลโดยโวหาร การพิสูจน์ก็สำเร็จ, หากประสงค์โดยปรมัตถ์ เหตุนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่ได้กล่าวไว้อย่างนั้น. และขัดแย้งกัน เพราะไม่สามารถพิสูจน์ความเป็นอนิจจะ สังขตะ และปฏิจจสมุปปันนะเป็นต้นของบุคคลนั้นได้ และเพราะความที่บุคคลนั้นเป็นสภาพไม่มีเหตุปรากฏชัด โดยการเห็นในรูปและเวทนาเป็นต้นอย่างนั้น. ยํ ปน พาหิรกา ปุถุ อญฺญติตฺถิยา วทนฺติ. อตฺเถว จ ปรมตฺถโต อตฺตา ญาณาภิธานสฺส ปวตฺติยา นิมิตฺตภาวโต รูปาทิ วิย. อถ วา อตฺตาติริตฺตปทตฺถนฺตโร รูปกฺขนฺโธ ขนฺธสภาวตฺตา ยถา ตํ อิตรกฺขนฺธา. ยญฺเหตฺถ ปทตฺถนฺตรํ, โส ปุคฺคโลติ อธิปฺปาโย. ส่วนพวกเดียรถีย์ภายนอกจำนวนมากกล่าวว่า อัตตามีอยู่โดยปรมัตถ์นั่นแล เพราะเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของชื่อและญาณ เหมือนรูปเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง รูปขันธ์เป็นสิ่งอื่นจากอัตตา เพราะมีสภาพเป็นขันธ์ เหมือนขันธ์ที่เหลือ. สิ่งใดที่เป็นสิ่งอื่นในที่นี้ สิ่งนั้นคือบุคคล นี้คืออธิบาย. เอตฺถ [Pg.63] จ ปุริมสฺส เหตุโน ปญฺญตฺติยา อเนกนฺติกตา อสิทฺธตา จ. น หิ อสโต สกวาทินํ ปติ ปรมตฺถโต ญาณาภิธานปฺปวตฺติยา นิมิตฺตภาโว สิชฺฌติ. โวหารโต เจ, ตทสิทฺธสาธนตา รูปาทิสภาววินิมุตฺตรูโปปิ ปุคฺคโล น โหตีติ เอวมาทิวิรุทฺธตฺถตา. ปจฺฉิมสฺส ปน เหตุโน สาเธตพฺพตฺถสามญฺญปริคฺคเห สิทฺธสาธนตา, รูปกฺขนฺธโต ปทตฺถนฺตรโต ปรมตฺถนฺตรภูตเวทนาทิสมฺภวสฺส อิจฺฉิตตฺตา จ. ตพฺพิเสสปริคฺคเห จ สกวาทินํ ปติ อุทาหรณาภาโว ปรปริกปฺปิตชีวปทตฺถวิรหโต. อิตรกฺขนฺธานํ เวทนาทิวินิมุตฺตอุภยสิทฺธชีวปทตฺถสหิโตปิ รูปกฺขนฺโธ น โหติ อิตรกฺขนฺธา วิยาติ วิรุทฺธตฺถตา จ. ในข้อนี้ เหตุแรกนั้นมีความไม่แน่นอนและความไม่สำเร็จเพราะเป็นบัญญัติ. เพราะภาวะที่เป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของชื่อและญาณโดยปรมัตถ์ ย่อมไม่สำเร็จแก่สกวาทีผู้กล่าวว่าไม่มี. หากเป็นโดยโวหาร ก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่ยังไม่สำเร็จ และมีความขัดแย้งกันในเนื้อความ เช่น แม้บุคคลผู้พ้นจากสภาพแห่งรูปเป็นต้นก็ไม่มี ดังนี้เป็นต้น. ส่วนเหตุหลังนั้น เมื่อถือเอาความทั่วไปของสิ่งที่ควรพิสูจน์ ก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่สำเร็จแล้ว และเพราะปรารถนาการมีอยู่ของเวทนาเป็นต้น ซึ่งเป็นปรมัตถ์อื่นและเป็นสิ่งอื่นจากรูปขันธ์. และเมื่อถือเอาความพิเศษนั้น ก็ไม่มีตัวอย่างสำหรับสกวาที เพราะปราศจากสิ่งคือชีวิตที่ผู้อื่นกำหนดขึ้น. และมีความขัดแย้งกันในเนื้อความว่า แม้รูปขันธ์ที่ประกอบด้วยสิ่งคือชีวิตที่ยอมรับกันทั้งสองฝ่ายซึ่งพ้นจากเวทนาเป็นต้น ก็ไม่เป็นเหมือนขันธ์ที่เหลือ. ยํ ปน กาณาทา ‘‘สุขาทีนํ นิสฺสยภาวโต’’ติ อนุมานํ วทนฺติ, เต อิทํ วตฺตพฺพา – กึ สุขาทีนํ อตฺตนิ ปฏิพทฺธํ ยโต สุขาทินิสฺสยตาย อตฺตา อนุมียติ. ยทิ อุปฺปาโท, เอวํ สนฺเต สพฺเพปิ สุขาทโย เอกโต เอว ภเวยฺยุํ การณสฺส สนฺนิหิตภาวโต อญฺญนิรเปกฺขโต จ. อถ อญฺญมฺปิ กิญฺจิ อินฺทฺริยาทิการณนฺตรมเปกฺขิตพฺพํ, ตเทว โหตุ การณํ, กิมญฺเญน อทิฏฺฐสามตฺถิเยน ปริกปฺปิเตน ปโยชนํ. อถ ปน เตสํ อตฺตาธีนา วุตฺตีติ วเทยฺยุํ, เอวมฺปิ น สิชฺฌติ อุทาหรณาภาวโต. น หิ รูปาทิวินิมุตฺโต ตาทิโส โกจิ สภาวธมฺโม สุขาทิสนฺนิสฺสยภูโต อตฺถิ, ยโต อตฺตโน อตฺตตฺถสิทฺธิยา อุทาหรณํ อปทิเสยฺยุํ. อิมินา นเยน อสมาสปทาภิเธยฺยตฺตาติอาทีนมฺปิ อยุตฺตตฺตา นิวาเรตพฺพา. ตถา ‘‘อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา’’ติ อิมินา จ ปกติอณุอาทีนมฺปิ พาหิรปริกปฺปิตานํ อสิทฺธตา วุตฺตาวาติ เวทิตพฺพา. กถํ ปน เตสํ อสิทฺธีติ? ปมาเณน อนุปลพฺภนโต. น หิ ปจฺจกฺขโต ปกติ สิทฺธา กปิลสฺสปิ อิสิโน ตสฺส อปจฺจกฺขภาวสฺส กาปิเลหิ อนุญฺญายมานตฺตา. ส่วนพวกกณาฑะกล่าวอนุมานว่า "เพราะเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น" พวกเขาควรถูกกล่าวว่า - อะไรของสุขเป็นต้นที่ผูกพันอยู่ในอัตตา ซึ่งเป็นเหตุให้อนุมานอัตตาได้ด้วยความเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น หากเป็นความเกิดขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น สุขเป็นต้นทั้งหมดก็พึงเกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะความที่เหตุมีอยู่พร้อมและเพราะไม่ต้องอาศัยสิ่งอื่น หากจำเป็นต้องอาศัยเหตุอื่นบางอย่าง เช่น อินทรีย์เป็นต้น ก็ให้สิ่งนั้นเป็นเหตุไป จะมีประโยชน์อะไรกับสิ่งที่ถูกกำหนดขึ้นด้วยศักยภาพที่มองไม่เห็น หากพวกเขาจะกล่าวว่า การเป็นไปของสิ่งเหล่านั้นขึ้นอยู่กับอัตตา แม้เช่นนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่มีตัวอย่าง เพราะไม่มีสภาวธรรมใดๆ ที่พ้นจากรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น ที่พวกเขาจะอ้างเป็นตัวอย่างเพื่อความสำเร็จแห่งเนื้อความว่ามีอัตตา ด้วยนัยนี้ แม้การกล่าวว่า "เพราะความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวได้ด้วยบทที่มิใช่สมาส" เป็นต้น ก็ไม่สมควร จึงควรห้ามเสีย อนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยเหตุที่ "เพราะความที่อรรถะที่แท้จริงอื่นไม่สำเร็จ" นี้ ก็ได้กล่าวถึงความไม่สำเร็จของปรกติและปรมาณูเป็นต้นที่ผู้อื่นคิดขึ้นแล้ว แล้วความไม่สำเร็จของสิ่งเหล่านั้นเป็นอย่างไร? เพราะไม่ปรากฏด้วยประมาณ เพราะปรกติไม่ได้สำเร็จด้วยประจักษ์ แม้แก่อิสีกบิล เพราะความที่ภาวะไม่เป็นประจักษ์แห่งปรกตินั้น พวกกบิลยอมรับอยู่ ยํ ปน ‘‘อตฺถิ ปธานํ เภทานํ อนฺวยทสฺสนโต สกลกลาปมตฺตํ วิยา’’ติ เต อนุมานํ วทนฺติ. อิมินา หิ เภทานํ สตฺวาทีนํ วิชฺชมานปธานตา ปฏิญฺญาตา. เอตฺถ จ วุจฺจเต – สกลาทีนํ ปธานํ ตพฺพิภาเคหิ กึ อญฺญตฺตํ, อุทาหุ อนญฺญนฺติ, กิญฺเจตฺถ ยทิ อญฺญตฺตํ, สพฺโพ โลโก ปธานมโยติ สมยวิโรโธ สิยา, สณฺฐานเภเทน อญฺญตฺถ ปฏิชานนโต [Pg.64] น โทโสติ เจ? ตํ น, วลยกฏกาทิสณฺฐานเภเทปิ กนกาเภททสฺสนโต. น หิ สณฺฐานํ วตฺถุเภทนิมิตฺตํ ตสฺส อนุปาทานตฺตา. ยํ ยสฺส เภทนิมิตฺตํ, น ตํ ตสฺส อนุปาทานํ ยถา สุวณฺณมตฺติกาทิฆฏาทีนํ สุวณฺณฆโฏ มตฺติกาฆโฏ โกเสยฺยปโฏ กปฺปาสปโฏติ จ สาเธตพฺพธมฺมรหิตญฺจ อุทาหรณํ. น หิ ปธาเนกการณปุพฺพกตฺตํ สกลาทีนํ ปกติวาทิโน สิทฺธํ, นาปิ กาปิลานํ กถญฺจิ อญฺญตฺตานุชานนโต. อนญฺญตฺเต ปน อุทาหรณาภาโว. น หิ ตเทว สาเธตพฺพํ ตเทว จ อุทาหรณํ ยุตฺตํ, อนฺวยทสฺสนมฺปิ อสิทฺธํ. น หิ ตเทว เตน อนฺวิตํ ยุชฺชติ. ปธาเนน อนฺวยทสฺสนมฺปิ อสิทฺธํ ปรวาทิโนติ คุณสฺส ปธานสฺส อนนุชานนโต. อถ ยํ กิญฺจิ การณํ ปธานํ ‘‘ปธียติ เอตฺถ ผล’’นฺติ, เอวมฺปิ อสิทฺธเมว การเณ ผลสฺส อตฺถิภาวานนุชานนโต, เหตุโน จ อสิทฺธนิสฺสยตาปราภิมตเภทานนุชานนโต. อถ วิเสเสน การณายตฺตวุตฺติตา ผลสฺส สาธียติ, น กิญฺจิ วิรุทฺธํ ธมฺมานํ ยถาสกํ ปจฺจเยน ปฏิจฺจสมุปฺปตฺติยา อิจฺฉิตตฺตาติ. ส่วนที่พวกเขากล่าวอนุมานว่า "ประธานมีอยู่ เพราะเห็นความสอดคล้องกันของความแตกต่าง เหมือนเป็นเพียงกลุ่มก้อนทั้งหมด" ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่ประธานมีอยู่ของความแตกต่าง เช่น สัตตวะเป็นต้น จึงถูกยอมรับ ในข้อนี้กล่าวว่า - ประธานของกลุ่มก้อนเป็นต้นนั้น แตกต่างจากส่วนแบ่งของมัน หรือว่าไม่แตกต่างกัน และในที่นี้ หากแตกต่างกัน โลกทั้งหมดก็จะเป็นประธานไปหมด ซึ่งจะขัดแย้งกับหลักการ หากกล่าวว่า "ไม่เป็นโทษ เพราะยอมรับความต่างกันในที่อื่นด้วยความต่างกันแห่งรูปร่าง" นั่นไม่จริง เพราะแม้รูปร่างจะต่างกัน เช่น กำไลและสร้อยข้อมือเป็นต้น ก็ยังเห็นความไม่ต่างกันของทองคำ เพราะรูปร่างไม่ใช่เครื่องหมายแห่งความแตกต่างของวัตถุ เพราะรูปร่างนั้นไม่เป็นอุปาทาน (มวลสาร) สิ่งใดเป็นเครื่องหมายแห่งความแตกต่างของสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมไม่เป็นอุปาทานของสิ่งนั้น เช่น หม้อทอง หม้อดิน ผ้าไหม ผ้าฝ้าย ของหม้อทอง หม้อดินเป็นต้น และตัวอย่างก็ปราศจากธรรมที่พึงพิสูจน์ เพราะความเป็นสิ่งที่มีประธานเป็นเหตุหนึ่งเดียวในเบื้องต้นของกลุ่มก้อนเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จแก่พวกปรกติวาที และไม่สำเร็จแก่พวกกบิลเพราะไม่ยอมรับความต่างกันโดยประการใดๆ ส่วนในกรณีที่ไม่แตกต่างกัน ก็ไม่มีตัวอย่าง เพราะไม่สมควรที่จะให้สิ่งเดียวกันเป็นสิ่งที่พึงพิสูจน์และเป็นตัวอย่าง แม้การเห็นความสอดคล้องกันก็ไม่สำเร็จ เพราะสิ่งเดียวกันย่อมไม่ประกอบกับสิ่งนั้น การเห็นความสอดคล้องกันกับประธานก็ไม่สำเร็จแก่ฝ่ายอื่น เพราะไม่ยอมรับประธานว่าเป็นคุณ หากกล่าวว่า เหตุใดๆ ก็ตามเป็นประธาน "ผลย่อมถูกเก็บไว้ในเหตุนี้" แม้เช่นนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่ยอมรับการมีอยู่ของผลในเหตุ และเพราะความที่ที่อาศัยไม่สำเร็จ และเพราะไม่ยอมรับความแตกต่างตามที่ฝ่ายอื่นปรารถนา หากแสดงภาวะที่ผลมีการเป็นไปขึ้นอยู่กับเหตุโดยเฉพาะ ก็ไม่มีอะไรขัดแย้ง เพราะปรารถนาการเกิดขึ้นโดยอาศัยกันของธรรมทั้งหลายด้วยปัจจัยของตนๆ อปิจ ปกติวาทิโน ‘‘สตฺวรชตมสงฺขาตานํ ติณฺณํ คุณานํ สมภาโว ปกติ, สา จ นิจฺจา สตฺวาทิวิสมสภาวโต อนิจฺจโต มหตาทิวิการโต อนญฺญา’’ติ ปฏิชานนฺติ. สา เตสํ วุตฺตปฺปการา ปกติ น สิชฺฌติ ตโต วิรุทฺธสภาวโต วิการโต อนญฺญตฺตา. น หิ อสฺสสฺส วิสาณํ ทีฆํ, ตญฺจ รสฺสโต โควิสาณโต อนญฺญนฺติ วุจฺจมานํ สิชฺฌติ. กิญฺจ ภิยฺโย? ติณฺณํ เอกภาวาภาวโต. สตฺวาทิคุณตฺตยโต หิ ปกติยา อนญฺญตฺตํ อิจฺฉนฺตานํ เตสํ สตฺวาทีนมฺปิ ปกติยา อนญฺญตฺตํ อาปชฺชติ, น จ ยุตฺตํ ติณฺณํ เอกภาโวติ. เอวมฺปิ ปกติ น สิชฺฌติ. กถํ? อเนกโทสาปตฺติโต. ยทิ หิ พฺยตฺตสภาวโต วิการโต อพฺยตฺตสภาวา ปกติ อนญฺญา, เอวํ สนฺเต เหตุมนฺตตา อนิจฺจตา อพฺยาปิตา สกิริยตา อเนกตา นิสฺสิตตา ลิงฺคตา สาวยวตา ปรตนฺตฺรตาติ เอวมาทโย อเนเก โทสา ปกติยา อาปชฺชนฺติ, น ชาติวิการโต อนญฺญา ปฏิชานิตพฺพา. ตถา จ สติ สมยวิโรโธติ กปฺปนามตฺตํ ปกตีติ อสิทฺธา สาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. อนึ่ง พวกปรกติวาที ยอมรับว่า "ปรกติคือภาวะที่เสมอกันของคุณสามประการ คือ สัตตวะ รชะ และตมะ และปรกตินั้นเป็นนิจ ไม่แตกต่างจากวิการมีมหัตเป็นต้น เพราะมีสภาพไม่สม่ำเสมอมีสัตตวะเป็นต้น และไม่เที่ยง" ปรกติที่กล่าวมานั้นของพวกเขาย่อมไม่สำเร็จ เพราะความที่ปรกตินั้นไม่ต่างจากวิการที่มีสภาพขัดแย้งกับปรกตินั้น เพราะคำที่เขากล่าวว่า "เขาของม้ายาว และเขาม้านั้นไม่ต่างจากเขาโคที่สั้น" ย่อมไม่สำเร็จ และอะไรอีก? เพราะไม่มีภาวะเป็นหนึ่งเดียวกันของสามสิ่ง เพราะเมื่อปรารถนาความไม่แตกต่างกันของปรกติจากคุณสามประการมีสัตตวะเป็นต้น ความไม่แตกต่างกันของสัตตวะเป็นต้นจากปรกติก็ย่อมเกิดขึ้น และไม่สมควรที่จะให้สามสิ่งเป็นสิ่งเดียวกัน แม้เช่นนี้ ปรกติก็ไม่สำเร็จ อย่างไร? เพราะเกิดโทษหลายประการ หากปรกติซึ่งมีสภาพไม่ปรากฏ ไม่แตกต่างจากวิการซึ่งมีสภาพปรากฏ เมื่อเป็นเช่นนั้น โทษหลายประการ เช่น การมีเหตุ การไม่เที่ยง การไม่แผ่ไป การมีการกระทำ การมีหลายอย่าง การอาศัยผู้อื่น การเป็นเครื่องหมาย (ลิลคะ) การมีส่วนประกอบ การเป็นของผู้อื่น เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ปรกติ และไม่ควรยอมรับว่าไม่แตกต่างจากวิการโดยกำเนิด และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะขัดแย้งกับหลักการ ดังนั้น พึงถึงข้อสรุปในเรื่องนี้ว่า ปรกติเป็นเพียงการคิดขึ้นมา จึงไม่สำเร็จ ปกติยา [Pg.65] จ อสิทฺธาย ตํนิมิตฺตกภาเวน วุจฺจมานา มหตาทโยปิ อสิทฺธา เอว. ยถา จ ปกติ มหตาทโย จ, เอวํ อิสฺสรปชาปติปุริสกาลสภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ. เอเตสุ หิ อิสฺสโร ตาว น สิชฺฌติ อุปการสฺส อทสฺสนโต. สตฺตานญฺหิ ชาติยํ มาตาปิตูนํ พีชเขตฺตภาเวน กมฺมสฺส หีนตาทิวิภาคกรเณน, ตโต ปรญฺจ อุตุอาหารานํ พฺรูหนุปตฺถมฺภเนน, อินฺทฺริยานํ ทสฺสนาทิกิจฺจสาธเนน อุปกาโร ทิสฺสติ, น, เอวมิสฺสรสฺส. หีนตาทิวิภาคกรณมิสฺสรสฺสาติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. ยถาวุตฺโต อุปการวิเสโส อิสฺสรนิมฺมิโต, น กมฺมุนาติ สาธนียเมตํ. อิตรตฺราปิ สมานเมตนฺติ เจ? น, กมฺมโต ผลนิยมสิทฺธตฺตา. สติ หิ กตูปจิเต กมฺมสฺมึ ตตฺถ ยํ อกุสลํ, ตโต หีนตา, ยํ กุสลํ, ตโต ปณีตตาติ สิทฺธเมตํ. อิสฺสรวาทินาปิ หิ น สกฺกา กมฺมํ ปฏิกฺขิปิตุํ. และเมื่อปรกติไม่สำเร็จ มหัตเป็นต้นที่ถูกกล่าวโดยความเป็นสิ่งที่มีปรกตินั้นเป็นนิมิต (เหตุ) ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน และเช่นเดียวกับปรกติและมหัตเป็นต้น พระอิศวร พระประชาบดี บุรุษ กาล สภาวะ นิยติ และความปรารถนาเป็นต้น ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน ในบรรดาสิ่งเหล่านี้ พระอิศวรย่อมไม่สำเร็จ เพราะไม่เห็นการอุปการะ เพราะในการเกิดของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเห็นการอุปการะของมารดาบิดาโดยความเป็นพืชและเป็นนา ด้วยการทำความแตกต่างมีความเลวเป็นต้นแห่งกรรม หลังจากนั้น ด้วยการทำให้เจริญและสนับสนุนของฤดูและอาหาร และด้วยการทำกิจมีการเห็นเป็นต้นของอินทรีย์ให้สำเร็จ แต่ไม่เห็นการอุปการะของพระอิศวรเช่นนั้น หากกล่าวว่า "การทำความแตกต่างมีความเลวเป็นต้นเป็นของพระอิศวร" นั่นไม่จริง เพราะไม่สำเร็จ การอุปการะพิเศษที่กล่าวมานั้นมีพระอิศวรเป็นนิมิต ไม่ใช่มีกรรมเป็นนิมิต สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ท่านต้องพิสูจน์ให้สำเร็จ หากกล่าวว่า "ในกรณีอื่นก็เหมือนกัน" นั่นไม่จริง เพราะความแน่นอนแห่งผลจากกรรมเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้ว เพราะในเมื่อกรรมที่ทำและสั่งสมไว้มีอยู่ สิ่งใดเป็นอกุศล ความเลวก็เกิดจากสิ่งนั้น สิ่งใดเป็นกุศล ความประณีตก็เกิดจากสิ่งนั้น สิ่งนี้สำเร็จแล้ว เพราะแม้พวกอิศวรวาทีก็ไม่สามารถปฏิเสธกรรมได้ อปิเจตสฺส โลกวิจิตฺตสฺส อิสฺสรนิมฺมานภาเว พหู โทสา สมฺภวนฺติ. กถํ? ยทิ สพฺพมิทํ โลกวิจิตฺตํ อิสฺสรนิมฺมิตํ, สเหว วจเนน ปวตฺติตพฺพํ, น กเมน. น หิ สนฺนิหิตการณานํ ผลานํ กเมน อุปฺปตฺติ ยุตฺตา, การณนฺตราเปกฺขาย อิสฺสรสฺส สามตฺถิยหานิ. จกฺขาทีนํ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ การณภาโว น ยุตฺโต. กโรตีติ หิ การณนฺติ. อิสฺสโร เอว จ การโกติ สพฺพการณานํ การณภาวหานิ. เยหิ ปุถุวิเสเสหิ อิสฺสโร ปสีเทยฺย, เตสญฺจ สยํการตา อาปชฺชติ, ตถา สพฺเพสํ เหตุกานํ การณภาโว. ยญฺเชตํ นิมฺมานํ, ตญฺจสฺส อตฺตทตฺถํ วา สิยา, ปรตฺถํ วา สิยา. อตฺตทตฺถตายํ อตฺตโน อิสฺสรภาวหานิ อกตกิจฺจตาย อิสิตาวสิตาภาวโต. เตน วา นิมฺมิเตน ยํ อตฺตโน กาตพฺพํ, ตํ กสฺมา สยเมว น กโรติ. ปรตฺถตายํ ปน ปโร นาเมตฺถ โลโก เอวาติ กิมตฺถิยํ ตสฺส นิรยาทิโรคาทิวิสาทินิมฺมานํ. ยา จสฺส อิสฺสรตา, สา สยํกตา วา สิยา ปรํกตา วา อเหตุกา วา. ตตฺถ สยํกตา เจ, ตโต ปุพฺเพ อนิสฺสรภาวาปตฺติ. ปรํกตา เจ, ปจฺฉาปิ อนิสฺสรภาวาปตฺติ สอุตฺตรตา จ สิยา. อเหตุกา เจ, น กสฺสจิ อนิสฺสรตาติ เอวมิสฺสรสฺสปิ อสิทฺธิ เวทิตพฺพา. ยิ่งกว่านั้น เมื่อโลกอันวิจิตรนี้มีความเป็นสิ่งที่พระอิศวรเนรมิต โทษหลายประการย่อมเกิดขึ้น. อย่างไร? หากโลกอันวิจิตรทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่พระอิศวรเนรมิต ก็ควรจะเป็นไปพร้อมกับคำสั่งเท่านั้น ไม่ใช่เป็นไปตามลำดับ. เพราะการเกิดขึ้นตามลำดับของผลที่มีเหตุปรากฏพร้อมอยู่แล้วไม่สมควร, และการต้องอาศัยเหตุอื่น ย่อมเป็นการเสื่อมแห่งอานุภาพของพระอิศวร. ความเป็นเหตุของจักขุเป็นต้นในจักขุวิญญาณเป็นต้นก็ไม่สมควร. เพราะชื่อว่าเหตุเพราะอรรถว่ากระทำ. และเมื่อพระอิศวรเท่านั้นเป็นผู้กระทำ ความเป็นเหตุของเหตุทั้งปวงย่อมเสื่อมไป. ความที่ความพิเศษต่างๆ เหล่านั้นเป็นการกระทำของตนเองย่อมมีแก่พระอิศวรผู้จะพึงพอใจด้วยความพิเศษเหล่านั้น, ความเป็นเหตุของธรรมที่มีเหตุทั้งปวงก็เช่นกัน. การเนรมิตนี้ พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ตน หรือเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ในความเป็นไปเพื่อประโยชน์ตน ความเป็นพระอิศวรของตนย่อมเสื่อมไป เพราะความเป็นผู้ยังทำกิจไม่เสร็จ และเพราะความไม่มีภาวะที่ตนปรารถนาแล้วสำเร็จ. หรือว่าสิ่งที่ตนพึงกระทำด้วยสิ่งที่เนรมิตนั้น เหตุไฉนจึงไม่กระทำด้วยตนเองเสียเลย. ส่วนในความเป็นไปเพื่อประโยชน์ผู้อื่น คำว่า 'ผู้อื่น' ในที่นี้ก็คือโลกนั่นเอง การเนรมิตนรกเป็นต้น โรคเป็นต้น และความเศร้าโศกเป็นต้นแก่โลกนั้น จะมีประโยชน์อะไร. และความเป็นพระอิศวรของเขานั้น พึงเป็นสิ่งที่ตนเองทำ หรือผู้อื่นทำ หรือไม่มีเหตุ. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น หากเป็นสิ่งที่ตนเองทำ ย่อมถึงความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวรก่อนหน้านั้น. หากเป็นสิ่งที่ผู้อื่นทำ แม้ในภายหลังก็ย่อมถึงความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวร และพึงมีความเป็นผู้มีผู้อื่นยิ่งกว่า. หากไม่มีเหตุ ก็จะไม่มีความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวรแก่ใครๆ เลย พึงทราบความไม่สำเร็จแม้แห่งพระอิศวรด้วยประการฉะนี้. ยถา จ อิสฺสโร, เอวํ ปชาปติ ปุริโส จ. นามมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโส. เตหิ วาทีหิ ปกปฺปิตํ ยทิทํ ‘‘ปชาปติ ปุริโส’’ติ. ตํนิมิตฺตกํ [Pg.66] ปน โลกปฺปวตฺตึ อิจฺฉนฺตานํ ปชาปติวาเท ปุริสวาเท จ อิสฺสรวาเท วิย โทสา อสิทฺธิ จ วิธาตพฺพา. ยถา เจเต อิสฺสราทโย, เอวํ กาโลปิ อสิทฺโธ ลกฺขณาภาวโต. ปรมตฺถโต หิ วิชฺชมานานํ ธมฺมานํ สภาวสงฺขาตํ ลกฺขณํ อุปลพฺภติ. ยถา ปถวิยา กถินตา, น เอวํ กาลสฺส, ตสฺมา นตฺถิ ปรมตฺถโต กาโลติ. กาลวาที ปนาห ‘‘วตฺตนาลกฺขโณ กาโล’’ติ. โส วตฺตพฺโพ ‘‘กา ปนายํ วตฺตนา’’ติ. โส อาห ‘‘สมยมุหุตฺตาทีนํ ปวตฺตี’’ติ. ตมฺปิ น, รูปาทีหิ อตฺถนฺตรภาเวน อนิทฺธาริตตฺตา. ปรมตฺถโต หิ อนิทฺธาริตสภาวสฺส วตฺตนาลกฺขณตายํ สสวิสาณาทีนมฺปิ ตํลกฺขณตา อาปชฺเชยฺย. พระประชาบดีและบุรุษก็เช่นเดียวกับพระอิศวร. ในเรื่องนี้มีความต่างกันเพียงชื่อเท่านั้น. สิ่งที่วาทะเหล่านั้นกำหนดขึ้นว่า 'พระประชาบดี บุรุษ' นี้. ส่วนสำหรับผู้ที่ปรารถนาการเป็นไปของโลกที่มีสิ่งนั้นเป็นนิมิต พึงกำหนดโทษและความไม่สำเร็จในประชาบดีวาทะและปุริสวาทะ เช่นเดียวกับในอิสสรวาทะ. และกาลก็ไม่สำเร็จเช่นเดียวกับพระอิศวรเป็นต้นเหล่านี้ เพราะไม่มีลักษณะ. ด้วยว่าโดยปรมัตถ์ ลักษณะที่กล่าวคือสภาวะของธรรมทั้งหลายที่มีอยู่ย่อมปรากฏ. ความแข็งของปฐวีมีอยู่ฉันใด ของกาลหามีอย่างนั้นไม่ เพราะฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มี. ส่วนกาลวาทีกล่าว่า 'กาลมีลักษณะคือการเป็นไป'. เขาพึงถูกย้อนถามว่า 'ก็การเป็นไปนี้คืออะไร?'. เขาตอบว่า 'คือความเป็นไปแห่งสมัยและมุหุตเป็นต้น'. คำนั้นก็ไม่ใช่ เพราะความเป็นอย่างอื่นจากรูปเป็นต้นยังไม่ถูกกำหนด. ด้วยว่าโดยปรมัตถ์ เมื่อสิ่งที่ยังไม่ถูกกำหนดสภาวะมีลักษณะคือการเป็นไป แม้เขากระต่ายเป็นต้นก็พึงมีลักษณะนั้นด้วย. ยํ ปน วทนฺติ กาณาทา ‘‘อปรสฺมึ อปรํ ยุคปทิ จิรํ ขิปฺปมิติ กาลลิงฺคานีติ ลิงฺคสพฺภาวโต อตฺถิ กาโล’’ติ, ตํ อยุตฺตํ ลิงฺคิโน อนุปลพฺภมานตฺตา. สิทฺธสมฺพนฺเธสุ หิ ลิงฺเคสุ ลิงฺคมตฺตคฺคหเณน ลิงฺคินิ อวโพโธ ภเวยฺย. น จ เกนจิ อวิปรีตเจตสา เตน ลิงฺเคน สห กทาจิ กาลสงฺขาโต ลิงฺคี คหิตปุพฺโพติ. อโต น ยุตฺตํ ‘‘ลิงฺคสพฺภาวโต อตฺถิ กาโล’’ติ. ‘‘อปรสฺมึ อปร’’นฺติอาทิกสฺส วิเสสสฺส นิมิตฺตภาวโต ยุตฺตนฺติ เจ? น, ปฐมชาตตาทินิมิตฺตกตฺตา ตสฺส. น จ ปฐมชาตตาทิ นาม โกจิ ธมฺโม อตฺถิ อญฺญตฺร สมญฺญามตฺตโตติ นตฺเถว ปรมตฺถโต กาโล. กิญฺจ ภิยฺโย, พหูนํ เอกภาวาปตฺติโต. อตีตาทิวิภาเคน หิ โลกสมญฺญาวเสน พหู กาลเภทา. ตฺวญฺเจตํ เอกํ วทสีติ พหูนํ เอกภาวาภาวโต นตฺเถว ปรมตฺถโต กาโล. ตถา เอกสฺส อเนกภาวาปตฺติโต. โย หิ อยํ อชฺช วตฺตมานกาโล, โส หิยฺโย อนาคโต อโหสิ, สฺเว อตีโต ภวิสฺสติ. หิยฺโย จ วตฺตมาโน อชฺช อตีโต อโหสิ, ตถา สฺเว วตฺตมาโนปิ อปรชฺช. น เจกสภาวสฺส อเนกสภาวตา ยุตฺตาติ อสิทฺโธ ปรมตฺถโต กาโล. ธมฺมปฺปวตฺตึ ปน อุปาทาย กปฺปนามตฺตสิทฺธาย โลกสมญฺญาย อตีตาทิวิภาคโต โวหรียตีติ โวหารมตฺตโกติ ทฏฺฐพฺโพ. ส่วนคำที่พวกกณาฑะกล่าวว่า 'ในสิ่งอื่นมีสิ่งอื่น, พร้อมกัน, นาน, เร็ว เหล่านี้เป็นเครื่องหมายของกาล เพราะความมีอยู่แห่งเครื่องหมาย กาลจึงมีอยู่' นั้นไม่สมควร เพราะไม่ปรากฏสิ่งที่มีเครื่องหมาย. เพราะในเครื่องหมายที่มีความสัมพันธ์กันสำเร็จแล้ว ความรู้ในสิ่งที่มีเครื่องหมายพึงมีได้ด้วยการรับรู้เพียงเครื่องหมาย. แต่ไม่มีใครที่มีจิตไม่วิปลาสเคยรับรู้สิ่งที่มีเครื่องหมายที่เรียกว่ากาลพร้อมกับเครื่องหมายนั้นมาก่อนเลย. ฉะนั้น การกล่าวว่า 'กาลมีอยู่เพราะความมีอยู่แห่งเครื่องหมาย' จึงไม่สมควร. หากจะกล่าวว่า 'สมควร เพราะเป็นนิมิตแห่งความพิเศษมีคำว่า ในสิ่งอื่นมีสิ่งอื่น เป็นต้น' ก็ไม่ใช่ เพราะความพิเศษนั้นมีภาวะที่เกิดก่อนเป็นต้นเป็นนิมิต. และธรรมที่ชื่อว่าภาวะที่เกิดก่อนเป็นต้นนั้นไม่มีอยู่ นอกจากเป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น เพราะฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มีแน่นอน. ยิ่งกว่านั้น เพราะจะกลายเป็นว่าสิ่งหลายอย่างเป็นอย่างเดียวกัน. ด้วยว่ากาลมีความต่างกันมากโดยการแบ่งเป็นอดีตเป็นต้นตามสมัญญาของโลก. และท่านกล่าวว่ากาลนี้เป็นหนึ่งเดียว เพราะความที่สิ่งหลายอย่างจะเป็นอย่างเดียวกันไม่ได้ โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มี. เช่นเดียวกัน เพราะจะกลายเป็นว่าสิ่งเดียวมีหลายสภาวะ. ด้วยว่ากาลปัจจุบันในวันนี้ เมื่อวานนี้ได้เป็นอนาคต พรุ่งนี้จักเป็นอดีต. และกาลปัจจุบันเมื่อวานนี้ วันนี้ได้เป็นอดีตไปแล้ว กาลปัจจุบันในวันพรุ่งนี้ก็จะเป็นอดีตในวันมะรืนเช่นกัน. และความที่สิ่งที่มีสภาวะเดียวจะมีหลายสภาวะนั้นไม่สมควร ฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่สำเร็จ. แต่พึงทราบว่ากาลเป็นเพียงโวหารเท่านั้น เพราะมีการเรียกขานโดยการแบ่งเป็นอดีตเป็นต้น ตามสมัญญาของโลกที่สำเร็จเพียงการสมมติโดยอาศัยความเป็นไปของธรรม. สภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ อสิทฺธา. กึ การณา? ลกฺขณาภาวา. น หิ สภาวโต นิยติยทิจฺฉา สมฺภวติ. อญฺญถา เอวํวิโธ โกจิ [Pg.67] ภาโว อตฺถิ เจ, เตสํ สภาวสงฺขาเตน ลกฺขเณน ภวิตพฺพํ, ปติฏฺฐาปกเหตุนา จ น จตฺถิ. เกวลํ ปเนเต วาทา วิมทฺทิยมานา อเหตุวาเท เอว ติฏฺฐนฺติ, น จาเหตุกํ โลกวิจิตฺตํ วิเสสาภาวปฺปสงฺคโต. อเหตุกภาเว หิ ปวตฺติยา ยฺวายํ นรสุรนิรยติรจฺฉานาทีสุ อินฺทฺริยาทีนํ วิเสโส, ตสฺส อภาโว อาปชฺชติ, น จายํ ปณฺฑิเตหิ อิจฺฉิโต. กิญฺจ? ทิฏฺฐภาวโต. ทิฏฺฐา หิ จกฺขาทิโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ พีชาทิโต องฺกุราทีนํ ปวตฺติ, ตสฺมาปิ เหตุโตวายํ ปวตฺติ. ตถา ปุเร ปจฺฉา จ อภาวโต. ยโต ยโต หิ ปจฺจยสามคฺคิโต ยํ ยํ ผลํ นิพฺพตฺตติ, ตโต ปุพฺเพ ปจฺฉา จ น ตสฺส นิพฺพตฺติ สมฺภวติ, กิญฺจ พหุนา. ยทิ อเหตุโต ปวตฺติ สิยา, อเหตุกา ปวตฺตีติ อิมาปิ วาจา ยถาสกปจฺจยสมวายโต ปุเร ปจฺฉา จ ภเวยฺยุํ, น จ ภวนฺติ อลทฺธปฺปจฺจยตฺตา, มชฺเฌ เอว จ ภวนฺติ ลทฺธปฺปจฺจยตฺตา. เอวํ สพฺเพปิ สงฺขตา ธมฺมาติ น สิชฺฌติ อเหตุวาโท. ตสฺมิญฺจ อสิทฺเธ ปวตฺติยา อเหตุภาโว วิย อเหตุปริยายวิเสสภูตา สภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ อสิทฺธา เอว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา. สภาวะ นิยติ และยทิจฉา (ความบังเอิญ) เป็นต้น ก็ไม่สำเร็จ. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีลักษณะ. เพราะนิยติและยทิจฉาโดยสภาวะย่อมไม่มี. มิฉะนั้น หากมีภาวะเช่นนี้อยู่ ก็พึงมีลักษณะที่นับว่าเป็นสภาวะของสิ่งเหล่านั้น และไม่มีเหตุที่ตั้งมั่น. แต่วาทะเหล่านี้เมื่อถูกพิจารณาอย่างละเอียดแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในอเหตุกวาทะเท่านั้น, และโลกอันวิจิตรนี้ก็ไม่ใช่สิ่งที่ไม่มีเหตุ เพราะจะพึงถึงความไม่มีความพิเศษ. เพราะหากการดำเนินไปไม่มีเหตุ ความพิเศษของอินทรีย์เป็นต้นในมนุษย์ เทวดา นรก และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้นนี้ ย่อมถึงความไม่มี, และสิ่งนี้ไม่เป็นที่ปรารถนาของบัณฑิตทั้งหลาย. ยิ่งกว่านั้น เพราะความเป็นสิ่งที่เห็นได้. เพราะการดำเนินไปของจักขุวิญญาณเป็นต้นจากจักขุเป็นต้น และของหน่อเป็นต้นจากเมล็ดเป็นต้น ย่อมเป็นสิ่งที่เห็นได้, เพราะฉะนั้น การดำเนินไปนี้จึงมีเหตุ. เช่นเดียวกัน เพราะไม่มีอยู่ก่อนและหลัง. เพราะผลใดๆ ย่อมเกิดขึ้นจากความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยใดๆ การเกิดขึ้นของผลนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นก่อนและหลังปัจจัยนั้น, จะกล่าวอะไรมากไปกว่านี้. ถ้าการดำเนินไปไม่มีเหตุ แม้คำพูดที่ว่า “การดำเนินไปไม่มีเหตุ” เหล่านี้ ก็พึงเกิดขึ้นก่อนและหลังตามความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยของตน, แต่ก็ไม่เกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้รับปัจจัย, และเกิดขึ้นเฉพาะในระหว่างเท่านั้นเพราะได้รับปัจจัยแล้ว. ธรรมสังขารทั้งปวงก็เป็นเช่นนี้ เพราะฉะนั้น อเหตุกวาทะจึงไม่สำเร็จ. และเมื่ออเหตุกวาทะไม่สำเร็จ พึงทราบว่าสภาวะ นิยติ และยทิจฉาเป็นต้น ซึ่งเป็นความพิเศษในประเภทที่ไม่มีเหตุ เช่นเดียวกับการที่การดำเนินไปไม่มีเหตุ ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน. ยํ ปน กาณาทา ‘‘ปรมาณโว นิจฺจา, เตหิ ทฺวิอณุกาทิผลํ นิพฺพตฺตติ, ตญฺจ อนิจฺจํ, ตสฺส วเสเนตํ โลกวิจิตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตมฺปิ มิจฺฉาปริกปฺปมตฺตํ. น หิ ปรมาณโว นาม สนฺติ อญฺญตฺร ภูตสงฺฆาตา. โส ปน อนิจฺโจว, น จ นิจฺจโต อนิจฺจสฺส นิพฺพตฺติ ยุตฺตา ตสฺส การณภาวานุปปตฺติโต ตถา อทสฺสนโต จ. ยทิ จ โส กสฺสจิ การณภาวํ คจฺเฉยฺย, อนิจฺโจ เอว สิยา วิการาปตฺติโต. น จายํ สมฺภโว อตฺถิ, ยํ วิการํ อนาปชฺชนฺตเมว การณํ ผลํ นิพฺพตฺเตยฺยาติ. วิการญฺเจ อาปชฺชติ, กุตสฺส นิจฺจตาวกาโส, ตสฺมา วุตฺตปฺปการา ปรมาณโว สตฺตา อนิจฺจา, อญฺเญปิ นิจฺจาทิภาเวน พาหิรเกหิ ปริกปฺปิตา อสิทฺธา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ธมฺมปฺปเภทโต ปน อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา’’ติ. ส่วนสิ่งที่พวกกณาฑะกล่าวว่า “ปรมาณูทั้งหลายเป็นของเที่ยง, ผลมีทวิอณูเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นจากปรมาณูเหล่านั้น, และผลนั้นเป็นของไม่เที่ยง, โลกอันวิจิตรนี้เป็นไปตามอำนาจของผลนั้น” ดังนี้ แม้คำนั้นก็เป็นเพียงการสมมติผิด. เพราะปรมาณูที่ชื่อว่ามีอยู่ นอกจากความประชุมแห่งภูตรูปแล้ว หามีไม่. แต่ความประชุมแห่งภูตรูปนั้นเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้น, และการเกิดขึ้นของสิ่งที่ไม่เที่ยงจากสิ่งเที่ยงก็ไม่สมควร เพราะความเป็นเหตุของสิ่งนั้นไม่สมเหตุสมผล และเพราะไม่ปรากฏเช่นนั้น. และถ้าสิ่งนั้นพึงถึงความเป็นเหตุของสิ่งใด ก็พึงเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้น เพราะถึงความแปรปรวน. และความเป็นไปได้ที่เหตุจะไม่ถึงความแปรปรวนเลยแล้วยังให้ผลเกิดขึ้นนั้นไม่มี. และถ้าถึงความแปรปรวนแล้ว โอกาสที่สิ่งนั้นจะเป็นของเที่ยงจะมีได้อย่างไร, เพราะฉะนั้น ปรมาณูที่มีอยู่ตามที่กล่าวมาแล้วจึงเป็นของไม่เที่ยง, แม้สิ่งอื่นที่พวกเดียรถีย์สมมติว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน พึงทราบดังนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะความจริงอื่นนอกจากประเภทของธรรมไม่สำเร็จ”. เอตฺถาห ‘‘ยทิ ปรมตฺถโต ปุคฺคโล น อุปลพฺภติ, เอวํ ปน ปุคฺคเล อนุปลพฺภมาเน อถ กสฺมา ภควา ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’ติ (อ. นิ. ๔.๙๕; กถา. ๒๒), ‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมิ’นฺติ [Pg.68] (อ. นิ. ๔.๙๕; กถา. ๒๒) จ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวํ ปเวเทสี’’ติ. วิเนยฺยชฺฌาสยวเสน. ตถา ตถา วิเนตพฺพานญฺหิ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน วิเนยฺยทมนกุสโล สตฺถา ธมฺมํ เทเสนฺโต โลกสมญฺญานุรูปํ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลคฺคหณํ กโรติ, น ปรมตฺถโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวโต. ในที่นี้มีคำถามว่า 'หากโดยปรมัตถ์ บุคคลหาไม่ได้ เมื่อบุคคลหาไม่ได้เช่นนี้ เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงทรงประกาศความเป็นอยู่ของบุคคลในที่นั้นๆ ว่า บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่ (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒) และว่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒) ดังนี้เล่า?' (ตอบว่า) เพราะทรงอาศัยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล. ด้วยว่าพระศาสดาผู้ฉลาดในการฝึกเวไนยบุคคล เมื่อทรงแสดงธรรมโดยอาศัยอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรแนะนำอย่างนั้นๆ ย่อมทรงทำการระบุถึงบุคคลในที่นั้นๆ ตามสมมติของโลก ไม่ใช่เพราะบุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์. อปิจ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ปุคฺคลกถํ กเถติ หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ, กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถํ, ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ, อานนฺตริยทีปนตฺถํ, พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ, ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถํ, ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ, โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถญฺจาติ. ‘‘ขนฺธา ธาตู อายตนานิ หิรียนฺติ โอตฺตปฺปนฺตี’’ติ หิ วุตฺเต มหาชโน น ชานาติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ปฏิสตฺตุ วา โหติ ‘‘กิมิทํ ขนฺธา ธาตู อายตนานิ หิรียนฺติ โอตฺตปฺปนฺติ นามา’’ติ. ‘‘อิตฺถี หิรียติ โอตฺตปฺปติ, ปุริโส, ขตฺติโย, พฺราหฺมโณ’’ติ ปน วุตฺเต ชานาติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, น ปฏิสตฺตุ โหติ, ตสฺมา ภควา หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘ขนฺธา กมฺมสฺสกา, ธาตุโย อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺมา กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถมฺปิ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘เวฬุวนาทโย มหาวิหารา ขนฺเธหิ การาปิตา, ธาตูหิ, อายตเนหี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตถา ‘‘ขนฺธา มาตรํ ชีวิตา โวโรเปนฺติ, ปิตรํ, อรหนฺตํ, รุหิรุปฺปาทกมฺมํ, สงฺฆเภทกมฺมํ กโรนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ, ‘‘ขนฺธา เมตฺตายนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ, ‘‘ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺมา ภควา ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ อานนฺตริยทีปนตฺถํ พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถญฺจ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘ขนฺธา ทานํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ มหาชโน น ชานาติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ปฏิสตฺตุ วา โหติ ‘‘กิมิทํ ขนฺธา ธาตู อายตนานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ นามา’’ติ. ‘‘ปุคฺคโล ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ ปน วุตฺเต ชานาติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, น ปฏิสตฺตุ โหติ, ตสฺมา ภควา ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ. โลกสมฺมุติญฺจ พุทฺธา ภควนฺโต นปฺปชหนฺติ โลกสมญฺญาย โลกาภิลาเป ฐิตาเยว ธมฺมํ เทเสนฺติ, ตสฺมา ภควา โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถมฺปิ ปุคฺคลกถํ กเถตีติ อิเมหิ อฏฺฐหิ [Pg.69] การเณหิ ภควา ปุคฺคลกถํ กเถติ, น ปรมตฺถโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวโตติ เวทิตพฺพํ. อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องบุคคลด้วยเหตุ 8 ประการ คือ เพื่อทรงแสดงหิริโอตตัปปะ เพื่อทรงแสดงความเป็นเจ้าของกรรมเป็นต้น เพื่อทรงแสดงความเพียรเฉพาะตน เพื่อทรงแสดงอนันตริยกรรม เพื่อทรงแสดงพรหมวิหาร เพื่อทรงแสดงบุพเพนิวาส เพื่อทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา และเพื่อไม่ทรงละสมมติของโลก เพราะเมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว" มหาชนย่อมไม่รู้ ย่อมถึงความหลง หรือย่อมเป็นปฏิปักษ์ว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว ชื่ออะไร" แต่เมื่อกล่าวว่า "หญิงย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว, ชาย, กษัตริย์, พราหมณ์" ย่อมรู้ ไม่ถึงความหลง ไม่เป็นปฏิปักษ์ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงหิริโอตตัปปะ แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์มีกรรมเป็นของตน, ธาตุ อายตนะ" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความเป็นเจ้าของกรรมเป็นต้น แม้เมื่อกล่าวว่า "มหาวิหารมีเวฬุวันเป็นต้น อันขันธ์ ธาตุ อายตนะ สร้างแล้ว" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อีกอย่าง แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมปลงชีวิตมารดา, บิดา, พระอรหันต์, ย่อมทำโลหิตให้ห้อ, ทำสังฆเภท" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมแผ่เมตตา" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมระลึกบุพเพนิวาส" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความเพียรเฉพาะตน เพื่อทรงแสดงอนันตริยกรรม เพื่อทรงแสดงพรหมวิหาร และเพื่อทรงแสดงบุพเพนิวาส แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมรับทาน" มหาชนย่อมไม่รู้ ย่อมถึงความหลง หรือย่อมเป็นปฏิปักษ์ว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมรับทาน ชื่ออะไร" แต่เมื่อกล่าวว่า "บุคคลย่อมรับ" ย่อมรู้ ไม่ถึงความหลง ไม่เป็นปฏิปักษ์ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา และพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงละสมมติของโลก ย่อมทรงแสดงธรรมโดยตั้งอยู่ในสมัญญาของโลกและโวหารของโลกนั่นเอง เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อไม่ทรงละสมมติของโลกด้วย เพราะเหตุ 8 ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคล ไม่ใช่เพราะบุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์ ดังนี้ พึงทราบ ธมฺมปฺปเภทากาเรเนวาติ ยถาวุตฺตรูปาทิธมฺมปฺปเภทโต อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา รูปาทิธมฺมปฺปเภทากาเรเนว ปุคฺคลสฺส อุปลทฺธิยา ภวิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตน ‘‘กึ ตว ปุคฺคโล อุปลพฺภมาโน รุปฺปนากาเรน อุปลพฺภติ, อุทาหุ อนุภวนสญฺชานนาภิสงฺขรณวิชานเนสุ อญฺญตรากาเรนา’’ติ ทสฺเสติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส โลเก อภาวโต. อวิเสสวิเสเสหิ ปุคฺคลูปลพฺภสฺส ปฏิญฺญาปฏิกฺเขปปกฺขา อนุชานนาวชานนปกฺขา. ยทิปิเม ทฺเวปิ ปกฺขา อนุโลมปฏิโลมนเยสุ ลพฺภนฺติ, อาทิโต ปน ปฐมํ ฐเปตฺวา ปวตฺโต ปฐมนโย, อิตโร ทุติยนฺติ อิมํ เนสํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุชานนา…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ยถาธิกตาย ลทฺธิยา อนุโลมนโต เจตฺถ ปฐโม นโย อนุโลมปกฺโข, ตพฺพิโลมนโต อิตโร ปฏิโลมปกฺโขติ วุตฺโตติ เวทิตพฺพนฺติ. คำว่า "โดยอาการแห่งการจำแนกธรรมนั่นเอง" คือ เพราะสัจจิกัตถะอื่นนอกจากอาการแห่งการจำแนกธรรมมีรูปเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วไม่สำเร็จ บุคคลพึงมีอยู่โดยอาการแห่งการจำแนกธรรมมีรูปเป็นต้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า "บุคคลเมื่อมีอยู่ ย่อมมีอยู่โดยอาการแห่งความแตกสลาย หรือโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเสวยอารมณ์ ความจำอารมณ์ ความปรุงแต่ง ความรู้แจ้ง" เพราะสภาวธรรมที่พ้นจากธรรมเหล่านั้นไม่มีในโลก ฝ่ายปฏิญญาและปฏิเสธการมีอยู่ของบุคคล ฝ่ายอนุญาตและไม่อนุญาต (การมีอยู่ของบุคคล) ด้วยความไม่พิเศษและความพิเศษ แม้ฝ่ายทั้งสองนี้จะพึงได้ในนัยอนุโลมและปฏิโลม แต่เมื่อตั้งนัยแรกไว้ก่อน นัยแรกเป็นนัยที่ดำเนินไป นัยอื่นเป็นนัยที่สอง ดังนี้ พระอรรถกถาจารย์เมื่อแสดงความพิเศษของนัยเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "อนุญาต...พึงทราบ" ในที่นี้ นัยแรกเป็นฝ่ายอนุโลม เพราะอนุโลมตามลัทธิที่กล่าวมาแล้ว นัยอื่นเป็นฝ่ายปฏิโลม เพราะปฏิโลมจากลัทธินั้น ดังนี้ พึงทราบ เตน วต เรติ เอตฺถ เตนาติ การณวจนํ. เยน ปุคฺคลูปลพฺโภ ปติฏฺฐปียติ, เตน เหตุนา. สฺวายํ เหตุ สาสนิกสฺส พาหิรกสฺส จ วเสน เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. เหตุปติรูปเก จายํ เหตุสมญฺญา ปรมตฺถสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เหฏฺฐา ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ นิคฺคหสฺส สญฺญาปนมตฺตํ กตํ, ตํ อิทานิ ‘‘ยํ ตตฺถ วเทสี’’ติอาทินา นิคมนรูเปน มิจฺฉาภาวทสฺสเนน จ วิภาวิยมานํ ปากฏภาวกรณโต อาโรปิตํ ปติฏฺฐาปิตํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ ‘‘อาโรปิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ในคำว่า "เตน วต เร" บทว่า "เตน" เป็นคำแสดงเหตุ ด้วยเหตุใด การมีอยู่ของบุคคลจึงถูกตั้งขึ้น ด้วยเหตุนั้น เหตุนั้นแล ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้วโดยเป็นของพระศาสนาและของภายนอก และคำว่า "เหตุ" นี้เป็นชื่อของเหตุเทียม เพราะปรมัตถ์เป็นสิ่งที่มุ่งหมาย ข้างล่างได้กล่าวเพียงการให้รู้การข่มว่า "พึงรู้การข่ม" บัดนี้ การข่มนั้นเมื่อถูกทำให้ปรากฏด้วยการแสดงความเป็นของผิดในรูปของนิคมมีคำว่า "ท่านกล่าวอะไรในที่นั้น" เป็นต้น ย่อมเป็นอันยกขึ้นตั้งไว้แล้ว เพราะทำให้ปรากฏชัดเจน ดังนี้ ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า "เพราะยกขึ้นแล้ว" เอตฺถ จ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติ ปฏิญฺญาวยโว สรูเปเนว ทสฺสิโต. ‘‘เตนา’’ติ อิมินา สามญฺญโต เหตาวยโว ทสฺสิโต. ยฺวายํ ยสฺมา ปฏิญฺญาธมฺโม หุตฺวา สทิสปกฺเข วิชฺชมาโน, วิสทิสปกฺเข อวิชฺชมาโนเยว เหตุ ลกฺขณูปปนฺโน นาม โหติ, น อิตโร, ตสฺมา ยตฺถ โส วิชฺชติ น วิชฺชติ จ, โส สทิสาสทิสภาวภินฺโน ทุวิโธ ทิฏฺฐนฺตาวยโว. ยถา รูปาทิ อุปลพฺภติ, ตถา ปุคฺคโล. ยถา จ สสวิสาณํ น อุปลพฺภติ, น ตถา ปุคฺคโลติ อุปนโย. สฺวายํ ‘‘วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ อิมาย ปาฬิยา ทีปิโต, โย อฏฺฐกถายํ สทฺธึ เหตุทาหรเณหิ ‘‘ปาปนา’’ติ วุตฺโต. นิคมนํ ปาฬิยํ สรูเปเนว อาคตํ, ยา อฏฺฐกถายํ ‘‘โรปนา’’ติ [Pg.70] วุตฺตาติ. เอวํ โปราเณน ญายกฺกเมน สาธนาวยวา นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺพา. ในที่นี้ องค์แห่งปฏิญญาว่า "บุคคลมีอยู่" ได้แสดงไว้โดยมีรูปของตนเอง ด้วยคำว่า "เตน" นี้ องค์แห่งเหตุได้แสดงไว้โดยทั่วไป เหตุใด เมื่อเป็นปฏิญญาธรรม มีอยู่ในฝ่ายที่เหมือนกัน ไม่มีอยู่ในฝ่ายที่ต่างกันเท่านั้น จึงชื่อว่าประกอบด้วยลักษณะ ไม่ใช่เหตุอื่น เพราะฉะนั้น องค์แห่งทิฏฐันตะจึงมี 2 อย่าง คือ แตกต่างกันโดยความเป็นฝ่ายเหมือนและไม่เหมือน ซึ่งเหตุนั้นมีอยู่และไม่มีอยู่ อุปนัยว่า "บุคคลมีอยู่เหมือนรูปเป็นต้นมีอยู่ ฉันใด บุคคลไม่มีอยู่เหมือนเขาสัตว์ไม่มีอยู่ ฉันนั้น" อุปนัยนั้นแล พระบาลีว่า "บุคคลมีอยู่โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ พึงกล่าว" ได้แสดงไว้แล้ว ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า "ปาปนา" พร้อมด้วยเหตุและตัวอย่าง นิคมมาในพระบาลีโดยมีรูปของตนเอง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า "โรปนา" พึงกำหนดและประกอบองค์แห่งสาธนะด้วยลำดับแห่งนัยโบราณอย่างนี้ อิทานิ วตฺตเนน ปรปกฺขุปลกฺขิเต เหตุทาหรเณ อนฺวยพฺยติเรกทสฺสนวเสน นิทฺธาเรตฺวา สาธนปโยโค โยเชตพฺโพ. การณํ วตฺตพฺพนฺติ กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ. เหตุทาหรเณหิเยว หิ สปรปกฺขานํ สาธนํ ทูสนํ วา, น ปฏิญฺญาย, ตสฺสา สาเธตพฺพาทิภาวโต. ตํ ปน ทฺวยํ ‘‘เตน วต เร’’ติอาทิปาฬิยา วิภาวิตํ. อฏฺฐกถายํ ปาปนาโรปนาสีเสน ทสฺสิตํ. ปฏิญฺญาฐปนา ปน เตสํ วิสยทสฺสนํ กถายํ ตํมูลตายาติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘ยํ ปน วกฺขตี’’ติอาทิ. เตเนว จ อฏฺฐกถายํ ‘‘อิทํ อนุโลม…เป… เอกํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพ’’นฺติ วกฺขติ. ตถา จาห ‘‘ยถา ปน ตตฺถา’’ติอาทิ. นิคฺคโหว วิสุํ วุตฺโต, น ปฏิกมฺมนฺติ อธิปฺปาโย. วิสุํ วุตฺโตติ จ ปาปนาโรปนาหิ อสมฺมิสฺสํ กตฺวา วิสุํ องฺคภาเวน วุตฺโต, น ตทญฺญตโร วิย ตทนฺโตคธภาเวน วุตฺโต, นาปิ ฐปนา วิย อคณนุปคภาเวนาติ อตฺโถ. เย ปนาติ ปทกาเร สนฺธายาห. ทุติเย…เป… อาปชฺชติ ตตฺถ นิคฺคหสฺส อยถาภูตตฺตา ปฏิกมฺมสฺส จ ยถาภูตภาวโตติ อธิปฺปาโย. บัดนี้ พึงประกอบสาทนปโยค (การใช้เครื่องพิสูจน์) โดยกำหนดเหตุและอุทาหรณ์ที่ฝ่ายปรปักษ์กำหนดไว้ ด้วยอำนาจการแสดงวัตน (วิธีดำเนินกถา) โดยการแสดงอนุวยะและพยติเรกะ (ความคล้อยตามและความส่วนกลับ) คำว่า 'พึงกล่าวเหตุ' คืออะไรที่พึงกล่าวในที่นี้ เพราะเหตุและอุทาหรณ์นั่นแล เป็นการพิสูจน์หรือการคัดค้านของฝ่ายตนและฝ่ายอื่น ไม่ใช่ด้วยปฏิญญา เพราะปฏิญญานั้นเป็นสิ่งที่พึงพิสูจน์เป็นต้น แต่สองอย่างนั้น พระบาลีมีอาทิว่า 'เตน วต เร' ได้แสดงไว้แล้ว ในอรรถกถาแสดงไว้ด้วยหัวข้อว่าปาปนาและอาโรปนา ส่วนปฏิญญาและฐปนา พึงทราบว่าเป็นการแสดงขอบเขตของสิ่งเหล่านั้นในกถา เพราะความเป็นมูลฐานแห่งกถานั้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ยํ ปน วกฺขติ' เป็นต้น และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในอรรถกถาจึงจักกล่าวว่า 'อิทํ อนุโลม...ฯลฯ...พึงทราบว่าเป็นจตุกะหนึ่ง' และกล่าวอีกว่า 'ยถา ปน ตตฺถ' เป็นต้น การข่ม (นิคคหะ) เท่านั้นที่ท่านกล่าวไว้ต่างหาก ไม่ใช่ปฏิกรรม ดังนี้เป็นอธิบาย ที่ว่า 'กล่าวไว้ต่างหาก' คือกล่าวไว้โดยเป็นองค์ประกอบแยกต่างหาก ไม่ให้ปะปนกับปาปนาและอาโรปนา ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งนั้นเหมือนอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น และไม่ได้กล่าวโดยความไม่นับเนื่องเหมือนฐปนา ที่ว่า 'เย ปน' ท่านกล่าวหมายถึงผู้ทำบท (ปทการะ) ในบทที่สอง...ฯลฯ...ย่อมถึง (ความผิด) เพราะในที่นั้น นิคคหะไม่เป็นจริง และเพราะปฏิกรรมเป็นจริง ดังนี้เป็นอธิบาย ๒. ปรมตฺถโต ปุคฺคลํ นานุชานาติ, โวหารโต ปน อนุชานาตีติ สกวาทิมตํ ชานนฺเตนปิ ปรวาทินา ฉลวเสน วิภาคํ อกตฺวา ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ ปุจฺฉาย กตาย สกวาที ตตฺถ อยํ ปุคฺคลวาที, อิมสฺส ลทฺธิ ปฏิกฺขิปิตพฺพาติ ปรมตฺถสจฺจํ สนฺธายาห ‘‘อามนฺตา’’ติ. ‘‘น อุปลพฺภตี’’ติ หิ วุตฺตํ โหติ. ปุน อิตโร สมฺมุติสจฺจํ สนฺธาย ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – โย โลกโวหารสิทฺโธ สจฺจิกฏฺโฐ, ตโต เอว เกนจิ อปฏิกฺขิปิตพฺพโต ปรมตฺถโต ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภตีติ. ปุน สกวาที ปุพฺเพ ปรมตฺถสจฺจวเสน ปุคฺคเล ปฏิกฺขิตฺเต อิทานิ สมฺมุติสจฺจวเสนายํ ปุจฺฉาติ มนฺตฺวา ตํ อปฺปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ อาห. เตนาห ‘‘อตฺตนา อธิปฺเปตํ สจฺจิกฏฺฐเมวาติ สมฺมุติสจฺจํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย’’ติ[Pg.71]. เอวมวฏฺฐิเต ‘‘ยทิ ปรวาทินา…เป… นารภิตพฺพา’’ติ อิทํ น วตฺตพฺพํ ปฐมปุจฺฉาย ปรมตฺถสจฺจสฺส สจฺจิกฏฺโฐติ อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘อถ สกวาทินา…เป… อาปชฺชตี’’ติ อิทมฺปิ น วตฺตพฺพํ ทุติยปุจฺฉาย สมฺมุติสจฺจสฺส สจฺจิกฏฺโฐติ อธิปฺเปตตฺตา. ๒. แม้เมื่อปรวาทีรู้มติของสกวาทีว่า 'โดยปรมัตถ์ไม่ยอมรับบุคคล แต่โดยโวหารย่อมยอมรับ' เมื่อปรวาทีไม่กระทำวิภาค (การจำแนก) ด้วยอำนาจแห่งฉล (เล่ห์เหลี่ยม) แล้วตั้งคำถามว่า 'บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์หรือ' สกวาทีในที่นั้น (คิดว่า) 'ผู้นี้เป็นปุคคลวาที ลัทธิของผู้นี้พึงคัดค้าน' จึงกล่าวหมายถึงปรมัตถสัจจะว่า 'อามันตา' (ใช่) เพราะคำว่า 'ย่อมไม่ปรากฏ' เป็นอันกล่าวแล้ว ต่อมาอีกฝ่ายหนึ่งหมายถึงสมมติสัจจะ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'โย สจฺฉิกฏฺโฐ' อรรถของคำนั้นคือ สัจจิกัตถะใดที่สำเร็จด้วยโลกโวหาร เพราะเหตุที่ใครๆ ไม่พึงคัดค้านจากสิ่งนั้น บุคคลนั้นย่อมไม่ปรากฏจากปรมัตถ์นั้น สกวาทีอีก เมื่อบุคคลถูกคัดค้านโดยปรมัตถสัจจะในตอนแรกแล้ว บัดนี้คิดว่า 'คำถามนี้เป็นไปโดยสมมติสัจจะ' จึงไม่คัดค้านสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า 'น เหวํ วตฺตพฺเพ' (ไม่พึงกล่าวอย่างนี้) เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'สัจจิกัตถะที่ตนประสงค์นั่นแล หมายถึงสมมติสัจจะ ดังนี้เป็นอธิบาย' เมื่อเป็นอย่างนี้ คำว่า 'ถ้าปรวาที...ฯลฯ...ไม่พึงเริ่ม' นี้ไม่พึงกล่าว เพราะในคำถามแรก ปรมัตถสัจจะถูกประสงค์ว่าเป็นสัจจิกัตถะ แม้คำว่า 'ถ้าสกวาที...ฯลฯ...ย่อมถึง' นี้ก็ไม่พึงกล่าว เพราะในคำถามที่สอง สมมติสัจจะถูกประสงค์ว่าเป็นสัจจิกัตถะ ยทิ อุภยํ อธิปฺเปตนฺติ อิทํ ยทิ ปฐมปุจฺฉํ สนฺธาย, ตทยุตฺตํ ตสฺสา ปรมตฺถสจฺจสฺเสว วเสน ปวตฺตตฺตา. อถ ทุติยปุจฺฉํ สนฺธาย, ตสฺสา สมฺมุติสจฺจวเสน ปฐมตฺถํ วตฺวา ปุน มิสฺสกวเสน วตฺตุํ ‘‘สมฺมุติสจฺจปรมตฺถสจฺจานิ วา เอกโต กตฺวาปิ เอวมาหา’’ติ วุตฺตตฺตา ตมฺปิ น วตฺตพฺพเมว. ทฺเวปิ สจฺจานีติ สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานิ. เตสุ ปรมตฺถสจฺจสฺเสว นิปฺปริยาเยน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถภาโว, อิตรสฺส อุปจาเรน. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘มายา มรีจิ…เป… อุตฺตมฏฺโฐ’’ติ. ตสฺมา สมฺมุติสจฺจวเสน อุปลทฺธึ อิจฺฉนฺเตนปิ ปรมตฺถสจฺจวเสน อนิจฺฉนโต ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติอาทินา อนุโยโค ยุตฺโต. ‘‘ปธานปฺปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจสิทฺธี’’ติ เอเตเนว ‘‘น จ สจฺจิกฏฺเฐกเทเสน อนุโยโค’’ติอาทิ นิวตฺติตญฺจ โหติ สจฺจิกฏฺเฐกเทสภาวสฺเสว อสิทฺธตฺตา. นาสฺส ปรมตฺถสจฺจตา อนุยุญฺชิตพฺพาติ อสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส ปรมตฺถสจฺจตา ปรวาทินา น อนุยุญฺชิตพฺพา ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ สกวาทิโนปิ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถโต ตสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. โวหริตสจฺจิกฏฺฐสฺส อตฺตนา อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺฐตาปิ ยุตฺตา ตสฺส เตน อธิปฺเปตตฺตา. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโตเยว. วุตฺตนโยว โทโสติ ‘‘ทฺเวปิ สจฺจานี’’ติอาทินา อนนฺตรเมว วุตฺตํ สนฺธายาห. ตสฺส ปน อโทสภาโว ทสฺสิโตเยว. อถ น อิติ อถ น ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺเภยฺยาติ โยชนา. วตฺตพฺโพติ ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ‘‘โย โลกโวหารสิทฺโธ’’ติอาทินา วุตฺตเมว, ตสฺมา เอตฺถ ‘‘ปรมตฺถโต ปุคฺคลํ นานุชานาตี’’ติอาทินา อธิปฺปายมคฺคนํ ทฏฺฐพฺพํ. คำว่า 'ถ้าประสงค์ทั้งสองอย่าง' นี้ ถ้าหมายถึงคำถามแรก นั่นไม่สมควร เพราะคำถามนั้นเป็นไปด้วยอำนาจแห่งปรมัตถสัจจะเท่านั้น ถ้าหมายถึงคำถามที่สอง เมื่อกล่าวอรรถแรกด้วยอำนาจแห่งสมมติสัจจะแล้ว ภายหลังเพื่อจะกล่าวโดยวิธีผสม (มิสสกะ) เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'หรือแม้กระทำสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะให้เป็นอันเดียวกัน ก็กล่าวอย่างนี้' แม้คำนั้นก็ไม่พึงกล่าวเลย คำว่า 'สัจจะทั้งสอง' คือสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะ ในสัจจะเหล่านั้น ปรมัตถสัจจะนั่นแลมีความเป็นสัจจิกัตถปรมัตถ์โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (สมมติสัจจะ) เป็นโดยอุปจาระ (โดยอ้อม) และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า 'มายา มรีจิ...ฯลฯ...อุตตมัตถะ' เพราะเหตุนั้น แม้ผู้ปรารถนาการปรากฏด้วยอำนาจแห่งสมมติสัจจะ เมื่อไม่ปรารถนาด้วยอำนาจแห่งปรมัตถสัจจะ การสอบสวน (อนุโยค) ด้วยคำมีอาทิว่า 'บุคคลย่อมปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์หรือ' ย่อมสมควร ด้วยคำว่า 'ในบรรดาสิ่งที่เป็นประธานและไม่เป็นประธาน กิจย่อมสำเร็จในสิ่งที่เป็นประธาน' นี้เอง คำมีอาทิว่า 'และการสอบสวนด้วยสัจจิกัตถะส่วนเดียวก็ไม่สมควร' ก็เป็นอันถูกห้ามไปแล้ว เพราะความเป็นสัจจิกัตถะส่วนเดียวนั่นแลไม่สำเร็จ คำว่า 'ความเป็นปรมัตถสัจจะของสิ่งนั้นไม่พึงสอบสวน' หมายความว่า ความเป็นปรมัตถสัจจะของสัจจิกัตถะนั้น ปรวาทีไม่พึงสอบสวน เพราะแม้สกวาทีก็ปรารถนาสิ่งนั้นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ว่า 'บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์' ดังนี้เป็นอธิบาย ความเป็นสัจจิกัตถะที่ตนประสงค์ของสัจจิกัตถะที่ใช้ในโวหารก็สมควร เพราะสิ่งนั้นถูกประสงค์โดยผู้นั้น อรรถนั้นนี้แสดงไว้ข้างต้นแล้วนั่นเอง ที่กล่าวว่า 'โทษคือวิธีที่กล่าวแล้วนั่นเอง' นั้น ท่านกล่าวหมายถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในลำดับนั่นเองด้วยคำมีอาทิว่า 'สัจจะทั้งสอง' แต่ความเป็นผู้ไม่มีโทษของสิ่งนั้นแสดงไว้แล้วนั่นเอง คำว่า 'อถ น' (ถ้าไม่) คือ 'ถ้าไม่พึงปรากฏโดยความเป็นสภาวะที่มีอยู่จริง' ดังนี้เป็นการประกอบความ (โยชนา) คำว่า 'พึงกล่าว' คือสิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นกล่าวไว้แล้วด้วยคำมีอาทิว่า 'โย โลกโวหารสิทฺโธ' เพราะเหตุนั้นในที่นี้ พึงเห็นการแสวงหาความหมาย (อธิปปายมัคคนา) ด้วยคำมีอาทิว่า 'โดยปรมัตถ์ไม่ยอมรับบุคคล' อนุญฺเญยฺยเมตํ สิยาติ เอตํ อนุปลพฺภนํ ปฐมปุจฺฉายํ วิย ทุติยปุจฺฉายมฺปิ อนุชานิตพฺพํ สิยา. น วา กิญฺจิ วตฺตพฺพนฺติ อถ วา กิญฺจิ น วตฺตพฺพํ ฐปนียตฺตา ปญฺหสฺส. ตถา หิสฺส ฐปนียาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ กามํ สจฺจทฺวยากาเรน ปุคฺคโล นุปลพฺภติ, สมฺมุติยากาเรน ปน นุปลพฺภตีติ อุปลพฺภนภาวสฺส วเสน ปฏิกฺเขโป กโตติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตญฺจาติ [Pg.72] ปฐมปุจฺฉายํ อนุญฺญาตํ, ทุติยปุจฺฉายํ ปฏิกฺขิตฺตํ. เอตํ ฉลวาทํ นิสฺสายาติ เอตํ เอกํเยว วตฺถุํ อุทฺทิสฺส อนุชานนปฏิกฺขิปนาการํ ฉลวจนํ นิสฺสาย. ตฺวํ นิคฺคเหตพฺโพติ โยชนา. สมฺภวนฺตสฺส สามญฺเญนาติ นิคฺคหฏฺฐานภาเวน สมฺภวนฺตสฺส อนุโลมนเยน อนุชานนปฏิกฺเขปสฺส สมานภาเวน. อสมฺภวนฺตสฺส กปฺปนนฺติ ปจฺจนีกนเยน ตสฺส นิคฺคหฏฺฐานภาเวน อสมฺภวนฺตสฺส ตถา กปฺปนํ สํวิธานํ ฉลวาโท ภวิตุํ อรหติ. ‘‘อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉล’’นฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เตนาติ ยถาวุตฺตกปฺปนํ ฉลวาโทติ วุตฺตตฺตา. วจนสามญฺญมตฺตํ กปฺปิตํ ฉลํ วทติ เอเตนาติ ฉลวาโท. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉลวาทสฺส การณตฺตา ฉลวาโท’’ติ. วจนสามญฺญมตฺตํ อตฺถภูตํ ตทตฺถํ ฉลวาทํ นิสฺสาย. ‘‘วิจาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, กิเมตฺถ วิจาเรตพฺพํ. ยทิปิ ปกฺขสฺส ฐปนามูลกํ อนุชานนาวชานนานํ มิจฺฉาภาวทสฺสนํ ตพฺพิสยตฺตา, ปาปนาโรปนาหิ เอว ปน โส วิภาวียติ, น ฐปนายาติ ปากโฏยมตฺโถ. คำว่า “สิ่งนี้พึงอนุญาต” หมายความว่า การไม่ปรากฏนี้ เหมือนในคำถามแรก พึงอนุญาตแม้ในคำถามที่สอง. คำว่า “หรือว่าไม่พึงกล่าวสิ่งใด” หมายความว่า หรือว่าไม่พึงกล่าวสิ่งใด เพราะปัญหาเป็นสิ่งที่พึงตั้งไว้. เพราะเหตุนั้น เมื่อแสดงอาการที่พึงตั้งไว้ของปัญหานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็เหมือนอย่างที่”. และในที่นี้ แม้บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยอาการแห่งสัจจะ ๒ แต่โดยอาการแห่งสมมติย่อมปรากฏ, การคัดค้านกระทำโดยอำนาจแห่งความปรากฏ ดังนี้เป็นความหมายที่พึงเห็นในที่นี้. คำว่า “อนุญาตแล้วและคัดค้านแล้ว” หมายความว่า ในคำถามแรกอนุญาตแล้ว ในคำถามที่สองคัดค้านแล้ว. คำว่า “อาศัยฉลวาทนี้” หมายความว่า อาศัยคำพูดที่เป็นฉลซึ่งมีอาการอนุญาตและคัดค้าน โดยมุ่งวัตถุอย่างเดียวกันนี้. มีความประกอบว่า “ท่านพึงถูกข่มขี่”. คำว่า “โดยความเป็นสามัญของสิ่งที่เกิดขึ้นได้” หมายความว่า โดยความเป็นสภาพเสมอกันของการอนุญาตและการคัดค้านโดยอนุโลมนัย ของสิ่งที่เกิดขึ้นได้โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการข่ม. คำว่า “การกำหนดของสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้” หมายความว่า การกำหนดจัดแจงอย่างนั้นของสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการข่มโดยปฏิปักษ์นัย พึงเป็นฉลวาท. อรรถนี้กล่าวไว้แล้วนั่นเองว่า “การทำลายคำพูดด้วยการเกิดขึ้นแห่งความต่างกันของอรรถ ชื่อว่าฉล”. คำว่า “เพราะเหตุนั้น” หมายความว่า เพราะกล่าวไว้ว่า “การกำหนดอย่างที่กล่าวแล้วชื่อว่าฉลวาท”. สิ่งที่กล่าวฉลที่กำหนดไว้เพียงความสามัญแห่งคำพูดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าฉลวาท. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะเป็นเหตุแห่งฉลวาท จึงชื่อว่าฉลวาท”. อาศัยฉลวาทเพื่ออรรถนั้น ซึ่งเป็นเพียงความสามัญแห่งคำพูดที่เป็นอรรถ. คำว่า “พึงพิจารณา” มีคำถามว่า อะไรพึงพิจารณาในที่นี้? ถึงแม้ว่าการแสดงความเป็นผิดของการอนุญาตและการคัดค้านจะมีฐปนาเป็นมูลฐานของฝ่าย เพราะเป็นวิสัยของสิ่งนั้น แต่อรรถนี้เป็นที่ปรากฏชัดว่า สิ่งนั้นย่อมแสดงออกด้วยปาปนาและอาโรปนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยฐปนา. ๔-๕. เตนาติ สกวาทินา. เตน นิยาเมนาติ เยน นิยาเมน สกวาทินา จตูหิ ปาปนาโรปนาหิสฺส นิคฺคโห กโต, เตน นิยาเมน นเยน. โส นิคฺคโห ทุกฺกโฏ อนิคฺคโหเยวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนิคฺคหภาวสฺส วา อุปคมิตตฺตา’’ติ, ปาปิตตฺตาติ อตฺโถ. เอวเมวาติ ยถา ‘‘ตยา มม กโต นิคฺคโห’’ติอาทินา อนิคฺคหภาวูปนโย วุตฺโต, เอวเมว. เอตสฺสาติ ‘‘เตน หี’’ติอาทินา อิมาย ปาฬิยา วุตฺตสฺส. ๔-๕. บทว่า เตนะ ได้แก่ โดยสากวาที. บทว่า เตนะ นิยาเมนะ ได้แก่ โดยนัยอันใดที่สากวาทีได้ทำนิคคหะแก่เขาด้วยปาปนาและอาโรปนา ๔ อย่าง โดยนัยนั้น. แสดงว่านิคคหะนั้นเป็นทุกกฏ เป็นอนิคคหะนั่นเอง จึงกล่าวว่า “อนิคคหภาวสฺส วา อุปคมิตตฺตา” คือเพราะถึงความเป็นอนิคคหะ. อธิบายว่า เพราะถูกนำไปถึง (pāpitattā). บทว่า เอวเมว ได้แก่ อย่างนั้นนั่นแล เหมือนอย่างที่การนำไปสู่ความเป็นอนิคคหะได้ถูกกล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “นิคคหะอันท่านทำแก่เรา”. บทว่า เอตสฺส ได้แก่ ของพระบาลีนี้ที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “เตน หิ”. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะจบแล้ว. ๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา ๒. อรรถกถาปฏิปักขานุโลม. ๗-๑๐. อญฺเญนาติ สมฺมุติสจฺจภูเตน. ปรสฺสาติ สกวาทิโน. โส หิ ปรวาทินา ปโร นาม โหติ. ปฏิญฺญาปฏิกฺเขปานํ ภินฺนวิสยตฺตา ‘‘อวิโรธิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อภินฺนาธิกรณํ วิย หิ อภินฺนวิสยเมว วิรุทฺธํ นาม สิยา, น อิตรนฺติ อธิปฺปาโย. ตเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘น หิ…เป… อาปชฺชตี’’ติ อาห. ยทิ เอวํ กถมิทํ นิคฺคหฏฺฐานํ ชาตนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน [Pg.73] ปนา’’ติอาทิ. เตน ปฏิญฺญานฺตรํ นาม อญฺญเมเวตํ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ ทสฺเสติ. ๗-๑๐. บทว่า อญฺเญน ได้แก่ โดยที่เป็นสมมติสัจจะ. บทว่า ปรสฺส ได้แก่ ของสากวาที. เพราะสากวาทีนั้นชื่อว่าเป็นคนอื่นสำหรับปรวาที. เพราะปฏิญญาและปฏิเขปมีอารมณ์ต่างกัน จึงกล่าวว่า “อวิโรธิตตฺตา” คือเพราะความไม่ขัดแย้งกัน. อธิบายว่า เพราะว่าสิ่งที่มีอารมณ์ไม่ต่างกันเท่านั้น พึงชื่อว่าขัดแย้งกัน เหมือนอย่างอธิกรณ์ที่ไม่ต่างกัน ไม่ใช่สิ่งอื่น. เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า “น หิ…เป…อาปชฺชติ”. ถ้าเป็นอย่างนั้น นิคคหฐานนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “อตฺตโน ปนา” เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าปฏิญญาอันตรนี้เป็นนิคคหฐานอื่นนั่นเอง. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปฏิปักขานุโลมจบแล้ว. สุทฺธสจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสุทธสัจจิกัฏฐะจบแล้ว. ๒. โอกาสสจฺจิกฏฺโฐ ๒. โอกาสสัจจิกัฏฐะ. ๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา ๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ. ๑๑. สามญฺเญน วุตฺตํ วิเสสนิวิฏฺฐํ โหตีติ อาห ‘‘สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเรติ อยมตฺโถ’’ติ. สามญฺญโชตนา หิ วิเสเส อวติฏฺฐตีติ วิเสสตฺถินา วิเสโส อนุปยุชฺชิตพฺโพติ. เอเตนาติ เทสวเสน สพฺพตฺถ ปฏิกฺเขปวจเนน. ๑๑. สิ่งที่กล่าวโดยทั่วไปย่อมเป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ในความพิเศษ จึงกล่าวว่า “สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเรติ อยมตฺโถ” คืออรรถว่าในร่างกายทั้งสิ้น. เพราะการแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความพิเศษ ฉะนั้นอันผู้ต้องการความพิเศษ ไม่พึงใช้ความพิเศษ. บทว่า เอเตน ได้แก่ ด้วยคำปฏิเสธว่า “สพฺพตฺถ” โดยอำนาจแห่งส่วน. ๓. กาลสจฺจิกฏฺโฐ ๓. กาลสัจจิกัฏฐะ. ๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา ๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ. ๑๒. มชฺฌิมชาติกาเลติ ปจฺจุปฺปนฺนตฺตภาวกาเล. อตฺตภาโว หิ อิธ ‘‘ชาตี’’ติ อธิปฺเปโต. ตโต อตีโต ปุริมชาติกาโล, อนาคโต ปจฺฉิมชาติกาโล. อิเมสุ ตีสูติ สพฺพตฺถ, สพฺพทา, สพฺเพสูติ อิเมสุ ตีสุ นเยสุ. ปาฐสฺส สํขิตฺตตา สุวิญฺเญยฺยาติ ตํ ฐเปตฺวา อตฺถสฺส สทิสตํ วิภาเวนฺโต ‘‘อิธาปิ หิ…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ อาห. เอตฺถาปิ ‘‘น เกนจิ สภาเวน ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. น หิ เกนจิ สภาเวน อุปลพฺภมานสฺส สกเลกเทสวินิมุตฺโต ปวตฺติกาโล นาม อตฺถีติ. ๑๒. บทว่า มชฺฌิมชาติกาเล ได้แก่ ในกาลแห่งอัตภาพปัจจุบัน. เพราะในที่นี้ อัตภาพประสงค์เอาว่า “ชาติ”. กาลที่ล่วงไปจากนั้นคือปุริมชาติกาล, กาลที่ยังไม่มาถึงคือปัจฉิมชาติกาล. บทว่า อิเมสุ ตีสุ ได้แก่ ในนัย ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สพฺพตฺถ (ในที่ทั้งปวง), สพฺพทา (ในกาลทั้งปวง), สพฺเพสุ (ในสัตว์ทั้งปวง). เพราะความที่พระบาลีเป็นของสังเขปย่อมรู้ได้ง่าย จึงละพระบาลีนั้นเสีย แล้วแสดงความคล้ายคลึงกันแห่งอรรถว่า “อิทฺธาปิ หิ…เป…โยเชตพฺพ” คือพึงประกอบในที่นี้ด้วย. ในที่นี้ก็มีอรรถว่า “บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสภาวะใดๆ”. เพราะกาลแห่งการเป็นไปที่พ้นจากส่วนทั้งหมดและส่วนหนึ่ง ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ปรากฏอยู่โดยสภาวะใดๆ. ๔. อวยวสจฺจิกฏฺโฐ ๔. อวัยวสัจจิกัฏฐะ. ๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา ๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ. ๑๓. ตติยนเย น สพฺเพกธมฺมวินิมุตฺตํ ปวตฺติฏฺฐานํ นาม อตฺถีติ โยเชตพฺพํ. ๑๓. ในนัยที่ ๓ พึงประกอบว่า สถานที่แห่งการเป็นไปที่พ้นจากธรรมทั้งปวงและธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมไม่มี. โอกาสาทิสจฺจิกฏฺโฐ โอกาสาทิสัจจิกัฏฐะ. ๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา ๒. อรรถกถาปฏิปักขานุโลม. ๑๔. อนุโลมปญฺจกสฺสาติอาทิมฺหิ [Pg.74] อฏฺฐกถาวจเน. ปุน ตตฺถาติ ยถาวุตฺเต อฏฺฐกถาวจเน, เตสุ วา อนุโลมปญฺจกปจฺจนีเกสุ. สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภตีติอาทิกสฺส ปาฐปฺปเทสสฺส อตฺโถ ‘‘สรีรํ สนฺธายา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ อตฺโถ. ปฏิกมฺมาทิปาฬินฺติ ปฏิกมฺมนิคฺคหอุปนยนนิคมนปาฬึ. ตีสุ มุเขสูติ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ตีสุ วาทมุเขสุ. ปจฺจนีกสฺส ปาฬิ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ปาฬึ. สงฺขิปิตฺวา อาคตตฺตา สรูเปน อวุตฺเต. สุทฺธิก…เป… วุตฺตํ โหติ ตตฺถ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา สรีราทิโน ปรามสนํ นตฺถิ, อิธ อตฺถีติ อยเมว วิเสโส, อญฺญํ สมานนฺติ. ๑๔. ในคำอรรถกถาที่มีอาทิว่า “อนุลอมปญฺจกสฺส”. บทว่า ปุน ตตฺถ ได้แก่ ในคำอรรถกถาที่กล่าวแล้วอย่างนั้น หรือในอนุโลมปัญจกะและปฏิปักขะเหล่านั้น. อรรถแห่งบทบาลีมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ” พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยบทมีอาทิว่า “สรีรํ สนฺธาย” คือหมายถึงร่างกาย. บทว่า ปฏิกมฺมาทิปาฬึ ได้แก่ พระบาลีว่าด้วยปฏิกรรม นิคคหะ อุปนัย และนิคม. บทว่า ตีสุ มุเขสุ ได้แก่ ในวาทมุข ๓ ทางที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ”. มีความเชื่อมโยงว่า พระบาลีของปฏิปักขะท่านกล่าวไว้แล้ว. บทว่า ตํ ได้แก่ พระบาลีนั้น. เพราะมาโดยย่อ จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยรูปศัพท์. ในสุทธิกะ...เป... ท่านกล่าวไว้ว่า ในที่นั้นไม่มีการหน่วงถึงร่างกายเป็นต้นด้วยบทมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ” ในที่นี้มีอยู่ นี้แหละคือความพิเศษ ส่วนอื่นเหมือนกัน. สจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสัจจิกัฏฐะจบแล้ว. ๕. สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา ๕. อรรถกถาสุทธิกสังสันทะ. ๑๗-๒๗. สจฺจิกฏฺฐสฺส, สจฺจิกฏฺเฐ วา สํสนฺทนํ สจฺจิกฏฺฐสํสนฺทนนฺติ สมาสทฺวยํ ภวตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺจิกฏฺฐสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สจฺจิกฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺสาติ สจฺจิกฏฺฐสภาวสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานสภาวสฺส ปุคฺคลสฺส. รูปาทีหิ สทฺธึ สํสนฺทนนฺติ สจฺจิกฏฺฐตาสามญฺเญน รูปาทีหิ สมีกรณํ. สจฺจิกฏฺเฐติ สจฺจิกฏฺฐเหตุ, ตตฺถ วา ตํ อธิฏฺฐานํ กตฺวา. ‘‘ตุลฺยโยเค สมุจฺจโย’’ติ สมุจฺจยตฺถตฺตา เอว จ-การสฺส สจฺจิกฏฺเฐน อุปลทฺธิสามญฺเญน อิธ รูปมาหฏนฺติ ตสฺส อุทาหฏภาโว ยุตฺโตติ ‘‘ยถารูป’’นฺติ นิทสฺสนวเสน อตฺโถ วุตฺโต, อญฺญถา อิธ รูปสฺส อาหรณเมว กิมตฺถิยํ. เอวํ เสสธมฺเมสุปิ. ยา ปเนตฺถ อญฺญตฺตปุจฺฉา, สาปิ นิทสฺสนตฺถํ อุปพฺรูเหติ อญฺญตฺตนิพนฺธนตฺตา ตสฺส. โอปมฺมสํสนฺทเน ปน นิทสฺสนตฺโถ คาหียตีติ อิมสฺมึ สุทฺธิกสํสนฺทเน เกวลํ สมุจฺจยวเสเนว อตฺถทสฺสนํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. รูปาทีนิ อุปาทาปญฺญตฺติมตฺตตฺตา ปุคฺคลสฺส โส เตหิ อญฺโญ, อนญฺโญ จาติ น วตฺตพฺโพติ อยํ สาสนกฺกโมติ อาห ‘‘รูปาทีหิ…เป… สมโย’’ติ. อนุญฺญายมาเนติ ตสฺมึ สมเย สุตฺเต จ อปฺปฏิกฺขิปิยมาเน. อยญฺจ อตฺโถ สาสนิกสฺส ปรวาทิโน วเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ. ๑๗-๒๗. แสดงว่า สังสันทะของสัจจิกัฏฐะ หรือในสัจจิกัฏฐะ เป็นสัจจิกัฏฐสังสันทะ ย่อมเป็นสมาส ๒ อย่าง จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “สจฺจิกฏฺฐสฺส”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สจฺจิกฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส ได้แก่ ของบุคคลผู้มีสภาวะเป็นสัจจิกัฏฐะ ผู้มีสภาวะปรากฏโดยปรมัตถ์. บทว่า รูปาทิหิ สทฺธึ สํสนฺทนํ ได้แก่ การทำให้เสมอกับรูปเป็นต้น โดยความเป็นสัจจิกัฏฐะโดยทั่วไป. บทว่า สจฺจิกฏฺเฐ ได้แก่ เพราะสัจจิกัฏฐะ หรือทำสัจจิกัฏฐะนั้นให้เป็นอธิษฐานในที่นั้น. เพราะ จ-ศัพท์ มีอรรถเป็นสมุจจัยใน “ตุลฺยโยเค สมุจฺจโย” และเพราะรูปถูกนำมาในที่นี้โดยความเป็นสัจจิกัฏฐะโดยทั่วไป อรรถว่า “ยถารูป” จึงเป็นอรรถที่กล่าวโดยเป็นตัวอย่าง การยกรูปมาในที่นี้จึงสมควร, มิฉะนั้น การนำรูปมาในที่นี้จะมีประโยชน์อะไร. แม้ในธรรมที่เหลือก็เหมือนกัน. อัญญัตตปุจฉาใดมีอยู่ในที่นี้ อัญญัตตปุจฉานั้นก็เป็นไปเพื่อเป็นตัวอย่าง เพราะเป็นเครื่องผูกพันแห่งอัญญัตตะนั้น. ส่วนในโอปัมมสังสันทะ อรรถที่เป็นตัวอย่างย่อมถูกถือเอา, อธิบายว่า ในสุทธิกสังสันทะนี้ การแสดงอรรถโดยอาศัยสมุจจัยเท่านั้นจึงสมควร. เพราะรูปเป็นต้นเป็นเพียงอุปาทายปัญญัติ บุคคลนั้นจึงไม่ควรกล่าวว่าต่างจากรูปเป็นต้น หรือไม่ต่างจากรูปเป็นต้น นี้เป็นธรรมเนียมของพระศาสนา จึงกล่าวว่า “รูปาทิหิ…เป…สมโย”. บทว่า อนุญฺญายมาเน ได้แก่ ในสมัยนั้น และเมื่อไม่ถูกปฏิเสธในพระสูตร. อรรถนี้พึงทราบว่ากล่าวไว้โดยปรวาทีผู้เป็นสาวก. ‘‘อาชานาหิ [Pg.75] นิคฺคห’’นฺติ ปาโฐ ทิฏฺโฐ ภวิสฺสติ, อญฺญถา ‘‘ปฏิโลมปญฺจกานิ ทสฺสิตานิ, ปฏิกมฺมจตุกฺกาทีนิ สํขิตฺตานี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. โจทนาย วินา ปรวาทิโน ปฏิชานาปนํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิชานาปนตฺถนฺติ…เป… โจทนตฺถ’’นฺติ. โจทนาปุพฺพกญฺหิ ตสฺส ปฏิชานาปนํ. เตน ผลโวหาเรน การณํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อพฺยากตตฺตาติ อพฺยากรณียตฺตา, ภควตา วา น พฺยากตตฺตา. ยทิ ฐปนียตฺตา ปฏิกฺขิปิตพฺพนฺติ อิมสฺมึ ปจฺจนีกนเย ฐปนียตฺตา ปญฺหสฺส สกวาทินา ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. ปเรนปีติ ปรวาทินาปิ ฐปนียตฺตา ลทฺธิเมว นิสฺสาย อนุโลมนเย ปฏิกฺเขโป กโตติ อยเมตฺถ สุทฺธิกสํสนฺทนาย อธิปฺปาโย ยุตฺโต อนุโลเมปิ รูปาทีหิ อญฺญตฺตโจทนายเมว ปรวาทินา ปฏิกฺเขปสฺส กตตฺตาติ อธิปฺปาโย. บทว่า “อาชานาหิ นิคฺคหํ” พึงปรากฏ, มิฉะนั้น จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ปฏิโลมปัญจกะได้แสดงแล้ว, ปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้นย่อแล้ว”. เพราะไม่มีการให้ปรวาทีรับรองโดยไม่มีการกล่าวโทษ จึงกล่าวว่า “ปฏิจานาปนตฺถํ…เป…โจทนตฺถํ” คือเพื่อการให้รับรอง…เพื่อการกล่าวโทษ. เพราะการให้รับรองของเขามีการกล่าวโทษเป็นเบื้องหน้า. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าเหตุได้ถูกกล่าวโดยโวหารแห่งผล. บทว่า อพฺยากตตฺตา ได้แก่ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรพยากรณ์ หรือเพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์. ถ้าพึงปฏิเสธเพราะเป็นสิ่งควรตั้งไว้ ในนัยปฏิปักขะนี้ ปัญหาพึงถูกสากวาทีปฏิเสธเพราะเป็นสิ่งควรตั้งไว้. บทว่า ปเรนาปิ ได้แก่ แม้โดยปรวาที การปฏิเสธในนัยอนุโลมได้ถูกทำโดยอาศัยทิฏฐิว่าควรตั้งไว้ อธิบายว่า ในสุทธิกสังสันทะนี้ อธิบายว่า แม้ในอนุโลม การปฏิเสธได้ถูกทำโดยปรวาทีด้วยการกล่าวโทษว่าต่างจากรูปเป็นต้นเท่านั้น. สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสุทธิกสังสันทะจบแล้ว. ๖. โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา ๖. อรรถกถาโอปัมมสังสันทะ. ๒๘-๓๖. อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา จาติ อิมินา ทฺวยมฺปิ อุทฺธรติ อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา, อุปลทฺธิสามญฺเญน ปุจฺฉา จาติ. ตตฺถ ปจฺฉิมํ สนฺธายาห ‘‘ทฺวินฺนํ สมานตา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ทฺวินฺนํ รูปเวทนานํ วิย รูปปุคฺคลานํ สจฺจิกฏฺเฐน สมานตา เตสํ อญฺญตฺตสฺส การณํ ยุตฺตํ น โหติ. อถ โข…เป… อุปลพฺภนียตาติ อิทญฺจ สํสนฺทนํ วิจาเรตพฺพํ. อยํ เหตฺถ อธิปฺปาโย – ยทิ สจฺจิกฏฺฐสามญฺเญน รูปปุคฺคลานํ อุปลทฺธิสามญฺญํ อิจฺฉิตํ, เตเนว เนสํ อญฺญตฺตมฺปิ อิจฺฉิตพฺพํ. อถ ปรมตฺถโวหารเภทโต เตสํ อญฺญตฺตํ น อิจฺฉิตํ, ตโต เอว อุปลทฺธิสามญฺญมฺปิ น อิจฺฉิตพฺพนฺติ. ๒๘-๓๖. ด้วยบทว่า “อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา จ” นี้ ย่อมยกขึ้นทั้งสองอย่าง คือ อัญญัตตปุจฉาโดยอุปลัทธิสามัญ และปุจฉาโดยอุปลัทธิสามัญ. ในบทเหล่านั้น อ้างถึงบทหลัง จึงกล่าวว่า “ทฺวินฺนํ สมานตา” เป็นต้น. อรรถของบทนั้นคือ ความเสมอกันโดยสัจจิกัฏฐะของรูปและบุคคล เหมือนอย่างรูปและเวทนาทั้งสอง ย่อมไม่เป็นเหตุที่สมควรแห่งความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้น. อนึ่ง…เป…พึงพิจารณาสังสันทะนี้ว่า “อุปลพฺภนียตา” คือความเป็นสิ่งที่พึงปรากฏ. อธิบายในที่นี้คือ ถ้าอุปลัทธิสามัญของรูปและบุคคลเป็นที่ปรารถนาโดยสัจจิกัฏฐสามัญ, ความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้นก็พึงเป็นที่ปรารถนาด้วยเหตุนั้น. ถ้าความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้นไม่เป็นที่ปรารถนาเพราะความต่างกันแห่งปรมัตถโวหาร, อุปลัทธิสามัญก็ไม่พึงเป็นที่ปรารถนาด้วยเหตุนั้นนั่นเอง. ๓๗-๔๕. อุปลทฺธีติ ปุคฺคลสฺส อุปลทฺธิ วิชฺชมานตา. ‘‘ปฏิกมฺมปญฺจก’’นฺติ วิญฺญายตีติ โยชนา. ๓๗-๔๕. คำว่า อุปลัทธิ คือ การมีอยู่ของบุคคล. พึงทราบว่า "ปฏิกัมมปัญจกะ" ดังนี้. โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอุปมา จบแล้ว. ๗. จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงนัย 4 อย่าง ๔๖-๕๒. เอกธมฺมโตปีติ [Pg.76] สตฺตปญฺญาสาย สจฺจิกฏฺเฐสุ เอกธมฺมโตปิ. เอเตน ตโต สพฺพโตปิ ปุคฺคลสฺส อญฺญตฺตานนุชานนํ ทสฺเสติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สกลํ ปรมตฺถสจฺจํ สนฺธายา’’ติ. รูปาทิเอเกกธมฺมวเสน นานุยุญฺชิตพฺโพ อวยวพฺยติเรเกน สมุทายสฺส อภาวโต. ยสฺมา ปน สมุทายาวยวา ภินฺนสภาวา, ตสฺมา ‘‘สมุทายโต…เป… นิคฺคหารโห สิยา’’ติ ปรวาทิโน อาสงฺกมาห. เอตํ วจโนกาสนฺติ ยทิปิ สตฺตปญฺญาสธมฺมสมุทายโต ปุคฺคลสฺส อญฺญตฺตํ น อิจฺฉติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวโต, ตเทกเทสโต ปนสฺส อนญฺญตฺตมฺปิ น อิจฺฉเตว. น หิ สมุทาโย อวยโว โหตีติ. ตสฺมา ‘‘ตํ ปฏิกฺขิปโต กึ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ วตฺตุํ มา ลพฺเภถา’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รูปาทิธมฺมปฺปเภทวิภาคมุเขเนว อนวเสสโต ปุคฺคโลติ คหณาการทสฺสนวเสน ปวตฺโต ปฐมวิกปฺโป, ทุติโย ปน อวิภาคโต ปรมตฺถสจฺจภาวสามญฺเญนาติ อยํ อิเมสํ ทฺวินฺนํ วิกปฺปานํ วิเสโส. อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนนฺติ อาห ‘‘เอว’’นฺติ. ๔๖-๕๒. คำว่า เอกธัมมโตปิ (แม้จากธรรมอย่างหนึ่ง) คือ แม้จากธรรมอย่างหนึ่งในสัจจิกัฏฐะ 57 อย่าง. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงการไม่ยอมรับความต่างกันของบุคคลจากสัจจิกัฏฐะทั้งหมดนั้น. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า "มุ่งหมายถึงปรมัตถสัจจะทั้งหมด". ไม่ควรสอบสวนโดยอาศัยธรรมแต่ละอย่างมีรูปเป็นต้น เพราะไม่มีหมู่ธรรมที่นอกเหนือจากส่วนย่อย. แต่เพราะหมู่ธรรมและส่วนย่อยมีสภาพต่างกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวความสงสัยของฝ่ายอื่นว่า "จากหมู่ธรรม...พึงควรแก่การตำหนิ". คำว่า เอตัง วจโนกาสัง (โอกาสแห่งคำนี้) คือ ถึงแม้ไม่ปรารถนาความต่างกันของบุคคลจากหมู่ธรรม 57 อย่าง เพราะไม่มีสัจจิกัฏฐะที่พ้นจากหมู่ธรรมนั้น แต่ก็ไม่ปรารถนาความไม่ต่างกันของบุคคลจากส่วนหนึ่งส่วนใดของหมู่ธรรมนั้นเลย. เพราะหมู่ธรรมย่อมไม่เป็นส่วนย่อย. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่า "ไม่ควรกล่าวว่า 'อะไรเป็นที่ตำหนิของผู้ปฏิเสธนั้น'" จึงกล่าวคำว่า "อยัญจา" เป็นต้น. วิกัปป์ที่ 1 ดำเนินไปโดยการแสดงการรับรู้บุคคลโดยไม่เหลือทั้งหมด โดยอาศัยการจำแนกประเภทของธรรมมีรูปเป็นต้น, ส่วนวิกัปป์ที่ 2 ดำเนินไปโดยความเป็นปรมัตถสัจจะโดยไม่จำแนก. นี้คือความแตกต่างของวิกัปป์ทั้งสองนี้. คำว่า อิติ (ดังนี้) คือ การอ้างถึงประเภทที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เอวัง" (อย่างนี้). สภาววินิพฺโภคโตติ สภาเวน วินิพฺภุชฺชิตพฺพโต. สภาวภินฺโน หิ ธมฺโม ตทญฺญธมฺมโต วินิพฺโภคํ ลภติ. เตนาห ‘‘รูปโต อญฺญสภาคตฺตา’’ติ. รูปวชฺเชติ รูปธมฺมวชฺเช. ตีสุปีติ ‘‘รูปสฺมึ ปุคฺคโล, อญฺญตฺร รูปา, ปุคฺคลสฺมึ รูป’’นฺติ อิเมสุ เอวํ ปวตฺเตสุ ตีสุปิ อนุโยเคสุ. สาสนิโก เอวายํ ปุคฺคลวาทีติ กตฺวา อาห ‘‘น หิ โส สกฺกายทิฏฺฐึ อิจฺฉตี’’ติ. ‘‘รูปวา’’ติ อิมินา รูเปน สกิญฺจนตาว ญาปียติ, น รูปายตฺตวุตฺติตาติ อาห ‘‘อญฺญตฺร รูปาติ เอตฺถ จ รูปวา ปุคฺคโลติ อยมตฺโถ สงฺคหิโต’’ติ. คำว่า สภาววินิพโภคโต (โดยการแยกออกจากสภาวะ) คือ โดยความที่พึงแยกออกด้วยสภาวะ เพราะธรรมที่ต่างกันโดยสภาวะ ย่อมได้รับการแยกออกจากธรรมอื่นจากนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะมีสภาวะอื่นจากรูป' คำว่า รูปวัชเช (เว้นรูป) คือ เว้นรูปธรรม คำว่า ตีสุปิ (แม้ใน 3 อย่าง) คือ แม้ในอนุโยคทั้ง 3 ที่เป็นไปอย่างนี้ว่า 'บุคคลในรูป, นอกรูป, รูปในบุคคล' เพราะถือว่าผู้วาทะว่ามีบุคคลนี้เป็นผู้ที่อยู่ในพระศาสนาแท้ๆ จึงกล่าวว่า 'เพราะเขาไม่ปรารถนาสักกายทิฏฐิ' ด้วยคำว่า 'รูปวา' (ผู้มีรูป) นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีกังวลด้วยรูปเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นไปที่อาศัยรูป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในคำว่า อัญญตระ รูปา นี้ ความหมายว่า บุคคลมีรูป นี้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้' จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการเทียบเคียงนัย 4 จบแล้ว นิฏฺฐิตา จ สํสนฺทนกถาวณฺณนา. และการพรรณนาเรื่องการเทียบเคียง จบแล้ว ๘. ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา ๘. การพรรณนาลักษณะและเหตุผล ๕๔. ลกฺขณยุตฺติกถายํ [Pg.77] ‘‘ฉลวเสน ปน วตฺตพฺพํ อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ ปาโฐ คเหตพฺโพ. ๕๔. ในกถาว่าด้วยลักษณะและเหตุผล พึงถือเอาบทว่า 'แต่พึงทราบการข่ม (นิคหะ) ที่ควรกล่าวโดยส่วน 6' ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาลักษณะและเหตุผล จบแล้ว ๙. วจนโสธนวณฺณนา ๙. การพรรณนาการชำระถ้อยคำ ๕๕-๕๙. ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเตติ ปททฺวยสฺส เอกตฺตตฺเถ สตีติ อตฺโถ. ปริกปฺปวจนญฺเหตํ โทสทสฺสนตฺถํ ‘‘เอวํ สนฺเต อยํ โทโส’’ติ. ตยิทํ เอกตฺตํ อุปลพฺภติ เอวาติ ปจฺฉิมปทาวธารณํ เวทิตพฺพํ. ‘‘เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโล’’ติ พฺยภิจารทสฺสนโต ปเรน น สมฺปฏิจฺฉิตนฺติ กตฺวา ตเมว อสมฺปฏิจฺฉิตตฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปุคฺคลสฺส หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิภชิตพฺพตนฺติ ‘‘อุปลพฺภติ จา’’ติ เอวํ อวิภชิตพฺพตํ. วิภชิตพฺพตนฺติ ‘‘ปุคฺคโล จ ตทญฺญญฺจ อุปลพฺภตี’’ติ เอวํ วิภชิตพฺพตํ. เอเตน ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ เอวา’’ติ ปจฺฉิมปทาวธารณํ เวทิตพฺพํ, น ‘‘ปุคฺคโล เอว อุปลพฺภตี’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตํ วิภาคนฺติ ยถาวุตฺตํ วิภชิตพฺพาวิภชิตพฺพํ วิภาคํ วทโต สกวาทิโน, อญฺญสฺส วา กสฺสจิ. เอตสฺสาติ ปรวาทิโน. ยถาวุตฺตวิภาคนฺติ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… เกหิจิ น ปุคฺคโล’’ติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺตปฺปการํ วิภาคํ. ยถาอาปาทิเตนาติ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเต’’ติอาทินา อาปาทิตปฺปกาเรน. น ภวิตพฺพนฺติ ยทิปิ เตน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ เอว วุจฺจติ, อุปลพฺภตีติ ปน ปุคฺคโล เอว น วุจฺจติ, อถ โข อญฺโญปิ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตน ปสงฺเคน น ภวิตพฺพํ. เตนาห ‘‘มคฺคิตพฺโพ เอตฺถ อธิปฺปาโย’’ติ. ๕๕-๕๙. คำว่า ปททวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเต (เมื่อบททั้งสองมีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ) ความว่า เมื่อความเป็นอันเดียวกันแห่งอรรถของบททั้งสองมีอยู่ คำนี้เป็นคำสมมติเพื่อแสดงโทษว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ โทษนี้ย่อมมี' พึงทราบว่า ความเป็นอันเดียวกันนั้นมีการจำกัดความที่บทหลังว่า 'ย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' (upalabbhati eva) เพราะเห็นความคลาดเคลื่อนว่า 'โดยบางพวก บุคคลมีอยู่ โดยบางพวก บุคคลไม่มี' ฝ่ายอื่นจึงไม่ยอมรับ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะจำแนกความไม่ยอมรับนั้นเอง จึงกล่าวคำว่า 'ปุคฺคลสฺส หิ' เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า อวิภชิตพฺพตํ (ความไม่พึงจำแนก) คือ ความไม่พึงจำแนกอย่างนี้ว่า 'และย่อมปรากฏอยู่' คำว่า วิภชิตพฺพตํ (ความพึงจำแนก) คือ ความพึงจำแนกอย่างนี้ว่า 'บุคคลด้วย และสิ่งอื่นจากบุคคลนั้นด้วย ย่อมปรากฏอยู่' ด้วยคำนี้ พึงทราบว่า ท่านแสดงความหมายว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' (upalabbhati eva) เป็นการจำกัดความที่บทหลัง ไม่ใช่แสดงความหมายว่า 'บุคคลเท่านั้นย่อมปรากฏอยู่' (puggalo eva) คำว่า ตํ วิภาคํ (การจำแนกนั้น) คือ การจำแนกที่พึงจำแนกและไม่พึงจำแนกตามที่กล่าวแล้ว ของสกวาที หรือของใครอื่นก็ตาม คำว่า เอตสฺส (ของผู้นั้น) คือ ของปรวาที คำว่า ยถาวุตฺตวิภาคํ (การจำแนกตามที่กล่าวแล้ว) คือ การจำแนกตามประเภทที่กล่าวไว้ในบาลีอย่างนี้ว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่...ฯลฯ... โดยบางพวก บุคคลไม่มี' คำว่า ยถาอาปาทิเตน (ตามที่นำมาแสดงแล้ว) คือ ตามประเภทที่นำมาแสดงแล้วด้วยคำว่า 'เมื่อบททั้งสองมีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่า บุคคลย่อมปรากฏอยู่' เป็นต้น คำว่า น ภวิตพฺพํ (ไม่พึงมี) ความว่า แม้หากว่าเขาจะกล่าวว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' ก็จริง แต่เขาก็ไม่ได้กล่าวว่า 'ที่ปรากฏอยู่นั้นคือบุคคลเท่านั้น' ที่แท้แล้วสิ่งอื่นก็มีอยู่ด้วย เพราะฉะนั้น จึงไม่พึงมี (โทษ) ตามที่ยกขึ้นกล่าวหา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงแสวงหาอัธยาศัย' ๖๐. อตฺถโต ปุคฺคโล นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ อตฺตสุญฺญตาทสฺสเนน อนตฺตลกฺขณสฺส วิหิตตฺตา. ๖๐. ชื่อว่ากล่าวว่า 'โดยอรรถแล้ว บุคคลไม่มี' เพราะมีการกำหนดอนัตตลักษณะด้วยการแสดงความว่างจากอัตตา วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการชำระถ้อยคำ จบแล้ว ๑๐. ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา ๑๐. การพรรณนาการสอบสวนบัญญัติ ๖๑-๖๖. รูปกายาวิรหํ [Pg.78] สนฺธาย อาห, น รูปตณฺหาสพฺภาวํ. ตถา สติ อเนกนฺติกตฺตา ปฏิกฺขิปิตพฺพเมว สิยา, น อนุชานิตพฺพนฺติ. ‘‘อตฺถิตายา’’ติ อาหาติ สมฺพนฺโธ. กามีภาวสฺส อเนกนฺติกตฺตา กสฺสจิ กามธาตูปปนฺนสฺส กามธาตุยา อายตฺตตฺตาภาวโต จ กทาจิ ภาวสฺเสวาติ โยชนา. ๖๑-๖๖. ท่านกล่าวโดยหมายถึงความไม่ปราศจากรูปกาย ไม่ใช่หมายถึงการมีอยู่ของรูปตัณหา เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น (ถ้าหมายถึงรูปตัณหา) เนื่องจากความไม่แน่นอน (ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว) จึงควรถูกปฏิเสธเท่านั้น ไม่ควรอนุญาต บทว่า 'อตฺถิตาย' (เพื่อความมีอยู่) มีความสัมพันธ์กับคำว่า 'อาห' (กล่าวแล้ว) มีการประกอบความว่า เพราะความเป็นผู้มีกามไม่แน่นอน และเพราะความไม่มีภาวะที่ขึ้นอยู่กับกามธาตุของสัตว์บางจำพวกที่เกิดในกามธาตุ จึงเป็นเพียงภาวะที่มีในบางครั้งเท่านั้น ๖๗. กายานุปสฺสนายาติ กายานุปสฺสนาเทสนาย. สา หิ กายกายานุปสฺสีนํ วิภาคคฺคหณสฺส การณภูตา, กายานุปสฺสนา เอว วา. เอวํลทฺธิกตฺตาติ อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโลติ เอวํลทฺธิกตฺตา. อาหจฺจ ภาสิตนฺติ ฐานกรณานิ อาหนฺตฺวา กถิตํ, ภควตา สามํ เทสิตนฺติ อตฺโถ. ๖๗. คำว่า กายานุปสฺสนาย (ด้วยกายานุปัสสนา) คือ ด้วยการแสดงกายานุปัสสนา เพราะกายานุปัสสนานั้นเป็นเหตุแห่งการกำหนดความต่างกันของกายและผู้พิจารณากาย หรือเป็นตัวกายานุปัสสนาเองนั่นแหละ คำว่า เอวํลทฺธิกตฺตา (เพราะมีลัทธิอย่างนี้) คือ เพราะมีลัทธิอย่างนี้ว่า 'กายเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลเป็นอย่างหนึ่ง' คำว่า อาหจฺจ ภาสิตํ (ตรัสโดยกระทบ) คือ ตรัสโดยกระทบฐานและกรณ์ ความหมายคือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงด้วยพระองค์เอง ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการสอบสวนบัญญัติ จบแล้ว ๑๑. คติอนุโยควณฺณนา ๑๑. การพรรณนาการสอบสวนคติ ๖๙-๗๒. ยานิสฺส สุตฺตานิ นิสฺสาย ลทฺธิ อุปฺปนฺนา, เตสํ ทสฺสนโต ปรโต ‘‘เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’’ติอาทินา ปาฬิ อาคตา, ปุรโต ปน ‘‘น วตฺตพฺพํ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’’ติอาทินา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทสฺเสนฺโต…เป… ภวิตพฺพ’’นฺติ. ทสฺเสตฺวาติ วา วตฺตพฺพนฺติ ‘‘ยานิสฺส…เป… ตานิ ทสฺเสตฺวา ‘เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’ติอาทิมาหา’’ติ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ทสฺเสนฺโตติ วา อิทํ ทสฺสนกิริยาย น วตฺตมานตามตฺตวจนํ, อถ โข ตสฺสา ลกฺขณตฺถวจนํ, เหตุภาววจนํ วาติ น โกจิ โทโส. ๖๙-๗๒. พระบาลีว่า 'ถ้าอย่างนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป' เป็นต้น มาในภายหลัง เพื่อแสดงพระสูตรทั้งหลายที่เขาอาศัยแล้วเกิดลัทธิขึ้น ส่วนในเบื้องต้น (มีพระบาลี) ว่า 'ไม่พึงกล่าวว่า บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงเป็น... เมื่อจะแสดง' (ทสฺเสนฺโต... ภวิตพฺพํ) หรือพึงกล่าวว่า 'ทสฺเสตฺวา' (แสดงแล้ว) ความหมายคือ พึงกล่าวว่า 'แสดงพระสูตรเหล่านั้น... แล้วจึงกล่าวว่า ถ้าอย่างนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป เป็นต้น' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'ทสฺเสนฺโต' (เมื่อจะแสดง) นี้ ไม่ใช่เป็นเพียงคำที่กล่าวถึงความเป็นปัจจุบันกาลของกิริยาคือการแสดงเท่านั้น แต่เป็นคำที่กล่าวในความหมายแห่งลักษณะ หรือเป็นคำที่กล่าวในความหมายแห่งความเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น จึงไม่มีโทษใดๆ ๙๑. โส วตฺตพฺโพติ โส ชีวสรีรานํ อนญฺญตาปชฺชนากาโร วตฺตพฺโพ, นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘รูปี อตฺตา’’ติ อิมิสฺสา ลทฺธิยา วเสน ‘‘เยน รูปสงฺขาเตน อตฺตโน สภาวภูเตน สรีเรน สทฺธึ คจฺฉตี’’ติ เอวํ ปน อตฺเถ สติ โส อากาโร วุตฺโต เอว โหติ, ตถา จ สติ ‘‘รูปํ ปุคฺคโลติ อนนุญฺญาตตฺตา’’ติ เอวมฺปิ วตฺตุํ น สกฺกา. ยสฺมา ปน ‘‘อิธ สรีรนิกฺเขปา’’ติ อนนฺตรํ วกฺขติ, ตสฺมา [Pg.79] ‘‘โส วตฺตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. นิรยูปคสฺส ปุคฺคลสฺส อนฺตราภวํ น อิจฺฉตีติ อิทํ ปุราตนานํ อนฺตราภววาทีนํ วเสน วุตฺตํ. อธุนาตนา ปน ‘‘อุทฺธํปาโท ตุ นารโก’’ติ วทนฺตา ตสฺสปิ อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺเตว, เกจิ ปน อสญฺญูปคานํ. อรูปูปคานํ ปน สพฺเพปิ น อิจฺฉนฺติ. ตตฺถ เย ‘‘สญฺญุปฺปาทา จ ปน เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺตี’’ติ สุตฺตสฺส อตฺถํ มิจฺฉา คเหตฺวา จุตูปปาตกาเลสุ อสญฺญีนํ สญฺญา อตฺถีติ อนฺตราภวโตว อสญฺญูปปตฺตึ อิจฺฉนฺติ, ตทญฺเญสํ วเสน ‘‘สเวทโน…เป… ปฏิกฺขิปตี’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย ปนา’’ติอาทิมาห. เก ปเนวํ อิจฺฉนฺติ? สพฺพตฺถิวาทีสุ เอกจฺเจ. ๙๑. คำว่า "พึงกล่าวว่าอย่างนั้น" หมายถึง พึงกล่าวว่าอาการที่ชีวิตและร่างกายไม่เป็นอย่างอื่นกันนั้นไม่มี โดยนัยแห่งลัทธิที่ว่า ‘อัตตามีรูป’ เมื่อมีความหมายว่า ‘อัตตาไปพร้อมกับร่างกายซึ่งเป็นสภาพของตนอันนับว่าเป็นรูป’ อย่างนี้ อาการนั้นก็เป็นอันกล่าวแล้วนั่นเอง และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘เพราะรูปไม่เป็นที่อนุญาตว่าเป็นบุคคล’ อย่างนี้ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคจักตรัสในลำดับต่อไปว่า ‘เพราะการทอดทิ้งร่างกายในโลกนี้’ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ‘พึงกล่าวว่าอย่างนั้น’ คำว่าไม่ปรารถนาภพในระหว่างของบุคคลผู้เข้าถึงนรกนี้ ตรัสไว้โดยนัยแห่งพวกอันตราภพวาทีในสมัยโบราณ แต่พวกอันตราภพวาทีในสมัยปัจจุบันกล่าวว่า ‘นรกนั้นมีเท้าชี้ขึ้น’ ย่อมปรารถนาภพในระหว่างของนรกนั้นนั่นเอง บางพวกก็ปรารถนาภพในระหว่างของพวกผู้เข้าถึงอสัญญีภพ แต่พวกอันตราภพวาทีทั้งหมดไม่ปรารถนาภพในระหว่างของพวกผู้เข้าถึงอรูปภพ ในบรรดาอันตราภพวาทีเหล่านั้น พวกใดถือเอาความแห่งพระสูตรที่ว่า ‘ก็เทวดาเหล่านั้นย่อมจุติจากกายนั้นพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งสัญญา’ ผิดไป ย่อมปรารถนาการอุบัติในอสัญญีภพโดยมีภพในระหว่าง เพราะอสัญญีบุคคลมีสัญญาในกาลจุติและอุบัติ พระอาจารย์จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็พวกใด’ โดยนัยแห่งพวกอื่นจากพวกนั้น แสดงว่า ‘มีเวทนา...ฯลฯ...ย่อมปฏิเสธ’ ก็พวกไหนเล่าปรารถนาอย่างนี้? บางพวกในพวกสัพพัตถิวาที ๙๒. เนวสญฺญานาสญฺญายตเนติ เนวสญฺญานาสญฺญายตเน ภเว, อจิตฺตุปฺปาเท วา สญฺญา อตฺถีติ อิจฺฉนฺตีติ น วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยโต โส สญฺญาภเวน อสงฺคหิโต, ภวนฺตรภาเวน จ สงฺคหิโต. ๙๒. ความสัมพันธ์คือ ไม่พึงกล่าวว่าปรารถนาว่า ในภพเนวสัญญานาสัญญายตนะ หรือในอจิตตุปปาทะ มีสัญญาอยู่ดังนี้ เพราะภพนั้นไม่สงเคราะห์ด้วยความเป็นภพที่มีสัญญา และสงเคราะห์ด้วยความเป็นภพในระหว่าง ๙๓. อินฺธนุปาทาโน อคฺคิ วิย อินฺธเนน รูปาทิอุปาทาโน ปุคฺคโล รูปาทินา วินา นตฺถีติ เอตฺถ อยมธิปฺปายวิภาวนา – ยถา น วินา อินฺธเนน อคฺคิ ปญฺญาปียติ, น จ ตํ อญฺญํ อินฺธนโต สกฺกา ปฏิชานิตุํ, นาปิ อนญฺญํ. ยทิ หิ อญฺญํ สิยา, น อุณฺหํ อินฺธนํ สิยา, อถ อนญฺญํ, นิทหิตพฺพํเยว ทาหกํ สิยา, เอวํ น วินา รูปาทีหิ ปุคฺคโล ปญฺญาปียติ, น จ เตหิ อญฺโญ, นาปิ อนญฺโญ สสฺสตุจฺเฉทภาวปฺปสงฺคโตติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย. ตตฺถ ยทิ อคฺคินฺธโนปมา โลกโวหาเรน วุตฺตา, อปฬิตฺตํ กฏฺฐาทิอินฺธนํ นิทหิตพฺพญฺจ, ปฬิตฺตํ ภาสุรุณฺหํ อคฺคิทาหกญฺจ, ตญฺจ โอชฏฺฐมกรูปํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ. ยทิ เอวํ ปุคฺคโล รูปาทีหิ อญฺโญ อนิจฺโจ จ อาปนฺโน, อถ ปรมตฺถโต จ, ตสฺมึเยว กฏฺฐาทิสญฺญิเต รูปสงฺขาตปฬิตฺเต ยํ อุสุมํ โส อคฺคิ ตํสหชาตานิ ตีณิภูตานิ อินฺธนํ. เอวมฺปิ สิทฺธํ ลกฺขณเภทโต อคฺคินฺธนานํ อญฺญตฺตนฺติ อคฺคิ วิย อินฺธนโต รูปาทีหิ อญฺโญ ปุคฺคโล อนิจฺโจ จ อาปชฺชตีติ. ๙๓. ในข้อที่ว่า บุคคลผู้มีรูปเป็นต้นเป็นอุปาทาน ย่อมไม่มีปราศจากรูปเป็นต้นด้วยเชื้อ เหมือนไฟมีเชื้อเป็นอุปาทานนี้ การแสดงความหมายนี้คือ ไฟย่อมไม่ปรากฏได้ปราศจากเชื้อฉันใด และไฟนั้นก็ไม่สามารถรู้ได้ว่าต่างจากเชื้อ ทั้งไม่สามารถรู้ได้ว่าไม่ต่างกัน ถ้าหากว่าไฟนั้นต่างจากเชื้อ เชื้อก็จะไม่ร้อน ถ้าหากว่าไม่ต่างกัน เชื้อที่ควรเก็บไว้ก็จะเป็นของเผาไหม้ไปเอง บุคคลย่อมไม่ปรากฏได้ปราศจากรูปเป็นต้นฉันนั้น และบุคคลนั้นก็ไม่ต่างจากรูปเป็นต้น ทั้งไม่ต่างกัน เพราะจะพึงถึงความมีสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ดังนี้เป็นความหมายของปรวาที ในข้อนั้น ถ้าอุปมาด้วยไฟและเชื้อกล่าวโดยโลกโวหาร เชื้อคือไม้เป็นต้นที่ยังไม่ติดไฟก็ควรเก็บไว้ ส่วนไฟที่ติดแล้วสว่างร้อนก็เป็นของเผาไหม้ และไฟนั้นก็เป็นรูปมีโอชะเป็นที่ ๘ ดำเนินไปโดยความสืบต่อ เป็นอนิจจะ เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ ถ้าเป็นอย่างนี้ บุคคลก็ต่างจากรูปเป็นต้น และถึงความเป็นอนิจจะ อนึ่ง โดยปรมัตถ์ ความร้อนใดในเชื้อที่ติดไฟอันนับว่าเป็นรูปซึ่งมีชื่อว่าไม้เป็นต้นนั้น ความร้อนนั้นคือไฟ และธาตุ ๓ ที่เกิดพร้อมกับความร้อนนั้นคือเชื้อ แม้ด้วยประการฉะนี้ ก็สำเร็จว่าไฟและเชื้อต่างกันโดยความต่างแห่งลักษณะ บุคคลก็ต่างจากรูปเป็นต้นเหมือนไฟต่างจากเชื้อ และถึงความเป็นอนิจจะ ดังนี้ คติอนุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาคตยานุโยคจบแล้ว ๑๒. อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา ๑๒. คำพรรณนาอุปาทายปัญญัตยานุโยค ๙๗. นีลคุณโยคโต [Pg.80] นีโล, นีโล เอว นีลโก, ตสฺส, อยํ ปนสฺส นีลปญฺญตฺติ นีลรูปุปาทานาติ อาห ‘‘นีลํ…เป… ปญฺญตฺตี’’ติ. เอวํ ปน ปาเฐ ฐิเต นีลํ อุปาทาย นีโลติ กถมยํ ปทุทฺธาโรติ อาห ‘‘นีลํ รูปํ…เป… เอตฺถ โย ปุฏฺโฐ นีลํ อุปาทาย นีโล’’ติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วจเน. ตทาทีสูติ ‘‘ปีตํ รูปํ อุปาทายา’’ติอาทิกํ อฏฺฐกถายํ อาทิ-สทฺเทน คหิตเมว ตทตฺถทสฺสนวเสน คณฺหาติ. ๙๗. เพราะประกอบด้วยคุณคือสีเขียว จึงเป็นสีเขียว สีเขียวนั่นแหละคือสีเขียว ส่วนบัญญัติว่าสีเขียวของสิ่งนั้น มีรูปสีเขียวเป็นอุปาทาน พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘สีเขียว...ฯลฯ...บัญญัติ’ แต่เมื่อบทตั้งอยู่ดังนี้ว่า ‘สีเขียวอาศัยสีเขียว’ การแยกบทนี้เป็นอย่างไร พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘รูปสีเขียว...ฯลฯ...ในข้อนี้ ผู้ถูกถามว่า ‘สีเขียวอาศัยสีเขียว’ คำว่า ‘ในข้อนี้’ หมายถึง ในคำนี้ คำว่า ‘มีคำนั้นเป็นต้น’ หมายถึง คำมีอาทิว่า ‘อาศัยรูปสีเหลือง’ ที่อรรถกถาถือเอาด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ นั้นนั่นเอง ย่อมถือเอาโดยนัยแห่งการแสดงความหมายนั้น ๙๘. วุตฺตนฺติ ‘‘มคฺคกุสโล’’ติอาทีสุ เฉกฏฺฐํ สนฺธาย วุตฺตํ. กุสลปญฺญตฺตึ กุสลโวหารํ. ๙๘. คำว่า ‘กล่าวแล้ว’ หมายถึง กล่าวโดยอ้างถึงผู้ฉลาดในทางเป็นต้นว่า ‘ผู้ฉลาดในทาง’ บัญญัติว่ากุศล หมายถึง โวหารว่ากุศล ๑๑๒. ปุพฺพปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อุตฺตรมาหาติ ปรวาที ปุพฺพปกฺขํ ทสฺเสตฺวา สกวาทิสฺส อุตฺตรมาห. ๑๑๒. คำว่า ‘แสดงปุพพปักษ์แล้วกล่าวอุตตระ’ หมายถึง ปรวาทีแสดงปุพพปักษ์แล้วกล่าวอุตตระแก่สกวาที ๑๑๕. ‘‘รูปํ รูปวา’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ ปรวาทิวาทํ ภินฺทิตุํ ‘‘ยถา น นิคโฬ เนคฬิโก’’ติอาทินา สกวาทิวาโท อารทฺโธติ อาห ‘‘ยสฺส รูปํ โส รูปวาติ อุตฺตรปกฺเข วุตฺตํ วจนํ อุทฺธริตฺวา’’ติ. ๑๑๕. เพื่อทำลายวาทะของปรวาทีที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า ‘รูปเป็นผู้มีรูป’ ด้วยคำมีอาทิว่า ‘เครื่องจองจำไม่เป็นผู้มีเครื่องจองจำฉันใด’ สกวาทีจึงเริ่มวาทะ พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ยกคำที่กล่าวไว้ในอุตตรปักษ์ว่า ‘รูปของบุคคลใด บุคคลนั้นเป็นผู้มีรูป’ ๑๑๘. วิญฺญาณนิสฺสยภาวูปคมนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวูปคมนํ. ตยิทํ วิเสสนํ จกฺขุสฺสาติ อิมินาว สิทฺธนฺติ น กตํ ทฏฺฐพฺพํ. ๑๑๘. คำว่า ‘การเข้าถึงความเป็นที่อาศัยของวิญญาณ’ หมายถึง การเข้าถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณ พึงทราบว่าวิเสสนะนี้ไม่สำเร็จด้วยคำว่า ‘ของจักขุ’ นี้เท่านั้น อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาอุปาทายปัญญัตยานุโยคจบแล้ว ๑๓. ปุริสการานุโยควณฺณนา ๑๓. คำพรรณนาปุริสการานุโยค ๑๒๓. กมฺมานนฺติ กุสลากุสลกมฺมานํ. ตคฺคหเณเนว หิ ตํตํกิจฺจกรณีเย กิริยานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. นิปฺผาทกปฺปโยชกภาเวนาติ การกการาปกภาเวน. ๑๒๓. คำว่า ‘แห่งกรรมทั้งหลาย’ หมายถึง แห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม เพราะการถือเอาคำนั้นนั่นเอง พึงทราบว่าสงเคราะห์แม้กิริยาที่ควรทำในกิจนั้นๆ คำว่า ‘ด้วยความเป็นผู้ยังกรรมให้สำเร็จและผู้ชักชวน’ หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ทำและผู้ใช้ให้ทำ ๑๒๕. กมฺมการกสฺส ปุคฺคลสฺส โย อญฺโญ ปุคฺคโล การโก. เตนปีติ การกการเกนปิ. ตสฺสาติ การกการกสฺส. อญฺญนฺติ อญฺญํ กมฺมํ. เอวนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน. เตหิ เตหิ การเกหิ ปุคฺคลา วิย อญฺญานิ กมฺมานิ กรียนฺตีติ ทสฺเสติ. เตนาห [Pg.81] ‘‘กมฺมวฏฺฏสฺส อนุปจฺเฉทํ วทนฺตี’’ติ. เอวํ สนฺเต ปุคฺคลสฺส การโก, กมฺมสฺส การโกติ อยํ วิภาโค อิธ อนามฏฺโฐ โหติ, ตถา จ สติ การกปรมฺปราย วจนํ วิรุชฺเฌยฺยาติ อาห ‘‘ปุคฺคลสฺส…เป… วิจาเรตพฺพเมต’’นฺติ. ตสฺส การกนฺติ ปุคฺคลสฺส การกํ. อิทญฺจาติ น เกวลํ ปุคฺคลการกสฺส กมฺมการกตาปตฺติเยว โทโส, อถ โข อิทํ กมฺมการกตาย การกปรมฺปราปชฺชนมฺปิ วิจาเรตพฺพํ, น ยุชฺชตีติ อตฺโถ. ปุคฺคลานญฺหิ ปฏิปาฏิยา การกภาโว การกปรมฺปรา. ๑๒๕. บุคคลอื่นใดเป็นผู้ทำของบุคคลผู้ทำกรรม คำว่า ‘แม้ด้วยบุคคลนั้น’ หมายถึง แม้ด้วยผู้ทำที่เป็นผู้ใช้ให้ทำ คำว่า ‘ของบุคคลนั้น’ หมายถึง ของผู้ทำที่เป็นผู้ใช้ให้ทำ คำว่า ‘กรรมอื่น’ หมายถึง กรรมอื่น คำว่า ‘อย่างนี้’ หมายถึง ด้วยประการที่กล่าวแล้วนี้ ย่อมแสดงว่ากรรมอื่นทั้งหลายอันผู้ทำเหล่านั้นๆ กระทำ เหมือนบุคคลทั้งหลายอันผู้ทำเหล่านั้นๆ กระทำ เพราะฉะนั้น พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ย่อมกล่าวการไม่ขาดสายแห่งกรรมวัฏ’ เมื่อเป็นอย่างนี้ การจำแนกที่ว่า ‘ผู้ทำของบุคคล, ผู้ทำของกรรม’ นี้ ย่อมไม่ถูกกล่าวถึงในที่นี้ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘ด้วยการสืบต่อแห่งผู้ทำ’ ก็จะขัดแย้งกัน พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ของบุคคล...ฯลฯ...ข้อนี้ควรพิจารณา’ คำว่า ‘ผู้ทำของบุคคลนั้น’ หมายถึง ผู้ทำของบุคคล คำว่า ‘และข้อนี้’ หมายถึง โทษมิใช่เพียงการถึงความเป็นผู้ทำกรรมของผู้ทำบุคคลเท่านั้น แต่การถึงความเป็นผู้ทำสืบต่อกันไปของผู้ทำกรรมนี้ก็ควรพิจารณา มีความหมายว่าไม่สมควร ก็ความเป็นผู้ทำโดยลำดับของบุคคลทั้งหลายนั่นแหละคือการสืบต่อแห่งผู้ทำ ๑๗๐. เอโก อนฺโตติ ‘‘คาโห’’ติ สสฺสตคาหสงฺขาโต อนฺโตติ อตฺโถ. ๑๗๐. คำว่า ‘ที่สุดอย่างหนึ่ง’ หมายถึง ที่สุดอันนับว่า ‘การยึดถือ’ คือการยึดถือสัสสตทิฏฐิ ๑๗๖. สิยา อญฺโญ, สิยา อนญฺโญ, สิยา น วตฺตพฺโพ ‘‘อญฺโญติ วา อนญฺโญติ วา’’ติ, เอวํ ปวตฺตนิคณฺฐวาทสทิสตฺตา โส เอว เอโก เนว โส โหติ, น อญฺโญติ ลทฺธิมตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทํ ปน นตฺเถวา’’ติ. ปรสฺส อิจฺฉาวเสเนวาติ ปรวาทิโน ลทฺธิวเสเนว. เอกํ อนิจฺฉนฺตสฺสาติ เอกํ ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทตี’’ติ คหณํ สสฺสตทิฏฺฐิภเยน ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อิตรํ อุจฺเฉทคฺคหณํ อาปนฺนํ. ตญฺจ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อญฺญํ มิสฺสกํ นิจฺจานิจฺจคฺคหณํ, วิกฺเขปคฺคหณญฺจ อาปนฺนํ. การกเวทกิจฺฉาย ฐตฺวาติ สฺเวว การโก เวทโก จาติ อิมสฺมึ อาทาเย ฐตฺวา. ตํตํอนิจฺฉายาติ ตสฺส ตสฺส วาทสฺส อสมฺปฏิจฺฉเนน. อาปนฺนวเสนปีติ อาปนฺนคาหวเสนปิ อยํ อนุโยโค วุตฺโตติ โยชนา. สพฺเพสํ อาปนฺนตฺตาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺเพสํ วิกปฺปานํ อนุกฺกเมน อาปนฺนตฺตา นายมนุโยโค กโตติ โยชนา. เอเกกสฺเสวาติ เตสุ วิสุํ วิสุํ เอเกกสฺเสว อาปนฺนตฺตา. ตนฺติวเสน ปน เต วิกปฺปา เอกชฺฌํ ทสฺเสตฺวาติ อธิปฺปาโย. เอกโต โยเชตพฺพํ จตุนฺนมฺปิ ปญฺหานํ เอกโต ปุฏฺฐตฺตา. ๑๗๖. พึงเป็นอย่างอื่นบ้าง พึงไม่เป็นอย่างอื่นบ้าง พึงไม่กล่าวว่า ‘เป็นอย่างอื่นบ้าง หรือไม่เป็นอย่างอื่นบ้าง’ เพราะมีความคล้ายคลึงกับวาทะของนิครนถ์ที่ดำเนินไปอย่างนี้ ลัทธิที่ว่า ‘ผู้นั้นนั่นแหละเป็นคนเดียว ไม่ใช่ทั้งผู้นั้น ไม่ใช่ทั้งผู้อื่น’ เป็นเพียงลัทธิ เพราะฉะนั้น พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘แต่ข้อนี้ไม่มีเลย’ คำว่า ‘โดยอำนาจความปรารถนาของผู้อื่นนั่นเอง’ หมายถึง โดยอำนาจลัทธิของปรวาทีนั่นเอง คำว่า ‘แก่ผู้ไม่ปรารถนาอย่างหนึ่ง’ หมายถึง แก่ผู้ปฏิเสธการยึดถืออย่างหนึ่งที่ว่า ‘เขาทำ เขาเสวย’ ด้วยความกลัวสัสสตทิฏฐิ การยึดถืออุจเฉททิฏฐิอย่างอื่นก็ถึงแล้ว และแก่ผู้ปฏิเสธการยึดถืออุจเฉททิฏฐินั้น การยึดถือสัสสตอุจเฉททิฏฐิแบบผสมอย่างอื่น และการยึดถือวิกเขปทิฏฐิก็ถึงแล้ว คำว่า ‘ตั้งอยู่ในความปรารถนาผู้ทำและผู้เสวย’ หมายถึง ตั้งอยู่ในความยึดถือนี้ว่า ‘เขานั่นแหละเป็นผู้ทำและเป็นผู้เสวย’ คำว่า ‘ด้วยความไม่ปรารถนาวาทะนั้นๆ’ หมายถึง ด้วยการไม่ยอมรับวาทะนั้นๆ คำว่า ‘แม้โดยอำนาจที่ถึงแล้ว’ เป็นความเชื่อมโยงว่า อนุโยคนี้กล่าวแล้วแม้โดยอำนาจการยึดถือที่ถึงแล้ว คำว่า ‘เพราะถึงแล้วทั้งหมด’ หมายถึง เพราะวิกัปทั้งหมดถึงแล้วโดยลำดับด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง เป็นความเชื่อมโยงว่า อนุโยคนี้มิได้กระทำแล้ว คำว่า ‘ของแต่ละอย่างนั่นเอง’ หมายถึง เพราะถึงแล้วของแต่ละอย่างโดยต่างกันในบรรดาวิกัปเหล่านั้น แต่โดยนัยแห่งคัมภีร์ มีความหมายว่าแสดงวิกัปเหล่านั้นรวมกัน พึงประกอบเข้าด้วยกัน เพราะปัญหาทั้ง ๔ แม้ถูกถามรวมกัน ปุริสการานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาปุริสการานุโยคจบแล้ว กลฺยาณวคฺโค นิฏฺฐิโต. กัลยาณวรรคจบแล้ว ๑๔. อภิญฺญานุโยควณฺณนา ๑๔. คำพรรณนาอภิญญานุโยค ๑๙๓. วิกุพฺพตีติ [Pg.82] เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณาตี’’ติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อภิญฺญานุโยโค ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา. ตทภิญฺญาวโตติ อาสวกฺขยาภิญฺญาวโต. อรหโต สาธนนฺติ อรหโต สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน ปุคฺคลตฺตาภาวสาธนํ. ตพฺภาวสฺสาติ อรหตฺตสฺส. อรหตฺตธารานญฺหิ ขนฺธา นาม ปุคฺคลตฺตํ ตสฺสปิ โหตีติ. ๑๙๓. ในคำว่า "วิกุพพติ" นี้ ศัพท์ว่า "อิติ" มีอรรถว่า "เป็นต้น" หรือมีอรรถว่า "มีประการอย่างนั้น" ด้วยศัพท์นั้น ย่อมสงเคราะห์เอาคำมีอาทิว่า "ย่อมได้ยินเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ" เป็นต้น พึงทราบการประกอบในอภิญญา ดังนี้เป็นบทเชื่อม คำว่า "ผู้มีอภิญญานั้น" คือ ผู้มีอาสวักขยอภิญญา คำว่า "การยังพระอรหันต์ให้สำเร็จ" คือ การยังความเป็นบุคคลของพระอรหันต์ให้ไม่มีโดยปรมัตถ์อันเป็นสัจจิกัตถะ คำว่า "ซึ่งความเป็นนั้น" คือ ซึ่งความเป็นพระอรหันต์ ก็ขันธ์ทั้งหลายของผู้ทรงไว้ซึ่งอรหัตนั้น ชื่อว่าความเป็นบุคคล ย่อมมีแก่ผู้นั้นด้วย ดังนี้ อภิญฺญานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาอภิญญานุโยค จบแล้ว ๑๕-๑๘. ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา ๑๕-๑๘. พรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น ๒๐๙. ตติยโกฏิภูตสฺสาติ ตติยโกฏิสภาวสฺส สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตสภาวสฺส. สภาวสฺสาติ จ สภาวธมฺมสฺส. ลทฺธึ นิคูหิตฺวาติ ปุคฺคโล เนว สงฺขโต, นาสงฺขโตติ ลทฺธึ อวิภาเวตฺวา. ๒๐๙. คำว่า "ผู้มีโกฏิที่ ๓" คือ ผู้มีสภาพเป็นโกฏิที่ ๓ คือมีสภาพพ้นจากสังขตะและอสังขตะ และคำว่า "ซึ่งสภาพ" คือ ซึ่งสภาพธรรม คำว่า "ปกปิดลัทธิไว้" คือ ไม่แสดงลัทธิว่า "บุคคลไม่เป็นสังขตะ ไม่เป็นอสังขตะ" ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น จบแล้ว ๑๙. ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา ๑๙. พรรณนาปฏิเวธานุโยคเป็นต้น ๒๑๘. ปชานนํ นาม น โหติ นิพฺพิทาทีนํ อปฺปจฺจยตฺตา. ปริจฺเฉทนสมตฺถตญฺจ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ๒๑๘. ชื่อว่าการรู้แจ้ง ย่อมไม่มี เพราะความที่ธรรมมีนิพพิทาเป็นต้นไม่มีปัจจัย และย่อมแสดงซึ่งความสามารถในการกำหนดรู้ ดังนี้เป็นบทเชื่อม ๒๒๘. สหรูปภาโว รูเปน สมงฺคิตา, วินารูปภาโว ตโต วินิสฺสฏตาติ ตทุภยํ รูปสฺส อพฺภนฺตรคมนํ พหินิกฺขมนญฺจ โหติ. ตสฺมา ตํ ทฺวยํ สหรูปภาววินารูปภาวานํ ลกฺขณวจนนฺติ วุตฺตํ. ๒๒๘. ความเป็นไปพร้อมด้วยรูป คือความประกอบด้วยรูป, ความเป็นไปปราศจากรูป คือความหลุดพ้นจากรูปนั้น ทั้งสองอย่างนั้น ย่อมเป็นการเข้าไปภายในของรูปและการออกไปภายนอกของรูป เพราะเหตุนั้น คำทั้งสองนั้น จึงชื่อว่าเป็นคำแสดงลักษณะของความเป็นไปพร้อมด้วยรูปและความเป็นไปปราศจากรูป ดังนี้ ๒๓๗. โอฬาริโกติ ถูโล. อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. โส เอว ยถาสกํ กมฺมุนา ปฏิลภิตพฺพโต ปฏิลาโภ. ปททฺวเยนปิ กามาวจรตฺตภาโว กถิโต. มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ รูปาวจรตฺตภาโว. โส หิ ฌานมเนน นิพฺพตฺตตฺตา [Pg.83] มโนมโย. อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ อรูปาวจรตฺตภาโว. โส หิ รูเปน อมิสฺสิตตฺตา อรูโปติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘อตฺตา’’ติ ปน ชีเว โลกโวหาโร นิรุฬฺโห, อสติปิ ชีเว ตถานิรุฬฺหํ โลกโวหารํ คเหตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธาปิ โวหรนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิติ อิมา โลกสฺส สมญฺญา, ยาหิ ตถาคโต โวหรตี’’ติ วตฺวา อิทานิ ยถา โวหรนฺติ, ตํ ปการํ วิภาเวนฺโต ‘‘อปรามส’’นฺติอาทิมาห. ๒๓๗. คำว่า "โอฬาริกะ" คือ หยาบ คำว่า "อัตตา" คือ อัตตภาพ (ความเป็นตัวตน) เพราะความสำคัญว่า "เรา" ถูกตั้งไว้ในอัตตภาพนั้น อัตตภาพนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า "ปฏิลาภะ" (การได้) เพราะพึงได้ด้วยกรรมของตนๆ ด้วยบททั้งสองนั้น ก็ชื่อว่ากล่าวถึงอัตตภาพที่เป็นกามาวจร อัตตปฏิลาภะที่เป็นมโนมัย คืออัตตภาพที่เป็นรูปาวจร ก็อัตตภาพนั้นเป็นมโนมัย เพราะเกิดขึ้นด้วยใจอันเป็นฌาน อัตตปฏิลาภะที่เป็นอรูป คืออัตตภาพที่เป็นอรูปาวจร ก็อัตตภาพนั้นเป็นอรูป เพราะไม่ปะปนด้วยรูป ดังนี้ พึงทราบอรรถในคำนี้ ก็คำว่า "อัตตา" เป็นโลกโวหารที่นิยมใช้ในสัตว์ (สิ่งมีชีวิต) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงใช้โลกโวหารที่นิยมใช้เช่นนั้น แม้เมื่อไม่มีสัตว์ (สิ่งมีชีวิต) ดังนี้ ทรงแสดงว่า "เหล่านี้เป็นสมัญญาของโลก ที่พระตถาคตทรงใช้เรียก" ดังนี้แล้ว บัดนี้ ทรงจำแนกประการที่ทรงใช้เรียก จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ไม่ยึดมั่น" ดังนี้ ปจฺจตฺตสามญฺญลกฺขณวเสนาติ กกฺขฬผุสนาทิสลกฺขณวเสน อนิจฺจตาทิสามญฺญลกฺขณวเสน จ. อิมินาติ ‘‘ปจฺจตฺตสามญฺญลกฺขณวเสนา’’ติอาทินา วุตฺเตน ปรมตฺถโต ปุคฺคลาภาววจเนน. อิโต ปุริมาติ ตตฺถ ตตฺถ สกวาทิปฏิกฺเขปาทิวิภาวนวเสน ปวตฺตา อิโต อตฺถสํวณฺณนโต ปุริมา. อิมินาติ วา ‘‘ยถา รูปาทโย ธมฺมา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตวจเนน. ยถา จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน สมญฺญานติธาวนํ สมฺปิณฺเฑติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ปรามาโส จ น โหติ ชนปทนิรุตฺติยา อภินิวิสิตพฺพโต, ยถา จ สมญฺญาติธาวนํ น โหติ, เอวํ อิโต ปุริมา จ อตฺถวณฺณนา โยเชตพฺพา. สมญฺญาติธาวเน หิ สติ สพฺพโลกโวหารูปจฺเฉโท สิยาติ. คำว่า "โดยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป" คือ โดยลักษณะเฉพาะตนมีสัมผัสอันแข็งเป็นต้น และโดยลักษณะทั่วไปมีอนิจจตาเป็นต้น คำว่า "ด้วยคำนี้" คือ ด้วยคำที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า "โดยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป" คือด้วยคำว่าไม่มีบุคคลโดยปรมัตถ์ คำว่า "ก่อนจากนี้" คือ คำอธิบายอรรถที่ดำเนินไปโดยการจำแนกการปฏิเสธวาทะของตนเป็นต้นในที่นั้นๆ ก่อนจากการพรรณนาอรรถนี้ หรือคำว่า "ด้วยคำนี้" คือ ด้วยคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถา มีอาทิว่า "ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นอย่างไร" ในคำว่า "ยถา จ" นี้ ศัพท์ว่า "จ" มีอรรถว่า "รวม" ด้วยศัพท์นั้น ย่อมรวบรวมการไม่ล่วงเลยสมัญญา ความข้อนี้กล่าวไว้แล้วว่า – การยึดมั่นก็ไม่มี เพราะพึงยึดมั่นด้วยภาษาชาวบ้านอย่างไร, และการล่วงเลยสมัญญาก็ไม่มีอย่างไร, คำพรรณนาอรรถก่อนจากนี้ก็พึงประกอบอย่างนั้น ก็เมื่อมีการล่วงเลยสมัญญา ย่อมมีการตัดขาดซึ่งโลกโวหารทั้งหมด ดังนี้ ตสฺมา สจฺจนฺติ ยสฺมา ตตฺถ ปรมตฺถาการํ อนาโรเปตฺวา สมญฺญํ นาติธาวนฺโต เกวลํ โลกสมฺมุติยาว โวหรติ, ตสฺมา สจฺจํ ปเรสํ อวิสํวาทนโต. ตถการณนฺติ ตโถ อวิตโถ ธมฺมสภาโว การณํ ปวตฺติเหตุ เอตสฺสาติ ตถการณํ, ปรมตฺถวจนํ, อวิปรีตธมฺมสภาววิสยนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธมฺมานํ ตถตาย ปวตฺต’’นฺติ. คำว่า "เพราะเหตุนั้น จึงเป็นสัจจะ" คือ เพราะเหตุว่าในที่นั้น เมื่อไม่ยกปรมัตถ์ขึ้นตั้ง และไม่ล่วงเลยสมัญญา ย่อมใช้เรียกด้วยโลกสมมติเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงเป็นสัจจะ เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากผู้อื่น คำว่า "ตถการณะ" คือ สภาพธรรมที่ไม่ผิดเพี้ยนเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปของสิ่งนั้น จึงชื่อว่า "ตถการณะ" คือคำที่เป็นปรมัตถ์ มีอรรถว่า "เป็นอารมณ์แห่งสภาพธรรมที่ไม่ผิดเพี้ยน" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นไปโดยความเป็นจริงของธรรมทั้งหลาย" ดังนี้ ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาปฏิเวธานุโยคเป็นต้น จบแล้ว ปุคฺคลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาปุคคลกถา จบแล้ว ๒. ปริหานิกถา ๒. ปริหานิกถา ๑. วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา ๑. พรรณนาวาทะที่ประกอบด้วยปริหานิกถา ๒๓๙. อิทํ [Pg.84] สุตฺตนฺติ อิทํ ลกฺขณมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สมยวิมุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๙-๑๕๐) อิทมฺปิ หิ สุตฺตํ อนาคามิอาทีนํเยว ปริหานินิสฺสโย, น อรหโต. สมยวิมุตฺโตติ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน เสกฺขสฺเสตํ นามํ. ยถาห – ๒๓๙. คำว่า "สูตรนี้" คือ พึงเห็นว่านี้เป็นเพียงลักษณะ ก็สูตรนี้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้พ้นแล้วตามสมัย" (อ. อํ. 5.149-150) นี้แล เป็นที่อาศัยแห่งความเสื่อมของพระอนาคามีเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ของพระอรหันต์ คำว่า "ผู้พ้นแล้วตามสมัย" นี้เป็นชื่อของพระเสกขะผู้ได้อัฏฐสมาบัติ ดังที่ตรัสไว้ว่า – ‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๑). "บุคคลผู้พ้นแล้วตามสมัยเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมอยู่ด้วยการถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายเป็นครั้งคราว เป็นสมัยๆ และอาสวะบางอย่างของเขาก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ผู้พ้นแล้วตามสมัย" ดังนี้ (ปุ. ป. 1) ‘‘ปริหานิธมฺโม’’ติ จ ปุถุชฺชโน จ เอกจฺโจ จ เสกฺโข อธิปฺเปโต, น อรหาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาทสฺสิตานิ สุตฺตานิ อนาคามิอาทีนํ ปริหานิลทฺธิยา นิสฺสโย, น อรหโต, ตสฺมา. ตํ นิสฺสาย ตํ อเปกฺขิตฺวา ยสฺมา ‘‘อรหโตปี’’ติ เอตฺถ อรหโตปิ ปริหานิ, โก ปน วาโท อนาคามิอาทีนนฺติ อยมตฺโถ ลพฺภติ, ตสฺมา ปิ-สทฺทสมฺปิณฺฑิตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหโตปิ…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ อาห. ยสฺมา วา กามญฺเจตฺถ ทุติยสุตฺตํ เสกฺขวเสน อาคตํ, ปฐมตติยสุตฺตานิ ปน อเสกฺขวเสนปิ อาคตานีติ เตสํ ลทฺธิ, ตสฺมา ‘‘อรหโตปี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทํ สุตฺตํ อรหโต’’ติอาทิ. คำว่า 'ปริหานิธรรม' หมายถึงปุถุชนและพระเสกขะบางคน ไม่ใช่พระอรหันต์. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือ เพราะเหตุว่าพระสูตรทั้งหลายตามที่แสดงไว้แล้ว เป็นที่อาศัยแห่งลัทธิเรื่องความเสื่อมของพระอนาคามีเป็นต้น ไม่ใช่ของพระอรหันต์, เพราะเหตุนั้น. อาศัยพระสูตรนั้น มุ่งหมายพระสูตรนั้น เพราะในคำว่า 'แม้ของพระอรหันต์' นี้ ความเสื่อมย่อมมีแม้แก่พระอรหันต์, จะกล่าวไปไยถึงพระอนาคามีเป็นต้นเล่า ดังนี้ อรรถนี้ย่อมได้, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงอรรถที่รวบรวมด้วยศัพท์ว่า 'ปิ' ว่า 'แม้ของพระอรหันต์...ฯลฯ...พึงประกอบ' ดังนี้. หรือเพราะเหตุว่า แม้พระสูตรที่สองในที่นี้มาโดยความเป็นพระเสกขะ, แต่พระสูตรที่หนึ่งและที่สามมาโดยความเป็นพระอเสกขะด้วย, ดังนี้เป็นลัทธิของพระสูตรเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'แม้ของพระอรหันต์'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระสูตรนี้เป็นของพระอรหันต์' เป็นต้น ตติยสฺมินฺติ ‘‘สพฺเพสญฺเญว อรหนฺตานํ ปริหานี’’ติ เอตสฺมึ ปญฺเห. โส หิ ‘‘สพฺเพว อรหนฺโต’’ติอาทินา อาคเตสุ ตติโย ปญฺโห. เตสนฺติ มุทินฺทฺริยานํ. ตติยสฺมิมฺปีติ ปิ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมุจฺจโย. เตน ปฐมปญฺหํ สมุจฺจิโนติ ‘‘ตตฺถปิ ติกฺขินฺทฺริยา อธิปฺเปตา’’ติ. ในคำว่า 'ในปัญหาที่สาม' คือ ในปัญหานี้ว่า 'ความเสื่อมของพระอรหันต์ทั้งหมดนั่นเทียว'. ก็ปัญหานั้นเป็นปัญหาที่สามในบรรดาปัญหาที่มาแล้วมีอาทิว่า 'พระอรหันต์ทั้งหมดนั่นเทียว'. คำว่า 'ของท่านเหล่านั้น' คือ ของพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในคำว่า 'แม้ในปัญหาที่สาม' นี้ ศัพท์ว่า 'ปิ' เป็นบทที่รวบรวมอรรถที่กล่าวแล้ว. ด้วยศัพท์นั้น ย่อมรวบรวมปัญหาที่หนึ่งว่า 'ในที่นั้นก็หมายถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า' ดังนี้ โสเยว น ปริหายตีติ โสตาปนฺโนเยว โสตาปนฺนภาวโต น ปริหายตีติ อตฺโถ. น เจตฺถ สกทาคามิภาวาปตฺติยา โสตาปนฺนภาวาปคโม ปริหานิ โหติ วิเสสาธิคมภาวโต. ปตฺตวิเสสโต [Pg.85] หิ ปริหานีติ. อิตเรติ สกทาคามิอาทิกา. อุปริมคฺคตฺถายาติ อุปริมคฺคตฺตยปฏิลาภตฺถาย ‘‘นิยโต’’ติ วุตฺตมตฺถํ อคฺคเหตฺวา. คำว่า 'ผู้นั้นนั่นแหละย่อมไม่เสื่อม' คือ พระโสดาบันนั่นแหละย่อมไม่เสื่อมจากความเป็นพระโสดาบัน ดังนี้เป็นอรรถ. ก็ในที่นี้ การที่ความเป็นพระโสดาบันหายไปเพราะการบรรลุความเป็นพระสกทาคามี ย่อมไม่เป็นความเสื่อม เพราะเป็นภาวะแห่งการบรรลุคุณวิเศษ. เพราะความเสื่อมย่อมมีจากคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว. คำว่า 'ส่วนผู้อื่น' คือ พระสกทาคามีเป็นต้น. คำว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ทางเบื้องบน' คือ เพื่อประโยชน์แก่การได้มรรคเบื้องบน ๓ โดยไม่ถือเอาอรรถที่กล่าวว่า 'แน่นอน' วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความสมเหตุสมผลแห่งวาทะในปริหานิกถา จบแล้ว ๒. อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิกถาวณฺณนา ๒. การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอริยบุคคล ๒๔๑. ตโตติ อรหตฺตโต. ตตฺถาติ ทสฺสนมคฺคผเล. วายาเมนาติ วิปสฺสนุสฺสาหเนน. ตทนนฺตรนฺติ โสตาปตฺติผลานนฺตรํ. ปฐมํ ทสฺสนมคฺคผลานนฺตรํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตโต ปริหีโน ปุน วายมนฺโต ตทนนฺตรํ น อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ กา เอตฺถ ยุตฺตีติ อธิปฺปาโย. ปรวาที นาม ยุตฺตมฺปิ วทติ อยุตฺตมฺปีติ กึ ตสฺส วาเท ยุตฺติคเวสนายาติ ปน ทฏฺฐพฺพํ. อปริหานสภาโว ภาวนามคฺโค อริยมคฺคตฺตา ทสฺสนาทสฺสนมคฺโค วิย. น เจตฺถ อสิทฺธตาสงฺกา โลกุตฺตรมคฺคสฺส ปรสฺสปิ อริยมคฺคภาวสฺส สิทฺธตฺตา, นาปิ โลกิยมคฺเคน อเนกนฺติกตา อริยสทฺเทน วิเสสิตตฺตา. ตถา น วิรุทฺธตา ทุติยมคฺคาทีนํ ภาวนามคฺคภาวสฺส โอฬาริกกิเลสปฺปหานาทีนญฺจ ปรสฺสปิ อาคมโต สิทฺธตฺตา. ๒๔๑. คำว่า 'ตโต' (จากนั้น) หมายถึง จากพระอรหัต. คำว่า 'ตตฺถ' (ในนั้น) หมายถึง ในผลแห่งทัสสนมรรค. คำว่า 'วายาเมน' (ด้วยความพยายาม) หมายถึง ด้วยความเพียรในวิปัสสนา. คำว่า 'ตทนนฺตรํ' (หลังจากนั้น) หมายถึง หลังจากโสดาปัตติผล. ความหมายคือ 'เมื่อบุคคลบรรลุพระอรหัตหลังจากผลแห่งทัสสนมรรคเป็นครั้งแรกแล้ว หากเสื่อมจากนั้นและพยายามอีกครั้ง จะไม่บรรลุพระอรหัตหลังจากนั้นอีก เหตุผลอะไรที่สมควรในเรื่องนี้?' อนึ่ง พึงเห็นว่า 'ชื่อว่าปรวาที ย่อมกล่าวสิ่งที่สมควรบ้าง ไม่สมควรบ้าง จะแสวงหาเหตุผลในคำกล่าวของเขาทำไม?' ภาวนามรรคมีสภาพไม่เสื่อม เพราะเป็นอริยมรรค เหมือนทัสสนมรรค. และในเรื่องนี้ ไม่มีความระแวงในความไม่สำเร็จ เพราะโลกุตตรมรรคเป็นอริยมรรคที่แม้ฝ่ายอื่นก็ยอมรับว่าสำเร็จแล้ว และไม่เป็นความไม่แน่นอนด้วยโลกิยมรรค เพราะมีการระบุด้วยคำว่า 'อริยะ'. อีกทั้ง ไม่มีความขัดแย้ง เพราะมรรคที่สองเป็นต้นเป็นภาวนามรรค และการละกิเลสอย่างหยาบเป็นต้น แม้ฝ่ายอื่นก็ยอมรับว่าสำเร็จแล้วตามคัมภีร์ อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอริยบุคคล จบแล้ว ๓. สุตฺตสาธนปริหานิกถาวณฺณนา ๓. การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน ๒๖๕. ปุคฺคลปญฺญตฺติอฏฺฐกถายํ ‘‘ปตฺติ, ผุสนา’’ติ จ ปจฺจกฺขโต อธิคโม อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘ปตฺตพฺพํ วทตีติ อาห ผุสนารห’’นฺติ. ๒๖๕. ในอรรถกถาปุคคลบัญญัติ ท่านกล่าวว่า คำว่า 'ปัตติ' และ 'ผุสนา' หมายถึงการบรรลุโดยประจักษ์ (และ) กล่าวว่า 'ชื่อว่าผู้ควรแก่การถูกต้อง เพราะกล่าวถึงสิ่งที่พึงบรรลุ' ๒๖๗. กตสนฺนิฏฺฐานสฺสาติ อิมสฺมึ สตฺตาเห มาเส อุตุมฺหิ อนฺโตวสฺเส วา อญฺญํ อาราเธสฺสามีติ กตนิจฺฉยสฺส. ๒๖๗. คำว่า 'กตสนฺนิฏฺฐานสฺส' (ผู้ตั้งใจไว้แล้ว) หมายถึง ผู้ที่ตั้งใจไว้แล้วว่า 'ในสัปดาห์นี้ เดือนนี้ ฤดูนี้ หรือในพรรษานี้ เราจะบำเพ็ญคุณธรรมอื่นให้สำเร็จ' สุตฺตสาธนปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน จบแล้ว ปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปริหานิกถา จบแล้ว ๓. พฺรหฺมจริยกถา ๓. พรหมจริยกถา ๑. สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา ๑. การพรรณนาสุทธพรหมจริยกถา ๒๖๙. เหฏฺฐาปีติ [Pg.86] ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเวหิ เหฏฺฐาปิ. มคฺคภาวนมฺปิ น อิจฺฉนฺตีติ วิญฺญายติ ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ อิมินา ‘‘ทฺเวปิ พฺรหฺมจริยวาสา นตฺถิ เทเวสูติ อุปลทฺธิวเสนา’’ติ วุตฺตตฺตา. ๒๖๙. คำว่า 'เหฏฺฐาปิ' (แม้เบื้องล่าง) หมายถึง แม้เบื้องล่างจากเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี. พึงทราบว่า (เทวดาเหล่านั้น) ไม่ปรารถนาแม้การเจริญมรรค เพราะมีการกล่าวไว้ว่า 'พรหมจรรย์ในโลกนี้' ด้วยคำนี้ (และ) 'พรหมจรรย์ทั้งสองอย่างไม่มีในหมู่เทวดา' โดยนัยที่ปรากฏ ๒๗๐. ตสฺเสวาติ ปรวาทิโน เอว. ปุคฺคลวเสนาติ ‘‘คิหีนญฺเจว เอกจฺจานญฺจ เทวาน’’นฺติ เอวํ ปุคฺคลวเสน. ตสฺสาติ ปรวาทิโน. ปฏิกฺเขโป น ยุตฺโตติ เอวํ ปุคฺคลวเสน อตฺถโยชนา น ยุตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ปน กตาปิ อตฺถวณฺณนา โอกาสวเสน ปริจฺฉิชฺชตีติ นายํ โทโส. ตสฺสายํ อธิปฺปาโยติ อยํ ‘‘คิหีนญฺเจวา’’ติอาทินา วุตฺโต ตสฺส ปรวาทิโน ยทิ อธิปฺปาโย, เอวํ สญฺญาย ปรวาทิโน สกวาทินา สมานาทาโยติ น นิคฺคหารโห สิยา. เตนาห ‘‘สก…เป… ตพฺโพ’’ติ. ปฐมํ ปน อนุชานิตฺวา ปจฺฉา ปฏิกฺเขเปเนว นิคฺคเหตพฺพตา เวทิตพฺพา. เกจิ ‘‘ยตฺถ นตฺถิ ปพฺพชฺชา, นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ ปุจฺฉาย เอกจฺจานํ มนุสฺสานํ มคฺคปฺปฏิเวธํ สนฺธาย ปรวาทิโน ปฏิกฺเขโป. ยทิปิ โส เทวานํ มคฺคปฺปฏิลาภํ น อิจฺฉติ, สมฺภวนฺตํ ปน สพฺพํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘คิหีน’มิจฺเจว อวตฺวา ‘เอกจฺจานญฺจ เทวาน’นฺติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ ‘‘สนฺธายา’’ติ วุตฺตตฺตา, ปุริโมเยวตฺโถ ยุตฺโต. ๒๗๐. คำว่า 'ตสฺเสva' (ของเขานั่นแหละ) หมายถึง ของปรวาทีนั่นแหละ. คำว่า 'ปุคฺคลวเสน' (โดยบุคคล) หมายถึง โดยบุคคลอย่างนี้ว่า 'ทั้งของคฤหัสถ์และของเทวดาบางพวก'. คำว่า 'ตสฺส' (ของเขา) หมายถึง ของปรวาที. ความหมายคือ การปฏิเสธไม่สมควร คือการอธิบายความหมายโดยบุคคลอย่างนี้ไม่สมควร. แต่การอธิบายความหมายที่ทำโดยอธิษฐานบุคคล ย่อมถูกจำกัดโดยโอกาส จึงไม่เป็นโทษ. หากความหมายนี้ที่กล่าวโดยคำว่า 'คฤหัสถ์เป็นต้น' เป็นความหมายของปรวาทีนั้น เมื่อเข้าใจอย่างนี้ ปรวาทีก็มีสมาทานเสมอกับสกวาที จึงไม่ควรถูกตำหนิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สกะ...เป...ตัพโพ'. แต่พึงทราบว่า ในเบื้องต้นอนุญาตแล้ว จึงควรข่มด้วยการปฏิเสธในภายหลัง. บางคนกล่าวว่า 'การปฏิเสธของปรวาทีนั้น มุ่งถึงการแทงตลอดมรรคของมนุษย์บางพวก ในคำถามที่ว่า ที่ใดไม่มีบรรพชา ที่นั่นไม่มีพรหมจรรย์. แม้ว่าเขาจะไม่ปรารถนาการได้มรรคของเทวดา แต่เพื่อแสดงทุกสิ่งที่อาจเป็นไปได้ ในอรรถกถาจึงไม่กล่าวเพียง ของคฤหัสถ์ เท่านั้น แต่กล่าวว่า และของเทวดาบางพวก ด้วย' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ดี เพราะมีการกล่าวว่า 'มุ่งถึง' (สนฺธาย) และความหมายเดิมนั่นแหละถูกต้อง สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาสุทธพรหมจริยกถา จบแล้ว ๒. สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา ๒. การพรรณนาสังสันทนพรหมจริยกถา ๒๗๓. รูปาวจรมคฺเคนาติ รูปาวจรชฺฌาเนน. ตญฺหิ รูปภวูปปตฺติยา อุปายภาวโต มคฺโคติ วุตฺโต. ยถาห ‘‘รูปุปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๑๖๐). อิทนฺติ อิทํ รูปาวจรชฺฌานํ. ‘‘อิธวิหายนิฏฺฐเหตุภูโต รูปาวจรมคฺโค’’ติอาทิกํ ทีเปนฺตํ วจนํ อนาคามิมคฺคสฺส ตพฺภาวทีปเกน ‘‘อิธ ภาวิตมคฺโค’’ติอาทิเกน กถํ สเมตีติ โจเทตฺวา ยถา สเมติ[Pg.87], ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺเพ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ปุพฺเพ’’ติ อิมินา ‘‘อิธ ภาวิตมคฺโค’’ติอาทิกํ วทนฺติ, อิธาปิ ปน ‘‘รูปาวจรมคฺเคนา’’ติอาทิกํ. ตตฺถ อนาคามี เอวาติ อนาคามิผลฏฺโฐ เอว. ฌานานาคามีติ อสมุจฺฉินฺนชฺฌตฺตสํโยชโนปิ รูปภเว อุปฺปชฺชิตฺวา อนาวตฺติธมฺมมคฺคํ ภาเวตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายนโต. อธิปฺปาโยติ ยถาวุตฺโต ทฺวินฺนํ อฏฺฐกถาวจนานํ อวิโรธทีปโก อธิปฺปาโย. ๒๗๓. คำว่า "รูปาวจรมคฺเคน" (ด้วยรูปาวจรมรรค) หมายถึง ด้วยรูปาวจรฌาน. เพราะฌานนั้นเป็นอุบายแห่งการอุบัติในรูปภพ จึงเรียกว่ามรรค. ดังที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ" (ธ.ส. 160). คำว่า "อิทํ" (นี้) หมายถึง รูปาวจรฌานนี้. เมื่อถูกถามว่า "คำที่แสดงว่า 'รูปาวจรมรรคเป็นเหตุแห่งความสำเร็จแห่งการอยู่ในโลกนี้' เป็นต้น จะเข้ากันได้อย่างไรกับคำที่แสดงภาวะนั้นของอนาคามิมรรคที่ว่า 'มรรคที่เจริญแล้วในโลกนี้' เป็นต้น?" เพื่อแสดงว่าเข้ากันได้อย่างไร จึงกล่าวว่า "แต่ก่อนนั้น" เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ปุพฺเพ" (ก่อน) ย่อมกล่าวถึง "มรรคที่เจริญแล้วในโลกนี้" เป็นต้น, และในที่นี้ก็กล่าวถึง "ด้วยรูปาวจรมรรค" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "อนาคามีเท่านั้น" หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผลเท่านั้น. คำว่า "ฌานานาคามี" หมายถึง แม้ผู้ที่ยังละสังโยชน์ภายในไม่ได้เด็ดขาด ก็อุบัติในรูปภพแล้วเจริญอนาวัตติธรรมมรรค และปรินิพพานในภพนั้นเอง. ความหมายคือ ความหมายที่แสดงความไม่ขัดแย้งกันของคำอรรถกถาทั้งสองที่กล่าวมาแล้ว. อิธาติ กามโลเก. ตตฺถาติ พฺรหฺมโลเก. เอตฺถ จ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหี’’ติ สุตฺตํ กึ ยถารุตวเสน คเหตพฺพตฺถํ, อุทาหุ สนฺธายภาสิตนฺติ? ตตฺถ ชานมาโน สนฺธายภาสิตนฺติ วเทยฺย. อญฺญถา ‘‘ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว อุปาทายา’’ติอาทิ วตฺตุํ น สกฺกา ‘‘เทเว จ ตาวตึเส’’ติ วุตฺตตฺตา. ยถา หิ ตสฺส ‘‘เสยฺยถาปิ เทเวหิ ตาวตึเสหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา’’ติอาทีสุ วิย สกฺกํ เทวราชานํ อุปาทาย กามาวจรเทเวสุ ตาวตึสเทวา ปากฏา ปญฺญาตาติ เตสํ คหณํ, น เตเยว อธิปฺเปตาติ สุตฺตปทสฺส สนฺธายภาสิตตฺถํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, เอวํ ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ เอตฺถาปิ อนวชฺชสุขอพฺยาเสกสุขเนกฺขมฺมสุขาทิสนฺนิสฺสยภาเวน มหานิสํสตาย สาสเน ปพฺพชฺชา ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ อิมสฺมึ สุตฺเต อธิปฺเปตา. สา หิ อุตฺตรกุรุกานํ เทวานญฺจ อโนกาสภาวโต ทุกฺกรา ทุลฺลภา จ. ตตฺถ สูริยปริวตฺตาทีหิปิ เทเวสุ มคฺคปฏิลาภาย อตฺถิตา วิภาเวตพฺพา, อุตฺตรกุรุกานํ ปน วิเสสานธิคมภาโว อุภินฺนมฺปิ อิจฺฉิโต เอวาติ. คำว่า "อิธ" (ในโลกนี้) หมายถึง ในกามโลก. คำว่า "ตตฺถ" (ในที่นั้น) หมายถึง ในพรหมโลก. ในเรื่องนี้ ปรวาทีพึงถูกถามอย่างนี้ว่า "พระสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ด้วยฐานะ ๓ ประการ' นี้ ควรยึดถือตามตัวอักษร หรือกล่าวโดยมุ่งหมาย?" ในที่นั้น ผู้รู้ย่อมกล่าวว่า "กล่าวโดยมุ่งหมาย". มิฉะนั้น จะกล่าวว่า "อาศัยเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี" เป็นต้น ไม่ได้ เพราะมีการกล่าวว่า "และเทวดาชั้นดาวดึงส์". เหมือนอย่างที่ในคำว่า "เหมือนอย่างที่ปรึกษากับเทวดาชั้นดาวดึงส์" เป็นต้น การกล่าวถึงเทวดาชั้นดาวดึงส์ในหมู่เทวดาในกามภพนั้นเป็นที่รู้จักกันดีโดยอาศัยท้าวสักกะเทวราช และไม่ได้หมายถึงเทวดาเหล่านั้นเท่านั้น จึงควรยอมรับว่าบทพระสูตรนั้นกล่าวโดยมุ่งหมาย. เช่นเดียวกัน ในคำว่า "พรหมจรรย์ในโลกนี้" นี้ การบรรพชาในพระศาสนาซึ่งมีอานิสงส์มาก เพราะเป็นที่อาศัยแห่งความสุขที่ไม่มีโทษ ความสุขที่ไม่มีความระคน ความสุขแห่งเนกขัมมะ เป็นต้น ย่อมเป็นที่มุ่งหมายในพระสูตรนี้. เพราะการบรรพชานั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยากและหาได้ยาก เพราะไม่มีโอกาสสำหรับชาวอุตตรกุรุและเทวดาทั้งหลาย. ในที่นั้น พึงแสดงว่าการได้มรรคมีอยู่ในหมู่เทวดาด้วยการโคจรของพระอาทิตย์เป็นต้น, แต่การไม่บรรลุคุณวิเศษของชาวอุตตรกุรุนั้น เป็นที่ปรารถนาของทั้งสองฝ่ายอยู่แล้ว. สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาความแห่งพรหมจรรย์อันเปรียบเทียบ จบแล้ว. พฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. พรรณนาความแห่งพรหมจรรย์ จบแล้ว. ๓. โอธิโสกถาวณฺณนา ๓. พรรณนาความแห่งโอธิโส. ๒๗๔. โอธิโสติ ภาคโส, ภาเคนาติ อตฺโถ. ภาโค นาม ยสฺมา เอกเทโส โหติ, ตสฺมา ‘‘เอกเทเสน เอกเทเสนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทิ จตุนฺนํ มคฺคานํ วเสน สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคณสฺส จตุภาเคหิ ปหานํ ‘‘โอธิโส ปหาน’’นฺติ อธิปฺเปตํ, อิจฺฉิตเมเวตํ สกวาทิสฺส ‘‘ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติ [Pg.88] จ อาทิวจนโต. ยสฺมา ปน มคฺโค จตูสุ สจฺเจสุ นานาภิสมยวเสน กิจฺจกโร, น เอกาภิสมยวเสนาติ ปรวาทิโน ลทฺธิ, ตสฺมา ยถา ‘‘มคฺโค กาเลน ทุกฺขํ ปริชานาติ, กาเลน สมุทยํ ปชหตี’’ติอาทินา นานกฺขณวเสน สจฺเจสุ ปวตฺตตีติ อิจฺฉิโต, เอวํ ปจฺเจกมฺปิ นานกฺขณวเสน ปวตฺเตยฺย. ตถา สติ ทุกฺขาทีนํ เอกเทสเอกเทสเมว ปริชานาติ ปชหตีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘โสตาปตฺติ…เป… เอกเทเส ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สติ หิ นานาภิสมเย ปฐมมคฺคาทีหิ ปหาตพฺพานํ สํโยชนตฺตยาทีนํ ทุกฺขทสฺสนาทีหิ เอกเทสเอกเทสปฺปหานํ สิยาติ เอกเทสโสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาทิตา, ตโต เอว เอกเทสโสตาปนฺนาทิตา จ อาปชฺชติ อนนฺตรผลตฺตา โลกุตฺตรกุสลานํ, น จ ตํ ยุตฺตํ. น หิ กาลเภเทน วินา โส เอว โสตาปนฺโน, อโสตาปนฺโน จาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เตนาห ‘‘เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน’’ติอาทิ. ๒๗๔. คำว่า โอธิโส หมายถึง เป็นส่วนๆ, โดยส่วน. เพราะว่าส่วนชื่อว่าส่วนย่อมเป็นส่วนหนึ่ง, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘โดยส่วนหนึ่งๆ’. ในคำนั้น หากการละกองกิเลสอันเป็นฝ่ายสมุทัยด้วย ๔ ส่วน โดยอำนาจแห่งมรรค ๔ ประการ พึงประสงค์ว่า ‘การละโดยส่วน’ ดังนี้, ข้อนี้ก็เป็นที่ปรารถนาของสกวาที เพราะมีคำเริ่มต้นว่า ‘เพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓ เพื่อละทิฏฐิทั้งหลาย’. แต่เพราะมรรคเป็นเครื่องกระทำกิจในอริยสัจ ๔ โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้ต่างกัน ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้พร้อมกันทีเดียว ดังนี้เป็นลัทธิของปรวาที, เพราะฉะนั้น เมื่อมรรคเป็นที่ปรารถนาว่าย่อมเป็นไปในสัจจะทั้งหลายโดยขณะต่างกัน ด้วยคำมีอาทิว่า ‘มรรคย่อมกำหนดรู้ทุกข์ในกาลหนึ่ง, ย่อมละสมุทัยในกาลหนึ่ง’ ฉันใด, แม้แต่ละอย่างก็พึงเป็นไปโดยขณะต่างกันฉันนั้น. เมื่อเป็นเช่นนั้น เพื่อแสดงว่าย่อมกำหนดรู้และย่อมละทุกข์เป็นต้นทีละส่วนๆ เท่านั้น, ในบาลีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘โสดาปัตติ...ละได้ในส่วนหนึ่ง’. เมื่อมีการตรัสรู้ต่างกัน การละสังโยชน์ ๓ เป็นต้น อันพึงละด้วยปฐมมรรคเป็นต้น ด้วยการเห็นทุกข์เป็นต้นทีละส่วนๆ พึงมีได้, ดังนี้ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคเป็นต้นทีละส่วน, และความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นทีละส่วน ก็ย่อมถึงแก่โลกุตตรกุศลทั้งหลาย เพราะมีผลต่อเนื่องกัน, แต่ข้อนั้นไม่สมควร. เพราะว่าบุคคลนั้นเป็นพระโสดาบันด้วย, ไม่เป็นพระโสดาบันด้วย ดังนี้ ย่อมไม่อาจรู้ได้โดยไม่มีความต่างแห่งกาล. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นพระโสดาบันในส่วนหนึ่ง, ไม่เป็นพระโสดาบันในส่วนหนึ่ง’ เป็นต้น. อปิจายํ นานาภิสมยวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘มคฺคญาณํ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺตํ กึ อารมฺมณโต ปฏิวิชฺฌติ, อุทาหุ กิจฺจโต’’ติ. ยทิ อารมฺมณโตติ วเทยฺย, ตสฺส วิปสฺสนาญาณสฺส วิย ทุกฺขสมุทยานํ อจฺจนฺตปริจฺเฉทสมุจฺเฉทา น ยุตฺตา ตโต อนิสฺสฏตฺตา, ตถา มคฺคทสฺสนํ. น หิ สยเมว อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺตตีติ ยุตฺตํ, มคฺคนฺตรปริกปฺปนายํ อนวฏฺฐานํ อาปชฺชตีติ, ตสฺมา ตีณิ สจฺจานิ กิจฺจโต, นิโรธํ กิจฺจโต อารมฺมณโต จ ปฏิวิชฺฌตีติ เอวมสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส มคฺคญาณสฺส นตฺเถว นานาภิสมโย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติอาทิ. น เจตํ กาลนฺตรทสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘โย นุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธมฺปิ…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐) เอกสจฺจทสฺสนสมงฺคิโน อญฺญสจฺจทสฺสนสมงฺคิภาววิจารณายํ ตทตฺถสาธนตฺถํ อายสฺมตา ควํปติตฺเถเรน อาภตตฺตา ปจฺเจกญฺจ สจฺจตฺตยทสฺสนสฺส โยชิตตฺตา. อญฺญถา ปุริมทิฏฺฐสฺส ปุน อทสฺสนโต สมุทยาทิทสฺสเน ทุกฺขาทิทสฺสนมโยชนียํ สิยา. น หิ โลกุตฺตรมคฺโค โลกิยมคฺโค วิย กตการิภาเวน ปวตฺตติ สมุจฺเฉทกตฺตา. ตถา โยชเน จ สพฺพํ ทสฺสนํ [Pg.89] ทสฺสนนฺตรปรนฺติ ทสฺสนานุปรโม สิยา. เอวํ อาคมโต ยุตฺติโต จ นานาภิสมยสฺส อสมฺภวโต ปจฺเจกํ มคฺคานํ โอธิโส ปหานํ นตฺถีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. อนึ่ง วาทะว่ามีการตรัสรู้ต่างกันนี้ พึงถูกถามอย่างนี้ว่า ‘มรรคญาณเมื่อแทงตลอดสัจจะทั้งหลาย ย่อมแทงตลอดโดยเป็นอารมณ์ หรือโดยเป็นกิจ?’ หากพึงกล่าวว่า ‘โดยเป็นอารมณ์’ การกำหนดรู้และการตัดขาดทุกข์และสมุทัยโดยเด็ดขาด ย่อมไม่สมควรแก่เขา เหมือนวิปัสสนาญาณ เพราะยังไม่สลัดออกจากอารมณ์นั้น การเห็นมรรคก็เช่นกัน เพราะว่าการที่มรรคย่อมเป็นไปปรารภตนเองนั้นไม่สมควร และย่อมถึงความไม่ตั้งมั่นเพราะต้องกำหนดมรรคอื่นต่อไป เพราะฉะนั้น มรรคญาณของผู้แทงตลอดอย่างไม่หลงผิดอย่างนี้ว่า ‘ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๓ โดยเป็นกิจ และย่อมแทงตลอดนิโรธโดยเป็นกิจและโดยเป็นอารมณ์’ ย่อมไม่มีการตรัสรู้ต่างกันเลย สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นสมุทัยแห่งทุกข์ด้วย’ เป็นต้น และคำนี้มิได้ตรัสหมายถึงการเห็นในกาลต่างกัน เพราะพระเถระนามว่าพระควัมปติได้นำมาเพื่อยังอรรถนั้นให้สำเร็จ ในการพิจารณาถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยการเห็นสัจจะอื่น ของผู้ประกอบด้วยการเห็นสัจจะเดียวว่า ‘ดูกรอาวุโส ผู้ใดแลเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นสมุทัยแห่งทุกข์ด้วย ย่อมเห็นนิโรธแห่งทุกข์ด้วย... ย่อมเห็นปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์ด้วย’ (สํ. นิ. ๕/๑๑๐๐) และเพราะการเห็นสัจจะ ๓ แต่ละอย่างได้ถูกประกอบเข้าด้วยกัน มิฉะนั้น เมื่อสิ่งที่เห็นแล้วก่อนไม่ถูกเห็นอีก การเห็นสมุทัยเป็นต้นก็ไม่พึงประกอบเข้ากับการเห็นทุกข์เป็นต้นได้ เพราะโลกุตตรมรรคย่อมไม่เป็นไปโดยความเป็นผู้กระทำสิ่งที่ทำแล้วเหมือนโลกิยมรรค เพราะเป็นเครื่องตัดขาด และเมื่อประกอบเข้าอย่างนั้น การเห็นทั้งหมดก็พึงเป็นการเห็นที่ต่อจากการเห็นอื่น และพึงมีการเห็นไม่สิ้นสุด เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะการตรัสรู้ต่างกันย่อมเป็นไปไม่ได้ทั้งโดยอาคมและโดยเหตุผล จึงพึงถึงความยุติในข้อนี้ว่า การละกิเลสโดยส่วนแห่งมรรคแต่ละอย่างย่อมไม่มี โอธิโสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยโอธิโส จบแล้ว. ๔. ชหติกถาวณฺณนา ๔. อรรถกถาว่าด้วยชหติ ๑. นสุตฺตาหรณกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยการไม่ยกสูตรมา ๒๘๐. ยทิปิ ปาฬิยํ ‘‘ตโย มคฺเค ภาเวตี’’ติ วุตฺตํ, มคฺคภาวนา ปน ยาวเทว กิเลสสมุจฺฉินฺทนตฺถาติ ญตฺวา ‘‘กิจฺจสพฺภาวนฺติ ตีหิ ปหาตพฺพสฺส ปหีนต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ตีหีติ เหฏฺฐิเมหิ ตีหิ อริยมคฺเคหิ ปหาตพฺพสฺส อชฺฌตฺตสํโยชนสฺส ปหีนตํ สมุจฺฉินฺทนนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน กิจฺจนฺติ อโธภาคิยสํโยชเนสุ มคฺคสฺส ปหานาภิสมยกิจฺจํ. เตเนว มคฺเคนาติ อนาคามิมคฺเคเนว. เอตํ น สเมตีติ เอวํ มคฺคุปฺปาทโต ปเคว กามราคพฺยาปาทา ปหียนฺตีติ ลทฺธิกิตฺตนํ อิมินา มคฺคสฺส กิจฺจสพฺภาวกถเนน น สเมติ น ยุชฺชติ. ตสฺมาติ อิมินา ยถาวุตฺตเมว วิโรธํ ปจฺจามสติ. ปหีนานนฺติ วิกฺขมฺภิตานํ. โย หิ ฌานลาภี ฌาเนน ยถาวิกฺขมฺภิเต กิเลเส มคฺเคน สมุจฺฉินฺทติ, โส อิธาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘ทสฺสนมคฺเค…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. ๒๘๐. แม้ในบาลีจะกล่าวว่า ‘ย่อมเจริญมรรค ๓’ แต่เมื่อรู้ว่าการเจริญมรรคมีอยู่เพียงเพื่อตัดขาดกิเลสเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘ความเป็นกิจที่สำเร็จแล้ว คือความที่กิเลสอันพึงละด้วยมรรค ๓ ได้ถูกละแล้ว’ ในคำนั้น คำว่า ‘ด้วย ๓’ หมายถึง การตัดขาดความที่สังโยชน์ภายในอันพึงละด้วยอริยมรรค ๓ เบื้องต่ำได้ถูกละแล้ว แต่กิจนั้นคือ กิจคือการตรัสรู้ด้วยการละของมรรคในโอรัมภาคิยสังโยชน์ คำว่า ‘ด้วยมรรคนั้น’ หมายถึง ด้วยอนาคามิมรรคนั่นเอง คำว่า ‘ข้อนี้ไม่สมควร’ หมายถึง การกล่าวถึงลัทธิที่ว่ากามราคะและพยาบาทถูกละได้ก่อนการเกิดขึ้นแห่งมรรคอย่างนี้ ย่อมไม่สมควร ไม่เข้ากันกับการกล่าวถึงความเป็นกิจที่สำเร็จแล้วของมรรคนี้ คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง ย่อมพิจารณาถึงความขัดแย้งที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า ‘อันละแล้ว’ หมายถึง อันข่มไว้แล้ว ผู้ใดแลเป็นผู้ได้ฌาน ย่อมตัดขาดกิเลสที่ถูกข่มไว้ด้วยฌานด้วยมรรค ผู้นั้นพึงประสงค์ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในทัสสนมรรค... เป็นต้น... ความประสงค์’ ชหติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยชหติ จบแล้ว. ๕. สพฺพมตฺถีติกถาวณฺณนา ๕. อรรถกถาว่าด้วยสัพพมัตถีติ ๑. วาทยุตฺติวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยวาทะและเหตุผล ๒๘๒. สพฺพํ อตฺถีติ เอตฺถ ยสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนํ วิย อตีตานาคตมฺปิ ธรมานสภาวนฺติ ปรวาทิโน ลทฺธิ, ตสฺมา สพฺพนฺติ กาลวิภาคโต อตีตาทิเภทํ สพฺพํ. โส ปน ‘‘ยมฺปิ นตฺถิ, ตมฺปิ อตฺถี’’ติ กาลวิมุตฺตสฺส วเสน อนุโยโค, ตํ อติปฺปสงฺคทสฺสนวเสน ปรวาทิปฏิญฺญาย โทสาโรปนํ. นยทสฺสนํ วา อตีตานาคตานํ นตฺถิภาวสฺส. อตฺถีติ [Pg.90] ปน อยํ อตฺถิภาโว ยสฺมา เทสกาลาการธมฺเมหิ วินา น โหติ, ตสฺมา ตํ ตาว เตหิ สทฺธึ โยเชตฺวา อนุโยคํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพตฺถ สพฺพมตฺถี’’ติอาทินา ปาฬิ ปวตฺตา. ตตฺถ ยทิปิ สพฺพตฺถาติ อิทํ สามญฺญวจนํ, ตํ ปน ยสฺมา วิเสสนิวิฏฺฐํ โหติ, ปรโต จ สพฺเพสูติ ธมฺมา วิภาคโต วุจฺจนฺติ, ตสฺมา โอฬาริกสฺส ปากฏสฺส รูปธมฺมสมุทายสฺส วเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเร’’ติ วุตฺตํ, นิทสฺสนมตฺตํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา จ กาณาทกาปิเลหิ ปฏิญฺญายมานา อากาสกาลาทิสตฺตปกติปุริสา วิย ปรวาทินา ปฏิญฺญายมานํ สพฺพํ สพฺพพฺยาปีติ อาปนฺนเมว โหตีติ. ‘‘สพฺพตฺถ สรีเร’’ติ จ ‘‘ติเล เตล’’นฺติ วิย พฺยาปเน ภุมฺมนฺติ สรีรปริยาปนฺเนน สพฺเพน ภวิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘สิรสิ ปาทา…เป… อตฺโถ’’ติ. ๒๘๒. ในคำว่า ‘สัพพัง อัตถิ’ นี้ เพราะลัทธิของปรวาทีถือว่า แม้อดีตและอนาคตก็มีสภาวะดำรงอยู่เหมือนปัจจุบัน เพราะฉะนั้น คำว่า ‘สัพพัง’ จึงหมายถึงสิ่งทั้งปวงที่มีความต่างกันเป็นอดีตเป็นต้นโดยการแบ่งกาล ส่วนการสอบถามว่า ‘แม้สิ่งใดไม่มี สิ่งนั้นก็มี’ โดยอำนาจแห่งสิ่งที่พ้นจากกาลนั้น เป็นการยกโทษในคำปฏิญาณของปรวาทีโดยแสดงถึงความเกินเลย หรือเป็นการแสดงนัยแห่งความไม่มีอยู่ของอดีตและอนาคต แต่เพราะความมีอยู่ (อัตถิภาวะ) นี้ย่อมไม่มีได้โดยปราศจากที่ กาล อาการ และธรรม เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการสอบถามโดยประกอบสิ่งนั้นเข้ากับสิ่งเหล่านั้นก่อน บาลีจึงเป็นไปโดยมีคำมีอาทิว่า ‘สัพพัตถะ สัพพัง อัตถิ’ (สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในที่ทั้งปวง) ในคำนั้น แม้คำว่า ‘สัพพัตถะ’ นี้จะเป็นคำทั่วไป แต่เพราะคำนั้นมุ่งหมายถึงส่วนวิเสสนะ และในภายหลังธรรมทั้งหลายก็ถูกกล่าวโดยการแบ่งเป็น ‘ในสิ่งทั้งปวง’ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถโดยอำนาจแห่งกองรูปธรรมที่หยาบและปรากฏชัด ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘สัพพัตถะ หมายถึง ในร่างกายทั้งหมด’ หรือพึงเห็นว่านี่เป็นเพียงตัวอย่าง และเมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งทั้งปวงที่ปรวาทีปฏิญาณไว้ ก็ย่อมถึงความเป็นสิ่งแผ่ซ่านไปทั่วทุกหนแห่ง เหมือนอากาศ กาล และสัตตะ ปรกติ ปุรุษ ที่พวกกาณาทะและกบิลปฏิญาณไว้ และคำว่า ‘ในร่างกายทั้งหมด’ หมายถึง พึงเป็นสิ่งทั้งปวงที่รวมอยู่ในร่างกาย โดยเป็นภูมิในการแผ่ซ่านไป เหมือน ‘น้ำมันในงา’ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘เท้าทั้งหลายในศีรษะ... เป็นต้น... อรรถ’ สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพมตฺถีติ โยชนา. เอตสฺมึ ปกฺเขเยวสฺส อญฺญวาโท ปริทีปิโต สิยา ‘‘ยํ อตฺถิ, อตฺเถว ตํ, ยํ นตฺถิ, นตฺเถว ตํ, อสโต นตฺถิ สมฺภโว, สโต นตฺถิ วินาโส’’ติ. เอวํ สพฺเพนากาเรน สพฺพํ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถติ สมฺพนฺโธ. อิเมหิ ปน ปกฺเขหิ ‘‘สพฺพํ สพฺพสภาวํ, อเนกสตฺตินิจิตาภาวา อสโต นตฺถิ สมฺภโว’’ติ วาโท ปริทีปิโต สิยา. โยครหิตนฺติ เกนจิ ยุตฺตายุตฺตลกฺขณสํโยครหิตํ. ตํ ปน เอกสภาวนฺติ สํโยครหิตํ นาม อตฺถโต เอกสภาวํ, เอกธมฺโมติ อตฺโถ. เอเตน เทววาทีนํ พฺรหฺมทสฺสนํ อตฺเถวาติวาโท ปริทีปิโต สิยา. อตฺถีติ ปุจฺฉตีติ ยทิ สพฺพมตฺถีติ ตว วาโท, ยถาวุตฺตาย มม ทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิภาโว อตฺถีติ เอกนฺเตน ตยา สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘กึ โส อตฺถี’’ติ ปุจฺฉตีติ อตฺโถ. การประกอบความว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่ ในกาลทั้งปวง'. ในฝ่ายนี้เอง วาทะอื่นพึงแสดงไว้ว่า 'สิ่งใดมีอยู่ สิ่งนั้นก็มีอยู่นั่นเอง สิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งนั้นก็ไม่มีอยู่นั่นเอง ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี ความพินาศแห่งสิ่งที่มีอยู่ ย่อมไม่มี' ดังนี้. การเชื่อมความว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่ ในธรรมทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง' ดังนี้ ย่อมมี. อนึ่ง ด้วยฝ่ายเหล่านี้ วาทะว่า 'สิ่งทั้งปวงมีสภาวะทั้งปวง เพราะความไม่มีแห่งสภาวะที่สะสมด้วยพลังหลายอย่าง ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี' พึงแสดงไว้. คำว่า 'ปราศจากการประกอบ' คือ ปราศจากการประกอบด้วยลักษณะที่ควรและไม่ควรอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า 'สิ่งนั้นมีสภาวะเดียว' คือ ชื่อว่าปราศจากการประกอบ โดยอรรถคือมีสภาวะเดียว หมายความว่า เป็นธรรมเดียว. ด้วยคำนี้ วาทะที่กล่าวว่าการเห็นพรหมของพวกเทววาทีมีอยู่จริง พึงแสดงไว้. คำว่า 'ถามว่ามีอยู่หรือ' คือ หากวาทะของท่านว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' ท่านก็ต้องยอมรับโดยส่วนเดียวว่า 'ความเป็นสัมมาทิฏฐิมีอยู่ในทิฏฐิของข้าพเจ้าตามที่กล่าวมาแล้ว' เพราะฉะนั้น จึงหมายความว่า 'ถามว่าสิ่งนั้นมีอยู่หรือ' วาทยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการประกอบวาทะจบลงแล้ว ๒. กาลสํสนฺทนกถาวณฺณนา ๒. คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาล ๒๘๕. อตีตา …เป… กริตฺวาติ เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – อตีตํ อนาคตนฺติ รูปสฺส อิมํ วิเสสํ, เอวํ วิเสสํ วา รูปํ อคฺคเหตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนตาวิเสสวิสิฏฺฐรูปเมว อปฺปิยํ ปจฺจุปฺปนฺนรูปภาวานํ สมานาธิกรณตฺตา เอตสฺมึเยว [Pg.91] วิสเย อปฺเปตพฺพํ, วจีโคจรํ ปาเปตพฺพํ สติปิ เนสํ วิเสสนวิเสสิตพฺพตาสงฺขาเต วิภาเค ตถาปิ อวิภชิตพฺพํ กตฺวาติ. ยสฺมา ปน ปาฬิยํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วา รูปนฺติ วา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนรูปสทฺเทหิ ตทตฺถสฺส วตฺตพฺพากาโร อิติสทฺเทหิ ทสฺสิโต, ตสฺมา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนสทฺเทน…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. รูปปญฺญตฺตีติ รูปายตนปญฺญตฺติ. สา หิ สภาวธมฺมุปาทานา ตชฺชาปญฺญตฺติ. เตเนวาห ‘‘สภาวปริจฺฉินฺเน ปวตฺตา วิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. รูปสมูหํ อุปาทายาติ ตํตํอตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตานํ อภาววิภาวนากาเรน ปวตฺตมานานํ รูปธมฺมานํ สมูหํ อุปาทาย. อุปาทานุปาทานมฺปิ หิ อุปาทานเมวาติ. ตสฺมาติ สมูหุปาทายาธีนตาย อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวโต. วิคมาวตฺตพฺพตาติ วิคมสฺส วตฺถภาวาปคมสฺส อวตฺตพฺพตา. น หิ โอทาตตาวิคเมน อวตฺถํ โหติ. น ปน ยุตฺตา รูปภาวสฺส วิคมาวตฺตพฺพตาติ โยชนา. รูปภาโวติ จ รูปายตนสภาโว จกฺขุวิญฺญาณสฺส โคจรภาโว. น หิ ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาววิคเม วิคมาวตฺตพฺพตา ยุตฺตา. ๒๘๕. ในคำว่า 'อดีต...เป...กระทำแล้ว' นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ว่า ไม่ถือเอารูปที่เป็นอดีตและอนาคตนี้ หรือรูปที่มีความพิเศษอย่างนี้ แต่พึงนำรูปที่วิเศษด้วยความเป็นปัจจุบันเท่านั้นมาแสดงในเรื่องนี้ เพราะความเป็นปัจจุบันและรูปภาวะมีอธิกรณ์เสมอกัน พึงให้นำไปสู่คลองแห่งวาจา แม้จะมีการแบ่งแยกที่เรียกว่าความเป็นวิเศษณะและวิเสสยะของรูปเหล่านั้นอยู่ก็ตาม แต่ก็พึงกระทำให้เป็นสิ่งที่ไม่พึงแบ่งแยก. อนึ่ง เพราะในบาลีแสดงอาการที่พึงกล่าวถึงเนื้อความนั้นด้วยคำว่า 'ปัจจุบัน หรือว่า รูป' ด้วยอิติอักษร โดยใช้คำว่ารูปที่เป็นปัจจุบัน ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำว่าปัจจุบัน...เป...ย่อมเป็นอันกล่าวไว้'. คำว่า 'รูปบัญญัติ' คือ รูปายตนบัญญัติ เพราะบัญญัตินั้นอาศัยสภาวธรรมจึงเกิดขึ้น ชื่อว่าตัชชาบัญญัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นวิชชมานบัญญัติที่เป็นไปในสิ่งที่กำหนดด้วยสภาวะ'. คำว่า 'อาศัยหมู่แห่งรูป' คือ อาศัยหมู่แห่งรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยอาการแสดงความไม่มีอยู่ ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งบัญญัติเฉพาะตนนั้นๆ. เพราะแม้การอาศัยสิ่งที่ถูกอาศัย ก็ชื่อว่าเป็นการอาศัยนั่นเอง. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือ เพราะความเป็นอวิชชมานบัญญัติเนื่องจากต้องอาศัยหมู่. คำว่า 'ความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวว่าปราศไป' คือ ความไม่ควรกล่าวถึงการปราศไปแห่งความเป็นวัตถุ. จริงอยู่ เมื่อความขาวปราศไป ก็หาใช่ว่าจะไม่มีวัตถุไม่. แต่การประกอบความว่า 'ไม่ควรกล่าวถึงการปราศไปแห่งรูปภาวะ' ดังนี้ ไม่สมควร. คำว่า 'รูปภาวะ' คือ สภาวะของรูปายตนะอันเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ. จริงอยู่ เมื่อความเป็นปัจจุบันของรูปภาวะนั้นปราศไป การไม่ควรกล่าวว่าปราศไป ย่อมไม่สมควร กาลสํสนฺทนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาลจบลงแล้ว วจนโสธนวณฺณนา คำอธิบายการชำระคำพูด ๒๘๘. อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วาติ เอตฺถ วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ ยถา ‘‘ขทิเร วา พนฺธิตพฺพํ ปลาเส วา’’ติ. ตสฺมา ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ เอตฺถ โหติ-สทฺโท อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ยํ กิญฺจิ ปธานํ กตฺวา สมฺพนฺธํ ลภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนาคตํ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ ชายมานํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ ลภนฺตํ. เตนาห ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ลทฺธิวเสนา’’ติ. ตมฺปิ หุตฺวา โหตีติ ยํ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภาวปฺปตฺติยา ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ วุตฺตํ, กึ ตทปิ ปุน หุตฺวา โหตีติ ปุจฺฉติ. ตพฺภาวาวิคมโตติ ปจฺจุปฺปนฺนภาวโต หุตฺวาโหติภาวานุปคมโต. ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโตติ ปจฺจุปฺปนฺนตาย อภาวโต. ๒๘๘. ในคำว่า 'อนาคต หรือว่า ปัจจุบัน' นี้ วา-ศัพท์ มีอรรถไม่แน่นอน เหมือนในประโยคว่า 'พึงผูกที่ไม้ตะเคียน หรือว่าที่ไม้ทองหลาง'. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าในคำว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ โหติ-ศัพท์ ย่อมได้ความเกี่ยวข้องโดยกระทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในอนาคตและปัจจุบันให้เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า 'อนาคต...เป...พึงเห็น'. ในคำนั้น คำว่า 'เป็นปัจจุบัน' คือ กำลังเกิดเป็นปัจจุบัน ได้ความเป็นปัจจุบัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน ด้วยอำนาจแห่งความเห็น'. คำว่า 'แม้สิ่งนั้นเป็นแล้วย่อมเป็นหรือ' คือ สิ่งใดที่ถูกกล่าวว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' เพราะอนาคตเป็นแล้วถึงความเป็นปัจจุบัน ถามว่าสิ่งนั้นแม้จะเป็นแล้วย่อมเป็นอีกหรือ. คำว่า 'เพราะไม่ปราศจากสภาวะนั้น' คือ เพราะไม่เข้าถึงความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' จากความเป็นปัจจุบัน. คำว่า 'เพราะความไม่มีแห่งปัจจุบัน' คือ เพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจุบัน วจนํ [Pg.92] อรหตีติ อิมินา วจนมตฺเต น โกจิ โทโสติ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยทิปิ ตสฺส ปุน หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวาโหติภาโว นตฺถิ, ปุนปฺปุนํ ญาเปตพฺพตาย ปน ทุติยํ ตโต ปรมฺปิ ตถา วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานาตีติ. ธมฺเมติ สภาวธมฺเม. ตปฺปฏิกฺเขปโต อธมฺเม อภาวธมฺเม. เตนาห ‘‘สสวิสาเณ’’ติ. ด้วยคำว่า 'ควรแก่คำพูด' นี้ ท่านแสดงว่าไม่มีโทษใดๆ ในเพียงคำพูด. อธิบายว่า แม้ว่าความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' อีก จะไม่มีแก่สิ่งนั้นที่ได้เป็นแล้วครั้งหนึ่ง แต่เพราะความเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้งซ้ำๆ จึงควรแก่การกล่าวอย่างนั้นแม้เป็นครั้งที่สองหรือยิ่งกว่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงรับรองว่า 'ใช่'. คำว่า 'ในธรรม' คือ ในสภาวธรรม. เพราะปฏิเสธธรรมนั้น จึงชื่อว่าในอธรรม คือในอภาวธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในเขากระต่าย' ปฏิกฺขิตฺตนเยนาติ ‘‘หุตฺวา โหติ, หุตฺวา โหตี’’ติ เอตฺถ ปุพฺเพ ยเทตํ ตยา ‘‘อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ วทตา ‘‘ตํเยว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ ลทฺธิวเสน ‘‘อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา หุตฺวา โหตี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘กึ เต ตมฺปิ หุตฺวา โหตี’’ติ ปุจฺฉิเต โย ปรวาทินา หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวาอภาวโต ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต, เตน ปฏิกฺขิตฺตนเยน. สฺวายํ ยเทว รูปาทิ อนาคตํ, ตเทว ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สติปิ อตฺถาเภเท อนาคตปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปน อตฺเถว กาลเภโทติ ตํกาลเภทวิโรธาย ปฏิกฺเขโป ปวตฺโตติ อาห ‘‘ปฏิกฺขิตฺตนเยนาติ กาลนานตฺเตนา’’ติ. เตน หิ โส อยญฺจ ปฏิกฺเขโป นีโต ปวตฺติโตติ. ปฏิญฺญาตนเยนาติ อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปฏิกฺเขปานนฺตรํ ยํ ปฏิญฺญาตํ, ตํ สนฺธายาห. ยถา หิ สา ปฏิญฺญา อตฺถาเภเทน นีตา ปวตฺติตา, ตถายมฺปิ. เตเนวาห ‘‘อตฺถานานตฺเตนา’’ติ, อนาคตาทิปฺปเภทาย กาลปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตสฺส อตฺถสฺส อเภเทนาติ อตฺโถ. ยถา อุปาทานภูตรูปาทิอตฺถาเภเทปิ เตสํ ขณตฺตยานาวตฺติ ตํสมงฺคิตา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนภาวาวตฺติตา, ตถา ตตฺถ วุจฺจมานา หุตฺวาโหติภาวา ยถากฺกมํ ปุริมปจฺฉิเมสุ ปวตฺติตา ปุริมปจฺฉิมกิริยาติ กตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถานานตฺตํ…เป… ปฏิชานาตี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘อตฺถานานตฺตเมว หี’’ติอาทินา ตเมว อตฺถํ สมตฺเถติ. ยถา ปน ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ ปฏิชานนฺตสฺส ชีโวว สรีรํ, สรีรเมว ชีโวติ ชีวสรีรานํ อนญฺญตฺตํ อาปชฺชติ, เอวํ ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ จ ปฏิชานนฺตสฺส อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ อนญฺญตฺตํ อาปนฺนนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนานาคเตสุ วุตฺตา โหติภาวหุตฺวาภาวา อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ อาปชฺเชยฺยุนฺติ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอวํ สนฺเต อนาคตมฺปิ หุตฺวาโหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ หุตฺวาโหติเยว นามา’’ติ. คำว่า 'โดยนัยที่ถูกปฏิเสธ' คือ ในคำว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น, เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ ในกาลก่อน สิ่งใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'อนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบัน' โดยถือเอาว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน' จึงกล่าวว่า 'อนาคตหรือปัจจุบันเป็นแล้วย่อมเป็น' เมื่อถูกถามว่า 'สิ่งนั้นแม้เป็นแล้วย่อมเป็นหรือ' การปฏิเสธที่ฝ่ายปรวาทีทำว่า 'ไม่เป็นเช่นนั้น' เพราะความไม่มีแห่งภาวะที่ได้เป็นแล้วอีกของสิ่งที่ได้เป็นแล้ว ด้วยนัยที่ถูกปฏิเสธนั้น สิ่งนั้นคือรูปเป็นต้นใดที่เป็นอนาคต สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน แม้จะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ แต่ในคำว่า 'อนาคตและปัจจุบัน' ย่อมมีความแตกต่างกันในกาล เพราะฉะนั้น เพื่อขัดแย้งกับความแตกต่างกันในกาลนั้น การปฏิเสธจึงเป็นไป จึงกล่าวว่า 'โดยนัยที่ถูกปฏิเสธ คือ โดยความแตกต่างกันแห่งกาล' เพราะเหตุนั้น การปฏิเสธนั้นและการปฏิเสธนี้จึงถูกนำมาใช้ คำว่า 'โดยนัยที่ยอมรับ' นี้ ก็กล่าวถึงสิ่งที่ยอมรับหลังจากที่ปฏิเสธตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะการยอมรับนั้นถูกนำมาใช้โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถฉันใด การยอมรับนี้ก็ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ' หมายถึง โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถที่เป็นอุปาทานของกาลบัญญัติที่จำแนกเป็นอนาคตเป็นต้น เหมือนกับว่า แม้จะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถของรูปเป็นต้นที่เป็นอุปาทาน แต่การไม่เวียนไปในสามขณะของสิ่งเหล่านั้น การประกอบด้วยสิ่งนั้น การเวียนไปในความเป็นอนาคตและปัจจุบัน ย่อมเป็นไปฉันใด ความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' ที่กล่าวไว้ในที่นั้น ก็เป็นไปในเบื้องต้นและเบื้องปลายตามลำดับ โดยถือว่าเป็นกิริยาในเบื้องต้นและเบื้องปลายฉันนั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า 'ไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ...เป...ยอมรับ' แล้วจึงสนับสนุนอรรถนั้นอีกด้วยคำว่า 'เพราะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถนั่นเอง...' เป็นต้น อนึ่ง เหมือนกับว่า เมื่อผู้ยอมรับว่า 'ชีวิตนั้น ร่างกายนั้น' ย่อมเกิดความไม่แตกต่างกันของชีวิตและร่างกายว่า ชีวิตนั่นแหละคือร่างกาย ร่างกายนั่นแหละคือชีวิต ฉันใด เมื่อผู้ยอมรับว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน' ย่อมเกิดความไม่แตกต่างกันของอนาคตและปัจจุบันฉันนั้น ความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' และ 'เป็นแล้วไม่มี' ที่กล่าวไว้ในปัจจุบันและอนาคต ก็พึงเกิดขึ้นในอนาคตและปัจจุบันด้วย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ อนาคตก็ชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็น ปัจจุบันก็ชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็นนั่นเอง' อนุญฺญาตปญฺหสฺสาติ [Pg.93] ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? อามนฺตา’’ติ เอวํ อตฺถานานตฺตํ สนฺธาย อนุญฺญาตสฺส อตฺถสฺส. ญาตุํ อิจฺฉิโต หิ อตฺโถ ปญฺโห. โทโส วุตฺโตติ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภูตสฺส ปุน อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภาวาปตฺติสงฺขาโต โทโส วุตฺโต ปุริมนเย. ปจฺฉิมนเย ปน อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ เอเกกสฺส หุตฺวาโหติภาวาปตฺติสงฺขาโต โทโส วุตฺโตติ อตฺโถ. ปฏิกฺขิตฺตปญฺหนฺติ ‘‘ตํเยว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ เอวํ กาลนานตฺตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิตฺตปญฺหํ. เตนาติ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ โหติหุตฺวาภาวปฏิกฺเขเปน. โจเทตีติ อนาคตํ เตน โหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนํ เตน หุตฺวา นาม, อุภยมฺปิ อนญฺญตฺตา อุภยสภาวนฺติ โจเทติ. เอตฺถาติ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ เอตสฺมึ ปญฺเห กถํ โหติ โทโสติ โจเทตีติ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ปริหรติ. กถํ กตฺวา โจทนา, กถญฺจ กตฺวา ปริหาโร? อนุชานนปฏิกฺเขปานํ ภินฺนวิสยตาย โจทนา, อตฺถาเภทกาลเภทวิสยตฺตา อภินฺนาธารตาย เตสํ ปริหาโร. ตสฺเสวาติ หิ ปรวาทิโน เอวาติ อตฺโถ. คำว่า 'แห่งปัญหาที่ถูกอนุญาต' คือ ปัญหาที่ถูกอนุญาตโดยหมายถึงความไม่ต่างกันแห่งอรรถอย่างนี้ว่า 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้นแหละเป็นปัจจุบันหรือ? ใช่' เพราะอรรถที่ใคร่จะรู้ชื่อว่าปัญหา คำว่า 'โทษถูกกล่าวแล้ว' คือ โทษที่นับว่าเป็นการถึงภาวะที่อนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบัน แล้วกลับเป็นอนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบันอีก ถูกกล่าวแล้วในนัยก่อน ส่วนในนัยหลัง หมายถึง โทษที่นับว่าเป็นการถึงภาวะที่แต่ละอย่างในอนาคตและปัจจุบันเป็นแล้วย่อมเป็น ถูกกล่าวแล้ว คำว่า 'ปัญหาที่ถูกปฏิเสธ' คือ ปัญหาที่ถูกปฏิเสธโดยหมายถึงความต่างกันแห่งกาลอย่างนี้ว่า 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้นแหละเป็นปัจจุบันหรือ? ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น' คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ ด้วยการปฏิเสธภาวะที่ย่อมเป็นและเป็นแล้วแห่งอนาคตและปัจจุบัน คำว่า 'ย่อมคัดค้าน' คือ ย่อมคัดค้านว่า อนาคตนั้นชื่อว่าย่อมเป็นด้วยเหตุนั้น ปัจจุบันนั้นชื่อว่าเป็นแล้วด้วยเหตุนั้น ทั้งสองอย่างไม่ต่างกันจึงมีสภาวะเป็นทั้งสองอย่าง คำว่า 'ในปัญหานี้' คือ ย่อมคัดค้านว่า ในปัญหาที่ว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ โทษจะมีได้อย่างไร ย่อมแก้ว่า 'ของผู้นั้นนั่นแหละ' การคัดค้านทำอย่างไร และการแก้ทำอย่างไร การคัดค้านมีขึ้นเพราะความที่การยอมรับและการปฏิเสธมีวิสัยต่างกัน การแก้มีขึ้นเพราะความที่การยอมรับและการปฏิเสธเหล่านั้นมีที่ตั้งไม่ต่างกันโดยมีอรรถไม่ต่างกันและมีกาลต่างกันเป็นวิสัย คำว่า 'ของผู้นั้นนั่นแหละ' หมายถึง ของปรวาทีนั่นเอง ตทุภยํ คเหตฺวาติ ‘‘ตํ อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อุภยํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา. เอเกกนฺติ เตสุ เอเกกํ. เอเกกเมวาติ อุภยํ เอกชฺฌํ อคฺคเหตฺวา เอเกกเมว วิสุํ วิสุํ อิมสฺมึ ปกฺเข ตถา น ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. เอส นโยติ อติเทสํ กตฺวา สํขิตฺตตฺตา ตํ ทุพฺพิญฺเญยฺยนฺติ ‘‘อนาคตสฺส หี’’ติอาทินา วิวรติ. ปฏิชานิตพฺพํ สิยา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ยถากฺกมํ โหติหุตฺวาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยเทตํ ตยา’’ติอาทินา ปวตฺโต สํวณฺณนานโย ปุริมนโย, ตตฺถ หิ ‘‘ยทิ เต อนาคตํ หุตฺวา’’ติอาทินา หุตฺวาโหติภาโว โจทิโต. ‘‘อปโร นโย’’ติอาทิโก ทุติยนโย. ตตฺถ หิ ‘‘อนาคตสฺส…เป… หุตฺวาโหติเยว นามา’’ติ อนาคตาทีสุ เอเกกสฺส หุตฺวาโหตินามตา โจทิตา. คำว่า 'ถือเอาทั้งสองอย่างนั้น' คือ ถือเอาทั้งสองอย่างคือ 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้น สิ่งที่เป็นปัจจุบันนั้น' รวมเป็นอันเดียวกัน คำว่า 'แต่ละอย่าง' คือ แต่ละอย่างในสิ่งเหล่านั้น คำว่า 'แต่ละอย่างนั่นแหละ' หมายถึง ไม่ถือเอาทั้งสองอย่างรวมกัน แต่ถือเอาแต่ละอย่างแยกกัน ในฝ่ายนี้ไม่ควรเป็นอย่างนั้น คำว่า 'นัยนี้' คือ เพราะกล่าวโดยย่อจึงเข้าใจยาก จึงอธิบายด้วยคำว่า 'เพราะอนาคต...' เป็นต้น อธิบายว่า พึงยอมรับว่า อนาคตและปัจจุบันมีภาวะที่ย่อมเป็นและเป็นแล้วตามลำดับ นัยแห่งการอธิบายที่ดำเนินไปโดยคำว่า 'สิ่งใดที่ท่าน...' เป็นต้น เป็นนัยก่อน เพราะในนัยนั้น ภาวะที่เป็นแล้วย่อมเป็นถูกคัดค้านโดยคำว่า 'หากอนาคตของท่านเป็นแล้ว...' เป็นต้น นัยที่สองคือคำว่า 'นัยอื่น...' เป็นต้น เพราะในนัยนั้น ภาวะที่แต่ละอย่างในอนาคตเป็นต้นชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็นถูกคัดค้าน วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการชำระคำพูด จบแล้ว อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น ๒๙๐. กถํ [Pg.94] วุจฺจตีติ กสฺมา วุตฺตํ. เตนาติ หิ อิมินา ทุติยปุจฺฉาย ‘‘อตีตํ ญาณ’’นฺติ อิทํ ปจฺจามฏฺฐํ, ตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ, อตีตธมฺมารมฺมณตาย อตีตนฺติ วุตฺตํ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุน ปุฏฺโฐ อตีตารมฺมณํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณ’’นฺติอาทิ. ๒๙๐. คำว่า 'กล่าวอย่างไร' คือ กล่าวเพราะเหตุไร คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ ด้วยคำถามที่สองนี้ คำว่า 'อดีตญาณ' นี้ถูกอ้างถึง และญาณนั้นเป็นปัจจุบัน ถูกกล่าวว่าเป็นอดีตเพราะมีอดีตธรรมเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'เมื่อถูกถามอีก ญาณที่เป็นปัจจุบันมีอดีตเป็นอารมณ์' เป็นต้น อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น จบแล้ว อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น ๒๙๑. ‘‘อรหํ ขีณาสโว’’ติอาทินา สุตฺตวิโรโธ ปากโฏติ อิทเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ยุตฺติวิโรโธ…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ อาห. ตตฺถ อนานตฺตนฺติ อวิเสโส. เอวมาทิโกติ อาทิ-สทฺเทน กตกิจฺจตาภาโว อโนหิตภารตาติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ๒๙๑. ความขัดแย้งกับพระสูตรโดยคำว่า 'พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ' เป็นต้น เป็นที่ประจักษ์ แสดงสิ่งนี้เอง จึงกล่าวว่า 'ความขัดแย้งด้วยเหตุผล...เป...พึงเห็น' ในที่นั้น คำว่า 'ไม่ต่างกัน' คือ ไม่มีความพิเศษ คำว่า 'เป็นต้นอย่างนี้' คือ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงเห็นการสงเคราะห์ของสิ่งเหล่านี้ เช่น ภาวะที่กิจยังไม่สำเร็จ ภาวะที่ภาระยังไม่ถูกวางลง เป็นต้น อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น จบแล้ว ปทโสธนกถาวณฺณนา คำอธิบายการชำระบท ๒๙๕. โย อตีตสทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถ, โส อตฺถิสทฺทาภิเธยฺโยติ ทฺเวปิ สมานาธิกรณตฺถาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อตีตอตฺถิสทฺทานํ เอกตฺถตฺตา’’ติ, น, อตีตสทฺทาภิเธยฺยสฺเสว อตฺถิสทฺทาภิเธยฺยตฺตา. เตนาห ‘‘อตฺถิสทฺทตฺถสฺส จ นฺวาตีตภาวโต’’ติ. เตน กึ สิทฺธนฺติ อาห ‘‘อตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตญฺจ อตีตํ โหตี’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยทิ ตว มเตน อตีตํ อตฺถิ, อตฺถิ จ นฺวาตีตนฺติ อตีตญฺจ โน อตีตํ สิยา, ตถา อตฺถิ โน อตีตํ อตีตญฺจ โน อตีตํ อตีตํ สิยาติ, ยถา ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติ เอตฺถ อตีตเมว อตฺถีติ นายํ นิยโม คเหตพฺโพ อนตีตสฺสปิ อตฺถิภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตเนวาห ‘‘อตฺถิ สิยา อตีตํ, สิยา นฺวาตีต’’นฺติ. เยน หิ อากาเรน อตีตสฺส อตฺถิภาโว ปรวาทินา อิจฺฉิโต, เตนากาเรน อนตีตสฺส อนาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จ โส อิจฺฉิโต. เกน ปน อากาเรน อิจฺฉิโตติ[Pg.95]? สงฺขตากาเรน. เตน วุตฺตํ ‘‘เตนาตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตํ อตีต’’นฺติ. ตสฺมา อตีตํ อตฺถิเยวาติ เอวเมตฺถ นิยโม คเหตพฺโพ. อตฺถิภาเว หิ อตีตํ นิยมิตํ, น อตีเต อตฺถิภาโว นิยมิโต, ‘‘น ปน นิพฺพานํ อตฺถี’’ติ เอตฺถ ปน นิพฺพานเมว อตฺถีติ อยมฺปิ นิยโม สมฺภวตีติ โส เอว คเหตพฺโพ. ยทิปิ หิ นิพฺพานํ ปรมตฺถโต อตฺถิภาวํ อุปาทาย อุตฺตรปทาวธารณํ ลพฺภติ ตทญฺญสฺสปิ อภาวโต, ตถาปิ อสงฺขตากาเรน อญฺญสฺส อนุปลพฺภนโต ตถา นิพฺพานเมว อตฺถีติ ปุริมปทาวธารเณ อตฺเถ คยฺหมาเน ‘‘อตฺถิ สิยา นิพฺพานํ, สิยา โน นิพฺพาน’’นฺติ โจทนา อโนกาสา. อตีตาทีสุ ปน ปุริมปทาวธารณํ ปรวาทินา น คหิตนฺติ นตฺเถตฺถ อติปฺปสงฺโค. อคฺคหณญฺจสฺส ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ. เอวเมตฺถ อตีตาทีนํ อตฺถิตํ วทนฺตสฺส ปรวาทิสฺเสวายํ อิฏฺฐวิฆาตโทสาปตฺติ, น ปน นิพฺพานสฺส อตฺถิตํ วทนฺตสฺส สกวาทิสฺสาติ. ปฏิปาทนา ปติฏฺฐาปนา เวทิตพฺพา. ๒๙๕. อรรถะที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'อดีต' ใด อรรถะนั้นก็พึงกล่าวด้วยคำว่า 'มีอยู่' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะคำว่า อดีต และคำว่า มีอยู่ มีอรรถะเป็นอันเดียวกัน' โดยทำความเข้าใจว่า ทั้งสองคำนั้นมีอรรถะเป็นที่ตั้งเดียวกัน ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะอรรถะที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'อดีต' นั่นเอง พึงกล่าวด้วยคำว่า 'มีอยู่' ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และเพราะอรรถะของคำว่า มีอยู่ มิใช่ภาวะที่เป็นอดีต' ด้วยเหตุนั้น อะไรย่อมสำเร็จ? ท่านจึงกล่าวว่า 'อดีตย่อมเป็นสิ่งมิใช่อดีต และสิ่งมิใช่อดีตย่อมเป็นอดีต' อธิบายว่า หากตามความเห็นของท่าน อดีตมีอยู่ และสิ่งมิใช่อดีตก็มีอยู่ อดีตก็พึงเป็นสิ่งมิใช่อดีตได้ ในทำนองเดียวกัน สิ่งที่มีอยู่แต่มิใช่อดีต และสิ่งมิใช่อดีตที่เป็นอดีต ก็พึงเป็นอดีตได้ เหมือนในคำว่า 'อดีตมีอยู่' นี้ ไม่พึงถือเอาข้อกำหนดว่า 'อดีตเท่านั้นที่มีอยู่' เพราะประสงค์ความมีอยู่แม้ของสิ่งมิใช่อดีตด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งที่มีอยู่ อาจเป็นอดีตก็ได้ อาจมิใช่อดีตก็ได้' ภาวะที่มีอยู่ของอดีตที่ปรวาทะประสงค์ด้วยอาการใด ภาวะนั้นเขาก็ประสงค์ด้วยอาการนั้นแม้ของสิ่งมิใช่อดีต คืออนาคตและปัจจุบัน แต่เขาประสงค์ด้วยอาการใด? คือด้วยอาการที่เป็นสังขตะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนั้น อดีตจึงเป็นสิ่งมิใช่อดีต สิ่งมิใช่อดีตจึงเป็นอดีต' เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงถือเอาข้อกำหนดว่า 'อดีตมีอยู่แน่นอน' อย่างนี้ เพราะในภาวะที่มีอยู่ อดีตถูกกำหนดไว้ แต่ในอดีต ภาวะที่มีอยู่มิได้ถูกกำหนดไว้ แต่ในคำว่า 'แต่นิพพานมีอยู่' นี้ ข้อกำหนดว่า 'นิพพานเท่านั้นที่มีอยู่' นี้ก็เป็นไปได้ จึงพึงถือเอาข้อกำหนดนั้นนั่นแหละ ถึงแม้ว่านิพพานโดยปรมัตถ์ เมื่อถือเอาภาวะที่มีอยู่ จะได้การกำหนดบทหลัง เพราะสิ่งอื่นไม่มีอยู่ก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะสิ่งอื่นไม่ปรากฏด้วยอาการที่เป็นอสังขตะ เมื่อถือเอาอรรถะในการกำหนดบทหน้าว่า 'นิพพานเท่านั้นที่มีอยู่' การคัดค้านว่า 'สิ่งที่มีอยู่ อาจเป็นนิพพานก็ได้ อาจมิใช่นิพพานก็ได้' ย่อมไม่มีช่องว่าง แต่ในอดีตเป็นต้น ปรวาทะมิได้ถือเอาการกำหนดบทหน้าไว้ จึงไม่มีความผิดพลาดจนเกินไปในที่นี้ และการไม่ถือเอาของปรวาทะนั้น ย่อมทราบได้จากพระบาลีนั่นเอง อย่างนี้ ในที่นี้ จึงเป็นความผิดฐานทำลายหลักการที่ตนประสงค์ของปรวาทะผู้กล่าวว่าอดีตเป็นต้นมีอยู่เท่านั้น ไม่ใช่ความผิดของสกวาทะผู้กล่าวนิพพานว่ามีอยู่ พึงทราบการชี้แจงเพื่อประดิษฐานไว้ดังนี้ เอตฺถาห ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติอาทินา กึ ปนายํ อตีตานาคตานํ ปรมตฺถโต อตฺถิภาโว อธิปฺเปโต, อุทาหุ น ปรมตฺถโต. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว ปรมตฺถโต, สพฺพกาลํ อตฺถิภาวโต สงฺขารานํ สสฺสตภาโว อาปชฺชติ, น จ ตํ ยุตฺตํ อาคมวิโรธโต ยุตฺติวิโรธโต จ. อถ น ปรมตฺถโต, ‘‘สพฺพมตฺถี’’ติอาทิกา โจทนา นิรตฺถิกา สิยา, น นิรตฺถิกา. โส หิ ปรวาที ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคต’’นฺติอาทินา อตีตานาคตานมฺปิ ขนฺธภาวสฺส วุตฺตตฺตา อสติ จ อตีเต กุสลากุสลสฺส กมฺมสฺส อายตึ ผลํ กถํ ภเวยฺย, ตตฺถ จ ปุพฺเพนิวาสญาณาทิ อนาคเต จ อนาคตํสญาณาทิ กถํ ปวตฺเตยฺย, ตสฺมา อตฺเถว ปรมตฺถโต อตีตานาคตนฺติ ยํ ปฏิชานาติ, ตํ สนฺธาย อยํ กตาติ. เอกนฺเตน เจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. เยปิ ‘‘สพฺพํ อตฺถี’’ติ วทนฺติ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ, เต สพฺพตฺถิวาทาติ. ในที่นี้มีคำถามว่า ด้วยคำว่า 'อดีตมีอยู่' เป็นต้นนี้ ภาวะที่มีอยู่ของอดีตและอนาคตนี้ ประสงค์เอาโดยปรมัตถ์ หรือมิใช่โดยปรมัตถ์? ในปัญหานั้น หากประสงค์เอาโดยปรมัตถ์ เมื่อสังขารมีอยู่ตลอดกาล ก็ย่อมถึงความเป็นสัสสตะ และข้อนั้นก็ไม่สมควร เพราะขัดต่อพระอาคมและขัดต่อยุติ หากมิใช่โดยปรมัตถ์ การท้วงว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' เป็นต้น ก็พึงเป็นคำที่ไร้ประโยชน์ แต่คำนั้นไม่ไร้ประโยชน์ เพราะปรวาทะนั้น เมื่อกล่าวถึงความเป็นขันธ์แม้ของอดีตและอนาคตด้วยคำว่า 'รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตและอนาคต' เป็นต้น และเมื่ออดีตไม่มีอยู่ ผลของกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลในอนาคตจะพึงมีได้อย่างไร และในอดีตนั้น ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น และในอนาคต อนาคตังสญาณเป็นต้น จะพึงเป็นไปได้อย่างไร เพราะฉะนั้น การที่เขายอมรับว่าอดีตและอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์นั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น และคำนี้พึงยอมรับโดยส่วนเดียว ชนเหล่าใดที่กล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' คือ อดีต อนาคต และปัจจุบัน ชนเหล่านั้นชื่อว่า สัพพัตถิวาท จตุพฺพิธา เจเต เต สพฺพตฺถิวาทา. ตตฺถ เกจิ ภาวญฺญตฺติกา. เต หิ ‘‘ยถา สุวณฺณภาชนสฺส ภินฺทิตฺวา อญฺญถา กริยมานสฺส สณฺฐานสฺเสว อญฺญถตฺตํ, น วณฺณาทีนํ, ยถา จ ขีรํ ทธิภาเวน ปริณมนฺตํ รสวีริยวิปาเก ปริจฺจชติ, น วณฺณํ, เอวํ ธมฺมาปิ อนาคตทฺธุโน ปจฺจุปฺปนฺนทฺธํ สงฺกมนฺตา อนาคตภาวเมว ชหนฺติ, น อตฺตโน สภาวํ. ตถา [Pg.96] ปจฺจุปฺปนฺนทฺธุโน อตีตทฺธํ สงฺกเม’’ติ วทนฺติ. เกจิ ลกฺขณญฺญตฺติกา, เต ปน ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม อตีโต อตีตลกฺขณยุตฺโต, อิตรลกฺขเณหิ อยุตฺโต. ตถา อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน จ. ยถา ปุริโส เอกิสฺสา อิตฺถิยา รตฺโต อญฺญาสุ อรตฺโต’’ติ วทนฺติ. อญฺเญ อวตฺถญฺญตฺติกา, เต ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม ตํ ตํ อวตฺถํ ปตฺวา อญฺโญ อญฺญํ นิทฺทิสียติ อวตฺถนฺตรโต, น สภาวโต. ยถา เอกํ อกฺขํ เอกงฺเค นิกฺขิตฺตํ เอกนฺติ วุจฺจติ, สตงฺเค สตนฺติ, สหสฺสงฺเค สหสฺสนฺติ, เอวํสมฺปทมิท’’นฺติ. อปเร อญฺญถญฺญตฺติกา, เต ปน ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม ตํ ตํ อเปกฺขิตฺวา ตทญฺญสภาเวน วุจฺจติ. ยถา ตํ เอกา อิตฺถี มาตาติ จ วุจฺจติ ธีตา’’ติ จ. เอวเมเต จตฺตาโร สพฺพตฺถิวาทา. สัพพัตถิวาทเหล่านั้นมี ๔ อย่าง ในบรรดาสัพพัตถิวาทเหล่านั้น บางพวกเป็นภาวัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยภาวะ) พวกเขากล่าวว่า 'เหมือนภาชนะทองคำ เมื่อถูกทุบแล้วทำให้เป็นอย่างอื่น ความเป็นอย่างอื่นย่อมมีแก่สัณฐานเท่านั้น ไม่ใช่แก่สีเป็นต้น และเหมือนนมเมื่อแปรสภาพเป็นนมเปรี้ยว ย่อมละรส พละกำลัง และวิบาก แต่ไม่ละสี ฉันใด ธรรมทั้งหลายก็ฉันนั้น เมื่อเคลื่อนจากอนาคตกาลมาสู่ปัจจุบันกาล ย่อมละความเป็นอนาคตเท่านั้น ไม่ละสภาวะของตน และเมื่อเคลื่อนจากปัจจุบันกาลไปสู่อดีตกาลก็เช่นกัน' บางพวกเป็นลักขณัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยลักษณะ) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น อดีตก็ประกอบด้วยลักษณะของอดีต ไม่ประกอบด้วยลักษณะอื่น อนาคตและปัจจุบันก็เช่นกัน เหมือนบุรุษผู้กำหนัดในหญิงคนหนึ่ง แต่ไม่กำหนัดในหญิงอื่น' พวกอื่นเป็นอวัตถัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยสถานะ) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น เมื่อถึงสถานะนั้นๆ ย่อมถูกระบุว่าเป็นอย่างนั้นๆ โดยความต่างแห่งสถานะ ไม่ใช่โดยสภาวะ เหมือนเบี้ยตัวหนึ่ง เมื่อวางไว้ในช่องหลักหน่วย เรียกว่าหนึ่ง วางไว้ในช่องหลักร้อย เรียกว่าร้อย วางไว้ในช่องหลักพัน เรียกว่าพัน ข้อนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น' พวกสุดท้ายเป็นอัญญถาญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยความเป็นอย่างอื่น) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น เมื่ออาศัยสิ่งนั้นๆ ย่อมถูกเรียกว่ามีสภาวะเป็นอย่างอื่น เหมือนหญิงคนหนึ่งถูกเรียกว่ามารดาบ้าง เรียกว่าธิดาบ้าง' สัพพัตถิวาททั้ง ๔ เหล่านี้เป็นอย่างนี้ เตสุ ปฐโม ปริณามวาทิตาย กาปิลปกฺขิเกสุ ปกฺขิปิตพฺโพติ. ทุติยสฺสปิ กาลสงฺกโร อาปชฺชติ สพฺพสฺส สพฺพลกฺขณโยคโต. จตุตฺถสฺสปิ สงฺกโรว. เอกสฺเสว ธมฺมสฺส ปวตฺติกฺขเณ ตโยปิ กาลา สโมธานํ คจฺฉนฺติ. ปุริมปจฺฉิมกฺขณา หิ อตีตานาคตา, มชฺฌิโม ปจฺจุปฺปนฺโนติ. ตติยสฺส ปน อวตฺถญฺญตฺติกสฺส นตฺถิ สงฺกโร ธมฺมกิจฺเจน กาลววตฺถานโต. ธมฺโม หิ สกิจฺจกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺโน, ตโต ปุพฺเพ อนาคโต, ปจฺฉา อตีโตติ. ในบรรดาสัพพัตถิวาทเหล่านั้น วาทะแรกควรจัดเข้าในฝ่ายของพวกกบิลดาบส เพราะเป็นปริณามวาทะ สำหรับวาทะที่สอง ก็ย่อมเกิดความปะปนกันของกาล เพราะธรรมทั้งปวงย่อมประกอบด้วยลักษณะทุกอย่าง สำหรับวาทะที่สี่ ก็มีความปะปนกันเช่นกัน เพราะในขณะที่ธรรมอย่างหนึ่งกำลังเป็นไป กาลทั้งสามย่อมรวมกัน เพราะขณะก่อนและขณะหลังเป็นอดีตและอนาคต ส่วนขณะกลางเป็นปัจจุบัน แต่สำหรับวาทะที่สาม คือ อวัตถัญญัตติกะ ไม่มีการปะปนกันของกาล เพราะมีการกำหนดกาลด้วยกิจของธรรม ด้วยว่า ธรรมย่อมเป็นปัจจุบันในขณะที่ทำกิจของตน ก่อนหน้านั้นเป็นอนาคต และหลังจากนั้นเป็นอดีต ตตฺถ ยทิ อตีตมฺปิ ธรมานสภาวตาย อตฺถิ อนาคตมฺปิ, กสฺมา ตํ อตีตนฺติ วุจฺจติ อนาคตนฺติ วา, นนุ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมกิจฺเจน กาลววตฺถานโต’’ติ. ยทิ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส กึ กิจฺจํ, อนวเสสปจฺจยสมวาเย ผลุปฺปาทนํ. เอวํ สติ อนาคตสฺสปิ จสฺส เตน ภวิตพฺพํ อตฺถิภาวโตติ ลกฺขณสงฺกโร สิยา. อิทญฺเจตฺถ วตฺตพฺพํ, เตเนว สภาเวน สโต ธมฺมสฺส กิจฺจํ, กิจฺจกรเณ โก วิพนฺโธ, เยน กทาจิ กโรติ กทาจิ น กโรติ ปจฺจยสมวายภาวโต, กิจฺจสฺส สมวายาภาวโตติ เจ? ตํ น, นิจฺจํ อตฺถิภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ตโต เอว จ อทฺธุนํ อววตฺถานํ. ธมฺโม หิ เตเนว สภาเวน วิชฺชมาโน กสฺมา กทาจิ อตีโตติ วุจฺจติ กทาจิ อนาคโตติ กาลสฺส ววตฺถานํ น สิยา. โย หิ ธมฺโม อชาโต, โส อนาคโต. โย ชาโต น จ นิรุทฺโธ, โส ปจฺจุปฺปนฺโน. โย นิรุทฺโธ, โส อตีโต. อิทเมเวตฺถ วตฺตพฺพํ. ยทิ ยถา วตฺตมานํ อตฺถิ[Pg.97], ตถา อตีตํ อนาคตญฺจ อตฺถิ, ตสฺส ตถา สโต อชาตตา นิรุทฺธตา จ เกน โหตีติ. เตเนว หิ สภาเวน สโต ธมฺมสฺส กถมิทํ สิชฺฌติ อชาโตติ วา นิรุทฺโธติ วา. กึ ตสฺส ปุพฺเพ นาโหสิ, ยสฺส อภาวโต อชาโตติ วุจฺจติ, กิญฺจ ปจฺฉา นตฺถิ, ยสฺส อภาวโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺมา สพฺพถาปิ อทฺธตฺตยํ น สิชฺฌติ, ยทิ อหุตฺวา สงฺคติ หุตฺวา จ วินสฺสตีติ น สมฺปฏิจฺฉนฺติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สงฺขตลกฺขณโยคโต น สสฺสตภาวปฺปสงฺโค’’ติ, ตยิทํ เกวลํ วาจาวตฺถุมตฺตํ อุทยวยาสมฺภวโต, อตฺถิ จ นาม สพฺพทา โส ธมฺโม, น จ นิจฺโจติ กุโตยํ วาจายุตฺติ. ในข้อนั้น หากแม้อดีตและอนาคตมีอยู่โดยความเป็นสภาวะที่ดำรงอยู่ ทำไมจึงเรียกว่าอดีตหรืออนาคตเล่า มิใช่กล่าวไว้แล้วหรือว่า "เพราะการกำหนดกาลด้วยกิจของธรรม" หากเป็นเช่นนั้น กิจของจักขุที่เป็นปัจจุบันคืออะไร คือการยังผลให้เกิดขึ้นเมื่อปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันโดยไม่เหลือ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้อนาคตก็ควรมีกิจนั้นด้วยเพราะความเป็นสิ่งที่มีอยู่จริง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงมีความปะปนกันแห่งลักษณะ ในข้อนี้ควรกล่าวว่า กิจย่อมมีแก่ธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง อะไรเล่าเป็นเครื่องขัดขวางในการทำกิจนั้น ที่เป็นเหตุให้บางครั้งทำ บางครั้งไม่ทำ หากจะกล่าวว่า "เพราะความมีอยู่แห่งการประชุมพร้อมกันของปัจจัย และเพราะความไม่มีแห่งการประชุมพร้อมกันของกิจ" ข้อนั้นไม่ถูก เพราะท่านปรารถนาความเป็นสิ่งที่มีอยู่ตลอดไป และเพราะเหตุนั้นเอง การกำหนดกาลจึงไม่แน่นอน เพราะธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง ทำไมบางครั้งจึงเรียกว่าอดีต บางครั้งเรียกว่าอนาคต การกำหนดกาลย่อมไม่พึงมี ธรรมใดที่ยังไม่เกิด ธรรมนั้นเป็นอนาคต ธรรมใดที่เกิดแล้วแต่ยังไม่ดับ ธรรมนั้นเป็นปัจจุบัน ธรรมใดที่ดับแล้ว ธรรมนั้นเป็นอดีต ข้อนี้แหละที่ควรกล่าวในที่นี้ หากอดีตและอนาคตมีอยู่เหมือนปัจจุบันที่มีอยู่ ความที่ธรรมที่มีอยู่เช่นนั้นเป็นสภาพยังไม่เกิดและดับแล้ว ย่อมมีได้อย่างไร เพราะธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง ความเป็นสภาพยังไม่เกิดหรือดับแล้วนี้จะสำเร็จได้อย่างไร อะไรเล่าที่ไม่มีอยู่ก่อนหน้านั้น ซึ่งเพราะความไม่มีนั้นจึงเรียกว่ายังไม่เกิด และอะไรเล่าที่ไม่มีอยู่ภายหลัง ซึ่งเพราะความไม่มีนั้นจึงเรียกว่าดับแล้ว เพราะฉะนั้น กาลทั้งสามย่อมไม่สำเร็จโดยประการทั้งปวง หากพวกเขาไม่ยอมรับว่า (สังขาร) ย่อมประชุมกัน (เกิดขึ้น) ทั้งที่ยังไม่มีอยู่ และเมื่อมีอยู่แล้วย่อมพินาศไป ส่วนที่กล่าวว่า "เพราะประกอบด้วยลักษณะของสังขตะ จึงไม่พึงถึงความเป็นสัสสตธรรม" ข้อนั้นเป็นเพียงเรื่องของถ้อยคำเท่านั้น เพราะการเกิดขึ้นและการเสื่อมไปย่อมมีไม่ได้ และธรรมนั้นมีอยู่ตลอดไป แต่ไม่ชื่อว่าเที่ยง คำพูดนี้จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร สภาโว สพฺพทา อตฺถิ, นิจฺโจ ธมฺโม น วุจฺจติ; ธมฺโม สภาวโต นาญฺโญ, อโห ธมฺเมสุ โกสลํ. สภาวะมีอยู่ตลอดกาล แต่ธรรมไม่ถูกเรียกว่าเที่ยง ธรรมไม่ต่างจากสภาวะ โอ้ ความฉลาดในธรรมทั้งหลาย! ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคต’’นฺติอาทินา อตีตานาคตานํ ขนฺธภาวสฺส วุตฺตตฺตา อตฺเถวาติ, วทาม. อตีตํ ภูตปุพฺพํ, อนาคตํ ยํ สติ ปจฺจเย ภวิสฺสติ, ตทุภยสฺสปิ รุปฺปนาทิสภาวานาติวตฺตนโต รูปกฺขนฺธาทิภาโว วุตฺโต. ยถาธมฺมสภาวานาติวตฺตนโต อตีตา ธมฺมา อนาคตา ธมฺมาติ, น ธรมานสภาวตาย. โก จ เอวมาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ วิย ตํ อตฺถี’’ติ. กถํ ปเนตํ อตฺถีติ? อตีตานาคตสภาเวน. อิทํ ปน ตเวว อุปฏฺฐิตํ, กถํ ตํ อตีตํ อนาคตญฺจ วุจฺจติ, ยทิ นิจฺจกาลํ อตฺถีติ. ส่วนที่กล่าวว่า "รูปใดรูปหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต" เป็นต้น เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นขันธ์ของอดีตและอนาคต จึงมีอยู่จริงนั้น เรากล่าวว่า อดีตคือสิ่งที่เคยเป็นมาแล้ว อนาคตคือสิ่งที่จะมีขึ้นเมื่อมีปัจจัยพร้อม ความเป็นรูปขันธ์เป็นต้นของอดีตและอนาคตทั้งสองนั้น ท่านกล่าวไว้เพราะไม่ล่วงเลยสภาวะมีการสลายไปเป็นต้น ธรรมที่เป็นอดีตและธรรมที่เป็นอนาคต (มีอยู่) เพราะไม่ล่วงเลยสภาวะของธรรมตามที่เป็นจริง ไม่ใช่มีอยู่โดยความเป็นสภาวะที่ดำรงอยู่ และใครเล่ากล่าวว่า "สิ่งนั้นมีอยู่เหมือนปัจจุบัน" ก็สิ่งนั้นมีอยู่ได้อย่างไร มีอยู่ด้วยสภาวะของอดีตและอนาคต แต่ข้อนี้แหละที่ท่านเองได้ตั้งขึ้นว่า "หากสิ่งนั้นมีอยู่ตลอดกาล แล้วจะเรียกว่าอดีตและอนาคตได้อย่างไร" ยํ ปน ‘‘น ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) สุตฺเต วุตฺตํ, ตํ ยสฺมิญฺจ สนฺตาเน กมฺมํ กตูปจิตํ, ตตฺถ เตนาหิตํ ตํผลุปฺปาทนสมตฺถตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อตีตสฺส กมฺมสฺส ธรมานสภาวตฺตา. ตถา สติ สเกน ภาเวน วิชฺชมานํ กถํ ตํ อตีตํ นาม สิยา. อิตฺถญฺเจตํ เอวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, ยํ สงฺขารา อหุตฺวา สมฺภวนฺติ, หุตฺวา ปติเวนฺติ เตสํ อุทยโต ปุพฺเพ วยโต จ ปจฺฉา น กาจิ ฐิติ นาม อตฺถิ, ยโต อตีตานาคตํ อตฺถีติ วุจฺเจยฺย. เตน วุตฺตํ – ส่วนที่กล่าวไว้ในพระสูตรว่า "เขายังไม่ทำกาละ (ตาย) ตราบเท่าที่กรรมชั่วนั้นยังไม่สิ้นไป" (ม.นิ. ๓.๒๕๐) นั้น ท่านกล่าวหมายถึงความสามารถในการยังผลให้เกิดขึ้นที่กรรมนั้นประดิษฐานไว้ในสันดานที่ได้สั่งสมกรรมไว้ ไม่ใช่เพราะกรรมที่เป็นอดีตมีสภาวะที่ดำรงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งที่มีอยู่ด้วยสภาวะของตนเอง จะชื่อว่าเป็นอดีตได้อย่างไร และข้อนี้พึงยอมรับอย่างนี้ว่า สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นทั้งที่ยังไม่มีอยู่ และเมื่อมีอยู่แล้วย่อมพินาศไป ก่อนการเกิดขึ้นและหลังการดับไปของสังขารเหล่านั้น ไม่มีความตั้งอยู่ใดๆ เลย ที่จะพึงกล่าวได้ว่าอดีตและอนาคตมีอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า— ‘‘อนิธานคตา ภคฺคา, ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต; อุปฺปนฺนา เยปิ ติฏฺฐนฺติ, อารคฺเค สาสปูปมา’’ติ. (มหานิ. ๑๐, ๓๙); สังขารทั้งหลายที่แตกสลายไปแล้ว ไม่มีการเก็บสะสมไว้ กอง (สังขาร) ในอนาคตก็ไม่มี แม้สังขารที่เกิดขึ้นแล้วตั้งอยู่ ก็อุปมาเหมือนเมล็ดผักกาดบนปลายเหล็กแหลม ยทิ [Pg.98] จานาคตํ ปรมตฺถโต สิยา, อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ วตฺตุํ น สกฺกา. ปจฺจุปฺปนฺนกาเล อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ เจ? น, ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตฺตา กาลสฺส. อถ อตฺตโน สภาเวน อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ, สิทฺธเมตํ อนาคตํ ปรมตฺถโต นตฺถีติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘อสติ อตีเต กุสลากุสลสฺส กมฺมสฺส อายตึ ผลํ กถํ ภเวยฺยา’’ติ, น โข ปเนตฺถ อตีตกมฺมโต ผลุปฺปตฺติ อิจฺฉิตา, อถ โข ตสฺส กตตฺตา ตทาหิตวิเสสโต สนฺตานโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ธ. ส. ๔๓๑). ยสฺส ปน อตีตานาคตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ, ตสฺส ผลํ นิจฺจเมว อตฺถีติ กึ ตตฺถ กมฺมสฺส สามตฺถิยํ. อุปฺปาทเน เจ, สิทฺธมิทํ อหุตฺวา ภวตีติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อสติ อตีตานาคเต กถํ ตตฺถ ญาณํ ปวตฺเตยฺยา’’ติ, ยถา ตํ อาลมฺพณํ, ตํ ตถา อตฺถิ, กถญฺจ ตํ อาลมฺพณํ, อโหสิ ภวิสฺสติ จาติ. น หิ โกจิ อตีตํ อนุสฺสรนฺโต อตฺถีติ อนุสฺสรติ, อถ โข อโหสีติ. ยถา ปน วตฺตมานํ อารมฺมณํ อนุภูตํ, ตถา ตํ อตีตํ อนุสฺสรติ. ยถา จ วตฺตมานํ ภวิสฺสติ, ตถา พุทฺธาทีหิ คยฺหติ. ยทิ จ ตํ ตเถว อตฺถิ, วตฺตมานเมว ตํ สิยา. อถ นตฺถิ, สิทฺธํ ‘‘อสนฺตํ ญาณสฺส อารมฺมณํ โหตี’’ติ. วิชฺชมานํ วา หิ จิตฺตสญฺญาตํ อวิชฺชมานํ วา อารมฺมณํ เอเตสํ อตฺถีติ อารมฺมณา, จิตฺตเจตสิกา, น วิชฺชมานํเยว อารพฺภ ปวตฺตนโต, ตสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนเมว ธรมานสภาวํ น อตีตานาคตนฺติ น ติฏฺฐติ สพฺพตฺถิวาโท. เกจิ ปน ‘‘น อตีตาทีนํ อตฺถิตาปฏิญฺญาย สพฺพตฺถิวาทา, อถ โข อายตนสพฺพสฺส อตฺถิตาปฏิญฺญายา’’ติ วทนฺติ, เตสํ มเตน สพฺเพว สาสนิกา สพฺพตฺถิวาทา สิยุนฺติ. หากอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์ ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้น. หากกล่าวว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้นในปัจจุบันกาลเล่า? ไม่ใช่ เพราะกาลเป็นเพียงการดำเนินไปของธรรม. หากกล่าวว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้นด้วยสภาวะของตนเอง ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า อนาคตไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์. ส่วนที่กล่าวว่า “เมื่ออดีตไม่มีอยู่ ผลของกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลในอนาคตจะพึงมีได้อย่างไร” นั้น ความจริงแล้วในที่นี้ไม่ได้ประสงค์การเกิดขึ้นของผลจากกรรมในอดีต แต่ประสงค์การเกิดขึ้นจากความที่กรรมนั้นถูกกระทำแล้ว จากความพิเศษที่กรรมนั้นฝากไว้ และจากสันตติ (ความสืบต่อ). พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “เพราะกรรมที่เป็นกุศลในกามภพได้กระทำแล้ว สั่งสมแล้ว วิบากคือจักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น” (ธ.ส. 431). แต่สำหรับผู้ที่เชื่อว่าอดีตและอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์ ผลย่อมมีอยู่เป็นนิตย์เสมอไป กรรมจะมีความสามารถอะไรในที่นั้นเล่า? หากกล่าวว่ามีความสามารถในการทำให้เกิด ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วย่อมมีขึ้น. ส่วนที่กล่าวว่า “เมื่ออดีตและอนาคตไม่มีอยู่ ญาณจะพึงดำเนินไปในที่นั้นได้อย่างไร” นั้น ก็คืออารมณ์นั้นมีอยู่เช่นไร ก็มีอยู่เช่นนั้น และอารมณ์นั้นมีอยู่เช่นไร ก็คือมีอยู่แล้วและจะมีอยู่. ไม่มีใครระลึกถึงอดีตโดยระลึกว่า “มีอยู่” แต่ระลึกว่า “มีอยู่แล้ว”. อนึ่ง บุคคลย่อมระลึกถึงอดีตนั้นได้เช่นเดียวกับที่อารมณ์ปัจจุบันถูกประสบแล้ว. และพระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมทรงหยั่งรู้สิ่งที่จักมีในอนาคตได้เช่นเดียวกับสิ่งที่มีอยู่ในปัจจุบัน. หากสิ่งนั้นมีอยู่เช่นนั้นจริง สิ่งนั้นก็พึงเป็นปัจจุบันไปเสีย. หากไม่มีอยู่ ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า “สิ่งที่ไม่มีอยู่ย่อมเป็นอารมณ์ของญาณ”. เพราะจิตและเจตสิกมีอารมณ์คือสิ่งที่ปรากฏอยู่หรือสิ่งที่จิตรับรู้ว่าไม่มีอยู่เป็นอารมณ์ ไม่ได้ดำเนินไปโดยอาศัยแต่สิ่งที่ปรากฏอยู่เท่านั้น เพราะฉะนั้น วาทะของพวกสัพพัตถิวาทจึงไม่ตั้งอยู่ได้ (คือไม่ถูกต้อง) เพราะสภาวะที่ดำรงอยู่มีเพียงปัจจุบันเท่านั้น ไม่ใช่อดีตและอนาคต. แต่บางพวกกล่าวว่า “สัพพัตถิวาทไม่ได้ยืนยันการมีอยู่ของอดีตเป็นต้น แต่ยืนยันการมีอยู่ของอายตนะทั้งหมด” ตามความเห็นของพวกเขานั้น พุทธศาสนิกชนทั้งหมดก็พึงเป็นสัพพัตถิวาทไป. ปทโสธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการชำระบทจบลงแล้ว. สพฺพมตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยเรื่อง “มีอยู่ทั้งหมด” จบลงแล้ว. ๖. อตีตกฺขนฺธาทิกถา ๖. เรื่องขันธ์เป็นต้นที่เป็นอดีต. ๑. นสุตฺตสาธนกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยไม่ใช้สูตร. ๒๙๗. ‘‘อตีตํ [Pg.99] อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อยํ กาลวิภาคปริจฺฉินฺโน โวหาโร ธมฺมานํ ตํ ตํ อวตฺถาวิเสสํ อุปาทาย ปญฺญตฺโต. ธมฺโม หิ สกิจฺจกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺโน, ตโต ปุพฺเพ อนาคโต, ปจฺฉา อตีโตติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตตฺถ ยทิปิ ธมฺมา อนิจฺจตาย อนวฏฺฐิตา, อวตฺถา ปน เตสํ ยถาวุตฺตา ววตฺถิตาติ ตทุปาทานา กาลปญฺญตฺติปิ ววตฺถิตา เอว. น หิ อตีตาทิ อนาคตาทิภาเวน โวหรียติ, ขนฺธาทิปญฺญตฺติ ปน อนเปกฺขิตกาลวิเสสา. ตีสุปิ หิ กาเลสุ รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺโธว, ตถา เสสา ขนฺธา อายตนธาตุโย จ. เอวมวฏฺฐิเต ยสฺมา ปรวาที ‘‘อตฺถี’’ติ อิมํ ปจฺจุปฺปนฺนนิยตํ โวหารํ อตีตานาคเตสุปิ อาโรเปติ, ตสฺมา โส อทฺธสงฺกรํ กโรติ. ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเน วิชฺชมาเน กตฺวา โวหรตีติ ตโต วิเวเจตุํ ‘‘อตีตํ ขนฺธา’’ติอาทิกา อยํ กถา อารทฺธา. ๒๙๗. คำว่า “อดีต อนาคต ปัจจุบัน” นี้ เป็นโวหารที่แบ่งกาลออกไป โดยบัญญัติขึ้นโดยอาศัยความต่างแห่งระยะของธรรมแต่ละอย่าง. ธรรมนั้นแล เมื่อถึงขณะที่ทำกิจของตน ก็เป็นปัจจุบัน ก่อนหน้านั้นเป็นอนาคต หลังจากนั้นเป็นอดีต ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ในที่นั้น แม้ว่าธรรมทั้งหลายจะไม่ตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นอนิจจัง แต่ระยะของธรรมเหล่านั้นก็ถูกกำหนดไว้แน่นอนตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะอาศัยระยะนั้น การบัญญัติกาลก็ถูกกำหนดไว้แน่นอนเช่นกัน. อดีตเป็นต้นย่อมไม่ถูกเรียกขานด้วยความเป็นอนาคตเป็นต้น แต่การบัญญัติขันธ์เป็นต้นนั้นไม่ขึ้นอยู่กับความต่างแห่งกาล. เพราะในกาลทั้งสาม รูปขันธ์ก็คือรูปขันธ์นั่นเอง เช่นเดียวกับขันธ์ที่เหลือ อายตนะและธาตุทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะว่าฝ่ายตรงข้ามนำโวหารที่จำกัดอยู่เฉพาะปัจจุบันว่า “มีอยู่” ไปใช้กับอดีตและอนาคตด้วย เขาจึงทำให้กาลปะปนกัน. เพื่อแยกแยะจากสิ่งนั้นว่า เขาเรียกขานสิ่งที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ว่ามีอยู่ เรื่อง “ขันธ์ที่เป็นอดีต” เป็นต้นนี้จึงได้เริ่มต้นขึ้น. ยสฺมา ปน รุปฺปนาทิสภาเว อตีตาทิเภทภินฺเน ธมฺเม เอกชฺฌํ คเหตฺวา ตตฺถ ราสฏฺฐํ อุปาทาย ขนฺธปญฺญตฺติ, จกฺขุรูปาทีสุ การณาทิอตฺถํ สุญฺญตฏฺฐญฺจ อุปาทาย อายตนปญฺญตฺติ ธาตุปญฺญตฺติ จ, ตสฺมา สา อทฺธตฺตยสาธารณา, น อตีตาทิปญฺญตฺติ วิย อทฺธวิเสสาธิฏฺฐานาติ อาห ‘‘ขนฺธาทิภาวาวิชหนโต อตีตานาคตาน’’นฺติ. เต ปเนเต อตีตาทิเก ขนฺธาทิเก วิย สภาวธมฺมโต สญฺชานนฺโต ปรวาที ‘‘อตฺถี’’ติ ปฏิชานาตีติ อาห ‘‘อตีตานาคตานํ อตฺถิตํ อิจฺฉนฺตสฺสา’’ติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว. เพราะว่าการบัญญัติขันธ์นั้น อาศัยความหมายว่าเป็นกองรวมกันในธรรมที่มีสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น ซึ่งแตกต่างกันโดยอดีตเป็นต้น โดยรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกัน และการบัญญัติอายตนะและธาตุนั้น อาศัยความเป็นเหตุเป็นต้นในจักขุรูปเป็นต้น และอาศัยความหมายว่าเป็นของว่างเปล่า เพราะฉะนั้น การบัญญัติเหล่านั้นจึงเป็นของทั่วไปในกาลทั้งสาม ไม่ได้ตั้งอยู่บนกาลพิเศษเหมือนการบัญญัติอดีตเป็นต้น จึงกล่าวว่า “เพราะอดีตและอนาคตไม่ละทิ้งความเป็นขันธ์เป็นต้น”. ฝ่ายตรงข้ามนั้น เมื่อเข้าใจอดีตเป็นต้นเหล่านั้นว่าเป็นธรรมที่มีสภาวะเหมือนขันธ์เป็นต้น จึงยืนยันว่า “มีอยู่” จึงกล่าวว่า “สำหรับผู้ที่ต้องการการมีอยู่ของอดีตและอนาคต”. ส่วนที่เหลือที่ควรกล่าวในที่นี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว. ‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, นิรุตฺติปถา’’ติ สุตฺตํ นิรุตฺติปถสุตฺตํ. ตตฺถ หิ ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว อตฺถิภาโว วุตฺโต, น อตีตานาคตานํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถิตาย วาริตตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, นิพฺพาน’’นฺติ อิทํ กถนฺติ? ตํ สพฺพทา อุปลทฺธิโต วุตฺตํ นิจฺจสภาวญาปนตฺถํ อสงฺขตธมฺมสฺส, อิธ ปน สงฺขตธมฺมานํ ขณตฺตยสมงฺคิตาย อตฺถิภาโว น ตโต ปุพฺเพ ปจฺฉา จาติ ปญฺญาปนตฺถํ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ…เป… น ตสฺส สงฺขา ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ‘‘อตฺถี’’ติ สมญฺญาย อนุปาทานโต อตีตํ อนาคตํ ปรมตฺถโต [Pg.100] นตฺถีติ ทสฺสิตํ โหติ. อิมินาวูปาเยนาติ ‘‘ขนฺธาทิภาวาวิชหนโต’’ติ เอวํ วุตฺเตน เหตุนา. อุปปตฺติสาธนยุตฺติ หิ อิธ ‘‘อุปาโย’’ติ วุตฺตา. พระสูตรที่ว่า “ภิกษุทั้งหลาย นิรุตติบท ๓ อย่างเหล่านี้” คือ นิรุตติปถสูตร. ในพระสูตรนั้น ได้กล่าวถึงการมีอยู่ของปัจจุบันเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงอดีตและอนาคต. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะการมีอยู่ถูกห้ามไว้”. ถ้าเช่นนั้น คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย นิพพานมีอยู่” นี้กล่าวไว้อย่างไร? คำนั้นกล่าวไว้เพื่อแสดงสภาวะที่เที่ยงแท้ของอสังขตธรรมว่าสามารถเข้าถึงได้ตลอดเวลา แต่ในที่นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า สังขตธรรมมีการมีอยู่พร้อมด้วยขณะทั้งสาม ไม่ได้มีอยู่ก่อนหน้านั้นหรือหลังจากนั้น จึงกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย รูปใด... (ละไว้)... การเรียกชื่อของรูปนั้นจักไม่มี”. ด้วยเหตุนี้ การไม่ยึดถือชื่อว่า “มีอยู่” จึงแสดงให้เห็นว่า อดีตและอนาคตไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์. ด้วยอุบายนี้ คือด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วว่า “เพราะไม่ละทิ้งความเป็นขันธ์เป็นต้น”. เพราะในที่นี้ “อุบาย” หมายถึงเหตุผลในการแสดงการเกิดขึ้น. นสุตฺตสาธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยไม่ใช้สูตรจบลงแล้ว. ๒. สุตฺตสาธนกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยใช้สูตร. ๒๙๘. เอเต ธมฺมาติ เอเต ขนฺธอายตนธาตุธมฺมา. สุตฺตาหรณนฺติ นิรุตฺติปถสุตฺตาหรณํ. เนสนฺติ อตีตานาคตานํ. ๒๙๘. คำว่า “ธรรมเหล่านี้” หมายถึง ธรรมที่เป็นขันธ์ อายตนะ และธาตุเหล่านี้. คำว่า “การยกสูตรมา” หมายถึง การยกนิรุตติปถสูตรมา. คำว่า “ของสิ่งเหล่านั้น” หมายถึง ของอดีตและอนาคต. สุตฺตสาธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยใช้สูตรจบลงแล้ว. อตีตกฺขนฺธาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องขันธ์เป็นต้นที่เป็นอดีตจบลงแล้ว. ๗. เอกจฺจํอตฺถีติกถา ๗. เรื่อง “บางอย่างมีอยู่”. ๑. อตีตาทิเอกจฺจกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องบางอย่างที่เป็นอดีตเป็นต้น. ๒๙๙. เย กตูปจิตา กุสลากุสลา ธมฺมา วิปากทานาย อกโตกาสา, กโตกาสา จ เย ‘‘โอกาสกตุปฺปนฺนา’’ติ วุจฺจนฺติ. เย จ วิปฺปกตวิปากา, เต สพฺเพปิ ‘‘อวิปกฺกวิปากา’’ติ เวทิตพฺพา. เตสํ วิปากทานสามตฺถิยํ อนปคตนฺติ อธิปฺปาเยน ปรวาที อตฺถิตํ อิจฺฉติ. เย ปน ปรวาที สพฺเพน สพฺพํ วิปกฺกวิปากา กุสลากุสลา ธมฺมา, เตสํ อปคตนฺติ นตฺถิตํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘อตฺถีติ เอกจฺจํ อตฺถิ เอกจฺจํ นตฺถี’’ติอาทิ. เอวํ อิจฺฉนฺตสฺส ปน ปรวาทิโน ยถา อวิปาเกสุปิ เอกจฺจํ นตฺถีติ อาปชฺชติ, เอวํ วิปกฺกวิปาเกสุ อวิปกฺกวิปาเกสุ จ อาปชฺชเตวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา เอกจฺเจ’’ติอาทินา ปาฬิ ปวตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘ติณฺณํ ราสีนํ วเสนา’’ติอาทิ. โวหารวเสนาติ ผลสฺส อนุปรมโวหารวเสน, เหตุกิจฺจํ ปน อนุปรตํ อนุปจฺฉินฺนํ อตฺถีติ ลทฺธิยํ ฐิตตฺตา โจเทตพฺโพว. อวิจฺเฉทวเสน ปวตฺตมานญฺหิ ผลสฺส ปพนฺธโวหารํ ปรวาที โวหารโต อตฺถีติ อิจฺฉติ, เหตุ ปนสฺส กมฺมํ ปรมตฺถโต จ กมฺมูปจยวาทิภาวโต ปตฺติอปฺปตฺติสภาวตาทโย [Pg.101] วิย จิตฺตวิปฺปยุตฺโต กมฺมูปจโย นาม เอโก สงฺขารธมฺโม อวิปนฺโน, โสปิ ตสฺเสว เววจนนฺติ ปรวาที. ยํ สนฺธายาห – ๒๙๙. ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ได้กระทำและสั่งสมไว้ ซึ่งยังไม่ได้ให้โอกาสเพื่อการให้ผล และที่ให้โอกาสแล้ว ซึ่งเรียกว่า 'เกิดขึ้นโดยการให้โอกาส' และธรรมที่ยังให้ผลไม่เสร็จสิ้น ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็น 'อวิปักกวิบาก' (ธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอม). ปรวาทีปรารถนาความมีอยู่ของธรรมเหล่านั้น ด้วยประสงค์ว่า ความสามารถในการให้ผลยังไม่ไปปราศจาก. ส่วนธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่วิบากสุกงอมแล้วโดยประการทั้งปวง ปรวาทีปรารถนาความไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้น โดยถือว่าความสามารถนั้นไปปราศจากแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่' เป็นต้น. เพื่อจะแสดงว่า เมื่อปรวาทีปรารถนาอยู่อย่างนี้ ย่อมถึงความไม่มีอยู่แม้ในธรรมที่มิใช่วิบากบางอย่างฉันใด ย่อมถึงความไม่มีอยู่แม้ในธรรมที่วิบากสุกงอมแล้วและธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอมฉันนั้นแล พระบาลีจึงดำเนินไปว่า 'ธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอมบางอย่าง' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอำนาจแห่งกอง ๓' เป็นต้น. คำว่า 'โดยอำนาจโวหาร' คือ โดยอำนาจโวหารที่ผลไม่ขาดสาย แต่กิจของเหตุยังไม่หยุดยั้ง ยังไม่ขาดสาย เพราะตั้งอยู่ในลัทธิว่า 'มีอยู่' จึงควรถูกคัดค้าน. จริงอยู่ ปรวาทีปรารถนาความสืบต่อแห่งผลที่ดำเนินไปโดยไม่ขาดสายว่า มีอยู่โดยโวหาร แต่เหตุของผลนั้นคือกรรม และโดยปรมัตถ์ เพราะความเป็นผู้กล่าวว่ามีการสั่งสมกรรม สังขารธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่ากรรมูปจยะ (การสั่งสมกรรม) ที่ไม่ประกอบด้วยจิต ไม่พินาศไป เหมือนสภาวะแห่งปัตติและอัปปัตติเป็นต้น ปรวาทีกล่าวว่ากรรมูปจยะนั้นเป็นไวพจน์ของกรรมนั้นเอง. ท่านหมายถึงกรรมูปจยะนั้นจึงกล่าวว่า - ‘‘นปฺปจยนฺติ กมฺมานิ, อปิ กปฺปสหสฺสโต; ปตฺวา ปจฺจยสามคฺคึ, กาเล ปจฺจนฺติ ปาณิน’’นฺติ. กรรมทั้งหลายย่อมไม่พินาศไป แม้สิ้นพันกัป เมื่อถึงพร้อมด้วยปัจจัย ย่อมเผล็ดผลแก่สัตว์ทั้งหลายในกาลอันควร ยญฺจ สนฺธาย ปรโต ปริโภคมยปุญฺญกถาย ‘‘ปริโภคมยํ ปน จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ลทฺธิยา ปฏิชานาตี’’ติ วกฺขติ. และท่านจะกล่าวหมายถึงกรรมูปจยะนั้นในภายหลัง ในปริโภคามยปุญญกถาว่า 'ก็ปรวาทียอมรับโดยลัทธิว่า บุญที่สำเร็จด้วยการบริโภคอันไม่ประกอบด้วยจิตย่อมเกิดขึ้น' เอกจฺจํอตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความในเอกัจจังอัตถิกถา จบแล้ว ๘. สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา ๘. การพรรณนาความในสติปัฏฐานกถา ๓๐๑. ปรมตฺถสติปฏฺฐานตฺตาติ เอเตน โลกุตฺตราย เอว สมฺมาสติยา ตตฺถาปิ มคฺคภูตาย นิปฺปริยาเยน สติปฏฺฐานภาโว นิยฺยานิกตฺตา อิตราย ปริยาเยนาติ ทสฺเสติ. มคฺคผลสมฺมาสติยา ธมฺมานุสฺสติภาวปริยาโย อตฺถีติ ‘‘โลกิยโลกุตฺตรสติปฏฺฐานสมุทายภูตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. สติสมุทายภูตสฺส น สติโคจรภูตสฺสาติ อธิปฺปาโย. สติโคจรสฺส หิ สติปฏฺฐานตํ โจเทตุํ ปาฬิยํ ‘‘จกฺขายตนํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ อารทฺธํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพธมฺมานํ ปเภทปุจฺฉาวเสน วุตฺต’’นฺติ. สุตฺตสาธนายํ ปน ปฐมํ โลกิยสติปฏฺฐานวเสน, ทุติยํ มิสฺสกวเสน, ตติยํ โลกุตฺตรวเสน ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ. ๓๐๑. ด้วยคำว่า 'เพราะเป็นสติปัฏฐานโดยปรมัตถ์' นี้ ท่านแสดงว่า ความเป็นสติปัฏฐานโดยนิปปริยายมีแก่สัมมาสติที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น และในโลกุตตรสตินั้นก็เฉพาะที่เป็นองค์มรรค เพราะเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ส่วนสติที่นอกนี้เป็นสติปัฏฐานโดยปริยาย. คำว่า 'ของสติปัฏฐานที่เป็นส่วนรวมทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ' ท่านกล่าวไว้เพราะสัมมาสติที่เป็นมรรคและผล มีนัยแห่งความเป็นธรรมานุสสติอยู่. อธิบายว่า ของธรรมที่เป็นส่วนรวมแห่งสติ มิใช่ของธรรมที่เป็นอารมณ์แห่งสติ. จริงอยู่ เพื่อจะคัดค้านความเป็นสติปัฏฐานของธรรมที่เป็นอารมณ์แห่งสติ ท่านจึงเริ่มคำในพระบาลีว่า 'จักขายตนะเป็นสติปัฏฐานหรือ?'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้ด้วยอำนาจการถามถึงการจำแนกธรรมทั้งปวง'. ส่วนในการอ้างสูตรมาพิสูจน์ พึงทราบว่า ท่านแสดงไว้ด้วยอำนาจโลกิยสติปัฏฐานในลำดับแรก ด้วยอำนาจสติปัฏฐานแบบผสมในลำดับที่สอง และด้วยอำนาจโลกุตตรสติปัฏฐานในลำดับที่สาม สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความในสติปัฏฐานกถา จบแล้ว ๙. เหวตฺถิกถาวณฺณนา ๙. การพรรณนาความในเหวัตถิกถา ๓๐๔. เหวตฺถิกถายํ ‘‘สพฺโพ ธมฺโม สกภาเวน อตฺถิ ปรภาเวน นตฺถี’’ติ ปวตฺโต ปรวาทีวาโท ยถา วิภชฺช ปฏิปุจฺฉา วา น พฺยากาตพฺโพ, เอวํ เอกํสโต น พฺยากาตพฺโพ วิเสสาภาวโต, เกวลํ ฐปนียปกฺเข ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อวตฺตพฺพุตฺตเรนา’’ติ. ยถา หิ สพฺเพ [Pg.102] วาทา สปฺปฏิวาทาวาติ ปฏิญฺญา ภูตกถนตฺตา อวตฺตพฺพุตฺตรา อุเปกฺขิตพฺพา, เอวมยมฺปีติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อุเปกฺขิตพฺเพนา’’ติ. อถ วา อวตฺตพฺพํ อุตฺตรํ อวตฺตพฺพุตฺตรํ. ยถา อนิจฺจวาทินํ ปติ อนิจฺโจ สทฺโท ปจฺจยาธีนวุตฺติโตติ, อุตฺตรํ น วตฺตพฺพํ สิทฺธสาธนภาวโต, เอวํ อิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ. สิทฺธสาธนญฺหิ ทฑฺฒสฺส ฑหนสทิสตฺตา นิรตฺถกเมว สิยา, อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา ปรวาทินา เยน สภาเวน โย ธมฺโม อตฺถิ, เตเนว สภาเวน โส วินา กาลเภทาทิปรามสเนน นตฺถีติ ปติฏฺฐาปียติ, ตสฺมา ‘‘อโยนิโส ปติฏฺฐาปิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ๓๐๔. ในเหวัตถิกถา วาทะของปรวาทีที่ดำเนินไปว่า 'ธรรมทั้งปวงมีอยู่โดยสภาวะของตน ไม่มีอยู่โดยสภาวะของอื่น' ท่านกล่าวว่า 'ด้วยคำตอบที่ไม่ควรตอบ' โดยมีอธิบายว่า วาทะนี้ไม่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว เหมือนไม่ควรพยากรณ์โดยการจำแนกหรือโดยการย้อนถาม เพราะไม่มีความพิเศษอะไร เป็นแต่เพียงตั้งอยู่ในฝ่ายที่ควรยั้งไว้. พึงทราบว่า วาทะนี้ก็เหมือนกับคำปฏิญญาว่า 'วาทะทั้งปวงย่อมมีวาทะคัดค้าน' ซึ่งเป็นคำตอบที่ไม่ควรตอบเพราะเป็นการกล่าวตามความเป็นจริง จึงควรเพิกเฉยเสีย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำตอบที่ควรเพิกเฉย'. อีกอย่างหนึ่ง คำตอบที่ไม่ควรกล่าว ชื่อว่า อวัตตัพพุตตระ. เหมือนคำตอบต่อผู้วาทะว่าไม่เที่ยงว่า 'เสียงไม่เที่ยงเพราะเป็นไปตามปัจจัย' ไม่ควรกล่าว เพราะเป็นการพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว แม้ในที่นี้ก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ การพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว ย่อมไร้ประโยชน์เหมือนการเผาสิ่งที่ถูกเผาแล้ว. แต่ในอรรถกถา ท่านกล่าวว่า 'เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย' เพราะปรวาทีตั้งไว้ว่า ธรรมใดมีอยู่โดยสภาวะใด ธรรมนั้นก็ไม่มีอยู่โดยสภาวะนั้นนั่นเอง โดยไม่มีการพิจารณาถึงความต่างแห่งกาลเป็นต้น เอตฺถ จ ‘‘เหวตฺถิ, เหวํ นตฺถี’’ติ ปฏิชานนฺเตน ปรวาทินา ยถา สปรภาเวหิ รูปาทีนํ อตฺถิตา ปฏิญฺญาตา, เอวํ กาลเทสาทิเภเทหิปิ สา ปฏิญฺญาตา เอว. เตเนวาห ‘‘อตีตํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน, อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ วา อตีตาทิวเสน นตฺถี’’ติ. เอวํ สติ นิคณฺฐาเจลกวาโท ปริทีปิโต สิยา. เต หิ ‘‘สิยา อตฺถิ, สิยา นตฺถิ, สิยา อตฺถิ จ นตฺถิ จา’’ติอาทินา สพฺพปทตฺเถสุ ปตฺตภาเค ปฏิชานนฺติ. ตตฺถ ยทิ วตฺถุโน สภาเวเนว, เทสกาลสนฺตานวเสน วา นตฺถิตา อธิปฺเปตา, ตํ สิทฺธสาธนํ สกวาทิโนปิ อิจฺฉิตตฺตา. ยสฺส หิ ธมฺมสฺส โย สภาโว, น โส ตโต อญฺญถา อุปลพฺภติ. ยทิ อุปลพฺเภยฺย, อญฺโญ เอว โส สิยา. น เจตฺถ สามญฺญลกฺขณํ นิทสฺเสตพฺพํ สลกฺขณสฺส อธิปฺเปตตฺตา ตสฺส นตฺถิภาวสฺส อภาวโต. ยถา จ ปรภาเวน นตฺถิตาย น วิวาโท, เอวํ เทสกาลนฺตเรสุปิ อิตฺตรกาลตฺตา สงฺขารานํ. น หิ สงฺขารา เทสนฺตรํ, กาลนฺตรํ วา สงฺกมนฺติ ขณิกภาวโต. เอเตเนว ปริยายนฺตเรน นตฺถิตาปิ ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา. ยถา จ อตฺถิตา, นตฺถิตา วินา กาลเภเทน เอกสฺมึ ธมฺเม ปติฏฺฐํ น ลภนฺติ อญฺญมญฺญวิรุทฺธตฺตา, เอวํ สพฺพทาปิ นิจฺจตฺตา. และในที่นี้ เมื่อปรวาทีปฏิญาณว่า 'มีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น' ความมีอยู่แห่งรูปเป็นต้นโดยสภาวะของตนและของอื่นที่เขาปฏิญาณไว้แล้วฉันใด ความมีอยู่นั้นเขาก็ปฏิญาณไว้แล้วโดยความต่างแห่งกาลและเทศะเป็นต้นฉันนั้นเหมือนกัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อดีตไม่มีอยู่โดยความเป็นอนาคตและปัจจุบัน หรืออนาคตและปัจจุบันไม่มีอยู่โดยความเป็นอดีตเป็นต้น'. เมื่อเป็นเช่นนี้ วาทะของพวกนิครนถ์และอเจลกก็เป็นอันประกาศแล้ว. เพราะพวกเขาย่อมปฏิญาณในส่วนที่ถึงแล้วในบทและเนื้อความทั้งปวงว่า 'พึงมีว่ามีอยู่, พึงมีว่าไม่มีอยู่, พึงมีว่ามีอยู่และไม่มีอยู่' เป็นต้น. ในวาทะนั้น หากประสงค์ความไม่มีอยู่โดยสภาวะของวัตถุเอง หรือโดยอำนาจแห่งเทศะ กาล และสันตติ การกระทำนั้นก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว เพราะแม้สกวาทีก็ปรารถนาอย่างนั้น. จริงอยู่ ธรรมใดมีสภาวะใด ธรรมนั้นย่อมไม่ปรากฏโดยประการอื่นจากสภาวะนั้น. หากจะปรากฏ ธรรมนั้นก็พึงเป็นอย่างอื่นไป. และในที่นี้ ไม่ควรยกสามัญลักษณะขึ้นแสดง เพราะประสงค์เอาสลักขณะ เนื่องจากความไม่มีแห่งสลักขณะนั้นไม่มี. และความไม่มีอยู่โดยสภาวะอื่นไม่มีข้อโต้แย้งฉันใด แม้ในเทศะและกาลอื่นก็ฉันนั้น เพราะสังขารทั้งหลายมีกาลเพียงชั่วคราว. จริงอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมไม่ก้าวไปสู่เทศะอื่น หรือกาลอื่น เพราะความเป็นสภาพชั่วขณะ. พึงทราบว่า แม้ความไม่มีอยู่โดยนัยอื่นนี้ ท่านก็คัดค้านไว้ด้วยเหตุนี้เอง. และความมีอยู่และความไม่มีอยู่ ย่อมไม่ตั้งอยู่ในธรรมเดียวกันโดยไม่มีความต่างแห่งกาล เพราะขัดแย้งกันฉันใด ความเป็นของเที่ยงตลอดกาลทั้งปวงก็ฉันนั้น ยํ ปน เต วทนฺติ ‘‘ยถา สุวณฺณํ กฏกาทิรูเปน ฐิตํ รุจกาทิภาวํ อาปชฺชตีติ นิจฺจานิจฺจํ. ตญฺหิ สุวณฺณภาวาวิชหนโต นิจฺจํ กฏกาทิภาวหานิโต อนิจฺจํ, เอวํ สพฺพธมฺมา’’ติ. เต อิทํ วตฺตพฺพา ‘‘กึ กฏกภาโว กฏกสฺส, อุทาหุ สุวณฺณสฺสา’’ติ. ยทิ กฏกสฺส, สุวณฺณนิรเปกฺโข สิยา ตทญฺญภาโว วิย. อถ สุวณฺณสฺส, นิจฺจกาลํ ตตฺถ อุปลพฺเภยฺย สุวณฺณภาโว วิย. น จ สกฺกา อุภินฺนํ เอกภาโวติ วตฺตุํ กฏกวินาเสปิ สุวณฺณาวินาสโต. อถ มตํ, สุวณฺณกฏกาทีนํ ปริยายีปริยายภาวโต [Pg.103] นายํ โทโสติ. ยถา หิ กฏกปริยายนิโรเธน รุจกปริยายุปฺปาเทปิ ปริยายี ตเถว ติฏฺฐติ, เอวํ มนุสฺสปริยายนิโรเธ เทวปริยายุปฺปาเทปิ ปริยายี ชีวทฺรพฺยํ ติฏฺฐตีติ นิจฺจานิจฺจํ, ตถา สพฺพทฺรพฺยานีติ. ตยิทํ อมฺพํ ปุฏฺฐสฺส ลพุชพฺยากรณํ. ยํ สฺเวว นิจฺโจ อนิจฺโจติ วา วทนฺโต อญฺญตฺถ นิจฺจตํ อญฺญตฺถ อนิจฺจตํ ปฏิชานาติ, อถ ปริยายปริยายีนํ อนญฺญตา อิจฺฉิตา, เอวํ สติ ปริยาโยปิ นิจฺโจ สิยา ปริยายิโน อนญฺญตฺตา ปริยายสรูปํ วิย, ปริยายี วา อนิจฺโจ ปริยายโต อนญฺญตฺตา ปริยายสรูปํ วิยาติ. อถ เนสํ อญฺญา อนญฺญตา, เอวญฺจ สติ วุตฺตโทสทฺวยานติวตฺติ. อปิจ โกยํ ปริยาโย นาม, ยทิ สณฺฐานํ, สุวณฺโณ ตาว โหตุ, กถํ ชีวทฺรพฺเย อรูปิภาวโต. ยทิ ตสฺสปิ สณฺฐานวนฺตํ อิจฺฉิตํ, ตถา สติสฺส เอกสฺมิมฺปิ สตฺตสนฺตาเน พหุตา อาปชฺชติ สรูปตา จ สณฺฐานวนฺเตสุปิ ปีฬกาทีสุ ตถาทสฺสนโต. อถ ปวตฺติวิเสโส, เอวมฺปิ พหุตา ขณิกตา จ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปริยายสรูปเมว ตาว ปติฏฺฐเปตพฺพํ. ส่วนที่พวกเขากล่าวว่า 'ทองคำที่ดำรงอยู่ในรูปมีกำไลเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นสร้อยคอเป็นต้น จึงเป็นทั้งสิ่งที่เที่ยงและไม่เที่ยง เพราะทองคำนั้นเที่ยงโดยความไม่ละทิ้งภาวะแห่งทองคำ และไม่เที่ยงโดยความเสื่อมไปแห่งภาวะมีกำไลเป็นต้น สรรพธรรมก็เป็นเช่นนั้น' พวกเขาควรถูกถามในเรื่องนี้ว่า 'ภาวะแห่งกำไลเป็นของกำไล หรือว่าเป็นของทองคำ?' หากเป็นของกำไล ภาวะนั้นก็พึงเป็นสิ่งที่ไม่เกี่ยวข้องกับทองคำ เหมือนภาวะอื่นจากทองคำนั้น หากเป็นของทองคำ ภาวะนั้นก็พึงปรากฏอยู่ในทองคำนั้นตลอดกาล เหมือนภาวะแห่งทองคำ และไม่สามารถจะกล่าวได้ว่าทั้งสองอย่างมีภาวะเป็นอันเดียวกัน เพราะเมื่อกำไลพินาศไป ทองคำก็ยังไม่พินาศ หากมีความเห็นว่า 'เพราะความเป็นภาวะที่ถูกกล่าวถึงและภาวะที่เป็นประธานแห่งทองคำและกำไลเป็นต้น โทษนี้จึงไม่มี เหมือนอย่างว่า เมื่อความดับไปแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือกำไล แม้จะมีการเกิดขึ้นแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือสร้อยคอ แต่ภาวะที่เป็นประธานก็ยังคงตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเอง ในเมื่อความดับไปแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือมนุษย์ แม้จะมีการเกิดขึ้นแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือเทวดา แต่ภาวะที่เป็นประธานคือชีวพัสดุก็ยังตั้งอยู่ จึงเป็นทั้งสิ่งที่เที่ยงและไม่เที่ยง สรรพพัสดุก็เป็นเช่นนั้น' คำตอบนั้นเป็นการตอบเรื่องมะขวิดเมื่อถูกถามเรื่องมะม่วง เพราะผู้ที่กล่าวว่าสิ่งนั้นนั่นแหละเที่ยงและไม่เที่ยง ย่อมยอมรับความเที่ยงในที่หนึ่งและความไม่เที่ยงในอีกที่หนึ่ง หรือหากปรารถนาความไม่ต่างกันแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงและภาวะที่เป็นประธาน เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ภาวะที่ถูกกล่าวถึงก็พึงเป็นของเที่ยง เพราะความไม่ต่างจากภาวะที่เป็นประธาน เหมือนรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึง หรือภาวะที่เป็นประธานพึงเป็นของไม่เที่ยง เพราะความไม่ต่างจากภาวะที่ถูกกล่าวถึง เหมือนรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึง หากความต่างและความไม่ต่างของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่พ้นไปจากโทษสองประการที่กล่าวแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ที่ชื่อว่าภาวะที่ถูกกล่าวถึงนี้คืออะไร? หากเป็นสัณฐาน (รูปร่าง) ก็ยกไว้สำหรับทองคำก่อนเถิด แต่ในชีวพัสดุจะเป็นได้อย่างไร เพราะความเป็นอรูปธรรม? หากปรารถนาให้ชีวพัสดุนั้นมีสัณฐานด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ในสัตว์สันดานเดียว ความเป็นของมากและความเป็นรูปเดียวกันก็พึงเกิดขึ้น เพราะเห็นเป็นเช่นนั้นในสัตว์มีหูดเป็นต้นที่มีสัณฐาน หากเป็นความประพฤติพิเศษ แม้อย่างนั้น ความเป็นของมากและความเป็นของชั่วขณะก็พึงเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น พึงประดิษฐานเฉพาะรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึงนั่นแหละก่อน ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สุวณฺณํ กฏกาทิรูเปน ฐิต’’นฺติ, ตตฺถ สมฺปตฺติโยคโต วิญฺญายมาเนสุ วิสิฏฺเฐสุ รูปคนฺธรสโผฏฺฐพฺเพสุ กึ เอกํ, อุทาหุ เตสํ สมุทาโย, ตพฺพินิมุตฺตํ วา ธมฺมนฺตรํ สุวณฺณนฺติ? ตตฺถ น ตาว รูปาทีสุ เอเกกํ สุวณฺณํ เตน สุวณฺณกิจฺจาสิทฺธิโต, นาปิ ตพฺพินิมุตฺตํ ธมฺมนฺตรํ ตาทิสสฺส อภาวโต. อถ สมุทาโย, ตํ ปน ปญฺญตฺติมตฺตนฺติ น ตสฺส นิจฺจตา, นาปิ อนิจฺจตา สมฺภวติ. ยถา จ สุวณฺณสฺส, เอวํ กฏกสฺสปิ ปญฺญตฺติมตฺตตฺตาติ. ตยิทํ นิทสฺสนํ ปรวาทิโน ชีวทฺรพฺยสฺสปิ ปญฺญตฺติมตฺตํ ตสฺเสว สาเธตีติ กุโต ตสฺส นิจฺจานิจฺจตาติ อลมติปฺปปญฺเจน. ส่วนที่กล่าวว่า 'ทองคำดำรงอยู่ในรูปมีกำไลเป็นต้น' ในคำนั้น ทองคำคืออะไรในบรรดารูป กลิ่น รส และโผฏฐัพพะอันวิเศษที่รู้ได้เพราะความถึงพร้อมแห่งปัจจัย คือเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือเป็นส่วนรวมของสิ่งเหล่านั้น หรือเป็นธรรมอื่นที่พ้นไปจากสิ่งเหล่านั้น? ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น อย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้น ไม่ชื่อว่าทองคำก่อน เพราะกิจของทองคำไม่สำเร็จด้วยสิ่งนั้น และธรรมอื่นที่พ้นไปจากสิ่งเหล่านั้นก็ไม่ใช่ เพราะธรรมเช่นนั้นไม่มี หากว่าเป็นส่วนรวม ส่วนรวมนั้นก็เป็นเพียงบัญญัติ ความเที่ยงหรือความไม่เที่ยงของส่วนรวมนั้นย่อมมีไม่ได้ และกำไลก็เป็นเพียงบัญญัติเหมือนทองคำนั่นเอง ตัวอย่างนี้ย่อมสำเร็จความเป็นเพียงบัญญัติแม้แห่งชีวพัสดุของปรวาที ความเที่ยงและไม่เที่ยงจะมีแก่ชีวพัสดุนั้นได้อย่างไร พอทีกับการขยายความเกินไป เหวตฺถิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรรถกถาเหวัตถิกถา จบแล้ว มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรรถกถามหาวรรค จบแล้ว ๒. ทุติยวคฺโค ๒. วรรคที่ ๒ ๑. ปรูปหารวณฺณนา ๑. การพรรณนาอรรถกถาปรูปหารกถา ๓๐๗. วิกฺขมฺภิตราคาว อวิกฺขมฺภิตราคานํ อธิมานิกตาย อสมฺภวโตติ ยาว อธิมานิกํ, ตาว สมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธิมานิกาน’’นฺติ [Pg.104] อิทํ ภูตปุพฺพคติยา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อธิมานิกปุพฺพา อธิปฺเปตา สิยุ’’นฺติ. ๓๐๗. เพราะความที่บุคคลผู้มีราคะยังไม่ถูกข่ม ไม่สามารถเป็นผู้มีอธิมานะ (ความสำคัญตัวผิด) ได้เหมือนบุคคลผู้มีราคะถูกข่มแล้ว อธิบายว่า ตราบเท่าที่ยังเป็นผู้มีอธิมานะ ตราบนั้นย่อมก้าวลงสู่ความหลับด้วยความรู้สึกตัว คำว่า 'อธิมานิกานํ' นี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งอดีตที่เคยเป็นมา จึงกล่าวว่า 'พึงประสงค์เอาผู้ที่เคยเป็นผู้มีอธิมานะมาก่อน' ๓๐๘. ยํ วิมติคาหการณํ วุจฺจมานํ, ตํ ‘‘หนฺท หี’’ติ ปรํ โชเตตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘การณตฺเถติ ยุตฺต’’นฺติ. วิมติคาหสฺส ปน นิจฺฉิตตํ ‘‘หนฺท หี’’ติ ปรํ โชเตตีติ วุตฺตํ ‘‘วจสายตฺเถ’’ติ. ๓๐๘. ด้วยอธิบายว่า เหตุแห่งการถือเอาความสงสัยที่กำลังกล่าวอยู่นั้น ย่อมทำผู้อื่นให้สว่างแจ้งด้วยคำว่า 'หนฺท หิ' (เอาเถิด) จึงกล่าวว่า 'สมควรในอรรถแห่งเหตุ' ส่วนการทำความที่การถือเอาความสงสัยนั้นเป็นของแน่นอนให้สว่างแจ้งแก่ผู้อื่นด้วยคำว่า 'หนฺท หิ' ท่านกล่าวว่า 'ในอรรถแห่งถ้อยคำ' ปรูปหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรรถกถาปรูปหารกถา จบแล้ว ๕. วจีเภทกถาวณฺณนา ๕. การพรรณนาอรรถกถาวจีเภทกถา ๓๒๖. โสติ ปฐมมคฺคฏฺโฐ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’’นฺติ สุตฺตสฺส อตฺถํ อญฺญถา คเหตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนานิสฺสนฺเทน มคฺคกฺขเณปิ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนา อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ‘‘โส ทุกฺขมิจฺเจว วาจํ ภาสตี’’ติ วทนฺติ. ๓๒๖. คำว่า 'โส' (เขา) คือผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรค คำว่า 'ตสฺมา' (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุที่ถือเอาเนื้อความแห่งพระสูตรว่า 'ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินเกิดขึ้นแล้วว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา' โดยอาการอื่น แล้ววิปัสสนาที่เห็นว่าเป็นทุกข์แม้ในขณะแห่งมรรคย่อมปรากฏขึ้นด้วยผลแห่งอุทยัพพยานุปัสนา เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงกล่าวว่า 'เขาย่อมกล่าววาจาว่า ทุกข์ เท่านั้น' ๓๒๘. อิจฺฉิเตติ ปรวาทินา สมฺปฏิจฺฉิเต. อาโรปิเตติ ยุตฺตินิทฺธารเณน ตสฺมึ อตฺเถ ปติฏฺฐาปิเต ยุชฺชติ, วจีสมุฏฺฐาปนกฺขณโต ปน ปจฺฉา ตํ สทฺทํ สุณาตีติ อิจฺฉิเต น ยุชฺชติ โสตวิญฺญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน อตฺตนา นิจฺฉาริตํ สทฺทํ อตฺตนาปิ สุณาติ, ตสฺมา โสตวิญฺญาณํ ‘‘เยน ตํ สทฺทํ สุณาตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ๓๒๘. คำว่า 'อิจฺฉิเต' (ที่ปรารถนา) คือที่ปรวาทียอมรับแล้ว คำว่า 'อาโรปิเต' (ที่ยกขึ้นแสดง) ย่อมสมควรในความหมายว่าให้ตั้งอยู่ในอรรถนั้นด้วยการวินิจฉัยโดยเหตุผล แต่อธิบายว่า ในความปรารถนาที่ว่า 'ย่อมได้ยินเสียงนั้นภายหลังแต่ขณะที่ตั้งวาจาขึ้น' นั้นไม่สมควร เพราะโสตวิญญาณมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน แต่เพราะเหตุที่บุคคลย่อมได้ยินเสียงที่ตนเองเปล่งออกมาด้วยตนเองด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าโสตวิญญาณท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ย่อมได้ยินเสียงนั้นด้วยสิ่งใด' ๓๓๒. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณติ ปฐมชฺฌานิกสฺส ปฐมมคฺคสฺส ขเณ. อภิภูสุตฺตาหรเณ อธิปฺปาโย วตฺตพฺโพติ เอเตน ตทาหรณสฺส อสมฺพนฺธตํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา อสาธก’’นฺติ. ๓๓๒. คำว่า 'โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ' (ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค) คือในขณะแห่งปฐมมรรคอันเป็นปฐมฌาน คำว่า 'พึงกล่าวอธิบายในการยกอภิภูสูตรขึ้นมา' นี้ ท่านแสดงความไม่เกี่ยวข้องของการยกสูตรนั้นขึ้นมา ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก (พิสูจน์)' วจีเภทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอรรถกถาวจีเภทกถา จบแล้ว ๗. จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา ๗. การพรรณนาอรรถกถาจิตตัฏฐิติกถา ๓๓๕. เอวนฺติ ‘‘เอกจิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ วุตฺตากาเรน. อญฺญตฺถาติ อรูปภวโต อญฺญสฺมึ. เอเตนาติ ‘‘เอกเมว จิตฺตํ อารุปฺเป ติฏฺฐติ[Pg.105], ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ เอวํวาทินา ทุติยาปิ อฑฺฒกถา ปสฺสิตพฺพา ปฐมกถาย จิรกาลาวฏฺฐานวจนสฺส อญฺญทตฺถุ ภาววิภาวนโตติ อธิปฺปาโย. ปุริมายาติ ‘‘ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ ปญฺหโต ปุริมาย. ตตฺถ หิ ‘‘วสฺสสตํ ติฏฺฐตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ อนุญฺญา กตา, ปจฺฉิมายํ ปน ‘‘มนุสฺสานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต. อวิโรโธ วิภาเวตพฺโพ, ยโต ตตฺเถว อนุญฺญา กตา, น ปจฺฉาติ อธิปฺปาโย. วสฺสสตาทีติ จ อาทิ-สทฺเทน น เกวลํ ‘‘ทฺเว วสฺสสตานี’’ติ เอวมาทิเยว สงฺคหิตํ, อถ โข ‘‘เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตี’’ติ เอวมาทิปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ปญฺโห สกวาทินา ปุจฺฉิโต วิย วุตฺโต’’ติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ. ‘‘มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ปญฺโห ปรวาทิสฺส. ‘‘อุปฺปาทวยธมฺมิโน’’ติอาทิสุตฺตตฺถวเสน ปฏิญฺญา สกวาทิสฺสาติ หิ วุตฺตํ. ๓๓๕. คำว่า ‘‘เอวํ’’ (อย่างนี้) หมายถึงด้วยอาการที่กล่าวว่า ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ คำว่า ‘‘อัญญัตถะ’’ (ในที่อื่น) หมายถึงในภพอื่นจากอรูปภพ ด้วยเหตุนี้ จึงควรพิจารณาอรรถกถาที่สองที่กล่าวว่า ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่ในอรูปภพ ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ เพื่อแสดงความที่คำกล่าวว่าตั้งอยู่เป็นเวลานานในอรรถกถาแรกมีเนื้อความอย่างอื่นแน่นอน นี่คือความหมาย คำว่า ‘‘ปุริมายํ’’ (ในก่อน) หมายถึงก่อนคำถามที่ว่า ‘‘ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ เพราะในที่นั้น เมื่อถามว่า ‘‘ย่อมตั้งอยู่ร้อยปีหรือ’’ ก็ได้มีการอนุญาตว่า ‘‘อามันตา’’ (ใช่) แต่ในตอนหลัง เมื่อถามว่า ‘‘จิตดวงเดียวของมนุษย์ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุหรือ’’ ก็ได้มีการปฏิเสธว่า ‘‘ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’’ พึงแสดงความไม่ขัดแย้งกัน เพราะในที่นั้นนั่นเองมีการอนุญาต ไม่ใช่ในตอนหลัง นี่คือความหมาย และพึงเห็นว่าด้วยคำว่า ‘‘อาทิ’’ ในคำว่า ‘‘วัสสสตาทิ’’ (ร้อยปีเป็นต้น) ไม่ได้รวบรวมไว้เพียงแค่ ‘‘สองร้อยปี’’ เป็นต้นเท่านั้น แต่ยังรวบรวมไว้ซึ่ง ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่หนึ่งวัน’’ เป็นต้นด้วย คำว่า ‘‘ปัญหาที่ว่า ‘ย่อมเกิดขึ้นชั่วขณะ ชั่วขณะ’ ถูกกล่าวราวกับว่าถูกถามโดยฝ่ายตน’’ นี้ควรพิจารณา ปัญหาที่ว่า ‘‘ย่อมเกิดขึ้นชั่วขณะ ชั่วขณะ’’ เป็นของฝ่ายปรปักษ์ เพราะได้กล่าวไว้ว่าคำปฏิญาณเป็นของฝ่ายตนโดยอรรถแห่งสูตรที่ว่า ‘‘มีอันเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา’’ เป็นต้น จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการตั้งอยู่ของจิต จบลงแล้ว ๙. อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา ๙. อรรถกถาว่าด้วยการตรัสรู้ตามลำดับ ๓๓๙. ‘‘ตานิ วา จตฺตาริปิ ญาณานิ เอโก โสตาปตฺติมคฺโคเยวาติ ปฏิชานาตี’’ติ อิมํ สนฺธายาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. จตุนฺนํ ญาณานนฺติ ทุกฺเขญาณาทีนํ จตุนฺนํ ญาณานํ. เอกมคฺคภาวโตติ โสตาปตฺติอาทิเอกมคฺคภาวโต. กเมน ปวตฺตมานานิปิ หิ ตานิ ญาณานิ ตํตํมคฺคกิจฺจสฺส สาธนโต เอโกเยว มคฺโค โหตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เอกมคฺคสฺส…เป… ปฏิชานาตี’’ติ. ๓๓๙. คำว่า ‘‘หรือญาณทั้งสี่นั้นเป็นโสดาปัตติมรรคอย่างเดียว’’ นี้ อ้างถึงแล้วจึงกล่าวว่า ‘‘อถ วา’’ (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น คำว่า ‘‘จตุนนํ ญาณานํ’’ (แห่งญาณทั้งสี่) หมายถึงญาณทั้งสี่มีทุกขญาณเป็นต้น คำว่า ‘‘เอกมัคคภาวโต’’ (เพราะความเป็นมรรคเดียว) หมายถึงเพราะความเป็นมรรคเดียวมีโสดาปัตติมรรคเป็นต้น เพราะญาณเหล่านั้นแม้เกิดขึ้นตามลำดับ ก็เป็นมรรคเดียวเท่านั้น เพราะเป็นเครื่องยังกิจแห่งมรรคนั้นๆ ให้สำเร็จ นี่คือความหมาย ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘แห่งมรรคเดียว...เป... ย่อมปฏิญาณ’’ ๓๔๔. ทสฺสเนติ มคฺคทสฺสเน. ๓๔๔. คำว่า ‘‘ทัสสเน’’ (ในการเห็น) หมายถึงในการเห็นมรรค ๓๔๕. ธมฺมตฺถานํ เหตุผลภาวโต ธมฺมตฺถปฏิสมฺภิทานํ สิยา โสตาปตฺติผลเหตุตา, ตทภาวโต น อิตรปฏิสมฺภิทานนฺติ อาห ‘‘นิรุตฺติ…เป… วิจาเรตพฺพ’’นฺติ. สพฺพาสมฺปิ ปน ปฏิสมฺภิทานํ ปฐมผลสจฺฉิกิริยาเหตุตา วิจาเรตพฺพา มคฺคาธิคเมเนว ลทฺธพฺพตฺตา ผลานํ วิย, ตสฺมา ‘‘อฏฺฐหิ ญาเณหี’’ติ เอตฺถ นิกฺเขปกณฺเฑ อาคตนเยน ทุกฺขาทิญาณานํ ปุพฺพนฺตาทิญาณานญฺจ วเสน ‘‘อฏฺฐหิ ญาเณหี’’ติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ. ๓๔๕. เพราะธรรมและอรรถมีภาวะเป็นเหตุและผล ปฏิสัมภิทาในธรรมและอรรถจึงอาจเป็นเหตุแห่งโสดาปัตติผลได้ แต่เพราะไม่มีภาวะนั้น ปฏิสัมภิทาอื่นจึงไม่เป็นเหตุ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘‘นิรุตติ...เป... พึงพิจารณา’’ ส่วนความเป็นเหตุแห่งการทำให้แจ้งซึ่งผลแรกของปฏิสัมภิทาทั้งหมดนั้น พึงพิจารณา เพราะปฏิสัมภิทาเหล่านั้นพึงได้ด้วยการบรรลุมรรคเท่านั้น เหมือนผลทั้งหลาย ดังนั้น คำว่า ‘‘ด้วยญาณแปด’’ ในที่นี้ จึงดูเหมือนสมควรด้วยญาณแปด โดยนัยที่มาในนิกเขปกัณฑ์ คือโดยอาศัยญาณในทุกข์เป็นต้น และญาณในส่วนเบื้องต้นเป็นต้น อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการตรัสรู้ตามลำดับ จบลงแล้ว ๑๐. โวหารกถาวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยโวหาร ๓๔๗. วิสยวิสยีสูติ [Pg.106] รูปจกฺขาทิเก สนฺธายาห. เต หิ รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา เอกนฺเตน โลกิยา. วิสยสฺเสวาติ สทฺทสฺเสว. โส หิ โวหริตพฺพโต โวหารกรณตาย จ ‘‘โวหาโร’’ติ ปาฬิยํ วุตฺโต. นตฺเถตฺถ การณํ วิสยีนํ วิสยสฺสปิ อาสวาทิอนารมฺมณตาภาวโต. อสิทฺธโลกุตฺตรภาวสฺส เอกนฺตสาสวตฺตา ตสฺส สทฺทายตนสฺส ยถา โลกุตฺตรตา ตว มเตนาติ อธิปฺปาโย. ๓๔๗. คำว่า ‘‘วิสยวิสยีสุ’’ (ในอารมณ์และผู้รู้อารมณ์) อ้างถึงรูปและจักขุเป็นต้น เพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นโลกิยะโดยส่วนเดียว เพราะจัดอยู่ในรูปขันธ์ คำว่า ‘‘วิสยัสเสว’’ (ของอารมณ์เท่านั้น) หมายถึงของเสียงเท่านั้น เพราะเสียงนั้นถูกกล่าวในบาลีว่า ‘‘โวหาร’’ เพราะเป็นสิ่งที่พึงกล่าวและเป็นเครื่องกระทำโวหาร ในที่นี้ไม่มีเหตุผล เพราะผู้รู้อารมณ์และอารมณ์ก็ไม่มีความเป็นอารมณ์แห่งอาสวะเป็นต้น ความหมายคือ ตามความเห็นของท่าน อายตนะคือเสียงนั้นจะมีความเป็นโลกุตตระได้อย่างไร ในเมื่อความเป็นโลกุตตระที่ยังไม่สำเร็จนั้นเป็นสาสวะโดยส่วนเดียว ปฏิหญฺเญยฺยาติ อิทํ ปริกปฺปวจนํ. ปริกปฺปวจนญฺจ อยาถาวนฺติ อาห ‘‘น หิ…เป… อตฺถี’’ติ. น หิ ชลํ อนลนฺติ ปริกปฺปิตํ ทหติ ปจติ วา. กึ โลกิเยน ญาเณน ชานิตพฺพโต โลกิโย รูปายตนาทิ วิย, อุทาหุ โลกุตฺตโร ปจฺจเวกฺขิยมานมคฺคาทิ วิยาติ เอวเมตฺถ เหตุสฺส อเนกนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘โลกิเย โลกุตฺตเร จ สมฺภวโต’’ติ. คำว่า ‘‘ปฏิหัญเญยยะ’’ (พึงกระทบ) นี้เป็นคำสมมติ และคำสมมติก็ไม่เป็นจริง ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘‘ไม่...เป... มีอยู่’’ เพราะน้ำที่สมมติว่าเป็นไฟ ย่อมไม่เผาหรือหุงต้ม ในที่นี้ พึงทราบว่าเหตุมีภาวะไม่แน่นอนอย่างนี้ว่า เป็นโลกิยะเพราะพึงรู้ด้วยโลกิยญาณ เหมือนรูปายตนะเป็นต้น หรือเป็นโลกุตตระเหมือนมรรคที่กำลังพิจารณาเป็นต้น ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘เพราะมีอยู่ในโลกิยะและโลกุตตระ’’ โวหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยโวหาร จบลงแล้ว ๑๑. นิโรธกถาวณฺณนา ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ ๓๕๓. เยสํ ทฺวินฺนนฺติ เยสํ ทฺวินฺนํ ทุกฺขสจฺจานํ. ทฺวีหิ นิโรเธหีติ อปฺปฏิสงฺขาปฏิสงฺขาสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ นิโรเธหิ. ตตฺถ ทุกฺขาทีนํ ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขา, ปญฺญาวิเสโส. เตน วตฺตพฺโพ นิโรโธ ปฏิสงฺขานิโรโธ. โย สาสเวหิ ธมฺเมหิ วิสํโยโคติ วุจฺจติ, โย ปจฺจยเวกลฺเลน ธมฺมานํ อุปฺปาทสฺส อจฺจนฺตวิพนฺธภูโต นิโรโธ, โส ปฏิสงฺขาย นวตฺตพฺพโต อปฺปฏิสงฺขานิโรโธ นามาติ ปรวาทิโน ลทฺธิ. ปฏิสงฺขาย วินา นิรุทฺธาติ ปจฺจยเวกลฺเลน อนุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคา’’ติ. อนุปฺปาโทปิ หิ นิโรโธติ วุจฺจติ ยโต ‘‘อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ลกฺขณุทฺเทสสฺส ปฏิโลเม ‘‘อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ ทสฺสิโต. เตนาติ ปฏิสงฺขาย นิโรธสฺส ขณิกนิโรธสฺส จ อิธ นาธิปฺเปตตฺตา. ๓๕๓. คำว่า ‘‘เยสํ ทฺวินฺนํ’’ (แห่งสองอย่างใด) หมายถึงแห่งทุกขสัจสองอย่างใด คำว่า ‘‘ทฺวีหิ นิโรเธหิ’’ (ด้วยนิโรธสองอย่าง) หมายถึงด้วยนิโรธสองอย่างที่นับว่าเป็นอัปปฏิสังขาและปฏิสังขา ในที่นั้น การพิจารณา (ปฏิสังขา) แห่งทุกข์เป็นต้น ชื่อว่าปฏิสังขา ได้แก่ปัญญาพิเศษ นิโรธที่พึงกล่าวด้วยปฏิสังขานั้น คือปฏิสังขานิโรธ นิโรธใดที่เรียกว่าการพรากจากธรรมที่มีอาสวะ นิโรธใดที่เป็นเครื่องขัดขวางการเกิดขึ้นของธรรมโดยสิ้นเชิงเพราะความบกพร่องแห่งปัจจัย นิโรธนั้นชื่อว่าอัปปฏิสังขานิโรธ เพราะไม่พึงกล่าวด้วยปฏิสังขา นี่คือลัทธิของฝ่ายปรปักษ์ คำว่า ‘‘นิรุทธา ปฏิสังขาย วินา’’ (ดับไปโดยปราศจากปฏิสังขา) กล่าวโดยอ้างถึงการไม่เกิดขึ้นเพราะความบกพร่องแห่งปัจจัย ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘ไม่ใช่การแตกดับหลังจากเกิดขึ้นแล้ว’’ เพราะการไม่เกิดขึ้นก็เรียกว่านิโรธได้ เพราะในทางตรงกันข้ามกับการแสดงลักษณะที่ว่า ‘‘เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น’’ ก็ได้แสดงไว้ว่า ‘‘เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้จึงดับไป’’ ด้วยเหตุนั้น คือเพราะปฏิสังขานิโรธและขณะนิโรธไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้ นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ จบลงแล้ว ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่สอง จบลงแล้ว ๓. ตติยวคฺโค ๓. วรรคที่สาม ๑. พลกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยพละ ๓๕๔. นิทฺเทสโตติ [Pg.107] ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส’’ติอาทินา นิทฺทิฏฺฐปฺปการโต. โส ปน ยสฺมา วิตฺถาโร โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วิตฺถารโต’’ติ. สพฺพํ กิเลสาวรณาทึ, ตเมว ปจฺเจกํ ปวตฺติอาการเภทโต สพฺพาการํ. ‘‘สพฺพ’’นฺติ หิ อิทํ สรูปโต คหณํ, ‘‘สพฺพาการโต’’ติ ปวตฺติอาการเภทโต. ภควา หิ ธมฺเม ชานนฺโต เตสํ อาการเภเท อนวเสเสตฺวาว ชานาติ. ยถาห ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพาการโต พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕). อุทฺเทสโตติ เอกเทสโต. เอกเทโส จ วิตฺถาโร น โหตีติ อาห ‘‘สงฺเขปโต’’ติ. ยถา ชานนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อุทฺเทสมตฺเตนปีติ ทิฏฺฐิคตยถาภูตญาณาทิปฺปเภทานํ อาสยาทีนํ อุทฺเทสมตฺเตนปิ. เตนาห ‘‘อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวชานนมตฺตํ สนฺธายา’’ติ. เถเรนาติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. เอวเมวาติ อุทฺเทสโต ฐานาทิมตฺตชานนากาเรเนว. สฺวายมตฺโถ สกวาทินาปิ อิจฺฉิโตเยวาติ อาห ‘‘กถมยํ โจเทตพฺโพ สิยา’’ติ. ๓๕๔. คำว่า "โดยนิทเทส" คือโดยประการที่แสดงไว้แล้วด้วยบทมีอาทิว่า "ข้อนี้เป็นฐานะที่ไม่ควร ไม่เป็นช่อง" ก็เพราะว่านิทเทสนั้นเป็นการขยายความ จึงกล่าวว่า "โดยพิสดาร" กิเลสเครื่องกั้นเป็นต้นทั้งหมดนั้นแหละ ชื่อว่าโดยอาการทั้งปวง เพราะความต่างแห่งอาการเป็นไปแต่ละอย่าง คำว่า "ทั้งหมด" นี้เป็นการถือเอาโดยสภาวะ ส่วนคำว่า "โดยอาการทั้งปวง" เป็นการถือเอาโดยความต่างแห่งอาการเป็นไป เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงรู้ธรรมทั้งหลาย ย่อมทรงรู้โดยไม่เหลือความต่างแห่งอาการของธรรมเหล่านั้น เหมือนที่ตรัสไว้ว่า "ธรรมทั้งปวงย่อมมาสู่คลองแห่งพระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคโดยอาการทั้งปวง" (มหานิ. 156; จูฬนิ. โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 85; ปฏิ. ม. 3.5) คำว่า "โดยอุทเทส" คือโดยส่วนเดียว และส่วนเดียวนั้นไม่เป็นการขยายความ จึงกล่าวว่า "โดยย่อ" พึงเชื่อมความว่า "ย่อมรู้ได้อย่างไร" แม้ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้น คือแม้ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้นซึ่งอัธยาศัยเป็นต้น อันมีประเภทแห่งญาณตามความเป็นจริงในทิฏฐิเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มุ่งหมายเพียงการรู้ความที่อินทรีย์ทั้งหลายเป็นไปอย่างกล้าและอ่อน" คำว่า "โดยพระเถระ" คือโดยพระอนุรุทธเถระ คำว่า "อย่างนั้นนั่นแล" คือด้วยอาการแห่งการรู้เพียงฐานะเป็นต้นโดยอุทเทสนั่นเอง อรรถนี้แม้ฝ่ายตนก็ปรารถนาอยู่แล้ว จึงกล่าวว่า "ข้อนี้จะพึงถูกโจทก์ได้อย่างไร" ๓๕๖. เสเสสูติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณโต เสเสสุ. ปฏิกฺเขโปติ อสาธารณตาปฏิกฺเขโป. นนุ จ เสสานํ อสาธารณตาปิ อตฺถีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ฐานา…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. ๓๕๖. คำว่า "ในที่เหลือ" คือในที่เหลือจากอินทริยปโรปริยัตตญาณ คำว่า "ปฏิเขป" คือการปฏิเสธความไม่สาธารณะ มุ่งหมายถึงการโจทก์ว่า "ก็ความไม่สาธารณะของธรรมที่เหลือก็มีอยู่มิใช่หรือ" จึงกล่าวว่า "ฐานะ...เป็นต้น...อัธยาศัย" พลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องพละจบแล้ว ๒. อริยนฺติกถาวณฺณนา ๒. คำอธิบายเรื่องอริยันติ ๓๕๗. สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺสาติ ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิเตน สตฺเตน สุญฺเญ สงฺขาเร สนฺธาย ‘‘สุญฺญตญฺจ มนสิ กโรตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานนฺตสฺส. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานํ กถํ อาปชฺชติ ฐานาฐานภูเต สงฺขาเร วุตฺตนเยน สุญฺญตํ มนสิ กโรนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. ยถาวุตฺตนเยนาติ ‘‘ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิเตน สตฺเตน สุญฺญา [Pg.108] ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ ปกาเรน นเยน. อถ วา ยถาวุตฺตนเยนาติ ‘‘ฐานาฐานมนสิกาโร สงฺขารารมฺมโณ, สุญฺญตามนสิกาโร นิพฺพานารมฺมโณ’’ติ เอวํ วุตฺตนเยน. ‘‘สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานํ กถํ อาปชฺชตี’’ติ อาห. สตฺตสุญฺญตาย สุญฺญตฺเตปิ สงฺขารานํ อญฺโญว ฐานาฐานมนสิกาโร, อญฺโญ สุญฺญตามนสิกาโรติ ยุชฺชเตว ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานาปตฺติโจทนา, สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺส ปน กถํ อริยภาวสิทฺธิ ฐานาฐานญาณาทีนนฺติ วิจาเรตพฺพํ. กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตาย. อุมฺมตฺตกปจฺฉิสทิโส หิ ปรวาทิวาโท. อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ อีทิเสสุ เอเสว นโย. อาโรเปตฺวาติ อิตฺถิปุริสาทิอาการํ, สตฺตาการเมว วา อสนฺตํ รูปาทิอุปาทาเน อาโรเปตฺวา. อภูตาโรปนญฺเหตฺถ ปณิทหนนฺติ อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘ปริกปฺปนวเสนา’’ติ. โสติ ยถาวุตฺโต ปณิธิ. เอกสฺมิมฺปิ ขนฺเธ. ๓๕๗. คำว่า "ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขาร" คือของผู้ปฏิญาณว่า "ข้าพเจ้ามนสิการสุญญตา" เมื่อถูกถาม โดยอ้างสังขารที่ว่างเปล่าจากสัตว์ที่ถูกกำหนดด้วยทิฏฐิ อธิบายว่า การรวมกันของผัสสะสองอย่างจะเกิดขึ้นได้อย่างไร แก่ผู้มนสิการสุญญตาโดยนัยที่กล่าวไว้ในสังขารที่เป็นฐานะและอฐานะ คำว่า "โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยนัยที่ว่า "ขันธ์ ๕ ว่างเปล่าจากสัตว์ที่ถูกกำหนดด้วยทิฏฐิ" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า "การมนสิการฐานะและอฐานะมีสังขารเป็นอารมณ์ การมนสิการสุญญตามีนิพพานเป็นอารมณ์" เพราะกล่าวว่า "ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขาร" จึงกล่าวว่า "การรวมกันของผัสสะสองอย่างจะเกิดขึ้นได้อย่างไร" แม้สังขารทั้งหลายจะว่างเปล่าด้วยสุญญตาจากสัตว์ การมนสิการฐานะและอฐานะก็เป็นอย่างหนึ่ง การมนสิการสุญญตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง การโจทก์ว่าการรวมกันของผัสสะสองอย่างเกิดขึ้นจึงสมควรอยู่ แต่การเป็นอริยะของฐานะและอฐานะญาณเป็นต้น ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขารจะสำเร็จได้อย่างไร พึงพิจารณา หรือจะประโยชน์อะไรด้วยการคิดหาเหตุผลนี้ เพราะวาทะของฝ่ายอื่นเหมือนคำพูดเพ้อเจ้อของคนบ้า แม้ในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อาโรเปตฺวา" คือกำหนดอาการแห่งหญิงชายเป็นต้น หรือกำหนดอาการแห่งสัตว์ที่ไม่มีอยู่จริงในอุปาทานมีรูปเป็นต้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาการตั้งไว้คือการยกขึ้นซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งการกำหนด" คำว่า "โส" คือการตั้งไว้ที่กล่าวไว้แล้ว แม้ในขันธ์เดียว อริยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องอริยันติจบแล้ว ๔. วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา ๔. คำอธิบายเรื่องวิมุจจมานะ ๓๖๖. มคฺคกฺขเณ จิตฺตํ เอกเทเสน วิมุตฺตํ เอกเทเสน อวิมุตฺตนฺติ อยํ ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ ลทฺธิยา โทโส. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกเทสํ วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺต’’นฺติ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตญฺหิ ตทา สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุตฺเตกเทเสน วิมุจฺจมานนฺติสฺส ลทฺธี’’ติ ทสฺสิโตวายมตฺโถ. วิปฺปกตนิทฺเทเสติ วิมุจฺจนกิริยาย อปริโยสิตตานิทฺเทเส. ยํ สนฺธายาห ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานนฺติ วิปฺปกตภาเวน วุตฺตตฺตา’’ติ. เตนาติ ปรวาทินา. วิมุจฺจ…เป… วุตฺตํ วิมุจฺจมานสฺส วิมุตฺตภาวาภาวโต, วิมุตฺตเภเทน ปน ตถา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สติ จ โทเส วิปฺปกตนิทฺเทเสติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. เอกเทโส วิเสสนํ โหติ นิปฺปเทสวิมุตฺติยา อวิจฺฉินฺนโต. ผลจิตฺเตนาติ ปฐมผลจิตฺเตน อุปฺปนฺเนน. ๓๖๖. การที่จิตในขณะแห่งมรรคหลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง นี้เป็นโทษของลัทธิที่ว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" เพราะได้กล่าวไว้แล้วอย่างนั้นว่า "หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง" และในอรรถกถาก็ได้แสดงอรรถนี้ไว้แล้วว่า "ก็ลัทธิของผู้นั้นคือการที่จิตหลุดพ้นไปส่วนหนึ่งด้วยสมุจเฉทวิมุตติในขณะนั้น และกำลังหลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง" คำว่า "วิปฺปกตนิทเทส" คือการแสดงความที่การหลุดพ้นยังไม่สำเร็จ มุ่งหมายถึงข้อที่กล่าวว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" เพราะกล่าวด้วยความเป็นสิ่งที่ยังไม่สำเร็จ คำว่า "เตน" คือโดยฝ่ายอื่น อธิบายว่า ที่กล่าวว่า "วิมุจจะ...ฯลฯ..." นั้น เพราะไม่มีความเป็นผู้หลุดพ้นแห่งผู้กำลังหลุดพ้น แต่ที่กล่าวอย่างนั้นโดยความต่างแห่งวิมุตติ เมื่อมีโทษ พึงนำมาประกอบว่า "วิปฺปกตนิทเทส" ส่วนหนึ่งเป็นวิเสสนะ เพราะไม่ขาดจากนิปปเทสวิมุตติ คำว่า "ด้วยผลจิต" คือด้วยปฐมผลจิตที่เกิดขึ้นแล้ว วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องวิมุจจมานะจบแล้ว ๕. อฏฺฐมกกถาวณฺณนา ๕. คำอธิบายเรื่องอัฏฐมกะ ๓๖๘. ปหีนา [Pg.109] นาม ภเวยฺยุํ, น ปหิยฺยมานาติ อธิปฺปาโย. ๓๖๘. อธิบายว่า ธรรมเหล่านั้นพึงเป็นสิ่งที่ละได้แล้ว ไม่ใช่สิ่งที่กำลังละอยู่ อฏฺฐมกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องอัฏฐมกะจบแล้ว ๖. อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา ๖. คำอธิบายเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกะ ๓๗๑. โลกุตฺตรานํเยว สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยภาโว, น โลกิยานนฺติ ปรวาทิโน อธิปฺปายวเสนาห ‘‘อปฺปฏิลทฺธินฺทฺริยตฺตา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิยฺยานิกานิ ภาเวนฺโตติ ยถา นิยฺยานิกา โหนฺติ, เอวํ อุปฺปาเทนฺโต พฺรูเหนฺโต วา. อินฺทฺริยภาวํ ปน ปตฺเตสุ เตสุ ปุน ภาวนากิจฺจํ นตฺถีติ ตสฺส อธิปฺปาโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปน อินฺทฺริยานิ ภาเวนฺโต’’ติ. ๓๗๑. โดยอัธยาศัยของฝ่ายอื่นที่ว่า "ความเป็นอินทรีย์เป็นของศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น ไม่ใช่ของโลกิยะ" จึงกล่าวว่า "เพราะยังไม่ได้อินทรีย์" เป็นต้น ในข้อนั้น คำว่า "ยังเจริญธรรมที่เป็นเครื่องนำออกไป" คือยังให้เกิดขึ้นหรือยังให้เจริญเพื่อให้เป็นธรรมเครื่องนำออกไป แต่เมื่อจะแสดงอัธยาศัยของเขาว่า เมื่อธรรมเหล่านั้นถึงความเป็นอินทรีย์แล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องเจริญอีก จึงกล่าวว่า "แต่ไม่ได้เจริญอินทรีย์" อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกะจบแล้ว ๗. ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา ๗. คำอธิบายเรื่องทิพยจักษุ ๓๗๓. วิสิโนติ วิเสเสน พนฺธติ วิสยีนํ อตฺตปฏิพนฺธํ กโรตีติ วิสโย, อารมฺมณํ, อนุภวติ เอเตนาติ อานุภาโว, สามตฺถิยํ, พลนฺติ อตฺโถ, โคจรกรณํ โคจโร, วิสเย อานุภาวโคจรา วิสย…เป… จราติ. เตหิ ยถา วิสิฏฺฐํ วิเสสํ โหติ, ตถา ปจฺจยภูเตน ฌานธมฺเมน อาหิตพลํ กตพลาธานํ. วิสยคฺคหณญฺเจตฺถ อานุภาวโคจรกรณานํ ปวตฺติฏฺฐานทสฺสนํ ยตฺถสฺส เตหิ อุปตฺถทฺธตฺตา พลาธานํ ปากฏํ โหติ. เตนาห ‘‘ยาทิเส วิสเย’’ติอาทิ. พลาธานญฺจ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมโต มหคฺคตธมฺมวิเสสโต อุปฺปนฺเนหิ ปณีเตหิ จิตฺตชรูเปหิ วิเสสาปตฺติ. ยํ นิสฺสาย ปราวุตฺตีติ เอเก วทนฺติ. ปุริมํ มํสจกฺขุมตฺตเมวาติ ยถาวุตฺตพลาธานโต ปุริมํ มํสจกฺขุมตฺตเมว. วทนฺโต สงฺคหกาโร. วิสยคฺคหณํ ปาฬิยํ กตํ. น วิสยวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ น วิสยสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ. ยโต อุภินฺนมฺปิ รูปายตนเมว วิสโยติ วิสยสฺส สทิสตํ อวิเสสํ อาห, สทิสสฺส วา วิเสสํ ทีเปตีติ โยชนา. ๓๗๓. คำว่า วิสโย (อารมณ์) ชื่อว่า วิสยะ เพราะอรรถว่า ย่อมผูกไว้ คือผูกไว้โดยพิเศษ กระทำความผูกพันแห่งตนแก่ผู้เสวยอารมณ์ทั้งหลาย. คำว่า อานุภาโว คือ สิ่งที่เสวยได้ด้วยสิ่งนี้ หมายถึง ความสามารถ หรือกำลัง. คำว่า โคจโร คือ การทำให้เป็นอารมณ์. คำว่า วิสเย อานุภาวโคจรา (อานุภาพและโคจรในอารมณ์) ความว่า วิสยะ...เป...จรา. ด้วยธรรมเหล่านั้น อย่างที่วิเศษเป็นพิเศษอย่างนั้น และด้วยธรรมที่เป็นฌานอันเป็นปัจจัย ได้รับการเสริมกำลัง คือได้รับการเพิ่มกำลัง. และการถือเอาอารมณ์ในที่นี้ เป็นการแสดงที่ตั้งแห่งการเป็นไปของอานุภาพและการทำให้เป็นโคจร ซึ่งการเพิ่มกำลังของทิพยจักษุนั้นปรากฏชัด เพราะได้รับการอุปถัมภ์จากสิ่งเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอารมณ์เช่นใด' เป็นต้น. และการเพิ่มกำลัง คือการถึงความพิเศษด้วยรูปที่เกิดจากจิตอันประณีต ซึ่งเกิดขึ้นจากธรรมอันยิ่งใหญ่ อันเป็นอุตตริมนุสสธรรม. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'อาศัยสิ่งใดจึงมีการกลับ'. คำว่า 'เพียงจักษุเนื้อในเบื้องต้นเท่านั้น' คือ เพียงจักษุเนื้อในเบื้องต้นเท่านั้น จากที่กล่าวถึงการเพิ่มกำลัง. ผู้กล่าวคือพระสังคหกาจารย์. การถือเอาอารมณ์ ท่านกล่าวไว้ในบาลีแล้ว. คำว่า 'ไม่ใช่มุ่งแสดงความพิเศษของอารมณ์' คือ ไม่ใช่มุ่งแสดงความพิเศษของอารมณ์. มีคำอธิบายว่า เพราะอารมณ์ของจักษุทั้งสองอย่าง คือรูปายตนะเท่านั้น ท่านจึงกล่าวความเหมือนกันของอารมณ์ว่าไม่พิเศษ หรือแสดงความพิเศษของสิ่งที่เหมือนกัน พึงประกอบความอย่างนี้. ธมฺมุปตฺถทฺธ [Pg.110]…เป… อธิปฺปาโย, อญฺญถา ลทฺธิเยว น สิยาติ ภาโว. มคฺโคติ อุปาโย, การณนฺติ อตฺโถ. ปกติจกฺขุมโต เอว หิ ทิพฺพจกฺขุ อุปฺปชฺชติ. กสฺมา? กสิณาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส อุปฺปาทนํ, โส จ กสิณมณฺฑเล อุคฺคหนิมิตฺเตน วินา นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มํสจกฺขุปจฺจยตาทสฺสนตฺถเมว วุตฺต’’นฺติ. เตนาติ ‘‘มคฺโค’’ติ วจเนน. รูปาวจรชฺฌานปจฺจเยนาติ รูปาวจรชฺฌาเนน ปจฺจยภูเตน อุปฺปนฺนานิ รูปาวจรชฺฌานจิตฺตสมุฏฺฐิตานิ. ฌานกมฺมสมุฏฺฐิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺส เหสา ลทฺธิ. คำว่า ที่ธรรมอุปถัมภ์ไว้...เป... เป็นอัธยาศัย ความว่า มิฉะนั้นแล้วก็จะไม่เป็นลัทธิเลย. คำว่า มรรค คือ อุบาย หมายถึง เหตุ. เพราะทิพยจักษุย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจักษุปกติเท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะการยังกสิณแสงสว่างให้เจริญแล้วจึงยังทิพยจักษุญาณให้เกิดขึ้น และกสิณแสงสว่างนั้นย่อมไม่มีหากปราศจากอุคคหนิมิตในกสิณมณฑล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของจักษุเนื้อเท่านั้น'. คำว่า เตน คือ ด้วยคำว่า 'มรรค'. คำว่า ด้วยปัจจัยแห่งรูปาวจรฌาน คือ รูปที่เกิดขึ้นด้วยรูปาวจรฌานอันเป็นปัจจัย ซึ่งเกิดขึ้นจากรูปาวจรฌานจิต. ในรูปที่เกิดจากฌานกรรมนั้น ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย. นี้เป็นลัทธิของผู้นั้น. ๓๗๔. เยน ทิพฺพจกฺขุโน ปญฺญาจกฺขุภาวสฺส อิจฺฉเนน ปฏิชานเนน. ตีณิ จกฺขูนิ มํสทิพฺพปญฺญาจกฺขูนิ จกฺขุนฺตรภาวํ วทโต ภเวยฺยุํ, ตสฺมา ตํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ. ๓๗๔. คำว่า เยน คือ ด้วยการปรารถนาและการปฏิญาณว่าทิพยจักษุเป็นปัญญาจักษุ. จักษุ ๓ คือ มังสจักษุ ทิพยจักษุ และปัญญาจักษุ พึงเป็นจักษุที่ต่างกันของผู้กล่าว เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ปรารถนาอย่างนั้น นี้เป็นอรรถะ. ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความในทิพยจักษุกถา จบ. ๙. ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา ๙. การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา ๓๗๗. ทิพฺพจกฺขุปาทกตฺตา ‘‘ยถากมฺมูปคตญาณสฺส อุปนิสฺสเย ทิพฺพจกฺขุมฺหี’’ติ วุตฺตํ, น ยถากมฺมูปคตชานนกิจฺจเก ทิพฺพจกฺขุมฺหิ ตสฺส ตํกิจฺจกตาภาวโต. ยโต ยํ อนญฺญํ, ตมฺปิ ตโต อนญฺญเมวาติ อาห ‘‘อิมินา…เป… ภวิตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ อตฺถนฺตรภาวํ นิวาเรตีติ ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ปกฺขิกตฺตา ยถากมฺมูปคตญาณสฺส ตโต อตฺถนฺตรภาวํ นิวาเรติ. ตสฺส หิ ตํ ปริภณฺฑญาณํ. ทิพฺพจกฺขุสฺส ยถากมฺมูปคตญาณโต อตฺถนฺตรภาวํ น นิวาเรติ อตปฺปกฺขิกตฺตาติ อธิปฺปาโย. ทิพฺพจกฺขุสฺส ยถากมฺมูปคตญาณกิจฺจตา ปรวาทินา อิจฺฉิตา, น ยถากมฺมูปคตญาณสฺส ทิพฺพจกฺขุกิจฺจตาติ ตมตฺถํ ‘‘ยถากมฺมูปคตญาณเมว ทิพฺพจกฺขุ’’นฺติ เอตฺถ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว-สทฺโท จา’’ติอาทิมาห. ๓๗๗. เพราะทิพยจักษุเป็นบาท (ฐาน) ท่านจึงกล่าวว่า 'ทิพยจักษุเป็นอุปนิสัยของยถากัมมูปคญาณ' ไม่ใช่ทิพยจักษุเป็นกิจของการรู้ยถากัมมูปคญาณ เพราะทิพยจักษุไม่มีกิจนั้น. เพราะสิ่งใดไม่ต่างกัน สิ่งนั้นก็ไม่ต่างจากสิ่งนั้นเหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยสิ่งนี้...เป...พึงเป็น'. ในที่นั้น คำว่า การห้ามความต่างกันแห่งอรรถะ คือ เพราะยถากัมมูปคญาณเป็นส่วนหนึ่งของทิพยจักษุญาณ จึงห้ามความต่างกันแห่งอรรถะของยถากัมมูปคญาณจากทิพยจักษุญาณนั้น. ด้วยว่า ยถากัมมูปคญาณนั้นเป็นญาณเครื่องประดับของทิพยจักษุ. มีอธิบายว่า ทิพยจักษุไม่ห้ามความต่างกันแห่งอรรถะจากยถากัมมูปคญาณ เพราะทิพยจักษุไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของยถากัมมูปคญาณ. กิจของทิพยจักษุคือยถากัมมูปคญาณนั้น เป็นสิ่งที่ปรวาทีปรารถนา ไม่ใช่กิจของยถากัมมูปคญาณคือทิพยจักษุ. เพื่อแสดงอรรถะนั้น ท่านจึงนำมาประกอบในประโยคว่า 'ยถากัมมูปคญาณนั่นแหละคือทิพยจักษุ' แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า 'และศัพท์ว่า เอวะ'. ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา จบ. ๑๐. สํวรกถาวณฺณนา ๑๐. การพรรณนาความในสังวรกถา ๓๗๙. อาฏานาฏิยสุตฺเต [Pg.111] ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ยกฺขา เยภุยฺเยน ปาณาติปาตา อปฺปฏิวิรตา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๗๖, ๒๘๖) อาคตตฺตา จาตุมหาราชิกานํ สํวราสํวรสพฺภาโว อวิวาทสิทฺโธ. ยตฺถ ปน วิวาโท, ตเมว ทสฺเสนฺเตน ตาวตึสาทโย คหิตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘จาตุมหาราชิกาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ สตีติ ยทิ ตาวตึเสสุ สํวราสํวโร นตฺถิ, เอวํ สนฺเต. สุราปานนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สุยฺยตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. กถํ สุยฺยตีติ? วุตฺตญฺเหตํ กุมฺภชาตเก – ๓๗๙. เพราะมีมาในอาฏานาฏิยสูตรว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ยักษ์ทั้งหลายส่วนมากยังไม่เว้นจากการฆ่าสัตว์' (ที.ปา. ๓/๒๗๖, ๒๘๖) ความมีอยู่แห่งสังวรและอสังวรของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกาจึงเป็นอันสำเร็จโดยไม่มีข้อโต้แย้ง. ส่วนในที่ใดมีข้อโต้แย้ง เพื่อแสดงอรรถะนี้ ท่านจึงถือเอาเทพชั้นดาวดึงส์เป็นต้น โดยกล่าวว่า 'ของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกา'. คำว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ถ้าในเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ไม่มีสังวรและอสังวร เมื่อเป็นเช่นนั้น. แม้ในคำว่า 'การดื่มสุรา' นี้ ก็พึงนำบทว่า 'ได้ยินมา' มาเชื่อมโยง. ได้ยินมาอย่างไร? เพราะสิ่งนี้ท่านกล่าวไว้ในกุมภชาดกว่า - ‘‘ยํ เว ปิวิตฺวา ปุพฺพเทวา ปมตฺตา,ติทิวา จุตา สสฺสติยา สมายา; ตํ ตาทิสํ มชฺชมิมํ นิรตฺถํ,ชานํ มหาราช กถํ ปิเวยฺยา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๕๘); “สุราใดที่เหล่าเทวดาในกาลก่อนดื่มแล้วประมาท ตกจากสวรรค์ชั้นไตรทิพย์พร้อมด้วยมายาตลอดกาลนาน, ข้าแต่มหาราช พระองค์ผู้ทรงรู้ว่าสุราอันไร้ประโยชน์เช่นนั้น จะพึงดื่มได้อย่างไรเล่า” (ชา.เอก. ๑/๑๖/๕๘); ตตฺถ ปุพฺพเทวา นาม อสุรา. เต หิ ตาวตึสานํ อุปฺปตฺติโต ปุพฺพเทวาติ ปญฺญายึสุ. ปมตฺตาติ สุราปาเนน ปมาทํ อาปนฺนา. ติทิวาติ มนุสฺสจาตุมหาราชิกโลเก อุปาทาย ตติยโลกภูตา เทวฏฺฐานา, นามเมว วา เอตํ ตสฺส เทวฏฺฐานสฺส. สสฺสติยาติ เกวลํ ทีฆายุกตํ สนฺธาย วทติ. สมายา สห อตฺตโน อสุรมายาย, อสุรมนฺเตหิ สทฺธึ จุตาติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ ‘‘อาคนฺตุกเทวปุตฺตา อาคตาติ เนวาสิกา คนฺธปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก สกปริสาย สญฺญมทาสี’’ติ. เตนาห ‘‘เตสํ สุราปานํ อสํวโร น โหตีติ วตฺตพฺพํ โหตี’’ติ. เอตฺถ จ ตาวตึสานํ ปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สุราปานมฺปิ ตตฺถ นาโหสิ, ปเคว ปาณาติปาตาทโยติ วิรมิตพฺพาภาวโต เอว ตาวตึสโต ปฏฺฐาย อุปริ เทวโลเกสุ สมาทานสมฺปตฺตวิรติวเสน ปุเรตพฺพา สํวรา น สนฺติ, โลกุตฺตรา ปน สนฺติเยว. ตถา เตหิ ปหาตพฺพา อสํวรา. น หิ อปฺปหีนานุสยานํ มคฺควชฺฌา กิเลสา น สนฺตีติ. ในที่นั้น คำว่า ปุพพเทวา ได้แก่ อสูร. เพราะอสูรเหล่านั้นปรากฏว่าเป็นเทวดาในกาลก่อนแต่การอุบัติขึ้นของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์. คำว่า ปมัตตา คือ ถึงความประมาทด้วยการดื่มสุรา. คำว่า ติทิวา คือ ภพของเทวดาซึ่งเป็นโลกที่สามนับตั้งแต่โลกมนุษย์และจาตุมหาราชิกา หรือเป็นเพียงชื่อของภพเทวดานั้น. คำว่า สัสสติยา ท่านกล่าวหมายถึงเพียงความมีอายุยืนยาว. คำว่า สมายา คือ พร้อมด้วยมายาของตนที่เป็นอสูร หมายความว่า ตกจากสวรรค์พร้อมด้วยมนต์ของอสูร. และในอรรถกถาก็กล่าวไว้ว่า 'เมื่อเหล่าเทวบุตรผู้มาใหม่มาถึงแล้ว เทวดาผู้เป็นเจ้าถิ่นได้จัดเตรียมเครื่องดื่มหอม. ท้าวสักกะได้ให้สัญญาณแก่บริษัทของพระองค์'. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวว่า การดื่มสุราของเทวดาเหล่านั้นไม่เป็นอสังวร'. และในที่นี้ ตั้งแต่การปรากฏขึ้นของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ การดื่มสุราก็ไม่มีในที่นั้นเลย จะกล่าวถึงการฆ่าสัตว์เป็นต้นก็ยิ่งไม่มี เพราะไม่มีสิ่งที่พึงงดเว้น. สังวรที่พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์โดยความเป็นวิรัติที่ถึงพร้อมด้วยการสมาทานจึงไม่มีในเทวโลกเบื้องบนตั้งแต่ชั้นดาวดึงส์ขึ้นไป แต่โลกุตตรสังวรนั้นมีอยู่แน่นอน. อสังวรที่พึงละโดยเทวดาเหล่านั้นก็เช่นกัน. เพราะกิเลสที่พึงละด้วยมรรคย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยังละอนุสัยไม่ได้นั้นหามิได้. สํวรกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความในสังวรกถา จบ. ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาความในวรรคที่สาม จบ. ๔. จตุตฺถวคฺโค ๔. วรรคที่สี่ ๑. คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา ๑. การพรรณนาความในคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์กถา ๓๘๗. คิหิฉนฺทราคสมฺปยุตฺตตายาติ [Pg.112] คิหิภาเว กามโภคิภาเว ฉนฺทราคสหิตตาย. ๓๘๗. คำว่า คิหิฉันทราคสัมปยุตตตายะ คือ ด้วยความเป็นผู้ประกอบด้วยฉันทราคะในความเป็นคฤหัสถ์ ในความเป็นผู้บริโภคกาม. คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์ จบ. ๔. สมนฺนาคตกถาวณฺณนา ๔. อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อม ๓๙๓. ปตฺตินฺติ อธิคโม. อธิคโม นาม สมนฺนาคโม โหตีติ ปาฬิยํ จตูหิ ผสฺสาทีหิ สมนฺนาคโม โจทิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ๓๙๓. คำว่า ปัตติ คือ การบรรลุ. การบรรลุชื่อว่าการประกอบพร้อม. พึงเห็นว่า ในพระบาลี ท่านชี้แจงการประกอบพร้อมด้วยธรรม ๔ ประการมีผัสสะเป็นต้น. สมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อม จบ. ๕. อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา ๕. อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา ๓๙๗. สพฺพํ โยเชตพฺพนฺติ เอตฺถ ยทิ เต อรหา จตูหิ ขนฺเธหิ วิย ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโต, เอวํ สนฺเต ฉ อุเปกฺขา ปจฺเจกํ ผสฺสาทิสหิตาติ ‘‘ฉหิ ผสฺสาทีหิ สมนฺนาคโต’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. ๓๙๗. ในคำว่า พึงประกอบทั้งหมดนี้ หากพระอรหันต์นั้นประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา ๖ เหมือนประกอบพร้อมด้วยขันธ์ ๔ เมื่อเป็นเช่นนั้น อุเบกขา ๖ แต่ละอย่างย่อมประกอบด้วยผัสสะเป็นต้น จึงพึงประกอบความว่า ประกอบพร้อมด้วยผัสสะเป็นต้น ๖ ดังนี้เป็นต้น. อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา จบ. ๖. โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา ๖. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องไม่เป็นพระพุทธเจ้าด้วยโพธิ ๓๙๘. ปตฺติธมฺมวเสนาติ ‘‘ปตฺติธมฺโม นามา’’ติอาทินา วุตฺตสฺส จิตฺตวิปฺปยุตฺตสฺส สงฺขารสฺส วเสน. ‘‘โพธิยา พุทฺโธ’’ติ ปุจฺฉา. ‘‘โพธิยา นิรุทฺธาย วิคตาย ปฏิปฺปสฺสทฺธาย อพุทฺโธ โหตี’’ติ อนุโยโค. เอวมญฺญตฺถาปิ ปุจฺฉานุโยคา เวทิตพฺพา. ๓๙๘. คำว่า ปัตติธัมมวเสนะ คือ ด้วยอำนาจแห่งสังขารที่วิปปยุตจากจิตที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ปัตติธรรมชื่อว่า เป็นต้น. คำว่า ตรัสรู้ด้วยโพธิ เป็นคำถาม. คำว่า เมื่อโพธิดับไป ปราศไป สงบระงับไป ย่อมไม่เป็นพระพุทธเจ้า เป็นคำซักถาม. พึงทราบคำถามและคำซักถามในที่อื่นแม้ทั้งหมดโดยทำนองนี้. โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องไม่เป็นพระพุทธเจ้าด้วยโพธิ จบ. ๗. ลกฺขณกถาวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยลักษณะ ๔๐๒. ตสฺมาติ [Pg.113] ยสฺมา อโพธิสตฺตสฺสปิ จกฺกวตฺติโน ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโม โพธิสตฺตสฺสปิ จริมภวโต อญฺญตฺถ อสมนฺนาคโม โหติ, ตสฺมา ลกฺขณสมนฺนาคโต โพธิสตฺโตวาติ อิมสฺสตฺถสฺส อสาธกํ. เตนาห ‘‘อาภตมฺปิ อนาภตสทิสเมวา’’ติ. ๔๐๒. คำว่า ตัสมา ความว่า เพราะการประกอบพร้อมด้วยลักษณะแม้ของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ไม่ใช่พระโพธิสัตว์มีอยู่ และการไม่ประกอบพร้อมด้วยลักษณะในภพอื่นนอกจากภพสุดท้ายแม้ของพระโพธิสัตว์ก็มีอยู่ ฉะนั้น คำว่า ผู้ประกอบพร้อมด้วยลักษณะเป็นพระโพธิสัตว์เท่านั้น จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์เนื้อความนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แม้หลักฐานที่ยกมาอ้างก็เหมือนกับไม่ได้ยกมาอ้างนั่นเอง. ลกฺขณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยลักษณะ จบ. ๘. นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา ๘. อรรถกถาว่าด้วยการก้าวลงสู่ความแน่นอน ๔๐๓. ปารมีปูรณนฺติ อิทํ โพธิจริยาย อุปลกฺขณํ, น ปารมีนํ ปุณฺณภาวทสฺสนํ. เตน เตสํ อารมฺภสมาทานาทีนมฺปิ สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย หิ มหาสตฺตา นิยตาติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนา, โพธิยา นิยตา นรา’’ติ, ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จ, น นิยามสฺส นาม กสฺสจิ ธมฺมสฺส อุปฺปนฺนตฺตา พฺยากโรนฺติ, อถ โข เอกํเสนายํ ปารมิโย ปูเรตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ กตฺวา พฺยากโรนฺตีติ ปรวาทีปริกปฺปิตํ ธมฺมนฺตรํ ปฏิเสเธติ, น โพธิยา นิยตตฺตํ. เตนาห ‘‘เกวลญฺหิ น’’นฺติอาทิ. ๔๐๓. คำว่า ปารมีปูรณะ นี้เป็นเครื่องหมายถึงโพธิจริยา ไม่ใช่การแสดงความเต็มเปี่ยมแห่งบารมี. พึงเห็นว่า ด้วยเหตุนั้น การเริ่มสมาทานเป็นต้นแห่งบารมีเหล่านั้น ท่านก็สงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. เพราะพระมหาบุรุษทั้งหลายได้ชื่อว่าเป็นผู้แน่นอน (นิยตะ) ตั้งแต่การทำมหาภินิหารเป็นต้นมา. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ชนทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยองค์ประกอบทั้งปวงอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้แน่นอนต่อโพธิ และว่า จักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน ดังนี้. ท่านพยากรณ์ไม่ใช่เพราะธรรมชื่อว่านิยามอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้น แต่พยากรณ์โดยกำหนดว่า พระโพธิสัตว์นี้จักบำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยมแล้วเป็นพระพุทธเจ้าโดยส่วนเดียว ดังนี้ นี้เป็นการปฏิเสธสภาวธรรมอื่นที่ปรวาทีกำหนดขึ้น ไม่ใช่ปฏิเสธความแน่นอนต่อโพธิ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เพราะเป็นเพียงแต่ว่าไม่ เป็นต้น. นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการก้าวลงสู่ความแน่นอน จบ. ๑๐. สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยการละสังโยชน์ทั้งปวง ๔๑๓. สติปิ เกสญฺจิ สํโยชนานํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ปหีนตฺเต ‘‘ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา’’ติอาทีสุ วิย วณฺณภณนมุเขน อนวเสสตญฺจ สนฺธาย สพฺพสํโยชนปฺปหานกิตฺตนํ ปริยายวจนนฺติ อาห ‘‘อิมํ ปริยายํ อคฺคเหตฺวา’’ติ. อรหตฺตมคฺเคน ปชหนโต เอวาติ คณฺหาตีติ อคฺคมคฺโค เอว สพฺพสํโยชนานิ ปชหตีติ ลทฺธึ คณฺหาตีติ วทนฺติ ปทการา. เอวํ สตีติ ยทิ อนวเสสตามตฺเตน ตถา ปฏิชานาติ. ๔๑๓. แม้สังโยชน์บางอย่างจะถูกละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำทั้งหลาย แต่การประกาศการละสังโยชน์ทั้งปวงโดยมุ่งหมายถึงความไม่เหลือและโดยการกล่าวพรรณนาคุณ เหมือนในประโยคว่า เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เป็นต้น เป็นคำกล่าวโดยปริยาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ถือเอาปริยายนี้. พวกอาจารย์ผู้กล่าวแก้บท (ปทการะ) กล่าวว่า (ปรวาที) ยึดถือลัทธิว่า อรหัตตมรรคเท่านั้นละสังโยชน์ทั้งปวง เพราะยึดถือว่าละได้ด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น. คำว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ความว่า หากยอมรับเช่นนั้นเพียงเพราะความไม่เหลือ. สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการละสังโยชน์ทั้งปวง จบ. จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบ. ๕. ปญฺจมวคฺโค ๕. วรรคที่ ๕ ๑. วิมุตฺติกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยวิมุตติ ๔๑๘. ผลญาณํ [Pg.114] น โหติ, เสสานิ วิปสฺสนามคฺคปจฺจเวกฺขณญาณานิ วิมุตฺตานีติ น วตฺตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ เอเตสุ จตูสุ ญาเณสุ. วิปสฺสนาคฺคหเณน คหิตํ มคฺคาทิกิจฺจวิทูรกิจฺจตฺตา วิปสฺสนาปริโยสานตฺตา จ. ๔๑๘. ความเชื่อมโยงคือ ผลญาณไม่เป็น (วิมุตติ) ส่วนญาณที่เหลือคือวิปัสสนาญาณ มรรคญาณ และปัจจเวกขณญาณ ไม่ควรกล่าวว่าเป็นวิมุตติ. คำว่า ในที่นี้ คือ ในญาณ ๔ เหล่านี้. (ญาณใด) ที่ถูกรวมไว้ด้วยการระบุถึงวิปัสสนา เพราะเป็นกิจที่ห่างไกลจากกิจของมรรคเป็นต้น และเพราะเป็นที่สุดของวิปัสสนา. วิมุตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยวิมุตติ จบ. ๒. อเสขญาณกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยอเสขญาณ ๔๒๑. อเสเข อารพฺภ ปวตฺตตฺตา อเสขญาณนฺติ ปรสฺส ลทฺธิ, น อเสเข อเสขธมฺเม ปริยาปนฺนนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘เอเตน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ๔๒๑. ลัทธิของผู้อื่นว่า ชื่อว่าอเสขญาณ เพราะเกิดขึ้นปรารภพระอเสขะ ไม่ใช่เพราะนับเนื่องในอเสขธรรมที่เป็นอเสขะ ท่านจึงกล่าวเนื้อความนี้ว่า ด้วยคำนี้... (ละ)... แสดงให้เห็น. อเสขญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอเสขญาณ จบ. ๓. วิปรีตกถาวณฺณนา ๓. อรรถกถาว่าด้วยวิปลาส ๔๒๔. อสิเว สิวาติ โวหารํ วิย อญฺญาเณ…เป… วทติ. ๔๒๔. เหมือนการเรียกในสิ่งที่ไม่เป็นมงคลว่า เป็นมงคล... (ละ)... ย่อมกล่าวในอวิชชา. วิปรีตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องวิปลาส จบลงแล้ว ๔. นิยามกถาวณฺณนา ๔. คำอธิบายเรื่องนิยาม ๔๒๘-๔๓๑. ยนฺติ ยํ ญาณํ. สจฺจานุโลมนฺติ สจฺจปฺปฏิเวธานุกูลํ. วิปรีตานุโยคโต ปภุติ คเณตฺวา ‘‘จตุตฺถ’’นฺติ อาห น อนิยตสฺส นิยามคมนายาติ อวิปรีตานุโยคโต ปภุติ คเณตฺวา, ตถา สติ ปญฺจมภาวโต วิเสสภาวโต จ. (ข้อ ๔๒๘-๔๓๑) คำว่า “ยํ” (ใด) คือ ญาณใด คำว่า “สัจจานุโลม” คือ ญาณที่อนุโลมแก่การแทงตลอดสัจจะ นับตั้งแต่การประกอบในสิ่งที่วิปลาส จึงกล่าวว่า “ที่ ๔” ไม่ใช่เพื่อการก้าวไปสู่ความแน่นอนของสิ่งที่ไม่แน่นอน โดยนับตั้งแต่การประกอบในสิ่งที่ไม่วิปลาส เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น จะเป็นที่ ๕ และมีความพิเศษ นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องนิยาม จบลงแล้ว ๕. ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา ๕. คำอธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา ๔๓๒-๔๓๓. สพฺพํ [Pg.115] ญาณนฺติ อิทํ ‘‘อริยาน’’นฺติ อิมินา น วิเสสิตนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อนริยานมฺปิ หิ ญาณํ ญาณเมวา’’ติ. อถ วา ปาฬิยํ อวิเสเสน สพฺพํ ญาณนฺติ วุตฺตํ คเหตฺวา เอวมาห. อริยสฺส เจ ญาณนฺติ, โส ปน ปฏิกฺเขเปยฺยาติ อาห ‘‘อนริยสฺส เอตํ ญาณํ สนฺธายา’’ติ. (ข้อ ๔๓๒-๔๓๓) คำว่า “สัพพํ ญาณํ” (ญาณทั้งปวง) นี้ ไม่ได้ถูกจำกัดด้วยคำว่า “อริยานํ” (ของพระอริยะ) ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “แม้ญาณของปุถุชนก็เป็นญาณนั่นเอง” หรืออีกนัยหนึ่ง ถือเอาว่าในพระบาลีกล่าวถึงญาณทั้งปวงโดยไม่จำกัด จึงกล่าวเช่นนี้ หากเป็นญาณของพระอริยะ พระอริยะนั้นพึงปฏิเสธ จึงกล่าวว่า “มุ่งหมายถึงญาณของปุถุชนนี้” ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา จบลงแล้ว ๗. จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา ๗. คำอธิบายเรื่องจิตตารัมมณะ ๔๓๖-๔๓๘. วตฺตพฺพปฏิญฺญาติ ผสฺสารมฺมเณ ญาณํ วตฺตพฺพํ เจโตปริยญาณนฺติ เอวํ ปวตฺตา ปฏิญฺญา. (ข้อ ๔๓๖-๔๓๘) คำว่า “วัตตัพพปฏิญญา” คือ ปฏิญญาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ญาณในผัสสารมณ์ควรกล่าวว่าเป็นเจโตปริยญาณ จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องจิตตารัมมณะ จบลงแล้ว ๘. อนาคตญาณกถาวณฺณนา ๘. คำอธิบายเรื่องอนาคตญาณ ๔๓๙-๔๔๐. อนนฺตรานาคเตปิ จิตฺเต ญาณํ อิจฺฉนฺติ, ตตฺถ ปน ขณปจฺจุปฺปนฺเน วิย ตาทิเสน ปริกมฺเมน กทาจิ ญาณํ อุปฺปชฺเชยฺย. เตนาห ‘‘อนนฺตเร เอกนฺเตเนว ญาณํ นตฺถี’’ติ. (ข้อ ๔๓๙-๔๔๐) แม้ในจิตที่เป็นอนาคตที่ต่อเนื่องกัน ก็ปรารถนาญาณ แต่ในที่นั้น ญาณอาจเกิดขึ้นได้ด้วยการบริกรรมเช่นนั้น เหมือนในจิตที่เป็นปัจจุบันขณะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในจิตที่ต่อเนื่องกัน ญาณย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว” อนาคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องอนาคตญาณ จบลงแล้ว ๙. ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา ๙. คำอธิบายเรื่องปัจจุบันญาณ ๔๔๑-๔๔๒. ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจโต ทิฏฺเฐสู’’ติ วุตฺเต ยํ ทสฺสนภูตํ ญาณํ, ตมฺปิ สงฺขารสภาวตฺตา ตถาทิฏฺฐํ สิยาติ อตฺถโต อาปชฺชติ, เอวํภูตํ วจนํ สนฺธายาห ‘‘อตฺถโต อาปนฺนํ วจน’’นฺติ. ตํ ปน ยสฺมา ‘‘ตมฺปิ ญาณํ อนิจฺจโต ทิฏฺฐํ โหตี’’ติ ปฏิชานนวเสน ปวตฺตํ, ตสฺมา ‘‘อนุชานนวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ภงฺคานุปสฺสนานํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานานํ. (ข้อ ๔๔๑-๔๔๒) เมื่อกล่าวว่า “ในสังขารทั้งปวงที่ถูกเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง” ญาณที่เป็นการเห็นนั้น ก็พึงถูกเห็นเช่นนั้นโดยความเป็นสังขารโดยอรรถ มุ่งหมายถึงคำพูดเช่นนี้ จึงกล่าวว่า “คำพูดที่ถึงซึ่งอรรถ” แต่เพราะคำนั้นเกิดขึ้นโดยการยอมรับว่า “แม้ญาณนั้นก็ถูกเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง” เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “คำพูดที่ยอมรับ” ของภังคานุปัสสนาทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยต่อเนื่อง ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องปัจจุบันญาณ จบลงแล้ว ๑๐. ผลญาณกถาวณฺณนา ๑๐. คำอธิบายเรื่องผลญาณ ๔๔๓-๔๔๔. ผลปโรปริยตฺตํ [Pg.116] ผลสฺส อุจฺจาวจตา. พเลนาติ ญาณพเลน. (ข้อ ๔๔๓-๔๔๔) ความเป็นไปต่างๆ แห่งผล คือความยิ่งและหย่อนแห่งผล. ด้วยกำลัง คือด้วยกำลังแห่งญาณ. ผลญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องผลญาณ จบลงแล้ว ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายหมวดที่ ๕ จบลงแล้ว มหาปณฺณาสโก สมตฺโต. มหาปัณณาสก์ จบลงแล้ว ๖. ฉฏฺฐวคฺโค ๖. หมวดที่ ๖ ๑. นิยามกถาวณฺณนา ๑. คำอธิบายเรื่องนิยาม ๔๔๕-๔๔๗. เอตสฺส อริยสฺส ปุคฺคลสฺส. (ข้อ ๔๔๕-๔๔๗) ของอริยบุคคลนั้น นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องนิยาม จบลงแล้ว ๒. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา ๒. คำอธิบายเรื่องปฏิจจสมุปบาท ๔๕๑. การณฏฺเฐน ฐิตตาติ การณภาเวน พฺยภิจรณาภาวมาห. โย หิ ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส ยทา การณํ โหติ, น ตสฺส ตทา อญฺญถาภาโว อตฺถิ, สา จ อตฺถโต การณภาโวเยวาติ ‘‘การณภาโวเยวา’’ติ อาห. ๔๕๑. คำว่า "ตั้งอยู่โดยอรรถว่าเป็นเหตุ" ทรงกล่าวถึงความไม่คลาดเคลื่อนโดยความเป็นเหตุ เพราะธรรมใดเป็นเหตุของธรรมใดในกาลใด ในกาลนั้น ความเป็นอย่างอื่นของธรรมนั้นย่อมไม่มี และความตั้งอยู่นั้นโดยอรรถก็คือความเป็นเหตุนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "คือความเป็นเหตุนั่นเอง" ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องปฏิจจสมุปบาท จบลงแล้ว ๕. นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา ๕. คำอธิบายเรื่องนิโรธสมาบัติ ๔๕๗-๔๕๙. สภาวธมฺมตํ ปฏิเสเธติ ตทุภยลกฺขณรหิตสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวา. ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วจนโต ‘‘โวทานญฺจ วุฏฺฐานปริยาโยวา’’ติ อาห. สภาวธมฺมตฺเต สิทฺเธ สงฺขตวิทูรตาย อสงฺขตํ สิยาติ อาห ‘‘สภาวธมฺมตฺตาสาธกตฺตา’’ติ. (ข้อ ๔๕๗-๔๕๙) ปฏิเสธความเป็นสภาวธรรม เพราะไม่มีสภาวธรรมที่ปราศจากลักษณะทั้งสองนั้น ด้วยคำว่า "โวทานก็คือการออก" จึงกล่าวว่า "โวทานก็เป็นไวพจน์ของการออก" เมื่อความเป็นสภาวธรรมสำเร็จแล้ว อสังขตะพึงเป็นเพราะความไกลจากสังขตะ จึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นเครื่องยังความเป็นสภาวธรรมให้สำเร็จ" นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องนิโรธสมาบัติ จบแล้ว ฉฏฺฐวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายวรรคที่ ๖ จบแล้ว ๗. สตฺตมวคฺโค ๗. วรรคที่ ๗ ๑. สงฺคหิตกถาวณฺณนา ๑. คำอธิบายเรื่องสังคหิตะ ๔๗๑-๔๗๒. สงฺคหิตาติ [Pg.117] สงฺคหณาทิวเสน สทฺธึ คหิตา. เต ปน ยสฺมา เอกวิธตาทิสามญฺเญน พนฺธา วิย โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘สมฺพนฺธา’’ติ. ๔๗๑-๔๗๒. คำว่า สังคหิตะ คือถูกถือเอาพร้อมด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น แต่เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นเหมือนเครื่องผูกด้วยความเป็นอันเดียวกันเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "สัมพันธ์กัน" สงฺคหิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องสังคหิตะ จบแล้ว ๒. สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา ๒. คำอธิบายเรื่องสัมปยุตต์ ๔๗๓-๔๗๔. อนุปฺปวิสิตพฺพานุปฺปวิสนภาโว เตสํ เภเท สติ ยุชฺเชยฺย, นาญฺญถาติ อุปมาภินฺทเนน อุปเมยฺยสฺส ภินฺนตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นานตฺตววตฺถา…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห. ๔๗๓-๔๗๔. ความที่สภาวะที่พึงเข้าไปและสภาวะที่เข้าไป ย่อมสมควรเมื่อมีความต่างกันของสภาวะเหล่านั้น ไม่ใช่ในทางอื่น ดังนี้ แสดงความต่างกันของอุปเมยยะด้วยการทำลายอุปมา จึงกล่าวว่า "ความกำหนดความต่างกัน...เป็นต้น...ย่อมแสดง" สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องสัมปยุตต์ จบแล้ว ๓. เจตสิกกถาวณฺณนา ๓. คำอธิบายเรื่องเจตสิก ๔๗๕-๔๗๗. ผสฺสิกาทโยติ เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ววตฺถาวาจี. เตน จิตฺตุปฺปาทเทสนายํ ทสฺสิตปฺปเภทา เวทนาทโย คยฺหนฺติ, น ตํสมุฏฺฐานา รูปธมฺมาติ อาห ‘‘เอกุปฺปาทตาทิวิรหิตา สหชาตตา นตฺถี’’ติ. ๔๗๕-๔๗๗. ในคำว่า ผัสสิกะเป็นต้น นี้ ศัพท์ว่า "อาทิ" เป็นคำแสดงการกำหนด ด้วยเหตุนั้น เวทนาเป็นต้นที่แสดงความต่างกันในการแสดงเรื่องจิตตุปบาท ย่อมถูกถือเอา ไม่ใช่รูปธรรมที่เกิดจากจิตนั้น จึงกล่าวว่า "ความเป็นสหชาติที่ปราศจากความเป็นเอกุปบาทเป็นต้น ไม่มี" เจตสิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องเจตสิก จบแล้ว ๔. ทานกถาวณฺณนา ๔. คำอธิบายเรื่องทาน ๔๗๙. ผลทานภาวทีปนตฺถนฺติ ผลทานสพฺภาวทีปนตฺถํ. ผลทานํ วุตฺตํ วิย โหตีติ จิตฺเตน ผลทานํ ปธานภาเว วุตฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. อญฺญถา ทานภาโวติ น สกฺกา วตฺตุํ. ทานภาโวปิ หิ ‘‘ทานํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทินา วุตฺโตเยวาติ. ตนฺนิวารณตฺถนฺติ ผลทานนิวารณตฺถํ. เอตนฺติ ‘‘ทานํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทิวจนํ. เภสชฺชาทิวเสน อาพาธานิฏฺฐตา เทยฺยธมฺมสฺส อนิฏฺฐผลตาปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. ๔๗๙. เพื่อแสดงความเป็นผลทาน คือเพื่อแสดงความมีอยู่ของผลทาน คำว่า "ผลทานย่อมเป็นเหมือนที่กล่าวแล้ว" ความว่า ผลทานย่อมเป็นเหมือนที่กล่าวแล้วโดยความเป็นประธานด้วยจิต มิฉะนั้น จะกล่าวว่า "ความเป็นทาน" ไม่ได้ เพราะความเป็นทานก็ถูกกล่าวแล้วด้วยคำว่า "ทานมีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้นนั่นเอง เพื่อห้ามสิ่งนั้น คือเพื่อห้ามผลทาน คำว่า "นี้" คือคำว่า "ทานมีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้น ความไม่น่าปรารถนาแห่งอาพาธโดยความเป็นเภสัชเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นไวพจน์ของความเป็นผลไม่น่าปรารถนาแห่งเทยยธรรม กถํ [Pg.118] ตเถว สุตฺตํ สกวาทิปรวาทิวาเทสุ ยุชฺชตีติ โจทนาย ‘‘น ปน เอเกนตฺเถนา’’ติ วุตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘เทยฺยธมฺโมว ทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิวตฺตนปกฺเขเยว เอว-กาโร ยุตฺโต, น สาธนปกฺเข ทฺวินฺนมฺปิ ทานภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตนาห ‘‘เจตสิโกวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, เทยฺยธมฺโมวา’’ติ จ. เตเนวาห ‘‘ทฺวินฺนญฺหิ ทานานนฺติอาทิ. สงฺกรภาวโมจนตฺถนฺติ สติปิ ทานภาเว สภาวสงฺกรโมจนตฺถํ. เตนาห ‘‘เจตสิกสฺสา’’ติอาทิ. เพื่อแสดงคำที่กล่าวว่า "แต่ไม่ด้วยอรรถเดียว" อันเป็นคำตอบต่อคำถามว่า "สูตรย่อมสมควรในวาทะของฝ่ายตนและฝ่ายอื่นได้อย่างไร" จึงกล่าวคำว่า "เทยยธรรมเท่านั้นเป็นทาน" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "เอวะ" ย่อมสมควรในฝ่ายปฏิเสธเท่านั้น ไม่สมควรในฝ่ายยืนยัน เพราะความเป็นทานของทั้งสองอย่างเป็นที่ปรารถนา เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "พึงทราบว่าเจตสิกเท่านั้น หรือเทยยธรรมเท่านั้น" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะทานทั้งสอง" เป็นต้น เพื่อเปลื้องความเป็นสังกระ คือเพื่อเปลื้องสังกระแห่งสภาวะแม้เมื่อมีความเป็นทานอยู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "แห่งเจตสิก" เป็นต้น ทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องทาน จบแล้ว ๕. ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา ๕. คำอธิบายเรื่องบุญสำเร็จด้วยการบริโภค ๔๘๕. ตสฺสา ลทฺธิยาติ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สโมธานํ โหตีติ ลทฺธิยา. เอเตสนฺติ วตฺตมานจิตฺตปริโภคมยปุญฺญานํ. ๔๘๕. คำว่า ตัสสา ลัทธิยาติ (ตามลัทธิของเธอ) คือ ตามลัทธิที่ว่า การประชุมกันของวิญญาณ ๕ เป็นบุญ. คำว่า เอเตสันติ (ของบุญเหล่านั้น) คือ ของบุญอันเกิดจากการบริโภคด้วยจิตในปัจจุบัน. ๔๘๖. อยํ วาโท หียติ ปริโภคสฺเสว อภาวโต. จาคเจตนาย เอว ปุญฺญภาโว, น จิตฺตวิปฺปยุตฺตสฺส. เอวนฺติ อิมินา ปกาเรน, อปริภุตฺเต เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาเวนาติ อตฺโถ. อปริภุตฺเต เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาวโต เอว หิ ปุถุชฺชนกาเล ทินฺนํ อรหา หุตฺวา ปริภุญฺชนฺเต ตมฺปิ ปุถุชฺชเน ทานเมวาติ นิจฺฉิตํ. ปรวาทีปฏิกฺเขปมุเขน สกวาทํ ปติฏฺฐาเปติ ปฐโม อตฺถวิกปฺโป, ทุติโย ปน อุชุกเมว สกวาทํ ปติฏฺฐาเปตีติ อยเมเตสํ วิเสโส. ๔๘๖. วาทะนี้เสื่อมไปเพราะไม่มีการบริโภค. บุญภาวะย่อมมีด้วยเจตนาในการสละเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสิ่งที่ปราศจากจิต. คำว่า เอวันติ (ด้วยประการฉะนี้) คือ ด้วยอาการอย่างนี้ หมายความว่า ด้วยบุญภาวะในวัตถุทานที่ยังไม่ได้บริโภค. เพราะบุญภาวะในวัตถุทานที่ยังไม่ได้บริโภคนั่นแล ทานที่ให้ในสมัยเป็นปุถุชน แม้เมื่อพระอรหันต์บริโภคอยู่ ก็ยังเป็นทานในปุถุชนนั้นแล ดังนี้เป็นที่แน่นอน. การกำหนดอรรถข้อแรกย่อมตั้งวาทะของตนได้ด้วยการปฏิเสธวาทะของผู้อื่น ส่วนการกำหนดอรรถข้อที่สองย่อมตั้งวาทะของตนได้โดยตรงทีเดียว นี้คือความแตกต่างของวาทะเหล่านั้น. ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องบุญอันเกิดจากการบริโภค จบแล้ว ๖. อิโตทินฺนกถาวณฺณนา ๖. คำอธิบายเรื่องทานที่ให้จากโลกนี้ ๔๘๘-๔๙๑. เตเนว จีวราทิทาเนนาติ อนุโมทนํ วินา ทายเกน ปวตฺติตจีวราทิทาเนน. เตนาห ‘‘สยํกเตน กมฺมุนา วินาปี’’ติ. อิมินา การเณนาติ อนุโมทิตตฺตาว เตสํ ตตฺถ โภคา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอเตน การเณน. ยทิ ยนฺติอาทิ ปรวาทิโน ลทฺธิปติฏฺฐาปนาการทสฺสนํ. ตตฺถ ยทิ น ยาเปยฺยุํ, กถํ อนุโมเทยฺยุํ, จิตฺตํ ปสาเทยฺยุํ [Pg.119], ปีตึ อุปฺปาเทยฺยุํ, โสมนสฺสํ ปฏิลเภยฺยุนฺติ เอกจฺเจ อญฺเญ เปเต อนุโมทนาทีนิ กตฺวา ยาเปนฺเต ทิสฺวา อนุโมทนาทีนิ กโรนฺติ, ตสฺมา เต อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺตีติ อธิปฺปาโย. ๔๘๘-๔๙๑. คำว่า เตเนว จีวราทิทาเนนาติ (ด้วยทานมีจีวรเป็นต้นนั้นเอง) คือ ด้วยทานมีจีวรเป็นต้นที่ทายกกระทำไปโดยไม่มีการอนุโมทนา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “แม้ไม่มีกรรมที่ตนทำเอง”. คำว่า อิมินา การเณนาติ (ด้วยเหตุนี้) คือ ด้วยเหตุที่ว่า เพราะการอนุโมทนาเท่านั้น โภคะทั้งหลายจึงเกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้นในภพนั้น. คำว่า ยทิ ยันติอาทิ (ถ้าหากว่าย่อมเป็นไป) เป็นการแสดงวิธีตั้งลัทธิของปรวาที. ในข้อนั้น ถ้าหากว่าเปรตเหล่านั้นไม่ยังอัตภาพให้เป็นไปได้แล้ว จะอนุโมทนาได้อย่างไร จะยังจิตให้เลื่อมใสได้อย่างไร จะยังปีติให้เกิดขึ้นได้อย่างไร จะได้โสมนัสได้อย่างไร? เปรตบางพวกเห็นเปรตอื่นยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยการอนุโมทนาเป็นต้น จึงอนุโมทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้นเปรตเหล่านั้นจึงยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยทานที่ให้จากโลกนี้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย. อิโตทินฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องทานที่ให้จากโลกนี้ จบแล้ว ๗. ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา ๗. คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งกรรมที่เป็นปฐวี ๔๙๒. อตฺตวชฺเชหีติ ผสฺสวชฺเชหิ. น หิ โส เอว เตน สมฺปยุตฺโต โหติ. โสติ ผสฺสเมว ปจฺจามสติ. สาวชฺชเนติ อาวชฺชนสหิเต, อาวชฺชนํ ปุเรจาริกํ กตฺวา เอว ปวตฺตนเกติ อตฺโถ. กมฺมูปนิสฺสยภูตเมวาติ เยน กมฺมุนา ยถาวุตฺตา ผสฺสาทโย นิพฺพตฺติตา, ตสฺส กมฺมสฺส อุปนิสฺสยภูตเมว. ทุกฺขสฺสาติ อายตึ อุปฺปชฺชนกทุกฺขสฺส. ‘‘มูลตณฺหา’’ติ ทสฺเสตีติ โยชนา, ตถา ‘‘อุปนิสฺสยภูต’’นฺติ เอตฺถาปิ. กมฺมายูหนสฺส การณภูตา ปุริมสิทฺธา ตณฺหา กมฺมสฺส อุปนิสฺสโย, กตูปจิเต กมฺเม ภวาทีสุ นมนวเสน ปวตฺตา หิ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย. ๔๙๒. คำว่า อัตตวัชเชหีติ (ด้วยสิ่งที่พึงเว้นเอง) คือ ด้วยสิ่งที่พึงเว้นจากผัสสะ. เพราะผัสสะนั้นเองย่อมไม่ประกอบด้วยสิ่งนั้น. คำว่า โสติ (สิ่งนั้น) ย่อมหมายถึงผัสสะเท่านั้น. คำว่า สาวชฺชเนติ (พร้อมด้วยอาวัชชนะ) คือ พร้อมด้วยอาวัชชนะ หมายความว่า เป็นไปโดยมีอาวัชชนะเป็นเบื้องหน้าเท่านั้น. คำว่า กัมมูปนิสสยภูตเมวาติ (เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมเท่านั้น) คือ เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมนั้นเท่านั้น ซึ่งผัสสะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเกิดขึ้นด้วยกรรมใด. คำว่า ทุกขัสสาติ (แห่งทุกข์) คือ แห่งทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต. พึงประกอบความว่า “ย่อมแสดงว่า ‘ตัณหาเป็นมูล’” และในคำว่า “อุปนิสสยภูต” นี้ก็เช่นกัน. ตัณหาที่สำเร็จมาแต่ก่อนซึ่งเป็นเหตุแห่งการสั่งสมกรรม เป็นอุปนิสัยของกรรม. ส่วนตัณหาที่เกิดขึ้นในภพเป็นต้นโดยน้อมไปในกรรมที่สั่งสมไว้แล้ว ย่อมเป็นอุปนิสัยของวิบาก. ๔๙๓. โอกาสกตุปฺปนฺนํ อเขเปตฺวา ปรินิพฺพานภาโว สกสมยวเสน โจทนาย ยุชฺชมานตา. ๔๙๓. การที่พระอรหันต์ปรินิพพานโดยไม่ทำลายสิ่งที่เกิดขึ้นจากโอกาส (กรรม) ย่อมสมควรแก่การถูกตำหนิโดยลัทธิของตน ๔๙๔. กมฺเม สตีติ อิมินา กมฺมสฺส ปถวีอาทีนํ ปจฺจยตามตฺตมาห, น ชนกตฺตํ. เตนาห ‘‘ตํสํวตฺตนิกํ นาม โหตี’’ติ. ๔๙๔. คำว่า กัมเม สตีติ (เมื่อกรรมมีอยู่) ด้วยคำนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นปัจจัยของกรรมต่อปฐวีเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นผู้ให้เกิด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ชื่อว่ายังกรรมนั้นให้เป็นไป” ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งกรรมที่เป็นปฐวี จบแล้ว ๘. ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา ๘. คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งชราและมรณะ ๔๙๕. เอการมฺมณาติ อิทํ อนารมฺมณตาสาธนวเสน สมฺปโยคลกฺขณาภาวสฺส อุทฺธฏตฺตา วุตฺตํ, น ตสฺเสว สมฺปโยคลกฺขณตฺตา. ๔๙๕. คำว่า เอการัมมณาติ (มีอารมณ์เดียว) นี้กล่าวไว้โดยยกเอาการไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุตต์ขึ้นมาเพื่อแสดงความเป็นอนารัมมณะ ไม่ใช่เพราะสิ่งนั้นมีลักษณะแห่งสัมปยุตต์ ๔๙๖. อพฺยากตานนฺติ วิปากาพฺยากตานํ. อิตรตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ๔๙๖. คำว่า อพยากตานันติ (แห่งอพยากตธรรมทั้งหลาย) คือ แห่งวิบากอพยากตธรรมทั้งหลาย. ในที่อื่นไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย. ๔๙๗. ตนฺติ ‘‘อปริสุทฺธวณฺณตา ชราเยวา’’ติ วจนํ. ๔๙๗. คำว่า ตันติ (นั้น) คือ คำว่า 'ความเป็นผู้มีผิวพรรณไม่บริสุทธิ์นั่นแหละคือชรา'. ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยชราและมรณะเป็นวิบาก จบแล้ว. ๑๐. วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม ๕๐๑. วิปาโก [Pg.120] วิปากสฺส ปจฺจโย โหนฺโต อญฺญมญฺญปจฺจโย โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ยสฺส วิปากสฺส วิปาโก อญฺญมญฺญปจฺจโย โหตี’’ติ. ‘‘ตปฺปจฺจยาปิ อญฺญสฺส วิปากสฺส อุปฺปตฺตึ สนฺธายา’’ติอาทิวจนโต ปน ชาติชรามรณาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโยติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ปุริมปฏิญฺญายาติ ‘‘วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโม’’ติ ปฏิญฺญาย. อิมสฺส โจทนสฺสาติ ‘‘วิปาโก จ วิปากธมฺมธมฺโม จา’’ติอาทินา ปวตฺตสฺส โจทนสฺส. ๕๐๑. วิบากเป็นปัจจัยแก่วิบาก ย่อมเป็นอัญญมัญญปัจจัย ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'วิบากของวิบากใด ย่อมเป็นอัญญมัญญปัจจัย'. ส่วนจากคำว่า 'แม้เพราะปัจจัยนั้น การเกิดขึ้นแห่งวิบากอื่น' เป็นต้น ย่อมอาจทราบได้ว่าเป็นอุปนิสสยปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะเป็นต้น. คำว่า ปุริมปฏิญญายาติ (ด้วยปฏิญญาในก่อน) คือ ด้วยปฏิญญาที่ว่า 'วิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม'. คำว่า อิมัสส โจทนัสสาติ (แห่งคำท้วงนี้) คือ แห่งคำท้วงที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'วิบากก็ดี ธรรมมีวิบากเป็นธรรมก็ดี'. วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม จบแล้ว. สตฺตมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาหมวดที่ ๗ จบแล้ว. ๘. อฏฺฐมวคฺโค ๘. หมวดที่ ๘ ๑. ฉคติกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖ ๕๐๓-๕๐๔. วณฺณา เอว นีลาทิวเสน นิภาตีติ วณฺณนิภา, วณฺณายตนนฺติ อตฺโถ. สณฺฐานํ ทีฆาทิ. ๕๐๓-๕๐๔. วรรณะนั่นเองย่อมปรากฏโดยอำนาจแห่งสีเขียวเป็นต้น ชื่อว่า วรรณนิภา หมายถึง วรรณายตนะ. สัณฐาน คือ ยาวเป็นต้น. ฉคติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖ จบแล้ว. ๒. อนฺตราภวกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยอันตรภพ ๕๐๕. อนฺตรฏฺฐานานีติ อนฺตริกฏฺฐานานิ. นิวารกฏฺฐานานิ ภินฺทิตฺวา จ อากาเสน จ คมนโต. ยทิ โส ภวานํ อนฺตรา น สิยาติ โส อนฺตราภโว กามภวาทีนํ ภวานํ อนฺตเร ยทิ น ภเวยฺย. น นาม อนฺตราภโวติ ‘‘สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ นาม อนฺตราภโว’’ติ เอวํ ปวตฺตสฺส สกวาทิวจนสฺส ปฏิกฺเขเป การณํ นตฺถิ, ตสฺส ปฏิกฺเขเป การณํ หทเย ฐเปตฺวา น ปฏิกฺขิปติ, อถ โข ตถา อนิจฺฉนฺโต เกวลํ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตีติ อตฺโถ. ๕๐๕. คำว่า อันตรัฏฐานานีติ (สถานที่ในระหว่าง) คือ สถานที่ที่เป็นช่องว่าง. เพราะการทำลายสถานที่ที่ขวางกั้นแล้วไปทางอากาศ. คำว่า ยทิ โส ภวานํ อันตรา น สิยาติ (ถ้าอันตรภพนั้นไม่มีในระหว่างภพทั้งหลาย) คือ ถ้าอันตรภพนั้นไม่มีในระหว่างภพทั้งหลายมีกามภพเป็นต้น. คำว่า น นาม อันตรภาโวติ (อันตรภพไม่มีเลย) คือ ไม่มีเหตุในการปฏิเสธคำของฝ่ายตนที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'อันตรภพไม่มีโดยประการทั้งปวง', ท่านไม่ได้ปฏิเสธโดยตั้งเหตุในการปฏิเสธนั้นไว้ในใจ, แต่ที่ปฏิเสธนั้น ก็เพียงเพราะไม่ปรารถนาตามลัทธิของตนเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. ๕๐๖. ชาตีติ น อิจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ. ๕๐๖. พึงประกอบความว่า 'ไม่ปรารถนาซึ่งชาติ'. ๕๐๗. เอวํ [Pg.121] ตํ ตตฺถ น อิจฺฉตีติ กามภวาทีสุ วิย ตํ จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรํ ตตฺถ อนฺตราภวาวตฺถาย น อิจฺฉติ. โส หิ ตสฺส ภาวิภวนิพฺพตฺตกกมฺมโต เอว ปวตฺตึ อิจฺฉติ, ตสฺมา ชาติชรามรณานิ อนิจฺจโต กุโต จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรา. อยญฺจ วาโท อนฺตราภววาทีนํ เอกจฺจานํ วุตฺโต. เย ‘‘อปฺปเกน กาเลน สตฺตาเหเนว วา ปฏิสนฺธึ ปาปุณาตี’’ติ วทนฺติ, เย ปน ‘‘ตตฺเถว จวิตฺวา อายาตีติ สตฺตสตฺตาหานี’’ติ วทนฺติ, เตหิ อนุญฺญาตาว จุติปฏิสนฺธิปรมฺปราติ เต อธุนาตนา ทฏฺฐพฺพา ปาฬิยํ ‘‘อนฺตราภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ อาคตตฺตา. ยถา เจตํ, เอวํ นิรยูปคาทิภาวมฺปิสฺส อธุนาตนา ปฏิชานนฺติ. ตถา หิ เต วทนฺติ ‘‘อุทฺธํปาโท ตุ นารโก’’ติอาทิ. ตตฺถ ยํ นิสฺสาย ปรวาที อนฺตราภวํ นาม ปริกปฺเปติ, ตํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายีติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิมสฺส หิ ‘‘อวิหาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา อคฺคมคฺคาธิคเมน อนวเสสกิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, อนฺตราปรินิพฺพายี’’ติ สุตฺตปทสฺส อยมตฺโถ, น อนฺตราภวภูโตติ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายีติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา’’ติ. ๕๐๗. คำว่า เอวํ ตํ ตตฺถ น อิจฺฉาติ (ไม่ปรารถนาสิ่งนั้นในที่นั้นอย่างนี้) คือ ไม่ปรารถนาการสืบต่อจุติและปฏิสนธินั้นในภาวะที่เป็นอันตรภพนั้น เหมือนในกามภพเป็นต้น. เพราะเขาปรารถนาการเป็นไปของสัตว์นั้นจากกรรมที่ยังภพให้เกิดขึ้นเท่านั้น เพราะฉะนั้น เมื่อชาติ ชรา และมรณะไม่เที่ยง การสืบต่อจุติและปฏิสนธิจะมีมาจากไหน. ก็วาทะนี้กล่าวหมายถึงอันตรภววาทีบางพวก. ชนเหล่าใดกล่าวว่า 'ย่อมถึงปฏิสนธิในเวลาอันน้อย หรือเพียง ๗ วันเท่านั้น' ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า 'จุติจากภพนั้นแล้วย่อมมา (เกิด) ใน ๗ สัปดาห์' การสืบต่อจุติและปฏิสนธิย่อมเป็นที่ยอมรับของชนเหล่านั้น ชนเหล่านั้นพึงทราบว่าเป็นพวกสมัยใหม่ เพราะมีมาในพระบาลีว่า 'สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิด ย่อมแก่ ย่อมตาย ย่อมจุติ ย่อมเข้าถึงในอันตรภพหรือ? ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น'. และชนสมัยใหม่เหล่านั้นย่อมยอมรับความเป็นผู้เข้าถึงนรกเป็นต้นของสัตว์นั้นด้วย. ดังที่พวกเขากล่าวว่า 'สัตว์นรกมีเท้าชี้ขึ้น' เป็นต้น. ในข้อนั้น เพื่อแสดงว่าปรวาทีอาศัยอะไรจึงกำหนดอันตรภพขึ้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'ถือเอาบทพระสูตรว่า อันตราปรินิพพายี โดยไม่แยบคาย'. เพราะอรรถของบทพระสูตรว่า 'อันตราปรินิพพายี' นี้คือ 'ในชั้นอวิหาเป็นต้น ย่อมปรินิพพานด้วยการบรรลุอริยมรรคอันสูงสุดในระหว่าง คือไม่ล่วงเลยกึ่งอายุในภพนั้นๆ ด้วยการปรินิพพานอันไม่มีกิเลสเหลืออยู่' ไม่ใช่เป็นผู้เกิดในอันตรภพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ถือเอาบทพระสูตรว่า อันตราปรินิพพายี โดยไม่แยบคาย'. เย ปน ‘‘สมฺภเวสีติ วจนโต อตฺเถว อนฺตราภโว. โส หิ สมฺภวํ อุปปตฺตึ เอสตีติ สมฺภเวสี’’ติ วทนฺติ, เตปิ เย ภูตาว น ปุน ภวิสฺสนฺติ, เต ขีณาสวา ‘‘ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภูตา’’ติ วุตฺตา. ตพฺพิธุรตาย สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสิโน, อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา เสกฺขา ปุถุชฺชนา. จตูสุ วา โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, อณฺฑโกสโต วตฺถิโกสโต จ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชโอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, ตโต ปรํ ภูตา นามาติ เอวํ อุชุเก ปาฬิอนุคเต อตฺเถ สติ กึ อนิทฺธาริตสฺส ปตฺถิเยน อนฺตราภเวน อตฺตภาเวน ปริกปฺปิเตน ปโยชนนฺติ ปฏิกฺขิปิตพฺพา. ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า 'เพราะมีพระดำรัสว่า สัมภเวสี อันตรภพจึงมีอยู่จริง เพราะสัมภเวสีนั้นย่อมแสวงหาภพคือการอุบัติ' ชนเหล่านั้น (ควรถูกคัดค้านว่า) พระขีณาสพทั้งหลายผู้เป็นผู้เกิดแล้วและจะไม่เกิดอีก ถูกเรียกว่า 'ภูตะ' ในคำว่า 'เพื่อความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลายผู้เกิดแล้ว' นี้. ส่วนผู้ที่แสวงหาภพเพราะมีความเป็นไปตรงกันข้ามกับพระขีณาสพเหล่านั้น คือพระเสกขะและปุถุชนผู้ยังละสังโยชน์ในภพไม่ได้ ชื่อว่า 'สัมภเวสี'. หรือสัตว์ที่เกิดในกำเนิด ๔ คือ อัณฑชะและชลาพุชะ ตราบใดที่ยังไม่ออกจากเปลือกไข่และถุงรก ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' เมื่อออกจากเปลือกไข่และถุงรกแล้ว ชื่อว่า 'ภูตะ'. ส่วนสัตว์สังเสทชะและโอปปาติกะ ในขณะจิตแรกชื่อว่า 'สัมภเวสี' ตั้งแต่ขณะจิตที่สองเป็นต้นไปชื่อว่า 'ภูตะ'. หรือสัตว์ทั้งหลายเกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดที่ยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากนั้น ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' หลังจากนั้นชื่อว่า 'ภูตะ'. เมื่อมีความหมายที่ตรงตามพระบาลีอย่างชัดเจนเช่นนี้ จะมีประโยชน์อะไรกับการกำหนดอัตภาพอันเป็นอันตรภพที่ยังไม่แน่นอนและเป็นที่ปรารถนา (ของพวกท่าน) เล่า? จึงควรปฏิเสธเสีย. ยํ [Pg.122] ปเนเก ‘‘สนฺตานวเสน ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเรสุ ปาตุภาโว ทิฏฺโฐ. ยถา ตํ วีหิอาทิอวิญฺญาณกสนฺตาเน, เอวํ สวิญฺญาณกสนฺตาเนปิ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเร ปาตุภาเวน ภวิตพฺพํ. อยญฺจ นโย สติ อนฺตราภเว ยุชฺชติ, นาญฺญถา’’ติ ยุตฺตึ วทนฺติ, เตหิ อิทฺธิมโต เจโตวสิปฺปตฺตสฺส จิตฺตานุคติกํ กายํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส ขเณน พฺรหฺมโลกโต อิธูปสงฺกมเน อิโต วา พฺรหฺมโลกูปคมเน ยุตฺติ วตฺตพฺพา. ยทิ สพฺพตฺเถว วิจฺฉินฺนเทเส ธมฺมานํ ปวตฺติ น อิจฺฉิตา, ยทิปิ สิยา ‘‘อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสโย อจินฺเตยฺโย’’ติ, ตํ อิธาปิ สมานํ ‘‘กมฺมวิปาโก อจินฺเตยฺโย’’ติ วจนโต, ตสฺมา ตํ เตสํ มติมตฺตเมว. อจินฺเตยฺยสภาวา หิ สภาวธมฺมา, เต กตฺถจิ ปจฺจยวเสน วิจฺฉินฺนเทเส ปาตุภวนฺติ, กตฺถจิ อวิจฺฉินฺนเทเส จ. ตถา หิ มุขโฆสาทีหิ ปจฺจเยหิ อญฺญสฺมึ เทเส อาทาสปพฺพตปเทสาทิเก ปฏิพิมฺพปฏิโฆสาทิกํ นิพฺพตฺตมานํ ทิฏฺฐนฺติ. ส่วนชนบางพวกกล่าวอ้างเหตุผลว่า 'การปรากฏของธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยกระแสอย่างไม่ขาดสายในที่ต่าง ๆ ย่อมเห็นกันอยู่ เหมือนในกระแสของสิ่งไม่มีวิญญาณมีข้าวเปลือกเป็นต้นฉันใด แม้ในกระแสของสิ่งมีวิญญาณ ก็ย่อมต้องมีการปรากฏอย่างไม่ขาดสายในที่ต่าง ๆ ฉันนั้น และนัยนี้ย่อมสมเหตุสมผลเมื่อมีอันตรภพเท่านั้น จะเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้' ชนเหล่านั้นควรกล่าวถึงเหตุผลในการที่ผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงความชำนาญในเจโตวสี ผู้อธิษฐานกายให้เป็นไปตามจิต สามารถมาสู่โลกนี้จากพรหมโลก หรือไปสู่พรหมโลกจากโลกนี้ได้ในชั่วขณะเดียว หากไม่ประสงค์ให้ธรรมดำเนินไปในที่ที่ขาดตอนกันในทุกกรณี แม้จะกล่าวว่า 'วิสัยแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์เป็นอจินไตย' ก็ตาม ข้อนั้นก็ย่อมเสมอเหมือนกันในที่นี้ด้วย เพราะมีคำกล่าวว่า 'วิบากแห่งกรรมเป็นอจินไตย' ฉะนั้น ข้อนั้นจึงเป็นเพียงความเห็นของชนเหล่านั้นเท่านั้น เพราะสภาวธรรมทั้งหลายมีสภาวะเป็นอจินไตย ธรรมเหล่านั้นบางอย่างย่อมปรากฏในที่ที่ขาดตอนกันโดยอาศัยปัจจัย บางอย่างก็ปรากฏในที่ที่ไม่ขาดตอนกัน ดังที่เห็นกันอยู่ว่า เงาและเสียงสะท้อนเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในที่อื่น เช่น ในกระจกและซอกเขาเป็นต้น โดยอาศัยปัจจัยมีใบหน้าและเสียงเป็นต้น เอตฺถาห – ปฏิพิมฺพํ ตาว อสิทฺธตฺตา อสทิสตฺตา จ น นิทสฺสนํ. ปฏิพิมฺพญฺหิ นาม อญฺญเทว รูปนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ อสิทฺธเมตํ. สิทฺธิยมฺปิ อสทิสตฺตา น นิทสฺสนํ สิยา เอกสฺมึ ฐาเน ทฺวินฺนํ สหฐานาภาวโต. ยตฺเถว หิ อาทาสรูปํ ปฏิพิมฺพรูปญฺจ ทิสฺสติ, น จ เอกสฺมึ เทเส รูปทฺวยสฺส สหภาโว ยุตฺโต นิสฺสยภูตเทสโต, อสทิสญฺเจตํ สนฺธานโต. น หิ มุขสฺส ปฏิพิมฺพสนฺธานภูตํ อาทาสสนฺธานสมฺพนฺธตฺตา สนฺธานํ อุทฺทิสฺส อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเร ปาตุภาโว วุจฺจติ, น อสนฺตานนฺติ อสมานเมว ตนฺติ. ในข้อนี้ (อีกฝ่าย) กล่าวว่า – เงา (ภาพสะท้อน) นั้นไม่เป็นตัวอย่าง เพราะยังไม่เป็นที่ยอมรับและเพราะไม่เหมือนกัน เพราะการที่เงาชื่อว่าเกิดขึ้นเป็นรูปอื่นนั้น ยังไม่เป็นที่ยอมรับ แม้จะยอมรับว่าเกิดขึ้นได้ ก็ไม่เป็นตัวอย่าง เพราะไม่เหมือนกัน เนื่องจากรูปสองอย่างไม่อาจตั้งอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันได้ เพราะในที่ใดปรากฏรูปกระจกและรูปเงา ในที่นั้นการที่รูปสองอย่างจะอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันย่อมไม่สมควรเพราะมีที่อาศัยต่างกัน และสิ่งนี้ก็ไม่เหมือนกันในแง่ของความสืบต่อ เพราะการปรากฏในที่อื่นอย่างไม่ขาดสายนั้น มิได้กล่าวหมายถึงความสืบต่อ (ของเงา) ที่เป็นความสืบต่อของใบหน้า เพราะความสืบต่อ (ของเงา) นั้นสัมพันธ์กับความสืบต่อของกระจก และมิใช่กล่าวว่าไม่ใช่ความสืบต่อ ดังนั้น อุปมานี้จึงไม่เหมือนกันเลย ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘ปฏิพิมฺพํ นาม อญฺญเทว รูปนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ อสิทฺธํ เอกสฺมึ ฐาเน ทฺวินฺนํ สหฐานภาวโต’’ติ, ตยิทํ อสนฺตานเมว สหฐานํ โจทิตํ ภินฺนนิสฺสยตฺตา. น หิ ภินฺนนิสฺสยานํ สหฐานํ อตฺถิ. ยถา อเนเกสํ มณิทีปาทีนํ ปภารูปํ เอกสฺมึ ปเทเส ปวตฺตมานํ อจฺฉิตมานตาย นิรนฺตรตาย จ อภินฺนฏฺฐานํ วิย ปญฺญายติ, ภินฺนนิสฺสยตฺตา ปน ภินฺนฏฺฐานเมว ตํ, คหณวิเสเสน ตถาอภินฺนฏฺฐานมตฺตํ, เอวํ อาทาสรูปปฏิพิมฺพรูเปสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. ตาทิสปจฺจยสมวาเยน หิ ตตฺถ ตํ อุปฺปชฺชติ เจว วิคจฺฉติ จ, เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส โคจรภาวูปคมนโต. อญฺญถา อาโลเกน วินาปิ ปญฺญาเยยฺย, จกฺขุวิญฺญาณสฺส วา น โคจโร วิย สิยา. ตสฺส ปน สามคฺคิยา [Pg.123] โส อานุภาโว, ยํ ตถา ทสฺสนํ โหตีติ. อจินฺเตยฺโย หิ ธมฺมานํ สามตฺถิยเภโทติ วทนฺเตนปิ อยเมวตฺโถ สาธิโต ภินฺนนิสฺสยสฺสปิ อภินฺนฏฺฐานสฺส วิย อุปฏฺฐานโต. เอเตเนว อุทกาทีสุ ปฏิพิมฺพรูปาภาวโจทนา ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา. ในข้อนั้น ที่กล่าวว่า 'การที่เงาชื่อว่าเกิดขึ้นเป็นรูปอื่นนั้น ยังไม่เป็นที่ยอมรับ เพราะรูปสองอย่างไม่อาจตั้งอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันได้' นั้น การตั้งอยู่ร่วมกันที่ถูกคัดค้านนี้เป็นสิ่งที่ไม่ใช่ความสืบต่อ เพราะมีที่อาศัยต่างกัน เพราะการตั้งอยู่ร่วมกันของสิ่งที่มีที่อาศัยต่างกันนั้นไม่มีอยู่จริง เหมือนอย่างรูปแสงสว่างของแก้วมณีและประทีปเป็นต้นจำนวนมาก ที่ดำเนินไปในที่เดียวกัน ย่อมปรากฏราวกับเป็นที่เดียวกันเพราะความไม่ขาดสายและความต่อเนื่อง แต่โดยความเป็นจริงแล้ว สิ่งนั้นเป็นที่ต่างกันเพราะมีที่อาศัยต่างกัน เป็นเพียงที่ที่ปรากฏว่าไม่ต่างกันโดยลักษณะการรับรู้เท่านั้น พึงเห็นในรูปกระจกและรูปเงาด้วยนัยนี้ เพราะสิ่งนั้นย่อมเกิดขึ้นและดับไปในที่นั้นด้วยการประชุมกันของปัจจัยเช่นนั้น และสิ่งนี้ควรยอมรับได้เพราะเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ มิฉะนั้นแล้ว สิ่งนั้นก็จะปรากฏได้แม้ไม่มีแสงสว่าง หรืออาจจะไม่เป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณก็ได้ แต่ด้วยความพร้อมเพรียงกันของสิ่งนั้น จึงมีอานุภาพที่ทำให้ปรากฏเช่นนั้น แม้ด้วยการกล่าวว่า 'ความแตกต่างแห่งความสามารถของธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย' ก็ย่อมสำเร็จความหมายนี้ เพราะปรากฏราวกับเป็นที่เดียวกันแม้จะมีที่อาศัยต่างกัน ด้วยเหตุนี้ ข้อโต้แย้งเรื่องการไม่มีรูปเงาในน้ำเป็นต้น ก็พึงทราบว่าถูกปฏิเสธแล้ว สิทฺเธ จ ปฏิพิมฺพรูเป ตสฺส นิทสฺสนภาโว สิทฺโธเยว โหติ เหตุผลานํ วิจฺฉินฺนเทสตาวิภาวนโต. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อสทิสตฺตา น นิทสฺสน’’นฺติ, ตทยุตฺตํ. กสฺมา? น หิ นิทสฺสนํ นาม นิทสฺสิตพฺเพน สพฺพทา สทิสเมว โหติ. จุติกฺขนฺธาธานโต วิจฺฉินฺนเทเส อุปปตฺติกฺขนฺธา ปาตุภวนฺตีติ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธนตฺถํ มุขรูปโต วิจฺฉินฺเน ฐาเน ตสฺส ผลภูตํ ปฏิพิมฺพรูปํ นิพฺพตฺตตีติ เอตฺถ ตสฺส นิทสฺสนตฺถสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอเตน อสนฺตานโจทนา ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา. และเมื่อรูปเงาเป็นที่ยอมรับแล้ว การที่รูปเงานั้นเป็นตัวอย่างก็ย่อมเป็นที่ยอมรับด้วย เพราะแสดงให้เห็นถึงความเป็นที่ต่างกันของเหตุและผล ส่วนที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นตัวอย่างเพราะไม่เหมือนกัน' นั้นไม่สมควร เพราะเหตุใด? เพราะตัวอย่างนั้นไม่จำเป็นต้องเหมือนกับสิ่งที่ถูกยกมาเป็นตัวอย่างเสมอไป เพื่อพิสูจน์เนื้อความที่ว่า 'อุปปัตติขันธ์ย่อมปรากฏในที่ที่ขาดตอนจากจุติขันธ์' จึงมีความประสงค์จะยกรูปเงาซึ่งเป็นผลของรูปใบหน้า ที่เกิดขึ้นในที่ที่ขาดตอนจากรูปใบหน้า มาเป็นตัวอย่างในที่นี้ ด้วยเหตุนี้ ข้อคัดค้านเรื่องความไม่สืบต่อกัน จึงพึงทราบว่าถูกปฏิเสธแล้ว ยสฺมา วา มุขปฏิพิมฺพรูปานํ เหตุผลภาโว สิทฺโธ, ตสฺมาปิ สา ปฏิกฺขิตฺตาว โหติ. เหตุผลภาวสมฺพนฺเธสุ หิ สนฺตานโวหาโร. ยถาวุตฺตทฺวีหิการเณหิ ปฏิพิมฺพํ อุปฺปชฺชติ พิมฺพโต อาทาสโต จ, น เจวํ อุปปตฺติกฺขนฺธานํ วิจฺฉินฺนเทสุปฺปตฺติ. ยถา เจตฺถ ปฏิพิมฺพรูปํ นิทสฺสิตํ, เอวํ ปฏิโฆสทีปมุทฺทาทโยปิ นิทสฺสิตพฺพา. ยถา หิ ปฏิโฆสทีปมุทฺทาทโย สทฺทาทิเหตุกา โหนฺติ, อญฺญตฺร อคนฺตฺวา โหนฺติ, เอวเมว อิทํ จิตฺตนฺติ. หรือเพราะความเป็นเหตุเป็นผลกันของรูปใบหน้าและรูปเงาเป็นที่ยอมรับแล้ว ข้อโต้แย้งนั้นจึงถูกปฏิเสธแล้ว เพราะคำว่า 'ความสืบต่อ' ย่อมใช้ในความสัมพันธ์ที่เป็นเหตุเป็นผลกัน รูปเงาย่อมเกิดขึ้นจากเหตุ ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว คือจากรูปต้นแบบและจากกระจก แต่การเกิดขึ้นของอุปปัตติขันธ์ในที่ที่ขาดตอนกันนั้นไม่เป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างที่รูปเงาถูกยกมาเป็นตัวอย่างในที่นี้ แม้เสียงสะท้อน ประทีป และตราประทับเป็นต้น ก็พึงยกมาเป็นตัวอย่างด้วย เพราะเสียงสะท้อน ประทีป และตราประทับเป็นต้น ย่อมมีเสียงเป็นต้นเป็นเหตุ และย่อมเกิดขึ้นในที่อื่นโดยไม่ต้องไป (จากที่เดิม) ฉันใด จิตนี้ก็ฉันนั้น อปิจายํ อนฺตราภววาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ – ยทิ ‘‘ธมฺมานํ วิจฺฉินฺนเทสุปฺปตฺติ น ยุตฺตา’’ติ อนฺตราภโว ปริกปฺปิโต, ราหุอาทีนํ สรีเร กถมเนกโยชนสหสฺสนฺตริเกสุ ปาทฏฺฐานหทยฏฺฐาเนสุ กายวิญฺญาณมโนวิญฺญาณุปฺปตฺติ วิจฺฉินฺนเทเส ยุตฺตา. ยทิ เอกสนฺตานภาวโต, อิธาปิ ตํสมานํ. น เจตฺถ อรูปธมฺมภาวโต อลํ ปริหาราย ปญฺจโวกาเร รูปารูปธมฺมานํ อญฺญมญฺญํ สมฺพนฺธตฺตา. วตฺตมาเนหิ ตาว ปจฺจเยหิ วิจฺฉินฺนเทเส ผลสฺส อุปฺปตฺติ สิทฺธา, กิมงฺคํ ปน อตีเตหิ ปญฺจโวการภเวหิ. ยตฺถ วิปากวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย, ตตฺถสฺส นิสฺสยภูตสฺส วตฺถุสฺส สหภาวีนญฺจ ขนฺธานํ สมฺภโวติ ลทฺโธกาเสน กมฺมุนา นิพฺพตฺติยมานสฺส อวเสสปจฺจยนฺตรสหิตสฺส วิปากวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยํ นาลํ วิจฺฉินฺนเทสตา วิพนฺธาย. ยถา จ อเนกกปฺปสหสฺสนฺตริกาปิ จุติกฺขนฺธา อุปปตฺติกฺขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจโยติ น กาลทูรตา, เอวํ อเนกโยชนสหสฺสนฺตริกาปิ เต เตสํ อนนฺตรปจฺจโย โหนฺตีติ น เทสทูรตา. เอวํ [Pg.124] จุติกฺขนฺธนิโรธานนฺตรํ อุปปตฺติฏฺฐาเน ปจฺจยนฺตรสมวาเยน ปฏิสนฺธิกฺขนฺธา ปาตุภวนฺตีติ นตฺเถว อนฺตราภโว. อสติ จ ตสฺมึ ยํ ตสฺส เกจิ ‘‘ภาวิภวนิพฺพตฺตกกมฺมุโน ตโต เอว ภาวิปุริมกาลภวากาโร สชาติสุทฺธทิพฺพจกฺขุโคจโร อหีนินฺทฺริโย เกนจิ อปฺปฏิหตคมโน คนฺธาหาโร’’ติ เอวมาทิการณาการาทึ วณฺเณนฺติ, ตํ วญฺฌาตนยสฺส รสฺสทีฆสามตาทิวิวาทสทิสนฺติ เวทิตพฺพํ. อนึ่ง ผู้กล่าวว่ามีอันตรภพนี้ พึงถูกถามอย่างนี้ว่า ถ้าอันตรภพถูกกำหนดขึ้นเพราะ 'การเกิดขึ้นของธรรมในที่ที่ขาดตอนไม่สมควร' ไฉนการเกิดขึ้นของกายวิญญาณและมโนวิญญาณในที่ตั้งเท้าและที่ตั้งหัวใจซึ่งมีระยะห่างกันหลายพันโยชน์ในร่างกายของราหูเป็นต้น จึงสมควรในที่ที่ขาดตอนเล่า? ถ้าเพราะความเป็นสันดานเดียวกัน แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน และในที่นี้ก็ไม่สามารถแก้ต่างได้ด้วยความเป็นอรูปธรรม เพราะรูปธรรมและอรูปธรรมในปัญจโวการภพมีความสัมพันธ์กัน การเกิดขึ้นของผลในที่ที่ขาดตอนด้วยปัจจัยในปัจจุบันก็สำเร็จแล้ว จะกล่าวอะไรถึงปัญจโวการภพในอดีตเล่า? ในที่ใดมีปัจจัยของวิบากวิญญาณ ในที่นั้นย่อมมีการเกิดขึ้นของวัตถุที่เป็นที่อาศัยและขันธ์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกัน ดังนั้น ความขาดตอนแห่งสถานที่ไม่สามารถขัดขวางการเกิดขึ้นของวิบากวิญญาณที่กรรมอันได้โอกาสให้เกิดแล้วพร้อมด้วยปัจจัยอื่นที่เหลือได้ เหมือนจุติขันธ์ที่ห่างกันหลายพันกัปก็เป็นอนันตรปัจจัยของอุปปัตติขันธ์ จึงไม่เป็นความไกลโดยกาล ฉันใด แม้จุติขันธ์ที่ห่างกันหลายพันโยชน์ก็เป็นอนันตรปัจจัยของอุปปัตติขันธ์ จึงไม่เป็นความไกลโดยประเทศ ฉันนั้น เมื่อจุติขันธ์ดับไปแล้ว ปฏิสนธิขันธ์ก็ปรากฏขึ้นในที่เกิดด้วยการประชุมกันของปัจจัยอื่น จึงไม่มีอันตรภพ และเมื่อไม่มีอันตรภพนั้น การที่บางคนพรรณนาถึงเหตุและอาการเป็นต้นของอันตรภพนั้นว่า 'อาการแห่งภพในกาลก่อนแห่งภพที่จะเกิดต่อไปจากกรรมผู้ให้เกิดภพที่จะเกิดนั้นนั่นเอง เป็นวิสัยแห่งทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ของสัตว์ผู้มีชาติเดียวกัน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง มีการไปไม่ถูกขัดขวางโดยใครๆ มีกลิ่นเป็นอาหาร' ดังนี้เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนกับการโต้เถียงเรื่องความสั้น ความยาว และความดำเป็นต้นของบุตรหญิงหมัน อนฺตราภวกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องอันตรภพ จบแล้ว ๓. กามคุณกถาวณฺณนา ๓. คำอธิบายเรื่องกามคุณ ๕๑๐. สพฺเพปีติ กุสลากุสลกฺขนฺธาทโยปิ. เตสมฺปิ หิ อาลมฺพนตฺถิกตาลกฺขณสฺส กตฺตุกมฺยตาฉนฺทสฺส วเสน สิยา กมนฏฺฐตาติ อธิปฺปาโย. ธาตุกถายํ ‘‘กามภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต. กติหิ อสงฺคหิโต? น เกหิจิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา อสงฺคหิโต’’ติ อาคตตฺตา อาห ‘‘อุปาทินฺนกฺขนฺธานเมว กามภวภาโว ธาตุกถายํ ทสฺสิโต’’ติ. ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท, ตทญฺญคณนนิวตฺตนตฺโถติ ‘‘ปญฺจ กามคุณา’’ติ วจนํ ตโต อญฺเญสํ ตพฺภาวํ นิวตฺเตตีติ อาห ‘‘ปญฺเจว กามโกฏฺฐาสา กาโมติ วุตฺตา’’ติ. ตโต เอว กามธาตูติ วจนํ น อญฺญสฺส นามํ, เตสํเยว นามนฺติ อตฺโถ. ตยิทํ ปรวาทิโน มติมตฺตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยนา’’ติ. เอวํ วจนมตฺตนฺติ เอวํ ‘‘ปญฺจิเม กามคุณา’’ติ วจนมตฺตํ นิสฺสาย, น ปนตฺถสฺส อวิปรีตํ อตฺถนฺติ อตฺโถ. ๕๑๐. คำว่า 'แม้ทั้งหมด' หมายถึง แม้กุศลและอกุศลขันธ์เป็นต้น อธิบายว่า แม้สิ่งเหล่านั้นก็พึงมีความเป็นที่ไปได้ ด้วยอำนาจแห่งฉันทะคือความใคร่เพื่อจะทำซึ่งมีลักษณะคือความต้องการอารมณ์ เพราะมีคำกล่าวไว้ในธาตุกถาว่า 'กามภพสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗ ไม่สงเคราะห์ด้วยเท่าไร? ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ใดๆ ด้วยอายตนะ ๑ ด้วยธาตุ ๑' จึงกล่าวว่า 'ความเป็นกามภพของอุปาทินนขันธ์เท่านั้น แสดงไว้ในธาตุกถา' คำว่า '๕' เป็นการกำหนดจำนวน เพื่อห้ามจำนวนอื่นจากนั้น ดังนั้น คำว่า 'กามคุณ ๕' ย่อมห้ามความเป็นกามคุณของสิ่งอื่นจากนั้น จึงกล่าวว่า 'กาม ๕ ส่วนเท่านั้น เรียกว่ากาม' เพราะเหตุนั้น คำว่า 'กามธาตุ' จึงไม่ใช่ชื่อของสิ่งอื่น แต่เป็นชื่อของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง คำว่า 'ด้วยความหมายนี้' ตรัสไว้หมายถึงเป็นเพียงความเห็นของปรวาที คำว่า 'เป็นเพียงคำกล่าว' หมายถึง อาศัยเพียงคำกล่าวว่า 'กามคุณ ๕ เหล่านี้' เท่านั้น แต่ไม่ใช่ว่ามีเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อน กามคุณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องกามคุณ จบแล้ว ๕. รูปธาตุกถาวณฺณนา ๕. คำอธิบายเรื่องรูปธาตุ ๕๑๕-๕๑๖. รูปธาตูติ วจนโตติ ‘‘กามธาตุรูปธาตุอรูปธาตู’’ติ เอตฺถ รูปธาตูติ วุตฺตตฺตา. รูปีธมฺเมเหวาติ รุปฺปนสภาเวหิเยว ธมฺเมหิ. ‘‘ตโยเม ภวา’’ติอาทินา ปริจฺฉินฺนาติ ตโยเม ภวา[Pg.125], ติสฺโส ธาตุโยติ จ เอวํ ปริจฺฉินฺนา. ‘‘ธาตุยา อาคตฏฺฐาเน ภเวน ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ, ภวสฺส อาคตฏฺฐาเน ธาตุยา ปริจฺฉินฺทิตพฺพ’’นฺติ หิ วุตฺตํ, ตสฺมา กามรูปารูปาวจรธมฺมาว ตํตํภุมฺมภาเวน ปริจฺฉินฺนา เอวํ วุตฺตา. ๕๑๕-๕๑๖. คำว่า 'รูปธาตุ' เพราะคำว่า 'รูปธาตุ' ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า 'กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ' คำว่า 'ด้วยรูปธรรมเท่านั้น' หมายถึง ด้วยธรรมทั้งหลายที่มีสภาพอันย่อมสลายไปเท่านั้น คำว่า 'ถูกกำหนดด้วยคำว่า ภพ ๓ เหล่านี้ เป็นต้น' หมายถึง ภพ ๓ เหล่านี้ และธาตุ ๓ เหล่านี้ ถูกกำหนดไว้อย่างนี้ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'ในที่ที่ธาตุมาถึง พึงกำหนดด้วยภพ ในที่ที่ภพมาถึง พึงกำหนดด้วยธาตุ' เพราะเหตุนั้น ธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจรเท่านั้น ถูกกำหนดด้วยความเป็นภูมิของตนๆ จึงกล่าวไว้อย่างนี้ รูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องรูปธาตุ จบแล้ว ๖. อรูปธาตุกถาวณฺณนา ๖. คำอธิบายเรื่องอรูปธาตุ ๕๑๗-๕๑๘. ปุริมกถายนฺติ รูปธาตุกถายํ. อวิเสเสนาติ ปวตฺติฏฺฐานวเสน วิเสสํ อกตฺวา. ๕๑๗-๕๑๘. คำว่า 'ในเรื่องก่อน' หมายถึง ในรูปธาตุกถา คำว่า 'โดยไม่จำแนก' หมายถึง โดยไม่ทำความแตกต่างกันโดยที่ตั้งแห่งการเป็นไป อรูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องอรูปธาตุ จบแล้ว ๗. รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา ๗. คำอธิบายเรื่องอายตนะในรูปธาตุ ๕๑๙. โอกาสภาเวนาติ วตฺถุภาเวน. ตถาวิธนฺติ ฆานาทิอาการํ. ๕๑๙. คำว่า 'โดยความเป็นโอกาส' หมายถึง โดยความเป็นวัตถุ คำว่า 'มีลักษณะเช่นนั้น' หมายถึง มีลักษณะเป็นฆานะเป็นต้น รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องอายตนะในรูปธาตุ จบแล้ว ๘. อรูเปรูปกถาวณฺณนา ๘. คำอธิบายเรื่องรูปในอรูป ๕๒๔-๕๒๖. นิสฺสรณํ นาม นิสฺสริตพฺเพ สติ โหติ, น อสติ, ตสฺมา ‘‘อรูปภเว สุขุมรูปํ อตฺถิ, ยโต นิสฺสรณํ ตํ อารุปฺป’’นฺติ อาห. ๕๒๔-๕๒๖. ชื่อว่านิสสรณะ (การสลัดออก) ย่อมมีเมื่อมีสิ่งที่พึงสลัดออก ไม่ใช่เมื่อไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในอรูปภพมีรูปที่ละเอียดอ่อนอยู่ ซึ่งอรูปภพนั้นเป็นที่สลัดออกไปจากรูปนั้น' อรูเปรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องรูปในอรูป จบแล้ว ๙. รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา ๙. คำอธิบายเรื่องรูปเป็นกรรม ๕๒๗-๕๓๗. ปกปฺปยมานาติ ปกาเรหิ กปฺปยมานา อตฺตโน สมฺปยุตฺตานญฺจ กิจฺจํ สมตฺถยมานา. เตนาห ‘‘สมฺปยุตฺเตสุ อธิกํ พฺยาปารํ กุรุมานา’’ติ. ๕๒๗-๕๓๗. คำว่า 'ปะกัปปะยะมานา' หมายถึง อันบุคคลกำหนดอยู่โดยอาการต่างๆ และทำให้กิจของตนและธรรมที่ประกอบกันสำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'กระทำความขวนขวายอย่างยิ่งในธรรมที่ประกอบกัน' รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องรูปเป็นกรรม จบแล้ว ๑๐. ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา ๑๐. คำอธิบายเรื่องชีวิตินทรีย์ ๕๔๐. อนฺตํ [Pg.126] คเหตฺวา วทตีติ ‘‘อตฺถิ อรูปธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา, อตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ ตสฺมึ ปญฺเห ‘‘อตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ อิมํ อนฺตํ ปริโยสานํ คเหตฺวา วทติ. วตฺตุํ ยุตฺโต สมุทายสฺส อิจฺฉนฺโต ตทวยวสฺส อิจฺฉตีติ. น หิ อวยเวหิ วินา สมุทาโย นาม อตฺถิ. ๕๔๐. คำว่า 'กล่าวโดยถือเอาที่สุด' หมายถึง ในปัญหานั้นที่ว่า 'อรูปธรรมมีอายุ ความตั้งอยู่ การยังชีวิตให้เป็นไป การประคับประคอง การดำเนินไป การเป็นไป การรักษา และมีอรูปชีวิตินทรีย์' ท่านกล่าวโดยถือเอาที่สุดคือส่วนท้ายว่า 'มีอรูปชีวิตินทรีย์' ผู้ที่ประสงค์จะกล่าวถึงส่วนรวม ย่อมชื่อว่าประสงค์ถึงส่วนย่อยของส่วนรวมนั้นด้วย เพราะไม่มีส่วนรวมที่ปราศจากส่วนย่อย ๕๔๑. ตเมวาติ อรูปํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตเมว. ๕๔๑. คำว่า 'สิ่งนั้นนั่นเอง' หมายถึง อรูปที่ปราศจากจิตเท่านั้น ๕๔๒. ตทาปีติ สมาปชฺชนวุฏฺฐานกาเลปิ. ๕๔๒. คำว่า 'แม้ในกาลนั้น' หมายถึง แม้ในกาลแห่งการเข้าและออกจากสมาบัติ ๕๔๔-๕๔๕. โส ยุตฺโต ทฺวินฺนํ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ สกสมเย อิจฺฉิตตฺตา. ๕๔๔-๕๔๕. สิ่งนั้นสมควรแล้ว เพราะปรารถนาชีวิตินทรีย์ทั้งสอง คือ รูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ในสมัยของตน ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องชีวิตินทรีย์ จบแล้ว ๑๑. กมฺมเหตุกถาวณฺณนา ๑๑. คำอธิบายเรื่องกรรมเหตุ ๕๔๖. ‘‘ปาณาติปาตกมฺมสฺส เหตู’’ติอาทิกสฺส ปริหานิกถายํ อนาคตตฺตา โย ตตฺถ อาคตนโย, ตเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘เสสนฺติ…เป… วทตี’’ติ อาห. สมฺปฏิจฺฉนวจนนฺติ สมฺปฏิจฺฉาปนวจนํ. ตํ ปรวาทึ. ตํตํลทฺธิสมฺปฏิจฺฉาปนํ วา คาหาปนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกฺข’’นฺติอาทิมาห. ๕๔๖. เพราะไม่ได้มาในปริหานิกถาที่กล่าวถึง 'เหตุแห่งกรรมปาณาติบาต' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือ...เป...กล่าว' โดยแสดงนัยที่มาในที่นั้นนั่นเอง คำว่า สัมปฏิจฉันนะ ได้แก่ คำที่ทำให้ยอมรับ คือทำให้ฝ่ายอื่นยอมรับ เพื่อแสดงว่าเป็นการทำให้ยอมรับหรือทำให้ยึดถือลัทธินั้นๆ จึงกล่าวว่า 'ฝ่าย' เป็นต้น กมฺมเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาเรื่องกรรมเหตุกถา จบแล้ว อฏฺฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอัฏฐมวรรค จบแล้ว ๙. นวมวคฺโค ๙. นวมวรรค ๑. อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา ๑. การพรรณนาอานิสังสทัสสาวีกถา ๕๔๗. ทฏฺฐพฺพสฺส อาทีนวโต อานิสํสโต จ ยทิปิ ปรวาทินา ปจฺฉา นานาจิตฺตวเสน ปฏิญฺญาตํ, ปุพฺเพ ปน เอกโต กตฺวา ปฏิชานิ, น จ [Pg.127] ตํ ลทฺธึ ปริจฺจชิ. เตนสฺส อธิปฺปายมทฺทนํ ยุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘อนิจฺจ…เป… ปฏิญฺญาตตฺตา’’ติ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณกรณวเสน, น กิจฺจนิปฺผตฺติวเสนาติ อธิปฺปาโย. อิทํ อานิสํสกถานุยุญฺชนํ อานิสํสทสฺสนญฺจ. ญาณํ วิปสฺสนา ปฏิเวธญาณสฺส วิย อนุโพธญาณสฺสปิ ยถารหํ ปวตฺตินิวตฺตีสุ กิจฺจกรณํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ๕๔๗. แม้ว่าปรวาทีจะปฏิญญาไว้ด้วยอำนาจแห่งจิตที่ต่างกันในภายหลังถึงโทษและอานิสงส์ของสิ่งที่ควรเห็น แต่ก่อนได้ปฏิญญาไว้รวมกัน และไม่ได้ละทิ้งลัทธินั้น เพราะฉะนั้น การบดขยี้อัธยาศัยของเขาย่อมสมควร พึงทราบอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะปฏิญญาว่าไม่เที่ยง...เป...' คำว่า โดยความเป็นอารมณ์ คือ โดยความเป็นเครื่องกระทำอารมณ์ ไม่ใช่โดยความสำเร็จกิจ นี้เป็นอธิบาย นี้คือการประกอบตามเรื่องอานิสงส์และการเห็นอานิสงส์ คำว่า ญาณ คือ วิปัสสนาญาณ ย่อมสมควรแก่การกระทำกิจในการเป็นไปและไม่เป็นไปตามสมควร แม้แก่ญาณอันเป็นเครื่องรู้ตาม เหมือนญาณอันเป็นเครื่องแทงตลอด นี้เป็นอธิบาย อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอานิสังสทัสสาวีกถา จบแล้ว ๒. อมตารมฺมณกถาวณฺณนา ๒. การพรรณนาอมตารัมมณกถา ๕๔๙. เอวมาทินา สุตฺตภเยนาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อนาสวญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ อนาสวคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติอาทีนิ สุตฺตปทานิ สงฺคณฺหาติ. ๕๔๙. คำว่า ด้วยภัยในสูตรมีอย่างนี้เป็นต้น ในคำนั้น ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์บทแห่งสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ไม่มีอาสวะ และปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงธรรมที่ไม่มีอาสวะแก่เธอทั้งหลาย' อมตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอมตารัมมณกถา จบแล้ว ๓. รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา ๓. การพรรณนารูปังสารัมมณันติกถา ๕๕๒-๕๕๓. ‘‘ตทปฺปติฏฺฐํ อนารมฺมณ’’นฺติอาทีสุ ปจฺจยตฺโถ อารมฺมณ-สทฺโท. ‘‘รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทีสุ โอลุพฺภฏฺโฐติ อาห ‘‘ปจฺจยฏฺโฐ โอลุพฺภฏฺโฐ’’ติ. เอวํ วิภาเค วิชฺชมาเนติ ตตฺถ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา ปจฺจยฏฺโฐ, ทณฺฑรชฺชุอาทิ วิย ทุพฺพลสฺส จิตฺตเจตสิกานํ อาลมฺพิตพฺพตาย อุปตฺถมฺภนฏฺโฐ โอลุพฺภฏฺโฐ. วิเสสาภาวํ ปจฺจยภาวสามญฺเญน กปฺเปตฺวา วา. ๕๕๒-๕๕๓. ในบทมีอาทิว่า 'สิ่งนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่มีอารมณ์' คำว่า อารมณ์ มีอรรถว่าปัจจัย ในบทมีอาทิว่า 'รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย' มีอรรถว่าหน่วงเหนี่ยว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อรรถว่าปัจจัยคืออรรถว่าหน่วงเหนี่ยว' เมื่อมีการจำแนกอย่างนี้มีอยู่ ในคำนั้น ความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัยคืออรรถว่าปัจจัย อรรถว่าหน่วงเหนี่ยวคืออรรถว่าเครื่องค้ำจุนแก่จิตและเจตสิกที่อ่อนแอโดยความเป็นสิ่งที่พึงยึดหน่วงไว้ เหมือนไม้เท้าและเชือกเป็นต้น หรือพึงกำหนดความไม่มีพิเศษด้วยความเป็นปัจจัยโดยทั่วไป รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนารูปังสารัมมณันติกถา จบแล้ว ๔. อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา ๔. การพรรณนาอนุสยาอนารัมมณาติกถา ๕๕๔-๕๕๖. ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติ อิมินา มคฺเคน อนิรุทฺธตาปิ สงฺคหิตาติ อาห ‘‘อปฺปหีนตฺตาว อตฺถีติ วุจฺจตี’’ติ. น ปน วิชฺชมานตฺตาติ อวธารเณน [Pg.128] นิวตฺติตํ ทสฺเสติ, วิชฺชมานตฺตา ธรมานตฺตา ขณตฺตยสมงฺคิภาวโตติ อตฺโถ. ๕๕๔-๕๕๖. คำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่' นี้ แม้ความที่ยังไม่ดับก็สงเคราะห์เข้าด้วยทางนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะยังไม่ละนั่นเอง จึงเรียกว่ามีอยู่' แต่ท่านแสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยการกำหนดว่า 'ไม่ใช่เพราะมีอยู่' คือ อรรถว่า เพราะมีอยู่ เพราะดำรงอยู่ เพราะความที่ประกอบด้วยขณะทั้งสาม อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอนุสยาอนารัมมณาติกถา จบแล้ว ๕. ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา ๕. การพรรณนาญาณังอนารัมมณันติกถา ๕๕๗-๕๕๘. ยสฺส อธิคตตฺตา อรหโต ปริญฺเญยฺยาทีสุ อนวเสสโต สมฺโมโห วิคโต, ตํ อคฺคมคฺคญาณํ สนฺธาย ‘‘มคฺคญาณสฺสา’’ติ วทนฺติ. ยสฺมา ตสฺส สพฺพสฺส สโตการิตา วิย สมฺปชานการิตา, ตสฺมา เตน ญาเณน โส ญาณี. สติปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโต หิ โส อุตฺตมปุริโส. ๕๕๗-๕๕๘. เพราะอัคคมรรคญาณใดที่พระอรหันต์บรรลุแล้ว ความหลงย่อมปราศไปโดยไม่เหลือในธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของมรรคญาณ' โดยหมายถึงอัคคมรรคญาณนั้น เพราะการกระทำด้วยสติของพระอรหันต์นั้นทั้งหมด เป็นประดุจการกระทำด้วยสัมปชัญญะ เพราะเหตุนั้น พระอรหันต์นั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้มีญาณด้วยญาณนั้น เพราะว่าพระมหาบุรุษนั้นย่อมถึงความไพบูลย์แห่งสติและปัญญา ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาญาณังอนารัมมณันติกถา จบแล้ว ๗. วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา ๗. การพรรณนาวิตักกานุปติตกถา ๕๖๒. ทฺวีหิปีติ ทฺวีหิ วิเสเสหิ, วิเสเสน วิเสสํ อกตฺวาติ อตฺโถ. ๕๖๒. คำว่า แม้ด้วยสองอย่าง คือ ด้วยวิเสสลักษณะสองอย่าง อรรถว่า ไม่ได้ทำความต่างกันโดยวิเสสลักษณะ วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาวิตักกานุปติตกถา จบแล้ว ๘. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา ๘. การพรรณนาวิตักกวิปผารสัททกถา ๕๖๓. สพฺพโสติ สพฺพปฺปการโต, โส ปน ปกาโร ปวตฺติฏฺฐานกาลวเสน คเหตพฺโพติ อาห ‘‘สพฺพตฺถ สพฺพทา วา’’ติ. เต จ ฐานกาลา ‘‘วิตกฺกยโต’’ติอาทิวจนโต จิตฺตวิเสสวเสน คเหตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘สวิตกฺกจิตฺเตสู’’ติ. ‘‘วิตกฺเกตฺวา วาจํ ภินฺทตี’’ติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา ‘‘วิตกฺกวิปฺผารมตฺตํ สทฺโท’’ติ อาห. ๕๖๓. คำว่า โดยประการทั้งปวง คือ โดยประการทั้งปวง แต่ประการนั้นพึงถือเอาโดยอำนาจแห่งที่ตั้งและกาลที่เป็นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่ทั้งปวง หรือในกาลทั้งปวง' และที่ตั้งและกาลเหล่านั้น พึงถือเอาโดยอำนาจแห่งความต่างกันของจิต เพราะคำมีอาทิว่า 'เมื่อวิตก' ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในจิตที่มีวิตก' ปรวาทีถือเอาบทแห่งสูตรว่า 'ตรึกแล้วย่อมเปล่งวาจา' โดยไม่แยบคาย แล้วกล่าวว่า 'เสียงเป็นเพียงความแผ่ไปแห่งวิตก' วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาวิตักกวิปผารสัททกถา จบแล้ว ๙. นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา ๙. การพรรณนานยถาจิตตัสสวาจาติกถา ๕๖๕. มุสาวาโท [Pg.129] น โหตีติ วุตฺตํ อนาปตฺตีติ สมฺพนฺโธ. ๕๖๕. ที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นมุสาวาท' มีความเชื่อมโยงกับคำว่า 'ไม่เป็นอาบัติ' นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนานยถาจิตตัสสวาจาติกถา จบแล้ว ๑๑. อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา ๑๑. การพรรณนาอตีตานาคตสมันนาคตกถา ๕๖๘-๕๗๐. สมนฺนาคตปญฺญตฺติยาติ สมงฺคิภาวปญฺญตฺติยา. เตเนวาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมสมงฺคี สมนฺนาคโตติ วุจฺจตี’’ติ. ปฏิลาภปญฺญตฺติยาติ อธิคมนปญฺญตฺติยา. อยนฺติ ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ วุจฺจมานปุคฺคลสฺส โย ตถา วตฺตพฺพากาโร, อยํ สมนฺนาคตปญฺญตฺติ นาม. เอส นโย เสเสสุปิ. ๕๖๘-๕๗๐. คำว่า ด้วยสมันนาคตบัญญัติ คือ ด้วยบัญญัติแห่งความพรั่งพร้อม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้พรั่งพร้อมด้วยธรรมอันเป็นปัจจุบัน เรียกว่า สมันนาคตะ' คำว่า ด้วยปฏิลาภบัญญัติ คือ ด้วยบัญญัติแห่งการได้บรรลุ คำว่า นี้ คือ อาการที่ควรกล่าวอย่างนั้นของบุคคลที่ถูกเรียกว่า 'สมันนาคตะ' นี้ชื่อว่า สมันนาคตบัญญัติ นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยผู้ประกอบด้วยอดีตและอนาคต จบ นวมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวรรคที่ ๙ จบ ๑๐. ทสมวคฺโค ๑๐. วรรคที่ ๑๐ ๑. นิโรธกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ ๕๗๑-๕๗๒. สกสมเย ‘‘ปุริมจิตฺตสฺส นิโรธานนฺตรํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อิจฺฉิตํ, ปรวาที ปน ‘‘ยสฺมึ ขเณ ภวงฺคจิตฺตํ, ตสฺมึเยว ขเณ กิริยมยจิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทติ. เอวํ สติ ปุริมปจฺฉิมจิตฺตานํ สหภาโวปิ อนุญฺญาโต โหติ. เตนาห ‘‘ภงฺคกฺขเณน สเหวา’’ติ. ตถา จ สติ วิปากกิริยกฺขนฺธานํ วิย กิริยวิปากกฺขนฺธานํ วิปากวิปากกฺขนฺธานํ กิริยกิริยกฺขนฺธานญฺจ วุตฺตนเยน สหภาโว วตฺตพฺโพติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภวงฺคจิตฺตสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปปตฺติภวภาเวน เอสิยา อิจฺฉิตพฺพาติ อุปปตฺเตสิยา วิปากกฺขนฺธา, เต จ เยภุยฺเยน ภวงฺคปริยายกาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘อุปปตฺเตสิยนฺติ สงฺขํ คตสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺสา’’ติ. อาทิปริโยสานมตฺตญฺหิ ตสฺส ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตํ, ตทารมฺมณํ ภวงฺคนฺตฺเวว วุจฺจตีติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ กิริยาเวมชฺเฌ [Pg.130] ปติตตฺตา กิริยาจตุกฺขนฺธคฺคหเณน คหณํ ยุตฺตนฺติ วุตฺตํ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนนฺติ หิ อาทิ-สทฺเทน น โสตวิญฺญาณาทีนํเยว คหณํ, อถ โข สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานมฺปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ๕๗๑-๕๗๒. ในทัศนะของตน พึงปรารถนาว่า “จิตดวงหลังย่อมเกิดขึ้นหลังจากจิตดวงก่อนดับไป” แต่ฝ่ายปรวาทีกล่าวว่า “ภวังคจิตเกิดขึ้นในขณะใด กิริยามยจิตย่อมเกิดขึ้นในขณะนั้นเอง” เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้การเกิดร่วมกันของจิตดวงก่อนและดวงหลังก็เป็นอันยอมรับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พร้อมกับขณะแห่งภังคะนั่นเอง” เมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดร่วมกันของวิบากขันธ์และกิริยาขันธ์ กิริยาขันธ์และวิบากขันธ์ วิบากขันธ์และวิบากขันธ์ และกิริยาขันธ์และกิริยาขันธ์ ก็ควรกล่าวได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า “แห่งภวังคจิต” เป็นต้น ในที่นั้น วิบากขันธ์ที่พึงปรารถนาโดยความเป็นอุปปัตติภพ ชื่อว่า อุปปัตเตสิยา และวิบากขันธ์เหล่านั้นส่วนใหญ่เป็นประเภทของภวังค์ ดังที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “แห่งภวังคจิตที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นอุปปัตเตสิยา” เพราะปฏิสนธิจิตและจุติจิตของภวังค์นั้นเป็นเพียงจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุด จิตที่มีอารมณ์นั้นนั่นแหละเรียกว่าภวังค์ เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นตกอยู่ท่ามกลางกิริยา จึงกล่าวว่าการสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอากิริยาขันธ์ ๔ เป็นสิ่งที่สมควร เพราะคำว่า “เป็นต้น” ในคำว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น ไม่ได้หมายถึงเพียงโสตวิญญาณเป็นต้นเท่านั้น แต่พึงเห็นว่าหมายถึงสัมปฏิจฉันนะและสันตีรณะด้วย นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ จบ ๓. ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา ๓. อรรถกถาว่าด้วยมรรคของผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ ๕๗๖. ลกฺขณนฺติ ปญฺจวิญฺญาณานํ อุปฺปนฺนารมฺมณตาทิอวิตเถกปฺปการตาลกฺขณํ. กามํ มโนวิญฺญาณํ อวตฺถุกมฺปิ โหติ, สวตฺถุกตฺเต ปน ตมฺปิ อุปฺปนฺนวตฺถุกเมว. ตถา หิ ปาฬิยํ ฐปนายํ ‘‘หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนารมฺมณา’’ตฺเวว วุตฺตํ. มโนวิญฺญาณสฺสปิ อุปฺปนฺนวตฺถุกตาปริยาโย อตฺถีติ ‘‘ปญฺจ วิญฺญาณา’’ติ อวตฺวา ‘‘ฉ วิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา’’ติ วุตฺเต ‘‘โน จ วต เร วตฺตพฺเพ ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา’’ติ วตฺตุํ น สกฺกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉ วิญฺญาณา…เป… อธิปฺเปต’’นฺติ. ๕๗๖. ลักษณะ คือลักษณะคือความเป็นผู้มีอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้วเป็นต้น และความเป็นสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนและมีอาการเดียวของปัญจวิญญาณทั้งหลาย แม้มโนวิญญาณก็อาจไม่มีวัตถุได้ แต่เมื่อมีวัตถุ ก็มีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ในพระบาลีในบทตั้งว่า “ถ้าปัญจวิญญาณมีอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว” เพื่อแสดงว่า แม้มโนวิญญาณก็มีนัยแห่งความเป็นวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว เมื่อไม่กล่าวว่า “ปัญจวิญญาณ” แต่กล่าวว่า “ฉวิญญาณมีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว” ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ไม่ควรกล่าวเลยว่า การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ” จึงกล่าวว่า “ฉวิญญาณ...เป็นต้น...เป็นที่ประสงค์” ๕๗๗. ‘‘อนิมิตฺตํ สุญฺญตํ อปฺปณิหิต’’นฺติ นิพฺพานสฺส เต ปริยายา. จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนิมิตฺตคาหิภาเว สุญฺญตารมฺมณตาปิ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘ตเทว สุญฺญตนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. ๕๗๗. “อนิมิตต์ สุญญตะ อัปปณิหิตะ” เหล่านี้เป็นไวพจน์ของพระนิพพาน เมื่อจักขุวิญญาณมีภาวะเป็นผู้รับอารมณ์ที่ไม่มีนิมิต ก็อาจมีภาวะเป็นผู้มีสุญญตาเป็นอารมณ์ได้ จึงกล่าวว่า “นั่นแหละคือสุญญตา” เป็นความประสงค์ ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยมรรคของผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ จบ ๕. ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา ๕. อรรถกถาว่าด้วยความไม่ใส่ใจของปัญจวิญญาณ ๕๘๔-๕๘๖. สา ปน นมิตฺวา ปวตฺติ. อารมฺมณปฺปการคฺคหณนฺติ อารมฺมณสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐปฺปการสฺส คหณํ. เยน อารมฺมณปฺปการคฺคหเณน กุสลจิตฺตสฺส อโลภาทีหิ สมฺปโยโค อกุสลจิตฺตสฺส โลภาทีหิ สมฺปโยโค โหติ, โส อาโภโคติ ทสฺเสติ. ๕๘๔-๕๘๖. แต่อาโภคะนั้นย่อมเป็นไปโดยอาการน้อมไป การรับรู้ประเภทของอารมณ์ คือการรับรู้ประเภทของอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา การรับรู้ประเภทของอารมณ์ใดที่ทำให้กุศลจิตประกอบด้วยอโลภะเป็นต้น และอกุศลจิตประกอบด้วยโลภะเป็นต้น การรับรู้นั้นชื่อว่าอาโภคะ ดังนี้ ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยความไม่ใส่ใจของปัญจวิญญาณ จบ ๖. ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา ๖. อรรถกถาว่าด้วยศีลสองอย่าง ๕๘๗-๕๘๙. อปฺปวตฺตินิโรธนฺติ [Pg.131] อนุปฺปาทนิโรธํ. สีลสฺส วีติกฺกโมเยว นิโรโธ สีลวีติกฺกมนิโรโธ. นินฺนานํ ขณิกนิโรธํ สลฺลกฺเขนฺโต. ๕๘๗-๕๘๙. อัปปวัตตินิโรธะ คือ อนุปปาทนิโรธะ การล่วงละเมิดศีลนั่นแหละคือการดับ ชื่อว่าศีลวีติกกมนิโรธ พิจารณาเห็นการดับชั่วขณะของกระแสธรรมทั้งหลาย ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยศีลสองอย่าง จบ ๗. สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยศีลไม่เป็นเจตสิก ๕๙๐-๕๙๔. ฐิเตน อวินฏฺเฐน. อุปจเยนาติ สีลภูเตน กมฺมูปจเยน. ‘‘ทานํ อเจตสิก’’นฺติ กถายํ วุตฺตนเยนาติ ยถา ‘‘น วตฺตพฺพํ เจตสิโก ธมฺโม ทานนฺติ? อามนฺตา. ทานํ อนิฏฺฐผลนฺติ…เป… เตน หิ เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ ปาฬิ ปวตฺตา, เอวํ ตทนุสาเรน ‘‘น วตฺตพฺพํ เจตสิกํ สีลนฺติ? อามนฺตา. สีลํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทินา สีลสฺส เจตสิกภาวสาธกานิ สุตฺตปทานิ จ อาเนตฺวา ตทตฺถทสฺสนวเสน อเจตสิโก รูปาทิธมฺโม อายตึ วิปากํ เทติ. ยทิ โส สีลํ ภเวยฺย, วินา สํวรสมาทาเนน วินา วิรติยา สีลวา นาม สิยา. ยสฺมา ปน สมาทานเจตนา วิรติ สํวโร สีลํ, ตสฺมา ‘‘สีลํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผล’’นฺติอาทินา โยชนา กาตพฺพาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ, วุตฺตนยานุสาเรนาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ปาฬิยํ ยถา ‘‘สีลํ อเจตสิก’’นฺติ กถา อาคตา, ตถา ‘‘ทานํ อเจตสิก’’นฺติ วิสุํ อาคตา กถา นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘สา ปน กถา มคฺคิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ. ๕๙๐-๕๙๔. โดยตั้งอยู่ คือไม่เสื่อมไป โดยความสั่งสม คือความสั่งสมกรรมอันเป็นศีล ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่อง “ทานไม่เป็นเจตสิก” คือดังที่พระบาลีดำเนินไปว่า “ไม่ควรกล่าวหรือว่า ทานเป็นธรรมที่เป็นเจตสิก? ใช่. ทานมีผลไม่น่าปรารถนา...เป็นต้น...เพราะเหตุนั้น ทานจึงเป็นธรรมที่เป็นเจตสิก” ฉันใด ก็พึงนำบทพระสูตรที่แสดงความเป็นเจตสิกของศีลมาตามนั้น โดยกล่าวว่า “ไม่ควรกล่าวหรือว่า ศีลเป็นเจตสิก? ใช่. ศีลมีผลไม่น่าปรารถนา” เป็นต้น และโดยการแสดงความหมายนั้น ธรรมที่เป็นอเจตสิกคือรูปเป็นต้น ย่อมให้ผลในภายหน้า หากธรรมนั้นเป็นศีลไซร้ ก็พึงเป็นผู้มีศีลได้โดยไม่ต้องมีการสมาทานสังวร โดยไม่ต้องมีการงดเว้น แต่เพราะเจตนาในการสมาทาน การงดเว้น และสังวร คือศีล เพราะเหตุนั้น จึงควรประกอบความว่า “ศีลมีผลน่าปรารถนา มีผลเป็นที่รัก” เป็นต้น โดยหมายเอาความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว” คือตามแนวทางที่กล่าวมาแล้ว แต่เพราะในพระบาลี เรื่อง “ศีลไม่เป็นเจตสิก” มีปรากฏอยู่ แต่เรื่อง “ทานไม่เป็นเจตสิก” ไม่มีปรากฏอยู่ต่างหาก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เรื่องนั้นพึงค้นหา” สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยศีลไม่เป็นเจตสิก จบ ๙. สมาทานเหตุกถาวณฺณนา ๙. อรรถกถาว่าด้วยเหตุแห่งการสมาทาน ๕๙๘-๖๐๐. สมาทานเหตุกถายํ ‘‘ผสฺโส เทตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ อารามโรปาทิสุตฺตาหรณญฺจาติ เอตฺตกเมว ปริโภคกถาย สทิสนฺติ อาห ‘‘สมาทาน…เป… ทฏฺฐพฺพา’’ติ. ๕๙๘-๖๐๐. ในเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน ตั้งแต่ “ผัสสะย่อมให้” จนถึง “ธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเปรียบเทียบดำและขาว ย่อมมาสู่ความเป็นเฉพาะหน้า” และการยกพระสูตรเรื่องการปลูกสวนเป็นต้น เท่านี้เท่านั้นที่เหมือนกับเรื่องการบริโภค จึงกล่าวว่า “พึงเห็น...การสมาทาน...เป็นต้น” สมาทานเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยเหตุแห่งการสมาทาน จบ ๑๑. อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยทุศีลที่เป็นอวิญญัติ ๖๐๓-๖๐๔. มหาภูตานิ [Pg.132] อุปาทาย ปวตฺโต อญฺญจิตฺตกฺขเณปิ ลพฺภมาโน กุสลากุสลานุพนฺโธ อวิญฺญตฺตีติ อยํ วาโท ‘‘จิตฺตวิปฺปยุตฺโต อปุญฺญูปจโย’’ติ อิมินา สงฺคหิโตติ ตโต อญฺญานุพนฺธายํ ‘‘อาณตฺติยา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาณตฺติยา…เป… อธิปฺปาโย’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อาณตฺโต ยทา อาณตฺตภาเวน วิหึสาทิกิริยํ สาเธติ, ตทา อาณตฺติยา ปาณาติปาตาทีสุ องฺคภาโว เวทิตพฺโพ. สา ปนาณตฺติ ปาริวาสิกภาเวน วิญฺญตฺติรหิตา นาม โหตีติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกสฺมึ ทิวเส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ๖๐๓-๖๐๔. คำกล่าวนี้ที่ว่า “กุศลและอกุศลที่สืบเนื่องกัน ซึ่งเป็นไปโดยอาศัยมหาภูตรูป และยังคงมีอยู่แม้ในขณะจิตอื่น ชื่อว่าอวิญญัติ” นี้ถูกรวบรวมไว้ด้วยคำว่า “การสั่งสมอกุศลที่ปราศจากจิต” เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าการสืบเนื่องอื่นนั้นกล่าวไว้ว่า “ด้วยอาณัติ” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “ด้วยอาณัติ...เป็นต้น...เป็นความประสงค์” ในที่นั้น เมื่อผู้ถูกสั่งทำกรรมอันเป็นการเบียดเบียนเป็นต้นด้วยภาวะแห่งผู้ถูกสั่ง เมื่อนั้นพึงทราบว่าอาณัติเป็นองค์ประกอบในปาณาติบาตเป็นต้น แต่อาณัตินั้นชื่อว่าปราศจากวิญญัติโดยภาวะแห่งการอยู่ปริวาส เป็นความประสงค์ของปรวาที เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “ในวันหนึ่ง” เป็นต้น อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยทุศีลที่เป็นอวิญญัติ จบ ทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 10 จบ ทุติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต. ปัณณาสกะที่ 2 จบ ๑๑. เอกาทสมวคฺโค ๑๑. วรรคที่ 11 ๔. ญาณกถาวณฺณนา ๔. อรรถกถาว่าด้วยญาณ ๖๑๔-๖๑๕. ‘‘อนฺธกา’’ติ วุตฺตา ปุพฺพเสลิยอปรเสลิยราชคิริกสิทฺธตฺถิกาปิ เยภุยฺเยน มหาสงฺฆิกา เอวาติ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ…เป… ภเวยฺยุ’’นฺติ. ตตฺถ อญฺเญติ วจนํ ทฺวินฺนํ กถานํ อุชุวิปจฺจนีกภาวโต. ปุริมกานญฺหิ จกฺขุวิญฺญาณาทิสมงฺคี ‘‘ญาณี’’ติ วุจฺจติ, อิเมสํ โส เอว ‘‘ญาณี’’ติ น วตฺตพฺโพติ วุตฺโต. ราควิคโม ราคสฺส สมุจฺฉินฺทนํ, ตถา อญฺญาณวิคโม. ยถา สมุจฺฉินฺนาวิชฺโช ‘‘ญาณี’’ติ, ปฏิปกฺขโต ‘‘อญฺญาณี’’ติ, เอวํ อสมุจฺฉินฺนาวิชฺโช ‘‘อญฺญาณี’’ติ, ปฏิปกฺขโต ‘‘ญาณี’’ติ วุตฺโต. อญฺญาณสฺส วิคตตฺตา โส ‘‘ญาณี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, น ปน สตตํ สมิตํ ญาณสฺส ปวตฺตนโตติ อธิปฺปาโย. 614-615. พวกปุพพเสลิยะ อปรเสลิยะ ราชคิริกะ และสิทธัตถิกะ ที่ถูกเรียกว่า “อันธกะ” นั้น ส่วนใหญ่เป็นพวกมหาสังฆิกะ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ในกาลก่อน...เป็นต้น...พึงเป็น” ในที่นั้น คำว่า “อื่น” เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของสองเรื่อง เพราะผู้ประกอบด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้นของพวกก่อน ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” แต่สำหรับพวกนี้ ผู้นั้นไม่ควรถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” การปราศจากราคะ คือการถอนราคะขึ้นได้เด็ดขาด การปราศจากอัญญาณก็เช่นเดียวกัน เหมือนผู้มีอวิชชาถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาด ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” และโดยปฏิปักษ์ ถูกเรียกว่า “ผู้ไม่มีญาณ” ฉันใด ผู้มีอวิชชาที่ยังไม่ถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาด ถูกเรียกว่า “ผู้ไม่มีญาณ” และโดยปฏิปักษ์ ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” ฉันนั้น เพราะอัญญาณหมดไป ผู้นั้นจึงถึงซึ่งการถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” ไม่ใช่เพราะญาณเป็นไปอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ นี่คือความประสงค์ ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยญาณ จบ ๗. อิทฺธิพลกถาวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ ๖๒๑-๖๒๔. ยสฺมึ [Pg.133] อายุกปฺเป กมฺมกฺขเยน มรณํ โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กมฺมสฺส วิปากวเสนา’’ติ, ยสฺมึ ปน อายุกฺขเยน มรณํ โหติ, ตํ สนฺธาย ‘‘วสฺสคณนายา’’ติ. ตตฺถ ‘‘น จ ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐; อ. นิ. ๓.๓๖) วจนโต เยภุยฺเยน นิรเย กมฺมกฺขเยน มรณํ โหตีติ อาห ‘‘กมฺมสฺส วิปากวเสน วาติ นิรยํว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ‘‘วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ วสฺสสตสหสฺสานี’’ติอาทินา มนุสฺสานํ เทวานญฺจ อายุปริจฺเฉทวจนโต เยภุยฺเยน เตสํ อายุกฺขเยน มรณํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘วสฺสคณนาย วาติ มนุสฺเส จาตุมหาราชิกาทิเทเว จ สนฺธายา’’ติ. ‘‘วุตฺต’’นฺติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ๖๒๑-๖๒๔. ในอายุขัยใด ความตายย่อมมีเพราะกรรมสิ้นไป พึงกล่าวถึงอายุขัยนั้นว่า "เพราะวิบากของกรรม" ส่วนในอายุขัยใด ความตายย่อมมีเพราะอายุสิ้นไป พึงกล่าวถึงอายุขัยนั้นว่า "ด้วยการนับปี" ในข้อนั้น ท่านกล่าวว่า "เพราะกรรมสิ้นไป ความตายย่อมมีในนรกโดยมาก" ด้วยบทว่า "ยังไม่ตายตราบเท่าที่กรรมชั่วนั้นยังไม่สิ้นสุด" (ม.อุ. 3.250; อ.ติก. 3.36) จึงกล่าวว่า "พึงกล่าวถึงนรกเท่านั้นว่า 'เพราะวิบากของกรรม'" ด้วยบทกำหนดอายุของมนุษย์และเทวดาเป็นต้นว่า "ร้อยปี พันปี แสนปี" จึงกล่าวว่า "พึงกล่าวถึงมนุษย์และเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นเท่านั้นว่า 'ด้วยการนับปี'" เพราะความตายของสัตว์เหล่านั้นย่อมมีเพราะอายุสิ้นไปโดยมาก พึงนำบทว่า "กล่าวแล้ว" มาประกอบ อิทฺธิพลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ จบ ๘. สมาธิกถาวณฺณนา ๘. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิ ๖๒๕-๖๒๖. สมํ ฐปนฏฺเฐนาติ สมํ วิสมํ ลีนุทฺธจฺจาทึ ปฏิพาหิตฺวา, วิกฺเขปเมว วา วิทฺธํเสตฺวา ฐปนฏฺเฐน. ‘‘จิตฺตสนฺตติ สมาธี’’ติ วทนฺเตน ตสฺส เจตสิกภาโว ปฏิกฺขิตฺโต โหตีติ อาห ‘‘เจตสิกนฺตรํ อตฺถีติ อคฺคเหตฺวา’’ติ. ภาวนาย อาหิตวิเสสาย เอกคฺคตาย วิชฺชมานวิเสสปฏิกฺเขโป ฉลํ, โส ปนสฺส อนาหิตวิเสสาย เอกคฺคตาย สามญฺเญนาติ อาห ‘‘สามญฺญมตฺเตนา’’ติ. ๖๒๕-๖๒๖. ด้วยอรรถว่าตั้งไว้เสมอกัน คือด้วยอรรถว่าตั้งไว้โดยขจัดความไม่เสมอ เช่น ความหดหู่และความฟุ้งซ่านเป็นต้น หรือด้วยอรรถว่าทำลายความฟุ้งซ่านเท่านั้นแล้วตั้งไว้ เมื่อกล่าวว่า "สมาธิคือความสืบต่อของจิต" ความเป็นเจตสิกของสมาธินั้นย่อมถูกปฏิเสธ จึงกล่าวว่า "โดยไม่ถือว่ามีเจตสิกอื่น" การปฏิเสธลักษณะพิเศษที่มีอยู่ในเอกัคคตาที่ได้ลักษณะพิเศษด้วยภาวนานั้นเป็นความผิดพลาด แต่เอกัคคตานั้นเป็นไปโดยทั่วไปสำหรับเอกัคคตาที่ยังไม่ได้ลักษณะพิเศษ จึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นทั่วไปเท่านั้น" สมาธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิ จบ ๙. ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา ๙. อรรถกถาว่าด้วยธัมมัฏฐิตตา ๖๒๗. อวิชฺชาย ยา ฐิตตาติ อวิชฺชาย สงฺขารานํ อนนฺตรปจฺจยภาเว ยา นิยตตา ธมฺมนิยามตาสงฺขาตา, ยา ฐิตสภาวตา นิปฺผนฺนา[Pg.134], น ธมฺมมตฺตตาฏฺฐิตตาย นิปฺผนฺนาย วเสน, อนนฺตรปจฺจยภาวสงฺขาตา ฐิตตา ปจฺจยตา โหตีติ อตฺโถ. อญฺญมญฺญปจฺจยภาวรหิตสฺสาติ อิทํ สหชาตนิสฺสยาทิปจฺจยานํ ปฏิกฺเขปปทํ ทฏฺฐพฺพํ, น อญฺญมญฺญปจฺจยตามตฺตสฺส. สพฺโพ ตาทิโสติ อิมินา สมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตาเสวนาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อญฺญมญฺญปจฺจยตญฺจาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ ปน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺสปิ ปจฺจยภาวโต สงฺขารานมฺปิ วเสน โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตสฺสา จ อิตรา’’ติ. ๖๒๗. บทว่า "ความตั้งอยู่แห่งอวิชชา" คือ ความแน่นอนที่เรียกว่าธรรมนิยาม ซึ่งเป็นภาวะปัจจัยอันไม่มีระหว่างคั่นของสังขารทั้งหลายอันเกิดจากอวิชชา ความตั้งอยู่ซึ่งมีสภาพอันสำเร็จแล้วนั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความตั้งอยู่ซึ่งเป็นเพียงธรรมดาที่สำเร็จแล้ว แต่ความตั้งอยู่ซึ่งเรียกว่าภาวะปัจจัยอันไม่มีระหว่างคั่นนั้น ย่อมเป็นปัจจัย ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า "ปราศจากภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ พึงเห็นว่าเป็นบทปฏิเสธปัจจัยมีสหชาตปัจจัยและนิสสยปัจจัยเป็นต้น ไม่ใช่ปฏิเสธเพียงภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน บทว่า "ทั้งหมดเป็นเช่นนั้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ปัจจัยมีสมนันตรปัจจัย อนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอาเสวนปัจจัยเป็นต้น แม้ในบทว่า "และภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ พึงทราบอรรถด้วยนัยที่กล่าวแล้ว แต่ในที่นี้ พึงประกอบด้วยอำนาจของสังขารทั้งหลาย เพราะแม้ปัจจยุปบันก็เป็นปัจจัยได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และอีกอย่างหนึ่งของอวิชชานั้น" ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยธัมมัฏฐิตตา จบ ๑๐. อนิจฺจตากถาวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาว่าด้วยอนิจจตา ๖๒๘. รูปาทีนํ อนิจฺจตา รูปาทิเก สติ โหติ, อสติ น โหตีติ อิมินา ปริยาเยน ตสฺสา เตหิ สห อุปฺปาทนิโรโธ วุตฺโต, อุปฺปาทาทีสุ ตีสุ ลกฺขเณสุ อนิจฺจตาโวหาโร โหตีติ ยถา ตโย ทณฺเฑ อุปาทาย ปวตฺโต ติทณฺฑโวหาโร เตสุ สพฺเพสุ โหติ, เอวํ ชาติชรามรณธมฺโม น นิจฺโจ อนิจฺโจ, ตสฺส ชาติอาทิปกติตา อนิจฺจตาสทฺเทน วุจฺจตีติ อุปฺปาทาทีสุ ลกฺขเณสุ อนิจฺจตาโวหาโร สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ตีสุ…เป… โหตี’’ติ. วิภาคานุยุญฺชนวเสนาติ ปเภทานุยุญฺชนวเสน. ตตฺถ ยถา ชราภงฺควเสน อนิจฺจตา ปากฏา โหติ, น ตถา ชาติวเสนาติ ปาฬิยํ ชรามรณวเสเนว อนิจฺจตาวิภาโค ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. ๖๒๘. ความไม่เที่ยงของรูปเป็นต้น ย่อมมีเมื่อมีรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีเมื่อไม่มีรูปเป็นต้น ด้วยนัยนี้ การเกิดขึ้นและดับไปพร้อมกับรูปเป็นต้นของความไม่เที่ยงนั้นจึงถูกกล่าวไว้ การเรียกขานว่าอนิจจตาในลักษณะ ๓ อย่างมีอุปปาทะเป็นต้น ย่อมมีได้ เหมือนอย่างการเรียกขานว่าไตรทัณฑ์ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยไม้สามท่อน ย่อมมีได้ในไม้ทั้งหมดเหล่านั้น ฉันใด ธรรมที่มีความเกิด ความแก่ และความตายเป็นธรรมดา ไม่เที่ยง เป็นอนิจจะ ความเป็นปกติมีชาติเป็นต้นของธรรมนั้นเรียกว่าอนิจจตา ฉันนั้น การเรียกขานว่าอนิจจตาในลักษณะมีอุปปาทะเป็นต้นจึงเป็นไปได้ ดังนี้จึงกล่าวว่า "ใน ๓ อย่าง...