1

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

거룩하신 분, 아라한, 정등각자께 귀의합니다.

---

อภิธมฺมปิฏเก

아비담마 장에서

---

ปญฺจปกรณ-อนุฏีกา

오론 복주(Pañcapakaraṇa-anuṭīkā)

---

ธาตุกถาปกรณ-อนุฏีกา

계설론 복주(Dhātukathāpakaraṇa-anuṭīkā)

---

คนฺถารมฺภวณฺณนา

서문 해설

---

ธาตุกถาปกรณเทสนาย [Pg.1] เทสเทสกปริสาปเทสา วุตฺตปฺปการา เอวาติ กาลาปเทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธาตุกถาปกรณํ เทเสนฺโต’’ติอาทิมาห. ‘‘ตสฺเสว อนนฺตรํ อเทสยี’’ติ หิ อิมินา วิภงฺคานนฺตรํ ธาตุกถา เทสิตาติ ตสฺสา เทสนากาโล อปทิฏฺโฐ โหติ. เย ปน ‘‘วิภงฺคานนฺตรํ กถาวตฺถุปกรณํ เทสิต’’นฺติ วทนฺติ, เตสํ วาทํ ปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘วิภงฺคานนฺตรํ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ อาห.

계설론(Dhātukathā) 설법에서 장소, 설법자, 청중의 제시가 앞에서 언급된 방식과 같다는 것을 전제로, 설법의 시기를 나타내기 위해 ‘계설론을 설하시며’ 등을 말씀하셨다. ‘그[분별론] 바로 다음에 설하셨다’라는 말로 분별론(Vibhaṅga) 다음에 계설론이 설해졌음을 나타내어 설법의 시기가 제시된 것이다. 그러나 ‘분별론 다음에 논사론(Kathāvatthu)이 설해졌다’고 주장하는 이들의 설을 반박하기 위해 ‘분별론 다음에... (중략) ...보여주기 위해’라고 말씀하셨다.

---

‘‘กามา เต ปฐมา เสนา’’ติอาทิวจนโต (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘; จูฬนิ. นนฺทมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๔๗) กิเลสวิทฺธํสนมฺปิ เทวปุตฺตมารสฺส พลวิธมนนฺติ สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘อปฺปวตฺติกรณวเสน กิเลสาภิสงฺขารมาราน’’นฺติ ปน วุจฺจมานตฺตา ขนฺติพลสทฺธาพลาทิอานุภาเวน อุสฺสาหปริสาพลภญฺชนเมว เทวปุตฺตมารสฺส พลวิทฺธํสนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิสยาติกฺกมนํ กามธาตุสมติกฺกโม. สมุทยปฺปหานปริญฺญาวเสนาติ ปหานาภิสมยปริญฺญาภิสมยานํ วเสน. นนุ เจตํ ปญฺจนฺนํ มารานํ ภญฺชนํ สาวเกสุปิ ลพฺภเตวาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปรูปนิสฺสยรหิต’’นฺติอาทิ. วีรสฺส ภาโว วีริยนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘มหาวีริโยติ มหาวีโร’’ติ. มหาวีริยตา จ ปริปุณฺณวีริยปารมิตาย จตุรงฺคสมนฺนาคตวีริยาธิฏฺฐาเนน [Pg.2] อนญฺญสาธารณจตุพฺพิธสมฺมปฺปธานสมฺปตฺติยา จ เวทิตพฺพา. ตโต เอว หิสฺส วีริยาหานิสิทฺธิปีติ.

‘감각적 욕망이 너의 첫 번째 군대다’라는 등의 말씀에 따라 번뇌를 물리치는 것도 천자마(天자魔)의 힘을 꺾는 것이라고 말할 수 있다. 그러나 ‘생성되지 않게 함으로써 번뇌마와 형성마를 [꺾는다]’고 언급되었으므로, 인욕의 힘과 믿음의 힘 등의 위력으로 [마라의] 열정과 권속의 힘을 꺾는 것만이 천자마의 힘을 물리치는 것으로 보아야 한다. 영역을 초월한다는 것은 욕계(kāmadhātu)를 뛰어넘는 것이다. 집성제의 버림과 철저한 앎에 의한다는 것은 버림의 관통(pahānābhisamaya)과 철저한 앎의 관통(pariññābhisamaya)에 의한다는 뜻이다. ‘이러한 다섯 마라를 꺾는 것은 제자들에게도 가능하지 않은가?’라는 의문을 염두에 두고 ‘타인에게 의지함이 없이’ 등을 말씀하셨다. 영웅의 상태가 정진(vīriya)이므로 ‘위대한 정진을 가진 분이기에 위대한 영웅(Mahāvīra)이다’라고 말씀하셨다. 위대한 정진의 상태는 원만한 정진바라밀에 의한 네 가지 요소를 갖춘 정진의 결의와, 다른 이들과 공통되지 않은 네 가지 바른 노력(sammappadhāna)의 성취로 알 수 있다. 바로 그 때문에 그분에게는 정진이 줄어들지 않음이 성취되는 것이다.

---

ขนฺธาทิเก ธมฺเม อธิฏฺฐาย นิสฺสาย วิสยํ กตฺวา อภิธมฺมกถา ปวตฺตาติ อาห ‘‘อภิธมฺมกถาธิฏฺฐานฏฺเฐน วา’’ติ. เตสํ กถนโตติ เตสํ ขนฺธาทีนํ กถาภาวโต. เอเตน อตฺถวิเสสสนฺนิสฺสโย พฺยญฺชนสมุทาโย ปกรณนฺติ วุตฺตํ โหติ. อถ วา ธาตุโย กถียนฺติ เอตฺถ, เอเตน วาติ ธาตุกถา, ตถาปวตฺโต พฺยญฺชนตฺถสมุทาโย. ยทิ เอวํ สตฺตนฺนมฺปิ ปกรณานํ ธาตุกถาภาโว อาปชฺชตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยทิปี’’ติอาทิ. ตตฺถ สาติสยนฺติ สวิเสสํ วิจิตฺตาติเรกวเสน อนวเสสโต จ เทสนาย ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ (ธาตุ. ๕). เตเนวาห ‘‘เอกเทสกถนเมว หิ อญฺญตฺถ กต’’นฺติ.

온(khandha) 등의 법에 토대를 두고 의지하여 대상으로 삼아 아비담마의 가르침이 진행되었다는 뜻에서 ‘아비담마 가르침의 토대가 된다는 의미에서, 또는’이라고 말씀하셨다. 그것들을 설하기 때문에, 즉 그 온 등의 가르침의 상태이기 때문이다. 이로써 ‘특별한 의미를 지닌 명칭들의 집합이 논서(pakaraṇa)이다’라고 말한 셈이다. 또는 여기서 요소(dhātu)들이 설해지거나 이것에 의해 설해지므로 계설(Dhātukathā)이며, 그렇게 진행된 명칭과 의미의 집합이다. ‘만약 그렇다면 일곱 논서 모두가 계설이 되는 결과가 초래되지 않는가?’라는 반론을 고려하여 ‘비록 그렇다 하더라도’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘탁월하게’란 특별하고 다채로우며 뛰어난 방식으로 남김없이 설법이 진행되었기 때문이다. 과연 ‘모든 법집요(Dhammasaṅgaṇī)가 계설의 마띠까(Mātikā)이다’라고 말씀하신 바와 같다. 그러므로 ‘다른 곳에서는 오직 일부분을 설하는 것만이 이루어졌다’라고 말씀하신 것이다.

---

อิทานิ สาสเน เยสุ ธาตุ-สทฺโท นิรุฬฺโห, เตสํ วเสน อญฺเญหิปิ อสาธารณํ อิมสฺส ปกรณสฺส ธาตุกถาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ขนฺธายตนธาตูหิ วา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ตตฺถาติ ขนฺธายตนธาตูสุ. มหนฺโต ปเภทานุคโต วิสโย เอตาสนฺติ มหาวิสยา, ธาตุโย, น ขนฺธายตนานิ อปฺปตรปทตฺตา. เยน วา สภาเวน ธมฺมา สงฺคหาสงฺคหสมฺปโยควิปฺปโยเคหิ อุทฺเทสนิทฺเทเส ลภนฺติ, โส สภาโว ธาตุ. สา ธาตุ อิธ สาติสยํ เทสิตาติ สวิเสสํ ธาตุยา กถนโต อิทํ ปกรณํ ‘‘ธาตุกถา’’ติ วุตฺตํ. สภาวตฺโถ หิ อยํ ธาตุ-สทฺโท ‘‘ธาตุโส, ภิกฺขเว, สตฺตา สํสนฺทนฺตี’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๙๘) วิย. ธาตุเภทนฺติ ธาตุวิภาคํ. ปกรณนฺติ วจนเสโส. กุโต ปกรณ-สทฺโท ลพฺภตีติ อาห ‘‘สตฺตนฺนํ ปกรณานํ กเมน วณฺณนาย ปวตฺตตฺตา’’ติ. เตน โยชนํ กตฺวาติ เตน ปกรณ-สทฺเทน ‘‘ธาตุกถาว ปกรณํ ธาตุกถาปกรณ’’นฺติ โยชนํ กตฺวา. ตํ ทีปนนฺติ ตํ ธาตุกถาปกรณสฺส อตฺถทีปนํ, อตฺถทีปนากาเรน ปวตฺตํ วณฺณนํ. ‘‘อตฺถํ ทีปยิสฺสามี’’ติ วตฺวา ‘‘ตํ สุณาถา’’ติ วทนฺโต โสตทฺวารานุสาเรน ตตฺถ อุปธารเณ นิโยเชตีติ อาห ‘‘ตํทีปนวจนสวเนน อุปธาเรถาติ อตฺโถ’’ติ.

이제 가르침 안에서 요소(dhātu)라는 용어가 확립된 것들에 의거하여, 다른 논서들과는 구별되는 이 논서의 계설(Dhātukathā)로서의 성격을 나타내기 위해 ‘온·처·계에 의해서, 또는’ 등을 말씀하셨다. ‘거기서 거기서’란 온·처·계에서이다. 광대한 분류를 따르는 대상이 이것들에 있으므로 ‘광대한 대상’이라 하며, 그것들은 요소(dhātu)들이지 온과 처는 아니다. 왜냐하면 온과 처는 항목의 수가 적기 때문이다. 또는 어떤 자성(sabhāva)에 의해 법들이 섭수·비섭수·상응·불상응으로 제시되고 설명되는가 할 때, 그 자성이 요소(dhātu)이다. 그 요소가 여기서 탁월하게 설해졌으므로, 특별하게 요소들을 설한다는 점에서 이 논서를 ‘계설(Dhātukathā)’이라 부른 것이다. 이 요소라는 말은 ‘비구들이여, 중생들은 요소에 따라 서로 어울린다’ 등에서처럼 자성(sabhāva)의 의미이다. ‘요소의 분류’란 요소의 구분을 말한다. ‘논서(pakaraṇa)’라는 말은 생략된 말이다. ‘논서’라는 용어가 어디서 얻어지는가에 대해 ‘일곱 논서를 순서대로 해설하는 가운데 진행되었기 때문이다’라고 말씀하셨다. 그것과 결합하여, 즉 그 ‘논서’라는 단어를 ‘계설이 바로 논서이므로 계설론(Dhātukathāpakaraṇa)이다’라고 결합하여 말한 것이다. ‘그것을 밝힘’이란 그 계설론의 의미를 밝히는 것, 즉 의미를 밝히는 방식으로 진행된 해설을 뜻한다. ‘의미를 밝히리라’고 말하고 나서 ‘그것을 들으라’고 하신 것은, 귀의 문을 통해 거기서 주의 깊게 고찰하는 데 전념하게 하려는 것이므로 ‘그것을 밝히는 말을 들음으로써 주의 깊게 고찰하라는 뜻이다’라고 말씀하셨다.

---

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

서문 해설이 끝났다.

---

๑. มาติกาวณฺณนา

1. 마띠까(Mātikā) 해설

---

๑. นยมาติกาวณฺณนา

1. 방법의 마띠까(Nayamātikā) 해설

---

๑. จุทฺทสวิเธนาติ [Pg.3] จุทฺทสปฺปกาเรน, จุทฺทสหิ ปเทหีติ อตฺโถ. ตตฺถ ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติ อิทเมกํ ปทํ, ตถา ‘‘สมฺปโยโค วิปฺปโยโค’’ติ. ‘‘สงฺคหิเตน สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทีนิ ปน ตีณิ ตีณิ ปทานิ เอเกกํ ปทํ. อิตเรสุ ปทวิภาโค สุวิญฺเญยฺโยว. เอเตหีติ สงฺคหาทิปฺปกาเรหิ. นยนํ ปาปนํ, ตํ ปน ปวตฺตนํ ญาปนญฺจ โหตีติ ‘‘ปวตฺตียติ ญายนฺตี’’ติ จ ทฺวิธาปิ อตฺโถ วุตฺโต. นยา เอว อุทฺทิสิยมานา มาติกา. อตฺถทฺวเยปิ ปวตฺตนญาณกิริยานํ กรณภาเวน สงฺคหาทิปฺปการา นยาติ วุตฺตา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อิมินา สงฺคหาทิเกน นเยนา’’ติ (ธาตุ. อฏฺฐ. ๑). ปทานนฺติ อตฺถทีปกานํ วจนานํ. ปชฺชติ เอเตน อตฺโถติ หิ ปทํ. ปทานนฺติ จ สํสามิสมฺพนฺเธ สามิวจนํ, ปกรณสฺสาติ ปน อวยวาวยวีสมฺพนฺเธ.

1. ‘열네 가지 방식으로’란 열네 가지 종류로, 즉 열네 가지 구절(pada)로라는 뜻이다. 거기서 ‘섭수, 비섭수’가 한 구절이며, ‘상응, 불상응’도 그러하다. ‘섭수된 것과 상응하는 것, 불상응하는 것’ 등은 세 구절씩이 한 구절이다. 나머지 것들에서 구절의 구분은 쉽게 알 수 있다. ‘이것들로’란 섭수 등의 방식들로라는 뜻이다. ‘이끎(nayana)’은 도달하게 함인데, 그것은 진행함(pavattana)과 알게 함(ñāpana)이므로 ‘진행된다, 알려진다’는 두 가지 의미로 설명되었다. 이끄는 방법(naya) 자체가 제시되는 것이 마띠까(논목)이다. 두 가지 의미 모두에서 진행하고 알게 하는 행위의 수단이 되므로 섭수 등의 방식을 방법(naya)이라고 불렀다. 그래서 주석서에 ‘이러한 섭수 등의 방법으로’라고 말씀하신 것이다. ‘구절들의’란 의미를 밝혀주는 말들의 구절이다. 이것에 의해 의미가 도달되므로 구절(pada)이라 한다. ‘구절들의’에서 속격은 소유의 관계(sāmisambandha)이며, ‘논서의’에서 속격은 부분과 전체의 관계(avayavāvayavīsambandha)이다.

---

๒. อพฺภนฺตรมาติกาวณฺณนา

2. 내부 마띠까(Abbhantaramātikā) 해설

---

๒. ตทตฺถานีติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทตฺถานิ. ปฏิจฺจ สมุปฺปชฺชติ สงฺขาราทิกํ เอตสฺมาติ หิ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท, ปจฺเจกํ อวิชฺชาทิโก ปจฺจยธมฺโม. ตถา หิ วุตฺตํ สงฺขารปิฏเก ‘‘ทฺวาทส ปจฺจยา, ทฺวาทส ปฏิจฺจสมุปฺปาทา’’ติ. เตสนฺติ ขนฺธาทีนํ. ตถาทสฺสิตานนฺติ คณนุทฺเทสวิภาคมตฺเตน ทสฺสิตานํ. กสฺมา ปเนตฺถ ปฏิจฺจสมุปฺปาโท ทฺวาทสภาเวเนว คหิโต, นนุ ตตฺถ ภโว กมฺมภวาทิเภเทน, โสกาทโย จ สรูปโตเยว อิธ ปาฬิยํ คหิตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตตฺถาติ ตสฺมึ ‘‘ปญฺจวีสาธิเกน ปทสเตนา’’ติ เอวํ วุตฺเต อฏฺฐกถาวจเน. กมฺมภวสฺส ภาวนภาเวน, อุปปตฺติภวสฺส ภวนภาเวน. ปทตฺถโต ปน กมฺมภโว ภวติ เอตสฺมาติ ภโว, อิตโร ภวติ, ภวนํ วาติ. ตนฺนิทานทุกฺขภาเวนาติ ชรามรณนิทานทุกฺขภาเวน.

2. '따닷타니(Tadatthāni)'란 연기의 의미들(또는 처소들)을 말한다. 이것으로부터 행(行) 등이 조건 지어져 생겨나기 때문에 '연기'라고 하며, 무명 등을 시작으로 하는 각각의 조건 지어주는 법(緣法)들을 의미한다. 이와 같이 ‘상카라삐따까(Saṅkhārapiṭake, 행장의 일부)’에서 '12가지 조건, 12가지 연기'라고 설해졌다. '그것들의(tesanti)'란 온(蘊) 등을 말한다. '그와 같이 보여진 것들(tathādassitānaṃ)'이란 무리의 나열과 분류만으로 보여진 것들을 말한다. 그런데 왜 여기서 연기는 12가지로만 파악되었는가? 거기서 유(有)는 업유(業有) 등의 차별이 있고, 수면(愁) 등은 이 경문(Pāḷi)에서 그 자체의 형태로 파악되지 않았는가라는 반론을 염두에 두고 '거기서(tattha)' 등을 설하였다. '거기서 거기서(tattha tattha)'란 '125가지 구절로'라고 이와 같이 설해진 주석서의 문구에서이다. 업유는 (생성하는) 성질에 의해, 생유(生有)는 (태어나는) 성질에 의해 존재한다. 단어의 의미로 보면, 업유는 이것으로부터 (다음 생이) 존재하기 때문에 '유(有)'이고, 다른 것(생유)은 존재하거나 존재함 그 자체를 의미한다. '그것을 원인으로 하는 괴로움의 성질에 의해'란 늙음과 죽음을 원인으로 하는 괴로움의 성질을 의미한다.

---

‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ อิทมฺปิ ธาตุกถาย มาติกากิตฺตนเมวาติ ‘‘สพฺพาปิ…เป… มาติกาติ อยํ ธาตุกถามาติกาโต พหิทฺธา วุตฺตา’’ติ วจนํ อสมฺภาเวนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห[Pg.4]. ปกรณนฺตรคตา วุตฺตา ธาตุกถาย มาติกาภาเวนาติ อตฺโถ. กามญฺเจตฺถ มาติกาภาเวน วุตฺตา, ปกรณนฺตรคตตฺตา ปน อญฺญโต คเหตพฺพรูปา อิโต พหิภูตา นาม โหนฺติ, สรูปโต คหิตาว ปญฺจกฺขนฺธาติอาทิกา อพฺภนฺตรา. เตนาห ‘‘สรูปโต ทสฺเสตฺวา ฐปิตตฺตา’’ติ. มาติกาย อสงฺคหิตตฺตาติ มาติกาย สรูเปน อสงฺคหิตตฺตา, น อญฺญถา. น หิ มาติกาย อสงฺคหิโต โกจิ ปทตฺโถ อตฺถิ. วิกิณฺณภาเวนาติ ขนฺธวิภงฺคาทีสุ วิสุํ วิสุํ กิณฺณภาเวน วิสฏภาเวน.

‘법집론(Dhammasaṅgaṇī)’ 전체가 ‘계설론(Dhātukathā)’의 마띠까이다'라는 이 말도 ‘계설론’의 마띠까를 찬탄하는 것이므로, '전체가…(중략)…마띠까이다라는 이 말은 ‘계설론’의 마띠까 밖에서 설해진 것이다'라는 말을 인정하지 않으면서 '또한(atha vā)' 등을 설하였다. 다른 논서에 들어있는 것이 ‘계설론’의 마띠까로서 설해졌다는 의미이다. 여기에서 마띠까로서 설해진 것은 분명하지만, 다른 논서에 들어있기 때문에 다른 곳에서 가져와야 할 형태들은 '외부의 것(bahiddhā)'이라 부르고, 오온(五蘊) 등과 같이 그 자체의 형태로 파악된 것들은 '내부의 것(abbhantarā)'이라 한다. 그래서 '그 자체의 형태로 보여주어 설정된 것이기 때문에'라고 하였다. '마띠까에 포함되지 않았기 때문에'란 마띠까에 그 자체의 형태로 포함되지 않았다는 것이지, 다른 의미가 아니다. 마띠까에 포함되지 않은 어떤 법의 의미도 존재하지 않기 때문이다. '흩어져 있는 상태로(vikiṇṇabhāvena)'란 “온분별(Khandhavibhaṅga)” 등에서 각각 흩어져 있고 퍼져 있는 상태를 말한다.

---

๓. นยมุขมาติกาวณฺณนา

3. 방법의 입구 마띠까(Nayamukhamātikā)에 대한 설명

---

๓. นยานํ สงฺคหาทิปฺปการวิเสสานํ ปวตฺติ เทสนา, ตสฺสา วินิคฺคมฏฺฐานตาย ทฺวารํ. ยถาวุตฺตธมฺมา ยถารหํ ขนฺธายตนธาตุโย อรูปิโน จ ขนฺธาติ เตสํ อุทฺเทโส นยมุขมาติกา. เตนาห ‘‘นยาน’’นฺติอาทิ. วิยุชฺชนสีลา, วิโยโค วา เอเตสํ อตฺถีติ วิโยคิโน, ตถา สหโยคิโน, สงฺคหาสงฺคหธมฺมา จ วิโยคีสหโยคีธมฺมา จ สงฺคหา…เป… ธมฺมา, สงฺคณฺหนาสงฺคณฺหนวเสน วิยุชฺชนสํยุชฺชนวเสน จ ปวตฺตนกสภาวาติ อตฺโถ. จุทฺทสปีติอาทินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. เยหีติ เยหิ ขนฺธาทีหิ อรูปกฺขนฺเธหิ จ. เต จตฺตาโรติ เต สงฺคหาทโย จตฺตาโร. สจฺจาทีหิปีติ สจฺจอินฺทฺริยปฏิจฺจสมุปฺปาทาทีหิปิ สห. ยถาสมฺภวนฺติ สมฺภวานุรูปํ, ยํ ยํ ปทํ สงฺคหิโต อสงฺคหิโตติ จ วตฺตุํ ยุตฺตํ, ตํ ตนฺติ อตฺโถ.

3. 방법(naya)들이란 섭수(포함) 등 구체적인 방식들의 전개이자 설법이며, 그것이 나오는 장소이기에 '문(dvāra, 입구)'이라 한다. 앞에서 언급한 법들인 온·처·계와 무색온(無色蘊)들에 대한 나열이 '방법의 입구 마띠까'이다. 그래서 '방법들의(nayānaṃ)' 등을 설하였다. 분리되는 성질이 있거나 분리(viyoga)가 이들에게 있다고 해서 '분리된 것(viyogino)'이라 하며, 그와 같이 '함께 결합된 것(sahayogino)'도 있다. 섭수되는 법과 섭수되지 않는 법이 '분리된 법과 결합된 법'이며, 섭수함과 섭수하지 않음의 방식에 따라, 그리고 분리됨과 결합됨의 방식에 따라 전개되는 성품이라는 의미이다. '14가지' 등의 표현으로 바로 그 의미를 더욱 분명하게 한다. '그것들에 의해(yehīti)'란 온 등과 무색온들에 의해서를 말한다. '그 네 가지'란 섭수 등 그 네 가지를 말한다. '제성(諦) 등에 의해서도(saccādīhipīti)'란 제(諦)·근(根)·연기(緣起) 등과 함께하는 것을 말한다. '가능한 바에 따라(yathāsambhavanti)'란 가능함에 상응하게, 즉 어떤 구절이 섭수되거나 섭수되지 않는다고 말하는 것이 적절한지 그에 따르는 것을 의미한다.

---

โส ปนาติ สงฺคหาสงฺคโห. สงฺคาหกภูเตหีติ สงฺคหณกิริยาย กตฺตุภูเตหิ. เตหีติ สจฺจาทีหิ. น สงฺคหภูเตหีติ สงฺคหณกิริยาย กรณภูเตหิ สจฺจาทีหิ สงฺคหาสงฺคโห น วุตฺโต. ตตฺถาปิ หิ ขนฺธายตนธาตุโย เอว กรณภูตาติ ทสฺเสติ. ขนฺธาทีเหว สงฺคเหหีติ ขนฺธาทีหิเยว สงฺคณฺหนกิริยาย กรณภูเตหิ, ‘‘ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนสงฺคเหน อสงฺคหิตา, ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา, เต ธมฺมา จตูหิ ขนฺเธหิ, ทฺวีหายตเนหิ, อฏฺฐหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ สงฺคหาสงฺคโห นิยเมตฺวา วุตฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา สจฺจาทีนิ สงฺคาหกภาเวน วุตฺตานิ, น สงฺคหภาเวน, ขนฺธาทีนิเยว จ สงฺคหภาเวน วุตฺตานิ, ตสฺมา.

그것(so)이란 섭수와 비섭수를 말한다. '섭수하는 자가 된 것들에 의해(saṅgāhakabhūtehīti)'란 섭수하는 작용의 주체가 된 것들에 의해서라는 뜻이다. '그것들에 의해(tehīti)'란 제성(諦) 등에 의해서를 말한다. '섭수(수단)가 된 것들에 의해서가 아니라(na saṅgahabhūtehīti)'란 섭수하는 작용의 수단이 된 제성 등에 의해서는 섭수와 비섭수가 설해지지 않았음을 의미한다. 거기에서도 온·처·계만이 수단이 된다는 것을 보여준다. '온 등의 섭수에 의해서만(khandhādīheva saṅgahehīti)'이란 온 등의 섭수하는 작용의 수단들에 의해서만, 즉 "온의 섭수로 섭수되고, 처의 섭수로 섭수되지 않고, 계의 섭수로 섭수되지 않는 그 법들은 4온, 2처, 8계에 포함되지 않는다"라고 섭수와 비섭수를 한정하여 설하였다. '그러므로(tasmāti)'란 제성 등은 섭수하는 자(주체)로 설해졌지 섭수 수단으로 설해진 것이 아니며, 온 등만이 섭수 수단으로 설해졌기 때문에 그러하다는 것이다.

---

กสฺมา [Pg.5] ปเนตฺถ สจฺจาทโย สงฺคหวเสน น วุตฺตาติ? ตถาเทสนาย อสมฺภวโต. น หิ สกฺกา รูปกฺขนฺธาทีนํ สมุทยสจฺจาทีหิ, สญฺญาทีนํ วา อินฺทฺริยาทีหิ สงฺคหนเยน ปุจฺฉิตุํ วิสฺสชฺชิตุํ วาติ. ตถา อริยผลาทีสุ อุปฺปนฺนเวทนาทีนํ สจฺจวินิมุตฺตตาย ‘‘เวทนากฺขนฺโธ กติหิ สจฺเจหิ สงฺคหิโต’’ติ ปุจฺฉิตฺวาปิ ‘‘เอเกน สจฺเจน สงฺคหิโต’’ติอาทินา นิยเมตฺวา สงฺคหํ ทสฺเสตุํ น สกฺกาติ. ยถาสมฺภวนฺติ เยหิ สมฺปโยโค, เยหิ จ วิปฺปโยโค, ตทนุรูปํ.

그런데 왜 여기서 제성 등은 섭수의 방식(수단)으로 설해지지 않았는가? 그러한 설법이 불가능하기 때문이다. 색온(色蘊) 등이 집제(集諦) 등에 의해 섭수되는지, 혹은 상온(想蘊) 등이 근(根) 등에 의해 섭수되는지를 방법론적으로 묻거나 답할 수 없기 때문이다. 또한 성스러운 과(果) 등에서 일어나는 수온(受蘊) 등은 제성에서 벗어나 있기 때문에, "수온은 몇 가지 제성에 의해 섭수되는가?"라고 물어도 "한 가지 제성에 의해 섭수된다"는 등으로 한정하여 섭수를 보여줄 수 없기 때문이다. '가능한 바에 따라'란 어떤 것들과 상응하는지, 어떤 것들과 불상응하는지에 상응하는 것을 말한다.

---

รูปํ รูเปน นิพฺพาเนน วา วิปฺปยุตฺตํ น โหติ, นิพฺพานํ วา รูเปน. กสฺมา? สมฺปยุตฺตนฺติ อนาสงฺกนียสภาวตฺตา. จตุนฺนญฺหิ ขนฺธานํ อญฺญมญฺญํ สมฺปโยคีภาวโต ‘‘รูปนิพฺพาเนหิปิ โส อตฺถิ นตฺถี’’ติ สิยา อาสงฺกา, ตสฺมา เตสํ อิตเรหิ, อิตเรสญฺจ เตหิ วิปฺปโยโค วุจฺจติ, น ปน รูปสฺส รูเปน, นิพฺพาเนน วา, นิพฺพานสฺส วา รูเปน กตฺถจิ สมฺปโยโค อตฺถีติ ตทาสงฺกาภาวโต วิปฺปโยโคปิ รูปสฺส รูปนิพฺพาเนหิ, นิพฺพานสฺส วา เตน น วุจฺจติ, อรูปกฺขนฺเธหิเยว ปน วุจฺจตีติ อาห ‘‘จตูเหวา’’ติอาทิ. อนารมฺมณสฺส จกฺขายตนาทิกสฺส. อนารมฺมณอนารมฺมณมิสฺสเกหีติ อนารมฺมเณน โสตายตนาทินา อนารมฺมณมิสฺสเกน จ ธมฺมายตนาทินา. มิสฺสกสฺส ธมฺมายตนาทิกสฺส. อนารมฺมณอนารมฺมณมิสฺสเกหิ น โหตีติ โยเชตพฺพํ. เยสํ ปน เยหิ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนารมฺมณสฺส ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยถา หิ สารมฺมณสฺส อนารมฺมเณน อนารมฺมณมิสฺสเกน จ วิปฺปโยโค โหติ, เอวํ สารมฺมเณนปิ โส โหติเยว. เตน วิย อนารมฺมณสฺส อนารมฺมณมิสฺสกสฺส จาติ ทฏฺฐพฺพํ.

물질은 물질과 혹은 열반과 불상응하는 것이 아니다. 열반 또한 물질과 불상응하는 것이 아니다. 왜 그러한가? 상응한다는 것(sampayuttaṃ) 자체가 의심될 수 없는 성질이기 때문이다. 4온(무색온)은 서로 상응하기 때문에 "물질이나 열반과도 그러한가(상응하는가)?"라는 의구심이 생길 수 있다. 그러므로 그것들이 다른 것들과, 또한 다른 것들이 그것들과 불상응함은 설해지지만, 물질이 물질과 혹은 열반과 상응하거나, 열반이 물질과 어디에서든 상응함은 존재하지 않으므로 그러한 의구심의 여지가 없다. 따라서 물질이 물질이나 열반과 불상응함이나 열반이 그것과 불상응함은 설해지지 않고, 오직 무색온들과의 불상응함만이 설해진다. 그래서 '오직 네 가지와(catūhevā)' 등을 설하였다. 대상이 없는(anārammaṇassa) 안처( cakkhāyatana) 등에 대해서, '대상이 없는 것과 대상이 없는 것이 섞인 것들에 의해(anārammaṇaanārammaṇamissakehīti)'란 대상이 없는 이처(sotāyatana) 등과 대상이 없는 것이 섞인 법처(dhammāyatana) 등을 말한다. 섞인 것(missaka)인 법처 등에 대해서 '대상이 없는 것과 대상이 없는 것이 섞인 것들에 의해 (불상응이) 성립하지 않는다'고 연결해야 한다. 다만 어떤 것들이 어떤 것들과 (불상응이) 성립하는지를 보여주기 위해 '대상이 없는 것에 대해서는(anārammaṇassa panā)' 등이 설해졌다. 대상이 있는 것이 대상이 없는 것 그리고 대상이 없는 것이 섞인 것과 불상응하는 것과 마찬가지로, 그것은 대상이 있는 것과도 불상응한다. 그와 같이 대상이 없는 것도 대상이 없는 것 그리고 대상이 없는 것이 섞인 것과 (불상응함)을 보아야 한다.

---

๔. ลกฺขณมาติกาวณฺณนา

4. 특징의 마띠까(Lakkhaṇamātikā)에 대한 설명

---

๔. วิสุํ โยชนา กาตพฺพาติ โย ตีหิ สงฺคโห จตูหิ จ สมฺปโยโค วุตฺโต, ตํ สภาโค ภาโว ปโยเชติ, โย จ ตีหิ อสงฺคโห จตูหิ จ วิปฺปโยโค วุตฺโต, ตํ วิสภาโค ภาโวติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สงฺคโห…เป… วิญฺญายตี’’ติ อาห. ยสฺส สงฺคโห, โส ธมฺโม ขนฺธาทิโก สภาโค. ยสฺส อสงฺคโห, โส วิสภาโค. ตถา สมฺปโยเคสุปิ เวทิตพฺพํ. อิทานิ ยถาวุตฺตํ สภาคตํ สรูปโต นิทฺธาเรตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.6] สมานภาโว สงฺคเห สภาคตา, เอกุปฺปาทาทิโก สมฺปโยเคติ อิมินา รุปฺปนาทิวิธุโร อสมานสภาโว อสงฺคเห วิสภาคตา, นานุปฺปาทาทิโก วิปฺปโยเคติ อยมตฺโถ อตฺถสิทฺโธติ น วุตฺโตติ.

4. ‘별도로 조합해야 한다’는 것은 세 가지(온·처·계)에 의한 포섭(saṅgaho)과 네 가지에 의한 상응(sampayogo)이 설해진 것인데, 그것은 동분(sabhāga)의 상태가 유발하며, 또한 세 가지에 의한 비포섭(asaṅgaho)과 네 가지에 의한 불상응(vippayogo)이 설해진 것은 부동분(visabhāga)의 상태가 유발한다는 이러한 의미를 나타내기 위해 ‘포섭... [중략] ...알려진다’라고 하셨다. 포섭되는 것은 온 등의 동분인 법이다. 비포섭되는 것은 부동분이다. 상응 등에 대해서도 마찬가지로 알아야 한다. 이제 위에서 말한 동분의 상태를 그 자체로 구별하여 보여주기 위해 ‘거기서(tattha)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 포섭에서의 동분성은 동일한 상태이고, 상응에서의 동분성은 동일한 발생(ekuppāda) 등이다. 이것에 의해, 변형성(ruppanā) 등이 결여된 비동일한 상태가 비포섭에서의 부동분성(visabhāgatā)이며, 동일하게 발생하지 않는 것 등이 불상응이라는 의미가 당연히 성립하므로 (따로) 말씀하시지 않은 것이다.

---

๕. พาหิรมาติกาวณฺณนา

5. 외부 마티카(Bāhiramātikā)에 대한 설명

---

๕. เอเตน ฐปนากาเรนาติ สรูเปน อคฺคเหตฺวา ยถาวุตฺเตน ปกรณนฺตรมาติกาย อิธ มาติกาภาวกิตฺตนสงฺขาเตน ฐปนากาเรน. ปกรณนฺตรฐปิตาย มาติกาย อวิภาเคน ปจฺฉโต คหณํ พหิ ฐปนนฺติ อาห ‘‘พหิ ปิฏฺฐิโต ฐปิตตฺตา’’ติ. อิธ อฏฺฐเปตฺวาติ อิมิสฺสา ธาตุกถาย สรูเปน อวตฺวา. ตถา ปกาสิตตฺตาติ มาติกาภาเวน โชติตตฺตา. ธมฺมสงฺคณีสีเสน หิ ธมฺมสงฺคณิยํ อาคตมาติกาว คหิตาติ. เยหิ นเยหิ ธาตุกถาย นิทฺเทโส, เตสุ นเยสุ, เตหิ วิภชิตพฺเพสุ ขนฺธาทีสุ, เตสํ นยานํ ปวตฺติทฺวารลกฺขเณสุ จ อุทฺทิฏฺเฐสุ ธาตุกถาย อุทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ วุตฺตเมว โหตีติ ยํ อุทฺเทสวเสน วตฺตพฺพํ, ตํ วตฺวา ปุน ยถาวุตฺตานํ ขนฺธาทีนํ กุสลาทิวิภาคทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺพาปิ ธมฺมสงฺคณี ธาตุกถาย มาติกา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวเมตฺถ มาติกาย นิกฺเขปวิธิ เวทิตพฺโพ.

5. ‘이러한 설정 방식에 의해서’라는 것은, 그 자체로 파악하지 않고 위에서 언급한 다른 논서(법집론)의 마티카를 여기서 마티카의 상태로 찬탄하는 것으로 이름 붙여진 설정 방식에 의해서이다. 다른 논서에 설정된 마티카를 구별 없이 뒤에서 파악하는 것을 외부에 설정하는 것이라고 하여 ‘뒤쪽에 설정되었기 때문에 외부이다’라고 하였다. ‘여기서 설정하지 않고’라는 것은 이 계설론(dhātukathā)에서 그 자체로 말하지 않고라는 뜻이다. ‘그와 같이 밝혀졌기 때문에’라는 것은 마티카의 상태로 드러났기 때문이다. 법집론(Dhammasaṅgaṇī)의 제하(sīsa)에 의해 법집론에 나온 마티카 자체가 파악되었기 때문이다. 계설론의 상세한 설명(niddesa)이 있는 그러한 방법들(naya)에서, 그 방법들에 의해 분석되어야 할 온 등에 대해서, 그리고 그 방법들의 진행되는 문(dvāra)의 특징들이 제시되었을 때, 계설론의 요별(uddesa)의 측면에서 말해야 할 것은 이미 말해진 것과 같다. 그러므로 요별의 측면에서 말해야 할 것을 말한 뒤, 다시 위에서 언급한 온 등의 유익함(kusala) 등의 분석을 보여주기 위해 ‘모든 법집론은 계설론의 마티카이다’라고 말씀하신 것이다. 이와 같이 여기서 마티카를 배치하는 방식(nikkhepavidhi)을 알아야 한다.

---

‘‘คาวีติ อยมาหา’’ติ เอตฺถ คาวี-สทฺโท วิย ‘‘สงฺคโห อสงฺคโห’’ติ เอตฺถ ปทตฺถวิปลฺลาสการินา อิติ-สทฺเทน อตฺถปทตฺถโก สงฺคหาสงฺคห-สทฺโท สทฺทปทตฺถโก ชายตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อนิทฺธาริตตฺถสฺส สทฺทสฺเสว วุตฺตตฺตา’’ติ. เตน อตฺถุทฺธารโต สงฺคหสทฺทํ สํวณฺเณตีติ ทสฺเสติ. อนิทฺธาริตวิเสโสติ อสงฺคหิตชาติสญฺชาติอาทิวิเสโส. สามญฺเญน คเหตพฺพตนฺติ สงฺคหสทฺทาภิเธยฺยตาสามญฺเญน วิญฺญายมาโน วุจฺจมาโน วา. น เจตฺถ สามญฺญญฺจ เอกรูปเมวาติ โจทนา กาตพฺพา เภทาเปกฺขตฺตา ตสฺส. ยตฺตกา หิ ตสฺส วิเสสา, ตทเปกฺขเมว ตนฺติ. ‘‘อตฺตโน ชาติยา’’ติ วิญฺญายติ ยถา ‘‘มตฺเตยฺยา’’ติ วุตฺเต อตฺตโน มาตุ หิตาติ.

‘암소(gāvī)라고 이것을 말했다’라는 구절에서 ‘암소’라는 단어와 같이, ‘포섭, 비포섭’이라는 구절에서 대상의 의미를 혼란스럽게 만드는 ‘이티(iti)’라는 말 때문에, 의미를 대상으로 하는 포섭·비포섭이라는 단어는 단어 자체를 대상으로 하게 된다는 의도로 ‘의미가 규정되지 않은 단어 그 자체를 말했기 때문이다’라고 하셨다. 이것에 의해 의미의 추출(atthuddhāra)로부터 포섭이라는 단어를 상세히 설명하고 있음을 보여준다. ‘특수성이 규정되지 않은 것’이란 포섭된 종류, 생성 등의 특수성이다. ‘일반적으로 파악되어야 할 것’이란 포섭이라는 단어의 지시 대상으로서의 일반성으로 알려지거나 불리는 것이다. 여기서 일반성이란 오직 한 가지 형태뿐이라는 비난을 해서는 안 되는데, 그것은 차이(bheda)를 고려하기 때문이다. 그것에 얼마나 많은 특수성이 있느냐에 따라 그것을 고려하는 것이기 때문이다. ‘자신의 종(jāti)에 의해’라는 것은 마치 ‘맛떼이야(matteyyā)’라고 했을 때 자신의 어머니에게 이로운 자라고 알려지는 것과 같다.

---

ธมฺมวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวาติ สงฺคหิตตาทินา ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมานํ วิเสสนํ อกตฺวา. สามญฺเญนาติ อวิเสเสน. ธมฺมานนฺติ ขนฺธาทิธมฺมานํ. อวเสสา นิทฺธาเรตฺวาติ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทิกา อวเสสา [Pg.7] ทฺวาทสปิ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิเสสํ นิทฺธาเรตฺวา ธมฺมานํ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยอุทฺเทสาติ โยชนา. นนุ จ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทโยปิ ยถาวุตฺตวิเสสํ อนิทฺธาเรตฺวา สามญฺเญน ธมฺมานํ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยุทฺเทสาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติอาทิ. ยสฺส อตฺโถ ญายติ, สทฺโท จ น ปยุชฺชติ, โส โลโปติ เวทิตพฺโพ, อาวุตฺติอาทิวเสน วา อยมตฺโถ ทีเปตพฺโพ. เตนาติ ลุตฺตนิทฺทิฏฺเฐน อสงฺคหิต-สทฺเทน. สงฺคหิตวิเสสวิสิฏฺโฐติ จกฺขายตเนน ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺโฐ, เตน โสตายตนาทิภาเวน อสงฺคหิโต โสตปสาทาทิโก โย รุปฺปนสภาโว ธมฺมวิเสโส. ตนฺนิสฺสิโต ตํ ธมฺมวิเสสํ นิสฺสาย ลพฺภมาโน. ‘‘เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… จตูหิ ขนฺเธหิ อสงฺคหิตา’’ติอาทินา อสงฺคหิตตาสงฺขาโต ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนนโย ปรโต ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชิยมาโน อิธ อุทฺทิฏฺโฐ โหติ. วิเสสเน กรณวจนนฺติ อิมินา ตสฺส ธมฺมสฺส ยถาวุตฺตสงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺฐตํเยว วิภาเวติ. เอวเมเต ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิเสสํ นิทฺธาเรตฺวา ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนนยุทฺเทสา ปวตฺตาติ เวทิตพฺพา.

‘법의 특수성을 규정하지 않고’라는 것은 포섭됨 등에 의해 질문되고 답변되어야 할 법들의 차별을 두지 않고라는 뜻이다. ‘일반적으로’라는 것은 차별 없이이다. ‘법들의’라는 것은 온 등의 법들의 뜻이다. ‘나머지는 규정하여’라는 것은 ‘포섭된 것에 의한 비포섭’ 등 나머지 12가지도 질문되고 답변되어야 할 법의 특수성을 규정하여 법들을 질문하고 답변하는 방법의 요별이라는 결합이다. ‘포섭된 것에 의한 비포섭’ 등도 위에서 언급한 특수성을 규정하지 않고 일반적으로 법들을 질문하고 답변하는 방법의 요별이 아니냐는 반론을 염두에 두고 ‘포섭된 것에 의한 비포섭’ 등을 말씀하셨다. 의미는 알려지는데 단어가 쓰이지 않는 경우에는 생략(lopa)된 것으로 알아야 하거나, 반복(āvutti) 등에 의해 이 의미가 설명되어야 한다. ‘그것에 의해’라는 것은 생략되어 지시된 ‘비포섭된’이라는 단어에 의해서이다. ‘포섭의 특수성에 의해 구별된 것’이란 안처에 의해 온의 포섭으로 포섭된 상태라는 특수성으로 구별된 것이며, 그것에 의해 이처 등의 상태로 포섭되지 않은 이근 등의 변형되는 성질을 가진 법의 특수성이다. ‘그것에 의지한’이란 그 법의 특수성에 의지하여 얻어지는 것이다. ‘그 법들은 몇 가지 온에 의해... [중략] ...네 가지 온에 의해 비포섭된다’는 등의 비포섭됨으로 일컬어지는 질문과 답변의 방법이 뒤에서 질문되고 답변되면서 여기서 요별된 것이다. ‘한정하는 말에 도구격(karaṇavacana)을 쓴 것’은 그 법이 위에서 언급한 포섭됨의 특수성에 의해 구별됨을 분명히 밝히는 것이다. 이와 같이 질문되고 답변되어야 할 법의 특수성을 규정하여 질문과 답변의 방법의 요별이 진행된 것으로 알아야 한다.

---

นนุ จ ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺตาวตาปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ? น ลพฺภติ ตสฺส ธมฺมมตฺตทีปนโต. นยุทฺเทโส เหโส, น ธมฺมุทฺเทโส. ตถา หิ ปาฬิยํ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทนิทฺเทเส ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตน…เป… ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ วตฺวา ‘‘เต ธมฺมา กติหิ ขนฺเธหิ…เป… อสงฺคหิตา’’ติ (ธาตุ. ๑๗๑) ปุจฺฉิตฺวา ‘‘เต ธมฺมา จตูหิ ขนฺเธหิ ทฺวีหายตเนหิ อฏฺฐหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ ทุติยํ อสงฺคหิตปทํ คหิตํ. อญฺญถา ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, เต ธมฺมา อายตนสงฺคเหน อสงฺคหิตา, ธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา. เต กตเม’’อิจฺเจว นิทฺทิสิตพฺพํ สิยา.

‘포섭된 것에 의한 비포섭’이라는 것만으로도 이 의미가 얻어지지 않느냐고 한다면? 얻어지지 않는다. 그것은 법 자체만을 나타내기 때문이다. 이것은 방법의 요별(nayuddeso)이지 법의 요별(dhammuddeso)이 아니다. 실제로 성전(Pāḷi)의 포섭된 것과 비포섭된 구절에 대한 상세한 설명에서 ‘안처에 의해 온의 포섭으로 포섭된 법들은 처... [중략] ...계의 포섭으로 비포섭된다’라고 말하고, ‘그 법들은 몇 가지 온에 의해... [중략] ...비포섭되는가?’(계설론 171)라고 질문한 뒤, ‘그 법들은 네 가지 온과 두 가지 처와 여덟 가지 계에 의해 비포섭된다’라고 두 번째 ‘비포섭된’이라는 단어가 취해졌기 때문이다. 그렇지 않다면 ‘안처에 의해 온의 포섭으로 포섭된 법들은 처의 포섭으로 비포섭되고 계의 포섭으로 비포섭된다. 그것들은 무엇인가?’라고만 설명되었을 것이다.

---

เอส นโยติ อติเทเสน ทสฺสิตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘เตสุปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตติยปเทนาติ ลุตฺตนิทฺเทเสน คเหตพฺพนฺติ วุตฺตปทํ สนฺธายาห. กตฺตุอตฺเถ กรณนิทฺเทโส สงฺคหิตาสงฺคหิเตหิ เตหิ ธมฺเมหิ ธมฺมานํ สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาย วุตฺตตฺตา. ตถา [Pg.8] หิ ตตฺถ ปาฬิยํ ‘‘เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติ ธมฺมมุเขเนว สงฺคหิตตาสงฺคหิตตา วุตฺตา. ทุติยตติเยสุ ปน สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาตวิเสสนทฺวาเรน ธมฺมานํ อสงฺคหิตตาสงฺคหิตตา วุตฺตาติ ตตฺถ ‘‘วิเสสเน กรณวจน’’นฺติ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ตตฺถ หิ…เป… ธมฺมนฺตรสฺสา’’ติ. ตตฺถ สภาวนฺตเรนาติ สงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาเตน สภาวนฺตเรน ปการนฺตเรน. สภาวนฺตรสฺสาติ อสงฺคหิตตาสงฺคหิตตาสงฺขาตสฺส สภาวนฺตรสฺส. เอเตสูติ จตุตฺถปญฺจเมสุ. ธมฺมนฺตเรนาติ อญฺญธมฺเมน. ธมฺมนฺตรสฺสาติ ตโต อญฺญสฺส ธมฺมสฺส วิเสสนํ กตํ. ตตฺถ หิ อนฺตเรน ปการวิเสสามสนํ ธมฺเมเนว ธมฺโม วิเสสิโตติ. อาทิปเทเนวาติ ‘‘สงฺคหิเตนา’’ติอาทินา วุตฺเตน ปฐมปเทเนว. อิตเรหีติ ‘‘สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทินา วุตฺเตหิ ทุติยตติยปเทหิ. เอตฺถาติ เอกาทสมาทีสุ จตูสุ. ทุติยตติเยสุ วิย วิเสสเน เอว กรณวจนํ ทฏฺฐพฺพํ, น จตุตฺถปญฺจเมสุ วิย กตฺตุอตฺเถติ อธิปฺปาโย. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานนฺติอาทินา ตเมวตฺถํ วิภาเวติ.

‘‘이러한 방식이다’’라는 것은 유추를 통해 나타난 의미를 더 분명하게 하기 위해 ‘‘그것들에서도’’ 등이 언급된 것이다. ‘‘세 번째 구절로써’’라는 것은 생략된 설명으로 취해져야 한다고 언급된 구절을 염두에 두고 한 말이다. 행위자의 의미에서 도구격(karaṇa)을 나타낸 것은 섭수되거나 섭수되지 않은 법들에 의해 그 법들이 섭수되거나 섭수되지 않았다고 말해졌기 때문이다. 실제로 그 경전(Pāḷi)에서 ‘‘그 법들에 의해 어떤 법들이’’라고 하여 법의 측면에서만 섭수됨과 섭수되지 않음이 언급되었다. 그러나 두 번째와 세 번째에서는 섭수됨과 섭수되지 않음이라는 한정(visesana)을 통해 법들의 섭수되지 않음과 섭수됨이 언급되었으므로, 거기서는 ‘‘한정어에 도구격이 쓰였다’’라고 말한다. 그래서 ‘‘거기서 실로 … 다른 법의’’라고 하였다. 거기서 ‘‘다른 성품으로써’’라는 것은 섭수됨과 섭수되지 않음이라는 다른 성품, 즉 다른 방식으로써라는 뜻이다. ‘‘다른 성품의’’라는 것은 섭수되지 않음과 섭수됨이라는 다른 성품의라는 뜻이다. ‘‘이것들에서’’라는 것은 네 번째와 다섯 번째에서를 말한다. ‘‘다른 법으로써’’란 다른 법에 의해서라는 뜻이다. ‘‘다른 법의’’란 그로부터 다른 법의 한정이 이루어졌다는 것이다. 거기서는 사이에서 방식의 차이를 파악함에 있어 법에 의해 법이 한정되었기 때문이다. ‘‘첫 번째 구절만으로’’라는 것은 ‘‘섭수된 것으로써’’ 등으로 언급된 첫 번째 구절만으로라는 뜻이다. ‘‘다른 것들로써’’란 ‘‘상응하는, 상응하지 않는’’ 등으로 언급된 두 번째와 세 번째 구절들로써라는 뜻이다. ‘‘여기서’’란 열한 번째 등 네 가지에서를 말한다. 두 번째와 세 번째에서처럼 한정어에서만 도구격으로 보아야 하며, 네 번째와 다섯 번째에서처럼 행위자의 의미가 아니라는 취지이다. ‘‘질문과 답변들의’’ 등으로 그 의미를 상세히 밝히고 있다.

---

วิวิธกปฺปนโตติ วิวิธํ พหุธา กปฺปนโต, สงฺคหาสงฺคหานํ วิสุํ สห จ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวกปฺปนโตติ อตฺโถ. ตํ ปน วิกปฺปนํ วุตฺตากาเรน วิภชนํ โหตีติ อาห ‘‘วิภาคโตติ อตฺโถ’’ติ. สนฺนิฏฺฐานลกฺขเณน อธิโมกฺเขน สมฺปยุตฺตธมฺมา อารมฺมเณ นิจฺฉยนากาเรน ปวตฺติยา สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตธมฺมา. เต จ เตหิ สทฺธึ ตทวสิฏฺเฐ ทฺวิปญฺจวิญฺญาณวิจิกิจฺฉาสหคตธมฺเม จ สงฺคเหตฺวา อาห ‘‘สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตา จ สพฺเพ จ จิตฺตุปฺปาทา สนฺนิฏฺฐานวเสน วุตฺตสพฺพจิตฺตุปฺปาทา’’ติ. อิตเรติ ผสฺสาทโย. สพฺเพสนฺติ เอกูนนวุติยา จิตฺตุปฺปาทานํ. ปริคฺคเหตพฺพาติ สงฺคหาทิวเสน ปริคฺคณฺหิตพฺพา. มหาวิสเยน อธิโมกฺเขน. อญฺเญสนฺติ วิตกฺกาทีนํ. วจนํ สนฺธายาติ ‘‘อธิมุจฺจนํ อธิโมกฺโข, โส สนฺนิฏฺฐานลกฺขโณ’’ติ ธมฺมสงฺคหวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. เยวาปนกวณฺณนา) ‘‘ตณฺหาปจฺจยา อธิโมกฺโข, อธิโมกฺขปจฺจยา ภโว’’ติ ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค จ อาคตํ วจนํ สนฺธาย. อตฺเถ สตีติ ‘‘สนฺนิฏฺฐาน…เป… สาธารณโต’’ติ เอวมตฺเถ วุจฺจมาเน. วตฺตพฺเพสูติ สงฺคหาทิปริคฺคหตฺถํ วตฺตพฺเพสุ. วุตฺตา ผสฺสาทโย มนสิการปริโยสานา. ตาทิสสฺสาติ [Pg.9] ผสฺสาทิสทิสสฺส สาธารณสฺส อธิโมกฺขสทิสสฺส อสาธารณสฺส อญฺญสฺส ธมฺมสฺส อภาวา.

‘‘다양한 구상으로부터’’란 다양하게 여러 방식으로 구상하는 것으로부터, 즉 섭수와 비섭수의 개별적 혹은 공동적 한정과 피한정의 상태를 구상하는 것으로부터라는 뜻이다. 그러나 그 구상은 언급된 방식에 따른 분류가 되므로 ‘‘분류로부터라는 뜻이다’’라고 하였다. 확정(sanniṭṭhāna)의 특징을 가진 승해(adhimokkha)와 상응하는 법들은 대상에 대해 결정하는 방식으로 작용하기에 확정에 따라 언급된 법들이다. 그리고 그것들과 함께 그 나머지인 2오식(dvipañcaviññāṇa)과 의심(vicikicchā)이 결합된 법들을 포함하여 ‘‘확정에 따라 언급된 것과 모든 마음의 일어남이 확정에 따라 언급된 모든 마음의 일어남이다’’라고 하였다. ‘‘다른 것들’’이란 촉(phassa) 등이다. ‘‘모든 것의’’란 89가지 마음의 일어남에 대한 것이다. ‘‘파악되어야 한다’’란 섭수 등의 방식으로 파악되어야 한다는 것이다. 큰 영역(Mahāvisaya)을 가진 승해로써이다. ‘‘다른 것들의’’란 위딱까(vitakka) 등의 것이다. [주석서의] 말을 염두에 둔 것이란, 법집설 주석에서 ‘‘확신하는 것이 승해이며, 그것은 확정의 특징을 가진다’’라고 하고, 연기분별에서 ‘‘갈애를 조건으로 승해가 있고, 승해를 조건으로 존재가 있다’’라고 나온 말을 염두에 둔 것이다. ‘‘의미가 있을 때’’란 ‘‘확정 … 일반적(sādhāraṇa)으로’’와 같이 그러한 의미로 언급될 때를 말한다. ‘‘말해져야 할 것들 중에서’’란 섭수 등을 파악하기 위해 말해져야 할 것들 중에서라는 뜻이다. 언급된 촉에서 마나시까라(manasikāra)까지가 그것이다. ‘‘그러한 것의’’란 촉 등과 같은 일반적인 것이나 승해와 같은 특별한(asādhāraṇa) 다른 법이 없기 때문이다.

---

นนุ ชีวิตินฺทฺริยจิตฺตฏฺฐิติโยปิ สาธารณาติ? สจฺจํ สาธารณา, อตฺถิ ปน วิเสโสติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ชีวิตินฺทฺริยํ ปนา’’ติอาทิ. อสมาธิสภาวา พลภาวํ อปฺปตฺตา สามญฺญสทฺเทเนว วตฺตพฺพาติ โยชนา. สามญฺญวิเสสสทฺเทหิ จาติ สามญฺญวิเสสสทฺเทหิ วตฺตพฺพา จ สมาธิสภาวา จิตฺเตกคฺคตา. วิเสสสทฺทวจนียํ อญฺญนฺติ พลปฺปตฺตสมาธิโต อญฺญํ สามญฺญสทฺเทน พฺยาเปตพฺพํ, วิเสสสทฺเทน จ นิวตฺเตตพฺพํ นตฺถิ สมาธิสภาวาย เอว จิตฺเตกคฺคตาย คหิตตฺตา. น อญฺญพฺยาปกนิวตฺตโก สามญฺญวิเสโส อนญฺญ…เป… วิเสโส, ตสฺส ทีปนโต. ตสฺเสว ธมฺมสฺสาติ ตสฺเสว พลปฺปตฺตสมาธิธมฺมสฺส. เภททีปเกหีติ วิเสสทีปเกหิ สมาธิพลาทิวจเนหิ วตฺตพฺพา. วุตฺตลกฺขณา อนญฺญพฺยาปกนิวตฺตกสามญฺญวิเสสทีปนา สทฺทา. ตโต วิปรีเตหิ อญฺญํ พฺยาเปตพฺพํ นิวตฺเตตพฺพญฺจ คเหตฺวา ปวตฺเตหิ สามญฺญวิเสสสทฺเทเหว น สุขาทิสภาวา เวทนา วิย วตฺตพฺพา. ตสฺมาติ ยสฺมา อสมาธิสภาวา สมาธิสภาวาติ ทฺเวธา ภินฺทิตฺวา คหิตา จิตฺเตกคฺคตา, ตสฺมา. อสมาธิสภาวเมว ปกาเสยฺย วิเสสสทฺทนิรเปกฺขํ ปวตฺตมานตฺตา. อิตโรติ สมาธิพลาทิโก วิเสสสทฺโท. อิธาติ อิมสฺมึ อพฺภนฺตรมาติกุทฺเทเส, สาธารเณ ผสฺสาทิเก, มหาวิสเย วา อธิโมกฺเข อุทฺทิสิยมาเน. นนุ จ อภินฺทิตฺวา คยฺหมานา จิตฺเตกคฺคตา เวทนา วิย สาธารณา โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อภินฺนาปิ วา’’ติอาทิ. ‘‘จิตฺตสฺส ฐิติ จิตฺเตกคฺคตา อวิสาหฏมานสตา (ธ. ส. ๑๑, ๑๕). อรูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิตี’’ติ (ธ. ส. ๑๙) วจนโต สมาธิชีวิตินฺทฺริยานํ อญฺญธมฺมนิสฺสเยน วตฺตพฺพตา เวทิตพฺพา. น อรหตีติ อิธ อุทฺเทสํ น อรหติ สมุเขเนว วตฺตพฺเพสุ ผสฺสาทีสุ อุทฺทิสิยมาเนสูติ อตฺโถ.

‘‘생명기능(jīvitindriya)과 마음의 머묾(cittaṭṭhiti)도 일반적인 것이 아닌가?’’ 사실이다, 그것들도 일반적이다. 그러나 차이가 있다는 것을 나타내기 위해 ‘‘그러나 생명기능은…’’ 등을 말하였다. 삼매의 성질이 아니며 힘(bala)의 상태에 도달하지 않은 것은 일반적인 명칭으로만 불려야 한다는 결합이다. ‘‘일반적인 명칭과 특별한 명칭으로’’란 일반적이고 특별한 명칭으로 불려야 하는 삼매의 성질인 심일경성(cittekaggatā)이다. ‘‘특별한 명칭으로 불릴 다른 것’’이란 힘의 상태에 도달한 삼매와는 다른, 일반적인 명칭으로 포괄되어야 하거나 특별한 명칭으로 제외되어야 할 것은 없다. 왜냐하면 삼매의 성질인 심일경성 자체로 취해졌기 때문이다. 다른 것을 포괄하거나 제외하지 않는 것은 일반적이고 특별한 것이 아니며… 그 차이를 나타내기 때문이다. ‘‘그 법 자체의’’란 힘의 상태에 도달한 바로 그 삼매라는 법의 것이다. ‘‘차이를 나타내는 것들에 의해’’란 삼매의 힘 등의 차이를 나타내는 말들로 불려야 한다는 것이다. 언급된 특징은 다른 것을 포괄하거나 제외하지 않는 일반적이고 특별한 것을 나타내는 말들이다. 그와 반대로 다른 것을 포괄하거나 제외하는 것을 취하여 작용하는 일반적이고 특별한 명칭들만으로는 느낌(vedanā)과 같은 즐거움 등의 성질이 불려서는 안 된다. ‘‘그러므로’’란 삼매의 성질이 아닌 것과 삼매의 성질인 것으로 두 가지로 나누어 취해진 심일경성이기 때문이다. 특별한 명칭에 의존하지 않고 작용하기 때문에 삼매가 아닌 성질만을 나타낼 것이다. ‘‘다른 것’’이란 삼매의 힘 등과 같은 특별한 명칭이다. ‘‘여기서’’란 이 내부 마띠까(mātikā)의 개요에서, 일반적인 촉 등에 대해서나 큰 영역의 승해가 제시될 때를 말한다. ‘‘나누지 않고 취해지는 심일경성은 느낌처럼 일반적인 것이 되지 않는가?’’라는 반론을 염두에 두고 ‘‘혹은 나누지 않더라도…’’ 등을 말하였다. ‘‘마음의 머묾이 심일경성이고, 동요하지 않는 마음의 상태이다’’ (Dhs. 11, 15), ‘‘무색계 법들의 수명과 머묾이다’’ (Dhs. 19)라는 구절로부터 삼매와 생명기능은 다른 법에 의존하여 언급되어야 함을 알아야 한다. ‘‘적절하지 않다’’는 것은 여기서 직접적으로 언급되어야 할 촉 등이 제시될 때 개요로 제시되는 것이 적절하지 않다는 뜻이다.

---

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마띠까에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

2. 상세한 설명(Niddesa-vaṇṇanā)

---

๑. ปฐมนโย สงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา

1. 첫 번째 방식: 섭수와 비섭수의 구절에 대한 설명

---

๑. ขนฺธปทวณฺณนา

1. 온(khandha) 구절에 대한 설명

---

๖. ‘‘อภิญฺเญยฺยธมฺมภาเวน [Pg.10] วุตฺตา จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทินา, ‘‘รูปกฺขนฺโธ อภิญฺเญยฺโย’’ติอาทินา จ อภิญฺญาตลกฺขณวิสยาติ อาห ‘‘สภาวโต อภิญฺญาตาน’’นฺติ. ปริญฺเญยฺยตาทีติ อาทิ-สทฺเทน ปหาตพฺพสจฺฉิกาตพฺพภาเวตพฺพตา สงฺคยฺหติ. อธิปติยาทีติ อธิปติปจฺจยภาวอุปฏฺฐานปทหนาทีนิ. สจฺจาทิวิเสโส วิยาติ ทุกฺขสจฺจาทิปริยาโย อภิญฺเญยฺยปีฬนฏฺฐาทิวิเสโส วิย. เอวญฺจ กตฺวาติ นยมุขมาติกาย อภิญฺเญยฺยนิสฺสเยน วุจฺจมานตฺตา เอว. เตสํ รูปธมฺมานํ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ ขนฺธภาเวน วิย รูปกฺขนฺธภาเวน สภาคตา โหติ, น เวทนากฺขนฺธาทิภาเวนาติ สงฺคหลกฺขณมาห. อิตีติ ตสฺมา, ยสฺมา รูปธมฺมา อญฺญมญฺญํ รูปกฺขนฺธภาเวน สภาคา, ตสฺมาติ อตฺโถ. รูปกฺขนฺธภาวสงฺขาเตน รูปกฺขนฺธภาเวน อตฺถมุเขเนว คหเณ. สทฺททฺวาเรน ปน คหเณ รูปกฺขนฺธวจนสงฺขาเตน วา รูปกฺขนฺธวจนวจนียตาสงฺขาเตน. อิทานิ ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘รูปกฺขนฺโธติ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

6. ‘증득해야 할 법의 상태로 설해진 네 가지 무더기가 있다’는 등의 구절과 ‘물질의 무더기는 증득해야 할 것이다’라는 등의 구절을 통해, 증득된 특징의 대상을 가리켜 ‘본성적으로 증득된 것들’이라고 하였다. ‘철저히 알아야 할 것 등’에서 ‘등’이라는 단어에는 버려야 할 상태, 실현해야 할 상태가 되는 성질이 포함된다. ‘지배력 등’이란 지배연의 상태, 나타남, 정진 등을 말한다. ‘성제(진리) 등의 차별처럼’이란 고성제 등의 방식에 따른 차별이나 증득해야 할 압박의 의미 등의 차별과 같다. ‘이와 같이 하여’라는 것은 이문의 마띠까에서 증득해야 할 것에 의지하여 설해졌기 때문이다. 그 물질적 법들인 다섯 무더기에 대해 무더기의 상태로서가 아니라 물질의 무더기라는 상태로서 동질성이 있으며, 느낌의 무더기 등의 상태로서가 아니라는 포섭의 특징을 말하였다. ‘이와 같이(itī)’라는 것은 그러므로, 즉 물질적 법들이 서로 물질의 무더기라는 상태로서 동질적이기 때문이라는 의미이다. 물질의 무더기라는 상태로 일컬어지는 물질의 무더기라는 상태라는 의미의 측면에서만 파악할 때 그러하다. 그러나 언어의 문을 통해 파악할 때는 물질의 무더기라는 말로 일컬어지거나 물질의 무더기라는 말의 지시 대상으로 일컬어지는 것으로 파악한다. 이제 그 의미를 더 분명히 하기 위해 ‘참으로 물질의 무더기란’ 등이 설해졌다.

---

ปุริเมนาติ รูปกฺขนฺเธน. สญฺญากฺขนฺธมูลกาติอาทีสุ ‘‘ปุริเมน โยชิยมาเน’’ติอาทึ อาเนตฺวา ยถารหํ โยเชตพฺพํ. อเภทโต ปญฺจกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนํ ขนฺธปทนิทฺเทเส สพฺพปจฺฉิมเมวาติ อาห ‘‘เภทโต ปญฺจกปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานนฺตร’’นฺติ.

‘이전의 것에 의해서’란 물질의 무더기에 의해서이다. ‘인식의 무더기(상온)를 근본으로 하는 것’ 등의 구절에서는 ‘이전의 것과 결합될 때’ 등을 가져와 적절하게 결합해야 한다. 구별함이 없이 다섯 가지 질문과 답변을 하는 것은 무더기 대목의 설명에서 가장 마지막에 있으므로 ‘구별함에 의한 다섯 가지 질문과 답변 다음에’라고 하였다.

---

อายตนปทาทิวณฺณนา

장처(處)의 대목 등에 대한 설명

---

๔๐. ยทิปิ เอกเกปิ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ วิสฺสชฺชนํ สมุทยมคฺคสจฺจานํ ‘‘สมุทยสจฺจํ เอเกน ขนฺเธน…เป… มคฺคสจฺจํ เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สงฺคหิตํ, จตูหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๔๑) นิทฺทิฏฺฐตฺตา. เอตฺถาติ เอตสฺมึ อินฺทฺริยปทนิทฺเทเส[Pg.11]. จกฺขุโสตจกฺขุสุขินฺทฺริยทุกานนฺติ จกฺขุโสตทุกํ จกฺขุสุขินฺทฺริยทุกนฺติ เอเตสํ ทุกานํ. จกฺขุโสตสุขินฺทฺริยานญฺหิ ‘‘เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา สงฺคหิตํ, จตูหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิต’’นฺติ เอกเก สทิสํ วิสฺสชฺชนํ. จกฺขุโสตินฺทฺริยทุกสฺส ปน ‘‘จกฺขุนฺทฺริยญฺจ โสตินฺทฺริยญฺจ เอเกน ขนฺเธน ทฺวีหายตเนหิ ทฺวีหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, จตูหิ ขนฺเธหิ ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ, ‘‘จกฺขุนฺทฺริยญฺจ สุขินฺทฺริยญฺจ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ ทฺวีหายตเนหิ ทฺวีหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, ตีหิ ขนฺเธหิ ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ จกฺขุสุขินฺทฺริยทุกสฺส จ อสทิสํ วิสฺสชฺชนํ. นาปิ ทุเกหิ ติกสฺสาติ จกฺขุโสตจกฺขุสุขินฺทฺริยาทิทุเกหิ จกฺขุโสตสุขินฺทฺริยาทิติกสฺส นาปิ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ. อิธาติ สจฺจปทนิทฺเทเส. ติเกน จาติ ทุกฺขสมุทยมคฺคาทิติเกน จ. ‘‘ปญฺจหิ ขนฺเธหิ ทฺวาทสหายตเนหิ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สงฺคหิตา, น เกหิจิ ขนฺเธหิ น เกหิจิ อายตเนหิ น กาหิจิ ธาตูหิ อสงฺคหิตา’’ติ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ.

40. 비록 단일 항목(개별법)에서도 ‘집성제는 하나의 무더기... (중략) ...도성제는 하나의 무더기, 하나의 장처, 하나의 요소에 포함되며, 네 개의 무더기, 열한 개의 장처, 열일곱 개의 요소에는 포함되지 않는다’ (금속론 41)라고 설해졌으므로 집성제와 도성제의 답변이 유사하다. ‘여기서’란 이 기능(근)의 대목에 대한 설명에서이다. ‘안처와 이처, 안처와 낙근의 쌍들’이란 안처와 이처의 쌍, 안처와 낙근의 쌍들을 말한다. 안처, 이처, 낙근에 대해서는 ‘하나의 무더기, 하나의 장처, 하나의 요소에 포함되며, 네 개의 무더기, 열한 개의 장처, 열일곱 개의 요소에는 포함되지 않는다’라고 하여 단일 항목에서 답변이 유사하다. 그러나 안근과 이근의 쌍에 대해서는 ‘안근과 이근은 하나의 무더기, 두 개의 장처, 두 개의 요소에 포함되며, 네 개의 무더기, 열 개의 장처, 열여섯 개의 요소에는 포함되지 않는다’라고 하며, ‘안근과 낙근은 두 개의 무더기, 두 개의 장처, 두 개의 요소에 포함되며, 세 개의 무더기, 열 개의 장처, 열여섯 개의 요소에는 포함되지 않는다’라고 하여 안근과 낙근의 쌍에 대해서는 답변이 유사하지 않다. 또한 쌍들에 대한 답변과 세 가지 항목(틱까)에 대한 답변도 유사하지 않으니, 안처와 이처, 안처와 낙근 등의 쌍들과 안처, 이처, 낙근 등의 세 가지 항목의 답변이 그러하다. ‘여기서’란 성제(진리)의 대목에 대한 설명에서이다. ‘세 가지 항목에 의해서’란 고성제, 집성제, 도성제 등의 세 가지 항목을 말한다. ‘다섯 개의 무더기, 열두 개의 장처, 열여덟 개의 요소에 포함되며, 어떤 무더기, 어떤 장처, 어떤 요소에도 포함되지 않는 것은 없다’라고 하여 답변이 유사하다.

---

๖. ปฏิจฺจสมุปฺปาทวณฺณนา

6. 연기(緣起)에 대한 설명

---

๖๑. อวิชฺชาวจเนนาติ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติ เอตฺถ อวิชฺชาคฺคหเณน. วิเสสนํ น กตฺตพฺพํ, ‘‘สพฺพมฺปิ วิญฺญาณ’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ การณมาห ‘‘กุสลาทีนมฺปี’’ติอาทินา. วิสฺสชฺชนาสทิเสน สพฺพวิญฺญาณาทิสงฺคหณโต. เตสนฺติ วิญฺญาณาทิปทานํ. อิธาติ อิมสฺมึ ปฐมนเย. อกมฺมชานมฺปิ สงฺคหิตตา วิญฺญายติ สทฺทายตนสฺสปิ คหิตตฺตา.

61. ‘무명의 말에 의해서’란 ‘무명을 연하여 형성들이 있다’는 여기서 무명을 취함에 의해서이다. 수식어를 붙이지 말고 ‘모든 식(識)’이라고 말해야 한다는 취지이다. 거기서 그 원인을 ‘유익한 법 등의 경우에도’라는 등으로 설명하였다. 답변의 불일치로 인해 모든 식 등을 포함하기 때문이다. ‘그것들의’란 식 등의 구절들을 말한다. ‘여기서’란 이 첫 번째 방식에서이다. 소리 장처도 취해졌으므로 업에서 생기지 않은 것들도 포함됨을 알 수 있다.

---

๗๑. ชายมาน…เป… มานานนฺติ ชายมานาทิอวตฺถานํ ธมฺมานํ. ชายมานาทิภาวมตฺตตฺตาติ นิพฺพตฺตนาทิอวตฺถามตฺตภาวโต. วินิพฺภุชฺชิตฺวาติ อวตฺถาภาวโต วินิพฺโภคํ กตฺวา. ปรมตฺถโต อวิชฺชมานานิ, สภาวมตฺตภูตานีติ ปรมตฺถธมฺมานํ อวตฺถาภาวมตฺตภูตานิ. อปรมตฺถสภาวานิปิ รูปธมฺมสฺส นิพฺพตฺติอาทิภาวโต รุปฺปนภาเวน คยฺหนฺติ. ตโต ‘‘รูปกฺขนฺธสฺส สภาคานิ, อรูปานํ ปน ชาติชรามรณานี’’ติ อาเนตฺวา โยชนา. เอเกกภูตานีติ ยถา เอกสฺมึ รูปกลาเป ชาติอาทีนิ เอเกกานิเยว โหนฺติ, เอวํ เอกสฺมึ อรูปกลาเปปีติ วุตฺตํ. เตนาห [Pg.12] ‘‘รูปกลาปชาติอาทีนิ วิยา’’ติอาทิ. อนุภวนสญฺชานนวิชานนกิจฺจานํ เวทนาทีนํ นิพฺพตฺติอาทิภูตานิปิ ชาติอาทีนิ ตถา น คยฺหนฺตีติ อาห ‘‘เวทิยน…เป… อคยฺหมานานี’’ติ. เตน เวทนากฺขนฺธาทีหิ ชาติอาทีนํ สงฺคหาภาวมาห. ‘‘ชาติ, ภิกฺขเว, อนิจฺจา สงฺขตา’’ติอาทิวจนโต ชาติอาทีนมฺปิ สงฺขตปริยาโย อตฺถีติ สงฺขตาภิสงฺขรณกิจฺเจน สงฺขารกฺขนฺเธน เตสํ สงฺคโหติ วุตฺตํ ‘‘สงฺขตา…เป… สภาคานี’’ติ. เตเนว จ สงฺขารกฺขนฺธสฺส อเนกนฺตปรมตฺถกิจฺจตา เวทิตพฺพา. ตถา ทุวิธานีติ วุตฺตปฺปกาเรน รูปารูปธมฺมานํ นิพฺพตฺติอาทิภาเวน ทฺวิปฺปการานิ. เตนาติ ยถาวุตฺตสภาคตฺเถน. เตหิ ขนฺธาทีหีติ รูปกฺขนฺธสงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตูหิ.

71. ‘생겨나는... (중략) ...는 것들’이란 생겨나는 등(생·주·멸)의 단계에 있는 법들을 말한다. ‘생겨나는 등의 상태일 뿐이기 때문에’란 생겨나는 등의 단계일 뿐인 상태이기 때문이다. ‘분리하여’란 단계의 상태로부터 분리하여 구분함을 뜻한다. ‘궁극적 의미에서는 존재하지 않으며, 본성일 뿐인 것들’이란 궁극적 법들의 단계일 뿐인 상태들을 말한다. 궁극적이지 않은 자성들도 물질적 법의 생겨남 등의 상태이기 때문에 물질의 성질로 파악된다. 그로부터 ‘물질의 무더기와 동질적이며, 비물질적인 것들의 생·주·멸’이라는 구절을 가져와 연결한다. ‘하나하나가 된 것들’이란 하나의 물질 무더기(깔라빠) 안에 생겨남 등이 각각 하나씩 있는 것처럼, 하나의 비물질적 무더기 안에서도 그러하다는 말이다. 그래서 ‘물질 무더기의 생겨남 등과 같이’라고 하였다. 느낌, 인식, 식별 작용을 하는 느낌 등의 생겨남 등이 되는 생겨남 등은 그와 같이 파악되지 않으므로 ‘느껴지는... (중략) ...파악되지 않는 것들’이라고 하였다. 그것으로써 느낌의 무더기 등에는 생겨남 등이 포함되지 않음을 말한다. ‘비구들이여, 태어남은 무상하고 형성된 것이다’라는 등의 말씀에 따라 생겨남 등에도 형성된 것이라는 방식이 있으므로, 형성된 것을 형성하는 작용에 의해 행온(형성의 무더기)에 그것들이 포함된다고 하여 ‘형성된... (중략) ...동질적인 것들’이라고 하였다. 바로 그 때문에 행온의 작용이 전적으로 궁극적인 것만은 아님을 알아야 한다. ‘그와 같이 두 가지’란 앞에서 말한 방식대로 물질적 법과 비물질적 법의 생겨남 등의 상태로서 두 가지 종류를 말한다. ‘그것으로써’란 앞에서 말한 동질성의 의미에 의해서이다. ‘그 무더기 등에 의해서’란 물질의 무더기, 형성의 무더기, 법의 장처, 법의 요소를 말한다.

---

ปฐมนยสงฺคหาสงฺคหปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

첫 번째 방식인 포함됨과 포함되지 않음의 대목에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ทุติยนโย สงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

2. 두 번째 방식인 포함된 것에 의해 포함되지 않은 것의 대목에 대한 설명

---

๑๗๑. ‘‘สงฺคหิเตน อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺถ สงฺคหิตาสงฺคหิตสทฺทา ภินฺนาธิกรณา น คเหตพฺพา วิเสสนวิเสสิตพฺพตาย อิจฺฉิตตฺตา. โย หิ ธมฺโม สงฺคหิตตาวิเสสวิสิฏฺโฐ อสงฺคหิโต เหฏฺฐา อุทฺทิฏฺโฐ, สฺเวว อิธ อสงฺคหิตภาเวน ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชียตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ตํ…เป… ตเทว ทสฺเสนฺโต’’ติ อาห. เย หิ ธมฺมา จกฺขายตเนน ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน จ อสงฺคหิตา, เตสํเยว ปุน ขนฺธาทีหิ อสงฺคโห ปุจฺฉิตฺวา วิสฺสชฺชิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘จกฺขายตเนน…เป… อาหา’’ติ. สพฺพตฺถาติ สพฺเพสุ นเยสุ วาเรสุ จ. ขนฺธาทิสงฺคหสามญฺญานนฺติ ‘‘ขนฺธสงฺคเหนา’’ติอาทินา อวิเสเสน วุตฺตานํ ขนฺธาทิสงฺคหานํ. ‘‘สามญฺญโชตนา วิเสเส อวติฏฺฐตี’’ติ อาห ‘‘นิจฺจํ วิเสสาเปกฺขตฺตา’’ติ. วิเสสาวโพธนตฺถานิ ปญฺหพฺยากรณานีติ วุตฺตํ ‘‘เภทนิสฺสิตตฺตา จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนาน’’นฺติ. สวิเสสาว ขนฺธาทิคณนาติ ‘‘ขนฺธสงฺคเหนา’’ติอาทินา อวิเสเสน วุตฺตาปิ รูปกฺขนฺธาทินา สวิเสสาว ขนฺธาทิคณนา, ขนฺธาทินา สงฺคโหติ อตฺโถ. สุทฺธาติ เกวลา อนวเสสา, สามญฺญภูตาติ วุตฺตํ โหติ.

171. ‘포함된 것에 의한 포함되지 않음(Saṅgahitena asaṅgahita)’이라는 구절에서 ‘포함된’과 ‘포함되지 않은’이라는 단어는 서로 다른 격(bhinnādhikaraṇā)으로 취급되어서는 안 되며, 수식어와 피수식어의 관계(visesanavisesitabbatāya)로 의도된 것이다. 왜냐하면 앞에서 언급된 바와 같이 온(khandha)의 포함으로는 포함되었으나 처(āyatana)와 계(dhātu)의 포함으로는 포함되지 않는 특징을 가진 그 법들이 여기서 포함되지 않은 상태로서 질문되고 답변된다는 것을 보여주기 위해 “그것을… (중략) …그것을 보여주기 위해”라고 말씀하셨기 때문이다. 안처(眼處)에 의해 온의 포함으로는 포함되고 처와 계의 포함으로는 포함되지 않는 바로 그 법들에 대하여 다시 온 등에 의한 포함되지 않음을 묻고 답변한 것이다. 그래서 “안처에 의해… (중략) …라고 말씀하셨다.” ‘모든 곳에서’란 모든 방법(naya)과 장(vāra)에서를 의미한다. 온 등의 포함에 대한 일반적인 표현이란 “온의 포함으로” 등으로 차별 없이 설해진 온 등의 포함을 말한다. “일반적인 표현(sāmaññajotanā)은 특수한 것에 머문다”라고 한 것은 “항상 특수한 것을 기대하기 때문”이라고 설명하셨다. 특별한 깨달음을 목적으로 하는 질문과 답변에 대하여 “구분에 의지하기 때문에 질문과 답변이 있다”고 말씀하셨다. 특수한 것을 포함한 온 등의 계산이란 “온의 포함으로” 등으로 일반적인 표현으로 설해졌더라도 루파온(색온) 등과 같이 특수한 것을 포함한 온 등의 계산이며, 온 등에 의한 포함이라는 의미이다. ‘순수한’이란 오직 나머지가 없는 것, 즉 일반적인 것이 되었다는 뜻이다.

---

ตตฺถาติ ยถาธิกเต ทุติยนเย. สามญฺญโชตนาย วิเสสนิทฺทิฏฺฐตฺตา อาห ‘‘สงฺคหิ…เป… นิทฺธาริตตฺตา’’ติ. ตีสุ สงฺคเหสูติ ขนฺธาทิสงฺคเหสุ [Pg.13] ตีสุ. อญฺเญหีติ วุตฺตาวเสเสหิ ทฺวีหิ เอเกน วา. เอตฺตเกเนว ทสฺเสตพฺพา สิยุํ ตาวตาปิ สงฺคหิเตน อสงฺคหิตภาวสฺส ปกาสิตตฺตา. เตสนฺติ สงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาเวน วุตฺตธมฺมานํ. เอวํวิธานนฺติ ‘‘จกฺขายตนํ โสตายตน’’นฺติอาทินา อนิทฺธาริตวิเสสานํ. อสมฺภวาติ วุตฺตปฺปกาเรน นิทฺทิสิตุํ อสมฺภวา. สงฺคหาทินยทสฺสนมตฺตํ นยมาติกาย พฺยาปาโร, ยตฺถ ปน สงฺคหาทโย, เต ขนฺธาทโย กุสลาทโย จ เตสํ วิสยภูตาติ เตหิ วินา สงฺคหาทีนํ ปวตฺติ นตฺถิ. เตนาห ‘‘นยมาติกาย อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาเปกฺขตฺตา’’ติ. สงฺคาหกํ อสงฺคาหกญฺจาติ วตฺตพฺพํ. โย หิ อิธ สงฺคาหกภาเวน วุตฺโต ธมฺโม อสงฺคาหกภาเวนปิ วุตฺโตเยวาติ.

‘거기서’란 규정된 대로의 두 번째 방법에서이다. 일반적인 표현에 의해 특수한 것이 지시되었기 때문에 “포함된… (중략) …규정되었기 때문에”라고 말씀하셨다. ‘세 가지 포함에서’란 온 등의 세 가지 포함에서이다. ‘다른 것들에 의해’란 언급된 나머지 두 가지나 한 가지에 의해서이다. 이만큼만으로도 보여져야 하니, 그만큼으로도 포함된 것에 의한 포함되지 않은 상태가 밝혀졌기 때문이다. ‘그것들의’란 포함된 것에 의한 포함되지 않은 상태로 설해진 법들의 의미이다. ‘이와 같은 종류의 것’이란 “안처, 이처(耳處)” 등과 같이 특수한 것이 규정되지 않은 것들을 말한다. ‘불가능하기 때문’이란 언급된 방식대로 지시하는 것이 불가능하기 때문이다. 방법의 강요(nayamātikā)의 역할은 포함 등의 방법을 보여주는 것일 뿐이며, 포함 등이 있는 곳에서 그 온 등과 유루법 등은 그것들의 대상이 되므로 그것들 없이는 포함 등의 진행이 없다. 그래서 “방법의 강요는 내부와 외부의 강요(mātikā)를 기대하기 때문”이라고 말씀하셨다. 포함하는 것(saṅgāhaka)과 포함하지 않는 것(asaṅgāhaka)이라고 말해야 한다. 여기서 포함하는 상태로 설해진 법은 포함하지 않는 상태로도 설해진 것이기 때문이다.

---

‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ, ‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ จ ยตฺถ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพธมฺมวิเสสนิทฺธารณํ นตฺถิ, ตตฺถ ปฐมนเย ฉฏฺฐนเย จ ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิโต? เอเกน ขนฺเธนา’’ติ (ธาตุ. ๖), ‘‘รูปกฺขนฺโธ กติหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโตติ? นตฺถิ. จตูหิ ขนฺเธหิ วิปฺปยุตฺโต’’ติ (ธาตุ. ๒๒๘) จ เอวํ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพภาเวน. อิตเรสูติ ทุติยาทินเยสุ. ตสฺส ตสฺสาติ ยํ ปุจฺฉิตพฺพํ วิสฺสชฺชิตพฺพญฺจ ‘‘เย ธมฺมา’’ติ อนิยมิตรูเปน นิทฺธาริตํ, ตสฺส ตสฺส ‘‘เต ธมฺมา’’ติ นิยามกภาเวน.

“어떤 법들이 온의 포함으로는 포함되고, 처와 계의 포함으로는 포함되지 않는가”, “어떤 법들이 온의 포함으로는 포함되지 않고, 처와 계의 포함으로는 포함되는가”와 같이 질문되고 답변되어야 할 법의 특정한 규정이 없는 경우, 거기서 첫 번째 방법과 여섯 번째 방법에서는 “색온은 몇 가지 온으로 포함되는가? 한 가지 온으로 포함된다”(개법설 6), “색온은 몇 가지 온과 상응하는가? 없다. 네 가지 온과 불상응한다”(개법설 228)와 같이 질문되고 답변되는 상태가 된다. ‘나머지들에서’란 두 번째 등의 방법들에서이다. ‘각각의 것에 대하여’란 질문되어야 하고 답변되어야 할 “어떤 법들”이라고 부정형으로 규정된 것에 대하여, 각각의 “그 법들”이라고 확정하는 상태를 말한다.

---

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปกรเณ. เยน เยน จกฺขายตนาทินา สงฺคาหเกน. ขนฺธาทิสงฺคเหสูติ ขนฺธายตนธาตุสงฺคเหสุ. เตน เตนาติ ขนฺธาทิสงฺคเหน. อญฺญนฺติ ตโต ตโต สงฺคาหกโต อญฺญํ. ตพฺพินิมุตฺตํ สงฺคเหตพฺพาสงฺคเหตพฺพํ ยํ ธมฺมชาตํ อตฺถิ, ตํ ตเทว ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติ สงฺคาหกาสงฺคาหกภาเวน อุทฺธฏํ. อญฺโญ ธมฺโม นตฺถิ ตสฺส สภาคภาเวน สงฺคาหกสฺเสว อภาวโต. สิยา ปเนตํ สภาเคน เอกเทเสน สงฺคโหติ, ตํ ปฏิกฺขิปนฺโต อาห ‘‘น จ โส…เป… โหตี’’ติ. ยญฺจาติอาทินา วจนนฺตรํ ปริหรติ.

‘여기서’란 이 논서에서이다. 안처 등과 같이 포함하는 것(saṅgāhaka)에 의해서. ‘온 등의 포함에서’란 온·처·계의 포함에서이다. ‘그것에 의해’란 그 온 등의 포함에 의해서이다. ‘다른 것’이란 각각의 포함하는 것으로부터 다른 것을 의미한다. 그것에서 벗어나 포함되어야 하거나 포함되지 않아야 할 어떤 법의 무리가 있다면, 그것이 바로 “안처에 의해 어떤 법들이 온의 포함으로는 포함되고, 처와 계의 포함으로는 포함되지 않는가”라고 포함하는 상태와 포함하지 않는 상태로 추출된 것이다. 다른 법은 없으니, 그것과 같은 부류(sabhāga)로서 포함하는 것 자체가 없기 때문이다. 혹시라도 같은 부류의 일부분으로서 포함되는 일이 있을까 하여 그것을 부정하며 “그것은… (중략) …되지 않는다”라고 말씀하셨다. “그리고 어떤 것” 등으로 시작하는 다른 문장으로 대답하신다.

---

ยทิ [Pg.14] จาติอาทินาปิ ตสฺเสว เตน สงฺคหาภาวํ ปาฐาภาวทสฺสเนน วิภาเวติ. ตตฺถ โส เอวาติ โย รูปาทิกฺขนฺโธ สงฺคาหกภาเวน วุตฺโต, โส เอว เตน รูปาทิกฺขนฺเธน สงฺคยฺเหยฺย สงฺคเหตพฺโพ ภเวยฺย, เตเนว ตสฺส สงฺคหาภาเว ลกฺขณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น หิ โส เอว ตสฺส สภาโค วิสภาโค จา’’ติ. เอกเทสา วิย จกฺขายตนาทโย สมุทายสฺส รูปกฺขนฺธาทิกสฺส. รูปกฺขนฺโธ จกฺขายตนาทีนํ น สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ สภาควิสภาคภาวาภาวโต. เอส นโย เสเสสุปิ. สมุทายนฺโตคธานนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ เยนาติ วิภาเคน. เตติ เอกเทสา. เตสนฺติ เอกเทสานํ. เอตฺถ ตทนฺโตคธตาย วิภาคาภาโว, วิภาคาภาเวน สภาควิสภาคตาภาโว, เตน สงฺคาหกาสงฺคาหกตาภาโว ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ.

“만약 ~라면” 등으로 시작하는 구절을 통해서도 그것 자체가 그것에 의해 포함되지 않음을 경문의 부재를 보여줌으로써 상세히 설명한다. 거기서 ‘그것 자체’란 포함하는 상태로 설해진 색온 등이 바로 그 색온 등에 의해 포함될 수 있거나 포함되어야 할 경우를 말한다. 그것 자체가 그것에 포함되지 않는다는 특징을 보여주며 “그것 자체가 그것의 동분(sabhāga, 유사한 성질)이거나 이분(visabhāga, 다른 성질)인 것은 아니기 때문이다”라고 말씀하셨다. 마치 일부분인 안처 등이 전체인 색온 등에 대하여 그러한 것과 같다. 색온은 안처 등에 대해 포함하는 것도 포함하지 않는 것도 아니니, 동분이나 이분의 관계가 성립하지 않기 때문이다. 이 방법은 나머지 법들에도 적용된다. “전체에 포함된 것” 등으로 시작하는 구절은 이미 언급된 내용을 더욱 명확하게 한다. 거기서 ‘어떤 것에 의해’란 구분에 의해서이다. ‘그것들’이란 일부분들을 말한다. ‘그것들의’란 일부분들의 의미이다. 여기서 그것에 포함되어 있기 때문에 구분이 없고, 구분이 없기 때문에 동분이나 이분의 상태가 없으며, 그로 인해 포함하는 상태나 포함하지 않는 상태가 없음을 보여주는 것으로 이해해야 한다.

---

ยถา สพฺเพน สพฺพํ สภาควิสภาคาภาเวน เอกเทสานํ สมุทาโย สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ น โหติ, เอวํ เอกเทสสภาควิสภาคานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยถาติอาทิ อุทาหรณทสฺสเนน ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ขนฺธสงฺคเหน สงฺคาหกํ อสงฺคาหกญฺจาติ โยชนา. ตถา เสเสสุปิ. น หิ เอกเทส…เป… วิสภาคํ เยน สมุทาโย สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ สิยาติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ สงฺคาหกตฺตํ ตาว มา โหตุ, อสงฺคาหกตฺตํ ปน กสฺมา ปฏิกฺขิปียตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตสฺมาติ วุตฺตเมวตฺถํ เหตุภาเวน ปรามสติ. อตฺตโต อญฺญสฺส, อตฺตนิ อนฺโตคธโต อญฺญสฺส, อตฺเตกเทสสภาคโต อญฺญสฺส สติปิ อสงฺคาหกตฺเตติ โยชนา. ตํ ปเนตํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺเธน สงฺคหิโต อสงฺคหิโต จ น โหตี’’ติอาทินา วุตฺเต ตโย ปกาเร สนฺธาย วุตฺตํ. สงฺคาหกตฺตเมว เอเตสํ นตฺถีติ เอเตสํ อตฺตา, อตฺตนิ อนฺโตคโธ, อตฺเตกเทสสภาโค จาติ วุตฺตานํ สงฺคาหกภาโว เอว นตฺถิ สภาคาภาวโต. เตน วุตฺตํ ‘‘น หิ โส เอว ตสฺส สภาโค’’ติอาทิ. เยนาติ สงฺคาหกตฺเตน. เอวรูปานนฺติ ยถาวุตฺตานํ ติปฺปการานํ อคฺคหณํ เวทิตพฺพํ สติปิ วิสภาคภาเวติ อธิปฺปาโย.

모든 면에서 전적으로 동질성과 이질성이 없음으로 인해 부분들의 모임이 포섭하는 것이나 포섭하지 않는 것이 되지 않는 것과 같이, 부분의 동질성과 이질성에 대해 보이면서 ‘이와 같이(tathā)’ 등으로 말씀하셨다. 거기서 ‘…와 같이(yathā)’ 등은 예시를 보여줌으로써 앞에서 말한 의미를 분명하게 하는 것이다. ‘온(蘊)의 포섭으로 포섭하는 것과 포섭하지 않는 것’이라고 연결된다. 다른 것들에서도 마찬가지이다. 전체가 포섭하는 것이나 포섭하지 않는 것이 될 수 있는 부분…(중략)… 이질적인 것은 없다는 뜻이다. 여기서 포섭하는 성질은 일단 제쳐두더라도, 포섭하지 않는 성질은 왜 부정되는가라는 반론을 염두에 두고 ‘그러므로(tasmā)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘그러므로’는 이미 언급된 의미를 원인으로서 가리킨다. 자신과 다른 것, 자신 안에 포함된 것과 다른 것, 자신의 일부분인 동질적인 것과 다른 것이라 할지라도 포섭하지 않는 성질이 있다는 연결이다. 이것은 ‘색온은 색온에 의해 포섭되거나 포섭되지 않는 것이 아니다’라고 말해진 세 가지 방식을 염두에 두고 하신 말씀이다. 이들에게는 포섭하는 성질 자체가 없다는 것은, 자신, 자신 속에 포함된 것, 자신의 일부분인 동질적인 것이라고 불리는 것들에 대해서는 동질성이 없기 때문에 포섭하는 성질 자체가 없다는 것이다. 그러므로 ‘참으로 그것은 그것의 동질적인 것이 아니다’라고 말씀하셨다. ‘어떠한 것(yena)’은 포섭하는 성질에 의해서를 의미한다. ‘이와 같은 것들(evarūpānaṃ)’은 앞에서 말한 세 가지 종류의 비포섭을 알아야 하며, 비록 이질성이 있다 하더라도 그러하다는 뜻이다.

---

เตนาติ [Pg.15] ‘‘ธมฺมายตน’’นฺติอาทินา วจเนน. เอกเทสสฺส เวทนากฺขนฺธาทิกสฺส สมุทายสฺส ธมฺมายตนสฺส สงฺคาหกตฺตํ เอกเทเสน สมุทายสฺส สงฺคหิตภาวนฺติ อตฺโถ, สมุทายสฺส รูปกฺขนฺธสฺส เอกเทสสฺส จกฺขายตนสฺส โสตายตนสฺส จ สงฺคาหกตฺตํ สมุทาเยน เอกเทสสฺส สงฺคหิตภาวนฺติ วุตฺตํ โหติ. ยทิ เอวํ น ทสฺเสติ, อถ กึ ทสฺเสตีติ อาห ‘‘จตุกฺขนฺธคณนเภเทหี’’ติอาทิ. ตตฺถ จตุกฺขนฺธคณนเภเทหีติ รูปาทิจตุกฺขนฺธคณนวิภาเคหิ. ปญฺจธาติ รูปาทิจตุกฺขนฺธสงฺคโห วิญฺญาณกฺขนฺธสงฺคโหติ เอวํ ปญฺจปฺปกาเรน ภินฺนตํ. เตนาห ‘‘คเณตพฺพาคเณตพฺพภาเวนา’’ติ. ‘‘เอเกน ขนฺเธนา’’ติอาทีสุ กรณตฺเถ กรณวจนํ, น กตฺตุอตฺเถติ กตฺวา อาห ‘‘สงฺคาหกาสงฺคาหกนิรเปกฺขาน’’นฺติ. เตเนวาห ‘‘กมฺมกรณมตฺตสพฺภาวา’’ติ. ทุติยาทโย ปน นยา. อคณนาทิทสฺสนานีติ อคณนคณนทสฺสนานิ. นนุ จ ทุติยาทีสุ คณนาทีนิปิ วิชฺชนฺตีติ? สจฺจํ วิชฺชนฺติ, ตานิ ปน วิเสสนภูตานิ อปฺปธานานีติ วิเสสิตพฺพภูตานํ ปธานานํ วเสเนวํ วุตฺตํ. ‘‘จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติอาทินา กตฺตุอาทโย นิทฺทิฏฺฐาติ อาห ‘‘กตฺตุกรณกมฺมตฺตยสพฺภาวา’’ติ.

‘그것에 의해서(tenā)’라는 것은 ‘법처(法處)’ 등의 구절에 의해서라는 뜻이다. 부분인 수온(受蘊) 등에 대하여 전체인 법처가 포섭하는 성질을 가진다는 것은 부분에 의해 전체가 포섭된 상태라는 의미이며, 전체인 색온(色蘊)에 대하여 부분인 안처(眼處)와 이처(耳處)가 포섭하는 성질을 가진다는 것은 전체에 의해 부분이 포섭된 상태라는 뜻이다. 만약 이와 같이 보이지 않는다면 무엇을 보이는가라고 하여 ‘네 가지 온을 세는 차이로(catukkhandhagaṇanabhedehi)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘네 가지 온을 세는 차이로’는 색온 등 네 가지 온을 세는 구분에 의해서라는 뜻이다. ‘다섯 가지 방식으로’는 색온 등 네 가지 온의 포섭과 식온(識蘊)의 포섭으로 이렇게 다섯 가지 방식으로 나뉘는 것을 말한다. 그러므로 ‘세어질 수 있는 성질과 세어질 수 없는 성질로’라고 말씀하셨다. ‘하나의 온으로’ 등에서 도구격(instrumental case)은 도구의 의미이지 행위자의 의미가 아니라고 보아 ‘포섭하는 것과 포섭하지 않는 것과 무관하게’라고 말씀하셨다. 그래서 ‘행위(kamma)와 도구(karaṇa)만이 존재함’이라고 말씀하셨다. 두 번째 이하의 방식(naya)들은 ‘세지 않음 등을 보여주는 것’ 즉, 세지 않음과 세는 것을 보여주는 것이다. 그런데 두 번째 등에서도 세는 것 등이 존재하지 않는가? 사실 존재하지만, 그것들은 수식하는 요소로서 부차적인 것이므로, 수식받는 요소인 주요한 것들에 따라서 이와 같이 말씀하신 것이다. ‘안처에 의해 어떤 법들이 온의 포섭으로 포섭되는가’ 등에서 행위자 등이 명시되었으므로 ‘행위자, 도구, 행위의 세 가지가 존재함’이라고 말씀하셨다.

---

ตถา ตถาติ เตน เตน รูปกฺขนฺธาทิปฺปกาเรน. ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว สภาควิสภาคตาติ รูปธมฺมาทีนํ รูปกฺขนฺธาทิภาโว สภาคตา, เวทนากฺขนฺธาทิอภาโว วิสภาคตาติ อตฺโถ. ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสเนติ ‘‘เย ธมฺมา, เต ธมฺมา’’ติ นิทฺธาริตปฺปการธมฺมนิรูปเน. สงฺคาหกสงฺคเหตพฺพานนฺติ จกฺขายตนาทิกสฺส สงฺคาหกสฺส โสตายตนาทิกสฺส จ สงฺคเหตพฺพสฺส. สมานกฺขนฺธาทิภาโวติ เอกกฺขนฺธาทิภาโว, รูปกฺขนฺธาทิภาโวติ อตฺโถ. ตทภาโวติ ตสฺส สมานกฺขนฺธาทิภาวสฺส อภาโว อญฺญกฺขนฺธาทิภาโว. อยนฺติ ยฺวายํ ปฐมนเย ตถา ตถา คเณตพฺพาคเณตพฺพตาสงฺขาโต ทุติยาทินเยสุ ยถาวุตฺตานํ สมานกฺขนฺธาทิภาวาภาวสงฺขาโต ตํตํขนฺธาทิภาวาภาโว วุตฺโต, อยเมเตสํ ทฺวิปฺปการานํ นยานํ สภาควิสภาคตาสุ วิเสโส.

‘이와 같이 저와 같이(tathā tathā)’는 그 색온 등의 방식에 의해서이다. ‘각각의 온 등의 상태이거나 아님’이 동질성과 이질성이다. 즉 색법(色法) 등이 색온 등의 상태인 것이 동질성이고, 수온 등이 아닌 것이 이질성이라는 의미이다. ‘확정된 법을 보이는 것에서’는 ‘어떤 법들, 그 법들’이라고 확정된 방식의 법을 규명하는 것을 말한다. ‘포섭하는 것과 포섭되어야 하는 것의’는 안처 등과 같은 포섭하는 것과 이처 등과 같은 포섭되어야 하는 것을 뜻한다. ‘동일한 온 등의 상태’는 하나의 온 등의 상태이며, 색온 등의 상태라는 뜻이다. ‘그것의 부재’는 그 동일한 온 등의 상태가 아닌 다른 온 등의 상태를 말한다. 이것은 첫 번째 방식에서 ‘이와 같이 저와 같이 세어질 수 있는 성질과 세어질 수 없는 성질’이라 일컬어지고, 두 번째 이하의 방식들에서 앞에서 언급한 ‘동일한 온 등의 상태와 그렇지 않은 상태’라고 일컬어지는 ‘각각의 온 등의 상태와 그렇지 않은 상태’를 말한 것이니, 이것이 이 두 가지 방식의 동질성과 이질성에 있어서의 차이점이다.

---

สมุทยสจฺจสุขินฺทฺริยาทีติ อาทิ-สทฺเทน มคฺคสจฺจทุกฺขินฺทฺริยาทิ สงฺคยฺหติ. อสงฺคาหกตฺตาภาวโตติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺฐสฺส อสงฺคาหกตฺตสฺส อภาวโต[Pg.16]. น หิ สกฺกา ‘‘สมุทยสจฺเจน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน อสงฺคหิตา’’ติอาทิ วตฺตุํ. ทุกฺขสจฺจสทิสานิ อพฺยากตปทาทีนิ. อิตเรหีติ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคาหกตฺตาสงฺคาหกตฺตาภาวโต น อุทฺธฏานีติ โยชนา. เอวนฺติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส นิคมนวเสน วุตฺตํ. น รูปกฺขนฺโธติ น สพฺโพ รูปกฺขนฺธธมฺโมติ อตฺโถ.

‘집성제(集聖諦), 낙근(樂根) 등’에서 ‘등’이라는 단어로 도성제(道聖諦), 고근(苦根) 등이 포함된다. ‘포섭하지 않는 성질의 부재로 인하여’는 포섭된 상태와 구별되는 포섭하지 않는 성질이 없기 때문이다. ‘집성제에 의해 어떤 법들이 온의 포섭으로 포섭되고, 처와 계의 포섭으로 포섭되지 않는가’라고 말할 수 없기 때문이다. 무기(無記)의 구절 등은 고성제(苦聖諦)와 유사하다. ‘다른 것들에 의해’는 처와 계의 포섭에 의해 포섭하는 성질과 포섭하지 않는 성질이 없기 때문에 제외되지 않았다는 연결이다. ‘이와 같이’ 등은 앞에서 말한 의미를 결론짓기 위해 말씀하신 것이다. ‘색온이 아니다’라는 것은 모든 색온의 법이 아니라는 의미이다.

---

‘‘ขนฺธปเทนา’’ติ อิทํ กรณตฺเถ กรณวจนํ, น กตฺตุอตฺเถติ อาห ‘‘ขนฺธปทสงฺคเหนาติ อตฺโถ’’ติ. เตเนวสฺส กตฺตุอตฺถตํ ปฏิเสเธตุํ ‘‘น สงฺคาหเกนา’’ติ วุตฺตํ. กรณํ ปน กตฺตุรหิตํ นตฺถีติ อาห ‘‘เกนจิ สงฺคาหเกนาติ อิทํ ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺพ’’นฺติ. สงฺคาหเกสุ น ยุชฺชติ น สงฺคเหตพฺเพสูติ อธิปฺปาโย. รูปกฺขนฺธธมฺมา หิ ‘‘เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ วุตฺตาติ. สมุทาเย วุตฺตวิธิ ตทวยเวปิ สมฺภวตีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปนฺโต ‘‘เอเตน นเยนา’’ติอาทิมาห. ปฏิโยคีนิวตฺตนํ เอว-สทฺเทน กรียตีติ อาห ‘‘น หิ อญฺญมตฺตนิวารณํ เอว-สทฺทสฺส อตฺโถ’’ติ. เตนาห ‘‘สงฺคาหกโต อญฺญนิวารณํ เอว-สทฺทสฺส อตฺโถ’’ติ. โส จ…เป… เปกฺขนฺติ อิมินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. สงฺคาหกาเปกฺขตฺเต หิ ‘‘โส จา’’ติอาทิวจนสฺส ‘‘จกฺขายตเนน รูปกฺขนฺโธว สงฺคหิโต’’ติ เอตฺถ จกฺขายตนํ สงฺคาหกนฺติ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส อสมฺภโว เอวาติ อิทานิ ตํ อสมฺภวํ วิภาเวนฺโต ‘‘กถ’’นฺติอาทิมาห, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว.

‘온의 구절로(khandhapadenā)’라는 것은 도구의 의미에서 도구격이지 행위자의 의미가 아니므로 ‘온의 구절의 포섭으로라는 뜻이다’라고 말씀하셨다. 그래서 그것이 행위자의 의미가 되는 것을 부정하기 위해 ‘포섭하는 것에 의해서가 아니다’라고 하셨다. 그러나 행위자 없는 도구란 없으므로 ‘어떤 포섭하는 것에 의해서라는 말을 가져와서 말해야 한다’라고 하셨다. 포섭하는 것들에는 적용되지 않고 포섭되어야 하는 것들에도 적용되지 않는다는 뜻이다. 왜냐하면 색온의 법들은 ‘어떤 법들이 온의 포섭으로 포섭되는가’라고 말해졌기 때문이다. 전체에 대해 언급된 방식이 그 부분에도 적용될 수 있다는 반론을 제기하며 ‘이러한 방식에 의해(etena nayena)’ 등을 말씀하셨다. 반대되는 것을 배제하는 것은 ‘오직(eva)’이라는 단어로 행해지므로 ‘참으로 다른 것만을 배제하는 것이 오직(eva)이라는 단어의 의미가 아니다’라고 하셨다. 그래서 ‘포섭하는 것 이외의 것을 배제하는 것이 오직(eva)이라는 단어의 의미이다’라고 하셨다. ‘그것은…(중략)… 고려한다’는 이 말로 바로 그 의미를 더욱 분명하게 하신다. 만약 포섭하는 것을 고려한다면, ‘그것은…’ 등의 문장과 ‘안처에 의해서는 오직 색온만이 포섭된다’는 문장에서 안처가 포섭하는 것이라는 의도된 의미가 성립하지 않기 때문에, 이제 그 불가능함을 상세히 설명하며 ‘어떻게’ 등을 말씀하셨는데, 그것은 쉽게 알 수 있는 일이다.

---

เอตฺถาติ ‘‘อฑฺเฒกาทสหิ อายตนธาตูหี’’ติ เอตฺถ. ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติ อาเนตฺวา วตฺตพฺพํ อายตนธาตุวิเสสนตฺถํ. น โส เอว ตสฺส, สมุทาโย วา ตเทกเทสานํ สงฺคาหโก อสงฺคาหโก จ โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถติ อาห ‘‘รูปกฺขนฺโธ…เป… น โหตี’’ติ. อิมินา ปริยาเยนาติ ยสฺมา วุตฺตปฺปการํ สงฺคาหกตฺตํ นตฺถิ ‘‘เยน สงฺคหิตสฺส อสงฺคาหกํ สิยา’’ติ อิมินา ปริยาเยน. อสงฺคหิตตาย อภาโว วุตฺโต อฏฺฐกถายํ (ธาตุ. อฏฺฐ. ๑๗๑) ‘‘โส จ…เป… นตฺถี’’ติ. สงฺคหิตตายาติ นิปฺปริยาเยน สงฺคหิตภาเวน อสงฺคหิตตาย อภาโว วุตฺโตติ น ยุชฺชตีติ โยชนา. สา สงฺคหิตตาติ อตฺตนา อตฺตโน, อตฺเตกเทสานํ [Pg.17] วา สงฺคหิตตา. เตนาติ รูปกฺขนฺเธน. เตสนฺติ รูปกฺขนฺธตเทกเทสานํ. อตฺถิ จ วิปฺปยุตฺตตา เวทนากฺขนฺธาทีหิ. จกฺขายตนาทีหิ วิยาติ วิสทิสุทาหรณํ. เอเตหิ รูปเวทนากฺขนฺธาทีหิ อญฺเญหิ จ เอวรูเปหิ. เอตานิ อญฺญานิ จาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย.

‘여기에서’라는 것은 ‘열한 가지와 절반의 처와 계들에서’라는 뜻이다. ‘색온으로’라는 말은 처와 계를 수식하기 위해 가져와서 설해야 한다. 그것 자체가 그것의 포섭하는 것이 아니거나, 전체가 그 일부분들을 포섭하는 것이거나 포섭하지 않는 것이 아니라는 이 뜻은 ‘색온은 …(중략)… 되지 않는다’라고 이미 설해진 바라고 하였다. ‘이러한 방법으로’라는 것은 설해진 방식의 포섭하는 성질이 없기 때문에 ‘포섭된 것에 대해 포섭하지 않는 것이 있을 수 있는’ 이러한 방법을 말한다. 포섭되지 않았기 때문에 존재하지 않는다는 것은 주석서(dhātu. aṭṭha. 171)에서 ‘그것은 …(중략)… 없다’라고 설해졌다. ‘포섭되었기 때문에’라는 것은 방편이 없는(직접적인) 포섭된 상태이므로 포섭되지 않았기 때문에 존재하지 않는다는 설법은 적절하지 않다는 연결이다. 그 ‘포섭된 상태’란 자기 자신에 의한 자기 자신의 포섭, 혹은 그 일부분들에 의한 포섭이다. ‘그것에 의해’란 색온에 의해서이다. ‘그것들의’란 색온의 그 일부분들의 포섭이다. 그리고 수온 등과는 불상응하는 상태가 있다. ‘안처 등과 같이’라는 것은 상이한 사례이다. ‘이들’ 색온, 수온 등과 그 밖의 이러한 종류의 것들을 말한다. ‘이것들과 다른 것들’이라는 여기에서도 이와 같은 방식이다.

---

เตเนว ตสฺส สงฺคหิตตฺตาภาวทสฺสเนน เหฏฺฐา ทสฺสิเตน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วาเร. อคฺคหเณติ อกถเน, อเทสนายนฺติ อตฺโถ. สมุทยสจฺจาทีสูติ สมุทยสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ ยุชฺเชยฺย ตํ การณํ. กสฺมา? เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิเต ธมฺมชาเต สติ ตสฺส อายตนสงฺคหาทีหิ อสงฺคหิตตฺตสฺส อภาวโต. รูปกฺขนฺธาทีหีติ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทีหิ. สงฺคหิตเมว นตฺถิ, กสฺมา? ‘‘โส เอว ตสฺส สงฺคาหโก น โหตี’’ติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ยทิปิ รูปกฺขนฺธาทินา รูปกฺขนฺธาทิกสฺส อตฺตโน…เป… นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺส ปน เวทนากฺขนฺธาทิกสฺส รูปกฺขนฺธาทินา สงฺคหิตตฺตาภาเวน อสงฺคหิตตฺตํ อตฺถีติ โยชนา. อุภยาภาโวติ สงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตาภาโว. เอตฺถ เอตสฺมึ วาเร. ธมฺมายตนชีวิตินฺทฺริยาทีนนฺติ ธมฺมายตนาทีนํ ขนฺธจตุกฺกสงฺคาหกตฺเต, ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ ขนฺธทุกสงฺคาหกตฺเตติ โยชนา. ปาฬิยํ อนาคตตฺตา ‘‘สตี’’ติ สาสงฺกํ วทติ. อาทิ-สทฺเทน ปฐเมน ธมฺมธาตุสฬายตนาทีนํ สุขินฺทฺริยาทีนญฺจ, ทุติเยน เอกกฺขนฺธสฺส สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สุขินฺทฺริยญฺหิ เวทนากฺขนฺธสฺเสว สงฺคาหกํ. เตสนฺติ ขนฺธจตุกฺกขนฺธทุกาทีนํ อสงฺคหิตตา น นตฺถิ อตฺเถวาติ ตสฺสา อภาโว อเนกนฺติโก. ปุพฺเพ วุตฺตนเยนาติ ‘‘รูปกฺขนฺธาทีหิ ปนา’’ติอาทินา วุตฺตนเยน.

바로 앞에서 보여준 그것의 포섭된 상태가 없음을 보여줌으로써 그러하다. ‘여기에서’라는 것은 이 차례에서이다. ‘취하지 않음’이란 설하지 않음, 즉 가르치지 않음을 뜻한다. ‘집제 등에서’라는 것은 집제, 락근 등의 경우에 그 이유가 타당할 것이라는 의미이다. 왜인가? 그 집제 등에 의해 온(khandha)의 포섭으로 포섭된 법의 무리가 있을 때, 그것의 처의 포섭 등에 의한 포섭되지 않은 상태가 존재하지 않기 때문이다. ‘색온 등에 의해’라는 것은 색온, 수온 등에 의해서이다. 포섭된 것 자체가 없으니, 왜인가? ‘그것 자체가 그것의 포섭하는 것이 되지 않는다’라고 이 뜻이 이미 설해졌기 때문이다. 비록 색온 등에 의해 색온 등 자신의 …(중략)… 없다는 연결이라 하더라도, 다른 수온 등은 색온 등에 의해 포섭된 상태가 아니기 때문에 포섭되지 않은 상태가 있다는 연결이다. ‘둘 다 없음’이란 포섭된 상태와 포섭되지 않은 상태가 모두 없음을 말한다. ‘여기’ 이 차례에서이다. ‘법처, 명근 등의’라는 것은 법처 등이 네 가지 온을 포섭하는 경우에, 명근 등이 두 가지 온을 포섭하는 경우에라는 연결이다. 성전(Pāḷi)에 나오지 않기 때문에 ‘있다면’이라고 의문을 나타내며 말한다. ‘등’이라는 말에서 첫 번째 것은 법계와 육처 등을, 그리고 락근 등을 뜻하며, 두 번째 것은 한 가지 온의 포섭을 보아야 한다. 왜냐하면 락근은 수온만을 포섭하기 때문이다. ‘그것들의’란 네 가지 온과 두 가지 온 등의 포섭되지 않은 상태가 없는 것이 아니라 실제로 있으므로, 그것이 없다는 것은 확정적이지 않다. ‘앞에서 설한 방식에 따라’란 ‘색온 등에 의해서는 그러나’ 등으로 설해진 방식에 따라라는 뜻이다.

---

ตตฺเถวาติ ตสฺมึเยว ปุพฺเพ วุตฺเต สนิทสฺสนสปฺปฏิฆปเท. นิวตฺเตตฺวา คณฺหนฺโตติ ปุพฺเพ วุตฺตํ ปฏินิวตฺเตตฺวา คณฺหนฺโต ปจฺจามสนฺโต. ตทวตฺตพฺพตาติ เตสํ สงฺคาหกาสงฺคาหกสงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตานํ อวตฺตพฺพตา. อสงฺคาหกตฺตาภาวโต เอว…เป… น สงฺคาหกตฺตาภาวโตติ ยสฺมา เนสํ อสงฺคาหกตฺตํ วิย สงฺคาหกตฺตมฺปิ นตฺถิ, ตโต เอว สงฺคหิตตฺตาสงฺคหิตตฺตมฺปีติ ทสฺเสติ.

‘바로 거기에서’란 바로 앞에서 설한 유견유대(sanidassana-sappaṭigha)의 구절에서이다. ‘되돌려 취하는 것’이란 앞에서 설한 것을 되돌려 취하여 검토하는 것이다. ‘그것들에 대해 설할 수 없음’이란 그것들의 포섭하는 성질, 포섭하지 않는 성질, 포섭된 상태, 포섭되지 않은 상태를 설할 수 없음을 말한다. ‘포섭하지 않는 성질이 없기 때문에 …(중략)… 포섭하는 성질이 없기 때문이 아니라’는 것은 그것들에게 포섭하지 않는 성질이 없는 것처럼 포섭하는 성질도 없으며, 그 때문에 포섭된 상태나 포섭되지 않은 상태도 없다는 것을 보여준다.

---

ทุติยนยสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 번째 방법인 ‘포섭된 것으로 포섭되지 않은 것’의 구절에 대한 해설이 끝났다.

---

๓. ตติยนโย อสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

3. 세 번째 방법: ‘포섭되지 않은 것으로 포섭된 것’의 구절에 대한 해설

---

๑๗๙. รูปกฺขนฺเธน [Pg.18] ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิเตสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอกเทสสภาคตา สมุทายสภาคตา น โหติ, ตสฺมา. เตนาติ รูปกฺขนฺเธน. ตานีติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยนิพฺพานานิ. ยถา จ เอกเทสวิสภาคตาย น สงฺคหิตตา, เอวํ เอกเทสสภาคตาย อสงฺคหิตตาปิ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิมาห. สงฺคหิตาเนว น น โหนฺตีติ โยชนา. เตติ เวทนาทิกฺขนฺธตฺตยนิพฺพานสุขุมรูปธมฺมา. เตหีติ วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีหิ. น กถญฺจิ สมฺมิสฺสาติ เกนจิปิ ปกาเรน น สมฺมิสฺสาติ อสมฺมิสฺสตาย สงฺคหิตตฺตาภาวํ สาเธติ. รูปกฺขนฺเธน วิย…เป… น โหตีติ ยถา รูปกฺขนฺเธน สภาคตาภาวโต นิพฺพานํ น เกนจิปิ สงฺคหเณน สงฺคหิตํ, เอวํ วิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีหิ ตํ อายตนธาตุสงฺคเหหิ สงฺคหิตํ น โหตีติ ขนฺธสงฺคหาภาโว ปากโฏ วุตฺโตวาติ เอวํ วุตฺตํ.

179. ‘색온에 의해 온의 포섭으로 포섭되지 않은 것들 중에서’라는 것은 한정의 처격(bhumma)이다. ‘그로부터’라는 것은 일부분의 공통성이 전체의 공통성이 되지 않기 때문이다. ‘그것에 의해’란 색온에 의해서이다. ‘그것들’이란 수온 등 세 가지 온과 열반이다. 그리고 일부분의 이질성 때문에 포섭된 상태가 아닌 것처럼, 일부분의 공통성 때문에 포섭되지 않은 상태도 아니라는 것을 보여주기 위해 ‘단지 …만이 아니다’ 등을 설하였다. 포섭된 것들만이 아닌 것은 아니라는 연결이다. ‘그것들’이란 수온 등 세 가지 온과 열반과 미세한 색의 법들이다. ‘그것들에 의해’란 식온과 안처 등에 의해서이다. ‘어떻게도 혼합되지 않음’이란 어떤 방식으로도 섞이지 않는다는 것이며, 혼합되지 않음으로써 포섭된 상태가 아님을 확립한다. ‘색온에 의해서와 같이 …(중략)… 되지 않는다’라는 것은 마치 색온에 의해 공통성이 없기 때문에 열반이 그 어떤 포섭으로도 포섭되지 않는 것처럼, 식온과 안처 등에 의해서도 그것이 처와 계의 포섭으로 포섭되는 것이 아니므로, 온의 포섭이 없음이 분명하게 설해졌다고 이렇게 말한 것이다.

---

เอวรูปานนฺติ รูปกฺขนฺธวิญฺญาณกฺขนฺธจกฺขายตนาทีนํ. น หิ นิพฺพานํ สนฺธาย ‘‘รูปกฺขนฺเธน วิญฺญาณกฺขนฺเธน จกฺขายตเนน เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติ สกฺกา วตฺตุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สงฺคาหกตฺตาภาวโต เอวา’’ติ. ตถา ‘‘อพฺยากเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตา, อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคหิตา’’ติอาทิ น สกฺกา วตฺตุํ ตาทิสสฺส ธมฺมสฺส อภาวโตติ อาห ‘‘สนิพฺพาน…เป… ภาวโตวา’’ติ. อคฺคหณํ เวทิตพฺพนฺติ โยชนา. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. กญฺจีติ กญฺจิ ธมฺมชาตํ. เตติ อพฺยากตธมฺมาทโย. อตฺตโนติ อพฺยากตธมฺมาทึ สนฺธายาห. เอกเทโสติ รูปกฺขนฺธาทิ. อตฺเตกเทสสภาโคติ นิพฺพานํ. ตญฺหิ ธมฺมายตนธมฺมธาตุปริยาปนฺนตาย ตเทกเทสสภาโค. อสงฺคหิตสงฺคาหกตฺตาติ ขนฺธสงฺคเหน อสงฺคหิตานํ สญฺญากฺขนฺธาทีนํ อายตนธาตุสงฺคเหน สงฺคาหกตฺตาติ อตฺโถ.

‘이와 같은 것들의’란 색온, 식온, 안처 등을 말한다. 열반을 염두에 두고 ‘색온에 의해, 식온에 의해, 안처에 의해 온의 포섭으로 포섭되지 않은 법들이 처의 포섭과 계의 포섭으로 포섭된다’라고 말할 수 없기 때문이다. 그래서 ‘포섭하는 성질이 없기 때문에’라고 설하였다. 이와 같이 ‘무기법들에 의해 온의 포섭으로 포섭되지 않은 법들이 처와 계의 포섭으로 포섭된다’는 등도 그러한 종류의 법이 없기 때문에 말할 수 없으므로, ‘열반을 포함하여 …(중략)… 존재하기 때문에’라고 하였다. ‘취하지 않음을 알아야 한다’는 연결이다. 그래서 ‘결코 아니기 때문이다’ 등을 설하였다. ‘어떤 것’이란 어떤 법의 무리이다. ‘그것들’이란 무기법 등이다. ‘자신의’란 무기법 등을 염두에 두고 한 말이다. ‘일부분’이란 색온 등이다. ‘그 일부분과 공통되는 것’이란 열반이다. 그것은 법처와 법계에 포함되기 때문에 그 일부분과 공통된다. ‘포섭되지 않은 것에 대한 포섭하는 성질’이란 온의 포섭으로 포섭되지 않은 상온 등에 대해 처와 계의 포섭으로 포섭하는 성질을 의미한다.

---

วิสภาคกฺขนฺธนิพฺพานสมุทายตฺตา ขนฺธสงฺคเหน ธมฺมายตเนน น โกจิ ธมฺโม สงฺคหิโต อตฺถีติ โยชนา. เอตสฺสาติ ‘‘ธมฺมายตเนน สงฺคหิตา’’ติ เอตสฺส ปทสฺส ธมฺมายตนคณเนน สงฺคหิตาติ อตฺโถ. โอฬาริกรูปสมฺมิสฺสํ ธมฺมายตเนกเทสํ.

이질적인 온들과 열반의 모임이기 때문에, 온의 포섭으로서 법처에 포섭된 법은 아무것도 없다는 연결이다. ‘이에 대해’라는 것은 ‘법처에 의해 포섭된’이라는 이 구절에 대해 법처의 수에 의해 포섭되었다는 뜻이다. 거친 색과 혼합된 법처의 일부분을 말한다.

---

ตติยนยอสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 방법인 ‘포섭되지 않은 것으로 포섭된 것’의 구절에 대한 해설이 끝났다.

---

๔. จตุตฺถนโย สงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา

4. 네 번째 방법: ‘포섭된 것으로 포섭된 것’의 구절에 대한 해설

---

๑๙๑. ติณฺณํ [Pg.19] สงฺคหานนฺติ ขนฺธายตนธาตุสงฺคหานํ. สงฺคหณปุพฺพํ อสงฺคหณํ, อสงฺคหณปุพฺพํ สงฺคหณญฺจ วุจฺจมานํ สงฺคหณาสงฺคหณานํ ปวตฺติวิเสเสน วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘สงฺคหณา…เป… อุทฺทิฏฺฐา’’ติ. สงฺคหาภาวกโต อสงฺคโห สงฺคหเหตุโก สงฺคหสฺส ปวตฺติวิเสโสเยว นาม โหตีติ อาห ‘‘สงฺคหณปฺปวตฺติวิเสสวิรเห’’ติ. เกนจิ สมุทยสจฺจาทินา ตีหิปิ สงฺคเหหิ สงฺคหิเตน สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺเนน ธมฺมวิเสเสน ปุน ตเถว สงฺคหิโต โส เอว สมุทยสจฺจาทิโก ธมฺมวิเสโส สงฺคหิเตน สงฺคหิโต. สงฺคาหกตฺตาภาวสพฺภาวา สงฺคาหกภาเวน น อุทฺธฏา, น อสงฺคาหกตฺตา เอว. ยถา หิ ตีหิ สงฺคเหหิ น สงฺคาหกา, เอวํ ทฺวีหิ, เอเกนปิ สงฺคเหน น สงฺคาหกา อิธ น อุทฺธฏา. เตหิ สงฺคหิตาติ เตหิ ตีหิ สงฺคเหหิ สงฺคหิตา ธมฺมา. ยสฺสาติ ยสฺส อตฺตโน สงฺคาหกสฺส.

191. ‘세 가지 포섭’이란 온·처·계의 포섭을 말한다. 포섭을 앞세운 비포섭과 비포섭을 앞세운 포섭이라 말하는 것은 포섭과 비포섭의 전개상의 차이에 의해 설해진 것이라고 하여 ‘포섭... 등이 명시되었다’라고 하였다. 포섭이 없음으로 인한 비포섭은 포섭을 원인으로 하는 포섭의 전개상의 차이일 뿐이라고 하여 ‘포섭의 전개상의 차이가 없는 곳에서’라고 하였다. 어떤 집성제(集聖諦) 등에 의해 세 가지 포섭으로 포섭된 상온(行蘊)에 포함되는 특수한 법에 의해 다시 그와 같이 포섭된 바로 그 집성제 등의 특수한 법이 ‘포섭된 것에 의해 포섭된 것’이다. 포섭하는 성질[能攝性]의 부재가 존재하므로 포섭하는 성질로서 거론되지 않은 것이지, 단지 포섭하지 않는 성질 때문만은 아니다. 마치 세 가지 포섭에 의해 포섭하지 못하는 것처럼, 두 가지나 한 가지 포섭에 의해서도 포섭하지 못하는 것은 여기서 거론되지 않았다. ‘그것들에 의해 포섭된 것’이란 그 세 가지 포섭에 의해 포섭된 법들이다. ‘누구의’란 자신의 포섭자의 것이다.

---

สกลวาจเกนาติ อนวเสสํ ขนฺธาทิอตฺถํ วทนฺเตน. เตน ขนฺธาทิปเทนาติ ‘‘เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺยา’’ติ เอตฺถ เตน ขนฺธาทิปเทนาติ เอวํ โยเชตพฺพํ. เอวํ ปน อโยเชตฺวา ‘‘ยํ อตฺตโน สงฺคาหกํ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตเนว สงฺคหํ คจฺเฉยฺย, ตํ อญฺญํ สงฺคหิตํ นาม นตฺถี’’ติ เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมาติ เจ? น หิ เยน สมุทยสจฺจาทินา ยํ สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนํ ธมฺมชาตํ ขนฺธาทิสงฺคเหหิ สงฺคหิตํ, เตเนว สมุทยสจฺจาทินา ตสฺส ตทวสิฏฺฐสฺส สงฺขารกฺขนฺธธมฺมสฺส, น จ ตสฺเสว เกวลสฺส สมุทยสจฺจาทิกสฺส สงฺคโห ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโตติ โยชนา, อถ โข เตน สงฺขารกฺขนฺธธมฺเมน ผสฺสาทินา. สงฺคหิตสฺสาติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺฐสฺสาติ อตฺโถ. ตสฺมา อตฺตโน สงฺคาหกํ สกลกฺขณาทึ สงฺคณฺหิตฺวา ปุน เตน ขนฺธาทิปเทน ยํ สงฺคหํ คจฺเฉยฺย, ตํ ตาทิสํ นตฺถีติ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เวทนา สทฺโท จ ขนฺโธ อายตนญฺจาติ เวทนา วิสุํ ขนฺโธ, สทฺโท จ วิสุํ อายตนนฺติ อตฺโถ. อญฺเญน ขนฺธนฺตราทินา. อสมฺมิสฺสนฺติ อพฺยากตทุกฺขสจฺจาทิ วิย อมิสฺสิตํ. น หิ…เป… เอตฺถาติ สงฺคหิตตาวิสิฏฺเฐน ธมฺเมน โย ธมฺโม สงฺคหิโต, ตสฺส สงฺคหิตตาวิสิฏฺโฐเยว โย สงฺคโห, โส น เอตฺถ วาเร ปุจฺฉิโต วิสฺสชฺชิโต จ. สงฺคโหวาติ เกวโล สงฺคโห[Pg.20], น กตฺตาเปกฺโขติ อตฺโถ. น สงฺคาหเกนาติ อิทํ ยถาวุตฺเตน อตฺเถน นิวตฺติตสฺส ทสฺสนํ. น หีติอาทิ ตํสมตฺถนํ.

‘모두를 나타내는 말로써’란 온(蘊) 등의 의미를 남김없이 말하는 것으로써라는 뜻이다. ‘그 온 등의 단어로써’라는 구절은 ‘그것에 의해서만 포섭되어야 한다’는 곳에 ‘그 온 등의 단어로써’라고 연결해야 한다. 이와 같이 연결하지 않고 ‘자신의 포섭자를 포섭하고 다시 그것에 의해 포섭되는 다른 포섭된 것은 없다’라고 말할 수는 없다. 왜냐하면 집성제 등에 의해 상온에 포함된 어떤 법들의 무리가 온 등의 포섭으로 포섭되었다고 해서, 바로 그 집성제 등에 의해 그 나머지 상온의 법이 포섭되는 것도 아니고, 또한 그 오직 하나의 집성제 등의 포섭이 질문되고 답변된 것도 아니기 때문이다. 오히려 그것은 촉(觸) 등의 상온의 법에 의한 것이다. ‘포섭된 것의’란 포섭된 상태로 구별되는 것이라는 뜻이다. 그러므로 자신의 포섭자인 전체의 특징 등을 포섭하고 다시 그 온 등의 단어로써 포섭되는 그러한 것은 없다는 뜻으로 이해해야 한다. ‘수(受)와 소리[聲]는 온이자 처이다’라는 것은 수는 별도의 온이고, 소리는 별도의 처라는 뜻이다. ‘다른 온의 종류 등에 의해’. ‘혼합되지 않은’이란 무기(無記)나 고성제(苦聖諦) 등과 같이 섞이지 않은 것이다. ‘포섭된 상태로 구별되는 법에 의해 포섭된 어떤 법이 있다면, 그 포섭된 상태로 구별되는 것 자체인 포섭은 이 구절에서 질문되거나 답변되지 않았다’는 것이다. ‘포섭일 뿐이다’란 단지 포섭일 뿐이지 행위자를 기대하지 않는다는 뜻이다. ‘포섭하는 것에 의해서가 아니다’라는 것은 위에서 말한 의미로 부정된 것을 나타낸다. ‘왜냐하면’ 등은 그것을 확증하는 것이다.

---

จตุตฺถนยสงฺคหิเตนสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 번째 방식인 포섭된 것에 의해 포섭된 것의 구절에 대한 설명이 끝났다.

---

๕. ปญฺจมนโย อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา

5. 다섯 번째 방식인 비포섭된 것에 의해 비포섭된 것의 구절에 대한 설명

---

๑๙๓. วุตฺตนเยนาติ ยสฺมา สงฺคหปฺปวตฺติวิเสสวิรหิโต อสงฺคหิตธมฺมวิเสสนิสฺสิโต ปญฺจมนโย, ตสฺมา โย เอตฺถ เกนจิ อสงฺคหิเตน ธมฺมวิเสเสน ปุน อสงฺคหิโต ธมฺมวิเสโส อสงฺคหิเตน อสงฺคหิโต อสงฺคหิตตาย ปุจฺฉิตพฺโพ วิสฺสชฺชิตพฺโพ จ. ตเมว ตาว ยถานิทฺธาริตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… อสงฺคหิตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา ขนฺธ…เป… อสงฺคหิตาติ อาหา’’ติ จตุตฺถนเย วุตฺตนยานุสาเรน. ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสนนฺติ ปาฬิยํ นิทฺธาริตปฺปการธมฺมทสฺสนํ. สห สุขุมรูเปนาติ สสุขุมรูปํ, เตน สุขุมรูเปน สทฺธึ คหิตํ วิญฺญาณํ, เตน สหิตธมฺมสมุทายา สสุขุม…เป… ทายา. เก ปน เตติ อาห ‘‘ทุกฺขสจฺจา’’ติอาทิ. เกสญฺจีติ นิพฺพานจกฺขายตนาทีนํ. ตีหิปิ สงฺคเหหิ. ปริปุณฺณสงฺคเหหิ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคาหกา ปริปุณฺณสงฺคหาสงฺคาหกา. อพฺยากตธมฺมสทิสา เนวทสฺสเนนนภาวนายปหาตพฺพเนวเสกฺขานาเสกฺขาทโย. อิตเรติ รูปกฺขนฺธาทโย. ตพฺพิปริยาเยนาติ วุตฺตวิปริยาเยน, ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคเหตพฺพสฺส อตฺถิตาย ปริปุณฺณสงฺคหาสงฺคาหกตฺตาติ อตฺโถ.

193. ‘설명된 방식대로’란, 다섯 번째 방식은 포섭의 전개상의 차이가 없고 비포섭된 특수한 법에 의존하기 때문에, 여기서 어떤 비포섭된 특수한 법에 의해 다시 비포섭된 특수한 법은 ‘비포섭된 것에 의해 비포섭된 것’으로서 비포섭의 상태로 질문되고 답변되어야 한다는 것이다. 우선 그것을 확정된 대로 보여주면서 ‘색온에 의해 어떤 법들이 온... 등에 의해 비포섭되는가, 그 법들에 의해 어떤 법들이 온... 등에 의해 비포섭되는가라고 말하였다’라고 하였으니, 이는 네 번째 방식에서 설명된 방식을 따른 것이다. ‘확정된 법을 보여줌’이란 빠알리 본문에서 확정된 방식의 법을 보여주는 것이다. ‘미세한 색(色)과 함께’란 미세한 색을 포함하는 것이며, 그 미세한 색과 함께 취해진 식(識)이며, 그것을 포함한 법들의 무리는 ‘미세한... 무리’이다. ‘그것들은 무엇인가’라고 하여 ‘고성제’ 등이라고 하였다. ‘어떤 것들’이란 열반, 안처(眼處) 등이다. 세 가지 포섭에 의해서이다. 원만한 포섭인 세 가지 포섭에 의해서도 포섭하지 못하는 것이 ‘원만한 포섭의 비포섭자’이다. 무기법(無記法)과 유사한 것들은 견소단(見所斷)도 수소단(修所斷)도 아닌 것, 유학(有學)도 무학(無學)도 아닌 것들 등이다. 그 밖의 것들은 색온 등이다. ‘그 반대로’란 말한 것과 반대로, 세 가지 포섭에 의해서도 비포섭되어야 할 것이 존재하기 때문에 원만한 포섭의 비포섭자라는 뜻이다.

---

อสงฺคาหเกสุ นิพฺพานํ อนฺโตคธํ, ตสฺมา ตํ อนิทสฺสนอปฺปฏิเฆหิ อสงฺคเหตพฺพํ น โหตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น จ ตเทว ตสฺส อสงฺคาหก’’นฺติ. ‘‘เวทนากฺขนฺเธน เย ธมฺมา’’ติอาทโย นว ปญฺหา ทุติยปญฺหาทโย, เต ปฐมปญฺเหน สทฺธึ ทส, นามรูปปญฺหาทโย ปน จตุวีสตีติ อาห ‘‘สพฺเพปิ จตุตฺตึส โหนฺตี’’ติ. รูปกฺขนฺธาทิวิเสสกปทนฺติ ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติอาทินา อสงฺคาหกตฺเตน วิเสสกํ รูปกฺขนฺธาทิปทํ. ปุจฺฉายาติ จ ปุจฺฉนตฺถนฺติ อตฺโถ. ‘‘รูปกฺขนฺเธนา’’ติอาทิ สพฺพมฺปิ วา วิญฺญาเปตุํ อิจฺฉิตภาเวน วจนํ ปญฺหภาวโต ปุจฺฉา. เตนาห อฏฺฐกถายํ [Pg.21] ‘‘ปญฺหา ปเนตฺถ…เป… จตุตฺตึส โหนฺตี’’ติ. เต หิ ลกฺขณโต ทสฺสิตาติ เต นิทฺธาริตธมฺมา เตเนว อสงฺคหิตาสงฺคหิตตาย นิทฺธารณสงฺขาเตน ลกฺขเณน ทสฺสิตา.

비포섭자들 중에는 열반이 포함되어 있으므로, 그것은 보이지 않고 부딪힘이 없는 것[無見無對]들에 의해 비포섭될 수 없다는 뜻이다. 그래서 ‘바로 그것이 그것의 비포섭자는 아니다’라고 하였다. ‘수온에 의해 어떤 법들이...’ 등 아홉 가지 질문은 두 번째 질문 등이며, 그것들은 첫 번째 질문과 함께 열 가지이고, 명색(名色) 질문 등은 스물네 가지이므로 ‘모두 서른네 가지가 된다’라고 하였다. ‘색온 등의 수식어’란 ‘색온에 의해’ 등과 같이 비포섭하는 성질로 수식하는 색온 등의 구절이다. ‘질문에서’란 질문하기 위한 목적이라는 뜻이다. ‘색온에 의해’ 등 전부를 알리고자 하는 의도로 말한 것이 질문의 형식이므로 질문이다. 그래서 주석서에서 ‘여기서 질문은... 서른네 가지가 된다’라고 하였다. ‘그것들은 특징에 의해 나타났다’란 그 확정된 법들은 바로 그 비포섭된 것에 의한 비포섭이라는 확정이라고 불리는 특징에 의해 나타났다는 것이다.

---

ตเทวาติ เอว-สทฺเทนาติ ‘‘ตเทวา’’ติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน. ‘‘ยํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ ปทํ, ตํ ขนฺธาทีหิ อสงฺคหิต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ขนฺธาทีเหวา’’ติ อวธารณํ นิปฺปโยชนํ ปการนฺตรสฺส อภาวโต. ‘‘ตีหิ อสงฺคโห’’ติ หิ วุตฺตํ. ตถา ‘‘อสงฺคหิตเมวา’’ติ สงฺคหิตตานิวตฺตนสฺส อนธิปฺเปตตฺตา. ตเทวาติ ปน อิจฺฉิตํ อุทฺธฏสฺเสว อสงฺคหิเตนอสงฺคหิตภาวสฺส อวธาเรตพฺพตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น กทาจี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อญฺญสฺสาติ อนุทฺธฏสฺส. อนิยตตํ ทสฺเสตีติ อิทํ อวธารณผลทสฺสนํ. นิยมโตติ สกฺกา วจนเสโส โยเชตุนฺติ อิทมฺปิ เอว-กาเรน สิทฺธเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ วุตฺตํ. ยโต หิ เอว-กาโร, ตโต อญฺญตฺถ นิยโมติ. เอวํปการเมวาติ ปุจฺฉาย อุทฺธฏปฺปการเมว, ยํ ปการํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏํ, ตํปการเมวาติ อตฺโถ. ตสฺสาติ อสงฺคหิตสฺส. อญฺญสฺสาติ ปุจฺฉาย อนุทฺธฏปฺปการสฺส. เอเตน โย ปุจฺฉาย อุทฺธโฏ ตีหิปิ สงฺคเหหิ อสงฺคหิโต, ตสฺเสว อิธ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺชิตพฺพภาโว, น อญฺญสฺสาติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ปุจฺฉาย อุทฺธฏญฺหี’’ติอาทิ. อายตนธาตุสงฺคหวเสน เจตฺถ รูปกฺขนฺธาทีนํ อญฺญสหิตตา, วิญฺญาณกฺขนฺธาทีนํ อสหิตตา จ เวทิตพฺพา.

‘그것 바로’(Tadeva)라는 것은 eva라는 단어에 의한 것이니, ‘tadevā’에서 eva라는 단어에 의해서라는 뜻이다. ‘물음에서 제기된 구절은 그것이 온(khandha) 등으로 포섭되지 않은 것이다’라고 할 때, ‘온 등으로만’(khandhādīhevā)이라고 한정하는 것은 다른 방식이 없기 때문에 무용하다. 왜냐하면 ‘셋(온·처·계)에 의한 미포섭’이라고 설해졌기 때문이다. 또한 ‘포섭되지 않은 것 바로’(asaṅgahitamevā)라고 한 것은 포섭된 상태의 부정을 의도한 것이 아니기 때문이다. 그러나 ‘그것 바로’라는 것은 의도한 대로 제기된 것만이 포섭되지 않은 상태임을 확정하기 위한 것임을 보여주기 위해 ‘결코 ~하지 않다’(na kadācī) 등을 설하였다. 거기서 ‘다른 것의’(aññassa)란 제기되지 않은 것의 의미이다. ‘부정확함을 보여준다’는 것은 이 한정(avadhāraṇa)의 결과를 보여주는 것이다. ‘결정적으로’(niyamato)라는 말은 말의 나머지를 연결할 수 있다는 것인데, 이것 또한 eva라는 글자로써 성취된 의미를 더욱 분명하게 하기 위해 설해진 것이다. 왜냐하면 eva라는 글자가 있는 곳에는 다른 것에 대한 제한이 있기 때문이다. ‘이와 같은 종류 바로’(evaṃpakāramevāti)란 물음에서 제기된 종류 바로 그 자체를 의미하며, 물음에서 제기된 그 종류 바로 그것이라는 뜻이다. ‘그것의’(tassāti)란 포섭되지 않은 것의 의미이다. ‘다른 것의’(aññassa)란 물음에서 제기되지 않은 종류를 의미한다. 이것으로 물음에서 제기된 것이 세 가지 포섭(온·처·계)으로도 포섭되지 않는다면, 바로 그것만이 여기서 질문되고 답변되어야 할 대상이지 다른 것이 아님을 보여준다. 그래서 ‘물음에서 제기된 것만이’(pucchāya uddhaṭañhī) 등을 설하였다. 그리고 여기서 처(āyatana)와 계(dhātu)의 포섭에 따라 색온(rūpakkhandha) 등은 다른 것과 함께하는 성질(aññasahitatā)이 있고, 식온(viññāṇakkhandhādīnaṃ) 등은 함께하지 않는 성질(asahitatā)이 있음을 알아야 한다.

---

อวเสสา เวทนาทโย ตโย ขนฺธา นิพฺพานญฺจ สกเลน รูปกฺขนฺเธน เตสํ สงฺคโห นตฺถีติ ‘‘สงฺคหิตา’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, เอกเทเสน ปน สงฺคโห อตฺถีติ ‘‘อสงฺคหิตา น โหนฺตีติ เอวํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ‘‘รูปธมฺมาวา’’ติ นิยมนํ ปุจฺฉาย อุทฺธฏภาวาเปกฺขนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุจฺฉาย…เป… อธิปฺปาโย’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘อนุทฺธฏา เวทนาทโยปิ หิ อสงฺคหิตา เอวา’’ติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปญฺจมนยนิทฺเทเส. ปฐเม นเยติ ปฐเม อตฺถวิกปฺเป. ตถา ทุติเยติ เอตฺถาปิ. รูปวิญฺญาเณหีติ อสุขุมรูปธมฺเมหิ วิญฺญาเณน จาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอฬาริก…เป… อตฺโถ’’ติ อาห. กถํ ปน รูปธมฺมาติ วุตฺเต โอฬาริกรูปสฺเสว คหณนฺติ อาห ‘‘รูเปกเทโส หิ เอตฺถ รูปคฺคหเณน คหิโต’’ติ.

나머지 수온(vedanā) 등 세 가지 온과 열반은 색온 전체에 포함되지 않으므로 ‘포섭되었다’고 말할 수 없지만, 부분적으로는 포섭되는 경우가 있으므로 ‘포섭되지 않은 것이 아니라고 이와 같이 보아야 한다’라고 설하였다. ‘색법들만이’(rūpadhammāvā)라고 한정한 것은 질문에서 제기된 상태를 고려한 것임을 보여주기 위해 ‘질문에서 ... 의도이다’라고 설하였다. 그래서 ‘제기되지 않은 수온 등도 역시 포섭되지 않은 것일 뿐이다’라고 설한 것이다. ‘여기서’(etthāti)란 이 다섯 번째 방법의 설명(niddesa)에서이다. ‘첫 번째 방법에서’(paṭhame nayeti)란 첫 번째 의미의 대안(atthavikappe)에서이다. ‘두 번째에서도’(dutiyeti) 마찬가지이다. ‘색과 식들에 의해’(rūpaviññāṇehīti)란 미세하지 않은 색법들과 식에 의해서라는 것이 여기서의 의도임을 보여주기 위해 ‘거친(oḷārika) ... 의미’라고 설하였다. 그런데 어떻게 ‘색법들’이라고 말했을 때 거친 색(oḷārikarūpa)만을 취하는가에 대해 ‘여기서 색의 파악에는 색의 일부분이 취해졌기 때문이다’라고 설하였다.

---

๑๙๖. อสงฺคาหกนฺติ [Pg.22] ‘‘จกฺขายตเนน…เป… อสงฺคหิตา’’ติ เอวํ อสงฺคาหกภาเวน วุตฺตํ ปุจฺฉิตพฺพวิสฺสชฺเชตพฺพภาเวน วุตฺตมฺปิ กามํ เวทนาทีเหว จตูหิ อสงฺคหิตํ, ตํ ปน น จกฺขายตนเมวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขายตเนน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เยหิ ธมฺเมหีติ ขนฺธาทีสุ เยหิ. สพฺพํ ธมฺมชาตํ เตว รูปาทิเก ธมฺเม อุทาเนติ ปาฬิยํ. กสฺมา ปเนตํ อุทาเนตีติ อาห ‘‘สทิสวิสฺสชฺชนา’’ติอาทิ. ปฐเมน อุทาเนน. ทฺเวติ ‘‘พาหิรา อุปาทา ทฺเว’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ ทฺเว-สทฺทํ สนฺธายาห. ตสฺส อสงฺคหิตสฺส. ยถาทสฺสิตสฺสาติ ‘‘รูป’’นฺติอาทินา ทสฺสิตปฺปการสฺส. ธมฺมนฺวยญาณุปฺปาทนํ นยทานํ. ‘‘รูปํ ธมฺมายตน’’นฺติอาทีนํ ปทานํ วเสน ทฺเววีสปทิโก เอส นโย.

196. 비포섭자(asaṅgāhaka)라는 것은 ‘안처에 의해 ... 포섭되지 않은 것’과 같이 비포섭의 상태로 설해진 것이며, 질문되고 답변되어야 할 상태로 설해진 것 또한 비록 수온 등 네 가지에 의해 포섭되지 않은 것이라 할지라도, 그것은 단지 안처만이 아님을 보여주기 위해 ‘안처에 의해서는 그러나’(cakkhāyatanena panā) 등을 설하였다. ‘어떤 법들에 의해’(yehi dhammehīti)란 온 등 중에서 어떤 것들에 의해라는 뜻이다. 모든 법의 무리를 바로 색 등의 법으로 경전(pāḷi)에서 찬탄(udāneti)한다. 왜 이것을 찬탄하는가에 대해 ‘유사한 답변’(sadisavissajjanā) 등을 설하였다. 첫 번째 찬탄(udāna)에 의해서이다. ‘둘’(dve)이란 ‘외부의 취해진 것 둘’(bāhirā upādā dve)에서 언급된 ‘둘’이라는 단어를 염두에 두고 설한 것이다. ‘그 포섭되지 않은 것의’(tassa asaṅgahitassa)란 뜻이다. ‘제시된 바와 같은’(yathādassitassāti)이란 ‘색’ 등으로 제시된 방식과 같은 것을 뜻한다. 법의 추론적 지혜(dhammanvayañāṇa)를 일으키는 것이 방법의 전수(nayadāna)이다. ‘색은 법처이다’ 등의 구절에 따라 이것은 22개의 구절로 된 방법이다.

---

ปญฺจมนยอสงฺคหิเตนอสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다섯 번째 방법의 ‘포섭되지 않은 것에 의해 포섭되지 않은 것’의 구절에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. ฉฏฺฐนโย สมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา

6. 여섯 번째 방법: 상응(sampayoga)과 불상응(vippayoga)의 구절에 대한 설명.

---

๒๒๘. ‘‘ตตฺถา’’ติ อิมินา ‘‘สมฺปโยควิปฺปโยคปทํ ภาเชตฺวา’’ติ เอตฺถ สมฺปโยควิปฺปโยคปทํ ภาชิตํ, สํวณฺเณตพฺพตาย จ ปธานภูตํ ปจฺจามฏฺฐํ, น รูปกฺขนฺธาทิปทนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ลพฺภติ…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ วตฺวา ปุน ‘‘รูปกฺขนฺธาทีสุ หี’’ติอาทินา ตมตฺถํ วิวรติ. ตตฺถ น ลพฺภตีติ ‘‘สมฺปยุตฺตํ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ วา คเหตุํ น ลพฺภติ, อลพฺภมานมฺปิ ปุจฺฉาย คหิตํ ปฏิกฺเขเปน วิสฺสชฺเชตุํ. ปฏิกฺเขโปปิ หิ ปุจฺฉาย วิสฺสชฺชนเมว. ตถา หิ ยมเก (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๙-๖๑) ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘นตฺถี’’ติ วิสฺสชฺชิตํ. เตน ปเนตฺถ รูปธมฺเมสุ สมฺปโยคฏฺโฐ น ลพฺภตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. อลพฺภมานมฺปิ สมฺปโยคปทํ คหิตนฺติ สมฺพนฺโธ. สพฺพตฺถาติ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทีสุ. เอเตสนฺติ รูปนิพฺพานานํ. วิสภาคตาติ อตํสภาคตา. เอกุปฺปาทาทิภาโว หิ สมฺปโยเค สภาคตา, น สงฺคเห วิย สมานสภาคตา, ตสฺมา เอกุปฺปาทาทิภาวรหิตานํ รูปนิพฺพานานํ สา เอกุปฺปาทาทิตา วิสภาคตา วุตฺตา. ตทภาวโตติ ตสฺสา วิสภาคตาย เอกุปฺปาทาทิตาย อภาวโต. วิปฺปโยโคปิ นิวาริโต เอว โหติ, วิสภาโค ภาโว วิปฺปโยโคติ วุตฺโตวายมตฺโถติ. ‘‘จตูสุ [Pg.23] หี’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ เตสํ เตหีติ จ อรูปกฺขนฺเธ เอว ปรามสติ. วิสภาคตา จ โหติ รูปนิพฺพาเนสุ อวิชฺชมานตฺตาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘น จ รูเปกเทสสฺสา’’ติอาทิ. เตเนวาติ จตุกฺขนฺธสภาคตฺตา เอว.

228. ‘거기서’(tattha)라는 것은 ‘상응과 불상응의 구절을 분류하여’라고 할 때 분류된 상응과 불상응의 구절을 가리키며, 설명되어야 할 대상으로서 주된 것으로 다시 언급된 것이지, 색온 등의 구절을 가리키는 것이 아님을 보여주기 위해 ‘얻어지는 것 ... 알아야 한다’라고 말하고 다시 ‘색온 등에서는’ 등을 통해 그 의미를 밝히고 있다. 거기서 ‘얻어지지 않는다’는 것은 ‘상응하는 것’ 혹은 ‘불상응하는 것’으로 취할 수 없다는 것이며, 얻어지지 않더라도 질문에서 취해진 것을 부정(paṭikkhepa)함으로써 답변하기 위함이다. 왜냐하면 부정 또한 질문에 대한 답변이기 때문이다. 사실 야마까(Yamakas)에서 ‘어떤 사람에게 색온이 일어나지 않았는가, 그에게 수온이 일어나지 않았는가?’라는 질문에 대해 ‘없다’(natthī)라고 답변된 것과 같다. 따라서 여기서 색법들에는 상응의 의미가 얻어지지 않는다는 이 의미가 제시된 것이다. ‘얻어지지 않더라도 상응의 구절이 취해졌다’고 연결된다. ‘모든 곳에서’(sabbatthāti)란 색온, 수온 등에서이다. ‘이것들의’(etesanti)란 색과 열반의 의미이다. ‘이질성’(visabhāgatāti)이란 그 성품이 같지 않음이다. 상응(sampayoga)에서의 동질성(sabhāgatā)은 동일한 일어남(ekuppāda) 등의 상태를 의미하며, 포섭(saṅgaha)에서처럼 단순한 성질의 공통됨이 아니다. 그러므로 동일한 일어남 등의 상태가 없는 색과 열반에 대해서는 그러한 동일한 일어남 등이 없음이 이질성으로 설해진 것이다. ‘그것이 없기 때문에’(tadabhāvatoti)란 그러한 이질성인 동일한 일어남 등이 없기 때문이다. 불상응(vippayoga) 또한 배제된 것일 뿐이니, 이질적인 상태가 불상응이라고 설해진 이 의미이다. ‘네 가지에서는’(catūsu hī) 등을 통해 설해진 의미를 더욱 분명하게 한다. 거기서 ‘그것들의 그것들에 의한’(tesaṃ tehī)은 무색온(arūpakkhandha)만을 가리킨다. 그리고 이질성은 색과 열반에는 존재하지 않기 때문에 성립한다는 의미이다. 그래서 ‘색의 일부분에 대해서도 아니며’ 등을 설하였다. ‘그렇기 때문에’(tenevāti)란 네 가지 온의 성품을 가졌기 때문이다.

---

ตีหิ วิญฺญาณธาตูหีติ ฆานชิวฺหากายวิญฺญาณธาตูหิ วิปฺปยุตฺเต อนารมฺมณมิสฺสเก รูปธมฺมมิสฺสเก ธมฺเม ทีเปติ รูปภโวติ โยชนา. ปญฺจหีติ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ปญฺจหิ วิญฺญาณธาตูหิ. เอกาย มโนธาตุยา. น สมฺปยุตฺเตติ น สมฺปยุตฺเต เอว. ตถา หิ ‘‘วิปฺปยุตฺเต อโหนฺเต สตฺตหิปิ สมฺปยุตฺเต สตฺตปิ วา ตา’’ติ วุตฺตํ. เตนาติ วิปฺปยุตฺตตาปฏิกฺเขเปน. ตาหีติ สตฺตวิญฺญาณธาตูหิ. สมฺปยุตฺเต ทีเปนฺตีติ สมฺปยุตฺเต ทีเปนฺติเยว, น สมฺปยุตฺเต เอวาติ เอวมวธารณํ คเหตพฺพํ. เอส นโย เสเสสุปิ. สมฺปยุตฺเต เวทนาทิเก. สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตภาเวหิ นวตฺตพฺพํ, ตํเยว วิญฺญาณธาตุสตฺตกํ. สมฺปยุตฺตภาเวน นวตฺตพฺพานิ สมฺปยุตฺตนวตฺตพฺพานิ, ภินฺนสนฺตานิกานิ, นานากฺขณิกานิ จ อรูปานิปิ ธมฺมชาตานิ. อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุตํสมฺปยุตฺตา ธมฺมายตนาทิปเทหิ ทีเปตพฺพา, อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุโย อเจตสิกาทิปเทหิ ทีเปตพฺพา, ตทุภยสมุทายา ทุกฺขสจฺจาทิปเทหิ ทีเปตพฺพาติ เวทิตพฺพา.

"세 가지 식계로(Tīhi viññāṇadhātūhi)"라는 것은 비식·설식·신식계와 비상응하면서 대상이 없는 것과 섞인 법들, 그리고 물질의 법과 섞인 법들을 나타낸다는 의미이며, 이것이 색계(rūpabhava)라는 결합이다. "다섯 가지로(Pañcahi)"라는 것은 안식계 등 다섯 가지 식계에 의해서라는 뜻이다. "한 가지 의계로(Ekāya manodhātuyā)"도 마찬가지이다. "상응하지 않는 것은 아니다(Na sampayutte)"라는 것은 상응하지 않는 상태만을 의미하는 것은 아니다. 이와 같이 "비상응이 아니면 일곱 가지와도 상응하거나 혹은 일곱 가지일 수도 있다"고 설해졌다. "그 때문에(Tena)"라는 것은 비상응의 부정에 의해서이다. "그것들과(Tāhi)"라는 것은 칠식계(七識界)를 말한다. "상응함을 나타낸다(Sampayutte dīpenti)"는 것은 오직 상응함만을 나타내며, 상응하지 않는 것은 아니라는 의미로 한정하여 이해해야 한다. 이 방식은 나머지 경우에도 적용된다. "상응하는(Sampayutte)" 것은 수(受) 등을 의미한다. "상응과 비상응의 상태로 말할 수 없는 것(navattabba)"은 바로 그 일곱 가지 식계를 가리킨다. 상응하는 상태로서 말할 수 없는 것들(sampayuttanavattabbāni)은 다른 상속에 속하거나 다른 찰나에 속하는 무색의 법들이다. 대상이 없는 것과 섞인 모든 식계와 상응하는 법들은 처(處) 등의 구절로 나타내야 하고, 대상이 없는 것과 섞인 모든 식계들은 심소가 아닌 법 등의 구절로 나타내야 하며, 그 양자의 결합은 고성제(苦聖諦) 등의 구절로 나타내야 함을 알아야 한다.

---

ยทิ เอวนฺติ ยทิ อนารมฺมณมิสฺสานํ ธมฺมานํ วิปฺปโยโค นตฺถิ. อนารมฺมณมิสฺโสภยธมฺมาติ รูปนิพฺพานสหิตสพฺพวิญฺญาณธาตุตํสมฺปยุตฺตธมฺมา. ขนฺธาทีเหวาติ ขนฺธายตนธาตูหิ เอว, น อรูปกฺขนฺธมตฺเตน. อรูปกฺขนฺเธเยว ปน สนฺธาย ‘‘เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ นายํ โทโสติ ทสฺเสติ. ตเทกเทสาติ ‘‘อนารมฺมณมิสฺสา’’ติอาทินา วุตฺตธมฺมสมุทายสฺส เอกเทสา. ตเทกเทสญฺญสมุทายาติ ตสฺเสว ยถาวุตฺตสฺส สมุทายสฺส เอกเทสา หุตฺวา อญฺเญสํ อวยวานํ รูปกฺขนฺธาทีนํ สมุทายภูตา. วิภาคาภาวโตติ เภทาภาวโต. เภโทติ เจตฺถ อจฺจนฺตเภโท อธิปฺเปโต. น หิ สมุทายาวยวานํ สามญฺญวิเสสานํ วิย อจฺจนฺตเภโท อตฺถิ เภทาเภทยุตฺตตฺตา. เตสํ อจฺจนฺตเภทเมว หิ สนฺธาย ‘‘สมุทายนฺโตคธานํ เอกเทสานํ น วิภาโค อตฺถี’’ติ สงฺคเหปิ วุตฺตํ. เตนาติ อวิภาคสพฺภาวโต สภาควิสภาคตฺตาภาเวน. เตสนฺติ อนารมฺมณมิสฺสกสพฺพวิญฺญาณธาตุอาทีนํ[Pg.24]. เต จ อกุสลาพฺยากตา. เตสนฺติ กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานํ. ตสฺมาติ ยสฺมา วิภตฺตสภาวานํ น เตสํ สมุทาเยกเทสาทิภาโว, ตสฺมา. ยสฺมา ปน กุสลาทโย เอว ขนฺธาทโยติ ขนฺธาทิอามสเนน สมุทาเยกเทสาทิภาโว อาปนฺโน เอวาติ วุตฺตนเยน วิปฺปโยคาภาโว โหติ, ตสฺมา ตํ ปริหรนฺโต ‘‘ขนฺธาทีนิ อนามสิตฺวา’’ติอาทิมาห. เตสนฺติ กุสลาทีนํ. อญฺญมญฺญวิปฺปยุตฺตตา วุตฺตา ‘‘กุสเลหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทินา. สพฺเพสูติ ทุติยาทิสพฺพปญฺเหสุ.

"만약 그렇다면(Yadi evaṃ)"이라는 것은 만약 대상이 없는 것과 섞인 법들에 비상응이 없다면이라는 뜻이다. 대상이 없는 것과 섞인 두 종류의 법들이란 물질과 열반을 포함한 모든 식계와 상응하는 법들이다. "온(蘊) 등에 의해서만(Khandhādīheva)"이라는 것은 온·처·계에 의해서이지 무색온(無色蘊)만으로는 아니라는 뜻이다. 그러나 무색온만을 염두에 두고 "그 법들과 결합하지 않은 법들"이라고 설해졌으므로 이것은 오류가 아님을 보여준다. "그것의 일부분(Tadekadesa)"이라는 것은 "대상이 없는 것과 섞인" 등으로 설해진 법들의 무더기의 일부분이다. "그것의 일부분이자 다른 무더기(Tadekadesaññasamudāyā)"라는 것은 바로 앞에서 말한 무더기의 일부분이 되면서 다른 부분인 색온(色蘊) 등의 무더기가 된 것을 말한다. "구분이 없기 때문에(Vibhāgābhāvato)"라는 것은 차별이 없기 때문이다. 여기서 차별(bheda)이란 절대적 차별을 의미한다. 무더기와 그 부분들의 관계는 보편과 개별의 관계처럼 절대적 차별이 있는 것이 아니며, 결합과 비결합의 관계가 있기 때문이다. 그들의 절대적 차별만을 염두에 두고 "무더기에 포함된 일부분들에 대해서는 구분이 없다"고 상가하(Saṅgaha)에서도 설해졌다. "그 때문에(Tena)"라는 것은 구분이 존재하지 않으므로 동종(sabhāga)이나 이종(visabhāga)의 상태가 없기 때문이다. "그것들의(Tesaṃ)"는 대상이 없는 것과 섞인 모든 식계 등을 말한다. 그것들은 불선(不善)과 무기(無記)이다. "그것들의(Tesaṃ)"는 선·불선·무기법들을 말한다. "그렇기 때문에(Tasmā)"는 성질이 구분된 것들은 무더기와 일부분 등의 관계가 성립하지 않기 때문이다. 그러나 선(善) 등은 바로 온(蘊) 등이므로 온 등을 언급함으로써 무더기와 일부분 등의 관계가 발생한다는 앞서 언급된 방식에 따라 비상응이 없게 되므로, 그것을 피하기 위해 "온 등을 언급하지 않고(khandhādīni anāmasitvā)" 등의 말을 하였다. "그것들의(Tesanti)"는 선법(善法) 등을 말한다. 서로 간의 비상응은 "선법들과 결합하지 않은 법들" 등의 구절로 설해졌다. "모든 경우에(Sabbesu)"는 제2문 등 모든 질문에서이다.

---

ฉตฺตึสาย ปิฏฺฐิทุกปเทสุ วีสติ ทุกปทานิ อิมสฺมึ นเย ลพฺภนฺติ, อวสิฏฺฐานิ โสฬเสวาติ อาห ‘‘โสฬสาติ วตฺตพฺพ’’นฺติ. ตโต เอว ‘‘เตวีสปทสต’’นฺติ เอตฺถ ‘‘เตวีส’’นฺติ อิทญฺจ ‘‘เอกวีส’’นฺติ วตฺตพฺพนฺติ โยชนา. สพฺพตฺถาติ สพฺพปญฺเหสุ. เอกกาเลกสนฺตานานํ ภินฺนกาลภินฺนสนฺตานานญฺจ อเนเกสํ ธมฺมานํ สมุทายภูตา สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตุโยติ อาห ‘‘กาลสนฺตาน…เป… ธาตูน’’นฺติ. เอกเทสสมฺมิสฺสาติ จิตฺติทฺธิปาทาทินา อตฺตโน เอกเทเสเนว ขนฺธนฺตราทีหิ สมฺมิสฺสา อิทฺธิปาทาทโย, อนารมฺมเณหิ รูปนิพฺพาเนหิ จ อสมฺมิสฺสา. สมานกาลสนฺตาเนหีติ เอกกาลสนฺตาเนหิ กาลสนฺตานเภทรหิเตหิ เอกเทสนฺตเรหิ, สงฺขารกฺขนฺธาทีนํ เอกเทสนฺตเรหิ, สงฺขารกฺขนฺธาทีนํ เอกเทสวิเสสภูเตหิ สติปฏฺฐานสมฺมปฺปธานสญฺญากฺขนฺธาทีหิ วิภตฺตา เอว สมุทยสจฺจาทโย สมฺปโยคีวิปฺปโยคีภาเวน, รูปกฺขนฺธาทโย วิปฺปโยคีภาเวน คหิตาติ โยชนา. เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ. เต สญฺญากฺขนฺธาทโย. เกหิจิ สหุปฺปชฺชนารเหหิ เอกเทสนฺตเรหิ วิภตฺเตหิ. น หิ สงฺขารกฺขนฺธาทิปริยาปนฺนตฺเตปิ สมุทยสจฺจาทโย มคฺคสจฺจาทีหิ สมฺปโยคํ ลภนฺติ. เตสนฺติ เวทนากฺขนฺธสญฺญากฺขนฺธาทีนํ. เอกุปฺปาทา…เป… วิสภาคตา จาติ เอกุปฺปาทาทิตาสงฺขาตา ยถารหํ สภาคตา วิสภาคตา จ. เตน ยถาวุตฺตการเณน สมฺปโยคสฺส วิปฺปโยคสฺส จ ลภนโต.

36가지 부수적인 2법(duka) 구절 중에서 20가지 2법 구절이 이 방식에서 얻어지며, 남은 것은 16가지뿐이므로 "16가지라고 말해야 한다"고 하였다. 그 때문에 "123가지 구절(tevīsapadasata)"에서 "23(tevīsa)"이라는 숫자는 "21(ekavīsa)"로 말해야 한다는 의미이다. "모든 곳에서(Sabbatthā)"는 모든 질문에서이다. 동일한 시간과 상속에 속하는 것들과 다른 시간과 다른 상속에 속하는 여러 법들의 무더기가 된 행온·법처·법계를 가리켜 "시간과 상속... (중략) ...계(界)들의"라고 하였다. "일부분과 섞인(Ekadesasammissā)"이란 신족(iddhipāda) 등과 같이 자신의 일부분으로서 다른 온(蘊) 등과 섞인 신족 등을 말하며, 대상이 없는 물질이나 열반과는 섞이지 않은 것이다. "동일한 시간과 상속에 속하는 것들로(Samānakālasantānehi)"라는 것은 동일한 시간과 상속에 속하여 시간과 상속의 차별이 없는 다른 일부분들, 즉 행온 등의 다른 일부분들이자 행온 등의 부분적 특징이 된 염처(satipaṭṭhāna)·정근(sammappadhāna)·상온(saññākkhandha) 등에 의해 집성제 등은 상응과 비상응의 상태로 구분되고, 색온 등은 비상응의 상태로 취해진다는 의미이다. "그 집성제 등에 의해(Tehi samudayasaccādīhi)"는 "그 상온 등(Te saññākkhandhādayo)"을 말한다. 함께 발생할 수 있는 어떤 다른 일부분들로 구분된 것이다. 행온 등에 포함된다 하더라도 집성제 등이 도성제(maggasacca) 등과 상응할 수는 없기 때문이다. "그것들의(Tesaṃ)"는 수온·상온 등을 말한다. "함께 일어남(ekuppāda) ... (중략) ... 그리고 이종(visabhāgatā)"이라는 것은 함께 일어남 등으로 불리는 적절한 동종(sabhāga)과 이종의 상태를 말한다. 그 앞에서 언급된 이유 때문에 상응과 비상응을 얻게 된다.

---

ภินฺนกาลานํ สมุทายีนํ สมุทายา ภินฺนกาลสมุทายา. วตฺตมานา จ เอกสฺมึ สนฺตาเน เอเกกธมฺมา วตฺตนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตเทว, ตสฺมา. เตสํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิภชิตพฺพสฺส เอกเทสภูตสฺส อภาวโต. สุขินฺทฺริยาทีนิ เวทนากฺขนฺเธกเทสภูตานิปิ. เตน วิภาคากรเณน[Pg.25]. ยทิ สมานกาลสฺส วิภชิตพฺพสฺส อภาวโต จกฺขุวิญฺญาณธาตาทโย วิญฺญาณกฺขนฺธสฺส วิภาคํ น กโรนฺติ, อถ กสฺมา ‘‘จกฺขุวิญฺญาณธาตุ…เป… มโนวิญฺญาณธาตุ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ขนฺธายตน…เป… วิปฺปยุตฺตาติ วุตฺต’’นฺติ. เอวเมวนฺติ ยถา ธาตุวิภาเคน วิภตฺตสฺส วิญฺญาณสฺส, เอวเมวํ.

서로 다른 시간에 속하는 요소들의 무더기가 "다른 시간의 무더기(bhinnakālasamudāya)"이다. 현재의 법들은 하나의 상속에서 하나씩 일어난다. "그렇기 때문에(Tasmā)"는 바로 그러하기 때문이다. 그 수온 등에 대해서는 구분되어야 할 일부분이 존재하지 않기 때문이다. 낙근(樂根) 등은 수온의 일부분이기도 하다. "그 구분을 하지 않음으로써(Tena vibhāgākaraṇena)" 만약 동일한 시간에 속하는 구분되어야 할 것이 없으므로 안식계 등이 식온(識蘊)의 구분을 하지 않는다면, 어째서 "안식계 ... (중략) ... 의식계는 16가지 계와 비상응한다"고 설해졌는가라는 반론을 염두에 두고 "온·처 ... (중략) ... 비상응한다고 설해졌다"고 하였다. "이와 같이(Evameva)"라는 것은 계의 구분에 의해 구분된 식(識)의 경우와 같이 그러하다는 뜻이다.

---

๒๓๕. ตํสมฺปโยคีภาวนฺติ เตหิ ขนฺเธหิ สมฺปโยคีภาวํ. ยถา หิ สมานกาลสนฺตาเนหิ เอกจิตฺตุปฺปาทคเตหิ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ สมุทยสจฺจสฺส สมฺปยุตฺตตา, เอวํ ภินฺนสนฺตาเนหิ ภินฺนกาเลหิ จ เตหิ ตสฺส วิปฺปยุตฺตตาติ อาห ‘‘เอวํ ตํวิปฺปโยคีภาวํ…เป… น วุตฺต’’นฺติ. วิสภาคตานิพนฺธสฺส วิภาคสฺส อภาเวน อวิภาเคหิ เตหิ ตีหิ ขนฺเธหิ. วิภาเค หีติอาทินา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. วิภาครหิเตหีติ สมานกาลสนฺตาเนหิ เอกจิตฺตุปฺปาทคตตฺตา อวิภตฺเตหิ เวทนากฺขนฺธาทีหิ น ยุตฺตํ วิปฺปยุตฺตนฺติ วตฺตุํ. เตนาห ‘‘วิชฺชมาเนหิ…เป… ภาวโต’’ติ. ตตฺถ วิชฺชมานสฺส สมานสฺส สมานชาติกสฺสาติ อธิปฺปาโย. น หิ วิชฺชมานํ รูปารูปํ อญฺญมญฺญสฺส วิสภาคํ น โหติ. อนุปฺปนฺนา ธมฺมา วิยาติ อิทํ วิสทิสุทาหรณทสฺสนํ. ยถา ‘‘อนุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ อนาคตกาลํ วุจฺจตีติ อามฏฺฐกาลเภทํ, เอวํ ยํ อามฏฺฐกาลเภทํ น โหตีติ อตฺโถ. อุทฺธริตพฺพํ เทสนาย เทเสตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. วิชฺชมานสฺเสว วิชฺชมาเนน สมฺปโยโค, สมฺปโยคารหสฺเสว จ วิปฺปโยโคติ อตฺถิภาวสนฺนิสฺสยา สมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตตาติ อาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ นิสฺสายา’’ติ. เตเนวาห ‘‘อวิชฺชมานสฺสา’’ติอาทิ. ตญฺจาติ อุทฺธรณํ.

235. "그것과의 결합 상태"란 그 무더기(온)들과 결합된 상태를 말한다. 동일한 시간적 상속에서 하나의 마음의 일어남에 포함된 수온·상온·식온과 집성제(집의 성스러운 진리)의 결합이 있는 것처럼, 서로 다른 상속과 서로 다른 시간에서는 그것들과 그것의 분리가 있기 때문에 "이와 같이 그것과 분리된 상태 등은 설하지 않았다"고 하였다. 이질성의 관계가 없는 구분에 의해서는 구분되지 않는 그 세 가지 무더기와 [함께 한다]. "구분에 있어서는" 등으로 바로 그 의미를 더 분명하게 한다. "구분이 없는 것들과"란 동일한 시간적 상속에서 하나의 마음의 일어남에 속해 있어 구분되지 않는 수온 등과는 분리되었다고 말하는 것이 적절하지 않다는 뜻이다. 그래서 "존재하는 것들과... 상태이기 때문에"라고 하였다. 거기서 존재하는 것, 동일한 것, 동일한 종류의 것이라는 의미이다. 존재하는 물질(색)과 비물질(무색)은 서로 이질적이지 않은 것이 아니기 때문이다. "일어나지 않은 법들처럼"이라는 것은 이질적인 예를 보여주는 것이다. 마치 "일어나지 않은 법들"이라고 하여 미래의 시간을 말함으로써 시간의 구분을 언급한 것처럼, 이와 같이 시간의 구분을 언급하지 않는 것을 뜻한다. "추출되어야 한다"는 것은 설법으로 설해져야 한다는 뜻이다. 존재하는 것만이 존재하는 것과 결합하고, 결합할 수 있는 것만이 분리되는 것이므로, 존재함을 근거로 하여 결합과 분리가 성립하기에 "현재의 상태를 의지하여"라고 하였다. 그래서 "존재하지 않는 것의..." 등을 설하였다. "그것을"이라는 것은 추출을 의미한다.

---

วิภาครหิเตหีติ วิสภาคตาภาวโต อวิภาเคหิ. อนามฏฺฐกาลเภเทติ อนามฏฺฐกาลวิเสเส. อวิชฺชมานสฺส…เป… สมฺปโยโค นตฺถีติ เอเตน ปาริเสสโต วิชฺชมานสฺส จ วิชฺชมาเนน สมฺปโยโค ทสฺสิโต. อวิชฺชมานตาทีปเก เภเท คหิเตติ ยถาคหิเตสุ ธมฺเมสุ เตหิ วิปฺปโยคีนํ อวิชฺชมานภาวทีปเก เตสํเยว วิเสเส ‘‘อรูปภโว เอเกน ขนฺเธน ทสหายตเนหิ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปยุตฺโต’’ติอาทินา (ธาตุ. ๒๔๖) คหิเต เตเนว รุปฺปนาทินา เภเทน เตสํ [Pg.26] อญฺญมญฺญํ วิสภาคตาปิ คหิตา เอวาติ วิปฺปโยโค โหตีติ โยชนา. เภเท ปน อคฺคหิเต เตน เตน คหเณนาติ ยถาวุตฺเต อวิชฺชมานตาทีปเก วิเสเส, วิสภาเค วา อคฺคหิเต ‘‘เวทนา, สญฺญา, สงฺขารกฺขนฺโธ ตีหิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน สตฺตหิ ธาตูหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทินา เตน เตน คหเณน สภาคตาทีปเนน วิสภาคตาย อคฺคหิตตฺตา สภาคตาว โหติ. ตถา จ สติ สภาคตฺเต กา ปเนตฺถ สภาคตาติ อาห ‘‘วิชฺชมานตาย…เป… โหตี’’ติ. ตสฺสาติ สภาคตาย. ตสฺมาติ วิสภาคตาย อลพฺภมานตฺตา, สภาคตาย จ ลพฺภมานตฺตา.

"구분이 없는 것들과"란 이질성이 없기 때문에 구분되지 않는 것들을 말한다. "시간의 구분이 언급되지 않은 경우"란 시간의 특별한 구분이 언급되지 않은 경우를 말한다. "존재하지 않는 것의... 결합은 없다"는 이것은 나머지 논리(pārisesa)에 의해 존재하는 것과 존재하는 것의 결합을 나타낸 것이다. 존재하지 않음을 나타내는 구분을 취했을 때, 취해진 법들에서 그것들과 분리된 것들의 존재하지 않음을 나타내는 특별한 경우에, "무색계의 태생은 하나의 무더기, 열 개의 감각장소, 열여섯 개의 요소와 분리된다"는 등(Dhātu. 246)으로 취해졌을 때, 바로 그 부서짐 등의 구분에 의해 그것들의 상호 이질성 또한 취해진 것이므로 분리가 성립한다는 결합이다. 그러나 구분을 취하지 않았을 때, 그 각각의 취함에 의해, 즉 앞에서 말한 존재하지 않음을 나타내는 특별한 경우나 혹은 이질성을 취하지 않았을 때, "수온, 상온, 행온은 세 무더기, 한 감각장소, 일곱 요소와 결합한다"는 등으로 그 각각의 취함에 의해 동질성을 나타냄으로써 이질성이 취해지지 않았기에 동질성일 뿐이다. 그렇게 되어 동질성이 있을 때, 거기서 어떤 것이 동질성인가를 "존재함에 의해... 된다"고 하였다. "그것의"란 동질성의 의미이다. "그러므로"란 이질성을 얻을 수 없고 동질성을 얻을 수 있기 때문이다.

---

๒๖๒. วิตกฺโก วิยาติ สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺโก วิย. โส หิ วิตกฺกรหิตตฺตา อวิตกฺโก วิจารมตฺโต จ. เตนาห ‘‘โกฏฺฐาสนฺตรจิตฺตุปฺปาเทสุ อลีนา’’ติ. ตโต เอว โส อปฺปธาโน, ทุติยฌานธมฺมา เอเวตฺถ ปธานาติ อาห ‘‘เย ปธานา’’ติ. เตเนวาติ สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺกสฺส อวิตกฺกวิจารมตฺตคฺคหเณน อิธ อคฺคหิตตฺตา, วิตกฺกตฺติเก ทุติยราสิเยว จ อธิปฺเปตตฺตา. อนนฺตรนเยติ สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทนิทฺเทเส. สมุทยสจฺเจน สมานคติกา สทิสปฺปวตฺติกา. อิตีติ อิมินา การเณน. เต อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา น คหิตา, สมุทยสจฺจํ วิย น เทสนารุฬฺหา. น สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกาติ โยชนา. ยทิ หิ เต สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกา สิยุํ, ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา, เตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา, เต ธมฺมา น เกหิจิ ขนฺเธหิ, น เกหิจิ อายตเนหิ, เอกาย ธาตุยา วิปฺปยุตฺตา’’ติ วตฺตพฺพา สิยุํ. ยสฺมา ปน เต สมุทยสจฺเจน สมานคติกา. ยถา หิ เย สมุทยสจฺเจน สมฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตา, เตสํ เกหิจิ วิปฺปโยคํ วตฺตุํ น สกฺกา, เอวํ เตหิปิ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘สมุทยสจฺจาทีนี’’ติอาทิ. ทสโม…เป… วุตฺโตติ เอตฺถ ทสมนเย เตหิ อวิตกฺกวิจารมตฺเตหิ วิปฺปยุตฺเตหิ วิปฺปยุตฺตานํ โสฬสหิ ธาตูหิ วิปฺปโยโค วุตฺโต, โอสานนเย เตหิ วิปฺปยุตฺตานํ อฏฺฐารสหิ ธาตูหิ สงฺคโห จ วุตฺโตติ ตสฺมา น เต สวิตกฺกสวิจาเรหิ สมานคติกาติ ทสฺเสติ.

262. "위딱카(일으킨 생각)처럼"이란 위딱카와 위짜라(지속적 고찰)가 있는 마음의 일어남들 중의 위딱카와 같다. 그것은 위딱카가 없기 때문에 '위딱카는 없고 위짜라만 있는 것'이다. 그래서 "부분들 사이의 마음의 일어남들 속에서 섞이지 않은 것"이라고 하였다. 바로 그 때문에 그것은 주된 것이 아니며, 여기서는 제2선(jhāna)의 법들이 주된 것이기에 "주된 것들"이라고 하였다. 바로 그 때문에 위딱카와 위짜라가 있는 마음의 일어남들 중에서 위딱카를 '위딱카는 없고 위짜라만 있는 것'으로 취함으로써 여기서는 취해지지 않았고, 위딱카 삼법(tikka)의 두 번째 부류에서만 의도되었기 때문이다. 바로 다음의 방식(naya)에서는 결합과 분리의 구절에 대한 설명이다. 집성제와 동일한 진행을 하고 유사하게 작용한다. "이와 같이"라는 이 원인 때문에, 그 '위딱카는 없고 위짜라만 있는 법들'은 취해지지 않았으며, 집성제처럼 설법에 오르지 않았다. 위딱카와 위짜라가 있는 것들과 동일한 진행을 하는 것이 아니라는 결합이다. 만약 그것들이 위딱카와 위짜라가 있는 것들과 동일한 진행을 한다면, "위딱카는 없고 위짜라만 있는 법들과 결합된 법들이, 그 법들과 분리된 법들은 어떤 무더기와도, 어떤 감각장소와도 분리되지 않으며, 하나의 요소와 분리된다"고 말해야 할 것이다. 그러나 그것들은 집성제와 동일한 진행을 하기 때문이다. 왜냐하면 집성제와 결합된 것들과 분리된 것들에 대해 어떤 분리를 말할 수 없는 것처럼, 이 법들도 그러하기 때문이다. 실제 "집성제 등"이라고 설할 것이다. 열 번째 방식에서 그 '위딱카는 없고 위짜라만 있는 법들'과 분리된 것들이 열여섯 가지 요소와 분리된다고 설해졌고, 마지막 방식에서는 그것들과 분리된 것들이 열여덟 가지 요소에 포함된다고 설해졌으므로, 그 법들은 위딱카와 위짜라가 있는 법들과 동일한 진행을 하는 것이 아님을 보여준다.

---

วิตกฺกสหิเตสูติ [Pg.27] สหวิตกฺเกสุ. เตสูติ อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุ สห วิตกฺเกน ทุติยชฺฌานธมฺเมสุ, ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา’’ติ คหิเตสุ วุตฺเตสูติ อตฺโถ. สพฺเพปิ เตติ ทุติยชฺฌานธมฺมา วิตกฺโก จาติ สพฺเพปิ เต ธมฺมา สกฺกา วตฺตุํ. ตถา หิ สมฺปโยควิปฺปโยคปทนิทฺเทเส ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา เอเกน ขนฺเธน เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ สมฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เอเกน ขนฺเธนาติ สงฺขารกฺขนฺเธน. โส หิ สมุทาโยติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตา ธมฺมา’’ติ วุตฺตธมฺมสมุทาโย. นนุ วิตกฺโกเปตฺถ ธมฺมสงฺคหํ คโต, โส จ วิจารโต อญฺเญนปิ สมฺปยุตฺโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น หิ ตเทกเทสสฺส…เป… โหตี’’ติ. ยถาติอาทินา ตเมวตฺถํ อิทฺธิปาทนิทสฺสเนน วิภาเวติ. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิทฺธิปาทสมุทายสฺส เอกเทสภูตานํ ฉนฺทิทฺธิปาทาทีนํ ตีหิ ขนฺเธหิ สมฺปโยโค วุตฺโต, ตํสมุทายสฺส น โหติ, เอวํ อิธาปิ วิตกฺกสฺส อญฺเญหิ สมฺปโยโค อวิตกฺกวิจารมตฺตสฺส สมุทายสฺส น โหตีติ.

"위딱카를 수반하는 것들에서"란 위딱카와 함께하는 것들에서이다. "그것들에서"란 위딱카는 없고 위짜라만 있는 것들 중 위딱카와 함께하는 제2선의 법들을 "위딱카는 없고 위짜라만 있는 것들"이라고 취하여 설했다는 뜻이다. 제2선의 법들과 위딱카를 포함한 그 모든 법들을 말할 수 있다. 실제 결합과 분리 구절의 설명에서 "위딱카는 없고 위짜라만 있는 법들은 하나의 무더기, 하나의 감각장소, 하나의 요소, 그리고 어떤 것들과 결합한다"고 설해졌다. 거기서 "하나의 무더기"란 행온(상카라 무더기)이다. 그것이 집합체이기 때문이며, "위딱카는 없고 위짜라만 있는 법들"이라고 설해진 법들의 집합체이다. "위딱카도 여기서 법들의 갈래에 들어갔는데, 그것은 위짜라와는 다른 것과도 결합하는 것이 아닌가"라는 반론을 염두에 두고 "실로 그것의 한 부분은... 되지 않는다"고 하였다. "마치 ~처럼" 등으로 바로 그 뜻을 신족(iddhipāda)의 예로 밝힌다. 그 뜻은 이와 같다. 마치 신족의 집합체 중의 한 부분인 욕신족 등은 세 무더기와 결합한다고 설해졌으나 그 집합체 전체는 그렇지 않은 것처럼, 이와 같이 여기서도 위딱카가 다른 것들과 결합하는 것이 '위딱카는 없고 위짜라만 있는' 집합체에는 해당하지 않는다는 것이다.

---

ยทิ เอวํ ‘‘อิทฺธิปาโท ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทิ น วตฺตพฺพนฺติ เจ? โน น วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เตสูติ อิทฺธิปาเทสุ. สมุทายสฺสาติ อิทฺธิปาทสมุทายสฺส. เตหิ เวทนากฺขนฺธาทีหิ สมฺปยุตฺตตา วุตฺตา ‘‘อิทฺธิปาโท ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สมฺปยุตฺโต’’ติอาทินา. เตนาติ วิจาเรน. น หีติอาทินา ยถาธิคตธมฺมานํ สมฺปยุตฺตตาย นวตฺตพฺพาภาวํ อุทาหรณทสฺสนวเสน วิภาเวติ. เกจิ วิจิกิจฺฉา ตํสหคตา จ โมหวชฺชา โมเหน สมฺปยุตฺตา, เกจิ อสมฺปยุตฺตา. โมเหนาติ วิจิกิจฺฉาสหคตโมหเมว สนฺธาย วทติ. อิติ อิมินา การเณน น สมุทาโย เตน โมเหน สมฺปยุตฺโต. อญฺโญ โกจิ ธมฺโม เหตุภาโว นาปิ อตฺถิ, เยน เหตุนา โส ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุโกติ วุตฺโต สมุทาโย. เอวนฺติ อิมินา นเยน ‘‘ภาวนา…เป… โยปิ สมฺปยุตฺตา’’ติ นวตฺตพฺพตาย นิทสฺเสตพฺพาติ อตฺโถ. เอวนฺติ ยถา ทสฺสเนนปหาตพฺพเหตุกสมุทายสฺส สมฺปยุตฺตตา น วตฺตพฺพา, เอวํ เยน ธมฺเมน อวิตกฺก…เป… สิยา, ตํ น นตฺถิ. ตสฺมาติ ยสฺมา อวิตกฺกวิจารมตฺเตสุ โกจิปิ วิจาเรน อสมฺปยุตฺโต นตฺถิ, ตสฺมา. เตติ อวิตกฺกวิจารมตฺตา [Pg.28] ธมฺมา. เอกธมฺเมปิ…เป… กโต ยถา ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา อสงฺขตา ธมฺมา’’ติ.

만일 이와 같이 ‘신족(iddhipāda)은 두 가지 온(khandha)과 상응한다’는 등의 말을 해서는 안 된다고 한다면? 그렇지 않다. 말해서는 안 되는 것이 아님을 보이면서 ‘그러나 마치 ~와 같이’라는 등의 말을 하였다. 거기서 ‘그것들 중에’란 신족들 중에라는 뜻이다. ‘집합(모임)의’란 신족의 집합의라는 뜻이다. ‘신족은 두 가지 온과 상응한다’는 등의 말로 수온(vedanākkhandha) 등과의 상응함이 설해졌다. ‘그것으로’란 고찰(vicāra)로써이다. ‘진실로 ~ 아니다’라는 등의 말로 이미 얻어진 법들의 상응함에 대해 말해서는 안 될 것이 없음을 예시를 들어 밝히고 있다. 어떤 의심(vicikicchā)과 그와 함께하는 것들은 미혹(moha)을 제외하고는 미혹과 상응하며, 어떤 것들은 상응하지 않는다. ‘미혹으로’란 의심과 함께하는 미혹만을 가리켜 말한다. 이와 같은 이유로 집합은 그 미혹과 상응하지 않는다. 원인의 상태가 되는 다른 어떤 법도 없으니, 그 원인으로 인해 그 집합이 ‘견도에 의해 끊어져야 할 원인을 가진 것(dassanenapahātabbahetuko)’이라고 설해진 것이다. ‘이와 같이’란 이런 방식으로 ‘수습(bhāvanā) … 또한 상응하는 것’이라고 말해서는 안 됨을 보여주어야 한다는 뜻이다. ‘이와 같이’란 견도에 의해 끊어져야 할 원인을 가진 집합의 상응함에 대해 말해서는 안 되는 것처럼, ‘무심(avitakka) … 이 될’ 그러한 법은 없지 않다. ‘그러므로’란 무심·무사(avitakkavicāramatta)의 상태에서는 어떤 것도 고찰(vicāra)과 상응하지 않는 것이 없기 때문에 그러하다. ‘그것들’이란 무심·무사의 법들이다. ‘한 법에서도 …’라고 한 것은 마치 ‘조건 지어지지 않은 법들(appaccayā dhammā), 형성되지 않은 법들(asaṅkhatā dhammā)’이라고 한 것과 같다.

---

ฉฏฺฐนยสมฺปโยควิปฺปโยคปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제6법 상응·불상응구에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. สตฺตมนโย สมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

7. 제7법 상응한 것으로부터 불상응한 구에 대한 설명

---

๓๐๖. เตหิ สมุทยสจฺจาทีหิ ขนฺธตฺตยขนฺเธกเทสาทิเก สมฺปยุตฺเต สติปิ, สมฺปยุตฺเตหิ จ วิปฺปยุตฺเต รูปนิพฺพานาทิเก ตทญฺญธมฺเม สติปิ วิปฺปโยคาภาวโต. สงฺเขเปน วุตฺตมตฺถํ วิตฺถาเรน ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทโต อญฺญธมฺมานํ อวสิฏฺฐานํ กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค น หิ อตฺถิ ขนฺธปญฺจกาทีนํ สงฺคณฺหนโต เตสํ. เต เอว จิตฺตุปฺปาทาติ เต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทา เอว. ตทญฺญธมฺมานนฺติ ตทญฺญธมฺมานมฺปีติ ปิ-สทฺทโลโป ทฏฺฐพฺโพ. ตถาติ อิมินา น จ เต เอว ธมฺมา อฑฺฒทุติยายตนธาตุโย, อถ โข เต จ ตโต อญฺเญ จาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ.

306. 그 집성제(samudayasacca) 등과 세 가지 온이나 온의 일부 등이 상응할지라도, 상응하는 것들과 불상응하는 색(rūpa)·열반 등 그 밖의 법들이 있을 때에도 불상응이 없기 때문이다. 요약해서 설해진 의미를 상세히 보이기 위해 ‘진실로 ~ 아니다’라는 등의 말이 설해졌다. 그 탐욕과 함께하는 마음의 일어남으로부터 남은 다른 법들인 선·불선·무기의 법들에는 온 등과 어떤 불상응도 없으니, 그것들이 다섯 가지 온 등에 포함되기 때문이다. ‘그것들이 바로 마음의 일어남이다’란 그 탐욕과 함께하는 마음의 일어남들을 말한다. ‘그 밖의 다른 법들의’란 ‘그 밖의 다른 법들의 또한’에서 ‘또한(pi)’이라는 단어가 생략된 것으로 보아야 한다. ‘이와 같이’라는 이 말로 ‘그 법들만이 1.5 처(āyatana)·계(dhātu)가 아니라, 실로 그것들과 그 밖의 다른 것들이다’라는 이 의미를 결론짓는다.

---

นนุ ตทญฺญภาวโต เอว เตหิ อิตเรสํ วิปฺปโยโค สิทฺโธติ อาห ‘‘น จา’’ติอาทิ. ตทญฺญสมุทาเยหีติ ตโต โลภสหคตจิตฺตุปฺปาทโต อญฺญสมุทาเยหิ อญฺเญ โลภสหคตา ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา น โหนฺติ. กสฺมา? สมุทาเย…เป… วิปฺปโยคาภาวโต. ตสฺสตฺโถ – สมุทาเยน โลภสหคตตทญฺญธมฺมราสินา เอกเทสานํ โลภสหคตธมฺมานํ วิปฺปโยคาภาวโต, ตถา เย เอกเทสา หุตฺวา อญฺเญสํ อวยวานํ สมุทายภูตา, เตสญฺจ สมุทาเยน วิปฺปโยคาภาวโตติ. อเนน สมุทาเยน อวยวสฺส สมุทายสฺส อวยเวน จ ตสฺส น วิปฺปโยโค, อวยวสฺเสว ปน อวยเวนาติ ทสฺเสติ. เอส นโยติ ยฺวายํ สมุทยสจฺเจ วุตฺโต วิธิ, เอเสว มคฺคสจฺจสุขินฺทฺริยาทีสุ อรูปกฺขนฺเธกเทสตฺตา เตสนฺติ ทสฺเสติ. นิรวเสเสสูติ อพหิกตวิตกฺเกสุ. วิตกฺโก หิ สมุทายโต อพหิกโต. ‘‘โส หิ สมุทาโย’’ติอาทิโก วุตฺตนโย ลพฺภตีติ อาห ‘‘อคฺคหเณ การณํ น ทิสฺสตี’’ติ.

그 밖의 다른 것이기 때문에 그것들과 다른 것들의 불상응이 성립하지 않느냐고 묻는다면, ‘그렇지 않다’는 등의 말을 하였다. ‘그 밖의 집합들과’란 그 탐욕과 함께하는 마음의 일어남으로부터 다른 집합들과는 다른 탐욕과 함께하는 법들이 불상응하지 않는다는 것이다. 왜 그러한가? ‘집합에서 … 불상응이 없기 때문이다.’ 그 의미는, 탐욕과 함께하고 그 밖의 법들의 무리인 집합과 탐욕과 함께하는 법들의 일부분 사이에는 불상응이 없기 때문이며, 또한 일부분이 되어 다른 요소들의 집합이 된 것들과 그 집합 사이에도 불상응이 없기 때문이다. 이것으로 집합과 그 부분(요소), 그리고 부분과 그 집합 사이에는 불상응이 없으며, 오직 부분과 부분 사이에만 불상응이 있음을 보여준다. ‘이러한 방식’이란 이 집성제에서 설해진 법칙이 도성제나 즐거움의 감각기관(sukhindriya) 등에서도 적용되니, 그것들이 무색온의 일부이기 때문임을 보여준다. ‘남김없이’란 제외되지 않은 일으킨 생각(vitakka)들에서이다. 일으킨 생각은 집합에서 제외되지 않기 때문이다. ‘그것이 바로 집합이다’라는 등의 앞에서 설해진 방식이 얻어지므로, ‘받아들이지 않는(언급하지 않는) 원인이 보이지 않는다’라고 하였다.

---

อญฺเญสุปิ [Pg.29] สมุทยสจฺจาทีสุ วิสฺสชฺชนสฺส…เป… ทฏฺฐพฺพํ, ยโต สมุทยสจฺจาทิ อิธ น คหิตนฺติ อธิปฺปาโย. สมฺปยุตฺตาธิการโต ‘‘อญฺเญนา’’ติ ปทํ สมฺปยุตฺตโต อญฺญํ วทตีติ อาห ‘‘อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺสนฺติ อตฺโถ’’ติ. อิทานิ พฺยติเรเกนปิ ตมตฺถํ ปติฏฺฐาเปตุํ ‘‘อทุกฺขมสุขา…เป… คหิตานี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ลกฺขเณนาติ ‘‘อสมฺปยุตฺเตน อสมฺมิสฺส’’นฺติ วุตฺตลกฺขเณน. จิตฺตนฺติ ‘‘จิตฺเตหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติ ปญฺหํ อุปลกฺเขติ. สหยุตฺตปเทหิ สตฺตาติ ‘‘เจตสิเกหิ ธมฺเมหิ เย ธมฺมา’’ติอาทินา จิตฺเตน สหยุตฺเต ธมฺเม ทีเปนฺเตหิ ปเทหิ อาคตา สตฺต ปญฺหา. ติณฺณํ ติกปทานมคฺคหเณน อูโนติ กตฺวา. เย สนฺธาย ‘‘ติเก ตโย’’ติ วุตฺตํ. ตํ ปน เวทนาปีติตฺติเกสุ ปจฺฉิมํ, วิตกฺกตฺติเก ปฐมนฺติ ปทตฺตยํ เวทิตพฺพํ.

다른 집성제 등에서도 답변에 대해 … 보아야 하니, 집성제 등이 여기서 언급되지 않았다는 뜻이다. 상응(sampayutta)의 권능에 따라 ‘다른 것과’라는 구절은 상응하는 것과 다른 것을 말하므로, ‘상응하지 않는 것과 섞이지 않는다는 뜻이다’라고 하였다. 이제 반대의 경우로도 그 의미를 확립하기 위해 ‘괴롭지도 즐겁지도 않은 … 취해졌다’라는 말이 설해졌다. ‘이 특징으로’란 ‘상응하지 않는 것과 섞이지 않는다’고 설해진 특징으로이다. ‘마음’이란 ‘마음인 법들과 어떤 법들이’라는 질문을 가리킨다. ‘함께 결합된 구들로 일곱’이란 ‘심소(cetasika)인 법들과 어떤 법들이’라는 등으로 마음과 함께 결합된 법들을 밝히는 구들로 전해진 일곱 가지 질문이다. 세 가지 삼법(tika)의 구를 취하지 않음으로써 부족하게 되어 그렇게 되었다. 그것들을 염두에 두고 ‘삼법에서 셋’이라고 하였다. 그것은 수(vedanā) 삼법과 희(pīti) 삼법에서는 마지막 것이고, 심(vitakka) 삼법에서는 첫 번째 것인 세 구절임을 알아야 한다.

---

๓๐๙. อุทฺธฏปเทน ปกาสิยมานา อตฺถา อเภโทปจาเรน ‘‘อุทฺธฏปท’’นฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อุทฺธฏปเทน สมฺปยุตฺเตหี’’ติ. เตน จ ยถาวุตฺเตน อุทฺธฏปเทน. มเนน ยุตฺตาติ เอตฺถ มนนมตฺตตฺตา มโนธาตุ ‘‘มโน’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘มโนธาตุยา เอกนฺตสมฺปยุตฺตา’’ติ.

309. 제시된 구(uddhaṭapada)에 의해 나타나는 의미들을 무분별의 은유(abhedopacāra)로 ‘제시된 구’라고 불렀으므로 ‘제시된 구와 상응하는 것들로’라고 하였다. 그리고 앞에서 언급된 제시된 구로써이다. ‘마음(manena)과 결합된’에서 여기서는 생각함(manana) 자체이므로 의계(manodhātu)를 ‘마음(mano)’이라 하였다고 보고 ‘의계와 전적으로 상응하는’이라고 하였다.

---

สตฺตมนยสมฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제7법 상응한 것으로부터 불상응한 구에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. อฏฺฐมนโย วิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

8. 제8법 불상응한 것으로부터 상응한 구에 대한 설명

---

๓๑๗. รูปกฺขนฺเธน วิปฺปยุตฺตา นาม จตฺตาโร อรูปิโน ขนฺธา, เตสํ อญฺเญหิ สมฺปโยโค นาม นตฺถิ ตาทิสสฺส อญฺญสฺส สมฺปโยคิโน อภาวโต. สมุทายสฺส จ เอกเทเสน สมฺปโยโค นตฺถีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เวทนากฺขนฺธาทีหิ วิปฺปยุตฺตํ รูปํ นิพฺพานญฺจ, ตสฺส เกนจิ สมฺปโยโค นตฺเถวาติ อาห ‘‘รูปกฺขนฺธาทีหิ…เป… นตฺถี’’ติ. เตนาติ ‘‘รูปกฺขนฺเธน เย ธมฺมา วิปฺปยุตฺตา’’ติอาทิวจเนน.

317. 색온(rūpakkhandha)과 불상응하는 것은 네 가지 무색온(arūpino khandhā)이며, 그것들이 다른 것들과 상응하는 일은 없으니 그와 같은 다른 상응하는 것이 없기 때문이다. 집합과 그 부분 사이에는 상응이 없다는 것은 앞에서 설해진 의미와 같다. 수온 등과 불상응하는 색과 열반은 그 무엇과도 상응하지 않으므로 ‘색온 등과 … 없다’고 하였다. ‘그것으로’란 ‘색온과 어떤 법들이 불상응하는가’라는 등의 문장으로이다.

---

อฏฺฐมนยวิปฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제8법 불상응한 것으로부터 상응한 구에 대한 설명이 끝났다.

---

๙. นวมนโย สมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา

9. 제9법 상응한 것으로부터 상응한 구에 대한 설명

---

๓๑๙. ‘‘สมาสปทํ [Pg.30] อิท’’นฺติ วตฺวา อยํ นาม สมาโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺส ขนฺธาทิโน’’ติอาทิมาห, ยสฺส เวทนากฺขนฺธาทิโนติ อตฺโถ. ยํ อิธ สมฺปยุตฺตํ วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ นวมนเย ยํ ธมฺมชาตํ สมฺปยุตฺตนฺติ วุตฺตํ. รูปกฺขนฺธาทีสุ อรณนฺเตสุ อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาธมฺเมสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ตญฺหิ ธมฺมชาตํ อตฺตนา สมฺปยุตฺเตน เวทนากฺขนฺธาทินา สยํ สมฺปยุตฺตนฺติ นิทฺธาริตํ. อโยโคติ อสมฺปโยโค. วกฺขติ ทสมนเย. ตตฺถ หิ ‘‘รูปกฺขนฺเธน เวทนาทโย วิปฺปยุตฺตา, เตหิ รูปกฺขนฺโธ วิปฺปยุตฺโต’’ติ วตฺวา นิพฺพานํ กถนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘นิพฺพานํ ปน สุขุมรูปคติกเมวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘มนายตนํ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา เกหิจิ วิปฺปยุตฺต’’นฺติ เอตฺถ หิ ยถา สุขุมรูปํ วิย สรูปโต อนุทฺธฏมฺปิ นิพฺพานํ เกหิจีติปเทน คหิตเมว โหตีติ เอทิเสสุ ฐาเนสุ นิพฺพานํ สุขุมรูปคติกนฺติ วิญฺญายติ, เอวมิธาปิ ‘‘รูปมิสฺสเกหิ วา’’ติ เอเตน อนุปาทินฺนอนุปาทานิยาทีหิ นิพฺพานมิสฺสเกหิปิ อสมฺปโยโค วุตฺโต โหตีติ ทฏฺฐพฺโพ. อวิกลจตุกฺขนฺธสงฺคาหเกหิ ปเทหิ สหวตฺติโน อญฺญสฺส สมฺปโยคิโน อภาวโต อตีตานาคเตหิ จ สมฺปโยโค นตฺเถวาติ ตสฺส อยุชฺชมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺตมานานเมว…เป… อรูปภวาทีหีติ อตฺโถ’’ติ อาห. อิตเรติ เย สมฺปโยคํ ลภนฺติ, เก ปน เต รูเปน อสมฺมิสฺสา อรูเปกเทสภูตา. เตนาห ‘‘เวทนากฺขนฺธาทโย’’ติ.

319. ‘이것은 결합된 구절이다’라고 말하며 이것이 어떤 결합(합성어)인지를 보여주기 위해 ‘그의 온 등이(yassa khandhādino)’ 등을 말하였으니, 그의 수온(受蘊) 등이란 뜻이다. ‘여기서 상응하는 것으로 설해진 것’이란 이 아홉 번째 방식에서 어떤 법의 무리가 상응하는 것으로 설해진 것을 말한다. ‘색온 등 무쟁(無諍)의 법들 중에서, 내부와 외부의 마띠까 법들 중에서’라는 구절에서 처소격은 한정을 나타낸다. 왜냐하면 그 법의 무리는 자신과 상응하는 수온 등에 의해 스스로 상응하는 것으로 한정되기 때문이다. ‘Ayogo’는 상응하지 않음(asampayogo)이다. 열 번째 방식에서 설할 것이다. 거기서 ‘색온과 수온 등은 비상응하며, 그것들과 색온은 비상응한다’라고 말하고 나서, 열반은 어떠한가라는 질문을 염두에 두고 ‘열반은 미세한 물질의 상태와 같다’라고 설해졌다. ‘의처(意處)는 하나의 처와 하나의 계와 어떤 것들과 비상응한다’라는 구절에서, 미세한 물질처럼 그 자체로 드러나지 않더라도 열반은 ‘어떤 것들(kehicī)’이라는 단어에 의해 포함되는 것처럼, 이러한 대목들에서 열반은 미세한 물질의 상태와 같은 것으로 이해된다. 이와 같이 여기서도 ‘물질과 섞인 것들에 의해서든’이라는 구절에 의해 취하지 않고 취착의 대상도 아닌 것 등 열반과 섞인 것들과의 비상응도 설해진 것으로 보아야 한다. 결여됨이 없는 4온을 포함하는 구절들과 함께 존재하는 다른 상응하는 것이 없기 때문에, 과거와 미래의 것들과의 상응은 아예 없음을 보여주기 위해 ‘현재의 것들만… 중략… 무색유(無色有) 등의 뜻이다’라고 하였다. 그 외의 것들이란 상응을 얻는 것들인데, 그것들은 무엇인가? 물질과 섞이지 않고 무색계의 일부가 된 것들이다. 그래서 ‘수온 등’이라고 하였다.

---

นวมนยสมฺปยุตฺเตนสมฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아홉 번째 방식인 상응하는 것과 상응하는 구절에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๐. ทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

10. 열 번째 방식인 비상응하는 것과 비상응하는 구절에 대한 설명

---

๓๕๓. เย วิปฺปยุตฺเตน วิปฺปยุตฺตภาเวน ปาฬิยํ อคฺคหิตา, เตสุ เกจิ วิปฺปยุตฺตสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวโต เกจิ ขนฺธาทีหิ วิปฺปโยคสฺเสว อสมฺภวโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ธมฺมายตนาทิธมฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพจิตฺตุปฺปาทคตธมฺมภาวโตติ อิมินา ภินฺนกาลตาทิวิเสสวโต อรูปกฺขนฺธสฺส วิปฺปยุตฺตสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวมาห, อนารมฺมณมิสฺสกภาวโตติ อิมินา ปน สพฺพสฺสปิ. กามภโว [Pg.31] อุปปตฺติภโว สญฺญีภโว ปญฺจโวการภโวติ อิเม จตฺตาโร มหาภวา. วิปฺปโยคาภาวโตติ วิปฺปโยคาสมฺภวโต. น หิ เย ทุกฺขสจฺจาทีหิ วิปฺปยุตฺตา, เตหิ วิปฺปยุตฺตานํ เตสํเยว ทุกฺขสจฺจาทีนํ ขนฺธาทีสุ เกนจิ วิปฺปโยโค สมฺภวติ.

353. 빠알리에서 비상응하는 것과 비상응함이라는 상태로 취해지지 않은 것들 중에서, 어떤 것들은 비상응하는 다른 법이 없기 때문이며, 어떤 것들은 온(蘊) 등과 비상응하는 것 자체가 불가능하기 때문이라는 이 뜻을 보여주기 위해 ‘법처(法處) 등의 법들’이라고 시작하는 말을 하였다. 거기서 ‘모든 마음의 일어남에 속한 법의 상태이기 때문에’라는 말로는, 시간의 다름 등의 차이를 가진 무색온에 비상응하는 다른 법이 없음을 말한 것이며, ‘대상과 섞이지 않은 상태이기 때문에’라는 말로는 모든 것에 대해 말한 것이다. 감각세계의 존재(kāmabhava), 태어남의 존재(upapattibhavo), 유상유(saññībhavo), 오온유(pañcavokārabhavo)라는 이 네 가지 큰 존재들이 있다. ‘비상응의 부재로 인하여’라는 것은 비상응이 불가능하기 때문이다. 괴로움의 성제(dukkhasaccā) 등과 비상응하는 것들이, 그것들과 비상응하는 바로 그 괴로움의 성제 등이 온 등 중의 어떤 것과 비상응하는 것은 가능하지 않기 때문이다.

---

ทสมนยวิปฺปยุตฺเตนวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열 번째 방식인 비상응하는 것과 비상응하는 구절에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๑. เอกาทสมนโย สงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

11. 열한 번째 방식인 포함된 것과 상응·비상응하는 구절에 대한 설명

---

๔๐๙. เตติ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมา. เสเสหีติ อวสิฏฺเฐหิ เวทนาสญฺญาวิญฺญาณกฺขนฺเธหิ. ‘‘เอเตน สห สมฺพนฺโธ’’ติ อิมินา ปทานํ สมฺพนฺธทสฺสนมุเขน ‘‘สมุทยสจฺเจน เย ธมฺมา สมฺปยุตฺตา’’ติ ปาฬิยา อตฺถวิวรณํ ปากฏตรํ กตฺวา เกหิจีติปทสฺสตฺถํ กาตุํ ‘‘เกหิจีติ เอตสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. อตฺถํ ทสฺเสตุํ อาหาติ สมฺพนฺโธ. วิเสเสตฺวาติ เอตฺถ เตสํ ธมฺมานํ ตณฺหาวชฺชานํ สงฺขารกฺขนฺธธมฺมายตนธมฺมธาตุปริยาปนฺนตากิตฺตนํ วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพํ, ยโต เต สมุทยสจฺเจน ขนฺธาทิสงฺคเหน สงฺคหิตาติ วุตฺตา. สยํ อตฺตนา สมฺปยุตฺโต น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อตฺตวชฺเชหี’’ติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตํ น วตฺตพฺพํ จิตฺเตน สมฺปยุตฺตนฺติปิ, จิตฺเตน วิปฺปยุตฺตนฺติปี’’ติ. สมฺปโยคารเหหีติ วิเสสนํ สุขุมรูปํ นิพฺพานนฺติ ทฺเว สนฺธาย กตํ, น ตณฺหาทิเก.

409. ‘그것들’이란 행온(行蘊)의 법들이다. ‘나머지들과’란 남은 수·상·식온들과이다. ‘이것과 함께 결합됨’이라는 이 구절로 단어들의 결합을 보여주는 방식을 통해 ‘집성제와 상응하는 법들’이라는 빠알리의 의미 해설을 더욱 분명하게 하고 ‘어떤 것들(kehicī)’이라는 단어의 뜻을 밝히기 위해 ‘kehicīti etassa panā’ 등을 말하였다. ‘뜻을 보이기 위해 말했다’는 것이 연결 관계이다. ‘구별하여’라는 것은, 갈애를 제외한 그 법들이 행온·법처·법계에 포함된다는 것을 일컫는 것이 구별로 보아야 한다. 왜냐하면 그것들은 집성제로서 온 등의 분류에 포함된다고 설해졌기 때문이다. 자기 자신은 상응하지 않는다고 ‘자신을 제외한 것들과’라고 설해졌다. 그래서 ‘마음은 마음과 상응한다고도 말해서는 안 되고, 마음과 비상응한다고도 말해서는 안 된다’라고 설해진 것이다. ‘상응할 만한 것들과’라는 구별은 미세한 물질과 열반 두 가지를 염두에 두고 한 것이지, 갈애 등을 염두에 두고 한 것이 아니다.

---

เอกาทสมนยสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열한 번째 방식인 포함된 것과 상응·비상응하는 구절에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๒. ทฺวาทสมนโย สมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

12. 열두 번째 방식인 상응하는 것과 포함·포함되지 않는 구절에 대한 설명

---

๔๑๗. นวมนเย สมฺปโยควิสิฏฺฐา สมฺปยุตฺตา อุทฺธฏา, ทฺวาทสมนเย จ สมฺปโยควิสิฏฺฐา สงฺคหิตาสงฺคหิตาติ อุภยตฺถาปิ สมฺปโยควิสิฏฺฐาว คหิตาติ อาห ‘‘ทฺวาทสม…เป… ลพฺภนฺตี’’ติ.

417. 아홉 번째 방식에서는 상응의 차별이 상응하는 것으로 제시되었고, 열두 번째 방식에서도 상응의 차별이 포함·포함되지 않는 것으로 제시되었으므로, 두 곳 모두에서 상응의 차별만이 취해졌다고 하여 ‘열두 번째… 중략… 얻어진다’라고 하였다.

---

ทฺวาทสมนยสมฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열두 번째 방식인 상응하는 것과 포함·포함되지 않는 구절에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๓. เตรสมนโย อสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา

13. 열세 번째 방식인 포함되지 않는 것과 상응·비상응하는 구절에 대한 설명

---

๔๔๘. เยหีติ [Pg.32] รูปกฺขนฺธธมฺมายตนาทีหิ. ตีหิปิ ขนฺธายตนาทิสงฺคเหหิ. ปุน เยหีติ อรูปภวาทีหิ. โอฬาริกายตนาเนว โหนฺติ อายตนธาตุสงฺคเหหิปิ อสงฺคหิตตฺตา. เตติ จตุโวการภวาทโย. วุตฺตาวเสสาติ รูปกฺขนฺธธมฺมายตนาทีหิ อวสิฏฺฐา. สติปิ อสงฺคาหกตฺเต เตหิ อสงฺคหิตานํ สมฺปโยโค น สมฺภวตีติ เวทนากฺขนฺธาทโย อิธ เตรสมนเย วิสฺสชฺชนํ น รุหนฺติ นาโรหนฺติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘เวทนากฺขนฺเธน หิ ขนฺธาทิวเสน รูปารูปธมฺมา อสงฺคหิตา โหนฺติ, เตสญฺจ สมฺปโยโค นาม นตฺถี’’ติ (ธาตุ. ๔๔๘) อสงฺคาหกา เอว น โหนฺติ อวิกลปญฺจกฺขนฺธาทิสมุทายภาวโต.

448. ‘어떤 것들에 의해’란 색온·법처 등에 의해서이다. ‘세 가지로도’란 온·처·계의 포함에 의해서이다. ‘다시 어떤 것들에 의해’란 무색유 등에 의해서이다. 오직 거친 처들만이 처와 계의 포함으로도 포함되지 않기 때문이다. ‘그것들’이란 사온유 등을 말한다. ‘설해진 것 이외의 것’이란 색온·법처 등에서 남은 것들이다. 포함하지 않는 상태일지라도 그것들에 의해 포함되지 않는 것들과의 상응은 발생하지 않으므로, 수온 등은 여기 열세 번째 방식에서 답변으로 채택되지 않는다. 그래서 주석서에서 ‘수온에 의해서는 온 등의 분류로써 색법과 무색법이 포함되지 않으며, 그것들과의 상응이란 존재하지 않는다’라고 (Dhātu. 448) 하였다. 그것들은 결여됨이 없는 오온 등의 무리가 아니므로 포함하는 것 자체가 되지 못한다.

---

เตติ ‘‘ทุกฺขสจฺจาที’’ติ อาทิ-สทฺเทน วุตฺตธมฺมา. อสพฺพ…เป… สิยุํ อวิตกฺกาวิจาราทิธมฺมา วิย. น เตสํ วิปฺปโยโค นตฺถิ ตพฺพินิมุตฺตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส สมฺภวโต. เวทนากฺขนฺเธน อสงฺคหิตานํ อนารมฺมณมิสฺสกตฺตา น ‘‘วิปฺปโยคสฺส อตฺถิตายา’’ติ วุตฺตํ. ตถา จาห ‘‘รูปารูปธมฺมา อสงฺคหิตา’’ติ. อุภยาภาวโตติ สมฺปโยควิปฺปโยคาภาวโต. อนารมฺมณสหิตสพฺพวิญฺญาณตํธาตุสมฺปยุตฺตตทุภยธมฺมา อเจตสิกเจตสิกโลกิยปทาทีนํ วเสน เวทิตพฺพา.

‘그것들’이란 ‘괴로움의 성제 등’이라고 ‘등(ādi)’이라는 단어로 설해진 법들이다. 모든 것이 아닌 심사(尋伺)가 없는 법들 등과 같을 것이다. 그것들의 비상응이 없는 것은 아니다. 그것에서 벗어난 마음의 일어남이 존재하기 때문이다. 수온에 의해 포함되지 않은 것들은 대상과 섞이지 않았기 때문에 ‘비상응이 존재함’이라고 설하지 않았다. 그래서 ‘색법과 무색법은 포함되지 않는다’라고 설한 것이다. ‘둘 다 없기 때문에’란 상응과 비상응이 둘 다 없기 때문이다. 대상을 가지지 않는 것과 함께하는 모든 식의 성질과 계에 상응하는 그 두 가지 법은 무심소·유심소·세간의 구절 등의 구분에 따라 알아야 한다.

---

เตรสมนยอสงฺคหิเตนสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열세 번째 방식인 포함되지 않는 것과 상응·비상응하는 구절에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๔. จุทฺทสมนโย วิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา

14. 열네 번째 방식인 비상응하는 것과 포함·포함되지 않는 구절에 대한 설명

---

๔๕๖. ธมฺมสภาวมตฺตตฺตาติ สภาวธมฺมานํ ธมฺมมตฺตตฺตา อวตฺถาวิเสสมตฺตตฺตา.

456. ‘법의 자성일 뿐이기 때문에’란 자성법들의 법일 뿐임, 즉 상태의 차별일 뿐임을 의미한다.

---

สมุจฺฉิชฺชติ เอเตนาติ สมุจฺเฉโท. สงฺคหาทิวิจารปรินิฏฺฐานภูโต จุทฺทสมนโย. เตนาห ‘‘ปริโยสาเน นเย’’ติ. วิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมวิวิตฺตา ปุจฺฉา โมฆปุจฺฉา, สา ตถาภูตาปิ วิสฺสชฺเชตพฺพธมฺมาภาวสฺส ญาปิกา โหตีติ อาห ‘‘เตสํ ปุจฺฉาย โมฆตฺตา เต น ลพฺภนฺตี’’ติ. โมฆา ปุจฺฉา เอตสฺสาติ โมฆปุจฺฉโก. อฏฺฐโม นโย [Pg.33] ตตฺถ สพฺพปุจฺฉานํ โมฆตฺตา. เตน จ สหาติ เตน อฏฺฐมนเยน สทฺธึ อิมสฺมึ โอสานนเย อฏฺฐมนเย จ โอสานนเย จ เอเต ธมฺมายตนาทโย สพฺพปฺปกาเรน น ลพฺภนฺติ. วิปฺปโยคสฺสปิ อภาวาติ ตตฺถ การณมาห.

이것에 의해 끊어지기 때문에 단멸(samuccheda)이다. [이는] 포섭 등의 탐구를 완성하는 14번째 방법이다. 그래서 '마지막 방법에서'라고 하였다. 답변되어야 할 법이 결여된 질문이 헛된 질문(moghapucchā)인데, 그것이 그러함에도 답변되어야 할 법의 부재를 알게 해 주기 때문에 '그 질문이 헛되므로 그것들을 얻을 수 없다'라고 하였다. 헛된 질문을 가진 것이 헛된 질문자(moghapucchako)이다. 거기서 모든 질문이 헛되기 때문에 여덟 번째 방법이다. '그와 함께'라는 것은 그 여덟 번째 방법과 함께 이 마지막 방법에서, 즉 여덟 번째 방법과 마지막 방법 모두에서 이러한 법의 처(dhammāyatana) 등이 모든 면에서 얻어지지 않는다는 것이다. 불상응도 없기 때문이라는 것은 거기서 그 이유를 말한 것이다.

---

จุทฺทสมนยวิปฺปยุตฺเตนสงฺคหิตาสงฺคหิตปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

14가지 방법으로 상응함과 상응하지 않음, 포섭됨과 포섭되지 않음에 대한 구절의 주석이 끝났다.

---

ธาตุกถาปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

계설론(Dhātukathā)의 아누띠까(Anuṭīkā)가 완료되었다.

---

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-อนุฏีกา

인시설론(Puggalapaññatti)의 아누띠까(Anuṭīkā)

---

๑. มาติกาวณฺณนา

1. 마띠까(Mātikā) 주석

---

๑. ‘‘ธาตุกถํ [Pg.35] เทสยิตฺวา อนนฺตรํ ตสฺส อาห ปุคฺคลปญฺญตฺติ’’นฺติ วุตฺเต ตตฺถ การณํ สมุทาคมโต ปฏฺฐาย วิภาเวนฺโต ‘‘ธมฺมสงฺคเห’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยทิปิ ธมฺมสงฺคเห ผสฺสาทีนํ ปถวีอาทีนญฺจ ธมฺมานํ นานานยวิจิตฺโต อนุปทวิภาโคปิ กโต, น สงฺคโห เอว, โส ปน เตสํ กุสลตฺติกาทิเหตุทุกาทิติกทุเกหิ สงฺคหสนฺทสฺสนตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมสงฺคเห ติกทุกาทิวเสน สงฺคหิตานํ ธมฺมาน’’นฺติ. เตเนว หิ ตํ ปกรณํ ‘‘ธมฺมสงฺคโห’’ติ สมญฺญํ ลภิ. กามญฺจ ธมฺมสงฺคเหปิ ‘‘ตสฺมึ โข ปน สมเย จตฺตาโร ขนฺธา โหนฺตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๕๘) ขนฺธาทิวิภาโค ทสฺสิโต, โส ปน น ตถา สาติสโย, ยถา วิภงฺคปกรเณติ สาติสยํ ตํ คเหตฺวา อาห ‘‘วิภงฺเค ขนฺธาทิวิภาคํ ทสฺเสตฺวา’’ติ, ยโต ตํ ‘‘วิภงฺโค’’ตฺเวว ปญฺญายิตฺถ. ธาตุกถายาติ อาธาเร ภุมฺมํ, ตถา ‘‘ธมฺมสงฺคเห วิภงฺเค’’ติ เอตฺถาปิ. อาธาโร หิ สงฺคหณวิภชนปฺปเภทวจนสงฺขาตานํ อวยวกิริยานํ ตํสมุทายภูตานิ ปกรณานิ ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ. กรณวจนํ วา เอตํ, ธาตุกถาย กรณภูตายาติ อตฺโถ.

1. '계설론을 설하신 후 그다음에 인시설론을 설하셨다'고 말해진 것에 대해, 거기서 그 원인을 발생의 근원으로부터 분석하면서 '법집중(Dhammasaṅgaha)' 등을 말씀하셨다. 거기서 비록 법집중에서 촉(phassa) 등의 법들과 지(pathavī) 등의 법들에 대하여 여러 가지 방법으로 상세히 구절별 분석이 이루어졌으나, 그것은 단지 포섭(saṅgaha)뿐만이 아니라 그것들의 유익(kusala)의 삼락(tikadi)과 원인(hetu)의 이락(dukadi) 등에 의한 포섭을 보이기 위한 것이므로 '법집중에서 삼락과 이락 등에 따라 포섭된 법들의'라고 하였다. 바로 그 때문에 그 논서를 '법집중(Dhammasaṅgaho)'이라는 명칭으로 부르게 된 것이다. 비록 법집중에서도 '그때에 네 가지 온이 있다'는 등의 방식으로 온(khandha) 등의 분류가 제시되었으나, 그것은 분석론(Vibhaṅga)에서만큼 뛰어나지는 않기에, 그것이 탁월한 점을 취하여 '분석론에서 온 등의 분류를 보여주어'라고 말하였으니, 그로부터 그것을 '분석론(Vibhaṅgo)'이라 알게 된 것이다. '계설론에서(Dhātukathāyā)'라는 것은 장소를 나타내는 처격(bhumma)이며, '법집중에서, 분석론에서'라는 곳에서도 마찬가지이다. 왜냐하면 처소는 포섭, 분석, 세분화의 말씀으로 일컬어지는 부분적인 작용들의 모임이 된 논서들이기 때문이니, 마치 '나무에 가지가 있다'는 것과 같다. 또는 이것은 도구격의 말이니, 계설론을 도구로 삼았다는 의미이다.

---

เอตฺถ จ อภิญฺเญยฺยธมฺเม เทเสนฺโต เทสนากุสโล ภควา ติกทุกวเสน ตาว เนสํ สงฺคหํ ทสฺเสนฺโต ธมฺมสงฺคณึ เทเสตฺวา สงฺคหปุพฺพกตฺตา วิภาคสฺส ตทนนฺตรํ ขนฺธาทิวเสน วิภาคํ ทสฺเสนฺโต วิภงฺคํ เทเสสิ. ปุน ยถาวุตฺตวิภาคสงฺคหยุตฺเต ธมฺเม สงฺคหาสงฺคหาทินยปฺปเภทโต ทสฺเสนฺโต ธาตุกถํ เทเสสิ ตสฺสา อพฺภนฺตรพาหิรมาติกาสรีรกตฺตา. น หิ สกฺกา ขนฺธาทิเก กุสลาทิเก จ วินา สงฺคหาสงฺคหาทินยํ เนตุนฺติ. เตนาห ‘‘ตถาสงฺคหิตวิภตฺตาน’’นฺติ. เอวํ สงฺคหโต วิภาคโต ปเภทโต จ ธมฺมานํ เทสนา ยสฺสา [Pg.36] ปญฺญตฺติยา วเสน โหติ, โย จายํ ยถาวุตฺตธมฺมุปาทาโน ปุคฺคลโวหาโร, ตสฺส จ สมยวิมุตฺตาทิวเสน วิภาโค, ตํ สพฺพํ วิภาเวตุํ ปุคฺคลปญฺญตฺติ เทสิตาติ อิทเมเตสํ จตุนฺนํ ปกรณานํ เทสนานุกฺกมการณํ ทฏฺฐพฺพํ.

여기서 알아야 할 법들을 설하시면서 설법에 능숙하신 세존께서는 먼저 삼락과 이락의 방식에 따라 그것들의 포섭을 보여주시기 위해 법집중을 설하셨고, 분석은 포섭을 전제로 하기에 그다음에 온 등에 따른 분석을 보여주시기 위해 분석론을 설하셨다. 다시 앞에서 언급한 분석과 포섭을 갖춘 법들을 포섭·불포섭 등의 방법의 세분화에 따라 보여주시기 위해 계설론을 설하셨으니, 그것이 내적·외적 마띠까의 몸체이기 때문이다. 왜냐하면 온 등과 유익 등에서 포섭·불포섭 등의 방법 없이는 이끌어 갈 수 없기 때문이다. 그래서 '그와 같이 포섭되고 분석된 것들의'라고 하였다. 이와 같이 포섭, 분석, 세분화에 의한 법들의 설법이 어떤 시설(paññatti)에 의해 이루어지는지, 또한 앞에서 언급한 법들을 토대로 하는 인칭적 표현(puggalavohāra)은 무엇인지, 그리고 그것을 때에 따라 해탈한 자(samayavimutta) 등의 방식으로 분류한 것, 그 모든 것을 분석하기 위해 인시설론이 설해졌으니, 이것이 이 네 논서의 설법 순서의 원인임을 알아야 한다.

---

เตสนฺติ ธมฺมานํ. สภาวโตติ ‘‘ผสฺโส เวทนา’’ติอาทิสภาวโต. อุปาทายาติ ‘‘ปุคฺคโล สตฺโต โปโส’’ติอาทินา ขนฺเธ อุปาทาย. ปญฺญาปนํ ยาย ตชฺชาอุปาทาทิเภทาย ปญฺญตฺติยา โหติ, ตํ ปญฺญตฺตึ. ปเภทโตติ ขนฺธาทิสมยวิมุตฺตาทิวิภาคโต. ยาย ปญฺญตฺติยา สภาวโต อุปาทาย จ ปญฺญาปนนฺติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ตตฺถ เย ธมฺเม’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อสภาวปญฺญตฺติยาปิ มูลภูตํ อุปาทานํ สภาวธมฺโม เอว, เกวลํ ปน เตสํ ปวตฺติอาการเภทสนฺนิสฺสยโต วิเสโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย ธมฺเม…เป… โหตี’’ติ อาห. ตตฺถ ปุพฺพาปริยภาเวน ปวตฺตมาเนติ อิมินา ปพนฺธสนฺนิสฺสยตํ ทสฺเสนฺโต สนฺตานปญฺญตฺตึ วทติ, อสภาวสมูหวเสนาติ อิมินา เสสปญฺญตฺตึ. ติสฺโส หิ ปญฺญตฺติโย สนฺตานปญฺญตฺติ สมูหปญฺญตฺติ อวตฺถาวิเสสปญฺญตฺตีติ. ตตฺถ ปพนฺโธ สนฺตาโน. สมุทาโย สมูโห. อุปฺปาทาทิโก ทหรภาวาทิโก จ อวตฺถาวิเสโส. เตสุ อสภาวคฺคหเณน วินา ปพนฺธสมูหานํ อสภาวตฺเต สิทฺเธ อสภาวสมูหวเสนาติ อสภาวคฺคหณํ ปพนฺธสมูหวินิมุตฺตปญฺญตฺติสนฺทสฺสนตฺถนฺติ เตน อวตฺถาวิเสสปญฺญตฺติยา ปริคฺคโห วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ.

'그들의(tesaṃ)'란 법들의 [의미이다]. '자성으로(sabhāvato)'란 '촉, 수' 등의 자성으로 [말하는 것이다]. '근거하여(upādāya)'란 '보갈라, 중생, 인간' 등으로 온(khandha)에 근거하는 것이다. 그에 걸맞은 근거 등의 차이가 있는 시설에 의해 알려주는 것, 그것이 시설이다. '차이에 따라(pabhedato)'란 온 등과 때에 따라 해탈한 자 등의 분류에 따르는 것이다. 자성으로 또는 근거하여 알려주는 것이라는 요약된 의미를 상세히 설명하면서 '거기서 어떤 법들이...' 등을 말씀하셨다. 거기서 비자성시설(asabhāvapaññatti)의 경우에도 그 뿌리가 되는 근거는 자성법(sabhāvadhammo)일 뿐이며, 단지 그것들의 일어나는 양상의 차이에 의존하기 때문에 차이가 있음을 보여주기 위해 '어떤 법들이... (중략) ...된다'라고 하였다. 거기서 '전후의 상태로 일어나는 것에서'라는 말로 상속(pabanda)에 의존함을 보여줌으로써 상속시설(santānapaññatti)을 말하고, '비자성의 집단에 의해'라는 말로 나머지 시설들을 말한다. 왜냐하면 시설에는 상속시설, 집단시설(samūhapaññatti), 상태차이시설(avatthāvisesapaññatti)의 세 가지가 있기 때문이다. 거기서 상속(pabanda)이 상속(santāna)이다. 모임(samudāya)이 집단(samūha)이다. 일어남 등과 소년인 상태 등은 상태의 차이이다. 그것들 중에서 비자성이라는 표현을 제외하더라도 상속과 집단이 비자성임이 확립되는데, '비자성의 집단에 의해'라고 비자성을 언급한 것은 상속과 집단을 벗어난 시설을 보여주기 위함이니, 그것에 의해 상태차이시설을 포함한 것임을 알아야 한다.

---

เตสนฺติ ปุพฺเพ ยํ-สทฺเทน ปรามฏฺฐานํ อินฺทฺริยพทฺธธมฺมานํ. เตเนวาห ‘‘อญฺเญสญฺจ พาหิรรูปนิพฺพานาน’’นฺติ. สสภาวสมูหสสภาวปฺปเภทวเสนาติ รูปกฺขนฺธาทิสสภาวสมูหวเสน จกฺขายตนาทิสสภาววิเสสวเสน จ. ‘‘สสภาวสมูหสภาวเภทวเสนา’’ติ จ ปาโฐ. ตตฺถ สมูหสภาโวติ สภาวสนฺตานํ อวตฺถาวิเสสวิธุรํ สมูหวเสน ลกฺขณเมวาห. ตถา หิ ขนฺธปญฺญตฺติยาปิ สภาวปญฺญตฺติตา วุตฺตา. ตายาติ อายตนปญฺญตฺติอาทิปฺปเภทาย สภาวปญฺญตฺติยา. วิภตฺตา สภาวปญฺญตฺตีติ ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๒) วิภตฺตา ผสฺสาทิสภาวปญฺญตฺติ. สพฺพาปีติ ปิ-สทฺเทน สภาวธมฺเมสุ สามญฺญวเสน ปวตฺตํ กุสลาทิปญฺญตฺตึ สงฺคณฺหาติ. รูปาทิธมฺมานํ สมูโห สนฺตาเนน [Pg.37] ปวตฺตมาโน อวตฺถาวิเสสสหิโต เอกตฺตคฺคหณนิพนฺธโน สตฺโตติ โวหรียตีติ โส สภาวธมฺโม นาม ปน น โหตีติ อาห ‘‘ปุคฺคลปญฺญตฺติ ปน อสภาวปญฺญตฺตี’’ติ. ตายาติ ปุคฺคลปญฺญตฺติยา. ยสฺมา ปน ธมฺมานํ ปพนฺโธ สมูโห จ ธมฺมสนฺนิสฺสิโตติ วตฺตพฺพตํ อรหติ, ตสฺมา ‘‘ปริญฺเญยฺยาทิสภาวธมฺเม อุปาทาย ปวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ.

‘그것들의’(tesanti)라는 것은 이전에 ‘어떤’(yaṃ)이라는 단어로 언급된, 감관에 묶인 법(indriyabaddha-dhamma)들에 대한 것이다. 그래서 ‘그 외의 외부의 색과 열반의’라고 설하였다. ‘자성의 집합과 자성의 차별에 의해서’(sasabhāvasamūhasasabhāvappabhedavasena)라는 것은 색온 등의 자성의 집합에 의해서와 안처 등의 자성의 차별에 의해서라는 뜻이다. ‘자성 집합과 자성 차별에 의해서’(sasabhāvasamūhasabhāvabhedavasena)라는 독법도 있다. 거기서 ‘집합의 자성’(samūhasabhāva)이라는 것은 자성들의 상속이 상태의 차이가 없는 집합의 관점에서의 특징만을 말한 것이다. 이와 같이 온(khandha)의 가설(paññatti)에서도 자성의 가설임이 설해졌다. ‘그것에 의해서’(tāyāti)라는 것은 처의 가설 등의 차별이 있는 자성 가설에 의해서이다. ‘분류된 자성 가설’(vibhattā sabhāvapaññatti)이라는 것은 ‘촉은 닿음이다’(phasso phusanā)라는 등의 방식(Dhs. 2)으로 분류된 촉 등의 자성 가설이다. ‘모든 것도’(sabbāpī)에서 ‘도’(pi)라는 단어는 자성법들에 대해 일반적인 방식으로 일어나는 유루 등의 가설을 포함한다. 색 등의 법들의 집합이 상속으로 일어나면서 상태의 차이를 수반하여 단일하게 파악되는 근거가 되는 것을 ‘중생’이라 부르지만, 그것은 자성법이라고 할 수는 없으므로 ‘푸갈라 시설(인설)은 비자성 시설이다’라고 하였다. ‘그것에 의해서’(tāyāti)라는 것은 푸갈라 시설에 의해서이다. 그러나 법들의 연속과 집합은 법에 의거하고 있기 때문에 마땅히 언급되어야 하므로, ‘편지(pariññeyya) 등의 자성법을 근거로 하여 일어난 것’이라고 설하였다.

---

วิชฺชมานปญฺญตฺติ ปน ‘‘สภาวปญฺญตฺตี’’ติ วุตฺตา, อวิชฺชมานปญฺญตฺติ ‘‘อสภาวปญฺญตฺตี’’ติ วุตฺตา. สพฺพา ปญฺญตฺติโยติ อุปาทายปญฺญตฺติกิจฺจปญฺญตฺติอาทโย สพฺพา ปญฺญตฺติโย. ยทิ สพฺพา ปญฺญตฺติโย อิธ ทสฺสิตา โหนฺติ, กถํ ‘‘ปุคฺคลปญฺญตฺตี’’ติ นามํ ชาตนฺติ อาห ‘‘ขนฺธาทิปญฺญตฺตีสู’’ติอาทิ. อญฺญตฺถาติ ธมฺมสงฺคหาทีสุ. เย ธมฺเมติ เย ขนฺธาทิธมฺเม. ปญฺญตฺติยา วตฺถุภาเวนาติ ปญฺญาปนสฺส อธิฏฺฐานภาเวน. อธิฏฺฐานญฺหิ ปญฺญาเปตพฺพธมฺมา ปญฺญาปนสฺส. เอวญฺจ กตฺวา ขนฺธาทีหิ สทฺธึ ปุคฺคโล คหิโต. เย ธมฺเมติ วา เย ปญฺญตฺติธมฺเม. ปญฺญาเปตุกาโมติ นิกฺขิปิตุกาโม วตฺถุเภทโต อสงฺกรโต ฐเปตุกาโม. ปญฺญตฺติปริจฺเฉทนฺติ จ วตฺถุเภทภินฺนํ ปญฺญตฺติภูตํ ปริจฺเฉทํ. เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

실재하는 시설(vijjamānapaññatti)은 ‘자성 시설’이라 불리고, 실재하지 않는 시설(avijjamānapaññatti)은 ‘비자성 시설’이라 불린다. ‘모든 시설’(sabbā paññattiyo)이란 근거한 시설(upādāyapaññatti), 역할 시설(kiccapaññatti) 등 모든 시설을 의미한다. 만약 모든 시설이 여기서 제시된다면 어떻게 ‘푸갈라 시설’(인설)이라는 명칭이 생겨났는가에 대해 ‘온 등의 시설들에서’라고 설하였다. ‘다른 곳에서’(aññatthā)란 법집론(Dhammasaṅgaṇī) 등에서이다. ‘어떤 법들’(ye dhammā)이란 온 등의 법들을 말한다. ‘시설의 토대가 됨으로써’(paññattiyā vatthubhāvena)란 시설하는 일의 기초가 됨으로써이다. 기초란 시설되어야 할 법들이 시설하는 일에 대해 가지는 토대이다. 이와 같이 하여 온 등과 함께 푸갈라가 취해진다. 또는 ‘어떤 법들’이란 시설이 되는 법들(paññattidhamma)을 말한다. ‘시설하고자 하는 자’(paññāpetukāmo)란 확립하고자 하는 자, 즉 토대의 차별로부터 혼동 없이 세우고자 하는 자를 말한다. ‘시설의 구분’(paññattipariccheda)이란 토대의 차별로 나누어진 시설이 된 구분을 의미한다. 이와 같이 여기서 그 의미를 보아야 한다.

---

สามญฺญปฺปเภทปญฺญาปนาติ สามญฺญภูตานํ วิเสสภูตานญฺจ อตฺถานํ ปญฺญาปนา. เตสนฺติ อตฺถ-สทฺทาเปกฺขาย ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. ตตฺถาติ ปญฺญาปนาย อตฺถทสฺสนภูเตสุ ทสฺสนาทีสุ. อิทเมวํนามกนฺติ อิทํ รุปฺปนาทิอตฺถชาตํ อิตฺถนฺนามกํ รูปกฺขนฺธเวทนากฺขนฺธาทิสมญฺญํ. ตํตํโกฏฺฐาสิกกรณนฺติ รูปเวทนาทิตํตํอตฺถวิภาคปริยาปนฺนตาปาทนํ. ตถา สญฺญุปฺปาทานเมวาติ อาห ‘‘โพธนเมว นิกฺขิปนา’’ติ. โพธนญฺหิ โพธเนยฺยสนฺตาเน โพเธตพฺพสฺส อตฺถสฺส ฐปนนฺติ กตฺวา ‘‘นิกฺขิปนา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปญฺญาปนา’’ติอาทินา ภาวสาธเนน วตฺวา สาธนนฺตรามสเนน อตฺถนฺตรปริกปฺปาสงฺกา สิยาติ ตํ นิวาเรตุํ ‘‘โย ปนายํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ ตํตํปญฺญาเปตพฺพธมฺมานํ. ทสฺสนภูตาย นามปญฺญตฺติยา ทิฏฺฐตาย, ฐปนภูตาย ฐปิตตาย. ตํนิมิตฺตตนฺติ ตสฺส ทสฺสนสฺส ฐปนสฺส จ นิมิตฺตการณตํ. นิมิตฺตญฺหิ กตฺตุภาเวน โวหรียติ ยถา ‘‘ภิกฺขา วาเสตี’’ติ, ‘‘อริยภาวกรานิ สจฺจานิ อริยสจฺจานี’’ติ จ.

‘보편과 차별의 시설’(sāmaññappabhedapaññāpanā)이란 보편적인 것과 특수한 의미들의 시설을 말한다. ‘그것들의’(tesanti)라는 것은 의미(attha)라는 단어를 기대하는 남성형 표현이다. ‘거기서’(tattha)란 시설의 의미를 나타내는 것들인 봄(dassana) 등에서의 의미이다. ‘이것은 이러한 이름의 것이다’(idamevaṃnāmakanti)라는 것은 이 변형됨(ruppanā) 등의 의미의 무리가 이러한 이름, 즉 색온·수온 등의 명칭을 가진다는 것이다. ‘그 각각의 부류로 만드는 것’(taṃtaṃkoṭṭhāsikakaraṇaṃ)이란 색·수 등의 그 각각의 의미의 분류에 포함되게 함을 말한다. ‘또한 산냐(saññā)를 일으키는 것’에 대해서 ‘알게 하는 것 자체가 확립하는 것’(bodhanameva nikkhipanā)이라고 설하였다. 알게 하는 것이란 알아야 할 대상의 상속에 대해 알아야 할 의미를 세우는 것이기 때문에 ‘확립하는 것’(nikkhipanā)이라고 하였다. ‘시설’(paññāpanā) 등의 단어로 작용의 성취(bhāvasādhana)로 설함으로써 다른 성취 수단을 고려하여 다른 의미를 상정할 의심이 있을 수 있는데, 이를 방지하기 위해 ‘그런데 이것은... 알아야 한다’라고 설하였다. ‘그 각각의 법들의’(tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ)란 그 각각의 시설되어야 할 법들의 의미이다. 나타남(dassana)이 된 이름 시설에 의해 보여진 상태(diṭṭhatā)이기 때문이며, 확립함(ṭhapana)이 된 세워진 상태(ṭhapitatā)이기 때문이다. ‘그것의 원인이 됨’(taṃnimittataṃ)이란 그 나타남과 확립함의 원인이 됨을 말한다. 원인은 격식상 행위자의 상태로 불리는데, 예를 들어 ‘탁발 음식이 머물게 한다’(bhikkhā vāsetī)라거나 ‘성스러운 상태를 만드는 진리들이 성스러운 진리(ariyasacca)들이다’라고 하는 것과 같다.

---

ปาฬิยํ [Pg.38] อนาคตตนฺติ วิชฺชมานตาทิวิเสสวจเนน สห ปาฐานารุฬฺหตํ. วิชฺชมานสฺส สโตติ วิชฺชมานสฺส สมานสฺสาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิชฺชมานภูตสฺสาติ อตฺโถ’’ติ อาห. ตถาติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถวเสน อวิชฺชมานสฺส อนุปลพฺภมานสฺส. ตํ ปน อนุปลพฺภมานตํ ตถา-สทฺเทน พฺยติเรกวเสน ทีปิตํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา กุสลาทีนี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วินิวตฺตสภาวานีติ วิภตฺตสภาวานิ. อุปลทฺธีติ คหณํ. เตนากาเรนาติ เตน รูปเวทนาทิอากาเรน อวิชฺชมานสฺส. อญฺเญนากาเรนาติ ตโต รูปเวทนาทิโต อญฺเญน ตพฺพินิมุตฺเตน ปญฺญาเปตพฺพปญฺญาปนากาเรน วิชฺชมานสฺส. ปญฺญตฺติทุเก วุตฺตเมว ‘‘อยญฺจ วาโท เสวตฺถิกถาย ปฏิสิทฺโธ’’ติอาทินา. โลกนิรุตฺติมตฺตสิทฺธสฺสาติ เอตฺถ มตฺตคฺคหณํ ตสฺส ปญฺญตฺติวตฺถุสฺส น เกวลํ วิชฺชมานสภาวตานิวตฺตนตฺถเมว, อถ โข วิปรีตคฺคาหนิวตฺตนตฺถมฺปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนภินิเวเสน จิตฺเตนา’’ติ อาห. จตุสจฺจปญฺจกฺขนฺธาทิวินิมุตฺตํ สจฺจนฺตรขนฺธนฺตราทิกํ ปญฺจมสจฺจาทิกํ. สเจ ตํ โกจิ อตฺถีติ ปฏิชาเนยฺย, อยาถาวคหิตสฺส ตํ วาจาวตฺถุมตฺตเมวสฺสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สาภินิเวเสน…เป… วุตฺต’’นฺติ. อุทฺเทเส นิทฺเทเส จ สตฺตวนฺตํ ปธานภาเวน อาคมนํ สนฺธายาห ‘‘สรูปโต ติสฺสนฺนํ อาคตต’’นฺติ. คุณภาเวน ปน อุทฺธํโสตปญฺญาวิมุตฺตปาสาณเลขาทิคฺคหเณสุ อิตราปิ ติสฺโส ปญฺญตฺติโย อิมสฺมึ ปกรเณ อาคตา เอว.

성전(Pāḷi)에 ‘나타나지 않은 것’(anāgata)이란 실재함 등의 특별한 말과 함께 본문에 오르지 않은 것을 말한다. ‘현존하는 실재의’(vijjamānassa sato)란 ‘현존하는 존재의’라는 뜻임을 나타내기 위해 ‘실재하는 존재의라는 의미이다’라고 설하였다. ‘그와 같이’(tathā)란 사실적인 의미에서 그리고 궁극적인 의미에서 존재하지 않는, 즉 발견되지 않는 것을 말한다. 그 발견되지 않음을 ‘그와 같이’(tathā)라는 단어로 반대적 측면에서 비추어 더 분명하게 하기 위해 ‘유루 등과 같이’라는 등의 말을 하였다. 거기서 ‘분리된 자성을 가진 것들’(vinivattasabhāvāni)이란 분류된 자성들이다. ‘인식’(upaladdhi)이란 파악함이다. ‘그런 양상으로’(tenākārena)란 그 색·수 등의 양상으로 존재하지 않는 것을 말한다. ‘다른 양상으로’(aññenākārena)란 그 색·수 등과는 다른, 그것에서 벗어난 시설되어야 할 것과 시설하는 양상으로 존재하는 것을 말한다. 시설의 2인조(duka)에서 ‘이 주장은 세왓티카(sevatthika)의 설에 의해 금지되었다’라는 등의 방식으로 이미 설해진 바와 같다. ‘세상에서 통용되는 언어만으로 성립된 것’(lokaniruttimattasiddhassa)에서 ‘만’(matta)이라는 단어를 사용한 것은 그 시설의 토대가 단지 실재하는 자성임을 부정하기 위해서일 뿐만 아니라, 뒤바뀐 집착을 부정하기 위해서이기도 함을 나타내기 위해 ‘집착이 없는 마음으로’라고 설하였다. 사성제와 오온 등에서 벗어난 다른 성제나 다른 온 등의 ‘다섯 번째 성제’ 등과 같은 것들이다. 만약 누군가가 그런 것이 실재한다고 주장한다면, 그것은 사실과 다르게 파악된 것의 말의 근거일 뿐임을 나타내기 위해 ‘집착을 가진... 라고 설해졌다’라고 하였다. 요약(uddesa)과 상세한 설명(niddese)에서 중생(satta)을 포함한 것이 주된 부분이 되어 전해진 것을 고려하여 ‘자체적인 형태(sarūpa)로 세 가지가 전해졌다’라고 설하였다. 그러나 부차적인 방식으로는 위로 흐르는 자(uddhaṃsota), 혜해탈(paññāvimutta), 바위에 새긴 글(pāsāṇalekhā) 등의 파악에서 나머지 세 가지 시설도 이 논서(pakaraṇa)에 나타나 있는 것이다.

---

ยถาวุตฺตสฺส…เป… อวิโรเธนาติ ‘‘วิชฺชมานปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ เอวํ วุตฺตปฺปการสฺส อวิโลมเนน. อาจริยวาทาติ เจตฺถ อตฺตโนมติโย เวทิตพฺพา, อญฺญตฺถ ปน อฏฺฐกถา จ. ยถา จ อวิโรโธ โหติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญาเปตพฺพมตฺตตฺเถน ปญฺญตฺตีติ เอเตน ‘‘อวิชฺชมานา ปญฺญตฺติ อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ อิมํ สมาสวิกปฺปมาห. อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ เอตฺถ หิ ทฺเว สมาสา อวิชฺชมานสฺส, อวิชฺชมานา วา ปญฺญตฺตีติ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. เตสุ ปุริเมน นามปญฺญตฺติ วุตฺตา, ทุติเยน อุปาทาปญฺญตฺติอาทิเภทา อิตราปิ. สสภาวํ เวทนาทิกํ. ตชฺชปรมตฺถนามลาภโตติ ตชฺชสฺส ตทนุรูปสฺส ปรมตฺถสฺส อนฺวตฺถสฺส นามสฺส ลภนโต, อนุภวนาทิสภาวานํ ธมฺมานํ ปรมตฺถิกสฺส เวทนาทินามสฺส ลภนตฺตาติ อตฺโถ[Pg.39]. เอเตน วิเสสนิวตฺติอตฺโถ มตฺต-สทฺโท, เตน จายํ วิเสโส นิวตฺติโตติ ทสฺเสติ. ปรโต ลภิตพฺพนฺติ ปรํ อุปาทาย ลทฺธพฺพํ ยถา รูปาทิเก อุปาทาย สตฺโตติ นิสฺสภาวสมูหสนฺตานาทิ ปญฺญตฺติวตฺถุ. เอกตฺเตนาติ อนญฺญตฺเตน. อนุปลพฺภสภาวตา ญาเณน อคฺคเหตพฺพสภาวตา, ยโต เต นวตฺตพฺพาติ วุจฺจนฺติ.

‘위에서 말한 대로… 모순됨이 없이’라는 말은 ‘실재개념과 비실재개념’이라고 이와 같이 말해진 방식에 어긋나지 않게 한다는 뜻이다. 여기서 ‘아사리들의 설(ācariyavāda)’은 자신의 견해를 알아야 하고, 다른 곳에서는 주석서를 의미한다. 어떻게 모순이 없는지를 보여주기 위해 ‘그러므로’ 등을 말하였다. 거기서 실재하지 않기 때문에 단지 알려져야 할 것이라는 의미에서의 개념(paññatti)이라는 말로 ‘비실재하는 개념이 비실재개념이다’라는 이 복합어의 분석을 말하였다. 비실재개념(avijjamānapaññatti)에는 두 가지 복합어가 있는데, 비실재하는 것의 개념이거나 비실재하는 개념이 비실재개념이다. 그중 첫 번째로는 명칭개념(nāmapaññatti)이 설해졌고, 두 번째로는 근거개념(upādāpaññatti) 등의 차이가 있는 다른 것들도 설해졌다. ‘자성을 가진 것’은 수(受) 등을 말한다. ‘그에 적합한 제일의의 명칭을 얻기 때문에’라는 말은 그에 상응하는 적절한 의미를 가진 제일의의 명칭을 얻는 것으로부터, 즉 느끼는 등의 성질을 가진 법들이 제일의적인 수(受) 등의 명칭을 얻기 때문이라는 의미이다. 여기서 ‘단지(~뿐, matta)’라는 단어는 차별을 배제하는 의미이며, 그것에 의해 이러한 차별이 배제되었음을 보여준다. ‘타자로부터 얻어지는 것’은 다른 것을 근거로 하여 얻어지는 것으로, 예를 들어 색(rūpā) 등을 근거로 하여 중생이라고 하는 것처럼, 자성이 없는 집합체나 상속 등과 같은 개념의 대상이다. ‘동일함으로(ekattena)’는 다르지 않음으로라는 뜻이다. ‘지각될 수 없는 성질’은 지혜로 파악할 수 없는 성질이며, 그렇기 때문에 그것들은 말해질 수 없는 것이라고 불린다.

---

สสูกสาลิราสิอาทิอากาเรน สํกุจิตคฺโค วาสววาสุเทวาทีนํ วิย โมลิวิเสโส กิรีฏํ, โส ปน มกุฏวิเสโสปิ โหติเยวาติ อาห ‘‘กิรีฏํ มกุฏ’’นฺติ. สพฺพสโมโรโธติ สพฺพาสํ วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทีนํ ฉนฺนํ ปญฺญตฺตีนํ อนฺโตกรณํ. สงฺขาตพฺพปฺปธานตฺตาติ อิทํ ลกฺขณวจนํ. น หิ สพฺพาปิ อุปนิธาปญฺญตฺติสงฺขาวเสน ปวตฺตา, นาปิ สพฺพา สงฺขาตพฺพปฺปธานา. ทุติยํ ตติยนฺติอาทิกํ ปน อุปนิธาปญฺญตฺติยา, ทฺเว ตีณีติอาทิกํ อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติยา เอกเทสํ อุปลกฺขณวเสน ทสฺเสนฺโต ตสฺส จ สงฺขฺเยยฺยปฺปธานตายาห ‘‘สงฺขาตพฺพปฺปธานตฺตา’’ติ. ปูรณตฺโถ หิ สทฺโท ตทตฺถทีปนมุเขน ปูเรตพฺพมตฺถํ ทีเปติ. โส จ สงฺขาวิสโย ปธาโนวาติ ทุติยาทีนํ ปญฺญตฺตีนํ สงฺขาตพฺพปฺปธานตา วุตฺตา. ยาว หิ ทสสงฺขา สงฺขฺเยยฺยปฺปธานาติ. ตถา ทฺเว ตีณีติอาทีนมฺปิ ปญฺญตฺตีนํ. สงฺขาตพฺโพ ปน อตฺโถ โกจิ วิชฺชมาโน, โกจิ อวิชฺชมาโน, โกจิ สห วิสุญฺจ ตทุภยํ มิสฺโสติ ฉปิ ปญฺญตฺติโย ภชตีติ.

볏짚 가리 등의 모양처럼 끝이 오므라진 바사바(Vāsava)나 바수데바(Vāsudeva) 등의 것과 같은 특별한 관(moli)이 기리따(kirīṭa)인데, 그것은 또한 특별한 왕관(makuṭa)이기도 하므로 ‘기리따는 왕관이다’라고 하였다. ‘모든 것을 포함함’은 실재개념 등 여섯 가지 모든 개념을 그 안에 포함하는 것이다. ‘세어져야 할 대상이 주가 되기 때문’이라는 것은 특징을 나타내는 말이다. 왜냐하면 모든 것이 비교개념(upanidhāpaññatti)의 수치에 의해 발생하는 것도 아니고, 모든 것이 세어져야 할 대상이 주가 되는 것도 아니기 때문이다. 그러나 ‘두 번째, 세 번째’ 등은 비교개념의 일부를, ‘둘, 셋’ 등은 부가개념(upanikkhittapaññatti)의 일부를 특징적으로 보여주면서, 그것이 세어지는 대상(saṅkhyeyya)이 주가 된다는 사실 때문에 ‘세어져야 할 대상이 주가 되기 때문’이라고 말하였다. 왜냐하면 서수의 의미를 가진 단어는 그 의미를 밝히는 방식을 통해 채워져야 할 의미를 밝히기 때문이다. 그리고 그 수의 대상이 주가 되므로 두 번째 등의 개념들에 대해 세어져야 할 대상이 주가 된다고 설해진 것이다. 왜냐하면 열(10)이라는 숫자까지는 세어지는 대상이 주가 되기 때문이다. ‘둘, 셋’ 등의 개념들도 마찬가지이다. 그러나 세어지는 대상인 의미는 어떤 것은 실재하고, 어떤 것은 비실재하며, 어떤 것은 그 둘이 섞여 있는 등 여섯 가지 개념 모두에 해당한다.

---

อิตราติ อุปาทาสโมธานตชฺชาสนฺตติปญฺญตฺติโย วุตฺตาวเสสา อุปนิธาปญฺญตฺติอุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติโย จ. สตฺตรถาทิเภทา อุปาทาปญฺญตฺติ, ทีฆรสฺสาทิเภทา อุปนิธาปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ. หตฺถคตาทิวิสิฏฺฐา อุปนิธาปญฺญตฺติ, สโมธานปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ. ตเถว ‘‘สุวณฺณวณฺโณ พฺรหฺมสฺสโร’’ติอาทิกา วิชฺชมานคพฺภา วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺตึ ภชนฺตีติ อาห ‘‘ยถาโยคํ ตํ ตํ ปญฺญตฺติ’’นฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ทุติยํ ตติยํ…เป… ภชนฺตี’’ติ. ยญฺหีติอาทิ ยถาวุตฺตอุปนิธาอุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺตีนํ อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวสมตฺถนํ. ตตฺถ ตญฺจ สงฺขานนฺติ ยํ ‘‘ปฐมํ เอก’’นฺติอาทิกํ สงฺขานํ, ตญฺจ สงฺขามุเขน คเหตพฺพรูปํ. จ-สทฺเทน สงฺขฺเยยฺยํ สงฺคณฺหาติ. ตมฺปิ หิ ปญฺญาเปตพฺพํ ปญฺญตฺตีติ. ตสฺสา ปน ปรมตฺถโต อภาโว วุตฺโตเยว. กิญฺจิ [Pg.40] นตฺถีติ ปรมตฺถโต กิญฺจิ นตฺถิ. ตถาติ อิมินา อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานภาวนฺติ เอตํ อากฑฺฒติ. เตนาห ‘‘น หิ…เป… วิชฺชมาโน’’ติ.

‘다른 것들’이란 근거개념, 결합개념, 적합개념, 상속개념을 말하며, 앞에서 언급하고 남은 비교개념과 부가개념을 포함한다. 중생이나 수레 등의 차별은 근거개념이고, 길고 짧음 등의 차별은 비교개념이며 비실재개념이다. 손에 쥐고 있는 것 등의 특징을 가진 비교개념과 결합개념은 비실재에 의한 비실재개념이다. 그와 마찬가지로 ‘황금빛 피부를 가졌고 범천의 음성을 가졌다’는 등의 실재하는 요소를 포함하는 것들은 실재에 의한 비실재개념에 속하므로 ‘적절하게 각각의 개념’이라고 하였다. 그래서 ‘두 번째, 세 번째… 등에 속한다’라고 말한 것이다. ‘왜냐하면’ 등은 앞에서 말한 비교개념과 부가개념이 비실재에 의한 비실재개념이라는 사실을 확증하는 것이다. 거기서 ‘그 수치’란 ‘첫 번째, 하나’ 등과 같은 수치와 그 수치를 통해 파악해야 할 형태를 말한다. ‘ca(그리고)’라는 단어로 세어지는 대상(saṅkhyeyya)을 포함한다. 그것 역시 알려져야 할 개념이기 때문이다. 그러나 그것은 제일의적으로는 존재하지 않는다고 이미 말해졌다. ‘아무것도 없다’는 것은 제일의적으로 아무것도 없다는 뜻이다. ‘그와 같이’라는 말로 비실재에 의한 비실재임을 끌어온다. 그래서 ‘진실로… 실재하지 않는다’라고 말하였다.