เป็นต้น...ย่อมมี" ด้วยอำนาจแห่งการสอบสวนจำแนก คือด้วยอำนาจแห่งการสอบสวนแยกประเภท ในข้อนั้น พึงเห็นว่า ความไม่เที่ยงย่อมปรากฏชัดด้วยอำนาจแห่งความแก่และความแตกสลาย ไม่ปรากฏชัดด้วยอำนาจแห่งความเกิด ฉันใด การจำแนกความไม่เที่ยงในพระบาลีจึงแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งความแก่และความตายเท่านั้น ฉันนั้น อนิจฺจตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอนิจจตา จบ เอกาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 11 จบ ๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค ๑๒. วรรคที่ 12 ๑. สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยสังวรกัมมันตะ ๖๓๐-๖๓๒. สพฺพสฺสปิ มนโส มโนทฺวารภาวโต ‘‘วิปากทฺวารนฺติ ภวงฺคมนํ วทตี’’ติ อาห. ๖๓๐-๖๓๒. เพราะจิตทั้งหมดเป็นมโนทวาร จึงกล่าวว่า "ภวังคจิตเป็นวิปากทวาร" สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยสังวรกัมมันตะ จบ ๒. กมฺมกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยกรรม ๖๓๓-๖๓๕. สวิปากาปิ [Pg.135] ทสฺสิตาเยว นาม โหติ วุตฺตาวสิฏฺฐา สวิปากาติ อตฺถสิทฺธตฺตา. ๖๓๓-๖๓๕. แม้กรรมที่มีวิบากก็ชื่อว่าแสดงแล้วนั่นเอง เพราะอรรถสำเร็จแล้วว่า กรรมที่เหลือที่กล่าวแล้วนั้นมีวิบาก กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเรื่องกรรม จบแล้ว ๔. สฬายตนกถาวณฺณนา ๔. อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ ๖๓๘-๖๔๐. มนายตเนกเทสสฺส วิปากสฺส อตฺถิตาย ‘‘อวิเสเสนา’’ติ วุตฺตํ. ๖๓๘-๖๔๐. เพราะมีวิบากส่วนหนึ่งของมนายตนะ จึงกล่าวว่า "โดยไม่จำกัด" สฬายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ จบแล้ว ๕. สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา ๕. อรรถกถาเรื่องสัตตักขัตตุปรมะ ๖๔๑-๖๔๕. อสฺสาติ อิมสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส. เตนาห ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรมภาเว จ นิยามํ อิจฺฉสี’’ติ. เยน อานนฺตริยกมฺเมน. อนฺตราติ สตฺต ภเว อนิพฺพตฺเตตฺวา เตสํ อนฺตเรเยว. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. อปเรติ ปทการา. ตสฺสาติ โย สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ วา, โกลํโกโลติ วา, เอกพีชีติ วา ภควตา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา พฺยากโต, ตสฺส ยถาวุตฺตปริจฺเฉทา อนฺตรา อุปริมคฺคาธิคโม นตฺถิ อวิตถเทสนตฺตา. ยถาปริจฺเฉทเมว ตสฺส อภิสมโย, สฺวายํ วิภาโค เตสํเยว ปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺเตน เวทิตพฺโพ ภวนิยาเมน ตาทิสสฺส กสฺสจิ อภาวโต. ยสฺมา กสฺสจิ มุทุกานิปิ อินฺทฺริยานิ ปจฺจยวิเสเสน ติกฺขภาวํ อาปชฺเชยฺยุํ, ตสฺมา ตาทิสํ สนฺธาย ‘‘ภพฺโพติ วุจฺจติ, น โส อภพฺโพ นามา’’ติ จ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ภควา น ตาทิสํ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติอาทินา นิยเมตฺวา พฺยากโรติ, ตสฺมา อาห ‘‘น ปน อนฺตรา อภิสเมตุํ ภพฺพตา วุตฺตา’’ติ. อยญฺจ นโย เอกนฺเตน อิจฺฉิตพฺโพ. อญฺญถา ปุคฺคลสฺส สงฺกโร สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห. ๖๔๑-๖๔๕. บทว่า Assa คือ ของสัตตักขัตตุปรมะนี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และท่านประสงค์ความแน่นอนในความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ" ด้วยอนันตริยกรรมใด บทว่า Antarā คือ ในระหว่างภพ ๗ ภพที่ยังไม่เกิด บทว่า Keci คือ พวกอภัยคีรีวาสี บทว่า Apare คือ พวกนักแต่งบท บทว่า Tassa คือ ของบุคคลใดที่พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดด้วยพระญาณแล้วพยากรณ์ว่าเป็นสัตตักขัตตุปรมะบ้าง เป็นโกลังโกละบ้าง เป็นเอกพีชีบ้าง การบรรลุมรรคเบื้องบนในระหว่างจากที่ทรงกำหนดไว้ดังที่กล่าวมานั้นไม่มี เพราะพระองค์ทรงแสดงธรรมไม่ผิดพลาด การตรัสรู้ของบุคคลนั้นย่อมเป็นไปตามที่ทรงกำหนดไว้เท่านั้น การจำแนกนี้พึงทราบด้วยความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นเอง เพราะไม่มีบุคคลเช่นนั้นด้วยนิยามแห่งภพ เพราะอินทรีย์ที่อ่อนของบางคนก็อาจถึงความคมกล้าด้วยปัจจัยพิเศษได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงบุคคลเช่นนั้นว่า "เรียกว่าภัพพบุคคล ไม่ใช่บุคคลผู้ไม่ควร" แต่เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์บุคคลเช่นนั้นโดยกำหนดด้วยบทว่า "สัตตักขัตตุปรมะ" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่ไม่ได้กล่าวถึงความควรที่จะตรัสรู้ในระหว่าง" และนัยนี้พึงประสงค์โดยส่วนเดียว หากเป็นอย่างอื่น บุคคลจะปะปนกันได้ ดังนี้ จึงแสดงว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเรื่องสัตตักขัตตุปรมะ จบแล้ว ทฺวาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวรรคที่ ๑๒ จบแล้ว ๑๓. เตรสมวคฺโค ๑๓. วรรคที่ ๑๓ ๑. กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาเรื่องกัปปัฏฐะ ๖๕๔-๖๕๗. ‘‘เหฏฺฐา [Pg.136] วุตฺตาธิปฺปายเมวา’’ติ อิทํ อิทฺธิพลกถายํ ยํ วุตฺตํ ‘‘อตีตํ อนาคตนฺติ อิทํ อวิเสเสน กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ ปฏิญฺญาตตฺตา โจเทตี’’ติอาทิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เหฏฺฐาติ อิทฺธิพลกถาย’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘ทฺเว กปฺเป’’ติอาทิอายุปริจฺเฉทาติกฺกมสมตฺถตาโจทนาวเสน อาคตา, อิธ ปน สงฺฆเภทโก อายุกปฺปเมว อฏฺฐตฺวา ยทิ เอกํ มหากปฺปํ ติฏฺเฐยฺย, ยถา เอกํ, เอวํ อเนเกปิ กปฺเป ติฏฺเฐยฺยาติ โจทนา กาตพฺพา. 654-657. บทว่า Heṭṭhā vuttādhippāyamevā นี้ หมายถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเรื่องอิทธิพลว่า "บทว่า อดีต อนาคต นี้ ย่อมถูกตำหนิเพราะปฏิญญาว่า พึงดำรงอยู่ตลอดกัปโดยไม่จำกัด" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ข้างล่าง" คือ ในอรรถกถาเรื่องอิทธิพล ในข้อนั้น บทว่า "สองกัป" เป็นต้น มาด้วยอำนาจแห่งการตำหนิความสามารถในการก้าวล่วงการกำหนดอายุ แต่ในที่นี้ พึงตำหนิว่า หากผู้ทำลายสงฆ์ดำรงอยู่ตลอดมหากัปหนึ่ง โดยไม่ดำรงอยู่เพียงอายุขัยเดียว ก็พึงดำรงอยู่ตลอดหลายกัปได้ เหมือนกัปหนึ่ง ฉันนั้น กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาเรื่องกัปปัฏฐะ จบแล้ว ๔. นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา ๔. อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่แน่นอนและไม่แน่นอน ๖๖๓-๖๖๔. อปฺปตฺตนิยามานนฺติ เย อนุปฺปนฺนมิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตธมฺมา ปุคฺคลา, เตสํ ธมฺเม. เก ปน เต? ยถาวุตฺตปุคฺคลสนฺตานปริยาปนฺนา ธมฺมา. เต หิ ภูมิตฺตยปริยาปนฺนตาย ‘‘เตภูมกา’’ติ วุตฺตา. เย ปน ปตฺตนิยามานํ สนฺตาเน ปวตฺตา อนิยตธมฺมา, น เตสเมตฺถ สงฺคโห กโต. น หิ เตหิ สมนฺนาคเมน อนิยตตา อตฺถิ. เตเนวาห ‘‘เตหิ สมนฺนาคโตปิ อนิยโตเยวา’’ติ. อิมํ โวหารมตฺตนฺติ อิมินา นิยาโม นาม โกจิ ธมฺโม นตฺถิ, อุปจิตสมฺภารตาย อภิสมฺพุชฺฌิตุํ ภพฺพตาว ตถา วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. นิยโตติ วจนสฺส การณภาเวน วุตฺโตติ โยชนา. อุภยสฺสปีติ นิยโต นิยามํ โอกฺกมตีติ วจนทฺวยสฺส. ๖๖๓-๖๖๔. บทว่า Appattaniyāmānaṃ ได้แก่ ธรรมของบุคคลผู้ที่ยังไม่ถึงธรรมที่แน่นอน คือมิจฉัตตนิยตธรรมและสัมมัตตนิยตธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น ก็ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? คือธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของบุคคลที่กล่าวมาแล้ว ธรรมเหล่านั้นถูกกล่าวว่า "เตภูมิกะ" เพราะสงเคราะห์เข้าในภูมิ ๓ ส่วนธรรมที่ไม่แน่นอนที่เกิดขึ้นในสันดานของบุคคลผู้ถึงธรรมที่แน่นอนแล้ว ไม่มีการสงเคราะห์ในที่นี้ เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ไม่มีความไม่แน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ก็ยังไม่แน่นอนนั่นเอง" บทว่า Imaṃ vohāramattaṃ นี้ ท่านแสดงว่า ไม่มีธรรมชื่อว่านิยามะเลย ด้วยบทนี้ แต่ความที่บุคคลควรจะตรัสรู้ได้ เพราะสั่งสมสัมภาระไว้แล้วเท่านั้น จึงถูกกล่าวอย่างนั้น บทว่า Niyato นี้ พึงประกอบความว่า ถูกกล่าวโดยเป็นเหตุแห่งคำพูด บทว่า Ubhayassapi ได้แก่ คำพูด ๒ บทว่า นิยตะย่อมก้าวลงสู่ความแน่นอน นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่แน่นอนและไม่แน่นอน จบแล้ว ๘. อสาตราคกถาวณฺณนา ๘. อรรถกถาว่าด้วยราคะที่ไม่น่าพอใจ ๖๗๔. เอวํ ปวตฺตมาโนติ ‘‘อโห วต เม ภเวยฺยา’’ติ เอวํ ปตฺถนากาเรน ปวตฺตมาโน. อญฺญถาติ นนฺทนาทิอากาเรน. ๖๗๔. บทว่า Evaṃ pavattamāno ได้แก่ ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งความปรารถนาอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้สิ่งนี้จงมีแก่เราเถิด" บทว่า Aññathā ได้แก่ ด้วยอาการแห่งความเพลิดเพลินเป็นต้น อสาตราคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยราคะที่ไม่น่าพอใจ จบแล้ว ๙. ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา ๙. อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต ๖๗๖-๖๘๐. คเหตฺวาติ [Pg.137] เอเตน คหณมตฺตเมว ตํ, น ปน สา ตาทิสี อตฺถีติ ทสฺเสติ. น หิ โลกุตฺตรารมฺมณา อพฺยากตา วา ตณฺหา อตฺถีติ. ตีหิ โกฏฺฐาเสหีติ กามภววิภวตณฺหาโกฏฺฐาเสหิ. รูปตณฺหาทิเภทา ฉปิ ตณฺหา. ๖๗๖-๖๘๐. บทว่า Gahetvā ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า สิ่งนั้นเป็นเพียงการยึดถือเท่านั้น แต่ตัณหาเช่นนั้นไม่มีอยู่จริง เพราะตัณหาที่มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ หรือเป็นอัพยากฤตไม่มีอยู่จริง บทว่า Tīhi koṭṭhāsehi ได้แก่ ด้วยส่วนแห่งกามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา ตัณหา ๖ อย่าง มีรูปตัณหาเป็นต้น ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต จบแล้ว เตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวรรคที่ ๑๓ จบแล้ว ๑๔. จุทฺทสมวคฺโค ๑๔. วรรคที่ ๑๔ ๑. กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล ๖๘๖-๖๙๐. อนนฺตรปจฺจยภาโวเยเวตฺถ ปฏิสนฺธานํ ฆฏนญฺจาติ อาห ‘‘อนนฺตรํ อุปฺปาเทตี’’ติ. ๖๘๖-๖๙๐. บทว่า Anantarapaccayabhāvoyevettha paṭisandhānaṃ ghaṭanañca ท่านกล่าวว่า "ความเป็นอนันตรปัจจัยนั่นแหละเป็นการสืบต่อและการประกอบในที่นี้" ด้วยบทว่า "ย่อมให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น" กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล จบแล้ว ๒. สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ ๖๙๑-๖๙๒. เกจิ วาทิโนติ กาปิเล สนฺธายาห. เต หิ อภิพฺยตฺตวาทิโน วิชฺชมานเมว การเณ ผลํ อนภิพฺยตฺตํ หุตฺวา ฐิตํ ปจฺฉา อภิพฺยตฺตึ คจฺฉตีติ วทนฺตา พีชาวตฺถาย วิชฺชมานาปิ รุกฺขาทีนํ น องฺกุราทโย อาวิภวนฺติ, พีชมตฺตํ อาวิภาวํ คจฺฉตีติ กเถนฺติ. ๖๙๑-๖๙๒. บทว่า Keci vādino ท่านกล่าวหมายถึงพวกกบิลวาที เพราะพวกเขามีวาทะว่าด้วยการปรากฏ คือกล่าวว่า ผลที่ยังไม่ปรากฏซึ่งมีอยู่ในเหตุแล้ว ย่อมปรากฏในภายหลัง พวกเขากล่าวว่า แม้ต้นไม้เป็นต้นจะปรากฏอยู่ในสภาพแห่งเมล็ด แต่หน่อเป็นต้นก็ยังไม่ปรากฏออกมา มีแต่เมล็ดเท่านั้นที่ปรากฏออกมา สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ จบแล้ว ๓. อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา ๓. อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย ๖๙๓-๖๙๗. อนนฺตรุปฺปตฺตึ สลฺลกฺเขนฺโตติ จกฺขุวิญฺญาณานนฺตรํ โสตวิญฺญาณุปฺปตฺตึ มญฺญมาโน. โสตวิญฺญาณนฺติ วจเนเนว ตสฺส จกฺขุสนฺนิสฺสยตา [Pg.138] รูปารมฺมณตา จ ปฏิกฺขิตฺตา, ปฏิญฺญาตา จ โสตสนฺนิสฺสยตา สทฺทารมฺมณตา จาติ อาห ‘‘น โส จกฺขุมฺหิ สทฺทารมฺมณ’’นฺติ. ตตฺถ สทฺทารมฺมณนฺติ ‘‘โสตวิญฺญาณํ อิจฺฉตี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตยิทํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนนฺตรํ โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ ลทฺธิยา เอวํ ญายตีติ อาห ‘‘อนนฺตรูปลทฺธิวเสน อาปนฺนตฺตา’’ติ. ๖๙๓-๖๙๗. บทว่า อนนฺตรุปฺปตฺตึ สลฺลกฺเคนฺโต ได้แก่ ผู้สำคัญว่าโสตวิญญาณเกิดขึ้นต่อจากจักขุวิญญาณ. ด้วยคำว่า โสตวิญญาณ นั่นเอง ความที่โสตวิญญาณอาศัยจักขุ และมีรูปเป็นอารมณ์ก็ถูกปฏิเสธไป และความที่โสตวิญญาณอาศัยโสตะ และมีเสียงเป็นอารมณ์ก็ถูกยอมรับ. ท่านจึงกล่าวว่า “โสตวิญญาณนั้นไม่มีเสียงเป็นอารมณ์ในจักขุ”. ในที่นั้น บทว่า สทฺทารมฺมณํ พึงนำมาเชื่อมกับคำว่า “ย่อมปรารถนาโสตวิญญาณ”. สิ่งนี้ย่อมรู้ได้ด้วยลัทธิที่ว่าโสตวิญญาณเกิดขึ้นต่อจากจักขุวิญญาณ. ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะถึงความครอบงำด้วยอำนาจแห่งลัทธิว่าด้วยการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น”. อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย จบ. ๔. อริยรูปกถาวณฺณนา ๔. อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป ๖๙๘-๖๙๙. สมฺมาวาจาทีติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตา. ตตฺถ สมฺมาวาจา สทฺทสภาวา, อิตโร จ กายวิญฺญตฺติสภาโว, อุภยมฺปิ วา วิญฺญตฺตีติ อธิปฺปาเยน รูปนฺติสฺส ลทฺธิ. ๖๙๘-๖๙๙. บทว่า สมฺมาวาจาที ได้แก่ สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ. ในที่นั้น สัมมาวาจามีสภาพเป็นเสียง และสัมมากัมมันตะมีสภาพเป็นกายวิญญัติ หรือทั้งสองอย่างเป็นวิญญัติ ด้วยความหมายนี้ จึงเป็นลัทธิของผู้นั้นว่า เป็นรูป. อริยรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป จบ. ๕. อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา ๕. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยอื่น ๗๐๐-๗๐๑. ตสฺมึ สมเยติ กุสลาพฺยากตจิตฺตกฺขเณ. โส หีติ ปจฺฉิมปาโฐ. ๗๐๐-๗๐๑. บทว่า ตสฺมึ สมเย ได้แก่ ในขณะแห่งจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤต. บทว่า โส หิ เป็นปาฐะหลัง. อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยอื่น จบ. ๖. ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา ๖. อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานเป็นจิตวิปปยุตต์ ๗๐๒. เตติ ราคาทโย. ตสฺมาติ ยสฺมา วิปสฺสนฺตสฺสปิ ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา. ๗๐๒. บทว่า เต ได้แก่ ราคะเป็นต้น. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุที่ราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นแม้แก่ผู้เจริญวิปัสสนา, เพราะเหตุนั้น. ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานเป็นจิตวิปปยุตต์ จบ. ๗. ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยปริยาปันนกถา ๗๐๓-๗๐๕. กิเลสวตฺถุโอกาสวเสนาติ [Pg.139] กิเลสกามวตฺถุกามภูมิวเสน. รูปธาตุสหคตวเสน อนุเสตีติ กามราโค ยถา กามวิตกฺกสงฺขาตาย กามธาตุยา สห ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารโห, ตเมว รูปธาตุยาปีติ อตฺโถ. ราคาทิการณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตา หิ อนุสยนํ. ๗๐๓-๗๐๕. คำว่า โดยโอกาสแห่งวัตถุกิเลส คือ โดยอำนาจแห่งกิเลสกาม วัตถุกาม และกามภูมิ. คำว่า กามราคะย่อมนอนเนื่องโดยเป็นไปกับด้วยรูปธาตุ หมายความว่า กามราคะย่อมควรเพื่อเกิดขึ้นพร้อมด้วยปัจจัยในกามธาตุอันนับว่ากามวิตกฉันใด ย่อมควรเพื่อเกิดขึ้นในรูปธาตุนั้นด้วยฉันนั้น. การนอนเนื่อง คือความเป็นผู้ควรแก่การเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุมีราคะเป็นต้น. ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยปริยาปันนกถา จบ. ๘. อพฺยากตกถาวณฺณนา ๘. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตกถา ๗๐๖-๖๐๘. สพฺพถาปีติ อวิปากภาเวนปิ สสฺสตาทิภาเวนปิ. ๗๐๖-๖๐๘. คำว่า แม้โดยประการทั้งปวง คือ แม้โดยความเป็นอวิบาก แม้โดยความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น. อพฺยากตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตกถา จบ. ๙. อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา ๙. อรรถกถาว่าด้วยอปริยาปันนกถา ๗๐๙-๗๑๐. ตสฺมา ทิฏฺฐิ โลกิยปริยาปนฺนา น โหตีติ อตฺถํ วทนฺติ, เอวํ สติ อติปฺปสงฺโค โหติ วีตโทสาทิโวหารภาวโตติ. ตโต อญฺญถา อตฺถํ วทนฺโต ‘‘รูปทิฏฺฐิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาทิ-สทฺเทน อรูปทิฏฺฐิอาทึ สงฺคณฺหาติ. ปรวาทิอธิปฺปายวเสน อยมตฺถวิภาวนาติ อาห ‘‘ยทิ จ ปริยาปนฺนา สิยา’’ติ. ตถา จ สตีติ ทิฏฺฐิยา กามธาตุปริยาปนฺนตฺเต สตีติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ‘‘วีตทิฏฺฐิโก’’ติ เอวํ โวหาราภาวโต. น หิ สา ตสฺส อวิคตา ทิฏฺฐิ, ยโต โส วีตทิฏฺฐิโกติ น วุจฺจติ. เยนาติ กามทิฏฺฐิภาเวน. ๗๐๙-๗๑๐. เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงกล่าวอรรถว่า ทิฏฐิไม่เป็นโลกิยปริยาปันนะ, เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมมีอติปสังคะ (ความผิดพลาดเกินเลย) เพราะความเป็นโวหารว่าผู้ปราศจากราคะเป็นต้น. ผู้กล่าวอรรถเป็นอย่างอื่นจากนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยรูปทิฏฐิ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ท่านสงเคราะห์อรูปทิฏฐิเป็นต้นด้วยคำว่า “เป็นต้น”. การจำแนกอรรถนี้เป็นไปตามอัธยาศัยของปรวาที ท่านจึงกล่าวว่า “ถ้าทิฏฐิพึงเป็นปริยาปันนะ”. และเมื่อเป็นเช่นนั้น หมายความว่า เมื่อทิฏฐิเป็นปริยาปันนะในกามธาตุ. เพราะฉะนั้น เพราะไม่มีโวหารว่า “ผู้มีทิฏฐิไปปราศแล้ว” อย่างนี้. เพราะทิฏฐินั้นของเขายังไม่ไปปราศ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่ถูกเรียกว่าผู้มีทิฏฐิไปปราศแล้ว. คำว่า ด้วยเหตุใด หมายถึง ด้วยความเป็นกามทิฏฐิ. อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอปริยาปันนกถา จบ. จุทฺทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวรรคที่ ๑๔ จบ. ๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค ๑๕. วรรคที่ ๑๕ ๑. ปจฺจยตากถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยปัจจยตากถา ๗๑๑-๗๑๗. ววตฺถิโตติ [Pg.140] อสํกิณฺโณ. โย หิ ธมฺโม เยน ปจฺจยภาเวน ปจฺจโย โหติ, ตสฺส ตโต อญฺเญนปิ ปจฺจยภาเว สติ ปจฺจยตา สํกิณฺณา นาม ภเวยฺย. วิรุทฺธาสมฺภวีนํ วิย ตพฺพิธุรานํ ปจฺจยภาวานํ สหภาวํ ปฏิกฺขิปติ. ๗๑๑-๗๑๗. คำว่า “ววัตถิต” หมายถึง ไม่ปะปนกัน. เพราะธรรมใดเป็นปัจจัยโดยความเป็นปัจจัยใด, เมื่อธรรมนั้นมีความเป็นปัจจัยอย่างอื่นจากนั้นด้วย, ความเป็นปัจจัยก็ชื่อว่าปะปนกัน. ท่านปฏิเสธการอยู่ร่วมกันของความเป็นปัจจัยที่ปราศจากสิ่งนั้น เหมือนกับสิ่งที่ไม่พึงเกิดเพราะขัดแย้งกัน. ปจฺจยตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยปัจจยตากถา จบ. ๒. อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจัยกถา ๗๑๘-๗๑๙. สหชาตาติ วุตฺตตฺตา น สงฺขารปจฺจยา จ อวิชฺชาติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อนนฺตราทินาปิ หิ สงฺขารา อวิชฺชาย ปจฺจยา โหนฺติเยว. อญฺญมญฺญานนฺตรํ อวตฺวา อวิคตานนฺตรํ สมฺปยุตฺตสฺส วจนํ กมเภโท, อตฺถิคฺคหเณเนว คหิโต อตฺถิปจฺจยภูโตเยว ธมฺโม นิสฺสยปจฺจโย โหตีติ. อสาธารณตายาติ ปทนฺตราสาธารณตาย. เตนาห ‘‘วกฺขติ หี’’ติอาทิ. ๗๑๘-๗๑๙. ความหมายคือ เพราะกล่าวว่า “สหชาตะ” จึงไม่ได้กล่าวว่า “และอวิชชามีสังขารเป็นปัจจัย”. เพราะสังขารย่อมเป็นปัจจัยแก่อวิชชาโดยอนันตระเป็นต้นนั่นเอง. การไม่กล่าวอัญญมัญญะและอนันตระ แต่กล่าวอวิคตะและอนันตระแก่สัมปยุตตธรรม เป็นการทำให้เสียลำดับ, ธรรมที่เป็นปัจจัยโดยความเป็นอัตถิปัจจัยนั่นเองที่ถูกถือเอาด้วยการถือเอาบทว่า อัตถิ ย่อมเป็นนิสสยปัจจัย. คำว่า “โดยความไม่ทั่วไป” หมายถึง โดยความไม่ทั่วไปแก่บทอื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จักกล่าว” เป็นต้น. อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจัยกถา จบ. ๙. ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา ๙. อรรถกถาว่าด้วยสัญญาเวทยิตกถาที่ ๓ ๗๓๒. ยทิปิ เสสํ นาม คหิตโต อญฺญํ, ตถาปิ ปกรณปริจฺฉินฺนเมเวตฺถ ตํ คยฺหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยสํ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ วตฺวา ปุน อนวเสสเมว สงฺคณฺหนฺโต ‘‘อสญฺญสตฺตานมฺปิ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพสตฺเต สนฺธายาติ อธิปฺปาโยติ โยชนา. ปาณิสมฺผสฺสาปิ กมนฺตีติอาทิกํ สรีรปกตีติ สมฺพนฺโธ. ๗๓๒. ถึงแม้คำว่า “ที่เหลือ” จะหมายถึงสิ่งอื่นจากที่ถือเอาแล้ว, แต่เพื่อแสดงว่าในที่นี้ถือเอาเฉพาะที่กำหนดไว้ในปกรณ์เท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ความหมายของสัตว์เหล่าใด...เป็นต้น” แล้วจึงกล่าวสงเคราะห์ทั้งหมดโดยไม่เหลือว่า “แม้ของอสัญญีสัตว์ทั้งหลายด้วย” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น มีการประกอบความว่า “ความหมายคือมุ่งหมายสัตว์ทั้งปวง”. ความเชื่อมโยงคือ คำว่า “แม้การสัมผัสด้วยฝ่ามือเป็นต้น ย่อมเป็นไป” เป็นต้น เป็นสภาพปกติของร่างกาย. ๗๓๓-๗๓๔. ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น จวติ, น อุปปชฺชตีติ วาทํ ปรวาที นานุชานาตีติ อาห ‘‘สุตฺต…เป… วตฺตพฺพ’’นฺติ. ๗๓๓-๗๓๔. ปรวาทีไม่ยอมรับวาทะว่า “ไม่จุติ ไม่ปฏิสนธิด้วยวิญญาณ ๕” ท่านจึงกล่าวว่า “พึงกล่าว...ในพระสูตร...เป็นต้น”. ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสัญญาเวทยิตกถาที่ ๓ จบแล้ว. ๑๐. อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาอสัญญีสัตตูปิกากถา ๗๓๕. ยถา [Pg.141] วิตกฺกวิจารปีติสุขวิราควเสน ปวตฺตา สมาปตฺติ วิตกฺกาทิรหิตา โหติ, เอวํ สญฺญาวิราควเสน ปวตฺตาปิ สญฺญารหิตาว สิยาติ ตสฺส ลทฺธีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สาปิ อสญฺญิตา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ๗๓๕. เพื่อแสดงว่าลัทธิของเขามีอยู่ว่า “สมาบัติที่ดำเนินไปโดยความคลายจากวิตก วิจาร ปีติ สุข ย่อมปราศจากวิตกเป็นต้นฉันใด, สมาบัติที่ดำเนินไปโดยความคลายจากสัญญา ก็พึงปราศจากสัญญาฉันนั้น” ท่านจึงกล่าวว่า “แม้สมาบัตินั้นก็เป็นอสัญญี...เป็นต้น...แสดง”. ๗๓๖. ยทิ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กถํ อสญฺญสมาปตฺตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สญฺญาวิราควเสน สมาปนฺนตฺตา อสญฺญิตา, น สญฺญาย อภาวโต’’ติ. ๗๓๖. มุ่งหมายถึงการโต้แย้งว่า “ถ้าเป็นจตุตถฌานสมาบัติ เหตุไฉนจึงเป็นอสัญญีสมาบัติเล่า?” ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นอสัญญีเพราะเข้าถึงโดยความคลายจากสัญญา, ไม่ใช่เพราะไม่มีสัญญา”. อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอสัญญีสัตตูปิกากถา จบแล้ว. ๑๑. กมฺมูปจยกถาวณฺณนา ๑๑. อรรถกถากัมมูปจยกถา ๗๓๘-๗๓๙. ‘‘กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโต’’ติ ปุฏฺโฐ สมฺปยุตฺตสหชาตตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, วิปฺปยุตฺตสหชาตตํ สนฺธาย ปฏิชานาตีติ. วิปฺปยุตฺตสฺสปิ หิ อตฺถิ สหชาตตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส วิยาติ อธิปฺปาโย. 738-739. เมื่อถูกถามว่า “กัมมูปจยะเกิดพร้อมกับกรรมหรือ?” ท่านปฏิเสธโดยมุ่งหมายถึงความเป็นสัมปยุตตสหชาตะ, และยอมรับโดยมุ่งหมายถึงความเป็นวิปปยุตตสหชาตะ. ความหมายคือ แม้ของวิปปยุตตะก็มีความเป็นสหชาตะอยู่ เหมือนรูปที่เกิดจากจิตฉะนั้น. ๗๔๑. ติณฺณนฺติ กมฺมกมฺมูปจยกมฺมวิปากานํ. ๗๔๑. คำว่า “ของ ๓ อย่าง” หมายถึง ของกรรม กัมมูปจยะ และกรรมวิบาก. กมฺมูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถากัมมูปจยกถา จบแล้ว. ปนฺนรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวรรคที่ ๑๕ จบแล้ว. ตติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต. ปัณณาสกะที่ ๓ จบแล้ว. ๑๖. โสฬสมวคฺโค ๑๖. โสฬสมวรรค ๓. สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา ๓. อรรถกถาว่าด้วยการให้ความสุข ๗๔๗-๗๔๘. น ตสฺสาติ ยสฺส ตํ อนุปฺปทิสฺสติ, น ตสฺส. โย หิ อนุปฺปเทติ, ยสฺส จ อนุปฺปเทติ, ตทุภยวินิมุตฺตา อิธ ปเรติ อธิปฺเปตา. ๗๔๗-๗๔๘. บทว่า น ตสฺส (ไม่เป็นของผู้นั้น) คือ ไม่เป็นของบุคคลผู้ที่สิ่งนั้นจะถูกให้ไป. เพราะว่าบุคคลผู้ให้ และบุคคลผู้ที่สิ่งนั้นถูกให้ไป, คำว่า ปเร (ผู้อื่น) ในที่นี้ประสงค์เอาบุคคลผู้พ้นจากบุคคลทั้งสองนั้น. สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการให้ความสุข จบ. ๔. อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา ๔. อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยการยึดถือ ๗๔๙-๗๕๓. ตํจิตฺตตายาติ [Pg.142] เอตฺถ มนสิกโรนฺโต ยทิ สพฺพสงฺขาเร เอกโต มนสิ กโรติ, เยน จิตฺเตน มนสิ กโรติ, สพฺพสงฺขารนฺโตคธตฺตา ตสฺมึเยว ขเณ ตํ จิตฺตํ มนสิ กาตพฺพํ เอตสฺสาติ ตํจิตฺตตา นาม โทโส อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตเทว อารมฺมณภูต’’นฺติอาทิ. เอเตน ตสฺเสว เตน มนสิกรณาสมฺภวมาห, ตํ วาติอาทินา ปน สสํเวทนาวาทาปตฺตินฺติ อยเมเตสํ วิเสโส. ๗๔๙-๗๕๓. ในบทว่า ตํจิตฺตตาย (ด้วยความเป็นจิตนั้น) นี้ ผู้มนสิการ หากมนสิการสังขารทั้งปวงโดยรวมกัน ด้วยจิตใดมนสิการ, เพราะสังขารทั้งปวงเข้าไปอยู่ในจิตนั้น, จิตนั้นพึงมนสิการในขณะนั้นเองว่า ‘สิ่งนี้เป็นจิตนั้น’ ดังนี้ ชื่อว่าความผิดพลาดคือความเป็นจิตนั้นย่อมเกิดขึ้น ดังนี้ แสดงว่า ‘สิ่งนั้นเองเป็นอารมณ์’ เป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปไม่ได้ของการมนสิการด้วยจิตนั้นเอง, ส่วนด้วยบทว่า ตํ วา (หรือสิ่งนั้น) เป็นต้น ท่านกล่าวถึงการถึงซึ่งวาทะว่า ‘รู้แจ้งด้วยตนเอง’ นี้เป็นความแตกต่างของบทเหล่านั้น. อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยการยึดถือ จบ. โสฬสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาโสฬสมวรรค จบ. ๑๗. สตฺตรสมวคฺโค ๑๗. สัตตรสมวรรค ๑. อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาว่าด้วยการสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่ ๗๗๖-๗๗๙. กิริยจิตฺตํ อพฺยากตํ อนาทิยิตฺวาติ ‘‘กิริยจิตฺตํ อพฺยากต’’นฺติ อคฺคเหตฺวา, ทานาทิปวตฺตเนน ทานมยาทิปุญฺญตฺเตน จ คเหตฺวาติ อตฺโถ. ๗๗๖-๗๗๙. บทว่า กิริยจิตฺตํ อพฺยากตํ อนาทิยิตฺวา (ไม่ถือเอากิริยาจิตที่เป็นอัพยากฤต) คือ ไม่ถือเอาว่า ‘กิริยาจิตเป็นอัพยากฤต’, แต่ถือเอาด้วยการเป็นไปแห่งทานเป็นต้น และด้วยความเป็นบุญอันเกิดจากทานเป็นต้น ดังนี้เป็นอรรถ. อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยการสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่ จบ. ๒. นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยมรณะที่มิใช่กาลของพระอรหันต์ไม่มี ๗๘๐. อลทฺธวิปากวารานนฺติ วิปากทานํ ปติ อลทฺโธกาสานํ. พฺยนฺตีภาวนฺติ วิคตนฺตตํ, วิคมํ อวิปากนฺติ อตฺโถ. ๗๘๐. บทว่า อลทฺธวิปากวารานํ (แห่งกรรมที่ไม่ได้โอกาสแห่งวิบาก) คือ แห่งกรรมที่ไม่ได้โอกาสต่อการให้วิบาก. บทว่า พฺยนฺตีภาวํ (ความสิ้นไป) คือ ความสิ้นสุด, ความสิ้นไป, ความไม่มีวิบาก ดังนี้เป็นอรรถ. ๗๘๑. ตโต ปรนฺติ พฺยติเรเกน อตฺถสิทฺธิ, น เกวเลน อนฺวเยนาติ อาห ‘‘ตาว น กมติ, ตโต ปรํ กมตีติ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตี’’ติ. ตตฺถ ตโต ปรนฺติ ปุพฺเพ กตสฺส กมฺมสฺส ปริกฺขยคมนโต ปรํ. นตฺถิ ปาณาติปาโต ปาณาติปาตลกฺขณาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ตเมว ลกฺขณาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาโณปาณสญฺญิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น เตนาติ โย ปเรน อุปกฺกโม กโต[Pg.143], เตน อุปกฺกเมน น มโต, ธมฺมตามรเณเนว มโตติ ทุพฺพิญฺเญยฺยํ อวิเสสวิทูหิ, ทุพฺพิญฺเญยฺยํ วา โหตุ สุวิญฺเญยฺยํ วา, องฺคปาริปูริยาว ปาณาติปาโต. ๗๘๑. บทว่า ตโต ปรํ (หลังจากนั้น) คือ ความสำเร็จแห่งอรรถด้วยปฏิเสธ ไม่ใช่ด้วยการยืนยันเท่านั้น ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตราบนั้นยังไม่ถึง, หลังจากนั้นจึงถึง’ ดังนี้ปฏิเสธด้วยลัทธิ. ในบทนั้น คำว่า ตโต ปรํ คือ หลังจากที่กรรมที่ทำไว้ก่อนถึงความสิ้นไป. ไม่มีปาณาติบาต เพราะไม่มีลักษณะของปาณาติบาต ดังนี้เป็นอัธยาศัย. เพื่อแสดงความไม่มีลักษณะนั้นเอง จึงกล่าวบทว่า ‘ปาโณปาณสญฺญิตา’ (สัตว์มีความสำคัญในสัตว์) เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า น เตน (ไม่ด้วยสิ่งนั้น) คือ บุคคลนั้นไม่ได้ตายด้วยความพยายามที่ผู้อื่นทำ, แต่ตายด้วยความตายตามธรรมชาติ ดังนี้เป็นสิ่งที่เข้าใจยากสำหรับผู้ไม่รู้ความแตกต่าง, หรือจะเข้าใจยากหรือเข้าใจง่ายก็ตาม, ปาณาติบาตย่อมสำเร็จด้วยความบริบูรณ์แห่งองค์ประกอบเท่านั้น. นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยมรณะที่มิใช่กาลของพระอรหันต์ไม่มี จบ. ๓. สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา ๓. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม ๗๘๔. อพีชโตติ สพฺเพน สพฺพํ อพีชโต อญฺญพีชโต จ. ตนฺติ เทยฺยธมฺมํ, คิลานปจฺจยนฺติ อตฺโถ. ๗๘๔. บทว่า อพีชโต (ไม่มีพืช) คือ ไม่มีพืชโดยประการทั้งปวง และจากพืชอื่น. บทว่า ตํ (สิ่งนั้น) คือ ไทยธรรม, หมายถึง คิลานปัจจัย ดังนี้เป็นอรรถ. สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม จบ. ๔. อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา ๔. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งที่ผูกพันด้วยอินทรีย์ ๗๘๘. วินาปิ อนิจฺจฏฺเฐนาติ อนิจฺจฏฺฐํ ฐเปตฺวาปิ อฏฺฐเปตฺวาปีติ อตฺโถ, น อนิจฺจฏฺฐวิรเหนาติ. น หิ อนิจฺจฏฺฐวิรหิตํ อนินฺทฺริยพทฺธํ อตฺถิ. ๗๘๘. บทว่า วินาปิ อนิจฺจฏฺเฐน (แม้ปราศจากความเป็นของไม่เที่ยง) คือ เว้นความเป็นของไม่เที่ยง หรือไม่ตั้งไว้ซึ่งความเป็นของไม่เที่ยง ดังนี้เป็นอรรถ, ไม่ใช่เพราะปราศจากความเป็นของไม่เที่ยง. เพราะว่าสิ่งที่ไม่ผูกพันด้วยอินทรีย์ที่ปราศจากความเป็นของไม่เที่ยงนั้นไม่มี. อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งที่ผูกพันด้วยอินทรีย์ จบ. ๗. นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ยังทักษิณาให้บริสุทธิ์ ๗๙๓-๗๙๔. อปฺปฏิคฺคหณโตติ ปฏิคฺคาหกตฺตาภาวโต. ๗๙๓-๗๙๔. บทว่า อปฺปฏิคฺคหณโต (เพราะไม่มีการรับ) คือ เพราะไม่มีความเป็นผู้รับ. นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ยังทักษิณาให้บริสุทธิ์ จบ. ๑๑. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา ๑๑. อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา ๘๐๐-๘๐๑. ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขาติ ปฏิคฺคาหกสฺส คุณวิเสสนิรเปกฺขา, ตสฺส ทกฺขิเณยฺยภาเวน วินาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปฏิคฺคาหเกน [Pg.144] ปจฺจยภูเตน วินา’’ติ. สจฺจเมตนฺติ ลทฺธิกิตฺตเนน วุตฺตภาวเมว ปฏิชานาติ. ปฏิคฺคาหกสฺส วิปากนิพฺพตฺตนํ ทานเจตนาย มหาผลตา. ปจฺจยภาโวเยว หิ ตสฺส, น ตสฺสา การณตฺตํ. เตนาห ‘‘ทานเจตนานิพฺพตฺตเนน ยทิ ภเวยฺยา’’ติอาทิ. ๘๐๐-๘๐๑. บทว่า ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขา (ไม่ขึ้นอยู่กับผู้รับ) คือ ไม่ขึ้นอยู่กับคุณวิเศษของผู้รับ, หมายถึง ปราศจากความเป็นทักขิเณยยบุคคลของผู้รับนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปราศจากผู้รับซึ่งเป็นปัจจัย’. บทว่า สจฺจเมตํ (สิ่งนี้เป็นจริง) คือ ยอมรับว่าสิ่งที่กล่าวมานั้นเป็นจริงด้วยการกล่าวถึงลัทธิ. การบังเกิดวิบากของผู้รับนั้นคือความเป็นผลใหญ่ของเจตนาในการให้. เพราะว่าความเป็นปัจจัยเท่านั้นเป็นของผู้นั้น, ไม่ใช่ความเป็นเหตุของสิ่งนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘หากจะพึงมีด้วยการบังเกิดแห่งเจตนาในการให้’ เป็นต้น. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา จบ. สตฺตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาสัตตรสมวรรค จบ. ๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค ๑๘. อัฏฐารสมวรรค ๑. มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา ๑. คำอธิบายเรื่องโลกมนุษย์ ๘๐๒-๘๐๓. คหณนฺติ มิจฺฉาคหณํ. ๘๐๒-๘๐๓. คำว่า คหณะ คือ การยึดถือผิด. มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องโลกมนุษย์ จบแล้ว. ๒. ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา ๒. คำอธิบายเรื่องการแสดงธรรม ๘๐๔-๘๐๖. ตสฺส จ นิมฺมิตพุทฺธสฺส เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สยเมว จ เทสิโต. ๘๐๔-๘๐๖. พระอานนท์ผู้มีอายุรับฟังพระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าผู้เนรมิตนั้นแล้ว ก็แสดงเองด้วย. ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องการแสดงธรรม จบแล้ว. ๖. ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา ๖. คำอธิบายเรื่องการก้าวล่วงฌาน ๘๑๓-๘๑๖. วิตกฺกวิจาเรสุ วิรตฺตจิตฺตตา ตตฺถ อาทีนวมนสิกาโร, ตทากาโร จ ทุติยชฺฌานูปจาโรติ อาห ‘‘วิตกฺกวิจารา อาทีนวโต มนสิ กาตพฺพา, ตโต ทุติยชฺฌาเนน ภวิตพฺพ’’นฺติ. ๘๑๓-๘๑๖. ความที่จิตคลายความยินดีในวิตกวิจาร คือการมนสิการถึงโทษในวิตกวิจารนั้น และอาการนั้นเป็นอุปจาระแห่งทุติยฌาน จึงกล่าวว่า "วิตกวิจารพึงมนสิการโดยความเป็นโทษ จากนั้นพึงยังทุติยฌานให้เกิดขึ้น". ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องการก้าวล่วงฌาน จบแล้ว. ๗. ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา ๗. คำอธิบายเรื่องฌานคั่นกลาง ๘๑๗-๘๑๙. น [Pg.145] ปฐมชฺฌานํ วิตกฺกาภาวโต, นาปิ ทุติยชฺฌานํ วิจารสพฺภาวโตติ ฌานเมตํ น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรภาวาภาวโต น ฌาน’’นฺติ. ๘๑๗-๘๑๙. ไม่ใช่ปฐมฌานเพราะไม่มีวิตก และไม่ใช่ทุติยฌานเพราะมีวิจาร แสดงว่าฌานนี้ไม่เป็นฌาน จึงกล่าวว่า "ไม่เป็นฌานเพราะไม่มีความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้น". ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องฌานคั่นกลาง จบแล้ว. ๙. จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา ๙. คำอธิบายเรื่องเห็นรูปด้วยตา ๘๒๖-๘๒๗. ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติ อิมินา จกฺขุวิญฺญาเณน ปฏิชานนสฺส อคฺคหเณ อรุจึ สูเจนฺโต อาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ กิร สนฺธายา’’ติ. เตเนวาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ ปนา’’ติอาทิ. ตสฺมาติ มโนวิญฺญาณปฏิชานนสฺเสว อธิปฺเปตตฺตาติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเตติ ยทิ รูเปน รูปํ ปฏิวิชานาติ, รูปํ ปฏิวิชานนฺตมฺปิ มโนวิญฺญาณํ รูปวิชานนํ โหติ, น รูปทสฺสนนฺติ อาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ ปน รูปทสฺสนํ กถํ โหตี’’ติ. 826-827. แสดงความไม่พอใจในการไม่ยึดถือการรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณนี้ว่า "เห็นรูปด้วยตา" จึงกล่าวว่า "มุ่งหมายการรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณนั่นเอง". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็การรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ" เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ความว่า มุ่งหมายการรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนั้น หากรู้แจ้งรูปด้วยรูป แม้มโนวิญญาณที่รู้แจ้งรูปก็เป็นการรู้แจ้งรูป ไม่ใช่การเห็นรูป จึงกล่าวว่า "ก็การรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณเป็นการเห็นรูปได้อย่างไร". จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องเห็นรูปด้วยตา จบแล้ว. อฏฺฐารสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายวรรคที่สิบแปด จบแล้ว. ๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค ๑๙. วรรคที่สิบเก้า ๑. กิเลสปชหนกถาวณฺณนา ๑. คำอธิบายเรื่องการละกิเลส ๘๒๘-๘๓๑. เต ปนาติ เย อริยมคฺเคน ปหีนา กิเลสา, เต ปน. กามญฺเจตฺถ มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสา มคฺคภาวนาย อสติ อุปฺปชฺชนารหา ขณตฺตยํ น อาคตาติ จ อนาคตา นาม สิยุํ, ยสฺมา ปน เต น อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, ตสฺมา ตถา น วุจฺจนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘นาปิ ภวิสฺสนฺตี’’ติ. ๘๒๘-๘๓๑. ก็คำว่า 'เต' (กิเลสเหล่านั้น) คือ กิเลสเหล่าใดอันอริยมรรคละได้แล้ว กิเลสเหล่านั้นนั่นเอง. แม้กิเลสที่พึงละด้วยมรรคในที่นี้ เมื่อไม่มีการเจริญมรรค ก็ควรจะเกิดขึ้นได้ ไม่มาสู่ขณะสาม (อดีต ปัจจุบัน อนาคต) ก็พึงเป็นอนาคตได้ แต่เพราะกิเลสเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นพึงทราบว่าจึงไม่กล่าวอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'จักไม่เกิดขึ้นด้วย'. กิเลสปชหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องการละกิเลส จบแล้ว. ๒. สุญฺญตกถาวณฺณนา ๒. คำอธิบายเรื่องสุญญตา ๘๓๒. เยน [Pg.146] อวสวตฺตนฏฺเฐน ปรปริกปฺปิโต นตฺถิ เอเตสํ อตฺตโน วิสยนฺติ อนตฺตาติ วุจฺจนฺติ สภาวธมฺมา, สฺวายํ อนตฺตตาติ อาห ‘‘อวสวตฺตนากาโร อนตฺตตา’’ติ. สา ปนายํ ยสฺมา อตฺถโต อสารกตาว โหติ, ตสฺมา ตเทกเทเสน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺถโต ชรามรณเมวา’’ติ อาห. เอวํ สติ ลกฺขณสงฺกโร สิยา, เตสํ ปนิทํ อธิปฺปายกิตฺตนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรูปธมฺมานํ อวสวตฺตนาการตาย เอว หิ อนตฺตลกฺขณสฺส สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตา. ๘๓๒. สภาวธรรมทั้งหลายที่ผู้อื่นกำหนดว่า 'วิสัยของตนไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้' เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปในอำนาจ จึงชื่อว่าอนัตตา อนัตตานั้นจึงกล่าวว่า 'อนัตตาคืออาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ'. ก็อนัตตานั้น เพราะเป็นสภาพที่ไม่มีแก่นสารโดยอรรถ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอนัตตานั้นโดยส่วนหนึ่ง จึงกล่าวว่า 'โดยอรรถคือชรามรณะนั่นเอง'. เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบว่าลักษณะจะปะปนกันได้ แต่คำนี้เป็นการกล่าวถึงอัธยาศัยของท่านเหล่านั้น. ก็ความเป็นอนัตตลักษณะที่สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์นั้น เพราะความเป็นอาการที่ไม่อยู่ในอำนาจของอรูปธรรมนั่นเอง. สุญฺญตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องสุญญตา จบแล้ว. ๓. สามญฺญผลกถาวณฺณนา ๓. คำอธิบายเรื่องสามัญญผล ๘๓๕-๘๓๖. ปตฺติธมฺมนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตํ สมนฺนาคมมาห. ๘๓๕-๘๓๖. คำว่า ปัตติธรรม คือ กล่าวถึงความถึงพร้อมที่กล่าวไว้ข้างล่าง. สามญฺญผลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องสามัญญผล จบแล้ว. ๕. ตถตากถาวณฺณนา ๕. คำอธิบายเรื่องตถตา ๘๔๑-๘๔๓. รูปาทีนํ สภาวตาติ เอเตน รูปาทโย เอว สภาวตาติ อิมมตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. ยโต ตํ ปรวาที รูปาทีสุ อปริยาปนฺนํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘ภาวํ เหส ตถตาติ วทติ, น ภาวโยค’’นฺติ. ตตฺถ ภาวนฺติ ธมฺมมตฺตํ, ปกตีติ อตฺโถ ‘‘ชาติธมฺม’’นฺติอาทีสุ วิย. รูปาทีนญฺหิ รุปฺปนาทิปกติ ตถา อสงฺขตาติ จ ปรวาทิโน ลทฺธิ. เตน วุตฺตํ ‘‘น ภาวโยค’’นฺติ. เยน หิ ภาโว สภาวธมฺโม ยุชฺชติ, เอกีภาวเมว คจฺฉติ, ตํ รุปฺปนาทิลกฺขณํ ภาวโยโค. ตํ ปน รูปาทิโต อนญฺญํ, ตโต เอว สงฺขตํ, อวิปรีตฏฺเฐน ปน ‘‘ตถ’’นฺติ วุจฺจติ. ๘๔๑-๘๔๓. ด้วยคำว่า 'ความเป็นสภาวะของรูปเป็นต้น' นี้ ย่อมปฏิเสธความหมายว่า รูปเป็นต้นนั่นแหละเป็นสภาวะ. เพราะว่าวาทะอื่นย่อมปรารถนาตถตานั้นว่าไม่สงเคราะห์เข้าในรูปเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้นั้นกล่าวว่าภาวะเป็นตถตา ไม่ใช่ความประกอบด้วยภาวะ'. ในคำนั้น คำว่า 'ภาวะ' คือธรรมเท่านั้น ความว่า ธรรมชาติ เหมือนในคำว่า 'ชาติธรรม' เป็นต้น. ก็ธรรมชาติมีการแตกสลายเป็นต้นของรูปเป็นต้น และตถตาเป็นอสังขตะ เป็นลัทธิของวาทะอื่น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ความประกอบด้วยภาวะ'. ก็ความประกอบด้วยภาวะ คือลักษณะมีการแตกสลายเป็นต้น ที่สภาวธรรมย่อมประกอบเข้า ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน. แต่ความประกอบด้วยภาวะนั้นไม่ต่างจากรูปเป็นต้น เป็นสังขตะจากรูปเป็นต้นนั่นเอง แต่เพราะความเป็นสภาพไม่ผิดเพี้ยน จึงเรียกว่า 'ตถะ'. ตถตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องตถตา จบแล้ว. ๖. กุสลกถาวณฺณนา ๖. คำอธิบายเรื่องกุศล ๘๔๔-๘๔๖. อนวชฺชภาวมตฺเตเนว [Pg.147] กุสลนฺติ โยชนา. ตสฺมาติ ยสฺมา อวชฺชรหิตํ อนวชฺชํ, อนวชฺชภาวมตฺเตเนว จ กุสลํ, ตสฺมา นิพฺพานํ กุสลนฺติ. ๘๔๔-๘๔๖. การประกอบความว่า เป็นกุศลด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะว่าสภาพที่ปราศจากโทษ ชื่อว่าไม่มีโทษ, และเป็นกุศลด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่าพระนิพพานเป็นกุศล. กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยกุศล จบแล้ว. ๗. อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา ๗. อรรถกถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง ๘๔๗. ยํ ‘‘เอกวารํ นิมุคฺโค ตถา นิมุคฺโคว โหติ, เอตสฺส ปุน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ อฏฺฐกถายํ อาคตํ, โส ปน อาจริยวาโท, น อฏฺฐกถานโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตาย ชาติยา…เป… มญฺญมาโน’’ติ อาห. ตตฺถ ตาย ชาติยาติ ยสฺสํ ชาติยํ ปุคฺคโล กมฺมาวรณาทิอาวรเณหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตาย ชาติยา. สํสารขาณุกภาโว วสฺสภญฺญาทีนํ วิย มกฺขลิอาทีนํ วิย จ ทฏฺฐพฺโพ. โส จ อเหตุกาทิมิจฺฉาทสฺสนสฺส ผลภาเวเนว เวทิตพฺโพ, น อจฺจนฺตนิยามสฺส นาม กสฺสจิ อตฺถิภาวโต. ยถา หิ วิมุจฺจนฺตสฺส โกจิ นิยาโม นาม นตฺถิ ฐเปตฺวา มคฺเคน ภวปริจฺเฉทํ, เอวํ อวิมุจฺจนฺตสฺสปิ โกจิ สํสารนิยาโม นาม นตฺถิ. ตาทิสสฺส ปน มิจฺฉาทสฺสนสฺส พลวภาเว อปริมิตกปฺปปริจฺเฉเท จิรตรํ สํสารปฺปพนฺโธ โหติ, อปายูปปตฺติ จ ยตฺถ สํสารขาณุสมญฺญา. ๘๔๗. ข้อความที่มาในอรรถกถาว่า 'ผู้จมลงครั้งเดียว ก็เป็นผู้จมลงอยู่อย่างนั้นนั่นเอง การออกจากภพอีกของผู้นี้ไม่มี' นั้น เป็นอาจริยวาท ไม่ใช่นัยแห่งอรรถกถา เมื่อจะแสดงนัยนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยชาตินั้น...เป... สำคัญอยู่'. ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยชาตินั้น' คือ ในชาติใด บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยเครื่องกั้นคือเครื่องกั้นคือกรรมเป็นต้น ด้วยชาตินั้น. ความเป็นตอแห่งสังสารวัฏ พึงเห็นเหมือนของพวกวัสสภัญญะเป็นต้น และเหมือนของพวกมักขลิเป็นต้น. และความเป็นตอแห่งสังสารวัฏนั้น พึงทราบว่าเป็นผลของมิจฉาทิฏฐิมีอเหตุกทิฏฐิเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพราะความมีอยู่แห่งสภาวะที่ชื่อว่าความแน่นอนอย่างยิ่งแต่อย่างใด. เพราะว่า เมื่อบุคคลจะหลุดพ้น ย่อมไม่มีความแน่นอนอะไรๆ เว้นไว้แต่การกำหนดภพด้วยมรรค ฉันใด แม้เมื่อบุคคลไม่หลุดพ้น ก็ไม่มีความแน่นอนแห่งสังสารวัฏอะไรๆ ฉันนั้น. แต่เมื่อมิจฉาทิฏฐิเช่นนั้นมีกำลัง การสืบต่อแห่งสังสารวัฏย่อมมีตลอดกาลนานยิ่งในกำหนดกัปที่หาประมาณมิได้ และการเข้าถึงอบายย่อมมี ซึ่งในอบายนั้นมีชื่อเรียกว่าตอแห่งสังสารวัฏ. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อตฺเถว อจฺจนฺตํ สํสริตา อนนฺตตฺตา สตฺตนิกายสฺสา’’ติ, ตมฺปิ อปุญฺญพหุลํ สตฺตสนฺตานํ สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. น หิ มาตุฆาตกาทีนํ เตนตฺตภาเวน สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนนฺตรายภูโต มิจฺฉตฺตนิยาโม วิย สตฺตานํ วิมุตฺตนฺตรายกโร สํสารนิยาโม นาม นตฺถิ. ยาว ปน น มคฺคผลสฺส อุปนิสฺสโย อุปลพฺภติ, ตาว สํสาโร อปริจฺฉินฺโน. ยทา จ โส อุปลทฺโธ, ตทา โส ปริจฺฉินฺโน เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ส่วนที่บางพวกกล่าวว่า 'ผู้ท่องเที่ยวไปตลอดกาลเป็นนิตย์มีอยู่จริง เพราะหมู่สัตว์ไม่มีที่สุด' แม้คำนั้นก็พึงกล่าวหมายถึงสันดานของสัตว์ผู้มีบาปมาก. เพราะว่า ความแน่นอนแห่งสังสารวัฏที่เป็นเครื่องกระทำอันตรายต่อความหลุดพ้นของสัตว์ทั้งหลาย เหมือนมิจฉัตตนิยามที่เป็นเครื่องกระทำอันตรายต่อการก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามด้วยอัตภาพนั้นของพวกผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น ย่อมไม่มี. แต่ตราบใดที่ยังไม่พบอุปนิสัยแห่งมรรคและผล ตราบนั้นสังสารวัฏก็ยังไม่ถูกกำหนด. และเมื่อใดอุปนิสัยนั้นปรากฏแล้ว เมื่อนั้นสังสารวัฏนั้นก็เป็นอันถูกกำหนดแล้ว พึงทราบอย่างนี้. ยถา นิยตสมฺมาทสฺสนํ, เอวํ นิยตมิจฺฉาทสฺสเนนปิ สวิสเย เอกํสคาหวเสน อุกฺกํสคเตน ภวิตพฺพนฺติ เตน สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส สติ อจฺจนฺตนิยาเม กถํ ตสฺมึ อภินิเวสวิสเย อเนกํสคาโห อุปฺปชฺเชยฺย, อภินิเวสนฺตรํ วา วิรุทฺธํ ยทิ อุปฺปชฺเชยฺย, อจฺจนฺตนิยาโม เอว น [Pg.148] สิยาติ ปาฬิยํ วิจิกิจฺฉุปฺปตฺตินิยามนฺตรุปฺปตฺติโจทนา กตา. น หิ วิจิกิจฺฉา วิย สมฺมตฺตนิยตปุคฺคลานํ ยถากฺกมํ มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตปุคฺคลานํ สมฺมตฺตมิจฺฉตฺตนิยตา ธมฺมา กทาจิปิ อุปฺปชฺชนฺติ, อวิรุทฺธํ ปน นิยามนฺตรเมว โหตีติ อานนฺตริกนฺตรํ วิย มิจฺฉาทสฺสนนฺตรํ สมานชาติกํ น นิวตฺเตตีติ วิรุทฺธํเยว ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ วิจิกิจฺฉา วิย สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโย เอว อุทฺธฏา. เอวเมตฺถ วิจิกิจฺฉุปฺปตฺตินิยามนฺตรุปฺปตฺตีนํ นิยามนฺตรุปฺปตฺตินิวตฺตกภาโว เวทิตพฺโพ, อจฺจนฺตนิยาโม จ นิวตฺติสฺสตีติ จ วิรุทฺธเมตนฺติ ปน ‘‘วิจาเรตฺวาว คเหตพฺพา’’ติ วุตฺตํ สิยา. เหมือนอย่างที่สัมมาทิฏฐิที่แน่นอน ย่อมเป็นไปอย่างสูงสุดด้วยการยึดมั่นโดยส่วนเดียวในอารมณ์ของตน, ฉันนั้น แม้มิจฉาทิฏฐิที่แน่นอนก็ย่อมเป็นไปอย่างสูงสุดด้วยการยึดมั่นโดยส่วนเดียวในอารมณ์ของตน. เมื่อบุคคลผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอนนั้น มีความแน่นอนอย่างยิ่งอยู่, ไฉนความยึดมั่นโดยไม่ส่วนเดียวจึงจะพึงเกิดขึ้นในอารมณ์แห่งความยึดมั่นนั้นได้, หรือหากความยึดมั่นอื่นที่ขัดแย้งกันพึงเกิดขึ้น, ความแน่นอนอย่างยิ่งก็จะไม่พึงมีได้ ดังนี้ จึงมีการกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาและการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่นในบาลี. เพราะว่าธรรมที่แน่นอนในสัมมาทิฏฐิและมิจฉาทิฏฐิของบุคคลผู้แน่นอนในสัมมาทิฏฐิและมิจฉาทิฏฐิโดยลำดับ ย่อมไม่เกิดขึ้นเลย เหมือนวิจิกิจฉา, แต่ความแน่นอนอื่นที่ไม่ขัดแย้งกันเท่านั้นย่อมมี. ดังนี้ เพื่อแสดงว่ามิจฉาทิฏฐิอื่นที่มีประเภทเดียวกัน ย่อมไม่หักล้างกันเหมือนกรรมอันเป็นอนันตริยกรรม, จึงมีการยกสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิขึ้นมาในบาลี เหมือนวิจิกิจฉา. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่าการเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาและการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่นในที่นี้ เป็นเครื่องหักล้างการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่น, และข้อความที่ว่า 'ความแน่นอนอย่างยิ่งจักระงับไป' นี้เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น จึงพึงกล่าวว่า 'พึงพิจารณาแล้วจึงถือเอา'. อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง จบแล้ว. ๘. อินฺทฺริยกถาวณฺณนา ๘. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ ๘๕๓-๘๕๖. ยถา โลกุตฺตรา สทฺธาทโย เอว สทฺธินฺทฺริยาทีนิ, เอวํ โลกิยาปิ. กสฺมา? ตตฺถาปิ อธิโมกฺขลกฺขณาทินา อินฺทฏฺฐสพฺภาวโต. สทฺเธยฺยาทิวตฺถูสุ สทฺทหนาทิมตฺตเมว หิ ตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โลกุตฺตรานํ…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ๘๕๓-๘๕๖. ศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระนั่นแหละเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นฉันใด แม้ที่เป็นโลกิยะก็ฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะแม้ในศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกิยะนั้น ก็มีภาวะแห่งความเป็นใหญ่ด้วยลักษณะมีความน้อมใจเชื่อเป็นต้น. เพราะว่าความเป็นไปเพียงความน้อมใจเชื่อเป็นต้นในวัตถุที่ควรเชื่อเป็นต้นเท่านั้น (เป็นสัทธินทรีย์) เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงเห็น... (ในบรรดาธรรม) ที่เป็นโลกุตตระ... เป็นต้น'. อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ จบแล้ว. เอกูนวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่สิบเก้า จบแล้ว. ๒๐. วีสติมวคฺโค ๒๐. วรรคที่ยี่สิบ ๒. ญาณกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยญาณ ๘๖๓-๘๖๕. กามํ ปุพฺพภาเคปิ อตฺเถว ทุกฺขปริญฺญา, อตฺถสาธิกา ปน สา มคฺคกฺขณิกา เอวาติ อุกฺกํสคตํ ทุกฺขปริญฺญํ สนฺธาย อวธาเรนฺโต อาห ‘‘ทุกฺขํ…เป… มคฺคญาณเมว ทีเปตี’’ติ. ตํ ปน อวธารณํ น ญาณนฺตรนิวตฺตนํ, อถ โข ญาณนฺตรสฺส ยถาธิคตกิจฺจนิวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘น ตสฺเสว ญาณภาว’’นฺติอาทิ. ๘๖๓-๘๖๕. จริงอยู่ แม้ในส่วนเบื้องต้นก็มีการกำหนดรู้ทุกข์อยู่, แต่การกำหนดรู้ทุกข์ที่ให้สำเร็จประโยชน์นั้นเป็นไปในขณะแห่งมรรคเท่านั้น ท่านจึงหมายถึงการกำหนดรู้ทุกข์ที่ถึงความยอดเยี่ยมแล้ว เมื่อจะยืนยัน จึงกล่าวว่า 'ทุกข์...เป... ย่อมแสดงมรรคญาณนั่นเอง'. ก็การยืนยันนั้น มิใช่เป็นการห้ามญาณอื่น, แต่พึงเห็นว่าเป็นการห้ามกิจที่บรรลุตามลำดับของญาณอื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'มิใช่ความเป็นญาณของมรรคญาณนั้นเท่านั้น' เป็นต้น. ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยญาณ จบแล้ว. ๓. นิรยปาลกถาวณฺณนา ๓. อรรถกถาว่าด้วยนายสัตตานรก ๘๖๖-๘๖๘. เนรยิเก [Pg.149] นิรเย ปาเลนฺติ, ตโต นิคฺคนฺตุํ อปฺปทานวเสน รกฺขนฺตีติ นิรยปาลา. นิรยปาลตาย วา เนรยิกานํ นรกทุกฺเขน ปริโยนทฺธาย อลํ สมตฺถาติ นิรยปาลา. กึ ปเนเต นิรยปาลา เนรยิกา, อุทาหุ อเนรยิกาติ. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว เนรยิกา, นิรยสํวตฺตนิเยน กมฺเมน นิพฺพตฺตาติ สยมฺปิ นิรยทุกฺขํ ปจฺจนุภเวยฺยุํ, ตถา สติ อญฺเญสํ เนรยิกานํ ยาตนาย อสมตฺถา สิยุํ, ‘‘อิเม เนรยิกา, อิเม นิรยปาลา’’ติ ววตฺถานญฺจ น สิยา. เย จ เย ยาเตนฺติ, เตหิ สมานรูปพลปฺปมาเณหิ อิตเรสํ ภยสนฺตาสา น สิยุํ. อถ อเนรยิกา, เตสํ ตตฺถ กถํ สมฺภโวติ? วุจฺจเต – อเนรยิกา นิรยปาลา อนิรยคติสํวตฺตนิยกมฺมนิพฺพตฺตา. นิรยูปปตฺติสํวตฺตนิยกมฺมโต หิ อญฺเญเนว กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตนฺติ รกฺขสชาติกตฺตา. ตถา หิ วทนฺติ – ๘๖๖-๘๖๘. ชื่อว่า นิรยบาล (นายสัตตานรก) เพราะอรรถว่า ย่อมปกครองสัตว์นรกในนรก คือย่อมรักษาไว้โดยไม่ให้สัตว์เหล่านั้นออกไปจากนรกนั้น. หรือชื่อว่า นิรยบาล เพราะเป็นผู้สามารถพอที่จะครอบงำสัตว์นรกทั้งหลายด้วยทุกข์ในนรกโดยความเป็นนายสัตตานรก. ก็พวกนายสัตตานรกเหล่านี้เป็นสัตว์นรก หรือมิใช่สัตว์นรก? ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยอย่างไร? หากว่าพวกเขาก่อนเป็นสัตว์นรก เกิดด้วยกรรมที่นำไปสู่นรก ก็พึงเสวยทุกข์ในนรกด้วยตนเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะไม่สามารถทรมานสัตว์นรกอื่นได้ และการกำหนดว่า 'เหล่านี้เป็นสัตว์นรก เหล่านี้เป็นนายสัตตานรก' ก็จะไม่มี. และความกลัวความสะดุ้งของสัตว์นรกเหล่าอื่นจากพวกที่ทรมานตนซึ่งมีรูป กำลัง และขนาดเสมอกัน ก็จะไม่พึงมี. หากว่ามิใช่สัตว์นรก ความบังเกิดของพวกเขาในนรกนั้นจะมีได้อย่างไร? ตอบว่า นายสัตตานรกมิใช่สัตว์นรก บังเกิดด้วยกรรมที่นำไปสู่สุคติ. เพราะว่าพวกเขาบังเกิดด้วยกรรมอื่นจากกรรมที่นำไปสู่อุปบัติในนรก เพราะความเป็นผู้มีชาติเป็นยักษ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘‘โกธนา กุรูรกมฺมนฺตา, ปาปาภิรุจิโน ตถา; ทุกฺขิเตสุ จ นนฺทนฺติ, ชายนฺติ ยมรกฺขสา’’ติ. ‘‘ผู้โกรธจัด มีการงานหยาบช้า, และยินดีในบาป, ย่อมยินดีในผู้ที่ได้รับทุกข์, ย่อมเกิดเป็นยมยักษ์’’. ตตฺถ ยเทเก วทนฺติ ‘‘ยาตนาทุกฺขสฺส อปฺปฏิสํเวทนโต, อญฺญถา ปุน อญฺญมญฺญํ ยาเตยฺยุ’’นฺติ จ เอวมาทิ, ตยิทํ อากาสโรมฏฺฐนํ นิรยปาลานํ เนรยิกภาวสฺเสว อภาวโต. เย ปน วเทยฺยุํ – ยทิปิ อเนรยิกา นิรยปาลา, อโยมยาย ปน อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย นิรยภูมิยา ปริวตฺตมานา กถํ นาม ทุกฺขํ นานุภวนฺตีติ? กมฺมานุภาวโต. ยถา หิ อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา มหาโมคฺคลฺลานาทโย เนรยิเก อนุกมฺปนฺตา อิทฺธิพเลน นิรยภูมึ อุปคตา ตตฺถ ทาหทุกฺเขน น พาธียนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ. ในเรื่องนั้น คำที่บางพวกกล่าวว่า 'เพราะความที่นายสัตตานรกไม่เสวยทุกข์จากการทรมาน มิฉะนั้นแล้ว พวกเขาก็พึงทรมานกันและกันอีก' ดังนี้เป็นต้น นั่นเป็นการเคี้ยวลม (เปล่าประโยชน์) เพราะความที่นายสัตตานรกไม่มีภาวะเป็นสัตว์นรกนั่นเอง. ส่วนชนเหล่าใดพึงกล่าวว่า ถึงแม้นายสัตตานรกจะไม่ใช่สัตว์นรก แต่เมื่อวนเวียนอยู่ในพื้นนรกที่ทำด้วยเหล็ก อันร้อนลุกโพลงโชติช่วงเป็นไฟดวงเดียวกัน เหตุไฉนจึงไม่เสวยทุกข์เล่า? ตอบว่า เพราะอานุภาพแห่งกรรม. เหมือนอย่างว่า พระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น ผู้มีฤทธิ์ ถึงความเป็นผู้ชำนาญทางจิต เมื่ออนุเคราะห์สัตว์นรก เข้าไปยังพื้นนรกด้วยกำลังฤทธิ์ ย่อมไม่ถูกความทุกข์เพราะความร้อนเบียดเบียนฉันใด ข้อนี้พึงเห็นว่าสำเร็จได้ด้วยประการฉะนี้ฉันนั้น. ตํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? อิทมฺปิ ตํสมานํ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. ตถารูเปน หิ กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตา ยถา นิรยทุกฺเขน อพาธิตา เอว หุตฺวา เนรยิเก ยาเตนฺติ, น เจตฺตเกน พาหิรวิสยาภาโว วิชฺชติ อิฏฺฐานิฏฺฐตาย ปจฺเจกํ ทฺวารปุริเสสุ วิภตฺตสภาวตฺตา. ตถา หิ เอกจฺจสฺส ทฺวารสฺส ปุริสสฺส อิฏฺฐํ [Pg.150] เอกจฺจสฺส อนิฏฺฐํ, เอกจฺจสฺส จ อนิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อิฏฺฐํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ ‘‘นตฺถิ กมฺมวเสน เตชสา ปรูปตาปน’’นฺติอาทิ, ตทปาหตํ โหติ. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘อเนรยิกานํ เตสํ กถํ ตตฺถ สมฺภโว’’ติ เนรยิกานํ ยาตกภาวโต. เนรยิกสตฺตยาตนาโยคฺคญฺหิ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ กมฺมํ ตาทิสนิกนฺติวินามิตํ นิรยฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺเตติ. เต จ เนรยิเกหิ อธิกตรพลาโรหปริณาหา อติวิย ภยานกสนฺตาสกุรูรตรปโยคา จ โหนฺติ. เอเตเนว ตตฺถ กากสุนขาทีนมฺปิ นิพฺพตฺติ สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. หากแย้งว่า นั่นเป็นเพราะความเป็นอจินไตยแห่งอิทธิวิสัยหรือ? แม้ข้อนี้ก็เสมอกัน คือเป็นเพราะความเป็นอจินไตยแห่งกรรมวิบาก. ด้วยว่าพวกเขาบังเกิดด้วยกรรมเช่นนั้น ย่อมทรมานสัตว์นรกโดยไม่ถูกทุกข์ในนรกเบียดเบียนเลย และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความไม่มีอยู่แห่งอารมณ์ภายนอกก็หาได้มีไม่ เพราะสภาวะที่แบ่งแยกกันโดยความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในบุรุษเฝ้าประตูแต่ละคน. จริงอย่างนั้น อารมณ์อย่างหนึ่งย่อมเป็นที่น่าปรารถนาของบุรุษเฝ้าประตูคนหนึ่ง แต่ไม่เป็นที่น่าปรารถนาของอีกคนหนึ่ง, และอารมณ์อย่างหนึ่งไม่เป็นที่น่าปรารถนาของคนหนึ่ง แต่เป็นที่น่าปรารถนาของอีกคนหนึ่ง. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำที่บางคนกล่าวว่า 'ไม่มีการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยเดชตามอำนาจกรรม' เป็นต้น จึงเป็นอันถูกขจัดไป. ส่วนคำที่กล่าวว่า 'ความบังเกิดของพวกเขาผู้มิใช่สัตว์นรกในนรกนั้นจะมีได้อย่างไร' (ตอบว่า) เพราะความเป็นผู้ทรมานสัตว์นรก. แท้จริง กรรมที่ยังอัตภาพอันสมควรแก่การทรมานสัตว์นรกให้บังเกิด ย่อมยังอัตภาพที่ถูกน้อมไปตามความพอใจเช่นนั้นให้บังเกิดในสถานที่แห่งนรกนั่นเอง. และพวกเขาเหล่านั้นย่อมมีกำลัง รูปร่าง และความสูงใหญ่ยิ่งกว่าสัตว์นรก และมีการประกอบที่น่ากลัว น่าสะดุ้ง และโหดร้ายยิ่งนัก. พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้เอง การบังเกิดของกาและสุนัขเป็นต้นในนรกนั้น ท่านจึงพรรณนาไว้. กถมญฺญคติเกหิ อญฺญคติกพาธนนฺติ จ น วตฺตพฺพํ อญฺญตฺถาปิ ตถา ทสฺสนโต. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อสตฺตสภาวา นิรยปาลา นิรยสุนขาทโย จา’’ติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ อญฺญตฺถ ตถา อทสฺสนโต. น หิ กาจิ อตฺถิ ตาทิสี ธมฺมปฺปวตฺติ, ยา อสตฺตสภาวา, สมฺปติสตฺเตหิ อปฺปโยชิตา จ อตฺถกิจฺจํ สาเธนฺตี ทิฏฺฐปุพฺพา. เปตานํ ปานียนิวารกานํ ทณฺฑาทิหตฺถปุริสานมฺปิ อสตฺตภาเว วิเสสการณํ นตฺถิ. สุปินูปฆาโตปิ อตฺถกิจฺจสมตฺถตาย อปฺปมาณํ ทสฺสนาทิมตฺเตนปิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตถา หิ สุปิเน อาหารูปโภคาทินา น อตฺถสิทฺธิ อตฺถิ, นิมฺมานรูปํ ปเนตฺถ ลทฺธปริหารํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. อิธาปิ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. เนรยิกานํ กมฺมวิปาโก นิรยปาลาติ อสิทฺธเมตํ, วุตฺตนเยน ปน เนสํ สตฺตภาโว เอว สิทฺโธ. สกฺกา หิ วตฺตุํ สตฺตสงฺขาตา นิรยปาลสญฺญิตา ธมฺมปฺปวตฺติ สาภิสนฺธิกา ปรูปฆาติ อตฺถกิจฺจสพฺภาวโต โอชาหาราทิรกฺขสสนฺตติ วิยาติ. อภิสนฺธิปุพฺพกตา เจตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ ตถา ตถา อภิสนฺธิยา ยาตนโต, ตโต เอว น สงฺฆาฏปพฺพตาทีหิ อเนกนฺติกตา. เย ปน วทนฺติ ‘‘ภูตวิเสสา เอว เต วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสวนฺโต เภรวาการา นรกปาลาติ สมญฺญํ ลภนฺตี’’ติ, ตทสิทฺธํ. อุชุกเมว ปาฬิยํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา’’ติ วาทสฺส ปติฏฺฐาปิตตฺตา. และไม่ควรกล่าวว่า 'การเบียดเบียนสัตว์ในคติอื่นโดยสัตว์ในคติอื่น (จะมีได้อย่างไร)' เพราะปรากฏเช่นนั้นในที่อื่นด้วย. ส่วนที่บางคนกล่าวว่า 'นายนิรยบาลและสุนัขในนรกเป็นต้น มีสภาพไม่ใช่สัตว์' นั้น เป็นเพียงมติของพวกเขา เพราะไม่ปรากฏเช่นนั้นในที่อื่น. แท้จริง ไม่เคยมีธรรมปวัตติเช่นนั้น ที่มีสภาพไม่ใช่สัตว์ และไม่ถูกสัตว์ในปัจจุบันใช้ประโยชน์แล้วสามารถสำเร็จกิจได้ที่เคยเห็นมาแล้ว. แม้ในกรณีของบุรุษผู้ถือไม้เท้าเป็นต้นที่ห้ามน้ำดื่มของเปรต ก็ไม่มีเหตุพิเศษที่จะทำให้เป็นสภาพไม่ใช่สัตว์. แม้การเบียดเบียนในฝันก็ไม่เป็นประมาณในความสามารถทำกิจให้สำเร็จ เพราะความสำเร็จแห่งประโยชน์นั้นมีได้เพียงแค่การเห็นเป็นต้น. เช่นนั้นแล ในฝัน การบริโภคอาหารเป็นต้นก็ไม่สำเร็จประโยชน์, แต่ในที่นี้ รูปที่เนรมิตขึ้นมาได้รับการยกเว้น เพราะอิทธิวิสัยเป็นอจินไตย. ถ้ากล่าวว่า ในที่นี้ก็เพราะวิบากกรรมเป็นอจินไตยหรือ? นั่นไม่ใช่ เพราะยังไม่สำเร็จ. การที่กล่าวว่าวิบากกรรมของสัตว์นรกคือนายนิรยบาลนั้นยังไม่สำเร็จ, แต่ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ภาวะความเป็นสัตว์ของพวกเขานั่นแหละที่สำเร็จ. แท้จริง สามารถกล่าวได้ว่า ธรรมปวัตติที่เรียกว่านายนิรยบาลซึ่งนับว่าเป็นสัตว์นั้น มีเจตนา มีการเบียดเบียนผู้อื่น และมีการทำกิจให้สำเร็จอยู่จริง เหมือนความสืบต่อแห่งยักษ์ผู้กินโอชะเป็นต้น. และในที่นี้ ไม่สามารถปฏิเสธการกระทำที่มีเจตนามาก่อนได้ เพราะมีการทรมานด้วยเจตนาต่างๆ กัน, ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีความไม่แน่นอนร่วมกับพวกภูเขาสังฆาฏะเป็นต้น. ส่วนผู้ที่กล่าวว่า 'พวกเขานั้นเป็นเพียงภูตพิเศษที่มีวรรณะ รูปร่างเป็นต้นพิเศษ มีรูปร่างน่ากลัว จึงได้ชื่อว่านายนรกบาล' นั้นยังไม่สำเร็จ. เพราะในพระบาลีได้ตั้งคำกล่าวไว้ตรงๆ ว่า 'ในนรกมีนายนิรยบาล' เพราะความเป็นคำที่ตั้งไว้แล้ว. อปิจ ยถา อริยวินเย นรกปาลานํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธา, ตถา ปญฺญตฺติมตฺตวาทิโนปิ เตสํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธาว. น หิ ตสฺส ภูตานิ นาม สนฺติ. ยทิ ปรมตฺถํ คเหตฺวา โวหรติ, อถ กสฺมา เวทนาทิเก [Pg.151] เอว ปฏิกฺขิปตีติ? ติฏฺฐเตสา อนวฏฺฐิตตกฺกานํ อปฺปหีนสมฺโมหวิปลฺลาสานํ วาทวีมํสา, เอวํ อตฺเถว นิรยปาลาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. สติ จ เนสํ สพฺภาเว, อสติปิ พาหิเร วิสเย นรเก วิย เทสาทินิยโม โหตีติ วาโท น สิชฺฌติ เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อนึ่ง การที่นายนิรยบาลเป็นเพียงภูตนั้น ไม่สำเร็จในอริยวินัยฉันใด การที่นายนิรยบาลเป็นเพียงภูตนั้น ก็ไม่สำเร็จแม้แก่ผู้ที่กล่าวว่ามีแต่บัญญัติฉันนั้น. แท้จริง ภูตทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น. หากเขาถือเอาปรมัตถ์มาใช้พูด แล้วเหตุไฉนจึงปฏิเสธเวทนาเป็นต้นเล่า? การพิจารณาวาทะของพวกที่มีตรรกะไม่มั่นคง มีความหลงผิดและความคลาดเคลื่อนที่ยังไม่ละไปนั้น จงหยุดไว้ก่อน, พึงสรุปในที่นี้ว่า นายนิรยบาลมีอยู่จริงอย่างนั้น. และเมื่อพวกเขามีอยู่จริง แม้ไม่มีอารมณ์ภายนอก คำกล่าวที่ว่า 'มีการกำหนดประเทศเป็นต้นเหมือนในนรก' ก็ไม่สำเร็จเลย พึงเห็นดังนี้. นิรยปาลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนานายนิรยบาลจบลงแล้ว. ๔. ติรจฺฉานกถาวณฺณนา ๔. คำพรรณนาเรื่องสัตว์เดรัจฉาน ๘๖๙-๘๗๑. ตสฺสาติ เอราวณนามกสฺส เทวปุตฺตสฺส. ตหึ กีฬนกาเล หตฺถิวณฺเณน วิกุพฺพนํ สนฺธาย ‘‘หตฺถินาคสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ทิพฺพยานสฺสาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. น หิ เอกนฺตสุขปฺปจฺจยฏฺฐาเน สคฺเค ทุกฺขาธิฏฺฐานสฺส อกุสลกมฺมสมุฏฺฐานสฺส อตฺตภาวสฺส สมฺภโว ยุตฺโต. เตนาห ‘‘น ติรจฺฉานคตสฺสา’’ติ. ๘๖๙-๘๗๑. คำว่า 'ของผู้นั้น' หมายถึงของเทพบุตรชื่อเอราวัณ. ในที่นั้น คำว่า 'ของพญาช้าง' กล่าวโดยอ้างถึงการเนรมิตกายเป็นรูปช้างในเวลาเล่น. แม้ในคำว่า 'ของยานทิพย์' ก็มีนัยเดียวกันนี้. แท้จริง การที่อัตภาพอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ ซึ่งเกิดจากอกุศลกรรมจะพึงมีได้ในสวรรค์อันเป็นที่ตั้งแห่งความสุขโดยส่วนเดียวนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ของสัตว์เดรัจฉาน'. ติรจฺฉานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาเรื่องสัตว์เดรัจฉานจบลงแล้ว. ๖. ญาณกถาวณฺณนา ๖. คำพรรณนาเรื่องญาณ ๘๗๖-๘๗๗. ‘‘ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ เอตฺถ ทฺวาทสวตฺถุกสฺส ญาณสฺส โลกุตฺตรตา ปติฏฺฐาปียตีติ ทสฺเสนฺโต ปฐมวิกปฺปํ วตฺวา ปุน โลกุตฺตรญาณสฺส ทฺวาทสวตฺถุกตา ปติฏฺฐาปียตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ วา…เป… อตฺโถ’’ติ อาห. ปริญฺเญยฺยนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘ปหาตพฺพ’’นฺติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. ปริญฺญาตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาต’’นฺติอาทินา ปริชานนาทิกิริยาย นิพฺพตฺเตตพฺพตา นิพฺพตฺติตตา จ ทสฺสิตา, น นิพฺพตฺติยมานตาติ. เยน ปน สา โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจญาณํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สจฺจญาณนฺติ ทุกฺขาทิสจฺจสภาวาวโพธกํ ญาณํ, ยํ สนฺธาย ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. มคฺคกฺขเณปีติ อปิ-สทฺเทน ตโต [Pg.152] ปุพฺพาปรภาเคปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปริชานนาทิกิจฺจสาธนวเสน โหติ อสมฺโมหโต วิสยโต จาติ อธิปฺปาโย. 876-877. ในคำว่า 'ญาณมีวัตถุ 12 เป็นโลกุตตระ' นี้ เพื่อแสดงว่าความเป็นโลกุตตระของญาณมีวัตถุ 12 ได้รับการสถาปนา จึงกล่าววิกัลป์แรกแล้ว เพื่อแสดงว่าความเป็นญาณมีวัตถุ 12 ของโลกุตตรญาณได้รับการสถาปนาอีก จึงกล่าวว่า 'หรือว่า...เป็นต้น...ความหมาย'. ในคำว่า 'สิ่งที่ควรกำหนดรู้' นี้ อิติศัพท์มีความหมายว่า 'เป็นต้น' หรือมีความหมายว่า 'ประเภท'. ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมคำว่า 'สิ่งที่ควรละ' เป็นต้น. ในคำว่า 'สิ่งที่กำหนดรู้แล้ว' นี้ก็มีนัยเดียวกัน. ด้วยคำว่า 'สิ่งที่ควรกำหนดรู้ สิ่งที่กำหนดรู้แล้ว' เป็นต้น ได้แสดงถึงภาวะที่พึงให้บังเกิดและภาวะที่ให้บังเกิดแล้วด้วยกิริยามีการกำหนดรู้เป็นต้น ไม่ใช่ภาวะที่กำลังให้บังเกิด. ส่วนเพื่อแสดงถึงสิ่งที่ทำให้เกิดสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'ส่วนสัจจญาณ' เป็นต้น. ในที่นั้น สัจจญาณคือญาณที่รู้แจ้งสภาพของอริยสัจมีทุกข์เป็นต้น ซึ่งกล่าวถึงคำว่า 'นี่คือทุกข์' เป็นต้น. แม้ในขณะแห่งมรรค พึงเห็นว่าด้วยอัปปิศัพท์ หมายถึงแม้ในส่วนก่อนและหลังนั้นด้วย. มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปโดยอาศัยการสำเร็จกิจเช่นการกำหนดรู้ โดยไม่หลงผิดและโดยอารมณ์. ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาเรื่องญาณจบลงแล้ว. วีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาวรรคที่ 20 จบลงแล้ว. จตุตฺโถ ปณฺณาสโก สมตฺโต. ปัณณาสก์ที่ 4 จบลงแล้ว. ๒๑. เอกวีสติมวคฺโค ๒๑. วรรคที่ 21 ๑. สาสนกถาวณฺณนา ๑. คำพรรณนาเรื่องพระศาสนา ๘๗๘. สมุทายาติ ‘‘สาสนํ นวํ กต’’นฺติอาทินา ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตา วจนสมุทายา. เอกเทสานนฺติ ตทวยวานํ. ‘‘ตีสุปิ ปุจฺฉาสู’’ติ เอวํ อธิกรณภาเวน วุตฺตา. ๘๗๘. คำว่า 'หมู่' หมายถึงหมู่แห่งถ้อยคำที่ดำเนินไปโดยอาศัยการถาม เช่น 'พระศาสนาอันใหม่ได้ถูกกระทำแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ของส่วนหนึ่ง' หมายถึงของส่วนย่อยเหล่านั้น. คำว่า 'ในคำถามทั้งสาม' กล่าวโดยความเป็นอธิกรณ์อย่างนี้. สาสนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาเรื่องพระศาสนาจบลงแล้ว. ๔. อิทฺธิกถาวณฺณนา ๔. คำพรรณนาเรื่องฤทธิ์ ๘๘๓-๘๘๔. อธิปฺปายวเสนาติ ตถา ตถา อธิมุจฺจนาธิปฺปายวเสน. ๘๘๓-๘๘๔. คำว่า 'โดยอาศัยอัธยาศัย' หมายถึงโดยอาศัยอัธยาศัยคือการน้อมใจเชื่ออย่างนั้นๆ. อิทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาเรื่องฤทธิ์จบลงแล้ว. ๗. ธมฺมกถาวณฺณนา ๗. คำพรรณนาเรื่องธรรม ๘๘๗-๘๘๘. รูปสภาโว รูปฏฺโฐติ อาห ‘‘รูปฏฺโฐ นาม โกจิ รูปโต อญฺโญ นตฺถี’’ติ. ยํ ปน ยโต อญฺญํ, น ตํ ตํสภาวนฺติ อาห ‘‘รูปฏฺฐโต อญฺญํ รูปญฺจ น โหตี’’ติ, รูปเมว น โหตีติ อตฺโถ. เอเตน พฺยติเรกโต ตมตฺถํ สาเธติ. ตสฺมาติ ยสฺมา รูปโต อญฺโญ รูปฏฺโฐ นตฺถิ, รูปฏฺฐโต จ อญฺญํ รูปํ, ตสฺมา รูปํ รูปเมว รูปสภาวเมวาติ [Pg.153] เอว-กาเรน นิวตฺติตํ ทสฺเสติ ‘‘น เวทนาทิสภาว’’นฺติ. อธิปฺปาเยนาติ รูปรูปฏฺฐานํ อนญฺญตฺตาธิปฺปาเยน. อญฺญถาติ เตสํ อญฺญตฺเต รูปฏฺเฐน นิยเมน รูปํ นิยตนฺติ วตฺตพฺพนฺติ โยชนา. ทสฺสิโตเยว โหติ อตฺถโต อาปนฺนตฺตา. น หิ อภินฺเน วตฺถุสฺมึ ปริยายนฺตรเภทํ กโรติ. อญฺญตฺตนฺติ รูปสภาวานํ รูปรูปฏฺฐานญฺจ. สสามินิทฺเทสสิทฺธาเภทา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ วิย, กปฺปนามตฺตโต จายํ เภโท, น ปรมตฺถโตติ อาห ‘‘คเหตฺวา วิย ปวตฺโต’’ติ. เวทนาทีหิ นานตฺตเมวาติ เวทนาทีหิ อญฺญตฺตเมว. โส สภาโวติ โส รูปสภาโว. นานตฺตสญฺญาปนตฺถนฺติ รูปสฺส สภาโว, น เวทนาทีนนฺติ เอวํ เภทสฺส ญาปนตฺถํ. ตญฺจ วจนนฺติ ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน น นิยต’’นฺติ วจนํ. วุตฺตปฺปกาเรนาติ ‘‘รูปฏฺฐโต อญฺญสฺส รูปสฺส อภาวา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน. ยทิ สโทสํ, อถ กสฺมา ปฏิชานาตีติ โยชนา. ๘๘๗-๘๘๘. สภาพของรูปคือความเป็นรูป ท่านกล่าวว่า “ความเป็นรูปชื่อว่ารูปฐะ ไม่มีสิ่งอื่นนอกจากรูป” อนึ่ง สิ่งใดเป็นอื่นจากสิ่งใด สิ่งนั้นไม่ใช่สภาพของสิ่งนั้น ท่านกล่าวว่า “รูปอื่นจากความเป็นรูปก็ไม่มี” หมายความว่า รูปนั่นเองไม่มี ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแสดงความหมายนั้นโดยปฏิเสธ เพราะเหตุนั้น เมื่อความเป็นรูปอื่นจากรูปไม่มี และรูปอื่นจากความเป็นรูปก็ไม่มี เพราะฉะนั้น รูปจึงเป็นรูปนั่นเอง เป็นสภาพของรูปนั่นเอง ด้วยการใช้คำว่า “เอวะ” (นั่นเอง) ท่านแสดงการปฏิเสธว่า “ไม่ใช่สภาพของเวทนาเป็นต้น” โดยความมุ่งหมายว่า รูปและความเป็นรูปไม่ต่างกัน หากเป็นอย่างอื่น คือเมื่อสิ่งเหล่านั้นต่างกัน ก็ควรกล่าวว่า รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูปโดยแน่นอน เป็นอันแสดงแล้วโดยความหมายที่ปรากฏ เพราะในวัตถุที่ไม่ต่างกัน ย่อมไม่ทำให้เกิดความแตกต่างด้วยนัยอื่น ความต่างกัน คือความต่างกันของสภาพรูป รูป และความเป็นรูป ความแตกต่างที่สำเร็จด้วยการกล่าวถึงเจ้าของ เช่น “ร่างกายของบุตรศิลา” ความแตกต่างนี้เป็นเพียงการสมมติ ไม่ใช่ปรมัตถ์ ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นไปราวกับว่ายึดถือไว้” ความต่างกันจากเวทนาเป็นต้น ก็คือความต่างกันจากเวทนาเป็นต้นนั่นเอง สภาพนั้น คือสภาพของรูปนั้น เพื่อแสดงความต่างกัน คือเพื่อแสดงความแตกต่างว่า เป็นสภาพของรูป ไม่ใช่ของเวทนาเป็นต้น และคำนั้น คือคำว่า “รูปไม่ถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป” ด้วยประการที่กล่าวแล้ว คือด้วยอาการที่กล่าวแล้วว่า “เพราะไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป” เป็นต้น หากมีโทษ แล้วทำไมจึงยอมรับเล่า? เป็นการเชื่อมความ วุตฺตเมว การณนฺติ ‘‘รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาว’’นฺติ เอวํ วุตฺตเมว ยุตฺตึ. ปเรน โจทิตนฺติ ‘‘น วตฺตพฺพํ รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติอาทินา ปรวาทิโน โจทนํ สนฺธายาห. ตเมว การณํ ทสฺเสตฺวาติ ตเมว ยถาวุตฺตํ ยุตฺตึ ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทินา ทสฺเสตฺวา. โจทนํ นิวตฺเตตีติ ‘‘อถ กสฺมา ปฏิชานาตี’’ติ วุตฺตํ โจทนํ นิวตฺเตติ. ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘อิโต อญฺญถา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปาที’’ติอาทิ วุตฺตํ. เหตุผลที่กล่าวแล้ว คือเหตุผลที่กล่าวแล้วว่า “รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพของเวทนาเป็นต้น” ถูกผู้อื่นตำหนิ คือกล่าวถึงการตำหนิของฝ่ายตรงข้ามว่า “ไม่ควรกล่าวว่า รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป” เป็นต้น แสดงเหตุผลนั้นนั่นเอง คือแสดงเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั้นนั่นเองด้วยคำว่า “ในที่นี้” เป็นต้น ระงับการตำหนิ คือระงับการตำหนิที่กล่าวว่า “แล้วทำไมจึงยอมรับเล่า?” เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวว่า “เป็นอย่างอื่นจากนี้” จึงกล่าวคำว่า “รูปเป็นต้น” เป็นต้น ธมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาธรรมกถา จบแล้ว เอกวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวรรคที่ ๒๑ จบแล้ว ๒๒. พาวีสติมวคฺโค ๒๒. วรรคที่ ๒๒ ๒. กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา ๒. อรรถกถากุศลจิตตกถา ๘๙๔-๘๙๕. ปุริมชวนกฺขเณติ ปรินิพฺพานจิตฺตโต อนนฺตราตีตปุริมชวนวารกฺขเณ. ๘๙๔-๘๙๕. ในขณะแห่งชวนะก่อน หมายถึงในขณะแห่งชวนะวาระก่อนที่ล่วงไปแล้วอันเป็นลำดับจากจิตปรินิพพาน กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถากุศลจิตตกถา จบแล้ว ๓. อาเนญฺชกถาวณฺณนา ๓. อรรถกถาอาเนญชกถา ๘๙๖. เหตุสรูปารมฺมณสมฺปยุตฺตธมฺมารมฺมณาทิโต [Pg.154] ภวงฺคสทิสตฺตา จุติจิตฺตํ ‘‘ภวงฺคจิตฺต’’นฺติ อาห. ๘๙๖. จุติจิต ท่านเรียกว่า “ภวังคจิต” เพราะมีลักษณะคล้ายภวังค์ อันเนื่องมาจากเหตุ รูป อารมณ์ และอารมณ์ของธรรมที่สัมปยุตต์กัน อาเนญฺชกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอาเนญชกถา จบแล้ว ๕-๗. ติสฺโสปิกถาวณฺณนา ๕-๗. อรรถกถาติสโสปิกถา ๘๙๘-๙๐๐. อรหตฺตปฺปตฺติปิ คพฺเภเยว อตฺถีติ มญฺญติ. สตฺตวสฺสิกา หิ โสปากสามเณราทโย อรหตฺตํ ปตฺตา. สตฺตวสฺสิโกปิ คพฺโภ อตฺถีติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย. อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย สุปินํ อากาสสุปินํ. ตํ อภิญฺญานิพฺพตฺตํ มญฺญตีติ นิทสฺสนํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อากาสคมนาทิอภิญฺญา วิยา’’ติ. เหฏฺฐิมานํ จตุนฺนํ วา มคฺคานํ อธิคเมน ธมฺมาภิสมโย อคฺคผลาธิคเมน อรหตฺตปฺปตฺติ จ สุปิเน อตฺถีติ มญฺญตีติ โยชนา. ๘๙๘-๙๐๐. การบรรลุอรหัตต์ก็มีอยู่ในครรภ์นั่นเอง เขาย่อมสำคัญอย่างนั้น เพราะสามเณรโสปากะเป็นต้น บรรลุอรหัตต์เมื่ออายุ ๗ ขวบ ฝ่ายตรงข้ามมีความเห็นว่า ครรภ์ที่มีอายุ ๗ ขวบก็มีอยู่ ความฝันที่ไปในอากาศ เหมือนกับผู้ที่ไปในอากาศ คือความฝันในอากาศ เขาย่อมสำคัญว่าความฝันนั้นเกิดจากอภิญญา ท่านจึงแสดงโดยยกตัวอย่างว่า “เหมือนอภิญญาในการเหาะไปในอากาศเป็นต้น” การบรรลุธรรมด้วยการบรรลุมรรคเบื้องต่ำ ๔ หรือการบรรลุอรหัตต์ด้วยการบรรลุอัคคผล ก็มีอยู่ในความฝัน เขาย่อมสำคัญอย่างนั้น เป็นการเชื่อมความ ติสฺโสปิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาติสโสปิกถา จบแล้ว ๙. อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา ๙. อรรถกถาอาเสวนปัจจัยกถา ๙๐๓-๙๐๕. พีชํ จตุมธุรภาวํ น คณฺหาตีติ อิทํ สกสมยวเสน วุตฺตํ, ปรสมเย ปน รูปธมฺมาปิ อรูปธมฺเมหิ สมานกฺขณา เอว อิจฺฉิตา. เตเนวาห ‘‘สพฺเพ ธมฺมา ขณิกา’’ติ. ขณิกตฺเตปิ วา อเจตเนสุปิ อนินฺทฺริยพทฺธรูเปสุ ภาวนาวิเสโส ลพฺภติ, กิมงฺคํ ปน สเจตเนสูติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา พีชํ จตุมธุรภาวํ น คณฺหาตี’’ติ นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาเสเวนฺโต นาม โกจิ ธมฺโม นตฺถิ อิตฺตรตาย อนวฏฺฐานโตติ อธิปฺปาโย. อิตฺตรขณตาย เอว ปน อาเสวนํ ลพฺภติ. กุสลาทิภาเวน หิ อตฺตสทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส ปุนปฺปุนํ กรณปฺปวตฺตนํ อตฺตสทิสตาปาทนํ วาสนํ วา อาเสวนํ ปุเร ปริจิตคนฺโถ วิย ปจฺฉิมสฺสาติ. ๙๐๓-๙๐๕. “เมล็ดพืชย่อมไม่รับสภาพแห่งจตุรมาธูร” คำนี้กล่าวตามคติของตน แต่ตามคติของผู้อื่น รูปธรรมก็เป็นไปพร้อมกับอรูปธรรมในขณะเดียวกันนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นของชั่วขณะ” แม้ในสิ่งที่เป็นของชั่วขณะ หรือในสิ่งไม่มีจิต หรือในรูปที่ไม่ได้ผูกพันกับอินทรีย์ ก็ยังมีการเจริญเป็นพิเศษได้ จะกล่าวอะไรกับสิ่งที่มีจิตเล่า? เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงควรทราบว่า “เหมือนเมล็ดพืชย่อมไม่รับสภาพแห่งจตุรมาธูร” เป็นตัวอย่าง ไม่มีธรรมใดชื่อว่าอาเสวนะ เพราะเป็นของชั่วคราว ไม่ตั้งอยู่ได้นาน เป็นความมุ่งหมาย แต่อาเสวนะย่อมมีได้ด้วยความเป็นของชั่วขณะนั่นเอง เพราะการกระทำซ้ำๆ ซึ่งสิ่งที่ควรทำด้วยการใช้สิ่งที่คล้ายตนในสภาพที่เป็นกุศลเป็นต้น การทำให้คล้ายตน หรือการอบรมบ่มนิสัย ย่อมเป็นอาเสวนะ เหมือนคัมภีร์ที่เคยท่องจำมาแล้วสำหรับคัมภีร์หลัง อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาอาเสวนปัจจัยกถา จบแล้ว ๑๐. ขณิกกถาวณฺณนา ๑๐. อรรถกถาขณิกกถา ๙๐๖-๙๐๗. ปถวิยาทิรูเปสูติ [Pg.155] อเนกกลาปสมุทายภูเตสุ สสมฺภารปถวีอาทิรูเปสุ. ตตฺถ หิ เกสุจิ ปุริมุปฺปนฺเนสุ ฐิเตสุ เกสญฺจิ ตทญฺเญสํ อุปฺปาโท, ตโต ปุริมนฺตรุปฺปนฺนานํ เกสญฺจิ นิโรโธ โหติ เอเกกกลาปรูเปสุ สมานุปฺปาทนิโรธตฺตา เตสํ. เอวํ ปติฏฺฐานนฺติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน อสมานุปฺปาทนิโรเธน ปพนฺเธน ปติฏฺฐานปวตฺตีติ อตฺโถ. สา ปนายํ ยถาวุตฺตา ปวตฺติ กสฺมา รูปสนฺตติยา เอวาติ อาห ‘‘น หิ รูปาน’’นฺติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ยทิ สพฺเพ สงฺขตธมฺมา สมานกฺขณา, ตถา สติ อรูปสนฺตติยา วิย รูปสนฺตติยาปิ อนนฺตราทิปจฺจเยน วิธินา ปวตฺติ สิยา, น เจตํ อตฺถิ. ยทิ สิยา, จิตฺตกฺขเณ จิตฺตกฺขเณ ปถวีอาทีนํ อุปฺปาทนิโรเธหิ ภวิตพฺพนฺติ. ๙๐๖-๙๐๗. ในรูปมีปฐวีเป็นต้น หมายถึงในรูปมีปฐวีเป็นต้นที่มีองค์ประกอบรวมกันเป็นกลุ่มหลายกลุ่ม ในรูปเหล่านั้น บางรูปที่เกิดขึ้นก่อนและตั้งอยู่แล้ว ก็มีการเกิดขึ้นของรูปอื่นบางรูป และมีการดับไปของรูปบางรูปที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น เพราะรูปแต่ละกลุ่มมีการเกิดขึ้นและดับไปพร้อมกัน การตั้งอยู่เช่นนี้ หมายถึงการเป็นไปของการตั้งอยู่ด้วยการสืบต่อของการเกิดขึ้นและดับไปที่ไม่พร้อมกันตามที่กล่าวมาแล้ว อนึ่ง การเป็นไปที่กล่าวมาแล้วนี้ เหตุใดจึงมีแต่ในรูปสันตติเท่านั้น? ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะรูปทั้งหลาย” เป็นต้น ความหมายของคำนั้นคือ – หากสังขตธรรมทั้งปวงมีขณะเสมอกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น รูปสันตติก็ควรมีการเป็นไปโดยวิธีแห่งอนันตรปัจจัยเป็นต้น เหมือนอรูปสันตติ แต่สิ่งนี้ไม่มีอยู่ หากมีอยู่ ก็ควรมีการเกิดขึ้นและดับไปของปฐวีเป็นต้นในทุกๆ ขณะจิต ขณิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาขณิกกถา จบแล้ว พาวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาวรรคที่ ๒๒ จบแล้ว ๒๓. เตวีสติมวคฺโค ๒๓. วรรคที่ ๒๓ ๑. เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา ๑. อรรถกถาเอกาธิปปายกถา ๙๐๘. เอก-สทฺโท อญฺญตฺโถปิ โหติ ‘‘อิตฺเถเก อภิวทนฺตี’’ติอาทีสุ วิย, อญฺญตฺตญฺเจตฺถ ราคาธิปฺปายโต เวทิตพฺพํ, ปุถุชฺชนสฺส ปน สฉนฺทราคปริโภคภาวโต อาห ‘‘ราคาธิปฺปายโต อญฺญาธิปฺปาโยวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. โก ปน โส อญฺญาธิปฺปาโยติ? กรุณาธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ ‘‘กรุณาธิปฺปาเยน เอกาธิปฺปาโย’’ติ. อยญฺจ นโย อิตฺถิยา ชีวิตรกฺขณตฺถํ การุญฺเญน มโนรถํ ปูเรนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส สํวรวินาโส น โหตีติ เอวํวาทินํ ปรวาทึ สนฺธาย วุตฺโต, ปณิธานาธิปฺปายวาทินํ ปน สนฺธาย ‘‘เอโก อธิปฺปาโยติ เอตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุตฺตมุขทสฺสนาธิปฺปาโยปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกโตภาเวติ สหภาเว. ๙๐๘. คำว่า 'เอกะ' ย่อมมีในที่อื่นด้วย เช่นในคำว่า 'บางพวกกล่าวอย่างนี้' เป็นต้น และในที่นี้พึงทราบความต่างกันโดยความมุ่งหมายในราคะ แต่เพราะปุถุชนมีความเป็นผู้บริโภคด้วยฉันทราคะ ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นอันกล่าวแล้วว่า เป็นความมุ่งหมายอื่นจากความมุ่งหมายในราคะ' อนึ่ง ความมุ่งหมายอื่นนั้นคืออะไร? คือความมุ่งหมายในกรุณา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นเอกาธิปปายะด้วยความมุ่งหมายในกรุณา' และนัยนี้ท่านกล่าวหมายถึงปรวาทีผู้มีวาทะอย่างนี้ว่า 'การที่พระโพธิสัตว์บำเพ็ญความปรารถนาด้วยความกรุณาเพื่อรักษาชีวิตของสตรี ย่อมไม่เป็นการทำลายสังวร' ส่วนฝ่ายที่กล่าวถึงความมุ่งหมายในปณิธาน ท่านกล่าวคำว่า 'เอกะ อธิปปายะ ในที่นี้' เป็นต้น พึงทราบว่า แม้ความมุ่งหมายในการเห็นหน้าบุตรก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย คำว่า 'เอกโตภาเว' หมายถึงในความเป็นไปพร้อมกัน เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องเอกาธิปปายกถา จบแล้ว ๓-๗. อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา ๓-๗. การอธิบายเรื่องอิสสริยกามการิกากถา ๙๑๐-๙๑๔. อิสฺสริเยนาติ [Pg.156] จิตฺติสฺสริเยน, น เจโตวสิภาเวนาติ อตฺโถ. กามการิกํ ยถิจฺฉิตนิปฺผาทนํ. อิสฺสริยกามการิกาเหตูติ อิสฺสริยกามการิภาวนิมิตฺตํ, ตสฺส นิพฺพตฺตนตฺถนฺติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กรียตีติ มิจฺฉาภินิเวเสเนว ยา กาจิ ทุกฺกรการิกา กรียตีติ อตฺโถ. ๙๑๐-๙๑๔. บทว่า ด้วยความเป็นใหญ่ หมายถึงด้วยความเป็นใหญ่แห่งจิต ไม่ใช่ด้วยความเป็นผู้มีใจเป็นอิสระ (เจโตวสีภาวะ) การกระทำตามความพอใจ คือการทำให้สำเร็จตามที่ปรารถนา บทว่า เพราะเหตุแห่งอิสสริยกามการิกา หมายถึงนิมิตแห่งความเป็นผู้กระทำตามความพอใจด้วยความเป็นใหญ่ อธิบายว่า เพื่อยังสิ่งนั้นให้เกิดขึ้น บทว่า กระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ อธิบายว่า การกระทำสิ่งที่ทำได้ยากใดๆ ย่อมกระทำด้วยความยึดมั่นผิดๆ (มิจฉาอภินิเวสน์) นั่นเอง อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องอิสสริยกามการิกากถา จบแล้ว ๘. ปติรูปกถาวณฺณนา ๘. การอธิบายเรื่องปฏิรูปกถา ๙๑๕-๙๑๖. เมตฺตาทโย วิยาติ ยถา เมตฺตา กรุณา มุทิตา จ สิเนหสภาวาปิ อรญฺชนสภาวตฺตา อสํกิลิฏฺฐตฺตา จ น ราโค, เอวํ ราคปติรูปโก โกจิ ธมฺโม นตฺถิ ฐเปตฺวา เมตฺตาทโย, อญฺญจิตฺตสฺส สินิยฺหนากาโร ราคสฺเสว ปวตฺติอากาโรติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ราคเมว คณฺหาตี’’ติ. เอวํ โทเสปีติ เอตฺถ อิสฺสาทโย วิย น โทโส โทสปติรูปโก โกจิ อตฺถีติ โทสเมว คณฺหาตีติ โยเชตพฺพํ. ฐเปตฺวา หิ อิสฺสาทโย อญฺญจิตฺตสฺส ทุสฺสนากาโร โทสสฺเสว ปวตฺติอากาโรติ. ๙๑๕-๙๑๖. บทว่า เมตตาเป็นต้น เหมือนอย่างเมตตา กรุณา และมุทิตา แม้มีสภาพเป็นความรัก แต่เพราะมีสภาพไม่กำหนัดและไม่เศร้าหมอง จึงไม่เป็นราคะ ฉันใด ธรรมบางอย่างที่เป็นปฏิรูปแห่งราคะก็ไม่มี เว้นเมตตาเป็นต้นเสีย อธิบายว่า อาการที่รักใคร่ของจิตอื่น เป็นอาการที่เป็นไปของราคะนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมถือเอาราคะนั่นแหละ' แม้ในโทสะก็เหมือนกัน พึงประกอบความว่า เหมือนอย่างอิสสาเป็นต้นไม่เป็นโทสะ ธรรมบางอย่างที่เป็นปฏิรูปแห่งโทสะก็ไม่มี ย่อมถือเอาโทสะนั่นแหละ เพราะว่า เว้นอิสสาเป็นต้นเสีย อาการที่ประทุษร้ายของจิตอื่น เป็นอาการที่เป็นไปของโทสะนั่นเอง ปติรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องปฏิรูปกถา จบแล้ว ๙. อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา ๙. การอธิบายเรื่องอปริณิปผันนะ ๙๑๗-๙๑๘. อนิจฺจาทิโก ภาโวติ อนิจฺจสงฺขารปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตาทิโก ภาโว ธมฺโม ปกติ เอตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนนฺติ ‘‘ทุกฺขสจฺจํ สนฺธาย ปุจฺฉา กตา, น ทุกฺขตามตฺต’’นฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ ‘‘น เกวลญฺหิ ปฐมสจฺจเมว ทุกฺข’’นฺติ วจเนน. ตถา สติ ปรวาทินา จกฺขายตนาทีนํ อญฺเญสญฺจ ตํสริกฺขกานํ ธมฺมานํ ปรินิปฺผนฺนตา นานุชานิตพฺพา สิยา. กสฺมา? เตสมฺปิ หิ ทุกฺขสจฺเจน สงฺคโห, น อิตรสจฺเจหิ. ยญฺหิ สมุทยสจฺจโต นิพฺพตฺตํ, ตํ นิปฺปริยายโต ทุกฺขสจฺจํ[Pg.157], อิตรํ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวลญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ น หิ อนุปาทินฺนานีติ อิมินา จกฺขายตนาทีนํ สมุทยสจฺเจน สงฺคหาภาวมาห. โลกุตฺตรานีติ อิมินา นิโรธมคฺคสจฺเจหิ. ยทิ เอวเมตฺถ ยุตฺติ วตฺตพฺพา, กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ? สภาโว เหส ปรวาทิวาทสฺส, ยทิทํ ปุพฺเพนาปรมสํสนฺทนํ. ตถา หิ โส วิญฺญูหิ ปฏิกฺขิตฺโต. ตถา เจว ตํ อมฺเหหิ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตํ. เอตนฺติ ‘‘รูปํ อปรินิปฺผนฺนํ, ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ ยเทตํ ตยา วุตฺตํ, เอตํ โน วต เร วตฺตพฺเพ. กสฺมา? รูปสฺส จ ทุกฺขตฺตา. รูปญฺหิ อนิจฺจํ ทุกฺขาธิฏฺฐานญฺจ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ. สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ จ. ๙๑๗-๙๑๘. บทว่า อนิจจาทิโก ภาโว อธิบายว่า ธรรมคือสภาพอันเป็นอนิจจะ สังขาร และปฏิจจสมุปปันนะเป็นต้น เป็นธรรมชาติของสิ่งนั้น บทว่า ทุกข์เท่านั้นเป็นปริณิปผันนะ ความนี้พึงทราบด้วยคำว่า 'มิใช่แต่เพียงปฐมสัจเท่านั้นที่เป็นทุกข์' ว่า 'คำถามนี้ทำขึ้นโดยอ้างถึงทุกขสัจ ไม่ใช่เพียงทุกขตาเท่านั้น' เมื่อเป็นเช่นนั้น ปรวาทีไม่พึงอนุญาตความเป็นปริณิปผันนะของจักขายตนะเป็นต้น และธรรมอื่นที่คล้ายกันเหล่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะธรรมเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในทุกขสัจ ไม่ใช่ในสัจอื่น ธรรมใดเกิดจากสมุทยสัจ ธรรมนั้นเป็นทุกขสัจโดยนิปปริยาย ส่วนธรรมอื่นเป็นทุกข์โดยสังขารทุกข์ ท่านแสดงอรรถนี้โดยกล่าวคำมีอาทิว่า 'มิใช่แต่เพียง' ในคำนั้น บทว่า 'เพราะไม่ใช่ธรรมที่ถูกยึดครอง' (นะ หิ อนุปาทินนานิ) นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า จักขายตนะเป็นต้นไม่มีการสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจ บทว่า 'โลกุตตระ' นี้ ท่านกล่าวด้วยนิโรธสัจและมรรคสัจ ถ้าหากในที่นี้พึงกล่าวเหตุผล จะพึงกล่าวอะไรในที่นี้? เพราะว่านั่นเป็นธรรมชาติของวาทะของปรวาที คือการไม่เชื่อมโยงเบื้องต้นกับเบื้องปลายเข้าด้วยกัน เพราะเหตุนั้น วาทะของปรวาทีนั้นจึงถูกวิญญูชนปฏิเสธ และเราก็ได้แสดงวาทะนั้นให้กระจ่างไว้ในที่นั้นๆ แล้ว บทว่า เอตัง... ที่ท่านกล่าวว่า 'รูปเป็นอปริณิปผันนะ ทุกข์เท่านั้นเป็นปริณิปผันนะ' นั้น คำนั้นท่านไม่ควรกล่าวเลยนะท่าน เพราะเหตุไร? เพราะรูปเป็นทุกข์ด้วย เพราะรูปเป็นอนิจจะและเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' และว่า 'โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์' อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องอปริณิปผันนะ จบแล้ว เตวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายเรื่องวรรคที่ ๒๓ จบแล้ว กถาวตฺถุปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา. อนุฎีกาพระคัมภีร์กถาวัตถุ จบแล้ว นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ยมกปกรณ-อนุฏีกา อนุฎีกาพระคัมภีร์ยมก คนฺถารมฺภวณฺณนา การอธิบายเรื่องการเริ่มต้นคัมภีร์ สงฺเขเปเนวาติ [Pg.159] อุทฺเทเสเนว. ยํ ‘‘มาติกาฐปน’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺเมสูติ ขนฺธาทิธมฺเมสุ กุสลาทิธมฺเมสุ จ. อวิปรีตโต คหิเตสุ ธมฺเมสุ มูลยมกาทิวเสน ปวตฺติยมานา เทสนา เวเนยฺยานํ นานปฺปการโกสลฺลาวหา ปริญฺญากิจฺจสาธนี จ โหติ, น วิปรีตโตติ อาห ‘‘วิปรีตคฺคหณํ…เป… อารทฺธ’’นฺติ. เอเตน กถาวตฺถุปกรณเทสนานนฺตรํ ยมกปกรณเทสนาย การณมาห. ตตฺถ วิปรีตคฺคหณนฺติ ปุคฺคลปริคฺคหณาทิมิจฺฉาคาหํ. ธมฺมปุคฺคโลกาสาทินิสฺสยานนฺติ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต กุสลมูลา’’ติอาทินา (ยม. ๑.มูลยมก.๑) ธมฺเม, ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๐) ปุคฺคลํ ‘‘ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๑) โอกาสํ นิสฺสาย อารพฺภ ปวตฺตานํ. อาทิ-สทฺเทน ปุคฺคโลกาสอุปฺปาทนิโรธตทุภยปริญฺญาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สนฺนิฏฺฐานสํสยานนฺติ ปาฬิคติปฏิวจนสรูปทสฺสนปฏิกฺขิปนปฏิเสธนนเยหิ ยถาปุจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส นิจฺฉยกรณํ สนฺนิฏฺฐานํ, ตทภาวโต สํสยนํ สํสโย. เตสํ สนฺนิฏฺฐานสํสยานํ. บทว่า สังเขเปเนวะ คือโดยการยกหัวข้อขึ้นแสดงเท่านั้น ซึ่งเรียกว่า 'การตั้งมาติกา' บทว่า ธัมเมสุ คือในธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้น และในธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น การแสดงธรรมที่ดำเนินไปโดยมูลยมกเป็นต้น ในธรรมทั้งหลายที่ถูกถือเอาโดยไม่ผิดพลาด ย่อมนำมาซึ่งความเชี่ยวชาญหลายประการแก่ผู้ที่พึงแนะนำ และเป็นเครื่องสำเร็จกิจแห่งการกำหนดรู้ ไม่ใช่โดยผิดพลาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การถือเอาผิดพลาด...เป...เริ่มต้น' ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวเหตุแห่งการแสดงพระคัมภีร์ยมก ต่อจากการแสดงพระคัมภีร์กถาวัตถุ ในคำนั้น บทว่า วิปรีตัคคหณัง คือความยึดถือผิดมีอาทิคือการยึดถือว่าเป็นบุคคล บทว่า ธัมมปุคคโลกาสาทินิสสยานัง คือ (ธรรมที่ดำเนินไป) โดยอาศัยธรรม บุคคล และโอกาสเป็นต้น มีอาทิว่า 'ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลทั้งหมดนั้น มีกุศลมูลเป็นมูล' ในธรรม, มีอาทิว่า 'รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้น' ในบุคคล, มีอาทิว่า 'รูปขันธ์เกิดขึ้นในที่ใด เวทนาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นในที่นั้น' ในโอกาส พึงทราบว่า ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' สงเคราะห์การกำหนดรู้การเกิดขึ้น การดับ และทั้งสองอย่างของบุคคลและโอกาสเป็นต้น บทว่า สันนิฏฐานสังสัยานัง คือ การทำความตกลงใจในอรรถที่ถามตามนัยแห่งแนวทางพระบาลี การตอบ การแสดงลักษณะ การปฏิเสธ และการห้าม เป็นสันนิฏฐาน ความสงสัยเพราะไม่มีสันนิฏฐานนั้น เป็นสังสัย แห่งสันนิฏฐานและสังสัยเหล่านั้น กามญฺเจตฺถ ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ สํสยปุพฺพกํ สนฺนิฏฺฐานนฺติ ปฐมํ สํสโย วตฺตพฺโพ, เทเสนฺตสฺส ปน ภควโต สนฺนิฏฺฐานปุพฺพโก สํสโยติ ทสฺสนตฺถํ อยํ ปทานุกฺกโม กโต. สพฺพญฺหิ ปริญฺเญยฺยํ หตฺถามลกํ วิย ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิตสฺส ธมฺมสามิโน น กตฺถจิ สํสโย, วิสฺสชฺเชตุกามตาย ปน วิเนยฺยชฺฌาสยคตํ สํสยํ ทสฺเสนฺโต สํสยิตวเสน ปุจฺฉํ กโรตีติ เอวํ วิสฺสชฺชนปุจฺฉนวเสน น สนฺนิฏฺฐานสํสยา ลพฺภนฺตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต, นิจฺฉิตสํสยธมฺมวเสเนว ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานสํสยา [Pg.160] เวทิตพฺพา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กุสเลสุ กุสลา นุ โข, น นุ โข กุสลาติ สนฺเทหาภาวโต’’ติอาทิ. เตเนว จ ‘‘สนฺนิฏฺฐานสํสยาน’’นฺติ, ‘‘สนฺนิฏฺฐานสํสยวเสนา’’ติ จ ปฐมํ สนฺนิฏฺฐานคฺคหณํ กตํ. อนึ่ง ในที่นี้ สันนิฏฐานของธรรมปฏิคคาหกะ (ผู้รับธรรม) มีสังสัยเป็นเบื้องหน้า จึงควรกล่าวสังสัยก่อน แต่ลำดับบทนี้ทำขึ้นเพื่อแสดงว่า สังสัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรม มีสันนิฏฐานเป็นเบื้องหน้า เพราะว่าพระธรรมสามีผู้ทรงดำรงอยู่โดยทำให้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ทั้งหมดเป็นประจักษ์เหมือนผลมะขามป้อม ย่อมไม่มีสังสัยในที่ไหนๆ แต่เมื่อทรงประสงค์จะทรงวิสัชนา จึงทรงแสดงสังสัยที่อยู่ในอัธยาศัยของเวไนยบุคคล โดยทรงตั้งคำถามในลักษณะที่สงสัย ด้วยประการฉะนี้ อรรถนี้จึงแสดงว่า สันนิฏฐานและสังสัยย่อมไม่ได้โดยนัยแห่งการวิสัชนาและการตั้งคำถาม ในที่นี้ สันนิฏฐานและสังสัยพึงทราบโดยนัยแห่งธรรมที่วินิจฉัยแล้วและสงสัยแล้ว เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีความสงสัยว่า ในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นกุศลหรือหนอ ไม่เป็นกุศลหรือหนอ’ เป็นต้น และด้วยเหตุนั้น จึงมีการกล่าวถึงสันนิฏฐานก่อนในคำว่า ‘สันนิฏฐานสังสัยานัง’ และ ‘สันนิฏฐานสังสัยวเสนา’ ตนฺติ ยมกปกรณํ. ตสฺส เย สมยาทโย วตฺตพฺพา, เต กถาวตฺถุปกรณเทสนานนฺตโร เทสนาสมโย, ตาวตึสภวนเมว เทสนาเทโส, กุสลากุสลมูลาทิยมกากาเรน เทสนาติ วิภาคโต ‘‘สงฺเขเปเนวา’’ติอาทิคาถาหิ วิภาวิตา นิมิตฺเตน สทฺธึ สํวณฺณนปฏิญฺญา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมยเทสเทสนาวเสนา’’ติอาทิมาห. นิมิตฺตญฺเหตํ อิธ สํวณฺณนาย, ยทิทํ กมานุปฺปตฺติ อาคตภารวาหิตา จ ปณฺฑิตานํ ปณฺฑิตกิจฺจภาวโต. ตตฺถ อนุปฺปตฺตํ ทสฺเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ. คำว่า ตัง คือพระคัมภีร์ยมก สมัยเป็นต้นที่ควรกล่าวถึงของพระคัมภีร์นั้น คือสมัยแห่งการแสดงธรรมหลังจากที่ได้แสดงพระคัมภีร์กถาวัตถุแล้ว สถานที่แสดงธรรมคือภพดาวดึงส์ การแสดงธรรมโดยยมกมีกุศลอกุศลมูลเป็นต้น โดยการจำแนกดังนี้ ได้แสดงไว้พร้อมด้วยนิมิตและปฏิญญาแห่งการอธิบายด้วยคาถามีอาทิว่า ‘สังเขเปเนวะ’ เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘โดยสมัย สถานที่ และการแสดงธรรม’ เพราะว่านิมิตในการอธิบายในที่นี้ คือการมาถึงตามลำดับ และการแบกรับภาระที่มาถึงแล้ว ซึ่งเป็นกิจของบัณฑิตทั้งหลาย ในคำนั้น พึงเชื่อมความว่า ‘แสดงสิ่งที่มาถึงแล้ว’ ตตฺถาติ ตสฺมึ สมยาทิทสฺสเน. ยมนํ อุปรมนนฺติ ยโม มรณนฺติ อาห ‘‘ชาติยา สติ มรณํ โหตีติ…เป… วิสโย’’ติ. ตตฺถ ยถา ‘‘ชาติยา สติ มรณํ โหตี’’ติ ชาติ ยมสฺส วิสโย, เอวํ ‘‘อุปาทานกฺขนฺเธสุ สนฺเตสุ มรณํ โหตี’’ติ อุปาทานกฺขนฺธา ยมสฺส วิสโยติ โยเชตพฺพํ. เต หิ มรณธมฺมิโนติ. อนุปฺปตฺตมรณํเยว กิพฺพิสการินํ ปุคฺคลํ ยมปุริสา วิวิธา กมฺมการณา กโรนฺติ, น อปฺปตฺตมรณนฺติ มรณํ ยมสฺส วิสโย วุตฺโต. อาณาปวตฺติฏฺฐานนฺติ อิทํ วิสย-สทฺทสฺส อตฺถวจนํ. เทสํ วาติ กามาทิธาตุตฺตยเทสํ สนฺธายาห. ธาตุตฺตยิสฺสโร หิ มจฺจุราชา. ปญฺจานนฺตริยานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทโส จ, เตน วา สทฺธึ ปญฺจ เวรานิ ฉ อภพฺพฏฺฐานานิ. อาวตฺตาติ ปทกฺขิณาวตฺตา. ตนุรุหาติ โลมา. บทว่า ตัตถะ คือในการแสดงสมัยเป็นต้นนั้น บทว่า ยมะ คือการควบคุม การหยุดยั้ง คือความตาย จึงตรัสว่า ‘เมื่อมีการเกิด ความตายย่อมมี…เป็นต้น…เป็นวิสัย’ ในคำนั้น พึงประกอบความว่า เหมือนอย่าง ‘เมื่อมีการเกิด ความตายย่อมมี’ การเกิดเป็นวิสัยของยมะ ฉันใด ‘เมื่อมีอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย ความตายย่อมมี’ อุปาทานขันธ์ทั้งหลายก็เป็นวิสัยของยมะ ฉันนั้น เพราะว่าอุปาทานขันธ์เหล่านั้นมีสภาพต้องตาย ยมทูตย่อมกระทำการลงโทษต่างๆ แก่บุคคลผู้ทำบาปเฉพาะเมื่อความตายมาถึงแล้วเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อความตายยังไม่มาถึง เพราะเหตุนั้น ความตายจึงถูกกล่าวว่าเป็นวิสัยของยมะ บทว่า อาณาปวัตติฏฐานัง นี้เป็นคำอธิบายอรรถของคำว่า วิสัย บทว่า เทสัง วา ตรัสโดยอ้างถึงธาตุ ๓ มีกามธาตุเป็นต้น เพราะว่าพญามัจจุราชเป็นใหญ่ในธาตุ ๓ อนันตริยกรรม ๕ อย่าง และการอุทเทส (การฝากตัวเป็นศิษย์) ศาสดาอื่น หรือพร้อมด้วยอนันตริยกรรม ๕ อย่างนั้น เวร ๕ อย่าง และอภัพฐาน ๖ อย่าง บทว่า อาวัตตา คือการเวียนขวา บทว่า ตนูรุหา คือขน คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว ๑. มูลยมกํ ๑. มูลยมก อุทฺเทสวารวณฺณนา การพรรณนาอุทเทสวาระ ๑. ยมกสมูหสฺสาติ [Pg.161] มูลยมกาทิกสฺส ยมกสมูหสฺส. มูลยมกาทโย หิ ปกรณาเปกฺขาย อวยวภูตาปิ นิจฺจาวยวาเปกฺขาย ยมกสมูโหติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘ตํสมูหสฺส จ สกลสฺส ปกรณสฺสา’’ติ. ๑. บทว่า ยมกสมูหัสสะ คือ แห่งหมู่ยมก มีมูลยมกเป็นต้น เพราะว่ามูลยมกเป็นต้น แม้เป็นส่วนย่อยเมื่อเทียบกับปกรณ์ ก็ถูกเรียกว่าหมู่ยมกเมื่อเทียบกับส่วนย่อยที่แน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘แห่งหมู่ยมกนั้น และแห่งปกรณ์ทั้งหมด’ กุสลากุสลมูลวิเสสานนฺติ ทุติยปุจฺฉาย วุตฺตานํ สํสยปทสงฺคหิตานํ กุสลสงฺขาตานํ, ตถา ปฐมปุจฺฉาย วุตฺตานํ กุสลมูลสงฺขาตานํ วิเสสานํ อตฺถยมกภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ โยชนา. ยถา หิ ปฐมปุจฺฉาย วิเสสวนฺตภาเวน วุตฺตาเยว กุสลธมฺมา ทุติยปุจฺฉายํ วิเสสภาเวน วุตฺตา, เอวํ ปฐมปุจฺฉายํ วิเสสภาเวน วุตฺตาเยว กุสลมูลธมฺมา ทุติยปุจฺฉายํ วิเสสวนฺตภาเวน วุตฺตา. วตฺตุวจนิจฺฉาวเสน หิ ธมฺมานํ วิเสสวิเสสวนฺตตาวิภาคา โหนฺตีติ. กุสลมูลกุสลวิเสเสหิ สํสยิตปทสงฺคหิเตหิ กุสลกุสลมูลานํ วิเสสวนฺตานนฺติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ วิเสสวนฺตาเปกฺขวิเสสวเสน ปฐโม อตฺถวิกปฺโป วุตฺโต, ทุติโย ปน วิเสสาเปกฺขวิเสสวนฺตวเสนาติ อยเมเตสํ วิเสโส. เตนาห ‘‘ญาตุํ อิจฺฉิตานํ หี’’ติอาทิ. บทว่า กุสลากุสลมูลวิเสสานัง เป็นการเชื่อมความว่า เพราะความเป็นอรรถยมกได้ถูกกล่าวไว้แล้ว แห่งธรรมที่ชื่อว่ากุศล ซึ่งถูกรวบรวมไว้ในบทที่สงสัย ที่กล่าวไว้ในคำถามที่สอง และแห่งความพิเศษของธรรมที่ชื่อว่ากุศลมูล ที่กล่าวไว้ในคำถามแรก เหมือนอย่างที่กุศลธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคำถามแรกโดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษ ก็ถูกกล่าวไว้ในคำถามที่สองโดยความเป็นความพิเศษ อย่างนี้แหละ กุศลมูลธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคำถามแรกโดยความเป็นความพิเศษ ก็ถูกกล่าวไว้ในคำถามที่สองโดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษ เพราะว่าการแบ่งแยกความเป็นความพิเศษและธรรมที่มีความพิเศษของธรรมทั้งหลาย ย่อมมีได้ตามความประสงค์แห่งถ้อยคำของผู้กล่าว อธิบายว่า แห่งธรรมที่มีความพิเศษของกุศลและกุศลมูล ซึ่งถูกรวบรวมไว้ในบทที่สงสัย ด้วยความพิเศษของกุศลมูลและกุศล และในที่นี้ อรรถวิกัปแรกถูกกล่าวไว้โดยความเป็นความพิเศษที่อาศัยธรรมที่มีความพิเศษ ส่วนอรรถวิกัปที่สองถูกกล่าวไว้โดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษที่อาศัยความพิเศษ นี้คือความแตกต่างของอรรถวิกัปเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ก็แห่งธรรมที่พึงรู้’ เป็นต้น ตตฺถ ญาตุํ อิจฺฉิตานนฺติ ปุจฺฉาย วิสยภูตานนฺติ อตฺโถ. วิเสสานนฺติ กุสลกุสลมูลวิเสสานํ. วิเสสวนฺตาเปกฺขานนฺติ กุสลมูลกุสลสงฺขาเตหิ วิเสสวนฺเตหิ สาเปกฺขานํ. วิเสสวตนฺติ กุสลมูลกุสลานํ. วิเสสาเปกฺขานนฺติ กุสลกุสลมูลวิเสเสหิ สาเปกฺขานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ มูลยมเก. ปธานภาโวติ ปฐมวิกปฺเป ตาว สํสยิตปฺปธานตฺตา ปุจฺฉาย วิเสสานํ ปธานภาโว เวทิตพฺโพ. เต หิ สํสยิตานํ วิเสสวนฺโตติ. ทุติยวิกปฺเป ปน วิเสสา นาม วิเสสวนฺตาธีนาติ วิเสสวนฺตานํ ตตฺถ ปธานภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวินฺนํ ปน เอกชฺฌํ ปธานภาโว น ยุชฺชติ. สติ หิ อปฺปธาเน ปธานํ นาม สิยา. เตนาห ‘‘เอเกกาย ปุจฺฉาย เอเกโก เอว อตฺโถ สงฺคหิโต โหตี’’ติ. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา วินิจฺฉิตวิเสสิตพฺพภาเวหิ อิธ ปธานภาโว น ยุชฺชเตวาติ. น ธมฺมวาจโกติ น สภาวธมฺมวาจโก. สภาวธมฺโมปิ [Pg.162] หิ อตฺโถติ วุจฺจติ ‘‘คมฺภีรปญฺญํ นิปุณตฺถทสฺสิ’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๗๘). ‘‘เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) อตฺถ-สทฺทสฺส เหตุผลวาจกตา ทฏฺฐพฺพา. อาทิ-สทฺเทนสฺส ‘‘อตฺถาภิสมยา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) อาคตา หิตาทิวาจกตา สงฺคยฺหติ. เตเนวาติ ปาฬิอตฺถวาจกตฺตา เอว. ในบทนั้น บทว่า 'ญาตุง อิจฉิตานัง' มีอรรถว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นวิสัยของคำถาม. บทว่า 'วิเสสานัง' คือ แห่งความวิเศษทั้งหลายของกุศลและกุศลมูล. บทว่า 'วิเสสวันตาเปกขานัง' คือ แห่งธรรมที่เพ่งเล็งถึงธรรมที่มีความวิเศษที่ชื่อว่ากุศลมูลและกุศล. บทว่า 'วิเสสวตัง' คือ แห่งธรรมที่มีความวิเศษคือกุศลมูลและกุศล. บทว่า 'วิเสสาเปกขานัง' คือ แห่งธรรมที่เพ่งเล็งถึงความวิเศษของกุศลและกุศลมูล. บทว่า 'เอตถะ' คือ ในมูลยมกนี้. บทว่า 'ปธานภาโว' คือ ในวิกัปแรก พึงทราบความเป็นประธานแห่งความวิเศษของคำถาม เพราะความเป็นประธานแห่งธรรมที่สงสัยก่อน. ด้วยว่าธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่มีความวิเศษแห่งธรรมที่สงสัย. ส่วนในวิกัปที่สอง พึงเห็นความเป็นประธานแห่งธรรมที่มีความวิเศษในวิกัปนั้น เพราะชื่อว่าความวิเศษย่อมเนื่องด้วยธรรมที่มีความวิเศษ. แต่ความเป็นประธานแห่งธรรมทั้งสองรวมกันย่อมไม่สมควร. เพราะเมื่อมีธรรมที่ไม่เป็นประธาน ธรรมที่เป็นประธานจึงจะมีได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในคำถามแต่ละข้อ อรรถแต่ละอย่างเท่านั้นย่อมถูกสงเคราะห์เข้า'. และพึงยอมรับข้อนี้อย่างนี้ มิฉะนั้น ความเป็นประธานในที่นี้ย่อมไม่สมควรเลย ด้วยความเป็นสภาวะที่พึงวินิจฉัยและพึงวิเศษ. บทว่า 'นะ ธัมมวาจโก' คือ ไม่เป็นเครื่องกล่าวสภาวธรรม. จริงอยู่ แม้สภาวธรรมท่านก็เรียกว่า อรรถ ในประโยคเป็นต้นว่า 'ผู้มีปัญญาอันลึกซึ้ง เห็นอรรถอันละเอียด' (สุ. นิ. 178). ในประโยคเป็นต้นว่า 'ญาณในผลของเหตุ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา' (วิภงฺค. 720) พึงเห็นความเป็นเครื่องกล่าวถึงเหตุและผลของอรรถศัพท์. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ความเป็นเครื่องกล่าวถึงประโยชน์เป็นต้น ที่มาในประโยคเป็นต้นว่า 'การตรัสรู้อรรถ' (สํ. นิ. 1.129). บทว่า 'เตเนวะ' คือ เพราะความเป็นเครื่องกล่าวอรรถแห่งพระบาลีนั่นเอง. ตีณิปิ ปทานีติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, สมุจฺจโย จ ตุลฺยโยเค สิยา. กึ นาม-ปเทน อนวเสสโต กุสลาทีนํ สงฺคโหติ อาสงฺกาย ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถมาห ‘‘ตีณิปิ…เป… สงฺคาหกตฺต’’นฺติ. ตตฺถ สงฺคาหกตฺตมตฺตนฺติ มตฺต-สทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถติ. เตน นิวตฺติตํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘น นิรวเสสสงฺคาหกตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ รูปํ นาม-ปเทน สงฺคยฺหติ. กุสลาทิเยว นามนฺติ นิยโม ทฏฺฐพฺโพ, น นามํเยว กุสลาทีติ อิมเมว จ นิยมํ สนฺธายาห ‘‘กุสลาทีนํ สงฺคาหกตฺตมตฺตเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ยทิปิ นาม-ปทํ น นิรวเสสกุสลาทิสงฺคาหกํ, กุสลาทิสงฺคาหกํ ปน โหติ, ตทตฺถเมว จ ตํ คหิตนฺติ นามสฺส กุสลตฺติกปริยาปนฺนตา วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสลาทิ…เป… วุตฺต’’นฺติ. บทว่า 'ตีณิปิ ปทานิ' ในบทนี้ ศัพท์ว่า 'ปิ' มีอรรถว่ารวบรวม และการรวบรวมย่อมมีได้ในการประกอบสิ่งที่เสมอกัน. เพื่อระงับความสงสัยว่า ด้วยนามศัพท์ ย่อมมีการสงเคราะห์กุศลเป็นต้นโดยไม่เหลือหรือ ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้บททั้งสาม...เป... ความเป็นเครื่องสงเคราะห์'. ในบทนั้น บทว่า 'สังคาหกัตตมัตตัง' คือ มัตตศัพท์มีอรรถห้ามความวิเศษ. ท่านกล่าวว่า 'ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์โดยไม่เหลือ' เพื่อแสดงความวิเศษที่ถูกห้ามด้วยมัตตศัพท์นั้น. จริงอยู่ รูปย่อมไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยนามศัพท์. พึงทราบข้อกำหนดว่า กุศลเป็นต้นนั่นแหละเป็นนาม ไม่ใช่นามนั่นแหละเป็นกุศลเป็นต้น และท่านกล่าวว่า 'กล่าวหมายถึงเพียงความเป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้นเท่านั้น' ก็เพื่อหมายถึงข้อกำหนดนี้เอง. แม้หากว่านามศัพท์จะไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้นโดยไม่เหลือ แต่ก็เป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้น และนามศัพท์นั้นท่านก็ถือเอาเพื่ออรรถนั้นนั่นเอง ท่านเมื่อจะแสดงว่า นามถูกกล่าวว่านับเนื่องในกุศลติกะ จึงกล่าวว่า 'กุศลเป็นต้น...เป... ถูกกล่าวแล้ว'. อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อุทเทสวารวรรณนาจบแล้ว. นิทฺเทสวารวณฺณนา นิทเทสวารวรรณนา. ๕๒. ทุติยยมเกติ เอกมูลยมเก. เอวมิธาปีติ ยถา เอกมูลยมเก ‘‘เย เกจิ กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา อารทฺธา, เอวํ อิธาปิ อญฺญมญฺญมูลยมเกปิ ‘‘เย เกจิ กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา อารภิตพฺพา สิยา. กสฺมา? ปุริมยมก…เป… อปฺปวตฺตตฺตาติ. อิทญฺจ ทุติยยมกสฺส ตถา อปฺปวตฺตตฺตา วุตฺตํ, ตติยยมกํ ปน ตเถว ปวตฺตํ. เกจีติ ปทการา. เต หิ ยถา ปฐมทุติยยมเกสุ ปุริมปุจฺฉา เอว ปริวตฺตนวเสน ปจฺฉิมปุจฺฉา กตาติ ปจฺฉิมปุจฺฉาย ปุริมปุจฺฉา สมานา ฐเปตฺวา ปฏิโลมภาวํ, น ตถา อญฺญมญฺญยมเก. ตตฺถ หิ ทฺเวปิ ปุจฺฉา อญฺญมญฺญวิสทิสา. ยทิ ตตฺถาปิ ทฺวีหิปิ ปุจฺฉาหิ สทิสาหิ ภวิตพฺพํ[Pg.163], ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ ปฐมปุจฺฉา อารภิตพฺพา, ปจฺฉิมปุจฺฉา วา ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ วตฺตพฺพา สิยา. เอวํ ปน อวตฺวา ปฐมทุติยยมเกสุ วิย ปุริมปจฺฉิมปุจฺฉา สทิสา อกตฺวา ตติยยมเก ตาสํ วิสทิสตา ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ อนารทฺธตฺตา, ตสฺมา ปฏิโลมปุจฺฉานุรูปาย อนุโลมปุจฺฉาย ภวิตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เย เกจิ กุสลาติ อปุจฺฉิตฺวา’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. ๕๒. บทว่า 'ทุติยยมเก' คือ ในเอกมูลยมก. บทว่า 'เอวมิธาปิ' คือ เหมือนอย่างในเอกมูลยมก คำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' นั่นแหละถูกตั้งขึ้นฉันใด แม้ในอัญญมัญญมูลยมกนี้ คำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' นั่นแหละ ก็พึงถูกตั้งขึ้นฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะความไม่เป็นไปแห่งยมกก่อนๆ...เป... และคำนี้ท่านกล่าวเพราะความไม่เป็นไปอย่างนั้นแห่งยมกที่สอง ส่วนยมกที่สามย่อมเป็นไปอย่างนั้นนั่นแหละ. บทว่า 'เกจิ' คือ อาจารย์ผู้รจนาปทรูปสิทธิ. ด้วยว่าอาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า ในปฐมยมกและทุติยยมก คำถามหลังท่านทำเป็นคำถามหลังด้วยอำนาจการกลับคำถามแรกนั่นเอง คือยกเว้นความเป็นปฏิโลมเสียแล้ว คำถามหลังก็เสมอกับคำถามแรก แต่ในอัญญมัญญยมกไม่เป็นอย่างนั้น. ในอัญญมัญญยมกนั้น คำถามแม้ทั้งสองไม่เหมือนกันและกัน. หากในอัญญมัญญยมกนั้น คำถามทั้งสองพึงเป็นคำถามที่เหมือนกัน คำถามแรกว่า 'เย เกจิ กุสลา' ก็พึงถูกตั้งขึ้น หรือคำถามหลังพึงถูกกล่าวว่า 'ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน'. แต่เมื่อไม่กล่าวอย่างนี้ และไม่ทำคำถามแรกและคำถามหลังให้เหมือนกันเหมือนในปฐมยมกและทุติยยมก แต่ในตติยยมก ความไม่เหมือนกันของคำถามเหล่านั้นมีอยู่ เพราะไม่ได้ตั้งคำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' ไว้ เพราะฉะนั้น คำถามอนุโลมพึงมีตามสมควรแก่คำถามปฏิโลม อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า ท่านกล่าวหมายถึงอรรถนี้ว่า 'โดยไม่ถามว่า เย เกจิ กุสลา'. อตฺถวเสนาติ สมฺภวนฺตานํ นิจฺฉิตสํสยิตานํ อตฺถานํ วเสน. ตทนุรูปายาติ ตสฺสา ปุริมปุจฺฉาย อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ อนุจฺฉวิกาย. ปุริมญฺหิ อเปกฺขิตฺวา ปจฺฉิมาย ภวิตพฺพํ. เตนาติ ตสฺมา. ยสฺมา อนุโลเม สํสยจฺเฉเท ชาเตปิ ปฏิโลเม สํสโย อุปฺปชฺชติ, ยทิ น อุปฺปชฺเชยฺย, ปฏิโลมปุจฺฉาย ปโยชนเมว น สิยา, ตสฺมา น ปจฺฉิมปุจฺฉานุรูปา ปุริมปุจฺฉา, อถ โข วุตฺตนเยน ปุริมปุจฺฉานุรูปา ปจฺฉิมปุจฺฉา, ตาย จ อนุรูปตาย อตฺถาทิวเสน ทฺวินฺนํ ปทานํ สมฺพนฺธตฺตา อตฺถาทิยมกตา วุตฺตา. เทสนากฺกมโต เจตฺถ อนุโลมปฏิโลมตา เวทิตพฺพา ‘‘กุสลา กุสลมูลา’’ติ วตฺวา ‘‘กุสลมูลา กุสลา’’ติ จ วุตฺตตฺตา. เสสยมเกสุปิ เอเสว นโย. วิเสสวนฺตวิเสส, วิเสสวิเสสวนฺตคฺคหณโต วา อิธ อนุโลมปฏิโลมตา เวทิตพฺพา. ปฐมปุจฺฉายญฺหิ เย ธมฺมา วิเสสวนฺโต, เต นิจฺฉยาธิฏฺฐาเน กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺวา เตสุ ยสฺมึ วิเสโส สํสยาธิฏฺฐาโน, ตํทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺเพ เต กุสลมูลา’’ติ ปุจฺฉา กตา. ทุติยปุจฺฉายํ ปน ตปฺปฏิโลมโต เยน วิเสเสน เต วิเสสวนฺโต, ตํ วิเสสํ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เย วา ปน กุสลมูลา’’ติ วตฺวา เต วิเสสวนฺเต สํสยาธิฏฺฐานภูเต ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปุจฺฉา กตา. อนิยตวตฺถุกา หิ สนฺนิฏฺฐานสํสยา อเนกชฺฌาสยตฺตา สตฺตานํ. คำว่า "โดยอรรถ" คือ ด้วยอำนาจแห่งอรรถทั้งหลายที่เกิดขึ้น ที่แน่นอน และที่สงสัย. คำว่า "โดยสมควรแก่คำถามนั้น" คือ โดยความเหมาะสมแก่อรรถและพยัญชนะของคำถามก่อนนั้น. เพราะคำถามหลังพึงมีโดยเพ่งถึงคำถามก่อน. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะเหตุนั้น. เพราะเมื่อการตัดความสงสัยเกิดขึ้นแล้วในอนุโลม ความสงสัยก็ยังเกิดขึ้นได้ในปฏิโลม หากไม่เกิดขึ้น ประโยชน์ของปฏิโลมปัญหาก็จะไม่มี เพราะฉะนั้น คำถามก่อนจึงไม่สมควรแก่คำถามหลัง แต่คำถามหลังต่างหากที่สมควรแก่คำถามก่อนโดยนัยที่กล่าวแล้ว และเพราะความสมควรนั้น ท่านจึงกล่าวความเป็นยมกโดยอรรถเป็นต้นไว้ เพราะบททั้งสองมีความสัมพันธ์กันโดยอรรถเป็นต้น. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบความเป็นอนุโลมและปฏิโลมโดยลำดับแห่งเทศนา เพราะท่านกล่าวว่า "กุศลทั้งหลายเป็นกุศลมูล" และกล่าวว่า "กุศลมูลทั้งหลายเป็นกุศล". แม้ในยมกที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. หรือพึงทราบความเป็นอนุโลมและปฏิโลมในที่นี้ โดยการถือเอาธรรมที่มีวิเสสะ (ลักษณะพิเศษ) และตัววิเสสะ หรือโดยการถือเอาตัววิเสสะและธรรมที่มีวิเสสะ. จริงอยู่ ในคำถามแรก เมื่อจะแสดงธรรมทั้งหลายที่มีวิเสสะโดยทำให้เป็นที่ตั้งแห่งความตกลงใจ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" และเพื่อแสดงวิเสสะที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยในธรรมเหล่านั้น จึงตั้งคำถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูลหรือ". ส่วนในคำถามที่สอง โดยปฏิโลมจากคำถามแรกนั้น เมื่อจะแสดงวิเสสะที่ทำให้ธรรมเหล่านั้นมีวิเสสะ โดยทำให้วิเสสะนั้นเป็นข้อสันนิษฐาน จึงกล่าวว่า "หรือว่าธรรมเหล่าใดที่เป็นกุศลมูล" และเพื่อแสดงธรรมที่มีวิเสสะเหล่านั้นซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย จึงตั้งคำถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ". เพราะข้อสันนิษฐานและความสงสัยมีวัตถุไม่แน่นอน เนื่องจากสัตว์ทั้งหลายมีอัธยาศัยต่างกัน. อิมินาปิ พฺยญฺชเนนาติ ‘‘เย เกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ อิมินาปิ วากฺเยน. เอวํ น สกฺกา วตฺตุนฺติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตเมวาธิปฺปายํ วิวรติ ‘‘น หี’’ติอาทินา. ตตฺถ เตเนวาติ กุสลพฺยญฺชนตฺถสฺส กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชนตฺถสฺส ภินฺนตฺตา เอว. วิสฺสชฺชนนฺติ วิภชนํ[Pg.164]. อิตรถาติ กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชเนน ปุจฺฉาย กตาย. ตานิ วจนานีติ กุสลวจนํ กุสลมูเลน เอกมูลวจนญฺจ. กุสลจิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน จสฺส อพฺยากตทีปนตา ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถาติ ‘‘อิมินาปิ พฺยญฺชเนน ตสฺเสวตฺถสฺส สมฺภวโต’’ติ เอตสฺมึ วจเน. เย เกจิ กุสลา…เป… สมฺภวโตติ เอเตน กุสลานํ กุสลมูเลน เอกมูลตาย พฺยภิจาราภาวํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘น หิ…เป… สนฺตี’’ติ. วุตฺตพฺยญฺชนตฺถสฺเสว สมฺภวโตติ หิ อิมินา อวุตฺตพฺยญฺชนตฺถสฺส สมฺภวาภาววจเนน สฺวายมธิปฺปายมตฺโถ วิภาวิโต. ยถา หิ กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชนตฺโถ กุสลพฺยญฺชนตฺถํ พฺยภิจรติ, น เอวํ ตํ กุสลพฺยญฺชนตฺโถ. กถํ กตฺวา โจทนา, กถญฺจ กตฺวา ปริหาโร? กุสลมูเลน เอกมูลา กุสลา เอวาติ โจทนา กตา, กุสลมูเลน เอกมูลา เอว กุสลาติ ปน ปริหาโร ปวตฺโตติ เวทิตพฺพํ. ทุติยยมเก วิย อปุจฺฉิตฺวาติ ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ อปุจฺฉิตฺวา. กุสลมูเลหีติ กุสเลหิ มูเลหิ. เตติ กุสลมูเลน เอกมูลา. คำว่า "แม้ด้วยพยัญชนะนี้" คือ แม้ด้วยประโยคว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล". บทว่า "ไม่สามารถจะกล่าวอย่างนี้ได้" ท่านเปิดเผยอัธยาศัยนั้นเองที่กล่าวไว้ด้วยอัธยาศัยใด ด้วยบทว่า "ไม่จริง" เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า "เพราะเหตุนั้นนั่นเอง" คือ เพราะความที่อรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศล กับอรรถแห่งพยัญชนะว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล แตกต่างกันนั่นเอง. คำว่า "การวิสัชนา" คือ การจำแนก. คำว่า "โดยประการอื่น" คือ เมื่อตั้งคำถามด้วยพยัญชนะว่า "มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล". คำว่า "คำเหล่านั้น" คือ คำว่ากุศล และคำว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล. อนึ่ง พึงทราบการแสดงความเป็นอัพยากฤตของรูปนั้น โดยอำนาจแห่งรูปที่มีกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน. คำว่า "ในที่นี้" คือ ในคำว่า "เพราะอรรถนั้นนั่นเองย่อมมีได้ แม้ด้วยพยัญชนะนี้". ด้วยคำว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล... ย่อมมีได้" นี้ ท่านแสดงความไม่มีความคลาดเคลื่อนแห่งความเป็นธรรมมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลของกุศลทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่จริง... มีอยู่". จริงอยู่ ด้วยคำที่กล่าวถึงความไม่มีอยู่แห่งอรรถของพยัญชนะที่ไม่ได้กล่าวไว้ว่า "เพราะอรรถของพยัญชนะที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้นย่อมมีได้" นี้ อรรถที่เป็นอัธยาศัยนี้จึงเป็นอันท่านแสดงให้ชัดแจ้งแล้ว. เพราะว่า อรรถแห่งพยัญชนะว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล ย่อมคลาดเคลื่อนจากอรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศล แต่อรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศลนั้น หาได้คลาดเคลื่อนอย่างนั้นไม่. การโจทก์ทำอย่างไร และการแก้ทำอย่างไร? พึงทราบว่า ท่านทำคำโจทก์ว่า "ธรรมที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล เป็นกุศลเท่านั้นหรือ?" ส่วนคำแก้ดำเนินไปว่า "ธรรมที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลเท่านั้น เป็นกุศล". คำว่า "โดยไม่ถามเหมือนในยมกที่สอง" คือ โดยไม่ถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล". คำว่า "ด้วยกุศลมูลทั้งหลาย" คือ ด้วยมูลทั้งหลายที่เป็นกุศล. บทว่า "ธรรมเหล่านั้น" คือ ธรรมทั้งหลายที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล. เอกโต อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘กุสลมูลานิ เอกมูลานิ เจว อญฺญมญฺญมูลานิ จา’’ติอาทิปาฬิเสสํ ทสฺเสติ. ยํ สนฺธาย ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เหฏฺฐาติ อนุโลมปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน. วุตฺตนเยนาติ ‘‘มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ตมฺปีติ ‘‘กุสลมูเลนา’’ติอาทิ อฏฺฐกถาวจนมฺปิ. ตถาติ เตน ปกาเรน, อนุโลมปุจฺฉายํ วิย วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ ภเวยฺยาติ อิมินา ปกาเรนาติ อตฺโถ. เยน การเณน ‘‘น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย วา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพนฺติ ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปุจฺฉายํ วิย ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉิเตปิ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนเมว ลพฺภติ, น อนุโลมปุจฺฉายํ วิย สรูปทสฺสนวิสฺสชฺชนํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตพฺพสฺส อภาวโต. เย หิ ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา, น เต ธมฺมา กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลาว. เย ปน กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลา, เต กุสลมูเลน เอกมูลาว. เตนาห ‘‘น หิ…เป… วิภาโค กาตพฺโพ ภเวยฺยา’’ติ. ในบทว่า "เกิดขึ้นพร้อมกัน" นี้ อิติสัพพ์มีอรรถว่า เป็นต้น หรือมีอรรถว่า ประการ. ด้วยอิติสัพพ์นั้น ท่านแสดงส่วนที่เหลือของบาลีว่า "กุศลมูลทั้งหลาย เป็นทั้งมีมูลเป็นอันเดียวกัน และเป็นทั้งมูลของกันและกัน" เป็นต้น. ซึ่งท่านหมายถึงจึงกล่าวว่า "พึงทำการวิสัชนาโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง". ในคำนั้น คำว่า "ข้างล่าง" คือ ในการวิสัชนาอนุโลมปุจฉา. คำว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้ว" คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า "มูลทั้งหลายเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน" เป็นต้น. บทว่า "แม้คำนั้น" คือ แม้คำอรรถกถาว่า "ด้วยกุศลมูล" เป็นต้น. คำว่า "อย่างนั้น" คือ โดยประการนั้น อธิบายว่า โดยประการนี้ว่า "พึงทำการวิสัชนาเหมือนในอนุโลมปุจฉา". เพื่อแสดงเหตุที่ท่านกล่าวว่า "ไม่สามารถจะกล่าวได้" ท่านจึงกล่าวคำว่า "หรือว่าธรรมเหล่าใด" เป็นต้น. ในคำนั้น พึงมีการวิสัชนาว่า "ใช่" (อามันตา) เท่านั้น เพราะเมื่อถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลหรือ?" เหมือนในปุจฉาว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ?" ก็ย่อมได้เพียงการวิสัชนาตอบรับเท่านั้น ไม่ใช่การวิสัชนาแสดงรูปธรรมโดยจำแนกเหมือนในอนุโลมปุจฉา เพราะไม่มีสิ่งที่พึงจำแนกแสดง. เพราะว่า ธรรมเหล่าใดมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นหาได้เป็นมูลของกันและกันกับกุศลมูลเท่านั้นไม่. ส่วนธรรมเหล่าใดเป็นมูลของกันและกันกับกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นย่อมมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลแน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่จริง... พึงทำการจำแนก". ตตฺถ [Pg.165] เยนาติ เยน อญฺญมญฺญมูเลสุ เอกมูลสฺส อภาเวน. ยตฺถาติ ยสฺมึ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาเท. อญฺญมญฺญมูลกตฺตา เอกมูลกตฺตา จาติ อธิปฺปาโย. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนญฺหิ เอเกเกน อญฺญมญฺญมูลกตฺเต วุตฺเต เตสํ เอเกเกน เอกมูลกตฺตมฺปิ วุตฺตเมว โหติ สมานตฺโถ เอกสทฺโทติ กตฺวา. เตเนวาห ‘‘ยตฺถ ปน…เป… น เอกมูลานี’’ติ. ตยิทํ มิจฺฉา, ทฺวีสุปิ เอเกเกน อิตรสฺส เอกมูลกตฺตํ สมฺภวติ เอวาติ. เตนาห ‘‘เอตสฺส คหณสฺส นิวารณตฺถ’’นฺติอาทิ. ‘‘เย ธมฺมา กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลา, เต กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺเตน อิธ ‘‘อามนฺตา’’ติ ปเทน ยตฺถ ทฺเว มูลานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ เอเกเกน อิตรสฺส เอกมูลกตฺตํ ปกาสิตเมวาติ อาห ‘‘อามนฺตาติ อิมินาว วิสฺสชฺชเนน ตํคหณนิวารณโต’’ติ. นิจฺฉิตตฺตาติ เอตฺถ เอกโต อุปฺปชฺชมานานํ ติณฺณนฺนํ ตาว มูลานํ นิจฺฉิตํ โหตุ อญฺญมญฺเญกมูลกตฺตํ, ทฺวินฺนํ ปน กถนฺติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญมูลานํ หี’’ติอาทิ. สมานมูลตา เอวาติ อวธารเณน นิวตฺติตตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘น อญฺญมญฺญสมานมูลตา’’ติ วุตฺตํ. เตน อญฺญมญฺญมูลานํ สมานมูลตามตฺตวจนิจฺฉาย เอกมูลคฺคหณํ, น เตสํ อญฺญมญฺญปจฺจยตาวิสิฏฺฐสมานมูลตาทสฺสนตฺถนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ทฺวินฺนํ มูลานนฺติ ทฺวินฺนํ เอกมูลานํ เอกโต อุปฺปชฺชมานานํ. ยถา เตสํ สมานมูลตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํมูเลหิ อญฺเญหีติ อิตรมูเลหิ มูลทฺวยโต อญฺเญหิ สหชาตธมฺเมหิ. ในคำนั้น คำว่า 'โดยเหตุใด' คือ โดยความไม่มีแห่งมูลอันเดียวกันในบรรดามูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน. คำว่า 'ในที่ใด' คือ ในจิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยญาณใด. มีอธิบายว่า 'เพราะความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน และเพราะความเป็นมูลอันเดียวกัน'. เพราะเมื่อกล่าวถึงความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันของธรรม ๒ อย่าง ด้วยมูลแต่ละอย่างแล้ว ความเป็นมูลอันเดียวกันของธรรมเหล่านั้นด้วยมูลแต่ละอย่าง ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วนั่นเอง เพราะถือว่า 'เอกศัพท์' มีอรรถว่า 'เสมอเหมือนกัน'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ในที่ใด... ไม่เป็นมูลอันเดียวกัน'. คำนั้นผิด เพราะความเป็นมูลอันเดียวกันของธรรมอย่างหนึ่งกับธรรมอีกอย่างหนึ่งในธรรมแม้ทั้ง ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปได้แน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อป้องกันการถือเอาอย่างนี้' เป็นต้น. เมื่อจะจำแนกเนื้อความนี้ว่า 'ธรรมเหล่าใดเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นเป็นมูลอันเดียวกันด้วยกุศลมูล' ในที่นี้ ด้วยบทว่า 'ใช่' (อามานตา) ท่านกล่าวว่า ในที่ใดมีมูล ๒ อย่างเกิดขึ้น ในที่นั้น ความเป็นมูลอันเดียวกันของมูลอย่างหนึ่งกับมูลอีกอย่างหนึ่ง ก็เป็นอันประกาศไว้แล้วนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'เพราะการวิสัชนาด้วยบทว่า ใช่ นี้เท่านั้น ย่อมเป็นการป้องกันการถือเอาอย่างนั้น'. ในคำว่า 'เพราะความแน่นอน' นี้ ความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันและเป็นมูลอันเดียวกันของมูล ๓ อย่างที่เกิดขึ้นพร้อมกัน จงเป็นอันแน่นอนก่อน, แต่ของมูล ๒ อย่างเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'เพราะมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน' เป็นต้น. เพื่อจะแสดงอรรถที่ถูกห้ามด้วยการกำหนดว่า 'ความเป็นมูลเสมอกันเท่านั้น' จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ความเป็นมูลเสมอกันที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน'. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงอรรถนี้ว่า การถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) เพื่อต้องการกล่าวเพียงความเป็นมูลเสมอกันของมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นมูลเสมอกันที่พิเศษด้วยความเป็นปัจจัยแก่กันและกันของมูลเหล่านั้น. คำว่า 'ของมูล ๒ อย่าง' คือ ของมูลอันเดียวกัน ๒ อย่างที่เกิดขึ้นพร้อมกัน. เพื่อจะแสดงว่า ความเป็นมูลเสมอกันของมูลเหล่านั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'เพราะในมูลเหล่านั้น' เป็นต้น. คำว่า 'ด้วยธรรมอื่นที่มีมูลนั้น' คือ ด้วยสหชาตธรรมอื่นจากมูลทั้งสองที่เป็นมูลอื่น. อิทานิ เยน อธิปฺปาเยน ปฏิโลเม ‘‘กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา กตา, น ‘‘กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญมญฺญมูลตฺเต ปน…เป… กตาติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. น หิ กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูเลสุ กิญฺจิ เอกมูลํ น โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. มูลยุตฺตตเมว วทติ, น มูเลหิ อยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อญฺญถา ปุพฺเพนาปรํ วิรุชฺเฌยฺย. เตเนวาติ มูลยุตฺตตาย เอว วุจฺจมานตฺตา. อุภยตฺถาปีติ อญฺญมญฺญมูลา เอกมูลาติ ทฺวีสุปิ ปเทสุ. ‘‘กุสลมูเลนา’’ติ วุตฺตํ, กุสลมูเลน สมฺปยุตฺเตนาติ หิ อตฺโถ. ยทิ อุภยมฺปิ วจนํ มูลยุตฺตตเมว วทติ, อถ กสฺมา อนุโลมปุจฺฉายเมว เอกมูลคฺคหณํ กตํ, น ปฏิโลมปุจฺฉายนฺติ อุภยตฺถาปิ ตํ คเหตพฺพํ น วา คเหตพฺพํ. เอวญฺหิ มูเลกมูลยมกเทสนาหิ อยํ อญฺญมญฺญยมกเทสนา สมานรสา สิยาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. บัดนี้ เพื่อจะแสดงอัธยาศัยที่ในปฏิโลมปุจฉา ท่านถามว่า 'กุสลา' (เป็นกุศล) เท่านั้น ไม่ถามว่า 'เป็นมูลอันเดียวกันด้วยกุศลมูล' จึงกล่าวว่า 'พึงทราบว่า (ถาม) ในความเป็นมูลซึ่งกันและกัน... เป็นต้น'. ก็อรรถนี้กล่าวไว้แล้วว่า ในบรรดามูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยกุศลมูล ไม่มีอะไรที่ไม่เป็นมูลอันเดียวกัน. มีอธิบายว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่าไม่ประกอบด้วยมูล. มิฉะนั้น ข้อความข้างต้นกับข้างปลายจะขัดแย้งกัน. ด้วยคำว่า 'เพราะเหตุนั้นนั่นเอง' คือ เพราะกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น. ในคำว่า 'แม้ในทั้งสอง' คือ ในบททั้งสองว่า 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' และ 'เป็นมูลอันเดียวกัน'. ที่กล่าวว่า 'ด้วยกุศลมูล' มีอรรถว่า 'ด้วยธรรมที่สัมปยุตด้วยกุศลมูล'. ถ้าคำทั้งสองกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ในอนุโลมปุจฉาจึงมีการถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) แต่ในปฏิโลมปุจฉาไม่มีการถือเอา? (ความจริง) ควรจะถือเอาในทั้งสองแห่ง หรือไม่ควรจะถือเอาเลย. เพราะว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงอัญญมัญญยมกนี้ จะมีรสเสมอกับการแสดงมูลยมกและเอกมูลยมก ท่านพิจารณาถึงการโต้แย้งนี้แล้ว จึงกล่าวว่า 'ในยมกนั้น' เป็นต้น. ตตฺถ [Pg.166] ตตฺถาติ ตสฺมึ อญฺญมญฺญยมเก. ยทิปิ เอกมูลา อญฺญมญฺญมูลาติ อิทํ ปททฺวยํ วุตฺตนเยน มูลยุตฺตตเมว วทติ, ตถาปิ สามญฺญวิเสสลกฺขเณ อตฺเถว เภโทติ ทสฺเสตุํ ‘‘มูลโยคสามญฺเญ’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมูลกานํ สมานมูลตา เอกมูลตฺตนฺติ เอกมูลวจนํ เตสุ อวิเสสโต มูลสพฺภาวมตฺตํ วทติ, น อญฺญมญฺญมูลสทฺโท วิย มูเลสุ ลพฺภมานํ วิเสสํ, น จ สามญฺเญ นิจฺฉโย วิเสเส สํสยํ วิธมตีติ อิมมตฺถมาห ‘‘มูลโยคสามญฺเญ…เป… ปวตฺตา’’ติ อิมินา. วิเสเส ปน นิจฺฉโย สามญฺเญ สํสยํ วิธมนฺโต เอว ปวตฺตตีติ อาห ‘‘มูลโยควิเสเส ปน…เป… นิจฺฉิตเมว โหตี’’ติ. ตสฺมาติ วุตฺตสฺเสว ตสฺส เหตุภาเวน ปรามสนํ, วิเสสนิจฺฉเยเนว อวินาภาวโต, สามญฺญสฺส นิจฺฉิตตฺตา ตตฺถ วา สํสยาภาวโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอกมูลาติ ปุจฺฉํ อกตฺวา’’ติ. กุสลภาวทีปกํ น โหตีติ กุสลภาวสฺเสว ทีปกํ น โหติ ตทญฺญชาติกสฺสปิ ทีปนโต. เตนาห ‘‘กุสลภาเว สํสยสพฺภาวา’’ติ. อญฺญมญฺญมูลวจนนฺติ เกวลํ อญฺญมญฺญมูลวจนนฺติ อธิปฺปาโย. กุสลาธิการสฺส อนุวตฺตมานตฺตาติ อิมินา ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ กุสลคฺคหเณ การณมาห. เอกมูลคฺคหเณ หิ ปโยชนาภาโว ทสฺสิโต, กุสลสฺส วเสน จายํ เทสนาติ. ในคำว่า 'ในที่นั้นๆ' คือ ในอัญญมัญญยมกนั้น. ถึงแม้บททั้งสองนี้คือ 'เป็นมูลอันเดียวกัน' และ 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' จะกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้นตามนัยที่กล่าวแล้วก็ตาม ถึงกระนั้น เพื่อจะแสดงว่ามีความต่างกันในอรรถที่เป็นลักษณะสาธารณะและลักษณะวิสามัญ จึงกล่าวว่า 'ในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยสาธารณะ' เป็นต้น. ความที่ธรรมมีมูลทั้งหลายมีมูลเสมอกัน ชื่อว่าความเป็นมูลอันเดียวกัน. คำว่า 'เป็นมูลอันเดียวกัน' นั้น กล่าวถึงเพียงความมีอยู่แห่งมูลในธรรมเหล่านั้นโดยไม่เจาะจง ไม่เหมือนคำว่า 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' ที่กล่าวถึงความพิเศษที่มีอยู่ในมูลทั้งหลาย. และความแน่นอนในลักษณะสาธารณะ ย่อมไม่กำจัดความสงสัยในลักษณะวิสามัญ ท่านจึงกล่าวอรรถนี้ด้วยคำว่า 'ในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยสาธารณะ... เป็นต้น'. ส่วนความแน่นอนในลักษณะวิสามัญ ย่อมดำเนินไปโดยกำจัดความสงสัยในลักษณะสาธารณะแน่นอน ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยวิสามัญ... เป็นต้น ย่อมเป็นอันแน่นอนทีเดียว'. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' เป็นการอ้างถึงเหตุของสิ่งที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง มีอรรถว่า เพราะไม่แยกจากความแน่นอนในลักษณะวิสามัญ เพราะความแน่นอนในลักษณะสาธารณะ หรือเพราะไม่มีความสงสัยในลักษณะสาธารณะนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยไม่ถามว่า เป็นมูลอันเดียวกัน'. คำว่า 'ไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศล' คือ ไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศลเท่านั้น เพราะแสดงแม้ธรรมที่มีชาติอื่นจากกุศลนั้นด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะมีความสงสัยในความเป็นกุศล'. คำว่า 'คำว่าเป็นมูลซึ่งกันและกัน' มีอธิบายว่า 'คำว่าเป็นมูลซึ่งกันและกันเท่านั้น'. ด้วยคำว่า 'เพราะอธิการแห่งกุศลยังดำเนินอยู่' นี้ ท่านกล่าวเหตุในการถือเอากุศลในคำว่า 'ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล'. เพราะได้แสดงความไม่มีประโยชน์ในการถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) แล้ว และการแสดงนี้ก็เป็นไปตามอำนาจแห่งกุศล. ๕๓-๖๑. มูลนเย วุตฺเต เอว อตฺเถติ มูลนเย วุตฺเต เอว กุสลาทิธมฺเม. กุสลาทโย หิ สภาวธมฺมา อิธ ปาฬิอตฺถตาย อตฺโถติ วุตฺโต. กุสลมูลภาเวน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ. กุสลมูลภูตา มูลา กุสลมูลมูลาติ สมาสโยชนา. มูลวจนญฺหิ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณํ. อกุสลาพฺยากตาปิ มูลธมฺมา อตฺถีติ กุสลมูลภาเวน มูลธมฺมา วิเสสิตา. มูลคฺคหเณน จ มูลวนฺตานํ มูลโยโค ทีปิโต โหติ. สมาเนน มูเลน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ ‘‘เอกมูลมูลา’’ติ, อญฺญมญฺญสฺส มูเลน มูลภาเวน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ ‘‘อญฺญมญฺญมูลมูลา’’ติ มูลมูลนโย วุตฺโตติ โยชนา. ตีสุปิ ยมเกสุ ยถาวุตฺตวิเสสนเมเวตฺถ ปริยายนฺตรํ ทฏฺฐพฺพํ. ๕๓-๖๑. เมื่อกล่าวถึงมูลนัยแล้ว บทว่า 'มีอยู่' (อัตถิ) คือ มีอยู่ในธรรมมีกุศลเป็นต้นในมูลนัยนั่นเอง. เพราะธรรมมีกุศลเป็นต้นเป็นสภาวธรรม ในที่นี้ท่านเรียกว่า 'อรรถ' (อัตถะ) โดยความเป็นเนื้อความแห่งบาลี. เพื่อจะประกาศด้วยความเป็นกุศลมูล ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล. มูลที่เป็นกุศลมูล ชื่อว่า 'กุศลมูลมูล' เป็นการเชื่อมคำแบบสมาส. เพราะคำว่า 'มูล' เป็นสาธารณะแก่ธรรมที่พึงละและธรรมที่พึงถือเอา. เพราะธรรมที่เป็นอกุศลและอัพยากฤตก็มีมูล ธรรมที่เป็นมูลจึงถูกจำแนกด้วยความเป็นกุศลมูล. และด้วยการถือเอาคำว่า 'มูล' การประกอบด้วยมูลของธรรมที่มีมูลย่อมเป็นอันแสดงไว้แล้ว. มีการเชื่อมความว่า มูลมูลนัย ท่านกล่าวไว้แล้ว เพื่อจะประกาศด้วยมูลที่เสมอกัน ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล ว่า 'เอกมูลมูล', เพื่อจะประกาศด้วยความเป็นมูลซึ่งกันและกัน ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล ว่า 'อัญญมัญญมูลมูล'. แม้ในยมกทั้ง ๓ พึงเห็นว่า การวิเศษตามที่กล่าวมาแล้วนี้แหละ เป็นนัยอื่นในที่นี้. มูลโยคํ [Pg.167] ทีเปตุนฺติ มูลโยคเมว ปธานํ สาติสยญฺจ กตฺวา ทีเปตุนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา หิ กุสลานิ มูลานิ เอเตสนฺติ กุสลมูลกานีติ พาหิรตฺถสมาเส มูลโยโค ปธานภาเวน วุตฺโต โหติ, น เอวํ ‘‘กุสลสงฺขาตา มูลา กุสลมูลา’’ติ เกวลํ, ‘‘กุสลมูลมูลา’’ติ สวิเสสนํ วา วุตฺเต อุตฺตรปทตฺถปฺปธานสมาเส. เตนาห ‘‘อญฺญปทตฺถ…เป… ทีเปตุ’’นฺติ. วุตฺตปฺปกาโรวาติ ‘‘กุสลมูลภาเวน มูลสฺส วิเสสเนนา’’ติอาทินา มูลมูลนเย จ, ‘‘อญฺญปทตฺถสมาสนฺเตน ก-กาเรนา’’ติอาทินา มูลกนเย จ วุตฺตปฺปกาโร เอว. วจนปริยาโย มูลมูลกนเย เอกชฺฌํ กตฺวา โยเชตพฺโพ. บทว่า "เพื่อแสดงการประกอบด้วยมูล" มีอธิบายว่า "เพื่อแสดงการประกอบด้วยมูลนั่นแหละให้เป็นประธานและให้มีคุณวิเศษ" เหมือนอย่างที่ในสมาสที่มีอรรถภายนอกว่า "มูลทั้งหลายที่เป็นกุศลมีอยู่ในธรรมเหล่านี้" จึงชื่อว่า "กุสลามูลกะ" การประกอบด้วยมูลย่อมถูกกล่าวโดยความเป็นประธาน ไม่เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "มูลทั้งหลายที่นับว่าเป็นกุศล ชื่อว่า กุสลามูล" เท่านั้น หรือกล่าวว่า "กุสลามูลมูล" ที่มีวิเสสนะในสมาสที่มีอรรถของบทหลังเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงอรรถของบทอื่น...เป็นต้น" บทว่า "มีประเภทที่กล่าวมาแล้ว" หมายถึงประเภทที่กล่าวมาแล้วในนัยแห่งมูลมูลด้วยบทว่า "ด้วยความเป็นกุสลามูล ด้วยการจำแนกมูล" เป็นต้น และในนัยแห่งมูลกะด้วยบทว่า "ด้วยกะการันต์ที่เป็นสมาสที่มีอรรถของบทอื่น" เป็นต้น นัยแห่งคำ พึงประกอบเข้าด้วยกันในนัยแห่งมูลมูลกะ ๗๔-๘๕. น เอกมูลภาวํ ลภมาเนหีติ อพฺยากตมูเลน น เอกมูลกํ ตถาวตฺตพฺพตํ ลภมาเนหิ อฏฺฐารสอเหตุกจิตฺตุปฺปาทาเหตุกสมุฏฺฐานรูปนิพฺพาเนหิ เอกโต อลพฺภมานตฺตา. ยถา หิ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาทาทโย เหตุปจฺจยวิรหิตา อเหตุกโวหารํ ลภนฺติ, น เอวํ สเหตุกสมุฏฺฐานํ รูปํ. เตนาห ‘‘อเหตุกโวหารรหิตํ กตฺวา’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺพํ รูปํ น เหตุกเมว, อเหตุกเมวา’’ติ วุตฺตตฺตา กิญฺจาปิ สเหตุกสมุฏฺฐานมฺปิ รูปํ อเหตุกํ, ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, วิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๓) ปน วจนโต เหตุปจฺจยโยเคน สเหตุกสมุฏฺฐานสฺส รูปสฺส อเหตุกโวหาราภาโว วุตฺโต. เกจิ ปน ‘‘อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ สเหตุกโวหาเรน อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ อตฺถํ วตฺวา อญฺญถา ‘อเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วทนฺติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วุตฺตเมว อเหตุกโวหาราภาเวน สเหตุกตาปริยายสฺส อตฺถสิทฺธตฺตา. อปิจ เหตุปจฺจยสพฺภาวโต ตสฺส สเหตุกตาปริยาโย ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘น วา สเหตุกทุเก วิย…เป… อพฺโพหาริกํ กต’’นฺติ. เอตฺถ เอตฺถาติ เอตสฺมึ เอกมูลกทุเก. เหตุปจฺจยโยคาโยควเสนาติ เหตุปจฺจเยน โยคาโยควเสน, เหตุปจฺจยสฺส สพฺภาวาสพฺภาววเสนาติ อตฺโถ. สเหตุกโวหารเมว ลภติ ปจฺจยภูตเหตุสพฺภาวโต. ๗๔-๘๕. บทว่า "ไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้มีมูลเป็นอันเดียวกัน" หมายถึงธรรมที่ไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้มีมูลเป็นอันเดียวกันกับอัพยากตมูล และไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะไม่พึงได้พร้อมกับจิตตุปบาท 18 ที่ไม่มีเหตุ รูปที่เกิดจากอเหตุ และนิพพาน เหมือนอย่างที่จิตตุปบาทเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว ปราศจากเหตุปัจจัย ย่อมได้ซึ่งอเหตุวโวหาร รูปที่เกิดจากสเหตุไม่เป็นอย่างนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทำให้ปราศจากอเหตุวโวหาร" และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า "รูปทั้งหมดไม่เป็นสเหตุเท่านั้น เป็นอเหตุเท่านั้น" ถึงแม้รูปที่เกิดจากสเหตุก็เป็นอเหตุ แต่ด้วยคำว่า "อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมด้วยเหตุปัจจัย, เหตุที่เป็นวิปากอัพยากฤตและกิริยาอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุต และรูปทั้งหลายที่เกิดจากจิตด้วยเหตุปัจจัย" (ปฏฺฐา. 1.1.403) จึงกล่าวความไม่มีอเหตุวโวหารของรูปที่เกิดจากสเหตุด้วยการประกอบด้วยเหตุปัจจัย แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า "ทำให้เป็นอัพโพหาริกด้วยสเหตุวโวหาร" ในบทว่า "ทำให้เป็นอัพโพหาริก" และกล่าวว่า "มิฉะนั้น จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า 'อเหตุอัพยากฤตมีมูลเป็นอันเดียวกันกับอัพยากตมูล'" สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ก็กล่าวไว้แล้วนั่นแหละ เพราะอรรถแห่งนัยของความเป็นสเหตุย่อมสำเร็จด้วยความไม่มีอเหตุวโวหาร อนึ่ง เพราะความมีอยู่ของเหตุปัจจัย นัยของความเป็นสเหตุของสิ่งนั้นย่อมพึงได้นั่นแหละ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "หรือไม่ได้ทำให้เป็นอัพโพหาริกเหมือนในสเหตุกทุกะ...เป็นต้น" บทว่า "ในที่นี้" หมายถึงในเอกมูลกทุกะนี้ บทว่า "โดยอาศัยการประกอบและไม่ประกอบด้วยเหตุปัจจัย" หมายถึงโดยอาศัยการประกอบและไม่ประกอบด้วยเหตุปัจจัย คือโดยอาศัยความมีอยู่และไม่มีอยู่ของเหตุปัจจัย ย่อมได้ซึ่งสเหตุวโวหารเท่านั้น เพราะความมีอยู่ของเหตุที่เป็นปัจจัย อปเร [Pg.168] ปน ภณนฺติ ‘‘สเหตุกจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อเหตุกํ อพฺยากตนฺติ อิมินา วจเนน สงฺคหํ คจฺฉนฺตมฺปิ สมูลกตฺตา ‘อพฺยากตมูเลน น เอกมูล’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, สติปิ สมูลกตฺเต นิปฺปริยาเยน สเหตุกํ น โหตีติ ‘อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ จ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘อเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน น เอกมูลํ, สเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ ทฺวีสุปิ ปเทสุ อนวโรธโต อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ‘‘สเหตุกอพฺยากตสมุฏฺฐานํ รูปํ อพฺยากตมูเลน เอกมูลํ โหตี’’ติ อฏฺฐกถายํ ตสฺส เอกมูลภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว เจตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. แต่คนอื่นกล่าวว่า “รูปที่เกิดจากจิตมีเหตุ เป็นอเหตุกอัพยากตะ แม้จะสงเคราะห์เข้าด้วยคำนี้ เพราะมีมูลร่วมกัน จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘ไม่เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ และแม้จะมีมูลร่วมกัน แต่โดยปรมัตถ์แล้วไม่เป็นสเหตุกะ จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘อเหตุกอัพยากตะไม่เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล, สเหตุกอัพยากตะเป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในบททั้งสอง จึงทำให้เป็นอัพโพหาริก” ความเห็นนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขาเท่านั้น เพราะในอรรถกถาได้วินิจฉัยความเป็นมูลเดียวกันของรูปที่เกิดจากสเหตุกอัพยากตะว่า ‘เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ๘๖-๙๗. กุสลากุสลาพฺยากตราสิโต นมนนามนสงฺขาเตน วิเสเสน อรูปธมฺมานํ คหณํ นิทฺธารณํ นาม โหตีติ อาห ‘‘นามานํ นิทฺธาริตตฺตา’’ติ. เตน เตสํ อธิกภาวมาห วิญฺญายมานเมว ปกรเณน อปริจฺฉินฺนตฺตา. ยทิ เอวํ ‘‘อเหตุกํ นามํ สเหตุกํ นาม’’นฺติ ปาฐนฺตเร กสฺมา นามคฺคหณํ กตนฺติ อาห ‘‘สุปากฏภาวตฺถ’’นฺติ, ปริพฺยตฺตํ กตฺวา วุตฺเต กึ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ๘๖-๙๗. การกำหนดธรรมอรูปด้วยลักษณะพิเศษคือการน้อมไปอันเป็นนาม จากกองกุศล อกุศล อัพยากตะ ชื่อว่าการกำหนด (นิทธารณะ) จึงกล่าวว่า “เพราะนามทั้งหลายถูกกำหนดแล้ว” ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นส่วนเกินของนามเหล่านั้น เพราะถูกรู้ได้ด้วยปกรณ์นั่นเองโดยไม่ถูกจำกัด ถ้าเป็นเช่นนั้น ในปาฐะอื่นว่า “นามอเหตุกะ นามสเหตุกะ” เหตุใดจึงมีการกล่าวถึงนาม? จึงกล่าวว่า “เพื่อให้ปรากฏชัดเจน” มีอธิบายว่า เมื่อกล่าวให้ชัดเจนแล้ว จะกล่าวอะไรอีก นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสวาร จบแล้ว มูลยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยมูลยมก จบแล้ว ๒. ขนฺธยมกํ ๒. ขันธยมก ๑. ปณฺณตฺติวาโร ๑. ปัญญัตติวาร อุทฺเทสวารวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาร ๒-๓. ขนฺธยมเก …เป… ปริญฺญา จ วตฺตพฺพาติ อิทํ ปธานภาเวน วตฺตพฺพทสฺสนํ. อภิญฺเญยฺยกถา หิ อภิธมฺโม, สา จ ยาวเทว ปริญฺญตฺตาติ ปริญฺญาสุ จ น วินา ตีรณปริญฺญาย ปหานปริญฺญา, ตีรณญฺจ สมฺปุณฺณปรานุคฺคหสฺส อธิปฺเปตตฺตา กาลปุคฺคโลกาสวิภาคมุเขน ขนฺธานํ วิสุํ สห จ อุปฺปาทนิโรธลกฺขณปริคฺคหวเสน สาติสยํ สมฺภวติ, นาญฺญถาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉสุ กาลเภเทสุ…เป… ปริญฺญา จ วตฺตพฺพา’’ติ ปธานํ วตฺตพฺพํ อุทฺธรติ. ตตฺถ ปน ยถา น ตีรณปริญฺญาย วินา ปหานปริญฺญา, เอวํ ตีรณปริญฺญา วินา ญาตปริญฺญาย. สา [Pg.169] จ สุตมยญาณมูลิกาติ เทสนากุสโล สตฺถา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สมุทายาวยวปทตฺถาทิวิภาคทสฺสนมุเขน ขนฺเธสุ ปริญฺญาปฺปเภทํ ปกาเสตุกาโม ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทินา เทสนํ อารภีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต ปน ขนฺธา’’ติอาทิมาห. ปญฺจหิ ปเทหีติ ปญฺจหิ สมุทายปเทหิ. ๒-๓. ในขันธยมก ...เป็นต้น... และปริญญาพึงกล่าว นี้เป็นการแสดงสิ่งที่พึงกล่าวโดยความเป็นประธาน เพราะอภิธรรมเป็นเรื่องที่พึงรู้ยิ่ง และอภิธรรมนั้นก็มีเพียงเพื่อปริญญาเท่านั้น และในบรรดาปริญญาทั้งหลาย ปหานปริญญาจะไม่มีได้หากปราศจากตีรณปริญญา และตีรณะ (การพิจารณา) นั้น เมื่อมุ่งหมายถึงการอนุเคราะห์ผู้อื่นให้สมบูรณ์ ย่อมเป็นไปได้โดยยิ่งยวดด้วยการกำหนดลักษณะการเกิดขึ้นและการดับไปของขันธ์ทั้งหลาย โดยแยกกันและพร้อมกัน โดยอาศัยการจำแนกตามกาล บุคคล และโอกาส ไม่เป็นอย่างอื่น เมื่อแสดงอรรถนี้ จึงยกคำที่พึงกล่าวที่เป็นประธานขึ้นมาว่า “ในกาลทั้ง 6 ...เป็นต้น... และปริญญาพึงกล่าว” ในที่นั้น ปหานปริญญาจะไม่มีได้หากปราศจากตีรณปริญญาฉันใด ตีรณปริญญาก็จะไม่มีได้หากปราศจากญาตปริญญาฉันนั้น และญาตปริญญานั้นมีสุตมยญาณเป็นมูล เหตุนั้น พระศาสดาผู้ฉลาดในการแสดงธรรม เมื่อประสงค์จะประกาศประเภทแห่งปริญญาในขันธ์ทั้งหลาย โดยอาศัยการแสดงการจำแนกบทแห่งส่วนรวมและส่วนย่อยเป็นต้น โดยอนุโลมและปฏิโลม จึงทรงเริ่มแสดงธรรมด้วยคำว่า “ปัญจขันธ์” เป็นต้น ดังนี้ จึงตรัสคำว่า “ขันธ์เหล่านั้น” เป็นต้น ด้วยบท 5 บท คือ ด้วยบทแห่งส่วนรวม 5 บท ตตฺถาติ เตสุ สมุทายาวยวปเทสุ. ธมฺโมติ รุปฺปนาทิโก เญยฺยธมฺโม. สมุทายปทสฺสาติ รูปกฺขนฺธาทิสมุทายปทสฺส. ยทิปิ อวยววินิมุตฺโต ปรมตฺถโต สมุทาโย นาม นตฺถิ, ยถา ปน อวยโว สมุทาโย น โหติ, เอวํ น สมุทาโยปิ อวยโวติ สติปิ สมุทายาวยวานํ เภเท ทฺวินฺนํ ปทานํ สมานาธิกรณภาวโต อตฺเถวาเภโทติ ปททฺวยสฺส สมานตฺถตาย สิยา อาสงฺกาติ อาห ‘‘เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน’’ติ. ‘‘จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตู’’ติอาทีสุ เอกเทโส สมุทายปทตฺโถ วุตฺโต, ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ…เป… อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒) ปน สกโลติ อาห ‘‘รูปาทิ…เป… อตฺโถ’’ติ. อวยวปทานญฺเจตฺถ วิเสสนวิเสสิตพฺพวิสยานํ สมานาธิกรณตาย สมุทายปทตฺถตา วุตฺตา, ตโต เอว สมุทายปทานมฺปิ อวยวปทตฺถตา. น หิ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ อตฺถานํ อจฺจนฺตํ เภโท อเภโท วา อิจฺฉิโต, อถ โข เภทาเภโท, ตสฺมา อเภททสฺสนวเสน ปฐมนโย วุตฺโต, เภททสฺสนวเสน ทุติยนโย. โย หิ รุปฺปนาทิสงฺขาโต ราสฏฺโฐ อวยวปเทหิ รูปาทิสทฺเทหิ จ ขนฺธสทฺเทน จ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ภินฺทิตฺวา วุตฺโต, สฺวายํ อตฺถโต ราสิภาเวน อเปกฺขิโต รุปฺปนาทิอตฺโถ เอวาติ. ในที่นั้น คือ ในบทแห่งส่วนรวมและส่วนย่อยเหล่านั้น ธรรม คือ ธรรมที่พึงรู้ มีการแตกสลายเป็นต้น ของบทแห่งส่วนรวม คือ ของบทแห่งส่วนรวมมีรูปขันธ์เป็นต้น ถึงแม้ว่าโดยปรมัตถ์แล้ว ส่วนรวมที่ปราศจากส่วนย่อยจะไม่มีอยู่ แต่ส่วนย่อยไม่เป็นส่วนรวมฉันใด ส่วนรวมก็ไม่เป็นส่วนย่อยฉันนั้น แม้จะมีการแยกกันของส่วนรวมและส่วนย่อย แต่เพราะบททั้งสองมีภาวะเป็นสมานาธิกรณ์กัน จึงมีความไม่ต่างกันอยู่ จึงอาจเกิดความสงสัยว่าบททั้งสองมีความหมายเดียวกัน จึงกล่าวว่า “ในที่ที่สงสัยนี้” ในประโยคว่า “จักขายตนะย่อมเข้าถึงการนับว่าเป็นรูปขันธ์, วิญญาณขันธ์คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดจากจักขายตนะนั้น” เป็นต้น ได้กล่าวถึงอรรถของบทแห่งส่วนรวมเพียงบางส่วน แต่ในประโยคว่า “รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ...เป็นต้น... นี้เรียกว่ารูปขันธ์” เป็นต้น (วิภังค์ 2) ได้กล่าวถึงทั้งหมด จึงกล่าวว่า “อรรถมีรูปเป็นต้น ...เป็นต้น...” ในที่นี้ อรรถของบทแห่งส่วนรวมถูกกล่าวโดยความเป็นสมานาธิกรณ์กันของบทแห่งส่วนย่อยซึ่งเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ ด้วยเหตุนั้น อรรถของบทแห่งส่วนย่อยก็ถูกกล่าวโดยความเป็นสมานาธิกรณ์กันของบทแห่งส่วนรวมเช่นกัน แท้จริงแล้ว ไม่พึงประสงค์ความต่างกันโดยสิ้นเชิงหรือความไม่ต่างกันโดยสิ้นเชิงของอรรถที่เป็นวิเสสนะและวิเสสยะ แต่พึงประสงค์ความต่างกันและไม่ต่างกัน เพราะฉะนั้น นัยแรกจึงถูกกล่าวโดยการแสดงความไม่ต่างกัน นัยที่สองถูกกล่าวโดยการแสดงความต่างกัน อรรถแห่งกองที่ชื่อว่ามีการแตกสลายเป็นต้น ซึ่งถูกกล่าวโดยการจำแนกด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปศัพท์เป็นต้น และด้วยขันธศัพท์โดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะนั้น โดยอรรถแล้วก็คืออรรถมีการแตกสลายเป็นต้นที่มุ่งหมายโดยความเป็นกองนั่นเอง. ยถา อวยวปเทหิ วุจฺจมาโนปิ สมุทายปทสฺส อตฺโถ โหติ, เอวํ สมุทายปเทหิ วุจฺจมาโนปิ อวยวปทสฺส อตฺโถติ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติอาทินา ปทโสธนา กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘รูปาทิอวยวปเทหิ…เป… ปทโสธนวาโร วุตฺโต’’ติ. ตตฺถ เอกจฺจสฺส อวยวปทสฺส อญฺญตฺถ วุตฺติยา อวยวปทตฺถสฺส สมุทายปทตฺถตาย สิยา อเนกนฺติกตา, สมุทายปทสฺส ปน ตํ นตฺถีติ สมุทายปทตฺถสฺส อวยวปทตฺถตาย พฺยภิจาราภาโว [Pg.170] ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติ ปาฬิยา ปกาสิโตติ วุตฺตํ ‘‘รูปาทิ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. บทแห่งส่วนย่อยที่ถูกกล่าวก็เป็นอรรถของบทแห่งส่วนรวมฉันใด บทแห่งส่วนรวมที่ถูกกล่าวก็เป็นอรรถของบทแห่งส่วนย่อยฉันนั้น เมื่อแสดงว่ามีการชำระบทด้วยประโยคว่า “รูปขันธ์เป็นทั้งรูปและรูปขันธ์, รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “วาระแห่งการชำระบทถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น ...เป็นต้น...” ในที่นั้น เพราะบทแห่งส่วนย่อยบางบทมีการใช้ในที่อื่น อรรถของบทแห่งส่วนย่อยจึงอาจมีความไม่แน่นอนในการเป็นอรรถของบทแห่งส่วนรวม แต่บทแห่งส่วนรวมไม่มีความไม่แน่นอนนั้น จึงกล่าวว่า “เพื่อแสดงความไม่กำกวมของการเป็นอรรถของบทแห่งส่วนย่อยของอรรถแห่งบทแห่งส่วนรวมด้วยบาลีว่า ‘รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่’ ...เป็นต้น...” ‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ขนฺธตฺถสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปธานภูตสฺส ขนฺธปทสฺสา’’ติ. เวทนาทิอุปปทตฺถสฺส จ สมฺภวโต ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ. รูปาวยวปเทน วุตฺตสฺสาติ รูปสงฺขาเตน อวยวปเทน วิเสสนภาเวน วุตฺตสฺส ขนฺธตฺถสฺส รูปกฺขนฺธภาโว โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ รูปกฺขนฺธปเท. ปธานภูเตน วิเสสิตพฺพตฺตา ขนฺธาวยวปเทน วุตฺตสฺส รุปฺปนฏฺฐสฺส กึ เวทนากฺขนฺธาทิภาโว โหตีติ โยชนา. สมาเน อวยวปทาภิเธยฺยภาเว อปฺปธาเนน ปเทน โย อตฺโถ วิญฺญายติ, โส กสฺมา ปธาเนน น วิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย. ขนฺธาวยวปเทน วุตฺโต ธมฺโมติ ราสฏฺฐมาห. ตตฺถ โกจีติ รุปฺปนฏฺโฐ. เกนจิ สมุทายปเทนาติ รูปกฺขนฺธปเทน, น เวทนากฺขนฺธาทิปเทน. เตนาห ‘‘น สพฺโพ สพฺเพนา’’ติ. เอส นโย เวทนากฺขนฺธาทีสุ. รูปรูปกฺขนฺธาทิอวยวสมุทายปทโสธนมุเขน ตตฺถ จ จตุกฺขนฺธวเสน ปวตฺตา ปาฬิคติ ปทโสธนมูลจกฺกวาโร. เอวญฺจ ทสฺเสนฺเตนาติ อิมินา ยฺวายํ รูปาทิอวยวปเทหิ รูปกฺขนฺธาทิสมุทายปเทหิ จ ทสฺสิตากาโร อตฺถวิเสโส, ตํ ปจฺจามสติ. วิเสสนภาโว เภทกตาย สามญฺญโต อวจฺเฉทกตฺตา, วิเสสิตพฺพภาโว อเภทโยเคน เภทนฺตรโต อวิจฺฉินฺทิตพฺพตฺตา, สมานาธิกรณภาโว เตสํ เภทาเภทานํ เอกวตฺถุสนฺนิสฺสยตฺตา. ในคำว่า “รูปขันธ์” เป็นต้น เพราะอรรถของขันธ์เป็นวิเสสยะ จึงกล่าวว่า “ของขันธบทที่เป็นประธาน” และเพราะอรรถของบทอุปบทมีเวทนาเป็นต้นเป็นไปได้ ในคำว่า “เวทนาขันธ์” เป็นต้น อรรถของขันธ์ที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยที่ชื่อว่ารูปโดยความเป็นวิเสสนะ ย่อมเป็นรูปขันธ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่” ในที่นั้น คือ ในรูปขันธบทนั้น การเชื่อมความคือ อรรถมีการแตกสลายที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยคือขันธ์ ซึ่งเป็นวิเสสยะที่เป็นประธาน ย่อมเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้นใช่ไหม? มีอัธยาศัยว่า เมื่อมีภาวะที่บทแห่งส่วนย่อยพึงแสดงได้เท่ากัน อรรถใดที่ถูกรู้ด้วยบทที่ไม่เป็นประธาน อรรถนั้นเหตุใดจึงไม่ถูกรู้ด้วยบทที่เป็นประธาน? ธรรมที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยคือขันธ์ หมายถึงอรรถแห่งกอง ในที่นั้น บางอย่างคืออรรถมีการแตกสลาย ด้วยบทแห่งส่วนรวมบางบท คือ ด้วยรูปขันธบท ไม่ใช่ด้วยเวทนาขันธบทเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ทั้งหมดด้วยทั้งหมด” นัยนี้พึงทราบในเวทนาขันธ์เป็นต้น วาระแห่งการชำระบทที่เป็นมูลจักร คือ การดำเนินไปของบาลีที่เกิดขึ้นในที่นั้นโดยอาศัยขันธ์ 4 โดยอาศัยการชำระบทแห่งส่วนย่อยและส่วนรวมมีรูปและรูปขันธ์เป็นต้น เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมหมายถึงอรรถพิเศษที่มีลักษณะที่แสดงด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น และด้วยบทแห่งส่วนรวมมีรูปขันธ์เป็นต้น ความเป็นวิเสสนะคือการจำแนกโดยทั่วไปด้วยการทำให้ต่างกัน ความเป็นวิเสสยะคือการไม่ถูกตัดขาดจากความต่างกันอื่นด้วยการประกอบเข้ากับความไม่ต่างกัน ความเป็นสมานาธิกรณ์คือการอาศัยวัตถุเดียวกันของความต่างกันและไม่ต่างกันเหล่านั้น. เตนาติ ยถาวุตฺเตน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สมานาธิกรเณ. เตนาติ วา สมานาธิกรณภาเวน. เอตฺถาติ รูปกฺขนฺธปเท. ยถา นีลุปฺปลปเท อุปฺปลวิเสสนภูตํ นีลํ วิสิฏฺฐเมว โหติ, น ยํ กิญฺจิ, เอวมิธาปิ ขนฺธวิเสสนภูตํ รูปมฺปิ วิสิฏฺฐเมว สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ ขนฺธโต…เป… โหตี’’ติ อาห. ตถา ‘‘รูปญฺจ ตํ ขนฺโธ จา’’ติ สมานาธิกรณภาเวเนว ยํ รูปํ, โส ขนฺโธ. โย ขนฺโธ, ตํ รูปนฺติ อยมฺปิ อาปนฺโน เอวาติ อาห ‘‘สพฺเพว…เป… วิเสสิตพฺพา’’ติ. วิเสสเนน จ นาม นิทฺธาริตรูเปน ภวิตพฺพํ อวจฺเฉทกตฺตา, น อนิทฺธาริตรูเปนาติ อาห ‘‘กึ ปน ต’’นฺติอาทิ, ตสฺเสว คหิตตฺตา น ปิยรูปสาตรูปสฺสาติ อธิปฺปาโย. น [Pg.171] หิ ตํ ขนฺธวิเสสนภาเวน คหิตํ, วิสฺสชฺชนํ กตํ ตสฺเสวาติ โยชนา. น ขนฺธโต อญฺญํ รูปํ อตฺถีติ อิทํ รุปฺปนฏฺโฐ รูปนฺติ กตฺวา วุตฺตํ, น หิ โส ขนฺธวินิมุตฺโต อตฺถิ. เตเนวาติ ยถาวุตฺตรูปสฺส ขนฺธวินิมุตฺตสฺส อภาเวเนว. ‘‘ปิยรูปํ สาตรูปํ, ทสฺเสนฺเตนปฺปก’’นฺติ จ อาทีสุ อตทตฺถสฺส รูปสทฺทสฺส ลพฺภมานตฺตา ‘‘เตน รูปสทฺเทนา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. วุจฺจมานํ ภูตุปาทายมฺปิ เภทํ ธมฺมชาตํ. สุทฺเธนาติ เกวเลน, รูปสทฺเทน วินาปีติ อตฺโถ. ตยิทํ ปกรณาทิอวจฺฉินฺนตํ สนฺธาย วุตฺตํ, สมานาธิกรณตํ วา. โย หิ รูปสทฺเทน สมานาธิกรโณ ขนฺธสทฺโท, เตน ยถาวุตฺตรูปสทฺเทน วิย ตทตฺโถ วุจฺจเตว. เตนาห ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติ. ยทิปิ ยถาวุตฺตํ รูปํ ขนฺโธ เอว จ, ขนฺโธ ปน น รูปเมวาติ อาห ‘‘น จ สพฺเพ…เป… วิเสสิตพฺพา’’ติ. เตเนวาติ อรูปสภาวสฺส ขนฺธสฺส อตฺถิภาเวเนว. เตติ ขนฺธา. วิภชิตพฺพาติ ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ‘‘รูปกฺขนฺโธ ขนฺโธ เจว รูปกฺขนฺโธ จ, อวเสสา ขนฺธา น รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา วิภาเคน ทสฺเสตพฺพา. ด้วยบทว่า เตนะ (นั้น) คือด้วยภาวะแห่งวิเสสนะและวิเสสิตัพพะตามที่กล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือในสมานาธิกรณ์นี้. หรือด้วยบทว่า เตนะ (นั้น) คือด้วยภาวะแห่งสมานาธิกรณ์. ด้วยบทว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือในบทว่า รูปขันธ์. เหมือนในบทว่า นีลุปปละ (อุบลเขียว) บทว่า นีละ (เขียว) ซึ่งเป็นวิเสสนะของอุบล ย่อมเป็นวิเสสนะที่วิเศษ (จำเพาะ) เท่านั้น ไม่ใช่สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ฉันใด รูปซึ่งเป็นวิเสสนะของขันธ์ในที่นี้ก็พึงเป็นวิเสสนะที่วิเศษ (จำเพาะ) เท่านั้น ฉันนั้น ท่านจึงแสดงว่า ‘อะไรเป็นขันธ์...เป็น’ อนึ่ง บทว่า ‘รูปด้วย ขันธ์ด้วย’ นี้ ก็ด้วยภาวะแห่งสมานาธิกรณ์นั่นเอง รูปใด ขันธ์นั้น ขันธ์ใด รูปนั้น นี้ก็ถึงพร้อมแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งหมด...พึงถูกวิเสสนะวิเสสิต’ อนึ่ง วิเสสนะชื่อว่าพึงเป็นรูปที่กำหนดแล้ว เพราะเป็นเครื่องกำหนดหมาย ไม่ใช่รูปที่ยังไม่กำหนด ท่านจึงกล่าวว่า ‘ก็อะไรเล่า’ เป็นต้น มีอธิบายว่า เพราะถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง ไม่ใช่รูปที่น่ารักน่าพอใจ เพราะสิ่งนั้นไม่ได้ถูกถือเอาโดยภาวะแห่งวิเสสนะของขันธ์ การวิสัชนาจึงทำแก่สิ่งนั้นนั่นเอง ดังนี้คือการประกอบความ. บทว่า ‘รูปอื่นจากขันธ์ไม่มี’ นี้ กล่าวโดยทำความว่า รูปคืออรรถว่าย่อมแตกสลาย เพราะรูปนั้นไม่พ้นจากขันธ์. ด้วยบทว่า เตเนวะ (นั้นเทียว) คือด้วยภาวะที่รูปที่กล่าวแล้วไม่พ้นจากขันธ์นั่นเอง. ในบทว่า ‘รูปที่น่ารักน่าพอใจ แสดงโดยน้อย’ เป็นต้น เพราะได้รูปศัพท์ที่มีอรรถไม่ใช่อย่างนั้น จึงกล่าววิเสสนะว่า ‘ด้วยรูปศัพท์นั้น’. ธรรมชาติที่กล่าวแล้ว แม้เป็นความต่างกันแห่งภูตูปาทายะ. ด้วยบทว่า สุทเธนะ (บริสุทธิ์) คือด้วยเพียงอย่างเดียว มีอรรถว่า แม้ไม่มีรูปศัพท์. คำนี้กล่าวหมายถึงภาวะที่ถูกจำกัดด้วยปกรณ์เป็นต้น หรือภาวะแห่งสมานาธิกรณ์. ก็ขันธศัพท์ใดเป็นสมานาธิกรณ์กับรูปศัพท์ อรรถนั้นย่อมถูกกล่าวด้วยขันธศัพท์นั้น เหมือนด้วยรูปศัพท์ที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ขันธ์คือรูปขันธ์’. ถึงแม้รูปที่กล่าวแล้วเป็นขันธ์นั่นเอง แต่ขันธ์ไม่ใช่รูปเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และทั้งหมด...พึงถูกวิเสสนะวิเสสิต’. ด้วยบทว่า เตเนวะ (นั้นเทียว) คือด้วยภาวะที่ขันธ์มีสภาพเป็นอรูปมีอยู่. บทว่า เต (เหล่านั้น) คือขันธ์ทั้งหลาย. ด้วยบทว่า วิภชิตัพพา (พึงจำแนก) คือพึงแสดงโดยการจำแนกโดยยกบทว่า ‘ขันธ์คือรูปขันธ์’ ขึ้นมาว่า ‘รูปขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือไม่ใช่รูปขันธ์’ เป็นต้น. ขนฺธานํ รูปวิเสสน…เป… สํสโย โหตีติ เอตฺถ กึ ขนฺธโต อญฺญาปิ เวทนา อตฺถิ, ยโต วินิวตฺตา เวทนา ขนฺธวิเสสนํ โหติ, สพฺเพ จ ขนฺธา กึ ขนฺธวิเสสนภูตาย เวทนาย วิเสสิตพฺพาติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. เกจีติ อนุภวนาทิปฺปการา. เกนจิ วิเสสเนนาติ เวทนาทินา วิเสสเนน. ในบทว่า ‘ความสงสัยย่อมมีในวิเสสนะของรูปแห่งขันธ์’ เป็นต้นนี้ พึงทราบการประกอบความอย่างนี้ว่า ‘เวทนาอื่นจากขันธ์ก็มีอยู่หรือ เพราะเวทนาที่เว้นจากขันธ์ย่อมเป็นวิเสสนะของขันธ์ และขันธ์ทั้งหมดพึงถูกวิเสสนะวิเสสิตด้วยเวทนาซึ่งเป็นวิเสสนะของขันธ์หรือ’. ด้วยบทว่า เกจิ (บางพวก) คือประเภทแห่งการเสวยเป็นต้น. ด้วยบทว่า เกนจิ วิเสเสนะ (ด้วยวิเสสนะบางอย่าง) คือด้วยวิเสสนะมีเวทนาเป็นต้น. เอตฺถ จ รูปาทิปณฺณตฺติ ขนฺธปณฺณตฺติ จ ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา วิสุํ สห จ รุปฺปนาทิเก อตฺเถ ปวตฺตมานา กทาจิ อวยวภูเต ปวตฺตติ, กทาจิ สมุทายภูเต, ตสฺสา ปน ตถา ปวตฺตนากาเร นิทฺธาริเต ยสฺมา รูปาทิกฺขนฺธา ปทโต อตฺถโต จ วิโสธิตา นาม โหนฺติ ตพฺพิสยกงฺขาปโนทนโต, ตสฺมา ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปฐมวาเรน รูปาทิอวยวปเทหิ อวยวตฺโถ วิย สมุทายตฺโถปิ วุจฺจติ, ตถา สมุทายปเทหิปีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปน ทุติยวาเรน วิเสสวาจี วิย รูปาทิอวยวปเทหิ สามญฺญภูเตนปิ ตํตํวิสิฏฺเฐน ขนฺธาวยวปเทน โส [Pg.172] โส เอว สมุทายตฺโถ วุจฺจติ, น สพฺโพติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. ขนฺธวินิมุตฺตสฺส ยถาธิปฺเปตสฺส อภาวา ยทิปิ ขนฺโธเยว รูปํ, โส ปน น สพฺโพ รูปํ, อถ โข ตเทกเทโส, ตถา เวทนาทโยปีติ อยมตฺโถ ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูป’’นฺติอาทินยปฺปวตฺเตน ตติยวาเรน ทสฺสิโต. ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปน จตุตฺถวาเรน ‘‘รูปํ ขนฺโธ’’ติ รูปสฺส ขนฺธภาเว นิจฺฉิเต ขนฺโธ นามายํ น เกวลํ รูปเมว, อถ โข เวทนาทิ จาติ เวทนาทีนมฺปิ ขนฺธภาวปฺปกาสเน น สพฺเพ ขนฺธา เวทนาทิวิเสสวนฺโต, เกจิเทว ปน เตน เตน วิเสเสน ตถา วุจฺจนฺตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. เอวํ ทสฺเสนฺตี เจสา ปาฬิ ขนฺธานํ ยถาวุตฺตปณฺณตฺติโสธนมุเขน สรูปาวธารณาย สํวตฺตติ, ตญฺจ เตสํ ยาวเทว อุปฺปาทาทินิจฺฉยตฺถนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ เยสํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ในที่นี้ บัญญัติมีรูปเป็นต้นและบัญญัติขันธ์ที่ดำเนินไปในอรรถมีการแตกสลายเป็นต้น ทั้งโดยต่างหากและโดยพร้อมกัน โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือรูปขันธ์’ เป็นต้น บางครั้งย่อมดำเนินไปในภาวะที่เป็นส่วนย่อย บางครั้งย่อมดำเนินไปในภาวะที่เป็นส่วนรวม ก็เมื่ออาการที่บัญญัตินั้นดำเนินไปอย่างนั้นถูกกำหนดแล้ว เพราะรูปขันธ์เป็นต้นชื่อว่าถูกชำระให้บริสุทธิ์แล้วทั้งโดยบทและโดยอรรถ เพราะขจัดความสงสัยในเรื่องนั้นได้ เพราะฉะนั้น อรรถว่าส่วนรวมก็ย่อมถูกกล่าวด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น เหมือนอรรถว่าส่วนย่อย โดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่หนึ่งมี ‘รูปขันธ์เป็นรูปด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย, รูปขันธ์เป็นรูปหรือ? ใช่’ เป็นต้น อรรถนี้แสดงแล้วว่า ‘แม้ด้วยบทส่วนรวมก็เช่นกัน’. ส่วนโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สอง โดยนัยมี ‘รูปคือรูปขันธ์, ขันธ์คือเวทนาขันธ์’ เป็นต้น อรรถว่าส่วนรวมนั้นๆ เท่านั้นย่อมถูกกล่าวด้วยบทส่วนย่อยของขันธ์ที่จำเพาะนั้นๆ แม้เป็นสามัญญะด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น เหมือนคำที่แสดงวิเสสนะ ไม่ใช่ทั้งหมด อรรถนี้แสดงแล้ว. เพราะไม่มีสิ่งที่พ้นจากขันธ์ตามที่ประสงค์ ถึงแม้รูปเป็นขันธ์นั่นเอง แต่ขันธ์นั้นไม่ใช่รูปทั้งหมด หากแต่เป็นส่วนหนึ่งเท่านั้น เวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน อรรถนี้แสดงแล้วโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สาม โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือรูป’ เป็นต้น. ส่วนโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สี่ โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือเวทนาขันธ์’ เป็นต้น เมื่อภาวะที่รูปเป็นขันธ์ถูกกำหนดแล้วโดยบทว่า ‘รูปคือขันธ์’ ขันธ์นี้ชื่อว่าไม่ใช่เพียงรูปเท่านั้น หากแต่เป็นเวทนาเป็นต้นด้วย ดังนี้ ในการประกาศภาวะที่เวทนาเป็นต้นเป็นขันธ์ ขันธ์ทั้งหมดไม่ได้มีวิเสสนะมีเวทนาเป็นต้น แต่บางส่วนเท่านั้นที่ถูกกล่าวอย่างนั้นด้วยวิเสสนะนั้นๆ อรรถนี้แสดงแล้ว. ก็พระบาลีนี้เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อกำหนดสภาวะของขันธ์ทั้งหลายโดยอาศัยการชำระบัญญัติที่กล่าวแล้ว และสิ่งนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การกำหนดการเกิดขึ้นเป็นต้นของขันธ์เหล่านั้นเท่านั้น ท่านจึงแสดงว่า ‘อย่างนี้ของเหล่าใด...พึงทราบ’. เอกเทเสปิ สมุทายโวหาโร ทิสฺสติ ยถา ปโฏ ทฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐติ อาห ‘‘จกฺกาวยวภาวโต จกฺกานีติ ยมกานิ วุตฺตานี’’ติ. พนฺธิตฺวาติ ยมกภาเวน พนฺธิตฺวา, ยมกมูลภาเวเนว วา. มูลภาเวน คหณํ สมฺพนฺธภาโว, ตํสมฺพนฺธตา จ มูลปทาทีนํ นาภิอาทิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. อปุพฺพสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวโต นยิธ เทสนา มณฺฑลภาเวเนว สมฺพชฺฌตีติ อาห ‘‘น มณฺฑลภาเวน สมฺพชฺฌนโต’’ติ. ยทิปิ รูปกฺขนฺธมูลเก อปุพฺพํ นตฺถิ, เวทนากฺขนฺธาทิมูลเกสุ ปน สญฺญาทิมุเขน เทสนปฺปวตฺติยํ อปุพฺพวเสเนว คโต สิยา มณฺฑลภาเวน สมฺพนฺโธ, น ตถา ปาโฐ ปวตฺโตติ อาห ‘‘เวทนากฺขนฺธ…เป… สมฺพนฺเธนา’’ติ. ปจฺฉิมสฺส ปุริเมน อสมฺพชฺฌนเมว หิ เหฏฺฐิมโสธนํ. สุทฺธกฺขนฺธลาภมตฺตเมว คเหตฺวาติ ‘‘ขนฺธา รูป’’นฺติ เอตฺถ ขนฺธาติ ขนฺธสทฺเทน ลพฺภมานํ รูปาทีหิ อสมฺมิสฺสํ ขนฺธฏฺฐมตฺตเมว อุทฺเทสวเสน คเหตฺวา. ยทิปิ อุทฺเทเส ขนฺธวิเสสนํ รูปาทิ ‘‘ขนฺธา รูป’’นฺติ สุทฺธรูปาทิมตฺตเมว คหิตํ, ตถาปิ วิเสสรหิตสฺส สามญฺญสฺส อภาวโต ตตฺถ สุทฺธรูปาทิมตฺตตาย อฏฺฐตฺวา. ขนฺธวิเสสนภาวสงฺขาตนฺติ ยถาธิคตํ ขนฺธานํ วิเสสนภาเวน กถิตํ รุปฺปนาทิกํ วิเสสนตฺถํ ทสฺเสตุํ. เกวลเมว ตํ อคฺคณฺหนฺโต ขนฺธสทฺเทน สห โยเชตฺวา…เป… วิภตฺตตฺตา สุทฺธกฺขนฺธวาโรติ วุตฺโตติ โยชนา. แม้ในส่วนเดียวก็ย่อมปรากฏโวหารว่าส่วนรวม เหมือน ‘ผ้าถูกเผา, เห็นทะเล’ ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะความเป็นส่วนประกอบของจักร จึงเรียกว่า จักรทั้งหลาย (คือยมกทั้งหลาย)’. ด้วยบทว่า พันธิตวา (ผูกแล้ว) คือผูกแล้วโดยภาวะแห่งยมก หรือด้วยภาวะแห่งยมกมูลนั่นเอง. การถือเอาโดยภาวะแห่งมูลเป็นภาวะแห่งความสัมพันธ์ และความสัมพันธ์นั้นพึงเห็นว่าเหมือนความเหมือนกับดุมล้อเป็นต้นของบทมูลเป็นต้น. เพราะไม่มีสิ่งที่ยังไม่เคยมีที่ควรกล่าว การแสดงในที่นี้จึงไม่สัมพันธ์กันโดยภาวะแห่งมณฑล ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่สัมพันธ์กันโดยภาวะแห่งมณฑล’. ถึงแม้ในมูลแห่งรูปขันธ์ไม่มีสิ่งที่ยังไม่เคยมี แต่ในการดำเนินไปแห่งการแสดงโดยอาศัยสัญญาเป็นต้นในมูลแห่งเวทนาขันธ์เป็นต้น ความสัมพันธ์โดยภาวะแห่งมณฑลพึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งสิ่งที่ยังไม่เคยมี แต่พระบาลีไม่ได้ดำเนินไปอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยความสัมพันธ์แห่งเวทนาขันธ์...’. การที่บทหลังไม่สัมพันธ์กับบทหน้าเท่านั้นแลเป็นการชำระเบื้องต่ำ. ด้วยบทว่า สุทฺธกฺขนฺธลาภมตฺตเมว คเหตฺวา (ถือเอาเพียงการได้ขันธ์บริสุทธิ์เท่านั้น) คือในบทว่า ‘ขันธ์คือรูป’ นี้ ถือเอาเพียงอรรถว่าขันธ์เท่านั้นที่ได้ด้วยขันธศัพท์ ไม่ปะปนกับรูปเป็นต้น โดยเป็นอุทเทส. ถึงแม้ในอุทเทส วิเสสนะของขันธ์มีรูปเป็นต้น โดยบทว่า ‘ขันธ์คือรูป’ ถือเอาเพียงรูปเป็นต้นที่บริสุทธิ์เท่านั้น ถึงกระนั้น เพราะไม่มีสามัญลักษณะที่ปราศจากวิเสสลักษณะ จึงไม่ตั้งอยู่ในภาวะที่เป็นเพียงรูปที่บริสุทธิ์เป็นต้นในที่นั้น. ที่เรียกว่า ภาวะที่เป็นวิเสสนะของขันธ์ คือเพื่อแสดงอรรถแห่งวิเสสนะมีการสลายไปเป็นต้นที่กล่าวโดยภาวะแห่งวิเสสนะของขันธ์ที่ได้มาแล้ว. การประกอบความคือ ‘เมื่อไม่ถือเอาสิ่งนั้นเพียงอย่างเดียว แต่ประกอบกับขันธศัพท์...เพราะถูกจำแนกแล้ว จึงเรียกว่า สุทธขันธวาระ’. อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอุทเทสวาระจบแล้ว. ๑. ปณฺณตฺติวาโร ๑. ปัญญัตติวาระ นิทฺเทสวารวณฺณนา คำอธิบายนิทเทสวาระ ๒๖. เอวํ [Pg.173] วุตฺตนฺติ เอวํ ทฺวาราลมฺพเนหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺตธมฺมวิภาควเสน วุตฺตํ. ปิยสภาวํ ปิยชาติกํ ‘‘กถํ รูเปน โข, อาวุโส’’ติอาทีสุ วิย ปิยสภาวฏฺเฐน รูปํ, น รุปฺปนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ ‘‘ปิยรูปํ…เป… รูปํ น รูปกฺขนฺโธ’’ติ. รุปฺปนฏฺเฐน รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนมฺปิ จกฺขาทิ ปิยสภาวมตฺตวจนิจฺฉาวเสน ปิยรูปเมว อนุปฺปวิสติ, น รูปกฺขนฺธนฺติ อาห ‘‘ปิยสภาว…เป… น รูปกฺขนฺโธติ วุตฺต’’นฺติ. ‘‘โย ปน ยตฺถ วิเสโส’’ติ วุตฺโต วิเสสสทฺโท นานุวตฺตตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วจนเสโส’’ติ. น หิ อธิการโต ลพฺภมานสฺส อชฺฌาหรณกิจฺจํ อตฺถิ. ทิฏฺฐิสญฺญาติ วา ปทุทฺธาโรยํ เวทิตพฺโพ. วิเสสตา ปนสฺสา ‘‘วิเสสํ วณฺณยิสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญาย เอว ปากฏา. ‘‘อวเสสา สงฺขารา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สํโยชนวเสน ชานาติ อภินิวิสตีติ สญฺญา ทิฏฺฐีติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิ เอว สญฺญา’’ติ. ทิฏฺฐิ จาติ จ-สทฺเทน อวสิฏฺฐํ ปปญฺจํ สงฺคณฺหาติ. ตถา หิ ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา’’ติ เอตฺถ ปปญฺจสูทนิยํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๐๑) วุตฺตํ ‘‘สญฺญานาเมน วา ปปญฺจา เอว วุตฺตา’’ติ. ๒๖. ที่กล่าวว่า 'เอวัมวุตฺตํ' นั้น กล่าวโดยการจำแนกธรรมที่เกิดขึ้นทางทวารพร้อมกับอารมณ์ทางทวารอย่างนี้. รูปที่มีสภาพเป็นที่รัก มีกำเนิดเป็นที่รัก (เช่นในประโยคว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ รูปเป็นอย่างไรหนอ') รูปนั้นกล่าวโดยอรรถว่ามีสภาพเป็นที่รัก ไม่ใช่โดยอรรถว่าสลายไป จึงกล่าวว่า 'ปิยรูป... รูปไม่ใช่รูปขันธ์'. แม้จักขุเป็นต้นที่สงเคราะห์เข้าในรูปขันธ์โดยอรรถว่าสลายไป ก็ย่อมเข้าถึงปิยรูปนั่นเอง โดยความประสงค์จะกล่าวเพียงสภาพที่เป็นที่รัก ไม่ใช่รูปขันธ์ จึงกล่าวว่า 'ปิยสภาวะ... ไม่ใช่รูปขันธ์'. คำว่า 'วิเสส' ที่กล่าวว่า 'โย ปน ยตฺถ วิเสโส' นั้น ย่อมไม่ตามไป ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'วจนเสโส' (การละคำ). เพราะไม่มีกิจที่จะต้องนำมาเติมในสิ่งที่ได้มาตามลำดับบท. พึงทราบว่าบทนี้เป็นการยกบทขึ้นตั้งว่า 'ทิฏฐิสัญญานั่นเอง'. ส่วนความเป็นพิเศษของบทนั้น ย่อมปรากฏด้วยคำปฏิญญาที่ว่า 'เราจักพรรณนาความพิเศษ'. ในคำว่า 'อวเสสา สังขารา' นี้ก็มีนัยอย่างเดียวกัน. ย่อมรู้ ย่อมยึดมั่นโดยความเป็นสังโยชน์ เพราะฉะนั้น สัญญาจึงเป็นทิฏฐิ จึงกล่าวว่า 'ทิฏฐิเอว สัญญา' (ทิฏฐินั่นแหละคือสัญญา). คำว่า 'ทิฏฐิ จ' นั้น ด้วยคำว่า 'จ' ย่อมสงเคราะห์ปปัญจะที่เหลือ. ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปปัญจสูทนีย์ (อรรถกถา ม.นิ. 1.201) ในคำว่า 'ปปัญจสัญญาสังขา' ว่า 'ปปัญจะทั้งหลายนั่นแหละถูกกล่าวด้วยชื่อว่าสัญญา'. ๒๘. ‘‘ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติ เอตสฺมึ อนุโลเม ยถา สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชนํ ลพฺภติ, น เอวํ ‘‘น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธ’’ติ ปฏิโลเม, อิธ ปน ปฏิวจเนน วิสฺสชฺชนนฺติ ตทตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาเว เวทนากฺขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาโว’’ติ อาห. เตน สตฺตาปฏิเสเธ อยํ น-กาโรติ ทสฺเสติ. สทฺทคฺคหณญฺเจตฺถ สทฺทนิพนฺธนตฺตา ปญฺญตฺติยา สทฺทสภาคตํ วา สนฺธาย กตํ. ปณฺณตฺติโสธนญฺเหตํ. เตนาห ‘‘ปณฺณตฺติโสธนมตฺตเมว กโรตี’’ติ. เตน นิทฺธาเรตพฺพสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวํ ทสฺเสติ. ยโต วุตฺตํ ‘‘น อญฺญธมฺมสพฺภาโว เอเวตฺถ ปมาณ’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฐนฺตเรน สมตฺเถติ. กามํ กตฺถจิ สติปิ ขนฺเธ นตฺถิ เวทนากฺขนฺโธ, อขนฺธตฺตสภาวา ปน นตฺถิ เวทนาติ ‘‘น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปญฺญตฺตินิพฺพานสงฺขาตา’’ติอาทิ. ๒๘. ในอนุโลมบทว่า 'ขันธ์คือเวทนาขันธ์' นั้น การวิสัชนาพึงได้ด้วยการแสดงรูปสภาวะฉันใด ในปฏิโลมบทว่า 'ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์' นั้นไม่เป็นฉันนั้น แต่ในที่นี้ การวิสัชนาพึงได้ด้วยคำตอบ จึงอธิบายความหมายนั้นว่า 'เมื่อไม่มีการเป็นไปของคำว่าขันธ์ ก็ไม่มีการเป็นไปของคำว่าเวทนาขันธ์'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า นะ-การ นี้ใช้ในการปฏิเสธสัตว์. การถือเอาคำในที่นี้ ทำไปโดยหมายถึงความที่บัญญัติมีคำเป็นที่ตั้ง หรือความมีส่วนแห่งคำ. นี่เป็นการชำระบัญญัติ. จึงกล่าวว่า 'ย่อมทำเพียงการชำระบัญญัติเท่านั้น'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความไม่มีอยู่ของธรรมอื่นที่พึงคัดออก. เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ความมีอยู่ของธรรมอื่นไม่เป็นประมาณในที่นี้'. ด้วยคำว่า 'เอวัญจ กตฺวา' เป็นต้น ย่อมสนับสนุนความหมายที่กล่าวมาแล้วด้วยบทอื่น. แม้ในบางกรณี เมื่อมีขันธ์อยู่ ก็ไม่มีเวทนาขันธ์ แต่เวทนาที่มีสภาวะไม่เป็นขันธ์นั้นไม่มี จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ? ใช่' พึงเห็นอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'ที่เรียกว่าบัญญัติและนิพพาน' เป็นต้น. ๓๙. ‘‘รูปโต อญฺเญ’’ติ เอตฺถ ภูตุปาทาย ธมฺโม วิย ปิยสภาโวปิ รูปสทฺทาภิเธยฺยตาสามญฺเญน คหิโตติ อาห ‘‘โลกุตฺตรา เวทนาทโย [Pg.174] ทฏฺฐพฺพา’’ติ. อปฺปวตฺติมตฺตเมวาติ ขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา อภาเว รูปสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาโวติ ปณฺณตฺติโสธนมตฺตตํเยว สนฺธาย วทติ, ตถา จาห ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ยถา จกฺขุโต อญฺญสฺส สพฺพสฺสปิ สภาวธมฺมสฺส อายตนคฺคหเณน คหิตตฺตา ตทุภยวินิมุตฺตํ กิญฺจิ นตฺถีติ เกวลํ ปญฺญตฺติโสธนตฺถํ ตเมว อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุญฺจ อายตเน จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ อายตน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ ตทตฺถเมว อุภยวินิมุตฺตสฺส อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว รูปํ น จ ขนฺธา’’ติ วุตฺตนฺติ. วิสโมปญฺญาโส. ‘‘จกฺขุญฺจ อายตเน จ ฐเปตฺวา’’ติ เอตฺถ หิ อวเสสคฺคหเณน คยฺหมานํ กิญฺจิ นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ อายตนวินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวา. เตนาห ‘‘ยทิ สิยา’’ติ. ‘‘รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา’’ติ เอตฺถ ปน น ตถา สกฺกา วตฺตุํ ขนฺธวินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส อตฺถิภาวโต. ยทิ ปน ตาทิสํ ขนฺธคตํ ธมฺมชาตํ นตฺถีติ เอวมิทํ วุตฺตํ สิยา, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ สิยา. ตถา หิ ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทินา ปญฺญตฺติคฺคหณเมว อุทฺธรียติ. ตณฺหาวตฺถุ จ น สิยา อวเสสคฺคหเณน คยฺหมานนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ขนฺโธ จ สิยาติ โยชนา. ๓๙. ในคำว่า 'รูปโต อัญเญ' (ธรรมอื่นจากรูป) นี้ ธรรมที่มีสภาพเป็นที่รักก็ถูกถือเอาโดยความเป็นสามัญแห่งคำที่พึงกล่าวด้วยคำว่ารูป เหมือนธรรมที่เป็นภูตรูปและอุปาทายรูป จึงกล่าวว่า 'พึงเห็นเวทนาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระ'. คำว่า 'อัปปวัตติมัตตเมว' (เพียงความไม่เป็นไป) นั้น กล่าวโดยอาศัยเพียงการชำระบัญญัติว่า เมื่อไม่มีการใช้คำว่าขันธ์ ก็ไม่มีการใช้คำว่ารูป ดังที่กล่าวว่า 'เอวัญจ กตฺวา' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า – เหมือนอย่างที่ธรรมมีสภาวะทั้งหมดที่นอกเหนือจากจักขุ ถูกถือเอาด้วยการถือเอาอายตนะ เพราะฉะนั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พ้นจากทั้งสองนั้นจึงไม่มี เพื่อแสดงความไม่มีนั้นเพียงเพื่อชำระบัญญัติ จึงกล่าวว่า 'เว้นจักขุและอายตนะแล้ว ที่เหลือไม่ใช่จักขุและไม่ใช่อายตนะ' ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เพื่อแสดงความไม่มีของสิ่งที่พ้นจากทั้งสองนั้น เพื่อความหมายนั้น จึงกล่าวว่า 'เว้นรูปและขันธ์แล้ว ที่เหลือไม่ใช่รูปและไม่ใช่ขันธ์'. การตั้งปัญหาไม่เสมอกัน. ในคำว่า 'เว้นจักขุและอายตนะแล้ว' นี้ ย่อมกล่าวได้ว่าไม่มีสิ่งใดถูกถือเอาด้วยการถือเอาที่เหลือ เพราะไม่มีธรรมมีสภาวะที่พ้นจากอายตนะ. จึงกล่าวว่า 'หากมีอยู่'. แต่ในคำว่า 'เว้นรูปและขันธ์แล้ว' นี้ ย่อมกล่าวอย่างนั้นไม่ได้ เพราะมีธรรมมีสภาวะที่พ้นจากขันธ์อยู่. แต่หากกล่าวอย่างนี้ว่า สภาวธรรมที่นับเนื่องในขันธ์เช่นนั้นไม่มีอยู่ อย่างนั้นแล้วก็สมควร. ดังที่อรรถกถาได้ถอนการถือเอาบัญญัติออกด้วยคำว่า 'อรรถกถา ปน' เป็นต้น. และวัตถุแห่งตัณหาไม่พึงถูกถือเอาด้วยการถือเอาที่เหลือ พึงนำมาเชื่อมโยงกัน. และพึงเป็นขันธ์ นี่คือการเชื่อมโยง. นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาในนิเทศวาระจบลงแล้ว. ๒. ปวตฺติวารวณฺณนา ๒. คำพรรณนาในปวัตติวาระ ๕๐-๒๐๕. มิสฺสกกาลเภเทสุ ยมเกสุ ปทานํ ภินฺนกาลตฺตา สิยา อตฺถวิเสโสติ อาห ‘‘อมิสฺสกกาลเภเทสุ วาเรสุ อตฺถวิเสสาภาวโต’’ติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ ‘‘ปุริมสฺส หี’’ติอาทินา วิวรติ. เตนาติ อตฺถวิเสสาภาเวน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปวตฺติวารปาเฐ, เอติสฺสํ วา ปวตฺติวารวณฺณนายํ. ฉ เอว วุตฺตา, น นวาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อตีเตนา’’ติอาทิ. เอเต ปน ตโยติ อตฺตนา วิสุํ อนนฺตรํ ทสฺสิเต สนฺธายาห. ยถาทสฺสิตาติ อฏฺฐกถายํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺสิตพฺพาการา ปจฺจุปฺปนฺเนนาตีตาทโย เย ปาฬิยํ อุชุกเมว อาคตา. ‘‘น วิสุํ วิชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ ‘‘ตตฺถ ตตฺถ หี’’ติอาทินา ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ ปฏิโลมปุจฺฉาหีติ ‘‘ยสฺส วา ปน เวทนากฺขนฺโธ [Pg.175] อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวมาทิกาหิ ปฐมปเท วุตฺตสฺส ปฏิโลมวเสน ปวตฺตาหิ. เตเนวาติ นยโต โยเชตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา เอว. มิสฺสกกาลเภเทสุ จาติ น เกวลํ อมิสฺสกกาลเภเทสุเยว, อถ โข มิสฺสกกาลเภเทสุ จาติ อตฺโถ. น โยชนาสุกรตาย เอว ปุริเม อโยชนา, อถ โข สุขคฺคหณตฺถมฺปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อมิสฺสก…เป… วุตฺตานี’’ติ. ๕๐-๒๐๕. ในยมกที่มีกาลต่างกันแบบผสมกัน พึงมีความพิเศษแห่งอรรถ เพราะบททั้งหลายมีกาลต่างกัน จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีความพิเศษแห่งอรรถในวาระที่มีกาลต่างกันแบบไม่ผสมกัน'. บัดนี้ ย่อมเปิดเผยความหมายนั้นด้วยคำว่า 'ปุริมัสสะ หิ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น คือด้วยความไม่มีความพิเศษแห่งอรรถ. ในที่นี้ คือในปวัตติวารปาฐะนี้ หรือในคำพรรณนาปวัตติวาระนี้. มีกล่าวไว้เพียง 6 อย่าง ไม่ใช่ 9 อย่าง นี่คือความหมาย. จึงกล่าวว่า 'ด้วยอดีต' เป็นต้น. ส่วน 3 อย่างเหล่านี้ กล่าวโดยอ้างถึงสิ่งที่แสดงแยกต่างหากโดยตนเองในทันที. คำว่า 'ยถา ทัสสิตา' (ตามที่แสดงแล้ว) คือ ปัจจุบันและอดีตเป็นต้นที่พึงแสดงโดยกำหนดในอรรถกถา ซึ่งมาในบาลีโดยตรง. ความหมายที่กล่าวว่า 'ไม่ปรากฏแยกต่างหาก' นั้น ย่อมทำให้ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'ตตฺถ ตตฺถ หิ' เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยปฏิโลมปุจฉาทั้งหลาย เช่น 'ก็เวทนาขันธ์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ' เป็นต้น ซึ่งเป็นไปโดยปฏิโลมจากที่กล่าวไว้ในบทแรก. ด้วยเหตุนั้น คือเพราะสามารถเชื่อมโยงได้ตามนัย. คำว่า 'มิสสกกาละเภทสุ จ' (และในกาลต่างกันแบบผสมกัน) หมายความว่า ไม่ใช่เฉพาะในกาลต่างกันแบบไม่ผสมกันเท่านั้น แต่ยังรวมถึงในกาลต่างกันแบบผสมกันด้วย. การไม่เชื่อมโยงในเบื้องต้นนั้น ไม่ใช่เพราะความง่ายในการเชื่อมโยงเท่านั้น แต่เพื่อความเข้าใจง่ายด้วย จึงแสดงว่า 'อมิสสกะ... กล่าวไว้แล้ว'. เยน การเณนาติ เยน เอกปททฺวยสงฺคหิตานํ ขนฺธานํ อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส ลาภสงฺขาเตน การเณน. ยถากฺกมํ ปุเรปญฺโห ปจฺฉาปญฺโหติ จ นามํ วุตฺตํ. จ-สทฺเทน ปุเรปจฺฉาปญฺโหติ จ นามํ วุตฺตนฺติ นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปน ‘‘เอกปททฺวยสงฺคหิตาน’’นฺติ อิทํ เอกชฺฌํ กตฺวา คเหตพฺพํ. ตเมวตฺถมฺปิ วิวรติ ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทินา. ตตฺถ ยสฺสาติ ยสฺส ปญฺหสฺส. ‘‘ปญฺโห’’ติ เจตฺถ ปุจฺฉนวเสน ปวตฺตํ วจนํ เวทิตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ปริปูเรตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพตฺถสงฺคณฺหนโต’’ติ. ตํ สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชนํ ตํวิสฺสชฺชนํ, ตํ วา ยถาวุตฺตํ วิสฺสชฺชนํ เอตสฺสาติ ตํวิสฺสชฺชโน, ตสฺส ตํวิสฺสชฺชนสฺส. ปุริมโกฏฺฐาเสนาติ ปุริเมน อุทฺเทสปเทน. เตน หิ วิสฺสชฺชนปทสฺส สมานตฺถตา อิธ สทิสตฺถตา. เอเกน ปเทนาติ เอเกน ปธานาปฺปธาเนน ยมกปเทน, น ปฐมปเทเนวาติ อตฺโถ. อุปฺปาทนิโรธลาภสามญฺญมตฺเตนาติ อุปฺปาทสฺส วา นิโรธสฺส วา ลพฺภมานตาย สมานตามตฺเตน. สนฺนิฏฺฐานปท…เป… ยุตฺตนฺติ อิทํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ปุเรปญฺหสฺส ทสฺสิตตฺตา วุตฺตํ. ยทิปิ ตตฺถ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วิสฺสชฺชิตตฺตา เวทนากฺขนฺธสฺส อุปฺปาโท ลพฺภตีติ วุตฺตํ, โย ปน สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต รูปกฺขนฺธสฺส อนุปฺปาโท ปาฬิยํ อนุญฺญาตรูเปน ฐิโต, ตสฺส วเสน ปุเรปญฺโห ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ ปุริมโกฏฺฐาเสน สทิสตฺถตา โหติ. คำว่า “เยน การเณน” (ด้วยเหตุใด) คือด้วยเหตุที่ชื่อว่าการได้ซึ่งความเกิดขึ้นและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลายอันสงเคราะห์ด้วยบทสองบทที่รวมเป็นบทเดียว. ชื่อว่าปุเรปัญหะและปัจฉาปัญหะได้ถูกกล่าวไว้ตามลำดับ. พึงกำหนดแล้วประกอบว่า ด้วยศัพท์ว่า “จะ” ชื่อว่าปุเรปัญหะและปัจฉาปัญหะได้ถูกกล่าวไว้. ในคำเหล่านั้นแล พึงถือเอาคำว่า “เอกปททฺวยสงฺคหิตานํ” นี้รวมกันเป็นอันเดียว. อธิบายเนื้อความนั้นนั่นแหละด้วยบทมีอาทิว่า “ยสฺส หิ”. ในคำเหล่านั้น คำว่า “ยสฺส” คือแห่งปัญหาใด. ในคำว่า “ปญฺโห” นี้ พึงทราบว่า เป็นคำที่ดำเนินไปโดยการถาม. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า “เพราะรวบรวมเนื้อความที่พึงวิสัชนาให้บริบูรณ์”. การวิสัชนาด้วยการแสดงลักษณะนั้น ชื่อว่า ตํวิสฺสชฺชนํ (การวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น), หรือว่า การวิสัชนาที่กล่าวแล้วอย่างนั้นมีแก่ปัญหานั้น เหตุนั้น ปัญหานั้นชื่อว่า ตํวิสฺสชฺชโน (ปัญหาที่มีการวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น), แห่งปัญหาที่มีการวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น. คำว่า “ปุริมโกฏฺฐาเสน” (ด้วยส่วนเบื้องต้น) คือด้วยบทแห่งอุทเทสเบื้องต้น. เพราะเหตุนั้นแล ความมีอรรถเสมอกันแห่งบทวิสัชนาในที่นี้ คือความมีอรรถคล้ายกัน. คำว่า “เอเกน ปเทน” (ด้วยบทเดียว) คือด้วยบทคู่ที่มีบทประธานและบทไม่ประธานบทเดียว, ไม่ใช่ด้วยบทแรกเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “อุปฺปาทนิโรธลาภสามญฺญมตเตน” (ด้วยความเป็นสามัญแห่งการได้ซึ่งความเกิดขึ้นและความดับเท่านั้น) คือด้วยความเป็นสามัญแห่งการได้ซึ่งความเกิดขึ้นหรือความดับเท่านั้น. คำว่า “สันนิษฐานบท...เป็นต้น...สมควร” นี้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถา เพราะแสดงปุเรปัญหะด้วยบทมีอาทิว่า “รูปขันธ์ไม่เกิดขึ้นในที่ใด”. ถึงแม้ว่าในที่นั้น การเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ย่อมได้ ดังนี้ ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะวิสัชนาว่า “ย่อมเกิดขึ้น”, แต่การไม่เกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์อันสงเคราะห์ด้วยสันนิษฐานบทใด ตั้งอยู่ในพระบาลีโดยรูปที่ทรงอนุญาตแล้ว, ปุเรปัญหะย่อมสมควรโดยการไม่เกิดขึ้นนั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ด้วยประการฉะนี้ ความมีอรรถคล้ายกันด้วยส่วนเบื้องต้นย่อมมี. ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอตฺถ รูปกฺขนฺธสฺส อนุปฺปนฺนปุพฺพตาปฏิกฺเขปมุเขน อิตรสฺส ปฏิกฺขิปียตีติ รูปกฺขนฺธสฺเสว ยถาวุตฺตปฏิกฺเขโป ปธานภาเวน วุตฺโต. เอเสว นโย อญฺเญสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสูติ อาห ‘‘สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺเสว ปฏิกฺขิปนํ ปฏิกฺเขโป’’ติ[Pg.176]. ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นิรุชฺฌตี’’ติ เอตฺถ ปน รูปกฺขนฺธสฺส อุปฺปาทลกฺขณํ กตฺวา เวทนากฺขนฺธสฺส นิโรโธ ปุจฺฉียตีติ โส เอว ‘‘โน’’ติ ปฏิเสธียติ. เอส นโย อญฺเญสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสูติ วุตฺตํ ‘‘สํสยตฺถนิวารณํ ปฏิเสโธ’’ติ. ‘‘น-การวิรหิต’’นฺติ เอเตน ปฏิเสธสฺส ปฏิเสธิตมาห. ยทิ เอวํ ปาฬิคติปฏิเสธวิสฺสชฺชนานํ โก วิเสโสติ อาห ‘‘ตตฺถ อุปฺปตฺตี’’ติอาทิ. ในคำว่า 'รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' นี้ การปฏิเสธรูปขันธ์ที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นเป็นประธาน ย่อมปฏิเสธขันธ์อื่น การปฏิเสธรูปขันธ์ตามที่กล่าวแล้วนั้นนั่นแหละ ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นประธาน. นัยนี้มีในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'การปฏิเสธเนื้อความที่เป็นข้อวินิจฉัยนั่นแหละ ชื่อว่าปฏิเขปะ'. แต่ในคำว่า 'รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ย่อมดับแก่บุคคลนั้น' นี้ ท่านกำหนดเอาลักษณะการเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์แล้วถามถึงความดับแห่งเวทนาขันธ์ ความดับนั้นนั่นแหละย่อมถูกปฏิเสธด้วยคำว่า 'โน' (ไม่). นัยนี้มีในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'การห้ามเนื้อความที่เป็นความสงสัย ชื่อว่าปฏิเสธ'. ด้วยคำว่า 'ปราศจากนะการะ' นี้ ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ถูกปฏิเสธแห่งปฏิเสธ. หากเป็นเช่นนั้น อะไรคือความแตกต่างระหว่างการปฏิเสธและการวิสัชนาที่มาในพระบาลี? ท่านจึงกล่าวว่า 'ความเกิดขึ้นในที่นั้น' เป็นต้น. ตเทกเทสปกฺเขปวเสนาติ เตสํ จตุนฺนํ ปญฺหานํ ปญฺจนฺนญฺจ วิสฺสชฺชนานํ เอกเทสสฺส ปกฺขิปนวเสน. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปฐเม ฐาเน ปริปุณฺณปญฺหสฺส ปุริมโกฏฺฐาเส สรูปทสฺสเนนา’’ติอาทิ. โย ปเนตฺถ ปญฺเหสุ วิสฺสชฺชเนสุ จ สตฺตวีสติยา ฐาเนสุ ปกฺเขปํ ลภติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริปุณฺณปญฺโห เอวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปาฬิววตฺถานทสฺสนาทิโตติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปุจฺฉาวิภงฺโค วิสฺสชฺชนาฐานานิ เอกสฺมึ ปญฺเห โยชนานโยติ อิเมสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. คำว่า 'ตเทกเทสปกฺเขปวเสน' คือโดยการแทรกส่วนหนึ่งแห่งปัญหา ๔ และวิสัชนา ๕ เหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ด้วยการแสดงรูปในส่วนเบื้องต้นแห่งปัญหาที่บริบูรณ์ในฐานะที่ ๑' เป็นต้น. ปัญหาใดในบรรดาปัญหาและวิสัชนาเหล่านี้ ย่อมได้การแทรกในฐานะ ๒๗ เพื่อแสดงปัญหานั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัญหาที่บริบูรณ์นั่นแหละ' เป็นต้น. ในคำว่า 'ปาฬิววตฺถานทสฺสนาทิโต' นี้ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมเหล่านี้ คือ ปุจฉาวิภังค์ ฐานะแห่งการวิสัชนา และนัยแห่งการประกอบในปัญหาเดียว ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ'. สุทฺธาวาสานนฺติอาทิ ปาฬิยา ปทํ อุทฺธริตฺวา อตฺถทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. ‘‘ยสฺส ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ อิมสฺส วิสฺสชฺชนํ โหติ ‘‘สุทฺธาวาสานํ เตสํ ตตฺถา’’ติ. ตตฺถ เอกภูมิยํ ทุติยา อุปปตฺติ นตฺถีติ เอกิสฺสา ภูมิยา เอกสฺส อริยปุคฺคลสฺส ทุติยวารํ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ นตฺถีติ อตฺโถ. ตติยวาราทีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สฺวายมตฺโถ ยถา ญาปิโต โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสนฺธิโต ปภุติ หิ…เป… ปวตฺตา’’ติ วุตฺตํ. เตน อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนวเสนายํ เทสนา ปวตฺตาติ ทสฺเสติ. อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนํ กมฺมชสนฺตานํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส วเสน อุปฺปาทนิโรเธสุ วุจฺจมาเนสุ อกมฺมเชสุ กุสลาทีสุ กถนฺติ โจทนายํ เตปิ อิธ ตํนิสฺสิตา เอว กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺมิญฺหิ…เป… ทสฺสิตา’’ติ. เตเนวาติ กมฺมชสนฺตาเนเนว. ตสฺมาติ เอกกมฺมนิพฺพตฺตสฺส วิปากสนฺตานสฺส เอกตฺเตน คหิตตฺตา. ตสฺสาติ กมฺมชสนฺตานสฺส. ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ ยถา ปจฺเจกํ ‘‘เอกิสฺสา ภูมิยา ทุติยา อุปปตฺติ นตฺถี’’ติ ยถาวุตฺตปาฬิยา วิญฺญายติ, เอวํ ‘‘สุทฺธาวาสาน’’นฺติ อวิเสสวจนโต สกเลปิ สุทฺธาวาเส สา นตฺถีติ ตาย กสฺมา น วิญฺญายตีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา สยเมว ปริหริตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุทฺธาวาเสสุ เหฏฺฐาภูมิกสฺส อสติ อินฺทฺริยปริปาเก อุปริภูมิสมุปฺปตฺติ น สกฺกา [Pg.177] ปฏิเสเธตุํ อุทฺธํโสตวจนโต. อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตญฺจาติ หิ อุทฺธํโสโต. เตนาห ‘‘อุทฺธํโสตปาฬิสพฺภาวา’’ติ. สํสนฺเทตพฺพาติ ยถา น วิรุชฺฌนฺติ, เอวํ เนตพฺพา. ตถา เจว สํวณฺณิตํ. ท่านยกบทในพระบาลีว่า 'สุทฺธาวาสานํ' เป็นต้น ขึ้นตั้งไว้เพื่อแสดงอรรถ. วิสัชนาของคำว่า 'รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นในที่ใดแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นแก่บุคคลนั้น' คือ 'แก่สัตว์เหล่านั้นในสุทธาวาสเหล่านั้น ในที่นั้น'. ในวิสัชนาข้อนั้น คำว่า 'การอุบัติครั้งที่ ๒ ในภูมิเดียวไม่มี' หมายความว่า การถือปฏิสนธิครั้งที่ ๒ ของอริยบุคคลคนหนึ่งในภูมิเดียวไม่มี. ในวาระที่ ๓ เป็นต้นไป ก็ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงเลย. เพื่อแสดงว่าอรรถนั้นเป็นอันให้รู้ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นไป... เป็นไปแล้ว' เป็นต้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่าพระเทศนานี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งปัจจุบันกาล. เมื่อถือเอาสันดานที่เกิดจากกรรมซึ่งกำหนดด้วยการถือเอาและการวางโดยความเป็นอันเดียวกันแล้ว เมื่อกล่าวถึงความเกิดและความดับโดยอำนาจแห่งสันดานนั้น หากมีคำโต้แย้งว่า แล้วในกุศลเป็นต้นที่ไม่เกิดจากกรรมจะว่าอย่างไร? ท่านจึงแสดงว่า แม้ธรรมเหล่านั้นในที่นี้ก็ทรงกระทำให้เป็นธรรมที่อาศัยสันดานนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'เพราะในสันดานนั้น... แสดงแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'เตเนว' หมายถึง ด้วยสันดานที่เกิดจากกรรมนั่นเอง. คำว่า 'ตสฺมา' หมายถึง เพราะความที่วิปากสันดานอันเกิดจากกรรมเดียวถูกถือเอาโดยความเป็นอันเดียวกัน. คำว่า 'ตสฺสะ' หมายถึง แห่งสันดานที่เกิดจากกรรม. ในสุทธาวาส ๕ ภูมิ ย่อมทราบได้ตามพระบาลีที่กล่าวไว้ว่า 'การอุบัติครั้งที่ ๒ ในภูมิเดียวไม่มี' โดยแยกเป็นรายภูมิอย่างไร, เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ทราบจากคำว่า 'สุทธาวาสานัง' ซึ่งเป็นคำกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า การอุบัตินั้นไม่มีในสุทธาวาสทั้งหมดเล่า? ท่านยกคำโต้แย้งนี้ขึ้นแล้วเพื่อจะแก้ด้วยตนเอง จึงกล่าวคำว่า 'กัสมา ปะนะ' เป็นต้น. ในสุทธาวาสเหล่านั้น เมื่ออินทรีย์ยังไม่แก่กล้า การเกิดในภูมิเบื้องบนของสัตว์ผู้เกิดในภูมิเบื้องล่าง ย่อมไม่สามารถปฏิเสธได้ เพราะมีคำว่า อุทธังโสตะ. จริงอยู่ สัตว์นั้นชื่อว่า อุทธังโสตะ เพราะมีกระแสคือตัณหาและกระแสคือวัฏฏะไปในเบื้องบน. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความมีอยู่แห่งพระบาลีว่า อุทธังโสตะ'. คำว่า 'สํสนฺเทตพฺพา' หมายความว่า พึงนำไปเทียบเคียงโดยประการที่ไม่ให้ขัดแย้งกัน. และท่านก็ได้อธิบายไว้เช่นนั้นนั่นเอง. เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนนาติ องฺกิโตกาสภาวิรูปุปฺปาทสนฺนิสฺสเยน นิจฺฉเยน. วิเสสิตา ตถาภาวิรูปภาวิโน. อสญฺญสตฺตาปีติ น เกวลํ ปญฺจโวการา เอว, อถ โข อสญฺญสตฺตาปิ. เต เอว อสญฺญสตฺเต เอว คเหตฺวา ปุริมโกฏฺฐาเสติ อธิปฺปาโย. เตน เย สนฺนิฏฺฐาเนน วชฺชิตาติ เตน ยถาวุตฺตสนฺนิฏฺฐาเนน เย วิรหิตา, เต ตถา น วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. อิทานิ ‘‘เต ตโต’’ติอาทินา ทสฺเสติ. ตโตติ อสญฺญาภวโต. ปจฺฉิมภวิกานนฺติ เอตฺถ ปจฺฉิมภวํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘กึ ปญฺจโวการาที’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปจฺฉิมภวิกานมฺปิ อรูปานํ อรูปภเว ยถา รูปกฺขนฺโธ นุปฺปาทิ, เอวํ ตตฺถ ปจฺฉิมภวิกานํ เวทนากฺขนฺโธปีติ อาห ‘‘เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตตฺตา’’ติ. เตนาห ‘‘เตสํ…เป… อาหา’’ติ. ตตฺถ เตสนฺติ ปจฺฉิมภวิกานํ. ตตฺถาติ อรูปภเว. อิตรานุปฺปตฺติภาวญฺจาติ อิตรสฺส เวทนากฺขนฺธสฺส อนุปฺปชฺชนสพฺภาวมฺปิ. สปฺปฏิสนฺธิกานมฺปิ สุทฺธาวาสานํ ขนฺธเภทสฺส ปรินิพฺพานปริยาโย โอฬาริกโทสปฺปหานโต กิเลสูปสมสามญฺเญน วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ. คำว่า 'เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน' คือด้วยการวินิจฉัยอันอาศัยความเกิดขึ้นแห่งรูปที่จะพึงมีในโอกาสที่กำหนดไว้. สัตว์ผู้มีรูปที่มีสภาพเป็นไปอย่างนั้น ถูกจำแนกไว้แล้ว. คำว่า 'อสญฺญสตฺตาปิ' หมายความว่า ไม่ใช่เพียงปัญจโวการสัตว์เท่านั้น แต่หมายถึงอสัญญสัตว์ด้วย. อธิบายว่า ทรงถือเอาอสัญญสัตว์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นส่วนแรก. คำว่า 'เตน เย สนฺนิฏฺฐาเนน วชฺชิตา' หมายความว่า สัตว์เหล่าใดที่ปราศจากข้อวินิจฉัยตามที่กล่าวแล้วนั้น สัตว์เหล่านั้นไม่พึงกล่าวอย่างนั้น. บัดนี้ ท่านแสดงด้วยคำว่า 'เต ตโต' เป็นต้น. คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากอสัญญภพ. ในคำว่า 'ปัจฉิมภวิกานัง' นี้ เพื่อแสดงรูปลักษณะของภพสุดท้าย จึงกล่าวว่า 'กิง ปัญจโวการาที' เป็นต้น. ในอรูปภพ รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เหล่าอรูปสัตว์แม้ที่มิใช่ปัจฉิมภวิกะอย่างไร แม้เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เหล่าปัจฉิมภวิกสัตว์ในอรูปภพนั้นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะถูกสงเคราะห์เข้าด้วยข้อวินิจฉัยนี้'. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เตสัง... อาห'. ในคำนั้น คำว่า 'เตสํ' หมายถึง เหล่าปัจฉิมภวิกสัตว์. คำว่า 'ตตฺถ' หมายถึง ในอรูปภพ. คำว่า 'อิตรานุปฺปตฺติภาวญฺจ' หมายถึง แม้ความมีอยู่แห่งการไม่เกิดขึ้นของเวทนาขันธ์อื่น. พึงทราบว่า แม้การแตกแห่งขันธ์ของเหล่าสัตว์ในสุทธาวาสที่ยังมีปฏิสนธิ ท่านก็กล่าวโดยปริยายว่าเป็นปรินิพพาน โดยความเป็นสามัญคือความสงบระงับแห่งกิเลส เพราะละโทษที่หยาบได้. สพฺเพสญฺหิ เตสนฺติ ตํตํภูมิยํ ฐิตานํ สพฺเพสํ สุทฺธาวาสานํ. ยถา ปนาติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. อนนฺตา โลกธาตุโยติ อิทํ โอกาสสฺส ปริจฺเฉทาภาวํเยว ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ปุคฺคลวเสน สมานาธารตาย สมานกาลตฺเตน อสมฺภวนฺโต โอกาสวเสน ปน สมฺภวนฺโต สํกิณฺณา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘สํกิณฺณตา โหตี’’ติ. คำว่า 'สพฺเพสญฺหิ เตสํ' หมายถึง เหล่าสุทธาวาสสัตว์ทั้งหมดที่ตั้งอยู่ในภูมินั้นๆ. ท่านทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้นั่นเองให้ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'ยถา ปน' เป็นต้น. คำว่า 'อนนฺตา โลกธาตุโย' นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความไม่มีกำหนดขอบเขตแห่งโอกาสเท่านั้น. เมื่อไม่สามารถมีอยู่ได้โดยอำนาจแห่งบุคคล เพราะความที่มีที่ตั้งเดียวกันและมีเวลาเดียวกัน แต่มีอยู่ได้โดยอำนาจแห่งโอกาส จึงเป็นเหมือนปะปนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'มีความปะปนกัน'. ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว. ๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา ๓. การอธิบายปริญญาวาร. ๒๐๖-๒๐๘. ตสฺสาปีติ ปุคฺคโลกาสวารสฺสปิ. โอกาเส ปุคฺคลสฺเสวาติ ยถาคหิเต โอกาเส โย ปุคฺคโล, ตสฺเสว โอกาสวิสิฏฺฐปุคฺคลสฺเสวาติ [Pg.178] อตฺโถ. ยถา ปน ปุคฺคลวาเร ลพฺภมาเน ปุคฺคโลกาสวาโรปิ ลพฺภติ, เอวํ โอกาสวาโรปิ ลพฺเภยฺยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘โอกาสวาโรปิ จา’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา วุจฺจมาโนปิ โอกาโส ปุคฺคลสฺส วิเสสภาเวเนว วุจฺเจยฺย, น วิสุํ, ตสฺมา. ๒๐๖-๒๐๘. คำว่า ตสฺสาปิ หมายถึง แม้ในปุคคลโอกาสวาร. คำว่า โอกาเส ปุคฺคลสฺเสว หมายถึง บุคคลใดอยู่ในโอกาสตามที่ถือเอาแล้ว บุคคลนั้นนั่นแหละ คือบุคคลผู้มีโอกาสเป็นวิเศษลักษณะ. อนึ่ง เพื่อหมายถึงข้อโต้แย้งว่า เมื่อปุคคลวารพึงได้ แม้ปุคคลโอกาสวารก็พึงได้ฉันใด แม้โอกาสวารก็พึงได้ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โอกาสวาโรปิ จ. คำว่า ตสฺมา หมายถึง เพราะเหตุที่แม้โอกาสที่ท่านกล่าวถึง ก็พึงกล่าวโดยความเป็นวิเศษลักษณะของบุคคลเท่านั้น ไม่ใช่กล่าวแยกต่างหาก เพราะฉะนั้น. อญฺญถาติ ปวตฺติวาเร วิย อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนํ กมฺมชสนฺตานํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส อุปฺปาทนิโรธวเสน ปริญฺญาวจเน. ‘‘โย รูปกฺขนฺธํ ปริชานาตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตตฺถาภาวทสฺสนมุเขน อิตรสฺสปิ อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘รุปกฺขนฺธปริชานนสฺส อภาวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ จ กตํ, ตสฺมา ปวตฺเต จิตฺตกฺขณวเสเนเวตฺถ ตโย อทฺโธ ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘อคฺคมคฺคสมงฺคิญฺจ อรหนฺตญฺจา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ‘‘รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิตฺถา’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ ยถากฺกมํ สมฺพนฺโธ. ‘‘ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา’’ติ ปน ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. อคฺคมคฺค…เป… นตฺถีติ อิมินา อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสว ปริญฺญามตฺถกปฺปตฺติยา ปริญฺญากิจฺจํ สาติสยํ, ตทภาวา น อิตเรสนฺติ ทสฺเสติ. ยโต ตสฺเสว วชิรูปมตา วุตฺตา, เสสานญฺจ วิชฺชูปมตา. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน วจเนน. ตทวเสสสพฺพปุคฺคเลติ ตโต อคฺคมคฺคสมงฺคิโต อวเสสสพฺพปุคฺคเล. อิมํ ปน ยถาวุตฺตโทสํ ปริหรนฺตา ‘‘ปุถุชฺชนาทโย สนฺธายา’’ติ วทนฺติ. คำว่า อญฺญถา หมายถึง ในการกล่าวถึงปริญญาด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความดับไปของกรรมชสันดานที่กำหนดด้วยการถือเอาและการวาง โดยรวบรวมเป็นอันเดียวกัน เหมือนในปวัตติวาร. เพื่อจะแสดงความไม่มีอยู่แม้อย่างอื่น โดยมุขคือการแสดงความไม่มีอยู่แห่งเนื้อความที่สงเคราะห์ด้วยบทสรุปว่า โย รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติ ท่านจึงกล่าวว่า รูปกฺขนฺธปริชานนสฺส อภาวา. และเพราะท่านทำบทว่า อามนฺตา ไว้ เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงได้กาล ๓ โดยอำนาจแห่งจิตขณะที่กำลังเป็นไปนั่นเอง. การเชื่อมโยงแห่งบท ๒ บท คือ อคฺคมคฺคสมงฺคิญฺจ อรหนฺตญฺจ กับบท ๒ บท คือ รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิตฺถา พึงมีตามลำดับ. ส่วนบทว่า ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา พึงประกอบเข้าในแต่ละบท. ด้วยคำว่า อคฺคมคฺค...เป... นตฺถิ นี้ ท่านแสดงว่า กิจแห่งปริญญามีความพิเศษยิ่ง เพราะอรหัตตมรรคญาณเท่านั้นถึงที่สุดแห่งปริญญา เพราะไม่มีสิ่งนั้นแก่บุคคลเหล่าอื่น. เพราะความที่ญาณนั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า วชิรูปมา ส่วนญาณที่เหลือเรียกว่า วิชฺชูปมา. คำว่า เตน หมายถึง ด้วยคำที่กล่าวมาแล้วนั้น. คำว่า ตทวเสสสพฺพปุคฺคเล หมายถึง บุคคลทั้งปวงที่เหลือจากผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคนั้น. แต่พวกอาจารย์ผู้แก้ตัวจากโทษที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมกล่าวว่า มุ่งหมายถึงปุถุชนเป็นต้น. ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปริญญาวาร จบแล้ว. ขนฺธยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาขันธยมก จบแล้ว. ๓. อายตนยมกํ ๓. อายตนยมก. ๑. ปณฺณตฺติวาโร ๑. ปัญญัตติวาร. อุทฺเทสวารวณฺณนา การพรรณนาอุทเทสวาร. ๑-๙. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อวยวปเทหิ วุตฺโต เอกเทโส สกโล วา สมุทายปทานํ อตฺโถ, สมุทายปเทหิ ปน วุตฺโต เอกนฺเตน อวยวปทานํ อตฺโถ’’ติอาทินา วุตฺเตน นเยน. เอเตน ยถาวุตฺตอตฺถวณฺณนานยทสฺสนตาย สพฺพปณฺณตฺติวาราทีสุ ยถารหํ อตฺโถ เนตพฺโพติ ทสฺเสติ. ๑-๙. คำว่า วุตฺตนเยน หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า เนื้อความของสมุดายบทบางส่วนหรือทั้งหมด อันท่านกล่าวแล้วด้วยอวัยวะบท ส่วนเนื้อความของอวัยวะบท อันท่านกล่าวแล้วด้วยสมุดายบทโดยส่วนเดียว เป็นต้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า พึงนำเนื้อความไปในปัญญัตติวารทั้งปวงเป็นต้นตามสมควร โดยการแสดงนัยแห่งการพรรณนาเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้ว. อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอุทเทสวาร จบแล้ว. นิทฺเทสวารวณฺณนา การพรรณนานิทเทสวาร. ๑๐-๑๗. วายนํ [Pg.179] สวิสยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตนํ, ตยิทํ ยถา คนฺธายตเน ลพฺภติ, เอวํ สีลาทีสุปีติ ปาฬิยํ ‘‘สีลคนฺโธ’’ติอาทิ วุตฺตํ ‘‘สีลาทิเยว คนฺโธ’’ติ กตฺวา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สีลคนฺโธ…เป… นามานี’’ติ. ยสฺมา ปน สวิสยพฺยาปนํ ตตฺถ ปสฏภาโว ปากฏภาโว วา โหติ, ตสฺมา ‘‘ปสารณฏฺเฐน ปากฏภาวฏฺเฐน วา’’ติ วุตฺตํ. อตฺตโน วตฺถุสฺส สูจนํ วา วายนํ. ‘‘เทวกายา สมาคตา (ที. นิ. ๒.๓๓๒; สํ. นิ. ๑.๓๗), ปณฺณตฺติธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๘) สมูหปญฺญตฺตีสุปิ กายธมฺมสทฺทา อาคตาติ ‘‘สสภาว’’นฺติ วิเสเสติ. กายวจเนน…เป… นตฺถีติ อิทํ ‘‘น ธมฺโม นายตน’’นฺติ เอตฺถ ธมฺมสทฺทสฺส วินิวตฺตวิเสสสพฺพสภาวธมฺมวาจกตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ธมฺมายตนสงฺขาตธมฺมวิเสสวาจกตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ๑๐-๑๗. คำว่า วายนะ คือการแผ่ไปในอารมณ์ของตนแล้วเป็นไป สิ่งนี้ย่อมได้ในคันธายตนะฉันใด แม้ในศีลเป็นต้นก็ย่อมได้ฉันนั้น ในบาลีจึงกล่าวว่า สีลคนฺโธ เป็นต้น โดยกระทำว่า ศีลนั่นแหละเป็นกลิ่น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวในอรรถกถาว่า สีลคนฺโธ...เป... นามานิ. อนึ่ง เพราะการแผ่ไปในอารมณ์ของตนนั้น เป็นภาวะที่แผ่ไปหรือภาวะที่ปรากฏในที่นั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โดยอรรถว่าแผ่ไป หรือโดยอรรถว่าปรากฏ. หรือ วายนะ คือการบอกให้รู้ถึงวัตถุของตน. แม้ในสมูหบัญญัติทั้งหลายมีคำว่า เทวกายา สมาคตา และ ปญฺญตฺติธมฺมา เป็นต้น ก็มีศัพท์ว่า กาย และ ธรรม มาแล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงจำแนกด้วยบทว่า สสภาวํ. คำว่า กายวจเนน...เป... นตฺถิ นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นคำกล่าวถึงสภาวธรรมทั้งปวงที่เว้นจากลักษณะพิเศษ ในคำว่า ธมฺโม ในบทว่า น ธมฺโม นายตนํ นี้ ไม่ใช่กล่าวถึงธรรมพิเศษที่นับว่าเป็นธัมมายตนะ. นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนานิทเทสวาร จบแล้ว. ๒. ปวตฺติวารวณฺณนา ๒. การพรรณนาปวัตติวาร. ๑๘-๒๑. เอตสฺมินฺติ ปวตฺติวาเร. ปุจฺฉามตฺตลาเภนาติ โมฆปุจฺฉาภาวมาห. เอเกกนฺติ ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิกํ เอเกกํ. ปญฺจาติ ‘‘ยสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส คนฺธายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทีนิ ปญฺจ. ปุจฺฉามตฺตลาเภน สงฺคหํ อนุชานนฺโต ‘‘วิสฺสชฺชนวเสน หาเปตพฺพานี’’ติ อาห. ‘‘วกฺขติ หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ อฏฺฐกถาย สมตฺเถติ. ๑๘-๒๑. คำว่า เอตสฺมึ หมายถึง ในปวัตติวารนี้. ด้วยบทว่า ปุจฺฉามตฺตลาเภน ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งคำถามที่ไร้ประโยชน์. คำว่า เอเกกํ หมายถึง แต่ละบทมีคำว่า ยสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ ตสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ เป็นต้น. คำว่า ปญฺจ หมายถึง ๕ บทมีคำว่า ยสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ ตสฺส คนฺธายตนํ อุปฺปชฺชติ เป็นต้น. เมื่ออนุญาตการสงเคราะห์ด้วยการได้เพียงคำถาม ท่านจึงกล่าวว่า พึงละเสียด้วยอำนาจแห่งการวิสัชนา. ท่านย่อมสนับสนุนเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้วในอรรถกถาด้วยคำว่า วกฺขติ หิ เป็นต้น. สทิสวิสฺสชฺชนนฺติ สามญฺญวจนํ วิเสสนิวิฏฺฐเมว โหตีติ ตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุคฺคลวารเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตสฺสา ปน สทิสวิสฺสชฺชนตาย อพฺยาปิตตฺตา ยตฺถ สทิสํ, ตตฺถาปิ วิสฺสชฺชิตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอกาสวาเร ปน…เป… วิสฺสชฺชิต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ ทุติยํ. ปุคฺคลวาเรปีติ ยตฺถ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ, ตตฺถ ปุคฺคลวาเรปิ วิสฺสชฺชิตํ, ปเคว โอกาสวาเรติ อธิปฺปาโย. วิรตฺตกามกมฺมนิพฺพตฺตสฺสาติ ภาวนาพเลน วิรตฺโต กาโม เอเตนาติ วิรตฺตกามํ, รูปาวจรกมฺมํ, ตโต นิพฺพตฺตสฺส. ปฏิสนฺธิ เอว พีชํ [Pg.180] ปฏิสนฺธิพีชํ, ตสฺส. ‘‘เอวํสภาวตฺตา’’ติ เอเตน เอกนฺตโต กามตณฺหานิทานกมฺมเหตุกานิ ฆานาทีนีติ ทสฺเสติ. คนฺธาทโย จ น สนฺตีติ สพฺเพน สพฺพํ เตสมฺปิ อภาวํ สนฺธาย วทติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. คำว่า สทิสวิสฺสชฺชนํ หมายถึง คำสามัญย่อมเป็นคำที่ตั้งอยู่ในลักษณะพิเศษเท่านั้น เมื่อจะแสดงลักษณะพิเศษนั้น ท่านจึงกล่าวว่า กล่าวหมายถึงปุคคลวารเท่านั้น แต่เพราะความเป็นวิสัชนาที่คล้ายกันนั้นไม่แผ่ไปทั่ว เมื่อจะแสดงว่า ในที่ใดที่คล้ายกัน แม้ในที่นั้นท่านก็วิสัชนาไว้แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า ส่วนในโอกาสวาร...เป... วิสัชนาแล้ว. ในคำนั้น บทว่า ตํ เป็นทุติยาวิภัตติ. คำว่า ปุคฺคลวาเรปิ มีอธิบายว่า ในที่ที่มีการวิสัชนาคล้ายกัน แม้ในปุคคลวารก็วิสัชนาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงในโอกาสวาร. คำว่า วิรตฺตกามกมฺมนิพฺพตฺตสฺส หมายถึง กรรมที่เป็นรูปาวจร ซึ่งบุคคลคลายความกำหนัดในกามด้วยกำลังแห่งภาวนา ชื่อว่า วิรตฺตกามะ และหมายถึงผู้ที่เกิดจากกรรมนั้น. ปฏิสนธินั่นแหละเป็นพืช ชื่อว่า ปฏิสนธิพืช ของบุคคลนั้น. ด้วยบทว่า เอวํสภาวตฺตา นี้ ท่านแสดงว่า ฆานะเป็นต้น มีกรรมที่มีกามตัณหาเป็นเหตุเป็นปัจจัยโดยส่วนเดียว. และคำว่า คนฺธาทโย จ น สนฺติ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง. สิ่งที่ควรกล่าวในที่นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น. ‘‘สจฺจ’’นฺติ ยถาวุตฺตวเสน คเหตพฺพํ โจทเกน วุตฺตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปุน เยนาธิปฺปาเยน ตานิ ยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ตตฺถ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน ‘‘สจกฺขุกานํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา นเยน ชิวฺหากายายตนยมกานิ ยถา สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตถา อิธ ฆานายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน ตานิ ชิวฺหากายายตนยมกานิ ‘‘ยสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา นเยน สทิสวิสฺสชฺชนานีติ. เอวเมตฺถ อุภเยสํ วิสุํ อญฺญมญฺญํ สทิสวิสฺสชฺชนตาย อิทํ วุตฺตํ, น เอกชฺฌํ อญฺญมญฺญํ สทิสวิสฺสชฺชนตาย. เตนาห ‘‘ตสฺมา ตตฺถ ตตฺเถว สทิสวิสฺสชฺชนตา ปาฬิอนารุฬฺหตาย การณ’’นฺติ. เอวญฺจ สติ จกฺขายตนมูลคฺคหณํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘นิทสฺสนภาเวนา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิทสฺสนภาเวนาติ นิทสฺสนภูตานํ อญฺญมญฺญสทิสวิสฺสชฺชนตาสงฺขาเตน นิทสฺสนภาเวเนว, น ปน เตสํ นิทสฺสิตพฺเพหิ สพฺพถา สทิสวิสฺสชฺชนตายาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เยภุยฺยตายา’’ติ วุตฺตํ เยภุยฺยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. พึงถือเอาคำว่า "สัจจะ" โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือรับเอาเนื้อความที่ผู้ซักถามกล่าวแล้ว อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่ายมกเหล่านั้นมีการวิสัชนาที่คล้ายกันด้วยอัธยาศัยใด จึงกล่าวคำว่า "ยถา ปนา" เป็นต้น ในคำนั้น มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ ในยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั้น ยมกฆานายตนะมีการวิสัชนาที่คล้ายกันกับยมกชิวหายตนะและกายายตนะ โดยนัยมีอาทิว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีจักขุ ไม่มีฆานะ กำลังเกิด" ฉันใด ในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูลนี้ ยมกฆานายตนะก็มีการวิสัชนาที่คล้ายกันกับยมกชิวหายตนะและกายายตนะเหล่านั้น โดยนัยมีอาทิว่า "ฆานายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด ชิวหายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม? ใช่" ฉันนั้นเหมือนกัน คำนี้กล่าวไว้ในที่นี้โดยความที่การวิสัชนาของทั้งสองหมวดนั้นคล้ายคลึงกันแยกกันไป ไม่ใช่โดยความที่การวิสัชนาคล้ายคลึงกันโดยรวมกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะฉะนั้น ความที่การวิสัชนาที่คล้ายกันในที่นั้นๆ เท่านั้น ไม่ได้ขึ้นสู่บาลี จึงเป็นเหตุ" เมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาจักขายตนะเป็นมูลมีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวคำว่า "โดยความเป็นเครื่องแสดง" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "โดยความเป็นเครื่องแสดง" คือ โดยความเป็นเครื่องแสดงอันนับว่าเป็นการวิสัชนาที่คล้ายกันของสิ่งที่เป็นเครื่องแสดงซึ่งกันและกันเท่านั้น ไม่ใช่โดยความที่การวิสัชนาคล้ายคลึงกันโดยประการทั้งปวงกับสิ่งที่ถูกแสดงเหล่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย คำว่า "โดยความเป็นส่วนมาก" ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นส่วนมาก จึงกล่าวคำว่า "ในยมกเหล่านั้น" เป็นต้น เอวนฺติ อิมินา ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน ยถาวุตฺตวจนสฺเสว วิสฺสชฺชนภาวานุชานนํ กตฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ อากฑฺฒติ. สาติ ทุติยปุจฺฉา. ฆานายตนยมเกนาติ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกเนว. ตํเสสานีติ เตน ฆานายตนมูลกกายายตนยมเกน สทฺธึ เสสานิ. สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา อนารุฬฺหานีติ เอตฺถ ‘‘อนารุฬฺหานี’’ติ เอตฺตกเมว ตถา-สทฺเทน อนุกฑฺฒียติ, น ‘‘สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาติ…เป… สมญฺเญนา’’ติ วตฺวา อิทานิ ‘‘การณสามญฺเญนา’’ติ วุตฺตสฺส สทิสวิสฺสชฺชนตฺตสฺส ตตฺถ อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฆานชิวฺหากายายตนานํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.181] อคพฺภเสยฺยเกสุ ปวตฺตมานานนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สหจาริตายา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ตถา ‘‘คพฺภเสยฺยเกสุ จ ปวตฺตมานาน’’นฺติ. อิตรานิ ฆานายตนมูลกานิ ชิวฺหากายายตนยมกานิ ทฺเว น วิสฺสชฺชียนฺติ, ฆานายตนมูลเกสุ จ ยมเกสุ วิสฺสชฺชิเตสุ อิตรทฺวยมูลกานิ ชิวฺหากายายตนมูลกานิ น วิสฺสชฺชียนฺติ อวิเสสตฺตา อปฺปวิเสสตฺตา จาติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ กายายตนยมเก ทุติยปุจฺฉาวเสน อปฺปวิเสโส, อิตรวเสน อวิเสโส เวทิตพฺโพ. รูปายตนมนายตเนหิ สทฺธินฺติ อิทํ รูปายตนมูลกมนายตนวเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘รูปายตน…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. เตเนวาห ‘‘รูปายตนมูลเกสุ หี’’ติอาทิ. ยมกานนฺติ รูปายตนมูลกคนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนยมกานํ. ทุติยปุจฺฉานนฺติ ยถาวุตฺตยมกานํเยว ทุติยปุจฺฉานํ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘สรูปกานํ อจิตฺตกาน’’นฺติอาทินา วุตฺเตน นเยน. อาทิปุจฺฉานนฺติ เตสํเยว ยมกานํ ปฐมปุจฺฉานํ. คำว่า เอวํ นี้ ย่อมดึงเอาเนื้อความนี้มาว่า "พึงกระทำการอนุญาตความเป็นวิสัชนาแห่งคำที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ด้วยการวิสัชนาตอบว่า ใช่" คำว่า สา คือ ปุจฉาที่สอง คำว่า ด้วยยมกฆานายตนะ คือ ด้วยยมกฆานายตนะในยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั่นเอง คำว่า ยมกที่เหลือเหล่านั้น คือ ยมกที่เหลือพร้อมด้วยยมกกายายตนะที่มีฆานายตนะเป็นมูลนั้น ในคำว่า "เพราะมีการวิสัชนาที่คล้ายกัน จึงไม่ได้ขึ้นสู่บาลี" นี้ คำว่า "ไม่ได้ขึ้นสู่บาลี" เท่านั้นที่ถูกดึงมาด้วยคำว่า ตถา ไม่ใช่คำว่า "เพราะมีการวิสัชนาที่คล้ายกัน" เพื่อแสดงว่าความที่การวิสัชนาที่คล้ายกันที่กล่าวไว้ในคำว่า "โดยความเป็นเหตุสามัญ" นั้นไม่มีในที่นั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ส่วนฆานายตนะ ชิวหายตนะ และกายายตนะ" เป็นต้น หลังจากกล่าวคำว่า "ตถา...เป...โดยความเป็นสามัญ" แล้ว ในคำว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นอกัพภเสยยกะกำลังเป็นไป" นี้ พึงนำบทว่า "ด้วยความเป็นสหจร" มาเชื่อมโยงด้วย เช่นเดียวกับในคำว่า "และของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นกัพภเสยยกะกำลังเป็นไป" ยมกชิวหายตนะและกายายตนะสองอย่างที่เหลือซึ่งมีฆานายตนะเป็นมูล ไม่มีการวิสัชนา และเมื่อยมกในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูลมีการวิสัชนาแล้ว ยมกชิวหายตนะและกายายตนะที่มีมูลสองอย่างที่เหลือก็ไม่มีการวิสัชนา เพราะไม่มีความต่างกันและมีความต่างกันน้อย ดังนี้พึงประกอบความ ในยมกกายายตนะนั้น พึงทราบว่ามีความต่างกันน้อยโดยปุจฉาที่สอง และไม่มีความต่างกันโดยนัยอื่น คำว่า "พร้อมด้วยรูปายตนะและมนายตนะ" นี้ กล่าวไว้โดยนัยแห่งมนายตนะที่มีรูปายตนะเป็นมูล ท่านจึงกล่าวคำว่า "รูปายตนะ...เป...เป็นอัธยาศัย" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ในยมกที่มีรูปายตนะเป็นมูล" เป็นต้น คำว่า ยมกทั้งหลาย คือ ยมกคันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะที่มีรูปายตนะเป็นมูล คำว่า ปุจฉาที่สองทั้งหลาย คือ ปุจฉาที่สองของยมกที่กล่าวแล้วนั่นเอง คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีรูป ไม่มีจิต" คำว่า ปุจฉาแรกทั้งหลาย คือ ปุจฉาแรกของยมกเหล่านั้นนั่นเอง เหฏฺฐิเมหีติ อิทํ อวิเสสวจนมฺปิ เยสุ สทิสวิสฺสชฺชนตา สมฺภวติ, ตทเปกฺขนฺติ อาห ‘‘คนฺธรส…เป… อตฺโถ’’ติ. อุทฺทิฏฺฐธมฺเมสุ อุทฺเทสานุรูปํ ลพฺภมานวิเสสกถนํ วิสฺสชฺชนํ, โย ตตฺถ น สพฺเพน สพฺพํ อุทฺเทสานุรูปคุเณน อุปลพฺภติ, ตสฺส อกถนมฺปิ อตฺถโต วิสฺสชฺชนเมว นาม โหตีติ อาห ‘‘อวิสฺสชฺชเนเนว อลพฺภมานตาทสฺสเนน วิสฺสชฺชิตานิ นาม โหนฺตี’’ติ. คำว่า ด้วยยมกข้างล่าง นี้ แม้เป็นคำที่ไม่มีความต่างกัน ก็มุ่งหมายถึงยมกที่ความวิสัชนาที่คล้ายกันเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวคำว่า "คันธะ รสะ...เป...เป็นอรรถ" การกล่าวถึงลักษณะพิเศษที่พึงได้ตามบทตั้งในธรรมที่ถูกตั้งขึ้นชื่อว่าวิสัชนา ธรรมใดในที่นั้นไม่ปรากฏด้วยคุณที่ตรงตามบทตั้งโดยประการทั้งปวง การไม่กล่าวถึงธรรมนั้นก็ชื่อว่าวิสัชนาโดยอรรถนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าวิสัชนาแล้วด้วยการไม่วิสัชนาอันเป็นการแสดงความไม่มีอยู่" จกฺขุวิกลโสตวิกลา วิย จกฺขุโสตวิกโลปิ ลพฺภตีติ โส ปน อฏฺฐกถายํ ปิ-สทฺเทน สงฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชจฺจนฺธมฺปิ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ปริปุณฺณายตนเมว โอปปาติกํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เอตฺถ อฏฺฐานปฺปยุตฺโต เอว-สทฺโทติ ตสฺส ฐานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตเมวาติ อตฺโถ’’ติ วตฺวา เตน ปริปุณฺณายตนสฺส ตตฺถ อนิยตตฺตา อปริปุณฺณายตนสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตน ชจฺจนฺธพธิรมฺปิ สนฺธาย วุตฺตตา น นิวาริตา โหตี’’ติ อาห. เหมือนคนตาพิการและหูพิการ คนตาหูพิการก็พึงได้ เพื่อแสดงว่าบุคคลนั้นถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า ปิ ในอรรถกถา ท่านจึงกล่าวคำว่า "แม้คนตาบอดแต่กำเนิด...เป...พึงทราบ" คำว่า "กล่าวถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น" ในที่นี้ คำว่า เอว เป็นคำที่วางไว้ผิดที่ เพื่อแสดงตำแหน่งที่ควรจะเป็นของคำนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีอรรถว่า เป็นอันกล่าวแล้วนั่นเอง" และเพื่อแสดงว่าการสงเคราะห์แม้ซึ่งอายตนะที่ไม่บริบูรณ์ก็สำเร็จแล้ว เพราะความที่อายตนะที่บริบูรณ์ไม่แน่นอนในที่นั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนั้น ความที่คำกล่าวนี้มุ่งหมายถึงคนตาบอดหูหนวกแต่กำเนิดก็ไม่ถูกห้าม" ๒๒-๒๕๔. ตสฺมึ ปุคฺคลสฺส อนามฏฺฐตฺตาติ กสฺมา วุตฺตํ, ยาวตา ‘‘รูปีพฺรหฺมโลกํ ปุจฺฉตี’’ติ อิมินาปิ โอกาโสเยว อามฏฺโฐติ. ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญาย การณวิภาวนาธิปฺปาเยเนว ‘‘กสฺมา ปฏิญฺญาต’’นฺติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตํ การณํ ทสฺเสตุกาโม ‘‘นนู’’ติอาทิมาห[Pg.182]. คพฺภเสยฺยกภาวํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตีติ ปจฺฉิมภวิกํ สนฺธายาห. ตทวตฺถสฺสาติ ปจฺฉิมภวาวตฺถสฺส. ภวิสฺสนฺตสฺสาติ ภาวิโน. ปฏิญฺญาตพฺพตฺตาติ ‘‘อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปฏิญฺญาตพฺพตฺตา. ๒๒-๒๕๔. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'เพราะบุคคลนั้นไม่ถูกระบุถึง' ก็เพราะแม้ด้วยคำว่า 'ถามถึงรูปีพรหมโลก' นี้ สถานที่เท่านั้นที่ถูกระบุถึง เมื่อตั้งคำถามว่า 'เหตุใดจึงปฏิญาณ' ด้วยอัธยาศัยที่จะแสดงเหตุของการปฏิญาณว่า 'ใช่' แล้ว ผู้ประสงค์จะแสดงเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า 'นั่นไม่ใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'จะไปสู่ความเป็นผู้เกิดในครรภ์แล้วปรินิพพาน' นี้ กล่าวหมายถึงผู้มีภพสุดท้าย คำว่า ของบุคคลผู้มีสภาพเช่นนั้น คือ ของบุคคลผู้มีสภาพเป็นภพสุดท้าย คำว่า ของบุคคลผู้จักมี คือ ของบุคคลผู้จะเกิดมีขึ้น คำว่า เพราะเป็นอันปฏิญาณแล้ว คือ เพราะเป็นอันปฏิญาณแล้วว่า 'จักเกิด' อถ กสฺมาติ เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ยทิ ‘‘ยสฺส รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉายํ วุตฺเตน วิธินา ปฏิญฺญาตพฺพํ, อถ กสฺมา อถ เกน การเณน ปฏิโลเม ‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญาตํ, นนุ อิทํ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธนฺติ? นนูติอาทินาปิ โจทโก ตเมว วิโรธํ วิภาเวติ. โน จ นุปฺปชฺชิสฺสติ อุปฺปชฺชิสฺสติ เอวาติ อตฺโถ. ‘‘ตสฺมึ ภเว’’ติอาทิ ตสฺส ปริหาโร. ตตฺถ ตสฺมึ ภเวติ ยสฺมึ ภเว ‘‘รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ ปวตฺตมานตฺตา, ตสฺมึ ภเว. อนาคตภาเวน อวจนโตติ ภาวีภาเวน อวตฺตพฺพโต อารทฺธุปฺปาทภาเวน ปวตฺตมานตฺตาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘ภวนฺตเร หี’’ติอาทิ. น ปน วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ปาฐนฺตเรน ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ. ในคำว่า “อถ กสฺมา” นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ หากในปุจฉาว่า “รูปายตนะของบุคคลใดจักเกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็จักเกิดใช่ไหม?” พึงปฏิญาณด้วยวิธีที่กล่าวแล้ว เหตุใด ด้วยเหตุใด ในปุจฉาปฏิโลมว่า “หรือว่า รูปายตนะของบุคคลใดจักไม่เกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็จักไม่เกิดใช่ไหม?” จึงปฏิญาณว่า “อามนฺตา” (ใช่) นี่ไม่ขัดแย้งกันและกันหรือ? แม้ด้วยคำว่า “นั่นไม่ใช่หรือ” เป็นต้น ผู้ซักถามก็แสดงความขัดแย้งนั้นเอง อรรถว่า “จักไม่เกิดก็หามิได้ (คือ) จักเกิดแน่นอน” คำว่า “ในภพนั้น” เป็นต้น เป็นการแก้คำถามนั้น ในคำนั้น คำว่า “ในภพนั้น” คือ ในภพใดที่กล่าวว่า “รูปายตนะจักไม่เกิด” เพราะกำลังเป็นไป ในภพนั้น คำว่า “เพราะไม่กล่าวด้วยความเป็นอนาคต” คือ เพราะไม่พึงกล่าวด้วยความเป็นอนาคต เพราะกำลังเป็นไปด้วยความเป็นผู้เริ่มเกิด ดังนี้เป็นอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “ในภพอื่น” เป็นต้น พึงเชื่อมโยงว่า “แต่ไม่กล่าว” และด้วยคำว่า “เอวญฺจ กตฺวา” เป็นต้น ย่อมสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วด้วยปาฐะอื่น ยสฺมึ อตฺตภาเว เยหิ อายตเนหิ ภวิตพฺพํ, ตํตํอายตนนิพฺพตฺตกกมฺเมน อวสฺสํภาวีอายตนสฺส สตฺตสฺส, สนฺตานสฺส วา, ‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา, ยสฺส วา ปน รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ จ เอวํ ปวตฺตํ ปุจฺฉาทฺวยวิสฺสชฺชนํ อายตนปฏิลาภสฺส ชาติภาวโต สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ ภวติ. ปจฺฉิมภวิกาทโยติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อรูเป อุปฺปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายนกา สงฺคยฺหนฺติ. อิทมฺปิ วิสฺสชฺชนํ. อภินนฺทิตพฺพตฺตาติ ‘‘อามนฺตา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพตฺตา. ในอัตภาพใด พึงมีอายตนะเหล่าใด อายตนะที่พึงมีอย่างแน่นอนแก่สัตว์ หรือแก่สันดาน ด้วยกรรมที่ยังอายตนะนั้นๆ ให้เกิด การวิสัชนาคำถามสองอย่างที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "หรือว่า รูปายตนะจักเกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักเกิดแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่), หรือว่า รูปายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักไม่เกิดแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่)" ย่อมสมควรอย่างยิ่งเพราะความเป็นสภาวะแห่งการได้อายตนะ ในคำว่า "ปจฺฉิมภวิกาทโย" นี้ คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์สัตว์ผู้เกิดในอรูปภูมิแล้วปรินิพพาน นี้ก็เป็นการวิสัชนา คำว่า "เพราะพึงยินดี" คือเพราะพึงรับว่า "อามนฺตา" (ใช่) ยํ ปน อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานนฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺส วิปาโก ฆานายตนุปฺปตฺติโต ปุเรตรเมว อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ, ตํ ฆานายตนานิพฺพตฺตกกมฺมนฺติ วุตฺตํ. กถํ ปนีทิสํ กมฺมํ อตฺถีติ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ยสฺส ยตฺถา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ คพฺภเสยฺยโก เอว อิธ อฆานโกติ อธิปฺเปโตติ กถมิทํ วิญฺญายตีติ โจทนาย ‘‘น หี’’ติอาทึ วตฺวา ตมตฺถํ สาเธตุํ ‘‘ธมฺมหทยวิภงฺเค’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวจนตฺตมฺปิ หิ ยถาธมฺมสาสเน อภิธมฺเม ปฏิกฺเขโปเยวาติ[Pg.183]. อิธาติ อิมสฺมึ อายตนยมเก. ยถาทสฺสิตาสูติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชติ, ยสฺส ยตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส ตตฺถ รูปายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ ทสฺสิตปฺปการาสุ ปุจฺฉาสุ. อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ อถ กสฺมา น วิญฺญายตีติ โยชนา. เอตาสุ ปุจฺฉาสุ กสฺมา ปฏิวจเนน วิสฺสชฺชนํ น กตนฺติ อธิปฺปาโย. สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตตฺถสฺสาติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ยสฺส ยตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ เอวมาทิเกน สนฺนิฏฺฐานปเทน คหิตสฺส อตฺถสฺส. เอกเทเส สํสยตฺถสฺส สมฺภเวนาติ เอกเทเส สํสยิตพฺพสฺส อตฺถสฺส สมฺภเวน สนฺนิฏฺฐานตฺถปฏิโยคภูตสํสยตฺถสฺส ปฏิวจนสฺส อกรณโต ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนสฺส อกตฺตพฺพโต อตฺถสฺส อภินฺทิตฺวา เอกชฺฌํ กตฺวา อวตฺตพฺพโต. เตนาห ‘‘ภินฺทิตพฺเพหิ น ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ โหตี’’ติ. ส่วนคำว่า "แก่สัตว์ผู้ไม่มีฆานะผู้เกิดในกามภูมิ" นั้น เป็นการเชื่อมโยงกัน กรรมใดที่วิบากของมันจักขาดไปก่อนการเกิดขึ้นของฆานายตนะ กรรมนั้นเรียกว่า "กรรมที่ไม่ยังฆานายตนะให้เกิด" ถามว่า "กรรมเช่นนี้มีอยู่ได้อย่างไรจึงรู้ได้?" จึงกล่าวว่า "ยสฺส ยตฺถา" เป็นต้น แม้อย่างนี้ ก็พึงทราบได้อย่างไรว่า "ในที่นี้ประสงค์เอาสัตว์ผู้เกิดในครรภ์เท่านั้นว่าเป็นผู้ไม่มีฆานะ?" เพื่อแก้คำถามนี้ จึงกล่าวคำว่า "น หิ" เป็นต้น แล้วกล่าวคำว่า "ธมฺมหทยวิภงฺเค" เป็นต้น เพื่อยืนยันความหมายนั้น เพราะการไม่กล่าวถึงนั้นแล ย่อมเป็นการปฏิเสธในพระอภิธรรมตามพระธรรมวินัยนั่นเอง ในที่นี้คือในอายตนะยมกนี้ ในคำถามทั้งหลายที่แสดงไว้แล้วอย่างนี้ว่า "หรือว่า โสตายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักไม่เกิดแก่บุคคลนั้น, ฆานายตนะไม่ดับไปแก่บุคคลใดในที่ใด รูปายตนะก็จักไม่ดับไปแก่บุคคลนั้นในที่นั้น" คำว่า "อามนฺตา" (ใช่) ที่กล่าวไว้แล้วนั้น เหตุไฉนจึงไม่รู้ได้? เป็นการเชื่อมโยง ความหมายคือ "เหตุไฉนจึงไม่วิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในคำถามเหล่านี้?" ความหมายที่ถูกถือเอาด้วยบทสันนิษฐานมีอาทิว่า "หรือว่า โสตายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด, ฆานายตนะจักไม่ดับไปแก่บุคคลใดในที่ใด" เพราะความเป็นไปได้ของความหมายที่พึงสงสัยในบางส่วน เพราะการไม่ทำคำตอบของความหมายที่พึงสงสัยซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความหมายสันนิษฐาน เพราะการไม่พึงทำวิสัชนาคำตอบว่า "อามนฺตา" (ใช่) เพราะการไม่พึงกล่าวความหมายโดยไม่แยกและรวมเข้าด้วยกัน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ไม่พึงมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงแยก" ยทิ สิยาติ ภินฺทิตฺวา วตฺตพฺเพปิ อตฺเถ ยทิ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ สิยา, ปริปุณฺณวิสฺสชฺชนเมว น สิยา อโนกาสภาวโต ภินฺทิตพฺพโต จาติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘ปญฺจโวกาเร ปรินิพฺพนฺตานํ, อรูเป ปจฺฉิมภวิกานํ, เย จ อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ เตสํ โสตายตนญฺจ นุปฺปชฺชิสฺสติ, จกฺขายตนญฺจ นุปฺปชฺชตี’’ติ จ, ตถา ‘‘รูปาวจเร ปรินิพฺพนฺตานํ, อรูปานํ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนญฺจ น นิรุชฺฌติ, รูปายตนญฺจ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ ตตฺถ วิภาควเสน ปวตฺโต ปาฐเสโส. อถ กสฺมาติ ยทิ อภินฺทิตพฺเพ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ, น ภินฺทิตพฺเพ, เอวํ สนฺเต ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ อิมินา ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน คพฺภเสยฺยกานํ โสมนสฺสปฏิสนฺธิ นตฺถีติ กสฺมา น วิญฺญายติ, ภินฺทิตพฺเพ น ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ โหตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ? ตํ น, อญฺญาย ปาฬิยา ตทตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กามธาตุยา’’ติอาทิมาห. ความหมายคือ "ถ้าหากมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในความหมายที่พึงกล่าวโดยแยกกัน การวิสัชนาที่สมบูรณ์ก็จักไม่มี เพราะไม่มีโอกาสและเพราะพึงแยกกัน" ข้อความที่เหลือที่ดำเนินไปโดยการจำแนกในที่นั้นมีอยู่ดังนี้ว่า "โสตายตนะก็จักไม่เกิด จักขายตนะก็จักไม่เกิด แก่สัตว์ผู้ปรินิพพานในปัญจโวการภูมิ, แก่สัตว์ผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ, และแก่สัตว์เหล่านั้นผู้กำลังจุติจากอรูปภูมิแล้วจักปรินิพพาน" และดังนี้ว่า "ฆานายตนะก็ไม่ดับไป รูปายตนะก็จักไม่ดับไป ในที่นั้นของสัตว์ผู้ปรินิพพานในรูปาวจรภูมิ, ของสัตว์ในอรูปภูมิ" ถามว่า "ถ้ามีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงไม่แยกกัน แต่ไม่มีในสิ่งที่พึงแยกกัน, เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุไฉนจึงไม่รู้ได้ว่า การปฏิสนธิด้วยโสมนัสไม่มีแก่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ด้วยการวิสัชนาคำตอบนี้ว่า 'โสมนัสสินทรีย์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่)' และพึงรับว่า 'ไม่พึงมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงแยก'"? ข้อนั้นไม่จริง เพราะความหมายนั้นย่อมรู้ได้ด้วยบาลีอื่น จึงแสดงว่า "กามธาตุยา" เป็นต้น ‘‘ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌติ, ตํ จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ, นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ ตสฺเสว จิตฺตสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน ตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยถา วุตฺโต, เอวํ ตสฺเสว กมฺมชสนฺตานสฺส นิโรโธ ตสฺส อุปฺปาเท อนาคตภาเวน วตฺตพฺโพ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘เอกจิตฺตสฺส นาม อุปฺปาทกฺขเณ นิโรโธ อนาคตภาเวน วุจฺจติ, กิมงฺคํ ปน เอกสนฺตานสฺสา’’ติ[Pg.184]. สพฺพตฺถ สพฺพสฺมึ อนาคตวาเร. อุปปชฺชนฺตานํ เอว วเสน โส นิโรโธ ตถา อนาคตภาเวน วุตฺโต, กสฺมา ปเนตฺถ นิโรโธ อุปปนฺนานํ วเสน น วุตฺโตติ อาห ‘‘อุปฺปนฺนานํ ปนา’’ติอาทิ. ตสฺเสว ยถาปวตฺตสฺส กมฺมชสนฺตานสฺส เอว. ตสฺมาติ ยสฺมา อุปฺปาทกฺขณโต อุทฺธํ นิโรโธ อารทฺโธ นาม โหติ, ตสฺมา. เภเท สติปิ กาลเภทามสนสฺส การเณ สติปิ. อนาคตกาลามสนวเสเนว นิโรธสฺเสว วเสน วิสฺสชฺชนทฺวยํ อุปปนฺนเมว ยุตฺตเมว โหตีติ. อญฺเญสํ วเสน นิโรธสฺเสว วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ‘‘อรหต’’นฺติ วุตฺตํ. การดับของจิตนั้นเองที่กล่าวไว้ในขณะที่จิตนั้นเกิดขึ้นโดยความเป็นอนาคตว่า 'จิตใดเกิดขึ้น ไม่ดับไป จิตนั้นจักดับไป จักไม่เกิดขึ้นหรือ? ใช่' ฉันใด การดับของสันดานที่เกิดจากกรรมนั้นเองก็พึงกล่าวในขณะที่สันดานนั้นเกิดขึ้นโดยความเป็นอนาคต ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่า 'การดับของจิตดวงหนึ่งย่อมกล่าวโดยความเป็นอนาคตในขณะที่จิตนั้นเกิดขึ้น จะกล่าวอะไรกับการดับของสันดานหนึ่งเล่า?' ในอนาคตวารทั้งปวงในทุกที่ การดับนั้นกล่าวโดยความเป็นอนาคตอย่างนั้นโดยอาศัยสัตว์ผู้กำลังเกิดเท่านั้น เหตุไฉนในที่นี้จึงไม่กล่าวการดับโดยอาศัยสัตว์ผู้เกิดแล้ว? จึงกล่าวว่า 'อุปปันนานัง ปะนา' เป็นต้น ของสันดานที่เกิดจากกรรมที่ดำเนินไปอย่างนั้นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะการดับชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วตั้งแต่ขณะที่เกิดขึ้นเป็นต้นไป เพราะเหตุนั้น แม้มีความต่างกัน แม้มีเหตุแห่งการพิจารณาความต่างแห่งกาล การวิสัชนาทั้งสองย่อมสมควรและเหมาะสมแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาอนาคตกาลนั่นเอง และด้วยอำนาจแห่งการดับนั่นเอง เพราะไม่สามารถกล่าวถึงการดับโดยอาศัยผู้อื่นได้ จึงกล่าวว่า 'พระอรหันต์' ยทิ อุปปตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ อารทฺโธ นาม โหติ, อถ กสฺมา จุติยา นิโรธวจนนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตนฺนิฏฺฐานภาวโต ปน จุติยา นิโรธวจน’’นฺติ. ตนฺนิฏฺฐานภาวโตติ ตสฺส สนฺตานสฺส นิฏฺฐานภาวโต. ปวตฺเตติอาทิ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ตตฺถ ตสฺสาติ สนฺตานสฺส. วกฺขตีติอาทิปิ ปวตฺเต นิโรธํ อนาทิยิตฺวา จุตินิโรธสฺเสว คหิตตาย การณวจนํ. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปาฐนฺตรวจเนน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติอาทิเก อายตนยมเก. ยทิ ปวตฺเต นิรุทฺธสฺสปิ จุติยา เอว นิโรโธ อิจฺฉิโต, ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทิ กถนฺติ อาห ‘‘สจกฺขุกานนฺติอาทีสุ จ ปฏิลทฺธจกฺขุกานนฺติอาทินา อตฺโถ วิญฺญายตี’’ติ. เตติ อรูเป ปจฺฉิมภวิกา. อจกฺขุกวจนญฺจ สาวเสสนฺติ โยชนา. หากการดับชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วทันทีหลังจากการเกิดขึ้น เหตุไฉนจึงกล่าวการดับด้วยจุติ? เพื่อแก้คำถามนี้ จึงกล่าวว่า 'แต่การกล่าวการดับด้วยจุติเพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสิ่งนั้น' คำว่า 'เพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสิ่งนั้น' คือเพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสันดานนั้น คำว่า 'ปวัตติ' เป็นต้น เป็นการทำให้ความหมายที่กล่าวไว้แล้วนั้นปรากฏชัด ในที่นั้น คำว่า 'ตัสสะ' คือของสันดาน คำว่า 'จักกล่าว' เป็นต้น ก็เป็นการกล่าวเหตุผลเพราะการถือเอาการดับด้วยจุติเท่านั้น โดยไม่ถือเอาการดับในปวัตติกาล ด้วยคำกล่าวในปาฐะอื่นที่กล่าวไว้แล้วนั้น ในที่นี้คือในอายตนยมกมีอาทิว่า 'จักขุายตนะจักดับไปแก่สัตว์ใด' หากการดับในปวัตติกาลก็ดับแล้ว แต่ยังประสงค์การดับด้วยจุติเท่านั้น คำว่า 'สะจักขุกานัง' เป็นต้น จะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ในคำว่า สะจักขุกานัง เป็นต้น ความหมายย่อมรู้ได้ด้วยคำว่า ผู้ได้จักขุ เป็นต้น' สัตว์เหล่านั้นคือพระปัจฉิมภวิกะในอรูปภูมิ และการประกอบความว่า คำว่า อจักขุกะ เป็นคำที่มีส่วนเหลือ ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปวัตติวารจบแล้ว อายตนยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอายตนยมกจบแล้ว ๔. ธาตุยมกํ ๔. ธาตุยมก ๑-๑๙. สทฺทธาตุสมฺพนฺธานนฺติ อิทํ ยานิ จกฺขุธาตาทิมูลเกสุ สทฺทยมกานิ, สพฺพานิ จ สทฺทธาตุมูลกานิ, ตานิ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ตานิ จกฺขุวิญฺญาณธาตาทิสมฺพนฺธานิ วิย จุติปฏิสนฺธิวเสน ลพฺภนฺติ, เอเตเนว อายตนยมเกปิ ปวตฺติวาเร สทฺทธาตุสมฺพนฺธานํ ยมกานํ อลพฺภมานตา จ เวทิตพฺพา. ๑-๑๙. คำว่า 'สัททธาตุสัมพันธัง' นี้ กล่าวหมายถึงสัททยมกทั้งหลายที่มีจักขุธาตุเป็นต้นเป็นมูล และสัททยมกที่มีสัททธาตุเป็นมูลทั้งหมด เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่ได้โดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิ เหมือนธรรมที่เกี่ยวข้องกับจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่าความที่สัททยมกที่เกี่ยวข้องกับสัททธาตุย่อมไม่ได้ในปวัตติวารในอายตนยมกด้วย ธาตุยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาธาตุยมกจบแล้ว ๕. สจฺจยมกํ ๕. สัจจยมก ๑. ปณฺณตฺติวารวณฺณนา ๑. การพรรณนาปัญญัตติวาร ๑๐-๒๖. โสติ [Pg.185] ทุกฺขสทฺโท. อญฺญตฺถาติ สงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺขทุกฺขาธิฏฺฐาเนสุ. อญฺญนิรเปกฺโขติ สงฺขาราทิปทนฺตรานเปกฺโข. เตนาติ อญฺญนิรเปกฺขทุกฺขปทคฺคหณโต. ตสฺมึ ทุกฺขทุกฺเข วิสยภูเต. เอส ทุกฺขสทฺโท ‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ เอตฺถ ปฐโม ทุกฺขสทฺโท. ตญฺจ ทุกฺขทุกฺขํ. ‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ เอตฺถ ทุกฺขเมว ทุกฺขสจฺจนฺติ นยิทํ อวธารณํ อิจฺฉิตพฺพํ, ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจเมวาติ ปน อิจฺฉิตพฺพนฺติ อาห ‘‘เอกนฺเตน ทุกฺขสจฺจเมวา’’ติ. สจฺจวิภงฺเค วุตฺเตสุ สมุทเยสุ โกจิ ผลธมฺเมสุ นตฺถีติ สจฺจวิภงฺเค ปญฺจธา วุตฺเตสุ สมุทเยสุ เอโกปิ ผลสภาเวสุ นตฺถิ, ผลสภาโว นตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘ผลธมฺโม นตฺถี’’ติ จ ปาโฐ. มคฺคสทฺโท จ ผลงฺเคสูติ สามญฺญผลงฺเคสุ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ ‘‘มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติอาทินา (วิภ. ๔๙๒, ๔๙๕) อาคโต มคฺคสทฺโท มคฺคผลตฺตา ปวตฺตติ การณูปจาเรนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น มคฺคกิจฺจสพฺภาวา’’ติอาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา สจฺจเทสนาย ปภวาทิสภาวา เอว ธมฺมา สมุทยาทิปริยาเยน วุตฺตา, น อปฺปภวาทิสภาวา, ตสฺมา. เอตฺถ จ เตภูมกธมฺมานํ ยถารหํ ทุกฺขสมุทยสจฺจนฺโตคธตฺตา อสจฺจสภาเว สภาวธมฺเม จ อุทฺธรนฺโต ผลธมฺเม เอว อุทฺธริ. นนุ จ มคฺคสมฺปยุตฺตาปิ ธมฺมา อสจฺจสภาวาติ เตปิ อุทฺธริตพฺพาติ? น, เตสํ มคฺคคติกตฺตา. ‘‘ผลธมฺเมสู’’ติ เอตฺถ ธมฺมคฺคหเณน วา ผลสมฺปยุตฺตธมฺมานํ วิย เตสมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ๑๐-๒๖. คำว่า โส นั้น คือทุกขศัพท์. คำว่า ในที่อื่น คือในอธิษฐานแห่งสังขารทุกข์ วิปริณามทุกข์ และทุกขทุกข์. คำว่า ไม่เพ่งเล็งสิ่งอื่น คือไม่เพ่งเล็งบทอื่นมีสังขารเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น คือเพราะการถือเอาทุกขบทที่ไม่เพ่งเล็งสิ่งอื่น. ในทุกขทุกข์นั้นซึ่งเป็นวิสัย. ทุกขศัพท์นี้ เป็นทุกขศัพท์แรกในบทว่า 'ทุกข์ คือทุกขสัจ' นี้. และทุกข์นั้นคือทุกขทุกข์. ในบทว่า 'ทุกข์ คือทุกขสัจ' นี้ ไม่พึงประสงค์การกำหนดแน่นอนอย่างนี้ว่า 'ทุกข์เท่านั้นเป็นทุกขสัจ' แต่พึงประสงค์ว่า 'ทุกข์เป็นทุกขสัจเท่านั้น' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'เป็นทุกขสัจโดยส่วนเดียวแน่นอน'. ในสมุทัยที่กล่าวไว้ในสัจจวิภังค์ ไม่มีบางอย่างในผลธรรมทั้งหลาย หมายความว่า ในสมุทัยที่กล่าวไว้ ๕ อย่างในสัจจวิภังค์ ไม่มีแม้แต่อย่างเดียวในธรรมที่มีสภาวะเป็นผล คือไม่มีสภาวะเป็นผล. และมีบทว่า 'ไม่มีผลธรรม'. และคำว่า มรรค ในองค์แห่งผลทั้งหลาย คือในองค์แห่งสามัญผลมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น คำว่า มรรค ที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า 'เป็นองค์แห่งมรรค เป็นส่วนแห่งมรรค' (วิภังค์ ๔๙๒, ๔๙๕) ย่อมเป็นไปโดยอุปจาระแห่งเหตุ เพราะเป็นผลของมรรค ดังนี้เป็นอัธยาศัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีความเป็นกิจแห่งมรรค' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น คือเพราะธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะเป็นแดนเกิดเป็นต้นเท่านั้น ที่กล่าวไว้โดยปริยายมีสมุทัยเป็นต้นในการแสดงสัจจะ ไม่ใช่ธรรมที่ไม่มีสภาวะเป็นแดนเกิดเป็นต้น เพราะเหตุนั้น. และในที่นี้ เมื่อจะยกสภาวธรรมที่ไม่ใช่สัจจสภาวะขึ้น เพราะธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ย่อมสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจและสมุทัยสัจตามสมควร จึงยกผลธรรมขึ้นมาเท่านั้น. ก็ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคแม้เหล่านั้น ก็ไม่ใช่สัจจสภาวะมิใช่หรือ แม้ธรรมเหล่านั้นก็ควรยกขึ้นมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะธรรมเหล่านั้นมีคติอย่างเดียวกับมรรค. ในบทว่า 'ในผลธรรมทั้งหลาย' นี้ พึงเห็นการถือเอาธรรมเหล่านั้นด้วย โดยการถือเอาธรรม หรือเหมือนกับการถือเอาธรรมที่สัมปยุตด้วยผล ปทโสธเนน…เป… อิธ คหิตาติ เอเตน อสจฺจสภาวานํ ธมฺมานํ ปกรเณน นิวตฺติตตํ อาห. เตสนฺติ ทุกฺขาทีนํ. ตพฺพิเสสนโยควิเสสนฺติ เตน ทุกฺขาทิวิเสสนโยเคน วิสิฏฺฐตํ. สจฺจวิเสสนภาเวเนว ทุกฺขาทีนํ ปริญฺเญยฺยตาทิภาโว สิทฺโธติ อาห ‘‘เอกนฺตสจฺจตฺตา’’ติ. ยถา เจตฺถาติ ยถา เอตสฺมึ สจฺจยมเก สุทฺธสจฺจวาเร สจฺจวิเสสนภูตา เอว ทุกฺขาทโย คหิตา. เอวํ ขนฺธยมกาทีสุปีติ น สุทฺธสจฺจวาเร เอว อยํ นโย ทสฺสิโตติ อตฺโถ. ปทโสธนวาเร ตํมูลจกฺกวาเร จ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา สมุทายปทานํเยว วุตฺตตฺตา วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ‘‘สุทฺธกฺขนฺธาทิวาเรสู’’ติ วุตฺตํ. ตถา เจตฺถาปิ [Pg.186] สุทฺธวาเร เอว อยํ นโย ทสฺสิโต. ยทิ สุทฺธกฺขนฺธาทิวาเรสุ ขนฺธาทิวิเสสนภูตานเมว รูปาทีนํ คหเณน ภวิตพฺพํ, อถ กสฺมา ขนฺธาทิวิเสสนโต อญฺเญสมฺปิ รูปาทีนํ วเสน อตฺโถ ทสฺสิโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ. ปุริโม เอว อตฺโถ ยุตฺโต, ยุตฺติโต ปาโฐว พลวาติ. ด้วยบทว่า 'ปทโสธนะ' ...เป็นต้น... 'ถูกถือเอาในที่นี้' ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความที่ธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะมิใช่สัจจะถูกกันออกไปโดยปกรณ์นี้. คำว่า 'ของธรรมเหล่านั้น' หมายถึงของทุกข์เป็นต้น. คำว่า 'ความพิเศษแห่งการประกอบด้วยบทวิเสสนะ' หมายถึงความพิเศษด้วยการประกอบด้วยบทวิเสสนะมีทุกข์เป็นต้นนั้น. เพราะความเป็นบทวิเสสนะแห่งสัจจะเท่านั้น ความเป็นสภาพที่พึงกำหนดรู้เป็นต้นของทุกข์เป็นต้นจึงสำเร็จได้ จึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นสัจจะโดยส่วนเดียว'. ในที่นี้อย่างไร คือในสัจจยมกนี้ ในวาระแห่งสัจจะล้วน ทุกข์เป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะแห่งสัจจะเท่านั้นที่ถูกถือเอา. แม้ในขันธยมกเป็นต้นก็เช่นกัน หมายความว่า นัยนี้ไม่ได้แสดงไว้เฉพาะในวาระแห่งสัจจะล้วนเท่านั้น. ในวาระปทโสธนะและในวาระตัมมูลจักกะ เพราะกล่าวถึงแต่บทที่เป็นหมวดหมู่มีบทว่า 'รูปคือรูปขันธ์' เป็นต้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าว จึงกล่าวว่า 'ในวาระแห่งขันธ์ล้วนเป็นต้น'. แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน นัยนี้แสดงไว้เฉพาะในวาระล้วนเท่านั้น. ถ้าในวาระแห่งขันธ์ล้วนเป็นต้น พึงมีการถือเอารูปเป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะแห่งขันธ์เป็นต้นเท่านั้น เหตุไฉนจึงแสดงอรรถโดยอาศัยรูปเป็นต้นอย่างอื่นนอกจากการเป็นบทวิเสสนะแห่งขันธ์เป็นต้นเล่า? ท่านกล่าวโดยอ้างถึงคำถามนั้นว่า 'แต่ในอรรถกถา' เป็นต้น. อรรถก่อนหน้านั้นเท่านั้นที่สมควร เพราะบทบาลีมีกำลังกว่าโดยเหตุผล ปณฺณตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปัญญัตติวาระจบลงแล้ว ๒. ปวตฺติวารวณฺณนา ๒. คำอธิบายปวัตติวาระ ๒๗-๑๖๔. ทุกฺขปริญฺญา ยาว ทุกฺขสมติกฺกมนตฺถาติ สปฺปเทสํ ปวตฺตาปิ สา ตทตฺถาวหา ภเวยฺยาติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อริยตฺตา…เป… กตฺวา วุตฺต’’นฺติ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อนฺติมภเว ฐิตตฺตา’’ติ การณํ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อุปปตฺติยา ทุกฺขวิจารตฺตา, น จ สพฺเพ สุทฺธาวาสา อนฺติมภวิกา อุทฺธํโสตวจนโต. ‘‘ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อุปฺปาทาวตฺถา. อวิเสเสน ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนา ธมฺมา สมฺพนฺธีภาเวเนว ตํสมงฺคี จ ปุคฺคโล วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺเพ อุปปชฺชนฺตา’’ติอาทึ วตฺวา สฺวายมตฺโถ ยสฺมา นิจฺฉยรูเปน คหิโต, นิจฺฉิตสฺเสว จ อตฺถสฺส วิภาคทสฺสเนน ภวิตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘เตสฺเวว…เป… อุปปนฺนเมวา’’ติ อาห. ตตฺถ เตสฺเวว เกจิ ทสฺสียนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอกโกฏฺฐาสุปฺปตฺติสมงฺคิโนติ ทุกฺขโกฏฺฐาสุปฺปตฺติสมงฺคิโน. เตสูติ สนฺนิฏฺฐาเนน คหิเตสุ. มคฺคผลุปฺปาทสมงฺคีสูติ มคฺคผลุปฺปาทสมงฺคีนํ, อยเมว วา ปาโฐ. ๒๗-๑๖๔. เพื่อแสดงว่า การกำหนดรู้ทุกข์จนถึงเพื่อการก้าวล่วงทุกข์ แม้เป็นไปโดยมีส่วน ก็พึงนำมาซึ่งอรรถนั้นได้ ดังนี้ บางคนอาจมีความสงสัย จึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นอริยะ...เป็นต้น...กล่าวไว้โดยกำหนดไว้'. บางคนในที่นี้กล่าวเหตุว่า 'เพราะตั้งอยู่ในภพสุดท้าย' ข้อนั้นไม่สมควร เพราะเป็นการพิจารณาทุกข์โดยอุปบัติ และสุทธาวาสทั้งหมดก็ไม่ใช่ผู้มีภพสุดท้าย เพราะมีคำกล่าวถึงอุทธังโสตะ. บทว่า 'ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นภาวะแห่งการเกิดขึ้น. เพื่อแสดงว่า ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในทุกขสัจโดยไม่จำกัด และบุคคลผู้ประกอบด้วยทุกขสัจนั้นโดยความเป็นผู้เกี่ยวข้อง ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'สัตว์ทั้งปวงผู้กำลังอุบัติ' เป็นต้น และเพราะอรรถนี้ถูกถือเอาโดยเป็นรูปแห่งความแน่นอน และพึงมีการแสดงการจำแนกอรรถที่แน่นอนนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง...เป็นต้น...อุบัติแล้วเท่านั้น'. ในที่นั้น บางอย่างถูกแสดงในสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. คำว่า 'ผู้ประกอบด้วยการอุบัติในส่วนเดียว' หมายถึงผู้ประกอบด้วยการอุบัติในส่วนแห่งทุกข์. คำว่า 'ในสัตว์เหล่านั้น' หมายถึงในสัตว์ที่ถูกถือเอาโดยการวินิจฉัย. คำว่า 'ในผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผล' หมายถึงของผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผล หรือบทนี้เอง เอตฺถ จาติอาทินา ‘‘สพฺเพส’’นฺติอาทิปาฬิยา ปิณฺฑตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถ สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺสสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺสาติ อิทํ อนาทเร สามิวจนํ. กตฺถจิ สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺเสปิ ทุกฺขสจฺเจ ตํรหิตสฺส สมุทยสจฺจุปฺปาทรหิตสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เกจิ ปน ‘‘สมุทยสจฺจาโวมิสฺสสฺสา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ‘‘ตํรหิตสฺสา’’ติ อิทํ ปุริมปทสฺส อตฺถวิวรณํ เวทิตพฺพํ. ตํสหิตสฺสาติ สมุทยสจฺจุปฺปาทสหิตสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เตสนฺติ อสญฺญสตฺตานํ, ปวตฺติยํ ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท ‘‘ปวตฺเต’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ทฺวีสุปิ โกฏฺฐาเสสุ น คหิโตติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิยํ ปน [Pg.187] เตสํ อุปฺปาทสฺส ปฐมโกฏฺฐาเสน คหิตตา ทสฺสิตา เอว. ตถา นิโรโธ จาติ ยถา อสญฺญสตฺตานํ ปฏิสนฺธิยํ ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท ปฐมโกฏฺฐาเสน คหิโต, ปวตฺติยํ ปน โส ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ น คหิโต, ตถา เตสํ ทุกฺขสจฺจสฺส นิโรโธปีติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติอาทินา (ยม. ๑.สจฺจยมก.๘๘) นิโรธวาเร ปาฬิ ปวตฺตา. เอเสว นโยติ ยฺวายํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา สมุทยสจฺจยมเก ปาฬิยา อตฺถนโย วุตฺโต, มคฺคสจฺจยมเกปิ เอเสว นโย, เอวเมว ตตฺถาปิ อตฺโถ เนตพฺโพติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา ตตฺถ ปาฬิ ปวตฺตา. ในที่นี้ ท่านแสดงอรรถโดยรวมของบาลีมีบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวง' เป็นต้น ด้วยบทว่า 'ในที่นี้' เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า 'แห่งการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ปะปนกับการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ' นี้ เป็นสามีวจนะในอรรถที่ไม่เอื้อเฟื้อ. การเชื่อมโยงว่า ในบางแห่ง แม้เมื่อทุกขสัจจะปะปนกับการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ ก็ถูกกล่าวไว้โดยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ปราศจากสมุทัยสัจจะนั้น คือที่ปราศจากการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ. แต่บางคนอ่านว่า 'แห่งการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ไม่ปะปนกับสมุทัยสัจจะ' สำหรับคนเหล่านั้น บทว่า 'ที่ปราศจากนั้น' นี้ พึงทราบว่าเป็นคำอธิบายอรรถของบทก่อน. การเชื่อมโยงว่า บทว่า 'ที่ประกอบด้วยนั้น' หมายถึงถูกกล่าวไว้โดยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ. คำว่า 'ของสัตว์เหล่านั้น' หมายถึงของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย หมายความว่า การเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะในปวัตติ ไม่ได้ถูกถือเอาในส่วนทั้งสองที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ในปวัตติ' เป็นต้น. แต่ในการปฏิสนธิ การที่การเกิดขึ้นของสัตว์เหล่านั้นถูกถือเอาด้วยส่วนแรก ได้แสดงไว้แล้ว. และการดับก็เช่นกัน หมายความว่า เหมือนกับการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจในการปฏิสนธิของอสัญญีสัตว์ทั้งหลายถูกถือเอาด้วยส่วนแรก แต่ในปวัตตินั้นไม่ได้ถูกถือเอาด้วยสองส่วน การดับแห่งทุกขสัจจะของสัตว์เหล่านั้นก็เช่นกัน. เพราะเหตุนั้น บาลีในวาระนิโรธจึงเป็นไปด้วยบทว่า 'ในขณะแห่งการแตกดับของจิตที่ปราศจากตัณหาในปวัตติของสัตว์ทั้งปวงผู้กำลังจุติ' เป็นต้น (ยมก ๑. สัจจยมก. ๘๘). นัยนี้ก็เช่นกัน หมายความว่า อรรถนัยแห่งบาลีที่กล่าวไว้ในสมุทัยสัจจยมกด้วยบทว่า 'ในที่นี้' เป็นต้นนี้ นัยนี้ก็เช่นกันในมรรคสัจจยมก พึงนำอรรถไปในที่นั้นอย่างนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น บาลีในที่นั้นจึงเป็นไปด้วยบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวงผู้กำลังอุบัติ' เป็นต้น เอวญฺจ สตีติ เอวํ ขณวเสน โอกาสคฺคหเณ สตีติ ยถาวุตฺตมตฺถํ อนนุชานนวเสน ปจฺจามสติ. เอตสฺส วิสฺสชฺชเนติ เอตสฺส ยมกปทสฺส วิสฺสชฺชเน. ‘‘อคฺคมคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, อรหนฺตานํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา อคฺคมคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, อสญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๗๑) ปุริมโกฏฺฐาสสฺส อาคตตฺตา วิโรโธ นตฺถีติ ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา น อุปปตฺติจิตฺตุปฺปาทกฺขโณ ภาวิโน สมุทยปจฺจุปฺปาทสฺส อาธาโร, อถ โข กามาวจราทิโอกาโส, ตสฺมา. ปุคฺคโลกาสวาโร เหสาติ ยสฺมา ปุคฺคโลกาสวาโร เอส, ตสฺมา ‘‘เตสํ ตตฺถา’’ติ เอตฺถ โอกาสวเสน ตตฺถ-สทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิ ปุคฺคโลกาสวาเร กามาวจราทิโอกาสวเสเนว อตฺโถ คเหตพฺโพ, น ขณวเสน, อถ กสฺมา ‘‘สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา โอกาสํ อนามสิตฺวา ตตฺถ วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตตฺถ…เป… โส เอวา’’ติ. ตตฺถ ตตฺถาติ โอกาสวาเร. ปุคฺคลวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ ปุคฺคลสงฺขาตวิเสสทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ เตติ ยสฺมึ กามาวจราทิโอกาเส เต ปุคฺคลา. และเมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อมีการถือเอาโอกาสโดยขณะอย่างนี้ ย่อมพิจารณาโดยความไม่เห็นชอบด้วยอรรถที่กล่าวแล้ว. ในการแก้บทนี้ คือในการแก้บทคู่แห่งบทนี้. เพราะส่วนเบื้องต้นที่ว่า "ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัคคมรรค, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตพระอรหันต์, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตของบุคคลใดที่จักได้อัคคมรรคในลำดับแห่งจิตนั้น, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตของบุคคลเหล่านั้นที่กำลังเข้าถึงอสัญญีสัตว์ ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น แต่สมุทยสัจจะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น" (ยมก. 1. สัจจยมก. 71) มาแล้ว จึงไม่มีความขัดแย้ง จึงกล่าวว่า "ในส่วนเบื้องปลาย" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" (Tasmāti) (กล่าว) เพราะขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตปฏิสนธิไม่เป็นที่รองรับแห่งสมุทยสัจจะที่จักเกิดขึ้นในภายหน้า แต่เป็นโอกาสมีกามวจรเป็นต้น เพราะเหตุนั้น. คำว่า "เป็นวาระแห่งบุคคลและโอกาส" (Puggalokāsavāro hesāti) (กล่าว) เพราะวาระนี้เป็นวาระแห่งบุคคลและโอกาส เพราะเหตุนั้น พึงทราบอรรถของคำว่า "ในที่นั้น" ในบทว่า "แก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น" โดยเป็นโอกาส. ถ้าในวาระแห่งบุคคลและโอกาส พึงถือเอาอรรถโดยเป็นโอกาสมีกามวจรเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยขณะ ไฉนจึงมีการวิสัชนาในที่นั้น โดยไม่กล่าวถึงโอกาสด้วยบทว่า "แก่สัตว์ทั้งปวงที่กำลังเข้าถึง" เป็นต้น ดังนี้ เพื่อหมายถึงข้อซักถามนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นั้น... (ละ)... นั่นเอง". ในบทนั้น คำว่า "ในที่นั้น" (Tattha tatthāti) (กล่าว) ในวาระแห่งโอกาส. คำว่า "เพื่อแสดงบุคคลผู้พิเศษ" (Puggalavisesadassanatthanti) (กล่าว) เพื่อแสดงความพิเศษที่นับว่าเป็นบุคคล. คำว่า "ในที่ใด บุคคลเหล่านั้น" (Yattha teti) (กล่าว) ในโอกาสมีกามวจรเป็นต้นใด บุคคลเหล่านั้น (อยู่). เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ จิตฺตชรูปเมว อธิปฺเปตํ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตฺตาติ การณํ วทติ. อปเร ‘‘อรูเปติ อิมํ ปุริมาเปกฺขมฺปิ โหตีติ เตน ปวตฺตํ วิเสเสตฺวา อรูปภววเสน อยมตฺโถ วุตฺโต[Pg.188], ตสฺมา ‘ยสฺส วา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’ติอาทีสุปิ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ วทนฺติ. ปุคฺคโล น จิตฺตํ อเปกฺขิตฺวาว คหิโตติ อิทํ จิตฺตสฺส อนธิกตตฺตา วุตฺตํ. ยตฺถ ปน สมุทยสจฺจสฺส อุปฺปาทนิจฺฉโย, ตตฺเถว ตสฺส อนุปฺปาทนิจฺฉเยนปิ ภวิตพฺพํ จิตฺเตน จ วินา ปุคฺคลสฺเสว อนุปลพฺภนโตติ ‘‘ยสฺส สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ สมุทยสจฺจาธารํ จิตฺตํ อตฺถโต คหิตเมวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อปิจ อินฺทฺริยพทฺเธปิ น สพฺโพ รูปุปฺปาโท เอกนฺเตน จิตฺตุปฺปาทาธีโนติ สกฺกา วตฺตุํ จิตฺตุปฺปตฺติยา วินาปิ ตตฺถ รูปุปฺปตฺติทสฺสนโต, ตสฺมา จิตฺตชรูปเมว จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺชติ, น อิตรํ, อิตรํ ปน ตสฺส ตีสุปิ ขเณสุ อุปฺปชฺชตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. วิภชิตพฺพา อวิภตฺตา นาม นตฺถีติ สิยายํ ปสงฺโค ปฐมวาเร, ทุติยวาเร ปน วิภชนา เอว สาติ นายํ ปสงฺโค ลพฺภติ, ปฐมวาเรปิ วา นายํ ปสงฺโค. กสฺมา? เอสา หิ ยมกสฺส ปกติ, ยทิทํ ยถาลาภวเสน โยชนา. คำว่า "บางพวก" (Kecīti) กล่าวหมายถึงพระธรรมสิริเถระ. เพราะท่านนั้น ในบทว่า "ในขณะแห่งความแตกดับของจิตที่กำลังเป็นไป ทุกขสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้น" นี้ พึงประสงค์เอารูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น ย่อมกล่าวเหตุว่า "เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยจิต". ส่วนอาจารย์อื่นกล่าวว่า "คำว่า ในอรูปภพ นี้ ย่อมเป็นคำที่มุ่งหมายถึงบทก่อนด้วย เพราะเหตุนั้น จึงจำแนกบทว่า ที่กำลังเป็นไป โดยเป็นอรูปภพ อรรถนี้จึงถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น แม้ในบทว่า อนึ่ง สมุทยสัจจะของบุคคลใดดับไป ทุกขสัจจะของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นหรือ? ไม่ใช่ เป็นต้น ก็พึงทราบอรรถอย่างนี้". คำว่า "บุคคลไม่ได้ถูกถือเอาโดยมุ่งหมายถึงจิตเท่านั้น" (Puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahitoti) นี้ กล่าวแล้วเพราะจิตไม่เป็นประธาน. แต่ในที่ใดมีความตกลงว่าสมุทยสัจจะเกิดขึ้น ในที่นั้นก็พึงมีความตกลงว่าสมุทยสัจจะนั้นไม่เกิดขึ้นด้วย และเพราะบุคคลย่อมไม่ปรากฏเว้นจากจิต เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ในบทว่า "สมุทยสัจจะของบุคคลใดไม่เกิดขึ้น" นี้ จิตอันเป็นที่รองรับแห่งสมุทยสัจจะถูกถือเอาโดยอรรถนั่นเอง. อนึ่ง แม้ในสัตว์ที่มีอินทรีย์ผูกพัน ก็ไม่พึงกล่าวว่า รูปที่เกิดขึ้นทั้งหมดขึ้นอยู่กับจิตที่เกิดขึ้นโดยส่วนเดียว เพราะมีการเห็นรูปเกิดขึ้นในที่นั้นแม้ไม่มีจิตเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น รูปที่เกิดจากจิตเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิต ไม่ใช่รูปอื่น ส่วนรูปอื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะทั้งสามของรูปนั้น ดังนี้ พึงถึงความตกลงในเรื่องนี้. คำว่า "สิ่งที่ควรจำแนกที่ยังไม่จำแนกไม่มี" พึงมีข้อขัดข้องนี้ในวาระที่หนึ่ง แต่ในวาระที่สอง การจำแนกมีอยู่แล้ว ข้อขัดข้องนี้จึงไม่พึงมี หรือแม้ในวาระที่หนึ่ง ข้อขัดข้องนี้ก็ไม่มี. เพราะเหตุไร? เพราะการประกอบโดยได้ตามสมควรนี้แล เป็นปกติของยมก. ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเนติ เอตฺถ ‘‘ปฐมํ ภวงฺคํ, ทุติยํ จิตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ภวนิกนฺติยา อาวชฺชนมฺปิ วิปากปฺปวตฺติโต วิสทิสตฺตา ‘‘ทุติย’’นฺติ วตฺตุํ สกฺกา, ตโต ปฏฺฐาย ปุพฺเพ ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชิตฺถาติ วตฺตพฺพาติ อปเร. ภวนิกนฺติยา ปน สหชาตํ ปฐมํ จิตฺตํ อิธ ทุติยํ จิตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ. ตโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ สพฺพํ อพฺยากตภาเวน สมานชาติกตฺตา เอกนฺติ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชิตฺเถวาติ. เตนาห ‘‘สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทนา’’ติอาทิ. ตสฺมินฺติ ทุติเย จิตฺเต. เตน สมานคติกตฺตาติ เตน ยถาวุตฺตทุติยจิตฺเตน จ ตํสมงฺคิโน วา ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ สมุทยสจฺจนฺติ วตฺตพฺพภาเวน สมานคติกตฺตา. เอวญฺจ กตฺวาติ เตน สมานคติกตาย ทสฺสิตตฺตา เอว. ยถาวุตฺตาติ ทุติยากุสลจิตฺตโต ปุริมสพฺพจิตฺตสมงฺคิโน อคฺคหิตา โหนฺติ อิตรภาวาภาวโต. วุตฺตเมวตฺถํ ปาฐนฺตเรน สมตฺเถตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตติ จตุโวการา. วชฺเชตพฺพาติ ‘‘อิตเรส’’นฺติ วิเสสเนน นิวตฺเตตพฺพา. ปญฺจโวการา วิย ยถาวุตฺตา สุทฺธาวาสาติ ทุติยจิตฺตกฺขณสมงฺคิภาเวน วุตฺตปฺปการา ยถา สุทฺธาวาสสงฺขาตา ปญฺจโวการา ปุพฺเพ วุตฺตา สนฺติ, เอวํ จตุโวการา ปุพฺเพ วุตฺตา น หิ สนฺตีติ โยชนา. ในบทว่า "เมื่อจิตดวงที่สองกำลังเป็นไป" (Dutiye citte vattamāneti) นี้ ย่อมกล่าวว่า "ภวังค์เป็นดวงที่หนึ่ง, จิตเป็นดวงที่สอง". แม้อาวัจจนะแห่งภวนิกันติ ก็อาจกล่าวได้ว่าเป็น "ดวงที่สอง" เพราะมีความไม่เหมือนกับการเป็นไปของวิบาก อาจารย์อื่นกล่าวว่า "พึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะของบุคคลนั้นไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นมาก่อนนับแต่นั้นไป". แต่จิตดวงแรกที่เกิดพร้อมกับความพอใจในภพ ในที่นี้พึงประสงค์ว่าเป็นจิตดวงที่สอง. โดยทำจิตทั้งหมดที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นให้เป็นอันเดียวกัน เพราะมีความเป็นชาติเดียวกันโดยความเป็นอัพยากตะ พึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะของบุคคลนั้นไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นมาก่อนนับแต่นั้นไป. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยการกำหนดที่สุดทั้งหมด" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "ในจิตดวงนั้น" (Tasminti) (หมายถึง) ในจิตดวงที่สอง. คำว่า "เพราะมีความเป็นไปเสมอกันด้วยจิตนั้น" (Tena samānagatikattāti) (กล่าว) เพราะมีความเป็นไปเสมอกันด้วยความเป็นสภาวะที่ควรกล่าวว่า ทุกขสัจจะเคยเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตดวงที่สองที่กล่าวแล้วนั้น แต่สมุทยสัจจะหาเคยเกิดขึ้นไม่. คำว่า "และเมื่อทำอย่างนี้" (Evañca katvāti) (กล่าว) เพราะความเป็นไปเสมอกันนั้นถูกแสดงแล้วนั่นเอง. คำว่า "ที่กล่าวแล้ว" (Yathāvuttāti) (หมายถึง) บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตทั้งหมดที่อยู่ก่อนจิตอกุศลดวงที่สอง ย่อมไม่ถูกถือเอา เพราะไม่มีความเป็นอื่น. เพื่อยืนยันอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเองด้วยบทอื่น จึงกล่าวว่า "เหมือน" (Yathā) เป็นต้น. คำว่า "บุคคลเหล่านั้น" (Teti) (หมายถึง) จตุโวการบุคคล. คำว่า "พึงเว้น" (Vajjetabbāti) (หมายถึง) พึงห้ามด้วยบทวิเสสนะว่า "ของบุคคลอื่น". คำว่า "เหมือนปัญจโวการบุคคลที่กล่าวแล้วคือสุทธาวาส" (Pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsāti) (หมายถึง) การประกอบคือ เหมือนปัญจโวการบุคคลที่นับว่าเป็นสุทธาวาสที่กล่าวแล้วก่อนหน้านี้ มีอยู่โดยประการที่กล่าวแล้วโดยความเป็นผู้ประกอบด้วยขณะแห่งจิตดวงที่สอง อย่างนี้ จตุโวการบุคคลที่กล่าวแล้วก่อนหน้านี้ไม่มีอยู่. ‘‘ยสฺส [Pg.189] ยตฺถา’’ติ ปุคฺคโลกาสา อาเธยฺยาธารภาเวน อเปกฺขิตาติ อาห ‘‘ปุคฺคโลกาสา อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนา คหิตา’’ติ. กามาวจเร…เป… อุปปนฺนาติ เอตฺถ กามาวจเร อภิสเมตาวิโน รูปาวจรํ อุปปนฺนา, รูปาวจเร อภิสเมตาวิโน อรูปาวจรํ อุปปนฺนา, วา-สทฺเทน กามาวจเร อภิสเมตาวิโน อรูปาวจรํ อุปปนฺนาติ จ โยเชตพฺพํ. ตตฺถาติ อุปปนฺโนกาเส. อภิสมโยติ อุปริมคฺคาภิสมโย ยาว อุปปนฺโน น ภวิสฺสติ, ตาว เต ตตฺถ อุปปนฺนปุคฺคลา เอตฺถ เอตสฺมึ ‘‘อภิสเมตาวีน’’นฺติอาทินา วุตฺเต ทุติยโกฏฺฐาเส น คยฺหนฺติ ปุคฺคโลกาสานํ อญฺญมญฺญํ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ยทิ เอวํ กึ เต อิมสฺมึ ยมเก อสงฺคหิตาติ อาห ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘สมานคติกาติ วิสุํ น ทสฺสิตา’’ติ, ตํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘อนภิสเมตาวีน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘อนภิสเมตาวีน’’นฺติ อิมินา ปฐมปเทน คหิตา สพฺพตฺถ มคฺคุปฺปตฺติรเห สมฺปตฺติภเว ตตฺถ สุทฺธาวาเส เย อนภิสเมตาวิโน, เตสุ ทฺวิปฺปกาเรสุ สุทฺธาวาสา ยสฺมึ กาเล ตตฺถ อนภิสเมตาวิโนติ คเหตพฺพา, ตตฺถ เนสํ ตถา คเหตพฺพกาลสฺส วิเสสนตฺถํ ‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ วุตฺตนฺติ. คำว่า "ของบุคคลใดในภพใด" บุคคลและโอกาสถูกมุ่งหมายโดยความเป็นอาเธยยะและอาธาร จึงกล่าวว่า "บุคคลและโอกาสถูกถือเอาโดยจำแนกซึ่งกันและกัน". ในบทว่า "ในกามวจร... (ละ)... เข้าถึงแล้ว" นี้ (หมายถึง) บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในกามวจรเข้าถึงรูปาวจร, บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในรูปาวจรเข้าถึงอรูปาวจร, และพึงประกอบด้วยคำว่า "หรือ" ว่า บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในกามวจรเข้าถึงอรูปาวจร. คำว่า "ในภพนั้น" (หมายถึง) ในโอกาสที่เข้าถึงแล้ว. คำว่า "การตรัสรู้" (หมายถึง) การตรัสรู้อริยมรรคเบื้องสูง ตราบใดที่ยังไม่เข้าถึง ตราบนั้นบุคคลผู้เข้าถึงแล้วในภพนั้น ย่อมไม่ถูกถือเอาในส่วนที่สองที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า "ของบุคคลผู้ตรัสรู้แล้ว" เป็นต้น ในที่นี้ เพราะบุคคลและโอกาสถูกจำแนกซึ่งกันและกัน. ถ้าเป็นอย่างนั้น บุคคลเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ในยมกนี้หรือ? จึงกล่าวว่า "แต่บุคคลเหล่านั้น" เป็นต้น. ในบทนั้น คำที่กล่าวว่า "เพราะมีความเป็นไปเสมอกัน จึงไม่ได้แสดงแยกต่างหาก" เพื่อทำให้คำนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า "ของบุคคลผู้ยังไม่ตรัสรู้" เป็นต้น. อรรถของคำนั้นคือ บุคคลผู้ยังไม่ตรัสรู้ที่ถูกถือเอาด้วยบทแรกนี้ (หมายถึง) ในภพที่ถึงพร้อมซึ่งความไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคในที่ทั้งปวง ในสุทธาวาสนั้น บุคคลเหล่าใดเป็นผู้ยังไม่ตรัสรู้ ในสุทธาวาสสองประเภทนั้น พึงถือเอาว่า บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ยังไม่ตรัสรู้ในภพนั้นในกาลใด เพื่อเป็นบทวิเสสนะแห่งกาลที่พึงถือเอาอย่างนั้นของบุคคลเหล่านั้นในภพนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อจิตดวงที่สองของสุทธาวาสกำลังเป็นไป". เอเตนาติ เอเตน วจเนน. โวทานจิตฺตํ นาม มคฺคจิตฺตานํ อนนฺตรปจฺจยภูตํ จิตฺตํ, อิธ ปน อคฺคมคฺคจิตฺตสฺส. ตโตติ ยถาวุตฺตโวทานจิตฺตโต ปุริมตรจิตฺตสมงฺคิโน, อนุโลมญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตสมงฺคิโน, อวสิฏฺฐวุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาจิตฺตาทิสมงฺคิโนปิ. เตนาห ‘‘ยาว สพฺพนฺติมตณฺหาสมฺปยุตฺตจิตฺตสมงฺคี, ตาว ทสฺสิตา’’ติ. คำว่า "ด้วยคำนี้" (หมายถึง) ด้วยคำนี้. ชื่อว่า โวทานจิต คือจิตที่เป็นอนันตรปัจจัยแก่มรรคจิตทั้งหลาย แต่ในที่นี้ (หมายถึง) แก่อัคคมรรคจิต. คำว่า "จากจิตนั้น" (หมายถึง) บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่อยู่ก่อนโวทานจิตที่กล่าวแล้ว, บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยอนุโลมญาณ, และบุคคลผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาจิตที่ยังเหลือที่ถึงการออกเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถูกแสดงแล้วตราบเท่าที่ยังเป็นผู้ประกอบด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหาสุดท้าย". ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตานํ ภงฺคุปฺปาทกฺขณา ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคุปฺปาทกฺขเณหิ ทุกฺขสจฺจาทีนํ นุปฺปาทาทีสุ สมานคติกาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ จุติจิตฺตสฺสปิ อุปฺปาทกฺขณสฺส คหณํ ทฏฺฐพฺพนฺติ โยชนา. ทฺวีสุปิ โกฏฺฐาเสสูติ สมุทยสจฺจสฺส ภาวิโน นิโรธสฺส อปฺปฏิกฺเขปปฏิกฺเขปวเสน ปวตฺเตสุ ปุริมปจฺฉิมโกฏฺฐาเสสุ. น วิเสสิตนฺติ ยถาวุตฺเต อปฺปฏิกฺเขเป จ สติปิ วิเสเสตฺวา น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส ตาทิสสฺส มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขณสมงฺคิโน ปุริมโกฏฺฐาสสฺเสว อภชนโต โกฏฺฐาสทฺวยสมฺภวาภาวโตติ อตฺโถ. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิวริตุํ ‘‘ยสฺส ทุกฺขสจฺจ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เกสญฺจิ ปุคฺคลานํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. ‘‘มคฺคสฺส จ ผลสฺส [Pg.190] จา’’ติ วุตฺตมคฺคผลานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติณฺณํ ผลานํ ทฺวินฺนญฺจ มคฺคาน’’นฺติ อาห. ตานิ ปน เหฏฺฐิมานิ ตีณิ ผลานิ มชฺเฌ จ ทฺเว มคฺคา เวทิตพฺพา. นิรนฺตรํ อนุปฺปาเทตฺวาติ ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อโวกิณฺณํ กตฺวา สห วิปสฺสนาย มคฺคํ อุปฺปาเทนฺเตน ยา สาตจฺจกิริยา กาตพฺพา, ตํ อกตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนฺตรนฺตรา…เป… อุปฺปาเทตฺวา’’ติ. ‘‘อรูเป มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขเณ’’ติ อวิเสสโต วุตฺเต กถมยํ วิเสโส ลพฺภตีติ อาห ‘‘สามญฺญวจเนนปี’’ติอาทิ. เตน อปวาทวิสยปริยาเยน อุปสคฺคา อภินิวิสนฺตีติ โลกสิทฺโธยํ ญาโยติ ทสฺเสติ. เพราะเหตุที่ว่า ขณะแห่งความแตกดับและขณะแห่งความเกิดขึ้นของจิตในปวัตติกาล ย่อมมีคติเสมอกันในการไม่เกิดขึ้นเป็นต้นของทุกขสัจเป็นต้น อันเป็นขณะแห่งความเกิดขึ้นและความแตกดับของปฏิสนธิจุติจิตทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “ในจิตในปวัตติกาล” เป็นต้น ในที่นั้น พึงทราบการถือเอาซึ่งขณะแห่งความเกิดขึ้นของจุติจิตด้วย ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง ในส่วนทั้งสอง คือ ในส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายที่ดำเนินไปโดยการไม่ปฏิเสธและการปฏิเสธซึ่งนิโรธอันจะมีขึ้นแห่งสมุทยสัจ ไม่ได้จำแนกไว้ หมายความว่า แม้มีการไม่ปฏิเสธดังที่กล่าวมาแล้ว ก็ไม่ได้กล่าวจำแนกไว้ หมายความว่า เพราะบุคคลคนหนึ่งผู้ประกอบด้วยขณะแห่งความแตกดับของมรรคและผลเช่นนั้น ย่อมไม่เข้าถึงส่วนเบื้องต้นเท่านั้น จึงไม่มีความเป็นไปได้ของส่วนทั้งสอง บัดนี้ เพื่อจะอธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวว่า “ทุกขสัจของบุคคลใด” เป็นต้น ของบุคคลบางพวก และคำนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เมื่อแสดงมรรคและผลที่กล่าวไว้ว่า “ของมรรคและผล” จึงกล่าวว่า “ผล ๓ และมรรค ๒” อนึ่ง ผล ๓ เบื้องต่ำ และมรรค ๒ ในท่ามกลาง พึงทราบ “ไม่ให้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง” หมายความว่า ไม่ได้กระทำซึ่งการกระทำที่ต่อเนื่องที่พึงกระทำโดยผู้ให้มรรคเกิดขึ้นพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยไม่ให้ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์เข้ามาแทรกแซง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นระยะๆ...เป็นต้น...ให้เกิดขึ้น” เมื่อกล่าวโดยไม่จำแนกไว้ว่า “ในขณะแห่งความแตกดับของมรรคและผลในอรูป” ความจำแนกนี้จะพึงได้มาอย่างไร? จึงกล่าวว่า “แม้ด้วยคำสามัญ” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า “อุปสรรคทั้งหลายย่อมเข้าถึงโดยปริยายแห่งอรรถที่เป็นข้อยกเว้น” ดังนี้เป็นหลักที่โลกยอมรับ ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว ๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา ๓. คำอธิบายปริญญาวาร ๑๖๕-๑๗๐. เอตฺเถวาติ อิมสฺมึ สจฺจยมเก เอว. อปริญฺเญยฺยตาทสฺสนตฺถนฺติ เอตฺถ อ-กาโร น ปริญฺเญยฺยาภาววจโน, นาปิ ปริญฺเญยฺยปฏิปกฺขวจโน, อถ โข ตทญฺญวจโนติ ยถารหํ สจฺเจสุ ลพฺภมานานํ ปหาตพฺพตาทีนมฺปิ ทสฺสเน อาปนฺเนเยว สมยวาโร ทสฺสนปโร, เยสญฺจ น ทสฺสนปโร, เตสุ เกสุจิ สจฺเจสุ ลพฺภมานานมฺปิ เกสญฺจิ วิเสสานํ อยํ วาโร น ทสฺสนปโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺฉิกรณ…เป… ทสฺสนตฺถญฺจา’’ติ อาห. สมุทเย ปหานปริญฺญาว วุตฺตา, น ตีรณปริญฺญาติ ยุตฺตํ ตาเวตํ สมุทยสฺสปิ ตีเรตพฺพสภาวตฺตา, ‘‘ทุกฺเข ตีรณปริญฺญาว วุตฺตา, น ปหานปริญฺญา’’ติ อิทํ ปน กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ทุกฺขํ อปฺปหาตพฺพเมวาติ? สมุทยสจฺจวิภงฺเค วุตฺตานํ เกสญฺจิ สมุทยโกฏฺฐาสานํ ทุกฺขสจฺเจ สงฺคหณโต ทุกฺขสมุทเย วา อสงฺกรโตว คเหตฺวา ภูตกถนเมตํ ทฏฺฐพฺพํ. อุภยตฺถาติ ทุกฺเข สมุทเย จ วุตฺตา. กสฺมา? เตสํ สาธารณาติ. เอวํ สาธารณาสาธารณเภทภินฺนํ ยถาวุตฺตํ ปริญฺญากิจฺจํ ปุพฺพภาเค นานกฺขเณ ลพฺภมานมฺปิ มคฺคกาเล เอกกฺขเณ เอว ลพฺภติ เอกญาณกิจฺจตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคญาณญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ๑๖๕-๑๗๐. “ในที่นี้เท่านั้น” หมายถึง ในสัจจยมกนี้เท่านั้น “เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่พึงกำหนดรู้” ในที่นี้ อักษร “อ” ไม่ได้เป็นคำที่แสดงถึงการไม่มีสิ่งที่พึงกำหนดรู้ และก็ไม่ใช่คำที่แสดงถึงสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสิ่งที่พึงกำหนดรู้ แต่เป็นคำที่แสดงถึงสิ่งอื่นจากนั้น หมายความว่า สมยวารเป็นวารที่มุ่งแสดงซึ่งการละเป็นต้นที่พึงได้ในสัจจะทั้งหลายตามสมควร และวารนี้ไม่ได้มุ่งแสดงลักษณะพิเศษบางอย่างที่พึงได้ในสัจจะบางอย่างในสัจจะเหล่านั้นที่ไม่ได้มุ่งแสดง จึงกล่าวว่า “เพื่อการทำให้แจ้ง...เป็นต้น...และเพื่อการแสดง” ในสมุทัย กล่าวถึงแต่ปหานปริญญา ไม่ได้กล่าวถึงตีรณปริญญา ข้อนั้นสมควรแล้ว เพราะสมุทัยก็มีสภาวะที่พึงพิจารณาใคร่ครวญ แต่เหตุใดจึงกล่าวว่า “ในทุกข์ กล่าวถึงแต่ตีรณปริญญา ไม่ได้กล่าวถึงปหานปริญญา” ทุกข์ไม่ใช่สิ่งที่พึงละมิใช่หรือ? พึงทราบว่า คำนี้เป็นการกล่าวตามความเป็นจริง โดยถือเอาว่าส่วนแห่งสมุทัยบางอย่างที่กล่าวไว้ในสมุทยสัจจวิภังค์ ย่อมสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจ หรือโดยถือเอาโดยไม่ปะปนกันในทุกข์และสมุทัย “ในที่ทั้งสอง” หมายถึง กล่าวไว้ในทุกข์และสมุทัย เพราะเหตุใด? เพราะกิจนั้นเป็นของทั่วไปแก่สัจจะเหล่านั้น เพื่อแสดงว่า กิจแห่งปริญญาที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งจำแนกด้วยความต่างกันแห่งความทั่วไปและความไม่ทั่วไป แม้จะพึงได้ในขณะต่างกันในส่วนเบื้องต้น แต่ในกาลแห่งมรรค ย่อมได้ในขณะเดียวกันเท่านั้น เพราะเป็นกิจแห่งญาณเดียว จึงกล่าวว่า “เพราะมรรคญาณ” เป็นต้น ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปริญญาวาร จบแล้ว สจฺจยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายสัจจยมก จบแล้ว ๖. สงฺขารยมกํ ๖. สังขารยมก ๑. ปณฺณตฺติวารวณฺณนา ๑. คำอธิบายปัญญัตติวาร ๑. สติปิ [Pg.191] กุสลมูลาทีนมฺปิ วิภตฺตภาเว ขนฺธาทิวิภาโค ตโต สาติสโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ขนฺธาทโย วิย ปุพฺเพ อวิภตฺตา’’ติ อาห. ปการตฺโถ วา เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ‘‘ภูวาทโย’’ติอาทีสุ วิยาติ กุสลมูลาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวิญฺญาตตฺตา นิสาเมนฺเตหิ. เหตุอตฺโถ วา เอตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ อวิญฺญาปิตตฺตาติ อตฺโถ. ยทิปิ กายสงฺขารานํ วิกปฺปทฺวเยปิ เหตุผลภาโวเยว อิจฺฉิโต, สามิวจนรูปาวิภูโต ปน อตฺเถว อตฺถเภโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายสฺส…เป… กตฺตุอตฺเถ’’ติ อาห. โส ปนาติ กตฺตุอตฺโถ. ๑. แม้เมื่อกุศลมูลเป็นต้นมีการจำแนกอยู่ แต่การจำแนกขันธ์เป็นต้นนั้นยิ่งกว่า (ละเอียดกว่า) เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนขันธ์เป็นต้นที่ยังไม่ได้จำแนกไว้ก่อน” หรือว่า ในที่นี้ อาทิศัพท์ มีอรรถเป็นประเภท เหมือนในคำว่า “ภูวาทิ” เป็นต้น พึงทราบว่ารวมถึงกุศลมูลเป็นต้นด้วย. (คำว่า “เพราะไม่รู้แจ้ง”) คือโดยผู้ที่กำลังกำหนดฟังอยู่ เพราะความที่ยังไม่รู้แจ้ง. หรือในที่นี้ มีอรรถเป็นเหตุซึ่งละวิภัตติที่แสดงเหตุไว้ มีอรรถว่า เพราะยังไม่ถูกทำให้รู้แจ้ง. แม้ว่าในวิกัปทั้งสองของกายสังขาร จะประสงค์เอาความเป็นเหตุและผลเท่านั้น แต่ก็ยังมีความต่างกันแห่งอรรถที่ปรากฏในรูปของสามีวิจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) อยู่ทีเดียว เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “ของกาย...เป... ในอรรถแห่งผู้กระทำ”. คำว่า “โส ปน” นั้น คืออรรถแห่งผู้กระทำ. ๒-๗. สุทฺธิกเอเกกปทวเสนาติ ‘‘กาโย สงฺขาโร’’ติอาทีสุ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ปเทสุ อญฺญมญฺญํ อสมฺมิสฺสเอเกกปทวเสน. อตฺถาภาวโตติ ยถาธิปฺเปตตฺถาภาวโต. อญฺญถา กรชกายาทิโก อตฺโถ อตฺเถว. เตเนวาห ‘‘ปทโสธน…เป… อวจนียตฺตา’’ติ. อิทานิ ตเมว อตฺถาภาวํ พฺยติเรกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. กสฺมา ปน อุภยตฺถ สมาเน สมาสปทภาเว ตตฺถ อตฺโถ ลพฺภติ, อิธ น ลพฺภตีติ? ภินฺนลกฺขณตฺตา. ตตฺถ หิ รูปกฺขนฺธาทิปทานิ สมานาธิกรณานีติ ปททฺวยาธิฏฺฐาโน เอโก อตฺโถ ลพฺภติ, อิธ ปน กายสงฺขาราทิปทานิ ภินฺนาธิกรณานีติ ตถารูโป อตฺโถ น ลพฺภตีติ. เตนาห ‘‘ยถาธิปฺเปตตฺถาภาวโต’’ติ. ๒-๗. “โดยบทเดี่ยวๆ ที่บริสุทธิ์” หมายถึง โดยบทเดี่ยวๆ ที่ไม่ปะปนกันในบทสองบทๆ ในคำว่า “กาย สังขาร” เป็นต้น “เพราะไม่มีอรรถ” หมายถึง เพราะไม่มีอรรถตามที่ประสงค์ มิฉะนั้น อรรถเช่นกายที่เกิดจากธุลี (กายหยาบ) เป็นต้นก็มีอยู่แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “การชำระบท...เป... เพราะไม่ควรกล่าว” บัดนี้ เมื่อแสดงการไม่มีอรรถนั้นโดยปฏิเสธ จึงกล่าวว่า “เหมือน” เป็นต้น แต่เหตุใดเล่า เมื่อมีภาวะเป็นบทสมาสที่เสมอกันในที่ทั้งสอง อรรถจึงพึงได้ในที่นั้น แต่ในที่นี้กลับไม่ได้? เพราะมีลักษณะต่างกัน ในที่นั้น บทว่า “รูปขันธ์” เป็นต้น เป็นสมานาธิกรณะ (มีบทตั้งเดียวกัน) จึงพึงได้อรรถเดียวที่มีบทสองบทเป็นที่ตั้ง แต่ในที่นี้ บทว่า “กายสังขาร” เป็นต้น เป็นภินนาธิกรณะ (มีบทตั้งต่างกัน) จึงไม่พึงได้อรรถเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีอรรถตามที่ประสงค์” วิสุํ อทีเปตฺวาติ ‘‘กายสงฺขาโร’’ติอาทินา สห วุจฺจมาโนปิ กายสงฺขารสทฺโท วิสุํ วิสุํ อตฺตโน อตฺถํ อโชเตตฺวา เอกํ อตฺถํ ยทิ ทีเปตีติ ปริกปฺปวเสน วทติ. เตน กายสงฺขารสทฺทานํ สมานาธิกรณตํ อุลฺลิงฺเคติ. ‘‘กายสงฺขารสทฺโท กายสงฺขารตฺเถ วตฺตมาโน’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, ‘‘สงฺขารสทฺโท สงฺขารตฺเถว วตฺตมาโน’’ติ ปน วตฺตพฺพํ สิยา. เอวญฺหิ สติ ขนฺธตฺเถ วตฺตมาโน ขนฺธสทฺโท วิย รูปสทฺเทน กายสทฺเทน วิเสสิตพฺโพติ อิทํ วจนํ ยุชฺเชยฺย, กายสงฺขารสทฺทานํ ปน สมานาธิกรณตฺเต น เกวลํ สงฺขารสทฺโทเยว สงฺขารตฺเถ [Pg.192] วตฺตติ, อถ โข กายสทฺโทปีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กายสงฺขารสทฺโท กายสงฺขารตฺเถ วตฺตมาโน’’ติ วุตฺตํ สิยา, กายสทฺเทน สมานาธิกรเณนาติ อธิปฺปาโย. พฺยธิกรเณน ปน สงฺขารสฺส วิเสสิตพฺพตา อตฺเถวาติ. “โดยไม่แสดงแยกกัน” หมายถึง กล่าวโดยสมมติว่า แม้คำว่า “กายสังขาร” ที่กล่าวพร้อมกับคำว่า “กายสังขาร” เป็นต้น ก็ไม่ได้แสดงอรรถของตนแต่ละอย่างแยกกัน แต่แสดงอรรถอย่างเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงถึงความเป็นสมานาธิกรณะของคำว่า “กายสังขาร” เหตุใดจึงกล่าวว่า “คำว่ากายสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งกายสังขาร” แต่ควรจะกล่าวว่า “คำว่าสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งสังขารเท่านั้น” ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า “ขันธ์” ที่เป็นไปในอรรถแห่งขันธ์ พึงถูกจำแนกด้วยคำว่า “รูป” และคำว่า “กาย” เหมือนคำว่า “ขันธ์” คำกล่าวนี้จึงจะสมเหตุสมผล แต่ในการเป็นสมานาธิกรณะของคำว่า “กายสังขาร” ไม่ใช่เพียงแค่คำว่า “สังขาร” เท่านั้นที่เป็นไปในอรรถแห่งสังขาร แต่คำว่า “กาย” ก็เป็นไปในอรรถนั้นด้วย เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “คำว่ากายสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งกายสังขาร” โดยมีนัยว่า “ด้วยคำว่ากายที่เป็นสมานาธิกรณะ” อนึ่ง การที่สังขารพึงถูกจำแนกด้วยพยธิกรณะนั้นก็มีอยู่แล้ว อิมสฺส วารสฺสาติ สุทฺธสงฺขารวารสฺส. ปทโสธเนน ทสฺสิตานนฺติ เอตฺตเกว วุจฺจมาเน ตตฺถ ทสฺสิตภาวสามญฺเญน สุทฺธกายาทีนมฺปิ คหณํ อาปชฺเชยฺยาติ ตํนิวารณตฺถํ ‘‘ยถาธิปฺเปตานเมวา’’ติ อาห. กายาทิปเทหิ อคฺคหิตตฺตาติ สุทฺธกายาทิปเทหิ อคฺคหิตตฺตา. อิธ ปนาติ อฏฺฐกถายํ. สุทฺธสงฺขารวารํ สนฺธาย วุตฺตมฺปิ สุทฺธสงฺขารวารเมเวตฺถ อนนุชานนฺโต สกลสงฺขารยมกวิสยนฺติ อาห ‘‘อิธ ปน สงฺขารยมเก’’ติ. อธิปฺเปตตฺถปริจฺจาโคติ อสฺสาสปสฺสาสาทิกสฺส อธิปฺเปตตฺถสฺส อคฺคหณํ เจตนากายอภิสงฺขรณสงฺขาราทิ อนธิปฺเปตตฺถปริคฺคโห. ยทิ ‘‘กาโย สงฺขาโร’’ติอาทินา สุทฺธสงฺขารตํมูลจกฺกวารา อตฺถาภาวโต อิธ น คเหตพฺพา, อถ กสฺมา ปวตฺติวารเมว อนารภิตฺวา อญฺญถา เทสนา อารทฺธาติ อาห ‘‘ปทโสธนวารตํมูลจกฺกวาเรหี’’ติอาทิ. สํสโย โหติ สงฺขารสทฺทวจนียตาสามญฺญโต กายสงฺขาราทิปทานํ พฺยธิกรณภาวโต จ. เตเนวาห ‘‘อสมานาธิกรเณหิ…เป… ทสฺสิตายา’’ติ. คำว่า “แห่งวาระนี้” คือแห่งวาระแห่งสังขารล้วน คำว่า “ที่แสดงด้วยการชำระบท” เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ การถือเอาแม้กายเป็นต้นก็พึงถึงด้วยความเป็นสาธารณะแห่งภาวะที่แสดงในที่นั้น เพื่อห้ามสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “แห่งสิ่งที่มุ่งหมายเท่านั้น” คำว่า “เพราะไม่ถูกถือเอาด้วยบทว่ากายเป็นต้น” คือเพราะไม่ถูกถือเอาด้วยบทว่ากายล้วนเป็นต้น คำว่า “ในที่นี้” คือในอรรถกถา แม้ที่กล่าวอ้างถึงวาระแห่งสังขารล้วน ก็ไม่ทรงอนุญาตวาระแห่งสังขารล้วนในที่นี้ จึงกล่าวว่า “แต่ในสังขารยมกในที่นี้” อันเป็นวิสัยแห่งสังขารยมกทั้งหมด คำว่า “การสละอรรถที่มุ่งหมาย” คือการไม่ถือเอาอรรถที่มุ่งหมายมีอัสสาสะปัสสาสะเป็นต้น การถือเอาอรรถที่ไม่มุ่งหมายมีสังขารคือเจตนาเครื่องปรุงแต่งกายเป็นต้น หากวาระแห่งสังขารล้วนและวาระแห่งมูลจักรที่มีการชำระบทนั้นเป็นมูลไม่พึงถูกถือเอาในที่นี้ เพราะไม่มีอรรถด้วยคำว่า “กายเป็นสังขาร” เป็นต้น เหตุไฉนจึงไม่เริ่มวาระแห่งปวัตติเท่านั้น แต่เริ่มแสดงในทางอื่น จึงกล่าวว่า “ด้วยวาระแห่งการชำระบทและวาระแห่งมูลจักรนั้น” เป็นต้น ความสงสัยย่อมมี เพราะความเป็นสาธารณะแห่งความเป็นคำที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่าสังขาร และเพราะความเป็นพยธิกรณะแห่งบทว่ากายสังขารเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยบทที่มีอธิกรณะไม่เสมอกัน...เป... ที่แสดงแล้ว” ปณฺณตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาวาระแห่งบัญญัติ จบแล้ว. ๒. ปวตฺติวารวณฺณนา ๒. การพรรณนาวาระแห่งปวัตติ ๑๙. สงฺขารานํ ปุคฺคลานญฺจ โอกาสตฺตาติ สมฺปยุตฺตานํ นิสฺสยปจฺจยตาย, สงฺขารานํ สมาปชฺชิตพฺพตาย ปุคฺคลานํ ฌานสฺส โอกาสตา เวทิตพฺพา, ภูมิ ปน ยทคฺเคน ปุคฺคลานํ โอกาโส, ตทคฺเคน สงฺขารานมฺปิ โอกาโส. ‘‘ทุติเย ฌาเน ตติเย ฌาเน’’ติอาทินา ฌานํ, ‘‘กามาวจเร รูปาวจเร’’ติอาทินา ภูมิ จ วิสุํ โอกาสภาเวน คหิตา. อิตีติ เหตุอตฺโถ, ยสฺมา ฌานมฺปิ โอกาสภาเวน คหิตํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. ปุคฺคลวาเร จ โอกาสวเสน ปุคฺคลคฺคหเณติ ปุคฺคลวาเร จ ยทา ปุคฺคโลกาสสงฺขาราทีนํ โอกาสภาเวน คยฺหติ, ตทา [Pg.193] เตสํ ทฺวินฺนํ โอกาสานํ วเสน คยฺหนํ โหตีติ ยตฺถ โส ปุคฺคโล, ยญฺจ ตสฺมึ ปุคฺคเล ฌานํ อุปลพฺภติ, เตสํ ทฺวินฺนํ ภูมิฌานสงฺขาตานํ โอกาสานํ วเสน ยถารหํ กายสงฺขาราทีนํ คหณํ กถนํ โหตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตเทว, ตสฺมา. ทุติยตติยชฺฌาโนกาสวเสนาติ ทุติยตติยชฺฌานสงฺขาตโอกาสวเสน คหิตา. กถํ? ‘‘วินา วิตกฺกวิจาเรหิ อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ เอวํ คหิตา ปุคฺคลา วิเสเสตฺวา ทสฺสิตา. เกน? เตเนว วิตกฺกวิจารรหิตอสฺสาสปสฺสาสุปฺปาทกฺขเณนาติ โยเชตพฺพํ. ๑๙. คำว่า “ความเป็นโอกาสของสังขารและบุคคล” คือด้วยความเป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรม พึงทราบความเป็นโอกาสแห่งฌานของบุคคลด้วยความเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึงของสังขาร แต่ภูมิเป็นโอกาสของบุคคลโดยส่วนใด ภูมิก็เป็นโอกาสของสังขารโดยส่วนนั้น ฌานด้วยคำว่า “ในทุติยฌาน ในตติยฌาน” เป็นต้น และภูมิด้วยคำว่า “ในกามวจร ในรูปาวจร” เป็นต้น ก็ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาสต่างหากกัน คำว่า “อิติ” เป็นอรรถแห่งเหตุ ความว่า เพราะฌานก็ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส เพราะฉะนั้น คำว่า “และการถือเอาบุคคลโดยความเป็นโอกาสในวาระแห่งบุคคล” คือในวาระแห่งบุคคล เมื่อบุคคล โอกาส และสังขารเป็นต้น ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส การถือเอาด้วยอำนาจแห่งโอกาสทั้งสองนั้นย่อมมี คือการกล่าวถึงการถือเอาซึ่งกายสังขารเป็นต้นตามสมควรด้วยอำนาจแห่งโอกาสทั้งสองคือภูมิและฌานนั้น ที่บุคคลนั้นอยู่ และฌานที่ปรากฏในบุคคลนั้น คำว่า “เพราะฉะนั้น” คือเพราะเหตุนี้เอง เพราะฉะนั้น คำว่า “ด้วยอำนาจแห่งโอกาสคือทุติยฌานและตติยฌาน” คือถูกถือเอาด้วยอำนาจแห่งโอกาสที่ชื่อว่าทุติยฌานและตติยฌาน อย่างไร? บุคคลที่ถูกถือเอาอย่างนี้ว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัสสาสะปัสสาสะที่ปราศจากวิตกวิจาร” ถูกแสดงโดยจำแนกไว้ ด้วยอะไร? พึงประกอบว่า “ด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัสสาสะปัสสาสะที่ปราศจากวิตกวิจารนั้นเอง” ปฐมโกฏฺฐาเส ฌาโนกาสวเสน ปุคฺคลทสฺสนํ กตนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปุน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ภูมิโอกาสวเสน ปุคฺคลํ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ทฺวิปฺปการานนฺติ ฌานภูมิโอกาสเภเทน ทุวิธานํ. เตสนฺติ ปุคฺคลานํ. ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนานํ กามาวจราน’’นฺติ จ อิทํ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนํ, ตสฺส จ อวจฺเฉทกํ ‘‘อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อิทนฺติ วุตฺตํ ‘‘วิเสส…เป… ขเณ’’ติ. เตน วิเสสเนน. กามาวจรานมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน น เกวลํ รูปารูปาวจเรสุ ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนานํ, อถ โข กามาวจรานมฺปีติ วุตฺตเมวตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. กีทิสานํ กามาวจรานนฺติ อาห ‘‘คพฺภคตาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน อุทกนิมุคฺควิสญฺญิภูตา สงฺคหิตา, น มตจตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนนิโรธสมาปนฺนา. เต หิ อกามาวจรตาย วิย รูปารูปภวสมงฺคิโน วิตกฺกวิจารุปฺปตฺติยาว นิวตฺติตา. เอกนฺติกตฺตาติ อสฺสาสปสฺสาสาภาวสฺส เอกนฺติกตฺตา. นิทสฺสิตาติ รูปารูปาวจรา นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา, น ตพฺพิรหิตานํ อญฺเญสํ อภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปฐมชฺฌาโนกาสา อสฺสาสปสฺสาสวิรหวิสิฏฺฐาติ โยชนา. ปฐมญฺเจตฺถ ปฐมชฺฌานสมงฺคีนํ รูปารูปาวจรานํ คหณํ, ทุติยํ ยถาวุตฺตคพฺภคตาทีนํ. อิมินา นเยนาติ ยฺวายํ ‘‘สงฺขารานํ ปุคฺคลานญฺจา’’ติอาทินา ฌาโนกาสภูมิโอกาสวเสน ปุคฺคลวิภาคนโย วุตฺโต, อิมินา นเยน อุปาเยน. สพฺพตฺถ สพฺพปุจฺฉาสุ. ในส่วนแรก การแสดงบุคคลโดยอาศัยฌานโอกาส ได้กล่าวไว้ว่า “อีก...ฯลฯ...แสดง” ความสัมพันธ์คือ แสดงบุคคลโดยอาศัยภูมิโอกาส คำว่า “สองประเภท” หมายถึง สองชนิดโดยจำแนกเป็นฌานโอกาสและภูมิโอกาส คำว่า “ของบุคคลเหล่านั้น” หมายถึง ของบุคคลทั้งหลาย คำว่า “ของกามวจรบุคคลผู้เข้าปฐมฌาน” นี้ เป็นคำทั่วไปที่ควรงดเว้นและควรรับเอา และคำจำกัดความของคำนั้นคือ “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของลมหายใจเข้าออก” ดังที่กล่าวไว้ว่า “พิเศษ...ฯลฯ...ขณะ” ด้วยวิเสสนะนั้น คำว่า “แม้แก่กามวจรบุคคลทั้งหลาย” นั้น สัททะว่า “ปิ” (แม้) มีอรรถว่ารวบรวม ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมอรรถที่กล่าวไว้ว่า ไม่ใช่เฉพาะแก่รูปาวจรและอรูปาวจรบุคคลผู้เข้าปฐมฌานเท่านั้น แต่แม้แก่กามวจรบุคคลทั้งหลายด้วย ถามว่า กามวจรบุคคลเช่นไร? ตอบว่า “มีบุคคลผู้ตั้งอยู่ในครรภ์เป็นต้น” ด้วยสัททะว่า “อาทิ” (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์บุคคลผู้จมอยู่ในน้ำและผู้สลบเข้าไว้ ไม่ใช่ผู้ตายแล้ว ผู้เข้าจตุตถฌาน และผู้เข้านิโรธสมาบัติ เพราะบุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยรูปภพและอรูปภพ เหมือนกับความเป็นผู้ไม่เป็นกามวจร ย่อมถูกงดเว้นด้วยการเกิดขึ้นแห่งวิตกและวิจารนั่นเอง คำว่า “โดยความเป็นเอกันตะ” หมายถึง โดยความเป็นเอกันตะแห่งการไม่มีลมหายใจเข้าออก คำว่า “แสดงแล้ว” หมายถึง รูปาวจรและอรูปาวจรบุคคลถูกกล่าวโดยความเป็นตัวอย่าง ไม่ใช่โดยความไม่มีบุคคลอื่นผู้ปราศจากบุคคลเหล่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย การประกอบความว่า ปฐมฌานโอกาสเป็นที่พิเศษด้วยความปราศจากลมหายใจเข้าออก ในที่นี้ การรับเอาปฐมฌานของผู้ประกอบด้วยปฐมฌานที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรเป็นอย่างแรก, อย่างที่สองคือผู้มีบุคคลผู้ตั้งอยู่ในครรภ์เป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “ด้วยนัยนี้” หมายถึง นัยแห่งการจำแนกบุคคลโดยอาศัยฌานโอกาสและภูมิโอกาสที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ของสังขารและของบุคคลทั้งหลาย” เป็นต้น, ด้วยนัยนี้คือด้วยอุบายนี้ ในที่ทั้งปวง ในปัญหาทั้งปวง ๒๑. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ ยฺวายํ อุปฺปตฺติภูมิยา ฌานํ วิเสเสตฺวา อตฺโถ วุตฺโต, เอตสฺมึ อตฺเถ คยฺหมาเน อญฺญตฺถปิ อุปฺปตฺติภูมิยา ฌานํ วิเสสิตพฺพํ ภเวยฺย, ตถา จ อนิฏฺฐํ อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุตฺถชฺฌาเน’’ติอาทิมาห. กึ ปน ตํ อนิฏฺฐนฺติ อาห ‘‘ภูมีนํ [Pg.194] โอกาสภาวสฺเสว อคฺคหิตตาปตฺติโต’’ติ. ยตฺถ ยตฺถ หิ ฌานํ คยฺหติ, ตตฺถ ตตฺถ ตํ อุปฺปตฺติภูมิยา วิเสสิตพฺพํ โหติ. ตถา สติ ฌาโนกาโสว คหิโต สิยา, น ภูมิโอกาโส คุณภูตตฺตา. กิญฺจ ‘‘จตุตฺถชฺฌาเน รูปาวจเร อรูปาวจเร’’ติ เอตฺถ รูปารูปภูมิยา จตุตฺถชฺฌาเน วิเสสิยมาเน ตเทกเทโสว โอกาสวเสน คหิโต สิยา, น สพฺพํ จตุตฺถชฺฌานํ. เตนาห ‘‘สพฺพจตุตฺถชฺฌานสฺส โอกาสวเสน อคฺคหิตตาปตฺติโต จา’’ติ. ฌานภูโมกาสานนฺติ ฌาโนกาสภูมิโอกาสานํ. ๒๑. ก็เมื่ออรรถนี้มีอยู่ คืออรรถที่กล่าวไว้โดยจำแนกฌานด้วยอุปปัตติภูมิ, เมื่อถือเอาอรรถนี้ แม้ในที่อื่นก็พึงจำแนกฌานด้วยอุปปัตติภูมิได้, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมถึงความไม่พึงปรารถนา ดังนี้ จึงแสดงว่า “ในจตุตถฌาน” เป็นต้น ถามว่า ก็ความไม่พึงปรารถนานั้นคืออะไร? ตอบว่า “เพราะถึงความไม่ถูกถือเอาซึ่งความเป็นโอกาสของภูมิทั้งหลายนั่นเอง” เพราะว่าในที่ใดๆ ฌานถูกถือเอา, ในที่นั้นๆ ฌานนั้นย่อมถูกจำแนกด้วยอุปปัตติภูมิ เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานโอกาสเท่านั้นพึงถูกถือเอา, ไม่ใช่ภูมิโอกาส เพราะความเป็นคุณบท อนึ่ง ในคำว่า “ในจตุตถฌานที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร” นี้ เมื่อจำแนกจตุตถฌานด้วยรูปาวจรภูมิและอรูปาวจรภูมิ, ส่วนหนึ่งส่วนใดของฌานนั้นเท่านั้นพึงถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส, ไม่ใช่จตุตถฌานทั้งหมด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “และเพราะถึงความไม่ถูกถือเอาซึ่งจตุตถฌานทั้งหมดโดยความเป็นโอกาส” คำว่า “ของฌานภูมิโอกาสทั้งหลาย” หมายถึง ของฌานโอกาสและภูมิโอกาสทั้งหลาย นนุ จ ฌานภูมิโอกาเส อสงฺกรโต โยชิยมาเน น สพฺพสฺมึ ปฐมชฺฌาโนกาเส กายสงฺขาโร วจีสงฺขาโร จ อตฺถิ, ตถา สพฺพสฺมึ กามาวจโรกาเสติ โจทนุปฺปตฺตึ สนฺธาย ตสฺส ปริหารํ วตฺตุํ ‘‘ยทิปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถาติ ปฐมชฺฌาโนกาเส กามาวจโรกาเส จ. ตํทฺวยุปฺปตฺตีติ ตสฺส กายวจีสงฺขารทฺวยสฺส อุปฺปตฺติ. โอกาสทฺวยสฺส อสงฺกรโต คหเณ อยญฺจ คุโณ ลทฺโธ โหตีติ อาห ‘‘วิสุํ…เป… น วตฺตพฺพํ โหตี’’ติ. ตตฺถ องฺคมตฺตวเสนาติ วิตกฺกาทิฌานงฺคมตฺตวเสน. ตตฺถ วตฺตพฺพํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว. วิตกฺกรหิโตปิ วิจาโร วจีสงฺขาโรเยวาติ อาห ‘‘อวิตกฺก…เป… คจฺฉตี’’ติ. มุทฺธภูตํ ทุติยชฺฌานนฺติ จตุกฺกนเย ทุติยชฺฌานมาห. ตญฺหิ สกลกฺโขภกรธมฺมวิคเมน วิตกฺเกกงฺคปฺปหายิกโต สาติสยตฺตา ‘‘มุทฺธภูต’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. อสญฺญสตฺตา วิยาติ อิทํ วิสทิสุทาหรณํ ทฏฺฐพฺพํ. ก็แล เมื่อประกอบในฌานภูมิโอกาสโดยไม่ปะปนกัน, กายสังขารและวจีสังขารย่อมไม่มีในปฐมฌานโอกาสทั้งหมด, และในกามวจรโอกาสทั้งหมดก็เช่นกัน ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า “แม้ว่า” เป็นต้น เพื่อกล่าวแก้ข้อโต้แย้งที่เกิดขึ้น คำว่า “ในที่นั้น” หมายถึง ในปฐมฌานโอกาสและในกามวจรโอกาส คำว่า “การเกิดขึ้นแห่งสองอย่างนั้น” หมายถึง การเกิดขึ้นแห่งกายสังขารและวจีสังขารสองอย่างนั้น เมื่อถือเอาโอกาสสองอย่างโดยไม่ปะปนกัน คุณนี้ก็ย่อมได้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ต่างหาก...ฯลฯ...ไม่พึงกล่าว” ในที่นั้น คำว่า “โดยความเป็นเพียงองค์” หมายถึง โดยความเป็นเพียงองค์ฌานมีวิตกเป็นต้น สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ก็กล่าวไว้แล้วในอรรถกถา แม้วิจารที่ปราศจากวิตกก็เป็นวจีสังขารนั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ไม่มีวิตก...ฯลฯ...ย่อมไป” คำว่า “ทุติยฌานอันเป็นประธาน” หมายถึง ทุติยฌานในนัยจตุกกะ เพราะทุติยฌานนั้นเป็นที่ละองค์ฌานคือวิตกเพียงองค์เดียว ด้วยการปราศจากธรรมที่ยังความขุ่นมัวทั้งปวง จึงมีความพิเศษยิ่ง ย่อมได้ชื่อว่า “มุทธภูตะ” (เป็นประธาน) คำว่า “เหมือนอสัญญีสัตว์” นี้ พึงเห็นว่าเป็นอุทาหรณ์ที่ไม่เหมือนกัน ๓๗. อาวชฺชนโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ สพฺพํ จิตฺตํ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สมานคติกตฺตา เอกํ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปฐมโต’’ติ. เตนาห ‘‘อวิตกฺกอวิจารโต’’ติอาทิ. จิตฺตสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถนฺติ สุทฺธาวาเส จิตฺตสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถํ. ตถา ‘‘วจีสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถ’’นฺติ เอตฺถาปิ. ๓๗. จิตทั้งหมดที่เกิดขึ้นก่อนการรำพึง เพราะมีคติเสมอกับปฏิสนธิจิต จึงรวมเป็นอันเดียวกันแล้วกล่าวว่า “ในเบื้องต้น” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร” เป็นต้น คำว่า “เพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งจิตตสังขาร” นั้น คือเพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งจิตตสังขารในสุทธาวาส แม้ในคำว่า “เพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งวจีสังขาร” นี้ก็เช่นกัน ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปวัตติวาระจบแล้ว สงฺขารยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายสังขารยมกะจบแล้ว ๗. อนุสยยมกํ ๗. อนุสัยยมกะ ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา คำอธิบายปริจเฉทปริจฉินนุทเทสวาระ ๑. ‘‘อวิชฺชาสมุทยา [Pg.195] รูปสมุทโย, ตณฺหาสมุทยา รูปสมุทโย, กมฺมสมุทยา รูปสมุทโย. โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติ จ เอวมาทินา กุสลมูลกุสลาทีนํ ปจฺจยภาโว วุตฺโตติ อาห ‘‘ปจฺจยทีปเกน มูลยมเกนา’’ติ. ‘‘โส ‘อนิจฺจํ รูปํ, อนิจฺจํ รูป’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. จกฺขุ อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา’’ติ จ อาทินา พหุลขนฺธาทิมุเขน อนิจฺจานุปสฺสนาทโย วิหิตาติ วุตฺตํ ‘‘ขนฺธาทีสุ ตีรณพาหุลฺลโต’’ติ. กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนโต ปรํ ปหานกิจฺจํ นตฺถีติ อาห ‘‘อนุสยปหานนฺตา ปหานปริญฺญา’’ติ. ยทิปิ อนุสเยหิ สมฺปโยคโต อารมฺมณโต วา ปหานปริญฺญา นปฺปวตฺตติ, อนุสยาภาเว ปน ตทารมฺโภ เอว นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อนุสเยหิ ปหานปริญฺญํ วิภาเวตุ’’นฺติ. อนุสยภาเวน ลพฺภมานานนฺติ อนุสยภาเวน วิชฺชมานานํ, อนุสยสภาวานนฺติ อตฺโถ. ตีหากาเรหีติ ปริจฺเฉทาทีหิ ตีหิ ปกาเรหิ. อนุสเยสุ คณนสรูปปฺปวตฺติฏฺฐานโต อโพธิเตสุ ปุคฺคโลกาสาทิวเสน ปวตฺติยมานา ตพฺพิสยา เทสนา น สุวิญฺเญยฺยา โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสุ ตถา…เป… ทุรวโพธตฺตา’’ติ. ๑. เพราะความเป็นปัจจัยของกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “เพราะความเกิดขึ้นแห่งอวิชชา ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งตัณหา ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งกรรม ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี. โลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของกรรมทั้งหลาย” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ด้วยมูลยมกะที่แสดงปัจจัย” เพราะอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ได้ถูกบัญญัติไว้โดยมีขันธ์เป็นต้นเป็นประธานมาก ด้วยบทมีอาทิว่า “เขาย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘รูปไม่เที่ยง รูปไม่เที่ยง’. จักขุไม่เที่ยง, รูปทั้งหลายไม่เที่ยง” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะความมากแห่งการพิจารณาในขันธ์เป็นต้น” เพราะกิจแห่งการละไม่มีหลังจากตัดขาดกิเลสได้แล้ว จึงกล่าวว่า “ปหานปริญญาที่มีการละอนุสัยเป็นที่สุด” ถึงแม้ปหานปริญญาจะไม่เป็นไปโดยการประกอบกับอนุสัยหรือโดยมีอนุสัยเป็นอารมณ์ แต่เมื่อไม่มีอนุสัย การปรารภอนุสัยนั้นก็ไม่มี จึงกล่าวว่า “เพื่อแสดงปหานปริญญาด้วยอนุสัย” คำว่า “ที่พึงได้โดยความเป็นอนุสัย” คือ ที่มีอยู่โดยความเป็นอนุสัย, หมายถึง ที่มีสภาพเป็นอนุสัย คำว่า “ด้วยอาการ ๓ อย่าง” คือ ด้วยอาการ ๓ อย่างมีปริจเฉทเป็นต้น เมื่ออนุสัยทั้งหลายยังไม่ถูกรู้แจ้งโดยการนับ โดยสรูป และโดยที่ตั้งแห่งความเป็นไป การแสดงธรรมที่เกี่ยวกับอนุสัยเหล่านั้นที่ดำเนินไปโดยบุคคลและโอกาสเป็นต้น ย่อมไม่เป็นที่เข้าใจได้ง่าย จึงแสดงว่า “เพราะในอนุสัยเหล่านั้น...เป็นที่เข้าใจได้ยาก” เอตฺถ ปุริเมสูติ ปทุทฺธาโร อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธ วาติ กตฺวา สานุสยวาราทิอเปกฺโข, น อนุสยวาราทิอเปกฺโข อนุสยวาเร ปาฬิววตฺถานสฺส ปเคว กตตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตสุ สานุสยวาราทีสุ ปุริเมสูติ อตฺโถ’’ติ อาห. สานุสยวาราทีสุ หิ ตีสุ ปุริเมสุ โอกาสวาเร ยโต ตโตติ เทสนา ปวตฺตา, น อนุสยวาราทีสุ. อตฺถวิเสสาภาวโตติ ‘‘กามธาตุยา จุตสฺสา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๒) ปาฬิอาคตปทสฺส, ‘‘กามธาตุํ วา ปน อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทินา ยมกภาเวน อฏฺฐกถาอาทิคตปทสฺส จ อตฺถวิเสสาภาวโต. กถมยํ ยมกเทสนา สิยา ทุติยสฺส ปทสฺส อภาวโตติ อตฺโถ. ยทิ นายํ ยมกเทสนา, อถ กสฺมา อิธาคตาติ อาห ‘‘ปุริมวาเร หี’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุสยฏฺฐานปริจฺเฉททสฺสนนฺติ อนุสยฏฺฐานตาย [Pg.196] ปริจฺเฉททสฺสนํ. เอวมฺปิ กถมิทํ อนุสยยมกํ ยมกเทสนาสพฺภาวโตติ อาห ‘‘ยมกเทสนา…เป… นามํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อตฺถวเสนาติ ปฏิโลมตฺถวเสน. ปฐมปเทน หิ วุตฺตสฺส วิปริวตฺตนวเสนปิ ยมกเทสนา โหติ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูป’’นฺติอาทีสุ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒), ตตฺถ ปน อตฺถวิเสโส อตฺถิ, อิธ นตฺถิ, ตสฺมา น ตถา เทสนา กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถวิเสสาภาวโต ปน น วุตฺตา’’ติ. ลพฺภมานตาวเสนาติ ปุจฺฉาย ลพฺภมานตาวเสน. ในที่นี้ คำว่า “ในบทก่อนๆ” เป็นการยกบทขึ้นมาโดยถือว่าเป็นข้อกำหนดหรือข้อห้ามของบทที่อยู่ถัดไป จึงมุ่งหมายถึงสาสนุสัยวาระเป็นต้น ไม่ได้มุ่งหมายถึงอนุสัยวาระเป็นต้น เพราะการกำหนดปาฬิในอนุสัยวาระได้ทำไว้ก่อนแล้ว จึงแสดงว่า “หมายถึงในสาสนุสัยวาระเป็นต้นเหล่านี้ ในบทก่อนๆ” เพราะในสาสนุสัยวาระเป็นต้น ๓ บทก่อนนั้น การแสดงธรรมว่า “จากที่ใด... ในที่นั้น” ได้เป็นไปในโอกาสวาระ ไม่ได้เป็นไปในอนุสัยวาระเป็นต้น เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเนื้อความของบทที่มาในปาฬิมีอาทิว่า “ของผู้ที่จุติจากกามธาตุ” (ยมก. 2.อนุสัยยมก.302) และบทที่มาในอรรถกถาเป็นต้นโดยความเป็นยมกะมีอาทิว่า “หรือของผู้ที่กำลังจะอุบัติในกามธาตุ” หมายความว่า การแสดงยมกะนี้จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะไม่มีบทที่สอง หากการแสดงนี้ไม่ใช่ยมกะ แล้วเหตุใดจึงมาในที่นี้ จึงกล่าวว่า “เพราะในวาระก่อนๆ” เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า “การแสดงการกำหนดที่ตั้งของอนุสัย” คือ การแสดงการกำหนดโดยความเป็นที่ตั้งของอนุสัย ถึงกระนั้น อนุสัยยมกะนี้จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะมีการแสดงยมกะอยู่ จึงกล่าวว่า “การแสดงยมกะ...พึงเห็นชื่อ” คำว่า “โดยอำนาจแห่งอรรถ” คือ โดยอำนาจแห่งอรรถปฏิโลม เพราะการแสดงยมกะย่อมมีได้แม้โดยการกลับกันของสิ่งที่กล่าวด้วยบทแรก ดังในบทมีอาทิว่า “รูปคือรูปขันธ์, รูปขันธ์คือรูป” (ยมก. 1.ขันธยมก.2) แต่ในที่นั้นมีความพิเศษแห่งเนื้อความ ส่วนในที่นี้ไม่มี จึงแสดงว่า “แต่เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเนื้อความ จึงไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น” คำว่า “โดยอำนาจแห่งความได้” คือ โดยอำนาจแห่งความได้ของคำถาม อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสตีติ อิมินา นิปฺปริยาเยน อนุสยา อนาคตาติ ทสฺสิตํ โหติ ยโต เต มคฺควชฺฌา, น จ อตีตปจฺจุปฺปนฺนา อุปฺปตฺติรหาติ วุจฺจนฺติ อุปฺปนฺนตฺตา. ยํสภาวา ปน ธมฺมา อนาคตา อนุสยาติ วุจฺจนฺติ, ตํสภาวา เอว เต อตีตปจฺจุปฺปนฺนา วุตฺตา. น หิ ธมฺมานํ อทฺธาเภเทน สภาวเภโท อตฺถิ, ตสฺมา อนุสยานํ อตีตปจฺจุปฺปนฺนภาวา ปริยายโต ลพฺภนฺตีติ อฏฺฐกถายํ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๑) ‘‘อตีโตปิ โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํปการาติ อนุสยปฺปการา, การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนารหาอิจฺเจว อตฺโถ. โส เอวํปกาโร อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโต อุปฺปชฺชนารหตาย อวิจฺฉินฺนภาวทีปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น ขนฺธยมกาทีสุ วิย อุปฺปชฺชมานตา’’ติ, ปจฺจุปฺปนฺนตาติ อตฺโถ. เตเนวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ นินฺนานากรโณติ นิพฺพิเสโส. อุปฺปชฺชนานุสยานํ นินฺนานากรณตฺตา เอว หิ ‘‘เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ วิภงฺเค (วิภ. ๒๐๓) อาคตํ. อนุสยนญฺหิ เอตฺถ นิวิสนนฺติ อธิปฺเปตํ. การแสดงว่า “แสดงความเป็นผู้ควรแก่การเกิดขึ้น” นี้ ย่อมแสดงโดยนิปปริยายว่า อนุสัยทั้งหลายเป็นอนาคต เพราะอนุสัยเหล่านั้นพึงถูกตัดขาดด้วยมรรค และอดีตกับปัจจุบันก็ไม่ถูกเรียกว่าควรเกิดขึ้น เพราะเกิดขึ้นแล้ว แต่ธรรมทั้งหลายที่มีสภาพใดถูกเรียกว่าอนุสัยที่เป็นอนาคต ธรรมเหล่านั้นที่มีสภาพนั้นแลถูกกล่าวว่าเป็นอดีตและปัจจุบัน เพราะสภาพของธรรมทั้งหลายไม่มีความแตกต่างกันโดยการแบ่งกาล เพราะฉะนั้น ความเป็นอดีตและปัจจุบันของอนุสัยทั้งหลายจึงพึงได้โดยปริยาย จึงกล่าวไว้ในอรรถกถา (ยมก. อรรถ. อนุสัยยมก 1) ว่า “ย่อมเป็นอดีตด้วย” เป็นต้น คำว่า “มีประเภทอย่างนี้” คือ ประเภทของอนุสัย, หมายถึง ควรเกิดขึ้นเมื่อมีเหตุปัจจัย อนุสัยที่มีประเภทอย่างนั้น ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” ในอุปปัชชนวาระ มีความประสงค์เพื่อแสดงความเป็นไปไม่ขาดสายของความควรเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ความเป็นผู้กำลังเกิดขึ้นเหมือนในขันธยมกะเป็นต้น” หมายถึง ไม่ใช่ความเป็นปัจจุบัน ด้วยเหตุนั้นเป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า “ไม่มีความแตกต่างกัน” คือ ไม่มีข้อแตกต่าง เพราะอนุสัยที่กำลังเกิดขึ้นไม่มีความแตกต่างกันนั่นเอง จึงมีมาในวิภังค์ (วิภังค์ 203) ว่า “ตัณหานี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในที่นี้, เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่นี้” ในที่นี้ คำว่า “การตั้งอยู่” หมายถึง การนอนเนื่อง อิทานิ เยน ปริยาเยน อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อนุสยโวหาโร, ตํ ทสฺเสตุกาโม อนาคตมฺปิ เตหิ สทฺธึ เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุรูปํ การณํ ปน…เป… วุจฺจนฺตี’’ติ อาห. เอเตน ภูตปุพฺพคติยา อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อุปฺปตฺติรหตา เวทิตพฺพาติ ทสฺเสติ. อุปฺปตฺติอรหตา นาม กิเลสานํ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺพา. สา จ อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ อตฺเถวาติ ปการนฺตเรนปิ เตสํ ปริยายโตว อนุสยภาวํ ปกาเสติ. เตเนวาห ‘‘มคฺคสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตาทิสานนฺติ เย มคฺคภาวนาย อสติ อุปฺปตฺติรหา, ตาทิสานํ. ธมฺโม เอว จ อุปฺปชฺชติ, น ธมฺมากาโรติ อธิปฺปาโย. น หิ ธมฺมาการา อนิจฺจตาทโย [Pg.197] อุปฺปชฺชนฺตีติ วุจฺจนฺติ. ยทิ ปน เต อุปฺปาทาทิสมงฺคิโน สิยุํ, ธมฺมา เอว สิยุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปหีนากาโร จ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชตี’’ติ. บัดนี้ เมื่อประสงค์จะแสดงโวหารอนุสัยในอดีตและปัจจุบันโดยปริยายใด จึงรวมอนาคตเข้ากับอดีตและปัจจุบันนั้นเป็นอันเดียวกันแล้วแสดงว่า “แต่เหตุที่เหมาะสม...ถูกกล่าว” ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า ความควรเกิดขึ้นในอดีตและปัจจุบันพึงทราบโดยทางแห่งสิ่งที่เคยเป็นมาแล้ว ความควรเกิดขึ้น พึงทราบโดยความที่กิเลสยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค และความควรเกิดขึ้นนั้นก็มีอยู่ในอดีตและปัจจุบันด้วย จึงแสดงความเป็นอนุสัยของกิเลสเหล่านั้นโดยปริยายด้วยประการอื่นอีก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แต่ของมรรค” เป็นต้น คำว่า “ของธรรมเหล่านั้น” คือ ของธรรมเหล่านั้นที่ควรเกิดขึ้นเมื่อไม่มีการเจริญมรรค มีความประสงค์ว่า ธรรมเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อาการของธรรม เพราะอาการของธรรมมีอนิจจตาเป็นต้น ไม่ถูกเรียกว่าย่อมเกิดขึ้น หากอาการเหล่านั้นประกอบด้วยการเกิดขึ้นเป็นต้น ก็จะเป็นธรรมนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่สมควรที่จะกล่าวว่า อาการที่ยังไม่ถูกละย่อมเกิดขึ้น” วุตฺตมฺปิ ถามคมนํ อคฺคเหตฺวา อปฺปหีนฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา โจทโก โจเทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สตฺตานุสย…เป… อาปชฺชตีติ เจ’’ติ. น หิ ถามคมเน คหิเต โจทนาย โอกาโส อตฺถิ. เตนาห ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทิ. วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ, น เกวลมฏฺฐกถายเมว ปาฐคโตวายมตฺโถ, ตสฺมา เอวเมว คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามคโต…เป… ยุตฺต’’นฺติ วตฺวา กึ ปน ตํ ถามคมนนฺติ ปราสงฺกํ นิวตฺเตนฺโต ‘‘ถามคตนฺติ จ…เป… วุตฺตา’’ติ อาห. ตตฺถ อญฺเญหิ อสาธารโณติ กิเลสวตฺถุอาทีนํ กิเลสตาทิสภาโว วิย กามราคาทิโต อญฺญตฺถ อลพฺภมาโน เตสํเยว อาเวณิโก สภาโว, ยโต เต ภวพีชํ ภวมูลนฺติ จ วุจฺจนฺติ. ยสฺมา จ ถามคมนํ เตสํ อนญฺญสาธารโณ สภาโว, ตสฺมา อนุสยนนฺติ วุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามคโตติ อนุสยสมงฺคีติ อตฺโถ’’ติ อาห. แม้เมื่อความถึงกำลัง (ความมั่นคง) ถูกกล่าวไว้แล้ว ผู้โต้แย้งก็โต้แย้งโดยไม่ถือเอาความถึงกำลังนั้น แต่ถือเอาเพียงอรรถว่ายังละไม่ได้เท่านั้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถ้าอนุสัย ๗... ย่อมถึง” เป็นต้น เพราะเมื่อถือเอาความถึงกำลังแล้ว ย่อมไม่มีโอกาสแห่งการโต้แย้ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมไม่ถึง” เป็นต้น สิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถา และเนื้อความนี้มิใช่มีเพียงในอรรถกถาเท่านั้น แต่เป็นเนื้อความที่มาในพระบาลีด้วย เพราะฉะนั้น พึงถือเอาอย่างนี้เท่านั้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงกำลัง... สมควร” แล้วเพื่อจะระงับความสงสัยของผู้อื่นว่า ความถึงกำลังนั้นคืออะไร จึงกล่าวว่า “และคำว่า ถึงกำลัง... ถูกกล่าวไว้” ในที่นั้น คำว่า “ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่น” คือ สภาวะที่ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่นของกิเลสวัตถุเป็นต้น เช่นเดียวกับสภาวะความเป็นกิเลสเป็นต้นที่ไม่พึงได้ในที่อื่นนอกจากกามราคะเป็นต้น เป็นสภาวะเฉพาะของกิเลสเหล่านั้นเอง เพราะกิเลสเหล่านั้นถูกเรียกว่าเป็นพืชแห่งภพและเป็นรากเหง้าแห่งภพ และเพราะความถึงกำลังเป็นสภาวะที่ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่นของกิเลสเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอนุสัย เพื่อจะแสดงความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “คำว่า ถึงกำลัง หมายถึง ผู้ประกอบด้วยอนุสัย” ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อนุเสติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓) อนุสยวาเร วุตฺโต เอว อตฺโถ ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐) วุตฺโตติ อนุสยนากาโร เอว อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโตติ ‘‘อุปฺปชฺชนวาโร อนุสยวาเรน นินฺนานากรโณ วิภตฺโต’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตตฺถ วิจารํ อารภติ ‘‘อนุสยอุปฺปชฺชนวารานํ สมานคติกตฺตา’’ติอาทินา. ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ สิยาติ อุปฺปชฺชนวาเร ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ อปฺปหีนาการทีปกํ สิยา. ตถา จ สติ ยถา ‘‘อิมสฺส อุปฺปาทา’’ติ เอตฺถ อิมสฺส อนิโรธาติ อยมตฺโถปิ ญายติ, เอวํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺเต อตฺถโต ‘‘น อุปฺปชฺชตี’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ อปฺปหีนาการสฺส อุปฺปตฺติรหภาวสฺส อนุปฺปชฺชมานสภาวตฺตาติ โจทนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปฺปชฺชตีติ วจนสฺส อวุตฺตตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ เจ’’ติ อาห. วจนตฺถวิเสเสน ตํทฺวยสฺส วุตฺตตฺตาติ เอเตน ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺเถน วารนฺตรเทสนา โหติ ยถา [Pg.198] สหชาตสํสฏฺฐวาเรสูติ ทสฺเสติ. อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวาติอาทิ ตเมว วจนตฺถวิเสสํ วิภาเวตุํ อารทฺธํ. อุปฺปตฺติโยคฺคนฺติ อุปฺปตฺติยา โยคฺคํ, อุปฺปชฺชนสภาคตนฺติ อตฺโถ. ยโต อนุสยา อุปฺปตฺติรหาติ วุจฺจนฺติ, เอกนฺเตน เจตเทว สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทิวจนโต (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐). ‘‘อนุเสนฺตีติ อนุสยา’’ติ เอตฺตเก วุตฺเต สทา วิชฺชมานา นุ โข เต อปรินิปฺผนฺนานุสยนฏฺเฐน ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อยมตฺโถ อาปชฺชตีติ ตํนิเสธนตฺถํ ‘‘อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปตฺติอรหภาเวน ถามคตตา อนุสยฏฺโฐติ ยํ เตสํ อุปฺปตฺติโยควจนํ วุตฺตํ, ตํ สมฺมเทว วุตฺตนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘อนุสยสทฺทสฺสา’’ติอาทินา. เตน วารทฺวยเทสนุปฺปาทิกา อนุสยสทฺทตฺถนิทฺธารณาติ ทสฺเสติ. ตมฺปิ สุวุตฺตเมว อิมินา ตนฺติปฺปมาเณนาติ อิทมฺปิ ‘‘อภิธมฺเม ตาวา’’ติอาทินา อาคตํ ติวิธเมว ตนฺตึ สนฺธายาหาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตนฺติตฺตเยนปิ หิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตา ทีปิตา โหตี’’ติ. เนื้อความที่กล่าวไว้ในอนุสัยวาระว่า “อนุสัยคือกามราคะนอนเนื่องแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมตามนอนเนื่องแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.3) เป็นเนื้อความเดียวกับที่กล่าวไว้ในอุปปัชชนวาระว่า “อนุสัยคือกามราคะเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.300) คืออาการแห่งการนอนเนื่องนั่นเอง ถูกถือเอาด้วยคำว่า “เกิดขึ้น” ในอุปปัชชนวาระ ดังนั้น ท่านจึงเริ่มพิจารณาในคำที่กล่าวไว้ว่า “อุปปัชชนวาระถูกจำแนกโดยไม่แตกต่างจากอนุสัยวาระ” ดังนี้เป็นต้นว่า “เพราะอนุสัยวาระและอุปปัชชนวาระมีการดำเนินไปเสมอกัน” คำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” พึงมีได้ คือในอุปปัชชนวาระ คำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” พึงเป็นเครื่องแสดงอาการที่ยังละไม่ได้ และเมื่อเป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างในคำว่า “เพราะการเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้” นี้ ความหมายว่า “เพราะการไม่ดับไปแห่งสิ่งนี้” ย่อมเป็นที่ทราบกัน ฉันใด เมื่อกล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้น” โดยอรรถแล้ว ความหมายว่า “ไม่เกิดขึ้น” นี้ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้ว เพราะสภาวะที่ยังละไม่ได้คือสภาวะที่ยังไม่เกิดขึ้น มีสภาวะที่ไม่เกิดขึ้น ฉันนั้น เพื่อจะแสดงการโต้แย้ง ท่านจึงกล่าวว่า “หากจะแย้งว่า ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่าคำว่า ย่อมเกิดขึ้น ไม่ได้ถูกกล่าวไว้” ด้วยความพิเศษแห่งอรรถของบทนี้ การแสดงวาระอื่นย่อมมีได้แม้จะไม่มีความต่างกันแห่งธรรม เหมือนในสหชาตวาระและสังสัฏฐวาระ ดังนี้ท่านแสดงให้เห็น คำว่า “ได้เหตุที่สมควรแล้ว” เป็นต้น ท่านเริ่มไว้เพื่อจำแนกความพิเศษแห่งอรรถของบทนั้นเอง คำว่า “ควรแก่การเกิดขึ้น” หมายถึง ควรเพื่อการเกิดขึ้น คือมีสภาวะที่จะเกิดขึ้น เพราะอนุสัยถูกเรียกว่า “ยังไม่เกิดขึ้น” ดังนั้น จึงต้องยอมรับความนี้โดยส่วนเดียวว่า “อนุสัยคือกามราคะเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.300) เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า “ชื่อว่าอนุสัย เพราะนอนเนื่อง” ความหมายย่อมปรากฏว่า “อนุสัยเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ดำรงอยู่เสมอใช่หรือไม่ โดยอรรถว่าการนอนเนื่องที่ยังไม่ปรากฏชัดจึงเรียกว่าอนุสัย” เพื่อปฏิเสธความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่สมควรแล้ว” ภาวะที่ถึงกำลังโดยความเป็นสภาวะที่ยังไม่เกิดขึ้น เป็นอรรถของอนุสัย คำที่กล่าวถึงความควรแก่การเกิดขึ้นของอนุสัยเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้ถูกต้องแล้ว ท่านกล่าวเนื้อความนี้ด้วยคำว่า “แห่งบทว่าอนุสัย” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า การกำหนดอรรถของคำว่าอนุสัยเป็นเหตุให้เกิดการแสดงวาระทั้งสอง แม้คำนั้นก็ถูกกล่าวไว้ดีแล้วด้วยประมาณแห่งคัมภีร์นี้ แม้คำนี้ท่านก็กล่าวหมายถึงคัมภีร์ ๓ อย่างที่มาในคำว่า “ในพระอภิธรรมก่อน” เป็นต้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะแม้ด้วยคัมภีร์ทั้งสาม ก็เป็นอันแสดงความที่อนุสัยเป็นธรรมที่ประกอบกับจิต” ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายวาระแห่งการแสดงหัวข้อที่กำหนดด้วยการกำหนด อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา คำอธิบายวาระแห่งฐานะที่เป็นที่เกิดขึ้น ๒. เอวํ สตีติ เวทนานํ วิเสสิตพฺพภาเว กามธาตุยา จ วิเสสนภาเว สติ. กามาธาตุยา อนุสยนฏฺฐานตา น วุตฺตา โหติ อปฺปธานภาวโต, ปธานาปฺปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจทสฺสนโต, วิเสสนภาเวน จริตพฺพตาย จาติ อธิปฺปาโย. โหตุ โก โทโสติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกมาโน อาห ‘‘ทฺวีสุ ปนา’’ติอาทิ. ทฺวีสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ตถา ‘‘ตีสุ ธาตูสู’’ติ เอตฺถาปิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ธาตุอาทิเภเทน ติวิธํ อนุสยฏฺฐานํ, ตตฺถ จ รูปารูปธาตูนํ ภวราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา วุตฺตาติ กามธาตุยา กามราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา เอกนฺเตน วตฺตพฺพา, ตสฺมา. ตีสุ ธาตูสุ ตีสุ เวทนาสูติ จ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสูติ จ อาธาเร. ๒. คำว่า “เมื่อเป็นเช่นนั้น” คือ เมื่อเวทนามีภาวะที่ควรถูกจำแนก และเมื่อกามธาตุมีภาวะเป็นเครื่องจำแนก ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามธาตุไม่ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะความเป็นส่วนไม่สำคัญ เพราะในบรรดาส่วนที่สำคัญและไม่สำคัญ ท่านย่อมแสดงกิจในส่วนที่สำคัญ และเพราะควรดำเนินไปด้วยภาวะเป็นเครื่องจำแนก นี้คืออธิบาย สงสัยว่าบางทีอาจจะกล่าวว่า “จะมีโทษอะไร” จึงกล่าวว่า “แต่ในสอง” เป็นต้น คำว่า “ในสอง” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด (นิทธารณะ) แม้ในคำว่า “ในธาตุสาม” นี้ก็เช่นกัน คำว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะฐานะที่นอนเนื่องมี ๓ อย่างโดยการจำแนกเป็นธาตุเป็นต้น และในฐานะเหล่านั้น ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของภวราคะในรูปธาตุและอรูปธาตุถูกกล่าวไว้แล้ว ดังนั้น ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามราคะในกามธาตุจึงต้องกล่าวอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น (จึงกล่าวอย่างนั้น) คำว่า “ในธาตุสาม ในเวทนาสาม” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด และคำว่า “ในเวทนาสองในกามธาตุ” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถเป็นที่รองรับ (อาธาระ) ทฺวีสฺเววาติ [Pg.199] ทฺวีสุ สุโขเปกฺขาสุ เอว. สพฺพาสุ ทฺวีสูติ ยาสุ กาสุจิ ทฺวีสุ. เตนาติ ‘‘กามราโค ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ วจนสามตฺถิยลทฺเธน วิเสสนิจฺฉเยเนว. ภวราคานุสยฏฺฐานํ รูปารูปธาตุโย ตทนุรูปา จ เวทนา. น หิ ทฺวีสุ เวทนาสุ กามราคานุสโยว อนุเสตีติ อวธารณํ อิจฺฉิตํ, ทฺวีสุ เอว ปน เวทนาสูติ อิจฺฉิตํ. เตเนวาห ‘‘ทฺวีสฺเวว อนุเสติ, น ตีสู’’ติ. อฏฺฐานญฺจ อนุสยานํ, กึ ตํ อปริยาปนฺนํ สกฺกาเย? สพฺโพ โลกุตฺตโร ธมฺโม. จ-สทฺเทน ปฏิฆานุสยฏฺฐานํ สงฺคณฺหาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ. อญฺญาติ กามราคานุสยฏฺฐานภูตา ทฺเว เวทนา. คำว่า “ในสองเท่านั้น” คือ ในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนาเท่านั้น คำว่า “ในสองทั้งหมด” คือ ในสองอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น คือ ด้วยการกำหนดจำแนกที่ได้มาด้วยอำนาจของบทว่า “กามราคะนอนเนื่องในเวทนาสองอย่าง” นั่นเอง ฐานะที่นอนเนื่องของภวราคานุสัยคือรูปธาตุ อรูปธาตุ และเวทนาที่สมควรแก่ธาตุนั้น เพราะการกำหนดว่า “กามราคานุสัยเท่านั้นนอนเนื่องในเวทนาสองอย่าง” ไม่เป็นที่ประสงค์ แต่ประสงค์ว่า “นอนเนื่องในเวทนาสองอย่างเท่านั้น” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นอนเนื่องในสองเท่านั้น ไม่ใช่ในสาม” และอฐานะของอนุสัย อะไรคือสิ่งที่ไม่รวมอยู่ในสักกายะ? คือโลกุตตรธรรมทั้งปวง ด้วยคำว่า “จ” (และ) ท่านย่อมสงเคราะห์ฐานะที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “และเหมือนอย่าง” เป็นต้น คำว่า “อื่น” คือ เวทนาสองอย่างที่เป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามราคานุสัย อญฺเญสุ ทฺวีหิ เวทนาหิ วิปฺปยุตฺเตสุ. ปิยรูปสาตรูเปสูติ ปิยายิตพฺพมธุรสภาเวสุ. วิเสสนญฺเจตํ รูปาทีนํ สพฺพทฺวารสพฺพปุริเสสุ อิฏฺฐภาวสฺส อนิยตตาย กตํ. สาตสนฺตสุขคิทฺธิยาติ สาตสุเข สนฺตสุเข จ คิชฺฌนากาเรน อภิกงฺขนากาเรน. ตตฺถ สาตสุขํ กายิกํ, สนฺตสุขํ เจตสิกํ. สาตสุขํ วา กายิกสุขํ, สนฺตสุขํ อุเปกฺขาสุขํ. ตถา จาหุ ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗). ปริตฺตํ วา โอฬาริกํ สุขํ สาตสุขํ, อโนฬาริกํ สนฺตสุขํ. ปริตฺตคฺคหณญฺเจตฺถ กามราคานุสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อญฺญตฺถาติ เวทนาหิ อญฺญตฺถ. โสติ กามราคานุสโย. เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสตีติ เวทนาเปกฺโข เอว หุตฺวา ปวตฺตติ ยถา ปุตฺตาเปกฺขาย ธาติยา อนุคฺคณฺหนปฺปวตฺติ, สยนสงฺขาตา ปวตฺติ จ กามราคสฺส นิกามนเมว. เตนาห ‘‘สุขมิจฺเจว อภิลปตี’’ติ. ยถา ตสฺส, เอวํ ปฏิฆานุสยาทีนมฺปิ วุตฺตนิยาเมน ยถาสกํ กิจฺจกรณเมว ทุกฺขเวทนาทีสุ อนุสยนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ ปฏิฆานุสโย จา’’ติอาทิ. ตีสุ เวทนาสุ อนุสยนวจเนนาติ ตีสุ เวทนาสุ ยถารหํ อนุสยนวจเนน. อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสูติ อิฏฺฐาทีสุ อารมฺมณปกติยา วเสน อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ วิปรีตสญฺญาย วเสน อนิฏฺฐาทีสุ อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสูติ โยชนา. น หิ อิฏฺฐาทิภาเวน คหณํ วิปรีตสญฺญา. ในสิ่งอื่นที่ปราศจากเวทนา ๒ อย่าง. คำว่า ปิยรูปสาตรูเปสุ (ในรูปที่น่ารักและน่าพอใจ) คือในสภาวะที่น่ารักและมีรสหวาน. และบทนี้เป็นบทวิเศษณ์ของรูปเป็นต้นที่ทำขึ้นเพราะความเป็นของน่าปรารถนาในทวารทั้งปวงและในบุคคลทั้งปวงไม่แน่นอน. คำว่า สาตสนฺตสุขคิทฺธิยา (ด้วยความสยบในสุขที่น่าพอใจและสุขที่สงบ) คือด้วยอาการสยบและอาการปรารถนาในสุขที่น่าพอใจและสุขที่สงบ. ในคำนั้น สุขที่น่าพอใจคือสุขทางกาย สุขที่สงบคือสุขทางใจ. หรือสุขที่น่าพอใจคือสุขทางกาย สุขที่สงบคืออุเบกขาสุข. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'แต่อุเบกขาเพราะเป็นสภาพสงบ จึงถูกกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง' (วิสุทธิ. ๒/๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗). หรือสุขที่เล็กน้อยหรือหยาบคือสุขที่น่าพอใจ สุขที่ไม่หยาบคือสุขที่สงบ. และการถือเอาความเล็กน้อยในที่นี้ เพราะประสงค์เอากามราคานุสัย. คำว่า อญฺญตฺถ (ในที่อื่น) คือในที่อื่นจากเวทนา. คำว่า โโส (นั้น) คือกามราคานุสัยนั้น. คำว่า เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสติ (นอนเนื่องโดยเป็นไปตามเวทนา) คือเป็นไปโดยมุ่งหวังเวทนาเท่านั้น เหมือนการประพฤติอนุเคราะห์ของแม่นมที่มุ่งหวังบุตร และความเป็นไปที่ชื่อว่าการนอน (สยนะ) คือความยินดีในกามราคะนั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมกล่าวอ้างว่าเป็นสุขนั่นเอง'. การนอนเนื่องในทุกขเวทนาเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นการทำกิจตามหน้าที่ของตนๆ ของปฏิฆานุสัยเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวแล้ว เหมือนของกามราคานุสัยนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฏิฆานุสัยก็เป็นเช่นนั้น' เป็นต้น. คำว่า ตีสุ เวทนาสุ อนุสยนวจเนน (ด้วยคำกล่าวว่านอนเนื่องในเวทนา ๓) คือด้วยคำกล่าวว่านอนเนื่องในเวทนา ๓ ตามสมควร. คำว่า อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ (ในอารมณ์ที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้น) มีการเชื่อมโยงว่า ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้นที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นด้วยอำนาจปกติของอารมณ์ และในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาเป็นต้นที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นด้วยอำนาจวิปลาสสัญญา. เพราะว่าการถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นไม่ใช่วิปลาสสัญญา. ตตฺถาติ อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ. เอตฺถาติ อนุสยเน. กามสฺสาทาทิวตฺถุภูตานํ กามภวาทีนนฺติ กามสฺสาทภวสฺสาทวตฺถุภูตานํ [Pg.200] กามรูปารูปภวานํ คหณํ เวทิตพฺพนฺติ โยชนา. ตตฺถาติ เวทนาตฺตยธาตุตฺตเยสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมํ. ทุกฺขปฏิฆาโต ทุกฺเข อนภิรติ. ยตฺถ ตตฺถาติ ทุกฺขเวทนาย ตํสมฺปยุตฺเตสุ อนิฏฺฐรูปาทีสุ วาติ ยตฺถ ตตฺถ. มหคฺคตา อุปาทินฺนกฺขนฺธา รูปารูปภวา, อนุปาทินฺนกฺขนฺธา รูปารูปาวจรธมฺมา. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเตสุ มหคฺคตธมฺเมสุ ภวราโคอิจฺเจว เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ กามราคานุสโย นานุเสตี’’ติ. ทิฏฺฐานุสยาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน วิจิกิจฺฉานุสยอวิชฺชานุสยาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ในคำนั้น คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) หมายถึง ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น. คำว่า เอตฺถ (ในที่นี้) หมายถึง ในการนอนเนื่อง. มีการเชื่อมโยงว่า พึงทราบการถือเอาซึ่งกามภพ รูปภพ และอรูปภพ อันเป็นวัตถุแห่งกามัสสาทะและภวัสสาทะ ในคำว่า กามภวาทีนํ (แห่งกามภพเป็นต้น) อันเป็นวัตถุแห่งกามัสสาทะเป็นต้น. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) หมายถึง ในเวทนา ๓ และธาตุ ๓. และบทที่ประกอบด้วยสัตตมีวิภัตตินี้เป็นไปในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ). คำว่า ทุกฺขปฏิฆาโต (ความกระทบกระทั่งในทุกข์) คือ ความไม่ยินดีในทุกข์. คำว่า ยตฺถ ตตฺถ (ในที่ใดที่หนึ่ง) หมายถึง ในทุกขเวทนา หรือในรูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่น่าปรารถนาที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนานั้น ในที่ใดที่หนึ่ง. มหัคคตธรรมที่เป็นอุปาทินนขันธ์ คือ รูปภพและอรูปภพ, ที่เป็นอนุปาทินนขันธ์ คือ รูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรม. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) พึงทราบว่าหมายถึง ภวราคะในมหัคคตธรรมที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในรูปธาตุและอรูปธาตุนี้ กามราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง'. ในคำว่า ทิฏฺฐานุสยาทีนํ (แห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้น) พึงทราบว่าด้วย อาทิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์วิจิกิจฉานุสัยและอวิชชานุสัยเป็นต้น. ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ น วุตฺตนฺติ สุวุตฺตเมตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานปุจฺฉายํ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชิตตฺตา. กามราโค ปน ยตฺถ นานุเสติ, ตํ ทุกฺขเวทนารูปารูปธาตุวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตทนุสยนฏฺฐานโตติ ตสฺส กามราคานุสยสฺส อนุสยนฏฺฐานโต. อญฺญา เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสงฺขาตา. อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺเส วิย ปฏิฆานุสโย เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสุ กามราคานุสโย นานุเสตีติ ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย นานุเสติ, ตตฺถ ทิฏฺฐานุสโย นานุเสตี’’ติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ตสฺมา ตํ อุทฺธริตฺวา น วุตฺตนฺติ. โหนฺตูติ ตาสํ เวทนานํ อตฺถิตํ ปฏิชานิตฺวา อุทฺธริตฺวา อวจนสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปน…เป… ตํ น วุตฺต’’นฺติ. ตทนุสยนฏฺฐานนฺติ เตสํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ. ตสฺมาติ ยสฺมา สติปิ กามราคานุสยนฏฺฐานโต อญฺญสฺมึ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐาเน ตํ ปน ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ นตฺถิ เวทนาทฺวยภาวโต, ตสฺมา. ตํ เวทนาทฺวยํ น วุตฺตํ วิสุํ น อุทฺธฏนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ยตฺถ กามราคาทโย นานุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา นานุเสนฺตี’’ติ อยมตฺโถ ‘‘อามนฺตา’’ติ อิมินา ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน อวิภาคโต วุตฺโตติ ‘‘ยตฺถ กามราคาทโย อนุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา อนุเสนฺตี’’ติ อยมฺปิ อตฺโถ อวิภาคโตว ลพฺภติ, ตสฺมา. อวิภาคโต จ ทุกฺขํ ปฏิฆสฺส อนุสยนฏฺฐานนฺติ ทีปิตํ โหติ. เตนาห ‘‘อวิเสเสน…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ อวิเสเสนาติ เคหสฺสิตํ เนกฺขมฺมสฺสิตนฺติ วิเสสํ อกตฺวา. สมุทายวเสน [Pg.201] คเหตฺวาติ ยถาวุตฺตอวยวานํ สมูหวเสน ทุกฺขนฺตฺเวว คเหตฺวา. ‘‘อวิเสเสน สมุทายวเสน คเหตฺวา’’ติ อิมมตฺถํ ตถา-สทฺเทน อนุกฑฺฒติ ‘‘ทฺวีสุ เวทนาสู’’ติ เอตฺถาปิ เคหสฺสิตาทิวิภาคสฺส อนิจฺฉิตตฺตา. ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นที่พ้นจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ท่านไม่ได้กล่าวไว้ คำที่กล่าวไว้นี้เป็นการกล่าวดีแล้ว เพราะในการตอบปัญหาเรื่องที่เกิดแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้น ท่านตอบไว้ว่า 'ในธรรมทั้งปวงที่นับเนื่องในสักกายะ' นั่นเอง. แต่เพื่อจะแสดงว่า ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นที่พ้นจากทุกขเวทนา รูปธาตุ และอรูปธาตุ ซึ่งเป็นที่ที่กามราคะไม่นอนเนื่องนั้นมีอยู่ ท่านจึงเริ่มคำว่า นนุ จ (ก็ไฉนเล่า) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ตทนุสยนฏฺฐานโต (จากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัยนั้น) หมายถึง จากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัยนั้น. คำว่า อญฺญา (อื่น) หมายถึง เวทนาอื่นที่กล่าวคือเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา. อรรถโดยย่อในที่นี้คือ ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา เหมือนในเนกขัมมสิตโดมนัส และกามราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา จึงอาจกล่าวได้ว่า 'ที่ใดกามราคานุสัยไม่นอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ได้ยกเวทนาเหล่านั้นขึ้นกล่าว. คำว่า โหนฺตุ (จงมีเถิด) คือ เมื่อรับรองความมีอยู่ของเวทนาเหล่านั้น จึงแสดงเหตุที่ไม่ได้ยกขึ้นกล่าวว่า 'แต่ว่า... (ละ)... ไม่ได้กล่าวถึงเวทนานั้น'. คำว่า ตทนุสยนฏฺฐานํ (ที่นอนเนื่องนั้น) หมายถึง ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะถึงแม้จะมีที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นอื่นจากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัย แต่ที่นอนเนื่องนั้นที่พ้นจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ไม่มี เพราะเป็นสภาวะที่มีเวทนา ๒ อย่าง เพราะเหตุนั้น. อรรถว่า เวทนา ๒ อย่างนั้น ท่านไม่ได้กล่าวแยกต่างหาก. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุว่า อรรถนี้ว่า 'ที่ใดกามราคะเป็นต้นไม่นอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐิและวิจิกิจฉาไม่นอนเนื่อง' ท่านกล่าวไว้โดยไม่แยกแยะด้วยการตอบว่า 'อามนฺตา' (ใช่แล้ว) เพราะฉะนั้น อรรถนี้ว่า 'ที่ใดกามราคะเป็นต้นนอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐิและวิจิกิจฉาก็นอนเนื่อง' ย่อมได้โดยไม่แยกแยะเช่นกัน เพราะเหตุนั้น. และโดยไม่แยกแยะ ทุกข์ก็เป็นที่นอนเนื่องแห่งปฏิฆะ ดังนี้เป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบโดยไม่แยกแยะ... (ละ)...'. ในคำนั้น คำว่า อวิเสเสน (โดยไม่แยกแยะ) คือ ไม่ได้ทำความแตกต่างว่าอาศัยเรือนหรืออาศัยเนกขัมมะ. คำว่า สมุทายวเสน คเหตฺวา (ถือเอาโดยส่วนรวม) คือ ถือเอาโดยส่วนรวมของส่วนประกอบที่กล่าวมาแล้วว่าเป็นทุกข์นั่นเอง. คำว่า ตถา (เช่นนั้น) ย่อมดึงอรรถนี้ว่า 'โดยไม่แยกแยะ ถือเอาโดยส่วนรวม' มาด้วย เพราะในคำว่า 'ในเวทนา ๒ อย่าง' นี้ ก็ไม่ประสงค์ความแตกต่างว่าอาศัยเรือนเป็นต้น. ยทิ เอวํ ‘‘ปฏิฆํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตี’’ติ อิทํ สุตฺตปทํ กถนฺติ โจทนํ สนฺธาย ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ โทมนสฺเส, ตํสมฺปยุตฺเต วา ปฏิเฆ. เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสนฺติอาทินา เนยฺยตฺถมิทํ สุตฺตํ, น นีตตฺถนฺติ ทสฺเสติ. ยถา ปน สุตฺตํ อุทาหฏํ, ตถา อิธ กสฺมา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิฆุปฺปตฺติรหฏฺฐานตายา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ สุตฺตาภิธมฺมปาฐานํ กถมวิโรโธติ อาห นิปฺปริยายเทสนา เหสา, สา ปน ปริยายเทสนาติ. เอวญฺจ กตฺวาติ ปริยายเทสนตฺตา เอว. ราคานุสโยติ กามราคานุสโย อธิปฺเปโต. ยโต ‘‘อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาตนํ สนฺธายา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตสฺส น มหคฺคตธมฺมา อนุสยนฏฺฐานนฺติ ตํ ปฐมชฺฌานญฺจ อนามสิตฺวา ‘‘น หิ โลกิยา…เป… นานุเสตีติ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อวตฺถุภาวโตติ สภาเวเนว อนุปฺปตฺติฏฺฐานตฺตา. อิธาติ อิมสฺมึ อนุสยยมเก. วุตฺตนเยนาติ ‘‘เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติอาทินา วุตฺเตน นเยน. ตํปฏิปกฺขภาวโตติ เตสํ ปฏิฆาทีนํ ปฏิปกฺขสฺส มคฺคสฺส สพฺภาวโต. น เกวลํ มคฺคสพฺภาวโต, อถ โข พลววิปสฺสนาสพฺภาวโตปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตํสมุคฺฆา…เป… ภาวโต จา’’ติ. ถ้าเป็นเช่นนั้น คำในพระสูตรนี้ว่า “ย่อมละปฏิฆะด้วยเหตุนั้น ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น” จะเป็นอย่างไร? เพื่อตอบข้อซักถามว่า “จะเป็นอย่างไร?” นี้ จึงกล่าวว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า “ตตฺถ” (ในที่นั้น) หมายถึง ในโทมนัสนั้น หรือในปฏิฆะที่สัมปยุตด้วยโทมนัสนั้น. ด้วยคำว่า “โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ” เป็นต้น ย่อมแสดงว่าพระสูตรนี้เป็นเนยยัตถะ (มีเนื้อความที่พึงไขความ) ไม่ใช่นีตัตถะ (มีเนื้อความที่ไขความไว้ชัดเจนแล้ว). แต่เหตุใดจึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้เหมือนพระสูตรที่ยกมา? จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นที่ที่ปฏิฆะไม่เกิด” เป็นต้น. ถึงอย่างนั้น พระสูตรและพระอภิธรรมปาฐะจะไม่มีความขัดแย้งกันได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “การแสดงนี้เป็นการแสดงโดยไม่มีปริยาย ส่วนการแสดงนั้นเป็นการแสดงโดยมีปริยาย”. และเมื่อทำเช่นนั้น คือ เพราะเป็นการแสดงโดยมีปริยายนั่นเอง. คำว่า “ราคานุสัย” หมายถึง กามราคานุสัย. เพราะเหตุที่กล่าวว่า “มุ่งหมายถึงการถอนด้วยอนาคามิมรรค” เพราะฉะนั้น ธรรมอันเป็นมหัคคตะจึงไม่เป็นที่นอนเนื่องของราคานุสัยนั้น และเมื่อไม่กล่าวถึงปฐมฌานนั้น จึงกล่าวว่า “ธรรมที่เป็นโลกิยะ... (ละ)... ไม่นอนเนื่อง” ดังนี้จึงอาจกล่าวได้. คำว่า “อวัตถุภาวโต” (เพราะไม่มีวัตถุ) คือ เพราะโดยสภาพแล้วเป็นที่ที่ไม่อาจเกิดได้. คำว่า “อิธ” (ในที่นี้) หมายถึง ในอนุสัยยมกนี้. คำว่า “วุตฺตเนยฺเยน” (โดยนัยที่กล่าวแล้ว) คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า “ยังโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น. คำว่า “ตํปฏิปกฺขภาวโต” (เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น) คือ เพราะมีมรรคที่เป็นปฏิปักษ์ต่อปฏิฆะเป็นต้นเหล่านั้น. ไม่ใช่เพียงเพราะมีมรรคเท่านั้น แต่เพราะมีวิปัสสนาที่ทรงพลังด้วย จึงแสดงว่า “การถอนสิ่งนั้น... (ละ)... และเพราะมีอยู่”. อิทานิ ยเทตํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อนุสยนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คเหตพฺพธมฺมวเสน วา สิยา คหณวิเสเสน วาติ ทฺเว วิกปฺปา, เตสุ ปฐมํ สนฺธายาห ‘‘อารมฺมเณ อนุสยนฏฺฐาเน สตี’’ติ. รูปาทิอารมฺมเณ อนุสยานํ อนุสยนฏฺฐานนฺติ คยฺหมาเน ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขาย หี’’ติอาทิมาห. ยทิ สิยาติ ยทิ กามราคานุสโย สิยา. เอตสฺสปีติ ทิฏฺฐานุสยสมฺปยุตฺตโลภสฺสปิ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสู’’ติ กามราคสฺส ฐานํ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตํ. อถ ปนาติอาทิ ทุติยวิกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. อชฺฌาสยวเสน ตํนินฺนตายาติ อสติปิ อารมฺมณกรเณ ยตฺถ กามราคาทโย อชฺฌาสยโต นินฺนา, ตํ เตสํ อนุสยนฏฺฐานํ. เตน [Pg.202] วุตฺตํ ‘‘อนุคโต หุตฺวา เสตี’’ติ. อถ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถาติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส อุทาหรณวเสน นิรูปนํ. ทุกฺเข ปฏิหญฺญนวเสเนว ปวตฺตติ, นารมฺมณกรณวเสนาติ อธิปฺปาโย. ทุกฺขเมว ตสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อชฺฌาสยสฺส ตตฺถ นินฺนตฺตา ทุกฺขเมว ตสฺส ปฏิฆสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, นาลมฺพิตํ รูปาทิ สุขเวทนา จาติ อธิปฺปาโย. เอวนฺติ ยถา อญฺญารมฺมณสฺสปิ ปฏิฆสฺส อชฺฌาสยโต ทุกฺขนินฺนตาย ทุกฺขเมว อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, เอวํ. ทุกฺขาทีสุ…เป… วุตฺตนฺติ ‘‘ทุกฺเขน สุขํ อธิคนฺตพฺพํ. นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ จ อาทินา กายกิลมนทุกฺเข ทานานุภาวาทิเก จ มิจฺฉาภินิเวสนวเสน อุปฺปชฺชมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สมฺปยุตฺโต อญฺญารมฺมโณปิ โลโภ ‘‘เอวํ สุขํ ภวิสฺสตี’’ติ อชฺฌาสยโต สุขาภิสงฺควเสเนว ปวตฺตตีติ สุขุเปกฺขาเภทํ สาตสนฺตสุขทฺวยเมว อสฺส โลภสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ ปาฬิยํ, น ยถาวุตฺตํ ทุกฺขาทิ, ตสฺมา ภวราค…เป… น วิรุชฺฌติ. เอกสฺมึเยว จาติอาทิ ทุติยวิกปฺปํเยว อุปพฺรูหนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ราคสฺส สุขชฺฌาสยตา ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส วเสน เวทิตพฺพา, ตนฺนินฺนภาเวน วา จกฺขุสฺส วิสมชฺฌาสยตา วิย. เอส นโย เสเสสุปิ. เตสํ ราคปฏิฆานํ นานานุสยฏฺฐานตา โหติ เอกสฺมิมฺปิ อารมฺมเณติ อตฺโถ. บัดนี้ คำว่า "ที่นอนเนื่อง" ที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ นั้น มี ๒ นัย คือ โดยเป็นธรรมที่พึงถือเอา หรือโดยความพิเศษแห่งการถือเอา ใน ๒ นัยนั้น ทรงประสงค์เอาอย่างแรก จึงตรัสว่า "เมื่อมีที่นอนเนื่องในอารมณ์" เมื่อถือเอาว่า อารมณ์มีรูปเป็นต้น เป็นที่นอนเนื่องของอนุสัยทั้งหลาย เพื่อแสดงอรรถที่ทรงประสงค์ว่า "ไม่สามารถกล่าวได้" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เพราะเป็นทุกข์" คำว่า "ย่อมมี" คือ หากกามราคานุสัยย่อมมี แม้แก่โลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัยนี้ ก็พึงกล่าวว่า "ในธรรมทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าในสักกายะ" เป็นที่ตั้งของกามราคะ แต่ก็มิได้กล่าวไว้ คำมีอาทิว่า "อถ ปน" (ก็แต่ว่า) นี้ ตรัสโดยประสงค์เอาวิกัลป์ที่สอง คำว่า "โดยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในสิ่งนั้นโดยอัธยาศัย" คือ แม้ไม่มีการทำอารมณ์ แต่กามราคะเป็นต้น โน้มเอียงไปโดยอัธยาศัยในที่ใด ที่นั้นเป็นที่นอนเนื่องของอนุสัยเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นผู้ตามไปแล้วย่อมนอน" คำว่า "อถ ปน วุตฺตํ" (ก็แต่ว่า ตรัสแล้ว) เป็นบทเชื่อม คำมีอาทิว่า "ยถา" (อย่างไร) เป็นการแสดงอรรถที่กล่าวแล้วโดยยกตัวอย่าง ความว่า ย่อมเป็นไปโดยการกระทบกระทั่งในทุกข์เท่านั้น ไม่ใช่โดยการทำอารมณ์ คำว่า "ทุกข์เท่านั้นเป็นที่นอนเนื่องของปฏิฆะ" คือ เพราะอัธยาศัยโน้มเอียงไปในทุกข์นั้น ทุกข์เท่านั้นจึงชื่อว่าเป็นที่นอนเนื่องของปฏิฆะ ไม่ใช่อารมณ์มีรูปเป็นต้นและสุขเวทนา คำว่า "อย่างนี้" คือ เหมือนอย่างที่ปฏิฆะแม้มีอารมณ์อื่น ก็ชื่อว่ามีทุกข์เป็นที่นอนเนื่อง เพราะอัธยาศัยโน้มเอียงไปในทุกข์ คำว่า "ในทุกข์เป็นต้น...เป...กล่าวแล้ว" คือ โลภะแม้มีอารมณ์อื่นที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัย ซึ่งเกิดขึ้นโดยความยึดมั่นผิดในทุกข์อันเกิดจากการทรมานกาย และในอานุภาพแห่งทานเป็นต้น ด้วยคำมีอาทิว่า "พึงบรรลุสุขด้วยทุกข์ ไม่มีสิ่งที่ให้แล้ว" ย่อมเป็นไปโดยการติดข้องในสุขโดยอัธยาศัยว่า "สุขจักมีอย่างนี้" เพราะฉะนั้น สุข ๒ อย่าง คือ สุขที่เกิดจากความสำราญและสุขที่เกิดจากความสงบ อันเป็นประเภทแห่งสุขและอุเบกขาเท่านั้น จึงชื่อว่าเป็นที่นอนเนื่องของโลภะนั้นในบาลี ไม่ใช่ทุกข์เป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น ภวราคะ...เป...