---

โอกาเสติ อวีจิปรนิมฺมิตวสวตฺตีปริจฺฉินฺเน ปเทเส. โส หิ กามาธิฏฺฐานโต ‘‘กาโม’’ติ วุจฺจติ. กมฺมนิพฺพตฺตกฺขนฺเธสูติ อิมินา อุตฺตรปทโลเปน กามภวํ ‘‘กาโม’’ติ วทติ. ภณนํ สทฺโท เจตนา วา, ตํสมงฺคิตาย ตพฺพิสิฏฺเฐ ปุคฺคเล ภาณโกติ ปญฺญตฺตีติ อาห ‘‘วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติปกฺขํ ภชตี’’ติ. เยภุยฺเยน รูปายตนคฺคหณมุเขน รูปสงฺขาเตน สณฺฐานํ คยฺหตีติ ตสฺส เตน อเภโทปจารํ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘รูปายตนสงฺขาเตน สณฺฐาเนนา’’ติ. ยํ อเภโทปจารํ ภินฺทิตุํ อชานนฺตา นิกายนฺตริยา รูปายตนํ สณฺฐานสภาวํ ปฏิชานนฺติ. ‘‘กิโส ปุคฺคโล, ถูโล ปุคฺคโล, กิโส ทณฺโฑ, ถูโล ทณฺโฑ’’ติอาทินา ปุคฺคลาทีนํ ปญฺญาปนา ตถาตถาสนฺนิวิฏฺเฐ รูปสงฺขาเต กิสาทิสณฺฐานปญฺญตฺติ, น รูปายตนมตฺเตติ อาห ‘‘สณฺฐานนฺติ วา รูปายตเน อคฺคหิเต’’ติ. ปจฺจตฺตธมฺมนามวเสนาติ ‘‘ปถวี ผสฺโส’’ติอาทินา ธมฺมานํ ตํตํนามวเสน. กิจฺจปญฺญตฺติอาทิวิภาเคน ปวตฺโต อยมฺปิ อาจริยวาโท ‘‘กิจฺจปญฺญตฺติ เอกจฺจา ภูมิปญฺญตฺติ ปจฺจตฺตปญฺญตฺติ อสงฺขตปญฺญตฺติ จ วิชฺชมานปญฺญตฺติ, ลิงฺคปญฺญตฺติ เอกจฺจา ปจฺจตฺตปญฺญตฺติ จ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอกจฺจา กิจฺจปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติ, เอกจฺจา ภูมิสณฺฐานปญฺญตฺติ วิชฺชมาเนน วา อวิชฺชมาเนน วา อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ ทสฺสิตตฺตา ‘‘ธมฺมกถา อิตฺถิลิงฺค’’นฺติอาทีนํ วิชฺชมาเนนวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว, อวิชฺชมาเนนอวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว จ ทสฺสิตนโยติ อาห ‘‘สพฺพสงฺคาหโกติ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. อุปาทาปญฺญตฺติอาทิภาโว เจตฺถ กิจฺจปญฺญตฺติอาทีนํ กิจฺจปญฺญตฺติอาทิภาโว จ ตาสํ ยถารหํ วิภาเวตพฺโพ.

‘장소에서’란 아비지(무간지옥)에서 타화자재천까지 한정된 영역을 말한다. 그것은 욕탐의 근거가 되기 때문에 ‘욕계(kāmo)’라고 불린다. ‘업으로 생긴 온(蘊)들에서’라는 말은 뒤 단어를 생략하여 욕계의 존재를 ‘욕계’라고 부르는 것이다. ‘말함’은 소리나 의도(cetanā)이며, 그것을 갖추었기에 그 특징을 가진 사람을 ‘설법자(bhāṇako)’라고 개념 짓는 것이므로 ‘실재에 의한 비실재개념의 측면에 속한다’라고 하였다. 대개 색처(rūpāyatana)를 파악하는 방식을 통해 색(rūpa)이라고 불리는 형상(saṇṭhāna)이 파악되므로, 그것들 사이에 무분별의 은유(abhedopacāra)를 사용하여 ‘색처라고 불리는 형상에 의해’라고 말하였다. 이러한 무분별의 은유를 구분할 줄 모르는 다른 부파 사람들은 색처를 형상의 자성이라고 주장한다. ‘여윈 사람, 뚱뚱한 사람, 가는 막대기, 굵은 막대기’ 등으로 사람 등을 개념 짓는 것은 이러저러하게 배치된 색(rūpa)이라 불리는 것의 여윔 등의 형상에 대한 개념이지, 색처 그 자체에 대한 것이 아니므로 ‘혹은 색처가 파악되지 않았을 때의 형상’이라고 하였다. ‘개별 법들의 명칭에 의해’란 ‘지(地), 촉(觸)’ 등과 같이 법들의 각각의 명칭에 의한 것이다. 작용개념(kiccapaññatti) 등의 분류로 진행된 이 아사리들의 설도 ‘작용개념의 일부, 경지개념, 개별개념, 무위개념은 실재개념이고, 성(gender)개념의 일부와 개별개념은 비실재개념이며, 작용개념의 일부는 실재에 의한 비실재개념이고, 경지나 형상의 개념의 일부는 실재 혹은 비실재에 의한 비실재개념이다’라고 보여주었기 때문에, ‘법을 설함(dhammakathā), 여성의 성징(itthiliṅga)’ 등의 실재에 의한 비실재개념과 비실재에 의한 비실재개념인 상태는 이미 보여준 방식과 같으므로 ‘모든 것을 포함하는 것으로 보아야 한다’라고 하였다. 여기서 근거개념 등이 작용개념 등이 되는 것과 작용개념 등이 그러한 개념이 되는 것은 적절하게 구분되어야 한다.

---

๒. สงฺเขปปฺปเภทวเสนาติ ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ สพฺเพปิ ขนฺเธ ขนฺธภาวสามญฺเญน สํขิปนวเสน, ‘‘ยาวตา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา ขนฺธานํ ตโต สามญฺญโต ปกาเรหิ ภินฺทนวเสน จ. อยํ อตฺโถติ อยํ ปญฺญตฺติสงฺขาโต อตฺโถ. สามญฺญโต วา หิ ธมฺมานํ ปญฺญาปนํ โหติ วิเสสโต วา. วิเสโส เจตฺถ อตฺตโน สามญฺญาเปกฺขาย เวทิตพฺโพ, วิเสสาเปกฺขาย ปน โสปิ สามญฺญํ สมฺปชฺชตีติ ‘‘กิตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ ปุจฺฉาย สงฺเขปโต วิสฺสชฺชนวเสน [Pg.41] ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ วุตฺตนฺติ ตตฺถาปิ ‘‘ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพนฺติ อาห ‘‘ยาวตา…เป… ปญฺญตฺตี’’ติ. ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา, เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺติ. ยาวตา รูปกฺขนฺโธ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ, เอตฺตาวตา ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ เอวเมตฺถ ปาฬิโยชนา กาตพฺพา. เอวญฺหิ สงฺเขปโต ปเภทโต จ ขนฺธปญฺญตฺติ วิสฺสชฺชิตา โหติ. ตถา หิ อิมสฺเสว อตฺถสฺส อฏฺฐกถายํ วุตฺตภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยตฺตเกน…เป… อาทิเกนา’’ติ อาห. ตตฺถาติ ตสฺมึ วิสฺสชฺชนสฺส อตฺถวจเน, ตสฺมึ วา วิสฺสชฺชนปาเฐ ตทตฺถวจเน จ. ปเภทนิทสฺสนมตฺตนฺติ ปเภทสฺส อุทาหรณมตฺตํ. อวุตฺโตปิ สพฺโพ ภูตุปาทิโก, สุขาทิโก จ ปเภโท. ตํ ปน ภูมิมุเขน ทสฺเสตุํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ กามาวจโร’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

2. ‘요약과 분류의 방식에 따라’라는 것은, ‘다섯 가지 무더기(五蘊)가 있는 한’이라는 말은 모든 무더기를 무더기라는 상태의 공통성에 따라 요약하는 방식에 의해서이고, ‘색온(色蘊)이 있는 한’ 등의 말은 무더기들을 그러한 공통성으로부터 개별적인 방식들로 나누는 방식에 의해서이다. ‘이것이 의미이다’라는 것은 이것이 시설(施設)이라고 불리는 의미라는 뜻이다. 법들에 대한 시설은 일반적인 방식(共相)으로 되거나 혹은 개별적인 방식(自相)으로 되기 때문이다. 여기서 개별적 특징(visesa)은 자신의 일반적 특징과 대비하여 알아야 하며, 더 세부적인 개별적 특징과 대비할 때는 그것 또한 일반적 특징이 된다. 그러므로 ‘어느 정도까지 무더기들에 대한 무더기 시설이 있는가?’라는 질문에 대해 요약하여 답변하는 방식으로 ‘다섯 가지 무더기가 있는 한’이라고 설해진 것이니, 거기에서도 ‘무더기들에 대한 무더기 시설’이라는 문구를 가져와 연결해야 한다고 보고 ‘~가 있는 한 … 시설’이라고 말한 것이다. ‘다섯 가지 무더기가 있는 한, 이만큼이 무더기들에 대한 무더기 시설이다. 색온이 있는 한 … 식온(識蘊)이 있는 한, 이만큼이 무더기들에 대한 무더기 시설이다’라고 이와 같이 여기서 경전의 문구(Pāḷi) 연결을 해야 한다. 이와 같이 요약과 분류에 따라 무더기 시설이 답변된 것이다. 그와 같이 바로 이 의미가 주석서에 설해진 상태임을 보이면서 ‘어느 정도의 … 등으로’라고 말하였다. ‘거기서’라는 것은 그 답변의 의미를 설명하는 말에서, 혹은 그 답변의 경전 문구와 그 의미를 설명하는 말에서라는 뜻이다. ‘분류의 예시일 뿐’이라는 것은 분류에 대한 예시일 뿐이라는 것이다. 설해지지 않은 모든 근본 물질(大種)에서 파생된 것(所造色)과 즐거움 등의 분류도 포함된다. 그러나 그것을 지위(bhūmi)의 측면에서 보이기 위해 ‘색온은 욕계에 속하고’ 등이 설해진 것으로 보아야 한다.

---

เอวํ อฏฺฐกถายํ อาคตนเยน ปาฬิยา อตฺถโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ตํ ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘อยํ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อยํ วาติ วุจฺจมานํ สนฺธายาห. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ขนฺธปญฺญตฺติวิสฺสชฺชเน. อิทนฺติ อิทํ ปทํ. ยตฺตโก…เป… ขนฺธปญฺญตฺติยา ปเภโทติ อิมินา สงฺเขปโต วิตฺถารโต จ ขนฺธานํ ปเภทํ ปติ ปญฺญตฺติวิภาโคติ ทสฺสิตํ โหติ. เตนาห ‘‘วตฺถุเภเทน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ปกรณนฺตเรติ วิภงฺคปกรเณ. ตตฺถ หิ สาติสยํ ขนฺธานํ วิภาคปญฺญตฺติ วุตฺตา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ…เป… กถิตา’’ติ. เอตฺถ จ ปฐมนเย สมุเขน, ทุติเย วตฺถุมุเขน ปญฺญตฺติยา วิภาคา ทสฺสิตาติ อยเมเตสํ วิเสโส.

이와 같이 주석서에 전해지는 방식에 따라 경전의 의미 연결을 보인 뒤, 이제 그것을 다른 방식으로 보이기 위해 ‘혹은 이것은’ 등으로 시작하는 말이 설해졌다. 거기서 ‘혹은 이것은’이란 말해지고 있는 바를 가리켜 한 말이다. ‘여기서’라는 것은 이 무더기 시설의 답변에서라는 뜻이다. ‘이것’이라는 것은 이 구절을 말한다. ‘어느 정도의 … 무더기 시설의 분류이다’라는 이 말로 요약과 상세한 방식에 따라 무더기들의 분류에 대한 시설의 구분임을 보인 것이다. 그래서 ‘대상(vatthu)의 분류에 의해 … 보여준다’라고 말한 것이다. ‘다른 논서에서’란 ‘비방가(Vibhaṅga, 分別論)’를 말한다. 거기서는 무더기들의 분류 시설이 매우 상세하게 설해져 있기 때문이다. 그래서 주석서에 ‘정등각자께서 … 설하셨다’라고 말한 것이다. 여기서 첫 번째 방식은 자신의 측면(samukha)에서, 두 번째 방식은 대상의 측면(vatthumukha)에서 시설의 구분을 보인 것이 이들의 차이점이다.

---

เอส นโยติ อิมินา ขนฺธปญฺญตฺติยา วุตฺตมตฺถํ อายตนปญฺญตฺติยาทีสุ อติทิสติ. ตตฺถ ‘‘ยาวตา ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ, ‘‘ขนฺธานํ ขนฺธปญฺญตฺตี’’ติ อิทํ ปญฺญตฺตินิทฺเทสปาฬิยา อาทิปริโยสานคฺคหณมุเขน ทสฺสนํ. ‘‘ยาวตา ทฺวาทสายตนานี’’ติ, ‘‘อายตนานํ อายตนปญฺญตฺตี’’ติ อิมสฺส อตฺโถ ‘‘ยตฺตเกน ปญฺญาปเนน สงฺเขปโต ทฺวาทสายตนานี’’ติ เอเตน ทสฺสิโต, ‘‘ยาวตา จกฺขายตน’’นฺติอาทิกสฺส ปน ‘‘ปเภทโต จกฺขายตน’’นฺติอาทิเกนาติ. ตตฺถ ‘‘จกฺขายตนํ…เป… ธมฺมายตน’’นฺติ ปเภทนิทสฺสนมตฺตเมตํ. เอเตน อวุตฺโตปิ สพฺโพ สงฺคหิโต โหตีติ ‘‘ตตฺราปิ ทสายตนา กามาวจรา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อยํ วา เอตฺถ ปาฬิยา อตฺถโยชนา – ‘‘ยาวตา’’ติ อิทํ สพฺเพหิ ปเทหิ [Pg.42] โยเชตฺวา ‘‘ยตฺตกานิ ทฺวาทสายตนานิ…เป… ยตฺตโก ทฺวาทสนฺนํ อายตนานํ, ตปฺปเภทานญฺจ จกฺขายตนาทีนํ ปเภโท, ตตฺตโก อายตนานํ อายตนปญฺญตฺติยา ปเภโท’’ติ ปกรณนฺตเร วุตฺเตน วตฺถุปเภเทน อายตนปญฺญตฺติยา ปเภทํ ทสฺเสตีติอาทินา อิตรปญฺญตฺตีสุปิ นโย โยเชตพฺโพ.

‘이러한 방식이다’라는 이 말로 무더기 시설에서 설해진 의미를 처시설(處施設) 등에 적용한다. 거기서 ‘다섯 가지 무더기가 있는 한’, ‘무더기들에 대한 무더기 시설’이라는 이것은 시설의 상세한 설명(Niddesa)의 경전 문구에서 처음과 끝을 취하는 방식으로 보여준 것이다. ‘열두 가지 처(處)가 있는 한’, ‘처들에 대한 처시설’이라는 이 문구의 의미는 ‘어느 정도의 시설함에 의해 요약하여 열두 가지 처가 되는가’라는 이것에 의해 보여졌으며, ‘안처(眼處)가 있는 한’ 등으로 시작되는 문구의 의미는 ‘분류에 따라 안처’ 등으로 시작되는 것에 의해서이다. 거기서 ‘안처 … 법처(法處)’라는 것은 분류의 예시일 뿐이다. 이것에 의해 설해지지 않은 나머지 모든 것도 포함되므로 ‘거기서도 열 가지 처는 욕계에 속하고’ 등이 설해진 것이다. 혹은 여기서 경전의 의미 연결은 이러하다. ‘~가 있는 한’이라는 이것을 모든 구절과 연결하여, ‘어느 정도의 열두 가지 처가 … 어느 정도의 열두 가지 처와 그 분류인 안처 등의 분류가 있는가, 그만큼이 처들에 대한 처시설의 분류이다’라고 다른 논서에서 설해진 대상의 분류에 의해 처시설의 분류를 보여준다는 등의 방식으로 다른 시설들에도 이 방식을 적용해야 한다.

---

๗. ‘‘ฉ ปญฺญตฺติโย…เป… ปุคฺคลปญฺญตฺตี’’ติ อิมํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘กิตฺตาวตา…เป… เอตฺตาวตา อินฺทฺริยานํ อินฺทฺริยปญฺญตฺตี’’ติ อยํ ปาฬิปเทโส นิทฺเทโสปิ สมาโน ปกรณนฺตเร วตฺถุเภเทน วุตฺตํ ขนฺธาทิปญฺญตฺติปฺปเภทํ อุปาทาย อุทฺเทโสเยว โหตีติ อาห ‘‘อุทฺเทสมตฺเตเนวาติ อตฺโถ’’ติ.

7. ‘여섯 가지 시설 … 인시설(人施設)’이라는 이것을 고려하여, ‘어느 정도까지 … 이만큼이 기능(indriya)들에 대한 기능 시설이다’라는 이 경전 구절은 비록 상세한 설명(niddesa)이라 하더라도, 다른 논서에서 대상의 분류에 의해 설해진 무더기 등의 시설의 분류를 근거로 한 요약적 제시(uddesa)일 뿐이라는 뜻에서 ‘요약적 제시일 뿐이라는 의미이다’라고 말하였다.

---

มาติกาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마띠까(Mātikā)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. นิทฺเทสวณฺณนา

2. 상세한 설명(Niddesa)에 대한 주석

---

๑. เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

1. 하나의 모음(Ekaka)의 상세한 설명에 대한 주석

---

๑. ปจฺจนีกธมฺมานํ [Pg.43] ฌาปนฏฺเฐน ฌานํ, ตโต สุฏฺฐุ วิมุจฺจนฏฺเฐน วิโมกฺโขติ นิปฺปริยาเยน ฌานงฺคาเนว วิโมกฺโขติ อฏฺฐกถาอธิปฺปาโย. ฏีกากาเรน ปน ‘‘อภิภายตนํ วิย สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ วิโมกฺโข’’ติ มญฺญมาเนน ‘‘อธิปฺปาเยนาหา’’ติ วุตฺตํ. ฌานธมฺมา หิ สมฺปยุตฺตธมฺเมหิ สทฺธึเยว ปฏิปกฺขโต วิมุจฺจนฺติ, น วินา, ตถา อภิรติวเสน อารมฺมเณ นิราสงฺกปฺปวตฺติปีติ อธิปฺปาโย. ยถา วา ฌานงฺคานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจยภาวโต สวิเสโส ฌานปริยาโย, เอวํ วิโมกฺขกิจฺจโยคโต เตสํ สวิเสโส วิโมกฺขปริยาโย, ตทุปจาเรน สมฺปยุตฺตานํ เวทิตพฺโพ. ปฐมํ สมงฺคิภาวตฺถนฺติ ปฏิลาภํ สนฺธายาห. ‘‘ผุสิตฺวา วิหรตีติ ปฏิลภิตฺวา อิริยตี’’ติ หิ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ‘‘เยน หิ สทฺธึ…เป… ปฏิลทฺธา นาม โหนฺตี’’ติ เตหิ สาเธตพฺพสหชาตาทิปจฺจยลาโภเยเวตฺถ ปฏิลาโภ ทฏฺฐพฺโพ. ยถา ผสฺโส ยตฺถ อุปฺปนฺโน, ตํ อารมฺมณํ ผุสตีติ วุจฺจติ, เอวํ สมฺปยุตฺตธมฺเมปิ ตํสภาวตฺตาติ อาห ‘‘สมฺผสฺเสน ผุสนตฺถ’’นฺติ. ตสฺส ‘‘วิวรตี’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. อิตเรหีติ อุปจารมฺปีติอาทินา อุปจารปุริมปฺปนาปรปฺปนานํ ปฏิลาภการณนฺติ วจเนหิ. อิตเร การณตฺเถติ ‘‘อุปจาเรน…เป… ผุสติเยวา’’ติ วุตฺเต การณตฺถทีปเก อตฺเถ. ผุสติ ผลํ อธิคจฺฉติ เอตายาติ การณภาวสฺส ผุสนาปริยาโย เวทิตพฺโพ.

1. 반대되는 법들을 태워 없앤다는 의미에서 선정(jhāna)이며, 그로부터 완전히 벗어난다는 의미에서 해탈(vimokkha)이니, 직접적인 의미(nippariyāya)로는 선정의 구성 요소들(jhānaṅga)이 바로 해탈이라는 것이 주석서의 의도이다. 그러나 복주석서(Ṭīkā) 저자는 ‘어비바야따나(abhibhāyatana, 勝處)와 같이 상응하는 법들과 함께하는 선정이 해탈이다’라고 생각하여 ‘의도를 가지고 말씀하셨다’라고 하였다. 선정의 법들은 상응하는 법들과 함께해야만 적대적인 것들로부터 벗어나는 것이지, 그들 없이는 불가능하기 때문이며, 또한 즐거움(abhirati)의 힘으로 대상에 대해 의심 없이 작용하는 기쁨(pīti)이라는 의도이다. 혹은 선정의 구성 요소들이 선정의 조건(jhānapaccaya)으로서 조건의 상태가 되기에 특별한 선정의 방식인 것처럼, 이와 같이 해탈의 작용과 결합하기에 그들의 특별한 해탈의 방식이 상응하는 법들에 대해서도 비유적으로(upacāra) 알아야 한다는 것이다. ‘첫 번째로 구족하기 위해서’라는 것은 획득을 염두에 두고 한 말이다. ‘접촉하여 머문다 함은 얻어서 행동하는 것이다’라고 설해졌기 때문이다. 주석서에서 ‘무엇과 함께 … 얻은 것이라 한다’라고 한 것은 그것들에 의해 성취되어야 할 구생연(俱生緣) 등의 조건들을 얻는 것만을 여기서 얻음(paṭilābha)으로 보아야 한다. 마치 감촉(phassa)이 일어난 곳에서 그 대상을 접촉한다고 말하는 것처럼, 상응하는 법들도 그러한 성질을 가졌기 때문에 ‘접촉함에 의해 접촉한다는 의미’라고 말하였다. 그것은 ‘머문다’는 말과 연결된다. ‘다른 것들에 의해서’라는 것은 ‘근접(upacāra)에 의해서도’ 등으로 시작하는 말들로, 근접 선정, 본 선정, 후속 선정을 얻는 원인이라는 말들이다. ‘다른 원인의 의미에서’라는 것은 ‘근접에 의해 … 오직 접촉할 뿐이다’라고 설해진 원인의 의미를 나타내는 뜻에서이다. ‘접촉한다, 즉 결과를 얻는다, 이것에 의해서’라고 하여 원인의 상태가 접촉이라는 방식으로 이해되어야 한다.

---

ปฐมตฺถเมวาติ สมงฺคิภาวตฺถเมว. ตานิ องฺคานีติ อิมินา ฌานโกฏฺฐาสภาเวน วุตฺตธมฺมาเยว คหิตา, น ผสฺสปญฺจมกอินฺทฺริยฏฺฐกาทิภาเวนาติ วุตฺตํ ‘‘เสสา…เป… สงฺคหิตานี’’ติ. เอวํ สตีติ สุขสงฺขาตฌานงฺคโต เวทนาโสมนสฺสินฺทฺริยานํ เสสิตพฺพภาเว สติ. เอวญฺหิ เนสํ ผสฺสกตา อิตรสฺส ผสฺสิตพฺพตาว สิยา. เตนาห ‘‘สุขสฺส ผุสิตพฺพตฺตา’’ติ. เวทยิตาธิปเตยฺยฏฺเฐหีติ อารมฺมณานุภวนสงฺขาเตน เวทยิตสภาเวน, ตสฺเสว สาตวิเสสสงฺขาเตน สมฺปยุตฺเตหิ อนุวตฺตนียภาเวน จ. อุปนิชฺฌายนภาโวปิ ยถาวุตฺตเวทยิตาธิปเตยฺยฏฺฐวิสิฏฺโฐ โอฬาริกสฺส อารมฺมณสฺส นิชฺฌายนภาโว. อภินฺนสภาโวปิ หิ ธมฺโม ปุริมวิสิฏฺฐปจฺจยวิเสสสมฺภเวน วิเสเสน [Pg.44] ภินฺนากาโร หุตฺวา วิสิฏฺฐผลภาวํ อาปชฺชติ. ยเถกํเยว กมฺมํ จกฺขาทินิพฺพตฺติเหตุภูตํ กมฺมํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เวทยิตา…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. องฺคานีติ นายํ ตปฺปรภาเวน พหุวจนนิทฺเทโส อนนฺตภาวโต, เกวลญฺจ องฺคานํ พหุตฺตา พหุวจนํ, เตน กึ สิทฺธํ? ปจฺเจกมฺปิ โยชนา สิทฺธา โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺเจกมฺปิ โยชนา กาตพฺพา’’ติ. ยทิ ‘‘สุขํ ฐเปตฺวา’’ติ โยชนายํ เสสา ตโย ขนฺธา โหนฺติ, เสสา ตโย, จตฺตาโร จ ขนฺธา โหนฺตีติ วตฺตพฺพํ สิยาติ? น, จตูสุ ติณฺณํ อนฺโตคธตฺตา. เตนาห ‘‘สพฺพโยชนา…เป… วุตฺต’’นฺติ.

‘첫 번째 의미일 뿐이다’라는 것은 구족하고 있는 상태의 의미일 뿐이라는 것이다. ‘그 요소들’이라는 것은 선정의 구성 부분으로서 설해진 법들만이 취해진 것이지, 촉을 다섯 번째로 하는 감관의 여덟 가지 등의 상태로 취해진 것이 아니라는 점을 ‘나머지 …(줄임)… 포함된다’라고 설한 것이다. ‘이와 같이 있을 때’라는 것은 행복(sukha)이라 불리는 선정의 요소로부터 느낌인 기쁨의 감관(somanassindriya)들이 제외되어야 할 상태에 있을 때를 말한다. 이와 같이 그들에게는 감촉된 상태가 있고, 다른 것에게는 감촉되어야 할 상태가 있게 된다. 그래서 ‘행복이 감촉되어야 하기 때문에’라고 설한 것이다. ‘느껴짐과 주도적인 의미들로’라는 것은 대상의 경험이라 불리는 느껴지는 자성과, 바로 그것의 즐거움의 차별이라 불리는 상응하는 법들에 의해 수반되는 상태를 말한다. 전념(upanijjhāyana)하는 상태 또한 앞에서 설한 느껴짐과 주도적인 의미로 구별되는 거친 대상에 대한 전념의 상태이다. 자성이 다르지 않은 법이라 할지라도 앞선 수승한 조건의 차별이 생겨남으로써 특별히 다른 양상이 되어 수승한 과보의 상태에 이르게 된다. 마치 하나의 업이 안근 등의 생기 원인이 되는 업인 것과 같다. 그래서 ‘느껴지는 …(줄임)… 설했기 때문’이라고 하였다. ‘요소들’이라는 것은 이것이 그 이후의 상태이기 때문에 복수로 나타낸 것이 아니라, 단지 요소들이 많기 때문에 복수로 나타낸 것이니, 이를 통해 무엇이 성취되는가? 각각의 조합도 성취된다. 그래서 ‘각각에 대해서도 조합을 해야 한다’라고 설한 것이다. 만약 ‘행복을 제외하고’라는 조합에서 나머지 세 무더기(khandha)가 된다면, ‘나머지 셋과 네 무더기가 된다’라고 설해야 하지 않겠는가? 그렇지 않다. 네 무더기 중에 세 무더기가 포함되기 때문이다. 그래서 ‘모든 조합에서 …(줄임)… 설해진 것’이라고 하였다.

---

๒. อสมยวิโมกฺเขนาติ เหฏฺฐามคฺควิโมกฺเขน. โส หิ โลกิยวิโมกฺโข วิย อธิคมวฬญฺชนตฺถํ ปกปฺเปตพฺพสมยวิเสสาภาวโต เอวํ วุตฺโต. อคฺคมคฺควิโมกฺโข ปน เอกจฺจาสววิมุตฺติวจนโต อิธ นาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ. เอกจฺเจหิ อาสเวหิ วิมุตฺโตติ ทิฏฺฐาสวาทีหิ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุตฺโต. อสมย…เป… ลาเภนาติ ยถาวุตฺตอสมยวิโมกฺขสฺส อุปนิสฺสยภูตสฺส อธิคเมน. ตโต เอว สาติสเยน, เอกจฺเจหิ กามาสเวหิ วิมุตฺโต วิกฺขมฺภนวเสนาติ อตฺโถ. โส เอว เอกจฺจสมยวิโมกฺขลาภี ยถาวุตฺโต สมยวิมุตฺโต อสมยวิโมกฺขวิเสสสฺส วเสน สมยวิโมกฺขปญฺญตฺติยา อธิปฺเปตตฺตา. โสติ อสมยวิโมกฺขูปนิสฺสยสมยวิโมกฺขลาภี. เตน สาติสเยน สมยวิโมกฺเขน. ตถาวิมุตฺโตว โหตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. ยสฺมา ตถาวิมุตฺโต โหติ, ตสฺมา สมยวิมุตฺตปญฺญตฺตึ ลทฺธุํ อรหตีติ ปริญฺญาตตฺถํ เหตุนา ปติฏฺฐาเปติ. พฺยติเรกมุเขนปิ ตมตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ปุถุชฺชโน ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สมุทาจารภาวโตติ สมุทาจารสฺส สมฺภวโต. โสติ ฌานลาภี ปุถุชฺชโน.

2. ‘무시해탈(asamayavimokkha)로써’라는 것은 아래 단계 도(道)의 해탈을 의미한다. 그것은 세간적인 해탈처럼 증득하여 누리기 위해 설정해야 할 특별한 때(samaya)가 없기 때문에 이와 같이 설해진 것이다. 그러나 제일 높은 도의 해탈(aggamaggavimokkha)은 ‘일부의 번뇌에서 해탈함’이라는 표현 때문에 여기서는 의도되지 않았다. 그래서 ‘일부의 번뇌가 완전히 소멸된다’라고 설한 것이다. ‘일부의 번뇌로부터 해탈한 자’라는 것은 견혹(見惑) 등의 번뇌로부터 단멸해탈(samucchedavimutti)에 의해 해탈한 자를 말한다. ‘무시…(줄임)… 얻음으로써’라는 것은 앞에서 설한 무시해탈이 기초(upanissaya)가 되어 증득함을 의미한다. 바로 그 때문에 더욱 수승하게, 일부의 욕루(kāmāsava)로부터 억제(vikkhambhana)의 방식에 의해 해탈했다는 의미이다. 그가 바로 앞에서 설한 ‘일부 시해탈(samayavimokkha)을 얻은 자’인데, 무시해탈의 차별에 의해 시해탈의 명칭으로 의도되었기 때문이다. ‘그’는 무시해탈을 기초로 하여 시해탈을 얻은 자이다. 그러한 수승한 시해탈을 통해서 ‘그와 같이 해탈한 자가 된다’라고 할 때 여기서 ‘iti’라는 단어는 원인의 의미이다. 그와 같이 해탈했기 때문에 시해탈이라는 명칭을 얻을 자격이 있다는 것을 알려주기 위해 원인으로써 확립하는 것이다. 반대의 측면에서도 그 의미를 더욱 분명하게 하기 위해 ‘그러나 범부는’ 등으로 설하였다. 거기서 ‘현행(現行)하는 상태로부터’라는 것은 현행함이 생겨나기 때문이다. ‘그’는 선정을 얻은 범부이다.

---

ยทิ ปุนราวตฺตกธมฺมตาย ปุถุชฺชโน สมยวิมุตฺโตติ น วุตฺโต, ตทภาวโต กสฺมา อรหา ตถา น วุตฺโตติ อาห ‘‘อรหโต ปนา’’ติอาทิ. ตทการณภาวนฺติ เตสํ วิโมกฺขานํ, ตสฺส วา สมยวิมุตฺติภาวสฺส อการณภาวํ. สพฺโพติ สุกฺขวิปสฺสโกปิ สมถยานิโกปิ อฏฺฐวิโมกฺขลาภีปิ. พหิอพฺภนฺตรภาวา อเปกฺขาสิทฺธา, วตฺตุ อธิปฺปายวเสน คเหตพฺพรูปา จาติ อาห ‘‘พาหิรานนฺติ โลกุตฺตรโต พหิภูตาน’’นฺติ.

만약 다시 되돌아오는 법의 성질 때문에 범부를 시해탈자(samayavimutta)라고 부르지 않는다면, 그러한 성질이 없음에도 왜 아라한을 그와 같이 부르지 않는가라고 하여 ‘그러나 아라한에게는’ 등을 설하였다. ‘그것이 원인이 되지 않음’이란 그 해탈들의, 혹은 그의 시해탈 상태의 원인이 되지 않음을 말한다. ‘모든’이란 마른 명상가(sukkhavipassaka)든, 사마타를 탈것으로 하는 자(samathayānika)든, 여덟 가지 해탈을 얻은 자든 모두를 포함한다. 외부와 내부의 상태는 상대적으로 성립하며, 화자의 의도에 따라 취해져야 할 형태이므로 ‘외부의 것들이란 출세간으로부터 밖에 존재하는 것들이다’라고 설하였다.

---

๓. รูปโต [Pg.45] อญฺญํ น รูปนฺติ ตตฺถ รูปปฏิภาคํ กสิณรูปาทิ รูป-สทฺเทน คหิตนฺติ ตทญฺญํ ปฐมตติยารุปฺปวิสยมตฺตํ อรูปกฺขนฺธนิพฺพานวินิมุตฺตํ อรูป-สทฺเทน คหิตํ ทฏฺฐพฺพํ. ปฏิปกฺขภูเตหิ กิเลสโจเรหิ อมูสิตพฺพํ ฌานเมว จิตฺตมญฺชูสํ. สมาธินฺติ วา สมาธิสีเสน ฌานเมว วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

3. ‘색(rūpa)으로부터 다른 것이 색이 아님(arūpa)’이라는 대목에서, 색의 닮은 표상(paṭibhāga)인 까시나의 색 등을 ‘색’이라는 단어로 취했으며, 그것과 다른 첫 번째와 세 번째 무색계의 영역만을, 그리고 무색온과 열반에서 벗어난 것을 ‘무색(arūpa)’이라는 단어로 취한 것으로 보아야 한다. 대치되는 번뇌라는 도적들에게 약탈당하지 않아야 할 선정(jhāna)이야말로 마음의 함이다. ‘삼매(samādhi)’라고 한 것은 삼매를 머리로 하여 선정 자체를 설한 것임을 알아야 한다.

---

๔. อตฺตโน อนุรูเปน ปมาเทนาติ เอตฺถ อนาคามิโน อธิกุสเลสุ ธมฺเมสุ อสกฺกจฺจอสาตจฺจกิริยาทินา. ขีณาสวสฺส ปน ตาทิเสน ปมาทปติรูปเกน, ตาทิสาย วา อสกฺกจฺจกิริยาย. สา จสฺส อุสฺสุกฺกาภาวโต เวทิตพฺพา. ปฏิปฺปสฺสทฺธสพฺพุสฺสุกฺกา หิ เต อุตฺตมปุริสา. สมเยน สมยนฺติ สมเย สมเย. ภุมฺมตฺเถ หิ เอตํ กรณวจนํ อุปโยควจนญฺจ. อนิปฺผตฺติโตติ สมาปชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยโต. อสฺสาติ ‘‘เตสญฺหี’’ติอาทินา วุตฺตสฺส อิมสฺส อฏฺฐกถาวจนสฺส. เตนาติ ยถาภเตน สุตฺเตน.

4. ‘자신에게 적절한 방일함으로’라는 대목에서, 아나함(anāgāmī)에게는 더욱 수승한 유익한 법들에 대해 정성스럽지 못함이나 지속적이지 못한 행위 등을 말한다. 번뇌가 다한 자(khīṇāsava)에게는 그와 같은 방일함과 유사한 것, 혹은 그와 같은 정성스럽지 못한 행위를 말한다. 그것은 그의 애씀(ussukka)이 없는 상태로 이해되어야 한다. 모든 애씀이 가라앉은 이들이야말로 최상의 인간들이기 때문이다. ‘때에 따라(samayena samayaṃ)’란 때때로를 의미한다. 이는 처격(locative)의 의미를 가진 도구격(instrumental)과 대격(accusative)의 사용이다. ‘성취되지 않음으로부터’란 입정(入定)할 수 없기 때문이다. ‘그에게’란 ‘그들에게는’ 등으로 설해진 이 주석서의 말을 가리킨다. ‘그것으로써’란 가져온 경전(sutta)을 말한다.

---

๕. เยนาธิปฺปาเยน ‘‘ธมฺเมหี’’ติ วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ, ตํ วิวรนฺโต ‘‘อิธา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิธาติ ‘‘ปริหานธมฺโม อปริหานธมฺโม’’ติ เอตสฺมึ ปททฺวเย. ตตฺถาติ ‘‘กุปฺปธมฺโม อกุปฺปธมฺโม’’ติ ปททฺวเย. สติ วจนนานตฺเต อตฺเถว วจนตฺถนานตฺตนฺติ อาห ‘‘วจนตฺถนานตฺตมตฺเตน วา’’ติ. วจนตฺถคฺคหณมุเขน คเหตพฺพสฺส ปน วิภาวนตฺถสฺส นตฺเถตฺถ นานตฺตํ, ยโต เตสํ ปริยายนฺตรตาสิทฺธิ.

5. 어떠한 의도로 ‘법들에 의해’라고 말해야 하는지를 밝히면서 ‘여기서’ 등을 설하였다. 거기서 ‘여기서’란 ‘퇴보하는 법, 퇴보하지 않는 법’이라는 이 두 구절을 말한다. ‘거기서’란 ‘동요하는 법, 동요하지 않는 법’이라는 두 구절을 말한다. 표현의 차이가 있을 때 의미의 차이도 확실히 존재하므로 ‘혹은 단지 표현의 의미 차이만으로’라고 설하였다. 그러나 표현의 의미를 취하는 방식을 통해 파악해야 할 설명의 취지에는 차이가 없으니, 그것들이 서로 동의어(pariyāya)임이 성립하기 때문이다.

---

๗-๘. สมาปตฺติเจตนาติ ยาย เจตนาย สมาปตฺตึ นิพฺพตฺเตติ สมาปชฺชติ จ. เตนาห ‘‘ตทายูหนา’’ติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา สตีติ กตฺวา อาห ‘‘อนุรกฺขณา…เป… สตี’’ติ. เตนาห ‘‘เอการกฺโข สตารกฺเขน เจตสา วิหรตี’’ติ. ตถา หิ สา ‘‘กุสลากุสลานํ ธมฺมานํ คติโย สมนฺเนสตี’’ติ วุตฺตา.

7-8. ‘증득의 의도(samāpatticetanā)’란 그 의도로써 증득을 일으키고 증득에 드는 것을 말한다. 그래서 ‘그것을 쌓음(āyūhanā)’이라고 하였다. 보호를 나타남(paccupaṭṭhāna)으로 하는 것이 마음챙김(sati)이기에 ‘보호함 …(줄임)… 마음챙김’이라고 설하였다. 그래서 ‘하나의 보호를 가진 자는 마음챙김으로 보호된 마음으로 머문다’라고 설하였다. 왜냐하면 그것은 ‘유익하고 해로운 법들의 행방을 살핀다’라고 설해졌기 때문이다.

---

๑๑. อคฺคมคฺคฏฺโฐปิ อิตรมคฺคฏฺฐา วิย อนุปจฺฉินฺนภยตฺตา ภยูปรตโวหารํ ลภตีติ อาห ‘‘อรหตฺตมคฺคฏฺโฐ จ…เป… ภยูปรโต’’ติ.

11. 최상의 도에 머무는 자(aggamaggaṭṭho)도 다른 도에 머무는 자들처럼 공포가 [아직 도의 찰나에] 완전히 끊어지지 않았기 때문에 ‘공포가 가라앉은 자’라는 명칭을 얻는다고 하여 ‘아라한 도에 머무는 자와 …(줄임)… 공포가 가라앉은 자’라고 설하였다.

---

๑๒. เกจีติ ติเหตุกปฏิสนฺธิเก มนฺทพุทฺธิเก สนฺธายาห. เตน วุตฺตํ ‘‘ทุปฺปญฺญาติ อิมินา คยฺหนฺตี’’ติ. ทุพฺพลา ปญฺญา เยสํ เต ทุปฺปญฺญาติ.

12. ‘어떤 이들’이란 세 가지 원인을 가진 재생연결(tihetukapaṭisandhi)을 가졌으나 지혜가 둔한 자들을 지칭하여 설한 것이다. 그래서 ‘지혜가 없는 자들(duppaññā)이라는 말로 이들이 포함된다’라고 설하였다. 지혜가 약한 자들을 지혜가 없는 자들이라 한다.

---

๑๔. อนิยตธมฺมสมนฺนาคตสฺเสว [Pg.46] ปจฺจยวิเสเสน นิยตธมฺมปฏิลาโภติ อาห ‘‘ยตฺถ…เป… โหนฺตี’’ติ. ตทภาวาติ นิยตานิยตโวมิสฺสาย ปวตฺติยา อภาวา.

14. 결정되지 않은 법(不定法)을 갖춘 자가 조건의 특수성에 의해 결정된 법(決定法)을 얻는다는 것에 대해 '어느 곳에서... 등이 있다'라고 하였다. '그것의 부재(tadabhāvā)'란 결정된 것과 결정되지 않은 것이 섞여서 일어나는 일이 없음을 의미한다.

---

๑๖. ปริยาทิยิตพฺพานีติ ปริยาทเกน มคฺเคน เขเปตพฺพานิ. ตณฺหาทีนํ ปลิพุธนาทิกิริยาย มตฺถกปฺปตฺติยา สีสภาโว เวทิตพฺโพ, นิพฺพานสฺส ปน วิสงฺขารภาวโต สงฺขารสีสตา. เตนาห ‘‘สงฺขารวิเวกภูโต นิโรโธ’’ติ. เกจิ ปน ‘‘สงฺขารสีสํ นิโรธสมาปตฺตี’’ติ วทนฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ปญฺญตฺติมตฺตสฺส สีสภาวานุปปตฺติโต ตทุทฺธญฺจ สงฺขารปฺปวตฺติสพฺภาวโต. สห วิยาติ เอกชฺฌํ วิย. เอเตน สม-สทฺทสฺส อตฺถมาห. สหตฺโถ เหส สม-สทฺโท. สํสิทฺธิทสฺสเนนาติ สํสิทฺธิยา นิฏฺฐานสฺส อุปรมสฺส ทสฺสเนน.

16. '다 소진되어야 할 것들(pariyādiyitabbāni)'이란 소진하게 하는 도(道)에 의해 소멸되어야 할 것들을 말한다. 갈애 등이 장애가 되는 행위의 정점에 이른 상태를 머리(sīsa, 우두머리)의 상태라고 알아야 하며, 열반은 형성된 것(saṅkhāra)이 없는 상태이므로 형성된 것의 머리(saṅkhārasīsatā)라고 한다. 그래서 '형성된 것으로부터 멀어진 소멸(nirodha)'이라고 하였다. 그러나 어떤 이들은 '형성된 것의 머리는 멸진정(nirodhasamāpatti)이다'라고 말하는데, 그것은 단지 그들의 의견일 뿐이다. 왜냐하면 개념일 뿐인 것은 머리의 상태가 성립될 수 없고, 그 이상에서도 형성된 것의 전개가 존재하기 때문이다. '함께인 것처럼(saha viyā)'이란 한데 묶인 것과 같다는 뜻이다. 이것으로 'sama(동등한/함께)'라는 단어의 의미를 설명하였다. 이 'sama'라는 단어는 '함께(saha)'의 의미를 가지고 있기 때문이다. '성취를 보여줌으로써(saṃsiddhidassanenā)'란 성취의 완성인 그침을 보여줌으로써라는 뜻이다.

---

อิธาติ อิมิสฺสา ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิยา, อิมิสฺสา วา ตทฏฺฐกถาย. กิเลสปวตฺตสีสานนฺติ กิเลสสีสปวตฺตสีสานํ. เตสุ หิ คหิเตสุ อิตรมฺปิ ปริยาทิยิตพฺพํ กิเลสภาเวน ปริยาทิยิตพฺพตาสามญฺเญน จ คหิตเมว โหตีติ กิเลสวฏฺฏปริยาทาเนน มคฺคสฺส อิตรวฏฺฏานมฺปิ ปริยาทิยนํ. วฏฺฏุปจฺเฉทเกน มคฺเคเนว หิ ชีวิตินฺทฺริยมฺปิ อนวเสสโต นิรุชฺฌตีติ. กสฺมา ปเนตฺถ ปวตฺตสีสํ วิสุํ คหิตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปวตฺตสีสมฺปี’’ติอาทิ. โอธิโส จ อโนธิโส จ กิเลสปริยาทาเน สติ สิชฺฌมานา ปจฺจเวกฺขณวารา เตน นิปฺผาเทตพฺพาติ วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘กิเลสปริยาทานสฺเสว วารา’’ติ. อิทานิ ตมตฺถํ อาคเมน สาเธนฺโต ‘‘วิมุตฺตสฺมิ’’นฺติอาทิมาห. จุติจิตฺเตน โหตีติ อิทํ ยถาวุตฺตสฺส กิเลสปริยาทานสมาปนภูตสฺส ปจฺจเวกฺขณวารสฺส จุติจิตฺเตน ปริจฺฉินฺนตฺตา วุตฺตํ, ตสฺมา จุติจิตฺเตน ปริจฺเฉทเกน ปริจฺฉินฺนํ โหตีติ อตฺโถ.

'여기(idha)'란 이 인간가설론(Puggalapaññatti)의 성전이나 그 주석서를 말한다. '번뇌가 일어나는 머리들의(kilesapavattasīsānaṃ)'란 번뇌의 머리와 일어남의 머리들을 의미한다. 그것들이 파악되면 다른 소진되어야 할 것들도 번뇌의 상태로서 소진되어야 한다는 공통성에 의해 파악된 것이 되므로, 번뇌의 윤회(kilesavaṭṭa)를 소진함으로써 도(道)가 다른 윤회들까지도 소진하게 되는 것이다. 윤회를 끊는 도에 의해서만 생명기능(jīvitindriya)도 남김없이 소멸하기 때문이다. 왜 여기서 일어남의 머리를 별도로 파악했는가라는 반박에 대해 '일어남의 머리 또한' 등으로 답변하였다. 한정적으로 혹은 한정 없이 번뇌를 소진할 때 성취되는 반조의 차례(paccavekkhaṇavāra)가 그것에 의해 완수되어야 한다고 설해졌다. 그래서 '번뇌의 소진에 관한 차례'라고 하였다. 이제 그 의미를 성전(āgama)으로 증명하기 위해 '해탈했을 때' 등을 설하였다. '죽음의 마음(cuticitta)으로 일어난다'는 것은 앞서 말한 번뇌 소진의 완성이 되는 반조의 차례가 죽음의 마음에 의해 한정되기 때문에 설해진 것이니, 따라서 죽음의 마음이라는 한정하는 것에 의해 한정된다는 뜻이다.

---

๑๗. ติฏฺเฐยฺยาติ น อุปคจฺเฉยฺย. ฐานญฺหิ คตินิวตฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นปฺปวตฺเตยฺยา’’ติ.

17. '머물러야 한다(tiṭṭheyyā)'는 것은 나아가지 않아야 함을 의미한다. 머묾(ṭhāna)이란 가는 것(gati)의 멈춤이기 때문이다. 그래서 '전개되지 않아야 한다'라고 하였다.

---

๑๘. ปยิรุปาสนาย พหูปการตฺตา ปยิรุปาสิตพฺพตฺตา.

18. 친근히 모심(payirupāsana)에 큰 도움이 되므로 친근히 모셔야 하기 때문이다.

---

๒๐. อคฺควิชฺชา ยสฺส อนธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส โหติ, โส เจ ปจฺฉา วิชฺชาทฺวยํ อธิคจฺฉติ, ตสฺส ปฐมํ อธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส วิย อเตวิชฺชตาภาวา [Pg.47] ยทิปิ นิปฺปริยายตา เตวิชฺชตา, ปฐมํ อธิคตวิชฺชาทฺวยสฺส ปน สา สวิเสสาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยาย กตกิจฺจตา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อคฺควิชฺชาติ อาสวกฺขยญาณํ, อคฺคมคฺคญาณเมว วา เวทิตพฺพํ. สา จ เตวิชฺชตาติ โยชนา.

20. 아직 두 가지 명지(明智)를 얻지 못한 자에게 최상의 명지(aggavijjā)가 생기고, 그가 나중에 두 가지 명지를 얻게 된다면, 먼저 두 가지 명지를 얻은 자와 마찬가지로 세 가지 명지를 갖춘 상태(tevijjatā)가 아니게 되므로 비록 그것이 방편이 없는 세 가지 명지일지라도, 먼저 두 가지 명지를 얻은 자에게는 그것이 특별하다는 것을 보여주기 위해 '그것으로 할 일을 다 마침(katakiccatā)' 등을 설하였다. 여기서 최상의 명지란 번뇌를 소멸하는 지혜(āsavakkhayañāṇa) 혹은 최상의 도의 지혜(aggamaggañāṇa)라고 알아야 한다. 그리고 그것이 바로 세 가지 명지라는 결합이다.

---

๒๒. ตตฺเถวาติ สจฺจาภิสมฺโพเธ เอว.

22. '바로 그곳에서(tatthevā)'란 진리의 깨달음(saccābhisambodha)에서 바로 그곳을 의미한다.

---

๒๔. ตนฺติ นิโรธสมาปตฺติลาภิโน อุภโตภาควิมุตฺตตาวจนํ. วุตฺตลกฺขณูปปตฺติโกติ ทฺวีหิ ภาเคหิ ทฺเว วาเร วิมุตฺโตติ เอวํ วุตฺตลกฺขเณน อุปปตฺติโต ยุตฺติโต สมนฺนาคโต. เอเสว นโยติ ยถา จตุนฺนํ อรูปสมาปตฺตีนํ เอเกกโต นิโรธโต จ วุฏฺฐาย อรหตฺตํ ปตฺตานํ วเสน ปญฺจ อุภโตภาควิมุตฺตา วุตฺตา, ตถา เสกฺขภาวํ ปตฺตานํ วเสน ปญฺจ กายสกฺขิโน โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

24. '그것(taṃ)'이란 멸진정(nirodhasamāpatti)을 얻은 자의 양면의 해탈(ubhatobhāgavimuttatā)에 대한 말씀이다. '설해진 특징이 성립하는(vuttalakkhaṇūpapattiko)'이란 두 부분에 의해 두 번 해탈했다는 이와 같이 설해진 특징이 논리적으로 타당하게 갖추어진 것을 말한다. '이러한 방식(eseva nayo)'이란 네 가지 무색계 선정 각각과 멸진정으로부터 출정하여 아라한과를 얻은 자들에 따라 다섯 종류의 양면 해탈자가 설해진 것처럼, 유학(sekha)의 상태에 이른 자들에 따라 다섯 종류의 신증(kāyasakkhino)이 있다는 것을 의미한다.

---

ทสฺสนการณาติ อิมินา ‘‘ทิสฺวา’’ติ เอตฺถ ตฺวา-สทฺโท เหตุอตฺโถติ ทสฺเสติ ยถา ‘‘สีหํ ทิสฺวา ภยํ โหตี’’ติอาทีสุ. ทสฺสเน สติ ปริกฺขโย, นาสตีติ อาห ‘‘ทสฺสนายตฺตปริกฺขยตฺตา’’ติ. ปุริมกิริยาติ อาสวานํ ขยกิริยาย ปุริมกิริยา. สมานกาลตฺเตปิ หิ การณกิริยา ผลกิริยาย ปุริมสิทฺธา วิย โวหรียติ. ตโต นามกายโต มุจฺจนโต. ยโต หิ เยน มุจฺจิตพฺพํ, ตํ นิสฺสิโต โหตีติ วุตฺตํ ‘‘นามนิสฺสิตโก’’ติ. ตสฺสาติ กายทฺวยวิมุตฺติยา อุภโตภาควิมุตฺตภาวสฺส. อรูปโลเก หิ ฐิตารหนฺตวเสนายมตฺโถ วุตฺโต. เตนาห ‘‘สุตฺเต หี’’ติอาทิ.

'봄이 원인이 되므로(dassanakāraṇā)'라는 것은 여기서 '보고 나서(disvā)'의 'tvā' 접미사가 '사자를 보고 나서 두려움이 생긴다'는 등에서와 같이 원인의 의미임을 보여준다. 봄이 있을 때 소멸이 있고, 없을 때는 없으므로 '봄에 의존하여 소멸하기 때문에'라고 하였다. '이전의 행위(purimakiriyā)'란 번뇌의 소멸 과정에서의 이전 행위를 말한다. 비록 동시일지라도 원인의 행위는 결과의 행위보다 먼저 성립된 것처럼 표현되기 때문이다. '그것으로부터'란 정신의 몸(nāmakāya)에서 벗어남으로부터라는 뜻이다. 왜냐하면 무엇으로부터 벗어나야 하는 자는 그것에 의지하고 있기 때문에 '정신에 의지하는 자(nāmanissitako)'라고 불리는 것이다. '그것의'란 두 가지 몸의 해탈에 의한 양면 해탈의 상태를 말한다. 무색계에 머무는 아라한을 기준으로 이 의미가 설해졌다. 그래서 '경(sutte)에서는' 등이 설해진 것이다.

---

ทฺวีหิ ภาเคหีติ วิกฺขมฺภนสมุจฺเฉทภาเคหิ. ทฺเว วาเรติ กิเลสานํ วิกฺขมฺภนสมุจฺฉินฺทนวเสน ทฺวิกฺขตฺตุํ. กิเลเสหิ วิมุตฺโตติ อิทํ ปฐมตติยวาทานํ วเสน วุตฺตํ, อิตรํ ทุติยวาทสฺส. อรูปชฺฌานํ ยทิปิ รูปสญฺญาทีหิ วิมุตฺตํ ตํสมติกฺกมาทินา ปตฺตพฺพตฺตา, ปวตฺตินิวารเกหิ ปน กามจฺฉนฺทาทีหิเยวสฺส วิมุตฺติ สาติสยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นีวรณสงฺขาตนามกายโต วิมุตฺต’’นฺติ อาห. ยญฺจาปิ อรูปชฺฌานํ รูปโลเก วิเวกฏฺฐตาวเสนปิ รูปกายโต วิมุตฺตํ, ตํ ปน รูปปฏิพนฺธฉนฺทราควิกฺขมฺภเนเนว โหตีติ วิกฺขมฺภนเมว ปธานนฺติ วุตฺตํ ‘‘รูปตณฺหาวิกฺขมฺภเนน [Pg.48] รูปกายโต จ วิมุตฺตตฺตา’’ติ. เอกเทเสน อุภโตภาควิมุตฺตํ นาม โหติ สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา อภาวา.

'두 부분에 의해'란 억압(vikkhambhana)과 단절(samuccheda)의 부분을 말한다. '두 번'이란 번뇌를 억압하고 단절하는 것에 의해 두 차례라는 뜻이다. '번뇌로부터 해탈함'은 첫 번째와 세 번째 주장에 따라 설해진 것이며, 다른 하나는 두 번째 주장에 따른 것이다. 무색계 선정은 비록 색상(rūpasaññā) 등을 초월하여 도달하는 것이기에 그것들로부터 해탈한 것이지만, 발생을 막는 감각적 욕망(kāmacchanda) 등으로부터의 해탈이 더욱 수승함을 보여주기 위해 '장애(nīvaraṇa)라 불리는 정신의 몸(nāmakāya)에서 해탈함'이라고 하였다. 또한 무색계 선정이 색계에서 멀리 떨어져 있음(viveka)으로 인해 색의 몸(rūpakāya)에서 해탈한 것이라 할지라도, 그것은 색에 묶인 욕탐을 억압함으로써 이루어지는 것이기에 억압이 주된 것임을 '색탐의 억압에 의해 색의 몸으로부터 해탈했기 때문에'라고 하였다. 단절에 의한 해탈(samucchedavimutti)이 없으므로 일부분에 의한 양면 해탈이라 불린다.

---

๒๕. ‘‘สตฺติสโย’’ติ วิย สมุทาเย ปวตฺโต โวหาโร อวยเวปิ ทิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อฏฺฐวิโมกฺเขกเทเสน…เป… วุจฺจตี’’ติ.

25. '사티사요(sattisayo, 수승한 자)'라는 말처럼 전체에 대해 쓰이는 표현이 부분에도 쓰임을 보여주기 위해 '여덟 가지 해탈의 일부분에 의해... 등으로 불린다'라고 하였다.

---

๒๖. ผุฏฺฐานนฺติ ผสฺสิตานํ, อธิคตานนฺติ อตฺโถ. อนฺโตติ อนฺตสทิโส ผสฺสนาย ปรกาโล. ตทนนฺตโร หิ ตปฺปริโยสาโน วิย โหตีติ. กาลวิสโย จายํ อนฺต-สทฺโท, น ปน กาลตฺโถ. เตนาห ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ. นามกาเยกเทสโตติ นีวรณสงฺขาตนามกาเยกเทสโต. อาโลจิโต ปกาสิโต วิย โหติ วิพนฺธวิกฺขมฺภเนน อาโลจเน ปกาสเน สมตฺถสฺส ญาณจกฺขุโน อธิฏฺฐานสมุปฺปาทนโต. น ตุ วิมุตฺโตติ วิมุตฺโตติ น วุจฺจเตว.

26. '접촉한 것들의(phuṭṭhānaṃ)'란 접촉된, 즉 얻어진 것들이라는 뜻이다. '끝(anto)'이란 접촉 이후의 시간으로서 끝과 같은 것을 말한다. 그것의 바로 직후가 그 완성인 것과 같기 때문이다. 이 '끝(anta)'이라는 단어는 시간의 범위에 대한 것이지 시간 자체를 뜻하는 것은 아니다. 그래서 '의도(adhippāyo)'라고 하였다. '정신의 몸의 일부분으로부터'란 장애라 불리는 정신의 몸의 일부분으로부터라는 뜻이다. 장애를 억압함으로써 보고 드러내는 데 능숙한 지혜의 눈(ñāṇacakkhu)의 기반을 일으키기 때문에, 보고 드러낸 것과 같이 된다. 그러나 해탈한 것은 아니기에 '해탈했다'라고는 불리지 않는다.

---

๒๘. อิมํ ปน นยนฺติ ‘‘อปิจ เตส’’นฺติอาทินา อาคตวิธึ. เยน วิเสเสนาติ เยน การณวิเสเสน. โสติ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสทฺธาวิมุตฺตานํ ยถาวุตฺโต ปญฺญาย วิเสโส. ปฏิกฺเขโป กโต การณสฺส อวิภาวิตตฺตา. อุภโตภาควิมุตฺโต วิย, ปญฺญาวิมุตฺโต วิย วา สพฺพถา อวิมุตฺตสฺส สาวเสสวิมุตฺติยมฺปิ ทิฏฺฐิปฺปตฺตสฺส วิย ปญฺญาย สาติสยาย อภาวโต สทฺธามตฺเตน วิมุตฺตภาโว ทฏฺฐพฺโพ. สทฺธาย อธิมุตฺโตติ อิทํ อาคมนวเสน สทฺธาย อธิกภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, มคฺคาธิคมโต ปนสฺส ปจฺจกฺขเมว ญาณทสฺสนํ.

28. 그러나 이것은 '또한 그들에게' 등으로 전해지는 규정에 따라 이끌어낸다. '어떠한 차별로써'란 어떠한 원인의 차별로써라는 뜻이다. '그것'은 견도자(diṭṭhippatta)와 신해탈자(saddhāvimutta)에게 말한 바와 같은 통찰지(paññā)의 차별이다. 원인이 분명하게 밝혀지지 않았기 때문에 거부가 이루어졌다. 양면해탈자(ubhatobhāgavimutto)나 혜해탈자(paññāvimutto)처럼, 모든 면에서 해탈하지 못한 자에게 남은 해탈이 있을 때에도 견도자처럼 수승한 통찰지가 없으므로 단지 믿음만으로 해탈한 상태임을 알아야 한다. '믿음으로 확신한다(saddhāya adhimutto)'는 것은 도달하는 과정에서 믿음이 많은 상태를 염두에 두고 설한 것이며, 도의 증득 이후에는 그에게는 바로 직접적인 지와 견(ñāṇadassana)이 있다.

---

๓๑. ‘‘โสโตติ อริยมคฺคสฺส นาม’’นฺติ นิปฺปริยาเยน ตํสมงฺคี โสตาปนฺโนติ อธิปฺปาเยน โจทโก ‘‘อปิ-สทฺโท กสฺมา วุตฺโต’’ติ โจทนํ อุฏฺฐาเปตฺวา ‘‘นนู’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. อิตโร ‘‘นาปนฺน’’นฺติอาทินา ปริหรติ. สมนฺนาคโต เอว นาม โลกุตฺตรธมฺมานํ อกุปฺปสภาวตฺตา. อิตเรหีติ ทุติยมคฺคฏฺฐาทีหิ. โส เอวาติ ปฐมผลฏฺโฐ เอว. อิธาติ อิมสฺมึ สตฺตกฺขตฺตุปรมนิทฺเทเส. โสตํ วา อริยมคฺคํ อาทิโต ปนฺโน อธิคโตติ โสตาปนฺโนติ วุจฺจมาเน ทุติยมคฺคฏฺฐาทีนํ [Pg.49] นตฺเถว โสตาปนฺนภาวาปตฺติ. สุตฺเต ปน โสตํ อริยมคฺคํ อาทิโต มริยาทํ อมุญฺจิตฺวาว ปนฺโน ปฏิปชฺชตีติ กตฺวา มคฺคสมงฺคี ‘‘โสตาปนฺโน’’ติ วุตฺโต. ปริยาเยน อิตโรปิ ตสฺส อปริหานธมฺมตฺตา โสตาปนฺโนติ เวทิตพฺพํ. ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสปจฺจเวกฺขณาย สมุทยสจฺจํ วิย ทุกฺขสจฺจมฺปิ ปจฺจเวกฺขิตํ โหติ สจฺจทฺวยปริยาปนฺนตฺตา กิเลสานนฺติ อาห ‘‘จตุสจฺจปจฺจเวกฺขณาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน ผลปจฺจเวกฺขณอุปริมคฺคผลธมฺเม จ สงฺคณฺหาติ.

31. '흐름(sota)이란 성스러운 도의 이름이다'라는 것은 직접적인 표현으로 그것을 갖춘 자가 예류자(sotāpanna)라는 뜻이다. 질문자가 'api(또한)라는 말은 왜 쓰였는가?'라고 의문을 제기하고, '그렇지 않은가' 등으로 자신의 뜻을 드러낸다. 다른 이는 '도달하지 않았다' 등으로 반박한다. 출세간의 법은 동요하지 않는 성질이기에 진정으로 그것을 갖춘 것이다. '다른 이들'이란 제2도의 단계에 있는 이들 등을 말한다. '그 자신'이란 바로 첫 번째 과(果)에 머무는 자이다. '여기서'란 이 칠성자(sattakkhattuparama)의 상세한 설명에서이다. 흐름, 즉 성스러운 도에 처음으로 도달했기에 예류자라고 불리는데, 제2도의 단계에 있는 이들에게는 예류자의 상태가 없는 것이 아니다. 그러나 경전에서는 흐름인 성스러운 도를 처음부터 그 한계를 벗어나지 않고 도달하여 실천하기 때문에 도를 갖춘 자를 '예류자'라 하였다. 방편으로는 다른 이들도 퇴보하지 않는 법을 가졌기에 예류자라고 알아야 한다. 제거되고 남은 번뇌를 관찰할 때 집성제(samudayasacca)처럼 고성제(dukkhasacca)도 관찰하게 되는데, 번뇌가 두 성제에 포함되기 때문이기에 '사성제 관찰 등'이라고 하였다. '등(ādi)'이라는 말로 과의 관찰과 상위 도과의 법들을 포함한다.

---

๓๒. มหากุลเมวาติ อุฬารกุลเมว วุจฺจติ ‘‘กุลีโน กุลปุตฺโต’’ติอาทีสุ วิย.

32. '마하쿨라(대성가, 大姓家)'란 '귀한 가문의 사람(kulīno)', '가문의 아들(kulaputto)' 등의 표현에서처럼 고귀한 가문만을 의미한다.

---

๓๓. สชฺฌานโก อปริหีนชฺฌาโน กาลกโต พฺรหฺมโลกูปโค หุตฺวา วฏฺฏชฺฌาสโย เจ, อุปรูปริ นิพฺพตฺติตฺวา นิพฺพายตีติ อาห ‘‘อนาคามิสภาโค’’ติ. ยโต โส ฌานานาคามีติ วุจฺจติ. เตนาห ‘‘อนาวตฺติธมฺโม’’ติ.

33. 선정(jhāna)을 닦아 선정을 잃지 않고 죽어서 범천의 세계에 가더라도 만약 윤회에 대한 성향이 있다면, 점점 위로 태어나 열반에 들 것이기에 '불환자의 성질을 가진 자(anāgāmisabhāgo)'라고 하였다. 그래서 그는 선정을 닦은 불환자라고 불린다. 그래서 '되돌아오지 않는 법을 가진 자(anāvattidhammo)'라고 하였다.

---

๓๖. ปรโยเค ตฺวา-สทฺโท ตทนฺโต หุตฺวา ‘‘ปรสทฺทโยเค’’ติ วุตฺโต, อปฺปตฺวาติ วุตฺตํ โหตีติ ‘‘อปฺปตฺตํ หุตฺวา’’ติ อิมินา วุจฺจติ.

36. 'para'와 결합할 때 'tvā'라는 말은 그 끝에 붙어 'parasadda(다른 말)와의 결합'이라고 하였으며, '도달하지 못하고'라고 한 것은 '도달하지 못한 상태가 되어'라는 뜻이다.

---

๓๗. เตนาติ ‘‘อุปหจฺจา’’ติ ปเทน. นนุ จ เวมชฺฌาติกฺกโม ‘‘อติกฺกมิตฺวา เวมชฺฌ’’นฺติ อิมินา ปกาสิโต โหตีติ อธิปฺปาโย.

37. '그것으로'란 'upahaccā'라는 단어를 뜻한다. '중간을 넘어서는 것'은 '중간을 넘어서서'라는 말로 밝혀진 것이 아니냐는 뜻이다.

---

๔๐. ตณฺหาวฏฺฏโสตา ตณฺหาวฏฺฏพนฺธา. ตสฺสาติ โสตสฺส. สมฺพนฺเธ เจตํ สามิวจนํ. อุทฺธํโสตสฺส อุปริภวูปคตา เอกํสิกาติ อาห ‘‘ยตฺถ วา ตตฺถ วา คนฺตฺวา’’ติ. ตสฺสาติ อุทฺธํโสตสฺส. ตตฺถาติ อวิเหสุ. ลหุสาลหุสคติกาติ ลหุกาลหุกายุคติกา, ลหุกาลหุกญาณคติกา วา. อุปฺปชฺชิตฺวาว นิพฺพายนกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อากาสํ ลงฺฆิตฺวา นิพฺพายตี’’ติอาทินา วุตฺตา ติสฺโส อุปมา สงฺคณฺหาติ. อนฺตราอุปหจฺจปรินิพฺพายีหิ อธิมตฺตตา, อุทฺธํโสตโต อนธิมตฺตตา จ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีนํ น เวทิตพฺพาติ โยชนา. เต เอวาติ อนฺตราอุปหจฺจปรินิพฺพายิอุทฺธํโสตา เอว. ยทิ เอวํ อสงฺขารสสงฺขารปรินิพฺพายีนํ อุปมาวจเนน ตโต มหนฺตตเรหิ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตโต มหนฺต…เป… ทสฺสนตฺถ’’นฺติ.

40. '갈애의 윤회의 흐름'이란 갈애의 윤회에 묶인 것이다. '그것의'란 흐름의 소유격을 나타낸다. 상류로 흐르는 자(uddhaṃsota)는 상계의 존재로 가는 것이 확정적이기에 '어디로든 가서'라고 하였다. '그의'란 상류로 흐르는 자의 소유격이다. '거기서'란 무번천(Aviha)에서이다. '매우 가벼운 행보를 가진 자'란 가볍고 경쾌하게 이동하거나, 가볍고 경쾌한 지혜의 행보를 가진 자를 말한다. '태어나자마자 열반에 드는 것 등'에서 '등'이라는 말은 '허공으로 솟구쳐 열반에 든다' 등에서 설한 세 가지 비유를 포함한다. 중간에 열반에 드는 자(antarāparinibbāyī)나 해를 입어 열반에 드는 자(upahaccaparinibbāyī)보다 수승함과 상류로 흐르는 자보다 수승하지 않음은 무행열반자(asaṅkhāraparinibbāyī)와 유행열반자(sasaṅkhāraparinibbāyī)들에게서 알아서는 안 된다는 연결이다. '바로 그들'이란 중간열반자, 해를 입어 열반에 드는 자, 상류로 흐르는 자들이다. 만약 그렇다면 왜 무행열반자와 유행열반자의 비유로써 그들보다 더 큰 자들이라고 하였는가라는 질문에 대하여 '그보다 큰... (이하 생략) ...를 보이기 위함이다'라고 하였다.

---

เตนาติ [Pg.50] ‘‘โน จสฺส, โน จ เม สิยา’’ติ วจเนน. เตนาติ วา ยถาวุตฺเตน ตสฺส อตฺถวจเนน. อิมสฺส ทุกฺขสฺสาติ อิมสฺส สมฺปติ วตฺตมานสฺส วิญฺญาณาทิทุกฺขสฺส. อุทยทสฺสนํ ญาณํ. จตูหิปีติ ‘‘โน จสฺสา’’ติ จตูหิ ปเทหิ. ยํ อตฺถีติ ยํ ปรมตฺถโต วิชฺชติ. เตนาห ‘‘ภูตนฺติ สสภาว’’นฺติ, ภูตนฺติ ขนฺธปญฺจกนฺติ อตฺโถ. ยถาห ‘‘ภูตมิทนฺติ, ภิกฺขเว, สมนุปสฺสถา’’ติ. วิวฏฺฏมานโส วิวิจฺจมานหทโย ตณฺหาทิโสตโต นิวตฺตชฺฌาสโย. อุเปกฺขโก โหตีติ จตฺตภริโย วิย ปุริโส ภยํ นนฺทิญฺจ ปหาย อุทาสิโน โหติ.

'그것으로'란 '그것이 있지 않고, 그것이 나에게 있지 않으리라'라는 말이다. '그것으로'는 또한 앞에서 말한 그것의 의미를 설명하는 말이다. '이 괴로움의'란 지금 현재 진행 중인 식(識) 등의 괴로움을 뜻한다. 일어남을 보는 것은 지혜이다. '네 가지로도'란 'no cassa' 등의 네 구절을 의미한다. '있는 것'이란 승의(勝義)의 차원에서 존재하는 것이다. 그래서 '존재하는 것을 그 자성으로'라고 하였으니, 존재한다(bhūta)는 것은 오온(五蘊)을 의미한다. '비구들이여, 이것이 존재함을 있는 그대로 보라'고 말씀하신 바와 같다. '마음이 돌아선 자(vivaṭṭamānaso)'란 갈애 등의 흐름으로부터 돌아선 의도를 가져 마음이 떨어진 자이다. '평온한 자가 된다'는 것은 아내를 버린 남자처럼 두려움과 기쁨을 버리고 무관심하게 되는 것이다.

---

อวิสิฏฺเฐติ หีเน. วิสิฏฺเฐติ อุตฺตเม. ‘‘ภเว’’ติ วตฺวา ‘‘สมฺภเว’’ติ วุจฺจมานํ อวุตฺตวาจกํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺโน’’ติอาทิมาห. ภูตเมว วุจฺจตีติ ยํ ภูตนฺติ วุจฺจติ, ตเทว ภโวติ จ วุจฺจติ, ภวติ อโหสีติ วา. สมฺภวติ เอตสฺมาติ สมฺภโว. ตทาหาโร ตสฺส ภวสฺส ปจฺจโย. อนุกฺกเมน มคฺคปญฺญายาติ วิปสฺสนานุกฺกเมน ลทฺธาย อริยมคฺคปญฺญาย. เตนาติ เสกฺเขน.

'차별이 없는 것'은 열등한 것에서이다. '차별이 있는 것'은 수승한 것에서이다. '존재(bhave)에서'라고 말한 뒤에 '생성(sambhave)에서'라고 하는 것은 설하지 않은 것을 말하는 것이라 밝히며 '현재의' 등을 말하였다. '존재하는 것(bhūta)만이 설해진다'는 것은 존재하는 것이라 불리는 것, 바로 그것이 '존재(bhava)'라고도 불리고 '존재한다(bhavati)' 또는 '존재했다(ahosi)'라고도 불리기 때문이다. 이것으로부터 생겨나기에 '생성(sambhava)'이라 한다. 그 자양분(āhāra)은 그 존재의 조건이다. '단계적인 도의 지혜로써'란 위빳사나의 단계에 의해 얻어진 성스러운 도의 지혜를 말한다. '그것으로'란 유학(sekha)에 의해서이다.

---

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

하나의 모음(Ekaka)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ทุกนิทฺเทสวณฺณนา

2. 둘의 모음(Duka)에 대한 설명

---

๖๓. กสฺสจีติ กสฺสจิปิ. กถญฺจีติ เกนจิ ปกาเรน, วิกฺขมฺภนมตฺเตนาปีติ วุตฺตํ โหติ. อชฺฌตฺตคฺคหณสฺสาติ อตฺตานํ อธิกิจฺจ อุทฺทิสฺส ปวตฺตคฺคาหสฺส.

63. '누구의'란 누구라도라는 뜻이다. '어떻게든'이란 어떤 방식으로든, 즉 억누름(vikkhambhana)만으로라도라는 뜻이다. '안으로 움켜듦(ajjhattaggahaṇa)'이란 자신을 대상으로 하여 일어난 집착을 말한다.

---

๘๓. ปุริมคฺคหิตนฺติ ‘‘กริสฺสติ เม’’ติอาทินา จิตฺเตน ปฐมํ คหิตํ. ตํ กตนฺติ ตํ ตาทิสํ อุปการํ. ปุญฺญผลํ อุปชีวนฺโต กตญฺญุปกฺเข ติฏฺฐตีติ วุตฺตํ ‘‘ปุญฺญผลํ อนุปชีวนฺโต’’ติ.

83. '이전에 붙잡은 것'이란 '그가 나에게 해 줄 것이다' 등의 마음으로 처음에 붙잡은 것을 말한다. '그것이 행해진 것'이란 그러한 도움을 뜻한다. 공덕의 과보에 의지하여 사는 자는 은혜를 아는 편에 선다는 의미에서 '공덕의 과보에 의지하지 않는 자'라고 하였다.

---

๙๐. คุณปาริปูริยา ปริปุณฺโณ ยาวทตฺโถ อิธ ติตฺโตติ อาห ‘‘นิฏฺฐิตกิจฺจตาย นิรุสฺสุกฺโก’’ติ.

90. 공덕의 원만함으로 가득 차서 필요한 만큼 여기서 만족하므로 '할 일을 다 마쳤기에 애씀이 없다'라고 하였다.

---

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

둘의 모음(Duka)에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. ติกนิทฺเทสวณฺณนา

3. 셋의 모음(Tika)에 대한 설명

---

๙๑. เสสสํวรเภเทนาติ [Pg.51] กายิกวาจสิกวีติกฺกมโต เสเสน สํวรวินาเสน. โส ปน ทฺวารวเสน วุจฺจมาโน มโนทฺวาริโก โหตีติ อาห ‘‘มโนสํวรเภเทนา’’ติ. อิทานิ ตํ ปการเภเทน ทสฺเสนฺโต ‘‘สติสํวราทิเภเทน วา’’ติ อาห, มุฏฺฐสจฺจาทิปฺปวตฺติยาติ อตฺโถ. ยํ กิญฺจิ สภาวภูตํ จริตมฺปิ ‘‘สีล’’นฺติ วุจฺจตีติ อกุสลสฺสปิ สีลปริยาโย วุตฺโต.

91. '나머지 단속의 차별로써'란 신체적·언어적 범계로부터 남은 단속의 파괴를 말한다. 그것은 문(門)의 관점에서 설해질 때 의문(意門)의 것이 되므로 '마음의 단속의 차별로써'라고 하였다. 이제 그것을 종류의 차별로 나타내면서 '마음챙김의 단속 등의 차별로써'라고 하였으니, 망각(muṭṭhasacca) 등이 일어남을 뜻한다. 어떤 성질의 행위라도 '계(sīla)'라고 불리기 때문에 불선한 습성(akusala sīla)에 대해서도 계라는 표현이 쓰였다.

---

๙๔. สมานวิสยานนฺติ ปฐมผลาทิโก สมาโน เอวรูโป วิสโย เอเตสนฺติ สมานวิสยา, เตสํ.

94. '공통된 대상을 가진 자들'이란 첫 번째 과(果) 등이 이들에게 공통된 이러한 종류의 대상이기에 공통된 대상을 가진 자들이라고 하며, 그들을 뜻한다.

---

๑๐๗. ตทตฺโถ ตปฺปโยชโน โลกุตฺตรสาธโกติ อตฺโถ. ตสฺส ปรมตฺถสาสนสฺส. มูเลกเทสตฺตาติ มูลภาเวน เอกเทสตฺตา.

107. 그 목적(Tadattho)은 그것의 쓰임이며 출세간을 성취하는 것이라는 뜻이다. 그것은 궁극적 의미의 가르침(paramatthasāsana)에 대한 것이다. '뿌리의 한 부분이기 때문(Mūlekadesattā)'이라는 것은 뿌리의 상태로서 한 부분이기 때문이라는 뜻이다.

---

๑๑๘. อุนฺนโฬ อุคฺคตตุจฺฉมาโน.

118. 교만한 자(Unnaḷo)란 치솟은 헛된 자만을 가진 자이다.

---

๑๒๓. สีลสฺส อนุคฺคณฺหนํ อปริสุทฺธิยํ โสธนํ อปาริปูริยํ ปูรณญฺจาติ อาห ‘‘โสเธตพฺเพ จ วฑฺเฒตพฺเพ จา’’ติ. อธิสีลํ นิสฺสายาติ อธิสีลํ นิสฺสยํ กตฺวา อุปฺปนฺนปญฺญาย.

123. 계(sīla)를 받들어 가짐은 청정하지 못한 상태에서는 정화하는 것이며, 충족되지 못한 상태에서는 채우는 것이라고 하여 '정화해야 할 것과 증장시켜야 할 것'이라고 하였다. '증상계에 의지하여(Adhisīlaṃ nissāya)'라는 것은 증상계를 의지처로 삼아 일어난 통찰지에 의해서이다.

---

๑๒๔. คูถสทิสตฺตเมว ทสฺเสติ, น คูถกูปสทิสตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. คูถวเสเนว หิ กูปสฺสปิ ชิคุจฺฉนียตาติ. อยญฺจ อตฺโถ คูถราสิเยว คูถกูโปติ อิมสฺมึ ปกฺเข นวตฺตพฺโพ สิยา.

124. 인분과 같음만을 나타낼 뿐, 인분 구덩이와 같음을 나타내는 것은 아니라는 뜻이다. 왜냐하면 인분 때문에 구덩이조차 혐오스럽기 때문이다. 그리고 이 의미는 '인분 더미가 바로 인분 구덩이다'라는 입장에서는 말해져서는 안 될 것이다.

---

๑๓๐. สรภงฺคสตฺถาราทโย รูปภวาทิกามาทิปริญฺญํ กตฺวา ปญฺญเปนฺโต โลกิยํ ปริญฺญํ สมฺมเทว ปญฺญเปนฺตีติ อาห ‘‘เยภุยฺเยน น สกฺโกนฺตี’’ติ. อสมตฺถภาวํ วา สนฺธาย โน จ ปญฺญาเปตุํ สกฺโกนฺตีติ วุตฺตนฺติ โยชนา.

130. 사라방가(Sarabhaṅga) 스승 등은 색계의 존재 등에 대한 욕탐 등에 대해 철저한 앎(pariññā)을 행하여 설할 때 세간적인 철저한 앎을 올바르게 설한다고 하여 '대체로 할 수 없다'고 하였다. 또는 무능력한 상태를 겨냥하여 '설할 수 없다'고 말한 것이라는 연결이다.

---

ติกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 가지 부류에 대한 설명의 주석(Tikaniddesavaṇṇanā)이 끝났다.

---

๔. จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

4. 네 가지 부류에 대한 설명의 주석(Catukkaniddesavaṇṇanā)

---

๑๓๓. ปเรนาติ [Pg.52] อญฺเญน, อาณตฺเตนาติ อตฺโถ. อาณตฺติยา อตฺตนา จาติ อาณาปกสฺส อาณตฺติยา, อตฺตนา จ อาณตฺเตน กตํ ตญฺจ ตสฺส อาณาปกสฺส ยํ วจีปโยเคน กตนฺติ โยชนา. อาณตฺติยา ปาปสฺสาติ อาณาปนวเสน ปสุตปาปสฺส.

133. '타인에 의해(Parenā)'란 다른 사람에 의해, 즉 명령받은 자에 의해라는 뜻이다. '명령에 의해 그리고 스스로(Āṇattiyā attanā cā)'란 명령한 자의 명령에 의해, 그리고 스스로는 명령받은 자에 의해 행해진 것이며, 그것은 명령한 자가 언어적 수단으로 행한 것이라는 연결이다. '명령에 의한 악(Āṇattiyā pāpassā)'이란 명령을 내림으로써 짓게 된 악을 말한다.

---

๑๔๘. เทสนาย กรณภูตาย. ธมฺมานนฺติ เทสนาย ยถาโพเธตพฺพานํ สีลาทิธมฺมานํ.

148. 설법이 수단이 됨에 의해서이다. '법들의(Dhammānaṃ)'란 설법에 의해 마땅히 깨달아야 할 바인 계 등의 법들을 의미한다.

---

๑๕๒. อนนฺตรนฺติ ญาณสฺส อุปฏฺฐิตนฺติ อนนฺตรํ วุตฺตํ. กึ ปน ตนฺติ อาห ‘‘วจน’’นฺติ. ลุชฺชตีติ อิทํ เยน การเณน โลก-สทฺโท ตทตฺเถ ปวตฺโต, ตํ ทสฺเสตีติ อาห ‘‘การณยุตฺต’’นฺติ.

152. '직후에(Anantaraṃ)'란 지혜에 나타난 것이라고 직후에 언급되었다. 그것이 무엇인가에 대해 '말(vacana)'이라고 하였다. '무너진다(Lujjati)'는 것은 어떤 이유로 세상(loka)이라는 단어가 그 의미로 쓰이는지 보여주는 것이므로 '이유에 합당함(kāraṇayutta)'이라고 하였다.

---

๑๕๖. สหิตาสหิตสฺสาติ กุสลสทฺทโยเคน สามิวจนํ ภุมฺมตฺเถติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สหิตาสหิเตติ อตฺโถ’’ติ. สหิตภาสเนน เทสกสมฺปตฺติ, สหิตาสหิตโกสลฺเลน สาวกสมฺปตฺติ เวทิตพฺพา. ปริสสมฺปตฺติปิ ญาณสมฺปนฺนสฺส ธมฺมกถิกสฺส ปฏิภานสมฺปทาย การณํ โหตีติ อาห ‘‘สาวกสมฺปตฺติยา โพเธตุํ สมตฺถตายา’’ติ.

156. '적절함과 부적절함의(Sahitāsahitassa)'란 '유익한(kusala)'이라는 단어와의 결합으로 속격(sāmivacana)이 처격(bhummatthe)의 의미임을 나타내며 '적절함과 부적절함에 있어서라는 뜻이다'라고 하였다. 적절한 설법으로 설법자의 구족을, 적절함과 부적절함에 대한 숙련됨으로 청문자의 구족을 알아야 한다. 회중의 구족 또한 지혜를 갖춘 법사의 변재의 구족에 원인이 된다고 하여 '청문자의 구족으로 인해 깨우쳐 줄 수 있는 능력 때문에'라고 하였다.

---

๑๕๗. กุสลธมฺเมหีติ สมถวิปสฺสนาธมฺเมหิ. จตุตฺโถ วุตฺโต, โย เนว สงฺฆํ นิมนฺเตติ, น ทานํ เทติ.

157. '유익한 법들로(Kusaladhammehi)'란 사마타와 위빳사나의 법들로라는 뜻이다. 네 번째 부류가 언급되었는데, 그는 승가를 초청하지도 않고 보시를 하지도 않는 자이다.

---

๑๖๖. ยมิทํ ‘‘กาเลนา’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘โย ตตฺถ อวณฺโณ, ตมฺปิ ภณติ กาเลน. โยปิ ตตฺถ วณฺโณ, ตมฺปิ ภณติ กาเลนา’’ติ ยํ อิทํ ปาฬิยํ วุตฺตํ, ตตฺร ตสฺมึ วจเน วากฺเย โย ปุคฺคโล ‘‘กาเลน ภณตี’’ติ วุตฺโต, โส กีทิโสติ วิจารณาย ตสฺส ทสฺสนตฺถํ ‘‘กาลญฺญู โหตี’’ติอาทิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต สงฺคเห อาหาติ โยชนา.

166. '제때에(kālenā)'라고 설해진 이것은, '거기서 비난받을 만한 점이 있다면 그것 또한 제때에 말한다. 거기서 칭찬받을 만한 점이 있다면 그것 또한 제때에 말한다'라고 빠알리 경전에 설해진 것인데, 그 구절에서 '제때에 말한다'라고 언급된 그 사람이 어떠한지를 검토하여 보여주기 위해 '때를 아는 자이다(kālaññū hotī)' 등이 빠알리에 설해졌음을 나타내며 요약하여 말씀하셨다는 연결이다.

---

๑๖๘. ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺตีติ ตสฺมึ อตฺตภาเว ปฐมุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ. เตสํ วิปตฺติ ปวตฺตปฺปจฺจยวิปตฺตีติ โยชนา.

168. '먼저 일어난 조건의 실패(Pubbuppannapaccayavipatti)'란 그 존재 상태에서 처음 일어난 조건의 실패이다. 그것들의 실패가 '지속되는 조건의 실패(pavattappaccayavipatti)'라는 연결이다.

---

๑๗๓. เตสนฺติ [Pg.53] ปหีนาวสิฏฺฐกิเลสานํ. วิมุตฺติทสฺสนเมว โหติ วิมุตฺติอตฺถตฺตา ตํทสฺสนสฺส.

173. '그들의(Tesanti)'란 번뇌를 끊고 남은 자들의라는 뜻이다. 그 봄(dassana)은 해탈을 목적으로 하기 때문에 해탈의 지견 자체가 된다.

---

๑๗๔. ตนฺตาวุตานํ วตฺถานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ.

174. '직조된 옷들의(Tantāvutānaṃ vatthānaṃ)'라는 것은 한정의 의미를 가진 속격이다.

---

๑๗๘. นามกาโยติ นามสมูโห. อิทเมว จ ทฺวยนฺติ สีลสํวรปูรณํ, สาชีวาวีติกฺกมนญฺจาติ อิทเมว ทฺวยํ. ตโตติ สาชีวาวีติกฺกมนโต. กถาย หลิทฺทราคาทิสทิสตาติ โยชนา. เตนาห ‘‘น ปุคฺคลสฺสา’’ติ.

178. 정신적 무더기(Nāmakāyo)란 정신적 요소들의 집합이다. '바로 이 두 가지'란 계의 단속을 채우는 것과 바른 생계에서 벗어나는 것, 바로 이 두 가지이다. '그로부터(Tatoti)'란 바른 생계에서 벗어남으로부터이다. 이야기가 강황 염색 등과 유사하다는 연결이다. 그래서 '개인의 것이 아니다'라고 하였다.

---

๑๗๙. อิติ-สทฺเทนาติ ‘‘ทารุมาสโก’’ติ เอตฺถ วุตฺตอิติ-สทฺเทน. เอวํปกาเรติ อิมินาปิ สลากาทิเก สงฺคณฺหาติ.

179. 'iti'라는 말에 의해서란 '나무 동전(dārumāsako)'이라는 구절에 언급된 'iti'라는 말에 의해서이다. '이와 같은 종류'라는 이 말로써 대나무 막대기(salākā) 등을 포함한다.

---

๑๘๑. อวิสฏสุขนฺติ อวิกฺเขปสุขํ.

181. 흩어지지 않은 행복(Avisaṭasukha)이란 산만함이 없는 행복이다.

---

๑๘๗. ขนฺธธมฺเมสูติ สงฺขตธมฺเมสุ. ตทลาเภนาติ มคฺคผลาลาเภน. อตฺเถนาติ สีลาทิอตฺเถน.

187. 무더기의 법들에서(Khandhadhammesu)란 형성된 법들에서라는 뜻이다. '그것을 얻지 못함으로(Tadalābhena)'란 도와 과를 얻지 못함으로라는 뜻이다. '의미로(Atthena)'란 계 등의 의미로라는 뜻이다.

---

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

네 가지 부류에 대한 설명의 주석이 끝났다.

---

๕. ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

5. 다섯 가지 부류에 대한 설명의 주석(Pañcakaniddesavaṇṇanā)

---

๑๙๑. ยถา เตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ เตสุ ปญฺจสุ ปุคฺคเลสุ ยถารหํ อุปเมยฺโยปมาทสฺสนมุเขน หิตูปเทสปฏิปตฺติยา ยถา อญฺเญหิ ปฏิปชฺชิตพฺพนฺติ อตฺโถ. กิริยาวาจี อารมฺภ-สทฺโท อธิปฺเปโต, น ‘‘อารมฺภกตฺตุสฺส กสาวปุจฺฉา’’ติอาทีสุ วิย ธมฺมวาจีติ อาห ‘‘อารมฺภกิริยาวาจโก สทฺโท’’ติ. ‘‘นิรุชฺฌนฺตี’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘มคฺคกิจฺจวเสนา’’ติ วุตฺตํ.

191. '그들에게 어떻게 수행해야 하는가'란 그 다섯 부류의 사람들에게 적절하게 비유와 그 대상을 보여주는 방식을 통해 이익이 되는 가르침의 실천으로 다른 이들이 어떻게 수행해야 하는가라는 뜻이다. '시작(ārambha)'이라는 단어는 작용을 나타내는 의미로 의도된 것이지, '시작하는 자의 가사 물음' 등에서와 같이 법을 나타내는 의미가 아니기에 '시작하는 작용을 나타내는 단어'라고 하였다. '소멸한다'고 언급되었기 때문에 '도의 역할에 의해'라고 하였다.

---

๑๙๒. คหณํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉนํ.

192. 파악함(Gahaṇa)이란 '이것은 이와 같다'라고 받아들이는 것이다.

---

๑๙๙. น เอวํ สมฺพนฺโธ อสมานชาติกตฺตา.

199. 동일한 종류가 아니기 때문에 이와 같이 연결되지 않는다.

---

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

다섯 가지 부류에 대한 설명의 주석이 끝났다.

---

๖. ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

6. 여섯 가지 부류에 대한 설명의 주석(Chakkaniddesavaṇṇanā)

---

๒๐๒. อิทํ [Pg.54] สจฺจาภิสมฺโพธาทิกํ สงฺคหิตํ โหติ ผลสฺส เหตุนา อวินาภาวโต. เตนาห ‘‘สาม’’นฺติอาทิ. อนาจริยเกน อตฺตนา อุปฺปาทิเตนาติ อิทํ สพฺพญฺญุตญฺญาเณ วิชฺชมานคุณกถนํ, น ตพฺพิธุรธมฺมนฺตรนิวตฺตนํ ตถารูปสฺส อญฺญสฺส อภาวโต. เตนสฺส สาจริยกตา, ปรโต จ อุปฺปตฺติ ปฏิกฺขิตฺตาติ อิมมตฺถมาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทินา. ตตฺถ สาจริยกตฺตํ ปรูปเทสเหตุกตา, ปรโต อุปฺปตฺติ อุปเทเสน วินาปิ สนฺนิสฺสาย นิพฺพตฺตีติ อยเมเตสํ วิเสโส.

202. 이 진리의 깨달음 등은 결과가 원인과 분리되지 않기 때문에 포함된다. 그래서 '스스로' 등을 말씀하셨다. '스승 없이 스스로 일으켰다'는 것은 일체자애에 존재하는 덕성에 대한 설명이지, 그와 상반되는 다른 법을 배제하는 것은 아니다. 왜냐하면 그와 같은 다른 것이 없기 때문이다. 그러므로 스승이 있음과 타인으로부터 생겨남이 부정된다는 이 의미를 '거기서' 등으로 말씀하셨다. 여기서 스승이 있음은 타인의 가르침을 원인으로 하는 것이고, 타인으로부터 생겨남은 가르침 없이도 의지하여 생겨나는 것이니, 이것이 이들의 차이점이다.

---

ฉกฺกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여섯 가지 부류에 대한 설명의 주석이 끝났다.

---

๗. สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา

7. 일곱 가지 부류에 대한 설명의 주석(Sattakaniddesavaṇṇanā)

---

๒๐๓. กุสเลสุ ธมฺเมสูติ อาธาเร ภุมฺมํ, น วิสเยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสเลสุ ธมฺเมสุ อนฺโตคธา’’ติ อาห. อิทานิ วิสยลกฺขณํ เอตํ ภุมฺมนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โพธิปกฺขิยธมฺเมสุ วา’’ติอาทิมาห. ‘‘ตทุปการตายา’’ติ อิทํ กุสเลสุ ธมฺเมสุ สาเธตพฺเพสูติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุมฺมุชฺชนปญฺญายาติ อุมฺมุชฺชาปนปญฺญาย, อุมฺมุชฺชนากาเรน วา ปวตฺตปญฺญาย. เตเนวาติ อุมฺมุชฺชนมตฺตตฺตา เอว. ยถา หิ ญาณุปฺปาโท สํกิเลสปกฺขโต อุมฺมุชฺชนํ, เอวํ สทฺธุปฺปาโทปีติ อาห ‘‘สทฺธาสงฺขาตเมว อุมฺมุชฺชน’’นฺติ. จิตฺตวาโรติ จิตฺตปฺปพนฺธวาโร. ปจฺเจกํ ฐานวิปสฺสนาปตรณปติคาธปฺปตฺตินิฏฺฐตฺตา เตสํ ปุคฺคลานํ ‘‘อเนเก ปุคฺคลา’’ติ วุตฺตํ. กสฺมา? เตนตฺตภาเวน อรหตฺตสฺส อคฺคหณโต. ตติยปุคฺคลาทิภาวนฺติ อุมฺมุชฺชิตฺวา ฐิตปุคฺคลาทิภาวํ.

203. '유익한 법들에서(kusalesu dhammesu)'라는 것은 처소(ādhāra)로서의 처격(bhumma)이며, 대상(visaya)이 아님을 나타내기 위해 "유익한 법들에 포함된 것"이라고 하였다. 이제 이것이 대상의 특징을 가진 처격임을 나타내기 위해 "혹은 보리분법에서" 등을 말하였다. "그것에 도움이 되기 때문에"라는 말은 성취되어야 할 유익한 법들에 대한 이 의미를 염두에 두고 설해진 것이다. '부상하는 지혜(ummujjanapaññā)'란 떠오르게 하는 지혜이거나, 부상하는 방식으로 일어나는 지혜를 말한다. '바로 그것 때문에'란 단지 부상한다는 점 때문이다. 마치 지혜가 일어나는 것이 오염원의 측면에서 부상하는 것인 것과 같이, 신심이 일어나는 것도 그러하므로 "신심이라 불리는 것 자체가 부상함이다"라고 하였다. '마음의 차례(cittavāro)'란 마음의 상속의 차례이다. 각각 머무름, 위빳사나, 건너감, 정박에 도달함의 끝에 도달했기 때문에 그 보충들에 대해 "여러 보충(puggalā)들"이라고 하였다. 왜인가? 그 존재 상태(attabhāva)로는 아라한과를 얻지 못하기 때문이다. '세 번째 보충 등의 상태'란 부상하여 서 있는 보충 등의 상태를 말한다.

---

สตฺตกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

7인시설(칠인설명)의 해설이 끝났다.

---

๑๐. ทสกนิทฺเทสวณฺณนา

10. 10인시설(십인설명)의 해설

---

๒๐๙. โสตาปนฺนาทโยติ [Pg.55] วุตฺตวิเสสยุตฺตา โสตาปนฺนสกทาคามิฌานานาคามิโน. อสา…เป… ปนาติ เอตฺถ ปน-สทฺโท วิเสสตฺถทีปโน. เตน ‘‘อชฺฌตฺตสํโยชนานํ สมุจฺฉินฺนตฺตา’’ติ อิทํ วิเสสํ ทีเปตีติ เวทิตพฺพํ.

209. '예류자 등'이라는 것은 언급된 특별한 성질을 갖춘 예류자, 일래자, 불환자를 말한다. '하지만(pana)'이라는 단어는 여기에서 차이점을 나타내는 의미이다. 그것으로 "내부의 결박(ajjhattasaṃyojana)들이 완전히 끊어졌기 때문에"라는 특별한 의미를 나타내는 것으로 알아야 한다.

---

ทสกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

10인시설의 해설이 끝났다.

---

ปุคฺคลปญฺญตฺติปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

인시설론 아누띠까(Puggalapaññattipakaraṇa-anuṭīkā)가 완성되었다.

---

กถาวตฺถุปกรณ-อนุฏีกา

논사 아누띠까(Kathāvatthupakaraṇa-anuṭīkā)

---

คนฺถารมฺภวณฺณนา

저술의 시작에 대한 해설

---

สมุทาเย [Pg.57] เอกเทสา อนฺโตคธาติ สมุทาโย เตสํ อธิฏฺฐานภาเวน วุตฺโต ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ ทสฺเสติ ‘‘กถาสมุทายสฺสา’’ติอาทินา. ตตฺถ กถานนฺติ ติสฺโส กถา วาโท ชปฺโป วิตณฺฑาติ. เตสุ เยน ปมาณตกฺเกหิ ปกฺขปฏิปกฺขานํ ปติฏฺฐาปนปฏิกฺเขปา โหนฺติ, โส วาโท. เอกาธิกรณา หิ อญฺญมญฺญวิรุทฺธา ธมฺมา ปกฺขปฏิปกฺขา ยถา ‘‘โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา, น โหติ ตถาคโต ปรํ มรณา’’ติ (ที. นิ. ๑.๖๕). นานาธิกรณา ปน อญฺญมญฺญวิรุทฺธาปิ ปกฺขปฏิปกฺขา นาม น โหนฺติ ยถา ‘‘อนิจฺจํ รูปํ, นิจฺจํ นิพฺพาน’’นฺติ. เยน ฉลชาตินิคฺคหฏฺฐาเนหิ ปกฺขปฏิปกฺขานํ ปติฏฺฐาปนํ ปฏิกฺเขปารมฺโภ, โส ชปฺโป. อารมฺภมตฺตเมเวตฺถ, น อตฺถสิทฺธีติ ทสฺสนตฺถํ อารมฺภคฺคหณํ. ยาย ปน ฉลชาตินิคฺคหฏฺฐาเนหิ ปฏิปกฺขปฏิกฺเขปาย วายมนฺติ, สา วิตณฺฑา. ตตฺถ อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉลํ ยถา ‘‘นวกมฺพโลยํ ปุริโส, ราชา โน สกฺขี’’ติ เอวมาทิ. ทูสนภาสา ชาตโย, อุตฺตรปติรูปกาติ อตฺโถ. นิคฺคหฏฺฐานานิ ปรโต อาวิ ภวิสฺสนฺติ. เอวํ วาทชปฺปวิตณฺฑปฺปเภทาสุ ตีสุ กถาสุ อิธ วาทกถา ‘‘กถา’’ติ อธิปฺเปตา. สา จ โข อวิปรีตธมฺมตาย ปติฏฺฐาปนวเสน, น วิคฺคาหิกกถาภาเวนาติ เวทิตพฺพํ. มาติกาฐปเนเนวาติ อุทฺเทสเทสนาย เอว. ฐปิตสฺสาติ เทสิตสฺส. เทสนา หิ เทเสตพฺพมตฺถํ วิเนยฺยสนฺตาเนสุ ฐปนโต นิกฺขิปนโต ฐปนํ, นิกฺเขโปติ จ วุจฺจติ.

전체의 일부분들이 포함되어 있으므로, 전체가 그것들의 토대로서 설해졌음을 "토론의 전체(kathāsamudāya)의" 등으로 보여준다. 거기서 '토론(kathā)'이란 세 가지 토론, 즉 논쟁(vāda), 쟁론(jappa), 궤변(vitaṇḍā)을 말한다. 그중에서 논증(pamāṇa)과 추론(takka)으로써 자기 측과 상대 측의 입장을 세우거나 물리치는 것을 '논쟁(vāda)'이라 한다. 동일한 주제에 대해 서로 모순되는 법들이 자기 측과 상대 측이니, 예를 들어 "여래는 사후에 존재한다, 여래는 사후에 존재하지 않는다"는 것과 같다. 주제가 다르다면 서로 모순되더라도 자기 측과 상대 측이라 하지 않으니, 예를 들어 "색(rūpa)은 무상하다, 열반은 상주한다"는 것과 같다. 굴레(chala), 유취(jāti), 패배의 지점(niggahaṭṭhāna)으로써 자기 측과 상대 측을 세우거나 물리치기 위해 시작하는 것을 '쟁론(jappa)'이라 한다. 여기서는 시작할 뿐이지 진정한 의미를 성취하는 것이 아님을 보여주기 위해 '시작(ārambha)'이라는 말을 썼다. 반면 굴레, 유취, 패배의 지점으로써 오직 상대 측을 물리치기 위해 노력하는 것을 '궤변(vitaṇḍā)'이라 한다. 거기서 의미를 다르게 해석함으로써 상대의 말을 꺾는 것이 '굴레(chala)'이니, 예를 들어 "이 사람은 아홉 장의 담요를 가졌다(혹은 새 담요를 가졌다)"는 등의 경우이다. '유취(jāti)'란 비난하는 말이며, 답변과 유사한 것이라는 의미이다. '패배의 지점(niggahaṭṭhāna)'은 나중에 분명해질 것이다. 이와 같이 논쟁, 쟁론, 궤변의 구분이 있는 세 가지 토론 중에서 여기서는 '논쟁(vāda)'이 '토론(kathā)'으로 의도되었다. 그리고 그것은 전도되지 않은 진리(dhamma)를 세우는 방식에 의한 것이지, 다투는 토론의 형태가 아님을 알아야 한다. '마띠까(Mātikā)를 세움으로써만'이란 요지를 설하는 것에 의해서만이라는 뜻이다. '세워진'이란 설해진 것을 말한다. 설법이란 설해져야 할 의미를 교화될 자들의 마음의 상속 속에 세우고 놓는 것이기에 '세움(ṭhapana)' 혹은 '내려놓음(nikkhepa)'이라고 불린다.

---

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

저술의 시작에 대한 해설이 끝났다.

---

นิทานกถาวณฺณนา

인연담(Nidānakathā)에 대한 해설

---

ปรินิพฺพานเมว [Pg.58]…เป… วุตฺตํ. อภินฺนสภาวมฺปิ หิ อตฺถํ ตทญฺญธมฺมโต วิเสสาวโพธนตฺถํ อญฺญํ วิย กตฺวา โวหรนฺติ ยถา ‘‘อตฺตโน สภาวํ ธาเรนฺตีติ ธมฺมา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑). สาติ อสงฺขตา ธาตุ. กรณภาเวน วุตฺตา ยถาวุตฺตสฺส อุปสมสฺส สาธกตมภาวํ สนฺธาย. ธมฺมวาที…เป… ทุพฺพลตา วุตฺตา ตถารูปาย ปญฺญาย ภาเว ตาทิสานํ ปกฺขภาวาภาวโต. ลทฺธิยาติ ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน, ปริหายติ อรหา อรหตฺตา’’ติอาทิลทฺธิยา. สุตฺตนฺเตหีติ เทวตาสํยุตฺตาทีหิ. ลิงฺคากปฺปเภทํ ปรโต สยเมว วกฺขติ.

반열반(Parinibbāna) 자체를 ... 언급하였다. 본성이 다르지 않은 의미일지라도, 그것을 다른 법들로부터 구별하여 알게 하기 위해 다른 것인 것처럼 표현하니, 예를 들어 "자신의 본성(sabhāva)을 지니기에 법들(dhammā)이라 한다"는 것과 같다. '그것(sā)'이란 무위의 요소(asaṅkhatā dhātu)를 말한다. 도구(karaṇa)의 격으로 설해진 것은 위에서 언급한 고요함(upasama)을 성취하는 최상의 수단임을 염두에 둔 것이다. '진리를 말하는 자(dhammavādī)' 등에서 지혜의 미약함이 언급된 것은, 그러한 지혜가 있을 때 그러한 자들이 한쪽 편에 서지 않기 때문이다. '교리(laddhi)'란 "보충(puggala)은 실제적이고도 제일의 의미에서 존재한다", "아라한은 아라한과로부터 타락한다"는 등의 교리를 말한다. '경장(suttanta)들로써'란 천자상응(Devatāsaṃyutta) 등을 말한다. 특징과 형태의 차이는 나중에 스스로 설명할 것이다.

---

ภินฺทิตฺวา มูลสงฺคหนฺติ มูลสงฺคีตึ วินาเสตฺวา, เภทํ วา กตฺวา ยถา สา ฐิตา, ตโต อญฺญถา กตฺวา. สงฺคหิตโต วา อญฺญตฺราติ มูลสงฺคีติยา สงฺคหิตโต อญฺญตฺร. เตนาห ‘‘อสงฺคหิตํ สุตฺต’’นฺติ. นีตตฺถํ ยถารุตวเสน วิญฺเญยฺยตฺถตฺตา. เนยฺยตฺถํ วิปริณามทุกฺขตาทิวเสน นิทฺธาเรตพฺพตฺถตฺตา. ตีหิ ฐาเนหีติ ‘‘สูรา สติมนฺโต อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ (อ. นิ. ๙.๒๑) เอวํ วุตฺเตหิ ตีหิ การเณหิ. อญฺญํ สนฺธาย ภณิตนฺติ เอกํ ปพฺพชฺชาสงฺขาตํ พฺรหฺมจริยวาสํ สนฺธาย ภณิตํ. อญฺญํ อตฺถํ ฐปยึสูติ สพฺพสฺสปิ พฺรหฺมจริยวาสสฺส วเสน ‘‘นตฺถิ เทเวสุ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติอาทิกํ (กถา. ๒๖๙) อญฺญํ อตฺถํ ฐปยึสุ. สุตฺตญฺจ อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ ตโต อญฺญํ สนฺธาย ภณิตํ กตฺวา ฐปยึสุ, ตสฺส อตฺถญฺจ อญฺญํ ฐปยึสูติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. สุญฺญตาทีติ อาทิ-สทฺเทน อนิจฺจตาทึ สงฺคณฺหาติ.

'근본 결집을 파괴하고'란 근본 결집(mūlasaṅgīti)을 훼손하거나, 그것이 유지되어 온 방식과 다르게 하여 분열을 일으킨 것을 말한다. 혹은 '결집된 것과 다르게'란 근본 결집에서 결집된 것 이외의 것을 말한다. 그래서 "결집되지 않은 경"이라고 하였다. '요의(nītattha)'란 말씀하신 그대로 이해해야 할 의미이기 때문이며, '미요의(neyyattha)'란 변하기 마련인 괴로움(vipariṇāmadukkhatā) 등의 방식으로 확정되어야 할 의미이기 때문이다. '세 가지 경우로써'란 "용맹하고 마음 챙김이 있는 자들에게 이곳에 범행(brahmacariya)의 삶이 있다"고 설해진 세 가지 이유를 말한다. '다른 것을 염두에 두고 말씀하신 것'이란 출가라고 하는 한 가지 범행의 삶을 염두에 두고 말씀하신 것이다. '다른 의미로 세웠다'란 모든 범행의 삶에 대하여 "천상에는 범행의 삶이 없다"는 등의 다른 의미를 세운 것을 말한다. 경은 다른 것을 염두에 두고 말씀하신 것인데 그것을 또 다른 것을 염두에 두고 말씀하신 것으로 만들어 세우고, 그 의미 또한 다르게 세웠다는 식으로 여기서 문맥을 이해해야 한다. '공성(suññatā) 등'에서 '등'이라는 단어는 무상함(aniccatā) 등을 포함한다.

---

คมฺภีรํ เอกเทสํ มหาปเทสปริวาราทึ. เอกจฺเจ สกลํ อภิธมฺมํ วิสฺสชฺชึสุ ฉฑฺฑยึสุ เสยฺยถาปิ สุตฺตนฺติกา. เต หิ ตํ น ชินวจนนฺติ วทนฺติ. กถาวตฺถุสฺส สวิวาทตฺเตติอาทิ เหฏฺฐา นิทานฏฺฐกถาย อาคตนยํ สนฺธาย วุตฺตํ. เกจิ ปน ปุคฺคลปญฺญตฺติยาปิ สวิวาทตฺตํ มญฺญนฺติ. ‘‘ตติยสงฺคีติโต ปุพฺเพ ปวตฺตมานานํ วเสนา’’ติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ตติยสงฺคีติโต ปุพฺเพปิ ตํ มาติการูเปน ปวตฺตเตว? นิทฺเทสํ วา สนฺธาย ตถา วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. อญฺญานีติ อญฺญาการานิ อภิธมฺมปกรณาทีนิ อกรึสุ, ปวตฺตนฺตานิปิ ตานิ อญฺญถา กตฺวา ปฐึสูติ อตฺโถ[Pg.59]. มญฺชุสิรีติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ตํ นามํ ปิฏกตฺตยํ อนุวตฺตนฺเตหิ ภิกฺขูหิ คยฺหติ? อิตเรหิ คยฺหมานมฺปิ วา สาสนิกปริญฺเญหิ น สาสนาวจรํ คยฺหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. นิกายนามนฺติ มหาสงฺฆิกาทินิกายนามํ, ทุตฺตคุตฺตาทิวคฺคนามญฺจ.

깊고 부분적인 것, 대신교(mahāpadesa)의 부속 등이다. 어떤 이들은 경설을 따르는 자들(suttantikā)처럼 아비담마 전체를 내버리고 버렸다. 그들은 그것이 부처님의 말씀(jinavacana)이 아니라고 말한다. '가타와투(Kathāvatthu)가 논쟁적이라는 점' 등은 앞에서 인연담 주석(nidānaṭṭhakathā)에 전해지는 방식에 따라 말한 것이다. 어떤 이들은 푸갈라빤냐띠(Puggalapaññatti)조차 논쟁의 여지가 있다고 생각한다. '제3결집 이전에 존재했던 것들에 따라'라는 말은 왜 했는가? 제3결집 이전에도 그것은 마띠까(mātikā)의 형태로 존재하지 않았는가? 닛데사(Niddesa)를 염두에 두고 그렇게 말한 것으로 알아야 한다. '다른 것들(aññāni)'이란 아비담마의 문헌 등 다른 형태의 것들을 만들었으며, 존재하는 것들도 다르게 만들어 읽었다는 뜻이다. '만주시리(Mañjusirī)'라는 말은 왜 했는가? 삼장을 따르는 비구들은 그 이름을 취하지 않기 때문이다. 다른 이들이 취하더라도 교단의 지혜를 가진 자들은 교단에 속하지 않은 것으로 취급하기 때문에 그렇게 말한 것이다. '부파의 이름'이란 마하상기까(Mahāsaṅghika) 등의 부파 이름과 두따구따(Duttagutta) 등의 집단 이름을 말한다.

---

สงฺกนฺติกานํ เภโท สุตฺตวาทีติ สงฺกนฺติกานํ อนนฺตเร เอโก นิกายเภโท สุตฺตวาที นาม ภิชฺชิตฺถ. สหาติ เอกชฺฌํ กตฺวา, คณิยมานาติ อตฺโถ.

상깐띠까(Saṅkantika)의 분열인 숫따와디(Suttavādī)란 상깐띠까 직후에 숫따와디라고 하는 하나의 부파 분열이 일어났음을 의미한다. '함께(Saha)'란 하나로 합쳐졌다는 것, 즉 헤아려진다는 뜻이다.

---

อุปฺปนฺเน วาเท สนฺธายาติ ตติยสงฺคีติกาเล อุปฺปนฺเน วาเท สนฺธาย. อุปฺปชฺชนเกติ ตโต ปฏฺฐาย ยาว สทฺธมฺมนฺตรธานา เอตฺถนฺตเร อุปฺปชฺชนเก. สุตฺตสหสฺสาหรณญฺเจตฺถ ปรวาทภญฺชนตฺถญฺจ สกวาทปติฏฺฐาปนตฺถญฺจ. สุตฺเตกเทโสปิ หิ ‘‘สุตฺต’’นฺติ วุจฺจติ สมุทายโวหารสฺส อวยเวสุปิ ทิสฺสนโต ยถา ‘‘ปโฏ ทฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐ’’ติ จ. เต ปเนตฺถ สุตฺตปเทสา ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทินา อาคตา เวทิตพฺพา.

논쟁이 일어났을 때를 염두에 둔다는 것은 제3결집 당시에 일어난 논쟁을 염두에 둔 것이다. '일어나는 것들'이란 그때부터 정법이 사라질 때까지 그사이에 일어나는 것들이다. 여기서 천 개의 경을 인용하는 것은 타설을 파하고 자설을 세우기 위함이다. 경의 일부분도 '경'이라고 불리는데, 이는 전체에 쓰이는 용어가 부분에서도 나타나기 때문이다. 예를 들어 '천이 탔다', '바다를 보았다'라고 하는 것과 같다. 여기서 그 경의 구절들은 '자신의 이익을 위해 실천하는 보특가라가 있다' 등으로 전해지는 것들로 알아야 한다.

---

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인연담(Nidānakathā)의 해설이 끝났다.

---

มหาวคฺโค

마하왁가(Mahāvaggo, 대품)

---

๑. ปุคฺคลกถา

1. 푸갈라까타(Puggalakathā, 보특가라론)

---

๑. สุทฺธสจฺจิกฏฺโฐ

1. 숫다삿찌깟토(Suddhasaccikaṭṭho, 순수한 진실한 의미)

---

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

1. 아눌로마빳짜니까완나나(Anulomapaccanīkavaṇṇanā, 순역 해설)

---

๑. สมฺพราทีหิ [Pg.60] ปกปฺปิตวิชฺชา, ตถาภิสงฺขตานิ โอสธานิ จ ‘‘มายา’’ติ วุจฺจนฺติ, อิธ ปน มายาย อาหิตวิเสสา อภูตญฺเญยฺยาการา อธิปฺเปตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘มายาย อมณิอาทโย มณิอาทิอากาเรน ทิสฺสมานา มายาติ วุตฺตา’’ติ อาห. สจฺจญฺเญว สจฺจิกํ, โส เอว อตฺโถ อวิปรีตสฺส ญาณสฺส วิสยภาวฏฺเฐนาติ สจฺจิกฏฺโฐ. เตนาห ‘‘ภูตฏฺโฐ’’ติ. อวิปรีตภาวโต เอว ปรโม ปธาโน อตฺโถติ ปรมตฺโถ, ญาณสฺส ปจฺจกฺขภูโต ธมฺมานํ อนิทฺทิสิตพฺพสภาโว. เตน วุตฺตํ ‘‘อุตฺตมตฺโถ’’ติ.

1. 삼바라(Sambara) 등에 의해 꾸며진 마술이나, 그와 같이 만들어진 약초들을 '마야(māyā, 환술)'라고 부르지만, 여기서는 환술에 의해 생겨난 특별한 것, 즉 존재하지 않는데 아는 것처럼 나타나는 양상을 뜻함을 보여주기 위해 '환술에 의해 보석 등이 아닌데 보석 등의 모양으로 보이는 것을 환술이라 한다'고 말했다. 진실(sacca) 자체가 삿찌까(saccika, 진실한 것)이며, 그것은 전도되지 않은 지혜의 대상이 되는 상태라는 뜻에서 삿찌깟토(saccikaṭṭho, 진실한 의미)이다. 그래서 '실재하는 의미(bhūtaṭṭho)'라고 했다. 전도되지 않은 상태이기 때문에 가장 으뜸가는 목적(atthoti)이 빠라맛토(paramattho, 승의)이며, 이는 지혜에 직관되는 법들의 설명할 수 없는 자성이다. 그래서 '최상의 의미(uttamattho)'라고 했다.

---

อตฺถีติ วจนสามญฺเญนาติ ‘‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’’ติอาทีสุ (อ. นิ. ๔.๙๖; กถา. ๒๒) ‘‘อตฺถี’’ติ ปวตฺตวจนสามญฺเญน. อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉลนฺติ วทนฺติ. ปติฏฺฐํ ปจฺฉินฺทนฺโตติ เหตุํ ทูเสนฺโต, อเหตุํ กโรนฺโตติ อตฺโถ. เหตุ หิ ปฏิญฺญาย ปติฏฺฐาปนโต ปติฏฺฐา, ตํ ปน เหตุํ อตฺถมตฺตโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ สจฺจิกฏฺเฐนา’’ติอาทิมาห. ปโยคโต ปน ทูสเนน สทฺธึ ปรโต อาวิ ภวิสฺสติ. โอกาสํ อททมาโนติ ยถานุรูปํ ยุตฺตึ วตฺตุํ อวสรํ อเทนฺโต. อถ วา ปติฏฺฐํ ปจฺฉินฺทนฺโต, ปฏิญฺญํ เอว ปริวตฺเตนฺโตติ อตฺโถ. อุปลพฺภติ ปุคฺคโลติ หิ สกวาทึ อุทฺทิสฺส ปรวาทิโน ปฏิญฺญาว น ยุตฺตา อปฺปสิทฺธตฺตา วิเสสิตพฺพสฺส. เตเนวาห ‘‘อนุปลพฺภเนยฺยโต น ตว วาโท ติฏฺฐตีติ นิวตฺเตนฺโต’’ติ. รูปญฺจ อุปลพฺภติ…เป… ทสฺเสตีติ เอเตน ปรวาทินา อธิปฺเปตเหตุโน วิปรีตตฺถสาธกตฺตํ ทสฺเสติ.

'있다(atthi)'라는 말의 일반적인 쓰임이란 '자신의 이익을 위해 실천하는 보특가라가 있다' 등의 구절에서 쓰인 일반적인 '있다'는 표현을 말한다. 말의 의미를 왜곡하여 논의를 방해하는 것을 '찰라(chala, 기만)'라고 한다. '근거를 끊어버린다(patiṭṭhaṃ pacchindanto)'는 것은 이유(hetu)를 비난하여 근거가 없게 만든다는 뜻이다. 이유는 주장을 확립하기 때문에 근거(patiṭṭhā)가 되는데, 그 이유를 의미적인 면에서만 보여주기 위해 '만약 진실한 의미로(yadi saccikaṭṭhena)' 등을 말했다. 실행에 의한 비난은 나중에 명확해질 것이다. '기회를 주지 않는다'는 것은 그에 적합한 논리를 말할 기회를 주지 않는다는 것이다. 또는 '근거를 끊어버린다'는 것은 주장을 뒤집는다는 뜻이다. '보특가라가 인득된다(upalabbhati puggalo)'는 것은 자설자를 겨냥한 타설자의 주장이 논리적이지 않기 때문에 구별되어야 한다. 그래서 '인득될 수 없으므로 그대의 주장은 성립하지 않는다고 물리치면서'라고 했다. '색(rūpa)이 인득되고... (중략) ... 보여준다'는 이것으로 타설자가 의도한 이유가 반대의 의미를 증명함을 보여준다.

---

อุปลพฺภมานํ นาม โหตีติ อาการโต ตํอาการวนฺตานํ อนญฺญตฺตาติ อธิปฺปาโย. อญฺญถาติ อาการ, อาการวนฺตานํ เภเท. เอติสฺสาติ ‘‘ตโต โส ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมฏฺเฐนา’’ติ เอวํ [Pg.61] วุตฺตาย ทุติยปุจฺฉาย. เอส วิเสโสติ โย ยถาวุตฺโต ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ วิสยสฺส สภาวาการเภโท, เอส ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ วิเสโส. สภาวธมฺมานํ สามญฺญลกฺขเณน อภินฺนานมฺปิ สลกฺขณโต เภโทเยวาติ อญฺญธมฺมสฺส อญฺเญนากาเรน น กทาจิปิ อุปลพฺโภ ภเวยฺย. ยทิ สิยา, อญฺญตฺตเมว น สิยาติ รุปฺปนาทิสปจฺจยาทิอากาเรน อนุปลพฺภมาโนปิ ปุคฺคโล อตฺตโน ภูตสภาวฏฺเฐน อุปลพฺภเตวาติ วทนฺตํ ปรวาทินํ ปติ ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติอาทิ โจทนา อโนกาสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถา ปน…เป… นิคฺคโห จ น กาตพฺโพ’’ติ. ตตฺถ นิคฺคโหติ ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ เอวํ วุตฺตนิคฺคโห, ปราชยาโรปเนน ปรวาทิโน นิคฺคณฺหนนฺติ อตฺโถ.

'인득되는 것'이란 모양(ākāra)으로부터 그 모양을 가진 것들(ākāravantānaṃ)과 다르지 않음을 뜻한다. '다르게(aññathā)'란 모양과 모양을 가진 것들의 차이를 말한다. '이것에(etissā)'란 '그러므로 그 보특가라는 진실한 의미와 제일의 의미로 인득된다'고 말한 두 번째 질문에 대한 것이다. '이 차이(esa viseso)'란 앞에서 말한 두 가지 질문의 대상이 갖는 자성과 모양의 차이이며, 이것이 두 질문의 차이점이다. 자성법들이 보편적 특징으로는 구별되지 않더라도 개별적 특징(salakkhaṇa)으로는 구별되기 때문에, 다른 법이 다른 모양으로 결코 인득될 수 없다. 만약 그렇다면 다름 자체가 존재하지 않을 것이다. '부서짐 등의 조건의 양상으로는 인득되지 않더라도 보특가라는 자신의 실재하는 자성으로서 인득된다'고 주장하는 타설자에 대해 '무엇이 진실한 의미인가(yo saccikaṭṭho)' 등의 비판은 기회가 없음을 보여주기 위해 '하지만 어떻게... (중략) ... 꺾음(niggaho)을 행해서는 안 된다'고 했다. 여기서 꺾음(niggaho)이란 '꺾음을 알아차려라'고 말한 그 꺾음이며, 패배를 지움으로써 상대방을 제압하는 것을 의미한다.

---

สฺวายํ ปน ยสฺมา ตสฺส วาทาปราธเหตุโก, ตสฺมา ตํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ โทสาปราธปริยาเยหิ วิภาวิโต. อวชานนญฺเหตฺถ นิคฺคหฏฺฐานํ. ตถา หิ ปฏิญฺญาหานิ, ปฏิญฺญานฺตรํ, ปฏิญฺญาวิโรโธ, ปฏิญฺญาสญฺญาโส, เหตฺวนฺตรํ, อตฺถนฺตรํ, นิรตฺถกํ, อวิญฺญาตตฺถํ, อสมฺพนฺธตฺถํ, อปฺปตฺตกาลํ, อูนํ, อธิกํ, ปุนรุตฺตํ, อนนุภาสนํ, อวิญฺญาตํ, อปฺปฏิภา, วิกฺเขโป, มตานุญฺญา, อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อุเปกฺขนํ, อนนุยุญฺชิตพฺพสฺส อนุโยโค, อปสิทฺธนฺตรํ, เหตฺวาภาสา จาติ ทฺวาวีสติ นิคฺคหฏฺฐานานิ ญายวาทิโน วทนฺติ.

이것은 그의 주장의 과실로 인한 것이기 때문에, 그것을 보여주기 위해 주석서에서 허물과 과실의 동의어들로 설명되었다. 여기서 꺾음의 지점(niggahaṭṭhāna)이란 무시하는 것이다. 즉, 주장 포기, 다른 주장, 주장 모순, 주장 철회, 다른 이유, 다른 의미, 무의미, 이해 불능, 무관한 의미, 시기 부적절, 부족, 과잉, 반복, 복창 불능, 이해하지 못함, 재치 부족, 혼란, 타설 인정, 추궁할 것을 방관함, 추궁하지 말아야 할 것을 추궁함, 정설에서 벗어남, 근거의 오류라는 22가지 꺾음의 지점을 논리학자(ñāyavādino)들은 말한다.

---

ตตฺถ วิสทิสูทาหรณธมฺมานุชานนํ ปฐมุทาหรเณ ปฏิญฺญาหานิ. ปฏิญฺญาตตฺถปฏิเสเธ ตทญฺญตฺถนิทฺเทโส ปฏิญฺญานฺตรํ. ปฏิญฺญาวิรุทฺธเหตุกิตฺตนํ ปฏิญฺญาวิโรโธ. ปฏิญฺญาตตฺถาปนยนํ ปฏิญฺญาสญฺญาโส. อวิเสสวุตฺเต เหตุมฺหิ ปฏิสิทฺเธ วิเสสเหตุกถนํ เหตฺวนฺตรํ. อธิกตตฺถานุปโยคิอตฺถกถนํ อตฺถนฺตรํ. มาติกาปาโฐ วิย อตฺถหีนํ นิรตฺถกํ. ติกฺขตฺตุํ วุตฺตมฺปิ สกฺขิปฏิวาทีหิ อวิทิตํ อวิญฺญาตตฺถํ. ปุพฺพาปรวเสน สมฺพนฺธรหิตํ อสมฺพนฺธตฺถํ. อวยววิปลฺลาสวจนํ อปฺปตฺตกาลํ. อวยววิกลํ อูนํ. อธิกเหตูทาหรณํ อธิกํ. ฐเปตฺวา อนุวาทํ สทฺทตฺถานํ ปุนปฺปุนํ วจนํ อตฺถาปนฺนวจนญฺจ ปุนรุตฺตํ. ปริสาย วิทิตสฺส ตีหิ วุตฺตสฺส อปจฺจุทาหาโร อนนุภาสนํ. ยํ วาทินา [Pg.62] วุตฺตํ ปริสาย วิญฺญาตํ ปฏิวาทินา ทุวิญฺญาตํ, ตํ อวิญฺญาตํ. ตํวาทินา วตฺตพฺเพ วุตฺเต ปรวาทิโน ปฏิวจนสฺส อนุปฏฺฐานํ อปฺปฏิภา. กิจฺจนฺตรปฺปสงฺเคน กถาวิจฺฉินฺทนํ วิกฺเขโป. อตฺตโน โทสานุชานเนน ปรปกฺขสฺส โทสปฺปสญฺชนํ ปรมตานุชานนํ มตานุญฺญา. นิคฺคหปฺปตฺตสฺส นิคฺคณฺหนํ อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อุเปกฺขนํ. สมฺปตฺตนิคฺคหสฺส อนิคฺคหฏฺฐาเน จ นิคฺคณฺหนํ อนุยุญฺชิตพฺพสฺส อนุโยโค. เอกํ สิทฺธนฺตมนุชานิตฺวา อนิยมโต ตทญฺญสิทฺธนฺตกถาปฺปสญฺชนํ อปสิทฺธนฺตรํ. อสิทฺธา อเนกนฺติกา วิรุทฺธา จ เหตฺวาภาสา, เหตุปติรูปกาติ อตฺโถ. เตสญฺจ กถนํ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ.

그중에서 서로 다른 예시의 법들을 승인함에 있어서, 첫 번째 예시에서는 '명제의 상실(paṭiññāhāni)'이 있다. 승인된 의미를 부정하면서 다른 의미를 지시하는 것은 '명제의 전환(paṭiññāntara)'이다. 명제와 모순되는 사유를 말하는 것은 '명제와의 모순(paṭiññāvirodho)'이다. 승인된 의미를 철회하는 것은 '명제의 철회(paṭiññāsaññāso)'이다. 차별 없이 말해진 사유가 부정되었을 때 차별화된 사유를 말하는 것은 '다른 사유의 제시(hetvantara)'이다. 논의된 주제와 무관한 의미를 말하는 것은 '다른 의미의 제시(atthantara)'이다. 마띠까를 암송하는 것처럼 의미가 없는 것은 '무의미함(niratthaka)'이다. 세 번 말했음에도 증인이나 상대방이 이해하지 못한 것은 '이해되지 않는 의미(aviññātattha)'이다. 앞뒤의 맥락에 따라 연결이 결여된 것은 '연관성 없는 의미(asambandhattha)'이다. 논증 요소의 순서가 뒤바뀐 말은 '시기에 부적절함(appattakāla)'이다. 논증 요소가 결여된 것은 '결여됨(ūna)'이다. 과도한 사유나 예시를 드는 것은 '과잉됨(adhika)'이다. 인용을 제외하고 단어와 의미를 반복해서 말하거나 의미가 중복되는 말을 하는 것은 '반복(punarutta)'이다. 청중은 이해하고 세 번이나 말했음에도 불구하고 다시 말하지 못하는 것은 '복창하지 못함(ananubhāsana)'이다. 논쟁자가 말한 것을 청중은 이해했으나 상대방이 이해하지 못한 것은 '이해하지 못함(aviññāta)'이다. 논쟁자가 말해야 할 것을 말했을 때 상대방의 답변이 나타나지 않는 것은 '변재의 부재(appaṭibhā)'이다. 다른 할 일을 핑계로 대화를 중단하는 것은 '회피(vikkhepo)'이다. 자신의 허물을 승인함으로써 상대방의 허물을 지적하는 것은 '타인의 견해를 승인함(paramatānujānanaṃ)' 곧 '견해의 승인(matānuññā)'이다. 굴복당해야 할 자를 굴복시키지 않고 추궁해야 할 자를 방치하는 것은 '추궁해야 할 것을 방치함(anuyuñjitabbassa upekkhanaṃ)'이다. 굴복할 상황이 아님에도 굴복시키거나 추궁하지 말아야 할 곳에서 추궁하는 것은 '추궁(anuyogo)'이다. 하나의 확립된 결론을 승인하고 나서 무분별하게 그와 다른 결론을 끌어들이는 것은 '확립되지 않은 다른 결론(apasiddhantara)'이다. 입증되지 않은 것(asiddha), 불확정적인 것(anekantika), 모순된 것(viruddha)은 '사유의 오류(hetvābhāsa)'이니, 사유와 유사한 것들이라는 의미이다. 이러한 것들을 말하는 것이 '굴복의 지점(niggahaṭṭhāna)'이다.

---

อิเมสุ ทฺวาวีสติยา นิคฺคหฏฺฐาเนสุ อิทํ ปฏิญฺญาย อปนยนโต สยเมว ปจฺจกฺขานโต ปฏิญฺญาสญฺญาโส นาม นิคฺคหฏฺฐานํ. เตเนวาห ‘‘อวชานเนเนว นิคฺคหํ ทสฺเสตี’’ติ. อสิทฺธตฺตาติ เอเตน ปจฺจกฺขโต อนุมานโต จ ปุคฺคลสฺส อนุปลพฺภมาห. น หิ โส ปจฺจกฺขโต อุปลพฺภติ. ยทิ อุปลพฺเภยฺย, วิวาโท เอว น สิยา, อนุมานมฺปิ ตาทิสํ นตฺถิ, เยน ปุคฺคลํ อนุมิเนยฺยุํ. ตถา หิ ตํ สาสนิโก ปุคฺคลวาที วเทยฺย ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ, อตฺถิ ปุคฺคโล’’ติ ภควตา วุตฺตตฺตา รูปเวทนาทิ วิย. ยญฺหิ ภควตา ‘‘อตฺถี’’ติ ยทิ วุตฺตํ, ตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ ยถา ตํ รูปํ เวทนา สญฺญา สงฺขารา วิญฺญาณํ. ยํ ปน ปรมตฺถโต นตฺถิ, น ตํ ภควตา ‘‘อตฺถี’’ติ วุตฺตํ ยถา ตํ ปกติวาทิอาทีนํ ปกติอาทีติ, ตํ มิจฺฉา. เอตฺถ หิ ยทิ โวหารโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาโว อธิปฺเปโต, สิทฺธํ สาธนํ, อถ ปรมตฺถโต, อสิทฺโธ เหตุ ตถา อวุตฺตตฺตา. วิรุทฺโธ จ ตสฺส อนิจฺจสงฺขตปฏิจฺจสมุปฺปนฺนาทิภาวาสาธนโต รูปเวทนาทีสุ ตถา ทิฏฺฐตฺตาติอาทินา ตสฺส อเหตุกภาวสฺเสว ปากฏภาวโต.

이 22가지 굴복의 지점들 중에서, 이것은 명제를 철회하고 스스로 그것을 부정하기 때문에 '명제의 철회(paṭiññāsaññāso)'라는 이름의 굴복의 지점이다. 그렇기 때문에 '부정함으로써 굴복을 나타낸다'라고 하였다. '비확립(asiddhattā)'이라는 말로써 지각(paccakkha)이나 추론(anumāna)에 의해 보특가라(puggala)가 발견되지 않음을 말한다. 참으로 그는 지각에 의해 발견되지 않는다. 만약 발견된다면 논쟁 자체가 없을 것이며, 보특가라를 추론할 수 있는 그러한 추론도 존재하지 않는다. 그와 같이 교법 내의 보특가라론자들은 '보특가라는 발견된다, 보특가라는 존재한다. 세존께서 물질이나 수(受) 등과 같이 말씀하셨기 때문이다'라고 말할 것이다. 만약 세존께서 '존재한다'라고 말씀하셨다면, 그것은 물질, 수, 상, 행, 식과 같이 승의(勝의)적으로 존재하는 것이다. 그러나 승의적으로 존재하지 않는 것은 세존께서 '존재한다'라고 말씀하지 않으셨으니, 마치 자연론자(pakativādī) 등의 자연(pakati) 등과 같아서 그것은 잘못된 것이다. 여기에서 만약 세속(vohāra)적으로 보특가라가 존재한다는 취지라면 논증이 이미 성립된 것(siddhaṃ sādhanaṃ)이고, 만약 승의적으로 존재한다는 취지라면 그렇게 말씀하시지 않았기에 사유는 입증되지 않은 것(asiddho hetu)이다. 또한 그것은 무상하고 형성되었으며 연기적인 성질 등을 입증하지 못하기 때문에 모순(viruddha)되며, 물질이나 수 등에서 그와 같이 보았기 때문에 그것이 사유가 될 수 없음이 명백하기 때문이다.

---

ยํ ปน พาหิรกา ปุถุ อญฺญติตฺถิยา วทนฺติ. อตฺเถว จ ปรมตฺถโต อตฺตา ญาณาภิธานสฺส ปวตฺติยา นิมิตฺตภาวโต รูปาทิ วิย. อถ วา อตฺตาติริตฺตปทตฺถนฺตโร รูปกฺขนฺโธ ขนฺธสภาวตฺตา ยถา ตํ อิตรกฺขนฺธา. ยญฺเหตฺถ ปทตฺถนฺตรํ, โส ปุคฺคโลติ อธิปฺปาโย.

그러나 외부의 많은 다른 외도들은 말한다. '궁극적 의미에서의 자아는 실재한다. 물질 등과 같이 지각이나 명칭이 발생하는 근거(nimitta)가 되기 때문이다. 또는 자아와 별개인 다른 실체로서의 색온(rūpakkhandho)은 온(khandha)의 자성을 가졌기 때문에 다른 온(khandha)들과 같다.' 여기에서 말하는 다른 실체(padatthantara)가 바로 보특가라라는 것이 그들의 의도이다.

---

เอตฺถ [Pg.63] จ ปุริมสฺส เหตุโน ปญฺญตฺติยา อเนกนฺติกตา อสิทฺธตา จ. น หิ อสโต สกวาทินํ ปติ ปรมตฺถโต ญาณาภิธานปฺปวตฺติยา นิมิตฺตภาโว สิชฺฌติ. โวหารโต เจ, ตทสิทฺธสาธนตา รูปาทิสภาววินิมุตฺตรูโปปิ ปุคฺคโล น โหตีติ เอวมาทิวิรุทฺธตฺถตา. ปจฺฉิมสฺส ปน เหตุโน สาเธตพฺพตฺถสามญฺญปริคฺคเห สิทฺธสาธนตา, รูปกฺขนฺธโต ปทตฺถนฺตรโต ปรมตฺถนฺตรภูตเวทนาทิสมฺภวสฺส อิจฺฉิตตฺตา จ. ตพฺพิเสสปริคฺคเห จ สกวาทินํ ปติ อุทาหรณาภาโว ปรปริกปฺปิตชีวปทตฺถวิรหโต. อิตรกฺขนฺธานํ เวทนาทิวินิมุตฺตอุภยสิทฺธชีวปทตฺถสหิโตปิ รูปกฺขนฺโธ น โหติ อิตรกฺขนฺธา วิยาติ วิรุทฺธตฺถตา จ.

여기에서 앞의 사유는 시설(paññatti)에 대해 불확정성(anekantikatā)과 비확립(asiddhatā)의 문제가 있다. 실재하지 않는 것에 대해서는 자기 논자(sakavādin)에 대해 승의적으로 지각이나 명칭 발생의 근거가 됨이 입증되지 않기 때문이다. 만약 세속적(vohārato)인 것이라면, 입증되지 않은 것을 논증하는 것이 되어, 물질 등의 자성에서 벗어난 물질도 보특가라가 될 수 없다는 등의 모순된 의미가 된다. 뒤의 사유는 입증해야 할 의미의 보편성을 취한다면 이미 입증된 것을 다시 논증하는(siddhasādhanatā) 셈이 된다. 색온과 다른 실체로서 승의적으로 다른 존재인 수온(vedanā) 등이 발생하는 것은 (우리도) 인정하기 때문이다. 만약 그 특수성을 취한다면, 상대방이 가정한 자아라는 실체가 부재하기 때문에 자기 논자에 대해서는 예시가 없는 것이 된다. 또한 수온 등에서 벗어나 양측에 입증된 자아라는 실체를 동반한 색온은 존재하지 않으니, 다른 온들과 같다는 점에서 모순된 의미가 된다.

---

ยํ ปน กาณาทา ‘‘สุขาทีนํ นิสฺสยภาวโต’’ติ อนุมานํ วทนฺติ, เต อิทํ วตฺตพฺพา – กึ สุขาทีนํ อตฺตนิ ปฏิพทฺธํ ยโต สุขาทินิสฺสยตาย อตฺตา อนุมียติ. ยทิ อุปฺปาโท, เอวํ สนฺเต สพฺเพปิ สุขาทโย เอกโต เอว ภเวยฺยุํ การณสฺส สนฺนิหิตภาวโต อญฺญนิรเปกฺขโต จ. อถ อญฺญมฺปิ กิญฺจิ อินฺทฺริยาทิการณนฺตรมเปกฺขิตพฺพํ, ตเทว โหตุ การณํ, กิมญฺเญน อทิฏฺฐสามตฺถิเยน ปริกปฺปิเตน ปโยชนํ. อถ ปน เตสํ อตฺตาธีนา วุตฺตีติ วเทยฺยุํ, เอวมฺปิ น สิชฺฌติ อุทาหรณาภาวโต. น หิ รูปาทิวินิมุตฺโต ตาทิโส โกจิ สภาวธมฺโม สุขาทิสนฺนิสฺสยภูโต อตฺถิ, ยโต อตฺตโน อตฺตตฺถสิทฺธิยา อุทาหรณํ อปทิเสยฺยุํ. อิมินา นเยน อสมาสปทาภิเธยฺยตฺตาติอาทีนมฺปิ อยุตฺตตฺตา นิวาเรตพฺพา. ตถา ‘‘อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา’’ติ อิมินา จ ปกติอณุอาทีนมฺปิ พาหิรปริกปฺปิตานํ อสิทฺธตา วุตฺตาวาติ เวทิตพฺพา. กถํ ปน เตสํ อสิทฺธีติ? ปมาเณน อนุปลพฺภนโต. น หิ ปจฺจกฺขโต ปกติ สิทฺธา กปิลสฺสปิ อิสิโน ตสฺส อปจฺจกฺขภาวสฺส กาปิเลหิ อนุญฺญายมานตฺตา.

또한 가나다(Kāṇāda) 학파가 '즐거움 등의 의지처가 되기 때문에'라고 추론을 말한다면, 그들에게 이렇게 물어야 한다. '즐거움 등이 자아에 결합되어 있어서 즐거움 등의 의지처라는 점으로부터 자아가 추론되는가?' 만약 그것이 발생(uppāda)이라면, 그렇게 될 때 원인이 이미 갖추어져 있고 다른 것에 의존하지 않기 때문에 모든 즐거움 등이 한꺼번에 생겨나야 할 것이다. 만약 감관 등 다른 원인을 기다려야 한다면, 바로 그것이 원인이 되게 하라. 보이지 않는 능력을 가진 가공의 다른 원인이 무슨 필요가 있겠는가? 만약 그것들이 자아에 종속되어 작용한다고 말한다면, 이 또한 예시가 없으므로 입증되지 않는다. 참으로 물질 등에서 벗어나 즐거움 등의 의지처가 되는 그러한 자성법(sabhāvadhammo)은 존재하지 않으니, 그로부터 자신의 자아라는 의미의 성립을 위한 예시를 제시할 수 없기 때문이다. 이러한 논리로 '복합되지 않은 단어로 불릴 수 있는 것'이라는 등의 주장도 타당하지 않으므로 물리쳐야 한다. 이와 같이 '다른 실재하는 의미(saccikaṭṭha)가 입증되지 않기 때문에'라는 말로써 외부에서 가공해낸 자연(pakati)이나 원자(aṇu) 등의 비확립성도 언급된 것임을 알아야 한다. 어떻게 그것들이 입증되지 않는가? 인식 수단(pamāṇa)에 의해 발견되지 않기 때문이다. 참으로 지각에 의해 자연(pakati)이 입증되는 것은 아니다. 그것을 주장한 까삘라(Kapila) 성자에게도 그것이 지각되지 않는다는 사실을 까삘라 학파 스스로 인정하고 있기 때문이다.

---

ยํ ปน ‘‘อตฺถิ ปธานํ เภทานํ อนฺวยทสฺสนโต สกลกลาปมตฺตํ วิยา’’ติ เต อนุมานํ วทนฺติ. อิมินา หิ เภทานํ สตฺวาทีนํ วิชฺชมานปธานตา ปฏิญฺญาตา. เอตฺถ จ วุจฺจเต – สกลาทีนํ ปธานํ ตพฺพิภาเคหิ กึ อญฺญตฺตํ, อุทาหุ อนญฺญนฺติ, กิญฺเจตฺถ ยทิ อญฺญตฺตํ, สพฺโพ โลโก ปธานมโยติ สมยวิโรโธ สิยา, สณฺฐานเภเทน อญฺญตฺถ ปฏิชานนโต [Pg.64] น โทโสติ เจ? ตํ น, วลยกฏกาทิสณฺฐานเภเทปิ กนกาเภททสฺสนโต. น หิ สณฺฐานํ วตฺถุเภทนิมิตฺตํ ตสฺส อนุปาทานตฺตา. ยํ ยสฺส เภทนิมิตฺตํ, น ตํ ตสฺส อนุปาทานํ ยถา สุวณฺณมตฺติกาทิฆฏาทีนํ สุวณฺณฆโฏ มตฺติกาฆโฏ โกเสยฺยปโฏ กปฺปาสปโฏติ จ สาเธตพฺพธมฺมรหิตญฺจ อุทาหรณํ. น หิ ปธาเนกการณปุพฺพกตฺตํ สกลาทีนํ ปกติวาทิโน สิทฺธํ, นาปิ กาปิลานํ กถญฺจิ อญฺญตฺตานุชานนโต. อนญฺญตฺเต ปน อุทาหรณาภาโว. น หิ ตเทว สาเธตพฺพํ ตเทว จ อุทาหรณํ ยุตฺตํ, อนฺวยทสฺสนมฺปิ อสิทฺธํ. น หิ ตเทว เตน อนฺวิตํ ยุชฺชติ. ปธาเนน อนฺวยทสฺสนมฺปิ อสิทฺธํ ปรวาทิโนติ คุณสฺส ปธานสฺส อนนุชานนโต. อถ ยํ กิญฺจิ การณํ ปธานํ ‘‘ปธียติ เอตฺถ ผล’’นฺติ, เอวมฺปิ อสิทฺธเมว การเณ ผลสฺส อตฺถิภาวานนุชานนโต, เหตุโน จ อสิทฺธนิสฺสยตาปราภิมตเภทานนุชานนโต. อถ วิเสเสน การณายตฺตวุตฺติตา ผลสฺส สาธียติ, น กิญฺจิ วิรุทฺธํ ธมฺมานํ ยถาสกํ ปจฺจเยน ปฏิจฺจสมุปฺปตฺติยา อิจฺฉิตตฺตาติ.

그들이 '부분들에서 일관성이 보이기 때문에 마치 전체 집합과 같이 제일원인(padhāna)이 존재한다'고 말하는 것은 추론에 불과하다. 이로써 살뜨바(satva) 등과 같은 개별적인 것들에 제일원인이 실재한다는 주장이 인정되는 셈이다. 여기서 묻겠다. 전체 등과 제일원인은 그 부분들과 다른 것인가, 아니면 다르지 않은 것인가? 만약 다르다면, 온 세상이 제일원인으로 이루어져 있다는 교의적 모순이 생길 것이다. 형태의 차이로 인해 다른 곳에서 인정되므로 허물이 없다고 한다면? 그렇지 않다. 팔찌나 반지 등의 형태 차이에도 불구하고 금이라는 속성의 차이는 보이지 않기 때문이다. 형태는 실질적인 물질의 차이를 만드는 원인이 아니니, 그것은 물질적 원인(unpādāna)이 아니기 때문이다. 무엇이든 차이의 원인이 되는 것은 그것의 물질적 원인이 아니다. 예컨대 금이나 찰흙으로 만든 항아리 등에서 '금 항아리', '흙 항아리', '비단 옷', '무명 옷'이라고 할 때, 이는 증명되어야 할 법(sādhetabba-dhamma)이 결여된 사례이다. 제일원인이 모든 것의 유일한 근본 원인이라는 사실은 본성론자(pakativādino)들에게 입증되지 않았으며, 까삘라(kāpila)의 제자들에게도 어떤 식으로든 다름이 인정되지 않기 때문이다. 반면 다르지 않다면 사례가 없게 된다. 증명되어야 할 것 자체가 사례가 되는 것은 적절하지 않으며, 일관성을 보는 것 또한 성립되지 않는다. 동일한 것이 그것 자체와 결합된다는 것은 타당하지 않기 때문이다. 또한 다른 주장을 하는 자들에게는 구나(guṇa)와 제일원인의 구분을 인정하지 않으므로 제일원인과의 일관성을 보는 것 역시 성립되지 않는다. 만약 '여기서 결과가 성취되므로' 어떤 원인이 제일원인이라고 한다면, 이 역시 성립되지 않는다. 원인 안에 결과가 존재한다는 사실을 인정하지 않으며, 근거 또한 타당하지 않은 의지처이며 타인이 인정하는 차이를 인정하지 않기 때문이다. 만약 결과가 특별히 원인에 의존하여 존재한다는 사실을 증명하려 한다면, 이는 법들이 각자의 조건에 따라 연기(paṭiccasamuppatti)한다는 우리의 입장과 다르지 않으므로 반대할 이유가 없다.

---

อปิจ ปกติวาทิโน ‘‘สตฺวรชตมสงฺขาตานํ ติณฺณํ คุณานํ สมภาโว ปกติ, สา จ นิจฺจา สตฺวาทิวิสมสภาวโต อนิจฺจโต มหตาทิวิการโต อนญฺญา’’ติ ปฏิชานนฺติ. สา เตสํ วุตฺตปฺปการา ปกติ น สิชฺฌติ ตโต วิรุทฺธสภาวโต วิการโต อนญฺญตฺตา. น หิ อสฺสสฺส วิสาณํ ทีฆํ, ตญฺจ รสฺสโต โควิสาณโต อนญฺญนฺติ วุจฺจมานํ สิชฺฌติ. กิญฺจ ภิยฺโย? ติณฺณํ เอกภาวาภาวโต. สตฺวาทิคุณตฺตยโต หิ ปกติยา อนญฺญตฺตํ อิจฺฉนฺตานํ เตสํ สตฺวาทีนมฺปิ ปกติยา อนญฺญตฺตํ อาปชฺชติ, น จ ยุตฺตํ ติณฺณํ เอกภาโวติ. เอวมฺปิ ปกติ น สิชฺฌติ. กถํ? อเนกโทสาปตฺติโต. ยทิ หิ พฺยตฺตสภาวโต วิการโต อพฺยตฺตสภาวา ปกติ อนญฺญา, เอวํ สนฺเต เหตุมนฺตตา อนิจฺจตา อพฺยาปิตา สกิริยตา อเนกตา นิสฺสิตตา ลิงฺคตา สาวยวตา ปรตนฺตฺรตาติ เอวมาทโย อเนเก โทสา ปกติยา อาปชฺชนฺติ, น ชาติวิการโต อนญฺญา ปฏิชานิตพฺพา. ตถา จ สติ สมยวิโรโธติ กปฺปนามตฺตํ ปกตีติ อสิทฺธา สาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

또한 본성론자들은 '살뜨바, 라자스, 따마스라고 불리는 세 가지 성질(guṇa)의 평형 상태가 본성(pakati)이며, 그것은 영원하고, 살뜨바 등의 불균형한 상태인 무상한 마핫(mahat) 등의 변형(vikāra)과 다르지 않다'고 주장한다. 그들이 말하는 그러한 본성은 성립되지 않으니, 그와 상반된 성질을 가진 변형들과 다르지 않기 때문이다. 말의 뿔이 길다고 하면서, 그것이 짧은 소의 뿔과 다르지 않다고 말하는 것이 성립될 수 없는 것과 같다. 게다가 무엇이 더 있는가? 세 가지가 하나의 자성(ekabhāva)이 될 수 없기 때문이다. 살뜨바 등 세 가지 성질과 본성이 다르지 않기를 바라는 그들에게는 살뜨바 등도 본성과 다르지 않게 되어, 세 가지가 하나의 자성이라는 모순에 빠지게 되는데 이는 타당하지 않다. 이런 식으로도 본성은 성립되지 않는다. 왜 그런가? 수많은 허물이 발생하기 때문이다. 만약 나타난 성질인 변형과 나타나지 않은 성질인 본성이 다르지 않다면, 본성에도 원인을 가짐, 무상함, 편재하지 않음, 작용함, 복수성, 의존성, 상징성, 부분을 가짐, 종속성 등 수많은 허물이 따르게 된다. 그러므로 본성이 태생적 변형과 다르지 않다고 주장해서는 안 된다. 그렇게 되면 교의적 모순이 발생하므로, 본성이란 단지 가설일 뿐이며 성립되지 않는다는 결론에 도달해야 한다.

---

ปกติยา [Pg.65] จ อสิทฺธาย ตํนิมิตฺตกภาเวน วุจฺจมานา มหตาทโยปิ อสิทฺธา เอว. ยถา จ ปกติ มหตาทโย จ, เอวํ อิสฺสรปชาปติปุริสกาลสภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ. เอเตสุ หิ อิสฺสโร ตาว น สิชฺฌติ อุปการสฺส อทสฺสนโต. สตฺตานญฺหิ ชาติยํ มาตาปิตูนํ พีชเขตฺตภาเวน กมฺมสฺส หีนตาทิวิภาคกรเณน, ตโต ปรญฺจ อุตุอาหารานํ พฺรูหนุปตฺถมฺภเนน, อินฺทฺริยานํ ทสฺสนาทิกิจฺจสาธเนน อุปกาโร ทิสฺสติ, น, เอวมิสฺสรสฺส. หีนตาทิวิภาคกรณมิสฺสรสฺสาติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. ยถาวุตฺโต อุปการวิเสโส อิสฺสรนิมฺมิโต, น กมฺมุนาติ สาธนียเมตํ. อิตรตฺราปิ สมานเมตนฺติ เจ? น, กมฺมโต ผลนิยมสิทฺธตฺตา. สติ หิ กตูปจิเต กมฺมสฺมึ ตตฺถ ยํ อกุสลํ, ตโต หีนตา, ยํ กุสลํ, ตโต ปณีตตาติ สิทฺธเมตํ. อิสฺสรวาทินาปิ หิ น สกฺกา กมฺมํ ปฏิกฺขิปิตุํ.

본성이 성립되지 않으므로 그것을 원인으로 하여 말해지는 마핫 등도 역시 성립되지 않는다. 본성과 마핫 등이 그러하듯이, 이스바라, 쁘라자빠띠, 뿌리샤, 시간, 자성, 운명, 우연 등도 마찬가지다. 이들 중에서 이스바라는 우선 그 도움이 보이지 않으므로 성립되지 않는다. 중생의 태어남에 있어서는 부모가 씨앗과 밭의 역할을 하고, 업(kamma)이 비천함과 고귀함 등의 차별을 만들며, 그 후에는 기후와 음식이 성장과 유지를 돕고, 감각기관이 보고 듣는 등의 기능을 수행하는 등의 도움이 보이지만, 이스바라에게서는 그러한 것이 보이지 않는다. 비천함 등의 차별을 만드는 것이 이스바라라고 한다면? 그렇지 않다. 그것은 입증되지 않았기 때문이다. 앞에서 말한 특별한 도움들이 업이 아니라 이스바라에 의해 만들어진 것이라는 점은 증명되어야 할 문제다. 다른 경우에도 마찬가지 아니냐고 한다면? 아니다. 업으로부터 결과가 결정된다는 점은 입증되었기 때문이다. 짓고 쌓은 업이 있을 때, 거기서 해로운 업은 비천함으로, 유익한 업은 고귀함으로 이어진다는 사실은 입증된 것이다. 이스바라를 주장하는 자라도 업을 부정할 수는 없기 때문이다.

---

อปิเจตสฺส โลกวิจิตฺตสฺส อิสฺสรนิมฺมานภาเว พหู โทสา สมฺภวนฺติ. กถํ? ยทิ สพฺพมิทํ โลกวิจิตฺตํ อิสฺสรนิมฺมิตํ, สเหว วจเนน ปวตฺติตพฺพํ, น กเมน. น หิ สนฺนิหิตการณานํ ผลานํ กเมน อุปฺปตฺติ ยุตฺตา, การณนฺตราเปกฺขาย อิสฺสรสฺส สามตฺถิยหานิ. จกฺขาทีนํ จกฺขุวิญฺญาณาทีสุ การณภาโว น ยุตฺโต. กโรตีติ หิ การณนฺติ. อิสฺสโร เอว จ การโกติ สพฺพการณานํ การณภาวหานิ. เยหิ ปุถุวิเสเสหิ อิสฺสโร ปสีเทยฺย, เตสญฺจ สยํการตา อาปชฺชติ, ตถา สพฺเพสํ เหตุกานํ การณภาโว. ยญฺเชตํ นิมฺมานํ, ตญฺจสฺส อตฺตทตฺถํ วา สิยา, ปรตฺถํ วา สิยา. อตฺตทตฺถตายํ อตฺตโน อิสฺสรภาวหานิ อกตกิจฺจตาย อิสิตาวสิตาภาวโต. เตน วา นิมฺมิเตน ยํ อตฺตโน กาตพฺพํ, ตํ กสฺมา สยเมว น กโรติ. ปรตฺถตายํ ปน ปโร นาเมตฺถ โลโก เอวาติ กิมตฺถิยํ ตสฺส นิรยาทิโรคาทิวิสาทินิมฺมานํ. ยา จสฺส อิสฺสรตา, สา สยํกตา วา สิยา ปรํกตา วา อเหตุกา วา. ตตฺถ สยํกตา เจ, ตโต ปุพฺเพ อนิสฺสรภาวาปตฺติ. ปรํกตา เจ, ปจฺฉาปิ อนิสฺสรภาวาปตฺติ สอุตฺตรตา จ สิยา. อเหตุกา เจ, น กสฺสจิ อนิสฺสรตาติ เอวมิสฺสรสฺสปิ อสิทฺธิ เวทิตพฺพา.

또한 이 다양한 세계가 이스바라에 의해 창조된 것이라면 많은 허물이 발생한다. 어떻게 그러한가? 만약 이 모든 다양한 세계가 이스바라에 의해 창조된 것이라면, 그의 말과 동시에 생겨나야지 점진적으로 생겨나서는 안 된다. 원인이 갖추어진 결과들이 점진적으로 발생하는 것은 타당하지 않으며, 만약 다른 원인을 기다려야 한다면 이스바라의 능력은 상실된다. 눈 등이 안식 등의 원인이 된다는 점도 타당하지 않게 된다. '만드는 것'이 원인이기 때문이다. 이스바라만이 창조자라면 모든 다른 원인들의 원인된 성질은 상실된다. 이스바라가 기뻐할 만한 개별적인 선행들 또한 스스로 만드는 것이 되어버리며, 모든 결과를 가진 것들의 원인된 성질도 그러하다. 또한 이 창조가 자신을 위한 것이냐, 아니면 타인을 위한 것이냐? 자신을 위한 것이라면, 해야 할 일을 다 하지 못해 자유롭지 못한 상태이므로 자신의 주재자로서의 지위를 상실한다. 또한 창조된 것을 통해 자신이 해야 할 일을 왜 스스로는 하지 못하는가? 타인을 위한 것이라면, 타인이란 바로 이 세상인데, 왜 그를 위해 지옥이나 질병, 슬픔 등을 창조했겠는가? 그리고 그의 주재성은 스스로 만든 것인가, 타인이 만든 것인가, 아니면 원인 없이 생긴 것인가? 만약 스스로 만든 것이라면 그 전에는 주재자가 아니었다는 모순에 빠진다. 타인이 만든 것이라면 나중에도 주재자가 아니게 되며 그보다 상위의 존재가 있게 된다. 원인 없이 생긴 것이라면 누구라도 주재자가 아닐 리 없게 된다. 이와 같이 이스바라 역시 성립되지 않음을 알아야 한다.

---

ยถา จ อิสฺสโร, เอวํ ปชาปติ ปุริโส จ. นามมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโส. เตหิ วาทีหิ ปกปฺปิตํ ยทิทํ ‘‘ปชาปติ ปุริโส’’ติ. ตํนิมิตฺตกํ [Pg.66] ปน โลกปฺปวตฺตึ อิจฺฉนฺตานํ ปชาปติวาเท ปุริสวาเท จ อิสฺสรวาเท วิย โทสา อสิทฺธิ จ วิธาตพฺพา. ยถา เจเต อิสฺสราทโย, เอวํ กาโลปิ อสิทฺโธ ลกฺขณาภาวโต. ปรมตฺถโต หิ วิชฺชมานานํ ธมฺมานํ สภาวสงฺขาตํ ลกฺขณํ อุปลพฺภติ. ยถา ปถวิยา กถินตา, น เอวํ กาลสฺส, ตสฺมา นตฺถิ ปรมตฺถโต กาโลติ. กาลวาที ปนาห ‘‘วตฺตนาลกฺขโณ กาโล’’ติ. โส วตฺตพฺโพ ‘‘กา ปนายํ วตฺตนา’’ติ. โส อาห ‘‘สมยมุหุตฺตาทีนํ ปวตฺตี’’ติ. ตมฺปิ น, รูปาทีหิ อตฺถนฺตรภาเวน อนิทฺธาริตตฺตา. ปรมตฺถโต หิ อนิทฺธาริตสภาวสฺส วตฺตนาลกฺขณตายํ สสวิสาณาทีนมฺปิ ตํลกฺขณตา อาปชฺเชยฺย.

조물주(issara)와 마찬가지로 파자파티(pajāpati)와 푸리사(purisa)도 그러하다. 여기서는 단지 이름만이 다를 뿐이다. '파자파티'라거나 '푸리사'라고 하는 것은 저 이론가들에 의해 상상된 것일 뿐이다. 세상의 전개가 그것들을 원인으로 삼기를 원하는 이들에게는 조물주설(issaravāda)에서와 마찬가지로 파자파티설이나 푸리사설에서도 오류와 불성립이 규명되어야 한다. 이들 조물주 등과 마찬가지로, 시간(kāla) 또한 특징(lakkhaṇa)이 없으므로 성립되지 않는다. 궁극적 의미(paramattha)에서 실재하는 법(dhamma)들은 자성(sabhāva)이라 불리는 특징이 발견되기 때문이다. 예컨대 지대(地大)의 견고함과 같은 것이 시간에게는 없으므로, 궁극적 의미에서 시간은 존재하지 않는다. 그러나 시간론자(kālavādī)는 '진행됨(vattanā)이 시간의 특징이다'라고 말한다. 그에게 '이 진행됨이란 무엇인가?'라고 물어야 한다. 그는 '그것은 시간(samaya)이나 무훗따(muhutta) 등의 전개이다'라고 답할 것이다. 그것 또한 옳지 않으니, 물질(rūpa) 등과 다른 별개의 존재로서 확정되지 않았기 때문이다. 궁극적 의미에서 자성이 확정되지 않은 것에 진행됨이라는 특징이 부여된다면, 토끼 뿔 같은 것들에도 그러한 특징이 있다는 결론에 이르게 될 것이다.

---

ยํ ปน วทนฺติ กาณาทา ‘‘อปรสฺมึ อปรํ ยุคปทิ จิรํ ขิปฺปมิติ กาลลิงฺคานีติ ลิงฺคสพฺภาวโต อตฺถิ กาโล’’ติ, ตํ อยุตฺตํ ลิงฺคิโน อนุปลพฺภมานตฺตา. สิทฺธสมฺพนฺเธสุ หิ ลิงฺเคสุ ลิงฺคมตฺตคฺคหเณน ลิงฺคินิ อวโพโธ ภเวยฺย. น จ เกนจิ อวิปรีตเจตสา เตน ลิงฺเคน สห กทาจิ กาลสงฺขาโต ลิงฺคี คหิตปุพฺโพติ. อโต น ยุตฺตํ ‘‘ลิงฺคสพฺภาวโต อตฺถิ กาโล’’ติ. ‘‘อปรสฺมึ อปร’’นฺติอาทิกสฺส วิเสสสฺส นิมิตฺตภาวโต ยุตฺตนฺติ เจ? น, ปฐมชาตตาทินิมิตฺตกตฺตา ตสฺส. น จ ปฐมชาตตาทิ นาม โกจิ ธมฺโม อตฺถิ อญฺญตฺร สมญฺญามตฺตโตติ นตฺเถว ปรมตฺถโต กาโล. กิญฺจ ภิยฺโย, พหูนํ เอกภาวาปตฺติโต. อตีตาทิวิภาเคน หิ โลกสมญฺญาวเสน พหู กาลเภทา. ตฺวญฺเจตํ เอกํ วทสีติ พหูนํ เอกภาวาภาวโต นตฺเถว ปรมตฺถโต กาโล. ตถา เอกสฺส อเนกภาวาปตฺติโต. โย หิ อยํ อชฺช วตฺตมานกาโล, โส หิยฺโย อนาคโต อโหสิ, สฺเว อตีโต ภวิสฺสติ. หิยฺโย จ วตฺตมาโน อชฺช อตีโต อโหสิ, ตถา สฺเว วตฺตมาโนปิ อปรชฺช. น เจกสภาวสฺส อเนกสภาวตา ยุตฺตาติ อสิทฺโธ ปรมตฺถโต กาโล. ธมฺมปฺปวตฺตึ ปน อุปาทาย กปฺปนามตฺตสิทฺธาย โลกสมญฺญาย อตีตาทิวิภาคโต โวหรียตีติ โวหารมตฺตโกติ ทฏฺฐพฺโพ.

한편 카나다(kāṇādā) 학파가 '뒤의 것보다 뒤에(aparasmiṃ aparaṃ), 동시에, 오래, 빨리 등은 시간의 징표(liṅga)이므로, 징표가 실재함으로 인해 시간이 존재한다'라고 말하는 것은 부당하다. 징표를 가진 주체(liṅgī)가 발견되지 않기 때문이다. 관계가 확립된 징표들의 경우, 징표만을 파악함으로써 징표를 가진 주체를 인지할 수 있다. 그러나 전도되지 않은 마음을 가진 그 누구도 일찍이 저러한 징표와 함께 시간이라 불리는 징표의 주체를 파악한 적이 없다. 그러므로 '징표의 존재로 인해 시간이 존재한다'는 주장은 타당하지 않다. 만약 '뒤의 것보다 뒤에' 등과 같은 차별의 원인이 되기 때문에 타당하다고 한다면, 아니다. 그것은 먼저 태어남 등의 원인에 의한 것이기 때문이다. 그리고 먼저 태어남 등이라 하는 것은 단지 명칭일 뿐 그 외에 어떤 법이 있는 것이 아니므로, 궁극적 의미에서 시간은 존재하지 않는다. 또한 더 나아가, 많은 것이 하나가 되는 모순이 생긴다. 과거 등의 구분으로 인해 세상의 관습에 따라 많은 시간의 차별이 있는데, 그대가 그것을 하나라고 말한다면 많은 것이 하나가 될 수 없으므로 궁극적 의미에서 시간은 존재하지 않는다. 또한 하나가 여럿이 되는 모순이 생긴다. 오늘 현재인 시간은 어제는 미래였고 내일은 과거가 될 것이다. 어제의 현재는 오늘 과거가 되었고, 내일의 현재 또한 모레에는 과거가 될 것이다. 하나의 자성이 여러 자성을 갖는 것은 타당하지 않으므로, 궁극적 의미에서 시간은 성립되지 않는다. 다만 법의 전개에 의거하여 개념(kappanā)만으로 성립된 세상의 명칭에 따라 과거 등의 구분으로 소통되는 것일 뿐이므로, 단지 세속적 명칭(vohāra)일 뿐이라고 보아야 한다.

---

สภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ อสิทฺธา. กึ การณา? ลกฺขณาภาวา. น หิ สภาวโต นิยติยทิจฺฉา สมฺภวติ. อญฺญถา เอวํวิโธ โกจิ [Pg.67] ภาโว อตฺถิ เจ, เตสํ สภาวสงฺขาเตน ลกฺขเณน ภวิตพฺพํ, ปติฏฺฐาปกเหตุนา จ น จตฺถิ. เกวลํ ปเนเต วาทา วิมทฺทิยมานา อเหตุวาเท เอว ติฏฺฐนฺติ, น จาเหตุกํ โลกวิจิตฺตํ วิเสสาภาวปฺปสงฺคโต. อเหตุกภาเว หิ ปวตฺติยา ยฺวายํ นรสุรนิรยติรจฺฉานาทีสุ อินฺทฺริยาทีนํ วิเสโส, ตสฺส อภาโว อาปชฺชติ, น จายํ ปณฺฑิเตหิ อิจฺฉิโต. กิญฺจ? ทิฏฺฐภาวโต. ทิฏฺฐา หิ จกฺขาทิโต จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ พีชาทิโต องฺกุราทีนํ ปวตฺติ, ตสฺมาปิ เหตุโตวายํ ปวตฺติ. ตถา ปุเร ปจฺฉา จ อภาวโต. ยโต ยโต หิ ปจฺจยสามคฺคิโต ยํ ยํ ผลํ นิพฺพตฺตติ, ตโต ปุพฺเพ ปจฺฉา จ น ตสฺส นิพฺพตฺติ สมฺภวติ, กิญฺจ พหุนา. ยทิ อเหตุโต ปวตฺติ สิยา, อเหตุกา ปวตฺตีติ อิมาปิ วาจา ยถาสกปจฺจยสมวายโต ปุเร ปจฺฉา จ ภเวยฺยุํ, น จ ภวนฺติ อลทฺธปฺปจฺจยตฺตา, มชฺเฌ เอว จ ภวนฺติ ลทฺธปฺปจฺจยตฺตา. เอวํ สพฺเพปิ สงฺขตา ธมฺมาติ น สิชฺฌติ อเหตุวาโท. ตสฺมิญฺจ อสิทฺเธ ปวตฺติยา อเหตุภาโว วิย อเหตุปริยายวิเสสภูตา สภาวนิยติยทิจฺฉาทโยปิ อสิทฺธา เอว โหนฺตีติ เวทิตพฺพา.

자성(sabhāva), 숙명(niyati), 우연(yadicchā) 등도 성립되지 않는다. 무슨 까닭인가? 특징이 없기 때문이다. 진실로 자성으로부터 숙명이나 우연이 발생할 수 없다. 그렇지 않고 만약 이러한 종류의 어떤 존재가 있다면, 그것들은 자성이라 불리는 특징을 가져야 하고 그것을 확립하는 원인도 있어야 하는데, 그런 것은 존재하지 않는다. 단지 이러한 설들은 분석해보면 결국 무인론(ahetuvāda)에 머물게 되는데, 세상의 다양함은 차별이 없을 것이라는 오류에 빠지게 되므로 원인 없는 것이 아니다. 만약 전개에 있어 원인이 없다면, 인간, 신, 지옥의 중생, 축생 등에서 나타나는 감관(indriya) 등의 차별이 존재하지 않게 될 것인데, 이는 지혜로운 이들이 바라는 바가 아니다. 또한 무엇인가? 원인이 보이기 때문이다. 안구 등으로부터 안식 등이 전개되고 씨앗 등으로부터 싹 등이 전개되는 것이 보이므로, 이러한 전개는 역시 원인으로부터 비롯된 것이다. 또한 앞뒤로 존재하지 않기 때문이다. 어떤 조건의 화합(paccayasāmaggī)으로부터 어떤 결과가 생겨날 때, 그 이전이나 이후에는 그 결과의 발생이 가능하지 않다. 더 말해 무엇하겠는가? 만약 원인 없이 전개가 일어난다면, '원인 없이 전개된다'는 이 말조차도 각각의 조건의 결합에 앞서거나 뒤서서 존재해야 하겠지만, 조건을 얻지 못했기 때문에 그렇지 않고, 오직 중간에 조건을 얻었을 때만 존재한다. 이와 같이 모든 형성된 법(saṅkhatā dhammā)들이 그러하므로 무인론은 성립되지 않는다. 무인론이 성립되지 않을 때, 전개의 무인성(ahetubhāvo)과 마찬가지로 무인론의 특수한 유형들인 자성, 숙명, 우연 등도 성립되지 않는 것임을 알아야 한다.

---

ยํ ปน กาณาทา ‘‘ปรมาณโว นิจฺจา, เตหิ ทฺวิอณุกาทิผลํ นิพฺพตฺตติ, ตญฺจ อนิจฺจํ, ตสฺส วเสเนตํ โลกวิจิตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตมฺปิ มิจฺฉาปริกปฺปมตฺตํ. น หิ ปรมาณโว นาม สนฺติ อญฺญตฺร ภูตสงฺฆาตา. โส ปน อนิจฺโจว, น จ นิจฺจโต อนิจฺจสฺส นิพฺพตฺติ ยุตฺตา ตสฺส การณภาวานุปปตฺติโต ตถา อทสฺสนโต จ. ยทิ จ โส กสฺสจิ การณภาวํ คจฺเฉยฺย, อนิจฺโจ เอว สิยา วิการาปตฺติโต. น จายํ สมฺภโว อตฺถิ, ยํ วิการํ อนาปชฺชนฺตเมว การณํ ผลํ นิพฺพตฺเตยฺยาติ. วิการญฺเจ อาปชฺชติ, กุตสฺส นิจฺจตาวกาโส, ตสฺมา วุตฺตปฺปการา ปรมาณโว สตฺตา อนิจฺจา, อญฺเญปิ นิจฺจาทิภาเวน พาหิรเกหิ ปริกปฺปิตา อสิทฺธา เอวาติ เวทิตพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘ธมฺมปฺปเภทโต ปน อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา’’ติ.

한편 카나다 학파가 '원자(paramāṇu)들은 영원하며, 그것들로부터 이중 원자(dviaṇuka) 등의 결과가 생겨나는데 그것은 무상하다. 그것의 힘에 의해 이 세상의 다양함이 생긴다'라고 말하는 것 또한 단지 그릇된 상상일 뿐이다. 대종의 결합(bhūtasaṅghāta) 이외에 원자라는 것은 존재하지 않기 때문이다. 그리고 그 결합은 무상할 뿐이며, 영원한 것으로부터 무상한 것이 생겨나는 것은 타당하지 않으니, 그것이 원인이 되는 것이 불가능하고 그렇게 보이지도 않기 때문이다. 만약 그것이 무언가의 원인이 된다면 변형이 일어날 것이므로 곧 무상한 것이 될 것이다. 변형을 일으키지 않으면서 원인이 되어 결과를 낼 수 있다는 것은 불가능하다. 만약 변형을 일으킨다면 어디에 영원할 여지가 있겠는가? 그러므로 앞서 말한 성질의 원자들은 존재하지 않거나 무상하며, 그 외 외도들이 영원함 등으로 상상한 것들도 성립되지 않음을 알아야 한다. 그래서 '법의 분류에 의해서는 그 밖의 실재하는 의미(saccikaṭṭha)가 성립되지 않기 때문이다'라고 말씀하신 것이다.

---

เอตฺถาห ‘‘ยทิ ปรมตฺถโต ปุคฺคโล น อุปลพฺภติ, เอวํ ปน ปุคฺคเล อนุปลพฺภมาเน อถ กสฺมา ภควา ‘อตฺถิ ปุคฺคโล อตฺตหิตาย ปฏิปนฺโน’ติ (อ. นิ. ๔.๙๕; กถา. ๒๒), ‘จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา สนฺโต สํวิชฺชมานา โลกสฺมิ’นฺติ [Pg.68] (อ. นิ. ๔.๙๕; กถา. ๒๒) จ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวํ ปเวเทสี’’ติ. วิเนยฺยชฺฌาสยวเสน. ตถา ตถา วิเนตพฺพานญฺหิ ปุคฺคลานํ อชฺฌาสยวเสน วิเนยฺยทมนกุสโล สตฺถา ธมฺมํ เทเสนฺโต โลกสมญฺญานุรูปํ ตตฺถ ตตฺถ ปุคฺคลคฺคหณํ กโรติ, น ปรมตฺถโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวโต.

여기서 누군가 묻는다. '만약 궁극적 의미에서 보특가라(puggala)가 발견되지 않는다면, 어찌하여 세존께서는 "자신의 이익을 위해 실천하는 보특가라가 있다", "비구들이여, 세상에는 실제로 존재하는 네 부류의 보특가라가 있다"라고 여기저기서 보특가라의 존재를 밝히셨습니까?' 그것은 인도해야 할 자(vineyya)의 성향(ajjhāsaya)에 따른 것이다. 인도해야 할 자들을 그에 맞게 다스리는 데 능숙하신 스승께서는 법을 설하실 때, 인도해야 할 이들의 성향에 따라 세상의 명칭(samaññā)에 부합하도록 여기저기서 보특가라라는 표현을 쓰신 것이지, 궁극적 의미에서 보특가라가 존재하기 때문이 아니다.

---

อปิจ อฏฺฐหิ การเณหิ ภควา ปุคฺคลกถํ กเถติ หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ, กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถํ, ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ, อานนฺตริยทีปนตฺถํ, พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ, ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถํ, ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ, โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถญฺจาติ. ‘‘ขนฺธา ธาตู อายตนานิ หิรียนฺติ โอตฺตปฺปนฺตี’’ติ หิ วุตฺเต มหาชโน น ชานาติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ปฏิสตฺตุ วา โหติ ‘‘กิมิทํ ขนฺธา ธาตู อายตนานิ หิรียนฺติ โอตฺตปฺปนฺติ นามา’’ติ. ‘‘อิตฺถี หิรียติ โอตฺตปฺปติ, ปุริโส, ขตฺติโย, พฺราหฺมโณ’’ติ ปน วุตฺเต ชานาติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, น ปฏิสตฺตุ โหติ, ตสฺมา ภควา หิโรตฺตปฺปทีปนตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘ขนฺธา กมฺมสฺสกา, ธาตุโย อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺมา กมฺมสฺสกตาทีปนตฺถมฺปิ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘เวฬุวนาทโย มหาวิหารา ขนฺเธหิ การาปิตา, ธาตูหิ, อายตเนหี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตถา ‘‘ขนฺธา มาตรํ ชีวิตา โวโรเปนฺติ, ปิตรํ, อรหนฺตํ, รุหิรุปฺปาทกมฺมํ, สงฺฆเภทกมฺมํ กโรนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ, ‘‘ขนฺธา เมตฺตายนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ, ‘‘ขนฺธา ปุพฺเพนิวาสํ อนุสฺสรนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ เอเสว นโย. ตสฺมา ภควา ปจฺจตฺตปุริสการทีปนตฺถํ อานนฺตริยทีปนตฺถํ พฺรหฺมวิหารทีปนตฺถํ ปุพฺเพนิวาสทีปนตฺถญฺจ ปุคฺคลกถํ กเถติ. ‘‘ขนฺธา ทานํ ปฏิคฺคณฺหนฺติ, ธาตุโย, อายตนานี’’ติ วุตฺเตปิ มหาชโน น ชานาติ, สมฺโมหํ อาปชฺชติ, ปฏิสตฺตุ วา โหติ ‘‘กิมิทํ ขนฺธา ธาตู อายตนานิ ปฏิคฺคณฺหนฺติ นามา’’ติ. ‘‘ปุคฺคโล ปฏิคฺคณฺหาตี’’ติ ปน วุตฺเต ชานาติ, น สมฺโมหํ อาปชฺชติ, น ปฏิสตฺตุ โหติ, ตสฺมา ภควา ทกฺขิณาวิสุทฺธิทีปนตฺถํ ปุคฺคลกถํ กเถติ. โลกสมฺมุติญฺจ พุทฺธา ภควนฺโต นปฺปชหนฺติ โลกสมญฺญาย โลกาภิลาเป ฐิตาเยว ธมฺมํ เทเสนฺติ, ตสฺมา ภควา โลกสมฺมุติยา อปฺปหานตฺถมฺปิ ปุคฺคลกถํ กเถตีติ อิเมหิ อฏฺฐหิ [Pg.69] การเณหิ ภควา ปุคฺคลกถํ กเถติ, น ปรมตฺถโต ปุคฺคลสฺส อตฺถิภาวโตติ เวทิตพฺพํ.

또한 세존께서는 여덟 가지 이유로 보특가라(puggala, 개인)에 관한 설법을 하시니, 그것은 [1] 양심과 수치심(hirottappa)을 드러내기 위함이며, [2] 업이 자신의 소유임(kammassakata)을 드러내기 위함이며, [3] 개인의 인간적 노력(paccattapurisakāra)을 드러내기 위함이며, [4] 무간업(ānantariya)을 드러내기 위함이며, [5] 범주(brahmavihāra, 사무량심)를 드러내기 위함이며, [6] 숙명(pubbenivāsa)을 드러내기 위함이며, [7] 보시의 청정함(dakkhiṇāvisuddhi)을 드러내기 위함이며, [8] 세속적 관습(lokasammuti)을 버리지 않기 위함이다. '온(khandha)·계(dhātū)·처(āyatana)가 양심을 느끼고 수치심을 느낀다'고 말하면 사람들은 알지 못하고 혼란에 빠지거나, '온·계·처가 양심을 느끼고 수치심을 느낀다는 것이 도대체 무엇인가?'라며 적대자가 되기도 한다. 그러나 '여인이 양심을 느끼고 수치심을 느낀다, 혹은 남자, 왕족, 바라문이 그러하다'고 말하면 사람들은 이해하고 혼란에 빠지지 않으며 적대자가 되지도 않는다. 그러므로 세존께서는 양심과 수치심을 드러내기 위해 보특가라에 관한 설법을 하신다. '온은 업이 자신의 소유이며, 계와 처도 그러하다'고 말할 때도 이와 같은 방식이 적용된다. 그러므로 업이 자신의 소유임을 드러내기 위해서도 보특가라에 관한 설법을 하신다. '죽림정사 등 대정사들은 온들에 의해 건립되었고, 계와 처들에 의해 건립되었다'고 말할 때도 이와 같은 방식이 적용된다. 그와 같이 '온들이 어머니를 살해하고, 아버지를, 아라한을 살해하며, 부처님의 몸에 피를 내는 업과 승가를 분열시키는 업을 짓는다'고 말할 때도, '온들이 자애를 닦는다'고 말할 때도, '온들이 숙명을 기억한다'고 말할 때도 이와 같은 방식이 적용된다. 그러므로 세존께서는 개인의 인간적 노력, 무간업, 범주, 숙명을 드러내기 위해 보특가라에 관한 설법을 하신다. '온들이 보시를 받는다, 계와 처들이 보시를 받는다'고 말하면 사람들은 알지 못하고 혼란에 빠지거나, '온·계·처가 보시를 받는다는 것이 무엇인가?'라며 적대자가 된다. 그러나 '개인이 보시를 받는다'고 말하면 이해하고 혼란에 빠지지 않으며 적대자가 되지도 않는다. 그러므로 세존께서는 보시의 청정함을 드러내기 위해 보특가라에 관한 설법을 하신다. 또한 부처님 세존들께서는 세속적 관습을 버리지 않으시며, 세상의 명칭과 세상의 언어에 머물러서 법을 설하신다. 그러므로 세존께서는 세속적 관습을 버리지 않기 위해서도 보특가라에 관한 설법을 하시는 것이니, 이러한 여덟 가지 이유로 세존께서 보특가라에 관한 설법을 하시는 것이지, 승의(paramattha)의 관점에서 보특가라가 실재하기 때문이 아님을 알아야 한다.

---

ธมฺมปฺปเภทากาเรเนวาติ ยถาวุตฺตรูปาทิธมฺมปฺปเภทโต อญฺญสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อสิทฺธตฺตา รูปาทิธมฺมปฺปเภทากาเรเนว ปุคฺคลสฺส อุปลทฺธิยา ภวิตพฺพนฺติ อตฺโถ. เตน ‘‘กึ ตว ปุคฺคโล อุปลพฺภมาโน รุปฺปนากาเรน อุปลพฺภติ, อุทาหุ อนุภวนสญฺชานนาภิสงฺขรณวิชานเนสุ อญฺญตรากาเรนา’’ติ ทสฺเสติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส โลเก อภาวโต. อวิเสสวิเสเสหิ ปุคฺคลูปลพฺภสฺส ปฏิญฺญาปฏิกฺเขปปกฺขา อนุชานนาวชานนปกฺขา. ยทิปิเม ทฺเวปิ ปกฺขา อนุโลมปฏิโลมนเยสุ ลพฺภนฺติ, อาทิโต ปน ปฐมํ ฐเปตฺวา ปวตฺโต ปฐมนโย, อิตโร ทุติยนฺติ อิมํ เนสํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุชานนา…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ยถาธิกตาย ลทฺธิยา อนุโลมนโต เจตฺถ ปฐโม นโย อนุโลมปกฺโข, ตพฺพิโลมนโต อิตโร ปฏิโลมปกฺโขติ วุตฺโตติ เวทิตพฺพนฺติ.

'법의 분류 방식에 의해서만'이란, 앞에서 언급한 색(rūpa) 등의 법의 분류 외에 다른 진실한 실체가 성립되지 않으므로, 색 등의 법의 분류 방식에 의해서만 보특가라가 인식되어야 한다는 뜻이다. 이로써 '그대가 인식하는 보특가라가 물질의 양상으로 인식되는가, 아니면 수·상·행·식 중 어느 하나의 양상으로 인식되는가?'를 보여주는 것이니, 그것들에서 벗어난 고유한 법(sabhāvadhamma)은 세상에 존재하지 않기 때문이다. '차이가 없음과 차이가 있음'에 의한 보특가라의 인식은, 긍정하는 측과 부정하는 측, 그리고 허용하는 측과 거부하는 측을 의미한다. 비록 이 두 측면이 순행과 역행의 방식 모두에서 얻어질지라도, 처음에 첫 번째를 설정하고 진행된 것이 첫 번째 방식이고 다른 것이 두 번째 방식이라는 점을 통해 이들의 차이를 보여주기 위해 '허용하는... (중략) ... 알아야 한다'고 말씀하신 것이다. 취해진 교학적 입장(laddhi)에 따라 순행의 측면에서 여기서 첫 번째 방식은 순행 측(anulomapakkhā)이라 하고, 그 반대의 측면에서 다른 방식은 역행 측(paṭilomapakkhā)이라 불린다는 점을 알아야 한다.

---

เตน วต เรติ เอตฺถ เตนาติ การณวจนํ. เยน ปุคฺคลูปลพฺโภ ปติฏฺฐปียติ, เตน เหตุนา. สฺวายํ เหตุ สาสนิกสฺส พาหิรกสฺส จ วเสน เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. เหตุปติรูปเก จายํ เหตุสมญฺญา ปรมตฺถสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เหฏฺฐา ‘‘อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ นิคฺคหสฺส สญฺญาปนมตฺตํ กตํ, ตํ อิทานิ ‘‘ยํ ตตฺถ วเทสี’’ติอาทินา นิคมนรูเปน มิจฺฉาภาวทสฺสเนน จ วิภาวิยมานํ ปากฏภาวกรณโต อาโรปิตํ ปติฏฺฐาปิตํ โหตีติ อฏฺฐกถายํ ‘‘อาโรปิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

'그 때문에 참으로 그대여(Tena vata re)'에서 '그 때문에(tena)'는 이유를 나타내는 말이다. 보특가라의 인식을 확립하게 하는 그 이유로 인해서라는 뜻이다. 이 이유는 교법에 속하는 것과 외도에 속하는 것의 구분에 따라 아래에서 이미 제시되었다. 이 '원인(hetu)'이라는 명칭은 승의(paramattha)를 의도한 것이기에 원인과 유사한 형식을 취한 것이다. 앞서 '꺾음(niggaha, 논파)을 알라'고 하여 논파를 인지시키는 일만 행했으나, 이제 '거기서 말한 것' 등의 구절을 통해 결론의 형태와 그릇된 상태를 드러내어 이를 명확하게 했으므로, 주석서에서 '(논파가) 세워진 것(āropita)' 혹은 '확립된 것'이라 하였다.

---

เอตฺถ จ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติ ปฏิญฺญาวยโว สรูเปเนว ทสฺสิโต. ‘‘เตนา’’ติ อิมินา สามญฺญโต เหตาวยโว ทสฺสิโต. ยฺวายํ ยสฺมา ปฏิญฺญาธมฺโม หุตฺวา สทิสปกฺเข วิชฺชมาโน, วิสทิสปกฺเข อวิชฺชมาโนเยว เหตุ ลกฺขณูปปนฺโน นาม โหติ, น อิตโร, ตสฺมา ยตฺถ โส วิชฺชติ น วิชฺชติ จ, โส สทิสาสทิสภาวภินฺโน ทุวิโธ ทิฏฺฐนฺตาวยโว. ยถา รูปาทิ อุปลพฺภติ, ตถา ปุคฺคโล. ยถา จ สสวิสาณํ น อุปลพฺภติ, น ตถา ปุคฺคโลติ อุปนโย. สฺวายํ ‘‘วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ อิมาย ปาฬิยา ทีปิโต, โย อฏฺฐกถายํ สทฺธึ เหตุทาหรเณหิ ‘‘ปาปนา’’ติ วุตฺโต. นิคมนํ ปาฬิยํ สรูเปเนว อาคตํ, ยา อฏฺฐกถายํ ‘‘โรปนา’’ติ [Pg.70] วุตฺตาติ. เอวํ โปราเณน ญายกฺกเมน สาธนาวยวา นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺพา.

여기서 '보특가라는 인식된다'는 것은 주장(paṭiññā)의 구성 요소를 그 자체로 보여준 것이다. '그 때문에'라는 구절은 일반적인 이유(hetu)의 구성 요소를 보여준 것이다. 어떤 것이 주장의 대상이 되는 법이 되어 동질적인 측면(유사한 사례)에는 존재하고, 이질적인 측면(반대되는 사례)에는 존재하지 않을 때 비로소 타당한 특징을 갖춘 원인이라 부르며 그 반대는 원인이 될 수 없다. 그러므로 그것이 존재하거나 존재하지 않는 곳에 따라 동질과 이질의 상태로 나뉘는 두 종류의 비유(diṭṭhanta) 구성 요소가 있다. 즉, '색 등은 인식되는 것처럼 보특가라도 그러하다'는 비유와, '토끼 뿔은 인식되지 않는 것처럼 보특가라도 그러하지 않다'는 비유가 적용(upanaya)된 것이다. 이것은 '참으로 보특가라는 승의의 관점에서 인식된다고 말해야 한다'는 이 성전(Pāḷi) 문구에 의해 드러나며, 주석서에서는 이유 및 사례와 함께 '도출(pāpanā)'이라 불렀다. 결론(nigamana)은 성전에 그 형태 그대로 나타나며, 주석서에서는 '확립(ropanā)'이라 불렀다. 이와 같이 고대의 논리적 방식에 따라 증명의 구성 요소들을 가려내어 연결해야 한다.

---

อิทานิ วตฺตเนน ปรปกฺขุปลกฺขิเต เหตุทาหรเณ อนฺวยพฺยติเรกทสฺสนวเสน นิทฺธาเรตฺวา สาธนปโยโค โยเชตพฺโพ. การณํ วตฺตพฺพนฺติ กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ. เหตุทาหรเณหิเยว หิ สปรปกฺขานํ สาธนํ ทูสนํ วา, น ปฏิญฺญาย, ตสฺสา สาเธตพฺพาทิภาวโต. ตํ ปน ทฺวยํ ‘‘เตน วต เร’’ติอาทิปาฬิยา วิภาวิตํ. อฏฺฐกถายํ ปาปนาโรปนาสีเสน ทสฺสิตํ. ปฏิญฺญาฐปนา ปน เตสํ วิสยทสฺสนํ กถายํ ตํมูลตายาติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘ยํ ปน วกฺขตี’’ติอาทิ. เตเนว จ อฏฺฐกถายํ ‘‘อิทํ อนุโลม…เป… เอกํ จตุกฺกํ เวทิตพฺพ’’นฺติ วกฺขติ. ตถา จาห ‘‘ยถา ปน ตตฺถา’’ติอาทิ. นิคฺคโหว วิสุํ วุตฺโต, น ปฏิกมฺมนฺติ อธิปฺปาโย. วิสุํ วุตฺโตติ จ ปาปนาโรปนาหิ อสมฺมิสฺสํ กตฺวา วิสุํ องฺคภาเวน วุตฺโต, น ตทญฺญตโร วิย ตทนฺโตคธภาเวน วุตฺโต, นาปิ ฐปนา วิย อคณนุปคภาเวนาติ อตฺโถ. เย ปนาติ ปทกาเร สนฺธายาห. ทุติเย…เป… อาปชฺชติ ตตฺถ นิคฺคหสฺส อยถาภูตตฺตา ปฏิกมฺมสฺส จ ยถาภูตภาวโตติ อธิปฺปาโย.

이제 상대측에 의해 특징지어지는 이유(hetu)와 예증(udāharaṇa)의 운용에서 긍정적 수반(anvaya)과 부정적 수반(vyatireka)을 보여주는 방식을 통해 확정하여 논증의 적용(sādhanapayoga)을 결합해야 한다. ‘원인을 말해야 한다’는 것은 여기서 무엇을 말해야 하는가? 이유와 예증들에 의해서만 자종과 타종의 증명 또는 반박이 이루어지는 것이지, 결코 주장(paṭiññā)에 의해서가 아니니, 그 주장 자체가 증명되어야 할 성질 등을 가지기 때문이다. 그런데 그 두 가지(이유와 예증)는 ‘그렇다면 정말로 그대여(tena vata re)’ 등의 성전 문구에 의해 상세히 설명되었다. 주석서에서는 ‘[오류에] 도달하게 함(pāpanāropana)’이라는 항목으로 제시되었다. 그러나 주장의 설정(paṭiññāṭhapanā)은 논의에 있어서 그것들의 대상(visaya)을 보여주는 것인데, 그것이 근본이기 때문이라고 알아야 한다. 그래서 ‘그러나 무엇을 말할 것인가’ 등을 설하였다. 바로 그렇기 때문에 주석서에서는 ‘이것은 순차적(anuloma) … 이하 생략 … 하나의 4개조(catukka)를 알아야 한다’라고 설하게 될 것이다. 또한 그와 같이 ‘그러나 거기서 어떻게’ 등을 설하였다. ‘굴복(niggaha)만이 따로 설해졌고, 대응(paṭikamma)은 아니다’라는 것이 의도이다. ‘따로 설해졌다’는 것은 오류에 도달하게 하는 것들과 섞이지 않게 하여 따로 [논증의] 구성 요소의 상태로 설해진 것이지, 그 밖의 것들 중 하나처럼 그 안에 포함된 상태로 설해진 것이 아니며, 설정(ṭhapanā)처럼 수치에 들어가지 않는 상태로 설해진 것도 아니라는 의미이다. ‘어떤 사람들’이란 구절을 만드는 자(padakāra)들을 염두에 두고 설한 것이다. ‘두 번째에서 … 이하 생략 … 도달한다’는 것은, 거기서 굴복은 사실이 아닌 상태(ayathābhūta)이고 대응은 사실인 상태(yathābhūta)이기 때문이라는 것이 의도이다.

---

๒. ปรมตฺถโต ปุคฺคลํ นานุชานาติ, โวหารโต ปน อนุชานาตีติ สกวาทิมตํ ชานนฺเตนปิ ปรวาทินา ฉลวเสน วิภาคํ อกตฺวา ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ ปุจฺฉาย กตาย สกวาที ตตฺถ อยํ ปุคฺคลวาที, อิมสฺส ลทฺธิ ปฏิกฺขิปิตพฺพาติ ปรมตฺถสจฺจํ สนฺธายาห ‘‘อามนฺตา’’ติ. ‘‘น อุปลพฺภตี’’ติ หิ วุตฺตํ โหติ. ปุน อิตโร สมฺมุติสจฺจํ สนฺธาย ‘‘โย สจฺจิกฏฺโฐ’’ติอาทิมาห. ตสฺสตฺโถ – โย โลกโวหารสิทฺโธ สจฺจิกฏฺโฐ, ตโต เอว เกนจิ อปฏิกฺขิปิตพฺพโต ปรมตฺถโต ตโต โส ปุคฺคโล นุปลพฺภตีติ. ปุน สกวาที ปุพฺเพ ปรมตฺถสจฺจวเสน ปุคฺคเล ปฏิกฺขิตฺเต อิทานิ สมฺมุติสจฺจวเสนายํ ปุจฺฉาติ มนฺตฺวา ตํ อปฺปฏิกฺขิปนฺโต ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ อาห. เตนาห ‘‘อตฺตนา อธิปฺเปตํ สจฺจิกฏฺฐเมวาติ สมฺมุติสจฺจํ สนฺธายาติ อธิปฺปาโย’’ติ[Pg.71]. เอวมวฏฺฐิเต ‘‘ยทิ ปรวาทินา…เป… นารภิตพฺพา’’ติ อิทํ น วตฺตพฺพํ ปฐมปุจฺฉาย ปรมตฺถสจฺจสฺส สจฺจิกฏฺโฐติ อธิปฺเปตตฺตา. ‘‘อถ สกวาทินา…เป… อาปชฺชตี’’ติ อิทมฺปิ น วตฺตพฺพํ ทุติยปุจฺฉาย สมฺมุติสจฺจสฺส สจฺจิกฏฺโฐติ อธิปฺเปตตฺตา.

2. ‘승의(paramattha)의 관점에서는 보특가라(puggala)를 인정하지 않지만, 세속(vohāra)의 관점에서는 인정한다’는 자종(sakavādī)의 견해를 알고 있으면서도, 타종(paravādī)이 속임수를 써서 구분하지 않고 ‘보특가라는 실재적이고 궁극적인 의미에서 얻어지지 않는가?’라고 질문했을 때, 자종은 거기서 ‘이 자는 보특가라론자(puggalavādī)이니, 이 자의 주장은 배척되어야 한다’고 생각하여 승의제(paramatthasacca)를 염두에 두고 ‘그렇다(āmantā)’라고 답했다. ‘얻어지지 않는다’고 말한 것이기 때문이다. 다시 상대방은 세속제(sammutisacca)를 염두에 두고 ‘무엇이 실재적인 의미인가’ 등을 설했다. 그 뜻은 ‘세상 사람들의 언어 관습에 의해 확립된 것이 실재적인 의미이며, 바로 그 때문에 누구에게도 배척받지 않아야 하므로, 승의의 관점에서 볼 때 그로부터 보특가라가 얻어지지 않는 것인가’라는 것이다. 다시 자종은 이전에 승의제의 관점에서 보특가라를 배척했는데, 이제 이 질문은 세속제의 관점에서의 질문이라고 생각하여 그것을 배척하지 않으면서 ‘그렇게 말해서는 안 된다’라고 답했다. 그래서 ‘자신이 의도한 실재적인 의미라는 것은 세속제를 염두에 둔 것이라는 의도이다’라고 설한 것이다. 이와 같이 확립되었을 때, ‘만약 타종에 의해 … 이하 생략 … 시작되어서는 안 된다’는 이 말은 성립하지 않으니, 첫 번째 질문에서 승의제의 실재적인 의미가 의도되었기 때문이다. ‘그러면 자종에 의해 … 이하 생략 … 도달한다’는 이 말 또한 성립하지 않으니, 두 번째 질문에서 세속제의 실재적인 의미가 의도되었기 때문이다.

---

ยทิ อุภยํ อธิปฺเปตนฺติ อิทํ ยทิ ปฐมปุจฺฉํ สนฺธาย, ตทยุตฺตํ ตสฺสา ปรมตฺถสจฺจสฺเสว วเสน ปวตฺตตฺตา. อถ ทุติยปุจฺฉํ สนฺธาย, ตสฺสา สมฺมุติสจฺจวเสน ปฐมตฺถํ วตฺวา ปุน มิสฺสกวเสน วตฺตุํ ‘‘สมฺมุติสจฺจปรมตฺถสจฺจานิ วา เอกโต กตฺวาปิ เอวมาหา’’ติ วุตฺตตฺตา ตมฺปิ น วตฺตพฺพเมว. ทฺเวปิ สจฺจานีติ สมฺมุติปรมตฺถสจฺจานิ. เตสุ ปรมตฺถสจฺจสฺเสว นิปฺปริยาเยน สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถภาโว, อิตรสฺส อุปจาเรน. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘มายา มรีจิ…เป… อุตฺตมฏฺโฐ’’ติ. ตสฺมา สมฺมุติสจฺจวเสน อุปลทฺธึ อิจฺฉนฺเตนปิ ปรมตฺถสจฺจวเสน อนิจฺฉนโต ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติอาทินา อนุโยโค ยุตฺโต. ‘‘ปธานปฺปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจสิทฺธี’’ติ เอเตเนว ‘‘น จ สจฺจิกฏฺเฐกเทเสน อนุโยโค’’ติอาทิ นิวตฺติตญฺจ โหติ สจฺจิกฏฺเฐกเทสภาวสฺเสว อสิทฺธตฺตา. นาสฺส ปรมตฺถสจฺจตา อนุยุญฺชิตพฺพาติ อสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส ปรมตฺถสจฺจตา ปรวาทินา น อนุยุญฺชิตพฺพา ‘‘ปุคฺคโล นุปลพฺภติ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถนา’’ติ สกวาทิโนปิ สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถโต ตสฺส อิจฺฉิตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย. โวหริตสจฺจิกฏฺฐสฺส อตฺตนา อธิปฺเปตสจฺจิกฏฺฐตาปิ ยุตฺตา ตสฺส เตน อธิปฺเปตตฺตา. สฺวายมตฺโถ เหฏฺฐา ทสฺสิโตเยว. วุตฺตนโยว โทโสติ ‘‘ทฺเวปิ สจฺจานี’’ติอาทินา อนนฺตรเมว วุตฺตํ สนฺธายาห. ตสฺส ปน อโทสภาโว ทสฺสิโตเยว. อถ น อิติ อถ น ภูตสภาวตฺเถน อุปลพฺเภยฺยาติ โยชนา. วตฺตพฺโพติ ยเทตฺถ วตฺตพฺพํ, ตํ ‘‘โย โลกโวหารสิทฺโธ’’ติอาทินา วุตฺตเมว, ตสฺมา เอตฺถ ‘‘ปรมตฺถโต ปุคฺคลํ นานุชานาตี’’ติอาทินา อธิปฺปายมคฺคนํ ทฏฺฐพฺพํ.

‘만약 두 가지 모두 의도된 것이라면’이라는 이 말이 만약 첫 번째 질문을 염두에 둔 것이라면, 그것은 부당하다. 그 질문은 오직 승의제의 관점에서만 진행되었기 때문이다. 만약 두 번째 질문을 염두에 둔 것이라면, 그 질문은 세속제의 관점에서 첫 번째 의미를 말하고 다시 혼합된 관점에서 말하기 위해 ‘세속제와 승의제를 하나로 합쳐서라도 이와 같이 말했다’라고 설해졌으므로, 그것 또한 말해서는 안 되는 것이다. ‘두 가지 제도’란 세속제와 승의제이다. 그중에서 승의제만이 직접적인 방식(nippariyāya)으로 실재적 의미와 궁극적 상태를 가지며, 다른 하나(세속제)는 방편적인 방식(upacāra)으로 그러하다. 그와 같이 ‘환영, 신기루 … 이하 생략 … 수승한 의미’라고 설해졌다. 그러므로 세속제의 관점에서의 인식(upaladdhi)을 인정하더라도 승의제의 관점에서는 인정하지 않기 때문에, ‘보특가라는 실재적이고 궁극적인 의미에서 얻어지는가’ 등의 질문은 타당하다. ‘주요한 것과 주요하지 않은 것 중에서 주요한 것에서 과업이 성취된다’는 이 원칙에 의해 ‘실재적 의미의 일부분으로 질문하는 것이 아니다’라는 등의 반론은 물리쳐지는데, 실재적 의미의 일부분이라는 상태 자체가 성립하지 않기 때문이다. ‘그것의 승의제성을 질문해서는 안 된다’는 것은, 이 실재적 의미의 승의제성을 타종이 질문해서는 안 된다는 것이니, ‘보특가라는 실재적이고 궁극적인 의미에서 얻어지지 않는다’는 자종의 입장에서도 실재적이고 궁극적인 의미로부터 그것이 인정되어야 하기 때문이라는 의도이다. 세속적인 실재적 의미가 자신이 의도한 실재적 의미가 되는 것 또한 타당하니, 그것이 그에 의해 의도되었기 때문이다. 이 의미는 바로 위에서 제시된 바와 같다. ‘설해진 방식 그대로의 오류’라는 것은 ‘두 가지 제도’ 등의 바로 직전에 설해진 내용을 염두에 두고 말한 것이다. 그러나 그것이 오류가 아님은 이미 제시되었다. ‘그렇지 않다면(atha na)’이란 ‘그렇다면 만약 실제하는 자성(bhūtasabhāva)의 의미로 얻어지지 않는다면’이라고 연결된다. ‘말해야 한다’는 것은 여기서 말해야 할 내용이 ‘세상 사람들의 언어 관습에 의해 확립된 것’ 등으로 이미 설해진 것이니, 그러므로 여기서 ‘승의의 관점에서 보특가라를 인정하지 않는다’는 방식 등으로 의도의 탐색이 이루어져야 함을 보아야 한다.

---

อนุญฺเญยฺยเมตํ สิยาติ เอตํ อนุปลพฺภนํ ปฐมปุจฺฉายํ วิย ทุติยปุจฺฉายมฺปิ อนุชานิตพฺพํ สิยา. น วา กิญฺจิ วตฺตพฺพนฺติ อถ วา กิญฺจิ น วตฺตพฺพํ ฐปนียตฺตา ปญฺหสฺส. ตถา หิสฺส ฐปนียาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เอตฺถ จ กามํ สจฺจทฺวยากาเรน ปุคฺคโล นุปลพฺภติ, สมฺมุติยากาเรน ปน นุปลพฺภตีติ อุปลพฺภนภาวสฺส วเสน ปฏิกฺเขโป กโตติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. อนุญฺญาตํ ปฏิกฺขิตฺตญฺจาติ [Pg.72] ปฐมปุจฺฉายํ อนุญฺญาตํ, ทุติยปุจฺฉายํ ปฏิกฺขิตฺตํ. เอตํ ฉลวาทํ นิสฺสายาติ เอตํ เอกํเยว วตฺถุํ อุทฺทิสฺส อนุชานนปฏิกฺขิปนาการํ ฉลวจนํ นิสฺสาย. ตฺวํ นิคฺคเหตพฺโพติ โยชนา. สมฺภวนฺตสฺส สามญฺเญนาติ นิคฺคหฏฺฐานภาเวน สมฺภวนฺตสฺส อนุโลมนเยน อนุชานนปฏิกฺเขปสฺส สมานภาเวน. อสมฺภวนฺตสฺส กปฺปนนฺติ ปจฺจนีกนเยน ตสฺส นิคฺคหฏฺฐานภาเวน อสมฺภวนฺตสฺส ตถา กปฺปนํ สํวิธานํ ฉลวาโท ภวิตุํ อรหติ. ‘‘อตฺถวิกปฺปุปปตฺติยา วจนวิฆาโต ฉล’’นฺติ วุตฺโตวายมตฺโถ. เตนาติ ยถาวุตฺตกปฺปนํ ฉลวาโทติ วุตฺตตฺตา. วจนสามญฺญมตฺตํ กปฺปิตํ ฉลํ วทติ เอเตนาติ ฉลวาโท. เตน วุตฺตํ ‘‘ฉลวาทสฺส การณตฺตา ฉลวาโท’’ติ. วจนสามญฺญมตฺตํ อตฺถภูตํ ตทตฺถํ ฉลวาทํ นิสฺสาย. ‘‘วิจาเรตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, กิเมตฺถ วิจาเรตพฺพํ. ยทิปิ ปกฺขสฺส ฐปนามูลกํ อนุชานนาวชานนานํ มิจฺฉาภาวทสฺสนํ ตพฺพิสยตฺตา, ปาปนาโรปนาหิ เอว ปน โส วิภาวียติ, น ฐปนายาติ ปากโฏยมตฺโถ.

‘이것은 허용되어야 할 것이다’라는 말은, 이 얻어지지 않음(anupalabbhana)이 첫 번째 질문에서와 같이 두 번째 질문에서도 허용되어야 함을 의미한다. ‘아무 말도 하지 말아야 한다’는 것은 질문을 방치해야(ṭhapanīya) 하기 때문에 아무것도 말해서는 안 된다는 뜻이다. 그 방치하는 양상을 보여주면서 ‘yathā hī’ 등의 구절을 설했다. 여기서 비록 두 가지 진리(제일의제와 세속제)의 양상으로는 보특가라(개인)가 얻어지지 않지만, 세속의 양상으로 얻어지지 않는다는 것, 즉 얻어지는 상태(upalabbhanabhāva)에 근거하여 부정한 것으로 그 의도를 파악해야 한다. ‘허용된 것과 부정된 것’이란 첫 번째 질문에서 허용된 것과 두 번째 질문에서 부정된 것을 말한다. ‘이 희론(chalavāda, 궤변)에 의지하여’라는 것은 이 하나의 대상을 두고 허용하고 부정하는 양상의 희론에 의지하여 ‘그대는 논박받아야 한다’고 연결된다. ‘가능한 것의 공통성에 의하여’라는 것은 논박의 근거로서 존재하는 순결(anuloma)에 의한 허용과 부정의 동등함에 의해서이다. ‘불가능한 것을 가정함’이란 역결(paccanīka)의 방식에 따라 논박의 근거로서 불가능한 것을 그렇게 가정하여 배치하는 것이 희론이 될 수 있다. ‘의미의 차별적 발생에 의한 언어의 방해를 희론이라 한다’고 설해진 것도 바로 이 의미이다. ‘그것에 의하여’란 위에서 말한 가정을 희론이라고 불렀기 때문이다. 단지 언어적 공통성만으로 가정된 것을 희론이라 부르므로 ‘희론(chalavādo)’이라 한다. 그래서 ‘희론의 원인이기에 희론이다’라고 하였다. 단지 언어적 공통성만을 실재하는 의미로 여겨 그 의미를 위한 희론에 의지하는 것이다. ‘검토되어야 한다’고 설해졌는데, 여기서 무엇을 검토해야 하는가? 비록 상대측의 주장 설정에 근거하여 허용과 부정의 그릇됨을 보여주는 것이 그 대상일지라도, 죄를 씌움(pāpanāropanā)으로써만 그것이 분명해지는 것이지 주장을 설정함(ṭhapanā)에 의해서가 아니라는 점이 이 분명한 의미이다.

---

๔-๕. เตนาติ สกวาทินา. เตน นิยาเมนาติ เยน นิยาเมน สกวาทินา จตูหิ ปาปนาโรปนาหิสฺส นิคฺคโห กโต, เตน นิยาเมน นเยน. โส นิคฺคโห ทุกฺกโฏ อนิคฺคโหเยวาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนิคฺคหภาวสฺส วา อุปคมิตตฺตา’’ติ, ปาปิตตฺตาติ อตฺโถ. เอวเมวาติ ยถา ‘‘ตยา มม กโต นิคฺคโห’’ติอาทินา อนิคฺคหภาวูปนโย วุตฺโต, เอวเมว. เอตสฺสาติ ‘‘เตน หี’’ติอาทินา อิมาย ปาฬิยา วุตฺตสฺส.

4-5. ‘그것에 의하여’란 자론자(Sakavādin)에 의해서이다. ‘그 방식에 따라’란 자론자가 네 가지 죄를 씌움으로써 그를 논박한 방식에 따라라는 뜻이다. 그 논박이 잘못되었거나 논박이 아님을 보여주면서 ‘논박이 아님이 받아들여졌기 때문’이라고 하였으니, 죄가 씌워졌다는 뜻이다. ‘이와 같이’란 ‘그대에 의해 나의 논박이 이루어졌다’는 등의 구절로 논박이 아님이 유도된 것과 같다. ‘이것에’란 ‘그렇다면’(tena hi) 등의 이 경문으로 설해진 것을 말한다.

---

อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순결역결(Anulomapaccanīka)의 해설이 끝났다.

---

๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา

2. 역결순결(Paccanīkānuloma)의 해설

---

๗-๑๐. อญฺเญนาติ สมฺมุติสจฺจภูเตน. ปรสฺสาติ สกวาทิโน. โส หิ ปรวาทินา ปโร นาม โหติ. ปฏิญฺญาปฏิกฺเขปานํ ภินฺนวิสยตฺตา ‘‘อวิโรธิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อภินฺนาธิกรณํ วิย หิ อภินฺนวิสยเมว วิรุทฺธํ นาม สิยา, น อิตรนฺติ อธิปฺปาโย. ตเมวตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘น หิ…เป… อาปชฺชตี’’ติ อาห. ยทิ เอวํ กถมิทํ นิคฺคหฏฺฐานํ ชาตนฺติ อาห ‘‘อตฺตโน [Pg.73] ปนา’’ติอาทิ. เตน ปฏิญฺญานฺตรํ นาม อญฺญเมเวตํ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ ทสฺเสติ.

7-10. ‘다른 것에 의하여’란 세속제(sammutisacca)가 된 것에 의해서이다. ‘타인의’란 자론자를 의미한다. 타론자의 입장에서는 자론자가 타인이기 때문이다. 승인과 부정의 대상이 다르기 때문에 ‘어긋나지 않음’이라고 하였다. 동일한 근거(adhikaraṇa)에서처럼 동일한 대상인 경우에만 모순이라 할 수 있고, 그렇지 않은 경우는 아니라는 뜻이다. 바로 그 의미를 설명하기 위해 ‘참으로 …하지 않는다’고 하였다. 만약 그러하다면 어떻게 이것이 논박의 근거(niggahaṭṭhāna)가 되었는가를 설명하기 위해 ‘그러나 자신의’ 등을 설했다. 그것으로써 ‘다른 승인’(paṭiññāntara)이라는 이름의 다른 논박의 근거임을 보여준다.

---

ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

역결순결의 해설이 끝났다.

---

สุทฺธสจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순수 진실한 의미(Suddhasaccikaṭṭha)의 해설이 끝났다.

---

๒. โอกาสสจฺจิกฏฺโฐ

2. 처소에 따른 진실한 의미(Okāsasaccikaṭṭho)

---

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

1. 순결역결의 해설

---

๑๑. สามญฺเญน วุตฺตํ วิเสสนิวิฏฺฐํ โหตีติ อาห ‘‘สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเรติ อยมตฺโถ’’ติ. สามญฺญโชตนา หิ วิเสเส อวติฏฺฐตีติ วิเสสตฺถินา วิเสโส อนุปยุชฺชิตพฺโพติ. เอเตนาติ เทสวเสน สพฺพตฺถ ปฏิกฺเขปวจเนน.

11. 일반적으로 설해진 것이 특수한 것에 적용된다고 하여 ‘모든 곳에서란 모든 몸에서라는 뜻이다’라고 하였다. 일반적인 표현은 특수한 것에 머물기 때문에, 특수한 의미를 찾는 자는 특수한 것을 적용해야 한다. ‘이것에 의하여’란 장소의 관점에서 모든 곳에서의 부정이라는 언어에 의해서이다.

---

๓. กาลสจฺจิกฏฺโฐ

3. 시간에 따른 진실한 의미(Kālasaccikaṭṭho)

---

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

1. 순결역결의 해설

---

๑๒. มชฺฌิมชาติกาเลติ ปจฺจุปฺปนฺนตฺตภาวกาเล. อตฺตภาโว หิ อิธ ‘‘ชาตี’’ติ อธิปฺเปโต. ตโต อตีโต ปุริมชาติกาโล, อนาคโต ปจฺฉิมชาติกาโล. อิเมสุ ตีสูติ สพฺพตฺถ, สพฺพทา, สพฺเพสูติ อิเมสุ ตีสุ นเยสุ. ปาฐสฺส สํขิตฺตตา สุวิญฺเญยฺยาติ ตํ ฐเปตฺวา อตฺถสฺส สทิสตํ วิภาเวนฺโต ‘‘อิธาปิ หิ…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ อาห. เอตฺถาปิ ‘‘น เกนจิ สภาเวน ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. น หิ เกนจิ สภาเวน อุปลพฺภมานสฺส สกเลกเทสวินิมุตฺโต ปวตฺติกาโล นาม อตฺถีติ.

12. ‘중간의 태어난 때’란 현재의 생(attabhāva)의 시기이다. 여기서는 ‘태어남(jāti)’을 생(attabhāva)의 의미로 의도했다. 그로부터 과거는 이전 생의 시기이고, 미래는 다음 생의 시기이다. ‘이 세 가지에서’란 모든 곳, 모든 때, 모든 존재라는 이 세 가지 방식에서이다. 경문의 간략함은 이해하기 쉬우므로, 그것을 두고 의미의 유사성을 설명하면서 ‘여기서도 또한 … 적용해야 한다’고 하였다. 여기서도 ‘어떠한 자성으로도 보특가라는 얻어지지 않는다’는 의미가 설해졌다. 참으로 어떠한 자성으로도 얻어지는 자에게는 전체와 부분에서 벗어난 별도의 활동 시기란 존재하지 않기 때문이다.

---

๔. อวยวสจฺจิกฏฺโฐ

4. 부분에 따른 진실한 의미(Avayavasaccikaṭṭho)

---

๑. อนุโลมปจฺจนีกวณฺณนา

1. 순결역결의 해설

---

๑๓. ตติยนเย น สพฺเพกธมฺมวินิมุตฺตํ ปวตฺติฏฺฐานํ นาม อตฺถีติ โยเชตพฺพํ.

13. 세 번째 방식에서 모든 하나의 법에서 벗어난 활동 처소란 존재하지 않는다고 연결해야 한다.

---

โอกาสาทิสจฺจิกฏฺโฐ

처소 등에 따른 진실한 의미(Okāsādisaccikaṭṭho)

---

๒. ปจฺจนีกานุโลมวณฺณนา

2. 역결순결의 해설

---

๑๔. อนุโลมปญฺจกสฺสาติอาทิมฺหิ [Pg.74] อฏฺฐกถาวจเน. ปุน ตตฺถาติ ยถาวุตฺเต อฏฺฐกถาวจเน, เตสุ วา อนุโลมปญฺจกปจฺจนีเกสุ. สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภตีติอาทิกสฺส ปาฐปฺปเทสสฺส อตฺโถ ‘‘สรีรํ สนฺธายา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน เวทิตพฺโพ อตฺโถ. ปฏิกมฺมาทิปาฬินฺติ ปฏิกมฺมนิคฺคหอุปนยนนิคมนปาฬึ. ตีสุ มุเขสูติ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ตีสุ วาทมุเขสุ. ปจฺจนีกสฺส ปาฬิ วุตฺตาติ สมฺพนฺโธ. ตนฺติ ปาฬึ. สงฺขิปิตฺวา อาคตตฺตา สรูเปน อวุตฺเต. สุทฺธิก…เป… วุตฺตํ โหติ ตตฺถ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา สรีราทิโน ปรามสนํ นตฺถิ, อิธ อตฺถีติ อยเมว วิเสโส, อญฺญํ สมานนฺติ.

14. ‘순결의 다섯 가지의’ 등의 주석서 구절에서, ‘다시 거기서’란 위에서 말한 주석서 구절 혹은 그 순결 다섯 가지와 역결들에서이다. ‘모든 곳에서 보특가라는 얻어지지 않는다’는 등의 경문 구절의 의미는 ‘몸을 반연하여’ 등의 주석서에서 설해진 방식에 따라 이해되어야 한다. ‘반박 등의 경문’이란 반박(paṭikamma), 논박(niggaha), 유도(upanayana), 결론(nigamana)의 경문을 말한다. ‘세 가지 문에서’란 ‘모든 곳에서’ 등으로 설해진 세 가지 논의의 문(vadamukha)에서이다. ‘역결의 경문이 설해졌다’고 연결된다. ‘그것을’이란 경문을 말한다. 간략하게 전해졌기에 본래의 형태로 설해지지 않은 것이다. ‘순수(Suddhika) … 설해졌다’는 것은, 거기서는 ‘모든 곳에서’ 등의 몸 등에 대한 언급이 없으나, 여기서는 있다는 것이 바로 차이점이며 나머지는 동일하다는 뜻이다.

---

สจฺจิกฏฺฐวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

진실한 의미(Saccikaṭṭha)의 해설이 끝났다.

---

๕. สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา

5. 순수 대조(Suddhikasaṃsandana)의 해설

---

๑๗-๒๗. สจฺจิกฏฺฐสฺส, สจฺจิกฏฺเฐ วา สํสนฺทนํ สจฺจิกฏฺฐสํสนฺทนนฺติ สมาสทฺวยํ ภวตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺจิกฏฺฐสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สจฺจิกฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺสาติ สจฺจิกฏฺฐสภาวสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานสภาวสฺส ปุคฺคลสฺส. รูปาทีหิ สทฺธึ สํสนฺทนนฺติ สจฺจิกฏฺฐตาสามญฺเญน รูปาทีหิ สมีกรณํ. สจฺจิกฏฺเฐติ สจฺจิกฏฺฐเหตุ, ตตฺถ วา ตํ อธิฏฺฐานํ กตฺวา. ‘‘ตุลฺยโยเค สมุจฺจโย’’ติ สมุจฺจยตฺถตฺตา เอว จ-การสฺส สจฺจิกฏฺเฐน อุปลทฺธิสามญฺเญน อิธ รูปมาหฏนฺติ ตสฺส อุทาหฏภาโว ยุตฺโตติ ‘‘ยถารูป’’นฺติ นิทสฺสนวเสน อตฺโถ วุตฺโต, อญฺญถา อิธ รูปสฺส อาหรณเมว กิมตฺถิยํ. เอวํ เสสธมฺเมสุปิ. ยา ปเนตฺถ อญฺญตฺตปุจฺฉา, สาปิ นิทสฺสนตฺถํ อุปพฺรูเหติ อญฺญตฺตนิพนฺธนตฺตา ตสฺส. โอปมฺมสํสนฺทเน ปน นิทสฺสนตฺโถ คาหียตีติ อิมสฺมึ สุทฺธิกสํสนฺทเน เกวลํ สมุจฺจยวเสเนว อตฺถทสฺสนํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. รูปาทีนิ อุปาทาปญฺญตฺติมตฺตตฺตา ปุคฺคลสฺส โส เตหิ อญฺโญ, อนญฺโญ จาติ น วตฺตพฺโพติ อยํ สาสนกฺกโมติ อาห ‘‘รูปาทีหิ…เป… สมโย’’ติ. อนุญฺญายมาเนติ ตสฺมึ สมเย สุตฺเต จ อปฺปฏิกฺขิปิยมาเน. อยญฺจ อตฺโถ สาสนิกสฺส ปรวาทิโน วเสน วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

‘실재하는 의미(saccikaṭṭha)의 비교’ 또는 ‘실재하는 의미에서(saccikaṭṭhe)의 비교’가 ‘실재하는 의미의 비교(saccikaṭṭhasaṃsandana)’라는 두 가지 복합어가 됨을 보여주기 위해 ‘saccikaṭṭhassā’ 등을 설했다. 거기서 ‘실재하는 의미인 보특가라(puggala)의’란 실재하는 본성, 즉 제일의(paramattha)로서 존재하는 본성을 지닌 보특가라를 의미한다. ‘색(rūpa) 등과 함께 비교함’이란 실재하는 의미라는 공통성에 의해 색 등과 동일하게 취급하는 것이다. ‘실재하는 의미에서’란 실재하는 의미를 원인으로 하거나, 혹은 거기서 그것을 토대로 삼는 것이다. ‘동등한 결합에서의 결합(samuccayo)’이라는 의미이므로 ‘ca(그리고)’ 자는 결합의 의미를 가지며, 여기서 실재하는 의미로서의 인식(upaladdhi)의 공통성에 의해 색이 인용되었으므로, 그것이 인용된 상태가 적절하다는 의미에서 ‘색과 같이(yathārūpaṃ)’라고 예시를 드는 방식으로 의미를 설명하였다. 그렇지 않다면 여기서 색을 인용하는 것 자체가 무슨 목적이 있겠는가? 다른 법들에 대해서도 마찬가지이다. 여기서 ‘다른 것인지(aññatta)’ 묻는 질문 또한 예시를 돕기 위한 것인데, 그것이 다름에 근거하고 있기 때문이다. 비유의 비교(opammasaṃsandane)에서는 예시의 의미가 취해지지만, 이 순수한 비교(suddhika-saṃsandane)에서는 단지 결합의 방식에 의해서만 의미를 나타내는 것이 적절하다는 것이 취지이다. 색 등은 집착된 가설(upādā-paññatti)일 뿐이므로 보특가라가 그것들과 다른지 혹은 다르지 않은지 말할 수 없다는 것이 교법의 방식(sāsanakkamo)이기에 ‘색 등으로부터…(중략)… 시기이다’라고 하였다. ‘인정될 때’란 그 시기에 경전에서 부정되지 않을 때를 말한다. 그리고 이 의미는 교단 내의 다른 주장자(paravādin)의 관점에서 설해진 것으로 알아야 한다.

---

‘‘อาชานาหิ [Pg.75] นิคฺคห’’นฺติ ปาโฐ ทิฏฺโฐ ภวิสฺสติ, อญฺญถา ‘‘ปฏิโลมปญฺจกานิ ทสฺสิตานิ, ปฏิกมฺมจตุกฺกาทีนิ สํขิตฺตานี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. โจทนาย วินา ปรวาทิโน ปฏิชานาปนํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิชานาปนตฺถนฺติ…เป… โจทนตฺถ’’นฺติ. โจทนาปุพฺพกญฺหิ ตสฺส ปฏิชานาปนํ. เตน ผลโวหาเรน การณํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อพฺยากตตฺตาติ อพฺยากรณียตฺตา, ภควตา วา น พฺยากตตฺตา. ยทิ ฐปนียตฺตา ปฏิกฺขิปิตพฺพนฺติ อิมสฺมึ ปจฺจนีกนเย ฐปนียตฺตา ปญฺหสฺส สกวาทินา ปฏิกฺขิปิตพฺพํ. ปเรนปีติ ปรวาทินาปิ ฐปนียตฺตา ลทฺธิเมว นิสฺสาย อนุโลมนเย ปฏิกฺเขโป กโตติ อยเมตฺถ สุทฺธิกสํสนฺทนาย อธิปฺปาโย ยุตฺโต อนุโลเมปิ รูปาทีหิ อญฺญตฺตโจทนายเมว ปรวาทินา ปฏิกฺเขปสฺส กตตฺตาติ อธิปฺปาโย.

‘꺾임(niggaha)을 알라’는 구절이 보일 것인데, 그렇지 않다면 ‘역순의 다섯 가지(paṭilomapañcakāni)가 제시되었고, 대응 조치의 네 가지(paṭikammacatukkāni) 등이 요약되었다’고 말할 수 없다는 것이 취지이다. 질책(codanā) 없이는 상대방을 인정하게 만드는 것이 없으므로 ‘인정하게 만들기 위해…(중략)… 질책하기 위해’라고 설했다. 질책이 선행되어야 그를 인정하게 만들기 때문이다. 그리하여 결과의 용어로써 원인을 설했음을 보여준다. ‘설명되지 않았기 때문에(abyākatattā)’란 설명할 수 없는 것이기 때문이거나, 혹은 세존에 의해 설명되지 않았기 때문이다. 만일 유보해야 할 것(ṭhapanīya)이기에 부정되어야 한다면, 이 반대 방식(paccanīkanaya)에서 질문이 유보되어야 할 것이라는 이유로 자종의 주장자(sakavādin)에 의해 부정되어야 한다. ‘타종의 주장자에 의해서도’란 타종의 주장자 역시 유보해야 할 것이라는 가르침에 의지하여 순차적 방식(anulomanaya)에서 부정을 한 것이니, 이것이 여기서 순수한 비교에 적절한 취지이다. 순차적 방식에서도 색 등과의 다름에 대한 질책에서만 타종의 주장자에 의해 부정이 이루어졌기 때문이라는 취지이다.

---

สุทฺธิกสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순수한 비교의 주석(Suddhikasaṃsandanavaṇṇanā)이 끝났다.

---

๖. โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา

6. 비유의 비교의 주석(Opammasaṃsandanavaṇṇanā)

---

๒๘-๓๖. อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา จาติ อิมินา ทฺวยมฺปิ อุทฺธรติ อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา, อุปลทฺธิสามญฺเญน ปุจฺฉา จาติ. ตตฺถ ปจฺฉิมํ สนฺธายาห ‘‘ทฺวินฺนํ สมานตา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ทฺวินฺนํ รูปเวทนานํ วิย รูปปุคฺคลานํ สจฺจิกฏฺเฐน สมานตา เตสํ อญฺญตฺตสฺส การณํ ยุตฺตํ น โหติ. อถ โข…เป… อุปลพฺภนียตาติ อิทญฺจ สํสนฺทนํ วิจาเรตพฺพํ. อยํ เหตฺถ อธิปฺปาโย – ยทิ สจฺจิกฏฺฐสามญฺเญน รูปปุคฺคลานํ อุปลทฺธิสามญฺญํ อิจฺฉิตํ, เตเนว เนสํ อญฺญตฺตมฺปิ อิจฺฉิตพฺพํ. อถ ปรมตฺถโวหารเภทโต เตสํ อญฺญตฺตํ น อิจฺฉิตํ, ตโต เอว อุปลทฺธิสามญฺญมฺปิ น อิจฺฉิตพฺพนฺติ.

28-36. ‘인식의 공통성에 의한 다름의 질문과’라는 이 구절로써 ‘인식의 공통성에 의한 다름의 질문’과 ‘인식의 공통성에 의한 질문’이라는 두 가지를 모두 인용한다. 그중 후자와 관련하여 ‘둘의 동일함’ 등을 설했다. 그 의미는 색과 수(vedanā)의 경우처럼 색과 보특가라의 실재하는 의미에서의 동일함은 그것들이 다르다는 근거가 되기에 적절하지 않다는 것이다. ‘그러나…(중략)… 인식될 수 있음’이라는 이 비교도 고찰되어야 한다. 여기서 취지는 이러하다. 만일 실재하는 의미의 공통성에 의해 색과 보특가라의 인식의 공통성을 인정한다면, 바로 그 때문에 그것들의 다름(aññatta) 또한 인정해야 한다. 만일 제일의와 세속적 용어의 차이로 인해 그것들의 다름을 인정하지 않는다면, 바로 그 때문에 인식의 공통성 또한 인정하지 않아야 한다는 것이다.

---

๓๗-๔๕. อุปลทฺธีติ ปุคฺคลสฺส อุปลทฺธิ วิชฺชมานตา. ‘‘ปฏิกมฺมปญฺจก’’นฺติ วิญฺญายตีติ โยชนา.

37-45. ‘인식(upaladdhi)’이란 보특가라의 인식됨, 즉 존재함이다. ‘대응 조치의 다섯 가지(paṭikammapañcaka)’라고 이해해야 한다는 연결이다.

---

โอปมฺมสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비유의 비교의 주석이 끝났다.

---

๗. จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา

7. 사구(四句) 방식 비교의 주석(Catukkanayasaṃsandanavaṇṇanā)

---

๔๖-๕๒. เอกธมฺมโตปีติ [Pg.76] สตฺตปญฺญาสาย สจฺจิกฏฺเฐสุ เอกธมฺมโตปิ. เอเตน ตโต สพฺพโตปิ ปุคฺคลสฺส อญฺญตฺตานนุชานนํ ทสฺเสติ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สกลํ ปรมตฺถสจฺจํ สนฺธายา’’ติ. รูปาทิเอเกกธมฺมวเสน นานุยุญฺชิตพฺโพ อวยวพฺยติเรเกน สมุทายสฺส อภาวโต. ยสฺมา ปน สมุทายาวยวา ภินฺนสภาวา, ตสฺมา ‘‘สมุทายโต…เป… นิคฺคหารโห สิยา’’ติ ปรวาทิโน อาสงฺกมาห. เอตํ วจโนกาสนฺติ ยทิปิ สตฺตปญฺญาสธมฺมสมุทายโต ปุคฺคลสฺส อญฺญตฺตํ น อิจฺฉติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส สจฺจิกฏฺฐสฺส อภาวโต, ตเทกเทสโต ปนสฺส อนญฺญตฺตมฺปิ น อิจฺฉเตว. น หิ สมุทาโย อวยโว โหตีติ. ตสฺมา ‘‘ตํ ปฏิกฺขิปโต กึ นิคฺคหฏฺฐานนฺติ วตฺตุํ มา ลพฺเภถา’’ติ ทสฺเสตุํ ‘‘อยญฺจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. รูปาทิธมฺมปฺปเภทวิภาคมุเขเนว อนวเสสโต ปุคฺคโลติ คหณาการทสฺสนวเสน ปวตฺโต ปฐมวิกปฺโป, ทุติโย ปน อวิภาคโต ปรมตฺถสจฺจภาวสามญฺเญนาติ อยํ อิเมสํ ทฺวินฺนํ วิกปฺปานํ วิเสโส. อิตีติ วุตฺตปฺปการปรามสนนฺติ อาห ‘‘เอว’’นฺติ.

46-52. ‘한 가지 법으로부터도(ekadhammatopī)’란 57가지 실재하는 의미 중 한 가지 법으로부터도 비교함을 의미한다. 이것으로 모든 면에서 보특가라의 다름을 인정하지 않음을 보여준다. 그래서 주석서에서 ‘모든 제일의제(paramatthasacca)를 염두에 두고’라고 하였다. 색 등의 개별적인 법의 관점에서 추궁해서는 안 되는데, 부분(avayava)을 제외하고는 전체(samudāya)가 존재하지 않기 때문이다. 그러나 전체와 부분은 그 성질이 다르기 때문에 ‘전체로부터…(중략)… 꺾여야 마땅할 것이다’라고 타종의 주장자가 우려하여 말한 것이다. ‘이것이 말할 기회이다’라는 것은, 비록 57가지 법의 전체로부터 보특가라의 다름을 인정하지 않더라도(그것을 벗어난 실재하는 의미가 없기 때문에), 그 일부분으로부터 그것의 다르지 않음 또한 인정하지 않는다는 것이다. 전체가 곧 부분이 될 수는 없기 때문이다. 그러므로 ‘그것을 부정하는 자에게 어떤 꺾임의 지점이 있다고 말하지 못하게 하라’는 것을 보여주기 위해 ‘이것은…’ 등이 설해졌다. 색 등 법의 차별을 나누는 방식을 통해서만 남김없이 보특가라라고 파악하는 양상을 보여주는 방식으로 전개된 것이 첫 번째 유형이고, 두 번째는 나누지 않고 제일의제라는 성질의 공통성에 의한 것이니, 이것이 이 두 유형의 차이점이다. ‘itī’는 앞에서 말한 방식을 가리키는 것이므로 ‘이와 같이’라고 설명했다.

---

สภาววินิพฺโภคโตติ สภาเวน วินิพฺภุชฺชิตพฺพโต. สภาวภินฺโน หิ ธมฺโม ตทญฺญธมฺมโต วินิพฺโภคํ ลภติ. เตนาห ‘‘รูปโต อญฺญสภาคตฺตา’’ติ. รูปวชฺเชติ รูปธมฺมวชฺเช. ตีสุปีติ ‘‘รูปสฺมึ ปุคฺคโล, อญฺญตฺร รูปา, ปุคฺคลสฺมึ รูป’’นฺติ อิเมสุ เอวํ ปวตฺเตสุ ตีสุปิ อนุโยเคสุ. สาสนิโก เอวายํ ปุคฺคลวาทีติ กตฺวา อาห ‘‘น หิ โส สกฺกายทิฏฺฐึ อิจฺฉตี’’ติ. ‘‘รูปวา’’ติ อิมินา รูเปน สกิญฺจนตาว ญาปียติ, น รูปายตฺตวุตฺติตาติ อาห ‘‘อญฺญตฺร รูปาติ เอตฺถ จ รูปวา ปุคฺคโลติ อยมตฺโถ สงฺคหิโต’’ติ.

‘자성의 구별로부터(sabhāvavinibbhogatoti)’란 자성으로써 구별되어야 하기 때문이다. 자성이 구별되는 법은 다른 법으로부터 구별을 얻는다. 그래서 ‘색과는 다른 자성이기 때문에’라고 하였다. ‘색을 제외하고(rūpavajje)’란 색의 법을 제외한 영역에서이다. ‘세 가지에서도’란 ‘색 안에 보특가라가 있다, 색 밖에 보특가라가 있다, 보특가라 안에 색이 있다’는 식으로 전개된 세 가지 추궁에서도 마찬가지이다. 이 보특가라론자는 교단 내의 사람이기 때문에 ‘그는 유신견(sakkāyadiṭṭhi)을 인정하지 않는다’라고 하였다. ‘색을 가진 자(rūpavā)’라는 말로는 색과 관계가 있음만이 알려질 뿐, 색에 의존하여 존재함이 알려지는 것이 아니므로 ‘색 밖에 보특가라가 있다는 것과 색을 가진 보특가라라는 이 의미가 포함된다’라고 하였다.

---

จตุกฺกนยสํสนฺทนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사구 방식 비교의 주석이 끝났다.

---

นิฏฺฐิตา จ สํสนฺทนกถาวณฺณนา.

비교의 담론에 대한 주석이 모두 끝났다.

---

๘. ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา

8. 특징의 적용에 대한 주석(Lakkhaṇayuttivaṇṇanā)

---

๕๔. ลกฺขณยุตฺติกถายํ [Pg.77] ‘‘ฉลวเสน ปน วตฺตพฺพํ อาชานาหิ นิคฺคห’’นฺติ ปาโฐ คเหตพฺโพ.

54. 특징의 적용에 관한 담론(Lakkhaṇayuttikathā)에서 ‘여섯 가지 방식에 따라 꺾임을 알라고 말해야 한다’라는 구절을 취해야 한다.

---

ลกฺขณยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

특징의 적용에 대한 주석이 끝났다.

---

๙. วจนโสธนวณฺณนา

9. 말의 정화에 대한 주석(Vacanasodhanavaṇṇanā)

---

๕๕-๕๙. ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเตติ ปททฺวยสฺส เอกตฺตตฺเถ สตีติ อตฺโถ. ปริกปฺปวจนญฺเหตํ โทสทสฺสนตฺถํ ‘‘เอวํ สนฺเต อยํ โทโส’’ติ. ตยิทํ เอกตฺตํ อุปลพฺภติ เอวาติ ปจฺฉิมปทาวธารณํ เวทิตพฺพํ. ‘‘เกหิจิ ปุคฺคโล เกหิจิ น ปุคฺคโล’’ติ พฺยภิจารทสฺสนโต ปเรน น สมฺปฏิจฺฉิตนฺติ กตฺวา ตเมว อสมฺปฏิจฺฉิตตฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปุคฺคลสฺส หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อวิภชิตพฺพตนฺติ ‘‘อุปลพฺภติ จา’’ติ เอวํ อวิภชิตพฺพตํ. วิภชิตพฺพตนฺติ ‘‘ปุคฺคโล จ ตทญฺญญฺจ อุปลพฺภตี’’ติ เอวํ วิภชิตพฺพตํ. เอเตน ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ เอวา’’ติ ปจฺฉิมปทาวธารณํ เวทิตพฺพํ, น ‘‘ปุคฺคโล เอว อุปลพฺภตี’’ติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตํ วิภาคนฺติ ยถาวุตฺตํ วิภชิตพฺพาวิภชิตพฺพํ วิภาคํ วทโต สกวาทิโน, อญฺญสฺส วา กสฺสจิ. เอตสฺสาติ ปรวาทิโน. ยถาวุตฺตวิภาคนฺติ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… เกหิจิ น ปุคฺคโล’’ติ เอวํ ปาฬิยํ วุตฺตปฺปการํ วิภาคํ. ยถาอาปาทิเตนาติ ‘‘ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ปททฺวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเต’’ติอาทินา อาปาทิตปฺปกาเรน. น ภวิตพฺพนฺติ ยทิปิ เตน ปุคฺคโล อุปลพฺภติ เอว วุจฺจติ, อุปลพฺภตีติ ปน ปุคฺคโล เอว น วุจฺจติ, อถ โข อญฺโญปิ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตน ปสงฺเคน น ภวิตพฺพํ. เตนาห ‘‘มคฺคิตพฺโพ เอตฺถ อธิปฺปาโย’’ติ.

55-59. ‘두 단어의 의미상의 동일함’이란 두 단어의 의미가 하나일 때라는 뜻이다. 이는 ‘그럴 경우 이러한 과실이 있다’고 과실을 보이기 위한 가설적인 표현이다. 그 동일함은 이와 같이 ‘오직 존재할 뿐이다’라는 뒤의 단어의 한정으로 이해해야 한다. ‘어떤 경우에는 보충물(puggalo)이고, 어떤 경우에는 보충물이 아니다’라는 부정확한 견해 때문에 타인이 받아들이지 않은 것으로 보고, 그 받아들이지 않음을 상세히 설명하면서 ‘보충물에 대하여’ 등으로 설하였다. 그중에서 ‘구분해서는 안 되는 것’이란 ‘존재한다’고 이와 같이 구분해서는 안 되는 것을 말한다. ‘구분해야 하는 것’이란 ‘보충물과 그 밖의 것이 존재한다’고 이와 같이 구분해야 하는 것을 말한다. 이로써 ‘보충물은 오직 존재할 뿐이다’라는 뒤의 단어의 한정으로 이해해야 하며, ‘오직 보충물만이 존재한다’는 뜻을 나타내는 것이 아님을 보여준다. 그 구분을 말한다는 것은 앞서 말한 구분해야 할 것과 구분하지 말아야 할 것의 구분을 말하는 자설자(sakavādin)나 혹은 다른 어떤 이의 구분이다. ‘그의’란 타설자(paravādin)의 것이다. ‘앞서 말한 구분’이란 ‘보충물은 존재한다… (중략) … 어떤 경우에는 보충물이 아니다’라고 이와 같이 성전(Pāḷi)에서 설해진 방식의 구분이다. ‘이끌어낸 바와 같이’란 ‘보충물은 존재한다는 두 단어의 의미상의 동일함에 의해’라는 등의 방식으로 이끌어낸 바와 같다는 것이다. ‘그렇게 되어서는 안 된다’는 것은 비록 그에 의해 ‘보충물은 오직 존재한다’고 말해지더라도, ‘존재한다’고 해서 그것이 ‘오직 보충물’만을 말하는 것은 아니며, 또한 다른 것도 존재하기 때문이다. 그러므로 앞서 말한 논리적 귀결에 따라 그렇게 되어서는 안 된다. 그래서 ‘여기서 그 의도를 탐구해야 한다’고 설하였다.

---

๖๐. อตฺถโต ปุคฺคโล นตฺถีติ วุตฺตํ โหติ อตฺตสุญฺญตาทสฺสเนน อนตฺตลกฺขณสฺส วิหิตตฺตา.

60. 실재로서 보충물은 없다는 것은 자아의 공함을 봄으로써 무아의 특징이 확립되었기 때문에 설해진 것이다.

---

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

언어 정화(Vacanasodhana)에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๐. ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา

10. 시설(Paññatti)의 적용에 대한 설명

---

๖๑-๖๖. รูปกายาวิรหํ [Pg.78] สนฺธาย อาห, น รูปตณฺหาสพฺภาวํ. ตถา สติ อเนกนฺติกตฺตา ปฏิกฺขิปิตพฺพเมว สิยา, น อนุชานิตพฺพนฺติ. ‘‘อตฺถิตายา’’ติ อาหาติ สมฺพนฺโธ. กามีภาวสฺส อเนกนฺติกตฺตา กสฺสจิ กามธาตูปปนฺนสฺส กามธาตุยา อายตฺตตฺตาภาวโต จ กทาจิ ภาวสฺเสวาติ โยชนา.

61-66. 색신(rūpakāya)과 떨어지지 않음을 염두에 두고 설한 것이지, 색에 대한 갈애가 존재함을 뜻하는 것이 아니다. 만약 그렇다면 부정확한 것이 되므로 반드시 부정되어야 하며 용납되어서는 안 되기 때문이다. ‘존재하기 때문에’라고 설한 것과 연결된다. 욕계를 가진 상태(kāmībhāva)가 일정하지 않으며, 욕계에 태어난 어떤 자도 욕계에 속박되지 않는 경우가 있기 때문에 ‘때로는 그 상태가 된다’고 연결된다.

---

๖๗. กายานุปสฺสนายาติ กายานุปสฺสนาเทสนาย. สา หิ กายกายานุปสฺสีนํ วิภาคคฺคหณสฺส การณภูตา, กายานุปสฺสนา เอว วา. เอวํลทฺธิกตฺตาติ อญฺโญ กาโย อญฺโญ ปุคฺคโลติ เอวํลทฺธิกตฺตา. อาหจฺจ ภาสิตนฺติ ฐานกรณานิ อาหนฺตฺวา กถิตํ, ภควตา สามํ เทสิตนฺติ อตฺโถ.

67. ‘신념처(kāyānupassanā)에 의해’란 신념처의 가르침에 의해서라는 뜻이다. 그것은 몸과 몸을 관찰하는 자들의 구분을 파악하는 원인이 되기 때문이며, 혹은 신념처 그 자체를 의미한다. ‘그러한 견해를 가졌기 때문’이란 ‘다른 몸이 있고 다른 보충물이 있다’는 그러한 견해를 가졌기 때문이다. ‘직접 설해진 것’이란 발성 기관(ṭhānakaraṇa)을 울려 말해진 것으로, 세존께서 친히 설하셨다는 뜻이다.

---

ปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시설의 적용에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๑. คติอนุโยควณฺณนา

11. 취처(Gati)의 적용에 대한 설명

---

๖๙-๗๒. ยานิสฺส สุตฺตานิ นิสฺสาย ลทฺธิ อุปฺปนฺนา, เตสํ ทสฺสนโต ปรโต ‘‘เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’’ติอาทินา ปาฬิ อาคตา, ปุรโต ปน ‘‘น วตฺตพฺพํ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’’ติอาทินา, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทสฺเสนฺโต…เป… ภวิตพฺพ’’นฺติ. ทสฺเสตฺวาติ วา วตฺตพฺพนฺติ ‘‘ยานิสฺส…เป… ตานิ ทสฺเสตฺวา ‘เตน หิ ปุคฺคโล สนฺธาวตี’ติอาทิมาหา’’ติ วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. ทสฺเสนฺโตติ วา อิทํ ทสฺสนกิริยาย น วตฺตมานตามตฺตวจนํ, อถ โข ตสฺสา ลกฺขณตฺถวจนํ, เหตุภาววจนํ วาติ น โกจิ โทโส.

69-72. 그의 견해가 어떤 경전들에 의지하여 생겨났는지 그 경전들을 보이기 위해, 뒤에는 ‘그렇다면 보충물은 윤회한다’는 등의 성전 구절이 나오고, 앞에는 ‘보충물이 윤회한다고 말해서는 안 된다’는 등의 구절이 나온다. 그러므로 ‘보이면서… (중략) … 되어야 한다’고 설하였다. 혹은 ‘보여주고서 말해야 한다’는 것은 ‘그의… (중략) … 그 경전들을 보여주고서 ‘그렇다면 보충물은 윤회한다’는 등의 말을 해야 한다’는 뜻이다. 혹은 ‘보이면서’라는 것은 단지 보여주는 행위가 현재 일어남을 말하는 것이 아니라, 그것의 특징을 말하는 것이거나 원인 상태를 말하는 것이므로 아무런 과실이 없다.

---

๙๑. โส วตฺตพฺโพติ โส ชีวสรีรานํ อนญฺญตาปชฺชนากาโร วตฺตพฺโพ, นตฺถีติ อธิปฺปาโย. ‘‘รูปี อตฺตา’’ติ อิมิสฺสา ลทฺธิยา วเสน ‘‘เยน รูปสงฺขาเตน อตฺตโน สภาวภูเตน สรีเรน สทฺธึ คจฺฉตี’’ติ เอวํ ปน อตฺเถ สติ โส อากาโร วุตฺโต เอว โหติ, ตถา จ สติ ‘‘รูปํ ปุคฺคโลติ อนนุญฺญาตตฺตา’’ติ เอวมฺปิ วตฺตุํ น สกฺกา. ยสฺมา ปน ‘‘อิธ สรีรนิกฺเขปา’’ติ อนนฺตรํ วกฺขติ, ตสฺมา [Pg.79] ‘‘โส วตฺตพฺโพ’’ติ วุตฺตํ. นิรยูปคสฺส ปุคฺคลสฺส อนฺตราภวํ น อิจฺฉตีติ อิทํ ปุราตนานํ อนฺตราภววาทีนํ วเสน วุตฺตํ. อธุนาตนา ปน ‘‘อุทฺธํปาโท ตุ นารโก’’ติ วทนฺตา ตสฺสปิ อนฺตราภวํ อิจฺฉนฺเตว, เกจิ ปน อสญฺญูปคานํ. อรูปูปคานํ ปน สพฺเพปิ น อิจฺฉนฺติ. ตตฺถ เย ‘‘สญฺญุปฺปาทา จ ปน เต เทวา ตมฺหา กายา จวนฺตี’’ติ สุตฺตสฺส อตฺถํ มิจฺฉา คเหตฺวา จุตูปปาตกาเลสุ อสญฺญีนํ สญฺญา อตฺถีติ อนฺตราภวโตว อสญฺญูปปตฺตึ อิจฺฉนฺติ, ตทญฺเญสํ วเสน ‘‘สเวทโน…เป… ปฏิกฺขิปตี’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย ปนา’’ติอาทิมาห. เก ปเนวํ อิจฺฉนฺติ? สพฺพตฺถิวาทีสุ เอกจฺเจ.

91. ‘그것은 말해야 한다’는 것은 생명(jīva)과 신체가 다르지 않음에 이르는 방식을 말해야 한다는 것이며, 실제로는 없다는 의도이다. ‘형색을 가진 자아(rūpī attā)’라는 이 견해에 따라 ‘형색이라고 불리는 자신의 본질이 된 신체와 함께 간다’는 이러한 의미가 있을 때 그 방식은 이미 설해진 것이 된다. 또한 그렇게 되면 ‘형색을 보충물이라고 허용하지 않았기 때문에’라고도 말할 수 없다. 그러나 ‘여기서 신체를 버림으로써’라고 바로 다음에 설할 것이기 때문에 ‘그것은 말해야 한다’고 설하였다. 지옥에 가는 보충물에게 중유(antarābhava)가 없다는 것은 옛날의 중유론자들의 주장에 따라 설해진 것이다. 그러나 지금 사람들은 ‘발을 위로 하고 지옥에 떨어진다’고 말하면서 그에게도 중유를 인정한다. 어떤 이들은 무상천(asañña)에 태어나는 자들에게 중유를 인정하고, 무색계에 태어나는 자들에게는 모두가 중유를 인정하지 않는다. 거기서 ‘상(saññā)이 생겨나고 그 신들(devā)은 그 몸에서 죽는다’는 경전의 의미를 잘못 파악하여, 죽음과 태어남의 시기에 무상천의 존재들에게도 상이 있다고 보아 중유로부터 무상천에 태어남을 인정하는 자들이 있다. 그 밖의 다른 이들의 입장에서 ‘수온(vedanā)을 가진 채… (중략) … 부정한다’는 것을 보이기 위해 ‘어떤 이들은’ 등으로 설하였다. 누가 이와 같이 인정하는가? 설일체유부(Sabbatthivādī) 중의 일부이다.

---

๙๒. เนวสญฺญานาสญฺญายตเนติ เนวสญฺญานาสญฺญายตเน ภเว, อจิตฺตุปฺปาเท วา สญฺญา อตฺถีติ อิจฺฉนฺตีติ น วตฺตพฺพนฺติ สมฺพนฺโธ. ยโต โส สญฺญาภเวน อสงฺคหิโต, ภวนฺตรภาเวน จ สงฺคหิโต.

92. ‘비상비비상처에서’란 비상비비상처의 유(bhava)에서, 혹은 마음의 작용이 없는 상태에서 상(saññā)이 있다고 주장하는 것은 ‘말해서는 안 된다’는 것과 연결된다. 왜냐하면 그것은 상이 있는 존재(saññābhava)에 포함되지 않고, 다른 유(bhava)의 상태로 포함되기 때문이다.

---

๙๓. อินฺธนุปาทาโน อคฺคิ วิย อินฺธเนน รูปาทิอุปาทาโน ปุคฺคโล รูปาทินา วินา นตฺถีติ เอตฺถ อยมธิปฺปายวิภาวนา – ยถา น วินา อินฺธเนน อคฺคิ ปญฺญาปียติ, น จ ตํ อญฺญํ อินฺธนโต สกฺกา ปฏิชานิตุํ, นาปิ อนญฺญํ. ยทิ หิ อญฺญํ สิยา, น อุณฺหํ อินฺธนํ สิยา, อถ อนญฺญํ, นิทหิตพฺพํเยว ทาหกํ สิยา, เอวํ น วินา รูปาทีหิ ปุคฺคโล ปญฺญาปียติ, น จ เตหิ อญฺโญ, นาปิ อนญฺโญ สสฺสตุจฺเฉทภาวปฺปสงฺคโตติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย. ตตฺถ ยทิ อคฺคินฺธโนปมา โลกโวหาเรน วุตฺตา, อปฬิตฺตํ กฏฺฐาทิอินฺธนํ นิทหิตพฺพญฺจ, ปฬิตฺตํ ภาสุรุณฺหํ อคฺคิทาหกญฺจ, ตญฺจ โอชฏฺฐมกรูปํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตํ อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ. ยทิ เอวํ ปุคฺคโล รูปาทีหิ อญฺโญ อนิจฺโจ จ อาปนฺโน, อถ ปรมตฺถโต จ, ตสฺมึเยว กฏฺฐาทิสญฺญิเต รูปสงฺขาตปฬิตฺเต ยํ อุสุมํ โส อคฺคิ ตํสหชาตานิ ตีณิภูตานิ อินฺธนํ. เอวมฺปิ สิทฺธํ ลกฺขณเภทโต อคฺคินฺธนานํ อญฺญตฺตนฺติ อคฺคิ วิย อินฺธนโต รูปาทีหิ อญฺโญ ปุคฺคโล อนิจฺโจ จ อาปชฺชตีติ.

93. 연료를 취하는 불처럼, 연료와 같은 색(色) 등을 취하는 보충물은 색 등 없이는 존재하지 않는다는 점에 대해 다음과 같은 의도의 설명이 있다. 연료 없이 불이 알려지지 않으며, 그 불이 연료와 다른 것이라고 인정될 수 없고, 그렇다고 다르지 않은 것도 아니다. 만약 다르다면 연료가 뜨겁지 않을 것이요, 만약 다르지 않다면 태워지는 것이 곧 태우는 자가 될 것이기 때문이다. 이와 같이 색 등 없이 보충물은 알려지지 않으며, 그것들과 다른 것도 아니고 다르지 않은 것도 아니니, 상주론이나 단멸론에 빠질 우려가 있기 때문이라는 것이 타설자의 의도이다. 여기서 만약 불과 연료의 비유가 세상의 통용되는 말로 설해진 것이라면, 불붙지 않은 땔감 등은 연료이며 태워질 것이고, 불붙은 것은 빛나고 뜨거운 불이며 태우는 자이다. 그리고 그것은 영양소(oja)를 여덟 번째로 하는 물질(rūpa)로서 상속(pabandha)의 방식에 따라 일어나는 무상하고 형성된 것이며 조건 발생적인 것이다. 만약 그렇다면 보충물은 색 등과 다르며 무상한 것이 된다. 또한 실제적인 측면에서도, 땔감 등으로 불리는 색의 무리로서 불붙은 것 중에서 그 열기가 불이며, 그것과 함께 생겨난 세 가지 근본 요소들이 연료이다. 이렇게 보아도 특징의 차이 때문에 불과 연료가 다르다는 것이 확립된다. 따라서 불이 연료와 다르듯이 보충물도 색 등과 다르며 무상한 것이 된다.

---

คติอนุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

취처(Gati)의 적용에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๒. อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา

12. 취(取, Upādā) 시설의 적용에 대한 설명

---

๙๗. นีลคุณโยคโต [Pg.80] นีโล, นีโล เอว นีลโก, ตสฺส, อยํ ปนสฺส นีลปญฺญตฺติ นีลรูปุปาทานาติ อาห ‘‘นีลํ…เป… ปญฺญตฺตี’’ติ. เอวํ ปน ปาเฐ ฐิเต นีลํ อุปาทาย นีโลติ กถมยํ ปทุทฺธาโรติ อาห ‘‘นีลํ รูปํ…เป… เอตฺถ โย ปุฏฺโฐ นีลํ อุปาทาย นีโล’’ติ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ วจเน. ตทาทีสูติ ‘‘ปีตํ รูปํ อุปาทายา’’ติอาทิกํ อฏฺฐกถายํ อาทิ-สทฺเทน คหิตเมว ตทตฺถทสฺสนวเสน คณฺหาติ.

97. 청색의 성질과 결합되어 있으므로 청색이며, 청색 그 자체가 청색(nīlako)이다. ‘청색…(중략)… 가설이다’라는 말은, 이 청색이라는 가설이 청색인 물질을 연하여(upādāya) 일어난 것임을 나타낸다. 만약 문장이 그렇게 되어 있다면, ‘청색을 연하여 청색이다’라고 어떻게 단어를 추출하는가에 대하여 ‘청색인 물질을…(중략)… 여기서 질문된 바, 청색을 연하여 청색이다’라고 설명한다. ‘여기서’란 이 문장에서라는 뜻이다. ‘그 외 등등’이란 주석서에서 ‘황색인 물질을 연하여’ 등을 ‘등(ādi)’이라는 단어로 포함하여 그 의미를 보여주는 방식으로 파악한다는 뜻이다.

---

๙๘. วุตฺตนฺติ ‘‘มคฺคกุสโล’’ติอาทีสุ เฉกฏฺฐํ สนฺธาย วุตฺตํ. กุสลปญฺญตฺตึ กุสลโวหารํ.

98. ‘도에 능숙한 자(maggakusalo)’ 등의 구절에서 ‘능숙함(kusala)’은 영리함(cheka)의 의미를 염두에 두고 설해진 것이다. ‘선의 가설’은 ‘선의 관습적 표현(kusalavohāra)’을 의미한다.

---

๑๑๒. ปุพฺพปกฺขํ ทสฺเสตฺวา อุตฺตรมาหาติ ปรวาที ปุพฺพปกฺขํ ทสฺเสตฺวา สกวาทิสฺส อุตฺตรมาห.

112. 이전의 입장(전제)을 보인 후에 답변을 말한다는 것은, 타론자(paravādī)가 전제를 보인 후에 자론자(sakavādī)가 답변을 말한 것을 의미한다.

---

๑๑๕. ‘‘รูปํ รูปวา’’ติอาทินยปฺปวตฺตํ ปรวาทิวาทํ ภินฺทิตุํ ‘‘ยถา น นิคโฬ เนคฬิโก’’ติอาทินา สกวาทิวาโท อารทฺโธติ อาห ‘‘ยสฺส รูปํ โส รูปวาติ อุตฺตรปกฺเข วุตฺตํ วจนํ อุทฺธริตฺวา’’ติ.

115. ‘물질이 있는 자가 물질이다’라는 등의 방식으로 전개되는 타론자의 주장을 깨뜨리기 위해, ‘마치 족쇄가 있는 자가 족쇄가 아니듯이’라는 등의 방식으로 자론자의 주장이 시작되었음을 나타내기 위해 ‘물질이 그에게 있다면 그는 물질이 있는 자이다라고 다음 구절에서 설해진 말을 인용하여’라고 하였다.

---

๑๑๘. วิญฺญาณนิสฺสยภาวูปคมนนฺติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวูปคมนํ. ตยิทํ วิเสสนํ จกฺขุสฺสาติ อิมินาว สิทฺธนฺติ น กตํ ทฏฺฐพฺพํ.

118. ‘안식(viññāṇa)의 의지처가 됨에 도달함’이란 안식의 의지처가 됨에 이른 것을 말한다. 이것은 ‘눈의(cakkhussa)’라는 수식어만으로도 이미 확립된 것이므로 [따로] 설명되지 않은 것으로 보아야 한다.

---

อุปาทาปญฺญตฺตานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연하여 일어난 가설의 논증(Upādāpaññattānuyoga)에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๓. ปุริสการานุโยควณฺณนา

13. 인간의 노력의 논증(Purisakārānuyoga)에 대한 설명

---

๑๒๓. กมฺมานนฺติ กุสลากุสลกมฺมานํ. ตคฺคหเณเนว หิ ตํตํกิจฺจกรณีเย กิริยานมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. นิปฺผาทกปฺปโยชกภาเวนาติ การกการาปกภาเวน.

123. ‘업들의’란 유익하거나 해로운 업들을 말한다. 그것을 취함으로써 각각의 작용을 해야 할 작용(kiriya)들 또한 포함되는 것으로 보아야 한다. ‘성취시키는 자와 시키는 자의 상태’란 행위자(kāraka)와 행위의 사주자(kārāpaka)의 상태를 말한다.

---

๑๒๕. กมฺมการกสฺส ปุคฺคลสฺส โย อญฺโญ ปุคฺคโล การโก. เตนปีติ การกการเกนปิ. ตสฺสาติ การกการกสฺส. อญฺญนฺติ อญฺญํ กมฺมํ. เอวนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน. เตหิ เตหิ การเกหิ ปุคฺคลา วิย อญฺญานิ กมฺมานิ กรียนฺตีติ ทสฺเสติ. เตนาห [Pg.81] ‘‘กมฺมวฏฺฏสฺส อนุปจฺเฉทํ วทนฺตี’’ติ. เอวํ สนฺเต ปุคฺคลสฺส การโก, กมฺมสฺส การโกติ อยํ วิภาโค อิธ อนามฏฺโฐ โหติ, ตถา จ สติ การกปรมฺปราย วจนํ วิรุชฺเฌยฺยาติ อาห ‘‘ปุคฺคลสฺส…เป… วิจาเรตพฺพเมต’’นฺติ. ตสฺส การกนฺติ ปุคฺคลสฺส การกํ. อิทญฺจาติ น เกวลํ ปุคฺคลการกสฺส กมฺมการกตาปตฺติเยว โทโส, อถ โข อิทํ กมฺมการกตาย การกปรมฺปราปชฺชนมฺปิ วิจาเรตพฺพํ, น ยุชฺชตีติ อตฺโถ. ปุคฺคลานญฺหิ ปฏิปาฏิยา การกภาโว การกปรมฺปรา.

125. 업을 짓는 보충(puggalassa)에게 또 다른 행위자인 보충이 있다면, 그에 의해서도(kārakakārakenapi), 즉 그 행위자의 행위자에 의해서도 [업이 지어진다]. ‘그의’란 행위자의 행위자를 말한다. ‘다른 것’이란 다른 업을 뜻한다. ‘이와 같이’란 말한 방식으로이다. 각각의 행위자들에 의해 보충들처럼 다른 업들이 지어진다는 것을 보여준다. 그래서 “업의 윤회의 끊어짐 없음을 말한다”라고 하였다. 이와 같을 때, ‘보충의 행위자’와 ‘업의 행위자’라는 이 구분은 여기서 다루어지지 않은 것이 된다. 그렇게 되면 행위자의 연쇄(paramparā)에 대한 언급이 모순될 수 있으므로 “보충의…(중략)… 이것은 검토되어야 한다”라고 하였다. ‘그의 행위자’란 보충의 행위자를 뜻한다. ‘그리고 이것’이란 단지 보충의 행위자가 업의 행위자가 된다는 점에서의 과실뿐만 아니라, 업의 행위자임에 있어서 행위자의 연쇄에 빠지게 되는 이 점도 검토되어야 하며, 적절하지 않다는 의미이다. 보충들이 순차적으로 행위자가 되는 상태가 행위자의 연쇄이다.

---

๑๗๐. เอโก อนฺโตติ ‘‘คาโห’’ติ สสฺสตคาหสงฺขาโต อนฺโตติ อตฺโถ.

170. ‘한 극단’이란 ‘취착’ 즉 상견(sassatagāha)이라 불리는 극단을 의미한다.

---

๑๗๖. สิยา อญฺโญ, สิยา อนญฺโญ, สิยา น วตฺตพฺโพ ‘‘อญฺโญติ วา อนญฺโญติ วา’’ติ, เอวํ ปวตฺตนิคณฺฐวาทสทิสตฺตา โส เอว เอโก เนว โส โหติ, น อญฺโญติ ลทฺธิมตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทํ ปน นตฺเถวา’’ติ. ปรสฺส อิจฺฉาวเสเนวาติ ปรวาทิโน ลทฺธิวเสเนว. เอกํ อนิจฺฉนฺตสฺสาติ เอกํ ‘‘โส กโรติ, โส ปฏิสํเวเทตี’’ติ คหณํ สสฺสตทิฏฺฐิภเยน ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อิตรํ อุจฺเฉทคฺคหณํ อาปนฺนํ. ตญฺจ ปฏิกฺขิปนฺตสฺส อญฺญํ มิสฺสกํ นิจฺจานิจฺจคฺคหณํ, วิกฺเขปคฺคหณญฺจ อาปนฺนํ. การกเวทกิจฺฉาย ฐตฺวาติ สฺเวว การโก เวทโก จาติ อิมสฺมึ อาทาเย ฐตฺวา. ตํตํอนิจฺฉายาติ ตสฺส ตสฺส วาทสฺส อสมฺปฏิจฺฉเนน. อาปนฺนวเสนปีติ อาปนฺนคาหวเสนปิ อยํ อนุโยโค วุตฺโตติ โยชนา. สพฺเพสํ อาปนฺนตฺตาติ เหฏฺฐา วุตฺตนเยน สพฺเพสํ วิกปฺปานํ อนุกฺกเมน อาปนฺนตฺตา นายมนุโยโค กโตติ โยชนา. เอเกกสฺเสวาติ เตสุ วิสุํ วิสุํ เอเกกสฺเสว อาปนฺนตฺตา. ตนฺติวเสน ปน เต วิกปฺปา เอกชฺฌํ ทสฺเสตฺวาติ อธิปฺปาโย. เอกโต โยเชตพฺพํ จตุนฺนมฺปิ ปญฺหานํ เอกโต ปุฏฺฐตฺตา.

176. 다른 것일 수도 있고, 다르지 않을 수도 있으며, ‘다르다거나 다르지 않다’라고 말할 수 없다는 등의 니간타(Nigaṇṭha)의 학설과 유사하기에, 바로 그 한 존재가 그 자신이기도 하고 다른 존재이기도 하다는 견해일 뿐이다. 그래서 “이것은 결코 존재하지 않는다”라고 하였다. ‘타인의 의지대로만’이란 타론자의 견해에 따라서만이라는 뜻이다. ‘한 쪽을 원하지 않는 자에게’란 ‘그가 행하고 그가 느낀다’는 집착을 상견에 대한 두려움 때문에 부정하는 자에게 다른 쪽인 단견(uccheda)에 떨어지는 일이 발생한다. 그리고 그것을 부정하는 자에게 다른 혼합된 상견과 단견의 견해, 그리고 궤변적 견해가 발생한다. ‘행위자와 향수자의 의지에 머물러’란 그 자신이 바로 행위자이자 향수자라는 이 견해에 서서라는 뜻이다. ‘이것저것을 원하지 않음으로써’란 그 각각의 주장을 받아들이지 않음으로써라는 뜻이다. ‘떨어진 바에 따라서도’란 떨어진 집착에 따라서도 이 질문이 설해졌다는 연결이다. ‘모두가 떨어졌기 때문에’란 아래에서 말한 방식에 따라 모든 변수들이 차례대로 발생했기 때문에 이 질문이 이루어진 것이 아니라는 연결이다. ‘각각의 것에’란 그것들 중 개별적으로 각각의 것에 떨어졌기 때문이다. 그러나 논리적 체계에 따라 그 변수들을 한데 모아 보여준다는 의도이다. 네 가지 질문이 한꺼번에 질문되었으므로 한데 묶어서 적용해야 한다.

---

ปุริสการานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인간의 노력의 논증에 대한 설명이 끝났다.

---

กลฺยาณวคฺโค นิฏฺฐิโต.

선의 품(Kalyāṇavaggo)이 끝났다.

---

๑๔. อภิญฺญานุโยควณฺณนา

14. 신통의 논증(Abhiññānuyoga)에 대한 설명

---

๑๙๓. วิกุพฺพตีติ [Pg.82] เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘ทิพฺพาย โสตธาตุยา สทฺทํ สุณาตี’’ติอาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อภิญฺญานุโยโค ทฏฺฐพฺโพติ โยชนา. ตทภิญฺญาวโตติ อาสวกฺขยาภิญฺญาวโต. อรหโต สาธนนฺติ อรหโต สจฺจิกฏฺฐปรมตฺเถน ปุคฺคลตฺตาภาวสาธนํ. ตพฺภาวสฺสาติ อรหตฺตสฺส. อรหตฺตธารานญฺหิ ขนฺธา นาม ปุคฺคลตฺตํ ตสฺสปิ โหตีติ.

193. ‘변화한다(vikubbati)’에서 ‘iti’라는 단어는 ‘등(ādi)’의 의미이거나 ‘방식’의 의미이다. 그것으로 ‘천이통으로 소리를 듣는다’ 등을 포함한다. ‘신통의 논증으로 보아야 한다’는 연결이다. ‘그 신통을 가진 자의’란 번뇌가 다한 신통을 가진 자의 것을 말한다. ‘아라한의 증명’이란 아라한에게는 실재하는 궁극적 의미에서의 보충(puggala)이 존재하지 않음을 증명하는 것이다. ‘그 상태의’란 아라한의 상태를 말한다. 아라한의 경지를 유지하는 자들에게 오온은 바로 보충(개아)의 상태로 나타나기 때문이다.

---

อภิญฺญานุโยควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

신통의 논증에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๕-๑๘. ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา

15-18. 친지 등의 논증에 대한 설명

---

๒๐๙. ตติยโกฏิภูตสฺสาติ ตติยโกฏิสภาวสฺส สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตสภาวสฺส. สภาวสฺสาติ จ สภาวธมฺมสฺส. ลทฺธึ นิคูหิตฺวาติ ปุคฺคโล เนว สงฺขโต, นาสงฺขโตติ ลทฺธึ อวิภาเวตฺวา.

209. ‘세 번째 범주에 속하는 것’이란 유위와 무위에서 벗어난 성질인 세 번째 범주의 자성(sabhāva)을 말한다. ‘자성의’란 자성법(sabhāvadhammad)을 의미한다. ‘견해를 숨기고’란 보충은 유위도 아니고 무위도 아니라는 견해를 명확히 드러내지 않고서라는 뜻이다.

---

ญาตกานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

친지 등의 논증에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๙. ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา

19. 통달의 논증(Paṭivedhānuyoga) 등에 대한 설명

---

๒๑๘. ปชานนํ นาม น โหติ นิพฺพิทาทีนํ อปฺปจฺจยตฺตา. ปริจฺเฉทนสมตฺถตญฺจ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ.

218. 염오(nibbidā) 등에는 조건(paccaya)이 없으므로 ‘완전히 아는 것’이란 존재하지 않는다. ‘분별해내는 능력을 보여준다’는 문구와 연결된다.

---

๒๒๘. สหรูปภาโว รูเปน สมงฺคิตา, วินารูปภาโว ตโต วินิสฺสฏตาติ ตทุภยํ รูปสฺส อพฺภนฺตรคมนํ พหินิกฺขมนญฺจ โหติ. ตสฺมา ตํ ทฺวยํ สหรูปภาววินารูปภาวานํ ลกฺขณวจนนฺติ วุตฺตํ.

228. ‘물질과 함께하는 상태’란 물질을 갖춘 것이며, ‘물질 없는 상태’란 그것에서 벗어난 것이니, 그 두 가지는 물질의 내부로 들어감과 외부로 나감이 된다. 그러므로 그 두 가지는 물질과 함께하는 상태와 물질 없는 상태의 특징을 말하는 것이라고 하였다.

---

๒๓๗. โอฬาริโกติ ถูโล. อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, อตฺตภาโว. โส เอว ยถาสกํ กมฺมุนา ปฏิลภิตพฺพโต ปฏิลาโภ. ปททฺวเยนปิ กามาวจรตฺตภาโว กถิโต. มโนมโย อตฺตปฏิลาโภ รูปาวจรตฺตภาโว. โส หิ ฌานมเนน นิพฺพตฺตตฺตา [Pg.83] มโนมโย. อรูโป อตฺตปฏิลาโภติ อรูปาวจรตฺตภาโว. โส หิ รูเปน อมิสฺสิตตฺตา อรูโปติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘อตฺตา’’ติ ปน ชีเว โลกโวหาโร นิรุฬฺโห, อสติปิ ชีเว ตถานิรุฬฺหํ โลกโวหารํ คเหตฺวา สมฺมาสมฺพุทฺธาปิ โวหรนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิติ อิมา โลกสฺส สมญฺญา, ยาหิ ตถาคโต โวหรตี’’ติ วตฺวา อิทานิ ยถา โวหรนฺติ, ตํ ปการํ วิภาเวนฺโต ‘‘อปรามส’’นฺติอาทิมาห.

237. ‘올라리까(Oḷārika)’는 거칠다는 뜻이다. ‘나’라는 아만(māno)이 투영된 곳이 ‘아(attā)’, 즉 자아의 상태(attabhāvo)이다. 그것은 각자의 업에 따라 얻어지는 것이기에 ‘획득(paṭilābho)’이라 한다. 두 단어 모두로 욕계의 자아의 상태를 말한 것이다. ‘의성(manomaya)인 자아의 획득’은 색계의 자아의 상태이다. 그것은 선정의 마음(jhānamana)에 의해 생겨난 것이기에 ‘의성’이라 한다. ‘무색(arūpa)의 자아의 획득’은 무색계의 자아의 상태이다. 그것은 물질과 섞이지 않았기에 ‘무색’이라 한다. 여기서 이와 같이 의미를 알아야 한다. ‘자아’라는 것은 생명체(jīva)에 대해 세간의 명칭이 굳어진 것인데, 비록 생명체는 존재하지 않지만 그와 같이 굳어진 세간의 명칭을 취하여 정등각자께서도 사용하신다는 것을 보여주기 위해 “이것들은 세간의 명칭들이니, 이것들로 여래가 설한다”라고 말씀하신 뒤, 이제 어떻게 설하는지 그 방식을 설명하기 위해 ‘집착함 없이(aparāmasaṃ)’ 등을 말씀하셨다.

---

ปจฺจตฺตสามญฺญลกฺขณวเสนาติ กกฺขฬผุสนาทิสลกฺขณวเสน อนิจฺจตาทิสามญฺญลกฺขณวเสน จ. อิมินาติ ‘‘ปจฺจตฺตสามญฺญลกฺขณวเสนา’’ติอาทินา วุตฺเตน ปรมตฺถโต ปุคฺคลาภาววจเนน. อิโต ปุริมาติ ตตฺถ ตตฺถ สกวาทิปฏิกฺเขปาทิวิภาวนวเสน ปวตฺตา อิโต อตฺถสํวณฺณนโต ปุริมา. อิมินาติ วา ‘‘ยถา รูปาทโย ธมฺมา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตวจเนน. ยถา จาติ เอตฺถ จ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ. เตน สมญฺญานติธาวนํ สมฺปิณฺเฑติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ปรามาโส จ น โหติ ชนปทนิรุตฺติยา อภินิวิสิตพฺพโต, ยถา จ สมญฺญาติธาวนํ น โหติ, เอวํ อิโต ปุริมา จ อตฺถวณฺณนา โยเชตพฺพา. สมญฺญาติธาวเน หิ สติ สพฺพโลกโวหารูปจฺเฉโท สิยาติ.

‘개별적 성질과 보편적 성질에 따라서’라는 것은 거친 감촉 등과 같은 개별적 성질에 따라서 그리고 무상함 등과 같은 보편적 성질에 따라서라는 뜻이다. ‘이것으로’라는 것은 ‘개별적 성질과 보편적 성질에 따라서’ 등으로 설해진, 승의(제일의)의 관점에서 인물(puggala)이 존재하지 않는다는 말씀을 뜻한다. ‘이보다 앞선 것’이란 여기저기에서 자파의 설을 반대하는 등의 상세한 설명에 따라 전개된, 이 주석보다 앞선 것을 말한다. 혹은 ‘이것으로’란 ‘마치 루파(색) 등의 법들이...’ 등으로 주석서에서 설해진 말씀을 뜻한다. ‘마치 ~처럼(Yathā cā)’에서 ‘ca’는 결합의 의미이다. 그것으로 명칭의 지나침이 없음을 함께 묶는다. 이 말의 뜻은, 마치 지방의 언어에 집착하지 않아야 하므로 집착(parāmāsa)이 생기지 않는 것처럼, 그리고 명칭의 지나침이 생기지 않는 것처럼, 이와 같이 이보다 앞선 주석의 내용도 결합되어야 한다는 것이다. 명칭의 지나침이 있다면 온 세상의 언어적 관례가 끊어지게 될 것이기 때문이다.

---

ตสฺมา สจฺจนฺติ ยสฺมา ตตฺถ ปรมตฺถาการํ อนาโรเปตฺวา สมญฺญํ นาติธาวนฺโต เกวลํ โลกสมฺมุติยาว โวหรติ, ตสฺมา สจฺจํ ปเรสํ อวิสํวาทนโต. ตถการณนฺติ ตโถ อวิตโถ ธมฺมสภาโว การณํ ปวตฺติเหตุ เอตสฺสาติ ตถการณํ, ปรมตฺถวจนํ, อวิปรีตธมฺมสภาววิสยนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ธมฺมานํ ตถตาย ปวตฺต’’นฺติ.

‘그러므로 진리이다’라는 것은 그곳에 승의적인 양상을 부여하지 않고 명칭을 지나치지 않으면서 오직 세상의 세속적 합의에 따라 말하기 때문에, 다른 사람들을 기만하지 않는다는 점에서의 진리이다. ‘그러한 원인(tathakāraṇa)’이란 ‘tatha’는 어긋나지 않는 법의 자성이고, 이것이 원인(kāraṇa) 즉 발생의 근거가 되므로 그러한 원인이며, 이는 승의적인 말로서 전도되지 않은 법의 자성을 대상으로 한다는 뜻이다. 그래서 “법들의 여실함(tathatā)에 따라 전개된 것”이라고 하였다.

---

ปฏิเวธานุโยคาทิวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

체득의 수행 등에 대한 설명이 끝났다.

---

ปุคฺคลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인물론(Puggalakathā)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ปริหานิกถา

2. 타락론(Parihānikathā)

---

๑. วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา

1. 논리적 논증을 통한 타락론에 대한 설명.

---

๒๓๙. อิทํ [Pg.84] สุตฺตนฺติ อิทํ ลกฺขณมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ปญฺจิเม, ภิกฺขเว, ธมฺมา สมยวิมุตฺตสฺส ภิกฺขุโน ปริหานาย สํวตฺตนฺตี’’ติ (อ. นิ. ๕.๑๔๙-๑๕๐) อิทมฺปิ หิ สุตฺตํ อนาคามิอาทีนํเยว ปริหานินิสฺสโย, น อรหโต. สมยวิมุตฺโตติ อฏฺฐสมาปตฺติลาภิโน เสกฺขสฺเสตํ นามํ. ยถาห –

239. ‘이 경은’이란 이 특징만을 보아야 한다는 뜻이다. “비구들이여, 일시적으로 해탈한 비구가 타락하게 되는 다섯 가지 법이 있다”(A5.149-150)라는 이 경 또한 아나함(불환) 등의 타락의 근거일 뿐이지, 아라한의 것은 아니다. ‘일시적으로 해탈한 자(samayavimutto)’란 여덟 가지 등지(팔해탈)를 얻은 유학(sekha)을 부르는 명칭이다. 다음과 같이 설해진 바와 같다.

---

‘‘กตโม จ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต? อิเธกจฺโจ ปุคฺคโล กาเลน กาลํ สมเยน สมยํ อฏฺฐ วิโมกฺเข กาเยน ผุสิตฺวา วิหรติ, ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา เอกจฺเจ อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺติ. อยํ วุจฺจติ ปุคฺคโล สมยวิมุตฺโต’’ติ (ปุ. ป. ๑).

“어떤 인물이 일시적으로 해탈한 자인가? 여기 어떤 인물은 때때로 시기에 맞추어 여덟 가지 해탈을 몸으로 접촉하여 머물고, 지혜로 그것을 보아 일부 번뇌가 멸진된 상태이다. 이 인물을 일시적으로 해탈한 자라고 한다.”(Pu. pa. 1)

---

‘‘ปริหานิธมฺโม’’ติ จ ปุถุชฺชโน จ เอกจฺโจ จ เสกฺโข อธิปฺเปโต, น อรหาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาทสฺสิตานิ สุตฺตานิ อนาคามิอาทีนํ ปริหานิลทฺธิยา นิสฺสโย, น อรหโต, ตสฺมา. ตํ นิสฺสาย ตํ อเปกฺขิตฺวา ยสฺมา ‘‘อรหโตปี’’ติ เอตฺถ อรหโตปิ ปริหานิ, โก ปน วาโท อนาคามิอาทีนนฺติ อยมตฺโถ ลพฺภติ, ตสฺมา ปิ-สทฺทสมฺปิณฺฑิตมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อรหโตปิ…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ อาห. ยสฺมา วา กามญฺเจตฺถ ทุติยสุตฺตํ เสกฺขวเสน อาคตํ, ปฐมตติยสุตฺตานิ ปน อเสกฺขวเสนปิ อาคตานีติ เตสํ ลทฺธิ, ตสฺมา ‘‘อรหโตปี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตนาห ‘‘อิทํ สุตฺตํ อรหโต’’ติอาทิ.

‘타락할 성질이 있는 자’란 범부와 일부 유학을 의미하며, 아라한은 아니다. ‘그러므로’란 앞서 제시된 경들이 아나함 등의 타락에 대한 근거일 뿐, 아라한의 타락에 대한 근거가 아니기 때문이다. 그것을 근거로 하여 그것을 고려할 때, ‘아라한조차도’라는 구절에서 아라한조차 타락한다면 하물며 아나함 등은 말할 것도 없다는 의미를 얻게 된다. 그러므로 ‘pi(조차/또한)’라는 단어에 포함된 의미를 보이면서 “아라한조차도... (중략) ... 결합되어야 한다”라고 하였다. 또는 여기서 두 번째 경은 유학의 관점에서 전해졌지만, 첫 번째와 세 번째 경은 무학(아라한)의 관점에서도 전해졌다는 것이 그들의 견해이므로, 주석서에서 “아라한조차도”라고 설한 것이다. 그래서 “이 경은 아라한의...” 등으로 말하였다.

---

ตติยสฺมินฺติ ‘‘สพฺเพสญฺเญว อรหนฺตานํ ปริหานี’’ติ เอตสฺมึ ปญฺเห. โส หิ ‘‘สพฺเพว อรหนฺโต’’ติอาทินา อาคเตสุ ตติโย ปญฺโห. เตสนฺติ มุทินฺทฺริยานํ. ตติยสฺมิมฺปีติ ปิ-สทฺโท วุตฺตตฺถสมุจฺจโย. เตน ปฐมปญฺหํ สมุจฺจิโนติ ‘‘ตตฺถปิ ติกฺขินฺทฺริยา อธิปฺเปตา’’ติ.

‘세 번째 것에서’란 “모든 아라한은 다 타락한다”는 이 질문을 말한다. 그것은 “모든 아라한은...” 등으로 전개된 것들 중 세 번째 질문이다. ‘그들의’란 근기가 약한 자(mudindriya)들을 말한다. ‘세 번째 것에서도’에서 ‘pi’는 앞에서 말한 의미를 합치는 뜻이다. 그것으로 첫 번째 질문을 포함시키니, “거기에서도 근기가 영리한 자(tikkhindriya)들이 의도되었다”는 뜻이다.

---

โสเยว น ปริหายตีติ โสตาปนฺโนเยว โสตาปนฺนภาวโต น ปริหายตีติ อตฺโถ. น เจตฺถ สกทาคามิภาวาปตฺติยา โสตาปนฺนภาวาปคโม ปริหานิ โหติ วิเสสาธิคมภาวโต. ปตฺตวิเสสโต [Pg.85] หิ ปริหานีติ. อิตเรติ สกทาคามิอาทิกา. อุปริมคฺคตฺถายาติ อุปริมคฺคตฺตยปฏิลาภตฺถาย ‘‘นิยโต’’ติ วุตฺตมตฺถํ อคฺคเหตฺวา.

‘그 바로 자신은 타락하지 않는다’란 예류자 바로 자신은 예류자의 상태에서 타락하지 않는다는 뜻이다. 여기서 일래자(사다함)의 상태를 얻음으로써 예류자의 상태가 사라지는 것은 수승한 증득을 이룬 것이므로 타락이 아니다. 얻은 수승한 상태로부터 물러나는 것이 타락이기 때문이다. ‘그 밖의 자들’이란 일래자 등을 말한다. ‘상위의 도를 위해’란 상위의 세 가지 도를 얻기 위함이지, ‘결정된 자(niyato)’라고 불리는 의미를 취한 것은 아니다.

---

วาทยุตฺติปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

논리적 논증을 통한 타락론에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิกถาวณฺณนา

2. 성자들의 비교를 통한 타락론에 대한 설명.

---

๒๔๑. ตโตติ อรหตฺตโต. ตตฺถาติ ทสฺสนมคฺคผเล. วายาเมนาติ วิปสฺสนุสฺสาหเนน. ตทนนฺตรนฺติ โสตาปตฺติผลานนฺตรํ. ปฐมํ ทสฺสนมคฺคผลานนฺตรํ อรหตฺตํ ปาปุณาติ, ตโต ปริหีโน ปุน วายมนฺโต ตทนนฺตรํ น อรหตฺตํ ปาปุณาตีติ กา เอตฺถ ยุตฺตีติ อธิปฺปาโย. ปรวาที นาม ยุตฺตมฺปิ วทติ อยุตฺตมฺปีติ กึ ตสฺส วาเท ยุตฺติคเวสนายาติ ปน ทฏฺฐพฺพํ. อปริหานสภาโว ภาวนามคฺโค อริยมคฺคตฺตา ทสฺสนาทสฺสนมคฺโค วิย. น เจตฺถ อสิทฺธตาสงฺกา โลกุตฺตรมคฺคสฺส ปรสฺสปิ อริยมคฺคภาวสฺส สิทฺธตฺตา, นาปิ โลกิยมคฺเคน อเนกนฺติกตา อริยสทฺเทน วิเสสิตตฺตา. ตถา น วิรุทฺธตา ทุติยมคฺคาทีนํ ภาวนามคฺคภาวสฺส โอฬาริกกิเลสปฺปหานาทีนญฺจ ปรสฺสปิ อาคมโต สิทฺธตฺตา.

241. ‘그로부터’란 아라한의 상태로부터를 말한다. ‘거기에서’란 견도(dassanamagga)의 과보에서를 말한다. ‘노력으로’란 위빳사나의 정진으로를 말한다. ‘그 직후에’란 예류과 직후를 말한다. 먼저 견도의 과보 직후에 아라한과에 도달했는데, 그로부터 타락하여 다시 정진할 때 그 직후에 아라한과에 도달하지 못한다는 것에 무슨 논리가 있겠느냐는 의도이다. 상대론자는 논리에 맞는 말도 하고 맞지 않는 말도 하는데, 그의 주장에서 논리를 찾을 필요가 무엇이 있겠느냐고 이해해야 한다. 닦음의 도(bhāvanāmagga)는 성스러운 도(ariyamagga)이므로 견도와 마찬가지로 타락하지 않는 성질을 가진다. 여기서 출세간의 도가 상대방에게도 성스러운 도라는 사실이 확립되어 있으므로 입증되지 않았다는 의구심(asiddhatā)은 없으며, 또한 ‘성스러운(ariya)’이라는 단어로 한정되었으므로 세간의 도에 의해 불확실(anekantika)해지는 일도 없다. 마찬가지로, 제2의 도 등의 닦음의 도가 되는 성질과 거친 번뇌의 끊어짐 등이 상대방의 전승에서도 확립되어 있으므로 모순되지 않는다.

---

อริยปุคฺคลสํสนฺทนปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성자들의 비교를 통한 타락론에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. สุตฺตสาธนปริหานิกถาวณฺณนา

3. 경전의 증명을 통한 타락론에 대한 설명.

---

๒๖๕. ปุคฺคลปญฺญตฺติอฏฺฐกถายํ ‘‘ปตฺติ, ผุสนา’’ติ จ ปจฺจกฺขโต อธิคโม อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘ปตฺตพฺพํ วทตีติ อาห ผุสนารห’’นฺติ.

265. 인설론(Puggalapaññatti) 주석서에서 ‘얻음(patti), 접촉(phusanā)’이란 직접적인 증득을 의미한다고 설했으므로, “얻어야 할 것을 말한다 하여 접촉할 만한 것(phusanāraha)이라고 하였다”라고 말했다.

---

๒๖๗. กตสนฺนิฏฺฐานสฺสาติ อิมสฺมึ สตฺตาเห มาเส อุตุมฺหิ อนฺโตวสฺเส วา อญฺญํ อาราเธสฺสามีติ กตนิจฺฉยสฺส.

267. ‘결정을 내린 자의’란 이 이레(7일) 동안, 혹은 이 달에, 혹은 이 계절에, 혹은 안거 중에 다른 성과를 얻으리라고 결심한 자를 말한다.

---

สุตฺตสาธนปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

경전의 증명을 통한 타락론에 대한 설명이 끝났다.

---

ปริหานิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

타락론에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. พฺรหฺมจริยกถา

3. 범행론(Brahmacariyakathā)

---

๑. สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา

1. 순수 범행론에 대한 설명.

---

๒๖๙. เหฏฺฐาปีติ [Pg.86] ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเวหิ เหฏฺฐาปิ. มคฺคภาวนมฺปิ น อิจฺฉนฺตีติ วิญฺญายติ ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ อิมินา ‘‘ทฺเวปิ พฺรหฺมจริยวาสา นตฺถิ เทเวสูติ อุปลทฺธิวเสนา’’ติ วุตฺตตฺตา.

269. ‘아래에서도’란 타화자재천보다 아래에서도라는 뜻이다. 도(道)를 닦는 것조차 원하지 않는다는 사실은 “여기에 범행의 삶이 있다”는 이 구절과 “천상에는 두 가지 범행의 삶이 다 없다는 견해에 따라서”라고 설해진 것에서 알 수 있다.

---

๒๗๐. ตสฺเสวาติ ปรวาทิโน เอว. ปุคฺคลวเสนาติ ‘‘คิหีนญฺเจว เอกจฺจานญฺจ เทวาน’’นฺติ เอวํ ปุคฺคลวเสน. ตสฺสาติ ปรวาทิโน. ปฏิกฺเขโป น ยุตฺโตติ เอวํ ปุคฺคลวเสน อตฺถโยชนา น ยุตฺตาติ อธิปฺปาโย. ปุคฺคลาธิฏฺฐาเนน ปน กตาปิ อตฺถวณฺณนา โอกาสวเสน ปริจฺฉิชฺชตีติ นายํ โทโส. ตสฺสายํ อธิปฺปาโยติ อยํ ‘‘คิหีนญฺเจวา’’ติอาทินา วุตฺโต ตสฺส ปรวาทิโน ยทิ อธิปฺปาโย, เอวํ สญฺญาย ปรวาทิโน สกวาทินา สมานาทาโยติ น นิคฺคหารโห สิยา. เตนาห ‘‘สก…เป… ตพฺโพ’’ติ. ปฐมํ ปน อนุชานิตฺวา ปจฺฉา ปฏิกฺเขเปเนว นิคฺคเหตพฺพตา เวทิตพฺพา. เกจิ ‘‘ยตฺถ นตฺถิ ปพฺพชฺชา, นตฺถิ ตตฺถ พฺรหฺมจริยวาโสติ ปุจฺฉาย เอกจฺจานํ มนุสฺสานํ มคฺคปฺปฏิเวธํ สนฺธาย ปรวาทิโน ปฏิกฺเขโป. ยทิปิ โส เทวานํ มคฺคปฺปฏิลาภํ น อิจฺฉติ, สมฺภวนฺตํ ปน สพฺพํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘คิหีน’มิจฺเจว อวตฺวา ‘เอกจฺจานญฺจ เทวาน’นฺติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ น สุนฺทรํ ‘‘สนฺธายา’’ติ วุตฺตตฺตา, ปุริโมเยวตฺโถ ยุตฺโต.

270. ‘그의 것(Tasseva)’이란 타론자의 것이다. ‘인격의 면에서(Puggalavasena)’란 ‘재가자들과 또한 일부의 신들’이라고 이와 같이 인격의 면에서 말한 것이다. ‘그의(Tassa)’란 타론자의 것이다. ‘부정이 적절하지 않다’라는 것은 이와 같이 인격의 면에서 의미를 결합하는 것이 적절하지 않다는 뜻이다. 그러나 인격의 토대(puggalādhiṭṭhāna)로 행해진 주석이라도 기회(okāsa)에 따라 한정되는 것이라면 이것은 허물이 아니다. ‘이것이 그의 의도이다’라는 것은, 만약 ‘재가자들 및…’ 등으로 설해진 것이 그 타론자의 의도라면, 이와 같이 생각하는 타론자는 자론자와 견해가 같으므로 굴복(niggaha)시켜야 할 대상이 아닐 것이다. 그러므로 ‘자론자… (중략) …해야 한다’라고 하였다. 그러나 처음에는 허용하였다가 나중에 부정함으로써 굴복시켜야 함을 알아야 한다. 어떤 이들은 ‘출가(pabbajjā)가 없는 곳에는 청정범행의 삶(brahmacariyavāsa)이 없다’라는 질문에 대해 일부 인간들의 도(magga)의 통달을 염두에 두고 타론자가 부정한 것이라고 말한다. 비록 그가 신들의 도의 획득을 원하지 않더라도, 가능성 있는 모든 것을 보이기 위해 주석서에서 ‘재가자’라고만 하지 않고 ‘일부 신들’이라고 말한 것이라고 그들은 주장하지만, 그것은 ‘염두에 두고(sandhāya)’라고 말했기 때문에 타당하지 않으며, 앞의 의미가 적절하다.

---

สุทฺธพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순수 청정범행에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา

2. 비교 청정범행에 대한 설명

---

๒๗๓. รูปาวจรมคฺเคนาติ รูปาวจรชฺฌาเนน. ตญฺหิ รูปภวูปปตฺติยา อุปายภาวโต มคฺโคติ วุตฺโต. ยถาห ‘‘รูปุปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติ (ธ. ส. ๑๖๐). อิทนฺติ อิทํ รูปาวจรชฺฌานํ. ‘‘อิธวิหายนิฏฺฐเหตุภูโต รูปาวจรมคฺโค’’ติอาทิกํ ทีเปนฺตํ วจนํ อนาคามิมคฺคสฺส ตพฺภาวทีปเกน ‘‘อิธ ภาวิตมคฺโค’’ติอาทิเกน กถํ สเมตีติ โจเทตฺวา ยถา สเมติ[Pg.87], ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุพฺเพ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘ปุพฺเพ’’ติ อิมินา ‘‘อิธ ภาวิตมคฺโค’’ติอาทิกํ วทนฺติ, อิธาปิ ปน ‘‘รูปาวจรมคฺเคนา’’ติอาทิกํ. ตตฺถ อนาคามี เอวาติ อนาคามิผลฏฺโฐ เอว. ฌานานาคามีติ อสมุจฺฉินฺนชฺฌตฺตสํโยชโนปิ รูปภเว อุปฺปชฺชิตฺวา อนาวตฺติธมฺมมคฺคํ ภาเวตฺวา ตตฺเถว ปรินิพฺพายนโต. อธิปฺปาโยติ ยถาวุตฺโต ทฺวินฺนํ อฏฺฐกถาวจนานํ อวิโรธทีปโก อธิปฺปาโย.

273. ‘색계의 도(Rūpāvacaramagga)로써’란 색계 선정(rūpāvacarajjhāna)으로써라는 뜻이다. 그것은 색계의 존재(rūpabhava)로 태어나는 수단이 되기 때문에 ‘도(magga)’라고 불렸다. ‘색계의 태어남을 위해 도를 닦는다’(법집론 160)라고 한 것과 같다. ‘이것(Idaṃ)’이란 이 색계 선정을 말한다. ‘이곳(불교)에서의 머묾의 구경(niṭṭha)의 원인이 된 색계의 도’라고 밝히는 구절과, 불환도(anāgāmimagga)의 상태를 밝히는 ‘이곳에서 닦인 도’ 등의 구절이 어떻게 일치하는지를 질문하고, 그것이 어떻게 일치하는지 보이기 위해 ‘그러나 이전에는’ 등을 말하였다. 거기서 ‘이전에는’이라는 이 단어로 ‘이곳에서 닦인 도’ 등을 말하며, 여기서는 ‘색계의 도로써’ 등을 말한다. 거기서 ‘오직 불환자(anāgāmī)’란 오직 불환과에 머무는 자를 말한다. ‘선정 불환자(Jhānānāgāmī)’란 자기 내부의 결박(saṃyojana)을 완전히 끊지 못했더라도 색계의 존재에 태어나서 다시 돌아오지 않는 법의 도(anāvattidhammamagga)를 닦아 거기서 반열반에 들기 때문이다. ‘의도(adhippāyo)’란 위에서 언급한 두 주석서 문구의 모순 없음을 밝히는 의도이다.

---

อิธาติ กามโลเก. ตตฺถาติ พฺรหฺมโลเก. เอตฺถ จ ปรวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘ตีหิ, ภิกฺขเว, ฐาเนหี’’ติ สุตฺตํ กึ ยถารุตวเสน คเหตพฺพตฺถํ, อุทาหุ สนฺธายภาสิตนฺติ? ตตฺถ ชานมาโน สนฺธายภาสิตนฺติ วเทยฺย. อญฺญถา ‘‘ปรนิมฺมิตวสวตฺติเทเว อุปาทายา’’ติอาทิ วตฺตุํ น สกฺกา ‘‘เทเว จ ตาวตึเส’’ติ วุตฺตตฺตา. ยถา หิ ตสฺส ‘‘เสยฺยถาปิ เทเวหิ ตาวตึเสหิ สทฺธึ มนฺเตตฺวา’’ติอาทีสุ วิย สกฺกํ เทวราชานํ อุปาทาย กามาวจรเทเวสุ ตาวตึสเทวา ปากฏา ปญฺญาตาติ เตสํ คหณํ, น เตเยว อธิปฺเปตาติ สุตฺตปทสฺส สนฺธายภาสิตตฺถํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, เอวํ ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ เอตฺถาปิ อนวชฺชสุขอพฺยาเสกสุขเนกฺขมฺมสุขาทิสนฺนิสฺสยภาเวน มหานิสํสตาย สาสเน ปพฺพชฺชา ‘‘อิธ พฺรหฺมจริยวาโส’’ติ อิมสฺมึ สุตฺเต อธิปฺเปตา. สา หิ อุตฺตรกุรุกานํ เทวานญฺจ อโนกาสภาวโต ทุกฺกรา ทุลฺลภา จ. ตตฺถ สูริยปริวตฺตาทีหิปิ เทเวสุ มคฺคปฏิลาภาย อตฺถิตา วิภาเวตพฺพา, อุตฺตรกุรุกานํ ปน วิเสสานธิคมภาโว อุภินฺนมฺปิ อิจฺฉิโต เอวาติ.

‘이곳(Idha)’이란 욕계(kāmaloka)를 뜻한다. ‘거기(Tattha)’란 범천의 세계(brahmaloka)를 뜻한다. 그리고 여기서 타론자에게 이와 같이 물어야 한다. “‘비구들이여, 세 가지 경우로(tīhi ṭhānehī)’라는 경은 문자 그대로의 뜻(yathāruta)으로 받아들여야 하는가, 아니면 어떤 의도를 담아 설해진(sandhāyabhāsita) 것인가?”라고. 거기서 진실을 아는 자라면 의도를 담아 설해진 것이라고 답할 것이다. 그렇지 않으면 ‘타화자재천을 포함하여’ 등을 말할 수 없다. 왜냐하면 ‘신들과 삼십삼천에서’라고 설해졌기 때문이다. 마치 ‘삼십삼천의 신들과 함께 의논하는 것처럼’ 등의 구절에서처럼 천주(devarāja) 제석천을 포함하여 욕계 신들 중에서 삼십삼천의 신들이 널리 알려졌기에 그들을 거론한 것이지, 오직 그들만을 의도한 것이 아니라는 것을 경전 문구의 의도로 받아들여야 하듯이, ‘이곳에서의 청정범행의 삶(idha brahmacariyavāso)’이라는 이 대목에서도 허물없는 행복, 섞임 없는 행복, 출리의 행복 등을 의지하는 것이기에 커다란 공덕이 있으므로, 가르침(sāsane) 안에서의 출가(pabbajjā)를 이 경에서 ‘이곳에서의 청정범행의 삶’이라 의도한 것이다. 그것(출가)은 북구로주 사람들이나 신들에게는 기회가 없으므로 행하기 어렵고 얻기 어렵다. 거기서 태양의 회전 등(sūriyaparivattādi)을 통해서도 신들에게 도의 획득이 있음을 밝혀야 하며, 북구로주 사람들에게는 특별한 성취(visesānadhigama)가 없다는 점은 양측 모두가 인정하는 바이다.

---

สํสนฺทนพฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비교 청정범행에 대한 설명이 끝났다.

---

พฺรหฺมจริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

청정범행에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. โอธิโสกถาวณฺณนา

3. 한정적인 끊음에 대한 설명

---

๒๗๔. โอธิโสติ ภาคโส, ภาเคนาติ อตฺโถ. ภาโค นาม ยสฺมา เอกเทโส โหติ, ตสฺมา ‘‘เอกเทเสน เอกเทเสนา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทิ จตุนฺนํ มคฺคานํ วเสน สมุทยปกฺขิกสฺส กิเลสคณสฺส จตุภาเคหิ ปหานํ ‘‘โอธิโส ปหาน’’นฺติ อธิปฺเปตํ, อิจฺฉิตเมเวตํ สกวาทิสฺส ‘‘ติณฺณํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา ทิฏฺฐิคตานํ ปหานายา’’ติ [Pg.88] จ อาทิวจนโต. ยสฺมา ปน มคฺโค จตูสุ สจฺเจสุ นานาภิสมยวเสน กิจฺจกโร, น เอกาภิสมยวเสนาติ ปรวาทิโน ลทฺธิ, ตสฺมา ยถา ‘‘มคฺโค กาเลน ทุกฺขํ ปริชานาติ, กาเลน สมุทยํ ปชหตี’’ติอาทินา นานกฺขณวเสน สจฺเจสุ ปวตฺตตีติ อิจฺฉิโต, เอวํ ปจฺเจกมฺปิ นานกฺขณวเสน ปวตฺเตยฺย. ตถา สติ ทุกฺขาทีนํ เอกเทสเอกเทสเมว ปริชานาติ ปชหตีติ ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ ‘‘โสตาปตฺติ…เป… เอกเทเส ปชหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. สติ หิ นานาภิสมเย ปฐมมคฺคาทีหิ ปหาตพฺพานํ สํโยชนตฺตยาทีนํ ทุกฺขทสฺสนาทีหิ เอกเทสเอกเทสปฺปหานํ สิยาติ เอกเทสโสตาปตฺติมคฺคฏฺฐาทิตา, ตโต เอว เอกเทสโสตาปนฺนาทิตา จ อาปชฺชติ อนนฺตรผลตฺตา โลกุตฺตรกุสลานํ, น จ ตํ ยุตฺตํ. น หิ กาลเภเทน วินา โส เอว โสตาปนฺโน, อโสตาปนฺโน จาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เตนาห ‘‘เอกเทสํ โสตาปนฺโน, เอกเทสํ น โสตาปนฺโน’’ติอาทิ.

274. ‘한정적으로(Odhiso)’란 부분적으로(bhāgaso), 부분에 의해서라는 뜻이다. 부분(bhāga)이란 일부분(ekadesa)이 되는 것이므로 ‘일부분씩, 일부분씩’이라고 하였다. 거기서 만약 네 가지 도의 힘으로 일어나는 번뇌 무리의 네 부분으로 나누어 끊는 것을 ‘한정적인 끊음(odhiso pahāna)’이라고 의도한 것이라면, 그것은 자론자에게도 ‘세 가지 결박을 완전히 멸함으로써, 사견을 버리기 위해’ 등의 말씀이 있으므로 받아들여지는 것이다. 그러나 도(magga)가 네 가지 성제에 대해 각기 다른 깨달음(nānābhisamaya)의 방식으로 역할을 수행하는 것이지, 한꺼번에 깨닫는 것(ekābhisamaya)이 아니라는 것이 타론자의 견해이다. 그러므로 마치 ‘도가 때에 맞추어 고를 철저히 알고, 때에 맞추어 집을 버린다’라는 등과 같이 다른 찰나(nānakkhaṇa)에 따라 성제에서 작용한다고 생각하는 것처럼, 각각의 경우에도 다른 찰나에 따라 작용한다고 할 것이다. 그렇게 되면 고(苦) 등의 일부분만을 철저히 알고 버린다는 것을 보이기 위해 팔리(Pāḷi)에서 ‘예류… (중략) …일부분을 버린다’ 등이 설해진 것이다. 만약 깨달음의 시차가 있다면(nānābhisamaya), 첫 번째 도 등으로 버려야 할 세 가지 결박 등을 고의 관찰(dukkhadassana) 등을 통해 일부분씩 끊게 될 것이고, 그렇게 되면 일부분만 예류도에 머무는 자 등이 되고, 그로부터 일부분만 예류과에 머무는 자 등이 되는 일이 발생한다. 왜냐하면 출세간의 유익한 법들(lokuttarakusala)은 지체 없이 과(果)를 가져오기 때문이다. 그러나 그것은 타당하지 않다. 시간의 차이 없이 동일한 사람이 예류자이면서 동시에 예류자가 아닐 수는 없기 때문이다. 그러므로 ‘일부분은 예류자이고, 일부분은 예류자가 아니다’라고 하였다.

---

อปิจายํ นานาภิสมยวาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ ‘‘มคฺคญาณํ สจฺจานิ ปฏิวิชฺฌนฺตํ กึ อารมฺมณโต ปฏิวิชฺฌติ, อุทาหุ กิจฺจโต’’ติ. ยทิ อารมฺมณโตติ วเทยฺย, ตสฺส วิปสฺสนาญาณสฺส วิย ทุกฺขสมุทยานํ อจฺจนฺตปริจฺเฉทสมุจฺเฉทา น ยุตฺตา ตโต อนิสฺสฏตฺตา, ตถา มคฺคทสฺสนํ. น หิ สยเมว อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺตตีติ ยุตฺตํ, มคฺคนฺตรปริกปฺปนายํ อนวฏฺฐานํ อาปชฺชตีติ, ตสฺมา ตีณิ สจฺจานิ กิจฺจโต, นิโรธํ กิจฺจโต อารมฺมณโต จ ปฏิวิชฺฌตีติ เอวมสมฺโมหโต ปฏิวิชฺฌนฺตสฺส มคฺคญาณสฺส นตฺเถว นานาภิสมโย. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘โย, ภิกฺขเว, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติอาทิ. น เจตํ กาลนฺตรทสฺสนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ‘‘โย นุ โข, อาวุโส, ทุกฺขํ ปสฺสติ, ทุกฺขสมุทยมฺปิ โส ปสฺสติ, ทุกฺขนิโรธมฺปิ…เป… ทุกฺขนิโรธคามินิปฏิปทมฺปิ โส ปสฺสตี’’ติ (สํ. นิ. ๕.๑๑๐๐) เอกสจฺจทสฺสนสมงฺคิโน อญฺญสจฺจทสฺสนสมงฺคิภาววิจารณายํ ตทตฺถสาธนตฺถํ อายสฺมตา ควํปติตฺเถเรน อาภตตฺตา ปจฺเจกญฺจ สจฺจตฺตยทสฺสนสฺส โยชิตตฺตา. อญฺญถา ปุริมทิฏฺฐสฺส ปุน อทสฺสนโต สมุทยาทิทสฺสเน ทุกฺขาทิทสฺสนมโยชนียํ สิยา. น หิ โลกุตฺตรมคฺโค โลกิยมคฺโค วิย กตการิภาเวน ปวตฺตติ สมุจฺเฉทกตฺตา. ตถา โยชเน จ สพฺพํ ทสฺสนํ [Pg.89] ทสฺสนนฺตรปรนฺติ ทสฺสนานุปรโม สิยา. เอวํ อาคมโต ยุตฺติโต จ นานาภิสมยสฺส อสมฺภวโต ปจฺเจกํ มคฺคานํ โอธิโส ปหานํ นตฺถีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ.

또한 이러한 여러 단계의 현관(現觀, nānābhisamayavādī)을 주장하는 자에게 이와 같이 물어야 한다. '도의 지혜가 진리들을 꿰뚫어 알 때, 대상에 의해서 꿰뚫어 아는가, 아니면 역할에 의해서 꿰뚫어 아는가?' 만일 대상에 의해서라고 말한다면, 그것이 [대상에서] 벗어나지 못했기 때문에 위빳사나 지혜처럼 괴로움과 일어남을 완전히 구분하고 끊어내는 것이 합당하지 않으며, 도를 보는 것 또한 그러하다. 도가 스스로 자기 자신을 대상으로 하여 일어나는 것은 합당하지 않으며, 다른 도를 상정하게 되면 무한 소급(anavaṭṭhāna)의 오류에 빠지기 때문이다. 그러므로 세 가지 진리는 역할에 의해 꿰뚫어 알고, 멸성제(소멸)는 역할과 대상에 의해 꿰뚫어 안다. 이와 같이 미혹 없이 꿰뚫어 아는 도의 지혜에 있어서 여러 단계의 현관이란 결코 존재하지 않는다. 이에 대하여 '비구들이여, 괴로움을 보는 자는 괴로움의 일어남도 본다'라고 설해졌다. 그리고 이것은 시간의 간격을 두고 보는 것을 염두에 두고 설해진 것이 아니다. '도반들이여, 괴로움을 보는 자는 괴로움의 일어남도 보고, 괴로움의 소멸도 보고... 괴로움의 소멸로 인도하는 도도 본다'(Saṃ. Ni. 5.1100)라는 구절은, 하나의 진리를 보는 것을 갖춘 자가 다른 진리를 보는 것을 갖추게 됨을 고찰함에 있어 그 목적을 성취하기 위해 존자 가밤빠띠(Gavaṃpati) 장로가 제시한 것이며, 각각 세 가지 진리를 보는 것과 연결되었기 때문이다. 그렇지 않다면, 이전에 본 것을 다시 보지 못하기 때문에 집성제 등을 볼 때 고성제 등을 보는 것이 연결되지 않을 것이다. 왜냐하면 출세간의 도는 세간의 도처럼 [단계적으로] 일을 수행하는 방식(katakāribhāvena)으로 일어나지 않으며 단번에 끊어버리는 성질을 갖기 때문이다. 그렇게 연결하면 모든 봄(dassana)이 또 다른 봄으로 이어지게 되어 봄의 끝이 없게 될 것이다. 이와 같이 전승(āgama)과 논리(yutti)에 의해 여러 단계의 현관이 불가능하므로, 각각의 도들에 의해 부분적으로 버리는 것(odhiso pahānaṃ)은 없다는 결론을 여기서 내려야 한다.

---

โอธิโสกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

부분적 버림에 대한 논의의 설명(Odhisokathāvaṇṇanā)이 끝났다.

---

๔. ชหติกถาวณฺณนา

4. 버림에 관한 논의의 설명(Jahatikathāvaṇṇanā)

---

๑. นสุตฺตาหรณกถาวณฺณนา

1. 경을 인용하지 않음에 관한 논의의 설명(Nasuttāharaṇakathāvaṇṇanā)

---

๒๘๐. ยทิปิ ปาฬิยํ ‘‘ตโย มคฺเค ภาเวตี’’ติ วุตฺตํ, มคฺคภาวนา ปน ยาวเทว กิเลสสมุจฺฉินฺทนตฺถาติ ญตฺวา ‘‘กิจฺจสพฺภาวนฺติ ตีหิ ปหาตพฺพสฺส ปหีนต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ตีหีติ เหฏฺฐิเมหิ ตีหิ อริยมคฺเคหิ ปหาตพฺพสฺส อชฺฌตฺตสํโยชนสฺส ปหีนตํ สมุจฺฉินฺทนนฺติ อตฺโถ. ตํ ปน กิจฺจนฺติ อโธภาคิยสํโยชเนสุ มคฺคสฺส ปหานาภิสมยกิจฺจํ. เตเนว มคฺเคนาติ อนาคามิมคฺเคเนว. เอตํ น สเมตีติ เอวํ มคฺคุปฺปาทโต ปเคว กามราคพฺยาปาทา ปหียนฺตีติ ลทฺธิกิตฺตนํ อิมินา มคฺคสฺส กิจฺจสพฺภาวกถเนน น สเมติ น ยุชฺชติ. ตสฺมาติ อิมินา ยถาวุตฺตเมว วิโรธํ ปจฺจามสติ. ปหีนานนฺติ วิกฺขมฺภิตานํ. โย หิ ฌานลาภี ฌาเนน ยถาวิกฺขมฺภิเต กิเลเส มคฺเคน สมุจฺฉินฺทติ, โส อิธาธิปฺเปโต. เตนาห ‘‘ทสฺสนมคฺเค…เป… อธิปฺปาโย’’ติ.

280. 비록 성전(Pāḷi)에서 '세 가지 도를 닦는다'라고 설해졌으나, 도의 수행은 오직 번뇌를 완전히 끊기 위한 것임을 알아서 '기능의 실재함이란 세 가지에 의해 버려져야 할 것이 버려진 상태'라고 말하였다. 거기서 '세 가지에 의해'란 아래의 세 가지 성스러운 도에 의해 버려져야 할 내부의 결박(ajjhattasaṃyojana)이 버려진 상태, 즉 완전히 끊어진 상태라는 뜻이다. 그 '기능(kicca)'이란 하분결(adhobhāgiyasaṃyojana)에 있어서 도가 버리는 현관의 기능이다. '그 도에 의해서만'이란 아나가미(불환)의 도에 의해서만이라는 뜻이다. '이것은 일치하지 않는다'는 것은, 이와 같이 도가 생겨나기 전부터 감각적 욕탐과 악의가 버려진다는 주장이 이 도의 기능의 실재함에 대한 설명과 일치하지 않고 합당하지 않다는 뜻이다. '그러므로'라는 말로 앞서 언급한 것과 같은 모순을 지적한다. '버려진 것들'이란 억눌려진 것들(vikkhambhitānaṃ)을 말한다. 선정을 얻은 자가 선정에 의해 억눌러 놓은 번뇌들을 도로써 완전히 끊는 것, 이것이 여기서 의도된 바이다. 그래서 '견도에서... 의도이다'라고 하였다.

---

ชหติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

버림에 관한 논의의 설명(Jahatikathāvaṇṇanā)이 끝났다.

---

๕. สพฺพมตฺถีติกถาวณฺณนา

5. '모든 것은 존재한다'는 논의의 설명(Sabbamatthītikathāvaṇṇanā)

---

๑. วาทยุตฺติวณฺณนา

1. 논리적 타당성에 대한 설명(Vādayuttivaṇṇanā)

---

๒๘๒. สพฺพํ อตฺถีติ เอตฺถ ยสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนํ วิย อตีตานาคตมฺปิ ธรมานสภาวนฺติ ปรวาทิโน ลทฺธิ, ตสฺมา สพฺพนฺติ กาลวิภาคโต อตีตาทิเภทํ สพฺพํ. โส ปน ‘‘ยมฺปิ นตฺถิ, ตมฺปิ อตฺถี’’ติ กาลวิมุตฺตสฺส วเสน อนุโยโค, ตํ อติปฺปสงฺคทสฺสนวเสน ปรวาทิปฏิญฺญาย โทสาโรปนํ. นยทสฺสนํ วา อตีตานาคตานํ นตฺถิภาวสฺส. อตฺถีติ [Pg.90] ปน อยํ อตฺถิภาโว ยสฺมา เทสกาลาการธมฺเมหิ วินา น โหติ, ตสฺมา ตํ ตาว เตหิ สทฺธึ โยเชตฺวา อนุโยคํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพตฺถ สพฺพมตฺถี’’ติอาทินา ปาฬิ ปวตฺตา. ตตฺถ ยทิปิ สพฺพตฺถาติ อิทํ สามญฺญวจนํ, ตํ ปน ยสฺมา วิเสสนิวิฏฺฐํ โหติ, ปรโต จ สพฺเพสูติ ธมฺมา วิภาคโต วุจฺจนฺติ, ตสฺมา โอฬาริกสฺส ปากฏสฺส รูปธมฺมสมุทายสฺส วเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเร’’ติ วุตฺตํ, นิทสฺสนมตฺตํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. ตถา จ กาณาทกาปิเลหิ ปฏิญฺญายมานา อากาสกาลาทิสตฺตปกติปุริสา วิย ปรวาทินา ปฏิญฺญายมานํ สพฺพํ สพฺพพฺยาปีติ อาปนฺนเมว โหตีติ. ‘‘สพฺพตฺถ สรีเร’’ติ จ ‘‘ติเล เตล’’นฺติ วิย พฺยาปเน ภุมฺมนฺติ สรีรปริยาปนฺเนน สพฺเพน ภวิตพฺพนฺติ วุตฺตํ ‘‘สิรสิ ปาทา…เป… อตฺโถ’’ติ.

282. '모든 것은 존재한다'는 여기에서, 타론자는 현재와 마찬가지로 과거와 미래도 실재하는 자성(dharamānasabhāva)을 가지고 있다는 교리를 가졌으므로, '모든 것'이란 시간의 구분에 따른 과거 등의 차별을 가진 모든 것을 의미한다. 그런데 그는 '없는 것도 존재한다'는 식으로 시간에서 벗어난 것에 대해 질문하는데, 그것은 지나친 과오를 보여줌으로써 타론자의 주장에 허물을 지적하는 것이다. 혹은 과거와 미래의 비존재에 대한 이치를 보여주는 것이다. '존재한다'는 이 존재 상태는 장소, 시간, 양상, 법들이 없이는 성립하지 않으므로, 우선 그것들을 결합하여 질문을 보여주기 위해 '모든 곳에 모든 것이 존재한다'는 등의 성전 구절이 진행된다. 거기서 비록 '모든 곳에'라는 말이 일반적인 표현일지라도, 그것은 특정한 것에 한정된 것이며, 뒤에 '모든 것들 안에'라고 법들이 분류되어 설해지므로, 거칠고 뚜렷한 색법(色法)의 무리를 통해 그 의미를 보여주기 위해 주석서에서는 '모든 곳에란 온몸에'라고 하였으며, 이는 단지 예시로 보아야 한다. 그와 같이 카나다(Kāṇāda)나 까필라(Kapila) 학파가 주장하는 허공이나 시간 등의 존재, 혹은 본성(pakati)이나 푸루샤(purisa)처럼 타론자가 주장하는 '모든 것'은 모든 곳에 퍼져 있는 것이 되고 만다. '몸의 모든 곳에'라는 것은 '깨 속에 기름'이 있는 것처럼 퍼져 있다는 뜻의 처격이며, 몸에 속한 모든 법이 존재해야 한다는 뜻으로 '머리에서 발끝까지... 의 의미'라고 하였다.

---

สพฺพสฺมึ กาเล สพฺพมตฺถีติ โยชนา. เอตสฺมึ ปกฺเขเยวสฺส อญฺญวาโท ปริทีปิโต สิยา ‘‘ยํ อตฺถิ, อตฺเถว ตํ, ยํ นตฺถิ, นตฺเถว ตํ, อสโต นตฺถิ สมฺภโว, สโต นตฺถิ วินาโส’’ติ. เอวํ สพฺเพนากาเรน สพฺพํ สพฺเพสุ ธมฺเมสุ สพฺพํ อตฺถีติ อตฺโถติ สมฺพนฺโธ. อิเมหิ ปน ปกฺเขหิ ‘‘สพฺพํ สพฺพสภาวํ, อเนกสตฺตินิจิตาภาวา อสโต นตฺถิ สมฺภโว’’ติ วาโท ปริทีปิโต สิยา. โยครหิตนฺติ เกนจิ ยุตฺตายุตฺตลกฺขณสํโยครหิตํ. ตํ ปน เอกสภาวนฺติ สํโยครหิตํ นาม อตฺถโต เอกสภาวํ, เอกธมฺโมติ อตฺโถ. เอเตน เทววาทีนํ พฺรหฺมทสฺสนํ อตฺเถวาติวาโท ปริทีปิโต สิยา. อตฺถีติ ปุจฺฉตีติ ยทิ สพฺพมตฺถีติ ตว วาโท, ยถาวุตฺตาย มม ทิฏฺฐิยา สมฺมาทิฏฺฐิภาโว อตฺถีติ เอกนฺเตน ตยา สมฺปฏิจฺฉิตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘กึ โส อตฺถี’’ติ ปุจฺฉตีติ อตฺโถ.

'모든 시간에 모든 것이 존재한다'는 연결이다. 이 견해에서는 그의 다른 주장이 드러나는데, '존재하는 것은 존재하는 것일 뿐이고, 존재하지 않는 것은 존재하지 않는 것일 뿐이다. 없는 것에서 생겨남은 없고, 있는 것이 멸함은 없다'는 것이다. 이와 같이 모든 양상으로 모든 법들 안에 모든 것이 존재한다는 것이 연결된 의미이다. 이러한 측면들에서 '모든 것은 모든 자성이다. 무수한 능력이 쌓여진 상태이므로 없는 것에서 생겨남은 없다'는 주장이 드러난다. '결합이 없는(yogarahita)'이란 어떤 정당하거나 부당한 특징의 결합이 없는 것을 말한다. 그것은 곧 '하나의 자성(ekasabhāva)'을 의미하며, 결합이 없다는 것은 실질적으로 하나의 자성, 즉 하나의 법이라는 뜻이다. 이것에 의해 신격주의자들의 범(Brahma)에 대한 견해가 그대로 드러난다. '존재하는가라고 묻는 것'은, 만일 '모든 것이 존재한다'는 것이 너의 주장이라면, 위에서 말한 나의 견해에 따른 정견의 상태도 존재한다는 것을 네가 전적으로 인정해야 하므로, '그것이 존재하는가'라고 묻는다는 뜻이다.

---

วาทยุตฺติวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

논리적 타당성에 대한 설명(Vādayuttivaṇṇanā)이 끝났다.

---

๒. กาลสํสนฺทนกถาวณฺณนา

2. 시간의 대조에 관한 논의의 설명(Kālasaṃsandanakathāvaṇṇanā)

---

๒๘๕. อตีตา …เป… กริตฺวาติ เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – อตีตํ อนาคตนฺติ รูปสฺส อิมํ วิเสสํ, เอวํ วิเสสํ วา รูปํ อคฺคเหตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนตาวิเสสวิสิฏฺฐรูปเมว อปฺปิยํ ปจฺจุปฺปนฺนรูปภาวานํ สมานาธิกรณตฺตา เอตสฺมึเยว [Pg.91] วิสเย อปฺเปตพฺพํ, วจีโคจรํ ปาเปตพฺพํ สติปิ เนสํ วิเสสนวิเสสิตพฺพตาสงฺขาเต วิภาเค ตถาปิ อวิภชิตพฺพํ กตฺวาติ. ยสฺมา ปน ปาฬิยํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ วา รูปนฺติ วา’’ติ ปจฺจุปฺปนฺนรูปสทฺเทหิ ตทตฺถสฺส วตฺตพฺพากาโร อิติสทฺเทหิ ทสฺสิโต, ตสฺมา ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนสทฺเทน…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. รูปปญฺญตฺตีติ รูปายตนปญฺญตฺติ. สา หิ สภาวธมฺมุปาทานา ตชฺชาปญฺญตฺติ. เตเนวาห ‘‘สภาวปริจฺฉินฺเน ปวตฺตา วิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. รูปสมูหํ อุปาทายาติ ตํตํอตฺตปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตานํ อภาววิภาวนากาเรน ปวตฺตมานานํ รูปธมฺมานํ สมูหํ อุปาทาย. อุปาทานุปาทานมฺปิ หิ อุปาทานเมวาติ. ตสฺมาติ สมูหุปาทายาธีนตาย อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวโต. วิคมาวตฺตพฺพตาติ วิคมสฺส วตฺถภาวาปคมสฺส อวตฺตพฺพตา. น หิ โอทาตตาวิคเมน อวตฺถํ โหติ. น ปน ยุตฺตา รูปภาวสฺส วิคมาวตฺตพฺพตาติ โยชนา. รูปภาโวติ จ รูปายตนสภาโว จกฺขุวิญฺญาณสฺส โคจรภาโว. น หิ ตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนภาววิคเม วิคมาวตฺตพฺพตา ยุตฺตา.

285. ‘과거 등... 하여’라는 구절에서 요약된 뜻은 다음과 같다. ‘과거’와 ‘미래’라는 색의 이러한 차이, 혹은 이러한 차이가 있는 색을 취하지 않고, 오직 현재라는 차이로 구별되는 색만을, 그것이 현재의 색인 상태와 동일한 격을 가지기 때문에, 바로 이 대상에 몰입해야 하고 말의 영역에 도달하게 해야 하며, 비록 그것들에 한정하는 것과 한정되는 것이라는 구분이 있다고 하더라도, 구분하지 않는 것으로 해야 한다는 뜻이다. 그런데 경전(Pāḷi)에서 “현재거나 색이거나”라고 하여 현재의 색이라는 말들로 그것의 의미가 표현되는 방식이 ‘itis’라는 단어로 나타났기 때문에, “현재라는 말로... 라고 설해진 것이다”라고 하였다. ‘색의 시설(rūpapaññatti)’이란 색의 처에 대한 시설이다. 그것은 자성법을 근거로 하는 그에 상응하는 시설이기 때문이다. 그래서 “자성으로 한정된 것에서 전개되는 실재 시설(vijjamānapaññatti)이다”라고 하였다. ‘색의 무더기를 연하여’라는 것은 각각의 시설의 근거가 되는, 실체가 없음을 드러내는 방식으로 전개되는 색법들의 무더기를 연하여라는 뜻이다. 연한 것을 다시 연하는 것도 연하는 것이기 때문이다. ‘그러므로’라는 것은 무더기를 연하는 것에 의존하기 때문에 비실재 시설(avijjamānapaññatti)인 상태가 되기 때문이다. ‘사라짐을 말할 수 없음’이란 사라짐, 즉 바탕이 되는 상태에서 벗어남을 말할 수 없음을 뜻한다. 흰색이 사라짐으로써 옷이 없게 되는 것은 아니기 때문이다. 그러나 색인 상태가 사라지는 것을 말할 수 없다는 것은 적절하지 않다는 결합이다. ‘색인 상태’란 색처의 자성인 안식의 영역인 상태를 말한다. 그것이 현재인 상태에서 사라질 때 그것의 사라짐을 말할 수 없다는 것은 적절하지 않기 때문이다.

---

กาลสํสนฺทนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

시간의 대조에 대한 설명이 끝났다.

---

วจนโสธนวณฺณนา

말의 교정에 대한 설명

---

๒๘๘. อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วาติ เอตฺถ วา-สทฺโท อนิยมตฺโถ ยถา ‘‘ขทิเร วา พนฺธิตพฺพํ ปลาเส วา’’ติ. ตสฺมา ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ เอตฺถ โหติ-สทฺโท อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ ยํ กิญฺจิ ปธานํ กตฺวา สมฺพนฺธํ ลภตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนาคตํ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ตตฺถ ปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนํ ชายมานํ ปจฺจุปฺปนฺนภาวํ ลภนฺตํ. เตนาห ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ลทฺธิวเสนา’’ติ. ตมฺปิ หุตฺวา โหตีติ ยํ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภาวปฺปตฺติยา ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ วุตฺตํ, กึ ตทปิ ปุน หุตฺวา โหตีติ ปุจฺฉติ. ตพฺภาวาวิคมโตติ ปจฺจุปฺปนฺนภาวโต หุตฺวาโหติภาวานุปคมโต. ปจฺจุปฺปนฺนาภาวโตติ ปจฺจุปฺปนฺนตาย อภาวโต.

288. ‘미래거나 현재거나’에서 ‘vā(거나)’라는 단어는 “아카시아 나무에 묶어야 하거나 혹은 팔라사 나무에 묶어야 한다”라고 하는 것처럼 정해지지 않은 의미이다. 그러므로 ‘되어 존재한다’는 구절에서 ‘hoti(존재한다)’라는 단어는 미래와 현재 중에서 어느 하나를 주된 것으로 하여 연결을 얻는다는 것을 보이면서 “미래가... 보아야 한다”라고 하였다. 거기서 ‘현재가 되는’이란 현재로 생겨나는 것, 현재의 상태를 얻는 것을 말한다. 그래서 “바로 그 미래를 현재라고 부르는 명칭에 의해서”라고 하였다. ‘그것도 되어 존재한다’는 것은, 미래였던 것이 현재의 상태에 도달함으로써 ‘되어 존재한다’고 설해진 것인데, 그것이 다시 되어 존재하는지를 묻는 것이다. ‘그 상태에서 벗어나지 않기 때문에’란 현재의 상태로부터 ‘되어 존재함’의 상태로 이행하지 않기 때문이다. ‘현재가 아니기 때문에’란 현재인 상태가 없기 때문이다.

---

วจนํ [Pg.92] อรหตีติ อิมินา วจนมตฺเต น โกจิ โทโสติ ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยทิปิ ตสฺส ปุน หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวาโหติภาโว นตฺถิ, ปุนปฺปุนํ ญาเปตพฺพตาย ปน ทุติยํ ตโต ปรมฺปิ ตถา วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานาตีติ. ธมฺเมติ สภาวธมฺเม. ตปฺปฏิกฺเขปโต อธมฺเม อภาวธมฺเม. เตนาห ‘‘สสวิสาเณ’’ติ.

‘말할 만하다’는 이것으로써 말 자체에는 아무런 과실이 없음을 보여준다. 이 말의 뜻은 다음과 같다. 비록 그것이 다시 된 것에 대해 다시 되어 존재하는 상태는 없지만, 거듭해서 알려주어야 하므로 두 번째나 그 이후에도 그와 같이 말하는 것이 타당하기에 “그렇다”라고 인정하는 것이다. ‘법에서’란 자성법에서라는 뜻이다. 그것을 부정하는 ‘비법에서’란 존재하지 않는 법에서라는 뜻이다. 그래서 “토끼 뿔에서”라고 하였다.

---

ปฏิกฺขิตฺตนเยนาติ ‘‘หุตฺวา โหติ, หุตฺวา โหตี’’ติ เอตฺถ ปุพฺเพ ยเทตํ ตยา ‘‘อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ วทตา ‘‘ตํเยว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ ลทฺธิวเสน ‘‘อนาคตํ วา ปจฺจุปฺปนฺนํ วา หุตฺวา โหตี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘กึ เต ตมฺปิ หุตฺวา โหตี’’ติ ปุจฺฉิเต โย ปรวาทินา หุตฺวา ภูตสฺส ปุน หุตฺวาอภาวโต ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต, เตน ปฏิกฺขิตฺตนเยน. สฺวายํ ยเทว รูปาทิ อนาคตํ, ตเทว ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ สติปิ อตฺถาเภเท อนาคตปจฺจุปฺปนฺนนฺติ ปน อตฺเถว กาลเภโทติ ตํกาลเภทวิโรธาย ปฏิกฺเขโป ปวตฺโตติ อาห ‘‘ปฏิกฺขิตฺตนเยนาติ กาลนานตฺเตนา’’ติ. เตน หิ โส อยญฺจ ปฏิกฺเขโป นีโต ปวตฺติโตติ. ปฏิญฺญาตนเยนาติ อิทมฺปิ ยถาวุตฺตปฏิกฺเขปานนฺตรํ ยํ ปฏิญฺญาตํ, ตํ สนฺธายาห. ยถา หิ สา ปฏิญฺญา อตฺถาเภเทน นีตา ปวตฺติตา, ตถายมฺปิ. เตเนวาห ‘‘อตฺถานานตฺเตนา’’ติ, อนาคตาทิปฺปเภทาย กาลปญฺญตฺติยา อุปาทานภูตสฺส อตฺถสฺส อเภเทนาติ อตฺโถ. ยถา อุปาทานภูตรูปาทิอตฺถาเภเทปิ เตสํ ขณตฺตยานาวตฺติ ตํสมงฺคิตา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนภาวาวตฺติตา, ตถา ตตฺถ วุจฺจมานา หุตฺวาโหติภาวา ยถากฺกมํ ปุริมปจฺฉิเมสุ ปวตฺติตา ปุริมปจฺฉิมกิริยาติ กตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถานานตฺตํ…เป… ปฏิชานาตี’’ติ วตฺวา ปุน ‘‘อตฺถานานตฺตเมว หี’’ติอาทินา ตเมว อตฺถํ สมตฺเถติ. ยถา ปน ‘‘ตํ ชีวํ ตํ สรีร’’นฺติ ปฏิชานนฺตสฺส ชีโวว สรีรํ, สรีรเมว ชีโวติ ชีวสรีรานํ อนญฺญตฺตํ อาปชฺชติ, เอวํ ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ จ ปฏิชานนฺตสฺส อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ อนญฺญตฺตํ อาปนฺนนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนานาคเตสุ วุตฺตา โหติภาวหุตฺวาภาวา อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ อาปชฺเชยฺยุนฺติ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอวํ สนฺเต อนาคตมฺปิ หุตฺวาโหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนมฺปิ หุตฺวาโหติเยว นามา’’ติ.

‘부정된 방식에 의해’란 “되어 존재한다, 되어 존재한다”라는 구절에서, 이전에 그대에 의해 “미래가 되어 현재가 된다”라고 말하면서 “바로 그 미래가 바로 그 현재다”라는 명칭에 의해 “미래거나 혹은 현재거나 되어 존재한다”라고 설해졌을 때, “그대에게 그것도 되어 존재하는가?”라고 질문받자, 타론자가 이미 된 것에 대해 다시 되는 일이 없기 때문에 “그렇지 않다”라고 부정했던 것, 그 부정된 방식에 의해서라는 뜻이다. 바로 그 색 등이 미래인 것이 바로 현재인 것이라는 점에서 비록 의미의 차별은 없더라도, 미래와 현재라는 시간의 차별은 분명히 존재하므로, 그 시간의 차별에 모순되기 때문에 부정이 일어난 것이라고 하여 “부정된 방식에 의해라는 것은 시간의 차별에 의해라는 뜻이다”라고 하였다. 그러므로 그 부정과 이 부정이 이끌려 전개된 것이다. ‘인정된 방식에 의해’라는 것도 앞서 언급한 부정 직후에 인정된 것을 지칭하여 말한 것이다. 그 인정이 의미의 차별 없음에 의해 이끌려 전개된 것처럼, 이것도 그러하다. 그래서 “의미의 차별 없음에 의해”라고 하였으니, 미래 등의 구별을 위한 시간의 시설의 근거가 되는 의미가 차별이 없기 때문라는 뜻이다. 근거가 되는 색 등의 의미가 차별이 없더라도 그것들의 세 찰나의 불회귀와 그것을 갖춘 미래와 현재 상태의 불회귀가 있는 것처럼, 거기서 언급되는 ‘되어 존재함’들도 순서대로 앞뒤에서 전개되는 앞뒤의 작용이라고 보고서 이러한 의미를 나타내며 “의미의 차별 없음... 인정한다”라고 말하고 나서 다시 “의미의 차별 없음이야말로” 등으로 바로 그 의미를 확증한다. 그러나 마치 “그것이 영혼이고 그것이 몸이다”라고 인정하는 자에게 영혼이 곧 몸이고 몸이 곧 영혼이라서 영혼과 몸의 비이라는 오류에 빠지게 되는 것처럼, “바로 그 미래가 바로 그 현재다”라고 인정하는 자에게 미래와 현재의 비이라는 오류에 빠지게 되므로, 현재와 미래에 대해 설해진 ‘존재함’과 ‘되어 있음’이 미래와 현재에서도 적용되어야 한다고 주석서에서 “그렇게 되면 미래도 되어 존재한다고 할 수 있고, 현재도 되어 존재한다고 할 수 있다”라고 설한 것이다.

---

อนุญฺญาตปญฺหสฺสาติ [Pg.93] ‘‘ตญฺเญว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? อามนฺตา’’ติ เอวํ อตฺถานานตฺตํ สนฺธาย อนุญฺญาตสฺส อตฺถสฺส. ญาตุํ อิจฺฉิโต หิ อตฺโถ ปญฺโห. โทโส วุตฺโตติ อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภูตสฺส ปุน อนาคตํ หุตฺวา ปจฺจุปฺปนฺนภาวาปตฺติสงฺขาโต โทโส วุตฺโต ปุริมนเย. ปจฺฉิมนเย ปน อนาคตปจฺจุปฺปนฺเนสุ เอเกกสฺส หุตฺวาโหติภาวาปตฺติสงฺขาโต โทโส วุตฺโตติ อตฺโถ. ปฏิกฺขิตฺตปญฺหนฺติ ‘‘ตํเยว อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺนนฺติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ เอวํ กาลนานตฺตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิตฺตปญฺหํ. เตนาติ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ โหติหุตฺวาภาวปฏิกฺเขเปน. โจเทตีติ อนาคตํ เตน โหติ นาม, ปจฺจุปฺปนฺนํ เตน หุตฺวา นาม, อุภยมฺปิ อนญฺญตฺตา อุภยสภาวนฺติ โจเทติ. เอตฺถาติ ‘‘หุตฺวา โหตี’’ติ เอตสฺมึ ปญฺเห กถํ โหติ โทโสติ โจเทตีติ. ‘‘ตสฺเสวา’’ติ ปริหรติ. กถํ กตฺวา โจทนา, กถญฺจ กตฺวา ปริหาโร? อนุชานนปฏิกฺเขปานํ ภินฺนวิสยตาย โจทนา, อตฺถาเภทกาลเภทวิสยตฺตา อภินฺนาธารตาย เตสํ ปริหาโร. ตสฺเสวาติ หิ ปรวาทิโน เอวาติ อตฺโถ.

‘허용된 질문에 대하여’라는 말은 “바로 그 미래가 바로 그 현재인가? 그렇다”라고 하여 의미의 차이가 없음을 염두에 두고 허용된 의미를 말한다. 알고자 하는 의미가 바로 질문이기 때문이다. ‘허물이 언급되었다’는 것은 앞선 방식에서 미래가 되었다가 현재가 된 것이 다시 미래가 되었다가 현재가 되는 상태에 이르는 것으로 간주되는 허물이 언급된 것이다. 그러나 뒤의 방식에서는 미래와 현재 각각에 대해 ‘되었다가 되는’ 상태에 이르는 것으로 간주되는 허물이 언급되었다는 의미이다. ‘거부된 질문’이란 “바로 그 미래가 바로 그 현재인가? 그렇게 말해서는 안 된다”라고 하여 시간의 차이를 염두에 두고 거부된 질문을 말한다. ‘그것으로’라는 말은 미래와 현재가 ‘됨’과 ‘되었음’의 상태인 것을 거부함으로써이다. ‘반박한다’는 것은 미래는 그것으로 ‘됨’이라 이름하고, 현재는 그것으로 ‘되었음’이라 이름하며, 둘 다 차이가 없으므로 둘 다의 성품을 가진다고 반박하는 것이다. ‘여기서’라는 말은 “되었으므로 된다”라는 이 질문에서 어떻게 허물이 되는지를 반박한다는 것이다. ‘오직 그것에만’이라고 답변한다. 어떻게 반박하고 어떻게 답변하는가? 허용과 거부의 대상이 다르기 때문에 반박하는 것이며, 의미의 무차별과 시간의 차별을 대상으로 하므로 그것들의 공통된 기반에 의해 답변하는 것이다. ‘오직 그것에만’이라는 것은 오직 타론자에게만 해당된다는 의미이다.

---

ตทุภยํ คเหตฺวาติ ‘‘ตํ อนาคตํ ตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อุภยํ เอกชฺฌํ คเหตฺวา. เอเกกนฺติ เตสุ เอเกกํ. เอเกกเมวาติ อุภยํ เอกชฺฌํ อคฺคเหตฺวา เอเกกเมว วิสุํ วิสุํ อิมสฺมึ ปกฺเข ตถา น ยุตฺตนฺติ อตฺโถ. เอส นโยติ อติเทสํ กตฺวา สํขิตฺตตฺตา ตํ ทุพฺพิญฺเญยฺยนฺติ ‘‘อนาคตสฺส หี’’ติอาทินา วิวรติ. ปฏิชานิตพฺพํ สิยา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ ยถากฺกมํ โหติหุตฺวาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยเทตํ ตยา’’ติอาทินา ปวตฺโต สํวณฺณนานโย ปุริมนโย, ตตฺถ หิ ‘‘ยทิ เต อนาคตํ หุตฺวา’’ติอาทินา หุตฺวาโหติภาโว โจทิโต. ‘‘อปโร นโย’’ติอาทิโก ทุติยนโย. ตตฺถ หิ ‘‘อนาคตสฺส…เป… หุตฺวาโหติเยว นามา’’ติ อนาคตาทีสุ เอเกกสฺส หุตฺวาโหตินามตา โจทิตา.

‘그 둘을 취하여’라는 말은 “그 미래와 그 현재”라는 둘을 하나로 모아 취하는 것이다. ‘각각’이란 그것들 중의 각각을 말한다. ‘오직 각각만을’이란 둘을 하나로 모아 취하지 않고 각각을 따로따로 취하는 것이 이 측면에서는 적절하지 않다는 의미이다. ‘이러한 방식’이라 함은 유추를 통해 요약되었기에 이해하기 어려울 것이므로 “미래의...” 등으로 상세히 설명한다. 미래와 현재가 순서대로 ‘됨’과 ‘되었음’의 상태라는 점을 인정해야 한다는 뜻이다. “그대가 말한 이것은...” 등으로 전개된 주석의 방식은 앞선 방식이니, 거기서는 “만약 그대에게 미래가 되었으므로...” 등으로 ‘되었으므로 됨’의 상태가 반박되었다. ‘다른 방식’ 등은 두 번째 방식이다. 거기서는 “미래의... (중략) ... 되었으므로 된다고 이름한다”라고 하여 미래 등에 대해 각각 ‘되었으므로 됨’이라는 명칭이 반박되었다.

---

วจนโสธนวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

말의 정화(Vacanasodhana)에 대한 설명이 끝났다.

---

อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา

과거의 지혜 등에 대한 담론의 설명

---

๒๙๐. กถํ [Pg.94] วุจฺจตีติ กสฺมา วุตฺตํ. เตนาติ หิ อิมินา ทุติยปุจฺฉาย ‘‘อตีตํ ญาณ’’นฺติ อิทํ ปจฺจามฏฺฐํ, ตญฺจ ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณํ, อตีตธมฺมารมฺมณตาย อตีตนฺติ วุตฺตํ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปุน ปุฏฺโฐ อตีตารมฺมณํ ปจฺจุปฺปนฺนํ ญาณ’’นฺติอาทิ.

290. ‘어떻게 말해지는가’라는 것은 무슨 이유로 말했는가라는 뜻이다. ‘그것으로’라는 말은 이 두 번째 질문에 의해 “과거의 지혜”라는 이것이 언급된 것이며, 그것은 현재의 지혜이지만 과거의 법을 대상으로 하기 때문에 과거라고 불린 것이다. 그래서 주석서에서 “다시 질문을 받아 과거를 대상으로 하는 현재의 지혜” 등이라고 말한 것이다.

---

อตีตญาณาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과거의 지혜 등에 대한 담론의 설명이 끝났다.

---

อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา

아라한 등에 대한 담론의 설명

---

๒๙๑. ‘‘อรหํ ขีณาสโว’’ติอาทินา สุตฺตวิโรโธ ปากโฏติ อิทเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘ยุตฺติวิโรโธ…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ อาห. ตตฺถ อนานตฺตนฺติ อวิเสโส. เอวมาทิโกติ อาทิ-สทฺเทน กตกิจฺจตาภาโว อโนหิตภารตาติ เอวมาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

291. “아라한, 번뇌가 다한 자” 등의 말로 경전과의 모순이 분명하다는 바로 이것을 보이면서 “논리적 모순을... (중략) ... 보아야 한다”라고 하였다. 거기서 ‘차이가 없음’이란 구별이 없음을 뜻한다. ‘이와 같은 것 등’이란 ‘등(ādi)’이라는 단어로 해야 할 일을 마침(katakiccatā), 짐을 내려놓음(anohitabhāratā) 등이 포함된 것으로 보아야 한다.

---

อรหนฺตาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아라한 등에 대한 담론의 설명이 끝났다.

---

ปทโสธนกถาวณฺณนา

단어의 정화(Padasodhana)에 대한 담론의 설명

---

๒๙๕. โย อตีตสทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถ, โส อตฺถิสทฺทาภิเธยฺโยติ ทฺเวปิ สมานาธิกรณตฺถาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อตีตอตฺถิสทฺทานํ เอกตฺถตฺตา’’ติ, น, อตีตสทฺทาภิเธยฺยสฺเสว อตฺถิสทฺทาภิเธยฺยตฺตา. เตนาห ‘‘อตฺถิสทฺทตฺถสฺส จ นฺวาตีตภาวโต’’ติ. เตน กึ สิทฺธนฺติ อาห ‘‘อตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตญฺจ อตีตํ โหตี’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยทิ ตว มเตน อตีตํ อตฺถิ, อตฺถิ จ นฺวาตีตนฺติ อตีตญฺจ โน อตีตํ สิยา, ตถา อตฺถิ โน อตีตํ อตีตญฺจ โน อตีตํ อตีตํ สิยาติ, ยถา ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติ เอตฺถ อตีตเมว อตฺถีติ นายํ นิยโม คเหตพฺโพ อนตีตสฺสปิ อตฺถิภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตเนวาห ‘‘อตฺถิ สิยา อตีตํ, สิยา นฺวาตีต’’นฺติ. เยน หิ อากาเรน อตีตสฺส อตฺถิภาโว ปรวาทินา อิจฺฉิโต, เตนากาเรน อนตีตสฺส อนาคตสฺส ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จ โส อิจฺฉิโต. เกน ปน อากาเรน อิจฺฉิโตติ[Pg.95]? สงฺขตากาเรน. เตน วุตฺตํ ‘‘เตนาตีตํ นฺวาตีตํ, นฺวาตีตํ อตีต’’นฺติ. ตสฺมา อตีตํ อตฺถิเยวาติ เอวเมตฺถ นิยโม คเหตพฺโพ. อตฺถิภาเว หิ อตีตํ นิยมิตํ, น อตีเต อตฺถิภาโว นิยมิโต, ‘‘น ปน นิพฺพานํ อตฺถี’’ติ เอตฺถ ปน นิพฺพานเมว อตฺถีติ อยมฺปิ นิยโม สมฺภวตีติ โส เอว คเหตพฺโพ. ยทิปิ หิ นิพฺพานํ ปรมตฺถโต อตฺถิภาวํ อุปาทาย อุตฺตรปทาวธารณํ ลพฺภติ ตทญฺญสฺสปิ อภาวโต, ตถาปิ อสงฺขตากาเรน อญฺญสฺส อนุปลพฺภนโต ตถา นิพฺพานเมว อตฺถีติ ปุริมปทาวธารเณ อตฺเถ คยฺหมาเน ‘‘อตฺถิ สิยา นิพฺพานํ, สิยา โน นิพฺพาน’’นฺติ โจทนา อโนกาสา. อตีตาทีสุ ปน ปุริมปทาวธารณํ ปรวาทินา น คหิตนฺติ นตฺเถตฺถ อติปฺปสงฺโค. อคฺคหณญฺจสฺส ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ. เอวเมตฺถ อตีตาทีนํ อตฺถิตํ วทนฺตสฺส ปรวาทิสฺเสวายํ อิฏฺฐวิฆาตโทสาปตฺติ, น ปน นิพฺพานสฺส อตฺถิตํ วทนฺตสฺส สกวาทิสฺสาติ. ปฏิปาทนา ปติฏฺฐาปนา เวทิตพฺพา.

295. 과거라는 단어로 지칭되는 의미가 곧 ‘있다’라는 단어로 지칭되는 의미이므로, 두 가지가 동일한 대상을 지칭한다는 점에서 “과거와 있음이라는 단어가 같은 의미이기 때문이다”라고 말해졌다. 하지만 그렇지 않다. 과거라는 단어로 지칭되는 대상만이 ‘있다’라는 단어로 지칭될 뿐이기 때문이다. 그래서 “‘있다’라는 단어의 의미가 또한 과거가 아니기 때문이다”라고 하였다. 그것으로 무엇이 성립되는가 하면 “과거는 과거가 아니게 되고, 과거가 아닌 것은 과거가 된다”라고 하였다. 이는 다음과 같은 뜻이다. 만약 그대의 견해대로 과거가 존재한다면, 그리고 존재하는 것은 과거가 아니라면, 과거는 과거가 아니게 될 것이며, 또한 존재하는 것은 과거가 아니고 과거가 아닌 것이 과거라면 과거는 과거가 될 것이기 때문이다. 마치 “과거는 있다”라고 할 때 오직 과거만이 존재한다는 식으로 이 한정을 취해서는 안 되는 것과 같다. 과거가 아닌 것의 존재성도 인정되기 때문이다. 그래서 “있음은 과거일 수도 있고, 과거가 아닐 수도 있다”라고 하였다. 타론자가 과거의 존재성을 인정한 방식대로 미래와 현재의 존재성도 인정했기 때문이다. 어떤 방식으로 인정했는가? 유위의 방식이다. 그래서 “그 때문에 과거는 과거가 아니게 되고, 과거가 아닌 것은 과거가 된다”라고 하였다. 그러므로 과거는 존재할 뿐이라는 식으로 여기서 한정을 지어서는 안 된다. 존재함에 있어서 과거가 한정되는 것이지, 과거에 있어서 존재함이 한정되는 것은 아니기 때문이다. 하지만 “열반은 있다”라고 할 때는 오직 열반만이 존재한다는 이 한정이 가능하므로 그것을 받아들여야 한다. 비록 열반이 제일의(paramattha)의 관점에서 존재함을 취하여 뒷단어의 한정이 얻어지는데 그 외의 것은 존재하지 않기 때문이며, 또한 무위의 방식으로는 다른 것이 발견되지 않기에 그처럼 오직 열반만이 존재한다는 앞단어의 한정의 의미를 취할 때 “있음은 열반일 수도 있고, 열반이 아닐 수도 있다”라는 반박은 여지가 없다. 그러나 과거 등에 대해서는 타론자가 앞단어의 한정을 취하지 않았으므로 여기에는 과도한 논리적 오류가 없다. 그리고 그것을 취하지 않았음은 팔리 성전(Pāḷi)을 통해서도 알 수 있다. 이와 같이 여기서 과거 등의 존재를 말하는 타론자에게는 이러한 자승자박의 허물이 발생하지만, 열반의 존재를 말하는 자론자에게는 발생하지 않는다. 입증과 확립임을 알아야 한다.

---

เอตฺถาห ‘‘อตีตํ อตฺถี’’ติอาทินา กึ ปนายํ อตีตานาคตานํ ปรมตฺถโต อตฺถิภาโว อธิปฺเปโต, อุทาหุ น ปรมตฺถโต. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว ปรมตฺถโต, สพฺพกาลํ อตฺถิภาวโต สงฺขารานํ สสฺสตภาโว อาปชฺชติ, น จ ตํ ยุตฺตํ อาคมวิโรธโต ยุตฺติวิโรธโต จ. อถ น ปรมตฺถโต, ‘‘สพฺพมตฺถี’’ติอาทิกา โจทนา นิรตฺถิกา สิยา, น นิรตฺถิกา. โส หิ ปรวาที ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคต’’นฺติอาทินา อตีตานาคตานมฺปิ ขนฺธภาวสฺส วุตฺตตฺตา อสติ จ อตีเต กุสลากุสลสฺส กมฺมสฺส อายตึ ผลํ กถํ ภเวยฺย, ตตฺถ จ ปุพฺเพนิวาสญาณาทิ อนาคเต จ อนาคตํสญาณาทิ กถํ ปวตฺเตยฺย, ตสฺมา อตฺเถว ปรมตฺถโต อตีตานาคตนฺติ ยํ ปฏิชานาติ, ตํ สนฺธาย อยํ กตาติ. เอกนฺเตน เจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. เยปิ ‘‘สพฺพํ อตฺถี’’ติ วทนฺติ อตีตํ อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺนญฺจ, เต สพฺพตฺถิวาทาติ.

여기서 '과거는 존재한다'는 등의 구절에 대해, 과연 이 과거와 미래의 존재함이 승의(勝義, paramattha)로서 의도된 것인가, 아니면 승의로서가 아닌가? 만약 먼저 승의로서 존재한다면, 모든 시간에 존재함으로 인해 형성된 것들(saṅkhāra, 행)의 상주함(sassatabhāvo)에 이르게 되는데, 그것은 경전의 가르침(āgama)과 논리적 타당성(yutti)에 어긋나므로 옳지 않다. 만약 승의로서가 아니라면, '일체는 존재한다'는 등의 주장은 무의미해질 것인데, 사실 그것은 무의미한 것이 아니다. 저들 타론자(설일체유부)는 '과거와 미래의 어떤 물질(rūpa)이든'이라는 등의 구절에 의해 과거와 미래의 것도 무(khandha, 온)의 상태임이 설해졌고, 과거에 선악의 업이 존재하지 않는다면 어떻게 미래에 과보가 있을 수 있으며, 그 과거에 대해 숙명지(宿命智) 등이, 그리고 미래에 대해 미래지(未來智) 등이 어떻게 작용할 수 있겠느냐고 하며, 그러므로 과거와 미래는 승의로서 존재한다고 확언한다. 이 논의는 바로 그 점을 염두에 두고 이루어진 것이다. 또한 과거, 미래, 현재를 통틀어 '일체는 존재한다'고 말하는 자들을 설일체유부(Sabbatthivādā)라고 한다.

---

จตุพฺพิธา เจเต เต สพฺพตฺถิวาทา. ตตฺถ เกจิ ภาวญฺญตฺติกา. เต หิ ‘‘ยถา สุวณฺณภาชนสฺส ภินฺทิตฺวา อญฺญถา กริยมานสฺส สณฺฐานสฺเสว อญฺญถตฺตํ, น วณฺณาทีนํ, ยถา จ ขีรํ ทธิภาเวน ปริณมนฺตํ รสวีริยวิปาเก ปริจฺจชติ, น วณฺณํ, เอวํ ธมฺมาปิ อนาคตทฺธุโน ปจฺจุปฺปนฺนทฺธํ สงฺกมนฺตา อนาคตภาวเมว ชหนฺติ, น อตฺตโน สภาวํ. ตถา [Pg.96] ปจฺจุปฺปนฺนทฺธุโน อตีตทฺธํ สงฺกเม’’ติ วทนฺติ. เกจิ ลกฺขณญฺญตฺติกา, เต ปน ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม อตีโต อตีตลกฺขณยุตฺโต, อิตรลกฺขเณหิ อยุตฺโต. ตถา อนาคโต ปจฺจุปฺปนฺโน จ. ยถา ปุริโส เอกิสฺสา อิตฺถิยา รตฺโต อญฺญาสุ อรตฺโต’’ติ วทนฺติ. อญฺเญ อวตฺถญฺญตฺติกา, เต ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม ตํ ตํ อวตฺถํ ปตฺวา อญฺโญ อญฺญํ นิทฺทิสียติ อวตฺถนฺตรโต, น สภาวโต. ยถา เอกํ อกฺขํ เอกงฺเค นิกฺขิตฺตํ เอกนฺติ วุจฺจติ, สตงฺเค สตนฺติ, สหสฺสงฺเค สหสฺสนฺติ, เอวํสมฺปทมิท’’นฺติ. อปเร อญฺญถญฺญตฺติกา, เต ปน ‘‘ตีสุ อทฺธาสุ ปวตฺตมาโน ธมฺโม ตํ ตํ อเปกฺขิตฺวา ตทญฺญสภาเวน วุจฺจติ. ยถา ตํ เอกา อิตฺถี มาตาติ จ วุจฺจติ ธีตา’’ติ จ. เอวเมเต จตฺตาโร สพฺพตฺถิวาทา.

이들 설일체유부는 네 가지 종류가 있다. 그중 어떤 이들은 유변이설(類變異說, bhāvaññathikā)을 주장한다. 그들은 '마치 황금 그릇을 부수어 다른 모양으로 만들 때 그 형체만 변할 뿐 색깔 등은 변하지 않는 것처럼, 또한 우유가 요구르트의 상태로 변할 때 맛과 효능과 숙성된 맛은 버리지만 색깔은 버리지 않는 것처럼, 법들도 미래의 시간에서 현재의 시간으로 옮겨올 때 미래의 상태(bhāva)만을 버릴 뿐 자신의 자성(sabhāva)은 버리지 않는다. 현재의 시간에서 과거의 시간으로 옮겨갈 때도 마찬가지이다'라고 말한다. 어떤 이들은 상변이설(相變異說, lakkhaṇaññattikā)을 주장하는데, 그들은 '세 가지 시간에 걸쳐 전개되는 법이 과거일 때는 과거의 특징(lakkhaṇa)과 결합되어 있고 다른 특징들과는 결합되어 있지 않다. 미래와 현재도 마찬가지이다. 마치 한 남자가 한 여인에게는 애착하지만 다른 여인들에게는 애착하지 않는 것과 같다'라고 말한다. 다른 이들은 위변이설(位變異說, avatthaññattikā)을 주장하는데, 그들은 '세 가지 시간에 걸쳐 전개되는 법이 각기 그 상태(avattha)에 이르러 상태의 차이에 따라 서로 다르게 지칭되는 것이지 자성에 의한 것이 아니다. 마치 하나를 나타내는 산가(算架)를 1의 자리에 놓으면 1이라 불리고, 100의 자리에 놓으면 100이라 불리며, 1000의 자리에 놓으면 1000이라 불리는 것과 같다'라고 한다. 또 다른 이들은 대변이설(待變異說, aññathaññattikā)을 주장하는데, 그들은 '세 가지 시간에 걸쳐 전개되는 법이 이것저것을 상대(apekkhitvā)하여 그 밖의 다른 성질로 불린다. 마치 한 여인이 어머니라고도 불리고 딸이라고도 불리는 것과 같다'라고 한다. 이들이 네 종류의 설일체유부이다.

---

เตสุ ปฐโม ปริณามวาทิตาย กาปิลปกฺขิเกสุ ปกฺขิปิตพฺโพติ. ทุติยสฺสปิ กาลสงฺกโร อาปชฺชติ สพฺพสฺส สพฺพลกฺขณโยคโต. จตุตฺถสฺสปิ สงฺกโรว. เอกสฺเสว ธมฺมสฺส ปวตฺติกฺขเณ ตโยปิ กาลา สโมธานํ คจฺฉนฺติ. ปุริมปจฺฉิมกฺขณา หิ อตีตานาคตา, มชฺฌิโม ปจฺจุปฺปนฺโนติ. ตติยสฺส ปน อวตฺถญฺญตฺติกสฺส นตฺถิ สงฺกโร ธมฺมกิจฺเจน กาลววตฺถานโต. ธมฺโม หิ สกิจฺจกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺโน, ตโต ปุพฺเพ อนาคโต, ปจฺฉา อตีโตติ.

이들 중 첫 번째(유변이설)는 전변(pariṇāma)을 주장하기 때문에 가비라(Kāpila, 삼키아 학파)의 분파에 포함되어야 한다. 두 번째(상변이설) 또한 모든 것이 모든 특징과 결합되어 있다는 점에서 시간의 혼란(kālasaṅkaro)에 빠지게 된다. 네 번째(대변이설) 또한 혼란스러울 뿐이다. 하나의 법이 전개되는 순간에 세 가지 시간이 모두 한데 모이게 되기 때문이다. 이전과 이후의 순간은 과거와 미래이고, 중간은 현재가 되기 때문이다. 그러나 세 번째인 위변이설(avatthaññattika)은 법의 작용(dhammakicca)에 의해 시간의 구분이 이루어지므로 시간의 혼란이 없다. 법은 자기 작용의 순간에는 현재이고, 그 전에는 미래이며, 그 후에는 과거이기 때문이다.

---

ตตฺถ ยทิ อตีตมฺปิ ธรมานสภาวตาย อตฺถิ อนาคตมฺปิ, กสฺมา ตํ อตีตนฺติ วุจฺจติ อนาคตนฺติ วา, นนุ วุตฺตํ ‘‘ธมฺมกิจฺเจน กาลววตฺถานโต’’ติ. ยทิ เอวํ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส จกฺขุสฺส กึ กิจฺจํ, อนวเสสปจฺจยสมวาเย ผลุปฺปาทนํ. เอวํ สติ อนาคตสฺสปิ จสฺส เตน ภวิตพฺพํ อตฺถิภาวโตติ ลกฺขณสงฺกโร สิยา. อิทญฺเจตฺถ วตฺตพฺพํ, เตเนว สภาเวน สโต ธมฺมสฺส กิจฺจํ, กิจฺจกรเณ โก วิพนฺโธ, เยน กทาจิ กโรติ กทาจิ น กโรติ ปจฺจยสมวายภาวโต, กิจฺจสฺส สมวายาภาวโตติ เจ? ตํ น, นิจฺจํ อตฺถิภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. ตโต เอว จ อทฺธุนํ อววตฺถานํ. ธมฺโม หิ เตเนว สภาเวน วิชฺชมาโน กสฺมา กทาจิ อตีโตติ วุจฺจติ กทาจิ อนาคโตติ กาลสฺส ววตฺถานํ น สิยา. โย หิ ธมฺโม อชาโต, โส อนาคโต. โย ชาโต น จ นิรุทฺโธ, โส ปจฺจุปฺปนฺโน. โย นิรุทฺโธ, โส อตีโต. อิทเมเวตฺถ วตฺตพฺพํ. ยทิ ยถา วตฺตมานํ อตฺถิ[Pg.97], ตถา อตีตํ อนาคตญฺจ อตฺถิ, ตสฺส ตถา สโต อชาตตา นิรุทฺธตา จ เกน โหตีติ. เตเนว หิ สภาเวน สโต ธมฺมสฺส กถมิทํ สิชฺฌติ อชาโตติ วา นิรุทฺโธติ วา. กึ ตสฺส ปุพฺเพ นาโหสิ, ยสฺส อภาวโต อชาโตติ วุจฺจติ, กิญฺจ ปจฺฉา นตฺถิ, ยสฺส อภาวโต นิรุทฺโธติ วุจฺจติ. ตสฺมา สพฺพถาปิ อทฺธตฺตยํ น สิชฺฌติ, ยทิ อหุตฺวา สงฺคติ หุตฺวา จ วินสฺสตีติ น สมฺปฏิจฺฉนฺติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สงฺขตลกฺขณโยคโต น สสฺสตภาวปฺปสงฺโค’’ติ, ตยิทํ เกวลํ วาจาวตฺถุมตฺตํ อุทยวยาสมฺภวโต, อตฺถิ จ นาม สพฺพทา โส ธมฺโม, น จ นิจฺโจติ กุโตยํ วาจายุตฺติ.

거기서 만약 과거도 지속되는 자성(sabhāva)으로서 존재하고 미래도 그렇다면, 왜 그것을 과거라 부르거나 미래라 부르는가? '법의 작용에 의해 시간의 구분이 이루어진다'고 말하지 않았던가. 만약 그렇다면 현재의 안근(眼根)의 작용은 무엇인가? 그것은 남김없는 조건의 결합 속에서 결과를 생겨나게 하는 것이다. 그렇다면 미래의 안근 또한 존재한다는 이유만으로 그러한 작용이 있어야 하므로 특징의 혼란이 생길 것이다. 여기서 이 점을 말해야 한다. 동일한 자성으로 존재하는 법의 작용에 있어서, 작용을 일으키는 데 어떤 장애가 있기에 조건의 결합이 없으므로, 즉 작용의 결합이 없으므로 때로는 작용하고 때로는 작용하지 않는다는 것인가? 그것은 옳지 않다. 항상 존재함이 인정되기 때문이다. 바로 그 때문에 시간의 구분은 성립하지 않는다. 법이 동일한 자성으로 실재하고 있는데, 왜 때로는 과거라 불리고 때로는 미래라 불리는가? 시간의 구분이 있을 수 없다. 아직 생겨나지 않은 법이 미래이고, 생겨났으나 멸하지 않은 것이 현재이며, 멸한 것이 과거이다. 바로 이것을 여기서 말해야 한다. 만약 현재와 같이 과거와 미래가 존재한다면, 그렇게 실재하는 것에 대해 어떻게 '아직 생겨나지 않음'이나 '멸함'이 있을 수 있겠는가? 동일한 자성으로 실재하는 법에 대해 어떻게 '아직 생겨나지 않았다'거나 '멸했다'는 말이 성립하겠는가? 이전에 없었던 것이기에 '아직 생겨나지 않았다'고 하는 것인가? 아니면 이후에 없기에 '멸했다'고 하는 것인가? 그러므로 [이전에] 없다가 모이고, [이후에] 존재하다가 사라진다는 점을 받아들이지 않는다면, 어떠한 방식으로도 세 가지 시간은 성립하지 않는다. 또한 '유위의 특징(saṅkhatalakkhaṇa)과 결합하기 때문에 상주(sassata)한다는 오류에 빠지지 않는다'고 한 말은, 생겨남과 사라짐이 불가능하기에 단지 말뿐인 근거에 불과하다. 그 법이 항상 존재한다고 하면서 영원한 것은 아니라고 하니, 이 어찌 말의 논리에 맞겠는가?

---

สภาโว สพฺพทา อตฺถิ, นิจฺโจ ธมฺโม น วุจฺจติ;

ธมฺโม สภาวโต นาญฺโญ, อโห ธมฺเมสุ โกสลํ.

자성은 항상 존재하지만 법은 영원하다고 하지 않는다. 법은 자성과 다르지 않으니, 아, 법들에 대한 [그들의] 교묘함이여!

---

ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ อตีตานาคต’’นฺติอาทินา อตีตานาคตานํ ขนฺธภาวสฺส วุตฺตตฺตา อตฺเถวาติ, วทาม. อตีตํ ภูตปุพฺพํ, อนาคตํ ยํ สติ ปจฺจเย ภวิสฺสติ, ตทุภยสฺสปิ รุปฺปนาทิสภาวานาติวตฺตนโต รูปกฺขนฺธาทิภาโว วุตฺโต. ยถาธมฺมสภาวานาติวตฺตนโต อตีตา ธมฺมา อนาคตา ธมฺมาติ, น ธรมานสภาวตาย. โก จ เอวมาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ วิย ตํ อตฺถี’’ติ. กถํ ปเนตํ อตฺถีติ? อตีตานาคตสภาเวน. อิทํ ปน ตเวว อุปฏฺฐิตํ, กถํ ตํ อตีตํ อนาคตญฺจ วุจฺจติ, ยทิ นิจฺจกาลํ อตฺถีติ.

'과거와 미래의 어떤 물질이든'이라는 등의 구절에 의해 과거와 미래의 것이 오온(khandha)의 상태임이 설해졌기에 [과거와 미래가] 존재한다고 하는 것에 대해 우리는 이렇게 말한다. 과거는 이전에 존재했던 것이고, 미래는 조건이 있을 때 존재하게 될 것인데, 그 둘 다 '부서짐(ruppana)' 등의 자성을 벗어나지 않기 때문에 색온(rūpakkhandha) 등의 상태라고 설해진 것이다. 마치 법의 자성을 벗어나지 않기 때문에 '과거의 법들', '미래의 법들'이라고 하는 것과 같지, 현재 지속되는 자성으로서 존재하는 것이 아니다. 누가 그것을 '현재와 같이 존재한다'고 말했는가? 그렇다면 그것은 어떻게 존재하는가? 과거와 미래의 자성으로서 존재한다. 하지만 만약 그것이 항상 존재한다면 어떻게 그것을 과거라 부르고 미래라 부를 수 있겠는가 하는 의문은 바로 그대에게 돌아갈 것이다.

---

ยํ ปน ‘‘น ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐) สุตฺเต วุตฺตํ, ตํ ยสฺมิญฺจ สนฺตาเน กมฺมํ กตูปจิตํ, ตตฺถ เตนาหิตํ ตํผลุปฺปาทนสมตฺถตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น อตีตสฺส กมฺมสฺส ธรมานสภาวตฺตา. ตถา สติ สเกน ภาเวน วิชฺชมานํ กถํ ตํ อตีตํ นาม สิยา. อิตฺถญฺเจตํ เอวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, ยํ สงฺขารา อหุตฺวา สมฺภวนฺติ, หุตฺวา ปติเวนฺติ เตสํ อุทยโต ปุพฺเพ วยโต จ ปจฺฉา น กาจิ ฐิติ นาม อตฺถิ, ยโต อตีตานาคตํ อตฺถีติ วุจฺเจยฺย. เตน วุตฺตํ –

한편, ‘그 악업이 소멸되지 않는 한 죽지 않는다’(M.N. 3.250)라고 경에서 말씀하신 것은, 그 업이 지어져 쌓인 상속(santāna) 안에서 그 업에 의해 부여된 결과를 발생시키는 능력을 염두에 두고 하신 말씀이지, 과거의 업이 실재하는 자성(sabhāva)을 가졌기 때문은 아니다. 만약 그렇다면, 자신의 자성으로 존재하는 것을 어떻게 과거라고 부를 수 있겠는가? 그러므로 이것은 다음과 같이 받아들여져야 한다. 즉, 형성(saṅkhāra)들은 없다가 생겨나고, 있었다가 사라지니, 그것들의 일어남 전이나 사라짐 후에 ‘머묾’(ṭhiti)이라는 것은 존재하지 않으며, 그렇기에 ‘과거와 미래가 존재한다’라고 말할 수 없는 것이다. 그래서 다음과 같이 말씀하셨다.

---

‘‘อนิธานคตา ภคฺคา, ปุญฺโช นตฺถิ อนาคเต;

อุปฺปนฺนา เยปิ ติฏฺฐนฺติ, อารคฺเค สาสปูปมา’’ติ. (มหานิ. ๑๐, ๓๙);

“파괴된 것들은 저장된 것이 아니며, 미래에 [쌓인] 무더기는 없다. 일어난 것들이 머물고 있더라도 송곳 끝의 겨자씨와 같도다.” (Mahāni. 10, 39)

---

ยทิ [Pg.98] จานาคตํ ปรมตฺถโต สิยา, อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ วตฺตุํ น สกฺกา. ปจฺจุปฺปนฺนกาเล อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ เจ? น, ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตฺตา กาลสฺส. อถ อตฺตโน สภาเวน อหุตฺวา สมฺภวนฺตีติ, สิทฺธเมตํ อนาคตํ ปรมตฺถโต นตฺถีติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘อสติ อตีเต กุสลากุสลสฺส กมฺมสฺส อายตึ ผลํ กถํ ภเวยฺยา’’ติ, น โข ปเนตฺถ อตีตกมฺมโต ผลุปฺปตฺติ อิจฺฉิตา, อถ โข ตสฺส กตตฺตา ตทาหิตวิเสสโต สนฺตานโต. วุตฺตญฺเหตํ ภควตา ‘‘กามาวจรสฺส กุสลสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา อุปจิตตฺตา วิปากํ จกฺขุวิญฺญาณํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ (ธ. ส. ๔๓๑). ยสฺส ปน อตีตานาคตํ ปรมตฺถโต อตฺถิ, ตสฺส ผลํ นิจฺจเมว อตฺถีติ กึ ตตฺถ กมฺมสฺส สามตฺถิยํ. อุปฺปาทเน เจ, สิทฺธมิทํ อหุตฺวา ภวตีติ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อสติ อตีตานาคเต กถํ ตตฺถ ญาณํ ปวตฺเตยฺยา’’ติ, ยถา ตํ อาลมฺพณํ, ตํ ตถา อตฺถิ, กถญฺจ ตํ อาลมฺพณํ, อโหสิ ภวิสฺสติ จาติ. น หิ โกจิ อตีตํ อนุสฺสรนฺโต อตฺถีติ อนุสฺสรติ, อถ โข อโหสีติ. ยถา ปน วตฺตมานํ อารมฺมณํ อนุภูตํ, ตถา ตํ อตีตํ อนุสฺสรติ. ยถา จ วตฺตมานํ ภวิสฺสติ, ตถา พุทฺธาทีหิ คยฺหติ. ยทิ จ ตํ ตเถว อตฺถิ, วตฺตมานเมว ตํ สิยา. อถ นตฺถิ, สิทฺธํ ‘‘อสนฺตํ ญาณสฺส อารมฺมณํ โหตี’’ติ. วิชฺชมานํ วา หิ จิตฺตสญฺญาตํ อวิชฺชมานํ วา อารมฺมณํ เอเตสํ อตฺถีติ อารมฺมณา, จิตฺตเจตสิกา, น วิชฺชมานํเยว อารพฺภ ปวตฺตนโต, ตสฺมา ปจฺจุปฺปนฺนเมว ธรมานสภาวํ น อตีตานาคตนฺติ น ติฏฺฐติ สพฺพตฺถิวาโท. เกจิ ปน ‘‘น อตีตาทีนํ อตฺถิตาปฏิญฺญาย สพฺพตฺถิวาทา, อถ โข อายตนสพฺพสฺส อตฺถิตาปฏิญฺญายา’’ติ วทนฺติ, เตสํ มเตน สพฺเพว สาสนิกา สพฺพตฺถิวาทา สิยุนฺติ.

만약 미래가 궁극적인 의미(paramattha)에서 존재한다면, ‘없다가 생겨난다’고 말할 수 없을 것이다. ‘현재 시간에 없다가 생겨나는 것’이라고 한다면? 그렇지 않다. 시간은 단지 법(dhamma)의 진행일 뿐이기 때문이다. 그렇다면 ‘자신의 자성으로 없다가 생겨나는 것’이라고 한다면, 미래가 궁극적인 의미에서 존재하지 않는다는 사실이 확립된다. 또한 ‘과거가 없다면 어떻게 유익하거나 해로운 업의 미래 결과가 있겠는가?’라고 말한 것에 대해서는, 여기서 과거의 업으로부터 결과가 발생하는 것을 뜻하는 것이 아니라, 그 업을 지었기 때문에 그때 부여된 특별한 상태가 유지되는 상속으로부터 결과가 발생하는 것을 뜻한다. 세존께서는 ‘욕계의 유익한 업을 짓고 쌓았기 때문에 과보인 안식(眼識)이 일어났다’(Dha. Sa. 431)라고 말씀하셨다. 만약 과거와 미래가 궁극적인 의미에서 존재한다고 하는 자에게는 결과가 항상 존재하는 것이니, 거기서 업의 능력이 무슨 소용이 있겠는가? 만약 ‘발생시키는 능력’이라고 한다면, 그것은 없다가 생겨난다는 것이 확립된다. 또한 ‘과거와 미래가 없다면 어떻게 그것에 대한 지혜가 일어날 수 있겠는가?’라고 말한 것에 대해서는, 그 대상이 그러하듯이 그것은 그렇게 존재하는 것이다. 그 대상은 어떻게 존재하는가? ‘있었다’ 혹은 ‘있을 것이다’라는 방식이다. 누구도 과거를 회상할 때 ‘존재한다’고 회상하지 않으며, ‘있었다’라고 회상한다. 현재의 대상이 체험되는 것처럼 그렇게 과거를 회상하는 것이다. 그리고 현재가 미래가 될 것처럼 그렇게 부처님 등에 의해 파악되는 것이다. 만약 그것이 그대로 존재한다면 그것은 현재일 뿐일 것이다. 만약 존재하지 않는다면 ‘존재하지 않는 것이 지혜의 대상이 된다’는 것이 확립된다. 마음으로 알려진 존재하든 존재하지 않든, 그것들을 대상으로 삼기에 ‘대상을 가진 것’(ārammaṇā)인 심·심소(心·心所)는 단지 존재하는 것만을 근거로 일어나는 것이 아니다. 그러므로 오직 현재만이 실재하는 자성이지 과거와 미래가 아니라는 점에 비추어 볼 때 설일체유부(sabbatthivāda)는 성립하지 않는다. 그러나 어떤 이들은 ‘과거 등이 존재한다고 주장해서 설일체유부인 것이 아니라, 일체 처(āyatana)의 존재를 주장하기 때문에 설일체유부이다’라고 말하는데, 그들의 견해에 따르면 모든 불교도들이 설일체유부라 불려야 할 것이다.

---

ปทโสธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

단어의 정화에 관한 논의에 대한 설명이 끝났다.

---

สพฺพมตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

‘모든 것이 존재한다’는 논의(설일체유부)에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. อตีตกฺขนฺธาทิกถา

6. 과거의 온(khandha) 등에 대한 논의

---

๑. นสุตฺตสาธนกถาวณฺณนา

1. [경을 통한] 부정적 성립 논의에 대한 설명

---

๒๙๗. ‘‘อตีตํ [Pg.99] อนาคตํ ปจฺจุปฺปนฺน’’นฺติ อยํ กาลวิภาคปริจฺฉินฺโน โวหาโร ธมฺมานํ ตํ ตํ อวตฺถาวิเสสํ อุปาทาย ปญฺญตฺโต. ธมฺโม หิ สกิจฺจกฺขเณ ปจฺจุปฺปนฺโน, ตโต ปุพฺเพ อนาคโต, ปจฺฉา อตีโตติ วุตฺโตวายมตฺโถ. ตตฺถ ยทิปิ ธมฺมา อนิจฺจตาย อนวฏฺฐิตา, อวตฺถา ปน เตสํ ยถาวุตฺตา ววตฺถิตาติ ตทุปาทานา กาลปญฺญตฺติปิ ววตฺถิตา เอว. น หิ อตีตาทิ อนาคตาทิภาเวน โวหรียติ, ขนฺธาทิปญฺญตฺติ ปน อนเปกฺขิตกาลวิเสสา. ตีสุปิ หิ กาเลสุ รูปกฺขนฺโธ รูปกฺขนฺโธว, ตถา เสสา ขนฺธา อายตนธาตุโย จ. เอวมวฏฺฐิเต ยสฺมา ปรวาที ‘‘อตฺถี’’ติ อิมํ ปจฺจุปฺปนฺนนิยตํ โวหารํ อตีตานาคเตสุปิ อาโรเปติ, ตสฺมา โส อทฺธสงฺกรํ กโรติ. ปรมตฺถโต อวิชฺชมาเน วิชฺชมาเน กตฺวา โวหรตีติ ตโต วิเวเจตุํ ‘‘อตีตํ ขนฺธา’’ติอาทิกา อยํ กถา อารทฺธา.

297. ‘과거, 미래, 현재’라는 이 시간적 구분에 의한 명칭은 법들의 각각의 특정한 상태를 근거로 시설된 것이다. 법은 자신의 작용이 일어나는 찰나에는 현재이고, 그 전에는 미래이며, 그 후에는 과거라고 부른다는 것이 이 내용의 뜻이다. 여기서 비록 법들이 무상함 때문에 머물러 있지 않더라도, 그것들의 상태는 앞서 말한 대로 확정되어 있으므로, 그것을 근거로 한 시간의 시설(paññatti) 또한 확정된 것이다. 과거 등이 미래 등의 상태로 불리지 않기 때문이다. 그러나 온 등의 시설은 특정한 시간을 고려하지 않는다. 세 가지 시간 모두에서 색온(rūpakkhandha)은 색온일 뿐이며, 나머지 온과 처, 계도 마찬가지이다. 이와 같이 확정되어 있음에도 불구하고, 타론자가 ‘존재한다’는 이 현재에 한정된 명칭을 과거와 미래에까지 적용하기 때문에 그는 시대의 혼란(addhasaṅkara)을 일으키고 있다. 궁극적인 의미에서 존재하지 않는 것을 존재하는 것처럼 하여 명명하고 있으므로, 그것을 구별하기 위해 ‘과거는 온이다’ 등으로 시작되는 이 논의가 시작된 것이다.

---

ยสฺมา ปน รุปฺปนาทิสภาเว อตีตาทิเภทภินฺเน ธมฺเม เอกชฺฌํ คเหตฺวา ตตฺถ ราสฏฺฐํ อุปาทาย ขนฺธปญฺญตฺติ, จกฺขุรูปาทีสุ การณาทิอตฺถํ สุญฺญตฏฺฐญฺจ อุปาทาย อายตนปญฺญตฺติ ธาตุปญฺญตฺติ จ, ตสฺมา สา อทฺธตฺตยสาธารณา, น อตีตาทิปญฺญตฺติ วิย อทฺธวิเสสาธิฏฺฐานาติ อาห ‘‘ขนฺธาทิภาวาวิชหนโต อตีตานาคตาน’’นฺติ. เต ปเนเต อตีตาทิเก ขนฺธาทิเก วิย สภาวธมฺมโต สญฺชานนฺโต ปรวาที ‘‘อตฺถี’’ติ ปฏิชานาตีติ อาห ‘‘อตีตานาคตานํ อตฺถิตํ อิจฺฉนฺตสฺสา’’ติ. เสสเมตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตนยเมว.

변형되는 등의 자성을 가진 과거 등의 차별로 나뉜 법들을 하나로 모아 그 ‘무더기’라는 의미를 근거로 ‘온’이라는 시설이 있고, 안·이·비·설·신 등의 인(因)의 의미와 공(空)의 의미를 근거로 ‘처’와 ‘계’의 시설이 있기 때문에, 그것은 세 시기에 공통된 것이지 과거 등의 시설처럼 특정한 시기를 기반으로 하는 것이 아니다. 그래서 ‘과거와 미래가 온 등의 상태를 버리지 않기 때문에’라고 말한 것이다. 타론자는 이러한 과거 등의 것들을 [현재의] 온과 같은 자성법으로 인식하며 ‘존재한다’고 인정하기 때문에, ‘과거와 미래의 존재성을 주장하는 자에게’라고 말한 것이다. 여기서 더 언급해야 할 나머지 내용은 이전에 설명한 방식과 같다.

---

‘‘ตโยเม, ภิกฺขเว, นิรุตฺติปถา’’ติ สุตฺตํ นิรุตฺติปถสุตฺตํ. ตตฺถ หิ ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว อตฺถิภาโว วุตฺโต, น อตีตานาคตานํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถิตาย วาริตตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ ‘‘อตฺถิ, ภิกฺขเว, นิพฺพาน’’นฺติ อิทํ กถนฺติ? ตํ สพฺพทา อุปลทฺธิโต วุตฺตํ นิจฺจสภาวญาปนตฺถํ อสงฺขตธมฺมสฺส, อิธ ปน สงฺขตธมฺมานํ ขณตฺตยสมงฺคิตาย อตฺถิภาโว น ตโต ปุพฺเพ ปจฺฉา จาติ ปญฺญาปนตฺถํ ‘‘ยํ, ภิกฺขเว, รูปํ…เป… น ตสฺส สงฺขา ภวิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ. เอเตน ‘‘อตฺถี’’ติ สมญฺญาย อนุปาทานโต อตีตํ อนาคตํ ปรมตฺถโต [Pg.100] นตฺถีติ ทสฺสิตํ โหติ. อิมินาวูปาเยนาติ ‘‘ขนฺธาทิภาวาวิชหนโต’’ติ เอวํ วุตฺเตน เหตุนา. อุปปตฺติสาธนยุตฺติ หิ อิธ ‘‘อุปาโย’’ติ วุตฺตา.

‘비구들이여, 이 세 가지 언어의 길(niruttipatha)이 있다’는 경은 ‘언어의 길 경’(Niruttipatha Sutta)이다. 거기서 오직 현재만이 존재한다고 설해졌지, 과거와 미래가 존재한다고 설해지지 않았다. 그래서 ‘존재성이 부정되었기 때문에’라고 말한 것이다. 만약 그렇다면 ‘비구들이여, 열반은 존재한다’는 말은 어떠한가? 그것은 무위법의 영원한 자성을 알리기 위해 항상 얻어지는 것으로서 설해진 것이지만, 여기서는 유위법들이 세 찰나를 갖추었을 때만 존재하고 그 전이나 후에는 존재하지 않음을 알리기 위해 ‘비구들이여, 어떤 색이든... (중략) ... 그것은 ‘있다’라고 산정되지 않는다’라고 설해진 것이다. 이것으로써 ‘있다’라는 통념을 취하지 않음으로써 과거와 미래는 궁극적인 의미에서 존재하지 않는다는 사실이 나타난다. ‘이러한 방편으로’란 ‘온 등의 상태를 버리지 않기 때문에’라고 설명된 이유를 말한다. 여기서는 결론을 증명하는 논리가 ‘방편’(upāya)이라 불렸다.

---

นสุตฺตสาธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

[경을 통한] 부정적 성립 논의에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. สุตฺตสาธนกถาวณฺณนา

2. [경을 통한] 긍정적 성립 논의

---

๒๙๘. เอเต ธมฺมาติ เอเต ขนฺธอายตนธาตุธมฺมา. สุตฺตาหรณนฺติ นิรุตฺติปถสุตฺตาหรณํ. เนสนฺติ อตีตานาคตานํ.

298. ‘이 법들’이란 온·처·계의 법들을 말한다. ‘경을 가져옴’이란 언어의 길 경을 인용하는 것을 말한다. ‘그것들의’란 과거와 미래의 것들을 말한다.

---

สุตฺตสาธนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

[경을 통한] 긍정적 성립 논의에 대한 설명이 끝났다.

---

อตีตกฺขนฺธาทิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과거의 온 등에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๗. เอกจฺจํอตฺถีติกถา

7. 일부는 존재한다는 논의 (분별설부 관련 논의)

---

๑. อตีตาทิเอกจฺจกถาวณฺณนา

1. 과거 등에 대한 '일부는 존재한다'는 논의(일부유론)에 대한 설명

---

๒๙๙. เย กตูปจิตา กุสลากุสลา ธมฺมา วิปากทานาย อกโตกาสา, กโตกาสา จ เย ‘‘โอกาสกตุปฺปนฺนา’’ติ วุจฺจนฺติ. เย จ วิปฺปกตวิปากา, เต สพฺเพปิ ‘‘อวิปกฺกวิปากา’’ติ เวทิตพฺพา. เตสํ วิปากทานสามตฺถิยํ อนปคตนฺติ อธิปฺปาเยน ปรวาที อตฺถิตํ อิจฺฉติ. เย ปน ปรวาที สพฺเพน สพฺพํ วิปกฺกวิปากา กุสลากุสลา ธมฺมา, เตสํ อปคตนฺติ นตฺถิตํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘อตฺถีติ เอกจฺจํ อตฺถิ เอกจฺจํ นตฺถี’’ติอาทิ. เอวํ อิจฺฉนฺตสฺส ปน ปรวาทิโน ยถา อวิปาเกสุปิ เอกจฺจํ นตฺถีติ อาปชฺชติ, เอวํ วิปกฺกวิปาเกสุ อวิปกฺกวิปาเกสุ จ อาปชฺชเตวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิปกฺกวิปากา ธมฺมา เอกจฺเจ’’ติอาทินา ปาฬิ ปวตฺตา. เตน วุตฺตํ ‘‘ติณฺณํ ราสีนํ วเสนา’’ติอาทิ. โวหารวเสนาติ ผลสฺส อนุปรมโวหารวเสน, เหตุกิจฺจํ ปน อนุปรตํ อนุปจฺฉินฺนํ อตฺถีติ ลทฺธิยํ ฐิตตฺตา โจเทตพฺโพว. อวิจฺเฉทวเสน ปวตฺตมานญฺหิ ผลสฺส ปพนฺธโวหารํ ปรวาที โวหารโต อตฺถีติ อิจฺฉติ, เหตุ ปนสฺส กมฺมํ ปรมตฺถโต จ กมฺมูปจยวาทิภาวโต ปตฺติอปฺปตฺติสภาวตาทโย [Pg.101] วิย จิตฺตวิปฺปยุตฺโต กมฺมูปจโย นาม เอโก สงฺขารธมฺโม อวิปนฺโน, โสปิ ตสฺเสว เววจนนฺติ ปรวาที. ยํ สนฺธายาห –

299. 지었고 쌓아온 유익하거나 유익하지 않은 법들 중에서 과보를 줄 기회를 아직 얻지 못한 것들과 기회를 얻어 일어난 것들을 '기회를 얻어 일어난 것'이라 부른다. 과보를 주는 도중에 있는 것들도 모두 '과보가 익지 않은 과보'로 알아야 한다. 타론자는 그것들의 과보를 주는 능력이 사라지지 않았다는 의도로 존재성(atthitaṃ)을 주장한다. 그러나 타론자는 완전히 과보가 익어버린 유익하거나 유익하지 않은 법들에 대해서는, 그것이 사라졌기 때문에 비존재성(natthitaṃ)을 주장한다. 그래서 "일부는 존재하고 일부는 존재하지 않는다"는 등의 말을 한 것이다. 이와 같이 주장하는 타론자에게 과보가 없는 것들에서도 일부는 존재하지 않는다는 결론에 이르게 되듯이, 과보가 이미 익은 것들과 과보가 익지 않은 것들에서도 그러한 결론에 이르게 됨을 보이기 위해 "과보가 익지 않은 법들은 일부는..."이라는 등의 성전이 전개되었다. 그래서 "세 가지 부류(rāsī)의 관점에서"라고 말한 것이다. '관습적인 표현에 따라'라는 것은 결과가 끊이지 않는다는 관습적인 표현에 따른 것이며, 원인의 기능은 끊어지지 않고 중단됨 없이 존재한다는 교설에 머물러 있으므로 마땅히 지적되어야 한다. 타론자는 중단 없이 진행되는 결과의 연속적인 관습을 관습적으로 존재한다고 주장하지만, 그것의 원인인 업은 제일의(第一義)의 관점에서도, 업의 누적을 주장하는 자들의 입장에서도 성취와 미성취의 성질 등과 같이 마음과 분리된 '업의 누적(kammūpacaya)'이라는 하나의 형성된 법(saṅkhāradhamma)으로서 소멸하지 않은 것이니, 그것 또한 바로 그것의 다른 이름이라고 타론자는 주장한다. 그것을 염두에 두고 다음과 같이 말하였다.

---

‘‘นปฺปจยนฺติ กมฺมานิ, อปิ กปฺปสหสฺสโต;

ปตฺวา ปจฺจยสามคฺคึ, กาเล ปจฺจนฺติ ปาณิน’’นฺติ.

"업들은 수천 겁이 지나더라도 사라지지 않나니, 조건의 화합을 만나면 때가 되어 중생들에게 익느니라."

---

ยญฺจ สนฺธาย ปรโต ปริโภคมยปุญฺญกถาย ‘‘ปริโภคมยํ ปน จิตฺตวิปฺปยุตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ลทฺธิยา ปฏิชานาตี’’ติ วกฺขติ.

그리고 뒤에 나오는 '사용에서 생기는 공덕에 대한 논의'에서 "사용에서 생기는 것은 마음과 분리되어 일어난다고 주장한다"라고 말하게 될 것을 염두에 둔 것이다.

---

เอกจฺจํอตฺถีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'일부는 존재한다는 논의'에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา

8. 마음챙김의 확립(염처)에 대한 논의에 대한 설명

---

๓๐๑. ปรมตฺถสติปฏฺฐานตฺตาติ เอเตน โลกุตฺตราย เอว สมฺมาสติยา ตตฺถาปิ มคฺคภูตาย นิปฺปริยาเยน สติปฏฺฐานภาโว นิยฺยานิกตฺตา อิตราย ปริยาเยนาติ ทสฺเสติ. มคฺคผลสมฺมาสติยา ธมฺมานุสฺสติภาวปริยาโย อตฺถีติ ‘‘โลกิยโลกุตฺตรสติปฏฺฐานสมุทายภูตสฺสา’’ติ วุตฺตํ. สติสมุทายภูตสฺส น สติโคจรภูตสฺสาติ อธิปฺปาโย. สติโคจรสฺส หิ สติปฏฺฐานตํ โจเทตุํ ปาฬิยํ ‘‘จกฺขายตนํ สติปฏฺฐาน’’นฺติ อารทฺธํ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพธมฺมานํ ปเภทปุจฺฉาวเสน วุตฺต’’นฺติ. สุตฺตสาธนายํ ปน ปฐมํ โลกิยสติปฏฺฐานวเสน, ทุติยํ มิสฺสกวเสน, ตติยํ โลกุตฺตรวเสน ทสฺสิตนฺติ เวทิตพฺพํ.

301. '제일의(第一義)의 마음챙김의 확립'이라는 표현으로 출세간의 정념(正念)만이 그곳에서도 도(道)의 구성 요소가 되어 직접적으로 마음챙김의 확립이 됨을 나타내는데, 이는 그것이 해탈로 이끄는 성질을 가졌기 때문이며, 나머지는 방편적인 의미에서 그러함을 보여준다. 도와 과의 정념에 법에 대한 마음챙김(dhamma-anussati)이 되는 방편적인 의미가 있으므로 "세간과 출세간의 마음챙김의 확립의 집합이 된 것"이라고 말하였다. 이는 마음챙김의 집합이 된 것이지, 마음챙김의 대상(gocara)이 된 것이 아니라는 의도이다. 마음챙김의 대상이 마음챙김의 확립이 된다는 점을 지적하기 위해 성전에서는 "안처(眼處)가 마음챙김의 확립이다"라고 시작하였다. 그래서 "모든 법의 분류에 대한 질문의 관점에서 설해졌다"고 말한 것이다. 경전을 통한 증명에서는 첫째는 세간의 마음챙김의 확립의 관점에서, 둘째는 혼합된 관점에서, 셋째는 출세간의 관점에서 보여준 것으로 이해해야 한다.

---

สติปฏฺฐานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음챙김의 확립에 대한 논의에 대한 설명이 끝났다.

---

๙. เหวตฺถิกถาวณฺณนา

9. '참으로 존재한다는 논의'에 대한 설명

---

๓๐๔. เหวตฺถิกถายํ ‘‘สพฺโพ ธมฺโม สกภาเวน อตฺถิ ปรภาเวน นตฺถี’’ติ ปวตฺโต ปรวาทีวาโท ยถา วิภชฺช ปฏิปุจฺฉา วา น พฺยากาตพฺโพ, เอวํ เอกํสโต น พฺยากาตพฺโพ วิเสสาภาวโต, เกวลํ ฐปนียปกฺเข ติฏฺฐตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อวตฺตพฺพุตฺตเรนา’’ติ. ยถา หิ สพฺเพ [Pg.102] วาทา สปฺปฏิวาทาวาติ ปฏิญฺญา ภูตกถนตฺตา อวตฺตพฺพุตฺตรา อุเปกฺขิตพฺพา, เอวมยมฺปีติ เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อุเปกฺขิตพฺเพนา’’ติ. อถ วา อวตฺตพฺพํ อุตฺตรํ อวตฺตพฺพุตฺตรํ. ยถา อนิจฺจวาทินํ ปติ อนิจฺโจ สทฺโท ปจฺจยาธีนวุตฺติโตติ, อุตฺตรํ น วตฺตพฺพํ สิทฺธสาธนภาวโต, เอวํ อิธาปิ ทฏฺฐพฺพํ. สิทฺธสาธนญฺหิ ทฑฺฒสฺส ฑหนสทิสตฺตา นิรตฺถกเมว สิยา, อฏฺฐกถายํ ปน ยสฺมา ปรวาทินา เยน สภาเวน โย ธมฺโม อตฺถิ, เตเนว สภาเวน โส วินา กาลเภทาทิปรามสเนน นตฺถีติ ปติฏฺฐาปียติ, ตสฺมา ‘‘อโยนิโส ปติฏฺฐาปิตตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

304. '참으로 존재한다는 논의'에서 "모든 법은 자신의 자성(sabhāva)으로는 존재하고 타성으로는 존재하지 않는다"고 주장하는 타론자의 설은 분별하여 되묻거나 답해서는 안 되며, 이와 같이 일방적으로 답해서도 안 되니 차별이 없기 때문이다. 단지 보류해야 할 측면에 머문다는 의도에서 "답할 수 없는 것으로"라고 말하였다. 모든 논설이 반론을 동반한다는 주장이 사실을 말한 것이기에 답할 수 없는 것으로서 무시되어야 하듯이, 이 경우도 그러함을 알아야 한다. 그래서 "무시되어야 하는 것으로"라고 말하였다. 또는 답해서는 안 될 답변이 '답할 수 없는 것'이다. 마치 무상론자에게 "소리는 조건에 의존하여 일어나므로 무상하다"고 하는 답변은 이미 증명된 것을 다시 증명하는 것(siddhasādhana)이 되기에 답할 필요가 없는 것과 같다. 이미 증명된 것을 다시 증명하는 것은 이미 탄 것을 다시 태우는 것과 같이 무의미할 뿐이다. 주석서에서는 타론자가 어떤 법이 존재하는 그 성질 그대로, 시간의 차이 등을 고려하지 않고 그 성질 그대로 그것이 존재하지 않는다고 확립하기 때문에 "그릇되게 확립되었기 때문에"라고 말하였다.

---

เอตฺถ จ ‘‘เหวตฺถิ, เหวํ นตฺถี’’ติ ปฏิชานนฺเตน ปรวาทินา ยถา สปรภาเวหิ รูปาทีนํ อตฺถิตา ปฏิญฺญาตา, เอวํ กาลเทสาทิเภเทหิปิ สา ปฏิญฺญาตา เอว. เตเนวาห ‘‘อตีตํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนวเสน, อนาคตปจฺจุปฺปนฺนานิ วา อตีตาทิวเสน นตฺถี’’ติ. เอวํ สติ นิคณฺฐาเจลกวาโท ปริทีปิโต สิยา. เต หิ ‘‘สิยา อตฺถิ, สิยา นตฺถิ, สิยา อตฺถิ จ นตฺถิ จา’’ติอาทินา สพฺพปทตฺเถสุ ปตฺตภาเค ปฏิชานนฺติ. ตตฺถ ยทิ วตฺถุโน สภาเวเนว, เทสกาลสนฺตานวเสน วา นตฺถิตา อธิปฺเปตา, ตํ สิทฺธสาธนํ สกวาทิโนปิ อิจฺฉิตตฺตา. ยสฺส หิ ธมฺมสฺส โย สภาโว, น โส ตโต อญฺญถา อุปลพฺภติ. ยทิ อุปลพฺเภยฺย, อญฺโญ เอว โส สิยา. น เจตฺถ สามญฺญลกฺขณํ นิทสฺเสตพฺพํ สลกฺขณสฺส อธิปฺเปตตฺตา ตสฺส นตฺถิภาวสฺส อภาวโต. ยถา จ ปรภาเวน นตฺถิตาย น วิวาโท, เอวํ เทสกาลนฺตเรสุปิ อิตฺตรกาลตฺตา สงฺขารานํ. น หิ สงฺขารา เทสนฺตรํ, กาลนฺตรํ วา สงฺกมนฺติ ขณิกภาวโต. เอเตเนว ปริยายนฺตเรน นตฺถิตาปิ ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา. ยถา จ อตฺถิตา, นตฺถิตา วินา กาลเภเทน เอกสฺมึ ธมฺเม ปติฏฺฐํ น ลภนฺติ อญฺญมญฺญวิรุทฺธตฺตา, เอวํ สพฺพทาปิ นิจฺจตฺตา.

여기서 "참으로 존재하고, 참으로 이와 같이 존재하지 않는다"고 인정하는 타론자에 의해 자신과 타인의 성질에 따라 색(rūpa) 등의 존재성이 인정된 것과 같이, 시간과 장소 등의 차이에 의해서도 그것은 인정된 것이다. 그래서 "과거, 미래, 현재의 관점에 따라, 혹은 미래와 현재는 과거 등의 관점에서 존재하지 않는다"고 말한 것이다. 이렇게 되면 니간타(Nigaṇṭha)와 아첼라카(Acelaka)의 주장이 드러나게 된다. 그들은 "어쩌면 존재하고, 어쩌면 존재하지 않으며, 어쩌면 존재하기도 하고 존재하지 않기도 한다"는 등의 방식으로 모든 사물의 의미에 대해 부분적으로 인정한다. 거기서 만약 사물의 자성 때문이거나 장소, 시간, 상속의 차이에 따른 비존재성을 뜻한다면, 그것은 이미 증명된 것을 다시 증명하는 것이니 아론자(자측)도 인정하는 바이기 때문이다. 어떤 법이 어떤 자성을 갖는다면, 그것은 그와 다른 방식으로는 발견되지 않는다. 만약 발견된다면 그것은 전혀 다른 것일 뿐이다. 여기서는 보편적 성질(sāmaññalakkhaṇa)을 예로 들어서는 안 되는데, 개별적 성질(salakkhaṇa)이 의도되었고 그 비존재성의 부재 때문이기 때문이다. 타인의 성질에 의한 비존재성에 대해 논쟁이 없듯이, 형성된 것들(saṅkhārā)의 찰나성 때문에 다른 장소나 다른 시간에 대해서도 그러하다. 형성된 것들은 찰나적이기 때문에 다른 장소나 다른 시간으로 옮겨가지 않기 때문이다. 이러한 다른 방편에 의해 비존재성 또한 부정됨을 알아야 한다. 또한 존재성과 비존재성이 시간의 차이 없이는 한 법 안에서 양립할 수 없으니 서로 상반되기 때문이며, 이는 언제나 영원히 그러하다.

---

ยํ ปน เต วทนฺติ ‘‘ยถา สุวณฺณํ กฏกาทิรูเปน ฐิตํ รุจกาทิภาวํ อาปชฺชตีติ นิจฺจานิจฺจํ. ตญฺหิ สุวณฺณภาวาวิชหนโต นิจฺจํ กฏกาทิภาวหานิโต อนิจฺจํ, เอวํ สพฺพธมฺมา’’ติ. เต อิทํ วตฺตพฺพา ‘‘กึ กฏกภาโว กฏกสฺส, อุทาหุ สุวณฺณสฺสา’’ติ. ยทิ กฏกสฺส, สุวณฺณนิรเปกฺโข สิยา ตทญฺญภาโว วิย. อถ สุวณฺณสฺส, นิจฺจกาลํ ตตฺถ อุปลพฺเภยฺย สุวณฺณภาโว วิย. น จ สกฺกา อุภินฺนํ เอกภาโวติ วตฺตุํ กฏกวินาเสปิ สุวณฺณาวินาสโต. อถ มตํ, สุวณฺณกฏกาทีนํ ปริยายีปริยายภาวโต [Pg.103] นายํ โทโสติ. ยถา หิ กฏกปริยายนิโรเธน รุจกปริยายุปฺปาเทปิ ปริยายี ตเถว ติฏฺฐติ, เอวํ มนุสฺสปริยายนิโรเธ เทวปริยายุปฺปาเทปิ ปริยายี ชีวทฺรพฺยํ ติฏฺฐตีติ นิจฺจานิจฺจํ, ตถา สพฺพทฺรพฺยานีติ. ตยิทํ อมฺพํ ปุฏฺฐสฺส ลพุชพฺยากรณํ. ยํ สฺเวว นิจฺโจ อนิจฺโจติ วา วทนฺโต อญฺญตฺถ นิจฺจตํ อญฺญตฺถ อนิจฺจตํ ปฏิชานาติ, อถ ปริยายปริยายีนํ อนญฺญตา อิจฺฉิตา, เอวํ สติ ปริยาโยปิ นิจฺโจ สิยา ปริยายิโน อนญฺญตฺตา ปริยายสรูปํ วิย, ปริยายี วา อนิจฺโจ ปริยายโต อนญฺญตฺตา ปริยายสรูปํ วิยาติ. อถ เนสํ อญฺญา อนญฺญตา, เอวญฺจ สติ วุตฺตโทสทฺวยานติวตฺติ. อปิจ โกยํ ปริยาโย นาม, ยทิ สณฺฐานํ, สุวณฺโณ ตาว โหตุ, กถํ ชีวทฺรพฺเย อรูปิภาวโต. ยทิ ตสฺสปิ สณฺฐานวนฺตํ อิจฺฉิตํ, ตถา สติสฺส เอกสฺมิมฺปิ สตฺตสนฺตาเน พหุตา อาปชฺชติ สรูปตา จ สณฺฐานวนฺเตสุปิ ปีฬกาทีสุ ตถาทสฺสนโต. อถ ปวตฺติวิเสโส, เอวมฺปิ พหุตา ขณิกตา จ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปริยายสรูปเมว ตาว ปติฏฺฐเปตพฺพํ.

그들이 말하기를 '금이 팔찌 등의 형태로 머물면서 목걸이 등의 상태에 이르게 되므로 영원하기도 하고 무상하기도 하다. 그것은 금의 상태를 버리지 않으므로 영원하고, 팔찌 등의 상태를 버리므로 무상하니, 모든 법도 이와 같다'라고 한다면, 그들에게 다음과 같이 물어야 한다. '팔찌의 상태는 팔찌의 것인가, 아니면 금의 것인가?' 만약 팔찌의 것이라면 금과는 무관한 것이 되어 금 이외의 것의 상태와 같을 것이다. 만약 금의 것이라면 금의 상태처럼 거기에서 항상 발견되어야 할 것이다. 또한 팔찌가 파괴되어도 금은 파괴되지 않으므로 두 가지가 하나의 상태라고 말할 수도 없다. 만약 금과 팔찌 등은 방편(pariyāya)과 방편을 갖춘 것(pariyāyī)의 관계이므로 이러한 허물이 없다고 생각한다면, 즉 팔찌라는 방편이 소멸하고 목걸이라는 방편이 일어날 때도 방편을 갖춘 것은 그대로 머무는 것처럼, 인간이라는 방편이 소멸하고 천신이라는 방편이 일어날 때도 방편을 갖춘 영혼의 실체(jīvadrabya)는 그대로 머무므로 상(常)이기도 하고 무상(無常)이기도 하며, 모든 실체들이 그러하다고 한다면, 이것은 망고를 물었는데 가시망고로 답하는 것과 같다. 그 자체가 영원하거나 무상하다고 말하면서 한 곳에서는 영원함을, 다른 곳에서는 무상함을 인정하는 셈이다. 만약 방편과 방편을 갖춘 것의 비차별(anaññatā)이 의도된 것이라면, 이러한 경우에 방편 또한 영원해야 할 것이다. 방편을 갖춘 것과 다르지 않으므로 방편을 갖춘 것의 자체(sarūpa)와 같기 때문이다. 혹은 방편을 갖춘 것 또한 무상해야 할 것이다. 방편과 다르지 않으므로 방편의 자체와 같기 때문이다. 만약 그들에게 다름과 다르지 않음이 동시에 있다면, 이러한 경우에도 앞서 언급한 두 가지 허물을 벗어날 수 없다. 또한 방편이라는 것이 무엇인가? 만약 모양(saṇṭhāna)이라면 금의 경우에는 그렇다 하더라도, 영혼의 실체에 있어서는 무색(arūpibhāva)인데 어떻게 그러하겠는가? 만약 그것 또한 모양을 가진 것으로 간주된다면, 그렇게 될 경우 하나의 중생의 상속(santāna)에 있어서도 수많은 다양성이 발생할 것이고, 옴 벌레(pīḷaka) 등 모양을 가진 것들에서도 그러함을 보듯이 동일한 모양이 될 것이다. 만약 그것이 작용의 특성(pavattiviseso)이라면, 그렇게 되어도 수많은 찰나성이 발생할 것이다. 그러므로 우선 방편의 자체부터 확립해야 한다.

---

ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สุวณฺณํ กฏกาทิรูเปน ฐิต’’นฺติ, ตตฺถ สมฺปตฺติโยคโต วิญฺญายมาเนสุ วิสิฏฺเฐสุ รูปคนฺธรสโผฏฺฐพฺเพสุ กึ เอกํ, อุทาหุ เตสํ สมุทาโย, ตพฺพินิมุตฺตํ วา ธมฺมนฺตรํ สุวณฺณนฺติ? ตตฺถ น ตาว รูปาทีสุ เอเกกํ สุวณฺณํ เตน สุวณฺณกิจฺจาสิทฺธิโต, นาปิ ตพฺพินิมุตฺตํ ธมฺมนฺตรํ ตาทิสสฺส อภาวโต. อถ สมุทาโย, ตํ ปน ปญฺญตฺติมตฺตนฺติ น ตสฺส นิจฺจตา, นาปิ อนิจฺจตา สมฺภวติ. ยถา จ สุวณฺณสฺส, เอวํ กฏกสฺสปิ ปญฺญตฺติมตฺตตฺตาติ. ตยิทํ นิทสฺสนํ ปรวาทิโน ชีวทฺรพฺยสฺสปิ ปญฺญตฺติมตฺตํ ตสฺเสว สาเธตีติ กุโต ตสฺส นิจฺจานิจฺจตาติ อลมติปฺปปญฺเจน.

또한 '금이 팔찌 등의 형태로 머문다'라고 한 것에 대해, 거기서 감각의 결합을 통해 인지되는 탁월한 색(rūpa)·향(gandha)·미(rasa)·촉(phoṭṭhabba) 중에서 무엇이 하나인가, 아니면 그것들의 집합인가, 아니면 그것들을 벗어난 다른 법이 금인가? 거기서 색 등의 각각이 금인 것은 아니다. 왜냐하면 그것으로는 금의 기능을 성취할 수 없기 때문이다. 또한 그것들을 벗어난 다른 법이 금인 것도 아니다. 그러한 것이 존재하지 않기 때문이다. 만약 집합이라면 그것은 단지 개념(paññatti)일 뿐이므로, 그것은 영원함도 무상함도 성립할 수 없다. 금이 그러하듯 팔찌도 단지 개념일 뿐이기 때문이다. 이 예시는 타론자들의 영혼의 실체도 단지 개념일 뿐임을 증명할 뿐이니, 어떻게 그것에 영원함이나 무상함이 있겠는가? 너무 번잡하게 설명할 필요는 없다.

---

เหวตฺถิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

헤왓티까(Hevatthi) 논의의 주해가 끝났다.

---

มหาวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마하왁가(Mahāvagga, 대품)의 주해가 끝났다.

---

๒. ทุติยวคฺโค

2. 제2품

---

๑. ปรูปหารวณฺณนา

1. 빠루빠하라(Parūpahāra, 타인의 공양)에 대한 주해

---

๓๐๗. วิกฺขมฺภิตราคาว อวิกฺขมฺภิตราคานํ อธิมานิกตาย อสมฺภวโตติ ยาว อธิมานิกํ, ตาว สมฺปชานา นิทฺทํ โอกฺกมนฺตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘อธิมานิกาน’’นฺติ [Pg.104] อิทํ ภูตปุพฺพคติยา วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อธิมานิกปุพฺพา อธิปฺเปตา สิยุ’’นฺติ.

307. 탐욕을 억누르지 못한 자들에게는 아만(adhimānika)이 있을 수 없으므로, 아만이 있는 한은 알아차리면서 잠에 든다는 뜻이다. '아만이 있는 자들에게'라는 이 표현은 과거의 상태를 근거로 말한 것이므로 '이전에 아만이 있었던 자들이 의도된 것이다'라고 하였다.

---

๓๐๘. ยํ วิมติคาหการณํ วุจฺจมานํ, ตํ ‘‘หนฺท หี’’ติ ปรํ โชเตตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘การณตฺเถติ ยุตฺต’’นฺติ. วิมติคาหสฺส ปน นิจฺฉิตตํ ‘‘หนฺท หี’’ติ ปรํ โชเตตีติ วุตฺตํ ‘‘วจสายตฺเถ’’ติ.

308. 의심을 품는 원인이 설해질 때, 그것을 '자, 보라(handa hi)'라고 하여 상대방에게 밝힌다는 뜻에서 '원인의 의미가 적절하다'라고 하였다. 의심을 품는 것에 대한 확신을 '자, 보라'라고 하여 상대방에게 밝힌다는 것은 '말하는 자의 의도에 따른 의미(vacasāyatthe)'라고 하였다.

---

ปรูปหารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

빠루빠하라(Parūpahāra)에 대한 주해를 마친다.

---

๕. วจีเภทกถาวณฺณนา

5. 와찌베다(Vacībheda, 언어의 분출) 논의에 대한 주해

---

๓๒๖. โสติ ปฐมมคฺคฏฺโฐ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘วิรชํ วีตมลํ ธมฺมจกฺขุํ อุทปาทิ ‘ยํ กิญฺจิ สมุทยธมฺมํ, สพฺพํ ตํ นิโรธธมฺม’’’นฺติ สุตฺตสฺส อตฺถํ อญฺญถา คเหตฺวา อุทยพฺพยานุปสฺสนานิสฺสนฺเทน มคฺคกฺขเณปิ ทุกฺขนฺติ วิปสฺสนา อุปฏฺฐาติ, ตสฺมา ‘‘โส ทุกฺขมิจฺเจว วาจํ ภาสตี’’ติ วทนฺติ.

326. '그'는 첫 번째 도에 머무는 자이다. '그러므로'란 '무엇이든 일어나는 성질의 것은 그 모두가 멸하는 성질의 것이다'라는 경의 의미를 잘못 이해하여, 생멸의 관찰의 결과로 도의 찰나에도 고통이라고 위빳사나가 나타나기 때문에, '그는 오직 고통이라고만 말을 한다'라고 주장하는 것이다.

---

๓๒๘. อิจฺฉิเตติ ปรวาทินา สมฺปฏิจฺฉิเต. อาโรปิเตติ ยุตฺตินิทฺธารเณน ตสฺมึ อตฺเถ ปติฏฺฐาปิเต ยุชฺชติ, วจีสมุฏฺฐาปนกฺขณโต ปน ปจฺฉา ตํ สทฺทํ สุณาตีติ อิจฺฉิเต น ยุชฺชติ โสตวิญฺญาณสฺส ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน อตฺตนา นิจฺฉาริตํ สทฺทํ อตฺตนาปิ สุณาติ, ตสฺมา โสตวิญฺญาณํ ‘‘เยน ตํ สทฺทํ สุณาตี’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

328. '원하는 것에서'란 타론자에 의해 받아들여진 것을 말한다. '설정된 것에서'란 논리적 확정에 의해 그 의미에 안착된 것에서 적절하지만, 언어가 분출되는 찰나 이후에 그 소리를 듣는 것이라고 한다면, 원하는 것에는 적절하지 않다. 이식(sotaviññāṇa)은 현재의 대상을 가지기 때문이라는 뜻이다. 그러나 스스로 내뱉은 소리를 스스로도 듣기 때문에, 이식은 '그것으로써 그 소리를 듣는다'라고 주석서에서 말한 것으로 보아야 한다.

---

๓๓๒. โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณติ ปฐมชฺฌานิกสฺส ปฐมมคฺคสฺส ขเณ. อภิภูสุตฺตาหรเณ อธิปฺปาโย วตฺตพฺโพติ เอเตน ตทาหรณสฺส อสมฺพนฺธตํ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘ตสฺมา อสาธก’’นฺติ.

332. '출세간의 도의 찰나에'란 초선의 첫 번째 도의 찰나에를 의미한다. 아비부 경(Abhibhūsutta)을 인용함에 있어서 그 의도가 설명되어야 한다는 것은, 그 인용이 부적절함을 보여주는 것이다. 그래서 '그러므로 증명되지 않는다'라고 하였다.

---

วจีเภทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

와찌베다(Vacībheda) 논의에 대한 주해를 마친다.

---

๗. จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา

7. 찟똿티티(Cittaṭṭhiti, 마음의 머묾) 논의에 대한 주해

---

๓๓๕. เอวนฺติ ‘‘เอกจิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ วุตฺตากาเรน. อญฺญตฺถาติ อรูปภวโต อญฺญสฺมึ. เอเตนาติ ‘‘เอกเมว จิตฺตํ อารุปฺเป ติฏฺฐติ[Pg.105], ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ เอวํวาทินา ทุติยาปิ อฑฺฒกถา ปสฺสิตพฺพา ปฐมกถาย จิรกาลาวฏฺฐานวจนสฺส อญฺญทตฺถุ ภาววิภาวนโตติ อธิปฺปาโย. ปุริมายาติ ‘‘ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ ปญฺหโต ปุริมาย. ตตฺถ หิ ‘‘วสฺสสตํ ติฏฺฐตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ อนุญฺญา กตา, ปจฺฉิมายํ ปน ‘‘มนุสฺสานํ เอกํ จิตฺตํ ยาวตายุกํ ติฏฺฐตี’’ติ ‘‘น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ ปฏิกฺเขโป กโต. อวิโรโธ วิภาเวตพฺโพ, ยโต ตตฺเถว อนุญฺญา กตา, น ปจฺฉาติ อธิปฺปาโย. วสฺสสตาทีติ จ อาทิ-สทฺเทน น เกวลํ ‘‘ทฺเว วสฺสสตานี’’ติ เอวมาทิเยว สงฺคหิตํ, อถ โข ‘‘เอกํ จิตฺตํ ทิวสํ ติฏฺฐตี’’ติ เอวมาทิปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ปญฺโห สกวาทินา ปุจฺฉิโต วิย วุตฺโต’’ติ อิทํ วิจาเรตพฺพํ. ‘‘มุหุตฺตํ มุหุตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ปญฺโห ปรวาทิสฺส. ‘‘อุปฺปาทวยธมฺมิโน’’ติอาทิสุตฺตตฺถวเสน ปฏิญฺญา สกวาทิสฺสาติ หิ วุตฺตํ.

335. '이와 같이'란 '하나의 마음이 수명이 다할 때까지 머문다'라고 설해진 방식대로이다. '다른 곳에서'란 무색계 이외의 다른 곳에서를 말한다. '이것으로써'란 '오직 하나의 마음만이 무색계에서 머물며, 수명이 다할 때까지 머문다'라고 주장하는 자는 두 번째 주석서도 살펴보아야 한다. 첫 번째 논의에서 오랜 시간 동안 머문다는 말이 단지 존재의 상태를 밝히기 위한 것이기 때문이라는 뜻이다. '이전의 것에 의해서'란 '수명이 다할 때까지 머무는가?'라는 질문 이전의 것에 의해서이다. 거기서 '백 년 동안 머무는가?'라는 질문에 대해 '그렇다'라는 허용이 이루어졌으나, 나중에는 '인간의 하나의 마음이 수명이 다할 때까지 머무는가?'에 대해 '그렇게 말해서는 안 된다'라고 부정이 이루어졌다. 모순 없음이 규명되어야 하는데, 왜냐하면 거기서만 허용이 이루어졌고 나중에는 아니기 때문이라는 뜻이다. '백 년 등'에서 '등(ādi)'이라는 단어로는 단지 '이백 년' 등만이 포함되는 것이 아니라, '하나의 마음이 하루 동안 머문다' 등도 포함되는 것으로 보아야 한다. ''찰나 찰나에 일어난다'는 질문은 자론자가 질문한 것처럼 설해졌다'는 점은 고찰해 보아야 한다. '찰나 찰나에 일어난다'는 질문은 타론자의 것이고, '생겨나고 사라지는 성질의 것들이다'라는 등의 경전의 의미에 근거한 인정은 자론자의 것이라고 설해졌기 때문이다.

---

จิตฺตฏฺฐิติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

찟똿티티(Cittaṭṭhiti) 논의에 대한 주해를 마친다.

---

๙. อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา

9. 아누뿝바비사마야(Anupubbābhisamaya, 점진적 깨달음) 논의에 대한 주해

---

๓๓๙. ‘‘ตานิ วา จตฺตาริปิ ญาณานิ เอโก โสตาปตฺติมคฺโคเยวาติ ปฏิชานาตี’’ติ อิมํ สนฺธายาห ‘‘อถ วา’’ติอาทิ. จตุนฺนํ ญาณานนฺติ ทุกฺเขญาณาทีนํ จตุนฺนํ ญาณานํ. เอกมคฺคภาวโตติ โสตาปตฺติอาทิเอกมคฺคภาวโต. กเมน ปวตฺตมานานิปิ หิ ตานิ ญาณานิ ตํตํมคฺคกิจฺจสฺส สาธนโต เอโกเยว มคฺโค โหตีติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘เอกมคฺคสฺส…เป… ปฏิชานาตี’’ติ.

339. ‘그 네 가지 지혜들도 오직 하나의 예류도라고 확언한다’라는 것을 근거로 ‘또는’ 등을 설하였다. ‘네 가지 지혜’란 괴로움에 대한 지혜 등 네 가지 지혜를 말한다. ‘하나의 도라는 상태로부터’란 예류도 등 하나의 도라는 상태로부터이다. 왜냐하면 순차적으로 일어나는 그 지혜들이라 할지라도 각각의 도의 역할을 성취하기 때문에 오직 하나의 도가 된다는 뜻이다. 그래서 ‘하나의 도의... (중략) ... 확언한다’라고 설하였다.

---

๓๔๔. ทสฺสเนติ มคฺคทสฺสเน.

344. ‘봄(dassana)에서’란 도의 봄(maggadassana)에서이다.

---

๓๔๕. ธมฺมตฺถานํ เหตุผลภาวโต ธมฺมตฺถปฏิสมฺภิทานํ สิยา โสตาปตฺติผลเหตุตา, ตทภาวโต น อิตรปฏิสมฺภิทานนฺติ อาห ‘‘นิรุตฺติ…เป… วิจาเรตพฺพ’’นฺติ. สพฺพาสมฺปิ ปน ปฏิสมฺภิทานํ ปฐมผลสจฺฉิกิริยาเหตุตา วิจาเรตพฺพา มคฺคาธิคเมเนว ลทฺธพฺพตฺตา ผลานํ วิย, ตสฺมา ‘‘อฏฺฐหิ ญาเณหี’’ติ เอตฺถ นิกฺเขปกณฺเฑ อาคตนเยน ทุกฺขาทิญาณานํ ปุพฺพนฺตาทิญาณานญฺจ วเสน ‘‘อฏฺฐหิ ญาเณหี’’ติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ.

345. 법(dhamma)과 의미(attha)의 원인과 결과의 상태로부터 법무애해와 의무애해에 대해 예류과의 원인이 될 수 있지만, 그것이 없기 때문에 다른 무애해는 아니라고 하며 ‘언어(nirutti) ... (중략) ... 고찰되어야 한다’라고 설하였다. 그러나 모든 무애해에 대해서도 첫 번째 과의 실현의 원인 됨이 고찰되어야 하니, 도의 증득으로만 얻어질 수 있는 것이 과(果)들과 같기 때문이다. 그러므로 ‘여덟 가지 지혜로써’라는 여기 닉케파깐다(Nikkhepakaṇḍe)에서 전해지는 방식에 따라 괴로움 등에 대한 지혜와 과거제 등에 대한 지혜에 의해 ‘여덟 가지 지혜로써’라고 함이 타당한 것처럼 보인다.

---

อนุปุพฺพาภิสมยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

차제현관론(Anupubbābhisamayakathā)의 주해를 마친다.

---

๑๐. โวหารกถาวณฺณนา

10. 언설론(Vohārakathā)의 주해

---

๓๔๗. วิสยวิสยีสูติ [Pg.106] รูปจกฺขาทิเก สนฺธายาห. เต หิ รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนตฺตา เอกนฺเตน โลกิยา. วิสยสฺเสวาติ สทฺทสฺเสว. โส หิ โวหริตพฺพโต โวหารกรณตาย จ ‘‘โวหาโร’’ติ ปาฬิยํ วุตฺโต. นตฺเถตฺถ การณํ วิสยีนํ วิสยสฺสปิ อาสวาทิอนารมฺมณตาภาวโต. อสิทฺธโลกุตฺตรภาวสฺส เอกนฺตสาสวตฺตา ตสฺส สทฺทายตนสฺส ยถา โลกุตฺตรตา ตว มเตนาติ อธิปฺปาโย.

347. ‘대상과 주체에서’란 형상과 눈 등을 근거로 설한 것이다. 그것들은 물질의 무더기(rūpakkhandha)에 포함되기에 전적으로 세간적이다. ‘대상의’란 소리의 대상의이다. 그것은 언설되어야 하는 것이고 언설의 수단이기에 빠알리에서 ‘언설(vohāra)’이라 불렸다. 여기서 주체들이나 대상이 번뇌 등의 대상이 되지 않는 상태가 결여되었기 때문에 원인은 없다. 출세간의 상태가 성립되지 않는 전적으로 번뇌가 함께하는 그 소리 감각장소(saddāyatana)가 그대의 견해에 따르면 어떻게 출세간적인가라는 뜻이다.

---

ปฏิหญฺเญยฺยาติ อิทํ ปริกปฺปวจนํ. ปริกปฺปวจนญฺจ อยาถาวนฺติ อาห ‘‘น หิ…เป… อตฺถี’’ติ. น หิ ชลํ อนลนฺติ ปริกปฺปิตํ ทหติ ปจติ วา. กึ โลกิเยน ญาเณน ชานิตพฺพโต โลกิโย รูปายตนาทิ วิย, อุทาหุ โลกุตฺตโร ปจฺจเวกฺขิยมานมคฺคาทิ วิยาติ เอวเมตฺถ เหตุสฺส อเนกนฺตภาโว เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘โลกิเย โลกุตฺตเร จ สมฺภวโต’’ติ.

‘부딪힐 것이다’라는 것은 가설의 말이다. 가설의 말이 사실이 아니라고 ‘진실로 ... (중략) ... 아니다’라고 설하였다. 왜냐하면 물을 불이라고 가설한다고 해서 그것이 태우거나 익히지는 않기 때문이다. 세간적인 지혜에 의해 알아지는 것이기 때문에 형상 감각장소 등처럼 세간적인가, 아니면 반조되는 도 등처럼 출세간적인가? 이와 같이 여기서 원인의 불확정성(anekantabhāva)을 알아야 한다. 그래서 ‘세간적인 것과 출세간적인 것에서 발생하기 때문에’라고 설하였다.

---

โวหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

언설론의 주해를 마친다.

---

๑๑. นิโรธกถาวณฺณนา

11. 소멸론(Nirodhakathā)의 주해

---

๓๕๓. เยสํ ทฺวินฺนนฺติ เยสํ ทฺวินฺนํ ทุกฺขสจฺจานํ. ทฺวีหิ นิโรเธหีติ อปฺปฏิสงฺขาปฏิสงฺขาสงฺขาเตหิ ทฺวีหิ นิโรเธหิ. ตตฺถ ทุกฺขาทีนํ ปฏิสงฺขาติ ปฏิสงฺขา, ปญฺญาวิเสโส. เตน วตฺตพฺโพ นิโรโธ ปฏิสงฺขานิโรโธ. โย สาสเวหิ ธมฺเมหิ วิสํโยโคติ วุจฺจติ, โย ปจฺจยเวกลฺเลน ธมฺมานํ อุปฺปาทสฺส อจฺจนฺตวิพนฺธภูโต นิโรโธ, โส ปฏิสงฺขาย นวตฺตพฺพโต อปฺปฏิสงฺขานิโรโธ นามาติ ปรวาทิโน ลทฺธิ. ปฏิสงฺขาย วินา นิรุทฺธาติ ปจฺจยเวกลฺเลน อนุปฺปตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘น อุปฺปชฺชิตฺวา ภงฺคา’’ติ. อนุปฺปาโทปิ หิ นิโรโธติ วุจฺจติ ยโต ‘‘อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตี’’ติ ลกฺขณุทฺเทสสฺส ปฏิโลเม ‘‘อิมสฺส นิโรธา อิทํ นิรุชฺฌตี’’ติ ทสฺสิโต. เตนาติ ปฏิสงฺขาย นิโรธสฺส ขณิกนิโรธสฺส จ อิธ นาธิปฺเปตตฺตา.

353. ‘어떤 두 가지의’란 어떤 두 가지 괴로움의 진리의이다. ‘두 가지 소멸로써’란 비택멸과 택멸이라 일컬어지는 두 가지 소멸로써이다. 거기서 괴로움 등에 대한 철저한 분석이 택멸(paṭisaṅkhā)이니, 곧 지혜의 수승함이다. 그것에 의해 설해져야 할 소멸이 택멸소멸이다. 번뇌가 있는 법들과의 분리라고 불리는 것, 조건의 결여로 인해 법들의 생겨남에 대해 절대적인 장애가 된 소멸, 그것은 택멸에 의해 설해질 수 없기에 ‘비택멸소멸’이라 부른다는 것이 타파론자의 견해이다. ‘택멸 없이 소멸했다’란 조건의 결여로 인해 생겨나지 않음을 근거로 설한 것이다. 그래서 ‘태어난 뒤의 파괴가 아니다’라고 설하였다. 불생(不生) 또한 소멸이라 불리는데, ‘이것이 생겨남으로써 이것이 생겨난다’라는 특징의 제시와 반대로 ‘이것이 소멸함으로써 이것이 소멸한다’라고 나타나기 때문이다. ‘그것에 의해’란 택멸에 의한 소멸과 찰나적 소멸이 여기서 의도되지 않았기 때문이다.

---

นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소멸론의 주해를 마친다.

---

ทุติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제2품(Dutiyavagga)의 주해를 마친다.

---

๓. ตติยวคฺโค

3. 제3품

---

๑. พลกถาวณฺณนา

1. 힘론(Balakathā)의 주해

---

๓๕๔. นิทฺเทสโตติ [Pg.107] ‘‘อฏฺฐานเมตํ อนวกาโส’’ติอาทินา นิทฺทิฏฺฐปฺปการโต. โส ปน ยสฺมา วิตฺถาโร โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘วิตฺถารโต’’ติ. สพฺพํ กิเลสาวรณาทึ, ตเมว ปจฺเจกํ ปวตฺติอาการเภทโต สพฺพาการํ. ‘‘สพฺพ’’นฺติ หิ อิทํ สรูปโต คหณํ, ‘‘สพฺพาการโต’’ติ ปวตฺติอาการเภทโต. ภควา หิ ธมฺเม ชานนฺโต เตสํ อาการเภเท อนวเสเสตฺวาว ชานาติ. ยถาห ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพาการโต พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕). อุทฺเทสโตติ เอกเทสโต. เอกเทโส จ วิตฺถาโร น โหตีติ อาห ‘‘สงฺเขปโต’’ติ. ยถา ชานนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อุทฺเทสมตฺเตนปีติ ทิฏฺฐิคตยถาภูตญาณาทิปฺปเภทานํ อาสยาทีนํ อุทฺเทสมตฺเตนปิ. เตนาห ‘‘อินฺทฺริยานํ ติกฺขมุทุภาวชานนมตฺตํ สนฺธายา’’ติ. เถเรนาติ อนุรุทฺธตฺเถเรน. เอวเมวาติ อุทฺเทสโต ฐานาทิมตฺตชานนากาเรเนว. สฺวายมตฺโถ สกวาทินาปิ อิจฺฉิโตเยวาติ อาห ‘‘กถมยํ โจเทตพฺโพ สิยา’’ติ.

354. ‘설명(niddesa)으로부터’란 ‘이러한 경우는 있을 수 없으며, 가능하지 않다’ 등의 방식으로 설명된 방식으로부터이다. 그런데 그것은 상세한 것이기에 ‘상세히’라고 설하였다. 모든 번뇌의 장애 등을, 바로 그것을 각각의 일어나는 양상의 차별에 따라 ‘모든 양상으로’라고 한다. ‘모든’이란 그 자체를 취하는 것이고, ‘모든 양상으로’란 일어나는 양상의 차별에 따른 것이다. 왜냐하면 세존께서는 법들을 아실 때 그것들의 양상의 차별을 남김없이 아시기 때문이다. ‘모든 법들은 모든 양상으로 복되신 부처님의 지혜의 문에 들어온다’라고 설하신 바와 같다. ‘제시(uddesa)로부터’란 일부분으로부터이다. 일부분은 상세한 것이 아니기에 ‘간략히’라고 설하였다. ‘아는 바와 같이’라고 연결된다. ‘제시만으로도’란 견해에 빠진 여실한 지혜 등의 차별인 성향 등의 제시만으로도라는 뜻이다. 그래서 ‘기능(indriya)의 예리함과 둔함의 상태를 아는 것만을 근거로’라고 설하였다. ‘장로에 의해’란 아누룻다 장로에 의해이다. ‘그와 같이’란 제시로부터 처(處) 등을 아는 방식만으로이다. 이 뜻은 자종(自宗)의 논사도 원하는 바이기에 ‘어떻게 이것이 비판받을 수 있겠는가’라고 설하였다.

---

๓๕๖. เสเสสูติ อินฺทฺริยปโรปริยตฺตญาณโต เสเสสุ. ปฏิกฺเขโปติ อสาธารณตาปฏิกฺเขโป. นนุ จ เสสานํ อสาธารณตาปิ อตฺถีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ฐานา…เป… อธิปฺปาโย’’ติ.

356. ‘나머지들에서’란 기능의 예리함과 둔함에 대한 지혜를 제외한 나머지들에서이다. ‘부정’이란 불공유성에 대한 부정이다. ‘나머지 것들도 불공유성이 있지 않은가’라는 반문을 근거로 ‘처(處)... (중략) ... 뜻이다’라고 설하였다.

---

พลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

힘론의 주해를 마친다.

---

๒. อริยนฺติกถาวณฺณนา

2. 성스러운 도론(Ariyantikathā)의 주해

---

๓๕๗. สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺสาติ ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิเตน สตฺเตน สุญฺเญ สงฺขาเร สนฺธาย ‘‘สุญฺญตญฺจ มนสิ กโรตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิชานนฺตสฺส. ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานํ กถํ อาปชฺชติ ฐานาฐานภูเต สงฺขาเร วุตฺตนเยน สุญฺญตํ มนสิ กโรนฺตสฺสาติ อธิปฺปาโย. ยถาวุตฺตนเยนาติ ‘‘ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิเตน สตฺเตน สุญฺญา [Pg.108] ปญฺจกฺขนฺธา’’ติ ปกาเรน นเยน. อถ วา ยถาวุตฺตนเยนาติ ‘‘ฐานาฐานมนสิกาโร สงฺขารารมฺมโณ, สุญฺญตามนสิกาโร นิพฺพานารมฺมโณ’’ติ เอวํ วุตฺตนเยน. ‘‘สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺสา’’ติ วุตฺตตฺตา ‘‘ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานํ กถํ อาปชฺชตี’’ติ อาห. สตฺตสุญฺญตาย สุญฺญตฺเตปิ สงฺขารานํ อญฺโญว ฐานาฐานมนสิกาโร, อญฺโญ สุญฺญตามนสิกาโรติ ยุชฺชเตว ทฺวินฺนํ ผสฺสานํ สโมธานาปตฺติโจทนา, สงฺขาเร สนฺธาย ปฏิชานนฺตสฺส ปน กถํ อริยภาวสิทฺธิ ฐานาฐานญาณาทีนนฺติ วิจาเรตพฺพํ. กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตาย. อุมฺมตฺตกปจฺฉิสทิโส หิ ปรวาทิวาโท. อญฺเญสุปิ ฐาเนสุ อีทิเสสุ เอเสว นโย. อาโรเปตฺวาติ อิตฺถิปุริสาทิอาการํ, สตฺตาการเมว วา อสนฺตํ รูปาทิอุปาทาเน อาโรเปตฺวา. อภูตาโรปนญฺเหตฺถ ปณิทหนนฺติ อธิปฺเปตํ. เตนาห ‘‘ปริกปฺปนวเสนา’’ติ. โสติ ยถาวุตฺโต ปณิธิ. เอกสฺมิมฺปิ ขนฺเธ.

357. ‘형성된 것들(saṅkhāra)을 대상으로 하여 인정하는 자에게’라는 말은 견해(diṭṭhi)로써 상정된 중생이라는 존재가 비어 있는 형성된 것들을 대상으로 하여 ‘공성(suññatā)을 마음에 잡도리한다’는 질문에 ‘그렇다’라고 인정하는 자를 가리킨다. ‘두 가지 접촉(phassa)의 결합이 어떻게 발생하는가?’라는 말은 처와 비처(ṭhānāṭhāna)의 상태가 된 형성된 것들에 대하여 앞에서 언급한 방식대로 공성을 마음에 잡도리하는 자에 대한 의미이다. ‘앞에서 언급한 방식대로’라는 것은 ‘견해로써 상정된 중생에 의해 다섯 가지 무더기(pañcakkhandha)가 비어 있다’는 방식이다. 혹은 ‘앞에서 언급한 방식대로’라는 것은 ‘처와 비처의 마음에 잡도리는 형성된 것들을 대상으로 하고, 공성의 마음에 잡도리는 열반을 대상으로 한다’고 이와 같이 언급된 방식을 말한다. ‘형성된 것들을 대상으로 하여 인정하는 자에게’라고 언급되었기 때문에 ‘두 가지 접촉의 결합이 어떻게 발생하는가?’라고 말한 것이다. 중생의 공함에 의해 비어 있더라도 형성된 것들에 대해 처와 비처의 마음에 잡도리는 하나이고 공성의 마음에 잡도리는 다른 것이므로, 두 가지 접촉의 결합이 발생한다는 반박은 타당하다. 그러나 형성된 것들을 대상으로 하여 인정하는 자에게 어떻게 처와 비처를 아는 지혜 등이 성스러운 상태로 성취되는지에 대해서는 고찰해 보아야 한다. 아니면 이런 논리적 사유가 무슨 소용이 있겠는가? 타설자(paravāda)의 주장은 마치 미친 사람의 바구니와 같기 때문이다. 다른 곳에서도 이와 같은 경우에는 이 방식이 적용된다. ‘투영하여(āropetvā)’라는 것은 여자나 남자 등의 형태를, 혹은 존재하지 않는 중생의 형태만을 색(rūpa) 등의 취착의 대상에 투영하는 것을 말한다. 여기서 ‘의도함(paṇidahana)’은 존재하지 않는 것을 투영하는 것이라고 의도된 것이다. 그래서 ‘상정함에 의해서(parikappanavasena)’라고 하였다. ‘그것(so)’은 앞에서 언급한 의도(paṇidhi)를 말한다. 하나의 무더기에서도 마찬가지이다.

---

อริยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성스러운 자에 관한 논의(Ariyantikathā)의 해설이 끝났다.

---

๔. วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา

4. 해탈하고 있는 자에 관한 논의(Vimuccamānakathā)의 해설

---

๓๖๖. มคฺคกฺขเณ จิตฺตํ เอกเทเสน วิมุตฺตํ เอกเทเสน อวิมุตฺตนฺติ อยํ ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมาน’’นฺติ ลทฺธิยา โทโส. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เอกเทสํ วิมุตฺตํ, เอกเทสํ อวิมุตฺต’’นฺติ. อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตญฺหิ ตทา สมุจฺเฉทวิมุตฺติยา วิมุตฺเตกเทเสน วิมุจฺจมานนฺติสฺส ลทฺธี’’ติ ทสฺสิโตวายมตฺโถ. วิปฺปกตนิทฺเทเสติ วิมุจฺจนกิริยาย อปริโยสิตตานิทฺเทเส. ยํ สนฺธายาห ‘‘วิมุตฺตํ วิมุจฺจมานนฺติ วิปฺปกตภาเวน วุตฺตตฺตา’’ติ. เตนาติ ปรวาทินา. วิมุจฺจ…เป… วุตฺตํ วิมุจฺจมานสฺส วิมุตฺตภาวาภาวโต, วิมุตฺตเภเทน ปน ตถา วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. สติ จ โทเส วิปฺปกตนิทฺเทเสติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. เอกเทโส วิเสสนํ โหติ นิปฺปเทสวิมุตฺติยา อวิจฺฉินฺนโต. ผลจิตฺเตนาติ ปฐมผลจิตฺเตน อุปฺปนฺเนน.

366. 도의 순간(maggakkhaṇe)에 마음이 한 부분은 해탈하고 한 부분은 해탈하지 않았다는 것은 ‘해탈한 자가 해탈하고 있다’는 견해의 오류이다. 그래서 ‘한 부분은 해탈하고, 한 부분은 해탈하지 않았다’고 말한 것이다. 주석서에서도 ‘그것은 그때 절단에 의한 해탈(samucchedavimutti)로 해탈한 부분에 의해 해탈하고 있다는 것이 그의 견해이다’라고 이 뜻을 보여주었다. ‘수행 중의 설명(vippakataniddese)’은 해탈하는 작용이 끝나지 않았다는 설명이다. 그것을 대상으로 하여 ‘해탈한 자가 해탈하고 있다는 것은 수행 중인 상태로 언급되었기 때문이다’라고 말하였다. ‘그것에 의해’라는 것은 타설자에 의해서이다. ‘해탈하고… (vimucca…pe…)’라는 말은 해탈하고 있는 자가 해탈했는지의 여부에 대해 언급된 것인데, 해탈의 차이에 따라 그렇게 언급되었다는 의미이다. 오류가 있을 때 ‘수행 중의 설명에서’라고 가져와서 연결해야 한다. ‘한 부분’은 전체적인 해탈에서 끊어지지 않았기 때문에 수식어가 된다. ‘과(phala)의 마음으로’라는 것은 첫 번째 과의 마음이 일어남으로써라는 뜻이다.

---

วิมุจฺจมานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해탈하고 있는 자에 관한 논의의 해설이 끝났다.

---

๕. อฏฺฐมกกถาวณฺณนา

5. 여덟 번째 사람에 관한 논의(Aṭṭhamakakathā)의 해설

---

๓๖๘. ปหีนา [Pg.109] นาม ภเวยฺยุํ, น ปหิยฺยมานาติ อธิปฺปาโย.

368. ‘버려진 것(pahīnā)’이라 불려야 하며, ‘버려지고 있는 것(pahiyyamānā)’이 아니라는 의미이다.

---

อฏฺฐมกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여덟 번째 사람에 관한 논의의 해설이 끝났다.

---

๖. อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

6. 여덟 번째 사람의 기능에 관한 논의(Aṭṭhamakassa indriyakathā)의 해설

---

๓๗๑. โลกุตฺตรานํเยว สทฺธาทีนํ อินฺทฺริยภาโว, น โลกิยานนฺติ ปรวาทิโน อธิปฺปายวเสนาห ‘‘อปฺปฏิลทฺธินฺทฺริยตฺตา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิยฺยานิกานิ ภาเวนฺโตติ ยถา นิยฺยานิกา โหนฺติ, เอวํ อุปฺปาเทนฺโต พฺรูเหนฺโต วา. อินฺทฺริยภาวํ ปน ปตฺเตสุ เตสุ ปุน ภาวนากิจฺจํ นตฺถีติ ตสฺส อธิปฺปาโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปน อินฺทฺริยานิ ภาเวนฺโต’’ติ.

371. 출세간의 믿음 등만이 기능(indriya)의 상태를 가지며 세간의 것은 그렇지 않다는 타설자의 의도에 따라 ‘기능을 얻지 못했기 때문에’ 등을 말하였다. 거기서 ‘출리(niyyānika)의 법들을 닦는 자’라는 것은 그것들이 출리의 법이 되도록 이와 같이 일어나게 하거나 증장시키는 자이다. 그러나 기능의 상태에 도달한 그것들에 대해 다시 수행의 역할은 없다는 것이 그의 의도임을 나타내기 위해 ‘기능들을 닦는 것은 아니다’라고 말하였다.

---

อฏฺฐมกสฺส อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여덟 번째 사람의 기능에 관한 논의의 해설이 끝났다.

---

๗. ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา

7. 천안에 관한 논의(Dibbacakkhukathā)의 해설

---

๓๗๓. วิสิโนติ วิเสเสน พนฺธติ วิสยีนํ อตฺตปฏิพนฺธํ กโรตีติ วิสโย, อารมฺมณํ, อนุภวติ เอเตนาติ อานุภาโว, สามตฺถิยํ, พลนฺติ อตฺโถ, โคจรกรณํ โคจโร, วิสเย อานุภาวโคจรา วิสย…เป… จราติ. เตหิ ยถา วิสิฏฺฐํ วิเสสํ โหติ, ตถา ปจฺจยภูเตน ฌานธมฺเมน อาหิตพลํ กตพลาธานํ. วิสยคฺคหณญฺเจตฺถ อานุภาวโคจรกรณานํ ปวตฺติฏฺฐานทสฺสนํ ยตฺถสฺส เตหิ อุปตฺถทฺธตฺตา พลาธานํ ปากฏํ โหติ. เตนาห ‘‘ยาทิเส วิสเย’’ติอาทิ. พลาธานญฺจ อุตฺตริมนุสฺสธมฺมโต มหคฺคตธมฺมวิเสสโต อุปฺปนฺเนหิ ปณีเตหิ จิตฺตชรูเปหิ วิเสสาปตฺติ. ยํ นิสฺสาย ปราวุตฺตีติ เอเก วทนฺติ. ปุริมํ มํสจกฺขุมตฺตเมวาติ ยถาวุตฺตพลาธานโต ปุริมํ มํสจกฺขุมตฺตเมว. วทนฺโต สงฺคหกาโร. วิสยคฺคหณํ ปาฬิยํ กตํ. น วิสยวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ น วิสยสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ. ยโต อุภินฺนมฺปิ รูปายตนเมว วิสโยติ วิสยสฺส สทิสตํ อวิเสสํ อาห, สทิสสฺส วา วิเสสํ ทีเปตีติ โยชนา.

373. ‘대상(visayo)’이란 특별하게 묶는 것, 즉 대상(visayī)들의 자아와 관련된 결합을 만드는 것이며, 그것은 아람마나(ārammaṇa)를 의미한다. 이것으로 경험한다고 하여 ‘위력(ānubhāvo)’이며, 그것은 능력(sāmatthiya)이자 힘(bala)이라는 뜻이다. 대상을 영역으로 삼는 것이 ‘영역(gocaro)’이다. ‘대상에서 위력과 영역… (visaye ānubhāvagocarā…pe… carā)’ 등은 그것들에 의해 어떻게 탁월하게 차이가 나는지, 그와 같이 조건이 된 선정의 법에 의해 부여된 힘, 즉 힘의 부여를 의미한다. 여기서 대상을 취한다는 것은 위력과 영역을 삼는 활동이 일어나는 처소를 보는 것이며, 거기서 그것들에 의해 지탱됨으로써 힘의 부여가 분명해진다. 그래서 ‘어떠한 대상에서’ 등을 말하였다. 그리고 힘의 부여란 초인법(uttarimanussadhamma)으로부터, 즉 고귀한 법(mahaggatadhamma)의 차이로부터 생겨난 수승한 마음에서 생긴 물질(cittajarūpa)로 인한 특별한 성취이다. ‘그것에 의지하여 다른 것들이 일어난다’고 어떤 이들은 말한다. ‘이전의 육안(maṃsacakkhu)일 뿐이다’라는 것은 앞에서 언급한 힘의 부여 이전의 육안일 뿐이라는 것이다. 이렇게 말하는 자는 상가하카로(saṅgahakāro)이다. ‘대상을 취함’은 팔리 본문에서 언급되었다. ‘대상의 차이를 보이기 위함이 아니다’라는 것은 대상의 특별함을 보이기 위함이 아니다. 왜냐하면 두 가지 모두 형색(rūpāyatana)만이 대상이므로 대상의 유사성, 즉 차별 없음을 말하거나, 혹은 유사한 것의 차이를 밝히는 것이라는 연결이다.

---

ธมฺมุปตฺถทฺธ [Pg.110]…เป… อธิปฺปาโย, อญฺญถา ลทฺธิเยว น สิยาติ ภาโว. มคฺโคติ อุปาโย, การณนฺติ อตฺโถ. ปกติจกฺขุมโต เอว หิ ทิพฺพจกฺขุ อุปฺปชฺชติ. กสฺมา? กสิณาโลกํ วฑฺเฒตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส อุปฺปาทนํ, โส จ กสิณมณฺฑเล อุคฺคหนิมิตฺเตน วินา นตฺถิ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘มํสจกฺขุปจฺจยตาทสฺสนตฺถเมว วุตฺต’’นฺติ. เตนาติ ‘‘มคฺโค’’ติ วจเนน. รูปาวจรชฺฌานปจฺจเยนาติ รูปาวจรชฺฌาเนน ปจฺจยภูเตน อุปฺปนฺนานิ รูปาวจรชฺฌานจิตฺตสมุฏฺฐิตานิ. ฌานกมฺมสมุฏฺฐิเตสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตสฺส เหสา ลทฺธิ.

‘법에 의해 지탱된… (Dhammupatthaddha…pe…)’ 등은 의도이며, 그렇지 않으면 견해 자체가 성립되지 않는다는 의미이다. ‘길(maggo)’이란 수단이며 원인이라는 뜻이다. 정상적인 눈을 가진 자에게만 천안이 일어난다. 왜 그런가? 카시나의 빛(kasiṇāloka)을 증장시켜 천안의 지혜를 일으키는데, 그것은 카시나 만다라에서 취한 표상(uggahanimitta) 없이는 불가능하기 때문이다. 그래서 ‘육안이 조건이 됨을 보이기 위해서만 언급되었다’고 하였다. ‘그것에 의해’라는 것은 ‘길(maggo)’이라는 말로써이다. ‘색계 선정이 조건이 됨으로써’라는 것은 색계 선정이라는 조건에 의해 생겨난, 색계 선정의 마음에서 일어난 것들이다. 선정의 업(jhānakamma)에서 일어난 것들에 대해서는 더 말할 필요도 없다. 그것이 그의 견해이다.

---

๓๗๔. เยน ทิพฺพจกฺขุโน ปญฺญาจกฺขุภาวสฺส อิจฺฉเนน ปฏิชานเนน. ตีณิ จกฺขูนิ มํสทิพฺพปญฺญาจกฺขูนิ จกฺขุนฺตรภาวํ วทโต ภเวยฺยุํ, ตสฺมา ตํ น อิจฺฉตีติ อตฺโถ.

374. 천안이 통찰의 눈(paññācakkhu)의 상태이기를 바라는 인정함에 의해서이다. 육안, 천안, 통찰의 눈이라는 세 가지 눈의 차별을 말하는 자에게는 (그것이) 있을 것이므로, 그것을 원하지 않는다는 뜻이다.

---

ทิพฺพจกฺขุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

천안에 관한 논의의 해설이 끝났다.

---

๙. ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา

9. 업에 따라 태어나는 지혜에 관한 논의(Yathākammūpagatañāṇakathā)의 해설

---

๓๗๗. ทิพฺพจกฺขุปาทกตฺตา ‘‘ยถากมฺมูปคตญาณสฺส อุปนิสฺสเย ทิพฺพจกฺขุมฺหี’’ติ วุตฺตํ, น ยถากมฺมูปคตชานนกิจฺจเก ทิพฺพจกฺขุมฺหิ ตสฺส ตํกิจฺจกตาภาวโต. ยโต ยํ อนญฺญํ, ตมฺปิ ตโต อนญฺญเมวาติ อาห ‘‘อิมินา…เป… ภวิตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ อตฺถนฺตรภาวํ นิวาเรตีติ ทิพฺพจกฺขุญาณสฺส ปกฺขิกตฺตา ยถากมฺมูปคตญาณสฺส ตโต อตฺถนฺตรภาวํ นิวาเรติ. ตสฺส หิ ตํ ปริภณฺฑญาณํ. ทิพฺพจกฺขุสฺส ยถากมฺมูปคตญาณโต อตฺถนฺตรภาวํ น นิวาเรติ อตปฺปกฺขิกตฺตาติ อธิปฺปาโย. ทิพฺพจกฺขุสฺส ยถากมฺมูปคตญาณกิจฺจตา ปรวาทินา อิจฺฉิตา, น ยถากมฺมูปคตญาณสฺส ทิพฺพจกฺขุกิจฺจตาติ ตมตฺถํ ‘‘ยถากมฺมูปคตญาณเมว ทิพฺพจกฺขุ’’นฺติ เอตฺถ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เอว-สทฺโท จา’’ติอาทิมาห.

377. ‘천안(天眼)을 근거로 하는 것’이란 “업에 따라 태어나는 자들을 아는 지혜(업구지, 業句智)의 의지처로서의 천안에서”라고 설해진 것이지, 업에 따라 태어나는 자들을 아는 작용을 가진 천안에서의 의미는 아니다. 그 작용이 천안에 있지 않기 때문이다. 무엇이 다른 것과 다르지 않다면, 그것도 그 다른 것과 다르지 않다는 의미로 “이것으로... 되어야 한다”라고 하였다. 거기서 ‘다른 존재가 됨을 부정한다’는 것은, 천안의 지혜의 편에 속하기 때문에 업구지가 그것(천안)과 다른 존재가 됨을 부정하는 것이다. 참으로 그것은 그것의 부수적인 지혜이다. 천안이 업구지와 다른 존재가 됨을 부정하지 않는 것은 그 편에 속하지 않기 때문이라는 뜻이다. 천안이 업구지의 작용을 한다는 것은 타론자의 견해이지, 업구지가 천안의 작용을 한다는 것은 아니므로, 그 의미를 “업구지가 바로 천안이다”라는 구절에 결합하여 보여주기 위해 “에바(eva)라는 단어는 또한” 등으로 시작하는 말을 하였다.

---

ยถากมฺมูปคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업구지론(業句智論)에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๐. สํวรกถาวณฺณนา

10. 단속론(斷俗論)에 대한 설명.

---

๓๗๙. อาฏานาฏิยสุตฺเต [Pg.111] ‘‘สนฺติ, ภิกฺขเว, ยกฺขา เยภุยฺเยน ปาณาติปาตา อปฺปฏิวิรตา’’ติ (ที. นิ. ๓.๒๗๖, ๒๘๖) อาคตตฺตา จาตุมหาราชิกานํ สํวราสํวรสพฺภาโว อวิวาทสิทฺโธ. ยตฺถ ปน วิวาโท, ตเมว ทสฺเสนฺเตน ตาวตึสาทโย คหิตาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘จาตุมหาราชิกาน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวํ สตีติ ยทิ ตาวตึเสสุ สํวราสํวโร นตฺถิ, เอวํ สนฺเต. สุราปานนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สุยฺยตี’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. กถํ สุยฺยตีติ? วุตฺตญฺเหตํ กุมฺภชาตเก –

379. 아타나티야 경(Āṭānāṭiyasutte)에서 “비구들이여, 야차들은 대체로 살생을 멀리하지 않는다”라고 나오기 때문에 사천왕천의 신들에게 단속(saṃvara)과 비단속(asaṃvara)이 존재함은 논쟁의 여지 없이 증명된다. 그러나 논쟁이 있는 부분에 대해서만 보여주기 위해 삼십삼천 등을 거론했다는 이 의미를 나타내기 위해 “사천왕천의 신들의”라고 말하였다. “이와 같이 된다면”이란 만약 삼십삼천에 단속과 비단속이 없다면, 그러할 때라는 뜻이다. “술을 마심(surāpāna)”이라는 구절에서도 “들린다”라는 단어를 가져와 연결해야 한다. 어떻게 들리는가? 금배 자타카(Kumbhajātake)에서 다음과 같이 설해졌기 때문이다.

---

‘‘ยํ เว ปิวิตฺวา ปุพฺพเทวา ปมตฺตา,ติทิวา จุตา สสฺสติยา สมายา;

ตํ ตาทิสํ มชฺชมิมํ นิรตฺถํ,ชานํ มหาราช กถํ ปิเวยฺยา’’ติ. (ชา. ๑.๑๖.๕๘);

“참으로 그것을 마시고 옛 신들은 방일하여, 상주하는 곳인 삼십삼천에서 떨어졌나니, 대왕이여, 그와 같은 무익한 술임을 알면서 어찌 마시겠습니까?”

---

ตตฺถ ปุพฺพเทวา นาม อสุรา. เต หิ ตาวตึสานํ อุปฺปตฺติโต ปุพฺพเทวาติ ปญฺญายึสุ. ปมตฺตาติ สุราปาเนน ปมาทํ อาปนฺนา. ติทิวาติ มนุสฺสจาตุมหาราชิกโลเก อุปาทาย ตติยโลกภูตา เทวฏฺฐานา, นามเมว วา เอตํ ตสฺส เทวฏฺฐานสฺส. สสฺสติยาติ เกวลํ ทีฆายุกตํ สนฺธาย วทติ. สมายา สห อตฺตโน อสุรมายาย, อสุรมนฺเตหิ สทฺธึ จุตาติ อตฺโถ. อฏฺฐกถายญฺจ วุตฺตํ ‘‘อาคนฺตุกเทวปุตฺตา อาคตาติ เนวาสิกา คนฺธปานํ สชฺชยึสุ. สกฺโก สกปริสาย สญฺญมทาสี’’ติ. เตนาห ‘‘เตสํ สุราปานํ อสํวโร น โหตีติ วตฺตพฺพํ โหตี’’ติ. เอตฺถ จ ตาวตึสานํ ปาตุภาวโต ปฏฺฐาย สุราปานมฺปิ ตตฺถ นาโหสิ, ปเคว ปาณาติปาตาทโยติ วิรมิตพฺพาภาวโต เอว ตาวตึสโต ปฏฺฐาย อุปริ เทวโลเกสุ สมาทานสมฺปตฺตวิรติวเสน ปุเรตพฺพา สํวรา น สนฺติ, โลกุตฺตรา ปน สนฺติเยว. ตถา เตหิ ปหาตพฺพา อสํวรา. น หิ อปฺปหีนานุสยานํ มคฺควชฺฌา กิเลสา น สนฺตีติ.

거기서 옛 신들이란 아수라들이다. 그들은 삼십삼천의 신들이 생겨나기 전의 신들이라고 알려졌기 때문이다. ‘방일하여’란 술을 마심으로 인해 방일에 빠진 것이다. ‘삼십삼천(Tidivā)’이란 인간 세상과 사천왕천을 포함하여 세 번째 세상이 된 신들의 처소이며, 또는 그 신들의 처소의 이름일 뿐이다. ‘상주하는(Sassatī)’이란 단지 장수함만을 염두에 두고 말한 것이다. ‘자신의 교묘한 수단과 함께(Samāyā)’란 자신의 아수라의 마야, 즉 아수라의 주문들과 함께 떨어졌다는 뜻이다. 주석서에는 “새로 온 천자들이 왔을 때 거주하던 신들이 향기로운 술을 준비했다. 제석천은 자신의 무리에게 절제를 가르쳤다”라고 설해졌다. 그래서 “그들에게 술을 마시는 비단속이 없다고 말해야 한다”라고 하였다. 그리고 여기 삼십삼천이 나타난 이후로는 거기서 술을 마시는 일도 없었으며, 하물며 살생 등은 말할 것도 없다. 삼갈 일이 없기 때문에 삼십삼천 이후의 상층 천상계에는 수지(samādāna)와 성취(sampatta)와 절제(virati)의 힘으로 완성해야 할 단속들은 없지만, 출세간의 단속들은 분명히 존재한다. 마찬가지로 그들이 버려야 할 비단속들도 존재한다. 잠재성향(anusaya)을 다 버리지 못한 자들에게 도(道)에 의해 제거되어야 할 번뇌들이 없지는 않기 때문이다.

---

สํวรกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

단속론에 대한 설명이 끝났다.

---

ตติยวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 장(Vagga)에 대한 설명이 끝났다.

---

๔. จตุตฺถวคฺโค

4. 네 번째 장.

---

๑. คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา

1. 재가자가 아라한이라는 설에 대한 설명.

---

๓๘๗. คิหิฉนฺทราคสมฺปยุตฺตตายาติ [Pg.112] คิหิภาเว กามโภคิภาเว ฉนฺทราคสหิตตาย.

387. ‘재가의 욕탐과 결합되어 있기 때문에’란 재가의 상태, 즉 감각적 쾌락을 누리는 상태에서 욕탐을 수반하고 있기 때문이다.

---

คิหิสฺส อรหาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

재가자가 아라한이라는 설에 대한 설명이 끝났다.

---

๔. สมนฺนาคตกถาวณฺณนา

4. 구족론(具足論)에 대한 설명.

---

๓๙๓. ปตฺตินฺติ อธิคโม. อธิคโม นาม สมนฺนาคโม โหตีติ ปาฬิยํ จตูหิ ผสฺสาทีหิ สมนฺนาคโม โจทิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

393. ‘성취(patti)’란 증득이다. 증득이란 구족(samannāgama)이 된다는 것이니, 성전에서 네 가지 촉(phassa) 등으로 구족함이 문책되었다고 보아야 한다.

---

สมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구족론에 대한 설명이 끝났다.

---

๕. อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา

5. 평온 구족론에 대한 설명.

---

๓๙๗. สพฺพํ โยเชตพฺพนฺติ เอตฺถ ยทิ เต อรหา จตูหิ ขนฺเธหิ วิย ฉหิ อุเปกฺขาหิ สมนฺนาคโต, เอวํ สนฺเต ฉ อุเปกฺขา ปจฺเจกํ ผสฺสาทิสหิตาติ ‘‘ฉหิ ผสฺสาทีหิ สมนฺนาคโต’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ.

397. ‘모두 결합해야 한다’는 것은 여기서 만약 그 아라한이 네 가지 온(khandha)과 마찬가지로 여섯 가지 평온을 구족했다면, 그러할 때 여섯 가지 평온은 각각 촉 등과 수반되므로 “여섯 가지 촉 등을 구족했다”는 등으로 결합해야 한다는 뜻이다.

---

อุเปกฺขาสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

평온 구족론에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา

6. 깨달음으로 부처라는 설에 대한 설명.

---

๓๙๘. ปตฺติธมฺมวเสนาติ ‘‘ปตฺติธมฺโม นามา’’ติอาทินา วุตฺตสฺส จิตฺตวิปฺปยุตฺตสฺส สงฺขารสฺส วเสน. ‘‘โพธิยา พุทฺโธ’’ติ ปุจฺฉา. ‘‘โพธิยา นิรุทฺธาย วิคตาย ปฏิปฺปสฺสทฺธาย อพุทฺโธ โหตี’’ติ อนุโยโค. เอวมญฺญตฺถาปิ ปุจฺฉานุโยคา เวทิตพฺพา.

398. ‘성취된 법의 힘으로’란 “성취된 법이란...” 등으로 설해진 마음과 결합하지 않는(cittavippayutta) 형성(saṅkhāra)의 힘에 의해서이다. “깨달음으로 부처인가?”라는 질문이다. “깨달음이 소멸하고 사라지고 가라앉았을 때 부처가 아닌가?”라는 추궁이다. 이와 같이 다른 곳에서도 질문과 추궁을 알아야 한다.

---

โพธิยาพุทฺโธติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

깨달음으로 부처라는 설에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. ลกฺขณกถาวณฺณนา

7. 특징론(Lakkhaṇakathā)에 대한 설명.

---

๔๐๒. ตสฺมาติ [Pg.113] ยสฺมา อโพธิสตฺตสฺสปิ จกฺกวตฺติโน ลกฺขเณหิ สมนฺนาคโม โพธิสตฺตสฺสปิ จริมภวโต อญฺญตฺถ อสมนฺนาคโม โหติ, ตสฺมา ลกฺขณสมนฺนาคโต โพธิสตฺโตวาติ อิมสฺสตฺถสฺส อสาธกํ. เตนาห ‘‘อาภตมฺปิ อนาภตสทิสเมวา’’ติ.

402. ‘그러므로’란 보살이 아닌 전륜성왕에게도 특징들이 갖추어져 있고, 보살에게도 마지막 생 이외의 다른 생에서는 갖추어져 있지 않기 때문에, “특징을 갖추었으므로 보살이다”라는 이 주장은 증거가 되지 못한다. 그래서 “가져온 것도 가져오지 않은 것과 마찬가지다”라고 하였다.

---

ลกฺขณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

특징론에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา

8. 결정된 길에 들어섬에 대한 설(Niyāmokkantikathā)에 대한 설명.

---

๔๐๓. ปารมีปูรณนฺติ อิทํ โพธิจริยาย อุปลกฺขณํ, น ปารมีนํ ปุณฺณภาวทสฺสนํ. เตน เตสํ อารมฺภสมาทานาทีนมฺปิ สงฺคโห กโตติ ทฏฺฐพฺพํ. มหาภินีหารโต ปฏฺฐาย หิ มหาสตฺตา นิยตาติ วุจฺจนฺติ. ยถาห – ‘‘เอวํ สพฺพงฺคสมฺปนฺนา, โพธิยา นิยตา นรา’’ติ, ‘‘ธุวํ พุทฺโธ ภวิสฺสตี’’ติ จ, น นิยามสฺส นาม กสฺสจิ ธมฺมสฺส อุปฺปนฺนตฺตา พฺยากโรนฺติ, อถ โข เอกํเสนายํ ปารมิโย ปูเรตฺวา พุทฺโธ ภวิสฺสตีติ กตฺวา พฺยากโรนฺตีติ ปรวาทีปริกปฺปิตํ ธมฺมนฺตรํ ปฏิเสเธติ, น โพธิยา นิยตตฺตํ. เตนาห ‘‘เกวลญฺหิ น’’นฺติอาทิ.

403. ‘바라밀을 채움’이란 이것은 보살의 행(bodhicariya)에 대한 표시이지, 바라밀이 가득 찬 상태를 보여주는 것이 아니다. 그것으로써 그들의 시작과 수지(samādāna) 등도 포함된 것으로 보아야 한다. 참으로 대사(mahāsatta)들은 큰 서원(mahābhinīhāra)을 세운 때부터 결정(niyata)되었다고 말해진다. “이와 같이 모든 요소를 갖추어, 깨달음에 결정된 사람들이다”라고 하였고, “반드시 부처가 될 것이다”라고 하였듯이, ‘결정(niyāma)’이라는 어떤 법이 생겨났기 때문에 수기(byākarana)를 주는 것이 아니라, 오히려 “이분은 반드시 바라밀을 채워 부처가 될 것이다”라고 하여 수기를 주는 것이라는 타론자가 상상한 별개의 법을 부정하는 것이지, 깨달음에 결정된 사실을 부정하는 것은 아니다. 그래서 “단지 그것뿐만이 아니라” 등으로 시작하는 말을 하였다.

---

นิยาโมกฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결정된 길에 들어섬에 대한 설의 설명이 끝났다.

---

๑๐. สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา

10. 모든 족쇄의 버림에 대한 설(Sabbasaṃyojanappahānakathā)에 대한 설명.

---

๔๑๓. สติปิ เกสญฺจิ สํโยชนานํ เหฏฺฐิมมคฺเคหิ ปหีนตฺเต ‘‘ปญฺจนฺนํ โอรมฺภาคิยานํ สํโยชนานํ ปริกฺขยา’’ติอาทีสุ วิย วณฺณภณนมุเขน อนวเสสตญฺจ สนฺธาย สพฺพสํโยชนปฺปหานกิตฺตนํ ปริยายวจนนฺติ อาห ‘‘อิมํ ปริยายํ อคฺคเหตฺวา’’ติ. อรหตฺตมคฺเคน ปชหนโต เอวาติ คณฺหาตีติ อคฺคมคฺโค เอว สพฺพสํโยชนานิ ปชหตีติ ลทฺธึ คณฺหาตีติ วทนฺติ ปทการา. เอวํ สตีติ ยทิ อนวเสสตามตฺเตน ตถา ปฏิชานาติ.

413. 어떤 족쇄들이 낮은 단계의 도들에 의해 버려졌음에도 불구하고, “다섯 가지 낮은 단계의 족쇄들을 완전히 멸진함으로 인해” 등에서처럼 칭송하는 방식을 통해 남김없음을 염두에 두고 모든 족쇄를 버렸다고 선포하는 것은 방편적인 표현(pariyāyavacana)이라는 의미로 “이 방편을 취하지 않고”라고 하였다. “아라한 도에 의해서만 버리기 때문이다”라고 취한다 함은, 아라한 도만이 모든 족쇄를 버린다는 견해를 취하는 것이라고 주석가들은 말한다. “이와 같이 된다면”이란 만약 단지 남김없음만으로 그렇게 인정한다면이라는 뜻이다.

---

สพฺพสํโยชนปฺปหานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

모든 상요잔(결박)을 끊음에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

จตุตฺถวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제4품의 해설이 끝났다.

---

๕. ปญฺจมวคฺโค

5. 제5품

---

๑. วิมุตฺติกถาวณฺณนา

1. 해탈론의 해설

---

๔๑๘. ผลญาณํ [Pg.114] น โหติ, เสสานิ วิปสฺสนามคฺคปจฺจเวกฺขณญาณานิ วิมุตฺตานีติ น วตฺตพฺพานีติ สมฺพนฺโธ. เอตฺถาติ เอเตสุ จตูสุ ญาเณสุ. วิปสฺสนาคฺคหเณน คหิตํ มคฺคาทิกิจฺจวิทูรกิจฺจตฺตา วิปสฺสนาปริโยสานตฺตา จ.

418. '과의 지혜는 아니며, 나머지 위빳사나의 지혜, 도의 지혜, 반조의 지혜가 해탈된 것이라고 말해서는 안 된다'라는 구절과 연결된다. '여기서'라는 것은 이 네 가지 지혜들 중에서라는 뜻이다. 위빳사나라는 명칭으로 취해진 것은 도 등의 역할과는 거리가 먼 역할을 하기 때문이며, 위빳사나의 정점이기 때문이다.

---

วิมุตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해탈론의 해설이 끝났다.

---

๒. อเสขญาณกถาวณฺณนา

2. 무학지론(無學智論)의 해설

---

๔๒๑. อเสเข อารพฺภ ปวตฺตตฺตา อเสขญาณนฺติ ปรสฺส ลทฺธิ, น อเสเข อเสขธมฺเม ปริยาปนฺนนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘เอเตน…เป… ทสฺเสตี’’ติ.

421. 무학(의 대상)에 대하여 일어나기 때문에 '무학지'라고 하는 것은 상대방의 견해이며, 무학인 무학법에 포함된 것이 아니라는 이 뜻을 '이것으로…(중략)…보여준다'라고 말한 것이다.

---

อเสขญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무학지론의 해설이 끝났다.

---

๓. วิปรีตกถาวณฺณนา

3. 전도론(顚倒論)의 해설

---

๔๒๔. อสิเว สิวาติ โวหารํ วิย อญฺญาเณ…เป… วทติ.

424. 상서롭지 않은 것에 '상서롭다'라고 부르는 관습처럼, 지혜가 없는 것(무지)에 대해 …(중략)… 말한다.

---

วิปรีตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전도론의 해설이 끝났다.

---

๔. นิยามกถาวณฺณนา

4. 정성론(定性論)의 해설

---

๔๒๘-๔๓๑. ยนฺติ ยํ ญาณํ. สจฺจานุโลมนฺติ สจฺจปฺปฏิเวธานุกูลํ. วิปรีตานุโยคโต ปภุติ คเณตฺวา ‘‘จตุตฺถ’’นฺติ อาห น อนิยตสฺส นิยามคมนายาติ อวิปรีตานุโยคโต ปภุติ คเณตฺวา, ตถา สติ ปญฺจมภาวโต วิเสสภาวโต จ.

428-431. '어떤'이란 어떤 지혜를 말한다. '진리에 수순하는'이란 진리의 통찰에 부합하는 것이다. 질문을 역순으로 하여 계산했기 때문에 '네 번째'라고 말한 것이지, 결정되지 않은 자가 정성(定性)에 들기 위한 순서로 말한 것이 아니다. 질문을 순차적으로 계산하면, 그렇게 될 경우 다섯 번째가 되는 상태와 특별한 상태가 되기 때문이다.

---

นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

정성론의 해설이 끝났다.

---

๕. ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา

5. 무애해론(無礙解論)의 해설

---

๔๓๒-๔๓๓. สพฺพํ [Pg.115] ญาณนฺติ อิทํ ‘‘อริยาน’’นฺติ อิมินา น วิเสสิตนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อนริยานมฺปิ หิ ญาณํ ญาณเมวา’’ติ. อถ วา ปาฬิยํ อวิเสเสน สพฺพํ ญาณนฺติ วุตฺตํ คเหตฺวา เอวมาห. อริยสฺส เจ ญาณนฺติ, โส ปน ปฏิกฺเขเปยฺยาติ อาห ‘‘อนริยสฺส เอตํ ญาณํ สนฺธายา’’ติ.

432-433. '모든 지혜'라는 이것은 '성자들의'라는 말로 한정되지 않았다는 의도로 '범부들에게도 지혜는 진실로 지혜일 뿐이다'라고 말한 것이다. 혹은 빠알리 본문에서 한정 없이 '모든 지혜'라고 설해진 것을 취하여 이와 같이 말한 것이다. '만약 성자의 지혜라면' (그는) 부정할 것이기에 '범부의 이 지혜를 겨냥하여'라고 말한 것이다.

---

ปฏิสมฺภิทากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무애해론의 해설이 끝났다.

---

๗. จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา

7. 심대상론(心對象論)의 해설

---

๔๓๖-๔๓๘. วตฺตพฺพปฏิญฺญาติ ผสฺสารมฺมเณ ญาณํ วตฺตพฺพํ เจโตปริยญาณนฺติ เอวํ ปวตฺตา ปฏิญฺญา.

436-438. '말해져야 할 확언'이란 촉(phassa)을 대상으로 할 때의 지혜를 심차별지(타심통)라고 말해야 한다는 식으로 일어난 주장이다.

---

จิตฺตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

심대상론의 해설이 끝났다.

---

๘. อนาคตญาณกถาวณฺณนา

8. 미래지론(未來智論)의 해설

---

๔๓๙-๔๔๐. อนนฺตรานาคเตปิ จิตฺเต ญาณํ อิจฺฉนฺติ, ตตฺถ ปน ขณปจฺจุปฺปนฺเน วิย ตาทิเสน ปริกมฺเมน กทาจิ ญาณํ อุปฺปชฺเชยฺย. เตนาห ‘‘อนนฺตเร เอกนฺเตเนว ญาณํ นตฺถี’’ติ.

439-440. 바로 다음의 미래의 마음에 대해서도 지혜가 있다고 주장하는데, 거기서도 현재의 찰나에서처럼 그러한 예비 수행에 의해 때때로 지혜가 일어날 수도 있다. 그래서 '바로 다음(의 미래)에는 결코 지혜가 없다'라고 말한 것이다.

---

อนาคตญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

미래지론의 해설이 끝났다.

---

๙. ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา

9. 현재지론(現在智論)의 해설

---

๔๔๑-๔๔๒. ‘‘สพฺพสงฺขาเรสุ อนิจฺจโต ทิฏฺเฐสู’’ติ วุตฺเต ยํ ทสฺสนภูตํ ญาณํ, ตมฺปิ สงฺขารสภาวตฺตา ตถาทิฏฺฐํ สิยาติ อตฺถโต อาปชฺชติ, เอวํภูตํ วจนํ สนฺธายาห ‘‘อตฺถโต อาปนฺนํ วจน’’นฺติ. ตํ ปน ยสฺมา ‘‘ตมฺปิ ญาณํ อนิจฺจโต ทิฏฺฐํ โหตี’’ติ ปฏิชานนวเสน ปวตฺตํ, ตสฺมา ‘‘อนุชานนวจน’’นฺติ วุตฺตํ. ภงฺคานุปสฺสนานํ ปพนฺธวเสน ปวตฺตมานานํ.

441-442. '모든 형성된 것들이 무상하다고 보여졌을 때'라고 설했을 때, 통찰이 된 그 지혜 또한 형성된 것의 자성을 지녔으므로 그와 같이 보여진 것이 된다는 의미로 귀착되니, 이와 같은 표현을 두고 '의미상으로 귀착된 말'이라고 한 것이다. 그러나 그것은 '그 지혜 또한 무상하다고 보여진 것이다'라고 인정함에 따라 나타난 것이므로 '허용하는 말'이라고 설해진 것이다. 무너짐의 관찰(bhaṅgānupassanā)이 연속적으로 일어나는 과정에서 생기는 것이다.

---

ปฏุปฺปนฺนญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

현재지론의 해설이 끝났다.

---

๑๐. ผลญาณกถาวณฺณนา

10. 과지론(果智論)의 해설

---

๔๔๓-๔๔๔. ผลปโรปริยตฺตํ [Pg.116] ผลสฺส อุจฺจาวจตา. พเลนาติ ญาณพเลน.

443-444. '과의 우열'이란 과의 높고 낮음(차등)이다. '힘으로'란 지혜의 힘으로라는 뜻이다.

---

ผลญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과지론의 해설이 끝났다.

---

ปญฺจมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제5장의 주석이 끝났다.

---

มหาปณฺณาสโก สมตฺโต.

대오십경전(Mahāpaṇṇāsaka)이 끝났다.

---

๖. ฉฏฺฐวคฺโค

6. 제6장

---

๑. นิยามกถาวณฺณนา

1. 결정(Niyāma)에 관한 논의의 주석

---

๔๔๕-๔๔๗. เอตสฺส อริยสฺส ปุคฺคลสฺส.

445-447. 이 성스러운 보충(보충자)에게.

---

นิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

결정에 관한 논의의 주석이 끝났다.

---

๒. ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา

2. 연기(緣起)에 관한 논의의 주석

---

๔๕๑. การณฏฺเฐน ฐิตตาติ การณภาเวน พฺยภิจรณาภาวมาห. โย หิ ธมฺโม ยสฺส ธมฺมสฺส ยทา การณํ โหติ, น ตสฺส ตทา อญฺญถาภาโว อตฺถิ, สา จ อตฺถโต การณภาโวเยวาติ ‘‘การณภาโวเยวา’’ติ อาห.

451. '원인의 의미로 확립된 것'이란 원인의 상태로서 어긋남이 없음을 말한다. 어떤 법이 어떤 법의 원인이 될 때, 그때 그것에는 다른 상태가 없기 때문이며, 그것은 실질적으로 원인의 상태일 뿐이므로 "원인의 상태일 뿐이다"라고 하였다.

---

ปฏิจฺจสมุปฺปาทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연기에 관한 논의의 주석이 끝났다.

---

๕. นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา

5. 멸진정(滅盡定)에 관한 논의의 주석

---

๔๕๗-๔๕๙. สภาวธมฺมตํ ปฏิเสเธติ ตทุภยลกฺขณรหิตสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวา. ‘‘โวทานมฺปิ วุฏฺฐาน’’นฺติ วจนโต ‘‘โวทานญฺจ วุฏฺฐานปริยาโยวา’’ติ อาห. สภาวธมฺมตฺเต สิทฺเธ สงฺขตวิทูรตาย อสงฺขตํ สิยาติ อาห ‘‘สภาวธมฺมตฺตาสาธกตฺตา’’ติ.

457-459. 그 두 가지 특징(유위와 무위)이 없는 자성법이 존재하지 않으므로 자성법이라는 것을 부정한다. "정화(vodāna)도 출정(vuṭṭhāna)이다"라는 말에 따라 "정화는 출정의 방편이다"라고 하였다. 자성법임이 확립될 때 유위에서 멀어짐으로 인해 무위가 될 것이므로 "자성법임을 입증하기 때문에"라고 하였다.

---

นิโรธสมาปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

멸진정에 관한 논의의 주석이 끝났다.

---

ฉฏฺฐวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제6장의 주석이 끝났다.

---

๗. สตฺตมวคฺโค

7. 제7장

---

๑. สงฺคหิตกถาวณฺณนา

1. 섭수(攝受)에 관한 논의의 주석

---

๔๗๑-๔๗๒. สงฺคหิตาติ [Pg.117] สงฺคหณาทิวเสน สทฺธึ คหิตา. เต ปน ยสฺมา เอกวิธตาทิสามญฺเญน พนฺธา วิย โหนฺติ, ตสฺมา อาห ‘‘สมฺพนฺธา’’ติ.

471-472. '섭수된 것'이란 섭수하는 것 등에 의해 함께 파악된 것이다. 그것들은 한 가지 종류라는 등의 공통성으로 인해 마치 결속된 것과 같기 때문에 "관련된 것"이라고 하였다.

---

สงฺคหิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

섭수에 관한 논의의 주석이 끝났다.

---

๒. สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา

2. 상응(相應)에 관한 논의의 주석

---

๔๗๓-๔๗๔. อนุปฺปวิสิตพฺพานุปฺปวิสนภาโว เตสํ เภเท สติ ยุชฺเชยฺย, นาญฺญถาติ อุปมาภินฺทเนน อุปเมยฺยสฺส ภินฺนตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นานตฺตววตฺถา…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห.

473-474. '들어갈 수 있는 것에 들어가는 상태'는 그것들이 구분될 때 성립하며 그렇지 않으면 성립하지 않는다. 비유를 나눔으로써 비유되는 것의 차별성을 보여주기 위해 "차별의 확립... (중략) ...을 보여준다"라고 하였다.

---

สมฺปยุตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상응에 관한 논의의 주석이 끝났다.

---

๓. เจตสิกกถาวณฺณนา

3. 심소(心所)에 관한 논의의 주석

---

๔๗๕-๔๗๗. ผสฺสิกาทโยติ เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ววตฺถาวาจี. เตน จิตฺตุปฺปาทเทสนายํ ทสฺสิตปฺปเภทา เวทนาทโย คยฺหนฺติ, น ตํสมุฏฺฐานา รูปธมฺมาติ อาห ‘‘เอกุปฺปาทตาทิวิรหิตา สหชาตตา นตฺถี’’ติ.

475-477. '촉(phassa) 등'에서 '등'이라는 단어는 한정을 나타낸다. 그것에 의해 마음의 일어남에 대한 설법에서 제시된 구체적인 수(受) 등이 파악되며, 그것에서 기인한 색법은 파악되지 않으므로 "동일하게 일어남 등이 없는 구생(俱生)은 없다"라고 하였다.

---

เจตสิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

심소에 관한 논의의 주석이 끝났다.

---

๔. ทานกถาวณฺณนา

4. 보시(布施)에 관한 논의의 주석

---

๔๗๙. ผลทานภาวทีปนตฺถนฺติ ผลทานสพฺภาวทีปนตฺถํ. ผลทานํ วุตฺตํ วิย โหตีติ จิตฺเตน ผลทานํ ปธานภาเว วุตฺตํ วิย โหตีติ อตฺโถ. อญฺญถา ทานภาโวติ น สกฺกา วตฺตุํ. ทานภาโวปิ หิ ‘‘ทานํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทินา วุตฺโตเยวาติ. ตนฺนิวารณตฺถนฺติ ผลทานนิวารณตฺถํ. เอตนฺติ ‘‘ทานํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทิวจนํ. เภสชฺชาทิวเสน อาพาธานิฏฺฐตา เทยฺยธมฺมสฺส อนิฏฺฐผลตาปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ.

479. '과보를 주는 상태를 밝히기 위해'라는 것은 과보를 주는 것의 실재를 밝히기 위함이다. '과보를 주는 것이 설해진 것과 같다'는 것은 마음으로써 과보를 주는 것이 주된 상태로 설해진 것과 같다는 뜻이다. 그렇지 않으면 '보시의 상태'라고 말할 수 없다. 왜냐하면 보시의 상태도 "보시는 원치 않는 과보를 가진다"는 등의 말로 이미 설해졌기 때문이다. '그것을 방지하기 위해'라는 것은 과보를 주는 것을 방지하기 위함이다. '이것'이란 "보시는 원치 않는 과보를 가진다"는 등의 말이다. 약 등을 통해 병의 고통이 보시물의 원치 않는 과보의 상태라는 방편으로 간주되어야 한다.

---

กถํ [Pg.118] ตเถว สุตฺตํ สกวาทิปรวาทิวาเทสุ ยุชฺชตีติ โจทนาย ‘‘น ปน เอเกนตฺเถนา’’ติ วุตฺตํ วิภาเวตุํ ‘‘เทยฺยธมฺโมว ทาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิวตฺตนปกฺเขเยว เอว-กาโร ยุตฺโต, น สาธนปกฺเข ทฺวินฺนมฺปิ ทานภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตนาห ‘‘เจตสิโกวาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ, เทยฺยธมฺโมวา’’ติ จ. เตเนวาห ‘‘ทฺวินฺนญฺหิ ทานานนฺติอาทิ. สงฺกรภาวโมจนตฺถนฺติ สติปิ ทานภาเว สภาวสงฺกรโมจนตฺถํ. เตนาห ‘‘เจตสิกสฺสา’’ติอาทิ.

'어떻게 그와 같이 경전이 자설(自說)과 타설(他說) 모두에 적용되는가?'라는 반론에 대해 "그러나 한 가지 의미로만은 아니다"라고 설한 것을 상세히 설명하기 위해 "보시물만이 보시이다"라는 등이 설해졌다. 거기서 배제하는 측면에서만 '오직(eva)'이라는 단어가 적절하며, 입증하는 측면에서는 두 가지 모두 보시의 상태로 의도되었기 때문에 적절하지 않다. 그러므로 "심소일 뿐이라는 의미로 보아야 하며, 보시물일 뿐이라는 의미로도 보아야 한다"라고 하였다. 그래서 "두 가지 보시에 대하여"라는 등의 말이 나온 것이다. '혼란을 피하기 위해'라는 것은 보시의 상태가 있더라도 자성의 혼란을 피하기 위함이다. 그러므로 "심소의..."라는 등이 설해졌다.

---

ทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

보시에 관한 논의의 주석이 끝났다.

---

๕. ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา

5. 수용(受用)으로 인한 공덕에 관한 논의의 주석

---

๔๘๕. ตสฺสา ลทฺธิยาติ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ สโมธานํ โหตีติ ลทฺธิยา. เอเตสนฺติ วตฺตมานจิตฺตปริโภคมยปุญฺญานํ.

485. '그 견해는'이란 다섯 가지 알음알이(식)가 결합한다는 견해 때문이다. '이것들의'란 현재의 마음과 수용으로 인한 공덕들에 대한 것이다.

---

๔๘๖. อยํ วาโท หียติ ปริโภคสฺเสว อภาวโต. จาคเจตนาย เอว ปุญฺญภาโว, น จิตฺตวิปฺปยุตฺตสฺส. เอวนฺติ อิมินา ปกาเรน, อปริภุตฺเต เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาเวนาติ อตฺโถ. อปริภุตฺเต เทยฺยธมฺเม ปุญฺญภาวโต เอว หิ ปุถุชฺชนกาเล ทินฺนํ อรหา หุตฺวา ปริภุญฺชนฺเต ตมฺปิ ปุถุชฺชเน ทานเมวาติ นิจฺฉิตํ. ปรวาทีปฏิกฺเขปมุเขน สกวาทํ ปติฏฺฐาเปติ ปฐโม อตฺถวิกปฺโป, ทุติโย ปน อุชุกเมว สกวาทํ ปติฏฺฐาเปตีติ อยเมเตสํ วิเสโส.

486. 수용 자체가 없으므로 이 주장은 타당성을 잃는다. 오직 버림의 의도(cāgacetanā)에만 공덕이 있으며, 마음과 결합하지 않은 것에는 없다. '이와 같이'란 이러한 방식으로, 보시물이 수용되지 않았을 때 공덕이 된다는 뜻이다. 왜냐하면 보시물이 수용되지 않았을 때 공덕이 되기 때문에, 범부 시절에 보시한 것을 아라한이 되어 수용할 때 그것도 범부의 보시일 뿐이라고 확정되는 것이다. 타설을 반박하면서 자설을 세우는 것이 첫 번째 해석이고, 두 번째는 직접 자설을 세우는 것이니, 이것이 이 둘의 차이점이다.

---

ปริโภคมยปุญฺญกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수용에 의한 공덕에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. อิโตทินฺนกถาวณฺณนา

6. 여기서 준 것에 대한 설명

---

๔๘๘-๔๙๑. เตเนว จีวราทิทาเนนาติ อนุโมทนํ วินา ทายเกน ปวตฺติตจีวราทิทาเนน. เตนาห ‘‘สยํกเตน กมฺมุนา วินาปี’’ติ. อิมินา การเณนาติ อนุโมทิตตฺตาว เตสํ ตตฺถ โภคา อุปฺปชฺชนฺตีติ เอเตน การเณน. ยทิ ยนฺติอาทิ ปรวาทิโน ลทฺธิปติฏฺฐาปนาการทสฺสนํ. ตตฺถ ยทิ น ยาเปยฺยุํ, กถํ อนุโมเทยฺยุํ, จิตฺตํ ปสาเทยฺยุํ [Pg.119], ปีตึ อุปฺปาเทยฺยุํ, โสมนสฺสํ ปฏิลเภยฺยุนฺติ เอกจฺเจ อญฺเญ เปเต อนุโมทนาทีนิ กตฺวา ยาเปนฺเต ทิสฺวา อนุโมทนาทีนิ กโรนฺติ, ตสฺมา เต อิโต ทินฺเนน ยาเปนฺตีติ อธิปฺปาโย.

488-491. '바로 그 가사 등을 보시함으로'라는 것은 수희(anumodana) 없이 보시자가 행한 가사 등의 보시를 말한다. 그래서 "스스로 지은 업 없이도"라고 말한 것이다. '이러한 이유로'라는 것은 그들이 수희했기 때문에 그곳에서 그들에게 누릴 것들이 생긴다는 이 이유를 말한다. '만약 간다면' 등은 타설자(paravādino)가 자신의 견해를 세우는 방식을 보여주는 것이다. 거기서 만약 [죽은 자들이] 연명하지 않는다면, 어떻게 수희하고 마음을 깨끗이 하며 기쁨을 일으키고 희열을 얻겠는가라고 생각하여, 어떤 이들은 다른 아귀들이 수희 등을 하여 연명하는 것을 보고 수희 등을 한다. 그러므로 그들은 여기서 준 것으로 연명한다는 뜻이다.

---

อิโตทินฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여기서 준 것에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา

7. 대지가 업의 과보라는 설에 대한 설명

---

๔๙๒. อตฺตวชฺเชหีติ ผสฺสวชฺเชหิ. น หิ โส เอว เตน สมฺปยุตฺโต โหติ. โสติ ผสฺสเมว ปจฺจามสติ. สาวชฺชเนติ อาวชฺชนสหิเต, อาวชฺชนํ ปุเรจาริกํ กตฺวา เอว ปวตฺตนเกติ อตฺโถ. กมฺมูปนิสฺสยภูตเมวาติ เยน กมฺมุนา ยถาวุตฺตา ผสฺสาทโย นิพฺพตฺติตา, ตสฺส กมฺมสฺส อุปนิสฺสยภูตเมว. ทุกฺขสฺสาติ อายตึ อุปฺปชฺชนกทุกฺขสฺส. ‘‘มูลตณฺหา’’ติ ทสฺเสตีติ โยชนา, ตถา ‘‘อุปนิสฺสยภูต’’นฺติ เอตฺถาปิ. กมฺมายูหนสฺส การณภูตา ปุริมสิทฺธา ตณฺหา กมฺมสฺส อุปนิสฺสโย, กตูปจิเต กมฺเม ภวาทีสุ นมนวเสน ปวตฺตา หิ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย.

492. '자신을 제외하고'라는 것은 촉(phassa)을 제외하고라는 뜻이다. 왜냐하면 그것 자체가 그것과 상응하는 것은 아니기 때문이다. '그것'이란 바로 촉을 가리킨다. '주의(āvajjanā)와 함께'라는 것은 주의를 앞세워 일어나는 것이라는 뜻이다. '업의 강한 의지연(upanissaya)이 된 것일 뿐'이라는 것은, 위에서 말한 촉 등이 생겨나게 한 그 업에 대해 강한 의지연이 된 것일 뿐이라는 뜻이다. '고통의'라는 것은 미래에 생겨날 고통의 원인이라는 뜻이다. '근본 갈애'라고 보여준다는 문맥이며, '강한 의지연이 된 것'이라는 대목에서도 마찬가지다. 업을 쌓는 원인이 되는 이전에 성립된 갈애는 업의 강한 의지연이고, 업이 지어지고 쌓였을 때 존재 등으로 이끄는 방식으로 작용하는 것은 과보의 강한 의지연이다.

---

๔๙๓. โอกาสกตุปฺปนฺนํ อเขเปตฺวา ปรินิพฺพานภาโว สกสมยวเสน โจทนาย ยุชฺชมานตา.

493. 기회가 생겼을 때 [남은 수명을] 소진하지 않고 반열반에 드는 것은 자종(sakasamaya)의 관점에서 반론에 부합한다.

---

๔๙๔. กมฺเม สตีติ อิมินา กมฺมสฺส ปถวีอาทีนํ ปจฺจยตามตฺตมาห, น ชนกตฺตํ. เตนาห ‘‘ตํสํวตฺตนิกํ นาม โหตี’’ติ.

494. '업이 있을 때'라는 이것으로 업이 대지 등의 연(paccaya)일 뿐임을 말한 것이지, 직접적인 생성자(janaka)임을 말한 것이 아니다. 그래서 "그것에 수반되는 것이라 한다"라고 말한 것이다.

---

ปถวีกมฺมวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대지가 업의 과보라는 설에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา

8. 노사와 과보에 대한 설의 설명

---

๔๙๕. เอการมฺมณาติ อิทํ อนารมฺมณตาสาธนวเสน สมฺปโยคลกฺขณาภาวสฺส อุทฺธฏตฺตา วุตฺตํ, น ตสฺเสว สมฺปโยคลกฺขณตฺตา.

495. '하나의 대상을 가짐'이라는 것은 대상이 없음(anārammaṇatā)을 논증함으로써 상응(sampayoga)의 특징이 결여되었음을 드러내기 위해 말해진 것이지, 그것 자체가 상응의 특징을 가졌기 때문이 아니다.

---

๔๙๖. อพฺยากตานนฺติ วิปากาพฺยากตานํ. อิตรตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

496. '무기(abyākata)의'라는 것은 과보무기의 것이다. 다른 것에 대해서는 말할 필요조차 없다.

---

๔๙๗. ตนฺติ ‘‘อปริสุทฺธวณฺณตา ชราเยวา’’ติ วจนํ.

497. '그것'이란 "순수하지 못한 색깔이 바로 노쇠함이다"라는 말이다.

---

ชรามรณํวิปาโกติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

노사와 과보에 대한 설의 설명이 끝났다.

---

๑๐. วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา

10. 과보는 과보의 성질을 가진 법이라는 설의 설명

---

๕๐๑. วิปาโก [Pg.120] วิปากสฺส ปจฺจโย โหนฺโต อญฺญมญฺญปจฺจโย โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ยสฺส วิปากสฺส วิปาโก อญฺญมญฺญปจฺจโย โหตี’’ติ. ‘‘ตปฺปจฺจยาปิ อญฺญสฺส วิปากสฺส อุปฺปตฺตึ สนฺธายา’’ติอาทิวจนโต ปน ชาติชรามรณาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจโยติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. ปุริมปฏิญฺญายาติ ‘‘วิปาโก วิปากธมฺมธมฺโม’’ติ ปฏิญฺญาย. อิมสฺส โจทนสฺสาติ ‘‘วิปาโก จ วิปากธมฺมธมฺโม จา’’ติอาทินา ปวตฺตสฺส โจทนสฺส.

501. 과보가 과보의 연이 될 때 상호연(aññamaññapaccaya)이 된다는 의도로 "어떤 과보에 대해 과보가 상호연이 된다"고 말하였다. 그러나 "그것을 연으로 하여 다른 과보가 일어나는 것을 염두에 두고"라는 등의 말로부터 생·노·사 등의 강한 의지연(upanissayapaccayoti)임을 알 수 있다. '이전의 승인'이란 "과보는 과보의 성질을 가진 법이다"라는 승인을 말한다. '이 반론의'라는 것은 "과보이기도 하고 과보의 성질을 가진 법이기도 하다"라는 등으로 전개된 반론을 말한다.

---

วิปาโกวิปากธมฺมธมฺโมติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과보는 과보의 성질을 가진 법이라는 설의 설명이 끝났다.

---

สตฺตมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제7품의 설명이 끝났다.

---

๘. อฏฺฐมวคฺโค

8. 제8품

---

๑. ฉคติกถาวณฺณนา

1. 6도(六道)에 대한 설의 설명

---

๕๐๓-๕๐๔. วณฺณา เอว นีลาทิวเสน นิภาตีติ วณฺณนิภา, วณฺณายตนนฺติ อตฺโถ. สณฺฐานํ ทีฆาทิ.

503-504. 색깔 자체가 청색 등으로 빛나기에 '색의 광채(vaṇṇanibhā)'라고 하며, 색처(vaṇṇāyatana)라는 뜻이다. '형태(saṇṭhāna)'는 길고 짧음 등이다.

---

ฉคติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

6도에 대한 설의 설명이 끝났다.

---

๒. อนฺตราภวกถาวณฺณนา

2. 중유(中有, antarābhava)에 대한 설의 설명

---

๕๐๕. อนฺตรฏฺฐานานีติ อนฺตริกฏฺฐานานิ. นิวารกฏฺฐานานิ ภินฺทิตฺวา จ อากาเสน จ คมนโต. ยทิ โส ภวานํ อนฺตรา น สิยาติ โส อนฺตราภโว กามภวาทีนํ ภวานํ อนฺตเร ยทิ น ภเวยฺย. น นาม อนฺตราภโวติ ‘‘สพฺเพน สพฺพํ นตฺถิ นาม อนฺตราภโว’’ติ เอวํ ปวตฺตสฺส สกวาทิวจนสฺส ปฏิกฺเขเป การณํ นตฺถิ, ตสฺส ปฏิกฺเขเป การณํ หทเย ฐเปตฺวา น ปฏิกฺขิปติ, อถ โข ตถา อนิจฺฉนฺโต เกวลํ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตีติ อตฺโถ.

505. '중간의 장소들'이란 사이의 장소들을 말한다. 가로막는 장소들을 뚫고 허공으로 가기 때문이다. '만약 그것이 존재들 사이에 있지 않다면'이란 그 중유가 욕계 등의 존재들 사이에 만약 존재하지 않는다면을 말한다. '중유란 결코 없다'라는 것은 "전적으로 중유라는 것은 결코 존재하지 않는다"라고 전개된 자설자(sakavādin)의 말을 반박할 근거가 없다는 것이다. 그것을 반박할 근거를 마음속에 두면서 반박하지 않는 것이 아니라, 단지 [중유를] 인정하지 않으면서 오직 견해에 따라 반박한다는 뜻이다.

---

๕๐๖. ชาตีติ น อิจฺฉตีติ สมฺพนฺโธ.

506. '태어남(jāti)'이라고 말하며 인정하지 않는다는 문맥이다.

---

๕๐๗. เอวํ [Pg.121] ตํ ตตฺถ น อิจฺฉตีติ กามภวาทีสุ วิย ตํ จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรํ ตตฺถ อนฺตราภวาวตฺถาย น อิจฺฉติ. โส หิ ตสฺส ภาวิภวนิพฺพตฺตกกมฺมโต เอว ปวตฺตึ อิจฺฉติ, ตสฺมา ชาติชรามรณานิ อนิจฺจโต กุโต จุติปฏิสนฺธิปรมฺปรา. อยญฺจ วาโท อนฺตราภววาทีนํ เอกจฺจานํ วุตฺโต. เย ‘‘อปฺปเกน กาเลน สตฺตาเหเนว วา ปฏิสนฺธึ ปาปุณาตี’’ติ วทนฺติ, เย ปน ‘‘ตตฺเถว จวิตฺวา อายาตีติ สตฺตสตฺตาหานี’’ติ วทนฺติ, เตหิ อนุญฺญาตาว จุติปฏิสนฺธิปรมฺปราติ เต อธุนาตนา ทฏฺฐพฺพา ปาฬิยํ ‘‘อนฺตราภเว สตฺตา ชายนฺติ ชียนฺติ มียนฺติ จวนฺติ อุปปชฺชนฺตีติ? น เหวํ วตฺตพฺเพ’’ติ อาคตตฺตา. ยถา เจตํ, เอวํ นิรยูปคาทิภาวมฺปิสฺส อธุนาตนา ปฏิชานนฺติ. ตถา หิ เต วทนฺติ ‘‘อุทฺธํปาโท ตุ นารโก’’ติอาทิ. ตตฺถ ยํ นิสฺสาย ปรวาที อนฺตราภวํ นาม ปริกปฺเปติ, ตํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายีติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อิมสฺส หิ ‘‘อวิหาทีสุ ตตฺถ ตตฺถ อายุเวมชฺฌํ อนติกฺกมิตฺวา อนฺตรา อคฺคมคฺคาธิคเมน อนวเสสกิเลสปรินิพฺพาเนน ปรินิพฺพายติ, อนฺตราปรินิพฺพายี’’ติ สุตฺตปทสฺส อยมตฺโถ, น อนฺตราภวภูโตติ. ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อนฺตราปรินิพฺพายีติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา’’ติ.

507. 이와 같이 거기서 그것을 인정하지 않는다는 것은, 욕계 등에서와 같은 그 죽음과 재생의 연속을 중유의 상태에 대해서는 인정하지 않는다는 것이다. 왜냐하면 그는 미래의 존재를 생성하는 업으로부터만 전개를 인정하기 때문이다. 그러므로 생·노·사가 무상한데 어디에 죽음과 재생의 연속이 있겠는가. 이 주장은 중유를 주장하는 자들 중 일부에 대해 말해진 것이다. "짧은 시간, 즉 7일 만에 재생에 이른다"라고 말하는 자들이나, "거기서 죽어서 다시 오기에 7주(49일)가 걸린다"라고 말하는 자들에 의해 죽음과 재생의 연속이 인정되는데, 그들은 현대의 사람들로 보아야 한다. 왜냐하면 성전(Pāḷi)에서 "중유에서 중생들이 태어나고 늙고 죽고 사라지고 생겨나는가? 그렇지 않다고 말해야 한다"라고 나오기 때문이다. 이것과 마찬가지로 지옥에 떨어지는 등의 상태에 대해서도 현대의 사람들은 중유를 주장한다. 사실 그들은 "지옥 중생은 발을 위로 하고 떨어진다"는 식으로 말한다. 거기서 타설자가 무엇을 근거로 중유라는 것을 상상하는지 보여주기 위해 주석서에서 "중반열반자(antarāparinibbāyī)라는 경전의 구절을 잘못 파악하여"라고 말하였다. "아위하천 등에서 각각 수명의 절반을 넘기지 않고 도중에 제일 높은 도를 얻음으로써 남김없는 번뇌의 소멸로 반열반에 드는 것"이 이 경전 구절의 뜻이지, 중유에 있는 존재라는 뜻이 아니다. 그러므로 "중반열반자라는 경전 구절을 잘못 파악하여"라고 말한 것이다.

---

เย ปน ‘‘สมฺภเวสีติ วจนโต อตฺเถว อนฺตราภโว. โส หิ สมฺภวํ อุปปตฺตึ เอสตีติ สมฺภเวสี’’ติ วทนฺติ, เตปิ เย ภูตาว น ปุน ภวิสฺสนฺติ, เต ขีณาสวา ‘‘ภูตานํ วา สตฺตานํ ฐิติยา’’ติ เอตฺถ ‘‘ภูตา’’ติ วุตฺตา. ตพฺพิธุรตาย สมฺภวเมสนฺตีติ สมฺภเวสิโน, อปฺปหีนภวสํโยชนตฺตา เสกฺขา ปุถุชฺชนา. จตูสุ วา โยนีสุ อณฺฑชชลาพุชา สตฺตา ยาว อณฺฑโกสํ วตฺถิโกสญฺจ น ภินฺทนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, อณฺฑโกสโต วตฺถิโกสโต จ นิกฺขนฺตา ภูตา นาม. สํเสทชโอปปาติกา จ ปฐมจิตฺตกฺขเณ สมฺภเวสี นาม, ทุติยจิตฺตกฺขณโต ปฏฺฐาย ภูตา นาม. เยน วา อิริยาปเถน ชายนฺติ, ยาว ตโต อญฺญํ น ปาปุณนฺติ, ตาว สมฺภเวสี นาม, ตโต ปรํ ภูตา นามาติ เอวํ อุชุเก ปาฬิอนุคเต อตฺเถ สติ กึ อนิทฺธาริตสฺส ปตฺถิเยน อนฺตราภเวน อตฺตภาเวน ปริกปฺปิเตน ปโยชนนฺติ ปฏิกฺขิปิตพฺพา.

어떤 이들은 ‘생을 찾는 자(sambhavesī)’라는 명칭 때문에 중유(antarābhava)가 존재한다고 주장한다. 그들은 ‘그가 생(sambhava), 즉 태어남을 찾기에 생을 찾는 자이다’라고 말한다. 그들에 대하여, 이미 존재하게 된 자(bhūta)로서 다시는 태어나지 않을 이들, 즉 번뇌를 다한 자(khīṇāsavā)들은 ‘존재하는 자들(bhūtānaṃ) 혹은 중생들의 머묾을 위하여’라는 구절에서 ‘이미 존재하게 된 자(bhūta)’라고 불렸다. 그와 반대로 생을 찾는 자들이 ‘생을 찾는 자(sambhavesī)’이며, 이들은 태어남의 결박(bhava-saṃyojana)을 제거하지 못한 유학(sekkhā)과 범부들이다. 또는 네 가지 태생 중에서 난생과 태생의 중생들은 알 껍질이나 태집을 깨뜨리기 전까지는 ‘생을 찾는 자’라 이름하며, 알 껍질이나 태집에서 나온 후에는 ‘이미 존재하게 된 자’라 이름한다. 습생과 화생은 첫 번째 마음의 찰나에는 ‘생을 찾는 자’라 이름하고, 두 번째 마음의 찰나부터는 ‘이미 존재하게 된 자’라 이름한다. 혹은 어떤 자세(iriyāpatha)로 태어나 그 자세가 다른 것으로 바뀌기 전까지는 ‘생을 찾는 자’라 하고, 그 이후에는 ‘이미 존재하게 된 자’라고 한다. 이와 같이 경전(Pāḷi)을 따르는 명확한 의미가 있는데, 확정되지도 않았고 단지 가설로 상상된 상태(attabhāva)인 ‘중유’를 가정하는 것이 무슨 소용이 있겠는가? 그러므로 이는 거부되어야 한다.

---

ยํ [Pg.122] ปเนเก ‘‘สนฺตานวเสน ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเรสุ ปาตุภาโว ทิฏฺโฐ. ยถา ตํ วีหิอาทิอวิญฺญาณกสนฺตาเน, เอวํ สวิญฺญาณกสนฺตาเนปิ อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเร ปาตุภาเวน ภวิตพฺพํ. อยญฺจ นโย สติ อนฺตราภเว ยุชฺชติ, นาญฺญถา’’ติ ยุตฺตึ วทนฺติ, เตหิ อิทฺธิมโต เจโตวสิปฺปตฺตสฺส จิตฺตานุคติกํ กายํ อธิฏฺฐหนฺตสฺส ขเณน พฺรหฺมโลกโต อิธูปสงฺกมเน อิโต วา พฺรหฺมโลกูปคมเน ยุตฺติ วตฺตพฺพา. ยทิ สพฺพตฺเถว วิจฺฉินฺนเทเส ธมฺมานํ ปวตฺติ น อิจฺฉิตา, ยทิปิ สิยา ‘‘อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสโย อจินฺเตยฺโย’’ติ, ตํ อิธาปิ สมานํ ‘‘กมฺมวิปาโก อจินฺเตยฺโย’’ติ วจนโต, ตสฺมา ตํ เตสํ มติมตฺตเมว. อจินฺเตยฺยสภาวา หิ สภาวธมฺมา, เต กตฺถจิ ปจฺจยวเสน วิจฺฉินฺนเทเส ปาตุภวนฺติ, กตฺถจิ อวิจฺฉินฺนเทเส จ. ตถา หิ มุขโฆสาทีหิ ปจฺจเยหิ อญฺญสฺมึ เทเส อาทาสปพฺพตปเทสาทิเก ปฏิพิมฺพปฏิโฆสาทิกํ นิพฺพตฺตมานํ ทิฏฺฐนฺติ.

반면에 어떤 이들은 ‘상속(santāna)의 흐름으로 진행되는 법들이 끊어짐 없이 다른 장소에서 나타나는 것이 목격된다. 마치 벼 등과 같은 비정신적 상속에서 그러하듯이, 유정적 상속에서도 끊어짐 없이 다른 장소에서 나타남이 있어야 한다. 그리고 이 원리는 중유가 있을 때에만 합당하며 다른 식으로는 불가능하다’라고 논리를 편다. 그들에 대하여, 신통력을 가지고 마음에 자재함을 얻은 이가 마음을 따르는 몸을 결정하여 찰나에 범천의 세계에서 이곳으로 오거나 이곳에서 범천의 세계로 갈 때의 논리를 말해야 할 것이다. 만약 모든 곳에서 끊어진 장소로 법들이 진행되는 것을 인정하지 않는다면, ‘신통력이 있는 자들의 신통의 영역은 불가사의하다’고 할 수도 있겠지만, 이는 여기에서도 ‘업의 과보는 불가사의하다’는 말씀에 따라 마찬가지이다. 그러므로 그것은 단지 그들의 견해일 뿐이다. 법들의 자성은 불가사의하기 때문이다. 자성법들은 어떤 경우에는 조건(paccaya)에 의해 끊어진 장소에서 나타나기도 하고, 어떤 경우에는 끊어지지 않은 장소에서 나타나기도 한다. 실제로 입의 소리 등의 조건에 의해 거울이나 산벽 같은 다른 장소에서 영상이나 메아리 등이 발생하는 것이 목격되기 때문이다.

---

เอตฺถาห – ปฏิพิมฺพํ ตาว อสิทฺธตฺตา อสทิสตฺตา จ น นิทสฺสนํ. ปฏิพิมฺพญฺหิ นาม อญฺญเทว รูปนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ อสิทฺธเมตํ. สิทฺธิยมฺปิ อสทิสตฺตา น นิทสฺสนํ สิยา เอกสฺมึ ฐาเน ทฺวินฺนํ สหฐานาภาวโต. ยตฺเถว หิ อาทาสรูปํ ปฏิพิมฺพรูปญฺจ ทิสฺสติ, น จ เอกสฺมึ เทเส รูปทฺวยสฺส สหภาโว ยุตฺโต นิสฺสยภูตเทสโต, อสทิสญฺเจตํ สนฺธานโต. น หิ มุขสฺส ปฏิพิมฺพสนฺธานภูตํ อาทาสสนฺธานสมฺพนฺธตฺตา สนฺธานํ อุทฺทิสฺส อวิจฺเฉเทน เทสนฺตเร ปาตุภาโว วุจฺจติ, น อสนฺตานนฺติ อสมานเมว ตนฺติ.

이에 대해 다음과 같이 말한다. ‘영상(paṭibimba)은 아직 입증되지 않았고 실물과 같지 않으므로 비유가 될 수 없다. 영상이란 다른 형색(rūpantara)이 생겨나는 것이라는 점은 입증되지 않았기 때문이다. 설령 입증된다 하더라도 실물과 같지 않으므로 비유가 될 수 없다. 한 장소에 두 가지가 함께 존재할 수 없기 때문이다. 거울의 형색과 영상의 형색이 보이는 바로 그곳에서, 의지처가 되는 장소 때문에 두 형색이 한 장소에 함께 있는 것은 합당하지 않다. 또한 이는 연결성(sandhāna)의 측면에서도 같지 않다. 왜냐하면 얼굴의 영상이 연결되었다는 것은 거울의 연결과 결합되었기 때문이며, 그러한 연결을 근거로 끊어짐 없이 다른 장소에서 나타난다고 말하는 것이지, 상속이 없는 상태를 말하는 것이 아니기 때문이다. 그러므로 그것은 우리의 논의와 같지 않다.’

---

ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘ปฏิพิมฺพํ นาม อญฺญเทว รูปนฺตรํ อุปฺปชฺชตีติ อสิทฺธํ เอกสฺมึ ฐาเน ทฺวินฺนํ สหฐานภาวโต’’ติ, ตยิทํ อสนฺตานเมว สหฐานํ โจทิตํ ภินฺนนิสฺสยตฺตา. น หิ ภินฺนนิสฺสยานํ สหฐานํ อตฺถิ. ยถา อเนเกสํ มณิทีปาทีนํ ปภารูปํ เอกสฺมึ ปเทเส ปวตฺตมานํ อจฺฉิตมานตาย นิรนฺตรตาย จ อภินฺนฏฺฐานํ วิย ปญฺญายติ, ภินฺนนิสฺสยตฺตา ปน ภินฺนฏฺฐานเมว ตํ, คหณวิเสเสน ตถาอภินฺนฏฺฐานมตฺตํ, เอวํ อาทาสรูปปฏิพิมฺพรูเปสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. ตาทิสปจฺจยสมวาเยน หิ ตตฺถ ตํ อุปฺปชฺชติ เจว วิคจฺฉติ จ, เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส โคจรภาวูปคมนโต. อญฺญถา อาโลเกน วินาปิ ปญฺญาเยยฺย, จกฺขุวิญฺญาณสฺส วา น โคจโร วิย สิยา. ตสฺส ปน สามคฺคิยา [Pg.123] โส อานุภาโว, ยํ ตถา ทสฺสนํ โหตีติ. อจินฺเตยฺโย หิ ธมฺมานํ สามตฺถิยเภโทติ วทนฺเตนปิ อยเมวตฺโถ สาธิโต ภินฺนนิสฺสยสฺสปิ อภินฺนฏฺฐานสฺส วิย อุปฏฺฐานโต. เอเตเนว อุทกาทีสุ ปฏิพิมฺพรูปาภาวโจทนา ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา.

거기서 ‘영상은 다른 형색이 생겨나는 것이라는 점은 입증되지 않았다. 한 장소에 두 가지가 함께 존재할 수 없기 때문이다’라고 말한 것에 대해, 이는 서로 다른 의지처(nissaya)를 가진 것들이 상속 없이 한 장소에 있는 것에 대해 비판한 것이다. 의지처가 다른 것들이 한 장소에 있는 일은 없기 때문이다. 마치 여러 보석 등불의 빛의 형색이 한 장소에서 진행될 때, 투명함과 빈틈없음 때문에 장소가 나뉘지 않은 것처럼 보이지만, 의지처가 다르기 때문에 그것은 장소가 나뉜 것이다. 인식의 특수성 때문에 그렇게 장소가 나뉘지 않은 것처럼 보일 뿐이다. 거울의 형색과 영상의 형색에서도 이와 같이 보아야 한다. 그러한 조건들의 결합에 의해 거기서 그것이 생겨나기도 하고 사라지기도 하는 것이다. 그리고 이것은 안식(眼識)의 대상이 된다는 점을 통해 받아들여져야 한다. 그렇지 않다면 빛이 없이도 보일 것이며, 혹은 안식의 대상이 아닌 것과 같게 될 것이다. 그러나 그러한 조건의 구족(sāmaggi)에 의해 그렇게 보이는 능력이 있는 것이다. ‘법들의 역량의 차이는 불가사의하다’고 말하는 자에 의해서도, 의지처가 다름에도 불구하고 장소가 나뉘지 않은 것처럼 나타난다는 점에서 바로 이 의미가 성립된다. 이로써 물 등에 비친 영상의 형색이 없다는 비판은 거부된 것으로 알아야 한다.

---

สิทฺเธ จ ปฏิพิมฺพรูเป ตสฺส นิทสฺสนภาโว สิทฺโธเยว โหติ เหตุผลานํ วิจฺฉินฺนเทสตาวิภาวนโต. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘อสทิสตฺตา น นิทสฺสน’’นฺติ, ตทยุตฺตํ. กสฺมา? น หิ นิทสฺสนํ นาม นิทสฺสิตพฺเพน สพฺพทา สทิสเมว โหติ. จุติกฺขนฺธาธานโต วิจฺฉินฺนเทเส อุปปตฺติกฺขนฺธา ปาตุภวนฺตีติ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธนตฺถํ มุขรูปโต วิจฺฉินฺเน ฐาเน ตสฺส ผลภูตํ ปฏิพิมฺพรูปํ นิพฺพตฺตตีติ เอตฺถ ตสฺส นิทสฺสนตฺถสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เอเตน อสนฺตานโจทนา ปฏิกฺขิตฺตา เวทิตพฺพา.

영상의 형색이 입증되면, 원인과 결과의 장소가 끊어져 있다는 점을 밝히는 데 있어 그것이 비유가 됨은 당연히 성립된다. 또한 ‘같지 않기 때문에 비유가 될 수 없다’고 말한 것은 타당하지 않다. 왜냐하면 비유라는 것은 비유되는 대상과 항상 모든 면에서 같아야 하는 것은 아니기 때문이다. 죽는 순간의 무더기(cutikkhandha)를 원인으로 하여 끊어진 장소에서 태어나는 순간의 무더기(upapattikkhandha)가 나타난다는 이 의미를 증명하기 위해, 얼굴의 형색으로부터 떨어진 장소에서 그 결과인 영상의 형색이 발생한다는 점이 여기서 비유의 의미로 의도된 것이기 때문이다. 이로써 상속이 없다는 비판은 거부된 것으로 알아야 한다.

---

ยสฺมา วา มุขปฏิพิมฺพรูปานํ เหตุผลภาโว สิทฺโธ, ตสฺมาปิ สา ปฏิกฺขิตฺตาว โหติ. เหตุผลภาวสมฺพนฺเธสุ หิ สนฺตานโวหาโร. ยถาวุตฺตทฺวีหิการเณหิ ปฏิพิมฺพํ อุปฺปชฺชติ พิมฺพโต อาทาสโต จ, น เจวํ อุปปตฺติกฺขนฺธานํ วิจฺฉินฺนเทสุปฺปตฺติ. ยถา เจตฺถ ปฏิพิมฺพรูปํ นิทสฺสิตํ, เอวํ ปฏิโฆสทีปมุทฺทาทโยปิ นิทสฺสิตพฺพา. ยถา หิ ปฏิโฆสทีปมุทฺทาทโย สทฺทาทิเหตุกา โหนฺติ, อญฺญตฺร อคนฺตฺวา โหนฺติ, เอวเมว อิทํ จิตฺตนฺติ.

또는 얼굴과 영상의 형색 사이에 원인과 결과의 관계가 성립하기 때문에, 그 비판은 거부된 것이다. 원인과 결과의 관계가 연결된 것에서 상속(santāna)이라는 표현이 쓰이기 때문이다. 앞에서 언급한 두 가지 원인(얼굴과 거울)에 의해 영상이 생겨나며, 태어나는 순간의 무더기가 끊어진 장소에서 생겨나는 것도 이와 같다. 여기서 영상이 비유로 제시되었듯이, 메아리, 등불, 인장(stamp) 등도 비유로 제시되어야 한다. 메아리나 등불, 인장 등이 소리 등을 원인으로 하여 다른 곳으로 이동하지 않고 생겨나듯이, 이 마음도 그러하다.

---

อปิจายํ อนฺตราภววาที เอวํ ปุจฺฉิตพฺโพ – ยทิ ‘‘ธมฺมานํ วิจฺฉินฺนเทสุปฺปตฺติ น ยุตฺตา’’ติ อนฺตราภโว ปริกปฺปิโต, ราหุอาทีนํ สรีเร กถมเนกโยชนสหสฺสนฺตริเกสุ ปาทฏฺฐานหทยฏฺฐาเนสุ กายวิญฺญาณมโนวิญฺญาณุปฺปตฺติ วิจฺฉินฺนเทเส ยุตฺตา. ยทิ เอกสนฺตานภาวโต, อิธาปิ ตํสมานํ. น เจตฺถ อรูปธมฺมภาวโต อลํ ปริหาราย ปญฺจโวกาเร รูปารูปธมฺมานํ อญฺญมญฺญํ สมฺพนฺธตฺตา. วตฺตมาเนหิ ตาว ปจฺจเยหิ วิจฺฉินฺนเทเส ผลสฺส อุปฺปตฺติ สิทฺธา, กิมงฺคํ ปน อตีเตหิ ปญฺจโวการภเวหิ. ยตฺถ วิปากวิญฺญาณสฺส ปจฺจโย, ตตฺถสฺส นิสฺสยภูตสฺส วตฺถุสฺส สหภาวีนญฺจ ขนฺธานํ สมฺภโวติ ลทฺโธกาเสน กมฺมุนา นิพฺพตฺติยมานสฺส อวเสสปจฺจยนฺตรสหิตสฺส วิปากวิญฺญาณสฺส อุปฺปตฺติยํ นาลํ วิจฺฉินฺนเทสตา วิพนฺธาย. ยถา จ อเนกกปฺปสหสฺสนฺตริกาปิ จุติกฺขนฺธา อุปปตฺติกฺขนฺธานํ อนนฺตรปจฺจโยติ น กาลทูรตา, เอวํ อเนกโยชนสหสฺสนฺตริกาปิ เต เตสํ อนนฺตรปจฺจโย โหนฺตีติ น เทสทูรตา. เอวํ [Pg.124] จุติกฺขนฺธนิโรธานนฺตรํ อุปปตฺติฏฺฐาเน ปจฺจยนฺตรสมวาเยน ปฏิสนฺธิกฺขนฺธา ปาตุภวนฺตีติ นตฺเถว อนฺตราภโว. อสติ จ ตสฺมึ ยํ ตสฺส เกจิ ‘‘ภาวิภวนิพฺพตฺตกกมฺมุโน ตโต เอว ภาวิปุริมกาลภวากาโร สชาติสุทฺธทิพฺพจกฺขุโคจโร อหีนินฺทฺริโย เกนจิ อปฺปฏิหตคมโน คนฺธาหาโร’’ติ เอวมาทิการณาการาทึ วณฺเณนฺติ, ตํ วญฺฌาตนยสฺส รสฺสทีฆสามตาทิวิวาทสทิสนฺติ เวทิตพฺพํ.

또한 이 중유론자(중음신을 주장하는 자)에게 이와 같이 물어야 한다. 만약 ‘법들이 분리된 장소에서 생겨나는 것은 타당하지 않다’는 이유로 중유를 상정한다면, 라후(Rāhu) 등의 신체에서 수천 유순이나 떨어진 발의 위치와 심장의 위치에 신식(身識)과 의식(意識)이 생겨나는 것이 분리된 장소임에도 어떻게 타당한가? 만약 하나의 상속(continuity)이기 때문이라고 한다면, 여기(재생)에서도 그것과 마찬가지이다. 또한 이곳이 무색법(無色法)의 상태이기 때문에 (공간적 분리가) 충분히 해결될 수 있는 것은 아니다. 오온(五蘊)이 있는 존재(오온유)에서는 물질적인 법과 비물질적인 법들이 서로 연결되어 있기 때문이다. 우선 현재의 조건들에 의해 분리된 장소에서 결과가 생겨나는 것이 이미 입증되었는데, 하물며 과거의 오온의 존재들에서이겠는가? 과보의 식(識)이 생기는 조건이 있는 곳에, 그것의 토대가 되는 물질(vatthu)과 함께 발생하는 온(蘊)들의 생김이 있다. 그러므로 기회를 얻은 업에 의해 생성되고 나머지 다른 조건들을 갖춘 과보의 식이 생겨날 때, 분리된 장소라는 점이 장애가 되지 않는다. 또한 수천 겁이나 떨어진 죽음의 온(死蘊)들이 태어남의 온(生蘊)들의 무간연(無間緣)이 되므로 시간적 멀음이 문제가 되지 않는 것처럼, 수천 유순 떨어진 그것들도 그것들의 무간연이 되므로 공간적 멀음도 문제가 되지 않는다. 이와 같이 죽음의 온이 소멸한 직후에 태어나는 장소에서 다른 조건들의 결합으로 재생연결의 온들이 나타나므로 중유란 결코 존재하지 않는다. 그것이 존재하지 않는데도 어떤 이들이 ‘미래의 존재를 발생시키는 업에 의해 바로 거기서부터 미래의 이전 시기 존재의 형태를 가지며, 같은 종류의 청정한 천안(天眼)의 영역이고, 감관이 결여되지 않았으며, 누구에게도 가로막히지 않는 행로를 가졌고, 냄새를 먹는 자(건달바)’라는 등의 이유와 형태 등으로 설명하는 것은, 석녀(石女)의 아들이 키가 크니 작니 검니 하는 등의 논쟁과 같음을 알아야 한다.

---

อนฺตราภวกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

중유(중음신)에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

๓. กามคุณกถาวณฺณนา

3. 욕락(kāmaguṇa)에 관한 논의의 설명

---

๕๑๐. สพฺเพปีติ กุสลากุสลกฺขนฺธาทโยปิ. เตสมฺปิ หิ อาลมฺพนตฺถิกตาลกฺขณสฺส กตฺตุกมฺยตาฉนฺทสฺส วเสน สิยา กมนฏฺฐตาติ อธิปฺปาโย. ธาตุกถายํ ‘‘กามภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหิ อายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต. กติหิ อสงฺคหิโต? น เกหิจิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา อสงฺคหิโต’’ติ อาคตตฺตา อาห ‘‘อุปาทินฺนกฺขนฺธานเมว กามภวภาโว ธาตุกถายํ ทสฺสิโต’’ติ. ปญฺจาติ คณนปริจฺเฉโท, ตทญฺญคณนนิวตฺตนตฺโถติ ‘‘ปญฺจ กามคุณา’’ติ วจนํ ตโต อญฺเญสํ ตพฺภาวํ นิวตฺเตตีติ อาห ‘‘ปญฺเจว กามโกฏฺฐาสา กาโมติ วุตฺตา’’ติ. ตโต เอว กามธาตูติ วจนํ น อญฺญสฺส นามํ, เตสํเยว นามนฺติ อตฺโถ. ตยิทํ ปรวาทิโน มติมตฺตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยนา’’ติ. เอวํ วจนมตฺตนฺติ เอวํ ‘‘ปญฺจิเม กามคุณา’’ติ วจนมตฺตํ นิสฺสาย, น ปนตฺถสฺส อวิปรีตํ อตฺถนฺติ อตฺโถ.

510. ‘모두’라는 것은 선·불선의 온(蘊) 등도 포함한다. 그 법들도 대상을 바라는 성질의 특징인 하고자 하는 욕구(chanda)의 세력에 의해 ‘욕구됨의 의미’가 있을 수 있다는 취지이다. 계설(Dhātukathā)에서 ‘욕계의 존재(욕유)는 다섯 가지 온, 열한 가지 처, 열일곱 가지 계에 포함된다. 얼마나 많은 것에 포함되지 않는가? 어떤 온에도 포함되지 않는 것이 없으며, 한 가지 처와 한 가지 계에 포함되지 않는다’라고 언급되었으므로 ‘취착된 온들만이 욕계의 존재라는 상태임이 계설에서 제시되었다’라고 하였다. ‘다섯’이라는 수의 한정은 그 외의 다른 수의 배제를 위한 것이므로, ‘다섯 가지 욕락’이라는 말은 그 외의 것들이 그러한 상태임을 배제한다는 뜻에서 ‘오직 다섯 가지 욕망의 부류만을 욕망(kāma)이라 불렀다’라고 하였다. 바로 그 때문에 ‘욕계’(kāmadhātu)라는 말은 다른 것의 명칭이 아니라 바로 그것들의 명칭이라는 의미이다. 그것은 타설가(paravādin)의 개인적 견해일 뿐이라는 뜻에서 ‘이러한 취지로’라고 하였다. ‘이와 같이 말뿐임’이란 이처럼 ‘이 다섯 가지 욕락이 있다’라는 말만을 근거로 삼을 뿐, 그 의미가 실제 사실과 부합하는 의미는 아니라는 뜻이다.

---

กามคุณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

욕락에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

๕. รูปธาตุกถาวณฺณนา

5. 색계(rūpadhātu)에 관한 논의의 설명

---

๕๑๕-๕๑๖. รูปธาตูติ วจนโตติ ‘‘กามธาตุรูปธาตุอรูปธาตู’’ติ เอตฺถ รูปธาตูติ วุตฺตตฺตา. รูปีธมฺเมเหวาติ รุปฺปนสภาเวหิเยว ธมฺเมหิ. ‘‘ตโยเม ภวา’’ติอาทินา ปริจฺฉินฺนาติ ตโยเม ภวา[Pg.125], ติสฺโส ธาตุโยติ จ เอวํ ปริจฺฉินฺนา. ‘‘ธาตุยา อาคตฏฺฐาเน ภเวน ปริจฺฉินฺทิตพฺพํ, ภวสฺส อาคตฏฺฐาเน ธาตุยา ปริจฺฉินฺทิตพฺพ’’นฺติ หิ วุตฺตํ, ตสฺมา กามรูปารูปาวจรธมฺมาว ตํตํภุมฺมภาเวน ปริจฺฉินฺนา เอวํ วุตฺตา.

515-516. ‘색계라는 말로부터’란 ‘욕계, 색계, 무색계’라는 구절에서 색계라고 언급되었기 때문이다. ‘색을 가진 법들로만’이란 변형되는 성질(ruppana)을 가진 법들로만이라는 뜻이다. ‘이 세 가지 존재(삼유)’ 등으로 한정되었다는 것은, 이 세 가지 존재와 세 가지 계라고 이와 같이 한정되었다는 것이다. ‘계가 언급된 곳에서는 존재(유)로 한정해야 하고, 존재가 언급된 곳에서는 계로 한정해야 한다’라고 하였으므로, 욕계·색계·무색계에 속하는 법들만이 각각의 영역의 상태로 한정되어 이와 같이 언급된 것이다.

---

รูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색계에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

๖. อรูปธาตุกถาวณฺณนา

6. 무색계(arūpadhātu)에 관한 논의의 설명

---

๕๑๗-๕๑๘. ปุริมกถายนฺติ รูปธาตุกถายํ. อวิเสเสนาติ ปวตฺติฏฺฐานวเสน วิเสสํ อกตฺวา.

517-518. ‘이전의 논의에서’란 색계에 관한 논의를 말한다. ‘차별 없이’란 일어나는 장소에 따른 차별을 두지 않고라는 뜻이다.

---

อรูปธาตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무색계에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

๗. รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา

7. 색계의 처(āyatana)에 관한 논의의 설명

---

๕๑๙. โอกาสภาเวนาติ วตฺถุภาเวน. ตถาวิธนฺติ ฆานาทิอาการํ.

519. ‘공간의 상태로’란 토대(vatthu)의 상태를 말한다. ‘그와 같은 종류’란 코(비근) 등의 형태를 말한다.

---

รูปธาตุยาอายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색계의 처에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

๘. อรูเปรูปกถาวณฺณนา

8. 무색계에서의 색(형체)에 관한 논의의 설명

---

๕๒๔-๕๒๖. นิสฺสรณํ นาม นิสฺสริตพฺเพ สติ โหติ, น อสติ, ตสฺมา ‘‘อรูปภเว สุขุมรูปํ อตฺถิ, ยโต นิสฺสรณํ ตํ อารุปฺป’’นฺติ อาห.

524-526. ‘벗어남’(nissaraṇa)이란 벗어나야 할 대상이 있을 때 성립하는 것이지 없을 때 성립하는 것이 아니므로, ‘무색계에 미세한 색이 있으며, 그것으로부터 벗어나는 것이 무색계의 선정(āruppa)이다’라고 하였다.

---

อรูเปรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무색계에서의 색에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

๙. รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา

9. 색(물질)이 업이라는 논의의 설명

---

๕๒๗-๕๓๗. ปกปฺปยมานาติ ปกาเรหิ กปฺปยมานา อตฺตโน สมฺปยุตฺตานญฺจ กิจฺจํ สมตฺถยมานา. เตนาห ‘‘สมฺปยุตฺเตสุ อธิกํ พฺยาปารํ กุรุมานา’’ติ.

527-537. ‘상정되는 것’이란 여러 방식으로 상정되어 자신과 결합된 법들의 기능을 성취시키는 것을 말한다. 그래서 ‘상응하는 법들에 대해 더 많은 작용을 하는 것’이라고 하였다.

---

รูปํกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색이 업이라는 논의의 설명이 끝났다.

---

๑๐. ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา

10. 생명기능(명근, jīvitindriya)에 관한 논의의 설명

---

๕๔๐. อนฺตํ [Pg.126] คเหตฺวา วทตีติ ‘‘อตฺถิ อรูปธมฺมานํ อายุ ฐิติ ยปนา ยาปนา อิริยนา วตฺตนา ปาลนา, อตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ ตสฺมึ ปญฺเห ‘‘อตฺถิ อรูปชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ อิมํ อนฺตํ ปริโยสานํ คเหตฺวา วทติ. วตฺตุํ ยุตฺโต สมุทายสฺส อิจฺฉนฺโต ตทวยวสฺส อิจฺฉตีติ. น หิ อวยเวหิ วินา สมุทาโย นาม อตฺถิ.

540. ‘끝을 잡고 말한다’는 것은 ‘무색의 법들에게 수명, 머묾, 유지, 지속, 진행, 전개, 보존이 있는가? 무색의 생명기능이 있는가?’라는 그 질문에서 ‘무색의 생명기능이 있다’는 이 결론의 끝을 잡고 말한다는 것이다. 말하기를, 전체를 인정하고자 하는 자는 그 부분도 인정하고자 하는 것이 당연하다. 왜냐하면 부분들 없이 전체라는 것은 존재하지 않기 때문이다.

---

๕๔๑. ตเมวาติ อรูปํ จิตฺตวิปฺปยุตฺตเมว.

541. ‘그것만을’이란 마음과 결합하지 않은(심불상응) 무색(물질이 아님)만을 말한다.

---

๕๔๒. ตทาปีติ สมาปชฺชนวุฏฺฐานกาเลปิ.

542. ‘그때에도’란 선정에 들거나 나올 때에도라는 뜻이다.

---

๕๔๔-๕๔๕. โส ยุตฺโต ทฺวินฺนํ รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ สกสมเย อิจฺฉิตตฺตา.

544-545. 그것은 색(물질)과 무색의 두 가지 생명기능이 자신의 학설에서 인정되기 때문에 타당하다.

---

ชีวิตินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

생명기능에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

๑๑. กมฺมเหตุกถาวณฺณนา

11. 업을 원인으로 함(kammahetu)에 관한 논의의 설명

---

๕๔๖. ‘‘ปาณาติปาตกมฺมสฺส เหตู’’ติอาทิกสฺส ปริหานิกถายํ อนาคตตฺตา โย ตตฺถ อาคตนโย, ตเมว ทสฺเสนฺโต ‘‘เสสนฺติ…เป… วทตี’’ติ อาห. สมฺปฏิจฺฉนวจนนฺติ สมฺปฏิจฺฉาปนวจนํ. ตํ ปรวาทึ. ตํตํลทฺธิสมฺปฏิจฺฉาปนํ วา คาหาปนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปกฺข’’นฺติอาทิมาห.

546. ‘살생하는 업의 원인’ 등과 같은 구절의 파하니(Parihāni) 논의에서 언급되지 않았기에, 거기에서 언급된 방식을 보이면서 ‘나머지는… 중략 … 라고 말한다’라고 하였다. ‘수용하는 말’이란 수용하게 하는 말(설득하는 말)을 뜻한다. 그것은 타설가에게 하는 말이다. 그 각각의 교리를 수용하게 하거나 집착하게 함을 보이면서 ‘분파’(pakkha) 등을 말하였다.

---

กมฺมเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업을 원인으로 함에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

อฏฺฐมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제8품의 설명이 끝났다.

---

๙. นวมวคฺโค

9. 제9장

---

๑. อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา

1. 이익을 보는 자에 대한 논의의 주석

---

๕๔๗. ทฏฺฐพฺพสฺส อาทีนวโต อานิสํสโต จ ยทิปิ ปรวาทินา ปจฺฉา นานาจิตฺตวเสน ปฏิญฺญาตํ, ปุพฺเพ ปน เอกโต กตฺวา ปฏิชานิ, น จ [Pg.127] ตํ ลทฺธึ ปริจฺจชิ. เตนสฺส อธิปฺปายมทฺทนํ ยุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘อนิจฺจ…เป… ปฏิญฺญาตตฺตา’’ติ. อารมฺมณวเสนาติ อารมฺมณกรณวเสน, น กิจฺจนิปฺผตฺติวเสนาติ อธิปฺปาโย. อิทํ อานิสํสกถานุยุญฺชนํ อานิสํสทสฺสนญฺจ. ญาณํ วิปสฺสนา ปฏิเวธญาณสฺส วิย อนุโพธญาณสฺสปิ ยถารหํ ปวตฺตินิวตฺตีสุ กิจฺจกรณํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

547. 과실(위험)과 이익의 관점에서 보아야 할 것에 대하여, 비록 타론자가 나중에 다양한 마음의 작용에 따라 (따로따로) 인정했을지라도, 이전에는 하나로 묶어서 인정했으며 그 견해를 포기하지 않았다. 그러므로 그의 의도를 꺾는 것이 타당하다고 보아야 한다. 그래서 ‘무상함… (중략) …인정했기 때문이다’라고 말한 것이다. ‘대상에 의해서’라는 것은 대상을 만드는 것에 의한 것이지, 기능을 완수하는 것에 의한 것이 아니라는 뜻이다. 이것은 이익에 관한 논의의 추궁이며 이익을 보는 것이다. 지혜, 즉 위빳사나는 통달지(꿰뚫는 지혜)와 마찬가지로 수순지(수순하는 지혜)에 대해서도 적절하게 일어남과 사라짐에 있어 기능을 수행하는 것이 타당하다는 뜻이다.

---

อานิสํสทสฺสาวีกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

이익을 보는 자에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๒. อมตารมฺมณกถาวณฺณนา

2. 불사(열반)를 대상으로 함에 대한 논의의 주석

---

๕๔๙. เอวมาทินา สุตฺตภเยนาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อนาสวญฺจ โว, ภิกฺขเว, ธมฺมํ เทเสสฺสามิ อนาสวคามินิญฺจ ปฏิปท’’นฺติอาทีนิ สุตฺตปทานิ สงฺคณฺหาติ.

549. ‘이와 같은 경의 위협 때문에’라는 말에서, ‘등’이라는 단어는 ‘비구들이여, 나는 그대들에게 번뇌 없는 법과 번뇌 없는 곳으로 인도하는 도를 설하리라’ 등의 경의 문구들을 포함한다.

---

อมตารมฺมณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불사(열반)를 대상으로 함에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๓. รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา

3. 물질은 대상을 가진다는 논의의 주석

---

๕๕๒-๕๕๓. ‘‘ตทปฺปติฏฺฐํ อนารมฺมณ’’นฺติอาทีสุ ปจฺจยตฺโถ อารมฺมณ-สทฺโท. ‘‘รูปายตนํ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทีสุ โอลุพฺภฏฺโฐติ อาห ‘‘ปจฺจยฏฺโฐ โอลุพฺภฏฺโฐ’’ติ. เอวํ วิภาเค วิชฺชมาเนติ ตตฺถ ปจฺจยายตฺตวุตฺติตา ปจฺจยฏฺโฐ, ทณฺฑรชฺชุอาทิ วิย ทุพฺพลสฺส จิตฺตเจตสิกานํ อาลมฺพิตพฺพตาย อุปตฺถมฺภนฏฺโฐ โอลุพฺภฏฺโฐ. วิเสสาภาวํ ปจฺจยภาวสามญฺเญน กปฺเปตฺวา วา.

552-553. ‘그것은 머무름이 없고 대상이 없다’ 등의 구절에서 ‘대상(ārammaṇa)’이라는 단어는 조건의 의미이다. ‘색처는 안비식계와 그에 상응하는 법들에 대해 대상의 조건으로 조건이 된다’ 등의 구절에서는 의지하는 의미이기에 ‘조건의 의미는 의지하는 의미이다’라고 하였다. 이와 같이 분류가 존재할 때, 거기서 조건에 의존하여 일어나는 것이 조건의 의미이고, 지팡이나 밧줄 등과 같이 약한 마음과 마음부수들이 매달릴 수 있게 지탱해 주는 의미가 의지하는 의미이다. 혹은 조건의 상태라는 공통성에 의해 차별이 없음을 상정한 것이다.

---

รูปํสารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

물질은 대상을 가진다는 논의의 주석이 끝났다.

---

๔. อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา

4. 잠재성향은 대상을 가지지 않는다는 논의의 주석

---

๕๕๔-๕๕๖. ‘‘อิมสฺมึ สตี’’ติ อิมินา มคฺเคน อนิรุทฺธตาปิ สงฺคหิตาติ อาห ‘‘อปฺปหีนตฺตาว อตฺถีติ วุจฺจตี’’ติ. น ปน วิชฺชมานตฺตาติ อวธารเณน [Pg.128] นิวตฺติตํ ทสฺเสติ, วิชฺชมานตฺตา ธรมานตฺตา ขณตฺตยสมงฺคิภาวโตติ อตฺโถ.

554-556. ‘이것이 있을 때’라는 말에 의해 도(道)에 의해 소멸되지 않은 것도 포함되었으므로 ‘버려지지 않았기 때문에 있다고 불린다’라고 하였다. 그러나 ‘실재하기 때문’이라는 한정으로 (다른 의미가) 배제됨을 보여주니, 실재한다는 것은 존재하고 있다는 것이며 세 가지 순간(생·주·멸)과 결합된 상태라는 뜻이다.

---

อนุสยาอนารมฺมณาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잠재성향은 대상을 가지지 않는다는 논의의 주석이 끝났다.

---

๕. ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา

5. 지혜는 대상을 가지지 않는다는 논의의 주석

---

๕๕๗-๕๕๘. ยสฺส อธิคตตฺตา อรหโต ปริญฺเญยฺยาทีสุ อนวเสสโต สมฺโมโห วิคโต, ตํ อคฺคมคฺคญาณํ สนฺธาย ‘‘มคฺคญาณสฺสา’’ติ วทนฺติ. ยสฺมา ตสฺส สพฺพสฺส สโตการิตา วิย สมฺปชานการิตา, ตสฺมา เตน ญาเณน โส ญาณี. สติปญฺญาเวปุลฺลปฺปตฺโต หิ โส อุตฺตมปุริโส.

557-558. 그것을 얻었기 때문에 아라한에게 철지(변지)해야 할 것들 등에 대해 남김없이 미혹이 사라진 것, 그 최상의 도의 지혜를 가리켜 ‘도의 지혜의’라고 말한다. 왜냐하면 그 모든 것에 대해 마음챙겨 행함과 마찬가지로 알아차려 행함이 있기 때문에, 그러므로 그 지혜로 인해 그는 ‘지혜로운 자’이다. 왜냐하면 그 제일가는 인간(최상의 인격자)은 마음챙김과 지혜의 광대함에 도달했기 때문이다.

---

ญาณํอนารมฺมณนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지혜는 대상을 가지지 않는다는 논의의 주석이 끝났다.

---

๗. วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา

7. 일으킨 생각에 뒤따른다는 논의의 주석

---

๕๖๒. ทฺวีหิปีติ ทฺวีหิ วิเสเสหิ, วิเสเสน วิเสสํ อกตฺวาติ อตฺโถ.

562. ‘둘로써’라는 것은 두 가지 차별로써, 즉 차별을 차별로 만들지 않는다는 뜻이다.

---

วิตกฺกานุปติตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일으킨 생각에 뒤따른다는 논의의 주석이 끝났다.

---

๘. วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา

8. 소리는 일으킨 생각의 확산이라는 논의의 주석

---

๕๖๓. สพฺพโสติ สพฺพปฺปการโต, โส ปน ปกาโร ปวตฺติฏฺฐานกาลวเสน คเหตพฺโพติ อาห ‘‘สพฺพตฺถ สพฺพทา วา’’ติ. เต จ ฐานกาลา ‘‘วิตกฺกยโต’’ติอาทิวจนโต จิตฺตวิเสสวเสน คเหตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘สวิตกฺกจิตฺเตสู’’ติ. ‘‘วิตกฺเกตฺวา วาจํ ภินฺทตี’’ติ สุตฺตปทํ อโยนิโส คเหตฺวา ‘‘วิตกฺกวิปฺผารมตฺตํ สทฺโท’’ติ อาห.

563. ‘모든 면에서’란 모든 방식으로, 그러나 그 방식은 일어나는 장소와 시간의 관점에서 파악해야 하기에 ‘모든 곳에서 혹은 항상’이라고 하였다. 그리고 그 장소와 시간은 ‘생각하는 자에게’ 등의 구절에 따라 마음의 차이에 따라 파악해야 하므로 ‘일으킨 생각이 있는 마음들에서’라고 말해졌다. ‘생각한 뒤에 말을 터뜨린다’라는 경의 문구를 잘못 파악하여 ‘소리는 단지 일으킨 생각의 확산일 뿐이다’라고 주장한 것이다.

---

วิตกฺกวิปฺผารสทฺทกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소리는 일으킨 생각의 확산이라는 논의의 주석이 끝났다.

---

๙. นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา

9. 말은 마음과 같지 않다는 논의의 주석

---

๕๖๕. มุสาวาโท [Pg.129] น โหตีติ วุตฺตํ อนาปตฺตีติ สมฺพนฺโธ.

565. ‘거짓말이 되지 않는다’라고 말한 것은 (계율의) ‘범함이 없음’과 연결된다.

---

นยถาจิตฺตสฺสวาจาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

말은 마음과 같지 않다는 논의의 주석이 끝났다.

---

๑๑. อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา

11. 과거와 미래의 성취에 대한 논의의 주석

---

๕๖๘-๕๗๐. สมนฺนาคตปญฺญตฺติยาติ สมงฺคิภาวปญฺญตฺติยา. เตเนวาห ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนธมฺมสมงฺคี สมนฺนาคโตติ วุจฺจตี’’ติ. ปฏิลาภปญฺญตฺติยาติ อธิคมนปญฺญตฺติยา. อยนฺติ ‘‘สมนฺนาคโต’’ติ วุจฺจมานปุคฺคลสฺส โย ตถา วตฺตพฺพากาโร, อยํ สมนฺนาคตปญฺญตฺติ นาม. เอส นโย เสเสสุปิ.

568-570. ‘성취의 개념’이란 ‘결합된 상태의 개념’을 말한다. 그래서 ‘현재의 법과 결합된 자를 성취한 자라고 부른다’라고 하였다. ‘획득의 개념’이란 ‘증득의 개념’을 말한다. ‘이것’이란 ‘성취한 자’라고 불리는 보충제(인격)에 대해 그렇게 불려야 할 양상, 이것이 ‘성취의 개념’이라 하는 것이다. 이 방식은 나머지에도 적용된다.

---

อตีตานาคตสมนฺนาคตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과거와 미래의 성취에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

นวมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제9장의 주석이 끝났다.

---

๑๐. ทสมวคฺโค

10. 제10장

---

๑. นิโรธกถาวณฺณนา

1. 소멸론 주해

---

๕๗๑-๕๗๒. สกสมเย ‘‘ปุริมจิตฺตสฺส นิโรธานนฺตรํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อิจฺฉิตํ, ปรวาที ปน ‘‘ยสฺมึ ขเณ ภวงฺคจิตฺตํ, ตสฺมึเยว ขเณ กิริยมยจิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วทติ. เอวํ สติ ปุริมปจฺฉิมจิตฺตานํ สหภาโวปิ อนุญฺญาโต โหติ. เตนาห ‘‘ภงฺคกฺขเณน สเหวา’’ติ. ตถา จ สติ วิปากกิริยกฺขนฺธานํ วิย กิริยวิปากกฺขนฺธานํ วิปากวิปากกฺขนฺธานํ กิริยกิริยกฺขนฺธานญฺจ วุตฺตนเยน สหภาโว วตฺตพฺโพติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภวงฺคจิตฺตสฺสา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปปตฺติภวภาเวน เอสิยา อิจฺฉิตพฺพาติ อุปปตฺเตสิยา วิปากกฺขนฺธา, เต จ เยภุยฺเยน ภวงฺคปริยายกาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘อุปปตฺเตสิยนฺติ สงฺขํ คตสฺส ภวงฺคจิตฺตสฺสา’’ติ. อาทิปริโยสานมตฺตญฺหิ ตสฺส ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตํ, ตทารมฺมณํ ภวงฺคนฺตฺเวว วุจฺจตีติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ กิริยาเวมชฺเฌ [Pg.130] ปติตตฺตา กิริยาจตุกฺขนฺธคฺคหเณน คหณํ ยุตฺตนฺติ วุตฺตํ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนนฺติ หิ อาทิ-สทฺเทน น โสตวิญฺญาณาทีนํเยว คหณํ, อถ โข สมฺปฏิจฺฉนสนฺตีรณานมฺปีติ ทฏฺฐพฺพํ.

571-572. 자성(우리 학설)에서는 "이전 마음이 소멸한 직후에 다음 마음이 일어난다"고 여기지만, 타론자는 "유분심(bhavaṅgacitta)이 있는 바로 그 순간에 작용심(kiriyamayacitta)이 일어난다"고 말합니다. 그렇게 되면 이전 마음과 다음 마음의 공존(동시 발생)이 인정되는 셈입니다. 그래서 "소멸의 순간과 함께"라고 말한 것입니다. 그리고 그렇게 될 때, 과보의 무더기와 작용의 무더기처럼, 작용과 과보의 무더기, 과보와 과보의 무더기, 작용과 작용의 무더기가 앞서 말한 방식대로 공존한다고 말해야 하기에, 이 의미를 나타내기 위해 "유분심의..." 등의 내용을 설하였습니다. 거기서 '태어남의 존재 상태로서 바래져야 할 것'이 '태어남에서 있어야 할 것(upapattesiyā)' 즉 과보의 무더기들인데, 그것들은 대개 유분심의 동의어이므로 주석서에서 "태어남에서 있어야 할 것이라고 칭해지는 유분심의"라고 말하였습니다. 그것의 시작과 끝은 재생연결심과 죽음의 마음일 뿐이며, 대상을 잡는 것(tadārammaṇa) 또한 유분심이라 불립니다. 안식 등이 작용의 중간에 처해 있으므로 작용의 네 가지 무더기를 취하는 것으로 간주하는 것이 타당하다고 설해졌습니다. '안식 등'이라는 말에서 '등(ādi)'이라는 단어로 이식(귀의 알음알이) 등만을 취하는 것이 아니라, 영수(받아들임)와 조사(살펴봄) 또한 취하는 것으로 보아야 합니다.

---

นิโรธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

소멸론 주해가 끝났다.

---

๓. ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา

3. 오식 구족자의 도론 주해

---

๕๗๖. ลกฺขณนฺติ ปญฺจวิญฺญาณานํ อุปฺปนฺนารมฺมณตาทิอวิตเถกปฺปการตาลกฺขณํ. กามํ มโนวิญฺญาณํ อวตฺถุกมฺปิ โหติ, สวตฺถุกตฺเต ปน ตมฺปิ อุปฺปนฺนวตฺถุกเมว. ตถา หิ ปาฬิยํ ฐปนายํ ‘‘หญฺจิ ปญฺจวิญฺญาณา อุปฺปนฺนารมฺมณา’’ตฺเวว วุตฺตํ. มโนวิญฺญาณสฺสปิ อุปฺปนฺนวตฺถุกตาปริยาโย อตฺถีติ ‘‘ปญฺจ วิญฺญาณา’’ติ อวตฺวา ‘‘ฉ วิญฺญาณา อุปฺปนฺนวตฺถุกา’’ติ วุตฺเต ‘‘โน จ วต เร วตฺตพฺเพ ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺส อตฺถิ มคฺคภาวนา’’ติ วตฺตุํ น สกฺกาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ฉ วิญฺญาณา…เป… อธิปฺเปต’’นฺติ.

576. '특징'이란 오식의 일어난 대상성 등 틀림없는 한결같은 방식의 특징입니다. 설령 의식(manoviññāṇa)이 토대(vatthu)가 없는 경우도 있지만, 토대가 있을 때는 그것 또한 일어난 토대를 가질 뿐입니다. 그래서 경전의 설정에서 "만약 오식이 일어난 대상을 가진다면"이라고만 설해졌습니다. 의식 또한 일어난 토대를 가진다는 측면이 있기에 "오식"이라고 말하지 않고 "육식이 일어난 토대를 가진다"고 말했을 때, "오식을 구족한 자에게 도의 수행이 있다고 말해서는 안 된다"라고 말할 수 없음을 나타내기 위해 "육식... 등의 뜻이다"라고 하였습니다.

---

๕๗๗. ‘‘อนิมิตฺตํ สุญฺญตํ อปฺปณิหิต’’นฺติ นิพฺพานสฺส เต ปริยายา. จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนิมิตฺตคาหิภาเว สุญฺญตารมฺมณตาปิ สิยาติ วุตฺตํ ‘‘ตเทว สุญฺญตนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ.

577. '표상 없음(animitta), 공성(suññata), 원함 없음(appaṇihita)'은 열반의 동의어들입니다. 안식이 표상을 잡지 않는 상태일 때 공성을 대상으로 함도 있을 수 있기에 "그것이 바로 공성이라는 의미이다"라고 설하였습니다.

---

ปญฺจวิญฺญาณสมงฺคิสฺสมคฺคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

오식 구족자의 도론 주해가 끝났다.

---

๕. ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา

5. 오식은 숙고를 동반하는가에 대한 론 주해

---

๕๘๔-๕๘๖. สา ปน นมิตฺวา ปวตฺติ. อารมฺมณปฺปการคฺคหณนฺติ อารมฺมณสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐปฺปการสฺส คหณํ. เยน อารมฺมณปฺปการคฺคหเณน กุสลจิตฺตสฺส อโลภาทีหิ สมฺปโยโค อกุสลจิตฺตสฺส โลภาทีหิ สมฺปโยโค โหติ, โส อาโภโคติ ทสฺเสติ.

584-586. 그것은 (대상으로) 기울어져서 일어남입니다. '대상의 양상을 파악함'이란 대상의 즐겁거나 즐겁지 않은 양상을 취하는 것입니다. 어떤 대상의 양상을 파악함으로써 유익한 마음이 무탐 등과 결합하고, 해로운 마음이 탐욕 등과 결합하게 되는데, 그것이 숙고(ābhoga)임을 나타냅니다.

---

ปญฺจวิญฺญาณาสาโภคาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

오식은 숙고를 동반하는가에 대한 론 주해가 끝났다.

---

๖. ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา

6. 두 가지 계에 대한 론 주해

---

๕๘๗-๕๘๙. อปฺปวตฺตินิโรธนฺติ [Pg.131] อนุปฺปาทนิโรธํ. สีลสฺส วีติกฺกโมเยว นิโรโธ สีลวีติกฺกมนิโรโธ. นินฺนานํ ขณิกนิโรธํ สลฺลกฺเขนฺโต.

587-589. '일어나지 않음으로써의 소멸'이란 불생(不生)의 소멸을 말합니다. 계를 범하는 것 자체가 소멸하는 것이 '계의 범함의 소멸'입니다. 다른 이들은 찰나적 소멸을 관찰하면서 (그렇게 말합니다).

---

ทฺวีหิสีเลหีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

두 가지 계에 대한 론 주해가 끝났다.

---

๗. สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา

7. 계는 심소가 아니라는 론 주해

---

๕๙๐-๕๙๔. ฐิเตน อวินฏฺเฐน. อุปจเยนาติ สีลภูเตน กมฺมูปจเยน. ‘‘ทานํ อเจตสิก’’นฺติ กถายํ วุตฺตนเยนาติ ยถา ‘‘น วตฺตพฺพํ เจตสิโก ธมฺโม ทานนฺติ? อามนฺตา. ทานํ อนิฏฺฐผลนฺติ…เป… เตน หิ เจตสิโก ธมฺโม ทาน’’นฺติ ปาฬิ ปวตฺตา, เอวํ ตทนุสาเรน ‘‘น วตฺตพฺพํ เจตสิกํ สีลนฺติ? อามนฺตา. สีลํ อนิฏฺฐผล’’นฺติอาทินา สีลสฺส เจตสิกภาวสาธกานิ สุตฺตปทานิ จ อาเนตฺวา ตทตฺถทสฺสนวเสน อเจตสิโก รูปาทิธมฺโม อายตึ วิปากํ เทติ. ยทิ โส สีลํ ภเวยฺย, วินา สํวรสมาทาเนน วินา วิรติยา สีลวา นาม สิยา. ยสฺมา ปน สมาทานเจตนา วิรติ สํวโร สีลํ, ตสฺมา ‘‘สีลํ อิฏฺฐผลํ กนฺตผล’’นฺติอาทินา โยชนา กาตพฺพาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘วุตฺตนเยนา’’ติ, วุตฺตนยานุสาเรนาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ปาฬิยํ ยถา ‘‘สีลํ อเจตสิก’’นฺติ กถา อาคตา, ตถา ‘‘ทานํ อเจตสิก’’นฺติ วิสุํ อาคตา กถา นตฺถิ, ตสฺมา ‘‘สา ปน กถา มคฺคิตพฺพา’’ติ วุตฺตํ.

590-594. '머물러 있는 소멸하지 않은 것에 의해'. '증익(upacaya)에 의해'란 계가 된 업의 축적에 의해서입니다. '보시는 심소가 아니다'라는 논의에서 설해진 방식에 따르자면, "보시는 심소인 법이라고 말해서는 안 되는가? 그렇다. 보시는 원치 않는 과보를 주는가? ... 그러므로 보시는 심소인 법이다"라고 경전이 진행되듯이, 그에 따라 "계는 심소라고 말해서는 안 되는가? 그렇다. 계는 원치 않는 과보를 주는가?" 등의 방식으로 계가 심소임을 증명하는 경전의 구절들을 가져와서 그 의미를 나타내는 관점에서, 심소가 아닌 색법 등의 법이 미래에 과보를 줍니다. 만약 그것이 계라면, 단속의 수지 없이, 절제 없이도 계를 지닌 자라 불릴 것입니다. 그러나 수지의 의도나 절제, 단속이 계이므로, "계는 원하는 과보, 즐거운 과보를 준다"는 등의 방식으로 연결해야 한다는 의미를 염두에 두고 "설해진 방식대로"라고 말한 것이니, 설해진 방식을 따라는 뜻입니다. 그러나 경전에서 "계는 심소가 아니다"라는 논의는 나오지만, "보시는 심소가 아니다"라고 별도로 나온 논의는 없기에, "그 논의는 찾아보아야 한다"라고 말한 것입니다.

---

สีลํอเจตสิกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

계는 심소가 아니라는 론 주해가 끝났다.

---

๙. สมาทานเหตุกถาวณฺณนา

9. 수지를 원인으로 한다는 론 주해

---

๕๙๘-๖๐๐. สมาทานเหตุกถายํ ‘‘ผสฺโส เทตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว กณฺหสุกฺกสปฺปฏิภาคา ธมฺมา สมฺมุขีภาวํ อาคจฺฉนฺตีติ อารามโรปาทิสุตฺตาหรณญฺจาติ เอตฺตกเมว ปริโภคกถาย สทิสนฺติ อาห ‘‘สมาทาน…เป… ทฏฺฐพฺพา’’ติ.

598-600. 수지를 원인으로 한다는 논의에서 "촉(phassa)이 준다"고 시작하여 흑과 백에 상응하는 법들이 목전에 나타난다는 것과 정원을 조성하는 것 등에 관한 경전의 인용까지가 수용론(paribhogakathā)과 유사하므로 "수지... 등을 보아야 한다"라고 말하였습니다.

---

สมาทานเหตุกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수지를 원인으로 한다는 론 주해가 끝났다.

---

๑๑. อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา

11. 무표와 악계에 대한 론 주해

---

๖๐๓-๖๐๔. มหาภูตานิ [Pg.132] อุปาทาย ปวตฺโต อญฺญจิตฺตกฺขเณปิ ลพฺภมาโน กุสลากุสลานุพนฺโธ อวิญฺญตฺตีติ อยํ วาโท ‘‘จิตฺตวิปฺปยุตฺโต อปุญฺญูปจโย’’ติ อิมินา สงฺคหิโตติ ตโต อญฺญานุพนฺธายํ ‘‘อาณตฺติยา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาณตฺติยา…เป… อธิปฺปาโย’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อาณตฺโต ยทา อาณตฺตภาเวน วิหึสาทิกิริยํ สาเธติ, ตทา อาณตฺติยา ปาณาติปาตาทีสุ องฺคภาโว เวทิตพฺโพ. สา ปนาณตฺติ ปาริวาสิกภาเวน วิญฺญตฺติรหิตา นาม โหตีติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอกสฺมึ ทิวเส’’ติอาทิ วุตฺตํ.

603-604. 대종(4대)을 의지하여 발생하고 다른 마음의 찰나에도 얻어지는 유익하거나 해로운 것의 연속인 무표(aviññatti)라는 설은 "마음과 분리된 부덕의 축적"이라는 것에 포함되므로, 그로부터 다른 연속에 대해 "명령에 의해" 등이 설해졌음을 나타내기 위해 "명령에 의해... 등의 뜻이다"라고 하였습니다. 거기서 피명령자가 명령에 따라 살생 등의 행위를 완수할 때, 명령이 살생 등의 구성 요소가 됨을 알아야 합니다. 그런데 그 명령은 (명령을 내린 자가) 다른 곳에 머무는 동안에는 표상(viññatti)이 없는 상태라는 것이 타론자의 의도이며, 이를 나타내기 위해 "어느 날" 등의 내용이 설해졌습니다.

---

อวิญฺญตฺติทุสฺสีลฺยนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무표와 악계에 대한 론 주해가 끝났다.

---

ทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제10품 주해가 끝났다.

---

ทุติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

제2의 50개(판나사카)가 완성되었습니다.

---

๑๑. เอกาทสมวคฺโค

11. 제11품

---

๔. ญาณกถาวณฺณนา

4. 지혜론 주해

---

๖๑๔-๖๑๕. ‘‘อนฺธกา’’ติ วุตฺตา ปุพฺพเสลิยอปรเสลิยราชคิริกสิทฺธตฺถิกาปิ เยภุยฺเยน มหาสงฺฆิกา เอวาติ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ…เป… ภเวยฺยุ’’นฺติ. ตตฺถ อญฺเญติ วจนํ ทฺวินฺนํ กถานํ อุชุวิปจฺจนีกภาวโต. ปุริมกานญฺหิ จกฺขุวิญฺญาณาทิสมงฺคี ‘‘ญาณี’’ติ วุจฺจติ, อิเมสํ โส เอว ‘‘ญาณี’’ติ น วตฺตพฺโพติ วุตฺโต. ราควิคโม ราคสฺส สมุจฺฉินฺทนํ, ตถา อญฺญาณวิคโม. ยถา สมุจฺฉินฺนาวิชฺโช ‘‘ญาณี’’ติ, ปฏิปกฺขโต ‘‘อญฺญาณี’’ติ, เอวํ อสมุจฺฉินฺนาวิชฺโช ‘‘อญฺญาณี’’ติ, ปฏิปกฺขโต ‘‘ญาณี’’ติ วุตฺโต. อญฺญาณสฺส วิคตตฺตา โส ‘‘ญาณี’’ติ วตฺตพฺพตํ อาปชฺชติ, น ปน สตตํ สมิตํ ญาณสฺส ปวตฺตนโตติ อธิปฺปาโย.

‘안다까(Andhaka)들’이라고 불리는 이들은 뿝바셀리야(Pubbaseliya), 아빠라셀리야(Aparaseliya), 라자기리까(Rājagirika), 싯닷티까(Siddhatthika)들인데, 이들 또한 대부분 마하상기까(대중부)들이기 때문에 ‘과거에… (중략) … 있을 것이다’라고 설해졌다. 거기서 ‘다른 것’이라는 말은 두 가지 문답이 정면으로 상반되기 때문이다. 이전의 사람들에게는 안비식(眼鼻識) 등을 갖춘 자를 ‘지혜로운 자(ñāṇī)’라고 부르지만, 이들에게는 바로 그가 ‘지혜로운 자’라고 불려서는 안 된다고 설해졌다. 탐욕의 사라짐은 탐욕을 완전히 끊어버리는 것이며, 무지의 사라짐도 그와 같다. 마치 무명이 완전히 끊어진 자를 ‘지혜로운 자’라고 하고, 그 반대편에서 ‘지혜롭지 못한 자’라고 하듯이, 무명이 완전히 끊어지지 않은 자를 ‘지혜롭지 못한 자’라고 하며, 그 반대편에서 ‘지혜로운 자’라고 설했다. 무지가 사라졌기 때문에 그는 ‘지혜로운 자’라고 불릴 자격이 생기지만, 지혜가 끊임없이 지속적으로 작용하기 때문은 아니라는 뜻이다.

---

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지혜에 관한 담론(Ñāṇakathā)의 해설이 끝났다.

---

๗. อิทฺธิพลกถาวณฺณนา

7. 신통력에 관한 담론(Iddhibalakathā)의 해설

---

๖๒๑-๖๒๔. ยสฺมึ [Pg.133] อายุกปฺเป กมฺมกฺขเยน มรณํ โหติ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กมฺมสฺส วิปากวเสนา’’ติ, ยสฺมึ ปน อายุกฺขเยน มรณํ โหติ, ตํ สนฺธาย ‘‘วสฺสคณนายา’’ติ. ตตฺถ ‘‘น จ ตาว กาลํ กโรติ, ยาว น ตํ ปาปกมฺมํ พฺยนฺตี โหตี’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๕๐; อ. นิ. ๓.๓๖) วจนโต เยภุยฺเยน นิรเย กมฺมกฺขเยน มรณํ โหตีติ อาห ‘‘กมฺมสฺส วิปากวเสน วาติ นิรยํว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ‘‘วสฺสสตํ วสฺสสหสฺสํ วสฺสสตสหสฺสานี’’ติอาทินา มนุสฺสานํ เทวานญฺจ อายุปริจฺเฉทวจนโต เยภุยฺเยน เตสํ อายุกฺขเยน มรณํ โหตีติ วุตฺตํ ‘‘วสฺสคณนาย วาติ มนุสฺเส จาตุมหาราชิกาทิเทเว จ สนฺธายา’’ติ. ‘‘วุตฺต’’นฺติ อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ.

621-624. 수명이라는 한 겁(āyukappa) 동안 업이 다함(kammakkhaya)으로써 죽음이 일어나는 경우를 두고 ‘업의 과보로 인하여’라고 설했고, 수명이 다함(āyukkhaya)으로써 죽음이 일어나는 경우를 두고 ‘햇수의 계산으로’라고 설했다. 그중에서 ‘그 악업이 소멸되지 않는 한 아직 죽지 않는다’(ma. ni. 3.250; a. ni. 3.36)는 구절에 따라, 대체로 지옥에서는 업의 다함으로 죽음이 일어난다고 보고 ‘업의 과보로 인하여라고 한 것은 지옥을 염두에 두고 설한 것이다’라고 하였다. ‘백 년, 천 년, 십만 년’ 등의 말씀으로 인간과 천신들의 수명이 한정되어 있으므로, 대체로 그들에게는 수명이 다함으로 죽음이 일어난다고 설해졌으니, ‘햇수의 계산으로라고 한 것은 인간과 사왕천 등의 천신들을 염두에 두고 설한 것이다’라고 하였다. ‘설해졌다’는 말을 가져와서 연결해야 한다.

---

อิทฺธิพลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

신통력에 관한 담론(Iddhibalakathā)의 해설이 끝났다.

---

๘. สมาธิกถาวณฺณนา

8. 삼매에 관한 담론(Samādhikathā)의 해설

---

๖๒๕-๖๒๖. สมํ ฐปนฏฺเฐนาติ สมํ วิสมํ ลีนุทฺธจฺจาทึ ปฏิพาหิตฺวา, วิกฺเขปเมว วา วิทฺธํเสตฺวา ฐปนฏฺเฐน. ‘‘จิตฺตสนฺตติ สมาธี’’ติ วทนฺเตน ตสฺส เจตสิกภาโว ปฏิกฺขิตฺโต โหตีติ อาห ‘‘เจตสิกนฺตรํ อตฺถีติ อคฺคเหตฺวา’’ติ. ภาวนาย อาหิตวิเสสาย เอกคฺคตาย วิชฺชมานวิเสสปฏิกฺเขโป ฉลํ, โส ปนสฺส อนาหิตวิเสสาย เอกคฺคตาย สามญฺเญนาติ อาห ‘‘สามญฺญมตฺเตนา’’ติ.

625-626. ‘평등하게 머물게 함(samaṃ ṭhapana)’이라는 의미는, 평등함에 반대되는 침체(līna)나 들뜸(uddhacca) 등을 물리치거나, 혹은 산란(vikkhepa) 자체를 타파하여 머물게 한다는 의미이다. ‘심상의 연속이 삼매이다’라고 주장하는 자에 의해서는 그것의 마음부수(cetasika) 상태가 부정되므로, ‘다른 마음부수가 있다고 받아들이지 않고’라고 하였다. 수행에 의해 특별한 성질이 부여된 일경성(ekaggatā)에서 존재하는 차별성을 부정하는 것은 오류이지만, 특별한 성질이 부여되지 않은 일반적인 일경성으로 보면 보편적이므로 ‘일반적인 정도만으로’라고 하였다.

---

สมาธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼매에 관한 담론(Samādhikathā)의 해설이 끝났다.

---

๙. ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา

9. 법의 확립성에 관한 담론(Dhammaṭṭhitatākathā)의 해설

---

๖๒๗. อวิชฺชาย ยา ฐิตตาติ อวิชฺชาย สงฺขารานํ อนนฺตรปจฺจยภาเว ยา นิยตตา ธมฺมนิยามตาสงฺขาตา, ยา ฐิตสภาวตา นิปฺผนฺนา[Pg.134], น ธมฺมมตฺตตาฏฺฐิตตาย นิปฺผนฺนาย วเสน, อนนฺตรปจฺจยภาวสงฺขาตา ฐิตตา ปจฺจยตา โหตีติ อตฺโถ. อญฺญมญฺญปจฺจยภาวรหิตสฺสาติ อิทํ สหชาตนิสฺสยาทิปจฺจยานํ ปฏิกฺเขปปทํ ทฏฺฐพฺพํ, น อญฺญมญฺญปจฺจยตามตฺตสฺส. สพฺโพ ตาทิโสติ อิมินา สมนนฺตรอนนฺตรูปนิสฺสยนตฺถิวิคตาเสวนาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อญฺญมญฺญปจฺจยตญฺจาติ เอตฺถาปิ วุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เอตฺถ ปน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺสปิ ปจฺจยภาวโต สงฺขารานมฺปิ วเสน โยเชตพฺพํ. เตนาห ‘‘ตสฺสา จ อิตรา’’ติ.

627. 무지의 확립성이란 무지가 상카라(saṅkhāra, 행)들의 무간연(anantarapaccaya, 인접 조건) 상태에 있을 때, 법의 결정성(dhammaniyāmatā)이라 불리는 결정적인 상태, 즉 확립된 자성이 성취된 것을 말한다. 이는 단순히 법의 상태로 확립된 것에 의해서 성취되는 것이 아니라, 무간연의 상태로 일컬어지는 확립성이 조건성(paccayatā)이 된다는 의미이다. ‘서로의 조건 상태를 결여한 것’이라는 말은 구생연(sahajātappaccaya)이나 의지연(nissayappaccaya) 등의 조건들을 부정하는 구절로 보아야 하며, 단순히 상호 조건성(aññamaññapaccayatā)만을 부정하는 것이 아니다. ‘모든 것이 그와 같다’는 말로써 등무간연(samanantara), 무간연(anantara), 강력의지연(ūpanissaya), 무유연(natthi), 이거연(vigata), 친근연(āsevana) 등을 포함한다. ‘상호 조건성 또한’이라는 곳에서도 위에서 설한 방식대로 그 의미를 이해해야 한다. 여기서 조건이 되는 법(paccayadhamma)이 발생하는 것 또한 조건의 상태가 되기 때문에 상카라들의 측면에서도 연결해야 한다. 그래서 ‘그것과 다른 것’이라고 말한 것이다.

---

ธมฺมฏฺฐิตตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법의 확립성에 관한 담론(Dhammaṭṭhitatākathā)의 해설이 끝났다.

---

๑๐. อนิจฺจตากถาวณฺณนา

10. 무상함에 관한 담론(Aniccatākathā)의 해설

---

๖๒๘. รูปาทีนํ อนิจฺจตา รูปาทิเก สติ โหติ, อสติ น โหตีติ อิมินา ปริยาเยน ตสฺสา เตหิ สห อุปฺปาทนิโรโธ วุตฺโต, อุปฺปาทาทีสุ ตีสุ ลกฺขเณสุ อนิจฺจตาโวหาโร โหตีติ ยถา ตโย ทณฺเฑ อุปาทาย ปวตฺโต ติทณฺฑโวหาโร เตสุ สพฺเพสุ โหติ, เอวํ ชาติชรามรณธมฺโม น นิจฺโจ อนิจฺโจ, ตสฺส ชาติอาทิปกติตา อนิจฺจตาสทฺเทน วุจฺจตีติ อุปฺปาทาทีสุ ลกฺขเณสุ อนิจฺจตาโวหาโร สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ตีสุ…เป… โหตี’’ติ. วิภาคานุยุญฺชนวเสนาติ ปเภทานุยุญฺชนวเสน. ตตฺถ ยถา ชราภงฺควเสน อนิจฺจตา ปากฏา โหติ, น ตถา ชาติวเสนาติ ปาฬิยํ ชรามรณวเสเนว อนิจฺจตาวิภาโค ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

628. 물질(rūpa) 등의 무상함은 물질 등이 존재할 때 있는 것이지, 존재하지 않을 때는 있지 않다. 이런 방식으로 그것이 그것들과 함께 발생하고 소멸함이 설해졌다. 발생(uppāda) 등의 세 가지 특징에서 무상함이라는 명칭이 쓰이는데, 마치 세 개의 지팡이를 의지하여 생겨난 ‘삼각대(tidaṇḍa)’라는 명칭이 그 모든 지팡이에 해당하는 것과 같다. 이처럼 태어나고 늙고 죽는 성질은 영원하지 않으므로 무상한 것이며, 태어남 등의 본성이 ‘무상함’이라는 단어로 불린다. 따라서 발생 등의 특징들에서 무상함이라는 명칭이 성립한다는 것을 ‘세 가지… (중략) … 있게 된다’라고 설한 것이다. ‘분류하여 탐구함으로 인하여’라는 것은 구체적으로 나누어 탐구하는 것에 의해서라는 뜻이다. 거기서 늙음과 무너짐에 의한 무상함은 분명하게 드러나지만, 태어남에 의한 것은 그와 같지 않기 때문에, 빠알리(성전)에서는 늙음과 죽음에 의해서만 무상함의 분류가 제시된 것으로 보아야 한다.

---

อนิจฺจตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무상함에 관한 담론(Aniccatākathā)의 해설이 끝났다.

---

เอกาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열한 번째 장(Ekādasamavagga)의 해설이 끝났다.

---

๑๒. ทฺวาทสมวคฺโค

12. 열두 번째 장(Dvādasamavagga)

---

๑. สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา

1. 단속과 업의 작용에 관한 담론(Saṃvarokammantikathā)의 해설

---

๖๓๐-๖๓๒. สพฺพสฺสปิ มนโส มโนทฺวารภาวโต ‘‘วิปากทฺวารนฺติ ภวงฺคมนํ วทตี’’ติ อาห.

630-632. 모든 마음은 의문(manodvāra)의 상태가 되기 때문에 ‘과보의 문이란 바방가(bhavaṅga, 유분심)를 말한다’라고 하였다.

---

สํวโรกมฺมนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

단속과 업의 작용에 관한 담론(Saṃvarokammantikathā)의 해설이 끝났다.

---

๒. กมฺมกถาวณฺณนา

2. 업에 관한 담론(Kammakathā)의 해설

---

๖๓๓-๖๓๕. สวิปากาปิ [Pg.135] ทสฺสิตาเยว นาม โหติ วุตฺตาวสิฏฺฐา สวิปากาติ อตฺถสิทฺธตฺตา.

633-635. 과보가 있는 것(savipāka) 또한 이미 제시된 것과 다름없으니, 설해지고 남은 것이 과보가 있는 것이라는 사실이 확립되었기 때문이다.

---

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업에 관한 담론(Kammakathā)의 해설이 끝났다.

---

๔. สฬายตนกถาวณฺณนา

4. 여섯 감각장소에 관한 담론(Saḷāyatanakathā)의 해설

---

๖๓๘-๖๔๐. มนายตเนกเทสสฺส วิปากสฺส อตฺถิตาย ‘‘อวิเสเสนา’’ติ วุตฺตํ.

638-640. 의처(manāyatana)의 일부분인 과보가 존재하기 때문에 ‘차별 없이’라고 설해졌다.

---

สฬายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

여섯 감각장소에 관한 담론(Saḷāyatanakathā)의 해설이 끝났다.

---

๕. สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา

5. 최대 일곱 번 태어나는 자에 관한 담론(Sattakkhattuparamakathā)의 해설

---

๖๔๑-๖๔๕. อสฺสาติ อิมสฺส สตฺตกฺขตฺตุปรมสฺส. เตนาห ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรมภาเว จ นิยามํ อิจฺฉสี’’ติ. เยน อานนฺตริยกมฺเมน. อนฺตราติ สตฺต ภเว อนิพฺพตฺเตตฺวา เตสํ อนฺตเรเยว. เกจีติ อภยคิริวาสิโน. อปเรติ ปทการา. ตสฺสาติ โย สตฺตกฺขตฺตุปรโมติ วา, โกลํโกโลติ วา, เอกพีชีติ วา ภควตา ญาเณน ปริจฺฉินฺทิตฺวา พฺยากโต, ตสฺส ยถาวุตฺตปริจฺเฉทา อนฺตรา อุปริมคฺคาธิคโม นตฺถิ อวิตถเทสนตฺตา. ยถาปริจฺเฉทเมว ตสฺส อภิสมโย, สฺวายํ วิภาโค เตสํเยว ปุคฺคลานํ อินฺทฺริยปโรปริยตฺเตน เวทิตพฺโพ ภวนิยาเมน ตาทิสสฺส กสฺสจิ อภาวโต. ยสฺมา กสฺสจิ มุทุกานิปิ อินฺทฺริยานิ ปจฺจยวิเสเสน ติกฺขภาวํ อาปชฺเชยฺยุํ, ตสฺมา ตาทิสํ สนฺธาย ‘‘ภพฺโพติ วุจฺจติ, น โส อภพฺโพ นามา’’ติ จ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ภควา น ตาทิสํ ‘‘สตฺตกฺขตฺตุปรโม’’ติอาทินา นิยเมตฺวา พฺยากโรติ, ตสฺมา อาห ‘‘น ปน อนฺตรา อภิสเมตุํ ภพฺพตา วุตฺตา’’ติ. อยญฺจ นโย เอกนฺเตน อิจฺฉิตพฺโพ. อญฺญถา ปุคฺคลสฺส สงฺกโร สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จา’’ติอาทิมาห.

641-645. ‘그의(assā)’란 이 최대 일곱 번 태어나는 자(sattakkhattuparama)를 말한다. 그래서 ‘최대 일곱 번 태어나는 상태에 대하여 결정된 것(niyāma)을 원하는가’라고 설한 것이다. ‘어떠한 무간업으로’라고 할 때, ‘중간에(antarā)’란 일곱 번의 생을 다 채우지 않고 그 중간에라는 뜻이다. ‘어떤 이들’은 아바야기리(Abhayagiri) 거주자들을 말한다. ‘다른 이들’은 주석가(padakārā)들이다. ‘그의’란 최대 일곱 번 태어나는 자이거나, 가가성자(kolaṃkola)이거나, 일종자(ekabījī)이거나 간에 세존께서 지혜로 한정하여 예언하신 자를 말하며, 그에게는 설해진 한정된 범위 중간에 상위의 도(maggādhigamo)를 얻는 일이 없으니, 부처님의 가르침은 틀림이 없기 때문이다. 한정된 대로만 그의 깨달음(abhisamaya)이 있으며, 이러한 분류는 바로 그 인물들의 근기의 우열(indriyaparopariyatta)에 따라 이해되어야지, 태어남의 결정(bhavaniyāma)에 의해서 그러한 자가 없는 것은 아니다. 누군가의 약한 근기라도 특별한 조건에 의해 날카로워질 수 있기 때문에, 그러한 경우를 염두에 두고 ‘그는 깨달을 가능성이 있는 자(bhabbo)라고 하며, 결코 깨달을 수 없는 자(abhabbo)가 아니다’라고 설한 것이다. 그러나 세존께서는 그러한 자를 ‘최대 일곱 번 태어나는 자’ 등의 명칭으로 한정하여 예언하지 않으시기 때문에, ‘중간에 깨달음을 얻을 가능성(bhabbatā)에 대해서는 설해지지 않았다’라고 하였다. 그리고 이 방식은 반드시 받아들여져야 한다. 그렇지 않으면 인물의 혼란(sattasaṅkara)이 생길 것이라고 보여주면서 ‘만약에’ 등으로 시작하는 내용을 설했다.

---

สตฺตกฺขตฺตุปรมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일곱 번을 최대로 하는 자에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

ทฺวาทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제12장의 주석이 끝났다.

---

๑๓. เตรสมวคฺโค

13. 제13장

---

๑. กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา

1. 겁(劫) 동안 머무는 자에 대한 논의의 주석

---

๖๕๔-๖๕๗. ‘‘เหฏฺฐา [Pg.136] วุตฺตาธิปฺปายเมวา’’ติ อิทํ อิทฺธิพลกถายํ ยํ วุตฺตํ ‘‘อตีตํ อนาคตนฺติ อิทํ อวิเสเสน กปฺปํ ติฏฺเฐยฺยาติ ปฏิญฺญาตตฺตา โจเทตี’’ติอาทิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อาห ‘‘เหฏฺฐาติ อิทฺธิพลกถาย’’นฺติ. ตตฺถ ‘‘ทฺเว กปฺเป’’ติอาทิอายุปริจฺเฉทาติกฺกมสมตฺถตาโจทนาวเสน อาคตา, อิธ ปน สงฺฆเภทโก อายุกปฺปเมว อฏฺฐตฺวา ยทิ เอกํ มหากปฺปํ ติฏฺเฐยฺย, ยถา เอกํ, เอวํ อเนเกปิ กปฺเป ติฏฺเฐยฺยาติ โจทนา กาตพฺพา.

654-657. ‘위에서 말한 의도 그대로’라는 이것은 신통의 힘에 대한 논의에서 ‘과거와 미래에 대하여 이것은 차별 없이 겁 동안 머물 수 있다고 공언했기 때문에 힐난한다’는 등의 내용을 지칭하여 말한 것이므로, ‘위에서란 신통의 힘에 대한 논의에서이다’라고 하였다. 거기서 ‘두 겁’ 등은 수명의 한계를 넘어서는 능력에 대한 힐난의 관점에서 나온 것이지만, 여기서는 승가를 분열시킨 자가 수명겁(āyukappa) 동안만 머물지 않고 만약 하나의 대겁(mahākappa) 동안 머문다면, 하나와 마찬가지로 여러 겁 동안 머물러야 한다는 힐난이 이루어져야 한다.

---

กปฺปฏฺฐกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

겁 동안 머무는 자에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๔. นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา

4. 확정된 자의 확정에 대한 논의의 주석

---

๖๖๓-๖๖๔. อปฺปตฺตนิยามานนฺติ เย อนุปฺปนฺนมิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตธมฺมา ปุคฺคลา, เตสํ ธมฺเม. เก ปน เต? ยถาวุตฺตปุคฺคลสนฺตานปริยาปนฺนา ธมฺมา. เต หิ ภูมิตฺตยปริยาปนฺนตาย ‘‘เตภูมกา’’ติ วุตฺตา. เย ปน ปตฺตนิยามานํ สนฺตาเน ปวตฺตา อนิยตธมฺมา, น เตสเมตฺถ สงฺคโห กโต. น หิ เตหิ สมนฺนาคเมน อนิยตตา อตฺถิ. เตเนวาห ‘‘เตหิ สมนฺนาคโตปิ อนิยโตเยวา’’ติ. อิมํ โวหารมตฺตนฺติ อิมินา นิยาโม นาม โกจิ ธมฺโม นตฺถิ, อุปจิตสมฺภารตาย อภิสมฺพุชฺฌิตุํ ภพฺพตาว ตถา วุจฺจตีติ ทสฺเสติ. นิยโตติ วจนสฺส การณภาเวน วุตฺโตติ โยชนา. อุภยสฺสปีติ นิยโต นิยามํ โอกฺกมตีติ วจนทฺวยสฺส.

663-664. ‘확정에 도달하지 못한 자들’이란 아직 생겨나지 않은 사성(邪性)이나 정성(正性)으로 확정된 법을 가진 보특가라들의 법을 말한다. 그들은 누구인가? 앞에서 말한 보특가라의 상속에 포함된 법들이다. 그것들은 삼계(三界)에 포함되기 때문에 ‘삼계에 속하는 것들’이라고 불린다. 그러나 확정에 도달한 자들의 상속에서 일어나는 확정되지 않은 법들은 여기에 포함되지 않는다. 왜냐하면 그것들을 구족함으로 인해 확정되지 않음이 있는 것은 아니기 때문이다. 그래서 ‘그것들을 구족하더라도 여전히 확정되지 않은 자이다’라고 하였다. ‘이것은 단지 명칭일 뿐이다’라는 이것으로, 확정(niyāma)이라고 하는 별개의 법이 있는 것이 아니라, 쌓아 올린 자량(資糧)으로 인해 깨달을 수 있는 적합성(bhabbatā)이 있기 때문에 그렇게 불리는 것임을 보여준다. ‘확정된 자’라는 말의 원인이 되는 상태로 설해졌다는 것이 문맥의 연결이다. ‘두 가지 모두’란 ‘확정된 자가 확정에 들어간다’는 두 구절을 의미한다.

---

นิยตสฺสนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

확정된 자의 확정에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๘. อสาตราคกถาวณฺณนา

8. 즐겁지 않은 것에 대한 탐욕에 대한 논의의 주석

---

๖๗๔. เอวํ ปวตฺตมาโนติ ‘‘อโห วต เม ภเวยฺยา’’ติ เอวํ ปตฺถนากาเรน ปวตฺตมาโน. อญฺญถาติ นนฺทนาทิอากาเรน.

674. ‘이와 같이 일어나는 것’이란 “아, 참으로 나에게 있었으면 좋겠다”라는 갈망의 형태로 일어나는 것을 말한다. ‘그와 반대로’란 즐거워함 등의 형태를 말한다.

---

อสาตราคกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

즐겁지 않은 것에 대한 탐욕에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๙. ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา

9. 법애(法愛)가 무기(無記)라는 논의의 주석

---

๖๗๖-๖๘๐. คเหตฺวาติ [Pg.137] เอเตน คหณมตฺตเมว ตํ, น ปน สา ตาทิสี อตฺถีติ ทสฺเสติ. น หิ โลกุตฺตรารมฺมณา อพฺยากตา วา ตณฺหา อตฺถีติ. ตีหิ โกฏฺฐาเสหีติ กามภววิภวตณฺหาโกฏฺฐาเสหิ. รูปตณฺหาทิเภทา ฉปิ ตณฺหา.

676-680. ‘취하여’라는 이것으로 그것은 단지 취한 것일 뿐이며, 실제로 그러한 탐애가 존재하는 것은 아님을 보여준다. 왜냐하면 출세간을 대상으로 하거나 무기인 탐애는 존재하지 않기 때문이다. ‘세 부분으로’란 욕애(欲愛), 유애(有愛), 무유애(無有愛)의 부분들을 말한다. 색애(色愛) 등으로 구분되는 여섯 가지 탐애도 그러하다.

---

ธมฺมตณฺหาอพฺยากตาติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법애가 무기라는 논의의 주석이 끝났다.

---

เตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제13장의 주석이 끝났다.

---

๑๔. จุทฺทสมวคฺโค

14. 제14장

---

๑. กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา

1. 선과 불선의 재생 연결에 대한 논의의 주석

---

๖๘๖-๖๙๐. อนนฺตรปจฺจยภาโวเยเวตฺถ ปฏิสนฺธานํ ฆฏนญฺจาติ อาห ‘‘อนนฺตรํ อุปฺปาเทตี’’ติ.

686-690. 여기서 무간연(無間緣)의 상태 자체가 재생 연결이자 결합이므로 ‘무간(無間)으로 생기게 한다’라고 하였다.

---

กุสลากุสลปฏิสนฺทหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선과 불선의 재생 연결에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๒. สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา

2. 육처(六處)의 생겨남에 대한 논의의 주석

---

๖๙๑-๖๙๒. เกจิ วาทิโนติ กาปิเล สนฺธายาห. เต หิ อภิพฺยตฺตวาทิโน วิชฺชมานเมว การเณ ผลํ อนภิพฺยตฺตํ หุตฺวา ฐิตํ ปจฺฉา อภิพฺยตฺตึ คจฺฉตีติ วทนฺตา พีชาวตฺถาย วิชฺชมานาปิ รุกฺขาทีนํ น องฺกุราทโย อาวิภวนฺติ, พีชมตฺตํ อาวิภาวํ คจฺฉตีติ กเถนฺติ.

691-692. ‘어떤 논사들’이란 카필라(수론파) 학파를 지칭하여 말한 것이다. 그들은 현현론자(顯現論者)들로서, 원인 속에 존재하는 결과가 현현하지 않은 상태로 있다가 나중에 현현하게 된다고 주장하며, 씨앗의 단계에서 나무 등의 싹 등이 존재하더라도 나타나지 않고, 단지 씨앗의 상태만 나타날 뿐이라고 말한다.

---

สฬายตนุปฺปตฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

육처의 생겨남에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๓. อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา

3. 무간연(無間緣)에 대한 논의의 주석

---

๖๙๓-๖๙๗. อนนฺตรุปฺปตฺตึ สลฺลกฺเขนฺโตติ จกฺขุวิญฺญาณานนฺตรํ โสตวิญฺญาณุปฺปตฺตึ มญฺญมาโน. โสตวิญฺญาณนฺติ วจเนเนว ตสฺส จกฺขุสนฺนิสฺสยตา [Pg.138] รูปารมฺมณตา จ ปฏิกฺขิตฺตา, ปฏิญฺญาตา จ โสตสนฺนิสฺสยตา สทฺทารมฺมณตา จาติ อาห ‘‘น โส จกฺขุมฺหิ สทฺทารมฺมณ’’นฺติ. ตตฺถ สทฺทารมฺมณนฺติ ‘‘โสตวิญฺญาณํ อิจฺฉตี’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. ตยิทํ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อนนฺตรํ โสตวิญฺญาณํ อุปฺปชฺชตีติ ลทฺธิยา เอวํ ญายตีติ อาห ‘‘อนนฺตรูปลทฺธิวเสน อาปนฺนตฺตา’’ติ.

693-697. ‘무간의 생겨남을 관찰하는 것’이란 안식(眼識) 바로 다음에 이식(耳識)이 생긴다고 생각하는 것이다. ‘이식’이라는 말 자체로 그것이 눈에 의지하거나 형색을 대상으로 함이 부정되고, 귀에 의지하고 소리를 대상으로 함이 인정되므로, ‘그는 눈에서 소리를 대상으로 삼지 않는다’라고 하였다. 거기서 ‘소리를 대상으로 함’은 ‘이식을 원한다’는 말을 가져와 연결해야 한다. 이것은 ‘안식 다음에 이식이 일어난다’는 견해에 의해 이와 같이 알려지므로, ‘무간(無間)의 견해에 따라 도달했기 때문에’라고 하였다.

---

อนนฺตรปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무간연에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๔. อริยรูปกถาวณฺณนา

4. 성스러운 물질에 대한 논의의 주석

---

๖๙๘-๖๙๙. สมฺมาวาจาทีติ สมฺมาวาจากมฺมนฺตา. ตตฺถ สมฺมาวาจา สทฺทสภาวา, อิตโร จ กายวิญฺญตฺติสภาโว, อุภยมฺปิ วา วิญฺญตฺตีติ อธิปฺปาเยน รูปนฺติสฺส ลทฺธิ.

698-699. ‘정어 등’은 정어(正語)와 정업(正業)을 말한다. 거기서 정어는 소리의 성질을 가진 것이고, 다른 것(정업)은 신표(身表)의 성질을 가진 것이며, 혹은 둘 다 표업(表業)이라는 의도에서 그것이 물질이라는 견해를 가졌다.

---

อริยรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성스러운 물질에 대한 논의의 주석이 끝났다.

---

๕. อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา

5. 수면(隨眠)이 다른 것이라는 논의의 주석

---

๗๐๐-๗๐๑. ตสฺมึ สมเยติ กุสลาพฺยากตจิตฺตกฺขเณ. โส หีติ ปจฺฉิมปาโฐ.

700-701. '그 당시에'라는 것은 유익하거나 무기인 마음의 순간을 말한다. '그는 진실로(So hī)'라는 것은 뒷부분의 독송 구절이다.

---

อญฺโญอนุสโยติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'다른 잠재성향(Añño anusayo)'에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๖. ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา

6. '전현(纏現)은 마음과 결합하지 않았다'는 논의에 대한 설명.

---

๗๐๒. เตติ ราคาทโย. ตสฺมาติ ยสฺมา วิปสฺสนฺตสฺสปิ ราคาทโย อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา.

702. '그들'이란 탐욕 등을 말한다. '그러므로'란 위빠사나를 닦는 자에게도 탐욕 등이 일어나기 때문에, 그러므로(tasmā)라고 한 것이다.

---

ปริยุฏฺฐานํจิตฺตวิปฺปยุตฺตนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'전현(纏現)은 마음과 결합하지 않았다'는 논의에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา

7. '포함된 것(Pariyāpanna)'에 대한 논의의 설명.

---

๗๐๓-๗๐๕. กิเลสวตฺถุโอกาสวเสนาติ [Pg.139] กิเลสกามวตฺถุกามภูมิวเสน. รูปธาตุสหคตวเสน อนุเสตีติ กามราโค ยถา กามวิตกฺกสงฺขาตาย กามธาตุยา สห ปจฺจยสมวาเย อุปฺปชฺชนารโห, ตเมว รูปธาตุยาปีติ อตฺโถ. ราคาทิการณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตา หิ อนุสยนํ.

703-705. '번뇌의 대상과 장소의 힘에 의해서'라는 것은 번뇌인 욕망의 대상과 욕계의 힘에 의해서라는 뜻이다. '색계와 수반하는 힘에 의해 잠재한다'는 것은 감각적 욕탐이 감각적 사유라고 불리는 욕계와 함께 조건들이 결합할 때 일어날 만한 것처럼, 색계에서도 역시 그러하다는 뜻이다. 탐욕 등의 원인을 얻었을 때 일어날 가능성이 있는 것이 바로 '잠재성향(anusayana)'이기 때문이다.

---

ปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'포함된 것'에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๘. อพฺยากตกถาวณฺณนา

8. '무기(無記)'에 대한 논의의 설명.

---

๗๐๖-๖๐๘. สพฺพถาปีติ อวิปากภาเวนปิ สสฺสตาทิภาเวนปิ.

706-708. '모든 면에서'라는 것은 과보가 없는 상태로도, 상주(常住) 등의 상태로도 [무기라는] 뜻이다.

---

อพฺยากตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'무기'에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๙. อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา

9. '포함되지 않은 것(Apariyāpanna)'에 대한 논의의 설명.

---

๗๐๙-๗๑๐. ตสฺมา ทิฏฺฐิ โลกิยปริยาปนฺนา น โหตีติ อตฺถํ วทนฺติ, เอวํ สติ อติปฺปสงฺโค โหติ วีตโทสาทิโวหารภาวโตติ. ตโต อญฺญถา อตฺถํ วทนฺโต ‘‘รูปทิฏฺฐิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อาทิ-สทฺเทน อรูปทิฏฺฐิอาทึ สงฺคณฺหาติ. ปรวาทิอธิปฺปายวเสน อยมตฺถวิภาวนาติ อาห ‘‘ยทิ จ ปริยาปนฺนา สิยา’’ติ. ตถา จ สตีติ ทิฏฺฐิยา กามธาตุปริยาปนฺนตฺเต สตีติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ‘‘วีตทิฏฺฐิโก’’ติ เอวํ โวหาราภาวโต. น หิ สา ตสฺส อวิคตา ทิฏฺฐิ, ยโต โส วีตทิฏฺฐิโกติ น วุจฺจติ. เยนาติ กามทิฏฺฐิภาเวน.

709-710. '그러므로 견해(diṭṭhi)는 세간에 포함되지 않는다'라고 의미를 설명하는데, 그렇게 되면 탐욕을 벗어난 자 등의 명칭이 없는 상태가 되어 지나친 오류(atippasaṅgo)가 발생한다. 그와 다른 의미를 설명하면서 '색계의 견해에 의해' 등을 말하였다. 여기서 '등(ādi)'이라는 단어로 무색계의 견해 등을 포함한다. '만약 포함된다면'이라고 한 것은 타론자의 의도에 따른 의미의 해설이다. '그와 같이 될 때'란 견해가 욕계에 포함될 때라는 뜻이다. '그러므로'란 '견해를 벗어난 자(vītadiṭṭhiko)'라는 명칭이 없기 때문이다. 참으로 그 견해는 그에게서 사라지지 않았으므로, 그는 견해를 벗어난 자라고 불리지 않는다. '그것에 의해'란 욕계 견해의 상태를 말한다.

---

อปริยาปนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'포함되지 않은 것'에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

จุทฺทสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제14장(Cuddasamavagga)에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๕. ปนฺนรสมวคฺโค

15. 제15장(Pannarasamavagga).

---

๑. ปจฺจยตากถาวณฺณนา

1. '연성(緣性, Paccayatā)'에 대한 논의의 설명.

---

๗๑๑-๗๑๗. ววตฺถิโตติ [Pg.140] อสํกิณฺโณ. โย หิ ธมฺโม เยน ปจฺจยภาเวน ปจฺจโย โหติ, ตสฺส ตโต อญฺเญนปิ ปจฺจยภาเว สติ ปจฺจยตา สํกิณฺณา นาม ภเวยฺย. วิรุทฺธาสมฺภวีนํ วิย ตพฺพิธุรานํ ปจฺจยภาวานํ สหภาวํ ปฏิกฺขิปติ.

711-717. '확정된(vavatthito)'이란 섞이지 않은 것이다. 어떤 법이 어떤 조건의 방식으로 조건이 될 때, 만약 그것이 그와 다른 조건의 방식으로도 조건이 된다면 그 연성(緣性)은 섞인 것이 될 것이다. [여기서는] 서로 모순되어 함께 존재할 수 없는 것들처럼, 그러한 상반된 조건들의 공존을 부정한다.

---

ปจฺจยตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'연성'에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๒. อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา

2. '상호연(相互緣, Aññamaññapaccaya)'에 대한 논의의 설명.

---

๗๑๘-๗๑๙. สหชาตาติ วุตฺตตฺตา น สงฺขารปจฺจยา จ อวิชฺชาติ วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. อนนฺตราทินาปิ หิ สงฺขารา อวิชฺชาย ปจฺจยา โหนฺติเยว. อญฺญมญฺญานนฺตรํ อวตฺวา อวิคตานนฺตรํ สมฺปยุตฺตสฺส วจนํ กมเภโท, อตฺถิคฺคหเณเนว คหิโต อตฺถิปจฺจยภูโตเยว ธมฺโม นิสฺสยปจฺจโย โหตีติ. อสาธารณตายาติ ปทนฺตราสาธารณตาย. เตนาห ‘‘วกฺขติ หี’’ติอาทิ.

718-719. '구생(俱生)하는 것들'이라고 말했기 때문에 '상카라를 조건으로 무명이 있다'고 말한 것이 아니라는 뜻이다. 왜냐하면 상카라들은 무간연(無間緣) 등으로도 무명의 조건이 되기 때문이다. '상호 무간'이라고 말하지 않고 '떠나지 않은 무간(avigatānantara)에 상응하는 것'이라고 말한 것은 순서가 바뀐 것(kamabhedo)인데, '있음(atthi)'이라는 파악만으로도 파악된, 유연(有緣, atthipaccaya)이 된 법이 바로 의지연(nissayapaccaya)이 된다는 뜻이다. '특수함(asādhāraṇatā)'에 의해서라는 것은 다른 단어와 구별되는 특수함에 의해서이다. 그래서 '그는 말할 것이다' 등을 언급한 것이다.

---

อญฺญมญฺญปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'상호연'에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๙. ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา

9. 세 번째 '상수멸(想受滅)'에 대한 논의의 설명.

---

๗๓๒. ยทิปิ เสสํ นาม คหิตโต อญฺญํ, ตถาปิ ปกรณปริจฺฉินฺนเมเวตฺถ ตํ คยฺหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยสํ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ วตฺวา ปุน อนวเสสเมว สงฺคณฺหนฺโต ‘‘อสญฺญสตฺตานมฺปิ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพสตฺเต สนฺธายาติ อธิปฺปาโยติ โยชนา. ปาณิสมฺผสฺสาปิ กมนฺตีติอาทิกํ สรีรปกตีติ สมฺพนฺโธ.

732. '그 나머지'라는 것이 이미 취해진 것과 다른 것이라 할지라도, 여기서는 문맥에 의해 한정된 것만을 취한다는 것을 보여주기 위해 '누구의... (중략) ...의도이다'라고 말하고, 다시 남김없이 포함시키면서 '무상유정(無想有情)들에게도 또한' 등을 말하였다. 거기서 '모든 중생을 염두에 둔다'는 것이 의도라고 연결된다. '손의 감촉도 통과한다'는 등의 구절은 '신체의 본성'이라는 것과 연결된다.

---

๗๓๓-๗๓๔. ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น จวติ, น อุปปชฺชตีติ วาทํ ปรวาที นานุชานาตีติ อาห ‘‘สุตฺต…เป… วตฺตพฺพ’’นฺติ.

733-734. '오식(五識)에 의해 죽지도 않고 다시 태어나지도 않는다'는 주장을 타론자가 허용하지 않기 때문에 '경(Sutta) ... (중략) ... 말해야 한다'고 하였다.

---

ตติยสญฺญาเวทยิตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 번째 '상수멸'에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๑๐. อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา

10. '무상유정(無想有情)'에 관한 논의의 설명.

---

๗๓๕. ยถา [Pg.141] วิตกฺกวิจารปีติสุขวิราควเสน ปวตฺตา สมาปตฺติ วิตกฺกาทิรหิตา โหติ, เอวํ สญฺญาวิราควเสน ปวตฺตาปิ สญฺญารหิตาว สิยาติ ตสฺส ลทฺธีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สาปิ อสญฺญิตา…เป… ทสฺเสตี’’ติ.

735. 심(尋)·사(伺)·희(喜)·락(樂)의 탐욕을 빛바램(virāga)에 의해 진행되는 증득이 심(尋) 등이 없는 것과 마찬가지로, 산냐(想, saññā)의 탐욕을 빛바램에 의해 진행되는 증득도 산냐가 없는 것이어야 한다는 것이 그의 견해임을 보여주기 위해 '그것 또한 산냐가 없는 것... (중략) ...보여준다'고 말하였다.

---

๗๓๖. ยทิ จตุตฺถชฺฌานสมาปตฺติ กถํ อสญฺญสมาปตฺตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สญฺญาวิราควเสน สมาปนฺนตฺตา อสญฺญิตา, น สญฺญาย อภาวโต’’ติ.

736. 만약 제4선정의 증득이라면 어떻게 무상정(無想定)인가라는 반박을 염두에 두고 '산냐의 탐욕을 빛바램에 의해 증득했기 때문에 무상(無想)인 것이지, 산냐가 없기 때문이 아니다'라고 말하였다.

---

อสญฺญสตฺตุปิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'무상유정'에 관한 논의의 설명이 끝났다.

---

๑๑. กมฺมูปจยกถาวณฺณนา

11. 업의 누적에 대한 설명

---

๗๓๘-๗๓๙. ‘‘กมฺมูปจโย กมฺเมน สหชาโต’’ติ ปุฏฺโฐ สมฺปยุตฺตสหชาตตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ, วิปฺปยุตฺตสหชาตตํ สนฺธาย ปฏิชานาตีติ. วิปฺปยุตฺตสฺสปิ หิ อตฺถิ สหชาตตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส วิยาติ อธิปฺปาโย.

738-739. ‘업의 누적은 업과 함께 생긴다’라고 질문받았을 때, 상응하여 함께 생기는 성질(sampayuttasahajātataṃ)을 염두에 두고는 부정하고, 상응하지 않으면서 함께 생기는 성질(vippayuttasahajātataṃ)을 염두에 두고는 인정한다는 뜻이다. 왜냐하면 상응하지 않는 것도 마음에서 생긴 형색(cittasamuṭṭhānarūpa)처럼 함께 생기는 성질이 있기 때문이라는 의도이다.

---

๗๔๑. ติณฺณนฺติ กมฺมกมฺมูปจยกมฺมวิปากานํ.

741. ‘세 가지의’란 업과 업의 누적과 업의 과보를 말한다.

---

กมฺมูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업의 누적에 대한 설명이 끝났다.

---

ปนฺนรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제15장에 대한 설명이 끝났다.

---

ตติโย ปณฺณาสโก สมตฺโต.

세 번째 오십 개 편(Paṇṇāsaka)이 완료되었다.

---

๑๖. โสฬสมวคฺโค

16. 제16장

---

๓. สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา

3. 행복의 부여에 대한 설명

---

๗๔๗-๗๔๘. น ตสฺสาติ ยสฺส ตํ อนุปฺปทิสฺสติ, น ตสฺส. โย หิ อนุปฺปเทติ, ยสฺส จ อนุปฺปเทติ, ตทุภยวินิมุตฺตา อิธ ปเรติ อธิปฺเปตา.

747-748. ‘그에게가 아니다’란 그것이 부여되는 그 사람에게가 아니라는 것이다. 부여하는 자와 부여받는 자, 이 양자에서 벗어난 다른 사람들이 여기서는 의도된 것이다.

---

สุขานุปฺปทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

행복의 부여에 대한 설명이 끝났다.

---

๔. อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา

4. 집착된 주의집중에 대한 설명

---

๗๔๙-๗๕๓. ตํจิตฺตตายาติ [Pg.142] เอตฺถ มนสิกโรนฺโต ยทิ สพฺพสงฺขาเร เอกโต มนสิ กโรติ, เยน จิตฺเตน มนสิ กโรติ, สพฺพสงฺขารนฺโตคธตฺตา ตสฺมึเยว ขเณ ตํ จิตฺตํ มนสิ กาตพฺพํ เอตสฺสาติ ตํจิตฺตตา นาม โทโส อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตเทว อารมฺมณภูต’’นฺติอาทิ. เอเตน ตสฺเสว เตน มนสิกรณาสมฺภวมาห, ตํ วาติอาทินา ปน สสํเวทนาวาทาปตฺตินฺติ อยเมเตสํ วิเสโส.

749-753. ‘그 마음인 상태로’라는 것은, 여기서 주의집중할 때 만약 모든 형성된 것(saṅkhāra)을 한꺼번에 주의집중한다면, 주의집중하는 그 마음도 모든 형성된 것에 포함되므로 바로 그 찰나에 그 마음이 그것의 주의집중 대상이 되어야 한다는 ‘그 마음인 상태(taṃcittatā)’라는 오류에 빠지게 됨을 보이면서 “바로 그것이 대상이 된 것” 등이라고 말하였다. 이것으로 그것 자체에 의한 그것의 주의집중이 불가능함을 말하였고, ‘혹은 그것’ 등으로는 자증설(sasaṃvedanāvāda)에 빠지게 됨을 말한 것이 이들의 차이점이다.

---

อธิคยฺหมนสิการกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

집착된 주의집중에 대한 설명이 끝났다.

---

โสฬสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제16장에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๗. สตฺตรสมวคฺโค

17. 제17장

---

๑. อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา

1. 아라한에게 복의 누적이 있다는 것에 대한 설명

---

๗๗๖-๗๗๙. กิริยจิตฺตํ อพฺยากตํ อนาทิยิตฺวาติ ‘‘กิริยจิตฺตํ อพฺยากต’’นฺติ อคฺคเหตฺวา, ทานาทิปวตฺตเนน ทานมยาทิปุญฺญตฺเตน จ คเหตฺวาติ อตฺโถ.

776-779. ‘작용만 하는 마음을 무기(abyākata)로서 취하지 않고’란 “작용만 하는 마음은 무기이다”라고 파악하지 않고, 보시 등을 행함과 보시 등으로 이루어진 복의 상태로 파악한다는 뜻이다.

---

อตฺถิอรหโตปุญฺญูปจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아라한에게 복의 누적이 있다는 것에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา

2. 아라한에게 때 아닌 죽음은 없다는 것에 대한 설명

---

๗๘๐. อลทฺธวิปากวารานนฺติ วิปากทานํ ปติ อลทฺโธกาสานํ. พฺยนฺตีภาวนฺติ วิคตนฺตตํ, วิคมํ อวิปากนฺติ อตฺโถ.

780. ‘과보를 얻지 못한 자들의’란 과보를 줄 기회를 얻지 못한 자들을 말한다. ‘소멸됨(Byantībhāvaṃ)’이란 끝에 도달함, 즉 과보 없이 사라짐을 뜻한다.

---

๗๘๑. ตโต ปรนฺติ พฺยติเรเกน อตฺถสิทฺธิ, น เกวเลน อนฺวเยนาติ อาห ‘‘ตาว น กมติ, ตโต ปรํ กมตีติ ลทฺธิยา ปฏิกฺขิปตี’’ติ. ตตฺถ ตโต ปรนฺติ ปุพฺเพ กตสฺส กมฺมสฺส ปริกฺขยคมนโต ปรํ. นตฺถิ ปาณาติปาโต ปาณาติปาตลกฺขณาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ตเมว ลกฺขณาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปาโณปาณสญฺญิตา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น เตนาติ โย ปเรน อุปกฺกโม กโต[Pg.143], เตน อุปกฺกเมน น มโต, ธมฺมตามรเณเนว มโตติ ทุพฺพิญฺเญยฺยํ อวิเสสวิทูหิ, ทุพฺพิญฺเญยฺยํ วา โหตุ สุวิญฺเญยฺยํ วา, องฺคปาริปูริยาว ปาณาติปาโต.

781. ‘그 후부터’란 단지 순차적인 연결(anvaya)에 의해서가 아니라 배제(byatireka)에 의해 뜻이 성취됨을 말한다. 그래서 “그때까지는 작용하지 않고, 그 후부터 작용한다라는 견해를 부정한다”라고 하였다. 거기서 ‘그 후부터’란 이전에 지은 업이 소멸된 후를 말한다. ‘살생이 없다’란 살생의 특징이 없기 때문이라는 의도이다. 바로 그 특징의 부재를 보이기 위해 ‘생명이라는 생명에 대한 인식’ 등이 설해졌다. 거기서 ‘그것에 의해서가 아니라’란 타인이 가한 공격(upakkama), 그 공격에 의해 죽은 것이 아니라 자연적인 죽음(dhammatāmaraṇa)으로 죽은 것이라고 차이를 알지 못하는 자들에게는 알기 어렵겠지만, 알기 어렵든 알기 쉽든 간에 살생의 요건(aṅga)이 갖추어져야 살생이다.

---

นตฺถิอรหโตอกาลมจฺจูติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아라한에게 때 아닌 죽음은 없다는 것에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา

3. 이 모든 것은 업으로부터라는 것에 대한 설명

---

๗๘๔. อพีชโตติ สพฺเพน สพฺพํ อพีชโต อญฺญพีชโต จ. ตนฺติ เทยฺยธมฺมํ, คิลานปจฺจยนฺติ อตฺโถ.

784. ‘씨앗이 없음으로부터’란 모든 면에서 씨앗이 없음과 다른 씨앗으로부터를 말한다. ‘그것’이란 보시물, 즉 병자를 위한 약품 등의 필수품을 뜻한다.

---

สพฺพมิทํกมฺมโตติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

이 모든 것은 업으로부터라는 것에 대한 설명이 끝났다.

---

๔. อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา

4. 감관에 매인 것에 대한 설명

---

๗๘๘. วินาปิ อนิจฺจฏฺเฐนาติ อนิจฺจฏฺฐํ ฐเปตฺวาปิ อฏฺฐเปตฺวาปีติ อตฺโถ, น อนิจฺจฏฺฐวิรเหนาติ. น หิ อนิจฺจฏฺฐวิรหิตํ อนินฺทฺริยพทฺธํ อตฺถิ.

788. ‘무상하다는 의미가 없더라도’란 무상하다는 의미를 제외하더라도 혹은 제외하지 않더라도라는 뜻이지, 무상하다는 의미가 결여되었다는 뜻이 아니다. 왜냐하면 무상하다는 의미가 결여된 채 감관에 매이지 않은 것은 없기 때문이다.

---

อินฺทฺริยพทฺธกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

감관에 매인 것에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา

7. ‘승가가 보시를 청정하게 한다고 말해서는 안 된다’는 것에 대한 설명

---

๗๙๓-๗๙๔. อปฺปฏิคฺคหณโตติ ปฏิคฺคาหกตฺตาภาวโต.

793-794. ‘받아들임이 없음으로부터’란 받아들이는 자의 상태가 없기 때문이다.

---

นวตฺตพฺพํสงฺโฆทกฺขิณํวิโสเธตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'승가가 보시를 청정하게 한다'고 말해서는 안 된다는 논의에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๑. ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา

11. 보시의 청정에 대한 논의의 설명

---

๘๐๐-๘๐๑. ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขาติ ปฏิคฺคาหกสฺส คุณวิเสสนิรเปกฺขา, ตสฺส ทกฺขิเณยฺยภาเวน วินาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘ปฏิคฺคาหเกน [Pg.144] ปจฺจยภูเตน วินา’’ติ. สจฺจเมตนฺติ ลทฺธิกิตฺตเนน วุตฺตภาวเมว ปฏิชานาติ. ปฏิคฺคาหกสฺส วิปากนิพฺพตฺตนํ ทานเจตนาย มหาผลตา. ปจฺจยภาโวเยว หิ ตสฺส, น ตสฺสา การณตฺตํ. เตนาห ‘‘ทานเจตนานิพฺพตฺตเนน ยทิ ภเวยฺยา’’ติอาทิ.

800-801. ‘수행자(수령자)를 고려하지 않음’이란 수령자의 특별한 덕망을 고려하지 않는다는 것이며, 그가 보시를 받을 만한 자격이 있는지와 무관하다는 뜻이다. 그래서 “조건이 되는 수령자 없이”라고 하였다. “이것은 사실이다”라는 것은 종파의 견해를 언급하여 말해진 상태를 시인하는 것이다. 수령자가 과보를 생성하는 것은 보시의 의도가 큰 과보를 가져오기 때문이다. 그에게는 단지 조건으로서의 상태만 있을 뿐, 그가 원인이 되는 것은 아니다. 그래서 “만약 보시의 의도가 생성됨으로써 생긴다면” 등을 말한 것이다.

---

ทกฺขิณาวิสุทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

보시의 청정에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

สตฺตรสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제17장(Sattarasama-vagga)에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๘. อฏฺฐารสมวคฺโค

18. 제18장(Aṭṭhārasama-vagga)

---

๑. มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา

1. 인간 세상에 대한 논의의 설명

---

๘๐๒-๘๐๓. คหณนฺติ มิจฺฉาคหณํ.

802-803. ‘취함(gahaṇa)’이란 그릇된 취함[사견]을 말한다.

---

มนุสฺสโลกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인간 세상에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๒. ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา

2. 법의 설함에 대한 논의의 설명

---

๘๐๔-๘๐๖. ตสฺส จ นิมฺมิตพุทฺธสฺส เทสนํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา อายสฺมตา อานนฺเทน สยเมว จ เทสิโต.

804-806. 그리고 그 화신불(化身佛)의 설법을 받아서 아난 존자가 직접 설한 것이다.

---

ธมฺมเทสนากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법의 설함에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๖. ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา

6. 선정의 전이에 대한 논의의 설명

---

๘๑๓-๘๑๖. วิตกฺกวิจาเรสุ วิรตฺตจิตฺตตา ตตฺถ อาทีนวมนสิกาโร, ตทากาโร จ ทุติยชฺฌานูปจาโรติ อาห ‘‘วิตกฺกวิจารา อาทีนวโต มนสิ กาตพฺพา, ตโต ทุติยชฺฌาเนน ภวิตพฺพ’’นฺติ.

813-816. 일으킨 생각(vitakka)과 지속적 고찰(vicāra)에서 마음이 멀어짐은 그곳의 재난을 작의하는 것이며, 그러한 양상은 제2선의 근접정이다. 그래서 “일으킨 생각과 지속적 고찰을 재난으로 작의해야 하며, 그로부터 제2선이 있게 된다”라고 하였다.

---

ฌานสงฺกนฺติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선정의 전이에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๗. ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา

7. 선정의 중간 단계에 대한 논의의 설명

---

๘๑๗-๘๑๙. น [Pg.145] ปฐมชฺฌานํ วิตกฺกาภาวโต, นาปิ ทุติยชฺฌานํ วิจารสพฺภาวโตติ ฌานเมตํ น โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปฐมชฺฌานาทีสุ อญฺญตรภาวาภาวโต น ฌาน’’นฺติ.

817-819. 일으킨 생각(vitakka)이 없으므로 제1선이 아니고, 지속적 고찰(vicāra)이 있으므로 제2선도 아니라는 점에서 이것은 선(禪)이 아님을 보이면서 “제1선 등 가운데 어느 하나가 아니기 때문에 선이 아니다”라고 하였다.

---

ฌานนฺตริกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선정의 중간 단계에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๙. จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา

9. '눈으로 형색을 본다'는 논의의 설명

---

๘๒๖-๘๒๗. ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติ อิมินา จกฺขุวิญฺญาเณน ปฏิชานนสฺส อคฺคหเณ อรุจึ สูเจนฺโต อาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ กิร สนฺธายา’’ติ. เตเนวาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ ปนา’’ติอาทิ. ตสฺมาติ มโนวิญฺญาณปฏิชานนสฺเสว อธิปฺเปตตฺตาติ อตฺโถ. เอวํ สนฺเตติ ยทิ รูเปน รูปํ ปฏิวิชานาติ, รูปํ ปฏิวิชานนฺตมฺปิ มโนวิญฺญาณํ รูปวิชานนํ โหติ, น รูปทสฺสนนฺติ อาห ‘‘มโนวิญฺญาณปฏิชานนํ ปน รูปทสฺสนํ กถํ โหตี’’ติ.

826-827. “눈으로 형색을 보아”라는 이것으로써 안식(眼識)에 의한 인정을 파악하지 못하는 것에 불만을 나타내며, “아마 의식(意識)의 인정을 염두에 둔 것일 게다”라고 하였다. 그래서 “그러나 의식의 인정은” 등을 말하였다. ‘그러므로’라는 것은 의식의 인정만을 의미한다는 뜻이다. 이와 같을 때 만약 물질로써 물질을 분명히 안다면, 물질을 분명히 아는 의식은 물질을 아는 것일 뿐 형색을 보는 것(dassana)은 아니라고 하여 “그러나 의식의 인정이 어떻게 형색을 봄이 되겠는가?”라고 하였다.

---

จกฺขุนารูปํปสฺสตีติกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

'눈으로 형색을 본다'는 논의의 설명이 끝났다.

---

อฏฺฐารสมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제18장에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๙. เอกูนวีสติมวคฺโค

19. 제19장(Ekūnavīsatima-vagga)

---

๑. กิเลสปชหนกถาวณฺณนา

1. 번뇌의 버림에 대한 논의의 설명

---

๘๒๘-๘๓๑. เต ปนาติ เย อริยมคฺเคน ปหีนา กิเลสา, เต ปน. กามญฺเจตฺถ มคฺเคน ปหาตพฺพกิเลสา มคฺคภาวนาย อสติ อุปฺปชฺชนารหา ขณตฺตยํ น อาคตาติ จ อนาคตา นาม สิยุํ, ยสฺมา ปน เต น อุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, ตสฺมา ตถา น วุจฺจนฺตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘นาปิ ภวิสฺสนฺตี’’ติ.

828-831. ‘그것들은’이란 성스러운 도에 의해 버려진 번뇌들을 말한다. 물론 여기에서 도에 의해 버려져야 할 번뇌들은 도의 닦음이 없을 때 생겨날 수 있으며 세 가지 찰나에 도달하지 않았으므로 ‘미래의 것’이라 불릴 수 있겠으나, 그것들은 다시는 생겨나지 않을 것이기에 그렇게 부르지 않는다는 점을 알아야 한다. 그래서 “미래에 있지도 않을 것이다”라고 하였다.

---

กิเลสปชหนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

번뇌의 버림에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๒. สุญฺญตกถาวณฺณนา

2. 공성(空性)에 대한 논의의 설명

---

๘๓๒. เยน [Pg.146] อวสวตฺตนฏฺเฐน ปรปริกปฺปิโต นตฺถิ เอเตสํ อตฺตโน วิสยนฺติ อนตฺตาติ วุจฺจนฺติ สภาวธมฺมา, สฺวายํ อนตฺตตาติ อาห ‘‘อวสวตฺตนากาโร อนตฺตตา’’ติ. สา ปนายํ ยสฺมา อตฺถโต อสารกตาว โหติ, ตสฺมา ตเทกเทเสน ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อตฺถโต ชรามรณเมวา’’ติ อาห. เอวํ สติ ลกฺขณสงฺกโร สิยา, เตสํ ปนิทํ อธิปฺปายกิตฺตนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อรูปธมฺมานํ อวสวตฺตนาการตาย เอว หิ อนตฺตลกฺขณสฺส สงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนตา.

832. 다른 이들이 상상하는 것처럼 그것들이 자신의 영역에서 마음대로 할 수 없다는 뜻에서 본질적인 법들을 ‘무아(無我)’라고 부르며, 이것이 무아의 상태이다. 그래서 “마음대로 할 수 없는 양상이 무아이다”라고 하였다. 그런데 이것은 의미상 핵심이 없는 상태이므로, 그 일부분으로써 그것을 나타내기 위해 “의미상 늙고 죽음일 뿐이다”라고 하였다. 이렇게 되면 특징의 혼란이 있을 수 있으나, 그것은 그들의 의도를 언급한 것임을 알아야 한다. 왜냐하면 무색계의 법들은 마음대로 할 수 없는 양상이기 때문에 무아의 특징이 상카라온(행온)에 포함되기 때문이다.

---

สุญฺญตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

공성에 대한 논의의 설명이 끝났다.

---

๓. สามญฺญผลกถาวณฺณนา

3. 사문과(沙門果)에 대한 논의의 설명

---

๘๓๕-๘๓๖. ปตฺติธมฺมนฺติ เหฏฺฐา วุตฺตํ สมนฺนาคมมาห.

835-836. '성취의 법(pattidhamma)'이라는 것은 앞에서 언급한 구족(samannāgama)을 말한다.

---

สามญฺญผลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사문과론(沙門果論)에 대한 설명이 끝났다.

---

๕. ตถตากถาวณฺณนา

5. 진여론(眞如論)에 대한 설명

---

๘๔๑-๘๔๓. รูปาทีนํ สภาวตาติ เอเตน รูปาทโย เอว สภาวตาติ อิมมตฺถํ ปฏิกฺขิปติ. ยโต ตํ ปรวาที รูปาทีสุ อปริยาปนฺนํ อิจฺฉติ. เตนาห ‘‘ภาวํ เหส ตถตาติ วทติ, น ภาวโยค’’นฺติ. ตตฺถ ภาวนฺติ ธมฺมมตฺตํ, ปกตีติ อตฺโถ ‘‘ชาติธมฺม’’นฺติอาทีสุ วิย. รูปาทีนญฺหิ รุปฺปนาทิปกติ ตถา อสงฺขตาติ จ ปรวาทิโน ลทฺธิ. เตน วุตฺตํ ‘‘น ภาวโยค’’นฺติ. เยน หิ ภาโว สภาวธมฺโม ยุชฺชติ, เอกีภาวเมว คจฺฉติ, ตํ รุปฺปนาทิลกฺขณํ ภาวโยโค. ตํ ปน รูปาทิโต อนญฺญํ, ตโต เอว สงฺขตํ, อวิปรีตฏฺเฐน ปน ‘‘ตถ’’นฺติ วุจฺจติ.

841-843. '색(色) 등의 자성(sabhāvatā)'이라는 말로써 색 등이 바로 자성이라는 이 의미를 부정한다. 왜냐하면 상대설(paravādī)은 그것을 색 등에 포함되지 않는(apariyāpanna) 것으로 원하기 때문이다. 그래서 "그는 존재(bhāva)를 진여라고 말하고, 존재와의 결합(bhāvayoga)을 말하는 것이 아니다"라고 하였다. 거기서 '존재'란 '태어나는 성질(jātidhamma)' 등에서와 같이 단지 법(dhamma)일 뿐이라는 자연(pakati)의 의미이다. 색 등의 변형되는 성질(ruppanā) 등의 자연이 진여이고 무위(asaṅkhata)라는 것이 상대설의 교의이다. 그래서 "존재와의 결합이 아니다"라고 말한 것이다. 왜냐하면 존재(bhāva)가 자성법(sabhāvadhamma)과 결합되는 것, 즉 일체성(ekībhāva)에 이르는 것, 그것이 변형되는 특징(ruppanā-lakkhaṇa)인 존재와의 결합이기 때문이다. 그러나 그것은 색 등과 다르지 않으며, 바로 그렇기 때문에 유위(saṅkhata)이다. 전도되지 않았다는 의미에서 '여(tatha, 진실)'라고 불린다.

---

ตถตากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

진여론에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. กุสลกถาวณฺณนา

6. 선론(善論)에 대한 설명

---

๘๔๔-๘๔๖. อนวชฺชภาวมตฺเตเนว [Pg.147] กุสลนฺติ โยชนา. ตสฺมาติ ยสฺมา อวชฺชรหิตํ อนวชฺชํ, อนวชฺชภาวมตฺเตเนว จ กุสลํ, ตสฺมา นิพฺพานํ กุสลนฺติ.

844-846. 허물이 없는 상태(anavajjabhāva)만으로 선(kusala)이라는 연결이다. '그러므로'라는 것은 허물이 없기에 허물이 없는 것이고, 허물이 없는 상태만으로 선이기 때문에, 그러므로 열반은 선이라는 것이다.

---

กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선론에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา

7. 절대적 결정론(Accantaniyāma)에 대한 설명

---

๘๔๗. ยํ ‘‘เอกวารํ นิมุคฺโค ตถา นิมุคฺโคว โหติ, เอตสฺส ปุน ภวโต วุฏฺฐานํ นาม นตฺถี’’ติ อฏฺฐกถายํ อาคตํ, โส ปน อาจริยวาโท, น อฏฺฐกถานโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตาย ชาติยา…เป… มญฺญมาโน’’ติ อาห. ตตฺถ ตาย ชาติยาติ ยสฺสํ ชาติยํ ปุคฺคโล กมฺมาวรณาทิอาวรเณหิ สมนฺนาคโต โหติ, ตาย ชาติยา. สํสารขาณุกภาโว วสฺสภญฺญาทีนํ วิย มกฺขลิอาทีนํ วิย จ ทฏฺฐพฺโพ. โส จ อเหตุกาทิมิจฺฉาทสฺสนสฺส ผลภาเวเนว เวทิตพฺโพ, น อจฺจนฺตนิยามสฺส นาม กสฺสจิ อตฺถิภาวโต. ยถา หิ วิมุจฺจนฺตสฺส โกจิ นิยาโม นาม นตฺถิ ฐเปตฺวา มคฺเคน ภวปริจฺเฉทํ, เอวํ อวิมุจฺจนฺตสฺสปิ โกจิ สํสารนิยาโม นาม นตฺถิ. ตาทิสสฺส ปน มิจฺฉาทสฺสนสฺส พลวภาเว อปริมิตกปฺปปริจฺเฉเท จิรตรํ สํสารปฺปพนฺโธ โหติ, อปายูปปตฺติ จ ยตฺถ สํสารขาณุสมญฺญา.

847. "한 번 잠긴 자는 그대로 잠긴 자가 되고, 그에게는 다시 존재로의 일어남이란 없다"라고 주석서에 전해지는 것은 스승들의 설(ācariyavādo)이지 주석서의 방식(aṭṭhakathānaya)이 아님을 보이며 "그 생으로... (중략) ... 생각하면서"라고 말하였다. 거기서 '그 생으로'란 어떤 생에서 개인이 업의 장애(kammāvaraṇa) 등의 장애를 구족하게 된 그 생을 말한다. 윤회의 그루터기가 된 상태(saṃsārakhāṇukabhāvo)는 왓사방냐 등이나 막칼리 등과 같은 경우로 보아야 한다. 그것은 원인 없음 등의 사견(micchādassana)의 결과로서만 알아야지, 절대적 결정(accantaniyāma)이라는 어떤 것이 존재하기 때문이 아니다. 해탈하는 자에게 도(magga)에 의한 존재의 한정을 제외하고는 어떤 결정(niyāma)이라는 것이 없는 것처럼, 해탈하지 못하는 자에게도 어떤 윤회의 결정이라는 것은 없다. 다만 그러한 사견이 강력할 때 헤아릴 수 없는 겁의 기간 동안 아주 오래 윤회가 이어지게 되고, 윤회의 그루터기라고 일컬어지는 악처에 태어나게 된다.

---

ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อตฺเถว อจฺจนฺตํ สํสริตา อนนฺตตฺตา สตฺตนิกายสฺสา’’ติ, ตมฺปิ อปุญฺญพหุลํ สตฺตสนฺตานํ สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. น หิ มาตุฆาตกาทีนํ เตนตฺตภาเวน สมฺมตฺตนิยาโมกฺกมนนฺตรายภูโต มิจฺฉตฺตนิยาโม วิย สตฺตานํ วิมุตฺตนฺตรายกโร สํสารนิยาโม นาม นตฺถิ. ยาว ปน น มคฺคผลสฺส อุปนิสฺสโย อุปลพฺภติ, ตาว สํสาโร อปริจฺฉินฺโน. ยทา จ โส อุปลทฺโธ, ตทา โส ปริจฺฉินฺโน เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

그러나 어떤 이들이 "중생계가 무한하기 때문에 절대적으로 윤회하는 자가 존재한다"라고 말하는 것은, 공덕이 없는 허다한 중생의 상속(sattasantāna)을 염두에 두고 한 말일 것이다. 어머니를 죽인 자 등의 그 생에서 정성결정(sammattaniyāma)에 드는 것을 방해하는 사성결정(micchattaniyāma)과 같이, 중생의 해탈을 방해하는 윤회결정(saṃsāraniyāma)이라는 것은 존재하지 않는다. 다만 도의 과(maggaphala)를 위한 강한 의지처(upanissaya)가 발견되지 않는 한 윤회는 한정되지 않는다. 그러나 그것이 발견될 때, 그때 그것은 한정된 것(paricchinna)으로 보아야 한다.

---

ยถา นิยตสมฺมาทสฺสนํ, เอวํ นิยตมิจฺฉาทสฺสเนนปิ สวิสเย เอกํสคาหวเสน อุกฺกํสคเตน ภวิตพฺพนฺติ เตน สมนฺนาคตสฺส ปุคฺคลสฺส สติ อจฺจนฺตนิยาเม กถํ ตสฺมึ อภินิเวสวิสเย อเนกํสคาโห อุปฺปชฺเชยฺย, อภินิเวสนฺตรํ วา วิรุทฺธํ ยทิ อุปฺปชฺเชยฺย, อจฺจนฺตนิยาโม เอว น [Pg.148] สิยาติ ปาฬิยํ วิจิกิจฺฉุปฺปตฺตินิยามนฺตรุปฺปตฺติโจทนา กตา. น หิ วิจิกิจฺฉา วิย สมฺมตฺตนิยตปุคฺคลานํ ยถากฺกมํ มิจฺฉตฺตสมฺมตฺตนิยตปุคฺคลานํ สมฺมตฺตมิจฺฉตฺตนิยตา ธมฺมา กทาจิปิ อุปฺปชฺชนฺติ, อวิรุทฺธํ ปน นิยามนฺตรเมว โหตีติ อานนฺตริกนฺตรํ วิย มิจฺฉาทสฺสนนฺตรํ สมานชาติกํ น นิวตฺเตตีติ วิรุทฺธํเยว ทสฺเสตุํ ปาฬิยํ วิจิกิจฺฉา วิย สสฺสตุจฺเฉททิฏฺฐิโย เอว อุทฺธฏา. เอวเมตฺถ วิจิกิจฺฉุปฺปตฺตินิยามนฺตรุปฺปตฺตีนํ นิยามนฺตรุปฺปตฺตินิวตฺตกภาโว เวทิตพฺโพ, อจฺจนฺตนิยาโม จ นิวตฺติสฺสตีติ จ วิรุทฺธเมตนฺติ ปน ‘‘วิจาเรตฺวาว คเหตพฺพา’’ติ วุตฺตํ สิยา.

확정된 정견(niyatasammādassana)과 마찬가지로, 확정된 사견(niyatamicchādassana)에 의해서도 그 대상에 대해 확실한 집착(ekaṃsagāha)에 의한 뛰어남이 있어야 하는데, 그것을 구족한 자에게 절대적 결정이 있다면 어떻게 그 집착의 대상에 대해 불확실한 집착(anekaṃsagāha)이 일어나겠으며, 만약 반대되는 다른 집착이 일어난다면 절대적 결정이란 존재하지 않게 될 것이라고 하여, 성전(Pāḷi)에서는 의심의 발생과 다른 결정의 발생에 대한 반론이 제기되었다. 의심과 같이 정성결정(正性決定)인 자들에게 (사견이 일어나는 것과) 마찬가지로, 사성결정(邪性決定)이나 정성결정인 자들에게 정성이나 사성의 결정된 법들이 결코 일어나는 것은 아니지만, 모순되지 않는 다른 결정은 있게 된다. 즉 오무간(ānantarika)의 사이와 같이 같은 종류의 다른 사견을 막지 않는다는 모순됨을 보이기 위해 성전에서는 의심과 같이 상견(sassata)과 단견(uccheda)만이 거론되었다. 이와 같이 여기서 의심의 발생과 다른 결정의 발생이 [다른] 결정의 발생을 막는 상태임을 알아야 하며, 절대적 결정이 물러나게 될 것이라는 것과 이것이 모순된다는 점에 대해서는 "잘 살펴서 수용해야 한다"고 말한 것이다.

---

อจฺจนฺตนิยามกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

절대적 결정론에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. อินฺทฺริยกถาวณฺณนา

8. 인드리야론(Indriya, 根論)에 대한 설명

---

๘๕๓-๘๕๖. ยถา โลกุตฺตรา สทฺธาทโย เอว สทฺธินฺทฺริยาทีนิ, เอวํ โลกิยาปิ. กสฺมา? ตตฺถาปิ อธิโมกฺขลกฺขณาทินา อินฺทฏฺฐสพฺภาวโต. สทฺเธยฺยาทิวตฺถูสุ สทฺทหนาทิมตฺตเมว หิ ตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โลกุตฺตรานํ…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ.

853-856. 출세간의 신(信) 등이 신근(saddhindriya) 등인 것과 마찬가지로, 세간의 경우도 그러하다. 왜냐하면? 거기서도 확신(adhimokkha)의 특징 등으로 지배자(inda)의 의미가 존재하기 때문이다. 믿어야 할 대상 등에 대해 단지 믿는 등의 상태가 바로 그것이라는 의미를 나타내며 "출세간의... (중략) ... 보아야 한다"라고 말하였다.

---

อินฺทฺริยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인드리야론에 대한 설명이 끝났다.

---

เอกูนวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제19품에 대한 설명이 끝났다.

---

๒๐. วีสติมวคฺโค

20. 제20품

---

๒. ญาณกถาวณฺณนา

2. 지론(智論)에 대한 설명

---

๘๖๓-๘๖๕. กามํ ปุพฺพภาเคปิ อตฺเถว ทุกฺขปริญฺญา, อตฺถสาธิกา ปน สา มคฺคกฺขณิกา เอวาติ อุกฺกํสคตํ ทุกฺขปริญฺญํ สนฺธาย อวธาเรนฺโต อาห ‘‘ทุกฺขํ…เป… มคฺคญาณเมว ทีเปตี’’ติ. ตํ ปน อวธารณํ น ญาณนฺตรนิวตฺตนํ, อถ โข ญาณนฺตรสฺส ยถาธิคตกิจฺจนิวตฺตนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘น ตสฺเสว ญาณภาว’’นฺติอาทิ.

863-865. 비록 예비 단계(pubbabhāge)에서도 고통에 대한 철저한 앎(dukkhapariññā)은 확실히 존재하지만, 목적을 달성하는 것은 도의 찰나(maggakkhaṇikā)에 있는 것뿐이기에, 최상의 고통에 대한 철저한 앎을 염두에 두고 한정하여 "고통을... (중략) ... 도의 지혜(maggañāṇa)만을 밝힌다"라고 말하였다. 그러나 그 한정함은 다른 지혜를 배제하는 것이 아니라, 다른 지혜가 이미 체득한 역할을 수행하는 것을 배제하는 것으로 보아야 한다. 그래서 "그것만이 지혜인 상태는 아니다"라고 말한 것이다.

---

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지론에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. นิรยปาลกถาวณฺณนา

3. 지옥졸론(地獄卒論)에 대한 설명

---

๘๖๖-๘๖๘. เนรยิเก [Pg.149] นิรเย ปาเลนฺติ, ตโต นิคฺคนฺตุํ อปฺปทานวเสน รกฺขนฺตีติ นิรยปาลา. นิรยปาลตาย วา เนรยิกานํ นรกทุกฺเขน ปริโยนทฺธาย อลํ สมตฺถาติ นิรยปาลา. กึ ปเนเต นิรยปาลา เนรยิกา, อุทาหุ อเนรยิกาติ. กิญฺเจตฺถ – ยทิ ตาว เนรยิกา, นิรยสํวตฺตนิเยน กมฺเมน นิพฺพตฺตาติ สยมฺปิ นิรยทุกฺขํ ปจฺจนุภเวยฺยุํ, ตถา สติ อญฺเญสํ เนรยิกานํ ยาตนาย อสมตฺถา สิยุํ, ‘‘อิเม เนรยิกา, อิเม นิรยปาลา’’ติ ววตฺถานญฺจ น สิยา. เย จ เย ยาเตนฺติ, เตหิ สมานรูปพลปฺปมาเณหิ อิตเรสํ ภยสนฺตาสา น สิยุํ. อถ อเนรยิกา, เตสํ ตตฺถ กถํ สมฺภโวติ? วุจฺจเต – อเนรยิกา นิรยปาลา อนิรยคติสํวตฺตนิยกมฺมนิพฺพตฺตา. นิรยูปปตฺติสํวตฺตนิยกมฺมโต หิ อญฺเญเนว กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตนฺติ รกฺขสชาติกตฺตา. ตถา หิ วทนฺติ –

866-868. 지옥의 중생들을 지옥에서 지키고, 그곳에서 나가지 못하도록 보호하는 의미에서 지옥졸이라 한다. 혹은 지옥졸의 상태로서 지옥 중생들의 지옥 고통으로 압도하기에 충분한 능력이 있기에 지옥졸이라 한다. 그런데 이 지옥졸들은 지옥 중생인가, 아니면 지옥 중생이 아닌가? 무엇이 문제인가? 만약 지옥 중생이라면, 지옥에 태어날 업에 의해 태어났으므로 스스로도 지옥의 고통을 겪어야 할 것이고, 그렇다면 다른 지옥 중생들을 고문할 능력이 없을 것이며, '이들은 지옥 중생이고, 이들은 지옥졸이다'라는 구별도 없을 것이다. 또한 고문하는 자들이 고문당하는 자들과 같은 모양과 힘과 크기를 가졌다면 다른 이들에게 공포와 전율을 주지 못할 것이다. 반면 지옥 중생이 아니라면, 그들이 어떻게 그곳에 존재할 수 있는가? 답한다. 지옥졸들은 지옥 중생이 아니며, 지옥의 태생으로 이끄는 업이 아닌 업에 의해 태어난 자들이다. 왜냐하면 지옥에 태어나는 업과는 다른 업에 의해 나찰(rakkhasā)의 종족으로 태어나기 때문이다. 그들은 다음과 같이 말한다.

---

‘‘โกธนา กุรูรกมฺมนฺตา, ปาปาภิรุจิโน ตถา;

ทุกฺขิเตสุ จ นนฺทนฺติ, ชายนฺติ ยมรกฺขสา’’ติ.

“분노가 많고 행위가 잔혹하며, 또한 죄악을 즐기는 자들, 괴로워하는 이들을 보며 기뻐하는 자들은 염라대왕의 야차(옥졸)로 태어난다.”

---

ตตฺถ ยเทเก วทนฺติ ‘‘ยาตนาทุกฺขสฺส อปฺปฏิสํเวทนโต, อญฺญถา ปุน อญฺญมญฺญํ ยาเตยฺยุ’’นฺติ จ เอวมาทิ, ตยิทํ อากาสโรมฏฺฐนํ นิรยปาลานํ เนรยิกภาวสฺเสว อภาวโต. เย ปน วเทยฺยุํ – ยทิปิ อเนรยิกา นิรยปาลา, อโยมยาย ปน อาทิตฺตาย สมฺปชฺชลิตาย สโชติภูตาย นิรยภูมิยา ปริวตฺตมานา กถํ นาม ทุกฺขํ นานุภวนฺตีติ? กมฺมานุภาวโต. ยถา หิ อิทฺธิมนฺโต เจโตวสิปฺปตฺตา มหาโมคฺคลฺลานาทโย เนรยิเก อนุกมฺปนฺตา อิทฺธิพเลน นิรยภูมึ อุปคตา ตตฺถ ทาหทุกฺเขน น พาธียนฺติ, เอวํ สมฺปทมิทํ ทฏฺฐพฺพํ.

그 점에 대해 어떤 이들은 ‘고통의 괴로움을 느끼지 못하기 때문이며, 그렇지 않다면 다시 서로를 괴롭힐 것이기 때문이다’라고 말하는 등은, 지옥의 옥졸들에게 지옥 중생으로서의 상태 자체가 존재하지 않기 때문에 허공에서 털을 빗는 것(무의미한 논의)과 같다. 만약 ‘비록 지옥 중생은 아닐지라도 지옥의 옥졸들이 철로 되어 뜨겁게 불타오르고 불길이 치솟는 지옥의 땅 위에서 돌아다니는데 어떻게 괴로움을 겪지 않겠는가?’라고 말한다면, 그것은 업의 위력 때문이다. 마치 신통력을 갖추고 마음의 자재함을 얻은 목갈라나 존자 등이 지옥 중생들을 가엾게 여겨 신통력으로 지옥의 땅에 갔을 때 거기서 타오르는 괴로움에 시달리지 않는 것처럼, 이것도 이와 같이 보아야 한다.

---

ตํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? อิทมฺปิ ตํสมานํ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. ตถารูเปน หิ กมฺมุนา เต นิพฺพตฺตา ยถา นิรยทุกฺเขน อพาธิตา เอว หุตฺวา เนรยิเก ยาเตนฺติ, น เจตฺตเกน พาหิรวิสยาภาโว วิชฺชติ อิฏฺฐานิฏฺฐตาย ปจฺเจกํ ทฺวารปุริเสสุ วิภตฺตสภาวตฺตา. ตถา หิ เอกจฺจสฺส ทฺวารสฺส ปุริสสฺส อิฏฺฐํ [Pg.150] เอกจฺจสฺส อนิฏฺฐํ, เอกจฺจสฺส จ อนิฏฺฐํ เอกจฺจสฺส อิฏฺฐํ โหติ. เอวญฺจ กตฺวา ยเทเก วทนฺติ ‘‘นตฺถิ กมฺมวเสน เตชสา ปรูปตาปน’’นฺติอาทิ, ตทปาหตํ โหติ. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘อเนรยิกานํ เตสํ กถํ ตตฺถ สมฺภโว’’ติ เนรยิกานํ ยาตกภาวโต. เนรยิกสตฺตยาตนาโยคฺคญฺหิ อตฺตภาวํ นิพฺพตฺเตนฺตํ กมฺมํ ตาทิสนิกนฺติวินามิตํ นิรยฏฺฐาเนเยว นิพฺพตฺเตติ. เต จ เนรยิเกหิ อธิกตรพลาโรหปริณาหา อติวิย ภยานกสนฺตาสกุรูรตรปโยคา จ โหนฺติ. เอเตเนว ตตฺถ กากสุนขาทีนมฺปิ นิพฺพตฺติ สํวณฺณิตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘그것은 신통의 경계가 불가사의하기 때문이 아닌가?’라고 한다면, 이 또한 그와 마찬가지로 업의 과보가 불가사의하기 때문이다. 그러한 종류의 업에 의해 그들이 태어났기에 지옥의 괴로움에 시달리지 않은 채 지옥 중생들을 괴롭히는 것이며, 그렇다고 해서 외부 대상이 없다는 것은 아니다. 왜냐하면 즐거움과 즐겁지 않음이 각각의 문지기들에게 나누어진 성질로 존재하기 때문이다. 즉 어떤 문지기에게는 즐거운 것이 어떤 이에게는 즐겁지 않은 것이 되고, 어떤 이에게는 즐겁지 않은 것이 어떤 이에게는 즐거운 것이 된다. 이와 같이 볼 때, 어떤 이들이 ‘업의 힘으로 인해 열기로 남을 괴롭히는 일은 없다’라고 말하는 등의 주장은 배격된다. 또한 ‘지옥 중생이 아닌 그들이 어떻게 거기서 생겨나는가?’라고 말하는 것에 대해서는, 지옥 중생을 괴롭히는 자로서 존재하기 때문이다. 지옥 중생을 괴롭히기에 적합한 신체를 생성하는 업은 그러한 갈애에 의해 기울어져 지옥이라는 장소에서 태어나게 한다. 그리고 그들은 지옥 중생들보다 더 큰 힘과 몸집을 가졌으며, 매우 두렵고 소름 끼치며 잔혹한 수단을 쓴다. 이로써 거기에서 까마귀나 개 등이 태어나는 것도 설명된 것으로 보아야 한다.

---

กถมญฺญคติเกหิ อญฺญคติกพาธนนฺติ จ น วตฺตพฺพํ อญฺญตฺถาปิ ตถา ทสฺสนโต. ยํ ปเนเก วทนฺติ ‘‘อสตฺตสภาวา นิรยปาลา นิรยสุนขาทโย จา’’ติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ อญฺญตฺถ ตถา อทสฺสนโต. น หิ กาจิ อตฺถิ ตาทิสี ธมฺมปฺปวตฺติ, ยา อสตฺตสภาวา, สมฺปติสตฺเตหิ อปฺปโยชิตา จ อตฺถกิจฺจํ สาเธนฺตี ทิฏฺฐปุพฺพา. เปตานํ ปานียนิวารกานํ ทณฺฑาทิหตฺถปุริสานมฺปิ อสตฺตภาเว วิเสสการณํ นตฺถิ. สุปินูปฆาโตปิ อตฺถกิจฺจสมตฺถตาย อปฺปมาณํ ทสฺสนาทิมตฺเตนปิ ตทตฺถสิทฺธิโต. ตถา หิ สุปิเน อาหารูปโภคาทินา น อตฺถสิทฺธิ อตฺถิ, นิมฺมานรูปํ ปเนตฺถ ลทฺธปริหารํ อิทฺธิวิสยสฺส อจินฺเตยฺยภาวโต. อิธาปิ กมฺมวิปากสฺส อจินฺเตยฺยภาวโตติ เจ? ตํ น, อสิทฺธตฺตา. เนรยิกานํ กมฺมวิปาโก นิรยปาลาติ อสิทฺธเมตํ, วุตฺตนเยน ปน เนสํ สตฺตภาโว เอว สิทฺโธ. สกฺกา หิ วตฺตุํ สตฺตสงฺขาตา นิรยปาลสญฺญิตา ธมฺมปฺปวตฺติ สาภิสนฺธิกา ปรูปฆาติ อตฺถกิจฺจสพฺภาวโต โอชาหาราทิรกฺขสสนฺตติ วิยาติ. อภิสนฺธิปุพฺพกตา เจตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุํ ตถา ตถา อภิสนฺธิยา ยาตนโต, ตโต เอว น สงฺฆาฏปพฺพตาทีหิ อเนกนฺติกตา. เย ปน วทนฺติ ‘‘ภูตวิเสสา เอว เต วณฺณสณฺฐานาทิวิเสสวนฺโต เภรวาการา นรกปาลาติ สมญฺญํ ลภนฺตี’’ติ, ตทสิทฺธํ. อุชุกเมว ปาฬิยํ ‘‘อตฺถิ นิรเย นิรยปาลา’’ติ วาทสฺส ปติฏฺฐาปิตตฺตา.

다른 세계에 속한 자들이 다른 세계에 속한 자들을 괴롭히는 것에 대해서는 말할 필요가 없으니, 다른 곳에서도 그와 같이 보이기 때문이다. 어떤 이들이 ‘지옥의 옥졸들과 지옥의 개 등은 살아있는 생명체(중생)가 아니다’라고 말하는 것은 그들의 견해일 뿐이다. 왜냐하면 다른 곳에서 그와 같은 것이 보이지 않기 때문이다. 살아있는 생명체의 성질이 아니면서 현재의 중생들과 연관되지 않고 목적한 바를 성취하는 그러한 법의 전개는 일찍이 본 적이 없다. 갈증을 막는 아귀들이나 몽둥이 등을 손에 든 자들이 살아있는 중생이 아니라는 것에 대한 특별한 근거는 없다. 꿈속에서 해를 입는 것도 목적한 바를 이루는 능력에 있어서는 기준이 되지 못하니, 보는 것만으로도 그 목적이 달성되기 때문이다. 꿈속에서 음식을 먹는 것 등으로는 실질적인 목적 달성이 없지만, 여기서 변화된 형상은 신통의 경계가 불가사의하기 때문에 예외로 인정된다. 만약 ‘여기서도 업의 과보가 불가사의하기 때문인가?’라고 묻는다면, 그것은 아니다. 증명되지 않았기 때문이다. 지옥 중생들의 업의 과보가 지옥의 옥졸이라는 것은 증명되지 않았으며, 앞에서 서술한 방식대로 그들이 중생이라는 사실만이 증명되었다. 지옥의 옥졸이라 불리는 법의 전개는 중생으로 간주되며, 의도를 가지고 남을 해치는 목적을 수행하므로 오자하러(Ojāhara) 등과 같은 야차들의 상속과 같다고 말할 수 있다. 여기서 의도가 앞선다는 것은 부정할 수 없으니, 여러 가지 의도로 괴롭히기 때문이다. 그러므로 상가타 산 등과는 차이가 있다. ‘특별한 물질(대종)일 뿐이며 색깔과 형태 등의 특징을 가졌고 무서운 형상을 한 것이 지옥의 옥졸이라는 명칭을 얻은 것이다’라고 말하는 이들의 주장은 증명되지 않았다. 성전(Pāḷi)에서 ‘지옥에 지옥의 옥졸들이 있다’라고 직접적으로 주장이 세워져 있기 때문이다.

---

อปิจ ยถา อริยวินเย นรกปาลานํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธา, ตถา ปญฺญตฺติมตฺตวาทิโนปิ เตสํ ภูตมตฺตตา อสิทฺธาว. น หิ ตสฺส ภูตานิ นาม สนฺติ. ยทิ ปรมตฺถํ คเหตฺวา โวหรติ, อถ กสฺมา เวทนาทิเก [Pg.151] เอว ปฏิกฺขิปตีติ? ติฏฺฐเตสา อนวฏฺฐิตตกฺกานํ อปฺปหีนสมฺโมหวิปลฺลาสานํ วาทวีมํสา, เอวํ อตฺเถว นิรยปาลาติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. สติ จ เนสํ สพฺภาเว, อสติปิ พาหิเร วิสเย นรเก วิย เทสาทินิยโม โหตีติ วาโท น สิชฺฌติ เอวาติ ทฏฺฐพฺพํ.

또한 성스러운 율에서 지옥의 옥졸들이 단지 물질일 뿐이라는 점이 증명되지 않은 것처럼, 가명만을 주장하는 자들에게도 그들이 단지 물질일 뿐이라는 점은 증명되지 않는다. 그에게는 물질이라는 것이 존재하지 않기 때문이다. 만약 승의를 취하여 말하는 것이라면, 어찌하여 수(受) 등의 법들을 부정하는가? 고정되지 않은 논리를 펴며 미혹과 전도된 견해를 버리지 못한 자들의 논쟁은 그만두자. 이와 같이 지옥의 옥졸들은 실제로 존재한다고 여기서 결론지어야 한다. 그들이 실제로 존재할 때, 외부 대상이 없음에도 지옥에서처럼 장소 등의 제약이 있다는 주장은 성립되지 않음을 이와 같이 보아야 한다.

---

นิรยปาลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지옥의 옥졸에 대한 설명이 끝났다.

---

๔. ติรจฺฉานกถาวณฺณนา

4. 축생에 대한 설명

---

๘๖๙-๘๗๑. ตสฺสาติ เอราวณนามกสฺส เทวปุตฺตสฺส. ตหึ กีฬนกาเล หตฺถิวณฺเณน วิกุพฺพนํ สนฺธาย ‘‘หตฺถินาคสฺสา’’ติ วุตฺตํ. ทิพฺพยานสฺสาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. น หิ เอกนฺตสุขปฺปจฺจยฏฺฐาเน สคฺเค ทุกฺขาธิฏฺฐานสฺส อกุสลกมฺมสมุฏฺฐานสฺส อตฺตภาวสฺส สมฺภโว ยุตฺโต. เตนาห ‘‘น ติรจฺฉานคตสฺสา’’ติ.

869-871. ‘그의’란 에라바나라는 이름의 천자의 것이다. 거기서 노닐 때 코끼리의 형상으로 변신하는 것을 염두에 두고 ‘코끼리 왕의’라고 말하였다. ‘천상의 탈것의’라는 말에서도 이와 같은 방식이다. 오로지 즐거움만이 조건인 장소인 천상에서, 괴로움의 토대가 되고 불선업으로 인해 생겨나는 신체가 생기는 것은 타당하지 않다. 그래서 ‘축생으로 태어난 것이 아니다’라고 하였다.

---

ติรจฺฉานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

축생에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. ญาณกถาวณฺณนา

6. 지혜에 대한 설명

---

๘๗๖-๘๗๗. ‘‘ทฺวาทสวตฺถุกํ ญาณํ โลกุตฺตร’’นฺติ เอตฺถ ทฺวาทสวตฺถุกสฺส ญาณสฺส โลกุตฺตรตา ปติฏฺฐาปียตีติ ทสฺเสนฺโต ปฐมวิกปฺปํ วตฺวา ปุน โลกุตฺตรญาณสฺส ทฺวาทสวตฺถุกตา ปติฏฺฐาปียตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตํ วา…เป… อตฺโถ’’ติ อาห. ปริญฺเญยฺยนฺติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ, ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘ปหาตพฺพ’’นฺติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. ปริญฺญาตนฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ‘‘ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาต’’นฺติอาทินา ปริชานนาทิกิริยาย นิพฺพตฺเตตพฺพตา นิพฺพตฺติตตา จ ทสฺสิตา, น นิพฺพตฺติยมานตาติ. เยน ปน สา โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สจฺจญาณํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สจฺจญาณนฺติ ทุกฺขาทิสจฺจสภาวาวโพธกํ ญาณํ, ยํ สนฺธาย ‘‘อิทํ ทุกฺข’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. มคฺคกฺขเณปีติ อปิ-สทฺเทน ตโต [Pg.152] ปุพฺพาปรภาเคปีติ ทฏฺฐพฺพํ. ปริชานนาทิกิจฺจสาธนวเสน โหติ อสมฺโมหโต วิสยโต จาติ อธิปฺปาโย.

876-877. ‘열두 가지 형상의 지혜는 출세간이다’라는 구절에서 열두 가지 형상의 지혜가 출세간임이 확립됨을 보이기 위해 첫 번째 대안을 설한 뒤, 다시 출세간의 지혜가 열두 가지 형상을 가짐이 확립됨을 보이기 위해 ‘그것 혹은 ... 의미이다’라고 하였다. ‘철저히 알아야 할 것’에서 ‘iti’라는 단어는 ‘등’의 의미이거나 ‘방식’의 의미이다. 따라서 ‘버려야 할 것’ 등을 포함한다. ‘철저히 알았다’는 구절에서도 이와 같은 방식이다. ‘철저히 알아야 할 것, 철저히 알았다’ 등의 표현으로 철저히 아는 등의 작용에 의해 성취되어야 할 상태와 성취된 상태를 보인 것이지, 성취되고 있는 상태를 보인 것이 아니다. 그것이 일어나는 과정을 보이기 위해 ‘그러나 성제에 대한 지혜는...’ 등이 설해졌다. 거기서 성제에 대한 지혜란 고성제 등의 진리의 자성을 깨닫는 지혜이며, 그것을 염두에 두고 ‘이것은 괴로움이다’ 등이 설해졌다. ‘도의 순간에도’라는 구절의 ‘api’라는 단어를 통해 그 이전과 이후의 단계에서도 그러함을 보아야 한다. 어리석음이 없고 대상을 분명히 함으로써 철저히 아는 등의 기능을 수행하는 과정에서 일어난다는 의미이다.

---

ญาณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

지혜에 대한 설명이 끝났다.

---

วีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제20품에 대한 설명이 끝났다.

---

จตุตฺโถ ปณฺณาสโก สมตฺโต.

네 번째 50편(Paṇṇāsaka)이 끝났다.

---

๒๑. เอกวีสติมวคฺโค

21. 제21품

---

๑. สาสนกถาวณฺณนา

1. 가르침에 대한 논의의 해설 (Sāsanakathāvaṇṇanā)

---

๘๗๘. สมุทายาติ ‘‘สาสนํ นวํ กต’’นฺติอาทินา ปุจฺฉาวเสน ปวตฺตา วจนสมุทายา. เอกเทสานนฺติ ตทวยวานํ. ‘‘ตีสุปิ ปุจฺฉาสู’’ติ เอวํ อธิกรณภาเวน วุตฺตา.

878. '모임(samudāya)'이란 "가르침이 새로 만들어졌다" 등의 질문에 따라 전개된 말씀의 모임들이다. '일부분(ekadesānaṃ)'이란 그것의 구성 요소들의 일부분을 말한다. "세 가지 질문 모두에서"라고 한 것은 처소의 상태(adhikaraṇabhāva)로 설해진 것이다.

---

สาสนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

가르침에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

๔. อิทฺธิกถาวณฺณนา

4. 신통에 대한 논의의 해설 (Iddhikathāvaṇṇanā)

---

๘๘๓-๘๘๔. อธิปฺปายวเสนาติ ตถา ตถา อธิมุจฺจนาธิปฺปายวเสน.

883-884. '의도에 따라'란 그렇게 그렇게 확신하는 의도에 따라라는 뜻이다.

---

อิทฺธิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

신통에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

๗. ธมฺมกถาวณฺณนา

7. 법에 대한 논의의 해설 (Dhammakathāvaṇṇanā)

---

๘๘๗-๘๘๘. รูปสภาโว รูปฏฺโฐติ อาห ‘‘รูปฏฺโฐ นาม โกจิ รูปโต อญฺโญ นตฺถี’’ติ. ยํ ปน ยโต อญฺญํ, น ตํ ตํสภาวนฺติ อาห ‘‘รูปฏฺฐโต อญฺญํ รูปญฺจ น โหตี’’ติ, รูปเมว น โหตีติ อตฺโถ. เอเตน พฺยติเรกโต ตมตฺถํ สาเธติ. ตสฺมาติ ยสฺมา รูปโต อญฺโญ รูปฏฺโฐ นตฺถิ, รูปฏฺฐโต จ อญฺญํ รูปํ, ตสฺมา รูปํ รูปเมว รูปสภาวเมวาติ [Pg.153] เอว-กาเรน นิวตฺติตํ ทสฺเสติ ‘‘น เวทนาทิสภาว’’นฺติ. อธิปฺปาเยนาติ รูปรูปฏฺฐานํ อนญฺญตฺตาธิปฺปาเยน. อญฺญถาติ เตสํ อญฺญตฺเต รูปฏฺเฐน นิยเมน รูปํ นิยตนฺติ วตฺตพฺพนฺติ โยชนา. ทสฺสิโตเยว โหติ อตฺถโต อาปนฺนตฺตา. น หิ อภินฺเน วตฺถุสฺมึ ปริยายนฺตรเภทํ กโรติ. อญฺญตฺตนฺติ รูปสภาวานํ รูปรูปฏฺฐานญฺจ. สสามินิทฺเทสสิทฺธาเภทา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ วิย, กปฺปนามตฺตโต จายํ เภโท, น ปรมตฺถโตติ อาห ‘‘คเหตฺวา วิย ปวตฺโต’’ติ. เวทนาทีหิ นานตฺตเมวาติ เวทนาทีหิ อญฺญตฺตเมว. โส สภาโวติ โส รูปสภาโว. นานตฺตสญฺญาปนตฺถนฺติ รูปสฺส สภาโว, น เวทนาทีนนฺติ เอวํ เภทสฺส ญาปนตฺถํ. ตญฺจ วจนนฺติ ‘‘รูปํ รูปฏฺเฐน น นิยต’’นฺติ วจนํ. วุตฺตปฺปกาเรนาติ ‘‘รูปฏฺฐโต อญฺญสฺส รูปสฺส อภาวา’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน. ยทิ สโทสํ, อถ กสฺมา ปฏิชานาตีติ โยชนา.

887-888. 물질의 자성이 곧 물질의 의미(rūpaṭṭha)이므로 "물질의 의미라는 것은 물질과 다른 어떤 것이 존재하지 않는다"라고 하였다. 그런데 무엇이 다른 것으로부터 다르면 그것은 그것의 자성이 아니므로, "물질의 의미와 다른 물질은 있지 않다"라고 하였으니, 곧 물질 자체가 아니라는 뜻이다. 이것으로 반대적 방법을 통해 그 의미를 입증한다. 그러므로 물질과 다른 물질의 의미가 없고 물질의 의미와 다른 물질이 없기 때문에, '물질은 물질일 뿐이며 물질의 자성일 뿐이다'라고 하여 '단지(eva)'라는 단어로 '수(受) 등의 자성이 아니다'라는 것을 배제하여 보여준다. '의도로'란 물질과 물질의 의미가 다르지 않다는 의도이다. '그렇지 않으면'이란 그것들이 다를 경우 물질의 의미에 의해 필연적으로 물질이 결정된다고 말해야 한다는 결합이다. 의미상으로 타당하기 때문에 이미 보여진 것이다. 나뉘지 않는 대상에서 다른 방편의 차별을 두지 않기 때문이다. '다름'이란 물질의 자성들과 물질 및 물질의 의미의 다름이다. 소유자 표시(속격)로 성립된 차별 없음이 마치 "숫돌의 몸"과 같듯이, 이 차별은 단지 가설일 뿐이며 승의(paramattha)에 의한 것이 아니라고 "취하는 것처럼 전개된다"고 말한다. '수(受) 등과 다름뿐이다'란 수 등과 다른 성질일 뿐이라는 뜻이다. '그 자성'이란 그 물질의 자성이다. '다름을 알리기 위해'란 물질의 자성이지 수 등의 자성이 아니라는 차별을 알리기 위함이다. '그 말'이란 "물질은 물질의 의미로 결정되지 않는다"는 말이다. '말한 방식대로'란 "물질의 의미와 다른 물질이 없기 때문에" 등에서 말한 방식대로이다. 만약 결점이 있다면, 그렇다면 왜 인정하는가라는 결합이다.

---

วุตฺตเมว การณนฺติ ‘‘รูปํ รูปเมว, น เวทนาทิสภาว’’นฺติ เอวํ วุตฺตเมว ยุตฺตึ. ปเรน โจทิตนฺติ ‘‘น วตฺตพฺพํ รูปํ รูปฏฺเฐน นิยต’’นฺติอาทินา ปรวาทิโน โจทนํ สนฺธายาห. ตเมว การณํ ทสฺเสตฺวาติ ตเมว ยถาวุตฺตํ ยุตฺตึ ‘‘เอตฺถ หี’’ติอาทินา ทสฺเสตฺวา. โจทนํ นิวตฺเตตีติ ‘‘อถ กสฺมา ปฏิชานาตี’’ติ วุตฺตํ โจทนํ นิวตฺเตติ. ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘อิโต อญฺญถา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปาที’’ติอาทิ วุตฺตํ.

'말한 원인'이란 "물질은 물질일 뿐이지 수 등의 자성이 아니다"라고 이와 같이 말한 논리를 뜻한다. '타인에 의해 질책된'이란 "물질은 물질의 의미로 결정된다고 말해서는 안 된다"는 등의 타론자의 질책을 지칭하여 말한 것이다. '그 원인을 보여주어'란 그와 같이 말한 논리를 "여기서..." 등으로 보여주어, "그러면 왜 인정하는가"라고 말한 질책을 물리친다. "이것과 다르게"라고 말할 때 의도한 그 의미를 보여주기 위해 "물질 등..."이라고 말한 것이다.

---

ธมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

เอกวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제21품의 해설이 끝났다.

---

๒๒. พาวีสติมวคฺโค

22. 제22품

---

๒. กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา

2. 유익한 마음에 대한 논의의 해설

---

๘๙๔-๘๙๕. ปุริมชวนกฺขเณติ ปรินิพฺพานจิตฺตโต อนนฺตราตีตปุริมชวนวารกฺขเณ.

894-895. '이전 속행의 순간에'란 반열반의 마음으로부터 직전 과거인 이전 속행 과정의 순간에라는 뜻이다.

---

กุสลจิตฺตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유익한 마음에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

๓. อาเนญฺชกถาวณฺณนา

3. 부동(不動)에 대한 논의의 해설

---

๘๙๖. เหตุสรูปารมฺมณสมฺปยุตฺตธมฺมารมฺมณาทิโต [Pg.154] ภวงฺคสทิสตฺตา จุติจิตฺตํ ‘‘ภวงฺคจิตฺต’’นฺติ อาห.

896. 원인, 자체의 형상, 대상, 결합된 법, 대상 등으로 볼 때 바왕가와 유사하기 때문에 죽음의 마음을 "바왕가 마음"이라고 하였다.

---

อาเนญฺชกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

부동에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

๕-๗. ติสฺโสปิกถาวณฺณนา

5-7. 세 가지 논의의 해설

---

๘๙๘-๙๐๐. อรหตฺตปฺปตฺติปิ คพฺเภเยว อตฺถีติ มญฺญติ. สตฺตวสฺสิกา หิ โสปากสามเณราทโย อรหตฺตํ ปตฺตา. สตฺตวสฺสิโกปิ คพฺโภ อตฺถีติ ปรวาทิโน อธิปฺปาโย. อากาเสน คจฺฉนฺโต วิย สุปินํ อากาสสุปินํ. ตํ อภิญฺญานิพฺพตฺตํ มญฺญตีติ นิทสฺสนํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อากาสคมนาทิอภิญฺญา วิยา’’ติ. เหฏฺฐิมานํ จตุนฺนํ วา มคฺคานํ อธิคเมน ธมฺมาภิสมโย อคฺคผลาธิคเมน อรหตฺตปฺปตฺติ จ สุปิเน อตฺถีติ มญฺญตีติ โยชนา.

898-900. 아라한과의 성취도 모태 안에 있다고 생각한다. 7세의 소빠까 사미 등이 아라한과를 얻었기 때문이다. 7년 동안 모태에 있는 경우도 있다는 것이 타론자의 의도이다. 허공으로 가는 것과 같은 꿈이 '허공의 꿈'이다. 그것이 신통으로 생긴 것이라고 생각한다는 것을 예로 들어 보여주며 "허공을 가는 등의 신통처럼"이라고 말하였다. 아래 네 가지 도의 증득으로 법을 깨달음과 최상의 과의 증득으로 아라한과를 얻음이 꿈속에서도 있다고 생각한다는 결합이다.

---

ติสฺโสปิกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

세 가지 논의의 해설이 끝났다.

---

๙. อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา

9. 반복 연연(Āsevanapaccayakathā)에 대한 논의의 해설

---

๙๐๓-๙๐๕. พีชํ จตุมธุรภาวํ น คณฺหาตีติ อิทํ สกสมยวเสน วุตฺตํ, ปรสมเย ปน รูปธมฺมาปิ อรูปธมฺเมหิ สมานกฺขณา เอว อิจฺฉิตา. เตเนวาห ‘‘สพฺเพ ธมฺมา ขณิกา’’ติ. ขณิกตฺเตปิ วา อเจตเนสุปิ อนินฺทฺริยพทฺธรูเปสุ ภาวนาวิเสโส ลพฺภติ, กิมงฺคํ ปน สเจตเนสูติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา พีชํ จตุมธุรภาวํ น คณฺหาตี’’ติ นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาเสเวนฺโต นาม โกจิ ธมฺโม นตฺถิ อิตฺตรตาย อนวฏฺฐานโตติ อธิปฺปาโย. อิตฺตรขณตาย เอว ปน อาเสวนํ ลพฺภติ. กุสลาทิภาเวน หิ อตฺตสทิสสฺส ปโยเคน กรณียสฺส ปุนปฺปุนํ กรณปฺปวตฺตนํ อตฺตสทิสตาปาทนํ วาสนํ วา อาเสวนํ ปุเร ปริจิตคนฺโถ วิย ปจฺฉิมสฺสาติ.

903-905. '씨앗은 네 가지 단맛의 성질을 취하지 않는다'는 것은 자파(Sakasamaya)의 관점에서 말한 것이다. 그러나 타파(Parasamaya)에서는 물질적 현상도 비물질적 현상과 동일한 찰나라고 인정된다. 그래서 "모든 법은 찰나적이다"라고 말한 것이다. 찰나적이라 하더라도 의식이 없는 감각기관에 얽매이지 않은 물질에서 수행의 특별함이 얻어지는데, 하물며 의식이 있는 존재들에게는 어떠하겠는가를 보여주기 위해 "마치 씨앗이 네 가지 단맛을 취하지 않는 것과 같다"는 예시로 보아야 한다. 반복하는 법이란 일시적이고 머물지 않기 때문에 존재하지 않는다는 것이 의도이다. 그러나 일시적인 찰나성이기 때문에 반복 연(āsevana)이 성립한다. 유익함 등의 상태로 자신과 유사한 작용을 함으로써 해야 할 일을 반복해서 행하는 것, 자신과 유사한 상태를 초래하는 것, 혹은 습기(vāsana)나 반복 연은 마치 이전에 익힌 글이 나중의 것에게 영향을 주는 것과 같기 때문이다.

---

อาเสวนปจฺจยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

반복 연연에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

๑๐. ขณิกกถาวณฺณนา

10. 찰나에 대한 논의의 해설

---

๙๐๖-๙๐๗. ปถวิยาทิรูเปสูติ [Pg.155] อเนกกลาปสมุทายภูเตสุ สสมฺภารปถวีอาทิรูเปสุ. ตตฺถ หิ เกสุจิ ปุริมุปฺปนฺเนสุ ฐิเตสุ เกสญฺจิ ตทญฺเญสํ อุปฺปาโท, ตโต ปุริมนฺตรุปฺปนฺนานํ เกสญฺจิ นิโรโธ โหติ เอเกกกลาปรูเปสุ สมานุปฺปาทนิโรธตฺตา เตสํ. เอวํ ปติฏฺฐานนฺติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเรน อสมานุปฺปาทนิโรเธน ปพนฺเธน ปติฏฺฐานปวตฺตีติ อตฺโถ. สา ปนายํ ยถาวุตฺตา ปวตฺติ กสฺมา รูปสนฺตติยา เอวาติ อาห ‘‘น หิ รูปาน’’นฺติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ยทิ สพฺเพ สงฺขตธมฺมา สมานกฺขณา, ตถา สติ อรูปสนฺตติยา วิย รูปสนฺตติยาปิ อนนฺตราทิปจฺจเยน วิธินา ปวตฺติ สิยา, น เจตํ อตฺถิ. ยทิ สิยา, จิตฺตกฺขเณ จิตฺตกฺขเณ ปถวีอาทีนํ อุปฺปาทนิโรเธหิ ภวิตพฺพนฺติ.

906-907. '지(地) 등의 물질들에서'란 여러 깔라빠의 무리가 된 재료를 갖춘 지 등의 물질들을 말한다. 거기서 먼저 생긴 것들이 머물고 있을 때 그 외의 어떤 것들이 생겨나고, 그 후 먼저 생겼던 것들 중 어떤 것들이 멸하는 것은 개별 깔라빠 물질들이 동일하게 생성되고 소멸하기 때문이다. '이와 같이 안주함'이란 이와 같이 말한 방식대로 동일하지 않은 생성과 소멸의 연속에 의한 안주의 전개라는 뜻이다. 그런데 이와 같이 말한 전개는 왜 물질의 상속(rūpasantati)에만 해당하는가라고 하며 "물질들에게는... 아니기 때문이다" 등을 말하였다. 그 의미는 이렇다. 만약 모든 유위법이 동일한 찰나를 가진다면, 비물질의 상속처럼 물질의 상속도 무간연 등의 방식에 의한 전개가 있어야 할 것인데, 그렇지 않다. 만약 그렇다면 심찰나마다 지 등의 물질들의 생성과 소멸이 있어야 할 것이다.

---

ขณิกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

찰나에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

พาวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제22품의 해설이 끝났다.

---

๒๓. เตวีสติมวคฺโค

23. 제23품

---

๑. เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา

1. 하나의 의도에 대한 논의의 해설

---

๙๐๘. เอก-สทฺโท อญฺญตฺโถปิ โหติ ‘‘อิตฺเถเก อภิวทนฺตี’’ติอาทีสุ วิย, อญฺญตฺตญฺเจตฺถ ราคาธิปฺปายโต เวทิตพฺพํ, ปุถุชฺชนสฺส ปน สฉนฺทราคปริโภคภาวโต อาห ‘‘ราคาธิปฺปายโต อญฺญาธิปฺปาโยวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติ. โก ปน โส อญฺญาธิปฺปาโยติ? กรุณาธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ ‘‘กรุณาธิปฺปาเยน เอกาธิปฺปาโย’’ติ. อยญฺจ นโย อิตฺถิยา ชีวิตรกฺขณตฺถํ การุญฺเญน มโนรถํ ปูเรนฺตสฺส โพธิสตฺตสฺส สํวรวินาโส น โหตีติ เอวํวาทินํ ปรวาทึ สนฺธาย วุตฺโต, ปณิธานาธิปฺปายวาทินํ ปน สนฺธาย ‘‘เอโก อธิปฺปาโยติ เอตฺถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุตฺตมุขทสฺสนาธิปฺปาโยปิ เอตฺเถว สงฺคหํ คโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกโตภาเวติ สหภาเว.

908. '에카(eka)'라는 단어는 '어떤 이들은 칭송한다(ittheke abhivadantī)' 등에서처럼 다른 의미(aññattha)로도 쓰인다. 여기서 '다른 것'은 탐욕의 의도(rāgādhippāya)에 따라 알아야 한다. 그러나 범부에게는 스스로의 욕망과 탐욕으로 수용하는 상태가 있기 때문에 '탐욕의 의도로부터 다른 의도라고 말해진다'라고 하였다. 그러면 그 다른 의도란 무엇인가? 자비의 의도(karuṇādhippāyo)이다. 그래서 '자비의 의도로 인해 하나의 의도(ekādhippāyo)이다'라고 하였다. 이 방법은 여인의 생명을 구하기 위해 자비심으로 소원을 들어주는 보살의 계율이 파괴되지 않는다고 주장하는 타론자(paravādin)를 겨냥하여 설해진 것이며, 서원의 의도(paṇidhānādhippāya)를 주장하는 자들을 겨냥하여 '하나의 의도라는 것은 여기서' 등이 설해졌다. 아들의 얼굴을 보고자 하는 의도도 여기에 포함된다고 보아야 한다. '에까또바웨(ekatobhāve)'는 함께 있음(sahabhāve)을 의미한다.

---

เอกาธิปฺปายกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

에까딧빠야까타(하나의 의도에 대한 논의)의 설명이 끝났다.

---

๓-๗. อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา

3-7. 잇사리야까마까리카까타(권력에 따른 자의적 행동에 대한 논의)의 설명

---

๙๑๐-๙๑๔. อิสฺสริเยนาติ [Pg.156] จิตฺติสฺสริเยน, น เจโตวสิภาเวนาติ อตฺโถ. กามการิกํ ยถิจฺฉิตนิปฺผาทนํ. อิสฺสริยกามการิกาเหตูติ อิสฺสริยกามการิภาวนิมิตฺตํ, ตสฺส นิพฺพตฺตนตฺถนฺติ อตฺโถ. มิจฺฉาทิฏฺฐิยา กรียตีติ มิจฺฉาภินิเวเสเนว ยา กาจิ ทุกฺกรการิกา กรียตีติ อตฺโถ.

'잇사리예나(issarienā)'는 마음의 자유(cittissariya)를 의미하며, 마음의 자재함(cetovasibhāva)이 아니라는 뜻이다. '까마까리카(kāmakārika)'는 원하는 대로 성취하는 것이다. '잇사리야까마까리카헤뚜(issariyakāmakārikahetu)'는 권력에 따라 자의적으로 행동하는 상태의 원인, 즉 그것을 발생시키기 위함이라는 뜻이다. '밋차딧티야 까리야띠(micchādiṭṭhiyā karīyatī)'는 그릇된 견해에 집착함으로써 어떤 고행(dukkarakārikā)이 행해진다는 뜻이다.

---

อิสฺสริยกามการิกากถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잇사리야까마까리카까타의 설명이 끝났다.

---

๘. ปติรูปกถาวณฺณนา

8. 빠띠루빠까타(유사함에 대한 논의)의 설명

---

๙๑๕-๙๑๖. เมตฺตาทโย วิยาติ ยถา เมตฺตา กรุณา มุทิตา จ สิเนหสภาวาปิ อรญฺชนสภาวตฺตา อสํกิลิฏฺฐตฺตา จ น ราโค, เอวํ ราคปติรูปโก โกจิ ธมฺโม นตฺถิ ฐเปตฺวา เมตฺตาทโย, อญฺญจิตฺตสฺส สินิยฺหนากาโร ราคสฺเสว ปวตฺติอากาโรติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘ราคเมว คณฺหาตี’’ติ. เอวํ โทเสปีติ เอตฺถ อิสฺสาทโย วิย น โทโส โทสปติรูปโก โกจิ อตฺถีติ โทสเมว คณฺหาตีติ โยเชตพฺพํ. ฐเปตฺวา หิ อิสฺสาทโย อญฺญจิตฺตสฺส ทุสฺสนากาโร โทสสฺเสว ปวตฺติอากาโรติ.

'자애(mettā) 등과 같이'라는 것은, 자애와 비(karuṇā)와 희(muditā)가 애정(sineha)의 성질을 가지고 있음에도 불구하고, 물들지 않는 성질(arañjanasabhāva)과 오염되지 않은 성질(asaṃkiliṭṭhatā) 때문에 탐욕(rāgo)이 아닌 것과 같이, 자애 등을 제외하고는 탐욕과 유사한 어떤 법도 없으며, 다른 마음의 애착하는 양상은 탐욕의 작용 양상일 뿐이라는 뜻이다. 그래서 '탐욕만을 취한다'라고 말하였다. '이와 같이 성냄(dose)에서도'라는 이 부분에서, 질투(issā) 등과 같이 성냄이 아니면서 성냄과 유사한 어떤 것은 존재하지 않으며 성냄만을 취한다고 연결해야 한다. 질투 등을 제외하고 다른 마음의 해치려는 양상은 성냄의 작용 양상이기 때문이다.

---

ปติรูปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

빠띠루빠까타의 설명이 끝났다.

---

๙. อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา

9. 아빠리니빤나까타(완성되지 않음/실현되지 않음에 대한 논의)의 설명

---

๙๑๗-๙๑๘. อนิจฺจาทิโก ภาโวติ อนิจฺจสงฺขารปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตาทิโก ภาโว ธมฺโม ปกติ เอตสฺสาติ อตฺโถ. ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺนนฺติ ‘‘ทุกฺขสจฺจํ สนฺธาย ปุจฺฉา กตา, น ทุกฺขตามตฺต’’นฺติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ ‘‘น เกวลญฺหิ ปฐมสจฺจเมว ทุกฺข’’นฺติ วจเนน. ตถา สติ ปรวาทินา จกฺขายตนาทีนํ อญฺเญสญฺจ ตํสริกฺขกานํ ธมฺมานํ ปรินิปฺผนฺนตา นานุชานิตพฺพา สิยา. กสฺมา? เตสมฺปิ หิ ทุกฺขสจฺเจน สงฺคโห, น อิตรสจฺเจหิ. ยญฺหิ สมุทยสจฺจโต นิพฺพตฺตํ, ตํ นิปฺปริยายโต ทุกฺขสจฺจํ[Pg.157], อิตรํ สงฺขารทุกฺขตาย ทุกฺขนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น เกวลญฺหี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ น หิ อนุปาทินฺนานีติ อิมินา จกฺขายตนาทีนํ สมุทยสจฺเจน สงฺคหาภาวมาห. โลกุตฺตรานีติ อิมินา นิโรธมคฺคสจฺเจหิ. ยทิ เอวเมตฺถ ยุตฺติ วตฺตพฺพา, กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ? สภาโว เหส ปรวาทิวาทสฺส, ยทิทํ ปุพฺเพนาปรมสํสนฺทนํ. ตถา หิ โส วิญฺญูหิ ปฏิกฺขิตฺโต. ตถา เจว ตํ อมฺเหหิ ตตฺถ ตตฺถ วิภาวิตํ. เอตนฺติ ‘‘รูปํ อปรินิปฺผนฺนํ, ทุกฺขญฺเญว ปรินิปฺผนฺน’’นฺติ ยเทตํ ตยา วุตฺตํ, เอตํ โน วต เร วตฺตพฺเพ. กสฺมา? รูปสฺส จ ทุกฺขตฺตา. รูปญฺหิ อนิจฺจํ ทุกฺขาธิฏฺฐานญฺจ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยทนิจฺจํ ตํ ทุกฺขํ. สํขิตฺเตน ปญฺจุปาทานกฺขนฺธา ทุกฺขา’’ติ จ.

'무상함 등의 상태'란 무상, 유위, 연기함 등의 상태가 그 법의 본성(pakati)이라는 뜻이다. '괴로움만이 완성된(parinipphanna) 것이다'라는 것은 '괴로움의 성제(dukkhasacca)를 염두에 두고 질문이 이루어진 것이지, 단순히 괴로움의 상태(dukkhatā)만을 의미하는 것이 아니다'라는 뜻으로 이해된다. 이는 '단순히 첫 번째 진리(고성제)만이 괴로운 것이 아니다'라는 문구로 알 수 있다. 만약 그렇다면, 타론자에 의해 안처(cakkhāyatana) 등이나 그와 유사한 다른 법들이 완성된(parinipphanna) 것이라고 인정되지 않아야 할 것이다. 왜냐하면 그것들도 고성제에 포함되며 다른 진리(성제)들에는 포함되지 않기 때문이다. 집성제(samudayasacca)로부터 생겨난 것은 직접적으로 고성제이며, 그 밖의 것은 행고(saṅkhāradukkhatā)로서 괴로움이라는 이 의미를 나타내면서 '단순히...만이 아니다' 등을 말하였다. 거기서 '업에 의해 집수된 것(anupādinnāni)이 아니다'라는 이 말로 안처 등이 집성제에 포함되지 않음을 말하였다. '출세간의(lokuttarānī) 것'이라는 이 말로 멸성제와 도성제에 [포함되지 않음]을 나타낸다. 만약 그렇다면 여기서 논리를 말해야 하는데, 무엇을 말해야 하는가? 타론자의 주장은 앞뒤가 맞지 않는 것이 본성이다. 참으로 그것은 현자들에 의해 배척되었다. 또한 그것은 우리에 의해 곳곳에서 밝혀졌다. '이것'이란 '색(rūpa)은 완성되지 않은 것이며, 괴로움만이 완성된 것이다'라고 그대가 말한 이것은 실로 말해져서는 안 된다. 왜인가? 색 또한 괴로움이기 때문이다. 참으로 색은 무상하며 괴로움의 토대이다. 그래서 '무상한 것은 괴로움이다. 요약하자면 오취온이 괴로움이다'라고 설해졌다.

---

อปรินิปฺผนฺนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아빠리니빤나까타의 설명이 끝났다.

---

เตวีสติมวคฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제23품(Tevīsatimavagga)의 설명이 끝났다.

---

กถาวตฺถุปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

까타왓투빠까라나(논사) 아누띠까(복합주석)가 끝났다.

---

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 세존, 아라한, 정등각자께 절합니다.

---

ยมกปกรณ-อนุฏีกา

야마까빠까라나(쌍론) 아누띠까

---

คนฺถารมฺภวณฺณนา

논서 서문의 설명

---

สงฺเขเปเนวาติ [Pg.159] อุทฺเทเสเนว. ยํ ‘‘มาติกาฐปน’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺเมสูติ ขนฺธาทิธมฺเมสุ กุสลาทิธมฺเมสุ จ. อวิปรีตโต คหิเตสุ ธมฺเมสุ มูลยมกาทิวเสน ปวตฺติยมานา เทสนา เวเนยฺยานํ นานปฺปการโกสลฺลาวหา ปริญฺญากิจฺจสาธนี จ โหติ, น วิปรีตโตติ อาห ‘‘วิปรีตคฺคหณํ…เป… อารทฺธ’’นฺติ. เอเตน กถาวตฺถุปกรณเทสนานนฺตรํ ยมกปกรณเทสนาย การณมาห. ตตฺถ วิปรีตคฺคหณนฺติ ปุคฺคลปริคฺคหณาทิมิจฺฉาคาหํ. ธมฺมปุคฺคโลกาสาทินิสฺสยานนฺติ ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต กุสลมูลา’’ติอาทินา (ยม. ๑.มูลยมก.๑) ธมฺเม, ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๐) ปุคฺคลํ ‘‘ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๕๑) โอกาสํ นิสฺสาย อารพฺภ ปวตฺตานํ. อาทิ-สทฺเทน ปุคฺคโลกาสอุปฺปาทนิโรธตทุภยปริญฺญาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. สนฺนิฏฺฐานสํสยานนฺติ ปาฬิคติปฏิวจนสรูปทสฺสนปฏิกฺขิปนปฏิเสธนนเยหิ ยถาปุจฺฉิตสฺส อตฺถสฺส นิจฺฉยกรณํ สนฺนิฏฺฐานํ, ตทภาวโต สํสยนํ สํสโย. เตสํ สนฺนิฏฺฐานสํสยานํ.

'요약하자면(saṅkhepeneva)'은 '개요(uddeseneva)'를 의미한다. 이는 '마띠까(본모)의 설정'이라고 말해진 것이다. '법들에 있어서(dhammesu)'란 온(khandha) 등의 법들과 유루(kusala) 등의 법들에 있어서이다. 전도되지 않게 파악된 법들에 대해 물야마까(mūlayamaka) 등의 방식으로 설해지는 가르침은 수행자들에게 다양한 종류의 숙련(kosalla)을 가져다주고 철지(pariññā)의 임무를 성취하게 하며, 전도된 것(viparīta)으로부터가 아니다. 그래서 '전도된 파악... 중략 ... 시작되었다'라고 하였다. 이것으로 까타왓투(논사)의 가르침 다음에 야마까(쌍론)를 설하신 이유를 말하였다. 거기서 '전도된 파악'이란 인격적 실체에 대한 집착(puggalapariggahaṇa) 등과 같은 그릇된 집착을 의미한다. '법, 인격, 장소 등의 의지처들'이란 '어떤 것이든 유익한 법들은 모두 유익한 뿌리를 가진다' 등(야마까 1.1)의 법, '어떤 사람에게 색온이 일어나는가, 그에게 수온이 일어나는가' 등(야마까 1.50)의 인격, '어느 곳에서 색온이 일어나는가, 그곳에서 수온이 일어나는가' 등(야마까 1.51)의 장소에 의지하여 시작된 가르침들을 뜻한다. '등(ādi)'이라는 단어에는 인격, 장소, 발생, 소멸, 그 둘, 철지(pariññā) 등이 포함된 것으로 보아야 한다. '확신과 의심들(sanniṭṭhāna-saṃsayānaṃ)'이란 경문의 전개, 답변의 형태 제시, 부정, 거부 등의 방식에 의해 질문된 의미에 대해 확신하는 것이 확신(sanniṭṭhāna)이며, 그것이 없음으로 인해 의심하는 것이 의심(saṃsayo)이다. 그러한 확신과 의심들에 대한 설명이다.

---

กามญฺเจตฺถ ธมฺมปฏิคฺคาหกานํ สํสยปุพฺพกํ สนฺนิฏฺฐานนฺติ ปฐมํ สํสโย วตฺตพฺโพ, เทเสนฺตสฺส ปน ภควโต สนฺนิฏฺฐานปุพฺพโก สํสโยติ ทสฺสนตฺถํ อยํ ปทานุกฺกโม กโต. สพฺพญฺหิ ปริญฺเญยฺยํ หตฺถามลกํ วิย ปจฺจกฺขํ กตฺวา ฐิตสฺส ธมฺมสามิโน น กตฺถจิ สํสโย, วิสฺสชฺเชตุกามตาย ปน วิเนยฺยชฺฌาสยคตํ สํสยํ ทสฺเสนฺโต สํสยิตวเสน ปุจฺฉํ กโรตีติ เอวํ วิสฺสชฺชนปุจฺฉนวเสน น สนฺนิฏฺฐานสํสยา ลพฺภนฺตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต, นิจฺฉิตสํสยธมฺมวเสเนว ปเนตฺถ สนฺนิฏฺฐานสํสยา [Pg.160] เวทิตพฺพา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กุสเลสุ กุสลา นุ โข, น นุ โข กุสลาติ สนฺเทหาภาวโต’’ติอาทิ. เตเนว จ ‘‘สนฺนิฏฺฐานสํสยาน’’นฺติ, ‘‘สนฺนิฏฺฐานสํสยวเสนา’’ติ จ ปฐมํ สนฺนิฏฺฐานคฺคหณํ กตํ.

여기서 법을 받아들이는 자들에게는 의심이 선행하고 확신이 뒤따르는 것이므로 먼저 의심을 말해야 하겠으나, 법을 설하시는 세존께는 확신이 선행하고 의심이 뒤따름을 보여주기 위해 이와 같은 구절의 순서가 만들어졌다. 일체의 변지(pariññeyya)해야 할 것들을 손바닥 위의 아말라카 열매처럼 명백히 하고 머무시는 법의 주(Dhammasāmi)께는 어디에도 의심이 없으시지만, 제도해야 할 이들의 성향(vineyyajjhāsaya)에 깃든 의심을 제거하고자 하심으로 그 의심의 상태를 보여주며 의문의 방식으로 질문을 하시는 것이다. 이처럼 해답과 질문의 방식에 의해서는 확신과 의심이 얻어지지 않는다는 점이 이 뜻으로 제시되었으며, 여기서는 확정된 의심의 법에 의해서만 확신과 의심을 알아야 한다. 그래서 주석서에서 ‘유익한 것들 중에 유익한 것인가, 유익한 것이 아닌가 하는 의혹이 없기 때문에’라고 말한 것이다. 바로 그 때문에 ‘확신과 의심의(sanniṭṭhānasaṃsayānaṃ)’라거나 ‘확신과 의심의 상태에 의해(sanniṭṭhānasaṃsayavasena)’라고 하며 먼저 ‘확신(sanniṭṭhāna)’을 취한 것이다.

---

ตนฺติ ยมกปกรณํ. ตสฺส เย สมยาทโย วตฺตพฺพา, เต กถาวตฺถุปกรณเทสนานนฺตโร เทสนาสมโย, ตาวตึสภวนเมว เทสนาเทโส, กุสลากุสลมูลาทิยมกากาเรน เทสนาติ วิภาคโต ‘‘สงฺเขเปเนวา’’ติอาทิคาถาหิ วิภาวิตา นิมิตฺเตน สทฺธึ สํวณฺณนปฏิญฺญา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมยเทสเทสนาวเสนา’’ติอาทิมาห. นิมิตฺตญฺเหตํ อิธ สํวณฺณนาย, ยทิทํ กมานุปฺปตฺติ อาคตภารวาหิตา จ ปณฺฑิตานํ ปณฺฑิตกิจฺจภาวโต. ตตฺถ อนุปฺปตฺตํ ทสฺเสตฺวาติ สมฺพนฺโธ.

‘그것(Taṃ)’이란 쌍의 서(Yamakapakaraṇa)를 말한다. 그것에 대해 설해져야 할 시기 등은, 논사(Kathāvatthu)의 설법 직후의 설법 시기이며, 삼십삼천(Tāvatiṃsa)이 설법 장소이며, 선·불선의 뿌리 등을 쌍의 방식(yamakākāra)으로 설하는 설법임을 분류하여, ‘요약하여(saṅkhepeneva)’ 등의 게송들로 밝혀진 인연과 함께 설명하겠다는 서약을 이 뜻으로 제시하며 ‘시기·장소·설법의 방식에 의해(samayadesadesanāvasena)’ 등을 말하였다. 여기서 인연이란 바로 이 설명의 차례가 발생함이며, 현자들의 현자다운 직무를 수행하기 위해 전해 내려온 짐을 짊어진 상태이다. 거기서 ‘이룬 것을 보여주고’라고 연결된다.

---

ตตฺถาติ ตสฺมึ สมยาทิทสฺสเน. ยมนํ อุปรมนนฺติ ยโม มรณนฺติ อาห ‘‘ชาติยา สติ มรณํ โหตีติ…เป… วิสโย’’ติ. ตตฺถ ยถา ‘‘ชาติยา สติ มรณํ โหตี’’ติ ชาติ ยมสฺส วิสโย, เอวํ ‘‘อุปาทานกฺขนฺเธสุ สนฺเตสุ มรณํ โหตี’’ติ อุปาทานกฺขนฺธา ยมสฺส วิสโยติ โยเชตพฺพํ. เต หิ มรณธมฺมิโนติ. อนุปฺปตฺตมรณํเยว กิพฺพิสการินํ ปุคฺคลํ ยมปุริสา วิวิธา กมฺมการณา กโรนฺติ, น อปฺปตฺตมรณนฺติ มรณํ ยมสฺส วิสโย วุตฺโต. อาณาปวตฺติฏฺฐานนฺติ อิทํ วิสย-สทฺทสฺส อตฺถวจนํ. เทสํ วาติ กามาทิธาตุตฺตยเทสํ สนฺธายาห. ธาตุตฺตยิสฺสโร หิ มจฺจุราชา. ปญฺจานนฺตริยานิ อญฺญสตฺถารุทฺเทโส จ, เตน วา สทฺธึ ปญฺจ เวรานิ ฉ อภพฺพฏฺฐานานิ. อาวตฺตาติ ปทกฺขิณาวตฺตา. ตนุรุหาติ โลมา.

‘거기서(Tattha)’란 그 시기 등을 보여줌에 있어서이다. 제어함(yamana)은 멈춤(uparama)이며, 야마(yama)는 죽음이기에 ‘태어남이 있을 때 죽음이 있다... (중략) ... 대상(visaya)이다’라고 하였다. 거기서 마치 ‘태어남이 있을 때 죽음이 있다’고 하여 태어남이 야마(죽음)의 대상인 것과 같이, ‘취온(upādānakkhandha)들이 있을 때 죽음이 있다’고 하여 취온들이 야마의 대상이라고 연결해야 한다. 그것들은 죽어야 하는 성질(maraṇadhamma)을 가졌기 때문이다. 죽음에 이른 자에게만 죄를 지은 중생을 야마의 사자들이 다양한 형벌로 다스리며, 죽음에 이르지 않은 자에게는 그렇지 않기에 죽음을 야마의 대상이라 하였다. ‘명령이 시행되는 장소(āṇāpavattiṭṭhānaṃ)’라는 것은 대상(visaya)이라는 단어의 의미를 풀이한 것이다. ‘혹은 장소(desaṃ vā)’라는 것은 욕계 등 삼계의 장소를 염두에 두고 한 말이다. 죽음의 왕(maccurājā)은 삼계의 주인(issara)이기 때문이다. ‘오역죄’와 ‘다른 스승을 받드는 것’ 혹은 그것과 함께 ‘다섯 가지 원한(verāni)’과 ‘여섯 가지 불가능한 곳(abhabbaṭṭhānāni)’이 있다. ‘오른쪽으로 도는 것(āvattā)’이란 시계 방향으로 도는 것을 말한다. ‘피부에서 자라는 것(tanuruhā)’이란 털(lomā)을 말한다.

---

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

논서 서문의 주석이 끝났다.

---

๑. มูลยมกํ

1. 근본 쌍(Mūlayamaka)

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา

요의품(Uddesavāra) 주석

---

๑. ยมกสมูหสฺสาติ [Pg.161] มูลยมกาทิกสฺส ยมกสมูหสฺส. มูลยมกาทโย หิ ปกรณาเปกฺขาย อวยวภูตาปิ นิจฺจาวยวาเปกฺขาย ยมกสมูโหติ วุตฺโต. เตนาห ‘‘ตํสมูหสฺส จ สกลสฺส ปกรณสฺสา’’ติ.

1. ‘쌍의 집합의(Yamakasamūhassa)’란 근본 쌍 등을 시작으로 하는 쌍의 집합을 말한다. 근본 쌍 등은 논서의 관점에서는 지분(avayava)이지만, 개별 지분의 관점에서는 ‘쌍의 집합’이라 불린다. 그래서 ‘그 집합과 논서 전체의’라고 말하였다.

---

กุสลากุสลมูลวิเสสานนฺติ ทุติยปุจฺฉาย วุตฺตานํ สํสยปทสงฺคหิตานํ กุสลสงฺขาตานํ, ตถา ปฐมปุจฺฉาย วุตฺตานํ กุสลมูลสงฺขาตานํ วิเสสานํ อตฺถยมกภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ โยชนา. ยถา หิ ปฐมปุจฺฉาย วิเสสวนฺตภาเวน วุตฺตาเยว กุสลธมฺมา ทุติยปุจฺฉายํ วิเสสภาเวน วุตฺตา, เอวํ ปฐมปุจฺฉายํ วิเสสภาเวน วุตฺตาเยว กุสลมูลธมฺมา ทุติยปุจฺฉายํ วิเสสวนฺตภาเวน วุตฺตา. วตฺตุวจนิจฺฉาวเสน หิ ธมฺมานํ วิเสสวิเสสวนฺตตาวิภาคา โหนฺตีติ. กุสลมูลกุสลวิเสเสหิ สํสยิตปทสงฺคหิเตหิ กุสลกุสลมูลานํ วิเสสวนฺตานนฺติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ วิเสสวนฺตาเปกฺขวิเสสวเสน ปฐโม อตฺถวิกปฺโป วุตฺโต, ทุติโย ปน วิเสสาเปกฺขวิเสสวนฺตวเสนาติ อยเมเตสํ วิเสโส. เตนาห ‘‘ญาตุํ อิจฺฉิตานํ หี’’ติอาทิ.

‘선·불선 뿌리의 차별들의(Kusalākusalamūlavisesānaṃ)’란 두 번째 질문에서 언급된 의심의 구절에 포함된 선(kusala)이라 일컬어지는 것들, 그리고 첫 번째 질문에서 언급된 선한 뿌리(kusalamūla)라 일컬어지는 차별들의 ‘뜻의 쌍(atthayamaka)’의 상태가 설해졌기 때문이라고 연결된다. 첫 번째 질문에서 차별을 가진 것(visesavanta)의 상태로 언급된 선법(kusaladhamma)들이 두 번째 질문에서 차별(visesa)의 상태로 언급된 것처럼, 첫 번째 질문에서 차별의 상태로 언급된 선한 뿌리(kusalamūladhamma)들이 두 번째 질문에서 차별을 가진 것의 상태로 언급된 것이다. 화자의 의도에 따라 법들의 차별됨과 차별을 가진 것의 구분이 생기기 때문이다. 의심의 구절에 포함된 선한 뿌리와 선의 차별들에 의해 차별을 가진 선과 선한 뿌리들의 상태를 말하려는 의도이다. 여기서 차별을 가진 것에 대한 차별의 관점에서 첫 번째 뜻의 구분이 언급되었고, 차별에 대한 차별을 가진 것의 관점에서 두 번째 구분이 언급된 것이 이들의 차이이다. 그래서 ‘알고자 하는 것들의’라고 말하였다.

---

ตตฺถ ญาตุํ อิจฺฉิตานนฺติ ปุจฺฉาย วิสยภูตานนฺติ อตฺโถ. วิเสสานนฺติ กุสลกุสลมูลวิเสสานํ. วิเสสวนฺตาเปกฺขานนฺติ กุสลมูลกุสลสงฺขาเตหิ วิเสสวนฺเตหิ สาเปกฺขานํ. วิเสสวตนฺติ กุสลมูลกุสลานํ. วิเสสาเปกฺขานนฺติ กุสลกุสลมูลวิเสเสหิ สาเปกฺขานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ มูลยมเก. ปธานภาโวติ ปฐมวิกปฺเป ตาว สํสยิตปฺปธานตฺตา ปุจฺฉาย วิเสสานํ ปธานภาโว เวทิตพฺโพ. เต หิ สํสยิตานํ วิเสสวนฺโตติ. ทุติยวิกปฺเป ปน วิเสสา นาม วิเสสวนฺตาธีนาติ วิเสสวนฺตานํ ตตฺถ ปธานภาโว ทฏฺฐพฺโพ. ทฺวินฺนํ ปน เอกชฺฌํ ปธานภาโว น ยุชฺชติ. สติ หิ อปฺปธาเน ปธานํ นาม สิยา. เตนาห ‘‘เอเกกาย ปุจฺฉาย เอเกโก เอว อตฺโถ สงฺคหิโต โหตี’’ติ. เอวญฺเจตํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา วินิจฺฉิตวิเสสิตพฺพภาเวหิ อิธ ปธานภาโว น ยุชฺชเตวาติ. น ธมฺมวาจโกติ น สภาวธมฺมวาจโก. สภาวธมฺโมปิ [Pg.162] หิ อตฺโถติ วุจฺจติ ‘‘คมฺภีรปญฺญํ นิปุณตฺถทสฺสิ’’นฺติอาทีสุ (สุ. นิ. ๑๗๘). ‘‘เหตุผเล ญาณํ อตฺถปฏิสมฺภิทา’’ติอาทีสุ (วิภ. ๗๒๐) อตฺถ-สทฺทสฺส เหตุผลวาจกตา ทฏฺฐพฺพา. อาทิ-สทฺเทนสฺส ‘‘อตฺถาภิสมยา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๑.๑๒๙) อาคตา หิตาทิวาจกตา สงฺคยฺหติ. เตเนวาติ ปาฬิอตฺถวาจกตฺตา เอว.

거기서 ‘알고자 하는 것들의’란 질문의 대상이 된 것들이라는 뜻이다. ‘차별들의’란 선·불선 뿌리의 차별들을 말한다. ‘차별을 가진 것에 의존하는’이란 선한 뿌리와 선이라 일컬어지는 차별을 가진 것들과 관계된 것을 뜻한다. ‘차별을 가진 것들의’란 선한 뿌리와 선들을 말한다. ‘차별에 의존하는’이란 선·불선 뿌리의 차별들과 관계된 것을 뜻한다. ‘여기서(Ettha)’란 이 근본 쌍에서이다. ‘주된 상태(padhānabhāva)’란 첫 번째 구분에서는 의심의 대상이 주된 것이므로 질문의 차별들이 주된 것임을 알아야 한다. 그것들이 의심의 대상에 대한 차별을 가진 것이기 때문이다. 두 번째 구분에서는 차별이란 차별을 가진 것에 의존하므로, 거기서는 차별을 가진 것들이 주된 것임을 보아야 한다. 그러나 두 가지가 한꺼번에 주된 것이 될 수는 없다. 부차적인 것이 있어야 주된 것이 있을 수 있기 때문이다. 그래서 ‘각각의 질문마다 하나의 뜻만이 포함된다’고 하였다. 이와 같이 수용해야 하며, 그렇지 않고 확정되는 것과 차별되는 것의 상태에 있어서는 여기서 주된 상태가 성립되지 않는다. ‘뜻(attha)’이란 단어는 항상 자성법(sabhāvadharma)만을 의미하는 것은 아니다. ‘심원한 지혜로 미묘한 뜻을 보는 자’(Su.Ni. 178) 등의 구절에서도 자성법을 뜻(attha)이라 부르기 때문이다. ‘원인과 결과에 대한 지혜가 뜻의 무애해(atthapaṭisambhidā)이다’(Vibha. 720) 등의 구절에서는 뜻(attha)이라는 단어가 원인의 결과를 의미함을 보아야 한다. ‘뜻의 성취(atthābhisamaya)’(Saṃ.Ni. 1.129) 등의 구절에 나오는 이익(hita) 등의 의미도 ‘등(ādi)’이라는 단어에 포함된다. 바로 그 때문에 [여기서는] 경전의 의미(pāḷiattha)를 나타내는 것이다.

---

ตีณิปิ ปทานีติ เอตฺถ ปิ-สทฺโท สมุจฺจยตฺโถ, สมุจฺจโย จ ตุลฺยโยเค สิยา. กึ นาม-ปเทน อนวเสสโต กุสลาทีนํ สงฺคโหติ อาสงฺกาย ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถมาห ‘‘ตีณิปิ…เป… สงฺคาหกตฺต’’นฺติ. ตตฺถ สงฺคาหกตฺตมตฺตนฺติ มตฺต-สทฺโท วิเสสนิวตฺติอตฺโถติ. เตน นิวตฺติตํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘น นิรวเสสสงฺคาหกตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. น หิ รูปํ นาม-ปเทน สงฺคยฺหติ. กุสลาทิเยว นามนฺติ นิยโม ทฏฺฐพฺโพ, น นามํเยว กุสลาทีติ อิมเมว จ นิยมํ สนฺธายาห ‘‘กุสลาทีนํ สงฺคาหกตฺตมตฺตเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ยทิปิ นาม-ปทํ น นิรวเสสกุสลาทิสงฺคาหกํ, กุสลาทิสงฺคาหกํ ปน โหติ, ตทตฺถเมว จ ตํ คหิตนฺติ นามสฺส กุสลตฺติกปริยาปนฺนตา วุตฺตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสลาทิ…เป… วุตฺต’’นฺติ.

‘세 가지 또한(tīṇipi)’이라는 말에서 ‘또한(pi)’이라는 단어는 결합의 의미이며, 결합은 동등한 연결에서 이루어진다. ‘명칭이라는 단어로 남김없이 유익한 것(kusalā) 등이 포함되는가’라는 의구심에 대하여, 그 의구심을 제거하기 위해 ‘세 가지 또한... 갈래를 모으는 것’이라고 말하였다. 거기서 ‘모으는 것일 뿐’이라는 말에서 ‘뿐(matta)’이라는 단어는 차별을 부정하는 의미이다. 그것에 의해 부정된 차별을 보여주기 위해 ‘남김없이 모으는 것은 아니다’라고 설해졌다. 참으로 물질(rūpa)은 명칭이라는 단어에 포함되지 않기 때문이다. ‘유익한 것 등만이 명칭이다’라는 결정이 있어야 함을 보아야 하며, ‘명칭만이 유익한 것 등인 것은 아니다’라는 바로 이 결정을 염두에 두고 ‘유익한 것 등을 모으는 것일 뿐임을 염두에 두고 설했다’고 말한 것이다. 비록 명칭이라는 단어가 남김없이 유익한 것 등을 포함하지는 않더라도, 유익한 것 등을 포함하기는 하며, 바로 그 목적을 위해 그것이 취해졌으므로 명칭이 유익한 법의 부류(kusalattika)에 속함이 설해졌음을 나타내며 ‘유익한 것 등... 설했다’고 말한 것이다.

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

열거의 장(Uddesavāra)에 대한 주석이 끝났다.

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา

해설의 장(Niddesavāra)에 대한 주석

---

๕๒. ทุติยยมเกติ เอกมูลยมเก. เอวมิธาปีติ ยถา เอกมูลยมเก ‘‘เย เกจิ กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา อารทฺธา, เอวํ อิธาปิ อญฺญมญฺญมูลยมเกปิ ‘‘เย เกจิ กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา อารภิตพฺพา สิยา. กสฺมา? ปุริมยมก…เป… อปฺปวตฺตตฺตาติ. อิทญฺจ ทุติยยมกสฺส ตถา อปฺปวตฺตตฺตา วุตฺตํ, ตติยยมกํ ปน ตเถว ปวตฺตํ. เกจีติ ปทการา. เต หิ ยถา ปฐมทุติยยมเกสุ ปุริมปุจฺฉา เอว ปริวตฺตนวเสน ปจฺฉิมปุจฺฉา กตาติ ปจฺฉิมปุจฺฉาย ปุริมปุจฺฉา สมานา ฐเปตฺวา ปฏิโลมภาวํ, น ตถา อญฺญมญฺญยมเก. ตตฺถ หิ ทฺเวปิ ปุจฺฉา อญฺญมญฺญวิสทิสา. ยทิ ตตฺถาปิ ทฺวีหิปิ ปุจฺฉาหิ สทิสาหิ ภวิตพฺพํ[Pg.163], ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ ปฐมปุจฺฉา อารภิตพฺพา, ปจฺฉิมปุจฺฉา วา ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ วตฺตพฺพา สิยา. เอวํ ปน อวตฺวา ปฐมทุติยยมเกสุ วิย ปุริมปจฺฉิมปุจฺฉา สทิสา อกตฺวา ตติยยมเก ตาสํ วิสทิสตา ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ อนารทฺธตฺตา, ตสฺมา ปฏิโลมปุจฺฉานุรูปาย อนุโลมปุจฺฉาย ภวิตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘เย เกจิ กุสลาติ อปุจฺฉิตฺวา’’ติ วุตฺตนฺติ วทนฺติ.

52. ‘두 번째 쌍에서’란 하나의 뿌리 쌍(ekamūlayamaka)에서라는 뜻이다. ‘이와 같이 여기에서도’란 하나의 뿌리 쌍에서 ‘어떠한 것이든 유익한 것들’이라고 질문이 시작된 것처럼, 여기에서도 서로의 뿌리 쌍(aññamaññamūlayamaka)에서도 ‘어떠한 것이든 유익한 것들’이라고 질문이 시작되어야 함을 말한다. 왜인가? 이전의 쌍에서 진행되지 않았기 때문이다. 그리고 이것은 두 번째 쌍이 그와 같이 진행되지 않기 때문에 설해진 것이나, 세 번째 쌍은 그와 같이 진행된다. ‘어떤 이들(Kecī)’은 논사들이다. 그들은 첫 번째와 두 번째 쌍에서 이전의 질문이 바뀌는 방식에 의해 이후의 질문이 되었기에, 이후의 질문에서 이전의 질문을 동일하게 두고 역순의 상태를 만든 것과는 달리, 서로의 뿌리 쌍에서는 그렇지 않다고 한다. 거기서는 두 질문이 서로 다르기 때문이다. 만약 거기에서도 두 질문이 같아야 한다면, ‘어떠한 것이든 유익한 것들’이라는 첫 번째 질문이 시작되어야 하거나, 아니면 이후의 질문이 ‘그 모든 법들은 유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진다’라고 설해져야 할 것이다. 그러나 이와 같이 설하지 않고 첫 번째와 두 번째 쌍에서처럼 이전과 이후의 질문을 같게 하지 않고, 세 번째 쌍에서 그것들의 다름은 ‘어떠한 것이든 유익한 것들’이라고 시작되지 않았기 때문이며, 그러므로 역순의 질문에 상응하는 순순(anuloma)의 질문이 있어야 한다는 이 의미를 염두에 두고 ‘어떠한 것이든 유익한 것들이라고 묻지 않고’라고 설했다고 그들은 말한다.

---

อตฺถวเสนาติ สมฺภวนฺตานํ นิจฺฉิตสํสยิตานํ อตฺถานํ วเสน. ตทนุรูปายาติ ตสฺสา ปุริมปุจฺฉาย อตฺถโต พฺยญฺชนโต จ อนุจฺฉวิกาย. ปุริมญฺหิ อเปกฺขิตฺวา ปจฺฉิมาย ภวิตพฺพํ. เตนาติ ตสฺมา. ยสฺมา อนุโลเม สํสยจฺเฉเท ชาเตปิ ปฏิโลเม สํสโย อุปฺปชฺชติ, ยทิ น อุปฺปชฺเชยฺย, ปฏิโลมปุจฺฉาย ปโยชนเมว น สิยา, ตสฺมา น ปจฺฉิมปุจฺฉานุรูปา ปุริมปุจฺฉา, อถ โข วุตฺตนเยน ปุริมปุจฺฉานุรูปา ปจฺฉิมปุจฺฉา, ตาย จ อนุรูปตาย อตฺถาทิวเสน ทฺวินฺนํ ปทานํ สมฺพนฺธตฺตา อตฺถาทิยมกตา วุตฺตา. เทสนากฺกมโต เจตฺถ อนุโลมปฏิโลมตา เวทิตพฺพา ‘‘กุสลา กุสลมูลา’’ติ วตฺวา ‘‘กุสลมูลา กุสลา’’ติ จ วุตฺตตฺตา. เสสยมเกสุปิ เอเสว นโย. วิเสสวนฺตวิเสส, วิเสสวิเสสวนฺตคฺคหณโต วา อิธ อนุโลมปฏิโลมตา เวทิตพฺพา. ปฐมปุจฺฉายญฺหิ เย ธมฺมา วิเสสวนฺโต, เต นิจฺฉยาธิฏฺฐาเน กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา’’ติ วตฺวา เตสุ ยสฺมึ วิเสโส สํสยาธิฏฺฐาโน, ตํทสฺสนตฺถํ ‘‘สพฺเพ เต กุสลมูลา’’ติ ปุจฺฉา กตา. ทุติยปุจฺฉายํ ปน ตปฺปฏิโลมโต เยน วิเสเสน เต วิเสสวนฺโต, ตํ วิเสสํ สนฺนิฏฺฐานํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘เย วา ปน กุสลมูลา’’ติ วตฺวา เต วิเสสวนฺเต สํสยาธิฏฺฐานภูเต ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปุจฺฉา กตา. อนิยตวตฺถุกา หิ สนฺนิฏฺฐานสํสยา อเนกชฺฌาสยตฺตา สตฺตานํ.

‘의미에 따라’란 발생 가능한 확정된 의미와 의심스러운 의미에 따름을 뜻한다. ‘그것에 상응하는’이란 그 이전 질문의 의미와 문구에 적합한 것을 말한다. 참으로 이전 질문을 고려하여 이후 질문이 있어야 하기 때문이다. ‘그것에 의해’란 그러므로라는 뜻이다. 순순에서 의심이 해소되었다 하더라도 역순에서 의심이 일어나기 때문이며, 만약 일어나지 않는다면 역순 질문의 필요성 자체가 없을 것이므로, 이전 질문이 이후 질문에 상응하는 것이 아니라, 오히려 말한 방식대로 이후 질문이 이전 질문에 상응하는 것이며, 그 상응함에 의해 의미 등에 따라 두 단어가 연결되었기에 의미 등의 쌍(yamakatā)이 설해진 것이다. 여기서 순순과 역순은 설법의 순서에 따라 ‘유익한 것들은 유익한 뿌리들이다’라고 말하고 ‘유익한 뿌리들은 유익한 것들이다’라고 말한 것에서 알아야 한다. 나머지 쌍들에서도 이와 같은 방식이다. 또는 특징을 가진 것(visesavanta)과 특징(visesa), 특징과 특징을 가진 것을 취함에 따라 여기서 순순과 역순을 알아야 한다. 첫 번째 질문에서 어떤 법들이 특징을 가진 것들인지 확정의 토대로 삼아 보여주면서 ‘어떠한 것이든 유익한 법들’이라고 말하고, 그것들 중에서 어떤 특징이 의심의 토대가 되는지 보여주기 위해 ‘그 모든 것들은 유익한 뿌리들인가’라는 질문을 던졌다. 반면 두 번째 질문에서는 그 역순으로, 그 특징을 가진 것들이 지닌 그 특징을 확정으로 삼아 보여주면서 ‘혹은 유익한 뿌리들인 것들은’이라고 말하고, 의심의 토대가 된 그 특징을 가진 것들을 보여주기 위해 ‘그 모든 법들은 유익한 것들인가’라는 질문을 던졌다. 확정과 의심은 중생들의 다양한 성향 때문에 대상이 일정하지 않기 때문이다.

---

อิมินาปิ พฺยญฺชเนนาติ ‘‘เย เกจิ กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ อิมินาปิ วากฺเยน. เอวํ น สกฺกา วตฺตุนฺติ เยนาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, ตเมวาธิปฺปายํ วิวรติ ‘‘น หี’’ติอาทินา. ตตฺถ เตเนวาติ กุสลพฺยญฺชนตฺถสฺส กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชนตฺถสฺส ภินฺนตฺตา เอว. วิสฺสชฺชนนฺติ วิภชนํ[Pg.164]. อิตรถาติ กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชเนน ปุจฺฉาย กตาย. ตานิ วจนานีติ กุสลวจนํ กุสลมูเลน เอกมูลวจนญฺจ. กุสลจิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน จสฺส อพฺยากตทีปนตา ทฏฺฐพฺพา. เอตฺถาติ ‘‘อิมินาปิ พฺยญฺชเนน ตสฺเสวตฺถสฺส สมฺภวโต’’ติ เอตสฺมึ วจเน. เย เกจิ กุสลา…เป… สมฺภวโตติ เอเตน กุสลานํ กุสลมูเลน เอกมูลตาย พฺยภิจาราภาวํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘น หิ…เป… สนฺตี’’ติ. วุตฺตพฺยญฺชนตฺถสฺเสว สมฺภวโตติ หิ อิมินา อวุตฺตพฺยญฺชนตฺถสฺส สมฺภวาภาววจเนน สฺวายมธิปฺปายมตฺโถ วิภาวิโต. ยถา หิ กุสลมูเลน เอกมูลพฺยญฺชนตฺโถ กุสลพฺยญฺชนตฺถํ พฺยภิจรติ, น เอวํ ตํ กุสลพฺยญฺชนตฺโถ. กถํ กตฺวา โจทนา, กถญฺจ กตฺวา ปริหาโร? กุสลมูเลน เอกมูลา กุสลา เอวาติ โจทนา กตา, กุสลมูเลน เอกมูลา เอว กุสลาติ ปน ปริหาโร ปวตฺโตติ เวทิตพฺพํ. ทุติยยมเก วิย อปุจฺฉิตฺวาติ ‘‘เย เกจิ กุสลา’’ติ อปุจฺฉิตฺวา. กุสลมูเลหีติ กุสเลหิ มูเลหิ. เตติ กุสลมูเลน เอกมูลา.

‘이 문구로도’란 ‘어떠한 것이든 유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진 것들’이라는 이 문장으로도라는 뜻이다. 이와 같이 말할 수 없다는 의도를 ‘참으로... 아니기 때문이다’ 등으로 밝히고 있다. 거기서 ‘그 때문에’란 유익한 것의 문구 의미와 유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진 것의 문구 의미가 다르기 때문이다. ‘답변(Vissajjana)’이란 분석이다. ‘그렇지 않다면’이란 유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진 것의 문구로 질문이 이루어졌을 때를 말한다. ‘그 말들’이란 유익한 것이라는 말과 유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진 것이라는 말이다. 그리고 유익한 마음에서 일어난 물질의 측면에서 그것이 무기(abyākata)임을 나타내는 것으로 보아야 한다. ‘여기에서’란 ‘이 문구로도 그와 동일한 의미가 가능하기 때문에’라는 이 말에서이다. ‘어떠한 것이든 유익한 것들... 가능하기 때문에’라는 이 대목은 유익한 것들이 유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진다는 점에 어긋남이 없음을 보여준다. 그러므로 ‘참으로... 있지 않다’라고 설한 것이다. 말해진 문구의 의미만이 가능하다는 것은, 말해지지 않은 문구의 의미는 가능하지 않다는 말로써 바로 이 의도된 의미가 분명해진 것이다. 유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진 것이라는 문구의 의미가 유익한 것이라는 문구의 의미에서 벗어나는 것처럼, 유익한 것이라는 문구의 의미는 그렇지 않다. 어떻게 질문하고 답변하는가? ‘유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진 것들은 유익한 것들뿐이다’라고 질문이 제기되었고, ‘유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진 것들만이 유익한 것들이다’라고 답변이 진행된 것으로 알아야 한다. ‘두 번째 쌍에서처럼 질문하지 않고’란 ‘어떠한 것이든 유익한 것들’이라고 질문하지 않고라는 뜻이다. ‘유익한 뿌리들로’란 유익한 뿌리들에 의해서이다. ‘그것들’은 유익한 뿌리와 하나의 뿌리를 가진 것들이다.

---

เอกโต อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ อิติ-สทฺโท อาทิอตฺโถ ปการตฺโถ วา. เตน ‘‘กุสลมูลานิ เอกมูลานิ เจว อญฺญมญฺญมูลานิ จา’’ติอาทิปาฬิเสสํ ทสฺเสติ. ยํ สนฺธาย ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ เหฏฺฐาติ อนุโลมปุจฺฉาวิสฺสชฺชเน. วุตฺตนเยนาติ ‘‘มูลานิ ยานิ เอกโต อุปฺปชฺชนฺตี’’ติอาทินา วุตฺตนเยน. ตมฺปีติ ‘‘กุสลมูเลนา’’ติอาทิ อฏฺฐกถาวจนมฺปิ. ตถาติ เตน ปกาเรน, อนุโลมปุจฺฉายํ วิย วิสฺสชฺชนํ กาตพฺพํ ภเวยฺยาติ อิมินา ปกาเรนาติ อตฺโถ. เยน การเณน ‘‘น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ การณํ ทสฺเสตุํ ‘‘เย วา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพนฺติ ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ ปุจฺฉายํ วิย ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ ปุจฺฉิเตปิ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนเมว ลพฺภติ, น อนุโลมปุจฺฉายํ วิย สรูปทสฺสนวิสฺสชฺชนํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตพฺพสฺส อภาวโต. เย หิ ธมฺมา กุสลมูเลน เอกมูลา, น เต ธมฺมา กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลาว. เย ปน กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลา, เต กุสลมูเลน เอกมูลาว. เตนาห ‘‘น หิ…เป… วิภาโค กาตพฺโพ ภเวยฺยา’’ติ.

‘함께 일어난다(Ekato uppajjanti)’에서 ‘이띠(iti)’라는 단어는 ‘등(ādi)’의 의미이거나 ‘방식(pakāra)’의 의미이다. 그것으로 ‘유익한 뿌리들은 단일한 뿌리들이기도 하고 서로서로의 뿌리들이기도 하다’라는 등의 나머지 경전 구절을 보여준다. 이를 염두에 두고 ‘앞에서 말한 방식대로 답변이 이루어져야 할 것이다’라고 말한 것이다. 거기서 ‘앞에서(heṭṭhā)’란 순방향의 질문과 답변에서를 말한다. ‘말한 방식대로(vuttanayena)’란 ‘함께 일어나는 뿌리들은 어떤 것들인가’라는 등으로 말해진 방식대로를 의미한다. ‘그것도(tampī)’란 ‘유익한 뿌리로써(kusalamūlena)’ 등의 주석서의 말도 포함한다. ‘이와 같이(tathā)’란 그런 방식으로, 즉 순방향의 질문에서처럼 답변이 이루어져야 할 것이라는 방식이라는 뜻이다. ‘말할 수 없다(na sakkā vattuṃ)’고 말한 이유를 보여주기 위해 ‘또한 어떤 법들이라도(ye vā pana)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘그렇다(āmantā)’라고만 답변해야 하므로, ‘그 모든 법들은 유익한가’라는 질문에서처럼 ‘그 모든 법들은 유익한 뿌리와 단일한 뿌리인가’라고 질문했을 때에도 확언하는 답변만을 얻게 되며, 순방향의 질문에서처럼 그 성품을 보여주는 답변으로 나누어 보여줄 것이 없기 때문이다. 유익한 뿌리와 단일한 뿌리인 법들이 유익한 뿌리와 서로서로의 뿌리가 아닌 것은 아니다. 그러나 유익한 뿌리와 서로서로의 뿌리인 법들은 유익한 뿌리와 단일한 뿌리인 것들이다. 그러므로 ‘결코... (중략) ...구분해서는 안 된다’라고 말씀하셨다.

---

ตตฺถ [Pg.165] เยนาติ เยน อญฺญมญฺญมูเลสุ เอกมูลสฺส อภาเวน. ยตฺถาติ ยสฺมึ ญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตุปฺปาเท. อญฺญมญฺญมูลกตฺตา เอกมูลกตฺตา จาติ อธิปฺปาโย. ทฺวินฺนํ ทฺวินฺนญฺหิ เอเกเกน อญฺญมญฺญมูลกตฺเต วุตฺเต เตสํ เอเกเกน เอกมูลกตฺตมฺปิ วุตฺตเมว โหติ สมานตฺโถ เอกสทฺโทติ กตฺวา. เตเนวาห ‘‘ยตฺถ ปน…เป… น เอกมูลานี’’ติ. ตยิทํ มิจฺฉา, ทฺวีสุปิ เอเกเกน อิตรสฺส เอกมูลกตฺตํ สมฺภวติ เอวาติ. เตนาห ‘‘เอตสฺส คหณสฺส นิวารณตฺถ’’นฺติอาทิ. ‘‘เย ธมฺมา กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูลา, เต กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺเตน อิธ ‘‘อามนฺตา’’ติ ปเทน ยตฺถ ทฺเว มูลานิ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺถ เอเกเกน อิตรสฺส เอกมูลกตฺตํ ปกาสิตเมวาติ อาห ‘‘อามนฺตาติ อิมินาว วิสฺสชฺชเนน ตํคหณนิวารณโต’’ติ. นิจฺฉิตตฺตาติ เอตฺถ เอกโต อุปฺปชฺชมานานํ ติณฺณนฺนํ ตาว มูลานํ นิจฺฉิตํ โหตุ อญฺญมญฺเญกมูลกตฺตํ, ทฺวินฺนํ ปน กถนฺติ อาห ‘‘อญฺญมญฺญมูลานํ หี’’ติอาทิ. สมานมูลตา เอวาติ อวธารเณน นิวตฺติตตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘น อญฺญมญฺญสมานมูลตา’’ติ วุตฺตํ. เตน อญฺญมญฺญมูลานํ สมานมูลตามตฺตวจนิจฺฉาย เอกมูลคฺคหณํ, น เตสํ อญฺญมญฺญปจฺจยตาวิสิฏฺฐสมานมูลตาทสฺสนตฺถนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ทฺวินฺนํ มูลานนฺติ ทฺวินฺนํ เอกมูลานํ เอกโต อุปฺปชฺชมานานํ. ยถา เตสํ สมานมูลตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํมูเลหิ อญฺเญหีติ อิตรมูเลหิ มูลทฺวยโต อญฺเญหิ สหชาตธมฺเมหิ.

거기서 ‘무엇에 의해서(yena)’란 서로서로의 뿌리들 중에 단일한 뿌리가 없음에 의해서라는 뜻이다. ‘어디서(yatthā)’란 지혜와 결합된 마음의 일어남에서를 말한다. 서로서로의 뿌리가 됨과 단일한 뿌리가 됨이라는 뜻이다. 둘씩 둘씩 각각에 대해 서로서로의 뿌리가 됨을 말했을 때, ‘에카(eka)’라는 단어는 동일한 의미를 가지므로 그들 각각에 대해 단일한 뿌리가 됨도 이미 말해진 것이 된다. 그러므로 ‘그러나 어디서... (중략) ...단일한 뿌리가 아니다’라고 말씀하셨다. 이것은 잘못된 것이니, 두 경우 모두 하나가 다른 것의 단일한 뿌리가 됨이 가능하기 때문이다. 그러므로 ‘이 견해를 물리치기 위해’ 등을 말씀하셨다. ‘어떤 법들이 유익한 뿌리와 서로서로의 뿌리라면, 그 법들은 유익한 뿌리와 단일한 뿌리인가’라는 이 의미를 설명하면서, 여기서는 ‘그렇다(āmantā)’라는 단어로써 두 뿌리가 일어나는 곳에서 각각이 다른 것의 단일한 뿌리가 됨이 이미 밝혀졌으므로, ‘그렇다는 이 답변만으로 그러한 견해를 물리치기 때문이다’라고 말씀하셨다. ‘확정되었기 때문에(nicchitattā)’와 관련하여, 여기서는 함께 일어나는 세 뿌리에 대해서는 서로서로 단일한 뿌리가 됨이 확정되었다고 하더라도, 두 뿌리에 대해서는 어떠한가라고 하여 ‘서로서로의 뿌리들에게는’ 등을 말씀하셨다. ‘동일한 뿌리임(samānamūlatā)’ 뿐이라는 한정으로써 배제된 의미를 보여주기 위해 ‘서로서로 동일한 뿌리임은 아니다’라고 말해졌다. 그것으로 서로서로의 뿌리들이 단지 동일한 뿌리라는 것만을 말하고자 ‘단일한 뿌리(ekamūla)’라는 표현을 쓴 것이지, 그들이 서로서로의 조건이 된다는 차별적인 동일한 뿌리임을 보여주기 위한 것은 아니라는 의미를 보여준다. ‘두 뿌리의(dvinnaṃ mūlānaṃ)’란 함께 일어나는 두 단일한 뿌리의라는 뜻이다. 그들이 어떻게 동일한 뿌리인가를 보여주기 위해 ‘그것들 중에서’ 등을 말씀하셨다. ‘그 뿌리들 외의 다른 것들(taṃmūlehi aññehi)’이란 다른 뿌리들, 즉 두 뿌리를 제외한 다른 구생법(sahajātadhamma)들을 의미한다.

---

อิทานิ เยน อธิปฺปาเยน ปฏิโลเม ‘‘กุสลา’’อิจฺเจว ปุจฺฉา กตา, น ‘‘กุสลมูเลน เอกมูลา’’ติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญมญฺญมูลตฺเต ปน…เป… กตาติ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. น หิ กุสลมูเลน อญฺญมญฺญมูเลสุ กิญฺจิ เอกมูลํ น โหตีติ วุตฺโตวายมตฺโถ. มูลยุตฺตตเมว วทติ, น มูเลหิ อยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. อญฺญถา ปุพฺเพนาปรํ วิรุชฺเฌยฺย. เตเนวาติ มูลยุตฺตตาย เอว วุจฺจมานตฺตา. อุภยตฺถาปีติ อญฺญมญฺญมูลา เอกมูลาติ ทฺวีสุปิ ปเทสุ. ‘‘กุสลมูเลนา’’ติ วุตฺตํ, กุสลมูเลน สมฺปยุตฺเตนาติ หิ อตฺโถ. ยทิ อุภยมฺปิ วจนํ มูลยุตฺตตเมว วทติ, อถ กสฺมา อนุโลมปุจฺฉายเมว เอกมูลคฺคหณํ กตํ, น ปฏิโลมปุจฺฉายนฺติ อุภยตฺถาปิ ตํ คเหตพฺพํ น วา คเหตพฺพํ. เอวญฺหิ มูเลกมูลยมกเทสนาหิ อยํ อญฺญมญฺญยมกเทสนา สมานรสา สิยาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตตฺถา’’ติอาทิ.

이제 어떤 의도로 역방향의 질문에서 ‘유익한가’라고만 질문하고 ‘유익한 뿌리와 단일한 뿌리인가’라고 하지 않았는지 보여주기 위해 ‘서로서로의 뿌리인 상태에서는... (중략) ...질문한 것으로 보아야 한다’라고 말씀하셨다. 유익한 뿌리와 서로서로의 뿌리인 것들 중에 단일한 뿌리가 아닌 것은 아무것도 없다는 의미가 이미 말해졌다. 뿌리와 결합된 상태만을 말하는 것이지, 뿌리와 결합되지 않은 상태를 말하는 것이 아니라는 뜻이다. 그렇지 않으면 앞뒤가 모순될 것이다. ‘그러므로(teneva)’란 뿌리와 결합된 상태로만 말해지기 때문이다. ‘두 곳 모두에서(ubhayatthāpi)’란 서로서로의 뿌리와 단일한 뿌리라는 두 구절 모두에서를 말한다. ‘유익한 뿌리와 함께(kusalamūlena)’라고 말해진 것은 유익한 뿌리와 결합된 것과 함께라는 뜻이다. 만약 두 표현 모두가 뿌리와 결합된 상태만을 말한다면, 왜 순방향의 질문에서만 ‘단일한 뿌리(ekamūla)’라는 표현을 쓰고 역방향의 질문에서는 쓰지 않았는가? 두 곳 모두에서 그것을 쓰거나 아니면 둘 다 쓰지 말아야 할 것이다. 그래야만 이 ‘뿌리 단일 뿌리 쌍(mūla-ekamūla-yamaka)’의 설법이 이 ‘서로서로 쌍(aññamañña-yamaka)’의 설법과 동일한 취지가 될 것이라는 반론을 염두에 두고 ‘거기서(tattha)’ 등을 말씀하셨다.

---

ตตฺถ [Pg.166] ตตฺถาติ ตสฺมึ อญฺญมญฺญยมเก. ยทิปิ เอกมูลา อญฺญมญฺญมูลาติ อิทํ ปททฺวยํ วุตฺตนเยน มูลยุตฺตตเมว วทติ, ตถาปิ สามญฺญวิเสสลกฺขเณ อตฺเถว เภโทติ ทสฺเสตุํ ‘‘มูลโยคสามญฺเญ’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมูลกานํ สมานมูลตา เอกมูลตฺตนฺติ เอกมูลวจนํ เตสุ อวิเสสโต มูลสพฺภาวมตฺตํ วทติ, น อญฺญมญฺญมูลสทฺโท วิย มูเลสุ ลพฺภมานํ วิเสสํ, น จ สามญฺเญ นิจฺฉโย วิเสเส สํสยํ วิธมตีติ อิมมตฺถมาห ‘‘มูลโยคสามญฺเญ…เป… ปวตฺตา’’ติ อิมินา. วิเสเส ปน นิจฺฉโย สามญฺเญ สํสยํ วิธมนฺโต เอว ปวตฺตตีติ อาห ‘‘มูลโยควิเสเส ปน…เป… นิจฺฉิตเมว โหตี’’ติ. ตสฺมาติ วุตฺตสฺเสว ตสฺส เหตุภาเวน ปรามสนํ, วิเสสนิจฺฉเยเนว อวินาภาวโต, สามญฺญสฺส นิจฺฉิตตฺตา ตตฺถ วา สํสยาภาวโตติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอกมูลาติ ปุจฺฉํ อกตฺวา’’ติ. กุสลภาวทีปกํ น โหตีติ กุสลภาวสฺเสว ทีปกํ น โหติ ตทญฺญชาติกสฺสปิ ทีปนโต. เตนาห ‘‘กุสลภาเว สํสยสพฺภาวา’’ติ. อญฺญมญฺญมูลวจนนฺติ เกวลํ อญฺญมญฺญมูลวจนนฺติ อธิปฺปาโย. กุสลาธิการสฺส อนุวตฺตมานตฺตาติ อิมินา ‘‘สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติ กุสลคฺคหเณ การณมาห. เอกมูลคฺคหเณ หิ ปโยชนาภาโว ทสฺสิโต, กุสลสฺส วเสน จายํ เทสนาติ.

거기서 ‘거기서(tattha)’란 그 서로서로 쌍(aññamaññayamaka)에서를 말한다. 비록 ‘단일한 뿌리(ekamūla)’와 ‘서로서로의 뿌리(aññamaññamūla)’라는 이 두 단어가 말해진 방식대로 뿌리와 결합된 상태만을 말할지라도, 보편적 특징과 개별적 특징에는 차이가 있음을 보여주기 위해 ‘뿌리와 결합된 보편성에서’ 등을 말씀하셨다. 뿌리를 가진 것들이 동일한 뿌리를 갖는 것이 단일한 뿌리임(ekamūlatta)이라는 ‘단일한 뿌리’라는 말은 그것들에게서 차별 없이 뿌리가 존재한다는 사실만을 말하며, ‘서로서로의 뿌리’라는 단어처럼 뿌리들에서 얻어지는 특별함을 말하지 않는다. 또한 보편적인 것에 대한 확정이 개별적인 것에 대한 의심을 제거하지 못한다는 이 의미를 ‘뿌리 결합의 보편성에서... (중략) ...일어난다’는 구절로 말씀하셨다. 그러나 개별적인 것에 대한 확정은 보편적인 것에 대한 의심을 제거하면서 일어난다고 하여 ‘뿌리 결합의 개별성에서는... (중략) ...확정되는 것이다’라고 말씀하셨다. ‘그러므로(tasmā)’란 말해진 그것을 원인으로 지칭하는 것이니, 개별적인 것에 대한 확정에 의해 분리되지 않으므로 보편적인 것이 확정되어 거기에는 의심이 없기 때문이라는 뜻이다. 그러므로 ‘단일한 뿌리인가라는 질문을 하지 않고’라고 말씀하셨다. ‘유익함의 상태를 밝히는 것이 아니다’란 유익함의 상태만을 밝히는 것이 아니라 그 외의 다른 부류(jāti)도 밝히기 때문이다. 그러므로 ‘유익함의 상태에 의심이 있기 때문에’라고 말씀하셨다. ‘서로서로의 뿌리라는 말’이란 단지 서로서로의 뿌리라는 말이라는 뜻이다. ‘유익함의 주제(kusalādhikāra)가 계속되기 때문에’라는 이 구절로 ‘그 모든 법들은 유익한가’라고 ‘유익함(kusala)’을 취한 이유를 말씀하셨다. 단일한 뿌리라는 표현을 취하는 데는 이익이 없음을 보여주었으며, 이 설법은 유익함의 힘에 의한 것이기 때문이다.

---

๕๓-๖๑. มูลนเย วุตฺเต เอว อตฺเถติ มูลนเย วุตฺเต เอว กุสลาทิธมฺเม. กุสลาทโย หิ สภาวธมฺมา อิธ ปาฬิอตฺถตาย อตฺโถติ วุตฺโต. กุสลมูลภาเวน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ. กุสลมูลภูตา มูลา กุสลมูลมูลาติ สมาสโยชนา. มูลวจนญฺหิ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณํ. อกุสลาพฺยากตาปิ มูลธมฺมา อตฺถีติ กุสลมูลภาเวน มูลธมฺมา วิเสสิตา. มูลคฺคหเณน จ มูลวนฺตานํ มูลโยโค ทีปิโต โหติ. สมาเนน มูเลน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ ‘‘เอกมูลมูลา’’ติ, อญฺญมญฺญสฺส มูเลน มูลภาเวน, มูลสฺส วิเสสเนน, มูลโยคทีปเนน จ ปกาเสตุํ ‘‘อญฺญมญฺญมูลมูลา’’ติ มูลมูลนโย วุตฺโตติ โยชนา. ตีสุปิ ยมเกสุ ยถาวุตฺตวิเสสนเมเวตฺถ ปริยายนฺตรํ ทฏฺฐพฺพํ.

53-61. 뿌리 방법(Mūlanaya)이 설해졌을 때, 뿌리 방법에 따라 유익함 등의 법들이 존재한다. 유익함 등의 자성법(sabhāvadhammā)들은 여기 성전의 의미에 따라 존재한다고 설해졌다. 유익한 뿌리의 상태(kusalamūlabhāva), 뿌리의 한정(visesana), 뿌리의 결합(mūlayoga)을 나타냄으로써 밝히기 위함이다. 유익한 뿌리가 된 뿌리들이 유익한 뿌리의 뿌리(kusalamūlamūlā)라는 것이 복합어의 구성이다. 왜냐하면 뿌리라는 말은 제거해야 할 것과 취해야 할 것에 공통되기 때문이다. 해로운 뿌리와 무기(無記)의 뿌리 법들도 존재하기에, 유익한 뿌리의 상태로써 뿌리의 법들이 한정되었다. 또한 '뿌리'라는 용어를 취함으로써 뿌리를 가진 것들의 뿌리 결합이 나타난다. 동일한 뿌리, 뿌리의 한정, 뿌리의 결합을 나타냄으로써 밝히기 위해 '하나의 뿌리의 뿌리(ekamūlamūlā)'라고 하며, 서로의 뿌리가 되는 상태, 뿌리의 한정, 뿌리의 결합을 나타냄으로써 밝히기 위해 '서로의 뿌리의 뿌리(aññamaññamūlamūlā)'라고 '뿌리 중의 뿌리 방법(mūlamūlanaya)'이 설해졌다는 구성이다. 세 가지 쌍(Yamaka) 모두에서 이와 같이 언급된 한정(visesana)만이 여기서 다른 방식(pariyāya)임을 보아야 한다.

---

มูลโยคํ [Pg.167] ทีเปตุนฺติ มูลโยคเมว ปธานํ สาติสยญฺจ กตฺวา ทีเปตุนฺติ อธิปฺปาโย. ยถา หิ กุสลานิ มูลานิ เอเตสนฺติ กุสลมูลกานีติ พาหิรตฺถสมาเส มูลโยโค ปธานภาเวน วุตฺโต โหติ, น เอวํ ‘‘กุสลสงฺขาตา มูลา กุสลมูลา’’ติ เกวลํ, ‘‘กุสลมูลมูลา’’ติ สวิเสสนํ วา วุตฺเต อุตฺตรปทตฺถปฺปธานสมาเส. เตนาห ‘‘อญฺญปทตฺถ…เป… ทีเปตุ’’นฺติ. วุตฺตปฺปกาโรวาติ ‘‘กุสลมูลภาเวน มูลสฺส วิเสสเนนา’’ติอาทินา มูลมูลนเย จ, ‘‘อญฺญปทตฺถสมาสนฺเตน ก-กาเรนา’’ติอาทินา มูลกนเย จ วุตฺตปฺปกาโร เอว. วจนปริยาโย มูลมูลกนเย เอกชฺฌํ กตฺวา โยเชตพฺโพ.

'뿌리의 결합을 나타낸다(mūlayogaṃ dīpetuṃ)'는 것은 뿌리의 결합만을 주된 것으로 삼고 더욱 뛰어나게 하여 나타낸다는 뜻이다. 왜냐하면 "유익한 뿌리들이 이것들에게 있다"는 '유익한 뿌리를 가진 것(kusalamūlakā)'이라는 소유복합어(bāhiratthasamāsa)에서 뿌리의 결합이 주된 상태로 언급되는 것과 같지, "유익함이라 일컬어지는 뿌리들이 유익한 뿌리(kusalamūlā)이다"라고만 하거나, 한정을 동반하여 "유익한 뿌리의 뿌리(kusalamūlamūlā)"라고 말했을 때의 한정동격복합어(uttarapadatthappadhānasamāsa)와는 다르기 때문이다. 그래서 "다른 단어의 의미... (중략) ...나타내기 위해"라고 하였다. '언급된 방식(vuttappakāro)'이란 "유익한 뿌리의 상태로써 뿌리를 한정함으로" 등의 내용으로 뿌리 중의 뿌리 방법(mūlamūlanaya)에서와, "다른 단어의 의미를 가지는 복합어 끝의 ka-자로써" 등의 내용으로 뿌리 방법(mūlakanaya)에서 언급된 바로 그 방식이다. 언어적 방식은 뿌리 중의 뿌리 방법과 뿌리 방법을 하나로 묶어서 결합해야 한다.

---

๗๔-๘๕. น เอกมูลภาวํ ลภมาเนหีติ อพฺยากตมูเลน น เอกมูลกํ ตถาวตฺตพฺพตํ ลภมาเนหิ อฏฺฐารสอเหตุกจิตฺตุปฺปาทาเหตุกสมุฏฺฐานรูปนิพฺพาเนหิ เอกโต อลพฺภมานตฺตา. ยถา หิ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาทาทโย เหตุปจฺจยวิรหิตา อเหตุกโวหารํ ลภนฺติ, น เอวํ สเหตุกสมุฏฺฐานํ รูปํ. เตนาห ‘‘อเหตุกโวหารรหิตํ กตฺวา’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺพํ รูปํ น เหตุกเมว, อเหตุกเมวา’’ติ วุตฺตตฺตา กิญฺจาปิ สเหตุกสมุฏฺฐานมฺปิ รูปํ อเหตุกํ, ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, วิปากาพฺยากตา กิริยาพฺยากตา เหตู สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๐๓) ปน วจนโต เหตุปจฺจยโยเคน สเหตุกสมุฏฺฐานสฺส รูปสฺส อเหตุกโวหาราภาโว วุตฺโต. เกจิ ปน ‘‘อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ สเหตุกโวหาเรน อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ อตฺถํ วตฺวา อญฺญถา ‘อเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วทนฺติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ วุตฺตเมว อเหตุกโวหาราภาเวน สเหตุกตาปริยายสฺส อตฺถสิทฺธตฺตา. อปิจ เหตุปจฺจยสพฺภาวโต ตสฺส สเหตุกตาปริยาโย ลพฺภเตว. เตนาห ‘‘น วา สเหตุกทุเก วิย…เป… อพฺโพหาริกํ กต’’นฺติ. เอตฺถ เอตฺถาติ เอตสฺมึ เอกมูลกทุเก. เหตุปจฺจยโยคาโยควเสนาติ เหตุปจฺจเยน โยคาโยควเสน, เหตุปจฺจยสฺส สพฺภาวาสพฺภาววเสนาติ อตฺโถ. สเหตุกโวหารเมว ลภติ ปจฺจยภูตเหตุสพฺภาวโต.

74-85. '하나의 뿌리가 되는 상태를 얻지 못하는 것들로써'라는 말은, 무기(無記)의 뿌리와 함께 하나의 뿌리를 가진 것이라는 그러한 명칭을 얻지 못하는 18가지 원인 없는 마음의 일어남(ahetukacittuppāda), 원인 없이 생긴 물질(ahetukasamuṭṭhānarūpa), 니바나와 함께 하나로 얻어지지 않기 때문이다. 왜냐하면 앞서 언급한 마음의 일어남 등은 원인 조건(hetupaccaya)이 없어 '원인 없음(ahetuka)'이라는 명칭을 얻지만, 원인을 동반하여 생긴 물질(sahetukasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ)은 그렇지 않기 때문이다. 그래서 "원인 없음이라는 명칭을 배제하고"라고 하였다. 그리고 여기서 "모든 물질은 원인을 가진 것이 아니며, 원인 없는 것일 뿐이다"라고 설해졌기에 비록 원인을 동반하여 생긴 물질일지라도 원인 없는 것이지만, "무기의 법은 무기의 법에 원인 조건으로 조건이 된다. 과보 무기인 원인들과 작용 무기인 원인들은 상응하는 무더기(khandha)들과 마음에서 생긴 물질들에 원인 조건으로 조건이 된다"(Paṭṭhāna 1.1.403)는 말씀에 따라, 원인 조건과의 결합으로 인해 원인을 동반하여 생긴 물질은 '원인 없음'이라는 명칭을 쓰지 않는다고 설해졌다. 어떤 이들은 "'관용적이지 않은 것으로 만든다(abbohārikaṃ katvā)'는 것은 '원인을 가짐'이라는 명칭으로 관용적이지 않게 한다는 뜻이며, 그렇지 않으면 '원인 없는 무기가 무기의 뿌리와 하나의 뿌리이다'라고 말할 수 없다"고 주장한다. 그 점에 대해 말해야 할 것은, '원인 없음'이라는 명칭의 부재로 인해 '원인을 가짐'이라는 방식의 의미가 성립한다는 것이 이미 언급되었다는 점이다. 또한 원인 조건이 존재하므로 그것이 '원인을 가짐'이라는 방식을 얻게 되는 것이다. 그래서 "혹은 원인을 가진 것의 두 부분(duka)에서처럼... (중략) ...관용적이지 않은 것으로 만들어진 것"이라고 하였다. 여기서 '여기서(ettha)'란 이 '하나의 뿌리를 가진 것의 두 부분(ekamūlakaduka)'을 의미한다. '원인 조건의 결합 여부에 따라'라는 말은 원인 조건과의 결합과 비결합에 따라, 즉 원인 조건의 존재와 비존재에 따라라는 뜻이다. 조건이 되는 원인이 존재하기 때문에 '원인을 가짐'이라는 명칭만을 얻게 된다.

---

อปเร [Pg.168] ปน ภณนฺติ ‘‘สเหตุกจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อเหตุกํ อพฺยากตนฺติ อิมินา วจเนน สงฺคหํ คจฺฉนฺตมฺปิ สมูลกตฺตา ‘อพฺยากตมูเลน น เอกมูล’นฺติ น สกฺกา วตฺตุํ, สติปิ สมูลกตฺเต นิปฺปริยาเยน สเหตุกํ น โหตีติ ‘อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ จ น สกฺกา วตฺตุํ, ตสฺมา ‘อเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน น เอกมูลํ, สเหตุกํ อพฺยากตํ อพฺยากตมูเลน เอกมูล’นฺติ ทฺวีสุปิ ปเทสุ อนวโรธโต อพฺโพหาริกํ กตฺวาติ วุตฺต’’นฺติ, ตํ เตสํ มติมตฺตํ ‘‘สเหตุกอพฺยากตสมุฏฺฐานํ รูปํ อพฺยากตมูเลน เอกมูลํ โหตี’’ติ อฏฺฐกถายํ ตสฺส เอกมูลภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา, ตสฺมา วุตฺตนเยเนว เจตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

다른 이들은 "원인을 동반한 마음에서 생긴 물질은 '원인 없는 무기'라는 말에 포함되지만, 뿌리를 가지고 있기 때문에 '무기의 뿌리와 하나의 뿌리가 아니다'라고 말할 수 없고, 뿌리를 가지고 있음에도 불구하고 직접적인 방식(nippariyāya)으로는 '원인을 가진 것'이 아니기 때문에 '무기의 뿌리와 하나의 뿌리이다'라고도 말할 수 없다. 그러므로 '원인 없는 무기는 무기의 뿌리와 하나의 뿌리이 아니며, 원인을 가진 무기는 무기의 뿌리와 하나의 뿌리이다'라는 두 구절 모두에 포함되지 않으므로 '관용적이지 않은 것으로 만든다'고 설한 것이다"라고 말한다. 하지만 그것은 그들의 견해일 뿐이다. 주석서에서 "원인을 동반한 무기에서 생긴 물질은 무기의 뿌리와 하나의 뿌리가 된다"고 그 하나의 뿌리가 되는 상태를 확정했기 때문이다. 그러므로 여기서 그 의미는 앞에서 언급한 방식대로 이해해야 한다.

---

๘๖-๙๗. กุสลากุสลาพฺยากตราสิโต นมนนามนสงฺขาเตน วิเสเสน อรูปธมฺมานํ คหณํ นิทฺธารณํ นาม โหตีติ อาห ‘‘นามานํ นิทฺธาริตตฺตา’’ติ. เตน เตสํ อธิกภาวมาห วิญฺญายมานเมว ปกรเณน อปริจฺฉินฺนตฺตา. ยทิ เอวํ ‘‘อเหตุกํ นามํ สเหตุกํ นาม’’นฺติ ปาฐนฺตเร กสฺมา นามคฺคหณํ กตนฺติ อาห ‘‘สุปากฏภาวตฺถ’’นฺติ, ปริพฺยตฺตํ กตฺวา วุตฺเต กึ วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย.

86-97. 유익함·해로움·무기의 무리로부터 '굽음(namana)' 혹은 '이름함(nāmana)'이라 일컬어지는 특징에 의해 무색의 법(arūpadhamma)들을 취하는 것을 '구별함(niddhāraṇa)'이라고 하므로 "정신(nāma)들을 구별했기 때문에"라고 하였다. 그것으로 그것들의 뛰어난 상태를 말한 것이니, 논서(pakaraṇa)에서 알려진 바와 같이 제한되지 않았기 때문이다. 만약 그렇다면 "원인 없는 정신, 원인을 가진 정신"이라는 다른 판본(pāṭhantara)에서는 왜 '정신'이라는 용어를 취했는가에 대해 "매우 분명하게 하기 위함이다"라고 하였으니, 명확하게 하여 설했을 때 무엇을 더 말하겠느냐는 뜻이다.

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상세 설명의 장(Niddesavāra)에 대한 주석이 끝났다.

---

มูลยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

뿌리 쌍(Mūlayamaka)에 대한 주석이 끝났다.

---

๒. ขนฺธยมกํ

2. 무더기 쌍(Khandhayamaka)

---

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 개념의 장(Paṇṇattivāra)

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา

요약 설명의 장(Uddesavāra)에 대한 주석

---

๒-๓. ขนฺธยมเก …เป… ปริญฺญา จ วตฺตพฺพาติ อิทํ ปธานภาเวน วตฺตพฺพทสฺสนํ. อภิญฺเญยฺยกถา หิ อภิธมฺโม, สา จ ยาวเทว ปริญฺญตฺตาติ ปริญฺญาสุ จ น วินา ตีรณปริญฺญาย ปหานปริญฺญา, ตีรณญฺจ สมฺปุณฺณปรานุคฺคหสฺส อธิปฺเปตตฺตา กาลปุคฺคโลกาสวิภาคมุเขน ขนฺธานํ วิสุํ สห จ อุปฺปาทนิโรธลกฺขณปริคฺคหวเสน สาติสยํ สมฺภวติ, นาญฺญถาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ฉสุ กาลเภเทสุ…เป… ปริญฺญา จ วตฺตพฺพา’’ติ ปธานํ วตฺตพฺพํ อุทฺธรติ. ตตฺถ ปน ยถา น ตีรณปริญฺญาย วินา ปหานปริญฺญา, เอวํ ตีรณปริญฺญา วินา ญาตปริญฺญาย. สา [Pg.169] จ สุตมยญาณมูลิกาติ เทสนากุสโล สตฺถา อนฺวยโต พฺยติเรกโต จ สมุทายาวยวปทตฺถาทิวิภาคทสฺสนมุเขน ขนฺเธสุ ปริญฺญาปฺปเภทํ ปกาเสตุกาโม ‘‘ปญฺจกฺขนฺธา’’ติอาทินา เทสนํ อารภีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต ปน ขนฺธา’’ติอาทิมาห. ปญฺจหิ ปเทหีติ ปญฺจหิ สมุทายปเทหิ.

2-3. 온쌍(蘊雙)에서 ... ‘철지(遍知)를 말해야 한다’는 것은 이를 주된 것으로서 설해야 함을 보여주는 것이다. 아비담마(대법)는 참으로 증지(證知)해야 할 것에 대한 가르침이며, 그것은 오직 철지하기 위한 것이기 때문에, 철지들 중에서 심찰철지(審察遍知) 없이는 단멸철지(斷滅遍知)가 있을 수 없고, 심찰은 완전한 최상의 이익을 의도한 것이므로 시간·개체·장소의 구분을 통하여 오온의 각각 혹은 함께 일어남과 사라짐의 특징을 파악함으로써 매우 뛰어나게 성취되며, 그렇지 않고서는 안 된다는 이러한 뜻을 보여주면서 ‘여섯 가지 시간의 구분에서 ... 철지를 설해야 한다’라고 주된 설해야 할 내용을 제기한다. 거기서 심찰철지 없이는 단멸철지가 있을 수 없듯이, 이와 같이 지지철지(知止遍知) 없이는 심찰철지도 있을 수 없다. 그것은 문혜(聞慧)를 근본으로 하므로, 설법에 능숙하신 스승께서는 긍정적 방법과 부정적 방법을 통하여 전체와 부분의 단어 의미 등의 구분을 보여줌으로써 오온에서의 철지의 차별을 드러내고자 하여 ‘오온’ 등으로 설법을 시작하셨음을 보여주며 ‘그 오온들은’ 등으로 말씀하셨다. ‘다섯 가지 단어로’라는 것은 다섯 가지 전체의 단어로라는 뜻이다.

---

ตตฺถาติ เตสุ สมุทายาวยวปเทสุ. ธมฺโมติ รุปฺปนาทิโก เญยฺยธมฺโม. สมุทายปทสฺสาติ รูปกฺขนฺธาทิสมุทายปทสฺส. ยทิปิ อวยววินิมุตฺโต ปรมตฺถโต สมุทาโย นาม นตฺถิ, ยถา ปน อวยโว สมุทาโย น โหติ, เอวํ น สมุทาโยปิ อวยโวติ สติปิ สมุทายาวยวานํ เภเท ทฺวินฺนํ ปทานํ สมานาธิกรณภาวโต อตฺเถวาเภโทติ ปททฺวยสฺส สมานตฺถตาย สิยา อาสงฺกาติ อาห ‘‘เอตสฺมึ สํสยฏฺฐาเน’’ติ. ‘‘จกฺขายตนํ รูปกฺขนฺธคณนํ คจฺฉติ, วิญฺญาณกฺขนฺโธ ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตู’’ติอาทีสุ เอกเทโส สมุทายปทตฺโถ วุตฺโต, ‘‘ยํ กิญฺจิ รูปํ…เป… อยํ วุจฺจติ รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ (วิภ. ๒) ปน สกโลติ อาห ‘‘รูปาทิ…เป… อตฺโถ’’ติ. อวยวปทานญฺเจตฺถ วิเสสนวิเสสิตพฺพวิสยานํ สมานาธิกรณตาย สมุทายปทตฺถตา วุตฺตา, ตโต เอว สมุทายปทานมฺปิ อวยวปทตฺถตา. น หิ วิเสสนวิเสสิตพฺพานํ อตฺถานํ อจฺจนฺตํ เภโท อเภโท วา อิจฺฉิโต, อถ โข เภทาเภโท, ตสฺมา อเภททสฺสนวเสน ปฐมนโย วุตฺโต, เภททสฺสนวเสน ทุติยนโย. โย หิ รุปฺปนาทิสงฺขาโต ราสฏฺโฐ อวยวปเทหิ รูปาทิสทฺเทหิ จ ขนฺธสทฺเทน จ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ภินฺทิตฺวา วุตฺโต, สฺวายํ อตฺถโต ราสิภาเวน อเปกฺขิโต รุปฺปนาทิอตฺโถ เอวาติ.

‘거기서’라는 것은 그 전체와 부분의 단어들 중에서의 의미이다. ‘법’이란 변형되는 성질 등과 같이 알아야 할 법이다. ‘전체 단어의’라는 것은 색온 등과 같은 전체 단어의 의미이다. 비록 궁극적인 의미에서 부분과 분리된 전체라는 것은 존재하지 않지만, 부분이 전체가 아니듯이 전체 또한 부분이 아니라는 전체와 부분의 구별이 있음에도 불구하고, 두 단어가 동격 관계에 있기 때문에 사실상 구별이 없어서 두 단어의 의미가 같을 수 있다는 의구심이 생길 수 있으므로 ‘이러한 의문의 자리에서’라고 말씀하셨다. ‘안처는 색온의 수에 포함된다, 의식계에서 생겨난 식온’ 등에서는 일부분이 전체 단어의 의미로 설해졌고, ‘어떠한 색이든 ... 이것을 색온이라 한다’ 등에서는 전체를 설했으므로 ‘색 등의 ... 의미’라고 말씀하셨다. 여기서 수식하는 것과 수식받는 것의 대상이 되는 부분 단어들의 동격 관계에 의해 전체 단어의 의미가 설해졌으며, 바로 그 때문에 전체 단어들 또한 부분 단어들의 의미를 갖는다. 수식하는 것과 수식받는 것의 의미는 절대적인 차별이나 절대적인 무차별이 의도된 것이 아니라, 차별이면서 동시에 무차별이기 때문이다. 그러므로 무차별을 보여주는 관점에서 첫 번째 방식이 설해졌고, 차별을 보여주는 관점에서 두 번째 방식이 설해졌다. 참으로 변형됨 등으로 일컬어지는 무더기의 의미는 부분 단어인 ‘색’ 등의 단어와 ‘온’이라는 단어에 의해 수식하는 것과 수식받는 것의 관계로 나뉘어 설해졌지만, 그것은 의미상 무더기의 상태로 고려된 변형됨 등의 의미일 뿐이다.

---

ยถา อวยวปเทหิ วุจฺจมาโนปิ สมุทายปทสฺส อตฺโถ โหติ, เอวํ สมุทายปเทหิ วุจฺจมาโนปิ อวยวปทสฺส อตฺโถติ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติอาทินา ปทโสธนา กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘รูปาทิอวยวปเทหิ…เป… ปทโสธนวาโร วุตฺโต’’ติ. ตตฺถ เอกจฺจสฺส อวยวปทสฺส อญฺญตฺถ วุตฺติยา อวยวปทตฺถสฺส สมุทายปทตฺถตาย สิยา อเนกนฺติกตา, สมุทายปทสฺส ปน ตํ นตฺถีติ สมุทายปทตฺถสฺส อวยวปทตฺถตาย พฺยภิจาราภาโว [Pg.170] ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติ ปาฬิยา ปกาสิโตติ วุตฺตํ ‘‘รูปาทิ…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ.

부분 단어들로 표현되더라도 그것이 전체 단어의 의미가 되듯이, 전체 단어들로 표현되더라도 부분 단어의 의미가 된다는 점을 ‘색온은 색이며 또한 색온인가? 색온은 색인가? 그렇다’ 등과 같이 단어의 정화가 이루어졌음을 보여주기 위해 ‘색 등의 부분 단어들로 ... 단어의 정화 절차가 설해졌다’고 말씀하셨다. 거기서 어떤 부분 단어는 다른 곳에서도 쓰이므로 부분 단어의 의미가 전체 단어의 의미가 되는 데에는 부정성(不定性)이 있을 수 있지만, 전체 단어의 경우에는 그것이 없으므로 전체 단어의 의미가 부분 단어의 의미가 되는 데에는 예외가 없다는 사실이 ‘색온은 색인가? 그렇다’라는 빠알리 문구에 의해 드러났으므로 ‘색 등의 ... 보여주기 위함’이라고 말씀하셨다.

---

‘‘รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ ขนฺธตฺถสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา วุตฺตํ ‘‘ปธานภูตสฺส ขนฺธปทสฺสา’’ติ. เวทนาทิอุปปทตฺถสฺส จ สมฺภวโต ‘‘เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทีสุ. รูปาวยวปเทน วุตฺตสฺสาติ รูปสงฺขาเตน อวยวปเทน วิเสสนภาเวน วุตฺตสฺส ขนฺธตฺถสฺส รูปกฺขนฺธภาโว โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติ. ตตฺถาติ ตสฺมึ รูปกฺขนฺธปเท. ปธานภูเตน วิเสสิตพฺพตฺตา ขนฺธาวยวปเทน วุตฺตสฺส รุปฺปนฏฺฐสฺส กึ เวทนากฺขนฺธาทิภาโว โหตีติ โยชนา. สมาเน อวยวปทาภิเธยฺยภาเว อปฺปธาเนน ปเทน โย อตฺโถ วิญฺญายติ, โส กสฺมา ปธาเนน น วิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย. ขนฺธาวยวปเทน วุตฺโต ธมฺโมติ ราสฏฺฐมาห. ตตฺถ โกจีติ รุปฺปนฏฺโฐ. เกนจิ สมุทายปเทนาติ รูปกฺขนฺธปเทน, น เวทนากฺขนฺธาทิปเทน. เตนาห ‘‘น สพฺโพ สพฺเพนา’’ติ. เอส นโย เวทนากฺขนฺธาทีสุ. รูปรูปกฺขนฺธาทิอวยวสมุทายปทโสธนมุเขน ตตฺถ จ จตุกฺขนฺธวเสน ปวตฺตา ปาฬิคติ ปทโสธนมูลจกฺกวาโร. เอวญฺจ ทสฺเสนฺเตนาติ อิมินา ยฺวายํ รูปาทิอวยวปเทหิ รูปกฺขนฺธาทิสมุทายปเทหิ จ ทสฺสิตากาโร อตฺถวิเสโส, ตํ ปจฺจามสติ. วิเสสนภาโว เภทกตาย สามญฺญโต อวจฺเฉทกตฺตา, วิเสสิตพฺพภาโว อเภทโยเคน เภทนฺตรโต อวิจฺฉินฺทิตพฺพตฺตา, สมานาธิกรณภาโว เตสํ เภทาเภทานํ เอกวตฺถุสนฺนิสฺสยตฺตา.

‘색온’ 등에서 온의 의미는 수식받는 대상이므로 ‘주된 것이 된 온이라는 단어의’라고 말씀하셨다. ‘수온’ 등에서는 수(受)와 같은 곁단어(수식어)의 의미가 존재하기 때문이다. ‘색이라는 부분 단어로 설해진 것’이란 색이라 일컬어지는 부분 단어에 의해 수식하는 상태로 설해진 온의 의미가 색온의 상태가 됨을 말한다. 그 때문에 ‘색온은 색인가? 그렇다’라고 설해진 것이다. ‘거기서’라는 것은 그 색온이라는 단어에서이다. 주된 것이 되어 수식받는 ‘온이라는 부분 단어’로 설해진 ‘변형됨의 의미’가 수온 등의 상태가 될 수 있겠는가라고 연결된다. 부분 단어의 의미 대상이 동일할 때, 주되지 않은 단어에 의해 인식되는 그 의미가 어찌하여 주된 단어에 의해서는 인식되지 않겠는가라는 뜻이다. ‘온이라는 부분 단어로 설해진 법’이란 무더기의 의미를 말한다. 거기서 ‘어떤 것’이란 변형됨의 의미이다. ‘어떤 전체 단어로’란 색온이라는 단어로 말하는 것이지 수온 등의 단어로 말하는 것이 아니다. 그래서 ‘모든 것이 모든 것에 의해서는 아니다’라고 말씀하셨다. 이러한 방식은 수온 등에서도 마찬가지이다. 색과 색온 등의 부분과 전체의 단어 정화를 통하여, 거기서 네 가지 온의 방식에 따라 전개되는 빠알리의 흐름이 ‘단어 정화의 뿌리가 되는 회전’이다. ‘이와 같이 보여주면서’라는 것은 색 등의 부분 단어들과 색온 등의 전체 단어들에 의해 제시된 이러한 의미의 차별을 가리킨다. 수식하는 상태는 구별하는 성질을 가졌기에 일반적인 범위로부터 제한하기 때문이고, 수식받는 상태는 (수식어와) 구별되지 않게 결합됨으로써 다른 구별되는 것들로부터 분리되지 않아야 하기 때문이며, 동격 관계는 그러한 차별과 무차별이 하나의 대상에 근거하기 때문이다.

---

เตนาติ ยถาวุตฺเตน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สมานาธิกรเณ. เตนาติ วา สมานาธิกรณภาเวน. เอตฺถาติ รูปกฺขนฺธปเท. ยถา นีลุปฺปลปเท อุปฺปลวิเสสนภูตํ นีลํ วิสิฏฺฐเมว โหติ, น ยํ กิญฺจิ, เอวมิธาปิ ขนฺธวิเสสนภูตํ รูปมฺปิ วิสิฏฺฐเมว สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กึ ขนฺธโต…เป… โหตี’’ติ อาห. ตถา ‘‘รูปญฺจ ตํ ขนฺโธ จา’’ติ สมานาธิกรณภาเวเนว ยํ รูปํ, โส ขนฺโธ. โย ขนฺโธ, ตํ รูปนฺติ อยมฺปิ อาปนฺโน เอวาติ อาห ‘‘สพฺเพว…เป… วิเสสิตพฺพา’’ติ. วิเสสเนน จ นาม นิทฺธาริตรูเปน ภวิตพฺพํ อวจฺเฉทกตฺตา, น อนิทฺธาริตรูเปนาติ อาห ‘‘กึ ปน ต’’นฺติอาทิ, ตสฺเสว คหิตตฺตา น ปิยรูปสาตรูปสฺสาติ อธิปฺปาโย. น [Pg.171] หิ ตํ ขนฺธวิเสสนภาเวน คหิตํ, วิสฺสชฺชนํ กตํ ตสฺเสวาติ โยชนา. น ขนฺธโต อญฺญํ รูปํ อตฺถีติ อิทํ รุปฺปนฏฺโฐ รูปนฺติ กตฺวา วุตฺตํ, น หิ โส ขนฺธวินิมุตฺโต อตฺถิ. เตเนวาติ ยถาวุตฺตรูปสฺส ขนฺธวินิมุตฺตสฺส อภาเวเนว. ‘‘ปิยรูปํ สาตรูปํ, ทสฺเสนฺเตนปฺปก’’นฺติ จ อาทีสุ อตทตฺถสฺส รูปสทฺทสฺส ลพฺภมานตฺตา ‘‘เตน รูปสทฺเทนา’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. วุจฺจมานํ ภูตุปาทายมฺปิ เภทํ ธมฺมชาตํ. สุทฺเธนาติ เกวเลน, รูปสทฺเทน วินาปีติ อตฺโถ. ตยิทํ ปกรณาทิอวจฺฉินฺนตํ สนฺธาย วุตฺตํ, สมานาธิกรณตํ วา. โย หิ รูปสทฺเทน สมานาธิกรโณ ขนฺธสทฺโท, เตน ยถาวุตฺตรูปสทฺเทน วิย ตทตฺโถ วุจฺจเตว. เตนาห ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติ. ยทิปิ ยถาวุตฺตํ รูปํ ขนฺโธ เอว จ, ขนฺโธ ปน น รูปเมวาติ อาห ‘‘น จ สพฺเพ…เป… วิเสสิตพฺพา’’ติ. เตเนวาติ อรูปสภาวสฺส ขนฺธสฺส อตฺถิภาเวเนว. เตติ ขนฺธา. วิภชิตพฺพาติ ‘‘ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติ ปทํ อุทฺธริตฺวา ‘‘รูปกฺขนฺโธ ขนฺโธ เจว รูปกฺขนฺโธ จ, อวเสสา ขนฺธา น รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา วิภาเคน ทสฺเสตพฺพา.

‘그것으로써’(Tenāti)는 앞에서 말한 수식어와 피수식어의 관계를 의미합니다. ‘여기에서’(Etthāti)는 이 동격(同格, samānādhikaraṇa)의 관계에서를 뜻합니다. 또는 ‘그것으로써’는 동격의 상태를 의미하며, ‘여기에서’는 색온(rūpakkhandha)의 구절에서를 뜻합니다. ‘푸른 연꽃’(nīluppala)이라는 구절에서 연꽃의 수식어인 ‘푸른 것’이 단지 아무것이나 가리키는 것이 아니라 특정한 상태를 나타내는 것처럼, 여기서도 온(khandha)의 수식어가 된 ‘색(rūpa)’ 역시 특정한 것이어야 함을 나타내기 위해 “온으로부터 어떤 것이… 인가?”라고 설하셨습니다. 또한 “색이면서 그것이 온이다”라는 동격의 관계에 의해서만 어떤 색이 곧 온이 된다는 점을 말합니다. 어떤 온이 색이라는 이 점 또한 당연히 포함되므로 “모든 것이… 수식되어야 한다”라고 하셨습니다. 수식어(visesana)라는 이름은 규정된 형태(niddhāritarūpa)여야 하는데, 이는 대상을 한정하는 성질(avacchedakattā) 때문이며, 규정되지 않은 형태여서는 안 된다는 뜻에서 “그런데 그것은 무엇인가?” 등을 설하셨습니다. 이는 바로 그것이 취해졌기 때문이지, 사랑스러운 형태(piyarūpa)나 즐거운 형태(sātarūpa)를 뜻하는 것이 아니라는 의도입니다. 그것은 온의 수식어로서 취해진 것이 아니며, 그것에 대해 답변이 이루어진 것이라는 연결입니다. “온과 다른 색은 없다”라는 말은 변형되는 성질(ruppanaṭṭha)이 색이라는 점에 근거하여 하신 말씀이며, 온을 벗어난 색은 실제로 존재하지 않기 때문입니다. ‘그렇기 때문에’(Tenevāti)는 앞에서 언급한 색이 온을 벗어나서 존재하지 않기 때문입니다. ‘사랑스러운 형태, 즐거운 형태’ 등의 사례에서 그 의미가 아닌 ‘색(rūpa)’이라는 단어가 사용될 수 있으므로 “그 색이라는 단어로써”라고 한정하여 설하셨습니다. 언급되고 있는 것은 근본 물질(bhūta)과 파생 물질(upādāya)로 분류되는 법들의 무리입니다. ‘순수한 것만으로’(Suddhenāti)는 오직, 즉 ‘색’이라는 단어가 없어도 된다는 뜻입니다. 이것은 논서(pakaraṇa) 등에서 문맥에 의해 한정된 것이나 동격의 상태를 염두에 두고 설하신 것입니다. 색이라는 단어와 동격인 ‘온’이라는 단어는, 앞에서 말한 색이라는 단어처럼 그 의미를 나타냅니다. 그래서 “온들이 색온이다”라고 설하셨습니다. 비록 앞에서 말한 색이 곧 온이기는 하지만, 온이 반드시 색인 것만은 아니기 때문에 “모든 것이… 수식되는 것은 아니다”라고 하셨습니다. ‘그렇기 때문에’(Tenevāti)는 무색(arūpa)의 성질을 가진 온이 존재하기 때문입니다. ‘그들’(Te)은 온들입니다. ‘분류되어야 한다’(Vibhajitabbāti)는 “온들이 색온이다”라는 구절을 들어서 “색온은 온이면서 색온이고, 나머지 온들은 색온이 아니다”라는 등의 분류로 나타내야 함을 의미합니다.

---

ขนฺธานํ รูปวิเสสน…เป… สํสโย โหตีติ เอตฺถ กึ ขนฺธโต อญฺญาปิ เวทนา อตฺถิ, ยโต วินิวตฺตา เวทนา ขนฺธวิเสสนํ โหติ, สพฺเพ จ ขนฺธา กึ ขนฺธวิเสสนภูตาย เวทนาย วิเสสิตพฺพาติ เอวํ โยชนา เวทิตพฺพา. เกจีติ อนุภวนาทิปฺปการา. เกนจิ วิเสสเนนาติ เวทนาทินา วิเสสเนน.

“온들의 색 수식… 의심이 생긴다”라는 부분에서, 온과 별도로 다른 수(vedanā, 느낌)가 있어서 그로부터 구별된 수(vedanā)가 온의 수식어가 되는 것인지, 아니면 모든 온이 온의 수식어인 수(vedanā)에 의해 수식되어야 하는지에 대한 문맥으로 이해해야 합니다. ‘어떤 것들’(Kecīti)은 경험하는 것(anubhavana) 등의 방식들을 말합니다. ‘어떤 수식어로써’(Kenaci visesanenāti)는 수(vedanā) 등의 수식어로써를 뜻합니다.

---

เอตฺถ จ รูปาทิปณฺณตฺติ ขนฺธปณฺณตฺติ จ ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา วิสุํ สห จ รุปฺปนาทิเก อตฺเถ ปวตฺตมานา กทาจิ อวยวภูเต ปวตฺตติ, กทาจิ สมุทายภูเต, ตสฺสา ปน ตถา ปวตฺตนากาเร นิทฺธาริเต ยสฺมา รูปาทิกฺขนฺธา ปทโต อตฺถโต จ วิโสธิตา นาม โหนฺติ ตพฺพิสยกงฺขาปโนทนโต, ตสฺมา ‘‘รูปกฺขนฺโธ รูปญฺเจว รูปกฺขนฺโธ จ, รูปกฺขนฺโธ รูปนฺติ? อามนฺตา’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปฐมวาเรน รูปาทิอวยวปเทหิ อวยวตฺโถ วิย สมุทายตฺโถปิ วุจฺจติ, ตถา สมุทายปเทหิปีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปน ทุติยวาเรน วิเสสวาจี วิย รูปาทิอวยวปเทหิ สามญฺญภูเตนปิ ตํตํวิสิฏฺเฐน ขนฺธาวยวปเทน โส [Pg.172] โส เอว สมุทายตฺโถ วุจฺจติ, น สพฺโพติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. ขนฺธวินิมุตฺตสฺส ยถาธิปฺเปตสฺส อภาวา ยทิปิ ขนฺโธเยว รูปํ, โส ปน น สพฺโพ รูปํ, อถ โข ตเทกเทโส, ตถา เวทนาทโยปีติ อยมตฺโถ ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา รูป’’นฺติอาทินยปฺปวตฺเตน ตติยวาเรน ทสฺสิโต. ‘‘รูปํ ขนฺโธ, ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติอาทินยปฺปวตฺเตน ปน จตุตฺถวาเรน ‘‘รูปํ ขนฺโธ’’ติ รูปสฺส ขนฺธภาเว นิจฺฉิเต ขนฺโธ นามายํ น เกวลํ รูปเมว, อถ โข เวทนาทิ จาติ เวทนาทีนมฺปิ ขนฺธภาวปฺปกาสเน น สพฺเพ ขนฺธา เวทนาทิวิเสสวนฺโต, เกจิเทว ปน เตน เตน วิเสเสน ตถา วุจฺจนฺตีติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต. เอวํ ทสฺเสนฺตี เจสา ปาฬิ ขนฺธานํ ยถาวุตฺตปณฺณตฺติโสธนมุเขน สรูปาวธารณาย สํวตฺตติ, ตญฺจ เตสํ ยาวเทว อุปฺปาทาทินิจฺฉยตฺถนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ เยสํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห.

여기서 색 등에 대한 개념(시설)과 온에 대한 개념은 “색이 온이다, 온들이 색온이다” 등과 같이 개별적으로 또는 함께 ‘변형됨’ 등의 의미로 작용하며, 때로는 부분(avayava)으로서 작용하고 때로는 전체(samudāya)로서 작용합니다. 그것이 그렇게 작용하는 방식이 규정되었을 때, 색 등의 온들은 문구상으로나 의미상으로 정화(검증)되는데, 이는 해당 대상에 대한 의혹이 제거되기 때문입니다. 그러므로 “색온은 색이면서 색온인가? 색온은 색인가? 그렇다” 등의 방식으로 진행되는 첫 번째 장(vāra)에서는, 색 등의 부분적인 명칭으로써 부분의 의미뿐만 아니라 전체의 의미도 표현된다는 점이 나타납니다. 이와 같이 전체를 나타내는 문구들로도 그러하다는 의미가 제시되었습니다. “색은 색온이다, 온들은 수온이다” 등의 방식으로 진행되는 두 번째 장에서는, 특정한 성질을 나타내는 것처럼 색 등의 부분적인 문구로써, 보편적인 것이면서도 각각 특수화된 온의 부분 명칭으로 각각의 전체 의미가 표현되며, 그것이 전부는 아니라는 점이 나타납니다. 의도된 대로 온을 벗어난 것이 존재하지 않으므로 비록 온이 곧 색일지라도, 그 온 전체가 색인 것은 아니며 오직 그 일부분일 뿐입니다. 수(vedanā) 등도 마찬가지라는 점이 “색은 온이다, 온들은 색이다” 등의 방식으로 진행되는 세 번째 장에서 나타납니다. “색은 온이다, 온들은 수온이다” 등의 방식으로 진행되는 네 번째 장에서는, 색이 온이라는 점이 확정되었을 때, 온이라는 이름이 단지 색만을 의미하는 것이 아니라 수 등을 의미하기도 한다는 점을 밝힙니다. 수 등이 온임을 밝힐 때, 모든 온이 수 등의 수식어를 가지는 것이 아니라, 오직 어떤 것들만이 각각의 수식어에 의해 그렇게 불린다는 의미가 나타납니다. 이와 같이 이 성전(Pāḷi)은 온들에 대해 앞서 언급된 개념들을 정화하는 방식을 통해 그 본질을 확정하는 데 기여하며, 그것은 곧 온들의 발생 등을 결정하기 위한 것임을 나타내기 위해 “이와 같이 어떤 이들에게… 알아야 한다”라고 설하셨습니다.

---

เอกเทเสปิ สมุทายโวหาโร ทิสฺสติ ยถา ปโฏ ทฑฺโฒ, สมุทฺโท ทิฏฺโฐติ อาห ‘‘จกฺกาวยวภาวโต จกฺกานีติ ยมกานิ วุตฺตานี’’ติ. พนฺธิตฺวาติ ยมกภาเวน พนฺธิตฺวา, ยมกมูลภาเวเนว วา. มูลภาเวน คหณํ สมฺพนฺธภาโว, ตํสมฺพนฺธตา จ มูลปทาทีนํ นาภิอาทิสทิสตา ทฏฺฐพฺพา. อปุพฺพสฺส วตฺตพฺพสฺส อภาวโต นยิธ เทสนา มณฺฑลภาเวเนว สมฺพชฺฌตีติ อาห ‘‘น มณฺฑลภาเวน สมฺพชฺฌนโต’’ติ. ยทิปิ รูปกฺขนฺธมูลเก อปุพฺพํ นตฺถิ, เวทนากฺขนฺธาทิมูลเกสุ ปน สญฺญาทิมุเขน เทสนปฺปวตฺติยํ อปุพฺพวเสเนว คโต สิยา มณฺฑลภาเวน สมฺพนฺโธ, น ตถา ปาโฐ ปวตฺโตติ อาห ‘‘เวทนากฺขนฺธ…เป… สมฺพนฺเธนา’’ติ. ปจฺฉิมสฺส ปุริเมน อสมฺพชฺฌนเมว หิ เหฏฺฐิมโสธนํ. สุทฺธกฺขนฺธลาภมตฺตเมว คเหตฺวาติ ‘‘ขนฺธา รูป’’นฺติ เอตฺถ ขนฺธาติ ขนฺธสทฺเทน ลพฺภมานํ รูปาทีหิ อสมฺมิสฺสํ ขนฺธฏฺฐมตฺตเมว อุทฺเทสวเสน คเหตฺวา. ยทิปิ อุทฺเทเส ขนฺธวิเสสนํ รูปาทิ ‘‘ขนฺธา รูป’’นฺติ สุทฺธรูปาทิมตฺตเมว คหิตํ, ตถาปิ วิเสสรหิตสฺส สามญฺญสฺส อภาวโต ตตฺถ สุทฺธรูปาทิมตฺตตาย อฏฺฐตฺวา. ขนฺธวิเสสนภาวสงฺขาตนฺติ ยถาธิคตํ ขนฺธานํ วิเสสนภาเวน กถิตํ รุปฺปนาทิกํ วิเสสนตฺถํ ทสฺเสตุํ. เกวลเมว ตํ อคฺคณฺหนฺโต ขนฺธสทฺเทน สห โยเชตฺวา…เป… วิภตฺตตฺตา สุทฺธกฺขนฺธวาโรติ วุตฺโตติ โยชนา.

일부분에서도 전체에 대한 명칭이 나타나니, 예를 들어 '천이 탔다', '바다를 보았다'고 하는 것과 같다. (이와 같이) '바퀴의 구성 요소인 상태이기 때문에 바퀴들이라고 쌍(yamaka)들이 언급되었다'라고 하였다. '결합하여(Bandhitvā)'라는 것은 쌍의 상태로 결합하거나, 혹은 쌍의 뿌리가 되는 상태로 결합한 것이다. 뿌리가 되는 상태로 취하는 것은 연결된 상태이며, 그 연결성은 뿌리 단어 등의 바퀴 축[nābhi] 등과 같은 것으로 보아야 한다. 새로이 설해져야 할 것이 없기 때문에 여기서는 설법이 원형(maṇḍala)의 형태로만 연결되지 않는다고 하여 '원형의 상태로 연결되지 않기 때문에'라고 하였다. 비록 색온을 뿌리로 할 때는 새로운 것이 없으나, 수온 등을 뿌리로 할 때는 상(saññā) 등의 문을 통해 설법이 진행됨에 따라 새로운 방식에 따라 원형의 상태로 연결이 진행될 것이지만, 본문은 그렇게 진행되지 않으므로 '수온... 이하 생략... 연결에 의해'라고 하였다. 뒤의 것이 앞의 것과 연결되지 않는 것이 바로 아래의 것을 정화하는 것이다. '순수한 온(khandha)만을 얻은 것을 취하여'라는 것은 '온은 색이다'라는 구절에서 '온'이란 온이라는 단어로 얻어지는, 색 등과 섞이지 않은 온의 의미 자체만을 제시의 방식(uddesa)으로 취한 것이다. 비록 제시에서 온의 수식어인 색 등이 '온은 색이다'라고 하여 순수한 색 등의 상태로만 취해졌을지라도, 특수함이 없는 일반적인 것은 존재하지 않으므로 거기서 순수한 색 등의 상태에 머물지 않는다. '온의 수식어인 상태로 일컬어지는 것'이란 이미 파악된 온의 수식어로서 언급된 '부서짐' 등의 수식하는 의미를 나타내기 위함이다. 단지 그것만을 취하지 않고 온이라는 단어와 함께 결합하여... 이하 생략... 분류되었기 때문에 '순수온절(Suddhakkhandhavāra)'이라고 불린다고 연결된다.

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제시절(Uddesavāra)에 대한 주석이 끝났다.

---

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 개념절(Paṇṇattivāra)

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา

상세설명절(Niddesavāra)에 대한 주석

---

๒๖. เอวํ [Pg.173] วุตฺตนฺติ เอวํ ทฺวาราลมฺพเนหิ สทฺธึ ทฺวารปฺปวตฺตธมฺมวิภาควเสน วุตฺตํ. ปิยสภาวํ ปิยชาติกํ ‘‘กถํ รูเปน โข, อาวุโส’’ติอาทีสุ วิย ปิยสภาวฏฺเฐน รูปํ, น รุปฺปนฏฺเฐนาติ วุตฺตํ ‘‘ปิยรูปํ…เป… รูปํ น รูปกฺขนฺโธ’’ติ. รุปฺปนฏฺเฐน รูปกฺขนฺธปริยาปนฺนมฺปิ จกฺขาทิ ปิยสภาวมตฺตวจนิจฺฉาวเสน ปิยรูปเมว อนุปฺปวิสติ, น รูปกฺขนฺธนฺติ อาห ‘‘ปิยสภาว…เป… น รูปกฺขนฺโธติ วุตฺต’’นฺติ. ‘‘โย ปน ยตฺถ วิเสโส’’ติ วุตฺโต วิเสสสทฺโท นานุวตฺตตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วจนเสโส’’ติ. น หิ อธิการโต ลพฺภมานสฺส อชฺฌาหรณกิจฺจํ อตฺถิ. ทิฏฺฐิสญฺญาติ วา ปทุทฺธาโรยํ เวทิตพฺโพ. วิเสสตา ปนสฺสา ‘‘วิเสสํ วณฺณยิสฺสามา’’ติ ปฏิญฺญาย เอว ปากฏา. ‘‘อวเสสา สงฺขารา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สํโยชนวเสน ชานาติ อภินิวิสตีติ สญฺญา ทิฏฺฐีติ อาห ‘‘ทิฏฺฐิ เอว สญฺญา’’ติ. ทิฏฺฐิ จาติ จ-สทฺเทน อวสิฏฺฐํ ปปญฺจํ สงฺคณฺหาติ. ตถา หิ ‘‘ปปญฺจสญฺญาสงฺขา’’ติ เอตฺถ ปปญฺจสูทนิยํ (ม. นิ. อฏฺฐ. ๑.๒๐๑) วุตฺตํ ‘‘สญฺญานาเมน วา ปปญฺจา เอว วุตฺตา’’ติ.

26. '이와 같이 설해졌다'는 것은 이와 같이 문(dvāra)과 대상(ārambaṇa)과 함께 문에서 일어나는 법들의 분류에 따라 설해졌다는 것이다. 사랑스러운 성질, 사랑스러운 부류에 대해 '도반이여, 어떻게 색에 의해서인가' 등의 구절에서처럼 사랑스러운 성질이라는 의미에서의 색(rūpa)이지, 부서진다는 의미에서의 색이 아니라고 하여 '사랑스러운 색... 이하 생략... 색이지 색온은 아니다'라고 설해졌다. 부서진다는 의미로 색온에 포함되는 안근(眼根) 등도 사랑스러운 성질만을 말하고자 하는 의도에 따라 사랑스러운 색에만 포함될 뿐, 색온에는 포함되지 않는다고 하여 '사랑스러운 성질... 이하 생략... 색온은 아니라고 설해졌다'라고 하였다. '그런데 거기서 어떤 특수함이 있는가'라고 언급된 '특수함(visesa)'이라는 단어는 뒤따라오지 않는다는 의도로 '말의 생략'이라고 하였다. 왜냐하면 권한(adhikāra)에 의해 얻어지는 것을 보충할 필요는 없기 때문이다. 혹은 '견해의 인식(diṭṭhisaññā)'이라는 단어를 들어 올린 것으로 이해해야 한다. 그러나 그것의 특수함은 '특수함을 설명하겠다'는 약속만으로도 분명하다. '나머지 행(saṅkhāra)들'이라는 여기에서도 이와 같은 방식이다. 결속(saṃyojana)의 방식에 따라 알고 집착하기 때문에 인식(saññā)이 곧 견해(diṭṭhi)라고 하여 '견해가 바로 인식이다'라고 하였다. '그리고 견해'에서 '그리고(ca)'라는 단어로 남겨진 희론(papañca)을 포함한다. 그리하여 '희론과 인식의 개념(papañcasaññāsaṅkhā)'이라는 구절에 대해 파판차수다니(Papañcasūdanī)에서 '인식이라는 명칭으로 희론 자체가 설해졌다'라고 하였다.

---

๒๘. ‘‘ขนฺธา เวทนากฺขนฺโธ’’ติ เอตสฺมึ อนุโลเม ยถา สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชนํ ลพฺภติ, น เอวํ ‘‘น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธ’’ติ ปฏิโลเม, อิธ ปน ปฏิวจเนน วิสฺสชฺชนนฺติ ตทตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาเว เวทนากฺขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาโว’’ติ อาห. เตน สตฺตาปฏิเสเธ อยํ น-กาโรติ ทสฺเสติ. สทฺทคฺคหณญฺเจตฺถ สทฺทนิพนฺธนตฺตา ปญฺญตฺติยา สทฺทสภาคตํ วา สนฺธาย กตํ. ปณฺณตฺติโสธนญฺเหตํ. เตนาห ‘‘ปณฺณตฺติโสธนมตฺตเมว กโรตี’’ติ. เตน นิทฺธาเรตพฺพสฺส ธมฺมนฺตรสฺส อภาวํ ทสฺเสติ. ยโต วุตฺตํ ‘‘น อญฺญธมฺมสพฺภาโว เอเวตฺถ ปมาณ’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฐนฺตเรน สมตฺเถติ. กามํ กตฺถจิ สติปิ ขนฺเธ นตฺถิ เวทนากฺขนฺโธ, อขนฺธตฺตสภาวา ปน นตฺถิ เวทนาติ ‘‘น ขนฺธา น เวทนากฺขนฺโธติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ เอวํ วา เอตํ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปญฺญตฺตินิพฺพานสงฺขาตา’’ติอาทิ.

28. '온은 수온이다'라는 이 순방향(anulome)에서 본래의 모습을 보여줌으로써 답변을 얻는 것과는 달리, '온이 아니면 수온이 아닌가'라는 역방향(paṭilome)에서는 그렇지 않다. 여기서는 반대되는 말로 답변을 하므로 그 의미를 드러내며 '온이라는 단어가 일어나지 않을 때 수온이라는 단어도 일어나지 않음'이라고 하였다. 그것으로써 유정(satta)을 부정함에 있어 이 '나(na, 아니다)'라는 글자가 쓰였음을 보여준다. 여기서 단어를 취한 것은 단어에 결합된 것이기 때문에 개념(paṇṇatti)이 단어와 공통된 성질임을 염두에 두었거나 그것을 목적으로 한 것이다. 이것은 개념의 정화(paṇṇattisodhana)이기 때문이다. 그래서 '단지 개념의 정화만을 한다'라고 하였다. 그것으로 가려내어야 할 다른 법이 없음을 보여준다. 그래서 '다른 법의 존재가 아닌 것만이 여기서 척도이다'라고 설해졌다. '이와 같이 하여' 등의 구절로 앞에서 말한 의미를 다른 독법으로 확증한다. 설령 어떤 곳에 온이 있을지라도 수온은 없으며, 온이 아닌 성질에서는 느낌(vedanā)이 없으므로 '온이 아니면 수온이 아닌가? 그렇다'라고 설해진 것이라고 보아야 한다. 그래서 주석서에서 '개념과 열반이라고 일컬어지는 것' 등이라고 하였다.

---

๓๙. ‘‘รูปโต อญฺเญ’’ติ เอตฺถ ภูตุปาทาย ธมฺโม วิย ปิยสภาโวปิ รูปสทฺทาภิเธยฺยตาสามญฺเญน คหิโตติ อาห ‘‘โลกุตฺตรา เวทนาทโย [Pg.174] ทฏฺฐพฺพา’’ติ. อปฺปวตฺติมตฺตเมวาติ ขนฺธสทฺทปฺปวตฺติยา อภาเว รูปสทฺทปฺปวตฺติยา จ อภาโวติ ปณฺณตฺติโสธนมตฺตตํเยว สนฺธาย วทติ, ตถา จาห ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ยถา จกฺขุโต อญฺญสฺส สพฺพสฺสปิ สภาวธมฺมสฺส อายตนคฺคหเณน คหิตตฺตา ตทุภยวินิมุตฺตํ กิญฺจิ นตฺถีติ เกวลํ ปญฺญตฺติโสธนตฺถํ ตเมว อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘จกฺขุญฺจ อายตเน จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว จกฺขุ น จ อายตน’’นฺติ วุตฺตํ, เอวมิธาปิ ตทตฺถเมว อุภยวินิมุตฺตสฺส อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา อวเสสา น เจว รูปํ น จ ขนฺธา’’ติ วุตฺตนฺติ. วิสโมปญฺญาโส. ‘‘จกฺขุญฺจ อายตเน จ ฐเปตฺวา’’ติ เอตฺถ หิ อวเสสคฺคหเณน คยฺหมานํ กิญฺจิ นตฺถีติ สกฺกา วตฺตุํ อายตนวินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส อภาวา. เตนาห ‘‘ยทิ สิยา’’ติ. ‘‘รูปญฺจ ขนฺเธ จ ฐเปตฺวา’’ติ เอตฺถ ปน น ตถา สกฺกา วตฺตุํ ขนฺธวินิมุตฺตสฺส สภาวธมฺมสฺส อตฺถิภาวโต. ยทิ ปน ตาทิสํ ขนฺธคตํ ธมฺมชาตํ นตฺถีติ เอวมิทํ วุตฺตํ สิยา, เอวํ สติ ยุตฺตเมตํ สิยา. ตถา หิ ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทินา ปญฺญตฺติคฺคหณเมว อุทฺธรียติ. ตณฺหาวตฺถุ จ น สิยา อวเสสคฺคหเณน คยฺหมานนฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺโธ. ขนฺโธ จ สิยาติ โยชนา.

39. '색(rūpa)과는 다른 것'이라는 여기에서, 근본 물질과 파생 물질인 법처럼 사랑스러운 성질도 '색'이라는 단어로 불리는 공통성에 의해 취해진다고 하여 '출세간의 수온 등을 보아야 한다'라고 하였다. '단지 일어나지 않음뿐이다'라는 것은 온이라는 단어가 일어나지 않을 때 색이라는 단어도 일어나지 않는다는 개념의 정화만을 염두에 두고 말한 것이며, 그래서 '이와 같이 하여' 등이라고 하였다. 그것으로 이것을 보여준다. 즉, 눈(cakkhu)과는 다른 모든 자성법(sabhāvadhamma)이 처(āyatana)라는 파악에 포함되므로 그 둘에서 벗어난 어떤 것도 없듯이, 단지 개념을 정화하기 위해 바로 그 없음(abhāva)을 보여주려고 '눈과 처를 제외한 나머지는 눈도 아니고 처도 아니다'라고 설한 것과 같이, 여기서도 바로 그 목적을 위해 둘에서 벗어난 것이 없음을 보여주려고 '색과 온을 제외한 나머지는 색도 아니고 온도 아니다'라고 설한 것이다. (그러나 이것은) 불균형한 제시이다. '눈과 처를 제외하고'라는 여기서는 나머지로 취해질 수 있는 것이 아무것도 없다고 말할 수 있는데, 처에서 벗어난 자성법이 없기 때문이다. 그래서 '만약 있다면'이라고 하였다. 그러나 '색과 온을 제외하고'라는 여기서는 그렇게 말할 수 없으니, 온에서 벗어난 자성법이 존재하기 때문이다. 만약 그러한 온에 속한 법의 종류가 없다고 이와 같이 설해진 것이라면, 그렇게 하는 것이 타당할 것이다. 그리하여 '그러나 주석서에서는' 등의 구절로 개념을 취하는 것만이 강조된다. 그리고 갈애의 대상(taṇhāvatthu)은 나머지로 취해지는 것에 존재하지 않을 것이라고 가져와서 연결해야 한다. 그리고 '온이 될 것이다'라고 연결된다.

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상세설명절(Niddesavāra)에 대한 주석이 끝났다.

---

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 발생절(Pavattivāra)에 대한 주석

---

๕๐-๒๐๕. มิสฺสกกาลเภเทสุ ยมเกสุ ปทานํ ภินฺนกาลตฺตา สิยา อตฺถวิเสโสติ อาห ‘‘อมิสฺสกกาลเภเทสุ วาเรสุ อตฺถวิเสสาภาวโต’’ติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ ‘‘ปุริมสฺส หี’’ติอาทินา วิวรติ. เตนาติ อตฺถวิเสสาภาเวน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปวตฺติวารปาเฐ, เอติสฺสํ วา ปวตฺติวารวณฺณนายํ. ฉ เอว วุตฺตา, น นวาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อตีเตนา’’ติอาทิ. เอเต ปน ตโยติ อตฺตนา วิสุํ อนนฺตรํ ทสฺสิเต สนฺธายาห. ยถาทสฺสิตาติ อฏฺฐกถายํ นิทฺธาเรตฺวา ทสฺสิตพฺพาการา ปจฺจุปฺปนฺเนนาตีตาทโย เย ปาฬิยํ อุชุกเมว อาคตา. ‘‘น วิสุํ วิชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตเมวตฺถํ ‘‘ตตฺถ ตตฺถ หี’’ติอาทินา ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ ปฏิโลมปุจฺฉาหีติ ‘‘ยสฺส วา ปน เวทนากฺขนฺโธ [Pg.175] อุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวมาทิกาหิ ปฐมปเท วุตฺตสฺส ปฏิโลมวเสน ปวตฺตาหิ. เตเนวาติ นยโต โยเชตุํ สกฺกุเณยฺยตฺตา เอว. มิสฺสกกาลเภเทสุ จาติ น เกวลํ อมิสฺสกกาลเภเทสุเยว, อถ โข มิสฺสกกาลเภเทสุ จาติ อตฺโถ. น โยชนาสุกรตาย เอว ปุริเม อโยชนา, อถ โข สุขคฺคหณตฺถมฺปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อมิสฺสก…เป… วุตฺตานี’’ติ.

50-205. 혼합된 시간의 구분을 가진 야마까(Yamaka, 쌍)들에서 구절들의 시간이 다르기 때문에 뜻의 차이가 있을 수 있다고 보고, '혼합되지 않은 시간의 구분을 가진 부류들에서는 뜻의 차이가 없기 때문이다'라고 하였다. 이제 바로 그 의미를 '앞의 것의(purimassa hī)' 등으로 설명한다. '그것으로 인하여(tenā)'란 뜻의 차이가 없음으로 인함이다. '여기에서(etthā)'란 이 전개되는 장(Pavattivāra)의 성전 구절에서, 혹은 이 전개되는 장의 주석에서라는 뜻이다. 6개만 설해졌고 9개가 아니라는 취지이다. 그래서 '과거로써(atītenā)' 등을 말하였다. '이 세 가지'란 자신이 별도로 바로 다음에 보여준 것을 가리킨다. '보여진 바와 같이(yathādassitā)'란 주석서에서 확정하여 보여주어야 할 방식인 현재와 과거 등이 성전에 곧바로 나타난 것들을 말한다. '별도로 존재하지 않는다'라고 설해진 바로 그 의미를 '거기 거기에서(tattha tattha hī)' 등으로 더욱 명확하게 한다. 거기서 '역순의 질문들(paṭilomapucchā)'이란 '혹은 어떤 사람에게 수온(vedanākkhandha)이 일어났었다면, 그에게 색온(rūpakkhandha)이 일어나는가?' 이와 같이 첫 번째 구절에서 설해진 것에 대해 역순으로 전개된 질문들을 말한다. '바로 그 때문에(tenevā)'란 논리적 방법(naya)에 따라 결합할 수 있기 때문이다. '혼합된 시간의 구분들에서도(missakakālabhedesu ca)'란 단지 혼합되지 않은 시간의 구분들에서뿐만 아니라, 혼합된 시간의 구분들에서도라는 의미이다. 단지 결합의 용이함 때문만이 아니라 앞의 것과 결합하지 않은 것이며, 또한 쉽게 파악하기 위함임을 나타내면서 '혼합된... (중략) ...설해졌다'라고 하였다.

---

เยน การเณนาติ เยน เอกปททฺวยสงฺคหิตานํ ขนฺธานํ อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส ลาภสงฺขาเตน การเณน. ยถากฺกมํ ปุเรปญฺโห ปจฺฉาปญฺโหติ จ นามํ วุตฺตํ. จ-สทฺเทน ปุเรปจฺฉาปญฺโหติ จ นามํ วุตฺตนฺติ นิทฺธาเรตฺวา โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปน ‘‘เอกปททฺวยสงฺคหิตาน’’นฺติ อิทํ เอกชฺฌํ กตฺวา คเหตพฺพํ. ตเมวตฺถมฺปิ วิวรติ ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทินา. ตตฺถ ยสฺสาติ ยสฺส ปญฺหสฺส. ‘‘ปญฺโห’’ติ เจตฺถ ปุจฺฉนวเสน ปวตฺตํ วจนํ เวทิตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ปริปูเรตฺวา วิสฺสชฺเชตพฺพตฺถสงฺคณฺหนโต’’ติ. ตํ สรูปทสฺสเนน วิสฺสชฺชนํ ตํวิสฺสชฺชนํ, ตํ วา ยถาวุตฺตํ วิสฺสชฺชนํ เอตสฺสาติ ตํวิสฺสชฺชโน, ตสฺส ตํวิสฺสชฺชนสฺส. ปุริมโกฏฺฐาเสนาติ ปุริเมน อุทฺเทสปเทน. เตน หิ วิสฺสชฺชนปทสฺส สมานตฺถตา อิธ สทิสตฺถตา. เอเกน ปเทนาติ เอเกน ปธานาปฺปธาเนน ยมกปเทน, น ปฐมปเทเนวาติ อตฺโถ. อุปฺปาทนิโรธลาภสามญฺญมตฺเตนาติ อุปฺปาทสฺส วา นิโรธสฺส วา ลพฺภมานตาย สมานตามตฺเตน. สนฺนิฏฺฐานปท…เป… ยุตฺตนฺติ อิทํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ปุเรปญฺหสฺส ทสฺสิตตฺตา วุตฺตํ. ยทิปิ ตตฺถ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วิสฺสชฺชิตตฺตา เวทนากฺขนฺธสฺส อุปฺปาโท ลพฺภตีติ วุตฺตํ, โย ปน สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต รูปกฺขนฺธสฺส อนุปฺปาโท ปาฬิยํ อนุญฺญาตรูเปน ฐิโต, ตสฺส วเสน ปุเรปญฺโห ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. เอวญฺหิ ปุริมโกฏฺฐาเสน สทิสตฺถตา โหติ.

'어떤 이유로 인하여(yena kāraṇenā)'란 한 구절에 두 가지가 포함된 온(khandha)들의 일어남과 사라짐의 성립(lābha)이라고 일컬어지는 그 이유로 인함이다. 순서에 따라 '앞의 질문(purepañha)', '뒤의 질문(pacchāpañha)'이라는 명칭이 사용되었다. 'ca'라는 단어를 통해 '앞뒤의 질문(purepacchāpañha)'이라는 명칭도 설해진 것으로 확정하여 결합해야 한다. 거기서 '한 구절에 두 가지가 포함된'이라는 구절은 하나로 묶어서 파악해야 한다. 바로 그 의미를 '어떤 사람에게(yassa hī)' 등으로 설명한다. 거기서 '어떤 사람에게'란 어떤 질문에 대해서이다. 여기서 '질문(pañha)'이란 묻는 방식에 따라 전개된 말을 의미하는 것으로 알아야 한다. 그래서 '답변해야 할 의미를 포괄하여 보충하기 때문에'라고 하였다. '그 답변(taṃvissajjana)'이란 구체적인 형태를 보여줌으로써 답변하는 것이 그 답변이며, 혹은 앞서 말한 답변이 이것에 해당하므로 '그 답변'이라고 하니, 그 답변의 [의미이다]. '앞의 부분으로(purimakoṭṭhāsenā)'란 앞의 요달구(uddesapada)를 말한다. 여기서 답변 구절과 '의미가 동일함(samānatthatā)'은 여기서 비슷한 의미라는 뜻이다. '한 구절로(ekena padenā)'란 주된 것과 주되지 않은 하나의 쌍이 되는 구절을 말하며, 단지 첫 번째 구절만을 의미하는 것은 아니다. '일어남과 사라짐이 성립하는 공통점만으로'란 일어남이나 사라짐이 얻어진다는 점에서 단지 동일함만을 뜻한다. '결정구(sanniṭṭhānapada)... (중략) ...타당하다'는 주석서에서 '어디서 색온이 일어나지 않는가' 등으로 앞의 질문을 보여주었기 때문에 설해진 것이다. 비록 거기서 '일어난다'라고 답변되었으므로 수온의 일어남이 성립한다고 설해졌지만, 결정구에 포함된 색온의 일어나지 않음이 성전에 허용된 형태로 머물러 있으므로, 그것에 의거하여 앞의 질문이 타당하다는 취지이다. 이와 같이 해야 앞의 부분과 비슷한 의미가 되기 때문이다.

---

‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ เอตฺถ รูปกฺขนฺธสฺส อนุปฺปนฺนปุพฺพตาปฏิกฺเขปมุเขน อิตรสฺส ปฏิกฺขิปียตีติ รูปกฺขนฺธสฺเสว ยถาวุตฺตปฏิกฺเขโป ปธานภาเวน วุตฺโต. เอเสว นโย อญฺเญสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสูติ อาห ‘‘สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺเสว ปฏิกฺขิปนํ ปฏิกฺเขโป’’ติ[Pg.176]. ‘‘ยสฺส รูปกฺขนฺโธ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส เวทนากฺขนฺโธ นิรุชฺฌตี’’ติ เอตฺถ ปน รูปกฺขนฺธสฺส อุปฺปาทลกฺขณํ กตฺวา เวทนากฺขนฺธสฺส นิโรโธ ปุจฺฉียตีติ โส เอว ‘‘โน’’ติ ปฏิเสธียติ. เอส นโย อญฺเญสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสูติ วุตฺตํ ‘‘สํสยตฺถนิวารณํ ปฏิเสโธ’’ติ. ‘‘น-การวิรหิต’’นฺติ เอเตน ปฏิเสธสฺส ปฏิเสธิตมาห. ยทิ เอวํ ปาฬิคติปฏิเสธวิสฺสชฺชนานํ โก วิเสโสติ อาห ‘‘ตตฺถ อุปฺปตฺตี’’ติอาทิ.

'어떤 사람에게 색온이 일어나지 않았었다면, 그에게 수온이 일어나지 않았었는가?' 여기서는 색온이 이전에 일어나지 않았다는 점을 부정(paṭikkhepa)하는 방식을 통해 다른 것(수온)이 부정되므로, 색온에 대한 앞서 말한 부정이 주된 것으로 설해졌다. 이와 같은 방식이 다른 유사한 곳들에도 적용되므로 '결정된 의미 자체를 부정하는 것이 부인(paṭikkhepa)이다'라고 하였다. 반면, '어떤 사람에게 색온이 일어난다면, 그에게 수온이 사라지는가?' 여기서는 색온의 일어남을 특징으로 삼아 수온의 사라짐을 묻고 있으므로, 바로 그것이 '아니오(no)'라고 부정(paṭisedha)된다. 이 방식이 다른 유사한 곳들에도 적용되므로 '의심스러운 의미를 차단하는 것이 부정(paṭisedha)이다'라고 설해졌다. 'na라는 글자가 없는 것'이라는 구절로 부정(paṭisedha)의 대상이 된 것을 말하였다. 만약 그렇다면 성전의 흐름에 따른 부정 답변들의 차이점은 무엇인가라는 물음에 '거기서 발생은...' 등으로 말하였다.

---

ตเทกเทสปกฺเขปวเสนาติ เตสํ จตุนฺนํ ปญฺหานํ ปญฺจนฺนญฺจ วิสฺสชฺชนานํ เอกเทสสฺส ปกฺขิปนวเสน. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘ปฐเม ฐาเน ปริปุณฺณปญฺหสฺส ปุริมโกฏฺฐาเส สรูปทสฺสเนนา’’ติอาทิ. โย ปเนตฺถ ปญฺเหสุ วิสฺสชฺชเนสุ จ สตฺตวีสติยา ฐาเนสุ ปกฺเขปํ ลภติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปริปุณฺณปญฺโห เอวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปาฬิววตฺถานทสฺสนาทิโตติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปุจฺฉาวิภงฺโค วิสฺสชฺชนาฐานานิ เอกสฺมึ ปญฺเห โยชนานโยติ อิเมสํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

'그것의 일부를 대입함(pakkhepa)으로써'란 그 네 가지 질문과 다섯 가지 답변의 일부를 대입하는 방식을 뜻한다. 그래서 주석서에서 '첫 번째 처소에서 완전한 질문의 앞부분에 구체적인 형태를 보여줌으로써'라고 하였다. 여기서 질문들과 답변들 중 27개의 처소에서 대입이 이루어지는 것을 보여주기 위해 '완전한 질문만이...' 등이 설해졌다. '성전의 확정된 형태를 보여주는 것 등으로부터'에서 '등(ādi)'이라는 단어에는 질문의 분류, 답변의 처소들, 한 질문에서의 결합 방법 등이 포함되는 것으로 보아야 한다.

---

สุทฺธาวาสานนฺติอาทิ ปาฬิยา ปทํ อุทฺธริตฺวา อตฺถทสฺสนตฺถํ อารทฺธํ. ‘‘ยสฺส ยตฺถ รูปกฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถ, ตสฺส ตตฺถ เวทนากฺขนฺโธ นุปฺปชฺชิตฺถา’’ติ อิมสฺส วิสฺสชฺชนํ โหติ ‘‘สุทฺธาวาสานํ เตสํ ตตฺถา’’ติ. ตตฺถ เอกภูมิยํ ทุติยา อุปปตฺติ นตฺถีติ เอกิสฺสา ภูมิยา เอกสฺส อริยปุคฺคลสฺส ทุติยวารํ ปฏิสนฺธิคฺคหณํ นตฺถีติ อตฺโถ. ตติยวาราทีสุ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. สฺวายมตฺโถ ยถา ญาปิโต โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสนฺธิโต ปภุติ หิ…เป… ปวตฺตา’’ติ วุตฺตํ. เตน อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนวเสนายํ เทสนา ปวตฺตาติ ทสฺเสติ. อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนํ กมฺมชสนฺตานํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส วเสน อุปฺปาทนิโรเธสุ วุจฺจมาเนสุ อกมฺมเชสุ กุสลาทีสุ กถนฺติ โจทนายํ เตปิ อิธ ตํนิสฺสิตา เอว กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตสฺมิญฺหิ…เป… ทสฺสิตา’’ติ. เตเนวาติ กมฺมชสนฺตาเนเนว. ตสฺมาติ เอกกมฺมนิพฺพตฺตสฺส วิปากสนฺตานสฺส เอกตฺเตน คหิตตฺตา. ตสฺสาติ กมฺมชสนฺตานสฺส. ปญฺจสุ สุทฺธาวาเสสุ ยถา ปจฺเจกํ ‘‘เอกิสฺสา ภูมิยา ทุติยา อุปปตฺติ นตฺถี’’ติ ยถาวุตฺตปาฬิยา วิญฺญายติ, เอวํ ‘‘สุทฺธาวาสาน’’นฺติ อวิเสสวจนโต สกเลปิ สุทฺธาวาเส สา นตฺถีติ ตาย กสฺมา น วิญฺญายตีติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา สยเมว ปริหริตุํ ‘‘กสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุทฺธาวาเสสุ เหฏฺฐาภูมิกสฺส อสติ อินฺทฺริยปริปาเก อุปริภูมิสมุปฺปตฺติ น สกฺกา [Pg.177] ปฏิเสเธตุํ อุทฺธํโสตวจนโต. อุทฺธมสฺส ตณฺหาโสตํ วฏฺฏโสตญฺจาติ หิ อุทฺธํโสโต. เตนาห ‘‘อุทฺธํโสตปาฬิสพฺภาวา’’ติ. สํสนฺเทตพฺพาติ ยถา น วิรุชฺฌนฺติ, เอวํ เนตพฺพา. ตถา เจว สํวณฺณิตํ.

‘정거천(Suddhāvāsānaṃ)’ 등은 팔리(본문)의 구절을 인용하여 그 의미를 보여주기 위해 시작되었다. ‘어느 곳에서 색온(rūpakkhandha)이 일어나지 않았던 자에게, 그곳에서 수온(vedanākkhandha)도 일어나지 않았는가?’라는 질문에 대한 답변은 ‘정거천의 그들에게 그곳에서’이다. 거기서 한 범주(bhūmi)에 두 번째 태어남이 없다는 것은, 그 범주에서 한 성자(ariyapuggalassa)가 두 번째로 재생연결을 받는 일이 없다는 뜻이다. 세 번째 이후는 말할 것도 없다. 이 뜻이 알려진 바와 같음을 보이기 위해 ‘재생연결로부터 시작하여… (중략) … 전개된다’라고 설해졌다. 이것은 현재라는 시간의 구분에 따라 설법이 전개됨을 보여준다. 취함과 버림으로 구분되는 업생상속(kammajasantāna)을 하나로 취하여 그것에 기초해 발생과 소멸을 설할 때, 업에서 생기지 않은 유익한 법 등에 대해서는 어떠한가라는 반론에 대해, 그것들도 여기서 그것에 의지하고 있음을 보이면서 ‘그곳에서… (중략) … 보여졌다’라고 말씀하셨다. ‘그것에 의해서’란 업생상속에 의해서이다. ‘그러므로’란 한 업으로 생성된 과보의 상속을 하나로 취했기 때문이다. ‘그것의’란 업생상속의 의미이다. 다섯 정거천에서 각각 ‘한 범주에 두 번째 태어남은 없다’라고 위에서 언급한 팔리 본문을 통해 이해되듯이, ‘정거천의(suddhāvāsānaṃ)’라는 차별 없는 표현 때문에 모든 정거천에서 그것이 없다고 왜 이해되지 않는가라는 반론을 제기하고 스스로 해결하기 위해 ‘어째서인가(kasmā panā)’ 등을 말씀하셨다. 거기서 정거천들 중 아래 범주에서 인(indriya)의 성숙이 없을 때 위 범주에 태어나는 것을 막을 수 없으니, 상류반(uddhaṃsota)이라는 말씀 때문이다. 갈애의 흐름과 윤회의 흐름을 위로 거슬러 올라가기 때문에 상류반이라 한다. 그래서 ‘상류반이라는 팔리 본문이 존재하기 때문’이라고 말씀하셨다. 비교 대조해 보아야 한다는 것은 서로 모순되지 않게 이끌어야 한다는 것이다. 그와 같이 설명되었다.

---

เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนนาติ องฺกิโตกาสภาวิรูปุปฺปาทสนฺนิสฺสเยน นิจฺฉเยน. วิเสสิตา ตถาภาวิรูปภาวิโน. อสญฺญสตฺตาปีติ น เกวลํ ปญฺจโวการา เอว, อถ โข อสญฺญสตฺตาปิ. เต เอว อสญฺญสตฺเต เอว คเหตฺวา ปุริมโกฏฺฐาเสติ อธิปฺปาโย. เตน เย สนฺนิฏฺฐาเนน วชฺชิตาติ เตน ยถาวุตฺตสนฺนิฏฺฐาเนน เย วิรหิตา, เต ตถา น วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. อิทานิ ‘‘เต ตโต’’ติอาทินา ทสฺเสติ. ตโตติ อสญฺญาภวโต. ปจฺฉิมภวิกานนฺติ เอตฺถ ปจฺฉิมภวํ สรูปโต ทสฺเสตุํ ‘‘กึ ปญฺจโวการาที’’ติอาทิ วุตฺตํ. อปจฺฉิมภวิกานมฺปิ อรูปานํ อรูปภเว ยถา รูปกฺขนฺโธ นุปฺปาทิ, เอวํ ตตฺถ ปจฺฉิมภวิกานํ เวทนากฺขนฺโธปีติ อาห ‘‘เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตตฺตา’’ติ. เตนาห ‘‘เตสํ…เป… อาหา’’ติ. ตตฺถ เตสนฺติ ปจฺฉิมภวิกานํ. ตตฺถาติ อรูปภเว. อิตรานุปฺปตฺติภาวญฺจาติ อิตรสฺส เวทนากฺขนฺธสฺส อนุปฺปชฺชนสพฺภาวมฺปิ. สปฺปฏิสนฺธิกานมฺปิ สุทฺธาวาสานํ ขนฺธเภทสฺส ปรินิพฺพานปริยาโย โอฬาริกโทสปฺปหานโต กิเลสูปสมสามญฺเญน วุตฺโตติ เวทิตพฺพํ.

‘이 결론에 의해서’란 규정된 장소에서 생겨날 색의 발생에 기초한 결정에 의해서이다. ‘차별화된’이란 그와 같이 될 성질의 색을 가진 자들이다. ‘무상유정들도’란 오온을 가진 존재들뿐만 아니라 무상유정들도 포함된다는 뜻이다. 그들 무상유정들만을 취하여 앞의 부분(koṭṭhāsa)으로 삼는다는 취지이다. ‘그 결론에서 제외된 자들’이란 위에서 언급한 결론에서 벗어난 자들이며, 그들은 그와 같이 말해서는 안 된다는 뜻이다. 이제 ‘그들은 거기서부터’ 등으로 보여준다. ‘거기서부터’란 무상천(asaññābhavato)으로부터이다. ‘최후신의’라는 말에서 최후신의 구체적인 형태를 보이기 위해 ‘무엇이 오온 등인가’ 등이 설해졌다. 최후신이 아닌 무색계 존재들도 무색계에서 색온이 일어나지 않듯이, 거기서 최후신의 수온도 그러하다는 것을 ‘이 결론에 포함되기 때문’이라고 말씀하셨다. 그래서 ‘그들에게… (중략) … 라고 말씀하셨다.’ 거기서 ‘그들’이란 최후신들을 말한다. ‘거기서’란 무색계이다. ‘다른 것의 불생하는 상태’란 다른 수온이 생겨나지 않는 존재 상태를 말한다. 재생연결이 있는 정거천 사람들에게도 온(khandha)의 무너짐을 반열반의 방식(pariyāya)이라 한 것은, 거친 허물을 버림으로써 번뇌가 가라앉는 공통점 때문이라고 알아야 한다.

---

สพฺเพสญฺหิ เตสนฺติ ตํตํภูมิยํ ฐิตานํ สพฺเพสํ สุทฺธาวาสานํ. ยถา ปนาติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. อนนฺตา โลกธาตุโยติ อิทํ โอกาสสฺส ปริจฺเฉทาภาวํเยว ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. ปุคฺคลวเสน สมานาธารตาย สมานกาลตฺเตน อสมฺภวนฺโต โอกาสวเสน ปน สมฺภวนฺโต สํกิณฺณา วิย โหนฺตีติ อาห ‘‘สํกิณฺณตา โหตี’’ติ.

‘모든 그들에게’란 해당 범주에 머무는 모든 정거천 사람들에게이다. ‘어떻게’ 등으로 이미 언급한 내용을 더 명확하게 하신다. ‘무한한 세계들(lokadhātuyo)’이란 공간(okāsa)의 구분이 없음을 보이기 위해 말씀하신 것이다. 인격(puggala)의 측면에서는 같은 의지처이며 같은 시간대인 것이 불가능하지만, 공간의 측면에서는 가능하기 때문에 뒤섞인 것처럼 된다는 의미로 ‘혼란함(saṃkiṇṇatā)이 있다’라고 말씀하셨다.

---

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발생절(Pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

3. 변지절(Pariññāvāra)에 대한 설명

---

๒๐๖-๒๐๘. ตสฺสาปีติ ปุคฺคโลกาสวารสฺสปิ. โอกาเส ปุคฺคลสฺเสวาติ ยถาคหิเต โอกาเส โย ปุคฺคโล, ตสฺเสว โอกาสวิสิฏฺฐปุคฺคลสฺเสวาติ [Pg.178] อตฺโถ. ยถา ปน ปุคฺคลวาเร ลพฺภมาเน ปุคฺคโลกาสวาโรปิ ลพฺภติ, เอวํ โอกาสวาโรปิ ลพฺเภยฺยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘โอกาสวาโรปิ จา’’ติ. ตสฺมาติ ยสฺมา วุจฺจมาโนปิ โอกาโส ปุคฺคลสฺส วิเสสภาเวเนว วุจฺเจยฺย, น วิสุํ, ตสฺมา.

206-208. ‘그것의 또한’이란 인격공간절(puggalokāsavāra)의 경우도 마찬가지이다. ‘공간에서 인격의’란 취해진 공간에 있는 그 인격을 말하며, 공간으로 특정된 인격을 의미한다. 인격절(puggalavāra)이 성립될 때 인격공간절도 성립되듯이, 공간절(okāsavāra)도 성립되어야 하지 않느냐는 반론을 염두에 두고 ‘공간절 또한’이라고 말씀하셨다. ‘그러므로’란 설해지는 공간도 인격의 특수성으로서만 설해질 뿐 따로 설해되지 않기 때문이다.

---

อญฺญถาติ ปวตฺติวาเร วิย อาทานนิกฺเขปปริจฺฉินฺนํ กมฺมชสนฺตานํ เอกตฺเตน คเหตฺวา ตสฺส อุปฺปาทนิโรธวเสน ปริญฺญาวจเน. ‘‘โย รูปกฺขนฺธํ ปริชานาตี’’ติ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตตฺถาภาวทสฺสนมุเขน อิตรสฺสปิ อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘รุปกฺขนฺธปริชานนสฺส อภาวา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ จ กตํ, ตสฺมา ปวตฺเต จิตฺตกฺขณวเสเนเวตฺถ ตโย อทฺโธ ลพฺภนฺตีติ อตฺโถ. ‘‘อคฺคมคฺคสมงฺคิญฺจ อรหนฺตญฺจา’’ติ ทฺวินฺนํ ปทานํ ‘‘รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิตฺถา’’ติ ทฺวีหิ ปเทหิ ยถากฺกมํ สมฺพนฺโธ. ‘‘ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา’’ติ ปน ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. อคฺคมคฺค…เป… นตฺถีติ อิมินา อรหตฺตมคฺคญาณสฺเสว ปริญฺญามตฺถกปฺปตฺติยา ปริญฺญากิจฺจํ สาติสยํ, ตทภาวา น อิตเรสนฺติ ทสฺเสติ. ยโต ตสฺเสว วชิรูปมตา วุตฺตา, เสสานญฺจ วิชฺชูปมตา. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน วจเนน. ตทวเสสสพฺพปุคฺคเลติ ตโต อคฺคมคฺคสมงฺคิโต อวเสสสพฺพปุคฺคเล. อิมํ ปน ยถาวุตฺตโทสํ ปริหรนฺตา ‘‘ปุถุชฺชนาทโย สนฺธายา’’ติ วทนฺติ.

‘그렇지 않으면’이란 발생절에서처럼 취함과 버림으로 구분된 업생상속을 하나로 취하여 그것의 발생과 소멸의 관점에서 변지(pariññā)를 설하는 경우이다. ‘누가 색온을 철저히 아는가’라는 결론 구절에 포함된 의미가 없음을 보여줌으로써 다른 것의 부재도 보이기 위해 ‘색온을 철저히 아는 일의 부재 때문에’라고 설해졌다. ‘그러하다(āmantā)’라고 하였으므로, 발생하는 심찰나(cittakkhaṇa)의 관점에서 여기서 세 시기(addhū)를 얻게 된다는 뜻이다. ‘제일도(최상의 도)를 갖춘 자와 아라한’이라는 두 구절은 ‘색온을 철저히 알지 못하고 수온을 철저히 알지 못했다’라는 두 구절과 각각 순서대로 연결된다. ‘제외한 나머지 인격들’은 각각에 적용해야 한다. ‘제일도… (중략) … 없다’라는 것은 아라한과도의 지혜만이 변지의 절정에 도달하기에 변지의 작용이 탁월하며, 그것이 없으므로 다른 이들에게는 없음을 보여준다. 그래서 그것만이 금강유(vajirūpama)라 불리고, 나머지는 번개유(vijjūpama)라 불린다. ‘그것에 의해서’란 그와 같이 언급된 말에 의해서이다. ‘그 나머지 모든 인격에서’란 제일도를 갖춘 자를 제외한 나머지 모든 인격에서이다. 이러한 언급된 오류를 피하면서 ‘범부 등을 염두에 두고’라고 말한다.

---

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

변지절(Pariññāvāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

ขนฺธยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

온쌍권(Khandhayamaka)에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. อายตนยมกํ

3. 처쌍권(Āyatanayamaka)

---

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 시설절(Paṇṇattivāra)

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา

요달절(Uddesavāra)에 대한 설명

---

๑-๙. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อวยวปเทหิ วุตฺโต เอกเทโส สกโล วา สมุทายปทานํ อตฺโถ, สมุทายปเทหิ ปน วุตฺโต เอกนฺเตน อวยวปทานํ อตฺโถ’’ติอาทินา วุตฺเตน นเยน. เอเตน ยถาวุตฺตอตฺถวณฺณนานยทสฺสนตาย สพฺพปณฺณตฺติวาราทีสุ ยถารหํ อตฺโถ เนตพฺโพติ ทสฺเสติ.

1-9. ‘설명된 방식에 의해서’란 ‘부분적인 구절로 설해진 것은 전체 구절의 의미의 일부이거나 전부이며, 전체 구절로 설해진 것은 반드시 부분적인 구절의 의미이다’라는 등으로 설해진 방식에 의해서이다. 이것으로 위에서 언급한 뜻풀이 방식을 보임으로써 모든 시설절 등에서 적절하게 의미를 이끌어내야 함을 보여준다.

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

요달절(Uddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา

상세설명절(Niddesavāra)에 대한 설명

---

๑๐-๑๗. วายนํ [Pg.179] สวิสยํ พฺยาเปตฺวา ปวตฺตนํ, ตยิทํ ยถา คนฺธายตเน ลพฺภติ, เอวํ สีลาทีสุปีติ ปาฬิยํ ‘‘สีลคนฺโธ’’ติอาทิ วุตฺตํ ‘‘สีลาทิเยว คนฺโธ’’ติ กตฺวา. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สีลคนฺโธ…เป… นามานี’’ติ. ยสฺมา ปน สวิสยพฺยาปนํ ตตฺถ ปสฏภาโว ปากฏภาโว วา โหติ, ตสฺมา ‘‘ปสารณฏฺเฐน ปากฏภาวฏฺเฐน วา’’ติ วุตฺตํ. อตฺตโน วตฺถุสฺส สูจนํ วา วายนํ. ‘‘เทวกายา สมาคตา (ที. นิ. ๒.๓๓๒; สํ. นิ. ๑.๓๗), ปณฺณตฺติธมฺมา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๐๘) สมูหปญฺญตฺตีสุปิ กายธมฺมสทฺทา อาคตาติ ‘‘สสภาว’’นฺติ วิเสเสติ. กายวจเนน…เป… นตฺถีติ อิทํ ‘‘น ธมฺโม นายตน’’นฺติ เอตฺถ ธมฺมสทฺทสฺส วินิวตฺตวิเสสสพฺพสภาวธมฺมวาจกตํ สนฺธาย วุตฺตํ, น ธมฺมายตนสงฺขาตธมฺมวิเสสวาจกตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

10-17. ‘방향(vāyana)’이란 자신의 대상(savisaya)을 두루 채워(byāpetvā) 일어나는 것이다. 이것은 마치 향처(gandhāyatana)에서 얻어지는 것과 같으며, 계(sīla) 등에서도 마찬가지이므로 빠알리에서 ‘계의 향기(sīlagandha)’ 등이라 말한 것은 ‘계 자체가 바로 향기이다’라는 의미로 한 것이다. 그래서 주석서에서 ‘계의 향기…등의 이름들’이라고 하였다. 그런데 자신의 대상을 두루 채우는 것은 거기서 확산된 상태이거나 드러난 상태가 되기 때문에, ‘펼쳐진다는 의미(pasāraṇaṭṭhena) 혹은 드러난다는 의미(pākaṭabhāvaṭṭhena)’라고 하였다. 혹은 자신의 토대를 나타내는 것이 방향이다. ‘천신들이 모여들었다(Devakāyā samāgatā)’, ‘시설된 법들(paṇṇattidhammā)’ 등의 구절들에서 집합적 시설(samūhapaññatti)들에 대해서도 ‘까야(kāya)’나 ‘담마(dhamma)’라는 말이 나오기 때문에 ‘고유 성품을 가진 것(sasabhāva)’이라고 차별화한다. ‘신어(身語)로써… 없다’는 것은, ‘법도 아니고 처도 아니다’라는 대목에서 여기의 ‘법(dhamma)’이라는 말이 [일반적인 의미의] 법이라는 단어와 구별되는 모든 고유 성품을 가진 법(sabbasabhāvadhammavācakataṃ)을 의미함을 염두에 두고 설한 것이지, 법처(dhammāyatana)라고 불리는 특수한 법을 의미하는 것이 아님을 알아야 한다.

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

설명절(Niddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 발생절(Pavattivāra)에 대한 설명

---

๑๘-๒๑. เอตสฺมินฺติ ปวตฺติวาเร. ปุจฺฉามตฺตลาเภนาติ โมฆปุจฺฉาภาวมาห. เอเกกนฺติ ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิกํ เอเกกํ. ปญฺจาติ ‘‘ยสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส คนฺธายตนํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทีนิ ปญฺจ. ปุจฺฉามตฺตลาเภน สงฺคหํ อนุชานนฺโต ‘‘วิสฺสชฺชนวเสน หาเปตพฺพานี’’ติ อาห. ‘‘วกฺขติ หี’’ติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ อฏฺฐกถาย สมตฺเถติ.

18-21. ‘이것에서’란 이 발생절에서이다. ‘질문만을 얻음으로써’란 헛된 질문(moghapucchā)임을 말한다. ‘하나하나’란 ‘어떤 사람에게 안처가 일어나면, 그에게 성처가 일어나는가?’라는 식으로 하나씩을 말한다. ‘다섯’이란 ‘어떤 사람에게 성처가 일어나면, 그에게 향처가 일어나는가?’라는 식의 다섯 가지를 말한다. 질문만을 얻는 것으로 포함시키는 것을 허용하면서 ‘해답의 방식에 따라 생략되어야 한다’고 하였다. ‘말할 것이다’라는 등의 구절로 앞에서 말한 의미를 주석서에서 확증하고 있다.

---

สทิสวิสฺสชฺชนนฺติ สามญฺญวจนํ วิเสสนิวิฏฺฐเมว โหตีติ ตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปุคฺคลวารเมว สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ วตฺวา ตสฺสา ปน สทิสวิสฺสชฺชนตาย อพฺยาปิตตฺตา ยตฺถ สทิสํ, ตตฺถาปิ วิสฺสชฺชิตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โอกาสวาเร ปน…เป… วิสฺสชฺชิต’’นฺติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ ทุติยํ. ปุคฺคลวาเรปีติ ยตฺถ สทิสํ วิสฺสชฺชนํ, ตตฺถ ปุคฺคลวาเรปิ วิสฺสชฺชิตํ, ปเคว โอกาสวาเรติ อธิปฺปาโย. วิรตฺตกามกมฺมนิพฺพตฺตสฺสาติ ภาวนาพเลน วิรตฺโต กาโม เอเตนาติ วิรตฺตกามํ, รูปาวจรกมฺมํ, ตโต นิพฺพตฺตสฺส. ปฏิสนฺธิ เอว พีชํ [Pg.180] ปฏิสนฺธิพีชํ, ตสฺส. ‘‘เอวํสภาวตฺตา’’ติ เอเตน เอกนฺตโต กามตณฺหานิทานกมฺมเหตุกานิ ฆานาทีนีติ ทสฺเสติ. คนฺธาทโย จ น สนฺตีติ สพฺเพน สพฺพํ เตสมฺปิ อภาวํ สนฺธาย วทติ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

‘동일한 해답’이라는 일반적인 표현은 특정한 것에 안주하게 마련이므로, 그 특수성을 나타내기 위해 ‘인갈절(puggalavāra)만을 염두에 두고 하신 말씀’이라고 하고, 그 동일한 해답의 상태가 두루 미치지 못하기 때문에 동일한 곳에서는 거기서도 해답을 내놓았음을 보여주기 위해 ‘처소절(okāsavāra)에서는… 해답이 나왔다’고 하였다. 거기서 ‘그것(taṃ)’은 두 번째 질문이다. ‘인갈절에서도’라는 것은 동일한 해답이 있는 곳이라면 인갈절에서도 해답이 나왔는데, 처소절은 말할 것도 없다는 뜻이다. ‘감각적 욕망에서 벗어난 업에서 생긴 자’란 수행의 힘으로 감각적 욕망에서 벗어난 선업인 색계 업으로부터 태어난 자를 말한다. 재생연결 자체가 씨앗인 것이 ‘재생연결의 씨앗’이다. ‘이러한 성품을 가졌기 때문에’라는 이 구절로 비처(ghānāyatana) 등은 전적으로 감각적 욕망에 의한 갈애를 근원으로 하는 업을 원인으로 함을 보여준다. ‘향기 등도 없다’는 것은 모든 면에서 그것들이 없음을 염두에 두고 하는 말이다. 거기서 설명되어야 할 것은 이미 앞에서 언급한 바와 같다.

---

‘‘สจฺจ’’นฺติ ยถาวุตฺตวเสน คเหตพฺพํ โจทเกน วุตฺตมตฺถํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ปุน เยนาธิปฺปาเยน ตานิ ยมกานิ สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺรายํ สงฺเขปตฺโถ – ตตฺถ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน ‘‘สจกฺขุกานํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา นเยน ชิวฺหากายายตนยมกานิ ยถา สทิสวิสฺสชฺชนานิ, ตถา อิธ ฆานายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกน ตานิ ชิวฺหากายายตนยมกานิ ‘‘ยสฺส ฆานายตนํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ชิวฺหายตนํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา นเยน สทิสวิสฺสชฺชนานีติ. เอวเมตฺถ อุภเยสํ วิสุํ อญฺญมญฺญํ สทิสวิสฺสชฺชนตาย อิทํ วุตฺตํ, น เอกชฺฌํ อญฺญมญฺญํ สทิสวิสฺสชฺชนตาย. เตนาห ‘‘ตสฺมา ตตฺถ ตตฺเถว สทิสวิสฺสชฺชนตา ปาฬิอนารุฬฺหตาย การณ’’นฺติ. เอวญฺจ สติ จกฺขายตนมูลคฺคหณํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘นิทสฺสนภาเวนา’’ติอาทิ. ตตฺถ นิทสฺสนภาเวนาติ นิทสฺสนภูตานํ อญฺญมญฺญสทิสวิสฺสชฺชนตาสงฺขาเตน นิทสฺสนภาเวเนว, น ปน เตสํ นิทสฺสิตพฺเพหิ สพฺพถา สทิสวิสฺสชฺชนตายาติ อธิปฺปาโย. ‘‘เยภุยฺยตายา’’ติ วุตฺตํ เยภุยฺยตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เตสุ หี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘진실(sacca)’이란 앞에서 말한 방식대로 받아들여야 하며, 반론자가 말한 의미를 수용하고 나서 다시 어떤 의도로 그 쌍권(Yamaka)들이 동일한 해답을 갖는지를 보여주기 위해 ‘그러나 마치…처럼’ 등이 설해졌다. 여기에 그 요약된 의미가 있다. 즉, 거기서 안처(cakkhāyatana)를 근본으로 하는 것들 중에서 비처(ghānāyatana) 쌍권에서 ‘안처는 있고 비처는 없는 태어나는 자들에게는’ 등의 방식으로 설처(jivhā)·신처(kāya) 쌍권들이 동일한 해답을 갖는 것처럼, 여기서 비처를 근본으로 하는 것들 중에서 비처 쌍권에 의해 설처·신처 쌍권들이 ‘누구에게 비처가 일어나면, 그에게 설처가 일어나는가? 그렇다’는 등의 방식으로 동일한 해답을 갖는다는 것이다. 이처럼 여기서 양측이 각기 서로 동일한 해답을 갖는다는 것을 말한 것이지, 한꺼번에 서로 동일한 해답을 갖는다는 뜻이 아니다. 그래서 ‘그러므로 거기 거기서 동일한 해답을 갖는다는 사실이 빠알리에 수록되지 않은 원인이다’라고 하였다. 그렇다면 안처를 근본으로 잡는 것은 무슨 용도인가 하여 ‘예시로서(nidassanabhāvena)’ 등을 설하였다. 거기서 ‘예시로서’란 예시가 되는 상호 간의 동일한 해답을 갖는다는 성질을 의미하는 것일 뿐, 예시된 것들과 모든 면에서 동일한 해답을 갖는다는 뜻은 아니라는 의도이다. ‘대부분(yebhuyyatā)’이라고 한 것은 그 다수임을 보여주기 위해 ‘그들 중에서’ 등을 설한 것이다.

---

เอวนฺติ อิมินา ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน ยถาวุตฺตวจนสฺเสว วิสฺสชฺชนภาวานุชานนํ กตฺตพฺพนฺติ อิมมตฺถํ อากฑฺฒติ. สาติ ทุติยปุจฺฉา. ฆานายตนยมเกนาติ จกฺขายตนมูลเกสุ ฆานายตนยมเกเนว. ตํเสสานีติ เตน ฆานายตนมูลกกายายตนยมเกน สทฺธึ เสสานิ. สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา อนารุฬฺหานีติ เอตฺถ ‘‘อนารุฬฺหานี’’ติ เอตฺตกเมว ตถา-สทฺเทน อนุกฑฺฒียติ, น ‘‘สทิสวิสฺสชฺชนตฺตา’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถาติ…เป… สมญฺเญนา’’ติ วตฺวา อิทานิ ‘‘การณสามญฺเญนา’’ติ วุตฺตสฺส สทิสวิสฺสชฺชนตฺตสฺส ตตฺถ อภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ฆานชิวฺหากายายตนานํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.181] อคพฺภเสยฺยเกสุ ปวตฺตมานานนฺติ เอตฺถาปิ ‘‘สหจาริตายา’’ติ ปทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ, ตถา ‘‘คพฺภเสยฺยเกสุ จ ปวตฺตมานาน’’นฺติ. อิตรานิ ฆานายตนมูลกานิ ชิวฺหากายายตนยมกานิ ทฺเว น วิสฺสชฺชียนฺติ, ฆานายตนมูลเกสุ จ ยมเกสุ วิสฺสชฺชิเตสุ อิตรทฺวยมูลกานิ ชิวฺหากายายตนมูลกานิ น วิสฺสชฺชียนฺติ อวิเสสตฺตา อปฺปวิเสสตฺตา จาติ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ กายายตนยมเก ทุติยปุจฺฉาวเสน อปฺปวิเสโส, อิตรวเสน อวิเสโส เวทิตพฺโพ. รูปายตนมนายตเนหิ สทฺธินฺติ อิทํ รูปายตนมูลกมนายตนวเสน วุตฺตนฺติ อาห ‘‘รูปายตน…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. เตเนวาห ‘‘รูปายตนมูลเกสุ หี’’ติอาทิ. ยมกานนฺติ รูปายตนมูลกคนฺธรสโผฏฺฐพฺพายตนยมกานํ. ทุติยปุจฺฉานนฺติ ยถาวุตฺตยมกานํเยว ทุติยปุจฺฉานํ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘สรูปกานํ อจิตฺตกาน’’นฺติอาทินา วุตฺเตน นเยน. อาทิปุจฺฉานนฺติ เตสํเยว ยมกานํ ปฐมปุจฺฉานํ.

‘이와 같이’라는 이것으로 ‘그렇다’는 응답의 답변을 통해 앞에서 말한 문장 그대로를 답변으로 인정해야 한다는 이 의미를 끌어온다. ‘그것(sā)’은 두 번째 질문이다. ‘비처 쌍권으로써’란 안처를 근본으로 하는 것들 중 비처 쌍권만으로써를 말한다. ‘그 나머지 것들(taṃsesāni)’이란 그 비처를 근본으로 하는 신처 쌍권과 함께 남은 것들이다. ‘동일한 해답을 갖기 때문에 수록되지 않은 것들(sadisavissajjanattā anāruḷhānī)’에서 ‘수록되지 않은 것들’이라는 이만큼만이 ‘그와 같이(tathā)’라는 단어에 의해 끌려오는 것이지, ‘동일한 해답을 갖기 때문에’가 아님을 보여주기 위해 ‘그와 같이… 일반적인 성질로써’라고 말하고 나서, 이제 ‘원인의 일반성으로써’라고 말해진 ‘동일한 해답을 가짐’이 거기에는 없음을 보여주기 위해 ‘그러나 비처·설처·신처의 경우’ 등이 설해졌다. 거기서 ‘화생자(agabbhaseyyaka)들에게 일어나는 것들의’라는 대목에서도 ‘동반함(sahacāritā)’이라는 단어를 가져와서 연결해야 하며, ‘태생자(gabbhaseyyaka)들에게 일어나는 것들의’ 경우에도 마찬가지이다. 비처를 근본으로 하는 다른 두 가지인 설처·신처 쌍권은 답변되지 않으며, 비처를 근본으로 하는 쌍권들이 답변될 때 다른 두 가지(설처·신처)를 근본으로 하는 설처·신처 쌍권들은 차이가 없거나 혹은 차이가 거의 없기 때문에 답변되지 않는다고 연결해야 한다. 거기서 신처 쌍권에서는 두 번째 질문의 관점에서 차이가 거의 없는 것으로, 다른 관점에서는 차이가 없는 것으로 이해해야 한다. ‘색처와 의처와 함께’라는 이것은 색처를 근본으로 하여 의처의 관점에서 말해진 것이기에 ‘색처… 의도이다’라고 하였다. 그래서 ‘색처를 근본으로 하는 것들 중에서’ 등을 설하였다. ‘쌍권들’이란 색처를 근본으로 하는 향처·미처·촉처 쌍권들을 말한다. ‘두 번째 질문들’이란 앞에서 말한 쌍권들의 바로 그 두 번째 질문들을 말한다. ‘말한 방식대로’란 ‘색은 있고 마음은 없는 자들에게’ 등의 방식으로 설해진 것을 말한다. ‘첫 번째 질문들’이란 바로 그 쌍권들의 첫 번째 질문들을 말한다.

---

เหฏฺฐิเมหีติ อิทํ อวิเสสวจนมฺปิ เยสุ สทิสวิสฺสชฺชนตา สมฺภวติ, ตทเปกฺขนฺติ อาห ‘‘คนฺธรส…เป… อตฺโถ’’ติ. อุทฺทิฏฺฐธมฺเมสุ อุทฺเทสานุรูปํ ลพฺภมานวิเสสกถนํ วิสฺสชฺชนํ, โย ตตฺถ น สพฺเพน สพฺพํ อุทฺเทสานุรูปคุเณน อุปลพฺภติ, ตสฺส อกถนมฺปิ อตฺถโต วิสฺสชฺชนเมว นาม โหตีติ อาห ‘‘อวิสฺสชฺชเนเนว อลพฺภมานตาทสฺสเนน วิสฺสชฺชิตานิ นาม โหนฺตี’’ติ.

‘아래의 것들로’라는 이 말은 비록 구별이 없는 말일지라도, 유사한 해답이 가능한 것들에 대해서 그것을 기대하여 ‘냄새, 맛... 등등이 목적이다’라고 하였다. 열거된 법들 중에서 열거에 상응하게 얻어지는 특별한 설명을 해답이라고 하는데, 거기서 모든 면에서 열거에 상응하는 성질로 얻어지지 않는 것에 대해서는 설명하지 않는 것 또한 의미상으로는 해답일 뿐이다. 그래서 ‘설명하지 않음으로써 얻어질 수 없음을 보여줌으로써 해답이 된 것이다’라고 하였다.

---

จกฺขุวิกลโสตวิกลา วิย จกฺขุโสตวิกโลปิ ลพฺภตีติ โส ปน อฏฺฐกถายํ ปิ-สทฺเทน สงฺคหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชจฺจนฺธมฺปิ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ปริปุณฺณายตนเมว โอปปาติกํ สนฺธาย วุตฺตนฺติ เอตฺถ อฏฺฐานปฺปยุตฺโต เอว-สทฺโทติ ตสฺส ฐานํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วุตฺตเมวาติ อตฺโถ’’ติ วตฺวา เตน ปริปุณฺณายตนสฺส ตตฺถ อนิยตตฺตา อปริปุณฺณายตนสฺสปิ สงฺคโห สิทฺโธติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตน ชจฺจนฺธพธิรมฺปิ สนฺธาย วุตฺตตา น นิวาริตา โหตี’’ติ อาห.

눈에 결함이 있는 자나 귀에 결함이 있는 자처럼 눈과 귀 모두에 결함이 있는 자도 얻어지는데, 그는 주석서에서 ‘~도(pi)’라는 단어에 의해 포함됨을 나타내면서 ‘태생적 맹인도... 등등으로 알아야 한다’라고 하였다. ‘완전한 감각 장소를 가진 화생자만을 대상으로 말한 것이다’라는 구절에서 ‘오직(eva)’이라는 단어는 부적절한 곳에 쓰인 것이므로, 그것의 위치를 나타내면서 ‘말한 바와 같다는 뜻이다’라고 말한 뒤, 그에 의해 거기서 완전한 감각 장소를 가진 자가 확정되지 않았으므로 불완전한 감각 장소를 가진 자도 포함됨이 성립함을 나타내며 ‘그에 의해 태생적 맹인이나 귀머거리를 대상으로 말한 것이 배제되지 않는다’라고 하였다.

---

๒๒-๒๕๔. ตสฺมึ ปุคฺคลสฺส อนามฏฺฐตฺตาติ กสฺมา วุตฺตํ, ยาวตา ‘‘รูปีพฺรหฺมโลกํ ปุจฺฉตี’’ติ อิมินาปิ โอกาโสเยว อามฏฺโฐติ. ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญาย การณวิภาวนาธิปฺปาเยเนว ‘‘กสฺมา ปฏิญฺญาต’’นฺติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปตฺวา ตํ การณํ ทสฺเสตุกาโม ‘‘นนู’’ติอาทิมาห[Pg.182]. คพฺภเสยฺยกภาวํ คนฺตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสตีติ ปจฺฉิมภวิกํ สนฺธายาห. ตทวตฺถสฺสาติ ปจฺฉิมภวาวตฺถสฺส. ภวิสฺสนฺตสฺสาติ ภาวิโน. ปฏิญฺญาตพฺพตฺตาติ ‘‘อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปฏิญฺญาตพฺพตฺตา.

22-254. ‘그 사람에 대해 언급되지 않았기 때문에’라고 왜 말했는가 하면, ‘색계 범천의 세상을 묻는다’는 말에 의해서도 그 처소는 이미 언급되었기 때문이다. ‘그러하다(āmantā)’라고 승인한 뒤에 그 원인을 밝히려는 의도로 ‘왜 승인했는가’라는 질문을 일으켜 그 원인을 보여주고자 ‘~이 아닌가’ 등을 말하였다. ‘모태에 들어가는 상태가 되어 반열반할 것이다’라는 것은 마지막 존재(최후신)인 자를 대상으로 말한 것이다. ‘그 상태의 것’이란 마지막 존재의 상태를 말한다. ‘생길 것’이란 미래의 것을 말한다. ‘승인되었기 때문’이란 ‘태어날 것이다’라고 승인되었기 때문이다.

---

อถ กสฺมาติ เอตฺถายํ สงฺเขปตฺโถ – ยทิ ‘‘ยสฺส รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉายํ วุตฺเตน วิธินา ปฏิญฺญาตพฺพํ, อถ กสฺมา อถ เกน การเณน ปฏิโลเม ‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิญฺญาตํ, นนุ อิทํ อญฺญมญฺญํ วิรุทฺธนฺติ? นนูติอาทินาปิ โจทโก ตเมว วิโรธํ วิภาเวติ. โน จ นุปฺปชฺชิสฺสติ อุปฺปชฺชิสฺสติ เอวาติ อตฺโถ. ‘‘ตสฺมึ ภเว’’ติอาทิ ตสฺส ปริหาโร. ตตฺถ ตสฺมึ ภเวติ ยสฺมึ ภเว ‘‘รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ วุตฺตํ ปวตฺตมานตฺตา, ตสฺมึ ภเว. อนาคตภาเวน อวจนโตติ ภาวีภาเวน อวตฺตพฺพโต อารทฺธุปฺปาทภาเวน ปวตฺตมานตฺตาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘ภวนฺตเร หี’’ติอาทิ. น ปน วุจฺจตีติ สมฺพนฺโธ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ปาฐนฺตเรน ยถาวุตฺตมตฺถํ สมตฺเถติ.

‘그런데 어째서인가’라는 여기서의 요약된 의미는 이렇다. 만약 ‘누구에게 색처가 생길 것이라면, 그에게 안처가 생길 것인가?’라는 질문에서 설해진 방식대로 승인되어야 한다면, 그런데 어째서, 무슨 이유로 역순인 ‘혹은 누구에게 색처가 생기지 않을 것이라면, 그에게 안처가 생기지 않을 것인가?’라는 질문에 대해 ‘그러하다’라고 승인했는가? 이것은 서로 모순되는 것이 아닌가? ‘~이 아닌가’ 등으로 추궁하는 자도 바로 그 모순을 밝힌다. ‘아니오, 생기지 않는 것이 아니라 생길 뿐이다’라는 뜻이다. ‘그 존재에서’ 등은 그것에 대한 답변이다. 거기서 ‘그 존재에서’란 ‘색처가 생기지 않을 것이다’라고 말해진, 현재 진행 중인 그 존재를 말한다. ‘미래의 상태로 말하지 않았기 때문’이란 미래의 존재로 말할 수 없기 때문에, 발생이 시작된 상태로 진행되고 있기 때문이라는 의도이다. 그래서 ‘다른 생에서는’ 등을 말하였다. ‘그러나 말해지지 않는다’라고 연결된다. ‘이와 같이 하여’ 등은 다른 이본(異本)으로 앞서 말한 의미를 확증한다.

---

ยสฺมึ อตฺตภาเว เยหิ อายตเนหิ ภวิตพฺพํ, ตํตํอายตนนิพฺพตฺตกกมฺเมน อวสฺสํภาวีอายตนสฺส สตฺตสฺส, สนฺตานสฺส วา, ‘‘ยสฺส วา ปน รูปายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา, ยสฺส วา ปน รูปายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ จ เอวํ ปวตฺตํ ปุจฺฉาทฺวยวิสฺสชฺชนํ อายตนปฏิลาภสฺส ชาติภาวโต สุฏฺฐุ อุปปนฺนํ ภวติ. ปจฺฉิมภวิกาทโยติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน อรูเป อุปฺปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายนกา สงฺคยฺหนฺติ. อิทมฺปิ วิสฺสชฺชนํ. อภินนฺทิตพฺพตฺตาติ ‘‘อามนฺตา’’ติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพตฺตา.

어떤 존재에서 어떤 감각 장소들이 있어야 한다면, 각각의 감각 장소를 생겨나게 하는 업에 의해 감각 장소가 반드시 있게 될 중생이나 상속에 대해, ‘혹은 누구에게 색처가 생길 것이라면, 그에게 안처가 생길 것인가? 그러하다. 혹은 누구에게 색처가 생기지 않을 것이라면, 그에게 안처가 생기지 않을 것인가? 그러하다’라고 이와 같이 진행된 두 질문에 대한 해답은 감각 장소를 얻는 것이 태어나는 일이기 때문에 매우 잘 성립된다. ‘마지막 존재인 자 등’에서 ‘등’이라는 단어에는 무색계에 태어나서 반열반할 자들이 포함된다. 이것 또한 해답이다. ‘환영해야 하기 때문’이란 ‘그러하다’라고 수용해야 하기 때문이다.

---

ยํ ปน อฆานกานํ กามาวจรํ อุปปชฺชนฺตานนฺติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยสฺส วิปาโก ฆานายตนุปฺปตฺติโต ปุเรตรเมว อุปจฺฉิชฺชิสฺสติ, ตํ ฆานายตนานิพฺพตฺตกกมฺมนฺติ วุตฺตํ. กถํ ปนีทิสํ กมฺมํ อตฺถีติ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ยสฺส ยตฺถา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ คพฺภเสยฺยโก เอว อิธ อฆานโกติ อธิปฺเปโตติ กถมิทํ วิญฺญายตีติ โจทนาย ‘‘น หี’’ติอาทึ วตฺวา ตมตฺถํ สาเธตุํ ‘‘ธมฺมหทยวิภงฺเค’’ติอาทิ วุตฺตํ. อวจนตฺตมฺปิ หิ ยถาธมฺมสาสเน อภิธมฺเม ปฏิกฺเขโปเยวาติ[Pg.183]. อิธาติ อิมสฺมึ อายตนยมเก. ยถาทสฺสิตาสูติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส จกฺขายตนํ นุปฺปชฺชติ, ยสฺส ยตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌติ, ตสฺส ตตฺถ รูปายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ ทสฺสิตปฺปการาสุ ปุจฺฉาสุ. อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ อถ กสฺมา น วิญฺญายตีติ โยชนา. เอตาสุ ปุจฺฉาสุ กสฺมา ปฏิวจเนน วิสฺสชฺชนํ น กตนฺติ อธิปฺปาโย. สนฺนิฏฺฐาเนน คหิตตฺถสฺสาติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสตายตนํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ยสฺส ยตฺถ ฆานายตนํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ เอวมาทิเกน สนฺนิฏฺฐานปเทน คหิตสฺส อตฺถสฺส. เอกเทเส สํสยตฺถสฺส สมฺภเวนาติ เอกเทเส สํสยิตพฺพสฺส อตฺถสฺส สมฺภเวน สนฺนิฏฺฐานตฺถปฏิโยคภูตสํสยตฺถสฺส ปฏิวจนสฺส อกรณโต ‘‘อามนฺตา’’ติ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนสฺส อกตฺตพฺพโต อตฺถสฺส อภินฺทิตฺวา เอกชฺฌํ กตฺวา อวตฺตพฺพโต. เตนาห ‘‘ภินฺทิตพฺเพหิ น ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ โหตี’’ติ.

‘그런데 코가 없는 자들이 욕계에 태어날 때’라고 말해진 것과 연결된다. 코의 감각 장소가 생기기보다 훨씬 이전에 과보가 끊어질 자를 일컬어 ‘코의 감각 장소를 생겨나게 하지 않는 업을 가진 자’라고 한다. 그런데 어떻게 이와 같은 업이 있다고 알 수 있는가? 이에 대해 ‘누구에게 어디서’ 등을 말하였다. 이와 같이 여기서도 모태에서 생겨나는 자만이 코가 없는 자로 의도되었는데, 이것을 어떻게 아는가라는 추궁에 대해 ‘그렇지 않다’ 등을 말하고 그 의미를 증명하기 위해 ‘담마하다야 비방가’ 등을 말하였다. 언급하지 않은 것 또한 법의 가르침인 아비담마에서는 거부하는 것이기 때문이다. ‘여기서’란 이 아야따나 야마까(Ayatanayamaka)를 말한다. ‘보여진 바와 같은 것들에서’란 ‘혹은 누구에게 이처가 생기지 않을 것이라면, 그에게 안처가 생기지 않는가? 누구에게 어디서 비처가 소멸하지 않는다면, 그에게 거기서 색처가 소멸하지 않을 것인가?’라고 보여진 방식의 질문들에서이다. ‘그러하다라고 말해졌다’라는 것은 ‘그런데 어째서 알려지지 않는가’라고 연결된다. 이 질문들에서 왜 직접적인 답변으로 해답을 하지 않았는가라는 의도이다. ‘확정된 문구로 파악된 의미’란 ‘혹은 누구에게 이처가 생기지 않을 것이라면, 누구에게 어디서 비처가 소멸하지 않을 것인가’라는 등의 확정된 구절에 의해 파악된 의미이다. ‘일부분에서 의심의 의미가 생길 수 있으므로’란 일부분에서 의심해야 할 의미가 생김으로써 확정된 의미와 반대되는 의심의 의미에 대한 답변을 하지 않음으로 인해, ‘그러하다’라는 답변으로 해답을 하지 않아야 하므로 의미를 깨뜨리지 않고 하나로 묶어서 말할 수 없기 때문이다. 그래서 ‘나누어야 할 것들에 대해서는 직접적인 답변으로 해답이 이루어지지 않는다’라고 하였다.

---

ยทิ สิยาติ ภินฺทิตฺวา วตฺตพฺเพปิ อตฺเถ ยทิ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ สิยา, ปริปุณฺณวิสฺสชฺชนเมว น สิยา อโนกาสภาวโต ภินฺทิตพฺพโต จาติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘ปญฺจโวกาเร ปรินิพฺพนฺตานํ, อรูเป ปจฺฉิมภวิกานํ, เย จ อรูปํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ เตสํ โสตายตนญฺจ นุปฺปชฺชิสฺสติ, จกฺขายตนญฺจ นุปฺปชฺชตี’’ติ จ, ตถา ‘‘รูปาวจเร ปรินิพฺพนฺตานํ, อรูปานํ เตสํ ตตฺถ ฆานายตนญฺจ น นิรุชฺฌติ, รูปายตนญฺจ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ จ ตตฺถ วิภาควเสน ปวตฺโต ปาฐเสโส. อถ กสฺมาติ ยทิ อภินฺทิตพฺเพ ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ, น ภินฺทิตพฺเพ, เอวํ สนฺเต ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติ อิมินา ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน คพฺภเสยฺยกานํ โสมนสฺสปฏิสนฺธิ นตฺถีติ กสฺมา น วิญฺญายติ, ภินฺทิตพฺเพ น ปฏิวจนวิสฺสชฺชนํ โหตีติ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพนฺติ? ตํ น, อญฺญาย ปาฬิยา ตทตฺถสฺส วิญฺญายมานตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กามธาตุยา’’ติอาทิมาห.

‘만약 있다면’이란, 나누어서 말해야 할 의미에 있어서 만약 직접적인 답변(paṭivacanavissajjana)이 있다면, 허용될 여지가 없고 나누어야 할 것이기 때문에 완전한 답변(paripuṇṇavissajjana)은 아닐 것이라는 의미이다. 이와 같이 ‘오온의 존재(pañcavokāra)에서 완전한 열반에 드는 자들, 무색계의 최후의 생을 가진 자들, 무색계에 태어나 열반에 들 자들, 그들 중 죽어가는 자들에게는 이근(耳根)이 생겨나지 않을 것이며, 안근(眼根)도 생겨나지 않는다’라고 하며, 또한 ‘색계에서 완전한 열반에 드는 자들, 무색계 존재들, 그들에게 거기서 비근(鼻根)이 소멸하지 않으며, 색근(色根)도 소멸하지 않을 것이다’라고 하여, 거기서 분류의 방식으로 설해진 나머지 경문이 있다. 그런데 왜 만약 나누지 말아야 할 것에 직접적인 답변을 하고, 나누어야 할 것에는 하지 않는다면, 이와 같이 ‘또는 어떤 이에게 희근(喜根)이 일어나는가, 그에게 안근(眼根)이 일어나는가? 그렇다’라는 이 직접적인 답변에 의해 태생(胎生)인 자들에게 희(喜)의 재생연결이 없다는 것을 왜 알지 못하며, 나누어야 할 것에는 직접적인 답변이 없다는 것을 받아들여야 하는가? 그것은 아니다. 다른 성전(pāḷi)에 의해 그 의미가 알려지기 때문임을 보이면서 ‘욕계에서’ 등이라고 말하였다.

---

‘‘ยํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌติ, ตํ จิตฺตํ นิรุชฺฌิสฺสติ, นุปฺปชฺชิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ ตสฺเสว จิตฺตสฺส นิโรโธ อนาคตภาเวน ตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ยถา วุตฺโต, เอวํ ตสฺเสว กมฺมชสนฺตานสฺส นิโรโธ ตสฺส อุปฺปาเท อนาคตภาเวน วตฺตพฺโพ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘เอกจิตฺตสฺส นาม อุปฺปาทกฺขเณ นิโรโธ อนาคตภาเวน วุจฺจติ, กิมงฺคํ ปน เอกสนฺตานสฺสา’’ติ[Pg.184]. สพฺพตฺถ สพฺพสฺมึ อนาคตวาเร. อุปปชฺชนฺตานํ เอว วเสน โส นิโรโธ ตถา อนาคตภาเวน วุตฺโต, กสฺมา ปเนตฺถ นิโรโธ อุปปนฺนานํ วเสน น วุตฺโตติ อาห ‘‘อุปฺปนฺนานํ ปนา’’ติอาทิ. ตสฺเสว ยถาปวตฺตสฺส กมฺมชสนฺตานสฺส เอว. ตสฺมาติ ยสฺมา อุปฺปาทกฺขณโต อุทฺธํ นิโรโธ อารทฺโธ นาม โหติ, ตสฺมา. เภเท สติปิ กาลเภทามสนสฺส การเณ สติปิ. อนาคตกาลามสนวเสเนว นิโรธสฺเสว วเสน วิสฺสชฺชนทฺวยํ อุปปนฺนเมว ยุตฺตเมว โหตีติ. อญฺเญสํ วเสน นิโรธสฺเสว วตฺตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ‘‘อรหต’’นฺติ วุตฺตํ.

‘어떤 마음이 일어나고 소멸하지 않는다면, 그 마음은 소멸할 것이며 생겨나지 않을 것인가? 그렇다’라는 것은 그 마음의 소멸이 미래의 상태로서 그것의 일어나는 순간(uppādakkhaṇa)에 이미 말해진 것과 같이, 이와 같이 그 업에서 생긴 상속(kammajasantāna)의 소멸도 그것의 일어남에 있어 미래의 상태로서 말해져야 한다. 이것으로 ‘한 마음의 일어나는 순간에 소멸이 미래의 상태로서 말해지는데, 하물며 하나의 상속(santāna)에 있어서는 어떠하겠는가’라는 것을 보여준다. 모든 곳, 즉 모든 미래의 절(anāgatavāra)에 있어서 그러하다. 태어나는 자들(upapajjantānaṃ)에 의해서만 그 소멸이 그와 같이 미래의 상태로서 설해졌는데, 왜 여기서 소멸이 태어난 자들(upapannānaṃ)에 의해서는 설해지지 않았는가 하면 ‘태어난 자들에게는’ 등이라고 말한 것이다. 바로 그와 같이 진행되는 업에서 생긴 상속에 대해서만 그러하다. 그러므로, 즉 일어나는 순간 이후부터 소멸이 시작되었다고 일컬어지기 때문이다. 차이가 있더라도, 시간의 차이를 고려할 원인이 있더라도 그러하다. 미래 시간의 고려에 의해서만, 소멸에 의해서만 두 가지 답변이 타당하고 적절하게 된다. 다른 이들에 의해서는 소멸을 말할 수 없기 때문에 ‘아라한’이라고 말하였다.

---

ยทิ อุปปตฺติอนนฺตรํ นิโรโธ อารทฺโธ นาม โหติ, อถ กสฺมา จุติยา นิโรธวจนนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตนฺนิฏฺฐานภาวโต ปน จุติยา นิโรธวจน’’นฺติ. ตนฺนิฏฺฐานภาวโตติ ตสฺส สนฺตานสฺส นิฏฺฐานภาวโต. ปวตฺเตติอาทิ วุตฺตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณํ. ตตฺถ ตสฺสาติ สนฺตานสฺส. วกฺขตีติอาทิปิ ปวตฺเต นิโรธํ อนาทิยิตฺวา จุตินิโรธสฺเสว คหิตตาย การณวจนํ. เตนาติ เตน ยถาวุตฺเตน ปาฐนฺตรวจเนน. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ‘‘ยสฺส จกฺขายตนํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติอาทิเก อายตนยมเก. ยทิ ปวตฺเต นิรุทฺธสฺสปิ จุติยา เอว นิโรโธ อิจฺฉิโต, ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทิ กถนฺติ อาห ‘‘สจกฺขุกานนฺติอาทีสุ จ ปฏิลทฺธจกฺขุกานนฺติอาทินา อตฺโถ วิญฺญายตี’’ติ. เตติ อรูเป ปจฺฉิมภวิกา. อจกฺขุกวจนญฺจ สาวเสสนฺติ โยชนา.

만약 태어난 직후에 소멸이 시작되었다고 한다면, 그런데 왜 죽음(cuti)에서 소멸을 말하는가라는 반론을 고려하여 ‘그것의 종결인 상태이기 때문에 죽음에서 소멸을 말한 것이다’라고 하였다. ‘그것의 종결인 상태’란 그 상속의 종결인 상태를 의미한다. ‘진행된다’ 등은 말한 바의 의미를 분명히 하는 것이다. 거기서 ‘그것의’란 상속의 의미이다. ‘말할 것이다’ 등도 진행 중에 소멸을 취하지 않고 죽음의 소멸만을 취한 것에 대한 이유를 말한 것이다. ‘그것으로’란 앞에서 말한 다른 독법(pāṭhantara)의 말에 의해서이다. ‘여기서’란 이 ‘누구에게 안처(眼處)가 소멸할 것인가’ 등의 처쌍론(Āyatanayamaka)에서이다. 만약 진행 중에 소멸하는 것도 죽음의 소멸로서만 의도되었다면, ‘안근을 가진 자들’ 등은 어떠한가라고 하여 ‘안근을 가진 자들 등의 문구에서 안근을 얻은 자들 등의 의미로 이해된다’라고 하였다. ‘그들’이란 무색계의 최후의 생을 가진 자들이다. ‘안근이 없는 자’라는 말은 나머지가 있다는 결합(yojanā)이다.

---

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

진행의 절(Pavattivāra)에 대한 주석이 끝났다.

---

อายตนยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

처쌍론(Āyatanayamaka)에 대한 주석이 끝났다.

---

๔. ธาตุยมกํ

4. 계쌍론(Dhātuyamaka)

---

๑-๑๙. สทฺทธาตุสมฺพนฺธานนฺติ อิทํ ยานิ จกฺขุธาตาทิมูลเกสุ สทฺทยมกานิ, สพฺพานิ จ สทฺทธาตุมูลกานิ, ตานิ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ ตานิ จกฺขุวิญฺญาณธาตาทิสมฺพนฺธานิ วิย จุติปฏิสนฺธิวเสน ลพฺภนฺติ, เอเตเนว อายตนยมเกปิ ปวตฺติวาเร สทฺทธาตุสมฺพนฺธานํ ยมกานํ อลพฺภมานตา จ เวทิตพฺพา.

1-19. ‘성계(聲界)와 관련된 것들’이란 안계(眼界) 등을 근본으로 하는 소리의 쌍(saddayamaka)들과 모든 성계를 근본으로 하는 것들을 가리켜 말한 것이다. 그것들은 안비식계(眼鼻識界) 등과 관련된 것처럼 죽음과 재생연결의 방식으로 얻어지지 않기 때문이다. 이것에 의해 처쌍론(Āyatanayamaka)의 진행의 절에서도 성계와 관련된 쌍들이 얻어지지 않음을 알아야 한다.

---

ธาตุยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

계쌍론(Dhātuyamaka)에 대한 주석이 끝났다.

---

๕. สจฺจยมกํ

5. 제쌍론(Saccayamaka)

---

๑. ปณฺณตฺติวารวณฺณนา

1. 개념의 절(Paṇṇattivāra)에 대한 주석

---

๑๐-๒๖. โสติ [Pg.185] ทุกฺขสทฺโท. อญฺญตฺถาติ สงฺขารทุกฺขวิปริณามทุกฺขทุกฺขาธิฏฺฐาเนสุ. อญฺญนิรเปกฺโขติ สงฺขาราทิปทนฺตรานเปกฺโข. เตนาติ อญฺญนิรเปกฺขทุกฺขปทคฺคหณโต. ตสฺมึ ทุกฺขทุกฺเข วิสยภูเต. เอส ทุกฺขสทฺโท ‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ เอตฺถ ปฐโม ทุกฺขสทฺโท. ตญฺจ ทุกฺขทุกฺขํ. ‘‘ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจ’’นฺติ เอตฺถ ทุกฺขเมว ทุกฺขสจฺจนฺติ นยิทํ อวธารณํ อิจฺฉิตพฺพํ, ทุกฺขํ ทุกฺขสจฺจเมวาติ ปน อิจฺฉิตพฺพนฺติ อาห ‘‘เอกนฺเตน ทุกฺขสจฺจเมวา’’ติ. สจฺจวิภงฺเค วุตฺเตสุ สมุทเยสุ โกจิ ผลธมฺเมสุ นตฺถีติ สจฺจวิภงฺเค ปญฺจธา วุตฺเตสุ สมุทเยสุ เอโกปิ ผลสภาเวสุ นตฺถิ, ผลสภาโว นตฺถีติ อตฺโถ. ‘‘ผลธมฺโม นตฺถี’’ติ จ ปาโฐ. มคฺคสทฺโท จ ผลงฺเคสูติ สามญฺญผลงฺเคสุ สมฺมาทิฏฺฐิอาทีสุ ‘‘มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติอาทินา (วิภ. ๔๙๒, ๔๙๕) อาคโต มคฺคสทฺโท มคฺคผลตฺตา ปวตฺตติ การณูปจาเรนาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น มคฺคกิจฺจสพฺภาวา’’ติอาทิ. ตสฺมาติ ยสฺมา สจฺจเทสนาย ปภวาทิสภาวา เอว ธมฺมา สมุทยาทิปริยาเยน วุตฺตา, น อปฺปภวาทิสภาวา, ตสฺมา. เอตฺถ จ เตภูมกธมฺมานํ ยถารหํ ทุกฺขสมุทยสจฺจนฺโตคธตฺตา อสจฺจสภาเว สภาวธมฺเม จ อุทฺธรนฺโต ผลธมฺเม เอว อุทฺธริ. นนุ จ มคฺคสมฺปยุตฺตาปิ ธมฺมา อสจฺจสภาวาติ เตปิ อุทฺธริตพฺพาติ? น, เตสํ มคฺคคติกตฺตา. ‘‘ผลธมฺเมสู’’ติ เอตฺถ ธมฺมคฺคหเณน วา ผลสมฺปยุตฺตธมฺมานํ วิย เตสมฺปิ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ.

10-26. ‘그것’은 고(苦)라는 단어이다. ‘다른 곳에서’란 행고(行苦), 괴고(壞苦), 고고(苦苦)의 근거들에서이다. ‘다른 것을 기대하지 않음’이란 행(行) 등의 다른 단어들을 기대하지 않는 것이다. ‘그것에 의해’란 다른 것을 기대하지 않는 고(苦)의 단어를 취함에 의해서이다. 그 고고(苦苦)가 대상이 되었을 때, 이 고(苦)라는 단어는 ‘고는 고성제이다(dukkhaṃ dukkhasaccaṃ)’라는 문구에서 첫 번째 고(苦)라는 단어이다. 그리고 그것은 고고(苦苦)이다. ‘고는 고성제이다’라는 문구에서 고만이 고성제라는 한정(avadhāraṇa)을 의도해서는 안 되며, 고는 반드시 고성제일 뿐이라고 의도해야 하므로 ‘결정코 고성제일 뿐이다’라고 하였다. 제분별(Saccavibhaṅga)에서 설해진 집(集, samudaya)들 중에 어떤 것도 과보의 법(phaladhamma)들에는 없다는 것은, 제분별에서 다섯 가지로 설해진 집들 중에 단 하나도 과보의 성질(phalasabhāva)들에는 없으며, 과보의 성질은 아니라는 의미이다. ‘과보의 법이 없다’라는 독법도 있다. ‘도(道, magga)’라는 단어가 과보의 구성 요소들(phalaṅga)에 있다는 것은, 세속적인 과보의 구성 요소인 정견 등에 대해 ‘도의 구성 요소이며 도에 포함된다’ 등(vibha. 492, 495)으로 전해지는 도라는 단어가 도의 과보이기 때문에 원인을 결과에 비유하는 수사법(kāraṇūpacāra)에 의해 쓰인다는 취지이다. 그래서 ‘도의 역할이 실재하기 때문이 아니다’ 등이라고 말하였다. 그러므로, 즉 성제의 설법에서 생성(pabhava) 등의 성질을 가진 법들만이 집(集) 등의 방편(pariyāya)으로 설해졌고, 생성이 아닌 성질 등은 설해지지 않았기 때문이다. 그리고 여기서 삼계의 법들이 적절하게 고성제와 집성제에 포함되기 때문에, 성제가 아닌 성질과 자성법(sabhāvadamma)을 가려내면서 과보의 법만을 가려내었다. ‘도와 결합된 법들도 성제가 아닌 성질인데 그들도 가려내야 하지 않는가?’라고 한다면, 아니다. 그것들은 도(道)의 경로를 따르기 때문이다. ‘과보의 법들에서’라는 문구에서 ‘법’이라는 단어를 취함으로써 과보와 결합된 법들과 같이 그것들도 취해진 것으로 보아야 한다.

---

ปทโสธเนน…เป… อิธ คหิตาติ เอเตน อสจฺจสภาวานํ ธมฺมานํ ปกรเณน นิวตฺติตตํ อาห. เตสนฺติ ทุกฺขาทีนํ. ตพฺพิเสสนโยควิเสสนฺติ เตน ทุกฺขาทิวิเสสนโยเคน วิสิฏฺฐตํ. สจฺจวิเสสนภาเวเนว ทุกฺขาทีนํ ปริญฺเญยฺยตาทิภาโว สิทฺโธติ อาห ‘‘เอกนฺตสจฺจตฺตา’’ติ. ยถา เจตฺถาติ ยถา เอตสฺมึ สจฺจยมเก สุทฺธสจฺจวาเร สจฺจวิเสสนภูตา เอว ทุกฺขาทโย คหิตา. เอวํ ขนฺธยมกาทีสุปีติ น สุทฺธสจฺจวาเร เอว อยํ นโย ทสฺสิโตติ อตฺโถ. ปทโสธนวาเร ตํมูลจกฺกวาเร จ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ’’ติอาทินา สมุทายปทานํเยว วุตฺตตฺตา วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ‘‘สุทฺธกฺขนฺธาทิวาเรสู’’ติ วุตฺตํ. ตถา เจตฺถาปิ [Pg.186] สุทฺธวาเร เอว อยํ นโย ทสฺสิโต. ยทิ สุทฺธกฺขนฺธาทิวาเรสุ ขนฺธาทิวิเสสนภูตานเมว รูปาทีนํ คหเณน ภวิตพฺพํ, อถ กสฺมา ขนฺธาทิวิเสสนโต อญฺเญสมฺปิ รูปาทีนํ วเสน อตฺโถ ทสฺสิโตติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ. ปุริโม เอว อตฺโถ ยุตฺโต, ยุตฺติโต ปาโฐว พลวาติ.

단어의 정화(Padasodhana)에 의해... (생략)... 여기서 취해졌다는 것은 진실하지 않은 성질의 법들에 대한 상세한 설명에 의해 배제되었다는 것을 말한다. '그들의(Tesaṃ)'란 괴로움 등을 말한다. '그것들의 차별적인 결합(tabbisesanayogavisesa)'이란 그 괴로움 등의 차별적인 결합으로 인해 구별됨을 말한다. 성제의 차별적인 상태만으로도 괴로움 등이 철저히 알아야 할 것(pariññeyyatā) 등의 상태임이 확립되므로 '일방적인 진리이기 때문에(ekantasaccattā)'라고 하였다. '여기서와 같이(yathā cetthā)'란 이 제성제쌍(Saccayamaka)의 순수제절(suddhasaccavāra)에서 제성제의 차별이 된 괴로움 등이 취해진 것과 같다는 것이다. '이와 같이 온쌍(Khandhayamaka) 등에서도'라는 것은 순수제절에서만 이러한 방식이 나타나는 것이 아니라는 의미이다. 단어의 정화절(Padasodhanavāra)과 그 근본순환절(taṃmūlacakkavāra)에서는 '색(rūpa)은 색온(rūpakkhandho)이다' 등의 방식으로 집합적인 단어들만이 언급되었기에 말할 필요가 없으므로 '순수온절(suddhakkhandhādivāresu) 등에서'라고 하였다. 이와 같이 여기서도 순수절(suddhavāra)에서만 이러한 방식이 나타난다. 만약 순수온절 등에서 온(khandha) 등의 차별이 된 색(rūpa) 등을 취하는 것이 마땅하다면, 어째서 온 등의 차별 이외의 다른 색 등의 관점에서도 의미를 나타냈는가라는 반박에 대해 '주석서(aṭṭhakathāyaṃ)에서는' 등으로 말하였다. 앞의 의미가 타당하며, 논리적으로 본문(pāṭha)이 더 유력하다.

---

ปณฺณตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개념절(Paṇṇattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 발생절(Pavattivāra)에 대한 설명

---

๒๗-๑๖๔. ทุกฺขปริญฺญา ยาว ทุกฺขสมติกฺกมนตฺถาติ สปฺปเทสํ ปวตฺตาปิ สา ตทตฺถาวหา ภเวยฺยาติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อริยตฺตา…เป… กตฺวา วุตฺต’’นฺติ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อนฺติมภเว ฐิตตฺตา’’ติ การณํ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อุปปตฺติยา ทุกฺขวิจารตฺตา, น จ สพฺเพ สุทฺธาวาสา อนฺติมภวิกา อุทฺธํโสตวจนโต. ‘‘ยสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตี’’ติ อุปฺปาทาวตฺถา. อวิเสเสน ทุกฺขสจฺจปริยาปนฺนา ธมฺมา สมฺพนฺธีภาเวเนว ตํสมงฺคี จ ปุคฺคโล วุตฺโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺเพ อุปปชฺชนฺตา’’ติอาทึ วตฺวา สฺวายมตฺโถ ยสฺมา นิจฺฉยรูเปน คหิโต, นิจฺฉิตสฺเสว จ อตฺถสฺส วิภาคทสฺสเนน ภวิตพฺพํ, ตสฺมา ‘‘เตสฺเวว…เป… อุปปนฺนเมวา’’ติ อาห. ตตฺถ เตสฺเวว เกจิ ทสฺสียนฺตีติ สมฺพนฺโธ. เอกโกฏฺฐาสุปฺปตฺติสมงฺคิโนติ ทุกฺขโกฏฺฐาสุปฺปตฺติสมงฺคิโน. เตสูติ สนฺนิฏฺฐาเนน คหิเตสุ. มคฺคผลุปฺปาทสมงฺคีสูติ มคฺคผลุปฺปาทสมงฺคีนํ, อยเมว วา ปาโฐ.

27-164. 괴로움에 대한 철저한 앎(Dukkhapariññā)은 괴로움을 완전히 넘어서기 위한 목적이라는 것이 부분적인 근거를 가지고 일어난다 하더라도, 그것이 그 목적을 가져올 수 있는지에 대한 누군가의 의구심이 있을 수 있음을 보이기 위해 '고귀한 상태이기 때문에(ariyattā)... (생략)... 라고 말하였다'라고 하였다. 여기서 어떤 이들은 '최후의 존재(antimabhave)에 머물기 때문에'라는 이유를 말하지만, 그것은 태어남(upapatti)에 의한 괴로움의 고찰이기 때문에 적절하지 않으며, 모든 정거천(Suddhāvāsā)의 존재들이 '흐름을 거슬러 올라가는 자(uddhaṃsotavacana)'라는 말에 의해 최후의 존재인 것은 아니기 때문이다. '누구에게 괴로움의 성제(dukkhasacca)가 일어나는가'라는 것은 일어나는 단계(uppādāvatthā)이다. 차별 없이 괴로움의 성제에 포함된 법들이 연관됨으로써 그와 갖춘 자(samaṅgī)인 인간(puggalo)이 언급되었음을 보여주기 위해 '모든 태어나는 자들(sabbe upapajjantā)' 등을 말하였고, 이 의미는 결정된 형태로서 취해졌으며, 결정된 의미에 대해서만 분류의 제시가 있어야 하므로 '그들 중에서만... (생략)... 태어난 바로 그들'이라고 하였다. 거기서 '그들 중에서 어떤 이들이 보여진다'는 것이 문맥이다. '하나의 부류에 태어남을 갖춘 자들'이란 괴로움의 부류에 태어남을 갖춘 자들이다. '그들 중에서'란 확정적으로 취해진 자들 중에서이다. '도(magga)와 과(phala)의 발생을 갖춘 자들 중에서'란 도(magga)와 과(phala)의 발생을 갖춘 자들의 의미이며, 이것이 바로 본문(pāṭha)이다.

---

เอตฺถ จาติอาทินา ‘‘สพฺเพส’’นฺติอาทิปาฬิยา ปิณฺฑตฺถํ ทสฺเสติ. ตตฺถ สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺสสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺสาติ อิทํ อนาทเร สามิวจนํ. กตฺถจิ สมุทยสจฺจุปฺปาทโวมิสฺเสปิ ทุกฺขสจฺเจ ตํรหิตสฺส สมุทยสจฺจุปฺปาทรหิตสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เกจิ ปน ‘‘สมุทยสจฺจาโวมิสฺสสฺสา’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ‘‘ตํรหิตสฺสา’’ติ อิทํ ปุริมปทสฺส อตฺถวิวรณํ เวทิตพฺพํ. ตํสหิตสฺสาติ สมุทยสจฺจุปฺปาทสหิตสฺส ทุกฺขสจฺจุปฺปาทสฺส ทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เตสนฺติ อสญฺญสตฺตานํ, ปวตฺติยํ ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท ‘‘ปวตฺเต’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ทฺวีสุปิ โกฏฺฐาเสสุ น คหิโตติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิยํ ปน [Pg.187] เตสํ อุปฺปาทสฺส ปฐมโกฏฺฐาเสน คหิตตา ทสฺสิตา เอว. ตถา นิโรโธ จาติ ยถา อสญฺญสตฺตานํ ปฏิสนฺธิยํ ทุกฺขสจฺจสฺส อุปฺปาโท ปฐมโกฏฺฐาเสน คหิโต, ปวตฺติยํ ปน โส ทฺวีหิ โกฏฺฐาเสหิ น คหิโต, ตถา เตสํ ทุกฺขสจฺจสฺส นิโรโธปีติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘สพฺเพสํ จวนฺตานํ ปวตฺเต ตณฺหาวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติอาทินา (ยม. ๑.สจฺจยมก.๘๘) นิโรธวาเร ปาฬิ ปวตฺตา. เอเสว นโยติ ยฺวายํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา สมุทยสจฺจยมเก ปาฬิยา อตฺถนโย วุตฺโต, มคฺคสจฺจยมเกปิ เอเสว นโย, เอวเมว ตตฺถาปิ อตฺโถ เนตพฺโพติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา ตตฺถ ปาฬิ ปวตฺตา.

'여기서(Ettha ca)' 등으로 '모든 이들의(sabbesaṃ)'라는 등의 성전(Pāḷi)의 요약된 의미를 보여준다. 거기서 '집성제(samudayasacca)의 일어남과 섞인 고성제(dukkhasacca)의 일어남에 대하여'라는 것은 무관심(anādara)을 나타내는 속격(sāmivacana)이다. 어떤 곳에서는 집성제의 일어남과 섞였음에도 불구하고, 고성제에서 그것(집성제)이 없는 상태, 즉 집성제의 일어남이 없는 고성제의 일어남을 보여주는 관점에서 언급되었다고 연결된다. 어떤 이들은 '집성제와 섞이지 않은 것(samudayasaccāvomissassa)'이라고 읽는데, 그들에게는 '그것이 없는(taṃrahitassa)'이라는 이것이 앞 단어의 의미를 해설하는 것임을 알아야 한다. '그것과 함께하는(taṃsahitassa)'이란 집성제의 일어남과 함께하는 고성제의 일어남을 보여주는 관점에서 언급되었다고 연결된다. '그들의(tesaṃ)'란 무상유정(asaññasatta)의 존재들을 말하며, 과정(pavatti)에서 고성제의 일어남이 '과정에서(pavatte)' 등으로 언급된 두 부류 모두에서 취해지지 않았다는 의미이다. 그러나 재생연결(paṭisandhi) 시기에 그들의 일어남은 첫 번째 부류에 의해 취해졌음이 이미 나타나 있다. '이와 같이 소멸(nirodho)도'라는 것은 마치 무상유정의 존재들의 재생연결 시기에 고성제의 일어남이 첫 번째 부류에 의해 취해졌으나, 과정에서는 그것이 두 부류에 의해 취해지지 않은 것과 같이, 그들의 고성제의 소멸도 그러하다는 의미이다. 참으로 '모든 죽어가는 자들(sabbesaṃ cavantānaṃ)의 과정에서 갈애와 분리된 마음의 멸하는 순간에' 등과 같이(Yama. 1. Saccayamaka. 88) 소멸절(nirodhavāra)에서 성전이 전개되기 때문이다. '이와 같은 방식(eseva nayo)'이란 '여기서(ettha ca)' 등으로 집성제쌍(Samudayasayamaka)에서 성전의 의미 체계가 언급된 것과 같이, 도성제쌍(Maggasayamaka)에서도 이와 같은 방식이며, 그곳에서도 이와 같이 의미를 이끌어내야 한다는 뜻이다. 참으로 '모든 태어나는 자들의(sabbesaṃ upapajjantānaṃ)' 등으로 그곳에서 성전이 전개되기 때문이다.

---

เอวญฺจ สตีติ เอวํ ขณวเสน โอกาสคฺคหเณ สตีติ ยถาวุตฺตมตฺถํ อนนุชานนวเสน ปจฺจามสติ. เอตสฺส วิสฺสชฺชเนติ เอตสฺส ยมกปทสฺส วิสฺสชฺชเน. ‘‘อคฺคมคฺคสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, อรหนฺตานํ จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา อคฺคมคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, ตสฺส จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ, อสญฺญสตฺตํ อุปปชฺชนฺตานํ เตสํ ตตฺถ ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชติ, โน จ เตสํ ตตฺถ สมุทยสจฺจํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ (ยม. ๑.สจฺจยมก.๗๑) ปุริมโกฏฺฐาสสฺส อาคตตฺตา วิโรโธ นตฺถีติ ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเส’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ตสฺมาติ ยสฺมา น อุปปตฺติจิตฺตุปฺปาทกฺขโณ ภาวิโน สมุทยปจฺจุปฺปาทสฺส อาธาโร, อถ โข กามาวจราทิโอกาโส, ตสฺมา. ปุคฺคโลกาสวาโร เหสาติ ยสฺมา ปุคฺคโลกาสวาโร เอส, ตสฺมา ‘‘เตสํ ตตฺถา’’ติ เอตฺถ โอกาสวเสน ตตฺถ-สทฺทสฺส อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ยทิ ปุคฺคโลกาสวาเร กามาวจราทิโอกาสวเสเนว อตฺโถ คเหตพฺโพ, น ขณวเสน, อถ กสฺมา ‘‘สพฺเพสํ อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติอาทินา โอกาสํ อนามสิตฺวา ตตฺถ วิสฺสชฺชนํ ปวตฺตนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ตตฺถ…เป… โส เอวา’’ติ. ตตฺถ ตตฺถาติ โอกาสวาเร. ปุคฺคลวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ ปุคฺคลสงฺขาตวิเสสทสฺสนตฺถํ. ยตฺถ เตติ ยสฺมึ กามาวจราทิโอกาเส เต ปุคฺคลา.

'이와 같이 되었을 때(Evañca sati)'란 이와 같이 찰나(khaṇa)에 의한 장소(okāsa)의 취함이 있을 때라는 것으로, 이미 언급된 의미를 승인하지 않는 관점에서 다시 고찰하는 것이다. '이것의 답변(vissajjane)에서'란 이 쌍(yamaka)의 단어에 대한 답변에서이다. '제일도(aggamagga)의 일어나는 찰나에, 아라한들의 마음의 일어나는 찰나에, 어떤 마음의 바로 뒤에 제일도를 얻게 될 그 마음의 일어나는 찰나에, 무상유정에 태어나는 자들에게는 거기서 고성제가 일어나지만, 그들에게 거기서 집성제는 일어나지 않을 것이다'라고(Yama. 1. Saccayamaka. 71) 앞의 부류에서 전해지므로 모순이 없기에 '뒤의 부류에서(pacchimakoṭṭhāse)' 등이 언급되었다. 거기서 '그러므로(tasmā)'란 태어나는 마음의 일어나는 찰나가 미래에 있을 집기(samudaya)의 현재적 토대가 아니라, 욕계 등의 장소(okāsa)이기 때문이며, 그러므로 그러하다. '이것은 보완처소(puggalokāsa)절이기 때문에'란 이것이 보완처소절이므로 '그들에게 거기서(tesaṃ tattha)'라고 할 때 '거기서(tattha)'라는 단어의 의미는 장소의 관점에서 이해되어야 한다. 만약 보완처소절에서 욕계 등의 장소의 관점에서만 의미를 취해야 하고 찰나의 관점이 아니라면, 어째서 '모든 태어나는 자들의' 등으로 장소를 언급하지 않고 거기서 답변이 전개되는가라는 반박에 대해 '거기서(tattha)... (생략)... 바로 그것이다'라고 하였다. 거기서 '거기서(tattha)'란 장소절(okāsavāra)에서이다. '보완의 차별을 보이기 위해'란 보완이라고 불리는 차별을 보이기 위해서이다. '그곳에 그들이(yattha te)'란 그 욕계 등의 장소에 그 보완(인간)들이 있다는 것이다.

---

เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ ทุกฺขสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ จิตฺตชรูปเมว อธิปฺเปตํ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺติตฺตาติ การณํ วทติ. อปเร ‘‘อรูเปติ อิมํ ปุริมาเปกฺขมฺปิ โหตีติ เตน ปวตฺตํ วิเสเสตฺวา อรูปภววเสน อยมตฺโถ วุตฺโต[Pg.188], ตสฺมา ‘ยสฺส วา ปน สมุทยสจฺจํ นิรุชฺฌติ, ตสฺส ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชตีติ? โน’ติอาทีสุปิ เอวมตฺโถ เวทิตพฺโพ’’ติ วทนฺติ. ปุคฺคโล น จิตฺตํ อเปกฺขิตฺวาว คหิโตติ อิทํ จิตฺตสฺส อนธิกตตฺตา วุตฺตํ. ยตฺถ ปน สมุทยสจฺจสฺส อุปฺปาทนิจฺฉโย, ตตฺเถว ตสฺส อนุปฺปาทนิจฺฉเยนปิ ภวิตพฺพํ จิตฺเตน จ วินา ปุคฺคลสฺเสว อนุปลพฺภนโตติ ‘‘ยสฺส สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ สมุทยสจฺจาธารํ จิตฺตํ อตฺถโต คหิตเมวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. อปิจ อินฺทฺริยพทฺเธปิ น สพฺโพ รูปุปฺปาโท เอกนฺเตน จิตฺตุปฺปาทาธีโนติ สกฺกา วตฺตุํ จิตฺตุปฺปตฺติยา วินาปิ ตตฺถ รูปุปฺปตฺติทสฺสนโต, ตสฺมา จิตฺตชรูปเมว จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺชติ, น อิตรํ, อิตรํ ปน ตสฺส ตีสุปิ ขเณสุ อุปฺปชฺชตีติ นิฏฺฐเมตฺถ คนฺตพฺพํ. วิภชิตพฺพา อวิภตฺตา นาม นตฺถีติ สิยายํ ปสงฺโค ปฐมวาเร, ทุติยวาเร ปน วิภชนา เอว สาติ นายํ ปสงฺโค ลพฺภติ, ปฐมวาเรปิ วา นายํ ปสงฺโค. กสฺมา? เอสา หิ ยมกสฺส ปกติ, ยทิทํ ยถาลาภวเสน โยชนา.

‘어떤 이들’이란 담마시리(Dhammasiri) 장로를 가리켜 말한 것이다. 그는 ‘마음이 일어나는 순간에 마음이 멸하는 순간에 괴로움의 성스러운 진리(고성제)가 일어나지 않는다’는 대목에서, 마음에서 생긴 물질만이 의도된 것이며, 이는 마음의 전개에 매여 있기 때문이라는 이유를 말한다. 다른 이들은 ‘무색계에서’라는 이 표현이 앞의 내용을 고려한 것이기도 하므로, 그것으로써 진행되는 상황을 차별화하여 무색계의 존재의 관점에서 이 뜻이 설해졌으며, 그러므로 ‘혹은 어떤 사람에게 집착의 성스러운 진리(집성제)가 소멸하면, 그에게 고성제가 일어나는가? 아니다’ 등의 구절에서도 이와 같이 뜻을 이해해야 한다고 말한다. 보충된 인격적 존재(puggala)가 마음을 고려하지 않고 취해졌다는 말은 마음이 주제가 아니기 때문에 설해진 것이다. 그러나 집성제의 일어남이 확정되는 곳에서는 바로 거기서 그것의 일어나지 않음도 확정되어야 하며, 마음 없이는 인격적 존재 자체가 얻어질 수 없으므로, ‘누구에게 집성제가 일어나지 않는가’라는 구절에서 집성제의 토대인 마음이 실질적으로 포함된 것으로 이해할 수 있다. 또한 감각기관에 묶여 있다 하더라도 모든 물질의 일어남이 전적으로 마음의 일어남에 의존한다고 말할 수는 없는데, 마음의 일어남 없이도 거기서 물질의 일어남이 보이기 때문이다. 그러므로 마음에서 생긴 물질만이 마음의 일어나는 순간에 일어나며 다른 물질은 그렇지 않고, 다른 물질은 (마음의) 세 순간 모두에 일어난다는 결론을 여기서 내려야 한다. 분류해야 할 것이 분류되지 않은 채로 있는 것은 없다는 논리는 첫 번째 부분(vāra)에서 제기될 수 있으나, 두 번째 부분에서는 그것 자체가 분류이므로 그러한 논리가 성립하지 않으며, 첫 번째 부분에서도 그러한 논리는 타당하지 않다. 왜냐하면 얻어진 바에 따라 연결하는 것이 야마까(Yamaka, 쌍권)의 본성이기 때문이다.

---

ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเนติ เอตฺถ ‘‘ปฐมํ ภวงฺคํ, ทุติยํ จิตฺต’’นฺติ วทนฺติ. ภวนิกนฺติยา อาวชฺชนมฺปิ วิปากปฺปวตฺติโต วิสทิสตฺตา ‘‘ทุติย’’นฺติ วตฺตุํ สกฺกา, ตโต ปฏฺฐาย ปุพฺเพ ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชิตฺถาติ วตฺตพฺพาติ อปเร. ภวนิกนฺติยา ปน สหชาตํ ปฐมํ จิตฺตํ อิธ ทุติยํ จิตฺตนฺติ อธิปฺเปตํ. ตโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ สพฺพํ อพฺยากตภาเวน สมานชาติกตฺตา เอกนฺติ กตฺวา ตโต ปฏฺฐาย เหฏฺฐา ตสฺส ตตฺถ สมุทยสจฺจํ นุปฺปชฺชิตฺเถวาติ. เตนาห ‘‘สพฺพนฺติเมน ปริจฺเฉเทนา’’ติอาทิ. ตสฺมินฺติ ทุติเย จิตฺเต. เตน สมานคติกตฺตาติ เตน ยถาวุตฺตทุติยจิตฺเตน จ ตํสมงฺคิโน วา ทุกฺขสจฺจํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ สมุทยสจฺจนฺติ วตฺตพฺพภาเวน สมานคติกตฺตา. เอวญฺจ กตฺวาติ เตน สมานคติกตาย ทสฺสิตตฺตา เอว. ยถาวุตฺตาติ ทุติยากุสลจิตฺตโต ปุริมสพฺพจิตฺตสมงฺคิโน อคฺคหิตา โหนฺติ อิตรภาวาภาวโต. วุตฺตเมวตฺถํ ปาฐนฺตเรน สมตฺเถตุํ ‘‘ยถา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตติ จตุโวการา. วชฺเชตพฺพาติ ‘‘อิตเรส’’นฺติ วิเสสเนน นิวตฺเตตพฺพา. ปญฺจโวการา วิย ยถาวุตฺตา สุทฺธาวาสาติ ทุติยจิตฺตกฺขณสมงฺคิภาเวน วุตฺตปฺปการา ยถา สุทฺธาวาสสงฺขาตา ปญฺจโวการา ปุพฺเพ วุตฺตา สนฺติ, เอวํ จตุโวการา ปุพฺเพ วุตฺตา น หิ สนฺตีติ โยชนา.

‘두 번째 마음이 진행될 때’라는 구절에서, 어떤 이들은 ‘첫 번째는 바왕가(bhavaṅga, 존재지속심)이고 두 번째는 마음’이라고 말한다. 존재에 대한 갈망(bhavanikanti)의 전향(āvajjana)도 과보의 전개와는 다르기 때문에 ‘두 번째’라고 말할 수 있으며, 그 시점부터 그 이전에는 거기서 그에게 집성제가 일어나지 않았다고 말해야 한다고 다른 이들은 말한다. 그러나 존재에 대한 갈망과 함께 생긴 첫 번째 마음이 여기서 ‘두 번째 마음’으로 의도된 것이다. 그 이전에 전개된 모든 것은 무기(abyākata)로서 동일한 부류이므로 하나로 묶고, 그 시점부터 그 이전에는 거기서 그에게 집성제가 일어나지 않았던 것이다. 그래서 ‘가장 마지막의 한계로써’라고 설한 것이다. ‘그 안에서’란 그 두 번째 마음 안에서를 말한다. ‘그것과 동일한 행로를 가기 때문에’란 그 언급된 두 번째 마음과 그것을 구족한 자에게 고성제는 일어났으나 집성제는 일어나지 않았다고 말해야 한다는 점에서 동일한 행로를 갖는다는 뜻이다. ‘이와 같이 하여’란 그것과 동일한 행로를 가짐을 보였기 때문이다. ‘언급된 바와 같이’란 두 번째 불선심 이전의 모든 마음을 구족한 자들은 다른 상태가 있거나 없기 때문에 취해지지 않았다는 것이다. 같은 내용을 다른 판본으로 확증하기 위해 ‘마치 ~와 같이’ 등이 설해졌다. ‘그들’이란 사온온(무색계)의 존재들이다. ‘제외되어야 할 것’이란 ‘다른 이들’이라는 수식어에 의해 배제되어야 할 자들이다. 언급된 바와 같은 정거천들이 오온온(색계)의 존재들로서 두 번째 마음의 순간을 구족한 상태로 설해진 것처럼, 정거천으로 불리는 오온온의 존재들이 이전에 설해졌듯이, 사온온의 존재들도 이전에 설해진 것이 아니라는 연결이다.

---

‘‘ยสฺส [Pg.189] ยตฺถา’’ติ ปุคฺคโลกาสา อาเธยฺยาธารภาเวน อเปกฺขิตาติ อาห ‘‘ปุคฺคโลกาสา อญฺญมญฺญปริจฺฉินฺนา คหิตา’’ติ. กามาวจเร…เป… อุปปนฺนาติ เอตฺถ กามาวจเร อภิสเมตาวิโน รูปาวจรํ อุปปนฺนา, รูปาวจเร อภิสเมตาวิโน อรูปาวจรํ อุปปนฺนา, วา-สทฺเทน กามาวจเร อภิสเมตาวิโน อรูปาวจรํ อุปปนฺนาติ จ โยเชตพฺพํ. ตตฺถาติ อุปปนฺโนกาเส. อภิสมโยติ อุปริมคฺคาภิสมโย ยาว อุปปนฺโน น ภวิสฺสติ, ตาว เต ตตฺถ อุปปนฺนปุคฺคลา เอตฺถ เอตสฺมึ ‘‘อภิสเมตาวีน’’นฺติอาทินา วุตฺเต ทุติยโกฏฺฐาเส น คยฺหนฺติ ปุคฺคโลกาสานํ อญฺญมญฺญํ ปริจฺฉินฺนตฺตา. ยทิ เอวํ กึ เต อิมสฺมึ ยมเก อสงฺคหิตาติ อาห ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ยํ วุตฺตํ ‘‘สมานคติกาติ วิสุํ น ทสฺสิตา’’ติ, ตํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘อนภิสเมตาวีน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘อนภิสเมตาวีน’’นฺติ อิมินา ปฐมปเทน คหิตา สพฺพตฺถ มคฺคุปฺปตฺติรเห สมฺปตฺติภเว ตตฺถ สุทฺธาวาเส เย อนภิสเมตาวิโน, เตสุ ทฺวิปฺปกาเรสุ สุทฺธาวาสา ยสฺมึ กาเล ตตฺถ อนภิสเมตาวิโนติ คเหตพฺพา, ตตฺถ เนสํ ตถา คเหตพฺพกาลสฺส วิเสสนตฺถํ ‘‘สุทฺธาวาสานํ ทุติเย จิตฺเต วตฺตมาเน’’ติ วุตฺตนฺติ.

‘누구에게 어디서’라는 구절은 인격적 존재와 장소가 의지하는 것(ādheyya)과 의지처(ādhāra)의 관계로 고려되었기에 ‘인격적 존재와 장소가 서로 구획되어 취해졌다’고 말한 것이다. ‘욕계에서... (중략) ... 태어난’이라는 구절에서 욕계에서 (성스러운 도를) 깨달은 자가 색계에 태어난 경우, 색계에서 깨달은 자가 무색계에 태어난 경우, 그리고 ‘혹은’이라는 단어에 의해 욕계에서 깨달은 자가 무색계에 태어난 경우도 연결되어야 한다. ‘거기서’란 태어난 장소에서이다. ‘깨달음(abhisamaya)’이란 상위 도의 깨달음이니, 태어난 자가 되기 전까지는 그곳에 태어난 사람들은 여기서 ‘깨달은 자들’ 등으로 언급된 두 번째 부분에 포함되지 않는데, 인격적 존재와 장소가 서로 구획되어 있기 때문이다. 만약 그렇다면 그들이 이 야마까에서 포함되지 않는 것인가? 그래서 ‘그러나 그들은’ 등이 설해졌다. 거기서 ‘동일한 행로를 가지므로 별도로 표시하지 않았다’고 설한 것을 더 명확히 하기 위해 ‘깨닫지 못한 자들’ 등이 설해졌다. 그 뜻은 ‘깨닫지 못한 자들’이라는 이 첫 번째 구절에 의해 취해진, 모든 곳에서 도의 일어남이 불가능한 구족된 존재들, 즉 거기 정거천에서 깨닫지 못한 자들이라는 두 부류 중에서, 정거천의 존재들이 거기서 깨닫지 못한 자들로 취해져야 할 때, 그들이 그렇게 취해져야 할 시기를 특정하기 위해 ‘정거천의 존재들에게 두 번째 마음이 진행될 때’라고 설한 것이다.

---

เอเตนาติ เอเตน วจเนน. โวทานจิตฺตํ นาม มคฺคจิตฺตานํ อนนฺตรปจฺจยภูตํ จิตฺตํ, อิธ ปน อคฺคมคฺคจิตฺตสฺส. ตโตติ ยถาวุตฺตโวทานจิตฺตโต ปุริมตรจิตฺตสมงฺคิโน, อนุโลมญาณสมฺปยุตฺตจิตฺตสมงฺคิโน, อวสิฏฺฐวุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนาจิตฺตาทิสมงฺคิโนปิ. เตนาห ‘‘ยาว สพฺพนฺติมตณฺหาสมฺปยุตฺตจิตฺตสมงฺคี, ตาว ทสฺสิตา’’ติ.

‘이로써’란 이 말로써이다. ‘정화의 마음(vodāna-citta)’이란 도의 마음의 바로 전 단계의 조건(무간연)이 되는 마음을 말하는데, 여기서는 아라한도의 마음의 경우이다. ‘그로부터’란 언급된 정화의 마음보다 앞선 마음을 구족한 자들, 수순지(anuloma-ñāṇa)와 결합된 마음을 구족한 자들, 그리고 나머지 출기복선비파사나지(vuṭṭhānagāminī-vipassanā) 등의 마음을 구족한 자들도 포함한다. 그래서 ‘가장 마지막의 갈애와 결합된 마음을 구족한 자에 이르기까지 보여주었다’고 설한 것이다.

---

ปฏิสนฺธิจุติจิตฺตานํ ภงฺคุปฺปาทกฺขณา ปวตฺเต จิตฺตสฺส ภงฺคุปฺปาทกฺขเณหิ ทุกฺขสจฺจาทีนํ นุปฺปาทาทีสุ สมานคติกาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปวตฺเต จิตฺตสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ จุติจิตฺตสฺสปิ อุปฺปาทกฺขณสฺส คหณํ ทฏฺฐพฺพนฺติ โยชนา. ทฺวีสุปิ โกฏฺฐาเสสูติ สมุทยสจฺจสฺส ภาวิโน นิโรธสฺส อปฺปฏิกฺเขปปฏิกฺเขปวเสน ปวตฺเตสุ ปุริมปจฺฉิมโกฏฺฐาเสสุ. น วิเสสิตนฺติ ยถาวุตฺเต อปฺปฏิกฺเขเป จ สติปิ วิเสเสตฺวา น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เอกสฺสปิ ปุคฺคลสฺส ตาทิสสฺส มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขณสมงฺคิโน ปุริมโกฏฺฐาสสฺเสว อภชนโต โกฏฺฐาสทฺวยสมฺภวาภาวโตติ อตฺโถ. อิทานิ ตเมวตฺถํ วิวริตุํ ‘‘ยสฺส ทุกฺขสจฺจ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เกสญฺจิ ปุคฺคลานํ. นิทฺธารเณ เจตํ สามิวจนํ. ‘‘มคฺคสฺส จ ผลสฺส [Pg.190] จา’’ติ วุตฺตมคฺคผลานิ ทสฺเสนฺโต ‘‘ติณฺณํ ผลานํ ทฺวินฺนญฺจ มคฺคาน’’นฺติ อาห. ตานิ ปน เหฏฺฐิมานิ ตีณิ ผลานิ มชฺเฌ จ ทฺเว มคฺคา เวทิตพฺพา. นิรนฺตรํ อนุปฺปาเทตฺวาติ ปฏิปกฺขธมฺเมหิ อโวกิณฺณํ กตฺวา สห วิปสฺสนาย มคฺคํ อุปฺปาเทนฺเตน ยา สาตจฺจกิริยา กาตพฺพา, ตํ อกตฺวาติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อนฺตรนฺตรา…เป… อุปฺปาเทตฺวา’’ติ. ‘‘อรูเป มคฺคสฺส จ ผลสฺส จ ภงฺคกฺขเณ’’ติ อวิเสสโต วุตฺเต กถมยํ วิเสโส ลพฺภตีติ อาห ‘‘สามญฺญวจเนนปี’’ติอาทิ. เตน อปวาทวิสยปริยาเยน อุปสคฺคา อภินิวิสนฺตีติ โลกสิทฺโธยํ ญาโยติ ทสฺเสติ.

재생연결심과 죽음의 마음의 무너짐과 일어남의 순간들이 전개(pavatte)될 때, 마음의 무너짐과 일어남의 순간들에 의해 괴로움의 성제 등의 불발생 등에 있어서 동일한 양상을 가진다는 점에 착안하여 '전개될 때 마음의...' 등으로 설해졌다. 거기서 죽음의 마음 또한 일어남의 순간을 취하는 것임을 보아야 한다는 연결이다. '두 부분 모두에서'라는 것은 집성제의 장래의 소멸을 부정하지 않음과 부정함의 측면에서 전개되는 앞부분과 뒷부분에서라는 뜻이다. '차별화되지 않았다'는 것은 위에서 말한 부정하지 않음이 있더라도 차별하여 설하지 않았다는 뜻이다. 그러한 한 개인에게도 도(道)와 과(果)의 무너짐의 순간을 갖춘 자가 앞부분만을 점유하지 않기 때문에 두 부분의 발생이 없다는 의미이다. 이제 바로 그 의미를 밝히기 위해 '누구에게 괴로움의 성제가...' 등이 설해졌다. '어떤 사람들에게'라는 구절에서 이 소유격(sāmivacana)은 범위를 한정하는 의미이다. '도와 과의'라고 설해진 도와 과를 보이면서 '세 가지 과와 두 가지 도의'라고 하였다. 그것들은 아래의 세 가지 과와 중간의 두 가지 도로 알아야 한다. '중단 없이 발생시키지 않고'라는 것은 반대되는 법들에 의해 섞이지 않게 하여 위빳사나와 함께 도를 발생시키는 자가 행해야 할 지속적인 노력을 하지 않고라는 의미이다. 그래서 '사이사이에... 발생시켜'라고 하였다. '무색계에서 도와 과의 무너짐의 순간에'라고 차별 없이 설해졌을 때 어떻게 이 차별을 얻는가에 대해 '일반적인 표현으로도' 등을 설하였다. 그것으로 예외적인 영역의 수사법에 의해 접두사들이 결합된다는 것은 세상에 확립된 이치임을 보여준다.

---

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전개절(Pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

3. 철지절(Pariññāvāra)에 대한 설명

---

๑๖๕-๑๗๐. เอตฺเถวาติ อิมสฺมึ สจฺจยมเก เอว. อปริญฺเญยฺยตาทสฺสนตฺถนฺติ เอตฺถ อ-กาโร น ปริญฺเญยฺยาภาววจโน, นาปิ ปริญฺเญยฺยปฏิปกฺขวจโน, อถ โข ตทญฺญวจโนติ ยถารหํ สจฺเจสุ ลพฺภมานานํ ปหาตพฺพตาทีนมฺปิ ทสฺสเน อาปนฺเนเยว สมยวาโร ทสฺสนปโร, เยสญฺจ น ทสฺสนปโร, เตสุ เกสุจิ สจฺเจสุ ลพฺภมานานมฺปิ เกสญฺจิ วิเสสานํ อยํ วาโร น ทสฺสนปโรติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สจฺฉิกรณ…เป… ทสฺสนตฺถญฺจา’’ติ อาห. สมุทเย ปหานปริญฺญาว วุตฺตา, น ตีรณปริญฺญาติ ยุตฺตํ ตาเวตํ สมุทยสฺสปิ ตีเรตพฺพสภาวตฺตา, ‘‘ทุกฺเข ตีรณปริญฺญาว วุตฺตา, น ปหานปริญฺญา’’ติ อิทํ ปน กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ทุกฺขํ อปฺปหาตพฺพเมวาติ? สมุทยสจฺจวิภงฺเค วุตฺตานํ เกสญฺจิ สมุทยโกฏฺฐาสานํ ทุกฺขสจฺเจ สงฺคหณโต ทุกฺขสมุทเย วา อสงฺกรโตว คเหตฺวา ภูตกถนเมตํ ทฏฺฐพฺพํ. อุภยตฺถาติ ทุกฺเข สมุทเย จ วุตฺตา. กสฺมา? เตสํ สาธารณาติ. เอวํ สาธารณาสาธารณเภทภินฺนํ ยถาวุตฺตํ ปริญฺญากิจฺจํ ปุพฺพภาเค นานกฺขเณ ลพฺภมานมฺปิ มคฺคกาเล เอกกฺขเณ เอว ลพฺภติ เอกญาณกิจฺจตฺตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘มคฺคญาณญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

165-170. '바로 여기서'란 이 성제쌍(Saccayamaka)에서만이라는 뜻이다. '철지해야 할 것이 아님을 보이기 위해'라는 구절에서 a-는 철지해야 할 것의 부재를 뜻하는 것도 아니고, 철지해야 할 것의 반대를 뜻하는 것도 아니다. 오히려 그것과 다른 것을 뜻하는 것이니, 성제들에서 마땅히 얻어지는 버려야 할 성질 등을 보여줄 때, 보여주려는 목적을 가진 부분(samayavāra)은 보여주는 것이고, 보여주려는 목적이 없는 부분에서는, 어떤 성제들에서 얻어지는 어떤 특징들도 이 구절에서는 보여주려는 목적이 아니라는 것을 나타내면서 '현증... 등을 보여주기 위해'라고 하였다. 집성제에서는 버림의 철지(pahānapariññā)만이 설해졌고, 조사의 철지(tīraṇapariññā)는 설해지지 않았다는 것은, 집성제 또한 조사되어야 할 자성이 있기 때문에 일단은 타당하다. 그렇다면 '고성제에서는 조사의 철지만 설해졌고, 버림의 철지는 설해지지 않았다'는 것은 어째서 설해졌는가? 고성제는 정녕 버려져야 할 것이 아니란 말인가? 집성제분별에서 설해진 어떤 집성제의 부분들이 고성제에 포함되기 때문에, 고성제와 집성제를 혼동 없이 파악하여 있는 그대로 말한 것임을 알아야 한다. '두 곳 모두에서'란 고성제와 집성제에서 설해졌다는 것이다. 왜인가? 그것들이 공통되기 때문이다. 이와 같이 공통됨과 공통되지 않음의 차이로 나누어지는 위에서 말한 철지의 역할은 전단계(pubbabhāga)에서는 서로 다른 순간에 얻어지더라도, 도(道)의 단계에서는 하나의 지혜의 역할이기 때문에 오직 찰나에 얻어진다는 것을 보여주기 위해 '도지의 지혜는...' 등이 설해졌다.

---

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

철지절(Pariññāvāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

สจฺจยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

성제쌍(Saccayamaka)에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. สงฺขารยมกํ

6. 형성쌍(Saṅkhārayamaka)

---

๑. ปณฺณตฺติวารวณฺณนา

1. 시설절(Paṇṇattivāra)에 대한 설명

---

๑. สติปิ [Pg.191] กุสลมูลาทีนมฺปิ วิภตฺตภาเว ขนฺธาทิวิภาโค ตโต สาติสโยติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ขนฺธาทโย วิย ปุพฺเพ อวิภตฺตา’’ติ อาห. ปการตฺโถ วา เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ‘‘ภูวาทโย’’ติอาทีสุ วิยาติ กุสลมูลาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวิญฺญาตตฺตา นิสาเมนฺเตหิ. เหตุอตฺโถ วา เอตฺถ ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ อวิญฺญาปิตตฺตาติ อตฺโถ. ยทิปิ กายสงฺขารานํ วิกปฺปทฺวเยปิ เหตุผลภาโวเยว อิจฺฉิโต, สามิวจนรูปาวิภูโต ปน อตฺเถว อตฺถเภโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กายสฺส…เป… กตฺตุอตฺเถ’’ติ อาห. โส ปนาติ กตฺตุอตฺโถ.

1. 유익한 뿌리(kusalamūla) 등도 개별적으로 분류되지만, 온(khandha) 등의 분류가 그보다 더 수승함을 보여주기 위해 '온(蘊) 등과 같이 이전에 분류되지 않은'이라고 하였다. 여기서 '등(ādi)'이라는 단어는 'bhū-v-ādayo' 등에서처럼 종류(pakāra)를 의미하는 것이니, 유익한 뿌리 등의 포함도 알아야 한다. 알지 못했기 때문에 살피는 자들에 의해. 또는 여기서 원인의 의미가 생략되어 나타난 것이니, 알려주지 않았기 때문이라는 의미이다. 비록 신행(kāyasaṅkhāra)의 두 가지 가설에서도 원인과 결과의 관계만이 의도되었지만, 소유격의 형태가 분명하지 않더라도 의미의 차이는 분명히 있다는 것을 보여주기 위해 '신의... 능동의 의미에서'라고 하였다. '그것은'이란 능동의 의미를 말한다.

---

๒-๗. สุทฺธิกเอเกกปทวเสนาติ ‘‘กาโย สงฺขาโร’’ติอาทีสุ ทฺวีสุ ทฺวีสุ ปเทสุ อญฺญมญฺญํ อสมฺมิสฺสเอเกกปทวเสน. อตฺถาภาวโตติ ยถาธิปฺเปตตฺถาภาวโต. อญฺญถา กรชกายาทิโก อตฺโถ อตฺเถว. เตเนวาห ‘‘ปทโสธน…เป… อวจนียตฺตา’’ติ. อิทานิ ตเมว อตฺถาภาวํ พฺยติเรกวเสน ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. กสฺมา ปน อุภยตฺถ สมาเน สมาสปทภาเว ตตฺถ อตฺโถ ลพฺภติ, อิธ น ลพฺภตีติ? ภินฺนลกฺขณตฺตา. ตตฺถ หิ รูปกฺขนฺธาทิปทานิ สมานาธิกรณานีติ ปททฺวยาธิฏฺฐาโน เอโก อตฺโถ ลพฺภติ, อิธ ปน กายสงฺขาราทิปทานิ ภินฺนาธิกรณานีติ ตถารูโป อตฺโถ น ลพฺภตีติ. เตนาห ‘‘ยถาธิปฺเปตตฺถาภาวโต’’ติ.

2-7. '순수한 개별 단어의 관점에서'란 '몸은 형성이다' 등에서 두 개의 단어 각각이 서로 섞이지 않은 개별 단어의 관점에서라는 뜻이다. '의미가 없기 때문에'란 의도된 의미가 없기 때문이라는 뜻이다. 그렇지 않다면 가라자 가야(karajakāya, 업에서 생긴 몸) 등의 의미는 분명히 존재한다. 그래서 '단어의 정화... 말할 수 없기 때문에'라고 하였다. 이제 바로 그 의미의 부재를 부정의 방식(byatireka)으로 보여주기 위해 '마치 ~와 같이' 등을 설하였다. 그런데 왜 두 경우 모두 복합어의 상태가 동일함에도 거기서는 의미가 얻어지고, 여기서는 얻어지지 않는가? 특징이 다르기 때문이다. 거기서는 색온(rūpakkhandha) 등의 단어들이 동격(samānādhikaraṇa)이어서 두 단어가 가리키는 하나의 대상인 의미를 얻지만, 여기서는 신행(kāyasaṅkhāra) 등의 단어들이 이격(bhinnādhikaraṇa)이어서 그러한 형태의 의미를 얻지 못하기 때문이다. 그래서 '의도된 의미가 없기 때문에'라고 하였다.

---

วิสุํ อทีเปตฺวาติ ‘‘กายสงฺขาโร’’ติอาทินา สห วุจฺจมาโนปิ กายสงฺขารสทฺโท วิสุํ วิสุํ อตฺตโน อตฺถํ อโชเตตฺวา เอกํ อตฺถํ ยทิ ทีเปตีติ ปริกปฺปวเสน วทติ. เตน กายสงฺขารสทฺทานํ สมานาธิกรณตํ อุลฺลิงฺเคติ. ‘‘กายสงฺขารสทฺโท กายสงฺขารตฺเถ วตฺตมาโน’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, ‘‘สงฺขารสทฺโท สงฺขารตฺเถว วตฺตมาโน’’ติ ปน วตฺตพฺพํ สิยา. เอวญฺหิ สติ ขนฺธตฺเถ วตฺตมาโน ขนฺธสทฺโท วิย รูปสทฺเทน กายสทฺเทน วิเสสิตพฺโพติ อิทํ วจนํ ยุชฺเชยฺย, กายสงฺขารสทฺทานํ ปน สมานาธิกรณตฺเต น เกวลํ สงฺขารสทฺโทเยว สงฺขารตฺเถ [Pg.192] วตฺตติ, อถ โข กายสทฺโทปีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กายสงฺขารสทฺโท กายสงฺขารตฺเถ วตฺตมาโน’’ติ วุตฺตํ สิยา, กายสทฺเทน สมานาธิกรเณนาติ อธิปฺปาโย. พฺยธิกรเณน ปน สงฺขารสฺส วิเสสิตพฺพตา อตฺเถวาติ.

'따로 밝히지 않고'란 '신행' 등과 함께 설해지더라도 신행이라는 단어가 각각 자신의 의미를 나타내지 않고 만약 하나의 의미만을 나타낸다면, 이라는 가설에 의해 말하는 것이다. 그것으로 신행이라는 단어들의 동격 관계를 암시한다. '신행이라는 단어가 신행의 의미로 쓰일 때'라고 왜 설했는가? '형성이라는 단어가 형성의 의미로만 쓰일 때'라고 설해야 할 것이 아닌가? 만약 그렇다면 온(蘊)의 의미로 쓰이는 '온'이라는 단어가 '색'이라는 단어에 의해 '색온'으로 수식되어야 하듯이 이 말도 타당할 것이다. 그러나 신행이라는 단어들이 동격일 때는 형성이라는 단어만이 형성의 의미로 쓰이는 것이 아니라, 신(身)이라는 단어 또한 그러하다는 이 의미를 보여주기 위해 '신행이라는 단어가 신행의 의미로 쓰일 때'라고 설해졌을 것이니, 동격인 신(身)이라는 단어와 함께라는 의도이다. 그러나 이격에 의해서는 형성의 수식됨이 분명히 존재한다.

---

อิมสฺส วารสฺสาติ สุทฺธสงฺขารวารสฺส. ปทโสธเนน ทสฺสิตานนฺติ เอตฺตเกว วุจฺจมาเน ตตฺถ ทสฺสิตภาวสามญฺเญน สุทฺธกายาทีนมฺปิ คหณํ อาปชฺเชยฺยาติ ตํนิวารณตฺถํ ‘‘ยถาธิปฺเปตานเมวา’’ติ อาห. กายาทิปเทหิ อคฺคหิตตฺตาติ สุทฺธกายาทิปเทหิ อคฺคหิตตฺตา. อิธ ปนาติ อฏฺฐกถายํ. สุทฺธสงฺขารวารํ สนฺธาย วุตฺตมฺปิ สุทฺธสงฺขารวารเมเวตฺถ อนนุชานนฺโต สกลสงฺขารยมกวิสยนฺติ อาห ‘‘อิธ ปน สงฺขารยมเก’’ติ. อธิปฺเปตตฺถปริจฺจาโคติ อสฺสาสปสฺสาสาทิกสฺส อธิปฺเปตตฺถสฺส อคฺคหณํ เจตนากายอภิสงฺขรณสงฺขาราทิ อนธิปฺเปตตฺถปริคฺคโห. ยทิ ‘‘กาโย สงฺขาโร’’ติอาทินา สุทฺธสงฺขารตํมูลจกฺกวารา อตฺถาภาวโต อิธ น คเหตพฺพา, อถ กสฺมา ปวตฺติวารเมว อนารภิตฺวา อญฺญถา เทสนา อารทฺธาติ อาห ‘‘ปทโสธนวารตํมูลจกฺกวาเรหี’’ติอาทิ. สํสโย โหติ สงฺขารสทฺทวจนียตาสามญฺญโต กายสงฺขาราทิปทานํ พฺยธิกรณภาวโต จ. เตเนวาห ‘‘อสมานาธิกรเณหิ…เป… ทสฺสิตายา’’ติ.

‘이 구절에 대하여’란 순수 상카라 구절(suddhasaṅkhāravāra)을 의미한다. ‘어구 정화(padasodhana)로 나타내어진 것들’이란 이만큼만 언급될 때, 거기서 나타난 상태의 일반성 때문에 순수한 몸(suddhakāya) 등도 포함되는 결과가 초래될 수 있으므로, 그것을 방지하기 위해 “의도된 바 그대로의 것들만”이라고 말하였다. ‘가야(kāya) 등의 어구들로 취해지지 않았기 때문에’란 순수한 가야 등의 어구들로 취해지지 않았기 때문이라는 뜻이다. ‘여기서는’이란 주석서에서이다. 순수 상카라 구절에 관해 말해진 것이라 하더라도 여기서는 순수 상카라 구절만을 허용하지 않고 모든 상카라 야마카의 대상을 의미하므로 “여기 상카라 야마카에서는”이라고 하였다. ‘의도된 의미를 저버림(adhippetatthapariccāga)’이란 들숨날숨 등의 의도된 의미를 취하지 않고, 의도적 행위(cetanā)와 관련된 신체적 형성(kāyābhisaṅkhāra) 등 의도되지 않은 의미를 파악하는 것이다. 만약 “몸은 상카라이다”라는 등의 구절로 순수 상카라임이 근본 회전 구절(mūlacakkavāra)에서 의미가 없으므로 여기서 취해서는 안 된다면, 어째서 발생절(pavattivāra)을 시작하지 않고 달리 설법을 시작했는가에 대해 “어구 정화 구절과 그 근본 회전 구절들로” 등을 말하였다. 상카라라는 단어로 불리는 일반성과 신행(kāyasaṅkhāra) 등의 어구들이 서로 다른 주어(이격 상태)를 가지기 때문에 의심이 생긴다. 그래서 “동일한 주격이 아닌 것들에 의해… 나타내어진 것에 대해”라고 말하였다.

---

ปณฺณตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개념절(Paṇṇattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 발생절(Pavattivāra)에 대한 설명

---

๑๙. สงฺขารานํ ปุคฺคลานญฺจ โอกาสตฺตาติ สมฺปยุตฺตานํ นิสฺสยปจฺจยตาย, สงฺขารานํ สมาปชฺชิตพฺพตาย ปุคฺคลานํ ฌานสฺส โอกาสตา เวทิตพฺพา, ภูมิ ปน ยทคฺเคน ปุคฺคลานํ โอกาโส, ตทคฺเคน สงฺขารานมฺปิ โอกาโส. ‘‘ทุติเย ฌาเน ตติเย ฌาเน’’ติอาทินา ฌานํ, ‘‘กามาวจเร รูปาวจเร’’ติอาทินา ภูมิ จ วิสุํ โอกาสภาเวน คหิตา. อิตีติ เหตุอตฺโถ, ยสฺมา ฌานมฺปิ โอกาสภาเวน คหิตํ, ตสฺมาติ อตฺโถ. ปุคฺคลวาเร จ โอกาสวเสน ปุคฺคลคฺคหเณติ ปุคฺคลวาเร จ ยทา ปุคฺคโลกาสสงฺขาราทีนํ โอกาสภาเวน คยฺหติ, ตทา [Pg.193] เตสํ ทฺวินฺนํ โอกาสานํ วเสน คยฺหนํ โหตีติ ยตฺถ โส ปุคฺคโล, ยญฺจ ตสฺมึ ปุคฺคเล ฌานํ อุปลพฺภติ, เตสํ ทฺวินฺนํ ภูมิฌานสงฺขาตานํ โอกาสานํ วเสน ยถารหํ กายสงฺขาราทีนํ คหณํ กถนํ โหตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เอตเทว, ตสฺมา. ทุติยตติยชฺฌาโนกาสวเสนาติ ทุติยตติยชฺฌานสงฺขาตโอกาสวเสน คหิตา. กถํ? ‘‘วินา วิตกฺกวิจาเรหิ อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ เอวํ คหิตา ปุคฺคลา วิเสเสตฺวา ทสฺสิตา. เกน? เตเนว วิตกฺกวิจารรหิตอสฺสาสปสฺสาสุปฺปาทกฺขเณนาติ โยเชตพฺพํ.

19. ‘상카라들과 사람들의 장소성(okāsatā) 때문에’란 상응하는 것들의 의지연(nissayapaccaya)이 됨으로써, 상카라들이 도달되어야 할 것이므로 사람들의 선정(jhāna)에 대한 장소성을 알아야 하며, 지지(bhūmi)는 곧 사람들이 처한 장소의 최고 한도이며, 그 한도에 따라 상카라들의 장소이기도 하다. “제2선에서, 제3선에서” 등으로 선정을, “욕계에서, 색계에서” 등으로 지지를 각각 별도로 장소의 상태로 취하였다. ‘이와 같이(iti)’는 원인의 의미로, 선정도 장소의 상태로 취해졌기 때문이라는 뜻이다. ‘사람 구절에서 장소의 권능으로 사람을 취함에 있어서’란 사람 구절에서 사람, 장소, 상카라 등을 장소의 상태로 취할 때, 그 두 장소의 권능으로 취함이 있게 되니, 그 사람이 있는 곳과 그 사람에게서 얻어지는 선정, 그 두 가지인 지지와 선정이라 불리는 장소들의 권능에 따라 적절하게 신행(kāyasaṅkhāra) 등을 취하여 말하게 된다는 것이다. ‘그러므로’란 이것이 바로 그러하기 때문이다. ‘제2, 제3선의 장소의 권능으로’란 제2, 제3선이라 불리는 장소의 권능으로 취해진 것이다. 어떻게 그러한가? “위따까(vitakka)와 위짜라(vicāra) 없이 들숨과 날숨이 일어나는 순간에”라고 이와 같이 취해진 사람들을 차별하여 보여주었다. 무엇에 의해서인가? 바로 그 위따까와 위짜라가 없는 들숨과 날숨의 발생 순간에 의해서라고 연결해야 한다.

---

ปฐมโกฏฺฐาเส ฌาโนกาสวเสน ปุคฺคลทสฺสนํ กตนฺติ วุตฺตํ ‘‘ปุน…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ภูมิโอกาสวเสน ปุคฺคลํ ทสฺเสตีติ สมฺพนฺโธ. ทฺวิปฺปการานนฺติ ฌานภูมิโอกาสเภเทน ทุวิธานํ. เตสนฺติ ปุคฺคลานํ. ‘‘ปฐมํ ฌานํ สมาปนฺนานํ กามาวจราน’’นฺติ จ อิทํ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพสาธารณวจนํ, ตสฺส จ อวจฺเฉทกํ ‘‘อสฺสาสปสฺสาสานํ อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อิทนฺติ วุตฺตํ ‘‘วิเสส…เป… ขเณ’’ติ. เตน วิเสสเนน. กามาวจรานมฺปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตน น เกวลํ รูปารูปาวจเรสุ ปฐมชฺฌานํ สมาปนฺนานํ, อถ โข กามาวจรานมฺปีติ วุตฺตเมวตฺถํ สมฺปิณฺเฑติ. กีทิสานํ กามาวจรานนฺติ อาห ‘‘คพฺภคตาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน อุทกนิมุคฺควิสญฺญิภูตา สงฺคหิตา, น มตจตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนนิโรธสมาปนฺนา. เต หิ อกามาวจรตาย วิย รูปารูปภวสมงฺคิโน วิตกฺกวิจารุปฺปตฺติยาว นิวตฺติตา. เอกนฺติกตฺตาติ อสฺสาสปสฺสาสาภาวสฺส เอกนฺติกตฺตา. นิทสฺสิตาติ รูปารูปาวจรา นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา, น ตพฺพิรหิตานํ อญฺเญสํ อภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปฐมชฺฌาโนกาสา อสฺสาสปสฺสาสวิรหวิสิฏฺฐาติ โยชนา. ปฐมญฺเจตฺถ ปฐมชฺฌานสมงฺคีนํ รูปารูปาวจรานํ คหณํ, ทุติยํ ยถาวุตฺตคพฺภคตาทีนํ. อิมินา นเยนาติ ยฺวายํ ‘‘สงฺขารานํ ปุคฺคลานญฺจา’’ติอาทินา ฌาโนกาสภูมิโอกาสวเสน ปุคฺคลวิภาคนโย วุตฺโต, อิมินา นเยน อุปาเยน. สพฺพตฺถ สพฺพปุจฺฉาสุ.

첫 번째 부분에서 선정이라는 장소의 권능으로 사람을 나타냄을 보여주었다고 “다시… 보여준다”라고 하였다. 지지(bhūmi)라는 장소의 권능으로 사람을 나타낸다는 것과 연결된다. ‘두 종류의’란 선정과 지지라는 장소의 차이에 따른 두 종류를 말한다. ‘그들의’란 그 사람들의 것이다. “제1선을 증득한 욕계의 존재들”이라는 이것은 배제해야 할 것과 취해야 할 것의 공통된 표현이며, 그것을 한정하는 것이 “들숨과 날숨이 일어나는 순간에”라는 것이라고 “차별… 순간에”라고 말하였다. 그 차별화에 의해서이다. ‘욕계 존재들에게도’에서 ‘도(pi)’라는 단어는 집합의 의미이다. 그것은 단지 색계와 무색계에서 제1선을 증득한 자들뿐만 아니라, 욕계 존재들에게도라는 이미 말해진 의미를 합치는 것이다. 어떤 욕계 존재들인가에 대해 “모태에 든 자들 등”이라고 하였다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 물에 빠진 자, 의식을 잃은 자 등이 포함되며, 죽은 자나 제4선을 증득한 자, 멸진정에 든 자는 포함되지 않는다. 그들은 욕계가 아닌 것처럼 색계나 무색계의 존재와 같아서 위따까와 위짜라의 발생에 의해서만 배제되기 때문이다. ‘결정적이기 때문에(ekantikattā)’란 들숨과 날숨이 없는 것이 결정적이기 때문이다. ‘예시되었다’란 색계와 무색계 존재들이 예시로서 언급된 것이지, 그것들이 없는 다른 존재들이 없기 때문이 아니라는 뜻이다. 제1선의 장소들은 들숨과 날숨이 없는 것으로 특징지어진다는 연결이다. 여기서 첫 번째는 제1선을 갖춘 색계와 무색계 존재들을 취하는 것이고, 두 번째는 앞에서 말한 모태에 든 자들 등을 취하는 것이다. ‘이러한 방법으로’란 “상카라들과 사람들의…” 등으로 시작되는 선정의 장소와 지지의 장소의 권능에 따른 사람의 분류 방식, 즉 이 방법(수단)으로라는 뜻이다. 모든 곳의 모든 질문에서 그러하다.

---

๒๑. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ ยฺวายํ อุปฺปตฺติภูมิยา ฌานํ วิเสเสตฺวา อตฺโถ วุตฺโต, เอตสฺมึ อตฺเถ คยฺหมาเน อญฺญตฺถปิ อุปฺปตฺติภูมิยา ฌานํ วิเสสิตพฺพํ ภเวยฺย, ตถา จ อนิฏฺฐํ อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุตฺถชฺฌาเน’’ติอาทิมาห. กึ ปน ตํ อนิฏฺฐนฺติ อาห ‘‘ภูมีนํ [Pg.194] โอกาสภาวสฺเสว อคฺคหิตตาปตฺติโต’’ติ. ยตฺถ ยตฺถ หิ ฌานํ คยฺหติ, ตตฺถ ตตฺถ ตํ อุปฺปตฺติภูมิยา วิเสสิตพฺพํ โหติ. ตถา สติ ฌาโนกาโสว คหิโต สิยา, น ภูมิโอกาโส คุณภูตตฺตา. กิญฺจ ‘‘จตุตฺถชฺฌาเน รูปาวจเร อรูปาวจเร’’ติ เอตฺถ รูปารูปภูมิยา จตุตฺถชฺฌาเน วิเสสิยมาเน ตเทกเทโสว โอกาสวเสน คหิโต สิยา, น สพฺพํ จตุตฺถชฺฌานํ. เตนาห ‘‘สพฺพจตุตฺถชฺฌานสฺส โอกาสวเสน อคฺคหิตตาปตฺติโต จา’’ติ. ฌานภูโมกาสานนฺติ ฌาโนกาสภูมิโอกาสานํ.

21. ‘그러나 이러한 의미가 있을 때’란 태어나는 지지(uppattibhūmi)로써 선정을 차별하여 말한 의미가 취해질 때, 다른 곳에서도 태어나는 지지로써 선정이 차별되어야 할 것이며, 그렇게 되면 원치 않는 결과(aniṭṭha)에 이르게 됨을 보여주며 “제4선에서” 등을 말하였다. 그 원치 않는 결과가 무엇인가에 대해 “지지들의 장소성 자체가 취해지지 않게 되는 결과가 되기 때문에”라고 하였다. 선정이 취해지는 곳마다 그곳은 태어나는 지지에 의해 차별되어야 하기 때문이다. 그렇게 되면 선정의 장소만이 취해지게 되고, 지지의 장소는 종속적인 것이 되어 취해지지 않게 된다. 또한 “제4선의 색계와 무색계에서” 여기에서 색계와 무색계의 지지로 제4선이 차별될 때, 그 일부분만이 장소로서 취해지게 되고 모든 제4선이 취해지지는 않게 될 것이다. 그래서 “모든 제4선이 장소로서 취해지지 않게 되는 결과가 되기 때문이기도 하다”라고 하였다. ‘선정과 지지의 장소들의’란 선정의 장소와 지지의 장소들의 의미이다.

---

นนุ จ ฌานภูมิโอกาเส อสงฺกรโต โยชิยมาเน น สพฺพสฺมึ ปฐมชฺฌาโนกาเส กายสงฺขาโร วจีสงฺขาโร จ อตฺถิ, ตถา สพฺพสฺมึ กามาวจโรกาเสติ โจทนุปฺปตฺตึ สนฺธาย ตสฺส ปริหารํ วตฺตุํ ‘‘ยทิปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถาติ ปฐมชฺฌาโนกาเส กามาวจโรกาเส จ. ตํทฺวยุปฺปตฺตีติ ตสฺส กายวจีสงฺขารทฺวยสฺส อุปฺปตฺติ. โอกาสทฺวยสฺส อสงฺกรโต คหเณ อยญฺจ คุโณ ลทฺโธ โหตีติ อาห ‘‘วิสุํ…เป… น วตฺตพฺพํ โหตี’’ติ. ตตฺถ องฺคมตฺตวเสนาติ วิตกฺกาทิฌานงฺคมตฺตวเสน. ตตฺถ วตฺตพฺพํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว. วิตกฺกรหิโตปิ วิจาโร วจีสงฺขาโรเยวาติ อาห ‘‘อวิตกฺก…เป… คจฺฉตี’’ติ. มุทฺธภูตํ ทุติยชฺฌานนฺติ จตุกฺกนเย ทุติยชฺฌานมาห. ตญฺหิ สกลกฺโขภกรธมฺมวิคเมน วิตกฺเกกงฺคปฺปหายิกโต สาติสยตฺตา ‘‘มุทฺธภูต’’นฺติ วตฺตพฺพตํ ลภติ. อสญฺญสตฺตา วิยาติ อิทํ วิสทิสุทาหรณํ ทฏฺฐพฺพํ.

선나(jhāna)의 지대(okāse)에서 혼란 없이 결합될 때, 모든 초선나의 지대에서 신행(kāyasaṅkhāra)과 구행(vacīsaṅkhāra)이 있는 것은 아니며, 욕계의 모든 지대에서도 그러하다는 반론의 발생을 염두에 두고 그 해결을 말하기 위해 ‘yadipī’(비록 ~일지라도) 등을 설하였다. ‘거기에서(tattha)’란 초선나의 지대와 욕계의 지대에서라는 뜻이다. ‘그 둘의 발생(taṃdvayuppattī)’이란 그 신구행 두 가지의 발생이다. 두 장소를 혼동 없이 파악할 때 이러한 유익함을 얻게 된다고 하여 ‘따로… 말해서는 안 된다’라고 하였다. 거기서 ‘선지(jhānaṅga)만의 측면에서(aṅgamattavasenā)’란 일으킨 생각(vitakka) 등의 선지의 측면에서라는 뜻이다. 거기서 말해야 할 바는 주석서에서 설한 바 그대로이다. 일으킨 생각(vitakka)이 없어도 지속적 고찰(vicāra)은 구행(vacīsaṅkhāra)일 뿐이므로 ‘일으킨 생각 없이… 나아간다’라고 하였다. ‘정점에 이른 제2선(muddhabhūtaṃ dutiyajjhānaṃ)’이란 4분법에서의 제2선을 말한다. 그것은 모든 동요를 일으키는 법들(일으킨 생각)이 사라짐으로써 일으킨 생각이라는 하나의 요소를 버린 것으로부터 수승하기 때문에 ‘정점에 이른 것’이라고 불릴 자격이 있다. ‘무상유정(asaññasattā)과 같이’라는 것은 상이한 비유로 보아야 한다.

---

๓๗. อาวชฺชนโต ปุพฺเพ ปวตฺตํ สพฺพํ จิตฺตํ ปฏิสนฺธิจิตฺเตน สมานคติกตฺตา เอกํ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปฐมโต’’ติ. เตนาห ‘‘อวิตกฺกอวิจารโต’’ติอาทิ. จิตฺตสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถนฺติ สุทฺธาวาเส จิตฺตสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถํ. ตถา ‘‘วจีสงฺขารสฺส อาทิทสฺสนตฺถ’’นฺติ เอตฺถาปิ.

37. 전향(āvajjana) 이전에 진행된 모든 마음은 재생연결식(paṭisandhicitta)과 같은 성질을 가지므로 하나로 묶어 ‘처음부터(paṭhamato)’라고 설하였다. 그래서 ‘일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없이(avitakkaavicārato)’ 등을 설하였다. ‘심행(cittasaṅkhāra)의 시작을 보이기 위해’란 정거천(suddhāvāse)에서 심행의 시작을 보이기 위해서이다. ‘구행(vacīsaṅkhāra)의 시작을 보이기 위해’라는 곳에서도 마찬가지이다.

---

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전개절(Pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

สงฺขารยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상카라 야마카(Saṅkhārayamaka, 행쌍론)에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. อนุสยยมกํ

7. 아누사야 야마카(Anusayayamaka, 수면쌍론)

---

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา

구역과 한정된 개요절(Paricchedaparicchinnuddesavāra)에 대한 설명

---

๑. ‘‘อวิชฺชาสมุทยา [Pg.195] รูปสมุทโย, ตณฺหาสมุทยา รูปสมุทโย, กมฺมสมุทยา รูปสมุทโย. โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติ จ เอวมาทินา กุสลมูลกุสลาทีนํ ปจฺจยภาโว วุตฺโตติ อาห ‘‘ปจฺจยทีปเกน มูลยมเกนา’’ติ. ‘‘โส ‘อนิจฺจํ รูปํ, อนิจฺจํ รูป’นฺติ ยถาภูตํ ปชานาติ. จกฺขุ อนิจฺจํ, รูปา อนิจฺจา’’ติ จ อาทินา พหุลขนฺธาทิมุเขน อนิจฺจานุปสฺสนาทโย วิหิตาติ วุตฺตํ ‘‘ขนฺธาทีสุ ตีรณพาหุลฺลโต’’ติ. กิเลสานํ สมุจฺฉินฺทนโต ปรํ ปหานกิจฺจํ นตฺถีติ อาห ‘‘อนุสยปหานนฺตา ปหานปริญฺญา’’ติ. ยทิปิ อนุสเยหิ สมฺปโยคโต อารมฺมณโต วา ปหานปริญฺญา นปฺปวตฺตติ, อนุสยาภาเว ปน ตทารมฺโภ เอว นตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อนุสเยหิ ปหานปริญฺญํ วิภาเวตุ’’นฺติ. อนุสยภาเวน ลพฺภมานานนฺติ อนุสยภาเวน วิชฺชมานานํ, อนุสยสภาวานนฺติ อตฺโถ. ตีหากาเรหีติ ปริจฺเฉทาทีหิ ตีหิ ปกาเรหิ. อนุสเยสุ คณนสรูปปฺปวตฺติฏฺฐานโต อโพธิเตสุ ปุคฺคโลกาสาทิวเสน ปวตฺติยมานา ตพฺพิสยา เทสนา น สุวิญฺเญยฺยา โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตสุ ตถา…เป… ทุรวโพธตฺตา’’ติ.

1. “무명의 발생으로 물질의 발생이 있고, 갈애의 발생으로 물질의 발생이 있으며, 업의 발생으로 물질의 발생이 있다. 탐욕은 업의 발생의 근원이다”라는 등의 방식으로 선·불선 등의 조건 상태(paccayabhāva)를 설하였기에 “조건을 조명하는 근본쌍론(Mūlayamaka)으로”라고 하였다. “그는 ‘물질은 무상하다, 물질은 무상하다’라고 있는 그대로 꿰뚫어 안다. 눈은 무상하고, 물질들은 무상하다”라는 등의 방식으로 많은 온(khandha) 등을 통해 무상관(aniccānupassanā) 등이 설해졌기에 “온 등에서 조사(tīraṇa)가 빈번함으로 인해서”라고 하였다. 번뇌를 완전히 끊은 후에는 더 이상 버림의 역할이 없으므로 “수면의 버림을 끝으로 하는 버림의 철지(pariññā)”라고 하였다. 비록 수면들과의 상응이나 대상의 측면에서 버림의 철지가 일어나지 않더라도, 수면이 없을 때는 그것을 대상으로 삼는 일 자체가 없으므로 “수면들에 의한 버림의 철지를 명확히 하기 위해”라고 설하였다. “수면의 상태로 얻어지는 것들(labbhamānānaṃ)”이란 수면의 상태로 존재하는 것들, 즉 수면의 자성을 가진 것들이라는 뜻이다. “세 가지 방식(tīhākārehi)”이란 구역(pariccheda) 등 세 가지 방식이다. 수면들에 있어서 수의 자성상 발생 장소가 밝혀지지 않았을 때, 보특가라(puggala)와 장소(okāsa) 등에 따라 진행되는 그 대상에 대한 가르침은 이해하기 쉽지 않음을 나타내기 위해 “그들에게 그렇게… 이해하기 어렵기 때문에”라고 하였다.

---

เอตฺถ ปุริเมสูติ ปทุทฺธาโร อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธ วาติ กตฺวา สานุสยวาราทิอเปกฺโข, น อนุสยวาราทิอเปกฺโข อนุสยวาเร ปาฬิววตฺถานสฺส ปเคว กตตฺตาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตสุ สานุสยวาราทีสุ ปุริเมสูติ อตฺโถ’’ติ อาห. สานุสยวาราทีสุ หิ ตีสุ ปุริเมสุ โอกาสวาเร ยโต ตโตติ เทสนา ปวตฺตา, น อนุสยวาราทีสุ. อตฺถวิเสสาภาวโตติ ‘‘กามธาตุยา จุตสฺสา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๒) ปาฬิอาคตปทสฺส, ‘‘กามธาตุํ วา ปน อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทินา ยมกภาเวน อฏฺฐกถาอาทิคตปทสฺส จ อตฺถวิเสสาภาวโต. กถมยํ ยมกเทสนา สิยา ทุติยสฺส ปทสฺส อภาวโตติ อตฺโถ. ยทิ นายํ ยมกเทสนา, อถ กสฺมา อิธาคตาติ อาห ‘‘ปุริมวาเร หี’’ติอาทิ. ตตฺถ อนุสยฏฺฐานปริจฺเฉททสฺสนนฺติ อนุสยฏฺฐานตาย [Pg.196] ปริจฺเฉททสฺสนํ. เอวมฺปิ กถมิทํ อนุสยยมกํ ยมกเทสนาสพฺภาวโตติ อาห ‘‘ยมกเทสนา…เป… นามํ ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ. อตฺถวเสนาติ ปฏิโลมตฺถวเสน. ปฐมปเทน หิ วุตฺตสฺส วิปริวตฺตนวเสนปิ ยมกเทสนา โหติ ‘‘รูปํ รูปกฺขนฺโธ, รูปกฺขนฺโธ รูป’’นฺติอาทีสุ (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒), ตตฺถ ปน อตฺถวิเสโส อตฺถิ, อิธ นตฺถิ, ตสฺมา น ตถา เทสนา กตาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อตฺถวิเสสาภาวโต ปน น วุตฺตา’’ติ. ลพฺภมานตาวเสนาติ ปุจฺฉาย ลพฺภมานตาวเสน.

여기서 ‘이전의 것들에서(purimesū)’라는 구절의 발췌는 바로 앞의 규정이나 금지를 뜻하므로, ‘수면이 있는 절(sānusayavāra)’ 등을 염두에 둔 것이지, ‘수면절(anusayavāra)’ 등을 염두에 둔 것이 아니다. 수면절에서의 성전 확정은 이미 이루어졌음을 나타내기 위해 “이들 수면이 있는 절 등에서 ‘이전의 것들’이라는 뜻이다”라고 하였다. 수면이 있는 절 등 세 가지 이전의 것들에서는 ‘어디로부터(yato)’, ‘거기로부터(tato)’라는 가르침이 진행되었으나, 수면절 등에서는 그렇지 않다. ‘뜻의 차이가 없기 때문에’란 “욕계에서 죽는 자에게” 등의 성전에 나온 구절과 “욕계에 태어나는 자에게” 등의 쌍론의 형태로 주석서 등에 나온 구절의 의미에 차이가 없기 때문이다. ‘어떻게 이 쌍론의 가르침이 두 번째 구절의 부재 속에서 성립하겠는가’ 하는 뜻이다. 만약 이것이 쌍론의 가르침이 아니라면, 왜 여기에 나왔는가라고 하여 “이전 절에서…” 등을 설하였다. 거기서 ‘수면 처소의 구역을 보임’이란 수면 처소로서의 구역을 보이는 것이다. 이와 같더라도 어떻게 이것이 쌍론의 가르침이 존재함에 따른 아누사야 야마카인가라고 하여 “쌍론의 가르침… 명칭으로 보아야 한다”라고 하였다. ‘뜻의 힘으로(atthavasenā)’란 역순의 뜻의 힘으로라는 뜻이다. 첫 번째 구절로 설해진 것을 반전시킴으로써도 쌍론의 가르침이 되는데, “물질은 루파칸다이고, 루파칸다는 물질이다” 등의 경우이다. 거기에는 뜻의 차이가 있지만, 여기서는 없으므로 그렇게 설해지지 않았음을 보이기 위해 “뜻의 차이가 없기 때문에 설하지 않았다”라고 하였다. ‘얻어질 수 있음으로 인해(labbhamānatāvasenā)’란 질문에서 얻어질 수 있음으로 인해서이다.

---

อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสตีติ อิมินา นิปฺปริยาเยน อนุสยา อนาคตาติ ทสฺสิตํ โหติ ยโต เต มคฺควชฺฌา, น จ อตีตปจฺจุปฺปนฺนา อุปฺปตฺติรหาติ วุจฺจนฺติ อุปฺปนฺนตฺตา. ยํสภาวา ปน ธมฺมา อนาคตา อนุสยาติ วุจฺจนฺติ, ตํสภาวา เอว เต อตีตปจฺจุปฺปนฺนา วุตฺตา. น หิ ธมฺมานํ อทฺธาเภเทน สภาวเภโท อตฺถิ, ตสฺมา อนุสยานํ อตีตปจฺจุปฺปนฺนภาวา ปริยายโต ลพฺภนฺตีติ อฏฺฐกถายํ (ยม. อฏฺฐ. อนุสยยมก ๑) ‘‘อตีโตปิ โหตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เอวํปการาติ อนุสยปฺปการา, การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชนารหาอิจฺเจว อตฺโถ. โส เอวํปกาโร อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโต อุปฺปชฺชนารหตาย อวิจฺฉินฺนภาวทีปนตฺถนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น ขนฺธยมกาทีสุ วิย อุปฺปชฺชมานตา’’ติ, ปจฺจุปฺปนฺนตาติ อตฺโถ. เตเนวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปากฏตรํ กโรติ. ตตฺถ นินฺนานากรโณติ นิพฺพิเสโส. อุปฺปชฺชนานุสยานํ นินฺนานากรณตฺตา เอว หิ ‘‘เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ วิภงฺเค (วิภ. ๒๐๓) อาคตํ. อนุสยนญฺหิ เอตฺถ นิวิสนนฺติ อธิปฺเปตํ.

‘발생할 만한 것임을 보인다’는 것으로써 수면들은 직접적으로 미래의 것이라고 보인 것이니, 그것들은 도(magga)에 의해 소멸될 것이기 때문이다. 또한 과거와 현재의 것은 이미 발생했기 때문에 발생할 만한 것이라고 불리지 않는다. 그러나 어떤 자성을 가진 법들이 미래의 수면들이라고 불린다면, 그와 같은 자성을 가진 것들이 과거와 현재라고 설해진 것이다. 법들이 시간의 구분에 따라 자성이 달라지는 것은 아니므로, 수면들이 과거와 현재의 상태인 것은 방편으로 얻어지는 것이기에 주석서에서 “과거에도 있다” 등이 설해진 것이다. ‘이러한 종류의 것(evaṃpakārā)’이란 수면의 종류로서, 원인을 얻었을 때 발생할 만하다는 뜻일 뿐이다. 그것이 이러한 종류로서 ‘발생의 절(uppajjanavāra)’에서 ‘발생한다’는 단어로 취해진 것은 발생할 만한 상태가 끊어지지 않았음을 밝히기 위함이라는 취지이다. 그래서 “칸다 야마카 등에서처럼 발생하는 상태(uppajjamānatā)가 아니다”라고 하였으니, 즉 현재의 상태가 아니라는 뜻이다. ‘그렇기 때문에’ 등으로 앞에서 말한 의미를 더욱 명확히 한다. 거기서 ‘차별이 없는(ninnānākaraṇo)’이란 구별이 없다는 뜻이다. 발생하는 수면들이 차별이 없기 때문에 “여기서 이 갈애는 발생하면서 발생하고, 잠재하면서 잠재한다”라고 비방가(Vibhaṅga)에 나온 것이다. 여기서 잠재함(nivisana)이 바로 수면(anusayana)이라는 뜻이다.

---

อิทานิ เยน ปริยาเยน อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อนุสยโวหาโร, ตํ ทสฺเสตุกาโม อนาคตมฺปิ เตหิ สทฺธึ เอกชฺฌํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุรูปํ การณํ ปน…เป… วุจฺจนฺตี’’ติ อาห. เอเตน ภูตปุพฺพคติยา อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุ อุปฺปตฺติรหตา เวทิตพฺพาติ ทสฺเสติ. อุปฺปตฺติอรหตา นาม กิเลสานํ มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาย เวทิตพฺพา. สา จ อตีตปจฺจุปฺปนฺเนสุปิ อตฺเถวาติ ปการนฺตเรนปิ เตสํ ปริยายโตว อนุสยภาวํ ปกาเสติ. เตเนวาห ‘‘มคฺคสฺส ปนา’’ติอาทิ. ตาทิสานนฺติ เย มคฺคภาวนาย อสติ อุปฺปตฺติรหา, ตาทิสานํ. ธมฺโม เอว จ อุปฺปชฺชติ, น ธมฺมากาโรติ อธิปฺปาโย. น หิ ธมฺมาการา อนิจฺจตาทโย [Pg.197] อุปฺปชฺชนฺตีติ วุจฺจนฺติ. ยทิ ปน เต อุปฺปาทาทิสมงฺคิโน สิยุํ, ธมฺมา เอว สิยุํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อปฺปหีนากาโร จ อุปฺปชฺชตีติ วตฺตุํ น ยุชฺชตี’’ติ.

이제 어떤 방식으로 과거와 현재의 법들에 대해 잠재성향(anusaya)이라는 표현을 쓰는지 보이고자 하여, 미래의 법들도 그것들과 함께 하나로 묶어 보이면서 ‘적절한 원인에 따라... (중략) ... 일컬어진다’라고 말씀하셨다. 이것으로써 과거와 현재에 대해서는 일어날 수 있는 상태(uppattirahata)임을 통해 (잠재성향임이) 알려져야 함을 보이신 것이다. ‘일어날 수 있는 상태’란 번뇌들이 도(道)에 의해 끊어지지 않았기 때문에 그러한 것임을 알아야 한다. 그리고 그것은 과거와 현재의 법들에도 존재하므로, 다른 방식으로도 그것들이 방편상 잠재성향인 상태임을 드러낸다. 그래서 ‘그러나 도(道)의...’ 등으로 말씀하신 것이다. ‘그러한 것들의’란 도의 닦음이 없을 때 일어날 수 있는 성질을 가진 그러한 것들을 말한다. 그리고 법(dhammo)만이 일어나는 것이지 법의 양상(dhammākāro)이 일어나는 것이 아니라는 의미이다. 왜냐하면 무상(aniccatā) 등의 법의 양상들이 일어난다고 말해지지 않기 때문이다. 만일 그것들이 일어남 등을 갖춘 것이라면, 그것들은 바로 법일 것이다. 그래서 ‘버려지지 않은 양상이 일어난다고 말하는 것은 적절하지 않다’고 말씀하신 것이다.

---

วุตฺตมฺปิ ถามคมนํ อคฺคเหตฺวา อปฺปหีนฏฺฐมตฺตเมว คเหตฺวา โจทโก โจเทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สตฺตานุสย…เป… อาปชฺชตีติ เจ’’ติ. น หิ ถามคมเน คหิเต โจทนาย โอกาโส อตฺถิ. เตนาห ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทิ. วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ, น เกวลมฏฺฐกถายเมว ปาฐคโตวายมตฺโถ, ตสฺมา เอวเมว คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามคโต…เป… ยุตฺต’’นฺติ วตฺวา กึ ปน ตํ ถามคมนนฺติ ปราสงฺกํ นิวตฺเตนฺโต ‘‘ถามคตนฺติ จ…เป… วุตฺตา’’ติ อาห. ตตฺถ อญฺเญหิ อสาธารโณติ กิเลสวตฺถุอาทีนํ กิเลสตาทิสภาโว วิย กามราคาทิโต อญฺญตฺถ อลพฺภมาโน เตสํเยว อาเวณิโก สภาโว, ยโต เต ภวพีชํ ภวมูลนฺติ จ วุจฺจนฺติ. ยสฺมา จ ถามคมนํ เตสํ อนญฺญสาธารโณ สภาโว, ตสฺมา อนุสยนนฺติ วุตฺตํ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ถามคโตติ อนุสยสมงฺคีติ อตฺโถ’’ติ อาห.

말씀하신 ‘강력한 상태가 됨(thāmagamana)’을 취하지 않고 단지 버려지지 않았다는 의미만을 취하여 논박자가 논박한다는 것을 보이면서 ‘일곱 가지 잠재성향... (중략) ... 빠지게 된다면’이라고 말씀하셨다. 참으로 강력한 상태가 됨을 취할 때는 논박할 여지가 없기 때문이다. 그래서 ‘빠지지 않는다’라고 말씀하셨다. 주석서에서 말씀하셨고, 단지 주석서뿐만 아니라 성전의 구절(pāṭha)에도 이 의미가 들어 있으므로, 반드시 이와 같이 받아들여야 함을 보이면서 ‘강력한 상태가 된... (중략) ... 적절하다’라고 말씀하시고, 그렇다면 그 강력한 상태가 됨이란 무엇인가라는 의구심을 물리치면서 ‘강력한 상태가 된 것이란... (중략) ... 말씀하셨다’라고 하셨다. 거기서 ‘다른 것들과 공통되지 않은’이란, 번뇌의 대상 등에서 번뇌의 상태인 자성처럼 감각적 탐욕 등 외에 다른 곳에서는 얻을 수 없는 그것들만의 고유한 자성(āveṇiko sabhāvo)을 말하며, 이로부터 그것들을 ‘존재의 씨앗’이자 ‘존재의 뿌리’라고 부르는 것이다. 그리고 강력한 상태가 됨이 그것들의 다른 것과 공통되지 않는 자성이기 때문에 ‘잠재성향(anusaya)’이라고 부르는 것임을 보이면서, ‘강력한 상태가 된 것이란 잠재성향을 갖춘 것이라는 의미이다’라고 말씀하셨다.

---

‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อนุเสติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อนุเสตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓) อนุสยวาเร วุตฺโต เอว อตฺโถ ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐) วุตฺโตติ อนุสยนากาโร เอว อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน คหิโตติ ‘‘อุปฺปชฺชนวาโร อนุสยวาเรน นินฺนานากรโณ วิภตฺโต’’ติ ยํ วุตฺตํ, ตตฺถ วิจารํ อารภติ ‘‘อนุสยอุปฺปชฺชนวารานํ สมานคติกตฺตา’’ติอาทินา. ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ สิยาติ อุปฺปชฺชนวาเร ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนํ อปฺปหีนาการทีปกํ สิยา. ตถา จ สติ ยถา ‘‘อิมสฺส อุปฺปาทา’’ติ เอตฺถ อิมสฺส อนิโรธาติ อยมตฺโถปิ ญายติ, เอวํ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺเต อตฺถโต ‘‘น อุปฺปชฺชตี’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ อปฺปหีนาการสฺส อุปฺปตฺติรหภาวสฺส อนุปฺปชฺชมานสภาวตฺตาติ โจทนํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุปฺปชฺชตีติ วจนสฺส อวุตฺตตา น สกฺกา วตฺตุนฺติ เจ’’ติ อาห. วจนตฺถวิเสเสน ตํทฺวยสฺส วุตฺตตฺตาติ เอเตน ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺเถน วารนฺตรเทสนา โหติ ยถา [Pg.198] สหชาตสํสฏฺฐวาเรสูติ ทสฺเสติ. อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวาติอาทิ ตเมว วจนตฺถวิเสสํ วิภาเวตุํ อารทฺธํ. อุปฺปตฺติโยคฺคนฺติ อุปฺปตฺติยา โยคฺคํ, อุปฺปชฺชนสภาคตนฺติ อตฺโถ. ยโต อนุสยา อุปฺปตฺติรหาติ วุจฺจนฺติ, เอกนฺเตน เจตเทว สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ ‘‘ยสฺส กามราคานุสโย อุปฺปชฺชติ, ตสฺส ปฏิฆานุสโย อุปฺปชฺชตีติ? อามนฺตา’’ติอาทิวจนโต (ยม. ๒.อนุสยยมก.๓๐๐). ‘‘อนุเสนฺตีติ อนุสยา’’ติ เอตฺตเก วุตฺเต สทา วิชฺชมานา นุ โข เต อปรินิปฺผนฺนานุสยนฏฺเฐน ‘‘อนุสยา’’ติ วุจฺจนฺตีติ อยมตฺโถ อาปชฺชตีติ ตํนิเสธนตฺถํ ‘‘อนุรูปํ การณํ ลภิตฺวา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปตฺติอรหภาเวน ถามคตตา อนุสยฏฺโฐติ ยํ เตสํ อุปฺปตฺติโยควจนํ วุตฺตํ, ตํ สมฺมเทว วุตฺตนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘อนุสยสทฺทสฺสา’’ติอาทินา. เตน วารทฺวยเทสนุปฺปาทิกา อนุสยสทฺทตฺถนิทฺธารณาติ ทสฺเสติ. ตมฺปิ สุวุตฺตเมว อิมินา ตนฺติปฺปมาเณนาติ อิทมฺปิ ‘‘อภิธมฺเม ตาวา’’ติอาทินา อาคตํ ติวิธเมว ตนฺตึ สนฺธายาหาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตนฺติตฺตเยนปิ หิ จิตฺตสมฺปยุตฺตตา ทีปิตา โหตี’’ติ.

‘누구에게 감각적 탐욕의 잠재성향이 잠재해 있으면, 그에게 분노의 잠재성향이 잠재해 있는가? 그러하다’ 등(야마까 2. 잠재성향쌍 3) 잠재성향분(anusayavāra)에서 설해진 의미가 바로 ‘누구에게 감각적 탐욕의 잠재성향이 일어나는가, 그에게 분노의 잠재성향이 일어나는가? 그러하다’ 등(야마까 2. 잠재성향쌍 300)으로 설해졌으므로, 잠재성향의 양상 자체가 일어남분(uppajjanavāra)에서 ‘일어난다’는 말로 취해진 것이다. 그래서 ‘일어남분은 잠재성향분과 차이 없이 분류되었다’고 하신 것에 대해 ‘잠재성향분과 일어남분이 같은 경로를 가지기 때문에’ 등으로 검토를 시작하신다. ‘일어난다’는 표현이 있을 수 있다는 것은, 일어남분에서 ‘일어난다’는 표현이 버려지지 않은 양상을 나타내는 것일 수 있기 때문이다. 그리고 그와 같을 때, 마치 ‘이것의 일어남’이라는 구절에서 ‘이것의 멸하지 않음’이라는 이 의미도 알려지듯이, 이와 같이 ‘일어난다’고 했을 때 뜻으로는 ‘일어나지 않는다’는 이 의미가 설해진 것이니, 이는 버려지지 않은 양상인 ‘일어날 수 있는 상태’가 (현실적으로) 일어나고 있지 않는 자성이기 때문이라는 논박을 보이면서 ‘일어난다는 표현이 설해지지 않았다고 말할 수 없다면’이라고 말씀하셨다. 표현상의 의미 차이로 그 두 가지가 설해졌기 때문이라는 이것으로써, 법의 차이가 없더라도 표현의 의미 차이에 의해 다른 분류(vāra)의 가르침이 있게 되는 것이니, 마치 구생(sahajāta)·상응(saṃsaṭṭha) 분류의 경우와 같다는 것을 보이신다. ‘적절한 원인을 얻어서’ 등은 바로 그 표현상의 의미 차이를 상세히 설명하기 위해 시작된 것이다. ‘일어날 만한 것’이란 일어남에 적합한 것, 즉 일어날 자성을 가졌다는 의미이다. 잠재성향들이 ‘일어날 수 있는 상태’라고 일컬어지는 것으로부터, ‘누구에게 감각적 탐욕의 잠재성향이 일어나는가, 그에게 분노의 잠재성향이 일어나는가? 그러하다’ 등의 말씀(야마까 2. 잠재성향쌍 300) 때문에 단정적으로 이것만을 받아들여야 한다. ‘잠재해 있으므로 잠재성향이다’라고만 말했을 때, 항상 존재하는 것들이 과연 아직 완성되지 않은 잠재해 있는 상태라는 의미에서 ‘잠재성향’이라 불리는가 하는 이 의미가 도출되므로, 그것을 부정하기 위해 ‘적절한 원인을 얻어 일어난다’고 설해진 것이다. 일어날 수 있는 상태를 통해 강력해진 상태가 잠재성향의 의미라는 그들의 ‘일어날 만함’에 대한 표현은 매우 잘 설해진 것이라는 이 의미를 ‘잠재성향이라는 단어의...’ 등으로 말씀하셨다. 이것으로 두 분류(vāra)의 가르침을 생겨나게 한 것은 잠재성향이라는 단어의 의미를 확정한 것이라고 보이신다. 그것 또한 이 성전의 권위로 매우 잘 설해진 것이라는 이 대목도 ‘먼저 아비담마에서...’ 등으로 전해오는 세 종류의 성전(tanti)을 염두에 두고 말씀하신 것임을 보이면서 ‘세 가지 성전 모두에 의해서도 마음과 상응함(cittasampayuttatā)이 드러나게 된다’라고 말씀하셨다.

---

ปริจฺเฉทปริจฺฉินฺนุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구분으로 한정된 요설분에 대한 설명이 끝났다.

---

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา

발생처분에 대한 설명

---

๒. เอวํ สตีติ เวทนานํ วิเสสิตพฺพภาเว กามธาตุยา จ วิเสสนภาเว สติ. กามาธาตุยา อนุสยนฏฺฐานตา น วุตฺตา โหติ อปฺปธานภาวโต, ปธานาปฺปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจทสฺสนโต, วิเสสนภาเวน จริตพฺพตาย จาติ อธิปฺปาโย. โหตุ โก โทโสติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกมาโน อาห ‘‘ทฺวีสุ ปนา’’ติอาทิ. ทฺวีสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, ตถา ‘‘ตีสุ ธาตูสู’’ติ เอตฺถาปิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ธาตุอาทิเภเทน ติวิธํ อนุสยฏฺฐานํ, ตตฺถ จ รูปารูปธาตูนํ ภวราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา วุตฺตาติ กามธาตุยา กามราคสฺส อนุสยฏฺฐานตา เอกนฺเตน วตฺตพฺพา, ตสฺมา. ตีสุ ธาตูสุ ตีสุ เวทนาสูติ จ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ, กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสูติ จ อาธาเร.

2. 이와 같다는 것은, 수(受, vedanā)들이 한정되어야 할 대상(visesitabba)이 되고 욕계(kāmadhātu)가 한정하는 요소(visesana)가 되는 경우를 말한다. 욕계가 잠재성향의 장소임은 주된 것이 아니기 때문에 설해지지 않았으니, 주된 것과 주되지 않은 것 중 주된 것에서 작용이 나타나고, 한정하는 요소로서 작용해야 하기 때문이라는 의미이다. ‘무슨 허물이 있겠는가’라고 누군가 말할까 염려하여 ‘그러나 두 가지 중에서’ 등으로 말씀하셨다. ‘두 가지 중에서’는 범위를 한정하는 처소격이며, ‘세 가지 계(dhātu) 중에서’도 마찬가지이다. 그러므로, 즉 계(界) 등의 차별에 따라 잠재성향의 장소가 세 가지인데, 거기서 색계와 무색계가 존재탐(bhavarāga)의 잠재성향 장소로 설해졌기 때문에, 욕계가 감각적 탐욕(kāmarāga)의 잠재성향 장소임은 반드시 설해져야 하므로 그러하다. ‘세 가지 계 중에서’와 ‘세 가지 수(受) 중에서’는 범위를 한정하는 처소격이며, ‘욕계의 두 가지 수 중에서’는 의지처를 나타내는 처소격이다.

---

ทฺวีสฺเววาติ [Pg.199] ทฺวีสุ สุโขเปกฺขาสุ เอว. สพฺพาสุ ทฺวีสูติ ยาสุ กาสุจิ ทฺวีสุ. เตนาติ ‘‘กามราโค ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ วจนสามตฺถิยลทฺเธน วิเสสนิจฺฉเยเนว. ภวราคานุสยฏฺฐานํ รูปารูปธาตุโย ตทนุรูปา จ เวทนา. น หิ ทฺวีสุ เวทนาสุ กามราคานุสโยว อนุเสตีติ อวธารณํ อิจฺฉิตํ, ทฺวีสุ เอว ปน เวทนาสูติ อิจฺฉิตํ. เตเนวาห ‘‘ทฺวีสฺเวว อนุเสติ, น ตีสู’’ติ. อฏฺฐานญฺจ อนุสยานํ, กึ ตํ อปริยาปนฺนํ สกฺกาเย? สพฺโพ โลกุตฺตโร ธมฺโม. จ-สทฺเทน ปฏิฆานุสยฏฺฐานํ สงฺคณฺหาติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถา จา’’ติอาทิ. อญฺญาติ กามราคานุสยฏฺฐานภูตา ทฺเว เวทนา.

‘두 가지에만(dvīsveva)’이라는 것은 두 가지인 즐거운 느낌과 평온한 느낌에만이라는 뜻이다. ‘모든 두 가지에(sabbāsu dvīsū)’라는 것은 어떤 두 가지에서라도라는 뜻이다. ‘그 때문에(tenāti)’라는 것은 ‘감각적 욕망의 탐욕은 두 가지 느낌에 잠재한다’는 말씀의 의미에서 얻어진 특별한 결정에 의해서이다. 존재의 탐욕의 잠재 장소는 색계와 무색계의 요소(dhātu)들과 그에 상응하는 느낌들이다. 두 가지 느낌에 감각적 욕망의 탐욕만이 잠재한다고 한정하려는 것이 아니라, 오직 두 가지 느낌에만 잠재한다는 것을 의도한 것이다. 그래서 ‘두 가지에만 잠재하고 세 가지에는 아니다’라고 말씀하신 것이다. 잠재성향들의 장소가 아닌 것, 즉 유신(sakkāya, 존재의 무더기)에 포함되지 않는(apariyāpanna) 것은 무엇인가? 그것은 모든 출세간의 법이다. ‘ca(그리고)’라는 단어로 저항의 잠재성향의 장소를 포함한다. 그래서 ‘어떻게(yathā cā)’ 등으로 말씀하셨다. ‘다른(aññā)’이라는 것은 감각적 욕망의 탐욕의 잠재 장소가 되는 두 가지 느낌을 의미한다.

---

อญฺเญสุ ทฺวีหิ เวทนาหิ วิปฺปยุตฺเตสุ. ปิยรูปสาตรูเปสูติ ปิยายิตพฺพมธุรสภาเวสุ. วิเสสนญฺเจตํ รูปาทีนํ สพฺพทฺวารสพฺพปุริเสสุ อิฏฺฐภาวสฺส อนิยตตาย กตํ. สาตสนฺตสุขคิทฺธิยาติ สาตสุเข สนฺตสุเข จ คิชฺฌนากาเรน อภิกงฺขนากาเรน. ตตฺถ สาตสุขํ กายิกํ, สนฺตสุขํ เจตสิกํ. สาตสุขํ วา กายิกสุขํ, สนฺตสุขํ อุเปกฺขาสุขํ. ตถา จาหุ ‘‘อุเปกฺขา ปน สนฺตตฺตา, สุขมิจฺเจว ภาสิตา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗). ปริตฺตํ วา โอฬาริกํ สุขํ สาตสุขํ, อโนฬาริกํ สนฺตสุขํ. ปริตฺตคฺคหณญฺเจตฺถ กามราคานุสยสฺส อธิปฺเปตตฺตา. อญฺญตฺถาติ เวทนาหิ อญฺญตฺถ. โสติ กามราคานุสโย. เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสตีติ เวทนาเปกฺโข เอว หุตฺวา ปวตฺตติ ยถา ปุตฺตาเปกฺขาย ธาติยา อนุคฺคณฺหนปฺปวตฺติ, สยนสงฺขาตา ปวตฺติ จ กามราคสฺส นิกามนเมว. เตนาห ‘‘สุขมิจฺเจว อภิลปตี’’ติ. ยถา ตสฺส, เอวํ ปฏิฆานุสยาทีนมฺปิ วุตฺตนิยาเมน ยถาสกํ กิจฺจกรณเมว ทุกฺขเวทนาทีสุ อนุสยนํ ทฏฺฐพฺพํ. เตน วุตฺตํ ‘‘เอวํ ปฏิฆานุสโย จา’’ติอาทิ. ตีสุ เวทนาสุ อนุสยนวจเนนาติ ตีสุ เวทนาสุ ยถารหํ อนุสยนวจเนน. อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสูติ อิฏฺฐาทีสุ อารมฺมณปกติยา วเสน อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ วิปรีตสญฺญาย วเสน อนิฏฺฐาทีสุ อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสูติ โยชนา. น หิ อิฏฺฐาทิภาเวน คหณํ วิปรีตสญฺญา.

‘다른 것들에(aññesu)’라는 것은 두 가지 느낌과 결합하지 않은 것들에라는 뜻이다. ‘사랑스러운 형상과 즐거운 형상들에(piyarūpasātarūpesu)’라는 것은 사랑해야 할 달콤한 성질들에라는 뜻이다. 이것은 형상 등이 모든 문과 모든 사람에게 있어서 바람직한 상태(iṭṭhabhāva)가 일정하지 않기 때문에 수식한 것이다. ‘즐거운 행복과 고요한 행복에 대한 탐닉으로(sātasantasukhagiddhiyā)’라는 것은 즐거운 행복과 고요한 행복에 대해 갈구하는 방식과 열망하는 방식으로라는 뜻이다. 거기서 즐거운 행복(sātasukha)은 신체적인 것이고, 고요한 행복(santasukha)은 정신적인 것이다. 또는 즐거운 행복은 신체적인 행복이고, 고요한 행복은 평온의 행복이다. 그래서 ‘평온은 고요하기 때문에 행복이라고 불린다’(visuddhi. 2.644)라고 하였다. 혹은 보잘것없거나 거친 행복이 즐거운 행복이고, 거칠지 않은 행복이 고요한 행복이다. 여기서 보잘것없는 것(paritta)을 취한 것은 감각적 욕망의 탐욕의 잠재성향을 의도했기 때문이다. ‘다른 곳에서(aññatthāti)’라는 것은 느낌들과 다른 곳에서라는 뜻이다. ‘그것(so)’은 감각적 욕망의 탐욕의 잠재성향이다. 느낌들을 따라가며 잠재한다는 것은 느낌을 바라는 상태가 되어 일어난다는 것이니, 마치 자식을 바라는 유모의 보살핌이 일어나는 것과 같으며, 잠재(sayanasaṅkhātā)라고 불리는 일어남은 감각적 욕망의 즐김일 뿐이다. 그래서 ‘행복이라고만 말한다’라고 하셨다. 그것의 경우처럼 저항의 잠재성향 등의 경우에도 설해진 방식에 따라 각각의 역할을 수행하는 것 자체가 괴로운 느낌 등에 잠재하는 것으로 보아야 한다. 그래서 ‘이와 같이 저항의 잠재성향도’ 등으로 말씀하셨다. ‘세 가지 느낌에 잠재한다는 말씀으로’라는 것은 세 가지 느낌에 적절하게 잠재한다는 말씀으로라는 뜻이다. ‘바람직한 것 등의 상태로 파악된 것들에(iṭṭhādibhāvena gahitesū)’라는 것은 대상의 본성상 바람직한 것 등에서 바람직한 것 등의 상태로 파악되거나, 뒤바뀐 산냐(viparītasaññā)로 인해 바람직하지 않은 것 등에서 바람직한 것 등의 상태로 파악된 것들이라는 의미로 연결된다. 왜냐하면 바람직한 상태 등으로 파악하는 것이 모두 뒤바뀐 산냐는 아니기 때문이다.

---

ตตฺถาติ อิฏฺฐารมฺมณาทีสุ. เอตฺถาติ อนุสยเน. กามสฺสาทาทิวตฺถุภูตานํ กามภวาทีนนฺติ กามสฺสาทภวสฺสาทวตฺถุภูตานํ [Pg.200] กามรูปารูปภวานํ คหณํ เวทิตพฺพนฺติ โยชนา. ตตฺถาติ เวทนาตฺตยธาตุตฺตเยสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมํ. ทุกฺขปฏิฆาโต ทุกฺเข อนภิรติ. ยตฺถ ตตฺถาติ ทุกฺขเวทนาย ตํสมฺปยุตฺเตสุ อนิฏฺฐรูปาทีสุ วาติ ยตฺถ ตตฺถ. มหคฺคตา อุปาทินฺนกฺขนฺธา รูปารูปภวา, อนุปาทินฺนกฺขนฺธา รูปารูปาวจรธมฺมา. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเตสุ มหคฺคตธมฺเมสุ ภวราโคอิจฺเจว เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ กามราคานุสโย นานุเสตี’’ติ. ทิฏฺฐานุสยาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน วิจิกิจฺฉานุสยอวิชฺชานุสยาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ.

‘거기서(tatthāti)’라는 것은 바람직한 대상 등에서라는 뜻이다. ‘여기서(etthāti)’라는 것은 잠재하는 것에서라는 뜻이다. 감각의 맛(kāmassāda) 등의 토대가 되는 욕계의 존재(kāmabhava) 등을 파악하는 것으로 이해해야 한다는 의미로 연결된다. ‘거기서(tatthāti)’라는 것은 세 가지 느낌과 세 가지 요소(dhātu)에서이다. 이것은 분류(niddhāraṇa)의 처격(bhumma)이다. ‘괴로움에 대한 저항(dukkhapaṭighāto)’은 괴로움에 대한 불만족(anabhirati)이다. ‘어느 곳에서나(yattha tatthāti)’라는 것은 괴로운 느낌이나 그와 결합된 바람직하지 않은 형상 등에서라는 뜻이다. ‘고귀한(mahaggatā)’ 것은 취착의 대상이 되는 오온인 색계와 무색계의 존재이며, 취착의 대상이 되지 않는 오온인 색계와 무색계에 속하는 법들이다. ‘거기서(tatthāti)’라는 것은 앞서 언급한 고귀한 법들에서 존재의 탐욕(bhavarāga)으로만 이해해야 한다. 그래서 ‘색계 요소와 무색계 요소인 여기에는 감각적 욕망의 탐욕의 잠재성향이 잠재하지 않는다’고 말씀하셨다. ‘견해의 잠재성향 등(diṭṭhānusayādīnanti)’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어에는 의심의 잠재성향과 무명의 잠재성향 등이 포함되는 것으로 보아야 한다.

---

ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ น วุตฺตนฺติ สุวุตฺตเมตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานปุจฺฉายํ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสุ’’อิจฺเจว วิสฺสชฺชิตตฺตา. กามราโค ปน ยตฺถ นานุเสติ, ตํ ทุกฺขเวทนารูปารูปธาตุวินิมุตฺตํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘นนุ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. ตตฺถ ตทนุสยนฏฺฐานโตติ ตสฺส กามราคานุสยสฺส อนุสยนฏฺฐานโต. อญฺญา เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสงฺขาตา. อยเมตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เนกฺขมฺมสฺสิตโทมนสฺเส วิย ปฏิฆานุสโย เนกฺขมฺมสฺสิตโสมนสฺสุเปกฺขาสุ กามราคานุสโย นานุเสตีติ ‘‘ยตฺถ กามราคานุสโย นานุเสติ, ตตฺถ ทิฏฺฐานุสโย นานุเสตี’’ติ สกฺกา วตฺตุนฺติ ตสฺมา ตํ อุทฺธริตฺวา น วุตฺตนฺติ. โหนฺตูติ ตาสํ เวทนานํ อตฺถิตํ ปฏิชานิตฺวา อุทฺธริตฺวา อวจนสฺส การณํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น ปน…เป… ตํ น วุตฺต’’นฺติ. ตทนุสยนฏฺฐานนฺติ เตสํ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐานํ. ตสฺมาติ ยสฺมา สติปิ กามราคานุสยนฏฺฐานโต อญฺญสฺมึ ทิฏฺฐานุสยาทีนํ อนุสยนฏฺฐาเน ตํ ปน ธาตุตฺตยเวทนาตฺตยวินิมุตฺตํ นตฺถิ เวทนาทฺวยภาวโต, ตสฺมา. ตํ เวทนาทฺวยํ น วุตฺตํ วิสุํ น อุทฺธฏนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ยตฺถ กามราคาทโย นานุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา นานุเสนฺตี’’ติ อยมตฺโถ ‘‘อามนฺตา’’ติ อิมินา ปฏิวจนวิสฺสชฺชเนน อวิภาคโต วุตฺโตติ ‘‘ยตฺถ กามราคาทโย อนุเสนฺติ, ตตฺถ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉา อนุเสนฺตี’’ติ อยมฺปิ อตฺโถ อวิภาคโตว ลพฺภติ, ตสฺมา. อวิภาคโต จ ทุกฺขํ ปฏิฆสฺส อนุสยนฏฺฐานนฺติ ทีปิตํ โหติ. เตนาห ‘‘อวิเสเสน…เป… เวทิตพฺพ’’นฺติ. ตตฺถ อวิเสเสนาติ เคหสฺสิตํ เนกฺขมฺมสฺสิตนฺติ วิเสสํ อกตฺวา. สมุทายวเสน [Pg.201] คเหตฺวาติ ยถาวุตฺตอวยวานํ สมูหวเสน ทุกฺขนฺตฺเวว คเหตฺวา. ‘‘อวิเสเสน สมุทายวเสน คเหตฺวา’’ติ อิมมตฺถํ ตถา-สทฺเทน อนุกฑฺฒติ ‘‘ทฺวีสุ เวทนาสู’’ติ เอตฺถาปิ เคหสฺสิตาทิวิภาคสฺส อนิจฺฉิตตฺตา.

세 가지 요소와 세 가지 느낌에서 벗어난 견해의 잠재성향 등의 잠재 장소가 언급되지 않았다는 것은, 견해의 잠재성향 등의 발생 장소에 대한 질문에 ‘모든 유신에 포함된 법들에서’라고만 답변되었기 때문에 잘 설해진 것이다. 그러나 감각적 욕망의 탐욕이 잠재하지 않는 곳에, 괴로운 느낌과 색계·무색계 요소를 벗어난 견해의 잠재성향 등의 잠재 장소가 있음을 보이기 위해 ‘어찌 그렇지 않겠는가(nanu cā)’ 등이 시작되었다. 거기서 ‘그 잠재 장소로부터(tadanusayanaṭṭhānatoti)’라는 것은 감각적 욕망의 탐욕의 잠재 장소로부터라는 뜻이다. ‘다른(aññā)’ 것은 출리(nekkhamma)에 의지한 기쁨(somanassa)과 평온(upekkha)이라 불리는 것이다. 여기서 요약된 의미는 이렇다. 출리에 의지한 근심(domanassa)에 저항의 잠재성향이 잠재하는 것처럼, 출리에 의지한 기쁨과 평온에는 감각적 욕망의 탐욕의 잠재성향이 잠재하지 않으므로, ‘감각적 욕망의 탐욕의 잠재성향이 잠재하지 않는 곳에 견해의 잠재성향도 잠재하지 않는다’고 말할 수 있기 때문에 그것을 발췌하여 말하지 않았다는 것이다. ‘있으라(hontūti)’는 것은 그 느낌들의 존재를 인정하면서도 발췌하여 말하지 않은 이유를 설명하며 ‘그러나… (중략)… 그것은 말해지지 않았다’고 하신 것이다. ‘그 잠재 장소(tadanusayanaṭṭhānanti)’는 견해의 잠재성향 등의 잠재 장소이다. ‘그 때문에(tasmāti)’라는 것은 감각적 욕망의 탐욕의 잠재 장소와 다른 견해의 잠재성향 등의 잠재 장소가 있더라도, 그것이 세 가지 요소와 세 가지 느낌에서 벗어난 것은 아니기 때문에(두 가지 느낌이 존재하므로) 그렇다. 그 두 가지 느낌을 별도로 발췌하여 말하지 않았다는 의미이다. ‘그 때문에(tasmāti)’라는 것은 ‘감각적 욕망 등이 잠재하지 않는 곳에 견해와 의심이 잠재하지 않는가’라는 이 의미가 ‘그러하다(āmantā)’라는 응답을 통한 답변에서 구분 없이 설해졌기 때문에, ‘감각적 욕망 등이 잠재하는 곳에 견해와 의심이 잠재한다’는 이 의미 역시 구분 없이 얻어지기 때문이다. 그리고 구분 없이 괴로움은 저항의 잠재 장소임이 밝혀졌다. 그래서 ‘차별 없이… (중략)… 알아야 한다’고 말씀하셨다. 거기서 ‘차별 없이(avisesenāti)’라는 것은 세속적인 것(gehassita)인지 출리(nekkhammassita)에 의지한 것인지 차별을 두지 않고라는 뜻이다. ‘전체로서 파악하여(samudāyavasena gahetvāti)’라는 것은 앞서 언급한 부분들의 집합으로서 ‘괴로움’으로만 파악하여라는 뜻이다. ‘차별 없이 전체로서 파악하여’라는 이 의미를 ‘그와 같이(tathā)’라는 단어로 끌어오는데, ‘두 가지 느낌에서’라는 여기에서도 세속적인 것 등의 분류를 의도하지 않았기 때문이다.

---

ยทิ เอวํ ‘‘ปฏิฆํ เตน ปชหติ, น ตตฺถ ปฏิฆานุสโย อนุเสตี’’ติ อิทํ สุตฺตปทํ กถนฺติ โจทนํ สนฺธาย ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถาติ ตสฺมึ โทมนสฺเส, ตํสมฺปยุตฺเต วา ปฏิเฆ. เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสนฺติอาทินา เนยฺยตฺถมิทํ สุตฺตํ, น นีตตฺถนฺติ ทสฺเสติ. ยถา ปน สุตฺตํ อุทาหฏํ, ตถา อิธ กสฺมา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิฆุปฺปตฺติรหฏฺฐานตายา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ สุตฺตาภิธมฺมปาฐานํ กถมวิโรโธติ อาห นิปฺปริยายเทสนา เหสา, สา ปน ปริยายเทสนาติ. เอวญฺจ กตฺวาติ ปริยายเทสนตฺตา เอว. ราคานุสโยติ กามราคานุสโย อธิปฺเปโต. ยโต ‘‘อนาคามิมคฺเคน สมุคฺฆาตนํ สนฺธายา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา ตสฺส น มหคฺคตธมฺมา อนุสยนฏฺฐานนฺติ ตํ ปฐมชฺฌานญฺจ อนามสิตฺวา ‘‘น หิ โลกิยา…เป… นานุเสตีติ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ. อวตฺถุภาวโตติ สภาเวเนว อนุปฺปตฺติฏฺฐานตฺตา. อิธาติ อิมสฺมึ อนุสยยมเก. วุตฺตนเยนาติ ‘‘เนกฺขมฺมสฺสิตํ โทมนสฺสํ อุปฺปาเทตฺวา’’ติอาทินา วุตฺเตน นเยน. ตํปฏิปกฺขภาวโตติ เตสํ ปฏิฆาทีนํ ปฏิปกฺขสฺส มคฺคสฺส สพฺภาวโต. น เกวลํ มคฺคสพฺภาวโต, อถ โข พลววิปสฺสนาสพฺภาวโตปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ตํสมุคฺฆา…เป… ภาวโต จา’’ติ.

만약 그렇다면 '그것으로써 저항(paṭigha)을 버리니, 거기에 저항의 잠재성향(paṭighānusaya)이 잠재하지 않는다'라는 이 경전의 구절이 어떠한가라는 반론과 관련하여 '게다가(apicā)' 등이 설해졌습니다. '거기에'란 그 근심(domanassa) 혹은 그것과 결합된 저항에 있어서라는 뜻입니다. '출리에 의지한 근심' 등의 구절은 이 경전이 이끌어내야 할 의미가 있는(neyyattha, 미료의) 것이지, 확정된 의미가 있는(nītattha, 요의) 것이 아님을 보여줍니다. 그러나 경전에서 예로 든 것처럼, 왜 여기(아비담마)에서는 그렇게 설하지 않았는가에 대해 '저항이 일어날 만한 장소가 아니기 때문에' 등을 설했습니다. 그렇더라도 경전과 아비담마의 독송 구절 사이에 어떻게 모순이 없는가에 대해, 이것(아비담마)은 직설적 가르침(nippariyāyadesanā)이고, 그것(경전)은 방편적 가르침(pariyāyadesanā)이라고 설했습니다. '이와 같이 하여'란 방편적 가르침이기 때문입니다. '탐욕의 잠재성향'이란 감각적 욕탐의 잠재성향(kāmarāgānusayo)을 의도한 것입니다. '아나함의 도로써 완전히 뿌리 뽑는 것과 관련하여'라고 설했으므로, 그(욕탐의 잠재성향)에게는 고귀한 법들(mahaggatadhammā)이 잠재하는 장소가 아닙니다. 그래서 그 초선(初禪)을 언급하지 않고 '세간적인 것은… (중략) …잠재하지 않는다고 말할 수 없다'라고 설한 것입니다. '토대가 없기 때문에(avatthubhāvatoti)'란 본성상 일어나지 않는 장소이기 때문입니다. '여기'란 이 잠재성향의 쌍(Anusayayamaka)을 말합니다. '설해진 방식대로'란 '출리에 의지한 근심을 일으켜서' 등으로 설해진 방식에 따름을 의미합니다. '그것의 반대되는 상태이기 때문에'란 그 저항 등의 반대되는 도(道)가 존재하기 때문입니다. 단지 도의 존재 때문만이 아니라, 강력한 위빳사나(vipassanā)의 존재 때문이기도 함을 보여주면서 '그것의 완전한 뿌리 뽑음… (중략) …상태이기 때문이다'라고 설했습니다.

---

อิทานิ ยเทตํ ตตฺถ ตตฺถ ‘‘อนุสยนฏฺฐาน’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ คเหตพฺพธมฺมวเสน วา สิยา คหณวิเสเสน วาติ ทฺเว วิกปฺปา, เตสุ ปฐมํ สนฺธายาห ‘‘อารมฺมเณ อนุสยนฏฺฐาเน สตี’’ติ. รูปาทิอารมฺมเณ อนุสยานํ อนุสยนฏฺฐานนฺติ คยฺหมาเน ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุกฺขาย หี’’ติอาทิมาห. ยทิ สิยาติ ยทิ กามราคานุสโย สิยา. เอตสฺสปีติ ทิฏฺฐานุสยสมฺปยุตฺตโลภสฺสปิ ‘‘สพฺพสกฺกายปริยาปนฺเนสุ ธมฺเมสู’’ติ กามราคสฺส ฐานํ วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตํ. อถ ปนาติอาทิ ทุติยวิกปฺปํ สนฺธาย วุตฺตํ. อชฺฌาสยวเสน ตํนินฺนตายาติ อสติปิ อารมฺมณกรเณ ยตฺถ กามราคาทโย อชฺฌาสยโต นินฺนา, ตํ เตสํ อนุสยนฏฺฐานํ. เตน [Pg.202] วุตฺตํ ‘‘อนุคโต หุตฺวา เสตี’’ติ. อถ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ยถาติอาทิ ยถาวุตฺตสฺส อตฺถสฺส อุทาหรณวเสน นิรูปนํ. ทุกฺเข ปฏิหญฺญนวเสเนว ปวตฺตติ, นารมฺมณกรณวเสนาติ อธิปฺปาโย. ทุกฺขเมว ตสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อชฺฌาสยสฺส ตตฺถ นินฺนตฺตา ทุกฺขเมว ตสฺส ปฏิฆสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, นาลมฺพิตํ รูปาทิ สุขเวทนา จาติ อธิปฺปาโย. เอวนฺติ ยถา อญฺญารมฺมณสฺสปิ ปฏิฆสฺส อชฺฌาสยโต ทุกฺขนินฺนตาย ทุกฺขเมว อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ, เอวํ. ทุกฺขาทีสุ…เป… วุตฺตนฺติ ‘‘ทุกฺเขน สุขํ อธิคนฺตพฺพํ. นตฺถิ ทินฺน’’นฺติ จ อาทินา กายกิลมนทุกฺเข ทานานุภาวาทิเก จ มิจฺฉาภินิเวสนวเสน อุปฺปชฺชมาเนน ทิฏฺฐานุสเยน สมฺปยุตฺโต อญฺญารมฺมโณปิ โลโภ ‘‘เอวํ สุขํ ภวิสฺสตี’’ติ อชฺฌาสยโต สุขาภิสงฺควเสเนว ปวตฺตตีติ สุขุเปกฺขาเภทํ สาตสนฺตสุขทฺวยเมว อสฺส โลภสฺส อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตํ ปาฬิยํ, น ยถาวุตฺตํ ทุกฺขาทิ, ตสฺมา ภวราค…เป… น วิรุชฺฌติ. เอกสฺมึเยว จาติอาทิ ทุติยวิกปฺปํเยว อุปพฺรูหนตฺถํ วุตฺตํ. ตตฺถ ราคสฺส สุขชฺฌาสยตา ตํสมงฺคิโน ปุคฺคลสฺส วเสน เวทิตพฺพา, ตนฺนินฺนภาเวน วา จกฺขุสฺส วิสมชฺฌาสยตา วิย. เอส นโย เสเสสุปิ. เตสํ ราคปฏิฆานํ นานานุสยฏฺฐานตา โหติ เอกสฺมิมฺปิ อารมฺมเณติ อตฺโถ.

이제 여기저기서 '잠재하는 장소(anusayanaṭṭhāna)'라고 설해진 그것이 취해지는 법(gahetabbadhamma)의 힘에 의한 것인지, 혹은 취하는 방식의 차이(gahaṇavisesa)에 의한 것인지에 대한 두 가지 대안이 있는데, 그중 첫 번째를 염두에 두고 '대상을 잠재하는 장소로 삼을 때'라고 설했습니다. 색(色) 등의 대상에 잠재성향들이 잠재하는 장소라고 취해질 때, 어떤 의미를 염두에 두고 '말할 수 없다'라고 설했는지를 보여주기 위해 '괴로운…' 등을 설했습니다. '만약 있다면'이란 만약 감각적 욕탐의 잠재성향이 있다면이라는 뜻입니다. '이것에게도'란 유신견의 잠재성향과 결합된 탐욕에게도 '모든 유신에 포함된 법들에 있어서'라고 감각적 욕탐의 장소를 말해야 할 것이나, 그렇게 말하지 않았습니다. '그러나(atha pana)' 등은 두 번째 대안을 염두에 두고 설한 것입니다. '기질(ajjhāsaya)의 힘으로 그것에 기움(ninnatā)'이란 대상을 삼음이 없더라도 감각적 욕탐 등이 기질상 기울어져 있는 곳이 그것들의 잠재하는 장소라는 뜻입니다. 그래서 '따라가서 잠재한다(anugato hutvā seti)'라고 설해진 것입니다. '그러나 설해졌다'는 것은 앞뒤의 연결입니다. '어떻게' 등은 위에서 말한 의미를 예시를 통해 확정하는 것입니다. 괴로움에 저항하는 방식으로만 작용할 뿐, 대상을 삼는 방식으로 작용하는 것이 아니라는 의도입니다. '괴로움만이 그것의 잠재하는 장소라고 설해졌다'는 것은 기질이 거기에 기울어져 있기 때문에 괴로움만이 그 저항의 잠재하는 장소로 설해진 것이지, 취해진 색 등과 즐거운 느낌이 아니라는 의도입니다. '이와 같이'란 다른 것을 대상으로 하더라도 저항이 기질상 괴로움으로 기울어지기에 괴로움만이 잠재하는 장소라고 설해진 것과 같습니다. '괴로움 등에서… (중략) …설해졌다'는 것은 '괴로움으로 즐거움을 얻어야 한다. 보시의 결과는 없다'는 등의 방식으로 신체적 고통이나 보시의 공덕 등에 대해 그릇된 집착의 힘으로 일어나는 견해의 잠재성향과 결합된 탐욕은, 다른 것을 대상으로 하더라도 '이렇게 즐거움이 있을 것이다'라고 기질상 즐거움에 밀착하는 방식으로 작용하기 때문입니다. 따라서 즐거움과 평온으로 나누어지는 즐겁고 고요한 두 가지 즐거움만이 그 탐욕의 잠재하는 장소라고 성전(pāḷi)에서 설해진 것이지, 앞에서 말한 괴로움 등이 아닙니다. 그러므로 존재탐(bhavarāga) 등과 모순되지 않습니다. '오직 하나에 있어서' 등은 두 번째 대안을 보강하기 위해 설해진 것입니다. 거기서 탐욕이 즐거움에 기울어지는 성질은 그 성향을 가진 사람의 힘에 의해 알아야 하거나, 혹은 그곳으로 기우는 상태에 의해 눈(眼)이 적절치 못한 성향을 갖는 것과 같습니다. 이 방식은 나머지 경우에도 적용됩니다. 그 탐욕과 저항이 하나의 대상에서도 서로 다른 잠재성향의 장소가 된다는 것이 그 뜻입니다.

---

เอวญฺจ กตฺวาติ อสติปิ คเหตพฺพเภเท คหณวิเสเสน อนุสยนฏฺฐานสฺส ภินฺนตฺตา เอว. ‘‘ยตฺถ…เป… โน’’ติ วุตฺตํ, อญฺญถา วิรุชฺเฌยฺย. คเหตพฺพเภเทน หิ ราคปฏิฆานํ อนุสยนฏฺฐานเภเท คยฺหมาเน วิปากมตฺเต ฐาตพฺพํ สิยา, น จ ตํ ยุตฺตํ, นปิ สพฺเพสํ ปุริสทฺวารานํ อิฏฺฐานิฏฺฐํ นิยตนฺติ. ยทิปิ ยถาวุตฺตโลภสฺส วุตฺตนเยน กามราคานุสยตา สมฺภวติ, ยถา ปน สุขุเปกฺขาสุ อิฏฺฐารมฺมเณ จ อุปฺปชฺชนฺเตน โทมนสฺเสน สห ปวตฺโต โทโส ทุพฺพลภาเวน ปฏิฆานุสโย น โหติ, เอวํ ยถาวุตฺตโลโภปิ กามราคานุสโย น โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. น ปฏิฆานุสโยติ เอตฺถ น-กาโร ปฏิเสธนตฺโถ, น อญฺญตฺโถ, อิตรตฺถ ปน สมฺภโว เอว นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยํ ปเนต’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘น หิ โทมนสฺสสฺส ปฏิฆานุสยภาวาสงฺกา อตฺถี’’ติ อิมินา น-การสฺส อญฺญตฺถตาภาวทสฺสนมุเขน อภาวตฺถตํ สมตฺเถติ.

이와 같이 하여(evañca katvāti) 취해지는 대상의 차이가 없더라도 취하는 방식의 차이만으로도 잠재하는 장소가 달라지기 때문입니다. '어느 곳에서… (중략) …아니다'라고 설해졌으며, 그렇지 않다면 모순될 것입니다. 취해지는 대상의 차이에 의해 탐욕과 저항의 잠재하는 장소의 차이가 받아들여진다면, 단지 과보(vipāka)에만 머물러야 할 것이나 그것은 타당하지 않으며, 또한 모든 사람의 감각 대문(dwāra)에 나타나는 대상이 유익하거나 해로운 것으로 고정된 것도 아니기 때문입니다. 비록 위에서 말한 탐욕이 설해진 방식에 따라 감각적 욕탐의 잠재성향이 될 가능성이 있더라도, 즐거움이나 평온, 그리고 유익한 대상에서 일어나는 근심과 함께 진행되는 도사(dosa)가 약한 상태이기에 저항의 잠재성향이 되지 않는 것처럼, 위에서 말한 탐욕 또한 감각적 욕탐의 잠재성향이 되지 않는다는 이 의미를 보여주기 위해 '그러나 주석서에서는' 등을 설했습니다. '저항의 잠재성향이 아니다'에서 '아니다(na)'라는 글자는 부정의 의미이지 다른 의미가 아닙니다. 다른 경우(다른 의미)에는 성립 자체가 불가능하다는 것을 보여주면서 '그런데 그것은' 등을 설했습니다. 거기서 '근심에 저항의 잠재성향이 있을 것이라는 의심은 없다'라는 이 구절은 '아니다(na)'라는 글자가 다른 의미가 없음을 보여줌으로써 비존재(abhāva)의 의미를 확정합니다.

---

เทสนา [Pg.203] สํกิณฺณา วิย ภเวยฺยาติ เอตฺถ เทสนาสงฺกรํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภวราคสฺสปิ…เป… ภเวยฺยา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสตฺโถ – ยถา กามราคสฺส กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อารมฺมณกรณวเสน อุปฺปตฺติ วุตฺตา ‘‘กามราโค กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ, เอวํ ยทิ ‘‘ภวราโค กามธาตุยา ทฺวีสุ เวทนาสุ อนุเสตี’’ติ วุจฺเจยฺย, ภวราคสฺสปิ…เป… ภเวยฺย. ตโต จ กามราเคน สทฺธึ ภวราคสฺส เทสนา สํกิณฺณา ภเวยฺย, กามราคโต จ ภวราคสฺส วิเสโส ทสฺเสตพฺโพ. โส จ สหชาตานุสยวเสน น สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ อารมฺมณกรณวเสน ทสฺเสตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ตสฺมา อารมฺมณ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. ตตฺถ อารมฺมณวิเสเสนาติ รูปารูปธาตุสงฺขาตอารมฺมณวิเสเสน. วิเสสทสฺสนตฺถนฺติ กามราคโต ภวราคสฺส วิเสสทสฺสนตฺถํ. เอวํ เทสนา กตาติ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา เอตฺถ ภวราคานุสโย อนุเสตี’’ติ เอวํ วิสเย ภุมฺมํ กตฺวา เทสนา กตา. เตนาห ‘‘สหชาตเวทนาวิเสสาภาวโต’’ติ.

“설법이 뒤섞인 것처럼 될 수 있다”는 것과 관련하여 설법의 혼란을 보여주기 위해 “존재의 탐욕(bhavarāga)에 대해서도 … 될 수 있다”라고 설해졌다. 그 의미는 - 욕계의 두 가지 느낌에서 대상이 되는 것에 의해 감각적 탐욕의 일어남이 “감각적 탐욕은 욕계의 두 가지 느낌에서 잠재한다”라고 설해진 것처럼, 만약 “존재의 탐욕이 욕계의 두 가지 느낌에서 잠재한다”라고 설해진다면, 존재의 탐욕에 대해서도 … 그렇게 될 것이다. 그러면 감각적 탐욕과 더불어 존재의 탐욕의 설법이 뒤섞이게 되므로, 감각적 탐욕으로부터 존재의 탐욕의 차별이 보여져야 한다. 그것은 함께 일어나는 잠재성(sahajātānusaya)에 의해서는 보여줄 수 없으므로 대상이 되는 것에 의해 보여져야 한다. 그래서 “그러므로 대상 … 의도이다”라고 설해졌다. 거기서 ‘대상의 차별에 의해’라는 것은 색계와 무색계로 일컬어지는 대상의 차별에 의해서이다. ‘차별을 보여주기 위해’라는 것은 감각적 탐욕으로부터 존재의 탐욕의 차별을 보여주기 위해서이다. 이와 같이 설법이 이루어졌다. 즉 “색계에서, 무색계에서 여기서 존재의 탐욕의 잠재성(bhavarāgānusaya)이 잠재한다”라고 이와 같이 대상을 처격(bhumma)으로 하여 설법이 이루어졌다. 그래서 “함께 일어나는 느낌의 차별이 없기 때문에”라고 하였다.

---

อุปฺปตฺติฏฺฐานวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

일어나는 장소의 부문(Uppattiṭṭhānavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

มหาวาโร

마하바라(Mahāvāra, 큰 부문)

---

๑. อนุสยวารวณฺณนา

1. 잠재성 부문(Anusayavāra)의 설명

---

๓. ปวตฺตาวิรามวเสนาติ อนุสยปฺปวตฺติยา อวิรามวเสน, อวิจฺเฉทวเสนาติ อตฺโถ. กถํ ปน กุสลาพฺยากตจิตฺตกฺขเณ อนุสยานํ ปวตฺตีติ อาห ‘‘มคฺเคเนว…เป… ปุพฺเพ’’ติ.

3. “작용이 멈추지 않음으로써”라는 것은 잠재성의 작용이 멈추지 않음으로써, 즉 끊어짐이 없음을 의미한다. 그런데 어떻게 유익하거나 무기인 마음의 찰나에 잠재성들의 작용이 있는가에 대해 “도(magga)에 의해서만 … 이전에”라고 설하였다.

---

๒๐. จิตฺตเจตสิกานญฺจ ฐานํ นาม จิตฺตุปฺปาโทติ อาห ‘‘เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท’’ติ. เตสํ เตสํ ปุคฺคลานนฺติ ปุถุชฺชนาทีนํ ปุคฺคลานํ. ปกติยา สภาเวน. สภาวสิทฺธา หิ ทุกฺขาย เวทนาย กามราคสฺส อนนุสยนฏฺฐานตา. เอวํ เสเสสุปิ ยถารหํ วตฺตพฺพํ. วกฺขติ หิ ‘‘ปกติยา ทุกฺขาทีนํ กามราคาทีนํ อนนุสยนฏฺฐานตํ สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. ปหาเนนาติ ตสฺส ตสฺส อนุสยสฺส สมุจฺฉินฺทเนน. ติณฺณํ ปุคฺคลานนฺติ ปุถุชฺชนโสตาปนฺนสกทาคามีนํ. ทฺวินฺนํ ปุคฺคลานนฺติ อนาคามิอรหนฺตานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปุคฺคโลกาสวาเร. ปุริมนเยติ ‘‘ติณฺณํ ปุคฺคลาน’’นฺติอาทิเก ปุริมสฺมึ วิสฺสชฺชนนเย. โอกาสนฺติ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ, อิธ ปน ทุกฺขเวทนา [Pg.204] เวทิตพฺพา. ปจฺฉิมนเยติ ‘‘ทฺวินฺนํ ปุคฺคลาน’’นฺติอาทิเก วิสฺสชฺชนนเย. อโนกาสตา อนนุสยนฏฺฐานตา.

20. “마음과 마음부수들의 장소란 마음의 일어남(cittuppāda)이다”라고 하여 “한 번의 마음의 일어남에서”라고 하였다. “그들 각자의 보완(개인, puggalānaṃ)”이란 범부 등의 보완들을 말한다. “본성적으로(pakatiyā)”란 자성(sabhāva)에 의해서이다. 왜냐하면 괴로운 느낌에서 감각적 탐욕이 잠재하지 않는 장소라는 성질은 자성으로 확립된 것이기 때문이다. 이와 같이 나머지에서도 적절하게 말해져야 한다. “본성적으로 괴로운 느낌 등에서 감각적 탐욕 등이 잠재하지 않는 장소인 성질을 염두에 두고 설해졌다”라고 설할 것이기 때문이다. “버림으로써(pahānena)”란 각각의 잠재성을 완전히 끊어버림으로써이다. “세 명의 보완”이란 범부, 예류자, 일래자이다. “두 명의 보완”이란 불환자와 아라한이다. “여기서”란 이 보완과 장소의 부문(puggalokāsavāra)에서이다. “이전의 방식에서”란 “세 명의 보완” 등으로 시작되는 이전의 답변 방식에서이다. “장소(okāsa)”란 일어나는 처소인데, 여기서는 괴로운 느낌으로 알아야 한다. “나중의 방식에서”란 “두 명의 보완” 등으로 시작되는 답변 방식에서이다. “장소가 아님(anokāsatā)”이란 잠재하지 않는 장소인 성질이다.

---

อนุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잠재성 부문(Anusayavāra)의 설명이 끝났다.

---

๒. สานุสยวารวณฺณนา

2. 잠재성을 가진 자의 부문(Sānusayavāra)의 설명

---

๖๖-๑๓๑. ‘‘สานุสโย, ปชหติ, ปริชานาตี’’ติ ปุคฺคโล วุตฺโตติ ‘‘กามราเคน สานุสโย, กามราคํ ปชหติ, กามราคํ ปริชานาตี’’ติอาทีสุ อนุสยสมงฺคิภาเวน ปหานปริญฺญากิริยาย กตฺตุภาเวน จ ปุคฺคโล วุตฺโต, น ธมฺโม. ภววิเสเสน วาติ เกวเลน ภววิเสเสน วา. อิตเรสูติ ปฏิฆานุสยาทีสุ. ภวานุสยวิเสเสน วาติ กามภวาทิภววิสิฏฺฐานุสยวิเสเสน วา. สานุสยตานิรนุสยตาทิกาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ปหานาปหานปริญฺญาปริญฺญา สงฺคยฺหนฺติ. นนุ จ ภววิเสเส เกสญฺจิ อนุสยานํ อปฺปหานนฺติ? น ตํ อนุสยกตํ, อถ โข ปจฺจยเวกลฺลโต อโนกาสตาย จาติ นายํ วิโรโธ. ทฺวีสุ เวทนาสูติ สุขอุเปกฺขาสุ เวทนาสุ ทุกฺขาย เวทนาย กามราคานุสเยน นิรนุสโยติ โยเชตพฺพํ. อิทมฺปิ นตฺถิ ปุคฺคลวเสน วุจฺจมานตฺตา. เตนาห ‘‘น หิ ปุคฺคลสฺส…เป… อนุสยาน’’นฺติ. ยทิปิ ปุคฺคลสฺส อนุสยโนกาโส อโนกาโส, ตสฺส ปน สานุสยตาทิเหตุ โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุสยสฺส ปนา’’ติอาทิมาห. นิรนุสยตาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน อปฺปหานาปริญฺญา สงฺคณฺหาติ. ปริชานนํ สมติกฺกมนนฺติ ปริญฺญาวาเรปิ ‘‘อปาทาเน นิสฺสกฺกวจน’’นฺติ วุตฺตํ.

66-131. “잠재성을 가진 자, 버린다, 철저히 안다”라고 보완(puggala)이 언급되었다. “감각적 탐욕과 함께 잠재성을 가진 자, 감각적 탐욕을 버린다, 감각적 탐욕을 철저히 안다” 등에서 잠재성과 결합된 상태와 버림과 철저한 앎의 행위의 주체로서 보완이 언급된 것이지, 법(dhamma)이 아니다. “존재의 차별에 의해서거나”란 단지 존재의 차별에 의해서이거나라는 뜻이다. “다른 것들에서”란 저항의 잠재성(paṭighānusaya) 등에서이다. “존재의 잠재성의 차별에 의해서거나”란 욕계의 존재 등으로 특수해진 잠재성의 차별에 의해서이거나라는 뜻이다. “잠재성을 가짐과 잠재성이 없음 등”에서 ‘등’이라는 말에는 버림과 버리지 않음, 철저한 앎과 철저히 알지 못함이 포함된다. 어떤 존재의 차별에서 몇몇 잠재성들이 버려지지 않는 것이 아닌가? (그렇지 않다.) 그것은 잠재성에 의한 것이 아니라, 원인의 결여로 인해 장소가 되지 못하기 때문이다. 그러므로 모순이 없다. “두 가지 느낌에서”란 즐거운 느낌과 덤덤한 느낌에서이다. 괴로운 느낌에서는 감각적 탐욕의 잠재성으로 잠재성을 가지지 않은 자라고 연결해야 한다. 이것 또한 보완의 관점에서 말해지기 때문에 (법의 관점에서는) 존재하지 않는다. 그래서 “보완에게는 … 잠재성들의 … 이 아니다”라고 하였다. 비록 보완에게 잠재하는 장소와 장소가 아님이 있더라도, 그것이 잠재성을 가짐 등의 원인이 된다는 것을 보여주기 위해 “잠재성의 …” 등을 설하였다. “잠재성이 없음 등”에서 ‘등’이라는 말은 버리지 않음과 철저히 알지 못함을 포함한다. “철저히 아는 것, 뛰어넘는 것”이란 철저한 앎의 부문(pariññāvāra)에서도 “탈격(apādāna)에서 격변화의 의미(nissakkavacana)”라고 설해졌다.

---

อนุสยนฏฺฐานโตติ อนุสยนฏฺฐานเหตุ. ‘‘อนนุสยนฏฺฐานโต’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. นิมิตฺตาปาทานภาวทสฺสนตฺถนฺติ สานุสยวาเร นิมิตฺตภาวทสฺสนตฺถํ, ปชหนปริญฺญาวาเรสุ อปาทานภาวทสฺสนตฺถญฺจาติ โยเชตพฺพํ. ปชหตีติ เอตฺถ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา ตโต มานานุสยํ ปชหตี’’ติ ปาฬิปทํ อาหริตฺวา โยเชตพฺพํ, น ปชหตีติ เอตฺถ ปน ‘‘ทุกฺขาย เวทนาย ตโต กามราคานุสยํ นปฺปชหตี’’ติ. เอวมาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ปริญฺญาวารมฺปิ สงฺคณฺหาติ. ภุมฺมนิทฺเทเสเนว เหตุอตฺเถเนว นิทฺทิฏฺฐาติ อตฺโถ.

“잠재하는 장소로부터(anusayanaṭṭhānato)”란 잠재하는 장소의 원인으로부터라는 뜻이다. “잠재하지 않는 장소로부터”에서도 이와 같은 방식이다. “원인과 탈격의 상태를 보여주기 위해”란 잠재성을 가진 자의 부문에서 원인의 상태를 보여주기 위함이고, 버림과 철저한 앎의 부문들에서 탈격의 상태를 보여주기 위함이라고 연결해야 한다. “버린다”라는 말에서는 “색계에서, 무색계에서 거기서 자만의 잠재성을 버린다”라는 빠알리 구절을 가져와 연결해야 하고, “버리지 않는다”라는 말에서는 “괴로운 느낌에서 거기서 감각적 탐욕의 잠재성을 버리지 않는다”라고 연결해야 한다. “이와 같은 것들에서”의 ‘등’이라는 말은 철저한 앎의 부문도 포함한다. 처격의 지시만으로도 원인의 의미로 지시된 것이라는 뜻이다.

---

จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนนาติ [Pg.205] ‘‘ยโต วา ปน มานานุสเยน สานุสโย, ตโต กามราคานุสเยน สานุสโย’’ติ เอตสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชเนน. ตตฺถ หิ ‘‘รูปธาตุยา อรูปธาตุยา’’ติอาทินา สรูปโต อนุสยนฏฺฐานานิ ทสฺสิตานิ. ตทตฺเถติ ตํ อนุสยนฏฺฐานทสฺสนํ อตฺโถ เอตสฺสาติ ตทตฺโถ, ตสฺมึ ตทตฺเถ. ‘‘อนุสยสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานทสฺสนตฺถํ อยํ วาโร อารทฺโธ’’ติอาทินา ‘‘ยโต’’ติ เอเตน อนุสยนฏฺฐานํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ วิภาเวตฺวา. ปมาทลิขิตํ วิย ทิสฺสติ อุปฺปนฺน-สทฺเทน วตฺตมานุปฺปนฺเน วุจฺจมาเน. ยถา ปน อุปฺปชฺชนวาเร อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน อุปฺปตฺติโยคทีปกตฺตา อุปฺปตฺติรหา วุจฺจนฺติ, เอวมิธาปิ อุปฺปตฺติอรเห วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ. ยํ ปน วกฺขติ ‘‘น หิ อปริยาปนฺนานํ อนุสยุปฺปตฺติรหฏฺฐานตา’’ติ, โสปิ น โทโส. ยตฺถ ยตฺถ หิ อนุสยา อุปฺปตฺติรหา, ตเทว เอกชฺฌํ คเหตฺวา ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ วุตฺตนฺติ. ตเถว ทิสฺสตีติ ตํ ปมาทลิขิตํ วิย ทิสฺสตีติ อตฺโถ.

네 번째 질문의 답변에 의해, 즉 “어떤 곳에서 자만의 잠재성으로 잠재성을 가졌다면, 그곳에서 감각적 탐욕의 잠재성으로 잠재성을 가졌는가?”라는 이 질문의 답변에 의해서이다. 거기서 “색계에서, 무색계에서” 등으로 구체적으로 잠재하는 장소들이 보여졌다. “그 의미에서(tadatthe)”란 그 잠재하는 장소를 보여주는 것이 목적이라는 뜻이다. “잠재성의 일어나는 장소를 보여주기 위해 이 부문이 시작되었다” 등으로 “어느 곳에서(yato)”라는 이 말에 의해 잠재하는 장소가 설해졌다는 이 의미를 분명히 밝힌 것이다. ‘일어난(uppanna)’이라는 말이 현재 일어난 것을 의미할 때 (이 구절은) 필사상의 오류인 것처럼 보인다. 그러나 일어남의 부문(uppajjanavāra)에서 ‘일어난다’는 말에 의해 일어남의 결합을 나타냄으로써 일어날 가치가 있는 것들이 언급되는 것처럼, 여기서도 일어날 가치가 있는 것들이 언급된다면 아무런 모순이 없다. “출세간(apariyāpanna)의 법들에게는 잠재성이 일어날 가치가 있는 장소인 성질이 없다”라고 설하게 될 내용 또한 오류가 아니다. 잠재성들이 일어날 가치가 있는 곳마다 그것을 하나로 묶어 “모든 곳에서”라고 설했기 때문이다. “그와 같이 보인다”는 것은 그것이 필사상의 오류인 것처럼 보인다는 뜻이다.

---

ยโต อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพนฺติ ยโต อนุสยนฏฺฐานโต กามคารานุสเยน อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ, เตน กามราคานุสเยน อุปฺปตฺติรหฏฺฐาเน นิสฺสกฺกวจนํ กตํ ‘‘ยโต’’ติ. ตถาติ เอตฺถ ตถา-สทฺโท ยถา ‘‘ยโต อุปฺปนฺเนนา’’ติ เอตฺถ อุปฺปตฺติรหฏฺฐานโต อนุสยสฺส อุปฺปตฺติรหตา วุตฺตา, ตถา ‘‘อุปฺปชฺชนเกนา’’ติ เอตฺถาปิ สา เอว วุจฺจตีติ ทีเปตีติ อาห ‘‘สพฺพธมฺเมสุ…เป… อาปนฺเนนา’’ติ. ตตฺถ ‘‘อุปฺปชฺชนโก’’ติ วุตฺเต อนุปฺปชฺชนโก น โหตีติ อยมตฺโถ วิญฺญายติ, ตถา จ สติ เตน อนุปฺปตฺติ นิจฺฉิตาติ อุปฺปนฺนสภาวตา จ ปกาสิตา โหตีติ. เตนาห ‘‘สพฺพธมฺเมสุ…เป… อปเนตี’’ติ. ‘‘โย ยโต กามราคานุสเยน นิรนุสโย, โส ตโต มานานุสเยน นิรนุสโย’’ติ ปุจฺฉาย ‘‘ยโต ตโต’’ติ อาคตตฺตา วิสฺสชฺชเน ‘‘สพฺพตฺถา’’ติ ปทสฺส นิสฺสกฺกวเสเนว สกฺกา โยเชตุนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สพฺพตฺถาติ…เป… น น สมฺภวตี’’ติ อาห. ภุมฺมโต อญฺญตฺถาปิ สทฺทวิทู อิจฺฉนฺติ, ยโต สพฺเพสํ ปาทกํ ‘‘สพฺพตฺถปาทก’’นฺติ วุจฺจติ, อิธ ปน นิสฺสกฺกวเสน เวทิตพฺพํ.

'어디서 일어나는가'라는 것은 감각적 욕망의 잠재성향(욕탐수면)이 잠재해 있는 장소(수면처)로부터 일어나야 하는 것이므로, 그 욕탐수면이 일어날 만한 장소에 대해 '어디서부터(yato)'라고 탈격(nissakka)의 표현을 사용한 것이다. '그와 같이(tathā)'라는 말은, 여기서 '어디서 일어나는가'라고 할 때 수면처로부터 잠재성향이 일어날 수 있는 상태임을 말한 것처럼, '일어나는 것(uppajjanakena)'에 의해서도 바로 그것이 말해진다는 것을 밝히기 위해 "모든 법에서... (중략) ... 처하게 된 자에 의해"라고 하였다. 거기서 '일어나는 것'이라고 말하면 '일어나지 않는 것'이 아니라는 의미가 이해되며, 그와 같이 될 때 그것에 의해 일어나지 않음이 확정되고 일어나는 성질임이 드러나게 된다. 그래서 "모든 법에서... (중략) ... 제거한다"라고 하였다. "어떤 장소에서 감각적 욕망의 잠재성향이 없는 자는, 그곳에서 자만의 잠재성향도 없는가?"라는 질문에서 '어디서, 거기서(yato tato)'라고 표현되었으므로, 답변에서 '모든 곳에서(sabbatthā)'라는 단어를 탈격의 의미로 연결할 수 있음을 나타내며 "모든 곳에서... (중략) ... 생기지 않는 것이 아니다"라고 하였다. 문법학자들은 처격 이외의 격에서도 이를 인정하는데, 모든 것의 기초가 되므로 '모든 곳의 기초(sabbatthapādaka)'라고 불리지만, 여기서는 탈격의 의미로 이해해야 한다.

---

สานุสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잠재성향 구절(Sānusayavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. ปชหนวารวณฺณนา

3. 버림의 구절(Pajahanavāra)에 대한 설명이다.

---

๑๓๒-๑๙๗. อปฺปชหนสพฺภาวาติ [Pg.206] อปฺปหานสฺส, อปฺปหียมานสฺส วา สพฺภาวา. ตสฺมาติ ยสฺมา โย กามราคานุสยํ ปชหติ, น โส มานานุสยํ นิรวเสสโต ปชหติ, โย จ มานานุสยํ นิรวเสสโต ปชหติ, น โส กามราคานุสยํ ปชหติ ปเคว ปหีนตฺตา, ตสฺมา ‘‘โย วา ปน มานานุสยํ ปชหติ, โส กามราคานุสยํ ปชหตีติ? โน’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ. ยทิ เอวํ ปฐมปุจฺฉายํ กถนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปน…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตตฺถ ปหานกรณมตฺตเมวาติ ปหานกิริยาสมฺภวมตฺตเมว, น นิรวเสสปฺปหานนฺติ อธิปฺปาโย. เต ฐเปตฺวาติ ทิฏฺฐิวิจิกิจฺฉานุสยาทีนํ นิรวเสสปชหนเก อฏฺฐมกาทิเก ฐเปตฺวา. อวเสสาติ ตสฺส ตสฺส อนุสยสฺส นิรวเสสปฺปชหนเกหิ อวสิฏฺฐา. เตสุ เยสํ เอกจฺเจ อนุสยา ปหีนา, เตปิ อปฺปชหนสพฺภาเวเนว นปฺปชหนฺตีติ วุตฺตา. น จ ยถาวิชฺชมาเนนาติ มคฺคกิจฺจภาเวน วิชฺชมานปฺปกาเรน ปหาเนน วชฺชิตา รหิตา เอว วุตฺตาติ โยชนา.

132-197. '버리지 못함의 존재(appajahanasabbhāva)'란 버리지 않음, 혹은 버려지고 있지 않음의 상태를 말한다. 그러므로 어떤 자가 감각적 욕망의 잠재성향을 버릴 때 자만의 잠재성향을 남김없이 버리는 것은 아니며, 자만의 잠재성향을 남김없이 버리는 자는 이미 감각적 욕망의 잠재성향을 버렸기 때문에 (그 순간에는) 버리는 것이 아니다. 따라서 "또한 어떤 자가 자만의 잠재성향을 버린다면, 그는 감각적 욕망의 잠재성향을 버리는가? 아니다"라고 설해진 것임을 알아야 한다. 만약 그렇다면 첫 번째 질문에서는 어떠한가에 대해 "하지만 ~ 때문에... (중략) ... 설해졌다"라고 하였다. 거기서 '버리는 행위 그 자체일 뿐'이라는 것은 버리는 작용이 일어나는 것일 뿐이며, 남김없이 완전히 버리는 것이 아니라는 뜻이다. '그들을 제외하고'라는 것은 사견과 의심의 잠재성향 등을 완전히 버리는 제8인(예류향) 등을 제외하고라는 뜻이다. '나머지'란 각각의 잠재성향을 남김없이 버리는 자들을 제외하고 남은 자들이다. 그들 중에서 어떤 잠재성향이 버려진 자들도 버리지 못함의 상태에 있기 때문에 '버리지 않는다'고 설해진 것이다. '현존하는 방식대로가 아니라'는 것은 도(magga)의 역할로서 현존하는 방식의 버림이 제외된, 즉 그러한 버림이 없는 상태로 설해진 것이라는 연결이다.

---

เกสญฺจีติ โสตาปนฺนสกทาคามิมคฺคสมงฺคิสกทาคามีนํ. ปุน เกสญฺจีติ อนาคามิอคฺคมคฺคสมงฺคิอรหนฺตานํ. อุภยนฺติ กามราควิจิกิจฺฉานุสยทฺวยํ. เสสานนฺติ ‘‘เสสา’’ติ วุตฺตานํ ยถาวุตฺตปุคฺคลานํ. เตสนฺติ วุตฺตปฺปการานํ ทฺวินฺนํ อนุสยานํ. อุภยาปฺปชหนสฺสาติ กามราควิจิกิจฺฉานุสยาปฺปชหนสฺส. การณํ น โหตีติ เยสํ วิจิกิจฺฉานุสโย ปหีโน, เตสํ ตสฺส ปหีนตา, เยสํ ยถาวุตฺตํ อุภยปฺปหีนํ, เตสํ ตทปฺปชหนสฺส การณํ น โหตีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เตสํ ปหีนตฺตา ‘นปฺปชหนฺตี’ติ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ. อถ ปน น ตตฺถ การณํ วุตฺตํ, เยน การณวจเนน ยถาวุตฺตโทสาปตฺติ สิยา, เกวลํ ปน สนฺนิฏฺฐาเนน เตสํ ปุคฺคลานํ คหิตตาทสฺสนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘กามราคานุสยญฺจ นปฺปชหนฺตี’’ติ, เอวมฺปิ ปุจฺฉิตสฺส สํสยตฺถสฺส การณํ วตฺตพฺพํ. ตถา จ สติ ‘‘เสสปุคฺคลา ตสฺส อนุสยสฺส ปหีนตฺตา นปฺปชหนฺตี’’ติ การณํ วตฺตพฺพเมวาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น วตฺตพฺพ’’นฺติอาทิ. ตตฺถ น วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตนเยน การณํ น วตฺตพฺพํ การณภาวสฺเสว อภาวโต. ‘‘อุภยาปฺปชหนสฺส การณํ น โหตี’’ติ วุตฺตํ, ยถา ปน วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘โย กามราคานุสยํ…เป… วตฺตพฺพตฺตา’’ติ อาห. เตน ปหีนาปฺปหีนวเสน [Pg.207] การณํ น วตฺตพฺพํ, ปหีนานํเยว ปน วเสน วตฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. สํสยตฺถสงฺคหิเตติ สํสยตฺเถน ปเทน สงฺคหิเต. สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตํ ปน ปหียมานตฺตา ‘‘นปฺปชหตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ.

'어떤 이들'이란 예류도와 일래도에 든 자들과 일래과에 머무는 자들을 말한다. '다시 어떤 이들'이란 불환도와 아라한도에 든 자들과 아라한들을 말한다. '둘 다'란 감각적 욕망과 의심의 두 가지 잠재성향을 말한다. '나머지들'이란 '나머지'라고 언급된 앞서 말한 보좌들을 말한다. '그들에게'란 언급된 두 가지 잠재성향에 대해서이다. '둘 다 버리지 못함'이란 감각적 욕망과 의심의 잠재성향을 버리지 못함에 대해서이다. '원인이 되지 않는다'는 것은 의심의 잠재성향이 제거된 자들에게는 그것이 이미 제거되었기 때문이며, 앞서 말한 대로 둘 다 제거된 자들에게는 그것을 버리지 못하는 원인이 되지 않는다는 뜻이다. 그래서 "그들은 이미 제거했기 때문에 '버리지 않는다'고 말할 수 없다"라고 하였다. 또한 거기에는 원인이 설해져 있지 않은데, 그 원인을 말함으로써 앞서 언급한 오류가 생길 수 있다면, 단지 확정하는 의미에서 그 보좌들이 취해짐을 보이기 위해 "감각적 욕망의 잠재성향도 버리지 않는다"라고 설해진 것이다. 이와 같이 질문된 의심스러운 의미에 대해서도 원인이 진술되어야 한다. 그렇게 될 때 "나머지 보좌들은 그 잠재성향이 이미 제거되었기 때문에 버리지 않는다"라고 원인을 반드시 말해야 한다는 반론을 염두에 두고 "말해서는 안 된다" 등을 언급하였다. 거기서 '말해서는 안 된다'는 것은 언급된 방식대로 원인을 말해서는 안 된다는 것인데, 원인으로서의 성질 자체가 없기 때문이다. "둘 다 버리지 못함의 원인이 되지 않는다"라고 하였는데, 어떻게 말해야 하는지를 보이기 위해 "어떤 자가 감각적 욕망의 잠재성향을... (중략) ... 말해야 하기 때문이다"라고 하였다. 이것은 제거되었는지의 여부에 따라 원인을 말해서는 안 되며, 오직 제거된 것들에 근거해서만 말해야 함을 보여준다. '의심스러운 의미에 포함된 것'이란 의심스러운 의미를 가진 단어에 포함된 경우를 말한다. 그러나 확정하는 단어에 포함된 것은 버려지고 있는 중이기 때문에 '버리지 않는다'고 말할 수 없다.

---

ปชหนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

버림의 구절(Pajahanavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๕. ปหีนวารวณฺณนา

5. 제거됨의 구절(Pahīnavāra)에 대한 설명이다.

---

๒๖๔-๒๗๔. ผลฏฺฐวเสเนว เทสนา อารทฺธา, น มคฺคฏฺฐวเสน, กุโต ปุถุชฺชนวเสน. กสฺมา? ผลกฺขเณ หิ อนุสยา ปหีนาติ วุจฺจนฺติ, มคฺคกฺขเณ ปน ปหียนฺตีติ. เตเนวาห ‘‘มคฺคสมงฺคีนํ อคฺคหิตตํ ทีเปตี’’ติ. ปฏิโลเม หิ ปุถุชฺชนวเสนปิ เทสนา คหิตา ‘‘ยสฺส ทิฏฺฐานุสโย อปฺปหีโน, ตสฺส วิจิกิจฺฉานุสโย อปฺปหีโนติ? อามนฺตา’’ติอาทินา. อนุสยจฺจนฺตปฏิปกฺเขกจิตฺตกฺขณิกานนฺติ อนุสยานํ อจฺจนฺตํ ปฏิปกฺขภูตเอกจิตฺตกฺขณิกานํ. มคฺคสมงฺคีนนฺติ มคฺคฏฺฐานํ. เอตฺถ จ อนุสยานํ อจฺจนฺตปฏิปกฺขตาคฺคหเณน อุปฺปตฺติรหตํ ปฏิกฺขิปติ. น หิ เต อจฺจนฺตปฏิปกฺขสมุปฺปตฺติโต ปรโต อุปฺปตฺติรหา โหนฺติ. มคฺคสมงฺคิตาคฺคหเณน อนุปฺปตฺติรหตาปาทิตตํ ปฏิกฺขิปติ. น หิ มคฺคกฺขเณ เต อนุปฺปตฺติรหตํ อาปาทิตา นาม โหนฺติ, อถ โข อาปาทียนฺตีติ. เอกจิตฺตกฺขณิกตาคฺคหเณน สนฺตานพฺยาปารํ. เตนาห ‘‘น โกจี’’ติอาทิ. ตตฺถ เตติ มคฺคสมงฺคิโน. น เกวลํ ปหีนวาเรเยว, อถ โข อญฺเญสุปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุสย…เป… คหิตา’’ติ อาห.

264-274. 과(phala)에 머무는 자의 관점에서만 설법이 시작되었고, 도(magga)에 머무는 자의 관점이나 범부의 관점에서는 아니다. 왜 그런가? 과의 순간에는 잠재성향들이 제거되었다고 말하지만, 도의 순간에는 제거되고 있는 중이기 때문이다. 그래서 "도에 든 자들을 포함하지 않음을 보여준다"라고 하였다. 역순(paṭiloma)에서는 범부의 관점에서도 "어떤 자에게 유신견의 잠재성향이 제거되지 않았다면, 그에게 의심의 잠재성향도 제거되지 않았는가? 그렇다"라는 등으로 가르침이 취해졌다. '잠재성향과 절대적으로 상반되는 한 마음의 찰나에 있는 자들'이란 잠재성향의 절대적 반대편이 된 한 마음의 순간에 있는 자들을 말한다. '도에 든 자들'이란 도의 단계에 머무는 자들이다. 여기서 잠재성향에 대한 절대적 상반성을 취함으로써 잠재성향이 일어날 가능성을 부정한다. 왜냐하면 그들은 절대적 상반성이 생긴 이후에는 잠재성향이 일어날 수 없기 때문이다. 도에 든 상태를 취함으로써 일어나지 않을 상태가 이미 도달되었음을 부정한다. 도의 순간에 그들이 '일어나지 않을 상태에 도달한 자'라고 불리는 것이 아니라, 도달하고 있는 중이기 때문이다. 한 마음의 찰나임을 취함으로써 상속의 작용을 나타낸다. 그래서 "누구도 ~ 아니다" 등을 말하였다. 거기서 '그들'이란 도에 든 자들이다. 단지 제거됨의 구절에서뿐만 아니라 다른 구절들에서도 그러함을 보이기 위해 "잠재성향... (중략) ... 취해졌다"라고 하였다.

---

๒๗๕-๒๙๖. ยตฺถ อนุสโย อุปฺปตฺติรโห, ตตฺเถวสฺส อนุปฺปตฺติรหตาปาทนนฺติ ‘‘อตฺตโน อตฺตโน โอกาเส เอว อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิโต’’ติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา อุปฺปชฺชมานา อุปฺปชฺชติ, เอตฺถ นิวิสมานา นิวิสตี’’ติ (วิภ. ๒๐๓) วตฺวา ปุน วุตฺตํ ‘‘จกฺขุํ โลเก ปิยรูปํ สาตรูปํ, เอตฺเถสา ตณฺหา ปหียมานา ปหียติ, เอตฺถ นิรุชฺฌมานา นิรุชฺฌตี’’ติ (วิภ. ๒๐๔). ตสฺมาติ ยสฺมา ตโทกาสตฺตเมว กามธาตุอาทิโอกาสตฺตเมว อนุสยานํ ทีเปนฺติ ปหีนาปฺปหีนวจนานิ, ตสฺมา. อโนกาเส ตทุภยาวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ ยสฺมา กามราคปฏิฆานุสยานํ ทฺวินฺนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานํ, โส เอว ปหาโนกาโสติ [Pg.208] สฺวายํ เตสํ อญฺญมญฺญํ อโนกาโส, ตสฺมึ อโนกาเส ตทุภยสฺส ปหานาปฺปหานสฺส นวตฺตพฺพตา วุตฺตา. กามราคานุสโยกาเส หิ ปฏิฆานุสยสฺส อปฺปหีนตฺตา โส ‘‘ตตฺถ ปหีโน’’ติ น วตฺตพฺโพ, อฏฺฐิตตฺตา ปน ‘‘ตตฺถ อปฺปหีโน’’ติ จ, ตสฺมา อโนกาเส ตทุภยาวตฺตพฺพตา วุตฺตาติ. เตน สทฺธึ สมาโนกาเสติ เตน กามราเคน สทฺธึ สมาโนกาเส. ‘‘สาธารณฏฺฐาเน’’ติ วุตฺเต กามธาตุยํ สุขุเปกฺขาสุ ปหีโน นาม โหติ, น สมานกาเล ปหีโน ตติยจตุตฺถมคฺควชฺฌตฺตา กามราคมานานุสยานํ.

수면이 일어날 가능성이 있는 곳에서 바로 그것의 불생(不生)의 상태를 초래한다는 의미로 ‘각각 자신의 영역에서만 불생의 법성을 초래한다’라고 하였다. 사실 ‘비방가’에서 ‘세상에서 사랑스럽고 즐거운 형상인 눈, 여기에서 이 갈애가 일어나면서 일어나고, 머물면서 머문다’(Vibha. 203)라고 설한 뒤, 다시 ‘세상에서 사랑스럽고 즐거운 형상인 눈, 여기에서 이 갈애가 버려지면서 버려지고, 소멸하면서 소멸한다’(Vibha. 204)라고 설해졌다. 그러므로 욕계 등의 영역성(okāsatta) 자체가 수면의 제거됨과 제거되지 않음을 나타내기 때문에 ‘그러므로’라고 하였다. ‘비영역(anokāsa)에서 그 두 가지를 말할 수 없음이 설해졌다’는 것은, 감각적 탐욕의 수면(욕탐수면)과 저항의 수면(진에수면) 이 두 가지가 일어나는 장소가 바로 끊어지는 영역인데, 이것은 서로에게 비영역이 되며, 그 비영역에서는 제거됨과 제거되지 않음의 두 가지 모두를 말할 수 없다고 설해진 것이다. 욕탐수면의 영역에서는 진에수면이 제거되지 않았으므로 ‘거기서 제거되었다’고 말해서는 안 되며, [진에수면이 거기] 머물지 않기 때문에 ‘거기서 제거되지 않았다’고도 말할 수 없으므로, ‘비영역에서 그 두 가지를 말할 수 없음이 설해졌다’고 한 것이다. ‘그와 동일한 영역에서’라는 것은 그 욕탐과 동일한 영역에 있다는 뜻이다. ‘공통된 장소에서’라고 했을 때, 욕계의 낙수(樂受)와 사수(捨受)에서 [어떤 수면이] 제거되었다고 하지만, 제3도와 제4도에서 제외되는 것들 때문에 욕탐수면과 자만수면이 동일한 시간에 제거되는 것은 아니다.

---

ปหีนวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

제거됨의 절(Pahīnavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๗. ธาตุวารวณฺณนา

7. 계의 절(Dhātuvāra)에 대한 설명

---

๓๓๒-๓๔๐. อปฺปหีนุปฺปตฺติรหภาวา อิธ อนุคมนสยนานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยสฺมึ …เป… อตฺโถ’’ติ อาห. อิธาปิ ยุตฺตาติ ปุพฺเพ วุตฺตเมวตฺถํ ปรามสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘การณลาเภ อุปฺปตฺติอรหตํ ทสฺเสตี’’ติ (ยม. มูลฏี. อนุสยยมก ๑). ฉ ปฏิเสธวจนานีติ ติสฺสนฺนํ ธาตูนํ จุตูปปาตวิสิฏฺฐานํ ปฏิเสธนวเสน วุตฺตวจนานิ, ตโต เอว ธาตุวิเสสนิทฺธารณานิ น โหนฺติ. ปฏิเสโธติ หิ อิธ สตฺตาปฏิเสโธ วุตฺโตติ อธิปฺปาเยน วทติ. อญฺญตฺเถ ปน น-กาเร นายํ โทโส. อิมํ นาม ธาตุํ. ตํมูลิกาสูติ ปฏิเสธมูลิกาสุ. เอวญฺหีติ ‘‘น กามธาตุยา จุตสฺส กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺสา’’ติอาทินา ปฐมโยชนาย สติ. นกามธาตุอาทีสุ อุปปตฺติกิตฺตเนเนว นกามธาตุอาทิคฺคหเณนปิ ธาตุวิเสสสฺเสว คหิตตาย อตฺถโต วิญฺญายมานตฺตา. เตนาห ‘‘น กามธาตุ…เป… วิญฺญายตี’’ติ. ภญฺชิตพฺพาติ วิภชิตพฺพา. วิภาโค ปเนตฺถ ทุวิโธ อิจฺฉิโตติ อาห ‘‘ทฺวิธา กาตพฺพาติ อตฺโถ’’ติ. ปุจฺฉา จ วิสฺสชฺชนานิ จ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ. ยถา อวุตฺเต ภงฺคาภาวสฺส อวิญฺญาตตฺตา ‘‘อนุสยา ภงฺคา นตฺถี’’ติ วตฺตพฺพํ, ตถา ตยิทํ ‘‘กติ อนุสยา ภงฺคา’’ติ เอตทเปกฺขนฺติ ตทปิ วตฺตพฺพํ. ปุจฺฉาเปกฺขญฺหิ วิสฺสชฺชนนฺติ.

제거되지 않아 일어날 가능성이 있는 상태이기 때문에 여기서는 [수면을] ‘따라가서 잠든 것(anugamanasayana)’으로 나타내며 ‘어떤 곳에서 … 등의 의미’라고 하였다. ‘여기서도 합당하다’는 것은 앞에서 말한 바로 그 의미를 가리킨다. 사실 ‘원인을 얻었을 때 일어날 가능성이 있음을 보여준다’(Yama. mūlaṭī. anusayayamaka 1)라고 설해졌기 때문이다. ‘여섯 가지 부정의 말’이란 세 가지 계(dhātu)에서 죽음과 태어남의 차이에 따라 설해진 부정의 말들을 의미하며, 그 때문에 계의 특수한 한정이 되지 않는다. ‘부정’이란 여기서 중생에 대한 부정이 설해졌다는 의도로 말한 것이다. 그러나 다른 곳에서의 부정어(na)에는 이러한 허물이 없다. ‘이러한 이름의 계’라고 한 것은 ‘그것을 근거로 한 것들’ 즉 부정을 근거로 한 것들을 말한다. ‘이와 같이’라는 것은 ‘욕계에서 죽어 욕계에 태어나는 자에게는 … 아니요’라는 등의 첫 번째 조합이 있을 때를 말한다. 욕계 등이 아닌 곳에서의 태어남을 언급하는 것만으로도, 욕계 등이 아니라는 파악에 의해서도 계의 특수한 성격이 파악되어 그 의미가 알려지기 때문이다. 그래서 ‘욕계가 아닌 … 등이 알려진다’라고 하였다. ‘부수어야 한다(bhañjitabbā)’는 것은 ‘분석해야 한다(vibhajitabbā)’는 뜻이다. 여기서 분석은 두 가지 방식으로 의도되었으므로 ‘두 가지로 해야 한다는 뜻이다’라고 하였다. ‘질문과 답변들’은 질문(pucchā)과 답변(vissajjanāni)이다. 말해지지 않은 경우에 파괴(bhaṅga)가 없음을 알지 못하므로 ‘수면의 파괴는 없다’라고 말해야 하는 것처럼, 이와 같이 ‘수면의 파괴는 몇 가지인가’라는 질문을 기대하므로 그것 또한 말해져야 한다. 답변은 질문을 기대하기 때문이다.

---

ธาตุวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

계의 절(Dhātuvāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

อนุสยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수면쌍론(Anusayayamaka)에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. จิตฺตยมกํ

8. 심쌍론(Cittayamaka, 마음의 쌍)

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา

개설의 절(Uddesavāra)에 대한 설명

---

๑-๖๒. สราคาทีติ [Pg.209] เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยสฺส สราคํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ยสฺส อวิมุตฺตํ จิตฺต’’นฺติ วาโร, ตาว สงฺคณฺหาติ. กุสลาทีติ ปน อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยสฺส กุสลํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ อารภิตฺวา ยาว ‘‘ยสฺส สรณํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, น นิรุชฺฌตี’’ติ วาโร, ตาว สงฺคณฺหาติ, ตสฺมา สราคาทิกุสลาทีหีติ สราคาทีหิ อวิมุตฺตนฺเตหิ, กุสลาทีหิ อรณนฺเตหิ ปเทหิ มิสฺสกา วารา. สุทฺธิกาติ เกวลา ยถาวุตฺตสราคาทีหิ กุสลาทีหิ จ อมิสฺสกา. ตโย ตโยติ ปุคฺคลธมฺมวเสน ตโย ตโย มหาวารา. ยทิ เอวํ กถํ โสฬส ปุคฺคลวาราติ อาห ‘‘ตตฺถ ตตฺถ ปน วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติ. ตตฺถ ตตฺถ โสฬสวิเธ สราคาทิมิสฺสกจิตฺเต วุตฺเต ปุคฺคเล เอว เอกชฺฌํ สมฺปิณฺเฑตฺวา สงฺคเหตฺวา ‘‘โสฬส ปุคฺคลวารา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ธมฺมปุคฺคลธมฺมวารา’’ติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. น นิรนฺตรํ วุตฺเตติ ธมฺเม ปุคฺคลธมฺเม จ อนามสิตฺวา โสฬสสุปิ ฐาเนสุ นิรนฺตรํ ปุคฺคเล เอว วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา โสฬส ปุคฺคลวารา น วุตฺตาติ อตฺโถ.

‘탐욕이 있는(sarāga) 등’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 ‘어떤 이에게 탐욕이 있는 마음이 일어나고 소멸하지 않는가’에서 시작하여 ‘어떤 이에게 해탈하지 못한 마음이 있는가’라는 절까지를 포함한다. ‘유익한(kusala) 등’에서 ‘등’이라는 단어는 ‘어떤 이에게 유익한 마음이 일어나고 소멸하지 않는가’에서 시작하여 ‘어떤 이에게 귀의처가 있는 마음이 일어나고 소멸하지 않는가’라는 절까지를 포함한다. 그러므로 ‘탐욕이 있는 등의 유익한 등’이란 탐욕이 있는 등에서 해탈하지 못한 것까지의 항목들과, 유익한 등에서 번뇌 없는(araṇa) 것까지의 항목들이 섞인 절(missakā vārā)을 의미한다. ‘순수(suddhikā)’란 오직 앞에서 언급한 탐욕이 있는 등과 유익한 등이 섞이지 않은 것을 말한다. ‘셋, 셋’이란 보특가라(puggala)와 법(dhamma)의 구분에 따른 세 가지 큰 절(mahāvārā)을 의미한다. 만약 그렇다면 어떻게 16가지 보특가라의 절이 되는가에 대해 ‘거기서 거기서 설해진 것들을 합쳐서’라고 하였다. 거기서 거기서 16가지 종류의 탐욕 등이 섞인 마음에 대해 설해진 보특가라를 한데 모아 포함시켜 ‘16가지 보특가라의 절’이라고 한 것이다. ‘법-보특가라-법의 절’에서도 역시 이와 같은 방식이다. ‘끊임없이 설해지지 않았다’는 것은 법과 보특가라법에서 언급하지 않고 16가지 장소 모두에서 끊임없이 보특가라만을 언급하여 합친 16가지 보특가라의 절이 아니라는 의미이다.

---

สํสคฺควเสนาติ สํสชฺชนวเสน เทสนาย วิมิสฺสนวเสน. อญฺญถา หิ อุปฺปาทนิโรธา ปจฺจุปฺปนฺนานาคตกาลา จ กถํ สํสชฺชียนฺติ. เสสานมฺปิ วารานนฺติ อุปฺปาทุปฺปนฺนวาราทีนํ. ตํตํนามตาติ ยถา ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส จิตฺตํ อุปฺปนฺน’’นฺติอาทินา อุปฺปาทอุปฺปนฺนภาวามสนโต อุปฺปาทอุปฺปนฺนวาโรติ นามํ ปาฬิโต เอว วิญฺญายติ, เอวํ เสสวารานมฺปีติ อาห ‘‘ตํตํนามตา ปาฬิอนุสาเรน เวทิตพฺพา’’ติ.

‘결합의 방식에 의해’라는 것은 결합(saṃsajjana)의 방식에 따른 설법에서 섞이는(vimissana) 것을 말한다. 그렇지 않다면 일어남(uppāda)과 소멸(nirodha), 그리고 현재와 미래의 시간이 어떻게 결합되겠는가. ‘나머지 절들의’라는 것은 일어남-일어난 절(uppāduppannavāra) 등을 말한다. ‘각각의 명칭’이란 ‘어떤 이에게 마음이 일어나는가, 그에게 마음이 일어났는가’라는 등의 방식으로 일어남과 일어난 상태를 다루기 때문에 ‘일어남-일어난 절’이라는 명칭이 성전(pāḷi)으로부터 알려지는 것처럼, 나머지 절들도 그러하다는 의미로 ‘각각의 명칭은 성전에 따라 알아야 한다’라고 하였다.

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개설의 절(Uddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา

해설의 절(Niddesavāra)에 대한 설명

---

๖๓. ตถารูปสฺเสวาติ ปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคิโน เอว. ตญฺจ จิตฺตนฺติ ตญฺจ ยถาวุตฺตกฺขณํ ปจฺฉิมจิตฺตํ. ‘‘เอวํปการ’’นฺติ อิมสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ภงฺคกฺขณสมงฺคิเมวา’’ติ วุตฺตํ นิรุชฺฌมานาการสฺส ‘‘เอวํปการ’’นฺติ วุตฺตตฺตา.

63. ‘그러한 형상을 가진 자에게만’이란 최후의 마음(pacchimacitta)을 갖춘 자에게만이라는 뜻이다. ‘그 마음’이란 앞에서 말한 찰나를 가진 최후의 마음이다. ‘이러한 종류’라는 말의 의미를 보이기 위해 ‘파괴의 찰나(bhaṅgakkhaṇa)를 갖춘 자만을’이라고 하였으니, 소멸하고 있는 모습에 대해 ‘이러한 종류’라고 말했기 때문이다.

---

๖๕-๘๒. ทฺวยเมตนฺติ [Pg.210] ยํ ‘‘ขณปจฺจุปฺปนฺนเมว จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณาปคเมน อุปฺปชฺชิตฺถ นาม, ตเทว อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปาทํ ปตฺตตฺตา อุปฺปชฺชิตฺถ, อนตีตตฺตา อุปฺปชฺชติ นามา’’ติ วุตฺตํ, เอตํ อุภยมฺปิ. เอวํ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อิมินา วุตฺตปฺปกาเรน น สกฺกา วตฺตุํ, ปการนฺตเรน ปน สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ตตฺถ ‘‘น หี’’ติอาทินา ปฐมปกฺขํ วิภาเวติ. วิภชิตพฺพํ สิยาติ ‘‘ภงฺคกฺขเณ ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ, โน จ อุปฺปชฺชติ, อุปฺปาทกฺขเณ ตํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชิตฺถ เจว อุปฺปชฺชติ จา’’ติ วิภชิตพฺพํ สิยา, น จ วิภตฺตํ. ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา ขณปจฺจุปฺปนฺเน จิตฺเต วุตฺตนเยน อุภยสฺสปิ ลพฺภมานตฺตา, น จ วุตฺตํ. อิทานิ เยน ปกาเรน สกฺกา วตฺตุํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ’’ติอาทิมาห. ปุคฺคโล วุตฺโต, ปุคฺคลวาโร เหโสติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาติ ปุคฺคลสฺส. น จ กิญฺจิ จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขณสมงฺคิภาวโต. ตํ ปน จิตฺตํ อุปฺปชฺชติ, ยํ จิตฺตสมงฺคี โส ปุคฺคโลติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ยทิ อเนกจิตฺตวเสนายํ ยมกเทสนา ปวตฺตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘จิตฺตนฺติ หิ…เป… ติฏฺฐตี’’ติ. สนฺนิฏฺฐานวเสน นิยโม เวทิตพฺโพ, อญฺญถา ‘‘โน จ เตสํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ปฏิเสโธ น ยุชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. ตาทิสนฺติ ตถารูปํ, ยทวตฺโถ อุปฺปนฺนอุปฺปชฺชมานตาทิปริยาเยหิ วตฺตพฺโพ โหติ, ตทวตฺถนฺติ อตฺโถ.

65-82. '이 두 가지이다'라는 것은 '찰나적 현재의 마음일 뿐이므로 일어나는 찰나를 벗어남으로써 일어났다고 하며, 바로 그것이 일어나는 찰나에 일어남에 도달했기 때문에 일어났고, 지나가지 않았기 때문에 일어난다'라고 설해진 이 두 가지 모두를 말한다. '이와 같이 말할 수 없다'는 것은 이 설해진 방식으로는 말할 수 없으나, 다른 방식으로는 말할 수 있다는 뜻이다. 거기서 '진실로 그렇지 않다'는 등의 말로 첫 번째 측면을 상세히 설명한다. '분별되어야 할 것이다'라는 것은 '무너지는 찰나에는 그 마음이 일어났으나 일어나는 것은 아니며, 일어나는 찰나에는 그 마음이 일어났고 또한 일어나는 중이다'라고 분별되어야 할 것인데, 분별되지 않았다는 것이다. '그렇다'라고 말해야 할 것이니, 찰나적 현재의 마음에 있어서 설해진 방식대로 두 가지 모두가 얻어지기 때문인데, 말해지지 않았다. 이제 어떤 방식으로 말할 수 있는지를 보이기 위해 '마음이 무너지는 찰나에' 등을 말하였다. 보충된 것은 '개아'이며, 이것은 개아에 관한 장(Puggalavāra)이라는 뜻이다. '그의'란 개아의 것이다. 마음이 무너지는 찰나를 갖춘 상태이기 때문에 어떤 마음도 일어나지 않는다. 그러나 그 마음은 일어나고 있으며, 그 마음을 갖춘 자가 바로 그 개아라고 여기서 그 의미를 보아야 한다. 만약 '이 쌍권의 설법이 여러 마음의 작용에 의해 진행된다'는 비판을 염두에 두고 '마음이란... 머문다'라고 말하였다. 확정에 의해 규정됨을 알아야 하니, 그렇지 않으면 '그들에게 마음이 일어나지 않는다'는 등의 부정은 적절하지 않을 것이라는 뜻이다. '그러한 것'이란 그와 같은 모습의 것, 즉 어떤 상태가 '일어났음', '일어나는 중임' 등의 방편으로 말해져야 할 때, 그러한 상태를 뜻한다.

---

๘๓-๑๑๓. อิมสฺส ปุคฺคลวารตฺตาติ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติอาทินยปฺปวตฺตสฺส อิมสฺส อติกฺกนฺตกาลวารสฺส ปุคฺคลวารตฺตา. ปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ อุปฺปชฺชมานํ…เป… ตสฺส จิตฺต’’นฺติ จิตฺตสมงฺคิปุคฺคโล ปุจฺฉิโตติ ปุคฺคลสฺเสว วิสฺสชฺชเนน ภวิตพฺพํ, อิตรถา อญฺญํ ปุจฺฉิตํ อญฺญํ วิสฺสชฺชิตํ สิยา. น โกจิ ปุคฺคโล น คหิโต สพฺพสตฺตานํ อนิพฺพตฺตจิตฺตตาภาวโต. เต จ ปน สพฺเพ ปุคฺคลา. นิรุชฺฌมานกฺขณาตีตจิตฺตาติ นิรุชฺฌมานกฺขณา หุตฺวา อตีตจิตฺตา. ตถา ทุติยตติยาติ ยถา ปฐมปญฺโห อนวเสสปุคฺคลวิสยตฺตา ปฏิวจเนน วิสฺสชฺเชตพฺโพ สิยา, ตถา ตโต เอว ทุติยตติยปญฺหา ‘‘อามนฺตา’’อิจฺเจว วิสฺสชฺเชตพฺพา สิยุนฺติ อตฺโถ. จตุตฺโถ ปน ปญฺโห เอวํ วิภชิตฺวา ปุคฺคลวเสเนว วิสฺสชฺเชตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺสา’’ติอาทึ วตฺวา ตถา อวจเน การณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จิตฺตวเสน ปุคฺคลววตฺถานโต’’ติอาทิมาห. ‘‘ภงฺคกฺขเณ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณํ [Pg.211] วีติกฺกนฺต’’นฺติ อิมินา วตฺตมานสฺส จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคโล อุปฺปาทกฺขณาตีตจิตฺโต, ‘‘อตีตํ จิตฺตํ อุปฺปาทกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺตนฺติ ภงฺคกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺต’’นฺติ อิมินา ปน อตีตสฺส จิตฺตสฺส วเสน ปุคฺคโล อุปฺปาทกฺขณาตีตจิตฺโต วุตฺโต.

83-113. '이것이 개아에 관한 장이기 때문에'라는 것은 '어떤 자의 마음이 일어나는 중' 등의 방식으로 진행된 이 경과된 시간의 장(Atikkantakālavāra)이 개아에 관한 장이기 때문이다. '개아가 질문되었다'는 것은 '어떤 자의 마음이 일어나는 중... 그의 마음이'라 하여 마음을 갖춘 개아가 질문되었으므로 개아에 대한 답변으로 이루어져야 하며, 그렇지 않으면 다른 것을 묻고 다른 것을 답하는 것이 되기 때문이다. 어떤 개아도 제외되지 않았으니, 모든 중생에게 마음이 생겨나지 않는 상태란 없기 때문이다. 그리고 그들은 모두 개아이다. '소멸하는 찰나에 있는 과거의 마음들'이란 소멸하는 찰나를 거쳐 과거의 마음이 된 것들을 말한다. '그와 같이 두 번째와 세 번째'란, 첫 번째 질문이 남김없는 개아의 영역에 관한 것이므로 긍정의 답변으로 응답되어야 하듯이, 그와 같이 그로부터 두 번째와 세 번째 질문들도 '그렇다'라고만 응답되어야 한다는 뜻이다. 그러나 네 번째 질문은 이와 같이 분별하여 개아를 중심으로 응답되어야 함을 보이면서 '마지막 마음의' 등을 말하고, 그렇게 말하지 않은 이유를 보이면서 '마음의 관점에서 개아를 확정하기 때문에' 등을 말하였다. '무너지는 찰나에 마음은 일어나는 찰나를 지나갔다'는 이것에 의해 현재의 마음에 따라 개아는 일어나는 찰나를 지나간 마음을 가진 자이며, '과거의 마음은 일어나는 찰나도 지나갔고 무너지는 찰나도 지나갔다'는 이것에 의해 과거의 마음에 따라 개아는 일어나는 찰나를 지나간 마음을 가진 자로 설해졌다.

---

ตตฺถาติ เตสุ ทฺวีสุ ปุคฺคเลสุ. ปุริมสฺสาติ ปฐมํ วุตฺตสฺส สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตสฺส จิตฺตํ น ภงฺคกฺขณํ วีติกฺกนฺตํ. ‘‘โน จ ภงฺคกฺขณํ วีติกฺกนฺต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. ปจฺฉิมสฺส วีติกฺกนฺตํ จิตฺตํ ภงฺคกฺขณนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ภงฺคกฺขณญฺจ วีติกฺกนฺต’’นฺติ หิ วุตฺตํ. เอวมาทิโก ปุคฺคลวิภาโคติ ทุติยปญฺหาทีสุ วุตฺตํ สนฺธายาห. ตสฺส จิตฺตสฺส ตํตํขณวีติกฺกมาวีติกฺกมทสฺสนวเสนาติ ตสฺส ตสฺส อุปฺปาทกฺขณสฺส ภงฺคกฺขณสฺส จ ยถารหํ วีติกฺกมสฺส อวีติกฺกมสฺส จ ทสฺสนวเสน ทสฺสิโต โหติ ปุคฺคลวิภาโคติ โยชนา. อิธาติ อิมสฺมึ อติกฺกนฺตกาลวาเร. ปุคฺคลวิสิฏฺฐํ จิตฺตํ ปุจฺฉิตํ ‘‘ยสฺส จิตฺตํ ตสฺส จิตฺต’’นฺติ วุตฺตตฺตา. ยทิปิ ปุคฺคลปฺปธานา ปุจฺฉา ปุคฺคลวารตฺตา. อถาปิ จิตฺตปฺปธานา ปุคฺคลํ วิเสสนภาเวน คเหตฺวา จิตฺตสฺส วิเสสิตตฺตา. อุภยถาปิ ทุติยปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา อนวเสสปุคฺคลวิสยตฺตา. ตถา ปน อวตฺวา ‘‘อตีตํ จิตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, กสฺมา นิโรธกฺขณ…เป… ทสฺสนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพนฺติ โยชนา. เอส นโย ‘‘น นิรุชฺฌมาน’’นฺติ เอตฺถาปีติ นิรุชฺฌมานํ ขณํ นิโรธกฺขณํ ขณํ วีติกฺกนฺตกาลํ กึ ตสฺส จิตฺตํ น โหตีติ อตฺโถ.

거기서란 그 두 개아 중에서이다. '앞의 자의'란 첫 번째로 설해진 확정 구절에 포함된 자의 마음은 무너지는 찰나를 지나가지 않았다는 것이다. '무너지는 찰나를 지나가지 않았다'라고 설해졌기 때문이다. '뒤의 자의 지나간 마음은 무너지는 찰나이다'라고 연결된다. '무너지는 찰나도 지나갔다'라고 설해졌기 때문이다. 이와 같은 것이 '개아의 분별'이라고 두 번째 질문 등에서 설해진 것을 염두에 두고 말하였다. '그 마음의 각각의 찰나를 지나갔는지 지나가지 않았는지 보여주는 방식에 따라'라는 것은, 각각의 일어나는 찰나와 무너지는 찰나를 적절하게 지나갔음과 지나가지 않았음을 보여줌으로써 개아의 분별이 나타나게 된다는 결합이다. '여기서'란 이 경과된 시간의 장에서이다. '어떤 자의 마음, 그의 마음'이라고 설해졌기 때문에 개아로 특징지어진 마음이 질문되었다. 비록 개아가 주가 되는 질문이라 하더라도 개아에 관한 장이기 때문이다. 또한 마음이 주가 되더라도 개아를 수식어로 취하여 마음이 특징지어졌기 때문이다. 두 가지 경우 모두 두 번째 질문에서 '그렇다'라고 말해야 할 것이니, 남김없는 개아의 영역에 관한 것이기 때문이다. 그런데 그렇게 말하지 않고 '과거의 마음'이라고 말한 것은 무엇 때문인가? 소멸의 찰나... 등을 보이기 위해서라고 보아야 한다는 결합이다. 이러한 방식은 '소멸하는 중이 아닌'이라는 여기에도 적용되니, 소멸하는 찰나를 지나간 시간에 대하여 '어찌 그의 마음이 아니겠는가'라는 뜻이다.

---

๑๑๔-๑๑๖. สราคปจฺฉิมจิตฺตสฺสาติ สราคจิตฺเตสุ ปจฺฉิมสฺส จิตฺตสฺส, เอกสฺส ปุคฺคลสฺส ราคสมฺปยุตฺตจิตฺเตสุ ยํ สพฺพปจฺฉิมํ จิตฺตํ, ตสฺส. โส ปน ปุคฺคโล อนาคามี เวทิตพฺโพ. น นิรุชฺฌติ นิโรธาสมงฺคิตาย. นิรุชฺฌิสฺสติ อิทานิ นิโรธํ ปาปุณิสฺสติ. อปฺปฏิสนฺธิกตฺตา ปน ตโต อญฺญํ นุปฺปชฺชิสฺสติ. อิตเรสนฺติ ยถาวุตฺตสราคปจฺฉิมจิตฺตสมงฺคึ วีตราคจิตฺตสมงฺคิญฺจ ฐเปตฺวา อวเสสานํ อิตรเสกฺขานญฺเจว ปุถุชฺชนานญฺจ.

114-116. '탐욕이 있는 마지막 마음의'란 탐욕이 있는 마음들 중의 마지막 마음에 관한 것이니, 한 개아의 탐욕과 결합된 마음들 중에서 가장 마지막 마음의 것이다. 그 개아는 아나함으로 알아야 한다. '소멸하지 않는다'는 것은 소멸의 찰나를 갖추지 않았기 때문이다. '소멸할 것이다'라는 것은 이제 소멸에 도달할 것이기 때문이다. 그러나 재생연결을 하지 않는 자이므로 그로부터 다른 것은 생겨나지 않을 것이다. '다른 이들의'란 앞에서 말한 탐욕이 있는 마지막 마음을 갖춘 자와 탐욕을 떠난 마음을 갖춘 자를 제외한 나머지 유학들과 범부들의 것이다.

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상세 설명의 장(Niddesavāra)의 주석이 끝났다.

---

จิตฺตยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음의 쌍권(Cittayamaka)의 주석이 끝났다.

---

๙. ธมฺมยมกํ

9. 법의 쌍권(Dhammayamaka)

---

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 시설의 장(Paṇṇattivāra)

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา

요달의 장(Uddesavāra)의 주석

---

๑-๑๖. ยถา [Pg.212] มูลยมเก กุสลาทิธมฺมา เทสิตาติ กุสลากุสลาพฺยากตา ธมฺมา กุสลกุสลมูลาทิวิภาคโต มูลยมเก ยมกวเสน ยถา เทสิตา. อญฺญถาติ กุสลกุสลมูลาทิวิภาคโต อญฺญถา, ขนฺธาทิวเสนาติ อตฺโถ.

1-16. '뿌리 쌍권에서 유익한 법 등이 설해진 것과 같이'라는 것은 유익한 법, 해로운 법, 무기법이 유익한 뿌리, 해로운 뿌리 등의 분별로부터 뿌리 쌍권에서 쌍권의 방식으로 설해진 것과 같다는 것이다. '그와 달리'란 유익한 뿌리, 해로운 뿌리 등의 분별과 달리, '온(khandha) 등에 의해서'라는 뜻이다.

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

요달의 장(Uddesavāra)의 주석이 끝났다.

---

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 발생의 장(Pavattivāra)의 주석

---

๓๓-๓๔. ตํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปํ อคฺคเหตฺวา. เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานรูปวเสน วุตฺต’’นฺติ อฏฺฐกถํ อาหริตฺวา ‘‘อิมสฺมึ ปญฺเห กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูปญฺจ ลพฺภตี’’ติ อโวจ. ตถา จ วตฺวา ปฏิโลมปาฬึ ทสฺเสตฺวา ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว อิธาธิปฺเปตํ. กมฺมสมุฏฺฐานาทิรูเป น วิธานํ, นาปิ ปฏิเสโธ’’ติ อาห. ตถาติ ยถา วุตฺตปฺปกาเร ปาเฐ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปเมว อธิปฺเปตํ, ตถา เอตฺถาปีติ อตฺโถ. โนติ วุตฺตนฺติ วทนฺตีติ สมฺพนฺโธ. ตํ ปเนตนฺติ ยถา อุทฺธฏสฺส ปาฐสฺส อตฺถวจนํ, เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ. กสฺมาติ อาห ‘‘จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ…เป… ปฏิเสธสิทฺธิโต’’ติ. สฺวายํ ปฏิเสโธ เหฏฺฐา ทสฺสิโตเยวาติ อธิปฺปาโย.

그러나 업에서 생긴 물질 등을 취하지 않고, '어떤 이들'이란 담마시리 장로를 가리켜 말한 것이다. 그는 '마음에서 생긴 물질의 측면에서 설해졌다'는 주석서를 인용하여 '이 질문에서 업에서 생긴 물질 등도 얻어진다'라고 말했다. 그렇게 말하고 역순(paṭiloma)의 성전을 제시하며 '여기서는 마음에서 생긴 물질만이 의도된 것이다. 업에서 생긴 물질 등에 대해서는 규정도 없고 부정도 없다'라고 말했다. '이와 같이'란 설해진 방식의 문구에서 마음에서 생긴 물질만이 의도된 것처럼, 여기에서도 그러하다는 뜻이다. '아니다라고 설해졌다'라고 말하는 자들과 연결된다. 그러나 이것은 인용된 문구의 의미 설명과 같이 그렇게 말할 수 없다. 왜냐하면 '마음의 멸진의 순간에... (중략) ...부정이 성립하기 때문이다'라고 말했기 때문이다. 이 부정은 앞에서 이미 보여준 바와 같다는 뜻이다.

---

เย จ วทนฺตีติ เอตฺถ เย จาติ วชิรพุทฺธิตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ ‘‘โสตาปตฺติมคฺคกฺขเณ’’ติอาทินา ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬึ อาหริตฺวา ‘‘ยถา ตตฺถ สติปิ กมฺมชาทิรูเป ฐเปตฺวา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปนฺติ จิตฺตปฏิพทฺธตฺตา จิตฺตชรูปเมว ฐเปตพฺพภาเวน อุทฺธฏํ, เอวมิธาปิ จิตฺตชรูปเมว กถิต’’นฺติ วทติ. ตญฺจ เนสํ วจนํ ตถา น โหติ, ยถา เตหิ อุทาหฏํ, วิสโมยํ อุปญฺญาโสติ อตฺโถ. ยถา จ ตํ ตถา น โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เยสญฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตสนฺติ กมฺมชาทีนํ. ตสฺสาติ มคฺคสฺส. เตติ อพฺยากตา, เย อุปฺปาทนิโรธวนฺโต. อวิชฺชมาเนสุ จ อุปฺปาทนิโรเธสุ นิพฺพานสฺส วิย.

'말하는 자들'에서 '자들'이란 와지라붓디 장로를 가리킨다. 그는 '예류도의 순간에' 등의 무애해도 성전을 인용하여 '거기에 업에서 생긴 물질 등이 있음에도 불구하고 마음에서 생긴 물질만을 제외하고, 마음과 결합되어 있기 때문에 마음에서 생긴 물질만이 제외되어야 할 상태로 인용된 것처럼, 여기서도 마음에서 생긴 물질만이 설해졌다'라고 말한다. 그리고 그들의 그 말은 그들이 예로 든 것과 같지 않으니, 이 제시는 타당하지 않다는 뜻이다. 그것이 어떻게 그렇지 않은지를 보여주기 위해 '누구에게' 등이 설해졌다. '그들의'란 업에서 생긴 것 등이고, '그것의'란 도(道)의 것이다. '그것들'이란 생겨남과 소멸이 있는 무기(無記)들이니, 생겨남과 소멸이 존재하지 않는 열반의 경우와는 다르다.

---

สนฺนิฏฺฐาเนน [Pg.213] คหิเตสุ ปุคฺคเลสุ. เตสุ หิ เกจิ อกุสลาพฺยากตจิตฺตานํ อุปฺปาทกฺขณสมงฺคิโน, เกจิ อพฺยากตจิตฺตสฺส, เกจิ กุสลาพฺยากตจิตฺตสฺส, เตสุ ปุริมา ทฺเว ปฐมโกฏฺฐาเสน สงฺคหิตา ตสฺส กุสลุปฺปตฺติปฏิเสธปรตฺตา, เต ปน ภววเสน วิภชิตฺวา วตฺตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺจโวกาเร’’ติอาทิมาห. เอวนฺติ ยถาวุตฺตนเยน. สพฺพตฺถาติ สพฺพปญฺเหสุ.

확정적으로 파악된 보충적 인물들에 대하여. 그들 중 어떤 이들은 불선심과 무기심의 일어나는 순간을 갖춘 자들이고, 어떤 이들은 무기심을, 어떤 이들은 선심과 무기심을 갖춘 자들이다. 그들 중 앞의 둘은 선함의 발생을 부정하는 데 전념하기 때문에 첫 번째 부분에 포함된다. 그러나 그것들을 존재의 방식에 따라 구분하여 말해야 함을 보여주기 위해 '오온유(pañcavokāra)' 등을 설했다. '이와 같이'란 설해진 방식대로라는 것이고, '모든 곳에서'란 모든 질문에서라는 뜻이다.

---

๗๙. ตโตติ เอกาวชฺชนวีถิโต. ปุริมตรชวนวีถิ ยาย วุฏฺฐานคามินี สงฺคหิตา, ตตฺถ อุปฺปนฺนสฺสปิ จิตฺตสฺส. กุสลานาคตภาวปริโยสาเนนาติ กุสลธมฺมานํ อนาคตภาวสฺส ปริโยสานภูเตน อคฺคมคฺคานนฺตรปจฺจยตฺเตน ทีปิตํ โหติ สมานลกฺขณํ สพฺพํ. เกน? ตาย เอว สมานลกฺขณตาย. เอส นโยติ ยถา กุสลานุปฺปาโท กุสลานาคตภาวสฺส ปริโยสานภูตโต วุตฺตปริจฺเฉทโต โอรมฺปิ ลพฺภตีติ โส ยถาวุตฺตปริจฺเฉโท ลกฺขณมตฺตนฺติ สฺวายํ นโย ทสฺสิโต. เอส นโย อกุสลาตีตภาวสฺส อาทิมฺหิ ‘‘ทุติเย อกุสเล’’ติ วุตฺตฏฺฐาเน, อพฺยากตาตีตภาวสฺส อาทิมฺหิ ‘‘ทุติเย จิตฺเต’’ติ วุตฺตฏฺฐาเนปีติ โยชนา. อิทานิ ‘‘เอส นโย’’ติ ยถาวุตฺตมติเทสํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ปากฏตรํ กโรติ. ภาวนาปหานานิ ทสฺสิตานิ โหนฺติ ‘‘อคฺคมคฺคสมงฺคี กุสลญฺจ ธมฺมํ ภาเวติ, อกุสลญฺจ ปชหตี’’ติ. อิธาติ อิมสฺมึ ปวตฺติวาเร. ตํ ตนฺติ อกุสลาตีตตาทิ กุสลานาคตตาทิ จ. เตน เตนาติ ‘‘ทุติเย อกุสเล อคฺคมคฺคสมงฺคี’’ติ เอวมาทินา อนฺเตน จ.

79. '거기로부터'란 하나의 광고(āvajjana)의 인식과정으로부터이다. 출리(vuṭṭhāna)로 인도하는 과정이 포함된 더 앞선 속행(javana)의 인식과정, 거기서 일어난 마음에 대해서도 그러하다. '선한 법의 미래 상태의 결말에 의해'라는 것은, 제일 높은 도(aggamagga)의 무간연(ānantarapaccaya)의 상태로 나타나는 모든 동일한 특징을 의미한다. 무엇으로? 바로 그 동일한 특징에 의해서이다. '이러한 방식'이란 선함의 불발생이 선함의 미래 상태의 결말로서 설해진 한계보다 이전에도 얻어지므로, 그 앞에서 말한 한계는 단지 특징일 뿐이라는 이 방식이 제시된 것이다. 이 방식은 불선한 법의 과거 상태의 시작 부분인 '두 번째 불선에서'라고 설해진 곳과, 무기법의 과거 상태의 시작 부분인 '두 번째 마음에서'라고 설해진 곳에서도 적용된다는 결합이다. 이제 '이러한 방식'이라는 앞에서 언급된 유추를 '마치 ~처럼' 등을 통해 더 분명하게 한다. '제일 높은 도를 갖춘 자는 선한 법을 닦고 불선한 법을 버린다'라고 수행과 버림이 제시된다. '여기서'란 이 발생절(pavattivāra)에서이다. '그것 그것'이란 불선의 과거성 등과 선의 미래성 등이다. '그것 그것에 의해'란 '두 번째 불선에서 제일 높은 도를 갖춘 자'라는 등의 마지막 구절에 의해서이다.

---

๑๐๐. ปฏิสนฺธิจิตฺตโตติ อิทํ มริยาทคฺคหณํ, น อภิวิธิคฺคหณํ, ยโต ‘‘โสฬสม’’นฺติ อาห. อภิวิธิคฺคหณเมว วา โสฬสจิตฺตกฺขณายุกเมว รูปนฺติ อิมสฺมึ ปกฺเข อธิปฺเปเต ปฏิกฺขิตฺโตวายํ วาโทติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตโต ปรมฺปิ วา’’ติ อาห. อยญฺจ วิจาโร เหฏฺฐา ทสฺสิโต เอว. น ตโต โอรนฺติ วิญฺญายติ ตโต โอรํ อกุสลนิโรธสมกาลํ อพฺยากตนิโรธสฺส อสมฺภวโต.

100. '재생연결심으로부터'라는 이것은 한계(mariyāda)를 취하는 것이지, 포함(abhividhi)을 취하는 것이 아니다. 왜냐하면 '열여섯 번째'라고 말했기 때문이다. 아니면 포함을 취하는 것이거나, 물질은 열여섯 심찰나의 수명을 가진다는 이 견해가 의도될 때 이 주장은 배격된다는 것을 보여주기 위해 '혹은 그 뒤에도'라고 설했다. 그리고 이 고찰은 앞에서 이미 보여준 바와 같다. '그보다 이전은 아니다'라고 이해되는데, 그 이전에는 불선의 소멸과 동시에 무기의 소멸이 일어날 수 없기 때문이다.

---

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

발생절(Pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

ธมฺมยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법쌍론(Dhammayamaka)에 대한 설명이 끝났다.

---

๑๐. อินฺทฺริยยมกํ

10. 근쌍론(Indriyayamaka)

---

๑. ปณฺณตฺติวาโร

1. 개념절(Paṇṇattivāra)

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา

요별절(Uddesavāra)에 대한 설명

---

๑. อินฺทฺริยยมเก [Pg.214] วิภงฺเค วิยาติ ยถา อินฺทฺริยวิภงฺเค ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ ชีวิตินฺทฺริยํ อุทฺทิฏฺฐํ, น มนินฺทฺริยานนฺตรํ, เอวํ อิมสฺมึ อินฺทฺริยยมเก. ตญฺจ สุตฺตเทสนานุโรเธนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตีณิมานิ…เป… สุตฺเต เทสิตกฺกเมนา’’ติ อาห. โสยํ ยทตฺถํ ตสฺส สุตฺเต เทสิตกฺกเมน อุทฺเทโส, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปวตฺติวาเรหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ยถา ‘‘ชีวิตินฺทฺริย’’นฺติ อิทํ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อรูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จ สามญฺญโต คหณํ, เอวํ อุปาทินฺนสฺส อนุปาทินฺนสฺส จาติ อาห ‘‘กมฺมชานํ อกมฺมชานญฺจ อนุปาลก’’นฺติ. อถ วา สหชธมฺมานุปาลกมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยํ น เกวลํ ขณฏฺฐิติยา เอว การณํ, อถ โข ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺสปิ การณเมว. อญฺญถา อายุกฺขยมรณํ น สมฺภเวยฺย, ตสฺมา ‘‘กมฺมชานญฺจ อนุปาลก’’นฺติ อวิเสสโต วุตฺตํ, จุติปฏิสนฺธีสุ จ ปวตฺตมานานํ กมฺมชานํ อนุปาลกํ. อิตีติ ตสฺมา. ตํมูลกานีติ ชีวิตินฺทฺริยมูลกานิ. จุติปฏิสนฺธิปวตฺติวเสนาติ จุติปฏิสนฺธิวเสน ปวตฺติวเสน จ. ตตฺถ ยํ อุปาทินฺนํ, ตํ จุติปฏิสนฺธิวเสเนว, อิตรํ อิตรวเสนปิ วตฺตพฺพํ. ยสฺมา จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ปุริสินฺทฺริยาวสาเนสุ เอกนฺตอุปาทินฺเนสุ อตํสภาวตฺตา ยํ มนินฺทฺริยํ มูลเมว น โหติ, ตสฺมา ตํ ฐเปตฺวา อวเสสมูลกานิ จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลกานิ. อายตนยมเก วิยาติ ยถา อายตนยมเก ปฏิสนฺธิวเสนายตนานํ อุปฺปาโท, มรณวเสน จ นิโรโธ วุตฺโต, เอวมิธาปิ จุติอุปปตฺติวเสเนว วตฺตพฺพานิ, ตสฺมา อตํสภาวตฺตา ชีวิตินฺทฺริยํ เตสํ จกฺขุนฺทฺริยาทีนํ มชฺเฌ อนุทฺทิสิตฺวา อนฺเต ปุริสินฺทฺริยานนฺตรํ อุทฺทิฏฺฐํ. ยํ ปน จกฺขุนฺทฺริยาทิมูลเกสุ มนินฺทฺริยํ สพฺพปจฺฉา เอว คหิตํ, ตตฺถ การณํ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมว.

1. 제근쌍론(Indriyayamaka)의 분별(vibhaṅga)에서와 같이, 즉 제근분별(Indriyavibhaṅga)에서 남근(purisindriya) 다음에 명근(jīvitindriya)이 열거되고 의근(manindriya) 다음에는 열거되지 않은 것처럼, 이 제근쌍론에서도 그러하다. 그것이 경의 설법에 순응하는 것임을 보이기 위해 ‘이 세 가지... 경에서 설해진 순서대로’라고 하였다. 그것이 경에서 설해진 순서에 따라 열거된 의도를 보이기 위해 ‘전개구(pavattivāra)에 의해’ 등이 언급되었다. 거기서 ‘명근’이라는 표현이 물질적 명근과 비물질적 명근을 통칭하는 것과 마찬가지로, 그것이 업에 의한 것(upādinna)과 업에 의하지 않은 것(anupādinna)에 대해서도 ‘업에서 생긴 것과 업에서 생기지 않은 것을 보호하는 것’이라고 하였다. 또는 구생법(sahajadhamma)을 보호하는 것도 명근이며, 이는 단지 찰나적 유지의 원인일 뿐만 아니라 상속이 끊어지지 않게 하는 원인이기도 하다. 그렇지 않다면 수명이 다하여 죽는 것이 성립하지 않을 것이므로, ‘업에서 생긴 것을 보호하는 것’이라고 차별 없이 말하였으며, 죽음과 재생 연결 시에 나타나는 업에서 생긴 것들을 보호하는 것이다. ‘이띠(iti)’는 그러므로라는 뜻이다. ‘그것을 뿌리로 하는 것들’은 명근을 뿌리로 하는 것들이다. ‘죽음과 재생 연결 및 전개의 방식에 의해’라는 것은 죽음과 재생 연결의 방식과 전개의 방식에 의한 것이다. 거기서 업에 의한 것은 죽음과 재생 연결의 방식에 의해서만, 다른 것은 다른 방식에 의해서도 말해져야 한다. 안근 등에서 남근에 이르기까지는 전적으로 업에 의한 것이기에 그 성질이 달라 의근이 결코 뿌리가 되지 못하므로, 그것을 제외한 나머지 뿌리들, 즉 안근 등을 뿌리로 하는 것들이다. 처쌍론(Āyatanayamaka)에서 재생 연결에 의한 처들의 발생과 죽음에 의한 소멸이 설해진 것처럼, 여기서도 죽음과 태어남의 방식에 의해 말해져야 하므로, 그 성질이 다르기 때문에 명근을 안근 등의 중간에 열거하지 않고 마지막에 남근 다음에 열거한 것이다. 안근 등을 뿌리로 하는 것들 중에서 의근이 맨 마지막에 취해진 이유는 주석서에 이미 설해진 바와 같다.

---

อุทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

게시구(Uddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

นิทฺเทสวารวณฺณนา

해석구(Niddesavāra)에 대한 설명

---

๙๔. โกจิ สภาโว นตฺถีติ โกจิ สภาวธมฺโม นตฺถิ. ยทิ เอวํ ‘‘นตฺถี’’ติ ปฏิกฺเขโป เอว ยุตฺโตติ อาห ‘‘น จ รูปาที’’ติอาทิ. ‘‘สุขา ทุกฺขา [Pg.215] อทุกฺขมสุขา’’ติอาทีสุ สุขทุกฺขสทฺทานํ สามญฺญวจนภาเวปิ อินฺทฺริยเทสนายํ เต วิสิฏฺฐวิสยา เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุขสฺส…เป… คหิโตเยวา’’ติ อาห. ทุกฺขสฺส จ เภทํ กตฺวา.

94. ‘어떤 자성도 없다’는 것은 어떤 자성법도 없다는 것이다. 만약 그렇다면 ‘없다’는 부정만이 타당하므로 ‘색 등이 아니다’ 등을 말하였다. ‘즐거움, 괴로움, 괴롭지도 즐겁지도 않음’ 등에서 즐거움과 괴로움이라는 단어가 일반적인 명칭일지라도, 제근의 설법에서는 그것들은 특별한 대상들임을 보이기 위해 ‘즐거움의... 이미 취해진 것이다’라고 하였다. 그리고 괴로움의 종류를 나누어서 설명하였다.

---

๑๔๐. ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺตีติ อามนฺตาติ วุตฺตนฺติ ปชานนฏฺเฐน อธิปเตยฺยฏฺเฐน จ ปญฺญินฺทฺริยานิ โหนฺติ, ทสฺสนฏฺเฐน ปน จกฺขูนิ จาติ จกฺขุ, อินฺทฺริยนฺติ ปุจฺฉาย ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘ตณฺหาโสตเมวาหา’’ติ วุตฺตํ, ‘‘ยสฺส ฉตฺตึสติ โสตา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๓๓๙) ปน ทิฏฺฐิอาทีนมฺปิ โสตภาโว อาคโต.

140. ‘통찰의 근(paññindriya)들이 된다’는 것은 ‘그러하다(āmantā)’라고 설해진 것이니, 꿰뚫어 아는 의미와 지배하는 의미에서 통찰의 근이 되며, 보는 의미에서는 눈들이기에 안근이라고 한다. ‘안근인가?’라는 질문에 ‘그러하다’라고 답해진 것이라는 뜻이다. ‘갈애의 흐름만을 말한다’라고 하였으나, ‘그에게 서른여섯 가지 흐름이 있다’ 등(법구경 339)에서는 견해(diṭṭhi) 등의 흐름임도 전해진다.

---

ปณฺณตฺตินิทฺเทสวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

개념 해석구(Paṇṇattiniddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ปวตฺติวารวณฺณนา

2. 전개구(Pavattivāra)에 대한 설명

---

๑๘๖. อญฺญธมฺมนิสฺสเยนาติ ‘‘โย เตสํ รูปีนํ ธมฺมานํ อายุ ฐิตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๓๔) อญฺญธมฺมนิสฺสเยน คเหตพฺพํ. ปวตฺติญฺจ คเหตฺวา คเตสุ วิสฺสชฺชเนสุ, จุติปฏิสนฺธิโย คเหตฺวา คเตสุ โยชนา น ลพฺภตีติ อธิปฺปาโย. อลพฺภมานา จ สุขทุกฺขโทมนสฺสินฺทฺริเยเหว น ลพฺภติ. ตํมูลกา จ นยาติ สุขินฺทฺริยาทิมูลกา จ นยา. เตหีติ สุขินฺทฺริยาทีหิ. โยชนาติ ‘‘ปวตฺเต สุขินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติอาทินา อุปฺปชฺชมาเนหิ โยชนา. ตํมูลกา จ ตถาโยชนามูลภูตา จ นยา ชีวิตินฺทฺริยาทิมูลกา จ นยา. ปากฏาเยวาติ ปาฬิคติยา เอว วิญฺญายมานโยชนตฺตา สุวิญฺเญยฺยา เอว.

186. ‘다른 법에 의지함에 의해’라는 것은 ‘그들 물질적인 법들의 수명과 유지’ 등(법집론 634)에 의해 다른 법에 의지함으로 파악되어야 한다. 전개를 취하여 진행된 답변들에서 죽음과 재생 연결을 취하여 진행된 조합은 얻어지지 않는다는 뜻이다. 얻어지지 않는다는 것은 낙근, 고근, 우근들만으로는 성립하지 않는다. ‘그것을 뿌리로 하는 방법들’은 낙근 등을 뿌리로 하는 방법들이다. ‘그것들에 의해’는 낙근 등에 의해서이다. ‘조합(yojanā)’은 ‘전개에서 낙근과 결합하지 않은 마음이 일어나는 찰나에’ 등 일어나는 것들과의 조합이다. ‘그것을 뿌리로 하는 것’은 그와 같은 조합을 뿌리로 하는 방법들과 명근 등을 뿌리로 하는 방법들이다. ‘분명하다’는 것은 팔리의 문맥 자체로 이해되는 조합이기에 쉽게 알 수 있다는 뜻이다.

---

ตํ วจนํ. โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธินิทสฺสนวเสนาติ โสมนสฺสวิรหิตสจกฺขุกปฏิสนฺธิเยว นิทสฺสนนฺติ โยเชตพฺพํ. กถํ ปเนตํ ชานิตพฺพํ ‘‘นิทสฺสนมตฺตเมตํ, น ปน คณนปริจฺฉินฺทน’’นฺติ อาห ‘‘น หิ จตุนฺนํเยวาติ นิยโม กโต’’ติ. ตํสมานลกฺขณาติ ตาย สจกฺขุกปฏิสนฺธิตาย สมานลกฺขณาติ ปริตฺตวิปากคฺคหณํ. ตตฺถ สโสมนสฺสปฏิสนฺธิโย สนฺธาย อุเปกฺขาปฏิสนฺธิโย นิทสฺสนภาเวน วุตฺตาติ เกจิ. ปริตฺตวิปากปฏิสนฺธิ จ กุสลวิปากาเหตุกปฏิสนฺธิ เวทิตพฺพา. สาปิ หิ สจกฺขุกา สิยา. ตํสมานลกฺขณาติ วา ตาย [Pg.216] อุเปกฺขาสหคตาย สมานลกฺขณา ยถาวุตฺตอเหตุกปฏิสนฺธิ จ ปญฺจมชฺฌานปฏิสนฺธิ จ. ยทิ เอวํ ‘‘จตุนฺน’’นฺติ กสฺมา คณนปริจฺเฉโทติ อาห ‘‘กามาวจเร…เป… นิทสฺสนํ กต’’นฺติ. เตนาติ อุเปกฺขาสหคตมหาวิปากนิทสฺสเนน, เยหิ สมานตาย อิเม นิทสฺสนภาเวน วุตฺตา, เต เอกํเสน ตํสภาวา เอวาติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยถา สโสมนสฺส…เป… โต โหตี’’ติ.

그 말. ‘기쁨을 여의고 안근을 가진 재생 연결을 예시하는 방식에 의해’라는 것은, 기쁨을 여의고 안근을 가진 재생 연결만이 예시라고 조합되어야 한다. 어떻게 이것이 ‘단지 예시일 뿐이며, 수의 한정이 아니다’라는 것을 알 수 있는가? ‘단지 네 가지뿐이라는 제한을 두지 않았다’라고 하였다. ‘그것과 동일한 특징을 가진 것’은 그 안근을 가진 재생 연결과 동일한 특징을 가진 것이라는 뜻으로 욕계 과보(parittavipāka)를 취한 것이다. 거기서 기쁨을 동반한 재생 연결을 염두에 두고 사(upekkhā)의 재생 연결을 예시로 들었다고 어떤 이들은 말한다. 욕계 과보의 재생 연결은 선과보 무인 재생 연결로 알아야 한다. 그것도 안근을 가질 수 있기 때문이다. 또는 ‘그것과 동일한 특징을 가진 것’이란 그 사(upekkhā)와 함께하는 것과 동일한 특징을 가진 앞에서 언급한 무인 재생 연결과 제5선 재생 연결이다. 만약 그렇다면 왜 ‘네 가지’라고 수의 한정을 하였는가? ‘욕계에서... 예시가 되었다’라고 하였다. ‘그것에 의해’는 사와 함께하는 대해보(mahāvipāka)를 예시로 든 것으로, 그것들과의 동일함 때문에 이것들이 예시가 되었으며, 그것들은 틀림없이 그 성질을 가졌다는 것이 여기서의 의도이다. 그러므로 ‘기쁨을 동반한 것과 같이... 된다’라고 하였다.

---

นนุ จ คพฺภเสยฺยเกสุ อยมตฺโถ เอกํสโต น ลพฺภตีติ อาสงฺกํ สนฺธายาห ‘‘คพฺภเสยฺยกานญฺจ…เป… ทสฺสิตา โหตี’’ติ. เตนาห ‘‘สจกฺขุกาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ยทิ สเหตุกปฏิสนฺธิกานํ กามาวจรานํ นิยมโต สจกฺขุกาทิภาวทสฺสนํ คพฺภเสยฺยกวเสน ลพฺเภยฺย, ยุตฺตเมตํ สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘คพฺภเสยฺยเกปิ หี’’ติอาทิ. ตถา อายตนยมเก ทสฺสิตนฺติ อิทํ อายตนยมกวณฺณนายํ อตฺตนา วุตฺตํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยยมเก’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ โสมนสฺสินฺทฺริยุปฺปาทกกมฺมสฺส เอกนฺเตน จกฺขุนฺทฺริยุปฺปาทนโต คพฺเภปิ ยาว จกฺขุนฺทฺริยุปฺปตฺติ, ตาว อุปฺปชฺชมานตาย ‘‘อภินนฺทิตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานนฺติ ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน สงฺคหิตานํ. อิตฺถีนํ อฆานกานํ อุปปชฺชนฺตีนนฺติ อาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อิตฺถีนํ อจกฺขุกานํ อุปปชฺชนฺตีน’’นฺติอาทึ สงฺคณฺหาติ. เต เอวาติ คพฺภเสยฺยกา เอว.

태생(gabbhaseyyaka)인 자들에게는 이 뜻이 확실히 얻어지지 않는다는 의심을 염두에 두고 '태생인 자들의… 등… 나타난다'라고 말하였다. 그래서 '눈이 있는 자들의' 등이라고 말하였다. 거기서 만약 선인(sahetuka)으로 재생연결하는 욕계 중생들이 반드시 눈 등을 가진 상태로 나타남이 태생의 관점에서 얻어진다면, 이것이 합당할 것이라는 반론을 염두에 두고 '태생에서도 또한' 등이라고 말하였다. 그와 같이 아야따나 야마까(Āyatanayamaka)에서 나타난다는 이것은 아야따나 야마까 주석에서 스스로 말한 '이와 같이 하여 인드리야 야마까(Indriyayamaka)에서' 등의 말을 염두에 두고 한 말이다. 거기서 실로 기쁨의 기능(somanassindriya)을 생기게 하는 업이 결정적으로 눈의 기능(cakkhundriya)을 생기게 하므로, 모태에서도 눈의 기능이 생기기 전까지는 그것이 생겨나는 중이기에 '환희해야 할 것이기 때문'이라고 말하였다. 결론(sanniṭṭhāna)에 포함된 자들이란 '혹은 어떤 자에게 기쁨의 기능이 생기는가'라는 이 결론에 포함된 자들을 말한다. '냄새 감각기관이 없는 여인들이 태어날 때' 등의 구절에서 '등'이라는 단어는 '눈 감각기관이 없는 여인들이 태어날 때' 등을 포함한다. '그들 바로'는 태생인 자들만을 의미한다.

---

ตํสมานลกฺขณนฺติ โสเปกฺขอจกฺขุกปฏิสนฺธิภาเวน สมานลกฺขณํ. ตตฺถาติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต. สมาธิเลโส ทุพฺพลสมาธิ โย จิตฺตฏฺฐิติมตฺโต. ตสฺมาติ ยสฺมา จิตฺตฏฺฐิติ วิย ทุพฺพลํ วีริยํ นตฺถิ, โย ‘‘วีริยเลโส’’ติ วตฺตพฺโพ, ตสฺมา, เลสมตฺตสฺสปิ วีริยสฺส อภาวาติ อตฺโถ. อญฺเญสูติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺตโต อญฺเญสุ. เกสุจีติ เอกจฺเจสุ. อุภเยนปิ มโนทฺวาราวชฺชนหสิตุปฺปาทจิตฺตํ วทติ. อิธาติ อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺเต. สมาธิวีริยานิ อินฺทฺริยปฺปตฺตานิ จ น โหนฺตีติ สมาธิกิจฺจํ ปฏิกฺขิปติ, น สมาธิมตฺตํ, น วีริยเลสสฺส สพฺภาวโตติ โยเชตพฺพํ. เตเนวาห ‘‘วิเสสนญฺหิ วิเสสิตพฺเพ ปวตฺตตี’’ติ. ยสฺมึ วีริเย สติ อินฺทฺริยุปฺปตฺติ สิยา, ตเทว ตตฺถ นตฺถีติ อตฺโถ.

'그것과 동일한 특징'이란 기대(sopekkha)가 있고 눈이 없는 재생연결의 상태로서 동일한 특징이다. '거기서'는 원인 없는 재생연결 마음(ahetukapaṭisandhicitta)을 의미한다. '삼매의 흔적(samādhileso)'은 마음의 머묾(cittaṭṭhiti) 정도에 불과한 약한 삼매이다. '그 때문에'란 마음의 머묾과 같이 약한 정진이 없으므로, 즉 '정진의 흔적'이라 불릴 만한 것이 없기 때문에, 흔적 정도의 정진조차도 없다는 뜻이다. '다른 것들에서'는 원인 없는 재생연결 마음 이외의 다른 것들을 의미한다. '어떤 것들에서'는 일부를 의미한다. 두 가지 모두로 의문 전향(manodvārāvajjanā)과 미소 짓는 마음(hasituppādacitta)을 말한다. '여기서'는 원인 없는 재생연결 마음을 의미한다. '삼매와 정진이 기능(indriya)의 지위에 도달하지 않는다'는 것은 삼매의 작용을 부정하는 것이지 삼매 그 자체를 부정하는 것이 아니며, 정진의 흔적이 존재하지 않기 때문이라고 연결해야 한다. 그래서 '실로 수식어는 수식 대상에 작용한다'라고 말하였다. 정진이 있을 때 기능의 발생이 있을 것인데, 바로 그 정진이 거기에는 없다는 뜻이다.

---

อปาเย [Pg.217] โอปปาติกวเสนาติ อิทํ สุคติยํ โอปปาติโก วิกลินฺทฺริโย น โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ, ‘‘ลพฺภนฺเตว ญาณวิปฺปยุตฺตาน’’นฺติ ปน วุตฺตตฺตา ‘‘ทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ วเสนา’’ติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เตสนฺติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยสนฺตานานํ. อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปน อุปฺปาทนิโรธา อภิณฺหโสว โหนฺตีติ. ปฐมกปฺปิกาทีนนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน คหิตานํ ปริวตฺตมานลิงฺคานํ วเสน อุปฺปาทนิโรธคฺคหณํ เวทิตพฺพํ. ปฐมกปฺปิกานํ ปน วเสน อุปฺปาโท เอว ลพฺภติ. ‘‘จุติอุปปตฺติวเสเนว ทุติยปุจฺฉาสุปิ สนฺนิฏฺฐาเนหิ คหณํ เวทิตพฺพ’’นฺติ อิทํ อุปาทินฺนอินฺทฺริเยหิ นิยมิตตฺตา วุตฺตํ.

'악처에서 화생(opapātika)의 관점에서'라는 이것은 선처(sugati)에서 기능이 결손된 화생자가 없다는 점을 고려하여 한 말이지만, '지혜가 결합되지 않은 자들에게서도 얻어진다'라고 하였으므로 주석서에서는 '이인(duhetuka)으로 재생연결하는 자들의 관점에서'라고 말하였다. '그들의'란 여근(itthindriya)과 남근(purisindriya)의 상속(santāna)을 의미한다. 여근과 남근의 발생과 소멸은 빈번하게 일어난다. '최초 겁의 존재들(paṭhamakappika) 등'에서 여기서 '등'이라는 단어로 포함된 성(liṅga)이 변하는 자들의 관점에서 발생과 소멸의 파악을 이해해야 한다. 그러나 최초 겁의 존재들의 관점에서는 발생만이 얻어진다. '죽음과 태어남의 관점에서만 두 번째 질문들에서도 결론들로 파악함을 이해해야 한다'는 이것은 취해진 기능(upādinnaindriya)들에 의해 제한되었기 때문에 한 말이다.

---

๑๙๐. สนฺตานุปฺปตฺตินิโรธทสฺสนโตติ สนฺตานวเสน อุปฺปาทนิโรธานํ ทิสฺสมานตฺตา. เอเตน รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส จกฺขุนฺทฺริยาทิสมานคติกตํ ยุตฺติโต สาเธติ. อาคมโต ปน ‘‘วินา โสมนสฺเสนา’’ติอาทินา ปรโต สาเธสฺสติ. เฉโทติ นามํ ทฏฺฐพฺพํ สรูปทสฺสเนเนว สํสยเฉทนโต.

190. '상속의 발생과 소멸을 보임으로써'란 상속의 관점에서 발생과 소멸이 보이기 때문이다. 이것으로 물질적 생명 기능(rūpajīvitindriya)이 눈의 기능 등과 동일한 추이를 가진다는 것을 논리적으로 입증한다. 성전(āgamato)의 관점에서는 '기쁨 없이' 등의 구절로 뒤에서 입증할 것이다. '절단(chedo)'이란 이름은 구체적인 형태를 보여줌으로써 의심을 끊어주기 때문에 그렇게 보아야 한다.

---

ตสฺสาติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส. เต จ อสญฺญสตฺตา. นนุ จ อุปฺปาโทว ชีวิตินฺทฺริยสฺส จุติอุปปตฺติวเสน วตฺตพฺโพ, น อนุปฺปาโทติ อาห ‘‘อนุปฺปาโท…เป… น ปวตฺเต’’ติ. อยญฺจ นโย น เกวลํ ปุริมโกฏฺฐาเส เอว, อถ โข อิตรโกฏฺฐาเสปิ คหิโต เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉิมโกฏฺฐาเสปี’’ติอาทิมาห.

'그것의'란 물질적 생명 기능의 것이다. '그들'은 무상유정(asaññasatta)들이다. 실로 생명 기능의 발생만이 죽음과 태어남의 관점에서 언급되어야 하고 불발생은 아니지 않느냐고 하여 '불발생은… 등… 일어나지 않는다'라고 말하였다. 그리고 이 방식은 앞의 부분(koṭṭhāsa)에서만 그런 것이 아니라, 뒤의 부분에서도 또한 취해진 것임을 보이기 위해 '뒤의 부분에서도 또한' 등이라고 말하였다.

---

‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ กสฺมา วุตฺตนฺติ เยนาธิปฺปาเยน โจทนา กตา, ตมธิปฺปายํ วิวริตุํ ‘‘นนุ สุทฺธาวาส’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. น วตฺตพฺพนฺติ ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ น วตฺตพฺพํ, ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’อิจฺเจว วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ยถา ‘‘อุปปชฺชนฺตาน’’นฺติ น วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. โสมนสฺสมนินฺทฺริยานนฺติ โสมนสฺสินฺทฺริยมนินฺทฺริยานํ, อยเมว วา ปาโฐ. ตทาติ ปฐมสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส ธรมานกาเล. ตสฺมาติ ยสฺมา รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ อตฺเถว กาลเภโท, อุภยญฺเจตฺถ ชีวิตินฺทฺริยภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา คยฺหติ, ตสฺมา. อุภยนฺติ โสมนสฺสินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยนฺติ อิทํ อุภยํ. อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตนฺติ เอเตน ‘‘อุปปตฺติจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. อิทานิ ตเมวตฺถํ อุทาหรเณน ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ [Pg.218] ยถา ตาทิสานํ อเนเกสํ จิตฺตานํ ภงฺคกฺขเณ ลพฺภมานํ ตเทกเทเสน สพฺพปฐมสฺส อุปปตฺติจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณน นิทสฺสิตํ, เอวมิธาปิ ขณทฺวเย ลพฺภมานํ ตเทกเทเสน อุปฺปาทกฺขเณน นิทสฺสิตนฺติ เอวํ นิทสฺสนตฺโถ เวทิตพฺโพ.

'태어나는 마음의 일어나는 순간에'라고 왜 말하였는가 하면, 어떤 의도로 반론이 제기되었는지 그 의도를 밝히기 위해 '실로 정거천(suddhāvāsa)…' 등이라고 말하였다. '태어나는 자들의'라고 말해서는 안 되고, '태어나는 마음의 일어나는 순간에'라고만 말해야 한다는 뜻이다. 이제 어떻게 '태어나는 자들의'라고 말해서는 안 되는지를 보이기 위해 '실로 ~와 같이' 등이라고 말하였다. '기쁨의 기능과 마노의 기능(somanassamanindriyānaṃ)'은 기쁨의 기능(somanassindriya)과 마노의 기능(manindriya)을 의미하며, 이것이 바로 본문(pāṭha)이다. '그때'란 첫 번째 물질적 생명 기능이 머물고 있는 때이다. '그 때문에'란 물질적 생명 기능과 비물질적 생명 기능 사이에는 시간적 차이가 있으며, 여기서는 두 가지 모두를 생명 기능이라는 일반적인 상태로 하나로 묶어서 취하기 때문이다. '두 가지'란 기쁨의 기능과 생명 기능을 의미한다. '일어나는 순간으로 예시되었다'는 이것으로 '태어나는 마음의 일어나는 순간에'라는 이것이 예시일 뿐임을 보여준다. 이제 바로 그 의미를 예를 들어 더 명확하게 하기 위해 '실로 ~와 같이' 등이라고 말하였다. 거기서 그러한 여러 마음의 사라지는 순간(bhaṅgakkhaṇa)에서 얻어지는 것이 그 일부분인 맨 처음 태어나는 마음의 사라지는 순간으로 예시된 것처럼, 여기서도 두 순간(khaṇadvaya)에서 얻어지는 것이 그 일부분인 일어나는 순간(uppādakkhaṇa)으로 예시된 것으로 예시의 의미를 이해해야 한다.

---

เตสนฺติ ชีวิตินฺทฺริยาทีนํ. อญฺญตฺถาติ ปวตฺเต. อิธาติ อนาคตกาลเภเท. น น สมฺภวติ อุปปตฺติกฺขณสฺส วิย ตโต ปรํ ปวตฺติกฺขณสฺสปิ อนาคตกาลภาวโต. ตสฺมาติ อุปปตฺติโต อญฺญตฺถาปิ ยถาธิปฺเปตอุปฺปาทสมฺภวโต. อยญฺจ อตฺโถ วารนฺตเรปิ ทิสฺสตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ. น หีติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ. ตตฺถ อปิ ปจฺฉิม…เป… สนฺธิกสฺสาติ อปิ-สทฺเทน ‘‘โก ปน วาโท อปจฺฉิมภวิกสฺส โสมนสฺสสหคตปฏิสนฺธิกสฺสา’’ติ ทสฺเสติ. อปจฺฉิมภวิกสฺส จุติโต ปจฺฉา ‘‘โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อาห ‘‘จุติโต ปุพฺเพวา’’ติ. เอตฺถ หิ ปฐมปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺโถติอาทีสุ อยํ สงฺเขปตฺโถ – เอตฺถ ‘‘ยสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ เอวมาทีสุ ยมเกสุ ยา ปฐมปุจฺฉา, ตาสุ สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต อตฺโถ. ปุจฺฉิตพฺพตฺถนิสฺสโยติ ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทิกสฺส ปุจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส นิสฺสยภูโต มาทิโสว มยา สทิโส เอว อตฺโถ อุปปตฺติอุปฺปาทินฺทฺริยวา อุปปตฺติกฺขเณ อุปฺปาทาวตฺถอินฺทฺริยสหิโต, อุภยุปฺปาทินฺทฺริยวา ปฏิสนฺธิปวตฺตีสุ อุปฺปาทาวตฺถอินฺทฺริยสหิโต วา. ปฏินิวตฺติตฺวาปิ ปุจฺฉิตพฺพตฺถสฺส นิสฺสโยติ ‘‘ยสฺส วา ปนา’’ติอาทินา ปฏินิวตฺติตฺวา ปุจฺฉิตพฺพสฺสปิ สํสยตฺถสฺส นิสฺสโยติ เอวํ อิมินา วิย อชฺฌาสเยน ‘‘ยสฺส วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทีสุ ทุติยปุจฺฉาสุ สนฺนิฏฺฐานตฺถเมว สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิตเมว อตฺถํ นิยเมติ. ตตฺเถว ตาสุ เอว ปุพฺเพ วุตฺตปฐมปุจฺฉาสุ เอว. ปุจฺฉิตพฺพํ ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติอาทีสุ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ อุปฺปาทํ อุปฺปาทสงฺขาตํ, ‘‘ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติอาทีสุ อนาคตภาวมตฺเตน สรูปโต คหิตํ นิโรธํ วา นิโรธสงฺขาตํ วา สํสยตฺถํ น นิยเมตีติ. เอวนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน สนฺนิฏฺฐานตฺถสฺส นิยโม โหติ, น สํสยตฺถสฺส, ตสฺมา ‘‘ยสฺส วา ปน…เป… อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ. เอส นโยติ ยฺวายํ อุปฺปาทวาเร วิจาโร วุตฺโต, นิโรธวาเรปิ เอเสว นโย. ตถา หิ ‘‘ยสฺส [Pg.219] วา ปน โสมนสฺสินฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสติ, ตสฺส จกฺขุนฺทฺริยํ นิรุชฺฌิสฺสตีติ? อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ.

‘그들의(tesaṃ)’라는 것은 생명기능 등의 것이다. ‘다른 곳에서(aññattha)’라는 것은 전개되는 과정(pavatte)에서이다. ‘여기에서(idha)’라는 것은 미래라는 시간의 구분에 있어서이다. 환생의 순간(upapattikkhaṇa)처럼 그 이후의 전개되는 순간 또한 미래의 시간이기 때문에 [그곳에서도 일어나는 것이] 불가능하지 않다. 그러므로 환생하는 곳 이외의 다른 곳에서도 의도한 대로 생겨나는 일이 가능하기 때문이다. 그리고 이러한 의미는 다른 절(vāra)에서도 나타난다는 것을 보여주면서 “이와 같이 하여(evañca katvā)” 등을 말씀하셨다. “진실로 ~아니다(na hi)” 등을 통해 바로 그 의미를 확증한다. 거기서 ‘또한 마지막…(중략)… 결합하는 자(sandhikassa)’라는 대목에서 ‘또한(api)’이라는 단어로 “마지막 생을 사는 자로서 기쁨이 함께하는 재생연결을 가진 자의 경우는 말할 것도 없다”라는 것을 보여준다. 마지막 생을 사는 자는 죽음(cuti) 이후에 “기쁨의 기능이 소멸할 것이다”라고 말할 수 있는 것 자체가 없기 때문에 “죽음 이전이다”라고 말씀하셨다. 여기서 ‘첫 번째 질문들에서 확정된 의미(sanniṭṭhānattha)’ 등의 대목에서 요약된 의미는 이러하다. 여기 “어떤 사람의 안근이 일어날 것인가” 등과 같은 쌍론(yamaka)에서 첫 번째 질문들, 그 질문들에 확정된 단어에 포함된 의미를 말한다. ‘질문해야 할 의미의 의지처(pucchitabbatthanissayo)’라는 것은 “그의 기쁨의 기능이 일어날 것인가” 등의 질문되어야 할 의미의 근거가 되는, 나와 같은, 즉 나와 대등한 의미로서, 환생하여 생겨나는 기능을 가진 경우 환생의 순간에 일어나는 상태의 기능을 포함하거나, 혹은 두 가지 생겨나는 기능을 가진 경우 재생연결과 전개 과정(paṭisandhipavatti)에서 일어나는 상태의 기능을 포함한다. ‘반대로 돌려서 질문해야 할 의미의 의지처’라는 것은 “혹은 다시(yassa vā pana)” 등으로 반대로 돌려서 질문해야 할 의심되는 의미(saṃsayattha)의 근거라는 뜻으로, 이와 같은 의도로 “혹은 다시 기쁨의 기능이 일어날 것인가” 등의 두 번째 질문들에서 확정된 의미(sanniṭṭhānattha), 즉 확정된 단어에 포함된 의미만을 한정한다. ‘거기서(tattheva)’라는 것은 앞에서 언급한 바로 그 첫 번째 질문들에서이다. “그의 기쁨의 기능이 일어날 것인가” 등에서 질문되어야 할 것은 단지 미래라는 사실만으로 그 자체의 모습(sarūpa)으로 취해진 일어남(uppāda) 또는 일어남이라 일컬어지는 것이고, “그의 기쁨의 기능이 소멸할 것이다” 등에서는 단지 미래라는 사실만으로 그 자체의 모습으로 취해진 소멸(nirodha) 또는 소멸이라 일컬어지는 의심되는 의미(saṃsayattha)를 한정하지 않는다는 것이다. 이와 같이 말한 방식으로 확정된 의미의 한정은 있지만 의심되는 의미의 한정은 없으므로, “혹은 다시…(중략)… 그러하다(āmantā)”라고 말씀하신 것이다. ‘이러한 방식(esa nayo)’이라는 것은 일어남의 절(uppādavāra)에서 언급된 분석이 소멸의 절(nirodhavāra)에서도 동일하게 적용된다는 것이다. 그래서 “혹은 다시 어떤 사람의 기쁨의 기능이 소멸할 것이면, 그의 안근도 소멸할 것인가? 그러하다”라고 말씀하신 것이다.

---

เอวํ อวุตฺตตฺตาติ อุปฺปาทนิโรธานํ อนาคตานํ สรูเปน อวุตฺตตฺตา. น หิ ตตฺถ เต สรูเปน วุตฺตา, อถ โข ‘‘นุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ ปฏิกฺเขปมุเขน วุตฺตา. ตตฺถาติ อนุโลเม. น เอวํ โยเชตพฺพา ปฏิโลเม. ตเมว อโยเชตพฺพตํ ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา วิวรติ. อุปฺปาทนิโรเธ อติกฺกมิตฺวา อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุํ, ตถา อุปฺปาทนิโรเธ อปฺปตฺวา อุปฺปาทนิโรธา สมฺภวนฺติ โยเชตุนฺติ โยชนา. อิทญฺจ ทฺวยํ ยถานุโลเม สมฺภวติ, น เอวํ ปฏิโลเม. เตนาห ‘‘น เอวํ…เป… สมฺภวนฺตี’’ติ. ตตฺถ การณมาห ‘‘อภูตาภาวสฺส…เป… สมฺภวานุปปตฺติโต’’ติ. อภูตาภาวสฺสาติ อภูตสฺส อภาวสฺส, อภูตสฺส อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส จ อภาวสฺสาติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘อภูตุปฺปาทนิโรธาภาโว จ ปฏิโลเม ปุจฺฉิโต’’ติ, ตสฺมา ‘‘อามนฺตา’’ติ จ วุตฺตํ, น วุตฺตํ วิสฺสชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. อสฺส วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺสาติ อิมสฺส ยถาวุตฺตสฺส ยถา รูปาภาโว เวทนาภาโวติ โกจิ อภาโวปิ วิเสสสหิโต, น เอวมยนฺติ วิเสสรหิตสฺส อภูตาภาวสฺส.

‘이와 같이 언급되지 않았기 때문에(evaṃ avuttattā)’라는 것은 미래의 일어남과 소멸이 그 자체의 모습으로 언급되지 않았기 때문이다. 거기서 그것들은 그 자체의 모습으로 언급된 것이 아니라, “일어나지 않을 것이다(nuppajjissatī)”라는 부정의 방식으로 언급되었다. ‘거기서(tattha)’라는 것은 순일(anulome)에서이다. 역일(paṭilome)에서는 이와 같이 적용해서는 안 된다. 그 적용할 수 없음을 “진실로 ~와 같이(yathā hī)” 등으로 밝히신다. 일어남과 소멸을 넘어서 일어남과 소멸이 생겨나는 것으로 적용하고, 그와 같이 일어남과 소멸에 도달하지 못하여 일어남과 소멸이 생겨나는 것으로 적용한다는 구성이다. 이 두 가지는 순일에서는 가능하지만 역일에서는 그렇지 않다. 그래서 “이와 같이…(중략)… 생겨나지 않는다”라고 말씀하신 것이다. 거기서 그 이유를 “존재하지 않는 것의 부재가…(중략)… 발생하는 것이 불가능하기 때문에”라고 말씀하셨다. ‘존재하지 않는 것의 부재(abhūtābhāvassa)’라는 것은 존재하지 않는 상태의 없음, 즉 존재하지 않는 일어남과 소멸의 없음을 의미한다. 그래서 “존재하지 않는 일어남과 소멸의 없음이 역일에서 질문되었다”라고 하셨으므로, “그러하다(āmantā)”라고 하며 [따로] 설명을 말씀하시지 않았다는 연결이다. ‘차별이 없는 존재하지 않는 것의 부재’라는 것은, 이 앞에서 말한 것과 같이 루파(rūpa)의 부재가 웨다나(vedanā)의 부재인 것처럼 어떤 부재는 차별을 수반하지만, 이것은 차별이 없는 존재하지 않는 것의 부재라는 것이다.

---

กาลนฺตรโยคาภาวโตติ กาลวิเสสโยคาภาวโต. ยาทิสานนฺติ ยานิ ภูตานิ น วตฺตมานานิ สติ ปจฺจเย อุปฺปชฺชนารหานิ, เตสํ อนาคตานนฺติ อตฺโถ. อุปฺปาทนิโรธาภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺสาติ ‘‘นุปฺปชฺชิสฺสติ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ เอวํ อุปฺปาทสฺส นิโรธสฺส จ อภาเวน ปุจฺฉิตพฺพสฺส อตฺถสฺส. สนฺนิสฺสโย นิสฺสยภูโต สนฺนิฏฺฐาเนน สนฺนิจฺฉิโต สนฺนิฏฺฐานปทสงฺคหิโต. โส ยถาวุตฺโต อตฺโถ นิสฺสโย เอเตสนฺติ ตนฺนิสฺสยา. ตาทิสานํเยว อนาคตานํเยว อุปปตฺติจุติอุปฺปาทนิโรธานํ อุปปตฺติจุติสงฺขาตอุปฺปาทนิโรธานํ อนุปฺปาทานิโรธานํ ปฏิกฺเขปวเสน. ชีวิตาทีนมฺปิ ชีวิตมนินฺทฺริยาทีนมฺปิ. อนุปฺปาทานิโรธา สํสยปเทน ปุจฺฉิตา โหนฺติ ‘‘ยสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ นุปฺปชฺชิสฺสติ, ตสฺส โสมนสฺสินฺทฺริยํ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ. ‘‘อามนฺตา’’ติ วุตฺตํ วิภชิตฺวา วตฺตพฺพสฺส อภาวโต. เตนาห ‘‘น วุตฺตํ…เป… วิสฺสชฺชน’’นฺติ.

‘다른 시간과의 결합이 없기 때문에(kālantarayogābhāvato)’라는 것은 특별한 시간과의 결합이 없기 때문이다. ‘어떤 것들의(yādisānaṃ)’라는 것은 현재 존재하지 않더라도 조건이 있으면 일어날 수 있는 것들, 즉 그러한 미래의 것들이라는 의미이다. ‘일어남과 소멸의 부재로 질문되어야 할 것’이라는 것은 “일어나지 않을 것이고 소멸하지 않을 것이다”라는 이와 같이 일어남과 소멸의 부재로 질문되어야 할 의미를 말한다. ‘근거(sannissayo)’라는 것은 의지처가 되는 것, 확정(sanniṭṭhāna)에 의해 결정된 것, 확정된 단어에 포함된 것을 말한다. 앞에서 말한 그 의미가 이것들의 의지처가 되므로 ‘그것에 의지하는 것(tannissayā)’이다. 그러한 미래의 환생·죽음·일어남·소멸, 즉 환생과 죽음으로 일컬어지는 일어남과 소멸이 일어나지 않고 소멸하지 않는 것에 대한 부정(paṭikkhepa)을 통해서이다. 생명기능 등(jīvitādīnampi)이라는 것은 생명기능과 의근(manindriya) 등도 포함한다. “어떤 사람의 기쁨의 기능이 일어나지 않을 것이면, 그의 기쁨의 기능은 소멸하지 않을 것인가?”라는 의심의 문구로 질문된 불생·불멸의 상태이다. 구분하여 답변할 내용이 없으므로 “그러하다(āmantā)”라고 말씀하신 것이다. 그래서 “말씀하시지 않았다…(중략)… 답변(vissajjana)”이라고 하셨다.

---

เย [Pg.220] โสเปกฺขปฏิสนฺธิกา ภวิสฺสนฺติ รูปโลเก, เต สงฺคหิตาติ โยชนา. ตํสมานลกฺขณตายาติ เตน โสเปกฺขปฏิสนฺธิกภาเวน สมานลกฺขณตาย. ตํ ปมาทลิขิตํ ธมฺมยมเก ตาทิสสฺเสว วจนสฺส อภาวโต. ตตฺถปิ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตยมเก วุตฺตํ ‘‘น หิ ขณปจฺจุปฺปนฺเน อุปฺปชฺชิตฺถาติ อตีตโวหาโร อตฺถี’’ติอาทินา.

색계(rūpaloke)에서 평온과 함께하는 재생연결(sopekkhapaṭisandhikā)을 가질 자들이 포함된다는 구성이다. ‘그것과 동일한 특징을 가졌기 때문에(taṃsamānalakkhaṇatāya)’라는 것은 평온과 함께하는 재생연결을 가진 상태와 동일한 특징을 가졌기 때문이다. 그것은 필사상의 오류(pamādalikhita)이다. 법쌍론(Dhammayamaka)에는 그와 같은 말이 없기 때문이다. 거기서도 말해야 할 것은 심쌍론(Cittayamaka)에서 “진실로 찰나적 현재에 일어났다는 과거의 표현은 없다” 등으로 말씀하셨다.

---

ปวตฺติวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전개절(Pavattivāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. ปริญฺญาวารวณฺณนา

3. 철저한 앎의 절(Pariññāvāra)에 대한 설명

---

๔๓๕-๔๘๒. โลกิยอพฺยากเตหีติ ผลธมฺมนิพฺพานวินิมุตฺเตหิ อพฺยากเตหิ. ตานิ อุปาทายาติ ตานิ โลกิยอพฺยากตานิ อุปาทาย. ตํสมานคติกานํ มนินฺทฺริยาทีนํ ‘‘โส เวทนากฺขนฺธํ ปริชานาตีติ? อามนฺตา’’ติอาทินา (ยม. ๑.ขนฺธยมก.๒๐๖) เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา. ยญฺหิ ปริชานิตพฺพํ, ตเทว ปริชานาตีติอาทินา วุตฺตํ. เอวมวิปรีเต อตฺเถ สิทฺเธปิ โจทโก ‘‘มิสฺสกตฺตา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ เลสํ คเหตฺวา โจเทติ ‘‘ยทิ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกตฺตา’’ติอาทินา. ตสฺสตฺโถ – ยถา อิธ ปริญฺเญยฺยมิสฺสกานํ ปริญฺเญยฺยตา วุตฺตา, เอวมญฺญตฺถาปิ สา เตสํ วตฺตพฺพา, ตถา ภาเวตพฺพมิสฺสกานํ ภาเวตพฺพตาติ. เตนาห ‘‘กสฺมา ธมฺมยมเก’’ติอาทิ. กุสลากุสเลสุ ภาวนาปหานาภินิเวโส โหติ, เยน วุตฺตํ ‘‘โส ตํ อกุสลํ ปชหติ, กุสลํ ภาเวตี’’ติอาทิ. น อพฺยากตภาวนฺติ เอเกน ยถา ผสฺสทฺวารโต วิย วิญฺญาณทฺวารโต กุสลาทีนํ อุปฺปตฺติปริยาโย, เอวํ เวทนากฺขนฺธาทีนํ วิย น อพฺยากตาทีนํ ปริญฺเญยฺยตาปริยาโยติ ทสฺเสติ.

‘세간의 무기(lokiya-abyākata)들로써’라는 것은 과법(果法, phala-dhamma)과 열반에서 벗어난 무기들을 의미한다. ‘그것들을 반연하여’라는 것은 그러한 세간의 무기들을 반연하여라는 뜻이다. 그것과 같은 경지에 있는 의근(意根) 등에 대하여 ‘그가 수온(受蘊)을 철지(pariññā)하는가? 그렇다’라는 등의 방식(yama. 1.khandhayamaka.206)으로 수온 등과 같이 철지해야 할 성질(pariññeyyatā)이 설해졌다. 참으로 철지해야 할 것, 바로 그것을 철지한다는 등의 의미가 설해진 것이다. 이와 같이 어긋남 없는 의미가 확립되었음에도 논란자는 ‘혼합되었기 때문에’라는 구절에서 얻어지는 핑계(lesa)를 잡아서 ‘만약 철지해야 할 것들이 혼합되어 있다면’이라는 등의 말로 논란을 일으킨다. 그 뜻은 다음과 같다. 여기서 철지해야 할 것들이 혼합된 것들에 대해 철지해야 할 성질이 설해진 것처럼, 다른 곳에서도 그것들에 대해 그렇게 말해야 하며, 이와 같이 닦아야 할 것(bhāvetabba)들이 혼합된 것에 대해서도 닦아야 할 성질이 설해져야 한다는 것이다. 그래서 ‘왜 법쌍론(Dhammayamaka)에서인가’라는 등의 말이 나왔다. 유익함(kusala)과 해로운(akusala) 것들에 대해서는 수행(bhāvanā)과 버림(pahāna)에 대한 집착이 있으니, 그로 인해 ‘그는 그 해로운 것을 버리고, 유익한 것을 닦는다’는 등의 말이 설해졌다. ‘무기(abyākata)의 상태는 아니다’라는 것은, 한편으로는 접촉의 문에서처럼 식(識)의 문으로부터 유익한 것 등이 일어나는 방식이 있듯이, 수온 등과 같이 무기(abyākata) 등이 철지해야 할 성질을 갖는 방식은 아니라는 것을 보여준다.

---

กุสลากุสลภาเวน อคฺคหิตาติ สมุทยสภาเวน อคฺคหิตาติ อตฺโถ. กุสลากุสลาปีติ กุสลากุสลภาวาปิ สมานา. ภาเวตพฺพปหาตพฺพภาเวหิ [Pg.221] วินาปิ โหติ, โย น มคฺคสมุทยสจฺจปกฺขิโย. ยถา ‘‘อนิจฺจํ รูป’’นฺติ เอตฺถ ‘‘อนิจฺจเมว รูปํ, น นิจฺจ’’นฺติ ปฏิโยคิวินิวตฺตนเมว เอว-กาเรน กรียติ, น ตสฺส ทุกฺขานตฺตตาทโย นิวาริตา โหนฺติ, เอวํ ‘‘ปหาตพฺพเมวา’’ติ เอตฺถ เอว-สทฺเทน ปฏิโยคิภูตํ อปฺปหาตพฺพเมว นิวตฺตียติ, น ตโต อญฺญวิเสสาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอเตน ปหาตพฺพเมวา’’ติอาทิ. ภาเวตพฺพภาโว เอว ตสฺส อญฺญินฺทฺริยสฺส คหิโต อุกฺกํสคติวิชานนโต. ‘‘ปรโต ลิขิตพฺพํ อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ. ทฺเว ปุคฺคลาติ หิ อาทิ อนุโลเม อาคตํ อุทฺธฏํ, จกฺขุนฺทฺริยํ น ปริชานาตีติอาทิ ปน ปฏิโลเม. โทมนสฺสินฺทฺริยํ น ปชหนฺติ นามาติ อิทํ ‘‘โน จ โทมนสฺสินฺทฺริยํ ปชหนฺตี’’ติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวจนํ. ยํ ปน ‘‘จกฺขุนฺทฺริยมูลกํ อติกฺกมิตฺวา โทมนสฺสินฺทฺริยมูลเก อิทํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ปฏิโลเม อาคตํ สนฺธาย วุตฺตตฺตา ตํ น ยุตฺตํ, น ตํ อฏฺฐกถาจริยา ปฐมํ อาคตํ ปทํ ลงฺฆิตฺวา ตาทิสสฺเสว ปจฺฉา อาคตปทสฺส อตฺถวณฺณนํ กโรนฺติ. ปทานุกฺกมโต เอว หิ อฏฺฐกถายํ อตฺถวณฺณนา อารทฺธา, ปริโยสาปิตา จ, ตสฺมา อนุปฏิปาฏิยาว ลิขิตํ, น อุปฺปฏิปาฏิยาติ ทฏฺฐพฺพํ ‘‘ทฺเว ปุคฺคลา’’ติอาทิกสฺส อนุโลเม อาคตสฺส อุทฺธฏตฺตา.

‘선함과 불선함의 상태로 파악되지 않은 것’이란 집기(集起, samudaya)의 자성으로 파악되지 않은 것이라는 뜻이다. ‘선하고 불선한 것들도’라는 것은 선하고 불선한 상태일지라도 마찬가지라는 것이다. 도(道)와 집(集)의 진리에 속하지 않는 것은 닦아야 할 상태나 버려야 할 상태 없이도 존재한다. 마치 ‘색( rūpa)은 무상하다’는 말에서 ‘색은 무상할 뿐이지, 상주하는 것이 아니다’라고 하여 반대되는 것을 배제하는 것만이 ‘오직(~만, eva)’이라는 글자에 의해 행해지고, 그것의 괴로움이나 무아 등의 성질이 배제되지 않는 것과 같다. 이와 같이 ‘버려야만 할 것(pahātabbamevā)’이라는 말에서도 ‘오직(eva)’이라는 단어에 의해 반대되는 측면인 ‘버리지 말아야 할 것’만이 배제되는 것이지, 그 이외의 특별한 점들이 배제되는 것이 아님을 보이면서 ‘이로써 버려야만 할 것’이라는 등의 말을 하였다. ‘닦아야 할 상태’는 탁월한 경지를 아는 것으로부터 그 ‘이근(aññindriya)’에 대해 파악된 것이다. ‘뒤에 기록되어야 할 것이 순서를 어겨 기록되었다’는 말은 왜 하였는가? ‘두 인격(puggalā)’이라는 등의 구절은 순차적(anuloma)인 흐름에서 인용된 것이고, ‘안근(cakkhundriya)을 철지하지 못한다’는 등의 구절은 역차적(paṭiloma)인 흐름에 있기 때문이다. ‘도만신근(domanassindriya)을 버리지 않는다’는 것은 ‘도만신근을 버리는 것은 아니다(no ca domanassindriyaṃ pajahantī)’라는 팔리 구절의 의미를 설명한 것이다. 그런데 ‘안근을 근거로 하는 부분을 지나쳐서 도만신근을 근거로 하는 부분에 이것이 설해졌다’고 말한 것은, 역차적 흐름에서 나타난 것을 염두에 두고 한 말이기에 적절하지 않다. 주석가들은 먼저 나온 구절을 건너뛰고 나중에 나온 똑같은 구절을 먼저 주석하지 않기 때문이다. 주석서에서는 구절의 순서에 따라서만 의미 설명이 시작되고 마무리되었으므로, ‘두 인격’ 등의 구절이 순차적인 흐름에서 인용되었기 때문에 순서대로 기록된 것이지 순서를 어겨 기록된 것이 아님을 알아야 한다.

---

เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปริญฺญาวาเร. ฉ ปุคฺคลาติ ปุถุชฺชเนน สทฺธึ ยาว อนาคามิมคฺคฏฺฐา ฉ ปุคฺคลา. อภินฺทิตฺวา คหิโต ตตฺถ ภพฺพาภพฺพานํ กิจฺจวิเสสสฺส อคฺคหิตตฺตา. ยตฺถ ปน สติ ปุถุชฺชนคฺคหณสามญฺเญ ภพฺพานํ กิจฺจํ คหิตํ, ยตฺถ จ อภพฺพานํ, ตตฺถ เต เอว ภินฺทิตฺวา วุตฺตา โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ ปฏิลภิสฺสนฺติ, เย จ ปุถุชฺชนา มคฺคํ น ปฏิลภิสฺสนฺตี’’ติ จ อาทิมาห. อรหาติ อริโย, อยเมว วา ปาโฐ. ปฐมมคฺคผลสมงฺคีติ ปุริมมคฺคผลสมงฺคี. อิตโรติ อรหา. เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวาติ อิธ ปุถุชฺชโน โส จ อภพฺโพติ คหิโต, อิธ ภพฺโพ อิธ อริยา, เย จ ปฐมมคฺคผลสมงฺคิโน ยาว อคฺคมคฺคผลสมงฺคิโนติ เอวํ ยถาวุตฺตํ ปุคฺคลวิภาคํ ญตฺวา. ตตฺถ ตตฺถาติ เตสํ ทฺเว ปุถุชฺชนา อฏฺฐ อริยาติ อิเมสํ ยถาวุตฺตปุคฺคลานํ เภทโต อเภทโต จ คหณวเสน อาคเต ตสฺมึ ตสฺมึ ปาฐปเทเส. สนฺนิฏฺฐาเนนาติ สนฺนิฏฺฐานปทวเสน, นิจฺฉยวเสเนว วา. นิทฺธาเรตฺวาติ [Pg.222] นีหริตฺวา. วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพนฺติ วิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตปาฬิยา ยถาวุตฺตอตฺถทสฺสเนน สมฺพนฺธโต วิภาเวตพฺโพติ.

‘여기서(ettha)’란 이 철지(pariññā)의 장(vāra)에서이다. ‘여섯 보살(cha puggalā)’이란 범부(puthujjana)와 더불어 아나함도(anāgāmimagga)에 머무는 자까지의 여섯 보살을 말한다. ‘나누지 않고 파악된 것’은 거기서 수행 능력이 있는 자(bhabba)와 없는 자(abhabba)의 구체적인 역할 차이를 파악하지 않았기 때문이다. 범부를 파악하는 일반적인 상황에서 수행 능력이 있는 자들의 역할이 파악되는 경우와 수행 능력이 없는 자들의 역할이 파악되는 경우에는 그들이 나누어져서 설해진 것임을 보이면서 ‘도를 얻을 범부들과 도를 얻지 못할 범부들’이라는 등의 말을 먼저 하였다. ‘아라한(arahā)’은 성자(ariyo)를 뜻하며, 혹은 이것 자체가 본문(pāṭha)이다. ‘첫 번째 도와 과를 갖춘 자’는 이전의 도와 과를 갖춘 자를 말한다. ‘다른 한 사람’은 아라한이다. 이와 같이 보살의 구분을 알아야 하는데, 여기서 범부는 수행 능력이 없는 자로 파악되었고, 여기서는 수행 능력이 있는 자로, 여기서는 성자들로, 즉 첫 번째 도와 과를 갖춘 자로부터 아라한도와 과를 갖춘 자까지 이와 같이 앞에서 말한 보살의 구분을 알아야 한다. ‘그곳 그곳에서’란 이들 두 범부와 여덟 성자라는 앞에서 언급된 보살들을 구분하거나 구분하지 않고 파악하는 것에 따라 나타난 각각의 본문 구절에서이다. ‘확정(sanniṭṭhāna)에 의해서’란 확정하는 구절의 힘에 의해서, 혹은 결정하는 힘에 의해서이다. ‘가려내어(niddhāretvā)’란 끄집어내어라는 뜻이다. ‘답변을 연결해야 한다’는 것은 답변의 방식으로 전개된 팔리(Pāḷi)에서 앞에서 말한 의미를 보여줌으로써 서로 연결하여 분명히 밝혀야 한다는 것이다.

---

ปริญฺญาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

철지의 장(Pariññā-vāra)에 대한 설명이 끝났다.

---

อินฺทฺริยยมกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

근쌍론(Indriya-yamaka)에 대한 설명이 끝났다.

---

ยมกปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

쌍론(Yamaka)의 아누띠까(Anuṭīkā, 복복주)가 완료되었다.

---

นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 정등각자께 절합니다.

---

ปฏฺฐานปกรณ-อนุฏีกา

발취론(Paṭṭhāna)의 아누띠까(Anuṭīkā).

---

คนฺถารมฺภวณฺณนา

서문(Ganthārambha)에 대한 설명.

---

กามคุณาทีหีติ [Pg.223] กามคุณฌานาภิญฺญาจิตฺติสฺสริยาทีหิ. ลฬนฺตีติ ลฬิตานุภวนวเสน รมนฺติ. เตสูติ กามคุณาทีสุ. วิหรนฺตีติ อิริยาปถปริวตฺตนาทินา วตฺตนฺติ. ปจฺจตฺถิเกติ พาหิรพฺภนฺตรเภเท อมิตฺเต. อิสฺสริยํ ตตฺถ ตตฺถ อาธิปเตยฺยํ. ฐานํ เสฏฺฐิเสนาปติยุวราชาทิฏฺฐานนฺตรํ. อาทิ-สทฺเทน ปริวารปริจฺเฉทาทิ สงฺคยฺหติ. ปุญฺญโยคานุภาวปฺปตฺตายาติ ทานมยาทิปุญฺญานุภาวาธิคตาย สมถวิปสฺสนาภาวนาสงฺขาตโยคานุภาวาธิคตาย จ. ชุติยาติ สรีรปฺปภาย เจว ญาณปฺปภาย จ. เอตฺถ จ เทว-สทฺโท ยถา กีฬาวิชิคิสาโวหารชุติคติอตฺโถ, เอวํ สตฺติอภิตฺถวกมนตฺโถปิ โหติ ธาตุสทฺทานํ อเนกตฺถภาวโตติ ‘‘ยทิจฺฉิตนิปฺผาทเน สกฺโกนฺตีติ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘감각적 쾌락의 가닥(kāmaguṇa)들 등으로’란 감각적 쾌락의 가닥, 선정(jhāna), 신통(abhiññā), 마음의 자재함(issariya) 등을 의미한다. ‘즐긴다(laḷanti)’는 것은 유희를 즐기는 방식으로 기뻐한다는 뜻이다. ‘그것들에서’란 감각적 쾌락의 가닥 등에서이다. ‘머문다(viharantī)’는 것은 자세를 바꾸는 등의 방식으로 살아간다는 뜻이다. ‘적(paccatthike)’이란 외부와 내부의 차이가 있는 원수들을 말한다. ‘자재함(issariya)’은 곳곳에서의 주도권이다. ‘지위(ṭhāna)’는 장군이나 부왕(副王) 등의 관직이다. ‘등(~ādi)’이라는 단어에는 추종자들의 범위 등이 포함된다. ‘공덕과 수행의 위력을 얻은 것에 의해서’란 보시 등으로 이루어진 공덕의 위력으로 얻은 것과 사마타와 위빳사나 수행이라 불리는 수행(yoga)의 위력으로 얻은 것에 의해서라는 뜻이다. ‘빛(juti)’이란 신체의 빛과 지혜의 빛 모두를 말한다. 여기서 ‘데와(deva, 천신)’라는 단어는 유희(kīḷā), 승리(vijigīsā), 거래(vohāra), 빛남(juti), 움직임(gati)의 의미가 있듯이, 어근(dhātusadda)의 다의성으로 인해 능력(satti), 찬탄(abhitthavaka), 의도(kamanat-tho)의 의미도 있으므로 ‘원하는 것을 성취할 수 있기 때문에’라는 등의 말이 설해졌다.

---

อิทฺธิวิธาทิตามตฺเตน ภควโต อภิญฺญาทีนํ สาวเกหิ สาธารณตาวจนํ, สภาวโต ปน สพฺเพปิ พุทฺธคุณา อนญฺญสาธารณาเยวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิรติสยาย อภิญฺญากีฬาย, อุตฺตเมหิ ทิพฺพพฺรหฺมอริยวิหาเรหี’’ติ อาห. จิตฺติสฺสริยสตฺตธนาทีนํ ทานสงฺขาเตน สมฺมาปฏิปตฺติอเวจฺจปฺปสาทสกฺการานํ คหณสงฺขาเตนาติ โยชนา. คหณญฺเจตฺถ เตสุ อุปลพฺภมานสมฺมาปฏิปตฺติอเวจฺจปฺปสาทานํ เตหิ อุปนียมานสกฺการสฺส จ อภินนฺทนํ อนุโมทนํ สมฺปฏิจฺฉนญฺจ เวทิตพฺพํ. ธมฺมสภาวานุรูปานุสาสนีวจเนเนว จ ปน สิกฺขาปทปญฺญตฺติปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพา วีติกฺกมธมฺมานุรูปา อนุสาสนีติ กตฺวา. ญาณคติ ญาเณน คนฺตพฺพสฺส เญยฺยสฺส อวโพโธ. สมนฺนาคตตฺตาติ อิทํ ‘‘อภิญฺญากีฬายา’’ติอาทีสุ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ, ตถา สเทวเกน โลเกนาติ อิทํ ‘‘คมนียโต’’ติอาทีสุ. เต เทเวติ สมฺมุติเทวาทิเก เทเว. เตหิ คุเณหีติ อภิญฺญาทิคุเณหิ. ปูชนียตโร เทโวติ [Pg.224] อิทํ ปูชนียปริยาโย อยํ อติ-สทฺโทติ กตฺวา วุตฺตํ. อติเรกตโรติ อธิกตโร. อุปปตฺติเทวานนฺติ อิทํ ตพฺพหุลตาย วุตฺตํ. วิสุทฺธิเทวาปิ หิ ตตฺถ วิชฺชนฺเตว, เตสุปิ วา ลพฺภมานํ อุปปตฺติเทวภาวมตฺตเมว คเหตฺวา ตถา วุตฺตํ. ปฏิปกฺขานํ ทุสฺสีลฺยมุฏฺฐสฺสจฺจวิกฺเขปานํ, สีลวิปตฺติอภิชฺฌาโทมนสฺสอวสิฏฺฐนีวรณานํ วา.

신통의 변화 등만으로 세존의 신통 등이 제자들과 공통된다고 말하는 것은, 본성상으로는 모든 부처님의 공덕이 다른 이들과 전혀 공통되지 않는 것임을 보이시려고 ‘탁월한 신통의 유희와 수승한 천주(天住), 범주(梵住), 성주(聖住)로써’라고 말씀하셨다. ‘마음의 자재함과 중생의 재물 등의 보시로 일컬어지는 바른 실천과 확고한 신뢰와 공양을 받는 것으로 일컬어지는 것’이라는 결합이다. 여기서 ‘받는 것’이란 그들에게서 얻어지는 바른 실천과 확고한 신뢰, 그리고 그들이 가져온 공양에 대한 기뻐함과 축원과 수용으로 알아야 한다. 법의 자성(自性)에 부합하는 교수(敎授)의 말씀만으로도 학습 계목의 제정 또한 포함된 것으로 보아야 하니, 범계(犯戒)의 법에 부합하는 교수이기 때문이다. ‘지혜의 행(行, ñāṇagati)’이란 지혜로 가야 할 바인 알아야 할 것(ñeyya)을 깨닫는 것이다. ‘구족하였으므로’라는 이것은 ‘신통의 유희로써’ 등의 구절마다 각각 결합해야 하며, 그와 같이 ‘천신을 포함한 세상과 함께’라는 이것은 ‘가야 할 곳이기에’ 등에 결합해야 한다. ‘그 천신들’이란 세속천(sammutideva) 등의 천신들을 말한다. ‘그 공덕들로써’란 신통 등의 공덕들로써이다. ‘더욱 공양받을 만한 천신’이라는 이것은 ‘공양받을 만함’의 동의어이며 ‘아띠(ati-)’라는 단어 때문이라고 설해진 것이다. ‘더 뛰어난’이란 더 수승한(adhikatara)이다. ‘생천(生天, upapattideva)들’이라는 이것은 그것이 많기 때문에 설해진 것이다. 청정천(visuddhideva)들도 진실로 거기 존재하지만, 그들에게서도 얻어지는 생천의 상태만을 취하여 그렇게 설해진 것이다. 반대되는 것들인 파계와 망각과 산란, 혹은 지계의 파괴와 탐욕과 악의 및 나머지 장애(nīvaraṇa)들의 반대되는 것들이다.

---

อิสีนํ สตฺตโม, อิสีสุ สตฺตโมติ ทุวิธมฺปิ อตฺถํ โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุสจฺจาวโพธคติยา…เป… วุตฺโต’’ติ อาห. สปรสนฺตาเนสุ สีลาทิคุณานํ เอสนฏฺเฐน วา อิสโย, พุทฺธาทโย อริยา. อิสิ จ โส สตฺตโม จาติ อิสิสตฺตโมติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘นามรูปนิโรธ’’นฺติ เอตฺถ ยํ นามรูปํ นิโรเธตพฺพํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยโต วิญฺญาณํ ปจฺจุทาวตฺตตี’’ติ อาห. วฏฺฏปริยาปนฺนญฺหิ นามรูปํ นิโรเธตพฺพํ. ตสฺมิญฺหิ นิโรธิเต สพฺพโส นามรูปํ นิโรธิตเมว โหติ. ยถาห ‘‘โสตาปตฺติมคฺคญาเณน อภิสงฺขารวิญฺญาณสฺส นิโรเธน สตฺต ภเว ฐเปตฺวา อนมตคฺเค สํสาเร เย อุปฺปชฺเชยฺยุํ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ…เป… อรหโต อนุปาทิเสสาย นิพฺพานธาตุยา ปรินิพฺพายนฺตสฺส จริมวิญฺญาณสฺส นิโรเธน ปญฺญา จ สติ จ นามญฺจ รูปญฺจ, เอตฺเถเต นิรุชฺฌนฺติ วูปสมนฺติ อตฺถํ คจฺฉนฺติ ปฏิปฺปสฺสมฺภนฺตี’’ติ (จูฬนิ. อชิตมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๖). อติคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ สาติสยํ ปจฺจยาการสฺส วิภาวนโต. สภาวโต จ ปจฺจยากาโร คมฺภีโร. ยถาห ‘‘อธิคโต โข มฺยายํ ธมฺโม คมฺภีโร’’ติอาทิ (ที. นิ. ๒.๖๗; ม. นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ. นิ. ๑.๑๗๒; มหาว. ๗, ๘), ‘‘คมฺภีโร จายํ, อานนฺท, ปฏิจฺจสมุปฺปาโท คมฺภีราวภาโส’’ติ (ที. นิ. ๒.๙๕; สํ. นิ. ๒.๖๐) จ อาทิ. ตสฺส จายํ อนนฺตนยปฏฺฐานเทสนา อติคมฺภีราว.

‘선인(仙人)들 중의 일곱 번째’ 혹은 ‘선인들 속의 일곱 번째’라는 두 가지 의미를 모두 결합하여 보이시려고 ‘사성제의 깨달음의 길로… 일컬어진다’라고 말씀하셨다. 자신과 타인의 상속에서 지계 등의 공덕을 구하는 의미에서 선인들이니, 부처님 등의 성자들이다. 그분은 선인이면서 일곱 번째이기에 ‘이시삿따마(isisattama, 선인 중 일곱 번째)’이니 이와 같이 여기서 그 의미를 보아야 한다. ‘명색(名色)의 소멸’이라는 여기에서 소멸되어야 할 그 명색을 보이시려고 ‘그곳에서 식이 돌아오는 곳’이라고 말씀하셨다. 윤회에 포함된 명색은 참으로 소멸되어야 하기 때문이다. 그것이 소멸될 때 모든 면에서 명색은 소멸된 것이기 때문이다. 다음과 같이 말씀하신 바와 같다. ‘예류도지(豫流道智)로써 업형성력의 식(abhisaṅkhāraviññāṇa)이 소멸됨으로써, 일곱 번의 존재를 제외하고 끝없는 윤회에서 일어날 명과 색이 여기서 소멸된다… 아라한이 무여열반의 요소(nibbānadhātu)로 완전한 열반에 들 때 마지막 식의 소멸로 지혜와 마음챙김과 명과 색이 여기서 소멸되고 가라앉으며 사라지고 평온해진다’ (Cūḷaniddesa, Ajitamāṇavapucchāniddesa 6). 지극히 깊은 이치를 장식한 설법은 연기(緣起)의 분석을 탁월하게 밝히기 때문이다. 본성상으로도 연기는 깊다. ‘내가 증득한 이 법은 깊고…’ (D.ni. 2.67; M.ni. 1.281; S.ni. 1.172; Mahāva. 7, 8)라든가, ‘아난다여, 이 연기는 깊고 깊게 나타난다’ (D.ni. 2.95; S.ni. 2.60)는 등의 말씀과 같다. 그리고 이것(발취론)의 무한한 체계인 발취(Paṭṭhāna)의 설법은 실로 지극히 깊다.

---

คนฺถารมฺภวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

논서 서두의 주석이 끝났다.

---

ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา

연(緣)의 요설(要說, Paccayuddesa)에 대한 주석

---

สมานเนติ สมานนยเน, สมาหรเณ, สมานกรเณ วา อฏฺฐกถาธิปฺปายํ. ตตฺถ ‘‘ทฺเว อนุโลมานิ ธมฺมานุโลมญฺจ ปจฺจยานุโลมญฺจา’’ติอาทินา ปรโต วณฺณยิสฺสนฺติ.

‘사마나네(Samānane)’란 ‘함께 이넒’이나 ‘함께 모음’ 혹은 ‘함께 행함’이라는 주석서의 의도이다. 거기서 ‘두 가지 순차적 방식인 법의 순차와 연의 순차…’ 등으로 뒤에서 설명할 것이다.

---

ปฏฺฐานนามตฺโถติ [Pg.225] ‘‘ปฏฺฐาน’’นฺติ อิมสฺส นามสฺส อตฺโถ, ตํ ปน ยสฺมา อวยวทฺวาเรน สมุทาเย นิรุฬฺหํ, ตสฺมา ยถา อวยเวสุ ปติฏฺฐิตํ, ตเมว ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘ติกปฏฺฐานาทีนํ ติกปฏฺฐานาทินามตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. อถ วา อวยวานเมว ปฏฺฐานนามตฺโถ นิทฺธาเรตพฺโพ ตํสมุทายมตฺตตฺตา ปกรณสฺส. น หิ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺโถ อตฺถีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏฺฐานํ…เป… นามตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อิมสฺส ปกรณสฺส…เป… สโมธานตา เจตฺถ วตฺตพฺพา’’ติ. วจนสมุทายตฺถวิชานเนน วิทิตปฏฺฐานสามญฺญตฺถสฺส วิตฺถารโต ปฏฺฐานกถา วุจฺจมานา สุขคฺคหณา โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เอวญฺหิ…เป… โหตี’’ติ. ตตฺถาติ ตาสุ นามตฺถยถาวุตฺตสโมธานตาสุ. สพฺพสาธารณสฺสาติ สพฺเพสํ อวยวภูตานํ ติกปฏฺฐานาทีนํ สมุทายสฺส จ สาธารณสฺส. อตฺถโต อาปนฺนํ นานาวิธภาวนฺติ ปการคฺคหเณเนว ปการานํ อเนกวิธตา จ คหิตาว โหนฺตีติ วุตฺตํ. ปกาเรหิ ฐานนฺติ หิ ปฏฺฐานํ, นานาวิโธ ปจฺจโย, ตํ เอตฺถ วิภชนวเสน อตฺถีติ ปฏฺฐานํ, ปกรณํ, ตทวยโว จ. เอตสฺมิญฺจ อตฺถนเย สทฺทโตปิ นานาวิธภาวสิทฺธิ ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. ตตฺถ นานปฺปการา ปจฺจยตา, นานปฺปการานํ ปจฺจยตา จ นานปฺปการปจฺจยตาติ อุภยมฺปิ สามญฺญนิทฺเทเสน เอกเสสนเยน วา เอกชฺฌํ คหิตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกสฺสปิ…เป… เวทิตพฺพา’’ติ อาห. อเนกธมฺมภาวโตติ อเนเก ธมฺมา เอตสฺสาติ อเนกธมฺโม, ตพฺภาวโตติ โยเชตพฺพํ. นานปฺปการปจฺจยตาติ นานปฺปการปจฺจยภาโว, โย อฏฺฐกถายํ ‘‘นานปฺปการปจฺจยฏฺโฐ’’ติ วุตฺโต.

‘빳타나(Paṭṭhāna, 발취)’라는 명칭의 의미란 ‘빳타나’라는 이 명칭의 의미인데, 그것은 부분의 문을 통해 전체에 굳어진 것이기 때문에, 어떻게 부분들에 확립되어 있는지를 먼저 보이려고 ‘제3구 발취(Tikapaṭṭhāna) 등의 제3구 발취 등의 명칭의 의미’라고 말씀하셨다. 아니면 부분들의 발취라는 명칭의 의미만이 확정되어야 하니, 이 논서가 그 부분들의 모임에 불과하기 때문이다. 전체라는 어떤 별개의 실체가 있는 것이 아님을 보이려고 ‘발취는… 명칭의 의미이다’라고 말씀하셨다. 그래서 ‘이 논서의… 여기서 함께 모음이 설해져야 한다’라고 말씀하신 것이다. 문장의 집합의 의미를 아는 것으로써 알려진 발취의 일반적인 의미를 상세하게 설해지는 발취의 이야기는 쉽게 파악되기에 ‘이와 같이… 된다’라고 말씀하셨다. ‘거기서’란 그 명칭의 의미와 앞서 말한 함께 모음들 중에서이다. ‘모두에게 공통되는’이란 부분인 제3구 발취 등과 그 전체의 모임에 공통되는 것을 말한다. ‘의미상으로 얻어지는 여러 가지 상태’란 ‘방식(pakāra)’이라는 단어를 취함으로써 방식들의 여러 가지 다양함이 포함된 것임을 말씀하신 것이다. 여러 방식(pakāra)들로 확립(ṭhāna)되는 것이 ‘빳타나(Paṭṭhāna)’이니, 여러 가지 종류의 연(緣)이 여기서 분류되는 방식으로 존재하므로 ‘발취(Paṭṭhāna)’이며, 논서이고, 그 부분이다. 이 의미의 체계에서 문자적으로도 여러 가지 상태의 성취가 보이고 있음을 알아야 한다. 거기서 여러 방식의 연의 상태(paccayatā)와 여러 방식의 법들의 연의 상태가 ‘여러 방식의 연의 상태(nānappakārapaccayatā)’이니, 두 가지 모두 일반적인 지시로나 단어 생략의 방식(ekasesanaya)으로 한데 모아 취해진 것임을 보이려고 ‘하나의… 알아야 한다’라고 말씀하셨다. ‘많은 법의 상태로부터’란 많은 법이 이것에 있다는 것이 많은 법(anekadhamma)이며, 그 상태로부터라고 결합해야 한다. ‘여러 방식의 연의 상태’란 여러 방식의 연의 성질이니, 주석서에서 ‘여러 방식의 연의 의미’라고 설해진 것이다.

---

กามํ ธมฺมสงฺคหาทีสุปิ อตฺเถว ปจฺจยธมฺมวิภาโค, โส ปน ตตฺถ ปจฺจยภาโว น ตถา ตปฺปรภาเวน วิภตฺโต ยถา ปฏฺฐาเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอเตน…เป… ทสฺเสตี’’ติ อาห. สาติสยวิภาคตํ อิมสฺส ปกรณสฺส ตถา ตทวยวานํ.

비록 법집론(Dhammasaṅgaṇī) 등에서도 분명 연의 법(paccayadhamma)에 대한 분류가 있지만, 거기서의 연의 상태는 발취론에서처럼 그렇게 세부적으로 분류되지 않았음을 보이려고 ‘이로써… 보이신다’라고 말씀하셨다. 이 논서와 그 부분들의 탁월한 분류의 상태를 (보이신다).

---

สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส ยถาวุตฺตคมนํ ยทธิกรณํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถาติ วจนเสโส’’ติ. คมนเทสภาวโตติ ปวตฺติฏฺฐานภาวโต. อญฺเญหิ คติมนฺเตหีติ ตีสุ กาเลสุ อปฺปฏิหตญาณาทีหิ. ตสฺส สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส.

일체지(sabbaññutaññāṇa)의 앞서 언급한 운용이 근거하는 바를 보이려고 ‘여기에(etthā)’라는 말의 나머지가 있다. ‘움직이는 장소의 상태로부터’란 일어나는 처소의 상태로부터이다. ‘다른 움직임을 가진 자들로써’란 삼세에 걸림 없는 지혜 등을 가진 자들로써이다. ‘그 일체지의’라는 뜻이다.

---

ติวิเธน [Pg.226] ปริจฺเฉเทน เทสิเตสุ ธมฺเมสุ ติกโวหาโรติ อาห ‘‘ติกานนฺติ ติกวเสน วุตฺตธมฺมาน’’นฺติ. ตีณิ ปริมาณานิ เอเตสนฺติ หิ ติกา. สมนฺตาติ สมนฺตโต สพฺพภาคโตติ วุตฺตํ โหตีติ อาห ‘‘อนุโลมาทีหิ สพฺพปฺปกาเรหิปี’’ติ. คตานีติ ปวตฺตานิ. สมนฺตจตุวีสติปฏฺฐานานีติ สมนฺตโต อนุโลมาทิสพฺพภาคโต สโมธานวเสน จตุวีสติ ปฏฺฐานานิ. อนุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโตติ อนุโลมาทิจตุโกฏฺฐาสโต. ติกาทิฉฉภาวนฺติ ติกาทิทุกทุกปริโยสาเนหิ ฉฉภาวํ. เตนาติ ยถาวุตฺตทสฺสเนน. ธมฺมานุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโตติ ปจฺจนีกาทิทุกาทิสหชาตวาราทิปจฺจยปจฺจนียาทิอารมฺมณมูลาทีนํ คหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ยถาวุตฺตโต อญฺญสฺส ปการสฺส อสมฺภวโต ‘‘อนูเนหิ นเยหิ ปวตฺตานีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. ตานิ ปน ยถาวุตฺตานิ สมนฺตปฏฺฐานานิ. อยญฺจ อตฺถวณฺณนา อฏฺฐกถาวจเนน อญฺญทตฺถุ สํสนฺทตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เตเนวาห…เป… วเสนา’’ติ.

세 가지 한정에 의해 설해진 법들에 대해 '삼항(tikā)'이라는 명칭에 대해 '삼항이란 삼항의 방식에 의해 설해진 법들의'라고 말하였다. 이것들에 세 가지 분량이 있으므로 삼항이라 한다. '사만타(samantā)'는 '사방에서, 모든 부분으로부터'라는 뜻이므로 '순역(anuloma) 등의 모든 방식에 의해서도'라고 말하였다. '가타(gatāni)'는 '일어난, 진행된'이다. '사만타짜투위사티빳타나(samantacatuvīsatipaṭṭhānāni)'는 사방으로 순역 등의 모든 부분으로부터의 결합에 의한 스물네 가지 발취(Paṭṭhāna)이다. '순역 등의 모든 부분으로부터'는 순역 등의 네 부분으로부터이다. '삼항 등의 여섯 가지 상태'는 삼항 등과 이항, 이항의 끝맺음으로 인한 여섯 가지 상태이다. '그것에 의해'는 위에서 말한 가르침에 의해서이다. '법의 순역 등 모든 부분으로부터'라는 것은 역순(paccanīka) 등의 이항 등과 구생차(sahajātavāra) 등의 연(paccaya), 역연(paccayapaccanīya) 등의 대상(ārammaṇa)과 뿌리(mūla) 등의 파악으로 보아야 한다. 위에서 말한 것 외에 다른 방식이 불가능하므로 '부족함 없는 방법들로 진행되었다는 뜻이다'라고 말하였다. 그것들은 바로 위에서 말한 사만타빳타나(Samantapaṭṭhāna)이다. 이 주석은 주석서의 말씀과 전적으로 일치한다는 것을 나타내며 '그렇기 때문에 …라는 방식에 의해'라고 말하였다.

---

เหตุโนติ เหตุสภาวสฺส ธมฺมสฺส. สติปิ เหตุสภาวสฺส อารมฺมณปจฺจยาทิภาเว สวิเสเส ตาว ปจฺจเย ทสฺเสนฺเตน ‘‘อธิปติปจฺจยาทิภูตสฺส จา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโย’’ติ วุตฺเต ธมฺมสฺส เหตุสภาวตา นิทฺธาริตา, น ปจฺจยวิเสโสติ ตสฺส อธิปติปจฺจยาทิภาโว น นิวาริโตติ อาห ‘‘เอเตนปิ โส เอว โทโส อาปชฺชตี’’ติ. เตนาติ เหตุภาวคฺคหเณน. อิธาติ ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติ เอตฺถ. ธมฺมคฺคหณนฺติ อโลภาทิธมฺมคฺคหณํ. สตฺติวิเสโส อตฺตโน พลํ สตฺติการณภาโว, โย รโสติปิ วุจฺจติ, สฺวายํ อนญฺญสาธารณตาย ธมฺมโต อนญฺโญปิ ปจฺจยนฺตรสมวาเยเยว ลพฺภมานตฺตา อญฺโญ วิย กตฺวา วุตฺโต. ตสฺสาติ เหตุภาวสงฺขาตสฺส สามตฺถิยสฺส. เหตุ หุตฺวาติ เอตฺถาปิ เหตุภาววาจโก เหตุสทฺโท, น เหตุสภาวธมฺมวาจโกติ อาห ‘‘เหตุ หุตฺวา ปจฺจโยติ จ วุตฺต’’นฺติ.

'인의(hetuno)'란 인의 자성을 가진 법의 [뜻이다]. 인의 자성이 대상연(ārammaṇapaccaya) 등이 되는 상태가 있음에도 불구하고, 우선 특별한 연을 나타내면서 '지배연(adhipatipaccaya) 등이 된 것의'라고 말하였다. '인이 되어 연이 된다'라고 말했을 때, 법의 인의 자성임은 확정되지만 연의 특수성은 확정되지 않으므로, 그것의 지배연 등이 되는 상태가 배제되지 않기에 '이것에 의해서도 바로 그 오류가 생긴다'라고 말하였다. '그것에 의해'는 인인 상태를 파악함에 의해서이다. '여기서'는 '인연(hetupaccaya)'에서이다. '법을 파악함'은 무탐 등의 법을 파악하는 것이다. '능력의 차별'은 자신의 힘, 능력의 원인인 상태이며, 그것은 '작용(rasa)'이라고도 불린다. 이것은 다른 것과 공유되지 않기에 법과 다르지 않지만, 다른 연들과의 결합에서만 얻어지기 때문에 다른 것처럼 표현되었다. '그것의'는 인인 상태라 일컬어지는 능력의 [뜻이다]. '인이 되어'라는 여기에서도 '인'이라는 단어는 인인 상태를 나타내는 말이지, 인의 자성을 가진 법을 나타내는 말이 아니기에 '인이 되어 연이 된다고 말하였다'라고 하였다.

---

เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถติ. ยทิ เอวํ อฏฺฐกถายํ ธมฺมสฺเสว ปจฺจยตาวจนํ กถนฺติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ[Pg.227]. เตเนว เจตฺถ อมฺเหหิปิ ‘‘ธมฺมโต อนญฺโญปิ อญฺโญ วิย กตฺวา’’ติ จ วุตฺตํ. ยทิ อฏฺฐกถายํ ‘‘โย หิ ธมฺโม, มูลฏฺเฐน อุปการโก ธมฺโม’’ติ จ อาทีสุ ธมฺเมน ธมฺมสตฺติวิภาวนํ กตํ, อถ กสฺมา อิธ เหตุภาเวน ปจฺจโยติ ธมฺมสตฺติเยว วิภาวิตาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิธาปิ วา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. ธมฺมสตฺติวิภาวนํ ปเนตฺถ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. อตฺโถ เอตสฺส อตฺถีติ อตฺโถ, อตฺถาภิธายิวจนนฺติ วุตฺตํ ‘‘เอตีติ เอตสฺส อตฺโถ วตฺตตี’’ติ, ตสฺมา อตฺโถติ อตฺถวจนนฺติ วุตฺตํ โหติ. เตนาห ‘‘ตญฺจ อุปฺปตฺติฏฺฐิตีนํ สาธารณวจน’’นฺติ. ตญฺจาติ หิ ‘‘วตฺตตี’’ติ วจนํ ปจฺจามฏฺฐํ. อถ วา เอตีติ เอตสฺส อตฺโถติ ‘‘เอตี’’ติ เอตสฺส ปทสฺส อตฺโถ ‘‘วตฺตตี’’ติ เอตฺถ วตฺตนกิริยา. ตญฺจาติ ตญฺจ วตฺตนํ. เอตสฺมึ ปนตฺเถ สาธารณวจนนฺติ เอตฺถ วจน-สทฺโท อตฺถปริยาโย เวทิตพฺโพ ‘‘วุจฺจตี’’ติ กตฺวา. ยทคฺเคน อุปฺปตฺติยา ปจฺจโย, ตทคฺเคน ฐิติยาปิ ปจฺจโยติ โกจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ ‘‘โกจิ หิ…เป… เหตุอาทโย’’ติ. เอตฺถ จ ยถา อุปฺปชฺชนารหานํ อุปฺปตฺติยา ปจฺจเย สติเยว อุปฺปาโท, นาสติ, เอวํ ติฏฺฐนฺตานมฺปิ ฐิติปจฺจยวเสเนว ฐานํ ยถา ชีวิตินฺทฺริยวเสน สหชาตธมฺมานนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เย ปน อรูปธมฺมานํ ฐิตึ ปฏิกฺขิปนฺติ, ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว.

'이와 같이 하여' 등으로 위에서 말한 의미를 성전(Pāḷi)으로 확증한다. 만약 그렇다면 주석서에서 법 자체가 연이 된다는 말은 어떠한가라고 하여 '주석서에서는 그러나' 등을 말하였다. 그렇기 때문에 여기서 우리도 '법과 다르지 않음에도 불구하고 다른 것처럼 하여'라고 말한 것이다. 만약 주석서의 '어떤 법이 뿌리의 의미로 도와주는 법인가' 등의 구절에서 법에 의해 법의 능력을 밝힌 것이라면, 어찌하여 여기서는 인인 상태에 의한 연이라고 하여 법의 능력만을 밝혔는가라는 반론을 염두에 두고 '여기서도 혹은 … 보여준다'라고 말하였다. 여기서 법의 능력을 밝히는 것을 부정할 수 없음을 나타내기 위해 '참으로 … 아니다' 등을 말하였다. '뜻(attha)이 그것에 있다'는 것이 '뜻'이며, 뜻을 나타내는 말이라는 의미에서 '간다(eti)는 것은 그것의 뜻이 일어난다(vattati)는 것이다'라고 하였으므로, '뜻(attha)'이란 '뜻을 나타내는 말'이라는 의미가 된다. 그래서 '그것은 생겨남과 머묾에 공통된 말이다'라고 하였다. '그것은'이란 '일어난다'라는 말을 가리킨다. 혹은 '간다(eti)'는 것의 뜻이란, '간다'라는 단어의 의미가 '일어난다'는 점에서의 일어나는 작용을 말한다. '그것은'이란 그 일어남을 말한다. 이 의미에서 '공통된 말'이라 할 때 '말(vacana)'이라는 단어는 '일컬어진다'는 의미의 '뜻(attha)'의 동의어로 이해해야 한다. '어떤 정도로 생겨남의 연이 된다면, 그 정도로 머묾의 연도 된다'라고 누군가 의심할 수 있기에, 그 의심을 제거하기 위해 '어떤 이는 … 인(hetu) 등'이라고 말하였다. 그리고 여기서 생겨날 만한 것들이 생겨남의 연이 있을 때만 생겨나고 없을 때는 생겨나지 않는 것처럼, 머무는 것들도 머묾의 연의 힘에 의해서만 머무는 것이 마치 명근(jīvitindriya)의 힘에 의한 구생법(sahajātadhamma)들과 같다고 보아야 한다. 무색법(arūpadhamma)의 머묾(ṭhiti)을 부정하는 자들에 대해서는, 말해야 할 바를 이미 앞에서 언급하였다.

---

ยถา อธิกรณสาธโน ปติฏฺฐตฺโถ เหตุ-สทฺโท, เอวํ กรณสาธโน ปวตฺติอตฺโถปิ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘หิโนตี’’ติอาทิมาห. ‘‘โลโภ นิทานํ กมฺมานํ สมุทยายา’’ติอาทิวจนโต เหตูนํ กมฺมนิทานภาโว เวทิตพฺโพ.

처소격(adhikaraṇasādhana)으로 '근거'의 의미인 '인(hetu)'이라는 단어가 그러하듯, 도구격(karaṇasādhana)으로 '진행함'의 의미도 타당하다는 것을 나타내며 '보낸다(hinoti)' 등을 말하였다. '탐욕은 업들이 일어나는 근원(nidāna)이다'라는 등의 말씀으로부터 인(hetu)들이 업의 근원이 됨을 알아야 한다.

---

เอเตนาติ เหตุปจฺจยโต อญฺเญเนว กุสลภาวสิทฺธิวจเนน. เอเก อาจริยา. สภาวโตวาติ เอเตน ยถา อญฺเญสํ รูปคตํ โอภาเสนฺตสฺส ปทีปสฺส รูปคโตภาสเกน อญฺเญน ปโยชนํ นตฺถิ สยํ โอภาสนสภาวตฺตา, เอวํ อญฺเญสํ กุสลาทิภาวสาธกานํ เหตูนํ อญฺเญน กุสลาทิภาวสาธเกน ปโยชนํ นตฺถิ สยเมว กุสลาทิสภาวตฺตาติ ทสฺเสติ. น สภาวสิทฺโธ อโลภาทีนํ กุสลาทิภาโว อุภยสภาวตฺตา ตํสมฺปยุตฺตผสฺสาทีนํ วิยาติ [Pg.228] อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทินา. สา ปน อญฺญปฏิพทฺธา กุสลาทิตา.

'이것에 의해'란 인연과는 다른 유익함(kusala)의 상태가 성립된다는 말에 의해서이다. '어떤 스승들은' [이라 함은]. '자성으로부터'라는 이것에 의해, 마치 다른 형상들을 비추는 등불이 스스로 비추는 자성을 가졌기에 형상을 비추는 다른 것이 필요 없는 것처럼, 다른 것들의 유익함 등을 성취시키는 인(hetu)들은 스스로 유익함 등의 자성을 가졌기에 유익함 등을 성취시키는 다른 것이 필요 없음을 나타낸다. 무탐 등의 유익함 등의 상태는 그것과 결합된 촉(phassa) 등과 같이 두 가지 자성을 가졌기에 자성으로 성립되는 것이 아니라는 이 의미를 '그러나 왜냐하면' 등으로 나타낸다. 그것은 다른 것에 의존하는 유익함 등이다.

---

น โกจิ ธมฺโม น โหตีติ รูปาทิเภเทน ฉพฺพิเธสุ สงฺขตาสงฺขตปญฺญตฺติธมฺเมสุ โกจิปิ ธมฺโม อารมฺมณปจฺจโย น น โหติ, สฺวายํ อารมฺมณปจฺจยภาโว เหฏฺฐา ธาตุวิภงฺควณฺณนายํ วุตฺโตเยว.

'어떤 법도 [대상이] 되지 않는 것은 없다'란 색(rūpa) 등의 차이로 인한 여섯 종류의 유위법, 무위법, 개념(paññatti)의 법들 중에서 어떤 법도 대상연(ārammaṇapaccaya)이 되지 않는 것은 없다는 뜻이다. 이 대상연의 상태는 앞의 계분별(dhātuvibhaṅga) 주석에서 이미 설명되었다.

---

ปุริมาภิสงฺขารูปนิสฺสยนฺติ ‘‘ฉนฺทวโต’’ติอาทินา วุตฺตากาเรน ปุริมสิทฺธํ จิตฺตาภิสงฺขารกสงฺขาตํ อุปนิสฺสยํ. จิตฺเตติ จิตฺตสีเสนายํ นิทฺเทโส ทฏฺฐพฺโพ. น หิ จิตฺตเมว ตถาภิสงฺขรียติ, อถ โข ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ. สาธยมานาติ วเส วตฺตยมานา. วสวตฺตนญฺเจตฺถ ตทาการานุวิธานํ. ฉนฺทาทีสุ หิ หีเนสุ มชฺฌิเมสุ ปณีเตสุ ตํตํสมฺปยุตฺตาปิ ตถา ตถา ปวตฺตนฺติ. เตนาห ‘‘หีนาทิภาเวน ตทนุวตฺตนโต’’ติ. เตนาติ อตฺตโน วเส วตฺตาปเนน, เตสํ วา วเส วตฺตเนน. เตหิ ฉนฺทาทโย. อธิปติปจฺจยา โหนฺติ อตฺตาธีนานํ ปติภาเวน ปวตฺตนโต. ครุกาตพฺพํ อารมฺมณํ มหคฺคตธมฺมโลภนียธมฺมาทิ.

‘이전의 형성(purimābhisaṅkhāra)을 강력한 의지(upanissaya)로 삼는다’는 것은 ‘의욕을 가진 자’ 등의 방식에서 언급된, 이전의 성취된 마음의 형성이라고 일컬어지는 강력한 의지를 뜻한다. ‘마음에서’라는 것은 마음을 우두머리로 하여 이와 같이 설명된 것으로 보아야 한다. 왜냐하면 마음만이 그와 같이 형성되는 것이 아니라, 그와 결합된 법들(sampayuttadhammā) 또한 그러하기 때문이다. ‘성취하면서’라는 것은 (자신의) 지배하에 두면서(vase vattayamānā)라는 뜻이다. 여기서 지배하에 둔다는 것은 그 형태를 따르게 함을 의미한다. 의욕(chanda) 등이 열등하거나 중간이거나 승묘할 때, 그와 결합된 법들도 각각 그와 같이 작용하기 때문이다. 그래서 ‘열등함 등의 상태로 그를 따르기 때문에’라고 말한 것이다. ‘그것에 의해’라는 것은 자신의 지배하에 두거나 그들의 지배하에 따름으로써이다. ‘그것들에 의해’란 의욕 등을 말한다. 자신에게 종속된 것들을 (자신과) 닮은 상태로 발생시키기 때문에 증상연(adhipatipaccayā)이 된다. ‘존중해야 할 대상’이란 고귀한 법(mahaggatadhamma)이나 탐착의 대상이 되는 법(lobhanīyadhamma) 등이다.

---

ตทนนฺตรุปฺปาทนิยโมติ ตสฺส ตสฺเสว จิตฺตสฺส อนนฺตรํ อุปฺปชฺชมานตํ. ตํตํสหการีปจฺจยวิสิฏฺฐสฺสาติ เตน เตน อารมฺมณาทินา สหการีการเณน ตทุปฺปาทนสมตฺถตาสงฺขาตํ วิเสสํ ปตฺตสฺส. ตายเยวาติ ยา เวขาทาเน ปุปฺผนสมตฺถตา เวขาปคเม ลทฺโธกาสา, ตายเมว.

‘그 직후에 일어나는 결정(tadanantaruppādaniyamo)’이란 바로 그 마음의 직후에 일어나는 성질을 말한다. ‘그 각각의 협력하는 조건에 의해 특별해진 것의’란 그 대상 등의 협력하는 원인에 의해 그것을 발생시킬 능력을 갖춘 특별한 상태에 이른 것을 의미한다. ‘바로 그것에 의해’란 말뚝을 박을 때 (말뚝이) 박히게 하는 능력이 말뚝을 제거했을 때 기회를 얻는 것과 같이, 바로 그것에 의해서라는 뜻이다.

---

อุปสคฺควเสนปิ อตฺถวิเสโส โหตีติ วุตฺตํ ‘‘สทฺทตฺถมตฺตโต นานากรณ’’นฺติ. วจนียตฺถโตติ ภาวตฺถโต. ภาวตฺโถปิ หิ วจนคฺคหณานุสาเรน วิญฺเญยฺยตฺตา ‘‘วจนีโย’’ติ วุจฺจติ. นิโรธุปฺปาทนฺตราภาวโตติ ปุริมนิโรธสฺส ปจฺฉิมุปฺปาทสฺส จ พฺยวธายกาภาวโต. นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตาติ เอเตน นิโรธานํ นิโรธสมกาลุปฺปาทวาทํ นิวาเรติ. สติ หิ สมกาลตฺเต พฺยวธานาสงฺกา เอว น สิยา สณฺฐานาภาวโต. อิทมิโต เหฏฺฐา อุทฺธํ ติริยนฺติ วิภาคาภาวา อตฺตนา เอกตฺตมิว อุปเนตฺวาติ โยชนา. สณฺฐานาภาเวน หิ อปฺปฏิฆภาวูปลกฺขเณน วิภาคาภาวํ, เตน เอกตฺตมิวูปนยนํ สุฏฺฐุ อนนฺตรภาวํ สาเธติ, สหาวฏฺฐานาภาเวน ปน อนนฺตรเมว อุปฺปาทนํ.

접두어(upasagga)의 힘에 의해서도 의미의 차이가 생긴다는 점에서 ‘단순한 말의 의미와는 다른 차이’라고 하였다. ‘표현되는 의미(vacanīyattha)에 따라’라는 것은 상태의 의미(bhāvattha)에 의한 것이다. 상태의 의미 또한 말의 파악에 따라 알려지는 것이므로 ‘표현되는 것(vacanīyo)’이라 불린다. ‘소멸과 생기 사이에 간격이 없기 때문에’라는 것은 이전의 소멸과 이후의 생기 사이에 가로막는 것이 없기 때문이다. ‘끊임없이 발생시킬 수 있는 능력’이라는 말로 소멸과 소멸 시점의 동시 발생설(samakāluppādavāda)을 부정한다. 만약 동시적이라면 (공간적) 배치가 없으므로 가로막힘에 대한 의구심조차 생기지 않을 것이기 때문이다. 이것은 아래, 위, 옆이라는 구분이 없으므로 자신과 일체인 것처럼 이끈다는 결합(yojanā)이다. 형태가 없음으로써 (장애가 없는) 무애성(appaṭighabhāva)이 특징지어지며, 그로 인해 구분이 없게 되고, 그것이 일체인 것처럼 이끌어 지극히 인접한 상태를 성취하지만, 함께 머무는 상태가 없음으로 인해 바로 직후에 발생하게 되는 것이다.

---

วิภาคโต [Pg.229] ญาเณน อากรียตีติ อากาโร, ธมฺมานํ ปวตฺติเภโท. เนวสญฺญานาสญฺญายตนผลสมาปตฺตีนํ นิโรธุปฺปาทานนฺตรตายาติ โยชนา. ปุริมจุตีติ อสญฺญสตฺตุปฺปตฺติโต ปุริมจุติ. ยทิ กาลนฺตรตา นตฺถิ, กถมิทํ ‘‘สตฺตาหํ นิโรธํ สมาปชฺชิตฺวา ปญฺจ กปฺปสตานิ อติกฺกมิตฺวา’’ติ วจนนฺติ อาห ‘‘น หิ เตสํ…เป… วุจฺเจยฺยา’’ติ. นนุ เตสํ อนฺตรา รูปสนฺตาโน ปวตฺตเตวาติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘น จ…เป… อญฺญสนฺตานตฺตา’’ติ. ยทิ เอวํ เตสํ อญฺญภินฺนสนฺตานํ วิย อญฺญมญฺญูปกาเรนปิ ภวิตพฺพนฺติ โจทนาย วุตฺตํ ‘‘รูปารูป…เป… โหนฺตี’’ติ. เตเนตํ ทสฺเสติ – ยทิปิ รูปารูปธมฺมา เอกสฺมึ ปุคฺคเล วตฺตมานา วิเสสโต อญฺญมญฺญูปการกภาเวน วตฺตนฺติ, อญฺญมญฺญํ ปน วิสทิสสภาวตาย วิสุํเยว สนฺตานภาเวน ปวตฺตนโต พฺยวธายกา น โหนฺติ สนฺตติวเสน มิถุ อปริยาปนฺนตฺตา, ยโต ‘‘อญฺญมญฺญํ วิปฺปยุตฺตา, วิสํสฏฺฐา’’ติ จ วุตฺตนฺติ. อุปการโก จ นาม อจฺจนฺตํ ภินฺนสนฺตานานมฺปิ โหติเยวาติ น ตาวตา สนฺตานาเภโทติ ภิยฺโยปิ เนสํ พฺยวธายกตาภาโว เวทิตพฺโพ. ยถา สมานชาติกานํ จิตฺตุปฺปาทานํ นิรนฺตรตา สุฏฺฐุ อนนฺตรภาเวน ปากฏา, น ตถา อสมานชาติกานนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ชวนานนฺตรสฺส ชวนสฺส วิย ภวงฺคานนฺตรสฺส ภวงฺคสฺส วิยา’’ติ วุตฺตํ.

‘구분함으로써 지혜에 의해 형성되는 것’이 행상(ākāra)이며, 이는 법들의 전개상의 차이이다. ‘비상비비상처와 멸진정의 성취에서 소멸과 생기가 직후에 이어짐에 따라’라고 연결된다. ‘이전의 죽음’이란 무상유정(asaññasatta)에 태어나기 이전의 죽음이다. 만약 시간적 간격이 없다면, 어떻게 “7일 동안 멸진정에 들었다가 500겁을 지나서”라는 말이 가능한가라는 물음에 대해 “그들에게는 …(중략)… 말해지지 않는다”라고 답한 것이다. “그들 사이에 루파(rūpa)의 상속이 계속되지 않는가”라는 질문을 염두에 두고 “그렇지 않다 …(중략)… 다른 상속이기 때문이다”라고 답한 것이다. 만약 그렇다면 그들은 서로 다른 상속들처럼 상호 간에 도움을 주는 관계여야 한다는 반론에 대해 “색법과 무색법 …(중략)… 된다”라고 설한 것이다. 이것은 다음을 나타낸다. 비록 색법과 무색법이 한 개인에게 존재할 때 특별히 상호 간에 도움을 주는 상태로 작용할지라도, 서로 다른 자성을 가짐으로써 별개의 상속으로 작용하기에 상속의 관점에서 서로 포함되지 않아 가로막는 것이 되지 않는다. 그러므로 “서로 상응하지 않고(vippayuttā), 섞이지 않는다(visaṃsaṭṭhā)”고 설해진 것이다. 도움을 주는 법이란 전적으로 다른 상속들 사이에도 존재하므로, 그 정도로 상속의 구분이 없다고 할 수 없으며, 그들이 가로막는 상태가 아님을 더욱 잘 알아야 한다. 같은 종류의 마음들(cittuppāda)의 무간함이 지극히 인접한 상태로 분명하게 나타나는 것과는 달리, 서로 다른 종류의 법들은 그러하지 않다는 의도로 “자바나 직후의 자바나처럼, 바방가 직후의 바방가처럼”이라고 말한 것이다.

---

ปจฺจยภาโว เจตฺถาติ เอตฺถ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. โส เยน วิเสเสเนตฺถ อุปฺปาทกฺขณํ, ตํ วิเสสํ โชเตติ. อนนฺตรปจฺจยาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สมนนฺตรปจฺจยํ สงฺคณฺหาติ. ปุเรปจฺฉาภาวา, ตทุปาทิกา วา อุปฺปาทนิโรธา ปุพฺพนฺตาปรนฺตปริจฺเฉโท, เตน คหิตานํ ขณตฺตยปริยาปนฺนานนฺติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘อุปฺปชฺชตีติ วจนํ อลภนฺตาน’’นฺติ. อุปฺปาทกฺขณสมงฺคี หิ ‘‘อุปฺปชฺชตี’’ติ วุจฺจติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ อุปฺปชฺชมานํ, โน จ อุปฺปนฺนํ, ภงฺคกฺขเณ อุปฺปนฺนํ โน จ อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ (ยม. ๒.จิตฺตยมก.๘๑). โสติ อนนฺตราทิปจฺจยภาโว. อปริจฺเฉทนฺติ กาลวเสน ปริจฺเฉทรหิตํ. ยโตติ ปุพฺพนฺตาปรนฺตวเสน ปริจฺเฉทาภาวโต. เตเนวาติ กาลวเสน ปริจฺฉิชฺช เอว ธมฺมานํ คหณโต.

‘여기서 조건의 상태도(paccayabhāvo cetthā)’에서 ‘ca(도)’라는 단어는 차이를 나타낸다. 그것은 여기에서 생겨나는 찰나가 어떠한 특별함이 있는지를 밝혀준다. ‘무간연 등(anantarapaccayādīnaṃ)’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 등무간연(samanantarapaccaya)을 포함한다. 앞뒤의 상태, 또는 그것을 근거로 한 생기와 소멸은 이전 한계와 이후 한계의 구분이며, 그로 인해 파악된 세 찰나(khaṇattaya)에 포함된 것이라는 의미이다. 그래서 “생겨난다(uppajjati)는 말을 얻지 못하는 것들의”라고 말한 것이다. 생찰나에 처한 것만이 “생겨난다”라고 말하기 때문이다. 이와 같이 설해졌다. “생찰나에는 생겨나고 있는 중이지 이미 생겨난 것이 아니며, 멸찰나(bhaṅgakkhaṇa)에는 이미 생겨난 것이지 생겨나고 있는 중이 아니다.” (야마까 2. Cittayamaka 81). ‘그것’은 무간연 등의 조건 상태이다. ‘구분이 없음’이란 시간에 의한 구분이 없음을 뜻한다. ‘어느 것으로부터’란 전후 한계에 의한 구분이 없기 때문이다. ‘바로 그 때문에’란 시간에 의해 구분하여 법을 파악하기 때문이다.

---

อุปฺปตฺติยา ปจฺจยภาเวน ปากเฏนาติ อิทํ ตสฺส นิทสฺสนภาวนิทสฺสนํ. สิทฺธญฺหิ นิทสฺสนํ. ปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ, อตฺตโน ผลภูตานนฺติ [Pg.230] อธิปฺปาโย. สหชาตภาเวนาติ สห อุปฺปนฺนภาเวน. อตฺตนา สหุปฺปนฺนธมฺมานญฺหิ สหุปฺปนฺนภาเวน อุปการกตา สหชาตปจฺจยตา. เตน ฐิติกฺขเณปิ เนสํ อุปการกตา เวทิตพฺพา. เอวญฺหิ ‘‘ปกาสสฺส ปทีโป วิยา’’ติ นิทสฺสนมฺปิ สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. ปทีโป หิ ปกาสสฺส ฐิติยาปิ ปจฺจโยติ.

‘분명한 조건의 상태로서의 발생에 의해’라는 것은 그것에 대한 예시의 예시이다. 예시가 입증되었기 때문이다. ‘조건에서 생겨난 것들의’란 조건에 의해 생성된 것들, 즉 자신의 결과인 것들이라는 의미이다. ‘구생(sahajāta)의 상태로’란 함께 일어난 상태를 말한다. 자신과 함께 일어난 법들에 대해 함께 일어난 상태로서 도움을 주는 것이 구생연(sahajātapaccaya)이기 때문이다. 이로 인해 (법들이) 머무는 찰나(ṭhitikkhaṇa)에도 그것들에 도움을 주는 것임을 알아야 한다. 그래야만 “빛에 대한 등불처럼”이라는 예시도 지극히 타당해진다. 등불은 빛이 머무는 데에도 조건이 되기 때문이다.

---

อญฺญมญฺญตาวเสเนวาติ อิมินา สหชาตาทิภาเวน อตฺตโน อุปการกสฺส อุปการกตามตฺตํ น อญฺญมญฺญปจฺจยตา, อถ โข อญฺญมญฺญปจฺจยภาววเสนาติ ลกฺขณสงฺกราภาวํ ทสฺเสติ, น สหชาตาทิปจฺจเยหิ วินา อญฺญมญฺญปจฺจยสฺส ปวตฺติ. เตเนวาห ‘‘น สหชาตตาทิวเสนา’’ติ. ยทิปิ อญฺญมญฺญปจฺจโย สหชาตาทิปจฺจเยหิ วินา น โหติ, สหชาตาทิปจฺจยา ปน เตน วินาปิ โหนฺตีติ สหชาตตาทิวิธุเรเนว ปกาเรน อญฺญมญฺญปจฺจยสฺส ปวตฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหชาตาทิ…เป… น โหตี’’ติ วตฺวา ตเมวตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘น จ ปุเรชาต…เป… โหนฺตี’’ติ อาห. สหชาตตาทีติ จ อาทิ-สทฺเทน นิสฺสยอตฺถิอวิคตาทีนํ คหณํ เวทิตพฺพํ.

‘상호성(aññamaññatā)의 방식에 의해서만’이라는 말은, 구생 등의 상태로서 자신에게 도움을 주는 것에 대한 단순한 도움의 상태가 상호연(aññamaññapaccaya)이 아니라, 상호 간에 조건이 되는 방식에 의한 것임을 밝혀 특징의 혼란이 없음을 보여준다. 구생연 등의 조건 없이는 상호연이 작용할 수 없기 때문이다. 그래서 “구생의 상태 등에 의해서가 아니라”고 말한 것이다. 비록 상호연이 구생연 등의 조건 없이 존재할 수 없더라도, 구생연 등은 상호연 없이도 존재할 수 있으므로, 구생의 상태 등이 결여된 방식으로 상호연이 작용함을 보여주기 위해 “구생 등 …(중략)… 되지 않는다”라고 말한 뒤, 그 의미를 더욱 분명히 하기 위해 “전생연 등이 …(중략)… 되지 않는다”라고 하였다. ‘구생 등(sahajātatādī)’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어로 의지연(nissaya), 유연(atthi), 비거연(avigata) 등을 포함하는 것으로 이해해야 한다.

---

ปถวีธาตุยํ ปติฏฺฐาย เอว เสสธาตุโย อุปาทารูปานิ วิย ยถาสกกิจฺจํ กโรนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘อธิฏฺฐานากาเรน ปถวีธาตุ เสสธาตูน’’นฺติ. เอตฺถ อธิฏฺฐานากาเรนาติ อาธารากาเรน. อาธารากาโร เจตฺถ เนสํ สาติสยํ ตทธีนวุตฺติตาย เวทิตพฺโพ, ยโต ภูตานิ อนิทฺทิสิตพฺพฏฺฐานานิ วุจฺจนฺติ. เอวญฺจ กตฺวา จกฺขาทีนมฺปิ อธิฏฺฐานากาเรน อุปการกตา สุฏฺฐุ ยุชฺชติ. น หิ ยถาวุตฺตํ ตทธีนวุตฺติยา วิเสสํ มุญฺจิตฺวา อญฺโญ จกฺขาทีสุ อเทสกานํ อรูปธมฺมานํ อธิฏฺฐานากาโร สมฺภวติ. ยทิปิ ยํ ยํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เย เย ธมฺมา ปวตฺตนฺติ, เตสํ สพฺเพสํ ตทธีนวุตฺติภาโว, เยน ปน ปจฺจยภาววิเสเสน จกฺขาทีนํ ปฏุมนฺทภาเวสุ จกฺขุวิญฺญาณาทโย ตทนุวิธานากาเรเนว ปวตฺตนฺติ, สฺวายมิทํ เตสํ ตทธีนวุตฺติยา สิทฺโธ วิเสโสติ วุตฺโต. เอวญฺหิ ปจฺจยภาวสามญฺเญ สติปิ อารมฺมณปจฺจยโต นิสฺสยปจฺจยสฺส วิเสโส สิทฺโธติ เวทิตพฺโพ. สฺวายํ ธาตุวิภงฺเค วิภาวิโตเยว. ขนฺธาทโย ตํตํนิสฺสยานํ ขนฺธาทีนนฺติ ‘‘อุปการกา’’ติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ.

지대(pathavīdhātu)에 의지하여 나머지 요소들이 파생된 물질들처럼 각각의 기능을 수행한다고 한 것은 ‘확립하는 양상으로 지대는 나머지 요소들에게 [의지가 된다]’고 설해진 것이다. 여기서 ‘확립하는 양상으로’라는 것은 ‘의지처가 되는 양상으로’라는 뜻이다. 여기서 그들의 의지처가 되는 양상은 그것(지대)에 전적으로 의존하여 작용하기 때문이라고 이해해야 하는데, 왜냐하면 [근본] 요소들은 지시될 수 없는 장소라고 불리기 때문이다. 이와 같이 볼 때 안근 등도 확립하는 양상으로 도와주는 상태라는 것이 잘 들어맞는다. 앞에서 말한 것처럼 그것에 의존하여 작용한다는 차이점을 제외하고는, 처소가 없는 무색법들에 대해 안근 등에서 다른 확립하는 양상이 성립할 수 없기 때문이다. 비록 어떤 법을 연하여 어떤 법들이 일어날 때 그들 모두가 그것에 의존하여 작용하는 상태라 할지라도, 어떤 특정한 조건의 상태에 의해 안근 등의 예리함이나 둔함에 따라 안식 등이 그것을 따르는 양상으로 일어나는 이것이, 그들의 의존적 작용에 의해 성취된 특별함이라고 설해진 것이다. 이와 같이 조건이 되는 상태라는 일반적인 측면이 있더라도, 대상조건(ārammaṇapaccaya)과 의지조건(nissayapaccaya)의 차이가 성립한다는 것을 알아야 한다. 이것은 바로 다투비방가(Dhātuvibhaṅga, 界分別)에서 명확히 밝혀진 바와 같다. ‘무더기(khandha) 등은 각각의 의지처가 되는 무더기 등에게’라는 구절 뒤에 ‘도와주는 것’이라는 말을 가져와서 연결해야 한다.

---

ยํ [Pg.231] กิญฺจิ การณํ นิสฺสโยติ วทติ, น วุตฺตลกฺขณูปปนฺนเมว. เอเตน ปจฺจยฏฺโฐ อิธ นิสฺสยฏฺโฐติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิทฺธาเรตี’’ติ.

어떤 원인이든 의지처(nissaya)라고 말하는 것은 단지 위에서 언급한 특징을 갖춘 것만을 의미하는 것은 아니다. 이것으로 조건의 의미(paccayaṭṭha)가 여기서는 의지처의 의미(nissayaṭṭha)라는 것을 나타낸다. ‘거기서(tattha)’라는 단어는 한정(niddhāraṇe, 揀別)의 의미인 처소격이다. 그래서 ‘한정한다’고 설한 것이다.

---

สุฏฺฐุกตตํ ทีเปติ, กสฺส? ‘‘อตฺตโน’’ติ วุตฺตสฺส ปกตสทฺเทน วิเสสิยมานสฺส ปจฺจยสฺส. เกน กตนฺติ? อตฺตโน การเณหีติ สิทฺโธวายมตฺโถ. ตถาติ ผลสฺส อุปฺปาทนสมตฺถภาเวน. อถ วา ตถาติ นิปฺผาทนวเสน อุปเสวนวเสน จ. ตตฺถ นิปฺผาทนํ เหตุปจฺจยสโมธาเนน ผลสฺส นิพฺพตฺตนํ, ตํ สุวิญฺเญยฺยนฺติ อนามสิตฺวา อุปเสวนเมว วิภาเวนฺโต ‘‘อุปเสวิโต วา’’ติ อาห. ตตฺถ อลฺลียาปนํ ปริโภควเสน เวทิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อุปโภคูปเสวน’’นฺติ. วิชานนาทิวเสนาติ วิชานนสญฺชานนานุภวนาทิวเสน. เตนาติ ยถาวุตฺตอุปเสวิตสฺส ปกตภาเวน. อนาคตานมฺปิ…เป… วุตฺตา โหติ, ปเคว อตีตานํ ปจฺจุปฺปนฺนานญฺจาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจุปฺปนฺนสฺสปิ หิ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนํ อุตุ โภชนํ เสนาสนํ อุปนิสฺสาย ฌานํ อุปฺปาเทนฺตี’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๒.๑๘.๘) ปกตูปนิสฺสยภาเว ลพฺภตีติ.

잘 행해진 상태(suṭṭhukatataṃ)를 밝히고 있는데, 누구의 것인가? ‘자신의’라고 설해진 것, 즉 ‘본래의(pakata)’라는 말로 수식되는 조건의 것이다. 무엇에 의해 행해졌는가? ‘자신의 원인들에 의해서’라는 것이 이 문장의 성립된 의미이다. ‘그와 같이(tathā)’라는 것은 결과(phala)를 생겨나게 할 능력이 있는 상태를 말한다. 또는 ‘그와 같이’라는 것은 성취하는 방식(nipphādanavasena)과 반복적으로 수행하는 방식(upasevanavasena)을 말한다. 여기서 ‘성취’란 원인 조건들의 결합으로 결과를 발생시키는 것인데, 그것은 이해하기 쉬우므로 언급하지 않고, ‘반복적 수행’만을 상세히 설명하면서 ‘또는 반복적으로 수행된(upasevito vā)’이라고 하였다. 여기서 ‘밀착함(allīyāpana)’은 수용(paribhoga)의 관점에서 이해해야 한다. 그래서 ‘수용과 반복적 수행’이라고 하였다. ‘분별하여 아는 것 등에 의해서(vijānanādivasena)’라는 것은 분별하여 알고(vijānana), 인식하고(sañjānana), 경험하는(anubhavana) 것 등의 방식에 의해서라는 뜻이다. ‘그것에 의해서’라는 것은 앞에서 말한 반복적으로 수행된 것의 본래적인 상태(pakatabhāva)에 의해서라는 뜻이다. ‘미래의 법들도…(중략)… 설해진 것이다’라는 것은, 과거와 현재의 법들은 말할 것도 없다는 뜻이다. 왜냐하면 현재의 법에 대해서도 ‘현재의 기온, 음식, 처소를 의지하여 선정을 일으킨다’는 등의 말씀(발취론 2.18.8)으로부터 본래적인 강한 의지조건(pakatūpanissayabhāva)의 상태를 얻을 수 있기 때문이다.

---

ยถา เย ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ ปจฺฉาชาตปจฺจยา โหนฺติ, เต เตสํ เอกํเสน วิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจยาปิ โหนฺติ, ตถา เย ธมฺมา เยสํ ธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจยา โหนฺติ, เต เตสํ นิสฺสยารมฺมณปจฺจยาปิ โหนฺตีติ อุภเยสุ อุภเยสํ ปจฺจยาการานํ ลกฺขณโต สงฺกราภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘วิปฺปยุตฺตาการาทีหิ วิสิฏฺฐา, นิสฺสยารมฺมณาการาทีหิ วิสิฏฺฐา’’ติ จ วุตฺตํ. ยถา หิ ปจฺฉาชาตปุเรชาตาการา อญฺญมญฺญวิสิฏฺฐา, เอวํ ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺตาการาทโย ปุเรชาตนิสฺสยาการาทโย จ อญฺญมญฺญวิภตฺตสภาวา เอวาติ.

어떤 법들이 어떤 법들의 후생조건(pacchājātapaccaya)이 될 때, 그것들은 반드시 그 법들의 이리조건(vippayuttapaccaya), 유조건(atthipaccaya), 비유리조건(avigatapaccaya)도 되는 것과 마찬가지로, 어떤 법들이 어떤 법들의 전생조건(purejātapaccaya)이 될 때, 그것들은 그 법들의 의지조건(nissayapaccaya)과 대상조건(ārammaṇapaccaya)도 된다. 이 두 경우 모두에서 두 가지 조건 양상들의 특징에 따라 혼란이 없음을 나타내기 위해 ‘이리(離繫)의 양상 등으로 구별되고, 의지와 대상의 양상 등으로 구별된다’고 설하였다. 마치 후생(後生)과 전생(前生)의 양상이 서로 구별되듯이, 후생-이리의 양상 등과 전생-의지의 양상 등도 서로 분리된 고유한 성질을 가진 것일 뿐이다.

---

มโนสญฺเจตนาหารวเสน ปวตฺตมาเนหีติ อิมินา เจตนาย สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ ตทนุคุณํ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ปวตฺติมาห. เตเนวาติ เจตนาหารวเสน อุปการกตฺตา เอว.

‘의도적 식사(manosañcetanāhāra)의 방식에 의해 일어나는 것들에 의해’라는 이 말로써, 의도가 상응하는 법들에 대해서도 그에 부합하게 자신의 조건에서 생겨난 법들(paccayuppanna) 안에서 작용함을 설한 것이다. ‘바로 그렇기 때문에’라는 것은 의도적 식사의 방식으로 도와주는 상태이기 때문이다.

---

ปโยเคน กรณียสฺสาติ เอเตน ภินฺนชาติ ยํ ตาทิสํ ปโยเคน กาตุํ น สกฺกา, ตํ นิวตฺเตติ. อเนกวารํ ปวตฺติยา อาเสวนฏฺฐสฺส ปากฏภาโวติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปุนปฺปุนํ กรณ’’นฺติ. เอกสฺส ปน [Pg.232] ปจฺจยธมฺมสฺส เอกวารเมว ปวตฺติ. อตฺตสทิสสฺสาติ อรูปธมฺมสารมฺมณตาสุกฺกกณฺหาทิภาเวหิ อตฺตนา สทิสสฺส. อิทํ ปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสนํ, ‘‘อตฺตสทิสสภาวตาปาทน’’นฺติ อิทํ ปน ปจฺจยภาววิเสสนํ, ตญฺจ ภินฺนชาติยตาทิเมว วิสทิสสภาวตํ นิวตฺเตติ, น ภูมนฺตรตาทิ. น หิ ปริตฺตา ธมฺมา มหคฺคตอปฺปมาณานํ ธมฺมานํ อาเสวนปจฺจยา น โหนฺตีติ. วาสนํ วาสํ คาหาปนํ, อิธ ปน วาสนํ วิย วาสนํ, ภาวนนฺติ อตฺโถ. คนฺถาทีสูติ คนฺถสิปฺปาทีสุ. วิสเย เจตํ ภุมฺมํ, น นิทฺธารเณ. เตน คนฺถสิปฺปาทิวิสยา ปุริมสิทฺธา อชฺฌยนาทิกิริยา ‘‘คนฺถาทีสุ ปุริมา ปุริมา’’ติ วุตฺตา, สา ปน อาเสวนาการา อิธ อุทาหรณภาเวน อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘ปุริมา ปุริมา อาเสวนา วิยาติ อธิปฺปาโย’’ติ. นิทฺธารเณ เอว วา เอตํ ภุมฺมํ. คนฺถาทิวิสยา หิ อาเสวนา คนฺถาทีติ วุตฺตา ยถา รูปวิสยชฺฌานํ รูปนฺติ วุตฺตํ ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙; ธ. ส. ๒๔๘).

‘노력(payoga)으로 해야 할 것’이라는 말로써, 그와 같은 노력으로 할 수 없는 다른 종류(bhinnajāti)의 법을 제외시킨다. 여러 차례 일어남으로써 반복조건(āsevanaṭṭha)의 의미가 분명해지기 때문에 ‘반복해서 행함’이라고 설한 것이다. 그러나 하나의 조건법은 단 한 번만 일어난다. ‘자신과 유사한 것(attasadisassa)’이란 무색법, 대상의 가짐, 선함과 악함 등의 상태에서 자신과 유사한 것을 말한다. 이것은 조건에서 생겨난 법(paccayuppanna)을 수식하는 말이며, ‘자신과 유사한 자성을 갖게 함’이라는 것은 조건의 상태(paccaya-bhāva)를 수식하는 말이다. 그리고 이것은 다른 종류의 법 등에 대해 유사하지 않은 성질을 갖는 것을 제외시키며, 다른 지위(bhūmantara, 界) 등을 제외시키는 것은 아니다. 왜냐하면 욕계의 법들이 색계나 무색계 또는 출세간의 법들에 대해 반복조건이 되지 않는 것은 아니기 때문이다. ‘습기(vāsana, 習氣)’란 냄새가 배게 함(vāsana)을 말하는데, 여기서는 습기와 같은 것, 즉 수행(bhāvana)이라는 뜻이다. ‘경전 등에서(ganthādīsū)’라는 것은 경전과 기술 등에 있어서라는 뜻이다. 이것은 처소의 의미인 처소격이지, 한정의 의미가 아니다. 그러므로 경전이나 기술 등의 영역에서 이전에 성취된 학습 등의 행위를 ‘경전 등에서 앞서고 앞선 것’이라고 설한 것이며, 그것은 반복의 양상으로서 여기서 예시로 의도된 것이기에 ‘앞서고 앞선 반복과 같다는 뜻이다’라고 하였다. 혹은 이것을 한정의 의미인 처소격으로 보아도 된다. 경전 등의 영역에 대한 반복을 ‘경전 등’이라고 부른 것은, 마치 색(rūpa)의 영역에 대한 선정을 ‘색(rūpa)’이라고 부른 것과 같다. ‘색을 가진 자가 색들을 본다’는 등의 구절이 그 예이다.

---

อตฺตโน วิย สมฺปยุตฺตธมฺมานมฺปิ กิจฺจสาธิกา เจตนา จิตฺตสฺส พฺยาปารภาเวน ลกฺขียตีติ อาห ‘‘จิตฺตปโยโค เจตนา’’ติ. ตายาติ ตาย เจตนาย. อุปฺปนฺนกิริยตาวิสิฏฺเฐติ จิตฺตปโยคสงฺขาตาย เจตนากิริยาย อุปฺปตฺติยา วิสิฏฺเฐ วิเสสํ อาปนฺเน. ยสฺมิญฺหิ สนฺตาเน กุสลากุสลเจตนา อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ ยถาพลํ ตาทิสํ วิเสสาธานํ กตฺวา นิรุชฺฌติ, ยโต ตตฺเถว อวเสสปจฺจยสมวาเย ตสฺสา ผลภูตานิ วิปากกฏตฺตารูปานิ นิพฺพตฺติสฺสนฺติ. เตนาห ‘‘เสสปจฺจย…เป… น อญฺญถา’’ติ. เตสนฺติ วิปากกฏตฺตารูปานํ. เตนาติ จิตฺตกิริยภาเวน. กึ วตฺตพฺพนฺติ อสหชาตานมฺปิ ภาวีนํ อุปการิกา เจตนา สหชาตานํ อุปการิกาติ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อตฺโถ.

자신뿐만 아니라 상응하는 법들의 기능도 성취시키는 의도(cetanā)는 마음의 작용(byāpāra)인 상태로 특징지어지기에 ‘마음의 분발(cittapayoga)이 의도이다’라고 하였다. ‘그것에 의해’라는 것은 그 의도에 의해서이다. ‘일어난 행위가 특별한 상태에서’란 마음의 분발이라 불리는 의도적 행위의 발생에 의해 특별함(차이)이 생긴 상태를 말한다. 어떤 상속(santāna, 相續)에서 유익하거나 해로운 의도가 일어날 때, 거기서 힘에 따라 그와 같은 특별한 힘을 심어놓고(visesādhāna) 소멸하는데, 그로부터 바로 거기서 나머지 조건들이 갖추어질 때 그것의 결과물인 과보(vipāka)와 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)들이 생겨날 것이기 때문이다. 그래서 ‘나머지 조건…(중략)… 그렇지 않으면 안 된다’고 설하였다. ‘그것들의’란 과보와 업에서 생긴 물질들을 말한다. ‘그것에 의해’란 마음의 행위인 상태를 말한다. ‘무엇을 말하겠는가’라는 것은, 함께 일어나지 않았으나 미래에 생겨날 것들을 도와주는 의도가, 함께 일어나는 것들을 도와준다는 것은 말할 필요도 없다는 뜻이다.

---

นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนาติ อุสฺสาหนํ อุสฺสาโห, นตฺถิ เอตสฺส อุสฺสาโหติ นิรุสฺสาโห, โส เอว สนฺตภาโวติ นิรุสฺสาหสนฺตภาโว, เตน. อุสฺสาโหติ จ กิริยมยจิตฺตุปฺปาทสฺส ปวตฺติอากาโร เวทิตพฺโพ, โย พฺยาปาโรติ จ วุจฺจติ, น วีริยุสฺสาโห. สฺวายํ ยถา อสมุคฺฆาติตานุสยานํ กิริยมยจิตฺตุปฺปาเทสุ สาติสโย [Pg.233] ลพฺภติ, น ตถา นิรนุสยานํ. ตโต เอว เต สนฺตสภาวา วิปากุปฺปาทนพฺยาปารรหิตาว โหนฺติ, กิริยมยจิตฺตุปฺปาทตาย ปน สอุสฺสาหา เอวาติ ตโตปิ วิเสสนตฺถํ ‘‘นิรุสฺสาหสนฺตภาเวนา’’ติ วุตฺตํ. เอเตนาติ นิรุสฺสาหสนฺตภาวคฺคหเณน. สารมฺมณาทิภาเวนาติ สารมฺมณอรูปธมฺมจิตฺตเจตสิกผสฺสาทิภาเวน. วิสทิสวิปากภาวํ ทสฺเสติ ยถาวุตฺตอุสฺสาหมตฺตรหิตสนฺตภาวสฺส วิปกฺกภาวมาปนฺเนสุ อรูปธมฺเมสุ เอว ลพฺภนโต. โสติ วิปากภาโว. วิปากานํ ปโยเคน อสาเธตพฺพตายาติ ‘‘ฉนฺทวโต กึ นามน สิชฺฌตี’’ติอาทินา จิตฺตาภิสงฺขารปโยเคน ยถา กุสลากุสลา นิปฺผาทียนฺติ, เอวํ วิปากานํ ปโยเคน อนิปฺผาเทตพฺพตฺตา. ปโยเคนาติ กมฺมผลุปฺปตฺติมูลเหตุภูเตน ปุริมปโยเคน. ยํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘ปโยคสมฺปตฺตึ อาคมฺม วิปจฺจนฺตี’’ติอาทิ. อญฺญถาติ ปโยเคน วินา. เสสปจฺจเยสูติ กมฺมสฺส วิปากุปฺปาทเน สหการีการเณสุ. กมฺมสฺส กฏตฺตาเยว ปโยเค สติ อสติปีติ วุตฺตเมวตฺถํ อวธารเณน ทสฺเสนฺโต วิปากานํ นิรุสฺสาหตํ ปากฏํ กโรติ. น กิเลสวูปสมสนฺตภาโว ยถา ตํ สนฺตาเนสุ ฌานสมาปตฺตีสูติ อธิปฺปาโย. อยญฺจ วิปากานํ สนฺตภาโว นานุมานิโก, อถ โข ปจฺจกฺขสิทฺโธติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สนฺตภาวโตเยวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อภินิปาตคฺคหเณน กิจฺจโต ปญฺจวิญฺญาณานิ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘ปญฺจหิ วิญฺญาเณหิ น กิญฺจิ ธมฺมํ ปฏิชานาติ อญฺญตฺร อภินิปาตมตฺตา’’ติ. ตปฺปจฺจยวตนฺติ วิปากปจฺจยวนฺตานํ, วิปากปจฺจเยน อุปกตฺตพฺพานนฺติ อตฺโถ. อวิปากานํ รูปธมฺมานํ. วิปากานุกุลํ ปวตฺตินฺติ สนฺตสภาวํ ปจฺจยภาวมาห.

"노력 없는 고요한 상태에 의해서"라는 것은 노력하는 것이 노력(ussāha)이고, 이러한 노력이 없는 것이 노력 없음(nirussāha)이며, 그것이 바로 고요한 상태이므로 '노력 없는 고요한 상태'라고 하며, 그것에 의해서라는 뜻이다. 그리고 '노력'이란 작용하는 마음이 일어나는 진행 방식(pavattiākāra)으로 이해해야 하며, 그것은 '작용(byāpāra)'이라고도 불리며 정진의 노력(vīriyussāho)은 아니다. 이것은 잠재성향(anusaya)이 제거되지 않은 이들의 작용하는 마음의 일어남 속에서 탁월하게 얻어지는 것이지, 잠재성향이 없는 이들에게는 그렇지 않다. 그러므로 그것들은 고요한 성질을 가지며 과보를 일으키는 작용이 없지만, 작용하는 마음의 일어남이기 때문에 노력을 수반하므로, 거기서 차별화하기 위해 "노력 없는 고요한 상태에 의해서"라고 말한 것이다. "이것에 의해서"란 노력 없는 고요한 상태를 취함으로써라는 뜻이다. "대상 등을 가짐으로써"란 대상과 무색의 법인 마음과 마음부수, 촉 등의 상태를 말한다. 과보가 아닌 것과 구별되는 상태를 보여주는 것은, 앞서 말한 노력만이 없는 고요한 상태는 과보의 상태에 이른 무색의 법들에서만 얻어지기 때문이다. '그것'은 과보의 상태이다. "과보들은 노력에 의해 성취될 수 없는 것이기 때문에"라는 것은 "의욕(chanda)을 가진 자에게 무엇인들 이루어지지 않으랴" 등과 같이 마음의 형성(cittābhisaṅkhāra)의 노력에 의해 유익하거나 해로운 업이 생성되듯이, 과보는 노력에 의해 생성될 수 없기 때문이다. "노력에 의해"라는 것은 업의 결과가 발생하는 근본 원인이 되는 이전의 노력에 의해서이다. 그것을 염두에 두고 "노력의 성취에 힘입어 과보가 익는다"라고 말한 것이다. "그렇지 않으면"이란 노력 없이를 뜻한다. "나머지 조건들에서"란 업이 과보를 일으킬 때의 협력하는 원인들이다. 업을 지었기 때문에 노력이 있든 없든 과보가 생긴다는 것을 강조하여 보여줌으로써 과보의 노력 없음을 분명하게 한다. 그것은 성자들의 선정의 증득에서와 같은 번뇌가 가라앉은 고요한 상태는 아니라는 뜻이다. 그리고 과보의 이러한 고요한 상태는 추론적인 것이 아니라 직접적으로 확립된 것임을 보여주기 위해 "고요한 상태로부터" 등을 말하였다. 거기서 '부딪침(abhinipāta)'을 취함으로써 기능에 따라 오식을 보여준다. 그래서 "오식에 의해서는 부딪침 자체 외에는 어떤 법도 인식하지 못한다"라고 하였다. "그 조건을 가진 것들"이란 과보의 조건을 가진 것들, 즉 과보의 조건에 의해 도움을 받는 것들이라는 뜻이다. 과보가 아닌 색법들에 대해서이다. 과보에 순응하는 진행이란 고요한 성질의 조건 상태를 말한다.

---

ยถาสกํ ปจฺจเยหิ นิพฺพตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อนุพลปฺปทานํ อุปตฺถมฺภกตฺตํ, ตยิทํ อาหาเรสุ น นิยตํ ตโต อญฺญถาปิ ปวตฺตนโต. ตถา สติ ตเทว ตตฺถ กสฺมา คหิตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘สติปิ…เป… อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ. เตน ปธานาปฺปธาเนสุ ปธาเนน นิทฺเทโส ญายคโตติ ทสฺเสติ. กามญฺเจตฺถ ‘‘รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตนา’’ติ อวิเสสโต วุตฺตํ, สามญฺญโชตนา ปน วิเสเส อวติฏฺฐตีติ ยถารหํ ปจฺจยภาโว นิทฺธาเรตพฺโพ. สฺวายํ เตสํ อุปตฺถมฺภกตฺตสฺส ปธานภาววิภาวเนเนว อาวิ ภวตีติ ตเมว ทสฺเสนฺโต [Pg.234] ‘‘อุปตฺถมฺภกตฺตญฺหี’’ติอาทิมาห. ผสฺสมโนสญฺเจตนาวิญฺญาณานิ อตฺตนา สหชาตธมฺมานํ สหุปฺปาทนภาเวน ปจฺจยา โหนฺตีติ อาห ‘‘สติปิ ชนกตฺเต อรูปีนํ อาหาราน’’นฺติ. อุปตฺถมฺภกตฺตํ โหติ อุปฺปาทโต ปรมฺปิ เนสํ ปจฺจยภาวโต. อสติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภิยมานสฺส รูปสฺส อญฺเญหิ ยถาสกํ ปจฺจเยหิ ชนิตตฺตา. เตนาห ‘‘จตุสมุฏฺฐานิกรูปูปตฺถมฺภกรูปาหารสฺสา’’ติ. ยทคฺเคน รูปารูปาหารา อตฺตโน ผลสฺส อุปฺปตฺติยา ปจฺจยา โหนฺติ, ตทคฺเคน ฐิติยาปิ ปจฺจยา โหนฺติเยวาติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ชนกตฺตํ น พฺยภิจรติ, ตสฺมา อนุปตฺถมฺภกสฺส อาหารสฺส กุโต ชนกตา. เตนาห ‘‘อสติ ปน…เป… นตฺถีติ อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธาน’’นฺติ. ยสฺมา ชนโก อชนโกปิ หุตฺวา อาหาโร อุปตฺถมฺภโก โหติ, อนุปตฺถมฺภโก ปน หุตฺวา ชนโก น โหติเยว, ตสฺมาสฺส อุปตฺถมฺภกตฺตํ ปธานนฺติ อตฺโถ. อิทานิ ชนกตฺตมฺปิ อาหารานํ อุปตฺถมฺภนวเสเนว โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ชนยมาโนปิ หี’’ติอาทิมาห. อวิจฺเฉทวเสนาติ สนฺตติยา ฆฏฺฏนวเสน.

각자의 원인들로부터 생겨난 연생법들에 힘을 보태주는 것이 지탱함(upatthambhakatta)인데, 이것은 음식의 경우에만 국한된 것이 아니니 그와 다르게도 진행되기 때문이다. 그렇다면 왜 거기서 그것만을 취했는가 하는 의문을 염두에 두고 "비록 ... 지탱함에 의해서"라고 말하였다. 이를 통해 주된 것과 주되지 않은 것 중에서 주된 것으로 설명하는 것이 이치에 맞음을 보여준다. 여기서는 "색법과 무색법을 지탱함에 의해서"라고 차별 없이 말했지만, 일반적인 표현은 구별되는 것에서 멈추므로 적절하게 조건의 상태를 확정해야 한다. 그것은 그들의 지탱함의 주된 상태를 밝힘으로써 분명해지기에 그것을 보여주기 위해 "지탱함이란..." 등을 말하였다. 촉, 의사, 식은 스스로와 함께 일어나는 법들을 함께 발생시키는 상태로서 조건이 된다는 뜻에서 "무색의 음식들이 생성하는 상태일지라도"라고 하였다. 지탱함은 그것들이 일어난 후에도 조건이 되기 때문이다. 생성하는 상태가 아닐지라도 지탱받는 색법은 다른 각자의 원인에 의해 생성되었기 때문이다. 그래서 "네 가지 원인에서 생긴 색법을 지탱하는 색의 음식의"라고 하였다. 색의 음식과 무색의 음식이 자신의 결과를 일으키는 조건이 되는 만큼, 머무는 것(ṭhiti)에도 조건이 되므로 지탱함은 생성함을 어기지 않는다. 그러므로 지탱하지 않는 음식이 어떻게 생성할 수 있겠는가. 그래서 "만약 없다면 ... 없으므로 지탱함이 주된 것이다"라고 하였다. 생성하는 것이든 생성하지 않는 것이든 음식은 지탱하는 것이 되지만, 지탱하지 않으면서 생성하는 것은 결코 없기 때문에 지탱함이 주된 것이라는 뜻이다. 이제 생성함 또한 음식의 지탱하는 역할에 의해서만 가능하다는 것을 보여주기 위해 "생성할 때라도" 등을 말하였다. "끊어짐 없음으로써"란 상속이 이어짐으로써라는 뜻이다.

---

ยทิ อธิปติยฏฺโฐ อินฺทฺริยปจฺจยตา, เอวํ สนฺเต อธิปติปจฺจยโต อินฺทฺริยปจฺจยสฺส กึ นานากรณนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ตํ เตสํ นานากรณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น อธิปติปจฺจยธมฺมานํ วิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปวตฺตินิวารเกติ อตฺตโน อธิปติปจฺจยปวตฺติยา นิวารเก อญฺเญ อธิปติปจฺจยธมฺเม. อภิภวิตฺวา ปวตฺตเนนาติ ปุริมาภิสงฺขารสิทฺเธน โธเรยฺยภาเวน อภิภุยฺย ปวตฺติยา. ครุภาโวติ เชฏฺฐกภาโว. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – เยน เชฏฺฐกภาเวน ฉนฺทาทโย อตฺตโน ปวตฺติวิพนฺธเก ตุลฺยโยคีธมฺเม ตทญฺญธมฺเม วิย อภิภุยฺย ปวตฺตนฺติ, น โส อินฺทฺริยปจฺจยตาย อธิปติยฏฺโฐติ อธิปฺเปโตติ. อถ โก จรหีติ อาห ‘‘อถ โข’’ติอาทิ. ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ นิมิตฺตภูเตสุ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ จกฺขาทีหิ ปจฺจเยหิ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตนียตาติ สมฺพนฺโธ. ชีวเน อนุปาลเน ชีวนฺเตหิ สหชาตธมฺเมหิ ชีวิตสฺส, สุขิตาทีหิ สุขิตทุกฺขิตโสมนสฺสิตโทมนสฺสิตุเปกฺขิเตหิ สหชาตธมฺเมหิ สุขาทีนํ อนุวตฺตนียตาติ โยชนา. ตํตํกิจฺเจสูติ วุตฺตเมว ทสฺสนาทิกิจฺจํ ปจฺจามสติ. จกฺขาทโย [Pg.235] ปจฺจยา เอเตสนฺติ จกฺขาทิปจฺจยา, จกฺขุวิญฺญาณาทโย. เตหิ จกฺขาทิปจฺจเยหิ. จกฺขาทีนนฺติ จกฺขาทิชีวิตสุขาทิสทฺธาทีนํ.

만약 지배하는 의미가 기능의 조건성이라면, 그렇다면 지배 조건과 기능 조건의 차이점은 무엇인가 하는 의문을 염두에 두고 그들의 차이점을 보여주기 위해 "지배 조건의 법들과는 달리" 등을 말하였다. 거기서 '진행을 막는 것'이란 자신의 지배 조건의 진행을 막는 다른 지배 조건의 법들을 말한다. "압도하여 진행함에 의해서"란 이전의 형성에 의해 성취된 인도하는 성질(dhoreyyabhāva)로 압도하여 진행함에 의해서이다. '어른의 상태(garubhāva)'란 우두머리의 상태이다. 이것의 요점은 다음과 같다. 의욕(chanda) 등이 자신의 진행을 방해하는 동등하게 결합된 법들을 다른 법들처럼 압도하여 진행하게 하는 그 우두머리의 상태는 기능 조건에서 말하는 지배의 의미가 아니라는 뜻이다. 그러면 무엇인가? 그래서 "그러나 ..." 등을 말하였다. 보는 등의 작용이 표상이 되었을 때 안식 등에 의해 안근 등의 조건에 뒤따르게 됨(anuvattanīyatā)을 연결해야 한다. 살게 함과 보호함에 있어서는 살아있는 동생법들에 의해 생명 기능이, 행복한 상태 등에서는 행복·고통·희열·근심·평온을 느끼는 동생법들에 의해 행복 등이 뒤따르게 됨을 연결해야 한다. "그 각각의 작용에서"란 앞에서 말한 보는 등의 작용을 가리킨다. 안근 등은 이것들의 조건이므로 '안근 등의 조건'은 안식 등이다. 그 안근 등의 조건들에 의해서이다. '안근 등의'란 안근, 생명 기능, 행복, 믿음 등을 말한다.

---

เตสุ กิจฺเจสูติ ทสฺสนาทิกิจฺเจสุ. จกฺขาทีนํ อิสฺสริยํ อธิปติยฏฺโฐ, สา อินฺทฺริยปจฺจยตาติ อตฺโถ. ตปฺปจฺจยานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ตทนุวตฺตเนน เตสํ จกฺขาทีนํ อนุวตฺตเนน. ตตฺถ ทสฺสนาทิกิจฺเจ. ปวตฺตีติ จ อิทํ ตสฺส อธิปติยฏฺฐสฺส ปากฏกรณํ. อนุวตฺตเกน หิ อนุวตฺตนีโย อธิปติยฏฺโฐ ปากโฏ โหติ. ยถา จกฺขาทีนํ กิจฺจวเสน อธิปติยฏฺโฐ, น เอวํ ภาวทฺวยสฺส. ตสฺส ปน ตาทิเสน การณตามตฺเตนาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานํ ปนา’’ติอาทิมาห. ปจฺจเยหีติ กมฺมาทิปจฺจเยหิ. ตโตติ อิตฺถาทิคฺคหณปจฺจยภาวโต. ตํสหิตสนฺตาเนติ อิตฺถินฺทฺริยาทิสหิตสนฺตาเน. ‘‘สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยานิปิ จกฺขาทิคฺคหเณน คหิตานี’’ติ อิทํ อินฺทฺริยปจฺจยเมว สนฺธาย วุตฺตํ, ปจฺฉาชาตาทีหิ ปน ตานิ รูปธมฺมานมฺปิ ปจฺจยา โหนฺติเยว.

'그 작용들에서'란 보는 것 등의 작용들에서라는 뜻이다. 안근 등의 통치하는 지배자의 의미가 바로 기능의 조건성(기능연)이라는 의미이다. 그것을 조건으로 하는 안식 등이 그것을 따름으로써, 즉 안근 등을 따름으로써 그러한 보는 것 등의 작용이 일어난다. 거기서 '발생한다'는 것은 그 지배자의 의미를 분명하게 드러내는 것이다. 왜냐하면 따르는 것에 의해 따름을 받는 지배자의 의미가 분명해지기 때문이다. 안근 등의 작용에 의한 지배자의 의미와 같이, 두 가지 성(남성/여성)의 경우에는 그렇지 않다. 그러나 그것이 그러한 원인일 뿐임을 보이기 위해 "여근과 남근의 경우에는" 등을 말씀하셨다. '조건들에 의해'란 업 등의 조건들에 의해서라는 뜻이다. '그로부터'란 여성 등으로 취급되는 조건의 상태로부터라는 뜻이다. '그것을 포함하는 상속에서'란 여근 등을 포함하는 상속에서라는 뜻이다. "즐거운 기능과 괴로운 기능도 안근 등을 거론함으로써 포함된다"는 말은 기능연만을 염두에 두고 한 말이며, 후생연 등에 의해서는 그것들도 색법들의 조건이 되기도 한다.

---

ลกฺขณารมฺมณูปนิชฺฌานภูตานนฺติ อนิจฺจตาทิลกฺขณสฺส ปถวีกสิณาทิอารมฺมณสฺส จ อุปนิชฺฌานวเสน ปวตฺตานํ. วิตกฺกาทีนนฺติ วิตกฺกวิจารปีติเวทนาจิตฺเตกคฺคตานํ. อุปคนฺตฺวา นิชฺฌานนฺติ อุปนิกจฺจ นิชฺฌานชฺฌานารมฺมณสฺส ฌานจกฺขุนา พฺยตฺตตรํ โอโลกนํ อตฺถโต จินฺตนเมว โหตีติ วุตฺตํ ‘‘เปกฺขนํ จินฺตนญฺจา’’ติ. เตเนวาห ‘‘วิตกฺกนาทิวเสนา’’ติ. วิตกฺกาทีนํเยว สาธารโณ, เยน เตเยว ‘‘ฌานงฺคานี’’ติ วุจฺจนฺติ. สุขทุกฺขเวทนาทฺวยนฺติ สามญฺญวจนมฺปิ อุปนิชฺฌายนฏฺฐสฺส อธิกตตฺตา อนุปนิชฺฌานสภาวเมว ตํ โพเธตีติ อาห ‘‘สุขินฺทฺริยทุกฺขินฺทฺริยทฺวย’’นฺติ. ตญฺหิ อิธาธิปฺเปตพฺพํ, น โสมนสฺสโทมนสฺสินฺทฺริยํ. เตน วุตฺตํ ‘‘อธิปฺปาโย’’ติ. อฌานงฺคา อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตา ปญฺจวิญฺญาณสหคตา ทฏฺฐพฺพา วิตกฺกปจฺฉิมกตฺตา ฌานงฺคานํ. ยทิ เอวนฺติ ฌานงฺควจเนเนว อฌานงฺคานํ นิวตฺตนํ กตํ, เอวํ สนฺเต. เอกนฺเตน น อุเปกฺขาย วิย อเนกนฺเตน. อเนกนฺติกญฺหิ อุเปกฺขาย อฌานงฺคตฺตํ. ยทิ เอกนฺเตน อฌานงฺคํ สุขทุกฺขินฺทฺริยํ, อถ กถํ ปสงฺโคติ อาห ‘‘ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา’’ติ. อถ วา ยทิ เอกนฺเตน อฌานงฺคตํ เวทนาทฺวยํ, กถํ ฌานงฺคโวหาโรติ อาห ‘‘ฌานงฺคฏฺฐาเน นิทฺทิฏฺฐตฺตา’’ติ. สติปิ…เป… ทสฺสนตฺถํ ‘‘ฐเปตฺวา สุขทุกฺขินฺทฺริยทฺวย’’นฺติ วุตฺตนฺติ โยชนา[Pg.236]. ยทิ เอวํ ยถาวุตฺตเวทนาทฺวเยน สทฺธึ ตาทิสา อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตา กสฺมา น ฐปิตาติ อาห ‘‘อุเปกฺขา…เป… อตฺถี’’ติ, ปญฺจวิญฺญาณสหคตานํ ฌานปจฺจยภาโว ปน นตฺถิ, น อิตเรสนฺติ อธิปฺปาโย. คหณํ กตํ อุเปกฺขาจิตฺเตกคฺคตานนฺติ อาเนตฺวา โยชนา.

'특징과 대상을 밀착하여 관찰함이 된 것들'이란 무상 등의 특징과 흙의 카시나 등의 대상을 밀착하여 관찰하는 힘에 의해 발생한 것들을 말한다. '일으킨 생각 등'이란 일으킨 생각, 지속적 고찰, 희열, 수(느낌), 심일경성을 말한다. '다가가서 밀착하여 관찰함'이란 가까이 다가가서 선정의 대상을 선정의 눈으로 더욱 분명하게 보는 것인데, 의미상으로는 생각하는 것이기에 "보는 것과 생각하는 것"이라고 하였다. 그래서 "일으킨 생각 등의 힘에 의해"라고 하신 것이다. 그것은 일으킨 생각 등에게만 공통된 것인데, 그것에 의해 그것들만이 "선정의 구성 요소들"이라고 불린다. '즐겁고 괴로운 느낌의 쌍'이라는 일반적인 표현이라 할지라도, 밀착하여 관찰하는 의미가 우세하기 때문에 밀착하여 관찰하지 않는 자성만을 그것이 알려준다는 뜻에서 "즐거운 기능과 괴로운 기능의 쌍"이라고 하였다. 그것이 여기서 의도된 것이며, 기쁜 기능과 슬픈 기능이 아니다. 그래서 "의도"라고 말씀하신 것이다. 선정의 요소가 아닌 평온과 심일경성은 오식과 함께하는 것들로서, 일으킨 생각 뒤에 오는 선정 요소들과 대조적으로 보아야 한다. '만약 그렇다면'이란 선정의 요소라는 말 자체에 의해 선정의 요소가 아닌 것들을 배제하는 것이 이루어졌다면, 그런 경우에 어떻게 되는지를 묻는 것이다. 평온의 경우처럼 결정적이지 않은 것과 달리 전적으로 그러한 것은 아니다. 평온이 선정의 요소가 아닌 것은 부정기적이기 때문이다. 만약 즐거운 기능과 괴로운 기능이 전적으로 선정의 요소가 아니라면, 어떻게 언급될 여지가 있는가라는 물음에 대해 "선정의 요소가 있는 자리에 명시되었기 때문"이라고 답하신 것이다. 또는 만약 그 두 가지 느낌이 전적으로 선정의 요소가 아니라면, 어떻게 선정의 요소라는 명칭이 붙는가라는 물음에 대해 "선정의 요소가 있는 자리에 명시되었기 때문"이라고 답하신 것이다. '있음에도 불구하고... (생략) ...보여주기 위해 "즐겁고 괴로운 기능의 쌍을 제외하고"라고 말하였다'고 연결된다. 만약 그렇다면 앞에서 말한 두 가지 느낌과 함께 그러한 평온과 심일경성은 왜 제외되지 않았는가라는 물음에 대해 "평온... (생략) ...이 있다"라고 답하셨는데, 오식과 함께하는 것들은 선정의 조건이 되는 상태가 없지만, 다른 것들은 그렇지 않다는 뜻이다. 평온과 심일경성을 포함시킨 것이라는 뜻으로 연결된다.

---

ยโต ตโต วาติ ทุคฺคติโต วา สุคติโต วา สํกิเลสโต วา โวทานโต วา นิยฺยานฏฺโฐ, สฺวายํ ยถากฺกมํ สมฺมา มิจฺฉา วา โหตีติ อาห ‘‘สมฺมา วา มิจฺฉา วาติ อตฺโถ’’ติ. อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตีติ เอตฺถ อเหตุกจิตฺเตสุ เอว น ลพฺภนฺตีติ เอวมวธารณํ คเหตพฺพํ, น อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺติ เอวาติ. ตสฺมา ปุริมสฺมิญฺหิ อวธารเณ อเหตุกจิตฺเตสุ อลาโภ นิยโตติ โส ปติโยคีสุ นิวตฺติโต โหติ. เตนาห ‘‘สเหตุกจิตฺเตสุ อลาภาภาวทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. ทุติเย ปน อเหตุกจิตฺตานิ อลาเภ นิยตานีติ เตสุ อนวเสสโต อลาเภน ภวิตพฺพํ. ตถา สติ โย เกสุจิ อเหตุกจิตฺเตสุ ฌานปจฺจโย ลพฺภติ, โสปิ นิวาริโต สิยา. เตน วุตฺตํ ‘‘น อเหตุกจิตฺเตสู’’ติอาทิ. ตตฺถ ลาภาภาวทสฺสนตฺถนฺติ ลาภาภาวสฺเสว ทสฺสนตฺถํ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตน เอกจฺจาลาโภ อปฏิกฺขิตฺโต โหติ. เตเนวาห ‘‘กตฺถจิ กสฺสจิ ลาโภ น นิวาริโต’’ติ. เอวํ อตฺเถ คยฺหมาเนติ เอวํ วุตฺตนเยน ปฐมปทาวธารณวเสน อตฺเถ วิญฺญายมาเน. เอตฺตกเมว วิญฺญาเยยฺยาติ อเหตุกจิตฺเตสุ เกสุจิ จิตฺเตสุ ฌานมคฺคปจฺจเยสุ กสฺสจิ ปจฺจยสฺส ลาโภ น นิวาริโตติ เอตฺตกเมว วิญฺญาเยยฺย อวิเสเสน วุตฺตตฺตา. กึ ปเนตฺถ อุปริ กาตพฺพนฺติ อาห ‘‘น สวิตกฺก…เป… กต’’นฺติ. ยทิปิ น กตํ, อตฺถโต ปน ตํ กตเมวาติ เวทิตพฺพํ.

'어디로부터든지'란 악처로부터든 선처로부터든, 또는 오염으로부터든 정화로부터든 벗어남의 의미를 말하는데, 그것은 순서에 따라 바르거나 그릇되게 된다는 의미에서 "바르거나 그릇되다는 뜻이다"라고 하신 것이다. '원인 없는 마음들에서는 얻어지지 않는다'는 것에서, 여기서는 '오직 원인 없는 마음들에서만 얻어지지 않는다'고 한정을 지어야지, '원인 없는 마음들에서 전적으로 얻어지지 않는 것은 아니다'라고 해서는 안 된다. 그러므로 앞의 한정에서는 원인 없는 마음들에서 얻지 못하는 것이 확정적이므로, 그것은 대응하는 것들(유인심)에서는 배제된다. 그래서 "원인 있는 마음들에서는 얻지 못함이 없음을 보이기 위해 말씀하신 것"이라고 하셨다. 그러나 두 번째의 경우에는 원인 없는 마음들이 얻지 못하는 것에 확정되어 있으므로, 그것들에서는 예외 없이 얻지 못함이 있어야 한다. 그렇게 되면 일부 원인 없는 마음들에서 얻어지는 선정연조차도 부정될 것이다. 그래서 "원인 없는 마음들에서... 가 아니다" 등을 말씀하신 것이다. 거기서 '얻고 얻지 못함을 보이기 위해'라는 것은 단지 얻고 얻지 못함만을 보이기 위해 말씀하신 것이 아니라는 뜻이다. 그로 인해 일부를 얻는 것이 부정되지 않는다. 그래서 "어디서든 누군가가 얻는 것이 금지되지 않았다"고 하신 것이다. '이와 같이 의미가 파악될 때'란 이와 같이 서술된 방식에 따라 첫 번째 구절의 한정에 의해 의미가 이해될 때를 말한다. '이만큼만 이해될 것이다'란 원인 없는 마음들 중 일부 마음들에서 선정연과 도연 중 어떤 조건의 획득도 차단되지 않는다는 이만큼만이 이해될 것인데, 이는 차별 없이 말씀하셨기 때문이다. 그렇다면 여기서 더 나아가 무엇을 해야 하는가에 대해 "일으킨 생각이 있는... (생략) ...하였다"라고 하신 것이다. 비록 명시적으로 하지는 않았더라도, 의미상으로는 그것이 이루어진 것으로 보아야 한다.

---

อเหตุกจิตฺเตสุ วา ลาภาภาวทสฺสนตฺเถติอาทิ ปจฺฉิมปทาวธารณวเสน อตฺถทสฺสนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺติ เอวาติ เอวํ นิยเม กริยมาเน ยถาวุตฺโต อตฺโถ สมฺภวติ, ตสฺมา. อยญฺจ อตฺโถ ปาฐนฺตเรนปิ สํสนฺทตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘เยน อลาเภนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตํ อลาภนฺติ ตํ ธมฺมสงฺคณิยํ ปกาสิตํ อลาภํ. เอสาติ เอส อิธ ปฏฺฐานวณฺณนายํ ‘‘อเหตุกจิตฺเตสุ น ลพฺภนฺตี’’ติ [Pg.237] อลาโภ วุตฺโต. กีทิโส ปน อลาโภติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สเหตุเกสูติ สเหตุกจิตฺเตสุ. สงฺกฑฺฒิตฺวาติ อวิสเฏ กตฺวา. เอกตฺตคตภาวกรณนฺติ เอกภาวาปาทนํ. อิมสฺมึ ปน ปกรเณ ฌานปจฺจโย วุตฺโตว ยถาลาภปจฺจยาการวิภาวเน เทสนาย ตปฺปรภาวโต.

'또는 원인 없는 마음들에서 얻고 얻지 못함을 보이기 위해' 등은 뒷 구절의 한정에 의한 의미 설명이다. '그러므로'란 원인 없는 마음들에서 전적으로 얻지 못한다는 식으로 제한이 이루어질 때 위에서 말한 의미가 가능해지기 때문이다. 그리고 이 의미가 다른 판본과도 부합한다는 것을 보이기 위해 "어떤 얻지 못함에 의해" 등을 말씀하셨다. '그 얻지 못함'이란 저 법집요에서 밝혀진 얻지 못함을 말한다. '이것'이란 여기 발취론 주석에서 "원인 없는 마음들에서는 얻지 못한다"라고 언급된 얻지 못함을 말한다. 그러면 어떤 종류의 얻지 못함인가를 보이기 위해 "마치... 와 같이" 등을 말씀하셨다. 거기서 '원인 있는 것들에서'란 원인 있는 마음들에서를 말한다. '끌어모아서'란 흩어지지 않게 하여라는 뜻이다. '하나의 상태로 만듦'이란 하나의 상태에 이르게 함을 말한다. 그러나 이 논서에서는 선정연이 이미 설해졌는데, 이는 얻어지는 바에 따른 조건의 양상을 분별하는 설법에서 그것에 전념하기 때문이다.

---

สมนฺติ อวิสมํ, สมฺมา, สห วา. ปกาเรหีติ เอกวตฺถุกตาทิปฺปกาเรหิ. ยุตฺตตายาติ สํสฏฺฐตาย. สา ปน สํสฏฺฐตา ยสฺมา สภาวโต อเนเกสมฺปิ สตํ เอกตฺตคมนํ วิย โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘เอกีภาโวปคมเนน วิย อุปการกตา’’ติ. เอวํ อุปการกตา จ เตสํ พหูนํ สหจฺจ เอกตฺตการิตาย นิทสฺเสตพฺพา.

'고르게'란 치우침 없이, 바르게, 또는 함께라는 뜻이다. '방식들로'란 동일한 토대를 가짐 등의 방식들로라는 뜻이다. '결합되었기 때문에'란 섞여 있기 때문이다. 그런데 그 섞여 있음은 자성상 여러 가지임에도 불구하고 마치 하나가 된 것과 같으므로, "하나의 상태에 이르는 것처럼 도와주는 성질"이라고 말씀하신 것이다. 이와 같이 도와주는 성질은 그 많은 법들이 함께 작용하여 하나의 결과를 만드는 것으로 제시되어야 한다.

---

ยุตฺตานมฺปิ สตนฺติ วุตฺตปฺปกาเรน สํสฏฺฐตาย อญฺญมญฺญสมฺพนฺธตาย ยุตฺตานมฺปิ สมานานํ. อยญฺจ ยุตฺตตา น สมฺปยุตฺตปจฺจยตาย วิย ปจฺจยธมฺเมสุ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุ จ เวทิตพฺพา, เกวลํ ตตฺถ อรูปสภาวตฺตา อุภยํ สมธุรํ, อิธ รูปารูปสภาวตฺตา วิธุรนฺติ อยํ วิเสโส. วิปฺปยุตฺตภาเวนาติ วิสํสฏฺฐภาเวน. เตน วุตฺตํ ‘‘นานตฺตูปคเมนา’’ติ. อิทญฺเหตฺถ วิปฺปยุตฺตตาย วิเสสนํ ยา นานตฺตูปคมนสงฺขาตา วิปฺปยุตฺตตา, น สา ‘‘ญาณวิปฺปยุตฺต’’นฺติอาทีสุ วิย อภาวมตฺตนฺติ, อยญฺจ อุปการกตา วินา สํสคฺเคน สหาวฏฺฐายิตาย กิจฺจการิตาทีหิ นิทสฺเสตพฺพา. น หีติอาทิ ‘‘ยุตฺตาน’’นฺติ วุตฺตสฺส อตฺถสฺส สมตฺถนํ ‘‘ตาทิเส โยเค สติเยว วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา’’ติ. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ยถา ‘‘วตฺถุ ขนฺธานํ, สหชาตา กุสลา ขนฺธา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ, ปจฺฉาชาตา กุสลา ขนฺธา ปุเรชาตสฺส อิมสฺส กายสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๔) วตฺถุสหชาตปจฺฉาชาตวเสน ยุตฺตานํ อตฺถิ วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา, น เอวํ อยุตฺตานํ วตฺถุสหชาต…เป… อตฺถีติ. ยทิ เอวํ รูปานํ รูเปหิ กสฺมา วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น วุตฺโตติ อาห ‘‘รูปานํ ปนา’’ติอาทิ. วิปฺปโยโคเยว นตฺถิ สมฺปโยคาสงฺกาย อภาวโต. สมฺปยุชฺชมานานญฺหิ อรูปานํ รูเปหิ, รูปานญฺจ เตหิ สิยา สมฺปโยคาสงฺกา, สมฺปโยคลกฺขณํ ปน นตฺถีติ เตสํ วิปฺปโยโค วุตฺโต. เตนาห ‘‘จตูหิ สมฺปโยโค จตูหิ วิปฺปโยโค’’ติ.

‘결합된 것들에게도’라는 말은 언급된 방식대로 서로 섞여 있고 연관되어 결합된 동등한 법들에게도 해당한다. 그런데 이 결합됨은 상응연에서와 같이 연의 법들과 연생의 법들 사이에서 알아야 할 성질의 것이 아니다. 오직 거기서는 무색(arūpa)의 자성인 까닭에 양자가 균형을 이루지만(samadhura), 여기서는 색과 무색의 자성인 까닭에 서로 어긋나는 것(vidhura), 이것이 차이점이다. ‘이격된 상태(vippayuttabhāva)로’라는 것은 섞이지 않은 상태를 말한다. 그래서 ‘다양함에 도달함으로써’라고 하였다. 여기서 이격됨의 특징은 ‘다양함에 도달함’이라 일컬어지는 이격됨이지, ‘지혜와 결합하지 않음(ñāṇavippayutta)’ 등에서처럼 단지 없음(abhāva)만을 의미하는 것이 아니다. 또한 이 조력함(upakārakatā)은 섞임 없이 함께 머무름으로써 작용함 등을 통해 나타내야 한다. ‘나 히(Na hi)’ 등은 ‘결합된 것들에게’라고 설해진 의미를 확증하기 위해 ‘그러한 결합이 있을 때에만 이격연이 성립한다’라고 한 것이다. 그래서 ‘나 히(Na hi)’ 등을 설하였다. 그 뜻은 — ‘토대가 온들에게, 함께 태어난 유익한 온들이 마음에서 생긴 물질들에게, 뒤에 태어난 유익한 온들이 이전에 태어난 이 몸에게 이격연으로 연이 된다’는 등의 말씀(발취론 1.1.434)에 따라, 토대·구생·후생의 방식을 통해 결합된 것들에게는 이격연이 존재하며, 결합되지 않은 것들에게는 토대·구생 등의 방식이 존재하지 않는다는 것이다. 만약 그렇다면 왜 물질들 사이에는 이격연이 설해지지 않았는가 하는 물음에 대해 ‘물질들에게는(rūpānaṃ pana)’ 등을 설하였다. 이격(vippayoga) 자체가 없으니 상응(sampayoga)할 가능성 또한 없기 때문이다. 상응하는 무색법들이 물질들과, 또는 물질들이 무색법들과 상응할 가능성이 있을 수 있으나, 상응의 특징이 없기 때문에 그것들에게 이격이 설해진 것이다. 그래서 ‘네 가지와 상응하고 네 가지와 이격한다’라고 하였다.

---

อตฺถิ [Pg.238] เม ปาปกมฺมํ กตนฺติ กตภาววิสิฏฺฐา อตฺถิตา วุจฺจมานา กิริยาย สิทฺธภาวเมว ทีเปติ, น สิชฺฌมานตนฺติ อาห ‘‘นิพฺพตฺตตาลกฺขณํ อตฺถิภาว’’นฺติ. อตฺถโต ปน กมฺมสฺส อนิพฺพตฺตผลตาย เอวเมตฺถ อตฺถิตา เวทิตพฺพา. อตฺถิ ปุคฺคโลติ ปเนตฺถ ตสฺสา ปญฺญตฺติยา คเหตพฺพตา, ตทุปาทานสฺส วา ปพนฺธาวิจฺเฉโท ลพฺภเตวาติ วุตฺตํ ‘‘อุปลพฺภมานตาลกฺขณํ อตฺถิภาว’’นฺติ. ปจฺจยธมฺมสฺส ยทิปิ อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคา ลพฺภมานตา อตฺถิภาโว, ตถาปิ ตสฺส ยถา อุปฺปาทกฺขณโต ฐิติกฺขเณ สาติสโย พฺยาปาโร, เอวํ ปจฺจยุปฺปนฺเนปีติ วุตฺตํ ‘‘สติปิ ชนกตฺเต อุปตฺถมฺภกปฺปฏฺฐานา อตฺถิภาเวน อุปการกตา’’ติ. วตฺถารมฺมณสหชาตาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ปุเรชาตปจฺฉาชาตาทีนิ สงฺคณฺหาติ. อตฺถิภาเวเนว น นิสฺสยาทิภาเวนาติ ‘‘สาธารณ’’นฺติ วุตฺตํ อุปการกตฺตํ วิภาเวติ.

‘내가 지은 악업이 있다’라고 할 때, 지어진 상태로 구별되는 ‘있음(atthitā)’을 말하는 것은 행위가 성취된 상태만을 나타내는 것이지, 성취되고 있는 과정을 나타내는 것이 아니다. 그래서 ‘생겨난 특징을 가진 존재 상태(atthibhāva)’라고 하였다. 그러나 의미상으로는 업의 결과가 아직 생겨나지 않았기 때문에 여기서 ‘있음’은 그렇게 이해해야 한다. ‘보충(puggala)이 있다’라는 말은 여기서 그 시설(paññatti)이 파악될 수 있음, 또는 그것을 집착하는 흐름이 끊이지 않고 얻어짐을 의미한다. 그래서 ‘지각되는 특징을 가진 존재 상태’라고 하였다. 연의 법이 비록 일어남부터 멸함까지 얻어지는 것이 존재 상태이지만, 그럼에도 불구하고 그것이 일어나는 순간보다 머무는 순간에 더 뛰어난 작용을 하듯이, 연생의 법에서도 그러하다. 그래서 ‘생성하는 성질이 있더라도 지탱해주는 머무름의 존재 상태로 조력함’이라고 하였다. ‘토대·대상·구생 등’에서 ‘등’이라는 말로 전생·후생 등을 포함한다. 의지처 등의 상태가 아니라 오직 존재 상태에 의해서만 조력한다는 의미로 ‘공통적이다’라고 설한 조력의 양상을 상세히 밝힌다.

---

ผสฺสาทีนํ อเนเกสํ สหภาโว นตฺถีติ อิทํ น เอกจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺเน สนฺธาย, อถ โข นานาจิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺเนติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอกสฺมึ ผสฺสาทิสมุทาเย สติ ทุติโย น โหตี’’ติ อาห. สฺวายมตฺโถ ‘‘สหภาโว นตฺถี’’ติ สหภาวปฏิกฺเขเปเนว วิญฺญายติ. เอตฺตาวตา ปน อนวพุชฺฌนฺตานํ วเสน วิวริตฺวา วุตฺโต. เตนาติ อเนเกสํ ผสฺสาทีนํ สหภาวาภาเวน. ยทิ นตฺถิตามตฺเตน อุปการกตา นตฺถิปจฺจยตา, อนานนฺตราตีตวเสนปิ สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘สติปี’’ติอาทิ. ตานีติ ปุริมตรจิตฺตานิ. ททมานํ วิยาติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ โอกาสํ เทติเยว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกตา’’ติ? สจฺจเมตํ, เอวมชฺฌาสยา วิย ปจฺจยธมฺมา อภาวํ คจฺฉนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ วิย-สทฺทคฺคหณํ.

‘수많은 촉 등이 함께 존재함이 없다’라는 것은 한 마음의 일어남에 포함된 것을 뜻하는 것이 아니라, 서로 다른 마음의 일어남에 포함된 것을 나타내면서 ‘하나의 촉 등의 무리가 있을 때 두 번째 무리는 존재하지 않는다’라고 하였다. 이 의미는 ‘함께 존재함이 없다’라는 부정만으로도 알 수 있다. 그러나 이만큼으로는 이해하지 못하는 이들을 위해 자세히 풀어서 설명한 것이다. ‘그것에 의해’라는 것은 수많은 촉 등이 함께 있지 않음으로 인해서이다. 만약 없음 그 자체만으로 조력하는 것이 무유연이라면, 바로 전의 단계가 아닌 훨씬 이전의 과거에 의해서도 성립할 수 있지 않겠느냐는 반론을 염두에 두고 ‘비록 있더라도’ 등을 설하였다. ‘그것들’이란 훨씬 이전의 마음들이다. ‘주는 것처럼’이라고 왜 표현했는가? 참으로 공간(기회)을 주는 것이 아닌가? 그래서 ‘일어날 공간을 제공함으로써 조력함’이라고 설하지 않았는가? 그것은 사실이다. 다만 마치 그러한 의도를 가진 것처럼 연의 법들이 사라져 간다는 것을 보여주기 위해 ‘~처럼(viya)’이라는 단어를 사용한 것이다.

---

นตฺถิตาวิคมานํ สติปิ ปจฺจยสฺส ธมฺมสฺส อนุปลทฺธิตาสามญฺเญ นตฺถิวิคตปจฺจเยสุ ลพฺภมานํ วิเสสมตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อภาวมตฺเตนาติ หุตฺวา อภาวมตฺเตน. เตเนตฺถ นิโรธานนฺตรํ ปจฺจยธมฺมสฺส อุปการกตฺตํ อาห, ยถา ตํ ‘‘โอกาสทาน’’นฺติ วุตฺตํ. สภาววิคเมนาติ เอเตน นิโรธโต ปรมฺปิ ยโต ‘‘วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตา’’ติ วุตฺตํ. ปจฺจยธมฺเม ยาสํ นตฺถิตาวิคตตานํ วเสน นตฺถิวิคตปจฺจยา วุตฺตา, ตาสํ วิเสเส ทสฺสิเต นตฺถิวิคตปจฺจยานํ วิเสโส [Pg.239] ทสฺสิโต โหตีติ ‘‘นตฺถิตา จ นิโรธานนฺตรสุญฺญตา วิคตตา นิโรธปฺปตฺตตา’’ติ วุตฺตํ, ตตฺถ นิโรธานนฺตรา น นิโรธสมกาลาติ อธิปฺปาโย. ตถาติ อิมินา ยถา ปจฺจยธมฺมาวิเสเสปิ นตฺถิวิคตปจฺจยภาววิเสโส นิทฺธาริโต, ตถา อตฺถิอวิคตปจฺจยภาววิเสโสติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ยถา หิ นิโรธานนฺตรนิโรธปฺปตฺตีหิ นตฺถิวิคตตานํ เภโท ลกฺขิโต, เอวํ ปจฺจยธมฺมสฺส ธรมานตานิโรธานุปคเมหิ อตฺถิอวิคตตานนฺติ. กถํ ปนายํ ธมฺมาวิเสเส ปจฺจยภาววิเสโส ทุวิญฺเญยฺยรูเปน ฐิโต สมฺมา วิภาวิสฺสตีติ อาห ‘‘ธมฺมานญฺหี’’ติอาทิ. ตทภิสมยาย เตสํ ปจฺจยวิเสสานํ อธิคมตฺถํ.

무유와 이거는 연의 법이 인식되지 않는다는 공통점이 있음에도 불구하고, 무유연과 이거연에서 나타나는 특별한 의미를 밝히기 위해 ‘여기에(ettha ca)’ 등을 설하였다. ‘없음 그 자체로’라는 것은 존재하다가 없어진 상태 그 자체를 말한다. 따라서 여기서 소멸 직후에 연의 법이 조력하는 것을 설하였으니, 그것을 ‘공간 제공’이라 하였다. ‘자성의 사라짐으로’라는 것은 이로써 소멸 이후에도 ‘사라진 상태는 소멸에 도달한 상태’라고 설해진 까닭이다. 연의 법에서 무유와 사라짐의 상태에 따라 무유연과 이거연이 설해졌는데, 그것들의 차이를 보여주면 무유연과 이거연의 차이가 드러나게 된다. 그래서 ‘무유는 소멸 직후의 텅 빔이고, 사라짐은 소멸에 도달한 상태이다’라고 하였다. 여기서 ‘소멸 직후’는 ‘소멸과 동시’가 아니라는 뜻이다. ‘그와 같이’라는 말로, 연의 법 자체에는 차이가 없음에도 무유연과 이거연의 상태에 차이가 확정되듯이, 유연과 비이거연의 상태에도 차이가 있다는 결론을 맺는다. 소멸 직후와 소멸에 도달함에 의해 무유와 사라짐의 구분이 특징지어지듯이, 연의 법이 유지되는 상태와 소멸에 이르지 않는 상태에 의해 유와 비이거가 특징지어지기 때문이다. 그런데 법의 차이가 없는데도 알기 어려운 형태로 존재하는 이 연의 상태의 차이가 어떻게 올바르게 밝혀질 것인가에 대해 ‘법들의’ 등을 설하였다. 그것을 꿰뚫어 앎으로써 그러한 연의 차별을 증득하기 위해서이다.

---

จตูสุ ขนฺเธสุ เอกสฺสปิ อสงฺคหิตตฺตาภาวโต อนนฺตราทีหีติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา โยชนา. อญฺญนฺติ สุขุมรูปํ. น หิ ตํ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ. นนุ จ รูปรูปมฺปิ ปุเรชาตปจฺจยภาเวน กุสลตฺติเก นาคตนฺติ อาห ‘‘รูปรูปํ ปนา’’ติอาทิ. อญฺญตฺถ อาคตเมวาติ ยทิปิ กุสลตฺติเก นาคตํ, สนิทสฺสนตฺติกาทีสุ ปน อาคตตฺตา น สกฺกา รูปรูปสฺส ปุเรชาตปจฺจยตํ ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อตฺโถ.

네 가지 온 중에서 어느 하나라도 포함되지 않는 경우가 없기 때문에, ‘무간연 등과’라고 격을 변화시켜 연결해야 한다. ‘다른 것’이란 미세한 물질이다. 그것은 전생연이 되지 않기 때문이다. 그런데 물질이 물질에 대해서도 전생연이 되는 경우가 ‘유익함의 세 갈래’에 나오지 않았는가라고 묻는 것에 대해 ‘물질이 물질에 대해서는’ 등을 설하였다. ‘다른 곳에 이미 나왔다’는 것은 비록 ‘유익함의 세 갈래’에는 나오지 않았더라도, ‘가견성의 세 갈래’ 등에는 나왔기 때문에 물질이 물질에 대해 전생연이 됨을 부정할 수 없다는 뜻이다.

---

ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연의 요약(Paccayuddesa)에 대한 설명이 끝났다.

---

ปจฺจยนิทฺเทโส

연의 상세한 설명(Paccayaniddesa)

---

๑. เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

1. 인연(Hetupaccaya)의 상세한 설명에 대한 해설

---

๑. เหตุปจฺจเยน ปจฺจยภาโว เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐ, น เหตุปจฺจยธมฺโมติ อตฺโถ. โสติ เหตุภาเวน ปจฺจโย. เอตฺถ จ ปฐมวิกปฺเป โย เหตุปจฺจเยน ปจฺจยภาโว วุตฺโต, โย จ ทุติยวิกปฺเป เหตุภาเวน ปจฺจโย วุตฺโต, โส ยสฺมา อตฺถโต ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส ยถาวุตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ เหตุปจฺจยภาโวเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อุภยถาปิ เหตุภาเวน อุปการกตา เหตุปจฺจโยติ อุทฺทิฏฺโฐติ ทสฺสิตํ โหตี’’ติ. ยถา เจตฺถ, เอวํ ‘‘อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจยภาโว, อารมฺมณภาเวน วา ปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย’’ติอาทินา อารมฺมณปจฺจยาทีสุ อตฺโถ เนตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต [Pg.240] ‘‘เอส นโย เสสปจฺจเยสุปี’’ติ อาห. ธมฺมสภาโว เอว, น ธมฺมโต อญฺญา ธมฺมสตฺติ นาม อตฺถีติ. อุปการกํ ธมฺมนฺติ ปจฺจยธมฺมํ อาห. อุปการกตนฺติ ปจฺจยตํ.

1. ‘원인연(hetupaccaya)에 의한 연(緣)의 상태’가 원인연이라고 설시된 것이지, ‘원인연의 법’이 아니라는 뜻이다. 그것은 원인의 상태로서의 연이다. 여기 첫 번째 변론에서 원인연에 의해 언급된 연의 상태와, 두 번째 변론에서 원인의 상태로 언급된 연은, 그것이 실재의 측면에서 앞에서 설해진 연의 법(paccayadhamma)이 앞에서 설해진 연생법(paccayuppannadhamma)들에 대해 가지는 원인연의 상태일 뿐이기 때문에, ‘두 가지 경우 모두 원인의 상태로서 도와주는 성질이 원인연이라고 설시된 것임을 보여준다’고 말한 것이다. 여기서와 같이, ‘대상연(ārammaṇapaccaya)에 의한 연의 상태, 또는 대상의 상태로서의 연이 대상연이다’라는 방식 등으로 대상연 등에서도 그 의미를 도출해야 함을 나타내면서 ‘이러한 방식은 나머지 연들에서도 마찬가지이다’라고 말하였다. 오직 법의 자성(dhammasabhāva)만 있을 뿐, 법과 다른 별도의 법의 능력(dhammasatti)이라는 것은 존재하지 않는다. ‘도와주는 법’이란 연의 법을 말한다. ‘도와주는 성질(upakārakatā)’이란 연의 상태(paccayata)를 말한다.

---

ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐติ ปจฺจตฺตวเสน นิทฺทิฏฺโฐ, ปฐมาย วิภตฺติยา นิทฺทิฏฺโฐติ อตฺโถ. เตนาติ ปจฺจยธมฺมนิทฺเทสภูเตน ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺเฐน ปฐเมน เหตุสทฺเทน. เอตสฺสาติ เหตุสทฺทาภิเธยฺยมตฺถมาห. โส หิ ฉพฺพิโธ นววิโธ ทฺวาทสวิโธติ อเนกเภเทน ภินฺโนปิ เหตุภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา เอกวจเนน วุตฺโต. ทุติโย เหตุสทฺโทติ อาเนตฺวา โยชนา. เหตุนา สมฺปยุตฺตานนฺติ อธิกตตฺตา วุตฺตํ ‘‘เหตุ สมฺปยุตฺตานํ ปจฺจโย โหนฺโต เหตุนา สมฺปยุตฺตานเมว ปจฺจโย โหติ, น วิปฺปยุตฺตาน’’นฺติ เอวํ ปทเมตํ. น หิ สพฺเพน สพฺพํ เหตุวิปฺปยุตฺตธมฺมานํ เหตุปจฺจโย น โหตีติ. สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส สมฺพนฺธีสทฺทตฺตา ‘‘สมฺปยุตฺตสทฺทสฺส สาเปกฺขตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สมฺปยุตฺโตติ หิ วุตฺเต เกน สมฺปยุตฺโตติ เอกนฺตโต สมฺพนฺธิอนฺตรํ อเปกฺขิตพฺพํ. เตนาห ‘‘อญฺญสฺส…เป… วิญฺญายตี’’ติ. นายํ เอกนฺโตติ ยฺวายํ ‘‘ทุติเย เหตุสทฺเท อวิชฺชมาเน’’ติอาทินา วุตฺโต อตฺโถ, อยเมกนฺโต น โหติ, อญฺญาเปกฺโขปิ สทฺโท อญฺญสฺส วิเสสนํ โหตีติ อิทํ น สพฺพตฺเถว สมฺภวตีติ อตฺโถ. ‘‘ปจฺจตฺตนิทฺทิฏฺโฐ’’ติ อิมินา ปฐมสฺส เหตุสทฺทสฺส สมฺปยุตฺตสทฺทานเปกฺขตํ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘เหหุปจฺจเยน ปจฺจโยติ เอตฺเถว พฺยาวโฏ’’ติ. อวิสิฏฺฐาติ น วิเสสิตา. เอวนฺติ ยถา เหตุสทฺเทน อญฺญตฺถ พฺยาวเฏน สมฺปยุตฺตา น วิเสสิยนฺติ กิจฺจนฺตรปสุตตฺตา, เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺเทน เหตุสทฺทวิเสสนรหิเตน ตทตฺถมตฺตพฺยาวฏตฺตา อวิเสสโต สมฺปยุตฺตานํ คหณํ สิยา. เตน วุตฺตํ ‘‘สมฺปยุตฺตสทฺเทนา’’ติอาทิ. อาหารินฺทฺริยาสมฺปยุตฺตสฺส อภาวโตติ อาหาเรหิ อินฺทฺริเยหิ จ นสมฺปยุตฺตสฺส ธมฺมสฺส อภาวโต. น หิ ผสฺสเจตนาวิญฺญาณเวทนาชีวิตวิรหิโต จิตฺตุปฺปาโท อตฺถิ. เตนาห ‘‘วชฺเชตพฺพา…เป… ตํ น กต’’นฺติ. วชฺเชตพฺพํ เหตุวิปฺปยุตฺตํ.

‘격변화로 제시된 것(paccattaniddiṭṭha)’이란 주격(paccatta, nominative)의 힘으로 제시된 것, 즉 제일격(第一格)으로 제시된 것이라는 뜻이다. ‘그것에 의하여’란 연의 법을 나타내는 것으로서 주격으로 제시된 첫 번째 ‘원인(hetu)’이라는 단어에 의해서이다. ‘이것의’란 원인이라는 단어가 지시하는 대상을 말한다. 그것은 비록 6가지, 9가지, 12가지 등 여러 갈래로 나뉘어 차이가 있더라도, 원인의 상태라는 공통성에 의해 하나로 묶여 단수형으로 설해진 것이다. ‘두 번째 원인이라는 단어’는 가져와서 연결해야 한다. ‘원인과 상응하는 것들의’라고 한 것은 (그것이) 해당되기 때문에 ‘원인과 상응하는 것들의 연이 되는 원인은 오직 원인과 상응하는 것들의 연일 뿐이지, 불상응하는 것들의 연은 아니다’라고 이 구절을 설명한 것이다. 참으로 모든 면에서 원인과 불상응하는 법들에게 원인연이 되지 않는 것은 아니기 때문이다. ‘상응하는(sampayutta)’이라는 단어는 관계를 나타내는 단어이므로 ‘상응하는이라는 단어는 상대가 필요하기 때문’이라고 말하였다. ‘상응하는’이라고 말하면 ‘무엇과 상응하는가’라는 필연적인 다른 관계 대상이 고려되어야 하기 때문이다. 그래서 ‘다른 것…(중략)…이 알려진다’고 말하였다. ‘이것은 결정적인 것이 아니다’라는 것은 ‘두 번째 원인이라는 단어가 없을 때’ 등의 방식으로 설해진 의미인데, 이것이 결정적인 것이 아니며, 다른 것을 기다리는(의존하는) 단어도 다른 것의 수식어가 된다는 것이 모든 경우에 다 성립하는 것은 아니라는 뜻이다. ‘격변화로 제시된 것’이라는 표현으로 첫 번째 원인이라는 단어가 상응하는 단어를 기다리지 않음을 말하였다. 그래서 ‘원인연에 의한 연이라는 바로 여기에 전념하고 있다’고 말한 것이다. ‘차별되지 않은’이란 수식되지 않았다는 것이다. ‘이와 같이’란 원인이라는 단어가 다른 곳에 전념함에 따라 상응하는 것들이 다른 작용에 몰두해 있기 때문에 수식되지 않는 것처럼, 이와 같이 수식어인 원인이라는 단어가 없는 상응하는이라는 단어도 그 의미 자체에만 전념하기 때문에 차별 없이 상응하는 것들을 취하게 될 것이다. 그래서 ‘상응하는이라는 단어에 의해서’라고 시작하는 말이 설해진 것이다. ‘양분과 감각기능에 상응하지 않는 것이 없기 때문에’란 양분(āhāra)들과 감각기능(indriya)들과 상응하지 않는 법은 존재하지 않기 때문이다. 참으로 접촉, 의도, 아르마리, 느낌, 생명기능이 없는 마음의 일어남은 없기 때문이다. 그래서 ‘피해야 할 것…(중략)…그것은 행해지지 않았다’고 말하였다. ‘피해야 할 것’은 원인과 불상응하는 것이다.

---

เอวมฺปีติ ทุติเยน เหตุสทฺเทน คยฺหมาเนปิ นาปชฺชติ. ยทิปิ เหตโว พหโว, สามญฺญนิทฺเทโส จายํ, ตถาปิ สามญฺญโชตนาย วิเสสนิทฺทิฏฺฐตฺตาติ [Pg.241] อธิปฺปาโย. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจตฺต…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. วินาปิ ทุติเยน เหตุสทฺเทน เหตุสมฺปยุตฺตภาเว สิทฺเธปีติ อิมินา ยํ วุตฺตํ ‘‘นายเมกนฺโต’’ติ, ตเมว อุลฺลิงฺเคติ. น ปน เหตูนนฺติ อิทํ เหตุสฺส ปจฺจยภาเวน คหิตตฺตา ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คหณํ น ยุชฺเชยฺยาติ อาสงฺกมานํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘เอวมฺปิ คหณํ สิยา’’ติ. โสติ ทุติโย เหตุสทฺโท. อปเร ปน ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ เหตูนญฺจ สมฺปยุตฺตกานญฺจาติ สมาสํ วิกปฺเปนฺติ. ปติฏฺฐามตฺตาทิภาเวน นิรเปกฺขาติ เหตุฌานมคฺคธมฺมา ปติฏฺฐานอุปนิชฺฌานนิยฺยานมตฺเตน อญฺญธมฺมนิรเปกฺขา เหตุฌานมคฺคปจฺจยกิจฺจํ กโรนฺติ. สาเปกฺขา เอวาติ อญฺญสาเปกฺขา เอว. อาหริตพฺพอิสิตพฺพา อาหารินฺทฺริยปจฺจเยหิ อุปกตฺตพฺพธมฺมา. ตสฺมาติ ยสฺมา เยหิ สาเปกฺขา, เต อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเม ปจฺจยภาเวเนว ปริจฺฉินฺทิตฺวา ติฏฺฐนฺติ, ตสฺมา. เตนาห ‘‘เต วินาปิ…เป… น กต’’นฺติ. ปริจฺฉินฺทนฺติ วิเสเสนฺติ. ตนฺติ ทุติยํ อาหารินฺทฺริยคฺคหณํ. ตตฺถาติ อาหารินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทเส. น เกวลญฺจ ตตฺเถว, อิธ จ เหตุปจฺจยนิทฺเทเส ทุติเยน เหตุคฺคหเณน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปุน วิเสสนกิจฺจํ นตฺถิ, กสฺมา? ปจฺจยภูเตเนว เหตุนา สมฺปยุตฺตานํ อญฺเญสญฺจ เหตูนํ อวิจฺฉินฺนตฺตา.

‘이와 같이’란 두 번째 원인이라는 단어에 의해 취해지더라도 (오류에) 빠지지 않는다. 비록 원인들은 많고 이것은 보편적인 제시이지만, 보편성을 드러내기 위해 구체적으로 제시되었기 때문이라는 취지이다. 그래서 ‘격변화…(중략)…설해졌기 때문’이라고 하였다. ‘두 번째 원인이라는 단어가 없어도 원인과 상응하는 상태가 성립함에도 불구하고’라는 이 말은 ‘이것은 결정적인 것이 아니다’라고 설해진 바로 그것을 가리킨다. 그러나 ‘원인들의’라는 이것은, 원인이 연의 상태로 취해졌기 때문에 연생의 상태로 취해지는 것은 적절하지 않을 것이라고 의심하는 자를 염두에 두고 설해진 것이다. 그래서 ‘이와 같이 취해질 수 있다’고 말하였다. ‘그것’은 두 번째 원인이라는 단어이다. 다른 이들은 ‘원인과 상응하는 것들의’라는 여기서 ‘원인들과 상응하는 것들’이라고 복합어를 풀이하기도 한다. ‘확립하는 성질 등으로서 (상대적인) 기대를 갖지 않는 것’이란 원인, 선정, 도의 법들이 확립함, 깊이 사유함, 인도함만으로 다른 법에 대한 기대 없이 원인, 선정, 도의 연의 역할을 수행한다는 것이다. ‘기대를 갖는 것들’이란 다른 것에 의존하는 것들을 말한다. ‘가져와야 할 것과 구해야 할 것’은 양분연과 감각기능연에 의해 도움을 받아야 할 법들이다. ‘그러므로’란 그것들이 의존하는 대상들이 자신의 연생법들을 연의 상태 자체로 한정하여 머물기 때문이다. 그래서 ‘그것들은 없이도…(중략)…하지 않았다’고 말하였다. ‘한정한다’는 것은 차별화한다는 것이다. ‘그것’은 두 번째 양분과 감각기능의 파악이다. ‘거기서’란 양분연과 감각기능연의 설시에서이다. 단지 거기서뿐만 아니라, 여기 원인연의 설시에서도 두 번째 원인이라는 단어를 취함으로써 연생법들을 다시 수식할 필요는 없으니, 왜인가? 연이 된 원인과 상응하는 것들과 그 외의 원인들이 끊어짐 없이 이어져 있기 때문이다.

---

ปุริมวจนาเปกฺโข วุตฺตสฺเสว นิทฺเทโสติ ตํ-สทฺทสฺส ปฏินิทฺเทสภาวมาห. ปากฏีภูเต เอว อตฺเถ ปวตฺตติ, ปากฏีภาโว จ อญฺญานเปกฺเขน สทฺเทน ปกาสิตตฺตา เวทิตพฺโพ. อนเปกฺขนีโย อตฺถนฺตรพฺยาวฏตฺตา. อญฺโญติ เหตุสทฺทโต อญฺโญ. นิทฺทิสิตพฺพปกาสโก วุตฺโต นตฺถิ, โย ตํ-สทฺเทน ปฏินิทฺเทสํ ลเภยฺย.

‘앞의 말을 기다리는, 이미 설해진 것에 대한 설시’란 ‘그(taṃ)’라는 단어가 다시 지시하는 상태임을 말한다. (그 단어는) 이미 분명해진 의미에만 작용하며, 분명해짐이란 다른 것에 의존하지 않는 단어에 의해 드러났음을 통해 알 수 있다. ‘기대할 필요가 없는 것’은 다른 의미에 전념하고 있기 때문이다. ‘다른 것’이란 원인이라는 단어 이외의 것이다. 설시되어야 할 것을 밝혀주는 것으로 이미 설해진 것이 없으므로, ‘그(taṃ)’라는 단어에 의해 다시 지시받을 대상은 없다.

---

ยทิ เอวํ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ กถนฺติ อาห ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกานนฺติ อิมินา ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปน-สทฺโท สติปิ เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกานํ นิทฺเทสภาเว เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ลพฺภมานานํ นิทฺทิสิตพฺพานํ ปากฏีกรณสงฺขาตํ เหตุสทฺทโต วิเสสํ โชเตติ. ‘‘เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ อิมสฺส สมาสปทสฺส อุตฺตรปทตฺถปฺปธานตฺตมาห ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวจเนนา’’ติ. เตน จ ยถาธิปฺเปตสฺส อตฺถสฺส เอกเทโสว วุจฺจติ ธมฺมานํ วิเสสนภาวโตติ อาห ‘‘อสมตฺเตนา’’ติ. วิเสสนํ นาม วิเสสิตพฺพาเปกฺขนฺติ อาห ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวจนนฺตราเปกฺเขนา’’ติ. วุตฺตตาย วินา ปฏินิทฺเทสตา นตฺถีติ ‘‘ปุพฺเพ วุตฺเตนา’’ติ วุตฺตํ.

만약 그렇다면 ‘그것에서 생겨난 것들의’라는 여기서 어떠한가라고 묻고, ‘그러나 원인과 상응하는 것들의라는 이것에 의해서’ 등으로 답하였다. 거기서 ‘그러나(pana)’라는 단어는 원인들이 원인과 상응하는 것들을 설시하는 상태로 있을지라도, 원인과 상응하는 것이라는 단어에서 얻어지는 설시되어야 할 것들을 분명히 한다는 점을 통해 원인이라는 단어와의 차별성을 드러낸다. ‘원인과 상응하는 것들의’라는 이 복합어의 의미가 뒤 단어(uttarapada)의 의미를 위주로 함을 ‘연생의 단어에 의해서’라고 말하였다. 그리고 그것으로 의도된 의미의 일부분만 말해지는 것은 법들의 수식하는 상태 때문이므로 ‘불완전하게’라고 말하였다. 수식어란 수식받을 대상을 기다리는 것이므로 ‘다른 연생의 단어를 기다림으로써’라고 말하였다. (앞에서) 설해졌기 때문에 다시 지시하는 상태가 있는 것이므로 ‘앞에서 설해진 것에 의해’라고 말하였다.

---

ตํ-สทฺเทน [Pg.242] นิทฺทิสิตพฺพนฺติ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพํ เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ปากฏีภูตํ กึ ปนาติ ปุจฺฉติ. เต เหตู เจว…เป… เหตุสมฺปยุตฺตกา จ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา เหตุสมฺปยุตฺตกสทฺเท ปากฏีภูตาติ สมฺพนฺโธ. อญฺญถาติ ‘‘เยหิ เหตูหี’’ติอาทินา วุตฺตปฺปการโต อญฺญถา อญฺเญน ปกาเรน. ตํ อญฺญํ ปการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เต เหตู…เป… สมฺพนฺเธ สตี’’ติ อาห. อิธาติ อนนฺตรํ วุตฺตสมฺพนฺธนํ ภุมฺมนิทฺเทเสน ปรามสติ. เตเนวาติ ปฐเมเนว เหตุสทฺเทน. ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพาติ ‘‘ตํสมุฏฺฐานาน’’นฺติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา ยถา ปากฏา, เอวํ ปุพฺเพ ‘‘ตํสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ วุตฺตโจทนายมฺปิ เอวเมว เตเนว ตํ-สทฺเทน นิทฺทิสิตพฺพา ปากฏา ภวิตุํ อรหนฺติ. ตถา จ สติ นิทฺทิสิตพฺพสฺส…เป… น ยุชฺเชยฺย. ทุวิธมฺปิ วา เหตุคฺคหณํ อปเนตฺวาติ ‘‘เหตู เหตุสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ กตํ ทฺวิปฺปการเหตุคฺคหณํ อวิจาเรตฺวา ‘‘ตํสมฺปยุตฺตกานนฺติ อวตฺวา’’ติอาทินา ตํ-สทฺทวจนียตํ โจเทติ, ‘‘นิทฺทิสิตพฺพสฺส อปากฏตฺตา’’ติอาทินา ปริหรติ จ. เหตู หิ ปจฺจยาติ อิทํ อยํ เหตุปจฺจยกถาติ กตฺวา วุตฺตํ.

‘그것’이라는 단어로 지시되어야 한다는 것은 ‘그것에서 생긴 것들의(taṃsamuṭṭhānānaṃ)’라는 구절에서, ‘그것’이라는 단어로 지시되어야 할 것이 ‘원인과 결합된 것(hetusampayuttaka)’이라는 단어에서 분명해진 것인가라고 묻는 것이다. 그 원인들뿐만 아니라… 원인과 결합된 것들도 ‘그것’이라는 단어로 지시되어야 할 것들이 ‘원인과 결합된 것’이라는 단어에서 분명해진다는 것과 연결된다. ‘달리(aññathā)’라는 것은 “어떠한 원인들에 의해서” 등의 방식으로 말해진 것과는 다른 방식으로, 즉 다른 방법으로라는 뜻이다. 그 다른 방법을 보이면서 “그 원인들이… 연결되어 있을 때”라고 하였다. ‘여기서(idha)’라는 것은 바로 앞에서 언급된 연결들을 처소격의 지시로 가리키는 것이다. ‘바로 그것에 의해(teneva)’라는 것은 처음의 ‘원인(hetu)’이라는 단어에 의해서이다. ‘그것’이라는 단어로 지시되어야 한다는 것은, ‘그것에서 생긴 것들의’라는 구절에서 ‘그것’이라는 단어로 지시되어야 할 것들이 분명한 것과 같이, 이전에 ‘그것과 결합된 것들의(taṃsampayuttakānaṃ)’라고 말해진 비판에서도 이와 똑같이 바로 그 ‘그것’이라는 단어로 지시되어야 할 것들이 분명해져야 마땅하다는 것이다. 그렇게 될 때 지시되어야 할 것의… 적절하지 않게 될 것이다. 혹은 두 가지 방식의 원인 파악을 제거하고서라는 것은 ‘원인들이 원인과 결합된 것들에게’라는 구절에서 행해진 두 가지 방식의 원인 파악을 따지지 않고, “그것과 결합된 것들이라고 말하지 않고” 등의 말로 ‘그것’이라는 단어로 표현되어야 함을 비판하고, “지시되어야 할 것이 분명하지 않기 때문에” 등의 말로 해결한다. “원인들이 곧 연이다”라는 것은 이것이 원인연(hetupaccaya)에 대한 설명이라는 것을 고려하여 말해진 것이다.

---

ตํ น วุตฺตนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานวจนํ น วุตฺตํ. ตสฺสาติ สหชาตปจฺจยสฺส. กฏตฺตารูปสฺส ปจฺจยภาโว น วุตฺโต ภเวยฺย, วุตฺโตว โส ‘‘วิปากาพฺยากโต เอโก ขนฺโธ ติณฺณนฺนํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย, ตโย ขนฺธา เอกสฺส ขนฺธสฺส กฏตฺตา จ รูปาน’’นฺติอาทินา, ตสฺมา จิตฺตเจตสิกานํ กฏตฺตารูปปจฺจยภาโว น สกฺกา นิวาเรตุํ. ตตฺถาติ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเส. ตตฺถ หิ ‘‘จิตฺตเจตสิกา ธมฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานิ เอว นิทฺทิฏฺฐานิ. อิธาปีติ อิมสฺมึ เหตุปจฺจยนิทฺเทเสปิ. เอวํ ภวิตพฺพนฺติ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ นิทฺเทเสน ภวิตพฺพํ. ยทิ เอวํ กสฺมา ตถา น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานานนฺติ ปนา’’ติอาทิ. วิเสสิตํ โหติ สพฺพจิตฺตเจตสิกาสมุฏฺฐานภาเวน. วจเนนาติ ยถาทสฺสิเตน สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวจเนน. จิตฺตเจตสิกานํ ปจฺจยภาโว เอว หิ ตตฺถ ปจฺจยนิทฺเทเส วุตฺโต, น จิตฺตเจตสิกานํ สมุฏฺฐานภาโวติ อธิปฺปาโย.

‘그것은 말해지지 않았다’는 것은 심생(心生, 마음에서 생긴 것)이라는 말이 언급되지 않았다는 뜻이다. ‘그것의’라는 것은 구생연(俱生緣)의 것이다. 업생색(業生色, kaṭattārūpa)의 연(緣)이 되는 상태는 말해지지 않았을 것이나, 그것은 “과보이며 무기인 하나의 온(蘊)은 세 개의 온과 업생색들에게 구생연으로 연이 되고, 세 개의 온은 하나의 온과 업생색들에게…” 등의 방식으로 이미 말해졌다. 그러므로 심(心)과 심소(心所)가 업생색의 연이 되는 상태는 부정될 수 없다. ‘거기서’라는 것은 구생연의 설시(niddesa)에서이다. 거기서는 “심과 심소인 법들은 심생색(心生色)들에게 구생연으로 연이 된다”라고 하여 심생색들만이 지시되었다. ‘여기서도’라는 것은 이 원인연의 설시에서도 마찬가지이다. ‘이와 같이 되어야 한다’는 것은 “심생색들의(cittasamuṭṭhānānaṃ)”라는 설시가 있어야 한다는 것이다. 만약 그렇다면 왜 그렇게 말하지 않았는가에 대해 “그러나 심생색들의라고…” 등을 말하였다. 모든 심과 심소에서 생긴 것이라는 상태에 의해 차별화되는 것이다. ‘문구에 의해’라는 것은 제시된 바와 같은 구생연 설시의 문구에 의해서이다. 거기 연의 설시에서는 심과 심소가 연이 되는 상태만이 말해진 것이지, 심과 심소가 (그 자체로) 생겨난 상태를 말한 것은 아니라는 뜻이다.

---

เหตุอาทิปฏิพทฺธตญฺจ ทสฺเสติ ยทคฺเคน ตานิ จิตฺตปฏิพทฺธวุตฺตีนิ, ตทคฺเคน ตํสมฺปยุตฺตธมฺมปฏิพทฺธวุตฺตีนิปิ โหนฺตีติ. อารมฺมณเมตํ โหตีติ [Pg.243] ยเทตํ กุสลากุสลเจตนาวเสน มโนทฺวาเร เจตนํ เสสทฺวาเรสุ กายวจีปโยควเสน สงฺกปฺปนํ, ยญฺจ กามราคาทีนํ สนฺตาเน อนุสยนํ, เอตํ อารมฺมณํ เอโส ปจฺจโย กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิติยา ปติฏฺฐานาย. ปติฏฺฐิเตติ กมฺมํ ชวาเปตฺวา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนสมตฺถตาปติฏฺฐาปตฺเต กมฺมวิญฺญาเณ วิรุฬฺเหติ ตโต เอว กมฺมวิญฺญาณโต ปฏิสนฺธิวิญฺญาณพีเช วิรุฬฺเห วิรุหนฺเตติ อตฺโถ. อถ วา ปติฏฺฐา วิญฺญาณสฺส โหตีติ กิเลสาภิสงฺขารสงฺขาเต กมฺมวิญฺญาณสฺส ฐิติยา ปวตฺติยา อารมฺมเณ ปจฺจเย ปฏิสิทฺเธ อายติปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปติฏฺฐา โหติ, ตสฺมึ ปฏิสนฺธิวิญฺญาเณ ปุนพฺภวาภินิพฺพตฺติวเสน ปติฏฺฐิเต ปติฏฺฐหนฺเต วิรุฬฺเห พีชภาเวน วิรุหนฺเต นามรูปสฺส อวกฺกนฺติ โหตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. เตนาห ‘‘ปฏิสนฺธินามรูปสฺส วิญฺญาณปจฺจยตา วุตฺตา’’ติ.

원인 등에 얽매여 있음(paṭibaddhatā)을 보여주는데, 그것들이 마음의 작용에 매여 있는 만큼, 그것들과 결합된 법들의 작용에도 매여 있게 된다는 것이다. ‘이것이 대상이 된다’는 것은 유익하거나 해로운 의도(cetanā)의 힘에 의해 마노의 문(manodvāra)에서 일어나는 의도와, 나머지 문들에서 신체적·언어적 표상(payoga)의 힘에 의해 일어나는 사유(saṅkappana), 그리고 탐욕 등의 상속(santāna)에서 잠재되어 있는 것(anusayana), 이것이 대상이며 이것이 업식(kammaviññāṇa)의 머무름과 정립을 위한 연이다. ‘정립되었을 때’란 업을 자와나(javana)하게 하여 재생연결을 끌어당길 능력을 갖추어 정립된 업식에서 증장하고, 바로 그 업식으로부터 재생연결식이라는 씨앗이 증장하며 자라난다는 뜻이다. 또는 ‘식의 정립이 있다’는 것은 번뇌와 형성(saṅkhāra)으로 일컬어지는 업식의 머무름과 전개에 있어서 대상이라는 연이 차단되었을 때 미래의 재생연결식의 정립이 있게 되며, 그 재생연결식이 다시 태어남(punabbhava)의 발생에 의해 정립되고 머물며 씨앗의 상태로 증장하고 자라날 때 명색(nāmarūpa)의 하생(avakkanti, 강림)이 있게 된다는 것이니, 이와 같이 여기서 그 의미를 알아야 한다. 그래서 “재생연결의 명색에 대한 식의 연이 되는 상태가 설해졌다”라고 하였다.

---

ปุริมตรสิทฺธายาติ เขตฺตภาวนิพฺพตฺติยา ปุเรตรเมว สิทฺธาย ปถวิยา. อตฺตลาโภเยว เจตฺถ ปติฏฺฐานํ, น ปฏิลทฺธตฺตภาวานํ อวฏฺฐานนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปติฏฺฐานํ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปตฺตีติ วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห.

‘더 이전에 성취된 것에 의해서’라는 것은 밭의 상태가 발생하기보다 훨씬 이전에 이미 성취된 지대(地大, pathavī)에 의해서라는 뜻이다. 여기서 정립(patiṭṭhāna)이란 존재 자체를 얻는 것(attalābho)이지, 이미 얻어진 존재 상태가 유지되는 것이 아님을 보이면서 “정립이란 업의 지어짐(kaṭattā)으로 인해 일어나는 것이라고 말한 것과 같다”라고 하였다.

---

เสสรูปานนฺติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ปถวีธาตุอาทีนํ เสสรูปานํ, ปวตฺเต ปน ติสนฺตติรูปานมฺปิ. สหภวนมตฺตํ วา ทสฺเสติ. สหภาเวนปิ หิ อตฺถิ กาจิ วิเสสมตฺตา. กตฺถจิ กตฺถจีติ ปกติกาลภววิเสสาทิเก. ตติยปกติยญฺหิ ปฐมกปฺปิกกาเล จ ภาวกลาโป นตฺถิ, รูปภเว กายกลาโปปิ. อาทิ-สทฺเทน ตตฺเถว ฆานชิวฺหากลาปา, กามภเว จ อนฺธาทีนํ จกฺขาทิกลาปา สงฺคยฺหนฺติ. กตฺถจิ อภาวาภาวโตติ นามรูโปกาเส กตฺถจิปิ อภาวาภาวโต.

‘남은 물질들의’라는 것은 재생연결의 순간에 지대 등의 남은 물질들을 말하며, 전개(pavatti)되는 동안에는 세 가지 상속에서 생긴 물질들(tisantatirūpa)도 포함한다. 혹은 단순히 함께 존재함(sahabhavana)만을 보여준다. 함께 존재하는 상태에 의해서도 어떤 특별한 차이가 있기 때문이다. ‘어떤 곳에서는’이란 본래의 시기나 생의 차별 등에서이다. 세 번째 부류(tatiyapakati)와 첫 번째 겁의 시기에는 성의 무리(bhāvakalāpo)가 없으며, 색계(rūpabhava)에는 신체의 무리(kāyakalāpo)도 없다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 거기서 코와 혀의 무리들이 포함되고, 욕계(kāmabhava)에서는 맹인 등의 눈의 무리 등이 포함된다. ‘어떤 곳에서는 존재하지 않음이 없기 때문에’란 명색의 영역 어디서든 존재하지 않음이 없기 때문이다.

---

เตสนฺติ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปาทีนํ. น หิ เหตุ ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปสฺส ปจฺจโย โหติ, อุตุอาหารชานํ ปน สมฺภโวเยว นตฺถิ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยภาวปฺปสงฺโคเยว นตฺถี’’ติ. น ปน ลพฺภติ ปจฺจยปจฺจนีเย ตาทิสสฺส วารสฺส อนุทฺธฏตฺตา. อิทนฺติ ‘‘ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปาทีนํ ปจฺจยภาวปฏิพาหนโต’’ติ อิทํ ‘‘เหตู สหชาตาน’’นฺติ อเทสนาย ปริหารวจนํ, อีทิสี ปน โจทนา อโนกาสา เอวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ภควา ปนา’’ติอาทิ [Pg.244] วุตฺตํ. โย หิ ธมฺโม ยถา ภควตา เทสิโต, โส ตเถว คเหตพฺโพติ.

‘그것들의’란 전개(pavatti) 중에 있는 업생색 등을 말한다. 원인은 전개 중에 있는 업생색의 연이 되지 않으며, 온도에서 생긴 것이나 음식에서 생긴 것의 경우에는 (원인연의) 발생 자체가 없다. 그래서 “연이 되는 상태가 적용될 여지 자체가 없다”라고 하였다. 그러나 연의 반대편(paccayapaccanīye)에서 그러한 항목이 도출되지 않았기 때문에 (반증을) 얻을 수는 없다. ‘이것’이란 “전개 중에 있는 업생색 등의 연이 되는 상태를 배제하기 때문에”라는 이것은 “원인들은 구생하는 것들에게”라고 설하지 않은 것에 대한 답변의 말이며, 이러한 비판은 기회가 없다(해당되지 않는다)는 것을 보여주기 위해 “그러나 세존께서는…” 등이 말해졌다. 어떤 법이 세존에 의해 설해진 그대로, 그것은 바로 그렇게 받아들여져야 하기 때문이다.

---

เหตุปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

원인연 설시의 주해를 마친다.

---

๒. อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

2. 대상연 설시의 주해

---

๒. อุปฺปชฺชนกฺขเณเยวาติ เอตฺถ อุปฺปาทโต ปฏฺฐาย ยาว ภงฺคา อุทฺธํ ปชฺชนํ คมนํ ปวตฺตนํ อุปฺปชฺชนํ, ตสฺส ขโณ, ตสฺมึ อุปฺปชฺชนกฺขเณติ เอวํ วา อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. เอวญฺหิ สติ อุปฺปชฺชนสทฺเทน อุปฺปนฺนสทฺเทน วิย สพฺเพ ปวตฺตมานภาวา สงฺคหิตา โหนฺติ, น อุปฺปาทมตฺตํ. เตนาติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ วตฺตมานกฺขเณเยว รูปาทีนํ อารมฺมณปจฺจยตฺเตน. อนาลมฺพิยมานานนฺติ สพฺเพน สพฺพํ นาลมฺพิยมานานนฺติ อตฺโถ. อญฺญถา หิ ยถาวุตฺตานํ รูปาทีนํ ยทา อารมฺมณปจฺจยตฺตาภาโว, ตทา อนาลมฺพิยมานตาวาติ. สพฺพรูปานีติ สพฺพานิ รูปายตนานิ, ยตฺตกานิ ตานิ อาปาถคตานิ โยคฺยเทเส ฐิตานิ, ตานิ สพฺพานีติ อตฺโถ. สห น โหนฺตีติ เอกชฺฌํ อารมฺมณํ น โหนฺติ. สติปิ หิ อเนเกสํ เอกชฺฌํ อาปาถคมเน ยตฺถ ยตฺถ ปุพฺพาโภโค, ตํ ตํเยว อารมฺมณํ โหติ, น สพฺพํ. นีลาทิสงฺฆาตวเสน เจตํ วุตฺตํ, น ปจฺเจกํ นีลาทิรูปายตนมตฺตวเสน. สมุทิตานิเยว หิ รูปายตนานิ จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, น วิสุํ วิสุนฺติ ธาตุวิภงฺควณฺณนายํ ทสฺสิโตยํ นโย. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘เต เต วิสุํ วิสุํ อารมฺมณปจฺจโย โหนฺตี’’ติปิ วุตฺตํ, ตมฺปิ ยถาวุตฺตเมวตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. อญฺญถา รูปายตนํ มนินฺทฺริยโคจรํ นาม น สิยา. สทฺทาทีสุปิ เอเสว นโย. เตเนวาห ‘‘ตถา สทฺทาทโยปี’’ติ. ‘‘สห น โหนฺตี’’ติ วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา วิภาเวตุํ ‘‘ยํ ยนฺติ หิ วจนํ รูปาทีนิ ภินฺทตี’’ติ อาห.

2. ‘생겨나는 순간에(Uppajjanakkhaṇe)’라는 말에 대하여: 여기서 ‘생겨남(uppajjana)’이란 일어남(uppāda)으로부터 멸함(bhaṅga)에 이르기까지 위로 나아감, 감, 전개됨을 의미하며, 그것의 순간이 바로 ‘생겨나는 순간’이다. 혹은 이와 같이 그 의미를 보아야 한다. 이렇게 하면 ‘생겨남’이라는 말에 의해, ‘생겨난 것(uppanna)’이라는 단어처럼 모든 전개되는 상태(pavattamanabhāva)가 포함되며, 단지 일어나는 찰나(uppādamatta)만을 뜻하는 것은 아니다. ‘그것에 의해서(Tena)’라는 것은 안식(眼識) 등의 현재 순간에 색(色) 등의 대상의 조건(ārammaṇapaccaya)이 됨을 말한다. ‘대상이 되지 않는 것들(anālambiyamānānaṃ)’이란 모든 면에서 전혀 대상이 되지 않는 것들이라는 뜻이다. 그렇지 않으면 앞에서 말한 색 등이 대상의 조건이 되지 않을 때, 그때가 바로 ‘대상이 되지 않는 상태’이기 때문이다. ‘모든 색(sabbarūpāni)’이란 모든 색처(色處)를 의미하며, 감관의 영역에 들어와 적절한 위치에 있는 모든 것들을 뜻한다. ‘함께 있지 않는다(saha na honti)’는 것은 한꺼번에 대상이 되지 않는다는 것이다. 여러 가지가 한꺼번에 감관의 영역에 들어온다 하더라도, 먼저 주의를 기울인(pubbābhoga) 곳마다 그것만이 대상이 될 뿐, 모든 것이 대상이 되는 것은 아니기 때문이다. 이것은 청색 등의 집합(saṅghāta)을 근거로 말한 것이지, 각각의 청색 등의 색처만을 근거로 말한 것은 아니다. 모여진 색처들만이 안식의 대상이 되는 것이지, 각각 별개로 되는 것은 아니라는 사실은 ‘주석서(dhātuvibhaṅga-vaṇṇanā)’에서 보여준 방식이다. 한편, 주석서에서 “그것들이 각각 별개로 대상의 조건이 된다”라고 말한 것도 앞서 말한 의미를 염두에 두고 한 말이다. 그렇지 않으면 색처가 의근의 영역(manindriyagocara)이라 불릴 수 없을 것이다. 소리(sadda) 등에 있어서도 이와 같은 방식이다. 그래서 “그와 같이 소리 등도”라고 말씀하신 것이다. “함께 있지 않는다”라고 말한 의미를 경전(Pāli)에서 밝히기 위해 “어떤 것이든(yaṃ yaṃ)이라는 말은 색 등을 구분한다”라고 하였다.

---

‘‘เย เอเต’’ติอาทิโก ปุริโม อตฺโถ, ‘‘น เอกโต โหนฺตี’’ติอาทิโก ปน ปจฺฉิโม, ‘‘สพฺพารมฺมณตาทิวเสน วา อิธาปิ อตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ‘‘ยํ ยํ วา ปนารพฺภา’’ติ อิมิสฺสา ปาฬิยา วิย ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ อิมสฺส ปาฐสฺส ปุรโต มโนวิญฺญาณสฺส สพฺพารมฺมณตา นาคตา. วุตฺตญฺหิ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. น [Pg.245] หิ อนนฺตรเมว ปาฬิยํ สรูปโต อาคตมตฺถํ คเหตฺวา ปทนฺตรํ สํวณฺเณตพฺพํ. ตตฺถ หิ ‘‘รูปารมฺมณํ วา’’ติอาทินา นิยมวเสน ฉ อารมฺมณานิ วตฺวา ‘‘ยํ ยํ วา ปนารพฺภา’’ติ วจนํ สพฺพารมฺมณตาทิทสฺสนนฺติ ยุตฺตเมเวตนฺติ, อิธ ปน สพฺพารมฺมณตํ วตฺวา ปุน ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ อารพฺภา’’ติ วุจฺจมานํ สพฺพารมฺมณตาทสฺสนนฺติ กถมิทํ ยุชฺเชยฺย? กมาภาโวปิ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา’’ติ อวิเสสวจเนเนว สิทฺโธ อารมฺมณานุปุพฺพิยาว อคฺคหิตตฺตา. น หิ มโนธาตุยา วิย มโนวิญฺญาณธาตุยา อิธ อารมฺมณานิ อนุปุพฺพโต คหิตานิ, ตตฺถ วิย วา เอเตเนว นิยมาภาโวปิ สํวณฺณิโตติ เวทิตพฺโพ. ตสฺมา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนเวตฺถ อตฺโถ คเหตพฺโพ.

‘이러한 것들(Ye ete)’ 등으로 시작하는 것이 첫 번째 의미이고, ‘한꺼번에 있지 않는다(na ekato honti)’ 등으로 시작하는 것이 나중의 의미인데, 왜 “혹은 여기서도 모든 대상이 됨(sabbārammaṇatā) 등을 근거로 의미를 파악해야 한다”라고 말했는가? “혹은 어떤 것이든(yaṃ yaṃ vā panārabbha)”이라는 경전 구절에서처럼, “어떤 법을(yaṃ yaṃ dhammaṃ) 반연하여”라는 이 구절 앞에서는 의식(manoviññāṇa)이 모든 대상을 가진다는 점이 나타나지 않기 때문이다. “모든 법은 의식계와 그에 상응하는 법들에게 대상의 조건으로 조건이 된다”라고 설해졌기 때문이다. 경전에서 바로 뒤에 구체적인 형태로 나타난 의미를 취하여 다른 단어를 설명해서는 안 된다. 거기서는 ‘색을 대상으로 하거나’ 등으로 한정하여 여섯 가지 대상을 말한 뒤에 “혹은 어떤 것이든 반연하여”라는 말이 모든 대상이 됨 등을 보여주는 것이라고 하는 것이 타당하지만, 여기서는 모든 대상을 가짐을 말한 뒤에 다시 “어떤 법을 반연하여”라고 말하는 것이 어떻게 모든 대상이 됨을 보여주는 것으로 합당하겠는가? 순서가 없음(kamābhāva) 또한 ‘모든 법(sabbe dhammā)’이라는 차별 없는 표현만으로 성립된다. 대상의 순서가 잡히지 않았기 때문이다. 여기서는 의계(manodhātu)에서처럼 의식계(manoviññāṇadhātu)에 대하여 대상들이 순서대로 취해지지 않으며, 거기서처럼 이 구절만으로는 한정이 없다는 점 또한 설명된 것으로 이해해야 한다. 그러므로 주석서에서 설해진 방식대로 여기서 의미를 파악해야 한다.

---

ปวตฺตนฺติ ปวตฺตนํ. นทิยา สนฺทนํ ปพฺพตสฺส ฐานนฺติ หิ วุตฺตา อวิรตมวิจฺเฉทนายํ ตถาปวตฺติกิริยาว. เตนาห ‘‘อวิรตํ อวิจฺฉินฺนํ สนฺทนฺตี’’ติ. เอวนฺติ ยถา ‘‘สนฺทนฺตี’’ติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ สพฺพสงฺคหวเสน อุปฺปชฺชนสฺส คหิตตฺตา อารมฺมณปวคฺคโต ‘‘อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ วตฺตมานวจนํ วุตฺตนฺติ อตฺโถ. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘สพฺพกาลสงฺคหวเสนา’’ติอาทิ. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘อตีตานาคต…เป… อธิปฺปาโย’’ติ, อตีตานาคตปจฺจุปฺปนฺนานํ จิตฺตเจตสิกานนฺติ อตฺโถ. สมุทายวเสนาติ จิตฺเตน ราสีกรณวเสน. อธิปฺปาโยติ อิมินา วตฺตมานุปจาเรน วินาว ‘‘เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺถ วตฺตมานตฺถํ สกฺกา โยเชตุนฺติ อิมมตฺถํ อุลฺลิงฺเคติ. เตนาห ‘‘อิเม ปนา’’ติอาทิ. ยทิปิ ปจฺจยธมฺมา เกจิ อตีตา อนาคตาปิ โหนฺติ, ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม ปน ปจฺจุปฺปนฺโน เอวาติ อาห ‘‘อตีตานาคตานํ น โหนฺตี’’ติ. อุปฺปาเท วา หิ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ปจฺจเยน ภวิตพฺพํ ฐิติยํ วาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา อตีตานาคตา ปรมตฺถโต นตฺถิ, ตสฺมา. เตสูติ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ. ตํตํปจฺจยาติ ตํ ตํ รูปาทิอารมฺมณํ ปจฺจโย เอเตสนฺติ ตํตํปจฺจยา. อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ สมานสภาวตฺตา. น หิ อตฺถาเภเทน สภาวเภโท อตฺถิ. น ปน ตํตํปจฺจยวนฺตตา ทสฺสิตา โหติ อตีตานาคเตสุ นิปฺปริยาเยน ตทภาวโต. ยสฺมา ปจฺจยวนฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนาเยว, เต จ ปจฺจุปฺปนฺนาเยวาติ.

‘흐른다(pavattanti)’는 것은 전개되는 것(pavattana)이다. 강물이 흐르는 것이나 산이 서 있는 것이라고 말하듯이, 멈추지 않고 끊임없이 그렇게 전개되는 작용을 말한다. 그래서 “쉬지 않고 끊임없이 흐른다”라고 하였다. ‘이와 같이(Evaṃ)’라는 것은 ‘흐른다’라고 현재형으로 말한 것처럼, “어떤 법들이든 생겨난다(uppajjanti)”는 것도 모든 것을 포함하는 의미로 생겨남을 취했기 때문에, 대상의 전개 과정에서 ‘생겨난다’라고 현재형으로 표현했다는 뜻이다. 그래서 주석서에서 “모든 시간을 포함하는 방식에 의해서”라고 말한 것이다. 또한 “과거, 미래... (중략) ...의도이다”라고 하였으니, 과거, 미래, 현재의 심·심소법들을 의미한다. ‘집합에 의해서(Samudāyavasena)’라는 것은 마음으로 한데 모으는 방식에 의해서이다. ‘의도(Adhippāyo)’라는 말로써, 이러한 현재의 방편(vattamānupacāra) 없이도 “어떤 법들이든 생겨난다”라는 구절에서 현재의 의미를 연결할 수 있다는 점을 시사한다. 그래서 “그러나 이것들은” 등으로 말한 것이다. 비록 조건이 되는 법(paccayadhamma)들 중 일부는 과거이거나 미래일 수도 있지만, 조건에 의해 생겨난 법(paccayuppannadhamma)은 오직 현재일 뿐이므로 “과거와 미래의 것들은 되지 않는다”라고 하였다. 일어날 때나 머물 때에 조건에 의해 생겨난 법은 조건과 함께 있어야 하기 때문이다. ‘그 때문에(Tasmā)’라는 것은 과거와 미래는 승의(paramattha)에 있어서 존재하지 않기 때문이다. ‘그것들 중에서(Tesū)’라는 것은 조건에 의해 생겨난 법들 중에서이다. ‘그것을 조건으로 함(Taṃtaṃpaccaya)’이란 각각의 색 등의 대상을 조건으로 하는 것들이라는 뜻이다. 이 의미는 동일한 성품(sabhāva)을 가졌기 때문에 나타난 것이다. 뜻(attha)의 차이가 없다고 해서 성품의 차이가 있는 것은 아니기 때문이다. 그러나 과거와 미래의 것들에 대해서는 그것이 직접적으로(nippariyāyena) 존재하지 않으므로 ‘그것을 조건으로 함’을 나타내지는 않는다. 조건을 가진 것들은 오직 조건에 의해 생겨난 법들이며, 그것들은 오직 현재일 뿐이기 때문이다.

---

ยํ [Pg.246] ยํ ธมฺมํ เต เต ธมฺมาติ ยํนิมิตฺตายํวจนเภโท, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทิ อารทฺธํ. รูปารูปธมฺมา หิ กลาปโต ปวตฺตมานาปิ จิตฺตเจตสิกานํ กทาจิ วิสุํ วิสุํ อารมฺมณํ โหนฺติ, กทาจิ เอกชฺฌํ, น เอตฺถ นิยโม อตฺถิ, ปุริมาโภโคเยว ปน ตถาคหเณ การณํ. ตยิมํ ทีเปตุํ ภควตา ยํวจนเภโท กโตติ จ สกฺกา วตฺตุํ, ยสฺมา ปน เอกกลาปปริยาปนฺนานมฺปิ ธมฺมานํ เอกชฺฌํ คหเณ น สมุทาโย คยฺหติ ตทาโภคาภาวโต, อถ โข สมุทิตา ธมฺมา เอวาติ สหคฺคหณมฺปิ วิสุํคหณคติกํ, ตสฺมา วิสุํคหณสพฺภาวทีปนตฺถํ ‘‘ยํ ย’’นฺติ วตฺวา สติปิ วิสุํคหเณ เต สพฺเพ เอกชฺฌํ อารมฺมณปจฺจโย โหนฺตีติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘เต เต’’ติ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตฺตาโร หิ ขนฺธา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เวทนาทีสูติ เวทนาทีสุ จตูสุ ขนฺเธสุ อภินฺทิตฺวา คหณวเสน, ภินฺทิตฺวา ปน คหณวเสน ผสฺสาทีสุ. โย จ รูปาทิโกติ อิทํ วิญฺญาณนฺตรสฺส สาธารณารมฺมณวเสน วุตฺตํ, เย จ อเนเก ผสฺสาทโยติ อิทํ อสาธารณารมฺมณวเสน. เต สพฺเพติ เต สาธารณาสาธารณปฺปเภเท สพฺเพปิ อารมฺมณธมฺเม. เอเกกเมว อารพฺภ อุปฺปชฺชนฺตีติ เอตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ เหฏฺฐา วุตฺตเมว. รูปารมฺมณธมฺมา จ อเนเก นีลาทิเภทโต. ตถาติ อเนเก. เตน เภริสทฺทาทิเก, มูลคนฺธาทิเก, มูลรสาทิเก, กถินสมฺผสฺสาทิเก, เวทนาทิเก จ สงฺคณฺหาติ. อเนเกติ หิ อิมินา อเนกกลาปคตานํเยว วณฺณาทีนํ อินฺทฺริยวิญฺญาณารมฺมณภาวมาห. สามญฺญโต หิ วุตฺตํ ยถารหํ ภินฺทิตฺวา นิทสฺสิตพฺพํ โหตีติ.

"어떤 법(yaṃ yaṃ dhammaṃ)이든 그 법들(te te dhammā)이다"라고 한 구절은 어떤 표상(nimitta)에 따라 말이 나뉘는 것인데, 그것을 보이기 위해 "여기에서(ettha cā)" 등으로 시작하였다. 물질과 비물질의 법들은 무리로 전개되더라도 때로는 심·심소의 개별적인 대상이 되고, 때로는 한꺼번에 대상이 되는데, 여기에 규칙은 없으나 이전의 전향(ābhoga)이 그렇게 취하는 원인이 된다. 세존께서 이를 밝히기 위해 말의 나뉨(vacanabheda)을 두셨다고 말할 수 있다. 왜냐하면 한 무리에 속한 법들이라도 한꺼번에 취해질 때 전향이 없기 때문에 집합(samudāya)이 취해지는 것은 아니기 때문이다. 오히려 모인 법들이 그와 같으므로 한꺼번에 취하는 것도 개별적으로 취하는 것과 같은 방식이다. 그러므로 개별적으로 취해짐이 존재함을 밝히기 위해 "어떤 것(yaṃ yaṃ)"이라 말하였고, 개별적으로 취해짐이 있더라도 그들 모두가 한꺼번에 대상연(ārammaṇapaccaya)이 됨을 보이기 위해 "그들(te te)"이라고 말하였다. 이러한 뜻을 보이기 위해 "네 가지 온(cattāro hi khandhā)" 등을 말씀하셨다. 거기서 '수(vedanā) 등에서'란 네 가지 온을 나누지 않고 취하는 방식이며, '촉(phassa) 등에서'란 나누어 취하는 방식이다. '색(rūpa) 등'은 다른 식에 공통된 대상의 관점에서 말씀하신 것이고, '여러 촉 등'은 불공통된 대상의 관점에서 말씀하신 것이다. '그들 모두'는 그러한 공통·불공통의 구분이 있는 모든 대상 법들을 의미한다. '각각을 반연하여 일어난다'는 점에 대해서는 앞에서 이미 말한 바와 같다. 대상이 되는 색법들도 청색 등의 차이에 따라 여러 가지이다. '이와 같이' 다른 것들도 여러 가지이다. 이로써 북소리 등, 뿌리 향기 등, 뿌리 맛 등, 딱딱한 감촉 등, 수(vedanā) 등도 포함된다. '여럿'이라는 말은 여러 무리에 속한 색(vaṇṇā) 등이 오관식(indriyaviññāṇa)의 대상이 됨을 말한 것이다. 이는 일반적으로 말씀하신 것이니, 적절하게 나누어 제시되어야 한다.

---

กุสลวิปากสฺสาติ กุสลสฺส วิปากสฺส จ. น หิ นิพฺพานํ ปุพฺเพ นิวุตฺถนฺติ อิทํ ‘‘ทิฏฺฐนิพฺพาโนเยวา’’ติอาทินา วกฺขมานเมว อตฺถํ หทเย ฐเปตฺวา วุตฺตํ. ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน หิ นิพฺพานวิภาวนํ อทิฏฺฐสจฺจสฺส วา สิยา ทิฏฺฐสจฺจสฺสปิ วา. ตตฺถ อทิฏฺฐสจฺเจน ตาว ตํ วิภาเวตุเมว น สกฺกา อปฺปฏิวิทฺธตฺตา, อิตรสฺส ปน ปเคว วิภูตเมวาติ ตํ เตน วิภาวิตํ นาม โหตีติ อธิปฺปาโย. เอตฺถ จ ‘‘น จ ตํ วุตฺต’’นฺติ อิมินา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส นิพฺพานารมฺมณกรณาภาวํ อาคมโต ทสฺเสตฺวา ‘‘น หิ นิพฺพาน’’นฺติอาทินา ยุตฺติโต ทสฺเสติ. ตตฺถ ‘‘น ปุพฺเพ นิวุตฺถํ อสงฺขตตฺตา’’ติ กสฺมา วุตฺตํ? โคจราเสวนาย อาเสวิตสฺสปิ นิวุตฺถนฺติ อิจฺฉิตตฺตา. ทิฏฺฐสจฺโจเยว หิ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน [Pg.247] นิพฺพานํ วิภาเวติ, น อทิฏฺฐสจฺโจ. ตํ ปน ญาณํ ขนฺเธ วิย ขนฺธปฏิพทฺเธปิ วิภาเวตีติ นิพฺพานารมฺมณขนฺธวิภาวเน นิพฺพานมฺปิ วิภาเวตีติ สกฺกา วิญฺญาตุํ. เอเตน ปโยชนาภาวโจทนา ปฏิกฺขิตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. เอวํ อนาคตํสญาเณปิ โยเชตพฺพนฺติ ยถา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส นิพฺพานารมฺมณตา ทสฺสิตา, เอวํ อนาคตํสญาเณปิ ยถารหํ โยเชตพฺพํ. ตตฺถ ปน ‘‘ขนฺธปฏิพทฺธวิภาวนกาเล’’ติอาทินา โยชนา เวทิตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘ยถารห’’นฺติ. กสฺสจิ อภิญฺญาปฺปตฺตสฺสปิ รูปาวจรสฺส, ปเคว อิตรสฺส.

'유익한 과보의(kusalavipākassa)'란 유익한 것과 과보의 것을 말한다. '열반은 이전에 머문 적이 없다(na hi nibbānaṃ pubbe nivutthaṃ)'는 것은 "현세에서 열반을 본 자(diṭṭhanibbānoyeva)" 등으로 말씀하시게 될 내용을 마음에 두고 하신 말씀이다. 숙명통(pubbenivāsānussatiñāṇa)으로 열반을 밝히는 것은 성자가 아닌 자(adiṭṭhasacca)나 성자(diṭṭhasacca) 모두에게 가능할 수 있다. 거기서 성자가 아닌 자는 열반을 꿰뚫어 알지 못했기에 결코 밝힐 수 없고, 성자는 이미 분명히 드러났으므로 그것에 의해 밝혀진다고 하는 것이 의도이다. 여기서 "그것은 언급되지 않았다"는 말로 숙명통이 열반을 대상으로 삼지 않음을 교학(āgama)에 따라 보이고, "열반은 아니기 때문이다" 등으로 논리(yutti)에 따라 보인다. 거기서 왜 "무위법이기에 이전에 머문 적이 없다"고 하였는가? 대상을 누리는 습관에 의해 익혀진 것도 '머물렀다(nivuttha)'고 간주하기 때문이다. 오직 성자만이 숙명통으로 열반을 밝히며, 성자가 아닌 자는 그렇지 못하다. 그러나 그 지혜는 온(khandha)을 밝히듯이 온에 결합된 것도 밝히므로, 열반을 대상으로 하는 온을 밝힐 때 열반도 밝힌다고 이해할 수 있다. 이로써 '용도가 없다'는 비난은 물리쳐진 것으로 보아야 한다. 이와 같이 미래를 아는 지혜(anāgataṃsañāṇa)에도 적용해야 하니, 숙명통이 열반을 대상으로 함을 보인 것처럼 미래를 아는 지혜에도 적절하게 적용해야 한다. 거기서는 "온에 결합된 것을 밝힐 때" 등의 방식으로 결합을 이해해야 한다. 그래서 "적절하게"라고 말씀하신 것이다. 신통을 얻은 어떤 색계의 존재라도 그러하며, 하물며 다른 존재는 말할 것도 없다.

---

อารมฺมณปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

대상연(ārammaṇapaccaya)의 설명이 끝났다.

---

๓. อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

3. 지배연(adhipatipaccaya)의 설명.

---

๓. ธุรสหจริยโต โธเรยฺโย ‘‘ธุร’’นฺติ วุตฺโตติ อาห ‘‘ธุรนฺติ ธุรคฺคาห’’นฺติ. ฉนฺทสฺส ปุพฺพงฺคมตาสิทฺธํ ปาสํสภาวํ อุปาทาย อฏฺฐกถายํ ‘‘เชฏฺฐก’’นฺติ วุตฺตนฺติ ตเมวตฺถํ ทีเปนฺโต ‘‘เสฏฺฐ’’นฺติ อาห. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐสาลินิยํ ‘‘ฉนฺทํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา อายูหิต’’นฺติ. ปุริมฉนฺทสฺสาติ ‘‘ฉนฺทาธิปตี’’ติ ปุริมสฺมึ ปเท นิทฺเทสวเสน วุตฺตสฺส ฉนฺทสทฺทสฺส สมานรูเปน สทิสากาเรน. ตทนนฺตรํ นิทฺทิฏฺเฐนาติ ตสฺส ปุริมสฺส ฉนฺทสทฺทสฺส อนนฺตรํ นิทฺเทสวเสน วุตฺเตน. ตโต เอว จ ตํสมานตฺถตาย จ ตํสมฺพนฺเธน ‘‘ฉนฺทสมฺปยุตฺตกาน’’นฺติ เอตฺถ ฉนฺทสทฺเทเนว อธิปติสทฺทรหิเตนาติ อตฺโถ. ปจฺจยภูตสฺสาติ อธิปติปจฺจยภูตสฺส. สมฺปยุตฺตกวิเสสนภาโวติ อตฺตนา สมฺปยุตฺตธมฺมานํ โส เอว อธิปติปจฺจยตาสงฺขาโต วิเสสนภาโว. เอส นโยติ อิมินา ‘‘วีริยาธิปติ วีริยสมฺปยุตฺตกานนฺติอาทีสุ ปุริมวีริยสฺส สมานรูเปนา’’ติอาทินา วตฺตพฺพํ อตฺถวจนํ อติทิสติ.

3. 책임(dhura)과 함께하므로 멍에를 짊어진 자를 "멍에"라 하였으니, "멍에는 책임을 맡음(dhuraggāha)"이라고 말하였다. 욕구(chanda)가 앞서나가는 성질을 성취하여 칭송받을 만함을 근거로 주석서에서 "우두머리(jeṭṭhaka)"라고 하였는데, 바로 그 뜻을 밝히며 "최상(seṭṭha)"이라고 말하였다. ‘아타살리니(Atthasālinī)’에서 "욕구를 앞세워 노력한다"고 설해진 것과 같다. '이전의 욕구의(purimachandassa)'란 "욕구지배(chandādhipatī)"라는 앞 구절의 명칭으로 설해진 욕구라는 단어와 동일한 형태, 즉 비슷한 방식으로 [이해된다]. '그다음에 명시된 것(tadanantaraṃ niddiṭṭhena)'이란 그 이전의 욕구라는 단어 다음에 명칭으로 설해진 것에 의해서이다. 바로 그 때문에 그것과 동일한 의미이므로 그것과 연결하여 "욕구와 상응하는 법들의(chandasampayuttakānaṃ)"에서 지배라는 단어를 제외한 욕구라는 단어만으로 표현했다는 뜻이다. '연(paccaya)이 된 것의'란 지배연이 된 것을 말한다. '상응하는 것의 수식어 상태(sampayuttakavisesanabhāva)'란 자신과 상응하는 법들의 지배연이라고 일컬어지는 수식 관계이다. '이러한 방식(esa nayo)'이라는 말로 "정진지배(vīriyādhipati)는 정진과 상응하는 것들의 등에서 이전의 정진과 동일한 형태로" 등의 말해져야 할 뜻을 지시한다.

---

กุสลาพฺยากตานํ ปวตฺตินฺติ กุสลาพฺยากตานํ อธิปตีนํ ปวตฺตนาการํ. อลทฺธํ อารมฺมณํ ลทฺธพฺพํ ลพฺภนียํ, ลทฺธุํ วา สกฺกุเณยฺยํ, ทุติเย ปน อตฺเถ ลาภมรหตีติ ลทฺธพฺพํ. อวญฺญาตนฺติ ปเคว อนวญฺญาตนฺติ อตฺโถ.

'유익과 무기법들의 전개'란 유익과 무기인 지배법들이 일어나는 방식이다. '얻지 못한 대상(aladdhaṃ ārammaṇaṃ)'에서 얻어야 할 것(laddhabba)이란 얻을 수 있는 것 또는 얻을 수 있는 능력이 있는 것이며, 두 번째 의미로는 얻을 가치가 있는 것을 '얻어야 할 것'이라 한다. '알지 못한(avaññāta)'이란 이전에 알지 못한 것이라는 뜻이다.

---

อปฺปนาปฺปตฺตา กุสลกิริยธมฺมา มหาพลา สาธิปติกา เอว โหนฺติ, ตถา มิจฺฉตฺตนิยตาปีติ อาห ‘‘อปฺปนาสทิสา…เป… นุปฺปชฺชนฺตี’’ติ. อปฺปนาสทิสาติ [Pg.248] อปฺปนาปฺปตฺตสทิสา. กมฺมกิเลสาวรณภูตา จ เตติ เต มิจฺฉตฺตนิยตธมฺมา กมฺมาวรณภูตา, เย อานนฺตริยปฺปการา กิเลสาวรณภูตา, เย นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิธมฺมา, สมฺปยุตฺตเจตนาย ปเนตฺถ กิเลสาวรณปกฺขิกตา ทฏฺฐพฺพา อานนฺตริยเจตนาสมฺปยุตฺตสฺส ปฏิฆสฺส กมฺมาวรณปกฺขิกตา วิย. ปจฺจกฺขคติ อนนฺตรตาย วินา ภาวินีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจกฺขสคฺคานํ กามาวจรเทวานมฺปี’’ติ. เตน เตสุ อานนฺตริยา วิย อสมฺภาวิโน อเหตุกาภินิเวสาทโยปีติ ทสฺเสติ.

안파나(증득, appanā)에 이른 유익·작용의 법들은 큰 힘이 있어 반드시 지배력이 있으며, 사견으로 결정된 것(micchattaniyata)들도 그러하므로 "안파나와 유사한... 일어나지 않는다"라고 말하였다. '안파나와 유사한'이란 안파나에 이른 것과 비슷한 것을 말한다. '업과 번뇌의 장애가 된 그들'이란 업의 장애가 된 그 사견으로 결정된 법들이며, 무간업(ānantariya)의 종류가 번뇌의 장애가 된 것이니, 이는 결정사견(niyatamicchādiṭṭhi)의 법들이다. 여기서 상응하는 의도(cetanā)는 번뇌의 장애의 측면에 속하는 것으로 보아야 하니, 이는 무간업의 의도와 상응하는 진심(paṭigha)이 업의 장애의 측면에 속하는 것과 같다. 직접적인 결과(paccakkhagati)란 간격 없이 뒤따라 발생하는 것이므로 "직접적인 천상(paccakkhasagga)인 욕계 천신들에게도"라고 말씀하셨다. 이로써 그들에게 무간업처럼 원인 없는 집착(ahetukābhinivesa) 등도 발생할 수 없음을 보이신다.

---

ติวิโธปิ กิริยารมฺมณาธิปตีติ เอตฺถ อยํ กิริยารมฺมณาธิปตีติ อชฺฌตฺตารมฺมโณ อธิปฺเปโต, อุทาหุ พหิทฺธารมฺมโณติ อุภยถาปิ น สมฺภโว เอวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘กามาวจราทิเภทโต ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปรสนฺตานคตานํ สารมฺมณธมฺมานํ อธิปติปจฺจยตา นตฺถีติ สมฺพนฺโธ. อภาวโตติ อวจนโต. อวจนญฺหิ นาม ยถาธมฺมสาสเน อภิธมฺเม อภาโว เอวาติ เอเตเนว อนุทฺธฏตาปิ อวุตฺตโต เวทิตพฺพา. อชฺฌตฺตารมฺมณพหิทฺธารมฺมณทฺวยวินิมุตฺตสฺส สารมฺมณธมฺมสฺส อภาวโต นตฺถีติ วิญฺญายตีติ วตฺตพฺเพ ตเมว วิญฺญายมานตํ สมฺภาเวนฺโต ‘‘นตฺถีติ วิญฺญายมาเนปี’’ติ อาห. เตน วุตฺตํ ‘‘พหิทฺธา ขนฺเธ’’ติอาทิ. รูเป เอว ภวิตุํ อรหติ เอทิเสสุ ฐาเนสุ อรูเป อสมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. อสมฺภวโต จ ยถาวุตฺตปาฬิอนุสารโตติ เวทิตพฺพนฺติ. ‘‘วิจาริต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘อตีตารมฺมเณ อนาคเต ขนฺเธ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทตี’’ติอาทิวจนโต อรูเปปิ เอทิเสสุ ฐาเนสุ ขนฺธสทฺโท ปวตฺตเตว. อาวชฺชนกิริยสพฺภาวโต ปนาติ อิทํ ยถาทสฺสิตปาฬิยา วิโรธปริหรณาธิปฺปาเยน วุตฺตํ, อวจนํ ปน กตฺถจิ วิเนยฺยชฺฌาสเยน, กตฺถจิ นยทสฺสเนน โหตีติ กุโต วิโรธาวสโร.

‘세 가지 작용 대상 증상(kiriyārammaṇādhipatī)’에 대하여, 여기서 이 ‘작용 대상 증상’은 내적인 대상(ajjhattārammaṇa)을 의도한 것인가 아니면 외적인 대상(bahiddhārammaṇa)인가 하는 점에 대해, 양쪽 모두 성립하지 않는다는 것을 보이기 위해 ‘욕계 등의 차별에 따라’ 등을 설하셨다. 거기서 다른 상속(parasantāna)에 속한 대상과 함께하는 법들은 증상연(adhipatipaccayatā)이 되지 않는다는 연결이 있다. ‘없기 때문’이라는 것은 언급되지 않았기 때문이다. 언급되지 않았다는 것은 법의 가르침인 아비담마에서 전혀 존재하지 않는다는 것이며, 이로 인해 [본문에서] 인용되지 않은 사실도 언급되지 않은 것으로부터 알아야 한다. 내적 대상과 외적 대상의 두 가지에서 벗어난 대상과 함께하는 법이 존재하지 않으므로 없다는 것을 알 수 있다고 말해야 할 때, 그러한 인식 가능성을 상정하여 ‘없음이 알려지더라도’라고 말하였다. 그리하여 ‘외부의 오온(bahiddhā khandhe)’ 등을 설하였다. 이러한 경우 무색계(arūpe)에서는 성립할 수 없으므로 오직 색계(rūpe)에서만 있어야 한다는 의도이다. 성립하지 않는다는 것은 앞에서 언급된 빠알리(성전)의 내용에 따른 것으로 알아야 한다. 왜 ‘조사되었다(vicārita)’라고 말했는가? ‘과거의 대상이나 미래의 오온을 무겁게 여겨 즐긴다’는 등의 말로부터 무색계에서도 이러한 경우에 ‘오온(khandha)’이라는 단어가 사용되기 때문이 아닌가? ‘전향하는 작용(āvajjanakiriya)이 존재하기 때문에’라는 말은 앞에서 제시된 빠알리와의 모순을 해결하려는 의도로 설해진 것이다. 언급하지 않는 것은 어떤 경우에는 제도될 자들의 성향(vineyyajjhāsaya)에 따른 것이고, 어떤 경우에는 방법의 제시(nayadassana)에 따른 것이니, 어찌 모순의 여지가 있겠는가.

---

อธิปติปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

증상연의 명시에 대한 설명이 끝났다.

---

๔. อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

4. 무간연(無間緣)의 명시에 대한 설명

---

๔. ยถาวุตฺตา นิโรธานนฺตรสุญฺญตา นิโรธปฺปตฺตตา โอกาสทานวิเสโส, อตฺตโน อนุรูปจิตฺตุปฺปาทนสมตฺถตา จิตฺตนิยมเหตุตา, ตตฺถ [Pg.249] อนนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา จ สณฺฐานาภาวโต สุฏฺฐุตรํ นิรนฺตรุปฺปาทนสมตฺถตา จ จิตฺตนิยมเหตุวิเสโส ทฏฺฐพฺโพ. ธาตุวเสนาติ วิญฺญาณธาตุมโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวเสน. เอตฺตกา เอว หิ ธาตุโย ภินฺนสภาวา อนนฺตรปจฺจยตาย นิยเมตฺวา วตฺตพฺพา, อภินฺนสภาวา ปน วิเสสาภาวโต ปุริมตามตฺตํเยว วิเสสํ ปุรกฺขตฺวา วตฺตพฺพาติ ตา กุสลาทิเภเทน ตถา วุตฺตา. เตนาห ‘‘กุสลาทิวเสน จา’’ติ. ยา ปน มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตุวเสน อนนฺตรปจฺจยตา วตฺตพฺพา, ตตฺถ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุยา อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโยติ วุจฺจมาโน สมฺโมโห สิยา, ปุเร มโนธาตุยา อนนฺตรปจฺจยภาเวน วุตฺตา, อิทานิ มโนวิญฺญาณธาตุ มโนธาตุยาติ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนวิเสสา น วิญฺญาเยยฺย, มโนธาตุยา ปน จกฺขุวิญฺญาณาทิธาตูนํ อนนฺตรปจฺจยภาเว วุจฺจมาเน นิยโม นตฺถิ. เตนาห ‘‘มโนธาตุ จกฺขุวิญฺญาณธาตุยาติ จา’’ติ. ตเถวาติ นิยมาภาวโต เอวาติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา อิโต อญฺญถา เทสนาย ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ วิเสสาภาโว จิตฺตวิเสสทสฺสนวิจฺเฉโท นิยมาภาโว จาติ อิเม โทสา อาปชฺชนฺติ, ตสฺมา. นิทสฺสเนนาติ ธาตุวเสน นิทสฺสเนน. นยํ ทสฺเสตฺวาติ ‘‘มโนวิญฺญาณธาตุ ตํสมฺปยุตฺตกา จ ธมฺมา มโนธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวมาทิกสฺส อนนฺตรปจฺจยตาคฺคหณสฺส นยํ ทสฺเสตฺวา. นิรวเสสทสฺสนตฺถนฺติ นิรวเสสสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวิโน จิตฺตุปฺปาทสฺส ทสฺสนตฺถํ.

4. 앞서 언급한 멸진(nirodha) 이후의 공(suññatā)과 멸진에 도달함은 공간을 내어주는 특별함이며, 자신에게 적절한 마음의 일어남을 생성할 수 있는 능력은 마음의 법칙(cittaniyama)의 원인이다. 거기서 무간(anantara)으로 생성하는 능력과 형체가 없기 때문에 더욱 탁월하게 끊임없이 생성하는 능력은 마음 법칙의 원인의 특별함으로 보아야 한다. ‘계(dhātu)의 관점에서’라는 것은 식계, 의계, 의식계의 관점이다. 이들 계만이 서로 다른 고유 성질(sabhāva)을 지닌 것으로서 무간연의 상태로 규정되어 언급되어야 하며, 고유 성질이 다르지 않은 것들은 차이가 없으므로 이전 상태라는 점만을 특별한 것으로 앞세워 말해야 한다. 그래서 ‘유익한 것 등의 관점에서’라고 설하셨다. 의계와 의식계의 관점에서 무간연이 언급되어야 하는 경우, 의식계가 의계에 대하여 무간연으로 연(paccaya)이 된다고 하면 혼란이 있을 수 있다. 앞서 의계가 무간연이 된다고 설했는데, 이제 의식계가 의계에 대하여 연이 된다고 하면 연이 되는 법(paccaya)과 연에서 생긴 법(paccayuuppanna)의 차이가 인식되지 않을 수 있기 때문이다. 하지만 의계가 안식계 등에 대하여 무간연이 된다고 말할 때는 그러한 규정이 없다. 그래서 ‘의계가 안식계 등에 대하여’라고 설하셨다. ‘그와 같이’라는 것은 규정이 없다는 뜻이다. 그러므로 만약 이와 다르게 설한다면 연이 되는 법과 연에서 생긴 법의 차이가 없어지고, 마음의 차별을 보여주는 것이 끊어지며, 규정이 없게 되는 등의 허물이 생기기 때문에 그렇게 설한 것이다. ‘예시를 통하여’라는 것은 계(dhātu)에 의한 예시를 통하여이다. ‘방법을 제시하여’라는 것은 ‘의식계와 그에 결합된 법들은 의계와 그에 결합된 법들에 대하여 무간연으로 연이 된다’는 등의 무간연의 파악을 위한 방법을 제시하여라는 뜻이다. ‘남김없이 보여주기 위하여’라는 것은 무간연의 상태가 되는 마음의 일어남을 남김없이 보여주기 위함이다.

---

สทิสกุสลานนฺติ สมานกุสลานํ, สมานตา เจตฺถ เอกวีถิปริยาปนฺนตาย เวทิตพฺพา. เตเนวาห ‘‘ภูมิภินฺนานมฺปิ ปจฺจยภาโว วุตฺโต โหตี’’ติ. สมานวีถิตา จ ยสฺมา สมานเวทนา สมานเหตุกา จ โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘เวทนาย วา เหตูหิ วา สทิสกุสลาน’’นฺติ อาห. วา-สทฺโท เจตฺถ อนิยมตฺโถ. เตน ญาณสงฺขาราทิเภทสฺสปิ วิกปฺปนวเสน สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. จุติปิ คหิตา ตํสภาวตฺตา. ภวงฺคจิตฺตเมว หิ ปริโยสาเน ‘‘จุตี’’ติ วุจฺจติ. กุสลากุสลานนฺตรญฺจ กทาจิ สา อุปฺปชฺชตีติ ตทารมฺมณมฺปิ คหิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ, กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณุปฺปตฺติยนฺติ อธิปฺปาโย.

‘유사한 유익한 것들’이란 동등한 유익한 것들을 의미하며, 여기서 동등함이란 하나의 인식 과정(vīthi)에 포함되는 것으로 알아야 한다. 그래서 ‘다른 지위(bhūmi)에 속하더라도 연의 상태가 됨을 설한 것이다’라고 말씀하셨다. 그리고 동일한 인식 과정에 있다는 것은 동일한 느낌(vedanā)과 동일한 원인(hetu)을 가지는 것이므로 ‘느낌이나 원인에 의해 유사한 유익한 것들’이라고 설하셨다. 여기서 ‘혹은(vā)’이라는 단어는 정해지지 않았음을 의미한다. 이를 통해 지혜(ñāṇa)나 상카라(saṅkhāra) 등의 차별도 선택에 따라 포함됨을 보아야 한다. 죽음의 마음(cuti)도 그 성질이 같으므로 포함되었다. 왜냐하면 마지막 단계의 유분심(bhavaṅga)을 ‘죽음의 마음’이라고 부르기 때문이다. 그리고 유익하거나 해로운 마음의 무간(anantara)에 때때로 그것이 일어나기도 하므로 등록하는 마음(tadārammaṇa)도 포함된 것으로 보아야 한다. 작용하는 속행(kiriyajavana) 이후에 등록하는 마음이 일어나는 경우를 의도한 것이다.

---

กามาวจรกิริยาย [Pg.250] อาวชฺชนสฺสาติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาวชฺชนคฺคหเณน กามาวจรกิริยํ วิเสเสตี’’ติ อาห. ตเมว หิ อตฺถํ ปากฏตรํ กาตุํ ‘‘กามาวจรวิปาโก’’ติอาทิ วุตฺตํ. โวฏฺฐพฺพนมฺปิ คหิตํ สนฺตีรณานนฺตรตฺตาติ อธิปฺปาโย.

‘욕계 작용의 전향(āvajjana)에 대하여’라는 말에서 이 의미가 의도된 것임을 보이면서 ‘전향이라는 표현을 통해 욕계 작용을 한정한다’라고 설하셨다. 바로 그 의미를 더욱 분명히 하기 위해 ‘욕계 과보(kāmāvacaravipāko)’ 등이 설해졌다. 결정하는 마음(voṭṭhabbana)도 조사하는 마음(santīraṇa) 바로 다음에 일어나기 때문에 포함되었다는 의도이다.

---

อนนฺตรปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무간연의 명시에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

6. 구생연(俱生緣)의 명시에 대한 설명

---

๖. โปราณปาโฐติ ปุราตโน อฏฺฐกถาปาโฐ. อิมสฺสาติ อิมสฺส ปทสฺส. อวุตฺตสฺสาติ ปาฬิยํ อวุตฺตสฺส. ยทิปิ สหคตสทฺทสฺส อตฺถสํวณฺณนายํ สํสฏฺฐสทฺทสฺส วิย สมานตฺถสฺสปิ กตฺถจิ สทฺทนฺตรสฺส อตฺโถ วุจฺจติ ปริยายวิเสสโพธนตฺถํ, ตถาปิ น มูลสทฺทสฺส อตฺโถ วิภาวิโต โหตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘น จ…เป… โหตี’’ติ. ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ จ ‘‘อญฺญอญฺญ’’นฺติ วตฺตพฺเพ ม-การาคมํ กตฺวา นิทฺเทโส, กมฺมพฺยติหาเร เจตํ ปทํ, ตสฺมา อิตเรตรนฺติ วุตฺตํ โหติ. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ เอกสฺมึเยว ขเณ ปจฺจยุปฺปนฺนปจฺจยภาวสฺส อิจฺฉิตตฺตา โย หิ ยสฺส ปจฺจโย ยสฺมึ ขเณ, ตสฺมึเยว ขเณ โสปิ ตสฺส ปจฺจโยติ อยเมตฺถ อญฺญมญฺญปจฺจยตา. ตถา หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺโญ อญฺญสฺสา’’ติ วตฺวา ‘‘อิมินา…เป… ทีเปตี’’ติ วุตฺตํ. โอกฺกมนํ ปวิสนนฺติ อตฺโถ. อาสนกฺขเณ หิ ธมฺมา ปุริมภวโต อิมํ ภวํ ปวิสนฺตา วิย โหนฺติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปรโลกโต อิมํ โลกํ อาคนฺตฺวา ปวิสนฺตํ วิย อุปฺปชฺชตี’’ติ. ตสฺมา อวิเสเสน ปฏิสนฺธิ โอกฺกนฺติสทฺทาภิเธยฺยาติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘โอกฺกนฺติ…เป… อธิปฺปาเยนาหา’’ติ. ตํนิวารณตฺถนฺติ ตสฺส ขณนฺตเร รูปีนํ สหชาตปจฺจยภาวสฺส ‘‘กญฺจิ กาเล น สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นิวารณตฺถํ. เตน ปททฺวเยน สมาเนสุ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺเมสุ ปุริมโต ปจฺฉิมสฺส วิเสสมตฺถํ ทสฺเสติ.

6. ‘고전적인 전승 문구(Porāṇapāṭha)’란 옛 주석서의 문구를 말한다. ‘이것의(Imassa)’란 이 단어의 [뜻을 가리킨다]. ‘말해지지 않은 것의(Avuttassa)’란 빠알리 성전에서 말해지지 않은 것을 뜻한다. 비록 ‘함께 간다(sahagata)’는 단어에 대한 의미 설명에서 ‘섞여 있다(saṃsaṭṭha)’는 단어와 같이 동일한 의미를 가진 다른 어떤 단어의 의미가 동의어의 차이를 알리기 위해 설해질지라도, 본래 단어의 의미가 분명하게 드러나는 것은 아니라는 것을 보여주며 ‘아니요(na ca)… 등… 된다(hotī)’라고 말씀하셨다. ‘서로서로(Aññamañña)’에 대해서는 ‘aññaañña’라고 말해야 할 곳에 ‘m(마-카라)’이라는 글자를 삽입하여 나타낸 것이며, 이것은 작용의 교차(kammabyatihāra)를 나타내는 단어이므로 ‘서로(itaretara)’라는 뜻이 된다. 조건(paccaya)과 조건에서 생긴 법(paccayuppanna)들이 바로 그 동일한 순간에 [서로] 조건이 되고 조건에서 생긴 법이 되는 상태를 원하기 때문이니, 어떤 법이 어떤 법에 대해 조건이 되는 그 순간에, 그 법 역시 그에 대해 조건이 된다는 것이 여기서의 상호연(aññamaññapaccayatā)의 상태이다. 그래서 주석서에서 ‘서로가 서로에게’라고 말한 뒤에 ‘이것으로써… 등… 밝힌다’라고 설해진 것이다. ‘하생(Okkamana, 내려옴)’은 들어감(pavisana)이라는 뜻이다. 왜냐하면 [모태에] 머무는 순간에 법들이 이전 생으로부터 이 생으로 들어오는 것과 같기 때문이다. 그래서 ‘저 세상으로부터 이 세상으로 와서 들어오는 것처럼 일어난다’라고 설해졌다. 그러므로 차별 없이 재생연결(paṭisandhi)이 하생(okkanti)이라는 단어로 일컬어지는 것이라는 의도로 ‘하생… 등… 의도로 말씀하셨다’라고 설해졌다. ‘그것을 막기 위해(Taṃnivāraṇatthanti)’란 다른 순간에 물질적인 것들이 구생연의 상태가 되는 것에 대해 ‘어떤 때에는 구생연으로 조건이 되지 않는다’라고 막기 위해서이다. 그 두 단어로써 동일한 조건과 조건에서 생긴 법들 중에서 이전 것보다 이후 것의 특별한 의미를 보여준다.

---

เอวญฺจ ‘‘กญฺจิ กาเล’’ติ ปทสฺส ‘‘เกจิ กาเลติ วา, กิสฺมิญฺจิ กาเล’’ติ วา วิภตฺติวิปลฺลาเสน อตฺโถ คเหตพฺโพติ อธิปฺปาเยน ปฐมวิกปฺปํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ปการนฺตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘กญฺจิ กาเลติ เกจิ [Pg.251] กิสฺมิญฺจิ กาเลติ วา อตฺโถ’’ติ อาห. เตน ‘‘กญฺจี’’ติ อยํ สามญฺญนิทฺเทโสติ ทสฺเสติ. โย หิ อยํ ‘‘เกจี’’ติ ปจฺจตฺตพหุวจนาภิเธยฺโย อตฺโถ, โย จ ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ ภุมฺเมกวจนาภิเธยฺโย, ตทุภยํ สติ กาลวนฺตกาลตาวิภาเค กึ-สทฺทสฺส วจนียตาสามญฺเญน ปน เอกชฺฌํ กตฺวา ‘‘กญฺจี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ ตํ วิภชิตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เกจิ กิสฺมิญฺจี’’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กิสฺมิญฺจี’’ติ ภุมฺมวเสเนว วุตฺตํ. เตน ยถาวุตฺตอตฺถวิภาเคน ปเทน. วตฺถุภูตาติ วตฺถุสภาวา. หทยรูปเมว สนฺธาย วทติ. รูปนฺตรานนฺติ หทยวตฺถุโต อญฺญรูปานํ. อรูปีนํ สหชาตปจฺจยตํ ปุพฺเพ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ เอตฺถ อนิวาริตํ นิวาเรตีติ โยชนา, ตถา วตฺถุสฺส จ กาลนฺตเร ปฏิสนฺธิกาลโต อญฺญสฺมึ กาเล อรูปีนํ นิวาเรตีติ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา ยถาวุตฺตอตฺถวณฺณนาย ปาฬิยํ วิภตฺตินิทฺเทสสฺส รูปกภาวมาห. ปุนปิ ปุริมโต ปจฺฉิมสฺส อุปจเยน วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริเมน จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ปุริเมนาติ ‘‘โอกฺกนฺติกฺขเณ นามรูป’’นฺติ อิมินา ปจฺจยนิทฺเทสวจเนน. ‘‘เอโก ขนฺโธ วตฺถุ จ ติณฺณํ ขนฺธาน’’นฺติอาทินา ปฏิจฺจวาราทิปาเฐน. อตฺถวิวรณญฺหิ ปจฺจยนิทฺเทสปาฬิยา สพฺเพปิ สตฺต มหาวารา. วตฺถุสฺส วตฺตพฺพตฺเต อาปนฺเน กินฺติ ปจฺจโยติ ตสฺส นามสฺสาติ โยชนา. เอเตนาติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมาน’’นฺติ เอเตน วจเนน. เกวลสฺสาติ นามรหิตสฺส วตฺถุสฺส. ตถาติ นามสฺส ปจฺจยภาเวน.

이와 같이 ‘어떤 때에(kañci kāle)’라는 단어에 대해 ‘어떤 것들(keci kāle)’이라거나 ‘어떤 때에(kismiñci kāle)’라고 격의 변화를 통해 의미를 파악해야 한다는 의도로 첫 번째 해석을 제시하고, 이제 다른 방식으로 나타내기 위해 ‘어떤 때에(kañci kāle)란 어떤 것들(keci) 혹은 어떤 때에(kismiñci kāle)라는 뜻이다’라고 말씀하셨다. 이로써 ‘어떤(kañcī)’이라는 표현은 일반적인 명시임을 보여준다. ‘어떤 것들(kecī)’이라는 격의 변화에 따른 복수형으로 표현되는 의미와, ‘어떤 때에(kismiñcī)’라는 처격 단수형으로 표현되는 의미, 이 두 가지가 시간을 가진 것(kālavanta)과 시간(kālatā)의 구분이 있을 때 ‘어떤(kiṃ)’이라는 단어의 일반적인 지칭성에 따라 하나로 합쳐서 빠알리에서 ‘어떤(kañcī)’이라고 설해진 것인데, 그것을 나누어 보여주기 위해 ‘어떤 것들(keci) 어떤 때에(kismiñcī)’라고 설해진 것이다. 주석서에서는 ‘어떤 때에(kismiñcī)’라고 처격의 의미로만 설해졌다. 그러므로 앞서 말한 의미의 구분대로 단어를 [해석해야 한다]. ‘토대가 된(Vatthubhūtā)’이란 토대의 자성을 가진 것을 말한다. 이는 심장 물질(hadayarūpa)만을 염두에 두고 말씀하신 것이다. ‘다른 물질들의(Rūpantarānanti)’란 심장 토대 이외의 다른 물질들을 말한다. 무색의 법들(arūpīnaṃ)에 대한 구생연의 상태를 이전에 ‘하생하는 순간에 명색이’라는 대목에서 금지되지 않았던 것을 금지한다는 연결이며, 또한 토대가 다른 시간, 즉 재생연결의 시간 이외의 시간에 무색의 법들에 대해 [조건이 되는 것을] 금지한다는 것이다. ‘이와 같이 하여(Evañca katvā)’ 등은 앞서 말한 의미의 설명에 따라 빠알리에서의 격의 명시가 비유적인 상태임을 말한다. 다시 한번 이전보다 이후의 누적으로 인한 차별을 보여주기 위해 ‘이전 것과(purimena cā)’ 등이 설해졌다. 거기서 ‘이전 것’이란 ‘하생하는 순간에 명색이’라는 이 조건의 명시 문구를 말한다. ‘한 온(khandha)과 토대가 세 온에게’ 등의 연기분(paṭiccavāra) 등의 전승 문구에 의해서이다. 의미의 해설에서는 조건의 명시인 빠알리의 모든 일곱 가지 대회(mahāvāra)가 포함된다. 토대에 대해 말해야 할 상황이 닥쳤을 때, 어떻게 조건이 되는가 하면 ‘그 정신의(tassa nāmassa)’라는 연결이다. ‘이것으로(Etenāti)’란 ‘물질적인 법들이 무색의 법들에게’라는 이 문구를 말한다. ‘단독의(Kevalassāti)’란 정신이 배제된 토대만을 말한다. ‘그와 같이(Tathā)’란 정신의 조건이 됨으로써이다.

---

กตฺถจีติ ‘‘รูปิโน ธมฺมา อรูปีนํ ธมฺมานํ กญฺจิ กาลํ สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺมึ นิทฺเทเส. เอตฺถ หิ อญฺญมญฺญสหชาตปจฺจยภาโว ลพฺภติ. วจเนนาติ ‘‘อญฺญมญฺญ’’นฺติ อิมินา วจเนน ปาฬิยํ สหชาตปจฺจยภาวสฺส อสงฺคหิตตฺตา, อตฺถโต ปน ลพฺภเตวาติ. เตนาห ‘‘ลพฺภมาเนปี’’ติ. ตสฺสาติ อญฺญมญฺญปจฺจยตฺตสฺส. เอวนฺติ ‘‘น อญฺญมญฺญวเสนา’’ติ อิมินา ปกาเรน. สมุทาเยกเทสวเสน สามิวจนนฺติ อวยวาวยวิสมฺพนฺเธ อวยวินิ สามิวจนนฺติ อตฺโถ, นิทฺธารเณ วา ‘‘กณฺหา คาวีน’’นฺติอาทีสุ วิย.

‘어떤 곳에서(Katthacī)’란 ‘물질적인 법들이 무색의 법들에게 어떤 때에 구생연으로 조건이 된다’는 이 명시 구절에서이다. 여기서는 상호 구생연의 상태가 얻어진다. ‘문구로써(Vacanenāti)’란 ‘서로서로(aññamañña)’라는 이 문구로써 빠알리에서 구생연의 상태가 포함되지 않았으나, 의미상으로는 분명히 얻어진다는 뜻이다. 그래서 ‘얻어짐에도 불구하고(labbhamānepī)’라고 말씀하셨다. ‘그것의(Tassāti)’란 상호연의 상태를 말한다. ‘이와 같이(Evanti)’란 ‘서로서로의 방식이 아니게’라는 이 방식으로이다. ‘전체의 부분으로서의 소유격(Samudāyekadesavasena sāmivacanaṃ)’이란 부분과 전체의 관계에서 전체에 대한 소유격을 뜻하거나, 또는 한정(niddhāraṇa)의 의미로 ‘검은 소들 중의(kaṇhā gāvīnaṃ)’ 등에서와 같은 경우이다.

---

สหชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구생연(Sahajātapaccaya)의 명시된 설명에 대한 주석이 끝났다.

---

๘. นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

8. 의지연(Nissayapaccaya)의 명시된 설명에 대한 주석

---

๘. กิสฺมิญฺจิ [Pg.252] กาเลติ อิทํ น ลพฺภติ สพฺพทาปิ นิสฺสยปจฺจยตาย ลพฺภมานตฺตา. สหชํ ปุเรชนฺติ หิ วิภาคํ อนามสิตฺวา นิสฺสยตามตฺตเมว นิสฺสยปจฺจยตา. วตฺถุรูปํ ปญฺจโวการภเวติ วตฺถุรูปํ ปญฺจโวการภเว จาติ จ-สทฺโท ลุตฺตนิทฺทิฏฺโฐ ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺสาติ อารุปฺปวิปากฏฺฐปนสฺส. ปกาเสตพฺพตฺตาติ อิมินา อปากฏํ ปากฏํ กตฺวา วจเนน โจทนา อโนกาสาติ ทสฺเสติ.

8. ‘어떤 때에(Kismiñci kāle)’라는 것은 여기서 얻어지지 않는데, 의지연의 상태는 언제나 얻어지기 때문이다. 왜냐하면 구생(sahaja)과 전생(pureja)의 구분을 언급하지 않고 의지하는 상태 그 자체만이 의지연(nissayapaccayatā)이기 때문이다. ‘오온유에서의 토대 물질(Vatthurūpaṃ pañcavokārabhave)’에서 ‘토대 물질과 오온유에서(vatthurūpaṃ pañcavokārabhave ca)’라고 ‘ca(짜)’라는 단어가 생략되어 명시된 것으로 보아야 한다. ‘그것의(Tassāti)’란 무색계의 과보를 제외한 것을 말한다. ‘드러내야 하기 때문에(Pakāsetabbattā)’라는 이 말씀은 분명하지 않은 것을 분명하게 함으로써 말로 하는 비판의 여지가 없음을 보여준다.

---

นิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의지연(Nissayapaccaya)의 명시된 설명에 대한 주석이 끝났다.

---

๙. อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

9. 강력한 의지연(Upanissayapaccaya)의 명시된 설명에 대한 주석

---

๙. อุปนิสฺสเย ตโยติ อนนฺตรารมฺมณปกตูปนิสฺสยปฺปเภเท ตโย อุปนิสฺสเย. อเนกสงฺคาหกตายาติ อเนเกสํ ปจฺจยธมฺมานํ สงฺคหณโต. เอกนฺเตเนว โหนฺติ จิตฺตนิยมเหตุภาเวน ปวตฺตินิยมโต. เยสุ ปเทสูติ เยสุ กุสลาทิปเทสุ. สงฺคหิโตติ สงฺคหํ คโต, กุสลาทิปเทสุ เยสํ ปทานํเยว อนนฺตรูปนิสฺสโย ลพฺภตีติ อตฺโถ. เตสุ ‘‘เกสญฺจี’’ติ น วุตฺตํ. กสฺมา? น สกฺกา วตฺตุํ เอกนฺเตเนว อุปลพฺภนโต. เตสูติ กุสลากุสลปเทสุ. น หิ กุสโล อกุสลสฺส อนนฺตรูปนิสฺสโย โหติ, อกุสโล วา กุสลสฺส, อารมฺมณปกตูปนิสฺสยา ปน อเนกนฺติกา, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘เกสญฺจี’’ติ วุตฺตํ. สิทฺธานํ ปจฺจยธมฺมานนฺติ ปจฺจยภาเวน ปุริมนิปฺผนฺนานํ กุสลาทีนํ กุสลสฺส อกุสลสฺส วาติ อตฺโถ. อกุสลาทีหีติ ยถาสงฺขฺยํ อกุสเลน กุสเลน วา. อวิเสเสนาติ ยถาวุตฺตวิเสเส นิยมํ อคฺคเหตฺวา อกุสลาทีสุ อกุสลกุสลานํ ‘‘เกสญฺจี’’ติอาทินา.

9. ‘강한 의지연(upanissaya)에 세 가지가 있다’는 것은 무간, 대상, 본래적인 강한 의지연의 분류에서 세 가지 강한 의지연을 말한다. ‘여러 가지를 포함하기 때문에’라는 것은 여러 가지 연(paccaya)이 되는 법들을 포함하기 때문이다. 마음의 결정(cittaniyama)이 원인이 되어 일어나는 결정(pavattiniyama)에 따르기 때문에 반드시 있게 된다. ‘어떤 구절에서’라는 것은 유익한 법 등의 어떤 구절에서를 말한다. ‘포함된다’는 것은 포함 관계에 들어갔다는 것이니, 유익한 법 등의 구절들 중에서 어떤 구절들에만 무간 강한 의지연이 얻어진다는 의미이다. 그것들에 대해서는 ‘어떤 것들(kesañci)’이라고 말하지 않았다. 왜인가? 반드시 얻어지는 것이므로 말할 수 없기 때문이다. ‘그것들에서’란 유익한 법과 해로운 법의 구절들에서이다. 유익한 법은 해로운 법의 무간 강한 의지연이 되지 않고, 해로운 법도 유익한 법의 것이 되지 않지만, 대상과 본래적인 강한 의지연은 부정적이므로 거기에서는 ‘어떤 것들’이라고 말하였다. ‘성립된 연이 되는 법들의’라는 것은 연의 상태로서 이전에 완성된 유익한 법 등의, 혹은 유익한 법이나 해로운 법의라는 의미이다. ‘해로운 법 등에 의해’라는 것은 차례대로 해로운 법에 의해서나 유익한 법에 의해서이다. ‘차별 없이’라는 것은 앞에서 말한 차별에 대한 제한을 두지 않고 해로운 법 등에서 해로운 법과 유익한 법들에 대해 ‘어떤 것들’ 등의 표현으로 설명한 것이다.

---

อนารมฺมณตฺตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ ปุพฺพาปรนิยเมน อปฺปวตฺติโต อนนฺตรูปนิสฺสยํ น ลภตีติ โยชนา. ปกตสฺสาติ นิปฺผาทิตสฺส, อุปเสวิตสฺส วา. น หิ รูปสนฺตานสฺส สทฺธาทินิปฺผาทนํ อตฺถิ, อุตุโภชนาทิอุปเสวนํ วา สมฺภวติ. เตนาห ‘‘ยถา หิ…เป… รูปสนฺตาเนนา’’ติ. นนุ จ รูปสนฺตาเน ปุพฺเพนาปรํ วิเสโส ลพฺภติ[Pg.253], โส จ น วินา สมานชาติเยน การเณนาติ สฺวายํ ปกตูปนิสฺสยลาโภติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ อาห ‘‘ยสฺมิญฺจา’’ติอาทิ. ตตฺถ ตนฺติ อุตุพีชาทิกํ กมฺมาทิ จ เตน รูเปน ปุริมนิปฺผนฺเนน. อุปฺปาทนํ สาภิสนฺธิกํ ทฏฺฐพฺพํ. อธิปตีสุ ปุพฺพาภิสงฺขาโร วิย ปกปฺปนํ สํวิทหนํ. ปกรณํ วุตฺตลกฺขเณน การณภาเวน อวฏฺฐานํ, ยโต การณวิเสโส ‘‘ปกตี’’ติ วุจฺจติ. ยทิ เอวํ กสฺมา รูปสฺเสว ตํ ปฏิกฺขิปียตีติ อาห ‘‘ยถา จ…เป… ทฏฺฐพฺพา’’ติ. เอวมฺปิ อุตุพีชาทีนํ องฺกุราทีสุ กถํ ปจฺจยวิเสสภาโวติ อาห ‘‘อุตุพีชาทโย ปน…เป… ภาวโต’’ติ. อุปนิสฺสโยติ จ ยสฺมา พลวตาการณํ อธิปฺเปตํ, ตสฺมา น เอตฺถ เอกนฺเตน ปุริมนิปฺผตฺติ อิจฺฉิตพฺพา. ยทิ เอวํ ปาฬิยํ กถํ ปุริมคฺคหณนฺติ อาห ‘‘ปุริมปุริมานํเยว ปนา’’ติอาทิ. เตปิ วา ปริกปฺปนวเสน ปุริมนิปฺผนฺนาเยว นาม โหนฺติ. น หิ อสํวิทิตากาเร วตฺถุสฺมึ ปตฺถนาปวตฺตีติ. เตนาห ‘‘ตํสมานลกฺขณตายา’’ติ.

대상이 없기 때문에 대상 강한 의지연을, 선후의 규칙에 따라 발생하지 않기 때문에 무간 강한 의지연을 얻지 못한다는 연결이다. ‘본래적인(pakatassa)’이란 완성된, 혹은 닦아온 것을 말한다. 물질의 상속(rūpasantāna)에 믿음 등을 완성하는 것이 있거나, 기후와 음식 등을 닦는 일이 생길 수는 없기 때문이다. 그래서 ‘비유하자면... (중략) ...물질의 상속에 의해서’라고 말씀하셨다. 물질의 상속에서 앞뒤의 차별이 얻어지는데, 그것은 같은 종류의 원인 없이는 불가능하므로 이것이 본래적인 강한 의지연을 얻는 것이 아니냐고 혹시 의심할 수 있기에 ‘그리고 어떤 것에서’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘그것’이란 기후나 종자 등이며, 업 등도 이전에 완성된 그 물질에 의한 것이다. 발생시키는 것은 의도가 있는 것으로 보아야 한다. 지배연들에서 이전의 형성과 같이 계획함과 준비함이 있다. ‘작용(pakaraṇaṃ)’은 설해진 특징에 따른 원인의 상태로 머무는 것이니, 이로부터 원인의 차별을 ‘본성(pakatī)’이라 부른다. 만약 그렇다면 왜 물질에 대해서만 그것이 부정되는가 하여 ‘마치... (중략) ...보아야 한다’라고 말씀하셨다. 그렇더라도 기후나 종자 등이 싹 등에서 어떻게 원인의 차별 상태가 되는가 하여 ‘기후와 종자 등은... (중략) ...상태이기 때문이다’라고 말씀하셨다. 강한 의지연은 강력한 형태의 원인이 의도된 것이므로, 여기에서 반드시 이전의 완성이 요구되는 것은 아니다. 만약 그렇다면 빠알리에서 왜 ‘이전의 것’이라는 표현을 썼는가 하여 ‘오직 이전의 것들만이...’ 등을 말씀하셨다. 그것들 또한 가설에 의해서는 이전에 완성된 것이라 불린다. 알려지지 않은 양상의 대상에 대해서는 갈망이 일어나지 않기 때문이다. 그래서 ‘그것과 유사한 특징을 가졌기 때문에’라고 말씀하셨다.

---

ธมฺเมติ ปุคฺคลเสนาสนปญฺญตฺตีนํ อุปาทานภูเต ธมฺเม. อยํ นโยติ ปญฺญตฺติมุเขน ปญฺญเปตพฺพา ตทุปาทานภูตา ธมฺมา คยฺหนฺตีติ ยถาวุตฺโต นโย. เอตฺเถวาติ ‘‘เสนาสนมฺปิ อุปนิสฺสยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺมึเยว วจเน. กถํ ปจฺจุปฺปนฺนสฺส ปกตูปนิสฺสยภาโวติ โจทนาย ‘‘วกฺขตี’’ติอาทินา อาคมํ ทสฺเสตฺวา ยุตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนานมฺปิจ ตาทิสานํ ปุพฺเพ ปกตตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตาทิสานนฺติ ยาทิสา อุตุอาทโย ปจฺจุปฏฺฐิตา, ตาทิสานํ ตโต ปุพฺเพ ปุเรตรํ ปกตตฺตา ปกตูปนิสฺสยโยคฺยตาย อาปาทิตตฺตา.

‘법들에서’란 인격이나 처소라는 시설(paññatti)의 근거가 되는 법들을 말한다. ‘이러한 방식’이란 시설의 방식을 통해 시설되어야 할 그 근거가 되는 법들이 취해진다는 앞에서 말한 방식이다. ‘여기에서만’이란 ‘처소 또한 강한 의지연의 연으로 연이 된다’는 바로 이 문장에서이다. 어떻게 현재의 것이 본래적인 강한 의지연의 상태가 되는가라는 반론에 대해 ‘말할 것이다’ 등으로 성전을 제시하고 논리를 보이기 위해 ‘현재의 그러한 것들도 이전에 형성되었기 때문이다’라고 말씀하셨다. ‘그러한 것들’이란 나타나 있는 기후 등과 같은 것들이니, 그러한 것들이 그보다 이전에, 훨씬 앞서 형성되었기에 본래적인 강한 의지연의 적합성을 갖추게 되었기 때문이다.

---

กสิณาทีนมฺปิ อารมฺมณูปนิสฺสยตา สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยน ‘เอกจฺจายา’ติ อาหา’’ติ. ตถา หิ ‘‘กสิณมณฺฑลํ ทิสฺวา’’ติอาทินา ตสฺส อุปนิสฺสยภาโว อฏฺฐกถายํ วุตฺโต.

까시나 등도 대상 강한 의지연이 될 가능성이 있다는 것을 전제로 하여 ‘이러한 의도로 어떤 것은 이라고 말씀하셨다’라고 하였다. 실제로 주석서에서 ‘까시나 만달라를 보고서’ 등으로 그것의 강한 의지연 상태를 설명하였다.

---

อรูปาวจรกุสลมฺปิ อุปนิสฺสโย โหติ, ปเคว กามาวจรรูปาวจรกุสลนฺติ อธิปฺปาโย. ตํ ปน ยถา อุปนิสฺสโย โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมึ กสิณาทิมฺหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนุปฺปนฺนฌานุปฺปาทเนติ รูปาวจรชฺฌานํ สนฺธายาห, อรูปาวจรชฺฌาเน ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตทุปฺปาทกกุสลานนฺติ ตสฺส รูปาวจรวิปากสฺส อุปฺปาทกกุสลานํ, รูปาวจรกุสลานนฺติ [Pg.254] อตฺโถ. ปฏิสนฺธินิยามกสฺสาติ รูปาวจรปฏิสนฺธินิยามกสฺส. จุติโตติ รูปาวจรปฏิสนฺธิยา อนนฺตรปจฺจยภูตาย จุติยา. ปุริมชวนสฺส วเสนาติ จุติยา อาสนฺนชวนภาเวน. รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรวิปากสฺสาติ เอตฺถาปิ ‘‘ตทุปฺปาทกกุสลาน’’นฺติอาทินา อาเนตฺวา โยเชตพฺพํ. ยถา จ ‘‘รูปาวจรกุสลํ อรูปาวจรวิปากสฺส อุปนิสฺสโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘กามาวจรกุสลมฺปิ ตทุปฺปาทกกุสลาน’’นฺติอาทินา โยเชตพฺพํ. โลกุตฺตรวิปากสฺส เตภูมกกุสลานมฺปิ ปาทกาทิวเสน อุปนิสฺสยภาโว ปากโฏเยว, ตถา ตํตํภูมกกุสลานํ ตํตํภูมกกิริยานํ, กามาวจรกุสลสฺส รูปารูปาวจรกิริยานํ, รูปาวจรกุสลสฺส อรูปาวจรกิริยาย อุปนิสฺสยภาโวติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอวํ ปจฺเจกํ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ อาห. ‘‘สทฺธํ อุปนิสฺสาย ทานํ เทตี’’ติอาทินา ปกตูปนิสฺสโย อุทฺเทสวเสเนว ปาโฐ อาคโต, น วิภชนวเสนาติ อาห ‘‘ปาฬิยมฺปิ…เป… วิสฺสชฺชิโต’’ติ. กุสลตฺติกาทีสุ อนุโลมาทิเภทภินฺนตฺตา ปญฺหาวาเรสูติ พหุวจนนิทฺเทโส.

무색계 유익한 법도 강한 의지연이 되는데, 하물며 욕계나 색계의 유익한 법은 말할 것도 없다는 의도이다. 그것이 어떻게 강한 의지연이 되는지를 보이기 위해 ‘어떤 까시나 등에서’ 등을 말씀하셨다. ‘생기지 않은 선(jhāna)을 생기게 함에 있어서’는 색계 선을 염두에 두고 말씀하신 것이며, 무색계 선에 대해서는 말할 필요조차 없다. ‘그것을 발생시키는 유익한 법들의’란 그 색계 과보를 발생시키는 유익한 법들, 즉 색계 유익한 법들이라는 뜻이다. ‘재생연결을 결정하는 것의’란 색계 재생연결을 결정하는 것의 강한 의지연이라는 뜻이다. ‘죽음’이란 색계 재생연결에 대해 무간연이 되는 죽음을 말한다. ‘이전 자바나에 의해’라는 것은 죽음의 근접 자바나가 됨으로써이다. ‘색계 유익한 법이 무색계 과보에’라는 여기에서도 ‘그것을 발생시키는 유익한 법들’ 등을 가져와 연결해야 한다. 색계 유익한 법이 무색계 과보의 강한 의지연이다라고 설해진 것처럼, 욕계 유익한 법도 그것을 발생시키는 유익한 법들의 등으로 연결해야 한다. 출세간 과보에 대해 삼계의 유익한 법들이 토대 등이 됨으로써 강한 의지연이 되는 것은 명백하며, 그와 같이 각각의 지계의 유익한 법들이 각각의 지계의 작용하는 법들에 대해, 욕계 유익한 법이 색계·무색계 작용하는 법들에 대해, 색계 유익한 법이 무색계 작용하는 법들에 대해 강한 의지연이 된다는 이 의미를 나타내면서 ‘이와 같이 각각... (중략) ...알아야 한다’라고 말씀하셨다. ‘믿음을 의지하여 보시를 베푼다’ 등으로 본래적인 강한 의지연은 요약의 방식에 의해서만 본문에 나오지, 분류의 방식에 의해서는 나오지 않는다는 뜻에서 ‘빠알리에서도... (중략) ...답변되었다’라고 하였다. 유익한 법의 삼항 등에서 순차 등의 차이에 따라 나누어지는 문답의 절들에서라고 복수로 지칭하였다.

---

โลกุตฺตรนิพฺพตฺตนํ อุปนิสฺสาย ปรสฺส สิเนหุปฺปาทเน โลกุตฺตรธมฺมา อุปนิสฺสโย วิย โหนฺตีติ อยเมตฺถ เลโส, ภาวิโน ปน โลกุตฺตรสฺส อกุสลานํ อุปนิสฺสยตา สมฺภวตีติ อาห ‘‘น อิทํ สารโต ทฏฺฐพฺพนฺติ อธิปฺปาโย’’ติ. รูปาวจราทิกุสลานนฺติ รูปารูปาวจรโลกุตฺตรกุสลานํ อุปฺปาทิยมานสฺส รูปาวจรกุสลสฺสาติ โยชนา. รูปาวจรกิริยสฺส จ อรูปาวจรวิปาโก อุปนิสฺสโย กถนฺติ อาห ‘‘ปุพฺเพ นิวุตฺถาทีสุ…เป… อรหโต’’ติ. ตํ ตํ วิปากํ ปตฺเถนฺโต ตสฺส ตสฺส วิปากสฺส เหตุภูตํ กุสลํ นิพฺพตฺเตตีติ วิปากานํ กุสลูปนิสฺสยตาติ อาห ‘‘จตุภูมกา…เป… อุปนิสฺสโย’’ติ. โลกิยกุสลานํ ปน โลกุตฺตรวิปากา อุปนิสฺสโย น โหนฺตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิปี’’ติอาทิมาห. เตเนว หิ ‘‘ตถา เตภูมกวิปาโก’’ติ เตภูมกคฺคหณํ กตํ. ตตฺถ เตนาติ อนาคามินา. ตนฺติ อรหตฺตผลํ. ตสฺมาติ อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา. ตานิ วิยาติ โสตาปตฺติผลานิ วิย. เตสนฺติ ปุถุชฺชนาทีนํ. อิมสฺสาติ อนาคามิโน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา ปุถุชฺชนาทีนํ สนฺตาเน ฌานาทีนํ โสตาปตฺติผลาทีนํ น อุปนิสฺสยปจฺจโย อนุปลทฺธปุพฺพตฺตา, เอวํ อนาคามิโน ฌานาทีนํ [Pg.255] อคฺคผลํ อุปนิสฺสยปจฺจโย อทิฏฺฐปุพฺพตฺตา. เตนาห ‘‘อุปลทฺธปุพฺพสทิสเมว หิ อนาคตมฺปิ อุปนิสฺสโย’’ติ. อฏฺฐกถายํ ปน เหฏฺฐิมผลานํ กุสลูปนิสฺสยตา วุตฺตา เอว.

출세간법의 발생에 의지하여 다른 사람에게 애착을 일으키는 데 있어 출세간법들이 강한 의지처(강한 의지연, upanissayo)가 되는 것과 같다는 것이 여기에서의 구실(leso)이다. 그러나 장차 나타날 출세간법이 불선법들의 강한 의지처가 되는 일이 가능하다는 점을 두고 ‘이것을 본질적인 것으로 보아서는 안 된다는 취지이다’라고 하였다. ‘색계 등의 유익한 법들의(rūpāvacarādikusalānaṃ)’라는 구절은, 생겨나고 있는 색계·무색계·출세간의 유익한 법들 중에서 ‘색계의 유익한 법의’라고 연결된다. 색계 작용심(rūpāvacarakiriya)에 대하여 무색계 과보심(arūpāvacaravipāko)이 어떻게 강한 의지처가 되는지에 대해 ‘이전에 거주했던 곳 등에서… (중략) …아라한의’라고 하였다. 그 각각의 과보를 원하면서 그 각각의 과보의 원인이 되는 유익한 법을 발생시키므로, 과보가 유익한 법의 강한 의지처가 된다는 점을 두고 ‘4계의(catubhūmakā)… (중략) …강한 의지처이다’라고 하였다. 그러나 세속의 유익한 법들에 대하여 출세간의 과보가 강한 의지처가 되지 않는다는 점을 보이면서 ‘비록(yadipi)’ 등의 문장을 언급하였다. 바로 그렇기 때문에 ‘그와 같이 3계의 과보심(tathā tebhūmakavipāko)’이라 하여 ‘3계’라는 표현을 사용한 것이다. 거기서 ‘그에 의해서(tenā)’란 아나함에 의해서이다. ‘그것(taṃ)’이란 아라한과를 말한다. ‘그렇기 때문에(tasmā)’란 이전에 본 적이 없기 때문이다. ‘그것들처럼(tāni viya)’이란 소다원과(수다원과)들처럼이라는 뜻이다. ‘그들의(tesaṃ)’란 범부 등의 것이다. ‘이 사람의(imassa)’란 이 아나함의 것이다. 이 말의 의미는 다음과 같다. 즉, 범부 등의 상속(santāna)에서 선정 등이나 소다원과 등에 대하여 이전에 얻은 적이 없기 때문에 강한 의지연이 되지 않는 것처럼, 아나함에게도 선정 등에 대하여 이전에 본 적이 없는 제일 높은 과(aggaphala, 아라한과)는 강한 의지연이 되지 않는다는 것이다. 그래서 ‘이전에 얻은 것과 유사한 것만이 미래의 것이라도 강한 의지처가 된다’라고 하였다. 그러나 주석서에서는 낮은 단계의 과(heṭṭhimaphala)들이 유익한 법의 강한 의지처가 된다는 점은 이미 설해졌다.

---

ยถา วิปากา กุสลานํ, เอวํ กิริยาปิ เตสํ อุปนิสฺสโย โหตีติ ตํ นยํ ทสฺเสตุํ ‘‘กิริยํ อตฺถปฏิสมฺภิทาทิ’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. โยนิโสมนสิกาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ จตุภูมกกุสลสฺสปิ โยนิโสมนสิกาโร อุปนิสฺสโย โหตีติ เอตฺถ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ, ตทตฺถํ โยนิโสมนสิการํ ปวตฺเตนฺตสฺสาติ อตฺโถ. ตนฺติ โยนิโสมนสิการํ. อกุสลสฺส จ จตุภูมกวิปากสฺส อุปนิสฺสโย โยนิโสมนสิกาโรติ โยชนา. เอวํ กิริยสฺสปีติ ยถา กุสลสฺส โยนิโสมนสิการสฺส วเสน อุปนิสฺสโย วุตฺโต, เอวํ กิริยสฺสปิ โยนิโสมนสิการสฺส วเสน โยเชตพฺพนฺติ อตฺโถ. โส หิ ตํ อุปนิสฺสาย ราคาทิอุปฺปาทเน อกุสลสฺส วุตฺตนเยน กุสลากุสลูปนิสฺสยภาวมุเขน จตุภูมกวิปากสฺส อุปนิสฺสโย โหติเยว. ยทิ กิริยสงฺขาโต…เป… โหติเยว, อถ กสฺมา ปกตูปนิสฺสยวิภชเน กิริยา น คหิตา, อุตุโภชนเสนาสนานิเยว คหิตานีติ อาห ‘‘เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺเมสุ…เป… นยทสฺสนมตฺตเมวา’’ติ. เอวมาทิกนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น อุปนิสฺสยปจฺจยา’’ติ เอวมาทิกํ สงฺคณฺหาติ. อุปนิสฺสยปริยาโย อุปนิสสทฺโทติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘วิญฺญาณูปนิสํ นามรูปํ, นามรูปูปนิสญฺจ สฬายตนนฺติอาทิเกนา’’ติ. เอตฺถ หิ วิญฺญาณสฺส นามรูปานํ ผสฺสรูปาทีนํ จกฺขายตนาทีนญฺจ อุปนิสฺสยภาโว วุตฺโตติ.

과보심이 유익한 법들의 강한 의지처가 되는 것처럼, 작용심 또한 그것들의 강한 의지처가 된다는 그 방식을 보여주기 위해 ‘작용심인 무애해 등(kiriyaṃ atthapaṭisambhidādiṃ)’ 등이 설해졌다. 지혜로운 주의력(yonisomanasikāra)에 대해서는 말할 필요도 없다는 것은, 4계의 유익한 법에 대해서도 지혜로운 주의력이 강한 의지처가 된다는 점에 대해서는 여기서 말할 필요가 없으며, 그것을 위하여 지혜로운 주의력을 일으키는 자에게라는 뜻이다. ‘그것(taṃ)’이란 지혜로운 주의력이다. 불선법과 4계의 과보심에 대하여 지혜로운 주의력이 강한 의지처가 된다는 식으로 연결된다. ‘작용심의 경우에도 이와 같이(evaṃ kiriyassapī)’라는 것은, 유익한 법이 지혜로운 주의력의 힘에 의해 강한 의지처가 된다고 설해진 것처럼, 작용심 또한 지혜로운 주의력의 힘에 의해 연결되어야 한다는 뜻이다. 그것(지혜로운 주의력)은 그것을 의지하여 탐욕 등을 일으키는 데 있어 불선법에 대해 설해진 방식에 따라, 유익함과 불선함의 강한 의지처가 됨으로써 4계의 과보심에 대한 강한 의지처가 되기 마련이다. 만약 작용이라고 불리는 것이… (중략) …확실히 그러하다면, 어째서 자연 강한 의지연(pakatūpanissaya)을 분류할 때 작용심은 취해지지 않고, 기후·음식·처소 등만이 취해졌는가라는 의문에 대하여 ‘과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 법들 중에서… (중략) …방법을 보여주는 것일 뿐이다’라고 하였다. ‘이와 같은 등(evamādikaṃ)’이라는 ‘등(ādi)’이라는 단어는 ‘유익한 법에 대하여 함께 태어난 무기법이 일어나는데, 강한 의지연에 의해서는 아니다’라는 등의 내용을 포함한다. 강한 의지처라는 의미의 표현은 ‘우파니사(upanisa)’라는 단어로 되어 있기에, ‘식(viññāṇa)을 강한 의지처로 하는 명색(nāmarūpa), 명색을 강한 의지처로 하는 6처(saḷāyatana) 등’이라고 설해진 것이다. 여기서는 식이 명색인 촉·색 등과 안처 등에 대하여 강한 의지처가 됨이 설해졌다.

---

อุปนิสฺสยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

강한 의지연(강력한 의지처의 연)의 해설에 대한 주석이 끝났다.

---

๑๐. ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

10. 전생연(앞서 생긴 연)의 해설에 대한 주석

---

๑๐. ทสฺสิตเมว นยทสฺสนวเสนาติ โยชนา. ยทิ ทสฺสิตเมว, กสฺมา วุตฺตํ ‘‘สาวเสสวเสน เทสนา กตา’’ติ อาห ‘‘สรูเปน อทสฺสิตตฺตา’’ติ. ‘‘ยํ ยํ ธมฺมํ ปุเรชาตํ อารพฺภ เย เย ธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ จิตฺตเจตสิกา [Pg.256] ธมฺมา, เต เต ธมฺมา เตสํ เตสํ ธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ สรูเปน ปาฬิยํ อทสฺสิตตฺตา. อิทฺธิวิธาภิญฺญาย จาติ จ-สทฺเทน จุตูปปาตญาณสฺสปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. ตสฺสปิ หิ รูปธมฺมารมฺมณกาเล อฏฺฐารสสุ ยํ กิญฺจิ อารมฺมณปุเรชาตํ โหติ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา. ‘‘จวมาเน อุปปชฺชมาเน’’ติ หิ วุตฺตํ. ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตญาเณสุ จ วตฺตพฺพเมว นตฺถิ.

10. 방식을 보여줌으로써 이미 나타났다는 식으로 연결된다. 만약 이미 나타났다면 왜 ‘나머지 부분에 의한 설법이 이루어졌다’고 하였는가? ‘그 자체의 형태(sarūpa)로 나타나지 않았기 때문이다’라고 답한다. ‘어떤 법이 앞서 생겨나서 그것을 연(대상)으로 하여 어떤 심·심소법들이 일어날 때, 그 법들은 그 심·심소법들에 대하여 전생연으로 연이 된다’는 식으로 그 자체의 형태가 성전(Pāḷi)에서 나타나지 않았기 때문이다. ‘신통의 종류(iddhividhābhiññāya)’라는 말에 포함된 ‘조(ca)’라는 단어로 죽음과 태어남에 관한 지혜(cutūpapātañāṇa) 또한 포함되는 것으로 보아야 한다. 그것 또한 색법을 대상으로 하는 때에는 18가지 중 어떤 것이든 대상전생연(ārammaṇapurejāta)이 되는데, 현재의 대상을 가지기 때문이다. 왜냐하면 ‘죽어가면서, 태어나면서’라고 설해졌기 때문이다. 천안지와 천이지에 대해서는 말할 필요조차 없다.

---

อิตรสฺสปิ อภาวาติ อารมฺมณปุเรชาตสฺสปิ อภาวา อคฺคหณํ ปฏิสนฺธิภาวิโนติ โยชนา. สติปิ กสฺสจิ ปฏิสนฺธิภาวิโน อารมฺมณปุเรชาเต วิภูตํ ปน กตฺวา อารมฺมณกรณาภาวโต อวิชฺชมานสทิสนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อิตรสฺสปิ อภาวา’’ติ. เตเนวาห ‘‘ปฏิสนฺธิยา วิย อปริพฺยตฺตสฺส อารมฺมณสฺส อารมฺมณมตฺตภาวโต’’ติ. สนฺตีรณภาวิโน มโนวิญฺญาณธาตุยาปิ เอกนฺเตเนว ปุเรชาตปจฺจโย รูปาทีนิ ปญฺจารมฺมณานีติ โยชนา. เอตฺถ จ ‘‘มโนธาตูนญฺจา’’ติอาทิ ‘‘ตทารมฺมณภาวิโน’’ติ ปทสฺส ปุรโต วตฺตพฺโพ, อุปฺปฏิปาฏิยา ลิขิตํ.

‘다른 것의 부재로 인해서(itarassapi abhāvā)’라는 것은 대상전생연 또한 없기 때문에 재생연결에 속하는 것을 취하지 않았다는 것과 연결된다. 비록 어떤 재생연결의 대상전생연이 있을지라도, 대상을 분명하게 만드는 일이 없으므로 존재하지 않는 것과 같다는 뜻에서 ‘다른 것의 부재로 인해서’라고 하였다. 그렇기 때문에 ‘재생연결에서처럼 분명하지 않은 대상은 대상 자체로서만 존재하기 때문이다’라고 하였다. 조사(santīraṇa)의 역할을 하는 의식계(manoviññāṇadhātu)에게도 결정적으로 전생연이 되는 것은 색 등 다섯 가지 대상들이라는 식으로 연결된다. 여기서 ‘의계(manodhātūnaṃ) 등’이라는 구절은 ‘타다람마나(tadārammaṇa)의 역할을 하는’이라는 단어 앞에 놓여야 하는데, 순서가 바뀌어 기록되었다.

---

ปุเรชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

전생연의 해설에 대한 주석이 끝났다.

---

๑๑. ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

11. 후생연(뒤에 생긴 연)의 해설에 대한 주석

---

๑๑. นิรวเสสทสฺสิตปุเรชาตทสฺสนวเสนาติ ‘‘จตุสมุฏฺฐานิกติสมุฏฺฐานิกรูปกายสฺสา’’ติ เอวํ นิรวเสสโต ทสฺสิตสฺส ปุเรชาตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส ทสฺสนวเสน. ปจฺจยา หิ อิธ กามาวจรรูปาวจรวิปากา, เตสุ กามาวจรวิปาโก จ จตุสมุฏฺฐานิกรูปกายสฺส ปจฺจโย, น อิตโร. เตเนวาห ‘‘รูปาวจรวิปาโก ปน อาหารสมุฏฺฐานสฺส น โหตี’’ติ, ตสฺมา ‘‘ตสฺเสวา’’ติ วุตฺเตปิ ยถารหมตฺโถ เวทิตพฺโพ.

11. ‘남김없이 나타난 전생연을 보여주는 방식에 의해’라는 것은 ‘네 가지 원인에서 생긴 것과 세 가지 원인에서 생긴 색신(rūpakāya)의’라는 식으로 남김없이 나타난 전생연의 연생(paccayuppanna)을 보여주는 방식에 의한 것이다. 여기서 연(paccaya)들은 욕계와 색계의 과보심들인데, 그중 욕계 과보심은 네 가지 원인에서 생긴 색신의 연이 되지만, 다른 것(색계 과보심)은 그렇지 않다. 그렇기 때문에 ‘색계 과보심은 음식에서 생긴 것(āhārasamuṭṭhāna)의 연은 되지 않는다’라고 하였으며, 따라서 ‘바로 그것의(tasseva)’라고 하였을 때에도 적절한 의미로 이해해야 한다.

---

ปจฺฉาชาตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

후생연의 해설에 대한 주석이 끝났다.

---

๑๒. อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

12. 반복연(수습연)의 해설에 대한 주석

---

๑๒. ปกาเรหิ [Pg.257] คุณิตํ ปคุณํ, พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺติยา ภาวิตนฺติ อตฺโถ. อติสเยน ปคุณํ ปคุณตรํ, ตโตเยว พลวตรํ. ตสฺส ภาโว, เตน ปคุณตรพลวตรภาเวน วิสิฏฺฐํ วิเสสปฺปตฺตํ. สฺวายํ วิเสโส วิปาเก นตฺถีติ อาห ‘‘เอเตน วิปากาพฺยากตโต วิเสเสตี’’ติ.

12. 여러 방식으로 익힌 것이 능숙함(paguṇa)이며, 여러 번 일어남으로써 닦여졌다는 뜻이다. 대단히 능숙한 것이 ‘더욱 능숙함(paguṇatara)’이며, 그로 인해 더욱 강력해진 것이다. 그러한 상태(bhāva), 즉 더욱 능숙하고 더욱 강력한 상태에 의해 특별해진 것이 수승함(visesa)이다. 이 수승함은 과보에는 없으므로 ‘이로써 과보무기(vipākābyākata)와 구별한다’라고 하였다.

---

อาเสวนปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

반복연의 해설에 대한 주석이 끝났다.

---

๑๓. กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

13. 업연(업의 연)의 해설에 대한 주석

---

๑๓. เอวํสภาวาติ กมฺมปจฺจเยน อุปการกสภาวา. สมตฺถตาติ อานุภาโว. ตสฺสาติ วิปากกฺขนฺธกฏตฺตารูปสงฺขาตสฺส ผลสฺส. กมฺมปจฺจยภาโว วุตฺโตติ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจยภาโว วุตฺโต. เอกโวกาเร รูปมฺปีติ เอกโวกาเรปิ รูปํ น ชเนติ, ปเคว จตุโวกาเรติ อตฺโถ.

13. ‘이러한 성품’이란 업연(業緣)으로 돕는 성품이다. ‘능숙함’이란 위력이다. ‘그것의’란 과보의 무더기[異熟蘊]와 업에서 생긴 물질[業生色]이라 일컬어지는 과보를 말한다. ‘업연의 상태가 설해졌다’는 것은 업연에 의한 연(緣)의 상태가 설해졌다는 것이다. ‘일온유(一蘊有)에서 물질도’라는 것은 일온유에서도 물질을 생성하지 않는데, 사온유(四蘊有)에서는 더 말할 것도 없다는 뜻이다.

---

กมฺมปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업연명시(業緣明示)의 주석이 끝났다.

---

๑๔. วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

14. 과보연명시(果報緣明示)의 주석

---

๑๔. ยถา หิ รูปภเว สญฺญีนํ ตํนิพฺพตฺติตปุญฺญาภิสงฺขาเรเนว รูปุปฺปตฺติ, เอวํ อสญฺญีนมฺปีติ ตตฺถ กามาวจรกมฺมุนา ยถา วิปากานุรูปานํ ปจฺจโย โหนฺโต เกสญฺจิเยว โหติ, น สพฺเพสํ, กตฺถจิเยว โหติ, น สพฺพตฺถ, น เอวํ วิปากานนฺติ อาห ‘‘เอกนฺเตนา’’ติ. เตสํ วเสนาติ เตสํ วิปากปจฺจยลาภีนํ วิปากกฺขนฺธานํ วเสน. น หีติอาทินา ‘‘เอกนฺเตนา’’ติ วุตฺตมตฺถํ พฺยติเรกโต วิภาเวติ. ภูมิทฺวยวิปาโกติ กามาวจรรูปาวจรวิปาโก อารุปฺเป รูปสฺส น หิ ปจฺจโยติ โยชนา.

14. 왜냐하면 색계(色界)에서 유상천(有想天)들에게는 거기서 생성된 복(福)의 형성[福行]에 의해서만 물질이 일어나는 것처럼, 무상천(無想天)들에게도 그러하기 때문이다. 거기서 욕계 업에 의해 과보에 상응하는 것들의 연(緣)이 될 때, 어떤 것들에게만 되고 전부는 아니며, 어떤 곳에서만 되고 도처는 아니다. 그러나 과보의 경우에는 그렇지 않기 때문에 ‘결정적으로(ekantena)’라고 하였다. ‘그들의 힘으로’란 과보연을 얻는 과보의 무더기들의 힘을 말한다. ‘왜냐하면 ...이 아니기 때문이다’ 등의 문구는 ‘결정적으로’라고 설해진 의미를 반대되는 경우를 통해 분명하게 밝힌다. ‘두 지(地)의 과보’란 욕계와 색계의 과보가 무색계에서 물질의 연이 되지 않는다는 결합이다.

---

วิปากปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과보연명시의 주석이 끝났다.

---

๑๕. อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

15. 음식연명시(飮食緣明示)의 주석

---

๑๕. เกวลาย [Pg.258] โอชาย อชฺโฌหรณสฺส อภาวา ‘‘อสิตปีตาทิวตฺถูหิ สห อชฺโฌหริโตวา’’ติ วุตฺตํ. ขาทนียโภชนียปฺปเภเท อสิเต ตาว กพฬีการตา โหตุ, ปาตพฺพาทิเก ปน กถนฺติ อาห ‘‘ปาตพฺพ…เป… โหนฺตี’’ติ. เยภุยฺยวเสน วา เอวํ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

15. 오직 영양소(ojā)만을 삼키는 것은 없으므로 ‘먹고 마시는 등의 물체와 함께 삼켜진 것’이라고 설해졌다. 씹어 먹는 음식과 부드러운 음식의 종류인 ‘먹는 것’에 대해서는 일단 덩어리진 상태[段食性]가 있다고 하겠지만, 마시는 것 등에서는 어떠한가라고 하여 ‘마시는 것... 등이다’라고 하였다. 또는 대부분의 경우를 따라서 이와 같이 설해진 것으로 알아야 한다.

---

อนุปาลโกติ อุปตฺถมฺภโก. จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส กายสฺส อาหารปจฺจยภาโว กพฬีการาหารสฺส วิจาเรตฺวา คเหตพฺโพ. กสฺมาติ เจ? เอตฺถ การณมาห ‘‘น หี’’ติอาทินา. สติ หิ ปจฺจยภาเว ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐาโน กพฬีการาหาโร จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส กายสฺส อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทิ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, โนจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส ปน วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ติวิโธปิ…เป… วุตฺโต’’ติ.

‘보호하는 것’이란 보조하는 것이다. 마음에서 생긴 몸에 대한 덩어리 식(食)의 음식연 상태는 검토한 뒤에 파악해야 한다. 왜냐하면? 여기서 ‘왜냐하면 ...이 아니기 때문이다’ 등으로 그 이유를 말한다. 만약 연의 상태가 있다면 ‘마음에서 생긴 덩어리 식은 마음에서 생긴 몸에 음식연으로 연이 된다’는 등의 말이 있어야 할 것이나, 설해지지 않았고, 마음에서 생기지 않은 것에 대해서는 설해졌다. 그래서 ‘세 가지 모두... 설해졌다’라고 하였다.

---

อาหารปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

음식연명시의 주석이 끝났다.

---

๑๖. อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

16. 기능연명시(機能緣明示)의 주석

---

๑๖. ‘‘มิสฺสกตฺตา’’ติ อิทํ อินฺทฺริยตาย รูปารูปชีวิตินฺทฺริยานํ เอกชฺฌํ กตฺวา เทสิตตํ สนฺธาย วุตฺตํ, ตสฺมา มิสฺสกตฺตาติ รูปชีวิตินฺทฺริยมิสฺสกตฺตาติ อตฺโถ. ชีวิตินฺทฺริยนฺติ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ. น สพฺเพน สพฺพํ วชฺชิตพฺพนฺติ ยถา ปญฺหาปุจฺฉเก อรูปชีวิตินฺทฺริยํ มิสฺสกตฺตา น คหิตํ, น เอวมิธ อรูปชีวิตินฺทฺริยํ อคฺคหิตนฺติ อตฺโถ.

16. ‘섞여 있기 때문에’라는 것은 기능의 상태로서 물질과 비물질의 생명기능들을 하나로 묶어 설하신 것을 가리켜 말한 것이다. 그러므로 ‘섞여 있기 때문에’란 물질의 생명기능과 섞여 있기 때문이라는 뜻이다. ‘생명기능’이란 비물질의 생명기능이다. ‘모든 면에서 다 제외해서는 안 된다’는 것은 마치 질문부(Pañhāpucchaka)에서 비물질의 생명기능이 섞여 있다는 이유로 취해지지 않은 것처럼, 여기서는 비물질의 생명기능이 취해지지 않은 것이 아니라는 뜻이다.

---

อรูปานํ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ปจฺจยนฺตราเปกฺขานิ อาวชฺชนารมฺมณาทิอญฺญปจฺจยสาเปกฺขานิ อินฺทฺริยปจฺจยา สิยุํ จกฺขาทีนํ รูปารูปานํ อญฺญมญฺญํ กทาจิปิ อวินิพฺภุตฺตภาวสฺส อภาวโต, ปจฺจยนฺตรสโมธานาเปกฺขตาย จ. โย ปน นิรเปกฺโขติ ยถา จกฺขาทีนิ ปจฺจยนฺตเรสุ สาเปกฺขานิ, เอวํ สาเปกฺโข อหุตฺวา โย ตตฺถ นิรเปกฺโข อินฺทฺริยปจฺจโย โหติ อวินิพฺภุตฺตธมฺมานํ ยถา ทุวิธมฺปิ ชีวิตินฺทฺริยํ, โส อตฺตโน…เป… นตฺถีติ โยชนา. อวินิพฺภุตฺตานํ เตสมฺปิ ลิงฺคาทีนํ สิยุํ วินิพฺภุตฺตานํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อินฺทฺริยปจฺจยตาภาวสฺส อทิฏฺฐตฺตา. นนุ จกฺขาทีนํ วินิพฺภุตฺตานํ [Pg.259] อินฺทฺริยปจฺจยภาโว ทิฏฺโฐติ? สจฺจํ ทิฏฺโฐ, น ปน โส สมานชาติยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. สติ เจวนฺติ เอวํ วุตฺตปฺปกาเร สมานชาติยํเยว อวินิพฺภุตฺตสฺส อินฺทฺริยปจฺจยภาเว สติ อิตฺถิปุริสินฺทฺริเยหิ สทฺธึ. สหโยเค หิ อิทํ กรณวจนํ. ยทิปิ อิตฺถิปุริสินฺทฺริยานิ ลิงฺคาทีนํ กลลาทิกาเล อินฺทฺริยปจฺจยตํ น ผเรยฺยุํ เตสํ ตทา อภาวโต. เย ปน รูปธมฺมา ตทา สนฺติ, เตหิ อวินิพฺภุตฺตาว, เตสํ กสฺมา น ผรนฺตีติ อาห ‘‘อญฺเญสํ ปนา’’ติอาทิ. อพีชภาวโต อนิมิตฺตภาวโต. ตทนุรูปานนฺติ กลลาทิอวตฺถานุรูปานํ อตฺถิตํ อิจฺฉนฺติ, ยโต ‘‘อิตฺถี, ปุริโส’’ติ ปกติวิภาโค วิญฺญายตีติ เตสํ อธิปฺปาโย.

비물질인 안식(眼識) 등의 기능연들은 다른 연들을 기다리는 것들이니, 전향(轉向)이나 대상 등의 다른 연들에 의존하는 것들이다. 왜냐하면 안(眼) 등의 물질과 비물질들이 서로 결코 분리되지 않는 상태가 없기 때문이며, 다른 연들의 결합을 기다리기 때문이다. ‘그러나 의존하지 않는 것’이란 마치 안 등이 다른 연들에 의존하는 것처럼 의존하지 않고, 거기서 분리되지 않는 법들에 대해 의존하지 않는 기능연이 되는 것인데, 두 종류의 생명기능과 같은 것이다. 그것은 자신의... 없다는 결합이다. 분리되지 않은 그 성질[liṅga] 등도 분리되어 일어난 연생법들에 대해서는 기능연의 상태가 없음이 보이기 때문이다. 안 등이 분리되었을 때 기능연의 상태가 보이지 않는가? 사실이다, 보이지만 그것은 같은 종류(samānajāti)에 대해서는 아니라는 것을 보이기 위해 ‘왜냐하면 ...이 아니기 때문이다’ 등을 말하였다. ‘이와 같이 있을 때’란 이와 같이 설해진 방식으로 같은 종류에 대해서만 분리되지 않는 것의 기능연 상태가 있을 때 여근(女根)과 남근(男根)과 함께한다는 것이다. 이는 수반(sahayoga)의 의미에서의 도구격이다. 비록 여근과 남근이 깔랄라(kalala) 등의 시기에 성질 등에 기능연의 상태를 퍼뜨리지 못한다 하더라도, 그것들이 그때는 없기 때문이다. 그러나 그때 존재하는 물질적 법들과는 분리되지 않는데, 왜 그것들에게는 퍼뜨리지 않는가라고 하여 ‘다른 것들의...’ 등을 말하였다. 씨앗이 되지 못하기 때문이며 원인이 되지 못하기 때문이다. ‘그것에 상응하는’이란 깔랄라 등의 단계에 상응하는 것들의 존재를 바란다는 것이니, 거기서 ‘여자, 남자’라는 본성의 구분이 알려지기 때문이라는 것이 그들의 의도이다.

---

กุสลชาติยนฺติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. เย ปน ‘‘กุสลชาติก’’นฺติ ปฐนฺติ, เตสํ ปจฺจตฺเตกวจนํ. วิสุํ เอกชาติ วา ภูมิ วา น โหติ ตเทกเทสภาวโต. เหตุอาทีสุปีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อกุสลาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ เอวมาทิกํ สงฺคณฺหาติ. เอส นโยติ ยฺวายํ ‘‘ภูมิวเสน วุตฺเตสู’’ติอาทินา อรูเป อลพฺภมานสฺส อินฺทฺริยปจฺจยสฺส อฏฺฐปเน อตฺถนโย วุตฺโต, เอส นโย โยเชตพฺโพติ. ตถา อปริยาปนฺนกุสลเหตุ, ตถา อกุสลเหตูติ เอตฺถาปิ ปฐมาปริยาปนฺนกุสลเหตุ โทมนสฺสสหคตากุสลเหตุ จ วิสุํ เอกชาติ ภูมิ วา น โหนฺตีติ อารุปฺเป อลพฺภมานาปิ วิสุํ น ฐปิตาติ โยเชตพฺโพ. เอส นโย ‘‘อกุสลาหาเรสุปิ เอเสว นโย’’ติ เอวมาทีสุ.

‘유익한 종류에서’라는 것은 한정(niddhāraṇa)의 처소격이다. ‘유익한 종류의 것(kusalajātikaṃ)’이라고 읽는 이들에게는 그것은 주격 단수이다. 그것의 일부분이기 때문에 따로 하나의 종류나 지(地)가 되지 않는다. ‘원인[因] 등에서도’에서 ‘등’이라는 말은 ‘불선한 음식들에서도 이와 같은 방식이다’ 등을 포함한다. ‘이 방식’이란 ‘지(地)의 힘으로 설해진 것들에서’ 등으로 무색계에서 얻어지지 않는 기능연을 설정하지 않는 것에 대해 설해진 의미의 방식이니, 이 방식을 적용해야 한다. 그와 같이 출세간의 유익한 원인, 그와 같이 불선의 원인이라는 여기에서도, 첫 번째 출세간의 유익한 원인과 도머낫사(domanassa, 근심)와 결합한 불선의 원인이 따로 하나의 종류나 지가 되지 않으므로 무색계에서 얻어지지 않더라도 따로 설정되지 않는다고 적용해야 한다. 이 방식은 ‘불선한 음식들에서도 이와 같은 방식이다’ 등에서도 마찬가지이다.

---

สติ สหชาตปจฺจยตฺเต อุปฺปาทกฺขเณปิ อินฺทฺริยปจฺจยตา สิยาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจยตฺตาภาวํ สนฺธายา’’ติ. วุตฺตญฺหิ ‘‘อุปฺปชฺชมาโน สห อุปฺปชฺชมานภาเวน อุปการโก ธมฺโม สหชาตปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา). ตสฺส ปน สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว ยทิปิ อฏฺฐกถายํ ‘‘สหชาตปจฺจยตา ปน ตสฺส นตฺถี’’ติ สรูเปเนว ทสฺสิโต, ตถาปิ ตํ อนนุชานนฺโต ‘‘อุปฺปาท…เป… นิวาเรตุ’’นฺติ วตฺวา ‘‘วกฺขตี’’ติอาทินา ตมตฺถํ สมตฺเถติ. กมฺมปจฺจยสทิสนฺติ หิ เอเตน ตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ ปจฺจยภาโว ปกาสิโต. ปวตฺเตจาติ จ-สทฺเทน ปฏิสนฺธิยญฺจ กฏตฺตารูปสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยโต อญฺโญ อินฺทฺริยปจฺจโย น หิ อตฺถีติ โยชนา. ปฏิจฺจวาราทโย [Pg.260] สมฺปยุตฺตวารปริโยสานา ฉ วารา อุปฺปาทกฺขณเมว คเหตฺวา ปวตฺตา ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา, น ฐิติกฺขณนฺติ อธิปฺปาโย. เอวญฺจ กตฺวาติ อุปฺปาทกฺขณเมว คเหตฺวา ปวตฺตตฺตา. เอเตสูติ ยถาวุตฺเตสุ ฉสุ วาเรสุ. เกจิ ปน ‘‘รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส อนุปาลนํ อุปฺปาทกฺขเณ น ปากฏํ พลวญฺจ ยถา ฐิติกฺขเณ ปจฺฉาชาตาทิปจฺจยลาภโต ถิรภาวปฺปตฺติยาสฺส ตํ ปากฏํ พลวญฺจ, ตสฺมา ‘ฐิติกฺขเณ’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ.

구생연(俱生緣)의 상태가 있을 때 생기(生起)의 순간[生刹那]에도 기능연(機能緣)의 상태가 있을 것이라고 하여, ‘구생연의 상태가 없음을 반조하여’라고 말하였다. ‘생겨나고 있는 법은 생겨나고 있는 상태와 함께 도움을 주는 법이 구생연이다’라고 (빳따나 주석서 연의 해설에서) 말씀하셨기 때문이다. 그런데 그것이 구생연의 상태가 없다는 것은 비록 주석서에서 ‘그러나 그것에 구생연의 상태는 없다’라고 그 자체로 보였을지라도, 그것을 허용하지 않고 ‘생기...등...을 금지하기 위해’라고 말하고 ‘말할 것이다’라는 등의 말로 그 뜻을 확증한다. ‘업연과 유사하다’라는 말로 그것의 생기 순간에서의 연의 상태가 밝혀졌기 때문이다. ‘전개(pavanteca)한다’라는 말에서 ‘차(ca)’라는 단어는, 재생연결(再生連結)에서도 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)에게 물질 생명기능(rūpajīvitindriya) 이외의 다른 기능연은 없다는 연결이다. 연의 문(緣門, paṭiccavāra) 등에서 상응문(相應門)의 끝에 이르는 여섯 가지 문은 ‘유익한 법을 연하여 유익한 법이 일어난다, 원인연(原因緣)으로’라는 등의 방식으로 오직 생기 순간만을 취하여 전개된 것이지, 머무는 순간[住刹那]이 아니라는 의도이다. 이와 같이 하여 생기 순간만을 취하여 전개되었기 때문이다. ‘이들 중에서’라는 것은 앞에서 말한 여섯 가지 문에서이다. 그런데 어떤 이들은 ‘물질 생명기능을 보호하는 것이 생기 순간에는 분명하거나 강력하지 않으나, 머무는 순간에는 후생연(後生緣) 등의 연을 얻음으로써 견고한 상태에 이르기 때문에 그것은 분명하고 강력하다. 그러므로 머무는 순간에라고 말했다’라고 말한다.

---

อินฺทฺริยปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

기능의 연(Indriyapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석이 끝났다.

---

๑๗. ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

17. 선의 연(Jhānapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석

---

๑๗. โสมนสฺสโทมนสฺสสงฺขาตานีติ โสมนสฺสโทมนสฺสปริยาเยน วุตฺตานิ, ฌานงฺคภาววิเสสนโต วา โสมนสฺสโทมนสฺสภูตาเนว สุขทุกฺขานิ ฌานงฺคานิ, น อิตรสุขทุกฺขานีติ ฌานงฺคภูตานํเยว สุขทุกฺขานํ ฌานงฺคภาวทสฺสนตฺถํ โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหณํ กตํ. อิทานิ ยถาวุตฺตเมว ‘‘ทฺวิปญฺจวิญฺญาเณสู’’ติอาทินา วิตฺถารโต วิภาเวติ, ตํ สุวิญฺเญยฺยเมว. เตนาติ วิเสสนภูเตน โสมนสฺสโทมนสฺสคฺคหเณน.

17. 기쁨과 슬픔으로 불리는 것들이란 기쁨과 슬픔의 방편으로 말씀하신 것이며, 혹은 선의 구성 요소[禪支]인 상태의 차별로부터 기쁨과 슬픔이 된 즐거움과 괴로움만이 선의 구성 요소이지, 다른 즐거움과 괴로움은 아니라는 의미이다. 선의 구성 요소가 된 즐거움과 괴로움만이 선의 구성 요소임을 보이기 위해 기쁨과 슬픔을 취한 것이다. 이제 앞에서 말한 바를 ‘두 가지 오비식에서’라는 등의 말로 상세히 나누어 설명하는데, 그것은 쉽게 이해할 수 있다. ‘그것으로’라는 것은 차별이 되는 기쁨과 슬픔을 취한 것을 말한다.

---

อภินิปาตมตฺตตฺตาติ อารมฺมณกรณมตฺตภาวโต. จินฺตนาปวตฺติยา อุปนิชฺฌายนปวตฺติยา. ยถาวุตฺเตเนว การเณนาติ ‘‘อุปนิชฺฌานาการสฺส อภาวโต’’ติ เอเตน การเณน. ปุพฺเพติอาทิโต. จตฺตาริ องฺคานิ วชฺชิตานีติ สตฺตสุ องฺเคสุ ทสฺสิยมาเนสุ จตฺตาริ องฺคานิ วชฺชิตานิ. อฏฺฐกถา เหสาติ เลเสน อปกาเสตพฺพตาย การณมาห. ตีสุปิ เอกเมว วตฺตพฺพํ สิยา, ตํสมานลกฺขณตาย อิตเรสํ ติณฺณมฺปิ คหณํ โหตีติ. ติณฺณํ ปน วจเนนาติ อุเปกฺขาสุขทุกฺขานํ อฌานงฺคตาทสฺสนตฺเถน วจเนน. ตโต อุเปกฺขาทิโต อญฺญสฺส ธมฺมสฺส จิตฺเตกคฺคตาย ฌานงฺคนฺติ อุทฺธฏภาโว อาปชฺชติ อฌานงฺเคสุ อคฺคหิตตฺตา. ยถาวุตฺตการณโตติ ‘‘อุปนิชฺฌานาการสฺส อภาวโต’’ติ วุตฺตการณโต อญฺเญน การเณน อนุทฺธฏภาโว วา อาปชฺชติ อนุปนิชฺฌายนสภาเวหิ สทฺธึ อคฺคหิตตฺตา อุปนิชฺฌายนาการภาวโต อญฺเญเนว การเณน จิตฺเตกคฺคตาย [Pg.261] ปาฬิยํ อนุทฺธฏภาโว อาปชฺชติ. ตํโทสปริหรณตฺถนฺติ ยถาวุตฺตโทสวินิโมจนตฺถํ.

‘단지 마주칠 뿐이기 때문’이라는 것은 단지 대상을 만드는 상태이기 때문이다. ‘생각의 전개’란 면밀히 관찰하는 전개를 말한다. ‘앞에서 말한 바로 그 이유로’란 ‘면밀히 관찰하는 모습이 없기 때문에’라는 이 이유 때문이다. ‘이전’이라는 등이다. ‘네 가지 구성 요소가 제외되었다’는 것은 일곱 가지 구성 요소가 보여질 때 네 가지 구성 요소가 제외된 것을 말한다. 이것은 주석서에서 근거로 드러내지 말아야 할 것에 대해 그 이유를 말한 것이다. 세 가지에서도 오직 하나만이 말해져야 할 것이나, 그것과 동일한 특징을 가졌기 때문에 다른 세 가지도 취해진 것이다. ‘세 가지를 말함으로’란 평온·즐거움·괴로움이 선의 구성 요소가 아님을 보이기 위한 말씀으로 인한 것이다. 따라서 평온 등으로부터 다른 법이 마음의 한 끝임[心一境性]에 대해 선의 구성 요소라는 결과가 도출되는 상태에 이르게 되는데, 이는 선의 구성 요소가 아닌 것들 중에서 취해지지 않았기 때문이다. 혹은 ‘앞에서 말한 이유로’ 즉 ‘면밀히 관찰하는 모습이 없기 때문에’라고 말한 이유와는 다른 이유로 선지가 아님이 도출되지 않는 상태에 이르게 되거나, 혹은 면밀히 관찰하지 않는 자성들과 함께 취해지지 않았기 때문에, 면밀히 관찰하는 모습의 상태와는 다른 이유로 마음의 한 끝임이 성전(Pāḷi)에서 선지로 도출되지 않는 상태에 이르게 된다. ‘그 허물을 피하기 위해’라는 것은 앞에서 말한 허물에서 벗어나기 위함이다.

---

เย ปนาติอาทิ ปทการมตฺตทสฺสนํ. โสมนสฺสาทีหีติ โสมนสฺสโทมนสฺสฌานงฺคุเปกฺขาหิ. อวิภูตภาโว อุเปกฺขนํ. อุเปกฺขา หิ อวิภูตกิจฺจา วุตฺตา. สมานานํ เกสํ? สุขาทีนํ, เกหิ? โสมนสฺสาทีหิ, กถํ? สุข…เป… ยุตฺตตาติ โยชนา. น จิตฺเตกคฺคตายาติ สุขาทีหิ, ตทญฺเญหิ อภินิโรปนาทีหิ จ อนินฺทฺริยกิจฺจตาย จ อนุปนิชฺฌายนกิจฺจตาย จ อสมานตาย ปญฺจวิญฺญาเณสุ จิตฺเตกคฺคตาย ฌานงฺคนฺติ อนุทฺธฏภาเว การณํ น วตฺตพฺพนฺติ. สาติ จิตฺเตกคฺคตา. เอตฺถาติ ‘‘อุเปกฺขาสุขทุกฺขานี’’ติ เอตสฺมึ อฏฺฐกถาวจเน น คหิตา. วิจิกิจฺฉายุตฺตมโนธาตุอาทีสูติ วิจิกิจฺฉาสมฺปยุตฺตจิตฺเต มโนธาตุยา สมฺปฏิจฺฉนาทีสุ จ. ตสฺสาปิ จิตฺเตกคฺคตายปิ.

‘그런데 어떤 이들은’ 등은 단지 자구(字句)의 작용을 보이는 것이다. ‘기쁨 등과 함께’라는 것은 기쁨·슬픔·선지의 평온과 함께를 말한다. 분명하지 않은 상태가 평온(upekkhana)이다. 평온은 그 작용이 분명하지 않다고 말씀하셨기 때문이다. ‘동일한 누구와?’ 즐거움 등과. ‘누구와?’ 기쁨 등과. ‘어떻게?’ 즐거움...등...과 결합된 상태라는 연결이다. ‘마음의 한 끝임에 의해서가 아니다’라는 것은 즐거움 등과, 그리고 그것 이외의 대상을 올리는 등의 작용과, 기능의 작용이 아닌 것과, 면밀히 관찰하는 작용이 아닌 것이 동일하지 않기 때문에, 오비식에서 마음의 한 끝임이 선의 구성 요소로서 도출되지 않는 상태에 대해 이유를 말해서는 안 된다는 것이다. ‘그것’은 마음의 한 끝임이다. ‘여기에서’란 ‘평온·즐거움·괴로움’이라는 이 주석서의 말씀에서 취해지지 않았다. ‘의혹이 결합된 마노의 요소[意界] 등에서’란 의혹과 상응하는 마음과 마노의 요소인 영수(領受) 등에서이다. 그것의 마음의 한 끝임에서도 마찬가지이다.

---

ฌานปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

선의 연(Jhānapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석이 끝났다.

---

๑๘. มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

18. 도의 연(Maggapaccaya)의 상세한 설명에 대한 주석

---

๑๘. ทุวิธมฺปิ สงฺกปฺปนฺติ สมฺมาสงฺกปฺโป มิจฺฉาสงฺกปฺโปติ จ เอวํ อนวชฺชสาวชฺชเภเทน ทุวิธมฺปิ. วีริยํ สมาธินฺติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. สงฺคณฺหิตฺวา วิตกฺกาทิภาวสามญฺเญน สห คเหตฺวา, เอเกกเมว กตฺวา คเหตฺวาติ อตฺโถ. เตหิ มิจฺฉาวาจากมฺมนฺตาชีเวหิ. อิธาติ อิมสฺมึ มคฺคปจฺจยนิทฺเทเส ลพฺภมานานิ จ มคฺคปจฺจยภาวโต, จ-สทฺเทน อลพฺภมานานิ จ มคฺคปจฺจยตฺตาภาวา. ยทิ เอวํ กสฺมา วุตฺตานีติ อาห ‘‘มคฺคงฺควจนสามญฺเญนา’’ติ. เอวํ ปริยายนิทฺเทโส อิธ กิมตฺถิโยติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘เอวญฺหิ สุตฺตโวหาโรปิ ทสฺสิโต โหตี’’ติ. เอวํ ปน ทสฺเสนฺเตนาติ ปรมตฺถโต อมคฺคงฺคานิปิ สุตฺเต มคฺคงฺคโวหารสิทฺธิยา อิธ มคฺคงฺเคหิ สห ทสฺเสนฺเตน. อุทฺธริตฺวาติ ปทุทฺธารํ กตฺวา. อิทานิ มิจฺฉาวาจาทีหิ สทฺธึ ทฺวาทสงฺคานิ น ทสฺเสตพฺพานิ, กสฺมาติ เจติ อาห ‘‘น หิ ปาฬิยํ…เป… วตฺตพฺโพ’’ติ. ตปฺปฏิปกฺขภาวโตเยว มิจฺฉามคฺคงฺคานิ, น มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย วิย สภาวโตติ อธิปฺปาโย.

18. ‘두 가지 사유’란 정사유(正思惟)와 사사유(邪思惟)라고 이와 같이 허물이 없는 것과 허물이 있는 것의 차별로 두 가지이다. ‘정진과 삼매’ 여기에서도 이와 같은 방식이다. ‘포섭하여’란 일으킨 생각[尋] 등의 상태와 공통되게 함께 취하여, 하나씩 나누어 취했다는 뜻이다. ‘그 사어·사업·사명에 의해서’이다. ‘여기에서’란 이 도의 연의 해설에서 얻어지는 것들은 도의 연의 상태이기 때문이고, ‘차(ca)’라는 단어로 얻어지지 않는 것들은 도의 연의 상태가 아니기 때문이다. 만약 그렇다면 왜 말씀하셨는가에 대해 ‘도지(道支)라는 명칭의 공통됨으로 인하여’라고 말씀하셨다. 이와 같이 방편에 의한 상세한 설명이 여기에서 무슨 목적이 있는가라는 질문을 염두에 두고 ‘이와 같이 하여 경전의 관용구(suttavohāra)도 보여지게 된다’라고 말씀하셨다. ‘이와 같이 보이는 것으로써’란 제일의제(第一義諦)로서는 도의 구성 요소가 아닌 것들도 경전에서 도의 구성 요소라는 관용이 성립하기 때문에 여기에서 도의 구성 요소들과 함께 보이는 것을 말한다. ‘발췌하여’란 단어를 발췌하여. 이제 사어 등과 함께 열두 가지 구성 요소를 보여서는 안 되는데, 왜냐하면 ‘성전(Pāḷi)에서는...등...말해서는 안 되기 때문’이라고 말씀하셨다. 그것과 반대되는 상태이기 때문에 사도지(邪道支)인 것이지, 사견(邪見) 등과 같이 자성(自性)에 의한 것이 아니라는 의도이다.

---

ปริยายนิปฺปริยายมคฺคงฺคทสฺสนตฺเถปิ อตฺถวจเน เอวํ น วตฺตพฺพเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปริยาย…เป… อธิกรณานี’’ติ อาห. ตสฺสตฺโถ – ยถา [Pg.262] ‘‘อญฺญภาคิยสฺส อธิกรณสฺสา’’ติ เอตฺถ ปาฬิคตอธิกรณสทฺทปติรูปโก อญฺโญ อธิกรณสทฺโท ปาฬิคตตทญฺญสาธารณตาย อุภยปทตฺโถ อุทฺธโฏ ‘‘อธิกรณํ นาม จตฺตาริ อธิกรณานี’’ติ, เอวมิธาปิ นิปฺปริยายํ อิตรญฺจ มคฺคงฺคํ ทสฺเสตุกาเมน ปาฬิคตตทญฺญสาธารโณ มคฺคงฺคสทฺโท อุทฺธริตพฺโพ สิยา, ตถา น กตนฺติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปาฬิคโตเยว มคฺคงฺคสทฺโท อุทฺธโฏ, น ตทญฺญสาธารโณ, น จ อตฺถุทฺธารมุเขน อธิปฺเปตตฺโถ นิยมิโต, ตสฺมา. เตสูติ อเหตุกจิตฺตุปฺปาเทสุ. ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิ…เป… สมาธโย’’ติ เอตฺถ สงฺกปฺปวายามสมาธโย สมฺมามิจฺฉาสทฺเทหิ วิเสเสตฺวา วุตฺตาติ อาห ‘‘สมฺมาทิฏฺฐิอาทโย ยถาวุตฺตา สนฺตี’’ติ. สงฺกปฺปวายามสมาธิปฺปตฺตา ปน ตตฺถ เกจิ สนฺติเยวาติ. อถ วา สมฺมาทิฏฺฐิอาทโยติ วุตฺตปฺปกาเร สมฺมาทิฏฺฐิอาทิเก อนวเสเส สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ยถาวุตฺตา’’ติ. อุปฺปตฺติฏฺฐานนิยมนตฺถตฺตา น วิเสสนตฺถตฺตาติ อธิปฺปาโย.

방편(pariyāya)과 비방편(nippariyāya), 도의 구성요소(maggaṅga)를 나타내기 위한 목적에서도 뜻을 설명함에 있어 이와 같이 말해서는 안 된다는 것을 보이며 "방편... (중략) ... 쟁송(adhikaraṇa)들"이라고 하였다. 그 뜻은 - "다른 부류에 속하는 쟁송의"라는 구절에서처럼, 성전에 나타난 쟁송이라는 말과 비슷하게, 다른 쟁송이라는 말이 성전에 나타난 그것과 다른 것에 공통되기에 "쟁송이란 네 가지 쟁송이다"라고 두 가지 구절의 의미를 추출한 것과 같이, 여기에서도 비방편과 다른 도의 구성요소를 나타내고자 하는 자에 의해 성전에 나타난 그것과 다른 것에 공통되는 '도의 구성요소'라는 말이 추출되어야 하겠지만, 그렇게 하지 않았다는 것이다. 그러므로 성전에 나타난 '도의 구성요소'라는 말만이 추출되었고, 그 밖의 것과 공통되지 않으며, 뜻을 추출하는 방식으로 의도된 의미가 규정되지 않았기 때문이다. "그것들 중에서"란 원인 없는 마음의 일어남들(ahetukacittuppādesu)을 말한다. "바른 견해... (중략) ... 삼매들"이라는 구절에서 사유, 노력, 삼매는 '바름'과 '그름'이라는 말로 차별화하여 설해졌기에 "바른 견해 등은 설해진 대로 있다"라고 하였다. 그러나 사유, 노력, 삼매에 도달한 것들은 거기서 어떤 것들은 분명히 있다. 또는 '바른 견해 등'이란 언급된 방식대로 바른 견해 등을 남김없이 염두에 두고 설한 것이다. 그래서 "설해진 대로"라고 하였다. 일어나는 장소를 규정하기 위한 목적이지, 수식하기 위한 목적이 아니라는 뜻이다.

---

มคฺคปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

도연설(道緣說)의 주석이 끝났다.

---

๒๐. วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

20. 불상응연설(不相應緣說)의 주석.

---

๒๐. สมฺปโยคาสงฺกาวตฺถุภูโตติ สมฺปโยคาสงฺกาย อธิฏฺฐานภูโต. เตนาห อฏฺฐกถายํ ‘‘อรูปิโน หิ ขนฺธา จกฺขาทีนํ วตฺถูนํ อพฺภนฺตรโต นิกฺขมนฺตา วิย อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ.

20. "상응(sampayoga)의 의심의 대상이 된 것"이란 상응에 대한 의심의 근거가 된 것을 말한다. 그래서 주석서에서 "무색의 무더기(khandha)들은 안구 등의 토대 내부에서 나오는 것처럼 일어난다"라고 하였다.

---

วิปฺปยุตฺตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불상응연설의 주석이 끝났다.

---

๒๑. อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

21. 유연설(有緣說)의 주석.

---

๒๑. ยสฺมึ สติ ยํ โหติ, อสติ จ น โหติ, โส ตสฺส ปจฺจโยติ ยทิทํ สมาสโต ปจฺจยลกฺขณํ ยํ สนฺธาย สุตฺเต วุตฺตํ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหติ, อิมสฺมึ อสติ อิทํ น โหตี’’ติ, ตยิทํ อตฺถิปจฺจเย โยเชตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘โย หี’’ติอาทึ วตฺวา อยญฺจ นโย นิพฺพาเน น ลพฺภติ, ตสฺมา นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจยภาเวน น อุทฺธฏนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘นิพฺพานญฺจ…เป… อุปการกํ โหตี’’ติ อาห. เตน ปจฺจยธมฺมานํ [Pg.263] ปจฺจยภาโว วิเสสโต พฺยติเรกมุเขน ปากโฏ โหตีติ ทสฺเสติ. นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺโธติ นตฺถิปจฺจยภาววิรุทฺโธ. วิคตาวิคตปจฺจยา วิย หิ อญฺญมญฺญํ อุชุปจฺจนีกภาเวน ฐิตา นตฺถิอตฺถิปจฺจยา. น นิพฺพานํ อตฺถิปจฺจโย นตฺถิภาโวปการกตาอวิโรธโต. เย หิ อตฺถิปจฺจยธมฺมา, เต นตฺถิภาโวปการกตาวิรุทฺธา เอว ทิฏฺฐาติ อธิปฺปาโย.

21. "어떤 것이 있을 때 어떤 것이 있고, 없을 때 그것이 없는 것, 그것이 그것의 조건이다"라는 것은 요약된 조건의 특징인데, 이것을 염두에 두고 경전에서 "이것이 있을 때 이것이 있고, 이것이 없을 때 이것이 없다"라고 설하였다. 이것을 유연(atthipaccaya)에 적용하여 보이면서 "누구든지" 등으로 말하였고, 이 방식은 열반에서는 얻어지지 않으므로, 열반은 유연의 상태로 추출되지 않음을 보이기 위해 "열반은... (중략) ... 도움이 된다"라고 하였다. 이것으로 조건되는 법들의 조건 상태가 특히 부정(byatireka)의 방식을 통해 분명해진다는 것을 보여준다. "무(無)의 상태로 도움을 줌과 상충되는 것"이란 무연(natthipaccaya)의 상태와 상충되는 것이다. 사라짐(vigata)과 사라지지 않음(avigata)의 조건들처럼 무연과 유연은 서로 직접적으로 반대되는 상태로 머물기 때문이다. 열반은 무(無)의 상태로 도움을 줌과 상충되지 않으므로 유연이 아니다. 유연인 법들은 무(無)의 상태로 도움을 줌과 상충되는 것으로만 보이기 때문이라는 뜻이다.

---

สติ จ อุปฺปนฺนตฺเตติ สมฺพนฺโธ. เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ อาหารินฺทฺริยาติ โยชนา. เอกโตติ สห. สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาวโตติ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยตฺตาภาวโต. ตทภาโวติ สหชาตาทิปจฺจยตฺตาภาโว. เอเตสนฺติ อตฺถิปจฺจยตาวเสน ปวตฺตมานานํ อาหารินฺทฺริยานํ. ธมฺมสภาววเสนาติ ธมฺมตาวเสน. ธมฺมตา เหสา, ยทิทํ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สห ปุเรตรํ ปจฺฉา จ ลพฺภมานา อาหารินฺทฺริยา เตสํ อตฺถิปจฺจยา โหนฺติ, น สหชาตาทิปจฺจยาติ. ยถา วา จกฺขาทิทฺวารานํ รูปาทิอารมฺมณานํ สติปิ นิยตวุตฺติตาย ทฺวารารมฺมณโต วิญฺญาณสฺส ฉพฺพิธภาเว อารมฺมณมนามสิตฺวา, ทฺวารโต ทฺวารมนามสิตฺวา อารมฺมณโต ฉพฺพิธตา วุจฺจติ, เอวมิธาปิ อาหารินฺทฺริยานํ ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ สติปิ สหชาตาทิภาเว อรูปกฺขนฺธาทิวเสน สหชาตาทิเภทภินฺนสฺส อตฺถิปจฺจยสฺส ทสฺสิตตฺตา ปญฺหาวาเร อาหารินฺทฺริยานํ วเสน อาคเต จตุตฺถปญฺจมโกฏฺฐาสภูเต อตฺถิปจฺจยวิเสเส สหชาตาทิเภทํ อามสิตุํ น ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อาหาโร อินฺทฺริยญฺจ สหชาตาทิเภทํ น ลภตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน อาหารินฺทฺริเยสุ สหชาตาทิภาวสฺส อภาวโต. เอวมฺเปตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ.

"있을 때 일어난다는 것"이 연결된다. "그것들의 조건이 되는 것은 음식과 기능(indriya)이다"라고 결합된다. "한꺼번에"란 함께이다. 구생연(sahajātappaccaya) 등의 조건 상태가 없기 때문이란 구생, 전생, 후생의 조건 상태가 없기 때문이다. "그것의 부재"란 구생연 등의 조건 상태의 부재이다. "이것들의"란 유연의 상태로 진행되는 음식과 기능들의 것이다. "법의 자성(dhammasabhāva)에 따라서"란 법성(dhammatā)에 따라서이다. 이것은 법성이다. 즉 조건에서 생긴 것들과 함께, 그보다 앞서거나 뒤에 얻어지는 음식과 기능들이 그것들의 유연이 되는 것이지, 구생연 등은 아니라는 것이다. 또는 안구 등의 문(dvāra)과 색깔 등의 대상(ārammaṇa)이 있을지라도 결정된 작용에 의해 문과 대상으로부터 식(viññāṇa)의 여섯 가지 상태가 있을 때, 대상을 언급하지 않고 문에 따라, 문을 언급하지 않고 대상에 따라 여섯 가지라고 말하는 것과 같다. 이와 같이 여기에서도 음식과 기능들이 조건에서 생긴 것들과 함께 구생(sahajāta) 등의 상태가 있을지라도, 무색의 무더기 등에 의해 구생 등으로 나누어진 유연이 보이기 때문에, 질문의 장(pañhāvāra)에서 음식과 기능의 영향으로 나타난 네 번째와 다섯 번째 부분인 유연의 차별에서 구생 등의 차별을 언급할 수 없음을 보이기 위해 주석서에서 "음식과 기능은 구생 등의 차별을 얻지 못한다"라고 하였다. 그러나 음식과 기능에 구생 등의 상태가 없기 때문은 아니다. 이와 같이 여기서 그 의미를 보아야 한다.

---

อตฺถิปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유연설의 주석이 끝났다.

---

๒๒-๒๓-๒๔. นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา

22-23-24. 무연(無緣), 이연(離緣), 불이연(不離緣)의 주석.

---

๒๒-๒๓. เอตฺถาติ นตฺถิปจฺจเย. นานนฺติ นานตฺตํ. เอเตนาติ อนนฺตรปจฺจยโต นตฺถิปจฺจยสฺส วิเสสมตฺตทีปเนน ‘‘ปจฺจยลกฺขณเมว เหตฺถ นาน’’นฺติ อิมินา วจเนน. อตฺโถติ ธมฺโม. พฺยญฺชนสงฺคหิเตติ ‘‘นตฺถิปจฺจโย [Pg.264] วิคตปจฺจโย’’ติ เอวมาทิพฺยญฺชเนน สงฺคหิเต. ปจฺจยลกฺขณมตฺเตติ เอตฺถ ปวตฺติโอกาสทาเนน อุปการกา อรูปธมฺมา, วิคตภาเวน อุปการกาติ เอวมาทิเก ปจฺจยานํ ลกฺขณมตฺเต.

"여기서"란 무연에서이다. "차이(nānaṃ)"란 다름이다. "이것으로"란 무간연(anantarapaccaya)으로부터 무연의 차별만을 나타냄으로써, "조건의 특징만이 여기서의 차이이다"라는 이 말로써이다. "의미(attho)"란 법이다. "문자로 요약된 것"이란 "무연은 이연이다" 등과 같이 문자로 요약된 것에서이다. "조건의 특징만"이란 여기서 작용할 기회를 줌으로써 도움을 주는 무색의 법들이 사라진 상태로 도움을 준다는 등의 조건들의 특징만을 말한다.

---

นตฺถิวิคตอวิคตปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무연, 이연, 불이연의 주석이 끝났다.

---

ปจฺจยนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연설(緣說)의 주석이 끝났다.

---

ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา

연설의 잡다한 판별에 대한 설명(Paccayaniddesapakiṇṇakavinicchayakathā)의 주석.

---

อาทิมปาโฐติ ปุริมปาโฐ. ตถา จ สตีติ โทสสฺสปิ สตฺตรสหิ ปจฺจเยหิ ปจฺจยภาเว สติ. อธิปติปจฺจยภาโวปิสฺส อนุญฺญาโต โหตีติ อาห ‘‘โทสสฺสปิ ครุกรณํ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ. ‘‘เสสาน’’นฺติ วจเนเนว นิวาริโตติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตํนิวตฺตนตฺถมาห ‘‘น จ เสสาน’’นฺติอาทิ. ปุเรชาตาทีหีติ ปุเรชาตกมฺมาหารฌานินฺทฺริยมคฺควิปากปจฺจเยหิ. ตนฺนิวารณตฺถนฺติ ตสฺส ยถาวุตฺตโทสสฺส นิวารณตฺถํ. วิสุญฺจ อคฺคเหตฺวาติ โลภโมหา วิปากปจฺจยาปิ น โหนฺติ, ตถา โทโสติ เอวํ วิสุญฺจ อคฺคเหตฺวา. โผฏฺฐพฺพายตนํ กายวิญฺญาณธาตุยา อารมฺมณาทิปจฺจโย โหนฺตํเยว ปถวีอาทิสภาวตฺตา อตฺตนา สหชาตานํ สหชาตาทิปจฺจยา โหนฺติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘โผฏฺฐพฺพายตนสฺส สหชาตาทิปจฺจยภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. ‘‘สพฺพธมฺมาน’’นฺติ ‘‘สพฺเพ ธมฺมา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตํสมฺปยุตฺตกานญฺจ ธมฺมานํ อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ วุตฺเต สพฺพธมฺเม สนฺธายาห ‘‘สพฺพธมฺมานํ ยถาโยคํ เหตาทิปจฺจยภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. น หิ เอตํ…เป… ภาวทสฺสนํ, อถ โข เอกธมฺมสฺส อเนกปจฺจยภาวทสฺสนํ, ตสฺมา ‘‘เอเตน โผฏฺฐพฺพายตนสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. รูปาทีนนฺติ รูปายตนาทีนํ.

'첫 번째 읽기(Ādimapāṭho)'는 '이전의 읽기(purimapāṭho)'이다. '그와 같이 있을 때(Tathā ca satī)'란 진심(dosa) 또한 17가지 연(paccaya)에 의해 연의 상태가 있을 때를 말한다. 진심에도 지배연(adhipatipaccaya)의 상태가 허용된다는 점을 들어 "진심 또한 중요하게 여겨짐이 성전(Pāḷi)에서 설해져야 한다"고 하였다. '그 밖의 것들(sesānaṃ)'이라는 표현만으로도 차단되었기에 혹시라도 의심할 수 있으므로, 그것을 배제하기 위해 "그 밖의 것들이 아니다" 등을 설하였다. '전생연(purejāta) 등'이란 전생연, 업연, 식연, 선정연, 근연, 도연, 과보연을 말한다. 그것을 차단하기 위함이란 앞에서 언급한 진심의 오류를 배제하기 위함이다. '따로 잡지 않고'란 탐욕(lobha)과 미혹(moha)이 과보연도 되지 않는 것처럼 진심 또한 그러하므로 이와 같이 따로 잡지 않는 것이다. 촉처(phoṭṭhabbāyatana)가 신비식계(kāyaviññāṇadhātu)의 대상연(ārammaṇapaccaya) 등이 되면서도, 지(地) 등의 자성(sabhāva)이기 때문에 자신과 함께 일어나는 법들의 구생연(sahajātapaccaya) 등이 된다는 것을 "촉처의 구생연 등의 상태를 나타낸다"고 설하였다. "모든 법들의(sabbadhammānaṃ)"란 "모든 법들은 의식계와 그에 상응하는 법들에 대상연으로써 연이 된다"고 여기에서 설해진 모든 법들을 가리켜 "모든 법들의 적절한 방식에 따라 인연(hetupaccaya) 등의 상태를 나타낸다"고 하였다. 이것은 ... (생략) ... 상태를 보이는 것이 아니라, 오히려 한 법의 여러 연의 상태를 보이는 것이다. 그러므로 "이것으로 촉처의" 등이 설해졌다는 취지이다. '색(rūpa) 등'이란 색처(rūpāyatana) 등을 말한다.

---

เภทาติ วิเสสา. เภทํ อนามสิตฺวาติ จกฺขุวิญฺญาณธาตุอาทิวิเสสํ อคฺคเหตฺวา. เต เอวาติ ยถาวุตฺตวิเสสานํ สามญฺญภูเต ขนฺเธ เอว. ยํ สนฺธาย ‘‘เอวํ น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ วิภาเวตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปฏฺฐานสํวณฺณนา เหสาติ เอเตน สุตฺเต วุตฺตปริยายมคฺคภาเวเนตฺถ น สกฺกา มิจฺฉาวาจาทีนํ มคฺคปจฺจยํ วตฺตุนฺติ ทสฺเสติ. เสสปจฺจยภาโวติ มคฺคปจฺจยํ ฐเปตฺวา ยถาวุตฺเตหิ เสเสหิ อฏฺฐารสหิ [Pg.265] ปจฺจเยหิ ปจฺจยภาโว. อธิปติปจฺจโย น โหตีติ อารมฺมณาธิปติปจฺจโย น โหติ. ตนฺติ วิจิกิจฺฉํ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺเตสุ อหิริกาทีสุ.

'차별(bhedā)'이란 '차이(visesā)'이다. '차별을 언급하지 않고'란 안비식계(cakkhuviññāṇadhātu) 등의 차이를 취하지 않고라는 뜻이다. '그것들만이'란 앞에서 언급한 차이점들의 공통된 기반이 되는 온(khandha)들을 말한다. "이와 같이 말할 수 없다"고 설한 취지를 상세히 설명하기 위해 "진실로 ~ 아니다(na hi)" 등을 설하였다. 이것은 '발취론 주석(Paṭṭhānasaṃvaṇṇanā)'이다. 이것으로 경(sutta)에서 설해진 방편의 도(maggapariyāya)의 상태로는 여기에서 사어(micchāvācā) 등에 대해 도연(maggapaccaya)을 말할 수 없음을 나타낸다. '그 밖의 연의 상태'란 도연을 제외하고 앞에서 언급한 나머지 18가지 연에 의해 연의 상태가 되는 것이다. '지배연이 되지 않는다'는 것은 대상지배연(ārammaṇādhipatipaccaya)이 되지 않는다는 것이다. '그것'이란 의심(vicikiccha)이다. '거기에서'란 앞에서 언급한 무참(ahirika) 등을 말한다.

---

ทสธา ปจฺจยา โหนฺติ, ปุน ตถา หทยวตฺถุนฺติ อิทํ อตฺถมตฺตวจนํ. ปาโฐ ปน ‘‘หทยวตฺถุ เตสญฺเจว วิปฺปยุตฺตสฺส จ วเสน ทสธา ปจฺจโย โหตี’’ติ เวทิตพฺโพ. รูปสทฺทคนฺธรสายตนมตฺตเมวาติ อิทํ รูปาทีนํ สหชาตปจฺจยตาย วิย นิสฺสยปจฺจยตาย จ อภาวโต, ปุเรชาตปจฺจยตาย จ ภาวโต วุตฺตํ. เอตานีติ ยถาวุตฺตานิ รูปสทฺทคนฺธรสารมฺมณานิ. สพฺพาติกฺกนฺตปจฺจยาเปกฺขาติ ‘‘เอกธมฺมสฺส อเนกปจฺจยภาวโต’’ติ เอตสฺมึ วิจาเร เหตุอาทิอติกฺกนฺตปจฺจยาเปกฺขา เอเตสํ รูปาทีนํ อปุพฺพตา นตฺถิ, อถ โข อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยปจฺจยาเปกฺขา. น หิ รูปาทีนิ เหตุสหชาตาธิปติอาทิวเสน ปจฺจยา โหนฺตีติ. ตสฺสาติ รูปชีวิตินฺทฺริยสฺส ปุเรชาตปจฺจยภาวโต อปุพฺพตา, ตสฺมา ตํ เอกูนวีสติวิโธ ปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ โหติ. สตฺตธา ปจฺจยภาโว โยเชตพฺโพ, น หิ โอชา ปุเรชาตปจฺจโย น โหตีติ.

'열 가지 방식으로 연이 되고, 다시 그와 같이 심장토대(hadayavatthu)도'라는 이것은 의미만을 나타낸 말이다. 그러나 성전(Pāṭho)은 "심장토대는 그것들과 이계연(vippayuttapaccaya)의 힘에 의해 열 가지 방식으로 연이 된다"고 알아야 한다. '색·성·향·미처일 뿐'이라는 이것은 색 등이 구생연(sahajātapaccaya)으로서나 의지연(nissayapaccaya)으로서 존재하지 않고, 전생연(purejātapaccaya)으로서만 존재하기 때문에 설해진 것이다. '이것들'이란 앞에서 언급한 색·성·향·미의 대상들이다. '모든 초월적인 연을 기대함'이란 "한 법이 여러 연의 상태가 되기 때문에"라는 이 고찰에서 인연(hetupaccaya) 등을 초월한 연을 기대하는 것이며, 이 색 등에게 새로운 것은 없다. 오히려 대상연, 대상지배연, 대상강의지연(ārammaṇūpanissayapaccaya)을 기대하는 것이다. 진실로 색 등은 인연, 구생지배연 등에 의해서는 연이 되지 않기 때문이다. '그것의'란 색명근(rūpajīvitindriya)이 전생연의 상태가 되기 때문에 새로운 것이 없으며, 그러므로 그것은 19가지 방식의 연이 된다고 설해진 것이다. 일곱 가지 방식의 연의 상태가 적용되어야 한다. 진실로 영양(ojā)이 전생연이 되지 않는 것은 아니기 때문이다.

---

อตฺโถติ วา เหตุอาทิธมฺมานํ สภาโว เวทิตพฺโพ. โส หิ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺเนหิ อรณียโต อุปคนฺตพฺพโต, ญาเณน วา ญาตพฺพโต ‘‘อตฺโถ’’ติ วุจฺจติ. อากาโรติ ตสฺเสว ปวตฺติอากาโร, เยน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจยภาวํ อุปคจฺฉตีติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตํ ปน วิปฺปยุตฺตํ. ‘‘สตฺตหากาเรหี’’ติ ปฐานสฺส การณมาห ‘‘อุกฺกฏฺฐปริจฺเฉโท หี’’ติอาทินา.

'뜻(attho)'이란 인(hetu) 등의 법들의 자성(sabhāva)으로 알아야 한다. 그것은 자신의 연생법(paccayuppanna)들에 의해 도달해야 할 것(araṇīya)이고 접근해야 할 것이므로, 혹은 지혜로 알아야 할 것이므로 '뜻'이라 불린다. '양상(ākāro)'이란 바로 그것의 전개되는 양상이며, 그것에 의해 자신의 연생법들에게 연의 상태로 접근한다는 것이 여기에서의 의미라고 보아야 한다. 그러나 그것은 이계(vippayutta)된 것이다. '일곱 가지 양상으로'라는 것은 발취론(Paṭṭhāna)의 원인을 "최상의 규정(ukkaṭṭhaparicchedo)은 ~" 등으로 설한 것이다.

---

ยํ กมฺมปจฺจโย…เป… ทฏฺฐพฺพํ อาเสวนกมฺมปจฺจยานํ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อนนฺตรฏฺฐานตาย. สหชาตมฺปิ หิ อนนฺตรเมวาติ. โกจิ ปเนตฺถาติ เอตฺถ เอตสฺมึ ปกตูปนิสฺสยสมุทาเย โกจิ ตเทกเทสภูโต กมฺมสภาโว ปกตูปนิสฺสโยติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ‘‘ยทิทํ อารมฺมณปุเรชาเต ปเนตฺถ อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตปจฺจยตา น ลพฺภตี’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมึ, ตสฺมึ วา อารมฺมณปุเรชาตคฺคหเณ. วตฺถุสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยตา ลพฺภตีติ น วตฺตพฺพา. น หิ อารมฺมณภูตํ วตฺถุ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ, อถ โข นิสฺสยภูตเมวาติ. อิโต อุตฺตรีติ เอตฺถ ‘‘อิโต’’ติ อิทํ ปจฺจามสนํ ปุเรชาตํ วา สนฺธาย อารมฺมณปุเรชาตํ วา. ตตฺถ ปฐมนยํ อเปกฺขิตฺวา วุตฺตํ [Pg.266] ‘‘ปุเรชาตโต ปรโตปี’’ติ. เตน กมฺมาทิปจฺจเยสุปิ วกฺขมาเนสุ ลพฺภมานาลพฺภมานํ เวทิตพฺพนฺติ วุตฺตํ โหติ. ทุติยํ ปน นยํ อนเปกฺขิตฺวา อฏฺฐกถายํ อาคตวเสน วุตฺตํ ‘‘อิโต วา อินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต’’ติ, อตฺตนา วุตฺตนเยน ปน ‘‘นิสฺสยินฺทฺริยวิปฺปยุตฺตโต วา’’ติ. ตตฺถ วตฺตพฺพํ สยเมวาห ‘‘อารมฺมณาธิปตี’’ติอาทิ. กมฺมาทีสุ ลพฺภมานาลพฺภมานํ น วกฺขติ ‘‘อิโต อุตฺตรี’’ติอาทินา ปเคว อติเทสสฺส กตตฺตา, ตสฺมา ปุริโมเยว ปุเรชาตโตปีติ วุตฺตอตฺโถเยว อธิปฺเปโต.

'어떤 업연(kammapaccayo)은 ... (생략) ...'이라는 것은 수습연(āsevanapaccaya)과 업연의 연생법이 등무간(anantara)에 머물기 때문이라고 보아야 한다. 진실로 구생(sahajāta) 또한 바로 등무간(anantara)이기 때문이다. '어떤 이는 여기에서'란 여기 이 본래적 강의지연(pakatūpanissaya)의 무리 중에서 어떤 그 일부분이 된 업의 자성이 본래적 강의지연이라는 뜻이다. '거기에서'란 "여기서 대상전생(ārammaṇapurejāta)에서는 근연(indriyapaccaya)과 이계연(vippayuttapaccaya)의 상태가 얻어지지 않는다"고 설해진 것, 즉 그 대상전생을 취함에 있어서 그러하다. 토대(vatthu)의 이계연 상태가 얻어진다고 말해서는 안 된다. 진실로 대상이 된 토대는 이계연이 아니라, 오히려 의지연(nissayapaccaya)일 뿐이기 때문이다. '이보다 더 높이'라는 말에서 '이것보다'라는 것은 전생(purejāta)을 가리키거나 대상전생을 가리키는 것이다. 거기서 첫 번째 방식에 따라 "전생보다 더 이후에도"라고 설해졌다. 그것은 업연 등에서도 장차 설해질 내용에서 얻어지는 것과 얻어지지 않는 것을 알아야 한다는 뜻이다. 그러나 두 번째 방식에 의거하지 않고 주석서(aṭṭhakathā)에 전해진 바에 따라 "이것 즉 근(indriya)·이계(vippayutta)로부터"라고 설해졌고, 스스로가 설한 방식에 따라서는 "의지(nissaya)·근·이계로부터"라고 설해졌다. 거기서 설해야 할 내용을 스스로 "대상지배(ārammaṇādhipati) 등"이라고 설하였다. 업연 등에서 얻어지는 것과 얻어지지 않는 것에 대해서는 "이보다 더 높이" 등으로 말하지 않을 것인데, 이미 앞에서 유추(atidesa)가 이루어졌기 때문이다. 그러므로 이전의 '전생으로부터도'라고 설한 의미가 바로 그 취지이다.

---

‘‘มคฺคปจฺจยตํ อวิชหนฺโตวา’’ติ อิมินา จ มคฺคปจฺจโย วุตฺโตติ ‘‘มคฺควชฺชานํ นวนฺน’’นฺติ วุตฺตํ ปจฺฉิมปาเฐ, ปุริมปาเฐ ปน ‘‘มคฺคปจฺจยตํ อวิชหนฺโตวา’’ติ วุตฺตตฺตา เอว มคฺคปจฺจเยน สทฺธึ สหชาตาทิปจฺจยา คเหตพฺพาติ ‘‘ทสนฺน’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ปจฺฉิมปาเฐ ‘‘เอกาทสหากาเรหี’’ติ วตฺตพฺพํ, ปุริมปาเฐ ‘‘ทฺวาทสหี’’ติ.

"도연(maggapaccaya)의 상태를 버리지 않고서만"이라는 이것으로 도연이 설해졌으므로, 나중의 읽기(pacchimapāṭha)에서는 "도를 제외한 아홉 가지의"라고 설해졌다. 그러나 이전의 읽기(purimapāṭha)에서는 "도연의 상태를 버리지 않고서만"이라고 설해졌기 때문에 도연과 함께 구생연 등이 취해져야 하므로 "열 가지의"라고 설해졌다. 거기서 나중의 읽기에서는 "열한 가지 양상으로"라고 설해져야 하고, 이전의 읽기에서는 "열두 가지로"라고 설해져야 한다.

---

สมนนฺตรนิรุทฺธตาย อารมฺมณภาเวน จาติ วิชฺชมานมฺปิ วิเสสมนามสิตฺวา เกวลํ สมนนฺตรนิรุทฺธตาย อารมฺมณภาเวน, น จ สมนนฺตรนิรุทฺธตาอารมฺมณภาวสามญฺเญนาติ อตฺโถ. ‘‘อิมินา อุปาเยนา’’ติ ปจฺจยสภาคตาทสฺสเนน ปจฺจยวิสภาคตาทสฺสเนน จ วุตฺตํ ปททฺวยํ เอกชฺฌํ กตฺวา ปทุทฺธาโร กโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุอาทีนํ สหชาตานํ…เป… โยเชตพฺพา’’ติ อาห. เหตุอารมฺมณาทีนํ สหชาตาสหชาตภาเวน อญฺญมญฺญวิสภาคตาติ โยชนา. เอวมาทินาติ อาทิ-สทฺเทน ปุเรชาตานํ จกฺขาทีนํ รูปาทีนญฺจ ปุเรชาตภาเวน สภาคตา, ปวตฺติยํ วตฺถุขนฺธาทีนํ ปุเรชาตปจฺฉาชาตานํ ปุเรชาตปจฺฉาชาตภาเวน วิสภาคตาติ เอวมาทีนมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เหตุนเหตุอาทิภาวโตปิ เจตฺถ ยุคฬกโต วิญฺญาตพฺโพ วินิจฺฉโย. เหตุปจฺจโย หิ เหตุภาเวน ปจฺจโย, อิตเร ตทญฺญภาเวน. เอวมิตเรสุปิ ยถารหํ ยุคฬกโต เวทิตพฺโพ.

무간멸(無間滅)과 대상이 됨으로써라는 뜻은, 존재하는 차별을 주의 깊게 살피지 않고 오직 무간멸과 대상이 됨으로써만이지, 무간멸과 대상이 됨의 일반성 때문은 아니라는 뜻이다. ‘이러한 방법으로’라는 것은 조건의 동질성을 보여줌과 조건의 이질성을 보여줌으로써 언급된 두 구절을 하나로 합쳐 구절을 추출한 것임을 보여주면서 ‘인(因) 등 구생하는... 등... 결합해야 한다’라고 하였다. 인(因)과 대상 등의 구생함과 구생하지 않음의 상태에 의한 상호 이질성이라는 결합이다. 이와 같은 방식 등에 의해서라는 말 중 ‘등’이라는 단어는 전생(前生)하는 안근 등과 색경 등에서 전생함에 의한 동질성, 전개(pavatti)에 있어서 토대(vatthu)와 온(khandha) 등의 전생과 후생(後生)에 대하여 전생과 후생의 상태에 의한 이질성 등도 포함되는 것으로 보아야 한다. 여기서 인과 비인(非因) 등의 상태로부터도 쌍(yugaḷaka)으로 이루어진 결정을 알아야 한다. 인연(hetupaccayo)은 인(因)의 상태로서 조건이고, 나머지는 그것과 다른 상태로서 조건이기 때문이다. 이와 같이 나머지에서도 적절하게 쌍으로 된 것을 알아야 한다.

---

อุภยปฺปธานตาติ ชนโนปตฺถมฺภนปฺปธานตา. ฐานนฺติ ปทสฺส อตฺถวจนํ การณภาโวติ วินาปิ ภาวปจฺจยํ ภาวปจฺจยสฺส อตฺโถ ญายตีติ. อุปนิสฺสยํ ภินฺทนฺเตนาติ อนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสยวิภาเคน วิภชนฺเตน. ตโยปิ อุปนิสฺสยา วตฺตพฺพา อุปนิสฺสยวิภาคภาวโต. อุปนิสฺสยคฺคหณเมว กาตพฺพํ สามญฺญรูเปน. ตตฺถาติ เอวมวฏฺฐิเต อนนฺตรูปนิสฺสยปกตูปนิสฺสโยติ [Pg.267] ภินฺทนํ วิภาคกรณํ ยทิ ปกตูปนิสฺสยสฺส รูปานํ ปจฺจยตฺตาภาวทสฺสนตฺถํ, นนุ อารมฺมณูปนิสฺสยอนนฺตรูปนิสฺสยาปิ รูปานํ ปจฺจยา น โหนฺติเยวาติ? สจฺจํ น โหนฺติ, เต ปน ทสฺสิตนยาติ ตเทกเทเสน อิตรมฺปิ ทสฺสิตเมว โหตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อารมฺมณํ…เป… ทฏฺฐพฺพ’’นฺติ อาห. ตํสมานคติกตฺตาติ เตหิ อนนฺตราทีหิ สมานคติกตฺตา อรูปานํเยว ปจฺจยภาวโต. ตนฺติ ปุเรชาตปจฺจยํ. ตตฺถาติ อนนฺตราทีสุ ปฐิตฺวา.

양자의 주도적임(ubhayappadhānatā)이란 발생(janana)과 보조(upatthambhana)의 주도적임이다. ‘처소(ṭhāna)’라는 단어의 뜻은 원인의 상태(kāraṇabhāva)이니, 추상 명사 어미(-bhāva)가 없더라도 추상 명사의 의미가 알려지기 때문이다. ‘친의지(upanissaya)를 나누면서’란 무간친의지(anantarūpanissaya)와 본래적 친의지(pakatūpanissaya)의 구분으로 분류하면서이다. 친의지의 분류가 있기 때문에 세 가지 친의지도 언급되어야 한다. 일반적인 형태로서 친의지를 파악하는 것만이 이루어져야 한다. 거기서 이와 같이 확정된 무간친의지와 본래적 친의지로 나누는 분류가 만약 본래적 친의지가 색법들의 조건이 되지 않음을 보여주기 위한 것이라면, 대상친의지와 무간친의지도 색법들의 조건이 되지 않는 것이 아니냐는 뜻이다. 사실이다, 조건이 되지 않는다. 그러나 그것들은 이미 보여준 방식이기에, 그 일부분으로써 다른 것도 이미 보여준 것이 된다는 이 뜻을 보여주며 ‘대상... 등... 보아야 한다’라고 하였다. 그것들과 같은 경로를 가기 때문이란 그 무간연 등과 같은 경로를 가기에 오직 무색법(arūpa)들만의 조건이 되기 때문이다. ‘그것’이란 전생연(purejātapaccaya)을 말한다. ‘거기서’란 무간연 등에서 독송하고 나서이다.

---

ปจฺจยนิทฺเทสปกิณฺณกวินิจฺฉยกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건의 설명에 대한 잡다한 결정에 대한 논의의 해설이 끝났다.

---

ปุจฺฉาวาโร

질문 편(Pucchāvāro)

---

๑. ปจฺจยานุโลมวณฺณนา

1. 조건의 순차적 주해(Paccayānulomavaṇṇanā)

---

เอเกกํ ติกํ ทุกญฺจาติ กุสลตฺติกาทีสุ พาวีสติยา ติเกสุ เหตุทุกาทีสุ สตํ ทุเกสุ เอเกกํ ติกํ ทุกญฺจ. น ติกทุกนฺติ ตุลฺยโยคีนํ น ติกทุกนฺติ อตฺโถ. ติกวิสิฏฺฐํ ปน ทุกํ, ทุกวิสิฏฺฐญฺจ ติกํ, ติกวิสิฏฺฐติกทุกวิสิฏฺฐทุเกสุ วิย นิสฺสาย อุปริ เทสนา ปวตฺตา เอวาติ.

하나하나의 삼계(tika)와 이계(duka)란 유익한 법의 삼계(kusalattika) 등 22가지 삼계와 인(因)의 이계(hetuduka) 등 100가지 이계에서 각각의 삼계와 이계를 말한다. ‘삼계와 이계가 아니다’라는 것은 동등하게 연결된 것들(tulyayogīnaṃ)에 대하여 삼계와 이계가 아니라는 뜻이다. 삼계로 특징지어진 이계, 그리고 이계로 특징지어진 삼계는, 삼계로 특징지어진 삼계와 이계로 특징지어진 이계에서처럼 그것에 의지하여 뒤에 설법이 전개된 것일 뿐이다.

---

เย กุสลาทิธมฺเม ปฏิจฺจาติ วุตฺตา ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทีสุ, เต กุสลาทิธมฺมา ปฏิจฺจตฺถํ ผรนฺตา เหตุอาทิปจฺจยฏฺฐํ สาเธนฺตา กุสลาทิปจฺจยา เจวาติ อตฺโถ. เตเนวาหาติ ยสฺมา ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ ปฏิจฺจตฺถผรณํ อุภเยสํ เตสํ สหภาเว สติ, นาญฺญถา. เตเนว การเณนาห ‘‘เต จ โข สหชาตาวา’’ติ. เตติ เหตุอาทิปจฺจยา. เตสุ หิ เหตุสหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยาทโย สหชาตา, อนนฺตรสมนนฺตราทโย อสหชาตา ปจฺจยา โหนฺตีติ. เอเตหิ ทฺวีหิ วาเรหิ อิตเรตรตฺถโพธนวเสน ปวตฺตาย เทสนาย กึ สาธิตํ โหตีติ อาห ‘‘เอวญฺจ นิรุตฺติโกสลฺลํ ชนิตํ โหตี’’ติ.

‘어떤 유익한 법 등을 의지하여(paṭicca)’라고 ‘유익한 법을 의지하여 유익한 법이 인연(hetupaccaya)으로 일어난다’는 등의 구절에서 언급된 것들은, 그 유익한 법 등이 의지하는 의미(paṭiccattha)에 두루 미치면서 인(因) 등의 조건의 의미를 성취하므로 유익한 법 등의 조건이기도 하다는 뜻이다. 그래서 ‘그것들은 구생(sahajātā)하는 것일 뿐이다’라고 하였다. 왜냐하면 조건이 되는 법들이 조건에서 생긴 법들에 대하여 의지하는 의미가 미치는 것은 그 양자가 함께 존재할 때이지, 그렇지 않을 때가 아니기 때문이다. 바로 그 원인 때문에 ‘그것들은 구생하는 것일 뿐이다’라고 하였다. ‘그것들’이란 인(因) 등의 조건들이다. 그것들 중에서 인(因), 구생(sahajāta), 상호(aññamañña), 의지(nissaya) 등은 구생하는 조건들이고, 무간(anantara), 차제(samanantara) 등은 구생하지 않는 조건들이 되기 때문이다. 이 두 가지 편(vāra)에 의해 상호간의 의미를 일깨워주는 방식으로 진행된 설법에 의해 무엇이 성취되는가를 말하며 ‘이와 같이 어원적 분석에 대한 능숙함(niruttikosalla)이 생기게 된다’라고 하였다.

---

เต เต ปญฺเห อุทฺธริตฺวาติ ‘‘สิยา กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทโย เย เย ปญฺหา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺติ, เต เต ปญฺเห อุทฺธริตฺวา. ปมาทเลขา เอสาติ อิทํ ‘‘กุสโล เหตุ เหตุสมฺปยุตฺตกานํ ธมฺมาน’’นฺติ ลิขิตํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิจฺจสหชาตวาเรสุ สหชาตปจฺจโย, ปจฺจยนิสฺสยวาเรสุ นิสฺสยปจฺจโย, สํสฏฺฐสมฺปยุตฺตวาเรสุ [Pg.268] สมฺปยุตฺตปจฺจโย เอกนฺติโกติ กตฺวา วุตฺโตติ อาห ‘‘ปุริมวาเรสุ…เป… นิยเมตฺวา’’ติ. ตตฺถาติ เตสุ ปุริมวาเรสุ ฉสุ. น วิญฺญายนฺติ สรูปโต อนุทฺธฏตฺตา. เอวมาทีหิ ปญฺเหหิ. เหตาทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺเนสูติ เหตุอาทีสุ ปจฺจยธมฺเมสุ สมฺปยุตฺตกฺขนฺธาทิเภเทสุ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺเนสุ. นิทฺธารเณ เจตํ ภุมฺมํ. เหตาทิปจฺจยานํ นิจฺฉยาภาวโตติ ‘‘อิเม นาม เต เหตุอาทโย ปจฺจยธมฺมา’’ติ นิจฺฉยาภาวโต สรูปโต อนิทฺธาริตตฺตา. ยถา หิ นาม นานาชฏาชฏิตํ คุมฺพนฺตรคตญฺจ ตํสทิสํ สรูปโต อทิสฺสมานํ อิทํ ตนฺติ น วินิจฺฉินียติ, เอวํ ญาตุํ อิจฺฉิโตปิ อตฺโถ สรูปโต อนิทฺธาริโต นิชฺชโฏ นิคุมฺโพ จ นาม น โหติ นิจฺฉยาภาวโต, สรูปโต ปน ตสฺมึ นิทฺธาริเต ตพฺพิสยสฺส นิจฺฉยสฺส วเสน ปุคฺคลสฺส อสมฺพุทฺธภาวาปฺปตฺติยา โส ปญฺโห นิชฺชโฏ นิคุมฺโพ จ นาม โหตีติ อาห ‘‘นิจฺฉยาภาวโต เต ปญฺหา นิชฺชฏา นิคุมฺพา จ กตฺวา น วิภตฺตา’’ติ, ‘‘น โกจิ ปุจฺฉาสงฺคหิโต…เป… วิภตฺตา’’ติ จ. ตนฺติ ปญฺหาวิสฺสชฺชนํ สนฺธาย นิชฺชฏตา น วุตฺตา, อถ โข นิจฺฉยุปฺปาทนนฺติ อธิปฺปาโย.

‘그 질문들을 추출하여’란 ‘유익한 법이 유익한 법에게 인연으로 조건이 되는가’ 등의 답변을 얻게 되는 그 질문들을 추출하여라는 뜻이다. ‘이것은 실수로 기록된 것(pamādalekhā)이다’라는 것은 ‘유익한 인(因)은 인과 상응하는 법들에게’라고 기록된 것을 염두에 두고 한 말이다. 의지·구생 편에서는 구생연이, 조건·의지 편에서는 의지연이, 혼합·상응 편에서는 상응연이 결정적(ekantika)이라고 보고 말한 것이라고 하며 ‘이전의 편들에서... 등... 규정하여’라고 하였다. 거기서란 그 이전의 여섯 편에서이다. 구체적인 형태(sarūpa)로 추출되지 않았기에 분명하게 알 수 없다. 이와 같은 질문들에 의해서이다. ‘인(因) 등의 조건과 조건에서 생긴 것들에 있어서’란 인 등의 조건이 되는 법들과 상응하는 온(khandha) 등의 차이가 있는 그것들의 조건에서 생긴 법들에 있어서이다. 그리고 이것은 분류(niddhāraṇa)의 처격(bhumma)이다. ‘인 등의 조건들의 결정이 없기 때문’이란 ‘이것들이 바로 그 인 등의 조건이 되는 법들이다’라는 결정이 없기에 구체적인 형태로 추출되지 않았기 때문이다. 마치 여러 갈래로 얽히고 덤불 속에 들어있는 것이 그와 비슷한 것들로 인해 구체적인 모습으로 보이지 않아 ‘이것이 그것이다’라고 결정되지 않는 것처럼, 알고자 하더라도 그 뜻이 구체적으로 추출되지 않은 것은 결정이 없기 때문에 얽힘이 없고 덤불이 없는 것이라 할 수 없다. 그러나 그것이 구체적으로 추출되었을 때 그 대상에 대한 결정으로 인해 배우는 사람에게 미혹되지 않은 상태에 이르므로, 그 질문은 얽힘이 없고 덤불이 없는 것이라 불린다는 뜻으로 ‘결정이 없기 때문에 그 질문들은 얽힘이 없고 덤불이 없는 것으로 분류되지 않았다’라고 하였고, ‘어떤 것도 질문에 포함되지 않고... 등... 분류되었다’라고도 하였다. ‘그것’이란 질문에 대한 답변을 염두에 두고 얽힘이 없음을 말한 것이 아니라, 결정(nicchaya)을 일으키는 것을 의미한다.

---

ฐปนํ นาม อิธ วิเนยฺยสนฺตาเน ปติฏฺฐปนํ, ตํ ปน ตสฺส อตฺถสฺส ทีปนํ โชตนนฺติ อาห ‘‘ปกาสิตตฺตา’’ติ. ปกาเรหีติ เหตุอาทิปจฺจยปฺปกาเรหิ, กุสลาทิปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนปฺปกาเรหิ วา.

설정(ṭhapana)이라는 것은 여기서 가르침을 받는 자의 상속(santāna) 안에 확립하는 것이며, 그것은 곧 그 의미를 밝히고 빛내는 것이라고 하며 ‘드러냈기 때문에’라고 하였다. ‘방식들로써(pakārehī)’란 인 등의 조건의 방식들로써, 또는 유익한 법 등의 조건과 조건에서 생긴 것의 방식들로써이다.

---

๒๕-๓๔. ปริกปฺปนํ วิทหนนฺติ กตฺวา อาห ‘‘ปริกปฺปปุจฺฉาติ วิธิปุจฺฉา’’ติ. สิยาติ ภเวยฺยาติ อตฺโถ. เอโส วิธิ กึ อตฺถีติ เอเตน ‘‘สิยา’’ติ วิธิมฺหิ กิริยาปทํ. ปุจฺฉา ปน วากฺยตฺถสิทฺธา เวทิตพฺพา. ตเมว หิ วากฺยตฺถสิทฺธํ ปุจฺฉํ ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายมฺปิ ‘‘กึ โส กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สิยา’’ติ วุตฺตํ. สํปุจฺฉนํ ปริกปฺปปุจฺฉาติ ตสฺมึ ปกฺเข หิ กิริยาย ปเทเนว ปุจฺฉา วิภาวียตีติ วุตฺตํ โหตีติ. ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยา’’ติ อุภยมิทํ ปจฺจยวจนํ, ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺนวจนํ. เตสุ ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยภาเว วิภาวิเต ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติ อตฺถโต วิภาวิตาเยว โหตีติ ปจฺจยธมฺโมว ปุจฺฉิตพฺโพ. ตตฺถ จ ปจฺจยธมฺมวิสิฏฺโฐ ปฏิจฺจตฺโถ วา ปุจฺฉิตพฺโพ สิยา ปจฺจยวิสิฏฺโฐ วาติ ทุวิธา ปุจฺฉิตพฺพาเยว อตฺถวิกปฺปา อฏฺฐกถายํ วุตฺตา. เตสุ ปฐมสฺมึ ปุจฺฉา [Pg.269] สโทสาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘โย กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สพฺพปุจฺฉานํ ปวตฺติโตติ กุสลมูลาทีนํ สตฺตสตฺตปุจฺฉานํ ปวตฺตนโต, อุปฺปชฺชมานํ กุสลํ. เตหิ ปจฺจเยหีติ ปจฺฉาชาตวิปากปจฺจเยหิ อุปฺปตฺติ อนุญฺญาตาติ อาปชฺชติ, น จ ตํ ยุตฺตนฺติ อธิปฺปาโย. ตํตํปจฺจยาติ ตโต ตโต โยนิโสมนสิการาทิปจฺจยโต. ภวนมตฺถิตา เอตฺถ น จ ปุจฺฉิตาติ ‘‘กึ สิยา’’ติ วุตฺตโยชนาย โทสมาห. เอวญฺจ กตฺวาติ อุปฺปตฺติยา เอว ปุจฺฉิตตฺตา.

‘가설을 세운다’는 뜻에서 ‘가설적 질문은 방법의 질문이다’라고 설하였다. ‘siyā’는 ‘있을 수 있다’는 뜻이다. ‘이 방법(vidhi)이 있는가?’라는 뜻에서 ‘siyā’는 이 방법에서의 동사이다. 그러나 질문은 문장의 의미에 따라 성립되는 것으로 알아야 한다. 바로 그 문장 의미로 성립된 질문을 보이기 위해 주석서에서도 ‘그것이 유익한 법을 연하여 있을 수 있는가?’라고 설하였다. ‘철저한 질문(saṃpucchana)이 가설적 질문이다’라는 것은, 그 측면에서 동사만으로도 질문의 의미가 분명해지기 때문이라고 설한 것이다. ‘유익한 법을 연하여 유익한 법이 인연(hetupaccaya)으로 일어날 수 있다(siyā… uppajjeyya)’에서 ‘유익한 법을 연하여 인연으로’라는 이 두 가지는 조건에 대한 기술(paccayavacana)이고, ‘유익한 법이 일어날 수 있다’는 것은 조건에서 생긴 것에 대한 기술(paccayuppannavacana)이다. 그 중에서 조건이 되는 법(연분법)의 조건 상태가 밝혀지면, 조건에서 생긴 것(연생법)의 발생은 의미상 이미 밝혀진 것이나 다름없으므로 조건이 되는 법만이 질문되어야 한다. 거기서 조건이 되는 법으로 구별되는 ‘연함(paṭiccattho)’의 의미가 질문되어야 하는지, 혹은 조건으로 구별되는 의미가 질문되어야 하는지에 대해 주석서에서는 두 가지 질문할 만한 의미의 갈래를 설하였다. 그중 첫 번째 질문에 결함이 있음을 보이며 ‘어떤 유익한 법이 일어나는가’ 등을 설하였다. 거기서 ‘모든 질문의 전개로부터’란 유익한 뿌리(kusalamūla) 등 일곱 번의 일곱 가지 질문의 전개로부터 일어나는 유익한 법을 말한다. ‘그러한 조건들에 의해’란 후생연(pacchājātapaccaya)이나 과보연(vipākappaccaya)에 의해 발생이 허용된다는 결론에 이르게 되는데, 그것은 적절하지 않다는 의도이다. ‘그 각각의 조건’이란 각각의 여리작의(yonisomanasikāra) 등의 조건을 말한다. 존재함의 상태(bhavanamatthitā)가 여기서 질문되지 않았다는 것은 ‘무엇이 있을 수 있는가(kiṃ siyā)’라고 설한 결합방식의 결함을 지적한 것이다. 이와 같이 발생에 대해서만 질문했기 때문이다.

---

ตตฺถาติ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา วุตฺเต อตฺถนฺตเร. อุปฺปชฺเชยฺยาติ อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวาติ ‘‘อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ เอตฺถ วุตฺตํ กุสลปจฺจยํ อุปฺปตฺตึ อนุชานิตฺวา. ตสฺสาติ อุปฺปตฺติยา. ภวนปุจฺฉนนฺติ เหตุปจฺจยา ภวนปุจฺฉนํ น ยุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ปุน ตสฺสาติ เหตุปจฺจยา อุปฺปตฺติยา. ภวนปุจฺฉนนฺติ เกวลํ ภวนปุจฺฉนํ. ตสฺมาติ ยสฺมา วุตฺตนเยน อุภยตฺถาปิ อุปฺปตฺติอนุชานนมุเขน ภวนปุจฺฉนํ อยุตฺตํ, ตสฺมา. อนุชานนญฺจ อฏฺฐกถายํ วุตฺเต อตฺถวิกปฺปทฺวเย อตฺถโต อาปนฺนํ, ตํ อนนุชานนฺโต อาห ‘‘อนนุชานิตฺวาวา’’ติอาทิ. สํปุจฺฉนเมวาติ อิมินา สํปุจฺฉเน ‘‘อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติ อิทํ กิริยาปทนฺติ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ ‘‘สิยา’’ติ อิทํ กถนฺติ อาห ‘‘สิยาติ…เป… ปุจฺฉตี’’ติ. อยํ นโยติ ‘‘สิยา’’ติอาทินา อนนฺตรวุตฺโต อตฺถนโย. น วิญฺญายติ อนามฏฺฐวิเสสตฺตา. ทฺเวปิ ปุจฺฉาติ สมฺภวนปุจฺฉา ตพฺพิเสสปุจฺฉา จาติ ทุวิธาปิ ปุจฺฉา เอกาเยว ปุจฺฉา สํปุจฺฉนภาวโต เอกาธิกรณภาวโต จ.

거기서 ‘혹은’ 등으로 설해진 다른 의미에 대하여. ‘일어날 수 있다’는 것은 발생을 인정한다는 것이니, ‘일어날 수 있다(uppajjeyya)’에서 언급된 유익한 조건의 발생을 인정한 것이다. ‘그것의’란 발생의 의미이다. ‘존재에 대한 질문(bhavanapucchana)’이란 인연(hetupaccaya)에 의해 존재를 묻는 것은 적절하지 않다는 연결이다. 다시 ‘그것의’란 인연에 의한 발생의 의미이다. ‘존재에 대한 질문’이란 오직 존재에 대한 질문일 뿐이다. 그러므로 앞에서 언급한 방식대로 양쪽 모두 발생을 인정하는 방식을 통한 존재의 질문은 부적절하기 때문에 그러하다. 인정한 것이라는 점은 주석서에서 설한 두 가지 의미의 갈래에서 의미상 도출된 것인데, 그것을 인정하지 않으면서 ‘인정하지 않고서 혹은’ 등을 설하였다. ‘철저한 질문일 뿐이다’라는 이것으로 철저한 질문에서 ‘일어날 수 있다(uppajjeyya)’는 것이 동사임을 나타낸다. 만약 그렇다면 ‘siyā’라는 이것은 어떠한가라고 하여 ‘siyā… (줄임) …라고 질문한다’고 설하였다. 이 방식은 ‘siyā’ 등으로 바로 뒤에 설해진 의미의 방식이다. 구체적 차별이 언급되지 않았기에 (그것만으로는) 알 수 없다. ‘두 가지 질문’이란 가능성에 대한 질문(sambhavanapucchā)과 그 구체적 차별에 대한 질문(tabbisesapucchā)이니, 두 종류의 질문이라도 철저히 질문함의 성격과 하나의 주제(ekādhikaraṇa)가 된다는 점 때문에 하나의 질문일 뿐이다.

---

คมนุสฺสุกฺกวจนนฺติ คมนสฺส อุสฺสุกฺกวจนํ. คมนกิริยาย ยถา อตฺตโน กตฺตา อุปริ กตฺตพฺพกิริยาย โยคฺยรูโป โหติ, เอวเมว ฐานํ คมนุสฺสุกฺกนํ ตสฺส โพธนํ วจนํ. เอวํภูตา จ กิริยา ยสฺมา อตฺถโต กิริยนฺตราเปกฺขา นาม โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘คมนสฺส…เป… อตฺโถ’’ติ. กถํ ปเนตสฺมึ สหชาตปจฺจยปฏฺฐาเน ปฏิจฺจวาเร ปฏิจฺจสทฺทสฺส ปจฺฉิมกาลกิริยาเปกฺขตาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ยทิปี’’ติอาทิ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘อสติปิ ปฏิอยนุปฺปชฺชนานํ กาลเภเท อญฺญตฺร เหตุผเลสุ ทิสฺสมานํ ปุริมปจฺฉิมกาลตํ เหตุผลตาสามญฺญโต อิธาปิ สมาโรเปตฺวา รุฬฺหีวเสน ปุริมปจฺฉิมกาลโวหาโร กโต’’ติ. เตนาห ‘‘คหณปฺปวตฺติอาการวเสน…เป… ทฏฺฐพฺโพ’’ติ. ตตฺถ อตฺตปฏิลาโภ อุปฺปาโทติ อตฺโถ.

‘가고자 하는 의욕의 표현(gamanussukkavacana)’이란 가는 행위의 의욕에 대한 표현이다. 가는 행위에 있어서 마치 자신의 행위자가 장차 해야 할 행위에 적합한 모습이 되는 것처럼, 그와 같이 머묾은 가고자 하는 의욕이며 그것을 알리는 표현이다. 이와 같은 행위는 의미상 다른 행위를 전제로 하는 것이기에 ‘가는 것의… (줄임) …의미’라고 설한 것이다. 그런데 이 상자연(sahajātapaccaya)이 확립된 연행(paṭiccavāra)에서 어떻게 ‘연하다(paṭicca)’라는 단어가 나중 시점의 행위를 전제로 하는가라는 반론을 염두에 두고 ‘비록 ~일지라도’ 등을 설하였다. 그것으로 이것을 나타낸다. ‘연함과 일어남 사이에 시간적 차이가 없더라도, 원인과 결과에서 흔히 보이는 시간적 전후 관계를 원인과 결과라는 일반성 때문에 여기서도 상정하여 관용(ruḷhī)에 따라 전후 시점의 표현을 쓴 것이다.’ 그래서 ‘파악하고 전개되는 양상에 따라… (줄임) …보아야 한다’고 설하였다. 거기서 ‘자신을 얻는 것’이 발생(uppāda)이라는 뜻이다.

---

คมนนฺติ [Pg.270] ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ อยนกิริยํ ปริยายนฺตเรนาห. สา ปนตฺถโต ปวตฺติ, ปวตฺติ จ ธมฺมานํ ยถาปจฺจยํ อุปฺปตฺติเยว. สภาวธมฺมานญฺหิ อุปฺปตฺติยํ โลเก สพฺโพ กิริยาการกโวหาโร, ตสฺมา ‘‘ปฏิจฺจา’’ติ เอตฺถ ลพฺภมานํ ยํ ปฏิอยนํ ปฏิคมนํ อตฺถโต ปฏิอุปฺปชฺชมานํ, ตญฺจ คจฺฉนฺตาทิอเปกฺขาย โหตีติ อาห ‘‘คจฺฉนฺตสฺส ปฏิคมนํ, อุปฺปชฺชนฺตสฺส ปฏิอุปฺปชฺชน’’นฺติ. ตยิทํ คมนปฏิคมนํ, อุปฺปชฺชนปฏิอุปฺปชฺชนํ สมานกิริยา. กถํ? ยสฺมา ปฏิกรณํ ปฏิสทฺทตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา สหชาตปจฺจยภูตสฺส อุปฺปชฺชนฺตสฺส ปฏิอุปฺปชฺชนํ ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ อตฺโถ, ตสฺมา. ตทายตฺตุปฺปตฺติยาติ สหโยเค กรณวจนํ, กรณตฺเถ, เหตุตฺเถ วา, ตสฺมึ อุปฺปชฺชมาเน กุสลธมฺเม อายตฺตาย ปฏิพทฺธาย อุปฺปตฺติยา สเหว ปฏิคนฺตฺวาติ อตฺโถ. เตน ปฏิอยนตฺตลาภานํ สมานกาลตํ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘สหชาตปจฺจยํ กตฺวาติ วุตฺตํ โหตี’’ติอาทิ. นนุ จ สมานกาลกิริยายํ อีทิโส สทฺทปฺปโยโค นตฺถิ, ปุริมกาลกิริยายเมว จ อตฺถีติ? นายเมกนฺโต สมานกาลกิริยายมฺปิ เกหิจิ อิจฺฉิตตฺตา. ตถา หิ –

‘간다(gamana)’는 것은 ‘연하여(paṭicca)’에서 얻어지는 가는 행위(ayanakiriya)를 다른 방식으로 표현한 것이다. 그것은 의미상 전개(pavatti)이며, 법들의 전개는 조건에 따른 일어남일 뿐이다. 왜냐하면 본질적 성품을 가진 법들(sabhāvadharma)의 일어남에 대해 세상의 모든 행위자와 행위의 표현이 성립하기 때문이다. 그러므로 ‘연하여’에서 얻어지는 ‘연하여 감(paṭiayana/paṭigamana)’은 의미상 ‘연하여 일어남(paṭiuppajjana)’이며, 그것은 ‘가는 자’ 등을 전제로 하기에 ‘가는 자에게는 연하여 감이 있고, 일어나는 것에는 연하여 일어남이 있다’고 설한 것이다. 이 가는 것과 연하여 가는 것, 일어나는 것과 연하여 일어나는 것은 동일한 성격의 행위이다. 어떠한가? ‘paṭi’라는 접두어의 의미는 ‘대응하여 행함’이기 때문이다. 그러므로 상자연(sahajātapaccaya)이 된 일어나는 것에 대해 연하여 일어나는 것이 ‘연하여 일어난다’는 여기서의 의미이기에 그러하다. ‘그것에 의존한 발생으로’라는 표현은 수반의 의미에서 도구격으로 쓰였거나, 도구의 의미 혹은 원인의 의미로 쓰인 것이니, 그 일어나는 유익한 법에 의존하고 결부된 발생과 함께 연하여 가서라는 뜻이다. 그것으로 연함의 자성을 얻는 것과 동시성(samānakālata)을 나타낸다. 그래서 ‘상자연으로 삼아서라고 설한 것이다’라고 하였다. ‘그런데 동시적 행위에는 이러한 단어의 사용이 없고 오직 이전 시점의 행위에만 있지 않은가?’라고 하겠지만, 동시적 행위에도 어떤 이들은 인정하므로 그것은 절대적인 것이 아니다. 다음과 같다.

---

‘‘นิหนฺตฺวา ติมิรํ โลเก, อุทิโต สตรํสมิ;

โลเกกจกฺขุภูโตย-มตฺถเมติ ทิวากโร.

“세상의 어둠을 물리치고서, 백 가지 광채와 함께 떠오른, 세상의 유일한 눈인 저 태양이 저물어간다.”

---

‘‘สิรีวิลาสรูเปน, สพฺพโสภาวิภาวินา;

โอภาเสตฺวาทิโต พุทฺโธ, สตรํสิ ยถา ปโร’’ติ. –

“모든 아름다움을 드러내는 찬란한 위엄의 모습으로, 처음부터 비추면서 부처님은 저 태양처럼 뛰어나시네.”

---

จ ปโยคา ทิสฺสนฺติ.

등의 용례들이 보인다.

---

๓๕-๓๘. ตาสูติ ทุกมูลกนเย เหตารมฺมณทุเก เอกูนปญฺญาสปุจฺฉา, ตาสุ. เหตารมฺมณทุเกติ ‘‘เหตุปจฺจยา อารมฺมณปจฺจยา’’ติ เอวํ เหตุปจฺจยอารมฺมณปจฺจยานํ วเสน อาคเต ปจฺจยทุเก. ทฺวินฺนํ ปุจฺฉานํ ทสฺสิตตฺตาติ ยสฺมึ วาจนามคฺเค กุสลปทมูลา กุสลปทาวสานา, กุสลาทิปทตฺตยมูลา กุสลาทิปทตฺตยาวสานา จ เอกูนปญฺญาสาย ปุจฺฉานํ อาทิปริโยสานภูตา ทฺเว เอว ปุจฺฉา ทสฺสิตา, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ ปณฺณตฺติวาเร ปุจฺฉานํ วุตฺโต น ปจฺจยานนฺติ อตฺโถ. ปุจฺฉาย หิ วเสน เหตุปจฺจเย เหตุปจฺจยสงฺขาตํ เอกมูลํ เอตสฺสาติ เอกมูลโก, นยสทฺทาเปกฺขาย จายํ ปุลฺลิงฺคนิทฺเทโส. เอวํ อารมฺมณปจฺจยมูลกาทีสุ. ตถา เหตุอารมฺมณปจฺจยสงฺขาตานิ [Pg.271] ทฺเว มูลานิ เอตสฺสาติ ทฺวิมูลโกติอาทินา โยเชตพฺพา. ปจฺจยานํ ปน วุจฺจมาเน ปฐมนยสฺส เอกมูลกตา น สิยา. น หิ ตตฺถ ปจฺจยนฺตรํ อตฺถิ, ยํ มูลภาเวน วตฺตพฺพํ สิยา. เตนาห ‘‘ปจฺจยานํ ปน วเสนา’’ติอาทิ. เหตารมฺมณทุกาทีนนฺติ อวยเว สามิวจนํ, อธิปติอาทีนนฺติ สมฺพนฺโธ. ตโต ปรํ มูลสฺส อภาวโต สพฺพมูลกํ อนวเสสานํ ปจฺจยานํ มูลภาเวน คหิตตฺตา. น หิ มูลวนฺตภาเวน คหิตา ปจฺจยา มูลภาเวน คยฺหนฺติ. ปจฺจยคมนํ ปาฬิคมนนฺติ วิญฺญายติ อภิเธยฺยานุรูปํ ลิงฺควจนาทีติ กตฺวา. อิธาติ อนุโลเม. จ-สทฺโท อุปจยตฺโถ. โส เตวีสติมูลสฺส สพฺพมูลภาวํ อุปจเยน วุจฺจมานํ โชเตติ.

‘그들 중에서(Tāsūti)’는 2법-근본 방식에서 인연(hetu)·대상연(ārammaṇa) 2법에 49개의 질문이 있다는 것이며, 그 질문들 중에서라는 뜻이다. ‘인연·대상연 2법’이란 ‘인연으로, 대상연으로’ 이와 같이 인연과 대상연의 작용에 의해 전해 내려온 연(paccaya)의 2법을 말한다. ‘두 질문이 제시되었기 때문에’라는 것은, 어떤 독송의 경로에서 유익한 법(kusalapada)으로 시작하여 유익한 법으로 끝나고, 유익한 법 등의 세 구절로 시작하여 유익한 법 등의 세 구절로 끝나는 49개 질문의 시작과 끝이 되는 두 질문만이 제시되었는데, 그것을 염두에 두고 한 말이다. ‘여기에서(Etthāti)’는 이 시설의 장(paṇṇattivāra)에서 질문들에 대해 말한 것이지 연(paccaya)들에 대해 말한 것이 아니라는 뜻이다. 질문의 작용에 의해 인연에서 인연이라 불리는 하나의 근본을 가진 것이 ‘일근본(ekamūlaka)’이며, ‘방식(naya)’이라는 단어를 수식하기 때문에 남성형으로 표현되었다. 대상연을 근본으로 하는 것 등에서도 이와 같다. 또한 ‘인연과 대상연이라 불리는 두 근본을 가진 것이 이근본(dvimūlaka)이다’라는 식으로 조합해야 한다. 그러나 연(paccaya)들에 대해 말한다면 첫 번째 방식의 일근본 상태는 성립하지 않을 것이다. 왜냐하면 거기에는 근본의 상태로 불릴 만한 다른 연이 없기 때문이다. 그러므로 ‘연들의 작용에 의해서는(paccayānaṃ pana vasenā)’ 등이 설해졌다. ‘인연·대상연 2법 등’은 부분에 대한 소유격(sāmivacana)이며, ‘증상연(adhipati) 등’과 연결된다. 그 이후에는 근본이 존재하지 않으므로 ‘모든 근본(sabbamūlaka)’은 나머지 모든 연들이 근본의 상태로 취해졌기 때문이다. 근본을 가진 상태로 취해진 연들은 근본의 상태로 취해지지 않기 때문이다. 연의 진행이 경전(Pāḷi)의 진행임을 알 수 있는 것은 대상의 의미에 따른 성(性)과 수(數) 등에 의한 것이다. ‘여기에서(Idhāti)’는 순차적 방식(anuloma)에서이다. ‘또한(ca)’이라는 단어는 첨가(upacaya)의 의미이다. 그것은 23개 근본의 전근본 상태가 첨가에 의해 말해지고 있음을 나타낸다.

---

๓๙-๔๐. เอวํ สตีติ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ อารภิตฺวา ‘‘อารมฺมณปจฺจยา อวิคตปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ เอวํ วาจนามคฺเค สติ. จกฺกพนฺธนวเสน ปาฬิคติ อาปชฺชตุ, โก โทโสติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาห ‘‘เหฏฺฐิมโสธนวเสน จ อิธ อภิธมฺเม ปาฬิ คตา’’ติ. ตถา หิ ขนฺธวิภงฺคาทีสุปิ ปาฬิ เหฏฺฐิมโสธนวเสน ปวตฺตา. คณนจาเรน ตมตฺถํ สาเธตุํ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณาทีสูติ อารมฺมณมูลกาทีสุ นเยสุ. ตสฺมึ ตสฺมินฺติ ตสฺมึ ตสฺมึ อารมฺมณาทิปจฺจเย. สุทฺธิกโตติ สุทฺธิกนยโต. ตสฺมาติ อารมฺมณมูลกาทีสุ สุทฺธิกนยสฺส อลพฺภมานตฺตา. เอกมูลกนโย ทฏฺฐพฺโพ อารมฺมณมูลเกติ อธิปฺปาโย. ‘‘อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยาติ วา’’ติอาทิ ตาทิสํ วาจนามคฺคํ สนฺธาย วุตฺตํ. ยตฺถ ‘‘อารมฺมณปจฺจยา เหตุปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา อธิปติปจฺจยา, อารมฺมณปจฺจยา…เป… อวิคตปจฺจยา’’ติ เอวํ อารมฺมณมูลเก อนนฺตรปจฺจยมูลภูตา อารมฺมณปจฺจยปริโยสานเมว เอกมูลกํ ทสฺเสตฺวา อุปริ อวสิฏฺฐเอกมูลกโต ปฏฺฐาย ยาว สพฺพมูลเก วิคตปจฺจยา, ตาว สํขิปิตฺวา อวิคตปจฺจโยว ทสฺสิโต. เตนาห ‘‘เอกมูลเกสู’’ติอาทิ. อิโต ปเรสุปิ เอทิเสสุ ฐาเนสุ เอเสว นโย. มูลเมว ทสฺเสตฺวาติ อธิปติมูลเก เอกมูลกสฺส อาทิเมว ทสฺเสตฺวา. น สุทฺธิกทสฺสนนฺติ น สุทฺธิกนยทสฺสนํ. ‘‘สุทฺธิกนโย หิ วิเสสาภาวโต อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตี’’ติ หิ วุตฺตํ. นาปิ สพฺพมูลเก [Pg.272] กติปยปจฺจยทสฺสนํ อุปริ สพฺพมูลเก เอกมูลกสฺส อาคตตฺตา.

‘이와 같을 때(Evaṃ satīti)’는 ‘대상연으로, 인연으로’라고 시작하여 ‘대상연으로, 유거연(avigatapaccaya)으로; 대상연으로, 인연으로’ 이와 같이 독송의 경로가 있을 때를 말한다. ‘바퀴처럼 엮이는 방식(cakkabandhana)에 따라 경전의 흐름이 생기는데 무슨 허물이 있겠는가’라고 누군가 말할 수도 있기에, ‘아래의 것을 정리하는 방식에 따라 여기 아비담마에서 경전이 진행되었다’라고 말한 것이다. 이와 같이 온분별(khandhavibhaṅga) 등에서도 경전은 앞의 것을 정리하는 방식에 따라 진행된다. 수열(gaṇanacāra)로써 그 의미를 성취하기 위해 ‘이와 같이 하여(evañca katvā)’ 등이 설해졌다. ‘대상연 등에서(Ārammaṇādīsūti)’는 대상연을 근본으로 하는 방식 등에서이다. ‘그 각각의(tasmiṃ tasminti)’는 그 각각의 대상연 등의 연에서이다. ‘순수 방식으로부터(suddhikatoti)’는 순수 방식(suddhikanaya)으로부터이다. ‘그러므로(tasmāti)’는 대상연을 근본으로 하는 것 등에서 순수 방식이 얻어지지 않기 때문이다. 대상연을 근본으로 하는 것에서 ‘일근본 방식(ekamūlakanaya)으로 보아야 한다’는 것이 그 의도이다. ‘대상연으로… (중략) … 유거연으로’ 등의 구절은 그러한 독송의 경로를 염두에 두고 설해진 것이다. 거기서 ‘대상연으로 인연으로, 대상연으로 증상연으로, 대상연으로… (중략) … 유거연으로’ 이와 같이 대상연을 근본으로 하는 것에서, 바로 다음에 오는 연을 근본으로 삼은 대상연의 끝까지만 일근본을 보여주고, 그 위의 나머지 일근본부터 모든 근본의 무거연(vigatapaccaya)까지는 생략하고 유거연만을 보여주었다. 그래서 ‘일근본들 중에서(ekamūlakesū)’ 등이 설해졌다. 이 이후의 다른 이와 같은 대목에서도 이 방식이 적용된다. ‘근본만을 보여주고(mūlameva dassetvāti)’는 증상연을 근본으로 하는 것에서 일근본의 시작만을 보여주는 것이다. ‘순수 방식을 보여주는 것이 아니다(na suddhikadassananti)’는 순수 방식에 의한 제시가 아니라는 뜻이다. ‘순수 방식은 차별이 없기 때문에 대상연을 근본으로 하는 것 등에서는 얻어지지 않는다’고 설해졌기 때문이다. 또한 모든 근본에서 몇몇 연들만을 보여주는 것도 아닌데, 그 위의 모든 근본에서 일근본이 나타나기 때문이다.

---

๔๑. เอกสฺมิญฺจาติ อวิคตมูลกาทิเก จ นเย. สงฺเขปนฺตรคโตติ สงฺเขปสฺส สงฺขิปิตสฺส อพฺภนฺตรคโต, สงฺขิปิตพฺโพติ อตฺโถ. มชฺฌิมานํ ทสฺสนนฺติ มชฺฌิมานํ นยโต ทสฺสนํ, อญฺญถา สงฺเขโป เอว น สิยา. คติทสฺสนนฺติ อนฺตทสฺสนํ อกตฺวา ปาฬิคติยา ทสฺสนํ, ตญฺจ อาทิโต ปฏฺฐาย กติปยทสฺสนเมว. เตน วิคตปจฺจยุทฺธารเณน โอสานจตุกฺกํ ทสฺเสติ อวิคตมูลเก วิคตปจฺจยสฺส โอสานภาวโต. สพฺพมูลกสฺส อวสาเนน ‘‘วิคตปจฺจยา’’ติ ปเทน.

41. ‘또한 하나에서(Ekasmiñcāti)’는 유거연을 근본으로 하는 등의 방식에서이다. ‘요약 안에 포함된(saṅkhepantaragato)’이란 요약된 것의 내부에 들어간 것, 즉 요약되어야 할 것이라는 뜻이다. ‘중간 것들을 보여줌(majjhimānaṃ dassananti)’은 중간의 것들을 방식에 따라 보여주는 것이니, 그렇지 않으면 요약 자체가 성립하지 않을 것이기 때문이다. ‘흐름을 보여줌(gatidassananti)’은 끝을 보여주지 않고 경전의 흐름을 보여주는 것인데, 그것은 처음부터 시작하여 몇 가지만을 보여주는 것이다. 그 무거연(vigatapaccaya)을 들어냄으로써 ‘마지막 4개(osānacatukka)’를 보여주는데, 이는 유거연을 근본으로 하는 것에서 무거연이 마지막이기 때문이다. 모든 근본의 끝으로 ‘무거연으로(vigatapaccayā)’라는 구절을 썼다.

---

ยถา เหตุอาทีนํ ปจฺจยานํ อุทฺเทสานุปุพฺพิยา ทุกติกาทิโยชนา กตา, เอวํ ตตฺถ อารมฺมณาทิปจฺจเย ลงฺฆิตฺวาปิ สกฺกา โยชนํ กาตุํ, ตถา กสฺมา น กตา? ยทิปิ อนวเสสโต ปจฺจยานํ มูลภาเวน คหิตตฺตา เกสญฺจิ เกหิจิ โยชเน อตฺถวิเสโส นตฺถิ, อารมฺมณมูลกาทีสุ ปน อารมฺมณาธิปติทุกาทีนํ เหตุมูลเก จ เหตุอธิปติอนนฺตรติกาทีนํ ตํตํอวสิฏฺฐปจฺจเยหิ โยชนาย อตฺเถว วิเสโส, เอวํ สนฺเตปิ ยสฺมา อุปฺปฏิปาฏิยา โยชนา น สุขคฺคหณา, สกฺกา จ ญาณุตฺตเรน ปุคฺคเลน ยถาทสฺสิเตน นเยน โยชิตุนฺติ อุปฺปฏิปาฏิยา ปจฺจเย อคฺคเหตฺวา ปฏิปาฏิยาว เต โยเชตฺวา ทสฺสิตาติ อิมมตฺถมาห ‘‘เอตฺถ จา’’ติอาทินา.

인연 등의 연들이 열거된 순서(uddesānupubbi)에 따라 2법·3법 등의 조합이 이루어진 것처럼, 거기서 대상연 등의 연들을 건너뛰어서도 조합을 할 수 있는데, 왜 그렇게 하지 않았는가? 비록 남김없이 연들을 근본으로 취했기에 어떤 것들을 어떤 것들과 조합하더라도 의미상의 차이는 없지만, 대상연을 근본으로 하는 것 등에서 대상·증상 2법 등과, 인연을 근본으로 하는 것에서 인연·증상·무간 3법 등을 각각의 나머지 연들과 조합할 때는 그 의미에 분명히 차이가 있다. 설령 그렇다 하더라도 순서를 뒤섞어 조합하는 것은 파악하기 쉽지 않고, 지혜가 뛰어난 사람은 제시된 방식에 따라 스스로 조합할 수 있기 때문에, 연들을 순서 없이 취하지 않고 순서대로만 그것들을 조합하여 보여주었다는 이 의미를 ‘여기에서 또한(ettha cā)’ 등으로 설한 것이다.

---

ตญฺจ คมนํ ยุตฺตนฺติ ยํ สพฺเพหิ ติเกหิ เอเกกสฺส ทุกสฺส โยชนาวเสน ปาฬิคมนํ, ตํ ยุตฺตํ ติเกสุ ทุกานํ ปกฺเขปภาวโต. ตตฺถาติ ทุเกสุ. เอเกกสฺมินฺติ เอเกกสฺมึ ทุกติเก. นยาติ อนุโลมนยาทโย วาเร วาเร จตฺตาโร นยา, ปุจฺฉา ปน สตฺตวีสติ. ยทิ เอวํ กสฺมา เหตุทุเกน สมานาติ? ตํ ติกปเทสุ ปจฺเจกํ เหตุทุกสฺส ลพฺภมานสฺส เหตุทุกภาวสามญฺญโต วุตฺตํ.

‘그리고 그 진행은 적절하다(Tañca gamanaṃ yuttanti)’는 것은 모든 3법이 각각의 2법과 조합되는 방식으로 경전이 진행되는 것이, 3법 속에 2법들을 포함하기 때문에 적절하다는 것이다. ‘거기서(Tatthāti)’는 2법들에서이다. ‘각각에서(ekekasminti)’는 각각의 2법-3법에서이다. ‘방식들(nayā)’은 순차적 방식 등 각각의 문(vāra)마다 네 가지 방식이며, 질문(pucchā)은 27개이다. 만약 그렇다면 왜 인연 2법과 같다고 하는가? 그것은 3법의 구절들 각각에서 인연 2법이 얻어지는 인연 2법의 일반적인 상태(hetudukabhāvasāmañña) 때문에 그렇게 말한 것이다.

---

วุตฺตนเยนาติ ‘‘น หี’’ติอาทินา ทุกติเก วุตฺตนเยน. ตตฺถ หิ น ทุกสฺส โยชนา อตฺถิ, อถ โข ทุกานํ เอเกเกน ปเทน ติกสฺส โยชนา. เตนาห ‘‘เอเกโก ติโก ทุกสเตน โยชิโต’’ติ. เอเกกสฺมินฺติ เอเกกสฺมึ ติกทุเก.

‘말해진 방식에 따라(Vuttanayenāti)’는 ‘진실로 그렇지 않다’ 등의 2법-3법에서 말해진 방식에 따른 것이다. 거기에는 2법의 조합은 없으며, 오히려 2법의 각각의 구절에 3법을 조합하는 것이다. 그래서 ‘각각의 3법이 100개의 2법과 조합된다’고 설한 것이다. ‘각각에서(ekekasminti)’는 각각의 3법-2법에서이다.

---

ติกาทโย [Pg.273] ฉ นยาติ ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวร’’นฺติอาทินา คาถายํ วุตฺตา ติกปฏฺฐานาทโย ฉ นยา. สตฺตวิธมฺปีติ วารเภเทน สตฺตธา ภินฺทิตฺวา วุตฺตมฺปิ. อนุโลมนฺติ ปจฺจยานุโลมํ อนุโลมภาวสามญฺเญน สห คเหตฺวา. ตถา จตุพฺพิธมฺปิ ติกปฏฺฐานํ ติกปฏฺฐานตาสามญฺเญน, ทุกปฏฺฐานาทีนิ จ จตฺตาริ จตฺตาริ ตํสามญฺเญน สห คเหตฺวา. อิมมตฺถํ คเหตฺวา ‘‘ติกญฺจ ปฏฺฐานวร’’นฺติ คาถาย อธิปฺปายวิภาวนวเสน ‘‘อนุโลมมฺหี’’ติอาทินา วุตฺตํ อิมมตฺถํ คเหตฺวา. สตฺตปฺปเภเทติ ปฏิจฺจวาราทิวเสน สตฺตปฺปเภเท. ฉปิ เอเต ติกาทิเภเทน จตุจตุปฺปเภทา ธมฺมานุโลมาทิวเสน ฉ อุทฺธริตพฺพาติ อิทํ ทสฺเสตีติ โยชนา. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – ธมฺมานุโลมาทิวิภาคภินฺนาปิ ติกาทิภาวสามญฺเญน เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตา ติกปฏฺฐานาทิสงฺขาตา ติกาทโย ฉ ธมฺมนยา ปฏิจฺจวาราทิวเสน วิภชิยมานา ตตฺถ ตตฺถ นิทฺธาริยมาเน อนุโลมตาสามญฺเญน อนุโลมนฺติ เอกโต คหิเต ปจฺจยานุโลเม สุฏฺฐุ อติวิย คมฺภีราติ. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘อิธ ปน อยํ คาถา ตสฺมึ ธมฺมานุโลเม ปจฺจยานุโลมํ สนฺธาย วุตฺตา’’ติ ธมฺมานุโลโม ปจฺจยานุโลมสฺส วิเสสนภาเวน นิยเมตฺวา วุตฺโต. เอส นโย ปจฺจนียคาถาทีสุปิ. ติกปฏฺฐานสฺส ทุกปฏฺฐานสฺส จ ปุพฺเพ อตฺโถ วุตฺโตติ อาห ‘‘ทุกติกปฏฺฐานาทีสู’’ติ. ติเกหิ ปฏฺฐานนฺติ ติเกหิ นานปฺปการโต ปจฺจยวิภาวนํ, ติเกหิ วา ญาณสฺส ปวตฺตนฏฺฐานํ. ทุกสมฺพนฺธิ ติกปฏฺฐานํ, ทุกวิสิฏฺฐานํ วา ติกานํ ปฏฺฐานํ ทุกติกปฏฺฐานนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ทุกาน’’นฺติอาทิมาห. ทุกาทิวิเสสิตสฺสาติ ทุกาทิปทวิเสสิตสฺส ทุกาทิภาโว ทฏฺฐพฺโพ ‘‘เหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ, นเหตุํ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิวจนโต.

‘삼법(Tika) 등 여섯 가지 방법’이란 ‘삼법과 수승한 발취(Paṭṭhāna)’ 등의 게송에서 설해진 삼법발취 등의 여섯 가지 방법이다. ‘일곱 가지 방식 또한’이란 구분의 차이에 따라 일곱 가지로 나누어 설해진 것이라도. ‘순차(Anuloma)’란 조건의 순차를 순차라는 일반적인 성질과 함께 취한 것이다. 그와 같이 네 가지 삼법발취도 삼법발취라는 일반성으로, 네 가지 이법발취 등도 각각의 일반성과 함께 취한 것이다. 이 뜻을 취하여 ‘삼법과 수승한 발취’라는 게송의 의도를 밝히는 의미에서 ‘순차에서’ 등으로 설해진 이 뜻을 취한 것이다. ‘일곱 가지 분류에서’란 연기구(Paṭiccavāra) 등의 방식으로 나뉜 일곱 가지 분류이다. 이들 여섯 가지도 삼법 등의 구분에 따라 각각 네 가지 분류를 가지며, 법의 순차 등의 방식으로 여섯 가지를 들어내어야 한다는 것을 이것이 보여준다는 연결이다. 여기서 요약된 의미는 이러하다. 법의 순차 등의 구분으로 나뉘어 있더라도 삼법 등의 일반적인 상태로 하나로 묶어 설해진 삼법발취 등으로 불리는 삼법 등 여섯 가지 법의 방법들이 연기구 등의 방식으로 분류될 때, 여기저기에서 확정되는 순차성이라는 일반성으로 ‘순차’라고 하나로 묶인 조건의 순차는 매우 깊고 아주 심오하다는 것이다. 그러나 주석서에서는 ‘여기서 이 게송은 그 법의 순차 가운데 조건의 순차를 염두에 두고 설해졌다’라고 하여 법의 순차가 조건의 순차의 수식어로서 한정되어 설해졌다. 이 방법은 역차(Paccanīya) 게송 등에서도 마찬가지이다. 삼법발취와 이법발취의 의미는 앞에서 설해졌기에 ‘이법·삼법발취 등에서’라고 하였다. ‘삼법에 의한 발취’란 삼법에 의해 여러 방면으로 조건들을 밝히는 것, 또는 삼법에 의해 지혜가 일어나는 장소이다. 이법과 관련된 삼법발취, 또는 이법으로 특징지어지는 삼법의 발취가 이삼법발취라는 이 의미를 나타내면서 ‘이법들의’ 등으로 말하였다. ‘이법 등으로 수식된 것의’란 이법 등의 단어로 수식된 이법 등의 상태가 ‘원인인 유익한 법을 연하여, 원인이 아닌 유익한 법을 연하여’ 등의 문구로부터 확인되어야 한다.

---

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건의 순차에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

2. 조건의 역차에 대한 설명

---

๔๒-๔๔. ยาวาติ ปาฬิปทสฺส อตฺถวจนํ ยตฺตโกติ อาห ‘‘ปเภโท’’ติ. อตฺถิ เตวีสติมูลกสฺสาติ อตฺโถ. ตาว ตตฺตกํ ปเภทํ. ตตฺถาติ อนุโลเม อาคตนฺติ อตฺโถ. นยทสฺสนวเสน ทสฺสิตํ[Pg.274], กินฺติ? เอเกกสฺส ปทสฺส วิตฺถารํ ทสฺเสติ. อวเสสสฺส ปจฺจยสฺส มูลวนฺตภาเวน คหิตสฺส.

42-44. ‘얼마만큼(yāva)’이란 본문의 단어에 대한 뜻 풀이는 ‘분류’라고 하였다. ‘23가지 뿌리를 가진 것의’라는 뜻이다. ‘그만큼’은 그 정도의 분류이다. ‘거기서’란 순차에서 전해진 것이라는 뜻이다. 방법의 제시를 통해 보여주었는데, 어떻게인가? 각각의 단어의 상세한 설명을 보여준다. 뿌리를 가진 상태로 취해진 나머지 조건의 (상세한 설명을 보여준다).

---

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건의 역차에 대한 설명이 끝났다.

---

๓. อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

3. 순차-역차에 대한 설명

---

๔๕-๔๘. ปุน ตตฺถาติ อนุโลเม. ปจฺจยปทานีติ ปจฺจยา เอว ปทานิ ปจฺจยปทานิ. อิธาติ อนุโลมปจฺจนีเย. สุทฺธิกปจฺจยานนฺติ ปจฺจยนฺตเรน อโวมิสฺสานํ ปจฺจยานํ, อนุโลมปจฺจนียเทสนํ วกฺขมานํ สนฺธายาติ อตฺโถ.

45-48. ‘다시 거기서’란 순차에서이다. ‘조건의 단어들’이란 조건 자체가 단어들이므로 조건단어들이다. ‘여기서’란 순차-역차에서이다. ‘순수한 조건들의’란 다른 조건과 섞이지 않은 조건들의 의미이며, 순차-역차의 설법을 설하려는 의도라는 뜻이다.

---

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순차-역차에 대한 설명이 끝났다.

---

ปุจฺฉาวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

질문구에 대한 설명이 끝났다.

---

๑. กุสลตฺติกํ

1. 유익함 삼법

---

๑. ปฏิจฺจวารวณฺณนา

1. 연기구에 대한 설명

---

๑. ปจฺจยานุโลมํ

1. 조건의 순차

---

(๑) วิภงฺควารวณฺณนา

(1) 분석구에 대한 설명

---

๕๓. ติกปทานํ ติกนฺตรปเทหิ วิสทิสตา ปากฏาเยวาติ วุตฺตํ ‘‘ติกปทนานตฺตมตฺเตน วินา’’ติ. มูลาวสานวเสนาติ ‘‘เอกมูเลกาวสานํ นวา’’ติอาทินา วุตฺตมูลาวสานวเสน. ‘‘น ตาเยว เวทนาตฺติกาทีสู’’ติ เอตฺถ ยา สทิสตา ปฏิกฺขิตฺตา, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สทิสตํ สนฺธาย ‘น ตาเยวา’ติ วุตฺต’’นฺติ อาห. ยาติ ยา ปุจฺฉา. สพฺพปุจฺฉาสมาหรณนฺติ สพฺพาสํ เอกูนปญฺญาสาย ปุจฺฉานํ สมุจฺจยนํ อนวเสเสตฺวา กถนํ. อิธ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวารุทฺเทเส กตฺตพฺพํ. อาทิโต หิ อนวเสสโต วุตฺเต ปจฺฉา ยถารหํ ตเทกเทสวจนํ ยุตฺตํ. น หิ ตตฺถ เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ ลภนฺตีติ ตตฺถ ตสฺมึ ธมฺมานุโลมปจฺจนีเย ปีติตฺติเก เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา วิสฺสชฺชนํ น หิ ลภนฺติ, อฏฺฐวีเส ปน ลภนฺตีติ อตฺโถ.

53. 삼법의 단어들이 다른 삼법의 단어들과 다른 점은 분명하므로 ‘삼법 단어의 차이점만 제외하고’라고 하였다. ‘뿌리와 끝에 의하여’란 ‘하나의 뿌리와 하나의 끝은 아홉 가지’ 등의 방식으로 설해진 뿌리와 끝에 의함이다. ‘그 느낌 삼법 등에서는 그렇지 않다’라는 대목에서 어떤 유사함이 부정되었는데, 그것을 나타내기 위해 ‘유사함을 염두에 두고 ‘그렇지 않다’라고 하였다’라고 말한 것이다. ‘어떤’이란 어떤 질문이다. ‘모든 질문의 종합’이란 마흔아홉 가지 모든 질문을 빠짐없이 말하는 것을 합치는 것이다. 여기서, 이 연기구의 요약(uddesa)에서 행해져야 한다. 처음부터 빠짐없이 설해져야 나중에 적절하게 그 일부분을 말하는 것이 타당하기 때문이다. 거기서는 마흔아홉 가지 질문이 해답을 얻지 못하기 때문이라는 것은, 그 법의 순차-역차의 희구 삼법(pītittika)에서는 마흔아홉 가지 질문이 해답을 얻지 못하지만, 스물여덟 가지에서는 얻는다는 뜻이다.

---

เตน สหชาตปจฺจยภูเตนาติ เตน เวทนาทิเภเทน เอเกน ธมฺเมน สหชาตปจฺจโย โหนฺเตน, สหชาตปจฺจยตํ วา ปตฺเตน ปาปุณนฺเตนาติ [Pg.275] อตฺโถ. อนุญฺญาตํ วิย โหตีติ ยทิปิ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยาว นิโรธคมนา’’ติอาทิวจเนหิ ขณตฺตยสมงฺคี อุปฺปชฺชตีติ อนุญฺญาตํ วิย โหติ, อุปฺปาทกฺขณสมงฺคีเยว ปน อุปฺปชฺชตีติ วุตฺโต ปฏิจฺจวาราทีนํ ฉนฺนํ วารานํ อุปฺปาทเมว คเหตฺวา ปวตฺตตฺตา. ตถา หิ เตสุ ปจฺฉาชาตปจฺจโย อนุโลมโต น ติฏฺฐติ.

‘그 함께 일어나는 조건(sahajātapaccaya)이 된 것으로써’란 그 느낌 등으로 분류되는 하나의 법으로서 함께 일어나는 조건이 되는 것, 또는 함께 일어나는 조건의 상태에 도달하는 것에 의한 것이라는 뜻이다. ‘허용된 것과 같이 된다’란 비록 주석서에서 ‘멸진에 이르기까지’ 등의 문구로 세 찰나를 갖춘 것이 일어난다고 하여 허용된 것과 같이 되지만, 연기구 등 여섯 가지 구가 일어남(uppāda)만을 취하여 전개되기 때문에 일어나는 찰나를 갖춘 것만이 일어난다고 설해졌다. 실제로 그중에서 후생조건(pacchājātapaccaya)은 순차적으로 머물지 않기 때문이다.

---

อิธ กุสลวจเนน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตนฺติ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวาเร ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติ กุสลสทฺเทน คหิเต ขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ จตูสุปิ กุสลขนฺเธสุ เอกโต อุปฺปชฺชมาเนสุ สามญฺญโต วุตฺเตสุ สหชาตาทิสาธารณปจฺจยวเสน อวิเสสโต สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยาติ อยเมว อิมสฺส ปจฺจโย, อิมสฺเสว อยํ ปจฺจโยติ จ นิยเมตฺวา วตฺตุํ น สกฺกา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกสฺเสว ทฺวินฺนํเยว วา’’ติอาทิ. ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทีสุ ปน วิเสสนภาเวน เวทนาทีนํ วิสุํ คหิตตฺตา ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ทฺเว ขนฺธา’’ติอาทิ วตฺตุํ สกฺกา. เตน วุตฺตํ ‘‘เวทนาตฺติกาทีสุ ปนา’’ติอาทิ. ตถาติ อิมินา ‘‘เอเกกสฺสปิ ทุกาทิเภทานญฺจา’’ติ อิมํ อนุกฑฺฒติ.

여기서 유익함이라는 말로 취해진 무더기(khandha)를 염두에 두고 설했다는 것은, 이 연기구에서 ‘유익한 법을 연하여 유익한 법이 일어난다’라고 유익함이라는 단어로 취해진 무더기를 염두에 두고 설한 것이다. 네 가지 유익한 무더기가 함께 일어날 때 일반적인 관점에서 설해진 것이므로, 함께 일어남 등의 공통된 조건에 따라 특별한 구분 없이 ‘모두가 모두의 조건이다’라고 할 뿐, 이것이 이것만의 조건이라거나 저것이 저것만의 조건이라고 규정하여 말할 수는 없다. 그래서 주석서에서 ‘하나의 혹은 둘의’ 등으로 설하였다. 그러나 ‘즐거운 느낌과 결합된 법을 연하여’ 등에서는 수식어의 상태로서 느낌 등을 별도로 취했기 때문에 ‘하나의 무더기를 연하여 두 무더기가’ 등의 방식으로 말할 수 있다. 그래서 ‘그러나 느낌 삼법 등에서는’ 등으로 설하였다. ‘그와 같이’라는 말로 ‘각각의 이법 등의 구분들 또한’이라는 내용을 끌어온다.

---

เอตสฺมินฺติ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ เอวํ วิปากกิริยาพฺยากตคฺคหเณ. ‘‘สพฺพสฺมึ น คเหตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ, กตฺถ ปน คเหตพฺพนฺติ อาห ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปนฺติ เอตฺเถวา’’ติ. เอวํ ปฐเม วากฺเย อติพฺยาปิตํ ปริหริตฺวา ทุติเย อพฺยาปิตํ ปริหริตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอตฺถาติ ‘‘วิปากาพฺยากตํ กิริยาพฺยากต’’นฺติ เอตฺถ น คเหตพฺพํ ตสฺสปิ อารุปฺเป อุปฺปชฺชมานสฺส รูเปน วินา อุปฺปตฺติโต. เอตฺถ จ ยถา เหตุปจฺจยคฺคหเณเนว อเหตุกํ นิวตฺติตํ, เอวํ จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูปนฺติ รูปคฺคหเณเนว อารุปฺเป วิปาโกปิ ตตฺถ อุปฺปชฺชมาเนน จิตฺตุปฺปาเทน สทฺธึ น คหิโต. ตํ ปเนตํ อตฺถสิทฺธเมว อกตฺวา สรูปโต ปากฏตรํ กตฺวา ทสฺเสตุํ อฏฺฐกถายํ ‘‘วิปากาพฺยากต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ปฏิสนฺธิปจฺฉิมจิตฺตานิ ปเนตฺถ สติปิ รูปสฺส อนุปฺปาทเน ววตฺถานาภาวโต น คหิตานีติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘Etasmiṃ’이란 ‘과보무기, 작용무기’라고 하여 과보와 작용의 무기를 취하는 경우를 말한다. ‘전부에서 취해서는 안 된다’라고 설해졌는데, 그렇다면 어디에서 취해야 하는가에 대해 ‘심생색(마음에서 생긴 물질)과 [색...]’이라고 설한 것이다. 이와 같이 첫 번째 문장에서 너무 광범위하게 적용된 것을 배제하고, 두 번째 문장에서 미치지 못한 부분을 배제하기 위해 ‘단지 ~만이 아니라’ 등이 설해졌다. ‘Ettha’란 ‘과보무기, 작용무기’라는 여기에서 취해서는 안 된다는 것이니, 그것 또한 무색계에서 생겨날 때는 물질 없이 생겨나기 때문이다. 그리고 여기에서 원인연(hetupaccaya)을 취함으로 인해 원인 없는 것이 배제된 것처럼, ‘심생색’이라고 물질을 취함으로 인해 무색계에서의 과보 또한 거기서 생겨나는 심사(cittuppāda)와 함께 취해지지 않았다. 그것을 비록 사실로서 확립된 것이지만 (따로) 행하지 않고, 그 자체의 형체로서 더욱 분명하게 하여 보여주기 위해 주석서에서 ‘과보무기’ 등이 설해졌다. 한편 여기서 재생연결의 마음과 최후의 마음(사몰심)은 물질을 생기게 하지 않음에도 불구하고 확정되지 않았기 때문에 취해지지 않은 것으로 보아야 한다.

---

ปจฺจยภูตสฺสาติ ขนฺธานํ ปจฺจยภูตสฺส วตฺถุสฺส อคฺคหิตตาปตฺตึ นิวาเรตุํ, กถํ? ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน, กตฺถ? ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ สามญฺญวจเน ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถู’’ติ วุตฺตํ, เอวญฺหิสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทสฺสิตา [Pg.276] โหตีติ. อญฺญมญฺญาเปกฺขํ วจนทฺวยนฺติ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ ปททฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ. สามญฺเญน คหิตนฺติ ‘‘กฏตฺตา จ รูป’’นฺติ อิมินา สามญฺญวจเนน, กฏตฺตารูปสามญฺเญน วา คหิตํ.

‘Paccayabhūtassa’란 온(khandha)들의 조건이 된 토대(vatthu)가 취해지지 않게 되는 오류를 방지하기 위함이다. 어떻게 그러한가? 연생된 상태로서(paccayuppannabhāvena). 어디에서인가? ‘업에서 생긴 물질(kaṭattā ca rūpaṃ)’이라는 이 일반적인 말에서 ‘온을 반연하여 토대가 [생긴다]’라고 설해졌으니, 이와 같이 이것의 연생성(조건에 의해 생겨남)이 보여진 것이다. ‘상호 의존적인 두 구절’이란 ‘온을 반연하여 토대가, 토대를 반연하여 온들이 [생긴다]’라는 두 구절을 염두에 두고 설해진 것이다. ‘일반적으로 취해졌다’는 것은 ‘업에서 생긴 물질’이라는 이 일반적인 말에 의해서이거나, 업생색의 일반적인 성질에 의해 취해졌다는 것이다.

---

อุปาทารูปคฺคหเณน วินา ‘‘อุปาทารูป’’นฺติ อคฺคเหตฺวา เกวลํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ ‘‘กฏตฺตารูปํ’’อิจฺเจว คเหตฺวาติ อตฺโถ. เอตสฺมึ ปน ทสฺสเนติ ‘‘มหาภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติทสฺสนตฺถ’’นฺติ วุตฺเต เอตสฺมึ อตฺถทสฺสเน. ขนฺธปจฺจยสหิตนฺติ ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปํ, ปวตฺติยํ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ วทติ. อสหิตนฺติ ปน ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปํ อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐานํ อนินฺทฺริยพทฺธํ อสญฺญภวสงฺคหิตญฺจ รูปํ. ปฏิสนฺธิยมฺปีติ ปิ-สทฺเทน ปวตฺติยมฺปิ กฏตฺตารูปํ อญฺญญฺจ ตตฺถ อุปฺปชฺชนกํ อุปาทารูปนฺติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. กถํ ปเนตฺถ ภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชมานสฺส รูปสฺส เหตุปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ? ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ เหตุปจฺจยา อุปฺปชฺชมานํ รูปํ ภูเตปิ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตี’’ติ เอวํ ปทเมตํ, ภูตานํ วา เหตุปจฺจยโต นิพฺพตฺตตฺตา เอวํ วุตฺตํ. การณการณมฺปิ หิ การณนฺตฺเวว วุจฺจติ ยถา ‘‘โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ’’ติ.

‘파생색을 취하는 것 없이(upādārūpaggahaṇena vinā)’란 ‘파생색’이라고 취하지 않고 단지 심생색을 ‘업생색’이라고만 취했다는 의미이다. ‘이러한 견해에서(etasmiṃ pana dassane)’란 ‘대종(mahābhūta)을 반연하여 발생하는 것을 보여주기 위함이다’라고 설해졌을 때 이 의미를 보여주는 것이다. ‘온의 조건을 포함하는 것(khandhapaccayasahitaṃ)’이란 재생연결 시의 업생색과, 전기(pavatti) 시의 심생색을 말한다. ‘포함하지 않는 것(asahitanti)’이란 전기 시의 업생색, 식생색(āhārasamuṭṭhāna), 시절생색(utusamuṭṭhāna), 감관과 연결되지 않은 것(anindriyabaddha), 그리고 무상유정천(asaññabhava)에 포함된 물질이다. ‘재생연결 시에도(paṭisandhiyampīti)’에서 ‘pi’라는 단어는 전기 시의 업생색과 거기서 생겨나는 다른 파생색도 의미하는 것으로 보아야 한다. 그런데 여기에서 대종을 반연하여 생겨나는 물질이 어떻게 원인연(hetupaccaya)으로 생겨나는가? ‘온을 반연하여 원인연으로 생겨나는 물질은 대종을 반연하여서도 생겨난다’라는 것이 이 구절이다. 혹은 대종들이 원인연으로부터 생겨났기 때문에 이와 같이 설해졌다. 원인의 원인(kāraṇakāraṇa)도 ‘도둑들에 의해 마을이 불탔다’라고 하는 것처럼 원인이라고만 불리기 때문이다.

---

ภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูปนฺติ ปทุทฺธาโร กโต, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ ปน ปาโฐติ อฏฺฐกถายญฺจ ตเมว วุตฺตํ. อยํ เหตฺถตฺโถ – ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺติ อิมสฺมึ ปาเฐ วุตฺตนเยน อุปาทารูปมฺปิ กุสเล ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชตีติ. โก ปน โส นโยติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘มหาภูเต…เป… สนฺธายาหา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ อตฺถโต อยํ นโย วุตฺโตติ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิมินา อพฺยากเต ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปาทารูปานํ อุปฺปตฺติวจเนน กุสเล ขนฺเธ มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปาทารูปานํ อุปฺปตฺติ อตฺถโต วุตฺโต โหตีติ อตฺโถ.

‘대종을 반연하여 파생색이(bhūte paṭicca upādārūpaṃ)’라고 구절을 발췌하였는데, ‘대종(mahābhūta)을 반연하여 파생색이’라는 것이 독송(pāṭha)이며 주석서에서도 바로 그것이 설해졌다. 이것의 뜻은 다음과 같다. ‘대종을 반연하여 파생색이’라는 이 독송에서 설해진 방식대로, 파생색 또한 유익한 온(kusala khandha)들과 대종들을 반연하여 생겨난다는 것이다. 그러면 그 방식이란 무엇인가? 그것을 보여주기 위해 ‘대종... 등을 염두에 두고 설했다’라고 하였다. 거기서 의미상 이 방식이 설해졌다는 것은, ‘대종을 반연하여 심생색, 업생색, 파생색이 [생긴다]’라는 이 무기온(abyākata khandha)과 대종을 반연한 파생색의 발생에 대한 말씀에 의해, 유익한 온과 대종을 반연한 파생색의 발생이 의미상 설해진 것이 된다는 뜻이다.

---

๕๔. รูเปน วินา ปจฺจยุปฺปนฺนํ น ลพฺภตีติ เอเตน ยา ปุจฺฉา อรูปมิสฺสกาวสานา, ตาปิ อิธ น คยฺหนฺติ, ปเคว รูปาวสานาติ ทสฺเสติ.

54. ‘물질 없이는 연생된 것(paccayuppanna)을 얻을 수 없다’는 이것에 의해, 무색계가 섞인 것(arūpamissakā)으로 끝나는 질문들조차 여기서는 취해지지 않으며, 하물며 색계로 끝나는 것들은 말할 것도 없음을 보여준다.

---

๕๗. ตาย สมานลกฺขณาติ ปญฺจกฺขนฺธปฏิสนฺธิตาย คพฺภเสยฺยกปฏิสนฺธิยา สมานลกฺขณา. ปริปุณฺณธมฺมานนฺติ ปริยตฺติวิภาคานํ ปญฺจกฺขนฺธธมฺมานํ. เอตฺถาติ เอตสฺมึ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเส.

57. ‘그것과 동일한 특징(tāya samānalakkhaṇā)’이란 오온 재생연결인 태생(gabbhaseyyaka) 재생연결과 동일한 특징을 가진다는 것이다. ‘구족된 법들의(paripuṇṇadhammānaṃ)’란 교학의 분류에 따른 오온의 법들의 [뜻이다]. ‘여기서(etthāti)’란 이 공생연(sahajātapaccaya)의 상세한 설명(niddesa)에서이다.

---

จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานรูปนฺติ [Pg.277] จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กมฺมสมุฏฺฐานรูปญฺจ. ปุน อาหารสมุฏฺฐานนฺติ เอตฺถ ปุนคหณํ อุตุสมุฏฺฐานาเปกฺขํ. น หิ ตํ ปุพฺเพ พาหิรคฺคหเณน อคฺคหิตํ, อาหารสมุฏฺฐานํ ปน อคฺคหิตเมว, อุตุสมุฏฺฐานสฺส กสฺมา ปุนคหณนฺติ อาห ‘‘เอเตหี’’ติอาทิ. ตตฺถาติ อสญฺญสตฺเตสุ. ตสฺสาติ อุตุสมุฏฺฐานสฺส. อาทิมฺหีติ พาหิรอาหารสมุฏฺฐานอุตุสมุฏฺฐานอสญฺญสตฺตวเสน อาคตวาเรหิ ปฐมวาเร. อวิเสสวจนนฺติ พาหิราทิวิเสสํ อกตฺวา วุตฺตวจนํ, อรูปมฺปิ ปจฺจยํ ลภนฺตํ อตฺถํ เหตาทิเก ปจฺจเย ลภนฺตํ สห สงฺคณฺหิตฺวาติ โยชนา. ตสฺสาติ, ตตฺถาติ จ ปททฺวเยน ยถาวุตฺตํ ปฐมวารเมว ปจฺจามสติ. ตํสมานคติกนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานคติกํ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สหชาตปจฺจยนิทฺเทเสปิ. กมฺมปจฺจยวิภงฺเค วิยาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยนิทฺเทเส วิย. ตถา หิ วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตํสมุฏฺฐานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปมฺปิ สงฺคณฺหาตี’’ติ. อยญฺจ อตฺถวิเสโส เอตฺถ เอกํเสน อิจฺฉิตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หิ…เป… อตฺถี’’ติ อาห.

‘심업생색(cittakammasamuṭṭhānarūpaṃ)’이란 심생색과 업생색을 말한다. ‘다시 식생색(puna āhārasamuṭṭhānaṃ)’에서 ‘다시(puna)’라고 취한 것은 시절생색을 고려한 것이다. 그것은 이전에 외부적인 것을 취할 때 취해지지 않은 것이 아니지만, 식생색은 취해지지 않은 것이기 때문이다. 시절생색을 왜 다시 취했는가에 대해서는 ‘이것들에 의해(etehī)’ 등이라고 하였다. ‘거기서(tatthāti)’란 무상유정(asaññasatta)들에서이다. ‘그것의(tassāti)’란 시절생색의 [뜻이다]. ‘처음에서(ādimhī)’란 외부 식생색, 시절생색, 무상유정의 차례로 나온 구절들 중 첫 번째 구절에서이다. ‘차별 없는 말(avisesavacanaṃ)’이란 외부 등의 차별을 두지 않고 한 말이며, 무색(arūpa)의 조건도 얻고 원인 등의 조건에서도 뜻을 얻는 것을 함께 포함하여 연결하라는 의미이다. ‘그것의(tassāti)’와 ‘거기서(tatthāti)’라는 두 단어는 앞에서 말한 첫 번째 구절만을 가리킨다. ‘그것과 같은 궤도에 있는 것(taṃsamānalakkhaṇā)’이란 심생색의 궤도에 있는 것이다. ‘여기에서도(idhāpīti)’란 이 공생연의 상세한 설명에서도이다. ‘업연의 분석에서와 같이(kammapaccayavibhaṅge viyāti)’란 나낙카니까(nānākkhaṇika) 업연의 상세한 설명에서와 같다. 사실 주석서에서 ‘그것에서 생긴 것(taṃsamuṭṭhānaṃ)이라는 이 말로 재생연결 순간의 업생색도 포함한다’라고 설해졌기 때문이다. 그리고 이러한 특별한 의미가 여기에서 반드시 인정되어야 함을 보여주면서 ‘진실로 ~는 없다’ 등을 설하였다.

---

อวิเสเสตฺวาติ ‘‘อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทินา วิเสสํ อกตฺวา. อุปาทารูปนฺติ วิเสเสตฺวาว กสฺมา ปน วุตฺตานีติ โยชนา. เหตุปจฺจยาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน สหชาตปจฺจยาทึ สงฺคณฺหาติ. สหาติ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปํ กฏตฺตารูปนฺติ เอวํ เอกโต. วิสุนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปโต วิเสเสตฺวา. ตตฺถ พาหิรคฺคหณาทีหิ วิยาติ ยถา ‘‘พาหิรํ เอกํ มหาภูต’’นฺติอาทีสุ พาหิรอาหารสมุฏฺฐานอุตุสมุฏฺฐานคฺคหเณหิ มหาภูตานิ วิเสสิตานิ, เอวํ เอตฺถ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจา’’ติ เอตสฺมึ นิทฺเทเส มหาภูตานํ เกนจิ วิเสสเนน อวิเสสิตตฺตา จิตฺตสมุฏฺฐานรูปภาวกฏตฺตารูปภาเวหิ วิเสเสตฺวาว วุตฺตานีติ โยชนา.

'차별하지 않고'란 '계절에서 생긴 것' 등과 같이 차별을 두지 않는 것이다. '파생된 물질'이라고 왜 차별하여 설했는가 하는 문맥의 연결이다. '인연 등에서'의 '등'이라는 단어로 구생연 등을 포함한다. '함께'란 마음에서 생긴 물질과 업에서 생긴 물질을 이와 같이 하나로 묶는 것이다. '따로'란 마음에서 생긴 물질을 업에서 생긴 물질과 차별하는 것이다. 거기서 '외부의 취함 등과 같이'라는 것은, 예컨대 '외부의 한 대종' 등에서 외부의 영양에서 생긴 것과 계절에서 생긴 것을 취함에 의해 대종들이 차별되는 것과 같이, 여기 '대종을 연하여'라는 상세한 설명에서 대종들이 어떤 차별로도 차별되지 않았기에 마음에서 생긴 물질의 상태와 업에서 생긴 물질의 상태로 차별하여 설했다는 연결이다.

---

อิทานิ อญฺเญนปิ การเณน เตสํ วิเสสิตพฺพตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อปิจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ น โกจิ ปจฺจโยติ อิทํ ปฏฺฐาเน อาคตนิยาเมน รูปํ อุปนิสฺสยปจฺจยํ น ลภตีติ กตฺวา วุตฺตํ. เตนาห ‘‘เหตาทีสู’’ติ. ตทวินาภาวโต ปน ตสฺส จิตฺตกมฺมานํ การณภาโว เวทิตพฺโพ, ยโต อิทฺธิจิตฺตนิพฺพตฺตานิ กมฺมปจฺจยานิ จาติ วุตฺตานิ. นนุ จิตฺตํ อาหารอุตุสมุฏฺฐานานํ ปจฺจโย โหตีติ? สจฺจํ โหติ, โส ปน อุปตฺถมฺภกตฺเตน, น ชนกตฺเตนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อาหาร…เป… ชนก’’นฺติ[Pg.278]. กึ ปน เตสํ ชนกนฺติ อาห ‘‘มหาภูตาเนว…เป… ชนกานี’’ติ. จิตฺเตน กมฺมุนา จ วินา อภาเว ยถากฺกมํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานอุปาทารูปานนฺติ อตฺโถ. จิตฺตสมุฏฺฐานรูปกฏตฺตารูปภูตาเนวาติ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานมหาภูตนิพฺพตฺตาเนว มหาภูตานํ เตสํ อาสนฺนการณตฺตา. อญฺญานีติ อุตุอาหารสมุฏฺฐานานิ อุปาทารูปานิ วทติ. วิเสสนํ กตํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ. สมานชาติเกน รูเปน อุตุนา อาหาเรน จาติ อตฺโถ. ปากฏวิเสสนาเนวาติ อิทํ เยหิ มหาภูเตหิ ตานิ นิพฺพตฺตานิ, เตสํ ‘‘อาหารสมุฏฺฐานํ อุตุสมุฏฺฐาน’’นฺติ วิเสสิตตฺตา วุตฺตํ. น วิเสสนํ อรหนฺติ น วิเสสิตพฺพานิ การณวิเสสเนเนว วิเสสสฺส สิทฺธตฺตา, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปาทารูป’’นฺตฺเวว วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตานิ ปน จิตฺตชกมฺมชรูปานิ.

'또한' 등은 이제 다른 이유로 그것들의 차별성을 보이기 위해 설해졌다. 거기서 '어떠한 연도 아니다'라는 것은 파탄(Paṭṭhāna)에 전해지는 방식에 따라 물질이 의지연(upanissayapaccaya)을 얻지 못한다는 점에서 설해진 것이다. 그래서 '인 등에서'라고 하였다. 그러나 그것이 없으면 존재할 수 없다는 점에서 그것의 마음과 업에 대한 원인 상태가 이해되어야 하니, 신통심에서 생긴 것들과 업연들이라고 설해졌기 때문이다. '마음이 영양과 계절에서 생긴 물질의 연이 되지 않는가?'라고 한다면, 사실은 그러하지만 그것은 보조하는 상태(upatthambhakattena)로서이지 생기게 하는 상태(janakattena)로서가 아님을 보이려고 '영양... (중략) ...생기게 하는'이라고 하였다. 그렇다면 무엇이 그것들을 생기게 하는가? '대종들이야말로... (중략) ...생기게 하는 것들이다'라고 하였다. 마음과 업이 없으면 존재하지 않으므로 순서대로 마음과 업에서 생긴 파생 물질이라는 뜻이다. '마음에서 생긴 물질과 업에서 생긴 물질이 된 대종들'이란 마음과 업에서 생긴 대종으로부터 생겨난 것들이 그 대종들의 근접 원인이기 때문이다. '다른 것들'이란 계절과 영양에서 생긴 파생 물질들을 말한다. '마음에서 생긴 물질, 업에서 생긴 물질, 파생된 물질'이라고 차별을 두었다. 이는 동질의 물질인 계절과 영양에 의한 것이라는 뜻이다. '분명한 차별들'이란 그것들이 생겨난 대종들에 대해 '영양에서 생긴 것, 계절에서 생긴 것'으로 차별했기 때문에 설해진 것이다. '차별을 받을 자격이 없다'는 것은 차별할 필요가 없다는 것이니, 원인의 차별만으로 차별이 성립되므로 '대종을 연하여 파생된 물질'이라고만 말해야 한다는 뜻이다. 이것들은 마음에서 생긴 물질과 업에서 생긴 물질이다.

---

สวิเสเสนาติ เยน วิเสเสน วิเสสิตา, ตํ ทสฺเสนฺโต จิตฺตํ สนฺธายาห ‘‘สหชาตาทิปจฺจยภาวโต’’ติ, อิตรํ ปน สนฺธาย ‘‘มูลการณภาวโต’’ติ, กมฺมูปนิสฺสยปจฺจยภาวโตติ อตฺโถ. อิตรานีติ อาหารอุตุสมุฏฺฐานานิปิ อุปาทารูปานิ. มหาภูตวิเสสเนเนว วิเสสิตานีติ ‘‘อาหารสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ อุตุสมุฏฺฐานํ เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจา’’ติ มหาภูตวิเสสเนเนว ชนกปจฺจเยน อาหาเรน อุตุนา จ วิเสสิตานิ. อิธาติ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ อิมสฺมึ วจเน. เอตฺถ หิ อุปาทารูปานํ จิตฺตกมฺมสมุฏฺฐานตาวจเนน ตํนิสฺสยานมฺปิ ตพฺภาโว ปกาสิโตติ. อญฺญตรวิเสสนํ อุภยวิเสสนํ โหติ อุภเยสํ อวินิพฺโภเคน ปวตฺตนโต.

'차별과 함께'란 어떤 차별로 차별되었는지 보이기 위해, 마음에 관해서는 '구생연 등의 상태이기 때문'이라 하였고, 다른 것(업)에 관해서는 '근본 원인의 상태이기 때문', 즉 업의 의지연 상태라는 뜻이다. '다른 것들'이란 영양과 계절에서 생긴 파생 물질들이다. '대종의 차별만으로 차별되었다'는 것은 '영양에서 생긴 한 대종을 연하여, 계절에서 생긴 한 대종을 연하여'와 같이 대종의 차별만으로 생기게 하는 연인 영양과 계절에 의해 차별되었다는 것이다. '여기서'란 '마음에서 생긴 물질, 업에서 생긴 물질, 파생된 물질'이라는 말에서이다. 여기서는 파생된 물질들이 마음과 업에서 생겼다는 말에 의해, 그것들에 의지하는 것들도 그러한 상태임이 밝혀졌기 때문이다. 어느 하나의 차별은 둘 모두의 차별이 되니, 둘이 분리되지 않고 함께 전개되기 때문이다.

---

๕๘. ปุพฺเพติ เหตุปจฺจยาทีสุ. วิสุํ ปจฺจยภาเวนาติ ‘‘ปฏิสนฺธิกฺขเณ วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา กฏตฺตา จ รูป’’นฺติอาทินา วตฺถุสฺส วิสุํ ปจฺจยภาเวน. เอตฺถ จ วิสุํเยว ปจฺจยภาเวน ทสฺสิตานีติ น สกฺกา วตฺตุํ, ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถุ, วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ ปจฺจยุปฺปนฺนภาโว วิย ขนฺธานํ เอกโตปิ ปจฺจยภาโว ทสฺสิโต. เตเนว หิ ตสฺมึ อตฺเถ อตฺตโน อรุจึ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยนาหา’’ติ. โย ปนตฺโถ อตฺตโน รุจฺจติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ วตฺถูติ อิทํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ขนฺธานํ ปจฺจยภูตานํ ปฏิจฺจฏฺฐผรณตาทสฺสนํ[Pg.279], วตฺถุสฺส ปจฺจยภูตสฺส ปฏิจฺจฏฺฐผรณตาทสฺสนํ, น ขนฺธานนฺติ สมฺพนฺโธ. อิเธวาติ อิมสฺมึ อญฺญมญฺญปจฺจเย เอว. เหตุปจฺจยาทีสุปิ อยเมว นโย, ตตฺถ หิ ปฏิจฺจฏฺฐผรณสฺส สมานตา. ทสฺสิตาย ปฏิจฺจฏฺฐทฺวยผรณตาย. ขนฺธวตฺถูนญฺจ ทสฺสิตาเยวาติ ขนฺธวตฺถูนญฺจ เอกโต ปฏิจฺจฏฺฐผรณตา ทสฺสิตาเยว.

58. '이전에'란 인연 등에서이다. '따로 연의 상태로'란 '재생연결의 순간에 과보이며 무기인 한 무더기를 연하여 세 무더기와 업에서 생긴 물질이' 등과 같이 토대(vatthu)가 따로 연의 상태가 되는 것에 의해서이다. 여기서 따로 연의 상태로만 보였다고 말할 수는 없으니, '무더기를 연하여 토대가, 토대를 연하여 무더기들이'라는 연생의 상태처럼 무더기들이 하나로 연의 상태가 되는 것도 보였기 때문이다. 그렇기에 바로 그 의미에 대해 자신의 내키지 않음을 나타내며 '이런 의도로 말했다'고 하였다. 반면 자신이 동의하는 의미를 보이기 위해 '무더기를 연하여 토대라는 이것은' 등이 설해졌다. 연의 상태가 된 무더기들의 연의 의미가 퍼짐을 보임과, 연의 상태가 된 토대의 연의 의미가 퍼짐을 보임이요, 무더기들의 것이 아니라는 연결이다. '여기서만'이란 이 상호연에서만이다. 인연 등에서도 이와 같은 방식이니, 거기서 연의 의미가 퍼짐이 대등하기 때문이다. 두 가지 연의 의미가 퍼지는 것을 보였으므로, 무더기들과 토대의 하나 된 연의 의미가 퍼짐도 이미 보인 것이다.

---

เอวมาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อกุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ เอวมาทิ สงฺคยฺหติ. นนุ ภวิตพฺพนฺติ โยชนา. เหตุปจฺจยาทีหิ วิยาติ สทิสูทาหรณนฺติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ยํ ‘‘เอกํ, ตโย, ทฺเว จ ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติ วุตฺตํ ปจฺจยชาตนฺติ อตฺโถ. ปจฺจยฏฺโฐ หิ ปฏิจฺจฏฺโฐ. เตนาห ‘‘เต เหตุปจฺจยภูตา เอว น โหนฺตี’’ติ. เอเตน น ปฏิจฺจฏฺฐผรณกสฺส เอกนฺติโก เหตุอาทิปจฺจยภาโวติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘เอส นโย อารมฺมณปจฺจยาทีสู’’ติ. น หิ อารมฺมณปจฺจยภูโต ธมฺโม ปฏิจฺจฏฺฐํ ผรติ. วุตฺตญฺจ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา’’ติ.

'이와 같이' 등에서 '등'이라는 단어로 '불선법을 연하여' 등이 포함된다. '있어야 하지 않는가'라는 연결이다. '인연 등과 같이'란 유사한 사례라는 것이며, 그것을 보이려고 '진실로 그렇지 않다' 등을 설하였다. '하나, 셋, 둘의 무더기를 연하여'라고 설해진 것은 연에서 생긴 것(paccayajāta)이라는 뜻이다. 연의 의미가 곧 연하여 일어남의 의미이기 때문이다. 그래서 '그것들은 인연이 된 것들만은 아니다'라고 하였다. 이로써 연의 의미가 퍼지는 것에 인연 등의 상태가 절대적인 것은 아님을 보여준다. 그래서 '이 방식은 대상연 등에서도 마찬가지다'라고 하였다. 대상연이 된 법은 연의 의미를 퍼뜨리지 않기 때문이다. '선법을 연하여 선법이 일어난다, 대상연에 의해'라고 설해진 것과 같다.

---

ปจฺจยนฺตเรนปิ อุปการกตามตฺตมฺปิ คเหตฺวา ปฏิจฺจวาเร วารนฺตเร จ เหตุอาทิปจฺจยา ทสฺสิตาติ อุปจเยน ยถาวุตฺตํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปจฺจยวาเร จา’’ติอาทิมาห. ตํปจฺจยาติ วตฺถุปจฺจยา, ยถารหํ ปจฺจยภูตํ วตฺถุํ ลภิตฺวาติ อตฺโถ. เตติ กุสเล ขนฺเธ ปฏิจฺจ. เตสนฺติ มหาภูตานํ ขนฺธานํ. ปจฺจยภาวาภาวโตติ อิทํ ขนฺธานํ เหตุสหชาตาทิปจฺจยภาวสฺส มหาภูเตสุ ทิฏฺฐตฺตา วุตฺตํ. ยทิ เอวํ อญฺญมญฺญปจฺจยาปิ เต เตสํ ภเวยฺยุนฺติ ปรสฺส อาสงฺกนิราสงฺกํ กโรนฺโต ‘‘อญฺญมญฺญสทฺโท หี’’ติอาทิมาห. นิรเปกฺโขติ อญฺญนิรเปกฺโข. น หิ เหตุธมฺโม ธมฺมนฺตราเปกฺโข หุตฺวา เหตุปจฺจโย โหติ, สทฺทสีเสเนตฺถ อตฺโถ วุตฺโต. อญฺญตราเปกฺโขติ อตฺตนา สหการิการณภูตํ, อิตรํ วา ยํ กิญฺจิ อญฺญตรํ อเปกฺขตีติ อญฺญตราเปกฺโข. ยถาวุตฺเตตเรตราเปกฺโขติ อรูปกฺขนฺธาทิเภทํ ปาฬิยํ วุตฺตปฺปการํ อิตเรตรํ มิถุ ปจฺจยภูตํ อเปกฺขตีติ อิตเรตราเปกฺโข. ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนา จ ขนฺธา มหาภูตา อิธ ยถาวุตฺตา ภเวยฺยุนฺติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ ขนฺธา มหาภูตา อญฺญมญฺญํ อญฺญมญฺญปจฺจยภาเวน วุตฺตา, อถ ขนฺธา จ มหาภูตา จาติ วิสุํ วิสุํ คยฺเหยฺยุํ, เอวํ สติ ‘‘มหาภูตา ขนฺธานํ น โกจิ ปจฺจโย’’ติ น วตฺตพฺพํ.

다른 조건에 의해서라도 단지 조력하는 상태만을 취하여, 연기문(paṭiccavāra)과 다른 문(vāra)에서 원인(hetu) 등의 조건이 나타난다고 하는 부수적인 설명(upacaya)으로 이미 언급된 내용을 상세히 밝히며 '조건문(paccayavāre)에서도' 등을 말씀하셨다. '그 조건'이란 토대(vatthu)라는 조건이니, 적절하게 조건이 되는 토대를 얻어서라는 뜻이다. '그들은' 유익한 무더기(khandha)들을 의지하여. '그들의'란 근본 물질(mahābhūta)들과 무더기들의. 조건이 되는 성질의 유무라는 것은 무더기들이 근본 물질들에 대해 원인과 함께 일어남(sahajātā) 등의 조건이 되는 성질이 보이기 때문에 설해진 것이다. 만약 이와 같다면, 그것들은 그것들에게 상호 조건(aññamaññapaccaya)도 될 것이라는 타인의 의구심을 제거하면서 '참으로 상호(aññamañña)라는 단어는' 등을 말씀하셨다. '독립적(nirapekkha)'이란 다른 것에 의존하지 않는 것이다. 원인이 되는 법은 다른 법에 의존하여 원인 조건이 되는 것이 아니기 때문이며, 여기서는 단어의 위주로 그 뜻이 설해졌다. '어느 하나에 의존함(aññatarāpekkha)'이란 자신과 함께하는 원인이 되는 것이나 혹은 다른 어떤 것을 의존한다는 뜻이기에 어느 하나에 의존함이라 한다. '말한 바와 같이 서로서로 의존함'이란 무색계 무더기 등의 구분을 성전(pāḷi)에서 설한 방식대로 서로서로 교차하여 조건이 되는 것에 의존한다는 뜻이기에 서로서로 의존함이라 한다. '조건과 조건에서 생긴 것인 무더기들과 근본 물질들이 여기서 말한 대로 있어야 한다'는 것은 왜 말씀하셨는가? 무더기들과 근본 물질들이 서로서로에게 상호 조건의 상태로 설해진 것이 아니라, 무더기들과 근본 물질들이 각각 별개로 취해졌기 때문이며, 만약 그렇다면 '근본 물질은 무더기들에 대해 어떤 조건도 아니다'라고 말해서는 안 되기 때문이다.

---

ยสฺส [Pg.280] สยํ ปจฺจโย, ตโต เตน ตนฺนิสฺสิเตน วาติ ยสฺส ธมฺมสฺส สยํ อตฺตนา ปจฺจโย โหติ, ตโต ธมฺมโต สยํ อุปฺปชฺชมานํ กถํ เตน ธมฺเมน ตนฺนิสฺสิเตน วา อญฺญมญฺญปจฺจเยน เอวํภูตํ ตํ ธมฺมชาตํ อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ วตฺตพฺพตํ อรหตีติ วุตฺตเมวตฺถํ อุทาหรเณน วิภาเวติ ‘‘ยถา’’ติอาทินา. ตตฺถ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ อิทํ ‘‘เตน อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ อิมสฺส อุทาหรณํ, ‘‘วตฺถุํ ปจฺจยา ขนฺธา’’ติ อิทํ ปน ‘‘ตนฺนิสฺสิเตน อญฺญมญฺญปจฺจเยน อุปฺปชฺชมาน’’นฺติ เอตสฺส. ตสฺมาติ วุตฺตเมว อตฺถํ การณภาเวน ปจฺจามสติ. อตฺตโน ปจฺจยสฺส ปจฺจยตฺตาภาวโตติ อตฺตโน ปจฺจยภูตสฺส อรูปกฺขนฺธสฺส ปจฺจยภาวาภาวโต. น หิ มหาภูตา ยโต ขนฺธโต อุปฺปนฺนา, เตสํ ปจฺจยา โหนฺติ. ตทเปกฺขตฺตาติ อิตเรตรปจฺจยภาวาเปกฺขตฺตา. ขนฺเธ ปฏิจฺจ ปจฺจยา จาติ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตนิยาเมเนว ขนฺเธ ปฏิจฺจ, ปจฺจยวาเร วุตฺตนิยาเมน ขนฺเธ ปจฺจยา จ. นอญฺญมญฺญปจฺจยา จ วุตฺตาติ อญฺญมญฺญปจฺจยโต อญฺญสฺมา นิสฺสยปจฺจยาทิโต มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ วุตฺตา จาติ อตฺโถ. วตฺถุํ ปจฺจยา อุปฺปชฺชมานาติ วตฺถุํ ปุเรชาตปจฺจยํ กตฺวา อุปฺปชฺชมานา. ตนฺนิสฺสิเตน จ อญฺญมญฺญปจฺจเยนาติ ตํ วตฺถุํ นิสฺสิเตน ขนฺเธน อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตน อุปฺปชฺชนฺติ, ตสฺมา ยถาวุตฺเตน การเณน วตฺถุํ ปจฺจยา…เป… วุตฺตา, อิมินา ปริยาเยน ปน อุชุกํ ปวตฺติยํ วตฺถุสฺส อญฺญมญฺญปจฺจยภาโวติ อตฺโถ.

어떤 것에 대해 스스로 조건이 되고, 그로부터 그것에 의지한 것에 의해서라는 것은, 어떤 법에 대해 자기 스스로 조건이 될 때, 그 법으로부터 스스로 일어나는 것이 어떻게 그 법에 의해서나 혹은 그것에 의지한 것에 의해서 상호 조건으로 이와 같이 된 그 법의 무리가 상호 조건으로 일어난다고 말할 수 있는지를, 이미 언급된 의미를 예시를 통해 상세히 밝힌다. 거기서 '무더기를 의지하여 무더기들이'라는 이것은 '그 상호 조건으로 일어나는 것'에 대한 예시이며, '토대를 조건으로 무더기들이'라는 이것은 '그것에 의지한 상호 조건으로 일어나는 것'에 대한 예시이다. '그러므로'라는 것은 이미 언급된 의미를 원인의 상태로 다시 지칭하는 것이다. '자신의 조건이 조건의 상태가 아니기 때문'이라는 것은 자신의 조건인 무색계 무더기가 조건의 상태가 아니기 때문이다. 근본 물질들이 어떤 무더기로부터 일어났다고 해서 그것들의 조건이 되는 것은 아니기 때문이다. '그것에 의존함'이란 상호 조건의 상태에 의존하기 때문이다. '무더기를 의지하고 조건으로'라는 것은 연기문에서 설해진 방식대로 무더기를 의지하고, 조건문에서 설해진 방식대로 무더기를 조건으로 한다는 것이다. '상호 조건이 아닌 것으로 설해졌다'는 것은 상호 조건과는 다른 의지 조건(nissayapaccaya) 등에 의해 근본 물질들의 생겨남이 설해졌다는 뜻이다. '토대를 조건으로 일어나는 것'이란 토대를 전생 조건(purejātapaccaya)으로 하여 일어나는 것이다. '그것에 의지한 상호 조건에 의해서'란 그 토대에 의지한 무더기가 상호 조건이 되어 일어난다는 것이니, 그러므로 앞서 말한 이유로 '토대를 조건으로... 등'이 설해졌으며, 이러한 방편으로 전개 중에 토대의 상호 조건의 상태가 직접적으로 나타난다는 뜻이다.

---

๕๙. สา น คหิตาติ ยา ‘‘จกฺขายตนํ นิสฺสายา’’ติอาทินา จกฺขายตนาทีนํ นิสฺสยปจฺจยตา วุตฺตา, สา อิธ ปฏิจฺจวาเร น วุตฺตาติ อตฺโถ สหชาตตฺโถ ปฏิจฺจตฺโถติ กตฺวา. เตนาห ‘‘จกฺขายตนาทีนิ…เป… อธิปฺปาโย’’ติ. เยสํ ปน อรูปกฺขนฺธมหาภูตนามรูปจิตฺตเจตสิกมหาภูตรูปิธมฺมานํ วเสน ฉธา นิสฺสยปจฺจโย อิจฺฉิโต, เตสํ วเสน อิธ วิภตฺโต เอว. กถํ รูปิวเสน วิภตฺโตติ เจ? ‘‘วตฺถุํ ปฏิจฺจ ขนฺธา’’ติ หทยวตฺถุวเสน สรูปโต ทสฺสิโต เอว. อิตเรสมฺปิ วเสน ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นิสฺสยปจฺจยา’’ติ เอตฺถ ทสฺสิโต. ยถา หิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อารมฺมณปจฺจยา’’ติอาทีสุ รูปายตนาทีนํ อสติปิ ปฏิจฺจฏฺฐผรเณ อารมฺมณปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหติ, เอวมิธาปิ จกฺขายตนาทีนํ นิสฺสยปจฺจยภาโว ทสฺสิโต โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘นิสฺสย…เป… น คหิตานี’’ติ.

59. '그것은 취해지지 않았다'는 것은 '안처(cakkhāyatana)를 의지하여' 등으로 안처 등의 의지 조건의 상태가 설해졌는데, 그것이 여기 연기문에서는 설해지지 않았다는 뜻이니, 함께 일어나는 의미가 의지하는 의미이기 때문이다. 그래서 '안처 등... 등이 의도이다'라고 말씀하셨다. 그러나 무색계 무더기, 근본 물질, 명색, 심·심소, 근본 물질, 물질의 법들에 따라 여섯 가지 방식으로 의지 조건이 의도된 경우, 그것들에 따라 여기서 분류된 것이다. 어떻게 물질에 따라 분류되었는가라고 묻는다면, '토대를 의지하여 무더기들이'라고 심장 토대(hadayavatthu)에 따라 그 자체로 나타나 있다. 다른 것들에 의해서도 '무기(abyākata)의 법을 의지하여 무기의 법이 의지 조건으로 일어난다'는 여기에 나타나 있다. 마치 '유익한 법을 의지하여 유익한 법이 대상 조건(ārammaṇapaccaya)으로 일어난다' 등에서 색처(rūpāyatana) 등에 의지하는 의미의 확산이 없더라도 대상 조건의 상태가 나타나는 것처럼, 이와 같이 여기서도 안처 등의 의지 조건의 상태가 나타나는 것이다. 그래서 '의지... 등은 취해지지 않았다'라고 말씀하셨다.

---

๖๐. ทฺวีสุ [Pg.281] อุปนิสฺสเยสูติ อนนฺตรปกตูปนิสฺสเยสุ. กุสลาปิ ปน มหคฺคตาติ ปิ-สทฺเทน อพฺยากเต มหคฺคเต อากฑฺฒติ ‘‘กุสลาปิ มหคฺคตา อารมฺมณูปนิสฺสยํ น ลภนฺติ, ปเคว อพฺยากตา’’ติ. กทาจิ น ลภนฺติ, ยทา ครุํ กตฺวา น ปวตฺตนฺตีติ อตฺโถ.

60. '두 가지 강력한 의지 조건(upanissaya)에서'란 무간 강력 의지 조건(anantarūpanissaya)과 본성적 강력 의지 조건(pakatūpanissaya)에서이다. '유익하더라도 고귀한(mahaggata) 것은'에서 '...도(pi)'라는 단어는 무기의 고귀한 것을 끌어들인다. 즉 '유익하고 고귀한 것들도 대상 강력 의지 조건(ārammaṇūpanissaya)을 얻지 못하는데 하물며 무기인 것이랴'라는 뜻이다. 때로는 얻지 못하니, 그것을 중요하게 여기지(garuṃ katvā) 않고 일어나지 않을 때를 의미한다.

---

๖๑. อญฺญตฺถ เหตุปจฺจยาทีสุ. ปจฺจยํ อนิทฺทิสิตฺวาติ ปจฺจยํ ธมฺมํ สรูปโต อนิทฺทิสิตฺวา. น หิ เหตุปจฺจยนิทฺเทสาทีสุ อโลภาทิกุสลาทิสรูปวิเสสโต เหตุอาทิธมฺมา ทสฺสิตา. กุสลาทีสูติ อิทํ อโลภาทิวิเสสนํ. เตน ยถา อโลภาทีสุ อยเมว ปจฺจโยติ นิยโม นตฺถิ, เอวํ ตพฺพิเสเสสุ กุสลาทีสูติ ทสฺเสติ. อิธ ปน ปุเรชาตปจฺจเย. วตฺถุนวตฺถุธมฺเมสูติ นิทฺธารเณ ภุมฺมํ. ปุเรชาตปจฺจยา อุปฺปชฺชมานานนฺติ อิมินา ปฏิสนฺธิกฺขเณ, อารุปฺเป อุปฺปชฺชมาเน จ ขนฺเธ นิวตฺเตติ. กสฺมา ปเนตฺถ วตฺถุปุเรชาตเมว คหิตํ, น อารมฺมณปุเรชาตนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อารมฺมณปุเรชาตมฺปิ หิ วตฺถุปุเรชาเต อวิชฺชมาเน น ลพฺภตี’’ติ. ตสฺสาติ ปฏิสนฺธิวิปากสฺส. น อุทฺธโฏติ วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏํ กาตุํ ‘‘เนววิปาก…เป… ตีณีติ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. อลาภโตติ ยทิ ลพฺเภยฺย, ‘‘จตฺตารี’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ ทสฺเสติ. ตตฺถาติ วิปากตฺติเก. ตีณีติ ‘‘วิปากํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ วิปาโก ธมฺโม อุปฺปชฺชติ ปุเรชาตปจฺจยา, วิปากธมฺมธมฺมํ, เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติ อิมานิ ตีณิ.

61. 다른 곳의 원인 조건(hetupaccaya) 등에서, '조건을 명시하지 않고(paccayaṃ aniddisitvā)'라는 것은 조건이 되는 법(paccayadhamma)을 그 자체의 모습으로 명시하지 않았음을 의미한다. 왜냐하면 원인 조건의 상세한 설명 등에서 무탐(alobha) 등의 유익한 법 등을 그 자체의 개별적 특성으로서 원인 등의 법으로 나타내지 않았기 때문이다. '유익한 법 등에서(kusalādīsū)'라는 이것은 무탐 등에 대한 수식어이다. 그것에 의해 무탐 등에서 '이것만이 조건이다'라는 제한이 없는 것과 같이, 그것의 개별적 특징인 유익한 법 등에서도 그러함을 나타낸다. 그러나 여기 전생 조건(purejātapaccaya)에서는 '토대인 법과 토대가 아닌 법들 중에서(vatthunavatthudhammesūti)'라고 범위를 한정하는 처소격(niddhāraṇe bhummaṃ)으로 쓰였다. '전생 조건에 의해 생겨나는 것들(purejātapaccayā uppajjamānānaṃ)'이라는 이 말로써 재생연결의 순간과 무색계에서 생겨나는 오온을 제외시킨다. 그런데 왜 여기서는 토대 전생(vatthupurejāta)만이 취해지고 대상 전생(ārammaṇapurejāta)은 취해지지 않았는가라는 의문을 염두에 두고 '대상 전생 또한 토대 전생이 없을 때는 얻어지지 않기 때문이다'라고 설하였다. '그것의'란 재생연결 이숙(paṭisandhivipāka)의 것이다. '제거되지 않았다(na uddhaṭo)'는 것은 이미 설한 의미를 분명하게 하기 위해 '이숙도 아니고…(pe)… 세 가지라고 설해졌다'라고 말한 것이다. '얻지 못함으로 인해(alābhato)'란 만약 얻어진다면 '네 가지'라고 말해야 함을 나타낸다. '거기서'란 이숙 삼구(vipākattika)에서이다. '세 가지'란 '이숙인 법을 연하여 이숙인 법이 전생 조건에 의해 일어난다, 이숙의 성질을 가진 법을 연하여, 이숙도 아니고 이숙의 성질을 가진 법도 아닌 법을 연하여'라는 이 세 가지이다.

---

๖๓. ตทุปาทารูปานนฺติ เต มหาภูเต นิสฺสาย ปวตฺตอุปาทารูปานํ. วทตีติ เอกกฺขณิกนานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วทติ อวินิพฺโภควเสน ปวตฺตมานานํ เตสํ ปจฺจเยน วิเสสาภาวโต. ปวตฺติยํ กฏตฺตารูปานนฺติ วิเสสนํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปานํ เอกกฺขณิกสฺสปิ กมฺมปจฺจยสฺส อิจฺฉิตตฺตา. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘ตถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ มหาภูตาน’’นฺติ ทุวิโธปิ กมฺมปจฺจโย วุตฺโต.

63. '그 파생 물질들의(tadupādārūpānaṃ)'란 그 근본 물질(mahābhūta)들을 의지하여 발생하는 파생 물질들의 의미이다. '말한다(vadatīti)'는 것은 분리되지 않은 채로 발생하는 그것들의 조건에 차이가 없기 때문에 일찰나적(ekakkhaṇika)이거나 이찰나적(nānākkhaṇika)인 업 조건(kammapaccaya)을 말한다. '과정(pavatti)에서의 업에서 생긴 물질들의(kaṭattārūpānaṃ)'라는 수식어는 재생연결의 순간에 업에서 생긴 물질들에게는 일찰나적인 업 조건 또한 요구되기 때문이다. 바로 그렇기 때문에 주석서에서 '그와 같이 재생연결의 순간에 근본 물질들의'라고 두 종류의 업 조건이 모두 설해진 것이다.

---

๖๔. ยํ ยํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภตีติ จกฺขุนฺทฺริยาทีสุ ยํ ยํ อินฺทฺริยรูปํ ปฏิสนฺธิยํ ลพฺภติ, ตสฺส ตสฺส วเสน อินฺทฺริยรูปญฺจ วตฺถุรูปญฺจ ‘‘กฏตฺตารูป’’นฺติ วุตฺตํ.

64. '재생연결에서 얻어지는 바에 따라(yaṃ yaṃ paṭisandhiyaṃ labbhatīti)'란 안근(眼根) 등의 감각기관 중에서 재생연결 시에 얻어지는 각각의 감각기관 물질(indriyarūpa)에 따라, 그 감각기관 물질과 토대 물질(vatthurūpa)을 '업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)'이라 부른 것이다.

---

๖๙. เกสญฺจีติ ปญฺจโวกาเร ปฏิสนฺธิกฺขนฺธาทีนํ. เตสญฺหิ วตฺถุ นิยมโต วิปฺปยุตฺตปจฺจโย โหติ. สมานวิปฺปยุตฺตปจฺจยาติ สทิสวิปฺปยุตฺตปจฺจยา. กุสลากุสลา หิ ขนฺธา เอกจฺเจ จ อพฺยากตา ยสฺส [Pg.282] วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, น สยํ ตโต วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ลภนฺติ จิตฺตสมุฏฺฐานานํ วิปฺปยุตฺตปจฺจยาภาวโต วตฺถุนาว วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน อุปฺปชฺชนโต. เอกจฺเจ ปน อพฺยากตา ยสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจยา โหนฺติ, สยมฺปิ ตโต วิปฺปยุตฺตปจฺจยํ ลภนฺติ ยถา ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุกฺขนฺธา. เตน วุตฺตํ ‘‘เกสญฺจิ ขนฺธา…เป… นานาวิปฺปยุตฺตปจฺจยาปี’’ติ. ปจฺจยํ ปจฺจยํ กโรตีติ ปจฺจยธมฺมํ วตฺถุํ ขนฺเธ จ อตฺตโน ปจฺจยภูตํ กโรติ, ยถาวุตฺตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺตตีติ อตฺโถ. ตํกิริยากรณโตติ วิปฺปยุตฺตปจฺจยกิจฺจกรณโต. ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ นตฺถีติ ปฏิจฺจฏฺฐผรณํ นตฺถิ สหชาตฏฺโฐ ปฏิจฺจฏฺโฐติ กตฺวา. ‘‘ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชนฺตี’’ติ เอตฺตกเมวาห, กึ ปฏิจฺจ? ขนฺเธติ ปากโฏยมตฺโถติ. เตนาห ‘‘กึ ปน ปฏิจฺจา’’ติอาทิ. ปจฺจาสตฺติญาเยน อนนฺตรสฺส วิธิ ปฏิเสโธ วา โหตีติ คณฺเหยฺยาติ ตํ นิวาเรตุํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนนฺตรตฺตา…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห.

69. '어떤 이들에게는(kesañcī)'란 오온이 있는 존재(pañcavokāra)에서 재생연결의 무더기(khandha) 등에게이다. 그들에게 토대(vatthu)는 결정적으로 이유 조건(vippayuttapaccaya)이 된다. '동일한 이유 조건(samānavippayuttapaccayā)'이란 유사한 이유 조건을 의미한다. 왜냐하면 유익하거나 해로운 무더기들과 어떤 무기(abyākata)의 법들이 누구에게 이유 조건이 될 때, 그것들 스스로는 그로부터 이유 조건을 얻지 못하는데, 이는 마음에서 생긴 물질(cittasamuṭṭhāna)들에게는 이유 조건이 없기 때문이며 오직 토대에 의해서만 이유 조건으로 발생하기 때문이다. 그러나 어떤 무기의 법들이 누구에게 이유 조건이 될 때, 그것들 자신도 그로부터 이유 조건을 얻으니, 마치 재생연결의 순간에 토대와 무더기들이 그러한 것과 같다. 그래서 '어떤 이들의 무더기는…(pe)… 다양한 이유 조건이기도 하다'라고 설해진 것이다. '조건을 조건으로 만든다(paccayaṃ paccayaṃ karotīti)'는 것은 조건이 되는 법인 토대와 무더기들을 자신의 조건이 되게 한다는 것이니, 앞서 말한 조건이 되는 법을 조건으로 삼아 발생한다는 의미이다. '그 작용을 함으로써(taṃkiriyākaraṇato)'란 이유 조건의 역할을 수행함으로써라는 뜻이다. '연하여 발생함이 없다(paṭicca uppatti natthīti)'는 것은 연하여(paṭicca)라는 의미가 두루 퍼지는 것이 아니며, 구생(sahajāta)의 의미가 연하여라는 의미이기 때문이다. '연하여 발생한다(paṭicca uppajjantīti)'고만 설했는데, 무엇을 연하여인가? 무더기(khandha)들을 연하여라는 의미가 분명하다. 그래서 '무엇을 연하여인가?' 등으로 설한 것이다. 인접함의 논리에 의해 바로 다음에 오는 것의 규정이나 부정이 이루어진다고 파악할 수 있으므로, 그것을 방지하기 위해 설해졌음을 나타내며 '인접함으로 인해…(pe)… 설해진 것이다'라고 하였다.

---

๗๑-๗๒. สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ วเสเนตํ วุตฺตนฺติ สงฺขิปิตฺวา ทสฺสิตานํ ปจฺจยานํ วเสน เอตํ ‘‘อิเม เตวีสติ ปจฺจยา’’ติอาทิวจนํ วาจนามคฺคํ ทสฺเสนฺเตหิปิ ปาฬิยํ วุตฺตนฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. เอเกนปีติ กุสลาทีสุ จ ปเทสุ เอเกนปิ ปเทน, ตสฺมึ ตสฺมึ วา ปจฺจยนิทฺเทเส วากฺยสงฺขาเตน เอเกนปิ ปเทน. ตโย ปจฺจยาติ เหตุอารมฺมณาธิปติปจฺจยา. เต จตฺตาโร ปจฺฉาชาตญฺจ วชฺเชตฺวาติ เอตฺถ ยถาวุตฺเต จตฺตาโร ปจฺจเย วิตฺถาริตตฺตา ‘‘วชฺเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ, ปจฺฉาชาตํ ปน สพฺเพน สพฺพํ อคฺคหิตตฺตา. เอตฺตกา หิ เอกูนวีสติ ปจฺจยา ยถาวุตฺเต ปจฺจเย วชฺเชตฺวา อวสิฏฺฐา. เย ปนาติ ปทการเก วทติ. สงฺขิปิตฺวาติ ปทสฺส ‘‘ปาฬิยํ วิตฺถาริตํ อวิตฺถาริตญฺจ สพฺพํ สงฺคเหตฺวา วุตฺต’’นฺติ อตฺถํ วทนฺติ. ‘‘เตวีสติ ปจฺจยา’’ติ ปาเฐน ภวิตพฺพํ ‘‘สพฺพํ สงฺคเหตฺวา’’ติ วุตฺตตฺตา. ปจฺฉาชาตปจฺจโยเยว หิ วชฺเชตพฺโพติ. เอวํ วาทนฺตเร วตฺตพฺพํ วตฺวา อิทานิ ปาฬิยา อวิปรีตํ อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาทิมฺหิ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

71-72. '요약하여 보여준 것에 따라 이것이 설해졌다'는 것은 요약하여 보여준 조건들에 의해 '이들 23가지 조건들'이라는 등의 문장이 암송의 길을 보여주는 이들에 의해 경전(Pāḷi)에서 설해졌다고 주석서에서 언급된 것이다. '하나로써도(ekenapīti)'란 유익한 법 등의 구절들 중 하나로써도, 혹은 각각의 조건 상세 설명(niddesa)에서 문장으로 이루어진 하나의 구절로써도 그러하다는 것이다. '세 가지 조건(tayo paccayā)'이란 원인, 대상, 지배 조건이다. '그 네 가지와 후생 조건을 제외하고(te cattāro pacchājātañca vajjetvāti)'에서, 여기 앞서 언급된 네 가지 조건은 상세히 설명되었으므로 '제외하고'라고 설해졌고, 후생 조건(pacchājāta)은 전혀 취해지지 않았기 때문이다. 이만큼의 19가지 조건들이 앞서 언급된 조건들을 제외하고 남은 것들이다. '어떤 이들은(ye panāti)'이란 구절을 만드는 자들에 대해 말한다. '요약하여'라는 말의 의미에 대해 '경전에서 상세하게 설해진 것과 상세하게 설해지지 않은 모든 것을 포함하여 설해진 것'이라고 그들은 말한다. '모든 것을 포함하여'라고 말했기 때문에 '23가지 조건들'이라는 독송이 있어야 한다. 오직 후생 조건만이 제외되어야 하기 때문이다. 이와 같이 다른 설(vādantara)에서 말해야 할 것을 말한 뒤, 이제 경전의 어긋나지 않는 의미를 보여주기 위해 '처음에는(ādimhi panā)' 등이 설해졌다.

---

วิภงฺควารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

분석절(Vibhaṅgavāra)의 설명이 끝났다.

---

(๒) สงฺขฺยาวารวณฺณนา

(2) 수의 절(Saṅkhyāvāra)의 설명

---

๗๓. ยถา [Pg.283] อญฺญมญฺญปจฺจเย วิเสโส วิภงฺเค อตฺถีติ อิทํ เหตุปจฺจยาทิวิภงฺคโต วิเสสภาวสามญฺเญน วุตฺตํ. น หิ ยาทิโส อญฺญมญฺญปจฺจยวิภงฺเค วิเสโส, ตาทิโส ปุเรชาตปจฺจยวิภงฺเค. ตถา หิ อญฺญมญฺญปจฺจเย ปฏิสนฺธิ ลพฺภติ, น ปุเรชาตปจฺจเย. ‘‘วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทิเก วิภงฺเคติ อิมินา ยสฺมึ ปจฺจเย วิปากาพฺยากตํ อุทฺธฏํ, ตํ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา เหตุปจฺจยาทีสุ ‘‘วิปากาพฺยากตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา วิภงฺเค วิปากาพฺยากตํ อุทฺธฏํ อตฺถิ, เอวํ วิปากาพฺยากตาภาวํ อาเสวนปจฺจเย วิเสสํ ทสฺเสตีติ.

73. 상호 조건(aññamaññapaccaya)에서 분석상의 차이가 있다는 것은 원인 조건 등의 분석과의 차이가 있다는 일반적인 의미로 설해진 것이다. 상호 조건의 분석에 있는 것과 같은 차이가 전생 조건(purejātapaccaya)의 분석에도 있는 것은 아니기 때문이다. 실제로 상호 조건에서는 재생연결이 얻어지지만 전생 조건에서는 얻어지지 않는다. '이숙 무기인 하나의 무더기를 연하여' 등의 분석에서 이 구절은 어떤 조건에서 이숙 무기가 언급되었는지를 본보기로써 보여준다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 원인 조건 등에서 '이숙 무기인 하나의 무더기를 연하여' 등으로 분석에서 이숙 무기가 언급된 것과 같이, 반복 조건(āsevanapaccaya)에서 이숙 무기가 없는 차이점을 보여준다는 것이다.

---

๗๔. เอตสฺมึ อนุโลเมติ อิมสฺมึ ปฏิจฺจวาเร ปจฺจยานุโลเม. สุทฺธิกนเยติ ปฐเม นเย. ทสฺสิตคณนโตติ ‘‘นว, ตีณิ, เอก’’นฺติ เอวํ สงฺเขปโต ทสฺสิตคณนโต. ตโต ปเรสุ นเยสูติ ตโต ปฐมนยโต ปเรสุ ทุติยาทินเยสุ. อญฺญิสฺสาติ นวาทิเภทโต อญฺญิสฺสา คณนาย. อพหุคณเนน ยุตฺตสฺส พหุคณนสฺส ปจฺจยสฺส, เตน อพหุคณเนน. สมานคณนตา จาติ จ-สทฺโท พฺยติเรโก. เตน ปจฺจนียโต อนุโลเม โย วิเสโส วุจฺจติ, ตํ โชเตติ. เตนาห ‘‘อนุโลเมเยว ทฏฺฐพฺพา’’ติ. อนุโลเมเยวาติ อวธารเณน นิวตฺติตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจนีเย…เป… วกฺขตี’’ติ วุตฺตํ.

74. '이 순차(anuloma)에서'라는 것은 이 연기절(paṭiccavāra)의 조건 순차(paccayānuloma)에서라는 뜻이다. '순수 방식(suddhikanaya)에서'라는 것은 첫 번째 방식에서라는 뜻이다. '제시된 수치로부터'라는 것은 '아홉, 셋, 하나'라고 요약하여 제시된 수치로부터라는 뜻이다. '그 이후의 방식들에서'라는 것은 그 첫 번째 방식 이후의 두 번째 등의 방식들에서라는 뜻이다. '다른 것의'라는 것은 아홉 가지 등의 분류와 다른 수치를 말한다. 많은 수치가 없는 조건이 많은 수치의 조건과 결합된 것, 그것을 '많은 수치가 없음으로'라고 하였다. '수치의 동일함'이라는 구절에서 'ca(그리고)'라는 단어는 차이를 나타낸다. 그것으로 역차(paccanīya)로부터 순차(anuloma)에서 언급되는 차이점을 밝힌다. 그래서 '순차에서만 보아야 한다'라고 하였다. '순차에서만'이라는 한정으로 제외된 것을 보이기 위해 '역차에서는… 생략… 말할 것이다'라고 하였다.

---

๗๖-๗๙. เต ปน เตรสมูลกาทิเก นเย สาเสวนสวิปาเกสุ ทฺวีสุ ทฺวาวีสติมูลเกสุ สาเสวนเมว คเหตฺวา อิตรํ ปชหนฺโต อาห ‘‘ปจฺฉาชาตวิปากานํ ปริหีนตฺตา’’ติ. วิโรธาภาเว สตีติ อิทํ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อกุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทีสุ วิย ปริกปฺปวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ. เตนาห ‘‘ปุจฺฉาย ทสฺสิตนเยนา’’ติ. ตสฺส จ เตวีสติมูลกสฺส. นามนฺติ เตวีสติมูลกนฺติ นามํ. ทฺวาวีสติ…เป… วุตฺตนฺติ เอเตน ทฺวาวีสติมูลโกว ปรมตฺถโต ลพฺภติ, น เตวีสติมูลโกติ ทสฺเสติ.

76-79. 그는 13가지 뿌리(mūla) 등의 방식에서, 반복(āsevana)과 과보(vipāka)를 포함한 두 가지 22가지 뿌리 방식 중 반복을 포함한 것만을 취하고 다른 것을 버리면서 '후생(pacchājāta)과 과보의 결여로 인하여'라고 말하였다. '모순이 없을 때'라는 이 말은 '유익한 법을 연하여 해로운 법이 일어날 수 있다'는 등의 가정의 말을 염두에 두고 한 말이다. 그래서 '질문에서 제시된 방식에 따라'라고 하였다. '그 23가지 뿌리의'라는 것은 23가지 뿌리라는 명칭이다. '22가지… 생략… 언급되었다'는 이것으로 제일의(paramattha)에 있어서는 22가지 뿌리만이 얻어지는 것이지 23가지 뿌리가 아님을 보여준다.

---

อญฺญปทานีติ [Pg.284] เหตุอธิปติปทาทีนิ. สุทฺธิกนโยติ ปฐมนโย, ยํ อฏฺฐกถายํ ‘‘เอกมูล’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณมูลกาทีสุ น ลพฺภตีติ ทุมูลกาทีสุ ตํ น โยชียติ. เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมํ โสเธตฺวา เอว หิ อภิธมฺมปาฬิ ปวตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมเณ…เป… ปญฺหา’’ติ วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ‘‘ตีณิเยว ปญฺหา’’ติ ปาเฐ. ‘‘วตฺตุ อธิปฺปายานุวิธายี สทฺทปฺปโยโค’’ติ กตฺวา อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ตโต อุทฺธํ คณนํ นิวาเรติ, น อโธ ปฏิกฺขิปตี’’ติ. คณนาย อุปนิกฺขิตฺตปญฺญตฺติภาวโต เหฏฺฐาคณนํ อมุญฺจิตฺวาว อุปริคณนา สมฺภวตีติ อาห ‘‘ตีสุ เอกสฺส อนฺโตคธตาย จ ‘ตีณิเยวา’ติ วุตฺต’’นฺติ. อตฺตโน วจนนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ลกฺขณ’’นฺติอาทินา วุตฺตํ อตฺตโน วจนํ.

'다른 구절들'이란 원인(hetu), 지배(adhipati) 구절 등을 말한다. '순수 방식'이란 주석서에서 '단일 뿌리(ekamūla)'라고 언급된 첫 번째 방식이다. '대상 뿌리 등에서는 얻어지지 않는다'는 것은 이중 뿌리 등에서는 그것이 적용되지 않는다는 뜻이다. 왜냐하면 아비담마 빠알리는 아래에서부터 순차적으로 정화하며 진행되기 때문에, '대상에서… 생략… 질문'이라고 언급된 것과 연결된다. 거기서 '세 가지 질문뿐'이라는 구절에 대해, '말은 화자의 의도를 따르는 단어의 사용이다'라고 하여 그 의도를 설명하면서 '그 이상의 수치는 금지하지만, 그 아래를 거부하는 것은 아니다'라고 하였다. 수치는 설정된 명칭(paññatti)의 상태이므로, 아래의 수치를 버리지 않고도 위의 수치가 존재할 수 있기 때문에 '셋 안에 하나가 포함되므로 세 가지뿐이라고 하였다'라고 말한 것이다. '자신의 말'이란 '여기에 이 특징이 있다'는 등으로 언급된 자신의 말이다.

---

๘๐-๘๕. อวิคตา…เป… วุตฺเตปิ วิปลฺลาสโยชนํ อกตฺวาติ อธิปฺปาโย. สา ทสฺสิตา โหตีติ สา วิปลฺลาสโยชนํ อกตฺวา ทสฺสิยมานา ยทิปิ ทสฺสิตา โหติ, น เอวํ อาวิกรณวเสน ทสฺสิตา โหติ ตาทิสสฺส ลิงฺคนสฺส อภาวโต ยถา วิปลฺลาสโยชนายนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘วิปลฺลาส…เป… โหตี’’ติ. เอวเมว อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพติ ‘‘เย…เป… ตํ ทสฺเสตุ’’นฺติ เอตฺถ ‘‘ยทิปิ อวิคตานนฺตร’’นฺติอาทินา ยถา อธิปฺปาโย โยชิโต, เอวเมว ‘‘เตเนตํ อาวิกโรตี’’ติ เอตฺถาปิ อธิปฺปาโย โยเชตพฺโพ. กึ วุตฺตํ โหติ? ยถา ตตฺถ ‘‘อูนตรคณเนหิ สมานคณเนหิ จ สทฺธึ สํสนฺทเน อูนตรา สมานา จ คณนา โหตี’’ติ อยมตฺโถ ญาปนวเสน ทสฺสิโต, เอวมิธาปีติ. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อารมฺมณปจฺจโย เยน เยน พหุตรคณเนน วา สมานคณเนน วา ปจฺจเยน สทฺธึ ติกทุกาทิเภทํ คจฺฉติ, สพฺพตฺถ ตีเณว ปญฺหวิสฺสชฺชนานิ เวทิตพฺพานี’’ติ. น เกวลมตฺถวิเสสาวิกรณตฺถเมเวตฺถ ตถา โยชนา กตา, อถ โข เทสนากฺกโมเยว โสติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจนียาทีสุปิ ปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ มูลปทนฺติ อารมฺมณปจฺจยาทิกํ ตสฺมึ ตสฺมึ นเย มูลภูตํ ปทํ. ตตฺถาติ ปจฺจนียาทีสุ. เอตํ ลกฺขณนฺติ ‘‘ตตฺริทํ ลกฺขณ’’นฺติอาทินา วุตฺตลกฺขณํ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปุพฺเพนาปรํ ปาฬิ เอวเมว ปวตฺตา, ตสฺมา เอว. เตน มูลปทํ อาทิมฺหิเยว ฐเปตฺวา เทสนา ญายาคตาติ ทสฺเสติ. ยทิ เอวํ ลิงฺคเนน อตฺถวิเสสาวิกรณํ กถนฺติ [Pg.285] อาห ‘‘น จ วิญฺญาเต อตฺเถ วจเนน ลิงฺเคน จ ปโยชนํ อตฺถี’’ติ.

80-85. '사라지지 않음(avigata)… 생략…'이라고 말했더라도 뒤바뀐 결합(vipallāsayojana)을 하지 않았다는 뜻이다. '그것이 제시된 것이다'라는 것은 그것이 뒤바뀐 결합 없이 제시되더라도, 뒤바뀐 결합에서와 같은 그런 표식(liṅgana)이 없기 때문에 드러냄(āvikaraṇa)의 방식으로 제시된 것은 아니라는 뜻이다. 그래서 '뒤바뀜… 생략… 된다'라고 하였다. 이와 같이 의도를 적용해야 하니, '어떤… 생략… 그것을 보이기 위해'라는 여기에서 '비록 사라지지 않음과 무간(anantara)이 아니더라도'라는 등으로 의도가 적용된 것과 같이, '그러므로 이것을 드러낸다'는 여기에서도 의도가 적용되어야 한다. 무엇을 말하려는 것인가? 거기서 '더 적은 수치나 동일한 수치들과 비교할 때 더 적거나 동일한 수치가 된다'는 이 의미가 알려주는 방식으로 제시된 것과 같이, 여기서도 그러하다는 것이다. 그래서 주석서에서 '대상 조건이 어떤 더 많은 수치나 동일한 수치의 조건과 함께 3가지, 2가지 등의 분류로 가더라도, 모든 곳에서 세 가지 질문의 답변만을 알아야 한다'라고 하였다. 단지 특별한 의미를 드러내기 위해서만 여기서 이와 같은 결합이 이루어진 것이 아니라, 설법의 순서(desanākkama) 자체가 그러함을 보이기 위해 '그러나 역차 등에서도'라는 등을 말하였다. 거기서 '근본 구절(mūlapada)'이란 대상 조건 등 각 방식에서 근본이 되는 구절을 말한다. '거기서'란 역차 등에서이다. '이 특징'이란 '여기에 이 특징이 있다'는 등으로 언급된 특징이다. '그 때문에'란 앞뒤로 빠알리가 이와 같이 진행되기 때문에 바로 그러한 것이다. 이것으로 근본 구절을 맨 처음에 두고 설법이 이치에 맞게 진행됨을 보여준다. 만약 그렇다면 표식으로 어떻게 특별한 의미가 드러나는가에 대해 '의미가 이미 파악되었다면 말과 표식은 용도가 없다'라고 하였다.

---

ปจฺจยานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건 순차(Paccayānuloma)에 대한 설명이 끝났다.

---

ปฏิจฺจวาโร

연기절(Paṭiccavāra)

---

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา

조건 역차(Paccayapaccanīya)에 대한 설명

---

๘๖-๘๗. รูปสมุฏฺฐาปกวเสเนว เวทิตพฺพนฺติ อิทํ อฏฺฐกถาวจนํ อนนฺตรํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานญฺจ รูป’’นฺติ ปาฬิยํ อาคตตฺตา วุตฺตํ, ปญฺจวิญฺญาณานํ ปน อเหตุกปฏิสนฺธิจิตฺตานญฺจ วเสน โยชนา สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สพฺพสงฺคาหิกวเสน ปเนตํ น น สกฺกา โยเชตุ’’นฺติ.

86-87. '물질을 일으키는 것에 의해서만 알아야 한다'는 이 주석서의 문장은 뒤이어 빠알리에서 '마음에서 생긴 물질'이 나오기 때문에 언급된 것이지만, 오비식(pañcavīññāṇa)과 원인 없는 재생연결식에 의해서도 적용이 가능하므로 '전체를 포괄하는 방식으로는 이것이 적용되지 않을 수 없다'라고 하였다.

---

๙๓. สหชาตปุเรชาตปจฺจยาติ อิทํ ปจฺจเยน ปจฺจยธมฺโมปลกฺขณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘สหชาตา จ เหตุอาทโย…เป… อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ’’ติ วตฺวา ‘‘น หี’’ติอาทินา ตเมวตฺถํ สมตฺเถติ.

93. '함께 일어나는 조건(sahajātapaccaya)과 먼저 일어나는 조건(purejātapaccaya)'이라는 이것은 조건으로 조건이 되는 법(paccayadhamma)을 표시하는 것임을 보이기 위해 '함께 일어나는 원인 등… 생략… 의미를 보아야 한다'라고 말한 뒤, '왜냐하면 …이 아니다'라는 등으로 그 의미를 확립한다.

---

๙๔-๙๗. โส ปจฺจโยติ โส ปฏิจฺจฏฺฐผรณโก ปจฺจโย.

94-97. '그 조건'이란 그 연기(paṭicca)의 의미에 퍼져 있는 조건을 말한다.

---

๙๙-๑๐๒. จิตฺตสมุฏฺฐานาทโยติ อาทิ-สทฺเทน พาหิรรูปอาหารสมุฏฺฐานาทโย รูปโกฏฺฐาสา สงฺคยฺหนฺติ. ตสฺสาติ มคฺคปจฺจยํ ลภนฺตสฺส รูปสฺส. เอวเมว ปนาติ อิมินา ยถา นมคฺคปจฺจเย วุตฺตํ, เอวเมว นเหตุปจฺจยาทีสุ ยํ เหตุปจฺจยํ ลภติ, ตสฺส ปริหีนตฺตาติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. เตนาห ‘‘เอกจฺจรูปสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนตา ทฏฺฐพฺพา’’ติ.

99-102. '마음에서 생긴 것 등'에서 '등(ādi)'이라는 단어로 외부 물질, 음식에서 생긴 물질 등의 물질 분류가 포함된다. '그것의'란 도의 조건(maggapaccaya)을 얻는 물질의 경우이다. '이와 같이'라는 이것으로 '도 조건 아님'에서 언급된 것처럼, '원인 조건 아님' 등에서도 원인 조건을 얻는 것에 대해 그것의 결여로 인하여라는 이 의미를 결론짓는다. 그래서 '일부 물질의 조건 발생 상태를 보아야 한다'라고 하였다.

---

๑๐๗-๑๓๐. สพฺพตฺถาติ ปนฺนรสมูลกาทีสุ สพฺเพสุ นเยสุ. กามํ สุทฺธิกนยาทีสุ วิสทิสวิสฺสชฺชนา, อิธาธิปฺเปตตฺถํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘เอเกสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิธาติ เอเตสุ นาหารมูลกาทินเยสุ. คณนาเยว น สรูปทสฺสนนฺติ สุทฺธิกนเย วิย คณนาย เอว น สรูปทสฺสนํ อธิปฺเปตนฺติ อตฺโถ.

107-130. '모든 곳에서'란 15가지 뿌리 등의 모든 방식에서이다. 비록 순수 방식 등에서 서로 다른 답변들이 있더라도, 여기서 의도한 의미를 보이기 위해 '어떤 것들에서'라는 등을 언급하였다. '여기서'란 이 영양 뿌리 아님(nāhāramūlaka) 등의 방식에서이다. '수치일 뿐 자체의 제시가 아님'이란 순수 방식에서와 같이 수치만을 의도한 것이지 자체를 보여주려는 것이 아니라는 뜻이다.

---

ปจฺจยปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건 역차(Paccayapaccanīya)에 대한 설명이 끝났다.

---

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา

조건 순차-역차(Paccayānulomapaccanīya)에 대한 설명

---

๑๓๑-๑๘๙. ติณฺณนฺติ [Pg.286] เหตุ อธิปติ มคฺโคติ อิเมสํ ติณฺณํ ปจฺจยานํ. สาธารณานนฺติ เย เตสํ ติณฺณํ สาธารณา ปจฺจยา ปจฺจนีกโต น ลพฺภนฺติ, ยสฺมา เตสํ สงฺคณฺหนวเสน วุตฺตํ, ตสฺมา. มคฺคปจฺจเยติ มคฺคปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต. อิตเรหีติ เหตุอธิปติปจฺจเยหิ. สาธารณา สตฺเตวาติ มคฺคปจฺจยวชฺเช สตฺเตว. เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภตีติ เหตุรหิเตสุ อธิปติโน อภาวา. โส ปนาติ เหตุปจฺจโย อสาธารโณติ กตฺวา น วุตฺโต สาธารณานํ อลพฺภมานานํ วุจฺจมานตฺตา. น หิ เหตุปจฺจโย มคฺคปจฺจยสฺส สาธารโณ. เยหีติ เยหิ ปจฺจเยหิ. เตติ อนนฺตรปจฺจยาทโย. เอกนฺติกตฺตาติ อวินาภาวโต. อรูปฏฺฐานิกาติ อรูปปจฺจยา อรูปธมฺมานํเยว ปจฺจยภูตา อนนฺตรปจฺจยาทโย. เตนาติ ‘‘เอกนฺติกานํ อรูปฏฺฐานิกา’’ติ อิธาธิปฺเปตตฺตา. เตหีติ ปุเรชาตาเสวนปจฺจเยหิ. เตสํ วเสนาติ เตสํ อูนตรคณนานํ เอกกาทีนํ วเสน. ตสฺส ตสฺสาติ ปจฺจนียโต โยชิตสฺส ตสฺส ตสฺส ทุกาทิกสฺส พหุคณนสฺส. คณนาติ อูนตรคณนา. อนุโลมโต ฐิตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน อนุโลมโต ฐิโต วา โหตุ ปจฺจนียโต โยชิโต วา, อูนตรคณนาย สมานนฺติ ทสฺเสติ. นยิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกนฺติ อิมินา ยถาวุตฺตลกฺขณํ เยภุยฺยวเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

131-189. '셋'이란 인, 증상, 도라는 이 세 가지 연을 말한다. '공통된 것들'이란 그 세 가지 연에 공통된 것으로서 역(逆)의 측면에서 얻어지지 않는 것들을 말하는데, 그것들을 포함하는 의미로 설해졌기 때문이다. '도연에서'란 도연이 순(順)으로 머물 때를 말한다. '다른 것들로'란 인연과 증상연을 말한다. '공통된 것은 일곱뿐'이란 도연을 제외한 일곱 가지만을 말한다. '인연도 역의 측면에서 얻어지지 않는다'는 것은 인이 없는 것들에는 증상이 없기 때문이다. '그러나 그것은' 즉 인연은 불공통(不共通)이라고 하여 설해지지 않은 것인데, 얻어지지 않는 공통된 것들을 설하고 있기 때문이다. 인연은 도연과 공통되지 않기 때문이다. '어떤 것들로'란 어떤 연들로 인함인가 하는 것인데, '그것들'이란 무간연 등을 말한다. '확정적이기 때문'이란 분리되지 않기 때문이다. '무색계에 속하는 것'이란 무색계의 연으로서 무색법들만의 연이 되는 무간연 등을 말한다. '그것에 의해'란 여기서 '확정적인 것들 중 무색계에 속하는 것'이라는 의미가 의도되었기 때문이다. '그것들로'란 전생연과 수습연을 말한다. '그것들의 권능으로'란 더 적은 숫자인 1 등의 권능에 의한다는 뜻이다. '각각의'란 역으로 조합된 각각의 2 등의 많은 숫자를 말한다. '숫자'란 더 적은 숫자를 말한다. '순으로 머무는 것 또한'에서 '또한(pi)'이라는 단어는 순으로 머물든 역으로 조합되든 더 적은 숫자와 같음을 나타낸다. '이 특징은 확정적인 것이 아니다'라는 이것으로 앞서 말한 특징이 대부분의 경우를 바탕으로 설해졌음을 나타낸다.

---

ปจฺจยานุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연순역분별(Paccayānulomapaccanīyavaṇṇanā)에 대한 설명이 끝났다.

---

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

연역순분별(Paccayapaccanīyānulometavaṇṇanā)에 대한 설명

---

๑๙๐. สพฺเพสุปีติ ปจฺฉาชาตํ ฐเปตฺวา สพฺเพสุปิ ปจฺจเยสุ. โส หิ อนุโลมโต อลพฺภมานภาเวน คหิโต ‘‘สพฺเพสู’’ติ เอตฺถ สงฺคหํ น ลภติ. อรูปาวจรวิปากสฺส อารุปฺเป อุปฺปนฺนโลกุตฺตรวิปากสฺส จ ปุเรชาตาเสวนานํ อลพฺภนโตติ ‘‘กิญฺจิ นิทสฺสนวเสน ทสฺเสนฺโต’’ติ อาห.

190. '모든 것에서도'란 후생연을 제외한 모든 연을 말한다. 그것은 순(順)의 측면에서 얻어지지 않는 상태로 취해졌으므로 '모든 것'이라는 여기에 포함되지 않기 때문이다. 무색계의 과보와 무색계에서 일어난 출세간의 과보에 대해서는 전생연과 수습연이 얻어지지 않기 때문에 '어떤 예시를 보여주는 것'이라고 하였다.

---

อวเสสานํ ลาภมตฺตนฺติ อวเสสานํ เอกจฺจานํ ลาภํ. เตนาห ‘‘น สพฺเพสํ อวเสสานํ ลาภ’’นฺติ. ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถีติ ปจฺฉาชาโต [Pg.287] อนุโลมโต ติฏฺฐตีติ อยํ ปสงฺโค เอว นตฺถิ. ปุเรชา…เป… ลพฺภตีติ อิมินา วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต ปุเรชาโต ลพฺภตีติ อยมฺปิ อตฺถโต อาปนฺโน โหตีติ ตํ นิทฺธาเรตฺวา ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนุโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ ‘‘อวเสสา สพฺเพปีติ อตฺเถ คยฺหมาเน อาปชฺเชยฺยา’’ติ อิทํ ตสฺสา อตฺถาปตฺติยา สพฺภาวทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, อตฺโถ ปน ตาทิโส น อุปลพฺภตีติ อยเมตฺถ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘ยมฺปิ เกจี’’ติอาทิ.

'나머지의 얻음뿐'이란 나머지 중 일부의 얻음을 말한다. 그래서 "모든 나머지의 얻음이 아니다"라고 하였다. '후생연에는 기회가 없다'는 것은 후생연이 순(順)으로 머문다는 그러한 기회 자체가 없다는 것이다. '전생... 얻어진다'는 이것으로 불상응연이 역(逆)으로 머물 때 전생연이 얻어진다는 이 뜻도 사실상 귀결되는 것이므로, 그것을 확정하여 거기서 말해야 할 바를 나타내기 위해 "그러나 전생연은 불상응연이 역으로 머물 때 순으로 얻어진다는 이것도" 등이 설해졌다. 거기서 "만약 '나머지 전부'라는 의미로 취해진다면 [오류에] 빠질 것이다"라는 이것은 그러한 의미상의 귀결이 존재함을 보여주는 것일 뿐이며, 실제 뜻은 그와 같은 것이 발견되지 않는다는 것이 여기의 의도이다. 그래서 "어떤 이들이 말하는 바도" 등이 설해졌다.

---

ตตฺถ เกจีติ ปทกาเร สนฺธายาห. เต หิ ‘‘อรูปธาตุยา จวิตฺวา กามธาตุํ อุปปชฺชนฺตสฺส คตินิมิตฺตํ อารมฺมณปุเรชาตํ โหตีติ ญาเปตุํ ‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา ปุเรชาเต’ติ อยมตฺโถ นิทฺธาริโต’’ติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อารุปฺเป รูปํ อารพฺภ จิตฺตุปฺปาทสฺส อสมฺภวโต. ตถา เหเก อสญฺญภวานนฺตรสฺส วิย อารุปฺปานนฺตรสฺส กามาวจรปฏิสนฺธิวิญฺญาณสฺส ปุริมานุปฏฺฐิตารมฺมณํ อิจฺฉนฺติ. เตเนวาห ‘‘ตมฺปิ เตสํ รุจิมตฺตเมวา’’ติอาทิ. ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วาติ ยสฺมึ ยสฺมึ ปจฺจเย อนุโลมโต ฐิเต ยํ ยํ ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภวิตุํ ยุชฺชติ, ตสฺส ตสฺส วเสนาติ อตฺโถ. น วิจาริตํ สุวิญฺเญยฺยตฺตาติ อธิปฺปาโย. นวาติ อารมฺมณอนนฺตรสมนนฺตรูปนิสฺสยปุเรชาตาเสวนสมฺปยุตฺตนตฺถิวิคตปจฺจยา. ตมฺปิ เตสํ นวนฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลมโต อลพฺภมานตํ.

거기서 '어떤 이들'이란 파다카라(Padakāra)들을 염두에 두고 한 말이다. 그들은 "무색계에서 죽어 욕계에 태어나는 이에게 가티니밋타(태어날 곳의 징표)가 대상전생연이 된다는 것을 알리기 위해 '불상응연이 아닌 전생연에서'라는 이 뜻이 확정되었다"라고 말하지만, 그것은 적절하지 않다. 무색계에서 물질을 대상으로 하여 마음이 일어나는 것은 불가능하기 때문이다. 또한 어떤 이들은 무상유정천 직후와 마찬가지로 무색계 직후의 욕계 재생연결식에 대해서도 이전에 나타나지 않았던 대상을 원한다. 그래서 "그것 또한 그들의 견해일 뿐이다" 등이 설해졌다. '적절한 연에서 생긴 것의 권능으로'란 각각의 연이 순으로 머물 때 각각의 연에서 생긴 것이 되는 것이 적절한 것의 권능에 의한다는 뜻이다. '조사하지 않은 것은 알기 쉽기 때문'이라는 의도이다. '아홉'이란 대상, 무간, 등무간, 의지, 전생, 수습, 상응, 불유, 이거연을 말한다. 그것 또한 그 아홉 가지 연이 순의 측면에서 얻어지지 않음을 말한다.

---

๑๙๑-๑๙๕. น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺสาติ อญฺญมญฺญปจฺจเยน ปจฺจนียโต ฐิเตน โยชิตสฺส สตฺตมสฺส มูลสฺส วิตฺถาริตตฺตา. สพฺพํ สทิสนฺติ สพฺพปาฬิคมนํ สทิสํ.

191-195. '서로 결합되지 않은 뿌리의'란 역으로 머무는 상호연과 조합된 일곱 번째 뿌리가 상세히 설명되었기 때문이다. '모든 것이 같다'는 것은 모든 팔리문의 흐름이 같다는 것이다.

---

อิมสฺมึ…เป… เวทิตพฺโพติ เอตฺถ อิมสฺมึ เอตฺถาติ ทฺเว ภุมฺมนิทฺเทสา. เตสุ ปฐมสฺส วิสโย ปจฺจนียานุโลเมติ อฏฺฐกถายเมว ทสฺสิโตติ อทสฺสิตสฺส วิสยํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเตสู’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปิ-สทฺเทนาติ ‘‘อิเมสมฺปี’’ติ เอตฺถ ปิ-สทฺเทน. กิสฺมิญฺจิ ปจฺจเย. กมฺมปจฺจยํ ลภนฺตานิปิ จกฺขาทีนิ วิปากวิญฺญาณาทีนิ จ อินฺทฺริยํ น ลภนฺตีติ กตฺวา ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ, กติปยํ น ลภตีติ วุตฺตํ โหติ. มคฺคปจฺจยนฺติอาทีสุปิ เอเสว นโย. ยถาวุตฺตานีติ ปญฺจโวการปวตฺติอสญฺญภวปริยาปนฺนานิ กฏตฺตารูปาเนว วทติ, น จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานีติ [Pg.288] อธิปฺปาโย. เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺตีติ เย เหตุอธิปติสหชาตาทิปจฺจยา รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ, เอเตเยว เหตุอธิปติอาทิเก ฉ ปจฺจเย น ลภนฺติ. เอเตเยวาติ วจเนน อญฺเญ กติปเย ลภนฺตีติ สิทฺธํ โหตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺฉาชาตา…เป… ลภตี’’ติ อาห. อยญฺจ ปจฺจยลาโภ น ชนกวเสน เวทิตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘ลพฺภมานา…เป… ทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. ธมฺมวเสนาติ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมวเสน. อินฺทฺริยนฺติ อินฺทฺริยปจฺจยํ. ยทิ เอวนฺติ กฏตฺตารูปํ ยํ ยํ น ลภติ, ตํ ตํ ยทิ วตฺตพฺพํ, เอวํ สนฺเต รูปธมฺเมสุ ภูตรูปานิเยว อญฺญมญฺญปจฺจยํ ลภนฺตีติ อาห ‘‘อุปาทารูปานิ…เป… วตฺตพฺพ’’นฺติ. ตํ ปน อุปาทารูปานํ อญฺญมญฺญปจฺจยาลาภวจนํ. อรูปินฺทฺริยาลาภนฺติ อรูปีนํ อินฺทฺริยานํ วเสน อินฺทฺริยปจฺจยาลาภํ.

'이... 알 수 있다'에서 '이(imasmiṃ)'와 '여기에(ettha)'는 두 가지 처소의 표시이다. 그중 첫 번째의 범위는 역순(逆順)임이 주석서 자체에서 나타나 있으므로, 나타나지 않은 것의 범위를 나타내기 위해 '이것들에서' 등이 설해졌다. 'pi라는 단어에 의해'란 '이것들에서도(imesampī)'에서 pi라는 단어를 말한다. 어떤 연에서. 업연을 얻더라도 안구 등과 과보식 등은 감관연을 얻지 못하므로 '대부분'이라고 설했으니, 몇몇은 얻지 못한다는 말이 된다. '도연' 등의 구절에서도 이와 같은 방식이다. '말한 대로의 것들'이란 오온유의 전개와 무상유정천에 포함된 업생물질(kaṭattārūpa)만을 말하며, 마음에서 생긴 물질은 아니라는 의도이다. '물질적 법들의 연이 되는 것들'이란 물질적 법들의 연이 되는 인, 증상, 구생연 등이 바로 인, 증상 등 여섯 가지 연을 얻지 못한다는 것이다. '바로 이것들'이라는 말로 다른 몇몇은 얻는다는 것이 성립되므로, 그것을 나타내며 "후생연... 얻는다"라고 하였다. 그리고 이 연의 얻음은 생성(janaka)의 측면에서 이해해서는 안 된다는 것을 나타내기 위해 "얻어지는... 보여줌"이라고 설해졌다. '법의 권능으로'란 연생법(paccayuppannadhamma)의 권능에 의한다는 뜻이다. '감관'이란 감관연을 말한다. '만약 그렇다면'이란 업생물질이 얻지 못하는 것을 각각 말해야 한다면, 그러할 경우 물질적 법들 중에서는 대종물질만이 상호연을 얻는다는 것이므로 "소조물질... 말해야 한다"라고 하였다. 그것은 소조물질이 상호연을 얻지 못한다는 말이다. '무색계 감관을 얻지 못함'이란 무색계 감관의 권능에 의한 감관연의 얻지 못함을 말한다.

---

๑๙๖-๑๙๗. พหุคณนมฺปิ อูนตรคณเนน โยชิตํ อูนตรคณเมว โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ยทิปิ ติกาทีสุ ‘เหตุยา ปญฺจา’ติ อิทํ นตฺถี’’ติ. อนุตฺตานํ ทุวิญฺเญยฺยตาย คมฺภีรํ. ยถา จ ภูตรูปานิ นารมฺมณปจฺจยา อญฺญมญฺญปจฺจยา อุปฺปชฺชนฺติ, เอวํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ วตฺถุรูปนฺติ อาห ‘‘วตฺถุปิ ปน ลภตี’’ติ. ยถา เหฏฺฐา เอกมูลกํ ‘‘ทุมูลก’’นฺติ วุตฺตํ, เอวํ อิธาปิ ทุมูลกํ ‘‘ติมูลก’’นฺติ วทนฺติ.

196-197. 많은 수의 계산이라도 더 적은 수의 계산과 결합되면 더 적은 수의 계산이 된다는 점을 고려하여 “비록 삼근(三根) 등에서 ‘원인 조건에 다섯 가지가 있다’는 이것이 없더라도”라고 설해졌습니다. 드러나지 않아 이해하기 어렵기 때문에 깊습니다. 그리고 대종색(bhūtarūpa)들이 대상 조건이나 상호 조건 없이 생겨나는 것처럼, 재생연결의 순간에 토대 색(vatthurūpa)도 그러하다고 하여 “토대 또한 얻는다”고 설했습니다. 앞에서 일근(一根)인 것을 ‘이근(二根)’이라 설한 것처럼, 여기에서도 이근을 ‘삼근(三根)’이라고 말합니다.

---

๒๐๓-๒๓๓. เจตนามตฺตสงฺคาหเกติ เจตนามตฺตํเยว ปจฺจยุปฺปนฺนํ คเหตฺวา ฐิเต ปญฺเห. ตตฺถ หิ ‘‘นกมฺมปจฺจยา เหตุปจฺจยา’’ติ วตฺตุํ สกฺกา. เอวํปกาเรติ อิทํ ‘‘ตีณีติอาทีสู’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺทสฺส อตฺถวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อาทิ-สทฺโท หิ ปการตฺโถว โหตี’’ติ อาห. รูปมฺปิ ลพฺภติ เจตนามตฺตเมว อสงฺคณฺหนโต.

203-233. ‘의지만을 포함하는 것’이란 오직 의지만을 연생(paccayuppanna)으로 취하여 설정된 문제입니다. 거기서는 “업 조건이 아니라 원인 조건이다”라고 말할 수 있기 때문입니다. ‘이와 같은 방식’이란 “셋 등에서”라는 구절에서 ‘등(ādi)’이라는 단어의 의미를 설명하는 것임을 나타내며 “등(ādi)이라는 단어는 방식(pakāra)의 의미이기 때문이다”라고 설했습니다. 의지만을 포함하지 않을 때는 색(rūpa) 또한 얻어집니다.

---

ปจฺจยปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연(緣)의 역(逆)·순(順)에 대한 설명이 끝났습니다.

---

ปฏิจฺจวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

연기분(緣起分)에 대한 설명이 끝났습니다.

---

๒. สหชาตวารวณฺณนา

2. 구생분(俱生分)에 대한 설명

---

๒๓๔-๒๔๒. สหชาตปจฺจยกรณนฺติ สหชาตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺติ. สหชาตายตฺตภาวคมนนฺติ สหชาเต ปจฺจยธมฺเม อายตฺตภาวสฺส [Pg.289] คมนํ ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อตฺตนา สหชาตปจฺจยายตฺตวุตฺติตา. เอตฺถ จ สหชาตปจฺจยสงฺขาตํ สหชาตํ กโรตีติ สหชาโต, ตถาปวตฺโต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺโม. ตตฺถ ปวตฺตมาโน สหชาตสทฺโท ยสฺมา ตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อตฺตนา สหชาตํ ปจฺจยธมฺมํ ปจฺจยํ กตฺวา ปวตฺตึ ตทายตฺตภาวูปคมนญฺจ วทตีติ วุจฺจติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สหชาตสทฺเทน…เป… วุตฺต’’นฺติ. ตสฺส กรณสฺส คมนสฺส วาติ ตสฺส ยถาวุตฺตสฺส สหชาตปจฺจยกรณสฺส สหชาตายตฺตภาวูปคมนสฺส วา. ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต’’ติ อิมสฺส กุสลํ ธมฺมํ สหชาตํ ตํสหภาวิตญฺจ ปจฺจยํ กตฺวาติ อยมตฺโถติ อาห ‘‘กุสลาทีนํ กมฺมภาวโต’’ติ. สหชาตปจฺจยสหภาวีนํ ปจฺจยานํ สงฺคณฺหตฺถญฺเหตฺถ ‘‘สหชาตายตฺตภาวคมนํ วา’’ติ วุตฺตํ.

234-242. 구생조건의 작용(karaṇa)이란 구생하는 조건법을 조건으로 삼아 일어나는 것입니다. 구생에 의존하는 상태가 됨(āyattabhāvagamana)이란 구생하는 조건법에 의존하는 상태로 나아가는 것, 즉 연생법(paccayuppanna)이 스스로 구생조건에 의존하여 작용하는 것입니다. 여기서 구생조건이라 불리는 구생을 만드는 것이 구생(sahajāta)이며, 그렇게 일어난 연생법입니다. 거기서 사용되는 ‘구생’이라는 단어는 그 연생법이 스스로 구생하는 조건법을 조건으로 삼아 일어나는 것과 그것에 의존하는 상태에 이르는 것을 말하기 때문에 “구생이라는 단어로 …라고 설해졌다”고 한 것입니다. ‘그 작용 혹은 나아감’이란 앞에서 말한 구생조건의 작용 혹은 구생에 의존하는 상태에 이르는 것을 말합니다. “유익한 법에 구생하는(sahajāto)”이라는 구절은 유익한 법을 구생하고 함께 존재하게 하는 조건으로 삼는다는 뜻이므로 “유익한 법 등이 행위(kamma)의 상태이기 때문이다”라고 설했습니다. 구생조건과 함께 존재하는 조건들을 포함하기 위해 여기서 “구생에 의존하는 상태가 됨 혹은”이라고 설했습니다.

---

ตํกมฺมภาวโตติ เตสํ ยถาวุตฺตปจฺจยกรณตทายตฺตภาวคมนานํ กมฺมภาวโต. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาโตติ กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เตน สหชาโต หุตฺวา’’ติ ปฏิจฺจสทฺทํ อาหริตฺวา อตฺโถ วุตฺโต, ตํ ‘‘ปฏิจฺจตฺโถ สหชาตตฺโถ’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. สหชาตสทฺทโยเค กุสลํ ธมฺมนฺติ อุปโยควจนสฺส ยุตฺติ น วุตฺตา, ‘‘เตน สหชาโต หุตฺวา’’ติ ปน วุตฺตตฺตา กรณตฺเถ อุปโยควจนนฺติ ทสฺสิตนฺติ เกจิ. นิสฺสยวาเร ปน กุสลํ ธมฺมํ นิสฺสยตฺเถน ปจฺจยํ กตฺวาติ วทนฺเตน อิธาปิ ‘‘กุสลํ ธมฺมํ สหชาตตฺเถน ปจฺจยํ กตฺวา’’ติ อยมตฺโถ วุตฺโตเยว โหติ, ปฏิจฺจสทฺทาหรณมฺปิ อิมเมวตฺถํ ญาเปตีติ ทฏฺฐพฺพํ. อุปาทารูปํ กิญฺจิ ภูตรูปสฺส อนุปาลกํ อุปตฺถมฺภกญฺจ โหนฺตมฺปิ สหชาตลกฺขเณน น โหติ, ตสฺมา ปฏิจฺจตฺถํ น ผรตีติ อาห ‘‘ปฏิจฺจาติ อิมินา วจเนน ทีปิโต ปจฺจโย น โหตี’’ติ. นิทสฺสนวเสน วุตฺตนฺติ อุทาหรณวเสน วุตฺตํ, น อนวเสสโตติ อตฺโถ. ยถาวุตฺโตติ ปฏิจฺจตฺถผรณวเสน วุตฺโต. ยถา จ อุปาทารูปํ ภูตรูปสฺส อุปาทารูปสฺส จ ปจฺจโย น โหติ, เอวํ ฐเปตฺวา ฉ วตฺถูนิ เสสรูปานิ อรูปธมฺมานํ ปจฺจโย น โหตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุวชฺชานิ รูปานิ จ อรูปาน’’นฺติ อาห.

‘그 행위의 상태이기 때문’이란 앞에서 말한 조건의 작용과 그것에 의존하는 상태에 이르는 것이 행위의 상태이기 때문입니다. 그러나 주석서에서는 “유익한 법에 구생한다는 것은 유익한 법을 연하여 그것과 구생하는 것이 되어”라고 ‘연하여(paṭicca)’라는 단어를 가져와서 뜻을 설명했는데, 그것은 “연(緣)의 뜻이 구생의 뜻이다”라고 하여 설해진 것입니다. 구생(sahajāta)이라는 단어와 연결될 때 ‘유익한 법을(kusalaṃ dhammaṃ)’이라는 대격의 적절성은 언급되지 않았으나, “그것과 구생하는 것이 되어”라고 설했으므로 도구격의 의미에서 대격이 쓰인 것임을 나타낸다고 어떤 이들은 말합니다. 그러나 의지분(nissayavāra)에서 “유익한 법을 의지하는 의미에서 조건으로 삼아”라고 말한 것에 의해, 여기에서도 “유익한 법을 구생하는 의미에서 조건으로 삼아”라는 이 뜻이 이미 설해진 것이며, ‘연하여(paṭicca)’라는 단어를 가져온 것도 바로 이 뜻을 알게 하는 것임을 보아야 합니다. 파생색(upādārūpa) 중 어떤 것이 대종색(bhūtarūpa)을 보호하고 지탱해주더라도 구생의 특징으로는 되지 않으므로, 연기(paṭicca)의 뜻에 미치지 못한다고 하여 “연하여(paṭicca)라는 이 단어로 명시된 조건은 되지 않는다”고 설했습니다. ‘예시로써 설해졌다’는 것은 보기를 든 것일 뿐, 남김없이 다 설했다는 뜻이 아닙니다. ‘앞에서 말한 대로’란 연기의 뜻에 미치는 방식에 따라 설해진 것입니다. 그리고 파생색이 대종색과 파생색의 조건이 되지 않는 것처럼, 여섯 가지 토대(vatthu)를 제외한 나머지 색들이 무색법(arūpadhamma)의 조건이 되지 않음을 나타내기 위해 “토대를 제외한 색들과 무색법들에”라고 설했습니다.

---

สหชาตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구생분(俱生分)에 대한 설명이 끝났습니다.

---

๓. ปจฺจยวารวณฺณนา

3. 연분(緣分)에 대한 설명

---

๒๔๓. ปติ-สทฺโท [Pg.290] ปติฏฺฐตฺถํ ทีเปติ ‘‘สาเร ปติฏฺฐิโต’’ติอาทีสุ, อย-สทฺโท คตึ ทีเปติ ‘‘เอติ เอตฺถาติ อโย’’ติ.

243. Pati-라는 단어는 “정수리에 머무는(sāre patiṭṭhito)” 등의 예에서처럼 머무는 의미를 나타내고, aya-라는 단어는 “여기에서 나아가므로(eti etthāti) 통로(ayo)이다”라는 예처럼 나아감을 나타냅니다.

---

ภูตุปาทารูปานิ สห สงฺคณฺหิตฺวา วุตฺตํ อุปาทารูปานํ วิย ภูตรูปานิ นิสฺสโย โหตีติ กตฺวา. ยทิ เอวํ กสฺมา อฏฺฐกถายํ ‘‘มหาภูเต นิสฺสาย จิตฺตสมุฏฺฐานํ อุปาทารูป’’นฺติ อุปาทารูปํเยว ทสฺสิตนฺติ อาห ‘‘อฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิ.

대종색과 파생색을 함께 포함하여, 파생색의 경우처럼 대종색이 의지처(nissayo)가 된다고 하여 설해졌습니다. 만약 그렇다면 왜 주석서에서는 “대종색을 의지하여 마음에서 생겨난 파생색”이라고 파생색만을 나타냈는가 하여 “그러나 주석서에서는” 등으로 시작하여 설했습니다.

---

๒๕๕. ปฏิจฺจวาเร สหชาเตติ ปฏิจฺจวาเร สหชาตปจฺจยวณฺณนายํ, กมฺมอุตุชานนฺติ กมฺมชานํ อุตุชานญฺจ วเสน อตฺโถ วุตฺโตติ โยชนา. ตถา หิ ตตฺถ วุตฺตํ ‘‘ทฺวิสนฺตติสมุฏฺฐานภูตวเสน วุตฺต’’นฺติ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๕๗). กมฺเม จาติ กมฺเม ชนกกมฺมปจฺจเย คหิเต. เอกนฺตาเนกนฺตกมฺมชานนฺติ เอกนฺเตน กมฺมชานํ น เอกนฺตกมฺมชานญฺจ. ตตฺถ อสญฺญภเว เอกนฺตกมฺมชํ นาม ชีวิตินฺทฺริยํ, อิตรํ อุปาทารูปํ ภูตรูปญฺจ น เอกนฺตกมฺมชํ, ตทุภยมฺปิ ตตฺถ เอกชฺฌํ กตฺวา วุตฺตํ, ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ กฏตฺตารูป’’นฺติ อิทํ ปน กมฺมสมุฏฺฐานวเสเนว วุตฺตนฺติ. โส นาธิปฺเปโตติ โย ยถาทสฺสิโต ปฏิจฺจวาเร สหชาตปจฺจเย อตฺโถ วุตฺโต, โส อิธ น อธิปฺเปโต. กสฺมาติ เจ, อาห ‘‘กฏตฺตา…เป… คหิตตฺตา’’ติ. ตํ ปหายาติ ตํ ปฏิจฺจวาเร วุตฺตมตฺถํ ปหาย อคฺคเหตฺวา. ยถาคหิตสฺสาติ ‘‘อสญฺญ…เป… กฏตฺตารูปํ อุปาทารูป’’นฺติ ปาฬิยํ เอว คหิตสฺส. ปฏิจฺจ ปจฺจยาติ อิทํ ทฺวินฺนํ วารานํ อุปลกฺขณํ. ปฏิจฺจวาเร อาคตนเยน มหาภูเต ปฏิจฺจ, ปจฺจยวาเร อาคตนเยน มหาภูเต ปจฺจยา มหาภูตานํ อุปฺปตฺติ น นิวาเรตพฺพา, ตสฺมา ‘‘อุปาทารูปสงฺขาตํ กฏตฺตารูป’’นฺติ เอวํ อุปาทารูปคฺคหเณน กฏตฺตารูปํ อวิเสเสตฺวา อุปาทารูปานํ นิวตฺเตตพฺพานํ อุตุจิตฺตาหารสมุฏฺฐานานํ อตฺถิตาย กฏตฺตา…เป… วิเสสนํ ทฏฺฐพฺพนฺติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

255. 연기분의 구생에서란 연기분의 구생조건 설명에서이며, ‘업과 기온에서 생겨난 것’이란 업생색과 자성생색(utuja)에 의한 의미로 설해졌다는 연결입니다. 실제로 거기서는 “두 가지 상속(santati)에서 생겨난 대종의 관점에서 설해졌다”고 설했기 때문입니다. ‘업에서도’란 업에서 생기게 하는 업 조건을 취할 때의 의미입니다. ‘절대적 및 비절대적 업생색’이란 전적으로 업에서만 생긴 것과 그렇지 않은 것을 말합니다. 거기서 무상유(asaññabhave)에서 전적으로 업생인 것은 생명기능(jīvitindriya)이며, 그 밖의 파생색과 대종색은 전적으로 업생인 것은 아닌데, 거기서는 그 둘을 하나로 묶어 설했습니다. “대종을 연하여 업생색(kaṭattārūpa)”이라는 이것은 오직 업에서 생겨난 관점에서 설해진 것입니다. 그것은 의도된 바가 아니라는 것은 연기분의 구생조건에서 설명된 그 의미가 여기서 의도된 바가 아니라는 뜻입니다. 왜냐하면 “업의 결과로서(kaṭattā) … 취해졌기 때문이다”라고 설했기 때문입니다. ‘그것을 버리고’란 연기분에서 설해진 그 의미를 취하지 않은 채로입니다. ‘취해진 바에 따라’란 “[무상유의] … 업생색인 파생색”이라고 경문(pāḷi)에서 취해진 대로입니다. ‘연하여(paṭicca), 조건(paccaya)’이라는 이것은 두 가지 분(vāra, 연기분과 연분)의 특징입니다. 연기분에 전해진 방식에 따라 대종을 연하여 생겨나는 것과 연분에 전해진 방식에 따라 대종을 조건으로 대종들이 생겨나는 것은 부정되어서는 안 됩니다. 그러므로 “파생색이라 불리는 업생색”이라고 하여 이처럼 파생색을 취함으로써 업생색을 구별하지 않고, 배제되어야 할 기온(utu)·마음(citta)·음식(āhāra)에서 생겨난 것들이 존재하기 때문에 “업의 결과로서(kaṭattā) …”라는 수식어를 보아야 한다고 여기서 그 구성을 이해해야 합니다.

---

๒๘๖-๒๘๗. เอกจฺจสฺส รูปสฺสาติ อเหตุกจิตฺตสมุฏฺฐานสฺส. อิโต ปเรสุปิ เอกจฺจรูปคฺคหเณ เอเสว นโย. จกฺขาทิธมฺมวเสนาติ จกฺขายตนาทิรูปธมฺมวเสน. จิตฺตสมุฏฺฐานาทิโกฏฺฐาสวเสนาติ จิตฺตชาทิรูปธมฺมภาควเสน. สพฺพํ ลพฺภตีติ สติปิ อิมสฺส นยสฺส นเหตุมูลกตฺเต [Pg.291] โนนตฺถิโนวิคเตสุ เอกนฺติ คณนํ สพฺพํ รูปํ สพฺพสฺส รูปสฺส วเสน คณนา ลพฺภติ จตุสนฺตติวเสน วตฺตมาเนสุ ปญฺจวีสติยา รูปธมฺเมสุ วชฺชิตพฺพสฺส อภาวา.

'어떤 물질의'라는 것은 원인 없는 마음에서 생긴 물질을 의미한다. 이후의 '어떤 물질'에 대한 파악에서도 이와 같은 방식이다. '안처(眼處) 등의 법의 힘에 의해'라는 것은 안처 등의 물질의 법의 힘에 의한 것이라는 뜻이다. '마음에서 생긴 것 등의 부류의 힘에 의해'라는 것은 마음에서 생긴 것 등의 물질의 법의 부분의 힘에 의한 것이라는 뜻이다. '모두 얻어진다'는 것은, 이 방식에서 원인(hetu)을 뿌리로 하지 않는 상태, '비유무(非有無)'와 '비이거(非離去)'에서 하나라는 계산이 있을지라도, 네 가지 상속의 힘에 의해 존재하는 25가지 물질의 법들 중에서 제외될 것이 없기 때문에, 모든 물질이 모든 물질의 힘에 의해 계산된다는 것이다.

---

ปจฺจยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

조건절(Paccayavāra)의 주석이 끝났다.

---

๔. นิสฺสยวารวณฺณนา

4. 의지절(Nissayavāra)의 주석.

---

๓๒๙-๓๓๗. นิสฺสยปจฺจยภาวนฺติ นิสฺสยวาเร วุตฺตสฺส สหชาตปุเรชาตสฺส จ นิสฺสยฏฺฐสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจยภาวํ ปจฺจยวาเรน นิยเมตุนฺติ โยชนา. ตถา ปจฺจยวาเร ‘‘ปจฺจยา’’ติ วุตฺตสฺส ปจฺจยธมฺมสฺส สหชาตปุเรชาตภาวํ นิสฺสยวาเรน นิยเมตุนฺติ โยชนา. นิยมนญฺเจตฺถ ปจฺจยฏฺฐนิสฺสยฏฺฐานํ ปริยายนฺตเรน ปกาสิตตฺตา อตฺถโต เภทาภาวทสฺสนนฺติ เวทิตพฺโพ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยตฺตํ นาม นิสฺสยตฺตํ, นิสฺสยตฺตํ นาม ปจฺจยตฺต’’นฺติ.

'의지조건의 상태'라는 것은 의지절에서 설해진 구생(俱生)과 전생(前生)의 의지하는 성질을 가진 법들의 조건 상태를 조건절에 의해 규정하려는 것이라는 결합이다. 그와 같이 조건절에서 '조건'이라고 설해진 조건의 법의 구생·전생의 상태를 의지절에 의해 규정하려는 것이라는 결합이다. 여기서 규정한다는 것은, 조건의 성질과 의지의 성질을 다른 방편으로 밝힘으로써 뜻(attha)에 있어서 차이가 없음을 보여주는 것으로 이해해야 한다. 그러므로 "조건의 상태가 곧 의지의 상태이고, 의지의 상태가 곧 조건의 상태이다"라고 설해졌다.

---

นิสฺสยวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의지절(Nissayavāra)의 주석이 끝났다.

---

๕. สํสฏฺฐวารวณฺณนา

5. 혼합절(Saṃsaṭṭhavāra)의 주석.

---

๓๕๑-๓๖๘. สาติ สวตฺถุกา ปฏิสนฺธิ. อิธาปีติ อิมสฺมึ สํสฏฺฐวาเรปิ. อธิปติปุเรชาตาเสวเนสุ อนุโลมโต นกมฺมนวิปากนฌานนวิปฺปยุตฺเตสุ ปจฺจนียโต ฐิเตสุ น ลพฺภติ, อญฺเญสุ สหชาตาทีสุ อนุโลมโต เหตุอาทีสุ ปจฺจนียโต จ อนุโลมโต จ ฐิเตสุ ลพฺภตีติ. เตนาห ‘‘ลพฺภมานปจฺจเยสู’’ติ. อิมสฺส วิเสสสฺสาติ อิมสฺส ยถาวุตฺตสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ อุทฺธฏา, ตสฺมา ตาทิสสฺส วิเสสสฺส ทสฺเสตพฺพสฺส อภาวโต วตฺถุวิรหิตา ปฏิสนฺธิ อนุทฺธฏา, น วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อภาวโตติ อตฺโถ. เหตุปจฺจยวิรหิตมตฺตทสฺสนตฺถนฺติ อิมินา ภูตกถนํ อเหตุกคฺคหณํ น พฺยภิจารนิวตฺตนนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘อเหตุกวิปากกิริยวเสนา’’ติ ภวิตพฺพํ เหตุปริยนฺตตฺตา มคฺคสฺส.

'그것(Sā)'이란 토대(vatthu)가 있는 재생연결이다. '여기서도'라는 것은 이 혼합절에서도 마찬가지라는 뜻이다. 증상(adhipati)·전생(purejāta)·수습(āsevana)에서 수순(anuloma)으로, 비업(nakamma)·비과보(navipāka)·비선(najhāna)·비상응(navippayutta)에서 역순(paccanīya)으로 있을 때는 얻어지지 않으며, 그 외의 구생 등에서 수순으로, 원인 등에서 역순과 수순으로 있을 때는 얻어진다는 것이다. 그러므로 "얻어지는 조건들에서"라고 설해졌다. '이 차이'라는 것은 이와 같이 말해진 차이를 보이기 위해 인용된 것이며, 그러므로 그러한 차이를 보여야 할 것이 없기 때문에 토대가 없는 재생연결은 인용되지 않았고, 역순으로 있는 비상응(vippayutta)에서는 존재하지 않기 때문이라는 뜻이다. '원인 조건이 결여된 것만을 보여주기 위해'라는 이 구절은 사실을 말하는 것으로서 원인 없는 것(ahetuka)을 취하는 것이지, 예외(byabhicāra)를 막으려는 것이 아님을 보여준다. 도(magga)는 원인에서 끝나는 것이므로 '원인 없는 과보와 작용의 힘에 의해'라고 되어야 한다.

---

๓๖๙-๓๙๑. ‘‘เหตุมฺหิ อนุโลมโต ฐิเต ฌานมคฺคา ปจฺจนียโต น ลพฺภนฺตี’’ติอาทิ ยํ อิธ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ, ตํ เหตุปจฺจยาทิวเสน อุปฺปชฺชมาโน [Pg.292] ธมฺโม จตฺตาโร สพฺพฏฺฐานิกา อาหารินฺทฺริยฌานมคฺคา จาติ อิเม อฏฺฐ ปจฺจเย อลภนฺโต นาม นตฺถีติ อิมินา ปฏิจฺจวาเร อนุโลมปจฺจนียวณฺณนายํ วุตฺเตน นเยน เวทิตุํ สกฺกาติ อาห ‘‘ปฏิจฺจวาเร…เป… นเยนา’’ติ. เสเสสูติ อเหตุกโมหวชฺชาเหตุเกสุ ปญฺจวิญฺญาณา…เป… ฌานปจฺจยํ ลภนฺติ, ตสฺมา ‘‘อเหตุกโมโหว ฌานมคฺคปจฺจยํ ลภตี’’ติ น สกฺกา วตฺตุํ, กิญฺจ ปจฺจนียานุโลเม ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ อนุโลเมน อนุโลมวเสน สห โยชนา นตฺถิ เอเกกสฺเสว โยชนาย อาคตตฺตา, ตสฺมา อเหตุกโมโหว มคฺคปจฺจยํ ลภตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา.

"원인에서 수순으로 있을 때 선(jhāna)과 도(magga)는 역순으로 얻어지지 않는다" 등의 주석서에서 설해진 것은, 원인 조건 등의 힘에 의해 일어나는 법이 네 가지 어디에나 있는 것들(sabbaṭṭhānikā), 즉 식(āhāra), 근(indriya), 선, 도라는 이 여덟 가지 조건을 얻지 못하는 것은 없다는 뜻이다. 이것은 연기절(Paṭiccavāra)의 수순-역순 설명에서 설해진 방식에 의해 알 수 있으므로 "연기절에서 ... 방식에 의해"라고 설해졌다. '나머지에서'라는 것은 원인 없는 미치광이(moha)를 제외한 원인 없는 것들 중에서 오비식(pañcaviññāṇa) ... 등이 선 조건(jhānapaccaya)을 얻으므로, "원인 없는 미치광이만이 선과 도의 조건을 얻는다"라고 말할 수 없다는 뜻이다. 또한 역순-수순에서 두 조건의 수순에 의한 결합은 수순의 힘에 의한 것이 없는데, 왜냐하면 각각의 결합으로 왔기 때문이다. 그러므로 원인 없는 미치광이만이 도의 조건을 얻는다는 식으로 여기서 결합을 이해해야 한다.

---

สํสฏฺฐวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

혼합절(Saṃsaṭṭhavāra)의 주석이 끝났다.

---

๖. สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา

6. 상응절(Sampayuttavāra)의 주석.

---

๓๙๒-๔๐๐. สทิสํ สมฺปยุตฺตนฺติ ‘‘ยํ สทิสํ, ตํ สํสฏฺฐ’’นฺติ วุจฺจมานํ สมฺปยุตฺตํ น โหติ ‘‘สํสฏฺฐา โยชิตา หยา’’ติอาทีสุ. อสํสฏฺฐํ โวกิณฺณนฺติ ยํ น สํสฏฺฐํ อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนน โวกิณฺณมฺปิ วิมิสฺสตาย สมฺปยุตฺตนฺติ วุจฺจมานํ, ตํ สํสฏฺฐํ น โหติ ‘‘ยา สา วีมํสา…เป… โกสชฺชสมฺปยุตฺตา’’ติอาทีสุ. เอวํ อสมฺปยุตฺตสฺสปิ สํสฏฺฐปริยาโย อสํสฏฺฐสฺส จ สมฺปยุตฺตปริยาโย อตฺถีติ ตทุภยํ อิตเรตรํ นิยเมตีติ ทสฺสนตฺถํ วารทฺวยเทสนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อุภยํ…เป… นิยามกํ โหตี’’ติ, สํสฏฺฐสทฺโท หิ โวกิณฺณฏฺโฐ นตฺถิ, สมฺปยุตฺตสทฺโท จ สทิสตฺโถ, ตสฺมา ยถา สํสฏฺฐสทฺโท สมฺปยุตฺตสทฺทาเปกฺโข สทิสตฺถโต วินิวตฺติตฺวา เอกุปฺปาทาทิสภาวเมว อตฺถํ โพเธติ, เอวํ สมฺปยุตฺตสทฺโทปิ สํสฏฺฐสทฺทาเปกฺโข โวกิณฺณฏฺฐโต วินิวตฺติตฺวาติ อญฺญมญฺญาเปกฺขสฺส สทฺททฺวยสฺส อญฺญมญฺญนิยามกตา เวทิตพฺพา.

닮은 것이 혼합된 것(sampayutta)이다. "닮은 것은 혼합(saṃsaṭṭha)된 것이다"라고 말해지는 것은 '혼합되어 멍에를 메운 말들' 등에서는 상응(sampayutta)하는 것이 아니다. 혼합되지 않은 것들이 섞여 있는 것(vokiṇṇa)은, 혼합되지 않은 것이 그 중간 중간에 일어나면서 섞여 있음으로 인해 '상응(sampayutta)'이라고 말해지는 것이나, 그것은 '그 검증(vīmaṃsā) ... 등이 게으름과 상응한다' 등에서의 혼합(saṃsaṭṭha)은 아니다. 이와 같이 상응하지 않는 것에도 혼합이라는 방편(pariyāya)이 있고, 혼합되지 않은 것에도 상응이라는 방편이 있으므로, 그 둘이 서로를 규정한다는 것을 보여주기 위해 두 가지 절(vāra)을 설하셨음을 보이면서 "둘은 ... 규정하는 것이 된다"라고 설하셨다. 왜냐하면 '혼합(saṃsaṭṭha)'이라는 말은 섞여 있다는 뜻(vokiṇṇaṭṭha)이 없으며, '상응(sampayutta)'이라는 말은 닮았다는 뜻(sadisattha)이기 때문이다. 그러므로 '혼합'이라는 말이 '상응'이라는 말에 의지하여 닮았다는 뜻에서 벗어나 '동일한 발생(ekuppāda)' 등의 자성(sabhāva)의 의미만을 알려주는 것과 같이, '상응'이라는 말도 '혼합'이라는 말에 의지하여 섞여 있다는 뜻에서 벗어나게 된다. 이와 같이 서로를 의지하는 두 단어가 서로를 규정하는 것임을 알아야 한다.

---

สมฺปยุตฺตวารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

상응절(Sampayuttavāra)의 주석이 끝났다.

---

๗. ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา

7. 문절분별(Pañhāvāravibhaṅga)의 주석.

---

๔๐๑-๔๐๓. เต [Pg.293] ปจฺจเยติ เต เหตุอาทิเก ปจฺจเย. ปฏิปาฏิยาติ เอตฺถ ปจฺจยปฏิปาฏิยา กุสลาทิปทปฏิปาฏิยา วาติ อาสงฺกายํ อุภยวเสนปิ อตฺโถ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ปฐมํ ตาว สนฺธายาห ‘‘ยถากฺกเมนา’’ติอาทิ. ตสฺสตฺโถ – ‘‘เหตุปจฺจโย อารมฺมณปจฺจโย’’ติอาทินา นเยน เทสนากฺกเมน ยาย ปฏิปาฏิยา ปฏิจฺจวาเร ปจฺจยา อาคตา, ตทนุรูปํ เต ทสฺเสตุนฺติ. ทุติยํ ปน ทสฺเสตุํ ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สา ปนายํ ปทปฏิปาฏิ ยสฺมา น กุสลปททสฺสนมตฺเตน ทสฺสิตา โหติ, ตสฺมา ตํ เอกเทเสน สกลํ นยโต ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘กุสโล กุสลสฺสาติ…เป… โหตี’’ติ. เตนาติ นิทสฺสนมตฺเตน ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติ ปเทน. สพฺโพ ปเภโทติ ยํ ตตฺถ ตตฺถ ปจฺจเย ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทิโก ยตฺตโก ปเภโท วิสฺสชฺชนํ ลภติ, โส สพฺโพ ปเภโทติ อตฺโถ. เต ปจฺจเย ปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุนฺติ เต เหตุอาทิปจฺจเย กุสลาทิปทปฏิปาฏิยา ทสฺเสตุํ.

'그 조건들을'이란 원인 등의 조건들을 말한다. '차례대로'라는 것에 대해 여기서 조건의 차례(paccayapaṭipāṭi)인지 아니면 유익한 법(kusala) 등의 구절의 차례(padapaṭipāṭi)인지에 대한 의문에 대하여, 두 가지 방식 모두에 의해 뜻이 적합하다는 것을 보이면서 먼저 전자와 관련하여 "차례대로(yathākkamena)" 등을 설하셨다. 그 뜻은 "원인조건, 아람마나조건" 등의 방식으로 설해진 순서에 따라 연기절에서 조건들이 온 것과 같이, 그에 상응하여 그것들을 보여주기 위함이라는 뜻이다. 후자를 보이기 위해 "유익한 법이 유익한 법에게" 등이 설해졌다. 그러나 이 구절의 차례는 단지 유익한 법의 구절을 보여주는 것만으로 다 보여준 것이 아니므로, 그것의 일부분을 통해 전체의 방식을 보이면서 "유익한 법이 유익한 법에게 ... 가 된다"라고 설하셨다. '그것에 의해'라는 것은 예시로 든 "유익한 법이 유익한 법에게"라는 구절에 의해서라는 뜻이다. '모든 분류'라는 것은 각각의 조건에서 "유익한 법이 유익한 법에게" 등으로 얻어지는 모든 분류와 해설을 의미한다. '그 조건들을 차례대로 보여주기 위해'라는 것은 그 원인 등의 조건들을 유익한 법 등의 구절의 차례대로 보여주기 위함이다.

---

๔๐๔. ผลวิเสสํ อากงฺขนฺตา ปฏิคฺคาหกโต วิย ทายกโตปิ ยถา ทกฺขิณา วิสุชฺฌติ, เอวํ ทานํ เทนฺตีติ อาห ‘‘วิสุทฺธํ กตฺวา’’ติ. เตสนฺติ วตฺตพฺพตารหนฺติ อิมินา โวทานสฺส สกทาคามิอาทีนํ อาเวณิกตํ ทสฺเสติ. กามํ อคฺคมคฺคปุเรจาริกมฺปิ โวทานเมว, อเสกฺโข ปน หุตฺวา ตํ ปจฺจเวกฺขตีติ น ตํ อิธ คหิตํ. ตนฺติ โวทานํ. โคตฺรภุจิตฺตนฺติ อฏฺฐมกสฺส อุปฺปชฺชนกาเล ‘‘โคตฺรภู’’ติ วตฺตพฺพตารหํ จิตฺตํ. โคตฺรภุสทิสนฺติ วา โสตาปนฺนาทิโคตฺราภิภาวีติ วา โคตฺรภุจิตฺตนฺติ เอวเมตฺถ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจยุปฺปนฺนํ ภูมิโต ววตฺถเปติ, ‘‘เตภูมกกุสลเมวา’’ติ เอตฺถ วิย น ปจฺจยธมฺมนฺติ อตฺโถ. เทสนนฺตรตฺตาติ ‘‘กุสลจิตฺตสมงฺคิสฺสา’’ติอาทินา ปุคฺคลามสนเทสนโต อญฺญตฺตา, อญฺญถา คหิตํ ปุน น คณฺเหยฺยาติ อธิปฺปาโย.

404. 과보의 특별함을 바라는 자들이 수령자로부터 뿐만 아니라 보시자로부터도 보시가 청정해지듯이, 그렇게 보시를 준다는 뜻에서 '청정하게 하여(visuddhaṃ katvā)'라고 하였다. '그들의 것(tesaṃ)'이라 불릴 만한 것이라는 이 말로써 정화(vodāna)가 일래자 등에게 고유한 것임을 보여준다. 비록 최상의 도(aggamagga)에 앞서 일어나는 것도 정화임에 분명하지만, 무학(asekkha)이 되어 그것을 반조하기 때문에 여기서는 그것을 취하지 않았다. '그것(taṃ)'은 정화를 의미한다. '종성심(gotrabhucitta)'이란 여덟 번째 성자가 생겨날 때 '종성(gotrabhū)'이라 불릴 만한 마음이다. 또는 종성과 유사하다거나, 예류자 등의 종성을 압도한다는 의미에서 '종성심'이라고 이와 같이 여기서 그 의미를 알아야 한다. 연생(paccayuppanna)을 지계(bhūmi)에 따라 규정하며, '삼계의 유익함일 뿐이다'라고 한 것에서처럼 연(paccaya)인 법이 아니라는 의미이다. '설법의 차이(desanantarattā)'란 '유익한 마음을 갖춘 자의' 등과 같이 보충적인 설법과는 다르다는 것이며, 그렇지 않으면 이미 취한 것을 다시 취하지 않을 것이라는 의도이다.

---

๔๐๕. ราครหิตสฺส วิย โสมนสฺสรหิตสฺส จ ราคสฺส น อารมฺมเณ อสฺสาทนวเสน ปวตฺติ อชฺฌุเปกฺขนโตติ วุตฺตํ ‘‘อสฺสาทนํ…เป… กิจฺจ’’นฺติ. สหสาการปฺปวตฺตาย อุปฺปิลาวิตสภาวาย ปีติยา อาหิตวิเสสาย ตณฺหาย ตํ ตณฺหาภินนฺทนนฺติ วุจฺจตีติ ตํ สนฺธายาห [Pg.294] ‘‘ปีติกิจฺจสหิตาย ตณฺหาย กิจฺจ’’นฺติ. ยถา จ ยถาวุตฺตกิจฺจวิเสสาย ปีติยา อาหิตวิเสสา ตณฺหา ตณฺหาภินนฺทนา, เอวํ ทิฏฺฐาภินนฺทนา เวทิตพฺพา. ยสฺมา ปน สา อตฺถโต ปจฺจยวิเสสวิสิฏฺฐา ทิฏฺฐิเยว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ทิฏฺฐาภินนฺทนา ทิฏฺฐิเยวา’’ติ. เอตฺถ ปนาติ ‘‘อภินนฺทตี’’ติ ปทสฺส ตณฺหาทิฏฺฐิวเสน วุตฺเตสุ เอเตสุ ปน ทฺวีสุ อตฺเถสุ. อภินนฺทนฺตสฺสาติ อิทํ ทิฏฺฐาภินนฺทนํเยว สนฺธาย วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ปจฺฉิมตฺถเมว คเหตฺวา’’ติ วุตฺตํ. อภินนฺทนฺตสฺสาติ ปน อวิเสสโต วุตฺตตฺตา ตณฺหาวเสน ทิฏฺฐิวเสน อภินนฺทนฺตสฺสาติ อยเมตฺถ อตฺโถ อธิปฺเปโต, ตสฺมา ‘‘อภินนฺทนา…เป… น สกฺกา วตฺตุ’’นฺติ อิทมิธ วจนมโนกาสํ. กสฺมา? ทิฏฺฐิรหิเตปิ สนฺตาเน อภินนฺทนสฺส วุตฺตตฺตา. ตณฺหาวเสน นนฺทตีติ ตณฺหาภินนฺทนวเสเนว วุตฺโต อตฺโถ ปุริโม อตฺโถ. ทฺวีสุ ปน โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาเทสูติ ทิฏฺฐิรหิตานิ โสมนสฺสสหคตจิตฺตานิ สนฺธายาห. ยถาวุตฺเตนาติ ‘‘สราคสฺส โสมนสฺสสฺสา’’ติอาทินา วุตฺเตน โสมนสฺเสน อสฺสาเทนฺตสฺส, ราเคน จ เตสุเยว ยถาวุตฺเตสุ ทฺวีสุ จิตฺเตสุ อสฺสาเทนฺตสฺส, จตูสุปิ โสมนสฺสสหคตจิตฺเตสุ สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทนฺตสฺส, จตูสุปิ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺเตสุ ทิฏฺฐาภินนฺทนาย อภินนฺทนฺตสฺส ทิฏฺฐิ อุปฺปชฺชตีติ เอวเมตฺถ โยชนา เวทิตพฺพา. เตน วุตฺตํ ‘‘อิติปิ สกฺกา โยเชตุ’’นฺติ. ยถา ทิฏฺฐูปนิสฺสยโต ทิฏฺฐาภินนฺทนา สมฺภวติ, เอวํ ตณฺหูปนิสฺสยโต ตณฺหาภินนฺทนาปิ สมฺภวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อภินนฺทติ ราโค อุปฺปชฺชตี’’ติ วจนโต สปฺปีติกตณฺหาย อภินนฺทนฺตสฺส ราคุปฺปตฺติปิ วตฺตพฺพา, น วา วตฺตพฺพา ตณฺหาภินนฺทนาย เอว ราคุปฺปตฺติยา วุตฺตตฺตา.

405. 탐욕이 없는 자처럼 기쁨(somanassa)이 없는 자에게도 대상에 대한 맛들임(assādana)에 의한 탐욕의 작용이 없기 때문에 평온(ajjhupekkhanato)하다고 하여 '맛들임... (중략) ... 작무'라고 하였다. 갑작스럽게 작용하여 들뜬 성질을 가진 희열(pīti)에 의해 생겨난 특별한 갈애를 '갈애에 의한 환희'라고 하므로, 그것을 염두에 두고 '희열의 작무를 수반한 갈애의 작무'라고 하였다. 그리고 위에서 언급한 특별한 작무를 가진 희열에 의해 생겨난 특별한 갈애가 갈애에 의한 환희인 것처럼, 견해에 의한 환희도 그와 같이 알아야 한다. 그런데 그것은 실재에 있어서 조건의 차별로 특징지어지는 견해일 뿐이므로, '견해에 의한 환희는 견해일 뿐이다'라고 하였다. '여기서(ettha)'라는 것은 '환희한다(abhinandatī)'는 단어가 갈애와 견해의 측면에서 언급된 이 두 가지 의미 중에서라는 뜻이다. '환희하는 자의'라는 것은 오직 견해에 의한 환희만을 염두에 두고 한 말이라는 의도로 '마지막 의미만을 취하여'라고 하였다. 그러나 '환희하는 자의'라고 구별 없이 언급되었기 때문에, 갈애의 측면에서나 견해의 측면에서 환희하는 자라는 것이 여기서 의도된 의미이다. 그러므로 '환희... (중략) ... 라고 말할 수 없다'는 이 말은 여기서 적절하지 않다. 왜 그러한가? 견해가 없는 상속(santāna)에서도 환희가 언급되었기 때문이다. 갈애의 측면에서 즐거워한다는 것이 갈애에 의한 환희의 측면에서 언급된 첫 번째 의미이다. '두 가지 기쁨이 함께하는 마음의 일어남에서'라는 것은 견해가 없는 기쁨이 함께하는 마음들을 염두에 두고 한 말이다. '위에서 언급한 대로'라는 것은 '탐욕이 있는 기쁨의' 등에서 언급된 기쁨으로 맛들이는 자에게, 그리고 탐욕으로 바로 위에서 언급한 두 가지 마음에 맛들이는 자에게, 네 가지 기쁨이 함께하는 마음 모두에서 희열을 수반한 갈애로 환희하는 자에게, 네 가지 견해와 결합된 마음 모두에서 견해에 의한 환희로 환희하는 자에게 견해가 일어난다는 식으로 여기서 연결을 이해해야 한다. 그래서 '이와 같이도 연결할 수 있다'고 하였다. 견해라는 강한 조건(diṭṭhūpanissaya)으로부터 견해에 의한 환희가 생겨나듯이, 갈애라는 강한 조건(taṇhūpanissaya)으로부터 갈애에 의한 환희도 생겨난다고 보아야 한다. '환희할 때 탐욕이 일어난다'는 말에 따라, 희열을 수반한 갈애로 환희하는 자에게 탐욕의 일어남도 언급되어야 하지만, 갈애에 의한 환희 자체로 탐욕의 일어남이 언급되었으므로 (따로) 언급하지 않아도 된다.

---

๔๐๖. ‘‘ตทารมฺมณตายา’’ติ วตฺตพฺเพ ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘วิภตฺติโลโป เหตฺถ กโต’’ติ. ตทารมฺมณตาติ เอตฺถ ตา-สทฺทาภิเธยฺโย อตฺโถ ภาโว นาม, โส ปน ตทารมฺมณสทฺทาภิเธยฺยโต อญฺโญ นตฺถีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ภาววนฺตโต วา อญฺโญ ภาโว นาม นตฺถี’’ติ. เอเตน สกตฺเถ อยํ ตา-สทฺโทติ ทสฺเสติ. เตนาห ‘‘วิปาโก ตทารมฺมณภาวภูโตติ อตฺโถ’’ติ. เอตสฺมิญฺจตฺเถ ‘‘ตทารมฺมณตา’’ติ ปจฺจตฺเตกวจนํ ทฏฺฐพฺพํ. วิญฺญาณญฺจายตน…เป… น วุตฺตนฺติ ยทิปิ กามาวจรวิปากานมฺปิ กมฺมํ [Pg.295] อารมฺมณํ ลพฺภติ, ตํ ปน วิญฺญาณญฺจายตนเนวสญฺญานาสญฺญายตนวิปากานํ วิย น เอกนฺเตน อิมสฺส วิปากจิตฺตสฺส อิทํ กมฺมํ อารมฺมณนฺติ ววตฺถิตํ กามาวจรวิปากจิตฺตานํ พหุเภทตฺตา, ตสฺมา ตํ ลพฺภมานมฺปิ น วุตฺตนฺติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กึ ตํ ลพฺภมานมฺปิ น ทสฺสิตเมวาติ อาสงฺกายํ อาห ‘‘ตทารมฺมเณน ปนา’’ติอาทิ. อนุโลมโต สมาปชฺชเน เยภุยฺเยน อาสนฺนสมาปตฺติยา อารมฺมณภาโว ทสฺสิโต, อญฺญถา ‘‘ปฏิโลมโต วา เอกนฺตริกวเสน วา’’ติ วจนํ นิรตฺถกํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ภเวยฺยาติ อนาสนฺนาปิ สมาปตฺติ อารมฺมณํ ภเวยฺย, น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อตฺโถ. เตเนว หิ ‘‘เยภุยฺเยนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ สตีติ ยทิ อาวชฺชนาย เอว อารมฺมณภาเวน กุสลานํ ขนฺธานํ อพฺยากตารมฺมณตา อธิปฺเปตา, เอวํ สนฺเต. วตฺตพฺพํ สิยาติ ‘‘อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติ จ ปาฬิยํ วตฺตพฺพํ สิยา ตสฺสาปิ อาวชฺชนาย อารมฺมณภาวโต. ตํ น วุตฺตนฺติ ตํ อพฺยากตํ อิทฺธิวิธญาณํ ‘‘กุสลา ขนฺธา อิทฺธิวิธญาณสฺสา’’ติ น วุตฺตํ. โหนฺตีติ อารมฺมณํ โหนฺติ. ตานีติ เจโตปริยญาณาทีนิ. ยาย กายจีติ เจโตปริยญาณาทีนํ อญฺเญสญฺจ กุสลานํ อารมฺมณกรณวเสน อาวชฺชนฺติยา.

406. 'Tadārammaṇatāyā'라고 말해야 할 곳에 'Tadārammaṇatā'라고 언급되었으므로 '여기서는 격 변화의 생략(vibhattilopa)이 이루어졌다'고 하였다. 'Tadārammaṇatā'에서 'tā'라는 접미사로 표현되는 의미는 상태(bhāva)인데, 그것은 '그것을 대상으로 함(tadārammaṇa)'이라는 단어로 표현되는 것과 다른 것이 아님을 보여주며 '상태를 가진 것과 다른 상태라는 것은 존재하지 않는다'고 하였다. 이것으로 이 'tā'라는 접미사가 그 자체의 의미(sakatthe)로 쓰였음을 보여준다. 그래서 '과보(vipāka)가 그것을 대상으로 하는 상태가 된 것이라는 의미이다'라고 하였다. 그리고 이 의미에서는 'Tadārammaṇatā'를 주격 단수로 보아야 한다. 식무변처... (중략) ... 언급되지 않았다는 것은, 비록 욕계 과보의 마음들도 업을 대상으로 가질 수 있지만, 그것은 식무변처나 비상비비상처의 과보들처럼 '이 과보의 마음의 대상은 이 업이다'라고 결정적으로 정해진 것이 아니기 때문이다. 왜냐하면 욕계 과보의 마음들은 매우 다양하기 때문이다. 따라서 그것이 가능함에도 불구하고 언급하지 않았다는 의미이다. 만약 그렇다면 왜 그것이 가능한데도 보여주지 않았는가라는 의문에 대해 '그러나 그 대상에 의해서' 등으로 말하였다. 순차적으로 증득(samāpajjana)할 때는 대개 근접한 등지(samāpatti)가 대상이 됨을 보여준 것이며, 그렇지 않다면 '역순으로 혹은 하나씩 건너뛰어'라는 말이 무의미해질 것이라는 의도이다. '될 것이다'라는 것은 근접하지 않은 등지도 대상이 될 수 있으며, 그것을 부정할 수 없다는 의미이다. 그렇기 때문에 '대개(yebhuyyena)'라고 하였다. '그와 같다면'이란 만약 전향(āvajjana)에 의해서만 대상이 됨으로써 유익한 온(khandha)들이 무기(abyākata)를 대상으로 함이 의도되었다면, 그렇다면 '신변통의 지혜에 대해서도'라고 팔리어 원문에서 언급되어야 할 것이다. 왜냐하면 그것 역시 전향에 의해 대상이 되기 때문이다. 그것이 언급되지 않았다는 것은, 그 무기인 신변통의 지혜를 '유익한 온들은 신변통의 지혜의 (대상이다)'라고 말하지 않았다는 것이다. '된다'는 것은 대상이 된다는 뜻이다. '그것들'은 타심통 등이다. '어떤 것에 의해서든'이란 타심통 등이나 다른 유익한 것들을 대상으로 삼음으로써 전향하는 것에 의해서이다.

---

๔๐๗-๔๐๙. อาทีนวทสฺสเนน สภาวโต จ อนิฏฺฐตามตฺตวเสน จ โทมนสฺสสฺส อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพาติ โยเชตพฺพํ. อาฆาตวตฺถุอาทิเภเทน อกฺขนฺติเภทา เวทิตพฺพา.

407-409. 재난을 봄으로써, 그리고 자성(sabhāva)에 의해 원치 않는 것일 뿐임에 의해 근심(domanassa)이 일어나는 것임을 알아야 한다고 연결해야 한다. 원한의 근거(āghātavatthu) 등의 차별에 따라 불인(akkhanti)의 차별을 알아야 한다.

---

๔๑๐. สพฺพสฺสาติ ปกรณปริจฺฉินฺเน คยฺหมาเน สพฺพสฺส อพฺยากตสฺส, อตฺถนฺตรวเสน ปน คยฺหมาเน สพฺพสฺส เญยฺยสฺสาติ อตฺโถ. อสกฺกุเณยฺยตฺตาติ อิทํ วตฺตพฺพสฺส อนนฺตาปริเมยฺยตาย วุตฺตํ, น อญฺญาณปฏิฆาตโต.

410. '모든 것의'란 문맥상 한정하여 취해질 때는 '모든 무기(abyākata)의'라는 뜻이고, 다른 의미로 취해질 때는 '모든 알아야 할 것(ñeyya)의'라는 뜻이다. '할 수 없음(asakkuṇeyyattā)'이란 말해야 할 것이 끝없고 헤아릴 수 없기 때문에 한 말이지, 무지로 인한 장애 때문이 아니다.

---

๔๑๗. โวทานสงฺขาตํ วุฏฺฐานํ อปุพฺพโต น โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อปุพฺพโต จิตฺตสนฺตานโต วุฏฺฐานํ ภวงฺคเมวา’’ติ. ตญฺหิ ยถาลทฺธสฺส วิเสสสฺส โวทาปนํ ปคุณภาวาปาทนํ อปุพฺพํ นาม น โหติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘เหฏฺฐิมํ เหฏฺฐิมญฺหิ ปคุณชฺฌานํ อุปริมสฺส อุปริมสฺส ปทฏฺฐานํ โหติ, ตสฺมา โวทานมฺปิ วุฏฺฐานนฺติ วุตฺต’’นฺติ. อวชฺเชตพฺพตฺตา วตฺตพฺพํ นตฺถีติ กุสลภาเวน [Pg.296] สมานตฺตา วชฺเชตพฺพตาย อภาวโต วิภชิตฺวา วตฺตพฺพํ นตฺถิ, ตสฺมา ยเทตฺถ วิเสสนํ ลพฺภติ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ…เป… สมาปตฺติยา’’ติ อาห. จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ วุตฺตเมวาติ ปฏฺฐาเน ปน ‘‘กุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ‘‘กิริยานนฺตรํ ตทารมฺมณภาเว’’ติ ยํ วตฺตพฺพํ, ตํ จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนายํ วุตฺตเมว.

417. 깨끗함[vodāna]이라 일컬어지는 출현[vuṭṭhāna]은 '새롭지 않은 심상속(心相續)으로부터의 출현은 유분(有分)뿐이다'라고 말한 것처럼 새롭지 않은 것에서는 일어나지 않는다. 왜냐하면 그것은 이미 얻은 차별(선정)을 깨끗하게 하고 숙달되게 하는 것이지, 새로운 것이 아니기 때문이다. 그래서 '아래의 숙달된 선정이 위의 선정의 발족처(padaṭṭhāna)가 되기 때문에 깨끗함도 출현이라 한다'라고 설해졌다. '보여주어야 할 것이기 때문에 말할 것이 없다'는 것은 유익함(선)의 상태와 같으므로 보여주어야 할 것이 없음으로 인해 나누어서 말할 것이 없다는 뜻이다. 그러므로 여기서 얻어지는 차별을 나타내면서 '비상비비상처... (중략) ... 증득'이라고 말씀하셨다. '심발생절(Cittuppādakaṇḍa)에서 설해진 바와 같다'는 것은 발취(Paṭṭhāna)에서 '유익한 것이 멸했을 때 과보인 그 대상[tadārammaṇa]이 일어난다'는 등의 구절에서 '작용(kiriya) 다음에 그 대상이 되는 상태'에 대해 말해야 할 것은 심발생절의 주석(atthakatha)에서 이미 설해졌다는 의미이다.

---

ตา อุโภปีติ ยา ‘‘กุสลวิปากาเหตุกโสมนสฺสสหคตา อุเปกฺขาสหคตา จา’’ติ ทฺเว มโนวิญฺญาณธาตุโย วุตฺตา, ตา อุโภปิ โสมนสฺสสหคตมโนวิญฺญาณธาตุวเสน วุตฺตา. กสฺมา? ทสนฺนํ กามาวจรภวงฺคานํ อตฺตโน ตทารมฺมณกาเล สนฺตีรณกาเล จ โวฏฺฐพฺพนสฺส อนนฺตรปจฺจยภาวโต. อุเปกฺขาสหคตา ปน ยถาวุตฺตานํ ทสนฺนํ วิปากานํ มโนวิญฺญาณธาตูนํ อตฺตโน ตทารมฺมณาทิกาเล โวฏฺฐพฺพนกิริยสฺส สนฺตีรณกาเล มโนธาตุกิริยสฺส ภวงฺคกาเลติ โยเชตพฺพํ.

'그 둘 모두'라는 것은 '유익한 과보인 원인 없는 기쁨이 함께한 것과 평온이 함께한 것'이라고 설해진 두 가지 의식계(意識界)를 말하는데, 그 둘 모두 기쁨이 함께한 의식계의 관점에서 설해졌다. 왜냐하면 열 가지 욕계 유분(有分)이 자신의 그 대상의 때와 조사(調査)의 때에 결정(決定)의 무간연(無間緣)이 되기 때문이다. 평온이 함께한 것은 앞서 말한 열 가지 과보인 의식계들이 자신의 그 대상 등의 때에 결정 작용의 때에, 조사의 때에, 의계(意界) 작용의 때에, 유분의 때에 결합되어야 한다.

---

๔๒๓. ปฏิวิชฺฌิตฺวาติ ชานิตฺวา. ทฬฺหํ น คเหตพฺพนฺติ ทฬฺหคฺคาหํ น คเหตพฺพํ. พลวโต…เป… วิปจฺจนโตติ เอเตน พลวตา ทุพฺพลตา จ อปฺปมาณํ, กโตกาสตา ปมาณนฺติ ทสฺเสติ. กโตกาสตา จ อวเสสปจฺจยสมวาเย วิปากาภิมุขตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ยํ กิญฺจีติ จ พลวํ ทุพฺพลํ วาติ อตฺโถ. วิปากชนกมฺปิ กิญฺจิ กมฺมํ อุปนิสฺสยปจฺจโย น โหตีติ สกฺกา วตฺตุํ. สติ หิ กมฺมอุปนิสฺสยปจฺจยานํ อวินาภาเว วิปากตฺติเก อุปนิสฺสยปจฺจเย คหิเต กมฺมปจฺจโย วิสุํ น อุทฺธริตพฺโพ สิยา, เวทนาตฺติเก จ อุปนิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเต กมฺมปจฺจเยน สทฺธึ อฏฺฐาติ น วตฺตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาโย. ปจฺจยทฺวยสฺส ปน ลพฺภมานตปฺปราย เทสนาย อุปนิสฺสเย คหิเตปิ กมฺมปจฺจโย อุทฺธริตพฺโพเยวาติ สกฺกา วตฺตุํ. ลพฺภมานสฺส หิ อุทฺธรณํ ญายาคตํ, ตถา อุปนิสฺสเย ปจฺจนียโต ฐิเตปิ กมฺมปจฺจโย วตฺตพฺโพว อุปนิสฺสยสฺส อเนกเภทตฺตา, วิปากํ ชเนนฺตํ กมฺมํ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย น โหตีติ น วตฺตพฺพเมวาติ เวทิตพฺพํ.

423. '통달하여'라는 것은 알아차려서라는 뜻이다. '강하게 붙잡지 말아야 한다'는 것은 강한 집착으로 잡지 말아야 한다는 것이다. '강한 것... (중략) ... 익어감으로부터'라는 이것으로 강함과 약함은 기준이 아니며, 기회를 얻었는가(katokāsatā)가 기준임을 나타낸다. 기회를 얻었다는 것은 나머지 조건들의 결합에서 과보를 향해 대면하고 있는 상태라고 보아야 한다. '무엇이든'이라는 것은 강한 것이든 약한 것이든이라는 뜻이다. 과보를 생성하는 어떤 업도 강한 의존연(upanissaya-paccaya)이 되지 않는다고 말할 수 있다. 업과 강한 의존연이 서로 분리되지 않는 상태에서 과보삼구(果報三句)에서 강한 의존연이 취해졌을 때 업연(業緣)을 별도로 추출하지 않아도 될 것이며, 수온삼구(受蘊三句)에서 강한 의존연이 반대편에 있을 때 업연과 함께 여덟 가지라고 말하지 않아도 될 것이라는 의미이다. 그러나 두 가지 연(緣)이 얻어지는 것에 따르는 설법에서는 강한 의존연이 취해지더라도 업연은 반드시 추출되어야 한다고 말할 수 있다. 얻어지는 것을 추출하는 것이 논리에 합당하며, 그와 같이 강한 의존연이 반대편에 있을지라도 업연은 반드시 언급되어야 한다. 강한 의존연은 여러 종류가 있기 때문에, 과보를 생성하는 업이 과보의 강한 의존연이 되지 않는다고 말해서는 안 된다는 것을 알아야 한다.

---

ปรสฺส [Pg.297] ปวตฺตํ โอมานนฺติ ปรสนฺตาเน อตฺตานํ อุทฺทิสฺส ปวตฺตํ อวมานํ. เตสูติ โย อเนน ปุพฺเพ หโต, ตสฺส ญาติมิตฺเตสุ. มาตุฆาตนตฺถํ ปวตฺติตตาย ปุริมเจตนาย มาตุฆาตกมฺเมน สทิสตา, ยถา จ อาณตฺติยํ ปหาเรปิ เอเสว นโย. เตน วุตฺตํ ‘‘เอส นโย ทฺวีหิ ปกาเรหีติ เอตฺถาปี’’ติ.

'타인에게 일어난 경멸'은 타인의 상속에서 자신을 대상으로 일어난 무시이다. '그들 중에서'는 이 사람에 의해 이전에 죽임을 당한 사람의 친척과 친구들 중에서이다. 어머니를 죽이기 위해 일으킨 이전의 의도는 어머니를 죽이는 업과 유사하며, 명령에 의한 타격에서도 이와 같은 방식이 적용된다. 그래서 '이 방식은 두 가지 종류에 의해서이며 여기에서도 그러하다'라고 설해졌다.

---

วฏฺฏนิสฺสิโต ทานาทิวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทนฺโต ราคํ อุปนิสฺสาย ทานาทิวเสน สทฺธํ อุปฺปาเทติ นาม, น วิวฏฺฏนิสฺสิโต อวิเสเสน วุตฺตตฺตาติ อาห ‘‘อิมินา อธิปฺปาเยน วทตี’’ติ. เอเตสนฺติ กายิกสุขทุกฺขานํ. เอกโตปีติ อิทํ ยทิปิ เอกสฺมึ สนฺตาเน สุขทุกฺขานํ เอกสฺมึ ขเณ อุปฺปตฺติ นตฺถิ, ปจฺจยสมาโยโค ปน เตสํ เอกชฺฌมฺปิ โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

윤회에 의지하는 자가 보시 등을 통해 믿음을 일으키는 것은 탐욕에 의지하여 보시 등을 통해 믿음을 일으킨다고 하는 것이지, 윤회를 벗어나는 데 의지하는 자가 차별 없이 설해진 것은 아니기 때문에 '이러한 의도로 말한다'라고 하였다. '이것들의'는 신체적인 즐거움과 괴로움의 의미이다. '한꺼번에라도'라는 이것은 비록 한 상속(santāna)에서 즐거움과 괴로움이 한 찰나에 일어나는 것은 아니지만, 그것들의 조건의 결합은 한꺼번에 이루어지기도 하기 때문에 설해진 것이다.

---

๔๒๕. ปุริมวาเรสุ วิยาติ ปฏิจฺจวาราทีสุ ปุริเมสุ วิย. อิมสฺมินฺติ ปญฺหาวาเร. ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจตีติ เหตุอาทินา เตน เตน ปจฺจเยน ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุปฺปตฺติ น วุจฺจติ. เตสํ เตสํ ธมฺมานนฺติ เหตุอาทีนํ เตสํ เตสํ ปจฺจยธมฺมานํ. ตํตํปจฺจยภาโวติ เหตุอาทีนํ ตํตํปจฺจยภาโว วุจฺจติ. เตเนว ปุริเมสุ ฉสุ วาเรสุ ‘‘กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา ตตฺถ ตตฺถ อุปฺปาทคฺคหณํ กตํ, อิธ ปน ‘‘กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา ปจฺจยภาโว คหิโต. เตนาติ อุปตฺถมฺภกตฺเตน ปจฺจยภาเวน. อิธาติ ปญฺหาวาเร.

425. '이전의 구(vāra)들에서와 같이'라는 것은 연기구(緣起句) 등 이전의 구들에서와 같다는 뜻이다. '이(구)에서'는 문구(問句, pañhāvāra)에서이다. '연(緣)에 의해 발생이 설해진다'는 것은 원인(hetu) 등의 각각의 연에 의해 그 각각의 연에서 생긴 것의 발생이 설해지지 않는다는 것이다. '그 여러 법들의'라는 것은 원인 등 그 여러 연이 되는 법들의 의미이다. '그 각각의 연이 된 상태'는 원인 등의 각각의 연이 된 상태를 말한다. 그렇기 때문에 이전의 여섯 구에서는 '유익한 법이 일어난다'는 등의 구절에서 여기저기서 발생을 취했지만, 여기서는 '유익한 법이 원인연으로 연이 된다'는 등의 구절에서 연이 된 상태(paccayabhāva)를 취했다. '그것으로'는 보조하는 상태인 연이 된 상태를 말한다. '여기서'는 문구(問句)에서이다.

---

๔๒๗. ปติฏฺฐาภูตสฺสาติ นิสฺสยภูตสฺส. กมฺมปจฺจโยติ สหชาตกมฺมปจฺจโย. ทุกมูลกทุกาวสานาติ ‘‘กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ ธมฺมสฺสา’’ติ เอวํ ทุกมูลกทุกาวสานา กตฺวา วุตฺตปญฺหา. ตตฺถาติ ปจฺจยวาเร. กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมาติ กุสลาพฺยากตปฺปเภทา ปจฺจยุปฺปนฺนา ธมฺมา. ยโต ตโต วาติ ปจฺจยธมฺมนิยมํ อกตฺวา ยโต ตโต วา กุสลาพฺยากตวเสน อุภยปจฺจยโต อุปฺปตฺติมตฺตเมว ตตฺถ ปจฺจยวาเร อธิปฺเปตํ, อุภยสฺส ยถาวุตฺตสฺส ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส อุภินฺนํ ยถาวุตฺตานํเยว ปจฺจยธมฺมานํ ปจฺจยภาโว น อธิปฺเปโต อุปฺปาทปธานตฺตา ตสฺสา เทสนายาติ อธิปฺปาโย. นิสฺสยาทิภูตาติ นิสฺสยอตฺถิอวิคตภูตา ปจฺจยธมฺมา น ลพฺภนฺติ, ตสฺมา กุสโล จ…เป… น วุตฺตนฺติ โยชนา.

427. '의지처가 된 것의'는 의지(nissaya)가 된 것의 의미이다. '업연'은 구생업연(俱生業緣)이다. '2법을 근본으로 하여 2법으로 끝나는' 것은 '유익한 법과 무기인 법이 유익한 법과 무기인 법의...'와 같이 2법을 근본으로 하여 2법으로 끝나도록 하여 설해진 질문이다. '거기서'는 연구(緣句)에서이다. '유익한 법과 무기인 법'은 유익함과 무기로 분류되는 연생법(緣生法)들이다. '어디서부터든'이라는 것은 연이 되는 법의 제한을 두지 않고 어디서부터든 유익함과 무기의 관점에서 양쪽의 연으로부터 일어나는 것만을 거기 연구(緣句)에서 의도한 것이지, 앞서 말한 두 가지 연생법에 대해 앞서 말한 두 가지 연이 되는 법들만의 연이 된 상태를 의도한 것은 아니다. 왜냐하면 그 설법은 발생을 위주로 하기 때문이다. '의지(nissaya) 등이 된'은 의지(nissaya)·유(atthi)·비이구(avigata)가 된 연이 되는 법들이 얻어지지 않으므로, 유익한 법과... (중략) ... 설해지지 않았다는 연결이다.

---

ปญฺหาวารวิภงฺควณฺณนา นิฏฺฐิตา.

문구분별(問句分別)의 주석이 끝났다.

---

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา

문구(問句)의 결합에서 순차적 계산.

---

๔๓๙. เอตฺถาติ [Pg.298] อพฺยากตมูลเก. ยทิ เอวนฺติ ยทิ กุสลากุสลมูเลหิ อลพฺภมานมฺปิ ลพฺภติ, เอวํ สนฺเต. คณนมตฺตสามญฺญโต, น ปจฺจยสามญฺญโตติ อธิปฺปาโย.

439. '여기서'는 무기(無記)를 근본으로 하는 것에서이다. '만약 그렇다면'은 만약 유익함과 해로움의 근본에서 얻어지지 않는 것이 얻어진다면, 그러한 경우에라는 뜻이다. 계산상의 공통점 때문이지 연(緣)의 공통점 때문이 아니라는 의미이다.

---

๔๔๐. นิทสฺสนวเสน ทฏฺฐพฺโพ เยภุยฺเยน อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยานญฺจ เหตุปจฺจยสฺส วิสภาคตฺตา. อินฺทฺริยมคฺคปจฺจยา จ วิสภาคาติ วิเสสเนน โย ตตฺถ สภาคภาโว, ตํ นิวตฺเตติ. ตถา ภาวาภาวโตติ ตสฺมึ เหตุปจฺจยากาเร สติ ภาวโต, เหตุธมฺมานํ เหตุปจฺจยภาเว สติ สหชาตาทิปจฺจยภาวโตติ อตฺโถ. อธิปติปจฺจยาทีนนฺติ อธิปตินฺทฺริยมคฺคปจฺจยานํ. วิสภาคตา เหตุปจฺจยสฺส. กุสลาทิเหตูนนฺติ กุสลากุสลกิริยาพฺยากตเหตูนํ. เหตุปจฺจยภาเวติ เหตุปจฺจยตฺเต เหตุภาเวน อุปการกตฺเต. วิปากปจฺจยภาวาภาวโตติ วิปากปจฺจยภาวสฺส อภาวโต. น หิ วิปากานํ วิปากปจฺจยตา อตฺถิ. วิปากเหตูนํ อิตรเหตูหิ เหตุปจฺจยตาย อตฺถิ สภาคตาติ อาห ‘‘เหตุวชฺชาน’’นฺติ. วิปากานํ วิสภาคตาย ภวิตพฺพํ, น หิ วิปากธมฺมธมฺมเนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมานํ วิปาเกหิ สภาคตา อตฺถิ ราสนฺตรภาวโตติ อธิปฺปาโย. อุภยปจฺจยสหิเตติ เหตุวิปากปจฺจยสหิเต. เหตุปจฺจยภาเว วิปากมฺหีติ เหตุปจฺจยภาเวน วตฺตมาเน วิปากธมฺเม. วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโตติ วิปากปจฺจยภาวาภาวสฺส อภาวโต. น หิ วิปาโก วิปากสฺส วิปากปจฺจโย น โหติ, ตสฺมา นตฺถิ เหตุวิปากปจฺจยานํ วิสภาคตาติ อธิปฺปาโย.

440. 대개 기능연(indriya-paccaya)과 도연(magga-paccaya) 및 원인연(hetu-paccaya)의 이질성 때문에 예시의 방식(nidassanavasena)으로 보아야 한다. '기능연과 도연은 이질적이다'라는 특별한 표현은 거기서(그 관계에서) 동질적인 상태인 것을 부정한다. '그와 같이 존재함과 존재하지 않음으로부터'라는 것은 원인연의 양태가 있을 때 존재하기 때문이며, 원인인 법들이 원인연의 상태가 될 때 구생연(sahajāta-paccaya) 등의 상태가 된다는 뜻이다. '지배연(adhipati-paccaya) 등'이란 지배연, 기능연, 도연을 말한다. 원인연에 대한 이질성이다. '유익한 원인 등'이란 유익한 원인, 해로운 원인, 작용만 하는 원인, 무기의 원인들을 말한다. '원인연의 상태'란 원인연의 성질에서 원인으로서 돕는 상태를 말한다. '과보연의 상태가 없음으로부터'란 과보연의 상태가 존재하지 않기 때문이다. 과보들에게는 과보연의 성질이 없기 때문이다. 과보의 원인들은 다른 원인들과 원인연으로서 동질성이 있기 때문에 '원인을 제외한'이라고 말하였다. 과보들은 이질적이어야 한다. 과보의 성질을 가진 법들과 과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 것들이 과보들과는 다른 무리에 속하므로 동질성이 없기 때문이라는 뜻이다. '두 연을 포함한 것'이란 원인연과 과보연을 포함한 것이다. '과보에서 원인연의 상태'란 원인연의 상태로 존재하는 과보의 법을 말한다. '과보연인 상태의 없음이 없음으로부터'란 과보연의 상태가 없는 것이 없기 때문이다. 과보가 과보에 대해 과보연이 되지 않는 경우는 없으므로, 원인연과 과보연 사이에는 이질성이 없다는 뜻이다.

---

อิทานิ วุตฺตเมวตฺถํ อุทาหรเณน สมตฺเถนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. เหตุสหชาตปจฺจยสหิเตติ เหตุปจฺจยสหชาตปจฺจยสหิเต, อุภยปจฺจยยุตฺเตติ อตฺโถ. เหตูนนฺติ อิทํ ‘‘สหชาตปจฺจยตฺตาภาโว’’ติ อิมินาปิ สมฺพนฺธิตพฺพํ. เหตูนญฺหิ เหตุปจฺจยสหิเต ราสิมฺหิ เหตุปจฺจยภาโว วิย สหชาตปจฺจยภาโวปิ อตฺถีติ. ตตฺถ เหตุวชฺชานํ สหชาตธมฺมานํ เหตุธมฺมสฺส จ น สภาคตา วุจฺจติ สหชาตปจฺจเยน สภาคภาวโต. เอวมิธาปีติ ยถา เหตุสหชาตปจฺจเยสุ วุตฺตปฺปกาเรน นตฺถิ วิสภาคตา, เอวมิธาปิ [Pg.299] เหตุวิปากปจฺจเยสุ นตฺถิ วิสภาคตาติ อตฺโถ. เอส นโย วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปีติ ยฺวายํ นโย เหตุสหชาตปจฺจเยสุ วิสภาคตาภาโว วุตฺโต, เอส นโย เหตุสหิเต วิปฺปยุตฺตปจฺจเยปีติ อตฺโถ. ตตฺถาปิ หิ ‘‘เหตุวิปฺปยุตฺตปจฺจยสหิเต ราสิมฺหี’’ติอาทิ สกฺกา โยเชตุนฺติ. ปจฺจุปฺปนฺโน เอว ปจฺจยุปฺปนฺโน, ปจฺจโย ปน อตีโตปิ อนาคโตปิ กาลวินิมุตฺโตปิ โหตีติ ปจฺจุปฺปนฺนกฺขเณ เหตุปจฺจยภาเว สหชาตาทิปจฺจยภาวํ สนฺธาย ตถาภาวาภาววเสน สภาคตาย วุจฺจมานาย นานากฺขณิกานํ กุสลาทีนํ เหตูนํ วิปากานญฺจ วเสน วิสภาคตา ตสฺเสว เหตุสฺส น วตฺตพฺพาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อปิจา’’ติอาทินา.

이제 앞에서 언급한 의미를 예를 들어 확증하기 위해 '예를 들어(yathā hi)' 등을 설하였다. '원인연과 구생연을 포함한 것'이란 원인연과 구생연이 함께 있는 것, 즉 두 가지 연이 결합된 것이라는 뜻이다. '원인들'이라는 말은 '구생연인 상태의 없음'이라는 말과도 연결되어야 한다. 원인연을 포함한 무리(rāsi)에서 원인들에게 원인연의 상태가 있는 것처럼 구생연의 상태도 있기 때문이다. 거기서 원인을 제외한 구생하는 법들과 원인인 법 사이에는 동질성이 언급되지 않는데, 이는 구생연으로 동질적인 상태이기 때문이다. '이와 같이 여기서도'란 앞에서 말한 방식대로 원인연과 구생연 사이에 이질성이 없는 것처럼, 여기서도 원인연과 과보연 사이에 이질성이 없다는 뜻이다. '이러한 방식은 불상응연(vippayutta-paccaya)에서도 마찬가지이다'라는 것은, 원인연과 구생연에서 이질성이 없다고 말한 이 방식이 원인연을 포함한 불상응연에서도 적용된다는 뜻이다. 거기서도 '원인연과 불상응연을 포함한 무리에서' 등을 연결할 수 있기 때문이다. 연생(paccayuppanna)은 오직 현재일 뿐이지만, 연(paccaya)은 과거이거나 미래이거나 시간을 벗어난 것일 수도 있다. 현재의 순간에 원인연의 상태일 때 구생연 등의 상태가 된다는 점을 염두에 두고 '그러한 상태의 존재와 부재'에 따라 동질성이 언급될 때, 서로 다른 찰나에 속하는 유익한 법 등의 원인들과 과보들에 기인한 이질성은 바로 그 원인에 대해 말해서는 안 된다는 이 의미를 '또한(apica)' 등으로 나타낸다.

---

อคฺคหิตวิเสสโต สามญฺญโต วิเสโส น สุวิญฺเญยฺโย โหตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘กุสลา วีมํสาธิปตีติ เอวํ วตฺตพฺพ’’นฺติ.

특별한 점을 파악하지 않고 일반적인 점만으로는 특별한 점을 잘 알 수 없다는 의도로 '유익한 조사(vīmaṃsā) 지배연'이라고 말해야 한다고 하였다.

---

๔๔๑-๔๔๓. ‘‘อิตรานิ ทฺเว ลภตี’’ติ เอวํ วตฺตุํ น สกฺกา, เหตาธิปติทุเกหิ ทสฺสิตานิ ยานิ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส, กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จ, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ จตฺตาริ วิสฺสชฺชนานิ, เตสุ เหตุสหชาตนิสฺสยอตฺถิอวิคตอินฺทฺริยมคฺคปจฺจเยสุ สมฺปยุตฺตปจฺจเย ปวิฏฺเฐ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส, อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมานิ ทฺเว ลภติ. ยํ สนฺธาย อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ‘‘สเจ เตหิ สทฺธึ…เป… ตาเนว ทฺเว ลภตี’’ติ, เตหิ ปน อิตรานิ นาม ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ อิมานิ ทฺเวปิ สิยุํ. น หิ กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เตน วุตฺตํ ‘‘อิตรานิ ทฺเว ลภตีติ ปุริมปาโฐ’’ติอาทิ. อิตรานิ ทฺเวติ วา อญฺญานิ ทฺเว, ยานิ สมฺปยุตฺตปจฺจยวเสน ทฺเว วิสฺสชฺชนานิ, วิปฺปยุตฺตปเวเส ปน ตโต อญฺญานิ อญฺญถาภูตานิ ทฺเว วิสฺสชฺชนานิ. ยานิ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘กุสโล อพฺยากตสฺส, อพฺยากโต อพฺยากตสฺสาติ ทฺเว ลภตีติ ปฐนฺตี’’ติ. เตสูติ อูนตรคณนาเหตูสุ วิปากอญฺญมญฺญาทีสุ.

441-443. '나머지 두 가지를 얻는다'라고 말할 수 없으니, 원인(hetu)과 지배(adhipati)의 2개조(duka)에서 보여준 '유익한 법이 유익한 법에, 유익한 법이 무기법에, 유익한 법이 유익한 법과 무기법에, 무기법이 무기법에'라는 네 가지 답변 중에서 원인·구생·의지·존재·비이부·기능·도연에 상응연(sampayutta-paccaya)이 포함될 때 '유익한 법이 유익한 법에, 무기법이 무기법에'라는 이 두 가지를 얻는다. 그것을 염두에 두고 주석서에서 '만약 그것들과 함께... (중략) ... 바로 그 두 가지를 얻는다'라고 말하였다. 그러나 그것들에 의해 '나머지'란 '유익한 법이 무기법에, 유익한 법이 유익한 법과 무기법에'라는 이 두 가지가 될 수도 있을 것이다. 유익한 법은 유익한 법에 불상응연으로 연(paccaya)이 되지 않기 때문이다. 그래서 '나머지 두 가지를 얻는다는 것이 이전의 독법이다'라고 말한 것이다. '나머지 두 가지'란 다른 두 가지로서, 상응연의 힘에 의한 두 가지 답변이며, 불상응연이 들어올 때는 그와는 다른, 즉 성격이 변한 두 가지 답변이다. 그것들을 염두에 두고 '유익한 법이 무기법에, 무기법이 무기법에라는 두 가지를 얻는다고 읽는다'라고 말하였다. '그것들 중에서'란 더 적은 숫자의 원인들인 과보, 상호연 등을 말한다.

---

อนามฏฺฐวิปากานีติ [Pg.300] อคฺคหิตวิปากปจฺจยานิ, ฆฏนํ อเปกฺขิตฺวา อยํ นปุํสกนิทฺเทโส. น วิปากเหตุรหิตานิ สาธารณวเสน วุตฺตตฺตา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘สามญฺญโต นวนฺนมฺปิ เหตูนํ วเสน วุตฺตานี’’ติ, ‘‘วิปากเหตุปิ ลพฺภตี’’ติ จ.

'취급되지 않은 과보들(Anāmaṭṭhavipākāni)'이란 과보연이 취해지지 않은 것들로, 결합(ghaṭana)을 고려하여 중성으로 표시한 것이다. 일반적인 방식에 따라 언급되었기 때문에 과보의 원인이 없는 것이 아니다. 그래서 주석서에서 '일반적으로 아홉 가지 원인에 의해 설해졌다'라고 하였고, '과보의 원인도 얻어진다'라고 하였다.

---

ตตฺถาติ ปญฺจมฆฏนโต ปฏฺฐาย ปญฺจสุ ฆฏเนสุ. เตน วิปาเกน สห, สมํ วา อุฏฺฐานํ เอตสฺสาติ สมุฏฺฐานนฺติ อยมฺปิ อตฺโถ สมฺภวตีติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตี’’ติ. เอเสว นโยติ อิมินา กฏตฺตารูปมฺปิ ตํสมุฏฺฐานคฺคหเณเนว สงฺคณฺหาตีติ อิมเมวตฺถํ อติทิสติ.

'거기서'란 다섯 번째 결합부터 시작하여 다섯 가지 결합에서이다. '그 과보와 함께 혹은 똑같이 일어나는 것'이 발생(samuṭṭhāna)이라는 이 의미도 가능하므로, '재생연결 시의 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)도 그것에서 생긴 것(taṃsamuṭṭhāna)이라는 파악만으로 포함한다'라고 하였다. '이와 같은 방식이다'라는 이 말로써 업에서 생긴 물질도 그것에서 생긴 것이라는 파악만으로 포함한다는 바로 이 의미를 적용한다.

---

เอวมฺปีติ ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทินา สงฺเขปโต วุตฺตปฺปกาเรปีติ อตฺโถ. เตนาห ‘‘เอเตสุ ปน…เป… วุตฺตนเยนปี’’ติ. โย โย ปจฺจโยติ โย โย เหตุอาทิปจฺจโย มูลภาเวน ฐิโต ปเรสํ ปจฺจยานํ. ตปฺปจฺจยธมฺมานนฺติ เตหิ เหตุอาทิปจฺจเยหิ ปจฺจยภูตานํ เหตุอาทิธมฺมานํ. นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภกฺกเมนาติ เต ธมฺมา เยสุ วิสฺสชฺชเนสุ ยถารหํ นิรวเสสา ลพฺภนฺติ, เยสุ อูนา อูนตรา อูนตมา จ ลพฺภนฺติ, เตน กเมน ฆฏนาวจนโต ปจฺจยุปฺปนฺนาปิ ยถากฺกมํ นิรวเสสาทิกฺกเมเนว ลพฺภนฺติ. เตนาห ‘‘นิรวเสสลาเภ จ…เป… เวทิตพฺโพ’’ติ.

'이와 같이'란 '그러나 이것들 중에서' 등으로 요약하여 언급한 방식에서도 그러하다는 뜻이다. 그래서 '그러나 이것들 중에서... (중략) ... 언급된 방식에 의해서도'라고 말하였다. '어떤 연이든'이란 다른 연들에 대해 근본 상태로 서 있는 어떤 원인연 등의 연을 말한다. '그 연의 법들'이란 그 원인연 등의 연들이 되는 원인 등의 법들을 말한다. '남김없이 얻음, 적게 얻음, 더 적게 얻음, 가장 적게 얻음의 순서에 따라'란 그 법들이 어떤 답변들에서는 적절하게 남김없이 얻어지고, 어떤 답변들에서는 적게, 더 적게, 가장 적게 얻어지는 그 순서에 따라 결합되어 언급되므로, 연생(paccayuppanna)들도 순서대로 남김없이 얻는 등의 순서에 따라 얻어진다는 것이다. 그래서 '남김없이 얻는 경우에도... (중략) ... 알아야 한다'라고 말하였다.

---

เหตุมูลกํ นิฏฺฐิตํ.

원인뿌리(Hetumūlaka)가 끝났다.

---

๔๔๕. ปญฺจเม เอกนฺติ สนิสฺสยโต อพฺยากตมูลํ อกุสลนฺติ อิทํ สนฺธายาห ‘‘วตฺถุวเสน สนิสฺสยํ วกฺขตี’’ติ. น อิทนฺติ อิทํ จตุตฺถํ ฆฏนํ ลพฺภมานสฺสปิ วตฺถุสฺส วเสน ฆฏนํ น โหติ ตสฺส วกฺขมานตฺตา, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณวเสเนวา’’ติ เอกํโส คหิโตติ อตฺถโยชนา.

445. 다섯 번째에서 '결정적으로'라는 것은 의지처로부터 무기인 뿌리가 불선이라는 점을 두고 "토대(vatthu)의 힘에 의해 의지처를 갖는 것을 말할 것이다"라고 설하신 것이다. "이것이 아니다"라는 것은 이 네 번째 조합에서 토대가 얻어짐에도 불구하고 토대에 의한 조합이 되지 않는다는 것이니, 그것은 뒤에서 설해질 것이기 때문이다. 그러므로 "대상을 통해서만"이라고 결정적으로 취한 것이 의미의 연결이다.

---

๔๔๖. สหชาตปุเรชาตา เอโก นิสฺสยปจฺจโยติ อิมินา สติปิ ปจฺจยธมฺมเภเท ปจฺจยภาวเภโท นตฺถีติ ทสฺเสติ, ตถา ‘‘อตฺถิปจฺจโย’’ติ อิมินาปิ. อวิคตปจฺจโยเปตฺถ อตฺถิปจฺจเยเนว สงฺคหิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ‘‘อตฺถิอวิคตปจฺจโย’’ติ ปาโฐ. สหชาตารมฺมณาธิปติ ปน น เกวลํ ปจฺจยธมฺมปฺปเภโทว, อถ โข ปจฺจยภาวเภโทปิ อตฺเถวาติ อาห ‘‘เอวํ…เป… อภาวโต’’ติ. วุตฺตเมวตฺถํ ปากฏตรํ [Pg.301] กาตุํ ‘‘นิสฺสยภาโว หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ สหชาตปุเรชาตนิสฺสยาทีนนฺติ สหชาตนิสฺสยปุเรชาตนิสฺสยาทีนํ. อาทิ-สทฺเทน สหชาตปุเรชาตอตฺถิอวิคตภาเว สงฺคณฺหาติ. น ปเนวนฺติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สหชาโต หี’’ติอาทิมาห. ภินฺนสภาวาติ สมาเนปิ อธิปติสทฺทวจนียภาเว ปจฺจยภาววิสิฏฺเฐน สภาเวน ภินฺนสภาวา, น เหตุปจฺจยาทโย วิย สภาวมตฺเตน. เตเนวาติ ภินฺนสภาวตฺตา เอว. อญฺญถา ‘‘กุสโล กุสลสฺส สหชาตวเสน, อพฺยากโต อารมฺมณวเสน อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย โหตี’’ติ ตทุภยํ เอกชฺฌํ กตฺวา วตฺตพฺพํ สิยา, น จ วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปญฺหาวารวิภงฺเค…เป… น วุตฺต’’นฺติ.

446. "함께 태어남과 먼저 태어남은 하나의 의지연(nissaya-paccaya)이다"라는 말은 연이 되는 법의 구분이 있더라도 연이 되는 성질(연성)의 구분은 없음을 보여준다. "유연(atthi-paccaya)"이라는 말도 마찬가지이다. 비유연(avigata-paccaya)도 여기서는 유연에만 포함된 것으로 보아야 한다. "유-비유연"이라는 구절이 있다. 그러나 구생대와 대상대는 단지 연이 되는 법의 종류만 다른 것이 아니라 연이 되는 성질의 차이도 확실히 존재하므로 "이와 같이... 부재하기 때문에"라고 설하였다. 설해진 의미를 더 분명하게 하기 위해 "의지하는 상태는..." 등으로 설해졌다. 거기서 "구생-전생 의지 등"은 구생의지연, 전생의지연 등을 의미한다. '등'이라는 단어는 구생, 전생, 유, 비유의 상태를 포함한다. "그러나 이와 같지는 않다" 등으로 설해진 의미를 상세히 설명하며 "구생은..." 등을 설했다. "서로 다른 자성"이란 증상(adhipati)이라고 불릴 수 있는 상태는 동일하더라도 연이 되는 성질로 구별되는 자성에 의해 서로 다른 자성을 가진다는 것이며, 원인연 등처럼 자성만으로 구별되는 것은 아니다. 바로 그렇기 때문에 자성이 다르기 때문이다. 그렇지 않다면 "선법은 선법의 구생의 힘에 의해, 무기법은 대상의 힘에 의해 증상연으로 연이 된다"라고 그 둘을 하나로 합쳐서 말해야 했을 것이나, 그렇게 설해지지 않았음을 보여주기 위해 "반하와라비방가에서... 설해지지 않았다"라고 하였다.

---

๔๔๗-๔๕๒. สาธารณวเสนาติ อธิปตินฺทฺริยภาวสามญฺเญน. ตถา เจว ฉ ฆฏนานิ โยเชตฺวา ทสฺเสติ ‘‘อธิปตี’’ติอาทินา. ทฺเว ปจฺจยธมฺมาติ วีริยวีมํสานํ วเสน ทฺเว ปจฺจยธมฺมา, เอโกเยว จิตฺตาธิปติวเสน. สมคฺคกานิ ปุพฺเพ วตฺตพฺพานิ สิยุํ อธิปติปฏิปาฏิยาติ อธิปฺปาโย. ปฐมญฺหิ วีริยาธิปติ ปจฺฉา จิตฺตาธิปตีติ. เตสํ อาหารมคฺคปจฺจยานํ ปจฺฉา วุตฺตานิ สมคฺคกานิ. สทิสตฺตาติ อิทํ ปรโต ‘‘เหตุวเสน วุตฺตฆฏเนหิ สทิสตฺตา’’ติอาทิวจนํ สนฺธาย วุตฺตํ.

447-452. "공통적인 방식에 의해서"란 증상과 근의 상태의 보편성에 의해서라는 뜻이다. 그와 같이 여섯 가지 조합을 결합하여 "증상..." 등으로 보여준다. "두 가지 연이 되는 법"이란 정진과 관찰의 힘에 의한 두 가지 연의 법이며, 심증상의 힘으로는 오직 하나뿐이다. 화합하는 것들은 증상의 순서에 따라 앞에서 설해져야 한다는 취지이다. 처음에는 정진증상이, 나중에는 심증상이 있기 때문이다. 그러한 음식연과 도연 뒤에 화합하는 것들이 설해졌다. "동일하기 때문에"라는 말은 나중에 "원인의 힘에 의해 설해진 조합들과 동일하기 때문에"라고 말하는 구절 등을 염두에 두고 설해진 것이다.

---

๔๕๗-๔๖๐. ทุมูลกนฺติ กุสลาพฺยากตมูลกํ. ตํ กุสลมูลเกสุ กสฺมา วุตฺตนฺติ โจทนายํ อาห ‘‘อพฺยากตสหิตสฺส กุสลสฺส ปจฺจยภาวทสฺสนวเสนา’’ติ. เอตฺถาติ อนุโลมคณเน. ยถาวุตฺเตสูติ ‘‘สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยวิปากสมฺปยุตฺตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตมูลเกสู’’ติ เอวํ วุตฺเตสุ สหชาตาทิมูลเกสุ. อตฺถิอวิคตมูลกวชฺเชสูติ อตฺถิอวิคตมูลกานิ ฐเปตฺวา อวเสเสสุ อาหาเรน อาหารปจฺจเยน ฆฏนานิ น โยชิตานีติ สมฺพนฺโธ. อธิปตินฺทฺริเยหิ จ นิสฺสยาทิวชฺเชสุ สหชาตาทีสุ ฆฏนานิ น โยชิตานีติ โยชนา. เตสูติ เหตุกมฺมฌานมคฺเคสุ อาหาเร อธิปตินฺทฺริเยสุ จ ตํตํฆฏนวเสน ยถาวุตฺเตสุ โยชิยมาเนสุ. เตนาติ เหตุอาทิอรูปธมฺมานํเยว ลพฺภนโต. เตหิ ฆฏนานีติ เหตุอาทีหิ โยชิยมานานิ ฆฏนานิ. รูปมิสฺสกตฺตาภาเวนาติ อิทํ วุตฺตสทิสตาย การณวจนํ. กสฺมา ปเนตฺถ อตฺถิอวิคตมูลกานิ นิสฺสยวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานิ [Pg.302] เตหิ วชฺชิตานีติ อาห ‘‘อตฺถิอวิคเตหิ ปนา’’ติอาทิ. นิสฺสยาทีหิ โยชิยมานานิ อธิปตินฺทฺริยานิ รูปมิสฺสกานิ โหนฺตีติ น วุตฺตานีติ สมฺพนฺโธ. ยทิ เอวํ กสฺมา อตฺถิอวิคตมูลเกสุ อาหาเรน, นิสฺสยาทิมูลเกสุ จ อธิปตินฺทฺริเยหิ โยชนา กตาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อธิปตาหารินฺทฺริยมูลเกสู’’ติอาทิ.

457-460. "두 가지 뿌리를 가진 것"이란 선과 무기를 뿌리로 하는 것이다. 그것이 왜 선을 뿌리로 하는 것들에서 설해졌느냐는 질문에 대해 "무기를 동반한 선의 연이 되는 상태를 보여주는 방식에 의해서"라고 답하였다. "여기서"란 순차적 계산에서이다. "앞서 설한 바와 같이"란 "구생, 상호, 의지, 과보, 상응, 불상응, 유, 비유를 뿌리로 하는 것들"이라고 이처럼 설해진 구생 등을 뿌리로 하는 것들에서이다. "유와 비유를 뿌리로 하는 것들을 제외하고"라는 말은 유와 비유를 뿌리로 하는 것들을 제외한 나머지에서 음식(āhāra)인 음식연과 조합이 결합되지 않았다는 연관성이다. 그리고 증상과 근에서 의지 등을 제외한 구생 등과 조합이 결합되지 않았다는 연결이다. "그것들 중에서"란 원인, 업, 선, 도, 음식, 증상, 근에서 각각의 조합 방식에 따라 앞서 설한 대로 결합될 때이다. "그것 때문에"란 원인 등 무색법들만이 얻어지기 때문이다. "그것들에 의한 조합들"이란 원인 등에 의해 결합되는 조합들이다. "색법이 섞이지 않았기 때문에"라는 것은 설해진 것과 유사함에 대한 원인 설명이다. 그런데 왜 여기서 유와 비유를 뿌리로 하는 것들 중에 의지, 불상응, 유, 비유가 그것들에서 제외되었느냐에 대해 "유와 비유에 의해서는..." 등으로 설하였다. 의지 등에 의해 결합되는 증상과 근은 색법이 섞인 것이 되므로 설해지지 않았다는 연관성이다. 만약 그렇다면 왜 유와 비유를 뿌리로 하는 것들에서 음식과, 의지 등을 뿌리로 하는 것들에서 증상과 결합이 이루어졌는가라는 질문을 염두에 두고 "증상, 음식, 근을 뿌리로 하는 것들에서..." 등을 설하였다.

---

๔๗๓-๔๗๗. เอทิเสสุ ฐาเนสุ ขนฺธ-สทฺโท อรูเปสฺเวว นิรุฬฺโหติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘น ปวตฺเต วิย ขนฺธาเยว ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน คเหตพฺพา’’ติ. กฏตฺตารูปมฺปิ ปน ลพฺภตีติ อิมินา ‘‘เอกกฺขณิกกมฺมวเสน วุตฺตานี’’ติ วจนํ ปฏิกฺขิปติ. ยมตฺถํ สนฺธาย ‘‘กสฺมา น วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ปากฏตรํ กโรนฺโต ‘‘นนู’’ติอาทึ วตฺวา ปุน ตํ อุทาหรเณน วิภาเวตุํ ‘‘ยถาจา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อารมฺมณนิสฺสยปจฺจยภาเวนาติ อารมฺมณปจฺจยภาเวน นิสฺสยปจฺจยภาเวน จ. กมฺมสฺส จ ปจฺจยภาโว ปากโฏเยวาติ อาห ‘‘กมฺมมฺปิ อารมฺมณปจฺจยภาเวน วตฺตพฺพ’’นฺติ. ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานนฺติ กมฺมารมฺมณปจฺจยภาวานํ. อญฺญมญฺญปฏิกฺเขปโตติ อิมินา ทฺวินฺนํ ปจฺจยภาวานํ ภินฺนตฺตา ปวตฺติอาการสฺส เอกกฺขเณ เอกสฺมึ ปจฺจยธมฺเม อยุชฺชมานตํ ทสฺเสติ. ยถาทสฺสิตสฺส นิทสฺสิตพฺเพน อสมานตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนญฺหิ…เป… ยุตฺตํ วตฺตุ’’นฺติ อาห. กมฺมํ ปนาติอาทินา กมฺมารมฺมณปจฺจยานํ ปวตฺติอาการสฺส ภินฺนตฺตา เอกชฺฌํ หุตฺวา อปฺปวตฺติเมว วิภาเวติ. ยโต เต อญฺญมญฺญํ ปฏิกฺเขปกา วุตฺตา, กสฺมา ปน ตํเยว วตฺถุ อารมฺมณปจฺจโย โหติ นิสฺสยปจฺจโย จ, น ตํเยว กมฺมํ อารมฺมณปจฺจโย จ กมฺมปจฺจโย จาติ? น โจเทตพฺพเมตํ, ธมฺมสภาโว เอโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เอส จ สภาโว’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วตฺตมานานนฺติ ปจฺจุปฺปนฺนานํ. ยนฺติ อิทํ ‘‘วตฺตพฺพตา’’ติ อิมินา สมฺพนฺธิยมานํ ‘‘ยา’’ติ อิตฺถิลิงฺควเสน วิปริณาเมตพฺพํ. ยถาติอาทินา ตเมวตฺถํ อุทาหรณทสฺสเนน วิภาเวติ.

473-477. 이와 같은 대목에서 '온(khandha)'이라는 단어는 무색법들에서만 확립된 것이므로 "전개될 때와는 달리 온들이 연생의 상태로 취해져야 하는 것은 아니다"라고 설해졌다. 그러나 "업에서 생긴 색도 얻어진다"는 말로써 "일찰나의 업의 힘에 의해 설해졌다"는 말을 부정한다. 어떤 의미를 염두에 두고 "왜 설하지 않았는가"라고 했는지 그것을 더 분명하게 하기 위해 "그렇지 않은가" 등을 말하고 다시 그것을 예를 들어 설명하기 위해 "마치... 처럼" 등을 설했다. "대상과 의지연의 상태로서"란 대상연의 상태와 의지연의 상태로서이다. 업이 연이 되는 상태 또한 분명하므로 "업 또한 대상연의 상태로 말해져야 한다"고 하였다. "두 가지 연의 상태"란 업과 대상연의 상태를 말한다. "서로를 배제함으로부터"라는 말은 두 가지 연의 상태가 다르기 때문에, 전개되는 양상이 한 찰나의 하나의 연이 되는 법에서 어울리지 않음을 보여준다. 제시된 예시가 설명하려는 것과 같지 않음을 보여주며 "현재의... 말하는 것이 적절하다"라고 하였다. "그러나 업은..." 등으로 업과 대상연의 전개 양상이 다르기 때문에 하나가 되어 전개되지 않음을 상세히 설명한다. 그것들이 서로를 배제한다고 설해졌는데, 왜 바로 그 토대는 대상연도 되고 의지연도 되는데, 바로 그 업은 대상연도 되고 업연도 되지 않는가? 이것은 질문해서는 안 되는 것이니, 이것이 법의 자성임을 보여주며 "이것이 자성이다..." 등을 설했다. 거기서 "현재의 것들의"란 현재 존재하는 법들의 의미이다. '말해야 함(vattabbatā)'과 연결되는 '야(yaṃ)'는 '야(yā)'라는 여성형으로 바꾸어야 한다. "마치... 처럼" 등으로 그 의미를 예증으로써 상세히 설명한다.

---

๔๗๘-๔๘๓. ยํ วิญฺญาณํ อธิปติปจฺจโย น โหติ, ตํ อนามฏฺฐาธิปติภาวํ ทฏฺฐพฺพํ. วตฺถุสฺส วเสนาติ หาเปตพฺพสฺส วตฺถุสฺส วเสน.

478-483. 어떤 알음알이가 증상연이 되지 않는다면, 그것은 증상의 상태를 접하지 못한 것으로 보아야 한다. "토대의 힘에 의해서"란 버려져야 할 토대의 힘에 의해서라는 뜻이다.

---

๔๘๔-๔๙๕. อรูปินฺทฺริยานิ [Pg.303] รูปานํ ปจฺจยตฺเตน ลพฺภนฺตีติ โยชนา. ยทิปิ เอวํ วุตฺตํ รูปินฺทฺริยานํ อรูปานํ ปจฺจยตฺตญฺจ ลพฺภตีติ อาห ‘‘จกฺขาทีนิ จ ปน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ ลพฺภนฺตี’’ติ. ตํสมานคติกาติ วีริเยน สมานคติกา มคฺคปจฺจยตาย.

484-495. '무색의 기능들(Arūpindriyāni)이 물질들(rūpānaṃ)의 조건이 됨으로써 얻어진다'는 결합이다. 비록 이와 같이 말해졌을지라도, 물질의 기능들이 무색의 법들에 조건이 된다는 것도 얻어지기에 '안근 등은 안비상 등에서 얻어진다'라고 하였다. '그것과 같은 행로를 가진 것들(Taṃsamānagatikā)'이란 정진(vīriya)과 함께 도의 조건성(maggapaccayatāya)에 의해 같은 행로를 가진 것들을 의미한다.

---

๕๑๑-๕๑๔. วิปฺปยุตฺตมูลเก ‘‘ทสเม กุสลาทโย จิตฺตสมุฏฺฐานาน’’นฺติ อิทํ ปวตฺติวเสน อฏฺฐกถายํ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ปฏิสนฺธิยํ ปน ‘ขนฺธา กฏตฺตารูปานํ วตฺถุ จ ขนฺธาน’นฺติ อิทมฺปิ ลพฺภตี’’ติ. ตสฺส ทสฺสนวเสนาติ ตสฺส วตฺถุสฺส ทสฺสนวเสน, น อนวเสสโต ปจฺจยธมฺมสฺส ทสฺสนวเสน. เตนาห ‘‘ขนฺธา จ วตฺถุสฺสาติ อิทมฺปิ ปน ลพฺภเตวา’’ติ. น วชฺเชตพฺพานีติ เตสมฺปิ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน โยเชตพฺพตฺตา.

511-514. 불상응(Vippayutta)을 근본으로 하는 것에서 '열 번째로 유익한 법 등이 마음에서 생긴 것들(cittasamuṭṭhānānaṃ)의 [조건이 된다]'는 이것은 전개(pavatti)의 관점에서 주석서에서 설해진 것이라고 하며 '그러나 재생연결에서 무더기들이 업에서 생긴 물질들의 [조건이 되고], 토대(vatthu)가 무더기들의 [조건이 된다]는 이것도 또한 얻어진다'라고 하였다. '그것을 나타냄으로써'라는 것은 그 토대를 나타냄으로써이지, 나머지 없는 조건 법을 나타냄으로써가 아니다. 그러므로 '무더기들이 토대의 [조건이 된다]는 이것도 또한 얻어질 뿐이다'라고 하였다. '배제되지 않아야 한다'는 것은 그것들도 조건에서 생겨난 상태(paccayuppannabhāva)로 결합되어야 하기 때문이다.

---

๕๑๕-๕๑๘. อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ ปจฺจยธมฺมานนฺติ อตฺโถ. ‘‘อาหารินฺทฺริยปจฺจยา จา’’ติปิ ปน วตฺตพฺพํ. กสฺมา? น หิ อินฺทฺริยาหารานํ วเสน สหชาตาทโย ลพฺภนฺติ, อินฺทฺริยาหารานํ ปน วเสน อินฺทฺริยาหารปจฺจยาว ลพฺภนฺติ. ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ หิ อุทฺทิสิตฺวา อตฺถิปจฺจโย วิภตฺโตติ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อาหารคฺคหเณน กพฬีกาโร อาหาโรว คหิโต, อินฺทฺริยคฺคหเณน จ รูปชีวิตินฺทฺริยเมว, เสสาหารินฺทฺริยานิ สหชาตาทีสฺเวว อนฺโตคธานิ กตานิ. ยานิ ตทนฺโตคธานิ, เต สนฺธาย อฏฺฐกถายํ ‘อรูปวตฺถารมฺมณมหาภูตอินฺทฺริยาหารานํ วเสนา’ติ เอตฺถ อินฺทฺริยาหารคฺคหณํ กตนฺติ ‘สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตปจฺจยา ลพฺภนฺตี’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ.

515-518. 무색의 법, 토대, 대상, 대종, 기능, 음식인 조건 법들의 [조합]이라는 뜻이다. '음식과 기능의 조건들에 의해서도'라고 말해야 한다. 왜인가? 기능과 음식의 관점에서는 구생(sahajāta) 등이 얻어지지 않으며, 기능과 음식의 관점에서는 기능과 음식의 조건들만이 얻어지기 때문이다. '구생, 전생, 후생, 음식, 기능'이라고 열거한 뒤에 존재 조건(atthipaccayo)이 상세히 설명되었기 때문이다. 여기서 어떤 이들은 '음식의 잡음으로 갈애식(kabaḷīkāro āhāro)만이 취해졌고, 기능의 잡음으로 색생명근(rūpajīvitindriya)만이 취해졌으며, 나머지 음식과 기능들은 구생 등에 포함된 것으로 간주되었다. 주석서에서 그 포함된 것들을 염두에 두고 '무색의 법, 토대, 대상, 대종, 기능, 음식의 관점에서'라고 한 여기에서 기능과 음식을 잡은 것은 '구생·전생·후생의 조건들이 얻어진다'고 설해진 것'이라고 말한다.

---

ตตฺถ อรูปานํ สหชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยปจฺจยภาโว ยถารหํ เวทิตพฺโพ. วตฺถุ สหชาตํ ปุเรชาตญฺจ, อารมฺมณํ ปุเรชาตเมว, อภิญฺญาญาณสฺส ปน กทาจิ สหชาตมฺปิ อารมฺมณปจฺจโย โหติเยว. สหชาตคฺคหเณน ปเนตฺถ สหชาตปจฺจยภูโตว คยฺหติ, โส จ เอกุปฺปาทาทิลกฺขณยุตฺโตวาติ โย ธมฺโม สหชาโต หุตฺวา อารมฺมณํ โหติ, น โส อิธ อธิปฺเปโต. ยทิ สหชาโตปิ อารมฺมณํ โหติ, กสฺมา ปาฬิยํ ตถา น วิภตฺตนฺติ? เอกกลาปปริยาปนฺนสฺส เอกุปฺปาทาทิลกฺขณยุตฺตสฺส ภินฺนกลาปปริยาปนฺนโต สงฺกรโมจนตฺถํ. อปิจ อปฺปจุรภาวโต อปากฏภาวโต จ ตํ น คหิตํ[Pg.304]. ตโตติ นวมโตติ อตฺโถ, น ทสมโตติ อธิปฺปาโย. น หิ เอกาทสเม อธิปติ อตฺถีติ. ตถา จุทฺทสเมติ เอตฺถ ตถา-สทฺเทน วตฺถุคฺคหเณน จกฺขาทิวตฺถูนิปิ คหิตานีติ อิมมตฺถํ อุปสํหรติ. ตเทวาติ อารมฺมณเมว.

거기서 무색의 법들에 대한 구생·후생·음식·기능의 조건 상태는 적절하게 알아야 한다. 토대는 구생이기도 하고 전생이기도 하며, 대상은 전생일 뿐이지만, 신통의 지혜(abhiññāñāṇassa)의 경우에는 때때로 구생 또한 대상 조건이 되기도 한다. 그러나 여기서 구생의 잡음으로는 구생 조건이 된 것만이 취해지며, 그것은 동시 발생(ekuppāda) 등의 특징을 갖춘 것이기에, 구생하여 대상이 되는 법은 여기서 의도된 것이 아니다. 만일 구생 또한 대상이 된다면, 왜 팔리(Pāḷi)에서는 그와 같이 상세히 설명되지 않았는가? 동일한 무리(ekakalāpa)에 속하여 동시 발생 등의 특징을 갖춘 것을 다른 무리에 속한 것과 혼동되지 않게 하기 위해서이다. 또한 많지 않기 때문이며 분명하지 않기 때문에 그것은 취해지지 않았다. '그것으로부터'라는 것은 아홉 번째로부터라는 뜻이지, 열 번째로부터라는 의도가 아니다. 열한 번째에는 증상 조건(adhipati)이 없기 때문이다. 그와 같이 열네 번째에서 '그와 같이'라는 말로 토대를 취함으로써 안근 등의 토대들도 취해졌다는 이 뜻을 결론짓는다. '그것 자체'란 대상을 의미한다.

---

๕๑๙. สหชาตานิ วิยาติ สหชาตปจฺจยสหิตานิ วิย ฆฏนานิ. สหชาเตนาติ สหชาตปจฺจเยน. ตานีติ ‘‘ปกิณฺณกฆฏนานี’’ติ วุตฺตฆฏนานิ. ยานิ หิ สหชาตปจฺจเยน น โยชิตานิ, ตาเนตฺถ ปกิณฺณกฆฏนานีติ วุตฺตานิ. ปุเรชาต…เป… วเสนาติ เอตฺถ อยํ โยชนา – ปุเรชาตสฺส ปจฺฉาชาตสฺส อาหารสฺส อินฺทฺริยสฺส จ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ สามญฺญวเสน, เตสํเยว สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ อสามญฺญวเสน จาติ วุตฺตํ โหติ. ยถา ปุเรชาตสฺส ปจฺฉาชาตสฺส จ สหชาเตน อสามญฺญํ ภินฺนสภาวตฺตา, ตโต เอว อาหารินฺทฺริยานมฺปิ เตน อสามญฺญํ, เอวํ ปุเรชาตาทีนํ จตุนฺนมฺปิ อญฺญมญฺญํ อสามญฺญํ ภินฺนสภาวตฺตา. เอวํ อสามญฺญวเสน อสมานตาวเสน ยถาวุตฺตานิ ฆฏนานิ วิปฺปกิณฺณานิ. ยถา ปน สหชาตปจฺจยธมฺมา อรูปกฺขนฺธาทโย เตเนว สหชาตปจฺจยตาสงฺขาเตน มิถูนํ สมานภาเวน อญฺเญหิ อสํกิณฺณา อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนานํ ปจฺจโย โหนฺตีติ อสามญฺญวเสน เตสํ ปวตฺติ, เอวํ ปุเรชาตาทิปจฺจยธมฺมาปีติ เตสํ สหชาเตน อญฺญมญฺญญฺจ ยถาวุตฺตสฺส สามญฺญสฺส อสามญฺญสฺส จ วเสน ตานิ ฆฏนานิ วิปฺปกิณฺณานีติ ปกิณฺณกานิ วุตฺตานิ. เอวํ สนฺเต สหชาตานมฺปิ ฆฏนานํ ปกิณฺณกภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, เตสํ สหชาตตาย เอว อวิปฺปกิณฺณภาวสิทฺธิโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สหชาตํ อคฺคเหตฺวา วุตฺตานิ ปกิณฺณกานิ นามา’’ติ.

519. '구생의 법들과 같이'라는 것은 구생 조건과 결합된 것과 같은 조합들을 의미한다. '구생의 법에 의해'란 구생 조건에 의해서이다. '그것들'이란 '잡다한 조합들(pakiṇṇakaghaṭanā)'이라고 설해진 조합들이다. 구생 조건과 결합되지 않은 것들이 여기서 잡다한 조합들이라고 설해졌다. '전생... 등... 의 관점에서'라는 여기에서의 결합은 이러하다. 전생, 후생, 음식, 기능의 구생 조건 및 상호 조건과의 공통성(sāmañña)의 관점에서, 그리고 그것들의 구생 조건 및 상호 조건과의 비공통성(asāmañña)의 관점에서 설해졌다는 의미이다. 전생과 후생이 구생 조건과 서로 다른 성질을 가졌기에 비공통적이듯, 그로 인해 음식과 기능들도 그것과 비공통적이며, 이와 같이 전생 등 네 가지도 서로 성질이 다르기에 비공통적이다. 이와 같이 비공통성의 관점에서, 즉 같지 않음의 관점에서 앞에서 말한 조합들은 흩어져 있다. 그러나 구생 조건의 법들인 무색의 무더기 등이 바로 그 구생 조건성이라 불리는 서로간의 공통된 상태에 의해 다른 것들과 섞이지 않고 자신의 조건에서 생겨난 것들의 조건이 되듯이, 전생 등의 조건 법들도 그러하다는 비공통성의 관점에서 그것들의 작용이 있다. 이와 같이 전생 등의 조건 법들도 구생 조건 및 상호 간에 앞에서 말한 공통성과 비공통성의 관점에서 그 조합들이 흩어져 있기에 '잡다한 것들(pakiṇṇakā)'이라고 설해진 것이다. 만일 그렇다면 구생의 조합들도 잡다한 상태가 되는 것인가? 그렇지 않다. 그것들은 구생의 상태이기 때문에 흩어지지 않은 상태가 확립되기 때문이다. 그러므로 '구생을 제외하고 설해진 것들이 잡다한 것들(pakiṇṇakā)이라 불린다'라고 하였다.

---

ตานีติ ปกิณฺณกฆฏนานิ. กุสลวิปากาติ กุสลา จ วิปากา จ, เย อภินฺนลกฺขณา หุตฺวา กุสลสภาวา วิปากสภาวา จาติ อตฺโถ. เอวํสภาวญฺจ เอกํ อญฺญินฺทฺริยเมวาติ อาห ‘‘อิทํ…เป… ลพฺภตี’’ติ. นนุ จ สทฺธินฺทฺริยาทิวเสนปิ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ? เตสํ กิริยสภาวตาปิ อตฺเถวาติ. ทุกฺขนฺติ เจตสิกทุกฺขํ. เตนาห ‘‘อกุสลเมวา’’ติ. วิปากสฺส ทุกฺขสฺสาติ โยชนา. เตน วุตฺตํ ‘‘อฌานงฺคตฺตา’’ติ. อกุสลวิปากกิริยาติ วิจิกิจฺฉาจิตฺตปญฺจวิญฺญาณกิริยามโนธาตูสุ ปวตฺตนโต อกุสลวิปากกิริยาว โหติ จิตฺตฏฺฐิตีติ [Pg.305] อตฺโถ. ยสฺมา อกุสลวิปากาติ เอวมตฺเถ คยฺหมาเน ทุกฺขสฺส จิตฺตฏฺฐิติยา จ วเสน ยถา ฌาเนสุ, เอวํ อญฺเญสํ วเสน อญฺเญสุ จ น ลพฺภติ, ตสฺมา อกุสลสฺส วิปากาติ เอวมตฺเถ คยฺหมาเน ทุกฺขินฺทฺริยสฺส วเสน อินฺทฺริเยสุ ลพฺภตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อกุสลสฺส…เป… ลพฺเภยฺยา’’ติ. อิมสฺมึ กุสลตฺติเก วิปาโก วิปากาพฺยากตมิจฺเจว คยฺหติ, น อกุสลาทิปเทหิ วิเสเสตฺวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลวิปากา…เป… นตฺถี’’ติ อาห.

'그것들'이란 잡다한 조합들이다. '유익하고 과보인 것'이란 유익한 것과 과보인 것으로, 특징이 나뉘지 않은 채 유익한 자성과 과보의 자성을 가진 것이라는 뜻이다. 이러한 자성을 가진 하나는 오직 구경지근(aññindriya) 뿐이기에 '이것은... 얻어진다'라고 하였다. '그런데 믿음의 기능(saddhindriya) 등의 관점에서도 이 뜻이 얻어지지 않는가?'라고 한다면, 그것들은 작용(kiriya)의 자성 또한 가지고 있기 때문이다. '괴로움'이란 심소(cetasika)로서의 괴로움이다. 그러므로 '오직 해로운 것뿐이다'라고 하였다. '과보인 괴로움의'라고 결합된다. 그러므로 '선정의 구성 요소가 아니기 때문이다'라고 하였다. '해로운 과보와 작용'이란 의혹의 마음, 오비상, 작용마노계(manodhātū)에서 전개되기에 오직 해로운 과보와 작용의 마음의 머묾(cittaṭṭhiti)이 된다는 뜻이다. 해로운 과보라는 이러한 뜻으로 취해질 때, 괴로움과 마음의 머묾의 관점에서는 선정에서와 같이 다른 것들의 관점에서 다른 것들에서는 얻어지지 않으므로, 해로운 것의 과보라는 이러한 뜻으로 취해질 때 고근(dukkhindriya)의 관점에서 기능들에서 얻어진다는 것을 나타내며 '해로운 것의... 얻어질 것이다'라고 하였다. 이 유익의 세 가지(kusalattika)에서 과보는 오직 과보무기(vipākābyākata)로만 취해지며, 해로운 법 등으로 구별되지 않는다는 이 뜻을 나타내며 '유익의 과보... 없다'라고 하였다.

---

ปญฺหาวารสฺส ฆฏเน อนุโลมคณนา นิฏฺฐิตา.

질문 질문의 장(Pañhāvāra)의 조합에서 순차적 계산(anulomagaṇanā)이 끝났다.

---

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา

역순의 요약(Paccanīyuddhāra)에 대한 설명

---

๕๒๗. นเหตุปจฺจเยนาติ เอตฺถ น-กาโร อญฺญตฺโถติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เหตุปจฺจยโต อญฺเญน ปจฺจเยนา’’ติ อาห. อคฺคหิตคฺคหเณนาหิ สหชาตาทิสงฺคหวเสน อคฺคหิตานํ คหเณน. อฏฺฐ โหนฺตีติ อิมิสฺสา ปาฬิยา อาคตา อารมฺมณาทโย อฏฺฐ ปจฺจยา โหนฺติ. เตสูติ อฏฺฐสุ ปจฺจเยสุ. ตีหีติ อารมฺมณสหชาตอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ. ทฺวีหีติ อารมฺมณปจฺจยอุปนิสฺสยปจฺจเยหิ. ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเยติ ตสฺมึ ตสฺมึ เหตุอาทิเก ปจฺจเย. ตโต เหตุอาทิปจฺจยโต. ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ ยสฺมึ ปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต เย ปจฺจยา อนุโลมโต โยชนํ ลภนฺติ, เต โยเชตพฺพาติ อตฺโถ.

527. ‘원인 아님 연(nahetupaccaya)에 의해서’라는 말에서 ‘나(na)-’라는 글자가 다른 의미라는 것을 보여주기 위해 “원인 연과는 다른 연에 의해서”라고 하였다. ‘취해지지 않은 것을 취함’이란 함께 생김(sahajāta) 등의 포함 관계를 통해 취해지지 않은 것들을 취하는 것을 말한다. ‘여덟 가지가 있다’는 이 빠알리 문구에 나타난 대상 연 등 여덟 가지 연이 있다는 뜻이다. ‘그것들 중에서’란 여덟 가지 연 중에서라는 뜻이다. ‘세 가지로’란 대상 연, 함께 생김 연, 강한 의지 연으로라는 뜻이다. ‘두 가지로’란 대상 연과 강한 의지 연으로라는 뜻이다. ‘그 각각의 연에서’란 원인 등 그 각각의 연에서라는 뜻이다. ‘그 원인 등의 연으로부터.’ ‘적절하게 결합해야 한다’는 것은 어떤 연이 부정(paccanīya)의 측면에 있을 때, 순차(anuloma)의 측면에서 결합을 얻는 연들을 결합해야 한다는 의미이다.

---

ทฺวินฺนนฺติ อนนฺตรูปนิสฺสยสฺส ปกตูปนิสฺสยสฺสาติ อิเมสํ ทฺวินฺนํ. วตฺถุปุเรชาตสฺส วเสน ปุเรชาตํ อารมฺมณปุเรชาตสฺส อารมฺมเณน สงฺคหิตตฺตา. อญฺญิสฺสา เจตนายาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาเวเนว ปวตฺตาย เจตนาย. อรูปาหารา อปริจฺจตฺตสหชาตภาวา เอว อาหารปจฺจโย โหนฺติ, รูปาหาโร ฐิติปฺปตฺโตเยวาติ วุตฺตํ ‘‘สหชาตโต อญฺญสฺส กพฬีการาหารสฺส วเสน อาหาโร’’ติ. สหชาตโต อญฺญสฺสาติ จ อิทํ อรูปาหารนิวตฺตนตฺถํ วุตฺตํ, น กพฬีการาหารวิเสสนิวตฺตนตฺถํ ตาทิสสฺเสว ตสฺส อภาวโต. น หิ รูปาหาโร สหชาตปจฺจโย โหติ, นาปิ ปุเรชาตปจฺจโย โหติ[Pg.306]. ยถา สหชาตานํ สหชาตปจฺจโย น โหติ, เอวํ ปุเรชาตานํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหติ, ปจฺฉาชาตานญฺจ ปุเรชาตปจฺจโย น โหติ. กสฺมา? ตาทิสสฺส ปจฺจยลกฺขณสฺส อภาวโต. เยสญฺหิ โย ชนโก, น เตหิ ตสฺส สหชาตตา อตฺถิ, นาปิ ปุเรชาตตา ปุเรชาตปจฺจยลกฺขณยุตฺตา, ปจฺฉาชาตปจฺจยตาย ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ รูปธมฺมตฺตา. อุปตฺถมฺภกตฺเตปิ เอเสว นโย, ตสฺมา สหชาตาทิวิธุโร เอว ตสฺส ปจฺจยภาโว เวทิตพฺโพ. เตเนว หิ ‘‘สหชาตํ ปุเรชาตํ ปจฺฉาชาตํ อาหารํ อินฺทฺริย’’นฺติ เอตฺถ รูปชีวิตินฺทฺริยํ วิย รูปาหาโร วิสุํ คหิโต. ตถา จาห ‘‘รูปาหาโร…เป… อาหารปจฺจโยว โหตี’’ติ. สหชาตโต ปุเรชาตโต จ อญฺญสฺส รูปชีวิตินฺทฺริยสฺสาติ เอตฺถ รูปาหาเร วุตฺตนเยเนว อตฺโถ เวทิตพฺโพ.

‘두 가지의’란 무간 강력 의지 연과 본래 강력 의지 연의 두 가지를 말한다. 토대 전생 연의 측면에서 ‘전생’이라고 한 것은 대상 전생 연이 대상 연에 포함되기 때문이다. ‘다른 의도(cetanā)의’란 서로 다른 찰나의 업 연의 상태로만 일어나는 의도를 말한다. 무색의 음식(arūpāhāra)은 함께 생기는 성질을 버리지 않은 상태에서만 음식 연이 되고, 물질의 음식(rūpāhāra)은 유지의 상태에 이른 것뿐이기에 “함께 생김과는 다른 덩어리진 음식(kabaḷīkārāhāra)의 측면에서 음식”이라고 말한 것이다. ‘함께 생김과는 다른’이라는 말은 무색의 음식을 제외하기 위해 한 말이지, 덩어리진 음식의 특수성을 제외하기 위해 한 말이 아니다. 왜냐하면 그러한 (함께 생기는) 덩어리진 음식은 존재하지 않기 때문이다. 물질의 음식은 함께 생김 연도 아니고 전생 연도 아니기 때문이다. 함께 생긴 것들에 대해 함께 생김 연이 되지 않는 것처럼, 전생한 것들에 대해 후생 연이 되지 않고 후생한 것들에 대해 전생 연이 되지 않는다. 왜 그러한가? 그러한 연의 특징이 없기 때문이다. 무언가를 생기게 하는 것(janaka)에 대해서는 함께 생김의 성질이 없으며, 또한 전생 연의 특징에 합당한 전생의 성질도 없다. 후생 연에 대해서는 물질의 성질상 말할 필요조차 없다. 지탱해주는 성질(upatthambhaka)에 있어서도 이와 같은 이치가 적용된다. 그러므로 함께 생김 등과는 별개인 그의 연의 상태를 알아야 한다. 그렇기 때문에 “함께 생김, 전생, 후생, 음식, 기능(indriya)”이라는 분류에서 물질의 생명 기능(rūpajīvitindriya)처럼 물질의 음식도 별도로 취해진 것이다. 그래서 “물질의 음식은… (중략) …음식 연일 뿐이다”라고 설하신 것이다. ‘함께 생김과 전생과는 다른 물질의 생명 기능의’라는 부분에서도 물질의 음식에서 설명한 방식대로 그 의미를 이해해야 한다.

---

เอวญฺจ กตฺวาติ ปุริมปุริเมหิ อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสน ปจฺฉิมปจฺฉิมานํ คหิตตฺตา ตถา รูปาหารสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส จ วเสน อิธ อาหารินฺทฺริยปจฺจยานํ คหิตตฺตาติ อตฺโถ, อญฺญถา ‘‘อาหารปจฺจเยน ปจฺจโย, อินฺทฺริยปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วตฺตพฺพํ สิยาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘อารมฺมณ…เป… อิจฺเจว วุตฺต’’นฺติ. ตทญฺญาภาวาติ ตโต อารมฺมณาทิปจฺจยโต อญฺญสฺส อิธาธิปฺเปตกมฺมาทิปจฺจยสฺส กุสเล อภาวา. ตสฺมาติ ยสฺมา อารมฺมณโต อญฺเญสํ ทฺวินฺนํ วเสน อุปนิสฺสโย วุตฺโต, ตสฺมา ‘‘อารมฺมณาธิปติ อารมฺมณปจฺจเย สงฺคหํ คจฺฉตี’’ติ วตฺตพฺพํ, น อารมฺมณูปนิสฺสเยติ อธิปฺปาโย. ยทิ เอวํ กสฺมา ปริตฺตตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย อารมฺมณํ น วุตฺตํ. อุปนิสฺสเยน หิ อสงฺคหิตตฺเต ตํ วตฺตพฺพเมว สิยาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ยํ ปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปุริเมหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานนฺติ ปุริเมหิ ปจฺจเยหิ อสงฺคหิตวเสน วุตฺตานํ ปจฺฉิมานํ ปจฺจยานํ. สงฺคหิตวิวชฺชนาภาวโตติ อตฺตนา สมานลกฺขณตาย สงฺคหิตสฺส ปจฺจยสฺส วิวชฺชนาภาวโต, วิวชฺชเน การณํ นตฺถีติ อตฺโถ. อุปนิสฺสยโต อญฺญารมฺมณาภาวโตติ อปฺปมาโณ ธมฺโม อปฺปมาณสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณํ โหนฺโต อารมฺมณูปนิสฺสโยว โหติ อารมฺมณาธิปติภาวโตติ อตฺโถ. ยถา อารมฺมเณ คหิเต อารมฺมณูปนิสฺสโย คหิโตว โหติ พลวารมฺมณภาวโต[Pg.307], เอวํ อารมฺมณูปนิสฺสเย คหิเต อารมฺมณํ คหิตเมว โหติ ตํสภาวตฺตาติ ตตฺถ ตํ วิสุํ น อุทฺธฏนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เตนาห ‘‘น ปน อารมฺมณูปนิสฺสยสฺส อารมฺมเณ อสงฺคหิตตฺตา’’ติ.

‘이와 같이 하여’라는 것은 앞서 포함되지 않은 것들을 포함하는 방식으로 뒤의 것들을 취했기 때문에, 이처럼 물질의 음식과 생명 기능의 측면에서 여기서 음식 연과 기능 연을 취했다는 의미이다. 그렇지 않으면 “음식 연을 통하여 연이 되고, 기능 연을 통하여 연이 된다”라고 말해야 했을 것이라는 뜻이다. 그래서 “대상… (중략) …이와 같이 설해진 것이다”라고 하였다. ‘그것 외에는 없기 때문에’란 대상 연 등의 연 외에 여기서 의도된 업 연 등이 유익한 법(kusala)에 없기 때문이다. 그러므로 대상 연과는 다른 두 가지의 측면에서 강력 의지 연이 설해졌으므로, “대상 증상 연은 대상 연에 포함된다”라고 말해야지 대상 강력 의지 연이라고 해서는 안 된다는 뜻이다. 만약 그렇다면 왜 ‘소천선(parittattika)’의 질문 분별의 부정(paccanīya)에서 대상 연이 언급되지 않았는가? 강력 의지 연에 포함되지 않는다면 그것은 반드시 언급되어야 했을 것이라는 반론을 염두에 두고 “그러나 어떤 것은” 등을 설하셨다. 거기서 “앞의 것들에 포함되지 않는 측면에서 설해진 것들의”란 앞의 연들에 포함되지 않은 뒤의 연들을 말한다. “포함된 것을 제외하지 않기 때문에”란 자신과 동일한 특징으로 포함된 연을 제외하지 않기 때문이며, 제외할 이유가 없다는 뜻이다. “강력 의지 연 이외에 다른 대상은 없기 때문에”란 무량한 법(appamāṇa dhamma)이 무량한 법의 대상이 될 때 그것은 대상 증상 연의 상태이므로 대상 강력 의지 연일 뿐이라는 뜻이다. 대상 연이 취해졌을 때 강력한 대상인 까닭에 대상 강력 의지 연이 이미 취해진 것과 같듯이, 대상 강력 의지 연이 취해졌을 때 그 성질상 대상 연도 이미 취해진 것이므로 거기서 그것을 별도로 끄집어내지 않은 것으로 보아야 한다. 그래서 “대상 연에 포함되지 않았기 때문에 대상 강력 의지 연인 것은 아니다”라고 하였다.

---

ปจฺฉาชาตอาหารานนฺติ อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนโต ปุเรชาตกายโต ปจฺฉาชาตานํ อรูปาหารานํ. เต หิ อตฺตนา สหชาตอรูปธมฺมานํ ตํสมุฏฺฐานรูปธมฺมานมฺปิ สหชาตอตฺถิปจฺจยา โหนฺติ, ปุเรชาตานํ ปน วตฺถูนํ ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย. ปจฺฉาชาตินฺทฺริยานนฺติ ปจฺฉาชาตานํ อรูปินฺทฺริยานํ. เสสํ อาหาเร วุตฺตนเยน โยเชตพฺพํ. ยสฺมา เอเต อาหารินฺทฺริยา ยสฺมึ ขเณ ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยํ ลภนฺติ, ตสฺมึเยว ขเณ ตํตํปจฺจยุปฺปนฺนานํ สหชาตอตฺถิปจฺจโย ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย จ โหนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘สหาปิ อตฺถิอวิคตปจฺจยภาโว โหตี’’ติ. ติณฺณนฺติ สหชาตาทีนํ ติณฺณํ. ฉหิ เภเทหีติ วิสุํ คหิเตหิ สหชาตาทีหิ ปญฺจหิ ยถารหํ เอกชฺฌํ คหิตเภเทน จาติ ฉหิ อตฺถิปจฺจยเภเทหิ. เอเกกํ สงฺคเหตฺวาติ อตฺถิปจฺจยลกฺขณํ อวิคตปจฺจยลกฺขณญฺจ วิสุํ วิสุํ ฉหิ เภเทหิ สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ.

‘후생 음식들의’란 자신의 결과(paccayuppanna)보다 먼저 생긴 몸보다 나중에 생긴 무색의 음식들을 말한다. 그것들은 자신과 함께 생긴 무색의 법들과 그것에서 기인한 물질적 법들에 대해서는 함께 생김 유 연(sahajāta-atthi-paccaya)이 되지만, 먼저 생긴 토대들에 대해서는 후생 유 연이 된다. ‘후생 기능들의’란 나중에 생긴 무색의 기능들을 말한다. 나머지는 음식에서 설명한 방식대로 적용해야 한다. 왜냐하면 이들 음식 연과 기능 연은 전생 유 연을 얻는 그 순간에, 바로 그 순간의 결과들에 대해 함께 생김 유 연과 후생 유 연이 되기 때문이다. 그래서 “있음(atthi)과 떠나지 않음(avigata)의 연의 상태가 함께 있다”라고 설하신 것이다. ‘세 가지의’란 함께 생김 등 세 가지를 말한다. ‘여섯 가지 분류로’란 별도로 취해진 함께 생김 등 다섯 가지와 적절하게 함께 취해진 분류를 합하여 여섯 가지의 유 연 분류를 말한다. ‘각각을 포함하여’란 유 연의 특징과 떠나지 않음 연의 특징을 각각 여섯 가지 분류로 포함하여 설한 것이다.

---

อชฺฌตฺติกพาหิรเภทโตติ วตฺตพฺพํ จกฺขาทีนํ ชีวิตินฺทฺริยสฺส จ อธิปฺเปตตฺตา, สปรสนฺตานิกานญฺจ อินฺทฺริยานํ อนธิปฺเปตตฺตา. นิสฺสยปุเรชาตวิปฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตานํ ปุเรชาตภูตานนฺติ อธิปฺปาโย. เตสญฺหิ ปุเรชาเต สงฺคโห. ตเทกเทสสฺสาติ อารมฺมเณกเทสสฺส, อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยานนฺติ อตฺโถ. เตสนฺติ นิสฺสยาทีนํ. อุปนิสฺสยาทีสูติ อุปนิสฺสยปุเรชาตปจฺจยาทีสุ. ตํ ปน ปุเรชาตภูตํ อารมฺมณํ. ตตฺถาติ อุปนิสฺสยปจฺจยสงฺคเห. ยถาวุตฺตนโย เจตฺถ เอกนฺเตน คเหตพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

‘내적인 것과 외적인 것의 차이에 따라’라고 말해야 하는 이유는 안근(cakkhu) 등과 생명 기능이 의도된 것이고, 자신과 타인의 상속에 속한 기능들은 의도된 것이 아니기 때문이다. ‘의지, 전생, 이구, 유, 떠나지 않음에 있어서 전생한 것들’이라는 뜻이다. 그것들은 전생 연에 포함되기 때문이다. ‘그것의 일부분의’란 대상의 일부분, 즉 대상 증상 연과 대상 강력 의지 연을 의미한다. ‘그것들의’란 의지 연 등을 말한다. ‘강력 의지 연 등에 있어서’란 강력 의지 연, 전생 연 등을 말한다. 그것은 전생한 대상이다. ‘거기서’란 강력 의지 연의 포함 관계에서이다. 여기서 위에서 언급한 방식이 반드시 취해져야 한다는 것을 보여주기 위해 “그런데” 등이 설해졌다.

---

เอว-สทฺโท อาเนตฺวา โยเชตพฺโพ, อญฺญถา เตสุ ปญฺเหสุ เอกสภาวโตว ปจฺจยสฺส อาคมนํ วุตฺตํ สิยา. เตนาติ ‘‘เอโกวา’’ติ อวธารเณน อคฺคหิเตน. เตสูติ สหชาตปุเรชาตปจฺจเยสุ. อุกฺกฏฺฐวเสนาติ ‘‘เอโก ทฺเว’’ติอาทินา วุตฺตอุกฺกํสวเสน. เต เต ปจฺจเย สงฺคเหตฺวาติ เต เหตุอาทิปจฺจเย สหชาตาทิปจฺจเยหิ สงฺคเหตฺวา. ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโทติ โสฬสาทิเภเทน สงฺคเหตฺวา ทสฺสิตปจฺจยปริจฺเฉโท.

‘Eva’(단지)라는 단어는 가져와서 결합되어야 하니, 그렇지 않으면 그 질문들에서 조건의 발생이 단일한 자성으로만 설해진 것이 되기 때문이다. ‘Tenā’(그 때문에)라는 것은 ‘ekovā’(단 하나만)라는 한정이 취해지지 않았음을 의미한다. ‘Tesū’(그것들 중에서)는 구생연과 전생연들 중에서를 말한다. ‘Ukkaṭṭhavasenā’(뛰어난 방식에 의해)는 ‘하나, 둘’ 등으로 설해진 수승함에 의해서이다. ‘Te te paccaye saṅgahetvā’(그 여러 조건들을 섭수하여)는 그 인연 등의 조건들을 구생연 등의 조건들로 섭수하여라는 의미이다. ‘Dassitapaccayaparicchedo’(보여진 조건의 구분)는 16가지 등의 분류로 섭수하여 보여준 조건의 구분이다.

---

ปเภทปริหานีสูติ [Pg.308] สหชาตปจฺจยาทีหิ สงฺคหิตปจฺจยปฺปเภเท ตํตํปจฺจยปฏิกฺเขเป ปญฺหาปริหานิยญฺจาติ อตฺโถ. นเหตุปจฺจยาติ อิมินา เหตุปจฺจยโต อญฺเญ ปจฺจยา คหิตาติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘นเหตุปจฺจยาติ เอตฺถ ลพฺภมานปจฺจเย สนฺธาย วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สพฺพปจฺจนียสาธารณลกฺขณวเสน วุตฺตตฺตา เอว น วตฺตพฺพํ สิยา, น หิ เหตุปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต เหตุธมฺโม เหตุสฺส ธมฺมสฺส สหชาตปจฺจเยน ปจฺจโยติ สกฺกา วตฺตุํ. วีสติ ปจฺจยาติ เหตุปจฺจเยน สทฺธึ วีสติ ปจฺจยา. ปริหานียํ วิตฺถารกถํ ทสฺเสนฺโตติ โยชนา.

‘Pabhedaparihānīsū’(분류와 감소에서)는 구생연 등으로 섭수된 조건의 분류에서 각각의 조건을 부정할 때와 질문의 감소에 있어서라는 의미이다. ‘Nahetupaccayā’(비인연)는 이것으로 인연 이외의 다른 조건들을 취했기 때문에 “비인연이라는 것은 여기에서 얻어지는 조건을 반조하여 설해진 것”이라고 하였다. ‘Evañca katvā’(이와 같이 하여)는 모든 반대되는 것(역)의 공통된 특징에 의해 설해졌으므로 설해서는 안 되는 것이니, 인연이 반대편에 있을 때 인의 법이 인의 법에 대해 구생연으로 조건이 된다고 말할 수 없기 때문이다. ‘Vīsati paccayā’(20가지 조건)는 인연과 함께 20가지 조건이다. ‘Parihānīyaṃ vitthārakathaṃ dassento’(감소에 대한 상세한 설명을 보여주며)라고 문맥이 연결된다.

---

๕๒๘. เตหิ เตหิ ปจฺจเยหีติ สหชาตปจฺจยาทีหิ เตหิ เตหิ สงฺคาหกภูเตหิ ปจฺจเยหิ. เต เต ปจฺจยาติ สงฺคเหตพฺพา อญฺญมญฺญปจฺจยาทโย เหตุปจฺจยาทโย วา เต เต ปจฺจยา. อญฺเญสํ อภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ, น เตสํ สพฺเพสํ สมฺภวนฺติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘น หี’’ติอาทิ. ตตฺถ ทฺเวเยวาติ อารมฺมณาธิปตึ อปเนตฺวา อาห. อพฺยากตสฺสปีติ ปิ-สทฺเทน น เกวลํ กุสลสฺเสว, อถ โข อพฺยากตสฺสปีติ กุสลํ สมฺปิณฺเฑติ.

528. ‘Tehi tehi paccayehī’(그 여러 조건들에 의해)는 구생연 등 포괄하는 자성이 된 그 여러 조건들에 의해서이다. ‘Te te paccayā’(그 여러 조건들)는 섭수되어야 할 상호연 등이나 인연 등 그 여러 조건들이다. 다른 것들의 부재를 의도하여 설해진 것이지, 그것들 모두가 발생한다는 의미는 아니다. 그래서 “Na hī” 등을 말하였다. 거기에서 ‘dveyevā’(단지 두 가지만)는 대상증상연을 제외하고 말한 것이다. ‘Abyākatassapī’(무기법의 경우에도)에서 ‘pi’(도)라는 단어는 단지 유익한 법뿐만 아니라 무기법의 경우에도라고 하여 유익한 법을 포함한다.

---

๕๓๐. เตน สทฺธินฺติ วตฺถุนา สทฺธึ. สุทฺธานนฺติ เกวลานํ วตฺถุนา วินา จ คหิตานํ กุสลกฺขนฺธานํ. ยทิปิ วตฺถุนา สทฺธึ สหชาตฏฺโฐ นตฺถิ, นิสฺสยาทิภาโว ปน อตฺเถวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุนา ปนา’’ติอาทิมาห.

530. ‘Tena saddhiṃ’(그것과 함께)은 토대(vatthu)와 함께라는 뜻이다. ‘Suddhānaṃ’(순수한 것들의)은 토대 없이 단독으로 취해진 유익한 오온의 경우이다. 비록 토대와 함께하는 구생의 의미는 없지만, 의지 등의 상태는 존재한다는 것을 보여주며 “vatthunā panā”(그러나 토대에 의해서는) 등을 설하였다.

---

สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตอาหารินฺทฺริยานํ อตฺถิปจฺจเยน สงฺคเหตพฺพตฺตา สหชาตาทีหิ สงฺคเหตพฺพานํ ตํสงฺคโห สุกโรติ ทสฺเสตุํ อุปนิสฺสเยน สงฺคเหตพฺพานํ สงฺคโห วุตฺตนโย เอวาติ วุตฺตํ ‘‘จตูสุ สพฺพปจฺจเย สงฺคณฺหิตฺวา’’ติ. กมฺมํ ปน สหชาตูปนิสฺสเยหิ อสงฺคเหตพฺพตาปิ อตฺถีติ สรูปโต คหิตํ, อญฺญถา ‘‘ตีสุ ปจฺจเยสู’’ติ วตฺตพฺพํ สิยา. มิสฺสกามิสฺสกสฺสาติ สหชาตปุเรชาตาทิภาเวหิ มิสฺสกสฺส ตถา อมิสฺสกสฺส จ. วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตนาติ อตฺถิปจฺจยวิภาคสงฺคาหกานํ สหชาตาทีนํ คหเณน. สพฺพปจฺจยานํ…เป… โหตีติ อิมินา ‘‘อิมสฺมึ ปน ปจฺจยุทฺธาเร’’ติอาทินา วุตฺโตปิ ปจฺจยสงฺคโห อิธ อตฺถโต ทสฺสิโตเยวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ.

구생, 전생, 후생, 음식, 기능(근)은 유연(존재연)으로 섭수되어야 하므로 구생연 등으로 섭수되어야 할 것들의 그 섭수는 용이하다는 것을 보여주기 위해, 친의지연으로 섭수되어야 할 것들의 섭수는 앞에서 설해진 방식과 같다고 하여 “네 곳에서 모든 조건을 섭수하여”라고 하였다. 그러나 업(kamma)은 구생연과 친의지연으로 섭수되지 않는 경우도 있으므로 개별적으로 취해졌다. 그렇지 않으면 “세 조건에서”라고 말해야 했을 것이다. ‘Missakāmissakassa’(혼합된 것과 혼합되지 않은 것의)는 구생, 전생 등의 상태로 혼합된 것과 또한 혼합되지 않은 것의 경우이다. 설해진 의미를 상세히 보여주기 위해 “na hī” 등을 설하였다. ‘Tenā’는 유연의 분류를 포괄하는 구생연 등을 취함으로써이다. ‘Sabbapaccayānaṃ…pe… hotī’는 “그러나 이 조건의 추출에서” 등으로 설해진 조건의 섭수가 여기에서 의미상 보여진 것이라는 사실을 나타낸다.

---

นิสฺสโย [Pg.309] กสฺมา น วุตฺโต? สหชาตนิสฺสโย ปุเรชาตนิสฺสโยติ หิ สกฺกา วิภชิตุนฺติ อธิปฺปาโย. วิปฺปยุตฺโต วา กสฺมา น วุตฺโต? ปุเรชาตวิปฺปยุตฺโต ปจฺฉาชาตวิปฺปยุตฺโตติ วิภชิตุํ สกฺกาติ อตฺโถ. ยํ มิสฺสกามิสฺสกภาวํ มนสิ กตฺวา ‘‘อวตฺตพฺพตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘นิสฺสโย ตาวา’’ติอาทิมาห. วิเสสิตพฺโพ ‘‘วิปฺปยุตฺตปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อวิเสเสน ปาฬิยํ วุตฺตตฺตา. โส วิยาติ อตฺถิปจฺจโย วิย, นิสฺสยปจฺจโย วิย วา อตฺถิปจฺจยวิเสสาภาเวน วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น วตฺตพฺโพว. ทฺวินฺนํ ปจฺจยานํ วิย ปเภทสพฺภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สหชาตปุเรชาตานญฺจา’’ติอาทิมาห. ตถาติอาทินา วุตฺตมตฺถํ ปาฬิยา สมตฺเถตุํ ‘‘วกฺขตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ มคฺคผลธมฺมานํ มคฺคผลตํสมุฏฺฐานรูปวเสน สหชาตอตฺถิปจฺจโย เตสํเยว ปุเรชาตจตุสนฺตติรูปวเสน ปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจโย วุตฺโต, น ปน วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโว วกฺขตีติ โยชนา. โสติ วิปฺปยุตฺตปจฺจโย.

의지연은 왜 설해지지 않았는가? 구생의지연과 전생의지연으로 나눌 수 있기 때문이라는 취지이다. 불상응연은 왜 설해지지 않았는가? 전생불상응연과 후생불상응연으로 나눌 수 있기 때문이라는 의미이다. 혼합되거나 혼합되지 않은 상태를 염두에 두고 “설할 수 없기 때문에”라고 말한 것을 보여주며 “우선 의지연은” 등을 설하였다. “불상응연으로 조건이 된다”라고 경전에서 특별한 구분 없이 설해졌으므로 구별되어야 한다. ‘So viyā’(그것처럼)는 유연처럼 혹은 의지연처럼 유연과 구별되는 특별한 성질이 없으므로 불상응연은 언급되어서는 안 된다. 두 조건처럼 분류가 존재함을 보여주며 “구생과 전생의” 등을 설하였다. ‘Tathā’ 등으로 설해진 의미를 경전으로 뒷받침하기 위해 “vakkhatī”(설할 것이다) 등을 설하였다. 거기에서 도와 과의 법들에 대해 도와 과 및 거기에서 생긴 물질의 측면에서 구생유연이 설해졌고, 그것들의 전생의 네 가지 상속 물질의 측면에서 후생유연이 설해졌으나, 불상응연의 상태는 설해지지 않을 것이라는 연결이다. ‘So’는 그 불상응연이다.

---

เหตุอาทีนํ สหชาตนฺโตคธตฺตา เหตุอาทโย ตพฺพิเสสา โหนฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สหชาตปจฺจโย จ เหตุอาทีหิ วิเสเสตพฺโพ’’ติ. โสติ สหชาตปจฺจโย. วิรุทฺธปจฺจเยหีติ สหชาตปุเรชาตสฺส สหชาตาทิภาเวน วิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหิ. เตนาห ‘‘อุปฺปตฺติกาลวิรุทฺเธหิ ปจฺจเยหี’’ติ.

인(因) 등이 구생연에 포함되므로 인 등은 그것의 특수한 형태가 된다고 보고 “구생연은 인 등에 의해 구별되어야 한다”고 하였다. ‘So’는 그 구생연이다. ‘Viruddhapaccayehī’(반대되는 조건들에 의해)는 구생전생의 구생 등의 상태와 상반되는 조건들에 의해서이다. 그래서 “발생 시기가 상반되는 조건들에 의해”라고 하였다.

---

ปจฺจนียุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

역(逆)의 추출에 대한 설명이 끝났다.

---

ปจฺจนียคณนวณฺณนา

역(逆)의 산정(gaṇanā)에 대한 설명.

---

นเหตุมูลกวณฺณนา

비인(非因)을 근본으로 하는 설명.

---

๕๓๒. อธิปติปจฺจยาทิภูโต อารมฺมณปจฺจโยติ อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสเย วทติ. เต จ ยสฺมา อารมฺมณสภาวา เอว, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘ปริหายติเยวา’’ติ. ปนฺนรสสูติ ทุติเย สหชาตปจฺจเย ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติอาทินา วุตฺเตสุ ปนฺนรสสุ. เอกาทสนฺนํ วเสนาติ สหชาตปจฺจโย, สหชาตตาวิสิฏฺฐา อธิปตินิสฺสยกมฺมาหารินฺทฺริยตฺถิอวิคตเหตุฌานมคฺคา จาติ อิเมสํ เอกาทสนฺนํ [Pg.310] วเสน. สหชาเต อนฺโตคธา เหตุอาทโย. ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเตติ ตสฺมึ สหชาเต ปฏิกฺขิตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต. อนนฺโตคธา สหชาเต, เก ปน เตติ อาห ‘‘อารมฺมณาธิปติปุเรชาตนิสฺสยาทโย’’ติ. อารมฺมณาทิอากาเรนาติ อารมฺมณปุเรชาตนิสฺสยนานากฺขณิกกมฺมาทิอากาเรน.

532. 증상연 등이 된 대상연은 대상, 대상증상, 대상친의지를 말한다. 그것들은 대상의 자성일 뿐이므로 “확실히 감소한다”고 하였다. ‘Pannarasasū’(15가지 중에서)는 두 번째 구생연에서 “인연” 등으로 설해진 15가지 중에서이다. ‘Ekādasannaṃ vasenā’(11가지에 의거하여)는 구생연, 그리고 구생의 특징을 지닌 증상, 의지, 업, 음식, 기능, 유, 비거연 및 인, 선, 도연이라는 이 11가지에 의거하여라는 뜻이다. 구생연에 포함되는 것은 인 등이다. ‘Tasmiṃ paṭikkhitte’(그것이 부정되었을 때)는 그 구생연이 부정되어 역(逆)의 상태에 있을 때이다. 구생연에 포함되지 않는 것은 무엇인가? “대상, 증상, 전생, 의지 등이다”라고 하였다. ‘Ārammaṇādiākārenā’(대상 등의 방식에 의해)는 대상, 전생, 의지, 찰나를 달리하는 업 등의 방식에 의해서이다.

---

ตสฺมึ ปฏิกฺขิตฺเตติ ตสฺมึ สหชาตปจฺจเย ปฏิกฺขิตฺเต. อิเม วาราติ สหชาตํ ปุเรชาตนฺติ วิสฺสชฺชิตวารา. เอเต นิสฺสยาทโยติ สหชาตตาวิสิฏฺเฐ นิสฺสยาทิเก วทติ, น อิตเร. เตนาห ‘‘ยสฺมา จ…เป… ปฏิกฺเขเปน ปฏิกฺขิตฺตา’’ติ.

‘Tasmiṃ paṭikkhitte’는 그 구생연이 부정되었을 때이다. ‘Ime vārā’(이 문구들)는 구생, 전생이라고 답변된 문구들을 말한다. ‘Ete nissayādayo’는 구생의 특징을 지닌 의지연 등을 말하는 것이지 다른 것들이 아니다. 그래서 “왜냐하면 ... 부정에 의해 부정되었기 때문이다”라고 하였다.

---

นิสฺสยาทิภูตญฺจ สหชาตปจฺจยํ ฐเปตฺวาติ เอเตน ‘‘ฐเปตฺวา สหชาตปจฺจย’’นฺติ เอตฺถ อนฺโตคธนิสฺสยาทิภาโวเยว สหชาตปจฺจโย คหิโตติ ทสฺเสติ. นิสฺสยาทีติ อาทิ-สทฺเทน เหตุอาทีนํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน ปวตฺติสพฺภาวโตติ อญฺญมญฺญปจฺจยธมฺมวเสน สหชาตาทีหิ ปวตฺติสพฺภาวโต อญฺญมญฺเญ ปฏิกฺขิตฺเต ‘‘กุสโล กุสลาพฺยากตสฺสา’’ติ วาโร ปริหายติ. เตสํ เตสํ ปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ อิทํ สามญฺญวจนมฺปิ ‘‘อญฺญมญฺญปจฺจยสงฺคหํ คตา’’ติ วจนโต อญฺญมญฺญปจฺจยลาภีนํเยว คหณํ สิยาติ อาสงฺกํ นิวตฺเตตุํ ‘‘กุสโล จ กุสลสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. สมุทายภูโตติ จตุกฺขนฺธสมุทายภูโต. เอกเทสภูเตหีติ ตสฺเสว เอกเทสภูเตหิ. ‘‘กุสโล ปนา’’ติอาทิ ‘‘นอญฺญมญฺญปจฺจเยน…เป… ปริหายตี’’ติ อิมสฺส อฏฺฐกถาวจนสฺส สมาธานวจนํ.

‘의지연(nissaya) 등을 제외한 구생연(sahajātapaccaya)을 둔다’는 것은, ‘구생연을 제외하고’라는 구절에서 그 안에 포함된 의지연 등의 상태인 구생연만이 취해졌음을 보여준다. ‘의지연 등’에서 ‘등’이라는 단어로 인연(hetu) 등을 포함하는 것으로 보아야 한다. ‘상호연(aññamaññapaccaya)의 법으로서 일어나는 존재성 때문에’라는 것은, 상호연의 법으로서 구생연 등과 함께 일어나는 존재성 때문에 상호연이 배제되었을 때, ‘유익한 법이 유익·무기법에게’라는 절(vāra)이 사라짐을 의미한다. ‘그 각각의 연생(paccaya-uppanna)들의’라는 이 일반적인 표현은 ‘상호연에 포함되었다’는 말 때문에 상호연을 얻는 것들만을 취하는 것이 아닐까 하는 의구심을 없애기 위해 ‘유익한 법이 유익한 법에게’ 등이 설해진 것이다. ‘무리(samudāya)가 된 것’이란 네 가지 온의 무리가 된 것이다. ‘그 일부(ekadesa)가 된 것들로’란 바로 그것의 일부가 된 것들로라는 뜻이다. ‘유익한 법은 그러나’ 등은 ‘상호연이 아닌 것에 의해… (중략) … 사라지지 않는다’는 이 주석서 문장에 대한 해결의 문장이다.

---

รูปกฺขนฺเธกเทโสว โหนฺติ รูปาหารรูปินฺทฺริยวเสน, ‘‘เอกนฺเตน วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺเมหี’’ติ วุตฺตธมฺมา ‘‘เต’’ติ ปจฺจามฏฺฐาติ อาห ‘‘เตติ เต วิปฺปยุตฺตปจฺจยธมฺมา’’ติ.

색온의 일부만이 색식물(rūpāhāra)과 색근(rūpindriya)의 측면에서 존재하며, ‘절대적으로 이계연(vippayuttapaccaya)의 법들로’라고 설해진 법들이 ‘그들’이라고 다시 지칭되었기에 ‘그들이란 그 이계연의 법들이다’라고 하였다.

---

๕๓๓. ปจฺจนียคณนํ ทสฺเสตุนฺติ วุตฺเตปิ นนุ ปจฺจยคณนเมว ทสฺสิตํ โหตีติ กสฺสจิ อาสงฺกา สิยาติ ตํ นิวตฺเตนฺโต อาห ‘‘ปจฺจนียวารคณนา หิ ทสฺสิตา’’ติ. พลวกมฺมํ วิปากสฺส อุปนิสฺสโย โหติ, อิตรํ กมฺมปจฺจโย เอวาติ อาห ‘‘วิปากสฺสปิ ปน…เป… กมฺมปจฺจโย โหตี’’ติ.

533. ‘역연(paccanīya)의 수를 보이기 위해’라고 말했을지라도, ‘그렇다면 연(paccaya)의 수만을 보인 것이 아니냐’는 누군가의 의구심이 있을 수 있기에 이를 막으면서 ‘역연 구절의 수가 제시되었다’고 하였다. 강력한 업은 과보의 강한 의지연(upanissaya)이 되고, 그 밖의 것은 업연(kammapaccaya)일 뿐이기에 ‘과보의 경우에도… (중략) … 업연이 된다’고 하였다.

---

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비인연(nahetu)을 뿌리로 하는 설명이 끝났다.

---

๕๓๔. ปริจฺฉินฺนคณนานีติ [Pg.311] อิทํ น คณนาเปกฺขํ, อถ โข วิสฺสชฺชนาเปกฺขนฺติ อาห ‘‘ปริจฺฉินฺนคณนานิ วิสฺสชฺชนานี’’ติ. ปจฺจนียโต ฐิโตปิ เหตุ นยานํ มูลภาเวเนว ฐิโตติ อาห ‘‘เหตุมูลเก’’ติ, อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘นเหตุมูลก’’มิจฺเจว วุตฺตํ.

534. ‘한정된 수들’이라는 이것은 수에 의존하는 것이 아니라, 오히려 답(vissajjanā)에 의존하는 것이기에 ‘한정된 수의 답들’이라고 하였다. 역연(paccanīya)의 관점에서 서 있더라도 인연(hetu)은 도(naya)들의 뿌리가 되는 상태로 서 있기에 ‘인연을 뿌리로 하는 것(hetumūlake)에서’라고 하였다. 그러나 주석서에서는 ‘비인연을 뿌리로 하는 것(nahetumūlaka)’이라고만 설해졌다.

---

๕๓๘. มูลํ สงฺขิปิตฺวาติ สตฺตมูลกํ อฏฺฐมูลกํ นวมูลกญฺจ สงฺขิปิตฺวา. ทฺวีสูติ ‘‘ตีณี’’ติ วุตฺเตสุ ตีสุ วิสฺสชฺชเนสุ ปุริเมสุ ทฺวีสุ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิเมสุ. เตนาห ‘‘วิปาโก ปจฺจยุปฺปนฺโน โหตี’’ติ. ตติเยติ ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมสฺมึ. เตสมุฏฺฐานิกกาโยติ อุตุจิตฺตาหารานํ วเสน เตสมุฏฺฐานิกกาโย.

538. ‘뿌리를 요약하여’란 일곱 가지 뿌리, 여덟 가지 뿌리, 아홉 가지 뿌리를 요약한 것이다. ‘둘에서’란 ‘셋’이라고 설해진 세 가지 답 중 이전의 두 가지인 ‘유익한 법이 무기법에게, 해로운 법이 무기법에게’라는 이들에서이다. 그래서 ‘과보가 연생(paccayuppanna)이 된다’고 하였다. ‘세 번째에서’란 ‘무기법이 무기법에게’라는 이 답에서이다. ‘그들로부터 생겨난 몸’이란 온도(utu), 마음(citta), 음식(āhāra)의 힘으로 그들로부터 일어난 몸이다.

---

๕๔๕. เอตํ ทฺวยํ สนฺธาย วุตฺตํ, ยถา อรูปํ อรูปสฺส, เอวํ รูปมฺปิ รูปสฺส วิปฺปยุตฺตปจฺจโย น โหตีติ. รูปาพฺยากโต อรูปาพฺยากตสฺสาติ อิทํ วตฺถุขนฺเธ สนฺธาย วุตฺตํ. อรูปาพฺยากโต รูปาพฺยากตสฺสาติ อิทํ ปน จิตฺตสมุฏฺฐานรูปญฺจาติ เตสํ เอกนฺติโก วิปฺปยุตฺตปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘สหชาต…เป… โหติเยวา’’ติ. สหชาตาหารินฺทฺริยวเสนาติ สหชาตอรูปาหารินฺทฺริยวเสน.

545. 이 두 가지를 염두에 두고 설한 것이다. 무색(arūpa)이 무색에게 그러하듯이, 색(rūpa)도 색에게 이계연(vippayuttapaccaya)이 되지 않는다는 것이다. ‘색무기가 무색무기에게’라는 이것은 토대(vatthu)와 온(khandha)을 염두에 두고 설한 것이다. ‘무색무기가 색무기에게’라는 이것은 마음에서 생긴 형색(cittasamuṭṭhānarūpa) 등에 대한 그들의 절대적인 이계연 상태를 말하기에 ‘구생… (중략) … 분명히 존재한다’고 하였다. ‘구생하는 식물과 근의 힘으로’란 구생하는 무색의 식물과 근의 힘으로라는 뜻이다.

---

๕๔๖. เอกมูลเกกาวสานา อนนฺตรปกตูปนิสฺสยวเสน ลพฺภนฺตีติ อิทํ ยถารหวเสน วุตฺตนฺติ ตํ ยถารหํ ปฏิกฺเขปาปฏิกฺเขปวเสนปิ ทสฺเสตพฺพนฺติ ‘‘อตฺถิปจฺจเย ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ปุริเมสูติ นารมฺมณาทีสุ. นวาติ เอกมูลกาวสานา นว. ทฺเวเยวาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส, อกุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺสา’’ติ อิเม ทฺเวเยว.

546. ‘하나의 뿌리로 시작해서 하나로 끝나는 것들은 무간연(anantara)과 본성적 강한 의지연(pakatūpanissaya)의 힘으로 얻어진다’는 이것은 적절함에 따라 설해진 것이며, 그것을 적절함에 따라 배제함과 배제하지 않음의 측면에서도 보여주어야 하기에 ‘유재연(atthipaccaya)에서는 그러나’ 등이 설해졌다. ‘이전 것들에서’란 소연연(ārammaṇa) 등에서이다. ‘아홉’이란 하나의 뿌리로 끝나는 아홉 가지이다. ‘둘뿐’이란 ‘유익한 법이 무기법에게, 해로운 법이 무기법에게’라는 이 두 가지만을 말한다.

---

ปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

역연(paccanīya)의 설명이 끝났다.

---

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา

순역연(anulomapaccanīya)의 설명

---

๕๕๐. อิเมเหวาติ ‘‘กุสโล กุสลสฺส, อกุสโล อกุสลสฺสา’’ติ อิเมหิ เอว สมานา โหนฺติ กุสลาทิตาสามญฺเญน. เตน วุตฺตํ ‘‘อตฺถาภาวโต ปน น อนุรูปา’’ติ. ‘‘กุสโล กุสลสฺสา’’ติอาทินา [Pg.312] สติปิ อุทฺเทสโต สามญฺเญ เยภุยฺเยน สิยา วิภงฺเค วิเสโสติ อาห ‘‘ยถาโยคํ นิทฺเทสโต จา’’ติ.

550. ‘이들로써’란 ‘유익한 법이 유익한 법에게, 해로운 법이 해로운 법에게’라는 이들과 유익함 등의 공통성으로 인해 동일하게 된다는 것이다. 그래서 ‘내용이 없기 때문에 상응하지 않는다’고 설해졌다. ‘유익한 법이 유익한 법에게’ 등으로 개요(uddesa) 상으로는 공통점이 있더라도, 대부분의 경우 상세한 분석(vibhaṅga)에서 차이가 있을 것이기에 ‘적절함에 따라 상세한 분석에서도’라고 하였다.

---

๕๕๑. เหตุนามนฺติ เหตุ จ ตํ นามญฺจาติ เหตุนามํ. ปจฺจยนฺติ ตเมว ปจฺจยภูตํ สนฺธายาติ โยชนา.

551. ‘인연명(hetunāma)’이란 인연이면서 명(nāma)인 것을 말한다. ‘연(paccaya)을’이란 바로 그 연이 된 상태를 염두에 두고 결합한 것이다.

---

๕๕๒. ทฺวินฺนมฺปิ อธิปตีนนฺติ สหชาตารมฺมณาธิปตีนํ วเสน, ตํ ‘‘กุสลํ กุสลสฺส สหชาตโต เจว อารมฺมณโต จา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ. นารมฺมเณ สตฺตาติ สหชาตาธิปติสฺส วเสน วุตฺตํ, น สหชาเต สตฺตาติ อารมฺมณาธิปติสฺส วเสน วุตฺตนฺติ โยชนา. เอวนฺติ ยถา อธิปติมฺหิ วุตฺตํ, เอวํ สพฺพตฺถ สพฺพปจฺจเยสุ. ‘‘ตสฺมึ ตสฺมึ…เป… อุทฺธริตพฺพา’’ติ วตฺวา ตสฺส คณนุทฺธารสฺส สุกรตํ อุปายญฺจ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนุโลเม…เป… วิญฺญาตุ’’นฺติ อาห.

552. ‘두 가지 증상(adhipati)의’란 구생증상과 소연증상의 힘에 의한 것이며, 그것은 ‘유익한 법이 유익한 법에게 구생으로나 소연으로나’ 등 주석서에 설해진 방식대로 알아야 한다. ‘소연에서 일곱’이라는 것은 구생증상의 힘에 의해 설해진 것이고, ‘구생에서 일곱이 아니다’라는 것은 소연증상의 힘에 의해 설해진 것이라고 해석한다. ‘이와 같이’란 증상연에서 설해진 것처럼 모든 곳, 모든 연에서 그러하다는 것이다. ‘그 각각의… (중략) … 추출해야 한다’고 말하고 그 수의 추출의 용이함과 방편을 보여주기 위해 ‘순연에서… (중략) … 알 수 있다’고 하였다.

---

อนุโลมปจฺจนียวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

순역연의 설명이 끝났다.

---

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา

역순연(paccanīyānuloma)의 설명

---

๖๓๑. ปริหาปนคณนายาติ ปริหาเปตพฺพคณนาย สมานตฺตญฺจ น เอกนฺติกํ อูนตมภาวสฺสปิ สมฺภวโตติ อธิปฺปาโย. เตนาห ‘‘นเหตุนารมฺมณทุกสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ สทฺธึ โยชิยมาเนน อูนตรคณเนน อธิปติปจฺจเยน ปริหีนาปีติ โยชนา. สทฺธึ ปริหีนาปีติ วา อิมสฺมึ ปกฺเข ‘‘อธิปติปจฺจเยนา’’ติ อิตฺถมฺภูตลกฺขเณ กรณวจนํ. เอตนฺติ ลกฺขณํ.

631. ‘감소하는 수에 있어서’란 감소되어야 할 수에 있어서 동일함이 절대적이지 않고 더 적은 상태가 발생할 수도 있다는 뜻이다. 그래서 ‘비인연-비소연의 두 가지(duka)에서’ 등이 설해졌다. 거기서 함께 결합되는 더 적은 수인 증상연(adhipatipaccaya)에 의해 감소하더라도 결합된다는 의미이다. 또는 ‘함께 감소하더라도’라는 이 측면에서 ‘증상연에 의해’라는 것은 그러한 상태의 특징을 나타내는 도구격이다. ‘이것’이란 특징을 말한다.

---

อฏฺฐานนฺติ อนุโลมโต อฏฺฐานํ อติฏฺฐนํ. ติฏฺฐนฺตีติ อนุโลมโตติ โยชนา. เตสนฺติ เหตุอาทีนํ. อิตเรสูติ ยาทิสา อธิปฺเปตา, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อธิปตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิมานิ ทฺเวติ ‘‘กุสลาพฺยากตา อพฺยากตสฺส, อกุสลาอพฺยากตา อพฺยากตสฺสา’’ติ อิมานิ จ ทฺเว.

‘여덟이 아닌 것’이란 순연(anuloma)의 관점에서 여덟이 성립하지 않는 것이다. ‘머문다’는 것은 순연의 관점에서라는 구성이다. ‘그들의’란 인연 등이다. ‘나머지에서’란 의도된 종류들을 보여주기 위해 ‘증상’ 등이 설해졌다. ‘이 둘’이란 ‘유익·무기법이 무기법에게, 해로운·무기법이 무기법에게’라는 이 두 가지이다.

---

นเหตุมูลกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

비인연(nahetu)을 뿌리로 하는 설명이 끝났다.

---

๖๓๖. เหตุยา [Pg.313] วุตฺเตหิ ตีหีติ เหตุปจฺจยา วุตฺเตหิ ตีหิ วิสฺสชฺชเนหิ สทฺธึ. วารสามญฺญเมว วทติ, น อตฺถสามญฺญนฺติ อธิปฺปาโย. ตถา กมฺเม ตีณีติ เหตุยา วุตฺตาเนวาติ จาติ ‘‘กมฺเม ตีณี’’ติ เอตฺถ ‘‘เหตุยา วุตฺตาเนวา’’ติ อิมสฺมึ อตฺถวจเนปิ ตถา วารสามญฺญเมว สนฺธาย วทตีติ อตฺโถ.

636. ‘인연에서 설해진 셋과 함께’란 인연연에서 설해진 세 가지 답과 함께라는 뜻이다. 구절의 공통성(vārasāmañña)만을 말하는 것이지, 의미의 공통성(atthasāmañña)을 말하는 것이 아니라는 뜻이다. 마찬가지로 ‘업(kamma)에서 셋’이라는 것도 인연에서 설해진 것들과 같다는 말이며, ‘업에서 셋’이라는 이 의미의 문장에서도 그와 같이 구절의 공통성만을 염두에 두고 말한다는 뜻이다.

---

๖๔๔. เอเกกเมวาติ เอเกกเมว วิสฺสชฺชนํ.

644. ‘각각 하나씩만’이란 각각 하나의 답만을 의미한다.

---

๖๕๐. สกฏฺฐาเนติ อตฺตนา ฐิตฏฺฐาเน. ตโต ปเรตราติ ตโต อคฺคหิตปจฺจยโต ปเรตรา ปจฺจนียโต. นาหาเร…เป… ลาโภ โหตีติ อาหารปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต อินฺทฺริยปจฺจยํ, อนุโลมโต อินฺทฺริยปจฺจเย จ ปจฺจนียโต ฐิเต อาหารปจฺจยํ อนุโลมโต โยเชตฺวา ยถา ปญฺโห ลพฺภตีติ อตฺโถ. เตสูติ อาหารินฺทฺริเยสุ. ทฺวิธา ภินฺนานิ ปจฺจนียโต อนุโลมโต จ โยเชตพฺพภาเวน.

650. Sakaṭṭhāne란 자신이 머무는 장소에서라는 뜻이다. Tato paretarā란 거기서 취해지지 않은 연(paccaya)으로부터 다른 것, 즉 역(paccanīya)으로부터의 다른 것을 말한다. Nāhāre…pe… lābho hotī라는 것은 음식연(āhārapaccaya)이 역으로 있을 때 기능연(indriyapaccaya)을 순(anuloma)으로 결합하고, 기능연이 역으로 있을 때 음식연을 순으로 결합하여 질문이 성립한다는 뜻이다. Tesū란 음식과 기능들에서라는 뜻이다. 역과 순으로 결합되어야 하는 상태에 의해 두 가지로 나뉜다.

---

ปจฺจนียานุโลมวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

역순(Paccanīyānuloma)에 대한 설명이 끝났다.

---

กุสลตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유익함의 세 갈래(Kusalattika)에 대한 설명이 끝났다.

---

๒. เวทนาตฺติกวณฺณนา

2. 느낌의 세 갈래(Vedanāttika)에 대한 설명

---

๑. เวทนาตฺติเก ปฏิจฺจาทินิยมนฺติ ติกปทสมฺพนฺธวเสน ปฏิจฺจวาราทีสุ วตฺตพฺพํ ปฏิจฺจสหชาตฏฺฐาทินิยมนํ น ลภนฺติ เวทนารูปนิพฺพานานิ. กสฺมา? ติกมุตฺตกตฺตา. ตถา ปจฺจยุปฺปนฺนวจนํ. น หิ สกฺกา วตฺตุํ เวทนํ รูปํ นิพฺพานญฺจ สนฺธาย ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต อุปฺปชฺชตี’’ติ. ติกธมฺมานนฺติ เวทนาตฺติกธมฺมานํ. ตตฺถาติ เหตุปจฺจยาทีสุ. ยถานุรูปโตติ เวทนาทีสุ โย ยสฺส เวทนาย สมฺปยุตฺตธมฺมสฺส อารมฺมณาทิปจฺจโย ภวิตุํ ยุตฺโต, ตทนุรูปโต. อารมฺมณาทีติ อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยาทิเก สงฺคณฺหาติ.

1. 느낌의 세 갈래에서 의존함 등의 규정이란, 세 갈래 구절의 연결에 따라 의존하는 방식(paṭiccavāra) 등에서 언급되어야 할 의존함·함께 생김의 상태 등에 대한 규정을 느낌, 물질, 열반은 얻지 못한다는 것이다. 왜인가? 세 갈래에서 벗어나 있기 때문이다. 연생(paccayuppanna)이라는 말도 그와 같다. 느낌, 물질, 열반을 지칭하여 '즐거운 느낌과 결합한 법을 의존하여 즐거운 느낌과 결합한 것이 일어난다'라고 말할 수 없기 때문이다. 세 갈래의 법들이란 느낌의 세 갈래의 법들을 말한다. 거기서란 원인연 등에서라는 뜻이다. 적절함에 따라란 느낌 등에서 어떤 느낌과 결합한 법의 대상연 등이 되기에 적절한 것, 그 적절함에 따름을 말한다. 대상 등에서 등이라는 단어는 대상지배연, 대상강력의지연 등을 포함한다.

---

๑๐. กุสลตฺติเกปิ ปริหีนนฺติ อิทํ ปจฺจนียํ สนฺธาย วุตฺตํ. รูปารูปธมฺมปริคฺคาหกตฺตาติ อิทํ อนาทิภูตสฺสปิ สหชาตสฺส อาทิมฺหิ ฐปเน [Pg.314] การณวจนํ. อาทิ-สทฺเทนาติ ‘‘สหชาตาทโย’’ติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน. ยถารหํ อารพฺภ อุปฺปตฺติวเสน สพฺเพ อรูปธมฺมา อารมฺมณาทีนํ ปจฺจยุปฺปนฺนา โหนฺตีติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยุปฺปนฺนวเสน สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกานํ อารมฺมณาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน อารมฺมณาธิปติอารมฺมณูปนิสฺสยาทิเก สงฺคณฺหาติ. เตนาติ ‘‘สพฺพารูปธมฺมปริคฺคาหกา ปนา’’ติอาทิวจเนน. สพฺพฏฺฐานิกานํ…เป… ทสฺสิตา โหติ สหชาตทสฺสเนนาติ อตฺโถ. เอกเทสปริหานิทสฺสเนเนว หิ สมุทายปริหานิ ทสฺสิตา โหตีติ. สหชาตาทโยติ วา อาทิ-สทฺเทน สพฺพฏฺฐานิกา จตฺตาโรปิ ทสฺสิตา โหนฺตีติ. สหชาตมูลกาติ สหชาตปจฺจเย สติ ภวนฺตา น สหชาตํ ปุรโต กตฺวา ปาฬิยํ อาคตา. เตนาห ‘‘สหชาตนิพนฺธนา…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ. โส ปจฺฉาชาโต กสฺมา ปน น ปริหายตีติ สมฺพนฺโธ. ตตฺถาติ ยถาวุตฺตาย ปริหานิยํ อปริหานิยญฺจ. สหชาตนิพนฺธเนหีติ สหชาตธมฺมนิมิตฺเตหิ ปจฺจยภาเวหิ อิธ ปจฺจยธมฺมเหตุโก วุตฺโต. เอตฺเถวาติ ปริหานิยํเยว. สา หิ อิธ อธิกตา. สหชาตนิพนฺธนานเมว ปริหานีติ วุตฺเต ‘‘กึ สพฺเพสํเยว เนสํ ปริหานี’’ติ อาสงฺกาย อาห ‘‘สหชาต…เป… ทสฺสิตเมต’’นฺติ.

10. 유익함의 세 갈래에서도 줄어들었다는 것은 이 역(paccanīya)을 지칭하여 하신 말씀이다. 물질과 비물질의 법들을 포함하기 때문이라는 것은 시작이 아닌 함께 생김(sahajāta)을 처음에 두는 것에 대한 이유를 설명하는 말이다. 등(ādi)이라는 단어란 '함께 생김 등'에서 '등'이라는 단어를 말한다. 적절하게 대상을 삼아 일어남에 따라 모든 비물질의 법들이 대상연 등의 연생이 된다고 '연생의 측면에서 모든 비물질의 법을 포함하는 대상연 등의'라고 설해졌다. 등이라는 단어는 대상지배연, 대상강력의지연 등을 포함한다. 그것에 의해란 '그러나 모든 비물질의 법을 포함하는 것들' 등의 문장에 의해서이다. 모든 장소에 있는 것들의…(중략)…함께 생김을 보임으로써 나타난다는 뜻이다. 부분적인 줄어듦을 보임으로써 전체의 줄어듦이 나타나기 때문이다. 또는 함께 생김 등에서 등이라는 단어에 의해 모든 장소에 있는 네 가지가 모두 나타나게 된다. 함께 생김을 뿌리로 하는 것들이란 함께 생김의 연이 있을 때 존재하는 것이지, 함께 생김을 앞에 두고 성전에 나타난 것이 아니다. 그래서 '함께 생김에 묶인…(중략)…라고 설해진 것이다'라고 하셨다. '그러면 그 뒤에 생김(pacchājāta)은 왜 줄어들지 않는가?'라는 것이 문맥의 연결이다. 거기서란 앞서 말한 줄어듦과 줄어들지 않음에 대해서이다. 함께 생김에 묶인 것들에 의해란 함께 생김의 법을 원인으로 하는 연의 상태로 여기서 연의 법의 원인이 설해진 것이다. 바로 여기서란 줄어듦에서만이라는 뜻이다. 그것이 여기서 다루어지기 때문이다. 함께 생김에 묶인 것들만의 줄어듦이라고 했을 때, '그것들 전부가 줄어드는 것인가?'라는 의구심에 대해 '함께 생김…(중략)…이것이 나타난 것이다'라고 하셨다.

---

๑๗. นยทสฺสนเมว กโรตีติ ยถา อเหตุกกิริยเจตนํ สนฺธาย ‘‘นเหตุปจฺจยา นกมฺมปจฺจยา’’ติ วตฺตุํ ลพฺภา, เอวํ นวิปากปจฺจยาติปิ ลพฺภา. อเหตุกโมหํ ปน สนฺธาย ‘‘นเหตุปจฺจยา นวิปากปจฺจยา’’ติ ลพฺภา, น ‘‘นกมฺมปจฺจยา’’ติ. เตนาห ‘‘น จ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมสามญฺญทสฺสน’’นฺติอาทิ.

17. 방법만을 보여준다는 것은 원인 없는 작용의 의도(cetanā)를 지칭하여 '원인연이 아니고 업연이 아니다'라고 말할 수 있듯이, '과보연이 아니다'라고도 말할 수 있다는 것이다. 그러나 원인 없는 어리석음(moha)을 지칭하여 '원인연이 아니고 과보연이 아니다'라고는 말할 수 있지만, '업연이 아니다'라고는 말할 수 없다. 그래서 '연과 연생의 법의 일반적인 양상을 보여주는 것이 아니다'라고 말씀하신 것이다.

---

๒๕-๓๗. ยถา กุสลตฺติกํ, เอวํ คเณตพฺพนฺติ อิทํ ยํ สนฺธาย ปาฬิยํ นิกฺขิตฺตํ, ตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ ‘‘เหตุมูลกานํ…เป… นคณนสามญฺญ’’นฺติ. น หิ กุสลตฺติเก อนุโลมปจฺจนีเย คณนาหิ เวทนาตฺติเก ตา สมานา. ปริวตฺเตตฺวาปิ โยชิตาติ เอตฺถ ‘‘นเหตุปจฺจยา นปุเรชาตปจฺจยา อารมฺมเณ เอก’’นฺติ อารมฺมณํ ปฐมํ วตฺวา วตฺตพฺพมฺปิ ปุเรชาตํ ปริวตฺเตตฺวา ปฐมํ วุตฺตนฺติ วทนฺติ. ตถา นเหตุปจฺจยา กมฺเม ตีณีติ อิทเมว ปทํ ปริวตฺเตตฺวา ‘‘นกมฺมปจฺจยา เหตุยา ตีณีติ วุตฺต’’นฺติปิ วทนฺติ.

25-37. 유익함의 세 갈래와 같이 계산해야 한다는 것은 성전에서 설해진 바를 지칭하여 그것을 보여주기 위해 '원인을 뿌리로 하는 것들의…(중략)…계산의 일반성이 없다'라고 설해진 것이다. 유익함의 세 갈래의 순역(anulomapaccanīya)에서의 계산과 느낌의 세 갈래에서의 계산은 같지 않기 때문이다. 바꾸어서도 결합되었다는 것에서, '원인연이 아니고 전생연(purejātapaccaya)이 아닐 때 대상에서 하나'라고 대상을 먼저 말하고 나서 말해야 함에도 불구하고 전생연을 바꾸어 먼저 말한 것이라고 설명한다. 또한 '원인연이 아닐 때 업에서 셋'이라는 이 구절을 바꾸어 '업연이 아닐 때 원인에서 셋이라고 설해졌다'라고도 말한다.

---

๓๙. ตํสมฺปยุตฺเตติ [Pg.315] เตน โทมนสฺเสน สมฺปยุตฺเต. โทมนสฺสสีเสน สมฺปยุตฺตธมฺมา วุตฺตา. สทฺธาปญฺจเกสูติ สทฺธาสีลสุตจาคปญฺญาสุ. กตฺตพฺพนฺติ วา โยชนา กาตพฺพาติ อตฺโถ. อวเสเสสูติ ราคาทีสุ. ปาฬิคติทสฺสนตฺถนฺติ ‘‘เอวํ ปาฬิ ปวตฺตา’’ติ ปาฬิยา ปวตฺติทสฺสนตฺถํ. ราคาทีหิ อุปนิสฺสยภูเตหิ. อนุปฺปตฺติโตติ น อุปฺปชฺชนโต. ตํ ปาฬิคตึ ติกนฺตรปาฬิยา ทสฺเสนฺโต ‘‘กุสลตฺติเกปิหี’’ติอาทิมาห. อิธาปีติ อิมสฺมึ เวทนาตฺติเกปิ.

39. 그것과 결합한이란 그 도마나사(domanassa)와 결합한 것을 말한다. 도마나사를 우두머리로 하여 결합한 법들이 설해졌다. 믿음 등 다섯이란 믿음·계·배움·베풂·지혜를 말한다. 해야 한다란 결합을 해야 한다는 뜻이다. 나머지들에서란 탐욕 등에서라는 뜻이다. 성전의 흐름을 보이기 위해란 '성전이 이와 같이 전개된다'라고 성전의 전개 방식을 보이기 위함이다. 의지연(upanissaya)이 된 탐욕 등에 의해서이다. 일어나지 않음으로부터란 생겨나지 않음으로부터라는 뜻이다. 그 성전의 흐름을 다른 세 갈래의 성전으로 보여주면서 '유익함의 세 갈래에서도' 등을 말씀하셨다. 여기서도란 이 느낌의 세 갈래에서도라는 뜻이다.

---

๖๒. อนญฺญตฺตนฺติ อเภทํ. สุขเวทนาสมฺปยุตฺโต หิ ธมฺโม สุขเวทนาสมฺปยุตฺตสฺเสว ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย, น อิตเรสํ. เอส นโย เสสปเทสุ เสเสสุ จ ‘‘ตีณี’’ติ อาคตฏฺฐาเนสุ. เตน วุตฺตํ ‘‘สพฺพานิ ตีณิ สุทฺธานํ ติณฺณํ ปทานํ วเสน เวทิตพฺพานี’’ติ. ‘‘ปจฺฉาชาตา อรูปธมฺมานํ ปจฺจโย น โหนฺตี’’ติ ยุตฺตเมตํ, ปุเรชาตา ปน อรูปธมฺมานํ ปจฺจยา น โหนฺตีติ กถมิทํ คเหตพฺพนฺติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘ปุเรชาตา’’ติอาทิ, ปุเรชาตา หุตฺวา ปจฺจโย น โหนฺตีติ อตฺโถ. ปุริมตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิตา หิ รูปธมฺมา ปจฺฉา อุปฺปนฺนานํ อรูปธมฺมานํ ปุเรชาตปจฺจโย โหนฺติ, น จายํ นโย อรูปธมฺเมสุ ลพฺภติ. เตน วุตฺตํ ‘‘ปุเรชาตตฺตาภาวโต’’ติ. ตถา ปจฺฉาชาตตฺตาภาวโตติ ยถา อิมสฺมึ ติเก กสฺสจิ ธมฺมสฺส ปุเรชาตตฺตาภาวโต ปุเรชาตปจฺจโย น โหนฺตีติ วุตฺตํ, ตถา ปจฺฉาชาตตฺตาภาวโต ปจฺฉาชาตา หุตฺวา ปจฺจโย น โหนฺติ, ปจฺฉาชาตปจฺจโย น โหนฺตีติ อตฺโถ. น หิ เอกสฺมึ สนฺตาเน เกสุจิ อรูปธมฺเมสุ ปฐมตรํ อุปฺปชฺชิตฺวา ฐิเตสุ ปจฺฉา เกจิ อรูปธมฺมา อุปฺปชฺชนฺติ, ยโต เต เตสํ ปจฺฉาชาตปจฺจโย ภเวยฺยุํ.

62. 차별 없음이란 구분이 없음을 말한다. 즐거운 느낌과 결합한 법은 즐거운 느낌과 결합한 법에 대해서만 원인연으로 연이 되고, 다른 것들에 대해서는 그렇지 않기 때문이다. 이러한 방식은 나머지 구절들과 '셋'이라고 나오는 나머지 경우들에서도 동일하다. 그래서 '모든 셋은 순수한 세 구절의 방식에 따라 알아야 한다'라고 설해졌다. '후생연(pacchājāta)은 비물질의 법들의 연이 되지 않는다'는 것은 타당하지만, 전생연(purejāta)이 비물질의 법들의 연이 되지 않는다는 것은 어떻게 이해해야 하는가라는 반론을 지칭하여 '전생…' 등을 말씀하셨으니, 전생연이 되어 연이 되지 않는다는 뜻이다. 먼저 일어나 머물고 있는 물질의 법들은 나중에 일어나는 비물질의 법들의 전생연이 되지만, 이러한 방식은 비물질의 법들 사이에서는 성립하지 않는다. 그래서 '전생하는 상태가 없기 때문에'라고 설해졌다. 마찬가지로 후생하는 상태가 없기 때문에란, 이 세 갈래에서 어떤 법에 대해 전생하는 상태가 없으므로 전생연이 되지 않는다고 설해진 것처럼, 후생하는 상태가 없으므로 후생연이 되어 연이 되지 않는다, 즉 후생연이 되지 않는다는 뜻이다. 한 상속(santāna) 안에서 먼저 일어나 머물고 있는 어떤 비물질의 법들에 대해 나중에 어떤 비물질의 법들이 일어나는 경우가 없으므로, 그것들이 그것들의 후생연이 될 수 없기 때문이다.

---

๘๓-๘๗. อวเสเสสุ อฏฺฐสูติ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม’’ติอาทินา เอกมูลเกกาวสานา เย นว นว วารา อารมฺมณปจฺจยาทีสุ ลพฺภนฺติ, เตสุ ยถาวุตฺตเมกํ วชฺเชตฺวา เสเสสุ อฏฺฐสุ. ตีสฺเววาติ สุทฺเธสุ ตีสฺเวว สหชาตกมฺมปจฺจโย ลพฺภติ.

83-87. '나머지 여덟에서'라는 것은 '즐거운 느낌과 결합된 법' 등으로 시작하여 하나의 뿌리(ekamūlaka)에서 하나의 끝(ekāvasāna)에 이르기까지 대상연(ārammaṇapaccaya) 등에서 얻어지는 아홉 가지씩의 단락(vāra)들 중에서, 앞에서 말한 하나를 제외한 나머지 여덟을 의미한다. '셋에서만'이라는 것은 순수한(suddha) 셋에서만 구생업연(sahajātakammapaccaya)이 얻어진다는 것이다.

---

เวทนาตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

수삼법(受三法)의 설명이 끝났다.

---

๓. วิปากตฺติกวณฺณนา

3. 과보삼법(果報三法)의 설명

---

๑-๒๓. โสเยวาติ [Pg.316] อกตสมาเสหิ ปเทหิ โย อตฺโถ วุจฺจติ, โสเยว อตฺโถ วุตฺโต โหติ.

1-23. '바로 그것'이라는 것은 복합어(samāsa)로 이루어지지 않은 단어들로 말해지는 의미가 바로 그 의미로 말해졌다는 것이다.

---

๒๔-๕๒. ตนฺติ ตํ วจนํ, ตํ วา กฏตฺตารูปํ. ยสฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานสฺส อุปาทารูปสฺส ยถา ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ, ตถา มหาภูเต จ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติ. น หิ ตสฺส ตทุภยํ วินา อุปฺปตฺติ อตฺถิ, น เอวํ กฏตฺตารูปสฺส. ตญฺหิ กมฺมสฺส กฏตฺตา อุปฺปชฺชมานํ มหาภูเต ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูปสฺส ตํ วิเสสํ ทสฺเสตุํ ตเทว วุตฺตํ, น กฏตฺตารูปํ วุตฺตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ขนฺเธ ปฏิจฺจา’’ติอาทิมาห. ยทิปิ กฏตฺตารูปํ ‘‘มหาภูเต ปฏิจฺจ จิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ อุปาทารูป’’นฺติ เอตฺถ น คหิตํ, วจนนฺตเรน ปน คหิตเมวาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปวตฺติยํ ปนา’’ติอาทิมาห. เอวญฺจ กตฺวาติ ขนฺเธ ปฏิจฺจ อุปฺปตฺติยา อภาวโตเยว. นาหารปจฺจเยติ อาหารปจฺจเย ปจฺจนียโต ฐิเต. ตมฺปีติ กฏตฺตารูปมฺปิ. ฐิติกฺขเณ กฏตฺตารูปสฺส อาหาโร อุปตฺถมฺภโก โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อุปฺปาทกฺขเณ’’ติ.

24-52. '그것(taṃ)'이란 그 문장 혹은 그 업생색(kaṭattārūpa)이다. 왜냐하면 마음에서 생긴(cittasamuṭṭhāna) 파생색(upādārūpa)이 오온(khandha)을 조건으로 하여 발생하는 것처럼 대종(mahābhūta)을 조건으로 해서도 발생하기 때문이다. 참으로 그것은 그 양자 없이는 발생하지 않지만, 업생색은 그렇지 않다. 그것은 업의 지음(kaṭattā)으로 인해 발생하면서 대종을 조건으로 하여 발생하므로, 마음에서 생긴 색이 파생색이라는 그 특별함을 보이기 위해 그것만을 말한 것이지 업생색을 말한 것이 아님을 나타내려고 '오온을 조건으로' 등을 설하셨다. 비록 업생색이 '대종을 조건으로 마음에서 생긴 색인 파생색'이라는 구절에서 채택되지 않았더라도, 다른 문구로는 채택된 것임을 보이기 위해 '전개될 때에는(pavattiyaṃ pana)' 등을 설하셨다. '이와 같이 함으로써'란 오온을 조건으로 하는 발생이 없기 때문이다. '식연(āhārapaccaya)이 아닐 때'란 식연에 대해 부정적으로 위치할 때이다. '그것도'란 업생색도 포함된다. 머무는 순간(ṭhitikkhaṇa)에 업생색의 식(āhāra)이 보조자가 되기 때문에 '발생하는 순간(uppādakkhaṇa)'이라고 설하셨다.

---

วิปากตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

과보삼법의 설명이 끝났다.

---

๔. อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา

4. 취수삼법(取受三法)의 설명

---

๕๑. อธิปติธมฺโมเยว โลกุตฺตรธมฺเมสุ นาธิปติปจฺจยา อุปฺปชฺชตีติ อาห ‘‘นาธิปติปจฺจยาติ สยํ อธิปติภูตตฺตา’’ติ. นนุ อธิปติธมฺโมปิ อารมฺมณาธิปติวเสน อธิปติปจฺจเยน อุปฺปชฺชตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อวิรหิตา…เป… ทสฺเสตี’’ติ. อวิรหิตารมฺมณาธิปตีสูติ โลกุตฺตเร สนฺธายาห. เต หิ นิพฺพานารมฺมณตฺตา เอวํ วุจฺจติ. ปิ-สทฺเทน โก ปน วาโท วิรหิตารมฺมณาธิปติอเนกนฺตารมฺมณาธิปตีสูติ ทสฺเสติ.

51. 출세간법들에서 증상법(adhipatidhamma) 자체가 증상연(adhipatipaccaya)으로 발생하지 않으므로 '증상연이 아니라는 것은 스스로 증상이 되었기 때문이다'라고 설하셨다. 증상법 또한 대상증상(ārammaṇādhipati)의 힘에 의해 증상연으로 발생하지 않느냐는 반론을 염두에 두고 '분리되지 않은... 등... 을 보여준다'라고 설하셨다. '분리되지 않은 대상증상들에서'라는 것은 출세간을 염두에 두고 설하신 것이다. 그것들은 열반을 대상으로 하기 때문에 이와 같이 설해진다. 'Pi'라는 단어는 분리된 대상증상이나 부정(不定) 대상증상들에서 어떠한 논의가 있는지를 보여준다.

---

๗๒. อนุปาลนุปตฺถมฺภนวเสนาติ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย กฏตฺตารูปานํ อนุปาลนวเสน โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส อุปตฺถมฺภนวเสน ปจฺจโย โหติ, น ชนกวเสนาติ โยชนา. เอตสฺมึ ปน อตฺเถ สตีติ [Pg.317] กมฺมชกลาเป โอชา ตสฺเสว กมฺมชกายสฺส อุปตฺถมฺภกวเสน ปจฺจโย โหตีติ เอตสฺมึ อตฺเถ ลพฺภมาเน. อาหารนฺติปิ วตฺตพฺพนฺติ ยถา ชีวิตินฺทฺริยวเสน ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ยถาวุตฺตอาหารสฺสปิ วเสน วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. เอตฺถ จ ยสฺมึ กลาเป กมฺมชา โอชา กทาจิ ตสฺเสว อุปตฺถมฺภนปจฺจโย โหตีติ อยมตฺโถ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโต. ยทิ กมฺมชา โอชา เอกํสโต สกลาปรูปูปตฺถมฺภนวเสเนว ปวตฺตติ, ตถา สติ อิมาย ปาฬิยา วิโรโธ สิยาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยทิ จ…เป… โหตี’’ติ อฏฺฐกถาวจนํ อุทฺธริตฺวา ตตฺถ โทสํ วิภาเวนฺโต ‘‘เอวํ สตี’’ติ อาห. ตตฺถ ตนฺติ ตํ วจนํ. อนชฺโฌหฏาย อตฺตโน ปจฺจยโต นิพฺพตฺตาย, ปจฺจโย เจตฺถ กมฺมํเยว. เตนาห ‘‘สสนฺตานคตาย อุปาทินฺโนชายา’’ติ.

72. '보호하고 지탱하는 방식에 의해'라는 것은, 명근(jīvitindriya)이 업생색들을 보호하는 방식인 것처럼, 영양소(ojā)는 바로 그 업생신(kammajakāya)을 지탱하는 방식으로 조건이 되는 것이지 생성하는 방식(janakavasa)에 의한 것이 아니라는 연결이다. '이러한 의미가 있을 때'란 업생깔라빠(kammajakalāpa) 안의 영양소가 바로 그 업생신의 지탱하는 방식으로 조건이 된다는 이러한 의미가 얻어질 때이다. '식(āhāra)이라고도 말해야 한다'는 것은 명근의 힘에 의해 '업생이며 집착의 대상인 법이 업생이며 집착의 대상인 법에게 유연(atthipaccaya)으로 조건이 된다'라고 설해진 것처럼, 앞에서 말한 식의 힘에 의해서도 설해져야 한다는 뜻이다. 그리고 여기에서 어느 깔라빠에 있는 업생 영양소가 때때로 그것 자체의 지탱하는 조건이 된다는 이 의미가 주석서에서 보여졌다. 만약 업생 영양소가 일방적으로 모든 다른 색들을 지탱하는 방식으로만 존재한다면, 그렇게 될 때 이 성전(Pāḷi)과 모순이 생길 것임을 보이기 위해 '만약... 등... 이 된다'라는 주석서의 문장을 인용하여 거기서의 오류를 분석하면서 '그렇게 된다면(evaṃ satī)'이라고 설하셨다. 거기서 'taṃ'은 그 문장이다. 삼키지 않은(anajjhohaṭā) 것, 즉 자신의 조건으로부터 생겨난 것에 대해서인데, 여기서 조건은 바로 업이다. 그래서 '자신의 상속에 속하는 업생 영양소(upādinnoja)에 대해'라고 설하셨다.

---

อยมฺปิ ปญฺโห, น เกวลํ ปุพฺเพ วุตฺตอาหาโรเยวาติ อธิปฺปาโย. อุทฺธริตพฺโพ สิยา, น จ อุทฺธโฏ. ตสฺมาติ เอตสฺส ‘‘วาโท พลวตโร’’ติ เอเตน สมฺพนฺโธ. กสฺมา ปน ยถาวุตฺเตสุ ทฺวีสุ ปญฺเหสุ อาหาโร น อุทฺธโฏติ อาห ‘‘อชฺโฌหฏสฺสา’’ติอาทิ. ตตฺถ ทุติยปญฺโหติ ทุกมูลเก ทุติยปญฺโหติ โยชนา. ทุติยปญฺโห จ น อุทฺธโฏติ เอตฺถาปิ ‘‘อชฺโฌหฏสฺส…เป… อภาวโต’’ติ อิทํ อาเนตฺวา สมฺพนฺธิตพฺพํ. อิตรสฺสาติ อนชฺโฌหฏสฺส. อชฺโฌหฏเมว น อนชฺโฌหฏํ, ยถาวุตฺโตชนฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘พลวตโร’’ติ วตฺวา ตสฺส พลวตรภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. กติปยาโลเป อชฺโฌหริตฺวา วสิตฺวา ฐิตสฺส วิย อชฺโฌหฏมตฺตาหิ มณฺฑูกาทีหิ อชฺโฌหารกสฺส สรีเร วิเสสาธานํ เวทิตพฺพํ.

'이 질문 또한'이란 단지 앞에서 말한 식(āhāra)뿐만이 아니라는 뜻이다. 추출되어야(uddharitabbo) 하겠지만 추출되지 않았다. '그러므로'라는 것은 이것이 '논설이 더 강력하다'라는 것과 연결된다. 왜 앞에서 말한 두 질문에서 식이 추출되지 않았는가에 대해 '삼킨 것의(ajjhohaṭassa)' 등을 설하셨다. 거기서 '두 번째 질문'이란 이법취(duka)를 근본으로 하는 두 번째 질문이라는 연결이다. 그리고 두 번째 질문이 추출되지 않았다는 여기에서도 '삼킨 것의... 등... 이 없기 때문에'라는 이 내용을 가져와서 연결해야 한다. '다른 것의'란 삼키지 않은 것, 즉 삼킨 것만이 아니라 삼키지 않은 앞에서 말한 영양소라는 뜻이다. '더 강력하다'라고 말하고 나서 그것의 강력함을 보이기 위해 '참으로... 아니다' 등을 설하셨다. 몇 입을 삼켜서 머무는 자처럼, 삼킨 것만으로 개구리 등 삼키는 자의 몸에 특별한 도움(visesādhāna)이 됨을 알아야 한다.

---

อิธ วุตฺเตหีติ อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก วุตฺเตหิ. เอกมูลกทุกติกาวสานปญฺหวิสฺสชฺชเนหีติ เอกปทมูลเกหิ ทุกาวสาเนหิ ติกาวสาเนหิ จ ปญฺหวิสฺสชฺชเนหิ. เต ปน ‘‘อนุปาทินฺนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย, อนุปาทินฺนอนุปาทานิโย ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนอนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ เวทิตพฺโพ. อิธาติ อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก. ทุติยทุกาวสาเน วิยาติ ทุติยทุกาวสาเน ปญฺหวิสฺสชฺชเน วิย, ‘‘อนุปาทินฺนุปาทานิโย [Pg.318] ธมฺโม อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส อนุปาทินฺนุปาทานิยสฺส จ ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตํ ปจฺฉาชาต’’นฺติ เอตสฺส วิสฺสชฺชเน วิยาติ อตฺโถ. อยญฺจ อตฺโถ ตติยปทมูลเกสุ ทุกติกาวสานปญฺเหสุปิ ลพฺภเตว. ยทิ ปน เต ปญฺหา กุสลตฺติเกปิ ลพฺภนฺติ, อถ กสฺมา ตตฺถ น อุทฺธฏาติ อาห ‘‘สุขาวโพธนตฺถํ ปน ตตฺถ สหชาตวเสเนว วิสฺสชฺชนํ กต’’นฺติ. สหชาตวเสเนวาติ สหชาตอตฺถิปจฺจยวเสเนว. เอกมูลกทุกาวสานาติ ‘‘กุสโล ธมฺโม กุสลสฺส จ อพฺยากตสฺส จา’’ติ เอวํปการา ปญฺหา. ตตฺถ กุสลตฺติเก อุทฺธฏา. อิธ ปน อิมสฺมึ อุปาทินฺนตฺติเก. เอเตหิ ยถาวุตฺเตหิ วิสฺสชฺชเนหิ. เอโก ธมฺโมติ เอโก เวทนาทิโก ปจฺจยธมฺโม. อเนเกหีติ สหชาตปจฺฉาชาตาทีหิ อเนเกหิ อตฺถิปจฺจยวิเสเสหิ. อเนเกสํ ธมฺมานนฺติ อเนเกสํ ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ. เอโก อตฺถิปจฺจโยติ อิทํ อตฺถิปจฺจยตาสามญฺญโต วุตฺตํ.

‘여기서 언급된 것들’이란 이 집수삼법(執受三法)에서 설해진 것들을 말한다. ‘하나의 뿌리를 가진 2법으로 끝나는 문답과 3법으로 끝나는 문답’이란 하나의 항을 뿌리로 하여 2법으로 끝나는 문답과 3법으로 끝나는 문답들을 의미한다. 그것들은 실로 “집수되고 집착의 대상이 되는 법(업으로 잡힌 취온)은 집수되고 집착의 대상이 되는 법과 집수되지 않고 집착의 대상이 되는 법에 대해 유연(有緣, 있음조건)으로 조건이 된다. 집수되지 않고 집착의 대상이 되지 않는 법은 집수되고 집착의 대상이 되는 법과 집수되지 않고 집착의 대상이 되는 법, 그리고 집수되지 않고 집착의 대상이 되지 않는 법에 대해 유연으로 조건이 된다”는 식으로 이해해야 한다. ‘여기서’란 이 집수삼법을 뜻한다. ‘두 번째 2법으로 끝나는 경우와 같이’란 두 번째 2법으로 끝나는 문답에서와 같이, 즉 “집수되지 않고 집착의 대상이 되는 법은 집수되고 집착의 대상이 되는 법과 집수되지 않고 집착의 대상이 되는 법에 대해 유연으로 조건이 되니, [그것은] 함께생기는 것과 뒤에생기는 것이다”라는 이 문답의 해설과 같다는 뜻이다. 그리고 이러한 의미는 세 번째 항을 뿌리로 하는 2법·3법 종결 문답에서도 얻어진다. 만약 그러한 문답들이 유익삼법(善三法)에서도 얻어진다면, 어째서 거기서는 인용되지 않았는가에 대해 “이해를 돕기 위해 거기서는 오직 함께생김(구생)의 방식으로만 해설이 이루어졌다”고 하였다. ‘함께생김의 방식으로만’이란 함께생김-유연의 방식으로만이라는 뜻이다. ‘하나의 뿌리를 가진 2법으로 끝나는 것’이란 “유익한 법은 유익한 법과 무기(無記)인 법에 대해”와 같은 종류의 문답을 말한다. 그것은 유익삼법에서 인용되었다. 그러나 여기서는 이 집수삼법에서 인용된다. ‘이러한 앞에서 설한 해설들에 의하여’라고 하였다. ‘하나의 법’이란 수(受) 등과 같은 하나의 조건지우는 법(緣法)을 말한다. ‘여러 가지로’란 함께생김, 뒤에생김 등 여러 가지 유연의 차별적 양상을 말한다. ‘여러 법들에 대해’란 여러 조건지워진 법(緣已生法)들에 대해라는 뜻이다. ‘하나의 유연’이란 유연(유전조건)의 일반적인 성격에 따라 말해진 것이다.

---

อิทานิ ยถาวุตฺตํ อวุตฺตญฺจ อตฺถิปจฺจเย ลพฺภมานํ วิเสสํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘เอโก หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอโกติ อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ เอโก. เอกสฺสาติ ตาทิสสฺเสว เอกสฺส. อญฺญถา หิ เอโก ธมฺโม เอกสฺส ธมฺมสฺส ปจฺจโย นาม นตฺถิ. เอเกเนวาติ สหชาตอตฺถิปจฺจเยเนว ยถา โอกฺกนฺติกฺขเณ วตฺถุ. ตญฺหิ อตฺตนา สหชาตสฺส นามสฺส สหชาตอตฺถิปจฺจเยเนว ปจฺจโย โหติ, น ปุเรชาตาทินา. เอโก สหชาตอรูปกฺขนฺโธ อเนเกสํ อตฺตนา สหชาตานํ อรูปกฺขนฺธานํ เอเกน สหชาตอตฺถิปจฺจเยน, อเนเกหิ สหชาตปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจเยหิ ยถากฺกมํ อตฺตนา สหชาตานํ จิตฺตสมุฏฺฐานรูปานํ ปุเรชาตานํ เตสมุฏฺฐานิกรูปานํ. อเนโก ปุเรชาตวตฺถุรูปญฺเจว สหชาตอรูปกฺขนฺธา จ เอกสฺส อรูปกฺขนฺธสฺส ยถากฺกมํ ปุเรชาตสหชาตอตฺถิปจฺจเยหิ. อเนโก อรูปธมฺโม อเนเกสํ สหชาตอรูปธมฺมานํ ปุเรชาตรูปธมฺมานญฺจ สหชาตปจฺฉาชาตอตฺถิปจฺจเยหิ. อเนโก วา อาหารินฺทฺริยปฺปกาโร อเนเกสํ รูปธมฺมานํ ยถารหํ สหชาตปุเรชาตปจฺฉาชาตาหารินฺทฺริยวเสน อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย โหติ. เอวํ ปจฺจยุปฺปนฺนานํ อสมานตฺเตปิ อยมตฺโถ สมฺภวติ, สมานตฺเต [Pg.319] ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. เตนาห ‘‘สมานตฺเต ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมาน’’นฺติ. สหชาตํ ปุเรชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ สหชาตอตฺถิปจฺจยธมฺโม ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยธมฺเมน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหติ. ยถา วตฺถุนา ปุเรชาตอตฺถิปจฺจยํ ลภนฺตา เอว กุสลาทิธมฺมา สหชาตานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ สหชาตอตฺถิปจฺจโย โหนฺติ, ตถา เต ปุเรชาตสฺส กายสฺส ปจฺฉาชาตปจฺจโยปิ โหนฺติเยว. เตนาห ‘‘ปจฺฉาชาเตน จา’’ติ. อตฺถิปจฺจโย โหตีติ สมฺพนฺโธ. อยํ สหชาตปจฺฉาชาตานํ อตฺถิปจฺจยภาโว ปจฺจยธมฺมานํ อเภเท เอว อิจฺฉิโต, น เภเท. เตนาห ‘‘อนญฺญธมฺมตฺเตน…เป… นานาธมฺมตฺเต’’ติ.

이제 위에서 언급된 것과 언급되지 않은 유연(有緣)에서 나타나는 차별을 상세히 나타내기 위해 ‘실로 하나가’ 등으로 시작되는 말을 하였다. 거기서 ‘하나’란 유연의 차별적 양상들 중 하나를 말한다. ‘하나에게’란 그와 같은 하나에게라는 뜻이다. 왜냐하면 다른 방식으로는 하나의 법이 오직 하나의 법에 대해서만 조건이 되는 경우는 없기 때문이다. ‘오직 하나에 의해서만’이란 입태의 순간에 [심장]토대와 같이 오직 함께생김-유연에 의해서만이라는 뜻이다. 그것은 자신과 함께생긴 명법(名法)에 대해 오직 함께생김-유연에 의해서만 조건이 될 뿐, 먼저생김(전생) 등에 의해서는 조건이 되지 않기 때문이다. 하나의 함께생긴 무색온(無色蘊)은 자신과 함께생긴 여러 무색온들에 대해서는 하나의 함께생김-유연으로 조건이 되고, 마음에서 일어난 물질들과 먼저생긴 그것들의 원인이 되는 물질들에 대해서는 차례대로 함께생김-유연과 뒤에생김-유연이라는 여러 유연으로 조건이 된다. 여러 가지인 먼저생긴 토대물질과 함께생긴 무색온들은 하나의 무색온에 대해 차례대로 먼저생김-유연과 함께생김-유연으로 조건이 된다. 여러 무색법들은 여러 함께생긴 무색법들과 먼저생긴 색법들에 대해 함께생김-유연과 뒤에생김-유연으로 조건이 된다. 또는 여러 종류의 음식(食)과 기능(根)은 여러 색법들에 대해 적절하게 함께생김, 먼저생김, 뒤에생김의 음식과 기능의 양상에 따라 유연으로서 조건이 된다. 이와 같이 조건지워진 법(연이생법)들이 동일하지 않을 때에도 이 의미는 성립하며, 동일할 때에는 말할 필요조차 없다. 그래서 “조건지워진 법들이 동일할 때”라고 하였다. ‘함께생김이 먼저생김과 함께 유연이 된다’는 것은 함께생김-유연의 법이 먼저생김-유연의 법과 함께 유연이 된다는 뜻이다. 마치 토대에 의해 먼저생김-유연을 얻는 유익한 법 등이 함께생긴 온(蘊)들과 마음에서 일어난 물질들에 대해 함께생김-유연이 되듯이, 그 법들은 먼저생긴 몸(身)에 대해 뒤에생김-조건도 되는 법이다. 그래서 “뒤에생김과 함께”라고 하였다. ‘유연이 된다’는 것과 연결된다. 이러한 함께생김과 뒤에생김의 유연으로서의 성질은 조건지우는 법들이 서로 다르지 않을 때에만 의도된 것이지, 서로 다를 때를 말하는 것이 아니다. 그래서 “다른 법이 아님으로써... (중략) ... 다른 법일 때에는”이라고 하였다.

---

อิทานิ ตสฺส นานาธมฺมตฺเต อภาวํ ปาฬิยา วิภาเวนฺโต ‘‘ยทิ สิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถีติ เอกสฺเสว ปจฺจยธมฺมสฺส วเสน ลพฺภมาโน เอโก อตฺถิปจฺจยภาโว นตฺถิ. กสฺมา? วิโรธโต. เตน วุตฺตํ ‘‘สหชาต…เป… น วุตฺต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สหชาตปจฺฉาชาตานํ เอกธมฺมวเสน สห อลาภโต เอว. เอกธมฺมวเสนาติ เอกสฺเสว ปจฺจยธมฺมสฺส วเสน. เตนาห ‘‘นานาธมฺมานํ วิรุทฺธสภาวตฺตา’’ติ. วิรุทฺธสภาวตา จ สหชาตปจฺฉาชาตวเสน เวทิตพฺพา, อิธ ปน โลกิยโลกุตฺตราทิภาวโตติ. อญฺญถาติ เตสํ สหชาตปจฺฉาชาตานํ เอกชฺฌํ ลาเภ. อินฺทฺริยปฏิกฺเขเปปีติ อินฺทฺริยปจฺจเย ปจฺจนีกโต ฐิเตปิ. ตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโตติ ‘‘อุปาทินฺนุปาทานิโย จ อนุปาทินฺนุปาทานิโย จ ธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอตสฺส ปญฺหสฺส ลาภโต. พาวีสาติ เอกมูลกาวสานา นว, เอกมูลกทุกาวสานา ปญฺจ, เอกมูลกติกาวสานเมกํ, ทุกมูลเกกาวสานา จตฺตาโร, ทุกมูลกาวสานา ทฺเว, ทุกมูลกติกาวสานเมกนฺติ เอวํ พาวีสติ. ยถา ปุพฺเพ สหชาตํ ปุเรชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหตีติ วุตฺตํ, เอวํ ปุเรชาตมฺปิ เตนาติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ. ตตฺถ สหชาเตเนว สหาติ สหชาเตน สเหว. อฏฺฐานปฺปยุตฺโต หิ อยํ เอว-สทฺโท, สหชาเตน น วินา ปุเรชาตอตฺถิปจฺจโยติ อตฺโถ. อิตเรสุ ปน อตฺถิปจฺจยธมฺเมสุ นิยโม นตฺถิ เตหิ [Pg.320] สหาปิ วินาปิ ภาวโต. เตนาห ‘‘น อิตเรหี’’ติ. ตมฺปิ วตฺถุ ตํสหิตปุเรชาตเมวาติ ยํ ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ วุตฺตํ, ตมฺปิ วตฺถุปุเรชาตญฺเจว ตํสหิตารมฺมณปุเรชาตเมว จ, น เกวลํ อารมฺมณปุเรชาตํ. เตนาห ‘‘น อิตร’’นฺติ.

이제 그것의 다양함이 없음을 성전(Pāḷi)에서 밝히면서 '만일 있다면' 등으로 말씀하셨다. 거기서 '하나의 유연(atthipaccaya)의 상태가 없다'는 것은 하나의 조건되는 법의 힘으로 얻어지는 하나의 유연의 상태가 없다는 것이다. 왜 그러한가? 모순되기 때문이다. 그러므로 '함께 태어남... (중략)... 라고 말해지지 않았다'라고 말씀하셨다. '이와 같이 하여'란 함께 태어남과 뒤에 태어남(pacchājāta)이 하나의 법의 힘으로 함께 얻어질 수 없기 때문이다. '하나의 법의 힘으로'란 하나의 조건되는 법의 힘으로라는 뜻이다. 그러므로 '다양한 법들이 서로 반대되는 성질을 가지기 때문이다'라고 말씀하셨다. 반대되는 성질이란 함께 태어남과 뒤에 태어남의 관점에서 알아야 하며, 여기서는 세간과 출세간 등의 상태 때문이다. '그렇지 않다면'이란 그러한 함께 태어남과 뒤에 태어남이 함께 얻어지는 경우를 말한다. '기연(indriyapaccaya)의 부정에서도'란 기연에서 반대되는 측면에 머물 때를 말한다. '그 질문의 획득으로부터'란 '취해진 것이면서 취착의 대상이 되는 법과 취해지지 않았지만 취착의 대상이 되는 법이, 취해진 것이면서 취착의 대상이 되는 법에 유연으로 조건이 된다'는 이 질문의 획득으로부터이다. '22개'란 하나의 근(mūla)으로 끝나는 것이 9개, 하나의 근과 둘로 끝나는 것이 5개, 하나의 근과 셋으로 끝나는 것이 1개, 두 개의 근과 하나로 끝나는 것이 4개, 두 개의 근으로 끝나는 것이 2개, 두 개의 근과 셋으로 끝나는 것이 1개로 이렇게 22개이다. 앞서 함께 태어남이 앞에 태어남(purejāta)과 함께 유연이 된다고 말한 것처럼, 앞에 태어남도 그것과 함께 유연이 된다는 것을 보이면서 '앞에 태어남은 함께 태어남과만 함께 유연이 된다'고 말씀하셨다. 거기서 '함께 태어남과만 함께'란 함께 태어남과 더불어서라는 뜻이다. 여기서 'eva(만)'라는 단어는 적절하지 않게 쓰인 것인데, 함께 태어남 없이는 앞에 태어남의 유연이 없다는 의미이다. 그러나 다른 유연의 법들에 대해서는 규칙이 없으니, 그것들과 함께일 수도 있고 없을 수도 있기 때문이다. 그러므로 '다른 것들과는 아니다'라고 말씀하셨다. '그것 또한 토대(vatthu)이며 그것과 결합된 앞에 태어남일 뿐이다'라고 한 것은 '앞에 태어남은 함께 태어남과만 함께 유연이 된다'고 말씀하신 그것 또한 토대 앞에 태어남이거나 그것과 결합된 대상(ārammaṇa) 앞에 태어남일 뿐이지, 단순히 대상 앞에 태어남만이 아니라는 뜻이다. 그러므로 '다른 것이 아니다'라고 말씀하셨다.

---

อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาฐนฺตเรน วิภาเวตุํ ‘‘กุสลตฺติเก หี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ยทิ ปุเรชาตํ ตํสหชาเตน วินาปิ อตฺถิปจฺจโย สิยา, ‘‘นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจา’’ติ วตฺตุํ น สกฺกา, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา วิญฺญายติ ‘‘ปุเรชาตํ สหชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจโย โหตี’’ติ. นวิปฺปยุตฺเต พาวีสาติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ตตฺถาติ สนิทสฺสนตฺติเก. อตฺถิวิภงฺเคติ อตฺถิปจฺจยสฺส วิภชเน. ติกมูลเกกาวสานนฺติ ‘‘สนิทสฺสนสปฺปฏิโฆ จ อนิทสฺสนสปฺปฏิโฆ จ อนิทสฺสนอปฺปฏิโฆ จ ธมฺมา อนิทสฺสนสปฺปฏิฆสฺส ธมฺมสฺส อตฺถิปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวํ ติกมูลโก เอกาวสาโน ปญฺโห อุทฺธโฏ. ปจฺจยุทฺธาเรติ จ ตตฺเถว ปจฺจยุทฺธาเร. ตถา จ โส ปญฺโห อุทฺธโฏ. ตยิทํ กถํ, ยทิ ปุเรชาตํ สหชาเตเนว สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ โจทนายํ อาห ‘‘ตํ วตฺถุสหิตสฺส…เป… ปจฺจยภาวโต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – ยทิปิ ตตฺถ สนิทสฺสนสปฺปฏิฆคฺคหเณน อารมฺมณปุเรชาตสฺส อตฺถิปจฺจยภาโว วุตฺโต, ตถาปิ อนิทสฺสนอปฺปฏิฆคฺคหณโต วตฺถุมฺปิ คหิตนฺติ วตฺถุสหิตสฺส อารมฺมณปุเรชาตสฺส สหชาเตน สเหว อตฺถิปจฺจยภาโว วุตฺโตติ. ปจฺฉาชาตํ อาหารินฺทฺริเยเหว สห อตฺถิปจฺจโย โหติ, น ปุเรชาเตนาติ อธิปฺปาโย. อนญฺญธมฺมตฺเตติ ปจฺจยธมฺมสฺส อนญฺญตฺเต. สหชาเตน สห อตฺถิปจฺจโย โหตีติ โยชนา. เสสปททฺวเยปิ เอเสว นโย. ตตฺถาปิ ปฏิโยคิปุเรชาตํเยว ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปนา’’ติอาทินา อตฺตนา ทสฺสิตํ วิจารํ ‘‘เอวเมต’’นฺติ นิคมนวเสน ปจฺจามสติ.

이제 위에서 언급한 의미를 다른 독법(pāṭhantara)으로 밝히기 위해 '유익함의 삼구(kusalattika)에서' 등으로 말씀하셨다. 만약 앞에 태어남이 그것과 함께 태어나는 것 없이도 유연이 된다면, '비불상응연(navippayuttapaccaya)에서 유연으로 5개'라고 말할 수 없을 것이나, 그렇게 말해졌으므로, '앞에 태어남은 함께 태어남과 함께 있을 때만 유연이 된다'는 것을 알 수 있다. '비불상응(navippayutta)에서 22개'라는 것에서도 이와 같은 방식이다. '거기서'란 유견삼구(sanidassanattika)에서이다. '유연의 분석(atthivibhaṅga)에서'란 유연을 분류할 때이다. '세 개의 근(mūla)으로 시작해서 하나로 끝나는 것'이란 '유견유대(sanidassanasappaṭigha) 법과 무견유대(anidassanasappaṭigha) 법과 무견무대(anidassanaappaṭigha) 법이 무견유대 법에 유연으로 조건이 된다'는 식으로 세 개의 근으로 시작하여 하나로 끝나는 질문이 제시된 것이다. '연의 발췌(paccayuddhāra)에서'란 바로 거기 연의 발췌에서이다. 그리고 그 질문은 그렇게 제시되었다. 이것이 어떠한가? 만약 앞에 태어남이 함께 태어남과 함께할 때만 유연이 된다면이라는 반론에 대해 '그 토대와 결합된... (중략)... 조건이 되기 때문이다'라고 말씀하셨다. 그 의미는 비록 거기서 유견유대를 언급함으로써 대상 앞에 태어남의 유연 상태가 언급되었더라도, 무견무대를 언급함으로써 토대(vatthu) 또한 취해졌으므로, 토대와 결합된 대상 앞에 태어남이 함께 태어남과 함께 유연이 되는 상태가 언급되었다는 뜻이다. 뒤에 태어남(pacchājāta)은 음식연(āhārapaccaya)과 기연(indriyapaccaya)과 함께만 유연이 되고, 앞에 태어남과는 아니라는 뜻이다. '다른 법이 없음'이란 조건되는 법이 다르지 않음을 말한다. '함께 태어남과 함께 유연이 된다'고 연결된다. 나머지 두 구절에서도 이와 같은 방식이다. 거기서도 상응하는 앞에 태어남만을 보아야 한다. '유연의 차이들에서는' 등으로 자신이 제시한 고찰을 '이와 같다'라는 결론을 통해 다시 언급한다.

---

อุปาทินฺนตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

취해진 것의 삼구(Upādinnattika)에 대한 설명이 끝났다.

---

๖. วิตกฺกตฺติกวณฺณนา

6. 일으킨 생각 삼구(Vitakkattika)에 대한 설명

---

๒๒. วิตกฺกตฺติเก [Pg.321] สตฺตสุ มูลเกสูติ ‘‘สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา อาคตานิ ตีณิ เอกกานิ, ตีณิ ทุกานิ, เอกํ ติกนฺติ เอวํ เอกมูลกานิ ยานิ สตฺตมูลกานิ, เตสุ. ยถากฺกมนฺติ ปาฬิยํ อาคตานุกฺกเมน. สตฺตาติ ปฐเม เอกเก สตฺต. ปญฺจาติ ทุติเย ปญฺจ. ตานิมานิ เหตุปจฺจเย วุตฺตนเยน เวทิตพฺพานิ. อิธ ปน ปวตฺติวเสเนว โยเชตพฺพํ. ตีณีติอาทีสุ ตติเย ตีณิ, จตุตฺเถ เอกํ, ปญฺจเม ตีณิ, ฉฏฺเฐปิ ตีณิ, สตฺตเม เอกํ. ตานิ ปน ยถากฺกมํ ตติยปทํ ปฏิจฺจ ตติยปททุติยปทตทุภยวเสน, ปฐมปทตติยปทานิ ปฏิจฺจ ตติยปทวเสน, ปฐมปททุติยปทานิ ปฏิจฺจ ปฐมปทตติยปทตทุภยวเสน, ทุติยปทตติยปทานิ ปฏิจฺจ ปฐมปทตติยปทตทุภยวเสน, ปฐมทุติยตติยปทานิ ปฏิจฺจ ตติยปทวเสเนว เวทิตพฺพานิ. อญฺญมญฺเญ อฏฺฐวีสาติอาทีสุปิ อิมินาว นเยน คณนา เวทิตพฺพา. เอวนฺติ ยถาวุตฺตํ คณนํ ปจฺจามสติ. ทุติยตติยมูลเกสุ เอกํ เอกนฺติ ทุติยมูลเก เอกํ, ตติยมูลเก เอกนฺติ โยเชตพฺพํ. ตถา อาเสวเนติ ยถา ปุเรชาเต เอกาทส, ตถา อาเสวเนติ อตฺโถ. อญฺญานีติ อธิปติอญฺญมญฺญปุเรชาตาเสวนโต อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ คณนานิ. เหตุอารมฺมณสทิสานีติ เหตุอารมฺมณปจฺจเยสุ คณนาสทิสานิ.

22. '일으킨 생각 삼구(Vitakkattika)에서 일곱 개의 근(mūla)에'라는 것은 '일으킨 생각과 지속적 고찰이 있는 법을 연하여' 등으로 나오는 세 개의 단일 항목(ekaka), 세 개의 이중 항목(duka), 한 개의 삼중 항목(tika)으로 된, 하나의 근으로 된 일곱 개의 근들을 말한다. '순서대로'란 성전(Pāḷi)에 나오는 순서에 따라서이다. '일곱'이란 첫 번째 단일 항목에서 일곱 개이다. '다섯'이란 두 번째에서 다섯 개이다. 이것들은 인연(hetupaccaya)에서 설명된 방식에 따라 알아야 한다. 그러나 여기서는 전개되는 과정에 따라서만 연결해야 한다. '셋' 등에서 세 번째는 세 개, 네 번째는 한 개, 다섯 번째는 세 개, 여섯 번째도 세 개, 일곱 번째는 한 개이다. 그것들은 순서대로, 세 번째 구절을 연하여 세 번째 구절·두 번째 구절·그 둘 모두의 관점에서, 첫 번째와 세 번째 구절을 연하여 세 번째 구절의 관점에서, 첫 번째와 두 번째 구절을 연하여 첫 번째 구절·세 번째 구절·그 둘 모두의 관점에서, 두 번째와 세 번째 구절을 연하여 첫 번째 구절·세 번째 구절·그 둘 모두의 관점에서, 첫 번째·두 번째·세 번째 구절을 연하여 세 번째 구절의 관점에서만 알아야 한다. '상호연(aññamaññapaccaya)에서 28개' 등에서도 이러한 방식에 따라 숫자를 알아야 한다. '이와 같이'란 위에서 언급한 숫자를 다시 가리킨다. '두 번째와 세 번째 근에서 각각 하나'란 두 번째 근에서 하나, 세 번째 근에서 하나라고 연결해야 한다. '그와 같이 수행연(āsevanapaccaya)에서'란 앞에 태어남에서 11개인 것과 같이 수행연에서도 그러하다는 뜻이다. '다른 것들'이란 증상연·상호연·앞에 태어남·수행연에서 언급된 것들 외에 다른 연들에서의 숫자들이다. '인연과 대상연과 같다'란 인연과 대상연(ārammaṇapaccaya)에서의 숫자와 같다는 뜻이다.

---

๓๑. อวิเสเสนาติ ‘‘วิปาก’’นฺติ วิเสสนํ อกตฺวา น ปน วิสฺสชฺชนํ กตนฺติ โยชนา. ตตฺถ การณํ วตฺตุํ ‘‘กสฺมา’’ติอาทิมาห. อิตเรสนฺติ โลกิยวิปากานํ. เต วิสุํ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตาติ เต ยถาวุตฺตโลกิยวิปากา อวิตกฺกวิจารมตฺตสามญฺญโต วิสุํ นีหริตฺวา วุตฺตา. ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺเต ขนฺเธ ปฏิจฺจ อวิตกฺกวิจารมตฺตา อธิปตี’’ติ วุตฺตราสิ ปุริมโกฏฺฐาโส.

31. '차별 없이'란 '이숙(vipāka)'이라는 수식어를 붙이지 않았으나, 답변을 한 것은 아니라는 의미로 연결된다. 거기서 이유를 말하기 위해 '왜냐하면' 등을 말씀하셨다. '다른 것들의'란 세간의 이숙(vipāka)들을 말한다. '그것들은 별도로 가려내어 말씀하셨다'는 것은 앞에서 언급한 세간의 이숙들을, 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 공통성 때문에 별도로 끄집어내어 말씀하셨다는 것이다. '일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 무더기(khandha)를 연하여 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있는 증상(adhipati)이'라고 언급된 무리가 앞부분이다.

---

๓๘. เอตนฺติ ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺก…เป… สห คจฺฉนฺเตนา’’ติ อาคตปาฬิปทํ. ตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘มูลํ…เป… วุตฺตํ โหตี’’ติ อาห. ตตฺถ อวิตกฺก…เป… โยเชนฺเตนาติ อวิตกฺเกหิ อวิตกฺกปริยาเยน วุตฺเตหิ อวิตกฺกวิจารมตฺตอวิตกฺกอวิจารปเทหิ สห มูลปทํ[Pg.322], อาเสวนมูลกเมว วา คจฺฉนฺเตน โยเชนฺเตน นปุเรชาตสทิสํ นาเสวเน ปาฬิคมนํ กาตพฺพํ, ปฐิตพฺพนฺติ อตฺโถ. โปตฺถเกสุ ปน ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺตํ วิปาเกน สห คจฺฉนฺเตนา’’ติ ทิสฺสติ, วิปาเกน วิเสสนภูเตน สห โยเชนฺเตนาติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตนฺติอาทิ โยเชตพฺพ’’นฺติ.

38. 이것은 ‘심사는 없고 수사만 있는 상태가 심사 없는 것과… 생략 … 함께 가는 것으로’라고 전해지는 빠알리 구절이다. 그 의미를 보이기 위해 ‘근본… 생략 … 말해진 것이다’라고 하였다. 거기서 ‘심사 없는… 생략 … 연결하면서’라는 것은, 심사가 없는 상태로 설해진 ‘심사는 없고 수사만 있는’ 구절과 ‘심사도 없고 수사도 없는’ 구절들과 함께 근본 구절을, 혹은 습행(āsevana)을 근본으로 하여 가는 것과 연결하면서, 전생(purejāta)과 유사하지 않게 습행에서 빠알리의 진행이 이루어져야 한다, 즉 읽어야 한다는 의미이다. 그러나 사본들에는 ‘심사는 없고 수사만 있는 상태가 과보와 함께 가는 것으로’라고 보이는데, 이는 형용사가 된 과보와 함께 연결하면서라는 의미이다. 그래서 ‘과보를 심사는 없고 수사만 있는 것 등으로 연결해야 한다’라고 하였다.

---

เอกมูลเก ปาฬิยํ โยชิตเมวาติ ‘‘ทุมูลเกสุ ปฐเม’’ติ วุตฺตํ.

하나의 근본에서 빠알리에 연결된 것일 뿐이므로 ‘두 개의 근본들 중에서 첫 번째에’라고 말하였다.

---

๔๙. มูลปทเมว อวสานภาเวนาติ ‘‘สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปจฺจยา สวิตกฺกสวิจาโร ธมฺโม อุปฺปชฺชติ นเหตุปจฺจยา’’ติอาทินา มูลปทเมว อวสานภาเวน โยชิตํ. สตฺต โมหา อุทฺธริตพฺพาติ อิทํ นเหตุปจฺจยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ปฏิจฺจวาเร หิ อเหตุกโมโห ติกฺขตฺตุเมว อาคโต. อิธ ปน ‘‘วตฺถุํ ปจฺจยา’’ติอาทินา จตูสุปิ มูลเกสุ อาคโต, ตสฺมา สตฺตกฺขตฺตุํ อาคมนํ สนฺธาย ‘‘สตฺต โมหา’’ติ วุตฺตนฺติ เวทิตพฺพํ.

49. 근본 구절 자체가 마지막 상태가 된다는 것은 ‘심사와 수사가 있는 법을 연하여 심사와 수사가 있는 법이 일어난다, 비인연(非因緣)으로’ 등의 방식으로 근본 구절 자체가 마지막 상태로 연결된 것이다. ‘일곱 가지 미혹이 제거되어야 한다’는 것은 이 비인연을 염두에 두고 한 말이다. 왜냐하면 연기설(緣起說)의 구절에서는 원인 없는 미혹이 세 번만 나오기 때문이다. 그러나 여기서는 ‘물질을 연하여’ 등의 네 가지 근본 모두에서 나오므로, 일곱 번 나오는 것을 염두에 두고 ‘일곱 가지 미혹’이라 하였다고 알아야 한다.

---

อุปนิสฺสเยน สงฺคหิตตฺตาติ อุปนิสฺสยปจฺจเยเนว กมฺมปจฺจยสฺส สงฺคหิตตฺตา. สพฺพสฺสปิ รูปารูปาวจรกมฺมสฺส พลวภาวโต อุปนิสฺสยตฺตาภาโว นตฺถิ, ยโต ตํ ‘‘ครู’’ติ วุจฺจติ, กมฺมกฺขยกรสฺส ปน กมฺมสฺส พลวภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ อิมมตฺถํ ปาฬิยา เอว วิภาเวตุํ วุตฺตํ ‘‘อุปาทินฺนตฺติกปญฺหาวารปจฺจนีเย หิ…เป… วิญฺญายตี’’ติ.

강한 의지연(強依止緣)에 포함된다는 것은 강한 의지연 자체에 의해 업연(業緣)이 포함되기 때문이다. 모든 색계와 무색계의 업이 강력한 상태이므로 강한 의지연이 아닌 것이 없으며, 그 때문에 그것을 ‘무거운 것’이라 부른다. 그러나 업의 소멸을 가져오는 업이 강력하다는 점에 대해서는 말할 필요조차 없다는 이 의미를 빠알리에서 바로 분명히 하기 위해 ‘취(取)의 삼법(三法)의 질문 편의 부정문에서… 생략 … 알려진다’라고 하였다.

---

วิตกฺกตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

심(尋) 삼법에 대한 설명이 끝났다.

---

๘. ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา

8. 견(見)으로 제거되어야 할 법의 삼법에 대한 설명

---

ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค วิจาริตนเยน วิจาเรตพฺพนฺติ อิทํ ‘‘น จ ปุถุชฺชนานํ ทสฺสเนน ปหาตุํ สกฺกุเณยฺโย, อิตเรสํ น เกนจิ ปจฺจเยน ปจฺจโย น โหนฺตีติ สกฺกา วตฺตุ’’นฺติอาทินา อตฺตนา อานีตํ [Pg.323] อมตคฺคปถวินิจฺฉยํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ ยํ วตฺตพฺพํ, ตมฺปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาทฏีกาย อตฺถวิวรเณ วุตฺตเมว, ตสฺมา ตตฺถ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

연기분별(緣起分別)에서 고찰된 방식대로 고찰해야 한다는 것은 ‘범부들이 견(見)으로 제거할 수 있는 것이 아니며, 다른 것들에게는 어떤 조건으로도 조건이 되지 않는다고 말할 수 있다’는 등의 내용으로 자신이 이끌어낸 불사(不死)의 최상의 길에 대한 판별을 염두에 두고 말한 것이다. 거기서 말해야 할 것은 연기설 복주(複註)의 의미 해설에서도 이미 말해진 것이므로, 거기서 말한 방식대로 알아야 한다.

---

ทสฺสเนนปหาตพฺพตฺติกวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

견(見)으로 제거되어야 할 법의 삼법에 대한 설명이 끝났다.

---

ปฏฺฐานปกรณ-อนุฏีกา สมตฺตา.

발취론(發趣論) 아누띠까(Anuṭīkā, 수복주)가 끝났다.

---

อิติ ปญฺจปกรณมูลฏีกาย ลีนตฺถวณฺณนา

이상이 오론(五論)의 근본주석(Mūlaṭīkā)인 ‘린앗타완나나(Līnatthavaṇṇanā, 숨은 의미에 대한 설명)’이다.

---

อนุฏีกา สมตฺตา.

아누띠까(Anuṭīkā, 수복주)가 끝났다.

---

อภิธมฺมสฺส อนุฏีกา สมตฺตา.

아비담마의 아누띠까(Anuṭīkā, 수복주)가 끝났다.