จึงไม่ขัดแย้งกัน คำมีอาทิว่า "เอกสฺมึเยว จ" (และในอารมณ์อย่างเดียวเท่านั้น) นี้ ตรัสเพื่อขยายวิกัลป์ที่สองเท่านั้น ในที่นั้น ความที่ราคะมีสุขเป็นอัธยาศัย พึงทราบโดยบุคคลผู้ประกอบด้วยราคะนั้น หรือโดยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในสิ่งนั้น เหมือนความที่จักษุมีอัธยาศัยไม่สม่ำเสมอ นัยนี้พึงทราบในอนุสัยที่เหลือด้วย ความว่า ราคะและปฏิฆะเหล่านั้น ย่อมมีที่นอนเนื่องต่างกัน แม้ในอารมณ์อย่างเดียวกัน เอวญฺจ กตฺวาติ อสติปิ คเหตพฺพเภเท คหณวิเสเสน อนุสยนฏฺฐานสฺส ภินฺนตฺตา เอว. ‘‘ยตฺถ…เป… โน’’ติ วุตฺตํ, อญฺญถา วิรุชฺเฌยฺย. คเหตพฺพเภเทน หิ ราคปฏิฆานํ อนุสยนฏฺฐานเภเท คยฺหมาเน วิปากมตฺเต ฐาตพฺพํ สิยา, น จ ตํ ยุตฺตํ, นปิ สพฺเพสํ ปุริสทฺวารานํ อิฏฺฐานิฏฺฐํ นิยตนฺติ. ยทิปิ ยถาวุตฺตโลภสฺส วุตฺตนเยน กามราคานุสยตา สมฺภวติ, ยถา ปน สุขุเปกฺขาสุ อิฏฺฐารมฺมเณ จ อุปฺปชฺชนฺเตน โทมนสฺเสน สห ปวตฺโต โทโส ทุพฺพลภาเวน ปฏิฆานุสโย น โหติ, เอวํ ยถาวุตฺตโลโภปิ กามราคานุสโย น โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ปฏิฆานุสโยติ เอตฺถ น-กาโร ปฏิเสธนตฺโถ, น อญฺญตฺโถ, อิตรตฺถ ปน สมฺภโว เอว นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปเนต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘น หิ โทมนสฺสสฺส ปฏิฆานุสยภาวาสงฺกา อตฺถี’’ติ อิมินา น-การสฺส อญฺญตฺถตาภาวทสฺสนมุเขน อภาวตฺถตํ สมตฺเถติ. คำว่า "เอวัญจ กตฺวา" (และเมื่อทำอย่างนี้) คือ เพราะที่นอนเนื่องต่างกันโดยความพิเศษแห่งการถือเอา แม้ไม่มีความต่างกันแห่งธรรมที่พึงถือเอา คำว่า "ในที่ใด...เป...ไม่" ที่กล่าวไว้ หากเป็นอย่างอื่นก็จะขัดแย้งกัน เพราะเมื่อถือเอาความต่างกันแห่งที่นอนเนื่องของราคะและปฏิฆะโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงถือเอา ก็พึงตั้งอยู่ในวิบากเท่านั้น แต่ก็ไม่สมควร ทั้งอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาของทวารแห่งบุคคลทั้งปวงก็ไม่แน่นอน แม้กามราคานุสัยของโลภะที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นไปได้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า โทสะที่เกิดพร้อมกับโทมนัสที่เกิดขึ้นในสุขและอุเบกขาและในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ย่อมไม่เป็นปฏิฆานุสัยโดยความเป็นสภาพที่อ่อนกำลังฉันใด โลภะที่กล่าวมาแล้วก็ย่อมไม่เป็นกามราคานุสัยฉันนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็แต่ว่าในอรรถกถา" ในคำว่า "ไม่เป็นปฏิฆานุสัย" นี้ อักษร "น" มีความหมายปฏิเสธ ไม่มีความหมายอื่น ก็แต่ว่า เพื่อแสดงว่าในที่อื่นไม่มีความเป็นไปได้เลย จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็แต่ว่าสิ่งใด" ในที่นั้น ด้วยคำว่า "เพราะความสงสัยว่าโทมนัสเป็นปฏิฆานุสัยไม่มี" นี้ ย่อมยืนยันความหมายว่าไม่มี โดยแสดงว่าอักษร "น" ไม่มีความหมายอื่น เทสนา [Pg.203] สํกิณฺณา วิย ภเวยฺยาติ เอตฺถ เทสนาสงฺกรํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภวราคสฺสปิ…เป… ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยถา กามราคสฺส กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อารมฺมณกรณวเสน อุปฺปตฺติ วุตฺตา ‘‘กามราโค กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ, เอวํ ยทิ ‘‘ภวราโค กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ วุจฺเจยฺย, ภวราคสฺสปิ…เป… ภเวยฺย. ตโต จ กามราเคน สทฺธึ ภวราคสฺส เทสนา สํกิณฺณา ภเวยฺย, กามราคโต จ ภวราคสฺส วิเสโส ทสฺเสตพฺโพ. โส จ สหชาตานุสยวเสน น สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ อารมฺมณกรณวเสน ทสฺเสตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมา อารมฺมณ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. ตตฺถ อารมฺมณวิเสเสนาติ รูปารูปธาตุสงฺขาตอารมฺมณวิเสเสน. วิเสสทสฺสนตฺถนฺติ กามราคโต ภวราคสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ. เอวํ เทสนา กตาติ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ ภวราคานุสโย อนุเสตี’’ติ เอวํ วิสเย ภุมฺมํ กตฺวา เทสนา กตา. เตนาห ‘‘สหชาตเวทนาวิเสสาภาวโต’’ติ. ในคำว่า "การแสดงธรรมพึงปะปนกัน" นี้ เพื่อแสดงความปะปนกันแห่งการแสดงธรรม จึงตรัสว่า "แม้ภวราคะ...เป...พึงมี" อรรถของคำนั้นคือ กามราคะมีการเกิดขึ้นโดยการทำเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุให้เป็นอารมณ์ ดังที่กล่าวไว้ว่า "กามราคะย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุ" ฉันใด หากพึงกล่าวว่า "ภวราคะย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุ" ภวราคะ...เป...ก็พึงมีฉันนั้น และจากนั้น การแสดงธรรมของภวราคะก็จะปะปนกับกามราคะ และความพิเศษของภวราคะจากกามราคะก็พึงแสดง และสิ่งนั้นไม่สามารถแสดงได้โดยความเป็นอนุสัยที่เกิดพร้อมกัน จึงพึงแสดงโดยการทำอารมณ์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะฉะนั้น อารมณ์...เป...ความประสงค์" ในที่นั้น คำว่า "โดยความพิเศษแห่งอารมณ์" คือ โดยความพิเศษแห่งอารมณ์ที่สงเคราะห์เข้าในรูปธาตุและอรูปธาตุ คำว่า "เพื่อแสดงความพิเศษ" คือ เพื่อแสดงความพิเศษของภวราคะจากกามราคะ คำว่า "การแสดงธรรมทำอย่างนี้" คือ การแสดงธรรมทำโดยการใช้ภูมิวิภัตติในอรรถแห่งวิสัยอย่างนี้ว่า "ภวราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในรูปธาตุและอรูปธาตุในที่นี้" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเวทนาที่เกิดพร้อมกัน" อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอุปปัตติฏฐานวาร จบแล้ว มหาวาโร มหาวาร ๑. อนุสยวารวณฺณนา ๑. การพรรณนาอนุสยวาร ๓. ปวตฺตาวิรามวเสนาติ อนุสยปฺปวตฺติยา อวิรามวเสน, อวิจฺเฉทวเสนาติ อตฺโถ. กถํ ปน กุสลาพฺยากตจิตฺตกฺขเณ อนุสยานํ ปวตฺตีติ อาห ‘‘มคฺเคเนว…เป… ปุพฺเพ’’ติ. ๓. คำว่า "โดยความเป็นไปไม่ขาดสาย" คือ โดยความเป็นไปไม่ขาดสายแห่งอนุสัย ความว่า โดยความเป็นไปไม่ขาดตอน ก็อนุสัยทั้งหลายย่อมเป็นไปในขณะแห่งจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตได้อย่างไร จึงตรัสว่า "ด้วยมรรคเท่านั้น...เป...ก่อน" ๒๐. จิตฺตเจตสิกานญฺจ ฐานํ นาม จิตฺตุปฺปาโทติ อาห ‘‘เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท’’ติ. เตสํ เตสํ ปุคฺคลานนฺติ ปุถุชฺชนาทีนํ ปุคฺคลานํ. ปกติยา สภาเวน. สภาวสิทฺธา หิ ทุกฺขาย เวทนาย กามราคสฺส อนนุสยนฏฺฐานตา. เอวํ เสเสสุปิ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. วกฺขติ หิ ‘‘ปกติยา ทุกฺขาทีนํ กามราคาทีนํ อนนุสยนฏฺฐานตํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ปหาเนนาติ ตสฺส ตสฺส อนุสยสฺส สมุจฺฉินฺทเนน. ติณฺณํ ปุคฺคลานนฺติ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามีนํ. ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานนฺติ อนาคามิอรหนฺตานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปุคฺคโลกาสวาเร. ปุริมนเยติ ‘‘ติณฺณํ ปุคฺคลาน’’นฺติอาทิเก ปุริมสฺมึ วิสฺสชฺชนนเย. โอกาสนฺติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ, อิธ ปน ทุกฺขเวทนา [Pg.204] เวทิตพฺพา. ปจฺฉิมนเยติ ‘‘ทฺวินฺนํ ปุคฺคลาน’’นฺติอาทิเก วิสฺสชฺชนนเย. อโนกาสตา อนนุสยนฏฺฐานตา. ๒๐. ที่ตั้งของจิตและเจตสิกชื่อว่าจิตตุปบาท จึงตรัสว่า "ในจิตตุปบาทเดียว" คำว่า "ของบุคคลเหล่านั้นๆ" คือ ของบุคคลมีปุถุชนเป็นต้น โดยปกติ โดยสภาพ เพราะความที่เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่เป็นที่นอนเนื่องของกามราคะ ย่อมสำเร็จโดยสภาพ พึงกล่าวอย่างนี้ในอนุสัยที่เหลือตามสมควรด้วย เพราะท่านจักกล่าวว่า "ตรัสโดยประสงค์เอาความที่ทุกข์เป็นต้นไม่เป็นที่นอนเนื่องของกามราคะเป็นต้นโดยปกติ" คำว่า "ด้วยการละ" คือ ด้วยการถอนอนุสัยนั้นๆ คำว่า "ของบุคคล ๓ จำพวก" คือ ของปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี คำว่า "ของบุคคล ๒ จำพวก" คือ ของพระอนาคามีและพระอรหันต์ คำว่า "ในที่นี้" คือ ในปุคคโลกาสวารนี้ คำว่า "โดยนัยก่อน" คือ ในนัยแห่งการวิสัชนาอันก่อนมีอาทิว่า "ของบุคคล ๓ จำพวก" คำว่า "โอกาส" คือ ที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ก็ในที่นี้พึงทราบว่าคือทุกขเวทนา คำว่า "โดยนัยหลัง" คือ ในนัยแห่งการวิสัชนาอันมีอาทิว่า "ของบุคคล ๒ จำพวก" ความไม่มีโอกาส คือ ความไม่เป็นที่นอนเนื่อง อนุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอนุสยวาร จบแล้ว ๒. สานุสยวารวณฺณนา ๒. การพรรณนาสอานุสยวาร ๖๖-๑๓๑. ‘‘สานุสโย, ปชหติ, ปริชานาตี’’ติ ปุคฺคโล วุตฺโตติ ‘‘กามราเคน สานุสโย, กามราคํ ปชหติ, กามราคํ ปริชานาตี’’ติอาทีสุ อนุสยสมงฺคิภาเวน ปหานปริญฺญากิริยาย กตฺตุภาเวน จ ปุคฺคโล วุตฺโต, น ธมฺโม. ภววิเสเสน วาติ เกวเลน ภววิเสเสน วา. อิตเรสูติ ปฏิฆานุสยาทีสุ. ภวานุสยวิเสเสน วาติ กามภวาทิภววิสิฏฺฐานุสยวิเสเสน วา. สานุสยตานิรนุสยตาทิกาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปหานาปหานปริญฺญาปริญฺญา สงฺคยฺหนฺติ. นนุ จ ภววิเสเส เกสญฺจิ อนุสยานํ อปฺปหานนฺติ? น ตํ อนุสยกตํ, อถ โข ปจฺจยเวกลฺลโต อโนกาสตาย จาติ นายํ วิโรโธ. ทฺวีสุ เวทนาสูติ สุขอุเปกฺขาสุ เวทนาสุ ทุกฺขาย เวทนาย กามราคานุสเยน นิรนุสโยติ โยเชตพฺพํ. อิทมฺปิ นตฺถิ ปุคฺคลวเสน วุจฺจมานตฺตา. เตนาห ‘‘น หิ ปุคฺคลสฺส…เป… อนุสยาน’’นฺติ. ยทิปิ ปุคฺคลสฺส อนุสยโนกาโส อโนกาโส, ตสฺส ปน สานุสยตาทิเหตุ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุสยสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. นิรนุสยตาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อปฺปหานาปริญฺญา สงฺคณฺหาติ. ปริชานนํ สมติกฺกมนนฺติ ปริญฺญาวาเรปิ ‘‘อปาทาเน นิสฺสกฺกวจน’’นฺติ วุตฺตํ. 66-131. บุคคลถูกกล่าวว่า “เป็นผู้มีอนุสัย, ละได้, กำหนดรู้ได้” ในบทมีอาทิว่า “เป็นผู้มีกามราคานุสัย, ละกามราคะได้, กำหนดรู้กามราคะได้” บุคคลถูกกล่าวโดยความเป็นผู้ประกอบด้วยอนุสัย และโดยความเป็นผู้กระทำซึ่งการละและการกำหนดรู้ ไม่ใช่ธรรม หรือด้วยภพพิเศษ คือด้วยภพพิเศษล้วนๆ ในอนุสัยที่เหลือ คือในปฏิฆานุสัยเป็นต้น หรือด้วยอนุสัยพิเศษแห่งภพ คือด้วยอนุสัยพิเศษแห่งภพที่วิเศษมีกามภพเป็นต้น ในบทว่า “ความเป็นผู้มีอนุสัยและไม่มีอนุสัยเป็นต้น” นี้ พึงสงเคราะห์การละ การไม่ละ การกำหนดรู้ และการไม่กำหนดรู้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ก็การไม่ละอนุสัยบางอย่างในภพพิเศษนั้นไม่มีมิใช่หรือ? ข้อนั้นไม่ใช่เกิดจากอนุสัยทำ แต่เกิดจากความบกพร่องแห่งปัจจัยและไม่มีโอกาส ข้อนี้จึงไม่ขัดแย้งกัน ในเวทนา ๒ อย่าง คือในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา พึงประกอบว่า “เป็นผู้ไม่มีกามราคานุสัยในทุกขเวทนา” แม้ข้อนี้ก็ไม่มี เพราะกล่าวโดยบุคคล เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ไม่ใช่ของบุคคล...เป...แห่งอนุสัย” แม้ว่าโอกาสแห่งอนุสัยของบุคคลจะไม่มีโอกาส แต่เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้มีอนุสัยเป็นต้น จึงตรัสบทมีอาทิว่า “ก็ของอนุสัย” ในบทว่า “ความเป็นผู้ไม่มีอนุสัยเป็นต้น” นี้ พึงสงเคราะห์การไม่ละและการไม่กำหนดรู้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” การกำหนดรู้คือการก้าวล่วงไป ในวาระแห่งปริญญาก็ตรัสว่า “เป็นนิสสัคคพจน์ในอัปปาทาน” อนุสยนฏฺฐานโตติ อนุสยนฏฺฐานเหตุ. ‘‘อนนุสยนฏฺฐานโต’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นิมิตฺตาปาทานภาวทสฺสนตฺถนฺติ สานุสยวาเร นิมิตฺตภาวทสฺสนตฺถํ, ปชหนปริญฺญาวาเรสุ อปาทานภาวทสฺสนตฺถญฺจาติ โยเชตพฺพํ. ปชหตีติ เอตฺถ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา ตโต มานานุสยํ ปชหตี’’ติ ปาฬิปทํ อาหริตฺวา โยเชตพฺพํ, น ปชหตีติ เอตฺถ ปน ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย ตโต กามราคานุสยํ นปฺปชหตี’’ติ. เอวมาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ปริญฺญาวารมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ภุมฺมนิทฺเทเสเนว เหตุอตฺเถเนว นิทฺทิฏฺฐาติ อตฺโถ. บทว่า “อนุสยนะฏฺฐานโต” (จากที่ตั้งแห่งอนุสัย) คือเป็นเหตุแห่งที่ตั้งแห่งอนุสัย แม้ในบทว่า “อนนุสยนะฏฺฐานโต” (จากที่ตั้งที่ไม่เป็นที่นอนเนื่อง) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพื่อแสดงความเป็นนิมิตและอัปปาทาน พึงประกอบว่า “เพื่อแสดงความเป็นนิมิตในสอานุสยวาร และเพื่อแสดงความเป็นอัปปาทานในวาระแห่งการละและการกำหนดรู้” ในบทว่า “ละได้” นี้ พึงนำบทบาลีว่า “ละมานานุสัยได้จากรูปธาตุและอรูปธาตุ” มาประกอบ ส่วนในบทว่า “ละไม่ได้” พึงนำบทบาลีว่า “ละกามราคานุสัยไม่ได้จากทุกขเวทนา” มาประกอบ ในบทมีอาทิอย่างนี้ พึงสงเคราะห์แม้ปริญญาวาระด้วยคำว่า “เป็นต้น” ความว่า ถูกแสดงด้วยการระบุถึงภูมิเท่านั้น ด้วยอรรถแห่งเหตุเท่านั้น จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนนาติ [Pg.205] ‘‘ยโต วา ปน มานานุสเยน สานุสโย, ตโต กามราคานุสเยน สานุสโย’’ติ เอตสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเนน. ตตฺถ หิ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา’’ติอาทินา สรูปโต อนุสยนฏฺฐานานิ ทสฺสิตานิ. ตทตฺเถติ ตํ อนุสยนฏฺฐานทสฺสนํ อตฺโถ เอตสฺสาติ ตทตฺโถ, ตสฺมึ ตทตฺเถ. ‘‘อนุสยสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนตฺถํ อยํ วาโร อารทฺโธ’’ติอาทินา ‘‘ยโต’’ติ เอเตน อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ วิภาเวตฺวา. ปมาทลิขิตํ วิย ทิสฺสติ อุปฺปนฺน-สทฺเทน วตฺตมานุปฺปนฺเน วุจฺจมาเน. ยถา ปน อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน อุปฺปตฺติโยคทีปกตฺตา อุปฺปตฺติรหา วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ อุปฺปตฺติอรเห วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ยํ ปน วกฺขติ ‘‘น หิ อปริยาปนฺนานํ อนุสยุปฺปตฺติรหฏฺฐานตา’’ติ, โสปิ น โทโส. ยตฺถ ยตฺถ หิ อนุสยา อุปฺปตฺติรหา, ตเทว เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ วุตฺตนฺติ. ตเถว ทิสฺสตีติ ตํ ปมาทลิขิตํ วิย ทิสฺสตีติ อตฺโถ. บทว่า จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน ความว่า ด้วยการวิสัชนาปัญหาว่า 'ก็บุคคลใดเป็นผู้มีมานานุสัยจากที่ใด บุคคลนั้นเป็นผู้มีกามราคานุสัยจากที่นั้นหรือ?' ในปัญหานั้น ที่ตั้งแห่งอนุสัยถูกแสดงไว้โดยสภาวะด้วยบทมีอาทิว่า 'ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ' บทว่า ตทตฺเถ ความว่า การแสดงที่ตั้งแห่งอนุสัยนั้นเป็นอรรถของบทนี้ ชื่อว่า ตทตฺโถ ในตทตฺโถ นั้น ท่านอธิบายเนื้อความนี้ว่า 'วาระนี้ปรารภขึ้นเพื่อแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของอนุสัย' เป็นต้น และด้วยบทว่า ยโต นี้ ท่านกล่าวถึงที่ตั้งแห่งอนุสัย เมื่อกล่าวถึงสิ่งที่เกิดขึ้นในปัจจุบันด้วยคำว่า อุปฺปนฺน ย่อมปรากฏเหมือนเป็นความผิดพลาดในการเขียน แต่ในอุปปัชชนวาระ ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ควรเกิดขึ้นด้วยคำว่า อุปฺปชฺชติ เพราะเป็นเครื่องแสดงถึงความเหมาะสมกับการเกิดขึ้น ฉันใด แม้ในที่นี้ เมื่อกล่าวถึงสิ่งที่ควรเกิดขึ้น ก็ไม่มีความขัดแย้งใดๆ ฉันนั้น ส่วนคำที่จักกล่าวว่า 'ที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของอนุสัยย่อมไม่มีแก่ธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏะ' แม้คำนั้นก็ไม่เป็นโทษ เพราะในที่ใดๆ ที่อนุสัยควรเกิดขึ้น ท่านรวมที่นั้นทั้งหมดเข้าเป็นอันเดียวกันแล้วกล่าวว่า 'ในที่ทั้งปวง' บทว่า ตเถว ทิสฺสติ ความว่า ย่อมปรากฏเหมือนเป็นความผิดพลาดในการเขียนนั้นนั่นเอง ยโต อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพนฺติ ยโต อนุสยนฏฺฐานโต กามคารานุสเยน อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ, เตน กามราคานุสเยน อุปฺปตฺติรหฏฺฐาเน นิสฺสกฺกวจนํ กตํ ‘‘ยโต’’ติ. ตถาติ เอตฺถ ตถา-สทฺโท ยถา ‘‘ยโต อุปฺปนฺเนนา’’ติ เอตฺถ อุปฺปตฺติรหฏฺฐานโต อนุสยสฺส อุปฺปตฺติรหตา วุตฺตา, ตถา ‘‘อุปฺปชฺชนเกนา’’ติ เอตฺถาปิ สา เอว วุจฺจตีติ ทีเปตีติ อาห ‘‘สพฺพธมฺเมสุ…เป… อาปนฺเนนา’’ติ. ตตฺถ ‘‘อุปฺปชฺชนโก’’ติ วุตฺเต อนุปฺปชฺชนโก น โหตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ, ตถา จ สติ เตน อนุปฺปตฺติ นิจฺฉิตาติ อุปฺปนฺนสภาวตา จ ปกาสิตา โหตีติ. เตนาห ‘‘สพฺพธมฺเมสุ…เป… อปเนตี’’ติ. ‘‘โย ยโต กามราคานุสเยน นิรนุสโย, โส ตโต มานานุสเยน นิรนุสโย’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘ยโต ตโต’’ติ อาคตตฺตา วิสฺสชฺชเน ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ ปทสฺส นิสฺสกฺกวเสเนว สกฺกา โยเชตุนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพตฺถาติ…เป… น น สมฺภวตี’’ติ อาห. ภุมฺมโต อญฺญตฺถาปิ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺติ, ยโต สพฺเพสํ ปาทกํ ‘‘สพฺพตฺถปาทก’’นฺติ วุจฺจติ, อิธ ปน นิสฺสกฺกวเสน เวทิตพฺพํ. บทว่า ยโต อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ ความว่า กามราคานุสัยพึงเกิดขึ้นจากที่ตั้งแห่งอนุสัยใด ท่านจึงทำนิสสกะวิภัตติในที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของกามราคานุสัยนั้นว่า ยโต บทว่า ตถา ในบทนี้ คำว่า ตถา ย่อมแสดงว่า ความที่อนุสัยควรเกิดขึ้นจากที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ถูกกล่าวไว้ในบทว่า ยโต อุปฺปนฺเนน ฉันใด แม้ในบทว่า อุปฺปชฺชนเกน นี้ ท่านก็กล่าวถึงความที่อนุสัยควรเกิดขึ้นนั้นนั่นเอง ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'ในธรรมทั้งปวง... (ละ)... ที่ถึงแล้ว' ในบทนั้น เมื่อกล่าวว่า อุปฺปชฺชนโก ย่อมเข้าใจเนื้อความนี้ว่า 'สิ่งที่ไม่ควรเกิดขึ้นย่อมไม่มี' และเมื่อเป็นเช่นนั้น การไม่เกิดขึ้นก็เป็นอันแน่นอน และความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นอันประกาศแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมทั้งปวง... (ละ)... ย่อมนำออกไป' ในปัญหาว่า 'บุคคลใดไม่มีกามราคานุสัยจากที่ใด บุคคลนั้นไม่มีมานานุสัยจากที่นั้นหรือ?' เพราะมีบทว่า ยโต ตโต มาแล้ว ท่านจึงแสดงว่า ในการวิสัชนา พึงประกอบบทว่า สพฺพตฺถ ด้วยอำนาจแห่งนิสสกะวิภัตติเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'สพฺพตฺถ... (ละ)... ย่อมไม่เป็นไปไม่ได้' นักไวยากรณ์ทั้งหลายย่อมปรารถนาอรรถแห่งวิภัตติอื่นแม้ในที่อื่นจากสัตตมีวิภัตติ เพราะสิ่งที่รองรับธรรมทั้งปวง ท่านเรียกว่า สพฺพตฺถปาทกะ แต่ในที่นี้ พึงทราบโดยอำนาจแห่งนิสสกะวิภัตติ สานุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การอธิบายสาสนุสัยวาระ จบแล้ว ๓. ปชหนวารวณฺณนา ๓. การอธิบายปชหนวาระ ๑๓๒-๑๙๗. อปฺปชหนสพฺภาวาติ [Pg.206] อปฺปหานสฺส, อปฺปหียมานสฺส วา สพฺภาวา. ตสฺมาติ ยสฺมา โย กามราคานุสยํ ปชหติ, น โส มานานุสยํ นิรวเสสโต ปชหติ, โย จ มานานุสยํ นิรวเสสโต ปชหติ, น โส กามราคานุสยํ ปชหติ ปเคว ปหีนตฺตา, ตสฺมา ‘‘โย วา ปน มานานุสยํ ปชหติ, โส กามราคานุสยํ ปชหตีติ? โน’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยทิ เอวํ ปฐมปุจฺฉายํ กถนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปน…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ปหานกรณมตฺตเมวาติ ปหานกิริยาสมฺภวมตฺตเมว, น นิรวเสสปฺปหานนฺติ อธิปฺปาโย. เต ฐเปตฺวาติ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยาทีนํ นิรวเสสปชหนเก อฏฺฐมกาทิเก ฐเปตฺวา. อวเสสาติ ตสฺส ตสฺส อนุสยสฺส นิรวเสสปฺปชหนเกหิ อวสิฏฺฐา. เตสุ เยสํ เอกจฺเจ อนุสยา ปหีนา, เตปิ อปฺปชหนสพฺภาเวเนว นปฺปชหนฺตีติ วุตฺตา. น จ ยถาวิชฺชมาเนนาติ มคฺคกิจฺจภาเวน วิชฺชมานปฺปกาเรน ปหาเนน วชฺชิตา รหิตา เอว วุตฺตาติ โยชนา. ๑๓๒-๑๙๗. บทว่า อปฺปชหนสพฺภาวา ความว่า เพราะความมีอยู่แห่งการไม่ละ หรือเพราะความมีอยู่แห่งอนุสัยที่ยังไม่ถูกละ บทว่า ตสฺมา ความว่า พึงทราบว่า เพราะบุคคลใดละกามราคานุสัยได้ บุคคลนั้นย่อมไม่ละมานานุสัยโดยไม่เหลือ และบุคคลใดละมานานุสัยได้โดยไม่เหลือ บุคคลนั้นย่อมไม่ละกามราคานุสัย เพราะละได้แล้วก่อนหน้านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ก็บุคคลใดละมานานุสัยได้ บุคคลนั้นละกามราคานุสัยได้หรือ? ไม่ใช่' หากถามว่า ถ้าอย่างนั้น ในปัญหาแรกเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ก็เพราะ... (ละ)... ตรัสไว้แล้ว' ในบทนั้น คำว่า เพียงแค่การกระทำซึ่งการละ ความว่า เพียงแค่ความเกิดขึ้นแห่งกิริยาคือการละ ไม่ใช่การละโดยไม่เหลือ นี้เป็นอธิบาย บทว่า เต ฐเปตฺวา ความว่า เว้นบุคคลผู้ละอนุสัยมีทิฏฐิวิจิกิจฉานุสัยเป็นต้นได้โดยไม่เหลือ มีพระอัฏฐมกะเป็นต้น บทว่า อวเสสา ความว่า ที่เหลือจากบุคคลผู้ละอนุสัยนั้นๆ ได้โดยไม่เหลือ ในบุคคลเหล่านั้น แม้อนุสัยบางอย่างของบุคคลใดถูกละแล้ว บุคคลเหล่านั้นท่านก็กล่าวว่า ย่อมไม่ละ ด้วยความมีอยู่แห่งการไม่ละนั่นเอง พึงประกอบความว่า บทว่า น จ ยถา วิชฺชมาเนน ความว่า ท่านกล่าวว่าเป็นผู้เว้น คือ ปราศจากการละโดยประการที่ปรากฏอยู่ด้วยความเป็นกิจแห่งมรรค นั่นเอง เกสญฺจีติ โสตาปนฺนสกทาคามิมคฺคสมงฺคิสกทาคามีนํ. ปุน เกสญฺจีติ อนาคามิอคฺคมคฺคสมงฺคิอรหนฺตานํ. อุภยนฺติ กามราควิจิกิจฺฉานุสยทฺวยํ. เสสานนฺติ ‘‘เสสา’’ติ วุตฺตานํ ยถาวุตฺตปุคฺคลานํ. เตสนฺติ วุตฺตปฺปการานํ ทฺวินฺนํ อนุสยานํ. อุภยาปฺปชหนสฺสาติ กามราควิจิกิจฺฉานุสยาปฺปชหนสฺส. การณํ น โหตีติ เยสํ วิจิกิจฺฉานุสโย ปหีโน, เตสํ ตสฺส ปหีนตา, เยสํ ยถาวุตฺตํ อุภยปฺปหีนํ, เตสํ ตทปฺปชหนสฺส การณํ น โหตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เตสํ ปหีนตฺตา ‘นปฺปชหนฺตี’ติ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ. อถ ปน น ตตฺถ การณํ วุตฺตํ, เยน การณวจเนน ยถาวุตฺตโทสาปตฺติ สิยา, เกวลํ ปน สนฺนิฏฺฐาเนน เตสํ ปุคฺคลานํ คหิตตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘กามราคานุสยญฺจ นปฺปชหนฺตี’’ติ, เอวมฺปิ ปุจฺฉิตสฺส สํสยตฺถสฺส การณํ วตฺตพฺพํ. ตถา จ สติ ‘‘เสสปุคฺคลา ตสฺส อนุสยสฺส ปหีนตฺตา นปฺปชหนฺตี’’ติ การณํ วตฺตพฺพเมวาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น วตฺตพฺพ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ น วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตนเยน การณํ น วตฺตพฺพํ การณภาวสฺเสว อภาวโต. ‘‘อุภยาปฺปชหนสฺส การณํ น โหตี’’ติ วุตฺตํ, ยถา ปน วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย กามราคานุสยํ…เป… วตฺตพฺพตฺตา’’ติ อาห. เตน ปหีนาปฺปหีนวเสน [Pg.207] การณํ น วตฺตพฺพํ, ปหีนานํเยว ปน วเสน วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. สํสยตฺถสงฺคหิเตติ สํสยตฺเถน ปเทน สงฺคหิเต. สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตํ ปน ปหียมานตฺตา ‘‘นปฺปชหตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. คำว่า “เกสัญจีติ” ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามีผู้ประกอบด้วยมรรค และพระสกทาคามี. คำว่า “ปุน เกสัญจีติ” ได้แก่ พระอนาคามี พระอรหัตมรรคบุคคล และพระอรหันต์. คำว่า “อุภยันติ” ได้แก่ อนุสัย ๒ อย่าง คือ กามราคะและวิจิกิจฉา. คำว่า “เสสานันติ” ได้แก่ บุคคลที่กล่าวไว้แล้วซึ่งถูกเรียกว่า “เสสา” (ที่เหลือ). คำว่า “เตสันติ” ได้แก่ อนุสัย ๒ อย่างตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “อุภยาปปชหนัสสาติ” ได้แก่ การไม่ละอนุสัยทั้งสองคือ กามราคะและวิจิกิจฉา. คำว่า “การณัง น โหตีติ” มีอรรถว่า สำหรับบุคคลเหล่าใด วิจิกิจฉานุสัยละได้แล้ว ความที่วิจิกิจฉานุสัยนั้นเป็นอันบุคคลเหล่านั้นละได้แล้ว (ไม่เป็นเหตุ), สำหรับบุคคลเหล่าใด อนุสัยทั้งสองตามที่กล่าวแล้วละได้แล้ว ความที่อนุสัยเหล่านั้นเป็นอันบุคคลเหล่านั้นละได้แล้วนั้น ไม่เป็นเหตุแห่งการไม่ละอนุสัยนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว จึงไม่สามารถจะกล่าวว่า ‘ย่อมไม่ละ’”. อนึ่ง ในที่นั้นมิได้กล่าวเหตุไว้ ซึ่งหากกล่าวเหตุไว้ ก็จะพึงมีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว, แต่กล่าวไว้เพียงเพื่อแสดงการระบุถึงบุคคลเหล่านั้นด้วยการวินิจฉัยว่า “ย่อมไม่ละกามราคานุสัยด้วย”, แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็พึงกล่าวเหตุแห่งเนื้อความที่เป็นความสงสัยที่ถูกถาม. เมื่อเป็นเช่นนั้น การกล่าวเหตุว่า “บุคคลที่เหลือย่อมไม่ละอนุสัยนั้น เพราะอนุสัยนั้นถูกละแล้ว” ย่อมเป็นสิ่งที่ควรกล่าวแน่นอน, ท่านจึงหมายถึงคำคัดค้านนั้นแล้วกล่าวว่า “น วัตตัพพัง” (ไม่ควรกล่าว) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า “น วัตตัพพัง” หมายความว่า ไม่ควรกล่าวเหตุตามนัยที่กล่าวแล้ว เพราะความเป็นเหตุไม่มีอยู่นั่นเอง. คำว่า “อุภยาปปชหนัสสะ การณัง น โหติ” ท่านกล่าวไว้แล้ว, แต่เพื่อแสดงนัยที่ควรกล่าว จึงกล่าวว่า “โย กามราคานุสยัง...เป... วัตตัพพัตตา”. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ไม่ควรกล่าวเหตุโดยอำนาจแห่งอนุสัยที่ละได้แล้วและยังละไม่ได้, แต่ควรกล่าวโดยอำนาจแห่งอนุสัยที่ละได้แล้วเท่านั้น. คำว่า “สังสัยัตถสังคหิเต” หมายถึง ที่สงเคราะห์เข้าด้วยบทที่มีเนื้อความสงสัย. ส่วนบทที่สงเคราะห์เข้าด้วยการวินิจฉัยนั้น เพราะ (อนุสัย) กำลังถูกละ จึงไม่สามารถจะกล่าวว่า “ย่อมไม่ละ”. ปชหนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการพรรณนาปชหนวาร. ๕. ปหีนวารวณฺณนา ๕. คำพรรณนาปหีนวาร ๒๖๔-๒๗๔. ผลฏฺฐวเสเนว เทสนา อารทฺธา, น มคฺคฏฺฐวเสน, กุโต ปุถุชฺชนวเสน. กสฺมา? ผลกฺขเณ หิ อนุสยา ปหีนาติ วุจฺจนฺติ, มคฺคกฺขเณ ปน ปหียนฺตีติ. เตเนวาห ‘‘มคฺคสมงฺคีนํ อคฺคหิตตํ ทีเปตี’’ติ. ปฏิโลเม หิ ปุถุชฺชนวเสนปิ เทสนา คหิตา ‘‘ยสฺส ทิฏฺฐานุสโย อปฺปหีโน, ตสฺส วิจิกิจฺฉานุสโย อปฺปหีโนติ? อามนฺตา’’ติอาทินา. อนุสยจฺจนฺตปฏิปกฺเขกจิตฺตกฺขณิกานนฺติ อนุสยานํ อจฺจนฺตํ ปฏิปกฺขภูตเอกจิตฺตกฺขณิกานํ. มคฺคสมงฺคีนนฺติ มคฺคฏฺฐานํ. เอตฺถ จ อนุสยานํ อจฺจนฺตปฏิปกฺขตาคฺคหเณน อุปฺปตฺติรหตํ ปฏิกฺขิปติ. น หิ เต อจฺจนฺตปฏิปกฺขสมุปฺปตฺติโต ปรโต อุปฺปตฺติรหา โหนฺติ. มคฺคสมงฺคิตาคฺคหเณน อนุปฺปตฺติรหตาปาทิตตํ ปฏิกฺขิปติ. น หิ มคฺคกฺขเณ เต อนุปฺปตฺติรหตํ อาปาทิตา นาม โหนฺติ, อถ โข อาปาทียนฺตีติ. เอกจิตฺตกฺขณิกตาคฺคหเณน สนฺตานพฺยาปารํ. เตนาห ‘‘น โกจี’’ติอาทิ. ตตฺถ เตติ มคฺคสมงฺคิโน. น เกวลํ ปหีนวาเรเยว, อถ โข อญฺเญสุปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุสย…เป… คหิตา’’ติ อาห. ๒๖๔-๒๗๔. การแสดงเริ่มต้นด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค จะกล่าวไปไยถึงด้วยอำนาจแห่งปุถุชน. เพราะเหตุไร? เพราะในขณะแห่งผล อนุสัยทั้งหลายย่อมถูกเรียกว่า “ละได้แล้ว”, แต่ในขณะแห่งมรรค ย่อมเรียกว่า “กำลังละ”. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมแสดงความที่บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคไม่ถูกถือเอา”. จริงอยู่ ในปฏิโลม การแสดงย่อมถูกถือเอาแม้ด้วยอำนาจแห่งปุถุชน ด้วยคำเป็นต้นว่า “ทิฏฐานุสัยของบุคคลใดไม่ถูกละ วิจิกิจฉานุสัยของบุคคลนั้นไม่ถูกละหรือ? ตอบว่า ใช่”. คำว่า “อนุสยัจจันตปฏิปักเขกจิตตักขณิกานัง” หมายถึง (จิต) มีขณะเดียวซึ่งเป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่ออนุสัยทั้งหลาย. คำว่า “มัคคสมังคีนัง” หมายถึง บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค. และในที่นี้ ด้วยการถือเอาความเป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่ออนุสัยทั้งหลาย ท่านย่อมปฏิเสธความควรแก่การเกิดขึ้น. เพราะอนุสัยเหล่านั้นย่อมไม่ควรแก่การเกิดขึ้นหลังจากความเกิดขึ้น (แห่งมรรค) ที่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่ง. ด้วยการถือเอาความเป็นผู้ประกอบด้วยมรรค ท่านย่อมปฏิเสธความถึงแล้วซึ่งความไม่ควรแก่การเกิดขึ้นอีก. เพราะในขณะแห่งมรรค อนุสัยเหล่านั้นยังไม่ชื่อว่าถึงแล้วซึ่งความไม่ควรแก่การเกิดขึ้นอีก, แต่ว่ากำลังถึงอยู่. ด้วยการถือเอาความเป็นจิตขณะเดียว ท่านย่อมปฏิเสธความขวนขวายแห่งสันดาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น โกจิ” (ไม่มีใคร) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า “เต” หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรค. ท่านแสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะในปหีนวารเท่านั้น แต่ในวารอื่น ๆ ด้วย จึงกล่าวว่า “อนุสย...เป... กหิตา”. ๒๗๕-๒๙๖. ยตฺถ อนุสโย อุปฺปตฺติรโห, ตตฺเถวสฺส อนุปฺปตฺติรหตาปาทนนฺติ ‘‘อตฺตโน อตฺตโน โอกาเส เอว อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิโต’’ติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ (วิภ. ๒๐๓) วตฺวา ปุน วุตฺตํ ‘‘จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา ปหียมานา ปหียติ, เอตฺถ นิรุชฺฌมานา นิรุชฺฌตี’’ติ (วิภ. ๒๐๔). ตสฺมาติ ยสฺมา ตโทกาสตฺตเมว กามธาตุอาทิโอกาสตฺตเมว อนุสยานํ ทีเปนฺติ ปหีนาปฺปหีนวจนานิ, ตสฺมา. อโนกาเส ตทุภยาวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ ยสฺมา กามราคปฏิฆานุสยานํ ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ, โส เอว ปหาโนกาโสติ [Pg.208] สฺวายํ เตสํ อญฺญมญฺญํ อโนกาโส, ตสฺมึ อโนกาเส ตทุภยสฺส ปหานาปฺปหานสฺส นวตฺตพฺพตา วุตฺตา. กามราคานุสโยกาเส หิ ปฏิฆานุสยสฺส อปฺปหีนตฺตา โส ‘‘ตตฺถ ปหีโน’’ติ น วตฺตพฺโพ, อฏฺฐิตตฺตา ปน ‘‘ตตฺถ อปฺปหีโน’’ติ จ, ตสฺมา อโนกาเส ตทุภยาวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ. เตน สทฺธึ สมาโนกาเสติ เตน กามราเคน สทฺธึ สมาโนกาเส. ‘‘สาธารณฏฺฐาเน’’ติ วุตฺเต กามธาตุยํ สุขุเปกฺขาสุ ปหีโน นาม โหติ, น สมานกาเล ปหีโน ตติยจตุตฺถมคฺควชฺฌตฺตา กามราคมานานุสยานํ. ๒๗๕-๒๙๖. อนุสัยควรแก่การเกิดขึ้นในที่ใด การทำให้ถึงซึ่งความเป็นผู้ไม่ควรแก่การเกิดขึ้นของอนุสัยนั้น ก็มีในที่นั้นนั่นเอง ดังที่ท่านกล่าวว่า “ย่อมถึงซึ่งความเป็นธรรมดาที่ไม่ควรเกิดขึ้นในโอกาสของตน ๆ เท่านั้น”. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า “จักษุในโลกเป็นรูปที่น่ารักน่าพอใจ ตัณหานี้เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในที่นี้ เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่นี้” (วิภังค์ 203) แล้วตรัสอีกว่า “จักษุในโลกเป็นรูปที่น่ารักน่าพอใจ ตัณหานี้เมื่อจะละ ย่อมละในที่นี้ เมื่อจะดับ ย่อมดับในที่นี้” (วิภังค์ 204). คำว่า “ตัสมา” หมายถึง เพราะเหตุที่คำว่าละได้แล้วและยังละไม่ได้ ย่อมแสดงความเป็นโอกาสนั้นเอง คือความเป็นโอกาสแห่งกามธาตุเป็นต้นของอนุสัยทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น. คำว่า “อโนกาเส ตทุภยาวัตตัพพตา วุตตา” หมายถึง เพราะเหตุที่ที่เกิดของอนุสัย ๒ คือ กามราคะและปฏิฆะ เป็นโอกาสแห่งการละด้วย, ที่นั้นจึงเป็นที่ที่ไม่มีโอกาสแก่กันและกันของอนุสัยเหล่านั้น, ในที่ที่ไม่มีโอกาสนั้น ท่านจึงกล่าวความไม่ควรกล่าวถึงการละและไม่ละทั้งสองนั้น. เพราะในโอกาสแห่งกามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยยังละไม่ได้ จึงไม่ควรกล่าวว่า “ละได้แล้วในที่นั้น”, และเพราะ (ปฏิฆานุสัย) ไม่ตั้งอยู่ (ในที่นั้น) จึงไม่ควรกล่าวว่า “ยังละไม่ได้ในที่นั้น” ด้วย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวความไม่ควรกล่าวถึงการละและไม่ละทั้งสองนั้นในที่ที่ไม่มีโอกาส. คำว่า “เตน สัทธิ สมาโนกาเส” หมายถึง ในโอกาสที่เสมอกันกับกามราคะนั้น. เมื่อกล่าวว่า “ในสถานที่ทั่วไป” (อนุสัย) ชื่อว่าละได้แล้วในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนาในกามธาตุ, แต่ไม่ใช่ละได้ในเวลาเดียวกัน เพราะกามราคานุสัยและมานานุสัยเป็นธรรมอันมรรคที่ ๓ และที่ ๔ พึงละ. ปหีนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการพรรณนาปหีนวาร. ๗. ธาตุวารวณฺณนา ๗. คำพรรณนาธาตุวาร ๓๓๒-๓๔๐. อปฺปหีนุปฺปตฺติรหภาวา อิธ อนุคมนสยนานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมึ …เป… อตฺโถ’’ติ อาห. อิธาปิ ยุตฺตาติ ปุพฺเพ วุตฺตเมวตฺถํ ปรามสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘การณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสตี’’ติ (ยม. มูลฏี. อนุสยยมก ๑). ฉ ปฏิเสธวจนานีติ ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ จุตูปปาตวิสิฏฺฐานํ ปฏิเสธนวเสน วุตฺตวจนานิ, ตโต เอว ธาตุวิเสสนิทฺธารณานิ น โหนฺติ. ปฏิเสโธติ หิ อิธ สตฺตาปฏิเสโธ วุตฺโตติ อธิปฺปาเยน วทติ. อญฺญตฺเถ ปน น-กาเร นายํ โทโส. อิมํ นาม ธาตุํ. ตํมูลิกาสูติ ปฏิเสธมูลิกาสุ. เอวญฺหีติ ‘‘น กามธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทินา ปฐมโยชนาย สติ. นกามธาตุอาทีสุ อุปปตฺติกิตฺตเนเนว นกามธาตุอาทิคฺคหเณนปิ ธาตุวิเสสสฺเสว คหิตตาย อตฺถโต วิญฺญายมานตฺตา. เตนาห ‘‘น กามธาตุ…เป… วิญฺญายตี’’ติ. ภญฺชิตพฺพาติ วิภชิตพฺพา. วิภาโค ปเนตฺถ ทุวิโธ อิจฺฉิโตติ อาห ‘‘ทฺวิธา กาตพฺพาติ อตฺโถ’’ติ. ปุจฺฉา จ วิสฺสชฺชนานิ จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ. ยถา อวุตฺเต ภงฺคาภาวสฺส อวิญฺญาตตฺตา ‘‘อนุสยา ภงฺคา นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพํ, ตถา ตยิทํ ‘‘กติ อนุสยา ภงฺคา’’ติ เอตทเปกฺขนฺติ ตทปิ วตฺตพฺพํ. ปุจฺฉาเปกฺขญฺหิ วิสฺสชฺชนนฺติ. ๓๓๒-๓๔๐. เพื่อแสดงว่า ในที่นี้ (อนุสัย) เป็นอนุคตะ (ติดตาม) และเป็นสยนะ (นอนเนื่อง) เพราะความที่อนุสัยยังไม่ถูกละและควรจะเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยสฺมึ ...เป... อตฺโถ” ดังนี้. แม้ในที่นี้ คำว่า “อิทาปิ ยุตฺตา” ท่านก็อ้างถึงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อได้เหตุ ย่อมแสดงถึงความควรเกิดขึ้น” (ยมก. มูลฏี. อนุสยยมก 1). คำว่า “ฉ ปฏิเสธวจนานิ” คือคำที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจการปฏิเสธธาตุ 3 ที่ต่างกันโดยจุติและอุบัติ เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่มีการคัดเลือกความต่างกันของธาตุ. ท่านกล่าวโดยประสงค์ว่า ในที่นี้ คำว่า “ปฏิเสโธ” หมายถึงการปฏิเสธสัตว์. ส่วนในที่อื่น เมื่อมี “น” อักษร โทษนี้ย่อมไม่มี. (หมายถึง) ธาตุชื่อนี้. คำว่า “ตมฺมูลิกาสุ” คือในคำที่มีการปฏิเสธเป็นมูล. คำว่า “เอวญฺหิ” คือเมื่อมีการประกอบความครั้งแรกว่า “บุคคลผู้จุติจากกามธาตุ เมื่อจะอุบัติในกามธาตุ ย่อมไม่...” เป็นต้น. เพราะเมื่อมีการกล่าวถึงการอุบัติในนกามธาตุเป็นต้น แม้ด้วยการถือเอาคำว่า นกามธาตุ เป็นต้น ก็เป็นอันถือเอาความต่างกันของธาตุโดยอรรถที่รู้กันอยู่แล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น กามธาตุ ...เป... วิญฺญายติ”. คำว่า “ภญฺชิตพฺพา” คือพึงจำแนก. ในที่นี้ ท่านประสงค์การจำแนกเป็น 2 อย่าง จึงกล่าวว่า “ทฺวิธา กาตพฺพาติ อตฺโถ”. คำถามและคำตอบ ชื่อว่า “ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ”. เมื่อไม่ได้กล่าวไว้ เพราะความที่ความไม่มีแห่งภังคะยังไม่เป็นที่รู้กัน จึงควรกล่าวว่า “อนุสัยที่เป็นภังคะไม่มี”, แม้คำนั้นก็ย่อมหมายเอาคำว่า “อนุสัยที่เป็นภังคะมีเท่าไร” นี้ จึงควรกล่าวคำนั้นด้วย. เพราะคำตอบย่อมหมายเอาคำถาม. ธาตุวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาธาตุวารจบแล้ว. อนุสยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาอนุสัยยมกจบแล้ว. ๘. จิตฺตยมกํ ๘. จิตตยมก อุทฺเทสวารวณฺณนา คำพรรณนาอุทเทสวาร ๑-๖๒. สราคาทีติ [Pg.209] เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยสฺส สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ยสฺส อวิมุตฺตํ จิตฺต’’นฺติ วาโร, ตาว สงฺคณฺหาติ. กุสลาทีติ ปน อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยสฺส กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ยสฺส สรณํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ วาโร, ตาว สงฺคณฺหาติ, ตสฺมา สราคาทิกุสลาทีหีติ สราคาทีหิ อวิมุตฺตนฺเตหิ, กุสลาทีหิ อรณนฺเตหิ ปเทหิ มิสฺสกา วารา. สุทฺธิกาติ เกวลา ยถาวุตฺตสราคาทีหิ กุสลาทีหิ จ อมิสฺสกา. ตโย ตโยติ ปุคฺคลธมฺมวเสน ตโย ตโย มหาวารา. ยทิ เอวํ กถํ โสฬส ปุคฺคลวาราติ อาห ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปน วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ โสฬสวิเธ สราคาทิมิสฺสกจิตฺเต วุตฺเต ปุคฺคเล เอว เอกชฺฌํ สมฺปิณฺเฑตฺวา สงฺคเหตฺวา ‘‘โสฬส ปุคฺคลวารา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ธมฺมปุคฺคลธมฺมวารา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. น นิรนฺตรํ วุตฺเตติ ธมฺเม ปุคฺคลธมฺเม จ อนามสิตฺวา โสฬสสุปิ ฐาเนสุ นิรนฺตรํ ปุคฺคเล เอว วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา โสฬส ปุคฺคลวารา น วุตฺตาติ อตฺโถ. ๑-๖๒. ในคำว่า “สราคาทิ” นี้ ด้วย “อาทิ” ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ตั้งแต่ “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด ไม่ใช่กำลังดับ เป็นสราคะ” เป็นต้น ไปจนถึงวาระว่า “จิตของบุคคลใดเป็นอวิมุตติ”. ส่วนด้วย “อาทิ” ศัพท์ ในคำว่า “กุสลาทิ” ย่อมสงเคราะห์ตั้งแต่ “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด ไม่ใช่กำลังดับ เป็นกุศล” เป็นต้น ไปจนถึงวาระว่า “จิตของบุคคลใดเป็นสรณะ”. เพราะฉะนั้น วาระที่ผสมกันด้วยบททั้งหลายมีสราคะเป็นต้นจนถึงอวิมุตติ และกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ ชื่อว่า “สราคาทิกุสลาทีหิ”. คำว่า “สุทฺธิกา” คือวาระล้วนๆ ที่ไม่ผสมด้วยบทมีสราคะเป็นต้นและกุศลเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า “ตโย ตโย” คือมหาวาระอย่างละ 3 โดยอำนาจบุคคลและธรรม. หากเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเป็น 16 ปุคคลวาระ? ท่านจึงกล่าวว่า “ตตฺถ ตตฺถ ปน วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา”. ความว่า ในที่นั้นๆ เมื่อกล่าวถึงจิตที่ผสมด้วยสราคะเป็นต้น 16 อย่าง ก็รวบรวมสงเคราะห์บุคคลเข้าเป็นหมวดเดียวกันนั่นเอง จึงเรียกว่า “16 ปุคคลวาระ”. แม้ในคำว่า “ธมฺมปุคฺคลธมฺมวารา” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า “น นิรนฺตรํ วุตฺเต” ความว่า ไม่ได้เรียกว่า 16 ปุคคลวาระ เพราะรวบรวมบุคคลที่กล่าวไว้ต่อเนื่องกันใน 16 ฐาน โดยไม่ได้ระบุถึงธรรมและปุคคลธรรม. สํสคฺควเสนาติ สํสชฺชนวเสน เทสนาย วิมิสฺสนวเสน. อญฺญถา หิ อุปฺปาทนิโรธา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลา จ กถํ สํสชฺชียนฺติ. เสสานมฺปิ วารานนฺติ อุปฺปาทุปฺปนฺนวาราทีนํ. ตํตํนามตาติ ยถา ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปนฺน’’นฺติอาทินา อุปฺปาทอุปฺปนฺนภาวามสนโต อุปฺปาทอุปฺปนฺนวาโรติ นามํ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ, เอวํ เสสวารานมฺปีติ อาห ‘‘ตํตํนามตา ปาฬิอนุสาเรน เวทิตพฺพา’’ติ. คำว่า “สํสคฺควเสนา” คือด้วยอำนาจการระคนกัน ด้วยอำนาจการผสมผสานกันแห่งเทศนา. เพราะถ้าไม่ใช่เช่นนั้น อุปปาทะและนิโรธะ และกาลปัจจุบันและอนาคต จะระคนกันได้อย่างไร. คำว่า “เสสานมฺปิ วารานํ” คือแห่งวาระที่เหลือมีอุปปาทุปปันนวาระเป็นต้น. คำว่า “ตํตํนามตา” ความว่า ชื่อนั้นๆ พึงทราบได้จากบาลีนั่นเอง โดยการพิจารณาถึงภาวะที่เป็นอุปปาทะและอุปปันนะ เช่น “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด จิตของบุคคลนั้นเกิดแล้ว” เป็นต้น แม้ในวาระที่เหลือก็เช่นกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ตํตํนามตา ปาฬิอนุสาเรน เวทิตพฺพา”. อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำพรรณนาอุทเทสวารจบแล้ว. นิทฺเทสวารวณฺณนา คำพรรณนานิทเทสวาร ๖๓. ตถารูปสฺเสวาติ ปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคิโน เอว. ตญฺจ จิตฺตนฺติ ตญฺจ ยถาวุตฺตกฺขณํ ปจฺฉิมจิตฺตํ. ‘‘เอวํปการ’’นฺติ อิมสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภงฺคกฺขณสมงฺคิเมวา’’ติ วุตฺตํ นิรุชฺฌมานาการสฺส ‘‘เอวํปการ’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ๖๓. คำว่า “ตถารูปสฺเสว” คือเฉพาะบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยปัจฉิมจิตเท่านั้น. คำว่า “ตญฺจ จิตฺตํ” คือปัจฉิมจิตในขณะตามที่กล่าวแล้วนั้น. เพื่อแสดงอรรถของคำว่า “เอวํปการํ” นี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ภงฺคกฺขณสมงฺคิเมว” เพราะอาการที่กำลังดับ ท่านเรียกว่า “เอวํปการํ”. ๖๕-๘๒. ทฺวยเมตนฺติ [Pg.210] ยํ ‘‘ขณปจฺจุปฺปนฺนเมว จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณาปคเมน อุปฺปชฺชิตฺถ นาม, ตเทว อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาทํ ปตฺตตฺตา อุปฺปชฺชิตฺถ, อนตีตตฺตา อุปฺปชฺชติ นามา’’ติ วุตฺตํ, เอตํ อุภยมฺปิ. เอวํ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน น สกฺกา วตฺตุํ, ปการนฺตเรน ปน สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ‘‘น หี’’ติอาทินา ปฐมปกฺขํ วิภาเวติ. วิภชิตพฺพํ สิยาติ ‘‘ภงฺคกฺขเณ ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ อุปฺปชฺชติ, อุปฺปาทกฺขเณ ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ เจว อุปฺปชฺชติ จา’’ติ วิภชิตพฺพํ สิยา, น จ วิภตฺตํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา ขณปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺเต วุตฺตนเยน อุภยสฺสปิ ลพฺภมานตฺตา, น จ วุตฺตํ. อิทานิ เยน ปกาเรน สกฺกา วตฺตุํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติอาทิมาห. ปุคฺคโล วุตฺโต, ปุคฺคลวาโร เหโสติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาติ ปุคฺคลสฺส. น จ กิญฺจิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขณสมงฺคิภาวโต. ตํ ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ยํ จิตฺตสมงฺคี โส ปุคฺคโลติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยทิ อเนกจิตฺตวเสนายํ ยมกเทสนา ปวตฺตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘จิตฺตนฺติ หิ…เป… ติฏฺฐตี’’ติ. สนฺนิฏฺฐานวเสน นิยโม เวทิตพฺโพ, อญฺญถา ‘‘โน จ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ปฏิเสโธ น ยุชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. ตาทิสนฺติ ตถารูปํ, ยทวตฺโถ อุปฺปนฺนอุปฺปชฺชมานตาทิปริยาเยหิ วตฺตพฺโพ โหติ, ตทวตฺถนฺติ อตฺโถ. ๖๕-๘๒. คำว่า ทวยเมตัง หมายถึงทั้งสองอย่างนี้ คือสิ่งที่กล่าวว่า 'จิตที่เป็นขณะปัจจุบันเท่านั้น ชื่อว่าเกิดแล้วโดยล่วงพ้นอุปปาทขณะ, จิตนั้นนั่นแหละชื่อว่าเกิดแล้วเพราะถึงการเกิดในอุปปาทขณะ, ชื่อว่ากำลังเกิดเพราะยังไม่ล่วงไป' ทั้งสองอย่างนี้ คำว่า เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ หมายถึงไม่สามารถกล่าวได้ด้วยอาการที่กล่าวมานี้ แต่สามารถกล่าวได้ด้วยอาการอื่น ในที่นั้น ท่านแสดงปฐมปักษ์ด้วยบทว่า 'น หิ' เป็นต้น พึงจำแนกได้ว่า 'ในภังคขณะ จิตนั้นเกิดแล้ว แต่ไม่กำลังเกิด, ในอุปปาทขณะ จิตนั้นเกิดแล้วด้วย กำลังเกิดด้วย' พึงจำแนกได้เช่นนี้ แต่ก็ไม่ได้จำแนก พึงกล่าวว่า 'อามนฺตา' (ใช่) เพราะทั้งสองอย่างย่อมได้ในจิตที่เป็นขณะปัจจุบันโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่ก็ไม่ได้กล่าว บัดนี้ เพื่อแสดงอาการที่สามารถกล่าวได้ ท่านจึงกล่าวบทว่า 'จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ' เป็นต้น บุคคลถูกกล่าวแล้ว ความว่า เป็นปุคคลวาระ คำว่า ตัสสะ หมายถึงของบุคคลนั้น และจิตอะไรๆ ก็ไม่เกิด เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยภังคขณะของจิต แต่จิตนั้นย่อมเกิด บุคคลใดประกอบด้วยจิต ความว่า บุคคลนั้น ดังนี้ พึงทราบอรรถในที่นี้ หากว่าการแสดงยมกนี้เป็นไปโดยอาศัยจิตหลายดวง ท่านจึงกล่าวโดยอ้างถึงการโต้แย้งว่า 'จิตนั่นแหละ...เป...ตั้งอยู่' พึงทราบข้อกำหนดโดยอำนาจแห่งสันนิษฐาน มิฉะนั้น การปฏิเสธด้วยบทว่า 'และจิตของบุคคลเหล่านั้นไม่เกิด' เป็นต้น ก็จะไม่สมเหตุสมผล คำว่า ตาทิสํ หมายถึงเช่นนั้น คือสภาพใดที่พึงกล่าวโดยปริยายมีภาวะที่เกิดแล้วและกำลังเกิดเป็นต้น สภาพนั้นนั่นแหละ คืออรรถ ๘๓-๑๑๓. อิมสฺส ปุคฺคลวารตฺตาติ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตสฺส อิมสฺส อติกฺกนฺตกาลวารสฺส ปุคฺคลวารตฺตา. ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ…เป… ตสฺส จิตฺต’’นฺติ จิตฺตสมงฺคิปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ ปุคฺคลสฺเสว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ, อิตรถา อญฺญํ ปุจฺฉิตํ อญฺญํ วิสฺสชฺชิตํ สิยา. น โกจิ ปุคฺคโล น คหิโต สพฺพสตฺตานํ อนิพฺพตฺตจิตฺตตาภาวโต. เต จ ปน สพฺเพ ปุคฺคลา. นิรุชฺฌมานกฺขณาตีตจิตฺตาติ นิรุชฺฌมานกฺขณา หุตฺวา อตีตจิตฺตา. ตถา ทุติยตติยาติ ยถา ปฐมปญฺโห อนวเสสปุคฺคลวิสยตฺตา ปฏิวจเนน วิสฺสชฺเชตพฺโพ สิยา, ตถา ตโต เอว ทุติยตติยปญฺหา ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วิสฺสชฺเชตพฺพา สิยุนฺติ อตฺโถ. จตุตฺโถ ปน ปญฺโห เอวํ วิภชิตฺวา ปุคฺคลวเสเนว วิสฺสชฺเชตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา ตถา อวจเน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิตฺตวเสน ปุคฺคลววตฺถานโต’’ติอาทิมาห. ‘‘ภงฺคกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณํ [Pg.211] วีติกฺกนฺต’’นฺติ อิมินา วตฺตมานสฺส จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคโล อุปฺปาทกฺขณาตีตจิตฺโต, ‘‘อตีตํ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺตนฺติ ภงฺคกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺต’’นฺติ อิมินา ปน อตีตสฺส จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคโล อุปฺปาทกฺขณาตีตจิตฺโต วุตฺโต. ๘๓-๑๑๓. คำว่า อิมสฺส ปุคฺคลวารตฺตา หมายถึงเพราะวาระแห่งกาลที่ล่วงไปนี้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีบทว่า 'จิตของบุคคลใดกำลังเกิด' เป็นต้น เป็นปุคคลวาระ คำว่า ปุคฺคโล ปุจฺฉิโต หมายถึงบุคคลถูกถามแล้ว คือบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตถูกถามแล้วด้วยบทว่า 'จิตของบุคคลใดกำลังเกิด...เป...จิตของบุคคลนั้น' เพราะฉะนั้น พึงตอบด้วยบุคคลเท่านั้น มิฉะนั้น จะเป็นการถามอย่างหนึ่ง ตอบอีกอย่างหนึ่ง ไม่มีบุคคลใดที่ไม่ถูกรวบรวมไว้ เพราะสัตว์ทั้งปวงไม่มีภาวะที่จิตไม่เกิด และบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด คำว่า นิรุชฺฌมานกฺขณาตีตจิตฺตา หมายถึงจิตที่ล่วงพ้นขณะที่กำลังดับไปแล้ว คำว่า ตถา ทุติยตติยา หมายถึงคำถามที่สองและสามก็เช่นกัน คือเหมือนอย่างที่คำถามแรกพึงตอบด้วยปฏิวจนะ เพราะเป็นเรื่องของบุคคลทั้งหมดที่ไม่มีเหลือ ฉันใด คำถามที่สองและสามก็พึงตอบว่า 'อามนฺตา' (ใช่) เท่านั้น ฉันนั้น ส่วนคำถามที่สี่ พึงตอบโดยจำแนกเช่นนี้โดยอาศัยบุคคลเท่านั้น เพื่อแสดงเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า 'ปจฺฉิมจิตฺตสฺส' เป็นต้น และเพื่อแสดงเหตุผลที่ไม่กล่าวเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า 'จิตฺตวเสนะ ปุคฺคลววตฺถานโต' เป็นต้น ด้วยบทว่า 'ในภังคขณะ จิตล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้ว' นี้ บุคคลย่อมเป็นผู้มีจิตที่ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วโดยอาศัยจิตที่เป็นปัจจุบัน ส่วนด้วยบทว่า 'จิตที่ล่วงไปแล้ว ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วด้วย ล่วงพ้นภังคขณะแล้วด้วย' นี้ บุคคลย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้มีจิตที่ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วโดยอาศัยจิตที่ล่วงไปแล้ว ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ ปุคฺคเลสุ. ปุริมสฺสาติ ปฐมํ วุตฺตสฺส สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตสฺส จิตฺตํ น ภงฺคกฺขณํ วีติกฺกนฺตํ. ‘‘โน จ ภงฺคกฺขณํ วีติกฺกนฺต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ปจฺฉิมสฺส วีติกฺกนฺตํ จิตฺตํ ภงฺคกฺขณนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภงฺคกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. เอวมาทิโก ปุคฺคลวิภาโคติ ทุติยปญฺหาทีสุ วุตฺตํ สนฺธายาห. ตสฺส จิตฺตสฺส ตํตํขณวีติกฺกมาวีติกฺกมทสฺสนวเสนาติ ตสฺส ตสฺส อุปฺปาทกฺขณสฺส ภงฺคกฺขณสฺส จ ยถารหํ วีติกฺกมสฺส อวีติกฺกมสฺส จ ทสฺสนวเสน ทสฺสิโต โหติ ปุคฺคลวิภาโคติ โยชนา. อิธาติ อิมสฺมึ อติกฺกนฺตกาลวาเร. ปุคฺคลวิสิฏฺฐํ จิตฺตํ ปุจฺฉิตํ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ ตสฺส จิตฺต’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ยทิปิ ปุคฺคลปฺปธานา ปุจฺฉา ปุคฺคลวารตฺตา. อถาปิ จิตฺตปฺปธานา ปุคฺคลํ วิเสสนภาเวน คเหตฺวา จิตฺตสฺส วิเสสิตตฺตา. อุภยถาปิ ทุติยปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา อนวเสสปุคฺคลวิสยตฺตา. ตถา ปน อวตฺวา ‘‘อตีตํ จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, กสฺมา นิโรธกฺขณ…เป… ทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ โยชนา. เอส นโย ‘‘น นิรุชฺฌมาน’’นฺติ เอตฺถาปีติ นิรุชฺฌมานํ ขณํ นิโรธกฺขณํ ขณํ วีติกฺกนฺตกาลํ กึ ตสฺส จิตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ. คำว่า ตตฺถาติ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น. คำว่า ปุริมสฺสาติ ของบุคคลแรก หมายถึง จิตของบุคคลที่กล่าวถึงก่อน ซึ่งสงเคราะห์เข้าในบทสันนิษฐานว่า จิตยังไม่ล่วงพ้นขณะแห่งภังคะ. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'และยังไม่ล่วงพ้นขณะแห่งภังคะ' ดังนี้. ส่วนคำว่า ปจฺฉิมสฺส ของบุคคลหลัง มีความสัมพันธ์ว่า จิตล่วงพ้นขณะแห่งภังคะแล้ว. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'และล่วงพ้นขณะแห่งภังคะแล้ว' ดังนี้. การจำแนกบุคคลมีประมาณเท่านี้ ท่านกล่าวอ้างถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในปัญหาที่สองเป็นต้น. คำว่า ตสฺส จิตฺตสฺส ตํตํขณวีติกฺกมาวีติกฺกมทสฺสนวเสนาติ โดยการแสดงการล่วงพ้นและไม่ล่วงพ้นแห่งขณะนั้นๆ ของจิตนั้น คือ โดยการแสดงการล่วงพ้นและไม่ล่วงพ้นแห่งขณะแห่งอุปบาทและขณะแห่งภังคะนั้นๆ ตามสมควร การจำแนกบุคคลย่อมเป็นอันแสดงแล้ว ดังนี้คือการประกอบความ. คำว่า อิธาติ ในวาระแห่งอดีตกาลนี้. จิตที่ประกอบด้วยบุคคลถูกถาม เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'จิตของบุคคลใด จิตของบุคคลนั้น'. แม้ว่าปัญหาจะเน้นบุคคลเป็นหลัก เพราะเป็นวาระแห่งบุคคล. ถึงกระนั้น ปัญหาก็เน้นจิตเป็นหลัก โดยถือเอาบุคคลเป็นส่วนขยาย และจิตถูกขยายความ. ในทั้งสองกรณี พึงกล่าวว่า 'อามนฺตา' ในปัญหาที่สอง เพราะเป็นเรื่องที่ครอบคลุมบุคคลทั้งหมด. แต่ไม่ได้กล่าวเช่นนั้น กลับกล่าวว่า 'จิตที่เป็นอดีต' เพราะเหตุใด? พึงทราบว่า เพื่อแสดงขณะแห่งนิโรธ...เป็นต้น ดังนี้คือการประกอบความ. นัยนี้พึงทราบในคำว่า 'ไม่กำลังดับ' ด้วย คือ ขณะที่กำลังดับเป็นขณะแห่งนิโรธ ขณะที่ล่วงพ้นกาลไปแล้ว จิตของบุคคลนั้นไม่มีหรือ? นี้คืออรรถะ. ๑๑๔-๑๑๖. สราคปจฺฉิมจิตฺตสฺสาติ สราคจิตฺเตสุ ปจฺฉิมสฺส จิตฺตสฺส, เอกสฺส ปุคฺคลสฺส ราคสมฺปยุตฺตจิตฺเตสุ ยํ สพฺพปจฺฉิมํ จิตฺตํ, ตสฺส. โส ปน ปุคฺคโล อนาคามี เวทิตพฺโพ. น นิรุชฺฌติ นิโรธาสมงฺคิตาย. นิรุชฺฌิสฺสติ อิทานิ นิโรธํ ปาปุณิสฺสติ. อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา ปน ตโต อญฺญํ นุปฺปชฺชิสฺสติ. อิตเรสนฺติ ยถาวุตฺตสราคปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคึ วีตราคจิตฺตสมงฺคิญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสานํ อิตรเสกฺขานญฺเจว ปุถุชฺชนานญฺจ. ๑๑๔-๑๑๖. คำว่า สราคปจฺฉิมจิตฺตสฺสาติ ของจิตสุดท้ายที่มีราคะ หมายถึง จิตสุดท้ายในบรรดาจิตที่มีราคะ คือ จิตที่เป็นราคะสัมปยุตต์สุดท้ายของบุคคลคนหนึ่ง. บุคคลนั้นพึงทราบว่าเป็นพระอนาคามี. ไม่ดับ เพราะไม่ประกอบด้วยนิโรธ. จักดับ คือ บัดนี้จักถึงความดับ. แต่เพราะไม่มีปฏิสนธิ จิตอื่นจากนั้นจักไม่เกิดขึ้น. คำว่า อิตเรสํ ของบุคคลที่เหลือ หมายถึง ของพระเสกขะและปุถุชนที่เหลือ นอกเหนือจากบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตสุดท้ายที่มีราคะที่กล่าวมาแล้ว และผู้ประกอบด้วยจิตที่ปราศจากราคะ. นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยนิเทศวาระ จบแล้ว. จิตฺตยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยจิตยมก จบแล้ว. ๙. ธมฺมยมกํ ๙. ธัมมยมก. ๑. ปณฺณตฺติวาโร ๑. ปัญญัตติวาระ. อุทฺเทสวารวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ. ๑-๑๖. ยถา [Pg.212] มูลยมเก กุสลาทิธมฺมา เทสิตาติ กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กุสลกุสลมูลาทิวิภาคโต มูลยมเก ยมกวเสน ยถา เทสิตา. อญฺญถาติ กุสลกุสลมูลาทิวิภาคโต อญฺญถา, ขนฺธาทิวเสนาติ อตฺโถ. ๑-๑๖. คำว่า ยถา มูลยมเก กุสลาทิธมฺมา เทสิตาติ ความว่า ธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากตะ ถูกแสดงไว้ในมูลยมกโดยนัยแห่งยมกอย่างไร ด้วยการจำแนกเป็นกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น. คำว่า อญฺญถาติ ความว่า โดยประการอื่นจากการจำแนกเป็นกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น คือโดยนัยมีขันธ์เป็นต้น. อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ จบแล้ว. ๒. ปวตฺติวารวณฺณนา ๒. อรรถกถาว่าด้วยปวัตติวาระ. ๓๓-๓๔. ตํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปํ อคฺคเหตฺวา. เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐกถํ อาหริตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ปญฺเห กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปญฺจ ลพฺภตี’’ติ อโวจ. ตถา จ วตฺวา ปฏิโลมปาฬึ ทสฺเสตฺวา ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว อิธาธิปฺเปตํ. กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูเป น วิธานํ, นาปิ ปฏิเสโธ’’ติ อาห. ตถาติ ยถา วุตฺตปฺปกาเร ปาเฐ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว อธิปฺเปตํ, ตถา เอตฺถาปีติ อตฺโถ. โนติ วุตฺตนฺติ วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปเนตนฺติ ยถา อุทฺธฏสฺส ปาฐสฺส อตฺถวจนํ, เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมาติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ…เป… ปฏิเสธสิทฺธิโต’’ติ. สฺวายํ ปฏิเสโธ เหฏฺฐา ทสฺสิโตเยวาติ อธิปฺปาโย. ๓๓-๓๔. แต่ไม่ถือเอารูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้นนั้น. คำว่า เกจิ (บางพวก) ท่านหมายถึงพระธรรมสิริเถระ. ด้วยว่าพระธรรมสิริเถระนั้นยกอรรถกถามาอ้างว่า "กล่าวไว้ด้วยอำนาจรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน" แล้วกล่าวว่า "ในปัญหานี้ แม้รูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้นก็พึงได้". และเมื่อกล่าวอย่างนั้นแล้ว ได้แสดงปฏิโลมบาลีแล้วกล่าวว่า "ในที่นี้ประสงค์เอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น. ในรูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ไม่มีการบัญญัติและไม่มีการปฏิเสธ". คำว่า ตถา (เช่นนั้น) ความว่า ในปาฐะตามนัยที่กล่าวแล้ว ประสงค์เอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้นฉันใด ในที่นี้ก็ประสงค์อย่างนั้นเหมือนกัน. บทว่า โน (ไม่) มีความสัมพันธ์ว่า ย่อมกล่าวว่า มิได้กล่าวไว้. คำว่า ตํ ปเนตํ (แต่คำนั้น) ความว่า จะกล่าวคำอธิบายตามปาฐะที่ยกขึ้นแสดงอย่างนั้นไม่ได้. เพราะเหตุไร? ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความสำเร็จแห่งการปฏิเสธในขณะแห่งภังคะของจิต...เป็นต้น". อธิบายว่า การปฏิเสธนั้นได้แสดงไว้ข้างล่างนั่นเอง. เย จ วทนฺตีติ เอตฺถ เย จาติ วชิรพุทฺธิตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ’’ติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬึ อาหริตฺวา ‘‘ยถา ตตฺถ สติปิ กมฺมชาทิรูเป ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปนฺติ จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺตชรูปเมว ฐเปตพฺพภาเวน อุทฺธฏํ, เอวมิธาปิ จิตฺตชรูปเมว กถิต’’นฺติ วทติ. ตญฺจ เนสํ วจนํ ตถา น โหติ, ยถา เตหิ อุทาหฏํ, วิสโมยํ อุปญฺญาโสติ อตฺโถ. ยถา จ ตํ ตถา น โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เยสญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตสนฺติ กมฺมชาทีนํ. ตสฺสาติ มคฺคสฺส. เตติ อพฺยากตา, เย อุปฺปาทนิโรธวนฺโต. อวิชฺชมาเนสุ จ อุปฺปาทนิโรเธสุ นิพฺพานสฺส วิย. คำว่า เย จ วทนฺตีติ ในบทนี้ คำว่า เย จ ท่านหมายถึงพระวัชรพุทธเถระ. ด้วยว่าพระวัชรพุทธเถระนั้นยกปฏิสัมภิทามรรคบาลีมาอ้างว่า "ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค" เป็นต้น แล้วกล่าวว่า "ในที่นั้น แม้จะมีรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นอยู่ แต่ท่านก็ยกเว้นไว้ แล้วยกเอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานขึ้นแสดงโดยสภาวะที่ควรตั้งไว้ เพราะเป็นรูปที่เนื่องด้วยจิต ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวถึงรูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น ฉันนั้น". แต่คำกล่าวของท่านเหล่านั้นไม่เป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างที่ท่านเหล่านั้นยกมาเป็นตัวอย่าง อธิบายว่า ข้อเสนอ (การอ้าง) นี้ไม่สมกัน. และเพื่อจะแสดงว่าคำนั้นไม่เป็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า เยสญฺหิ เป็นต้น. คำว่า เตสํ หมายถึง ของรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า ตสฺส หมายถึง ของมรรค. คำว่า เต หมายถึง ธรรมที่เป็นอัพยากตะซึ่งมีการเกิดขึ้นและการดับไป. เมื่อการเกิดขึ้นและการดับไปไม่มี ก็เหมือนกับพระนิพพาน. สนฺนิฏฺฐาเนน [Pg.213] คหิเตสุ ปุคฺคเลสุ. เตสุ หิ เกจิ อกุสลาพฺยากตจิตฺตานํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน, เกจิ อพฺยากตจิตฺตสฺส, เกจิ กุสลาพฺยากตจิตฺตสฺส, เตสุ ปุริมา ทฺเว ปฐมโกฏฺฐาเสน สงฺคหิตา ตสฺส กุสลุปฺปตฺติปฏิเสธปรตฺตา, เต ปน ภววเสน วิภชิตฺวา วตฺตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจโวกาเร’’ติอาทิมาห. เอวนฺติ ยถาวุตฺตนเยน. สพฺพตฺถาติ สพฺพปญฺเหสุ. ในบุคคลทั้งหลายที่ถือเอาด้วยสันนิษฐาน. ด้วยว่าในบุคคลเหล่านั้น บางพวกเป็นผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะแห่งอกุศลจิตและอัพยากตจิต บางพวกประกอบด้วยอัพยากตจิต บางพวกประกอบด้วยกุศลจิตและอัพยากตจิต. ในบุคคลเหล่านั้น สองพวกแรกถูกสงเคราะห์เข้าในส่วนแรก เพราะมุ่งปฏิเสธการเกิดขึ้นแห่งกุศลของบุคคลนั้น. แต่บุคคลเหล่านั้นพึงกล่าวโดยจำแนกตามภพ เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ปญฺจโวกาเร เป็นต้น. คำว่า เอวํ ความว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า สพฺพตฺถาติ ในที่ทั้งปวง ความว่า ในปัญหาทั้งปวง. ๗๙. ตโตติ เอกาวชฺชนวีถิโต. ปุริมตรชวนวีถิ ยาย วุฏฺฐานคามินี สงฺคหิตา, ตตฺถ อุปฺปนฺนสฺสปิ จิตฺตสฺส. กุสลานาคตภาวปริโยสาเนนาติ กุสลธมฺมานํ อนาคตภาวสฺส ปริโยสานภูเตน อคฺคมคฺคานนฺตรปจฺจยตฺเตน ทีปิตํ โหติ สมานลกฺขณํ สพฺพํ. เกน? ตาย เอว สมานลกฺขณตาย. เอส นโยติ ยถา กุสลานุปฺปาโท กุสลานาคตภาวสฺส ปริโยสานภูตโต วุตฺตปริจฺเฉทโต โอรมฺปิ ลพฺภตีติ โส ยถาวุตฺตปริจฺเฉโท ลกฺขณมตฺตนฺติ สฺวายํ นโย ทสฺสิโต. เอส นโย อกุสลาตีตภาวสฺส อาทิมฺหิ ‘‘ทุติเย อกุสเล’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน, อพฺยากตาตีตภาวสฺส อาทิมฺหิ ‘‘ทุติเย จิตฺเต’’ติ วุตฺตฏฺฐาเนปีติ โยชนา. อิทานิ ‘‘เอส นโย’’ติ ยถาวุตฺตมติเทสํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ปากฏตรํ กโรติ. ภาวนาปหานานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ ‘‘อคฺคมคฺคสมงฺคี กุสลญฺจ ธมฺมํ ภาเวติ, อกุสลญฺจ ปชหตี’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ ปวตฺติวาเร. ตํ ตนฺติ อกุสลาตีตตาทิ กุสลานาคตตาทิ จ. เตน เตนาติ ‘‘ทุติเย อกุสเล อคฺคมคฺคสมงฺคี’’ติ เอวมาทินา อนฺเตน จ. ๗๙. คำว่า ตโตติ ความว่า จากวิถีที่มีอาวัชชนะเดียว. แม้จิตที่เกิดขึ้นในชวนวิถีก่อนๆ ซึ่งสงเคราะห์เข้าในวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. คำว่า กุสลานาคตภาวปริโยสาเนนาติ ความว่า ธรรมที่มีลักษณะเสมอกันทั้งหมด ถูกแสดงไว้ด้วยความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งอัคคมรรค ซึ่งเป็นที่สุดแห่งความเป็นอนาคตของกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยอะไร? ด้วยความเป็นผู้มีลักษณะเสมอกันนั้นเอง. คำว่า เอส นโยติ ความว่า นัยนี้ท่านแสดงไว้ว่า การไม่เกิดขึ้นแห่งกุศลย่อมได้แม้ในลำดับที่ต่ำกว่าขอบเขตที่กล่าวไว้ เพราะเป็นที่สุดแห่งความเป็นอนาคตของกุศล ขอบเขตที่กล่าวไว้นั้นเป็นเพียงเครื่องกำหนดลักษณะเท่านั้น. นัยนี้พึงประกอบเข้าในที่ที่กล่าวว่า "ในอกุศลที่สอง" ในเบื้องต้นแห่งความเป็นอดีตของอกุศล และในที่ที่กล่าวว่า "ในจิตที่สอง" ในเบื้องต้นแห่งความเป็นอดีตของอัพยากตะด้วย. บัดนี้ ท่านทำให้การอติเทศที่กล่าวไว้ว่า "นัยนี้" ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า "ยถา หิ" เป็นต้น. การเจริญและการละท่านแสดงไว้ว่า "ผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคย่อมเจริญกุศลธรรม และย่อมละอกุศลธรรม". คำว่า อิธาติ ในปวัตติวาระนี้. คำว่า ตํ ตํ หมายถึง ความเป็นอดีตของอกุศลเป็นต้น และความเป็นอนาคตของกุศลเป็นต้น. คำว่า เตน เตนาติ ความว่า ด้วยบทที่สุดมีคำว่า "ผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคในอกุศลที่สอง" เป็นต้น. ๑๐๐. ปฏิสนฺธิจิตฺตโตติ อิทํ มริยาทคฺคหณํ, น อภิวิธิคฺคหณํ, ยโต ‘‘โสฬสม’’นฺติ อาห. อภิวิธิคฺคหณเมว วา โสฬสจิตฺตกฺขณายุกเมว รูปนฺติ อิมสฺมึ ปกฺเข อธิปฺเปเต ปฏิกฺขิตฺโตวายํ วาโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโต ปรมฺปิ วา’’ติ อาห. อยญฺจ วิจาโร เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. น ตโต โอรนฺติ วิญฺญายติ ตโต โอรํ อกุสลนิโรธสมกาลํ อพฺยากตนิโรธสฺส อสมฺภวโต. ๑๐๐. คำว่า ปฏิสนธิจิตฺตโตติ นี้เป็นการกำหนดขอบเขต (ไม่รวมตัวมันเอง) ไม่ใช่การกำหนดโดยรวม (รวมตัวมันเอง) เพราะท่านกล่าวว่า "ที่ 16". หรือว่า เป็นการกำหนดโดยรวมนั่นเอง ในฝ่ายที่ประสงค์ว่า รูปมีอายุเพียง 16 จิตขณะเท่านั้น วาทะนี้ถูกปฏิเสธแล้ว เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือแม้หลังจากนั้น". และการพิจารณานี้ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้ว. พึงทราบว่า ไม่ต่ำกว่านั้น เพราะการดับแห่งอัพยากตะในลำดับที่ต่ำกว่านั้นพร้อมกับการดับแห่งอกุศล เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้. ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยปวัตติวาระ จบแล้ว. ธมฺมยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาว่าด้วยธัมมยมก จบแล้ว. ๑๐. อินฺทฺริยยมกํ ๑๐. อินทริยยมก. ๑. ปณฺณตฺติวาโร ๑. ปัญญัตติวาระ. อุทฺเทสวารวณฺณนา อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ. ๑. อินฺทฺริยยมเก [Pg.214] วิภงฺเค วิยาติ ยถา อินฺทฺริยวิภงฺเค ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุทฺทิฏฺฐํ, น มนินฺทฺริยานนฺตรํ, เอวํ อิมสฺมึ อินฺทฺริยยมเก. ตญฺจ สุตฺตเทสนานุโรเธนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีณิมานิ…เป… สุตฺเต เทสิตกฺกเมนา’’ติ อาห. โสยํ ยทตฺถํ ตสฺส สุตฺเต เทสิตกฺกเมน อุทฺเทโส, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปวตฺติวาเรหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา ‘‘ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ อิทํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อรูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จ สามญฺญโต คหณํ, เอวํ อุปาทินฺนสฺส อนุปาทินฺนสฺส จาติ อาห ‘‘กมฺมชานํ อกมฺมชานญฺจ อนุปาลก’’นฺติ. อถ วา สหชธมฺมานุปาลกมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยํ น เกวลํ ขณฏฺฐิติยา เอว การณํ, อถ โข ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺสปิ การณเมว. อญฺญถา อายุกฺขยมรณํ น สมฺภเวยฺย, ตสฺมา ‘‘กมฺมชานญฺจ อนุปาลก’’นฺติ อวิเสสโต วุตฺตํ, จุติปฏิสนฺธีสุ จ ปวตฺตมานานํ กมฺมชานํ อนุปาลกํ. อิตีติ ตสฺมา. ตํมูลกานีติ ชีวิตินฺทฺริยมูลกานิ. จุติปฏิสนฺธิปวตฺติวเสนาติ จุติปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺติวเสน จ. ตตฺถ ยํ อุปาทินฺนํ, ตํ จุติปฏิสนฺธิวเสเนว, อิตรํ อิตรวเสนปิ วตฺตพฺพํ. ยสฺมา จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ปุริสินฺทฺริยาวสาเนสุ เอกนฺตอุปาทินฺเนสุ อตํสภาวตฺตา ยํ มนินฺทฺริยํ มูลเมว น โหติ, ตสฺมา ตํ ฐเปตฺวา อวเสสมูลกานิ จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลกานิ. อายตนยมเก วิยาติ ยถา อายตนยมเก ปฏิสนฺธิวเสนายตนานํ อุปฺปาโท, มรณวเสน จ นิโรโธ วุตฺโต, เอวมิธาปิ จุติอุปปตฺติวเสเนว วตฺตพฺพานิ, ตสฺมา อตํสภาวตฺตา ชีวิตินฺทฺริยํ เตสํ จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ มชฺเฌ อนุทฺทิสิตฺวา อนฺเต ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํ. ยํ ปน จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลเกสุ มนินฺทฺริยํ สพฺพปจฺฉา เอว คหิตํ, ตตฺถ การณํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว. ๑. ในอินทรียยมก เหมือนในอินทรียวิภังค์ คือในอินทรียวิภังค์ ชีวิตินทรีย์ถูกแสดงไว้ถัดจากปุริสินทรีย์ ไม่ใช่ถัดจากมนินทรีย์ ฉันใด ในอินทรียยมกนี้ก็ฉันนั้น. และท่านกล่าวว่า “สิ่ง ๓ อย่างเหล่านี้... (ละไว้)... โดยลำดับที่แสดงไว้ในพระสูตร” เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นไปตามการแสดงในพระสูตร. และการแสดงโดยลำดับที่แสดงไว้ในพระสูตรนั้น เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นมีประโยชน์อะไร จึงกล่าวว่า “ด้วยวาระแห่งการเป็นไป” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ชีวิตินทรีย์” นี้เป็นการรวบรวมชีวิตินทรีย์ที่เป็นรูปและชีวิตินทรีย์ที่เป็นอรูปโดยทั่วไป ฉันใด ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรมและอกรรมชธรรม” เพื่อแสดงว่าเป็นการรวบรวมอุปาทินนกธรรมและอนุปาทินนกธรรม ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ชีวิตินทรีย์แม้เป็นเครื่องตามรักษาธรรมที่เกิดร่วมกัน ก็ไม่ใช่เป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ชั่วขณะเท่านั้น แต่เป็นเหตุแห่งความไม่ขาดสายแห่งการสืบต่อด้วย. มิฉะนั้น การตายเพราะสิ้นอายุย่อมไม่พึงมีได้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรม” โดยไม่เจาะจง และเป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรมที่กำลังเป็นไปในการจุติและปฏิสนธิ. อิติ คือ เพราะเหตุนั้น. คำว่า “ตังมูลกานิ” คือ มีชีวิตินทรีย์เป็นมูล. คำว่า “จุติปฏิสนธิปวัตติวเสนะ” คือ โดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิ และโดยอำนาจแห่งการเป็นไป. ในที่นั้น สิ่งใดเป็นอุปาทินนกธรรม สิ่งนั้นพึงกล่าวโดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิเท่านั้น สิ่งอื่นพึงกล่าวโดยอำนาจอื่น. เพราะเหตุที่ในจักขุนทรีย์เป็นต้น ซึ่งมีปุริสินทรีย์เป็นที่สุด ที่เป็นอุปาทินนกธรรมโดยส่วนเดียว มนินทรีย์ไม่เป็นมูลเลย เพราะไม่มีสภาพเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงละมนินทรีย์นั้นเสีย แล้วกล่าวถึงอินทรีย์ที่เหลือที่มีจักขุนทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. เหมือนในอายตนยมก คือ ในอายตนยมก การเกิดขึ้นแห่งอายตนะโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ และการดับไปโดยอำนาจแห่งมรณะถูกกล่าวไว้ ฉันใด ในอินทรียยมกนี้ก็พึงกล่าวโดยอำนาจแห่งจุติและอุบัติเท่านั้น ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น เพราะไม่มีสภาพเช่นนั้น ชีวิตินทรีย์จึงไม่ถูกแสดงไว้ท่ามกลางจักขุนทรีย์เป็นต้นเหล่านั้น แต่ถูกแสดงไว้ถัดจากปุริสินทรีย์ในที่สุด. ส่วนเหตุที่มนินทรีย์ถูกรวบรวมไว้ท้ายสุดในอินทรีย์ที่มีจักขุนทรีย์เป็นต้นเป็นมูลนั้น ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาแล้ว. อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อุทเทสวารวรรณนา จบแล้ว. นิทฺเทสวารวณฺณนา นิทเทสวารวรรณนา ๙๔. โกจิ สภาโว นตฺถีติ โกจิ สภาวธมฺโม นตฺถิ. ยทิ เอวํ ‘‘นตฺถี’’ติ ปฏิกฺเขโป เอว ยุตฺโตติ อาห ‘‘น จ รูปาที’’ติอาทิ. ‘‘สุขา ทุกฺขา [Pg.215] อทุกฺขมสุขา’’ติอาทีสุ สุขทุกฺขสทฺทานํ สามญฺญวจนภาเวปิ อินฺทฺริยเทสนายํ เต วิสิฏฺฐวิสยา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขสฺส…เป… คหิโตเยวา’’ติ อาห. ทุกฺขสฺส จ เภทํ กตฺวา. ๙๔. คำว่า “ไม่มีสภาวะใด” คือ ไม่มีสภาวธรรมใด. ถ้าเป็นเช่นนั้น การปฏิเสธว่า “ไม่มี” เท่านั้นย่อมสมควร ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่รูปเป็นต้น” เป็นต้น. แม้คำว่าสุขและทุกข์ในคำว่า “สุข ทุกข์ อทุกขมสุข” เป็นต้น จะเป็นคำที่กล่าวโดยทั่วไป แต่ในการแสดงอินทรีย์ คำเหล่านั้นเป็นวิสัยอันวิเศษเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สุข... (ละไว้)... ถูกรวบรวมไว้แล้ว” เพื่อแสดงเช่นนั้น. และได้จำแนกทุกข์ด้วย. ๑๔๐. ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺตีติ อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ ปชานนฏฺเฐน อธิปเตยฺยฏฺเฐน จ ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ทสฺสนฏฺเฐน ปน จกฺขูนิ จาติ จกฺขุ, อินฺทฺริยนฺติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตณฺหาโสตเมวาหา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ยสฺส ฉตฺตึสติ โสตา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๓๓๙) ปน ทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ โสตภาโว อาคโต. ๑๔๐. คำว่า “ปัญญินทรีย์ย่อมมี” คือ “มี” ดังนี้ ท่านกล่าวว่า ปัญญินทรีย์ย่อมมีโดยอรรถว่ารู้ชัดและโดยอรรถว่าเป็นใหญ่. ส่วนคำว่า “จักขุ” คือ จักขุโดยอรรถว่าเห็น และคำว่า “อินทรีย์” คือ “มี” ดังนี้ ท่านกล่าวตอบคำถามว่า “มี” ดังนี้ เป็นความหมาย. คำว่า “ตัณหาเป็นกระแสเท่านั้น” ถูกกล่าวไว้. แต่ในคำว่า “ผู้ใดมีกระแส ๓๖” เป็นต้น (ธ.ป. ๓๓๙) ความเป็นกระแสของทิฏฐิเป็นต้นก็มาถึงแล้ว. ปณฺณตฺตินิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ปัณณัตตินิทเทสวารวรรณนา จบแล้ว. ๒. ปวตฺติวารวณฺณนา ๒. ปวัตติวารวรรณนา ๑๘๖. อญฺญธมฺมนิสฺสเยนาติ ‘‘โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๓๔) อญฺญธมฺมนิสฺสเยน คเหตพฺพํ. ปวตฺติญฺจ คเหตฺวา คเตสุ วิสฺสชฺชเนสุ, จุติปฏิสนฺธิโย คเหตฺวา คเตสุ โยชนา น ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. อลพฺภมานา จ สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริเยเหว น ลพฺภติ. ตํมูลกา จ นยาติ สุขินฺทฺริยาทิมูลกา จ นยา. เตหีติ สุขินฺทฺริยาทีหิ. โยชนาติ ‘‘ปวตฺเต สุขินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติอาทินา อุปฺปชฺชมาเนหิ โยชนา. ตํมูลกา จ ตถาโยชนามูลภูตา จ นยา ชีวิตินฺทฺริยาทิมูลกา จ นยา. ปากฏาเยวาติ ปาฬิคติยา เอว วิญฺญายมานโยชนตฺตา สุวิญฺเญยฺยา เอว. ๑๘๖. คำว่า “อาศัยธรรมอื่น” คือ พึงถือเอาโดยอาศัยธรรมอื่น ดังที่กล่าวว่า “อายุและความตั้งอยู่ของรูปธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น (ธ.ส. ๖๓๔). และในคำตอบที่กล่าวถึงการเป็นไป การประกอบเข้ากับการจุติและปฏิสนธิย่อมไม่ได้ เป็นความหมาย. และเมื่อไม่ได้ ก็ไม่ได้ด้วยสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ และโสมนัสสินทรีย์เท่านั้น. คำว่า “ตังมูลกา จ นยา” คือ นัยที่มีสุขินทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. คำว่า “เตหิ” คือ ด้วยสุขินทรีย์เป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า “โยชนา” คือ การประกอบเข้ากับการเกิดขึ้น ดังที่กล่าวว่า “ในขณะที่จิตที่ปราศจากสุขินทรีย์เกิดขึ้นในการเป็นไป” เป็นต้น. และนัยที่มีสิ่งนั้นเป็นมูล และนัยที่มีการประกอบเข้าเช่นนั้นเป็นมูล และนัยที่มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. คำว่า “ปาฏกเยวะ” คือ ปรากฏนั่นเอง เพราะเป็นการประกอบเข้าที่รู้ได้ด้วยการดำเนินไปของบาลีเท่านั้น. ตํ วจนํ. โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธินิทสฺสนวเสนาติ โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธิเยว นิทสฺสนนฺติ โยเชตพฺพํ. กถํ ปเนตํ ชานิตพฺพํ ‘‘นิทสฺสนมตฺตเมตํ, น ปน คณนปริจฺฉินฺทน’’นฺติ อาห ‘‘น หิ จตุนฺนํเยวาติ นิยโม กโต’’ติ. ตํสมานลกฺขณาติ ตาย สจกฺขุกปฏิสนฺธิตาย สมานลกฺขณาติ ปริตฺตวิปากคฺคหณํ. ตตฺถ สโสมนสฺสปฏิสนฺธิโย สนฺธาย อุเปกฺขาปฏิสนฺธิโย นิทสฺสนภาเวน วุตฺตาติ เกจิ. ปริตฺตวิปากปฏิสนฺธิ จ กุสลวิปากาเหตุกปฏิสนฺธิ เวทิตพฺพา. สาปิ หิ สจกฺขุกา สิยา. ตํสมานลกฺขณาติ วา ตาย [Pg.216] อุเปกฺขาสหคตาย สมานลกฺขณา ยถาวุตฺตอเหตุกปฏิสนฺธิ จ ปญฺจมชฺฌานปฏิสนฺธิ จ. ยทิ เอวํ ‘‘จตุนฺน’’นฺติ กสฺมา คณนปริจฺเฉโทติ อาห ‘‘กามาวจเร…เป… นิทสฺสนํ กต’’นฺติ. เตนาติ อุเปกฺขาสหคตมหาวิปากนิทสฺสเนน, เยหิ สมานตาย อิเม นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา, เต เอกํเสน ตํสภาวา เอวาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยถา สโสมนสฺส…เป… โต โหตี’’ติ. คำนั้น. คำว่า “โดยอำนาจแห่งการแสดงปฏิสนธิที่มีจักขุแต่ปราศจากโสมนัส” คือ พึงประกอบเข้าว่า ปฏิสนธิที่มีจักขุแต่ปราศจากโสมนัสเท่านั้นเป็นเครื่องแสดง. จะพึงรู้ได้อย่างไรว่า “นี่เป็นเพียงเครื่องแสดง ไม่ใช่การกำหนดจำนวน” ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะไม่ได้กำหนดว่ามี ๔ เท่านั้น” ดังนี้. คำว่า “ตังสะมานลักขณา” คือ มีลักษณะเสมอกับปฏิสนธิที่มีจักขุนั้น คือ การถือเอาปริตตวิบาก. ในที่นั้น บางท่านกล่าวว่า ปฏิสนธิที่เป็นอุเบกขาถูกกล่าวโดยเป็นเครื่องแสดง โดยอ้างถึงปฏิสนธิที่มีโสมนัส. และปริตตวิบากปฏิสนธิ พึงทราบว่าเป็นกุศลวิบากอเหตุกปฏิสนธิ. ปฏิสนธินั้นก็พึงมีจักขุได้. หรือคำว่า “ตังสะมานลักขณา” คือ ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะที่กล่าวมาแล้ว และปฏิสนธิที่เป็นปัญจมฌาน มีลักษณะเสมอกับปฏิสนธิที่สหรคตด้วยอุเบกขานั้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงกำหนดจำนวนว่า “มี ๔” ท่านจึงกล่าวว่า “ในกามวจร... (ละไว้)... ได้แสดงไว้” ดังนี้. คำว่า “เตนะ” คือ ด้วยการแสดงมหาปฏิสนธิที่สหรคตด้วยอุเบกขา. สิ่งที่ถูกกล่าวโดยเป็นเครื่องแสดงเหล่านี้ โดยความเสมอกันกับสิ่งเหล่านั้น สิ่งเหล่านั้นย่อมมีสภาพเช่นนั้นโดยส่วนเดียว นี่คือความหมายในที่นี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหมือนปฏิสนธิที่มีโสมนัส... (ละไว้)... ย่อมมี” ดังนี้. นนุ จ คพฺภเสยฺยเกสุ อยมตฺโถ เอกํสโต น ลพฺภตีติ อาสงฺกํ สนฺธายาห ‘‘คพฺภเสยฺยกานญฺจ…เป… ทสฺสิตา โหตี’’ติ. เตนาห ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ยทิ สเหตุกปฏิสนฺธิกานํ กามาวจรานํ นิยมโต สจกฺขุกาทิภาวทสฺสนํ คพฺภเสยฺยกวเสน ลพฺเภยฺย, ยุตฺตเมตํ สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘คพฺภเสยฺยเกปิ หี’’ติอาทิ. ตถา อายตนยมเก ทสฺสิตนฺติ อิทํ อายตนยมกวณฺณนายํ อตฺตนา วุตฺตํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยยมเก’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ โสมนสฺสินฺทฺริยุปฺปาทกกมฺมสฺส เอกนฺเตน จกฺขุนฺทฺริยุปฺปาทนโต คพฺเภปิ ยาว จกฺขุนฺทฺริยุปฺปตฺติ, ตาว อุปฺปชฺชมานตาย ‘‘อภินนฺทิตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานนฺติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานํ. อิตฺถีนํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตีนนฺติ อาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อิตฺถีนํ อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตีน’’นฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. เต เอวาติ คพฺภเสยฺยกา เอว. อนึ่ง ข้อนี้ย่อมไม่ได้โดยส่วนเดียวในสัตว์ผู้เกิดในครรภ์มิใช่หรือ ท่านจึงกล่าวหมายถึงความสงสัยว่า “และของสัตว์ผู้เกิดในครรภ์... (ละ)... ได้แสดงไว้แล้ว” ดังนี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้มีจักขุ” เป็นต้น. ในที่นั้น ถ้าการแสดงความเป็นสัตว์ผู้มีจักขุเป็นต้นโดยแน่นอนของสัตว์ในกามาวจรที่มีปฏิสนธิเป็นสเหตุกะ พึงได้โดยอำนาจแห่งสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ข้อนี้ก็พึงสมควร ท่านจึงกล่าวหมายถึงคำคัดค้านว่า “แม้ในสัตว์ผู้เกิดในครรภ์” เป็นต้น. และคำว่า “ได้แสดงไว้แล้วในอายตนยมก” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงคำที่ตนเองกล่าวไว้ในอายตนยมกวรรณนาว่า “และเมื่อทำอย่างนี้ ในอินทรียยมก” เป็นต้น. ในที่นั้น เพราะกรรมที่ทำให้เกิดโสมนัสสินทรีย์ ย่อมทำให้เกิดจักขุนทรีย์โดยส่วนเดียว และเพราะในครรภ์ตราบเท่าที่จักขุนทรีย์ยังไม่เกิด (โสมนัสสินทรีย์) ย่อมเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า “เพราะความเป็นสิ่งที่พึงยินดี” ดังนี้. คำว่า “รวบรวมไว้ด้วยสันนิษฐาน” คือ รวบรวมไว้ด้วยสันนิษฐานว่า “หรือว่าโสมนัสสินทรีย์ของบุคคลใดเกิดขึ้น” ดังนี้. ในคำว่า “ของหญิงผู้เกิดโดยไม่มีฆานะ” เป็นต้น คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์คำว่า “ของหญิงผู้เกิดโดยไม่มีจักขุ” เป็นต้น. คำว่า “เต เอวะ” คือ สัตว์ผู้เกิดในครรภ์นั่นเอง. ตํสมานลกฺขณนฺติ โสเปกฺขอจกฺขุกปฏิสนฺธิภาเวน สมานลกฺขณํ. ตตฺถาติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต. สมาธิเลโส ทุพฺพลสมาธิ โย จิตฺตฏฺฐิติมตฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา จิตฺตฏฺฐิติ วิย ทุพฺพลํ วีริยํ นตฺถิ, โย ‘‘วีริยเลโส’’ติ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา, เลสมตฺตสฺสปิ วีริยสฺส อภาวาติ อตฺโถ. อญฺเญสูติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺตโต อญฺเญสุ. เกสุจีติ เอกจฺเจสุ. อุภเยนปิ มโนทฺวาราวชฺชนหสิตุปฺปาทจิตฺตํ วทติ. อิธาติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต. สมาธิวีริยานิ อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ จ น โหนฺตีติ สมาธิกิจฺจํ ปฏิกฺขิปติ, น สมาธิมตฺตํ, น วีริยเลสสฺส สพฺภาวโตติ โยเชตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘วิเสสนญฺหิ วิเสสิตพฺเพ ปวตฺตตี’’ติ. ยสฺมึ วีริเย สติ อินฺทฺริยุปฺปตฺติ สิยา, ตเทว ตตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ. “มีลักษณะเสมอกัน” หมายถึง มีลักษณะเสมอกันด้วยความเป็นปฏิสนธิที่ไม่มีจักขุและเป็นไปกับด้วยอุเบกขา. “ในที่นั้น” หมายถึง ในอเหตุกปฏิสนธิจิต. “สมาธิเลสะ” คือ สมาธิที่อ่อนแอ ซึ่งเป็นเพียงความตั้งมั่นแห่งจิต. “เพราะเหตุนั้น” หมายถึง เพราะไม่มีวิริยะที่อ่อนแอเหมือนความตั้งมั่นแห่งจิต ที่จะพึงกล่าวว่า “วิริยเลสะ” เพราะฉะนั้น จึงหมายความว่า เพราะความไม่มีแห่งวิริยะแม้เพียงส่วนน้อย. “ในจิตอื่น” หมายถึง ในจิตอื่นจากอเหตุกปฏิสนธิจิต. “ในบางจิต” หมายถึง ในบางจิต. “ด้วยทั้งสองอย่าง” หมายถึง กล่าวถึงมโนทวาราวัชชนจิตและหสิตุปปาทจิต. “ในที่นี้” หมายถึง ในอเหตุกปฏิสนธิจิต. “สมาธิและวิริยะไม่ถึงความเป็นอินทรีย์” ดังนี้ พึงประกอบความว่า ท่านปฏิเสธกิจของสมาธิ ไม่ใช่ปฏิเสธเพียงสมาธิ และไม่ใช่เพราะความมีอยู่แห่งวิริยเลสะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “วิวิเสสนะย่อมเป็นไปในวิเสสิตะ”. หมายความว่า วิริยะใดเมื่อมีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งอินทรีย์พึงมี วิริยะนั้นแหละไม่มีในปฏิสนธิจิตนั้น. อปาเย [Pg.217] โอปปาติกวเสนาติ อิทํ สุคติยํ โอปปาติโก วิกลินฺทฺริโย น โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ, ‘‘ลพฺภนฺเตว ญาณวิปฺปยุตฺตาน’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ‘‘ทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ วเสนา’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตสนฺติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยสนฺตานานํ. อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปน อุปฺปาทนิโรธา อภิณฺหโสว โหนฺตีติ. ปฐมกปฺปิกาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน คหิตานํ ปริวตฺตมานลิงฺคานํ วเสน อุปฺปาทนิโรธคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ปฐมกปฺปิกานํ ปน วเสน อุปฺปาโท เอว ลพฺภติ. ‘‘จุติอุปปตฺติวเสเนว ทุติยปุจฺฉาสุปิ สนฺนิฏฺฐาเนหิ คหณํ เวทิตพฺพ’’นฺติ อิทํ อุปาทินฺนอินฺทฺริเยหิ นิยมิตตฺตา วุตฺตํ. “ในอบายโดยเป็นโอปปาติกะ” ดังนี้ กล่าวไว้โดยถือว่าโอปปาติกะในสุคติย่อมไม่เป็นผู้มีอินทรีย์พิการ แต่เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “ย่อมได้แก่บุคคลผู้ที่วิปปยุตด้วยญาณนั่นเอง” อรรถกถาจึงกล่าวว่า “โดยเป็นผู้มีปฏิสนธิเป็นทุเหตุกะ”. “ของอินทรีย์เหล่านั้น” หมายถึง ของสันดานแห่งอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์. ส่วนความเกิดขึ้นและความดับไปของอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ย่อมมีบ่อยๆ นั่นเอง. “ของปฐมกัปปิกะเป็นต้น” ในที่นี้ พึงทราบการถือเอาความเกิดขึ้นและความดับไปโดยอำนาจแห่งเพศที่กำลังเปลี่ยนไป ซึ่งถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า “เป็นต้น”. ส่วนโดยอำนาจแห่งปฐมกัปปิกะ ย่อมได้แต่ความเกิดขึ้นเท่านั้น. “พึงทราบการถือเอาด้วยสันนิษฐานในปุจฉาที่สองทั้งหลายโดยเป็นจุติและอุบัติเท่านั้น” ดังนี้ กล่าวไว้เพราะถูกกำหนดด้วยอุปาทินนินทรีย์. ๑๙๐. สนฺตานุปฺปตฺตินิโรธทสฺสนโตติ สนฺตานวเสน อุปฺปาทนิโรธานํ ทิสฺสมานตฺตา. เอเตน รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทิสมานคติกตํ ยุตฺติโต สาเธติ. อาคมโต ปน ‘‘วินา โสมนสฺเสนา’’ติอาทินา ปรโต สาเธสฺสติ. เฉโทติ นามํ ทฏฺฐพฺพํ สรูปทสฺสเนเนว สํสยเฉทนโต. ๑๙๐. “เพราะเห็นความเกิดขึ้นและความดับไปของสันดาน” หมายถึง เพราะความเกิดขึ้นและความดับไปโดยสันดานปรากฏอยู่. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงความเป็นไปเสมอกันของรูปชีวิตินทรีย์กับจักขุนทรีย์เป็นต้นโดยนัยที่สมควร. ส่วนโดยอาคม ท่านจะแสดงในภายหลังด้วยบทว่า “เว้นโสมนัส” เป็นต้น. “เฉทะ” พึงทราบว่าเป็นชื่อเพราะเป็นการตัดความสงสัยด้วยการแสดงสภาวะนั่นเอง. ตสฺสาติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส. เต จ อสญฺญสตฺตา. นนุ จ อุปฺปาโทว ชีวิตินฺทฺริยสฺส จุติอุปปตฺติวเสน วตฺตพฺโพ, น อนุปฺปาโทติ อาห ‘‘อนุปฺปาโท…เป… น ปวตฺเต’’ติ. อยญฺจ นโย น เกวลํ ปุริมโกฏฺฐาเส เอว, อถ โข อิตรโกฏฺฐาเสปิ คหิโต เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสปี’’ติอาทิมาห. “ของอินทรีย์นั้น” หมายถึง ของรูปชีวิตินทรีย์. และสัตว์เหล่านั้นคืออสัญญีสัตว์. มิใช่ว่าความเกิดขึ้นเท่านั้นของชีวิตินทรีย์พึงกล่าวโดยเป็นจุติและอุบัติ ไม่ใช่ความไม่เกิดขึ้นหรือ? ท่านจึงกล่าวว่า “ความไม่เกิดขึ้น... (ละ)... ไม่เป็นไป”. และนัยนี้ไม่เพียงแต่ในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น แต่ยังถูกถือเอาแม้ในส่วนอื่นด้วย ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ในส่วนเบื้องปลาย” เป็นต้น เพื่อแสดงความนั้น. ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ เยนาธิปฺปาเยน โจทนา กตา, ตมธิปฺปายํ วิวริตุํ ‘‘นนุ สุทฺธาวาส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. น วตฺตพฺพนฺติ ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ น วตฺตพฺพํ, ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’อิจฺเจว วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ยถา ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ น วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสมนสฺสมนินฺทฺริยานนฺติ โสมนสฺสินฺทฺริยมนินฺทฺริยานํ, อยเมว วา ปาโฐ. ตทาติ ปฐมสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส ธรมานกาเล. ตสฺมาติ ยสฺมา รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ อตฺเถว กาลเภโท, อุภยญฺเจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา คยฺหติ, ตสฺมา. อุภยนฺติ โสมนสฺสินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยนฺติ อิทํ อุภยํ. อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตนฺติ เอเตน ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ อุทาหรเณน ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.218] ยถา ตาทิสานํ อเนเกสํ จิตฺตานํ ภงฺคกฺขเณ ลพฺภมานํ ตเทกเทเสน สพฺพปฐมสฺส อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณน นิทสฺสิตํ, เอวมิธาปิ ขณทฺวเย ลพฺภมานํ ตเทกเทเสน อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตนฺติ เอวํ นิทสฺสนตฺโถ เวทิตพฺโพ. “ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” ทำไมจึงกล่าวไว้? เพื่ออธิบายความมุ่งหมายที่ถูกตั้งคำถามไว้ จึงกล่าวว่า “มิใช่หรือ สุทธาวาส” เป็นต้น. “ไม่พึงกล่าว” หมายถึง ไม่พึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้อุบัติ” แต่พึงกล่าวว่า “ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” เท่านั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าไม่พึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้อุบัติ” อย่างไร จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น. “ของโสมนัสและมนินทรีย์” หมายถึง ของโสมนัสสินทรีย์และมนินทรีย์ หรือบทนี้ก็เป็นอย่างนั้น. “ในกาลนั้น” หมายถึง ในกาลที่รูปชีวิตินทรีย์แรกดำรงอยู่. “เพราะเหตุนั้น” หมายถึง เพราะว่าชีวิตินทรีย์ที่เป็นรูปและอรูปย่อมมีกาลต่างกัน และในที่นี้ย่อมถูกถือเอาทั้งสองอย่างโดยความเป็นชีวิตินทรีย์โดยทั่วไปรวมกัน เพราะฉะนั้น. “ทั้งสองอย่าง” หมายถึง โสมนัสสินทรีย์และชีวิตินทรีย์ทั้งสองนี้. “แสดงด้วยขณะแห่งความเกิดขึ้น” ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า “ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” นี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่าง. บัดนี้ เพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยตัวอย่าง จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น. ในที่นั้น เหมือนอย่างที่สิ่งที่ได้ในขณะแห่งความดับของจิตหลายดวงเช่นนั้น ถูกแสดงด้วยขณะแห่งความดับของอุบัติจิตดวงแรกสุดโดยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น ฉันใด ในที่นี้สิ่งที่ได้ในสองขณะก็ถูกแสดงด้วยขณะแห่งความเกิดขึ้นโดยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น ฉันนั้น พึงทราบความหมายของการแสดงตัวอย่างดังนี้. เตสนฺติ ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ. อญฺญตฺถาติ ปวตฺเต. อิธาติ อนาคตกาลเภเท. น น สมฺภวติ อุปปตฺติกฺขณสฺส วิย ตโต ปรํ ปวตฺติกฺขณสฺสปิ อนาคตกาลภาวโต. ตสฺมาติ อุปปตฺติโต อญฺญตฺถาปิ ยถาธิปฺเปตอุปฺปาทสมฺภวโต. อยญฺจ อตฺโถ วารนฺตเรปิ ทิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ. น หีติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. ตตฺถ อปิ ปจฺฉิม…เป… สนฺธิกสฺสาติ อปิ-สทฺเทน ‘‘โก ปน วาโท อปจฺฉิมภวิกสฺส โสมนสฺสสหคตปฏิสนฺธิกสฺสา’’ติ ทสฺเสติ. อปจฺฉิมภวิกสฺส จุติโต ปจฺฉา ‘‘โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘จุติโต ปุพฺเพวา’’ติ. เอตฺถ หิ ปฐมปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺโถติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – เอตฺถ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอวมาทีสุ ยมเกสุ ยา ปฐมปุจฺฉา, ตาสุ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต อตฺโถ. ปุจฺฉิตพฺพตฺถนิสฺสโยติ ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทิกสฺส ปุจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส นิสฺสยภูโต มาทิโสว มยา สทิโส เอว อตฺโถ อุปปตฺติอุปฺปาทินฺทฺริยวา อุปปตฺติกฺขเณ อุปฺปาทาวตฺถอินฺทฺริยสหิโต, อุภยุปฺปาทินฺทฺริยวา ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ อุปฺปาทาวตฺถอินฺทฺริยสหิโต วา. ปฏินิวตฺติตฺวาปิ ปุจฺฉิตพฺพตฺถสฺส นิสฺสโยติ ‘‘ยสฺส วา ปนา’’ติอาทินา ปฏินิวตฺติตฺวา ปุจฺฉิตพฺพสฺสปิ สํสยตฺถสฺส นิสฺสโยติ เอวํ อิมินา วิย อชฺฌาสเยน ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทีสุ ทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺถเมว สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตเมว อตฺถํ นิยเมติ. ตตฺเถว ตาสุ เอว ปุพฺเพ วุตฺตปฐมปุจฺฉาสุ เอว. ปุจฺฉิตพฺพํ ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทีสุ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ อุปฺปาทํ อุปฺปาทสงฺขาตํ, ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติอาทีสุ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ นิโรธํ วา นิโรธสงฺขาตํ วา สํสยตฺถํ น นิยเมตีติ. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺส นิยโม โหติ, น สํสยตฺถสฺส, ตสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน…เป… อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. เอส นโยติ ยฺวายํ อุปฺปาทวาเร วิจาโร วุตฺโต, นิโรธวาเรปิ เอเสว นโย. ตถา หิ ‘‘ยสฺส [Pg.219] วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. บทว่า Tesanti หมายถึง ของอินทรีย์ทั้งหลายมีชีวิตินทรีย์เป็นต้น. บทว่า Aññatthā หมายถึง ในปวัตติกาล. บทว่า Idhā หมายถึง ในประเภทแห่งอนาคตกาล. ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นไปได้ เพราะแม้ขณะแห่งปวัตติที่พ้นจากขณะแห่งอุบัติไปแล้ว ก็เป็นอนาคตกาลเหมือนกับขณะแห่งอุบัติ. บทว่า Tasmā หมายถึง เพราะความเกิดขึ้นตามที่ประสงค์ย่อมเป็นไปได้แม้ในที่อื่นจากอุบัติ. และเพื่อแสดงว่าความหมายนี้ย่อมปรากฏแม้ในวาระอื่น ท่านจึงกล่าวว่า 'และเมื่อกระทำอย่างนี้' เป็นต้น. ด้วยบทว่า Na hī เป็นต้น ท่านย่อมสนับสนุนความหมายนั้นนั่นเอง. ในที่นั้น ด้วยศัพท์ว่า api ในบทว่า api pacchima...pe... sandhikassa ย่อมแสดงว่า 'จะกล่าวไปไยถึงผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัสที่เป็นอปัจฉิมภวิกะเล่า'. สำหรับอปัจฉิมภวิกะ หลังจากจุติแล้ว ย่อมไม่มีคำที่จะพึงกล่าวว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักดับ' เลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก่อนจุติเสียอีก'. ในที่นี้ ความหมายโดยย่อในบทว่า paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānattho เป็นต้น มีดังนี้ คือ ในยมกทั้งหลายมีบทว่า 'จักขุนทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นต้น ปุจฉาแรกใด ความหมายที่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐานย่อมมีในปุจฉาเหล่านั้น. บทว่า Pucchitabbatthanissayo หมายถึง ความหมายที่เหมือนกับข้าพเจ้า (ผู้แต่ง) ซึ่งเป็นที่อาศัยของความหมายที่พึงถามมีบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น หรือเป็นผู้มีอินทรีย์ที่เกิดขึ้นในขณะแห่งอุบัติ หรือเป็นผู้มีอินทรีย์ที่เกิดขึ้นในปฏิสนธิและปวัตติ. บทว่า Paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayo หมายถึง เป็นที่อาศัยของความหมายที่สงสัยซึ่งพึงถามโดยกลับกันด้วยบทว่า 'ก็หรือว่าแก่บุคคลใด' เป็นต้น ด้วยอัธยาศัยเช่นนี้ ท่านย่อมกำหนดความหมายที่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐานเท่านั้นในปุจฉาที่สองทั้งหลายมีบทว่า 'ก็หรือว่าโสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นต้น. บทว่า Tattheva หมายถึง ในปุจฉาแรกที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นนั่นเอง. ความหมายที่พึงถาม คือความเกิดขึ้นที่เรียกว่าความเกิดขึ้นซึ่งถูกถือเอาโดยสภาวะด้วยความเป็นอนาคตเท่านั้น ในบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น หรือความดับที่เรียกว่าความดับซึ่งถูกถือเอาโดยสภาวะด้วยความเป็นอนาคตเท่านั้น ในบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักดับไปแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น ย่อมไม่กำหนดความหมายที่สงสัย. บทว่า Evaṃ หมายถึง การกำหนดความหมายของสันนิฏฐานย่อมมีโดยประการที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่การกำหนดความหมายที่สงสัย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ก็หรือว่าแก่บุคคลใด... (ละ)... ใช่'. บทว่า Esa nayo หมายถึง การพิจารณาใดที่กล่าวไว้ในอุปปาทวาร นัยนี้ก็เป็นอย่างนั้นในนิโรธวารด้วย. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ก็หรือว่าโสมนัสสินทรีย์จักดับไปแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์จักดับไปแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่'. เอวํ อวุตฺตตฺตาติ อุปฺปาทนิโรธานํ อนาคตานํ สรูเปน อวุตฺตตฺตา. น หิ ตตฺถ เต สรูเปน วุตฺตา, อถ โข ‘‘นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปฏิกฺเขปมุเขน วุตฺตา. ตตฺถาติ อนุโลเม. น เอวํ โยเชตพฺพา ปฏิโลเม. ตเมว อโยเชตพฺพตํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา วิวรติ. อุปฺปาทนิโรเธ อติกฺกมิตฺวา อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุํ, ตถา อุปฺปาทนิโรเธ อปฺปตฺวา อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุนฺติ โยชนา. อิทญฺจ ทฺวยํ ยถานุโลเม สมฺภวติ, น เอวํ ปฏิโลเม. เตนาห ‘‘น เอวํ…เป… สมฺภวนฺตี’’ติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘อภูตาภาวสฺส…เป… สมฺภวานุปปตฺติโต’’ติ. อภูตาภาวสฺสาติ อภูตสฺส อภาวสฺส, อภูตสฺส อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส จ อภาวสฺสาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อภูตุปฺปาทนิโรธาภาโว จ ปฏิโลเม ปุจฺฉิโต’’ติ, ตสฺมา ‘‘อามนฺตา’’ติ จ วุตฺตํ, น วุตฺตํ วิสฺสชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺส วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺสาติ อิมสฺส ยถาวุตฺตสฺส ยถา รูปาภาโว เวทนาภาโวติ โกจิ อภาโวปิ วิเสสสหิโต, น เอวมยนฺติ วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺส. บทว่า Evaṃ avuttattā คือเพราะไม่ได้กล่าวถึงความเกิดและความดับที่เป็นอนาคตโดยสภาวะ. เพราะในที่นั้น สิ่งเหล่านั้นไม่ได้ถูกกล่าวโดยสภาวะ แต่ถูกกล่าวโดยมุขคือการปฏิเสธว่า 'จักไม่เกิด'. บทว่า Tattha คือในอนุโลม. ไม่พึงประกอบอย่างนี้ในปฏิโลม. ท่านอธิบายถึงความไม่พึงประกอบนั้นด้วยคำว่า 'เหมือนอย่างที่' เป็นต้น. มีการประกอบความว่า 'ความเกิดและความดับย่อมเป็นไปได้ที่จะประกอบโดยล่วงความเกิดและความดับไป และความเกิดและความดับย่อมเป็นไปได้ที่จะประกอบโดยยังไม่ถึงความเกิดและความดับ'. และสองอย่างนี้ย่อมมีได้ในอนุโลมตามที่กล่าวแล้ว แต่ไม่มีในปฏิโลมอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่พึงประกอบอย่างนี้... (ละ)... ย่อมมีได้'. ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุว่า 'เพราะความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง... (ละ)... เพราะความไม่สมควรแห่งการเกิดขึ้น'. บทว่า abhūtābhāvassa อธิบายว่า ความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง คือความไม่มีแห่งความเกิดและความดับที่ไม่เป็นจริง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความไม่มีแห่งความเกิดและความดับที่ไม่เป็นจริงถูกถามในปฏิโลม' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ใช่' และไม่ได้กล่าววิสัชนา (อื่น) ดังนี้คือความสัมพันธ์. บทว่า Assa visesarahitassa abhūtābhāvassa หมายถึง ของความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริงที่ปราศจากวิเสสนี้ คือตามที่กล่าวมาแล้วนี้ เหมือนอย่างความไม่มีแห่งรูป ความไม่มีแห่งเวทนา เป็นต้น แม้ความไม่มีบางอย่างก็มีวิเสสประกอบอยู่ แต่ความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริงนี้ไม่เป็นอย่างนั้น. กาลนฺตรโยคาภาวโตติ กาลวิเสสโยคาภาวโต. ยาทิสานนฺติ ยานิ ภูตานิ น วตฺตมานานิ สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชนารหานิ, เตสํ อนาคตานนฺติ อตฺโถ. อุปฺปาทนิโรธาภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺสาติ ‘‘นุปฺปชฺชิสฺสติ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ เอวํ อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส จ อภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส. สนฺนิสฺสโย นิสฺสยภูโต สนฺนิฏฺฐาเนน สนฺนิจฺฉิโต สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต. โส ยถาวุตฺโต อตฺโถ นิสฺสโย เอเตสนฺติ ตนฺนิสฺสยา. ตาทิสานํเยว อนาคตานํเยว อุปปตฺติจุติอุปฺปาทนิโรธานํ อุปปตฺติจุติสงฺขาตอุปฺปาทนิโรธานํ อนุปฺปาทานิโรธานํ ปฏิกฺเขปวเสน. ชีวิตาทีนมฺปิ ชีวิตมนินฺทฺริยาทีนมฺปิ. อนุปฺปาทานิโรธา สํสยปเทน ปุจฺฉิตา โหนฺติ ‘‘ยสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ. ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ วิภชิตฺวา วตฺตพฺพสฺส อภาวโต. เตนาห ‘‘น วุตฺตํ…เป… วิสฺสชฺชน’’นฺติ. บทว่า kālantarayogābhāvato หมายถึง เพราะไม่มีการประกอบด้วยกาลพิเศษ. บทว่า yādisānaṃ หมายถึง สิ่งที่เป็นจริงเหล่าใดที่ไม่เป็นปัจจุบัน แต่ควรจะเกิดขึ้นได้เมื่อมีปัจจัย ความหมายคือ ของสิ่งที่เป็นอนาคตเหล่านั้น. บทว่า uppādanirodhābhāvena pucchitabbassa หมายถึง ของเนื้อความที่พึงถามด้วยความไม่มีแห่งความเกิดและความดับอย่างนี้ว่า 'จักไม่เกิด จักไม่ดับ'. สันนิสสยะ คือเป็นที่อาศัย ถูกกำหนดด้วยสันนิฏฐาน ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐาน. เนื้อความตามที่กล่าวแล้วนั้นเป็นที่อาศัยของสิ่งเหล่านี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า 'ตัณนิสสยะ'. โดยมุขคือการปฏิเสธความไม่เกิดและความไม่ดับของความเกิดและความดับที่นับเนื่องด้วยการอุบัติและการจุติ ของสิ่งที่เป็นอนาคตเหล่านั้นนั่นเอง. แม้ของอินทรีย์ทั้งหลายมีชีวิตินทรีย์และมนินทรีย์เป็นต้น. ความไม่เกิดและความไม่ดับถูกถามด้วยบทสงสัยว่า 'โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลใดจักไม่เกิด โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักไม่ดับหรือ?'. ที่กล่าวว่า 'ใช่' เพราะไม่มีสิ่งที่พึงกล่าวโดยการจำแนก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ได้กล่าว... (ละ)... วิสัชนา'. เย [Pg.220] โสเปกฺขปฏิสนฺธิกา ภวิสฺสนฺติ รูปโลเก, เต สงฺคหิตาติ โยชนา. ตํสมานลกฺขณตายาติ เตน โสเปกฺขปฏิสนฺธิกภาเวน สมานลกฺขณตาย. ตํ ปมาทลิขิตํ ธมฺมยมเก ตาทิสสฺเสว วจนสฺส อภาวโต. ตตฺถปิ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตยมเก วุตฺตํ ‘‘น หิ ขณปจฺจุปฺปนฺเน อุปฺปชฺชิตฺถาติ อตีตโวหาโร อตฺถี’’ติอาทินา. มีการประกอบความว่า 'บุคคลเหล่าใดจักมีปฏิสนธิพร้อมด้วยอุเบกขาในรูปโลก บุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว'. บทว่า taṃsamānalakkhaṇatāya หมายถึง เพราะมีลักษณะเสมอกันด้วยความเป็นผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยอุเบกขานั้น. ข้อความนั้นเขียนผิดพลาด (ใบลานคัดลอกผิด) เพราะไม่มีคำพูดเช่นนั้นในธัมมยมก. แม้ในที่นั้น สิ่งที่พึงกล่าวก็ได้กล่าวไว้แล้วในจิตตยมก ด้วยคำว่า 'เพราะโวหารที่เป็นอดีตว่า เกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่มีในขณะปัจจุบัน' เป็นต้น. ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว ๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา ๓. คำอธิบายปริญญาวาร ๔๓๕-๔๘๒. โลกิยอพฺยากเตหีติ ผลธมฺมนิพฺพานวินิมุตฺเตหิ อพฺยากเตหิ. ตานิ อุปาทายาติ ตานิ โลกิยอพฺยากตานิ อุปาทาย. ตํสมานคติกานํ มนินฺทฺริยาทีนํ ‘‘โส เวทนากฺขนฺธํ ปริชานาตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒๐๖) เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา. ยญฺหิ ปริชานิตพฺพํ, ตเทว ปริชานาตีติอาทินา วุตฺตํ. เอวมวิปรีเต อตฺเถ สิทฺเธปิ โจทโก ‘‘มิสฺสกตฺตา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ เลสํ คเหตฺวา โจเทติ ‘‘ยทิ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกตฺตา’’ติอาทินา. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิธ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกานํ ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา, เอวมญฺญตฺถาปิ สา เตสํ วตฺตพฺพา, ตถา ภาเวตพฺพมิสฺสกานํ ภาเวตพฺพตาติ. เตนาห ‘‘กสฺมา ธมฺมยมเก’’ติอาทิ. กุสลากุสเลสุ ภาวนาปหานาภินิเวโส โหติ, เยน วุตฺตํ ‘‘โส ตํ อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติอาทิ. น อพฺยากตภาวนฺติ เอเกน ยถา ผสฺสทฺวารโต วิย วิญฺญาณทฺวารโต กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติปริยาโย, เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย น อพฺยากตาทีนํ ปริญฺเญยฺยตาปริยาโยติ ทสฺเสติ. ๔๓๕-๔๘๒. คำว่า "lokiyaabyākatehi" หมายถึง อัพยากตะที่เป็นโลกิยะซึ่งพ้นจากผลธรรมและนิพพาน. คำว่า "tāni upādāya" หมายถึง อาศัยอัพยากตะที่เป็นโลกิยะเหล่านั้น. ปริญเญยยตา (ความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้) ของมโนอินทรีย์เป็นต้นที่มีคติเสมอกันกับเวทนาขันธ์นั้น ท่านกล่าวไว้เหมือนกับเวทนาขันธ์เป็นต้น ด้วยคำว่า "เขากำหนดรู้เวทนาขันธ์หรือ? ใช่" เป็นต้น (ยมก. 1. ขันธยมก. 206). เพราะสิ่งที่ควรกำหนดรู้เท่านั้นที่ถูกกล่าวว่า "เขากำหนดรู้" เป็นต้น. แม้อรรถที่ไม่วิปริตอย่างนี้จะสำเร็จแล้ว โจทก์ก็ถือเอาเค้าเงื่อนที่ได้ในคำว่า "เพราะเป็นของผสมกัน" นี้ แล้วคัดค้านว่า "ถ้าเพราะเป็นของผสมกับสิ่งที่ควรกำหนดรู้" เป็นต้น. อรรถของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่ปริญเญยยตาของสิ่งที่ผสมกับสิ่งที่ควรกำหนดรู้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ ฉันใด แม้ในที่อื่นก็พึงกล่าวปริญเญยยตาของสิ่งเหล่านั้นฉันนั้น และภาเวตัพพตา (ความเป็นสิ่งที่ควรเจริญ) ของสิ่งที่ผสมกับสิ่งที่ควรเจริญก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุไรในธัมมยมก" เป็นต้น. ในกุศลและอกุศลย่อมมีการยึดมั่นในการเจริญและการละ ซึ่งเป็นเหตุให้กล่าวว่า "เขย่อมละอกุศลนั้น ย่อมเจริญกุศล" เป็นต้น. คำว่า "na abyākatabhāvaṃ" แสดงว่า โดยนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่กุศลเป็นต้นมีปริยายแห่งการเกิดขึ้นทางวิญญาณทวาร เหมือนทางผัสสทวาร ฉันใด อัพยากตะเป็นต้นก็ไม่มีปริยายแห่งปริญเญยยตาเหมือนเวทนาขันธ์เป็นต้นฉันนั้น. กุสลากุสลภาเวน อคฺคหิตาติ สมุทยสภาเวน อคฺคหิตาติ อตฺโถ. กุสลากุสลาปีติ กุสลากุสลภาวาปิ สมานา. ภาเวตพฺพปหาตพฺพภาเวหิ [Pg.221] วินาปิ โหติ, โย น มคฺคสมุทยสจฺจปกฺขิโย. ยถา ‘‘อนิจฺจํ รูป’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อนิจฺจเมว รูปํ, น นิจฺจ’’นฺติ ปฏิโยคิวินิวตฺตนเมว เอว-กาเรน กรียติ, น ตสฺส ทุกฺขานตฺตตาทโย นิวาริตา โหนฺติ, เอวํ ‘‘ปหาตพฺพเมวา’’ติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน ปฏิโยคิภูตํ อปฺปหาตพฺพเมว นิวตฺตียติ, น ตโต อญฺญวิเสสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอเตน ปหาตพฺพเมวา’’ติอาทิ. ภาเวตพฺพภาโว เอว ตสฺส อญฺญินฺทฺริยสฺส คหิโต อุกฺกํสคติวิชานนโต. ‘‘ปรโต ลิขิตพฺพํ อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ. ทฺเว ปุคฺคลาติ หิ อาทิ อนุโลเม อาคตํ อุทฺธฏํ, จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาตีติอาทิ ปน ปฏิโลเม. โทมนสฺสินฺทฺริยํ น ปชหนฺติ นามาติ อิทํ ‘‘โน จ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ปชหนฺตี’’ติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวจนํ. ยํ ปน ‘‘จกฺขุนฺทฺริยมูลกํ อติกฺกมิตฺวา โทมนสฺสินฺทฺริยมูลเก อิทํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ปฏิโลเม อาคตํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา ตํ น ยุตฺตํ, น ตํ อฏฺฐกถาจริยา ปฐมํ อาคตํ ปทํ ลงฺฆิตฺวา ตาทิสสฺเสว ปจฺฉา อาคตปทสฺส อตฺถวณฺณนํ กโรนฺติ. ปทานุกฺกมโต เอว หิ อฏฺฐกถายํ อตฺถวณฺณนา อารทฺธา, ปริโยสาปิตา จ, ตสฺมา อนุปฏิปาฏิยาว ลิขิตํ, น อุปฺปฏิปาฏิยาติ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘ทฺเว ปุคฺคลา’’ติอาทิกสฺส อนุโลเม อาคตสฺส อุทฺธฏตฺตา. คำว่า "kusalākusalabhāvena aggahitā" หมายถึง ไม่ถูกยึดถือด้วยความเป็นกุศลและอกุศล คือไม่ถูกยึดถือด้วยสภาพแห่งสมุทัย. คำว่า "kusalākusalāpi" หมายถึง แม้ความเป็นกุศลและอกุศลก็เสมอกัน. สิ่งที่ไม่มีความเป็นสิ่งที่ควรเจริญและควรละก็มีอยู่ ซึ่งไม่เป็นฝ่ายของมรรคและสมุทยสัจจะ. เหมือนอย่างในคำว่า "รูปไม่เที่ยง" นี้ การห้ามสภาวะที่ตรงกันข้ามว่า "รูปไม่เที่ยงเท่านั้น ไม่ใช่ของเที่ยง" ย่อมกระทำด้วย เอว ศัพท์ เท่านั้น ไม่ได้ห้ามความเป็นทุกข์และอนัตตาเป็นต้นของรูปนั้น ฉันใด ในคำว่า "ควรละเท่านั้น" นี้ ด้วย เอว ศัพท์ ก็ย่อมปฏิเสธสิ่งที่ตรงกันข้ามคือสิ่งที่ไม่ควรละเท่านั้น ไม่ได้ปฏิเสธคุณพิเศษอื่นจากนั้น ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้ ควรละเท่านั้น" เป็นต้น. ความเป็นสิ่งที่ควรเจริญเท่านั้นของอัญญินทรีย์นั้นถูกยึดถือไว้ เพราะรู้ถึงความก้าวหน้าอันยอดเยี่ยม. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "สิ่งที่พึงเขียนในภายหลังถูกเขียนไว้โดยลำดับกลับกัน". เพราะคำว่า "บุคคลสองจำพวก" เป็นต้นที่มาในอนุโลมถูกยกขึ้นมา แต่คำว่า "จักขุนทรีย์ไม่กำหนดรู้" เป็นต้นมาในปฏิโลม. คำว่า "domanassindriyaṃ na pajahanti nāma" นี้เป็นคำอธิบายอรรถของบทบาลีว่า "no ca domanassindriyaṃ pajahanti" (และไม่ละโทมนัสสินทรีย์). ส่วนที่กล่าวว่า "ข้อความนี้ถูกกล่าวไว้ในโทมนัสสินทรีย์มูล โดยข้ามจักขุนทรีย์มูลไป" นั้นไม่สมควร เพราะกล่าวหมายถึงสิ่งที่มาในปฏิโลม และพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายไม่ข้ามบทที่มาในตอนแรกแล้วอธิบายอรรถของบทที่มาในภายหลังเช่นนั้น. เพราะว่าการอธิบายอรรถในอรรถกถาเริ่มต้นและจบลงตามลำดับบทเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงพึงเห็นว่าถูกเขียนไว้ตามลำดับนั่นเอง ไม่ใช่ลำดับกลับกัน เพราะคำว่า "บุคคลสองจำพวก" เป็นต้นที่มาในอนุโลมถูกยกขึ้นมา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปริญฺญาวาเร. ฉ ปุคฺคลาติ ปุถุชฺชเนน สทฺธึ ยาว อนาคามิมคฺคฏฺฐา ฉ ปุคฺคลา. อภินฺทิตฺวา คหิโต ตตฺถ ภพฺพาภพฺพานํ กิจฺจวิเสสสฺส อคฺคหิตตฺตา. ยตฺถ ปน สติ ปุถุชฺชนคฺคหณสามญฺเญ ภพฺพานํ กิจฺจํ คหิตํ, ยตฺถ จ อภพฺพานํ, ตตฺถ เต เอว ภินฺทิตฺวา วุตฺตา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ น ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ จ อาทิมาห. อรหาติ อริโย, อยเมว วา ปาโฐ. ปฐมมคฺคผลสมงฺคีติ ปุริมมคฺคผลสมงฺคี. อิตโรติ อรหา. เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวาติ อิธ ปุถุชฺชโน โส จ อภพฺโพติ คหิโต, อิธ ภพฺโพ อิธ อริยา, เย จ ปฐมมคฺคผลสมงฺคิโน ยาว อคฺคมคฺคผลสมงฺคิโนติ เอวํ ยถาวุตฺตํ ปุคฺคลวิภาคํ ญตฺวา. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสํ ทฺเว ปุถุชฺชนา อฏฺฐ อริยาติ อิเมสํ ยถาวุตฺตปุคฺคลานํ เภทโต อเภทโต จ คหณวเสน อาคเต ตสฺมึ ตสฺมึ ปาฐปเทเส. สนฺนิฏฺฐาเนนาติ สนฺนิฏฺฐานปทวเสน, นิจฺฉยวเสเนว วา. นิทฺธาเรตฺวาติ [Pg.222] นีหริตฺวา. วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพนฺติ วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตปาฬิยา ยถาวุตฺตอตฺถทสฺสเนน สมฺพนฺธโต วิภาเวตพฺโพติ. ในคำว่า เอตถะ นี้ หมายถึงในปริญญาวาระนี้. คำว่า ฉะปุคคลา (บุคคล ๖ จำพวก) หมายถึง บุคคล ๖ จำพวก มีปุถุชนเป็นต้นจนถึงอนาคามิมรรคบุคคล. ที่กล่าวรวมกันโดยไม่แยกนั้น เพราะไม่ได้ถือเอาความแตกต่างแห่งกิจของบุคคลผู้ควรบรรลุและผู้ไม่ควรบรรลุในที่นั้น. แต่ในที่ใด เมื่อมีการถือเอาปุถุชนโดยทั่วไป กิจของบุคคลผู้ควรบรรลุถูกถือเอาแล้ว และในที่ใด กิจของบุคคลผู้ไม่ควรบรรลุถูกถือเอาแล้ว ในที่นั้น ท่านแสดงโดยแยกบุคคลเหล่านั้นออกไป โดยกล่าวคำมีอาทิว่า "ปุถุชนเหล่าใดจักได้มรรค, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค". คำว่า อรหา (พระอรหันต์) หมายถึง พระอริยะ หรือบทนี้เป็นบทที่ถูกต้องแล้ว. คำว่า ปฐมมัคคผลสมังคี (ผู้ประกอบด้วยปฐมมรรคและผล) หมายถึง ผู้ประกอบด้วยมรรคและผลเบื้องต้น. คำว่า อิตโร (บุคคลอื่น) หมายถึง พระอรหันต์. คำว่า เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวา (รู้ความแตกต่างแห่งบุคคลอย่างนี้) หมายถึง ในที่นี้ ปุถุชนถูกถือเอาว่าเป็นผู้ไม่ควรบรรลุ, ในที่นี้เป็นผู้ควรบรรลุ, ในที่นี้เป็นพระอริยะ, และผู้ประกอบด้วยปฐมมรรคและผลจนถึงผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคและผลอย่างนี้ คือรู้การจำแนกบุคคลตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ตตฺถ ตตฺถ (ในที่นั้นๆ) หมายถึง ในบทแห่งปาฐะแต่ละบทที่มาถึงด้วยการถือเอาโดยแยกและไม่แยกบุคคลเหล่านั้น คือปุถุชน ๒ จำพวก และพระอริยะ ๘ จำพวก ตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สณฺณิฏฺฐาเนน (ด้วยการวินิจฉัย) หมายถึง ด้วยบทแห่งการวินิจฉัย หรือด้วยการตัดสินใจนั่นเอง. คำว่า นิทฺธาเรตฺวา (แยกออกแล้ว) หมายถึง นำออกแล้ว. คำว่า วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพํ (พึงประกอบการวิสัชนา) หมายถึง พึงแสดงให้เห็นความสัมพันธ์ด้วยการแสดงอรรถตามที่กล่าวมาแล้วของบาลีที่ดำเนินไปโดยการวิสัชนา. ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปริญญาวาร จบแล้ว อินฺทฺริยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอินทริยยมก จบแล้ว ยมกปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา. อนุฎีกายมกปกรณ์ จบแล้ว นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น ปฏฺฐานปกรณ-อนุฏีกา อนุฎีกาปัฏฐานปกรณ์ คนฺถารมฺภวณฺณนา คำอธิบายเริ่มต้นคัมภีร์ กามคุณาทีหีติ [Pg.223] กามคุณฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ. ลฬนฺตีติ ลฬิตานุภวนวเสน รมนฺติ. เตสูติ กามคุณาทีสุ. วิหรนฺตีติ อิริยาปถปริวตฺตนาทินา วตฺตนฺติ. ปจฺจตฺถิเกติ พาหิรพฺภนฺตรเภเท อมิตฺเต. อิสฺสริยํ ตตฺถ ตตฺถ อาธิปเตยฺยํ. ฐานํ เสฏฺฐิเสนาปติยุวราชาทิฏฺฐานนฺตรํ. อาทิ-สทฺเทน ปริวารปริจฺเฉทาทิ สงฺคยฺหติ. ปุญฺญโยคานุภาวปฺปตฺตายาติ ทานมยาทิปุญฺญานุภาวาธิคตาย สมถวิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตโยคานุภาวาธิคตาย จ. ชุติยาติ สรีรปฺปภาย เจว ญาณปฺปภาย จ. เอตฺถ จ เทว-สทฺโท ยถา กีฬาวิชิคิสาโวหารชุติคติอตฺโถ, เอวํ สตฺติอภิตฺถวกมนตฺโถปิ โหติ ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถภาวโตติ ‘‘ยทิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ในคำว่า กามคุณาทิ (มีกามคุณเป็นต้น) หมายถึง มีกามคุณ ฌาน อภิญญา ความเป็นใหญ่แห่งจิตเป็นต้น. คำว่า ลฬันติ (ย่อมรื่นรมย์) หมายถึง ย่อมรื่นรมย์ด้วยการเสวยความสุข. ในคำว่า เตสุ (ในสิ่งเหล่านั้น) หมายถึง ในกามคุณเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า วิหรันติ (ย่อมอยู่) หมายถึง ย่อมเป็นไปด้วยการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้น. คำว่า ปัจจัตถิเก (ในข้าศึก) หมายถึง ในศัตรูทั้งภายในและภายนอก. คำว่า อิสริยํ (ความเป็นใหญ่) หมายถึง ความเป็นใหญ่ในที่นั้นๆ. คำว่า ฐานํ (ตำแหน่ง) หมายถึง ตำแหน่งเช่น เสนาบดีผู้ประเสริฐ อุปราช เป็นต้น. ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาบริวารและเครื่องใช้สอยเป็นต้น. คำว่า ปุญฺญโยคานุภาวปฺปตฺตาย (ผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งบุญและโยคะ) หมายถึง ผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งบุญที่ได้มาด้วยการให้ทานเป็นต้น และผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งโยคะที่ได้มาด้วยสมถะและวิปัสสนาภาวนา. คำว่า ชุติยา (ด้วยรัศมี) หมายถึง ด้วยรัศมีกายและรัศมีปัญญา. ในที่นี้ คำว่า เทวะ (เทพ) ย่อมมีความหมายว่า การเล่น การชนะ การพูด รัศมี การไป เช่นเดียวกับมีความหมายว่า ความสามารถ การสรรเสริญ การปรารถนา เพราะธาตุศัพท์มีหลายความหมาย ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘หรือผู้สามารถในการทำให้สิ่งที่ปรารถนาสำเร็จ’ เป็นต้น. อิทฺธิวิธาทิตามตฺเตน ภควโต อภิญฺญาทีนํ สาวเกหิ สาธารณตาวจนํ, สภาวโต ปน สพฺเพปิ พุทฺธคุณา อนญฺญสาธารณาเยวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิรติสยาย อภิญฺญากีฬาย, อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหี’’ติ อาห. จิตฺติสฺสริยสตฺตธนาทีนํ ทานสงฺขาเตน สมฺมาปฏิปตฺติอเวจฺจปฺปสาทสกฺการานํ คหณสงฺขาเตนาติ โยชนา. คหณญฺเจตฺถ เตสุ อุปลพฺภมานสมฺมาปฏิปตฺติอเวจฺจปฺปสาทานํ เตหิ อุปนียมานสกฺการสฺส จ อภินนฺทนํ อนุโมทนํ สมฺปฏิจฺฉนญฺจ เวทิตพฺพํ. ธมฺมสภาวานุรูปานุสาสนีวจเนเนว จ ปน สิกฺขาปทปญฺญตฺติปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา วีติกฺกมธมฺมานุรูปา อนุสาสนีติ กตฺวา. ญาณคติ ญาเณน คนฺตพฺพสฺส เญยฺยสฺส อวโพโธ. สมนฺนาคตตฺตาติ อิทํ ‘‘อภิญฺญากีฬายา’’ติอาทีสุ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, ตถา สเทวเกน โลเกนาติ อิทํ ‘‘คมนียโต’’ติอาทีสุ. เต เทเวติ สมฺมุติเทวาทิเก เทเว. เตหิ คุเณหีติ อภิญฺญาทิคุเณหิ. ปูชนียตโร เทโวติ [Pg.224] อิทํ ปูชนียปริยาโย อยํ อติ-สทฺโทติ กตฺวา วุตฺตํ. อติเรกตโรติ อธิกตโร. อุปปตฺติเทวานนฺติ อิทํ ตพฺพหุลตาย วุตฺตํ. วิสุทฺธิเทวาปิ หิ ตตฺถ วิชฺชนฺเตว, เตสุปิ วา ลพฺภมานํ อุปปตฺติเทวภาวมตฺตเมว คเหตฺวา ตถา วุตฺตํ. ปฏิปกฺขานํ ทุสฺสีลฺยมุฏฺฐสฺสจฺจวิกฺเขปานํ, สีลวิปตฺติอภิชฺฌาโทมนสฺสอวสิฏฺฐนีวรณานํ วา. การกล่าวว่าอภิญญาเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นของสาธารณะกับสาวกนั้น เป็นเพียงการกล่าวโดยประมาณด้วยอิทธิวิธีเป็นต้น แต่โดยสภาวะแล้ว คุณของพระพุทธเจ้าทั้งหมดเป็นของไม่สาธารณะกับผู้อื่นเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยการเล่นด้วยอภิญญาอันไม่มีที่เปรียบ, ด้วยทิพยวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหารอันสูงสุด’. การประกอบความว่า การถือเอาซึ่งสัมมาปฏิปัตติ ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว และสักการะ อันนับว่าเป็นการให้ทานเป็นต้น และการถือเอาซึ่งทรัพย์คือสัตตธนะเป็นต้น อันนับว่าความเป็นใหญ่แห่งจิต. และในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาคือการชื่นชม การอนุโมทนา และการรับซึ่งสัมมาปฏิปัตติและความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่ปรากฏในสิ่งเหล่านั้น และสักการะที่พวกเขานำมาถวาย. และพึงเห็นว่าการบัญญัติสิกขาบทก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำสั่งสอนที่เหมาะสมกับสภาวะของธรรม โดยถือว่าเป็นการสั่งสอนที่เหมาะสมกับธรรมที่ล่วงละเมิด. คำว่า ญาณคติ (การไปแห่งญาณ) หมายถึง การรู้แจ้งซึ่งสิ่งที่ควรรู้ที่ญาณจะพึงไปถึง. คำว่า สมันนาคตตฺตา (เพราะประกอบด้วย) นี้ พึงประกอบเข้ากับบทมี ‘อภิญญากีฬาย’ เป็นต้น แต่ละบท. เช่นเดียวกับคำว่า สเทวเกน โลเกน (ด้วยโลกพร้อมทั้งเทวดา) นี้ พึงประกอบเข้ากับบทมี ‘คมนียโต’ เป็นต้น. คำว่า เต เทเว (เทวดาเหล่านั้น) หมายถึง เทวดาที่เป็นสมมติเทพเป็นต้น. คำว่า เตหิ คุเณหิ (ด้วยคุณเหล่านั้น) หมายถึง ด้วยคุณมีอภิญญาเป็นต้น. คำว่า ปูชนียตโร เทโว (เทวดาผู้ควรบูชายิ่งกว่า) นี้ กล่าวโดยถือว่าคำว่า อติ (ยิ่ง) นี้เป็นบทที่แสดงถึงความควรบูชา. คำว่า อติเรกตโร (ยิ่งกว่า) หมายถึง มากกว่า. คำว่า อุปปัตติเทวานํ (ของเทวดาผู้เกิด) นี้ กล่าวโดยความเป็นส่วนมาก. เพราะเทวดาผู้บริสุทธิ์ก็มีอยู่ในที่นั้นนั่นเอง หรือถือเอาเพียงความเป็นเทวดาผู้เกิดที่พึงได้ในเทวดาเหล่านั้น จึงกล่าวเช่นนั้น. คำว่า ปฏิปักขานํ (ของฝ่ายปฏิปักษ์) หมายถึง ของความทุศีล ความหลงลืมสติ ความฟุ้งซ่าน หรือของศีลวิบัติ อภิชฌา โทมนัส และนิวรณ์ที่เหลือ. อิสีนํ สตฺตโม, อิสีสุ สตฺตโมติ ทุวิธมฺปิ อตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุสจฺจาวโพธคติยา…เป… วุตฺโต’’ติ อาห. สปรสนฺตาเนสุ สีลาทิคุณานํ เอสนฏฺเฐน วา อิสโย, พุทฺธาทโย อริยา. อิสิ จ โส สตฺตโม จาติ อิสิสตฺตโมติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘นามรูปนิโรธ’’นฺติ เอตฺถ ยํ นามรูปํ นิโรเธตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยโต วิญฺญาณํ ปจฺจุทาวตฺตตี’’ติ อาห. วฏฺฏปริยาปนฺนญฺหิ นามรูปํ นิโรเธตพฺพํ. ตสฺมิญฺหิ นิโรธิเต สพฺพโส นามรูปํ นิโรธิตเมว โหติ. ยถาห ‘‘โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ…เป… อรหโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺตสฺส จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ปญฺญา จ สติ จ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖). อติคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ สาติสยํ ปจฺจยาการสฺส วิภาวนโต. สภาวโต จ ปจฺจยากาโร คมฺภีโร. ยถาห ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม คมฺภีโร’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๖๗; ม. นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗, ๘), ‘‘คมฺภีโร จายํ, อานนฺท, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท คมฺภีราวภาโส’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๕; สํ. นิ. ๒.๖๐) จ อาทิ. ตสฺส จายํ อนนฺตนยปฏฺฐานเทสนา อติคมฺภีราว. คำว่า อิสีนํ สตฺตโม (ที่ ๗ แห่งฤๅษีทั้งหลาย) และ อิสีสุ สตฺตโม (ที่ ๗ ในฤๅษีทั้งหลาย) ท่านแสดงโดยประกอบความหมายทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน โดยกล่าวว่า ‘ด้วยการดำเนินไปแห่งการตรัสรู้สัจจะ ๔…เป…กล่าวแล้ว’. หรือฤๅษีทั้งหลายคือพระพุทธเจ้าเป็นต้น เป็นพระอริยะ เพราะแสวงหาคุณมีศีลเป็นต้นในสันดานของตนและผู้อื่น. และพึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า อิสิ จ โส สตฺตโม จาติ อิสิสตฺตโม (เป็นฤๅษีด้วย เป็นที่ ๗ ด้วย จึงเป็นอิสิสัตตมะ). ในคำว่า ‘นามรูปนิโรธํ’ นี้ ท่านแสดงนามรูปที่พึงดับ โดยกล่าวว่า ‘เพราะวิญญาณย่อมกลับมา’. เพราะนามรูปที่อยู่ในวัฏฏะเท่านั้นที่พึงดับ. เมื่อนามรูปนั้นดับแล้ว นามรูปทั้งหมดก็ดับแล้วนั่นเอง. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ เมื่ออภิสังขารวิญญาณดับแล้ว นามและรูปที่พึงเกิดขึ้นในสังสารวัฏอันหาที่สุดมิได้ เว้นภพ ๗ ภพเสีย ย่อมดับไปในที่นี้…เป…เมื่อวิญญาณสุดท้ายของพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุดับแล้ว ปัญญา สติ นาม และรูป ย่อมดับ สงบ ระงับ และคลายไปในที่นี้’ (จูฬนิทเทส อชิตมาณวกปุจฉานิทเทส ๖). คำว่า อติคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ (การแสดงที่ประดับด้วยนัยอันลึกซึ้งยิ่ง) เพราะแสดงปัจจยาการอันยิ่งใหญ่. และโดยสภาวะแล้ว ปัจจยาการเป็นของลึกซึ้ง. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ธรรมที่เราได้บรรลุแล้วนี้ลึกซึ้ง’ เป็นต้น (ที.นิ. ๒.๖๗; ม.นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ.นิ. ๑.๑๗๒; มหาวรรค ๗, ๘), ‘อานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้ง มีความลึกซึ้งปรากฏ’ (ที.นิ. ๒.๙๕; สํ.นิ. ๒.๖๐) เป็นต้น. และการแสดงปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดนี้ก็ลึกซึ้งยิ่งนัก. คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา การพรรณนาปัจจยุทเทส สมานเนติ สมานนยเน, สมาหรเณ, สมานกรเณ วา อฏฺฐกถาธิปฺปายํ. ตตฺถ ‘‘ทฺเว อนุโลมานิ ธมฺมานุโลมญฺจ ปจฺจยานุโลมญฺจา’’ติอาทินา ปรโต วณฺณยิสฺสนฺติ. ในคำว่า สมานเนติ (ย่อมนำมาซึ่งความเหมือนกัน) หมายถึง ในการนำมาซึ่งความเหมือนกัน, ในการรวบรวม, หรือในการทำให้เหมือนกัน ซึ่งความประสงค์ของอรรถกถา. ในที่นั้น จักอธิบายต่อไปด้วยคำมีอาทิว่า ‘อนุโลม ๒ อย่าง คือ ธรรมานุโลมและปัจจยานุโลม’. ปฏฺฐานนามตฺโถติ [Pg.225] ‘‘ปฏฺฐาน’’นฺติ อิมสฺส นามสฺส อตฺโถ, ตํ ปน ยสฺมา อวยวทฺวาเรน สมุทาเย นิรุฬฺหํ, ตสฺมา ยถา อวยเวสุ ปติฏฺฐิตํ, ตเมว ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘ติกปฏฺฐานาทีนํ ติกปฏฺฐานาทินามตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. อถ วา อวยวานเมว ปฏฺฐานนามตฺโถ นิทฺธาเรตพฺโพ ตํสมุทายมตฺตตฺตา ปกรณสฺส. น หิ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏฺฐานํ…เป… นามตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อิมสฺส ปกรณสฺส…เป… สโมธานตา เจตฺถ วตฺตพฺพา’’ติ. วจนสมุทายตฺถวิชานเนน วิทิตปฏฺฐานสามญฺญตฺถสฺส วิตฺถารโต ปฏฺฐานกถา วุจฺจมานา สุขคฺคหณา โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวญฺหิ…เป… โหตี’’ติ. ตตฺถาติ ตาสุ นามตฺถยถาวุตฺตสโมธานตาสุ. สพฺพสาธารณสฺสาติ สพฺเพสํ อวยวภูตานํ ติกปฏฺฐานาทีนํ สมุทายสฺส จ สาธารณสฺส. อตฺถโต อาปนฺนํ นานาวิธภาวนฺติ ปการคฺคหเณเนว ปการานํ อเนกวิธตา จ คหิตาว โหนฺตีติ วุตฺตํ. ปกาเรหิ ฐานนฺติ หิ ปฏฺฐานํ, นานาวิโธ ปจฺจโย, ตํ เอตฺถ วิภชนวเสน อตฺถีติ ปฏฺฐานํ, ปกรณํ, ตทวยโว จ. เอตสฺมิญฺจ อตฺถนเย สทฺทโตปิ นานาวิธภาวสิทฺธิ ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ นานปฺปการา ปจฺจยตา, นานปฺปการานํ ปจฺจยตา จ นานปฺปการปจฺจยตาติ อุภยมฺปิ สามญฺญนิทฺเทเสน เอกเสสนเยน วา เอกชฺฌํ คหิตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกสฺสปิ…เป… เวทิตพฺพา’’ติ อาห. อเนกธมฺมภาวโตติ อเนเก ธมฺมา เอตสฺสาติ อเนกธมฺโม, ตพฺภาวโตติ โยเชตพฺพํ. นานปฺปการปจฺจยตาติ นานปฺปการปจฺจยภาโว, โย อฏฺฐกถายํ ‘‘นานปฺปการปจฺจยฏฺโฐ’’ติ วุตฺโต. คำว่า ปฏฺฐานนามตฺถ หมายถึง อรรถของชื่อว่า ปฏฺฐาน แต่เพราะชื่อนั้นเป็นที่รับรู้กันในส่วนรวมโดยทางส่วนย่อย ฉะนั้น เพื่อแสดงว่าชื่อนั้นตั้งอยู่ในส่วนย่อยอย่างไรก่อน จึงกล่าวว่า อรรถของชื่อติกปัฏฐานเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พึงกำหนดอรรถของชื่อปัฏฐานเฉพาะส่วนย่อยเท่านั้น เพราะปกรณ์เป็นเพียงส่วนรวมของส่วนย่อยนั้น เพื่อแสดงว่าส่วนรวมที่ชื่อว่าอรรถอย่างใดอย่างหนึ่งไม่มี จึงกล่าวว่า ปฏฺฐาน...เป... นามตฺถ เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงกล่าวว่า การประมวลเข้ากัน...เป... แห่งปกรณ์นี้ พึงกล่าวในที่นี้ เพื่อแสดงว่า เมื่อรู้เนื้อความแห่งหมู่ของคำแล้ว เรื่องปัฏฐานที่กล่าวโดยพิสดารแก่ผู้รู้เนื้อความทั่วไปของปัฏฐานแล้ว ย่อมเป็นที่เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า อย่างนี้แล...เป... ย่อมเป็น ในคำนั้น คำว่า ตตฺถ หมายถึง ในความเป็นผู้ประมวลเข้ากันแห่งอรรถของชื่อตามที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น คำว่า สพฺพสาธารณสฺส หมายถึง ทั่วไปแก่ส่วนย่อยทั้งหลายมีติกปัฏฐานเป็นต้นทั้งหมดและแก่ส่วนรวม คำว่า อตฺถโต อาปนฺนํ นานาวิธภาวํ ท่านกล่าวว่า ความเป็นต่างๆ กันของประเภททั้งหลาย ย่อมเป็นอันถูกถือเอาด้วยการถือเอาประเภทนั่นเอง เพราะว่า การตั้งอยู่โดยประเภทต่างๆ ชื่อว่า ปัฏฐาน คือปัจจัยหลายชนิด ปัจจัยนั้นมีอยู่ในที่นี้โดยการจำแนก ฉะนั้น จึงชื่อว่า ปัฏฐาน ได้แก่ ปกรณ์ และส่วนย่อยของปกรณ์นั้น และในนัยแห่งอรรถนี้ พึงทราบว่าความสำเร็จแห่งความเป็นต่างๆ กันแม้โดยศัพท์ ก็เป็นอันแสดงไว้แล้ว ในที่นั้น เพื่อแสดงว่า ความเป็นปัจจัยหลายชนิด และความเป็นปัจจัยของสิ่งหลายชนิด ทั้งสองอย่างนี้ ถูกถือเอาไว้รวมกันด้วยการระบุโดยทั่วไป หรือด้วยนัยแห่งเอกเสส จึงกล่าวว่า แม้สิ่งเดียว...เป... พึงทราบ คำว่า อเนกธมฺมภาวโต พึงประกอบว่า ธรรมหลายอย่างมีอยู่ในสิ่งนี้ ชื่อว่า อเนกธรรม เพราะความเป็นอย่างนั้น คำว่า นานปฺปการปจฺจยตา คือ ความเป็นปัจจัยหลายชนิด ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า อรรถแห่งปัจจัยหลายชนิด กามํ ธมฺมสงฺคหาทีสุปิ อตฺเถว ปจฺจยธมฺมวิภาโค, โส ปน ตตฺถ ปจฺจยภาโว น ตถา ตปฺปรภาเวน วิภตฺโต ยถา ปฏฺฐาเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตน…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห. สาติสยวิภาคตํ อิมสฺส ปกรณสฺส ตถา ตทวยวานํ. จริงอยู่ แม้ในธัมมสังคหะเป็นต้น ก็มีการจำแนกธรรมที่เป็นปัจจัยอยู่แน่แท้ แต่เพื่อแสดงว่าความเป็นปัจจัยในที่นั้น ไม่ได้จำแนกโดยความเป็นประธานอย่างนั้นเหมือนในปัฏฐาน จึงกล่าวว่า ด้วยเหตุนี้...เป... ย่อมแสดง (ซึ่ง) ความเป็นผู้มีการจำแนกอย่างยิ่งยวดของปกรณ์นี้ และของส่วนย่อยของปกรณ์นั้น สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ยถาวุตฺตคมนํ ยทธิกรณํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถาติ วจนเสโส’’ติ. คมนเทสภาวโตติ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. อญฺเญหิ คติมนฺเตหีติ ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณาทีหิ. ตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส. เพื่อแสดงว่า การดำเนินไปของสัพพัญญุตญาณตามที่กล่าวมาแล้วนั้น มีสิ่งใดเป็นที่ตั้ง จึงกล่าวว่า คำว่า เอตฺถ เป็นบทที่เหลือ คำว่า คมนเทสภาวโต หมายถึง เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไป คำว่า อญฺเญหิ คติมนฺเตหิ หมายถึง โดยญาณที่ไม่ติดขัดในกาลทั้งสามเป็นต้น ของสัพพัญญุตญาณนั้น ติวิเธน [Pg.226] ปริจฺเฉเทน เทสิเตสุ ธมฺเมสุ ติกโวหาโรติ อาห ‘‘ติกานนฺติ ติกวเสน วุตฺตธมฺมาน’’นฺติ. ตีณิ ปริมาณานิ เอเตสนฺติ หิ ติกา. สมนฺตาติ สมนฺตโต สพฺพภาคโตติ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘อนุโลมาทีหิ สพฺพปฺปกาเรหิปี’’ติ. คตานีติ ปวตฺตานิ. สมนฺตจตุวีสติปฏฺฐานานีติ สมนฺตโต อนุโลมาทิสพฺพภาคโต สโมธานวเสน จตุวีสติ ปฏฺฐานานิ. อนุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโตติ อนุโลมาทิจตุโกฏฺฐาสโต. ติกาทิฉฉภาวนฺติ ติกาทิทุกทุกปริโยสาเนหิ ฉฉภาวํ. เตนาติ ยถาวุตฺตทสฺสเนน. ธมฺมานุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโตติ ปจฺจนีกาทิทุกาทิสหชาตวาราทิปจฺจยปจฺจนียาทิอารมฺมณมูลาทีนํ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาวุตฺตโต อญฺญสฺส ปการสฺส อสมฺภวโต ‘‘อนูเนหิ นเยหิ ปวตฺตานีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. ตานิ ปน ยถาวุตฺตานิ สมนฺตปฏฺฐานานิ. อยญฺจ อตฺถวณฺณนา อฏฺฐกถาวจเนน อญฺญทตฺถุ สํสนฺทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตเนวาห…เป… วเสนา’’ติ. ในธรรมทั้งหลายที่แสดงแล้วด้วยการกำหนด ๓ อย่าง ชื่อว่า ติกโวหาร จึงกล่าวว่า คำว่า ติกานํ หมายถึง ของธรรมทั้งหลายที่กล่าวโดยความเป็นติกะ เพราะว่า สิ่งที่มีประมาณ ๓ ชื่อว่า ติกะ คำว่า สมนฺตา หมายถึง โดยรอบ คือโดยส่วนทั้งปวง จึงกล่าวว่า แม้โดยประเภททั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้น คำว่า คตานิ หมายถึง เป็นไปแล้ว คำว่า สมนฺตจตุวีสติปฏฺฐานานิ หมายถึง ปัฏฐาน ๒๔ โดยการประมวลเข้ากันจากส่วนทั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้นโดยรอบ คำว่า อนุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโต หมายถึง จากส่วน ๔ มีอนุโลมเป็นต้น คำว่า ติกาติฉฉภาวํ หมายถึง ความเป็น ๖-๖ มีติกะเป็นต้นและมีทุกะทุกะเป็นที่สุด ด้วยคำนั้น (คือด้วยการแสดงตามที่กล่าวมาแล้ว) คำว่า ธมฺมานุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโต พึงเห็นว่าเป็นการถือเอาปัจจนีกะเป็นต้น ทุกะเป็นต้น สหชาตวาระเป็นต้น ปัจจัยปัจจนียะเป็นต้น และอารัมมณมูลเป็นต้น เพราะความเป็นไปไม่ได้ของประเภทอื่นจากที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวว่า ย่อมเป็นไปโดยนัยที่ไม่บกพร่อง ปัฏฐานโดยรอบเหล่านั้นก็คือตามที่กล่าวมาแล้ว และเพื่อแสดงว่าการพรรณนาอรรถนี้ย่อมสอดคล้องกับคำของอรรถกถาโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงกล่าวว่า...เป... โดยอาการ เหตุโนติ เหตุสภาวสฺส ธมฺมสฺส. สติปิ เหตุสภาวสฺส อารมฺมณปจฺจยาทิภาเว สวิเสเส ตาว ปจฺจเย ทสฺเสนฺเตน ‘‘อธิปติปจฺจยาทิภูตสฺส จา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ วุตฺเต ธมฺมสฺส เหตุสภาวตา นิทฺธาริตา, น ปจฺจยวิเสโสติ ตสฺส อธิปติปจฺจยาทิภาโว น นิวาริโตติ อาห ‘‘เอเตนปิ โส เอว โทโส อาปชฺชตี’’ติ. เตนาติ เหตุภาวคฺคหเณน. อิธาติ ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติ เอตฺถ. ธมฺมคฺคหณนฺติ อโลภาทิธมฺมคฺคหณํ. สตฺติวิเสโส อตฺตโน พลํ สตฺติการณภาโว, โย รโสติปิ วุจฺจติ, สฺวายํ อนญฺญสาธารณตาย ธมฺมโต อนญฺโญปิ ปจฺจยนฺตรสมวาเยเยว ลพฺภมานตฺตา อญฺโญ วิย กตฺวา วุตฺโต. ตสฺสาติ เหตุภาวสงฺขาตสฺส สามตฺถิยสฺส. เหตุ หุตฺวาติ เอตฺถาปิ เหตุภาววาจโก เหตุสทฺโท, น เหตุสภาวธมฺมวาจโกติ อาห ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโยติ จ วุตฺต’’นฺติ. คำว่า เหตุโน หมายถึง ของธรรมที่มีสภาวะเป็นเหตุ แม้เมื่อสภาวะของเหตุมีภาวะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นอยู่แล้ว แต่เมื่อจะแสดงปัจจัยที่มีลักษณะพิเศษก่อน จึงกล่าวว่า และของสิ่งที่เป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้น เมื่อกล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ สภาวะความเป็นเหตุของธรรมย่อมถูกกำหนดไว้แล้ว ไม่ใช่ความพิเศษของปัจจัย ฉะนั้น ภาวะเป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้นของธรรมนั้นจึงไม่ถูกห้าม จึงกล่าวว่า ด้วยเหตุนี้ โทษนั้นนั่นแลย่อมเกิดขึ้น คำว่า เตน หมายถึง ด้วยการถือเอาความเป็นเหตุ คำว่า อิธ หมายถึง ในคำว่า เหตุปัจจัย นี้ คำว่า ธมฺมคฺคหณํ หมายถึง การถือเอาธรรมมีอโลภะเป็นต้น ศักติพิเศษ คือกำลังของตน ภาวะเป็นเหตุแห่งศักติ ซึ่งเรียกว่า รส นี้ แม้โดยธรรมจะไม่ต่างกันเพราะไม่ทั่วไปแก่สิ่งอื่น แต่เพราะหาได้ในการรวมกันแห่งปัจจัยอื่นนั่นเอง จึงกล่าวเหมือนเป็นสิ่งอื่น คำว่า ตสฺส หมายถึง ของความสามารถที่นับว่าเป็นความเป็นเหตุ แม้ในคำว่า เหตุ หุตฺวา นี้ เหตุศัพท์ก็เป็นคำกล่าวถึงความเป็นเหตุ ไม่ใช่คำกล่าวถึงธรรมที่มีสภาวะเป็นเหตุ จึงกล่าวว่า และกล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถติ. ยทิ เอวํ อฏฺฐกถายํ ธมฺมสฺเสว ปจฺจยตาวจนํ กถนฺติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ[Pg.227]. เตเนว เจตฺถ อมฺเหหิปิ ‘‘ธมฺมโต อนญฺโญปิ อญฺโญ วิย กตฺวา’’ติ จ วุตฺตํ. ยทิ อฏฺฐกถายํ ‘‘โย หิ ธมฺโม, มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม’’ติ จ อาทีสุ ธมฺเมน ธมฺมสตฺติวิภาวนํ กตํ, อถ กสฺมา อิธ เหตุภาเวน ปจฺจโยติ ธมฺมสตฺติเยว วิภาวิตาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิธาปิ วา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ธมฺมสตฺติวิภาวนํ ปเนตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. อตฺโถ เอตสฺส อตฺถีติ อตฺโถ, อตฺถาภิธายิวจนนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอตีติ เอตสฺส อตฺโถ วตฺตตี’’ติ, ตสฺมา อตฺโถติ อตฺถวจนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตญฺจ อุปฺปตฺติฏฺฐิตีนํ สาธารณวจน’’นฺติ. ตญฺจาติ หิ ‘‘วตฺตตี’’ติ วจนํ ปจฺจามฏฺฐํ. อถ วา เอตีติ เอตสฺส อตฺโถติ ‘‘เอตี’’ติ เอตสฺส ปทสฺส อตฺโถ ‘‘วตฺตตี’’ติ เอตฺถ วตฺตนกิริยา. ตญฺจาติ ตญฺจ วตฺตนํ. เอตสฺมึ ปนตฺเถ สาธารณวจนนฺติ เอตฺถ วจน-สทฺโท อตฺถปริยาโย เวทิตพฺโพ ‘‘วุจฺจตี’’ติ กตฺวา. ยทคฺเคน อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย, ตทคฺเคน ฐิติยาปิ ปจฺจโยติ โกจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘โกจิ หิ…เป… เหตุอาทโย’’ติ. เอตฺถ จ ยถา อุปฺปชฺชนารหานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจเย สติเยว อุปฺปาโท, นาสติ, เอวํ ติฏฺฐนฺตานมฺปิ ฐิติปจฺจยวเสเนว ฐานํ ยถา ชีวิตินฺทฺริยวเสน สหชาตธมฺมานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เย ปน อรูปธมฺมานํ ฐิตึ ปฏิกฺขิปนฺติ, ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. และเมื่อทำอย่างนี้เป็นต้น ย่อมสนับสนุนอรรถที่กล่าวมาแล้วด้วยบาลี ถ้าเป็นเช่นนั้น การกล่าวถึงความเป็นปัจจัยของธรรมเท่านั้นในอรรถกถาเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า “แต่ในอรรถกถา...เป็นต้น” และเพราะเหตุนั้น ในที่นี้พวกเราจึงกล่าวว่า “แม้ไม่ต่างจากธรรม ก็ทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น” หากในอรรถกถา ในคำว่า “ธรรมใดแล เป็นธรรมที่อุปการะโดยเป็นรากเหง้า” เป็นต้น ได้มีการจำแนกพลังของธรรมด้วยธรรมแล้ว เหตุใดในที่นี้จึงจำแนกเฉพาะพลังของธรรมว่า “เป็นปัจจัยโดยภาวะแห่งเหตุ” เมื่อนึกถึงคำถามนี้ จึงกล่าวว่า “แม้ในที่นี้...เป็นต้น...ย่อมแสดง” และเพื่อแสดงว่า การจำแนกพลังของธรรมในที่นี้ไม่สามารถปฏิเสธได้ จึงกล่าวว่า “เพราะว่าไม่...เป็นต้น” คำว่า “อรรถ” คือ สิ่งที่มีอรรถนั้นอยู่, คำที่แสดงอรรถ จึงกล่าวว่า “คำว่า ‘เอติ’ (ย่อมไป) อรรถของคำนี้คือ ‘วตฺตติ’ (ย่อมเป็นไป)” ฉะนั้น คำว่า “อรรถ” จึงหมายถึง “คำที่แสดงอรรถ” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “และคำนั้นเป็นคำทั่วไปแก่การเกิดขึ้นและการตั้งอยู่” เพราะว่า “ตญฺจ” (และคำนั้น) หมายถึง คำว่า “วตฺตติ” (ย่อมเป็นไป) ที่ถูกอ้างถึง อีกอย่างหนึ่ง คำว่า “เอติ” อรรถของคำนี้คือ “วตฺตติ” (ย่อมเป็นไป) ในที่นี้หมายถึง กิริยาที่เป็นไป คำว่า “ตญฺจ” (และสิ่งนั้น) หมายถึง การเป็นไปนั้น แต่ในอรรถนี้ คำว่า “วจน” (คำพูด) ใน “สาธารณวจน” (คำทั่วไป) พึงทราบว่าเป็นคำไวพจน์ของ “อรรถ” โดยถือว่า “ย่อมกล่าว” เพื่อระงับความสงสัยที่ว่า บางคนอาจสงสัยว่า “ปัจจัยของการเกิดขึ้นเป็นอย่างไร ปัจจัยของการตั้งอยู่ก็เป็นอย่างนั้น” จึงกล่าวว่า “เพราะว่าบางอย่าง...เป็นต้น...เหตุเป็นต้น” และในที่นี้ พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของสิ่งที่ควรเกิดขึ้นย่อมมีได้เมื่อมีปัจจัยของการเกิดขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่มีปัจจัย เช่นเดียวกัน การตั้งอยู่ของสิ่งที่ตั้งอยู่ก็ย่อมมีได้โดยอาศัยปัจจัยของการตั้งอยู่ เช่น ธรรมที่เกิดร่วมกันโดยอาศัยชีวิตินทรีย์ ส่วนผู้ที่ปฏิเสธการตั้งอยู่ของอรูปธรรม สิ่งที่ควรกล่าวก็กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว ยถา อธิกรณสาธโน ปติฏฺฐตฺโถ เหตุ-สทฺโท, เอวํ กรณสาธโน ปวตฺติอตฺโถปิ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘หิโนตี’’ติอาทิมาห. ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิวจนโต เหตูนํ กมฺมนิทานภาโว เวทิตพฺโพ. เหมือนคำว่า "เหตุ" ที่เป็นอธิกรณสาธนะ มีความหมายว่า "ที่ตั้ง" แสดงว่า แม้คำว่า "เหตุ" ที่เป็นกรณสาธนะ มีความหมายว่า "เครื่องเป็นไป" ก็ย่อมสมควร จึงกล่าวคำว่า "หิโนติ" (ย่อมส่งไป) เป็นต้น เพราะคำว่า "โลภะเป็นที่ตั้งแห่งกรรมเพื่อความเกิดขึ้น" เป็นต้น พึงทราบว่าเหตุทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งกรรม เอเตนาติ เหตุปจฺจยโต อญฺเญเนว กุสลภาวสิทฺธิวจเนน. เอเก อาจริยา. สภาวโตวาติ เอเตน ยถา อญฺเญสํ รูปคตํ โอภาเสนฺตสฺส ปทีปสฺส รูปคโตภาสเกน อญฺเญน ปโยชนํ นตฺถิ สยํ โอภาสนสภาวตฺตา, เอวํ อญฺเญสํ กุสลาทิภาวสาธกานํ เหตูนํ อญฺเญน กุสลาทิภาวสาธเกน ปโยชนํ นตฺถิ สยเมว กุสลาทิสภาวตฺตาติ ทสฺเสติ. น สภาวสิทฺโธ อโลภาทีนํ กุสลาทิภาโว อุภยสภาวตฺตา ตํสมฺปยุตฺตผสฺสาทีนํ วิยาติ [Pg.228] อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทินา. สา ปน อญฺญปฏิพทฺธา กุสลาทิตา. ด้วยคำว่า "ด้วยเหตุนี้" คือด้วยคำที่ว่าความสำเร็จแห่งความเป็นกุศลด้วยปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัย อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ด้วยคำว่า "โดยสภาพของตนเอง" นี้ แสดงว่า เหมือนประทีปที่ส่องรูปธรรมอื่น ไม่มีประโยชน์ด้วยสิ่งอื่นที่ส่องรูปธรรม เพราะมีสภาพส่องสว่างด้วยตนเอง ฉันใด เหตุทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังความเป็นกุศลเป็นต้นของสิ่งอื่นให้สำเร็จ ก็ไม่มีประโยชน์ด้วยสิ่งอื่นที่ยังความเป็นกุศลเป็นต้นให้สำเร็จ เพราะมีสภาพเป็นกุศลเป็นต้นด้วยตนเอง ฉันนั้น ความเป็นกุศลเป็นต้นของอโลภะเป็นต้น ไม่ได้สำเร็จด้วยสภาพของตนเอง เพราะมีสภาพเป็นสองอย่าง เหมือนผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตต์กับสิ่งนั้น จึงแสดงความหมายนี้ด้วยคำว่า "ก็เพราะว่า" เป็นต้น แต่ความเป็นกุศลเป็นต้นนั้นอาศัยสิ่งอื่น น โกจิ ธมฺโม น โหตีติ รูปาทิเภเทน ฉพฺพิเธสุ สงฺขตาสงฺขตปญฺญตฺติธมฺเมสุ โกจิปิ ธมฺโม อารมฺมณปจฺจโย น น โหติ, สฺวายํ อารมฺมณปจฺจยภาโว เหฏฺฐา ธาตุวิภงฺควณฺณนายํ วุตฺโตเยว. คำว่า "ไม่มีธรรมะใดที่ไม่เป็น" หมายถึง ในธรรมะ ๖ อย่าง คือ สังขตธรรม อสังขตธรรม และบัญญัติธรรม โดยจำแนกเป็นรูปเป็นต้น ธรรมะใดๆ ก็ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยไม่ได้ (คือเป็นอารัมมณปัจจัยได้ทั้งหมด) ความเป็นอารัมมณปัจจัยนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธาตุวิภังค์ข้างล่าง ปุริมาภิสงฺขารูปนิสฺสยนฺติ ‘‘ฉนฺทวโต’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน ปุริมสิทฺธํ จิตฺตาภิสงฺขารกสงฺขาตํ อุปนิสฺสยํ. จิตฺเตติ จิตฺตสีเสนายํ นิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. น หิ จิตฺตเมว ตถาภิสงฺขรียติ, อถ โข ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ. สาธยมานาติ วเส วตฺตยมานา. วสวตฺตนญฺเจตฺถ ตทาการานุวิธานํ. ฉนฺทาทีสุ หิ หีเนสุ มชฺฌิเมสุ ปณีเตสุ ตํตํสมฺปยุตฺตาปิ ตถา ตถา ปวตฺตนฺติ. เตนาห ‘‘หีนาทิภาเวน ตทนุวตฺตนโต’’ติ. เตนาติ อตฺตโน วเส วตฺตาปเนน, เตสํ วา วเส วตฺตเนน. เตหิ ฉนฺทาทโย. อธิปติปจฺจยา โหนฺติ อตฺตาธีนานํ ปติภาเวน ปวตฺตนโต. ครุกาตพฺพํ อารมฺมณํ มหคฺคตธมฺมโลภนียธมฺมาทิ. คำว่า "อุปนิสัยแห่งอภิสังขารก่อน" หมายถึง อุปนิสัยที่สำเร็จแล้วก่อน คือจิตตสังขารที่กล่าวไว้ด้วยอาการมีคำว่า "ผู้มีฉันทะ" เป็นต้น คำว่า "ในจิต" นี้ พึงทราบว่าเป็นคำแสดงโดยหัวข้อจิต เพราะไม่ใช่เฉพาะจิตเท่านั้นที่ถูกปรุงแต่งอย่างนั้น แต่ธรรมะที่สัมปยุตต์กับจิตนั้นก็ถูกปรุงแต่งด้วย คำว่า "ยังให้สำเร็จ" คือยังให้เป็นไปในอำนาจ การเป็นไปในอำนาจในที่นี้คือการเป็นไปตามอาการนั้น เพราะเมื่อฉันทะเป็นต้นเป็นของเลว เป็นของปานกลาง เป็นของประณีต ธรรมะที่สัมปยุตต์กับฉันทะเป็นต้นนั้นก็ย่อมเป็นไปอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นไปตามนั้นด้วยความเป็นของเลวเป็นต้น" คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือด้วยการยังตนให้เป็นไปในอำนาจ หรือด้วยการเป็นไปในอำนาจของสิ่งเหล่านั้น สิ่งเหล่านั้นคือฉันทะเป็นต้น ย่อมเป็นอธิปติปัจจัย เพราะเป็นไปโดยความเป็นใหญ่ของธรรมะที่อยู่ในอำนาจของตน อารมณ์ที่ควรเคารพคือ มหัคคตธรรม ธรรมะที่น่าปรารถนา เป็นต้น ตทนนฺตรุปฺปาทนิยโมติ ตสฺส ตสฺเสว จิตฺตสฺส อนนฺตรํ อุปฺปชฺชมานตํ. ตํตํสหการีปจฺจยวิสิฏฺฐสฺสาติ เตน เตน อารมฺมณาทินา สหการีการเณน ตทุปฺปาทนสมตฺถตาสงฺขาตํ วิเสสํ ปตฺตสฺส. ตายเยวาติ ยา เวขาทาเน ปุปฺผนสมตฺถตา เวขาปคเม ลทฺโธกาสา, ตายเมว. คำว่า "ความแน่นอนแห่งการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น" คือการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นของจิตนั้นๆ คำว่า "ของสิ่งที่มีความพิเศษด้วยปัจจัยที่ร่วมกันนั้นๆ" คือของสิ่งที่มีความพิเศษที่เรียกว่าความสามารถในการยังสิ่งนั้นให้เกิดขึ้น ด้วยเหตุที่ร่วมกันมีอารมณ์เป็นต้นนั้นๆ คำว่า "ด้วยความสามารถนั้นเอง" คือด้วยความสามารถในการเบ่งบานเมื่อได้รับน้ำฝน ซึ่งได้รับโอกาสเมื่อน้ำฝนหมดไปนั้นเอง อุปสคฺควเสนปิ อตฺถวิเสโส โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สทฺทตฺถมตฺตโต นานากรณ’’นฺติ. วจนียตฺถโตติ ภาวตฺถโต. ภาวตฺโถปิ หิ วจนคฺคหณานุสาเรน วิญฺเญยฺยตฺตา ‘‘วจนีโย’’ติ วุจฺจติ. นิโรธุปฺปาทนฺตราภาวโตติ ปุริมนิโรธสฺส ปจฺฉิมุปฺปาทสฺส จ พฺยวธายกาภาวโต. นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตาติ เอเตน นิโรธานํ นิโรธสมกาลุปฺปาทวาทํ นิวาเรติ. สติ หิ สมกาลตฺเต พฺยวธานาสงฺกา เอว น สิยา สณฺฐานาภาวโต. อิทมิโต เหฏฺฐา อุทฺธํ ติริยนฺติ วิภาคาภาวา อตฺตนา เอกตฺตมิว อุปเนตฺวาติ โยชนา. สณฺฐานาภาเวน หิ อปฺปฏิฆภาวูปลกฺขเณน วิภาคาภาวํ, เตน เอกตฺตมิวูปนยนํ สุฏฺฐุ อนนฺตรภาวํ สาเธติ, สหาวฏฺฐานาภาเวน ปน อนนฺตรเมว อุปฺปาทนํ. คำว่า "ความแตกต่างจากความหมายของศัพท์เท่านั้น" ได้กล่าวไว้ว่า ความพิเศษของความหมายย่อมมีได้ด้วยอำนาจของอุปสรรค คำว่า "โดยความหมายที่ควรกล่าว" คือโดยภาวอรรถ เพราะภาวอรรถก็พึงรู้ได้ตามการรับคำ จึงเรียกว่า "ควรกล่าว" คำว่า "เพราะไม่มีระหว่างแห่งความดับและความเกิดขึ้น" คือเพราะไม่มีสิ่งขวางกั้นระหว่างความดับก่อนและความเกิดขึ้นทีหลัง ด้วยคำว่า "ความสามารถในการยังให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น" นี้ ย่อมห้ามวาทะที่ว่าความเกิดขึ้นมีในเวลาเดียวกับความดับ เพราะเมื่อมีเวลาเดียวกัน ความสงสัยในการขวางกั้นก็ย่อมไม่มี เพราะไม่มีรูปร่าง การประกอบความว่า "เพราะไม่มีการแบ่งแยกเป็นข้างล่าง ข้างบน ข้างขวางจากสิ่งนี้ จึงนำมาซึ่งความเป็นอันเดียวกันกับตน" เพราะการไม่มีรูปร่าง คือการไม่มีการกระทบกระทั่ง ย่อมยังการไม่มีการแบ่งแยกให้สำเร็จ และด้วยเหตุนั้น การนำมาซึ่งความเป็นอันเดียวกัน ย่อมยังความเป็นอนันตรภาวะอย่างยิ่งให้สำเร็จ แต่ด้วยการไม่มีการตั้งอยู่ร่วมกัน ย่อมเป็นการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นเท่านั้น วิภาคโต [Pg.229] ญาเณน อากรียตีติ อากาโร, ธมฺมานํ ปวตฺติเภโท. เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ นิโรธุปฺปาทานนฺตรตายาติ โยชนา. ปุริมจุตีติ อสญฺญสตฺตุปฺปตฺติโต ปุริมจุติ. ยทิ กาลนฺตรตา นตฺถิ, กถมิทํ ‘‘สตฺตาหํ นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ อติกฺกมิตฺวา’’ติ วจนนฺติ อาห ‘‘น หิ เตสํ…เป… วุจฺเจยฺยา’’ติ. นนุ เตสํ อนฺตรา รูปสนฺตาโน ปวตฺตเตวาติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘น จ…เป… อญฺญสนฺตานตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ เตสํ อญฺญภินฺนสนฺตานํ วิย อญฺญมญฺญูปกาเรนปิ ภวิตพฺพนฺติ โจทนาย วุตฺตํ ‘‘รูปารูป…เป… โหนฺตี’’ติ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ยทิปิ รูปารูปธมฺมา เอกสฺมึ ปุคฺคเล วตฺตมานา วิเสสโต อญฺญมญฺญูปการกภาเวน วตฺตนฺติ, อญฺญมญฺญํ ปน วิสทิสสภาวตาย วิสุํเยว สนฺตานภาเวน ปวตฺตนโต พฺยวธายกา น โหนฺติ สนฺตติวเสน มิถุ อปริยาปนฺนตฺตา, ยโต ‘‘อญฺญมญฺญํ วิปฺปยุตฺตา, วิสํสฏฺฐา’’ติ จ วุตฺตนฺติ. อุปการโก จ นาม อจฺจนฺตํ ภินฺนสนฺตานานมฺปิ โหติเยวาติ น ตาวตา สนฺตานาเภโทติ ภิยฺโยปิ เนสํ พฺยวธายกตาภาโว เวทิตพฺโพ. ยถา สมานชาติกานํ จิตฺตุปฺปาทานํ นิรนฺตรตา สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน ปากฏา, น ตถา อสมานชาติกานนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ชวนานนฺตรสฺส ชวนสฺส วิย ภวงฺคานนฺตรสฺส ภวงฺคสฺส วิยา’’ติ วุตฺตํ. คำว่า "อาการ" คือความแตกต่างแห่งการเป็นไปของธรรมะ ที่ถูกกระทำด้วยญาณโดยการจำแนก การประกอบความว่า "เพราะความไม่มีระหว่างแห่งความดับและความเกิดขึ้นของเนวสัญญานาสัญญายตนผลสมาบัติ" คำว่า "จุติก่อน" คือจุติก่อนการอุบัติในอสัญญีสัตว์ ถ้าไม่มีระหว่างแห่งกาลเวลา เหตุไฉนจึงมีคำกล่าวว่า "เข้าถึงนิโรธ ๗ วัน แล้วล่วงไป ๕๐๐ กัป" จึงกล่าวว่า "เพราะสิ่งเหล่านั้น... (ละไว้)... พึงกล่าว" พึงทราบว่าคำถามที่ว่า "ก็กระแสรูปย่อมเป็นไปในระหว่างสิ่งเหล่านั้นมิใช่หรือ" จึงกล่าวว่า "และไม่ใช่... (ละไว้)... เพราะเป็นกระแสอื่น" ถ้าเป็นเช่นนั้น สิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นผู้ช่วยเหลือซึ่งกันและกันเหมือนกระแสที่แตกต่างกัน จึงกล่าวตอบคำถามว่า "รูปและอรูป... (ละไว้)... ย่อมเป็น" ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า แม้รูปธรรมและอรูปธรรมที่เป็นไปในบุคคลคนเดียวกัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นผู้ช่วยเหลือซึ่งกันและกันโดยเฉพาะ แต่สิ่งเหล่านั้นไม่เป็นสิ่งขวางกั้น เพราะเป็นไปโดยความเป็นกระแสที่แยกต่างหากกัน ด้วยความเป็นสภาพที่แตกต่างกัน และเพราะไม่รวมอยู่ในกระแสเดียวกัน เพราะมีคำกล่าวว่า "เป็นวิปปยุตต์ซึ่งกันและกัน ไม่ปะปนกัน" และชื่อว่าผู้ช่วยเหลือย่อมมีได้แม้แก่กระแสที่แตกต่างกันอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้นจึงไม่เป็นอันเดียวกัน พึงทราบว่าการไม่มีสิ่งขวางกั้นของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยความหมายที่ว่า ความไม่มีระหว่างคั่นของจิตตุปบาทที่มีชาติเสมอกัน ย่อมปรากฏโดยความเป็นอนันตรภาวะอย่างยิ่ง ฉันใด ความไม่มีระหว่างคั่นของจิตตุปบาทที่ไม่มีชาติเสมอกันก็ไม่เป็นฉันนั้น จึงกล่าวว่า "เหมือนชวนะที่เกิดต่อจากชวนะ เหมือนภวังค์ที่เกิดต่อจากภวังค์" ปจฺจยภาโว เจตฺถาติ เอตฺถ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. โส เยน วิเสเสเนตฺถ อุปฺปาทกฺขณํ, ตํ วิเสสํ โชเตติ. อนนฺตรปจฺจยาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สมนนฺตรปจฺจยํ สงฺคณฺหาติ. ปุเรปจฺฉาภาวา, ตทุปาทิกา วา อุปฺปาทนิโรธา ปุพฺพนฺตาปรนฺตปริจฺเฉโท, เตน คหิตานํ ขณตฺตยปริยาปนฺนานนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุปฺปชฺชตีติ วจนํ อลภนฺตาน’’นฺติ. อุปฺปาทกฺขณสมงฺคี หิ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺชมานํ, โน จ อุปฺปนฺนํ, ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ โน จ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ (ยม. ๒.จิตฺตยมก.๘๑). โสติ อนนฺตราทิปจฺจยภาโว. อปริจฺเฉทนฺติ กาลวเสน ปริจฺเฉทรหิตํ. ยโตติ ปุพฺพนฺตาปรนฺตวเสน ปริจฺเฉทาภาวโต. เตเนวาติ กาลวเสน ปริจฺฉิชฺช เอว ธมฺมานํ คหณโต. คำว่า "ความเป็นปัจจัยในที่นี้" ในที่นี้ ศัพท์ว่า "จะ" เป็นคำแย้ง ศัพท์นั้นย่อมส่องความพิเศษที่ว่าขณะแห่งการเกิดขึ้นในที่นี้มีอยู่ด้วยความพิเศษใด คำว่า "อนันตรปัจจัยเป็นต้น" ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์สมนันตรปัจจัย ความหมายว่า "เพราะมีการมีอยู่ก่อนและหลัง หรือเพราะความดับและความเกิดขึ้นที่สืบเนื่องกัน เป็นการกำหนดเบื้องต้นและเบื้องปลาย จึงเป็นธรรมะที่ถูกถือเอาซึ่งรวมอยู่ในขณะทั้งสาม" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของธรรมะที่ไม่ได้รับคำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น'" เพราะธรรมะที่ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้น ย่อมเรียกว่า "ย่อมเกิดขึ้น" ดังที่กล่าวไว้ว่า "สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในขณะแห่งการเกิดขึ้น ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งความดับ ไม่ใช่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้น" (ยมก ๒. จิตตยมก. ๘๑) สิ่งนั้นคือความเป็นอนันตรปัจจัยเป็นต้น คำว่า "ไม่กำหนด" คือปราศจากการกำหนดโดยกาลเวลา คำว่า "เพราะเหตุใด" คือเพราะไม่มีการกำหนดโดยเบื้องต้นและเบื้องปลาย คำว่า "ด้วยเหตุนั้นเอง" คือเพราะการถือเอาธรรมะโดยการกำหนดโดยกาลเวลาเท่านั้น อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาเวน ปากเฏนาติ อิทํ ตสฺส นิทสฺสนภาวนิทสฺสนํ. สิทฺธญฺหิ นิทสฺสนํ. ปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ, อตฺตโน ผลภูตานนฺติ [Pg.230] อธิปฺปาโย. สหชาตภาเวนาติ สห อุปฺปนฺนภาเวน. อตฺตนา สหุปฺปนฺนธมฺมานญฺหิ สหุปฺปนฺนภาเวน อุปการกตา สหชาตปจฺจยตา. เตน ฐิติกฺขเณปิ เนสํ อุปการกตา เวทิตพฺพา. เอวญฺหิ ‘‘ปกาสสฺส ปทีโป วิยา’’ติ นิทสฺสนมฺปิ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. ปทีโป หิ ปกาสสฺส ฐิติยาปิ ปจฺจโยติ. คำว่า "ด้วยความเป็นปัจจัยที่ปรากฏโดยการเกิดขึ้น" นี้ เป็นการแสดงถึงความเป็นตัวอย่างของสิ่งนั้น เพราะตัวอย่างย่อมสำเร็จแล้ว คำว่า "ของปัจจยุปบัน" คือของสิ่งที่ปัจจัยยังให้เกิดขึ้น มีความหมายว่าของสิ่งที่เป็นผลของตน คำว่า "ด้วยความเป็นสหชาต" คือด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะการช่วยเหลือด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกันของธรรมะที่เกิดขึ้นพร้อมกับตน ย่อมเป็นสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าการช่วยเหลือของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ในขณะที่ตั้งอยู่ด้วย ด้วยเหตุนี้ ตัวอย่างที่ว่า "เหมือนประทีปของแสงสว่าง" ก็ย่อมสมควรอย่างยิ่ง เพราะประทีปย่อมเป็นปัจจัยแม้แก่การตั้งอยู่ของแสงสว่าง อญฺญมญฺญตาวเสเนวาติ อิมินา สหชาตาทิภาเวน อตฺตโน อุปการกสฺส อุปการกตามตฺตํ น อญฺญมญฺญปจฺจยตา, อถ โข อญฺญมญฺญปจฺจยภาววเสนาติ ลกฺขณสงฺกราภาวํ ทสฺเสติ, น สหชาตาทิปจฺจเยหิ วินา อญฺญมญฺญปจฺจยสฺส ปวตฺติ. เตเนวาห ‘‘น สหชาตตาทิวเสนา’’ติ. ยทิปิ อญฺญมญฺญปจฺจโย สหชาตาทิปจฺจเยหิ วินา น โหติ, สหชาตาทิปจฺจยา ปน เตน วินาปิ โหนฺตีติ สหชาตตาทิวิธุเรเนว ปกาเรน อญฺญมญฺญปจฺจยสฺส ปวตฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหชาตาทิ…เป… น โหตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘น จ ปุเรชาต…เป… โหนฺตี’’ติ อาห. สหชาตตาทีติ จ อาทิ-สทฺเทน นิสฺสยอตฺถิอวิคตาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ. ด้วยคำว่า "ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ แสดงว่า เพียงความเป็นอุปการะแก่ธรรมที่เป็นอุปการะแก่ตน ด้วยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั้น ไม่ใช่ความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน แต่เป็นด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน จึงแสดงความไม่มีการปะปนกันแห่งลักษณะ และการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยซึ่งกันและกัน ย่อมไม่มีปัจจัยสหชาตเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น" แม้ปัจจัยซึ่งกันและกันจะไม่มีได้หากปราศจากปัจจัยสหชาตเป็นต้น แต่ปัจจัยสหชาตเป็นต้นนั้นมีได้แม้ปราศจากปัจจัยซึ่งกันและกัน ดังนั้น เพื่อแสดงว่าปัจจัยซึ่งกันและกันย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการที่ปราศจากปัจจัยสหชาตเป็นต้น จึงกล่าวว่า "สหชาตเป็นต้น... (ละ)... ย่อมไม่มี" แล้วเพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า "และปัจจัยปุเรชาต... (ละ)... ย่อมมี" พึงทราบว่า ด้วยคำว่า "สหชาตเป็นต้น" นั้น พึงเข้าใจว่ารวมถึงปัจจัยนิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นต้น ปถวีธาตุยํ ปติฏฺฐาย เอว เสสธาตุโย อุปาทารูปานิ วิย ยถาสกกิจฺจํ กโรนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อธิฏฺฐานากาเรน ปถวีธาตุ เสสธาตูน’’นฺติ. เอตฺถ อธิฏฺฐานากาเรนาติ อาธารากาเรน. อาธารากาโร เจตฺถ เนสํ สาติสยํ ตทธีนวุตฺติตาย เวทิตพฺโพ, ยโต ภูตานิ อนิทฺทิสิตพฺพฏฺฐานานิ วุจฺจนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา จกฺขาทีนมฺปิ อธิฏฺฐานากาเรน อุปการกตา สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. น หิ ยถาวุตฺตํ ตทธีนวุตฺติยา วิเสสํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ จกฺขาทีสุ อเทสกานํ อรูปธมฺมานํ อธิฏฺฐานากาโร สมฺภวติ. ยทิปิ ยํ ยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เย เย ธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ ตทธีนวุตฺติภาโว, เยน ปน ปจฺจยภาววิเสเสน จกฺขาทีนํ ปฏุมนฺทภาเวสุ จกฺขุวิญฺญาณาทโย ตทนุวิธานากาเรเนว ปวตฺตนฺติ, สฺวายมิทํ เตสํ ตทธีนวุตฺติยา สิทฺโธ วิเสโสติ วุตฺโต. เอวญฺหิ ปจฺจยภาวสามญฺเญ สติปิ อารมฺมณปจฺจยโต นิสฺสยปจฺจยสฺส วิเสโส สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. สฺวายํ ธาตุวิภงฺเค วิภาวิโตเยว. ขนฺธาทโย ตํตํนิสฺสยานํ ขนฺธาทีนนฺติ ‘‘อุปการกา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ที่กล่าวว่า "ปฐวีธาตุเป็นอธิษฐานปัจจัยแก่ธาตุที่เหลือ" นั้น หมายความว่า ธาตุที่เหลือย่อมทำกิจของตนๆ โดยอาศัยปฐวีธาตุตั้งอยู่ เหมือนอุปาทารูปฉะนั้น ในที่นี้ คำว่า "โดยอาการแห่งอธิษฐาน" หมายถึง โดยอาการแห่งอาศัย พึงทราบว่าอาการแห่งอาศัยในที่นี้ คือการที่ธรรมเหล่านั้นมีการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้นอย่างยิ่ง เพราะภูตรูปทั้งหลายถูกเรียกว่าเป็นที่ตั้งที่ไม่อาจแสดงได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ การที่จักขุเป็นต้นเป็นอุปการะโดยอาการแห่งอธิษฐานก็ย่อมสมควรอย่างยิ่ง เพราะอาการแห่งอธิษฐานอื่นของอรูปธรรมที่ไม่มีที่ตั้งในจักขุเป็นต้น ย่อมไม่มี นอกจากความพิเศษของการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้นตามที่กล่าวมาแล้ว แม้ธรรมใดๆ อาศัยธรรมใดๆ เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็มีการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น แต่ด้วยความพิเศษแห่งความเป็นปัจจัยที่ทำให้จักขุวิญญาณเป็นต้นย่อมเป็นไปตามอาการนั้นๆ ในความคมและความทื่อของจักขุเป็นต้น ความพิเศษนี้แหละที่กล่าวว่าสำเร็จได้ด้วยการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้จะมีความเป็นปัจจัยโดยทั่วไป ก็พึงทราบว่าความพิเศษของนิสสยปัจจัยจากอารัมมณปัจจัยนั้นสำเร็จแล้ว ความพิเศษนี้ได้แสดงไว้แล้วในธาตุวิภังค์ พึงนำคำว่า "เป็นอุปการะ" มาเชื่อมกับคำว่า "ขันธ์เป็นต้นแก่ขันธ์เป็นต้นที่เป็นนิสสยะของตนๆ" ยํ [Pg.231] กิญฺจิ การณํ นิสฺสโยติ วทติ, น วุตฺตลกฺขณูปปนฺนเมว. เอเตน ปจฺจยฏฺโฐ อิธ นิสฺสยฏฺโฐติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิทฺธาเรตี’’ติ. ที่กล่าวว่า "เหตุใดๆ เป็นนิสสยะ" นั้น ไม่ใช่เฉพาะเหตุที่ประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า อรรถแห่งปัจจัยในที่นี้คืออรรถแห่งนิสสยะ คำว่า "ในนั้น" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ย่อมกำหนด" สุฏฺฐุกตตํ ทีเปติ, กสฺส? ‘‘อตฺตโน’’ติ วุตฺตสฺส ปกตสทฺเทน วิเสสิยมานสฺส ปจฺจยสฺส. เกน กตนฺติ? อตฺตโน การเณหีติ สิทฺโธวายมตฺโถ. ตถาติ ผลสฺส อุปฺปาทนสมตฺถภาเวน. อถ วา ตถาติ นิปฺผาทนวเสน อุปเสวนวเสน จ. ตตฺถ นิปฺผาทนํ เหตุปจฺจยสโมธาเนน ผลสฺส นิพฺพตฺตนํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยนฺติ อนามสิตฺวา อุปเสวนเมว วิภาเวนฺโต ‘‘อุปเสวิโต วา’’ติ อาห. ตตฺถ อลฺลียาปนํ ปริโภควเสน เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อุปโภคูปเสวน’’นฺติ. วิชานนาทิวเสนาติ วิชานนสญฺชานนานุภวนาทิวเสน. เตนาติ ยถาวุตฺตอุปเสวิตสฺส ปกตภาเวน. อนาคตานมฺปิ…เป… วุตฺตา โหติ, ปเคว อตีตานํ ปจฺจุปฺปนฺนานญฺจาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจุปฺปนฺนสฺสปิ หิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อุตุ โภชนํ เสนาสนํ อุปนิสฺสาย ฌานํ อุปฺปาเทนฺตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๘) ปกตูปนิสฺสยภาเว ลพฺภตีติ. แสดงถึงความเป็นสิ่งที่ทำดีแล้ว ของอะไร? ของปัจจัยที่ถูกวิเศษด้วยคำว่า "ปกติ" ซึ่งกล่าวว่า "ของตน" ทำด้วยอะไร? ความหมายนี้สำเร็จแล้วว่า "ด้วยเหตุของตน" คำว่า "เช่นนั้น" หมายถึง ด้วยความสามารถในการยังผลให้เกิดขึ้น อีกนัยหนึ่ง คำว่า "เช่นนั้น" หมายถึง โดยการทำให้สำเร็จ และโดยการเสพ ในที่นั้น การทำให้สำเร็จคือการยังผลให้เกิดขึ้นด้วยการประชุมกันของเหตุปัจจัย ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย จึงไม่กล่าวถึง แต่แสดงเฉพาะการเสพเท่านั้น จึงกล่าวว่า "หรืออันบุคคลเสพแล้ว" ในที่นั้น พึงทราบว่าการเข้าไปติดข้องคือโดยการบริโภค เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การบริโภคและการเสพ" คำว่า "โดยการรู้เป็นต้น" หมายถึง โดยการรู้ การจำได้ การเสวยเป็นต้น คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" หมายถึง ด้วยความเป็นปกติของสิ่งที่ถูกเสพตามที่กล่าวมาแล้ว แม้ของอนาคต... (ละ)... ก็กล่าวไว้แล้ว ความหมายคือ ของอดีตและปัจจุบันก็ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึง แม้ของปัจจุบันก็ย่อมได้ซึ่งความเป็นปกตูปนิสสยปัจจัย จากคำกล่าวว่า "อาศัยฤดู อาหาร เสนาสนะในปัจจุบัน ย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น" เป็นต้น (ปฏฺฐา. 2.18.8) ยถา เย ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติ, เต เตสํ เอกํเสน วิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจยาปิ โหนฺติ, ตถา เย ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ, เต เตสํ นิสฺสยารมฺมณปจฺจยาปิ โหนฺตีติ อุภเยสุ อุภเยสํ ปจฺจยาการานํ ลกฺขณโต สงฺกราภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิปฺปยุตฺตาการาทีหิ วิสิฏฺฐา, นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา’’ติ จ วุตฺตํ. ยถา หิ ปจฺฉาชาตปุเรชาตาการา อญฺญมญฺญวิสิฏฺฐา, เอวํ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตาการาทโย ปุเรชาตนิสฺสยาการาทโย จ อญฺญมญฺญวิภตฺตสภาวา เอวาติ. ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยปัจฉาชาตแก่ธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยวิปปยุต อัตถิ และอวิคตะแก่ธรรมเหล่านั้นโดยส่วนเดียวฉันใด ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยปุเรชาตแก่ธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยนิสสยะและอารัมมณะแก่ธรรมเหล่านั้นฉันนั้น เพื่อแสดงความไม่มีการปะปนกันแห่งลักษณะของปัจจยาการทั้งสองในธรรมทั้งสอง จึงกล่าวว่า "วิเศษด้วยอาการวิปปยุตเป็นต้น, วิเศษด้วยอาการนิสสยะและอารัมมณะเป็นต้น" เพราะว่าอาการปัจฉาชาตและปุเรชาตย่อมวิเศษซึ่งกันและกันฉันใด อาการปัจฉาชาตวิปปยุตเป็นต้น และอาการปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น ก็ย่อมมีสภาพที่แยกจากกันและกันฉันนั้น มโนสญฺเจตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหีติ อิมินา เจตนาย สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ ตทนุคุณํ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ปวตฺติมาห. เตเนวาติ เจตนาหารวเสน อุปการกตฺตา เอว. ด้วยคำว่า "ด้วยธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งมโนสัญเจตนาหาร" นี้ แสดงถึงการเป็นไปของสัมปยุตตธรรมของเจตนาในปัจจยุบบันของตนตามสมควรแก่เจตนานั้นด้วย คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะความเป็นอุปการะโดยอำนาจแห่งเจตนาหารนั่นเอง ปโยเคน กรณียสฺสาติ เอเตน ภินฺนชาติ ยํ ตาทิสํ ปโยเคน กาตุํ น สกฺกา, ตํ นิวตฺเตติ. อเนกวารํ ปวตฺติยา อาเสวนฏฺฐสฺส ปากฏภาโวติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ กรณ’’นฺติ. เอกสฺส ปน [Pg.232] ปจฺจยธมฺมสฺส เอกวารเมว ปวตฺติ. อตฺตสทิสสฺสาติ อรูปธมฺมสารมฺมณตาสุกฺกกณฺหาทิภาเวหิ อตฺตนา สทิสสฺส. อิทํ ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสนํ, ‘‘อตฺตสทิสสภาวตาปาทน’’นฺติ อิทํ ปน ปจฺจยภาววิเสสนํ, ตญฺจ ภินฺนชาติยตาทิเมว วิสทิสสภาวตํ นิวตฺเตติ, น ภูมนฺตรตาทิ. น หิ ปริตฺตา ธมฺมา มหคฺคตอปฺปมาณานํ ธมฺมานํ อาเสวนปจฺจยา น โหนฺตีติ. วาสนํ วาสํ คาหาปนํ, อิธ ปน วาสนํ วิย วาสนํ, ภาวนนฺติ อตฺโถ. คนฺถาทีสูติ คนฺถสิปฺปาทีสุ. วิสเย เจตํ ภุมฺมํ, น นิทฺธารเณ. เตน คนฺถสิปฺปาทิวิสยา ปุริมสิทฺธา อชฺฌยนาทิกิริยา ‘‘คนฺถาทีสุ ปุริมา ปุริมา’’ติ วุตฺตา, สา ปน อาเสวนาการา อิธ อุทาหรณภาเวน อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ปุริมา ปุริมา อาเสวนา วิยาติ อธิปฺปาโย’’ติ. นิทฺธารเณ เอว วา เอตํ ภุมฺมํ. คนฺถาทิวิสยา หิ อาเสวนา คนฺถาทีติ วุตฺตา ยถา รูปวิสยชฺฌานํ รูปนฺติ วุตฺตํ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘). ด้วยคำว่า "สิ่งที่พึงทำด้วยความพยายาม" นี้ ย่อมปฏิเสธสิ่งที่ต่างชนิดกันซึ่งไม่อาจทำได้ด้วยความพยายามเช่นนั้น ที่กล่าวว่า "การทำซ้ำๆ" นั้น เพราะความเป็นอรรถแห่งการเสพที่ปรากฏชัดด้วยการเป็นไปหลายครั้ง แต่ปัจจัยธรรมหนึ่งย่อมเป็นไปเพียงครั้งเดียว คำว่า "ที่คล้ายกับตน" หมายถึง ที่คล้ายกับตนโดยความเป็นอารมณ์ของอรูปธรรม โดยความเป็นขาวดำเป็นต้น คำนี้เป็นวิเสสนะของปัจจยุบบัน ส่วนคำว่า "การทำให้มีสภาพคล้ายกับตน" นี้เป็นวิเสสนะของความเป็นปัจจัย และคำนั้นย่อมปฏิเสธสภาพที่ไม่คล้ายกันอันมีสภาพต่างชนิดกันเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ภูมิอื่นเป็นต้น เพราะธรรมที่เป็นปริตตะย่อมไม่เป็นอาเสวนปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นมหัคคตะและอัปปมาณะก็หามิได้ คำว่า "วาสนา" คือการทำให้ติดกลิ่น แต่ในที่นี้ วาสนาเหมือนการติดกลิ่น หมายถึงภาวนา คำว่า "ในคัมภีร์เป็นต้น" หมายถึง ในคัมภีร์และศิลปะเป็นต้น และคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย ไม่ใช่ในอรรถแห่งการกำหนด เพราะเหตุนั้น กิริยาการศึกษาเป็นต้นที่สำเร็จมาแล้วก่อนในวิสัยแห่งคัมภีร์และศิลปะเป็นต้น จึงถูกเรียกว่า "คัมภีร์เป็นต้นอันเป็นเบื้องต้น เบื้องต้น" แต่กิริยานั้นมีอาการแห่งการเสพ จึงประสงค์เอาในที่นี้โดยความเป็นตัวอย่าง จึงกล่าวว่า "ความหมายคือ การเสพเบื้องต้น เบื้องต้น" หรือคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนดนั่นเอง เพราะการเสพในวิสัยแห่งคัมภีร์เป็นต้น ถูกเรียกว่าคัมภีร์เป็นต้น เหมือนฌานที่มีรูปเป็นอารมณ์ถูกเรียกว่ารูปในคำว่า "ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย" เป็นต้น (ม.อุ. 2.248; 3.312; ปฏิ.ม. 1.209; ธ.ส. 248) อตฺตโน วิย สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ กิจฺจสาธิกา เจตนา จิตฺตสฺส พฺยาปารภาเวน ลกฺขียตีติ อาห ‘‘จิตฺตปโยโค เจตนา’’ติ. ตายาติ ตาย เจตนาย. อุปฺปนฺนกิริยตาวิสิฏฺเฐติ จิตฺตปโยคสงฺขาตาย เจตนากิริยาย อุปฺปตฺติยา วิสิฏฺเฐ วิเสสํ อาปนฺเน. ยสฺมิญฺหิ สนฺตาเน กุสลากุสลเจตนา อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ยถาพลํ ตาทิสํ วิเสสาธานํ กตฺวา นิรุชฺฌติ, ยโต ตตฺเถว อวเสสปจฺจยสมวาเย ตสฺสา ผลภูตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ นิพฺพตฺติสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘เสสปจฺจย…เป… น อญฺญถา’’ติ. เตสนฺติ วิปากกฏตฺตารูปานํ. เตนาติ จิตฺตกิริยภาเวน. กึ วตฺตพฺพนฺติ อสหชาตานมฺปิ ภาวีนํ อุปการิกา เจตนา สหชาตานํ อุปการิกาติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อตฺโถ. เจตนาที่ยังกิจให้สำเร็จแก่สัมปยุตตธรรมของตนด้วย เหมือนของตนเอง ย่อมถูกกำหนดรู้ด้วยความเป็นความพยายามของจิต เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เจตนาคือความพยายามของจิต" คำว่า "ด้วยเจตนานั้น" หมายถึง ด้วยเจตนานั้น คำว่า "วิเศษด้วยความเป็นกิริยาที่เกิดขึ้นแล้ว" หมายถึง เมื่อมีความพิเศษเกิดขึ้นด้วยการเกิดขึ้นของเจตนากิริยาที่เรียกว่าความพยายามของจิต เพราะว่าในสันดานใดที่กุศลเจตนาหรืออกุศลเจตนาเกิดขึ้น เจตนานั้นย่อมดับไปหลังจากได้กระทำความพิเศษเช่นนั้นตามกำลังในสันดานนั้น เพราะในสันดานนั้นนั่นเอง เมื่อปัจจัยที่เหลือประชุมกัน วิบากและกตัตตารูปอันเป็นผลของเจตนานั้นย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ปัจจัยที่เหลือ... (ละ)... ไม่เป็นอย่างอื่น" คำว่า "ของธรรมเหล่านั้น" หมายถึง ของวิบากและกตัตตารูป คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" หมายถึง ด้วยความเป็นกิริยาของจิต คำว่า "จะกล่าวอะไร" หมายถึง ความหมายคือ ไม่จำเป็นต้องกล่าวเลยว่าเจตนาที่เป็นอุปการะแก่ธรรมที่ยังไม่เกิดแม้ที่ไม่ใช่สหชาต ก็เป็นอุปการะแก่ธรรมที่เป็นสหชาต นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนาติ อุสฺสาหนํ อุสฺสาโห, นตฺถิ เอตสฺส อุสฺสาโหติ นิรุสฺสาโห, โส เอว สนฺตภาโวติ นิรุสฺสาหสนฺตภาโว, เตน. อุสฺสาโหติ จ กิริยมยจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอากาโร เวทิตพฺโพ, โย พฺยาปาโรติ จ วุจฺจติ, น วีริยุสฺสาโห. สฺวายํ ยถา อสมุคฺฆาติตานุสยานํ กิริยมยจิตฺตุปฺปาเทสุ สาติสโย [Pg.233] ลพฺภติ, น ตถา นิรนุสยานํ. ตโต เอว เต สนฺตสภาวา วิปากุปฺปาทนพฺยาปารรหิตาว โหนฺติ, กิริยมยจิตฺตุปฺปาทตาย ปน สอุสฺสาหา เอวาติ ตโตปิ วิเสสนตฺถํ ‘‘นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. เอเตนาติ นิรุสฺสาหสนฺตภาวคฺคหเณน. สารมฺมณาทิภาเวนาติ สารมฺมณอรูปธมฺมจิตฺตเจตสิกผสฺสาทิภาเวน. วิสทิสวิปากภาวํ ทสฺเสติ ยถาวุตฺตอุสฺสาหมตฺตรหิตสนฺตภาวสฺส วิปกฺกภาวมาปนฺเนสุ อรูปธมฺเมสุ เอว ลพฺภนโต. โสติ วิปากภาโว. วิปากานํ ปโยเคน อสาเธตพฺพตายาติ ‘‘ฉนฺทวโต กึ นามน สิชฺฌตี’’ติอาทินา จิตฺตาภิสงฺขารปโยเคน ยถา กุสลากุสลา นิปฺผาทียนฺติ, เอวํ วิปากานํ ปโยเคน อนิปฺผาเทตพฺพตฺตา. ปโยเคนาติ กมฺมผลุปฺปตฺติมูลเหตุภูเตน ปุริมปโยเคน. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺตี’’ติอาทิ. อญฺญถาติ ปโยเคน วินา. เสสปจฺจเยสูติ กมฺมสฺส วิปากุปฺปาทเน สหการีการเณสุ. กมฺมสฺส กฏตฺตาเยว ปโยเค สติ อสติปีติ วุตฺตเมวตฺถํ อวธารเณน ทสฺเสนฺโต วิปากานํ นิรุสฺสาหตํ ปากฏํ กโรติ. น กิเลสวูปสมสนฺตภาโว ยถา ตํ สนฺตาเนสุ ฌานสมาปตฺตีสูติ อธิปฺปาโย. อยญฺจ วิปากานํ สนฺตภาโว นานุมานิโก, อถ โข ปจฺจกฺขสิทฺโธติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สนฺตภาวโตเยวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อภินิปาตคฺคหเณน กิจฺจโต ปญฺจวิญฺญาณานิ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กิญฺจิ ธมฺมํ ปฏิชานาติ อญฺญตฺร อภินิปาตมตฺตา’’ติ. ตปฺปจฺจยวตนฺติ วิปากปจฺจยวนฺตานํ, วิปากปจฺจเยน อุปกตฺตพฺพานนฺติ อตฺโถ. อวิปากานํ รูปธมฺมานํ. วิปากานุกุลํ ปวตฺตินฺติ สนฺตสภาวํ ปจฺจยภาวมาห. คำว่า นิรุสสาหสันตภาเวนะ มีวิเคราะห์ว่า ความพยายาม ชื่อว่า อุสสาหะ, ความพยายามของสภาวะนั้นไม่มี เหตุนั้น สภาวะนั้นจึงชื่อว่า นิรุสสาหะ (ไม่มีความพยายาม), สภาวะที่ไม่มีความพยายามนั้นนั่นเอง เป็นภาวะที่สงบ เหตุนั้น จึงชื่อว่า นิรุสสาหสันตภาวะ (ภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายาม), ด้วยภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามนั้น. และพึงทราบว่า อุสสาหะ คืออาการเป็นไปแห่งกิริยามยจิตตุปบาท ซึ่งเรียกว่า พยาปาระ (ความขวนขวาย) ไม่ใช่ความเพียรพยายาม (วีริยอุสสาหะ). อุสสาหะนั้น ย่อมมีได้มากในกิริยามยจิตตุปบาทของบุคคลผู้ยังละอนุสัยไม่ได้ เหมือนอย่างนั้น ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ละอนุสัยได้แล้ว. เพราะเหตุนั้น วิบากเหล่านั้นจึงมีสภาพสงบ ปราศจากความพยายามในการให้ผลวิบากเกิดขึ้น ส่วนกิริยามยจิตตุปบาททั้งหลายยังมีความพยายามอยู่ เพราะความเป็นกิริยามยจิตตุปบาทนั่นเอง เพื่อให้เป็นคำพิเศษ จึงกล่าวว่า นิรุสสาหสันตภาเวนะ (ด้วยภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายาม). ด้วยคำว่า เอเตนะ คือด้วยการถือเอาภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามนี้. ด้วยคำว่า สารัมมณาทิภาเวนะ คือด้วยภาวะแห่งอรูปธรรมที่มีอารมณ์เป็นต้น คือ จิต เจตสิก และผัสสะ เป็นต้น. แสดงภาวะแห่งวิบากที่แตกต่างกัน เพราะภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามเพียงอย่างเดียวตามที่กล่าวมานั้น ย่อมมีได้เฉพาะในอรูปธรรมที่ถึงภาวะแห่งวิบากเท่านั้น. คำว่า โส คือภาวะแห่งวิบาก. ด้วยคำว่า วิปากานัง ปโยเคนะ อสาทเหตัพพตายะ คือเหมือนอย่างกุศลและอกุศลย่อมสำเร็จได้ด้วยความพยายามในการปรุงแต่งจิต มีคำกล่าวว่า เมื่อมีความพอใจแล้ว อะไรเล่าจะไม่สำเร็จ เป็นต้น ฉันใด วิบากก็ไม่ควรสำเร็จด้วยความพยายาม ฉันนั้น. ด้วยคำว่า ปโยเคนะ คือด้วยความพยายามในก่อนที่เป็นเหตุเบื้องต้นในการเกิดขึ้นแห่งผลกรรม. ซึ่งหมายถึงคำที่กล่าวว่า อาศัยความถึงพร้อมแห่งความพยายามแล้ว ย่อมให้ผล เป็นต้น. อัญญถา คือปราศจากความพยายาม. เสสปัจจเยสุ คือในปัจจัยที่เหลือซึ่งเป็นเหตุช่วยในการให้ผลวิบากของกรรม. ท่านแสดงความไม่มีความพยายามของวิบากให้ปรากฏชัดเจน ด้วยการเน้นย้ำความหมายที่กล่าวมาแล้วว่า แม้จะมีความพยายามหรือไม่มีก็ตาม เพราะกรรมได้กระทำไปแล้วนั่นเอง. อธิบายว่า ไม่ใช่ภาวะที่สงบจากการระงับกิเลส เหมือนอย่างภาวะที่สงบในฌานสมาบัติทั้งหลายในสันดานของพระขีณาสพเหล่านั้น. และภาวะที่สงบของวิบากนี้ ไม่ใช่สิ่งที่รู้ได้ด้วยการอนุมาน แต่เป็นสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยการประจักษ์แจ้ง จึงกล่าวว่า สันตภาวะโตเยวะ เป็นต้น. ในที่นั้น การถือเอาคำว่า อภินิปาตะ (การตกกระทบ) ย่อมแสดงปัญจวิญญาณโดยกิจ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญจวิญญาณไม่รับรู้ธรรมใดๆ นอกจากเพียงการตกกระทบเท่านั้น. ตัปปัจจยวันตัง คือมีวิปากปัจจัย, หมายถึงสิ่งที่ควรได้รับการอุปการะด้วยวิปากปัจจัย. คือของรูปธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่วิบาก. ท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งสภาวะที่สงบซึ่งเป็นไปตามวิบาก. ยถาสกํ ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อนุพลปฺปทานํ อุปตฺถมฺภกตฺตํ, ตยิทํ อาหาเรสุ น นิยตํ ตโต อญฺญถาปิ ปวตฺตนโต. ตถา สติ ตเทว ตตฺถ กสฺมา คหิตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘สติปิ…เป… อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. เตน ปธานาปฺปธาเนสุ ปธาเนน นิทฺเทโส ญายคโตติ ทสฺเสติ. กามญฺเจตฺถ ‘‘รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ อวิเสสโต วุตฺตํ, สามญฺญโชตนา ปน วิเสเส อวติฏฺฐตีติ ยถารหํ ปจฺจยภาโว นิทฺธาเรตพฺโพ. สฺวายํ เตสํ อุปตฺถมฺภกตฺตสฺส ปธานภาววิภาวเนเนว อาวิ ภวตีติ ตเมว ทสฺเสนฺโต [Pg.234] ‘‘อุปตฺถมฺภกตฺตญฺหี’’ติอาทิมาห. ผสฺสมโนสญฺเจตนาวิญฺญาณานิ อตฺตนา สหชาตธมฺมานํ สหุปฺปาทนภาเวน ปจฺจยา โหนฺตีติ อาห ‘‘สติปิ ชนกตฺเต อรูปีนํ อาหาราน’’นฺติ. อุปตฺถมฺภกตฺตํ โหติ อุปฺปาทโต ปรมฺปิ เนสํ ปจฺจยภาวโต. อสติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภิยมานสฺส รูปสฺส อญฺเญหิ ยถาสกํ ปจฺจเยหิ ชนิตตฺตา. เตนาห ‘‘จตุสมุฏฺฐานิกรูปูปตฺถมฺภกรูปาหารสฺสา’’ติ. ยทคฺเคน รูปารูปาหารา อตฺตโน ผลสฺส อุปฺปตฺติยา ปจฺจยา โหนฺติ, ตทคฺเคน ฐิติยาปิ ปจฺจยา โหนฺติเยวาติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ชนกตฺตํ น พฺยภิจรติ, ตสฺมา อนุปตฺถมฺภกสฺส อาหารสฺส กุโต ชนกตา. เตนาห ‘‘อสติ ปน…เป… นตฺถีติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธาน’’นฺติ. ยสฺมา ชนโก อชนโกปิ หุตฺวา อาหาโร อุปตฺถมฺภโก โหติ, อนุปตฺถมฺภโก ปน หุตฺวา ชนโก น โหติเยว, ตสฺมาสฺส อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธานนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ชนกตฺตมฺปิ อาหารานํ อุปตฺถมฺภนวเสเนว โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชนยมาโนปิ หี’’ติอาทิมาห. อวิจฺเฉทวเสนาติ สนฺตติยา ฆฏฺฏนวเสน. ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ คือการให้กำลังสนับสนุนแก่ปัจจัยุปปันนธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยของตนๆ นั้น ไม่แน่นอนในอาหารทั้งหลาย เพราะย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากนั้นได้. เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงทรงดำริถึงคำคัดค้านว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงทรงถือเอาความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั้นไว้ในที่นั้น แล้วจึงตรัสว่า แม้มีอยู่... (ละไว้)... ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า การระบุด้วยประธานในบรรดาประธานและอประธานนั้น เป็นไปตามหลักการ. แม้ในที่นี้จะกล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจงว่า ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของรูปและอรูป แต่การแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความจำเพาะเจาะจง ดังนั้น พึงกำหนดความเป็นปัจจัยตามความเหมาะสม. ความเป็นปัจจัยนั้นย่อมปรากฏชัดเจนด้วยการแสดงความเป็นประธานแห่งความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของสิ่งเหล่านั้นเอง เมื่อจะแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นเอง เป็นต้น. ผัสสะ มโนสัญเจตนา และวิญญาณ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกับตนโดยความเป็นเครื่องให้เกิดขึ้นพร้อมกัน จึงกล่าวว่า แม้ในความเป็นเครื่องให้เกิดของอาหารที่เป็นอรูป. ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ย่อมมี เพราะความเป็นปัจจัยของสิ่งเหล่านั้นแม้หลังจากที่เกิดขึ้นแล้ว. แม้ไม่มีความเป็นเครื่องให้เกิด เพราะรูปที่ถูกอุปถัมภ์นั้นเกิดขึ้นด้วยปัจจัยอื่นๆ ของตนๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ของอาหารรูปที่เป็นเครื่องอุปถัมภ์รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔. อาหารรูปและอรูปย่อมเป็นปัจจัยในการเกิดขึ้นแห่งผลของตนด้วยเหตุใด ย่อมเป็นปัจจัยในการตั้งอยู่ด้วยเหตุนั้นด้วย ฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์จึงไม่คลาดเคลื่อนจากความเป็นเครื่องให้เกิด เพราะฉะนั้น อาหารที่ไม่อุปถัมภ์จะมีความเป็นเครื่องให้เกิดได้อย่างไร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แต่เมื่อไม่มี... (ละไว้)... ไม่มี คือความเป็นเครื่องอุปถัมภ์เป็นประธาน. เพราะเหตุว่า อาหารย่อมเป็นเครื่องอุปถัมภ์ได้แม้โดยไม่เป็นเครื่องให้เกิด แต่เมื่อไม่เป็นเครื่องอุปถัมภ์แล้ว ย่อมไม่เป็นเครื่องให้เกิดเลย เพราะฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของอาหารนั้นจึงเป็นประธาน นี้คือความหมาย. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าความเป็นเครื่องให้เกิดของอาหารก็ย่อมมีโดยอาศัยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นเอง จึงกล่าวว่า แม้เมื่อยังให้เกิดอยู่ เป็นต้น. ด้วยคำว่า อวิจเฉทวเสนะ คือโดยการเชื่อมต่อกันแห่งสืบต่อ. ยทิ อธิปติยฏฺโฐ อินฺทฺริยปจฺจยตา, เอวํ สนฺเต อธิปติปจฺจยโต อินฺทฺริยปจฺจยสฺส กึ นานากรณนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ตํ เตสํ นานากรณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น อธิปติปจฺจยธมฺมานํ วิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปวตฺตินิวารเกติ อตฺตโน อธิปติปจฺจยปวตฺติยา นิวารเก อญฺเญ อธิปติปจฺจยธมฺเม. อภิภวิตฺวา ปวตฺตเนนาติ ปุริมาภิสงฺขารสิทฺเธน โธเรยฺยภาเวน อภิภุยฺย ปวตฺติยา. ครุภาโวติ เชฏฺฐกภาโว. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เยน เชฏฺฐกภาเวน ฉนฺทาทโย อตฺตโน ปวตฺติวิพนฺธเก ตุลฺยโยคีธมฺเม ตทญฺญธมฺเม วิย อภิภุยฺย ปวตฺตนฺติ, น โส อินฺทฺริยปจฺจยตาย อธิปติยฏฺโฐติ อธิปฺเปโตติ. อถ โก จรหีติ อาห ‘‘อถ โข’’ติอาทิ. ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ นิมิตฺตภูเตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ จกฺขาทีหิ ปจฺจเยหิ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตนียตาติ สมฺพนฺโธ. ชีวเน อนุปาลเน ชีวนฺเตหิ สหชาตธมฺเมหิ ชีวิตสฺส, สุขิตาทีหิ สุขิตทุกฺขิตโสมนสฺสิตโทมนสฺสิตุเปกฺขิเตหิ สหชาตธมฺเมหิ สุขาทีนํ อนุวตฺตนียตาติ โยชนา. ตํตํกิจฺเจสูติ วุตฺตเมว ทสฺสนาทิกิจฺจํ ปจฺจามสติ. จกฺขาทโย [Pg.235] ปจฺจยา เอเตสนฺติ จกฺขาทิปจฺจยา, จกฺขุวิญฺญาณาทโย. เตหิ จกฺขาทิปจฺจเยหิ. จกฺขาทีนนฺติ จกฺขาทิชีวิตสุขาทิสทฺธาทีนํ. ถ้าความเป็นอินทริยปัจจัยมีอธิปติอรรถ (ความหมายว่าความเป็นใหญ่) เมื่อเป็นเช่นนั้น ความต่างกันของอินทริยปัจจัยจากอธิปติปัจจัยคืออะไร? ทรงมนสิการถึงคำท้วงนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความต่างกันของปัจจัยเหล่านั้น จึงตรัสว่า “ไม่เหมือนกับธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัย” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ปวัตตินิวารเก” (ธรรมเครื่องห้ามการเป็นไป) คือธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัยอื่นที่ห้ามการเป็นไปแห่งอธิปติปัจจัยของตน. ด้วยคำว่า “อภิภวิตวา ปวัตเตนะ” (ด้วยการครอบงำแล้วเป็นไป) คือด้วยการครอบงำแล้วเป็นไปโดยความเป็นผู้เป็นใหญ่ที่สำเร็จด้วยอภิสังขารก่อนๆ. “ครุภาโว” (ความเป็นของหนัก) คือความเป็นหัวหน้า. ความหมายโดยย่อในที่นี้คือ ด้วยความเป็นหัวหน้าใด ฉันทะเป็นต้นย่อมครอบงำธรรมที่มีการประกอบเสมอกันซึ่งเป็นเครื่องขัดขวางการเป็นไปของตน แล้วเป็นไปเหมือนอย่างธรรมอื่นจากนั้น ความเป็นหัวหน้านั้นไม่ประสงค์เอาว่าเป็นอธิปติอรรถแห่งความเป็นอินทริยปัจจัย. ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่า? จึงตรัสว่า “อถ โข” (แต่ว่า) เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ ความที่จักขุเป็นต้นควรเป็นไปตามปัจจัยคือจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งเป็นนิมิตในกิจมีการเห็นเป็นต้น. การประกอบความคือ ความที่ชีวิตควรเป็นไปตามธรรมที่เกิดร่วมกันที่ยังเป็นอยู่ ในการเป็นอยู่และการตามรักษา, ความที่สุขเป็นต้นควรเป็นไปตามธรรมที่เกิดร่วมกันมีสุขเป็นต้น คือสุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส และอุเบกขา. คำว่า “ตังตังกิจเจสุ” (ในกิจนั้นๆ) ย่อมหมายถึงกิจมีการเห็นเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. “จักขาทิปัจจยา” (ปัจจัยมีจักขุเป็นต้น) คือจักขุวิญญาณเป็นต้น เพราะจักขุเป็นต้นเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้น. ด้วยปัจจัยมีจักขุเป็นต้นเหล่านั้น. “จักขาทีนัง” (แห่งจักขุเป็นต้น) คือแห่งจักขุเป็นต้น ชีวิต สุขเป็นต้น และศรัทธาเป็นต้น. เตสุ กิจฺเจสูติ ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ. จกฺขาทีนํ อิสฺสริยํ อธิปติยฏฺโฐ, สา อินฺทฺริยปจฺจยตาติ อตฺโถ. ตปฺปจฺจยานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ตทนุวตฺตเนน เตสํ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตเนน. ตตฺถ ทสฺสนาทิกิจฺเจ. ปวตฺตีติ จ อิทํ ตสฺส อธิปติยฏฺฐสฺส ปากฏกรณํ. อนุวตฺตเกน หิ อนุวตฺตนีโย อธิปติยฏฺโฐ ปากโฏ โหติ. ยถา จกฺขาทีนํ กิจฺจวเสน อธิปติยฏฺโฐ, น เอวํ ภาวทฺวยสฺส. ตสฺส ปน ตาทิเสน การณตามตฺเตนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปนา’’ติอาทิมาห. ปจฺจเยหีติ กมฺมาทิปจฺจเยหิ. ตโตติ อิตฺถาทิคฺคหณปจฺจยภาวโต. ตํสหิตสนฺตาเนติ อิตฺถินฺทฺริยาทิสหิตสนฺตาเน. ‘‘สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยานิปิ จกฺขาทิคฺคหเณน คหิตานี’’ติ อิทํ อินฺทฺริยปจฺจยเมว สนฺธาย วุตฺตํ, ปจฺฉาชาตาทีหิ ปน ตานิ รูปธมฺมานมฺปิ ปจฺจยา โหนฺติเยว. ในกิจเหล่านั้น คือในกิจมีการเห็นเป็นต้น. ความเป็นใหญ่ของจักขุเป็นต้น เป็นอธิปติอรรถ, อรรถนั้นคืออินทริยปัจจัย. ด้วยการคล้อยตามของจักขุวิญญาณเป็นต้นอันเป็นปัจจัยของจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยการคล้อยตามจักขุเป็นต้นเหล่านั้น. ในกิจมีการเห็นเป็นต้นนั้น. และคำว่า “ปวัตติ” (การเป็นไป) นี้ เป็นการทำให้ปรากฏซึ่งอธิปติอรรถนั้น. เพราะว่าอธิปติอรรถที่ควรคล้อยตาม ย่อมปรากฏด้วยธรรมผู้คล้อยตาม. อธิปติอรรถโดยอำนาจกิจของจักขุเป็นต้นมีอยู่ฉันใด สำหรับภาวะสองอย่าง (อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์) ไม่เป็นเช่นนั้น. เมื่อจะทรงแสดงว่า ภาวะนั้นมีความเป็นเหตุเพียงเท่านั้น จึงตรัสว่า “อิตถิปุริสินทริยานัง ปนะ” (ส่วนอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์) เป็นต้น. ด้วยปัจจัยทั้งหลาย คือด้วยกรรมปัจจัยเป็นต้น. จากปัจจัยนั้น คือจากความเป็นปัจจัยแห่งการถือว่าเป็นหญิงเป็นต้น. ในสันดานที่ประกอบด้วยสิ่งนั้น คือในสันดานที่ประกอบด้วยอิตถินทรีย์เป็นต้น. คำว่า “สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์แม้เหล่านี้ ก็ถูกระบุถึงด้วยการระบุถึงจักขุเป็นต้น” นี้ ตรัสหมายถึงอินทริยปัจจัยเท่านั้น, แต่โดยปัจจัยมีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์เหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแม้แก่รูปธรรมทั้งหลายแน่นอน. ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌานภูตานนฺติ อนิจฺจตาทิลกฺขณสฺส ปถวีกสิณาทิอารมฺมณสฺส จ อุปนิชฺฌานวเสน ปวตฺตานํ. วิตกฺกาทีนนฺติ วิตกฺกวิจารปีติเวทนาจิตฺเตกคฺคตานํ. อุปคนฺตฺวา นิชฺฌานนฺติ อุปนิกจฺจ นิชฺฌานชฺฌานารมฺมณสฺส ฌานจกฺขุนา พฺยตฺตตรํ โอโลกนํ อตฺถโต จินฺตนเมว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เปกฺขนํ จินฺตนญฺจา’’ติ. เตเนวาห ‘‘วิตกฺกนาทิวเสนา’’ติ. วิตกฺกาทีนํเยว สาธารโณ, เยน เตเยว ‘‘ฌานงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สุขทุกฺขเวทนาทฺวยนฺติ สามญฺญวจนมฺปิ อุปนิชฺฌายนฏฺฐสฺส อธิกตตฺตา อนุปนิชฺฌานสภาวเมว ตํ โพเธตีติ อาห ‘‘สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยทฺวย’’นฺติ. ตญฺหิ อิธาธิปฺเปตพฺพํ, น โสมนสฺสโทมนสฺสินฺทฺริยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ. อฌานงฺคา อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตา ปญฺจวิญฺญาณสหคตา ทฏฺฐพฺพา วิตกฺกปจฺฉิมกตฺตา ฌานงฺคานํ. ยทิ เอวนฺติ ฌานงฺควจเนเนว อฌานงฺคานํ นิวตฺตนํ กตํ, เอวํ สนฺเต. เอกนฺเตน น อุเปกฺขาย วิย อเนกนฺเตน. อเนกนฺติกญฺหิ อุเปกฺขาย อฌานงฺคตฺตํ. ยทิ เอกนฺเตน อฌานงฺคํ สุขทุกฺขินฺทฺริยํ, อถ กถํ ปสงฺโคติ อาห ‘‘ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา’’ติ. อถ วา ยทิ เอกนฺเตน อฌานงฺคตํ เวทนาทฺวยํ, กถํ ฌานงฺคโวหาโรติ อาห ‘‘ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา’’ติ. สติปิ…เป… ทสฺสนตฺถํ ‘‘ฐเปตฺวา สุขทุกฺขินฺทฺริยทฺวย’’นฺติ วุตฺตนฺติ โยชนา[Pg.236]. ยทิ เอวํ ยถาวุตฺตเวทนาทฺวเยน สทฺธึ ตาทิสา อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตา กสฺมา น ฐปิตาติ อาห ‘‘อุเปกฺขา…เป… อตฺถี’’ติ, ปญฺจวิญฺญาณสหคตานํ ฌานปจฺจยภาโว ปน นตฺถิ, น อิตเรสนฺติ อธิปฺปาโย. คหณํ กตํ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานนฺติ อาเนตฺวา โยชนา. คำว่า “เป็นไปโดยการเพ่งพิจารณาลักษณะและอารมณ์” คือเป็นไปโดยอำนาจการเพ่งพิจารณาลักษณะมีการไม่เที่ยงเป็นต้น และอารมณ์มีปฐวีกสิณเป็นต้น. คำว่า “แห่งวิตกเป็นต้น” คือแห่งวิตก วิจาร ปีติ เวทนา และจิตเตกัคคตา. คำว่า “เข้าไปเพ่งพิจารณา” คือการเข้าไปใกล้แล้วเพ่งพิจารณา การมองดูอารมณ์แห่งฌานด้วยจักษุแห่งฌานให้ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยอรรถแล้วก็คือการคิดนั่นเอง จึงตรัสว่า “การเพ่งดูและการคิด”. เพราะเหตุนั้นนั่นแล จึงตรัสว่า “โดยอำนาจแห่งการตรึกเป็นต้น”. เป็นสาธารณะแก่วิตกเป็นต้นเท่านั้น ซึ่งเป็นเหตุให้วิตกเป็นต้นเหล่านั้นถูกเรียกว่า “องค์ฌาน”. คำว่า “เวทนาสองอย่างคือสุขและทุกข์” แม้เป็นคำทั่วไป แต่เพราะอรรถคือการเพ่งพิจารณาถูกยกขึ้นกล่าว จึงทำให้เข้าใจว่าเวทนาสองอย่างนั้นมีสภาวะไม่เพ่งพิจารณา จึงตรัสว่า “สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่าง”. เพราะสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่างนั้นแลเป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ไม่ใช่โสมนัสสินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ความประสงค์”. อุเบกขาและจิตเตกัคคตาที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณ พึงเห็นว่าเป็นอฌานังคะ (ไม่ใช่องค์ฌาน) เพราะความเป็นที่สุดแห่งองค์ฌานของวิตก. ถ้าเป็นเช่นนั้น การห้ามอฌานังคะก็เป็นอันทำเสร็จแล้วด้วยคำว่าองค์ฌานนั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น. โดยส่วนเดียว ไม่เหมือนกับอุเบกขา (ที่ไม่เป็นอฌานังคะ) โดยไม่ส่วนเดียว. เพราะความเป็นอฌานังคะของอุเบกขาไม่แน่นอน. ถ้าสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์เป็นอฌานังคะโดยส่วนเดียว, เมื่อเป็นเช่นนั้น จะมีการพาดพิงได้อย่างไร จึงตรัสว่า “เพราะถูกระบุไว้ในฐานะแห่งองค์ฌาน”. อีกนัยหนึ่ง ถ้าเวทนาสองอย่างเป็นอฌานังคะโดยส่วนเดียว จะมีการเรียกขานว่าเป็นองค์ฌานได้อย่างไร จึงตรัสว่า “เพราะถูกระบุไว้ในฐานะแห่งองค์ฌาน”. พึงประกอบความว่า ตรัสคำว่า “เว้นสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่าง” เพื่อแสดงว่า แม้มีอยู่... (ละ)... ถ้าเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงไม่เว้นอุเบกขาและจิตเตกัคคตาเช่นนั้นพร้อมกับเวทนาสองอย่างที่กล่าวแล้วเล่า จึงตรัสว่า “อุเบกขา... (ละ)... มีอยู่” ความประสงค์คือ ความเป็นปัจจัยแห่งฌานของธรรมที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณนั้นไม่มี แต่ของธรรมอื่นมี. พึงนำมาประกอบความว่า “มีการระบุถึงอุเบกขาและจิตเตกัคคตาแล้ว”. ยโต ตโต วาติ ทุคฺคติโต วา สุคติโต วา สํกิเลสโต วา โวทานโต วา นิยฺยานฏฺโฐ, สฺวายํ ยถากฺกมํ สมฺมา มิจฺฉา วา โหตีติ อาห ‘‘สมฺมา วา มิจฺฉา วาติ อตฺโถ’’ติ. อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตีติ เอตฺถ อเหตุกจิตฺเตสุ เอว น ลพฺภนฺตีติ เอวมวธารณํ คเหตพฺพํ, น อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺติ เอวาติ. ตสฺมา ปุริมสฺมิญฺหิ อวธารเณ อเหตุกจิตฺเตสุ อลาโภ นิยโตติ โส ปติโยคีสุ นิวตฺติโต โหติ. เตนาห ‘‘สเหตุกจิตฺเตสุ อลาภาภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. ทุติเย ปน อเหตุกจิตฺตานิ อลาเภ นิยตานีติ เตสุ อนวเสสโต อลาเภน ภวิตพฺพํ. ตถา สติ โย เกสุจิ อเหตุกจิตฺเตสุ ฌานปจฺจโย ลพฺภติ, โสปิ นิวาริโต สิยา. เตน วุตฺตํ ‘‘น อเหตุกจิตฺเตสู’’ติอาทิ. ตตฺถ ลาภาภาวทสฺสนตฺถนฺติ ลาภาภาวสฺเสว ทสฺสนตฺถํ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตน เอกจฺจาลาโภ อปฏิกฺขิตฺโต โหติ. เตเนวาห ‘‘กตฺถจิ กสฺสจิ ลาโภ น นิวาริโต’’ติ. เอวํ อตฺเถ คยฺหมาเนติ เอวํ วุตฺตนเยน ปฐมปทาวธารณวเสน อตฺเถ วิญฺญายมาเน. เอตฺตกเมว วิญฺญาเยยฺยาติ อเหตุกจิตฺเตสุ เกสุจิ จิตฺเตสุ ฌานมคฺคปจฺจเยสุ กสฺสจิ ปจฺจยสฺส ลาโภ น นิวาริโตติ เอตฺตกเมว วิญฺญาเยยฺย อวิเสเสน วุตฺตตฺตา. กึ ปเนตฺถ อุปริ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘น สวิตกฺก…เป… กต’’นฺติ. ยทิปิ น กตํ, อตฺถโต ปน ตํ กตเมวาติ เวทิตพฺพํ. คำว่า "จากที่นั้นๆ" (ยโต ตโต วา) คือความหมายว่าเป็นการออกไปจากทุคติหรือสุคติ จากกิเลสหรือจากความบริสุทธิ์, การออกไปนี้ย่อมเป็นไปตามลำดับคือโดยชอบหรือโดยผิด ดังนี้จึงกล่าวว่า "ความหมายว่าโดยชอบหรือโดยผิด". ในคำว่า "ไม่พึงได้ในอเหตุกจิต" นี้ พึงถือเอาการกำหนดความว่า "ในอเหตุกจิตเท่านั้น ย่อมไม่พึงได้" (คือย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิต แต่พึงได้ในสเหตุกจิต) ไม่ใช่ "ย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเท่านั้น" (คือย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิต และย่อมไม่พึงได้ในที่อื่นด้วย). ดังนั้น ในการกำหนดความแบบแรก ความไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเป็นสิ่งแน่นอน ดังนั้นสิ่งนั้นจึงถูกห้ามในธรรมที่เป็นคู่ปรับ (คือในสเหตุกจิต). เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กล่าวเพื่อแสดงความไม่มีแห่งความไม่พึงได้ในสเหตุกจิต". ส่วนในการกำหนดความแบบที่สอง อเหตุกจิตทั้งหลายเป็นสิ่งแน่นอนในความไม่พึงได้ ดังนั้นในอเหตุกจิตเหล่านั้น พึงมีความไม่พึงได้โดยไม่เหลือ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานปัจจัยใดพึงได้ในอเหตุกจิตบางอย่าง, ฌานปัจจัยนั้นก็พึงถูกห้าม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ในอเหตุกจิต" ดังนี้เป็นต้น. ในคำนั้น ความหมายคือ ไม่ได้กล่าวเพื่อแสดงถึงความไม่มีการได้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น การได้บางส่วนจึงไม่ถูกปฏิเสธ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การได้ของบางสิ่งในบางที่ไม่ได้ถูกห้าม". เมื่อความหมายถูกถือเอาเช่นนี้ คือเมื่อความหมายถูกเข้าใจโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว โดยการกำหนดความของบทแรก. พึงเข้าใจเพียงเท่านี้ว่า การได้ปัจจัยบางอย่างในจิตบางอย่างที่เป็นฌานมรรคปัจจัยในอเหตุกจิตไม่ได้ถูกห้าม เพราะกล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจง. ในเรื่องนี้ พึงทำอะไรต่อไป ดังนี้จึงกล่าวว่า "ไม่ประกอบด้วยวิตก... (ละไว้)... ได้กระทำแล้ว". แม้ว่าไม่ได้กระทำไว้, แต่โดยอรรถแล้ว พึงทราบว่าสิ่งนั้นได้กระทำไว้แล้ว. อเหตุกจิตฺเตสุ วา ลาภาภาวทสฺสนตฺเถติอาทิ ปจฺฉิมปทาวธารณวเสน อตฺถทสฺสนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺติ เอวาติ เอวํ นิยเม กริยมาเน ยถาวุตฺโต อตฺโถ สมฺภวติ, ตสฺมา. อยญฺจ อตฺโถ ปาฐนฺตเรนปิ สํสนฺทตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เยน อลาเภนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อลาภนฺติ ตํ ธมฺมสงฺคณิยํ ปกาสิตํ อลาภํ. เอสาติ เอส อิธ ปฏฺฐานวณฺณนายํ ‘‘อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตี’’ติ [Pg.237] อลาโภ วุตฺโต. กีทิโส ปน อลาโภติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สเหตุเกสูติ สเหตุกจิตฺเตสุ. สงฺกฑฺฒิตฺวาติ อวิสเฏ กตฺวา. เอกตฺตคตภาวกรณนฺติ เอกภาวาปาทนํ. อิมสฺมึ ปน ปกรเณ ฌานปจฺจโย วุตฺโตว ยถาลาภปจฺจยาการวิภาวเน เทสนาย ตปฺปรภาวโต. หรือในความหมายว่าแสดงความไม่มีการได้ในอเหตุกจิต ดังนี้เป็นต้น เป็นการแสดงอรรถโดยการกำหนดความของบทหลัง. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือเพราะเมื่อมีการกำหนดความว่า "ย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเท่านั้น" ดังนี้ ความหมายที่กล่าวมาแล้วย่อมเป็นไปได้, เพราะเหตุนั้น. และเพื่อแสดงว่าความหมายนี้ย่อมสอดคล้องกับบทอื่นด้วย จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่พึงได้ใด" ดังนี้เป็นต้น. คำว่า "ความไม่พึงได้นั้น" คือความไม่พึงได้ที่แสดงไว้ในธรรมสังคณีนั้น. คำว่า "นี้" คือความไม่พึงได้ที่กล่าวไว้ในอรรถกถาปัฏฐานนี้ว่า "ไม่พึงได้ในอเหตุกจิต". ส่วนความไม่พึงได้เป็นเช่นไร ดังนี้ แสดงว่า "เหมือนอย่างว่า" ดังนี้เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "ในสเหตุกจิต" คือในสเหตุกจิต. คำว่า "รวบรวม" คือทำให้ไม่กระจัดกระจาย. คำว่า "การทำให้ถึงความเป็นอันเดียวกัน" คือการทำให้เป็นอันเดียวกัน. ส่วนในปกรณ์นี้ ฌานปัจจัยได้ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะการแสดงนั้นมีฌานปัจจัยเป็นประธานในการจำแนกอาการแห่งปัจจัยตามที่พึงได้. สมนฺติ อวิสมํ, สมฺมา, สห วา. ปกาเรหีติ เอกวตฺถุกตาทิปฺปกาเรหิ. ยุตฺตตายาติ สํสฏฺฐตาย. สา ปน สํสฏฺฐตา ยสฺมา สภาวโต อเนเกสมฺปิ สตํ เอกตฺตคมนํ วิย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอกีภาโวปคมเนน วิย อุปการกตา’’ติ. เอวํ อุปการกตา จ เตสํ พหูนํ สหจฺจ เอกตฺตการิตาย นิทสฺเสตพฺพา. คำว่า "พร้อม" (สมํ) คือไม่วิสมะ (สม่ำเสมอ), โดยชอบ, หรือพร้อมด้วย. คำว่า "ด้วยอาการทั้งหลาย" คือด้วยอาการมีการมีวัตถุเป็นอันเดียวกันเป็นต้น. คำว่า "ด้วยความเหมาะสม" (ยุตฺตตาย) คือด้วยความสัมปยุตต์. ส่วนความสัมปยุตต์นั้น เพราะโดยสภาพแล้วย่อมเป็นเหมือนการถึงความเป็นอันเดียวกันของธรรมหลายอย่างที่มีอยู่, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความเป็นอุปการะเหมือนการถึงความเป็นอันเดียวกัน". และความเป็นอุปการะเช่นนี้ พึงแสดงด้วยการกระทำความเป็นอันเดียวกันพร้อมกันของธรรมหลายอย่างเหล่านั้น. ยุตฺตานมฺปิ สตนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน สํสฏฺฐตาย อญฺญมญฺญสมฺพนฺธตาย ยุตฺตานมฺปิ สมานานํ. อยญฺจ ยุตฺตตา น สมฺปยุตฺตปจฺจยตาย วิย ปจฺจยธมฺเมสุ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุ จ เวทิตพฺพา, เกวลํ ตตฺถ อรูปสภาวตฺตา อุภยํ สมธุรํ, อิธ รูปารูปสภาวตฺตา วิธุรนฺติ อยํ วิเสโส. วิปฺปยุตฺตภาเวนาติ วิสํสฏฺฐภาเวน. เตน วุตฺตํ ‘‘นานตฺตูปคเมนา’’ติ. อิทญฺเหตฺถ วิปฺปยุตฺตตาย วิเสสนํ ยา นานตฺตูปคมนสงฺขาตา วิปฺปยุตฺตตา, น สา ‘‘ญาณวิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทีสุ วิย อภาวมตฺตนฺติ, อยญฺจ อุปการกตา วินา สํสคฺเคน สหาวฏฺฐายิตาย กิจฺจการิตาทีหิ นิทสฺเสตพฺพา. น หีติอาทิ ‘‘ยุตฺตาน’’นฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สมตฺถนํ ‘‘ตาทิเส โยเค สติเยว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา’’ติ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ยถา ‘‘วตฺถุ ขนฺธานํ, สหชาตา กุสลา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ, ปจฺฉาชาตา กุสลา ขนฺธา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๔) วตฺถุสหชาตปจฺฉาชาตวเสน ยุตฺตานํ อตฺถิ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา, น เอวํ อยุตฺตานํ วตฺถุสหชาต…เป… อตฺถีติ. ยทิ เอวํ รูปานํ รูเปหิ กสฺมา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น วุตฺโตติ อาห ‘‘รูปานํ ปนา’’ติอาทิ. วิปฺปโยโคเยว นตฺถิ สมฺปโยคาสงฺกาย อภาวโต. สมฺปยุชฺชมานานญฺหิ อรูปานํ รูเปหิ, รูปานญฺจ เตหิ สิยา สมฺปโยคาสงฺกา, สมฺปโยคลกฺขณํ ปน นตฺถีติ เตสํ วิปฺปโยโค วุตฺโต. เตนาห ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ. แม้ธรรมที่ประกอบกันอยู่ คือธรรมที่ประกอบกันอยู่ด้วยความเกี่ยวข้องกันและสัมพันธ์กันตามที่กล่าวมาแล้ว. ความประกอบกันนี้ไม่พึงทราบในธรรมที่เป็นปัจจัยและธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหมือนในสัมปยุตตปัจจัย, เพียงแต่ว่าในสัมปยุตตปัจจัยนั้น ธรรมทั้งสองมีสภาพเป็นอรูป จึงเสมอกัน (สมธุระ), ส่วนในวิปปยุตตปัจจัยนี้ มีสภาพเป็นรูปและอรูป จึงต่างกัน (วิธุระ) นี่คือข้อแตกต่าง. ด้วยความเป็นวิปปยุตตะ คือด้วยความเป็นธรรมที่ไม่เกี่ยวข้องกัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยการถึงซึ่งความต่างกัน". ในที่นี้ คำว่าวิปปยุตตะนี้เป็นวิเสสนะของวิปปยุตตะที่นับว่าเป็นการถึงซึ่งความต่างกัน, ไม่ใช่เป็นเพียงความไม่มีเหมือนในคำว่า "ญาณวิปปยุตต์" เป็นต้น, และอุปการะนี้พึงแสดงด้วยการทำกิจเป็นต้น โดยการตั้งอยู่ร่วมกันโดยไม่มีการเกี่ยวข้องกัน. คำว่า "ไม่ใช่" เป็นต้น เป็นการสนับสนุนความหมายของคำว่า "ยุตตะ" ที่กล่าวมาแล้วว่า "เมื่อมีการประกอบกันเช่นนั้นเท่านั้น จึงจะมีวิปปยุตตปัจจัย". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่" เป็นต้น. ความหมายของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 1.1.434) ว่า "วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย, กุศลขันธ์ที่เกิดพร้อมกันเป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, กุศลขันธ์ที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยวิปปยุตตปัจจัย" เป็นต้น, วิปปยุตตปัจจัยมีอยู่แก่ธรรมที่ประกอบกันโดยเป็นวัตถุสหชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย, แต่ไม่มีแก่ธรรมที่ไม่ประกอบกันโดยเป็นวัตถุสหชาตปัจจัย...เป็นต้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงไม่กล่าววิปปยุตตปัจจัยของรูปกับรูปเล่า? จึงกล่าวว่า "ส่วนรูปทั้งหลาย" เป็นต้น. ความวิปปยุตต์นั่นแหละไม่มี เพราะไม่มีความสงสัยในสัมปยุตต์. เพราะอรูปธรรมที่สัมปยุตต์กับรูปธรรม และรูปธรรมที่สัมปยุตต์กับอรูปธรรม อาจมีความสงสัยในสัมปยุตต์ได้, แต่ลักษณะของสัมปยุตต์ไม่มี จึงกล่าววิปปยุตต์ของธรรมเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สัมปยุตต์ด้วย 4 อย่าง, วิปปยุตต์ด้วย 4 อย่าง". อตฺถิ [Pg.238] เม ปาปกมฺมํ กตนฺติ กตภาววิสิฏฺฐา อตฺถิตา วุจฺจมานา กิริยาย สิทฺธภาวเมว ทีเปติ, น สิชฺฌมานตนฺติ อาห ‘‘นิพฺพตฺตตาลกฺขณํ อตฺถิภาว’’นฺติ. อตฺถโต ปน กมฺมสฺส อนิพฺพตฺตผลตาย เอวเมตฺถ อตฺถิตา เวทิตพฺพา. อตฺถิ ปุคฺคโลติ ปเนตฺถ ตสฺสา ปญฺญตฺติยา คเหตพฺพตา, ตทุปาทานสฺส วา ปพนฺธาวิจฺเฉโท ลพฺภเตวาติ วุตฺตํ ‘‘อุปลพฺภมานตาลกฺขณํ อตฺถิภาว’’นฺติ. ปจฺจยธมฺมสฺส ยทิปิ อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคา ลพฺภมานตา อตฺถิภาโว, ตถาปิ ตสฺส ยถา อุปฺปาทกฺขณโต ฐิติกฺขเณ สาติสโย พฺยาปาโร, เอวํ ปจฺจยุปฺปนฺเนปีติ วุตฺตํ ‘‘สติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภกปฺปฏฺฐานา อตฺถิภาเวน อุปการกตา’’ติ. วตฺถารมฺมณสหชาตาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ปุเรชาตปจฺฉาชาตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. อตฺถิภาเวเนว น นิสฺสยาทิภาเวนาติ ‘‘สาธารณ’’นฺติ วุตฺตํ อุปการกตฺตํ วิภาเวติ. คำว่า "กรรมชั่วอันเราทำแล้วมีอยู่" เมื่อกล่าวถึงความเป็นอยู่ที่มีลักษณะพิเศษคือความเป็นอันทำแล้ว ย่อมแสดงถึงความเป็นอันสำเร็จแล้วของกรรมนั้น ไม่ใช่ความเป็นอันกำลังสำเร็จ จึงกล่าวว่า "ความเป็นอยู่ที่มีลักษณะคือความเป็นอันเกิดขึ้นแล้ว". แต่โดยอรรถแล้ว ความเป็นอยู่ของกรรมในที่นี้พึงทราบว่ามีอยู่โดยที่ผลยังไม่เกิดขึ้น. ในคำว่า "บุคคลมีอยู่" นี้ พึงทราบว่าความเป็นอยู่คือความปรากฏอยู่ของบัญญัตินั้น หรือความไม่ขาดสายของอุปาทานนั้นย่อมมีอยู่จริง จึงกล่าวว่า "ความเป็นอยู่ที่มีลักษณะคือความปรากฏอยู่". แม้ว่าความเป็นอยู่ของปัจจัยธรรมคือความปรากฏอยู่ได้ตั้งแต่ขณะเกิดจนถึงขณะดับ, ถึงกระนั้นก็ยังกล่าวว่า "แม้มีภาวะเป็นผู้ให้เกิด ก็ยังเป็นอุปการะด้วยความเป็นอยู่โดยตั้งอยู่เป็นเครื่องอุปถัมภ์" เพราะปัจจัยธรรมนั้นมีกิจพิเศษในขณะตั้งอยู่ยิ่งกว่าในขณะเกิด, แม้ในธรรมที่เกิดจากปัจจัยก็เช่นกัน. ในคำว่า "วัตถุ อารมณ์ สหชาต เป็นต้น" คำว่า "เป็นต้น" ย่อมรวบรวมเอาปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น. ด้วยความเป็นอยู่เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความเป็นนิสสยะเป็นต้น จึงแสดงความเป็นอุปการะที่เรียกว่า "สาธารณะ". ผสฺสาทีนํ อเนเกสํ สหภาโว นตฺถีติ อิทํ น เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺเน สนฺธาย, อถ โข นานาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกสฺมึ ผสฺสาทิสมุทาเย สติ ทุติโย น โหตี’’ติ อาห. สฺวายมตฺโถ ‘‘สหภาโว นตฺถี’’ติ สหภาวปฏิกฺเขเปเนว วิญฺญายติ. เอตฺตาวตา ปน อนวพุชฺฌนฺตานํ วเสน วิวริตฺวา วุตฺโต. เตนาติ อเนเกสํ ผสฺสาทีนํ สหภาวาภาเวน. ยทิ นตฺถิตามตฺเตน อุปการกตา นตฺถิปจฺจยตา, อนานนฺตราตีตวเสนปิ สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สติปี’’ติอาทิ. ตานีติ ปุริมตรจิตฺตานิ. ททมานํ วิยาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ โอกาสํ เทติเยว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกตา’’ติ? สจฺจเมตํ, เอวมชฺฌาสยา วิย ปจฺจยธมฺมา อภาวํ คจฺฉนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ วิย-สทฺทคฺคหณํ. คำว่า "ผัสสะเป็นต้นหลายอย่างไม่มีสหภาวะ" นี้ ไม่ได้หมายถึงสิ่งที่รวมอยู่ในจิตตุปบาทเดียวกัน, แต่หมายถึงสิ่งที่รวมอยู่ในจิตตุปบาทต่างกัน จึงแสดงว่า "เมื่อมีผัสสะเป็นต้นรวมกันอยู่ชุดหนึ่งแล้ว ชุดที่สองย่อมไม่มี". ความหมายนี้ย่อมเข้าใจได้ด้วยการปฏิเสธสหภาวะว่า "ไม่มีสหภาวะ". แต่ถึงกระนั้นก็ยังกล่าวอธิบายไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่ไม่เข้าใจ. เพราะเหตุนั้น คือเพราะไม่มีสหภาวะของผัสสะเป็นต้นหลายอย่าง. หากความเป็นอุปการะเป็นนัตถิปัจจัยด้วยความเป็นเพียงความไม่มี, ก็อาจเป็นไปได้แม้ด้วยความเป็นอดีตที่ไม่มีระหว่างคั่น จึงกล่าวตอบข้อโต้แย้งว่า "แม้มีอยู่" เป็นต้น. คำว่า "เหล่านั้น" หมายถึงจิตที่เกิดก่อน. เหตุใดจึงกล่าวว่า "เหมือนให้" เล่า? ก็มันให้โอกาสอยู่แล้วมิใช่หรือ? ดังที่กล่าวไว้ว่า "ความเป็นอุปการะด้วยการให้โอกาสแห่งการเป็นไป" มิใช่หรือ? เป็นความจริง, การใช้คำว่า "เหมือน" ก็เพื่อแสดงว่าปัจจัยธรรมทั้งหลายย่อมถึงความไม่มีไปประหนึ่งว่ามีอัธยาศัยเช่นนั้น. นตฺถิตาวิคมานํ สติปิ ปจฺจยสฺส ธมฺมสฺส อนุปลทฺธิตาสามญฺเญ นตฺถิวิคตปจฺจเยสุ ลพฺภมานํ วิเสสมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภาวมตฺเตนาติ หุตฺวา อภาวมตฺเตน. เตเนตฺถ นิโรธานนฺตรํ ปจฺจยธมฺมสฺส อุปการกตฺตํ อาห, ยถา ตํ ‘‘โอกาสทาน’’นฺติ วุตฺตํ. สภาววิคเมนาติ เอเตน นิโรธโต ปรมฺปิ ยโต ‘‘วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจยธมฺเม ยาสํ นตฺถิตาวิคตตานํ วเสน นตฺถิวิคตปจฺจยา วุตฺตา, ตาสํ วิเสเส ทสฺสิเต นตฺถิวิคตปจฺจยานํ วิเสโส [Pg.239] ทสฺสิโต โหตีติ ‘‘นตฺถิตา จ นิโรธานนฺตรสุญฺญตา วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตา’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ นิโรธานนฺตรา น นิโรธสมกาลาติ อธิปฺปาโย. ตถาติ อิมินา ยถา ปจฺจยธมฺมาวิเสเสปิ นตฺถิวิคตปจฺจยภาววิเสโส นิทฺธาริโต, ตถา อตฺถิอวิคตปจฺจยภาววิเสโสติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ยถา หิ นิโรธานนฺตรนิโรธปฺปตฺตีหิ นตฺถิวิคตตานํ เภโท ลกฺขิโต, เอวํ ปจฺจยธมฺมสฺส ธรมานตานิโรธานุปคเมหิ อตฺถิอวิคตตานนฺติ. กถํ ปนายํ ธมฺมาวิเสเส ปจฺจยภาววิเสโส ทุวิญฺเญยฺยรูเปน ฐิโต สมฺมา วิภาวิสฺสตีติ อาห ‘‘ธมฺมานญฺหี’’ติอาทิ. ตทภิสมยาย เตสํ ปจฺจยวิเสสานํ อธิคมตฺถํ. แม้ว่าความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้วของปัจจัยธรรมจะมีความไม่ปรากฏเสมอกัน, แต่เพื่อแสดงความหมายพิเศษที่ปรากฏในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย จึงกล่าวว่า "ในที่นี้" เป็นต้น. ด้วยความเป็นเพียงความไม่มี คือด้วยความเป็นเพียงความไม่มีหลังจากมีอยู่แล้ว. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงกล่าวถึงความเป็นอุปการะของปัจจัยธรรมหลังจากดับไปแล้ว, เหมือนที่กล่าวว่า "การให้โอกาส". ด้วยการล่วงไปแห่งสภาพ คือด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "วิคตะคือการถึงซึ่งความดับ" แม้หลังจากดับไปแล้ว. เมื่อแสดงความพิเศษของความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้ว ซึ่งเป็นเหตุให้กล่าวถึงนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยในปัจจัยธรรม, ก็เท่ากับได้แสดงความพิเศษของนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยแล้ว จึงกล่าวว่า "ความเป็นความไม่มีคือความว่างเปล่าหลังจากดับไปแล้ว, ความเป็นความล่วงไปแล้วคือการถึงซึ่งความดับ", ในที่นี้มีความหมายว่า "หลังจากดับไปแล้ว" ไม่ใช่ "พร้อมกับความดับ". ด้วยคำว่า "เช่นนั้น" นี้ ย่อมสรุปความหมายว่า เหมือนอย่างที่ความพิเศษแห่งภาวะของนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยถูกกำหนดไว้แม้ในปัจจัยธรรมที่ไม่มีความพิเศษ, ความพิเศษแห่งภาวะของอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยก็ถูกกำหนดไว้เช่นกัน. เหมือนอย่างที่ความแตกต่างของความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้วถูกกำหนดด้วยการดับไปแล้วและการถึงซึ่งความดับ, ความแตกต่างของความเป็นความมีอยู่และความไม่ล่วงไปแล้วก็ถูกกำหนดด้วยการดำรงอยู่และการไม่ถึงซึ่งความดับของปัจจัยธรรม. แต่ความพิเศษแห่งภาวะของปัจจัยนี้ซึ่งตั้งอยู่ในรูปที่เข้าใจยากในธรรมที่ไม่มีความพิเศษ จะแสดงให้เห็นได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "เพราะธรรมทั้งหลาย" เป็นต้น. เพื่อการบรรลุถึงความพิเศษของปัจจัยเหล่านั้น. จตูสุ ขนฺเธสุ เอกสฺสปิ อสงฺคหิตตฺตาภาวโต อนนฺตราทีหีติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา โยชนา. อญฺญนฺติ สุขุมรูปํ. น หิ ตํ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ. นนุ จ รูปรูปมฺปิ ปุเรชาตปจฺจยภาเวน กุสลตฺติเก นาคตนฺติ อาห ‘‘รูปรูปํ ปนา’’ติอาทิ. อญฺญตฺถ อาคตเมวาติ ยทิปิ กุสลตฺติเก นาคตํ, สนิทสฺสนตฺติกาทีสุ ปน อาคตตฺตา น สกฺกา รูปรูปสฺส ปุเรชาตปจฺจยตํ ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อตฺโถ. การประกอบความหมายโดยเปลี่ยนวิภัตติว่า "อนันตรปัจจัยเป็นต้น" เพราะไม่มีขันธ์แม้แต่ขันธ์เดียวที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าไว้ในขันธ์ 4. คำว่า "อื่น" หมายถึงรูปที่ละเอียด. เพราะรูปนั้นไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย. ก็รูปกับรูปก็ไม่ได้มาในกุสลัตติกะโดยเป็นปุเรชาตปัจจัยมิใช่หรือ? จึงกล่าวว่า "ส่วนรูปกับรูป" เป็นต้น. คำว่า "มาแล้วในที่อื่น" หมายความว่า แม้จะไม่ได้มาในกุสลัตติกะ, แต่เพราะมาแล้วในสนิทัสสนัตติกะเป็นต้น จึงไม่สามารถปฏิเสธความเป็นปุเรชาตปัจจัยของรูปกับรูปได้. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปัจจัยุทเทสจบลงแล้ว. ปจฺจยนิทฺเทโส ปัจจยนิทเทส ๑. เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑. คำอธิบายเหตุนิทเทส ๑. เหตุปจฺจเยน ปจฺจยภาโว เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐ, น เหตุปจฺจยธมฺโมติ อตฺโถ. โสติ เหตุภาเวน ปจฺจโย. เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป โย เหตุปจฺจเยน ปจฺจยภาโว วุตฺโต, โย จ ทุติยวิกปฺเป เหตุภาเวน ปจฺจโย วุตฺโต, โส ยสฺมา อตฺถโต ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส ยถาวุตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ เหตุปจฺจยภาโวเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุภยถาปิ เหตุภาเวน อุปการกตา เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ ทสฺสิตํ โหตี’’ติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ‘‘อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจยภาโว, อารมฺมณภาเวน วา ปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย’’ติอาทินา อารมฺมณปจฺจยาทีสุ อตฺโถ เนตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต [Pg.240] ‘‘เอส นโย เสสปจฺจเยสุปี’’ติ อาห. ธมฺมสภาโว เอว, น ธมฺมโต อญฺญา ธมฺมสตฺติ นาม อตฺถีติ. อุปการกํ ธมฺมนฺติ ปจฺจยธมฺมํ อาห. อุปการกตนฺติ ปจฺจยตํ. ๑. สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย ชื่อว่า เหตุปัจจัย ไม่ใช่ธรรมที่เป็นเหตุปัจจัย ดังนี้ อธิบายว่า เหตุปัจจัยนั้นเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ. ในที่นี้ สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัยที่กล่าวไว้ในวิกัลป์ที่ ๑ และปัจจัยโดยความเป็นเหตุที่กล่าวไว้ในวิกัลป์ที่ ๒ นั้น เพราะโดยอรรถแล้วเป็นเพียงความเป็นเหตุปัจจัยของปัจจัยธรรมที่กล่าวแล้ว และของปัจจยุปบันธรรมที่กล่าวแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "แสดงว่าไม่ว่าในสองนัยนี้ ความเป็นอุปการะโดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า เหตุปัจจัย" ดังนี้. ในที่นี้ฉันใด พึงนำความหมายไปในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นว่า "สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยอารัมมณปัจจัย หรือปัจจัยโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่า อารัมมณปัจจัย" เป็นต้น ฉันนั้น แสดงว่า "นัยนี้พึงทราบในปัจจัยที่เหลือด้วย" ดังนี้. เป็นเพียงสภาวะของธรรมเท่านั้น ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าอำนาจแห่งธรรมอื่นไปจากธรรม. คำว่า "ธรรมที่ช่วยเหลือ" หมายถึง ปัจจัยธรรม. คำว่า "ความเป็นอุปการะ" หมายถึง ความเป็นปัจจัย. ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ปจฺจตฺตวเสน นิทฺทิฏฺโฐ, ปฐมาย วิภตฺติยา นิทฺทิฏฺโฐติ อตฺโถ. เตนาติ ปจฺจยธมฺมนิทฺเทสภูเตน ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺเฐน ปฐเมน เหตุสทฺเทน. เอตสฺสาติ เหตุสทฺทาภิเธยฺยมตฺถมาห. โส หิ ฉพฺพิโธ นววิโธ ทฺวาทสวิโธติ อเนกเภเทน ภินฺโนปิ เหตุภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา เอกวจเนน วุตฺโต. ทุติโย เหตุสทฺโทติ อาเนตฺวา โยชนา. เหตุนา สมฺปยุตฺตานนฺติ อธิกตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เหตุ สมฺปยุตฺตานํ ปจฺจโย โหนฺโต เหตุนา สมฺปยุตฺตานเมว ปจฺจโย โหติ, น วิปฺปยุตฺตาน’’นฺติ เอวํ ปทเมตํ. น หิ สพฺเพน สพฺพํ เหตุวิปฺปยุตฺตธมฺมานํ เหตุปจฺจโย น โหตีติ. สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส สมฺพนฺธีสทฺทตฺตา ‘‘สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส สาเปกฺขตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สมฺปยุตฺโตติ หิ วุตฺเต เกน สมฺปยุตฺโตติ เอกนฺตโต สมฺพนฺธิอนฺตรํ อเปกฺขิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อญฺญสฺส…เป… วิญฺญายตี’’ติ. นายํ เอกนฺโตติ ยฺวายํ ‘‘ทุติเย เหตุสทฺเท อวิชฺชมาเน’’ติอาทินา วุตฺโต อตฺโถ, อยเมกนฺโต น โหติ, อญฺญาเปกฺโขปิ สทฺโท อญฺญสฺส วิเสสนํ โหตีติ อิทํ น สพฺพตฺเถว สมฺภวตีติ อตฺโถ. ‘‘ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ’’ติ อิมินา ปฐมสฺส เหตุสทฺทสฺส สมฺปยุตฺตสทฺทานเปกฺขตํ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘เหหุปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอตฺเถว พฺยาวโฏ’’ติ. อวิสิฏฺฐาติ น วิเสสิตา. เอวนฺติ ยถา เหตุสทฺเทน อญฺญตฺถ พฺยาวเฏน สมฺปยุตฺตา น วิเสสิยนฺติ กิจฺจนฺตรปสุตตฺตา, เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺเทน เหตุสทฺทวิเสสนรหิเตน ตทตฺถมตฺตพฺยาวฏตฺตา อวิเสสโต สมฺปยุตฺตานํ คหณํ สิยา. เตน วุตฺตํ ‘‘สมฺปยุตฺตสทฺเทนา’’ติอาทิ. อาหารินฺทฺริยาสมฺปยุตฺตสฺส อภาวโตติ อาหาเรหิ อินฺทฺริเยหิ จ นสมฺปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส อภาวโต. น หิ ผสฺสเจตนาวิญฺญาณเวทนาชีวิตวิรหิโต จิตฺตุปฺปาโท อตฺถิ. เตนาห ‘‘วชฺเชตพฺพา…เป… ตํ น กต’’นฺติ. วชฺเชตพฺพํ เหตุวิปฺปยุตฺตํ. คำว่า ปัจจัตตนิเทศ (Paccattaniddiṭṭho) หมายถึง แสดงโดยปัจจัตตวจนะ คือแสดงด้วยวิภัตติที่ ๑. ด้วยคำว่า เตนะ (นั้น) หมายถึง ด้วยคำว่า เหตุ ตัวแรก ซึ่งเป็นปัจจัยธรรมที่แสดงโดยปัจจัตตนิเทศ. คำว่า เอตัสสะ (ของสิ่งนี้) หมายถึง อรรถที่พึงกล่าวด้วยคำว่า เหตุ. เหตุนั้นแม้จะต่างกันด้วยความหลากหลาย เช่น มี ๖ อย่าง มี ๙ อย่าง มี ๑๒ อย่าง แต่ก็ถูกกล่าวด้วยเอกพจน์ โดยรวมเข้าด้วยกันในความเป็นเหตุโดยทั่วไป. พึงนำคำว่า เหตุ ตัวที่สองมาประกอบ. คำว่า เหตุนา สัมปยุตตานัง (ของธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ) นี้กล่าวไว้เพราะเป็นบทที่ตั้งขึ้นว่า "เหตุเมื่อเป็นปัจจัยของธรรมที่สัมปยุตแล้ว ย่อมเป็นปัจจัยของธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุเท่านั้น ไม่ใช่ของธรรมที่วิปปยุต" ดังนี้. เพราะเหตุปัจจัยย่อมไม่เป็นปัจจัยของธรรมที่วิปปยุตจากเหตุทั้งหมดโดยประการทั้งปวงก็หามิได้. เพราะคำว่า สัมปยุต เป็นคำที่มีความสัมพันธ์กัน จึงกล่าวว่า "เพราะคำว่า สัมปยุต เป็นคำที่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ". เพราะเมื่อกล่าวว่า สัมปยุต ย่อมต้องอาศัยสิ่งอื่นที่สัมพันธ์กันอย่างแน่นอนว่า "สัมปยุตด้วยอะไร". เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ของสิ่งอื่น...ฯลฯ...พึงทราบ" ดังนี้. คำว่า นายัง เอกันโต (นี้ไม่เป็นเอกันตะ) หมายถึง อรรถที่กล่าวไว้ว่า "เมื่อไม่มีคำว่า เหตุ ตัวที่สอง" เป็นต้น นี้ไม่เป็นเอกันตะ (แน่นอนตายตัว) คือ คำที่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบก็เป็นวิเสสนะของสิ่งอื่นได้ ดังนี้ ไม่ได้เป็นไปได้ในทุกที่. ด้วยคำว่า ปัจจัตตนิเทศ นี้ กล่าวถึงความเป็นคำที่ไม่ต้องการคำว่า สัมปยุต มาประกอบของคำว่า เหตุ ตัวแรก. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นไปในคำว่า เหตุปัจจัย เป็นปัจจัย (เหตุปัจจเยนะ ปัจจโย) นี้เท่านั้น" ดังนี้. คำว่า อวิสิฏฐา (ไม่พิเศษ) หมายถึง ไม่ได้ถูกทำให้พิเศษ. ฉันใด ธรรมที่สัมปยุตไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยคำว่า เหตุ ที่เป็นไปในที่อื่น เพราะมุ่งหมายกิจอื่น ฉันนั้น การรับเอาธรรมที่สัมปยุตโดยไม่พิเศษด้วยคำว่า สัมปยุต ที่ปราศจากวิเสสนะของคำว่า เหตุ เพราะเป็นไปเพื่ออรรถนั้นเท่านั้น พึงมีได้. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยคำว่า สัมปยุต" เป็นต้น. คำว่า อาหารินทริยาสัมปยุตตัสสะ อภาวะโต (เพราะไม่มีธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์) หมายถึง เพราะไม่มีธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์. เพราะจิตตุปบาทที่ปราศจากผัสสะ เจตนา วิญญาณ เวทนา และชีวิต ย่อมไม่มี. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "พึงเว้น...ฯลฯ...ไม่ได้ทำสิ่งนั้น" ดังนี้. สิ่งที่พึงเว้น คือธรรมที่วิปปยุตจากเหตุ. เอวมฺปีติ ทุติเยน เหตุสทฺเทน คยฺหมาเนปิ นาปชฺชติ. ยทิปิ เหตโว พหโว, สามญฺญนิทฺเทโส จายํ, ตถาปิ สามญฺญโชตนาย วิเสสนิทฺทิฏฺฐตฺตาติ [Pg.241] อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจตฺต…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. วินาปิ ทุติเยน เหตุสทฺเทน เหตุสมฺปยุตฺตภาเว สิทฺเธปีติ อิมินา ยํ วุตฺตํ ‘‘นายเมกนฺโต’’ติ, ตเมว อุลฺลิงฺเคติ. น ปน เหตูนนฺติ อิทํ เหตุสฺส ปจฺจยภาเวน คหิตตฺตา ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คหณํ น ยุชฺเชยฺยาติ อาสงฺกมานํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘เอวมฺปิ คหณํ สิยา’’ติ. โสติ ทุติโย เหตุสทฺโท. อปเร ปน ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ เหตูนญฺจ สมฺปยุตฺตกานญฺจาติ สมาสํ วิกปฺเปนฺติ. ปติฏฺฐามตฺตาทิภาเวน นิรเปกฺขาติ เหตุฌานมคฺคธมฺมา ปติฏฺฐานอุปนิชฺฌานนิยฺยานมตฺเตน อญฺญธมฺมนิรเปกฺขา เหตุฌานมคฺคปจฺจยกิจฺจํ กโรนฺติ. สาเปกฺขา เอวาติ อญฺญสาเปกฺขา เอว. อาหริตพฺพอิสิตพฺพา อาหารินฺทฺริยปจฺจเยหิ อุปกตฺตพฺพธมฺมา. ตสฺมาติ ยสฺมา เยหิ สาเปกฺขา, เต อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม ปจฺจยภาเวเนว ปริจฺฉินฺทิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา. เตนาห ‘‘เต วินาปิ…เป… น กต’’นฺติ. ปริจฺฉินฺทนฺติ วิเสเสนฺติ. ตนฺติ ทุติยํ อาหารินฺทฺริยคฺคหณํ. ตตฺถาติ อาหารินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทเส. น เกวลญฺจ ตตฺเถว, อิธ จ เหตุปจฺจยนิทฺเทเส ทุติเยน เหตุคฺคหเณน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปุน วิเสสนกิจฺจํ นตฺถิ, กสฺมา? ปจฺจยภูเตเนว เหตุนา สมฺปยุตฺตานํ อญฺเญสญฺจ เหตูนํ อวิจฺฉินฺนตฺตา. คำว่า เอวัมปิ (แม้ดังนี้) หมายถึง แม้เมื่อถูกรับด้วยคำว่า เหตุ ตัวที่สอง ก็ไม่เกิด (โทษ). แม้เหตุทั้งหลายมีมาก และนี้เป็นการแสดงโดยทั่วไป แต่ก็ถูกแสดงโดยพิเศษเพื่อแสดงความเป็นทั่วไป ดังนี้เป็นอธิบาย. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ปัจจัตตะ...ฯลฯ...กล่าวแล้ว" ดังนี้. แม้เมื่อความเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุสำเร็จแล้วโดยไม่มีคำว่า เหตุ ตัวที่สอง ด้วยคำนี้ ย่อมชี้แจงสิ่งที่กล่าวไว้ว่า นี้ไม่เป็นเอกันตะ นั้นเอง. แต่คำว่า นะ ปะนะ เหตุูนัง (แต่ไม่ใช่ของเหตุทั้งหลาย) นี้กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงผู้ที่สงสัยว่า "เพราะเหตุถูกรับไว้โดยความเป็นปัจจัยแล้ว การรับไว้โดยความเป็นปัจจยุปบัน (ปัจจยุปปันนภาวะ) ย่อมไม่สมควร" ดังนี้. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "แม้ดังนี้ การรับก็พึงมีได้" ดังนี้. คำว่า โส (นั้น) หมายถึง คำว่า เหตุ ตัวที่สอง. ส่วนอาจารย์อื่น ๆ ย่อมแยกสมาสในคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้ว่า "ของเหตุทั้งหลายด้วย และของธรรมที่สัมปยุตด้วย" ดังนี้. คำว่า ปฏิฏฐานมัตตาทิภาเวนะ นิรเปกขา (ไม่ต้องการสิ่งอื่นโดยความเป็นเพียงที่ตั้งเป็นต้น) หมายถึง ธรรมคือเหตุ ฌาน และมรรค ย่อมทำกิจของเหตุปัจจัย ฌานปัจจัย และมรรคปัจจัย โดยไม่ต้องการธรรมอื่นโดยความเป็นเพียงที่ตั้ง การเพ่งพินิจ และการนำออก. คำว่า สาเปกขา เอวะ (ต้องการสิ่งอื่นเท่านั้น) หมายถึง ต้องการสิ่งอื่นเท่านั้น. ธรรมที่พึงนำมาและพึงแสวงหา คือ ธรรมที่พึงช่วยเหลือด้วยอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย. คำว่า ตัสมา (เพราะฉะนั้น) หมายถึง เพราะเหตุว่า ธรรมที่ต้องการสิ่งใด ย่อมตั้งอยู่โดยกำหนดปัจจยุปบันธรรมของตนด้วยความเป็นปัจจัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นแม้ไม่มี...ฯลฯ...ไม่ได้ทำ" ดังนี้. คำว่า ปริจฉินทันติ (ย่อมกำหนด) หมายถึง ย่อมทำให้พิเศษ. คำว่า ตัง (นั้น) หมายถึง การรับเอาคำว่าอาหารและอินทรีย์ตัวที่สอง. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) หมายถึง ในการแสดงอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย. ไม่เพียงแต่ในที่นั้นเท่านั้น แม้ในการแสดงเหตุปัจจัยในที่นี้ ก็ไม่มีกิจที่จะทำให้ปัจจยุปบันพิเศษอีกด้วยการรับเอาเหตุตัวที่สอง เพราะอะไร? เพราะธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุที่เป็นปัจจัย และเหตุอื่น ๆ ไม่ได้ถูกตัดขาดจากกัน. ปุริมวจนาเปกฺโข วุตฺตสฺเสว นิทฺเทโสติ ตํ-สทฺทสฺส ปฏินิทฺเทสภาวมาห. ปากฏีภูเต เอว อตฺเถ ปวตฺตติ, ปากฏีภาโว จ อญฺญานเปกฺเขน สทฺเทน ปกาสิตตฺตา เวทิตพฺโพ. อนเปกฺขนีโย อตฺถนฺตรพฺยาวฏตฺตา. อญฺโญติ เหตุสทฺทโต อญฺโญ. นิทฺทิสิตพฺพปกาสโก วุตฺโต นตฺถิ, โย ตํ-สทฺเทน ปฏินิทฺเทสํ ลเภยฺย. คำว่า ปุริมวจนาเปกโข วุตตัสเสวะ นิทเทโส (การแสดงสิ่งที่กล่าวแล้วโดยอาศัยคำก่อน) นี้กล่าวถึงความเป็นคำที่อ้างถึงของคำว่า ตัง (นั้น). ย่อมเป็นไปในอรรถที่ปรากฏชัดเท่านั้น และความเป็นที่ปรากฏชัดนั้น พึงทราบเพราะถูกประกาศด้วยคำที่ไม่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ. ไม่พึงต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ เพราะเป็นไปในอรรถอื่น. คำว่า อัญโญ (อื่น) หมายถึง อื่นจากคำว่า เหตุ. ไม่มีคำที่กล่าวไว้เพื่อแสดงสิ่งที่พึงแสดง ซึ่งจะพึงรับการอ้างถึงด้วยคำว่า ตัง. ยทิ เอวํ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ กถนฺติ อาห ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกานนฺติ อิมินา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปน-สทฺโท สติปิ เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ นิทฺเทสภาเว เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ลพฺภมานานํ นิทฺทิสิตพฺพานํ ปากฏีกรณสงฺขาตํ เหตุสทฺทโต วิเสสํ โชเตติ. ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อิมสฺส สมาสปทสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตมาห ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวจเนนา’’ติ. เตน จ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส เอกเทโสว วุจฺจติ ธมฺมานํ วิเสสนภาวโตติ อาห ‘‘อสมตฺเตนา’’ติ. วิเสสนํ นาม วิเสสิตพฺพาเปกฺขนฺติ อาห ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวจนนฺตราเปกฺเขนา’’ติ. วุตฺตตาย วินา ปฏินิทฺเทสตา นตฺถีติ ‘‘ปุพฺเพ วุตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ. ถ้าเป็นดังนั้น ในคำว่า ตังสมุฏฐานานัง (ของธรรมที่เกิดจากสิ่งนั้น) นี้เป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า "ด้วยคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้แล" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า ปะนะ (แต่) ย่อมแสดงความพิเศษจากคำว่า เหตุ อันได้แก่การทำให้สิ่งที่พึงแสดงที่พึงได้ในคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง ปรากฏชัด แม้เมื่อเหตุทั้งหลายมีอยู่และเป็นสภาพที่แสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ. กล่าวถึงความเป็นบทที่มีอรรถของบทหลังเป็นประธานของบทสมาสว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้ว่า "ด้วยคำว่า ปัจจยุปบัน". และด้วยคำนั้น ย่อมกล่าวถึงส่วนหนึ่งของอรรถที่มุ่งหมายไว้เท่านั้น เพราะความเป็นวิเสสนะของธรรมทั้งหลาย จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่สมบูรณ์" (อสมัตเตนะ). คำว่า วิเสสนะ (คำขยาย) ย่อมต้องการสิ่งที่ถูกขยาย จึงกล่าวว่า "ด้วยการต้องการคำอื่นที่เป็นปัจจยุปบันนวจนะมาประกอบ". เพราะไม่มีการอ้างถึงโดยปราศจากสิ่งที่กล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า "ด้วยสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว" ดังนี้. ตํ-สทฺเทน [Pg.242] นิทฺทิสิตพฺพนฺติ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพํ เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ปากฏีภูตํ กึ ปนาติ ปุจฺฉติ. เต เหตู เจว…เป… เหตุสมฺปยุตฺตกา จ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ปากฏีภูตาติ สมฺพนฺโธ. อญฺญถาติ ‘‘เยหิ เหตูหี’’ติอาทินา วุตฺตปฺปการโต อญฺญถา อญฺเญน ปกาเรน. ตํ อญฺญํ ปการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต เหตู…เป… สมฺพนฺเธ สตี’’ติ อาห. อิธาติ อนนฺตรํ วุตฺตสมฺพนฺธนํ ภุมฺมนิทฺเทเสน ปรามสติ. เตเนวาติ ปฐเมเนว เหตุสทฺเทน. ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพาติ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา ยถา ปากฏา, เอวํ ปุพฺเพ ‘‘ตํสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ วุตฺตโจทนายมฺปิ เอวเมว เตเนว ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา ปากฏา ภวิตุํ อรหนฺติ. ตถา จ สติ นิทฺทิสิตพฺพสฺส…เป… น ยุชฺเชยฺย. ทุวิธมฺปิ วา เหตุคฺคหณํ อปเนตฺวาติ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ กตํ ทฺวิปฺปการเหตุคฺคหณํ อวิจาเรตฺวา ‘‘ตํสมฺปยุตฺตกานนฺติ อวตฺวา’’ติอาทินา ตํ-สทฺทวจนียตํ โจเทติ, ‘‘นิทฺทิสิตพฺพสฺส อปากฏตฺตา’’ติอาทินา ปริหรติ จ. เหตู หิ ปจฺจยาติ อิทํ อยํ เหตุปจฺจยกถาติ กตฺวา วุตฺตํ. ย่อมถามว่า พึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" (นั้น) ในบทว่า "ตังสามุฏฐานานัง" (มีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน) นี้ อะไรเล่าที่ปรากฏในบทว่า "เหตุสัมปยุตตกะ" (ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ) อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" นั้น? เหตุเหล่านั้นด้วย...และธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุด้วย อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" ปรากฏในบทว่า "เหตุสัมปยุตตกะ" ดังนี้ เป็นความสัมพันธ์กัน. คำว่า "อัญญถา" (โดยประการอื่น) นั้น หมายถึง โดยประการอื่นจากประการที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ด้วยเหตุเหล่าใด" เป็นต้น. เมื่อแสดงประการอื่นนั้น จึงกล่าวว่า "เหตุเหล่านั้น...เมื่อมีความสัมพันธ์กันอยู่" เป็นต้น. คำว่า "อิธะ" (ในที่นี้) นั้น ย่อมกล่าวถึงความสัมพันธ์ที่กล่าวไว้ในลำดับก่อนด้วยการแสดงในสัตตมีวิภัตติ. คำว่า "เตเนวะ" (ด้วยคำนั้นนั่นแหละ) นั้น หมายถึง ด้วยคำว่า "เหตุ" ในเบื้องต้นนั่นแหละ. คำว่า "อันพึงแสดงด้วยคำว่า ตัง" นั้น หมายถึง ในบทว่า "ตังสามุฏฐานานัง" (มีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน) นี้ อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" ปรากฏแล้วฉันใด ฉันนั้นนั่นแหละ ในการชี้แจงที่กล่าวไว้ก่อนว่า "ตังสัมปยุตตกานัง" (ของธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น) ก็ควรจะปรากฏอันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" นั้นนั่นแหละ. เมื่อเป็นเช่นนั้น...ก็ไม่สมควรแก่สิ่งที่พึงแสดง. คำว่า "หรือว่าละการถือเอาเหตุทั้งสองอย่างเสีย" นั้น หมายถึง ไม่พิจารณาการถือเอาเหตุสองประการที่ทำไว้ในบทว่า "เหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ" ย่อมชี้แจงการที่พึงกล่าวด้วยคำว่า "ตัง" ด้วยบทว่า "ไม่กล่าวว่า ตังสัมปยุตตกานัง" เป็นต้น และย่อมแก้ด้วยบทว่า "เพราะสิ่งที่พึงแสดงไม่ปรากฏ" เป็นต้น. คำว่า "เหตุทั้งหลายเป็นปัจจัย" นั้น กล่าวไว้โดยทำว่า นี้เป็นเรื่องของเหตุปัจจัย. ตํ น วุตฺตนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานวจนํ น วุตฺตํ. ตสฺสาติ สหชาตปจฺจยสฺส. กฏตฺตารูปสฺส ปจฺจยภาโว น วุตฺโต ภเวยฺย, วุตฺโตว โส ‘‘วิปากาพฺยากโต เอโก ขนฺโธ ติณฺณนฺนํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, ตโย ขนฺธา เอกสฺส ขนฺธสฺส กฏตฺตา จ รูปาน’’นฺติอาทินา, ตสฺมา จิตฺตเจตสิกานํ กฏตฺตารูปปจฺจยภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตตฺถาติ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเส. ตตฺถ หิ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานิ เอว นิทฺทิฏฺฐานิ. อิธาปีติ อิมสฺมึ เหตุปจฺจยนิทฺเทเสปิ. เอวํ ภวิตพฺพนฺติ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ นิทฺเทเสน ภวิตพฺพํ. ยทิ เอวํ กสฺมา ตถา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานานนฺติ ปนา’’ติอาทิ. วิเสสิตํ โหติ สพฺพจิตฺตเจตสิกาสมุฏฺฐานภาเวน. วจเนนาติ ยถาทสฺสิเตน สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวจเนน. จิตฺตเจตสิกานํ ปจฺจยภาโว เอว หิ ตตฺถ ปจฺจยนิทฺเทเส วุตฺโต, น จิตฺตเจตสิกานํ สมุฏฺฐานภาโวติ อธิปฺปาโย. คำว่า "ตัง นะ วุตตัง" นั้น หมายถึง ไม่ได้กล่าวคำว่า "จิตตสมุฏฐาน" (มีจิตเป็นสมุฏฐาน). คำว่า "ตัสสะ" (ของสิ่งนั้น) นั้น หมายถึง ของสหชาตปัจจัย. ความเป็นปัจจัยของกตัตตารูป (รูปที่เกิดจากกรรม) ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ได้กล่าวไว้แล้วว่า "ขันธ์หนึ่งที่เป็นวิบากอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์สามและกตัตตารูปด้วยสหชาตปัจจัย, ขันธ์สามเป็นปัจจัยแก่ขันธ์หนึ่งและกตัตตารูป" เป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นปัจจัยของจิตเจตสิกแก่กตัตตารูปจึงไม่สามารถห้ามได้. คำว่า "ตัตถะ" (ในที่นั้น) นั้น หมายถึง ในการแสดงสหชาตปัจจัย. ในที่นั้นแล "จิตเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายที่มีจิตเป็นสมุฏฐานด้วยสหชาตปัจจัย" ดังนี้ รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้นที่ถูกแสดงไว้. คำว่า "อิธาปิ" (ในที่นี้ด้วย) นั้น หมายถึง ในการแสดงเหตุปัจจัยนี้ด้วย. คำว่า "พึงเป็นอย่างนี้" นั้น หมายถึง พึงเป็นด้วยการแสดงว่า "จิตตสมุฏฐานานัง" (ของรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน). ถ้าเป็นอย่างนั้น ทำไมจึงไม่กล่าวอย่างนั้น จึงกล่าวว่า "แต่ว่า จิตตสมุฏฐานานัง" เป็นต้น. ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกจำแนกด้วยความเป็นสมุฏฐานของจิตเจตสิกทั้งหมด. คำว่า "ด้วยคำ" นั้น หมายถึง ด้วยคำแสดงสหชาตปัจจัยที่แสดงไว้แล้ว. ความเป็นปัจจัยของจิตเจตสิกเท่านั้นแลที่กล่าวไว้ในการแสดงปัจจัยนั้น ไม่ใช่ความเป็นสมุฏฐานของจิตเจตสิก ดังนี้ เป็นอัธยาศัย. เหตุอาทิปฏิพทฺธตญฺจ ทสฺเสติ ยทคฺเคน ตานิ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺตีนิ, ตทคฺเคน ตํสมฺปยุตฺตธมฺมปฏิพทฺธวุตฺตีนิปิ โหนฺตีติ. อารมฺมณเมตํ โหตีติ [Pg.243] ยเทตํ กุสลากุสลเจตนาวเสน มโนทฺวาเร เจตนํ เสสทฺวาเรสุ กายวจีปโยควเสน สงฺกปฺปนํ, ยญฺจ กามราคาทีนํ สนฺตาเน อนุสยนํ, เอตํ อารมฺมณํ เอโส ปจฺจโย กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิติยา ปติฏฺฐานาย. ปติฏฺฐิเตติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาปติฏฺฐาปตฺเต กมฺมวิญฺญาเณ วิรุฬฺเหติ ตโต เอว กมฺมวิญฺญาณโต ปฏิสนฺธิวิญฺญาณพีเช วิรุฬฺเห วิรุหนฺเตติ อตฺโถ. อถ วา ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหตีติ กิเลสาภิสงฺขารสงฺขาเต กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิติยา ปวตฺติยา อารมฺมเณ ปจฺจเย ปฏิสิทฺเธ อายติปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมึ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติวเสน ปติฏฺฐิเต ปติฏฺฐหนฺเต วิรุฬฺเห พีชภาเวน วิรุหนฺเต นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธินามรูปสฺส วิญฺญาณปจฺจยตา วุตฺตา’’ติ. และย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ผูกพันกับเหตุเป็นต้น ด้วยเหตุที่ธรรมเหล่านั้นมีจิตเป็นเครื่องผูกพัน ด้วยเหตุนั้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้นก็ย่อมเป็นสิ่งที่ผูกพันด้วย. คำว่า "สิ่งนี้เป็นอารมณ์" นั้น หมายถึง เจตนาในมโนทวารโดยเป็นกุศลเจตนาและอกุศลเจตนา ความดำริในทวารที่เหลือโดยเป็นกายประโยคและวจีประโยค และกามราคะเป็นต้นที่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน สิ่งนี้เป็นอารมณ์ เป็นปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความดำรงอยู่ของกรรมวิญญาณ. คำว่า "ตั้งมั่นแล้ว" นั้น หมายถึง ย่อมเจริญในกรรมวิญญาณที่ถึงความตั้งมั่นแห่งความสามารถในการชักนำปฏิสนธิให้กรรมแล่นไป หมายความว่า เมื่อปฏิสนธิวิญญาณอันเป็นพืชเจริญแล้ว ย่อมเจริญจากกรรมวิญญาณนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "เป็นที่ตั้งของวิญญาณ" นั้น หมายถึง เมื่ออารมณ์ปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความดำรงอยู่ของกรรมวิญญาณที่ชื่อว่ากิเลสและอภิสังขารถูกปฏิเสธแล้ว ย่อมเป็นที่ตั้งของปฏิสนธิวิญญาณในอนาคต เมื่อปฏิสนธิวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว ตั้งอยู่แล้ว เจริญแล้ว โดยความเป็นพืชที่เจริญแล้ว โดยความเป็นผู้บังเกิดในภพใหม่ ย่อมมีการหยั่งลงแห่งนามรูป พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความเป็นปัจจัยของวิญญาณแก่นามรูปในปฏิสนธิได้กล่าวไว้แล้ว" ดังนี้. ปุริมตรสิทฺธายาติ เขตฺตภาวนิพฺพตฺติยา ปุเรตรเมว สิทฺธาย ปถวิยา. อตฺตลาโภเยว เจตฺถ ปติฏฺฐานํ, น ปฏิลทฺธตฺตภาวานํ อวฏฺฐานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปติฏฺฐานํ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปตฺตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. คำว่า "อันสำเร็จแล้วก่อนกว่า" นั้น หมายถึง แผ่นดินที่สำเร็จแล้วก่อนกว่าการบังเกิดแห่งความเป็นเขต. การได้อัตภาพเท่านั้นเป็นที่ตั้งในที่นี้ ไม่ใช่การตั้งอยู่ของภาวะที่ได้แล้ว ดังนี้ เมื่อแสดง จึงกล่าวว่า "ที่ตั้งนั้น หมายถึง การเกิดขึ้นเพราะความเป็นสิ่งที่ทำไว้แห่งกรรม" ดังนี้. เสสรูปานนฺติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปถวีธาตุอาทีนํ เสสรูปานํ, ปวตฺเต ปน ติสนฺตติรูปานมฺปิ. สหภวนมตฺตํ วา ทสฺเสติ. สหภาเวนปิ หิ อตฺถิ กาจิ วิเสสมตฺตา. กตฺถจิ กตฺถจีติ ปกติกาลภววิเสสาทิเก. ตติยปกติยญฺหิ ปฐมกปฺปิกกาเล จ ภาวกลาโป นตฺถิ, รูปภเว กายกลาโปปิ. อาทิ-สทฺเทน ตตฺเถว ฆานชิวฺหากลาปา, กามภเว จ อนฺธาทีนํ จกฺขาทิกลาปา สงฺคยฺหนฺติ. กตฺถจิ อภาวาภาวโตติ นามรูโปกาเส กตฺถจิปิ อภาวาภาวโต. คำว่า "ของรูปที่เหลือ" นั้น หมายถึง รูปที่เหลือของปฐวีธาตุเป็นต้นในขณะปฏิสนธิ ส่วนในปวัตติกาล ก็หมายถึง รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ ด้วย. หรือว่า ย่อมแสดงเพียงความเป็นสิ่งที่เกิดพร้อมกัน. เพราะแม้ด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดพร้อมกัน ก็มีความพิเศษบางอย่างอยู่. คำว่า "ในบางแห่ง ในบางแห่ง" นั้น หมายถึง ในกาลปกติ ในภพพิเศษเป็นต้น. เพราะในปฐมกัป และในกาลแห่งปฐมกัป ไม่มีภาวกลาป (กลุ่มแห่งภาวะ) ในรูปภพก็ไม่มีกายกลาป (กลุ่มแห่งกาย). ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น ในที่นั้นนั่นแหละ ฆานกลาป (กลุ่มแห่งจมูก) และชิวหากลาป (กลุ่มแห่งลิ้น) และในกามภพ จักขุกลาป (กลุ่มแห่งตา) เป็นต้น ของคนตาบอดเป็นต้น ย่อมถูกสงเคราะห์. คำว่า "เพราะไม่มีในบางแห่ง" นั้น หมายถึง เพราะไม่มีในบางแห่งในโอกาสแห่งนามรูป. เตสนฺติ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปาทีนํ. น หิ เหตุ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปสฺส ปจฺจโย โหติ, อุตุอาหารชานํ ปน สมฺภโวเยว นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยภาวปฺปสงฺโคเยว นตฺถี’’ติ. น ปน ลพฺภติ ปจฺจยปจฺจนีเย ตาทิสสฺส วารสฺส อนุทฺธฏตฺตา. อิทนฺติ ‘‘ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปาทีนํ ปจฺจยภาวปฏิพาหนโต’’ติ อิทํ ‘‘เหตู สหชาตาน’’นฺติ อเทสนาย ปริหารวจนํ, อีทิสี ปน โจทนา อโนกาสา เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควา ปนา’’ติอาทิ [Pg.244] วุตฺตํ. โย หิ ธมฺโม ยถา ภควตา เทสิโต, โส ตเถว คเหตพฺโพติ. คำว่า Tesanti (ของสิ่งเหล่านั้น) นั้น หมายถึง ของกตัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล. เพราะเหตุไม่เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปในปวัตติกาล ส่วนรูปที่เกิดจากอุตุและอาหารนั้น ความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยไม่มีเลย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ความเกี่ยวข้องแห่งความเป็นปัจจัยไม่มีเลย' ดังนี้. แต่ความเกี่ยวข้องนั้นย่อมไม่ได้ เพราะในปัจจัยปฏิปักษ์ไม่ได้ยกวาระเช่นนั้นขึ้นแสดง. คำว่า Idanti (นี้) นั้น หมายถึง 'เพราะห้ามความเป็นปัจจัยของกตัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล' ดังนี้ นี้เป็นคำแก้สำหรับการไม่แสดงว่า 'เหตุเป็นปัจจัยแก่สหชาตธรรม' แต่เพื่อแสดงว่า การคัดค้านเช่นนี้ไม่มีโอกาสเลย จึงกล่าวว่า 'Bhagavā pana' (แต่ว่าพระผู้มีพระภาค) เป็นต้น. เพราะธรรมใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้แล้วอย่างไร ธรรมนั้นก็พึงถือเอาอย่างนั้นนั่นแหละ. เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาการแสดงเหตุปัจจัย จบแล้ว. ๒. อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๒. การพรรณนาการแสดงอารัมมณปัจจัย. ๒. อุปฺปชฺชนกฺขเณเยวาติ เอตฺถ อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคา อุทฺธํ ปชฺชนํ คมนํ ปวตฺตนํ อุปฺปชฺชนํ, ตสฺส ขโณ, ตสฺมึ อุปฺปชฺชนกฺขเณติ เอวํ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อุปฺปชฺชนสทฺเทน อุปฺปนฺนสทฺเทน วิย สพฺเพ ปวตฺตมานภาวา สงฺคหิตา โหนฺติ, น อุปฺปาทมตฺตํ. เตนาติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺตมานกฺขเณเยว รูปาทีนํ อารมฺมณปจฺจยตฺเตน. อนาลมฺพิยมานานนฺติ สพฺเพน สพฺพํ นาลมฺพิยมานานนฺติ อตฺโถ. อญฺญถา หิ ยถาวุตฺตานํ รูปาทีนํ ยทา อารมฺมณปจฺจยตฺตาภาโว, ตทา อนาลมฺพิยมานตาวาติ. สพฺพรูปานีติ สพฺพานิ รูปายตนานิ, ยตฺตกานิ ตานิ อาปาถคตานิ โยคฺยเทเส ฐิตานิ, ตานิ สพฺพานีติ อตฺโถ. สห น โหนฺตีติ เอกชฺฌํ อารมฺมณํ น โหนฺติ. สติปิ หิ อเนเกสํ เอกชฺฌํ อาปาถคมเน ยตฺถ ยตฺถ ปุพฺพาโภโค, ตํ ตํเยว อารมฺมณํ โหติ, น สพฺพํ. นีลาทิสงฺฆาตวเสน เจตํ วุตฺตํ, น ปจฺเจกํ นีลาทิรูปายตนมตฺตวเสน. สมุทิตานิเยว หิ รูปายตนานิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, น วิสุํ วิสุนฺติ ธาตุวิภงฺควณฺณนายํ ทสฺสิโตยํ นโย. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘เต เต วิสุํ วิสุํ อารมฺมณปจฺจโย โหนฺตี’’ติปิ วุตฺตํ, ตมฺปิ ยถาวุตฺตเมวตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อญฺญถา รูปายตนํ มนินฺทฺริยโคจรํ นาม น สิยา. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. เตเนวาห ‘‘ตถา สทฺทาทโยปี’’ติ. ‘‘สห น โหนฺตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา วิภาเวตุํ ‘‘ยํ ยนฺติ หิ วจนํ รูปาทีนิ ภินฺทตี’’ติ อาห. ๒. ในคำว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้นนั่นเอง' (Uppajjanakkhaṇeyeva) นี้ พึงเห็นอรรถว่า การเกิดขึ้น (uppajjana) คือ การดำเนินไป การไป การเป็นไป ตั้งแต่ความเกิดขึ้นจนถึงความดับ, ขณะของการเกิดขึ้นนั้น ชื่อว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้น'. เมื่อเป็นเช่นนี้ ด้วยคำว่า 'การเกิดขึ้น' ย่อมสงเคราะห์สภาวะที่เป็นไปทั้งหมด เหมือนกับคำว่า 'เกิดขึ้นแล้ว' (uppanna) ไม่ใช่เพียงความเกิดขึ้น (uppāda) เท่านั้น. ด้วยคำว่า 'Tenāti' (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะรูปเป็นต้น เป็นอารัมมณปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น ในขณะที่เป็นไปนั่นเอง. คำว่า 'Anālambiyamānānaṃ' (ของรูปเป็นต้นที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์) หมายถึง ของรูปเป็นต้นที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์โดยประการทั้งปวง. เพราะมิฉะนั้น เมื่อใดรูปเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว ไม่มีภาวะเป็นอารัมมณปัจจัย เมื่อนั้นก็เป็นภาวะที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์. คำว่า 'Sabbarūpāni' (รูปทั้งปวง) หมายถึง รูปายตนะทั้งปวง, รูปายตนะเหล่านั้นทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ในวิสัยและตั้งอยู่ในที่ที่เหมาะสม. คำว่า 'Saha na honti' (ไม่เป็นพร้อมกัน) หมายถึง ไม่เป็นอารมณ์รวมกัน. แม้เมื่ออารมณ์หลายอย่างมาสู่คลองพร้อมกัน ที่ใดมีการใส่ใจก่อน ที่นั้นนั่นแหละเป็นอารมณ์ ไม่ใช่ทั้งหมด. ข้อนี้กล่าวโดยรวมกันแห่งสีเขียวเป็นต้น ไม่ใช่โดยรูปายตนะมีสีเขียวเป็นต้นแต่ละอย่าง. เพราะรูปายตนะที่รวมกันนั่นแหละเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ ไม่ใช่แยกกันแต่ละอย่าง วิธีนี้ได้แสดงไว้ในอรรถกถาธาตุวิภังค์. ส่วนที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'สิ่งเหล่านั้นแต่ละอย่างเป็นอารัมมณปัจจัย' นั้น ก็กล่าวโดยหมายถึงอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. มิฉะนั้น รูปายตนะก็จะไม่เป็นโคจรของมนินทรีย์. แม้ในเสียงเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'แม้เสียงเป็นต้นก็เช่นกัน'. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นพร้อมกัน' ด้วยบาลี จึงกล่าวว่า 'เพราะคำว่า สิ่งใดสิ่งใด ย่อมจำแนกรูปเป็นต้น'. ‘‘เย เอเต’’ติอาทิโก ปุริโม อตฺโถ, ‘‘น เอกโต โหนฺตี’’ติอาทิโก ปน ปจฺฉิโม, ‘‘สพฺพารมฺมณตาทิวเสน วา อิธาปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ‘‘ยํ ยํ วา ปนารพฺภา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา วิย ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ อิมสฺส ปาฐสฺส ปุรโต มโนวิญฺญาณสฺส สพฺพารมฺมณตา นาคตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. น [Pg.245] หิ อนนฺตรเมว ปาฬิยํ สรูปโต อาคตมตฺถํ คเหตฺวา ปทนฺตรํ สํวณฺเณตพฺพํ. ตตฺถ หิ ‘‘รูปารมฺมณํ วา’’ติอาทินา นิยมวเสน ฉ อารมฺมณานิ วตฺวา ‘‘ยํ ยํ วา ปนารพฺภา’’ติ วจนํ สพฺพารมฺมณตาทิทสฺสนนฺติ ยุตฺตเมเวตนฺติ, อิธ ปน สพฺพารมฺมณตํ วตฺวา ปุน ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ วุจฺจมานํ สพฺพารมฺมณตาทสฺสนนฺติ กถมิทํ ยุชฺเชยฺย? กมาภาโวปิ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา’’ติ อวิเสสวจเนเนว สิทฺโธ อารมฺมณานุปุพฺพิยาว อคฺคหิตตฺตา. น หิ มโนธาตุยา วิย มโนวิญฺญาณธาตุยา อิธ อารมฺมณานิ อนุปุพฺพโต คหิตานิ, ตตฺถ วิย วา เอเตเนว นิยมาภาโวปิ สํวณฺณิโตติ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ. อรรถเบื้องต้นมีคำว่า 'Ye ete' (สิ่งเหล่านี้ใด) เป็นต้น, ส่วนอรรถเบื้องปลายมีคำว่า 'Na ekato honti' (ไม่เป็นพร้อมกัน) เป็นต้น. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงถือเอาอรรถโดยความเป็นสัพพารัมมณตา (การมีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์) เป็นต้นด้วย'? เพราะว่าความเป็นสัพพารัมมณตาของมโนวิญญาณ ไม่ได้มาปรากฏอยู่ก่อนบทว่า 'Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha' (ปรารภธรรมใดๆ) เหมือนอย่างบาลีว่า 'Yaṃ yaṃ vā panārabbha' (หรือปรารภสิ่งใดๆ). เพราะได้กล่าวไว้ว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย'. ไม่พึงถือเอาอรรถที่มาโดยตรงในบาลีนั้นแล้วอธิบายบทอื่นในทันที. ในที่นั้น เมื่อกล่าวอารมณ์ ๖ โดยเป็นกฎเกณฑ์ด้วยคำว่า 'รูปารมณ์บ้าง' เป็นต้น แล้วกล่าวคำว่า 'Yaṃ yaṃ vā panārabbha' ว่าเป็นการแสดงความเป็นสัพพารัมมณตาเป็นต้น ก็ย่อมสมควรอยู่, แต่ในที่นี้ เมื่อกล่าวความเป็นสัพพารัมมณตาแล้ว กล่าวคำว่า 'Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha' อีกว่าเป็นการแสดงความเป็นสัพพารัมมณตาเป็นต้น ข้อนี้จะสมควรได้อย่างไร? แม้การไม่มีลำดับ (kamābhāvo) ก็สำเร็จได้ด้วยคำว่า 'ธรรมทั้งปวง' ซึ่งเป็นคำทั่วไป เพราะไม่ได้ถือเอาอารมณ์ตามลำดับ. เพราะในที่นี้ อารมณ์ของมโนวิญญาณธาตุไม่ได้ถูกถือเอาตามลำดับเหมือนของมโนธาตุ, หรือพึงทราบว่าการไม่มีกฎเกณฑ์ก็ถูกอธิบายด้วยเหตุนี้เหมือนในที่นั้น. เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงถือเอาอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้น. ปวตฺตนฺติ ปวตฺตนํ. นทิยา สนฺทนํ ปพฺพตสฺส ฐานนฺติ หิ วุตฺตา อวิรตมวิจฺเฉทนายํ ตถาปวตฺติกิริยาว. เตนาห ‘‘อวิรตํ อวิจฺฉินฺนํ สนฺทนฺตี’’ติ. เอวนฺติ ยถา ‘‘สนฺทนฺตี’’ติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ สพฺพสงฺคหวเสน อุปฺปชฺชนสฺส คหิตตฺตา อารมฺมณปวคฺคโต ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพกาลสงฺคหวเสนา’’ติอาทิ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘อตีตานาคต…เป… อธิปฺปาโย’’ติ, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานนฺติ อตฺโถ. สมุทายวเสนาติ จิตฺเตน ราสีกรณวเสน. อธิปฺปาโยติ อิมินา วตฺตมานุปจาเรน วินาว ‘‘เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถ วตฺตมานตฺถํ สกฺกา โยเชตุนฺติ อิมมตฺถํ อุลฺลิงฺเคติ. เตนาห ‘‘อิเม ปนา’’ติอาทิ. ยทิปิ ปจฺจยธมฺมา เกจิ อตีตา อนาคตาปิ โหนฺติ, ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม ปน ปจฺจุปฺปนฺโน เอวาติ อาห ‘‘อตีตานาคตานํ น โหนฺตี’’ติ. อุปฺปาเท วา หิ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจเยน ภวิตพฺพํ ฐิติยํ วาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อตีตานาคตา ปรมตฺถโต นตฺถิ, ตสฺมา. เตสูติ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ. ตํตํปจฺจยาติ ตํ ตํ รูปาทิอารมฺมณํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ ตํตํปจฺจยา. อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ สมานสภาวตฺตา. น หิ อตฺถาเภเทน สภาวเภโท อตฺถิ. น ปน ตํตํปจฺจยวนฺตตา ทสฺสิตา โหติ อตีตานาคเตสุ นิปฺปริยาเยน ตทภาวโต. ยสฺมา ปจฺจยวนฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนาเยว, เต จ ปจฺจุปฺปนฺนาเยวาติ. “ปวัตตันติ” (ย่อมเป็นไป) คือ การเป็นไป. เพราะได้กล่าวไว้ว่า การไหลของแม่น้ำ การตั้งอยู่ของภูเขา คือ กิริยาที่เป็นไปอย่างนั้นโดยไม่ขาดสาย ไม่มีการตัดขาด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไหลไปโดยไม่ขาดสาย ไม่มีการตัดขาด”. คำว่า เอวัง (ฉันนั้น) มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่คำว่า “สันทันติ” (ย่อมไหลไป) เป็นคำปัจจุบันกาลที่กล่าวไว้, ฉันใด, คำว่า “เย เย ธัมมา อุปปัชชันติ” (ธรรมเหล่าใดเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้น) ก็เป็นคำปัจจุบันกาลที่กล่าวไว้ เพราะการเกิดขึ้นถูกถือเอาโดยการสงเคราะห์ทั้งหมด จากหมวดอารมณ์ว่า “ย่อมเกิดขึ้น” ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า “โดยการสงเคราะห์กาลทั้งปวง” เป็นต้น. และที่กล่าวไว้ว่า “อดีต อนาคต...เป... อัธยาศัย” หมายถึง จิตและเจตสิกที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน. คำว่า สมุทยวเสนะ (โดยความเป็นกลุ่มก้อน) หมายถึง โดยการรวมกันด้วยจิต. คำว่า อธิปปาโย (อัธยาศัย) นี้ ย่อมชี้ให้เห็นอรรถว่า สามารถประกอบอรรถปัจจุบันในคำว่า “เย เย ธัมมา อุปปัชชันติ” นี้ได้โดยไม่ต้องอาศัยปัจจุบันนุปจาร (การใช้คำปัจจุบันโดยอ้อม). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ส่วนสิ่งเหล่านี้” เป็นต้น. แม้ว่าธรรมที่เป็นปัจจัยบางอย่างจะเป็นอดีตและอนาคตได้, แต่ธรรมที่เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (ปัจจยุปบัน) ย่อมเป็นปัจจุบันเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ไม่เป็นของอดีตและอนาคต”. เพราะธรรมที่เป็นปัจจยุปบัน พึงมีปัจจัยในขณะอุปปาทะ (เกิดขึ้น) หรือในขณะฐิติ (ตั้งอยู่). คำว่า ตสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะอดีตและอนาคตไม่มีโดยปรมัตถ์. คำว่า เตสุ (ในสิ่งเหล่านั้น) หมายถึง ในธรรมที่เป็นปัจจยุปบัน. คำว่า ตังตังปัจจยา (มีปัจจัยนั้นๆ) หมายถึง อารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้นๆ เป็นปัจจัยของธรรมเหล่านี้ จึงชื่อว่า ตังตังปัจจยา. อรรถนี้แสดงให้เห็นโดยความเป็นสภาพเสมอกัน. เพราะไม่มีความแตกต่างกันแห่งสภาวะด้วยความแตกต่างกันแห่งอรรถ. แต่ความเป็นผู้มีปัจจัยนั้นๆ ไม่ได้แสดงไว้ในอดีตและอนาคต เพราะไม่มีสิ่งนั้นโดยตรง. เพราะธรรมที่มีปัจจัยคือธรรมที่เป็นปัจจยุปบันเท่านั้น และธรรมเหล่านั้นก็เป็นปัจจุบันเท่านั้น. ยํ [Pg.246] ยํ ธมฺมํ เต เต ธมฺมาติ ยํนิมิตฺตายํวจนเภโท, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. รูปารูปธมฺมา หิ กลาปโต ปวตฺตมานาปิ จิตฺตเจตสิกานํ กทาจิ วิสุํ วิสุํ อารมฺมณํ โหนฺติ, กทาจิ เอกชฺฌํ, น เอตฺถ นิยโม อตฺถิ, ปุริมาโภโคเยว ปน ตถาคหเณ การณํ. ตยิมํ ทีเปตุํ ภควตา ยํวจนเภโท กโตติ จ สกฺกา วตฺตุํ, ยสฺมา ปน เอกกลาปปริยาปนฺนานมฺปิ ธมฺมานํ เอกชฺฌํ คหเณ น สมุทาโย คยฺหติ ตทาโภคาภาวโต, อถ โข สมุทิตา ธมฺมา เอวาติ สหคฺคหณมฺปิ วิสุํคหณคติกํ, ตสฺมา วิสุํคหณสพฺภาวทีปนตฺถํ ‘‘ยํ ย’’นฺติ วตฺวา สติปิ วิสุํคหเณ เต สพฺเพ เอกชฺฌํ อารมฺมณปจฺจโย โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เต เต’’ติ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตฺตาโร หิ ขนฺธา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เวทนาทีสูติ เวทนาทีสุ จตูสุ ขนฺเธสุ อภินฺทิตฺวา คหณวเสน, ภินฺทิตฺวา ปน คหณวเสน ผสฺสาทีสุ. โย จ รูปาทิโกติ อิทํ วิญฺญาณนฺตรสฺส สาธารณารมฺมณวเสน วุตฺตํ, เย จ อเนเก ผสฺสาทโยติ อิทํ อสาธารณารมฺมณวเสน. เต สพฺเพติ เต สาธารณาสาธารณปฺปเภเท สพฺเพปิ อารมฺมณธมฺเม. เอเกกเมว อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. รูปารมฺมณธมฺมา จ อเนเก นีลาทิเภทโต. ตถาติ อเนเก. เตน เภริสทฺทาทิเก, มูลคนฺธาทิเก, มูลรสาทิเก, กถินสมฺผสฺสาทิเก, เวทนาทิเก จ สงฺคณฺหาติ. อเนเกติ หิ อิมินา อเนกกลาปคตานํเยว วณฺณาทีนํ อินฺทฺริยวิญฺญาณารมฺมณภาวมาห. สามญฺญโต หิ วุตฺตํ ยถารหํ ภินฺทิตฺวา นิทสฺสิตพฺพํ โหตีติ. เพื่อแสดงว่าความแตกต่างกันของคำว่า “ยัง ยัง ธัมมัง” (ธรรมใดๆ) และ “เต เต ธัมมา” (ธรรมเหล่านั้นๆ) มีอะไรเป็นเหตุ จึงเริ่มคำว่า “ในที่นี้ด้วย” เป็นต้น. เพราะรูปธรรมและอรูปธรรม แม้เป็นไปโดยกลุ่มก้อน (กลาป) บางครั้งก็เป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิกแยกกันแต่ละอย่าง บางครั้งก็เป็นอารมณ์รวมกัน ในที่นี้ไม่มีกฎเกณฑ์ตายตัว แต่การใส่ใจ (อาโภค) ในเบื้องต้นนั่นแหละเป็นเหตุในการถือเอาเช่นนั้น. และอาจกล่าวได้ว่า พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำความแตกต่างกันของคำนี้เพื่อแสดงสิ่งนี้, แต่เพราะเมื่อถือเอาธรรมที่รวมอยู่ในกลุ่มก้อนเดียวกันพร้อมกัน ก็ไม่ได้ถือเอาโดยความเป็นกลุ่มก้อน (สมุหะ) เพราะไม่มีการใส่ใจเช่นนั้น, แต่เป็นธรรมที่รวมกันนั่นเอง, ดังนั้น การถือเอาพร้อมกันก็เป็นไปในลักษณะของการถือเอาแยกกัน, เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่ามีการถือเอาแยกกันจริง จึงกล่าวว่า “ยัง ยัง” (สิ่งใดสิ่งใด) และเพื่อแสดงว่าแม้มีการถือเอาแยกกัน สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นอารัมมณปัจจัยรวมกัน จึงกล่าวว่า “เต เต” (สิ่งเหล่านั้นๆ) เมื่อจะแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะขันธ์ ๔” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ในเวทนาเป็นต้น” หมายถึง โดยการถือเอาโดยไม่แยกกันในขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น, ส่วนโดยการถือเอาโดยแยกกันในผัสสะเป็นต้น. คำว่า “รูปเป็นต้นใด” นี้ กล่าวโดยเป็นอารมณ์ร่วมกันของวิญญาณอื่น, ส่วนคำว่า “ผัสสะเป็นต้นหลายอย่างใด” นี้ กล่าวโดยเป็นอารมณ์ไม่ร่วมกัน. คำว่า “สิ่งเหล่านั้นทั้งหมด” หมายถึง ธรรมที่เป็นอารมณ์ทั้งหมดในประเภทที่เป็นอารมณ์ร่วมกันและไม่ร่วมกัน. สิ่งที่พึงกล่าวในคำว่า “ย่อมเกิดขึ้นปรารภสิ่งเดียวเท่านั้น” นั้น ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว. และธรรมที่เป็นรูปารมณ์ก็มีหลายอย่างโดยความแตกต่างกันของสีเขียวเป็นต้น. คำว่า ตถา (เช่นนั้น) คือ หลายอย่าง. ด้วยคำนั้น ท่านจึงสงเคราะห์เสียงกลองเป็นต้น, กลิ่นรากไม้เป็นต้น, รสรากไม้เป็นต้น, สัมผัสที่แข็งเป็นต้น, และเวทนาเป็นต้น. เพราะด้วยคำว่า “หลายอย่าง” นี้ ย่อมกล่าวถึงภาวะที่วรรณะเป็นต้นที่อยู่ในกลุ่มก้อนหลายกลุ่มเป็นอารมณ์ของอินทรียวิญญาณ. เพราะสิ่งที่กล่าวไว้โดยทั่วไปนั้น พึงจำแนกและแสดงตามความเหมาะสม. กุสลวิปากสฺสาติ กุสลสฺส วิปากสฺส จ. น หิ นิพฺพานํ ปุพฺเพ นิวุตฺถนฺติ อิทํ ‘‘ทิฏฺฐนิพฺพาโนเยวา’’ติอาทินา วกฺขมานเมว อตฺถํ หทเย ฐเปตฺวา วุตฺตํ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน หิ นิพฺพานวิภาวนํ อทิฏฺฐสจฺจสฺส วา สิยา ทิฏฺฐสจฺจสฺสปิ วา. ตตฺถ อทิฏฺฐสจฺเจน ตาว ตํ วิภาเวตุเมว น สกฺกา อปฺปฏิวิทฺธตฺตา, อิตรสฺส ปน ปเคว วิภูตเมวาติ ตํ เตน วิภาวิตํ นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ ‘‘น จ ตํ วุตฺต’’นฺติ อิมินา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส นิพฺพานารมฺมณกรณาภาวํ อาคมโต ทสฺเสตฺวา ‘‘น หิ นิพฺพาน’’นฺติอาทินา ยุตฺติโต ทสฺเสติ. ตตฺถ ‘‘น ปุพฺเพ นิวุตฺถํ อสงฺขตตฺตา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? โคจราเสวนาย อาเสวิตสฺสปิ นิวุตฺถนฺติ อิจฺฉิตตฺตา. ทิฏฺฐสจฺโจเยว หิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน [Pg.247] นิพฺพานํ วิภาเวติ, น อทิฏฺฐสจฺโจ. ตํ ปน ญาณํ ขนฺเธ วิย ขนฺธปฏิพทฺเธปิ วิภาเวตีติ นิพฺพานารมฺมณขนฺธวิภาวเน นิพฺพานมฺปิ วิภาเวตีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เอเตน ปโยชนาภาวโจทนา ปฏิกฺขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอวํ อนาคตํสญาเณปิ โยเชตพฺพนฺติ ยถา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส นิพฺพานารมฺมณตา ทสฺสิตา, เอวํ อนาคตํสญาเณปิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปน ‘‘ขนฺธปฏิพทฺธวิภาวนกาเล’’ติอาทินา โยชนา เวทิตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถารห’’นฺติ. กสฺสจิ อภิญฺญาปฺปตฺตสฺสปิ รูปาวจรสฺส, ปเคว อิตรสฺส. คำว่า กุสลวิปากัสสะ (แห่งวิบากของกุศล) คือ แห่งกุศลและแห่งวิบาก. คำว่า “นิพพานไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน” (น หิ นิพพานัง ปุพเพ นิวุตถัง) นี้ เป็นคำที่กล่าวไว้โดยเก็บความหมายที่จักกล่าวต่อไปว่า ‘ผู้เห็นนิพพานแล้วเท่านั้น’ เป็นต้น ไว้ในใจ. การทำนิพพานให้ปรากฏด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้น พึงมีแก่ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจ หรือแก่ผู้เห็นอริยสัจแล้วก็ได้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจย่อมไม่สามารถทำนิพพานนั้นให้ปรากฏได้เลย เพราะยังไม่แทงตลอด ส่วนของอีกฝ่ายหนึ่งนั้น นิพพานย่อมปรากฏชัดอยู่แล้วแต่ต้น เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นชื่อว่าอันผู้นั้นทำให้ปรากฏแล้ว ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ในอรรถกถานี้ คำว่า ‘และนิพพานนั้นมิได้กล่าวไว้’ (น จ ตัง วุตตัง) นี้ แสดงความที่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณไม่มีนิพพานเป็นอารมณ์โดยอาคม แล้วแสดงโดยเหตุผลด้วยคำว่า ‘ก็แลนิพพานไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน’ เป็นต้น. ในอรรถกถานั้น เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘ไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน เพราะเป็นอสังขตะ’? เพราะประสงค์ว่า แม้สิ่งที่เสพแล้วด้วยการเสพอารมณ์ (โคจราเสวนา) ก็ชื่อว่าเคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน. ผู้เห็นอริยสัจแล้วเท่านั้นย่อมทำนิพพานให้ปรากฏด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ไม่ใช่ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจ. ก็ญาณนั้นย่อมทำขันธ์ให้ปรากฏได้ฉันใด ย่อมทำสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ให้ปรากฏได้ฉันนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อทำขันธ์อันมีนิพพานเป็นอารมณ์ให้ปรากฏ ย่อมทำนิพพานให้ปรากฏด้วย ดังนี้ พึงทราบได้. ด้วยเหตุนี้ การคัดค้านว่าไม่มีประโยชน์จึงเป็นอันปฏิเสธแล้ว พึงเห็นดังนี้. พึงประกอบในอนาคตังสญาณด้วยอย่างนี้ คือ ความเป็นอารมณ์ของนิพพานของปุพเพนิวาสานุสสติญาณแสดงไว้แล้วฉันใด พึงประกอบในอนาคตังสญาณตามสมควรฉันนั้น. แต่ในอนาคตังสญาณนั้น พึงทราบการประกอบด้วยคำว่า ‘ในกาลที่ทำสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ให้ปรากฏ’ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ตามสมควร’. แก่รูปาวจรบุคคลบางคนผู้บรรลุอภิญญาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงบุคคลอื่นเล่า. อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอารัมมณปัจจยนิทเทส จบแล้ว. ๓. อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๓. การพรรณนาอธิปติปัจจยนิทเทส ๓. ธุรสหจริยโต โธเรยฺโย ‘‘ธุร’’นฺติ วุตฺโตติ อาห ‘‘ธุรนฺติ ธุรคฺคาห’’นฺติ. ฉนฺทสฺส ปุพฺพงฺคมตาสิทฺธํ ปาสํสภาวํ อุปาทาย อฏฺฐกถายํ ‘‘เชฏฺฐก’’นฺติ วุตฺตนฺติ ตเมวตฺถํ ทีเปนฺโต ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘ฉนฺทํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา อายูหิต’’นฺติ. ปุริมฉนฺทสฺสาติ ‘‘ฉนฺทาธิปตี’’ติ ปุริมสฺมึ ปเท นิทฺเทสวเสน วุตฺตสฺส ฉนฺทสทฺทสฺส สมานรูเปน สทิสากาเรน. ตทนนฺตรํ นิทฺทิฏฺเฐนาติ ตสฺส ปุริมสฺส ฉนฺทสทฺทสฺส อนนฺตรํ นิทฺเทสวเสน วุตฺเตน. ตโต เอว จ ตํสมานตฺถตาย จ ตํสมฺพนฺเธน ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ ฉนฺทสทฺเทเนว อธิปติสทฺทรหิเตนาติ อตฺโถ. ปจฺจยภูตสฺสาติ อธิปติปจฺจยภูตสฺส. สมฺปยุตฺตกวิเสสนภาโวติ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ โส เอว อธิปติปจฺจยตาสงฺขาโต วิเสสนภาโว. เอส นโยติ อิมินา ‘‘วีริยาธิปติ วีริยสมฺปยุตฺตกานนฺติอาทีสุ ปุริมวีริยสฺส สมานรูเปนา’’ติอาทินา วตฺตพฺพํ อตฺถวจนํ อติทิสติ. ๓. เพราะความเป็นผู้ร่วมกับภาระ จึงกล่าวว่า ‘ธุระ’ คือ ‘ผู้ทรงภาระ’ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ธุระ คือ การถือภาระ’. อาศัยความเป็นที่น่าสรรเสริญที่สำเร็จด้วยความเป็นประธานของฉันทะ จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘เป็นผู้ใหญ่’ ดังนี้ เมื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นผู้ประเสริฐ’. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถสาลินีว่า ‘พยายามโดยมีฉันทะเป็นประธาน’. คำว่า ปุริมฉันทัสสะ (แห่งฉันทะก่อน) คือ แห่งฉันทศัพท์ที่กล่าวโดยการแสดงในบทก่อนว่า ‘ฉันทาธิปติ’ โดยมีรูปเสมอกัน โดยมีอาการคล้ายกัน. คำว่า ตทนันตระนิททิฏเฐนะ (อันกล่าวไว้ในลำดับต่อจากนั้น) คือ อันกล่าวไว้โดยการแสดงในลำดับต่อจากฉันทศัพท์นั้น. และเพราะมีความหมายเสมอกันกับฉันทศัพท์นั้น และเพราะมีความสัมพันธ์กับฉันทศัพท์นั้น ในคำว่า ‘ฉันทสัมปยุตตกานัง’ นี้ จึงมีความหมายว่า ด้วยฉันทศัพท์เท่านั้นที่ปราศจากอธิปติศัพท์. คำว่า ปัจจัยภูตัสสะ (แห่งธรรมที่เป็นปัจจัย) คือ แห่งธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัย. คำว่า สัมปยุตตกวิเสสนภาโว (ความเป็นคุณบทของสัมปยุตตธรรม) คือ ความเป็นคุณบทนั้นเองที่นับว่าเป็นอธิปติปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับตน. คำว่า เอสนัย (นัยนี้) นี้ ย่อมขยายความหมายที่พึงกล่าวด้วยคำว่า ‘ในคำว่า วีริยาธิปติ วีริยสัมปยุตตกานัง เป็นต้น โดยมีรูปเสมอกันกับวีริยศัพท์ก่อน’ เป็นต้น. กุสลาพฺยากตานํ ปวตฺตินฺติ กุสลาพฺยากตานํ อธิปตีนํ ปวตฺตนาการํ. อลทฺธํ อารมฺมณํ ลทฺธพฺพํ ลพฺภนียํ, ลทฺธุํ วา สกฺกุเณยฺยํ, ทุติเย ปน อตฺเถ ลาภมรหตีติ ลทฺธพฺพํ. อวญฺญาตนฺติ ปเคว อนวญฺญาตนฺติ อตฺโถ. คำว่า กุสลาพยากตานัง ปวัตติ (ความประพฤติของกุศลและอัพยากตะ) คือ อาการเป็นไปของอธิบดีที่เป็นกุศลและอัพยากตะ. อารมณ์ที่ยังไม่ได้รับ พึงได้รับ พึงได้ หรือพึงสามารถได้ ส่วนในความหมายที่สองนั้น พึงได้รับ คือ ควรได้. คำว่า อวัญญาตัง (อันไม่ดูหมิ่น) คือ ไม่ดูหมิ่นมาแต่ต้น ดังนี้เป็นความหมาย. อปฺปนาปฺปตฺตา กุสลกิริยธมฺมา มหาพลา สาธิปติกา เอว โหนฺติ, ตถา มิจฺฉตฺตนิยตาปีติ อาห ‘‘อปฺปนาสทิสา…เป… นุปฺปชฺชนฺตี’’ติ. อปฺปนาสทิสาติ [Pg.248] อปฺปนาปฺปตฺตสทิสา. กมฺมกิเลสาวรณภูตา จ เตติ เต มิจฺฉตฺตนิยตธมฺมา กมฺมาวรณภูตา, เย อานนฺตริยปฺปการา กิเลสาวรณภูตา, เย นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา, สมฺปยุตฺตเจตนาย ปเนตฺถ กิเลสาวรณปกฺขิกตา ทฏฺฐพฺพา อานนฺตริยเจตนาสมฺปยุตฺตสฺส ปฏิฆสฺส กมฺมาวรณปกฺขิกตา วิย. ปจฺจกฺขคติ อนนฺตรตาย วินา ภาวินีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจกฺขสคฺคานํ กามาวจรเทวานมฺปี’’ติ. เตน เตสุ อานนฺตริยา วิย อสมฺภาวิโน อเหตุกาภินิเวสาทโยปีติ ทสฺเสติ. กุศลและกิริยาธรรมที่ถึงอัปปนา ย่อมมีกำลังมากและมีอธิบดีเท่านั้น แม้มิจฉัตตนิยตธรรมก็เช่นกัน ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘เหมือนอัปปนา...เป็นต้น...ย่อมไม่เกิดขึ้น’. คำว่า อัปปนาสทิสา (เหมือนอัปปนา) คือ เหมือนกับธรรมที่ถึงอัปปนา. และธรรมเหล่านั้นเป็นกัมมาวรณะและกิเลสาวรณะ คือ มิจฉัตตนิยตธรรมเหล่านั้นเป็นกัมมาวรณะ ธรรมที่เป็นอนันตริยกรรมเป็นกิเลสาวรณะ ธรรมที่เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ ในที่นี้ พึงเห็นความเป็นฝ่ายกิเลสาวรณะด้วยเจตนาที่สัมปยุตต์ เหมือนความเป็นฝ่ายกัมมาวรณะของปฏิฆะที่สัมปยุตต์กับอนันตริยเจตนา. คำว่า ปัจจักขคติ (การไปสู่ที่เฉพาะหน้า) คือ การไปโดยไม่มีความห่างเหิน ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘แม้แก่เทวดาในกามภพผู้ไปสู่สวรรค์เฉพาะหน้า’. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า แม้การยึดมั่นในอเหตุกทิฏฐิเป็นต้น ซึ่งเป็นไปไม่ได้ในเทวดาเหล่านั้น ก็เหมือนอนันตริยกรรม. ติวิโธปิ กิริยารมฺมณาธิปตีติ เอตฺถ อยํ กิริยารมฺมณาธิปตีติ อชฺฌตฺตารมฺมโณ อธิปฺเปโต, อุทาหุ พหิทฺธารมฺมโณติ อุภยถาปิ น สมฺภโว เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กามาวจราทิเภทโต ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสนฺตานคตานํ สารมฺมณธมฺมานํ อธิปติปจฺจยตา นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. อภาวโตติ อวจนโต. อวจนญฺหิ นาม ยถาธมฺมสาสเน อภิธมฺเม อภาโว เอวาติ เอเตเนว อนุทฺธฏตาปิ อวุตฺตโต เวทิตพฺพา. อชฺฌตฺตารมฺมณพหิทฺธารมฺมณทฺวยวินิมุตฺตสฺส สารมฺมณธมฺมสฺส อภาวโต นตฺถีติ วิญฺญายตีติ วตฺตพฺเพ ตเมว วิญฺญายมานตํ สมฺภาเวนฺโต ‘‘นตฺถีติ วิญฺญายมาเนปี’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา ขนฺเธ’’ติอาทิ. รูเป เอว ภวิตุํ อรหติ เอทิเสสุ ฐาเนสุ อรูเป อสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. อสมฺภวโต จ ยถาวุตฺตปาฬิอนุสารโตติ เวทิตพฺพนฺติ. ‘‘วิจาริต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘อตีตารมฺมเณ อนาคเต ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทิวจนโต อรูเปปิ เอทิเสสุ ฐาเนสุ ขนฺธสทฺโท ปวตฺตเตว. อาวชฺชนกิริยสพฺภาวโต ปนาติ อิทํ ยถาทสฺสิตปาฬิยา วิโรธปริหรณาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, อวจนํ ปน กตฺถจิ วิเนยฺยชฺฌาสเยน, กตฺถจิ นยทสฺสเนน โหตีติ กุโต วิโรธาวสโร. ในคำว่า กิริยาอารัมมณาธิปติทั้งสามอย่างนี้ กิริยาอารัมมณาธิปตินี้หมายถึงอารมณ์ภายใน หรืออารมณ์ภายนอก ดังนี้ เมื่อแสดงว่าไม่สามารถเป็นไปได้ทั้งสองอย่าง จึงกล่าวคำว่า ‘แต่โดยจำแนกเป็นกามวจรเป็นต้น’ เป็นต้น. ในที่นั้น ความเป็นอธิปติปัจจัยของสอารัมมณธรรมที่อยู่ในสันดานของผู้อื่นไม่มี ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. คำว่า อภาวะโต (เพราะไม่มี) คือ เพราะไม่ได้กล่าวไว้. ก็การไม่ได้กล่าวไว้นั้น ชื่อว่าไม่มีในพระอภิธรรมตามพระธรรมวินัย ด้วยเหตุนี้ แม้การไม่ได้ยกขึ้นแสดงก็พึงทราบว่าเพราะไม่ได้กล่าวไว้. เมื่อจะกล่าวว่า เพราะไม่มีสอารัมมณธรรมที่พ้นจากอารมณ์ภายในและอารมณ์ภายนอกทั้งสองอย่าง จึงไม่มี ดังนี้ เมื่อพิจารณาถึงความเป็นที่รู้ได้นั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้เมื่อรู้ว่าไม่มี’. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ขันธ์ภายนอก’ เป็นต้น. ในที่เช่นนี้ พึงเป็นไปในรูปเท่านั้น เพราะเป็นไปไม่ได้ในอรูป ดังนี้เป็นอัธยาศัย. และเพราะเป็นไปไม่ได้ พึงทราบว่าตามพระบาลีที่กล่าวไว้แล้ว. เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘วิจาริตะ’ (พิจารณาแล้ว) ก็คำว่า ‘ย่อมเสพอารมณ์ในขันธ์ที่เป็นอดีตและอนาคตโดยทำเป็นของหนัก’ เป็นต้น ย่อมเป็นไปในที่เช่นนี้ แม้ในอรูปก็มีขันธศัพท์ปรากฏอยู่มิใช่หรือ. แต่คำว่า ‘เพราะมีอาวัชชนกิริยา’ นี้ กล่าวไว้ด้วยอัธยาศัยที่จะแก้ความขัดแย้งกับพระบาลีที่แสดงไว้แล้ว ส่วนการไม่ได้กล่าวไว้นั้น บางครั้งก็เป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล บางครั้งก็เป็นไปตามการแสดงนัย เพราะฉะนั้น ความขัดแย้งจะมีมาแต่ที่ไหน. อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการแสดงอธิปติปัจจัย จบแล้ว. ๔. อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๔. คำอธิบายการแสดงอนันตรปัจจัย ๔. ยถาวุตฺตา นิโรธานนฺตรสุญฺญตา นิโรธปฺปตฺตตา โอกาสทานวิเสโส, อตฺตโน อนุรูปจิตฺตุปฺปาทนสมตฺถตา จิตฺตนิยมเหตุตา, ตตฺถ [Pg.249] อนนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา จ สณฺฐานาภาวโต สุฏฺฐุตรํ นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา จ จิตฺตนิยมเหตุวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ธาตุวเสนาติ วิญฺญาณธาตุมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวเสน. เอตฺตกา เอว หิ ธาตุโย ภินฺนสภาวา อนนฺตรปจฺจยตาย นิยเมตฺวา วตฺตพฺพา, อภินฺนสภาวา ปน วิเสสาภาวโต ปุริมตามตฺตํเยว วิเสสํ ปุรกฺขตฺวา วตฺตพฺพาติ ตา กุสลาทิเภเทน ตถา วุตฺตา. เตนาห ‘‘กุสลาทิวเสน จา’’ติ. ยา ปน มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวเสน อนนฺตรปจฺจยตา วตฺตพฺพา, ตตฺถ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุจฺจมาโน สมฺโมโห สิยา, ปุเร มโนธาตุยา อนนฺตรปจฺจยภาเวน วุตฺตา, อิทานิ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุยาติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสา น วิญฺญาเยยฺย, มโนธาตุยา ปน จกฺขุวิญฺญาณาทิธาตูนํ อนนฺตรปจฺจยภาเว วุจฺจมาเน นิยโม นตฺถิ. เตนาห ‘‘มโนธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยาติ จา’’ติ. ตเถวาติ นิยมาภาวโต เอวาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิโต อญฺญถา เทสนาย ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ วิเสสาภาโว จิตฺตวิเสสทสฺสนวิจฺเฉโท นิยมาภาโว จาติ อิเม โทสา อาปชฺชนฺติ, ตสฺมา. นิทสฺสเนนาติ ธาตุวเสน นิทสฺสเนน. นยํ ทสฺเสตฺวาติ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ ตํสมฺปยุตฺตกา จ ธมฺมา มโนธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวมาทิกสฺส อนนฺตรปจฺจยตาคฺคหณสฺส นยํ ทสฺเสตฺวา. นิรวเสสทสฺสนตฺถนฺติ นิรวเสสสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวิโน จิตฺตุปฺปาทสฺส ทสฺสนตฺถํ. ๔. ความว่างในลำดับแห่งนิโรธที่กล่าวแล้วนั้น คือความถึงซึ่งนิโรธ เป็นความพิเศษคือการให้โอกาส ความสามารถในการยังจิตที่สมควรแก่ตนให้เกิดขึ้น เป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิต ในที่นั้น ความสามารถในการยังจิตให้เกิดขึ้นในลำดับ และความสามารถในการยังจิตให้เกิดขึ้นโดยไม่ขาดสายอย่างดียิ่ง เพราะความไม่มีรูปร่าง พึงทราบว่าเป็นความพิเศษของเหตุแห่งความแน่นอนของจิต คำว่า "โดยความเป็นธาตุ" คือโดยความเป็นวิญญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธาตุทั้งหลายมีประมาณเท่านี้แล มีสภาวะต่างกัน พึงกล่าวโดยกำหนดด้วยความเป็นอนันตรปัจจัย ส่วนธาตุทั้งหลายที่มีสภาวะไม่ต่างกัน เพราะไม่มีความพิเศษ พึงกล่าวโดยยกเอาความพิเศษเพียงความเป็นเบื้องต้นเท่านั้นขึ้นกล่าว ธาตุเหล่านั้นจึงถูกกล่าวโดยจำแนกเป็นกุศลเป็นต้นอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และโดยความเป็นกุศลเป็นต้น" ความเป็นอนันตรปัจจัยใดที่พึงกล่าวโดยความเป็นมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ ในที่นั้น หากกล่าวว่า มโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุด้วยอนันตรปัจจัย ก็พึงเป็นความหลงผิด เพราะก่อนหน้านี้กล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของมโนธาตุไว้แล้ว บัดนี้หากกล่าวว่ามโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ ความพิเศษของปัจจัยและปัจจยุปบันก็จะไม่ปรากฏ แต่เมื่อกล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของมโนธาตุแก่จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ย่อมไม่มีข้อกำหนด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และมโนธาตุเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น" คำว่า "เช่นนั้นแล" มีอรรถว่า เพราะไม่มีข้อกำหนดนั่นเอง คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะเหตุที่หากแสดงต่างไปจากนี้แล้ว โทษเหล่านี้คือ ความไม่มีความพิเศษของปัจจัยและปัจจยุปบัน ความขาดตอนแห่งการแสดงความพิเศษของจิต และความไม่มีข้อกำหนด ย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น คำว่า "ด้วยการแสดง" คือ ด้วยการแสดงโดยความเป็นธาตุ คำว่า "แสดงนัย" คือ แสดงนัยแห่งการถือเอาความเป็นอนันตรปัจจัยมีอาทิอย่างนี้ว่า "มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุด้วยอนันตรปัจจัย" คำว่า "เพื่อแสดงโดยไม่เหลือ" คือ เพื่อแสดงจิตตุปบาทที่เป็นอนันตรปัจจัยโดยไม่เหลือ สทิสกุสลานนฺติ สมานกุสลานํ, สมานตา เจตฺถ เอกวีถิปริยาปนฺนตาย เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘ภูมิภินฺนานมฺปิ ปจฺจยภาโว วุตฺโต โหตี’’ติ. สมานวีถิตา จ ยสฺมา สมานเวทนา สมานเหตุกา จ โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เวทนาย วา เหตูหิ วา สทิสกุสลาน’’นฺติ อาห. วา-สทฺโท เจตฺถ อนิยมตฺโถ. เตน ญาณสงฺขาราทิเภทสฺสปิ วิกปฺปนวเสน สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. จุติปิ คหิตา ตํสภาวตฺตา. ภวงฺคจิตฺตเมว หิ ปริโยสาเน ‘‘จุตี’’ติ วุจฺจติ. กุสลากุสลานนฺตรญฺจ กทาจิ สา อุปฺปชฺชตีติ ตทารมฺมณมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณุปฺปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย. คำว่า "กุศลที่คล้ายกัน" คือ กุศลที่เสมอกัน ความเสมอกันในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นผู้สงเคราะห์เข้าในวิถีเดียวกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความเป็นปัจจัยแม้ของกุศลที่ต่างภูมิกันก็เป็นอันถูกกล่าวแล้ว" และเพราะความเป็นวิถีเดียวกัน ย่อมมีเวทนาเสมอกันและมีเหตุเสมอกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กุศลที่คล้ายกันโดยเวทนา หรือโดยเหตุ" คำว่า "วา" ในที่นี้ มีอรรถว่าไม่กำหนดแน่นอน เพราะเหตุนั้น พึงทราบการสงเคราะห์แม้ความต่างกันมีญาณและสังขารเป็นต้น โดยการจำแนก จุติก็ถูกถือเอาด้วย เพราะมีสภาวะเช่นนั้น เพราะภวังคจิตนั่นเอง ในที่สุดเรียกว่า "จุติ" และบางครั้งจุตินั้นย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งกุศลและอกุศล เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ตทารัมมณะก็ถูกถือเอาด้วย มีอธิบายว่า การเกิดขึ้นของตทารัมมณะในลำดับแห่งกิริยาชวนะ กามาวจรกิริยาย [Pg.250] อาวชฺชนสฺสาติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาวชฺชนคฺคหเณน กามาวจรกิริยํ วิเสเสตี’’ติ อาห. ตเมว หิ อตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘กามาวจรวิปาโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. โวฏฺฐพฺพนมฺปิ คหิตํ สนฺตีรณานนฺตรตฺตาติ อธิปฺปาโย. คำว่า "อาวัชชนะที่เป็นกามวจรกิริยา" แสดงว่าอรรถนี้พึงประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ด้วยการถือเอาอาวัชชนะ ย่อมจำแนกกามวจรกิริยา" เพราะเพื่อทำอรรถนั้นให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กามวจรวิบาก" โวฏฐัพพนะก็ถูกถือเอาด้วย มีอธิบายว่า เพราะเป็นลำดับแห่งสันตีรณะ อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอนันตรปัจจัยนิเทศ จบแล้ว ๖. สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๖. การพรรณนาสหชาตปัจจัยนิเทศ ๖. โปราณปาโฐติ ปุราตโน อฏฺฐกถาปาโฐ. อิมสฺสาติ อิมสฺส ปทสฺส. อวุตฺตสฺสาติ ปาฬิยํ อวุตฺตสฺส. ยทิปิ สหคตสทฺทสฺส อตฺถสํวณฺณนายํ สํสฏฺฐสทฺทสฺส วิย สมานตฺถสฺสปิ กตฺถจิ สทฺทนฺตรสฺส อตฺโถ วุจฺจติ ปริยายวิเสสโพธนตฺถํ, ตถาปิ น มูลสทฺทสฺส อตฺโถ วิภาวิโต โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น จ…เป… โหตี’’ติ. ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ จ ‘‘อญฺญอญฺญ’’นฺติ วตฺตพฺเพ ม-การาคมํ กตฺวา นิทฺเทโส, กมฺมพฺยติหาเร เจตํ ปทํ, ตสฺมา อิตเรตรนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ เอกสฺมึเยว ขเณ ปจฺจยุปฺปนฺนปจฺจยภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา โย หิ ยสฺส ปจฺจโย ยสฺมึ ขเณ, ตสฺมึเยว ขเณ โสปิ ตสฺส ปจฺจโยติ อยเมตฺถ อญฺญมญฺญปจฺจยตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺโญ อญฺญสฺสา’’ติ วตฺวา ‘‘อิมินา…เป… ทีเปตี’’ติ วุตฺตํ. โอกฺกมนํ ปวิสนนฺติ อตฺโถ. อาสนกฺขเณ หิ ธมฺมา ปุริมภวโต อิมํ ภวํ ปวิสนฺตา วิย โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปรโลกโต อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ปวิสนฺตํ วิย อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตสฺมา อวิเสเสน ปฏิสนฺธิ โอกฺกนฺติสทฺทาภิเธยฺยาติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘โอกฺกนฺติ…เป… อธิปฺปาเยนาหา’’ติ. ตํนิวารณตฺถนฺติ ตสฺส ขณนฺตเร รูปีนํ สหชาตปจฺจยภาวสฺส ‘‘กญฺจิ กาเล น สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นิวารณตฺถํ. เตน ปททฺวเยน สมาเนสุ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุ ปุริมโต ปจฺฉิมสฺส วิเสสมตฺถํ ทสฺเสติ. ๖. คำว่า "ปุราณปาฐะ" คือ อรรถกถาปาฐะโบราณ คำว่า "อิมัสสะ" คือ ของบทนี้ คำว่า "อวุตตัสสะ" คือ ของบทที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี ถึงแม้ในการพรรณนาอรรถของคำว่า "สหคตะ" บางครั้งจะกล่าวอรรถของศัพท์อื่นที่มีอรรถเสมอกัน เช่นคำว่า "สังสัฏฐะ" เพื่อให้รู้ความพิเศษโดยปริยาย แต่ก็ไม่ได้แสดงอรรถของศัพท์เดิมให้ปรากฏชัดเจน จึงกล่าวว่า "และไม่...เป็นต้น...เป็น" คำว่า "อัญญมัญญะ" เป็นการนิเทศโดยทำ ม-อักษรอาคม ในที่ที่ควรกล่าวว่า "อัญญอัญญะ" และบทนี้เป็นคำในกัมมัพยติหาระ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ซึ่งกันและกัน" เพราะปรารถนาความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบันของปัจจัยและปัจจยุปบันในขณะเดียวกัน ธรรมใดเป็นปัจจัยของธรรมใดในขณะใด ในขณะนั้นธรรมนั้นก็เป็นปัจจัยของธรรมนั้นด้วย นี้คือความเป็นอัญญมัญญปัจจัยในที่นี้ ด้วยว่าในอรรถกถาได้กล่าวไว้เช่นนั้นว่า "ธรรมหนึ่งเป็นปัจจัยของธรรมหนึ่ง" แล้วกล่าวว่า "ด้วยบทนี้...เป็นต้น...แสดง" คำว่า "โอกกมนะ" มีอรรถว่าการเข้าไป เพราะในขณะใกล้จะเกิด ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสมือนเข้าไปสู่ภพนี้จากภพก่อน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นเหมือนมาและเข้าไปสู่โลกนี้จากโลกอื่น" เพราะเหตุนั้น ปฏิสนธิโดยไม่จำแนก พึงกล่าวด้วยคำว่า "โอกกัมติ" ท่านจึงกล่าวว่า "โอกกัมติ...เป็นต้น...ด้วยอธิบาย" คำว่า "เพื่อห้ามสิ่งนั้น" คือ เพื่อห้ามความเป็นสหชาตปัจจัยของรูปธรรมในขณะอื่นของสิ่งนั้นว่า "ในบางกาลไม่เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย" ด้วยบทสองบทนั้น ย่อมแสดงอรรถพิเศษของปัจจยุปบันจากปัจจัยในธรรมที่เป็นปัจจัยและปัจจยุปบันที่เสมอกัน เอวญฺจ ‘‘กญฺจิ กาเล’’ติ ปทสฺส ‘‘เกจิ กาเลติ วา, กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ วา วิภตฺติวิปลฺลาเสน อตฺโถ คเหตพฺโพติ อธิปฺปาเยน ปฐมวิกปฺปํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘กญฺจิ กาเลติ เกจิ [Pg.251] กิสฺมิญฺจิ กาเลติ วา อตฺโถ’’ติ อาห. เตน ‘‘กญฺจี’’ติ อยํ สามญฺญนิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. โย หิ อยํ ‘‘เกจี’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจนาภิเธยฺโย อตฺโถ, โย จ ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ ภุมฺเมกวจนาภิเธยฺโย, ตทุภยํ สติ กาลวนฺตกาลตาวิภาเค กึ-สทฺทสฺส วจนียตาสามญฺเญน ปน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘กญฺจี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เกจิ กิสฺมิญฺจี’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ ภุมฺมวเสเนว วุตฺตํ. เตน ยถาวุตฺตอตฺถวิภาเคน ปเทน. วตฺถุภูตาติ วตฺถุสภาวา. หทยรูปเมว สนฺธาย วทติ. รูปนฺตรานนฺติ หทยวตฺถุโต อญฺญรูปานํ. อรูปีนํ สหชาตปจฺจยตํ ปุพฺเพ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ เอตฺถ อนิวาริตํ นิวาเรตีติ โยชนา, ตถา วตฺถุสฺส จ กาลนฺตเร ปฏิสนฺธิกาลโต อญฺญสฺมึ กาเล อรูปีนํ นิวาเรตีติ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตอตฺถวณฺณนาย ปาฬิยํ วิภตฺตินิทฺเทสสฺส รูปกภาวมาห. ปุนปิ ปุริมโต ปจฺฉิมสฺส อุปจเยน วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริเมน จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุริเมนาติ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ อิมินา ปจฺจยนิทฺเทสวจเนน. ‘‘เอโก ขนฺโธ วตฺถุ จ ติณฺณํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา ปฏิจฺจวาราทิปาเฐน. อตฺถวิวรณญฺหิ ปจฺจยนิทฺเทสปาฬิยา สพฺเพปิ สตฺต มหาวารา. วตฺถุสฺส วตฺตพฺพตฺเต อาปนฺเน กินฺติ ปจฺจโยติ ตสฺส นามสฺสาติ โยชนา. เอเตนาติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมาน’’นฺติ เอเตน วจเนน. เกวลสฺสาติ นามรหิตสฺส วตฺถุสฺส. ตถาติ นามสฺส ปจฺจยภาเวน. และพึงทราบอรรถว่า ‘ในบางกาล’ ด้วยวิภัตติวิปลาสแห่งบทว่า ‘กัญจิ กาเล’ คือ ‘เกจิ กาเล’ หรือ ‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’ ด้วยอัธยาศัยอย่างนี้ แสดงวิกัลป์ที่หนึ่งแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงด้วยประการอื่น จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า กัญจิ กาเล คือ เกจิ หรือ กิสฺมิญฺจิ กาเล’ ด้วยบทนั้น จึงแสดงว่า ‘กัญจิ’ นี้เป็นการแสดงโดยสามัญ. อรรถใดอันพึงกล่าวด้วยพหุวจนะแห่งปัจจัตตะว่า ‘เกจิ’ และอรรถใดอันพึงกล่าวด้วยเอกวจนะแห่งสัตตมีว่า ‘กิสฺมิญฺจิ’ อรรถทั้งสองนั้น เมื่อมีการแบ่งกาลที่มีกาลและภาวะแห่งกาลแล้ว แต่ด้วยความเป็นสามัญแห่งคำที่พึงกล่าวของกิงสัพพ์ ทำให้เป็นอันเดียวกันแล้ว บาลีกล่าวว่า ‘กัญจิ’ เพื่อจำแนกแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘เกจิ กิสฺมิญฺจิ’. ส่วนในอรรถกถา กล่าวด้วยอำนาจแห่งสัตตมีเท่านั้นว่า ‘กิสฺมิญฺจิ’. ด้วยบทที่มีการจำแนกอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้น. บทว่า วัตถุภูตา ได้แก่ มีสภาพเป็นวัตถุ. กล่าวหมายถึงหทัยรูปเท่านั้น. บทว่า รูปันตรานํ ได้แก่ รูปอื่นจากหทัยวัตถุ. มีการประกอบความว่า ย่อมกั้นความเป็นปัจจัยโดยสหชาติของอรูปธรรมที่ไม่ได้กั้นไว้ก่อนในบทว่า ‘นามรูปในขณะหยั่งลง’ และกั้นอรูปธรรมในกาลอื่นจากกาลปฏิสนธิในวัตถุด้วย. และด้วยบทว่า ‘เอวัญจะ กตฺวา’ เป็นต้น กล่าวถึงความเป็นรูปกะแห่งการแสดงวิภัตติในบาลีด้วยการพรรณนาอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้น. เพื่อแสดงความพิเศษด้วยการเพิ่มขึ้นของบทหลังจากบทหน้าอีก จึงกล่าวว่า ‘ปุริเมน จา’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปุริเมน ได้แก่ ด้วยบทแสดงปัจจัยว่า ‘นามรูปในขณะหยั่งลง’ นี้. ด้วยบทว่า ‘ขันธ์หนึ่งและวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม’ เป็นต้น ด้วยปฏิจจวาริปาฐะ. การอธิบายอรรถนั้นคือ มหาวารทั้งเจ็ดทั้งหมดในบาลีแสดงปัจจัย. เมื่อวัตถุถึงซึ่งความเป็นอันพึงกล่าวว่า ‘ปัจจัยคืออะไร’ มีการประกอบความว่า ‘ของนามนั้น’. ด้วยบทว่า ‘เอเตน’ ได้แก่ ด้วยบทว่า ‘รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม’. บทว่า เกวลสฺส ได้แก่ ของวัตถุที่ปราศจากนาม. บทว่า ตถา ได้แก่ ด้วยความเป็นปัจจัยของนาม. กตฺถจีติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กญฺจิ กาลํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺมึ นิทฺเทเส. เอตฺถ หิ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจยภาโว ลพฺภติ. วจเนนาติ ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ อิมินา วจเนน ปาฬิยํ สหชาตปจฺจยภาวสฺส อสงฺคหิตตฺตา, อตฺถโต ปน ลพฺภเตวาติ. เตนาห ‘‘ลพฺภมาเนปี’’ติ. ตสฺสาติ อญฺญมญฺญปจฺจยตฺตสฺส. เอวนฺติ ‘‘น อญฺญมญฺญวเสนา’’ติ อิมินา ปกาเรน. สมุทาเยกเทสวเสน สามิวจนนฺติ อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ อวยวินิ สามิวจนนฺติ อตฺโถ, นิทฺธารเณ วา ‘‘กณฺหา คาวีน’’นฺติอาทีสุ วิย. บทว่า กัตถจิ ได้แก่ ในนิเทศนี้ว่า ‘รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมด้วยสหชาตปัจจัยในบางกาล’. ในนิเทศนี้ ย่อมได้ความเป็นปัจจัยโดยสหชาติซึ่งกันและกัน. บทว่า วจเนน ได้แก่ เพราะความเป็นอันไม่สงเคราะห์ซึ่งความเป็นสหชาตปัจจัยในบาลีด้วยบทว่า ‘อัญญมัญญะ’ นี้ แต่โดยอรรถย่อมได้อยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้เมื่อได้อยู่’. บทว่า ตัสสะ ได้แก่ ของความเป็นอัญญมัญญปัจจัย. บทว่า เอวัง ได้แก่ ด้วยประการนี้ว่า ‘ไม่ใช่อำนาจซึ่งกันและกัน’. บทว่า สามิวจนะโดยส่วนแห่งหมู่และส่วนเดียว ได้แก่ อรรถว่า สามิวจนะในอวัยวีในความสัมพันธ์แห่งอวัยวะและอวัยวี หรือในนิธธารณะ เหมือนในบทว่า ‘แม่โคดำในบรรดาแม่โคทั้งหลาย’ เป็นต้น. สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนานิเทศสหชาตปัจจัย จบแล้ว. ๘. นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๘. การพรรณนานิเทศนิสสยปัจจัย ๘. กิสฺมิญฺจิ [Pg.252] กาเลติ อิทํ น ลพฺภติ สพฺพทาปิ นิสฺสยปจฺจยตาย ลพฺภมานตฺตา. สหชํ ปุเรชนฺติ หิ วิภาคํ อนามสิตฺวา นิสฺสยตามตฺตเมว นิสฺสยปจฺจยตา. วตฺถุรูปํ ปญฺจโวการภเวติ วตฺถุรูปํ ปญฺจโวการภเว จาติ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺสาติ อารุปฺปวิปากฏฺฐปนสฺส. ปกาเสตพฺพตฺตาติ อิมินา อปากฏํ ปากฏํ กตฺวา วจเนน โจทนา อโนกาสาติ ทสฺเสติ. ๘. บทว่า ‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’ นี้ย่อมไม่ได้ เพราะความเป็นอันได้ซึ่งนิสสยปัจจัยในกาลทั้งปวง. เพราะนิสสยปัจจัยคือความเป็นนิสสยะเท่านั้น โดยไม่กล่าวถึงการจำแนกสหชาติและปุเรชาตะ. บทว่า ‘วัตถุรูปในปัญจโวการภพ’ พึงเห็นว่า สัททะ ‘จะ’ ในบทว่า ‘วัตถุรูปในปัญจโวการภพด้วย’ เป็นบทที่ถูกลบไป. บทว่า ตัสสะ ได้แก่ ของการยกเว้นอารุปปวิบาก. บทว่า ปกาเสตัพพัตตา นี้แสดงว่า การกล่าวทำให้สิ่งที่ไม่ปรากฏปรากฏขึ้น ย่อมไม่มีโอกาสแห่งการคัดค้าน. นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนานิเทศนิสสยปัจจัย จบแล้ว. ๙. อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๙. การพรรณนานิเทศอุปนิสสยปัจจัย ๙. อุปนิสฺสเย ตโยติ อนนฺตรารมฺมณปกตูปนิสฺสยปฺปเภเท ตโย อุปนิสฺสเย. อเนกสงฺคาหกตายาติ อเนเกสํ ปจฺจยธมฺมานํ สงฺคหณโต. เอกนฺเตเนว โหนฺติ จิตฺตนิยมเหตุภาเวน ปวตฺตินิยมโต. เยสุ ปเทสูติ เยสุ กุสลาทิปเทสุ. สงฺคหิโตติ สงฺคหํ คโต, กุสลาทิปเทสุ เยสํ ปทานํเยว อนนฺตรูปนิสฺสโย ลพฺภตีติ อตฺโถ. เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ น วุตฺตํ. กสฺมา? น สกฺกา วตฺตุํ เอกนฺเตเนว อุปลพฺภนโต. เตสูติ กุสลากุสลปเทสุ. น หิ กุสโล อกุสลสฺส อนนฺตรูปนิสฺสโย โหติ, อกุสโล วา กุสลสฺส, อารมฺมณปกตูปนิสฺสยา ปน อเนกนฺติกา, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘เกสญฺจี’’ติ วุตฺตํ. สิทฺธานํ ปจฺจยธมฺมานนฺติ ปจฺจยภาเวน ปุริมนิปฺผนฺนานํ กุสลาทีนํ กุสลสฺส อกุสลสฺส วาติ อตฺโถ. อกุสลาทีหีติ ยถาสงฺขฺยํ อกุสเลน กุสเลน วา. อวิเสเสนาติ ยถาวุตฺตวิเสเส นิยมํ อคฺคเหตฺวา อกุสลาทีสุ อกุสลกุสลานํ ‘‘เกสญฺจี’’ติอาทินา. ๙. บทว่า ‘อุปนิสสยะสาม’ ได้แก่ อุปนิสสยะสามประเภท คือ อนันตรูปนิสสยะ อารัมมณูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ. บทว่า อเนกสังคาหกตายะ ได้แก่ เพราะสงเคราะห์ปัจจัยธรรมหลายอย่าง. ย่อมมีโดยส่วนเดียว เพราะเป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิต และเพราะความแน่นอนแห่งการเป็นไป. บทว่า เยสุ ปเทสุ ได้แก่ ในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า สังคหิโต ได้แก่ ถึงซึ่งการสงเคราะห์ คือ อนันตรูปนิสสยะย่อมได้เฉพาะในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า ‘เกสัญจิ’. เพราะเหตุไร? เพราะไม่สามารถกล่าวได้ เพราะย่อมปรากฏโดยส่วนเดียว. บทว่า เตสุ ได้แก่ ในบททั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล. เพราะกุศลย่อมไม่เป็นอนันตรูปนิสสยะของอกุศล หรืออกุศลย่อมไม่เป็นของกุศล. แต่อารัมมณูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะเป็นอเนกัตติกะ (ไม่แน่นอน) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘เกสัญจิ’ ในบทเหล่านั้น. บทว่า สิทธานัง ปัจจยธัมมานัง ได้แก่ อรรถว่า ของกุศลเป็นต้นที่สำเร็จแล้วก่อนโดยความเป็นปัจจัย คือ ของกุศล หรือของอกุศล. บทว่า อกุสลาทีหิ ได้แก่ โดยลำดับคือ ด้วยอกุศล หรือด้วยกุศล. บทว่า อวิเสเสนะ ได้แก่ โดยไม่ถือเอานิยามในวิเสสที่กล่าวแล้วอย่างนั้น ในอกุศลเป็นต้น ของอกุศลและกุศลด้วยบทว่า ‘เกสัญจิ’ เป็นต้น. อนารมฺมณตฺตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ ปุพฺพาปรนิยเมน อปฺปวตฺติโต อนนฺตรูปนิสฺสยํ น ลภตีติ โยชนา. ปกตสฺสาติ นิปฺผาทิตสฺส, อุปเสวิตสฺส วา. น หิ รูปสนฺตานสฺส สทฺธาทินิปฺผาทนํ อตฺถิ, อุตุโภชนาทิอุปเสวนํ วา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘ยถา หิ…เป… รูปสนฺตาเนนา’’ติ. นนุ จ รูปสนฺตาเน ปุพฺเพนาปรํ วิเสโส ลพฺภติ[Pg.253], โส จ น วินา สมานชาติเยน การเณนาติ สฺวายํ ปกตูปนิสฺสยลาโภติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ อาห ‘‘ยสฺมิญฺจา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตนฺติ อุตุพีชาทิกํ กมฺมาทิ จ เตน รูเปน ปุริมนิปฺผนฺเนน. อุปฺปาทนํ สาภิสนฺธิกํ ทฏฺฐพฺพํ. อธิปตีสุ ปุพฺพาภิสงฺขาโร วิย ปกปฺปนํ สํวิทหนํ. ปกรณํ วุตฺตลกฺขเณน การณภาเวน อวฏฺฐานํ, ยโต การณวิเสโส ‘‘ปกตี’’ติ วุจฺจติ. ยทิ เอวํ กสฺมา รูปสฺเสว ตํ ปฏิกฺขิปียตีติ อาห ‘‘ยถา จ…เป… ทฏฺฐพฺพา’’ติ. เอวมฺปิ อุตุพีชาทีนํ องฺกุราทีสุ กถํ ปจฺจยวิเสสภาโวติ อาห ‘‘อุตุพีชาทโย ปน…เป… ภาวโต’’ติ. อุปนิสฺสโยติ จ ยสฺมา พลวตาการณํ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา น เอตฺถ เอกนฺเตน ปุริมนิปฺผตฺติ อิจฺฉิตพฺพา. ยทิ เอวํ ปาฬิยํ กถํ ปุริมคฺคหณนฺติ อาห ‘‘ปุริมปุริมานํเยว ปนา’’ติอาทิ. เตปิ วา ปริกปฺปนวเสน ปุริมนิปฺผนฺนาเยว นาม โหนฺติ. น หิ อสํวิทิตากาเร วตฺถุสฺมึ ปตฺถนาปวตฺตีติ. เตนาห ‘‘ตํสมานลกฺขณตายา’’ติ. การประกอบความว่า เพราะความเป็นอนารัมมณะ จึงไม่ได้อารัมมณูปนิสสยะ และเพราะไม่เป็นไปโดยความแน่นอนแห่งก่อนและหลัง จึงไม่ได้อนันตรูปนิสสยะ. บทว่า ปกตสฺส ได้แก่ ที่สำเร็จแล้ว หรือที่เสพแล้ว. เพราะในรูปสันดานไม่มีการสำเร็จศรัทธาเป็นต้น หรือการเสพอุตุโภชนะเป็นต้นย่อมไม่เป็นไปได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา หิ...เป... รูปสนฺตาเนน" ดังนี้. อนึ่ง ความแปลกกันย่อมได้ในรูปสันดานโดยก่อนและหลัง และความแปลกกันนั้นย่อมไม่ปราศจากเหตุที่มีชาติเสมอกัน เพราะฉะนั้น ใครๆ พึงสงสัยว่า "นี้คือการได้ปกตูปนิสสยะ" ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ยสฺมิญฺจ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตํ ได้แก่ อุตุและพืชเป็นต้น และกรรมเป็นต้น ด้วยรูปที่สำเร็จแล้วก่อนนั้น. พึงเห็นว่า การทำให้เกิดขึ้นนั้นมีความมุ่งหมาย. การกำหนดคือการจัดแจง เหมือนการปรุงแต่งก่อนในอธิปติทั้งหลาย. บทว่า ปกรณะ คือการตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น เหตุพิเศษจึงเรียกว่า "ปรกติ". ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงปฏิเสธสิ่งนั้นเฉพาะในรูปเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา จ...เป... ทฏฺฐพฺพา" ดังนี้. แม้เช่นนั้น อุตุและพืชเป็นต้นเป็นปัจจัยพิเศษในหน่อเป็นต้นได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "อุตุพืชเป็นต้น...เป... ภาวโต" ดังนี้. และเพราะอุปนิสสยะหมายถึงเหตุที่มีกำลังมาก เพราะฉะนั้น การสำเร็จก่อนโดยส่วนเดียวจึงไม่พึงปรารถนาในที่นี้. ถ้าเป็นเช่นนั้น การถือเอาบทว่า "ก่อน" ในบาลีเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "ปุริมปุริมานํเยว ปน" เป็นต้น. แม้สิ่งเหล่านั้นย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้วก่อนนั่นเองโดยการกำหนด. เพราะความปรารถนาย่อมไม่เป็นไปในวัตถุที่มีอาการไม่ปรากฏ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตํสมานลกฺขณตาย" ดังนี้. ธมฺเมติ ปุคฺคลเสนาสนปญฺญตฺตีนํ อุปาทานภูเต ธมฺเม. อยํ นโยติ ปญฺญตฺติมุเขน ปญฺญเปตพฺพา ตทุปาทานภูตา ธมฺมา คยฺหนฺตีติ ยถาวุตฺโต นโย. เอตฺเถวาติ ‘‘เสนาสนมฺปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺมึเยว วจเน. กถํ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ปกตูปนิสฺสยภาโวติ โจทนาย ‘‘วกฺขตี’’ติอาทินา อาคมํ ทสฺเสตฺวา ยุตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนานมฺปิจ ตาทิสานํ ปุพฺเพ ปกตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตาทิสานนฺติ ยาทิสา อุตุอาทโย ปจฺจุปฏฺฐิตา, ตาทิสานํ ตโต ปุพฺเพ ปุเรตรํ ปกตตฺตา ปกตูปนิสฺสยโยคฺยตาย อาปาทิตตฺตา. บทว่า ธมฺเม ได้แก่ ธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งอุปาทานของบัญญัติบุคคลและเสนาสนะ. นี้เป็นนัย คือธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งอุปาทานของบัญญัตินั้น พึงถือเอาโดยทางบัญญัติ ดังนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า เอตฺเถว ได้แก่ ในคำว่า "เสนาสนะก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย" นี้เอง. เพื่อแสดงเหตุผลแก่คำคัดค้านว่า "ความเป็นปกตูปนิสสยะของปัจจุบันเป็นอย่างไร?" โดยแสดงอาคมด้วยคำว่า "วกฺขติ" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ปจฺจุปฺปนฺนานมฺปิจ ตาทิสานํ ปุพฺเพ ปกตตฺตา" (เพราะธรรมทั้งหลายเช่นนั้นที่เป็นปัจจุบัน ได้ถูกกระทำไว้ก่อนแล้ว). บทว่า ตาทิสานํ หมายถึง ธรรมทั้งหลายเช่นอุตุเป็นต้นที่ปรากฏอยู่ ได้ถูกกระทำไว้ก่อนหน้านั้นแล้ว คือได้ถูกทำให้ถึงความเหมาะสมแก่ความเป็นปกตูปนิสสยะ. กสิณาทีนมฺปิ อารมฺมณูปนิสฺสยตา สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยน ‘เอกจฺจายา’ติ อาหา’’ติ. ตถา หิ ‘‘กสิณมณฺฑลํ ทิสฺวา’’ติอาทินา ตสฺส อุปนิสฺสยภาโว อฏฺฐกถายํ วุตฺโต. เพราะความเป็นอารัมมณูปนิสสยะของกสิณเป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอัธยาศัยนี้ จึงกล่าวว่า 'แก่บางอย่าง'". แท้จริง ความเป็นอุปนิสสยะของกสิณนั้น ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยคำว่า "เห็นกสิณมณฑลแล้ว" เป็นต้น. อรูปาวจรกุสลมฺปิ อุปนิสฺสโย โหติ, ปเคว กามาวจรรูปาวจรกุสลนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน ยถา อุปนิสฺสโย โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมึ กสิณาทิมฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปฺปนฺนฌานุปฺปาทเนติ รูปาวจรชฺฌานํ สนฺธายาห, อรูปาวจรชฺฌาเน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตทุปฺปาทกกุสลานนฺติ ตสฺส รูปาวจรวิปากสฺส อุปฺปาทกกุสลานํ, รูปาวจรกุสลานนฺติ [Pg.254] อตฺโถ. ปฏิสนฺธินิยามกสฺสาติ รูปาวจรปฏิสนฺธินิยามกสฺส. จุติโตติ รูปาวจรปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภูตาย จุติยา. ปุริมชวนสฺส วเสนาติ จุติยา อาสนฺนชวนภาเวน. รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรวิปากสฺสาติ เอตฺถาปิ ‘‘ตทุปฺปาทกกุสลาน’’นฺติอาทินา อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ยถา จ ‘‘รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรวิปากสฺส อุปนิสฺสโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘กามาวจรกุสลมฺปิ ตทุปฺปาทกกุสลาน’’นฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. โลกุตฺตรวิปากสฺส เตภูมกกุสลานมฺปิ ปาทกาทิวเสน อุปนิสฺสยภาโว ปากโฏเยว, ตถา ตํตํภูมกกุสลานํ ตํตํภูมกกิริยานํ, กามาวจรกุสลสฺส รูปารูปาวจรกิริยานํ, รูปาวจรกุสลสฺส อรูปาวจรกิริยาย อุปนิสฺสยภาโวติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ ปจฺเจกํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทตี’’ติอาทินา ปกตูปนิสฺสโย อุทฺเทสวเสเนว ปาโฐ อาคโต, น วิภชนวเสนาติ อาห ‘‘ปาฬิยมฺปิ…เป… วิสฺสชฺชิโต’’ติ. กุสลตฺติกาทีสุ อนุโลมาทิเภทภินฺนตฺตา ปญฺหาวาเรสูติ พหุวจนนิทฺเทโส. กุศลอรูปาวจรก็เป็นอุปนิสสยะได้ จะกล่าวไปใยถึงกุศลกามาวจรและรูปาวจรเล่า นี้เป็นอัธยาศัย. เพื่อแสดงว่ากุศลนั้นเป็นอุปนิสสยะได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ยสฺมึ กสิณาทิมฺหิ" เป็นต้น. บทว่า อนุปฺปนฺนฌานุปฺปาทเน ท่านกล่าวหมายถึงรูปาวจรฌาน ส่วนในอรูปาวจรฌานนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย. บทว่า ตทุปฺปาทกกุสลานํ หมายถึง กุศลทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังรูปาวจรวิบากนั้นให้เกิด คือรูปาวจรกุศลทั้งหลาย. บทว่า ปฏิสนฺธินิยามกสฺส หมายถึง ของเครื่องกำหนดรูปาวจรปฏิสนธิ. บทว่า จุติโต หมายถึง จุติที่เป็นอนันตรปัจจัยของรูปาวจรปฏิสนธิ. บทว่า ปุริมชวนสฺส วเสน หมายถึง โดยความเป็นชวนะที่ใกล้จุติ. ในคำว่า "รูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสสยะของอรูปาวจรวิบาก" นี้ ก็พึงนำคำว่า "ตทุปฺปาทกกุสลานํ" เป็นต้น มาประกอบ. และพึงประกอบคำว่า "กามาวจรกุศลก็เป็นอุปนิสสยะของกุศลทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังวิบากนั้นให้เกิด" เป็นต้น เช่นเดียวกับที่กล่าวว่า "รูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสสยะของอรูปาวจรวิบาก". ความเป็นอุปนิสสยะของกุศลในภูมิ 3 แก่โลกุตตรวิบาก โดยความเป็นบาทเป็นต้น ก็เป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว. และเพื่อแสดงอรรถนี้ว่า ความเป็นอุปนิสสยะของกุศลในภูมินั้นๆ แก่กิริยาในภูมินั้นๆ, ของกามาวจรกุศลแก่กิริยารูปาวจรและอรูปาวจร, ของรูปาวจรกุศลแก่กิริยาอรูปาวจร ท่านจึงกล่าวว่า "เอวํ ปจฺเจกํ...เป... เวทิตพฺโพ" ดังนี้. บทว่า ปกตูปนิสสยะ มาในพระบาลีโดยนัยแห่งการยกขึ้นแสดงเท่านั้น ไม่ได้มาโดยนัยแห่งการจำแนก ดังคำว่า "อาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปาฬิยมฺปิ...เป... วิสฺสชฺชิโต" ดังนี้. บทว่า ปญฺหาวาเรสุ เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะมีความแตกต่างกันด้วยการจำแนกเป็นอนุโลมเป็นต้น ในกุสลัตติกะเป็นต้น. โลกุตฺตรนิพฺพตฺตนํ อุปนิสฺสาย ปรสฺส สิเนหุปฺปาทเน โลกุตฺตรธมฺมา อุปนิสฺสโย วิย โหนฺตีติ อยเมตฺถ เลโส, ภาวิโน ปน โลกุตฺตรสฺส อกุสลานํ อุปนิสฺสยตา สมฺภวตีติ อาห ‘‘น อิทํ สารโต ทฏฺฐพฺพนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. รูปาวจราทิกุสลานนฺติ รูปารูปาวจรโลกุตฺตรกุสลานํ อุปฺปาทิยมานสฺส รูปาวจรกุสลสฺสาติ โยชนา. รูปาวจรกิริยสฺส จ อรูปาวจรวิปาโก อุปนิสฺสโย กถนฺติ อาห ‘‘ปุพฺเพ นิวุตฺถาทีสุ…เป… อรหโต’’ติ. ตํ ตํ วิปากํ ปตฺเถนฺโต ตสฺส ตสฺส วิปากสฺส เหตุภูตํ กุสลํ นิพฺพตฺเตตีติ วิปากานํ กุสลูปนิสฺสยตาติ อาห ‘‘จตุภูมกา…เป… อุปนิสฺสโย’’ติ. โลกิยกุสลานํ ปน โลกุตฺตรวิปากา อุปนิสฺสโย น โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิปี’’ติอาทิมาห. เตเนว หิ ‘‘ตถา เตภูมกวิปาโก’’ติ เตภูมกคฺคหณํ กตํ. ตตฺถ เตนาติ อนาคามินา. ตนฺติ อรหตฺตผลํ. ตสฺมาติ อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา. ตานิ วิยาติ โสตาปตฺติผลานิ วิย. เตสนฺติ ปุถุชฺชนาทีนํ. อิมสฺสาติ อนาคามิโน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ปุถุชฺชนาทีนํ สนฺตาเน ฌานาทีนํ โสตาปตฺติผลาทีนํ น อุปนิสฺสยปจฺจโย อนุปลทฺธปุพฺพตฺตา, เอวํ อนาคามิโน ฌานาทีนํ [Pg.255] อคฺคผลํ อุปนิสฺสยปจฺจโย อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา. เตนาห ‘‘อุปลทฺธปุพฺพสทิสเมว หิ อนาคตมฺปิ อุปนิสฺสโย’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน เหฏฺฐิมผลานํ กุสลูปนิสฺสยตา วุตฺตา เอว. ในที่นี้มีนัย (เลส) ว่า ธรรมโลกุตตระย่อมเป็นอุปนิสัย เหมือนในการยังความรักของผู้อื่นให้เกิดขึ้นโดยอาศัยการยังโลกุตตระให้เกิด. แต่ความเป็นอุปนิสัยแห่งอกุศลทั้งหลายของโลกุตตรธรรมที่จะมีในอนาคต ย่อมเป็นไปได้ จึงกล่าวว่า 'ไม่พึงเห็นสิ่งนี้โดยเนื้อแท้' นี้เป็นอัธยาศัย. คำว่า 'ของกุศลรูปาวจรเป็นต้น' พึงประกอบความว่า 'ของรูปาวจรกุศลที่กำลังถูกยังให้เกิดขึ้นแห่งกุศลรูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตระ'. และอรูปาวจรวิบากเป็นอุปนิสัยของรูปาวจรกิริยาได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ในผู้ที่เคยอยู่มาก่อนเป็นต้น... ของพระอรหันต์'. เมื่อปรารถนาวิบากนั้นๆ ย่อมยังกุศลที่เป็นเหตุของวิบากนั้นๆ ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น ความเป็นกุสลูปนิสัยของวิบากทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'ในภูมิสี่... เป็นอุปนิสัย'. แต่เพื่อแสดงว่าโลกุตตรวิบากไม่เป็นอุปนิสัยของโลกียกุศล จึงกล่าวคำว่า 'ถึงแม้ว่า' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นเอง จึงมีการถือเอาวิบากในภูมิสามด้วยคำว่า 'วิบากในภูมิสามเช่นนั้น'. ในที่นั้น คำว่า 'ด้วยผู้นั้น' หมายถึง ด้วยพระอนาคามี. คำว่า 'นั้น' หมายถึง อรหัตตผล. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' หมายถึง เพราะไม่เคยเห็นมาก่อน. คำว่า 'เหมือนสิ่งเหล่านั้น' หมายถึง เหมือนโสดาปัตติผลทั้งหลาย. คำว่า 'ของบุคคลเหล่านั้น' หมายถึง ของปุถุชนเป็นต้น. คำว่า 'ของผู้นี้' หมายถึง ของพระอนาคามี. มีคำอธิบายว่า เหมือนในสันดานของปุถุชนเป็นต้น ฌานเป็นต้นและโสดาปัตติผลเป็นต้น ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย เพราะไม่เคยได้ประสบมาก่อน ฉันใด อรหัตตผลก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ฌานเป็นต้นของพระอนาคามี เพราะไม่เคยเห็นมาก่อน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะว่าแม้สิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็เป็นอุปนิสัยได้เหมือนสิ่งที่เคยประสบมาแล้วนั่นเอง'. แต่ในอรรถกถา ได้กล่าวถึงความเป็นกุสลูปนิสัยของผลเบื้องต่ำไว้แล้ว. ยถา วิปากา กุสลานํ, เอวํ กิริยาปิ เตสํ อุปนิสฺสโย โหตีติ ตํ นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘กิริยํ อตฺถปฏิสมฺภิทาทิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โยนิโสมนสิกาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ จตุภูมกกุสลสฺสปิ โยนิโสมนสิกาโร อุปนิสฺสโย โหตีติ เอตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตทตฺถํ โยนิโสมนสิการํ ปวตฺเตนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ตนฺติ โยนิโสมนสิการํ. อกุสลสฺส จ จตุภูมกวิปากสฺส อุปนิสฺสโย โยนิโสมนสิกาโรติ โยชนา. เอวํ กิริยสฺสปีติ ยถา กุสลสฺส โยนิโสมนสิการสฺส วเสน อุปนิสฺสโย วุตฺโต, เอวํ กิริยสฺสปิ โยนิโสมนสิการสฺส วเสน โยเชตพฺพนฺติ อตฺโถ. โส หิ ตํ อุปนิสฺสาย ราคาทิอุปฺปาทเน อกุสลสฺส วุตฺตนเยน กุสลากุสลูปนิสฺสยภาวมุเขน จตุภูมกวิปากสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยว. ยทิ กิริยสงฺขาโต…เป… โหติเยว, อถ กสฺมา ปกตูปนิสฺสยวิภชเน กิริยา น คหิตา, อุตุโภชนเสนาสนานิเยว คหิตานีติ อาห ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺเมสุ…เป… นยทสฺสนมตฺตเมวา’’ติ. เอวมาทิกนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น อุปนิสฺสยปจฺจยา’’ติ เอวมาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อุปนิสฺสยปริยาโย อุปนิสสทฺโทติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘วิญฺญาณูปนิสํ นามรูปํ, นามรูปูปนิสญฺจ สฬายตนนฺติอาทิเกนา’’ติ. เอตฺถ หิ วิญฺญาณสฺส นามรูปานํ ผสฺสรูปาทีนํ จกฺขายตนาทีนญฺจ อุปนิสฺสยภาโว วุตฺโตติ. เพื่อแสดงนัยว่า วิบากเป็นอุปนิสัยของกุศลฉันใด แม้กิริยาก็เป็นอุปนิสัยของกุศลเหล่านั้นฉันนั้น จึงกล่าวคำว่า 'กิริยาคืออรรถปฏิสัมภิทาเป็นต้น' เป็นต้น. ในโยนิโสมนสิการ ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย คือในที่นี้ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลยว่า แม้โยนิโสมนสิการก็เป็นอุปนิสัยของกุศลในภูมิสี่ด้วย หมายถึง ของผู้ที่ยังโยนิโสมนสิการให้เป็นไปเพื่อประโยชน์นั้น. คำว่า 'นั้น' หมายถึง โยนิโสมนสิการ. พึงประกอบความว่า โยนิโสมนสิการเป็นอุปนิสัยของอกุศลและของวิบากในภูมิสี่. คำว่า 'แม้ของกิริยาก็เช่นกัน' หมายถึง พึงประกอบโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการของกิริยา เช่นเดียวกับที่กล่าวถึงอุปนิสัยของกุศลโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการ. เพราะโยนิโสมนสิการนั้น อาศัยกิริยานั้นแล้ว ย่อมเป็นอุปนิสัยของอกุศลในการยังราคะเป็นต้นให้เกิดขึ้น และย่อมเป็นอุปนิสัยของวิบากในภูมิสี่ โดยทางความเป็นกุสลูปนิสัยและอกุสลูปนิสัยตามนัยที่กล่าวแล้ว. ถ้ากิริยาที่นับว่าเป็น... ย่อมเป็น (อุปนิสัย) อยู่แล้ว เหตุไฉนในการจำแนกปกตูปนิสัย จึงไม่ถือเอากิริยา แต่ถือเอาเฉพาะฤดู อาหาร และเสนาสนะเล่า? จึงกล่าวว่า 'ในธรรมที่ไม่ใช่วิบากและไม่ใช่วิบากธรรม... เป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น'. คำว่า 'เป็นต้นอย่างนี้' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์คำว่า 'ธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นอัพยากฤตที่เกิดร่วมกัน ย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยอุปนิสสยปัจจัย' เป็นต้นอย่างนี้. เพราะคำว่า 'อุปนิสาสัพท์' เป็นไวพจน์ของอุปนิสสยะ จึงกล่าวว่า 'นามรูปมีวิญญาณเป็นอุปนิสัย, สฬายตนะมีนามรูปเป็นอุปนิสัย' เป็นต้น. ในที่นี้ ความเป็นอุปนิสัยของวิญญาณ แก่นามรูปทั้งหลาย มีผัสสะและรูปเป็นต้น และแก่จักขายตนะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้ว. อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาอุปนิสสยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. ๑๐. ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๐. การพรรณนาปุเรชาตปัจจัยนิเทศ ๑๐. ทสฺสิตเมว นยทสฺสนวเสนาติ โยชนา. ยทิ ทสฺสิตเมว, กสฺมา วุตฺตํ ‘‘สาวเสสวเสน เทสนา กตา’’ติ อาห ‘‘สรูเปน อทสฺสิตตฺตา’’ติ. ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ ปุเรชาตํ อารพฺภ เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา [Pg.256] ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ สรูเปน ปาฬิยํ อทสฺสิตตฺตา. อิทฺธิวิธาภิญฺญาย จาติ จ-สทฺเทน จุตูปปาตญาณสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺสปิ หิ รูปธมฺมารมฺมณกาเล อฏฺฐารสสุ ยํ กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ โหติ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา. ‘‘จวมาเน อุปปชฺชมาเน’’ติ หิ วุตฺตํ. ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตญาเณสุ จ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ๑๐. การประกอบความว่า โดยนัยแห่งการแสดงซึ่งสิ่งที่แสดงแล้วนั่นเอง. ถ้าแสดงแล้วนั่นเอง เหตุไฉนจึงกล่าวว่า 'การแสดงกระทำแล้วโดยมีส่วนเหลือ' จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตน'. เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตนในบาลีว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งเกิดขึ้น โดยปรารภธรรมที่เกิดก่อนเหล่าใดๆ ธรรมเหล่านั้นๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ ด้วยปุเรชาตปัจจัย' อย่างนี้. พึงทราบว่า แม้จุตูปปาตญาณก็สงเคราะห์ด้วยศัพท์ว่า 'จะ' ในคำว่า 'อิทธิวิธาอภิญญายะ จะ'. เพราะว่าแม้จุตูปปาตญาณนั้น ในขณะที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ ย่อมมีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยในรูป (นิพพรรณรูป) 18 อย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'เมื่อกำลังจุติ เมื่อกำลังอุบัติ'. ส่วนในทิพยจักษุญาณและทิพยโสตญาณนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. อิตรสฺสปิ อภาวาติ อารมฺมณปุเรชาตสฺสปิ อภาวา อคฺคหณํ ปฏิสนฺธิภาวิโนติ โยชนา. สติปิ กสฺสจิ ปฏิสนฺธิภาวิโน อารมฺมณปุเรชาเต วิภูตํ ปน กตฺวา อารมฺมณกรณาภาวโต อวิชฺชมานสทิสนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิตรสฺสปิ อภาวา’’ติ. เตเนวาห ‘‘ปฏิสนฺธิยา วิย อปริพฺยตฺตสฺส อารมฺมณสฺส อารมฺมณมตฺตภาวโต’’ติ. สนฺตีรณภาวิโน มโนวิญฺญาณธาตุยาปิ เอกนฺเตเนว ปุเรชาตปจฺจโย รูปาทีนิ ปญฺจารมฺมณานีติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘มโนธาตูนญฺจา’’ติอาทิ ‘‘ตทารมฺมณภาวิโน’’ติ ปทสฺส ปุรโต วตฺตพฺโพ, อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิตํ. การประกอบความว่า เพราะไม่มีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยแม้อื่น (คือของปฏิสนธิ) จึงไม่ถือเอา (อารัมมณปุเรชาต) ของปฏิสนธิภาวี. แม้ว่าจะมีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยของปฏิสนธิภาวีบางอย่างอยู่ แต่เพราะไม่มีการกระทำอารมณ์ให้ปรากฏชัด จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีแม้อื่น' โดยถือว่าเหมือนไม่มี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นเพียงอารมณ์ของอารมณ์ที่ไม่ปรากฏชัด เหมือนในปฏิสนธิ'. การประกอบความว่า แม้สำหรับมโนวิญญาณธาตุที่เป็นสันตีรณภาวี อารมณ์ 5 มีรูปเป็นต้น ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยโดยส่วนเดียว. ในที่นี้ พึงกล่าวคำว่า 'และมโนธาตุทั้งหลาย' เป็นต้น ไว้ข้างหน้าบทว่า 'ที่เป็นตทารัมมณภาวี' เพราะเขียนสลับลำดับกัน. ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปุเรชาตปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. ๑๑. ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๑. การพรรณนาปัจฉาชาตปัจจัยนิเทศ ๑๑. นิรวเสสทสฺสิตปุเรชาตทสฺสนวเสนาติ ‘‘จตุสมุฏฺฐานิกติสมุฏฺฐานิกรูปกายสฺสา’’ติ เอวํ นิรวเสสโต ทสฺสิตสฺส ปุเรชาตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ทสฺสนวเสน. ปจฺจยา หิ อิธ กามาวจรรูปาวจรวิปากา, เตสุ กามาวจรวิปาโก จ จตุสมุฏฺฐานิกรูปกายสฺส ปจฺจโย, น อิตโร. เตเนวาห ‘‘รูปาวจรวิปาโก ปน อาหารสมุฏฺฐานสฺส น โหตี’’ติ, ตสฺมา ‘‘ตสฺเสวา’’ติ วุตฺเตปิ ยถารหมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ๑๑. โดยนัยแห่งการแสดงซึ่งปัจจยุบปันนะแห่งปุเรชาตปัจจัยที่แสดงไว้โดยไม่เหลือทั้งหมดอย่างนี้ว่า "ของรูปกายที่มีสมุฏฐาน 4 และมีสมุฏฐาน 3" เพราะว่าปัจจัยในที่นี้คือวิบากที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร ในบรรดาวิบากเหล่านั้น กามาวจรวิบากเป็นปัจจัยแก่รูปกายที่มีสมุฏฐาน 4 ไม่ใช่วิบากนอกนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนรูปาวจรวิบากย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน" เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "ของรูปกายนั้นนั่นเอง" ก็พึงทราบเนื้อความตามสมควร. ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปัจฉาชาตปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. ๑๒. อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๒. คำอธิบายอาเสวนปัจจัยนิเทศ. ๑๒. ปกาเรหิ [Pg.257] คุณิตํ ปคุณํ, พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺติยา ภาวิตนฺติ อตฺโถ. อติสเยน ปคุณํ ปคุณตรํ, ตโตเยว พลวตรํ. ตสฺส ภาโว, เตน ปคุณตรพลวตรภาเวน วิสิฏฺฐํ วิเสสปฺปตฺตํ. สฺวายํ วิเสโส วิปาเก นตฺถีติ อาห ‘‘เอเตน วิปากาพฺยากตโต วิเสเสตี’’ติ. ๑๒. คำว่า ปคุณะ หมายถึงสิ่งที่ทวีขึ้นด้วยอาการต่างๆ อธิบายว่า อบรมแล้วด้วยการเกิดขึ้นบ่อยครั้ง. คำว่า ปคุณตระ หมายถึงสิ่งที่คล่องแคล่ว (ปคุณะ) ยิ่งขึ้น คือมีกำลังยิ่งขึ้นด้วยเหตุนั้นเอง. ภาวะของสิ่งนั้น (ชื่อว่าปคุณตรพละ). ด้วยภาวะที่คล่องแคล่วและมีกำลังยิ่งขึ้นนั้น จึงชื่อว่าวิเศษ คือถึงความพิเศษ. ความพิเศษนี้ไม่มีในวิบาก ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้ จึงจำแนกออกจากวิบากอัพยากตะ". อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอาเสวนปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. ๑๓. กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๓. คำอธิบายกรรมปัจจัยนิเทศ. ๑๓. เอวํสภาวาติ กมฺมปจฺจเยน อุปการกสภาวา. สมตฺถตาติ อานุภาโว. ตสฺสาติ วิปากกฺขนฺธกฏตฺตารูปสงฺขาตสฺส ผลสฺส. กมฺมปจฺจยภาโว วุตฺโตติ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจยภาโว วุตฺโต. เอกโวกาเร รูปมฺปีติ เอกโวกาเรปิ รูปํ น ชเนติ, ปเคว จตุโวกาเรติ อตฺโถ. ๑๓. คำว่า เอวังสภาวา หมายถึงมีสภาพเป็นอุปการะด้วยกรรมปัจจัย. คำว่า สมัตถตา หมายถึงอานุภาพ. คำว่า ตัสสะ (ของสิ่งนั้น) หมายถึงของผลที่นับว่าเป็นวิบากขันธ์และกฏัตตารูป. คำว่า กัมมปัจจยภาโว วุตโต หมายถึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยโดยกรรมปัจจัย. คำว่า แม้รูปในเอกโวการภพ หมายความว่า แม้ในเอกโวการภพก็ไม่ยังรูปให้เกิด จะกล่าวไปไยถึงในจตุโวการภพเล่า. กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายกรรมปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. ๑๔. วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๔. คำอธิบายวิปากปัจจัยนิเทศ. ๑๔. ยถา หิ รูปภเว สญฺญีนํ ตํนิพฺพตฺติตปุญฺญาภิสงฺขาเรเนว รูปุปฺปตฺติ, เอวํ อสญฺญีนมฺปีติ ตตฺถ กามาวจรกมฺมุนา ยถา วิปากานุรูปานํ ปจฺจโย โหนฺโต เกสญฺจิเยว โหติ, น สพฺเพสํ, กตฺถจิเยว โหติ, น สพฺพตฺถ, น เอวํ วิปากานนฺติ อาห ‘‘เอกนฺเตนา’’ติ. เตสํ วเสนาติ เตสํ วิปากปจฺจยลาภีนํ วิปากกฺขนฺธานํ วเสน. น หีติอาทินา ‘‘เอกนฺเตนา’’ติ วุตฺตมตฺถํ พฺยติเรกโต วิภาเวติ. ภูมิทฺวยวิปาโกติ กามาวจรรูปาวจรวิปาโก อารุปฺเป รูปสฺส น หิ ปจฺจโยติ โยชนา. ๑๔. เพราะว่าในรูปภพ การเกิดขึ้นของรูปของสัตว์มีสัญญา ย่อมเกิดขึ้นด้วยบุญญภิสังขารที่ยังรูปนั้นให้เกิดนั่นเอง ฉันใด แม้ของสัตว์ไม่มีสัญญา ก็ฉันนั้น ในที่นั้น กรรมที่เป็นกามาวจร เมื่อเป็นปัจจัยแก่รูปที่คล้อยตามวิบาก ย่อมเป็นปัจจัยแก่บางอย่างเท่านั้น ไม่ใช่ทั้งหมด ย่อมเป็นปัจจัยในบางแห่งเท่านั้น ไม่ใช่ในทุกแห่ง วิบากทั้งหลายย่อมไม่เป็นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยส่วนเดียว". คำว่า โดยอำนาจแห่งวิบากเหล่านั้น หมายถึงโดยอำนาจแห่งวิบากขันธ์ที่ได้รับวิปากปัจจัยเหล่านั้น. ด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวว่า "โดยส่วนเดียว" โดยทางปฏิเสธ. การประกอบความว่า วิบากในสองภูมิ คือกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูปในอรูปภพ. วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายวิปากปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. ๑๕. อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๕. คำอธิบายอาหารปัจจัยนิเทศ. ๑๕. เกวลาย [Pg.258] โอชาย อชฺโฌหรณสฺส อภาวา ‘‘อสิตปีตาทิวตฺถูหิ สห อชฺโฌหริโตวา’’ติ วุตฺตํ. ขาทนียโภชนียปฺปเภเท อสิเต ตาว กพฬีการตา โหตุ, ปาตพฺพาทิเก ปน กถนฺติ อาห ‘‘ปาตพฺพ…เป… โหนฺตี’’ติ. เยภุยฺยวเสน วา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ๑๕. เพราะไม่มีการกลืนกินโอชะล้วนๆ จึงกล่าวว่า "กลืนกินพร้อมด้วยวัตถุมีของกินของดื่มเป็นต้น". ในของกินประเภทของเคี้ยวและของกิน (ขาทนียะและโภชนียะ) การทำเป็นคำๆ จงมีเถิด แต่ในของดื่มเป็นต้นจะเป็นอย่างไรเล่า ท่านจึงกล่าวว่า "ของดื่ม...เป็นต้น...ย่อมมี". หรือพึงทราบว่า ท่านกล่าวอย่างนี้โดยส่วนมาก. อนุปาลโกติ อุปตฺถมฺภโก. จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส กายสฺส อาหารปจฺจยภาโว กพฬีการาหารสฺส วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ. กสฺมาติ เจ? เอตฺถ การณมาห ‘‘น หี’’ติอาทินา. สติ หิ ปจฺจยภาเว ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐาโน กพฬีการาหาโร จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, โนจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส ปน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ติวิโธปิ…เป… วุตฺโต’’ติ. คำว่า อนุบาลโก หมายถึงผู้ค้ำจุน (อุปถัมภกะ). ความเป็นอาหารปัจจัยของกพฬีการาหารแก่กายที่เกิดจากจิต พึงพิจารณาแล้วถือเอา. หากถามว่า เพราะเหตุไร? ในที่นี้ท่านกล่าวเหตุด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น. เพราะว่าหากมีความเป็นปัจจัย พึงกล่าวว่า "กพฬีการาหารที่เกิดจากจิต เป็นปัจจัยแก่กายที่เกิดจากจิต โดยอาหารปัจจัย" เป็นต้น แต่ท่านไม่ได้กล่าวไว้ แต่กลับกล่าวไว้แก่กายที่มิได้เกิดจากจิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ทั้ง 3 อย่าง...เป็นต้น...กล่าวแล้ว". อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอาหารปัจจัยนิเทศ จบแล้ว. ๑๖. อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๖. คำอธิบายอินทริยปัจจัยนิเทศ. ๑๖. ‘‘มิสฺสกตฺตา’’ติ อิทํ อินฺทฺริยตาย รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ เอกชฺฌํ กตฺวา เทสิตตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตสฺมา มิสฺสกตฺตาติ รูปชีวิตินฺทฺริยมิสฺสกตฺตาติ อตฺโถ. ชีวิตินฺทฺริยนฺติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ. น สพฺเพน สพฺพํ วชฺชิตพฺพนฺติ ยถา ปญฺหาปุจฺฉเก อรูปชีวิตินฺทฺริยํ มิสฺสกตฺตา น คหิตํ, น เอวมิธ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ อคฺคหิตนฺติ อตฺโถ. ๑๖. คำว่า "เพราะเป็นของระคนกัน" (มิสสกัตตา) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการที่ทรงแสดงโดยรวมรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์เข้าด้วยกันในความเป็นอินทรีย์ เพราะฉะนั้น คำว่า เพราะเป็นของระคนกัน จึงหมายถึงเพราะระคนกับรูปชีวิตินทรีย์. คำว่า ชีวิตินทรีย์ หมายถึงอรูปชีวิตินทรีย์. คำว่า ไม่ใช่ว่าจะต้องเว้นเสียทั้งหมดโดยประการทั้งปวง หมายความว่า อรูปชีวิตินทรีย์ไม่ได้ถูกละเว้นในที่นี้ เหมือนอย่างที่ไม่ได้ถูกถือเอาในปัญหาวารปุจฉกะเพราะเป็นของระคนกัน. อรูปานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปจฺจยนฺตราเปกฺขานิ อาวชฺชนารมฺมณาทิอญฺญปจฺจยสาเปกฺขานิ อินฺทฺริยปจฺจยา สิยุํ จกฺขาทีนํ รูปารูปานํ อญฺญมญฺญํ กทาจิปิ อวินิพฺภุตฺตภาวสฺส อภาวโต, ปจฺจยนฺตรสโมธานาเปกฺขตาย จ. โย ปน นิรเปกฺโขติ ยถา จกฺขาทีนิ ปจฺจยนฺตเรสุ สาเปกฺขานิ, เอวํ สาเปกฺโข อหุตฺวา โย ตตฺถ นิรเปกฺโข อินฺทฺริยปจฺจโย โหติ อวินิพฺภุตฺตธมฺมานํ ยถา ทุวิธมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยํ, โส อตฺตโน…เป… นตฺถีติ โยชนา. อวินิพฺภุตฺตานํ เตสมฺปิ ลิงฺคาทีนํ สิยุํ วินิพฺภุตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อินฺทฺริยปจฺจยตาภาวสฺส อทิฏฺฐตฺตา. นนุ จกฺขาทีนํ วินิพฺภุตฺตานํ [Pg.259] อินฺทฺริยปจฺจยภาโว ทิฏฺโฐติ? สจฺจํ ทิฏฺโฐ, น ปน โส สมานชาติยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. สติ เจวนฺติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเร สมานชาติยํเยว อวินิพฺภุตฺตสฺส อินฺทฺริยปจฺจยภาเว สติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริเยหิ สทฺธึ. สหโยเค หิ อิทํ กรณวจนํ. ยทิปิ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ ลิงฺคาทีนํ กลลาทิกาเล อินฺทฺริยปจฺจยตํ น ผเรยฺยุํ เตสํ ตทา อภาวโต. เย ปน รูปธมฺมา ตทา สนฺติ, เตหิ อวินิพฺภุตฺตาว, เตสํ กสฺมา น ผรนฺตีติ อาห ‘‘อญฺเญสํ ปนา’’ติอาทิ. อพีชภาวโต อนิมิตฺตภาวโต. ตทนุรูปานนฺติ กลลาทิอวตฺถานุรูปานํ อตฺถิตํ อิจฺฉนฺติ, ยโต ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ ปกติวิภาโค วิญฺญายตีติ เตสํ อธิปฺปาโย. อินทริยปัจจัยของอรูปธรรมมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งต้องอาศัยปัจจัยอื่น และอาศัยปัจจัยอื่นมีอาวัชชนะและอารมณ์เป็นต้น พึงมีได้ เพราะไม่มีภาวะที่แยกกันไม่ได้ของจักขุเป็นต้น อันเป็นรูปและอรูปซึ่งกันและกันในกาลไหนๆ และเพราะความที่ต้องอาศัยการประกอบพร้อมแห่งปัจจัยอื่น. ส่วนคำว่า "ไม่ต้องอาศัย" นั้น พึงประกอบความว่า อินทริยปัจจัยใดในธรรมที่แยกกันไม่ได้ เช่น ชีวิตินทรีย์ทั้งสองอย่าง ไม่ต้องอาศัยปัจจัยอื่น เหมือนจักขุเป็นต้นอาศัยปัจจัยอื่น อินทริยปัจจัยนั้นย่อมไม่มีแก่ตน...ดังนี้. อินทริยปัจจัยพึงมีแก่ธรรมที่แยกกันไม่ได้เหล่านั้น แม้มีลิงคะเป็นต้น เพราะไม่เคยเห็นความเป็นอินทริยปัจจัยของปัจจยุบบันธรรมที่แยกกันได้. ถามว่า ก็ความเป็นอินทริยปัจจัยของจักขุเป็นต้นที่แยกกันได้ไม่เคยเห็นหรือ? ตอบว่า เห็นแล้วจริง แต่ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "นะ หิ" (ไม่จริง) เพื่อแสดงว่า อินทริยปัจจัยนั้นไม่มีในธรรมที่มีชาติเสมอกัน. เมื่อความเป็นอินทริยปัจจัยของธรรมที่แยกกันไม่ได้มีอยู่โดยชาติเสมอกันตามที่กล่าวมานี้ กับอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์. คำว่า "กับ" นี้เป็นตติยาวิภัตติในสหโยคะ. ถึงแม้อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์จะไม่แผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยแก่ลิงคะเป็นต้นในกาลมีกลละเป็นต้น เพราะอินทรีย์เหล่านั้นไม่มีในกาลนั้น แต่รูปธรรมเหล่าใดมีอยู่ในกาลนั้น อินทรีย์เหล่านั้นก็แยกกันไม่ได้กับรูปธรรมเหล่านั้น เหตุไฉนจึงไม่แผ่ไปเล่า? ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ส่วนของธรรมอื่น" เพราะไม่มีความเป็นพืช เพราะไม่มีความเป็นนิมิต. คำว่า "ที่สมควรแก่ธรรมเหล่านั้น" คือ ท่านประสงค์ความมีอยู่ของธรรมที่สมควรแก่อวัยวะมีกลละเป็นต้น เพราะการจำแนกเพศว่า "หญิง ชาย" ย่อมรู้ได้ด้วยเหตุนั้น นี่คือความประสงค์ของท่านเหล่านั้น. กุสลชาติยนฺติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เย ปน ‘‘กุสลชาติก’’นฺติ ปฐนฺติ, เตสํ ปจฺจตฺเตกวจนํ. วิสุํ เอกชาติ วา ภูมิ วา น โหติ ตเทกเทสภาวโต. เหตุอาทีสุปีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อกุสลาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ เอวมาทิกํ สงฺคณฺหาติ. เอส นโยติ ยฺวายํ ‘‘ภูมิวเสน วุตฺเตสู’’ติอาทินา อรูเป อลพฺภมานสฺส อินฺทฺริยปจฺจยสฺส อฏฺฐปเน อตฺถนโย วุตฺโต, เอส นโย โยเชตพฺโพติ. ตถา อปริยาปนฺนกุสลเหตุ, ตถา อกุสลเหตูติ เอตฺถาปิ ปฐมาปริยาปนฺนกุสลเหตุ โทมนสฺสสหคตากุสลเหตุ จ วิสุํ เอกชาติ ภูมิ วา น โหนฺตีติ อารุปฺเป อลพฺภมานาปิ วิสุํ น ฐปิตาติ โยเชตพฺโพ. เอส นโย ‘‘อกุสลาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ เอวมาทีสุ. คำว่า "ในชาติที่เป็นกุศล" (Kusalajātiyaṃ) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด (niddhāraṇa) ส่วนชนเหล่าใดอ่านว่า "กุศลชาติกะ" (Kusalajātikaṃ) คำนั้นเป็นปฐมาวิภัตติเอกพจน์ ไม่เป็นชาติเดียวหรือภูมิเดียวต่างหาก เพราะความเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น แม้ในเหตุเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์คำมีอาทิว่า "แม้ในอกุศลอาหารก็มีนัยนี้" คำว่า "นัยนี้" คือ นัยแห่งอรรถที่กล่าวไว้ในการไม่ยกอินทรียปัจจัยที่หาไม่ได้ในอรูปขึ้นแสดง ด้วยคำมีอาทิว่า "ในธรรมที่กล่าวโดยภูมิ" นัยนี้พึงประกอบ แม้ในคำว่า "อปริยาปันนกุศลเหตุ" และ "อกุศลเหตุ" นี้ กุศลเหตุที่ไม่นับเนื่องและอกุศลเหตุที่เกิดพร้อมด้วยโทมนัส ก็ไม่เป็นชาติเดียวหรือภูมิเดียวต่างหาก จึงพึงประกอบว่า ไม่ได้ตั้งไว้ต่างหากในอรูป นัยนี้มีอยู่ในคำมีอาทิว่า "แม้ในอกุศลอาหารก็มีนัยนี้" สติ สหชาตปจฺจยตฺเต อุปฺปาทกฺขเณปิ อินฺทฺริยปจฺจยตา สิยาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจยตฺตาภาวํ สนฺธายา’’ติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘อุปฺปชฺชมาโน สห อุปฺปชฺชมานภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา). ตสฺส ปน สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว ยทิปิ อฏฺฐกถายํ ‘‘สหชาตปจฺจยตา ปน ตสฺส นตฺถี’’ติ สรูเปเนว ทสฺสิโต, ตถาปิ ตํ อนนุชานนฺโต ‘‘อุปฺปาท…เป… นิวาเรตุ’’นฺติ วตฺวา ‘‘วกฺขตี’’ติอาทินา ตมตฺถํ สมตฺเถติ. กมฺมปจฺจยสทิสนฺติ หิ เอเตน ตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ปจฺจยภาโว ปกาสิโต. ปวตฺเตจาติ จ-สทฺเทน ปฏิสนฺธิยญฺจ กฏตฺตารูปสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยโต อญฺโญ อินฺทฺริยปจฺจโย น หิ อตฺถีติ โยชนา. ปฏิจฺจวาราทโย [Pg.260] สมฺปยุตฺตวารปริโยสานา ฉ วารา อุปฺปาทกฺขณเมว คเหตฺวา ปวตฺตา ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา, น ฐิติกฺขณนฺติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจ กตฺวาติ อุปฺปาทกฺขณเมว คเหตฺวา ปวตฺตตฺตา. เอเตสูติ ยถาวุตฺเตสุ ฉสุ วาเรสุ. เกจิ ปน ‘‘รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อนุปาลนํ อุปฺปาทกฺขเณ น ปากฏํ พลวญฺจ ยถา ฐิติกฺขเณ ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยลาภโต ถิรภาวปฺปตฺติยาสฺส ตํ ปากฏํ พลวญฺจ, ตสฺมา ‘ฐิติกฺขเณ’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. เมื่อความเป็นสหชาตปัจจัยมีอยู่ ความเป็นอินทรียปัจจัยพึงมีแม้ในขณะเกิด ท่านกล่าวไว้โดยมุ่งหมายความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัย เพราะท่านกล่าวไว้ว่า "ธรรมที่อุปการะด้วยความเป็นผู้เกิดพร้อมกับธรรมที่กำลังเกิด ชื่อว่าสหชาตปัจจัย" (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา) ส่วนความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัยของธรรมนั้น ถึงแม้ในอรรถกถาจะแสดงไว้โดยตรงว่า "ความเป็นสหชาตปัจจัยของธรรมนั้นไม่มี" ก็ตาม แต่ท่าน (อาจารย์ผู้รจนาฎีกา) เมื่อไม่ยอมรับข้อความนั้น ได้กล่าวคำว่า "พึงห้าม...ในขณะเกิด" แล้วสนับสนุนเนื้อความนั้นด้วยคำมีอาทิว่า "จักกล่าว" เพราะด้วยคำว่า "เหมือนกรรมปัจจัย" นี้ ความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นในขณะเกิดย่อมปรากฏ และด้วยคำว่า "ในปวัตติกาล" พึงประกอบความว่า อินทรียปัจจัยอื่นจากรูปชีวิตินทรีย์ของกฏัตตารูปย่อมไม่มีในปฏิสนธิและในปวัตติกาล วาระ ๖ มีปฏิจจวาระเป็นต้นจนถึงสัมปยุตตวาระ ดำเนินไปโดยถือเอาเฉพาะขณะเกิด ด้วยคำมีอาทิว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมย่อมเกิดด้วยเหตุปัจจัย" ไม่ใช่ขณะตั้งอยู่ นี่คือความประสงค์ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คือเพราะดำเนินไปโดยถือเอาเฉพาะขณะเกิด ในวาระ ๖ ที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น ชนบางพวกกล่าวว่า "การอุปถัมภ์ของรูปชีวิตินทรีย์ในขณะเกิดไม่ปรากฏและไม่มีกำลัง เหมือนในขณะตั้งอยู่ เพราะการได้ปัจจัยมีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น ทำให้ความเป็นของมั่นคงนั้นย่อมปรากฏและมีกำลัง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ในขณะตั้งอยู่'" อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาคำอธิบายอินทรียปัจจัยนิทเทสจบแล้ว ๑๗. ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๗. การพรรณนาคำอธิบายฌานปัจจัยนิทเทส ๑๗. โสมนสฺสโทมนสฺสสงฺขาตานีติ โสมนสฺสโทมนสฺสปริยาเยน วุตฺตานิ, ฌานงฺคภาววิเสสนโต วา โสมนสฺสโทมนสฺสภูตาเนว สุขทุกฺขานิ ฌานงฺคานิ, น อิตรสุขทุกฺขานีติ ฌานงฺคภูตานํเยว สุขทุกฺขานํ ฌานงฺคภาวทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหณํ กตํ. อิทานิ ยถาวุตฺตเมว ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสู’’ติอาทินา วิตฺถารโต วิภาเวติ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เตนาติ วิเสสนภูเตน โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหเณน. ๑๗. คำว่า "ที่นับว่าเป็นโสมนัสและโทมนัส" คือ กล่าวโดยปริยายแห่งโสมนัสและโทมนัส หรือเพราะความพิเศษแห่งความเป็นองค์ฌาน สุขและทุกข์ที่เป็นโสมนัสและโทมนัสเท่านั้นเป็นองค์ฌาน ไม่ใช่สุขและทุกข์อื่น การระบุถึงโสมนัสและโทมนัสได้กระทำแล้ว เพื่อแสดงความเป็นองค์ฌานของสุขและทุกข์ที่เป็นองค์ฌานเท่านั้น บัดนี้ ท่านจำแนกโดยพิสดารด้วยคำมีอาทิว่า "ในทวิปัญจวิญญาณ" ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ซึ่งพึงรู้ได้ง่าย คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยการระบุถึงโสมนัสและโทมนัสอันเป็นวิเสสนะ อภินิปาตมตฺตตฺตาติ อารมฺมณกรณมตฺตภาวโต. จินฺตนาปวตฺติยา อุปนิชฺฌายนปวตฺติยา. ยถาวุตฺเตเนว การเณนาติ ‘‘อุปนิชฺฌานาการสฺส อภาวโต’’ติ เอเตน การเณน. ปุพฺเพติอาทิโต. จตฺตาริ องฺคานิ วชฺชิตานีติ สตฺตสุ องฺเคสุ ทสฺสิยมาเนสุ จตฺตาริ องฺคานิ วชฺชิตานิ. อฏฺฐกถา เหสาติ เลเสน อปกาเสตพฺพตาย การณมาห. ตีสุปิ เอกเมว วตฺตพฺพํ สิยา, ตํสมานลกฺขณตาย อิตเรสํ ติณฺณมฺปิ คหณํ โหตีติ. ติณฺณํ ปน วจเนนาติ อุเปกฺขาสุขทุกฺขานํ อฌานงฺคตาทสฺสนตฺเถน วจเนน. ตโต อุเปกฺขาทิโต อญฺญสฺส ธมฺมสฺส จิตฺเตกคฺคตาย ฌานงฺคนฺติ อุทฺธฏภาโว อาปชฺชติ อฌานงฺเคสุ อคฺคหิตตฺตา. ยถาวุตฺตการณโตติ ‘‘อุปนิชฺฌานาการสฺส อภาวโต’’ติ วุตฺตการณโต อญฺเญน การเณน อนุทฺธฏภาโว วา อาปชฺชติ อนุปนิชฺฌายนสภาเวหิ สทฺธึ อคฺคหิตตฺตา อุปนิชฺฌายนาการภาวโต อญฺเญเนว การเณน จิตฺเตกคฺคตาย [Pg.261] ปาฬิยํ อนุทฺธฏภาโว อาปชฺชติ. ตํโทสปริหรณตฺถนฺติ ยถาวุตฺตโทสวินิโมจนตฺถํ. คำว่า "เพราะความเป็นเพียงการเข้าไปกระทบ" คือ เพราะความเป็นเพียงการทำอารมณ์ ด้วยการเป็นไปแห่งการตรึก ด้วยการเป็นไปแห่งการเพ่ง ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือด้วยเหตุว่า "เพราะไม่มีอาการแห่งการเพ่ง" ตั้งแต่เบื้องต้น คำว่า "องค์ ๔ เว้นแล้ว" คือ เมื่อแสดงองค์ ๗ องค์ ๔ เว้นแล้ว อรรถกถาจารย์กล่าวเหตุที่พึงแสดงโดยนัยว่า "แม้ในองค์ ๓ ก็พึงกล่าวเพียงองค์เดียว เพราะมีลักษณะเสมอกัน การถือเอาองค์ ๓ ที่เหลือย่อมมี" ส่วนด้วยคำที่แสดงความไม่เป็นองค์ฌานของอุเบกขาสุขและทุกข์นั้น ความที่ (เอกัคคตา) ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึงแก่จิตเตกัคคตา เพราะไม่ได้ถือเอาในธรรมที่ไม่ใช่ส่วนประกอบของฌาน หรือด้วยเหตุอื่นจากเหตุที่กล่าวมาแล้ว คือ "เพราะไม่มีอาการแห่งการเพ่ง" ความที่ (เอกัคคตา) ไม่ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึง เพราะไม่ได้ถือเอาพร้อมกับธรรมที่มีสภาพไม่เพ่ง หรือด้วยเหตุอื่นจากความเป็นอาการแห่งการเพ่ง ความที่ (เอกัคคตา) ไม่ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึงแก่จิตเตกัคคตาในบาลี คำว่า "เพื่อป้องกันโทษนั้น" คือ เพื่อเปลื้องโทษที่กล่าวมาแล้ว เย ปนาติอาทิ ปทการมตฺตทสฺสนํ. โสมนสฺสาทีหีติ โสมนสฺสโทมนสฺสฌานงฺคุเปกฺขาหิ. อวิภูตภาโว อุเปกฺขนํ. อุเปกฺขา หิ อวิภูตกิจฺจา วุตฺตา. สมานานํ เกสํ? สุขาทีนํ, เกหิ? โสมนสฺสาทีหิ, กถํ? สุข…เป… ยุตฺตตาติ โยชนา. น จิตฺเตกคฺคตายาติ สุขาทีหิ, ตทญฺเญหิ อภินิโรปนาทีหิ จ อนินฺทฺริยกิจฺจตาย จ อนุปนิชฺฌายนกิจฺจตาย จ อสมานตาย ปญฺจวิญฺญาเณสุ จิตฺเตกคฺคตาย ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏภาเว การณํ น วตฺตพฺพนฺติ. สาติ จิตฺเตกคฺคตา. เอตฺถาติ ‘‘อุเปกฺขาสุขทุกฺขานี’’ติ เอตสฺมึ อฏฺฐกถาวจเน น คหิตา. วิจิกิจฺฉายุตฺตมโนธาตุอาทีสูติ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตจิตฺเต มโนธาตุยา สมฺปฏิจฺฉนาทีสุ จ. ตสฺสาปิ จิตฺเตกคฺคตายปิ. คำมีอาทิว่า "ส่วนชนเหล่าใด" เป็นเพียงการแสดงการทำบท คำว่า "ด้วยโสมนัสเป็นต้น" คือ ด้วยโสมนัส โทมนัส องค์ฌาน และอุเบกขา ความมีสภาวะไม่ปรากฏคืออุเบกขา เพราะอุเบกขาถูกกล่าวว่ามีกิจไม่ปรากฏ พึงประกอบความว่า "ของอะไรที่เสมอกัน? ของสุขเป็นต้น ด้วยอะไร? ด้วยโสมนัสเป็นต้น อย่างไร? เพราะประกอบด้วยสุข...ดังนี้" คำว่า "ไม่ใช่จิตเตกัคคตา" คือ ไม่พึงกล่าวเหตุในการที่จิตเตกัคคตาไม่ถูกยกขึ้นแสดงว่าเป็นองค์ฌานในปัญจวิญญาณ เพราะมีกิจไม่เป็นอินทรีย์ และมีกิจไม่เพ่ง และไม่เสมอกัน จิตเตกัคคตานั้น ในคำอรรถกถาว่า "อุเบกขาสุขและทุกข์" นี้ ไม่ได้ถือเอา คำว่า "ในมโนธาตุที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาเป็นต้น" คือ ในจิตที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ในมโนธาตุ ในสัมปฏิจฉันนะเป็นต้น และแม้ในจิตเตกัคคตานั้นด้วย ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาคำอธิบายฌานปัจจัยนิทเทสจบแล้ว ๑๘. มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๑๘. การพรรณนาคำอธิบายมรรคปัจจัยนิทเทส ๑๘. ทุวิธมฺปิ สงฺกปฺปนฺติ สมฺมาสงฺกปฺโป มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ จ เอวํ อนวชฺชสาวชฺชเภเทน ทุวิธมฺปิ. วีริยํ สมาธินฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สงฺคณฺหิตฺวา วิตกฺกาทิภาวสามญฺเญน สห คเหตฺวา, เอเกกเมว กตฺวา คเหตฺวาติ อตฺโถ. เตหิ มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีเวหิ. อิธาติ อิมสฺมึ มคฺคปจฺจยนิทฺเทเส ลพฺภมานานิ จ มคฺคปจฺจยภาวโต, จ-สทฺเทน อลพฺภมานานิ จ มคฺคปจฺจยตฺตาภาวา. ยทิ เอวํ กสฺมา วุตฺตานีติ อาห ‘‘มคฺคงฺควจนสามญฺเญนา’’ติ. เอวํ ปริยายนิทฺเทโส อิธ กิมตฺถิโยติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เอวญฺหิ สุตฺตโวหาโรปิ ทสฺสิโต โหตี’’ติ. เอวํ ปน ทสฺเสนฺเตนาติ ปรมตฺถโต อมคฺคงฺคานิปิ สุตฺเต มคฺคงฺคโวหารสิทฺธิยา อิธ มคฺคงฺเคหิ สห ทสฺเสนฺเตน. อุทฺธริตฺวาติ ปทุทฺธารํ กตฺวา. อิทานิ มิจฺฉาวาจาทีหิ สทฺธึ ทฺวาทสงฺคานิ น ทสฺเสตพฺพานิ, กสฺมาติ เจติ อาห ‘‘น หิ ปาฬิยํ…เป… วตฺตพฺโพ’’ติ. ตปฺปฏิปกฺขภาวโตเยว มิจฺฉามคฺคงฺคานิ, น มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย วิย สภาวโตติ อธิปฺปาโย. ๑๘. แม้สังขัปปะทั้งสองอย่าง คือ สัมมาสังขัปปะและมิจฉาสังขัปปะ ดังนี้ ก็เป็นสองอย่างด้วยความต่างกันแห่งธรรมที่ไม่มีโทษและมีโทษ. แม้วิริยะและสมาธิในที่นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สังคณหิตวา คือ รวบรวมเอาไว้พร้อมด้วยความเป็นสามัญแห่งสภาวะมีวิตกเป็นต้น, อธิบายว่า ถือเอาโดยทำให้เป็นอย่างหนึ่งๆ. คำว่า เตหิ คือ ด้วยมิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ และมิจฉาอาชีวะเหล่านั้น. คำว่า อิทะ คือ ในมรรคปัจจยนิเทศนี้ ธรรมที่พึงได้เพราะความเป็นมรรคปัจจัย และธรรมที่ไม่ได้ (โดยศัพท์ว่า 'จะ') เพราะความที่ไม่ได้เป็นมรรคปัจจัย. ถ้าเป็นอย่างนั้น ทำไมจึงกล่าวไว้เล่า? จึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นสามัญแห่งคำว่าองค์มรรค'. การแสดงโดยปริยายในที่นี้มีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวหมายถึงการซักถามว่า 'เพราะอย่างนี้ แม้การใช้ในพระสูตรก็แสดงไว้แล้ว'. อธิบายว่า ผู้แสดงอย่างนี้ คือ ผู้แสดงพร้อมด้วยองค์มรรคในที่นี้ ด้วยความสำเร็จแห่งการใช้คำว่าองค์มรรคในพระสูตร แม้ธรรมที่ไม่เป็นองค์มรรคโดยปรมัตถ์. คำว่า อุทฺธริตฺวา คือ ยกบทขึ้นมา. บัดนี้ องค์ ๑๒ พร้อมด้วยมิจฉาวาจาเป็นต้น ไม่ควรแสดง, ทำไมเล่า? จึงกล่าวว่า 'ในพระบาลี…เป… ไม่ควรกล่าว'. อธิบายว่า มิจฉาองค์มรรคทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อองค์มรรคเหล่านั้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยสภาวะเหมือนมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น. ปริยายนิปฺปริยายมคฺคงฺคทสฺสนตฺเถปิ อตฺถวจเน เอวํ น วตฺตพฺพเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปริยาย…เป… อธิกรณานี’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา [Pg.262] ‘‘อญฺญภาคิยสฺส อธิกรณสฺสา’’ติ เอตฺถ ปาฬิคตอธิกรณสทฺทปติรูปโก อญฺโญ อธิกรณสทฺโท ปาฬิคตตทญฺญสาธารณตาย อุภยปทตฺโถ อุทฺธโฏ ‘‘อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานี’’ติ, เอวมิธาปิ นิปฺปริยายํ อิตรญฺจ มคฺคงฺคํ ทสฺเสตุกาเมน ปาฬิคตตทญฺญสาธารโณ มคฺคงฺคสทฺโท อุทฺธริตพฺโพ สิยา, ตถา น กตนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปาฬิคโตเยว มคฺคงฺคสทฺโท อุทฺธโฏ, น ตทญฺญสาธารโณ, น จ อตฺถุทฺธารมุเขน อธิปฺเปตตฺโถ นิยมิโต, ตสฺมา. เตสูติ อเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมาธโย’’ติ เอตฺถ สงฺกปฺปวายามสมาธโย สมฺมามิจฺฉาสทฺเทหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตาติ อาห ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ยถาวุตฺตา สนฺตี’’ติ. สงฺกปฺปวายามสมาธิปฺปตฺตา ปน ตตฺถ เกจิ สนฺติเยวาติ. อถ วา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโยติ วุตฺตปฺปกาเร สมฺมาทิฏฺฐิอาทิเก อนวเสเส สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ยถาวุตฺตา’’ติ. อุปฺปตฺติฏฺฐานนิยมนตฺถตฺตา น วิเสสนตฺถตฺตาติ อธิปฺปาโย. แม้ในอรรถแห่งการแสดงองค์มรรคโดยปริยายและโดยนิปปริยาย ก็ไม่ควรกล่าวอย่างนี้ในคำอธิบายอรรถ ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'ปริยาย…เป… อธิกรณ์ทั้งหลาย'. อรรถของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างคำว่า 'อธิกรณ์ของบุคคลผู้มีส่วนแห่งอธิกรณ์อื่น' ในที่นี้ คำว่า 'อธิกรณ์' อื่น ซึ่งเป็นปฏิรูปแห่งคำว่า 'อธิกรณ์' ที่มาในพระบาลี ได้ถูกยกขึ้นมาซึ่งอรรถของบททั้งสองด้วยความเป็นคำทั่วไปแก่คำที่มาในพระบาลีและคำอื่นนอกจากนั้นว่า 'อธิกรณ์มี ๔ อย่าง' ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ประสงค์จะแสดงองค์มรรคโดยนิปปริยายและโดยปริยาย ก็พึงยกคำว่า 'องค์มรรค' ซึ่งเป็นคำทั่วไปแก่คำที่มาในพระบาลีและคำอื่นนอกจากนั้นขึ้นมา, แต่ไม่ได้ทำอย่างนั้น. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่คำว่า 'องค์มรรค' ที่มาในพระบาลีเท่านั้นถูกยกขึ้นมา ไม่ใช่คำที่เป็นคำทั่วไปแก่คำอื่น และอรรถที่ประสงค์ก็ไม่ได้ถูกกำหนดด้วยการยกอรรถขึ้นมา, เพราะเหตุนั้น. คำว่า เตสุ คือ ในอเหตุกจิตตุปบาททั้งหลาย. คำว่า 'สัมมาทิฏฐิ…เป… สมาธิทั้งหลาย' ในที่นี้ สังขัปปะ วิริยะ และสมาธิ ถูกกล่าวโดยจำแนกด้วยคำว่า 'สัมมา' และ 'มิจฉา' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'สัมมาทิฏฐิเป็นต้นมีอยู่ตามที่กล่าวมาแล้ว'. อธิบายว่า สังขัปปะ วิริยะ และสมาธิที่ถึงแล้วในที่นั้น บางอย่างก็มีอยู่. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'สัมมาทิฏฐิเป็นต้น' นี้ กล่าวหมายถึงสัมมาทิฏฐิเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วโดยไม่เหลือ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ตามที่กล่าวมาแล้ว'. อธิบายว่า มีประโยชน์ในการกำหนดสถานที่เกิด ไม่ใช่มีประโยชน์ในการจำแนก. มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการแสดงปัจจัยคือมรรค จบแล้ว. ๒๐. วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๒๐. คำอธิบายการแสดงวิปปยุตตปัจจัย ๒๐. สมฺปโยคาสงฺกาวตฺถุภูโตติ สมฺปโยคาสงฺกาย อธิฏฺฐานภูโต. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อรูปิโน หิ ขนฺธา จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ อพฺภนฺตรโต นิกฺขมนฺตา วิย อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ. ๒๐. คำว่า สัมปโยคาสังกาวัตถุภูโต คือ เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยในการประกอบกัน. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'เพราะขันธ์อันไม่มีรูป ย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งออกจากภายในแห่งวัตถุทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น'. วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการแสดงวิปปยุตตปัจจัย จบแล้ว. ๒๑. อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๒๑. คำอธิบายการแสดงอัตถิปัจจัย ๒๑. ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น โหติ, โส ตสฺส ปจฺจโยติ ยทิทํ สมาสโต ปจฺจยลกฺขณํ ยํ สนฺธาย สุตฺเต วุตฺตํ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหตี’’ติ, ตยิทํ อตฺถิปจฺจเย โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทึ วตฺวา อยญฺจ นโย นิพฺพาเน น ลพฺภติ, ตสฺมา นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจยภาเวน น อุทฺธฏนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพานญฺจ…เป… อุปการกํ โหตี’’ติ อาห. เตน ปจฺจยธมฺมานํ [Pg.263] ปจฺจยภาโว วิเสสโต พฺยติเรกมุเขน ปากโฏ โหตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺโธติ นตฺถิปจฺจยภาววิรุทฺโธ. วิคตาวิคตปจฺจยา วิย หิ อญฺญมญฺญํ อุชุปจฺจนีกภาเวน ฐิตา นตฺถิอตฺถิปจฺจยา. น นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจโย นตฺถิภาโวปการกตาอวิโรธโต. เย หิ อตฺถิปจฺจยธมฺมา, เต นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺธา เอว ทิฏฺฐาติ อธิปฺปาโย. ๒๑. คำว่า 'เมื่อสิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดก็มี, เมื่อสิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งใดก็ไม่มี, สิ่งนั้นเป็นปัจจัยของสิ่งนั้น' นี้คือลักษณะของปัจจัยโดยย่อ ซึ่งพระสูตรกล่าวไว้โดยหมายถึงว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมมี, เมื่อสิ่งนี้ไม่มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมไม่มี' ดังนี้, ผู้แสดงโดยนำคำนี้ไปประกอบในอัตถิปัจจัย โดยกล่าวว่า 'โย หิ' เป็นต้น และแสดงว่านัยนี้ไม่พึงได้ในนิพพาน เพราะเหตุนั้น นิพพานจึงไม่ถูกยกขึ้นมาด้วยความเป็นอัตถิปัจจัย ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'นิพพาน…เป… ย่อมเป็นอุปการะ'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏชัดโดยเฉพาะด้วยทางแห่งความปฏิเสธ. คำว่า นัตถิภาโวปการกตาวิรุทโธ คือ ตรงกันข้ามกับความเป็นนัตถิปัจจัย. เพราะนัตถิปัจจัยและอัตถิปัจจัยตั้งอยู่ด้วยความเป็นปฏิปักษ์กันโดยตรง เหมือนวิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย. นิพพานไม่เป็นอัตถิปัจจัย เพราะไม่ขัดแย้งกับความเป็นนัตถิภาโวปการกะ. อธิบายว่า ธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยทั้งหลายนั้น ย่อมถูกเห็นว่าตรงกันข้ามกับความเป็นนัตถิภาโวปการกะเท่านั้น. สติ จ อุปฺปนฺนตฺเตติ สมฺพนฺโธ. เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ อาหารินฺทฺริยาติ โยชนา. เอกโตติ สห. สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาวโตติ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยตฺตาภาวโต. ตทภาโวติ สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาโว. เอเตสนฺติ อตฺถิปจฺจยตาวเสน ปวตฺตมานานํ อาหารินฺทฺริยานํ. ธมฺมสภาววเสนาติ ธมฺมตาวเสน. ธมฺมตา เหสา, ยทิทํ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สห ปุเรตรํ ปจฺฉา จ ลพฺภมานา อาหารินฺทฺริยา เตสํ อตฺถิปจฺจยา โหนฺติ, น สหชาตาทิปจฺจยาติ. ยถา วา จกฺขาทิทฺวารานํ รูปาทิอารมฺมณานํ สติปิ นิยตวุตฺติตาย ทฺวารารมฺมณโต วิญฺญาณสฺส ฉพฺพิธภาเว อารมฺมณมนามสิตฺวา, ทฺวารโต ทฺวารมนามสิตฺวา อารมฺมณโต ฉพฺพิธตา วุจฺจติ, เอวมิธาปิ อาหารินฺทฺริยานํ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สติปิ สหชาตาทิภาเว อรูปกฺขนฺธาทิวเสน สหชาตาทิเภทภินฺนสฺส อตฺถิปจฺจยสฺส ทสฺสิตตฺตา ปญฺหาวาเร อาหารินฺทฺริยานํ วเสน อาคเต จตุตฺถปญฺจมโกฏฺฐาสภูเต อตฺถิปจฺจยวิเสเส สหชาตาทิเภทํ อามสิตุํ น ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อาหาโร อินฺทฺริยญฺจ สหชาตาทิเภทํ น ลภตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน อาหารินฺทฺริเยสุ สหชาตาทิภาวสฺส อภาวโต. เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. คำว่า สติ จ อุปฺปนฺนตฺเตติ เป็นบทเชื่อม. คำว่า เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ อาหารินฺทฺริยาติ เป็นบทประกอบ. คำว่า เอกโต คือ พร้อมกัน. คำว่า สหชาตาทิปัจจยัตตาภาวโต คือ เพราะไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า ตทภาโว คือ การไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั้น. คำว่า เอเตสํ คือ แห่งอาหารและอินทรีย์ทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยความเป็นอัตถิปัจจัย. คำว่า ธัมมสภาววเสนะ คือ โดยสภาวธรรม. ธรรมดานี้คือ อาหารและอินทรีย์ทั้งหลายที่พึงได้พร้อมกับปัจจยุบบัน ทั้งก่อนและหลัง ย่อมเป็นอัตถิปัจจัยของปัจจยุบบันเหล่านั้น ไม่ใช่สหชาตปัจจัยเป็นต้น. หรือเหมือนอย่างว่า แม้เมื่อทวารมีจักษุเป็นต้น และอารมณ์มีรูปเป็นต้น มีการดำเนินไปที่แน่นอน เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๖ อย่างของวิญญาณโดยทวาร ก็ไม่ระบุถึงอารมณ์, เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๖ อย่างโดยอารมณ์ ก็ไม่ระบุถึงทวาร ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่ออาหารและอินทรีย์ทั้งหลายมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นพร้อมกับปัจจยุบบัน ก็เพราะอัตถิปัจจัยที่จำแนกด้วยสหชาตปัจจัยเป็นต้น โดยความเป็นอรูปขันธ์เป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้แล้ว, ในอัตถิปัจจัยพิเศษซึ่งเป็นส่วนที่ ๔ และที่ ๕ ที่มาโดยอาศัยอาหารและอินทรีย์ในปัญหาวาระ จึงไม่พึงระบุถึงสหชาตปัจจัยเป็นต้น ดังนี้ อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'อาหารและอินทรีย์ไม่พึงได้สหชาตปัจจัยเป็นต้น' ไม่ใช่เพราะไม่มีสหชาตปัจจัยเป็นต้นในอาหารและอินทรีย์. อรรถในที่นี้พึงเห็นอย่างนี้. อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการแสดงอัตถิปัจจัย จบแล้ว. ๒๒-๒๓-๒๔. นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา ๒๒-๒๓-๒๔. คำอธิบายการแสดงนัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอวิคตปัจจัย ๒๒-๒๓. เอตฺถาติ นตฺถิปจฺจเย. นานนฺติ นานตฺตํ. เอเตนาติ อนนฺตรปจฺจยโต นตฺถิปจฺจยสฺส วิเสสมตฺตทีปเนน ‘‘ปจฺจยลกฺขณเมว เหตฺถ นาน’’นฺติ อิมินา วจเนน. อตฺโถติ ธมฺโม. พฺยญฺชนสงฺคหิเตติ ‘‘นตฺถิปจฺจโย [Pg.264] วิคตปจฺจโย’’ติ เอวมาทิพฺยญฺชเนน สงฺคหิเต. ปจฺจยลกฺขณมตฺเตติ เอตฺถ ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกา อรูปธมฺมา, วิคตภาเวน อุปการกาติ เอวมาทิเก ปจฺจยานํ ลกฺขณมตฺเต. ๒๒-๒๓. คำว่า เอตฺถะ คือ ในนัตถิปัจจัย. คำว่า นานํ คือ ความต่างกัน. คำว่า เอเตนะ คือ ด้วยการแสดงความพิเศษของนัตถิปัจจัยจากอนันตรปัจจัย ด้วยคำว่า “ลักษณะของปัจจัยเท่านั้นในที่นี้ต่างกัน”. คำว่า อัตถะ คือ ธรรม. คำว่า พยัญชนสังคหิเตติ คือ ที่สงเคราะห์ด้วยพยัญชนะมีคำว่า “นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย” เป็นต้น. คำว่า ปัจจยลักขณมัตเตติ คือ ในเพียงลักษณะของปัจจัยเท่านั้น คือ อรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นอุปการะด้วยการให้โอกาสแห่งการเป็นไป, ที่เป็นอุปการะด้วยความเป็นวิคตะ เป็นต้น. นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการแสดงนัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอวิคตปัจจัย จบแล้ว. ปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายการแสดงปัจจัย จบแล้ว. ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา คำอธิบายเรื่องวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดในการแสดงปัจจัย อาทิมปาโฐติ ปุริมปาโฐ. ตถา จ สตีติ โทสสฺสปิ สตฺตรสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยภาเว สติ. อธิปติปจฺจยภาโวปิสฺส อนุญฺญาโต โหตีติ อาห ‘‘โทสสฺสปิ ครุกรณํ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ. ‘‘เสสาน’’นฺติ วจเนเนว นิวาริโตติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตํนิวตฺตนตฺถมาห ‘‘น จ เสสาน’’นฺติอาทิ. ปุเรชาตาทีหีติ ปุเรชาตกมฺมาหารฌานินฺทฺริยมคฺควิปากปจฺจเยหิ. ตนฺนิวารณตฺถนฺติ ตสฺส ยถาวุตฺตโทสสฺส นิวารณตฺถํ. วิสุญฺจ อคฺคเหตฺวาติ โลภโมหา วิปากปจฺจยาปิ น โหนฺติ, ตถา โทโสติ เอวํ วิสุญฺจ อคฺคเหตฺวา. โผฏฺฐพฺพายตนํ กายวิญฺญาณธาตุยา อารมฺมณาทิปจฺจโย โหนฺตํเยว ปถวีอาทิสภาวตฺตา อตฺตนา สหชาตานํ สหชาตาทิปจฺจยา โหนฺติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘โผฏฺฐพฺพายตนสฺส สหชาตาทิปจฺจยภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘สพฺพธมฺมาน’’นฺติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ วุตฺเต สพฺพธมฺเม สนฺธายาห ‘‘สพฺพธมฺมานํ ยถาโยคํ เหตาทิปจฺจยภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. น หิ เอตํ…เป… ภาวทสฺสนํ, อถ โข เอกธมฺมสฺส อเนกปจฺจยภาวทสฺสนํ, ตสฺมา ‘‘เอเตน โผฏฺฐพฺพายตนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. รูปาทีนนฺติ รูปายตนาทีนํ. คำว่า บทแรก คือ บทก่อน. และเมื่อเป็นเช่นนั้น คือ เมื่อโทสะมีความเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๑๗ อย่าง. แม้ความเป็นอธิปติปัจจัยของโทสะนั้นก็เป็นอันอนุญาตแล้ว จึงกล่าวว่า “การทำโทสะให้เป็นอารมณ์หนักแน่น พึงกล่าวไว้ในบาลี”. พึงสงสัยว่า “ด้วยคำว่า ‘ของธรรมที่เหลือ’ นั่นแหละ เป็นอันห้ามแล้ว” เพื่อแก้ความสงสัยนั้น จึงกล่าวว่า “และไม่ใช่ของธรรมที่เหลือ” เป็นต้น. ด้วยปัจจัยมีปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น คือ ด้วยปัจจัยมีปุเรชาตกรรม อาหาร ฌาน อินทรีย์ มรรค วิบาก เป็นต้น. เพื่อห้ามโทสะที่กล่าวแล้วนั้น. และไม่ถือเอาโดยแยกต่างหาก คือ โลภะและโมหะก็ไม่เป็นวิปากปัจจัย, โทสะก็เช่นกัน ไม่ถือเอาโดยแยกต่างหากอย่างนี้. โผฏฐัพพายตนะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นแก่กายวิญญาณธาตุเท่านั้น เพราะมีสภาวะเป็นปฐวีธาตุเป็นต้น จึงเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกับตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า “แสดงความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นของโผฏฐัพพายตนะ”. คำว่า “ของธรรมทั้งปวง” ในที่นี้หมายถึงธรรมทั้งปวงที่กล่าวไว้ในประโยคว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย” จึงกล่าวว่า “แสดงความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นของธรรมทั้งปวงตามสมควร”. เพราะนั่นไม่ใช่การแสดงความเป็น... (ละไว้)... แต่เป็นการแสดงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของธรรมอย่างหนึ่ง, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุนี้ ของโผฏฐัพพายตนะ” เป็นต้น ดังนี้เป็นอธิบาย. คำว่า “ของรูปเป็นต้น” คือ ของรูปายตนะเป็นต้น. เภทาติ วิเสสา. เภทํ อนามสิตฺวาติ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทิวิเสสํ อคฺคเหตฺวา. เต เอวาติ ยถาวุตฺตวิเสสานํ สามญฺญภูเต ขนฺเธ เอว. ยํ สนฺธาย ‘‘เอวํ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ วิภาเวตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏฺฐานสํวณฺณนา เหสาติ เอเตน สุตฺเต วุตฺตปริยายมคฺคภาเวเนตฺถ น สกฺกา มิจฺฉาวาจาทีนํ มคฺคปจฺจยํ วตฺตุนฺติ ทสฺเสติ. เสสปจฺจยภาโวติ มคฺคปจฺจยํ ฐเปตฺวา ยถาวุตฺเตหิ เสเสหิ อฏฺฐารสหิ [Pg.265] ปจฺจเยหิ ปจฺจยภาโว. อธิปติปจฺจโย น โหตีติ อารมฺมณาธิปติปจฺจโย น โหติ. ตนฺติ วิจิกิจฺฉํ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเตสุ อหิริกาทีสุ. คำว่า ความต่างกัน คือ ความพิเศษ. ไม่กล่าวถึงความต่างกัน คือ ไม่ถือเอาความพิเศษมีจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น. ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสามัญญะของความพิเศษที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพื่อแสดงสิ่งที่กล่าวไว้ว่า “ไม่สามารถกล่าวอย่างนี้ได้” จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่” เป็นต้น. เพราะนี่คือคำอธิบายปัฏฐาน ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า ในที่นี้ไม่สามารถกล่าวถึงมรรคปัจจัยของมิจฉาวาจาเป็นต้นได้ ด้วยความเป็นมรรคตามปริยายที่กล่าวไว้ในพระสูตร. ความเป็นปัจจัยที่เหลือ คือ ความเป็นปัจจัยด้วยปัจจัยที่เหลือ ๑๘ อย่างที่กล่าวแล้ว เว้นมรรคปัจจัย. ไม่เป็นอธิปติปัจจัย คือ ไม่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย. คำว่า นั้น คือ วิจิกิจฉา. คำว่า ในที่นั้น คือ ในอหิริกะเป็นต้นที่กล่าวแล้ว. ทสธา ปจฺจยา โหนฺติ, ปุน ตถา หทยวตฺถุนฺติ อิทํ อตฺถมตฺตวจนํ. ปาโฐ ปน ‘‘หทยวตฺถุ เตสญฺเจว วิปฺปยุตฺตสฺส จ วเสน ทสธา ปจฺจโย โหตี’’ติ เวทิตพฺโพ. รูปสทฺทคนฺธรสายตนมตฺตเมวาติ อิทํ รูปาทีนํ สหชาตปจฺจยตาย วิย นิสฺสยปจฺจยตาย จ อภาวโต, ปุเรชาตปจฺจยตาย จ ภาวโต วุตฺตํ. เอตานีติ ยถาวุตฺตานิ รูปสทฺทคนฺธรสารมฺมณานิ. สพฺพาติกฺกนฺตปจฺจยาเปกฺขาติ ‘‘เอกธมฺมสฺส อเนกปจฺจยภาวโต’’ติ เอตสฺมึ วิจาเร เหตุอาทิอติกฺกนฺตปจฺจยาเปกฺขา เอเตสํ รูปาทีนํ อปุพฺพตา นตฺถิ, อถ โข อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยปจฺจยาเปกฺขา. น หิ รูปาทีนิ เหตุสหชาตาธิปติอาทิวเสน ปจฺจยา โหนฺตีติ. ตสฺสาติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส ปุเรชาตปจฺจยภาวโต อปุพฺพตา, ตสฺมา ตํ เอกูนวีสติวิโธ ปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ โหติ. สตฺตธา ปจฺจยภาโว โยเชตพฺโพ, น หิ โอชา ปุเรชาตปจฺจโย น โหตีติ. “ปัจจัยมี ๑๐ อย่าง, อีกทั้งหทัยวัตถุด้วย” นี้เป็นเพียงคำกล่าวเพียงเนื้อความ. แต่พึงทราบว่า บาลีคือ “หทัยวัตถุเป็นปัจจัย ๑๐ อย่าง โดยความเป็นวิปปยุตปัจจัยของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง”. “รูป เสียง กลิ่น รส อายตนะเท่านั้น” นี้กล่าวไว้เพราะรูปเป็นต้นไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยและนิสสยปัจจัยเหมือนอย่างนั้น, แต่มีความเป็นปุเรชาตปัจจัย. “สิ่งเหล่านี้” คือ อารมณ์มีรูป เสียง กลิ่น และรส ที่กล่าวแล้ว. “ความมุ่งหมายถึงปัจจัยที่ล่วงพ้นไปทั้งหมด” ในการพิจารณาว่า “เพราะธรรมอย่างหนึ่งมีปัจจัยหลายอย่าง” นี้ ไม่มีความแปลกใหม่ในการมุ่งหมายถึงปัจจัยที่ล่วงพ้นไปมีเหตุเป็นต้นของรูปเป็นต้นเหล่านี้, แต่เป็นการมุ่งหมายถึงอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. เพราะรูปเป็นต้นไม่เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ สหชาต และอธิปติเป็นต้น. “ของสิ่งนั้น” คือ ความแปลกใหม่เพราะความเป็นปุเรชาตปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า สิ่งนั้นเป็นปัจจัย ๑๙ อย่าง. พึงประกอบความเป็นปัจจัย ๗ อย่าง, เพราะโอชาไม่เป็นปุเรชาตปัจจัยก็หามิได้. อตฺโถติ วา เหตุอาทิธมฺมานํ สภาโว เวทิตพฺโพ. โส หิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต, ญาเณน วา ญาตพฺพโต ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. อากาโรติ ตสฺเสว ปวตฺติอากาโร, เยน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยภาวํ อุปคจฺฉตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตํ ปน วิปฺปยุตฺตํ. ‘‘สตฺตหากาเรหี’’ติ ปฐานสฺส การณมาห ‘‘อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท หี’’ติอาทินา. คำว่า “อรรถ” หรือ พึงทราบว่าเป็นสภาวะของธรรมมีเหตุเป็นต้น. เพราะธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ปัจจยุปบันทั้งหลายของตนพึงเข้าถึง, หรือเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยญาณ จึงเรียกว่า “อรรถ”. คำว่า “อาการ” คือ อาการแห่งการเป็นไปของธรรมนั้นนั่นเอง, ซึ่งธรรมนั้นเข้าถึงความเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันของตนด้วยอาการใด, พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้. แต่สิ่งนั้นเป็นวิปปยุต. กล่าวเหตุแห่งปัฏฐานว่า “ด้วยอาการ ๗ อย่าง” ด้วยคำว่า “เพราะเป็นการกำหนดอย่างสูงสุด” เป็นต้น. ยํ กมฺมปจฺจโย…เป… ทฏฺฐพฺพํ อาเสวนกมฺมปจฺจยานํ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อนนฺตรฏฺฐานตาย. สหชาตมฺปิ หิ อนนฺตรเมวาติ. โกจิ ปเนตฺถาติ เอตฺถ เอตสฺมึ ปกตูปนิสฺสยสมุทาเย โกจิ ตเทกเทสภูโต กมฺมสภาโว ปกตูปนิสฺสโยติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ‘‘ยทิทํ อารมฺมณปุเรชาเต ปเนตฺถ อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตา น ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมึ, ตสฺมึ วา อารมฺมณปุเรชาตคฺคหเณ. วตฺถุสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา ลพฺภตีติ น วตฺตพฺพา. น หิ อารมฺมณภูตํ วตฺถุ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ, อถ โข นิสฺสยภูตเมวาติ. อิโต อุตฺตรีติ เอตฺถ ‘‘อิโต’’ติ อิทํ ปจฺจามสนํ ปุเรชาตํ วา สนฺธาย อารมฺมณปุเรชาตํ วา. ตตฺถ ปฐมนยํ อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ [Pg.266] ‘‘ปุเรชาตโต ปรโตปี’’ติ. เตน กมฺมาทิปจฺจเยสุปิ วกฺขมาเนสุ ลพฺภมานาลพฺภมานํ เวทิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ทุติยํ ปน นยํ อนเปกฺขิตฺวา อฏฺฐกถายํ อาคตวเสน วุตฺตํ ‘‘อิโต วา อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต’’ติ, อตฺตนา วุตฺตนเยน ปน ‘‘นิสฺสยินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต วา’’ติ. ตตฺถ วตฺตพฺพํ สยเมวาห ‘‘อารมฺมณาธิปตี’’ติอาทิ. กมฺมาทีสุ ลพฺภมานาลพฺภมานํ น วกฺขติ ‘‘อิโต อุตฺตรี’’ติอาทินา ปเคว อติเทสสฺส กตตฺตา, ตสฺมา ปุริโมเยว ปุเรชาตโตปีติ วุตฺตอตฺโถเยว อธิปฺเปโต. “กรรมปัจจัยใด... (ละไว้)... พึงเห็นว่าเพราะปัจจยุปบันของอาเสวนกรรมปัจจัยอยู่ในฐานะอันเป็นอนันตระ.” เพราะแม้สหชาตก็เป็นอนันตระนั่นเอง. “บางอย่างในที่นี้” ในที่นี้หมายถึง สภาวะของกรรมบางอย่างซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของปรกตูปนิสสยสมุทัยนี้ เป็นปรกตูปนิสสยะ. “ในที่นั้น” คือ ในอารัมมณปุเรชาตที่กล่าวไว้ว่า “ในอารัมมณปุเรชาตนี้ ไม่ได้อินทริยวิปปยุตตปัจจยตา”, หรือในการถือเอาอารัมมณปุเรชาตนั้น. ไม่พึงกล่าวว่า “ได้วิปปยุตตปัจจยตาของวัตถุ”. เพราะวัตถุที่เป็นอารมณ์ไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย, แต่เป็นวัตถุที่เป็นนิสสยะเท่านั้น. “จากนี้ไป” ในที่นี้ คำว่า “จากนี้” นี้หมายถึงปุเรชาต หรืออารัมมณปุเรชาต. ในที่นั้น เมื่ออ้างถึงนัยแรก จึงกล่าวว่า “แม้จากปุเรชาตไปข้างหน้า”. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า พึงทราบสิ่งที่ได้และไม่ได้ในกรรมปัจจัยเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป. แต่นัยที่สอง ไม่ได้อ้างถึง จึงกล่าวไว้ตามที่มาในอรรถกถาว่า “หรือจากอินทริยวิปปยุตจากนี้”, แต่ตามนัยที่ตนกล่าวไว้คือ “หรือจากนิสสยอินทริยวิปปยุต”. สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ตนเองกล่าวไว้ว่า “อารัมมณาธิปติ” เป็นต้น. จะไม่กล่าวถึงสิ่งที่ได้และไม่ได้ในกรรมปัจจัยเป็นต้นด้วยคำว่า “จากนี้ไป” เป็นต้น เพราะได้ทำอติเทสไว้ก่อนแล้ว, เพราะฉะนั้น อรรถที่กล่าวไว้ว่า “แม้จากปุเรชาตไปข้างหน้า” นั่นแหละเป็นที่ประสงค์. ‘‘มคฺคปจฺจยตํ อวิชหนฺโตวา’’ติ อิมินา จ มคฺคปจฺจโย วุตฺโตติ ‘‘มคฺควชฺชานํ นวนฺน’’นฺติ วุตฺตํ ปจฺฉิมปาเฐ, ปุริมปาเฐ ปน ‘‘มคฺคปจฺจยตํ อวิชหนฺโตวา’’ติ วุตฺตตฺตา เอว มคฺคปจฺจเยน สทฺธึ สหชาตาทิปจฺจยา คเหตพฺพาติ ‘‘ทสนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉิมปาเฐ ‘‘เอกาทสหากาเรหี’’ติ วตฺตพฺพํ, ปุริมปาเฐ ‘‘ทฺวาทสหี’’ติ. “และด้วยคำว่า ‘ไม่ละความเป็นมรรคปัจจัย’ นี้ มรรคปัจจัยก็เป็นอันกล่าวแล้ว” เพราะฉะนั้นในบทหลังจึงกล่าวว่า “ของ ๙ อย่างเว้นมรรค”, แต่ในบทต้น เพราะกล่าวว่า “ไม่ละความเป็นมรรคปัจจัย” นั่นเอง จึงพึงถือเอาสหชาตปัจจัยเป็นต้นพร้อมกับมรรคปัจจัย จึงกล่าวว่า “ของ ๑๐ อย่าง”. ในที่นั้น ในบทหลังพึงกล่าวว่า “ด้วยอาการ ๑๑ อย่าง”, ในบทต้นพึงกล่าวว่า “ด้วยอาการ ๑๒ อย่าง”. สมนนฺตรนิรุทฺธตาย อารมฺมณภาเวน จาติ วิชฺชมานมฺปิ วิเสสมนามสิตฺวา เกวลํ สมนนฺตรนิรุทฺธตาย อารมฺมณภาเวน, น จ สมนนฺตรนิรุทฺธตาอารมฺมณภาวสามญฺเญนาติ อตฺโถ. ‘‘อิมินา อุปาเยนา’’ติ ปจฺจยสภาคตาทสฺสเนน ปจฺจยวิสภาคตาทสฺสเนน จ วุตฺตํ ปททฺวยํ เอกชฺฌํ กตฺวา ปทุทฺธาโร กโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุอาทีนํ สหชาตานํ…เป… โยเชตพฺพา’’ติ อาห. เหตุอารมฺมณาทีนํ สหชาตาสหชาตภาเวน อญฺญมญฺญวิสภาคตาติ โยชนา. เอวมาทินาติ อาทิ-สทฺเทน ปุเรชาตานํ จกฺขาทีนํ รูปาทีนญฺจ ปุเรชาตภาเวน สภาคตา, ปวตฺติยํ วตฺถุขนฺธาทีนํ ปุเรชาตปจฺฉาชาตานํ ปุเรชาตปจฺฉาชาตภาเวน วิสภาคตาติ เอวมาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เหตุนเหตุอาทิภาวโตปิ เจตฺถ ยุคฬกโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. เหตุปจฺจโย หิ เหตุภาเวน ปจฺจโย, อิตเร ตทญฺญภาเวน. เอวมิตเรสุปิ ยถารหํ ยุคฬกโต เวทิตพฺโพ. แม้มีความพิเศษปรากฏอยู่โดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น ก็ไม่กล่าวถึงความพิเศษนั้น แต่กล่าวถึงเพียงโดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่นเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่นโดยทั่วไป คำว่า ‘ด้วยอุบายนี้’ หมายถึง การนำบทสองบทที่กล่าวไว้โดยการแสดงความมีสภาพเสมอกันแห่งปัจจัย และการแสดงความมีสภาพไม่เสมอกันแห่งปัจจัย มารวมกันแล้วยกบทขึ้นแสดง จึงกล่าวว่า ‘พึงประกอบในธรรมทั้งหลายมีเหตุเป็นต้นที่เป็นสหชาต…เป็นต้น’ การประกอบความว่า ธรรมทั้งหลายมีเหตุและอารมณ์เป็นต้น มีสภาพไม่เสมอกันและกันโดยความเป็นสหชาตและอสหชาต คำว่า ‘เป็นต้นอย่างนี้’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมทั้งหลายมีจักขุเป็นต้น และรูปเป็นต้นที่เป็นปุเรชาต มีสภาพเสมอกันโดยความเป็นปุเรชาต และธรรมทั้งหลายมีวัตถุและขันธ์เป็นต้นที่เป็นปุเรชาตและปัจฉาชาตในปวัตติกาล มีสภาพไม่เสมอกันโดยความเป็นปุเรชาตและปัจฉาชาต เป็นต้นอย่างนี้ด้วย แม้ในที่นี้ พึงทราบการวินิจฉัยโดยความเป็นคู่กัน โดยความเป็นเหตุและไม่เป็นเหตุเป็นต้น เพราะเหตุปัจจัยเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ ส่วนปัจจัยอื่นเป็นปัจจัยโดยความเป็นอย่างอื่นจากเหตุนั้น แม้ในปัจจัยอื่น ๆ ก็พึงทราบโดยความเป็นคู่กันตามสมควร อุภยปฺปธานตาติ ชนโนปตฺถมฺภนปฺปธานตา. ฐานนฺติ ปทสฺส อตฺถวจนํ การณภาโวติ วินาปิ ภาวปจฺจยํ ภาวปจฺจยสฺส อตฺโถ ญายตีติ. อุปนิสฺสยํ ภินฺทนฺเตนาติ อนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสยวิภาเคน วิภชนฺเตน. ตโยปิ อุปนิสฺสยา วตฺตพฺพา อุปนิสฺสยวิภาคภาวโต. อุปนิสฺสยคฺคหณเมว กาตพฺพํ สามญฺญรูเปน. ตตฺถาติ เอวมวฏฺฐิเต อนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสโยติ [Pg.267] ภินฺทนํ วิภาคกรณํ ยทิ ปกตูปนิสฺสยสฺส รูปานํ ปจฺจยตฺตาภาวทสฺสนตฺถํ, นนุ อารมฺมณูปนิสฺสยอนนฺตรูปนิสฺสยาปิ รูปานํ ปจฺจยา น โหนฺติเยวาติ? สจฺจํ น โหนฺติ, เต ปน ทสฺสิตนยาติ ตเทกเทเสน อิตรมฺปิ ทสฺสิตเมว โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อารมฺมณํ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ตํสมานคติกตฺตาติ เตหิ อนนฺตราทีหิ สมานคติกตฺตา อรูปานํเยว ปจฺจยภาวโต. ตนฺติ ปุเรชาตปจฺจยํ. ตตฺถาติ อนนฺตราทีสุ ปฐิตฺวา. คำว่า ‘ความเป็นประธานทั้งสอง’ หมายถึง ความเป็นประธานในการยังให้เกิดและอุปถัมภ์ คำว่า ‘ฐานะ’ มีอรรถว่า ‘ความเป็นเหตุ’ แม้ไม่มีปัจจัยคือภาวะ ก็พึงทราบอรรถของปัจจัยคือภาวะได้ คำว่า ‘เมื่อจำแนกอุปนิสัย’ หมายถึง เมื่อจำแนกโดยส่วนแห่งอนันตรูปนิสัยและปกตูปนิสัย อุปนิสัยทั้งสามก็พึงกล่าวได้ เพราะมีความเป็นส่วนแห่งอุปนิสัย พึงถือเอาอุปนิสัยเท่านั้นโดยรูปทั่วไป คำว่า ‘ในที่นั้น’ เมื่อเป็นเช่นนี้ การจำแนกคือการแบ่งเป็นอนันตรูปนิสัยและปกตูปนิสัย หากมีเพื่อแสดงความที่ปกตูปนิสัยไม่มีความเป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลาย ไฉนอารัมมณูปนิสัยและอนันตรูปนิสัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายเล่า? จริงอยู่ อุปนิสัยเหล่านั้นไม่เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลาย แต่เมื่อแสดงโดยนัยที่แสดงไว้แล้วนั้น แม้ส่วนอื่นก็เป็นอันแสดงแล้วด้วยส่วนหนึ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘พึงทราบอารมณ์…เป็นต้น’ เพื่อแสดงอรรถนี้ คำว่า ‘เพราะมีความเป็นไปเสมอกันกับอุปนิสัยนั้น’ หมายถึง เพราะมีความเป็นไปเสมอกันกับอนันตรูปนิสัยเป็นต้นเหล่านั้น โดยความเป็นปัจจัยของอรูปธรรมเท่านั้น คำว่า ‘นั้น’ หมายถึง ปุเรชาตปัจจัย คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง เมื่ออ่านในอนันตรูปนิสัยเป็นต้น ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเรื่องการวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดในการแสดงปัจจัย จบแล้ว ปุจฺฉาวาโร หมวดคำถาม ๑. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา ๑. คำอธิบายปัจจยานุโลม เอเกกํ ติกํ ทุกญฺจาติ กุสลตฺติกาทีสุ พาวีสติยา ติเกสุ เหตุทุกาทีสุ สตํ ทุเกสุ เอเกกํ ติกํ ทุกญฺจ. น ติกทุกนฺติ ตุลฺยโยคีนํ น ติกทุกนฺติ อตฺโถ. ติกวิสิฏฺฐํ ปน ทุกํ, ทุกวิสิฏฺฐญฺจ ติกํ, ติกวิสิฏฺฐติกทุกวิสิฏฺฐทุเกสุ วิย นิสฺสาย อุปริ เทสนา ปวตฺตา เอวาติ. คำว่า ‘ติกะและทุกะแต่ละอย่าง’ หมายถึง ติกะและทุกะแต่ละอย่างในติกะ ๒๒ หมวดมีกุสลัตติกะเป็นต้น และในทุกะ ๑๐๐ หมวดมีเหตุทุกะเป็นต้น คำว่า ‘ไม่ใช่ติกะและทุกะ’ มีอรรถว่า ไม่ใช่ติกะและทุกะของธรรมที่มีการประกอบเสมอกัน แต่ทุกะที่วิเศษกว่าติกะ และติกะที่วิเศษกว่าทุกะ การแสดงธรรมได้ดำเนินไปเบื้องบนโดยอาศัยติกะที่วิเศษกว่าติกะและทุกะที่วิเศษกว่าทุกะเป็นต้นอย่างนั้น เย กุสลาทิธมฺเม ปฏิจฺจาติ วุตฺตา ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทีสุ, เต กุสลาทิธมฺมา ปฏิจฺจตฺถํ ผรนฺตา เหตุอาทิปจฺจยฏฺฐํ สาเธนฺตา กุสลาทิปจฺจยา เจวาติ อตฺโถ. เตเนวาหาติ ยสฺมา ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ปฏิจฺจตฺถผรณํ อุภเยสํ เตสํ สหภาเว สติ, นาญฺญถา. เตเนว การเณนาห ‘‘เต จ โข สหชาตาวา’’ติ. เตติ เหตุอาทิปจฺจยา. เตสุ หิ เหตุสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาทโย สหชาตา, อนนฺตรสมนนฺตราทโย อสหชาตา ปจฺจยา โหนฺตีติ. เอเตหิ ทฺวีหิ วาเรหิ อิตเรตรตฺถโพธนวเสน ปวตฺตาย เทสนาย กึ สาธิตํ โหตีติ อาห ‘‘เอวญฺจ นิรุตฺติโกสลฺลํ ชนิตํ โหตี’’ติ. คำว่า ‘อาศัยกุศลธรรมเป็นต้นเหล่าใด’ ที่กล่าวไว้ในประโยคว่า ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ เป็นต้นนั้น กุศลธรรมเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อแผ่ไปซึ่งอรรถแห่งปฏิจจะ และยังอรรถแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้นให้สำเร็จ ก็เป็นกุศลปัจจัยเป็นต้นด้วย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า เพราะการแผ่ไปซึ่งอรรถแห่งปฏิจจะของปัจจัยธรรมทั้งหลายในปัจจยุปบันธรรมทั้งหลาย ย่อมมีได้เมื่อธรรมทั้งสองนั้นมีอยู่ร่วมกันเท่านั้น หามีได้ด้วยประการอื่นไม่ ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ธรรมเหล่านั้นเป็นสหชาต’ คำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’ หมายถึง ปัจจัยมีเหตุเป็นต้น เพราะในปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยมีเหตุ สหชาต อัญญมัญญะ นิสสยะ เป็นต้น เป็นสหชาตปัจจัย ส่วนปัจจัยมีอนันตระ สมนันตระ เป็นต้น เป็นอสหชาตปัจจัย การแสดงธรรมที่ดำเนินไปโดยการแสดงอรรถซึ่งกันและกันด้วยวาระทั้งสองนี้ ได้สำเร็จอะไรเล่า? จึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง ความฉลาดในนิรุตติก็เกิดขึ้นอย่างนี้’ เต เต ปญฺเห อุทฺธริตฺวาติ ‘‘สิยา กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทโย เย เย ปญฺหา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺติ, เต เต ปญฺเห อุทฺธริตฺวา. ปมาทเลขา เอสาติ อิทํ ‘‘กุสโล เหตุ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมาน’’นฺติ ลิขิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิจฺจสหชาตวาเรสุ สหชาตปจฺจโย, ปจฺจยนิสฺสยวาเรสุ นิสฺสยปจฺจโย, สํสฏฺฐสมฺปยุตฺตวาเรสุ [Pg.268] สมฺปยุตฺตปจฺจโย เอกนฺติโกติ กตฺวา วุตฺโตติ อาห ‘‘ปุริมวาเรสุ…เป… นิยเมตฺวา’’ติ. ตตฺถาติ เตสุ ปุริมวาเรสุ ฉสุ. น วิญฺญายนฺติ สรูปโต อนุทฺธฏตฺตา. เอวมาทีหิ ปญฺเหหิ. เหตาทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺเนสูติ เหตุอาทีสุ ปจฺจยธมฺเมสุ สมฺปยุตฺตกฺขนฺธาทิเภเทสุ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมํ. เหตาทิปจฺจยานํ นิจฺฉยาภาวโตติ ‘‘อิเม นาม เต เหตุอาทโย ปจฺจยธมฺมา’’ติ นิจฺฉยาภาวโต สรูปโต อนิทฺธาริตตฺตา. ยถา หิ นาม นานาชฏาชฏิตํ คุมฺพนฺตรคตญฺจ ตํสทิสํ สรูปโต อทิสฺสมานํ อิทํ ตนฺติ น วินิจฺฉินียติ, เอวํ ญาตุํ อิจฺฉิโตปิ อตฺโถ สรูปโต อนิทฺธาริโต นิชฺชโฏ นิคุมฺโพ จ นาม น โหติ นิจฺฉยาภาวโต, สรูปโต ปน ตสฺมึ นิทฺธาริเต ตพฺพิสยสฺส นิจฺฉยสฺส วเสน ปุคฺคลสฺส อสมฺพุทฺธภาวาปฺปตฺติยา โส ปญฺโห นิชฺชโฏ นิคุมฺโพ จ นาม โหตีติ อาห ‘‘นิจฺฉยาภาวโต เต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคุมฺพา จ กตฺวา น วิภตฺตา’’ติ, ‘‘น โกจิ ปุจฺฉาสงฺคหิโต…เป… วิภตฺตา’’ติ จ. ตนฺติ ปญฺหาวิสฺสชฺชนํ สนฺธาย นิชฺชฏตา น วุตฺตา, อถ โข นิจฺฉยุปฺปาทนนฺติ อธิปฺปาโย. คำว่า ‘ยกปัญหาเหล่านั้น ๆ ขึ้นแสดง’ หมายถึง ยกปัญหาเหล่านั้น ๆ ที่ได้รับวิสัชนาขึ้นแสดง มีประโยคว่า ‘กุศลธรรมพึงเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยเหตุปัจจัย’ เป็นต้น คำว่า ‘นี้เป็นอักษรที่เขียนผิด’ กล่าวไว้โดยอ้างถึงข้อความที่เขียนว่า ‘เหตุที่เป็นกุศลของธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ’ ในวาระปฏิจจสหชาต สหชาตปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน ในวาระปัจจยานิสสยะ นิสสยปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน ในวาระสังสัฏฐสัมปยุต สัมปยุตปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน จึงกล่าวว่า ‘ในวาระก่อน ๆ...เป... กำหนดไว้’ คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง ในวาระก่อน ๖ วาระเหล่านั้น ไม่ปรากฏชัดเพราะไม่ได้ยกขึ้นแสดงโดยสภาพ ด้วยปัญหาเป็นต้นอย่างนี้ คำว่า ‘ในปัจจัยและปัจจยุปบันมีเหตุเป็นต้น’ หมายถึง ในปัจจัยธรรมมีเหตุเป็นต้น และในปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้นที่มีขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตกันเป็นประเภท อนึ่ง คำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด คำว่า ‘เพราะไม่มีความแน่นอนแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้น’ หมายถึง เพราะไม่มีความแน่นอนว่า ‘ปัจจัยธรรมมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้นชื่อนี้’ เพราะไม่ได้กำหนดโดยสภาพ จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า สิ่งที่พันกันยุ่งเหยิงด้วยเถาวัลย์ต่าง ๆ และอยู่ในพุ่มไม้ และสิ่งที่คล้ายกันนั้น เมื่อไม่ปรากฏโดยสภาพ ก็ไม่สามารถวินิจฉัยได้ว่า ‘นี่คือสิ่งนั้น’ ฉันใด อรรถที่ต้องการทราบก็ฉันนั้น เมื่อไม่ได้กำหนดโดยสภาพ ก็ไม่ชื่อว่าปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้ เพราะไม่มีความแน่นอน แต่เมื่อกำหนดโดยสภาพในอรรถนั้นแล้ว ปัญหานั้นก็ชื่อว่าปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้ เพราะบุคคลไม่ถึงความเป็นผู้ไม่รู้แจ้งโดยอาศัยความแน่นอนในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีความแน่นอน ปัญหาเหล่านั้นจึงไม่ได้จำแนกโดยทำให้ปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้’ และ ‘ไม่มีปัญหาใด ๆ ที่สงเคราะห์ไว้...เป... จำแนกแล้ว’ คำว่า ‘นั้น’ ไม่ได้กล่าวถึงความปราศจากเถาวัลย์โดยอ้างถึงการวิสัชนาปัญหา แต่มีอธิบายว่าเพื่อยังความแน่นอนให้เกิดขึ้น ฐปนํ นาม อิธ วิเนยฺยสนฺตาเน ปติฏฺฐปนํ, ตํ ปน ตสฺส อตฺถสฺส ทีปนํ โชตนนฺติ อาห ‘‘ปกาสิตตฺตา’’ติ. ปกาเรหีติ เหตุอาทิปจฺจยปฺปกาเรหิ, กุสลาทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนปฺปกาเรหิ วา. คำว่า ‘การตั้งไว้’ ในที่นี้ หมายถึง การตั้งไว้ในสันดานของเวไนยบุคคล แต่การตั้งไว้นั้นเป็นการแสดงให้เห็นอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะได้ประกาศแล้ว’ คำว่า ‘ด้วยประการทั้งหลาย’ หมายถึง ด้วยประการแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้น หรือด้วยประการแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันมีกุศลเป็นต้น ๒๕-๓๔. ปริกปฺปนํ วิทหนนฺติ กตฺวา อาห ‘‘ปริกปฺปปุจฺฉาติ วิธิปุจฺฉา’’ติ. สิยาติ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอโส วิธิ กึ อตฺถีติ เอเตน ‘‘สิยา’’ติ วิธิมฺหิ กิริยาปทํ. ปุจฺฉา ปน วากฺยตฺถสิทฺธา เวทิตพฺพา. ตเมว หิ วากฺยตฺถสิทฺธํ ปุจฺฉํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘กึ โส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สิยา’’ติ วุตฺตํ. สํปุจฺฉนํ ปริกปฺปปุจฺฉาติ ตสฺมึ ปกฺเข หิ กิริยาย ปเทเนว ปุจฺฉา วิภาวียตีติ วุตฺตํ โหตีติ. ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยา’’ติ อุภยมิทํ ปจฺจยวจนํ, ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺนวจนํ. เตสุ ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยภาเว วิภาวิเต ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถโต วิภาวิตาเยว โหตีติ ปจฺจยธมฺโมว ปุจฺฉิตพฺโพ. ตตฺถ จ ปจฺจยธมฺมวิสิฏฺโฐ ปฏิจฺจตฺโถ วา ปุจฺฉิตพฺโพ สิยา ปจฺจยวิสิฏฺโฐ วาติ ทุวิธา ปุจฺฉิตพฺพาเยว อตฺถวิกปฺปา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. เตสุ ปฐมสฺมึ ปุจฺฉา [Pg.269] สโทสาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพปุจฺฉานํ ปวตฺติโตติ กุสลมูลาทีนํ สตฺตสตฺตปุจฺฉานํ ปวตฺตนโต, อุปฺปชฺชมานํ กุสลํ. เตหิ ปจฺจเยหีติ ปจฺฉาชาตวิปากปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติ อนุญฺญาตาติ อาปชฺชติ, น จ ตํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํตํปจฺจยาติ ตโต ตโต โยนิโสมนสิการาทิปจฺจยโต. ภวนมตฺถิตา เอตฺถ น จ ปุจฺฉิตาติ ‘‘กึ สิยา’’ติ วุตฺตโยชนาย โทสมาห. เอวญฺจ กตฺวาติ อุปฺปตฺติยา เอว ปุจฺฉิตตฺตา. ๒๕-๓๔. เพราะทำความหมายว่าการจัดแจง จึงกล่าวว่า "ปรีกัปปปุจฉา คือ วิธิปุจฉา" คำว่า "สิยา" มีอรรถว่า "พึงมี" ด้วยคำว่า "สิยา" นี้ ซึ่งมีความหมายว่า "วิธินี้มีอยู่หรือ" จึงเป็นกิริยาบทในวิธิ ส่วนปุจฉาพึงทราบว่าสำเร็จด้วยอรรถแห่งประโยค เพื่อแสดงปุจฉาที่สำเร็จด้วยอรรถแห่งประโยคนั้นแล แม้ในอรรถกถาก็กล่าวว่า "กุศลธรรมนั้นอาศัยกุศลธรรมพึงมีหรือ" การสอบถาม (สัมปุจฉนะ) คือ ปรีกัปปปุจฉา ในฝ่ายนั้นแล ปุจฉาย่อมถูกแสดงให้ปรากฏด้วยกิริยาบทนั่นเอง ดังนี้ ในประโยคว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมพึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" ในที่นี้ คำว่า "อาศัยกุศลธรรมด้วยเหตุปัจจัย" ทั้งสองนี้เป็นคำกล่าวถึงปัจจัย ส่วนคำว่า "กุศลธรรมพึงเกิดขึ้น" เป็นคำกล่าวถึงปัจจยุปบัน ในธรรมเหล่านั้น เมื่อความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมปรากฏแล้ว การเกิดขึ้นของปัจจยุปบันย่อมปรากฏโดยอรรถอยู่แล้ว ฉะนั้น พึงถามเฉพาะปัจจัยธรรมเท่านั้น ในปุจฉานั้น อรรถกถาได้กล่าวถึงความแตกต่างแห่งอรรถที่พึงถามสองอย่าง คือ พึงถามอรรถแห่งการอาศัยที่วิเศษด้วยปัจจัยธรรม หรือพึงถามอรรถแห่งการอาศัยที่วิเศษด้วยปัจจัย ในปุจฉาทั้งสองนั้น เมื่อจะแสดงว่าปุจฉาแรกมีโทษ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้น" ในปุจฉานั้น คำว่า "การเป็นไปของปุจฉาทั้งปวง" หมายถึง เพราะการเป็นไปของปุจฉาเจ็ดเจ็ดอย่างมีกุศลมูลเป็นต้น กุศลที่กำลังเกิดขึ้น คำว่า "ด้วยปัจจัยเหล่านั้น" หมายถึง ย่อมถึงความที่การเกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือปัจฉาชาตและวิบากเป็นสิ่งที่ได้รับอนุญาต และความหมายคือสิ่งนั้นไม่สมควร คำว่า "ปัจจัยนั้นๆ" หมายถึง ปัจจัยมีโยนิโสมนสิการเป็นต้นจากที่นั้นๆ คำว่า "ความเป็นอยู่ไม่ได้ถูกถามในที่นี้" หมายถึง กล่าวโทษในการประกอบคำว่า "กิํ สิยา" (พึงมีอะไร) และเมื่อทำอย่างนี้ เพราะการเกิดขึ้นเท่านั้นถูกถาม ตตฺถาติ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา วุตฺเต อตฺถนฺตเร. อุปฺปชฺเชยฺยาติ อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวาติ ‘‘อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ กุสลปจฺจยํ อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวา. ตสฺสาติ อุปฺปตฺติยา. ภวนปุจฺฉนนฺติ เหตุปจฺจยา ภวนปุจฺฉนํ น ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุน ตสฺสาติ เหตุปจฺจยา อุปฺปตฺติยา. ภวนปุจฺฉนนฺติ เกวลํ ภวนปุจฺฉนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา วุตฺตนเยน อุภยตฺถาปิ อุปฺปตฺติอนุชานนมุเขน ภวนปุจฺฉนํ อยุตฺตํ, ตสฺมา. อนุชานนญฺจ อฏฺฐกถายํ วุตฺเต อตฺถวิกปฺปทฺวเย อตฺถโต อาปนฺนํ, ตํ อนนุชานนฺโต อาห ‘‘อนนุชานิตฺวาวา’’ติอาทิ. สํปุจฺฉนเมวาติ อิมินา สํปุจฺฉเน ‘‘อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ อิทํ กิริยาปทนฺติ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ ‘‘สิยา’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘สิยาติ…เป… ปุจฺฉตี’’ติ. อยํ นโยติ ‘‘สิยา’’ติอาทินา อนนฺตรวุตฺโต อตฺถนโย. น วิญฺญายติ อนามฏฺฐวิเสสตฺตา. ทฺเวปิ ปุจฺฉาติ สมฺภวนปุจฺฉา ตพฺพิเสสปุจฺฉา จาติ ทุวิธาปิ ปุจฺฉา เอกาเยว ปุจฺฉา สํปุจฺฉนภาวโต เอกาธิกรณภาวโต จ. คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึง ในอรรถอื่นที่กล่าวไว้มีอาทิว่า "อีกอย่างหนึ่ง" คำว่า "พึงเกิดขึ้น" หมายถึง ทรงอนุญาตการเกิดขึ้น คือ ทรงอนุญาตการเกิดขึ้นของกุศลปัจจัยที่กล่าวไว้ในคำว่า "พึงเกิดขึ้น" คำว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึง ของการเกิดขึ้น คำว่า "การถามถึงความมีอยู่" มีความสัมพันธ์ว่า การถามถึงความมีอยู่ด้วยเหตุปัจจัยไม่สมควร อีกครั้ง คำว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึง ของการเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย คำว่า "การถามถึงความมีอยู่" หมายถึง การถามถึงความมีอยู่เท่านั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะการถามถึงความมีอยู่โดยมุขคือการอนุญาตการเกิดขึ้นไม่สมควรในทั้งสองกรณีตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น และการอนุญาตนั้นย่อมถึงโดยอรรถในความแตกต่างแห่งอรรถสองอย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถา เมื่อไม่ทรงอนุญาตสิ่งนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือโดยไม่ทรงอนุญาต" คำว่า "การสอบถามเท่านั้น" ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า "พึงเกิดขึ้น" นี้เป็นกิริยาบทในการสอบถาม ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า "สิยา" นี้เป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า "สิยา...เป็นต้น...ย่อมถาม" คำว่า "นัยนี้" หมายถึง อรรถนัยที่กล่าวไว้ในลำดับถัดมามีอาทิว่า "สิยา" ไม่ปรากฏ เพราะมีความพิเศษที่ไม่ได้ถูกระบุถึง คำว่า "ปุจฉาทั้งสอง" หมายถึง ปุจฉาสองอย่างคือ สัมภาวนปุจฉา และตัพพิเสสปุจฉา ปุจฉาทั้งสองอย่างนี้เป็นปุจฉาเดียวกัน เพราะความเป็นสัมปุจฉนะ และเพราะมีอธิกรณ์เดียวกัน คมนุสฺสุกฺกวจนนฺติ คมนสฺส อุสฺสุกฺกวจนํ. คมนกิริยาย ยถา อตฺตโน กตฺตา อุปริ กตฺตพฺพกิริยาย โยคฺยรูโป โหติ, เอวเมว ฐานํ คมนุสฺสุกฺกนํ ตสฺส โพธนํ วจนํ. เอวํภูตา จ กิริยา ยสฺมา อตฺถโต กิริยนฺตราเปกฺขา นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘คมนสฺส…เป… อตฺโถ’’ติ. กถํ ปเนตสฺมึ สหชาตปจฺจยปฏฺฐาเน ปฏิจฺจวาเร ปฏิจฺจสทฺทสฺส ปจฺฉิมกาลกิริยาเปกฺขตาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ยทิปี’’ติอาทิ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘อสติปิ ปฏิอยนุปฺปชฺชนานํ กาลเภเท อญฺญตฺร เหตุผเลสุ ทิสฺสมานํ ปุริมปจฺฉิมกาลตํ เหตุผลตาสามญฺญโต อิธาปิ สมาโรเปตฺวา รุฬฺหีวเสน ปุริมปจฺฉิมกาลโวหาโร กโต’’ติ. เตนาห ‘‘คหณปฺปวตฺติอาการวเสน…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตตฺถ อตฺตปฏิลาโภ อุปฺปาโทติ อตฺโถ. คำว่า "คมนัสสุกกวจนะ" คือ คำที่แสดงความขวนขวายในการไป เหมือนอย่างที่ผู้กระทำของกิริยาไป ย่อมมีรูปที่เหมาะสมสำหรับกิริยาที่พึงทำต่อไปฉันใด สถานที่นั้นก็เป็นคำที่แสดงความขวนขวายในการไปฉันนั้น และเพราะกิริยาที่มีลักษณะเช่นนี้ ย่อมชื่อว่าอาศัยกิริยาอื่นโดยอรรถ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อรรถแห่งการไป...เป็นต้น" แต่ในสหชาตปัจจัยปัฏฐานนี้ ในปฏิจจวาระ คำว่า "ปฏิจจ" ย่อมอาศัยกิริยาในกาลภายหลังได้อย่างไร? เมื่อทรงคำนึงถึงคำคัดค้านนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ถึงแม้ว่า" ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงว่า "ถึงแม้จะไม่มีความแตกต่างกันของกาลเวลาในการไปและการเกิดขึ้น เว้นแต่ในเหตุและผลที่ปรากฏ ความเป็นกาลก่อนและกาลหลังนั้น เมื่อนำมาสมมติในที่นี้โดยความเป็นสามัญของความเป็นเหตุและผลแล้ว จึงมีการใช้โวหารว่า กาลก่อนและกาลหลัง โดยนัยแห่งรุฬหี" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงเห็นโดยอาการแห่งการรับและการเป็นไป...เป็นต้น" ในที่นั้น คำว่า "อัตตปฏิลาภะ" มีอรรถว่า "การเกิดขึ้น" คมนนฺติ [Pg.270] ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ อยนกิริยํ ปริยายนฺตเรนาห. สา ปนตฺถโต ปวตฺติ, ปวตฺติ จ ธมฺมานํ ยถาปจฺจยํ อุปฺปตฺติเยว. สภาวธมฺมานญฺหิ อุปฺปตฺติยํ โลเก สพฺโพ กิริยาการกโวหาโร, ตสฺมา ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ ยํ ปฏิอยนํ ปฏิคมนํ อตฺถโต ปฏิอุปฺปชฺชมานํ, ตญฺจ คจฺฉนฺตาทิอเปกฺขาย โหตีติ อาห ‘‘คจฺฉนฺตสฺส ปฏิคมนํ, อุปฺปชฺชนฺตสฺส ปฏิอุปฺปชฺชน’’นฺติ. ตยิทํ คมนปฏิคมนํ, อุปฺปชฺชนปฏิอุปฺปชฺชนํ สมานกิริยา. กถํ? ยสฺมา ปฏิกรณํ ปฏิสทฺทตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา สหชาตปจฺจยภูตสฺส อุปฺปชฺชนฺตสฺส ปฏิอุปฺปชฺชนํ ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ อตฺโถ, ตสฺมา. ตทายตฺตุปฺปตฺติยาติ สหโยเค กรณวจนํ, กรณตฺเถ, เหตุตฺเถ วา, ตสฺมึ อุปฺปชฺชมาเน กุสลธมฺเม อายตฺตาย ปฏิพทฺธาย อุปฺปตฺติยา สเหว ปฏิคนฺตฺวาติ อตฺโถ. เตน ปฏิอยนตฺตลาภานํ สมานกาลตํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘สหชาตปจฺจยํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิ. นนุ จ สมานกาลกิริยายํ อีทิโส สทฺทปฺปโยโค นตฺถิ, ปุริมกาลกิริยายเมว จ อตฺถีติ? นายเมกนฺโต สมานกาลกิริยายมฺปิ เกหิจิ อิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ – คำว่า "การไป" หมายถึง กิริยาคือการไปที่ได้ในคำว่า "ปฏิจจ" โดยนัยอื่น แต่โดยอรรถแล้ว การไปนั้นคือความเป็นไป และความเป็นไปของธรรมทั้งหลายคือการเกิดขึ้นตามปัจจัยนั่นเอง เพราะว่าในโลกนี้ โวหารว่ากิริยาและผู้กระทำทั้งปวงย่อมมีในการเกิดขึ้นของสภาวธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การไปตอบ (ปฏิอายนะ) การกลับไป (ปฏิคมนะ) ที่ได้ในคำว่า "ปฏิจจ" ซึ่งโดยอรรถคือการเกิดขึ้นตอบ และสิ่งนั้นย่อมมีโดยอาศัยผู้ไปเป็นต้น จึงกล่าวว่า "การกลับไปของผู้ไป, การเกิดขึ้นตอบของผู้กำลังเกิดขึ้น" การไปและการกลับไปนี้, การเกิดขึ้นและการเกิดขึ้นตอบนี้ เป็นกิริยาเดียวกัน อย่างไร? เพราะคำว่า "ปฏิ" มีอรรถว่า "การกระทำตอบ" คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะการเกิดขึ้นตอบของผู้กำลังเกิดขึ้นซึ่งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอรรถในคำว่า "อาศัยแล้วย่อมเกิดขึ้น" เพราะเหตุนั้น คำว่า "ด้วยการเกิดขึ้นที่อาศัยสิ่งนั้น" เป็นตติยาวิภัตติในความร่วมกัน, ในอรรถแห่งเครื่องมือ, หรือในอรรถแห่งเหตุ, มีอรรถว่า "เมื่อกุศลธรรมนั้นกำลังเกิดขึ้น พึงไปตอบพร้อมกับการเกิดขึ้นที่อาศัยและผูกพันกับกุศลธรรมนั้น" ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงความเป็นกาลเดียวกันของการไปตอบและการได้อัตตา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ชื่อว่าทำสหชาตปัจจัย" เป็นต้น ก็แล การใช้ศัพท์เช่นนี้ไม่มีในกิริยาที่เป็นกาลเดียวกัน แต่มีเฉพาะในกิริยาที่เป็นกาลก่อนมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นเอกันตะ เพราะบางท่านก็ปรารถนาในกิริยาที่เป็นกาลเดียวกันด้วย ดังนี้ – ‘‘นิหนฺตฺวา ติมิรํ โลเก, อุทิโต สตรํสมิ; โลเกกจกฺขุภูโตย-มตฺถเมติ ทิวากโร. "พระอาทิตย์ผู้มีรัศมีร้อย (ดวงอาทิตย์) ขึ้นแล้ว กำจัดความมืดในโลกแล้ว ย่อมถึงความอัสดง ผู้เป็นดวงตาเดียวของโลกนี้ ‘‘สิรีวิลาสรูเปน, สพฺพโสภาวิภาวินา; โอภาเสตฺวาทิโต พุทฺโธ, สตรํสิ ยถา ปโร’’ติ. – "พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างแต่แรกเริ่ม ด้วยพระรูปอันมีสิริวิลาสะ ผู้ทรงยังความงามทั้งปวงให้ปรากฏ เหมือนดวงอาทิตย์ดวงอื่นฉะนั้น" จ ปโยคา ทิสฺสนฺติ. และการใช้ประโยคเช่นนี้ย่อมปรากฏ ๓๕-๓๘. ตาสูติ ทุกมูลกนเย เหตารมฺมณทุเก เอกูนปญฺญาสปุจฺฉา, ตาสุ. เหตารมฺมณทุเกติ ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ เหตุปจฺจยอารมฺมณปจฺจยานํ วเสน อาคเต ปจฺจยทุเก. ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ ทสฺสิตตฺตาติ ยสฺมึ วาจนามคฺเค กุสลปทมูลา กุสลปทาวสานา, กุสลาทิปทตฺตยมูลา กุสลาทิปทตฺตยาวสานา จ เอกูนปญฺญาสาย ปุจฺฉานํ อาทิปริโยสานภูตา ทฺเว เอว ปุจฺฉา ทสฺสิตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปณฺณตฺติวาเร ปุจฺฉานํ วุตฺโต น ปจฺจยานนฺติ อตฺโถ. ปุจฺฉาย หิ วเสน เหตุปจฺจเย เหตุปจฺจยสงฺขาตํ เอกมูลํ เอตสฺสาติ เอกมูลโก, นยสทฺทาเปกฺขาย จายํ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. เอวํ อารมฺมณปจฺจยมูลกาทีสุ. ตถา เหตุอารมฺมณปจฺจยสงฺขาตานิ [Pg.271] ทฺเว มูลานิ เอตสฺสาติ ทฺวิมูลโกติอาทินา โยเชตพฺพา. ปจฺจยานํ ปน วุจฺจมาเน ปฐมนยสฺส เอกมูลกตา น สิยา. น หิ ตตฺถ ปจฺจยนฺตรํ อตฺถิ, ยํ มูลภาเวน วตฺตพฺพํ สิยา. เตนาห ‘‘ปจฺจยานํ ปน วเสนา’’ติอาทิ. เหตารมฺมณทุกาทีนนฺติ อวยเว สามิวจนํ, อธิปติอาทีนนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโต ปรํ มูลสฺส อภาวโต สพฺพมูลกํ อนวเสสานํ ปจฺจยานํ มูลภาเวน คหิตตฺตา. น หิ มูลวนฺตภาเวน คหิตา ปจฺจยา มูลภาเวน คยฺหนฺติ. ปจฺจยคมนํ ปาฬิคมนนฺติ วิญฺญายติ อภิเธยฺยานุรูปํ ลิงฺควจนาทีติ กตฺวา. อิธาติ อนุโลเม. จ-สทฺโท อุปจยตฺโถ. โส เตวีสติมูลสฺส สพฺพมูลภาวํ อุปจเยน วุจฺจมานํ โชเตติ. ๓๕-๓๘. คำว่า ตาสุ (ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น) คือ ปุจฉา 49 ปุจฉา ในนัยที่มีมูลเป็นทุกะ ในทุกะที่มีเหตุและอารมณ์เป็นมูล ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น. คำว่า เหตุอารัมมณทุกะ คือ ทุกะแห่งปัจจัยที่มาโดยความเป็นปัจจัยคือเหตุและปัจจัยคืออารมณ์อย่างนี้ว่า “ปัจจัยคือเหตุ ปัจจัยคืออารมณ์”. คำว่า เพราะแสดงปุจฉา 2 ปุจฉา คือ หมายถึงว่า ในวจนมรรคใด ปุจฉา 2 ปุจฉาเท่านั้นที่แสดงไว้ ซึ่งเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลายของปุจฉา 49 ปุจฉา ที่มีบทว่ากุสละเป็นมูลและมีบทว่ากุสละเป็นที่สุด และมีบท 3 บทมีกุสละเป็นต้นเป็นมูลและมีบท 3 บทมีกุสละเป็นต้นเป็นที่สุด. คำว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือ ในปัญญัตติวารนี้ หมายถึงว่า กล่าวถึงปุจฉา ไม่ได้กล่าวถึงปัจจัย. เพราะโดยความเป็นปุจฉา ในเหตุปัจจัยนั้น ที่มีมูลหนึ่งคือเหตุปัจจัยนั้น ชื่อว่า เอกมูลกะ (มีมูลเดียว) และการกำหนดนี้เป็นปุงลิงค์โดยอ้างถึงคำว่า นยะ (นัย). ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้นก็เช่นกัน. อนึ่ง ที่มีมูลสองคือเหตุและอารมณ์ปัจจัยนั้น พึงประกอบอย่างนี้ว่า ทวิมูลกะ (มีสองมูล) เป็นต้น. แต่ถ้ากล่าวถึงปัจจัย นัยที่หนึ่งจะไม่เป็นเอกมูลกะ. เพราะในที่นั้นไม่มีปัจจัยอื่นใดที่จะพึงกล่าวโดยความเป็นมูล. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “แต่โดยความเป็นปัจจัย” เป็นต้น. คำว่า เหตุอารัมมณทุกะเป็นต้น เป็นสามีวจนะในส่วนย่อย, ความสัมพันธ์คือ อธิปติเป็นต้น. หลังจากนั้น เพราะไม่มีมูล จึงเป็น สัพพมูลกะ (มีมูลทั้งหมด) เพราะปัจจัยที่เหลือทั้งหมดถูกถือเอาโดยความเป็นมูล. เพราะปัจจัยที่ถูกถือเอาโดยความเป็นผู้มีมูล ย่อมไม่ถูกถือเอาโดยความเป็นมูล. พึงทราบว่า การดำเนินไปของปัจจัย คือการดำเนินไปของบาลี โดยถือว่า ลิงค์ วจนะ เป็นต้น ย่อมเป็นไปตามอภิเธยยะ (สิ่งที่พึงกล่าว). คำว่า อิธะ (ในที่นี้) คือ ในอนุโลม. คำว่า จะ มีอรรถว่า อุปจยะ (การเพิ่มขึ้น). คำนั้นย่อมแสดงว่า สัพพมูลกะของมูล 23 มูลนั้น ถูกกล่าวโดยอุปจยะ. ๓๙-๔๐. เอวํ สตีติ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ อารภิตฺวา ‘‘อารมฺมณปจฺจยา อวิคตปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ วาจนามคฺเค สติ. จกฺกพนฺธนวเสน ปาฬิคติ อาปชฺชตุ, โก โทโสติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาห ‘‘เหฏฺฐิมโสธนวเสน จ อิธ อภิธมฺเม ปาฬิ คตา’’ติ. ตถา หิ ขนฺธวิภงฺคาทีสุปิ ปาฬิ เหฏฺฐิมโสธนวเสน ปวตฺตา. คณนจาเรน ตมตฺถํ สาเธตุํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณาทีสูติ อารมฺมณมูลกาทีสุ นเยสุ. ตสฺมึ ตสฺมินฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมณาทิปจฺจเย. สุทฺธิกโตติ สุทฺธิกนยโต. ตสฺมาติ อารมฺมณมูลกาทีสุ สุทฺธิกนยสฺส อลพฺภมานตฺตา. เอกมูลกนโย ทฏฺฐพฺโพ อารมฺมณมูลเกติ อธิปฺปาโย. ‘‘อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยาติ วา’’ติอาทิ ตาทิสํ วาจนามคฺคํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยตฺถ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยา’’ติ เอวํ อารมฺมณมูลเก อนนฺตรปจฺจยมูลภูตา อารมฺมณปจฺจยปริโยสานเมว เอกมูลกํ ทสฺเสตฺวา อุปริ อวสิฏฺฐเอกมูลกโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพมูลเก วิคตปจฺจยา, ตาว สํขิปิตฺวา อวิคตปจฺจโยว ทสฺสิโต. เตนาห ‘‘เอกมูลเกสู’’ติอาทิ. อิโต ปเรสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสุ เอเสว นโย. มูลเมว ทสฺเสตฺวาติ อธิปติมูลเก เอกมูลกสฺส อาทิเมว ทสฺเสตฺวา. น สุทฺธิกทสฺสนนฺติ น สุทฺธิกนยทสฺสนํ. ‘‘สุทฺธิกนโย หิ วิเสสาภาวโต อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตี’’ติ หิ วุตฺตํ. นาปิ สพฺพมูลเก [Pg.272] กติปยปจฺจยทสฺสนํ อุปริ สพฺพมูลเก เอกมูลกสฺส อาคตตฺตา. ๓๙-๔๐. คำว่า เอวัง สติ (เมื่อเป็นเช่นนั้น) คือ เมื่อมีวจนมรรคอย่างนี้ว่า “ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคือเหตุ” เป็นต้น และ “ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคืออวิคตะ, ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคือเหตุ”. บางทีอาจมีผู้กล่าวว่า “การดำเนินไปของบาลีจงเป็นไปโดยการผูกเป็นวงล้อ จะมีโทษอะไร?” จึงกล่าวว่า “และในอภิธรรมนี้ บาลีดำเนินไปโดยวิธีชำระเบื้องต่ำ”. เพราะในขันธวิภังค์เป็นต้น บาลีก็ดำเนินไปโดยวิธีชำระเบื้องต่ำเช่นกัน. เพื่อยืนยันอรรถนั้นด้วยวิธีนับ จึงกล่าวว่า “เอวัญจะ กัตวา” (และเมื่อทำอย่างนี้) เป็นต้น. คำว่า อารัมมณาดีสุ (ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น) คือ ในนัยทั้งหลายที่มีอารัมมณปัจจัยเป็นมูลเป็นต้น. คำว่า ตัสสมิง ตัสสมิง (ในปัจจัยนั้นๆ) คือ ในปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้นนั้นๆ. คำว่า สุทธิกโต (โดยวิธีสุทธิกะ) คือ โดยสุทธิกนัย. คำว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะสุทธิกนัยไม่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น. มีอธิบายว่า พึงเห็นเอกมูลกนัยในอารัมมณปัจจัยมูลกะ. คำว่า “อารัมมณปัจจัย…เป…อวิคตปัจจัย” เป็นต้น กล่าวโดยอ้างถึงวจนมรรคเช่นนั้น. ในที่ใด ในอารัมมณปัจจัยมูลกะ ได้แสดงเอกมูลกะเพียงที่สุดของอารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นมูลของอนันตรปัจจัยเท่านั้น แล้วย่อตั้งแต่เอกมูลกะที่เหลือข้างบนไปจนถึงวิคตปัจจัยในสัพพมูลกะ โดยแสดงเพียงอวิคตปัจจัยเท่านั้น. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ในเอกมูลกะทั้งหลาย” เป็นต้น. ในที่อื่นๆ ที่เป็นเช่นนี้ต่อไป ก็เป็นนัยเดียวกันนี้. คำว่า มูลเมวะ ทัสเสตวา (แสดงแต่มูลเท่านั้น) คือ แสดงแต่เบื้องต้นของเอกมูลกะในอธิปติมูลกะ. คำว่า น สุทธิกทัสสนัง (ไม่ใช่การแสดงสุทธิกะ) คือ ไม่ใช่การแสดงสุทธิกนัย. เพราะได้กล่าวไว้แล้วว่า “สุทธิกนัยย่อมไม่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น เพราะไม่มีความพิเศษ”. และไม่ใช่การแสดงปัจจัยบางส่วนในสัพพมูลกะ เพราะเอกมูลกะได้มาแล้วในสัพพมูลกะข้างบน. ๔๑. เอกสฺมิญฺจาติ อวิคตมูลกาทิเก จ นเย. สงฺเขปนฺตรคโตติ สงฺเขปสฺส สงฺขิปิตสฺส อพฺภนฺตรคโต, สงฺขิปิตพฺโพติ อตฺโถ. มชฺฌิมานํ ทสฺสนนฺติ มชฺฌิมานํ นยโต ทสฺสนํ, อญฺญถา สงฺเขโป เอว น สิยา. คติทสฺสนนฺติ อนฺตทสฺสนํ อกตฺวา ปาฬิคติยา ทสฺสนํ, ตญฺจ อาทิโต ปฏฺฐาย กติปยทสฺสนเมว. เตน วิคตปจฺจยุทฺธารเณน โอสานจตุกฺกํ ทสฺเสติ อวิคตมูลเก วิคตปจฺจยสฺส โอสานภาวโต. สพฺพมูลกสฺส อวสาเนน ‘‘วิคตปจฺจยา’’ติ ปเทน. ๔๑. และในนัยหนึ่งคืออวิคตมูลกะเป็นต้น. คำว่า สังเขปันตรคโต (รวมอยู่ในสังเขป) คือ รวมอยู่ในสังเขปที่ย่อไว้แล้ว หมายถึงว่า พึงย่อ. คำว่า มัชฌิมานัง ทัสสนัง (การแสดงส่วนกลาง) คือ การแสดงส่วนกลางโดยนัย มิฉะนั้นก็จะไม่เป็นสังเขป. คำว่า คติทัสสนัง (การแสดงคติ) คือ การแสดงคติของบาลีโดยไม่แสดงที่สุด และนั่นคือการแสดงเพียงบางส่วนตั้งแต่ต้น. ด้วยการยกวิคตปัจจัยนั้นขึ้นแสดง จึงแสดงจตุกะสุดท้าย เพราะวิคตปัจจัยเป็นที่สุดในอวิคตมูลกะ. ด้วยบทว่า “วิคตปัจจัย” อันเป็นที่สุดของสัพพมูลกะ. ยถา เหตุอาทีนํ ปจฺจยานํ อุทฺเทสานุปุพฺพิยา ทุกติกาทิโยชนา กตา, เอวํ ตตฺถ อารมฺมณาทิปจฺจเย ลงฺฆิตฺวาปิ สกฺกา โยชนํ กาตุํ, ตถา กสฺมา น กตา? ยทิปิ อนวเสสโต ปจฺจยานํ มูลภาเวน คหิตตฺตา เกสญฺจิ เกหิจิ โยชเน อตฺถวิเสโส นตฺถิ, อารมฺมณมูลกาทีสุ ปน อารมฺมณาธิปติทุกาทีนํ เหตุมูลเก จ เหตุอธิปติอนนฺตรติกาทีนํ ตํตํอวสิฏฺฐปจฺจเยหิ โยชนาย อตฺเถว วิเสโส, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อุปฺปฏิปาฏิยา โยชนา น สุขคฺคหณา, สกฺกา จ ญาณุตฺตเรน ปุคฺคเลน ยถาทสฺสิเตน นเยน โยชิตุนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา ปจฺจเย อคฺคเหตฺวา ปฏิปาฏิยาว เต โยเชตฺวา ทสฺสิตาติ อิมมตฺถมาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา. เหมือนอย่างที่การประกอบทุกะ ติกะเป็นต้น ได้ทำไปตามลำดับการแสดงปัจจัยมีเหตุเป็นต้น ฉันใด ในที่นั้นก็สามารถประกอบโดยข้ามปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้นได้ ฉันนั้น ทำไมจึงไม่ทำอย่างนั้น? ถึงแม้ว่าเพราะปัจจัยทั้งหมดถูกถือเอาโดยความเป็นมูลโดยไม่เหลือเลย จึงไม่มีความพิเศษในอรรถของการประกอบบางอย่างสำหรับบางปัจจัย แต่ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น สำหรับอารัมมณาธิปติทุกะเป็นต้น และในเหตุปัจจัยมูลกะ สำหรับเหตุอธิปติอนันตรติกะเป็นต้น ย่อมมีความพิเศษในอรรถของการประกอบกับปัจจัยที่เหลือของตนๆ. ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะการประกอบโดยลำดับย้อนกลับไม่สะดวกแก่การทำความเข้าใจ และบุคคลผู้มีปัญญาเลิศก็สามารถประกอบได้ตามนัยที่แสดงไว้แล้ว เพราะฉะนั้นจึงไม่ถือเอาปัจจัยโดยลำดับย้อนกลับ แต่แสดงโดยประกอบปัจจัยเหล่านั้นตามลำดับเท่านั้น จึงกล่าวอรรถนี้ว่า “และในที่นี้” เป็นต้น. ตญฺจ คมนํ ยุตฺตนฺติ ยํ สพฺเพหิ ติเกหิ เอเกกสฺส ทุกสฺส โยชนาวเสน ปาฬิคมนํ, ตํ ยุตฺตํ ติเกสุ ทุกานํ ปกฺเขปภาวโต. ตตฺถาติ ทุเกสุ. เอเกกสฺมินฺติ เอเกกสฺมึ ทุกติเก. นยาติ อนุโลมนยาทโย วาเร วาเร จตฺตาโร นยา, ปุจฺฉา ปน สตฺตวีสติ. ยทิ เอวํ กสฺมา เหตุทุเกน สมานาติ? ตํ ติกปเทสุ ปจฺเจกํ เหตุทุกสฺส ลพฺภมานสฺส เหตุทุกภาวสามญฺญโต วุตฺตํ. และการดำเนินไปนั้นสมควร คือ การดำเนินไปของพระบาลีโดยการประกอบทุกะแต่ละอย่างเข้ากับติกะทั้งหมดนั้นสมควร เพราะความเป็นที่รวมลงแห่งทุกะทั้งหลายในติกะทั้งหลาย. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) คือ ในทุกะทั้งหลาย. คำว่า เอกกัสสมิง (ในแต่ละอย่าง) คือ ในทุกะติกะแต่ละอย่าง. คำว่า นัย คือ นัย ๔ มีอนุโลมนัยเป็นต้นในแต่ละวาระ แต่ปุจฉามี ๒๗. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเหมือนกับเหตุทุกะ? คำนั้นกล่าวไว้เพราะความเป็นเหตุทุกะโดยทั่วไปของเหตุทุกะที่พึงได้ในบทติกะแต่ละบท. วุตฺตนเยนาติ ‘‘น หี’’ติอาทินา ทุกติเก วุตฺตนเยน. ตตฺถ หิ น ทุกสฺส โยชนา อตฺถิ, อถ โข ทุกานํ เอเกเกน ปเทน ติกสฺส โยชนา. เตนาห ‘‘เอเกโก ติโก ทุกสเตน โยชิโต’’ติ. เอเกกสฺมินฺติ เอเกกสฺมึ ติกทุเก. คำว่า วุตตนเยนะ (โดยนัยที่กล่าวแล้ว) คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ในทุกะติกะมีคำว่า 'น หิ' เป็นต้น. เพราะในที่นั้นไม่มีการประกอบทุกะ แต่เป็นการประกอบติกะเข้ากับบทแต่ละบทของทุกะทั้งหลาย. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ติกะแต่ละอย่างประกอบด้วยทุกะร้อยหนึ่ง'. คำว่า เอกกัสสมิง (ในแต่ละอย่าง) คือ ในติกะทุกะแต่ละอย่าง. ติกาทโย [Pg.273] ฉ นยาติ ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวร’’นฺติอาทินา คาถายํ วุตฺตา ติกปฏฺฐานาทโย ฉ นยา. สตฺตวิธมฺปีติ วารเภเทน สตฺตธา ภินฺทิตฺวา วุตฺตมฺปิ. อนุโลมนฺติ ปจฺจยานุโลมํ อนุโลมภาวสามญฺเญน สห คเหตฺวา. ตถา จตุพฺพิธมฺปิ ติกปฏฺฐานํ ติกปฏฺฐานตาสามญฺเญน, ทุกปฏฺฐานาทีนิ จ จตฺตาริ จตฺตาริ ตํสามญฺเญน สห คเหตฺวา. อิมมตฺถํ คเหตฺวา ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวร’’นฺติ คาถาย อธิปฺปายวิภาวนวเสน ‘‘อนุโลมมฺหี’’ติอาทินา วุตฺตํ อิมมตฺถํ คเหตฺวา. สตฺตปฺปเภเทติ ปฏิจฺจวาราทิวเสน สตฺตปฺปเภเท. ฉปิ เอเต ติกาทิเภเทน จตุจตุปฺปเภทา ธมฺมานุโลมาทิวเสน ฉ อุทฺธริตพฺพาติ อิทํ ทสฺเสตีติ โยชนา. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ธมฺมานุโลมาทิวิภาคภินฺนาปิ ติกาทิภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตา ติกปฏฺฐานาทิสงฺขาตา ติกาทโย ฉ ธมฺมนยา ปฏิจฺจวาราทิวเสน วิภชิยมานา ตตฺถ ตตฺถ นิทฺธาริยมาเน อนุโลมตาสามญฺเญน อนุโลมนฺติ เอกโต คหิเต ปจฺจยานุโลเม สุฏฺฐุ อติวิย คมฺภีราติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิธ ปน อยํ คาถา ตสฺมึ ธมฺมานุโลเม ปจฺจยานุโลมํ สนฺธาย วุตฺตา’’ติ ธมฺมานุโลโม ปจฺจยานุโลมสฺส วิเสสนภาเวน นิยเมตฺวา วุตฺโต. เอส นโย ปจฺจนียคาถาทีสุปิ. ติกปฏฺฐานสฺส ทุกปฏฺฐานสฺส จ ปุพฺเพ อตฺโถ วุตฺโตติ อาห ‘‘ทุกติกปฏฺฐานาทีสู’’ติ. ติเกหิ ปฏฺฐานนฺติ ติเกหิ นานปฺปการโต ปจฺจยวิภาวนํ, ติเกหิ วา ญาณสฺส ปวตฺตนฏฺฐานํ. ทุกสมฺพนฺธิ ติกปฏฺฐานํ, ทุกวิสิฏฺฐานํ วา ติกานํ ปฏฺฐานํ ทุกติกปฏฺฐานนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทุกาน’’นฺติอาทิมาห. ทุกาทิวิเสสิตสฺสาติ ทุกาทิปทวิเสสิตสฺส ทุกาทิภาโว ทฏฺฐพฺโพ ‘‘เหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ, นเหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิวจนโต. คำว่า 'ติกะเป็นต้น ๖ นัย' หมายถึง นัย ๖ อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในคาถาว่า 'ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ' เป็นต้น. คำว่า 'แม้มี ๗ อย่าง' หมายถึง ที่กล่าวไว้โดยแบ่งเป็น ๗ อย่าง ด้วยการจำแนกวาระ. คำว่า 'อนุโลม' หมายถึง การรวบรวมปัจจยานุโลมเข้ากับความเป็นอนุโลมโดยทั่วไป. อนึ่ง ติกปัฏฐานแม้มี ๔ อย่าง ก็รวบรวมเข้ากับความเป็นติกปัฏฐานโดยทั่วไป และทุกปัฏฐานเป็นต้น ๔ อย่าง ๔ อย่าง ก็รวบรวมเข้ากับความเป็นนั้นโดยทั่วไป. พึงถือเอาอรรถนี้ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า 'ในอนุโลม' เป็นต้น โดยการแสดงอัธยาศัยของคาถาว่า 'ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ' เป็นต้น. คำว่า 'มี ๗ ประเภท' หมายถึง มี ๗ ประเภท โดยปฏิจจวาระเป็นต้น. พึงประกอบความว่า 'นัย ๖ อย่างเหล่านี้ แม้มี ๔ ประเภท ๔ ประเภท โดยติกะเป็นต้น พึงยกขึ้นแสดง ๖ อย่าง โดยธรรมานุโลมเป็นต้น' ดังนี้ เพื่อแสดงอรรถนี้. อรรถสังเขปในที่นี้คือ นัยแห่งธรรม ๖ อย่าง มีติกะเป็นต้น ที่กล่าวไว้โดยรวบรวมเข้าเป็นอันเดียวกัน ด้วยความเป็นติกะเป็นต้น แม้จะต่างกันด้วยการจำแนกธรรมานุโลมเป็นต้น เมื่อจำแนกโดยปฏิจจวาระเป็นต้น และเมื่อกำหนดในที่นั้นๆ โดยความเป็นอนุโลมโดยทั่วไป ก็คือปัจจยานุโลมที่รวบรวมเข้าเป็นอันเดียวกันนั้น ลึกซึ้งยิ่งนัก. แต่ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'ในที่นี้ คาถานี้กล่าวอ้างถึงปัจจยานุโลมในธรรมานุโลมนั้น' โดยกำหนดว่าธรรมานุโลมเป็นบทวิเสสนะของปัจจยานุโลม. นัยนี้พึงทราบในคาถาปัจจนียะเป็นต้นด้วย. อรรถของติกปัฏฐานและทุกปัฏฐานได้กล่าวไว้ก่อนแล้ว จึงกล่าวว่า 'ในทุกติกปัฏฐานเป็นต้น'. คำว่า 'ปัฏฐานด้วยติกะ' หมายถึง การจำแนกปัจจัยโดยประการต่างๆ ด้วยติกะ หรือเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของญาณด้วยติกะ. ติกปัฏฐานที่เกี่ยวข้องกับทุกะ หรือปัฏฐานของติกะที่วิเศษด้วยทุกะ ชื่อว่า ทุกติกปัฏฐาน เมื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า 'ของทุกะ' เป็นต้น. คำว่า 'ที่วิเศษด้วยทุกะเป็นต้น' หมายถึง ความเป็นทุกะเป็นต้นของบทที่วิเศษด้วยบททุกะเป็นต้น พึงทราบจากคำว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นกุศลมีเหตุเป็นปัจจัย, อาศัยธรรมที่เป็นกุศลไม่มีเหตุเป็นปัจจัย' เป็นต้น. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ปัจจยานุโลมวัณณนา จบแล้ว. ๒. ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา ๒. ปัจจัยปัจจนียวัณณนา ๔๒-๔๔. ยาวาติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวจนํ ยตฺตโกติ อาห ‘‘ปเภโท’’ติ. อตฺถิ เตวีสติมูลกสฺสาติ อตฺโถ. ตาว ตตฺตกํ ปเภทํ. ตตฺถาติ อนุโลเม อาคตนฺติ อตฺโถ. นยทสฺสนวเสน ทสฺสิตํ[Pg.274], กินฺติ? เอเกกสฺส ปทสฺส วิตฺถารํ ทสฺเสติ. อวเสสสฺส ปจฺจยสฺส มูลวนฺตภาเวน คหิตสฺส. ๔๒-๔๔. คำว่า ยาวะ เป็นคำอธิบายอรรถของบทพระบาลีว่า ยัตตะโก (มีประมาณเท่าใด) จึงกล่าวว่า ปเภโท (การจำแนก). อธิบายว่า มีมูล ๒๓. ปเภทมีประมาณเท่านั้น. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) อธิบายว่า มาแล้วในอนุโลม. แสดงไว้ด้วยอำนาจการแสดงนัย, อย่างไร? คือแสดงความพิสดารของบทแต่ละบท. ของปัจจัยที่เหลือที่ถือเอาโดยความเป็นธรรมมีมูล. ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ปัจจัยปัจจนียวัณณนา จบแล้ว. ๓. อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา ๓. อนุโลมปัจจนียวัณณนา ๔๕-๔๘. ปุน ตตฺถาติ อนุโลเม. ปจฺจยปทานีติ ปจฺจยา เอว ปทานิ ปจฺจยปทานิ. อิธาติ อนุโลมปจฺจนีเย. สุทฺธิกปจฺจยานนฺติ ปจฺจยนฺตเรน อโวมิสฺสานํ ปจฺจยานํ, อนุโลมปจฺจนียเทสนํ วกฺขมานํ สนฺธายาติ อตฺโถ. ๔๕-๔๘. คำว่า 'อีกในที่นั้น' หมายถึง ในอนุโลม. คำว่า 'ปัจจัยบท' หมายถึง ปัจจัยนั่นแหละเป็นบท ชื่อว่าปัจจัยบท. คำว่า 'ในที่นี้' หมายถึง ในอนุโลมปัจจนียะ. คำว่า 'ของปัจจัยที่เป็นสุทธิกะ' หมายถึง ของปัจจัยที่ไม่ปะปนกับปัจจัยอื่น, อธิบายว่า หมายถึงการแสดงอนุโลมปัจจนียะที่จะกล่าวต่อไป. อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อนุโลมปัจจนียวัณณนา จบแล้ว. ปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. ปุจฉาวารวัณณนา จบแล้ว. ๑. กุสลตฺติกํ ๑. กุสลัตติกะ ๑. ปฏิจฺจวารวณฺณนา ๑. ปฏิจจวารวัณณนา ๑. ปจฺจยานุโลมํ ๑. ปัจจยานุโลม (๑) วิภงฺควารวณฺณนา (๑) วิภังควัณณนา ๕๓. ติกปทานํ ติกนฺตรปเทหิ วิสทิสตา ปากฏาเยวาติ วุตฺตํ ‘‘ติกปทนานตฺตมตฺเตน วินา’’ติ. มูลาวสานวเสนาติ ‘‘เอกมูเลกาวสานํ นวา’’ติอาทินา วุตฺตมูลาวสานวเสน. ‘‘น ตาเยว เวทนาตฺติกาทีสู’’ติ เอตฺถ ยา สทิสตา ปฏิกฺขิตฺตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สทิสตํ สนฺธาย ‘น ตาเยวา’ติ วุตฺต’’นฺติ อาห. ยาติ ยา ปุจฺฉา. สพฺพปุจฺฉาสมาหรณนฺติ สพฺพาสํ เอกูนปญฺญาสาย ปุจฺฉานํ สมุจฺจยนํ อนวเสเสตฺวา กถนํ. อิธ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวารุทฺเทเส กตฺตพฺพํ. อาทิโต หิ อนวเสสโต วุตฺเต ปจฺฉา ยถารหํ ตเทกเทสวจนํ ยุตฺตํ. น หิ ตตฺถ เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺตีติ ตตฺถ ตสฺมึ ธมฺมานุโลมปจฺจนีเย ปีติตฺติเก เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ น หิ ลภนฺติ, อฏฺฐวีเส ปน ลภนฺตีติ อตฺโถ. ๕๓. ความไม่เหมือนกันของบทติกะทั้งหลายกับบทติกะอื่นเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว จึงกล่าวว่า 'เว้นแต่ความต่างกันของบทติกะเท่านั้น'. คำว่า โดยมูลและอวสาน หมายถึง โดยมูลและอวสานที่กล่าวไว้ว่า 'มีมูลเดียวมีอวสานเดียว ๙' เป็นต้น. เพื่อแสดงความเหมือนกันที่ถูกปฏิเสธไว้ในคำว่า 'ไม่ใช่อย่างนั้นในเวทนาติกะเป็นต้น' จึงกล่าวว่า 'หมายถึงความเหมือนกัน จึงกล่าวว่า ไม่ใช่อย่างนั้น'. คำว่า ยา หมายถึง ปุจฉาใด. คำว่า การรวบรวมปุจฉาทั้งหมด หมายถึง การรวบรวมปุจฉาทั้งหมด ๔๙ ปุจฉา คือการกล่าวโดยไม่เหลือ. พึงกระทำในปฏิจจวารุทเทสนี้. เพราะเมื่อกล่าวโดยไม่เหลือตั้งแต่ต้นแล้ว การกล่าวถึงส่วนหนึ่งของปุจฉานั้นตามสมควรในภายหลังย่อมสมควร. คำว่า ปุจฉา ๔๙ ย่อมไม่ได้วิสัชนาในที่นั้น หมายความว่า ในธรรมานุโลมปัจจนียะ ปีติตติกะนั้น ปุจฉา ๔๙ ย่อมไม่ได้วิสัชนา แต่ย่อมได้ใน ๒๘ ปุจฉา. เตน สหชาตปจฺจยภูเตนาติ เตน เวทนาทิเภเทน เอเกน ธมฺเมน สหชาตปจฺจโย โหนฺเตน, สหชาตปจฺจยตํ วา ปตฺเตน ปาปุณนฺเตนาติ [Pg.275] อตฺโถ. อนุญฺญาตํ วิย โหตีติ ยทิปิ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยาว นิโรธคมนา’’ติอาทิวจเนหิ ขณตฺตยสมงฺคี อุปฺปชฺชตีติ อนุญฺญาตํ วิย โหติ, อุปฺปาทกฺขณสมงฺคีเยว ปน อุปฺปชฺชตีติ วุตฺโต ปฏิจฺจวาราทีนํ ฉนฺนํ วารานํ อุปฺปาทเมว คเหตฺวา ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ เตสุ ปจฺฉาชาตปจฺจโย อนุโลมโต น ติฏฺฐติ. คำว่า “โดยธรรมนั้นที่เป็นปัจจัยสหชาต” หมายถึง โดยธรรมอันหนึ่งมีเวทนาเป็นต้นนั้น ที่เป็นปัจจัยสหชาต หรือที่ถึงความเป็นปัจจัยสหชาต. คำว่า “ย่อมเป็นประหนึ่งว่าอนุญาต” หมายถึง แม้ในอรรถกถาจะกล่าวไว้ว่า “จนถึงความดับ” เป็นต้น ทำให้เป็นประหนึ่งว่าอนุญาตว่า “ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะ ๓” แต่ก็กล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะเกิดเท่านั้น” เพราะวาระ ๖ มีปฏิจจวาระเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยถือเอาแต่การเกิดขึ้นเท่านั้น. เพราะในวาระเหล่านั้น ปัจจัยปัจฉาชาตย่อมไม่ตั้งอยู่โดยอนุโลม. อิธ กุสลวจเนน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวาเร ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติ กุสลสทฺเทน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ จตูสุปิ กุสลขนฺเธสุ เอกโต อุปฺปชฺชมาเนสุ สามญฺญโต วุตฺเตสุ สหชาตาทิสาธารณปจฺจยวเสน อวิเสสโต สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยาติ อยเมว อิมสฺส ปจฺจโย, อิมสฺเสว อยํ ปจฺจโยติ จ นิยเมตฺวา วตฺตุํ น สกฺกา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกสฺเสว ทฺวินฺนํเยว วา’’ติอาทิ. ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทีสุ ปน วิเสสนภาเวน เวทนาทีนํ วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา’’ติอาทิ วตฺตุํ สกฺกา. เตน วุตฺตํ ‘‘เวทนาตฺติกาทีสุ ปนา’’ติอาทิ. ตถาติ อิมินา ‘‘เอเกกสฺสปิ ทุกาทิเภทานญฺจา’’ติ อิมํ อนุกฑฺฒติ. คำว่า “ในที่นี้กล่าวอ้างถึงขันธ์ที่ถูกถือเอาด้วยคำว่ากุศล” หมายถึง ในปฏิจจวาระนี้ คำว่า “อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นกุศลย่อมเกิดขึ้น” กล่าวอ้างถึงขันธ์ที่ถูกถือเอาด้วยคำว่ากุศล เมื่อกุศลขันธ์ทั้ง ๔ เกิดขึ้นพร้อมกัน และกล่าวโดยทั่วไป โดยปัจจัยสาธารณะมีสหชาตเป็นต้น โดยไม่จำแนก ย่อมไม่สามารถกล่าวจำกัดได้ว่า “ทั้งหมดเป็นปัจจัยของทั้งหมด” หรือ “สิ่งนี้เป็นปัจจัยของสิ่งนี้เท่านั้น หรือสิ่งนี้เท่านั้นเป็นปัจจัยของสิ่งนี้”. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า “ของสิ่งเดียว หรือของสองสิ่งเท่านั้น” เป็นต้น. แต่ในคำว่า “อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา” เป็นต้น สามารถกล่าวได้ว่า “อาศัยขันธ์หนึ่ง ขันธ์สอง” เป็นต้น เพราะเวทนาเป็นต้นถูกถือเอาต่างหากโดยความเป็นบทวิเสสนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แต่ในเวทนาติกะเป็นต้น” เป็นต้น. คำว่า “เช่นนั้น” ด้วยคำนี้ ย่อมดึงคำว่า “ของทุกะเป็นต้นแต่ละอย่าง” นี้มาด้วย. เอตสฺมินฺติ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ เอวํ วิปากกิริยาพฺยากตคฺคหเณ. ‘‘สพฺพสฺมึ น คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, กตฺถ ปน คเหตพฺพนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปนฺติ เอตฺเถวา’’ติ. เอวํ ปฐเม วากฺเย อติพฺยาปิตํ ปริหริตฺวา ทุติเย อพฺยาปิตํ ปริหริตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถาติ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ เอตฺถ น คเหตพฺพํ ตสฺสปิ อารุปฺเป อุปฺปชฺชมานสฺส รูเปน วินา อุปฺปตฺติโต. เอตฺถ จ ยถา เหตุปจฺจยคฺคหเณเนว อเหตุกํ นิวตฺติตํ, เอวํ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปนฺติ รูปคฺคหเณเนว อารุปฺเป วิปาโกปิ ตตฺถ อุปฺปชฺชมาเนน จิตฺตุปฺปาเทน สทฺธึ น คหิโต. ตํ ปเนตํ อตฺถสิทฺธเมว อกตฺวา สรูปโต ปากฏตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘วิปากาพฺยากต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิปจฺฉิมจิตฺตานิ ปเนตฺถ สติปิ รูปสฺส อนุปฺปาทเน ววตฺถานาภาวโต น คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในการถือเอาวิปากาพยากตะและกิริยาพยากตะอย่างนี้. กล่าวว่า “ไม่พึงถือเอาในทั้งหมด” แต่จะพึงถือเอาในที่ไหน? จึงกล่าวว่า “ในคำว่า ‘รูปที่เกิดจากจิต’ นี้เท่านั้น”. ดังนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงความกว้างขวางเกินไปในประโยคแรก และเพื่อหลีกเลี่ยงความไม่ครอบคลุมในประโยคที่สอง จึงกล่าวว่า “ไม่เพียงแต่” เป็นต้น. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในคำว่า “วิปากาพยากตะ กิริยาพยากตะ” นี้ ไม่พึงถือเอา เพราะแม้สิ่งนั้นก็เกิดขึ้นในอรูปภูมิโดยไม่มีรูป. ในที่นี้ อเหตุกะถูกห้ามด้วยการถือเอาเหตุปัจจัยเท่านั้นฉันใด วิบากในอรูปภูมิก็ไม่ถูกถือเอาพร้อมกับจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นในที่นั้น ด้วยการถือเอารูปในคำว่า “รูปที่เกิดจากจิต” ฉันนั้น. แต่เพื่อแสดงอรรถนั้นให้ชัดเจนยิ่งขึ้นโดยสภาพ ไม่ใช่เพียงแค่สำเร็จด้วยอรรถเท่านั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า “วิปากาพยากตะ” เป็นต้น. พึงทราบว่า ปฏิสนธิจิตและจุติจิตในที่นี้ ไม่ถูกถือเอา เพราะไม่มีการกำหนด แม้จะไม่มีรูปเกิดขึ้นก็ตาม. ปจฺจยภูตสฺสาติ ขนฺธานํ ปจฺจยภูตสฺส วตฺถุสฺส อคฺคหิตตาปตฺตึ นิวาเรตุํ, กถํ? ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน, กตฺถ? ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ สามญฺญวจเน ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ, เอวญฺหิสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทสฺสิตา [Pg.276] โหตีติ. อญฺญมญฺญาเปกฺขํ วจนทฺวยนฺติ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ ปททฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สามญฺเญน คหิตนฺติ ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ อิมินา สามญฺญวจเนน, กฏตฺตารูปสามญฺเญน วา คหิตํ. คำว่า ปัจจัยภูตัสสะ (เป็นปัจจัย) คือ เพื่อป้องกันความผิดพลาดในการไม่ยึดถือวัตถุที่เป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลาย อย่างไร? ด้วยความเป็นปัจจยุบบัน (ผลของปัจจัย) ที่ไหน? ในคำทั่วไปว่า “กตัตตารูป” นี้ ได้กล่าวว่า “วัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลาย” ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นปัจจยุบบันของวัตถุนั้นจึงได้แสดงไว้แล้ว. คำว่า บทสองบทที่อิงอาศัยกันและกัน คือ กล่าวหมายถึงบทสองบทว่า “วัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลายอาศวัตถุ”. คำว่า ยึดถือโดยทั่วไป คือ ยึดถือด้วยคำทั่วไปว่า “กตัตตารูป” นี้ หรือยึดถือโดยความเป็นกตัตตารูปโดยทั่วไป. อุปาทารูปคฺคหเณน วินา ‘‘อุปาทารูป’’นฺติ อคฺคเหตฺวา เกวลํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ‘‘กฏตฺตารูปํ’’อิจฺเจว คเหตฺวาติ อตฺโถ. เอตสฺมึ ปน ทสฺสเนติ ‘‘มหาภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถ’’นฺติ วุตฺเต เอตสฺมึ อตฺถทสฺสเน. ขนฺธปจฺจยสหิตนฺติ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปํ, ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วทติ. อสหิตนฺติ ปน ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปํ อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐานํ อนินฺทฺริยพทฺธํ อสญฺญภวสงฺคหิตญฺจ รูปํ. ปฏิสนฺธิยมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ปวตฺติยมฺปิ กฏตฺตารูปํ อญฺญญฺจ ตตฺถ อุปฺปชฺชนกํ อุปาทารูปนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. กถํ ปเนตฺถ ภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานสฺส รูปสฺส เหตุปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ? ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยา อุปฺปชฺชมานํ รูปํ ภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวํ ปทเมตํ, ภูตานํ วา เหตุปจฺจยโต นิพฺพตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. การณการณมฺปิ หิ การณนฺตฺเวว วุจฺจติ ยถา ‘‘โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ’’ติ. อธิบายว่า โดยไม่ยึดถืออุปาทารูปว่า “อุปาทารูป” โดยปราศจากการยึดถืออุปาทารูป แต่ยึดถือเฉพาะจิตตสมุฏฐานรูปว่า “กตัตตารูป” เท่านั้น. ส่วนในทัศนะนี้ คือในทัศนะที่แสดงอรรถนี้ที่กล่าวว่า “เพื่อแสดงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย”. คำว่า “ประกอบด้วยปัจจัยคือขันธ์” หมายถึง กตัตตารูปในปฏิสนธิ และจิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติ. ส่วนคำว่า “ไม่ประกอบด้วย” หมายถึง กตัตตารูปในปวัตติ, อาหารสมุฏฐานรูป, อุตุสมุฏฐานรูป, อนินทริยพัทธรูป และรูปที่สงเคราะห์เข้าในอสัญญภพ. พึงทราบอรรถว่า คำว่า “ในปฏิสนธิด้วย” ด้วยศัพท์ว่า “ปิ” (ด้วย) หมายถึง กตัตตารูปในปวัตติ และอุปาทารูปอื่นที่เกิดขึ้นในที่นั้นด้วย. ในที่นี้ รูปที่เกิดขึ้นโดยอาศัยภูตรูป ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยได้อย่างไร? บทนี้กล่าวอย่างนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยภูตรูปด้วย” หรือกล่าวอย่างนี้เพราะภูตรูปเกิดขึ้นจากเหตุปัจจัย. เพราะแม้เหตุของเหตุ ก็เรียกว่าเหตุเท่านั้น เหมือนอย่างที่กล่าวว่า “หมู่บ้านถูกโจรเผา”. ภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปนฺติ ปทุทฺธาโร กโต, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ ปน ปาโฐติ อฏฺฐกถายญฺจ ตเมว วุตฺตํ. อยํ เหตฺถตฺโถ – ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ อิมสฺมึ ปาเฐ วุตฺตนเยน อุปาทารูปมฺปิ กุสเล ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ. โก ปน โส นโยติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มหาภูเต…เป… สนฺธายาหา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺถโต อยํ นโย วุตฺโตติ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิมินา อพฺยากเต ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปาทารูปานํ อุปฺปตฺติวจเนน กุสเล ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปาทารูปานํ อุปฺปตฺติ อตฺถโต วุตฺโต โหตีติ อตฺโถ. มีการยกบทว่า “อุปาทารูปอาศัยภูตรูป” ขึ้นมา. ส่วนในอรรถกถาได้กล่าวบทว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” นั้นเอง. อรรถในที่นี้คือ อุปาทารูปย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นกุศลและมหาภูตรูปด้วย โดยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” นี้. นัยนั้นคืออะไร? เพื่อแสดงนัยนั้น จึงกล่าวว่า “มหาภูตรูป...เป...อาศัยกล่าวแล้ว”. อรรถว่า นัยนี้กล่าวไว้ในที่นั้นโดยอรรถว่า ด้วยการกล่าวถึงการเกิดขึ้นของอุปาทารูปโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นอัพยากฤตและมหาภูตรูป ด้วยบทว่า “จิตตสมุฏฐานรูป กตัตตารูป อุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูป” นี้ การเกิดขึ้นของอุปาทารูปโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นกุศลและมหาภูตรูปจึงเป็นอันกล่าวไว้โดยอรรถ. ๕๔. รูเปน วินา ปจฺจยุปฺปนฺนํ น ลพฺภตีติ เอเตน ยา ปุจฺฉา อรูปมิสฺสกาวสานา, ตาปิ อิธ น คยฺหนฺติ, ปเคว รูปาวสานาติ ทสฺเสติ. ๕๔. ด้วยเหตุที่ว่า “ปัจจยุบบันย่อมไม่ได้ปราศจากรูป” นี้ คำถามใดที่ลงท้ายด้วยอรูปผสม คำถามเหล่านั้นก็ไม่ถูกยึดถือในที่นี้ ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึงคำถามที่ลงท้ายด้วยรูป. ๕๗. ตาย สมานลกฺขณาติ ปญฺจกฺขนฺธปฏิสนฺธิตาย คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิยา สมานลกฺขณา. ปริปุณฺณธมฺมานนฺติ ปริยตฺติวิภาคานํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเส. ๕๗. คำว่า “มีลักษณะเสมอกันกับปฏิสนธินั้น” คือ มีลักษณะเสมอกันกับปฏิสนธิในครรภ์ที่ประกอบด้วยปัญจขันธ์. คำว่า “แห่งธรรมที่บริบูรณ์” คือ แห่งธรรมคือปัญจขันธ์ที่มีส่วนแห่งปริยัติ. คำว่า “ในที่นี้” คือ ในการแสดงสหชาตปัจจัยนี้. จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานรูปนฺติ [Pg.277] จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กมฺมสมุฏฺฐานรูปญฺจ. ปุน อาหารสมุฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปุนคหณํ อุตุสมุฏฺฐานาเปกฺขํ. น หิ ตํ ปุพฺเพ พาหิรคฺคหเณน อคฺคหิตํ, อาหารสมุฏฺฐานํ ปน อคฺคหิตเมว, อุตุสมุฏฺฐานสฺส กสฺมา ปุนคหณนฺติ อาห ‘‘เอเตหี’’ติอาทิ. ตตฺถาติ อสญฺญสตฺเตสุ. ตสฺสาติ อุตุสมุฏฺฐานสฺส. อาทิมฺหีติ พาหิรอาหารสมุฏฺฐานอุตุสมุฏฺฐานอสญฺญสตฺตวเสน อาคตวาเรหิ ปฐมวาเร. อวิเสสวจนนฺติ พาหิราทิวิเสสํ อกตฺวา วุตฺตวจนํ, อรูปมฺปิ ปจฺจยํ ลภนฺตํ อตฺถํ เหตาทิเก ปจฺจเย ลภนฺตํ สห สงฺคณฺหิตฺวาติ โยชนา. ตสฺสาติ, ตตฺถาติ จ ปททฺวเยน ยถาวุตฺตํ ปฐมวารเมว ปจฺจามสติ. ตํสมานคติกนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานคติกํ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเสปิ. กมฺมปจฺจยวิภงฺเค วิยาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยนิทฺเทเส วิย. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตํสมุฏฺฐานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปมฺปิ สงฺคณฺหาตี’’ติ. อยญฺจ อตฺถวิเสโส เอตฺถ เอกํเสน อิจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ…เป… อตฺถี’’ติ อาห. คำว่า “จิตตกัมมสมุฏฐานรูป” คือ จิตตสมุฏฐานรูปและกัมมสมุฏฐานรูป. ในที่นี้ การกล่าวซ้ำว่า “ปุนะ อาหารสมุฏฐาน” เป็นการอ้างถึงอุตุสมุฏฐาน. เพราะอุตุสมุฏฐานนั้นไม่ได้ถูกถือเอาด้วยการถือเอาภายนอกมาก่อน, แต่อาหารสมุฏฐานนั้นก็ยังไม่ถูกถือเอาเหมือนกัน. เหตุใดจึงกล่าวซ้ำถึงอุตุสมุฏฐาน? จึงกล่าวว่า “ด้วยสิ่งเหล่านี้” เป็นต้น. คำว่า “ในที่นั้น” คือ ในอสัญญสัตว์. คำว่า “ของสิ่งนั้น” คือ ของอุตุสมุฏฐาน. คำว่า “ในเบื้องต้น” คือ ในวาระแรกจากวาระที่มาโดยอาศัยภายนอก, อาหารสมุฏฐาน, อุตุสมุฏฐาน และอสัญญสัตว์. คำว่า “คำที่ไม่ได้จำแนก” คือ คำที่กล่าวโดยไม่ได้จำแนกความพิเศษภายนอกเป็นต้น, การเชื่อมโยงคือ การสงเคราะห์อรูปที่ได้ปัจจัย และอรรถที่ได้ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเข้าไว้ด้วยกัน. ด้วยบทสองบทคือ “ตัสสะ” (ของสิ่งนั้น) และ “ตัตถะ” (ในที่นั้น) ย่อมหมายถึงวาระแรกที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. คำว่า “มีคติเสมอกันกับสิ่งนั้น” คือ มีคติเสมอกันกับจิตตสมุฏฐาน. คำว่า “ในที่นี้ด้วย” คือ ในการแสดงสหชาตปัจจัยนี้ด้วย. เหมือนอย่างในกัมมปัจจัยวิภังค์ คือ เหมือนอย่างในการแสดงนานาขณิกกัมมปัจจัย. เพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ด้วยคำว่า ‘ตังสามุฏฐาน’ นี้ ย่อมสงเคราะห์กตัตตารูปในขณะปฏิสนธิด้วย”. และเพื่อแสดงว่าอรรถพิเศษนี้พึงประสงค์ในที่นี้โดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า “ไม่...เป...มีอยู่”. อวิเสเสตฺวาติ ‘‘อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทินา วิเสสํ อกตฺวา. อุปาทารูปนฺติ วิเสเสตฺวาว กสฺมา ปน วุตฺตานีติ โยชนา. เหตุปจฺจยาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สหชาตปจฺจยาทึ สงฺคณฺหาติ. สหาติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กฏตฺตารูปนฺติ เอวํ เอกโต. วิสุนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปโต วิเสเสตฺวา. ตตฺถ พาหิรคฺคหณาทีหิ วิยาติ ยถา ‘‘พาหิรํ เอกํ มหาภูต’’นฺติอาทีสุ พาหิรอาหารสมุฏฺฐานอุตุสมุฏฺฐานคฺคหเณหิ มหาภูตานิ วิเสสิตานิ, เอวํ เอตฺถ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจา’’ติ เอตสฺมึ นิทฺเทเส มหาภูตานํ เกนจิ วิเสสเนน อวิเสสิตตฺตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปภาวกฏตฺตารูปภาเวหิ วิเสเสตฺวาว วุตฺตานีติ โยชนา. คำว่า “โดยไม่จำแนก” คือ โดยไม่ทำความพิเศษด้วยคำว่า “อุตุสมุฏฐาน” เป็นต้น. การเชื่อมโยงคือ เหตุใดจึงกล่าวจำแนกอุปาทารูปไว้? คำว่า “ในเหตุปัจจัยเป็นต้น” คือ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์สหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า “พร้อมกัน” คือ จิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูปอย่างนี้รวมกัน. คำว่า “แยกกัน” คือ จำแนกจิตตสมุฏฐานรูปออกจากกตัตตารูป. การเชื่อมโยงคือ ในที่นั้น เหมือนอย่างที่มหาภูตรูปถูกจำแนกด้วยการถือเอาภายนอกเป็นต้น ในคำว่า “มหาภูตรูปภายนอกหนึ่ง” เป็นต้น โดยการถือเอาภายนอก, อาหารสมุฏฐาน และอุตุสมุฏฐาน มหาภูตรูปจึงถูกจำแนกไว้, ในการแสดงนี้ว่า “อาศัยมหาภูตรูป” นี้ มหาภูตรูปไม่ได้ถูกจำแนกด้วยการจำแนกใดๆ จึงกล่าวจำแนกด้วยความเป็นจิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูป. อิทานิ อญฺเญนปิ การเณน เตสํ วิเสสิตพฺพตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น โกจิ ปจฺจโยติ อิทํ ปฏฺฐาเน อาคตนิยาเมน รูปํ อุปนิสฺสยปจฺจยํ น ลภตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เหตาทีสู’’ติ. ตทวินาภาวโต ปน ตสฺส จิตฺตกมฺมานํ การณภาโว เวทิตพฺโพ, ยโต อิทฺธิจิตฺตนิพฺพตฺตานิ กมฺมปจฺจยานิ จาติ วุตฺตานิ. นนุ จิตฺตํ อาหารอุตุสมุฏฺฐานานํ ปจฺจโย โหตีติ? สจฺจํ โหติ, โส ปน อุปตฺถมฺภกตฺเตน, น ชนกตฺเตนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาหาร…เป… ชนก’’นฺติ[Pg.278]. กึ ปน เตสํ ชนกนฺติ อาห ‘‘มหาภูตาเนว…เป… ชนกานี’’ติ. จิตฺเตน กมฺมุนา จ วินา อภาเว ยถากฺกมํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานอุปาทารูปานนฺติ อตฺโถ. จิตฺตสมุฏฺฐานรูปกฏตฺตารูปภูตาเนวาติ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานมหาภูตนิพฺพตฺตาเนว มหาภูตานํ เตสํ อาสนฺนการณตฺตา. อญฺญานีติ อุตุอาหารสมุฏฺฐานานิ อุปาทารูปานิ วทติ. วิเสสนํ กตํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ. สมานชาติเกน รูเปน อุตุนา อาหาเรน จาติ อตฺโถ. ปากฏวิเสสนาเนวาติ อิทํ เยหิ มหาภูเตหิ ตานิ นิพฺพตฺตานิ, เตสํ ‘‘อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติ วิเสสิตตฺตา วุตฺตํ. น วิเสสนํ อรหนฺติ น วิเสสิตพฺพานิ การณวิเสสเนเนว วิเสสสฺส สิทฺธตฺตา, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺตฺเวว วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตานิ ปน จิตฺตชกมฺมชรูปานิ. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นพึงจำแนกด้วยเหตุอื่นอีก จึงกล่าวคำว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ไม่มีปัจจัยใดๆ” นี้ กล่าวไว้เพราะรูปย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัยโดยนัยที่มาในปัฏฐาน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในเหตุปัจจัยเป็นต้น”. ส่วนความเป็นเหตุของจิตและกรรมของรูปนั้น พึงทราบเพราะรูปนั้นไม่พรากจากจิตและกรรม, เพราะได้กล่าวไว้ว่า “รูปที่เกิดจากอิทธิฤทธิ์จิตและรูปที่มีกรรมเป็นปัจจัย”. ก็จิตมิใช่เป็นปัจจัยของอาหารสมุฏฐานและอุตุสมุฏฐานหรือ? จริงอยู่ จิตเป็นปัจจัย แต่เป็นโดยความเป็นอุปถัมภก ไม่ใช่โดยความเป็นผู้ให้เกิด จึงแสดงว่า “อาหาร...เป...ผู้ให้เกิด”. อะไรเล่าเป็นผู้ให้เกิดของสิ่งเหล่านั้น? จึงกล่าวว่า “มหาภูตรูปเท่านั้น...เป...เป็นผู้ให้เกิด”. อรรถว่า ในเมื่อไม่มีจิตและกรรมตามลำดับ อุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานและกัมมสมุฏฐานก็ไม่มี. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูปเท่านั้น” คือ มหาภูตรูปที่เกิดขึ้นจากจิตและกรรมเท่านั้น เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นเป็นเหตุใกล้ของรูปเหล่านั้น. คำว่า “อื่นๆ” หมายถึง อุปาทารูปที่เป็นอุตุสมุฏฐานและอาหารสมุฏฐาน. มีการจำแนกไว้ว่า “จิตตสมุฏฐานรูป กตัตตารูป อุปาทารูป”. อรรถว่า ด้วยรูปที่มีชาติเสมอกัน ด้วยอุตุและด้วยอาหาร. คำว่า “เป็นเครื่องจำแนกที่ปรากฏชัดเท่านั้น” นี้ กล่าวไว้เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นที่รูปเหล่านั้นเกิดขึ้น ถูกจำแนกไว้ว่า “อาหารสมุฏฐาน อุตุสมุฏฐาน”. อรรถว่า ไม่ควรจำแนก คือ ไม่พึงจำแนก เพราะความพิเศษสำเร็จได้ด้วยการจำแนกเหตุเท่านั้น พึงกล่าวว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” เท่านั้น. ส่วนรูปเหล่านี้เป็นจิตตชรูปและกัมมชรูป. สวิเสเสนาติ เยน วิเสเสน วิเสสิตา, ตํ ทสฺเสนฺโต จิตฺตํ สนฺธายาห ‘‘สหชาตาทิปจฺจยภาวโต’’ติ, อิตรํ ปน สนฺธาย ‘‘มูลการณภาวโต’’ติ, กมฺมูปนิสฺสยปจฺจยภาวโตติ อตฺโถ. อิตรานีติ อาหารอุตุสมุฏฺฐานานิปิ อุปาทารูปานิ. มหาภูตวิเสสเนเนว วิเสสิตานีติ ‘‘อาหารสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจา’’ติ มหาภูตวิเสสเนเนว ชนกปจฺจเยน อาหาเรน อุตุนา จ วิเสสิตานิ. อิธาติ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิมสฺมึ วจเน. เอตฺถ หิ อุปาทารูปานํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานตาวจเนน ตํนิสฺสยานมฺปิ ตพฺภาโว ปกาสิโตติ. อญฺญตรวิเสสนํ อุภยวิเสสนํ โหติ อุภเยสํ อวินิพฺโภเคน ปวตฺตนโต. คำว่า "สวิเสเสนะ" คือด้วยวิเสสที่วิเสสิตแล้ว แสดงซึ่งวิเสสนั้น ประสงค์เอาจิตจึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น" ส่วนประสงค์เอาอย่างอื่นจึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นมูลเหตุ" คือเพราะความเป็นกรรมูปนิสสยปัจจัย. คำว่า "อิตรานิ" คืออุปาทารูปทั้งหลายที่เกิดจากอาหารและอุตุด้วย. วิเสสิตแล้วด้วยวิเสสนะคือมหาภูตเท่านั้น คือวิเสสิตแล้วด้วยวิเสสนะคือมหาภูตเท่านั้น ด้วยปัจจัยที่เป็นชนกคืออาหารและอุตุว่า "อาศัยมหาภูตหนึ่งที่เกิดจากอาหาร อาศัยมหาภูตหนึ่งที่เกิดจากอุตุ". คำว่า "อิทะ" คือในคำว่า "รูปที่เกิดจากจิต รูปที่เกิดจากกรรม อุปาทารูป" นี้. ในคำนี้ การกล่าวถึงความเป็นอุปาทารูปที่เกิดจากจิตและกรรม ย่อมประกาศความเป็นเช่นนั้นของมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยของอุปาทารูปเหล่านั้นด้วย. วิเสสนะอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นวิเสสนะของทั้งสอง เพราะเป็นไปโดยไม่แยกจากกันของทั้งสอง. ๕๘. ปุพฺเพติ เหตุปจฺจยาทีสุ. วิสุํ ปจฺจยภาเวนาติ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา กฏตฺตา จ รูป’’นฺติอาทินา วตฺถุสฺส วิสุํ ปจฺจยภาเวน. เอตฺถ จ วิสุํเยว ปจฺจยภาเวน ทสฺสิตานีติ น สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺนภาโว วิย ขนฺธานํ เอกโตปิ ปจฺจยภาโว ทสฺสิโต. เตเนว หิ ตสฺมึ อตฺเถ อตฺตโน อรุจึ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยนาหา’’ติ. โย ปนตฺโถ อตฺตโน รุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถูติ อิทํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ขนฺธานํ ปจฺจยภูตานํ ปฏิจฺจฏฺฐผรณตาทสฺสนํ[Pg.279], วตฺถุสฺส ปจฺจยภูตสฺส ปฏิจฺจฏฺฐผรณตาทสฺสนํ, น ขนฺธานนฺติ สมฺพนฺโธ. อิเธวาติ อิมสฺมึ อญฺญมญฺญปจฺจเย เอว. เหตุปจฺจยาทีสุปิ อยเมว นโย, ตตฺถ หิ ปฏิจฺจฏฺฐผรณสฺส สมานตา. ทสฺสิตาย ปฏิจฺจฏฺฐทฺวยผรณตาย. ขนฺธวตฺถูนญฺจ ทสฺสิตาเยวาติ ขนฺธวตฺถูนญฺจ เอกโต ปฏิจฺจฏฺฐผรณตา ทสฺสิตาเยว. ๕๘. คำว่า "ปุพเพ" ในเหตุปัจจัยเป็นต้น. "วิสุง ปัจจยภาเวนะ" คือด้วยความเป็นปัจจัยต่างหากของวัตถุ โดยนัยมีอาทิว่า "ในขณะปฏิสนธิ อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นวิบากอัพยากตะ ขันธ์สามและกฏัตตารูปก็เกิด". ในคำนี้ ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "แสดงแล้วด้วยความเป็นปัจจัยต่างหากเท่านั้น" เพราะความเป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายแม้โดยรวมกันก็แสดงแล้ว เหมือนความเป็นปัจจยุบบันแห่งขันธ์ทั้งหลายว่า "อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ, อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย". เพราะเหตุนั้นแล เมื่อแสดงความไม่ชอบใจของตนในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า "กล่าวด้วยอัธยาศัยนี้". ส่วนอรรถใดที่ตนชอบใจ เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวมีอาทิว่า "อนึ่ง คำว่า 'อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ' นี้". การแสดงความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจัย, การแสดงความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของวัตถุที่เป็นปัจจัย, ไม่ใช่ของขันธ์ทั้งหลาย ดังนี้คือความสัมพันธ์. คำว่า "อิเธวะ" คือในอัญญมัญญปัจจัยนี้เท่านั้น. แม้ในเหตุปัจจัยเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน เพราะในปัจจัยเหล่านั้นมีความเสมอกันแห่งความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัย. ด้วยความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยสองอย่างที่แสดงแล้ว. และความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของขันธ์และวัตถุทั้งหลายก็แสดงแล้วโดยรวมกันนั่นเอง. เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ เอวมาทิ สงฺคยฺหติ. นนุ ภวิตพฺพนฺติ โยชนา. เหตุปจฺจยาทีหิ วิยาติ สทิสูทาหรณนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ยํ ‘‘เอกํ, ตโย, ทฺเว จ ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺตํ ปจฺจยชาตนฺติ อตฺโถ. ปจฺจยฏฺโฐ หิ ปฏิจฺจฏฺโฐ. เตนาห ‘‘เต เหตุปจฺจยภูตา เอว น โหนฺตี’’ติ. เอเตน น ปฏิจฺจฏฺฐผรณกสฺส เอกนฺติโก เหตุอาทิปจฺจยภาโวติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘เอส นโย อารมฺมณปจฺจยาทีสู’’ติ. น หิ อารมฺมณปจฺจยภูโต ธมฺโม ปฏิจฺจฏฺฐํ ผรติ. วุตฺตญฺจ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา’’ติ. คำว่า "เอวมฺมาทิ" คือด้วยคำว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์มีอาทิว่า "อาศัยอกุศลธรรม". การประกอบความว่า "จะไม่พึงมีหรือ". คำว่า "เหมือนเหตุปัจจัยเป็นต้น" คืออุทาหรณ์ที่คล้ายกัน เมื่อแสดงอุทาหรณ์นั้น จึงกล่าวมีอาทิว่า "ไม่ใช่เลย". อรรถว่า "ธรรมที่เกิดจากปัจจัย" คือสิ่งที่กล่าวแล้วว่า "อาศัยขันธ์หนึ่ง, สาม, และสอง". เพราะความหมายแห่งปัจจัยก็คือความหมายแห่งการอาศัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ขันธ์เหล่านั้นไม่เป็นเหตุปัจจัยเท่านั้น". ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า ความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้น ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียวแก่ธรรมที่แผ่ไปในความหมายแห่งการอาศัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นัยนี้พึงมีในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น". เพราะธรรมที่เป็นอารัมมณปัจจัย ย่อมไม่แผ่ไปในความหมายแห่งการอาศัย. และคำว่า "อาศัยกุศลธรรม กุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัย" ก็กล่าวแล้ว. ปจฺจยนฺตเรนปิ อุปการกตามตฺตมฺปิ คเหตฺวา ปฏิจฺจวาเร วารนฺตเร จ เหตุอาทิปจฺจยา ทสฺสิตาติ อุปจเยน ยถาวุตฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปจฺจยวาเร จา’’ติอาทิมาห. ตํปจฺจยาติ วตฺถุปจฺจยา, ยถารหํ ปจฺจยภูตํ วตฺถุํ ลภิตฺวาติ อตฺโถ. เตติ กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ. เตสนฺติ มหาภูตานํ ขนฺธานํ. ปจฺจยภาวาภาวโตติ อิทํ ขนฺธานํ เหตุสหชาตาทิปจฺจยภาวสฺส มหาภูเตสุ ทิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ. ยทิ เอวํ อญฺญมญฺญปจฺจยาปิ เต เตสํ ภเวยฺยุนฺติ ปรสฺส อาสงฺกนิราสงฺกํ กโรนฺโต ‘‘อญฺญมญฺญสทฺโท หี’’ติอาทิมาห. นิรเปกฺโขติ อญฺญนิรเปกฺโข. น หิ เหตุธมฺโม ธมฺมนฺตราเปกฺโข หุตฺวา เหตุปจฺจโย โหติ, สทฺทสีเสเนตฺถ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺญตราเปกฺโขติ อตฺตนา สหการิการณภูตํ, อิตรํ วา ยํ กิญฺจิ อญฺญตรํ อเปกฺขตีติ อญฺญตราเปกฺโข. ยถาวุตฺเตตเรตราเปกฺโขติ อรูปกฺขนฺธาทิเภทํ ปาฬิยํ วุตฺตปฺปการํ อิตเรตรํ มิถุ ปจฺจยภูตํ อเปกฺขตีติ อิตเรตราเปกฺโข. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา จ ขนฺธา มหาภูตา อิธ ยถาวุตฺตา ภเวยฺยุนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ขนฺธา มหาภูตา อญฺญมญฺญํ อญฺญมญฺญปจฺจยภาเวน วุตฺตา, อถ ขนฺธา จ มหาภูตา จาติ วิสุํ วิสุํ คยฺเหยฺยุํ, เอวํ สติ ‘‘มหาภูตา ขนฺธานํ น โกจิ ปจฺจโย’’ติ น วตฺตพฺพํ. แม้ด้วยปัจจัยอื่น ก็ถือเอาเพียงความเป็นอุปการะ แล้วแสดงเหตุปัจจัยเป็นต้นในปฏิจจวาระและวารอื่น ด้วยอุปจาระ เมื่อแสดงสิ่งที่กล่าวแล้วตามลำดับ จึงกล่าวมีอาทิว่า "และในปัจจัยวาระ". คำว่า "ตังปัจจยา" คือวัตถุปัจจัย อรรถว่า "ได้วัตถุที่เป็นปัจจัยตามสมควร". คำว่า "เต" คืออาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย. คำว่า "เตสัง" คือของมหาภูตและขันธ์ทั้งหลาย. คำว่า "ปัจจยภาวาภาวโต" นี้กล่าวแล้ว เพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลาย ปรากฏในมหาภูตทั้งหลาย. ถ้าเป็นเช่นนั้น ขันธ์เหล่านั้นก็พึงเป็นอัญญมัญญปัจจัยของมหาภูตทั้งหลายด้วย เมื่อทำความสงสัยของผู้อื่นให้หมดไป จึงกล่าวมีอาทิว่า "เพราะคำว่า 'อัญญมัญญะ'". คำว่า "นิรเปกโข" คือไม่ขึ้นอยู่กับสิ่งอื่น. เพราะเหตุธรรมย่อมไม่เป็นเหตุปัจจัยโดยขึ้นอยู่กับธรรมอื่น ในที่นี้กล่าวอรรถด้วยหัวข้อของศัพท์. คำว่า "อัญญตรเปกโข" คือขึ้นอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง คือขึ้นอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นเหตุร่วมกันกับตน หรือสิ่งอื่นใด. คำว่า "ยถาวุตเตตเรตระเปกโข" คือขึ้นอยู่กับสิ่งซึ่งกันและกันตามที่กล่าวไว้ในบาลี มีอรูปขันธ์เป็นต้น ที่เป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. และขันธ์ทั้งหลายกับมหาภูตทั้งหลายที่เป็นปัจจัยและปัจจยุบบัน พึงเป็นไปตามที่กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะเหตุใดจึงกล่าวเช่นนั้น. เพราะขันธ์ทั้งหลายกับมหาภูตทั้งหลาย ไม่ได้กล่าวไว้ด้วยความเป็นอัญญมัญญปัจจัยซึ่งกันและกัน แต่พึงถือเอาขันธ์ทั้งหลายและมหาภูตทั้งหลายต่างหากกัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรกล่าวว่า "มหาภูตทั้งหลายไม่เป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายเลย". ยสฺส [Pg.280] สยํ ปจฺจโย, ตโต เตน ตนฺนิสฺสิเตน วาติ ยสฺส ธมฺมสฺส สยํ อตฺตนา ปจฺจโย โหติ, ตโต ธมฺมโต สยํ อุปฺปชฺชมานํ กถํ เตน ธมฺเมน ตนฺนิสฺสิเตน วา อญฺญมญฺญปจฺจเยน เอวํภูตํ ตํ ธมฺมชาตํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ วุตฺตเมวตฺถํ อุทาหรเณน วิภาเวติ ‘‘ยถา’’ติอาทินา. ตตฺถ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ อิทํ ‘‘เตน อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ อิมสฺส อุทาหรณํ, ‘‘วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธา’’ติ อิทํ ปน ‘‘ตนฺนิสฺสิเตน อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ เอตสฺส. ตสฺมาติ วุตฺตเมว อตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. อตฺตโน ปจฺจยสฺส ปจฺจยตฺตาภาวโตติ อตฺตโน ปจฺจยภูตสฺส อรูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจยภาวาภาวโต. น หิ มหาภูตา ยโต ขนฺธโต อุปฺปนฺนา, เตสํ ปจฺจยา โหนฺติ. ตทเปกฺขตฺตาติ อิตเรตรปจฺจยภาวาเปกฺขตฺตา. ขนฺเธ ปฏิจฺจ ปจฺจยา จาติ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตนิยาเมเนว ขนฺเธ ปฏิจฺจ, ปจฺจยวาเร วุตฺตนิยาเมน ขนฺเธ ปจฺจยา จ. นอญฺญมญฺญปจฺจยา จ วุตฺตาติ อญฺญมญฺญปจฺจยโต อญฺญสฺมา นิสฺสยปจฺจยาทิโต มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ วุตฺตา จาติ อตฺโถ. วตฺถุํ ปจฺจยา อุปฺปชฺชมานาติ วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปชฺชมานา. ตนฺนิสฺสิเตน จ อญฺญมญฺญปจฺจเยนาติ ตํ วตฺถุํ นิสฺสิเตน ขนฺเธน อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตน อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตน การเณน วตฺถุํ ปจฺจยา…เป… วุตฺตา, อิมินา ปริยาเยน ปน อุชุกํ ปวตฺติยํ วตฺถุสฺส อญฺญมญฺญปจฺจยภาโวติ อตฺโถ. คำว่า "ยัสสะ สยัง ปัจจโย ตโต เตนะ ตันนิสสิเตน วา" คือธรรมใดเป็นปัจจัยด้วยตนเอง ธรรมชาตินั้นที่เกิดขึ้นจากธรรมนั้น จะพึงควรกล่าวว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยด้วยธรรมนั้น หรือด้วยธรรมที่อาศัยธรรมนั้น" ได้อย่างไร ดังนี้ เมื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยอุทาหรณ์ จึงกล่าวมีอาทิว่า "เหมือนอย่าง". ในคำนั้น คำว่า "อาศัยขันธ์ทั้งหลาย ขันธ์ทั้งหลาย" นี้เป็นอุทาหรณ์ของคำว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยนั้น" ส่วนคำว่า "อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย" นี้เป็นอุทาหรณ์ของคำว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่อาศัยวัตถุนั้น". คำว่า "ตัสมา" คือย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยความเป็นเหตุ. คำว่า "อัตตโน ปัจจยัสสะ ปัจจยัตตาภาวโต" คือเพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจัยของอรูปขันธ์ที่เป็นปัจจัยของตน. เพราะมหาภูตทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากขันธ์ใด ย่อมไม่เป็นปัจจัยของขันธ์เหล่านั้น. คำว่า "ตทเปกขัตตา" คือเพราะขึ้นอยู่กับความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. คำว่า "ขันเธ ปฏิจจ ปัจจยา จ" คืออาศัยขันธ์ทั้งหลายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิจจวาระ, และปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปัจจัยวาระ. และคำว่า "และไม่ได้กล่าวว่า (เกิดขึ้น) จากอัญญมัญญปัจจัย" คืออรรถว่า "การเกิดขึ้นของมหาภูตทั้งหลายกล่าวไว้แล้วจากปัจจัยอื่นมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น ไม่ใช่จากอัญญมัญญปัจจัย". คำว่า "วัตถุง ปัจจยา อุปปัชชมานา" คือเกิดขึ้นโดยมีวัตถุเป็นปุเรชาตปัจจัย. และด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่อาศัยวัตถุนั้น คือเกิดขึ้นด้วยขันธ์ที่อาศัยวัตถุนั้นซึ่งเป็นอัญญมัญญปัจจัย, เพราะเหตุนั้น ด้วยเหตุที่กล่าวแล้วว่า "อาศัยวัตถุ... (ละไว้)... กล่าวแล้ว" ส่วนโดยปริยายนี้ อรรถว่า "ความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของวัตถุในความเป็นไปโดยตรง". ๕๙. สา น คหิตาติ ยา ‘‘จกฺขายตนํ นิสฺสายา’’ติอาทินา จกฺขายตนาทีนํ นิสฺสยปจฺจยตา วุตฺตา, สา อิธ ปฏิจฺจวาเร น วุตฺตาติ อตฺโถ สหชาตตฺโถ ปฏิจฺจตฺโถติ กตฺวา. เตนาห ‘‘จกฺขายตนาทีนิ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. เยสํ ปน อรูปกฺขนฺธมหาภูตนามรูปจิตฺตเจตสิกมหาภูตรูปิธมฺมานํ วเสน ฉธา นิสฺสยปจฺจโย อิจฺฉิโต, เตสํ วเสน อิธ วิภตฺโต เอว. กถํ รูปิวเสน วิภตฺโตติ เจ? ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ หทยวตฺถุวเสน สรูปโต ทสฺสิโต เอว. อิตเรสมฺปิ วเสน ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นิสฺสยปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ทสฺสิโต. ยถา หิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทีสุ รูปายตนาทีนํ อสติปิ ปฏิจฺจฏฺฐผรเณ อารมฺมณปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหติ, เอวมิธาปิ จกฺขายตนาทีนํ นิสฺสยปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิสฺสย…เป… น คหิตานี’’ติ. ๕๙. บทว่า "สิ่งนั้นไม่ได้ถูกถือเอา" หมายถึงความเป็นปัจจัยโดยนิสสยะของจักขายตนะเป็นต้น ที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "อาศัยจักขายตนะ" เป็นต้น สิ่งนั้นไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในปฏิจจวาระนี้ โดยถือเอาว่าอรรถแห่งสหชาตะเป็นอรรถแห่งปฏิจจะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "จักขายตนะเป็นต้น... (ละไว้)... เป็นอัธยาศัย" ส่วนนิสสยปัจจัย ๖ อย่างที่พึงประสงค์โดยอาศัยอรูปขันธ์ มหาภูตรูป นามรูป จิต เจตสิก มหาภูตรูป และรูปธรรมนั้น ก็ได้จำแนกไว้ในที่นี้แล้วนั่นเอง ถ้าว่าจำแนกโดยอาศัยรูปอย่างไร? ก็ได้แสดงไว้โดยสภาพของหทัยวัตถุด้วยบทว่า "ขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุ" นั่นเอง โดยอาศัยธรรมอื่น ๆ ก็ได้แสดงไว้ในบทว่า "ธรรมที่เป็นอัพยากฤตอาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นด้วยนิสสยปัจจัย" นี้ เหมือนอย่างในบทว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัย" เป็นต้น แม้เมื่อไม่มีการแผ่ไปแห่งอรรถปฏิจจะของรูปายตนะเป็นต้น ก็ได้แสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยไว้ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ได้แสดงความเป็นนิสสยปัจจัยของจักขายตนะเป็นต้นไว้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นิสสยะ... (ละไว้)... ไม่ได้ถูกถือเอา" ๖๐. ทฺวีสุ [Pg.281] อุปนิสฺสเยสูติ อนนฺตรปกตูปนิสฺสเยสุ. กุสลาปิ ปน มหคฺคตาติ ปิ-สทฺเทน อพฺยากเต มหคฺคเต อากฑฺฒติ ‘‘กุสลาปิ มหคฺคตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ น ลภนฺติ, ปเคว อพฺยากตา’’ติ. กทาจิ น ลภนฺติ, ยทา ครุํ กตฺวา น ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ. ๖๐. บทว่า "ในอุปนิสสยะ ๒ อย่าง" หมายถึงในอนันตรูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ บทว่า "ส่วนกุศลที่เป็นมหัคคตะก็ดี" ด้วยศัพท์ว่า "ปิ" (ก็ดี) ย่อมดึงอัพยากฤตที่เป็นมหัคคตะเข้ามา (มีความหมายว่า) "กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ไม่ได้รับอารัมมณูปนิสสยะ จะกล่าวไปไยถึงอัพยากฤตเล่า" บางครั้งไม่ได้รับ หมายถึงเมื่อไม่เป็นไปโดยทำความเคารพ ดังนี้เป็นอรรถ ๖๑. อญฺญตฺถ เหตุปจฺจยาทีสุ. ปจฺจยํ อนิทฺทิสิตฺวาติ ปจฺจยํ ธมฺมํ สรูปโต อนิทฺทิสิตฺวา. น หิ เหตุปจฺจยนิทฺเทสาทีสุ อโลภาทิกุสลาทิสรูปวิเสสโต เหตุอาทิธมฺมา ทสฺสิตา. กุสลาทีสูติ อิทํ อโลภาทิวิเสสนํ. เตน ยถา อโลภาทีสุ อยเมว ปจฺจโยติ นิยโม นตฺถิ, เอวํ ตพฺพิเสเสสุ กุสลาทีสูติ ทสฺเสติ. อิธ ปน ปุเรชาตปจฺจเย. วตฺถุนวตฺถุธมฺเมสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ปุเรชาตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ, อารุปฺเป อุปฺปชฺชมาเน จ ขนฺเธ นิวตฺเตติ. กสฺมา ปเนตฺถ วตฺถุปุเรชาตเมว คหิตํ, น อารมฺมณปุเรชาตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อารมฺมณปุเรชาตมฺปิ หิ วตฺถุปุเรชาเต อวิชฺชมาเน น ลพฺภตี’’ติ. ตสฺสาติ ปฏิสนฺธิวิปากสฺส. น อุทฺธโฏติ วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เนววิปาก…เป… ตีณีติ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อลาภโตติ ยทิ ลพฺเภยฺย, ‘‘จตฺตารี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ วิปากตฺติเก. ตีณีติ ‘‘วิปากํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ วิปาโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ปุเรชาตปจฺจยา, วิปากธมฺมธมฺมํ, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ อิมานิ ตีณิ. ๖๑. ในปัจจัยอื่น ๆ มีเหตุปัจจัยเป็นต้น บทว่า "ไม่แสดงปัจจัย" หมายถึงไม่แสดงปัจจัยธรรมโดยสภาพ ก็แล ในการแสดงเหตุปัจจัยเป็นต้น ไม่ได้แสดงธรรมมีเหตุเป็นต้นโดยสภาพพิเศษของกุศลมีอโลภะเป็นต้น บทว่า "ในกุศลเป็นต้น" นี้เป็นวิเสสนะของอโลภะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า เหมือนอย่างในอโลภะเป็นต้น ไม่มีกฎเกณฑ์ว่าปัจจัยนี้เท่านั้น ฉันใด ในกุศลเป็นต้นซึ่งเป็นวิเสสนะของธรรมเหล่านั้นก็ฉันนั้น ส่วนในที่นี้ ในปุเรชาตปัจจัย บทว่า "ในวัตถุและอวัตถุธรรม" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด ด้วยบทว่า "ของขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยปุเรชาตปัจจัย" นี้ ย่อมห้ามขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะปฏิสนธิและในอรูปภพ เมื่อทำความสงสัยว่า "เพราะเหตุไรในที่นี้จึงถือเอาเฉพาะวัตถุปุเรชาตะ ไม่ถือเอาอารัมมณปุเรชาตะ" ไว้ในใจ จึงกล่าวว่า "ก็อารัมมณปุเรชาตะนั้นแล เมื่อวัตถุปุเรชาตะไม่มี ก็ย่อมไม่ได้" บทว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึงของปฏิสนธิวิบาก บทว่า "ไม่ได้ยกขึ้นแสดง" เพื่อทำอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเองให้ปรากฏ จึงกล่าวว่า "เนววิบาก... (ละไว้)... กล่าวว่า ๓" บทว่า "เพราะไม่ได้" ย่อมแสดงว่า ถ้าพึงได้ ก็พึงกล่าวว่า "๔" บทว่า "ในที่นั้น" หมายถึงในวิบากติกะ บทว่า "๓" คือ ๓ บทเหล่านี้ว่า "วิบากธรรมอาศัยวิบากธรรมเกิดขึ้นด้วยปุเรชาตปัจจัย, อาศัยวิปากธัมมธรรม, อาศัยเนววิบากนาวิปากธัมมธรรม" ๖๓. ตทุปาทารูปานนฺติ เต มหาภูเต นิสฺสาย ปวตฺตอุปาทารูปานํ. วทตีติ เอกกฺขณิกนานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วทติ อวินิพฺโภควเสน ปวตฺตมานานํ เตสํ ปจฺจเยน วิเสสาภาวโต. ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปานนฺติ วิเสสนํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปานํ เอกกฺขณิกสฺสปิ กมฺมปจฺจยสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหาภูตาน’’นฺติ ทุวิโธปิ กมฺมปจฺจโย วุตฺโต. ๖๓. บทว่า "ของอุปาทารูปเหล่านั้น" หมายถึงของอุปาทารูปที่เป็นไปอาศัยมหาภูตรูปเหล่านั้น บทว่า "ย่อมกล่าว" หมายถึงย่อมกล่าวถึงกรรมปัจจัยที่เป็นเอกขณะและนานาขณะ เพราะไม่มีความพิเศษด้วยปัจจัยของธรรมเหล่านั้นที่เป็นไปโดยไม่แยกกัน บทว่า "ของกตัตตารูปในปวัตติกาล" เป็นวิเสสนะ เพราะกรรมปัจจัยที่เป็นเอกขณะของกตัตตารูปในขณะปฏิสนธิก็พึงประสงค์ ก็เพราะเหตุนั้นแล ในอรรถกถาจึงกล่าวถึงกรรมปัจจัยทั้งสองอย่างว่า "อนึ่ง มหาภูตรูปในขณะปฏิสนธิก็ฉันนั้น" ๖๔. ยํ ยํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภตีติ จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ยํ ยํ อินฺทฺริยรูปํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภติ, ตสฺส ตสฺส วเสน อินฺทฺริยรูปญฺจ วตฺถุรูปญฺจ ‘‘กฏตฺตารูป’’นฺติ วุตฺตํ. ๖๔. บทว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ได้ในปฏิสนธิ" หมายถึงอินทริยรูปสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ได้ในปฏิสนธิ มีจักขุนทรีย์เป็นต้น โดยอาศัยอินทริยรูปนั้น ๆ และวัตถุรูปนั้น ๆ จึงกล่าวว่า "กตัตตารูป" ๖๙. เกสญฺจีติ ปญฺจโวกาเร ปฏิสนฺธิกฺขนฺธาทีนํ. เตสญฺหิ วตฺถุ นิยมโต วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ. สมานวิปฺปยุตฺตปจฺจยาติ สทิสวิปฺปยุตฺตปจฺจยา. กุสลากุสลา หิ ขนฺธา เอกจฺเจ จ อพฺยากตา ยสฺส [Pg.282] วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, น สยํ ตโต วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ลภนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยาภาวโต วตฺถุนาว วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน อุปฺปชฺชนโต. เอกจฺเจ ปน อพฺยากตา ยสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, สยมฺปิ ตโต วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ลภนฺติ ยถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุกฺขนฺธา. เตน วุตฺตํ ‘‘เกสญฺจิ ขนฺธา…เป… นานาวิปฺปยุตฺตปจฺจยาปี’’ติ. ปจฺจยํ ปจฺจยํ กโรตีติ ปจฺจยธมฺมํ วตฺถุํ ขนฺเธ จ อตฺตโน ปจฺจยภูตํ กโรติ, ยถาวุตฺตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ตํกิริยากรณโตติ วิปฺปยุตฺตปจฺจยกิจฺจกรณโต. ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ นตฺถีติ ปฏิจฺจฏฺฐผรณํ นตฺถิ สหชาตฏฺโฐ ปฏิจฺจฏฺโฐติ กตฺวา. ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺตกเมวาห, กึ ปฏิจฺจ? ขนฺเธติ ปากโฏยมตฺโถติ. เตนาห ‘‘กึ ปน ปฏิจฺจา’’ติอาทิ. ปจฺจาสตฺติญาเยน อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธ วา โหตีติ คณฺเหยฺยาติ ตํ นิวาเรตุํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนนฺตรตฺตา…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. ๖๙. บทว่า "ของบางพวก" หมายถึงของปฏิสนธิขันธ์เป็นต้นในปัญจโวการภพ ก็วัตถุของธรรมเหล่านั้นแล ย่อมเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยแน่นอน บทว่า "มีวิปปยุตตปัจจัยเสมอกัน" หมายถึงมีวิปปยุตตปัจจัยคล้ายกัน ก็ขันธ์ที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตบางพวก เป็นวิปปยุตตปัจจัยของธรรมใด ย่อมไม่ได้รับวิปปยุตตปัจจัยจากธรรมนั้นด้วยตนเอง เพราะไม่มีวิปปยุตตปัจจัยของจิตตสมุฏฐาน และเพราะเกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยโดยวัตถุเท่านั้น ส่วนอัพยากฤตบางพวก เป็นวิปปยุตตปัจจัยของธรรมใด ย่อมได้รับวิปปยุตตปัจจัยจากธรรมนั้นด้วยตนเองด้วย เหมือนวัตถุและขันธ์ในขณะปฏิสนธิ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ขันธ์ของบางพวก... (ละไว้)... มีวิปปยุตตปัจจัยต่างกันด้วย" บทว่า "ย่อมทำปัจจัยให้เป็นปัจจัย" หมายถึงย่อมทำวัตถุและขันธ์ซึ่งเป็นปัจจัยธรรมให้เป็นปัจจัยของตน หมายความว่า ย่อมเป็นไปโดยทำปัจจัยธรรมที่กล่าวไว้แล้วให้เป็นปัจจัย บทว่า "เพราะทำกิจนั้น" หมายถึงเพราะทำกิจของวิปปยุตตปัจจัย บทว่า "ไม่มีการเกิดขึ้นโดยอาศัย" หมายถึงไม่มีการแผ่ไปแห่งอรรถปฏิจจะ โดยถือเอาว่าอรรถแห่งสหชาตะเป็นอรรถแห่งปฏิจจะ กล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัย" "อาศัยอะไร? อาศัยขันธ์" ดังนี้เป็นอรรถที่ปรากฏแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็อาศัยอะไรเล่า?" เป็นต้น เพื่อห้ามความเข้าใจที่ว่า "พึงถือเอาว่า 'ด้วยนัยแห่งความใกล้ชิด ย่อมเป็นวิธีกฎหรือปฏิเสธของอนันตระ'" จึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นอนันตระ... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันกล่าวแล้ว" ดังนี้ ๗๑-๗๒. สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ วเสเนตํ วุตฺตนฺติ สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ ปจฺจยานํ วเสน เอตํ ‘‘อิเม เตวีสติ ปจฺจยา’’ติอาทิวจนํ วาจนามคฺคํ ทสฺเสนฺเตหิปิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เอเกนปีติ กุสลาทีสุ จ ปเทสุ เอเกนปิ ปเทน, ตสฺมึ ตสฺมึ วา ปจฺจยนิทฺเทเส วากฺยสงฺขาเตน เอเกนปิ ปเทน. ตโย ปจฺจยาติ เหตุอารมฺมณาธิปติปจฺจยา. เต จตฺตาโร ปจฺฉาชาตญฺจ วชฺเชตฺวาติ เอตฺถ ยถาวุตฺเต จตฺตาโร ปจฺจเย วิตฺถาริตตฺตา ‘‘วชฺเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ, ปจฺฉาชาตํ ปน สพฺเพน สพฺพํ อคฺคหิตตฺตา. เอตฺตกา หิ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ยถาวุตฺเต ปจฺจเย วชฺเชตฺวา อวสิฏฺฐา. เย ปนาติ ปทการเก วทติ. สงฺขิปิตฺวาติ ปทสฺส ‘‘ปาฬิยํ วิตฺถาริตํ อวิตฺถาริตญฺจ สพฺพํ สงฺคเหตฺวา วุตฺต’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘เตวีสติ ปจฺจยา’’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ ‘‘สพฺพํ สงฺคเหตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา. ปจฺฉาชาตปจฺจโยเยว หิ วชฺเชตพฺโพติ. เอวํ วาทนฺตเร วตฺตพฺพํ วตฺวา อิทานิ ปาฬิยา อวิปรีตํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาทิมฺหิ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. (ข้อ ๗๑-๗๒) บทว่า "กล่าวสิ่งนี้โดยอาศัยปัจจัยที่แสดงโดยย่อ" หมายความว่า แม้เมื่อแสดงหนทางแห่งการกล่าว บทว่า "ปัจจัย ๒๓ เหล่านี้" เป็นต้นนี้ ก็กล่าวไว้ในบาลีโดยอาศัยปัจจัยที่แสดงโดยย่อ ดังนี้ อรรถกถากล่าวไว้ บทว่า "แม้ด้วยบทเดียว" หมายถึงด้วยบทเดียวในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น หรือด้วยบทเดียวอันนับว่าเป็นประโยคในการแสดงปัจจัยนั้น ๆ บทว่า "ปัจจัย ๓" คือ เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย บทว่า "เว้นปัจจัย ๔ เหล่านั้นและปัจฉาชาตะ" ในที่นี้กล่าวว่า "เว้น" เพราะปัจจัย ๔ อย่างที่กล่าวไว้แล้วนั้นถูกขยายความไว้ ส่วนปัจฉาชาตะนั้น เพราะไม่ได้ถูกถือเอาทั้งหมด ก็ปัจจัย ๑๙ อย่างมีประมาณเท่านี้แล เป็นปัจจัยที่เหลือจากการเว้นปัจจัยที่กล่าวไว้แล้ว บทว่า "ส่วนบทว่า 'เย' (เหล่าใด)" ย่อมกล่าวถึงผู้ทำบท สำหรับบทว่า "โดยย่อ" ย่อมกล่าวอรรถว่า "กล่าวโดยรวบรวมทั้งหมดทั้งที่ขยายความไว้ในบาลีและที่ไม่ได้ขยายความไว้" พึงเป็นบทว่า "ปัจจัย ๒๓" เพราะกล่าวว่า "รวบรวมทั้งหมด" ก็ปัจฉาชาตปัจจัยเท่านั้นแลที่พึงเว้น ครั้นกล่าวสิ่งที่พึงกล่าวในวาทะอื่นอย่างนี้แล้ว บัดนี้เพื่อแสดงอรรถที่ไม่ผิดจากบาลี จึงกล่าวว่า "ส่วนในเบื้องต้น" เป็นต้น วิภงฺควารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาแห่งวิภังควาระจบแล้ว (๒) สงฺขฺยาวารวณฺณนา (๒) อรรถกถาแห่งสังขยาวาระ ๗๓. ยถา [Pg.283] อญฺญมญฺญปจฺจเย วิเสโส วิภงฺเค อตฺถีติ อิทํ เหตุปจฺจยาทิวิภงฺคโต วิเสสภาวสามญฺเญน วุตฺตํ. น หิ ยาทิโส อญฺญมญฺญปจฺจยวิภงฺเค วิเสโส, ตาทิโส ปุเรชาตปจฺจยวิภงฺเค. ตถา หิ อญฺญมญฺญปจฺจเย ปฏิสนฺธิ ลพฺภติ, น ปุเรชาตปจฺจเย. ‘‘วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิเก วิภงฺเคติ อิมินา ยสฺมึ ปจฺจเย วิปากาพฺยากตํ อุทฺธฏํ, ตํ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา เหตุปจฺจยาทีสุ ‘‘วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา วิภงฺเค วิปากาพฺยากตํ อุทฺธฏํ อตฺถิ, เอวํ วิปากาพฺยากตาภาวํ อาเสวนปจฺจเย วิเสสํ ทสฺเสตีติ. ๗๓. ความที่ในวิภังค์แห่งอัญญมัญญปัจจัยมีข้อแตกต่างกันนั้น บัณฑิตกล่าวไว้ด้วยความเป็นของมีข้อแตกต่างกันโดยทั่วไปจากวิภังค์แห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ข้อแตกต่างกันในวิภังค์แห่งอัญญมัญญปัจจัยเป็นเช่นใด ข้อแตกต่างกันในวิภังค์แห่งปุเรชาตปัจจัยก็ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะว่าในอัญญมัญญปัจจัยย่อมได้ปฏิสนธิ แต่ในปุเรชาตปัจจัยย่อมไม่ได้ ด้วยบทว่า “วิภังค์เป็นต้นว่า อาศัยขันธ์อันเป็นวิบากอัพยากฤตอย่างหนึ่ง” นี้ บัณฑิตแสดงปัจจัยใดที่ยกวิบากอัพยากฤตขึ้นไว้ในปัจจัยนั้น โดยเป็นตัวอย่าง ความข้อนี้บัณฑิตกล่าวไว้แล้วว่า “ในวิภังค์แห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น มีวิบากอัพยากฤตที่ยกขึ้นไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า ‘อาศัยขันธ์อันเป็นวิบากอัพยากฤตอย่างหนึ่ง’ ฉันใด ความที่ไม่มีวิบากอัพยากฤตในอาเสวนปัจจัย ก็ย่อมแสดงข้อแตกต่างกันฉันนั้น” ๗๔. เอตสฺมึ อนุโลเมติ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวาเร ปจฺจยานุโลเม. สุทฺธิกนเยติ ปฐเม นเย. ทสฺสิตคณนโตติ ‘‘นว, ตีณิ, เอก’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต ทสฺสิตคณนโต. ตโต ปเรสุ นเยสูติ ตโต ปฐมนยโต ปเรสุ ทุติยาทินเยสุ. อญฺญิสฺสาติ นวาทิเภทโต อญฺญิสฺสา คณนาย. อพหุคณเนน ยุตฺตสฺส พหุคณนสฺส ปจฺจยสฺส, เตน อพหุคณเนน. สมานคณนตา จาติ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. เตน ปจฺจนียโต อนุโลเม โย วิเสโส วุจฺจติ, ตํ โชเตติ. เตนาห ‘‘อนุโลเมเยว ทฏฺฐพฺพา’’ติ. อนุโลเมเยวาติ อวธารเณน นิวตฺติตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจนีเย…เป… วกฺขตี’’ติ วุตฺตํ. ๗๔. ในบทว่า “ในอนุโลมนี้” คือในปัจจยานุโลมแห่งปฏิจจวารนี้ ในบทว่า “ในสุทธิกนัย” คือในนัยที่หนึ่ง ในบทว่า “จากจำนวนที่แสดงแล้ว” คือจากจำนวนที่แสดงโดยย่อว่า “เก้า, สาม, หนึ่ง” ดังนี้ ในบทว่า “ในนัยทั้งหลายที่เหลือจากนั้น” คือในนัยที่สองเป็นต้นที่เหลือจากนัยที่หนึ่งนั้น ในบทว่า “แก่จำนวนอื่น” คือแก่จำนวนอื่นจากเก้าเป็นต้น แก่ปัจจัยที่มีจำนวนมากที่ประกอบด้วยจำนวนไม่มาก, ด้วยจำนวนไม่มากนั้น บทว่า “และมีความนับเท่ากัน” นั้น ศัพท์ว่า “จะ” เป็นบทปฏิเสธ ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงแสดงข้อแตกต่างกันใดที่กล่าวไว้ในอนุโลมจากปัจจนียะ ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงกล่าวว่า “พึงเห็นในอนุโลมเท่านั้น” เพื่อแสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยบทว่า “ในอนุโลมเท่านั้น” อันเป็นบทกำหนด บัณฑิตจึงกล่าวว่า “ในปัจจนียะ...เป็นต้น...จักกล่าว” ๗๖-๗๙. เต ปน เตรสมูลกาทิเก นเย สาเสวนสวิปาเกสุ ทฺวีสุ ทฺวาวีสติมูลเกสุ สาเสวนเมว คเหตฺวา อิตรํ ปชหนฺโต อาห ‘‘ปจฺฉาชาตวิปากานํ ปริหีนตฺตา’’ติ. วิโรธาภาเว สตีติ อิทํ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ วิย ปริกปฺปวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปุจฺฉาย ทสฺสิตนเยนา’’ติ. ตสฺส จ เตวีสติมูลกสฺส. นามนฺติ เตวีสติมูลกนฺติ นามํ. ทฺวาวีสติ…เป… วุตฺตนฺติ เอเตน ทฺวาวีสติมูลโกว ปรมตฺถโต ลพฺภติ, น เตวีสติมูลโกติ ทสฺเสติ. ๗๖-๗๙. ส่วนในนัยมีเตรรสมูลกะเป็นต้นนั้น บัณฑิตรับเอาเฉพาะสาเสวนะในสองอย่างคือสาเสวนะและสวิบากะในทวาวีสติมูลกะ แล้วละทิ้งอย่างอื่นเสีย จึงกล่าวว่า “เพราะวิบากที่เกิดภายหลังเสื่อมไป” บทว่า “เมื่อไม่มีความขัดแย้ง” นี้ บัณฑิตกล่าวหมายถึงคำสมมติ เช่นในบทเป็นต้นว่า “บางทีอกุศลธรรมพึงเกิดขึ้นอาศัยกุศลธรรม” ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงกล่าวว่า “ด้วยนัยที่แสดงไว้ในปัญหา” และของเตวีสติมูลกะนั้น บทว่า “ชื่อ” คือชื่อว่าเตวีสติมูลกะ ด้วยบทว่า “ยี่สิบสอง...เป็นต้น...กล่าวแล้ว” นี้ บัณฑิตแสดงว่า “โดยปรมัตถ์แล้ว ย่อมได้เฉพาะทวาวีสติมูลกะเท่านั้น ไม่ใช่เตวีสติมูลกะ” อญฺญปทานีติ [Pg.284] เหตุอธิปติปทาทีนิ. สุทฺธิกนโยติ ปฐมนโย, ยํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกมูล’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตีติ ทุมูลกาทีสุ ตํ น โยชียติ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ โสเธตฺวา เอว หิ อภิธมฺมปาฬิ ปวตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมเณ…เป… ปญฺหา’’ติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘ตีณิเยว ปญฺหา’’ติ ปาเฐ. ‘‘วตฺตุ อธิปฺปายานุวิธายี สทฺทปฺปโยโค’’ติ กตฺวา อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ตโต อุทฺธํ คณนํ นิวาเรติ, น อโธ ปฏิกฺขิปตี’’ติ. คณนาย อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติภาวโต เหฏฺฐาคณนํ อมุญฺจิตฺวาว อุปริคณนา สมฺภวตีติ อาห ‘‘ตีสุ เอกสฺส อนฺโตคธตาย จ ‘ตีณิเยวา’ติ วุตฺต’’นฺติ. อตฺตโน วจนนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ลกฺขณ’’นฺติอาทินา วุตฺตํ อตฺตโน วจนํ. บทว่า “บทอื่น” คือบทมีเหตุและอธิปติเป็นต้น บทว่า “สุทธิกนัย” คือนัยที่หนึ่ง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า “เอกมูล” บทว่า “ย่อมไม่ได้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น” คือในทุมูลกะเป็นต้นนั้น ไม่พึงประกอบ เพราะว่าพระอภิธรรมปาฬีดำเนินไปโดยการชำระล้างสิ่งที่ต่ำกว่าลงไปเรื่อยๆ ฉะนั้นจึงมีความสัมพันธ์กันว่า “ในอารัมมณะ...เป็นต้น...ปัญหา” ดังนี้ ในบทว่า “ในที่นั้น” คือในบทว่า “ปัญหาเพียงสามเท่านั้น” เมื่อทำความเข้าใจว่า “การใช้ถ้อยคำย่อมเป็นไปตามความประสงค์ของผู้กล่าว” บัณฑิตจึงแสดงความประสงค์ว่า “ย่อมห้ามจำนวนที่สูงกว่าจากนั้น ไม่ได้ปฏิเสธจำนวนที่ต่ำกว่า” เพราะความเป็นบัญญัติที่ถูกวางไว้ด้วยจำนวน การนับที่สูงกว่าย่อมเป็นไปได้โดยไม่ละทิ้งการนับที่ต่ำกว่า บัณฑิตจึงกล่าวว่า “และเพราะการรวมเข้าไว้ซึ่งหนึ่งในสาม จึงกล่าวว่า ‘เพียงสามเท่านั้น’” บทว่า “คำของตน” คือคำของตนที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า “ในที่นั้นมีลักษณะดังนี้” ๘๐-๘๕. อวิคตา…เป… วุตฺเตปิ วิปลฺลาสโยชนํ อกตฺวาติ อธิปฺปาโย. สา ทสฺสิตา โหตีติ สา วิปลฺลาสโยชนํ อกตฺวา ทสฺสิยมานา ยทิปิ ทสฺสิตา โหติ, น เอวํ อาวิกรณวเสน ทสฺสิตา โหติ ตาทิสสฺส ลิงฺคนสฺส อภาวโต ยถา วิปลฺลาสโยชนายนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘วิปลฺลาส…เป… โหตี’’ติ. เอวเมว อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพติ ‘‘เย…เป… ตํ ทสฺเสตุ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ยทิปิ อวิคตานนฺตร’’นฺติอาทินา ยถา อธิปฺปาโย โยชิโต, เอวเมว ‘‘เตเนตํ อาวิกโรตี’’ติ เอตฺถาปิ อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตตฺถ ‘‘อูนตรคณเนหิ สมานคณเนหิ จ สทฺธึ สํสนฺทเน อูนตรา สมานา จ คณนา โหตี’’ติ อยมตฺโถ ญาปนวเสน ทสฺสิโต, เอวมิธาปีติ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อารมฺมณปจฺจโย เยน เยน พหุตรคณเนน วา สมานคณเนน วา ปจฺจเยน สทฺธึ ติกทุกาทิเภทํ คจฺฉติ, สพฺพตฺถ ตีเณว ปญฺหวิสฺสชฺชนานิ เวทิตพฺพานี’’ติ. น เกวลมตฺถวิเสสาวิกรณตฺถเมเวตฺถ ตถา โยชนา กตา, อถ โข เทสนากฺกโมเยว โสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจนียาทีสุปิ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มูลปทนฺติ อารมฺมณปจฺจยาทิกํ ตสฺมึ ตสฺมึ นเย มูลภูตํ ปทํ. ตตฺถาติ ปจฺจนียาทีสุ. เอตํ ลกฺขณนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ลกฺขณ’’นฺติอาทินา วุตฺตลกฺขณํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปุพฺเพนาปรํ ปาฬิ เอวเมว ปวตฺตา, ตสฺมา เอว. เตน มูลปทํ อาทิมฺหิเยว ฐเปตฺวา เทสนา ญายาคตาติ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ ลิงฺคเนน อตฺถวิเสสาวิกรณํ กถนฺติ [Pg.285] อาห ‘‘น จ วิญฺญาเต อตฺเถ วจเนน ลิงฺเคน จ ปโยชนํ อตฺถี’’ติ. ๘๐-๘๕. บทว่า อวิคตา...เป... แม้กล่าวแล้ว มีอธิบายว่า โดยไม่กระทำการประกอบแบบสลับลำดับ (วิปัลลาสโยชนา). บทว่า สิ่งนั้นถูกแสดงแล้ว มีอธิบายว่า แม้สิ่งนั้นเมื่อถูกแสดงโดยไม่กระทำการประกอบแบบสลับลำดับ จะชื่อว่าถูกแสดงแล้วก็ตาม แต่ก็มิได้ชื่อว่าถูกแสดงโดยอำนาจแห่งการทำให้แจ้งอย่างนั้น เพราะไม่มีเครื่องหมายเช่นนั้น เหมือนในการประกอบแบบสลับลำดับ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วิปัลลาส...เป... ย่อมมี. พึงประกอบอธิบายอย่างนี้นั่นแลว่า ในบทว่า เพื่อแสดง...เป... ซึ่งสิ่งนั้น นี้ อธิบายถูกประกอบไว้แล้วด้วยบทเป็นต้นว่า แม้ว่าอวิคตานันตระ ฉันใด ในบทว่า ด้วยเหตุนั้น จึงทำให้แจ้งสิ่งนี้ นี้ ก็พึงประกอบอธิบายฉันนั้น. อธิบายว่าอะไร? อธิบายว่า เนื้อความนี้ถูกแสดงโดยอำนาจการทำให้รู้แจ้งว่า เมื่อเปรียบเทียบกับจำนวนที่น้อยกว่าและจำนวนที่เท่ากัน จำนวนที่น้อยกว่าและจำนวนที่เท่ากันย่อมมี ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า อารัมมณปัจจัยย่อมถึงความต่างกันมีติกะและทุกะเป็นต้น กับปัจจัยใดที่มีจำนวนมากกว่าหรือมีจำนวนเท่ากัน ในที่ทั้งปวง พึงทราบปัญหาพยากรณ์เพียง ๓ เท่านั้น. การประกอบอย่างนั้นในที่นี้ มิใช่กระทำเพื่อต้องการทำให้แจ้งความพิเศษแห่งเนื้อความเท่านั้น แต่เพื่อแสดงว่า นั่นเป็นลำดับแห่งการแสดงธรรมนั่นเอง ท่านจึงกล่าวบทเป็นต้นว่า แม้ในปัจจนียะเป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า มูลบท คือบทที่เป็นมูลฐานในนัยนั้นๆ มีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. บทว่า ในที่นั้น คือในปัจจนียะเป็นต้น. บทว่า ลักษณะนี้ คือลักษณะที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า ในที่นั้นมีลักษณะดังนี้. บทว่า เพราะเหตุนั้น คือเพราะพระบาลีดำเนินไปอย่างนี้แลทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า การแสดงธรรมดำเนินไปตามหลักการ โดยการวางมูลบทไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง. หากเป็นเช่นนั้น การทำให้แจ้งความพิเศษแห่งเนื้อความด้วยเครื่องหมายจะเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า เมื่อเนื้อความเป็นที่รู้กันแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์ด้วยถ้อยคำและเครื่องหมาย. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปัจจยานุโลม จบแล้ว. ปฏิจฺจวาโร ปฏิจจวาร ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ ๘๖-๘๗. รูปสมุฏฺฐาปกวเสเนว เวทิตพฺพนฺติ อิทํ อฏฺฐกถาวจนํ อนนฺตรํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ ปาฬิยํ อาคตตฺตา วุตฺตํ, ปญฺจวิญฺญาณานํ ปน อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺตานญฺจ วเสน โยชนา สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพสงฺคาหิกวเสน ปเนตํ น น สกฺกา โยเชตุ’’นฺติ. ๘๖-๘๗. คำอรรถกถาว่า พึงทราบโดยอำนาจแห่งธรรมที่ยังรูปให้ตั้งขึ้นเท่านั้น นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะมีมาในพระบาลีโดยลำดับว่า และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน แต่เพราะการประกอบโดยอำนาจแห่งปัญจวิญญาณและอเหตุกปฏิสนธิจิตย่อมเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวว่า แต่การประกอบนี้ มิใช่ว่าจะทำไม่ได้โดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด. ๙๓. สหชาตปุเรชาตปจฺจยาติ อิทํ ปจฺจเยน ปจฺจยธมฺโมปลกฺขณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สหชาตา จ เหตุอาทโย…เป… อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วตฺวา ‘‘น หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. ๙๓. เพื่อแสดงว่า บทว่า สหชาตปุเรชาตปัจจัย นี้ เป็นการระบุปัจจัยธรรมด้วยปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า เหตุเป็นต้นที่เป็นสหชาตะ...เป... พึงเห็นเนื้อความ ดังนี้แล้ว จึงสนับสนุนเนื้อความนั้นด้วยบทเป็นต้นว่า จริงอยู่...ไม่. ๙๔-๙๗. โส ปจฺจโยติ โส ปฏิจฺจฏฺฐผรณโก ปจฺจโย. ๙๔-๙๗. บทว่า ปัจจัยนั้น คือปัจจัยที่แผ่ไปในปฏิจจัฏฐะนั้น. ๙๙-๑๐๒. จิตฺตสมุฏฺฐานาทโยติ อาทิ-สทฺเทน พาหิรรูปอาหารสมุฏฺฐานาทโย รูปโกฏฺฐาสา สงฺคยฺหนฺติ. ตสฺสาติ มคฺคปจฺจยํ ลภนฺตสฺส รูปสฺส. เอวเมว ปนาติ อิมินา ยถา นมคฺคปจฺจเย วุตฺตํ, เอวเมว นเหตุปจฺจยาทีสุ ยํ เหตุปจฺจยํ ลภติ, ตสฺส ปริหีนตฺตาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘เอกจฺจรูปสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทฏฺฐพฺพา’’ติ. ๙๙-๑๐๒. บทว่า จิตตสมุฏฐานเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ส่วนของรูปมีรูปภายนอกและรูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐานเป็นต้น. บทว่า ของรูปนั้น คือของรูปที่ได้มรรคปัจจัย. ด้วยบทว่า ก็อย่างนั้นแล นี้ ท่านประมวลเนื้อความนี้ว่า ในนเหตุปัจจัยเป็นต้น รูปใดได้เหตุปัจจัย เพราะความที่รูปนั้นไม่มี (ในนเหตุ) ฉันใด ในนมรรคปัจจัยที่กล่าวแล้วก็ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พึงเห็นความเป็นปัจจยุปบันของรูปบางอย่าง. ๑๐๗-๑๓๐. สพฺพตฺถาติ ปนฺนรสมูลกาทีสุ สพฺเพสุ นเยสุ. กามํ สุทฺธิกนยาทีสุ วิสทิสวิสฺสชฺชนา, อิธาธิปฺเปตตฺถํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘เอเกสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิธาติ เอเตสุ นาหารมูลกาทินเยสุ. คณนาเยว น สรูปทสฺสนนฺติ สุทฺธิกนเย วิย คณนาย เอว น สรูปทสฺสนํ อธิปฺเปตนฺติ อตฺโถ. ๑๐๗-๑๓๐. บทว่า ในที่ทั้งปวง คือในนัยทั้งปวงมีปัณณรสมูลกะเป็นต้น. จริงอยู่ ในสุทธิกนัยเป็นต้น มีการพยากรณ์ที่ไม่เหมือนกัน แต่เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวบทเป็นต้นว่า ในบางอย่าง. บทว่า ในที่นี้ คือในนัยมีนอาหารมูลกะเป็นต้นเหล่านี้. บทว่า เป็นเพียงการนับ มิใช่การแสดงโดยสรูป มีอธิบายว่า ประสงค์เพียงการนับเท่านั้น มิใช่ประสงค์การแสดงโดยสรูป เหมือนในสุทธิกนัย. ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ จบแล้ว. ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ ๑๓๑-๑๘๙. ติณฺณนฺติ [Pg.286] เหตุ อธิปติ มคฺโคติ อิเมสํ ติณฺณํ ปจฺจยานํ. สาธารณานนฺติ เย เตสํ ติณฺณํ สาธารณา ปจฺจยา ปจฺจนีกโต น ลพฺภนฺติ, ยสฺมา เตสํ สงฺคณฺหนวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา. มคฺคปจฺจเยติ มคฺคปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต. อิตเรหีติ เหตุอธิปติปจฺจเยหิ. สาธารณา สตฺเตวาติ มคฺคปจฺจยวชฺเช สตฺเตว. เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภตีติ เหตุรหิเตสุ อธิปติโน อภาวา. โส ปนาติ เหตุปจฺจโย อสาธารโณติ กตฺวา น วุตฺโต สาธารณานํ อลพฺภมานานํ วุจฺจมานตฺตา. น หิ เหตุปจฺจโย มคฺคปจฺจยสฺส สาธารโณ. เยหีติ เยหิ ปจฺจเยหิ. เตติ อนนฺตรปจฺจยาทโย. เอกนฺติกตฺตาติ อวินาภาวโต. อรูปฏฺฐานิกาติ อรูปปจฺจยา อรูปธมฺมานํเยว ปจฺจยภูตา อนนฺตรปจฺจยาทโย. เตนาติ ‘‘เอกนฺติกานํ อรูปฏฺฐานิกา’’ติ อิธาธิปฺเปตตฺตา. เตหีติ ปุเรชาตาเสวนปจฺจเยหิ. เตสํ วเสนาติ เตสํ อูนตรคณนานํ เอกกาทีนํ วเสน. ตสฺส ตสฺสาติ ปจฺจนียโต โยชิตสฺส ตสฺส ตสฺส ทุกาทิกสฺส พหุคณนสฺส. คณนาติ อูนตรคณนา. อนุโลมโต ฐิตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน อนุโลมโต ฐิโต วา โหตุ ปจฺจนียโต โยชิโต วา, อูนตรคณนาย สมานนฺติ ทสฺเสติ. นยิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกนฺติ อิมินา ยถาวุตฺตลกฺขณํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ๑๓๑-๑๘๙. บทว่า ติณฺณํ คือแห่งปัจจัย ๓ เหล่านี้ คือ เหตุ อธิปติ และมรรค. บทว่า สาธารณานํ คือปัจจัยเหล่าใดที่เป็นสาธารณะแก่ปัจจัย ๓ เหล่านั้น ย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะเหตุที่ท่านกล่าวโดยการสงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้น. บทว่า มคฺคปจฺจเย คือเมื่อมรรคปัจจัยตั้งอยู่โดยอนุโลม. บทว่า อิตเรหิ คือด้วยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย. บทว่า สาธารณา สตฺเตว คือปัจจัย ๗ เท่านั้น เว้นมรรคปัจจัย. บทว่า เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภติ คือแม้เหตุปัจจัยก็ไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะในธรรมที่ปราศจากเหตุย่อมไม่มีอธิปติปัจจัย. บทว่า โส ปน คือแต่เหตุปัจจัยนั้น ท่านไม่กล่าวว่าเป็นอสาธารณะ เพราะกล่าวถึงปัจจัยที่เป็นสาธารณะที่ไม่ได้อยู่. จริงอยู่ เหตุปัจจัยไม่เป็นสาธารณะแก่มรรคปัจจัย. บทว่า เยหิ คือด้วยปัจจัยเหล่าใด. บทว่า เต คืออนันตรปัจจัยเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า เอกนฺติกตฺตา คือเพราะความไม่แยกจากกัน (โดยแน่นอน). บทว่า อรูปฏฺฐานิกา คือปัจจัยที่เป็นอรูป (อรูปปัจจัย) มีอนันตรปัจจัยเป็นต้น ซึ่งเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอรูปเท่านั้น. บทว่า เตน คือเพราะในที่นี้ประสงค์เอาว่า เป็นปัจจัยที่แน่นอนและเป็นอรูปฐาน. บทว่า Tehī คือด้วยปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัย. บทว่า เตสํ วเสน คือด้วยอำนาจแห่งจำนวนที่น้อยกว่ามีเอกกะเป็นต้นของปัจจัยเหล่านั้น. บทว่า ตสฺส ตสฺส คือของทุกะเป็นต้นที่มีจำนวนมากนั้นๆ ที่ประกอบโดยปัจจนียะ. บทว่า คณนา คือจำนวนที่น้อยกว่า. บทว่า อนฺโลมโต ฐิตสฺสาปิ ด้วยศัพท์ว่า ปิ แสดงว่า ไม่ว่าจะเป็นปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม หรือประกอบโดยปัจจนียะ ก็เท่ากับจำนวนที่น้อยกว่า. บทว่า นยิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกํ นี้ ท่านแสดงว่า ลักษณะที่กล่าวมาแล้วนั้น กล่าวโดยส่วนมาก. ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ จบแล้ว. ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา การพรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม ๑๙๐. สพฺเพสุปีติ ปจฺฉาชาตํ ฐเปตฺวา สพฺเพสุปิ ปจฺจเยสุ. โส หิ อนุโลมโต อลพฺภมานภาเวน คหิโต ‘‘สพฺเพสู’’ติ เอตฺถ สงฺคหํ น ลภติ. อรูปาวจรวิปากสฺส อารุปฺเป อุปฺปนฺนโลกุตฺตรวิปากสฺส จ ปุเรชาตาเสวนานํ อลพฺภนโตติ ‘‘กิญฺจิ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสนฺโต’’ติ อาห. ๑๙๐. บทว่า สพฺเพสุปิ ได้แก่ ในปัจจัยทั้งปวง เว้นปัจฉาชาตะ. เพราะปัจฉาชาตะนั้นถูกถือว่าไม่พึงได้โดยอนุโลม จึงไม่ได้รับการสงเคราะห์ในบทว่า “สพฺเพสุ”. เพราะปุเรชาตะและอาเสวนะไม่พึงได้ในอรูปาวจรวิบาก และโลกุตตรวิบากที่เกิดขึ้นในอรูปภพ จึงกล่าวว่า “แสดงโดยยกตัวอย่างบางอย่าง”. อวเสสานํ ลาภมตฺตนฺติ อวเสสานํ เอกจฺจานํ ลาภํ. เตนาห ‘‘น สพฺเพสํ อวเสสานํ ลาภ’’นฺติ. ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถีติ ปจฺฉาชาโต [Pg.287] อนุโลมโต ติฏฺฐตีติ อยํ ปสงฺโค เอว นตฺถิ. ปุเรชา…เป… ลพฺภตีติ อิมินา วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต ปุเรชาโต ลพฺภตีติ อยมฺปิ อตฺถโต อาปนฺโน โหตีติ ตํ นิทฺธาเรตฺวา ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนุโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อวเสสา สพฺเพปีติ อตฺเถ คยฺหมาเน อาปชฺเชยฺยา’’ติ อิทํ ตสฺสา อตฺถาปตฺติยา สพฺภาวทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, อตฺโถ ปน ตาทิโส น อุปลพฺภตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยมฺปิ เกจี’’ติอาทิ. บทว่า อวเสสานํ ลาภมตฺตํ ได้แก่ การได้มาซึ่งบางส่วนของปัจจัยที่เหลือ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่การได้มาซึ่งปัจจัยที่เหลือทั้งหมด”. บทว่า ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถิ ได้แก่ การที่ปัจฉาชาตะตั้งอยู่โดยอนุโลมนั้น ไม่มีข้อสงสัยเลย. ด้วยบทว่า ปุเรชา...เป... ลพฺภติ นี้ ความหมายว่า เมื่อวิปปยุตปัจจัยตั้งอยู่โดยปฏิปักษ์ ปุเรชาตปัจจัยย่อมได้ ก็เป็นความหมายที่เกิดขึ้นโดยอรรถ ดังนั้น เพื่อแสดงสิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น จึงกล่าวบทว่า “ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนฺโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปิ” เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า “อวเสสา สพฺเพปิ” หากถือเอาความหมายว่า “ปัจจัยที่เหลือทั้งหมด” ก็จะเกิดความขัดแย้งขึ้นได้ พึงเห็นว่านี่เป็นเพียงการแสดงถึงความเป็นไปได้ของความขัดแย้งนั้น แต่ความหมายเช่นนั้นไม่ปรากฏ นี่คือความประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวบทว่า “ยํปิ เกจิ” เป็นต้น. ตตฺถ เกจีติ ปทกาเร สนฺธายาห. เต หิ ‘‘อรูปธาตุยา จวิตฺวา กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส คตินิมิตฺตํ อารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ ญาเปตุํ ‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา ปุเรชาเต’ติ อยมตฺโถ นิทฺธาริโต’’ติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อารุปฺเป รูปํ อารพฺภ จิตฺตุปฺปาทสฺส อสมฺภวโต. ตถา เหเก อสญฺญภวานนฺตรสฺส วิย อารุปฺปานนฺตรสฺส กามาวจรปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปุริมานุปฏฺฐิตารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. เตเนวาห ‘‘ตมฺปิ เตสํ รุจิมตฺตเมวา’’ติอาทิ. ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต ยํ ยํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภวิตุํ ยุชฺชติ, ตสฺส ตสฺส วเสนาติ อตฺโถ. น วิจาริตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตาติ อธิปฺปาโย. นวาติ อารมฺมณอนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยปุเรชาตาเสวนสมฺปยุตฺตนตฺถิวิคตปจฺจยา. ตมฺปิ เตสํ นวนฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลมโต อลพฺภมานตํ. ในที่นั้น บทว่า เกจิ กล่าวโดยอ้างถึงนักอธิบายบท. พวกเขากล่าวว่า “เพื่อแสดงว่าคตินิมิตของบุคคลผู้จุติจากอรูปธาตุแล้วไปเกิดในกามธาตุ เป็นอารัมมณปุเรชาตะ จึงกำหนดความหมายว่า 'ไม่มีวิปปยุตปัจจัยในปุเรชาตะ'” คำกล่าวนี้ไม่สมเหตุสมผล เพราะการเกิดขึ้นของจิตโดยอาศัยรูปในอรูปภพนั้นเป็นไปไม่ได้. อีกอย่าง บางพวกก็ปรารถนาอารมณ์ที่ไม่ได้ปรากฏก่อนหน้า สำหรับกามวจรปฏิสนธิวิญญาณที่เกิดต่อจากอรูปภพ เหมือนกับที่เกิดต่อจากอสัญญภพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “นั่นก็เป็นเพียงความเห็นชอบของพวกเขาเท่านั้น” เป็นต้น. บทว่า ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วา ได้แก่ โดยอาศัยปัจจยุปปันน์ที่สมควรจะเกิดขึ้นในปัจจัยนั้นๆ ที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม. ความประสงค์คือ ไม่ได้พิจารณา เพราะเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. บทว่า นว ได้แก่ อารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย. นั่นก็คือการที่ปัจจัย ๙ เหล่านั้นไม่พึงได้โดยอนุโลม. ๑๙๑-๑๙๕. น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺสาติ อญฺญมญฺญปจฺจเยน ปจฺจนียโต ฐิเตน โยชิตสฺส สตฺตมสฺส มูลสฺส วิตฺถาริตตฺตา. สพฺพํ สทิสนฺติ สพฺพปาฬิคมนํ สทิสํ. ๑๙๑-๑๙๕. บทว่า น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺส ได้แก่ เพราะมูลที่ ๗ ที่ประกอบด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปฏิปักษ์ ได้ถูกขยายความแล้ว. บทว่า สพฺพํ สทิสํ ได้แก่ การดำเนินไปในพระบาลีทั้งหมดเหมือนกัน. อิมสฺมึ…เป… เวทิตพฺโพติ เอตฺถ อิมสฺมึ เอตฺถาติ ทฺเว ภุมฺมนิทฺเทสา. เตสุ ปฐมสฺส วิสโย ปจฺจนียานุโลเมติ อฏฺฐกถายเมว ทสฺสิโตติ อทสฺสิตสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปิ-สทฺเทนาติ ‘‘อิเมสมฺปี’’ติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน. กิสฺมิญฺจิ ปจฺจเย. กมฺมปจฺจยํ ลภนฺตานิปิ จกฺขาทีนิ วิปากวิญฺญาณาทีนิ จ อินฺทฺริยํ น ลภนฺตีติ กตฺวา ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ, กติปยํ น ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. มคฺคปจฺจยนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ยถาวุตฺตานีติ ปญฺจโวการปวตฺติอสญฺญภวปริยาปนฺนานิ กฏตฺตารูปาเนว วทติ, น จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานีติ [Pg.288] อธิปฺปาโย. เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ เย เหตุอธิปติสหชาตาทิปจฺจยา รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ, เอเตเยว เหตุอธิปติอาทิเก ฉ ปจฺจเย น ลภนฺติ. เอเตเยวาติ วจเนน อญฺเญ กติปเย ลภนฺตีติ สิทฺธํ โหตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉาชาตา…เป… ลภตี’’ติ อาห. อยญฺจ ปจฺจยลาโภ น ชนกวเสน เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘ลพฺภมานา…เป… ทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมวเสนาติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวเสน. อินฺทฺริยนฺติ อินฺทฺริยปจฺจยํ. ยทิ เอวนฺติ กฏตฺตารูปํ ยํ ยํ น ลภติ, ตํ ตํ ยทิ วตฺตพฺพํ, เอวํ สนฺเต รูปธมฺเมสุ ภูตรูปานิเยว อญฺญมญฺญปจฺจยํ ลภนฺตีติ อาห ‘‘อุปาทารูปานิ…เป… วตฺตพฺพ’’นฺติ. ตํ ปน อุปาทารูปานํ อญฺญมญฺญปจฺจยาลาภวจนํ. อรูปินฺทฺริยาลาภนฺติ อรูปีนํ อินฺทฺริยานํ วเสน อินฺทฺริยปจฺจยาลาภํ. ในบทว่า อิมสฺมึ...เป... เวทิตพฺโพ นี้ มีบทนิเทศที่เป็นภูมิวิภัตติ ๒ บท คือ อิมสฺมึ และ เอตฺถ. ในบทเหล่านั้น ขอบเขตของบทแรกคือ ปัจจนียานุโลม ได้แสดงไว้ในอรรถกถาแล้ว เพื่อแสดงขอบเขตที่ยังไม่ได้แสดง จึงกล่าวบทว่า “เอเตสุ” เป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า ปิ ในบทว่า “อิเมสมฺปิ”. ในปัจจัยบางอย่าง. แม้จักขุเป็นต้นและวิปากวิญญาณเป็นต้นที่ได้กรรมปัจจัย ก็ไม่ได้อินทริยปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โดยส่วนมาก” ซึ่งหมายความว่า บางส่วนไม่ได้. ในมรรคปัจจัยเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ยถาวุตฺตานิ หมายถึง กตัตตารูปที่สงเคราะห์เข้าในปัญจโวการปวัตติและอสัญญภพเท่านั้น ไม่ใช่จิตตสมุฏฐานรูป นี่คือความประสงค์. บทว่า เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ ได้แก่ ปัจจัยมีเหตุ อธิปติ สหชาตะ เป็นต้น เหล่าใดเป็นปัจจัยของรูปธรรม ปัจจัย ๖ มีเหตุ อธิปติ เป็นต้น เหล่านี้เองย่อมไม่ได้. ด้วยคำว่า “เอเตเยว” ย่อมสำเร็จว่าปัจจัยอื่นบางส่วนย่อมได้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า “ปัจฉาชาตะ...เป...ย่อมได้”. การได้ปัจจัยนี้ไม่พึงทราบโดยความเป็นผู้ให้เกิด เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า “การได้...เป...การแสดง”. บทว่า ธมฺมวเสน ได้แก่ โดยอาศัยปัจจยุปปันนธรรม. บทว่า อินฺทฺริยํ ได้แก่ อินทริยปัจจัย. ถ้าเป็นเช่นนั้น หากจะกล่าวถึงกตัตตารูปที่ไม่ได้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ในกรณีเช่นนี้ เฉพาะภูตรูปเท่านั้นที่ได้อัญญมัญญปัจจัยในรูปธรรม จึงกล่าวว่า “อุปาทารูป...เป...ควรกล่าว”. นั่นคือคำกล่าวว่าอุปาทารูปไม่ได้อัญญมัญญปัจจัย. บทว่า อรูปินฺทฺริยลาภํ ได้แก่ การไม่ได้อินทริยปัจจัยโดยอาศัยอินทรีย์ที่เป็นอรูป ๑๙๖-๑๙๗. พหุคณนมฺปิ อูนตรคณเนน โยชิตํ อูนตรคณเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ยทิปิ ติกาทีสุ ‘เหตุยา ปญฺจา’ติ อิทํ นตฺถี’’ติ. อนุตฺตานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย คมฺภีรํ. ยถา จ ภูตรูปานิ นารมฺมณปจฺจยา อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปนฺติ อาห ‘‘วตฺถุปิ ปน ลภตี’’ติ. ยถา เหฏฺฐา เอกมูลกํ ‘‘ทุมูลก’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ อิธาปิ ทุมูลกํ ‘‘ติมูลก’’นฺติ วทนฺติ. ๑๙๖-๑๙๗. แม้การนับที่มาก เมื่อประกอบกับการนับที่น้อยกว่า ก็ย่อมเป็นการนับที่น้อยกว่าเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แม้ในติกะเป็นต้น บทว่า 'เหตุยา ปญฺจา' นี้ไม่มี”. ลึกซึ้งเพราะเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ยากและไม่ตื้น. และเหมือนกับที่ภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้นโดยไม่อารัมมณปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย ฉันใด วัตถุรูปในขณะปฏิสนธิก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “วัตถุก็ย่อมได้”. เหมือนกับที่ข้างล่างกล่าวเอกมูลกะว่า “ทุมูลกะ” ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวทุมูลกะว่า “ติมูลกะ” ฉันนั้น. ๒๐๓-๒๓๓. เจตนามตฺตสงฺคาหเกติ เจตนามตฺตํเยว ปจฺจยุปฺปนฺนํ คเหตฺวา ฐิเต ปญฺเห. ตตฺถ หิ ‘‘นกมฺมปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ วตฺตุํ สกฺกา. เอวํปกาเรติ อิทํ ‘‘ตีณีติอาทีสู’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺทสฺส อตฺถวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาทิ-สทฺโท หิ ปการตฺโถว โหตี’’ติ อาห. รูปมฺปิ ลพฺภติ เจตนามตฺตเมว อสงฺคณฺหนโต. ๒๐๓-๒๓๓. บทว่า เจตนา มตฺตสงฺคาหเก ได้แก่ ในปัญหาที่ตั้งอยู่โดยถือเอาเฉพาะเจตนาเท่านั้นที่เป็นปัจจยุปปันน์. ในที่นั้น ย่อมสามารถกล่าวได้ว่า “ปัจจัยที่ไม่ใช่กรรมปัจจัยคือเหตุปัจจัย”. บทว่า เอวํปกาเร นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นคำอธิบายความหมายของศัพท์ว่า “อาทิ” ในบทว่า “ตีณิติอาทีสุ” จึงกล่าวว่า “ศัพท์ว่า อาทิ ย่อมเป็นไปในความหมายว่า ประเภทเท่านั้น”. รูปก็ย่อมได้ เพราะไม่ได้สงเคราะห์เฉพาะเจตนาเท่านั้น. ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปัจจัยปัจจนียานุโลม จบแล้ว. ปฏิจฺจวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปฏิจจวาร จบแล้ว. ๒. สหชาตวารวณฺณนา ๒. คำอธิบายสหชาตวาร ๒๓๔-๒๔๒. สหชาตปจฺจยกรณนฺติ สหชาตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺติ. สหชาตายตฺตภาวคมนนฺติ สหชาเต ปจฺจยธมฺเม อายตฺตภาวสฺส [Pg.289] คมนํ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อตฺตนา สหชาตปจฺจยายตฺตวุตฺติตา. เอตฺถ จ สหชาตปจฺจยสงฺขาตํ สหชาตํ กโรตีติ สหชาโต, ตถาปวตฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. ตตฺถ ปวตฺตมาโน สหชาตสทฺโท ยสฺมา ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อตฺตนา สหชาตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺตึ ตทายตฺตภาวูปคมนญฺจ วทตีติ วุจฺจติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สหชาตสทฺเทน…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตสฺส กรณสฺส คมนสฺส วาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส สหชาตปจฺจยกรณสฺส สหชาตายตฺตภาวูปคมนสฺส วา. ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต’’ติ อิมสฺส กุสลํ ธมฺมํ สหชาตํ ตํสหภาวิตญฺจ ปจฺจยํ กตฺวาติ อยมตฺโถติ อาห ‘‘กุสลาทีนํ กมฺมภาวโต’’ติ. สหชาตปจฺจยสหภาวีนํ ปจฺจยานํ สงฺคณฺหตฺถญฺเหตฺถ ‘‘สหชาตายตฺตภาวคมนํ วา’’ติ วุตฺตํ. ๒๓๔-๒๔๒. บทว่า สหชาตปัจจัยกรณะ คือ การเป็นไปโดยทำสหชาตธรรมให้เป็นปัจจัย. บทว่า สหชาตายัตตภาวคมนะ คือ การถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัยธรรม เป็นการเป็นไปของปัจจยุปบันธรรมที่อาศัยสหชาตปัจจัยด้วยตนเอง. ในที่นี้ ธรรมที่ทำสหชาตปัจจัยให้สำเร็จ ชื่อว่า สหชาตะ คือ ปัจจยุปบันธรรมที่เป็นไปอย่างนั้น. ในที่นี้ สหชาตศัพท์ที่กำลังเป็นไปนั้น เพราะกล่าวถึงการเป็นไปของปัจจยุปบันธรรมนั้น โดยทำสหชาตธรรมที่เป็นสหชาตะให้เป็นปัจจัย และการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยปัจจัยนั้นด้วยตนเอง จึงกล่าวว่า “ด้วยสหชาตศัพท์…เป็นต้น…กล่าวแล้ว”. บทว่า ตัสสะ กรณัสสะ คมนัสสะ วา คือ การทำนั้น หรือการถึงนั้น ซึ่งสหชาตปัจจัยกรณะที่กล่าวมาแล้ว หรือการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัยที่กล่าวมาแล้วนั้น. บทว่า “กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต” ความว่า โดยทำกุศลธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกันนั้น และที่เกิดร่วมกันนั้นให้เป็นปัจจัย ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะความเป็นกรรมของกุศลธรรมเป็นต้น”. ในที่นี้ เพื่อสงเคราะห์ปัจจัยทั้งหลายที่มีสหชาตปัจจัยเป็นสหภาวี จึงกล่าวว่า “หรือการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัย”. ตํกมฺมภาวโตติ เตสํ ยถาวุตฺตปจฺจยกรณตทายตฺตภาวคมนานํ กมฺมภาวโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโตติ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เตน สหชาโต หุตฺวา’’ติ ปฏิจฺจสทฺทํ อาหริตฺวา อตฺโถ วุตฺโต, ตํ ‘‘ปฏิจฺจตฺโถ สหชาตตฺโถ’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. สหชาตสทฺทโยเค กุสลํ ธมฺมนฺติ อุปโยควจนสฺส ยุตฺติ น วุตฺตา, ‘‘เตน สหชาโต หุตฺวา’’ติ ปน วุตฺตตฺตา กรณตฺเถ อุปโยควจนนฺติ ทสฺสิตนฺติ เกจิ. นิสฺสยวาเร ปน กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสยตฺเถน ปจฺจยํ กตฺวาติ วทนฺเตน อิธาปิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาตตฺเถน ปจฺจยํ กตฺวา’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโตเยว โหติ, ปฏิจฺจสทฺทาหรณมฺปิ อิมเมวตฺถํ ญาเปตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปาทารูปํ กิญฺจิ ภูตรูปสฺส อนุปาลกํ อุปตฺถมฺภกญฺจ โหนฺตมฺปิ สหชาตลกฺขเณน น โหติ, ตสฺมา ปฏิจฺจตฺถํ น ผรตีติ อาห ‘‘ปฏิจฺจาติ อิมินา วจเนน ทีปิโต ปจฺจโย น โหตี’’ติ. นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ อุทาหรณวเสน วุตฺตํ, น อนวเสสโตติ อตฺโถ. ยถาวุตฺโตติ ปฏิจฺจตฺถผรณวเสน วุตฺโต. ยถา จ อุปาทารูปํ ภูตรูปสฺส อุปาทารูปสฺส จ ปจฺจโย น โหติ, เอวํ ฐเปตฺวา ฉ วตฺถูนิ เสสรูปานิ อรูปธมฺมานํ ปจฺจโย น โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุวชฺชานิ รูปานิ จ อรูปาน’’นฺติ อาห. บทว่า ตังกัมมภาวโต คือ เพราะความเป็นกรรมของการทำปัจจัยและการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยปัจจัยที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น. ส่วนในอรรถกถา ได้กล่าวอธิบายโดยนำปฏิจจศัพท์มาว่า “กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต” คือ อาศัยกุศลธรรมแล้วเป็นสหชาตะด้วยกุศลธรรมนั้น, ซึ่งกล่าวไว้โดยถือว่า “ปฏิจจัตถะเป็นสหชาตัตถะ”. ในการประกอบสหชาตศัพท์นั้น ไม่ได้กล่าวถึงความสมควรของอุปโยควจนะว่า กุสลํ ธมฺมํ แต่เพราะกล่าวว่า “เตน สหชาโต หุตฺวา” จึงแสดงว่า เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่ากรณะ ดังนี้บ้าง. ส่วนในนิสสยวาร เมื่อกล่าวว่า “โดยทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยด้วยอรรถว่านิสสยะ” ในที่นี้ก็ย่อมกล่าวความนี้ว่า “โดยทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยด้วยอรรถว่าสหชาตะ” นั่นเอง, และพึงเห็นว่า การนำปฏิจจศัพท์มาก็ย่อมแสดงความหมายนี้เช่นกัน. อุปาทารูปบางอย่าง แม้จะเป็นเครื่องตามรักษาและอุปถัมภ์ของภูตรูป ก็ไม่เป็นไปโดยลักษณะของสหชาตะ, เพราะฉะนั้น จึงไม่แผ่ไปในอรรถว่าปฏิจจะ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ปัจจัยที่แสดงด้วยบทว่า ปฏิจจะ นี้ ย่อมไม่มี”. บทว่า นิทัสสนวเสนะ วุตฺตํ คือ กล่าวโดยเป็นตัวอย่าง, ไม่ใช่กล่าวโดยไม่เหลือทั้งหมด ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า ยถาวุตฺโต คือ กล่าวโดยแผ่ไปในอรรถว่าปฏิจจะ. และอุปาทารูปไม่เป็นปัจจัยของภูตรูปและอุปาทารูปฉันใด, รูปที่เหลือเว้นวัตถุ ๖ อย่าง ก็ไม่เป็นปัจจัยของอรูปธรรมฉันนั้น ดังนี้ เมื่อจะแสดง จึงกล่าวว่า “รูปทั้งหลายที่เว้นวัตถุ (ไม่เป็นปัจจัย) แก่อรูปธรรมทั้งหลาย”. สหชาตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายสหชาตวาร จบแล้ว. ๓. ปจฺจยวารวณฺณนา ๓. คำอธิบายปัจจยวาร ๒๔๓. ปติ-สทฺโท [Pg.290] ปติฏฺฐตฺถํ ทีเปติ ‘‘สาเร ปติฏฺฐิโต’’ติอาทีสุ, อย-สทฺโท คตึ ทีเปติ ‘‘เอติ เอตฺถาติ อโย’’ติ. ๒๔๓. บทว่า ปฏิ แสดงอรรถว่าตั้งมั่น ในประโยคมีอาทิว่า “ตั้งมั่นอยู่ในสาระ”, บทว่า อยะ แสดงอรรถว่าการไป ในประโยคว่า “ย่อมไปในที่นี้ ชื่อว่า อยะ”. ภูตุปาทารูปานิ สห สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตํ อุปาทารูปานํ วิย ภูตรูปานิ นิสฺสโย โหตีติ กตฺวา. ยทิ เอวํ กสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘มหาภูเต นิสฺสาย จิตฺตสมุฏฺฐานํ อุปาทารูป’’นฺติ อุปาทารูปํเยว ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ. กล่าวโดยรวมภูตรูปและอุปาทารูปเข้าด้วยกัน โดยถือว่า ภูตรูปเป็นนิสสยะเหมือนอุปาทารูป. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดในอรรถกถาจึงแสดงแต่อุปาทารูปว่า “อุปาทารูปที่เกิดจากจิตอาศัยมหาภูตรูป” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ส่วนในอรรถกถาเป็นต้น”. ๒๕๕. ปฏิจฺจวาเร สหชาเตติ ปฏิจฺจวาเร สหชาตปจฺจยวณฺณนายํ, กมฺมอุตุชานนฺติ กมฺมชานํ อุตุชานญฺจ วเสน อตฺโถ วุตฺโตติ โยชนา. ตถา หิ ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘ทฺวิสนฺตติสมุฏฺฐานภูตวเสน วุตฺต’’นฺติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๕๗). กมฺเม จาติ กมฺเม ชนกกมฺมปจฺจเย คหิเต. เอกนฺตาเนกนฺตกมฺมชานนฺติ เอกนฺเตน กมฺมชานํ น เอกนฺตกมฺมชานญฺจ. ตตฺถ อสญฺญภเว เอกนฺตกมฺมชํ นาม ชีวิตินฺทฺริยํ, อิตรํ อุปาทารูปํ ภูตรูปญฺจ น เอกนฺตกมฺมชํ, ตทุภยมฺปิ ตตฺถ เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตํ, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูป’’นฺติ อิทํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานวเสเนว วุตฺตนฺติ. โส นาธิปฺเปโตติ โย ยถาทสฺสิโต ปฏิจฺจวาเร สหชาตปจฺจเย อตฺโถ วุตฺโต, โส อิธ น อธิปฺเปโต. กสฺมาติ เจ, อาห ‘‘กฏตฺตา…เป… คหิตตฺตา’’ติ. ตํ ปหายาติ ตํ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตมตฺถํ ปหาย อคฺคเหตฺวา. ยถาคหิตสฺสาติ ‘‘อสญฺญ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ ปาฬิยํ เอว คหิตสฺส. ปฏิจฺจ ปจฺจยาติ อิทํ ทฺวินฺนํ วารานํ อุปลกฺขณํ. ปฏิจฺจวาเร อาคตนเยน มหาภูเต ปฏิจฺจ, ปจฺจยวาเร อาคตนเยน มหาภูเต ปจฺจยา มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ น นิวาเรตพฺพา, ตสฺมา ‘‘อุปาทารูปสงฺขาตํ กฏตฺตารูป’’นฺติ เอวํ อุปาทารูปคฺคหเณน กฏตฺตารูปํ อวิเสเสตฺวา อุปาทารูปานํ นิวตฺเตตพฺพานํ อุตุจิตฺตาหารสมุฏฺฐานานํ อตฺถิตาย กฏตฺตา…เป… วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. ๒๕๕. บทว่า ปฏิจจวาเร สหชาเต คือ ในคำอธิบายสหชาตปัจจัยในปฏิจจวาร, บทว่า กัมมุตตุชานํ คือ ความหมายกล่าวไว้โดยอาศัยกรรมชรูปและอุตุชรูป ดังนี้เป็นโยชนา. แท้จริง ในที่นั้นกล่าวไว้ว่า “กล่าวโดยเป็นภูตรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๒” (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.57). บทว่า กัมเม จ คือ เมื่อกรรมอันเป็นชนกกรรมปัจจัยถูกถือเอา. บทว่า เอกันตาเนกันตกัมมชานํ คือ กรรมชรูปที่เป็นโดยส่วนเดียวและไม่เป็นโดยส่วนเดียว. ในที่นั้น ในอสัญญีภพ สิ่งที่เป็นกรรมชะโดยส่วนเดียว คือ ชีวิตินทรีย์, ส่วนอุปาทารูปและภูตรูปอื่นไม่เป็นกรรมชะโดยส่วนเดียว, ทั้งสองอย่างนั้นกล่าวรวมกันไว้ในที่นั้น, ส่วนบทว่า “อาศัยมหาภูตรูปแล้วเป็นกตัตตารูป” นี้ กล่าวไว้โดยอาศัยกรรมสมุฏฐานเท่านั้น. บทว่า โส นาธิปฺเปโต คือ ความหมายที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัยในปฏิจจวารที่แสดงมาแล้วนั้น ไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้. ถ้าถามว่า เพราะเหตุใด, จึงกล่าวว่า “กตัตตา…เป็นต้น…ถูกถือเอาแล้ว”. บทว่า ตํ ปหาย คือ ละความหมายที่กล่าวไว้ในปฏิจจวารนั้น ไม่ถือเอา. บทว่า ยถาคหิตัสสะ คือ ของที่ถูกถือเอาไว้ในบาลีว่า “อสัญญะ…เป็นต้น…กตัตตารูปเป็นอุปาทารูป” นั่นเอง. บทว่า ปฏิจจ ปัจจยา นี้เป็นเครื่องหมายของวารทั้งสอง. โดยนัยที่มาในปฏิจจวารว่า อาศัยมหาภูตรูป, โดยนัยที่มาในปัจจยวารว่า มหาภูตรูปเป็นปัจจัย, การเกิดขึ้นของมหาภูตรูปไม่พึงห้าม, เพราะฉะนั้น พึงทราบโยชนาในที่นี้ว่า “กตัตตารูปที่นับว่าเป็นอุปาทารูป” ดังนี้ โดยการถือเอาอุปาทารูป ไม่ระบุเจาะจงกตัตตารูป, เพราะความมีอยู่ของอุปาทารูปที่พึงคัดออก ซึ่งเกิดจากอุตุ จิต และอาหาร, จึงพึงเห็นวิเสสนะว่า กตัตตา…เป็นต้น. ๒๘๖-๒๘๗. เอกจฺจสฺส รูปสฺสาติ อเหตุกจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส. อิโต ปเรสุปิ เอกจฺจรูปคฺคหเณ เอเสว นโย. จกฺขาทิธมฺมวเสนาติ จกฺขายตนาทิรูปธมฺมวเสน. จิตฺตสมุฏฺฐานาทิโกฏฺฐาสวเสนาติ จิตฺตชาทิรูปธมฺมภาควเสน. สพฺพํ ลพฺภตีติ สติปิ อิมสฺส นยสฺส นเหตุมูลกตฺเต [Pg.291] โนนตฺถิโนวิคเตสุ เอกนฺติ คณนํ สพฺพํ รูปํ สพฺพสฺส รูปสฺส วเสน คณนา ลพฺภติ จตุสนฺตติวเสน วตฺตมาเนสุ ปญฺจวีสติยา รูปธมฺเมสุ วชฺชิตพฺพสฺส อภาวา. ๒๘๖-๒๘๗. บทว่า เอกัจจัสสะ รูปัสสะ คือ ของรูปที่เกิดจากจิตที่ไม่มีเหตุ. แม้ในการถือเอารูปบางอย่างในที่อื่นต่อจากนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า จักขาธิธัมมวเสนะ คือ โดยอำนาจแห่งรูปธรรมมีจักขายตนะเป็นต้น. บทว่า จิตตสมุฏฐานาทิโกฏฐาสวเสนะ คือ โดยอำนาจแห่งส่วนของรูปธรรมมีรูปที่เกิดจากจิตเป็นต้น. บทว่า สัพพํ ลัพภตีติ คือ แม้เมื่อนัยนี้ไม่มีเหตุเป็นมูล, การนับที่แน่นอนในโนนัตถิและโนวิคตปัจจัย, การนับรูปทั้งหมดโดยอำนาจแห่งรูปทั้งหมด ย่อมได้ เพราะไม่มีสิ่งที่พึงยกเว้นในรูปธรรม ๒๕ ประการที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งสันตติ ๔. ปจฺจยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปัจจยวาร จบแล้ว. ๔. นิสฺสยวารวณฺณนา ๔. คำอธิบายนิสสยวาร ๓๒๙-๓๓๗. นิสฺสยปจฺจยภาวนฺติ นิสฺสยวาเร วุตฺตสฺส สหชาตปุเรชาตสฺส จ นิสฺสยฏฺฐสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจยภาวํ ปจฺจยวาเรน นิยเมตุนฺติ โยชนา. ตถา ปจฺจยวาเร ‘‘ปจฺจยา’’ติ วุตฺตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส สหชาตปุเรชาตภาวํ นิสฺสยวาเรน นิยเมตุนฺติ โยชนา. นิยมนญฺเจตฺถ ปจฺจยฏฺฐนิสฺสยฏฺฐานํ ปริยายนฺตเรน ปกาสิตตฺตา อตฺถโต เภทาภาวทสฺสนนฺติ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยตฺตํ นาม นิสฺสยตฺตํ, นิสฺสยตฺตํ นาม ปจฺจยตฺต’’นฺติ. ๓๒๙-๓๓๗. บทว่า นิสสยปัจจัยภาวัง คือ พึงกำหนดความเป็นปัจจัยของธรรมที่มีนิสสยัฏฐะ อันเป็นสหชาตะและปุเรชาตะที่กล่าวไว้ในนิสสยวาร ด้วยปัจจยวาร ดังนี้เป็นโยชนา. เช่นเดียวกัน พึงกำหนดความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะของปัจจัยธรรมที่กล่าวไว้ในปัจจยวารว่า “ปัจจยา” ด้วยนิสสยวาร ดังนี้เป็นโยชนา. และการกำหนดในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นการแสดงว่าไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ เพราะมีการประกาศปัจจยัฏฐะและนิสสยัฏฐะด้วยวิธีอื่น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ความเป็นปัจจัย ชื่อว่า ความเป็นนิสสยะ, ความเป็นนิสสยะ ชื่อว่า ความเป็นปัจจัย”. นิสฺสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายนิสสยวาร จบแล้ว. ๕. สํสฏฺฐวารวณฺณนา ๕. คำอธิบายสังสัฏฐวาร ๓๕๑-๓๖๘. สาติ สวตฺถุกา ปฏิสนฺธิ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สํสฏฺฐวาเรปิ. อธิปติปุเรชาตาเสวเนสุ อนุโลมโต นกมฺมนวิปากนฌานนวิปฺปยุตฺเตสุ ปจฺจนียโต ฐิเตสุ น ลพฺภติ, อญฺเญสุ สหชาตาทีสุ อนุโลมโต เหตุอาทีสุ ปจฺจนียโต จ อนุโลมโต จ ฐิเตสุ ลพฺภตีติ. เตนาห ‘‘ลพฺภมานปจฺจเยสู’’ติ. อิมสฺส วิเสสสฺสาติ อิมสฺส ยถาวุตฺตสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อุทฺธฏา, ตสฺมา ตาทิสสฺส วิเสสสฺส ทสฺเสตพฺพสฺส อภาวโต วตฺถุวิรหิตา ปฏิสนฺธิ อนุทฺธฏา, น วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อภาวโตติ อตฺโถ. เหตุปจฺจยวิรหิตมตฺตทสฺสนตฺถนฺติ อิมินา ภูตกถนํ อเหตุกคฺคหณํ น พฺยภิจารนิวตฺตนนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อเหตุกวิปากกิริยวเสนา’’ติ ภวิตพฺพํ เหตุปริยนฺตตฺตา มคฺคสฺส. ๓๕๑-๓๖๘. บทว่า สา คือ ปฏิสนธิที่มีวัตถุ. แม้ในสังสัฏฐวารนี้ก็เหมือนกัน. ในอธิปติ ปุเรชาตะ และอาเสวนปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม และในนกัมมะ นวิปากะ นฌานะ และนวิปปยุตตปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ย่อมไม่ได้, ในปัจจัยอื่นๆ มีสหชาตะเป็นต้นที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม และในปัจจัยมีเหตุเป็นต้นที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะและโดยอนุโลม ย่อมได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปัจจัยที่พึงได้'. บทว่า อิมัสสะ วิเสสัสสะ คือ ยกขึ้นแสดงเพื่อแสดงความพิเศษตามที่กล่าวมานี้, เพราะฉะนั้น ปฏิสนธิที่ปราศจากวัตถุจึงไม่ยกขึ้นแสดง เพราะไม่มีความพิเศษเช่นนั้นที่จะพึงแสดง. อธิบายว่า เพราะไม่มีในวิปปยุตตปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ. บทว่า เหตุปัจจยวิรหิตมัตตทัสสนัตถัง นี้ แสดงว่า การถือเอาอเหตุกะเป็นการกล่าวตามความเป็นจริง ไม่ใช่เพื่อห้ามความคลาดเคลื่อน. ควรเป็น 'โดยอำนาจแห่งอเหตุกวิปากกิริยา' เพราะมรรคมีเหตุเป็นที่สุด. ๓๖๙-๓๙๑. ‘‘เหตุมฺหิ อนุโลมโต ฐิเต ฌานมคฺคา ปจฺจนียโต น ลพฺภนฺตี’’ติอาทิ ยํ อิธ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตํ เหตุปจฺจยาทิวเสน อุปฺปชฺชมาโน [Pg.292] ธมฺโม จตฺตาโร สพฺพฏฺฐานิกา อาหารินฺทฺริยฌานมคฺคา จาติ อิเม อฏฺฐ ปจฺจเย อลภนฺโต นาม นตฺถีติ อิมินา ปฏิจฺจวาเร อนุโลมปจฺจนียวณฺณนายํ วุตฺเตน นเยน เวทิตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘ปฏิจฺจวาเร…เป… นเยนา’’ติ. เสเสสูติ อเหตุกโมหวชฺชาเหตุเกสุ ปญฺจวิญฺญาณา…เป… ฌานปจฺจยํ ลภนฺติ, ตสฺมา ‘‘อเหตุกโมโหว ฌานมคฺคปจฺจยํ ลภตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, กิญฺจ ปจฺจนียานุโลเม ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลเมน อนุโลมวเสน สห โยชนา นตฺถิ เอเกกสฺเสว โยชนาย อาคตตฺตา, ตสฺมา อเหตุกโมโหว มคฺคปจฺจยํ ลภตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. 369-391. คำว่า 'เมื่อเหตุตั้งอยู่โดยอนุโลม ฌานและมรรคย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ' เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในอรรถกถานี้ สามารถทราบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในการพรรณนาอนุโลมปัจจนียะในปฏิจจวารว่า 'ธรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ชื่อว่าไม่ได้รับปัจจัย ๘ เหล่านี้ คือ สัพพัฏฐานิกะ ๔ อาหาร อินทรีย์ ฌาน และมรรค ย่อมไม่มี' เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปฏิจจวาร...เป...ด้วยนัย'. บทว่า เสเสสุ คือ ในอเหตุกธรรมที่เว้นอเหตุกโมหะ ปัญจวิญญาณ...เป...ย่อมได้ฌานปัจจัย, เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า 'อเหตุกโมหะเท่านั้นย่อมได้ฌานและมรรคปัจจัย', อีกอย่างหนึ่ง ในปัจจนียานุโลม ไม่มีการประกอบปัจจัย ๒ อย่างเข้าด้วยกันโดยอนุโลมกับอนุโลม เพราะมาโดยการประกอบทีละอย่างเท่านั้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบการประกอบในที่นี้ว่า 'อเหตุกโมหะเท่านั้นย่อมได้มรรคปัจจัย' ดังนี้. สํสฏฺฐวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถาธิบายสัมสัฏฐวารจบแล้ว. ๖. สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา ๖. อรรถาธิบายสัมปยุตตวาร. ๓๙๒-๔๐๐. สทิสํ สมฺปยุตฺตนฺติ ‘‘ยํ สทิสํ, ตํ สํสฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจมานํ สมฺปยุตฺตํ น โหติ ‘‘สํสฏฺฐา โยชิตา หยา’’ติอาทีสุ. อสํสฏฺฐํ โวกิณฺณนฺติ ยํ น สํสฏฺฐํ อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน โวกิณฺณมฺปิ วิมิสฺสตาย สมฺปยุตฺตนฺติ วุจฺจมานํ, ตํ สํสฏฺฐํ น โหติ ‘‘ยา สา วีมํสา…เป… โกสชฺชสมฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ. เอวํ อสมฺปยุตฺตสฺสปิ สํสฏฺฐปริยาโย อสํสฏฺฐสฺส จ สมฺปยุตฺตปริยาโย อตฺถีติ ตทุภยํ อิตเรตรํ นิยเมตีติ ทสฺสนตฺถํ วารทฺวยเทสนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุภยํ…เป… นิยามกํ โหตี’’ติ, สํสฏฺฐสทฺโท หิ โวกิณฺณฏฺโฐ นตฺถิ, สมฺปยุตฺตสทฺโท จ สทิสตฺโถ, ตสฺมา ยถา สํสฏฺฐสทฺโท สมฺปยุตฺตสทฺทาเปกฺโข สทิสตฺถโต วินิวตฺติตฺวา เอกุปฺปาทาทิสภาวเมว อตฺถํ โพเธติ, เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺโทปิ สํสฏฺฐสทฺทาเปกฺโข โวกิณฺณฏฺฐโต วินิวตฺติตฺวาติ อญฺญมญฺญาเปกฺขสฺส สทฺททฺวยสฺส อญฺญมญฺญนิยามกตา เวทิตพฺพา. ๓๙๒-๔๐๐. บทว่า สทิสัง สัมปยุตตัง คือ คำที่กล่าวว่า 'สิ่งใดเสมอกัน สิ่งนั้นชื่อว่าสังสัฏฐะ' ย่อมไม่เป็นสัมปยุตต์ในประโยคเป็นต้นว่า 'ม้าทั้งหลายที่สังสัฏฐะ (ผูกรวมกัน) แล้ว'. บทว่า อสังสัฏฐัง โวกิณณัง คือ สิ่งใดที่ไม่สังสัฏฐะกัน แม้จะปะปนกันโดยเกิดขึ้นคั่นในระหว่างๆ ก็เรียกว่าสัมปยุตต์เพราะความระคนกัน, สิ่งนั้นย่อมไม่เป็นสังสัฏฐะในประโยคเป็นต้นว่า 'วิมังสาใด...เป...สัมปยุตด้วยโกสัชชะ'. เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ธรรมที่ไม่สัมปยุตก็มีปริยายแห่งสังสัฏฐะ และธรรมที่ไม่สังสัฏฐะก็มีปริยายแห่งสัมปยุต, เพื่อแสดงว่าทั้งสองอย่างนั้นย่อมกำหนดซึ่งกันและกัน จึงมีการแสดงวารทั้งสอง ท่านจึงกล่าวแสดงว่า 'ทั้งสอง...เป...ย่อมเป็นเครื่องกำหนด', เพราะว่าคำว่า สังสัฏฐะ ไม่มีอรรถว่าปะปนกัน และคำว่า สัมปยุตต์ มีอรรถว่าเสมอกัน, เพราะฉะนั้น คำว่า สังสัฏฐะ เมื่ออาศัยคำว่า สัมปยุตต์ ย่อมเว้นจากอรรถว่าเสมอกันแล้วแสดงอรรถที่มีสภาวะมีเอกุปปาทะเป็นต้นเท่านั้น ฉันใด แม้คำว่า สัมปยุตต์ เมื่ออาศัยคำว่า สังสัฏฐะ ก็เว้นจากอรรถว่าปะปนกัน ฉันนั้น, พึงทราบความเป็นเครื่องกำหนดซึ่งกันและกันของคำทั้งสองที่อาศัยซึ่งกันและกัน. สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถาธิบายสัมปยุตตวารจบแล้ว. ๗. ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา ๗. อรรถาธิบายปัญหาวารวิภังค์. ๔๐๑-๔๐๓. เต [Pg.293] ปจฺจเยติ เต เหตุอาทิเก ปจฺจเย. ปฏิปาฏิยาติ เอตฺถ ปจฺจยปฏิปาฏิยา กุสลาทิปทปฏิปาฏิยา วาติ อาสงฺกายํ อุภยวเสนปิ อตฺโถ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ปฐมํ ตาว สนฺธายาห ‘‘ยถากฺกเมนา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน เทสนากฺกเมน ยาย ปฏิปาฏิยา ปฏิจฺจวาเร ปจฺจยา อาคตา, ตทนุรูปํ เต ทสฺเสตุนฺติ. ทุติยํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สา ปนายํ ปทปฏิปาฏิ ยสฺมา น กุสลปททสฺสนมตฺเตน ทสฺสิตา โหติ, ตสฺมา ตํ เอกเทเสน สกลํ นยโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสโล กุสลสฺสาติ…เป… โหตี’’ติ. เตนาติ นิทสฺสนมตฺเตน ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติ ปเทน. สพฺโพ ปเภโทติ ยํ ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจเย ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทิโก ยตฺตโก ปเภโท วิสฺสชฺชนํ ลภติ, โส สพฺโพ ปเภโทติ อตฺโถ. เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุนฺติ เต เหตุอาทิปจฺจเย กุสลาทิปทปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุํ. ๔๐๑-๔๐๓. บทว่า Te paccaye ความว่า ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า Paṭipāṭiyā ในที่นี้ เมื่อมีความสงสัยว่า 'โดยลำดับแห่งปัจจัย หรือว่าโดยลำดับแห่งบทมีกุศลเป็นต้น' พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงว่าเนื้อความย่อมสมควรแม้ด้วยอาการทั้งสอง จึงกล่าวถึงนัยแรกก่อนว่า yathākkamena เป็นต้น. เนื้อความของคำนั้นคือ เพื่อจะแสดงปัจจัยเหล่านั้นให้สอดคล้องกับลำดับที่ปัจจัยมาในปฏิจจวาร โดยนัยแห่งลำดับการเทศนาว่า 'เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย' เป็นต้น. ส่วนเพื่อจะแสดงนัยที่สอง จึงกล่าวว่า kusalo kusalassa เป็นต้น. ก็ลำดับแห่งบทนี้ เนื่องจากมิใช่ว่าจะแสดงเพียงการแสดงบทกุศลเท่านั้น ฉะนั้น พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงลำดับแห่งบทนั้นทั้งหมดโดยนัยเพียงบางส่วน จึงกล่าวว่า kusalo kusalassāti...pe... hotī. บทว่า Tenā คือ ด้วยบทที่เป็นตัวอย่างว่า kusalo kusalassa. บทว่า Sabbo pabhedo ความว่า การจำแนกมี 'กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล' เป็นต้น มีประมาณเท่าใดที่ได้รับวิสัชนาในปัจจัยนั้นๆ การจำแนกทั้งหมดนั้น ชื่อว่า Sabbo pabhedo. บทว่า Te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ ความว่า เพื่อจะแสดงปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้น ตามลำดับแห่งบทมีกุศลเป็นต้น. ๔๐๔. ผลวิเสสํ อากงฺขนฺตา ปฏิคฺคาหกโต วิย ทายกโตปิ ยถา ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ, เอวํ ทานํ เทนฺตีติ อาห ‘‘วิสุทฺธํ กตฺวา’’ติ. เตสนฺติ วตฺตพฺพตารหนฺติ อิมินา โวทานสฺส สกทาคามิอาทีนํ อาเวณิกตํ ทสฺเสติ. กามํ อคฺคมคฺคปุเรจาริกมฺปิ โวทานเมว, อเสกฺโข ปน หุตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขตีติ น ตํ อิธ คหิตํ. ตนฺติ โวทานํ. โคตฺรภุจิตฺตนฺติ อฏฺฐมกสฺส อุปฺปชฺชนกาเล ‘‘โคตฺรภู’’ติ วตฺตพฺพตารหํ จิตฺตํ. โคตฺรภุสทิสนฺติ วา โสตาปนฺนาทิโคตฺราภิภาวีติ วา โคตฺรภุจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภูมิโต ววตฺถเปติ, ‘‘เตภูมกกุสลเมวา’’ติ เอตฺถ วิย น ปจฺจยธมฺมนฺติ อตฺโถ. เทสนนฺตรตฺตาติ ‘‘กุสลจิตฺตสมงฺคิสฺสา’’ติอาทินา ปุคฺคลามสนเทสนโต อญฺญตฺตา, อญฺญถา คหิตํ ปุน น คณฺเหยฺยาติ อธิปฺปาโย. ๔๐๔. ทายกทั้งหลายเมื่อหวังผลพิเศษ ย่อมให้ทานโดยทำทานนั้นให้บริสุทธิ์ เหมือนอย่างที่ทักษิณาบริสุทธิ์ได้แม้จากฝ่ายทายก เหมือนจากฝ่ายปฏิคาหก ฉะนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า visuddhaṃ katvā. ด้วยคำว่า Tesanti vattabbatārahaṃ นี้ พระอรรถกถาจารย์แสดงความเป็นของเฉพาะแห่งโวทานของพระสกทาคามีเป็นต้น. จริงอยู่ แม้โวทานที่เกิดก่อนมรรคเบื้องสูงก็เป็นโวทานนั่นเอง แต่เพราะบุคคลเป็นพระอเสกขะแล้วจึงพิจารณาโวทานนั้น ฉะนั้น โวทานนั้นจึงไม่ถูกถือเอาในที่นี้. บทว่า Tanti หมายถึง โวทานนั้น. บทว่า Gotrabhucittanti คือ จิตที่ควรเรียกว่า 'โคตรภู' ในขณะที่อัฏฐมกะเกิดขึ้น. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถในคำว่า Gotrabhucittaṃ นี้ว่า จิตที่คล้ายกับโคตรภู หรือจิตที่ครอบงำโคตรของพระโสดาบันเป็นต้น. พระอรรถกถาจารย์ย่อมกำหนดปัจจัยอุบัติโดยภูมิ อธิบายว่า มิใช่กำหนดปัจจัยธรรม เหมือนในคำว่า 'เป็นกุศลในภูมิ 3 เท่านั้น'. บทว่า Desanantarattā ความว่า เพราะเป็นเทศนาที่ต่างไปจากการเทศนาที่ยกบุคคลขึ้นอ้างว่า 'ของผู้ประกอบด้วยกุศลจิต' เป็นต้น อธิบายว่า มิฉะนั้นแล้ว สิ่งที่ถือเอาแล้วก็จะไม่พึงถือเอาซ้ำอีก. ๔๐๕. ราครหิตสฺส วิย โสมนสฺสรหิตสฺส จ ราคสฺส น อารมฺมเณ อสฺสาทนวเสน ปวตฺติ อชฺฌุเปกฺขนโตติ วุตฺตํ ‘‘อสฺสาทนํ…เป… กิจฺจ’’นฺติ. สหสาการปฺปวตฺตาย อุปฺปิลาวิตสภาวาย ปีติยา อาหิตวิเสสาย ตณฺหาย ตํ ตณฺหาภินนฺทนนฺติ วุจฺจตีติ ตํ สนฺธายาห [Pg.294] ‘‘ปีติกิจฺจสหิตาย ตณฺหาย กิจฺจ’’นฺติ. ยถา จ ยถาวุตฺตกิจฺจวิเสสาย ปีติยา อาหิตวิเสสา ตณฺหา ตณฺหาภินนฺทนา, เอวํ ทิฏฺฐาภินนฺทนา เวทิตพฺพา. ยสฺมา ปน สา อตฺถโต ปจฺจยวิเสสวิสิฏฺฐา ทิฏฺฐิเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐาภินนฺทนา ทิฏฺฐิเยวา’’ติ. เอตฺถ ปนาติ ‘‘อภินนฺทตี’’ติ ปทสฺส ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน วุตฺเตสุ เอเตสุ ปน ทฺวีสุ อตฺเถสุ. อภินนฺทนฺตสฺสาติ อิทํ ทิฏฺฐาภินนฺทนํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ปจฺฉิมตฺถเมว คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อภินนฺทนฺตสฺสาติ ปน อวิเสสโต วุตฺตตฺตา ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทนฺตสฺสาติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโต, ตสฺมา ‘‘อภินนฺทนา…เป… น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ อิทมิธ วจนมโนกาสํ. กสฺมา? ทิฏฺฐิรหิเตปิ สนฺตาเน อภินนฺทนสฺส วุตฺตตฺตา. ตณฺหาวเสน นนฺทตีติ ตณฺหาภินนฺทนวเสเนว วุตฺโต อตฺโถ ปุริโม อตฺโถ. ทฺวีสุ ปน โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาเทสูติ ทิฏฺฐิรหิตานิ โสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ สนฺธายาห. ยถาวุตฺเตนาติ ‘‘สราคสฺส โสมนสฺสสฺสา’’ติอาทินา วุตฺเตน โสมนสฺเสน อสฺสาเทนฺตสฺส, ราเคน จ เตสุเยว ยถาวุตฺเตสุ ทฺวีสุ จิตฺเตสุ อสฺสาเทนฺตสฺส, จตูสุปิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทนฺตสฺส, จตูสุปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตสุ ทิฏฺฐาภินนฺทนาย อภินนฺทนฺตสฺส ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘อิติปิ สกฺกา โยเชตุ’’นฺติ. ยถา ทิฏฺฐูปนิสฺสยโต ทิฏฺฐาภินนฺทนา สมฺภวติ, เอวํ ตณฺหูปนิสฺสยโต ตณฺหาภินนฺทนาปิ สมฺภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อภินนฺทติ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนโต สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทนฺตสฺส ราคุปฺปตฺติปิ วตฺตพฺพา, น วา วตฺตพฺพา ตณฺหาภินนฺทนาย เอว ราคุปฺปตฺติยา วุตฺตตฺตา. ๔๐๕. การเป็นไปโดยอาการลิ้มรสในอารมณ์ ย่อมไม่มีแก่ราคะที่ปราศจากโสมนัส เหมือนราคะที่ปราศจากราคะ เพราะเป็นการเพิกเฉยต่ออารมณ์ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'assādanaṃ...pe... kiccaṃ'. ตัณหาที่มีความพิเศษอันปีติซึ่งมีสภาวะฟูขึ้นที่เกิดขึ้นโดยอาการฉับพลันให้เกิดแล้ว เรียกว่า ตัณหาภินันทนา พระอรรถกถาจารย์มุ่งหมายถึงตัณหาภินันทนานั้นจึงกล่าวว่า 'กิจของตัณหาที่ประกอบด้วยกิจของปีติ'. ตัณหาที่มีความพิเศษอันปีติซึ่งมีกิจพิเศษตามที่กล่าวแล้วให้เกิดแล้ว เป็นตัณหาภินันทนา ฉันใด พึงทราบทิฏฐาภินันทนา ก็ฉันนั้น. แต่เพราะทิฏฐาภินันทนานั้น โดยอรรถก็คือทิฏฐินั่นเองที่วิเศษด้วยปัจจัยพิเศษ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ทิฏฐาภินันทนา คือทิฏฐินั่นเอง'. บทว่า Ettha pana ความว่า ในบรรดาอรรถ 2 อย่างเหล่านี้ที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิของบทว่า abhinandati. คำว่า 'ถือเอาเฉพาะอรรถหลังเท่านั้น' พระฎีกาจารย์กล่าวไว้โดยมีอธิบายว่า บทว่า abhinandantassa นี้ กล่าวหมายถึงทิฏฐาภินันทนานี้เท่านั้น. แต่เพราะบทว่า abhinandantassa กล่าวไว้โดยไม่เจาะจง อรรถในที่นี้จึงประสงค์เอาว่า 'ของผู้เพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหาและด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ' ฉะนั้น คำกล่าวในที่นี้ว่า 'abhindanā...pe... na sakkā vattuṃ' นี้ จึงไม่มีโอกาส. เพราะเหตุไร? เพราะมีการกล่าวถึงความเพลินแม้ในสันดานที่ปราศจากทิฏฐิ. อรรถแรกที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาภินันทนาเท่านั้น คือเพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหา. ส่วนบทว่า Dvīsu pana somanassasahagatacittuppādesu พระอรรถกถาจารย์กล่าวหมายถึงโสมนัสสหคตจิตที่ปราศจากทิฏฐิ. พึงทราบการประกอบความในที่นี้ดังนี้ว่า ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ลิ้มรสด้วยโสมนัสตามที่กล่าวแล้วว่า 'ของผู้มีราคะ มีโสมนัส' เป็นต้น และผู้ลิ้มรสด้วยราคะในจิต 2 ดวงตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง, แก่บุคคลผู้เพลินด้วยตัณหาที่มีปีติในโสมนัสสหคตจิตทั้ง 4 ดวง และแก่บุคคลผู้เพลินด้วยทิฏฐาภินันทนาในทิฏฐิสัมปยุตตจิตทั้ง 4 ดวง. เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า 'แม้ดังนี้ ก็สามารถประกอบความได้'. พึงเห็นว่า ทิฏฐาภินันทนาย่อมมีได้เพราะทิฏฐูปนิสสัย ฉันใด แม้ตัณหาภินันทนาก็ย่อมมีได้เพราะตัณหูปนิสสัย ฉันนั้น. จากคำว่า 'เพลินอยู่ ราคะย่อมเกิดขึ้น' จะกล่าวว่าราคะเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เพลินด้วยตัณหาที่มีปีติก็ได้ หรือจะไม่กล่าวก็ได้ เพราะการเกิดขึ้นแห่งราคะถูกกล่าวไว้ด้วยตัณหาภินันทนานั่นเอง. ๔๐๖. ‘‘ตทารมฺมณตายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิภตฺติโลโป เหตฺถ กโต’’ติ. ตทารมฺมณตาติ เอตฺถ ตา-สทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถ ภาโว นาม, โส ปน ตทารมฺมณสทฺทาภิเธยฺยโต อญฺโญ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภาววนฺตโต วา อญฺโญ ภาโว นาม นตฺถี’’ติ. เอเตน สกตฺเถ อยํ ตา-สทฺโทติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘วิปาโก ตทารมฺมณภาวภูโตติ อตฺโถ’’ติ. เอตสฺมิญฺจตฺเถ ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิญฺญาณญฺจายตน…เป… น วุตฺตนฺติ ยทิปิ กามาวจรวิปากานมฺปิ กมฺมํ [Pg.295] อารมฺมณํ ลพฺภติ, ตํ ปน วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากานํ วิย น เอกนฺเตน อิมสฺส วิปากจิตฺตสฺส อิทํ กมฺมํ อารมฺมณนฺติ ววตฺถิตํ กามาวจรวิปากจิตฺตานํ พหุเภทตฺตา, ตสฺมา ตํ ลพฺภมานมฺปิ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กึ ตํ ลพฺภมานมฺปิ น ทสฺสิตเมวาติ อาสงฺกายํ อาห ‘‘ตทารมฺมเณน ปนา’’ติอาทิ. อนุโลมโต สมาปชฺชเน เยภุยฺเยน อาสนฺนสมาปตฺติยา อารมฺมณภาโว ทสฺสิโต, อญฺญถา ‘‘ปฏิโลมโต วา เอกนฺตริกวเสน วา’’ติ วจนํ นิรตฺถกํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ภเวยฺยาติ อนาสนฺนาปิ สมาปตฺติ อารมฺมณํ ภเวยฺย, น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อตฺโถ. เตเนว หิ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สตีติ ยทิ อาวชฺชนาย เอว อารมฺมณภาเวน กุสลานํ ขนฺธานํ อพฺยากตารมฺมณตา อธิปฺเปตา, เอวํ สนฺเต. วตฺตพฺพํ สิยาติ ‘‘อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติ จ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา ตสฺสาปิ อาวชฺชนาย อารมฺมณภาวโต. ตํ น วุตฺตนฺติ ตํ อพฺยากตํ อิทฺธิวิธญาณํ ‘‘กุสลา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติ น วุตฺตํ. โหนฺตีติ อารมฺมณํ โหนฺติ. ตานีติ เจโตปริยญาณาทีนิ. ยาย กายจีติ เจโตปริยญาณาทีนํ อญฺเญสญฺจ กุสลานํ อารมฺมณกรณวเสน อาวชฺชนฺติยา. ๔๐๖. พึงกล่าวว่า 'ตทารัมมณตายะ' แต่กล่าวว่า 'ตทารัมมณตา' จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้มีการลบวิภัตติ' ในคำว่า 'ตทารัมมณตา' นี้ อรรถที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'ตา' คือ 'ภาวะ' แต่ภาวะนั้นไม่มีอย่างอื่นนอกจากสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'ตทารัมมณะ' ดังที่แสดงไว้ว่า 'ภาวะอย่างอื่นนอกจากสิ่งที่มีภาวะไม่มี' ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่าคำว่า 'ตา' นี้อยู่ในอรรถของตนเอง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'วิบากมีภาวะเป็นตทารัมมณะ' เป็นอรรถ ในอรรถนี้ พึงเห็นว่า 'ตทารัมมณตา' เป็นปฐมาวิภัตติ เอกพจน์ วิญญาณัญจายตนะ...เป็นต้น ไม่ได้กล่าวไว้ แม้ว่ากรรมจะเป็นอารมณ์ของกามวจรวิบากได้ แต่กรรมนั้นไม่ได้ถูกกำหนดตายตัวว่า 'กรรมนี้เป็นอารมณ์ของจิตวิบากนี้' เหมือนวิบากของวิญญาณัญจายตนะและเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะกามวจรวิบากมีหลายประเภท ฉะนั้นจึงมีความหมายว่า แม้จะสามารถได้มาก็ไม่ได้กล่าวไว้ ถ้าเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงไม่แสดงสิ่งที่สามารถได้มานั้นเลย? เมื่อเกิดความสงสัย จึงกล่าวว่า 'แต่ด้วยตทารัมมณะ' เป็นต้น ในการเข้าสมาบัติโดยอนุโลม ส่วนใหญ่ได้แสดงภาวะที่สมาบัติที่ใกล้เคียงเป็นอารมณ์ มิฉะนั้นคำกล่าวที่ว่า 'โดยปฏิโลม หรือโดยเว้นหนึ่ง' ก็จะไร้ประโยชน์ พึงเป็น คือ สมาบัติที่ไม่ใกล้เคียงก็พึงเป็นอารมณ์ได้ ไม่สามารถปฏิเสธได้ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ส่วนใหญ่' เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ถ้าความที่ขันธ์ที่เป็นกุศลมีอารมณ์เป็นอัพยากตะนั้น มุ่งหมายโดยความที่อาวัชชนะเป็นอารมณ์เท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวว่า 'ของอิทธิวิธญาณ' ด้วยในพระบาลี เพราะอิทธิวิธญาณนั้นก็เป็นอารมณ์ของอาวัชชนะ สิ่งนั้นไม่ได้กล่าวไว้ คือ อิทธิวิธญาณที่เป็นอัพยากตะนั้น ไม่ได้กล่าวไว้ว่า 'ขันธ์ที่เป็นกุศลเป็นของอิทธิวิธญาณ' ย่อมเป็น คือ ย่อมเป็นอารมณ์ สิ่งเหล่านั้น คือ เจโตปริยญาณเป็นต้น ด้วยอาวัชชนะใดอาวัชชนะหนึ่ง คือ ด้วยอาวัชชนะที่ทำเจโตปริยญาณเป็นต้น และกุศลอื่น ๆ ให้เป็นอารมณ์ ๔๐๗-๔๐๙. อาทีนวทสฺสเนน สภาวโต จ อนิฏฺฐตามตฺตวเสน จ โทมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ โยเชตพฺพํ. อาฆาตวตฺถุอาทิเภเทน อกฺขนฺติเภทา เวทิตพฺพา. ๔๐๗-๔๐๙. พึงทราบว่าการเกิดขึ้นของโทมนัส โดยการเห็นโทษ โดยสภาพ และโดยความเป็นสิ่งไม่น่าปรารถนาเท่านั้น พึงประกอบความอย่างนี้ พึงทราบประเภทของความไม่อดทน (อักขันติ) โดยมีอาฆาตวัตถุเป็นต้นเป็นประเภท ๔๑๐. สพฺพสฺสาติ ปกรณปริจฺฉินฺเน คยฺหมาเน สพฺพสฺส อพฺยากตสฺส, อตฺถนฺตรวเสน ปน คยฺหมาเน สพฺพสฺส เญยฺยสฺสาติ อตฺโถ. อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ อิทํ วตฺตพฺพสฺส อนนฺตาปริเมยฺยตาย วุตฺตํ, น อญฺญาณปฏิฆาตโต. ๔๑๐. คำว่า 'ของทั้งหมด' (sabbassa) นี้ เมื่อถือเอาโดยจำกัดในบทประพันธ์ หมายถึงอัพยากตะทั้งหมด แต่เมื่อถือเอาโดยอรรถอื่น หมายถึงสิ่งที่พึงรู้ทั้งหมด คำว่า 'เพราะไม่สามารถ' (asakkuṇeyyattā) นี้ กล่าวไว้โดยความที่สิ่งที่พึงกล่าวมีประมาณไม่สิ้นสุด ไม่ใช่เพราะการขัดขวางของอวิชชา ๔๑๗. โวทานสงฺขาตํ วุฏฺฐานํ อปุพฺพโต น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อปุพฺพโต จิตฺตสนฺตานโต วุฏฺฐานํ ภวงฺคเมวา’’ติ. ตญฺหิ ยถาลทฺธสฺส วิเสสสฺส โวทาปนํ ปคุณภาวาปาทนํ อปุพฺพํ นาม น โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา โวทานมฺปิ วุฏฺฐานนฺติ วุตฺต’’นฺติ. อวชฺเชตพฺพตฺตา วตฺตพฺพํ นตฺถีติ กุสลภาเวน [Pg.296] สมานตฺตา วชฺเชตพฺพตาย อภาวโต วิภชิตฺวา วตฺตพฺพํ นตฺถิ, ตสฺมา ยเทตฺถ วิเสสนํ ลพฺภติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ…เป… สมาปตฺติยา’’ติ อาห. จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วุตฺตเมวาติ ปฏฺฐาเน ปน ‘‘กุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ‘‘กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณภาเว’’ติ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนายํ วุตฺตเมว. ๔๑๗. การออกจากภพที่เรียกว่าโวทาน (ความผ่องแผ้ว) ไม่ได้เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน ดังที่กล่าวไว้ว่า 'การออกจากภพจากกระแสจิตที่ไม่เคยมีมาก่อนคือภวังค์นั่นเอง' เพราะการทำให้ผ่องแผ้วซึ่งคุณวิเศษที่ได้มาแล้ว การทำให้ชำนาญนั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ฌานที่ชำนาญในระดับต่ำกว่าย่อมเป็นบาทฐานของฌานที่สูงกว่า ฉะนั้นโวทานจึงเรียกว่าวุฏฐาน (การออกจากภพ) ด้วย' เพราะไม่พึงยกเว้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าว คือ เพราะมีความเสมอกันด้วยความเป็นกุศล และไม่มีสิ่งที่ควรเว้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าวโดยการจำแนก ฉะนั้นจึงแสดงคุณบทที่พึงได้ในที่นี้ โดยกล่าวว่า 'เนวสัญญานาสัญญายตนะ...เป็นต้น...ด้วยสมาบัติ' กล่าวไว้แล้วในจิตตุปปาทกัณฑ์ คือ ในปัฏฐานนั้น สิ่งที่พึงกล่าวว่า 'เมื่อกุศลดับไป วิบากที่เป็นตทารัมมณะย่อมเกิดขึ้น' เป็นต้น และ 'ในภาวะที่เป็นตทารัมมณะหลังจากกิริยา' นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์ ตา อุโภปีติ ยา ‘‘กุสลวิปากาเหตุกโสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จา’’ติ ทฺเว มโนวิญฺญาณธาตุโย วุตฺตา, ตา อุโภปิ โสมนสฺสสหคตมโนวิญฺญาณธาตุวเสน วุตฺตา. กสฺมา? ทสนฺนํ กามาวจรภวงฺคานํ อตฺตโน ตทารมฺมณกาเล สนฺตีรณกาเล จ โวฏฺฐพฺพนสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวโต. อุเปกฺขาสหคตา ปน ยถาวุตฺตานํ ทสนฺนํ วิปากานํ มโนวิญฺญาณธาตูนํ อตฺตโน ตทารมฺมณาทิกาเล โวฏฺฐพฺพนกิริยสฺส สนฺตีรณกาเล มโนธาตุกิริยสฺส ภวงฺคกาเลติ โยเชตพฺพํ. ธาตุรู้ทางใจสองอย่างที่กล่าวไว้ว่า 'กุศลวิบากอเหตุกะที่ประกอบด้วยโสมนัส และที่ประกอบด้วยอุเบกขา' นั้น ทั้งสองอย่างนี้กล่าวโดยเป็นธาตุรู้ทางใจที่ประกอบด้วยโสมนัส เพราะเหตุใด? เพราะเป็นอนันตรปัจจัยของโวฏฐัพพนะ (การตัดสินอารมณ์) ในขณะที่เป็นตทารัมมณะและขณะที่เป็นสันตีรณะ (การไตร่สวนอารมณ์) ของภวังค์กามวจรทั้งสิบ ส่วนธาตุรู้ทางใจที่ประกอบด้วยอุเบกขา พึงประกอบความว่า เป็นกิริยาโวฏฐัพพนะในขณะที่เป็นตทารัมมณะเป็นต้นของธาตุรู้ทางใจที่เป็นวิบากทั้งสิบที่กล่าวมาแล้ว เป็นกิริยามโนธาตุในขณะที่เป็นสันตีรณะ และเป็นภวังค์ในขณะที่เป็นภวังค์ ๔๒๓. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ ชานิตฺวา. ทฬฺหํ น คเหตพฺพนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ น คเหตพฺพํ. พลวโต…เป… วิปจฺจนโตติ เอเตน พลวตา ทุพฺพลตา จ อปฺปมาณํ, กโตกาสตา ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. กโตกาสตา จ อวเสสปจฺจยสมวาเย วิปากาภิมุขตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ กิญฺจีติ จ พลวํ ทุพฺพลํ วาติ อตฺโถ. วิปากชนกมฺปิ กิญฺจิ กมฺมํ อุปนิสฺสยปจฺจโย น โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ. สติ หิ กมฺมอุปนิสฺสยปจฺจยานํ อวินาภาเว วิปากตฺติเก อุปนิสฺสยปจฺจเย คหิเต กมฺมปจฺจโย วิสุํ น อุทฺธริตพฺโพ สิยา, เวทนาตฺติเก จ อุปนิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเต กมฺมปจฺจเยน สทฺธึ อฏฺฐาติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจยทฺวยสฺส ปน ลพฺภมานตปฺปราย เทสนาย อุปนิสฺสเย คหิเตปิ กมฺมปจฺจโย อุทฺธริตพฺโพเยวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ลพฺภมานสฺส หิ อุทฺธรณํ ญายาคตํ, ตถา อุปนิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเตปิ กมฺมปจฺจโย วตฺตพฺโพว อุปนิสฺสยสฺส อเนกเภทตฺตา, วิปากํ ชเนนฺตํ กมฺมํ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย น โหตีติ น วตฺตพฺพเมวาติ เวทิตพฺพํ. ๔๒๓. บทว่า ปฏิวชฺฌิตฺวา คือรู้แล้ว. บทว่า ทฬฺหํ น คเหตพฺพํ คือไม่พึงยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น. ด้วยบทว่า พลวโต...เป...วิปจฺจนโต นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ความเป็นผู้มีกำลังและความเป็นผู้ทุรพลไม่เป็นประมาณ, แต่การทำโอกาสให้เป็นประมาณ. และพึงทราบว่า การทำโอกาสให้เป็นไปนั้น คือความพร้อมที่จะให้ผลเมื่อปัจจัยที่เหลือประชุมกัน. และบทว่า ยํ กิญฺจิ มีอรรถว่า ไม่ว่าจะเป็นกรรมที่มีกำลังหรือกรรมที่ทุรพล. อาจกล่าวได้ว่า กรรมบางอย่างที่ยังวิบากให้เกิด ก็ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย. เพราะเมื่อกรรมและอุปนิสสยปัจจัยมีความไม่แยกจากกัน ในวิปากัตติกะ เมื่ออุปนิสสยปัจจัยถูกถือเอาแล้ว กรรมปัจจัยก็ไม่พึงถูกยกขึ้นต่างหาก และในเวทนัตติกะ เมื่ออุปนิสสยปัจจัยตั้งอยู่โดยเป็นปฏิปักษ์ ก็ไม่พึงกล่าวว่า กรรมปัจจัยตั้งอยู่พร้อมด้วยอุปนิสสยปัจจัย ดังนี้เป็นอัธยาศัย. แต่ในการแสดงที่มุ่งหมายถึงการได้ปัจจัยสองอย่าง อาจกล่าวได้ว่า แม้เมื่ออุปนิสสยปัจจัยถูกถือเอาแล้ว กรรมปัจจัยก็ยังพึงถูกยกขึ้น. เพราะการยกขึ้นซึ่งสิ่งที่ได้มานั้นเป็นไปตามหลักการ, อนึ่ง แม้เมื่ออุปนิสสยปัจจัยตั้งอยู่โดยเป็นปฏิปักษ์ กรรมปัจจัยก็ยังพึงกล่าวถึง เพราะอุปนิสสยะมีหลายประเภท, และพึงทราบว่า ไม่พึงกล่าวเลยว่า กรรมที่ยังวิบากให้เกิดไม่เป็นอุปนิสสยะของวิบาก. ปรสฺส [Pg.297] ปวตฺตํ โอมานนฺติ ปรสนฺตาเน อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตํ อวมานํ. เตสูติ โย อเนน ปุพฺเพ หโต, ตสฺส ญาติมิตฺเตสุ. มาตุฆาตนตฺถํ ปวตฺติตตาย ปุริมเจตนาย มาตุฆาตกมฺเมน สทิสตา, ยถา จ อาณตฺติยํ ปหาเรปิ เอเสว นโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เอส นโย ทฺวีหิ ปกาเรหีติ เอตฺถาปี’’ติ. บทว่า ปรสฺส ปวตฺตํ โอมานํ คือการดูหมิ่นที่เกิดขึ้นในสันดานของผู้อื่นโดยมุ่งหมายถึงตน. บทว่า เตสุ คือในญาติมิตรของบุคคลที่ถูกผู้นั้นฆ่าแล้วในกาลก่อน. ความเสมอกันกับมาตุฆาตกรรมด้วยเจตนาแรกที่เกิดขึ้นเพื่อฆ่ามารดา, และในกรณีของการสั่งให้ทำร้ายก็มีนัยเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "นัยนี้พึงทราบในที่นี้ด้วยสองประการ." วฏฺฏนิสฺสิโต ทานาทิวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโต ราคํ อุปนิสฺสาย ทานาทิวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทติ นาม, น วิวฏฺฏนิสฺสิโต อวิเสเสน วุตฺตตฺตาติ อาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยน วทตี’’ติ. เอเตสนฺติ กายิกสุขทุกฺขานํ. เอกโตปีติ อิทํ ยทิปิ เอกสฺมึ สนฺตาเน สุขทุกฺขานํ เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปตฺติ นตฺถิ, ปจฺจยสมาโยโค ปน เตสํ เอกชฺฌมฺปิ โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ผู้ที่อาศัยวัฏฏะ เมื่อยังศรัทธาให้เกิดด้วยอำนาจทานเป็นต้น ชื่อว่ายังศรัทธาให้เกิดด้วยอำนาจทานเป็นต้นโดยอาศัยราคะ, ไม่ใช่ผู้ที่อาศัยวิวัฏฏะ เพราะกล่าวไว้โดยไม่เจาะจง จึงกล่าวว่า "กล่าวด้วยอัธยาศัยนี้." บทว่า เอเตสํ คือของสุขและทุกข์ทางกาย. บทว่า เอกโตปิ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยหมายความว่า แม้ว่าการเกิดขึ้นแห่งสุขและทุกข์ในขณะเดียวกันในสันดานเดียวกันจะไม่มีก็ตาม แต่การประชุมกันแห่งปัจจัยของสุขและทุกข์เหล่านั้นย่อมมีได้พร้อมกัน. ๔๒๕. ปุริมวาเรสุ วิยาติ ปฏิจฺจวาราทีสุ ปุริเมสุ วิย. อิมสฺมินฺติ ปญฺหาวาเร. ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจตีติ เหตุอาทินา เตน เตน ปจฺจเยน ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติ น วุจฺจติ. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ เหตุอาทีนํ เตสํ เตสํ ปจฺจยธมฺมานํ. ตํตํปจฺจยภาโวติ เหตุอาทีนํ ตํตํปจฺจยภาโว วุจฺจติ. เตเนว ปุริเมสุ ฉสุ วาเรสุ ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปาทคฺคหณํ กตํ, อิธ ปน ‘‘กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา ปจฺจยภาโว คหิโต. เตนาติ อุปตฺถมฺภกตฺเตน ปจฺจยภาเวน. อิธาติ ปญฺหาวาเร. ๔๒๕. บทว่า ปุริมวาเรสุ วิย คือเหมือนในวาระก่อนๆ มีปฏิจจวาระเป็นต้น. บทว่า อิมสฺมึ คือในปัญหาวาระนี้. บทว่า ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจติ ความว่า การเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดจากปัจจัยนั้นๆ ด้วยปัจจัยนั้นๆ มีเหตุเป็นต้น ท่านไม่ได้กล่าวไว้. บทว่า เตสํ เตสํ ธมฺมานํ คือของปัจจัยธรรมเหล่านั้นๆ มีเหตุเป็นต้น. บทว่า ตํตํปจฺจยภาโว คือท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยนั้นๆ ของธรรมมีเหตุเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ในวาระ ๖ ก่อน จึงมีการถือเอาการเกิดขึ้นในที่นั้นๆ ด้วยบทว่า "กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ" เป็นต้น แต่ในวาระนี้ มีการถือเอาความเป็นปัจจัยด้วยบทว่า "กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย" เป็นต้น. บทว่า เตน คือด้วยความเป็นปัจจัยโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์. บทว่า อิธ คือในปัญหาวาระ. ๔๒๗. ปติฏฺฐาภูตสฺสาติ นิสฺสยภูตสฺส. กมฺมปจฺจโยติ สหชาตกมฺมปจฺจโย. ทุกมูลกทุกาวสานาติ ‘‘กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺสา’’ติ เอวํ ทุกมูลกทุกาวสานา กตฺวา วุตฺตปญฺหา. ตตฺถาติ ปจฺจยวาเร. กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมาติ กุสลาพฺยากตปฺปเภทา ปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมา. ยโต ตโต วาติ ปจฺจยธมฺมนิยมํ อกตฺวา ยโต ตโต วา กุสลาพฺยากตวเสน อุภยปจฺจยโต อุปฺปตฺติมตฺตเมว ตตฺถ ปจฺจยวาเร อธิปฺเปตํ, อุภยสฺส ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุภินฺนํ ยถาวุตฺตานํเยว ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยภาโว น อธิปฺเปโต อุปฺปาทปธานตฺตา ตสฺสา เทสนายาติ อธิปฺปาโย. นิสฺสยาทิภูตาติ นิสฺสยอตฺถิอวิคตภูตา ปจฺจยธมฺมา น ลพฺภนฺติ, ตสฺมา กุสโล จ…เป… น วุตฺตนฺติ โยชนา. ๔๒๗. บทว่า ปติฏฺฐาภูตสฺส คือของธรรมที่เป็นที่อาศัย. บทว่า กมฺมปจฺจโย คือสหชาตกัมมปัจจัย. บทว่า ทุกมูลกทุกาวสานา คือปัญหาที่ท่านกล่าวไว้โดยทำให้มีทุกะเป็นมูลและมีทุกะเป็นที่สุดอย่างนี้ว่า "กุศลธรรมและอัพยากตธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม." บทว่า ตตฺถ คือในปัจจัยวาระ. บทว่า กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา คือธรรมที่เกิดจากปัจจัยซึ่งจำแนกเป็นกุศลและอัพยากตะ. บทว่า ยโต ตโต วา ความว่า ในปัจจัยวาระนั้น ท่านมุ่งหมายเพียงการเกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งสองอย่าง โดยไม่กำหนดปัจจัยธรรมว่าจากที่ไหนๆ โดยความเป็นกุศลและอัพยากตะ ไม่ได้มุ่งหมายความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว แก่ธรรมที่เกิดจากปัจจัยทั้งสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว เพราะการแสดงนั้นมีการเกิดขึ้นเป็นประธาน ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า นิสฺสยาทิภูตา ความว่า ปัจจัยธรรมที่เป็นนิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ ย่อมไม่ได้ เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า "กุสโล จ...เป..." ดังนี้ เป็นคำเชื่อมโยง. ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา. อรรถกถาปัญหาวารวิภังค์ จบแล้ว. ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาระ. ๔๓๙. เอตฺถาติ [Pg.298] อพฺยากตมูลเก. ยทิ เอวนฺติ ยทิ กุสลากุสลมูเลหิ อลพฺภมานมฺปิ ลพฺภติ, เอวํ สนฺเต. คณนมตฺตสามญฺญโต, น ปจฺจยสามญฺญโตติ อธิปฺปาโย. ๔๓๙. บทว่า เอตฺถ คือในอัพยากตมูลกะ. บทว่า ยทิ เอวํ คือถ้าหากว่า แม้สิ่งที่ไม่ได้จากกุศลและอกุศลมูลก็ยังได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น. มีอัธยาศัยว่า โดยความเสมอกันเพียงการนับ ไม่ใช่โดยความเสมอกันของปัจจัย. ๔๔๐. นิทสฺสนวเสน ทฏฺฐพฺโพ เยภุยฺเยน อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยานญฺจ เหตุปจฺจยสฺส วิสภาคตฺตา. อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยา จ วิสภาคาติ วิเสสเนน โย ตตฺถ สภาคภาโว, ตํ นิวตฺเตติ. ตถา ภาวาภาวโตติ ตสฺมึ เหตุปจฺจยากาเร สติ ภาวโต, เหตุธมฺมานํ เหตุปจฺจยภาเว สติ สหชาตาทิปจฺจยภาวโตติ อตฺโถ. อธิปติปจฺจยาทีนนฺติ อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจยานํ. วิสภาคตา เหตุปจฺจยสฺส. กุสลาทิเหตูนนฺติ กุสลากุสลกิริยาพฺยากตเหตูนํ. เหตุปจฺจยภาเวติ เหตุปจฺจยตฺเต เหตุภาเวน อุปการกตฺเต. วิปากปจฺจยภาวาภาวโตติ วิปากปจฺจยภาวสฺส อภาวโต. น หิ วิปากานํ วิปากปจฺจยตา อตฺถิ. วิปากเหตูนํ อิตรเหตูหิ เหตุปจฺจยตาย อตฺถิ สภาคตาติ อาห ‘‘เหตุวชฺชาน’’นฺติ. วิปากานํ วิสภาคตาย ภวิตพฺพํ, น หิ วิปากธมฺมธมฺมเนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมานํ วิปาเกหิ สภาคตา อตฺถิ ราสนฺตรภาวโตติ อธิปฺปาโย. อุภยปจฺจยสหิเตติ เหตุวิปากปจฺจยสหิเต. เหตุปจฺจยภาเว วิปากมฺหีติ เหตุปจฺจยภาเวน วตฺตมาเน วิปากธมฺเม. วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโตติ วิปากปจฺจยภาวาภาวสฺส อภาวโต. น หิ วิปาโก วิปากสฺส วิปากปจฺจโย น โหติ, ตสฺมา นตฺถิ เหตุวิปากปจฺจยานํ วิสภาคตาติ อธิปฺปาโย. ๔๔๐. พึงเห็นโดยความเป็นตัวอย่าง เพราะโดยมากอินทรียปัจจัยและมรรคปัจจัยมีความต่างกันกับเหตุปัจจัย. และอินทรียปัจจัยและมรรคปัจจัยก็ต่างกัน ด้วยบทวิเสสนะนี้ ย่อมห้ามความเสมอกันที่มีอยู่ในที่นั้น. อนึ่ง บทว่า ภาวาภาวโต มีอรรถว่า เพราะมีอยู่เมื่อมีอาการแห่งเหตุปัจจัยนั้น คือเมื่อมีความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุธรรมทั้งหลาย ก็มีความเป็นปัจจัยมีสหชาตะเป็นต้น. บทว่า อธิปติปจฺจยาทีนํ คือของอธิปติปัจจัย อินทรียปัจจัย และมรรคปัจจัย. ความต่างกันของเหตุปัจจัย. บทว่า กุสลาทิเหตุูนํ คือของเหตุที่เป็นกุศล อกุศล กิริยา และอัพยากตะ. บทว่า เหตุปจฺจยภาเว คือในความเป็นเหตุปัจจัย ในความเป็นเครื่องอุปการะโดยความเป็นเหตุ. บทว่า วิปากปจฺจยภาวาภาวโต คือเพราะไม่มีความเป็นวิปากปัจจัย. เพราะความเป็นวิปากปัจจัยของวิบากทั้งหลายไม่มี. ความเสมอกันโดยความเป็นเหตุปัจจัยของวิปากเหตุทั้งหลายกับเหตุอื่นๆ มีอยู่ จึงกล่าวว่า "เว้นเหตุ." วิบากทั้งหลายพึงมีความต่างกัน เพราะความเสมอกันของธรรมที่เป็นวิบาก ธรรมที่ไม่ใช่วิบาก และธรรมที่เนววิปากนวิปากธัมมะกับวิบากทั้งหลายไม่มี เพราะมีความเป็นกองที่ต่างกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า อุภยปจฺจยสหิเต คือประกอบด้วยเหตุปัจจัยและวิปากปัจจัย. บทว่า เหตุปจฺจยภาเว วิปากมฺหิ คือในวิบากธรรมที่กำลังเป็นไปโดยความเป็นเหตุปัจจัย. บทว่า วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโต คือเพราะไม่มีความไม่มีแห่งความเป็นวิปากปัจจัย. เพราะวิบากจะไม่เป็นวิปากปัจจัยของวิบากหามิได้ เพราะฉะนั้น ความต่างกันของเหตุปัจจัยและวิปากปัจจัยจึงไม่มี ดังนี้เป็นอัธยาศัย. อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ อุทาหรเณน สมตฺเถนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เหตุสหชาตปจฺจยสหิเตติ เหตุปจฺจยสหชาตปจฺจยสหิเต, อุภยปจฺจยยุตฺเตติ อตฺโถ. เหตูนนฺติ อิทํ ‘‘สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว’’ติ อิมินาปิ สมฺพนฺธิตพฺพํ. เหตูนญฺหิ เหตุปจฺจยสหิเต ราสิมฺหิ เหตุปจฺจยภาโว วิย สหชาตปจฺจยภาโวปิ อตฺถีติ. ตตฺถ เหตุวชฺชานํ สหชาตธมฺมานํ เหตุธมฺมสฺส จ น สภาคตา วุจฺจติ สหชาตปจฺจเยน สภาคภาวโต. เอวมิธาปีติ ยถา เหตุสหชาตปจฺจเยสุ วุตฺตปฺปกาเรน นตฺถิ วิสภาคตา, เอวมิธาปิ [Pg.299] เหตุวิปากปจฺจเยสุ นตฺถิ วิสภาคตาติ อตฺโถ. เอส นโย วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปีติ ยฺวายํ นโย เหตุสหชาตปจฺจเยสุ วิสภาคตาภาโว วุตฺโต, เอส นโย เหตุสหิเต วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปีติ อตฺโถ. ตตฺถาปิ หิ ‘‘เหตุวิปฺปยุตฺตปจฺจยสหิเต ราสิมฺหี’’ติอาทิ สกฺกา โยเชตุนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺโน เอว ปจฺจยุปฺปนฺโน, ปจฺจโย ปน อตีโตปิ อนาคโตปิ กาลวินิมุตฺโตปิ โหตีติ ปจฺจุปฺปนฺนกฺขเณ เหตุปจฺจยภาเว สหชาตาทิปจฺจยภาวํ สนฺธาย ตถาภาวาภาววเสน สภาคตาย วุจฺจมานาย นานากฺขณิกานํ กุสลาทีนํ เหตูนํ วิปากานญฺจ วเสน วิสภาคตา ตสฺเสว เหตุสฺส น วตฺตพฺพาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อปิจา’’ติอาทินา. บัดนี้ ท่านกล่าวคำว่า 'ยถา หิ' เป็นต้น เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแลด้วยอุทาหรณ์. คำว่า 'เหตุสหชาตปัจจัยสหิต' หมายถึง ประกอบด้วยเหตุปัจจัยและสหชาตปัจจัย คือประกอบด้วยปัจจัยทั้งสอง. คำว่า 'เหตุทั้งหลาย' นี้ พึงเชื่อมโยงกับคำว่า 'ความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัย' นี้ด้วย. เพราะในหมวดธรรมที่ประกอบด้วยเหตุปัจจัยนั้น แม้ความเป็นสหชาตปัจจัยก็มีอยู่ เหมือนความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุทั้งหลาย. ในที่นั้น ความไม่เป็นสภาคะกันของสหชาตธรรมที่เว้นเหตุและของเหตุธรรม ท่านไม่กล่าวไว้ เพราะความเป็นสภาคะกันด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า 'เอวมิธาปิ' หมายความว่า ความเป็นวิสภาคะไม่มีในเหตุสหชาตปัจจัยโดยประการที่กล่าวแล้วฉันใด แม้ในเหตุวิปากปัจจัยในที่นี้ ความเป็นวิสภาคะก็ไม่มีฉันนั้น. คำว่า 'เอส นโย วิปปยุตตปัจจเยปิ' หมายความว่า นัยคือความไม่มีแห่งความเป็นวิสภาคะที่กล่าวแล้วในเหตุสหชาตปัจจัยนี้ เป็นนัยแม้ในวิปปยุตตปัจจัยที่ประกอบด้วยเหตุ. เพราะในที่นั้น แม้คำว่า 'ในหมวดธรรมที่ประกอบด้วยเหตุวิปปยุตตปัจจัย' เป็นต้น ก็สามารถประกอบได้. ปัจจยุปบันเป็นปัจจุบันเท่านั้น ส่วนปัจจัยเป็นได้ทั้งอดีต อนาคต และพ้นจากกาล ท่านแสดงเนื้อความนี้ด้วยคำว่า 'อปิจา' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เมื่อกล่าวถึงความเป็นสภาคะกันโดยความเป็นหรือไม่เป็นเช่นนั้น โดยหมายถึงความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในขณะแห่งความเป็นเหตุปัจจัยที่เป็นปัจจุบัน ความเป็นวิสภาคะด้วยอำนาจแห่งเหตุที่เป็นกุศลเป็นต้น และวิบากทั้งหลายที่มีขณะต่างกัน ไม่พึงกล่าวแก่เหตุนั้นนั่นแล. อคฺคหิตวิเสสโต สามญฺญโต วิเสโส น สุวิญฺเญยฺโย โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘กุสลา วีมํสาธิปตีติ เอวํ วตฺตพฺพ’’นฺติ. ด้วยความประสงค์ว่า ความพิเศษย่อมไม่เป็นที่รู้ได้ง่ายจากสามัญญะ (ความเป็นทั่วไป) โดยที่ไม่ได้กำหนดความพิเศษไว้ จึงกล่าวว่า 'กุสลา วิมังสาธิปตีติ เอวัง วัตตัพพัง' (พึงกล่าวอย่างนี้ว่า วิมังสาธิปติเป็นกุศล). ๔๔๑-๔๔๓. ‘‘อิตรานิ ทฺเว ลภตี’’ติ เอวํ วตฺตุํ น สกฺกา, เหตาธิปติทุเกหิ ทสฺสิตานิ ยานิ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส, กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ จตฺตาริ วิสฺสชฺชนานิ, เตสุ เหตุสหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตอินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยสุ สมฺปยุตฺตปจฺจเย ปวิฏฺเฐ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมานิ ทฺเว ลภติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สเจ เตหิ สทฺธึ…เป… ตาเนว ทฺเว ลภตี’’ติ, เตหิ ปน อิตรานิ นาม ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ อิมานิ ทฺเวปิ สิยุํ. น หิ กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิตรานิ ทฺเว ลภตีติ ปุริมปาโฐ’’ติอาทิ. อิตรานิ ทฺเวติ วา อญฺญานิ ทฺเว, ยานิ สมฺปยุตฺตปจฺจยวเสน ทฺเว วิสฺสชฺชนานิ, วิปฺปยุตฺตปเวเส ปน ตโต อญฺญานิ อญฺญถาภูตานิ ทฺเว วิสฺสชฺชนานิ. ยานิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กุสโล อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺสาติ ทฺเว ลภตีติ ปฐนฺตี’’ติ. เตสูติ อูนตรคณนาเหตูสุ วิปากอญฺญมญฺญาทีสุ. 441-443. ไม่สามารถจะกล่าวว่า 'ย่อมได้อีกสองอย่าง' (อิตรานิ ทเว ลภติ) ได้, ในบรรดาวิสัชนา ๔ อย่างที่แสดงไว้ในเหตุอธิปติทุกะ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม' นั้น เมื่อสัมปยุตตปัจจัยเข้าสู่ปัจจัยเหล่านี้ คือ เหตุ สหชาต นิสสยะ อัตถิ อวิคต อินทรีย์ และมรรคปัจจัย ย่อมได้วิสัชนา ๒ อย่างนี้ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม'. อรรถกถาได้กล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า 'ถ้าพร้อมด้วยปัจจัยเหล่านั้น... ย่อมได้สองอย่างนั้นเอง', แต่คำว่า 'อิตรานิ' (ที่เหลือ) นั้น อาจหมายถึงสองอย่างนี้ก็ได้ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม'. เพราะกุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยวิปปยุตตปัจจัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'บทว่า อิตรานิ ทเว ลภติ เป็นบทเดิม' เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'อิตรานิ ทเว' หรือ 'อัญญานิ ทเว' หมายถึง วิสัชนาสองอย่างที่เป็นไปด้วยอำนาจสัมปยุตตปัจจัย แต่เมื่อวิปปยุตตปัจจัยเข้าถึง วิสัชนาอีกสองอย่างที่ต่างไปจากนั้นย่อมมี. อรรถกถาได้กล่าวหมายถึงวิสัชนาเหล่านั้นว่า 'ย่อมได้สองอย่าง คือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ดังนี้เป็นบทอ่าน'. คำว่า 'ในปัจจัยเหล่านั้น' หมายถึง ในปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า เช่น วิบากปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย เป็นต้น. อนามฏฺฐวิปากานีติ [Pg.300] อคฺคหิตวิปากปจฺจยานิ, ฆฏนํ อเปกฺขิตฺวา อยํ นปุํสกนิทฺเทโส. น วิปากเหตุรหิตานิ สาธารณวเสน วุตฺตตฺตา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สามญฺญโต นวนฺนมฺปิ เหตูนํ วเสน วุตฺตานี’’ติ, ‘‘วิปากเหตุปิ ลพฺภตี’’ติ จ. คำว่า 'อนามัฏฐวิปากานิ' หมายถึง วิบากปัจจัยที่ยังไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดง, การระบุเป็นนปุงสกลิงค์นี้ โดยเพ่งถึงการประกอบ (ฆฏนา). ไม่ใช่ว่าปราศจากวิบากเหตุ เพราะกล่าวไว้ด้วยอำนาจสามัญญะ (ความเป็นทั่วไป). เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งเหตุทั้ง ๙ โดยความเป็นทั่วไป' และ 'ย่อมได้วิบากเหตุด้วย'. ตตฺถาติ ปญฺจมฆฏนโต ปฏฺฐาย ปญฺจสุ ฆฏเนสุ. เตน วิปาเกน สห, สมํ วา อุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ สมุฏฺฐานนฺติ อยมฺปิ อตฺโถ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตี’’ติ. เอเสว นโยติ อิมินา กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตีติ อิมเมวตฺถํ อติทิสติ. คำว่า 'ในที่นั้น' หมายถึง ในการประกอบ ๕ อย่าง ตั้งแต่การประกอบที่ ๕ เป็นต้นไป. คำว่า 'สมุฏฐาน' นี้ แม้ความหมายว่า 'การเกิดขึ้นพร้อมกับวิบากนั้น หรือการเกิดขึ้นเสมอกันกับวิบากนั้น' ก็เป็นไปได้ จึงกล่าวว่า 'แม้กตัตตารูปในปฏิสนธิ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาคำว่า ตังสุมฏฐาน (มีวิบากนั้นเป็นสมุฏฐาน) นั่นเอง'. คำว่า 'เอเสว นโย' (นัยนี้นั่นแล) นี้ ย่อมถ่ายทอดเนื้อความนี้เองว่า แม้กตัตตารูปก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาคำว่า ตังสุมฏฐาน นั่นเอง. เอวมฺปีติ ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตปฺปกาเรปีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอเตสุ ปน…เป… วุตฺตนเยนปี’’ติ. โย โย ปจฺจโยติ โย โย เหตุอาทิปจฺจโย มูลภาเวน ฐิโต ปเรสํ ปจฺจยานํ. ตปฺปจฺจยธมฺมานนฺติ เตหิ เหตุอาทิปจฺจเยหิ ปจฺจยภูตานํ เหตุอาทิธมฺมานํ. นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภกฺกเมนาติ เต ธมฺมา เยสุ วิสฺสชฺชเนสุ ยถารหํ นิรวเสสา ลพฺภนฺติ, เยสุ อูนา อูนตรา อูนตมา จ ลพฺภนฺติ, เตน กเมน ฆฏนาวจนโต ปจฺจยุปฺปนฺนาปิ ยถากฺกมํ นิรวเสสาทิกฺกเมเนว ลพฺภนฺติ. เตนาห ‘‘นิรวเสสลาเภ จ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ. คำว่า 'เอวมฺปิ' หมายถึง แม้โดยประการที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า 'เอเตสุ ปนา' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปัจจัยเหล่านั้น... แม้โดยนัยที่กล่าวแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'โย โย ปัจจโย' หมายถึง ปัจจัยใดๆ มีเหตุปัจจัยเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยความเป็นมูลแก่ปัจจัยอื่นๆ. คำว่า 'ตัปปัจจยธัมมานัง' หมายถึง ธรรมทั้งหลายมีเหตุเป็นต้นที่เป็นปัจจัยด้วยปัจจัยมีเหตุปัจจัยเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า 'นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภักกเมนะ' หมายถึง ธรรมเหล่านั้นย่อมได้โดยไม่เหลือในวิสัชนาใดๆ ตามสมควร และย่อมได้น้อยลง น้อยลงไปอีก และน้อยที่สุดในวิสัชนาใดๆ ด้วยลำดับนั้น เพราะเป็นการกล่าวถึงการประกอบ ปัจจยุปบันทั้งหลายก็ย่อมได้โดยลำดับแห่งการได้โดยไม่เหลือเป็นต้นตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และในการได้โดยไม่เหลือ... พึงทราบ' เป็นต้น. เหตุมูลกํ นิฏฺฐิตํ. หมวดที่มีเหตุเป็นมูล จบแล้ว. ๔๔๕. ปญฺจเม เอกนฺติ สนิสฺสยโต อพฺยากตมูลํ อกุสลนฺติ อิทํ สนฺธายาห ‘‘วตฺถุวเสน สนิสฺสยํ วกฺขตี’’ติ. น อิทนฺติ อิทํ จตุตฺถํ ฆฏนํ ลพฺภมานสฺสปิ วตฺถุสฺส วเสน ฆฏนํ น โหติ ตสฺส วกฺขมานตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณวเสเนวา’’ติ เอกํโส คหิโตติ อตฺถโยชนา. ๔๔๕. ในการประกอบที่ ๕ คำว่า 'เอกัง' (อย่างหนึ่ง) หมายถึง อกุศลที่มีอัพยากตมูลพร้อมด้วยนิสสยะ ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า 'จะกล่าวถึงธรรมที่มีนิสสยะด้วยอำนาจแห่งวัตถุ'. คำว่า 'น อิทัง' (ไม่ใช่อันนี้) หมายถึง การประกอบที่ ๔ นี้ แม้จะพึงได้ แต่ก็ไม่เป็นการประกอบด้วยอำนาจแห่งวัตถุ เพราะวัตถุนั้นท่านจะกล่าวในภายหลัง เพราะฉะนั้น การเชื่อมโยงเนื้อความจึงถือเอาโดยส่วนเดียวว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์เท่านั้น'. ๔๔๖. สหชาตปุเรชาตา เอโก นิสฺสยปจฺจโยติ อิมินา สติปิ ปจฺจยธมฺมเภเท ปจฺจยภาวเภโท นตฺถีติ ทสฺเสติ, ตถา ‘‘อตฺถิปจฺจโย’’ติ อิมินาปิ. อวิคตปจฺจโยเปตฺถ อตฺถิปจฺจเยเนว สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อตฺถิอวิคตปจฺจโย’’ติ ปาโฐ. สหชาตารมฺมณาธิปติ ปน น เกวลํ ปจฺจยธมฺมปฺปเภโทว, อถ โข ปจฺจยภาวเภโทปิ อตฺเถวาติ อาห ‘‘เอวํ…เป… อภาวโต’’ติ. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ [Pg.301] กาตุํ ‘‘นิสฺสยภาโว หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สหชาตปุเรชาตนิสฺสยาทีนนฺติ สหชาตนิสฺสยปุเรชาตนิสฺสยาทีนํ. อาทิ-สทฺเทน สหชาตปุเรชาตอตฺถิอวิคตภาเว สงฺคณฺหาติ. น ปเนวนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สหชาโต หี’’ติอาทิมาห. ภินฺนสภาวาติ สมาเนปิ อธิปติสทฺทวจนียภาเว ปจฺจยภาววิสิฏฺเฐน สภาเวน ภินฺนสภาวา, น เหตุปจฺจยาทโย วิย สภาวมตฺเตน. เตเนวาติ ภินฺนสภาวตฺตา เอว. อญฺญถา ‘‘กุสโล กุสลสฺส สหชาตวเสน, อพฺยากโต อารมฺมณวเสน อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย โหตี’’ติ ตทุภยํ เอกชฺฌํ กตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปญฺหาวารวิภงฺเค…เป… น วุตฺต’’นฺติ. ๔๔๖. ด้วยคำว่า "สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นนิสสยปัจจัยอย่างหนึ่ง" นี้ ท่านแสดงว่า แม้จะมีความแตกต่างกันในปัจจัยธรรม แต่ก็ไม่มีความแตกต่างกันในความเป็นปัจจัย และด้วยคำว่า "อัตถิปัจจัย" นี้ก็เช่นกัน. พึงทราบว่า อวิคตปัจจัยในที่นี้ก็สงเคราะห์เข้าด้วยอัตถิปัจจัยนั่นเอง. บทว่า "อัตถิอวิคตปัจจัย" (มีอยู่). แต่สหชาตาธิปติและอารัมมณาธิปติ ไม่ใช่เพียงแค่ความแตกต่างกันของปัจจัยธรรมเท่านั้น แต่ยังมีความแตกต่างกันของความเป็นปัจจัยด้วย จึงกล่าวว่า "เอวัง...เพราะไม่มี" เป็นต้น. เพื่อให้เนื้อความที่กล่าวแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำว่า "เพราะความเป็นนิสสยะ" เป็นต้น. คำว่า "ในสหชาตปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น" หมายถึง ในสหชาตนิสสยะและปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ความเป็นสหชาตะ ปุเรชาตะ อัตถิ และอวิคตะ. และเมื่ออธิบายเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "น ปเนวัง" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "เพราะสหชาต" เป็นต้น. คำว่า "ภินนสภาวา" (มีสภาวะต่างกัน) หมายถึง มีสภาวะต่างกันด้วยสภาวะที่พิเศษด้วยความเป็นปัจจัย แม้จะมีความเป็นอธิปติศัพท์ที่พึงกล่าวได้เหมือนกัน ไม่เหมือนกับเหตุปัจจัยเป็นต้นที่ต่างกันเพียงสภาวะเท่านั้น. คำว่า "เตเนว" (เพราะเหตุนั้นเอง) หมายถึง เพราะมีสภาวะต่างกันนั่นเอง. มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวรวมกันทั้งสองอย่างว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยอำนาจสหชาตะ, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งอารัมมณะด้วยอธิปติปัจจัย" แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น ท่านแสดงสิ่งนี้โดยกล่าวว่า "ในปัญหาวารวิภังค์...ไม่ได้กล่าวไว้" เป็นต้น. ๔๔๗-๔๕๒. สาธารณวเสนาติ อธิปตินฺทฺริยภาวสามญฺเญน. ตถา เจว ฉ ฆฏนานิ โยเชตฺวา ทสฺเสติ ‘‘อธิปตี’’ติอาทินา. ทฺเว ปจฺจยธมฺมาติ วีริยวีมํสานํ วเสน ทฺเว ปจฺจยธมฺมา, เอโกเยว จิตฺตาธิปติวเสน. สมคฺคกานิ ปุพฺเพ วตฺตพฺพานิ สิยุํ อธิปติปฏิปาฏิยาติ อธิปฺปาโย. ปฐมญฺหิ วีริยาธิปติ ปจฺฉา จิตฺตาธิปตีติ. เตสํ อาหารมคฺคปจฺจยานํ ปจฺฉา วุตฺตานิ สมคฺคกานิ. สทิสตฺตาติ อิทํ ปรโต ‘‘เหตุวเสน วุตฺตฆฏเนหิ สทิสตฺตา’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ๔๔๗-๔๕๒. คำว่า "โดยความเป็นสามัญ" คือ โดยความเป็นสามัญแห่งภาวะของอธิปติและอินทรีย์. และเช่นนั้นนั่นแหละ แสดงโดยประกอบการผูก ๖ อย่าง มีคำว่า "อธิปติ" เป็นต้น. ธรรมที่เป็นปัจจัย ๒ อย่าง คือ ธรรมที่เป็นปัจจัย ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งวิริยะและวิมังสา, อย่างเดียวเท่านั้น โดยอำนาจแห่งจิตตาธิปติ. มีความประสงค์ว่า ธรรมที่รวมกันพึงกล่าวไว้ก่อน โดยลำดับแห่งอธิปติ. เพราะวิริยาธิปติเป็นอันดับแรก จิตตาธิปติเป็นอันดับหลัง. ธรรมที่รวมกันที่กล่าวไว้ภายหลังแห่งอาหารปัจจัยและมรรคปัจจัยเหล่านั้น. คำว่า "โดยความเหมือนกัน" นี้ กล่าวหมายถึงคำว่า "โดยความเหมือนกันด้วยการผูกที่กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งเหตุ" เป็นต้น ในภายหลัง. ๔๕๗-๔๖๐. ทุมูลกนฺติ กุสลาพฺยากตมูลกํ. ตํ กุสลมูลเกสุ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนายํ อาห ‘‘อพฺยากตสหิตสฺส กุสลสฺส ปจฺจยภาวทสฺสนวเสนา’’ติ. เอตฺถาติ อนุโลมคณเน. ยถาวุตฺเตสูติ ‘‘สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตมูลเกสู’’ติ เอวํ วุตฺเตสุ สหชาตาทิมูลเกสุ. อตฺถิอวิคตมูลกวชฺเชสูติ อตฺถิอวิคตมูลกานิ ฐเปตฺวา อวเสเสสุ อาหาเรน อาหารปจฺจเยน ฆฏนานิ น โยชิตานีติ สมฺพนฺโธ. อธิปตินฺทฺริเยหิ จ นิสฺสยาทิวชฺเชสุ สหชาตาทีสุ ฆฏนานิ น โยชิตานีติ โยชนา. เตสูติ เหตุกมฺมฌานมคฺเคสุ อาหาเร อธิปตินฺทฺริเยสุ จ ตํตํฆฏนวเสน ยถาวุตฺเตสุ โยชิยมาเนสุ. เตนาติ เหตุอาทิอรูปธมฺมานํเยว ลพฺภนโต. เตหิ ฆฏนานีติ เหตุอาทีหิ โยชิยมานานิ ฆฏนานิ. รูปมิสฺสกตฺตาภาเวนาติ อิทํ วุตฺตสทิสตาย การณวจนํ. กสฺมา ปเนตฺถ อตฺถิอวิคตมูลกานิ นิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานิ [Pg.302] เตหิ วชฺชิตานีติ อาห ‘‘อตฺถิอวิคเตหิ ปนา’’ติอาทิ. นิสฺสยาทีหิ โยชิยมานานิ อธิปตินฺทฺริยานิ รูปมิสฺสกานิ โหนฺตีติ น วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. ยทิ เอวํ กสฺมา อตฺถิอวิคตมูลเกสุ อาหาเรน, นิสฺสยาทิมูลเกสุ จ อธิปตินฺทฺริเยหิ โยชนา กตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อธิปตาหารินฺทฺริยมูลเกสู’’ติอาทิ. ๔๕๗-๔๖๐. คำว่า "ทวิมูลกะ" คือ มีกุศลและอัพยากตะเป็นมูล. ในการถามว่า "เหตุไฉนจึงกล่าวไว้ในกุสลมูลกะเหล่านั้น?" จึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นปัจจัยของกุศลที่เกิดร่วมกับอัพยากตะ." ในที่นี้ คือ ในการนับตามลำดับ. ในมูลกะที่กล่าวไว้แล้ว คือ ในมูลกะมีสหชาตะเป็นต้น ที่กล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า "ในสหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ สัมปยุตตะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ มูลกะ." ความสัมพันธ์คือ ในมูลกะที่เว้นอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ คือ เว้นอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะแล้ว ในมูลกะที่เหลือ การผูกด้วยอาหารคืออาหารปัจจัยไม่ได้ประกอบไว้. และการประกอบคือ การผูกด้วยอธิปติและอินทรีย์ในสหชาตะเป็นต้น ที่เว้นนิสสยะเป็นต้น ไม่ได้ประกอบไว้. ในมูลกะเหล่านั้น คือ ในเหตุ กรรม ฌาน มรรค อาหาร และอธิปติและอินทรีย์ เมื่อประกอบตามการผูกนั้นๆ ในมูลกะที่กล่าวไว้แล้ว. เพราะได้เฉพาะอรูปธรรมมีเหตุเป็นต้นเท่านั้น. การผูกเหล่านั้น คือ การผูกที่ประกอบด้วยเหตุเป็นต้น. คำว่า "โดยความไม่มีภาวะที่มีรูปผสม" นี้ เป็นคำบอกเหตุแห่งความเหมือนกันที่กล่าวไว้. เหตุไฉนในที่นี้ อัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ นิสสยะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ จึงถูกเว้นจากสิ่งเหล่านั้น? จึงกล่าวว่า "ก็ด้วยอัตถิและอวิคตะ" เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ อธิปติและอินทรีย์ที่ประกอบด้วยนิสสยะเป็นต้น ย่อมเป็นรูปผสม จึงไม่ได้กล่าวไว้. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนการประกอบด้วยอาหารในอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ และด้วยอธิปติและอินทรีย์ในนิสสยะเป็นต้นมูลกะ จึงกระทำไว้? จึงกล่าวหมายถึงการถามว่า "ในอธิปติ อาหาร และอินทรีย์ มูลกะ" เป็นต้น. ๔๗๓-๔๗๗. เอทิเสสุ ฐาเนสุ ขนฺธ-สทฺโท อรูเปสฺเวว นิรุฬฺโหติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘น ปวตฺเต วิย ขนฺธาเยว ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คเหตพฺพา’’ติ. กฏตฺตารูปมฺปิ ปน ลพฺภตีติ อิมินา ‘‘เอกกฺขณิกกมฺมวเสน วุตฺตานี’’ติ วจนํ ปฏิกฺขิปติ. ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘กสฺมา น วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปากฏตรํ กโรนฺโต ‘‘นนู’’ติอาทึ วตฺวา ปุน ตํ อุทาหรเณน วิภาเวตุํ ‘‘ยถาจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณนิสฺสยปจฺจยภาเวนาติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน นิสฺสยปจฺจยภาเวน จ. กมฺมสฺส จ ปจฺจยภาโว ปากโฏเยวาติ อาห ‘‘กมฺมมฺปิ อารมฺมณปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพ’’นฺติ. ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานนฺติ กมฺมารมฺมณปจฺจยภาวานํ. อญฺญมญฺญปฏิกฺเขปโตติ อิมินา ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานํ ภินฺนตฺตา ปวตฺติอาการสฺส เอกกฺขเณ เอกสฺมึ ปจฺจยธมฺเม อยุชฺชมานตํ ทสฺเสติ. ยถาทสฺสิตสฺส นิทสฺสิตพฺเพน อสมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺหิ…เป… ยุตฺตํ วตฺตุ’’นฺติ อาห. กมฺมํ ปนาติอาทินา กมฺมารมฺมณปจฺจยานํ ปวตฺติอาการสฺส ภินฺนตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา อปฺปวตฺติเมว วิภาเวติ. ยโต เต อญฺญมญฺญํ ปฏิกฺเขปกา วุตฺตา, กสฺมา ปน ตํเยว วตฺถุ อารมฺมณปจฺจโย โหติ นิสฺสยปจฺจโย จ, น ตํเยว กมฺมํ อารมฺมณปจฺจโย จ กมฺมปจฺจโย จาติ? น โจเทตพฺพเมตํ, ธมฺมสภาโว เอโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอส จ สภาโว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วตฺตมานานนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนานํ. ยนฺติ อิทํ ‘‘วตฺตพฺพตา’’ติ อิมินา สมฺพนฺธิยมานํ ‘‘ยา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน วิปริณาเมตพฺพํ. ยถาติอาทินา ตเมวตฺถํ อุทาหรณทสฺสเนน วิภาเวติ. ๔๗๓-๔๗๗. ในที่เช่นนี้ คำว่า "ขันธ์" ย่อมเป็นที่รู้จักกันในอรูปธรรมเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ไม่พึงถือเอาขันธ์เท่านั้นโดยความเป็นปัจจยุปบันเหมือนในปวัตติ." ก็กตัตตารูปก็ย่อมได้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงปฏิเสธคำว่า "กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งกรรมที่มีขณะเดียว." ความหมายใดที่กล่าวหมายถึงคำว่า "เหตุไฉนจึงไม่กล่าวไว้?" ทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น โดยกล่าวคำว่า "ก็จริงอยู่" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวคำว่า "และอย่างไร" เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายนั้นด้วยตัวอย่างอีกครั้ง. โดยความเป็นอารัมมณนิสสยปัจจัย คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัยและโดยความเป็นนิสสยปัจจัย. และความเป็นปัจจัยของกรรมก็เป็นที่ประจักษ์อยู่แล้ว จึงกล่าวว่า "กรรมก็พึงกล่าวโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย." แห่งความเป็นปัจจัย ๒ อย่าง คือ แห่งความเป็นกรรมปัจจัยและอารัมมณปัจจัย. โดยการปฏิเสธซึ่งกันและกันนี้ แสดงถึงความไม่สมควรแห่งอาการเป็นไปในปัจจัยธรรมอันเดียวในขณะเดียว เพราะความเป็นปัจจัย ๒ อย่างนั้นต่างกัน. แสดงถึงความไม่เหมือนกันของสิ่งที่แสดงไว้กับสิ่งที่พึงแสดง โดยกล่าวว่า "เพราะปัจจุปบัน...เป็นต้น...ควรกล่าว." ก็กรรมเป็นต้น แสดงถึงความไม่เป็นไปพร้อมกันโดยความเป็นอันเดียวกัน เพราะอาการเป็นไปของกรรมปัจจัยและอารัมมณปัจจัยต่างกัน. เพราะสิ่งเหล่านั้นถูกกล่าวว่าเป็นปฏิเสธซึ่งกันและกัน, เหตุไฉนวัตถุนั้นเองจึงเป็นอารัมมณปัจจัยและนิสสยปัจจัยได้, แต่กรรมนั้นเองกลับไม่เป็นทั้งอารัมมณปัจจัยและกรรมปัจจัยเล่า? ไม่พึงถามข้อนี้, แสดงว่า "นี้เป็นสภาวะของธรรม" เป็นต้น. ในที่นั้น คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไป. คำว่า "ยํ" นี้ เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า "วตฺตพฺพตา" พึงเปลี่ยนรูปเป็น "ยา" โดยอำนาจแห่งอิตถีลิงค์. โดยคำว่า "อย่างไร" เป็นต้น ย่อมแสดงความหมายนั้นให้ชัดเจนด้วยการแสดงตัวอย่าง." ๔๗๘-๔๘๓. ยํ วิญฺญาณํ อธิปติปจฺจโย น โหติ, ตํ อนามฏฺฐาธิปติภาวํ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺถุสฺส วเสนาติ หาเปตพฺพสฺส วตฺถุสฺส วเสน. ๔๗๘-๔๘๓. วิญญาณใดไม่เป็นอธิปติปัจจัย, วิญญาณนั้นพึงเห็นโดยความเป็นอธิปติที่ไม่ได้ถูกต้อง. โดยอำนาจแห่งวัตถุ คือ โดยอำนาจแห่งวัตถุที่พึงละเสีย. ๔๘๔-๔๙๕. อรูปินฺทฺริยานิ [Pg.303] รูปานํ ปจฺจยตฺเตน ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ยทิปิ เอวํ วุตฺตํ รูปินฺทฺริยานํ อรูปานํ ปจฺจยตฺตญฺจ ลพฺภตีติ อาห ‘‘จกฺขาทีนิ จ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ลพฺภนฺตี’’ติ. ตํสมานคติกาติ วีริเยน สมานคติกา มคฺคปจฺจยตาย. ๔๘๔-๔๙๕. การประกอบคือ อรูปินทรีย์ย่อมได้โดยความเป็นปัจจัยของรูป. ถึงแม้จะกล่าวไว้อย่างนี้ว่า ความเป็นปัจจัยของรูปินทรีย์ต่ออรูปธรรมก็ย่อมได้ด้วย จึงกล่าวว่า "ก็จักขุเป็นต้น ย่อมได้แก่จักขุวิญญาณเป็นต้น." คำว่า "มีคติเสมอกันกับสิ่งนั้น" คือ มีคติเสมอกันด้วยวิริยะ โดยความเป็นมรรคปัจจัย. ๕๑๑-๕๑๔. วิปฺปยุตฺตมูลเก ‘‘ทสเม กุสลาทโย จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ อิทํ ปวตฺติวเสน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิสนฺธิยํ ปน ‘ขนฺธา กฏตฺตารูปานํ วตฺถุ จ ขนฺธาน’นฺติ อิทมฺปิ ลพฺภตี’’ติ. ตสฺส ทสฺสนวเสนาติ ตสฺส วตฺถุสฺส ทสฺสนวเสน, น อนวเสสโต ปจฺจยธมฺมสฺส ทสฺสนวเสน. เตนาห ‘‘ขนฺธา จ วตฺถุสฺสาติ อิทมฺปิ ปน ลพฺภเตวา’’ติ. น วชฺเชตพฺพานีติ เตสมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน โยเชตพฺพตฺตา. ๕๑๑-๕๑๔. ในวิปปยุตตมูลกะ คำว่า "ในทัสสมะ กุศลเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐาน" นี้ กล่าวไว้ในอรรถกถาโดยอำนาจแห่งปวัตติ จึงกล่าวว่า "ก็ในปฏิสนธิ คำว่า 'ขันธ์เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูป และวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์' นี้ก็ย่อมได้ด้วย." โดยอำนาจแห่งการแสดงสิ่งนั้น คือ โดยอำนาจแห่งการแสดงวัตถุนั้น, ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการแสดงปัจจัยธรรมทั้งหมด. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ก็คำว่า 'ขันธ์เป็นปัจจัยแก่วัตถุ' นี้ก็ย่อมได้ด้วย." ไม่พึงเว้น เพราะสิ่งเหล่านั้นก็พึงประกอบโดยความเป็นปัจจยุปบัน. ๕๑๕-๕๑๘. อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ ปจฺจยธมฺมานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาหารินฺทฺริยปจฺจยา จา’’ติปิ ปน วตฺตพฺพํ. กสฺมา? น หิ อินฺทฺริยาหารานํ วเสน สหชาตาทโย ลพฺภนฺติ, อินฺทฺริยาหารานํ ปน วเสน อินฺทฺริยาหารปจฺจยาว ลพฺภนฺติ. ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ หิ อุทฺทิสิตฺวา อตฺถิปจฺจโย วิภตฺโตติ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อาหารคฺคหเณน กพฬีกาโร อาหาโรว คหิโต, อินฺทฺริยคฺคหเณน จ รูปชีวิตินฺทฺริยเมว, เสสาหารินฺทฺริยานิ สหชาตาทีสฺเวว อนฺโตคธานิ กตานิ. ยานิ ตทนฺโตคธานิ, เต สนฺธาย อฏฺฐกถายํ ‘อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ วเสนา’ติ เอตฺถ อินฺทฺริยาหารคฺคหณํ กตนฺติ ‘สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยา ลพฺภนฺตี’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ๕๑๕-๕๑๘. ความหมายคือ แห่งปัจจัยธรรมทั้งหลายมีอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูต อินทรีย์ และอาหาร. ก็พึงกล่าวว่า "และอาหารอินทรียปัจจัย" ด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะสหชาตะเป็นต้น ย่อมไม่ได้โดยอำนาจแห่งอินทรีย์และอาหาร, แต่โดยอำนาจแห่งอินทรีย์และอาหาร ย่อมได้เฉพาะอินทรียาหารปัจจัยเท่านั้น. เพราะเมื่อกล่าวถึง "สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร อินทรีย์" แล้ว อัตถิปัจจัยก็ถูกจำแนกไว้. บางท่านในที่นี้กล่าวว่า "ด้วยการถือเอาอาหาร ย่อมถือเอาเฉพาะกพฬีกาอาหารเท่านั้น, และด้วยการถือเอาอินทรีย์ ย่อมถือเอาเฉพาะรูปชีวิตินทรีย์เท่านั้น, อินทรีย์และอาหารที่เหลือถูกรวมไว้ในสหชาตะเป็นต้นนั่นเอง. อรรถกถาได้กล่าวถึงสิ่งเหล่านั้นที่ถูกรวมไว้ในนั้นว่า 'โดยอำนาจแห่งอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูต อินทรีย์ และอาหาร' ในที่นี้ การถือเอาอินทรีย์และอาหารได้กระทำไว้ จึงกล่าวว่า 'สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ ปัจจัยย่อมได้'." ตตฺถ อรูปานํ สหชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยปจฺจยภาโว ยถารหํ เวทิตพฺโพ. วตฺถุ สหชาตํ ปุเรชาตญฺจ, อารมฺมณํ ปุเรชาตเมว, อภิญฺญาญาณสฺส ปน กทาจิ สหชาตมฺปิ อารมฺมณปจฺจโย โหติเยว. สหชาตคฺคหเณน ปเนตฺถ สหชาตปจฺจยภูโตว คยฺหติ, โส จ เอกุปฺปาทาทิลกฺขณยุตฺโตวาติ โย ธมฺโม สหชาโต หุตฺวา อารมฺมณํ โหติ, น โส อิธ อธิปฺเปโต. ยทิ สหชาโตปิ อารมฺมณํ โหติ, กสฺมา ปาฬิยํ ตถา น วิภตฺตนฺติ? เอกกลาปปริยาปนฺนสฺส เอกุปฺปาทาทิลกฺขณยุตฺตสฺส ภินฺนกลาปปริยาปนฺนโต สงฺกรโมจนตฺถํ. อปิจ อปฺปจุรภาวโต อปากฏภาวโต จ ตํ น คหิตํ[Pg.304]. ตโตติ นวมโตติ อตฺโถ, น ทสมโตติ อธิปฺปาโย. น หิ เอกาทสเม อธิปติ อตฺถีติ. ตถา จุทฺทสเมติ เอตฺถ ตถา-สทฺเทน วตฺถุคฺคหเณน จกฺขาทิวตฺถูนิปิ คหิตานีติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ตเทวาติ อารมฺมณเมว. ในบรรดาอรูปธรรมเหล่านั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยคือสหชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ ตามสมควร. วัตถุเป็นสหชาตและปุเรชาต ส่วนอารัมมณะเป็นปุเรชาตเท่านั้น แต่บางครั้งสหชาตก็เป็นอารัมมณปัจจัยของอภิญญาญาณได้. ในที่นี้ การถือเอาสหชาต ย่อมถือเอาเฉพาะธรรมที่เป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น และธรรมนั้นประกอบด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ดังนั้น ธรรมใดที่เกิดขึ้นพร้อมกันแล้วเป็นอารัมมณะ ธรรมนั้นไม่พึงประสงค์ในที่นี้. ถ้าสหชาตก็เป็นอารัมมณะได้ เหตุไฉนในบาลีจึงไม่จำแนกไว้เช่นนั้น? เพื่อป้องกันความปะปนกันของธรรมที่อยู่ในกลุ่มเดียวกัน ซึ่งประกอบด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น กับธรรมที่อยู่ในกลุ่มที่ต่างกัน. อีกประการหนึ่ง เพราะความเป็นของไม่มาก และความเป็นของไม่ปรากฏ จึงไม่ถือเอาธรรมนั้น. คำว่า "ตโต" (ในที่นั้น) หมายถึง "ในปัจจัยที่ ๙" ไม่ได้หมายถึง "ในปัจจัยที่ ๑๐". เพราะในปัจจัยที่ ๑๑ ไม่มีอธิปติปัจจัย. ในคำว่า "ตถา จุททสเมติ" (เช่นเดียวกับในปัจจัยที่ ๑๔) คำว่า "ตถา" นี้ ย่อมประมวลความหมายนี้ว่า วัตถุทั้งหลายมีจักขุวัตถุเป็นต้น ก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอาวัตถุ. คำว่า "ตเทว" (สิ่งนั้นนั่นแหละ) หมายถึง อารัมมณะเท่านั้น. ๕๑๙. สหชาตานิ วิยาติ สหชาตปจฺจยสหิตานิ วิย ฆฏนานิ. สหชาเตนาติ สหชาตปจฺจเยน. ตานีติ ‘‘ปกิณฺณกฆฏนานี’’ติ วุตฺตฆฏนานิ. ยานิ หิ สหชาตปจฺจเยน น โยชิตานิ, ตาเนตฺถ ปกิณฺณกฆฏนานีติ วุตฺตานิ. ปุเรชาต…เป… วเสนาติ เอตฺถ อยํ โยชนา – ปุเรชาตสฺส ปจฺฉาชาตสฺส อาหารสฺส อินฺทฺริยสฺส จ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ สามญฺญวเสน, เตสํเยว สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ อสามญฺญวเสน จาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา ปุเรชาตสฺส ปจฺฉาชาตสฺส จ สหชาเตน อสามญฺญํ ภินฺนสภาวตฺตา, ตโต เอว อาหารินฺทฺริยานมฺปิ เตน อสามญฺญํ, เอวํ ปุเรชาตาทีนํ จตุนฺนมฺปิ อญฺญมญฺญํ อสามญฺญํ ภินฺนสภาวตฺตา. เอวํ อสามญฺญวเสน อสมานตาวเสน ยถาวุตฺตานิ ฆฏนานิ วิปฺปกิณฺณานิ. ยถา ปน สหชาตปจฺจยธมฺมา อรูปกฺขนฺธาทโย เตเนว สหชาตปจฺจยตาสงฺขาเตน มิถูนํ สมานภาเวน อญฺเญหิ อสํกิณฺณา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจโย โหนฺตีติ อสามญฺญวเสน เตสํ ปวตฺติ, เอวํ ปุเรชาตาทิปจฺจยธมฺมาปีติ เตสํ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ ยถาวุตฺตสฺส สามญฺญสฺส อสามญฺญสฺส จ วเสน ตานิ ฆฏนานิ วิปฺปกิณฺณานีติ ปกิณฺณกานิ วุตฺตานิ. เอวํ สนฺเต สหชาตานมฺปิ ฆฏนานํ ปกิณฺณกภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, เตสํ สหชาตตาย เอว อวิปฺปกิณฺณภาวสิทฺธิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สหชาตํ อคฺคเหตฺวา วุตฺตานิ ปกิณฺณกานิ นามา’’ติ. ๕๑๙. คำว่า "สหชาตานิ วิยาติ" (เหมือนสหชาตทั้งหลาย) หมายถึง การประกอบกันที่ประกอบด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า "สหชาเตนาติ" (ด้วยสหชาต) หมายถึง ด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า "ตานิ" (การประกอบกันเหล่านั้น) หมายถึง การประกอบกันที่กล่าวว่า "ปกิณณกฆฏนานิ" (การประกอบกันเบ็ดเตล็ด). การประกอบกันใดที่ไม่ได้ประกอบด้วยสหชาตปัจจัย การประกอบกันเหล่านั้นในที่นี้เรียกว่า "ปกิณณกฆฏนานิ". ในคำว่า "ปุเรชาต...เป... โดยความเป็น" นี้ มีการประกอบความดังนี้ คือ ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ ย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัยในลักษณะสามัญ และย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัยในลักษณะอสามัญ. เหมือนกับที่ปุเรชาตและปัจฉาชาตมีความไม่สามัญกันโดยสหชาตปัจจัย เพราะมีสภาพต่างกัน ฉันใด อาหารและอินทรีย์ก็มีความไม่สามัญกันด้วยสหชาตปัจจัยนั้น ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งสี่มีปุเรชาตเป็นต้น ก็มีความไม่สามัญกันและกัน เพราะมีสภาพต่างกัน. ด้วยประการฉะนี้ การประกอบกันที่กล่าวมาแล้ว ย่อมกระจัดกระจายไปโดยความไม่สามัญ โดยความไม่เสมอกัน. แต่เหมือนกับที่สหชาตปัจจัยธรรมทั้งหลายมีอรูปขันธ์เป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุบบันธรรมของตน โดยความเป็นสภาพที่เสมอกันเป็นคู่ๆ อันไม่ปะปนกับธรรมอื่น ด้วยความเป็นสหชาตปัจจัยนั้นเอง การเป็นไปของธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยความไม่สามัญ ฉันใด ปุเรชาตปัจจัยธรรมเป็นต้นก็ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ การประกอบกันเหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็น "ปกิณณกะ" (เบ็ดเตล็ด) เพราะกระจัดกระจายไปโดยความสามัญและความไม่สามัญที่กล่าวมาแล้วของธรรมเหล่านั้นแก่กันและกันด้วยสหชาตปัจจัย. เมื่อเป็นเช่นนี้ การประกอบกันของสหชาตทั้งหลายก็ย่อมถึงความเป็นเบ็ดเตล็ดด้วยหรือ? ไม่ถึง เพราะความเป็นสหชาตของธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมสำเร็จความเป็นของไม่กระจัดกระจาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ธรรมที่กล่าวโดยไม่ถือเอาสหชาต ชื่อว่า ปกิณณกะ". ตานีติ ปกิณฺณกฆฏนานิ. กุสลวิปากาติ กุสลา จ วิปากา จ, เย อภินฺนลกฺขณา หุตฺวา กุสลสภาวา วิปากสภาวา จาติ อตฺโถ. เอวํสภาวญฺจ เอกํ อญฺญินฺทฺริยเมวาติ อาห ‘‘อิทํ…เป… ลพฺภตี’’ติ. นนุ จ สทฺธินฺทฺริยาทิวเสนปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ? เตสํ กิริยสภาวตาปิ อตฺเถวาติ. ทุกฺขนฺติ เจตสิกทุกฺขํ. เตนาห ‘‘อกุสลเมวา’’ติ. วิปากสฺส ทุกฺขสฺสาติ โยชนา. เตน วุตฺตํ ‘‘อฌานงฺคตฺตา’’ติ. อกุสลวิปากกิริยาติ วิจิกิจฺฉาจิตฺตปญฺจวิญฺญาณกิริยามโนธาตูสุ ปวตฺตนโต อกุสลวิปากกิริยาว โหติ จิตฺตฏฺฐิตีติ [Pg.305] อตฺโถ. ยสฺมา อกุสลวิปากาติ เอวมตฺเถ คยฺหมาเน ทุกฺขสฺส จิตฺตฏฺฐิติยา จ วเสน ยถา ฌาเนสุ, เอวํ อญฺเญสํ วเสน อญฺเญสุ จ น ลพฺภติ, ตสฺมา อกุสลสฺส วิปากาติ เอวมตฺเถ คยฺหมาเน ทุกฺขินฺทฺริยสฺส วเสน อินฺทฺริเยสุ ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อกุสลสฺส…เป… ลพฺเภยฺยา’’ติ. อิมสฺมึ กุสลตฺติเก วิปาโก วิปากาพฺยากตมิจฺเจว คยฺหติ, น อกุสลาทิปเทหิ วิเสเสตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลวิปากา…เป… นตฺถี’’ติ อาห. คำว่า "ตานิ" (การประกอบกันเหล่านั้น) หมายถึง การประกอบกันเบ็ดเตล็ด. คำว่า "กุสลวิปากาติ" (กุศลวิบาก) หมายถึง กุศลด้วย วิบากด้วย คือธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะไม่ต่างกัน เป็นสภาพของกุศลและเป็นสภาพของวิบาก. และธรรมที่มีสภาพเช่นนี้มีเพียงอัญญินทรีย์เดียวเท่านั้น จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้...เป็นต้น...ย่อมได้". ก็ความหมายนี้ย่อมได้โดยสัทธินทรีย์เป็นต้นด้วยมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ธรรมเหล่านั้นก็มีสภาพเป็นกิริยาด้วย. คำว่า "ทุกขัง" (ทุกข์) หมายถึง ทุกข์ทางใจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อกุศลเท่านั้น". มีการประกอบความว่า "ของวิบาก ของทุกข์". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นองค์ฌาน". คำว่า "อกุสลวิปากกิริยาติ" (อกุศลวิบากกิริยา) หมายถึง การเป็นไปในวิจิกิจฉาจิต ปัญจวิญญาณ และกิริยามโนธาตุ ย่อมเป็นอกุศลวิบากกิริยาเท่านั้น คือ จิตฐิติ (การตั้งอยู่ของจิต). เพราะเมื่อถือเอาความหมายว่า "อกุศลวิบาก" เช่นนี้ ย่อมไม่ได้โดยทุกข์และจิตฐิติ เหมือนในฌานทั้งหลาย และย่อมไม่ได้โดยธรรมอื่นในธรรมอื่นทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น เมื่อถือเอาความหมายว่า "วิบากของอกุศล" เช่นนี้ ย่อมได้โดยทุกขินทรีย์ในอินทรีย์ทั้งหลาย ดังนี้ จึงแสดงว่า "ของอกุศล...เป็นต้น...พึงได้". ในกุสลัตติกะนี้ วิบากย่อมถูกถือเอาว่าเป็นวิบากอัพยากตะเท่านั้น ไม่ได้ถูกจำแนกด้วยบทมีอกุศลเป็นต้น ดังนี้ จึงแสดงความหมายนี้ว่า "กุศลวิบาก...เป็นต้น...ไม่มี". ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา นิฏฺฐิตา. การนับอนุโลมในการประกอบกันแห่งปัญหาวาระ จบลงแล้ว. ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา คำพรรณนาการยกปัจจนียะขึ้นแสดง ๕๒๗. นเหตุปจฺจเยนาติ เอตฺถ น-กาโร อญฺญตฺโถติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุปจฺจยโต อญฺเญน ปจฺจเยนา’’ติ อาห. อคฺคหิตคฺคหเณนาหิ สหชาตาทิสงฺคหวเสน อคฺคหิตานํ คหเณน. อฏฺฐ โหนฺตีติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อาคตา อารมฺมณาทโย อฏฺฐ ปจฺจยา โหนฺติ. เตสูติ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ. ตีหีติ อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ. ทฺวีหีติ อารมฺมณปจฺจยอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ. ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเยติ ตสฺมึ ตสฺมึ เหตุอาทิเก ปจฺจเย. ตโต เหตุอาทิปจฺจยโต. ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ ยสฺมึ ปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต เย ปจฺจยา อนุโลมโต โยชนํ ลภนฺติ, เต โยเชตพฺพาติ อตฺโถ. ๕๒๗. ในคำว่า "นเหตุปัจจัยเนติ" (ด้วยปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุ) นี้ คำว่า "น" ย่อมแสดงว่า "ในที่อื่น" จึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัย". ด้วยการถือเอาธรรมที่ยังไม่ได้ถูกถือเอา โดยการสงเคราะห์สหชาตเป็นต้น. คำว่า "อัฏฐะ โหนตีติ" (มี ๘) หมายถึง ปัจจัย ๘ มีอารัมมณะเป็นต้น ที่มาในบาลีนี้. คำว่า "เตสูติ" (ในปัจจัยเหล่านั้น) หมายถึง ในปัจจัย ๘. คำว่า "ตีหีติ" (ด้วย ๓) หมายถึง ด้วยอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "ทวีหีติ" (ด้วย ๒) หมายถึง ด้วยอารัมมณปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเยติ" (ในปัจจัยนั้นๆ) หมายถึง ในปัจจัยนั้นๆ มีเหตุเป็นต้น. คำว่า "ตโต" (จากปัจจัยนั้น) หมายถึง จากปัจจัยมีเหตุเป็นต้น. คำว่า "ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ" (พึงประกอบตามสมควร) หมายถึง ธรรมเหล่าใดที่ตั้งอยู่ในปฏิเสธปัจจัย และปัจจัยเหล่าใดที่ได้การประกอบกันโดยอนุโลม ธรรมเหล่านั้นพึงประกอบกัน. ทฺวินฺนนฺติ อนนฺตรูปนิสฺสยสฺส ปกตูปนิสฺสยสฺสาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ. วตฺถุปุเรชาตสฺส วเสน ปุเรชาตํ อารมฺมณปุเรชาตสฺส อารมฺมเณน สงฺคหิตตฺตา. อญฺญิสฺสา เจตนายาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเวเนว ปวตฺตาย เจตนาย. อรูปาหารา อปริจฺจตฺตสหชาตภาวา เอว อาหารปจฺจโย โหนฺติ, รูปาหาโร ฐิติปฺปตฺโตเยวาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตโต อญฺญสฺส กพฬีการาหารสฺส วเสน อาหาโร’’ติ. สหชาตโต อญฺญสฺสาติ จ อิทํ อรูปาหารนิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ, น กพฬีการาหารวิเสสนิวตฺตนตฺถํ ตาทิสสฺเสว ตสฺส อภาวโต. น หิ รูปาหาโร สหชาตปจฺจโย โหติ, นาปิ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ[Pg.306]. ยถา สหชาตานํ สหชาตปจฺจโย น โหติ, เอวํ ปุเรชาตานํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหติ, ปจฺฉาชาตานญฺจ ปุเรชาตปจฺจโย น โหติ. กสฺมา? ตาทิสสฺส ปจฺจยลกฺขณสฺส อภาวโต. เยสญฺหิ โย ชนโก, น เตหิ ตสฺส สหชาตตา อตฺถิ, นาปิ ปุเรชาตตา ปุเรชาตปจฺจยลกฺขณยุตฺตา, ปจฺฉาชาตปจฺจยตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ รูปธมฺมตฺตา. อุปตฺถมฺภกตฺเตปิ เอเสว นโย, ตสฺมา สหชาตาทิวิธุโร เอว ตสฺส ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ. เตเนว หิ ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ รูปชีวิตินฺทฺริยํ วิย รูปาหาโร วิสุํ คหิโต. ตถา จาห ‘‘รูปาหาโร…เป… อาหารปจฺจโยว โหตี’’ติ. สหชาตโต ปุเรชาตโต จ อญฺญสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺสาติ เอตฺถ รูปาหาเร วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ. คำว่า "ทวินนันติ" (ของ ๒) หมายถึง ของอนันตรูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ ๒ อย่างนี้. ปุเรชาตโดยวัตถุปุเรชาต เพราะอารัมมณปุเรชาตถูกสงเคราะห์ด้วยอารัมมณปัจจัย. คำว่า "อัญญิสสา เจตนายาติ" (ด้วยเจตนาอื่น) หมายถึง ด้วยเจตนาที่เป็นไปโดยความเป็นนานาขณิกกรรมปัจจัยเท่านั้น. อรูปอาหารทั้งหลายย่อมเป็นอาหารปัจจัยโดยความเป็นสหชาตที่ยังไม่ถูกสละเท่านั้น ส่วนรูปอาหารย่อมถึงความตั้งอยู่เท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อาหารโดยความเป็นกพฬิงการาหารอื่นจากสหชาต". และคำว่า "อื่นจากสหชาต" นี้ กล่าวเพื่อห้ามอรูปอาหาร ไม่ได้กล่าวเพื่อห้ามกพฬิงการาหารพิเศษ เพราะกพฬิงการาหารพิเศษเช่นนั้นไม่มี. รูปอาหารย่อมไม่เป็นสหชาตปัจจัย และย่อมไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย. เหมือนกับที่สหชาตปัจจัยไม่เป็นปัจจัยแก่สหชาตทั้งหลาย ฉันใด ปัจฉาชาตปัจจัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ปุเรชาตทั้งหลาย ฉันนั้น และปุเรชาตปัจจัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ปัจฉาชาตทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีลักษณะปัจจัยเช่นนั้น. เพราะธรรมใดเป็นผู้ให้เกิดแก่ธรรมใด ความเป็นสหชาตของธรรมนั้นย่อมไม่มีด้วยธรรมเหล่านั้น และความเป็นปุเรชาตที่ประกอบด้วยลักษณะปุเรชาตปัจจัยก็ไม่มี ส่วนความเป็นปัจฉาชาตปัจจัยนั้นไม่ต้องกล่าวถึงเลย เพราะเป็นรูปธรรม. แม้ในความเป็นอุปถัมภกะก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นที่ปราศจากสหชาตเป็นต้นเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในคำว่า "สหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร อินทรีย์" นี้ รูปอาหารจึงถูกถือเอาต่างหาก เหมือนรูปชีวิตินทรีย์. และจึงกล่าวว่า "รูปอาหาร...เป็นต้น...ย่อมเป็นอาหารปัจจัยเท่านั้น". ในคำว่า "ของรูปชีวิตินทรีย์อื่นจากสหชาตและปุเรชาต" นี้ พึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในรูปอาหารนั่นเอง. เอวญฺจ กตฺวาติ ปุริมปุริเมหิ อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสน ปจฺฉิมปจฺฉิมานํ คหิตตฺตา ตถา รูปาหารสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส จ วเสน อิธ อาหารินฺทฺริยปจฺจยานํ คหิตตฺตาติ อตฺโถ, อญฺญถา ‘‘อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘อารมฺมณ…เป… อิจฺเจว วุตฺต’’นฺติ. ตทญฺญาภาวาติ ตโต อารมฺมณาทิปจฺจยโต อญฺญสฺส อิธาธิปฺเปตกมฺมาทิปจฺจยสฺส กุสเล อภาวา. ตสฺมาติ ยสฺมา อารมฺมณโต อญฺเญสํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปนิสฺสโย วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณาธิปติ อารมฺมณปจฺจเย สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ วตฺตพฺพํ, น อารมฺมณูปนิสฺสเยติ อธิปฺปาโย. ยทิ เอวํ กสฺมา ปริตฺตตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย อารมฺมณํ น วุตฺตํ. อุปนิสฺสเยน หิ อสงฺคหิตตฺเต ตํ วตฺตพฺพเมว สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุริเมหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานนฺติ ปุริเมหิ ปจฺจเยหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺจยานํ. สงฺคหิตวิวชฺชนาภาวโตติ อตฺตนา สมานลกฺขณตาย สงฺคหิตสฺส ปจฺจยสฺส วิวชฺชนาภาวโต, วิวชฺชเน การณํ นตฺถีติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยโต อญฺญารมฺมณาภาวโตติ อปฺปมาโณ ธมฺโม อปฺปมาณสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณํ โหนฺโต อารมฺมณูปนิสฺสโยว โหติ อารมฺมณาธิปติภาวโตติ อตฺโถ. ยถา อารมฺมเณ คหิเต อารมฺมณูปนิสฺสโย คหิโตว โหติ พลวารมฺมณภาวโต[Pg.307], เอวํ อารมฺมณูปนิสฺสเย คหิเต อารมฺมณํ คหิตเมว โหติ ตํสภาวตฺตาติ ตตฺถ ตํ วิสุํ น อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘น ปน อารมฺมณูปนิสฺสยสฺส อารมฺมเณ อสงฺคหิตตฺตา’’ติ. และเมื่อทำอย่างนี้แล้ว โดยนัยแห่งการสงเคราะห์สิ่งที่ยังไม่ได้สงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ เพราะมีการถือเอาปัจจัยหลังๆ และโดยนัยแห่งรูปาหารและชีวิตินทรีย์ ในที่นี้หมายถึงมีการถือเอาอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "ปัจจัยด้วยอาหารปัจจัย, ปัจจัยด้วยอินทรียปัจจัย" ดังนี้ นั่นคือความประสงค์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อารัมมณะ...เป็นต้น...ดังนี้เท่านั้น" เพราะไม่มีสิ่งอื่นจากนั้น คือกรรมปัจจัยเป็นต้นที่ประสงค์ในที่นี้ ซึ่งเป็นสิ่งอื่นจากอารัมมณาปัจจัยเป็นต้นนั้น ไม่มีในกุศล เพราะเหตุนั้น เพราะว่าอุปนิสสยะถูกกล่าวโดยนัยแห่งสองอย่างอื่นจากอารัมมณะ เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า "อารัมมณาธิปติย่อมถึงการสงเคราะห์ในอารัมมณปัจจัย" ไม่ใช่อารัมมณูปนิสสยะ นั่นคือความประสงค์ ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรอารัมมณะจึงไม่ถูกกล่าวในปริตตัตติกปัญหาวารปัจจนียะ เพราะว่าเมื่อไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะ สิ่งนั้นพึงถูกกล่าวอย่างแน่นอน พึงกล่าวโดยอ้างถึงการโต้แย้งว่า "ก็สิ่งใด" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "ที่ถูกกล่าวโดยนัยแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ" หมายถึงปัจจัยหลังๆ ที่ถูกกล่าวโดยนัยแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ เพราะไม่มีการละเว้นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ หมายถึงเพราะไม่มีการละเว้นปัจจัยที่ถูกสงเคราะห์โดยมีลักษณะเสมอกันกับตน หมายถึงไม่มีเหตุในการละเว้น เพราะไม่มีอารัมมณะอื่นจากอุปนิสสยะ ธรรมอันไม่มีประมาณ เมื่อเป็นอารัมมณะของธรรมอันไม่มีประมาณ ย่อมเป็นอารัมมณูปนิสสยะเท่านั้น โดยความเป็นอารัมมณาธิปติ นั่นคือความหมาย เหมือนอย่างเมื่ออารัมมณะถูกถือเอา อารัมมณูปนิสสยะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นอารัมมณะที่แข็งแรง ฉันใด เมื่ออารัมมณูปนิสสยะถูกถือเอา อารัมมณะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นเช่นนั้น พึงเห็นว่าในที่นั้น สิ่งนั้นจึงไม่ถูกยกขึ้นมาต่างหาก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็เพราะอารัมมณูปนิสสยะไม่ถูกสงเคราะห์ในอารัมมณะ" ปจฺฉาชาตอาหารานนฺติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปุเรชาตกายโต ปจฺฉาชาตานํ อรูปาหารานํ. เต หิ อตฺตนา สหชาตอรูปธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานรูปธมฺมานมฺปิ สหชาตอตฺถิปจฺจยา โหนฺติ, ปุเรชาตานํ ปน วตฺถูนํ ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย. ปจฺฉาชาตินฺทฺริยานนฺติ ปจฺฉาชาตานํ อรูปินฺทฺริยานํ. เสสํ อาหาเร วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. ยสฺมา เอเต อาหารินฺทฺริยา ยสฺมึ ขเณ ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยํ ลภนฺติ, ตสฺมึเยว ขเณ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนานํ สหชาตอตฺถิปจฺจโย ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย จ โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สหาปิ อตฺถิอวิคตปจฺจยภาโว โหตี’’ติ. ติณฺณนฺติ สหชาตาทีนํ ติณฺณํ. ฉหิ เภเทหีติ วิสุํ คหิเตหิ สหชาตาทีหิ ปญฺจหิ ยถารหํ เอกชฺฌํ คหิตเภเทน จาติ ฉหิ อตฺถิปจฺจยเภเทหิ. เอเกกํ สงฺคเหตฺวาติ อตฺถิปจฺจยลกฺขณํ อวิคตปจฺจยลกฺขณญฺจ วิสุํ วิสุํ ฉหิ เภเทหิ สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ. คำว่า "แห่งปัจฉาชาตอาหาร" หมายถึงอรูปอาหารที่เกิดภายหลังกายที่เกิดก่อนซึ่งเป็นปัจจยุปบันของตน ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสหชาตัตถิปัจจัยของอรูปธรรมที่เกิดพร้อมกับตน และของรูปธรรมที่เกิดจากธรรมเหล่านั้นด้วย ส่วนของวัตถุที่เกิดก่อน ย่อมเป็นปัจฉาชาตัตถิปัจจัย คำว่า "แห่งปัจฉาชาตินทรีย์" หมายถึงอรูปินทรีย์ที่เกิดภายหลัง ที่เหลือพึงประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอาหาร เพราะว่าอาหารและอินทรีย์เหล่านี้ในขณะใด ย่อมได้ปุเรชาตัตถิปัจจัย ในขณะนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นสหชาตัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตัตถิปัจจัยของปัจจยุปบันนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยย่อมมีพร้อมกัน" คำว่า "สาม" หมายถึงสามอย่างมีสหชาตะเป็นต้น คำว่า "ด้วยหกประเภท" หมายถึงด้วยห้าอย่างมีสหชาตะเป็นต้นที่ถือเอาต่างหาก และด้วยประเภทที่ถือเอาพร้อมกันตามสมควร รวมเป็นหกประเภทแห่งอัตถิปัจจัย คำว่า "สงเคราะห์แต่ละอย่าง" หมายถึงลักษณะแห่งอัตถิปัจจัยและลักษณะแห่งอวิคตปัจจัย ถูกกล่าวโดยสงเคราะห์ด้วยหกประเภทต่างหากกัน อชฺฌตฺติกพาหิรเภทโตติ วตฺตพฺพํ จกฺขาทีนํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา, สปรสนฺตานิกานญฺจ อินฺทฺริยานํ อนธิปฺเปตตฺตา. นิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ ปุเรชาตภูตานนฺติ อธิปฺปาโย. เตสญฺหิ ปุเรชาเต สงฺคโห. ตเทกเทสสฺสาติ อารมฺมเณกเทสสฺส, อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยานนฺติ อตฺโถ. เตสนฺติ นิสฺสยาทีนํ. อุปนิสฺสยาทีสูติ อุปนิสฺสยปุเรชาตปจฺจยาทีสุ. ตํ ปน ปุเรชาตภูตํ อารมฺมณํ. ตตฺถาติ อุปนิสฺสยปจฺจยสงฺคเห. ยถาวุตฺตนโย เจตฺถ เอกนฺเตน คเหตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. พึงกล่าวว่า "โดยความต่างกันแห่งอายตนะภายในและภายนอก" เพราะประสงค์เอาจักขุเป็นต้นและชีวิตินทรีย์ และเพราะไม่ประสงค์เอาอินทรีย์ที่เป็นของตนและของผู้อื่น หมายถึงสิ่งที่เกิดก่อนของนิสสยะ ปุเรชาตะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ นั่นคือความประสงค์ เพราะว่าการสงเคราะห์ย่อมมีในสิ่งที่เกิดก่อนของสิ่งเหล่านั้น คำว่า "แห่งส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น" หมายถึงแห่งส่วนหนึ่งของอารัมมณะ คืออารัมมณาธิปติและอารัมมณูปนิสสยะ นั่นคือความหมาย คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้น" หมายถึงของนิสสยะเป็นต้น คำว่า "ในอุปนิสสยะเป็นต้น" หมายถึงในอุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น ก็อารัมมณะนั้นเป็นสิ่งที่เกิดก่อน คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึงในการสงเคราะห์อุปนิสสยปัจจัย เพื่อแสดงว่านัยที่กล่าวมาแล้วในที่นี้พึงถือเอาโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "ก็อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น เอว-สทฺโท อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ, อญฺญถา เตสุ ปญฺเหสุ เอกสภาวโตว ปจฺจยสฺส อาคมนํ วุตฺตํ สิยา. เตนาติ ‘‘เอโกวา’’ติ อวธารเณน อคฺคหิเตน. เตสูติ สหชาตปุเรชาตปจฺจเยสุ. อุกฺกฏฺฐวเสนาติ ‘‘เอโก ทฺเว’’ติอาทินา วุตฺตอุกฺกํสวเสน. เต เต ปจฺจเย สงฺคเหตฺวาติ เต เหตุอาทิปจฺจเย สหชาตาทิปจฺจเยหิ สงฺคเหตฺวา. ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโทติ โสฬสาทิเภเทน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโท. พึงนำคำว่า "เอวะ" มาประกอบ มิฉะนั้นแล้ว การมาแห่งปัจจัยในปัญหาเหล่านั้น พึงถูกกล่าวโดยความเป็นสภาพอย่างเดียวเท่านั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึงด้วยการไม่ถือเอาบทกำหนดว่า "อย่างเดียวเท่านั้น" คำว่า "ในสิ่งเหล่านั้น" หมายถึงในสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย คำว่า "โดยนัยแห่งความเป็นเลิศ" หมายถึงโดยนัยแห่งความเป็นเลิศที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "หนึ่ง สอง" เป็นต้น คำว่า "สงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงสงเคราะห์ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้นด้วยปัจจัยมีสหชาตะเป็นต้น คำว่า "การกำหนดปัจจัยที่แสดงแล้ว" หมายถึงการกำหนดปัจจัยที่แสดงแล้วโดยสงเคราะห์ด้วยประเภทมีสิบหกเป็นต้น ปเภทปริหานีสูติ [Pg.308] สหชาตปจฺจยาทีหิ สงฺคหิตปจฺจยปฺปเภเท ตํตํปจฺจยปฏิกฺเขเป ปญฺหาปริหานิยญฺจาติ อตฺโถ. นเหตุปจฺจยาติ อิมินา เหตุปจฺจยโต อญฺเญ ปจฺจยา คหิตาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘นเหตุปจฺจยาติ เอตฺถ ลพฺภมานปจฺจเย สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สพฺพปจฺจนียสาธารณลกฺขณวเสน วุตฺตตฺตา เอว น วตฺตพฺพํ สิยา, น หิ เหตุปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต เหตุธมฺโม เหตุสฺส ธมฺมสฺส สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโยติ สกฺกา วตฺตุํ. วีสติ ปจฺจยาติ เหตุปจฺจเยน สทฺธึ วีสติ ปจฺจยา. ปริหานียํ วิตฺถารกถํ ทสฺเสนฺโตติ โยชนา. คำว่า "ในความเสื่อมแห่งประเภท" หมายถึงในประเภทแห่งปัจจัยที่ถูกสงเคราะห์ด้วยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในการปฏิเสธปัจจัยนั้นๆ และในความเสื่อมแห่งปัญหา นั่นคือความหมาย เพราะถือว่าปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัยถูกถือเอาด้วยบทว่า "ไม่เป็นเหตุปัจจัย" นี้ จึงกล่าวว่า "คำว่า 'ไม่เป็นเหตุปัจจัย' ในที่นี้กล่าวโดยอ้างถึงปัจจัยที่พึงได้" และเมื่อทำอย่างนี้แล้ว เพราะถูกกล่าวโดยนัยแห่งลักษณะทั่วไปของปัจจนียะทั้งหมด จึงไม่พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะว่าเมื่อเหตุปัจจัยตั้งอยู่ในฐานะเป็นปัจจนียะ ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า เหตุธรรมเป็นปัจจัยแก่เหตุธรรมด้วยสหชาตปัจจัย คำว่า "ยี่สิบปัจจัย" หมายถึงยี่สิบปัจจัยพร้อมด้วยเหตุปัจจัย พึงประกอบว่า "แสดงคำอธิบายโดยพิสดารในความเสื่อม" ๕๒๘. เตหิ เตหิ ปจฺจเยหีติ สหชาตปจฺจยาทีหิ เตหิ เตหิ สงฺคาหกภูเตหิ ปจฺจเยหิ. เต เต ปจฺจยาติ สงฺคเหตพฺพา อญฺญมญฺญปจฺจยาทโย เหตุปจฺจยาทโย วา เต เต ปจฺจยา. อญฺเญสํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น เตสํ สพฺเพสํ สมฺภวนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ทฺเวเยวาติ อารมฺมณาธิปตึ อปเนตฺวา อาห. อพฺยากตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน น เกวลํ กุสลสฺเสว, อถ โข อพฺยากตสฺสปีติ กุสลํ สมฺปิณฺเฑติ. ๕๒๘. คำว่า "ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ ที่เป็นผู้สงเคราะห์ มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น คำว่า "ปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงปัจจัยเหล่านั้นๆ ที่พึงสงเคราะห์ มีอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น หรือมีเหตุปัจจัยเป็นต้น กล่าวโดยหมายถึงการไม่มีของสิ่งอื่น ไม่ใช่ว่าสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดจะมีได้ นั่นคือความประสงค์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น คำว่า "ในที่นั้นมีสองอย่างเท่านั้น" กล่าวโดยเว้นอารัมมณาธิปติ คำว่า "แม้ของอัพยากตะ" ด้วยคำว่า "ปิ" ไม่ใช่เฉพาะของกุศลเท่านั้น แต่ยังรวมกุศลเข้าไว้ด้วยในคำว่า "แม้ของอัพยากตะ" ๕๓๐. เตน สทฺธินฺติ วตฺถุนา สทฺธึ. สุทฺธานนฺติ เกวลานํ วตฺถุนา วินา จ คหิตานํ กุสลกฺขนฺธานํ. ยทิปิ วตฺถุนา สทฺธึ สหชาตฏฺโฐ นตฺถิ, นิสฺสยาทิภาโว ปน อตฺเถวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุนา ปนา’’ติอาทิมาห. ๕๓๐. คำว่า "พร้อมด้วยสิ่งนั้น" หมายถึงพร้อมด้วยวัตถุ คำว่า "ของสิ่งที่บริสุทธิ์" หมายถึงของกุศลขันธ์ล้วนๆ ที่ถือเอาโดยไม่มีวัตถุ ถึงแม้ว่าความเป็นสหชาตะพร้อมด้วยวัตถุจะไม่มี แต่ความเป็นนิสสยะเป็นต้นย่อมมีอยู่แน่นอน เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวว่า "ก็ด้วยวัตถุ" เป็นต้น สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตอาหารินฺทฺริยานํ อตฺถิปจฺจเยน สงฺคเหตพฺพตฺตา สหชาตาทีหิ สงฺคเหตพฺพานํ ตํสงฺคโห สุกโรติ ทสฺเสตุํ อุปนิสฺสเยน สงฺคเหตพฺพานํ สงฺคโห วุตฺตนโย เอวาติ วุตฺตํ ‘‘จตูสุ สพฺพปจฺจเย สงฺคณฺหิตฺวา’’ติ. กมฺมํ ปน สหชาตูปนิสฺสเยหิ อสงฺคเหตพฺพตาปิ อตฺถีติ สรูปโต คหิตํ, อญฺญถา ‘‘ตีสุ ปจฺจเยสู’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. มิสฺสกามิสฺสกสฺสาติ สหชาตปุเรชาตาทิภาเวหิ มิสฺสกสฺส ตถา อมิสฺสกสฺส จ. วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาติ อตฺถิปจฺจยวิภาคสงฺคาหกานํ สหชาตาทีนํ คหเณน. สพฺพปจฺจยานํ…เป… โหตีติ อิมินา ‘‘อิมสฺมึ ปน ปจฺจยุทฺธาเร’’ติอาทินา วุตฺโตปิ ปจฺจยสงฺคโห อิธ อตฺถโต ทสฺสิโตเยวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. เพราะสหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ พึงสงเคราะห์ด้วยอัตถิปัจจัย เพื่อแสดงว่าการสงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้นที่พึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตะเป็นต้นเป็นเรื่องง่าย การสงเคราะห์ปัจจัยที่พึงสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะเป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงเคราะห์ปัจจัยทั้งหมดในสี่อย่าง" แต่กรรมก็มีความที่ไม่พึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตูปนิสสยะอยู่ด้วย จึงถูกถือเอาโดยสภาวะของตน มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "ในปัจจัยสามอย่าง" คำว่า "ของสิ่งที่ปะปนและไม่ปะปน" หมายถึงของสิ่งที่ปะปนด้วยความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะเป็นต้น และของสิ่งที่ไม่ปะปน เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเองโดยพิสดาร จึงกล่าวว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึงด้วยการถือเอาสหชาตะเป็นต้นที่เป็นผู้สงเคราะห์การจำแนกอัตถิปัจจัย ด้วยบทว่า "ปัจจัยทั้งหมด...เป็นต้น...ย่อมมี" นี้ การสงเคราะห์ปัจจัยที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ก็ในการยกปัจจัยขึ้นแสดงนี้" เป็นต้น ก็ถูกแสดงโดยอรรถในที่นี้แล้วนั่นเอง ย่อมแสดงอรรถนี้ นิสฺสโย [Pg.309] กสฺมา น วุตฺโต? สหชาตนิสฺสโย ปุเรชาตนิสฺสโยติ หิ สกฺกา วิภชิตุนฺติ อธิปฺปาโย. วิปฺปยุตฺโต วา กสฺมา น วุตฺโต? ปุเรชาตวิปฺปยุตฺโต ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺโตติ วิภชิตุํ สกฺกาติ อตฺโถ. ยํ มิสฺสกามิสฺสกภาวํ มนสิ กตฺวา ‘‘อวตฺตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิสฺสโย ตาวา’’ติอาทิมาห. วิเสสิตพฺโพ ‘‘วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อวิเสเสน ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา. โส วิยาติ อตฺถิปจฺจโย วิย, นิสฺสยปจฺจโย วิย วา อตฺถิปจฺจยวิเสสาภาเวน วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น วตฺตพฺโพว. ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ วิย ปเภทสพฺภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหชาตปุเรชาตานญฺจา’’ติอาทิมาห. ตถาติอาทินา วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถตุํ ‘‘วกฺขตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ มคฺคผลธมฺมานํ มคฺคผลตํสมุฏฺฐานรูปวเสน สหชาตอตฺถิปจฺจโย เตสํเยว ปุเรชาตจตุสนฺตติรูปวเสน ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย วุตฺโต, น ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโว วกฺขตีติ โยชนา. โสติ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย. เหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงนิสสยปัจจัย? มีอธิบายว่า เพราะนิสสยปัจจัยนั้นสามารถจำแนกได้เป็นสหชาตนิสสยปัจจัยและปุเรชาตนิสสยปัจจัย หรือเหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงวิปปยุตตปัจจัย? มีอรรถว่า เพราะสามารถจำแนกได้เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัยและปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย เพื่อแสดงถึงความเป็นทั้งปะปนและไม่ปะปนที่ทรงหมายเอาแล้วตรัสว่า "เพราะไม่ควรกล่าว" จึงกล่าวว่า "นิสสยปัจจัยก่อน" เป็นต้น วิปปยุตตปัจจัยนั้นควรจำแนกให้ละเอียด เพราะในบาลีกล่าวไว้โดยไม่จำแนกว่า "ปัจจัยด้วยวิปปยุตตปัจจัย" วิปปยุตตปัจจัยนั้นเหมือนอัตถิปัจจัย หรือเหมือนนิสสยปัจจัย เพราะไม่มีความพิเศษจากอัตถิปัจจัย จึงไม่ควรกล่าวถึงวิปปยุตตปัจจัย เพื่อแสดงว่ามีความแตกต่างกันเหมือนปัจจัยสองอย่าง จึงกล่าวว่า "สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย" เป็นต้น เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "เช่นนั้น" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "จะกล่าว" เป็นต้น ในที่นั้น สหชาตอัตถิปัจจัยกล่าวไว้โดยความเป็นรูปที่เกิดพร้อมกับมรรคและผล และปัจฉาชาตอัตถิปัจจัยกล่าวไว้โดยความเป็นรูปในสันตติ ๔ ที่เกิดก่อนของมรรคและผลเหล่านั้นเอง แต่ความเป็นวิปปยุตตปัจจัยจะไม่กล่าวถึง นี้คือการเชื่อมโยงความ คำว่า "ปัจจัยนั้น" คือวิปปยุตตปัจจัย เหตุอาทีนํ สหชาตนฺโตคธตฺตา เหตุอาทโย ตพฺพิเสสา โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจโย จ เหตุอาทีหิ วิเสเสตพฺโพ’’ติ. โสติ สหชาตปจฺจโย. วิรุทฺธปจฺจเยหีติ สหชาตปุเรชาตสฺส สหชาตาทิภาเวน วิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหิ. เตนาห ‘‘อุปฺปตฺติกาลวิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหี’’ติ. เพราะเหตุเป็นต้นรวมอยู่ในสหชาตปัจจัย เหตุเป็นต้นจึงเป็นความพิเศษของสหชาตปัจจัยนั้น จึงกล่าวว่า "สหชาตปัจจัยควรจำแนกด้วยเหตุเป็นต้น" คำว่า "ปัจจัยนั้น" คือสหชาตปัจจัย ด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกัน คือด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกันโดยความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกันในเวลาเกิด" ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการพรรณนาการยกปฏิปักษ์ขึ้นแสดง ปจฺจนียคณนวณฺณนา การพรรณนาการนับปฏิปักษ์ นเหตุมูลกวณฺณนา การพรรณนาหมวดที่มีนเหตุเป็นมูล ๕๓๒. อธิปติปจฺจยาทิภูโต อารมฺมณปจฺจโยติ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสเย วทติ. เต จ ยสฺมา อารมฺมณสภาวา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริหายติเยวา’’ติ. ปนฺนรสสูติ ทุติเย สหชาตปจฺจเย ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ปนฺนรสสุ. เอกาทสนฺนํ วเสนาติ สหชาตปจฺจโย, สหชาตตาวิสิฏฺฐา อธิปตินิสฺสยกมฺมาหารินฺทฺริยตฺถิอวิคตเหตุฌานมคฺคา จาติ อิเมสํ เอกาทสนฺนํ [Pg.310] วเสน. สหชาเต อนฺโตคธา เหตุอาทโย. ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเตติ ตสฺมึ สหชาเต ปฏิกฺขิตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต. อนนฺโตคธา สหชาเต, เก ปน เตติ อาห ‘‘อารมฺมณาธิปติปุเรชาตนิสฺสยาทโย’’ติ. อารมฺมณาทิอากาเรนาติ อารมฺมณปุเรชาตนิสฺสยนานากฺขณิกกมฺมาทิอากาเรน. ๕๓๒. อารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นปัจจัยมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น หมายถึงอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย และเพราะปัจจัยเหล่านั้นมีสภาพเป็นอารมณ์เท่านั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมเสื่อมไปเท่านั้น" ในปัจจัย ๑๕ อย่างที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัยที่สองด้วยคำว่า "เหตุปัจจัย" เป็นต้น โดยนัยแห่งปัจจัย ๑๑ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย และปัจจัยที่วิเศษด้วยความเป็นสหชาตะ ได้แก่ อธิปติ นิสสยะ กัมมะ อาหาระ อินทรียะ อัตถิ อวิคตะ เหตุ ฌาน และมรรค เหตุเป็นต้นรวมอยู่ในสหชาตปัจจัย เมื่อสหชาตปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ คือเมื่อสหชาตปัจจัยนั้นตั้งอยู่ในฐานะปฏิปักษ์ ปัจจัยที่ไม่รวมอยู่ในสหชาตปัจจัยคืออะไรบ้าง? จึงกล่าวว่า "อารัมมณาธิปติ ปุเรชาตนิสสยะ เป็นต้น" โดยอาการแห่งอารัมมณปัจจัยเป็นต้น คือโดยอาการแห่งอารัมมณปัจจัย ปุเรชาตนิสสยปัจจัย นานักขณิกกรรมปัจจัย เป็นต้น ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเตติ ตสฺมึ สหชาตปจฺจเย ปฏิกฺขิตฺเต. อิเม วาราติ สหชาตํ ปุเรชาตนฺติ วิสฺสชฺชิตวารา. เอเต นิสฺสยาทโยติ สหชาตตาวิสิฏฺเฐ นิสฺสยาทิเก วทติ, น อิตเร. เตนาห ‘‘ยสฺมา จ…เป… ปฏิกฺเขเปน ปฏิกฺขิตฺตา’’ติ. เมื่อสหชาตปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ วาระเหล่านี้คือวาระที่วิสัชนาไว้ว่า สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย คำว่า "นิสสยปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้" หมายถึงนิสสยปัจจัยเป็นต้นที่วิเศษด้วยความเป็นสหชาตะ ไม่ใช่ปัจจัยอื่น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "และเพราะ...ถูกปฏิเสธด้วยการปฏิเสธ" นิสฺสยาทิภูตญฺจ สหชาตปจฺจยํ ฐเปตฺวาติ เอเตน ‘‘ฐเปตฺวา สหชาตปจฺจย’’นฺติ เอตฺถ อนฺโตคธนิสฺสยาทิภาโวเยว สหชาตปจฺจโย คหิโตติ ทสฺเสติ. นิสฺสยาทีติ อาทิ-สทฺเทน เหตุอาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน ปวตฺติสพฺภาวโตติ อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน สหชาตาทีหิ ปวตฺติสพฺภาวโต อญฺญมญฺเญ ปฏิกฺขิตฺเต ‘‘กุสโล กุสลาพฺยากตสฺสา’’ติ วาโร ปริหายติ. เตสํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ อิทํ สามญฺญวจนมฺปิ ‘‘อญฺญมญฺญปจฺจยสงฺคหํ คตา’’ติ วจนโต อญฺญมญฺญปจฺจยลาภีนํเยว คหณํ สิยาติ อาสงฺกํ นิวตฺเตตุํ ‘‘กุสโล จ กุสลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมุทายภูโตติ จตุกฺขนฺธสมุทายภูโต. เอกเทสภูเตหีติ ตสฺเสว เอกเทสภูเตหิ. ‘‘กุสโล ปนา’’ติอาทิ ‘‘นอญฺญมญฺญปจฺจเยน…เป… ปริหายตี’’ติ อิมสฺส อฏฺฐกถาวจนสฺส สมาธานวจนํ. เว้นสหชาตปัจจัยซึ่งเป็นนิสสยปัจจัยเป็นต้น ด้วยคำนี้แสดงว่า ในคำว่า “เว้นสหชาตปัจจัย” นี้ สหชาตปัจจัยที่รวมอยู่ในนิสสยปัจจัยเป็นต้นเท่านั้นที่ถูกถือเอา คำว่า “นิสสยปัจจัยเป็นต้น” พึงทราบว่ารวมถึงเหตุปัจจัยเป็นต้นด้วยคำว่า “เป็นต้น” เพราะมีความเป็นไปโดยธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย คือเพราะมีความเป็นไปโดยสหชาตปัจจัยเป็นต้นโดยธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย เมื่ออัญญมัญญปัจจัยถูกปฏิเสธ วาระที่ว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” ย่อมถูกยกเว้น เพื่อระงับความสงสัยว่า คำทั่วไปที่ว่า “ปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้นๆ” นี้ อาจหมายถึงเฉพาะปัจจยุปบันธรรมที่ได้รับอัญญมัญญปัจจัยเท่านั้น ตามหลักที่ว่า “รวมอยู่ในอัญญมัญญปัจจัย” จึงกล่าวว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม” เป็นต้น เป็นหมู่ คือเป็นหมู่ของขันธ์สี่ ด้วยส่วนหนึ่ง คือด้วยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้นเอง คำว่า “แต่กุศลธรรม” เป็นต้น เป็นคำแก้คำอรรถกถาที่ว่า “ไม่ใช่อัญญมัญญปัจจัย...ย่อมถูกยกเว้น” รูปกฺขนฺเธกเทโสว โหนฺติ รูปาหารรูปินฺทฺริยวเสน, ‘‘เอกนฺเตน วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺเมหี’’ติ วุตฺตธมฺมา ‘‘เต’’ติ ปจฺจามฏฺฐาติ อาห ‘‘เตติ เต วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺมา’’ติ. เป็นเพียงส่วนหนึ่งของรูปขันธ์โดยเป็นรูปอาหารและรูปอินทรีย์ ธรรมที่กล่าวไว้ว่า “ด้วยธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยส่วนเดียว” นั้น คำว่า “เต” (เหล่านั้น) หมายถึงธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “เต คือ ธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยเหล่านั้น” ๕๓๓. ปจฺจนียคณนํ ทสฺเสตุนฺติ วุตฺเตปิ นนุ ปจฺจยคณนเมว ทสฺสิตํ โหตีติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยาติ ตํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘ปจฺจนียวารคณนา หิ ทสฺสิตา’’ติ. พลวกมฺมํ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, อิตรํ กมฺมปจฺจโย เอวาติ อาห ‘‘วิปากสฺสปิ ปน…เป… กมฺมปจฺจโย โหตี’’ติ. ๕๓๓. แม้จะกล่าวว่า “เพื่อแสดงการนับปัจจนียะ” แต่ก็อาจมีผู้สงสัยว่า “ไม่ใช่ว่าเป็นการแสดงการนับปัจจัยเท่านั้นหรือ?” เพื่อระงับความสงสัยนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะได้แสดงการนับวาระปัจจนียะแล้ว” กรรมที่มีกำลังเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิปากธรรม ส่วนกรรมอื่นเป็นกรรมปัจจัยเท่านั้น จึงกล่าวว่า “แม้ของวิปากธรรม...เป็นกรรมปัจจัยเท่านั้น” นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายมูลที่ไม่ใช่เหตุจบแล้ว ๕๓๔. ปริจฺฉินฺนคณนานีติ [Pg.311] อิทํ น คณนาเปกฺขํ, อถ โข วิสฺสชฺชนาเปกฺขนฺติ อาห ‘‘ปริจฺฉินฺนคณนานิ วิสฺสชฺชนานี’’ติ. ปจฺจนียโต ฐิโตปิ เหตุ นยานํ มูลภาเวเนว ฐิโตติ อาห ‘‘เหตุมูลเก’’ติ, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘นเหตุมูลก’’มิจฺเจว วุตฺตํ. ๕๓๔. คำว่า “การนับที่กำหนดไว้” นี้ ไม่ได้มุ่งหมายถึงการนับ แต่หมายถึงการวิสัชนา จึงกล่าวว่า “การวิสัชนาที่กำหนดไว้” แม้เหตุจะตั้งอยู่ในฐานะปัจจนียะ แต่ก็ตั้งอยู่ในฐานะเป็นมูลของนัยทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “ในเหตุที่เป็นมูล” แต่ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ในมูลที่ไม่ใช่เหตุ” เท่านั้น ๕๓๘. มูลํ สงฺขิปิตฺวาติ สตฺตมูลกํ อฏฺฐมูลกํ นวมูลกญฺจ สงฺขิปิตฺวา. ทฺวีสูติ ‘‘ตีณี’’ติ วุตฺเตสุ ตีสุ วิสฺสชฺชเนสุ ปุริเมสุ ทฺวีสุ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิเมสุ. เตนาห ‘‘วิปาโก ปจฺจยุปฺปนฺโน โหตี’’ติ. ตติเยติ ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมสฺมึ. เตสมุฏฺฐานิกกาโยติ อุตุจิตฺตาหารานํ วเสน เตสมุฏฺฐานิกกาโย. ๕๓๘. ย่อมูล คือย่อมูลที่เจ็ด มูลที่แปด และมูลที่เก้า ในสองอย่าง คือในสองอย่างแรกของการวิสัชนาสามอย่างที่กล่าวไว้ว่า “สาม” ได้แก่ “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” เหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “วิปากธรรมเป็นปัจจยุปบันธรรม” ในที่สาม คือในคำว่า “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” นี้ กายที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้น คือกายที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้นโดยเป็นอุตุ จิต และอาหาร ๕๔๕. เอตํ ทฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ, ยถา อรูปํ อรูปสฺส, เอวํ รูปมฺปิ รูปสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น โหตีติ. รูปาพฺยากโต อรูปาพฺยากตสฺสาติ อิทํ วตฺถุขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ. อรูปาพฺยากโต รูปาพฺยากตสฺสาติ อิทํ ปน จิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจาติ เตสํ เอกนฺติโก วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘สหชาต…เป… โหติเยวา’’ติ. สหชาตาหารินฺทฺริยวเสนาติ สหชาตอรูปาหารินฺทฺริยวเสน. ๕๔๕. คำนี้กล่าวโดยอ้างถึงสองอย่างนี้ คือเหมือนอรูปธรรมไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่อรูปธรรม ฉันใด รูปธรรมก็ไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่รูปธรรม ฉันนั้น คำว่า “รูปอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปอัพยากตธรรม” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงวัตถุขันธ์ ส่วนคำว่า “อรูปอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปอัพยากตธรรม” นี้ และรูปที่เกิดจากจิต เป็นต้น เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยส่วนเดียวของสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “สหชาตปัจจัย...ย่อมเป็นเท่านั้น” โดยเป็นสหชาตอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย คือโดยเป็นสหชาตอรูปอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย ๕๔๖. เอกมูลเกกาวสานา อนนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ลพฺภนฺตีติ อิทํ ยถารหวเสน วุตฺตนฺติ ตํ ยถารหํ ปฏิกฺเขปาปฏิกฺเขปวเสนปิ ทสฺเสตพฺพนฺติ ‘‘อตฺถิปจฺจเย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุริเมสูติ นารมฺมณาทีสุ. นวาติ เอกมูลกาวสานา นว. ทฺเวเยวาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิเม ทฺเวเยว. ๕๔๖. คำว่า “ปัจจัยที่เหลือจากมูลเดียว ย่อมได้โดยอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย” นี้ กล่าวไว้ตามสมควร จึงควรแสดงสิ่งนั้นตามสมควรโดยนัยแห่งการปฏิเสธและไม่ปฏิเสธด้วย จึงกล่าวว่า “แต่ในอัตถิปัจจัย” เป็นต้น ในปัจจัยก่อนๆ คือในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัยเป็นต้น เก้า คือปัจจัยที่เหลือจากมูลเดียวมีเก้า มีเพียงสองอย่างเท่านั้น คือ “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” สองอย่างนี้เท่านั้น ปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายปัจจนียะจบแล้ว อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะ ๕๕๐. อิเมเหวาติ ‘‘กุสโล กุสลสฺส, อกุสโล อกุสลสฺสา’’ติ อิเมหิ เอว สมานา โหนฺติ กุสลาทิตาสามญฺเญน. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถาภาวโต ปน น อนุรูปา’’ติ. ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทินา [Pg.312] สติปิ อุทฺเทสโต สามญฺเญ เยภุยฺเยน สิยา วิภงฺเค วิเสโสติ อาห ‘‘ยถาโยคํ นิทฺเทสโต จา’’ติ. ๕๕๐. ด้วยปัจจัยเหล่านี้เท่านั้น คือด้วยปัจจัยที่ว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” เหล่านี้เท่านั้น ย่อมเสมอกันด้วยความเป็นกุศลเป็นต้นโดยทั่วไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แต่เพราะไม่มีอรรถ จึงไม่เหมาะสม” แม้จะมีความทั่วไปโดยการยกขึ้นแสดงด้วยคำว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม” เป็นต้น แต่ส่วนใหญ่แล้วอาจมีความพิเศษในการจำแนก จึงกล่าวว่า “และโดยการแสดงตามสมควร” ๕๕๑. เหตุนามนฺติ เหตุ จ ตํ นามญฺจาติ เหตุนามํ. ปจฺจยนฺติ ตเมว ปจฺจยภูตํ สนฺธายาติ โยชนา. ๕๕๑. คำว่า “เหตุและนาม” คือเหตุและนามนั้นรวมกันเป็นเหตุและนาม คำว่า “ปัจจัย” คือการเชื่อมโยงความโดยอ้างถึงสิ่งที่เป็นปัจจัยนั้นเอง ๕๕๒. ทฺวินฺนมฺปิ อธิปตีนนฺติ สหชาตารมฺมณาธิปตีนํ วเสน, ตํ ‘‘กุสลํ กุสลสฺส สหชาตโต เจว อารมฺมณโต จา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นารมฺมเณ สตฺตาติ สหชาตาธิปติสฺส วเสน วุตฺตํ, น สหชาเต สตฺตาติ อารมฺมณาธิปติสฺส วเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เอวนฺติ ยถา อธิปติมฺหิ วุตฺตํ, เอวํ สพฺพตฺถ สพฺพปจฺจเยสุ. ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ…เป… อุทฺธริตพฺพา’’ติ วตฺวา ตสฺส คณนุทฺธารสฺส สุกรตํ อุปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุโลเม…เป… วิญฺญาตุ’’นฺติ อาห. ๕๕๒. โดยอาศัยอธิบดีทั้งสอง คือ สหชาตาธิบดีและอารัมมณาธิบดี พึงทราบข้อนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "กุศลเป็นสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัยแก่กุศล" เป็นต้น นั่นเอง การประกอบความว่า "ในอารัมมณะไม่มี ๗" นั้น กล่าวโดยสหชาตาธิบดี ไม่ได้กล่าวโดยอารัมมณาธิบดีว่า "ในสหชาตะไม่มี ๗" อย่างนี้ คือ เหมือนที่กล่าวไว้ในอธิบดีฉันใด ก็พึงทราบอย่างนี้ในปัจจัยทั้งปวงทุกแห่งฉันนั้น ครั้นกล่าวว่า "ในปัจจัยนั้นๆ... พึงยกขึ้น" แล้ว แสดงความง่ายและอุบายในการยกจำนวนนั้น จึงกล่าวว่า "ในอนุโลม... พึงทราบ" อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะจบแล้ว ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา คำอธิบายปัจจนียานุโลม ๖๓๑. ปริหาปนคณนายาติ ปริหาเปตพฺพคณนาย สมานตฺตญฺจ น เอกนฺติกํ อูนตมภาวสฺสปิ สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘นเหตุนารมฺมณทุกสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ สทฺธึ โยชิยมาเนน อูนตรคณเนน อธิปติปจฺจเยน ปริหีนาปีติ โยชนา. สทฺธึ ปริหีนาปีติ วา อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อธิปติปจฺจเยนา’’ติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. เอตนฺติ ลกฺขณํ. ๖๓๑. คำว่า "โดยการนับที่ลดลง" หมายถึง การนับที่พึงให้ลดลง และความเท่ากันก็ไม่เป็นเอกันตะ เพราะความเป็นไปได้ที่จะไม่น้อยกว่าก็มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของทุกะที่ไม่มีเหตุ ไม่มีอารัมมณะ" เป็นต้น ในที่นั้น การประกอบความว่า "แม้ลดลงด้วยอธิปติปัจจัย ซึ่งมีการนับที่น้อยกว่าที่พึงประกอบร่วมกัน" หรือในฝ่ายนี้ คำว่า "แม้ลดลงพร้อมกัน" คำว่า "ด้วยอธิปติปัจจัย" เป็นกรณวจนะในอิตถัมภูตลักขณะ ข้อนี้เป็นลักษณะ อฏฺฐานนฺติ อนุโลมโต อฏฺฐานํ อติฏฺฐนํ. ติฏฺฐนฺตีติ อนุโลมโตติ โยชนา. เตสนฺติ เหตุอาทีนํ. อิตเรสูติ ยาทิสา อธิปฺเปตา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อธิปตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมานิ ทฺเวติ ‘‘กุสลาพฺยากตา อพฺยากตสฺส, อกุสลาอพฺยากตา อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมานิ จ ทฺเว. คำว่า "อัฏฐาน" คือ การไม่ตั้งอยู่ การไม่ดำรงอยู่โดยอนุโลม. การประกอบความว่า "ตั้งอยู่โดยอนุโลม". คำว่า "ของเหล่านั้น" คือ ของเหตุเป็นต้น. คำว่า "ในปัจจัยที่เหลือ" คือ เพื่อแสดงปัจจัยเหล่านั้นที่ประสงค์ไว้ จึงกล่าวว่า "อธิปติ" เป็นต้น. คำว่า "สองอย่างนี้" คือ "กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ" สองอย่างนี้. นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนานเหตุหมวดมูล จบแล้ว. ๖๓๖. เหตุยา [Pg.313] วุตฺเตหิ ตีหีติ เหตุปจฺจยา วุตฺเตหิ ตีหิ วิสฺสชฺชเนหิ สทฺธึ. วารสามญฺญเมว วทติ, น อตฺถสามญฺญนฺติ อธิปฺปาโย. ตถา กมฺเม ตีณีติ เหตุยา วุตฺตาเนวาติ จาติ ‘‘กมฺเม ตีณี’’ติ เอตฺถ ‘‘เหตุยา วุตฺตาเนวา’’ติ อิมสฺมึ อตฺถวจเนปิ ตถา วารสามญฺญเมว สนฺธาย วทตีติ อตฺโถ. ๖๓๖. คำว่า "ด้วย ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในเหตุ" คือ พร้อมด้วยวิสัชนา ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัย. มีอธิบายว่า กล่าวถึงความเหมือนกันแห่งวาระเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงความเหมือนกันแห่งอรรถ. เช่นเดียวกัน คำว่า "ในกรรม ๓" และคำว่า "ที่กล่าวไว้ในเหตุเท่านั้น" ในที่นี้ แม้ในคำอธิบายความว่า "ในกรรม ๓" นี้ ก็กล่าวโดยหมายถึงความเหมือนกันแห่งวาระเท่านั้น. ๖๔๔. เอเกกเมวาติ เอเกกเมว วิสฺสชฺชนํ. ๖๔๔. คำว่า "แต่ละอย่างเท่านั้น" คือ วิสัชนาแต่ละอย่างเท่านั้น. ๖๕๐. สกฏฺฐาเนติ อตฺตนา ฐิตฏฺฐาเน. ตโต ปเรตราติ ตโต อคฺคหิตปจฺจยโต ปเรตรา ปจฺจนียโต. นาหาเร…เป… ลาโภ โหตีติ อาหารปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต อินฺทฺริยปจฺจยํ, อนุโลมโต อินฺทฺริยปจฺจเย จ ปจฺจนียโต ฐิเต อาหารปจฺจยํ อนุโลมโต โยเชตฺวา ยถา ปญฺโห ลพฺภตีติ อตฺโถ. เตสูติ อาหารินฺทฺริเยสุ. ทฺวิธา ภินฺนานิ ปจฺจนียโต อนุโลมโต จ โยเชตพฺพภาเวน. ๖๕๐. คำว่า "ในที่ของตน" คือ ในที่ที่ตนตั้งอยู่. คำว่า "ปัจจัยอื่นจากนั้น" คือ ปัจจัยอื่นจากปัจจัยที่ไม่ได้ถือเอาจากปัจจนียะนั้น. คำว่า "ในอาหาร... (ละไว้)... ย่อมมีลาภ" มีอธิบายว่า เมื่ออินทรียปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะในอาหารปัจจัย และเมื่ออาหารปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะในอินทรียปัจจัย พึงประกอบโดยอนุโลม เพื่อให้ได้ปัญหาตามที่ได้. คำว่า "ในปัจจัยเหล่านั้น" คือ ในอาหารและอินทรีย์. แยกเป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นปัจจนียะและอนุโลมที่พึงประกอบ. ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนาปัจจนียานุโลม จบแล้ว. กุสลตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. การพรรณนากุสลัตติกะ จบแล้ว. ๒. เวทนาตฺติกวณฺณนา ๒. การพรรณนาเวทนาติกะ ๑. เวทนาตฺติเก ปฏิจฺจาทินิยมนฺติ ติกปทสมฺพนฺธวเสน ปฏิจฺจวาราทีสุ วตฺตพฺพํ ปฏิจฺจสหชาตฏฺฐาทินิยมนํ น ลภนฺติ เวทนารูปนิพฺพานานิ. กสฺมา? ติกมุตฺตกตฺตา. ตถา ปจฺจยุปฺปนฺนวจนํ. น หิ สกฺกา วตฺตุํ เวทนํ รูปํ นิพฺพานญฺจ สนฺธาย ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต อุปฺปชฺชตี’’ติ. ติกธมฺมานนฺติ เวทนาตฺติกธมฺมานํ. ตตฺถาติ เหตุปจฺจยาทีสุ. ยถานุรูปโตติ เวทนาทีสุ โย ยสฺส เวทนาย สมฺปยุตฺตธมฺมสฺส อารมฺมณาทิปจฺจโย ภวิตุํ ยุตฺโต, ตทนุรูปโต. อารมฺมณาทีติ อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยาทิเก สงฺคณฺหาติ. ๑. ในเวทนาติกะ คำว่า "การกำหนดปฏิจจะเป็นต้น" คือ เวทนา รูป และนิพพาน ย่อมไม่ได้การกำหนดปฏิจจสหชาตฐานเป็นต้นที่พึงกล่าวในปฏิจจวาระเป็นต้น โดยความสัมพันธ์แห่งบทติกะ. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นธรรมที่พ้นจากติกะ. เช่นเดียวกัน คำว่า ปัจจยุปบัน. เพราะไม่สามารถจะกล่าวโดยหมายถึงเวทนา รูป และนิพพานว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ย่อมเกิดขึ้น". คำว่า "ของติกธรรมทั้งหลาย" คือ ของเวทนาติกธรรมทั้งหลาย. คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในเหตุปัจจัยเป็นต้น. คำว่า "ตามสมควร" คือ ในเวทนาเป็นต้น ธรรมใดสมควรที่จะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาของธรรมใด ก็ตามสมควรแก่ธรรมนั้น. คำว่า "อารัมมณปัจจัยเป็นต้น" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์อารัมมณาธิปติ อารัมมณูปนิสสยะ เป็นต้น. ๑๐. กุสลตฺติเกปิ ปริหีนนฺติ อิทํ ปจฺจนียํ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปารูปธมฺมปริคฺคาหกตฺตาติ อิทํ อนาทิภูตสฺสปิ สหชาตสฺส อาทิมฺหิ ฐปเน [Pg.314] การณวจนํ. อาทิ-สทฺเทนาติ ‘‘สหชาตาทโย’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน. ยถารหํ อารพฺภ อุปฺปตฺติวเสน สพฺเพ อรูปธมฺมา อารมฺมณาทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวเสน สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกานํ อารมฺมณาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยาทิเก สงฺคณฺหาติ. เตนาติ ‘‘สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกา ปนา’’ติอาทิวจเนน. สพฺพฏฺฐานิกานํ…เป… ทสฺสิตา โหติ สหชาตทสฺสเนนาติ อตฺโถ. เอกเทสปริหานิทสฺสเนเนว หิ สมุทายปริหานิ ทสฺสิตา โหตีติ. สหชาตาทโยติ วา อาทิ-สทฺเทน สพฺพฏฺฐานิกา จตฺตาโรปิ ทสฺสิตา โหนฺตีติ. สหชาตมูลกาติ สหชาตปจฺจเย สติ ภวนฺตา น สหชาตํ ปุรโต กตฺวา ปาฬิยํ อาคตา. เตนาห ‘‘สหชาตนิพนฺธนา…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ. โส ปจฺฉาชาโต กสฺมา ปน น ปริหายตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺตาย ปริหานิยํ อปริหานิยญฺจ. สหชาตนิพนฺธเนหีติ สหชาตธมฺมนิมิตฺเตหิ ปจฺจยภาเวหิ อิธ ปจฺจยธมฺมเหตุโก วุตฺโต. เอตฺเถวาติ ปริหานิยํเยว. สา หิ อิธ อธิกตา. สหชาตนิพนฺธนานเมว ปริหานีติ วุตฺเต ‘‘กึ สพฺเพสํเยว เนสํ ปริหานี’’ติ อาสงฺกาย อาห ‘‘สหชาต…เป… ทสฺสิตเมต’’นฺติ. ๑๐. คำว่า "แม้ในกุสลัตติกะก็ลดลง" นี้ กล่าวโดยหมายถึงปัจจนียะ. คำว่า "เพราะเป็นเครื่องสงเคราะห์รูปและอรูปธรรม" นี้ เป็นคำแสดงเหตุในการตั้งสหชาตะที่ไม่ได้เป็นเบื้องต้นไว้ในเบื้องต้น. คำว่า "ด้วยคำว่า 'เป็นต้น'" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "สหชาตเป็นต้น" นี้. คำว่า "อารัมมณปัจจัยเป็นต้น ที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงโดยปัจจยุปบัน" นี้ กล่าวว่า อรูปธรรมทั้งปวงย่อมเป็นปัจจยุปบันของอารัมมณปัจจัยเป็นต้น โดยอาศัยการเกิดขึ้นตามสมควร. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์อารัมมณาธิปติ อารัมมณูปนิสสยะ เป็นต้น. คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยคำว่า "ก็ปัจจัยที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง" เป็นต้น. มีอธิบายว่า "ของปัจจัยที่ตั้งอยู่ในทุกฐาน... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันแสดงแล้วด้วยการแสดงสหชาตะ". เพราะการแสดงความลดลงเพียงส่วนเดียว ย่อมเป็นอันแสดงความลดลงทั้งหมด. หรือว่า ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "สหชาตเป็นต้น" ย่อมเป็นอันแสดงปัจจัยที่ตั้งอยู่ในทุกฐานทั้ง ๔ อย่าง. คำว่า "มีสหชาตะเป็นมูล" คือ ธรรมที่เกิดขึ้นเมื่อมีสหชาตปัจจัย ไม่ได้มาในบาลีโดยกระทำสหชาตะไว้ข้างหน้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สหชาตนิพันธนะ... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันกล่าวแล้ว". ความสัมพันธ์คือ "ก็ปัจฉาชาตะนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ลดลง?". คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในความลดลงและความไม่ลดลงที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "ด้วยสหชาตนิพันธนะ" คือ ด้วยนิมิตแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย โดยความเป็นปัจจัย ในที่นี้กล่าวถึงปัจจัยที่มีธรรมเป็นเหตุ. คำว่า "ในที่นี้เท่านั้น" คือ ในความลดลงเท่านั้น เพราะความลดลงนั้นเป็นเรื่องที่ยกขึ้นกล่าวในที่นี้. เมื่อกล่าวว่า "ความลดลงของสหชาตนิพันธนะเท่านั้น" เพื่อระงับความสงสัยว่า "เป็นความลดลงของปัจจัยเหล่านั้นทั้งหมดเลยหรือ?" จึงกล่าวว่า "สหชาตะ... (ละไว้)... นี้ได้แสดงไว้แล้ว". ๑๗. นยทสฺสนเมว กโรตีติ ยถา อเหตุกกิริยเจตนํ สนฺธาย ‘‘นเหตุปจฺจยา นกมฺมปจฺจยา’’ติ วตฺตุํ ลพฺภา, เอวํ นวิปากปจฺจยาติปิ ลพฺภา. อเหตุกโมหํ ปน สนฺธาย ‘‘นเหตุปจฺจยา นวิปากปจฺจยา’’ติ ลพฺภา, น ‘‘นกมฺมปจฺจยา’’ติ. เตนาห ‘‘น จ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสามญฺญทสฺสน’’นฺติอาทิ. ๑๗. คำว่า "ย่อมแสดงเพียงนัยเท่านั้น" คือ เหมือนที่สามารถกล่าวโดยหมายถึงอเหตุกกิริยาเจตนาว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีกรรมปัจจัย" ฉันใด ก็สามารถกล่าวว่า "ไม่มีวิปากปัจจัย" ได้ฉันนั้น. แต่โดยหมายถึงอเหตุกโมหะ สามารถกล่าวว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีวิปากปัจจัย" ได้ แต่ไม่สามารถกล่าวว่า "ไม่มีกรรมปัจจัย". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และไม่ใช่การแสดงความเหมือนกันแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันธรรม" เป็นต้น. ๒๕-๓๗. ยถา กุสลตฺติกํ, เอวํ คเณตพฺพนฺติ อิทํ ยํ สนฺธาย ปาฬิยํ นิกฺขิตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เหตุมูลกานํ…เป… นคณนสามญฺญ’’นฺติ. น หิ กุสลตฺติเก อนุโลมปจฺจนีเย คณนาหิ เวทนาตฺติเก ตา สมานา. ปริวตฺเตตฺวาปิ โยชิตาติ เอตฺถ ‘‘นเหตุปจฺจยา นปุเรชาตปจฺจยา อารมฺมเณ เอก’’นฺติ อารมฺมณํ ปฐมํ วตฺวา วตฺตพฺพมฺปิ ปุเรชาตํ ปริวตฺเตตฺวา ปฐมํ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. ตถา นเหตุปจฺจยา กมฺเม ตีณีติ อิทเมว ปทํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘นกมฺมปจฺจยา เหตุยา ตีณีติ วุตฺต’’นฺติปิ วทนฺติ. (ข้อ ๒๕-๓๗) คำว่า "พึงนับเหมือนกุสลัตติกะ" นี้ กล่าวเพื่อแสดงสิ่งที่หมายถึงในบาลีว่า "ของธรรมที่มีเหตุเป็นมูล... (ละไว้)... ไม่ใช่ความเหมือนกันแห่งการนับ". เพราะการนับในอนุโลมปัจจนียะในกุสลัตติกะกับการนับในเวทนาติกะไม่เท่ากัน. คำว่า "แม้ประกอบโดยสลับกัน" ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีปุเรชาตปัจจัย ในอารัมมณะมี ๑" โดยกล่าวอารัมมณะก่อน แล้วสลับปุเรชาตะที่พึงกล่าวทีหลังมากล่าวเป็นอันดับแรก. เช่นเดียวกัน คำว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ในกรรมมี ๓" นี้ ท่านก็กล่าวโดยสลับบทนี้ว่า "ไม่มีกรรมปัจจัย ในเหตุมี ๓" ดังนี้บ้าง. ๓๙. ตํสมฺปยุตฺเตติ [Pg.315] เตน โทมนสฺเสน สมฺปยุตฺเต. โทมนสฺสสีเสน สมฺปยุตฺตธมฺมา วุตฺตา. สทฺธาปญฺจเกสูติ สทฺธาสีลสุตจาคปญฺญาสุ. กตฺตพฺพนฺติ วา โยชนา กาตพฺพาติ อตฺโถ. อวเสเสสูติ ราคาทีสุ. ปาฬิคติทสฺสนตฺถนฺติ ‘‘เอวํ ปาฬิ ปวตฺตา’’ติ ปาฬิยา ปวตฺติทสฺสนตฺถํ. ราคาทีหิ อุปนิสฺสยภูเตหิ. อนุปฺปตฺติโตติ น อุปฺปชฺชนโต. ตํ ปาฬิคตึ ติกนฺตรปาฬิยา ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลตฺติเกปิหี’’ติอาทิมาห. อิธาปีติ อิมสฺมึ เวทนาตฺติเกปิ. ๓๙. คำว่า "สัมปยุตด้วยธรรมนั้น" คือ สัมปยุตด้วยโทมนัสนั้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยโทมนัส ท่านกล่าวโดยหัวข้อโทมนัส คำว่า "ในสัทธาปัญจกะ" คือ ในสัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา หรือคำว่า "พึงกระทำ" มีอธิบายว่า พึงประกอบ คำว่า "ในธรรมที่เหลือ" คือ ในราคะเป็นต้น คำว่า "เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลี" คือ เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลีว่า "บาลีเป็นไปอย่างนี้" ด้วยราคะเป็นต้นที่เป็นอุปนิสสยะ คำว่า "เพราะไม่เกิดขึ้น" คือ เพราะไม่เกิดขึ้น เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลีนั้นด้วยติกะอันตรบาลี จึงกล่าวว่า "แม้ในกุสลัตติกะ" เป็นต้น คำว่า "ในที่นี้ด้วย" คือ ในเวทนาติกะนี้ด้วย ๖๒. อนญฺญตฺตนฺติ อเภทํ. สุขเวทนาสมฺปยุตฺโต หิ ธมฺโม สุขเวทนาสมฺปยุตฺตสฺเสว ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, น อิตเรสํ. เอส นโย เสสปเทสุ เสเสสุ จ ‘‘ตีณี’’ติ อาคตฏฺฐาเนสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพานิ ตีณิ สุทฺธานํ ติณฺณํ ปทานํ วเสน เวทิตพฺพานี’’ติ. ‘‘ปจฺฉาชาตา อรูปธมฺมานํ ปจฺจโย น โหนฺตี’’ติ ยุตฺตเมตํ, ปุเรชาตา ปน อรูปธมฺมานํ ปจฺจยา น โหนฺตีติ กถมิทํ คเหตพฺพนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปุเรชาตา’’ติอาทิ, ปุเรชาตา หุตฺวา ปจฺจโย น โหนฺตีติ อตฺโถ. ปุริมตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิตา หิ รูปธมฺมา ปจฺฉา อุปฺปนฺนานํ อรูปธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจโย โหนฺติ, น จายํ นโย อรูปธมฺเมสุ ลพฺภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุเรชาตตฺตาภาวโต’’ติ. ตถา ปจฺฉาชาตตฺตาภาวโตติ ยถา อิมสฺมึ ติเก กสฺสจิ ธมฺมสฺส ปุเรชาตตฺตาภาวโต ปุเรชาตปจฺจโย น โหนฺตีติ วุตฺตํ, ตถา ปจฺฉาชาตตฺตาภาวโต ปจฺฉาชาตา หุตฺวา ปจฺจโย น โหนฺติ, ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหนฺตีติ อตฺโถ. น หิ เอกสฺมึ สนฺตาเน เกสุจิ อรูปธมฺเมสุ ปฐมตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิเตสุ ปจฺฉา เกจิ อรูปธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ยโต เต เตสํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย ภเวยฺยุํ. ๖๒. คำว่า อนัญญัตตะ คือ ความไม่แตกต่างกัน (ความไม่แยกกัน) ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ย่อมเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าอื่น นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ และในที่ที่กล่าวว่า "สาม" ที่เหลือทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สามทั้งหมด พึงทราบโดยบทสามที่บริสุทธิ์" คำว่า "ปัจฉาชาตธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม" นี้สมควรแล้ว แต่คำว่า "ปุเรชาตธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม" นี้พึงถือเอาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภคำถามนั้นจึงตรัสว่า "ปุเรชาตธรรม" เป็นต้น หมายความว่า เป็นปุเรชาตธรรมแล้วไม่เป็นปัจจัย เพราะรูปธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วตั้งอยู่ ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่อรูปธรรมที่เกิดขึ้นภายหลัง แต่นัยนี้ไม่พึงได้ในอรูปธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะไม่มีความเป็นปุเรชาตธรรม" อนึ่ง คำว่า "เพราะไม่มีความเป็นปัจฉาชาตธรรม" คือ เหมือนอย่างที่ในติกะนี้ กล่าวว่า เพราะไม่มีความเป็นปุเรชาตธรรมของธรรมบางอย่าง จึงไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย ฉันใด อนึ่ง เพราะไม่มีความเป็นปัจฉาชาตธรรม ปัจฉาชาตธรรมจึงไม่เป็นปัจจัย หมายความว่า ไม่เป็นปัจฉาชาตปัจจัย ฉันนั้น เพราะว่าในสันดานเดียวกัน เมื่ออรูปธรรมบางอย่างเกิดขึ้นก่อนแล้วตั้งอยู่ อรูปธรรมบางอย่างก็ไม่เกิดขึ้นภายหลัง ซึ่งอรูปธรรมเหล่านั้นพึงเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่อรูปธรรมเหล่านั้นได้ ๘๓-๘๗. อวเสเสสุ อฏฺฐสูติ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม’’ติอาทินา เอกมูลเกกาวสานา เย นว นว วารา อารมฺมณปจฺจยาทีสุ ลพฺภนฺติ, เตสุ ยถาวุตฺตเมกํ วชฺเชตฺวา เสเสสุ อฏฺฐสุ. ตีสฺเววาติ สุทฺเธสุ ตีสฺเวว สหชาตกมฺมปจฺจโย ลพฺภติ. ๘๓-๘๗. ใน ๘ บทที่เหลือ คือ ใน ๙ วาระที่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ซึ่งมีมูลเดียวและมีที่สุดเดียว โดยบทว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" เป็นต้น ในวาระเหล่านั้น เว้นวาระหนึ่งที่กล่าวมาแล้ว ใน ๘ วาระที่เหลือ ใน ๓ บทเท่านั้น คือ ใน ๓ บทที่บริสุทธิ์เท่านั้น พึงได้สหชาตกัมมปัจจัย เวทนาตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายเวทนาติกะจบแล้ว ๓. วิปากตฺติกวณฺณนา ๓. คำอธิบายวิปากติกะ ๑-๒๓. โสเยวาติ [Pg.316] อกตสมาเสหิ ปเทหิ โย อตฺโถ วุจฺจติ, โสเยว อตฺโถ วุตฺโต โหติ. ๑-๒๓. คำว่า "โสเยวะ" (นั้นเอง) คือ อรรถใดที่กล่าวด้วยบทที่ไม่ได้ทำสมาส อรรถนั้นนั่นแหละชื่อว่ากล่าวแล้ว ๒๔-๕๒. ตนฺติ ตํ วจนํ, ตํ วา กฏตฺตารูปํ. ยสฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส อุปาทารูปสฺส ยถา ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ, ตถา มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ. น หิ ตสฺส ตทุภยํ วินา อุปฺปตฺติ อตฺถิ, น เอวํ กฏตฺตารูปสฺส. ตญฺหิ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปชฺชมานํ มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูปสฺส ตํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ตเทว วุตฺตํ, น กฏตฺตารูปํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติอาทิมาห. ยทิปิ กฏตฺตารูปํ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอตฺถ น คหิตํ, วจนนฺตเรน ปน คหิตเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปวตฺติยํ ปนา’’ติอาทิมาห. เอวญฺจ กตฺวาติ ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติยา อภาวโตเยว. นาหารปจฺจเยติ อาหารปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต. ตมฺปีติ กฏตฺตารูปมฺปิ. ฐิติกฺขเณ กฏตฺตารูปสฺส อาหาโร อุปตฺถมฺภโก โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ. ๒๔-๕๒. คำว่า "ตัง" (นั้น) คือ คำนั้น หรือ กตัตตารูปนั้น เพราะว่าอุปาทารูปที่เกิดจากจิต มีการเกิดขึ้นอาศัยขันธ์ ฉันใด ก็มีการเกิดขึ้นอาศัยมหาภูตรูป ฉันนั้น เพราะการเกิดขึ้นของอุปาทารูปนั้น ย่อมไม่มีหากปราศจากทั้งสองอย่างนั้น แต่กตัตตารูปไม่เป็นเช่นนั้น เพราะกตัตตารูปนั้นเกิดขึ้นเพราะกรรมกระทำแล้ว ย่อมเกิดขึ้นอาศัยมหาภูตรูป เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความพิเศษนั้นของอุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูป จึงกล่าวถึงอุปาทารูปนั้นเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงกตัตตารูป เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า "อาศัยขันธ์" เป็นต้น ถึงแม้กตัตตารูปจะไม่ถูกถือเอาในบทว่า "อุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูป" นี้ แต่เพื่อแสดงว่าถูกถือเอาด้วยคำอื่น จึงกล่าวว่า "ในปวัตติกาล" เป็นต้น และเมื่อทำอย่างนี้ คือ เพราะไม่มีการเกิดขึ้นอาศัยขันธ์นั่นเอง คำว่า "ในนาหารปัจจัย" คือ เมื่อตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์ต่ออาหารปัจจัย คำว่า "ตัมปิ" (นั้นด้วย) คือ กตัตตารูปนั้นด้วย เพราะอาหารเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของกตัตตารูปในขณะตั้งอยู่ จึงกล่าวว่า "ในขณะเกิด" วิปากตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. คำอธิบายวิปากติกะจบแล้ว ๔. อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา ๔. คำอธิบายอุปาทินนติกะ ๕๑. อธิปติธมฺโมเยว โลกุตฺตรธมฺเมสุ นาธิปติปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘นาธิปติปจฺจยาติ สยํ อธิปติภูตตฺตา’’ติ. นนุ อธิปติธมฺโมปิ อารมฺมณาธิปติวเสน อธิปติปจฺจเยน อุปฺปชฺชตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อวิรหิตา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. อวิรหิตารมฺมณาธิปตีสูติ โลกุตฺตเร สนฺธายาห. เต หิ นิพฺพานารมฺมณตฺตา เอวํ วุจฺจติ. ปิ-สทฺเทน โก ปน วาโท วิรหิตารมฺมณาธิปติอเนกนฺตารมฺมณาธิปตีสูติ ทสฺเสติ. ๕๑. ธรรมที่เป็นอธิบดีเท่านั้นในโลกุตตรธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่เกิดขึ้นจากอธิปติปัจจัย จึงกล่าวว่า "ไม่เป็นอธิปติปัจจัย เพราะตนเองเป็นอธิบดี" ก็อธิปติธรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอธิปติปัจจัยโดยอาลัมมณาธิปติมิใช่หรือ? พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภคำถามนั้นจึงตรัสว่า "อวิรหิตา...เป... แสดง" คำว่า "ในอวิรหิตาลัมมณาธิปติทั้งหลาย" นี้ ทรงปรารภโลกุตตรธรรม เพราะโลกุตตรธรรมเหล่านั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ จึงกล่าวอย่างนี้ ด้วยคำว่า "ปิ" (ด้วย) ย่อมแสดงว่า จะกล่าวไปไยในวิรหิตาลัมมณาธิปติและอาลัมมณาธิปติที่ไม่แน่นอนเล่า ๗๒. อนุปาลนุปตฺถมฺภนวเสนาติ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย กฏตฺตารูปานํ อนุปาลนวเสน โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส อุปตฺถมฺภนวเสน ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสนาติ โยชนา. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ [Pg.317] กมฺมชกลาเป โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส อุปตฺถมฺภกวเสน ปจฺจโย โหตีติ เอตสฺมึ อตฺเถ ลพฺภมาเน. อาหารนฺติปิ วตฺตพฺพนฺติ ยถา ชีวิตินฺทฺริยวเสน ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ยถาวุตฺตอาหารสฺสปิ วเสน วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยสฺมึ กลาเป กมฺมชา โอชา กทาจิ ตสฺเสว อุปตฺถมฺภนปจฺจโย โหตีติ อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโต. ยทิ กมฺมชา โอชา เอกํสโต สกลาปรูปูปตฺถมฺภนวเสเนว ปวตฺตติ, ตถา สติ อิมาย ปาฬิยา วิโรโธ สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จ…เป… โหตี’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ อุทฺธริตฺวา ตตฺถ โทสํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอวํ สตี’’ติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ ตํ วจนํ. อนชฺโฌหฏาย อตฺตโน ปจฺจยโต นิพฺพตฺตาย, ปจฺจโย เจตฺถ กมฺมํเยว. เตนาห ‘‘สสนฺตานคตาย อุปาทินฺโนชายา’’ติ. ๗๒. คำว่า "โดยนัยแห่งการอนุบาลและการอุปถัมภ์" คือ การประกอบความว่า โอชะย่อมเป็นปัจจัยโดยการอนุบาลกตัตตารูปทั้งหลาย เหมือนชีวิตินทรีย์ และโดยการอุปถัมภ์กายอันเกิดจากกรรมนั้นเอง ไม่ใช่โดยการเป็นผู้ให้เกิด. อนึ่ง เมื่อมีอรรถนี้ คือ เมื่อได้อรรถนี้ว่า โอชะในกัมมชกลาป ย่อมเป็นปัจจัยโดยการอุปถัมภ์กายอันเกิดจากกรรมนั้นเอง. คำว่า "พึงกล่าวถึงอาหารด้วย" คือ เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อุปาทินนูปาทานิยธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมโดยอัตถิปัจจัย" โดยชีวิตินทรีย์ ฉันใด ก็พึงกล่าวโดยอาหารที่กล่าวมาแล้ว ฉันนั้น. และในที่นี้ อรรถนี้ว่า โอชะที่เกิดจากกรรมในกลาปใด บางครั้งย่อมเป็นปัจจัยอุปถัมภ์ของกลาปนั้นเอง ได้แสดงไว้ในอรรถกถา. หากโอชะที่เกิดจากกรรมย่อมเป็นไปโดยการอุปถัมภ์รูปในกลาปทั้งหมดโดยส่วนเดียวเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมขัดแย้งกับพระบาลีนี้ เพื่อแสดงดังนั้น จึงยกคำอรรถกถาว่า "หาก...เป็นต้น...ย่อมเป็น" ขึ้นมา แล้วแสดงโทษในคำนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น". ในที่นั้น คำว่า "ตัง" (นั้น) คือ คำนั้น. แก่โอชะที่ไม่ได้ถูกกลืนกิน ซึ่งเกิดขึ้นจากปัจจัยของตน และปัจจัยในที่นี้คือกรรมนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แก่อุปาทินโนชะที่อยู่ในสันดานของตน". อยมฺปิ ปญฺโห, น เกวลํ ปุพฺเพ วุตฺตอาหาโรเยวาติ อธิปฺปาโย. อุทฺธริตพฺโพ สิยา, น จ อุทฺธโฏ. ตสฺมาติ เอตสฺส ‘‘วาโท พลวตโร’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. กสฺมา ปน ยถาวุตฺเตสุ ทฺวีสุ ปญฺเหสุ อาหาโร น อุทฺธโฏติ อาห ‘‘อชฺโฌหฏสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุติยปญฺโหติ ทุกมูลเก ทุติยปญฺโหติ โยชนา. ทุติยปญฺโห จ น อุทฺธโฏติ เอตฺถาปิ ‘‘อชฺโฌหฏสฺส…เป… อภาวโต’’ติ อิทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิตรสฺสาติ อนชฺโฌหฏสฺส. อชฺโฌหฏเมว น อนชฺโฌหฏํ, ยถาวุตฺโตชนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘พลวตโร’’ติ วตฺวา ตสฺส พลวตรภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. กติปยาโลเป อชฺโฌหริตฺวา วสิตฺวา ฐิตสฺส วิย อชฺโฌหฏมตฺตาหิ มณฺฑูกาทีหิ อชฺโฌหารกสฺส สรีเร วิเสสาธานํ เวทิตพฺพํ. ปัญหานี้ด้วย ไม่ใช่เฉพาะอาหารที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย. พึงยกขึ้นมา แต่ก็ไม่ได้ยกขึ้นมา. คำว่า "ตัสมา" (เพราะเหตุนั้น) นี้ มีความสัมพันธ์กับคำว่า "วาทะมีกำลังกว่า". ก็เพราะเหตุไร อาหารจึงไม่ถูกยกขึ้นมาในสองปัญหาที่กล่าวมาแล้ว? จึงกล่าวว่า "เพราะอัชโฌหริต" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "ทุติยปัญหา" (ปัญหาที่สอง) คือ การประกอบความว่า ปัญหาที่สองในทุกมูลกะ. และปัญหาที่สองไม่ได้ถูกยกขึ้นมา ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า "เพราะอัชโฌหริต...เป็นต้น...ไม่มี" มาประกอบ. คำว่า "อิตรัสสะ" (ของอื่น) คือ ของอนัชโฌหริต. หมายความว่า เป็นอัชโฌหริตเท่านั้น ไม่ใช่อนัชโฌหริต คือ โอชะที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อกล่าวว่า "มีกำลังกว่า" เพื่อแสดงความเป็นผู้มีกำลังกว่าของคำนั้น จึงกล่าวว่า "นะ หิ" (ไม่) เป็นต้น. พึงทราบการเพิ่มความพิเศษในร่างกายของผู้กลืนกิน โดยสัตว์มีกบเป็นต้นที่ถูกกลืนกินแล้วตั้งอยู่ เหมือนผู้ที่กลืนกินเพียงไม่กี่คำแล้วอยู่ได้. อิธ วุตฺเตหีติ อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก วุตฺเตหิ. เอกมูลกทุกติกาวสานปญฺหวิสฺสชฺชเนหีติ เอกปทมูลเกหิ ทุกาวสาเนหิ ติกาวสาเนหิ จ ปญฺหวิสฺสชฺชเนหิ. เต ปน ‘‘อนุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย, อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ เวทิตพฺโพ. อิธาติ อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก. ทุติยทุกาวสาเน วิยาติ ทุติยทุกาวสาเน ปญฺหวิสฺสชฺชเน วิย, ‘‘อนุปาทินฺนุปาทานิโย [Pg.318] ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตํ ปจฺฉาชาต’’นฺติ เอตสฺส วิสฺสชฺชเน วิยาติ อตฺโถ. อยญฺจ อตฺโถ ตติยปทมูลเกสุ ทุกติกาวสานปญฺเหสุปิ ลพฺภเตว. ยทิ ปน เต ปญฺหา กุสลตฺติเกปิ ลพฺภนฺติ, อถ กสฺมา ตตฺถ น อุทฺธฏาติ อาห ‘‘สุขาวโพธนตฺถํ ปน ตตฺถ สหชาตวเสเนว วิสฺสชฺชนํ กต’’นฺติ. สหชาตวเสเนวาติ สหชาตอตฺถิปจฺจยวเสเนว. เอกมูลกทุกาวสานาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ เอวํปการา ปญฺหา. ตตฺถ กุสลตฺติเก อุทฺธฏา. อิธ ปน อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก. เอเตหิ ยถาวุตฺเตหิ วิสฺสชฺชเนหิ. เอโก ธมฺโมติ เอโก เวทนาทิโก ปจฺจยธมฺโม. อเนเกหีติ สหชาตปจฺฉาชาตาทีหิ อเนเกหิ อตฺถิปจฺจยวิเสเสหิ. อเนเกสํ ธมฺมานนฺติ อเนเกสํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ. เอโก อตฺถิปจฺจโยติ อิทํ อตฺถิปจฺจยตาสามญฺญโต วุตฺตํ. บทว่า ด้วยบทที่กล่าวไว้ในอุปาทินนัตติกะนี้ คือด้วยบทที่กล่าวไว้ในอุปาทินนัตติกะนี้. บทว่า ด้วยการวิสัชนาปัญหาที่มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะและติกะ คือด้วยการวิสัชนาปัญหาที่มีบทมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะและมีที่สุดเป็นติกะ. แต่ปัญหาเหล่านั้น พึงทราบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่ไม่อุปาทินนูปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย, ธรรมที่ไม่อุปาทินนานุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม อนุปาทินนูปาทานิยธรรม และอนุปาทินนานุปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย’. บทว่า อิทะ (ในอุปาทินนัตติกะนี้) คือในอุปาทินนัตติกะนี้. บทว่า เหมือนในที่สุดทุกะที่สอง คือเหมือนในการวิสัชนาปัญหาที่มีที่สุดเป็นทุกะที่สอง, อธิบายว่า เหมือนในการวิสัชนาปัญหาที่ว่า ‘ธรรมที่ไม่อุปาทินนูปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย, สหชาตะ ปัจฉาชาตะ’. และอรรถนี้ก็พึงได้ในปัญหาที่มีมูลบทที่สาม มีที่สุดเป็นทุกะและติกะด้วย. ถ้าปัญหาเหล่านั้นพึงได้ในกุสลัตติกะด้วย, เหตุไฉนจึงไม่ยกขึ้นแสดงในกุสลัตติกะนั้น? ท่านจึงกล่าวว่า ‘แต่ในกุสลัตติกะนั้น การวิสัชนาได้ทำไปโดยสหชาตวาระเท่านั้น เพื่อความเข้าใจง่าย’. บทว่า โดยสหชาตวาระเท่านั้น คือโดยสหชาตอัตถิปัจจัยวาระเท่านั้น. บทว่า มีที่สุดเป็นทุกะมีมูลบทเดียว คือปัญหาประเภทที่ว่า ‘กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม’. ปัญหาเหล่านั้นได้ยกขึ้นแสดงในกุสลัตติกะนั้นแล้ว. แต่ในอุปาทินนัตติกะนี้. ด้วยการวิสัชนาที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้. บทว่า ธรรมอย่างหนึ่ง คือปัจจัยธรรมอย่างหนึ่ง มีเวทนาเป็นต้น. บทว่า ด้วยปัจจัยหลายอย่าง คือด้วยอัตถิปัจจัยพิเศษหลายอย่าง มีสหชาตะและปัจฉาชาตะเป็นต้น. บทว่า แห่งธรรมหลายอย่าง คือแห่งปัจจยุบบันนธรรมหลายอย่าง. บทว่า อัตถิปัจจัยอย่างหนึ่ง นี้กล่าวโดยสามัญแห่งอัตถิปัจจัย. อิทานิ ยถาวุตฺตํ อวุตฺตญฺจ อตฺถิปจฺจเย ลพฺภมานํ วิเสสํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘เอโก หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอโกติ อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ เอโก. เอกสฺสาติ ตาทิสสฺเสว เอกสฺส. อญฺญถา หิ เอโก ธมฺโม เอกสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย นาม นตฺถิ. เอเกเนวาติ สหชาตอตฺถิปจฺจเยเนว ยถา โอกฺกนฺติกฺขเณ วตฺถุ. ตญฺหิ อตฺตนา สหชาตสฺส นามสฺส สหชาตอตฺถิปจฺจเยเนว ปจฺจโย โหติ, น ปุเรชาตาทินา. เอโก สหชาตอรูปกฺขนฺโธ อเนเกสํ อตฺตนา สหชาตานํ อรูปกฺขนฺธานํ เอเกน สหชาตอตฺถิปจฺจเยน, อเนเกหิ สหชาตปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจเยหิ ยถากฺกมํ อตฺตนา สหชาตานํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ปุเรชาตานํ เตสมุฏฺฐานิกรูปานํ. อเนโก ปุเรชาตวตฺถุรูปญฺเจว สหชาตอรูปกฺขนฺธา จ เอกสฺส อรูปกฺขนฺธสฺส ยถากฺกมํ ปุเรชาตสหชาตอตฺถิปจฺจเยหิ. อเนโก อรูปธมฺโม อเนเกสํ สหชาตอรูปธมฺมานํ ปุเรชาตรูปธมฺมานญฺจ สหชาตปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจเยหิ. อเนโก วา อาหารินฺทฺริยปฺปกาโร อเนเกสํ รูปธมฺมานํ ยถารหํ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยวเสน อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอวํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อสมานตฺเตปิ อยมตฺโถ สมฺภวติ, สมานตฺเต [Pg.319] ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เตนาห ‘‘สมานตฺเต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาน’’นฺติ. สหชาตํ ปุเรชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ สหชาตอตฺถิปจฺจยธมฺโม ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยธมฺเมน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหติ. ยถา วตฺถุนา ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยํ ลภนฺตา เอว กุสลาทิธมฺมา สหชาตานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ สหชาตอตฺถิปจฺจโย โหนฺติ, ตถา เต ปุเรชาตสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโยปิ โหนฺติเยว. เตนาห ‘‘ปจฺฉาชาเตน จา’’ติ. อตฺถิปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. อยํ สหชาตปจฺฉาชาตานํ อตฺถิปจฺจยภาโว ปจฺจยธมฺมานํ อเภเท เอว อิจฺฉิโต, น เภเท. เตนาห ‘‘อนญฺญธมฺมตฺเตน…เป… นานาธมฺมตฺเต’’ติ. บัดนี้ ท่านเมื่อจะแสดงความพิเศษที่พึงได้ในอัตถิปัจจัย ทั้งที่กล่าวแล้วและยังมิได้กล่าวโดยพิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘eko hī’ (ธรรมอย่างหนึ่ง) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า eko คือ อย่างหนึ่งในบรรดาความพิเศษแห่งอัตถิปัจจัยทั้งหลาย. บทว่า ekassa คือ แห่งธรรมอย่างหนึ่งเช่นนั้นนั่นเอง. เพราะว่าหากมิใช่เช่นนั้น ธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่าเป็นปัจจัยแห่งธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมไม่มี. บทว่า ekenevāti คือ ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยเท่านั้น เหมือนวัตถุในขณะหยั่งลงสู่ครรภ์. เพราะวัตถุนั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่นามที่เกิดพร้อมกับตน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น. อรูปขันธ์ที่เป็นสหชาตะอย่างหนึ่ง เป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์หลายอย่างที่เกิดพร้อมกับตน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่ง, เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตที่เกิดพร้อมกับตน และแก่รูปที่เกิดก่อนและรูปที่มีรูปที่เกิดก่อนนั้นเป็นสมุฏฐาน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตอัตถิปัจจัยหลายอย่างตามลำดับ. รูปวัตถุที่เป็นปุเรชาตะหลายอย่าง และอรูปขันธ์ที่เป็นสหชาตะหลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์อย่างหนึ่ง ด้วยปุเรชาตอัตถิปัจจัยและสหชาตอัตถิปัจจัยตามลำดับ. อรูปธรรมหลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมที่เป็นสหชาตะหลายอย่าง และแก่รูปธรรมที่เป็นปุเรชาตะ ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย. หรือว่าประเภทแห่งอาหารและอินทรีย์หลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่รูปธรรมหลายอย่าง ด้วยอัตถิปัจจัย โดยอำนาจแห่งสหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ตามสมควร. แม้ในเมื่อปัจจยุบบันนธรรมทั้งหลายไม่เสมอกัน อรรถนี้ก็ย่อมเป็นไปได้, แต่ในเมื่อเสมอกันแล้ว ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘samānatte paccayuppannadhammānaṃ’ (ในเมื่อปัจจยุบบันนธรรมทั้งหลายเสมอกัน). บทว่า สหชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตะเท่านั้น คือสหชาตอัตถิปัจจัยธรรม เป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตอัตถิปัจจัยธรรมเท่านั้น. กุศลธรรมเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อได้ปุเรชาตอัตถิปัจจัยด้วยวัตถุแล้ว ย่อมเป็นสหชาตอัตถิปัจจัยแห่งขันธ์ทั้งหลายและรูปที่เกิดจากจิตที่เป็นสหชาตะฉันใด, ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแห่งกายที่เป็นปุเรชาตะด้วยฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘pacchājātena cā’ (และด้วยปัจฉาชาตะ). มีการประกอบความว่า ‘เป็นอัตถิปัจจัย’. ความเป็นอัตถิปัจจัยของสหชาตะและปัจฉาชาตะนี้ พึงประสงค์ในเมื่อปัจจัยธรรมทั้งหลายไม่ต่างกันเท่านั้น ไม่ใช่ในเมื่อต่างกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘anaññadhammattena...เป... nānādhammatte’ (เพราะความเป็นธรรมไม่ต่างกัน...ฯลฯ...ในความเป็นธรรมต่างกัน). อิทานิ ตสฺส นานาธมฺมตฺเต อภาวํ ปาฬิยา วิภาเวนฺโต ‘‘ยทิ สิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถีติ เอกสฺเสว ปจฺจยธมฺมสฺส วเสน ลพฺภมาโน เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถิ. กสฺมา? วิโรธโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สหชาต…เป… น วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สหชาตปจฺฉาชาตานํ เอกธมฺมวเสน สห อลาภโต เอว. เอกธมฺมวเสนาติ เอกสฺเสว ปจฺจยธมฺมสฺส วเสน. เตนาห ‘‘นานาธมฺมานํ วิรุทฺธสภาวตฺตา’’ติ. วิรุทฺธสภาวตา จ สหชาตปจฺฉาชาตวเสน เวทิตพฺพา, อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตราทิภาวโตติ. อญฺญถาติ เตสํ สหชาตปจฺฉาชาตานํ เอกชฺฌํ ลาเภ. อินฺทฺริยปฏิกฺเขเปปีติ อินฺทฺริยปจฺจเย ปจฺจนีกโต ฐิเตปิ. ตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโตติ ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนุปาทานิโย จ ธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโต. พาวีสาติ เอกมูลกาวสานา นว, เอกมูลกทุกาวสานา ปญฺจ, เอกมูลกติกาวสานเมกํ, ทุกมูลเกกาวสานา จตฺตาโร, ทุกมูลกาวสานา ทฺเว, ทุกมูลกติกาวสานเมกนฺติ เอวํ พาวีสติ. ยถา ปุพฺเพ สหชาตํ ปุเรชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ, เอวํ ปุเรชาตมฺปิ เตนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ. ตตฺถ สหชาเตเนว สหาติ สหชาเตน สเหว. อฏฺฐานปฺปยุตฺโต หิ อยํ เอว-สทฺโท, สหชาเตน น วินา ปุเรชาตอตฺถิปจฺจโยติ อตฺโถ. อิตเรสุ ปน อตฺถิปจฺจยธมฺเมสุ นิยโม นตฺถิ เตหิ [Pg.320] สหาปิ วินาปิ ภาวโต. เตนาห ‘‘น อิตเรหี’’ติ. ตมฺปิ วตฺถุ ตํสหิตปุเรชาตเมวาติ ยํ ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ วตฺถุปุเรชาตญฺเจว ตํสหิตารมฺมณปุเรชาตเมว จ, น เกวลํ อารมฺมณปุเรชาตํ. เตนาห ‘‘น อิตร’’นฺติ. บัดนี้ ท่านเมื่อจะแสดงความไม่มีแห่งปัจจัยนั้นในความเป็นธรรมต่างกันโดยพระบาลี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘yadi siyā’ (ถ้าพึงมี) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ความเป็นอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่งไม่มี คือความเป็นอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่งที่พึงได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยธรรมอย่างเดียวย่อมไม่มี. เพราะเหตุไร? เพราะความขัดแย้งกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘sahajāta...เป... na vuttaṃ’ (สหชาตะ...ฯลฯ...ไม่กล่าว). และเมื่อกระทำอย่างนี้ คือเพราะไม่ได้สหชาตะและปัจฉาชาตะพร้อมกันโดยอำนาจแห่งธรรมอย่างเดียวเท่านั้น. บทว่า โดยอำนาจแห่งธรรมอย่างเดียว คือโดยอำนาจแห่งปัจจัยธรรมอย่างเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะธรรมทั้งหลายต่างกัน มีสภาพขัดแย้งกัน’. และสภาพที่ขัดแย้งกันนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งสหชาตะและปัจฉาชาตะ, แต่ในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นโลกิยะและโลกุตตระเป็นต้น. บทว่า มิฉะนั้น คือในเมื่อได้สหชาตะและปัจฉาชาตะเหล่านั้นพร้อมกัน. บทว่า แม้ในเมื่อปฏิเสธอินทรีย์ คือแม้ในเมื่ออินทริยปัจจัยตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์. บทว่า เพราะได้ปัญหาข้อนั้น คือเพราะได้ปัญหาที่ว่า ‘อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยอัตถิปัจจัย’ (อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยอัตถิปัจจัย). บทว่า ๒๒ คือ ปัญหาที่มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นเอกะ ๙, มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะ ๕, มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นติกะ ๑, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นเอกะ ๔, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นทุกะ ๒, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นติกะ ๑, รวมเป็น ๒๒ อย่างนี้. ท่านแสดงว่า สหชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตะเท่านั้น ดังที่กล่าวมาแล้วในก่อนฉันใด, ปุเรชาตะก็เป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะนั้นด้วยฉันนั้น จึงกล่าวว่า ‘ปุเรชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะเท่านั้น’. ในบทเหล่านั้น บทว่า sahajāteneva saha คือ พร้อมกับสหชาตะนั่นเอง. เพราะว่าศัพท์ว่า เอวะ นี้ ท่านใช้ในที่ที่มิใช่ฐานะ, อธิบายว่า ปุเรชาตอัตถิปัจจัยย่อมไม่มีปราศจากสหชาตะ. แต่ในอัตถิปัจจัยธรรมเหล่าอื่น ไม่มีกฎเกณฑ์ เพราะมีได้ทั้งพร้อมกับปัจจัยเหล่านั้นและปราศจากปัจจัยเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘na itarehi’ (ไม่ใช่ด้วยปัจจัยเหล่าอื่น). บทว่า tampi vatthu taṃsahitapurejātamevāti ความว่า คำที่กล่าวว่า ‘ปุเรชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะเท่านั้น’ นั้น แม้ปุเรชาตะนั้น ก็เป็นทั้งวัตถุปุเรชาตะ และเป็นอารัมมณปุเรชาตะที่ประกอบด้วยสหชาตะนั้นนั่นเอง, ไม่ใช่เป็นอารัมมณปุเรชาตะเพียงอย่างเดียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘na itaraṃ’ (ไม่ใช่ปัจจัยอื่น). อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฐนฺตเรน วิภาเวตุํ ‘‘กุสลตฺติเก หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ ปุเรชาตํ ตํสหชาเตน วินาปิ อตฺถิปจฺจโย สิยา, ‘‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจา’’ติ วตฺตุํ น สกฺกา, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา วิญฺญายติ ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ. นวิปฺปยุตฺเต พาวีสาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถาติ สนิทสฺสนตฺติเก. อตฺถิวิภงฺเคติ อตฺถิปจฺจยสฺส วิภชเน. ติกมูลเกกาวสานนฺติ ‘‘สนิทสฺสนสปฺปฏิโฆ จ อนิทสฺสนสปฺปฏิโฆ จ อนิทสฺสนอปฺปฏิโฆ จ ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ ติกมูลโก เอกาวสาโน ปญฺโห อุทฺธโฏ. ปจฺจยุทฺธาเรติ จ ตตฺเถว ปจฺจยุทฺธาเร. ตถา จ โส ปญฺโห อุทฺธโฏ. ตยิทํ กถํ, ยทิ ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ โจทนายํ อาห ‘‘ตํ วตฺถุสหิตสฺส…เป… ปจฺจยภาวโต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยทิปิ ตตฺถ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆคฺคหเณน อารมฺมณปุเรชาตสฺส อตฺถิปจฺจยภาโว วุตฺโต, ตถาปิ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆคฺคหณโต วตฺถุมฺปิ คหิตนฺติ วตฺถุสหิตสฺส อารมฺมณปุเรชาตสฺส สหชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจยภาโว วุตฺโตติ. ปจฺฉาชาตํ อาหารินฺทฺริเยเหว สห อตฺถิปจฺจโย โหติ, น ปุเรชาเตนาติ อธิปฺปาโย. อนญฺญธมฺมตฺเตติ ปจฺจยธมฺมสฺส อนญฺญตฺเต. สหชาเตน สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ โยชนา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตตฺถาปิ ปฏิโยคิปุเรชาตํเยว ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปนา’’ติอาทินา อตฺตนา ทสฺสิตํ วิจารํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิคมนวเสน ปจฺจามสติ. บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วโดยปาฐะอื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กุสลตฺติเก หิ" (ในกุสลัตติกะ) หากปุเรชาตปัจจัยพึงเป็นอัตถิปัจจัยได้โดยปราศจากสหชาตปัจจัยนั้น ก็ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า "นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจ" (ในนวิปปยุตตปัจจัย มีอัตถิปัจจัย ๕) แต่คำนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้นจึงทราบได้ว่า "ปุเรชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น" แม้ในคำว่า "นวิปฺปยุตฺเต พาวีสา" (ในนวิปปยุตตปัจจัย ๒๒) นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "ตตฺถ" (ในนั้น) คือ ในสนิทัสสนัตติกะ. คำว่า "อตฺถิวิภงฺเค" (ในอัตถิวิภังค์) คือ ในการจำแนกอัตถิปัจจัย. คำว่า "ติกมูลเกกาวสานํ" (มีติกะเป็นมูล มีเอกะเป็นที่สุด) คือ ปัญหาที่ยกขึ้นมามีติกะเป็นมูล มีเอกะเป็นที่สุดอย่างนี้ว่า "ธรรมทั้งหลายคือ สนิทัสสนสัปปฏิฆะ อนิทัสสนสัปปฏิฆะ และอนิทัสสนอัปปฏิฆะ เป็นปัจจัยแก่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมด้วยอัตถิปัจจัย". และในปัจจยุทธาระในที่นั้นนั่นเอง ปัญหานั้นก็ถูกยกขึ้นมาแล้ว. ปัญหานั้นเป็นอย่างไร? หากปุเรชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น เมื่อมีการโต้แย้ง จึงกล่าวว่า "ตํ วตฺถุสหิตสฺส...เป... ปจฺจยภาวโต" (เพราะความเป็นปัจจัยแห่งอารัมมณปุเรชาตนั้นที่ประกอบด้วยวัตถุ...เป็นต้น). อธิบายว่า แม้ในที่นั้น การระบุถึงสนิทัสสนสัปปฏิฆะ จะกล่าวถึงความเป็นอัตถิปัจจัยของอารัมมณปุเรชาตปัจจัยไว้ก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะมีการระบุถึงอนิทัสสนอัปปฏิฆะ จึงเป็นการถือเอาวัตถุไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่าความเป็นอัตถิปัจจัยของอารัมมณปุเรชาตปัจจัยที่ประกอบด้วยวัตถุ ย่อมเป็นไปพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น. มีอธิบายว่า ปัจฉาชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับอาหาเรนทรีย์เท่านั้น ไม่ใช่พร้อมกับปุเรชาตปัจจัย. คำว่า "อนญฺญธมฺมตฺเต" (ในการไม่เป็นธรรมอื่น) คือ ในความไม่เป็นอย่างอื่นแห่งปัจจัยธรรม. มีการประกอบความว่า "ย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัย". ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในที่นั้นก็พึงเห็นปฏิโยคีปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. อนึ่ง ด้วยคำมีอาทิว่า "อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปน" (ก็ในอัตถิปัจจัยพิเศษทั้งหลาย) ท่านย่อมทบทวนการพิจารณาที่ตนแสดงไว้แล้ว โดยนัยแห่งการสรุปว่า "เอวเมตํ" (เป็นอย่างนี้). อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายอุปาทินนัตติกะ ๖. วิตกฺกตฺติกวณฺณนา ๖. การอธิบายวิตักกัตติกะ ๒๒. วิตกฺกตฺติเก [Pg.321] สตฺตสุ มูลเกสูติ ‘‘สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา อาคตานิ ตีณิ เอกกานิ, ตีณิ ทุกานิ, เอกํ ติกนฺติ เอวํ เอกมูลกานิ ยานิ สตฺตมูลกานิ, เตสุ. ยถากฺกมนฺติ ปาฬิยํ อาคตานุกฺกเมน. สตฺตาติ ปฐเม เอกเก สตฺต. ปญฺจาติ ทุติเย ปญฺจ. ตานิมานิ เหตุปจฺจเย วุตฺตนเยน เวทิตพฺพานิ. อิธ ปน ปวตฺติวเสเนว โยเชตพฺพํ. ตีณีติอาทีสุ ตติเย ตีณิ, จตุตฺเถ เอกํ, ปญฺจเม ตีณิ, ฉฏฺเฐปิ ตีณิ, สตฺตเม เอกํ. ตานิ ปน ยถากฺกมํ ตติยปทํ ปฏิจฺจ ตติยปททุติยปทตทุภยวเสน, ปฐมปทตติยปทานิ ปฏิจฺจ ตติยปทวเสน, ปฐมปททุติยปทานิ ปฏิจฺจ ปฐมปทตติยปทตทุภยวเสน, ทุติยปทตติยปทานิ ปฏิจฺจ ปฐมปทตติยปทตทุภยวเสน, ปฐมทุติยตติยปทานิ ปฏิจฺจ ตติยปทวเสเนว เวทิตพฺพานิ. อญฺญมญฺเญ อฏฺฐวีสาติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน คณนา เวทิตพฺพา. เอวนฺติ ยถาวุตฺตํ คณนํ ปจฺจามสติ. ทุติยตติยมูลเกสุ เอกํ เอกนฺติ ทุติยมูลเก เอกํ, ตติยมูลเก เอกนฺติ โยเชตพฺพํ. ตถา อาเสวเนติ ยถา ปุเรชาเต เอกาทส, ตถา อาเสวเนติ อตฺโถ. อญฺญานีติ อธิปติอญฺญมญฺญปุเรชาตาเสวนโต อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ คณนานิ. เหตุอารมฺมณสทิสานีติ เหตุอารมฺมณปจฺจเยสุ คณนาสทิสานิ. ๒๒. ในวิตักกัตติกะ ในมูลกะ ๗ ด้วยคำว่า "สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ" (อาศัยธรรมที่มีวิตักกะมีวิจาร) เป็นต้น มีเอกะ ๓ ทุกะ ๓ ติกะ ๑ รวมเป็นมูลกะ ๑ ที่เป็นมูลกะ ๗ เหล่านั้น. คำว่า "ยถากฺกมํ" (ตามลำดับ) คือ ตามลำดับที่มาในพระบาลี. คำว่า "สตฺต" (๗) คือ ในเอกะแรกมี ๗. คำว่า "ปญฺจ" (๕) คือ ในเอกะที่สองมี ๕. พึงทราบเนื้อความเหล่านี้โดยนัยที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัย. แต่ในที่นี้พึงประกอบโดยนัยแห่งการเป็นไปเท่านั้น. ในคำมีอาทิว่า "ตีณิ" (๓) คือ ในมูลกะที่ ๓ มี ๓, ในที่ ๔ มี ๑, ในที่ ๕ มี ๓, ในที่ ๖ ก็มี ๓, ในที่ ๗ มี ๑. พึงทราบเนื้อความเหล่านั้นตามลำดับ คือ อาศัยบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓ บทที่ ๒ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๑ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓, อาศัยบทที่ ๑ และบทที่ ๒ โดยนัยแห่งบทที่ ๑ บทที่ ๓ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๒ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๑ บทที่ ๓ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๑ บทที่ ๒ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓ เท่านั้น. แม้ในคำมีอาทิว่า "อญฺญมญฺเญ อฏฺฐวีสา" (ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๒๘) ก็พึงทราบการนับด้วยนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "เอวํ" (อย่างนี้) ท่านย่อมทบทวนการนับที่กล่าวไว้แล้ว. คำว่า "ทุติยตติยมูลเกสุ เอกํ เอกํ" (ในมูลกะที่ ๒ และที่ ๓ มีอย่างละ ๑) พึงประกอบว่า ในมูลกะที่ ๒ มี ๑ ในมูลกะที่ ๓ มี ๑. คำว่า "ตถา อาเสวเน" (ในอาเสวนะก็เช่นกัน) ความว่า เหมือนในปุเรชาตะมี ๑๑ ในอาเสวนะก็มี ๑๑ เช่นกัน. คำว่า "อญฺญานิ" (อื่น ๆ) คือ การนับในปัจจัยอื่น ๆ นอกจากการอธิปติ อัญญมัญญะ ปุเรชาตะ และอาเสวนะ. คำว่า "เหตุอารมฺมณสทิสานิ" (เหมือนเหตุและอารัมมณะ) คือ เหมือนการนับในเหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัย. ๓๑. อวิเสเสนาติ ‘‘วิปาก’’นฺติ วิเสสนํ อกตฺวา น ปน วิสฺสชฺชนํ กตนฺติ โยชนา. ตตฺถ การณํ วตฺตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิมาห. อิตเรสนฺติ โลกิยวิปากานํ. เต วิสุํ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตาติ เต ยถาวุตฺตโลกิยวิปากา อวิตกฺกวิจารมตฺตสามญฺญโต วิสุํ นีหริตฺวา วุตฺตา. ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ ปฏิจฺจ อวิตกฺกวิจารมตฺตา อธิปตี’’ติ วุตฺตราสิ ปุริมโกฏฺฐาโส. ๓๑. คำว่า "อวิเสเสน" (โดยไม่จำแนก) คือ มีการประกอบความว่า ไม่ได้ทำวิเสสนะว่า "วิปากํ" (วิบาก) แต่หาใช่ว่าไม่ได้ทำวิสัชนาไม่. เพื่อจะกล่าวเหตุในที่นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กสฺมา" (เพราะเหตุไร). คำว่า "อิตเรสํ" (ของเหล่าอื่น) คือ ของโลกิยวิบากทั้งหลาย. คำว่า "เต วิสุํ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตา" (ธรรมเหล่านั้นถูกแยกออกมากล่าวต่างหาก) คือ โลกิยวิบากที่กล่าวแล้วเหล่านั้น ถูกแยกออกมากล่าวต่างหากจากความเป็นอวิตักกวิจารมัตตะทั่วไป. คำว่า "อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ อธิปติที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะย่อมเกิดขึ้น" เป็นส่วนแรกของหมวดที่กล่าวแล้ว. ๓๘. เอตนฺติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺก…เป… สห คจฺฉนฺเตนา’’ติ อาคตปาฬิปทํ. ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘มูลํ…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. ตตฺถ อวิตกฺก…เป… โยเชนฺเตนาติ อวิตกฺเกหิ อวิตกฺกปริยาเยน วุตฺเตหิ อวิตกฺกวิจารมตฺตอวิตกฺกอวิจารปเทหิ สห มูลปทํ[Pg.322], อาเสวนมูลกเมว วา คจฺฉนฺเตน โยเชนฺเตน นปุเรชาตสทิสํ นาเสวเน ปาฬิคมนํ กาตพฺพํ, ปฐิตพฺพนฺติ อตฺโถ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตํ วิปาเกน สห คจฺฉนฺเตนา’’ติ ทิสฺสติ, วิปาเกน วิเสสนภูเตน สห โยเชนฺเตนาติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตนฺติอาทิ โยเชตพฺพ’’นฺติ. ๓๘. คำว่า "เอตํ" (นี้) คือ บทบาลีที่มาว่า "อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺก...เป... สห คจฺฉนฺเตน" (อวิตักกวิจารมัตตะไปพร้อมกับอวิตักกะ...เป็นต้น). เพื่อแสดงอรรถของบทนั้น จึงกล่าวว่า "มูลํ...เป... วุตฺตํ โหติ" (ย่อมกล่าวว่า มูล...เป็นต้น). ในที่นั้น คำว่า "อวิตกฺก...เป... โยเชนฺเตน" (โดยประกอบอวิตักกะ...เป็นต้น) คือ เมื่อประกอบบทมูลพร้อมกับบทอวิตักกวิจารมัตตะและอวิตักกะอวิจาระที่กล่าวโดยปริยายของอวิตักกะ หรือเมื่อประกอบบทที่ไปพร้อมกับอาเสวนมูละเท่านั้น ไม่พึงทำทางไปแห่งบาลีในอาเสวนะให้เหมือนปุเรชาตะ คือพึงอ่านอย่างนี้. แต่ในคัมภีร์ทั้งหลายปรากฏว่า "อวิตกฺกวิจารมตฺตํ วิปากเน สห คจฺฉนฺเตน" (อวิตักกวิจารมัตตะไปพร้อมกับวิบาก) ความว่า เมื่อประกอบพร้อมกับวิบากที่เป็นวิเสสนะ. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "พึงประกอบคำมีอาทิว่า วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ" (วิบากเป็นอวิตักกวิจารมัตตะ). เอกมูลเก ปาฬิยํ โยชิตเมวาติ ‘‘ทุมูลเกสุ ปฐเม’’ติ วุตฺตํ. คำว่า "ในเอกมูลกะ บาลีได้ประกอบไว้แล้ว" คือที่กล่าวว่า "ในทุมูลกะแรก". ๔๙. มูลปทเมว อวสานภาเวนาติ ‘‘สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา’’ติอาทินา มูลปทเมว อวสานภาเวน โยชิตํ. สตฺต โมหา อุทฺธริตพฺพาติ อิทํ นเหตุปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิจฺจวาเร หิ อเหตุกโมโห ติกฺขตฺตุเมว อาคโต. อิธ ปน ‘‘วตฺถุํ ปจฺจยา’’ติอาทินา จตูสุปิ มูลเกสุ อาคโต, ตสฺมา สตฺตกฺขตฺตุํ อาคมนํ สนฺธาย ‘‘สตฺต โมหา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ๔๙. คำว่า "บทมูลนั่นเองโดยความเป็นที่สุด" คือ บทมูลนั่นเองถูกประกอบโดยความเป็นที่สุดด้วยคำมีอาทิว่า "อาศัยธรรมที่มีวิตักกะมีวิจาร ธรรมที่มีวิตักกะมีวิจารย่อมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย". คำว่า "โมหะ ๗ พึงยกขึ้นมา" นี้ กล่าวหมายถึงนเหตุปัจจัย. เพราะในปฏิจจวาระ อเหตุกโมหะมาเพียง ๓ ครั้งเท่านั้น. แต่ในที่นี้มาในมูลกะทั้ง ๔ ด้วยคำมีอาทิว่า "อาศัยวัตถุ" เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าท่านกล่าวคำว่า "โมหะ ๗" หมายถึงการมา ๗ ครั้ง. อุปนิสฺสเยน สงฺคหิตตฺตาติ อุปนิสฺสยปจฺจเยเนว กมฺมปจฺจยสฺส สงฺคหิตตฺตา. สพฺพสฺสปิ รูปารูปาวจรกมฺมสฺส พลวภาวโต อุปนิสฺสยตฺตาภาโว นตฺถิ, ยโต ตํ ‘‘ครู’’ติ วุจฺจติ, กมฺมกฺขยกรสฺส ปน กมฺมสฺส พลวภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อิมมตฺถํ ปาฬิยา เอว วิภาเวตุํ วุตฺตํ ‘‘อุปาทินฺนตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย หิ…เป… วิญฺญายตี’’ติ. คำว่า 'เพราะความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะ' คือเพราะความที่กรรมปัจจัยถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยปัจจัยนั่นเอง. ความไม่มีแห่งความเป็นอุปนิสสยะ ย่อมไม่มี เพราะความที่รูปาวจรกรรมและอรูปาวจรกรรมแม้ทั้งปวงเป็นสภาพมีกำลัง เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นจึงถูกเรียกว่า 'ครุ' (กรรมหนัก), ส่วนในเรื่องความมีกำลังของกรรมที่ทำให้สิ้นกรรม ไม่ต้องพูดถึงเลย. เพื่อจะไขเนื้อความนี้ด้วยพระบาลีนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ในปัจจนียะแห่งปัญหาวารในอุปาทินนัตติกะ... เป็นต้น... พึงทราบ' วิตกฺกตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายวิตักกัตติกะ ๘. ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา ๘. การอธิบายทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค วิจาริตนเยน วิจาเรตพฺพนฺติ อิทํ ‘‘น จ ปุถุชฺชนานํ ทสฺสเนน ปหาตุํ สกฺกุเณยฺโย, อิตเรสํ น เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย น โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติอาทินา อตฺตนา อานีตํ [Pg.323] อมตคฺคปถวินิจฺฉยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทฏีกาย อตฺถวิวรเณ วุตฺตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. คำว่า 'พึงพิจารณาโดยนัยที่พิจารณาแล้วในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอมตัคคปถวินิจฉัยที่ตนนำมาด้วยคำมีอาทิว่า 'และไม่สามารถจะละได้ด้วยทัสสนะของพวกปุถุชน, ส่วนธรรมของบุคคลนอกนี้ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ไม่เป็นปัจจัยโดยปัจจัยไรๆ'. สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น แม้สิ่งนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้วในการไขเนื้อความแห่งปฏิจจสมุปปาทฎีกา เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา. จบการอธิบายทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ ปฏฺฐานปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา. ปัฏฐานปกรณ์อนุฏีกา จบบริบูรณ์ อิติ ปญฺจปกรณมูลฏีกาย ลีนตฺถวณฺณนา ลีนัตถวัณณนาในมูลฏีกาแห่งปัญจปกรณ์ จบเพียงเท่านี้ อนุฏีกา สมตฺตา. อนุฏีกา จบบริบูรณ์ อภิธมฺมสฺส อนุฏีกา สมตฺตา. อนุฏีกาแห่งพระอภิธรรม จบบริบูรณ์
བོད་མི
པཱ་ལི་གསུང་རབ།	འགྲེལ་བཤད།	འགྲེལ་བཤད་ཕྲན།	གཞན།
1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི།	1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣	1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ།
2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི།	2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢
3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི།	3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ།
4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ)	4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)	4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ)
5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི།	5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ།
6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི།	6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི།
7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥	7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ།	7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི།

Tiếng Việt
Kinh điển Pali	Chú giải	Phụ chú giải	Khác
1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi	1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra	1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3	1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā
2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi	2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga	2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2
3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi	3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa	3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa
4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ)	4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)	4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ)
5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi	5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta	5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta
6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi	6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa	6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī
7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5	7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa	7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi