නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

අභිධම්මපිටකෙ

论藏

පඤ්චපකරණ-අනුටීකා

五部论疏

ධාතුකථාපකරණ-අනුටීකා

界说论疏

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

造论之初释义

ධාතුකථාපකරණදෙසනාය [Pg.1] දෙසදෙසකපරිසාපදෙසා වුත්තප්පකාරා එවාති කාලාපදෙසං දස්සෙන්තො ‘‘ධාතුකථාපකරණං දෙසෙන්තො’’තිආදිමාහ. ‘‘තස්සෙව අනන්තරං අදෙසයී’’ති හි ඉමිනා විභඞ්ගානන්තරං ධාතුකථා දෙසිතාති තස්සා දෙසනාකාලො අපදිට්ඨො හොති. යෙ පන ‘‘විභඞ්ගානන්තරං කථාවත්ථුපකරණං දෙසිත’’න්ති වදන්ති, තෙසං වාදං පටික්ඛිපන්තො ‘‘විභඞ්ගානන්තරං…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති ආහ.

《界说论》(Dhātukathāpakaraṇa)之教导，其地点、教导者、听众等指示，皆如前述。为显示时间之指示，而说“教导《界说论》”等语。以“就在其后教导”此语，表明《界说论》是在《分别论》(Vibhaṅga)之后所教导，由此其教导时间已被指明。然而，有人说“《论事》(Kathāvatthu)是在《分别论》之后所教导”，为反驳彼等之说，而说“在《分别论》之后……（中略）……为显示”等语。

‘‘කාමා තෙ පඨමා සෙනා’’තිආදිවචනතො (සු. නි. 438; මහානි. 28; චූළනි. නන්දමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 47) කිලෙසවිද්ධංසනම්පි දෙවපුත්තමාරස්ස බලවිධමනන්ති සක්කා වත්තුං, ‘‘අප්පවත්තිකරණවසෙන කිලෙසාභිසඞ්ඛාරමාරාන’’න්ති පන වුච්චමානත්තා ඛන්තිබලසද්ධාබලාදිආනුභාවෙන උස්සාහපරිසාබලභඤ්ජනමෙව දෙවපුත්තමාරස්ස බලවිද්ධංසනං දට්ඨබ්බං. විසයාතික්කමනං කාමධාතුසමතික්කමො. සමුදයප්පහානපරිඤ්ඤාවසෙනාති පහානාභිසමයපරිඤ්ඤාභිසමයානං වසෙන. නනු චෙතං පඤ්චන්නං මාරානං භඤ්ජනං සාවකෙසුපි ලබ්භතෙවාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘පරූපනිස්සයරහිත’’න්තිආදි. වීරස්ස භාවො වීරියන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘මහාවීරියොති මහාවීරො’’ති. මහාවීරියතා ච පරිපුණ්ණවීරියපාරමිතාය චතුරඞ්ගසමන්නාගතවීරියාධිට්ඨානෙන [Pg.2] අනඤ්ඤසාධාරණචතුබ්බිධසම්මප්පධානසම්පත්තියා ච වෙදිතබ්බා. තතො එව හිස්ස වීරියාහානිසිද්ධිපීති.

根据“欲为汝第一军”等语（《经集》438；《大义释》28；《小义释·难陀童子问之解释》47），虽可说摧毁烦恼即是摧毁天子魔之军，但因经中说“以不令生起之方式（断除）烦恼行魔”，故应知，以忍耐力、信仰力等威力，摧毁其精进众军，方为摧毁天子魔之军。超越所缘即是超越欲界。所谓“以断除与遍知集之方式”，即是以断除现观与遍知现观之方式。心中念及“然则此五魔之摧破，于声闻弟子中亦可得耶？”之质难，而说“无待他缘”等。以“勇者之状态即是精进”，故说“大精进者即大勇者”。大精进性，当知是由圆满之精进波罗蜜、具足四支之精进决意，以及不共于他之四种正勤成就而得。正因此，彼乃成就精进不减。

ඛන්ධාදිකෙ ධම්මෙ අධිට්ඨාය නිස්සාය විසයං කත්වා අභිධම්මකථා පවත්තාති ආහ ‘‘අභිධම්මකථාධිට්ඨානට්ඨෙන වා’’ති. තෙසං කථනතොති තෙසං ඛන්ධාදීනං කථාභාවතො. එතෙන අත්ථවිසෙසසන්නිස්සයො බ්‍යඤ්ජනසමුදායො පකරණන්ති වුත්තං හොති. අථ වා ධාතුයො කථීයන්ති එත්ථ, එතෙන වාති ධාතුකථා, තථාපවත්තො බ්‍යඤ්ජනත්ථසමුදායො. යදි එවං සත්තන්නම්පි පකරණානං ධාතුකථාභාවො ආපජ්ජතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යදිපී’’තිආදි. තත්ථ සාතිසයන්ති සවිසෙසං විචිත්තාතිරෙකවසෙන අනවසෙසතො ච දෙසනාය පවත්තත්තා. තථා හි වුත්තං ‘‘සබ්බාපි ධම්මසඞ්ගණී ධාතුකථාය මාතිකා’’ති (ධාතු. 5). තෙනෙවාහ ‘‘එකදෙසකථනමෙව හි අඤ්ඤත්ථ කත’’න්ති.

以蕴等法为依止、为所缘、为对象而有阿毗达摩(Abhidhamma)之论，故说“或以阿毗达摩论之所依义”。“说彼等故”，即是因其为说蕴等之论故。由此可知，与特定意义相关联之文句集合，即是“论”。又，诸界于此中被说，或因此而被说，故为《界说》(Dhātukathā)，即如是展开之文句与意义的集合。针对“若然，则七部论皆成《界说》”之质难，而说“即使”等。于此，“极为超胜”是指，其教导乃以特别、多彩、卓越且无遗漏之方式而展开。诚如所说：“全部《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)皆为《界说》之论母”（《界说》5）。因此说：“于他处实仅说其一部分而已”。

ඉදානි සාසනෙ යෙසු ධාතු-සද්දො නිරුළ්හො, තෙසං වසෙන අඤ්ඤෙහිපි අසාධාරණං ඉමස්ස පකරණස්ස ධාතුකථාභාවං දස්සෙන්තො ‘‘ඛන්ධායතනධාතූහි වා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තත්ථාති ඛන්ධායතනධාතූසු. මහන්තො පභෙදානුගතො විසයො එතාසන්ති මහාවිසයා, ධාතුයො, න ඛන්ධායතනානි අප්පතරපදත්තා. යෙන වා සභාවෙන ධම්මා සඞ්ගහාසඞ්ගහසම්පයොගවිප්පයොගෙහි උද්දෙසනිද්දෙසෙ ලභන්ති, සො සභාවො ධාතු. සා ධාතු ඉධ සාතිසයං දෙසිතාති සවිසෙසං ධාතුයා කථනතො ඉදං පකරණං ‘‘ධාතුකථා’’ති වුත්තං. සභාවත්ථො හි අයං ධාතු-සද්දො ‘‘ධාතුසො, භික්ඛවෙ, සත්තා සංසන්දන්තී’’තිආදීසු (සං. නි. 2.98) විය. ධාතුභෙදන්ති ධාතුවිභාගං. පකරණන්ති වචනසෙසො. කුතො පකරණ-සද්දො ලබ්භතීති ආහ ‘‘සත්තන්නං පකරණානං කමෙන වණ්ණනාය පවත්තත්තා’’ති. තෙන යොජනං කත්වාති තෙන පකරණ-සද්දෙන ‘‘ධාතුකථාව පකරණං ධාතුකථාපකරණ’’න්ති යොජනං කත්වා. තං දීපනන්ති තං ධාතුකථාපකරණස්ස අත්ථදීපනං, අත්ථදීපනාකාරෙන පවත්තං වණ්ණනං. ‘‘අත්ථං දීපයිස්සාමී’’ති වත්වා ‘‘තං සුණාථා’’ති වදන්තො සොතද්වාරානුසාරෙන තත්ථ උපධාරණෙ නියොජෙතීති ආහ ‘‘තංදීපනවචනසවනෙන උපධාරෙථාති අත්ථො’’ති.

今为显示此论之所以为《界说》，乃因于教法中“界”一词所确立之义，且此论不共于他，故说“或以蕴、处、界”等。“于彼，于彼”，即于蕴、处、界中。其范围广大且多分部，故为“大范围”者，是诸界，非蕴与处，因后者条目较少。又，诸法赖以通过摄、不摄、相应、不相应而得标示与解释之自性，即是“界”。此“界”于此处被超胜地教导，即因特别解说“界”，故此论被称为《界说》(Dhātukathā)。“界”一词实有“自性”之义，如“诸比丘，众生依界而会合”（《相应部》2.98）等经文。“界之分别”即“界之剖析”。“论”是补足之词。“论”一词从何而来？答曰：“因其乃依七部论之次第而作之释义”。“以彼连结”，即是以“论”(pakaraṇa)一词，将“界说”(Dhātukathā)连结为“界说论”(Dhātukathāpakaraṇa)。“对其之阐明”，即是对《界说论》意义的阐明，是以阐明意义之方式而作的释义。说了“我将阐明意义”后，又说“汝等当听”，此乃引导听者循耳门于彼处专注，故说“其义为：以听闻阐明意义之语而领会”。

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

造论之初释义 终。

1. මාතිකාවණ්ණනා

1. 论母释义

1. නයමාතිකාවණ්ණනා

1. 方法论母释义

1. චුද්දසවිධෙනාති [Pg.3] චුද්දසප්පකාරෙන, චුද්දසහි පදෙහීති අත්ථො. තත්ථ ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’ති ඉදමෙකං පදං, තථා ‘‘සම්පයොගො විප්පයොගො’’ති. ‘‘සඞ්ගහිතෙන සම්පයුත්තං විප්පයුත්ත’’න්තිආදීනි පන තීණි තීණි පදානි එකෙකං පදං. ඉතරෙසු පදවිභාගො සුවිඤ්ඤෙය්‍යොව. එතෙහීති සඞ්ගහාදිප්පකාරෙහි. නයනං පාපනං, තං පන පවත්තනං ඤාපනඤ්ච හොතීති ‘‘පවත්තීයති ඤායන්තී’’ති ච ද්විධාපි අත්ථො වුත්තො. නයා එව උද්දිසියමානා මාතිකා. අත්ථද්වයෙපි පවත්තනඤාණකිරියානං කරණභාවෙන සඞ්ගහාදිප්පකාරා නයාති වුත්තා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘ඉමිනා සඞ්ගහාදිකෙන නයෙනා’’ති (ධාතු. අට්ඨ. 1). පදානන්ති අත්ථදීපකානං වචනානං. පජ්ජති එතෙන අත්ථොති හි පදං. පදානන්ති ච සංසාමිසම්බන්ධෙ සාමිවචනං, පකරණස්සාති පන අවයවාවයවීසම්බන්ධෙ.

1. “以十四种”(Cuddasavidhena)即以十四种方式，义为以十四个术语。其中，“摄与不摄”(saṅgaho asaṅgaho)为一个术语，同样，“相应与不相应”(sampayogo vippayogo)亦为一个术语。而“与已摄者相应”、“与已摄者不相应”等，则是各由三个词构成一个术语。其余术语之划分，易于了知。“以彼等”，即以摄等方式。“引导”(Nayanaṃ)是达到、引领，其既是运转，亦是令知，故说“运转与被知”二义。所列举之诸引导即是论母。于此二义中，摄等方式，因其为运转与知晓作用之工具，故被称为“引导”。因此，义注(aṭṭhakathā)中说：“以此摄等引导”（《界说义注》1）。“诸术语”(Padānanti)即阐明意义之言语。因意义藉此而通达，故称为“术语”(padaṃ)。“诸术语”(Padānaṃ)是于主属关系中之属格，而“论典的”(pakaraṇassa)则是于部分与整体关系中之属格。

2. අබ්භන්තරමාතිකාවණ්ණනා

2. 内论母释义

2. තදත්ථානීති පටිච්චසමුප්පාදත්ථානි. පටිච්ච සමුප්පජ්ජති සඞ්ඛාරාදිකං එතස්මාති හි පටිච්චසමුප්පාදො, පච්චෙකං අවිජ්ජාදිකො පච්චයධම්මො. තථා හි වුත්තං සඞ්ඛාරපිටකෙ ‘‘ද්වාදස පච්චයා, ද්වාදස පටිච්චසමුප්පාදා’’ති. තෙසන්ති ඛන්ධාදීනං. තථාදස්සිතානන්ති ගණනුද්දෙසවිභාගමත්තෙන දස්සිතානං. කස්මා පනෙත්ථ පටිච්චසමුප්පාදො ද්වාදසභාවෙනෙව ගහිතො, නනු තත්ථ භවො කම්මභවාදිභෙදෙන, සොකාදයො ච සරූපතොයෙව ඉධ පාළියං ගහිතාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි. තත්ථ තත්ථාති තස්මිං ‘‘පඤ්චවීසාධිකෙන පදසතෙනා’’ති එවං වුත්තෙ අට්ඨකථාවචනෙ. කම්මභවස්ස භාවනභාවෙන, උපපත්තිභවස්ස භවනභාවෙන. පදත්ථතො පන කම්මභවො භවති එතස්මාති භවො, ඉතරො භවති, භවනං වාති. තන්නිදානදුක්ඛභාවෙනාති ජරාමරණනිදානදුක්ඛභාවෙන.

2. “彼等之义”，即缘起之义。因行等法缘之而生起，故为“缘起”；个别的无明等即是缘法。诚如在关于行的论藏(saṅkhārapiṭake)中所说：“十二缘，十二缘起”。“彼等”，即蕴等。“如是显示”，即仅以计数、标示、分别而显示。针对“为何此处缘起仅取十二支？彼处之‘有’非有业有等分别，而忧等在此巴利(pāḷi)文中非依其自相而取耶？”之质难，而说“于彼”等。“于彼，于彼”，即于“以一百二十五词”此等义注之语中。业有以其生成之性，生有以其存在之性。然就业有之词义而言，“有”乃因某法从之而有；另一者则是“有”或“存在”。“以彼为因之苦性”，即以老死为因之苦性。

‘‘සබ්බාපි ධම්මසඞ්ගණී ධාතුකථාය මාතිකා’’ති ඉදම්පි ධාතුකථාය මාතිකාකිත්තනමෙවාති ‘‘සබ්බාපි…පෙ… මාතිකාති අයං ධාතුකථාමාතිකාතො බහිද්ධා වුත්තා’’ති වචනං අසම්භාවෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ[Pg.4]. පකරණන්තරගතා වුත්තා ධාතුකථාය මාතිකාභාවෙනාති අත්ථො. කාමඤ්චෙත්ථ මාතිකාභාවෙන වුත්තා, පකරණන්තරගතත්තා පන අඤ්ඤතො ගහෙතබ්බරූපා ඉතො බහිභූතා නාම හොන්ති, සරූපතො ගහිතාව පඤ්චක්ඛන්ධාතිආදිකා අබ්භන්තරා. තෙනාහ ‘‘සරූපතො දස්සෙත්වා ඨපිතත්තා’’ති. මාතිකාය අසඞ්ගහිතත්තාති මාතිකාය සරූපෙන අසඞ්ගහිතත්තා, න අඤ්ඤථා. න හි මාතිකාය අසඞ්ගහිතො කොචි පදත්ථො අත්ථි. විකිණ්ණභාවෙනාති ඛන්ධවිභඞ්ගාදීසු විසුං විසුං කිණ්ණභාවෙන විසටභාවෙන.

“‘全部《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)是《界说论》(Dhātukathā)的论母(mātikā)’，此说亦仅是称述《界说论》的论母而已。由于不认可‘全部……论母，此乃于《界说论》论母之外所说’之言，故说‘或者’等。其义为：在其他论典中所说，作为《界说论》的论母。此处虽以论母的方式而说，然因其属于其他论典，故其形式应从他处获取，此等被称为‘外部的’；而如五蕴(pañcakkhandha)等以自身形式被把握的，则是‘阿邦答勒’(abbhantarā)。因此说‘因以自身形式显示而安立故’。‘未被论母所含摄故’，意指未被论母以自身形式所含摄，而非他义。实无任何义理不为论母所含摄。‘以散乱的方式’(vikiṇṇabhāvena)，意指在《蕴分别》(Khandhavibhaṅga)等中，以各自分散、散布的方式。

3. නයමුඛමාතිකාවණ්ණනා

3. 法门纲目释义

3. නයානං සඞ්ගහාදිප්පකාරවිසෙසානං පවත්ති දෙසනා, තස්සා විනිග්ගමට්ඨානතාය ද්වාරං. යථාවුත්තධම්මා යථාරහං ඛන්ධායතනධාතුයො අරූපිනො ච ඛන්ධාති තෙසං උද්දෙසො නයමුඛමාතිකා. තෙනාහ ‘‘නයාන’’න්තිආදි. වියුජ්ජනසීලා, වියොගො වා එතෙසං අත්ථීති වියොගිනො, තථා සහයොගිනො, සඞ්ගහාසඞ්ගහධම්මා ච වියොගීසහයොගීධම්මා ච සඞ්ගහා…පෙ… ධම්මා, සඞ්ගණ්හනාසඞ්ගණ්හනවසෙන වියුජ්ජනසංයුජ්ජනවසෙන ච පවත්තනකසභාවාති අත්ථො. චුද්දසපීතිආදිනා තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. යෙහීති යෙහි ඛන්ධාදීහි අරූපක්ඛන්ධෙහි ච. තෙ චත්තාරොති තෙ සඞ්ගහාදයො චත්තාරො. සච්චාදීහිපීති සච්චඉන්ද්‍රියපටිච්චසමුප්පාදාදීහිපි සහ. යථාසම්භවන්ති සම්භවානුරූපං, යං යං පදං සඞ්ගහිතො අසඞ්ගහිතොති ච වත්තුං යුත්තං, තං තන්ති අත්ථො.

3. 诸法门(naya)——即摄(saṅgaha)等特殊方式——的进行与教示，是其生起之处的门。如前所述的诸法，即蕴(khandha)、处(āyatana)、界(dhātu)以及无色蕴(arūpino khandhā)，对它们进行相应的总说(uddesa)，即是法门纲目(nayamukhamātikā)。因此说“诸法门”等。有分离之性，或于彼等有分离，故为“可分离者”(viyogino)；同样地，有“可相应者”(sahayogino)。摄与不摄法、可分离与可相应法，以及摄……等法，其义为：依摄与不摄、分离与相应的方式而转起。以“亦有十四”等句，使此义更为显明。“以何者”(yehīti)意为：以蕴等及无色蕴。“彼四者”(te cattāroti)意为：彼摄等四者。“亦与谛等”(saccādīhipīti)意为：亦与谛(sacca)、根(indriya)、缘起(paṭiccasamuppāda)等。“随其可能”(yathāsambhavaṃ)意为：随顺其可能性。其义为：任何适合被称为“已摄”或“未摄”的词句，即是此义。

සො පනාති සඞ්ගහාසඞ්ගහො. සඞ්ගාහකභූතෙහීති සඞ්ගහණකිරියාය කත්තුභූතෙහි. තෙහීති සච්චාදීහි. න සඞ්ගහභූතෙහීති සඞ්ගහණකිරියාය කරණභූතෙහි සච්චාදීහි සඞ්ගහාසඞ්ගහො න වුත්තො. තත්ථාපි හි ඛන්ධායතනධාතුයො එව කරණභූතාති දස්සෙති. ඛන්ධාදීහෙව සඞ්ගහෙහීති ඛන්ධාදීහියෙව සඞ්ගණ්හනකිරියාය කරණභූතෙහි, ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, තෙ ධම්මා චතූහි ඛන්ධෙහි, ද්වීහායතනෙහි, අට්ඨහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති සඞ්ගහාසඞ්ගහො නියමෙත්වා වුත්තො. තස්මාති යස්මා සච්චාදීනි සඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තානි, න සඞ්ගහභාවෙන, ඛන්ධාදීනියෙව ච සඞ්ගහභාවෙන වුත්තානි, තස්මා.

“‘彼则’(so pana)指摄与不摄。‘以能摄者’(saṅgāhakabhūtehi)意为：以作为摄取作用之作者。‘彼等’(tehīti)意为：以谛等。‘非以摄具’(na saṅgahabhūtehi)意为：摄与不摄并非由作为摄取作用之工具的谛等所说。因为在此亦显示，唯蕴、处、界为工具。‘唯以蕴等为摄具’(khandhādīheva saṅgahehi)意为：唯以作为摄取作用之工具的蕴等。摄与不摄被限定而说为：‘由蕴摄而摄，由处摄而不摄，由界摄而不摄。彼诸法，由四蕴、二处、八界所不摄。’‘是故’(tasmāti)意为：因为谛等是以能摄者的身份被说，而非以摄具的身份；唯蕴等是以摄具的身份被说，是故。

කස්මා [Pg.5] පනෙත්ථ සච්චාදයො සඞ්ගහවසෙන න වුත්තාති? තථාදෙසනාය අසම්භවතො. න හි සක්කා රූපක්ඛන්ධාදීනං සමුදයසච්චාදීහි, සඤ්ඤාදීනං වා ඉන්ද්‍රියාදීහි සඞ්ගහනයෙන පුච්ඡිතුං විස්සජ්ජිතුං වාති. තථා අරියඵලාදීසු උප්පන්නවෙදනාදීනං සච්චවිනිමුත්තතාය ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො කතිහි සච්චෙහි සඞ්ගහිතො’’ති පුච්ඡිත්වාපි ‘‘එකෙන සච්චෙන සඞ්ගහිතො’’තිආදිනා නියමෙත්වා සඞ්ගහං දස්සෙතුං න සක්කාති. යථාසම්භවන්ති යෙහි සම්පයොගො, යෙහි ච විප්පයොගො, තදනුරූපං.

“为何在此，谛等不依摄的方式而说？因为如是教导为不可能。确实无法以集谛(samudayasacca)等，就色蕴(rūpakkhandha)等，或以根(indriya)等，就想(saññā)等，依摄的方法来提问或解答。同样，在圣果(ariyaphala)等中，由于已生起的受(vedanā)等已解脱于谛，故纵使提问‘受蕴由几谛所摄？’，亦无法以‘由一谛所摄’等方式来限定并显示其摄。‘随其可能’(yathāsambhavaṃ)意为：与何者相应(sampayoga)，与何者不相应(vippayoga)，即随顺于此。

රූපං රූපෙන නිබ්බානෙන වා විප්පයුත්තං න හොති, නිබ්බානං වා රූපෙන. කස්මා? සම්පයුත්තන්ති අනාසඞ්කනීයසභාවත්තා. චතුන්නඤ්හි ඛන්ධානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්පයොගීභාවතො ‘‘රූපනිබ්බානෙහිපි සො අත්ථි නත්ථී’’ති සියා ආසඞ්කා, තස්මා තෙසං ඉතරෙහි, ඉතරෙසඤ්ච තෙහි විප්පයොගො වුච්චති, න පන රූපස්ස රූපෙන, නිබ්බානෙන වා, නිබ්බානස්ස වා රූපෙන කත්ථචි සම්පයොගො අත්ථීති තදාසඞ්කාභාවතො විප්පයොගොපි රූපස්ස රූපනිබ්බානෙහි, නිබ්බානස්ස වා තෙන න වුච්චති, අරූපක්ඛන්ධෙහියෙව පන වුච්චතීති ආහ ‘‘චතූහෙවා’’තිආදි. අනාරම්මණස්ස චක්ඛායතනාදිකස්ස. අනාරම්මණඅනාරම්මණමිස්සකෙහීති අනාරම්මණෙන සොතායතනාදිනා අනාරම්මණමිස්සකෙන ච ධම්මායතනාදිනා. මිස්සකස්ස ධම්මායතනාදිකස්ස. අනාරම්මණඅනාරම්මණමිස්සකෙහි න හොතීති යොජෙතබ්බං. යෙසං පන යෙහි හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘අනාරම්මණස්ස පනා’’තිආදි වුත්තං. යථා හි සාරම්මණස්ස අනාරම්මණෙන අනාරම්මණමිස්සකෙන ච විප්පයොගො හොති, එවං සාරම්මණෙනපි සො හොතියෙව. තෙන විය අනාරම්මණස්ස අනාරම්මණමිස්සකස්ස චාති දට්ඨබ්බං.

“色(rūpa)与色或涅槃(nibbāna)，不说为不相应；涅槃与色，亦不说为不相应。何故？因其自性无可疑为相应故。由于四（名）蕴相互为相应法，故可能生疑：‘彼（相应）于色与涅槃，有耶？无耶？’是故，说彼等与其他法不相应，其他法亦与彼等不相应。然而，色与色、或与涅槃，涅槃与色，于任何处皆无相应，因无此怀疑，故亦不说色与色、涅槃不相应，或涅槃与彼（色）不相应。然而是说仅与无色蕴(arūpakkhandha)不相应，故云‘唯与四者’等。对于无所缘(anārammaṇa)的眼处(cakkhāyatana)等。‘由无所缘及无所缘混合者’意为：由无所缘的耳处(sotāyatana)等，及无所缘混合的法处(dhammāyatana)等。对于混合的法处等，应连结为‘不与无所缘及无所缘混合者（不相应）’。然为显示某法与某法（不相应），故说‘然则无所缘者’等。诚如有所缘(sārammaṇa)者与无所缘者及无所缘混合者有不相应，如是，彼（无所缘者）亦与有所缘者有（不相应）。应知，无所缘者及无所缘混合者亦如是。

4. ලක්ඛණමාතිකාවණ්ණනා

4. 特相论母释义

4. විසුං යොජනා කාතබ්බාති යො තීහි සඞ්ගහො චතූහි ච සම්පයොගො වුත්තො, තං සභාගො භාවො පයොජෙති, යො ච තීහි අසඞ්ගහො චතූහි ච විප්පයොගො වුත්තො, තං විසභාගො භාවොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සඞ්ගහො…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති ආහ. යස්ස සඞ්ගහො, සො ධම්මො ඛන්ධාදිකො සභාගො. යස්ස අසඞ්ගහො, සො විසභාගො. තථා සම්පයොගෙසුපි වෙදිතබ්බං. ඉදානි යථාවුත්තං සභාගතං සරූපතො නිද්ධාරෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තත්ථා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ [Pg.6] සමානභාවො සඞ්ගහෙ සභාගතා, එකුප්පාදාදිකො සම්පයොගෙති ඉමිනා රුප්පනාදිවිධුරො අසමානසභාවො අසඞ්ගහෙ විසභාගතා, නානුප්පාදාදිකො විප්පයොගෙති අයමත්ථො අත්ථසිද්ධොති න වුත්තොති.

4. “应作分别解释：凡所说三摄与四相应，乃由同分性所致；凡所说三不摄与四不相应，乃由异分性所致。为显示此义，（原典）说‘摄……可以了知’。凡被摄者，彼蕴等法即是同分。凡不被摄者，即是异分。于相应中亦应如是了知。今为从自性上确定并显示如前所述的同分性，（原典）说‘于此’等。于此，在摄中，同性是同分性；在相应中，同一生起等（是同分性）。由此可知，在不摄中，与变坏等相异的不同性是异分性；在不相应中，非同一生起等（是异分性）。此义已然成立，故未再言及。”

5. බාහිරමාතිකාවණ්ණනා

5. 外论母释义

5. එතෙන ඨපනාකාරෙනාති සරූපෙන අග්ගහෙත්වා යථාවුත්තෙන පකරණන්තරමාතිකාය ඉධ මාතිකාභාවකිත්තනසඞ්ඛාතෙන ඨපනාකාරෙන. පකරණන්තරඨපිතාය මාතිකාය අවිභාගෙන පච්ඡතො ගහණං බහි ඨපනන්ති ආහ ‘‘බහි පිට්ඨිතො ඨපිතත්තා’’ති. ඉධ අට්ඨපෙත්වාති ඉමිස්සා ධාතුකථාය සරූපෙන අවත්වා. තථා පකාසිතත්තාති මාතිකාභාවෙන ජොතිතත්තා. ධම්මසඞ්ගණීසීසෙන හි ධම්මසඞ්ගණියං ආගතමාතිකාව ගහිතාති. යෙහි නයෙහි ධාතුකථාය නිද්දෙසො, තෙසු නයෙසු, තෙහි විභජිතබ්බෙසු ඛන්ධාදීසු, තෙසං නයානං පවත්තිද්වාරලක්ඛණෙසු ච උද්දිට්ඨෙසු ධාතුකථාය උද්දෙසවසෙන වත්තබ්බං වුත්තමෙව හොතීති යං උද්දෙසවසෙන වත්තබ්බං, තං වත්වා පුන යථාවුත්තානං ඛන්ධාදීනං කුසලාදිවිභාගදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බාපි ධම්මසඞ්ගණී ධාතුකථාය මාතිකා’’ති වුත්තන්ති එවමෙත්ථ මාතිකාය නික්ඛෙපවිධි වෙදිතබ්බො.

5. “‘以此安立方式’，即非以其自相把握，而是以如前所述之他论论母，在此以宣说其为论母的方式来安立。将安立于他论中的论母，不加分别地从后把握，即是‘置于外部’，（原典）说‘因为它被置于外部之后’。‘在此未安立’，即指未以这部《界说论》(Dhātukathā)的自身形式宣说。‘如是阐明故’，即指以论母的方式而显明故。因为在《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)的开头，即已把握《法集论》中出现的论母。凡是《界说论》所依以解释(niddesa)之诸法门，在这些法门中，以及在那些应被分析的蕴等、和那些法门的生起门特相已被总说时，则《界说论》中应以总说方式宣说者，即已然宣说。在说了应以总说方式宣说者之后，为了再次显示如前所述之蕴等在善等方面的区分，故说‘一切《法集论》皆是《界说论》之论母’。于此，应如是理解论母的安立方式。”

‘‘ගාවීති අයමාහා’’ති එත්ථ ගාවී-සද්දො විය ‘‘සඞ්ගහො අසඞ්ගහො’’ති එත්ථ පදත්ථවිපල්ලාසකාරිනා ඉති-සද්දෙන අත්ථපදත්ථකො සඞ්ගහාසඞ්ගහ-සද්දො සද්දපදත්ථකො ජායතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අනිද්ධාරිතත්ථස්ස සද්දස්සෙව වුත්තත්තා’’ති. තෙන අත්ථුද්ධාරතො සඞ්ගහසද්දං සංවණ්ණෙතීති දස්සෙති. අනිද්ධාරිතවිසෙසොති අසඞ්ගහිතජාතිසඤ්ජාතිආදිවිසෙසො. සාමඤ්ඤෙන ගහෙතබ්බතන්ති සඞ්ගහසද්දාභිධෙය්‍යතාසාමඤ්ඤෙන විඤ්ඤායමානො වුච්චමානො වා. න චෙත්ථ සාමඤ්ඤඤ්ච එකරූපමෙවාති චොදනා කාතබ්බා භෙදාපෙක්ඛත්තා තස්ස. යත්තකා හි තස්ස විසෙසා, තදපෙක්ඛමෙව තන්ති. ‘‘අත්තනො ජාතියා’’ති විඤ්ඤායති යථා ‘‘මත්තෙය්‍යා’’ති වුත්තෙ අත්තනො මාතු හිතාති.

在“牛(gāvī)即此说”中，如同“牛”字；在“摄、不摄”中，由于“iti”字颠倒了词义，使得表示意义的“摄、不摄”一词，变成了表示声音的词语。以此意趣，（原典）说“因为只是说了没有确定含义的词语而已”。由此显示，（原典）是从义理的提取来解释“摄”一词。“未确定特殊性”，即指未包含种类(jāti)、生起(sañjāti)等特殊性。“应从一般意义上摄取”，即指以“摄”一词所表之普遍性来理解或宣说。于此不应提出“普遍性即是单一形式”之质疑，因为它有待于区分。凡其有多少特殊性，教义(tanti)即依彼等而定。“依其自类”，应如是理解，犹如说“孝母者(matteyyā)”即指“于其母有益”。

ධම්මවිසෙසං අනිද්ධාරෙත්වාති සඞ්ගහිතතාදිනා පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බධම්මානං විසෙසනං අකත්වා. සාමඤ්ඤෙනාති අවිසෙසෙන. ධම්මානන්ති ඛන්ධාදිධම්මානං. අවසෙසා නිද්ධාරෙත්වාති ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්තිආදිකා අවසෙසා [Pg.7] ද්වාදසපි පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බධම්මවිසෙසං නිද්ධාරෙත්වා ධම්මානං පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයඋද්දෙසාති යොජනා. නනු ච ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්තිආදයොපි යථාවුත්තවිසෙසං අනිද්ධාරෙත්වා සාමඤ්ඤෙන ධම්මානං පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයුද්දෙසාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්තිආදි. යස්ස අත්ථො ඤායති, සද්දො ච න පයුජ්ජති, සො ලොපොති වෙදිතබ්බො, ආවුත්තිආදිවසෙන වා අයමත්ථො දීපෙතබ්බො. තෙනාති ලුත්තනිද්දිට්ඨෙන අසඞ්ගහිත-සද්දෙන. සඞ්ගහිතවිසෙසවිසිට්ඨොති චක්ඛායතනෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතතාවිසෙසවිසිට්ඨො, තෙන සොතායතනාදිභාවෙන අසඞ්ගහිතො සොතපසාදාදිකො යො රුප්පනසභාවො ධම්මවිසෙසො. තන්නිස්සිතො තං ධම්මවිසෙසං නිස්සාය ලබ්භමානො. ‘‘තෙ ධම්මා කතිහි ඛන්ධෙහි…පෙ… චතූහි ඛන්ධෙහි අසඞ්ගහිතා’’තිආදිනා අසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතො පුච්ඡාවිස්සජ්ජනනයො පරතො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජියමානො ඉධ උද්දිට්ඨො හොති. විසෙසනෙ කරණවචනන්ති ඉමිනා තස්ස ධම්මස්ස යථාවුත්තසඞ්ගහිතතාවිසෙසවිසිට්ඨතංයෙව විභාවෙති. එවමෙතෙ පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බධම්මවිසෙසං නිද්ධාරෙත්වා පුච්ඡනවිස්සජ්ජනනයුද්දෙසා පවත්තාති වෙදිතබ්බා.

“不确定法之特殊性”，即指未对所应问答之诸法，以已摄性(saṅgahitatā)等方式作特殊说明。“以一般”，即指无差别。“诸法”，即指蕴(khandha)等诸法。“其余确定之后”，即指“以已摄者不摄”等其余十二种，在确定了所应问答之法的特殊性之后，即是诸法问答方法纲要的阐述。此乃针对“难道‘以已摄者不摄’等，不也是如前所述，未确定特殊性而普遍说明诸法问答方法之纲要吗？”之质疑，而说“以已摄者不摄”等。凡其义可了知，而词语未被使用，应知其为省略(lopa)；或者此义应以重复(āvutti)等方式阐明。“以此”，即指以省略所指之“不摄”一词。“具已摄之特殊性者”，即指以眼处(cakkhāyatana)、以蕴摄而具已摄之特殊性者；由此，以耳处(sotāyatana)等性为不摄，例如耳净(sotapasāda)等具有色变自性之特殊法。“依彼”，即指依止彼特殊之法而可得者。“彼等诸法以几蕴……乃至……以四蕴不摄”等，此名为不摄性之问答方法，于后被问答者，在此即已宣说。“于特殊说明中用具格”，即以此阐明该法如前所述之已摄之特殊性。如是，应知此等问答方法之纲要，是在确定了所应问答之法的特殊性之后而展开的。

නනු ච ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්තාවතාපි අයමත්ථො ලබ්භතීති? න ලබ්භති තස්ස ධම්මමත්තදීපනතො. නයුද්දෙසො හෙසො, න ධම්මුද්දෙසො. තථා හි පාළියං සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදනිද්දෙසෙ ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතන…පෙ… ධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති වත්වා ‘‘තෙ ධම්මා කතිහි ඛන්ධෙහි…පෙ… අසඞ්ගහිතා’’ති (ධාතු. 171) පුච්ඡිත්වා ‘‘තෙ ධම්මා චතූහි ඛන්ධෙහි ද්වීහායතනෙහි අට්ඨහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති දුතියං අසඞ්ගහිතපදං ගහිතං. අඤ්ඤථා ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, තෙ ධම්මා ආයතනසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා. තෙ කතමෙ’’ඉච්චෙව නිද්දිසිතබ්බං සියා.

难道仅凭“以已摄者不摄”就能理解此义吗？不能，因为它仅仅是法的阐明。此乃方法之纲要，而非诸法之纲要。实际上，在巴利(Pāḷi)文中，于“以已摄者不摄”一词的解释(niddesa)中，先说“凡以眼处、以蕴摄为已摄之法，以处……乃至……以界摄为不摄”，然后问“彼等诸法以几蕴……乃至……为不摄？”（《界论》171），接着回答“彼等诸法以四蕴、二处、八界为不摄”，这样才采用了第二个“不摄”一词。否则，就应该直接解释为：“凡以眼处、以蕴摄为已摄之法，彼等诸法以处摄为不摄，以界摄为不摄。彼等是何者？”

එස නයොති අතිදෙසෙන දස්සිතමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘තෙසුපී’’තිආදි වුත්තං. තතියපදෙනාති ලුත්තනිද්දෙසෙන ගහෙතබ්බන්ති වුත්තපදං සන්ධායාහ. කත්තුඅත්ථෙ කරණනිද්දෙසො සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතෙහි තෙහි ධම්මෙහි ධම්මානං සඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතාය වුත්තත්තා. තථා [Pg.8] හි තත්ථ පාළියං ‘‘තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා’’ති ධම්මමුඛෙනෙව සඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතා වුත්තා. දුතියතතියෙසු පන සඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතවිසෙසනද්වාරෙන ධම්මානං අසඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතා වුත්තාති තත්ථ ‘‘විසෙසනෙ කරණවචන’’න්ති වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තත්ථ හි…පෙ… ධම්මන්තරස්සා’’ති. තත්ථ සභාවන්තරෙනාති සඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතෙන සභාවන්තරෙන පකාරන්තරෙන. සභාවන්තරස්සාති අසඞ්ගහිතතාසඞ්ගහිතතාසඞ්ඛාතස්ස සභාවන්තරස්ස. එතෙසූති චතුත්ථපඤ්චමෙසු. ධම්මන්තරෙනාති අඤ්ඤධම්මෙන. ධම්මන්තරස්සාති තතො අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස විසෙසනං කතං. තත්ථ හි අන්තරෙන පකාරවිසෙසාමසනං ධම්මෙනෙව ධම්මො විසෙසිතොති. ආදිපදෙනෙවාති ‘‘සඞ්ගහිතෙනා’’තිආදිනා වුත්තෙන පඨමපදෙනෙව. ඉතරෙහීති ‘‘සම්පයුත්තං විප්පයුත්ත’’න්තිආදිනා වුත්තෙහි දුතියතතියපදෙහි. එත්ථාති එකාදසමාදීසු චතූසු. දුතියතතියෙසු විය විසෙසනෙ එව කරණවචනං දට්ඨබ්බං, න චතුත්ථපඤ්චමෙසු විය කත්තුඅත්ථෙති අධිප්පායො. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානන්තිආදිනා තමෙවත්ථං විභාවෙති.

“此是方法”，即为了使以类推(atidesa)方式所显示之义更为明显，故说“于彼等中”等语。“以第三句”，是针对已说之语而说，意指应以省略的解释(luttaniddesa)来理解。在作者(kattu)义中，用具格来指示，是因为诸法的已摄性与不摄性，是由那些已摄与不摄之法所宣说的。因为在彼处巴利文中，“以彼等法，凡诸法”等语，即是以法本身直接宣说已摄性与不摄性。然而在第二、第三句中，则以名为已摄性与不摄性之特殊说明为门，宣说诸法的不摄性与已摄性，故彼处说“于特殊说明中用具格”。因此（原典）说“于此……乃至……他法之”。“于此以自性差别”，即指以名为已摄性与不摄性之自性差别，或以另一种方式。“他自性之”，即指名为不摄性与已摄性之他自性之。“于此等中”，即指第四、第五句。“以他法”，即指以另一法。“他法之”，即指对此外另一法所作之特殊说明。因为在彼处，是以另一种方式触及特殊性，即是以法本身来区别法。“即以首句”，即指以“以已摄者”等已说之首句。“以其余者”，即指以“相应、不相应”等已说之第二、第三句。“于此”，即指第十一等四句中。其意趣是，具格应如第二、第三句般，仅在特殊说明中理解，而非如第四、第五句般在作者义中理解。以“问答”等语，即阐明此义。

විවිධකප්පනතොති විවිධං බහුධා කප්පනතො, සඞ්ගහාසඞ්ගහානං විසුං සහ ච විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවකප්පනතොති අත්ථො. තං පන විකප්පනං වුත්තාකාරෙන විභජනං හොතීති ආහ ‘‘විභාගතොති අත්ථො’’ති. සන්නිට්ඨානලක්ඛණෙන අධිමොක්ඛෙන සම්පයුත්තධම්මා ආරම්මණෙ නිච්ඡයනාකාරෙන පවත්තියා සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තධම්මා. තෙ ච තෙහි සද්ධිං තදවසිට්ඨෙ ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණවිචිකිච්ඡාසහගතධම්මෙ ච සඞ්ගහෙත්වා ආහ ‘‘සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තා ච සබ්බෙ ච චිත්තුප්පාදා සන්නිට්ඨානවසෙන වුත්තසබ්බචිත්තුප්පාදා’’ති. ඉතරෙති ඵස්සාදයො. සබ්බෙසන්ති එකූනනවුතියා චිත්තුප්පාදානං. පරිග්ගහෙතබ්බාති සඞ්ගහාදිවසෙන පරිග්ගණ්හිතබ්බා. මහාවිසයෙන අධිමොක්ඛෙන. අඤ්ඤෙසන්ති විතක්කාදීනං. වචනං සන්ධායාති ‘‘අධිමුච්චනං අධිමොක්ඛො, සො සන්නිට්ඨානලක්ඛණො’’ති ධම්මසඞ්ගහවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. යෙවාපනකවණ්ණනා) ‘‘තණ්හාපච්චයා අධිමොක්ඛො, අධිමොක්ඛපච්චයා භවො’’ති පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ ච ආගතං වචනං සන්ධාය. අත්ථෙ සතීති ‘‘සන්නිට්ඨාන…පෙ… සාධාරණතො’’ති එවමත්ථෙ වුච්චමානෙ. වත්තබ්බෙසූති සඞ්ගහාදිපරිග්ගහත්ථං වත්තබ්බෙසු. වුත්තා ඵස්සාදයො මනසිකාරපරියොසානා. තාදිසස්සාති [Pg.9] ඵස්සාදිසදිසස්ස සාධාරණස්ස අධිමොක්ඛසදිසස්ස අසාධාරණස්ස අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස අභාවා.

“由种种分别”，是指以多种方式分别，即对摄与不摄，以及对能差别与所差别之状态，或个别或共同地进行分别。这种分别就是按照所说方式进行分析，意即是“由分析”。与以决断(sanniṭṭhāna)为相的胜解(adhimokkha)相应的法，于所缘中以决定方式转起，是依决断而说的法。这些法连同其余的双五识、疑相应法一起总括而说：“依决断而说的法，以及一切心生起，就是依决断所说的一切心生起”。其余的指触(phassa)等。一切是指八十九种心生起。应当把握是指用摄等方式来把握。以大所缘的胜解。其余的指寻(vitakka)等。针对语句，即针对《法集论》释义(Dhammasaṅgahavaṇṇanā)中的“信解即胜解，它以决断为相”，以及《缘起分别》(Paṭiccasamuppādavibhaṅga)中的“缘爱生胜解，缘胜解生有”等文句。当意义存在时，即在“决断……乃至……由共通性”这样说明意义的时候。在应说明者中，即为了摄等把握而应说明的法中。已说的触等直至作意(manasikāra)结束。像这样的（法），是指不存在与触等相似的共通法，以及与胜解相似的非共通的其他法。

නනු ජීවිතින්ද්‍රියචිත්තට්ඨිතියොපි සාධාරණාති? සච්චං සාධාරණා, අත්ථි පන විසෙසොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියං පනා’’තිආදි. අසමාධිසභාවා බලභාවං අප්පත්තා සාමඤ්ඤසද්දෙනෙව වත්තබ්බාති යොජනා. සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහි චාති සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහි වත්තබ්බා ච සමාධිසභාවා චිත්තෙකග්ගතා. විසෙසසද්දවචනීයං අඤ්ඤන්ති බලප්පත්තසමාධිතො අඤ්ඤං සාමඤ්ඤසද්දෙන බ්‍යාපෙතබ්බං, විසෙසසද්දෙන ච නිවත්තෙතබ්බං නත්ථි සමාධිසභාවාය එව චිත්තෙකග්ගතාය ගහිතත්තා. න අඤ්ඤබ්‍යාපකනිවත්තකො සාමඤ්ඤවිසෙසො අනඤ්ඤ…පෙ… විසෙසො, තස්ස දීපනතො. තස්සෙව ධම්මස්සාති තස්සෙව බලප්පත්තසමාධිධම්මස්ස. භෙදදීපකෙහීති විසෙසදීපකෙහි සමාධිබලාදිවචනෙහි වත්තබ්බා. වුත්තලක්ඛණා අනඤ්ඤබ්‍යාපකනිවත්තකසාමඤ්ඤවිසෙසදීපනා සද්දා. තතො විපරීතෙහි අඤ්ඤං බ්‍යාපෙතබ්බං නිවත්තෙතබ්බඤ්ච ගහෙත්වා පවත්තෙහි සාමඤ්ඤවිසෙසසද්දෙහෙව න සුඛාදිසභාවා වෙදනා විය වත්තබ්බා. තස්මාති යස්මා අසමාධිසභාවා සමාධිසභාවාති ද්වෙධා භින්දිත්වා ගහිතා චිත්තෙකග්ගතා, තස්මා. අසමාධිසභාවමෙව පකාසෙය්‍ය විසෙසසද්දනිරපෙක්ඛං පවත්තමානත්තා. ඉතරොති සමාධිබලාදිකො විසෙසසද්දො. ඉධාති ඉමස්මිං අබ්භන්තරමාතිකුද්දෙසෙ, සාධාරණෙ ඵස්සාදිකෙ, මහාවිසයෙ වා අධිමොක්ඛෙ උද්දිසියමානෙ. නනු ච අභින්දිත්වා ගය්හමානා චිත්තෙකග්ගතා වෙදනා විය සාධාරණා හොතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අභින්නාපි වා’’තිආදි. ‘‘චිත්තස්ස ඨිති චිත්තෙකග්ගතා අවිසාහටමානසතා (ධ. ස. 11, 15). අරූපීනං ධම්මානං ආයු ඨිතී’’ති (ධ. ස. 19) වචනතො සමාධිජීවිතින්ද්‍රියානං අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙන වත්තබ්බතා වෙදිතබ්බා. න අරහතීති ඉධ උද්දෙසං න අරහති සමුඛෙනෙව වත්තබ්බෙසු ඵස්සාදීසු උද්දිසියමානෙසූති අත්ථො.

难道命根与心住也是共通的吗？确实是共通的，但其中也有差别。为了显示此差别，故说“命根则”等。其结合是：非等持自性、未达有力状态的（心一境性），只能以共相之语来表述。而等持自性的心一境性，则可用共相与殊相二词来表述。除了已达有力的等持之外，没有其他应以共相语遍及、应以殊相语遮止之法，因为唯有等持自性的心一境性被摄取。共相与殊相并非遍及与遮止他法者，殊相亦非……乃至……，因为阐明了它。此法本身，即指此已达有力的等持法。由阐明差别者，即由阐明殊相的等持力等语所说。这些语词阐明了不遍及与不遮止他法的共相与殊相，具有已说的特相。与此相反，（心一境性）不应像乐等自性的受那样，以摄取应遍及与应遮止之他法而转起的共相与殊相语来表述。因此，由于心一境性被分为非等持自性与等持自性两种而摄取，故（共相语）不依赖殊相语而转起，只阐明非等持自性。其他的，即等持力等殊相语。此处，即在此阿邦答勒母论(Abbhantaramātikā)的列举中，于共通的触等中，或于大境的胜解被列举时。难道不加区分而摄取的心一境性，不像受那样是共通的吗？针对此质问，说“即使未区分”等。根据《法集论》(Dhammasaṅgaṇī 11, 15)所说“心之住立即心一境性、不散乱心”以及(Dhammasaṅgaṇī 19)所说“无色法之寿、住”可知，等持与命根需要依止他法而说。不应，即不应在此处列举，意即在直接应说的触等法被列举时（不应列举）。

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

母论释义终。

2. නිද්දෙසවණ්ණනා

2. 解释的释义

1. පඨමනයො සඞ්ගහාසඞ්ගහපදවණ්ණනා

1. 第一方法：摄与不摄句的释义

1. ඛන්ධපදවණ්ණනා

1. 蕴句的释义

6. ‘‘අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මභාවෙන [Pg.10] වුත්තා චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’තිආදිනා, ‘‘රූපක්ඛන්ධො අභිඤ්ඤෙය්‍යො’’තිආදිනා ච අභිඤ්ඤාතලක්ඛණවිසයාති ආහ ‘‘සභාවතො අභිඤ්ඤාතාන’’න්ති. පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදීති ආදි-සද්දෙන පහාතබ්බසච්ඡිකාතබ්බභාවෙතබ්බතා සඞ්ගය්හති. අධිපතියාදීති අධිපතිපච්චයභාවඋපට්ඨානපදහනාදීනි. සච්චාදිවිසෙසො වියාති දුක්ඛසච්චාදිපරියායො අභිඤ්ඤෙය්‍යපීළනට්ඨාදිවිසෙසො විය. එවඤ්ච කත්වාති නයමුඛමාතිකාය අභිඤ්ඤෙය්‍යනිස්සයෙන වුච්චමානත්තා එව. තෙසං රූපධම්මානං පඤ්චන්නං ඛන්ධානං ඛන්ධභාවෙන විය රූපක්ඛන්ධභාවෙන සභාගතා හොති, න වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවෙනාති සඞ්ගහලක්ඛණමාහ. ඉතීති තස්මා, යස්මා රූපධම්මා අඤ්ඤමඤ්ඤං රූපක්ඛන්ධභාවෙන සභාගා, තස්මාති අත්ථො. රූපක්ඛන්ධභාවසඞ්ඛාතෙන රූපක්ඛන්ධභාවෙන අත්ථමුඛෙනෙව ගහණෙ. සද්දද්වාරෙන පන ගහණෙ රූපක්ඛන්ධවචනසඞ්ඛාතෙන වා රූපක්ඛන්ධවචනවචනීයතාසඞ්ඛාතෙන. ඉදානි තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘රූපක්ඛන්ධොති හී’’තිආදි වුත්තං.

6. 通过“以应遍知法性而说为四蕴”及“色蕴是应遍知”等文，（作者）因其是已遍知之相的所缘，而说“自性上已遍知”。“应遍知性等”，是以“等”字摄集了应断、应作证、应修习性。“增上等”，指增上缘性、现起、策励等。“如谛等之差别”，即如苦谛等的类别，像应遍知之逼迫性等差别。之所以如此，是因其乃依据方法之首的论母，以应遍知为所依而说。那些色法，就如五蕴的蕴性，具有色蕴的同分性，而非受蕴等的同分性，以此宣说了摄的特相。“是故”即“因此”，其义为：因为诸色法相互间以色蕴性为同分，所以……。若由义门把握，则以名为‘色蕴性’的色蕴性来把握；若由声门把握，则以名为‘色蕴’的语词，或此语词的所说义来把握。现在为了使此义更清晰，而说了“诚然，色蕴……”等。

පුරිමෙනාති රූපක්ඛන්ධෙන. සඤ්ඤාක්ඛන්ධමූලකාතිආදීසු ‘‘පුරිමෙන යොජියමානෙ’’තිආදිං ආනෙත්වා යථාරහං යොජෙතබ්බං. අභෙදතො පඤ්චකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනං ඛන්ධපදනිද්දෙසෙ සබ්බපච්ඡිමමෙවාති ආහ ‘‘භෙදතො පඤ්චකපුච්ඡාවිස්සජ්ජනානන්තර’’න්ති.

“以前者”即以色蕴。在“以想蕴为根”等文中，应引入“与前者连接时”等，并如理连接。因为无差别方式的五种问答，在蕴句的解释中是最终的，故说“在有差别方式的五种问答之后”。

ආයතනපදාදිවණ්ණනා

处句等的释义

40. යදිපි එකකෙපි සදිසං විස්සජ්ජනං විස්සජ්ජනං සමුදයමග්ගසච්චානං ‘‘සමුදයසච්චං එකෙන ඛන්ධෙන…පෙ… මග්ගසච්චං එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා සඞ්ගහිතං, චතූහි ඛන්ධෙහි එකාදසහි ආයතනෙහි සත්තරසහි ධාතූහි අසඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 41) නිද්දිට්ඨත්තා. එත්ථාති එතස්මිං ඉන්ද්‍රියපදනිද්දෙසෙ[Pg.11]. චක්ඛුසොතචක්ඛුසුඛින්ද්‍රියදුකානන්ති චක්ඛුසොතදුකං චක්ඛුසුඛින්ද්‍රියදුකන්ති එතෙසං දුකානං. චක්ඛුසොතසුඛින්ද්‍රියානඤ්හි ‘‘එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා සඞ්ගහිතං, චතූහි ඛන්ධෙහි එකාදසහි ආයතනෙහි සත්තරසහි ධාතූහි අසඞ්ගහිත’’න්ති එකකෙ සදිසං විස්සජ්ජනං. චක්ඛුසොතින්ද්‍රියදුකස්ස පන ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච සොතින්ද්‍රියඤ්ච එකෙන ඛන්ධෙන ද්වීහායතනෙහි ද්වීහි ධාතූහි සඞ්ගහිතා, චතූහි ඛන්ධෙහි දසහායතනෙහි සොළසහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති, ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියඤ්ච සුඛින්ද්‍රියඤ්ච ද්වීහි ඛන්ධෙහි ද්වීහායතනෙහි ද්වීහි ධාතූහි සඞ්ගහිතා, තීහි ඛන්ධෙහි දසහායතනෙහි සොළසහි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති චක්ඛුසුඛින්ද්‍රියදුකස්ස ච අසදිසං විස්සජ්ජනං. නාපි දුකෙහි තිකස්සාති චක්ඛුසොතචක්ඛුසුඛින්ද්‍රියාදිදුකෙහි චක්ඛුසොතසුඛින්ද්‍රියාදිතිකස්ස නාපි සදිසං විස්සජ්ජනං. ඉධාති සච්චපදනිද්දෙසෙ. තිකෙන චාති දුක්ඛසමුදයමග්ගාදිතිකෙන ච. ‘‘පඤ්චහි ඛන්ධෙහි ද්වාදසහායතනෙහි අට්ඨාරසහි ධාතූහි සඞ්ගහිතා, න කෙහිචි ඛන්ධෙහි න කෙහිචි ආයතනෙහි න කාහිචි ධාතූහි අසඞ්ගහිතා’’ති සදිසං විස්සජ්ජනං.

40. 虽然对于集谛与道谛，在单独一项中也有相似的解答，如《界论》(Dhātukathā 41)所指出的：“集谛以一蕴……道谛以一蕴、一处、一界所摄，以四蕴、十一处、十七界不摄。”“于此”，即于此根句的解释中。“眼耳根、眼乐根二法组”，即眼耳根二法组与眼乐根二法组，指此等二法组。因为对于眼根、耳根、乐根，在单独一项中确有“以一蕴、一处、一界所摄，以四蕴、十一处、十七界不摄”的相似解答。然而，对于眼耳根二法组，则有“眼根与耳根以一蕴、二处、二界所摄，以四蕴、十处、十六界不摄”；对于眼乐根二法组，则有“眼根与乐根以二蕴、二处、二界所摄，以三蕴、十处、十六界不摄”的不相似解答。“二法组与三法组亦不”，即眼耳根、眼乐根等二法组，与眼耳乐根等三法组，亦无相似的解答。“于此”，即在谛句的解释中。“与三法组亦”，即与苦、集、道等三法组。“以五蕴、十二处、十八界所摄，无有蕴、处、界所不摄”，则有相似的解答。

6. පටිච්චසමුප්පාදවණ්ණනා

6. 缘起释义

61. අවිජ්ජාවචනෙනාති ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථ අවිජ්ජාග්ගහණෙන. විසෙසනං න කත්තබ්බං, ‘‘සබ්බම්පි විඤ්ඤාණ’’න්ති වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘කුසලාදීනම්පී’’තිආදිනා. විස්සජ්ජනාසදිසෙන සබ්බවිඤ්ඤාණාදිසඞ්ගහණතො. තෙසන්ති විඤ්ඤාණාදිපදානං. ඉධාති ඉමස්මිං පඨමනයෙ. අකම්මජානම්පි සඞ්ගහිතතා විඤ්ඤායති සද්දායතනස්සපි ගහිතත්තා.

61. 所谓“以无明之语”，即在“无明缘行”(avijjāpaccayā saṅkhārā)中，以对无明的执取。不应作限定，其意趣是应说“一切识”。于此，以“善等”等句说明原因，因为以类似解答的方式含摄了一切识等。所谓“彼等”(tesaṃ)，是指识等诸词。所谓“于此”(idha)，即在此第一理趣中。由声处亦被执取，可知非业生者亦被含摄。

71. ජායමාන…පෙ… මානානන්ති ජායමානාදිඅවත්ථානං ධම්මානං. ජායමානාදිභාවමත්තත්තාති නිබ්බත්තනාදිඅවත්ථාමත්තභාවතො. විනිබ්භුජ්ජිත්වාති අවත්ථාභාවතො විනිබ්භොගං කත්වා. පරමත්ථතො අවිජ්ජමානානි, සභාවමත්තභූතානීති පරමත්ථධම්මානං අවත්ථාභාවමත්තභූතානි. අපරමත්ථසභාවානිපි රූපධම්මස්ස නිබ්බත්තිආදිභාවතො රුප්පනභාවෙන ගය්හන්ති. තතො ‘‘රූපක්ඛන්ධස්ස සභාගානි, අරූපානං පන ජාතිජරාමරණානී’’ති ආනෙත්වා යොජනා. එකෙකභූතානීති යථා එකස්මිං රූපකලාපෙ ජාතිආදීනි එකෙකානියෙව හොන්ති, එවං එකස්මිං අරූපකලාපෙපීති වුත්තං. තෙනාහ [Pg.12] ‘‘රූපකලාපජාතිආදීනි වියා’’තිආදි. අනුභවනසඤ්ජානනවිජානනකිච්චානං වෙදනාදීනං නිබ්බත්තිආදිභූතානිපි ජාතිආදීනි තථා න ගය්හන්තීති ආහ ‘‘වෙදියන…පෙ… අගය්හමානානී’’ති. තෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි ජාතිආදීනං සඞ්ගහාභාවමාහ. ‘‘ජාති, භික්ඛවෙ, අනිච්චා සඞ්ඛතා’’තිආදිවචනතො ජාතිආදීනම්පි සඞ්ඛතපරියායො අත්ථීති සඞ්ඛතාභිසඞ්ඛරණකිච්චෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන තෙසං සඞ්ගහොති වුත්තං ‘‘සඞ්ඛතා…පෙ… සභාගානී’’ති. තෙනෙව ච සඞ්ඛාරක්ඛන්ධස්ස අනෙකන්තපරමත්ථකිච්චතා වෙදිතබ්බා. තථා දුවිධානීති වුත්තප්පකාරෙන රූපාරූපධම්මානං නිබ්බත්තිආදිභාවෙන ද්විප්පකාරානි. තෙනාති යථාවුත්තසභාගත්ථෙන. තෙහි ඛන්ධාදීහීති රූපක්ඛන්ධසඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතූහි.

71. 所谓“生起……乃至……等”(Jāyamāna…pe… mānānaṃ)，是指处于生起等状态的诸法。所谓“仅仅是生起等的状态”，是因为仅仅是生起等阶段的状态之故。所谓“分析”，即从其状态进行区分。从胜义(paramattha)而言，它们是不存在的；所谓“仅仅是自性”，即它们仅仅是胜义法的状态。即使是非胜义自性者，也因色法的生起等状态，而以变坏性被执取。因此，应引“于色蕴是同分，于无色蕴则是生、老、死”之句来结合说明。所谓“各别存在”，是说：犹如在一个色聚(rūpakalāpa)中，生等是各别存在的，同样，在无色聚中也是如此。因此说“如色聚的生等”等。虽然生等是具有感受、想、识知作用的受等的生起等状态，但它们不被如此执取，因此说“感受……乃至……不被执取”。因此，说明了受蕴等不含摄生等。根据“诸比丘，生是无常、有为(saṅkhatā)”等语，生等亦属于有为的范畴，因此说，以行蕴的有为造作作用含摄它们，即“有为……乃至……同分”。亦应由此了知行蕴具有非一向的胜义作用。同样，所谓“两种”，是指如前所述，依色法与无色法的生起等状态而有的两种。所谓“因此”(tena)，是指以如前所述的同分之义。所谓“以彼等蕴等”(tehi khandhādīhi)，是指以色蕴、行蕴、法处、法界。

පඨමනයසඞ්ගහාසඞ්ගහපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第一理趣摄与不摄句释义 终

2. දුතියනයො සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

2. 第二理趣：摄所不摄句释义

171. ‘‘සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්ථ සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතසද්දා භින්නාධිකරණා න ගහෙතබ්බා විසෙසනවිසෙසිතබ්බතාය ඉච්ඡිතත්තා. යො හි ධම්මො සඞ්ගහිතතාවිසෙසවිසිට්ඨො අසඞ්ගහිතො හෙට්ඨා උද්දිට්ඨො, ස්වෙව ඉධ අසඞ්ගහිතභාවෙන පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජීයතීති දස්සෙන්තො ‘‘යං තං…පෙ… තදෙව දස්සෙන්තො’’ති ආහ. යෙ හි ධම්මා චක්ඛායතනෙන ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන ච අසඞ්ගහිතා, තෙසංයෙව පුන ඛන්ධාදීහි අසඞ්ගහො පුච්ඡිත්වා විස්සජ්ජිතො. තෙන වුත්තං ‘‘චක්ඛායතනෙන…පෙ… ආහා’’ති. සබ්බත්ථාති සබ්බෙසු නයෙසු වාරෙසු ච. ඛන්ධාදිසඞ්ගහසාමඤ්ඤානන්ති ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙනා’’තිආදිනා අවිසෙසෙන වුත්තානං ඛන්ධාදිසඞ්ගහානං. ‘‘සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ අවතිට්ඨතී’’ති ආහ ‘‘නිච්චං විසෙසාපෙක්ඛත්තා’’ති. විසෙසාවබොධනත්ථානි පඤ්හබ්‍යාකරණානීති වුත්තං ‘‘භෙදනිස්සිතත්තා ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනාන’’න්ති. සවිසෙසාව ඛන්ධාදිගණනාති ‘‘ඛන්ධසඞ්ගහෙනා’’තිආදිනා අවිසෙසෙන වුත්තාපි රූපක්ඛන්ධාදිනා සවිසෙසාව ඛන්ධාදිගණනා, ඛන්ධාදිනා සඞ්ගහොති අත්ථො. සුද්ධාති කෙවලා අනවසෙසා, සාමඤ්ඤභූතාති වුත්තං හොති.

171. “摄所不摄”——于此，“摄”与“不摄”二词，不应被理解为不同所指，因为意欲其为能修饰与所修饰。若有法，其以被摄之特性为特征，且于下文所指为不摄，则在此处以不摄之相被问及并被解答，为示此义，故说“彼……乃至……即是显示彼”。凡诸法，由眼处以蕴摄所摄，而以处、界摄所不摄，彼等复以蕴等之不摄而被问答。故说“以眼处……乃至……”。“于一切处”者，谓于一切理路与章节。“蕴等摄之共相”者，谓以“以蕴摄”等无差别而说之蕴等摄。“共相之阐明依存于差别”，是说“因其恒常依待差别”。问答乃为理解差别而设，是说“问答依止于区分”。“蕴等之计数有差别”者，谓虽以“以蕴摄”等无差别而说，然以色蕴等而言，蕴等之计数实有差别，此意即以蕴等摄。“纯粹”者，谓唯独、无余，此意即为共相。

තත්ථාති යථාධිකතෙ දුතියනයෙ. සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසනිද්දිට්ඨත්තා ආහ ‘‘සඞ්ගහි…පෙ… නිද්ධාරිතත්තා’’ති. තීසු සඞ්ගහෙසූති ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙසු [Pg.13] තීසු. අඤ්ඤෙහීති වුත්තාවසෙසෙහි ද්වීහි එකෙන වා. එත්තකෙනෙව දස්සෙතබ්බා සියුං තාවතාපි සඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතභාවස්ස පකාසිතත්තා. තෙසන්ති සඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවෙන වුත්තධම්මානං. එවංවිධානන්ති ‘‘චක්ඛායතනං සොතායතන’’න්තිආදිනා අනිද්ධාරිතවිසෙසානං. අසම්භවාති වුත්තප්පකාරෙන නිද්දිසිතුං අසම්භවා. සඞ්ගහාදිනයදස්සනමත්තං නයමාතිකාය බ්‍යාපාරො, යත්ථ පන සඞ්ගහාදයො, තෙ ඛන්ධාදයො කුසලාදයො ච තෙසං විසයභූතාති තෙහි විනා සඞ්ගහාදීනං පවත්ති නත්ථි. තෙනාහ ‘‘නයමාතිකාය අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාපෙක්ඛත්තා’’ති. සඞ්ගාහකං අසඞ්ගාහකඤ්චාති වත්තබ්බං. යො හි ඉධ සඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තො ධම්මො අසඞ්ගාහකභාවෙනපි වුත්තොයෙවාති.

“于此”者，谓如前所说之第二理趣。为以共相阐明差别，故说“摄……乃至……已决定”。“于三摄”者，谓于蕴等三摄。“以其他”者，谓以所说之余二或一。仅以此亦能显示，因以此已阐明摄所不摄之相。“彼等”者，谓以摄所不摄之相所说之法。“如是类”者，谓以“眼处、耳处”等未确定差别者。“不可能”者，谓不可能以所说之方式指明。理路之母的作用仅是显示摄等理路，然而摄等所依者，乃蕴等、善法等，彼等为其所缘，若无彼等，则摄等无有生起。故说“理路之母依待阿邦答勒母与外部母”。应说“能摄与不能摄”。凡在此处以能摄之相所说之法，亦即以不能摄之相所说。

‘‘යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති, ‘‘යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’ති ච යත්ථ පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බධම්මවිසෙසනිද්ධාරණං නත්ථි, තත්ථ පඨමනයෙ ඡට්ඨනයෙ ච ‘‘රූපක්ඛන්ධො කතිහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිතො? එකෙන ඛන්ධෙනා’’ති (ධාතු. 6), ‘‘රූපක්ඛන්ධො කතිහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්තොති? නත්ථි. චතූහි ඛන්ධෙහි විප්පයුත්තො’’ති (ධාතු. 228) ච එවං පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බභාවෙන. ඉතරෙසූති දුතියාදිනයෙසු. තස්ස තස්සාති යං පුච්ඡිතබ්බං විස්සජ්ජිතබ්බඤ්ච ‘‘යෙ ධම්මා’’ති අනියමිතරූපෙන නිද්ධාරිතං, තස්ස තස්ස ‘‘තෙ ධම්මා’’ති නියාමකභාවෙන.

“凡诸法，以蕴摄所摄，以处、界摄所不摄”；“凡诸法，以蕴摄所不摄，以处、界摄所摄”——凡于问答中无须确定法之差别处，于第一理趣与第六理趣中，则应如是问答：“色蕴被几蕴所摄？被一蕴。”（《界论》6），“色蕴与几蕴相应？无。与四蕴不相应。”（《界论》228）。“于其余”者，谓于第二等理趣。“彼彼”者，谓凡应问答者，以“凡诸法”之不确定形式而确定，复以“彼诸法”之确定形式而限定。

එත්ථාති එතස්මිං පකරණෙ. යෙන යෙන චක්ඛායතනාදිනා සඞ්ගාහකෙන. ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙසූති ඛන්ධායතනධාතුසඞ්ගහෙසු. තෙන තෙනාති ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන. අඤ්ඤන්ති තතො තතො සඞ්ගාහකතො අඤ්ඤං. තබ්බිනිමුත්තං සඞ්ගහෙතබ්බාසඞ්ගහෙතබ්බං යං ධම්මජාතං අත්ථි, තං තදෙව ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’ති සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකභාවෙන උද්ධටං. අඤ්ඤො ධම්මො නත්ථි තස්ස සභාගභාවෙන සඞ්ගාහකස්සෙව අභාවතො. සියා පනෙතං සභාගෙන එකදෙසෙන සඞ්ගහොති, තං පටික්ඛිපන්තො ආහ ‘‘න ච සො…පෙ… හොතී’’ති. යඤ්චාතිආදිනා වචනන්තරං පරිහරති.

“于此”者，谓于本论中。“以任何”者，谓以任何眼处等能摄者。“于蕴等摄”者，谓于蕴、处、界摄。“以彼彼”者，谓以蕴等摄。“其他”者，谓异于彼彼能摄者。凡有离彼而应摄或不应摄之法类，即是以“由眼处，凡诸法，以蕴摄所摄，以处、界摄所不摄”等能摄与不能摄之相而提出。无有其他法，因其同分之能摄者亦不存在。或许可以同分或一部分而摄，为驳斥此说，故言“然而彼……不成”。又以“若……等”之语排除另一说法。

යදි [Pg.14] චාතිආදිනාපි තස්සෙව තෙන සඞ්ගහාභාවං පාඨාභාවදස්සනෙන විභාවෙති. තත්ථ සො එවාති යො රූපාදික්ඛන්ධො සඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තො, සො එව තෙන රූපාදික්ඛන්ධෙන සඞ්ගය්හෙය්‍ය සඞ්ගහෙතබ්බො භවෙය්‍ය, තෙනෙව තස්ස සඞ්ගහාභාවෙ ලක්ඛණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න හි සො එව තස්ස සභාගො විසභාගො චා’’ති. එකදෙසා විය චක්ඛායතනාදයො සමුදායස්ස රූපක්ඛන්ධාදිකස්ස. රූපක්ඛන්ධො චක්ඛායතනාදීනං න සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච සභාගවිසභාගභාවාභාවතො. එස නයො සෙසෙසුපි. සමුදායන්තොගධානන්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. තත්ථ යෙනාති විභාගෙන. තෙති එකදෙසා. තෙසන්ති එකදෙසානං. එත්ථ තදන්තොගධතාය විභාගාභාවො, විභාගාභාවෙන සභාගවිසභාගතාභාවො, තෙන සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකතාභාවො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො.

又以“若……”等语，亦通过显示无有此文来阐明其不被其所摄之性。“于此，彼即”者，谓凡是以能摄之相所说之色蕴等，彼即应被彼色蕴等自身所摄，应为所摄；为显示其不被自身所摄之特征，故说“彼实非其同分亦非不同分”。犹如眼处等是色蕴等聚合体之一部分。色蕴对眼处等而言，既非能摄者亦非不能摄者，因其无有同分不同分之故。此理路亦通于其余。以“聚合体所含”等语，令所说之义更加明显。“于此，以何”者，谓以分别。“彼等”者，谓诸部分。“彼等之”者，谓诸部分之。此处当知：因包含于彼之中故无分别，因无分别故无同分不同分性，由此显示了无能摄与不能摄性。

යථා සබ්බෙන සබ්බං සභාගවිසභාගාභාවෙන එකදෙසානං සමුදායො සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච න හොති, එවං එකදෙසසභාගවිසභාගානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ යථාතිආදි උදාහරණදස්සනෙන යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස පාකටකරණං. ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගාහකං අසඞ්ගාහකඤ්චාති යොජනා. තථා සෙසෙසුපි. න හි එකදෙස…පෙ… විසභාගං යෙන සමුදායො සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච සියාති අධිප්පායො. එත්ථ ච සඞ්ගාහකත්තං තාව මා හොතු, අසඞ්ගාහකත්තං පන කස්මා පටික්ඛිපීයතීති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘තස්මා’’තිආදි. තත්ථ තස්මාති වුත්තමෙවත්ථං හෙතුභාවෙන පරාමසති. අත්තතො අඤ්ඤස්ස, අත්තනි අන්තොගධතො අඤ්ඤස්ස, අත්තෙකදෙසසභාගතො අඤ්ඤස්ස සතිපි අසඞ්ගාහකත්තෙති යොජනා. තං පනෙතං ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො අසඞ්ගහිතො ච න හොතී’’තිආදිනා වුත්තෙ තයො පකාරෙ සන්ධාය වුත්තං. සඞ්ගාහකත්තමෙව එතෙසං නත්ථීති එතෙසං අත්තා, අත්තනි අන්තොගධො, අත්තෙකදෙසසභාගො චාති වුත්තානං සඞ්ගාහකභාවො එව නත්ථි සභාගාභාවතො. තෙන වුත්තං ‘‘න හි සො එව තස්ස සභාගො’’තිආදි. යෙනාති සඞ්ගාහකත්තෙන. එවරූපානන්ති යථාවුත්තානං තිප්පකාරානං අග්ගහණං වෙදිතබ්බං සතිපි විසභාගභාවෙති අධිප්පායො.

犹如因完全没有同分与异分，一部分的集合既非能摄亦非非能摄，如是为显示一部分的同分与异分，故说“如是”等语。于此，“如是”等词乃以举例说明，令前述之义更为显明。应结合为：以蕴摄而言，是能摄与非能摄。其余亦复如是。此意即：并非一部分……是异分，以致集合体是能摄或非能摄。于此，能摄性暂且不论，然则为何要否定非能摄性呢？心中作此问难，故说“是故”等语。其中“是故”者，即以所说之义为因由。应结合为：即使存在异于自身者，异于自身所含摄者，异于自身一部分的同分者，亦有非能摄性。然而此说，乃指“色蕴不为色蕴所摄，亦非不摄”等语中所说的三种情况。这些本无能摄性，所谓自身、自身所含摄者、自身一部分的同分者，实际上是因为没有同分故而没有能摄性。故说“彼并非此之同分”等语。所谓“以”，即是以能摄性。“如是类”者，其意为：应当理解为不包含前述三种情况，即使存在异分性也是如此。

තෙනාති [Pg.15] ‘‘ධම්මායතන’’න්තිආදිනා වචනෙන. එකදෙසස්ස වෙදනාක්ඛන්ධාදිකස්ස සමුදායස්ස ධම්මායතනස්ස සඞ්ගාහකත්තං එකදෙසෙන සමුදායස්ස සඞ්ගහිතභාවන්ති අත්ථො, සමුදායස්ස රූපක්ඛන්ධස්ස එකදෙසස්ස චක්ඛායතනස්ස සොතායතනස්ස ච සඞ්ගාහකත්තං සමුදායෙන එකදෙසස්ස සඞ්ගහිතභාවන්ති වුත්තං හොති. යදි එවං න දස්සෙති, අථ කිං දස්සෙතීති ආහ ‘‘චතුක්ඛන්ධගණනභෙදෙහී’’තිආදි. තත්ථ චතුක්ඛන්ධගණනභෙදෙහීති රූපාදිචතුක්ඛන්ධගණනවිභාගෙහි. පඤ්චධාති රූපාදිචතුක්ඛන්ධසඞ්ගහො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධසඞ්ගහොති එවං පඤ්චප්පකාරෙන භින්නතං. තෙනාහ ‘‘ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බභාවෙනා’’ති. ‘‘එකෙන ඛන්ධෙනා’’තිආදීසු කරණත්ථෙ කරණවචනං, න කත්තුඅත්ථෙති කත්වා ආහ ‘‘සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකනිරපෙක්ඛාන’’න්ති. තෙනෙවාහ ‘‘කම්මකරණමත්තසබ්භාවා’’ති. දුතියාදයො පන නයා. අගණනාදිදස්සනානීති අගණනගණනදස්සනානි. නනු ච දුතියාදීසු ගණනාදීනිපි විජ්ජන්තීති? සච්චං විජ්ජන්ති, තානි පන විසෙසනභූතානි අප්පධානානීති විසෙසිතබ්බභූතානං පධානානං වසෙනෙවං වුත්තං. ‘‘චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’තිආදිනා කත්තුආදයො නිද්දිට්ඨාති ආහ ‘‘කත්තුකරණකම්මත්තයසබ්භාවා’’ති.

所谓“以彼”，即是以“法处”(dhammāyatana)等语。其义为：集合体法处对一部分受蕴等的能摄性，是指集合体被一部分所摄的状态；而集合体色蕴对一部分眼处、耳处的能摄性，则说成是一部分被集合体所摄的状态。若不如此显示，则显示何者？故说“以四蕴计数之差别”等语。其中“以四蕴计数之差别”者，谓以色等四蕴计数之分别。“五种”者，谓色等四蕴之摄与识蕴之摄，如是分为五种。故说“以应计与不应计的状态”。在“以一蕴”等句中，工具格的表述是工具义，而非作者义，故说“无关乎能摄与非能摄”。因此说“仅为所作业与工具的存在”。然而，第二等是诸理趣。“不计等之见”者，谓不计与计之见。难道第二等中没有计数等吗？诚然有，但那些是次要的修饰语，非主要者，故依于作为主要被修饰者而如此说。在“以眼处，凡是那些法，以蕴摄所摄”等句中，已指明作者等，故说“作者、工具、所作业三者的存在”。

තථා තථාති තෙන තෙන රූපක්ඛන්ධාදිප්පකාරෙන. තංතංඛන්ධාදිභාවාභාවො සභාගවිසභාගතාති රූපධම්මාදීනං රූපක්ඛන්ධාදිභාවො සභාගතා, වෙදනාක්ඛන්ධාදිඅභාවො විසභාගතාති අත්ථො. යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනෙති ‘‘යෙ ධම්මා, තෙ ධම්මා’’ති නිද්ධාරිතප්පකාරධම්මනිරූපනෙ. සඞ්ගාහකසඞ්ගහෙතබ්බානන්ති චක්ඛායතනාදිකස්ස සඞ්ගාහකස්ස සොතායතනාදිකස්ස ච සඞ්ගහෙතබ්බස්ස. සමානක්ඛන්ධාදිභාවොති එකක්ඛන්ධාදිභාවො, රූපක්ඛන්ධාදිභාවොති අත්ථො. තදභාවොති තස්ස සමානක්ඛන්ධාදිභාවස්ස අභාවො අඤ්ඤක්ඛන්ධාදිභාවො. අයන්ති ය්වායං පඨමනයෙ තථා තථා ගණෙතබ්බාගණෙතබ්බතාසඞ්ඛාතො දුතියාදිනයෙසු යථාවුත්තානං සමානක්ඛන්ධාදිභාවාභාවසඞ්ඛාතො තංතංඛන්ධාදිභාවාභාවො වුත්තො, අයමෙතෙසං ද්විප්පකාරානං නයානං සභාගවිසභාගතාසු විසෙසො.

所谓“如是如是”，即是以彼彼色蕴等方式。所谓“彼彼蕴等的有无即同分与异分”，其义为：色法等成为色蕴等是同分，不成为受蕴等是异分。在“如所确定之法的观察”中，即是在“诸法，彼诸法”这样所确定之法的审察中。所谓“能摄与所摄”，是指能摄的眼处等与所摄的耳处等。所谓“同蕴等性”，即同一蕴等性，其义为色蕴等性。所谓“彼无”，是指彼同蕴等性之无，即成为其他蕴等性。此者，在第一理趣中所说，名为“如是如是的可计与不可计性”；在第二等理趣中，则说为如上所述，名为“同蕴等性的有无”（即彼彼蕴等的有无），这便是这两种理趣在同分与异分上的差别。

සමුදයසච්චසුඛින්ද්‍රියාදීති ආදි-සද්දෙන මග්ගසච්චදුක්ඛින්ද්‍රියාදි සඞ්ගය්හති. අසඞ්ගාහකත්තාභාවතොති සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨස්ස අසඞ්ගාහකත්තස්ස අභාවතො[Pg.16]. න හි සක්කා ‘‘සමුදයසච්චෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා’’තිආදි වත්තුං. දුක්ඛසච්චසදිසානි අබ්‍යාකතපදාදීනි. ඉතරෙහීති ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගාහකත්තාසඞ්ගාහකත්තාභාවතො න උද්ධටානීති යොජනා. එවන්තිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස නිගමනවසෙන වුත්තං. න රූපක්ඛන්ධොති න සබ්බො රූපක්ඛන්ධධම්මොති අත්ථො.

所谓“集谛、乐根等”，此中“等”字包含道谛、苦根等。所谓“因无非能摄性”，是指因无以被摄性为特征的非能摄性。确实不能说“以集谛，诸法以蕴摄而被摄，以处、界摄而不被摄”等语。无记句等与苦谛相似。应结合为：所谓“以其余”，是指以处、界摄，因无能摄性与非能摄性，故未被举出。“如是”等语是为总结前述之义而说。“非色蕴”，其义为“非一切色蕴法”。

‘‘ඛන්ධපදෙනා’’ති ඉදං කරණත්ථෙ කරණවචනං, න කත්තුඅත්ථෙති ආහ ‘‘ඛන්ධපදසඞ්ගහෙනාති අත්ථො’’ති. තෙනෙවස්ස කත්තුඅත්ථතං පටිසෙධෙතුං ‘‘න සඞ්ගාහකෙනා’’ති වුත්තං. කරණං පන කත්තුරහිතං නත්ථීති ආහ ‘‘කෙනචි සඞ්ගාහකෙනාති ඉදං පන ආනෙත්වා වත්තබ්බ’’න්ති. සඞ්ගාහකෙසු න යුජ්ජති න සඞ්ගහෙතබ්බෙසූති අධිප්පායො. රූපක්ඛන්ධධම්මා හි ‘‘යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’ති වුත්තාති. සමුදායෙ වුත්තවිධි තදවයවෙපි සම්භවතීති චොදනං සමුට්ඨාපෙන්තො ‘‘එතෙන නයෙනා’’තිආදිමාහ. පටියොගීනිවත්තනං එව-සද්දෙන කරීයතීති ආහ ‘‘න හි අඤ්ඤමත්තනිවාරණං එව-සද්දස්ස අත්ථො’’ති. තෙනාහ ‘‘සඞ්ගාහකතො අඤ්ඤනිවාරණං එව-සද්දස්ස අත්ථො’’ති. සො ච…පෙ… පෙක්ඛන්ති ඉමිනා තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. සඞ්ගාහකාපෙක්ඛත්තෙ හි ‘‘සො චා’’තිආදිවචනස්ස ‘‘චක්ඛායතනෙන රූපක්ඛන්ධොව සඞ්ගහිතො’’ති එත්ථ චක්ඛායතනං සඞ්ගාහකන්ති යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස අසම්භවො එවාති ඉදානි තං අසම්භවං විභාවෙන්තො ‘‘කථ’’න්තිආදිමාහ, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව.

所谓“以蕴句故”(Khandhapadenā)，此为工具格的表述，是工具义，而非作者义，故说：“其义为以蕴句摄”。因此，为否定其作者义，而说“非由能摄者”。然工具不能离于作者，故说：“此则应引申为‘由某一能摄者’”。其意为：不适用于能摄者，亦不适用于不应被摄者。色蕴之法实被称为“诸法由蕴摄所摄”。为提出“于总说之理，于其部分亦可成立”此一问难，而说“以此道理”等。以“唯”(eva)字作排除对立者之用，故说：“‘唯’字之义非仅排除其他”。是故说：“‘唯’字之义为从能摄者排除其他”。“彼亦……观待”，以此令彼义更为显明。因为在观待能摄者时，对于“彼亦”等语，于“眼处唯摄色蕴”此处，若眼处是能摄者，则所意谓之义实不可能。今为分别此不可能，而说“如何”等，此则易了知。

එත්ථාති ‘‘අඩ්ඪෙකාදසහි ආයතනධාතූහී’’ති එත්ථ. ‘‘රූපක්ඛන්ධෙනා’’ති ආනෙත්වා වත්තබ්බං ආයතනධාතුවිසෙසනත්ථං. න සො එව තස්ස, සමුදායො වා තදෙකදෙසානං සඞ්ගාහකො අසඞ්ගාහකො ච හොතීති වුත්තොවායමත්ථොති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධො…පෙ… න හොතී’’ති. ඉමිනා පරියායෙනාති යස්මා වුත්තප්පකාරං සඞ්ගාහකත්තං නත්ථි ‘‘යෙන සඞ්ගහිතස්ස අසඞ්ගාහකං සියා’’ති ඉමිනා පරියායෙන. අසඞ්ගහිතතාය අභාවො වුත්තො අට්ඨකථායං (ධාතු. අට්ඨ. 171) ‘‘සො ච…පෙ… නත්ථී’’ති. සඞ්ගහිතතායාති නිප්පරියායෙන සඞ්ගහිතභාවෙන අසඞ්ගහිතතාය අභාවො වුත්තොති න යුජ්ජතීති යොජනා. සා සඞ්ගහිතතාති අත්තනා අත්තනො, අත්තෙකදෙසානං [Pg.17] වා සඞ්ගහිතතා. තෙනාති රූපක්ඛන්ධෙන. තෙසන්ති රූපක්ඛන්ධතදෙකදෙසානං. අත්ථි ච විප්පයුත්තතා වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි. චක්ඛායතනාදීහි වියාති විසදිසුදාහරණං. එතෙහි රූපවෙදනාක්ඛන්ධාදීහි අඤ්ඤෙහි ච එවරූපෙහි. එතානි අඤ්ඤානි චාති එත්ථාපි එසෙව නයො.

“此处”(Ettha)者，谓于“以十又二分处界”之处。“以色蕴”(Rūpakkhandhena)一句，应为简别处界之义而引来。彼非彼之能摄者，或总体非其部分之能摄者与非能摄者，此义已说，故言“色蕴……非有”。“以此道理”(iminā pariyāyena)者，谓：因无前述那种“能使已摄者成为非所摄”的能摄性，故以此道理。“无有不被摄性”已于义注(aṭṭhakathāyaṃ, Dhātu. aṭṭha. 171)中由“彼亦……无有”一语所说。应连结为：因已说“由无差别被摄之故，无有不被摄性”，故（此说）不成立。“彼被摄性”(Sā saṅgahitatā)者，谓由自身摄自身，或摄自身之一部分。“因此”(Tena)者，谓以色蕴。“彼等”(Tesaṃ)者，谓色蕴及其部分。且有与受蕴等之不相应性。“如眼处等”为不相似之例。以这些色、受蕴等及其他如是者。“此等及其他”(Etāni aññāni ca)此处亦是此理。

තෙනෙව තස්ස සඞ්ගහිතත්තාභාවදස්සනෙන හෙට්ඨා දස්සිතෙන. එත්ථාති එතස්මිං වාරෙ. අග්ගහණෙති අකථනෙ, අදෙසනායන්ති අත්ථො. සමුදයසච්චාදීසූති සමුදයසච්චසුඛින්ද්‍රියාදීසු යුජ්ජෙය්‍ය තං කාරණං. කස්මා? තෙහි සමුදයසච්චාදීහි ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතෙ ධම්මජාතෙ සති තස්ස ආයතනසඞ්ගහාදීහි අසඞ්ගහිතත්තස්ස අභාවතො. රූපක්ඛන්ධාදීහීති රූපක්ඛන්ධවෙදනාක්ඛන්ධාදීහි. සඞ්ගහිතමෙව නත්ථි, කස්මා? ‘‘සො එව තස්ස සඞ්ගාහකො න හොතී’’ති වුත්තොවායමත්ථො. යදිපි රූපක්ඛන්ධාදිනා රූපක්ඛන්ධාදිකස්ස අත්තනො…පෙ… නත්ථීති සම්බන්ධො. අඤ්ඤස්ස පන වෙදනාක්ඛන්ධාදිකස්ස රූපක්ඛන්ධාදිනා සඞ්ගහිතත්තාභාවෙන අසඞ්ගහිතත්තං අත්ථීති යොජනා. උභයාභාවොති සඞ්ගහිතත්තාසඞ්ගහිතත්තාභාවො. එත්ථ එතස්මිං වාරෙ. ධම්මායතනජීවිතින්ද්‍රියාදීනන්ති ධම්මායතනාදීනං ඛන්ධචතුක්කසඞ්ගාහකත්තෙ, ජීවිතින්ද්‍රියාදීනං ඛන්ධදුකසඞ්ගාහකත්තෙති යොජනා. පාළියං අනාගතත්තා ‘‘සතී’’ති සාසඞ්කං වදති. ආදි-සද්දෙන පඨමෙන ධම්මධාතුසළායතනාදීනං සුඛින්ද්‍රියාදීනඤ්ච, දුතියෙන එකක්ඛන්ධස්ස සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සුඛින්ද්‍රියඤ්හි වෙදනාක්ඛන්ධස්සෙව සඞ්ගාහකං. තෙසන්ති ඛන්ධචතුක්කඛන්ධදුකාදීනං අසඞ්ගහිතතා න නත්ථි අත්ථෙවාති තස්සා අභාවො අනෙකන්තිකො. පුබ්බෙ වුත්තනයෙනාති ‘‘රූපක්ඛන්ධාදීහි පනා’’තිආදිනා වුත්තනයෙන.

以彼下方所示之无被摄性故。“此处”(Ettha)者，谓于此章中。“不取”(Aggahaṇe)者，谓不言，义为不教示。“于集谛等”(Samudayasaccādīsu)者，谓于集谛、乐根等中，彼理由适用。何故？因彼等集谛等以蕴等摄所摄之法聚存在时，则无有其不被处等所摄之性故。“以色蕴等”(Rūpakkhandhādīhi)者，谓以色蕴、受蕴等。实无被摄。何故？“彼非彼之能摄者”，此义已说。应连结为：纵使色蕴等对色蕴等自身……无有，然其他受蕴等，因无被色蕴等所摄之性，故有其不被摄性。“二者俱无”(Ubhayābhāvo)者，谓无有被摄性与不被摄性。“此处”(Ettha)者，谓于此章中。“法处、命根等”(Dhammāyatanajīvitindriyādīnaṃ)者，应连结为：法处等为四蕴之能摄，命根等为二蕴之能摄。因圣典(Pāḷi)中未出现，故带疑而说“有”(sati)字。以初“等”字，当知摄法界、六处等及乐根等；以第二“等”字，当知摄一蕴。乐根实唯是受蕴之能摄者。“彼等”(Tesaṃ)者，谓四蕴、二蕴等之不被摄性非无，实为是有，故其不存在是不定的。“以前说之理”(Pubbe vuttanayena)者，谓以“然而以色蕴等”等所说之理。

තත්ථෙවාති තස්මිංයෙව පුබ්බෙ වුත්තෙ සනිදස්සනසප්පටිඝපදෙ. නිවත්තෙත්වා ගණ්හන්තොති පුබ්බෙ වුත්තං පටිනිවත්තෙත්වා ගණ්හන්තො පච්චාමසන්තො. තදවත්තබ්බතාති තෙසං සඞ්ගාහකාසඞ්ගාහකසඞ්ගහිතත්තාසඞ්ගහිතත්තානං අවත්තබ්බතා. අසඞ්ගාහකත්තාභාවතො එව…පෙ… න සඞ්ගාහකත්තාභාවතොති යස්මා නෙසං අසඞ්ගාහකත්තං විය සඞ්ගාහකත්තම්පි නත්ථි, තතො එව සඞ්ගහිතත්තාසඞ්ගහිතත්තම්පීති දස්සෙති.

“即于彼处”(Tattheva)者，谓即于前说之“有见有对”句中。“返回而取”(Nivattetvā gaṇhanto)者，谓返回、审察前说而取。“彼不可说性”(Tadavattabbatā)者，谓彼等能摄、非能摄、被摄性、不被摄性之不可说性。“从无非能摄性故……非从无能摄性故”者，显示：因彼等既无非能摄性，亦无能摄性，是故亦无被摄性与不被摄性。

දුතියනයසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二理趣，“以所摄非所摄”句释义，终。

3. තතියනයො අසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

3. 第三理趣，“以非所摄所摄”句释义

179. රූපක්ඛන්ධෙන [Pg.18] ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තස්මාති යස්මා එකදෙසසභාගතා සමුදායසභාගතා න හොති, තස්මා. තෙනාති රූපක්ඛන්ධෙන. තානීති වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයනිබ්බානානි. යථා ච එකදෙසවිසභාගතාය න සඞ්ගහිතතා, එවං එකදෙසසභාගතාය අසඞ්ගහිතතාපි නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවල’’න්තිආදිමාහ. සඞ්ගහිතානෙව න න හොන්තීති යොජනා. තෙති වෙදනාදික්ඛන්ධත්තයනිබ්බානසුඛුමරූපධම්මා. තෙහීති විඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදීහි. න කථඤ්චි සම්මිස්සාති කෙනචිපි පකාරෙන න සම්මිස්සාති අසම්මිස්සතාය සඞ්ගහිතත්තාභාවං සාධෙති. රූපක්ඛන්ධෙන විය…පෙ… න හොතීති යථා රූපක්ඛන්ධෙන සභාගතාභාවතො නිබ්බානං න කෙනචිපි සඞ්ගහණෙන සඞ්ගහිතං, එවං විඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදීහි තං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතං න හොතීති ඛන්ධසඞ්ගහාභාවො පාකටො වුත්තොවාති එවං වුත්තං.

179. “于以色蕴、以蕴摄而未被摄者中”(Rūpakkhandhena khandhasaṅgahena asaṅgahitesu)，此为决断义之处格。“因此”(Tasmā)者，谓因部分同分性非为总体同分性，故（如是说）。“以彼”(Tena)者，谓以色蕴。“彼等”(Tāni)者，谓受等三蕴及涅槃(nibbāna)。为显示“正如因部分异分性而无所摄性，同样，因部分同分性亦无非所摄性”，故说“非仅”(na kevalaṃ)等。应连结为：实为所摄，非非所摄。“彼等”(Te)者，谓受等三蕴、涅槃及微细色法。“以彼等”(Tehi)者，谓以识蕴、眼处等。“不以任何方式相杂”(na kathañci sammissā)者，谓不以任何方式相杂，以此证明因不相杂而无所摄性。“如以色蕴……非有”者，谓：正如涅槃因与色蕴无同分性，而不为任何摄所摄，同样，其亦不为识蕴、眼处等以处、界摄所摄，如是不被蕴所摄已明说，故如是说。

එවරූපානන්ති රූපක්ඛන්ධවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධචක්ඛායතනාදීනං. න හි නිබ්බානං සන්ධාය ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන විඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙන චක්ඛායතනෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’ති සක්කා වත්තුං. තෙන වුත්තං ‘‘සඞ්ගාහකත්තාභාවතො එවා’’ති. තථා ‘‘අබ්‍යාකතෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතා, ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතා’’තිආදි න සක්කා වත්තුං තාදිසස්ස ධම්මස්ස අභාවතොති ආහ ‘‘සනිබ්බාන…පෙ… භාවතොවා’’ති. අග්ගහණං වෙදිතබ්බන්ති යොජනා. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. කඤ්චීති කඤ්චි ධම්මජාතං. තෙති අබ්‍යාකතධම්මාදයො. අත්තනොති අබ්‍යාකතධම්මාදිං සන්ධායාහ. එකදෙසොති රූපක්ඛන්ධාදි. අත්තෙකදෙසසභාගොති නිබ්බානං. තඤ්හි ධම්මායතනධම්මධාතුපරියාපන්නතාය තදෙකදෙසසභාගො. අසඞ්ගහිතසඞ්ගාහකත්තාති ඛන්ධසඞ්ගහෙන අසඞ්ගහිතානං සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීනං ආයතනධාතුසඞ්ගහෙන සඞ්ගාහකත්තාති අත්ථො.

“如此之类”(Evarūpānaṃ)者，谓色蕴、识蕴、眼处等。确实不能针对涅槃(nibbāna)说：“诸法为色蕴、识蕴、眼处以蕴摄所不摄，而为处、界摄所摄”。因此说：“正是因无能摄性故”。同样，亦不能说：“诸法为无记法等以蕴摄所不摄，而为处、界摄所摄”等，因无有如是之法，故说：“因包括涅槃……等不存在故”。应连结为：当知为不取。因此说“确实不”(na hi)等语。“某些”(Kañci)者，谓某些法聚。“彼等”(Te)者，谓无记法等。“自身”(Attano)者，谓针对无记法等而说。“一部分”(Ekadeso)者，谓色蕴等。“与自身一部分同分者”(Attekadesasabhāgo)者，谓涅槃。其因摄于法处、法界，故是彼之一部分同分。“非所摄之能摄性”(Asaṅgahitasaṅgāhakattā)者，义谓：为蕴摄所不摄之想蕴等，却为处、界摄之能摄性。

විසභාගක්ඛන්ධනිබ්බානසමුදායත්තා ඛන්ධසඞ්ගහෙන ධම්මායතනෙන න කොචි ධම්මො සඞ්ගහිතො අත්ථීති යොජනා. එතස්සාති ‘‘ධම්මායතනෙන සඞ්ගහිතා’’ති එතස්ස පදස්ස ධම්මායතනගණනෙන සඞ්ගහිතාති අත්ථො. ඔළාරිකරූපසම්මිස්සං ධම්මායතනෙකදෙසං.

应连结为：因是异分蕴与涅槃之集合，故以蕴摄而言，无法处所摄之任何法。“此”(Etassa)者，谓“为法处所摄”(dhammāyatanena saṅgahitā)此句之义为：为法处之类别所摄。与粗色混合之法处的一部分。

තතියනයඅසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第三理趣，“以非所摄所摄”句释义，终。

4. චතුත්ථනයො සඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

4. 第四理趣，“以所摄所摄”句释义

191. තිණ්ණං [Pg.19] සඞ්ගහානන්ති ඛන්ධායතනධාතුසඞ්ගහානං. සඞ්ගහණපුබ්බං අසඞ්ගහණං, අසඞ්ගහණපුබ්බං සඞ්ගහණඤ්ච වුච්චමානං සඞ්ගහණාසඞ්ගහණානං පවත්තිවිසෙසෙන වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘සඞ්ගහණා…පෙ… උද්දිට්ඨා’’ති. සඞ්ගහාභාවකතො අසඞ්ගහො සඞ්ගහහෙතුකො සඞ්ගහස්ස පවත්තිවිසෙසොයෙව නාම හොතීති ආහ ‘‘සඞ්ගහණප්පවත්තිවිසෙසවිරහෙ’’ති. කෙනචි සමුදයසච්චාදිනා තීහිපි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නෙන ධම්මවිසෙසෙන පුන තථෙව සඞ්ගහිතො සො එව සමුදයසච්චාදිකො ධම්මවිසෙසො සඞ්ගහිතෙන සඞ්ගහිතො. සඞ්ගාහකත්තාභාවසබ්භාවා සඞ්ගාහකභාවෙන න උද්ධටා, න අසඞ්ගාහකත්තා එව. යථා හි තීහි සඞ්ගහෙහි න සඞ්ගාහකා, එවං ද්වීහි, එකෙනපි සඞ්ගහෙන න සඞ්ගාහකා ඉධ න උද්ධටා. තෙහි සඞ්ගහිතාති තෙහි තීහි සඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතා ධම්මා. යස්සාති යස්ස අත්තනො සඞ්ගාහකස්ස.

191. “三种摄”是指蕴、处、界摄。先摄后不摄，以及先不摄后摄，是依摄与不摄的运作差别而说，故说“摄……乃至……已说”。由无摄之故为不摄，（此不摄）以摄为因，只是名为摄的运作差别而已，故说“于摄之运作差别无有之时”。以某种集谛(samudayasacca)等，被三种摄所摄，且属于行蕴(saṅkhārakkhandha)的特定法，若再次以同样方式被摄，则该集谛等特定法即是“以所摄所摄”。由于存在无能摄性，故不以能摄者的状态被提出，并非仅仅因为无能摄性。正如确实不以三种摄为能摄者，同样，不以两种、不以一种摄为能摄者，在此处不被提出。“被彼等所摄”——意指被那三种摄所摄的法。“彼的”——意指其自身的能摄者。

සකලවාචකෙනාති අනවසෙසං ඛන්ධාදිඅත්ථං වදන්තෙන. තෙන ඛන්ධාදිපදෙනාති ‘‘තෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍යා’’ති එත්ථ තෙන ඛන්ධාදිපදෙනාති එවං යොජෙතබ්බං. එවං පන අයොජෙත්වා ‘‘යං අත්තනො සඞ්ගාහකං සඞ්ගණ්හිත්වා පුන තෙනෙව සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍ය, තං අඤ්ඤං සඞ්ගහිතං නාම නත්ථී’’ති එවං න සක්කා වත්තුං. කස්මාති චෙ? න හි යෙන සමුදයසච්චාදිනා යං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නං ධම්මජාතං ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙහි සඞ්ගහිතං, තෙනෙව සමුදයසච්චාදිනා තස්ස තදවසිට්ඨස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මස්ස, න ච තස්සෙව කෙවලස්ස සමුදයසච්චාදිකස්ස සඞ්ගහො පුච්ඡිතො විස්සජ්ජිතොති යොජනා, අථ ඛො තෙන සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මෙන ඵස්සාදිනා. සඞ්ගහිතස්සාති සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨස්සාති අත්ථො. තස්මා අත්තනො සඞ්ගාහකං සකලක්ඛණාදිං සඞ්ගණ්හිත්වා පුන තෙන ඛන්ධාදිපදෙන යං සඞ්ගහං ගච්ඡෙය්‍ය, තං තාදිසං නත්ථීති අත්ථො වෙදිතබ්බො. වෙදනා සද්දො ච ඛන්ධො ආයතනඤ්චාති වෙදනා විසුං ඛන්ධො, සද්දො ච විසුං ආයතනන්ති අත්ථො. අඤ්ඤෙන ඛන්ධන්තරාදිනා. අසම්මිස්සන්ති අබ්‍යාකතදුක්ඛසච්චාදි විය අමිස්සිතං. න හි…පෙ… එත්ථාති සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨෙන ධම්මෙන යො ධම්මො සඞ්ගහිතො, තස්ස සඞ්ගහිතතාවිසිට්ඨොයෙව යො සඞ්ගහො, සො න එත්ථ වාරෙ පුච්ඡිතො විස්සජ්ජිතො ච. සඞ්ගහොවාති කෙවලො සඞ්ගහො[Pg.20], න කත්තාපෙක්ඛොති අත්ථො. න සඞ්ගාහකෙනාති ඉදං යථාවුත්තෙන අත්ථෙන නිවත්තිතස්ස දස්සනං. න හීතිආදි තංසමත්ථනං.

“以全称词”——意指毫无遗漏地讲述蕴等意义。“以彼蕴等词”——意指在“应以彼摄”(teneva saṅgahaṃ gaccheyyā)此处，应当这样连接“以彼蕴等词”。然而，如果不这样连接，就不能说“凡是摄了自身的能摄者后，又能以彼摄的，就没有其他所摄之物了”。若问为何？因为，并非是以集谛(samudayasacca)等，将属于行蕴(saṅkhārakkhandha)的法聚以蕴等摄之后，再以同样的集谛等去摄其余的行蕴法；也并非只是对此处所问所答的集谛等本身的摄——此是其连接。实际上，（所摄者）是触(phassa)等行蕴法。“所摄者”——意指具有“所摄性”者，此是其义。因此，应当理解为，摄了自身的能摄者、自相等之后，再以蕴等词所能摄的，就没有那样的事物了。“受与声既是蕴也是处”——意指“受”单独是一个蕴，“声”单独是一个处。“以其他”——意指以其他蕴等。“不混杂”(asammissa)——就像无记(abyākata)苦谛(dukkhasacca)等那样不混杂。“确实不……乃至……在此处”是说：以具有“所摄性”的法所摄的法，对此法自身的“所摄性”的摄，在此章中既非所问，亦非所答。“仅是摄”——意指仅仅是摄，不关乎能作者，此是其义。“非以能摄者”——这是按照前面所说的意义，对被驳斥者的显示。“确实不”等是对它的支持。

චතුත්ථනයසඞ්ගහිතෙනසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第四理趣之“以所摄所摄”句释义终。

5. පඤ්චමනයො අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

5. 第五理趣：“以未被摄所未被摄”句释义

193. වුත්තනයෙනාති යස්මා සඞ්ගහප්පවත්තිවිසෙසවිරහිතො අසඞ්ගහිතධම්මවිසෙසනිස්සිතො පඤ්චමනයො, තස්මා යො එත්ථ කෙනචි අසඞ්ගහිතෙන ධම්මවිසෙසෙන පුන අසඞ්ගහිතො ධම්මවිසෙසො අසඞ්ගහිතෙන අසඞ්ගහිතො අසඞ්ගහිතතාය පුච්ඡිතබ්බො විස්සජ්ජිතබ්බො ච. තමෙව තාව යථානිද්ධාරිතං දස්සෙන්තො ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා ඛන්ධ…පෙ… අසඞ්ගහිතා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා ඛන්ධ…පෙ… අසඞ්ගහිතාති ආහා’’ති චතුත්ථනයෙ වුත්තනයානුසාරෙන. යථානිද්ධාරිතධම්මදස්සනන්ති පාළියං නිද්ධාරිතප්පකාරධම්මදස්සනං. සහ සුඛුමරූපෙනාති සසුඛුමරූපං, තෙන සුඛුමරූපෙන සද්ධිං ගහිතං විඤ්ඤාණං, තෙන සහිතධම්මසමුදායා සසුඛුම…පෙ… දායා. කෙ පන තෙති ආහ ‘‘දුක්ඛසච්චා’’තිආදි. කෙසඤ්චීති නිබ්බානචක්ඛායතනාදීනං. තීහිපි සඞ්ගහෙහි. පරිපුණ්ණසඞ්ගහෙහි තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගාහකා පරිපුණ්ණසඞ්ගහාසඞ්ගාහකා. අබ්‍යාකතධම්මසදිසා නෙවදස්සනෙනනභාවනායපහාතබ්බනෙවසෙක්ඛානාසෙක්ඛාදයො. ඉතරෙති රූපක්ඛන්ධාදයො. තබ්බිපරියායෙනාති වුත්තවිපරියායෙන, තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බස්ස අත්ථිතාය පරිපුණ්ණසඞ්ගහාසඞ්ගාහකත්තාති අත්ථො.

193. 所谓“依所说之理趣”，是因为第五理趣缺乏摄之运作的特性，而依止于未被摄法之特性。因此，于此，若有某一法类为某一未被摄法类所不摄，则因其未被摄性，当问当答。为显示此义，首先如所确立者，依第四理趣所说之理而说：“以色蕴，哪些法是蕴……乃至……未被摄的？以这些法，哪些法是蕴……乃至……未被摄的？”所谓“如所确立法之见”，是指在巴利原文中，以所确立的方式见诸法。“与微细色俱”是指连同微细色，和此微细色一起被执取的识，以及与此相应的法聚……乃至……聚。“然而那些是什么呢？”他说：“苦谛”等等。“某些”是指涅槃、眼处等等。以三种摄。以圆满摄的三种摄而言，不摄者即是不摄圆满摄者。“无记法相似”是指非见所断、非修所断、非学非无学等等。“其余的”是指色蕴等等。“以其相反方式”是指以上所说的相反方式，因为存在不为三种摄所摄之法，此即不摄圆满摄者之义。

අසඞ්ගාහකෙසු නිබ්බානං අන්තොගධං, තස්මා තං අනිදස්සනඅප්පටිඝෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බං න හොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න ච තදෙව තස්ස අසඞ්ගාහක’’න්ති. ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා’’තිආදයො නව පඤ්හා දුතියපඤ්හාදයො, තෙ පඨමපඤ්හෙන සද්ධිං දස, නාමරූපපඤ්හාදයො පන චතුවීසතීති ආහ ‘‘සබ්බෙපි චතුත්තිංස හොන්තී’’ති. රූපක්ඛන්ධාදිවිසෙසකපදන්ති ‘‘රූපක්ඛන්ධෙනා’’තිආදිනා අසඞ්ගාහකත්තෙන විසෙසකං රූපක්ඛන්ධාදිපදං. පුච්ඡායාති ච පුච්ඡනත්ථන්ති අත්ථො. ‘‘රූපක්ඛන්ධෙනා’’තිආදි සබ්බම්පි වා විඤ්ඤාපෙතුං ඉච්ඡිතභාවෙන වචනං පඤ්හභාවතො පුච්ඡා. තෙනාහ අට්ඨකථායං [Pg.21] ‘‘පඤ්හා පනෙත්ථ…පෙ… චතුත්තිංස හොන්තී’’ති. තෙ හි ලක්ඛණතො දස්සිතාති තෙ නිද්ධාරිතධම්මා තෙනෙව අසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතතාය නිද්ධාරණසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන දස්සිතා.

涅槃包含在不摄者之中，因此，它并非不为无示现、无对碍者所不摄，此是其义。因此他说：“而彼本身亦非其不摄者。”“以受蕴，哪些法……”等九个问题是第二个问题等，与第一个问题合计十个，而名色等问题则有二十四个，所以他说：“总共有三十四个。”所谓“色蕴等限定词”，是指以“以色蕴”等方式，通过不摄性而起到限定作用的色蕴等词。“于问题中”即是提问之义。“以色蕴”等所有言词，皆为表达所欲之义，由其为问题之故，即是提问。因此义注中说：“于此，问题……共有三十四个。”彼等确由特征而显示，即彼等所确立之法，由其“未被摄所未被摄”性，以名为“确立”之特征而显示。

තදෙවාති එව-සද්දෙනාති ‘‘තදෙවා’’ති එත්ථ එව-සද්දෙන. ‘‘යං පුච්ඡාය උද්ධටං පදං, තං ඛන්ධාදීහි අසඞ්ගහිත’’න්ති එත්ථ ‘‘ඛන්ධාදීහෙවා’’ති අවධාරණං නිප්පයොජනං පකාරන්තරස්ස අභාවතො. ‘‘තීහි අසඞ්ගහො’’ති හි වුත්තං. තථා ‘‘අසඞ්ගහිතමෙවා’’ති සඞ්ගහිතතානිවත්තනස්ස අනධිප්පෙතත්තා. තදෙවාති පන ඉච්ඡිතං උද්ධටස්සෙව අසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතභාවස්ස අවධාරෙතබ්බත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘න කදාචී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අඤ්ඤස්සාති අනුද්ධටස්ස. අනියතතං දස්සෙතීති ඉදං අවධාරණඵලදස්සනං. නියමතොති සක්කා වචනසෙසො යොජෙතුන්ති ඉදම්පි එව-කාරෙන සිද්ධමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං වුත්තං. යතො හි එව-කාරො, තතො අඤ්ඤත්ථ නියමොති. එවංපකාරමෙවාති පුච්ඡාය උද්ධටප්පකාරමෙව, යං පකාරං පුච්ඡාය උද්ධටං, තංපකාරමෙවාති අත්ථො. තස්සාති අසඞ්ගහිතස්ස. අඤ්ඤස්සාති පුච්ඡාය අනුද්ධටප්පකාරස්ස. එතෙන යො පුච්ඡාය උද්ධටො තීහිපි සඞ්ගහෙහි අසඞ්ගහිතො, තස්සෙව ඉධ පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජිතබ්බභාවො, න අඤ්ඤස්සාති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘පුච්ඡාය උද්ධටඤ්හී’’තිආදි. ආයතනධාතුසඞ්ගහවසෙන චෙත්ථ රූපක්ඛන්ධාදීනං අඤ්ඤසහිතතා, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධාදීනං අසහිතතා ච වෙදිතබ්බා.

“那正是”是指用“正是”这个词，即在“那正是”(tadevā)此处用“正是”(eva)这个词。“‘问题中提出的词语，不被蕴等所摄’，此处‘仅被蕴等’(khandhādīhevā)的限定是无用的，因为没有其他情况。因为已经说了‘以三种不摄’。同样，‘仅是不被摄’(asaṅgahitamevā)（的限定也是无用的），因为没有想要排除被摄性。然而，‘那正是’是为了显示所提出的正是所希望的‘不被未被摄者所摄’之状态应该被限定，因此他说：‘从不’等等。那里，‘其他的’是指未被提出的。‘显示不定法’，这是展示限定的结果。‘确定地说’，可以补充词语来连接，这也是为了用‘正是’(eva)这个词来更清楚地表达已经成立的意义而说的。因为既然有了‘正是’这个词，那么在其他地方就是确定的。‘如此方式正是’是指问题中提出的方式，也就是问题所提出的那种方式正是那种意义。那是针对未被摄者的。‘其他的’是指问题中没有提出的方式。通过这个，显示出问题中提出的、不被三种摄所摄的，正是这里要提问和回答的，而不是其他的。因此说：‘问题所提出的’等等。在这里，应该通过处、界摄受的角度来理解，色蕴等与其他相应，识蕴等不相应。

අවසෙසා වෙදනාදයො තයො ඛන්ධා නිබ්බානඤ්ච සකලෙන රූපක්ඛන්ධෙන තෙසං සඞ්ගහො නත්ථීති ‘‘සඞ්ගහිතා’’ති න සක්කා වත්තුං, එකදෙසෙන පන සඞ්ගහො අත්ථීති ‘‘අසඞ්ගහිතා න හොන්තීති එවං දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. ‘‘රූපධම්මාවා’’ති නියමනං පුච්ඡාය උද්ධටභාවාපෙක්ඛන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පුච්ඡාය…පෙ… අධිප්පායො’’ති ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘අනුද්ධටා වෙදනාදයොපි හි අසඞ්ගහිතා එවා’’ති. එත්ථාති එතස්මිං පඤ්චමනයනිද්දෙසෙ. පඨමෙ නයෙති පඨමෙ අත්ථවිකප්පෙ. තථා දුතියෙති එත්ථාපි. රූපවිඤ්ඤාණෙහීති අසුඛුමරූපධම්මෙහි විඤ්ඤාණෙන චාති අයමෙත්ථ අධිප්පායොති දස්සෙන්තො ‘‘ඔළාරික…පෙ… අත්ථො’’ති ආහ. කථං පන රූපධම්මාති වුත්තෙ ඔළාරිකරූපස්සෙව ගහණන්ති ආහ ‘‘රූපෙකදෙසො හි එත්ථ රූපග්ගහණෙන ගහිතො’’ති.

其余的受等三蕴以及涅槃，与整个色蕴没有摄受，因此不能说“被摄受”；但有部分摄受，所以他说：“并非未被摄受，当如是见。”“色法”一词的限定，是为了显示其依赖于问题中被提出的状态，所以他说：“问题……意趣。”由此所说：“未被提出的受等，也同样是未摄受的。”“此处”是指在这第五理趣的解释中。“于第一理趣”是指于第一种意义分析。“于第二”在此处也是如此。“以色与识”是指以粗色法与识，此处的意趣是“粗显……义”，他这样显示。若问“如何是色法”，是指只取粗显的色法，所以他说：“因为此处是以把握“色”而把握了色的一部分。”

196. අසඞ්ගාහකන්ති [Pg.22] ‘‘චක්ඛායතනෙන…පෙ… අසඞ්ගහිතා’’ති එවං අසඞ්ගාහකභාවෙන වුත්තං පුච්ඡිතබ්බවිස්සජ්ජෙතබ්බභාවෙන වුත්තම්පි කාමං වෙදනාදීහෙව චතූහි අසඞ්ගහිතං, තං පන න චක්ඛායතනමෙවාති දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛායතනෙන පනා’’තිආදි වුත්තං. යෙහි ධම්මෙහීති ඛන්ධාදීසු යෙහි. සබ්බං ධම්මජාතං තෙව රූපාදිකෙ ධම්මෙ උදානෙති පාළියං. කස්මා පනෙතං උදානෙතීති ආහ ‘‘සදිසවිස්සජ්ජනා’’තිආදි. පඨමෙන උදානෙන. ද්වෙති ‘‘බාහිරා උපාදා ද්වෙ’’ති එත්ථ වුත්තං ද්වෙ-සද්දං සන්ධායාහ. තස්ස අසඞ්ගහිතස්ස. යථාදස්සිතස්සාති ‘‘රූප’’න්තිආදිනා දස්සිතප්පකාරස්ස. ධම්මන්වයඤාණුප්පාදනං නයදානං. ‘‘රූපං ධම්මායතන’’න්තිආදීනං පදානං වසෙන ද්වෙවීසපදිකො එස නයො.

196. 所谓“不摄者”(asaṅgāhaka)，即“以眼处……乃至……不摄”，如此以不摄之义而说。虽以问答的方式亦说为受等四法所不摄，然为显示其并非仅是眼处，故说“然以眼处”等。“以何法”者，即于蕴等中以何法。于巴利(pāḷi)中，一切法聚即标举色等诸法。为何标举此耶？答曰：“为作相似解答”等。以初标举。“二”者，是针对“外二所造”中所说之“二”字而言。彼不摄者。“如所示”者，即如“色”等所示之方式。法随顺智的生起，即理趣的给予。“色是法处”等句，依此二十二词，即为此理趣。

පඤ්චමනයඅසඞ්ගහිතෙනඅසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第五理趣不摄门之不摄句释义，终。

6. ඡට්ඨනයො සම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා

6. 第六理趣：相应与不相应句释义

228. ‘‘තත්ථා’’ති ඉමිනා ‘‘සම්පයොගවිප්පයොගපදං භාජෙත්වා’’ති එත්ථ සම්පයොගවිප්පයොගපදං භාජිතං, සංවණ්ණෙතබ්බතාය ච පධානභූතං පච්චාමට්ඨං, න රූපක්ඛන්ධාදිපදන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යං ලබ්භති…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති වත්වා පුන ‘‘රූපක්ඛන්ධාදීසු හී’’තිආදිනා තමත්ථං විවරති. තත්ථ න ලබ්භතීති ‘‘සම්පයුත්තං විප්පයුත්ත’’න්ති වා ගහෙතුං න ලබ්භති, අලබ්භමානම්පි පුච්ඡාය ගහිතං පටික්ඛෙපෙන විස්සජ්ජෙතුං. පටික්ඛෙපොපි හි පුච්ඡාය විස්සජ්ජනමෙව. තථා හි යමකෙ (යම. 1.ඛන්ධයමක.59-61) ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති පුච්ඡාය ‘‘නත්ථී’’ති විස්සජ්ජිතං. තෙන පනෙත්ථ රූපධම්මෙසු සම්පයොගට්ඨො න ලබ්භතීති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. අලබ්භමානම්පි සම්පයොගපදං ගහිතන්ති සම්බන්ධො. සබ්බත්ථාති රූපක්ඛන්ධවෙදනාක්ඛන්ධාදීසු. එතෙසන්ති රූපනිබ්බානානං. විසභාගතාති අතංසභාගතා. එකුප්පාදාදිභාවො හි සම්පයොගෙ සභාගතා, න සඞ්ගහෙ විය සමානසභාගතා, තස්මා එකුප්පාදාදිභාවරහිතානං රූපනිබ්බානානං සා එකුප්පාදාදිතා විසභාගතා වුත්තා. තදභාවතොති තස්සා විසභාගතාය එකුප්පාදාදිතාය අභාවතො. විප්පයොගොපි නිවාරිතො එව හොති, විසභාගො භාවො විප්පයොගොති වුත්තොවායමත්ථොති. ‘‘චතූසු [Pg.23] හී’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. තත්ථ තෙසං තෙහීති ච අරූපක්ඛන්ධෙ එව පරාමසති. විසභාගතා ච හොති රූපනිබ්බානෙසු අවිජ්ජමානත්තාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘න ච රූපෙකදෙසස්සා’’තිආදි. තෙනෙවාති චතුක්ඛන්ධසභාගත්තා එව.

228. “于此”一词，是于“分别相应不相应句”之处，分别此相应不相应句，并为解说故，考察其为主要者，为显示其非色蕴等句，故说“凡可得者……乃至……当知”，复以“于色蕴等中”等句详释其义。于彼处“不可得”者，即不可执为“相应”或“不相应”。虽不可得，然为以否定作答，而于提问中取之。否定亦即是提问之解答。诚如于《双论》(Yamaka)中，问曰：“彼色蕴未曾生者，彼受蕴亦未曾生耶？”答曰：“无有。”由此显示此义：于色法中，相应之义不可得。虽不可得，然相应句仍被取用，此为关联。“于一切处”者，即于色蕴、受蕴等中。“此等”者，指色与涅槃。“不相类性”者，即非同类性。于相应中，同生等性即是同类性，非如摄集中之同等自性。是故，于无同生等性之色与涅槃，彼同生等性即被称为不相类性。“由彼无有”者，即由彼不相类性（亦即同生等性）之无有故。不相应亦被遮止，或已说此义，即“不相类之法即是不相应”。以“于四蕴中”等句，令此义更明了。其中“彼等”、“由彼等”，仅指无色蕴。其义为：于色与涅槃中，因同类性不存在，故有不相类性。是故说“非色之一分”等。“正因此”者，即正因其与四蕴同类故。

තීහි විඤ්ඤාණධාතූහීති ඝානජිව්හාකායවිඤ්ඤාණධාතූහි විප්පයුත්තෙ අනාරම්මණමිස්සකෙ රූපධම්මමිස්සකෙ ධම්මෙ දීපෙති රූපභවොති යොජනා. පඤ්චහීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි පඤ්චහි විඤ්ඤාණධාතූහි. එකාය මනොධාතුයා. න සම්පයුත්තෙති න සම්පයුත්තෙ එව. තථා හි ‘‘විප්පයුත්තෙ අහොන්තෙ සත්තහිපි සම්පයුත්තෙ සත්තපි වා තා’’ති වුත්තං. තෙනාති විප්පයුත්තතාපටික්ඛෙපෙන. තාහීති සත්තවිඤ්ඤාණධාතූහි. සම්පයුත්තෙ දීපෙන්තීති සම්පයුත්තෙ දීපෙන්තියෙව, න සම්පයුත්තෙ එවාති එවමවධාරණං ගහෙතබ්බං. එස නයො සෙසෙසුපි. සම්පයුත්තෙ වෙදනාදිකෙ. සම්පයුත්තවිප්පයුත්තභාවෙහි නවත්තබ්බං, තංයෙව විඤ්ඤාණධාතුසත්තකං. සම්පයුත්තභාවෙන නවත්තබ්බානි සම්පයුත්තනවත්තබ්බානි, භින්නසන්තානිකානි, නානාක්ඛණිකානි ච අරූපානිපි ධම්මජාතානි. අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තා ධම්මායතනාදිපදෙහි දීපෙතබ්බා, අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුයො අචෙතසිකාදිපදෙහි දීපෙතබ්බා, තදුභයසමුදායා දුක්ඛසච්චාදිපදෙහි දීපෙතබ්බාති වෙදිතබ්බා.

“以三识界”者，即以鼻、舌、身识界，显示与此等不相应、与无所缘混合、与色法混合之诸法，其关联为“色有”。“以五”者，即以眼识等五识界。“以一”者，即以意界。“非相应”(Na sampayutte)者，意为“非仅相应”。诚如所说：“于不相应时有七，于相应时亦有七。”“是故”者，即以否定不相应性故。“以彼等”者，即以七识界。“显示相应”者，当知此限定为：确实显示相应者，而非“仅显示相应者”。此理趣亦通于其余。“相应”者，指受等。不应以相应与不相应之状态说之，彼即七识界自身。“相应不可说”者，即于不同相续、不同刹那之无色法聚。当知：与一切无所缘混合之识界相应的法，当以“法处”等句显示；一切无所缘混合之识界，当以“非心所”等句显示；彼二者之集合，当以“苦谛”等句显示。

යදි එවන්ති යදි අනාරම්මණමිස්සානං ධම්මානං විප්පයොගො නත්ථි. අනාරම්මණමිස්සොභයධම්මාති රූපනිබ්බානසහිතසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුතංසම්පයුත්තධම්මා. ඛන්ධාදීහෙවාති ඛන්ධායතනධාතූහි එව, න අරූපක්ඛන්ධමත්තෙන. අරූපක්ඛන්ධෙයෙව පන සන්ධාය ‘‘තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’ති වුත්තන්ති නායං දොසොති දස්සෙති. තදෙකදෙසාති ‘‘අනාරම්මණමිස්සා’’තිආදිනා වුත්තධම්මසමුදායස්ස එකදෙසා. තදෙකදෙසඤ්ඤසමුදායාති තස්සෙව යථාවුත්තස්ස සමුදායස්ස එකදෙසා හුත්වා අඤ්ඤෙසං අවයවානං රූපක්ඛන්ධාදීනං සමුදායභූතා. විභාගාභාවතොති භෙදාභාවතො. භෙදොති චෙත්ථ අච්චන්තභෙදො අධිප්පෙතො. න හි සමුදායාවයවානං සාමඤ්ඤවිසෙසානං විය අච්චන්තභෙදො අත්ථි භෙදාභෙදයුත්තත්තා. තෙසං අච්චන්තභෙදමෙව හි සන්ධාය ‘‘සමුදායන්තොගධානං එකදෙසානං න විභාගො අත්ථී’’ති සඞ්ගහෙපි වුත්තං. තෙනාති අවිභාගසබ්භාවතො සභාගවිසභාගත්තාභාවෙන. තෙසන්ති අනාරම්මණමිස්සකසබ්බවිඤ්ඤාණධාතුආදීනං[Pg.24]. තෙ ච අකුසලාබ්‍යාකතා. තෙසන්ති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතධම්මානං. තස්මාති යස්මා විභත්තසභාවානං න තෙසං සමුදායෙකදෙසාදිභාවො, තස්මා. යස්මා පන කුසලාදයො එව ඛන්ධාදයොති ඛන්ධාදිආමසනෙන සමුදායෙකදෙසාදිභාවො ආපන්නො එවාති වුත්තනයෙන විප්පයොගාභාවො හොති, තස්මා තං පරිහරන්තො ‘‘ඛන්ධාදීනි අනාමසිත්වා’’තිආදිමාහ. තෙසන්ති කුසලාදීනං. අඤ්ඤමඤ්ඤවිප්පයුත්තතා වුත්තා ‘‘කුසලෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදිනා. සබ්බෙසූති දුතියාදිසබ්බපඤ්හෙසු.

“若如是”，即若无所缘混合诸法没有不相应。“无所缘混合二法”，即色、涅槃以及一切识界及其相应法。“仅以蕴等”，即仅以蕴、处、界而言，并非仅就无色蕴。然而，专指无色蕴而说“与彼诸法不相应之法”，为明示此则无过。“彼之一分”，即以“无所缘混合”等所说诸法集聚之一分。“彼之一分是其他集聚”，即作为如上所述集聚之一分，而成为色蕴等其他部分之集聚。“无分别故”，即无差别故。此处的“差别”，意指究竟的差别。集聚的组成部分不像共相与别相那样有究竟的差别，因为它们具有差别与无差别性。确实是针对其究竟的差别，在《摄阿毗达磨义》(Saṅgaha)中也说：“包含于集聚中的部分没有分别。”“以彼”，即由于存在不可分性，故无同分(sabhāga)与不同分(visabhāga)性。“彼等”，指无所缘混合的一切识界等。而彼等为不善与无记。“彼等”，指善、不善、无记诸法。“是故”，因为自性已分别的诸法，并非彼等集聚之一分等，是故。然而，因为善等即是蕴等，若触及蕴等，则会成为集聚之一分等，依此所说之理，则无不相应，是故为避免此过，而说“不触及蕴等”等。“彼等”，指善等。以“与善法不相应之法”等，说明了其相互不相应性(aññamaññavippayuttatā)。“于一切中”，即于第二等一切问中。

ඡත්තිංසාය පිට්ඨිදුකපදෙසු වීසති දුකපදානි ඉමස්මිං නයෙ ලබ්භන්ති, අවසිට්ඨානි සොළසෙවාති ආහ ‘‘සොළසාති වත්තබ්බ’’න්ති. තතො එව ‘‘තෙවීසපදසත’’න්ති එත්ථ ‘‘තෙවීස’’න්ති ඉදඤ්ච ‘‘එකවීස’’න්ති වත්තබ්බන්ති යොජනා. සබ්බත්ථාති සබ්බපඤ්හෙසු. එකකාලෙකසන්තානානං භින්නකාලභින්නසන්තානානඤ්ච අනෙකෙසං ධම්මානං සමුදායභූතා සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතුයොති ආහ ‘‘කාලසන්තාන…පෙ… ධාතූන’’න්ති. එකදෙසසම්මිස්සාති චිත්තිද්ධිපාදාදිනා අත්තනො එකදෙසෙනෙව ඛන්ධන්තරාදීහි සම්මිස්සා ඉද්ධිපාදාදයො, අනාරම්මණෙහි රූපනිබ්බානෙහි ච අසම්මිස්සා. සමානකාලසන්තානෙහීති එකකාලසන්තානෙහි කාලසන්තානභෙදරහිතෙහි එකදෙසන්තරෙහි, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදීනං එකදෙසන්තරෙහි, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදීනං එකදෙසවිසෙසභූතෙහි සතිපට්ඨානසම්මප්පධානසඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීහි විභත්තා එව සමුදයසච්චාදයො සම්පයොගීවිප්පයොගීභාවෙන, රූපක්ඛන්ධාදයො විප්පයොගීභාවෙන ගහිතාති යොජනා. තෙහි සමුදයසච්චාදීහි. තෙ සඤ්ඤාක්ඛන්ධාදයො. කෙහිචි සහුප්පජ්ජනාරහෙහි එකදෙසන්තරෙහි විභත්තෙහි. න හි සඞ්ඛාරක්ඛන්ධාදිපරියාපන්නත්තෙපි සමුදයසච්චාදයො මග්ගසච්චාදීහි සම්පයොගං ලභන්ති. තෙසන්ති වෙදනාක්ඛන්ධසඤ්ඤාක්ඛන්ධාදීනං. එකුප්පාදා…පෙ… විසභාගතා චාති එකුප්පාදාදිතාසඞ්ඛාතා යථාරහං සභාගතා විසභාගතා ච. තෙන යථාවුත්තකාරණෙන සම්පයොගස්ස විප්පයොගස්ස ච ලභනතො.

于三十六背分二句(piṭṭhidukapada)中，有二十句(dukapada)于此理趣中可得，剩余十六，故说“应说十六”。正因此，于“一百二十三句”中，此“二十三”应说为“二十一”，应如是连结。‘于一切处’，即于一切问中。由同一时、同一相续以及不同时、不同相续的众多法所集起的行蕴(saṅkhārakkhandha)、法处(dhammāyatana)、法界(dhammadhātu)，故说“时、相续……乃至……界”。‘一分混合’，即神足(iddhipāda)等，如心神足(cittiddhipāda)等，仅以自身之一分与其他蕴等混合，而不与无所缘的色与涅槃混合。‘以同时同相续’，即以同一时、同一相续，无时与相续之差别，以其他部分，以行蕴等的其他部分，以行蕴等的特定部分——念处(satipaṭṭhāna)、正勤(sammappadhāna)、想蕴(saññākkhandha)等所分别的集谛(samudayasacca)等，是以相应与不相应的方式被执取；色蕴等，是以不相应的方式被执取，应如是连结。以彼集谛等。彼想蕴等。以某些堪能俱生的其他已分别部分。因为即使集谛等被包含在行蕴等中，它们也不与道谛(maggasacca)等相应。‘彼等’，指受蕴(vedanākkhandha)、想蕴等。‘同生……乃至……不同分性’，即名为同生等性的，以及随其所应的同分性(sabhāgatā)与不同分性(visabhāgatā)。以彼如上所述之理，可得相应与不相应故。

භින්නකාලානං සමුදායීනං සමුදායා භින්නකාලසමුදායා. වත්තමානා ච එකස්මිං සන්තානෙ එකෙකධම්මා වත්තන්ති. තස්මාති යස්මා එතදෙව, තස්මා. තෙසං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විභජිතබ්බස්ස එකදෙසභූතස්ස අභාවතො. සුඛින්ද්‍රියාදීනි වෙදනාක්ඛන්ධෙකදෙසභූතානිපි. තෙන විභාගාකරණෙන[Pg.25]. යදි සමානකාලස්ස විභජිතබ්බස්ස අභාවතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදයො විඤ්ඤාණක්ඛන්ධස්ස විභාගං න කරොන්ති, අථ කස්මා ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතු…පෙ… මනොවිඤ්ඤාණධාතු සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තා’’ති වුත්තන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘ඛන්ධායතන…පෙ… විප්පයුත්තාති වුත්ත’’න්ති. එවමෙවන්ති යථා ධාතුවිභාගෙන විභත්තස්ස විඤ්ඤාණස්ස, එවමෙවං.

不同时(bhinnakāla)的聚集者(samudāyī)的集聚(samudāya)，是不同时集聚(bhinnakālasamudāya)。而现行(vattamāna)的诸法，于一相续(santāna)中，一一法转起。“是故”，即因为正是如此，是故。由于彼受蕴等无可被分别之一分故。乐根(sukhindriya)等也是受蕴之一分。以彼不作分别故。若因无同时(samānakāla)的可分别法，眼识界(cakkhuviññāṇadhātu)等不对识蕴(viññāṇakkhandha)作分别，然则为何说‘眼识界……乃至……意识界(manoviññāṇadhātu)与十六界不相应’？于心中作此问难(codanaṃ)，而说‘蕴、处……乃至……不相应，如是说’。“正是如此”，即如以界分别为已被分别的识，正是如此。

235. තංසම්පයොගීභාවන්ති තෙහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගීභාවං. යථා හි සමානකාලසන්තානෙහි එකචිත්තුප්පාදගතෙහි වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙහි සමුදයසච්චස්ස සම්පයුත්තතා, එවං භින්නසන්තානෙහි භින්නකාලෙහි ච තෙහි තස්ස විප්පයුත්තතාති ආහ ‘‘එවං තංවිප්පයොගීභාවං…පෙ… න වුත්ත’’න්ති. විසභාගතානිබන්ධස්ස විභාගස්ස අභාවෙන අවිභාගෙහි තෙහි තීහි ඛන්ධෙහි. විභාගෙ හීතිආදිනා තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. විභාගරහිතෙහීති සමානකාලසන්තානෙහි එකචිත්තුප්පාදගතත්තා අවිභත්තෙහි වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි න යුත්තං විප්පයුත්තන්ති වත්තුං. තෙනාහ ‘‘විජ්ජමානෙහි…පෙ… භාවතො’’ති. තත්ථ විජ්ජමානස්ස සමානස්ස සමානජාතිකස්සාති අධිප්පායො. න හි විජ්ජමානං රූපාරූපං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස විසභාගං න හොති. අනුප්පන්නා ධම්මා වියාති ඉදං විසදිසුදාහරණදස්සනං. යථා ‘‘අනුප්පන්නා ධම්මා’’ති අනාගතකාලං වුච්චතීති ආමට්ඨකාලභෙදං, එවං යං ආමට්ඨකාලභෙදං න හොතීති අත්ථො. උද්ධරිතබ්බං දෙසනාය දෙසෙතබ්බන්ති වුත්තං හොති. විජ්ජමානස්සෙව විජ්ජමානෙන සම්පයොගො, සම්පයොගාරහස්සෙව ච විප්පයොගොති අත්ථිභාවසන්නිස්සයා සම්පයුත්තවිප්පයුත්තතාති ආහ ‘‘පච්චුප්පන්නභාවං නිස්සායා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘අවිජ්ජමානස්සා’’තිආදි. තඤ්චාති උද්ධරණං.

235. “与彼相应”(Taṃsampayogībhāvaṃ)是指与彼诸蕴相应。譬如，由同一时间、同一相续、同一心生起的受蕴、想蕴、识蕴与集谛相应；如是，由异相续、异时的法，则与之不相应。故说：“如是彼不相应……未说”。因无以异类性为所依的差别，故彼三蕴无差别。以“有差别”等语，更显此义。“无差别”(Vibhāgarahitehi)者，即因同时、同相续、同一心生起而不可分割的受蕴等，不应说为不相应。故说：“存在者……实有故”。此处“存在”(vijjamāna)意指同类、同种类之法。现有的色法与无色法并非互不异类。“如未生法”(Anuppannā dhammā viya)，此为不相似譬喻的展示。譬如说“未生法”(anuppannā dhammā)是指未来时，这是一种关于所触及时(āmaṭṭhakāla)的差别；如是，此义是指那并非关于所触及时差别者。“当举示”(Uddharitabbaṃ)是说“应以教说而说”。只有存在者与存在者相应，且不相应是对于适合相应者而言的，相应与不相应是依实有性(atthibhāva)而成立的，故说“依现前存在”(paccuppannabhāvaṃ nissāya)。因此亦说“不存在者”(avijjamānassa)等。“彼”(Tañca)即是举示(uddharaṇa)。

විභාගරහිතෙහීති විසභාගතාභාවතො අවිභාගෙහි. අනාමට්ඨකාලභෙදෙති අනාමට්ඨකාලවිසෙසෙ. අවිජ්ජමානස්ස…පෙ… සම්පයොගො නත්ථීති එතෙන පාරිසෙසතො විජ්ජමානස්ස ච විජ්ජමානෙන සම්පයොගො දස්සිතො. අවිජ්ජමානතාදීපකෙ භෙදෙ ගහිතෙති යථාගහිතෙසු ධම්මෙසු තෙහි විප්පයොගීනං අවිජ්ජමානභාවදීපකෙ තෙසංයෙව විසෙසෙ ‘‘අරූපභවො එකෙන ඛන්ධෙන දසහායතනෙහි සොළසහි ධාතූහි විප්පයුත්තො’’තිආදිනා (ධාතු. 246) ගහිතෙ තෙනෙව රුප්පනාදිනා භෙදෙන තෙසං [Pg.26] අඤ්ඤමඤ්ඤං විසභාගතාපි ගහිතා එවාති විප්පයොගො හොතීති යොජනා. භෙදෙ පන අග්ගහිතෙ තෙන තෙන ගහණෙනාති යථාවුත්තෙ අවිජ්ජමානතාදීපකෙ විසෙසෙ, විසභාගෙ වා අග්ගහිතෙ ‘‘වෙදනා, සඤ්ඤා, සඞ්ඛාරක්ඛන්ධො තීහි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන සත්තහි ධාතූහි සම්පයුත්තො’’තිආදිනා තෙන තෙන ගහණෙන සභාගතාදීපනෙන විසභාගතාය අග්ගහිතත්තා සභාගතාව හොති. තථා ච සති සභාගත්තෙ කා පනෙත්ථ සභාගතාති ආහ ‘‘විජ්ජමානතාය…පෙ… හොතී’’ති. තස්සාති සභාගතාය. තස්මාති විසභාගතාය අලබ්භමානත්තා, සභාගතාය ච ලබ්භමානත්තා.

“无差别”者，因无相异性，故无分别。“无未触及时之差别”，即无未触及时之特殊性。“不存在者……无相应”，由此可推知，存在者与存在者之间有相应，此已显示。当在揭示不存在性的差别中被选取时，例如，在如其所取的诸法中，当揭示与彼等不相应者的不存在性的那些特殊性，如“无色有(arūpabhava)与一蕴、十处、十六界不相应”等所取时，即以彼变坏等差别，它们彼此间的相异性亦被选取，故有不相应，此是其结合。然而，当差别未被选取时，即以种种取法，如前述揭示不存在性的特殊性，或相异性未被选取时，如“受、想、行蕴与三蕴、一处、七界相应”等，以种种取法揭示同类性，因相异性未被选取，故唯有同类性。若如是，当有同类性时，此处有何同类性？故说：“因存在……而有”。“彼”者，指同类性。因此，因相异性不可得，而同类性可得故。

262. විතක්කො වියාති සවිතක්කසවිචාරෙසු චිත්තුප්පාදෙසු විතක්කො විය. සො හි විතක්කරහිතත්තා අවිතක්කො විචාරමත්තො ච. තෙනාහ ‘‘කොට්ඨාසන්තරචිත්තුප්පාදෙසු අලීනා’’ති. තතො එව සො අප්පධානො, දුතියඣානධම්මා එවෙත්ථ පධානාති ආහ ‘‘යෙ පධානා’’ති. තෙනෙවාති සවිතක්කසවිචාරෙසු චිත්තුප්පාදෙසු විතක්කස්ස අවිතක්කවිචාරමත්තග්ගහණෙන ඉධ අග්ගහිතත්තා, විතක්කත්තිකෙ දුතියරාසියෙව ච අධිප්පෙතත්තා. අනන්තරනයෙති සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදනිද්දෙසෙ. සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා සදිසප්පවත්තිකා. ඉතීති ඉමිනා කාරණෙන. තෙ අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා න ගහිතා, සමුදයසච්චං විය න දෙසනාරුළ්හා. න සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකාති යොජනා. යදි හි තෙ සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකා සියුං, ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා සම්පයුත්තා, තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා, තෙ ධම්මා න කෙහිචි ඛන්ධෙහි, න කෙහිචි ආයතනෙහි, එකාය ධාතුයා විප්පයුත්තා’’ති වත්තබ්බා සියුං. යස්මා පන තෙ සමුදයසච්චෙන සමානගතිකා. යථා හි යෙ සමුදයසච්චෙන සම්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තා, තෙසං කෙහිචි විප්පයොගං වත්තුං න සක්කා, එවං තෙහිපි. තථා හි වක්ඛති ‘‘සමුදයසච්චාදීනී’’තිආදි. දසමො…පෙ… වුත්තොති එත්ථ දසමනයෙ තෙහි අවිතක්කවිචාරමත්තෙහි විප්පයුත්තෙහි විප්පයුත්තානං සොළසහි ධාතූහි විප්පයොගො වුත්තො, ඔසානනයෙ තෙහි විප්පයුත්තානං අට්ඨාරසහි ධාතූහි සඞ්ගහො ච වුත්තොති තස්මා න තෙ සවිතක්කසවිචාරෙහි සමානගතිකාති දස්සෙති.

262. “如寻”(Vitakko viya)者，譬如在有寻有伺的心生起中的寻。彼(指第二禅法)因无寻，故是无寻唯伺。因此说：“在另一部分的心生起中不沉滞”。因此彼不重要，此处的第二禅法才是重要的，故说：“那些重要的”。因此，在有寻有伺的心生起中，由于‘无寻唯伺’是从寻中取得，而此处未取寻，且在寻的三法聚中意指的仅是第二堆，[故彼不重要]。在下一理则中(Anantaranaye)，即在‘与相应者不相应’句的解释(niddesa)中。与集谛(Samudayasacca)行相相同、运作相似。“是故”(Iti)，即以此原由。那些无寻唯伺之法未被选取，如集谛般未进入教说。与有寻有伺者行相不同，此是其结合。若彼等与有寻有伺者行相相同，则应说：“与无寻唯伺之法相应者，与彼等法不相应者，彼等法不与任何蕴、任何处相应，唯与一界不相应”。然而，彼等与集谛行相相同。譬如，对于那些与集谛相应法不相应的法，无法说出其与任何法的不相应，彼等亦复如是。如是，将说：“集谛等”。“第十……已说”者，此处，在第十理则中，已说与那些无寻唯伺法不相应者，再与之不相应者，与十六界不相应；在最终理则中，亦已说与彼等不相应者，为十八界所摄。因此显示彼等与有寻有伺者行相不同。

විතක්කසහිතෙසූති [Pg.27] සහවිතක්කෙසු. තෙසූති අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු සහ විතක්කෙන දුතියජ්ඣානධම්මෙසු, ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා’’ති ගහිතෙසු වුත්තෙසූති අත්ථො. සබ්බෙපි තෙති දුතියජ්ඣානධම්මා විතක්කො චාති සබ්බෙපි තෙ ධම්මා සක්කා වත්තුං. තථා හි සම්පයොගවිප්පයොගපදනිද්දෙසෙ ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා එකෙන ඛන්ධෙන එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි සම්පයුත්තා’’ති වුත්තං. තත්ථ එකෙන ඛන්ධෙනාති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධෙන. සො හි සමුදායොති ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තා ධම්මා’’ති වුත්තධම්මසමුදායො. නනු විතක්කොපෙත්ථ ධම්මසඞ්ගහං ගතො, සො ච විචාරතො අඤ්ඤෙනපි සම්පයුත්තොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න හි තදෙකදෙසස්ස…පෙ… හොතී’’ති. යථාතිආදිනා තමෙවත්ථං ඉද්ධිපාදනිදස්සනෙන විභාවෙති. තස්සත්ථො – යථා ඉද්ධිපාදසමුදායස්ස එකදෙසභූතානං ඡන්දිද්ධිපාදාදීනං තීහි ඛන්ධෙහි සම්පයොගො වුත්තො, තංසමුදායස්ස න හොති, එවං ඉධාපි විතක්කස්ස අඤ්ඤෙහි සම්පයොගො අවිතක්කවිචාරමත්තස්ස සමුදායස්ස න හොතීති.

“与寻俱有者”(Vitakkasahitesu)，即与寻俱在者(sahavitakkesu)。“于彼等中”(Tesu)，指于与寻一起的第二禅那(dutiya-jhāna)法中，即于被理解为“无寻唯伺”(avitakkavicāramatta)的所说者中之义。“一切彼等”，即第二禅那之法与寻，所有这些法皆可如是说。如是，在相应与不相应句的解释中，已说“无寻唯伺之法，以一蕴、一处、一界，与某些法相应”。其中，“以一蕴”，指行蕴(saṅkhārakkhandha)。彼即是总集，故“无寻唯伺之法”是所说之法总集。难道寻亦在此法摄中吗？彼亦与伺(vicāra)及其他法相应，为消除此诘难，故说“并非其一分……而有”。以“譬如”等语，以神足(iddhipāda)为例阐明此义。其义是：譬如神足总集之一部分，如欲神足(chandiddhipāda)等，已说与三蕴相应，但该总集则不相应；如是，此处寻与其他法相应，但对于无寻唯伺之总集而言，则不相应。

යදි එවං ‘‘ඉද්ධිපාදො ද්වීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්තො’’තිආදි න වත්තබ්බන්ති චෙ? නො න වත්තබ්බන්ති දස්සෙන්තො ‘‘යථා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ තෙසූති ඉද්ධිපාදෙසු. සමුදායස්සාති ඉද්ධිපාදසමුදායස්ස. තෙහි වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි සම්පයුත්තතා වුත්තා ‘‘ඉද්ධිපාදො ද්වීහි ඛන්ධෙහි සම්පයුත්තො’’තිආදිනා. තෙනාති විචාරෙන. න හීතිආදිනා යථාධිගතධම්මානං සම්පයුත්තතාය නවත්තබ්බාභාවං උදාහරණදස්සනවසෙන විභාවෙති. කෙචි විචිකිච්ඡා තංසහගතා ච මොහවජ්ජා මොහෙන සම්පයුත්තා, කෙචි අසම්පයුත්තා. මොහෙනාති විචිකිච්ඡාසහගතමොහමෙව සන්ධාය වදති. ඉති ඉමිනා කාරණෙන න සමුදායො තෙන මොහෙන සම්පයුත්තො. අඤ්ඤො කොචි ධම්මො හෙතුභාවො නාපි අත්ථි, යෙන හෙතුනා සො දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකොති වුත්තො සමුදායො. එවන්ති ඉමිනා නයෙන ‘‘භාවනා…පෙ… යොපි සම්පයුත්තා’’ති නවත්තබ්බතාය නිදස්සෙතබ්බාති අත්ථො. එවන්ති යථා දස්සනෙනපහාතබ්බහෙතුකසමුදායස්ස සම්පයුත්තතා න වත්තබ්බා, එවං යෙන ධම්මෙන අවිතක්ක…පෙ… සියා, තං න නත්ථි. තස්මාති යස්මා අවිතක්කවිචාරමත්තෙසු කොචිපි විචාරෙන අසම්පයුත්තො නත්ථි, තස්මා. තෙති අවිතක්කවිචාරමත්තා [Pg.28] ධම්මා. එකධම්මෙපි…පෙ… කතො යථා ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා අසඞ්ඛතා ධම්මා’’ති.

若如是，“神足与二蕴相应”等语不应说吗？为显示“不，并非不应说”，故说“又如”等。此处“于彼等中”(Tesu)，指于神足中。“总集之”(Samudāyassa)，指神足总集之。已说彼等与受蕴(vedanākkhandha)等相应，即以“神足与二蕴相应”等语。“以彼”(Tena)，指以伺(vicāra)。以“非以”等语，通过举例说明的方式，阐明如其所有的诸法之相应性并非不可说。某些疑(vicikicchā)及其相应法，除痴(moha)外，与痴相应；某些则不相应。“以痴”，唯指与疑俱行之痴而说。以此原因，总集不与彼痴相应。亦无其他法是其因，以此因，彼总集被称为“具见所断之因”(dassanenapahātabbahetuka)。“如是”，其义是：以此理趣，“修习……亦相应”等之不可说性应被指出。“如是”，正如见所断之因总集的相应性不可说，同样，能令无寻……[不相应]的法，亦不存在。“是故”(Tasmā)，因为在无寻唯伺法中，没有任何法不与伺相应，是故。“彼等”(Te)，即无寻唯伺之法。即使于一法……亦被处理，譬如“无缘法(appaccayā dhammā)、无为法(asaṅkhatā dhammā)”。

ඡට්ඨනයසම්පයොගවිප්පයොගපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第六理趣，相应与不相应句之释义 终。

7. සත්තමනයො සම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

7. 第七理趣：以相应者论不相应句之释义

306. තෙහි සමුදයසච්චාදීහි ඛන්ධත්තයඛන්ධෙකදෙසාදිකෙ සම්පයුත්තෙ සතිපි, සම්පයුත්තෙහි ච විප්පයුත්තෙ රූපනිබ්බානාදිකෙ තදඤ්ඤධම්මෙ සතිපි විප්පයොගාභාවතො. සඞ්ඛෙපෙන වුත්තමත්ථං විත්ථාරෙන දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. තතො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදතො අඤ්ඤධම්මානං අවසිට්ඨානං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතධම්මානං ඛන්ධාදීසු කෙනචි විප්පයොගො න හි අත්ථි ඛන්ධපඤ්චකාදීනං සඞ්ගණ්හනතො තෙසං. තෙ එව චිත්තුප්පාදාති තෙ ලොභසහගතචිත්තුප්පාදා එව. තදඤ්ඤධම්මානන්ති තදඤ්ඤධම්මානම්පීති පි-සද්දලොපො දට්ඨබ්බො. තථාති ඉමිනා න ච තෙ එව ධම්මා අඩ්ඪදුතියායතනධාතුයො, අථ ඛො තෙ ච තතො අඤ්ඤෙ චාති ඉමමත්ථං උපසංහරති.

306. 因为：即使彼等与集谛(samudayasacca)等、三蕴或一蕴部分等相应，并且即使存在色(rūpa)、涅槃(nibbāna)等其他不相应于相应法之法，亦无不相应。为详细说明略说之义，故说“非有”等。除了彼贪俱心生起(lobhasahagatacittuppāda)之外，其余的善、不善、无记法，于蕴等中，与任何法皆无不相应，因为彼等包含了五蕴等。“彼心生起”(Te eva cittuppādā)，即彼贪俱心生起。“于其他法”(Tadaññadhammānaṃ)，应知是“于其他法亦”(tadaññadhammānampi)省略了“亦”(pi)字。“如是”(Tathā)，以此总结其义：并非仅仅是那些法才是一个半处与一个半界(aḍḍhadutiyāyatanadhātuyo)，而是那些法以及此外其他的法。

නනු තදඤ්ඤභාවතො එව තෙහි ඉතරෙසං විප්පයොගො සිද්ධොති ආහ ‘‘න චා’’තිආදි. තදඤ්ඤසමුදායෙහීති තතො ලොභසහගතචිත්තුප්පාදතො අඤ්ඤසමුදායෙහි අඤ්ඤෙ ලොභසහගතා ධම්මා විප්පයුත්තා න හොන්ති. කස්මා? සමුදායෙ…පෙ… විප්පයොගාභාවතො. තස්සත්ථො – සමුදායෙන ලොභසහගතතදඤ්ඤධම්මරාසිනා එකදෙසානං ලොභසහගතධම්මානං විප්පයොගාභාවතො, තථා යෙ එකදෙසා හුත්වා අඤ්ඤෙසං අවයවානං සමුදායභූතා, තෙසඤ්ච සමුදායෙන විප්පයොගාභාවතොති. අනෙන සමුදායෙන අවයවස්ස සමුදායස්ස අවයවෙන ච තස්ස න විප්පයොගො, අවයවස්සෙව පන අවයවෙනාති දස්සෙති. එස නයොති ය්වායං සමුදයසච්චෙ වුත්තො විධි, එසෙව මග්ගසච්චසුඛින්ද්‍රියාදීසු අරූපක්ඛන්ධෙකදෙසත්තා තෙසන්ති දස්සෙති. නිරවසෙසෙසූති අබහිකතවිතක්කෙසු. විතක්කො හි සමුදායතො අබහිකතො. ‘‘සො හි සමුදායො’’තිආදිකො වුත්තනයො ලබ්භතීති ආහ ‘‘අග්ගහණෙ කාරණං න දිස්සතී’’ති.

或问：既然不同于彼法，岂非与彼等之不相应已成立？答曰：“非也”等。“由其他总集”(Tadaññasamudāyehi)，是说：其他与贪俱之法，不因异于彼贪俱心生起的其他总集而不相应。何故？由总集……乃至……无不相应故。其义是：因为作为总集的、异于彼贪俱法的法堆，与部分的贪俱法之间无不相应；同样地，那些作为部分而又是其他成分之总集者，与总集之间亦无不相应。此句显示：总集与成分、成分与总集，皆无不相应，而不相应的仅是成分与成分之间。“此理趣”(Esa naya)，此句显示：于集谛(samudayasacca)中所说之方法，同样适用于道谛(maggasacca)、乐根(sukhindriya)等，因彼等是无色蕴(arūpakkhandha)之一部分。“于无余者中”(Niravasesesu)，即于不排除寻(vitakka)者中。因为寻不被排除于总集之外。“彼即是总集”等所说之理趣可得，故说“不见其不取之因”。

අඤ්ඤෙසුපි [Pg.29] සමුදයසච්චාදීසු විස්සජ්ජනස්ස…පෙ… දට්ඨබ්බං, යතො සමුදයසච්චාදි ඉධ න ගහිතන්ති අධිප්පායො. සම්පයුත්තාධිකාරතො ‘‘අඤ්ඤෙනා’’ති පදං සම්පයුත්තතො අඤ්ඤං වදතීති ආහ ‘‘අසම්පයුත්තෙන අසම්මිස්සන්ති අත්ථො’’ති. ඉදානි බ්‍යතිරෙකෙනපි තමත්ථං පතිට්ඨාපෙතුං ‘‘අදුක්ඛමසුඛා…පෙ… ගහිතානී’’ති වුත්තං. එතෙන ලක්ඛණෙනාති ‘‘අසම්පයුත්තෙන අසම්මිස්ස’’න්ති වුත්තලක්ඛණෙන. චිත්තන්ති ‘‘චිත්තෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා’’ති පඤ්හං උපලක්ඛෙති. සහයුත්තපදෙහි සත්තාති ‘‘චෙතසිකෙහි ධම්මෙහි යෙ ධම්මා’’තිආදිනා චිත්තෙන සහයුත්තෙ ධම්මෙ දීපෙන්තෙහි පදෙහි ආගතා සත්ත පඤ්හා. තිණ්ණං තිකපදානමග්ගහණෙන ඌනොති කත්වා. යෙ සන්ධාය ‘‘තිකෙ තයො’’ති වුත්තං. තං පන වෙදනාපීතිත්තිකෙසු පච්ඡිමං, විතක්කත්තිකෙ පඨමන්ති පදත්තයං වෙදිතබ්බං.

于其他集谛(samudayasacca)等的解答中……应见，其意为集谛等在此处未被执取。由于是相应的范畴，“以其他”(aññena)一词是指与相应法不同的事物，故说“意即不相应、不混合”。现在，为了也以排除法确立其义，故说“非苦非乐……等已被执取”。“通过此特征”即通过“不相应、不混合”此一所说特征。“心”(citta)是指“与心相应的法是哪些法”这一问题。“与相应句相关的七者”(sahayuttapadehi satta)是指，以“与心所法(cetasika)相应的法是哪些法”等显示与心相应的法的词句而来的七个问题。由于未取三个三法组(tikapada)的词句，故有所缺。针对此而说“三组中的三种”(tike tayo)。当知，那三句(padattaya)是在受(vedanā)与喜(pīti)的三法组中为最后一句，在寻(vitakka)的三法组中为第一句。

309. උද්ධටපදෙන පකාසියමානා අත්ථා අභෙදොපචාරෙන ‘‘උද්ධටපද’’න්ති වුත්තාති ආහ ‘‘උද්ධටපදෙන සම්පයුත්තෙහී’’ති. තෙන ච යථාවුත්තෙන උද්ධටපදෙන. මනෙන යුත්තාති එත්ථ මනනමත්තත්තා මනොධාතු ‘‘මනො’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘මනොධාතුයා එකන්තසම්පයුත්තා’’ති.

309. 由“已标举词”(uddhaṭapada)所阐明的诸义，通过无差别施设(abhedopacāra)而被称为“已标举词”，故说“与已标举词相应者”。即通过那如所说的已标举词。于“与意相应”(manena yutta)中，由于意界(manodhātu)仅是思量(manana)，故被称为“意”(mano)，故说“与意界完全相应”。

සත්තමනයසම්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第七方法：以相应者论不相应者句之释义终。

8. අට්ඨමනයො විප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා

8. 第八方法：以不相应者论相应者句之释义

317. රූපක්ඛන්ධෙන විප්පයුත්තා නාම චත්තාරො අරූපිනො ඛන්ධා, තෙසං අඤ්ඤෙහි සම්පයොගො නාම නත්ථි තාදිසස්ස අඤ්ඤස්ස සම්පයොගිනො අභාවතො. සමුදායස්ස ච එකදෙසෙන සම්පයොගො නත්ථීති වුත්තොවායමත්ථො. වෙදනාක්ඛන්ධාදීහි විප්පයුත්තං රූපං නිබ්බානඤ්ච, තස්ස කෙනචි සම්පයොගො නත්ථෙවාති ආහ ‘‘රූපක්ඛන්ධාදීහි…පෙ… නත්ථී’’ති. තෙනාති ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන යෙ ධම්මා විප්පයුත්තා’’තිආදිවචනෙන.

317. 与色蕴(rūpakkhandha)不相应的，即是四无色蕴，它们之间没有相应，因为不存在其他能与它们相应的法。此义亦如前说：“整体与部分之间没有相应”。与受蕴(vedanākkhandha)等不相应的色法和涅槃(nibbāna)，它们与任何法都没有相应，故说“与色蕴等……不存在”。“以彼”(tena)即是“以‘与色蕴不相应的法是哪些法’等语句”。

අට්ඨමනයවිප්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第八方法：以不相应者论相应者句之释义终。

9. නවමනයො සම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා

9. 第九方法：以相应者论相应者句之释义

319. ‘‘සමාසපදං [Pg.30] ඉද’’න්ති වත්වා අයං නාම සමාසොති දස්සෙන්තො ‘‘යස්ස ඛන්ධාදිනො’’තිආදිමාහ, යස්ස වෙදනාක්ඛන්ධාදිනොති අත්ථො. යං ඉධ සම්පයුත්තං වුත්තන්ති ඉමස්මිං නවමනයෙ යං ධම්මජාතං සම්පයුත්තන්ති වුත්තං. රූපක්ඛන්ධාදීසු අරණන්තෙසු අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාධම්මෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තඤ්හි ධම්මජාතං අත්තනා සම්පයුත්තෙන වෙදනාක්ඛන්ධාදිනා සයං සම්පයුත්තන්ති නිද්ධාරිතං. අයොගොති අසම්පයොගො. වක්ඛති දසමනයෙ. තත්ථ හි ‘‘රූපක්ඛන්ධෙන වෙදනාදයො විප්පයුත්තා, තෙහි රූපක්ඛන්ධො විප්පයුත්තො’’ති වත්වා නිබ්බානං කථන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘නිබ්බානං පන සුඛුමරූපගතිකමෙවා’’ති වුත්තං. ‘‘මනායතනං එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා කෙහිචි විප්පයුත්ත’’න්ති එත්ථ හි යථා සුඛුමරූපං විය සරූපතො අනුද්ධටම්පි නිබ්බානං කෙහිචීතිපදෙන ගහිතමෙව හොතීති එදිසෙසු ඨානෙසු නිබ්බානං සුඛුමරූපගතිකන්ති විඤ්ඤායති, එවමිධාපි ‘‘රූපමිස්සකෙහි වා’’ති එතෙන අනුපාදින්නඅනුපාදානියාදීහි නිබ්බානමිස්සකෙහිපි අසම්පයොගො වුත්තො හොතීති දට්ඨබ්බො. අවිකලචතුක්ඛන්ධසඞ්ගාහකෙහි පදෙහි සහවත්තිනො අඤ්ඤස්ස සම්පයොගිනො අභාවතො අතීතානාගතෙහි ච සම්පයොගො නත්ථෙවාති තස්ස අයුජ්ජමානතං දස්සෙන්තො ‘‘වත්තමානානමෙව…පෙ… අරූපභවාදීහීති අත්ථො’’ති ආහ. ඉතරෙති යෙ සම්පයොගං ලභන්ති, කෙ පන තෙ රූපෙන අසම්මිස්සා අරූපෙකදෙසභූතා. තෙනාහ ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධාදයො’’ති.

319. 说了“这是复合词”之后，为指明是何种复合词，而说“以何蕴等”，意思是“以受蕴等”。此处所说的“相应”，是指在这第九方法中，被称为“相应”的法类。在色蕴等无烦恼的阿邦答勒(abbhantara)与外在纲目法中，此为抉择处格。因为那个法类，已被确定为是与自身相应的受蕴等相应。“无相应”(ayoga)即是不相应(asampayogo)，这将在第十方法中说明。在那里，说了“受等与色蕴不相应，色蕴与它们不相应”之后，针对关于涅槃的问难，而说“涅槃实为微细色之类”。在“意处与一处一界在某些情况下不相应”中，如同微细色一样，即使涅槃在自性上未被举出，也已被“在某些情况下”一词所包含，因此在这些地方可知“涅槃是微细色之类”。同样在此处，也应当明白，通过“或与色混合”等语句，也说明了与无取、非取等涅槃混合者亦是不相应的。由于由包含无缺四蕴的词语所同时存在的，没有其他的相应者，过去和未来也没有相应，为显示其不相应性，于是说“唯有现在……乃至……无色有等”是其含义。其他的那些能获得相应者，即那些不与色混合、属于无色蕴一部分的法。所以说“受蕴等”。

නවමනයසම්පයුත්තෙනසම්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第九方法：以相应者论相应者句之释义终。

10. දසමනයො විප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

10. 第十方法：以不相应者论不相应者句之释义

353. යෙ විප්පයුත්තෙන විප්පයුත්තභාවෙන පාළියං අග්ගහිතා, තෙසු කෙචි විප්පයුත්තස්ස ධම්මන්තරස්ස අභාවතො කෙචි ඛන්ධාදීහි විප්පයොගස්සෙව අසම්භවතොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ධම්මායතනාදිධම්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බචිත්තුප්පාදගතධම්මභාවතොති ඉමිනා භින්නකාලතාදිවිසෙසවතො අරූපක්ඛන්ධස්ස විප්පයුත්තස්ස ධම්මන්තරස්ස අභාවමාහ, අනාරම්මණමිස්සකභාවතොති ඉමිනා පන සබ්බස්සපි. කාමභවො [Pg.31] උපපත්තිභවො සඤ්ඤීභවො පඤ්චවොකාරභවොති ඉමෙ චත්තාරො මහාභවා. විප්පයොගාභාවතොති විප්පයොගාසම්භවතො. න හි යෙ දුක්ඛසච්චාදීහි විප්පයුත්තා, තෙහි විප්පයුත්තානං තෙසංයෙව දුක්ඛසච්චාදීනං ඛන්ධාදීසු කෙනචි විප්පයොගො සම්භවති.

353. 那些未在巴利文中以不相应或不相应性把握的法，其中一些是因为不存在不相应的其他法，一些是因为与蕴等的不相应根本不可能，为了说明这个意义，（经文）才说了“法处等法”等等。在此，通过“因为是遍及一切心生的法”这一点，说明了具有不同时间等特性的无色蕴，不存在与它不相应的其他法；而通过“因为是与无所缘法混合”这一点，则说明了一切法皆是如此。欲有(kāmabhava)、生有(upapattibhava)、想有(saññībhava)、五蕴有(pañcavokārabhava)，这四种是大的“有”。“无不相应”即因为不相应是不可能的。的确，那些与苦谛等不相应的法，以及那些与这些法不相应的苦谛等自身，与蕴等之间不可能有任何不相应。

දසමනයවිප්පයුත්තෙනවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十方法：以不相应者论不相应者句之释义终。

11. එකාදසමනයො සඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

11. 第十一方法：以已摄者论相应与不相应句之释义

409. තෙති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මා. සෙසෙහීති අවසිට්ඨෙහි වෙදනාසඤ්ඤාවිඤ්ඤාණක්ඛන්ධෙහි. ‘‘එතෙන සහ සම්බන්ධො’’ති ඉමිනා පදානං සම්බන්ධදස්සනමුඛෙන ‘‘සමුදයසච්චෙන යෙ ධම්මා සම්පයුත්තා’’ති පාළියා අත්ථවිවරණං පාකටතරං කත්වා කෙහිචීතිපදස්සත්ථං කාතුං ‘‘කෙහිචීති එතස්ස පනා’’තිආදිමාහ. අත්ථං දස්සෙතුං ආහාති සම්බන්ධො. විසෙසෙත්වාති එත්ථ තෙසං ධම්මානං තණ්හාවජ්ජානං සඞ්ඛාරක්ඛන්ධධම්මායතනධම්මධාතුපරියාපන්නතාකිත්තනං විසෙසනං දට්ඨබ්බං, යතො තෙ සමුදයසච්චෙන ඛන්ධාදිසඞ්ගහෙන සඞ්ගහිතාති වුත්තා. සයං අත්තනා සම්පයුත්තො න හොතීති වුත්තං ‘‘අත්තවජ්ජෙහී’’ති. තෙන වුත්තං ‘‘චිත්තං න වත්තබ්බං චිත්තෙන සම්පයුත්තන්තිපි, චිත්තෙන විප්පයුත්තන්තිපී’’ති. සම්පයොගාරහෙහීති විසෙසනං සුඛුමරූපං නිබ්බානන්ති ද්වෙ සන්ධාය කතං, න තණ්හාදිකෙ.

409. 彼等是行蕴法。“以余者”(Sesehīti)即以其余的受、想、识蕴。“与此相关联”(Etena saha sambandho)，以此展示词语关联的方式，使“与集谛相应的诸法”这段巴利(经文)的义理解释更清晰，为了说明“以某些”(kehici)一词的含义，而说“而此‘以某些’”等语。“为阐明其义而说”(Atthaṃ dassetuṃ āha)，此为关联。于“特别指出”(visesetvā)一句，应见，此处的限定是宣说那些法中除去渴爱者，为行蕴、法处、法界所摄之性质，因为经中说彼等已被集谛以蕴等摄所摄。因为“自己不与自己相应”，故说“除去自身”(attavajjehīti)。因此说：“心不应说与心相应，亦不应说与心不相应。”“以应相应者”(Sampayogārahehīti)这一限定，是针对微细色与涅槃二者而作，而非针对渴爱等。

එකාදසමනයසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十一种方法：以已摄者论相应不相应句之释义，终。

12. ද්වාදසමනයො සම්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

12. 第十二种方法：以相应法论摄不摄句之释义

417. නවමනයෙ සම්පයොගවිසිට්ඨා සම්පයුත්තා උද්ධටා, ද්වාදසමනයෙ ච සම්පයොගවිසිට්ඨා සඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතාති උභයත්ථාපි සම්පයොගවිසිට්ඨාව ගහිතාති ආහ ‘‘ද්වාදසම…පෙ… ලබ්භන්තී’’ති.

417. 在第九种方法中，已举出具相应特质的相应法；在第十二种方法中，则是具相应特质的摄不摄法。两处皆取具相应特质者，故说“第十二……乃至……可得”。

ද්වාදසමනයසම්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十二种方法：以相应法论摄不摄句之释义，终。

13. තෙරසමනයො අසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා

13. 第十三种方法：以不摄法论相应不相应句之释义

448. යෙහීති [Pg.32] රූපක්ඛන්ධධම්මායතනාදීහි. තීහිපි ඛන්ධායතනාදිසඞ්ගහෙහි. පුන යෙහීති අරූපභවාදීහි. ඔළාරිකායතනානෙව හොන්ති ආයතනධාතුසඞ්ගහෙහිපි අසඞ්ගහිතත්තා. තෙති චතුවොකාරභවාදයො. වුත්තාවසෙසාති රූපක්ඛන්ධධම්මායතනාදීහි අවසිට්ඨා. සතිපි අසඞ්ගාහකත්තෙ තෙහි අසඞ්ගහිතානං සම්පයොගො න සම්භවතීති වෙදනාක්ඛන්ධාදයො ඉධ තෙරසමනයෙ විස්සජ්ජනං න රුහන්ති නාරොහන්ති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධෙන හි ඛන්ධාදිවසෙන රූපාරූපධම්මා අසඞ්ගහිතා හොන්ති, තෙසඤ්ච සම්පයොගො නාම නත්ථී’’ති (ධාතු. 448) අසඞ්ගාහකා එව න හොන්ති අවිකලපඤ්චක්ඛන්ධාදිසමුදායභාවතො.

448. “以某些”(Yehīti)即以色蕴、法处等。以蕴、处等三种摄。再者，“以某些”(yehīti)即以无色有等。彼等实无粗处，因不为处、界所摄之故。“彼等”(Te)即四蕴有等。“已说之余”(Vuttāvasesā)即色蕴、法处等之所余。即使有不摄性，但与彼等不摄者之相应不可能，故受蕴等在此第十三种方法中不成为解答。因此，义注(aṭṭhakathā)中说：“由受蕴故，以蕴等的方式，色、无色法为不摄；且彼等无所谓相应。”(dhātu. 448) 彼等实非不摄者，因其为无缺的五蕴等聚合之故。

තෙති ‘‘දුක්ඛසච්චාදී’’ති ආදි-සද්දෙන වුත්තධම්මා. අසබ්බ…පෙ… සියුං අවිතක්කාවිචාරාදිධම්මා විය. න තෙසං විප්පයොගො නත්ථි තබ්බිනිමුත්තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස සම්භවතො. වෙදනාක්ඛන්ධෙන අසඞ්ගහිතානං අනාරම්මණමිස්සකත්තා න ‘‘විප්පයොගස්ස අත්ථිතායා’’ති වුත්තං. තථා චාහ ‘‘රූපාරූපධම්මා අසඞ්ගහිතා’’ති. උභයාභාවතොති සම්පයොගවිප්පයොගාභාවතො. අනාරම්මණසහිතසබ්බවිඤ්ඤාණතංධාතුසම්පයුත්තතදුභයධම්මා අචෙතසිකචෙතසිකලොකියපදාදීනං වසෙන වෙදිතබ්බා.

“彼等”(Te)即以“等”字所说的苦谛等法。非一切……乃至……如无寻无伺等法。并非彼等无不相应，因为离于彼等的心生起是可能的。因受蕴所不摄者，为无所缘与（有所缘）之混合，故未说“有不相应”。正如所说：“色、无色法为不摄。”“因二者皆无”(Ubhayābhāvatoti)即因相应与不相应皆无。无所缘、俱行、一切识、与彼界相应、彼二者之法，应通过非心所、心所、世间句等来了知。

තෙරසමනයඅසඞ්ගහිතෙනසම්පයුත්තවිප්පයුත්තපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十三种方法：以不摄法论相应不相应句之释义，终。

14. චුද්දසමනයො විප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා

14. 第十四种方法：以不相应法论摄不摄句之释义

456. ධම්මසභාවමත්තත්තාති සභාවධම්මානං ධම්මමත්තත්තා අවත්ථාවිසෙසමත්තත්තා.

456. “因唯是法自性”(Dhammasabhāvamattattāti)，即因诸自性法唯是法性，因唯是状态差别。

සමුච්ඡිජ්ජති එතෙනාති සමුච්ඡෙදො. සඞ්ගහාදිවිචාරපරිනිට්ඨානභූතො චුද්දසමනයො. තෙනාහ ‘‘පරියොසානෙ නයෙ’’ති. විස්සජ්ජෙතබ්බධම්මවිවිත්තා පුච්ඡා මොඝපුච්ඡා, සා තථාභූතාපි විස්සජ්ජෙතබ්බධම්මාභාවස්ස ඤාපිකා හොතීති ආහ ‘‘තෙසං පුච්ඡාය මොඝත්තා තෙ න ලබ්භන්තී’’ති. මොඝා පුච්ඡා එතස්සාති මොඝපුච්ඡකො. අට්ඨමො නයො [Pg.33] තත්ථ සබ්බපුච්ඡානං මොඝත්තා. තෙන ච සහාති තෙන අට්ඨමනයෙන සද්ධිං ඉමස්මිං ඔසානනයෙ අට්ඨමනයෙ ච ඔසානනයෙ ච එතෙ ධම්මායතනාදයො සබ්බප්පකාරෙන න ලබ්භන්ති. විප්පයොගස්සපි අභාවාති තත්ථ කාරණමාහ.

以此断除，故为“断除”(samucchedo)。第十四种方法是摄等考察的终结。因此说“于终结之法”。离于应答之法的提问是徒劳的提问。即使如此，它也能告知应答之法的缺乏，故说“因彼问徒劳，故彼不可得”。其问徒劳，故为“徒劳提问者”。第八种方法，因其中一切提问皆徒劳。“与彼共”(Tena ca sahāti)即与彼第八种方法一起，在此终结之法中——在第八种方法与终结之法中——法处等以一切方式皆不可得。“亦因不相应之无”(Vippayogassapi abhāvā)，于此说其原因。

චුද්දසමනයවිප්පයුත්තෙනසඞ්ගහිතාසඞ්ගහිතපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十四种方法：以不相应法论摄不摄句之释义，终。

ධාතුකථාපකරණ-අනුටීකා සමත්තා.

《界说论》复注，圆满。

පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපකරණ-අනුටීකා

人施设论复注

1. මාතිකාවණ්ණනා

1. 总纲释义

1. ‘‘ධාතුකථං [Pg.35] දෙසයිත්වා අනන්තරං තස්ස ආහ පුග්ගලපඤ්ඤත්ති’’න්ති වුත්තෙ තත්ථ කාරණං සමුදාගමතො පට්ඨාය විභාවෙන්තො ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ යදිපි ධම්මසඞ්ගහෙ ඵස්සාදීනං පථවීආදීනඤ්ච ධම්මානං නානානයවිචිත්තො අනුපදවිභාගොපි කතො, න සඞ්ගහො එව, සො පන තෙසං කුසලත්තිකාදිහෙතුදුකාදිතිකදුකෙහි සඞ්ගහසන්දස්සනත්ථොති වුත්තං ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ තිකදුකාදිවසෙන සඞ්ගහිතානං ධම්මාන’’න්ති. තෙනෙව හි තං පකරණං ‘‘ධම්මසඞ්ගහො’’ති සමඤ්ඤං ලභි. කාමඤ්ච ධම්මසඞ්ගහෙපි ‘‘තස්මිං ඛො පන සමයෙ චත්තාරො ඛන්ධා හොන්තී’’තිආදිනා (ධ. ස. 58) ඛන්ධාදිවිභාගො දස්සිතො, සො පන න තථා සාතිසයො, යථා විභඞ්ගපකරණෙති සාතිසයං තං ගහෙත්වා ආහ ‘‘විභඞ්ගෙ ඛන්ධාදිවිභාගං දස්සෙත්වා’’ති, යතො තං ‘‘විභඞ්ගො’’ත්වෙව පඤ්ඤායිත්ථ. ධාතුකථායාති ආධාරෙ භුම්මං, තථා ‘‘ධම්මසඞ්ගහෙ විභඞ්ගෙ’’ති එත්ථාපි. ආධාරො හි සඞ්ගහණවිභජනප්පභෙදවචනසඞ්ඛාතානං අවයවකිරියානං තංසමුදායභූතානි පකරණානි යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. කරණවචනං වා එතං, ධාතුකථාය කරණභූතායාති අත්ථො.

1. 当说“讲授《界说》(Dhātukathā)后，紧接着说《人施设》(Puggalapaññatti)”时，为分析其原因，从缘起开始，而说“于《法集》中”等。于彼，虽然在《法集》(Dhammasaṅgaṇī)中，对触等地等法也作了种种方法的逐句分别，而不仅是摄集，但那是为了显示彼等以善三法组、因二法组等三法组、二法组的摄集，故说“于《法集》中，以三法组、二法组等方式所摄之法”。正因此，该论才得“法集”之名。诚然，在《法集》中也以“又，于其时，有四蕴”(dha. sa. 58)等方式显示了蕴等分别，但那不如《分别论》(Vibhaṅga)那样卓越，故取其卓越者而说“于《分别论》中，显示蕴等分别”，因此它才被称为“分别”。“于《界说》中”(Dhātukathāyāti)是处所格，同样“于《法集》中、于《分别论》中”(dhammasaṅgahe vibhaṅge)亦然。因为诸论是名为摄、分别、辨别等部分作用的集合体，故为所依，如“于树有枝”。或者，此是工具格，义为“以《界说》为工具”。

එත්ථ ච අභිඤ්ඤෙය්‍යධම්මෙ දෙසෙන්තො දෙසනාකුසලො භගවා තිකදුකවසෙන තාව නෙසං සඞ්ගහං දස්සෙන්තො ධම්මසඞ්ගණිං දෙසෙත්වා සඞ්ගහපුබ්බකත්තා විභාගස්ස තදනන්තරං ඛන්ධාදිවසෙන විභාගං දස්සෙන්තො විභඞ්ගං දෙසෙසි. පුන යථාවුත්තවිභාගසඞ්ගහයුත්තෙ ධම්මෙ සඞ්ගහාසඞ්ගහාදිනයප්පභෙදතො දස්සෙන්තො ධාතුකථං දෙසෙසි තස්සා අබ්භන්තරබාහිරමාතිකාසරීරකත්තා. න හි සක්කා ඛන්ධාදිකෙ කුසලාදිකෙ ච විනා සඞ්ගහාසඞ්ගහාදිනයං නෙතුන්ති. තෙනාහ ‘‘තථාසඞ්ගහිතවිභත්තාන’’න්ති. එවං සඞ්ගහතො විභාගතො පභෙදතො ච ධම්මානං දෙසනා යස්සා [Pg.36] පඤ්ඤත්තියා වසෙන හොති, යො චායං යථාවුත්තධම්මුපාදානො පුග්ගලවොහාරො, තස්ස ච සමයවිමුත්තාදිවසෙන විභාගො, තං සබ්බං විභාවෙතුං පුග්ගලපඤ්ඤත්ති දෙසිතාති ඉදමෙතෙසං චතුන්නං පකරණානං දෙසනානුක්කමකාරණං දට්ඨබ්බං.

于此，善于说法的世尊(bhagavā)在开示应遍知之法时，首先以三法组、二法组的方式显示彼等之摄集，而说《法集》(Dhammasaṅgaṇī)；因分别为摄集所前导，其后以蕴等方式显示分别，而说《分别论》(Vibhaṅga)。复次，为从摄、不摄等方法辨别的角度，显示与如是所说之分别、摄集相应的诸法，而说《界说》(Dhātukathā)，因其具有内、外总纲之体。实则，离于蕴等及善等，无法引导出摄、不摄等方法。因此说“如是所摄、所分别者”。如是，从摄、从分别、从辨别而说诸法，是依于施设而有；以及此依于如是所说之法而有的补特伽罗(puggala)言说，及其依时解脱等的分别——为阐明此一切，而说了《人施设》(Puggalapaññatti)。此即应见的此四论之说法次第因缘。

තෙසන්ති ධම්මානං. සභාවතොති ‘‘ඵස්සො වෙදනා’’තිආදිසභාවතො. උපාදායාති ‘‘පුග්ගලො සත්තො පොසො’’තිආදිනා ඛන්ධෙ උපාදාය. පඤ්ඤාපනං යාය තජ්ජාඋපාදාදිභෙදාය පඤ්ඤත්තියා හොති, තං පඤ්ඤත්තිං. පභෙදතොති ඛන්ධාදිසමයවිමුත්තාදිවිභාගතො. යාය පඤ්ඤත්තියා සභාවතො උපාදාය ච පඤ්ඤාපනන්ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විවරන්තො ‘‘තත්ථ යෙ ධම්මෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අසභාවපඤ්ඤත්තියාපි මූලභූතං උපාදානං සභාවධම්මො එව, කෙවලං පන තෙසං පවත්තිආකාරභෙදසන්නිස්සයතො විසෙසොති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ ධම්මෙ…පෙ… හොතී’’ති ආහ. තත්ථ පුබ්බාපරියභාවෙන පවත්තමානෙති ඉමිනා පබන්ධසන්නිස්සයතං දස්සෙන්තො සන්තානපඤ්ඤත්තිං වදති, අසභාවසමූහවසෙනාති ඉමිනා සෙසපඤ්ඤත්තිං. තිස්සො හි පඤ්ඤත්තියො සන්තානපඤ්ඤත්ති සමූහපඤ්ඤත්ති අවත්ථාවිසෙසපඤ්ඤත්තීති. තත්ථ පබන්ධො සන්තානො. සමුදායො සමූහො. උප්පාදාදිකො දහරභාවාදිකො ච අවත්ථාවිසෙසො. තෙසු අසභාවග්ගහණෙන විනා පබන්ධසමූහානං අසභාවත්තෙ සිද්ධෙ අසභාවසමූහවසෙනාති අසභාවග්ගහණං පබන්ධසමූහවිනිමුත්තපඤ්ඤත්තිසන්දස්සනත්ථන්ති තෙන අවත්ථාවිසෙසපඤ්ඤත්තියා පරිග්ගහො වුත්තොති වෙදිතබ්බො.

彼等诸法（的解释）。所谓“自性”，是指“触、受”等之自性故。所谓“依止”，是指依蕴而立“人、有情、补特伽罗”等故。施设，是指藉由其相应之所依等差别而成立的施设，即是该施设。所谓“分别”，是从蕴等、时解脱等之区分而言。为阐明“以何施设而有自性与依止的施设”此概括所说之义，而说“彼处诸法”等。彼处即使是无自性施设，但其根本的所依仍然是有自性法，只是因为它们的生起方式和所依赖的条件不同，才显得有所区别，所以说“诸法...乃至...有”等。彼处以先后相续方式生起的，这显示了相续的所依，因此称为相续施设；以无自性的集合来说明的，这显示了其余的施设。施设有三种：相续施设、集合施设、状态差别施设。其中，连续即是相续，聚集即是集合，生起等与幼年等是状态差别。于此，即使不使用‘无自性’一词，相续和集合的无自性也已成立，因此‘以无自性的集合而言’中的‘无自性’一词，是为了表明那些独立于相续和集合之外的施设，由此当知，此亦包含了状态差别施设。

තෙසන්ති පුබ්බෙ යං-සද්දෙන පරාමට්ඨානං ඉන්ද්‍රියබද්ධධම්මානං. තෙනෙවාහ ‘‘අඤ්ඤෙසඤ්ච බාහිරරූපනිබ්බානාන’’න්ති. සසභාවසමූහසසභාවප්පභෙදවසෙනාති රූපක්ඛන්ධාදිසසභාවසමූහවසෙන චක්ඛායතනාදිසසභාවවිසෙසවසෙන ච. ‘‘සසභාවසමූහසභාවභෙදවසෙනා’’ති ච පාඨො. තත්ථ සමූහසභාවොති සභාවසන්තානං අවත්ථාවිසෙසවිධුරං සමූහවසෙන ලක්ඛණමෙවාහ. තථා හි ඛන්ධපඤ්ඤත්තියාපි සභාවපඤ්ඤත්තිතා වුත්තා. තායාති ආයතනපඤ්ඤත්තිආදිප්පභෙදාය සභාවපඤ්ඤත්තියා. විභත්තා සභාවපඤ්ඤත්තීති ‘‘ඵස්සො ඵුසනා’’තිආදිනා (ධ. ස. 2) විභත්තා ඵස්සාදිසභාවපඤ්ඤත්ති. සබ්බාපීති පි-සද්දෙන සභාවධම්මෙසු සාමඤ්ඤවසෙන පවත්තං කුසලාදිපඤ්ඤත්තිං සඞ්ගණ්හාති. රූපාදිධම්මානං සමූහො සන්තානෙන [Pg.37] පවත්තමානො අවත්ථාවිසෙසසහිතො එකත්තග්ගහණනිබන්ධනො සත්තොති වොහරීයතීති සො සභාවධම්මො නාම පන න හොතීති ආහ ‘‘පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පන අසභාවපඤ්ඤත්තී’’ති. තායාති පුග්ගලපඤ්ඤත්තියා. යස්මා පන ධම්මානං පබන්ධො සමූහො ච ධම්මසන්නිස්සිතොති වත්තබ්බතං අරහති, තස්මා ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යාදිසභාවධම්මෙ උපාදාය පවත්තිතො’’ති වුත්තං.

彼等，是指先前以“yaṃ”字所指的、为诸根所系缚之法。因此说“以及其他外在色法与涅槃”等。这是根据有自性的集合和有自性的差别而言的，即从色蕴等有自性的集合，以及眼处等有自性的差别而言。“Sasabhāvasamūhasabhāvabhedavasenā”也是一种读法。于彼，所谓“集合自性”，是指没有状态差别的自性相续，仅以集合为特征。诚然，于蕴施设中亦说有自性施设。“由彼”，即由处施设等所区分之自性施设。已区分的自性施设，如《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)第二节所说“触是接触”等已区分的触等自性施设。“一切亦”(Sabbāpi)，即以“pi”字概括在自性法中普遍存在的善等施设。色等诸法的集合，依相续而转起，伴随状态差别，以执取其为一为缘由，被称为“有情”，但那并非名为“自性法”，故说“补特伽罗施设是无自性施设”。“由彼”，即由补特伽罗施设。由于诸法的相续与集合堪称“依存于法”，因此说“依于所应遍知等自性法而转起”。

විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති පන ‘‘සභාවපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා, අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති ‘‘අසභාවපඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තා. සබ්බා පඤ්ඤත්තියොති උපාදායපඤ්ඤත්තිකිච්චපඤ්ඤත්තිආදයො සබ්බා පඤ්ඤත්තියො. යදි සබ්බා පඤ්ඤත්තියො ඉධ දස්සිතා හොන්ති, කථං ‘‘පුග්ගලපඤ්ඤත්තී’’ති නාමං ජාතන්ති ආහ ‘‘ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්තීසූ’’තිආදි. අඤ්ඤත්ථාති ධම්මසඞ්ගහාදීසු. යෙ ධම්මෙති යෙ ඛන්ධාදිධම්මෙ. පඤ්ඤත්තියා වත්ථුභාවෙනාති පඤ්ඤාපනස්ස අධිට්ඨානභාවෙන. අධිට්ඨානඤ්හි පඤ්ඤාපෙතබ්බධම්මා පඤ්ඤාපනස්ස. එවඤ්ච කත්වා ඛන්ධාදීහි සද්ධිං පුග්ගලො ගහිතො. යෙ ධම්මෙති වා යෙ පඤ්ඤත්තිධම්මෙ. පඤ්ඤාපෙතුකාමොති නික්ඛිපිතුකාමො වත්ථුභෙදතො අසඞ්කරතො ඨපෙතුකාමො. පඤ්ඤත්තිපරිච්ඡෙදන්ති ච වත්ථුභෙදභින්නං පඤ්ඤත්තිභූතං පරිච්ඡෙදං. එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

有施设称为“自性施设”，无有施设称为“无自性施设”。“一切施设”是指所依施设、作用施设等所有施设。如果所有施设都已在此处显示，为何会产生“补特伽罗施设”这个名称呢？因此说“在蕴等施设中”等。“其他地方”是指《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)等。此处的“诸法”是指蕴等法。“因施设为所依”，即作为施设的基础。诚然，基础即是施设所应施设之法。这样一来，蕴等就和补特伽罗一起被含摄了。“诸法”也可以说是诸施设法。“欲施设者”，是指欲根据所依的差别，无混淆地安立者。以及“施设章”，即依所依差别而区分、已成施设的章节。此中之义，应如是见。

සාමඤ්ඤප්පභෙදපඤ්ඤාපනාති සාමඤ්ඤභූතානං විසෙසභූතානඤ්ච අත්ථානං පඤ්ඤාපනා. තෙසන්ති අත්ථ-සද්දාපෙක්ඛාය පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. තත්ථාති පඤ්ඤාපනාය අත්ථදස්සනභූතෙසු දස්සනාදීසු. ඉදමෙවංනාමකන්ති ඉදං රුප්පනාදිඅත්ථජාතං ඉත්ථන්නාමකං රූපක්ඛන්ධවෙදනාක්ඛන්ධාදිසමඤ්ඤං. තංතංකොට්ඨාසිකකරණන්ති රූපවෙදනාදිතංතංඅත්ථවිභාගපරියාපන්නතාපාදනං. තථා සඤ්ඤුප්පාදානමෙවාති ආහ ‘‘බොධනමෙව නික්ඛිපනා’’ති. බොධනඤ්හි බොධනෙය්‍යසන්තානෙ බොධෙතබ්බස්ස අත්ථස්ස ඨපනන්ති කත්වා ‘‘නික්ඛිපනා’’ති වුත්තං. ‘‘පඤ්ඤාපනා’’තිආදිනා භාවසාධනෙන වත්වා සාධනන්තරාමසනෙන අත්ථන්තරපරිකප්පාසඞ්කා සියාති තං නිවාරෙතුං ‘‘යො පනායං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති තංතංපඤ්ඤාපෙතබ්බධම්මානං. දස්සනභූතාය නාමපඤ්ඤත්තියා දිට්ඨතාය, ඨපනභූතාය ඨපිතතාය. තංනිමිත්තතන්ති තස්ස දස්සනස්ස ඨපනස්ස ච නිමිත්තකාරණතං. නිමිත්තඤ්හි කත්තුභාවෙන වොහරීයති යථා ‘‘භික්ඛා වාසෙතී’’ති, ‘‘අරියභාවකරානි සච්චානි අරියසච්චානී’’ති ච.

“共相与别相的施设”，即对已成共相与已成别相之义的施设。“彼等”，是针对“义”(attha)一词的阳性解释。“于彼”，指在施设中，于见等已成见义者。“此如是名”者，谓此变坏等义类，有色蕴、受蕴等如是之名。“作彼彼分”者，谓使之归入色、受等彼彼义的分别中。这只是想的生起，因此说“令知即是安立”。“令知”者，于应知者相续中，安置所应知之义，故说为“安立”。若以“施设”等抽象名词（bhāvasādhana）来说，则会触及其他词根，恐有构想他义之虞，为断此疑，故说“然而这个……应知”。“彼彼法”者，谓彼彼所应施设之法。由于成为“见”的名言概念，故有“被见”的状态；由于成为“安立”，故有“被安立”的状态。“彼为因相”者，谓彼见与安立作为因相。诚然，“因相”(nimitta)是以作者的意义来使用的，例如“乞食令其住”，以及“能成就圣性的谛为圣谛”。

පාළියං [Pg.38] අනාගතතන්ති විජ්ජමානතාදිවිසෙසවචනෙන සහ පාඨානාරුළ්හතං. විජ්ජමානස්ස සතොති විජ්ජමානස්ස සමානස්සාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘විජ්ජමානභූතස්සාති අත්ථො’’ති ආහ. තථාති සච්චිකට්ඨපරමත්ථවසෙන අවිජ්ජමානස්ස අනුපලබ්භමානස්ස. තං පන අනුපලබ්භමානතං තථා-සද්දෙන බ්‍යතිරෙකවසෙන දීපිතං පාකටතරං කාතුං ‘‘යථා කුසලාදීනී’’තිආදිමාහ. තත්ථ විනිවත්තසභාවානීති විභත්තසභාවානි. උපලද්ධීති ගහණං. තෙනාකාරෙනාති තෙන රූපවෙදනාදිආකාරෙන අවිජ්ජමානස්ස. අඤ්ඤෙනාකාරෙනාති තතො රූපවෙදනාදිතො අඤ්ඤෙන තබ්බිනිමුත්තෙන පඤ්ඤාපෙතබ්බපඤ්ඤාපනාකාරෙන විජ්ජමානස්ස. පඤ්ඤත්තිදුකෙ වුත්තමෙව ‘‘අයඤ්ච වාදො සෙවත්ථිකථාය පටිසිද්ධො’’තිආදිනා. ලොකනිරුත්තිමත්තසිද්ධස්සාති එත්ථ මත්තග්ගහණං තස්ස පඤ්ඤත්තිවත්ථුස්ස න කෙවලං විජ්ජමානසභාවතානිවත්තනත්ථමෙව, අථ ඛො විපරීතග්ගාහනිවත්තනත්ථම්පීති දස්සෙන්තො ‘‘අනභිනිවෙසෙන චිත්තෙනා’’ති ආහ. චතුසච්චපඤ්චක්ඛන්ධාදිවිනිමුත්තං සච්චන්තරඛන්ධන්තරාදිකං පඤ්චමසච්චාදිකං. සචෙ තං කොචි අත්ථීති පටිජානෙය්‍ය, අයාථාවගහිතස්ස තං වාචාවත්ථුමත්තමෙවස්සාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාභිනිවෙසෙන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. උද්දෙසෙ නිද්දෙසෙ ච සත්තවන්තං පධානභාවෙන ආගමනං සන්ධායාහ ‘‘සරූපතො තිස්සන්නං ආගතත’’න්ති. ගුණභාවෙන පන උද්ධංසොතපඤ්ඤාවිමුත්තපාසාණලෙඛාදිග්ගහණෙසු ඉතරාපි තිස්සො පඤ්ඤත්තියො ඉමස්මිං පකරණෙ ආගතා එව.

在巴利文中“未曾来”是指，与“存在”等特殊表述一起，未被载入经文。为显“于存在者”即“于存在的、相同的”此义，而说“义为‘成为存在者’”。“如是”，是以真实义、胜义而言，不存在、不可得。但为更明显地通过“tathā”一词的排他方式说明那不可得性，而说“如善法等”等语。其中“已离去自性”即“已分别自性”。“得”即“执取”。“以彼相”指以那色、受等相而言不存在者。“以余相”指离于那色、受等而以其他的、离于彼的、可施设的施设相而言存在者。《施设二法》中已说“此说亦为自义论所破”等。于“唯世俗言说成立者”，此中“唯”字不仅是为了排除那施设事的“存在的自性”，也是为了排除颠倒的执取，为显此义而说“以心不执著”。离四谛、五蕴等者，即中间谛、中间蕴等第五谛等。若有人承认“此是存在”，为显对于不如实执取者而言，彼唯是言说事而已，故说“以执著……乃至……说”。针对在总说(uddesa)和解释(niddesa)中，有情作为主要者而出现的情况，故说“三者以其自性而出现”。然以次要性而言，在上流(uddhaṃsota)、慧解脱(paññāvimutta)、石上刻字(pāsāṇalekhā)等执取中，其余三种施设于此论中亦已出现。

යථාවුත්තස්ස…පෙ… අවිරොධෙනාති ‘‘විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති එවං වුත්තප්පකාරස්ස අවිලොමනෙන. ආචරියවාදාති චෙත්ථ අත්තනොමතියො වෙදිතබ්බා, අඤ්ඤත්ථ පන අට්ඨකථා ච. යථා ච අවිරොධො හොති, තං දස්සෙන්තො ‘‘තස්මා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤාපෙතබ්බමත්තත්ථෙන පඤ්ඤත්තීති එතෙන ‘‘අවිජ්ජමානා පඤ්ඤත්ති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමං සමාසවිකප්පමාහ. අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති එත්ථ හි ද්වෙ සමාසා අවිජ්ජමානස්ස, අවිජ්ජමානා වා පඤ්ඤත්තීති අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තෙසු පුරිමෙන නාමපඤ්ඤත්ති වුත්තා, දුතියෙන උපාදාපඤ්ඤත්තිආදිභෙදා ඉතරාපි. සසභාවං වෙදනාදිකං. තජ්ජපරමත්ථනාමලාභතොති තජ්ජස්ස තදනුරූපස්ස පරමත්ථස්ස අන්වත්ථස්ස නාමස්ස ලභනතො, අනුභවනාදිසභාවානං ධම්මානං පරමත්ථිකස්ස වෙදනාදිනාමස්ස ලභනත්තාති අත්ථො[Pg.39]. එතෙන විසෙසනිවත්තිඅත්ථො මත්ත-සද්දො, තෙන චායං විසෙසො නිවත්තිතොති දස්සෙති. පරතො ලභිතබ්බන්ති පරං උපාදාය ලද්ධබ්බං යථා රූපාදිකෙ උපාදාය සත්තොති නිස්සභාවසමූහසන්තානාදි පඤ්ඤත්තිවත්ථු. එකත්තෙනාති අනඤ්ඤත්තෙන. අනුපලබ්භසභාවතා ඤාණෙන අග්ගහෙතබ්බසභාවතා, යතො තෙ නවත්තබ්බාති වුච්චන්ති.

如前述……乃至……不相违者，即与“存在施设(vijjamānapaññatti)与不存在施设(avijjamānapaññatti)”如是所说之方式不相违。于此，师说(ācariyavāda)当知为己见(attanomati)，于他处则为义注(aṭṭhakathā)。为示如何不相违，而说“是故”等语。于此，由其不存在，仅以应被施设之义而为施设，以此说明“不存在的施设(avijjamānā paññatti)”此复合词的分别。于“不存在施设(avijjamānapaññatti)”实有两种复合词：“不存在者的施设(avijjamānassa paññatti)”，或“不存在的施设(avijjamānā paññatti)”。于此二者，前者说为名施设(nāmapaññatti)，后者则为所依施设(upādāpaññatti)等其余差别。有自性者，如受(vedanā)等。因得彼相应的胜义名故，义即：因体验等自性诸法获得了相应的、名符其实的胜义名称，即受等名称。以此显示“仅”(matta)一词有简别、排除之义，即此简别已被排除。“由他而得(parato labhitabbaṃ)”者，谓缘他而得，犹如缘色(rūpa)等而有“有情(satta)”之说，即无自性、积聚、相续等施设之事(paññattivatthu)。“以一性(ekattena)”者，谓以非他性(anaññattena)。“不可得自性(anupalabbhasabhāvatā)”者，谓智所不应取之自性，是故彼等被称为“不可说(navattabbā)”。

සසූකසාලිරාසිආදිආකාරෙන සංකුචිතග්ගො වාසවවාසුදෙවාදීනං විය මොලිවිසෙසො කිරීටං, සො පන මකුටවිසෙසොපි හොතියෙවාති ආහ ‘‘කිරීටං මකුට’’න්ති. සබ්බසමොරොධොති සබ්බාසං විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදීනං ඡන්නං පඤ්ඤත්තීනං අන්තොකරණං. සඞ්ඛාතබ්බප්පධානත්තාති ඉදං ලක්ඛණවචනං. න හි සබ්බාපි උපනිධාපඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාවසෙන පවත්තා, නාපි සබ්බා සඞ්ඛාතබ්බප්පධානා. දුතියං තතියන්තිආදිකං පන උපනිධාපඤ්ඤත්තියා, ද්වෙ තීණීතිආදිකං උපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තියා එකදෙසං උපලක්ඛණවසෙන දස්සෙන්තො තස්ස ච සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානතායාහ ‘‘සඞ්ඛාතබ්බප්පධානත්තා’’ති. පූරණත්ථො හි සද්දො තදත්ථදීපනමුඛෙන පූරෙතබ්බමත්ථං දීපෙති. සො ච සඞ්ඛාවිසයො පධානොවාති දුතියාදීනං පඤ්ඤත්තීනං සඞ්ඛාතබ්බප්පධානතා වුත්තා. යාව හි දසසඞ්ඛා සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යප්පධානාති. තථා ද්වෙ තීණීතිආදීනම්පි පඤ්ඤත්තීනං. සඞ්ඛාතබ්බො පන අත්ථො කොචි විජ්ජමානො, කොචි අවිජ්ජමානො, කොචි සහ විසුඤ්ච තදුභයං මිස්සොති ඡපි පඤ්ඤත්තියො භජතීති.

如带芒的稻堆等形状，顶端收束，犹如帝释天(Vāsava)、瓦素迭瓦(Vāsudeva)等所戴的特殊头饰，即头冠(kirīṭa)，而那也实是王冠(makuṭa)的一种，故说“头冠即王冠”。“总摄一切(sabbasamorodha)”者，指含摄存在施设(vijjamānapaññatti)等所有六种施设。“以所数者为首要故(saṅkhātabbappadhānattā)”者，此为特征之语(lakkhaṇavacana)。并非所有施设皆依比拟施设(upanidhāpaññatti)之数而转，亦非所有皆以所数者为首要。而“第二”、“第三”等为比拟施设，“二”、“三”等为置略施设(upanikkhittapaññatti)，为示其一部分为例，并因其以所数者(saṅkhyeyya)为首要，故说“以所数者为首要故”。序数词实通过阐明其义来显示应被补足之义。而彼以数之所缘为首要，故说“第二”等施设以所数者为首要。乃至十数皆以所数者为首要。“二”、“三”等施设亦然。而所数之义，或为存在，或为不存在，或为合、或为离、或为二者混合，此可分属所有六种施设。

ඉතරාති උපාදාසමොධානතජ්ජාසන්තතිපඤ්ඤත්තියො වුත්තාවසෙසා උපනිධාපඤ්ඤත්තිඋපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තියො ච. සත්තරථාදිභෙදා උපාදාපඤ්ඤත්ති, දීඝරස්සාදිභෙදා උපනිධාපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. හත්ථගතාදිවිසිට්ඨා උපනිධාපඤ්ඤත්ති, සමොධානපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති. තථෙව ‘‘සුවණ්ණවණ්ණො බ්‍රහ්මස්සරො’’තිආදිකා විජ්ජමානගබ්භා විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිං භජන්තීති ආහ ‘‘යථායොගං තං තං පඤ්ඤත්ති’’න්ති. තෙන වුත්තං ‘‘දුතියං තතියං…පෙ… භජන්තී’’ති. යඤ්හීතිආදි යථාවුත්තඋපනිධාඋපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තීනං අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවසමත්ථනං. තත්ථ තඤ්ච සඞ්ඛානන්ති යං ‘‘පඨමං එක’’න්තිආදිකං සඞ්ඛානං, තඤ්ච සඞ්ඛාමුඛෙන ගහෙතබ්බරූපං. ච-සද්දෙන සඞ්ඛ්‍යෙය්‍යං සඞ්ගණ්හාති. තම්පි හි පඤ්ඤාපෙතබ්බං පඤ්ඤත්තීති. තස්සා පන පරමත්ථතො අභාවො වුත්තොයෙව. කිඤ්චි [Pg.40] නත්ථීති පරමත්ථතො කිඤ්චි නත්ථි. තථාති ඉමිනා අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානභාවන්ති එතං ආකඩ්ඪති. තෙනාහ ‘‘න හි…පෙ… විජ්ජමානො’’ති.

其余者，即所依施设(upādāpaññatti)、和合施设(samodhānapaññatti)、彼随行施设(tajjāpaññatti)、相续施设(santatipaññatti)，以及已说之剩余的比拟施设(upanidhāpaññatti)和置略施设(upanikkhittapaññatti)。七车等差别是所依施设，长短等差别是比拟施设，皆为不存在施设(avijjamānapaññatti)。手持等特殊者是比拟施设，和合施设亦为“由不存在者而为不存在施设”(avijjamānena avijjamānapaññatti)。同样，如“金色梵音(suvaṇṇavaṇṇo brahmassaro)”等内含存在者，则属于“由存在者而为不存在施设”(vijjamānena avijjamānapaññatti)，故说“随其相应，为彼彼施设”。是故说“第二、第三……乃至……分属”。“Yañhi”等语，是为证成如前所说比拟施设与置略施设为“由不存在者而为不存在施设”。于此，“彼计数”者，即“第一、一”等计数，以及由计数之门所应取之色(rūpa)。以“ca”字摄入所数者。彼亦是应被施设者，故为施设。然其自胜义言则为无，此已说。“无有任何”者，谓自胜义言无有任何。“如是”者，以此词引申“由不存在者而为不存在”之状态。是故说：“实无……乃至……存在者”。

ඔකාසෙති අවීචිපරනිම්මිතවසවත්තීපරිච්ඡින්නෙ පදෙසෙ. සො හි කාමාධිට්ඨානතො ‘‘කාමො’’ති වුච්චති. කම්මනිබ්බත්තක්ඛන්ධෙසූති ඉමිනා උත්තරපදලොපෙන කාමභවං ‘‘කාමො’’ති වදති. භණනං සද්දො චෙතනා වා, තංසමඞ්ගිතාය තබ්බිසිට්ඨෙ පුග්ගලෙ භාණකොති පඤ්ඤත්තීති ආහ ‘‘විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිපක්ඛං භජතී’’ති. යෙභුය්‍යෙන රූපායතනග්ගහණමුඛෙන රූපසඞ්ඛාතෙන සණ්ඨානං ගය්හතීති තස්ස තෙන අභෙදොපචාරං කත්වා වුත්තං ‘‘රූපායතනසඞ්ඛාතෙන සණ්ඨානෙනා’’ති. යං අභෙදොපචාරං භින්දිතුං අජානන්තා නිකායන්තරියා රූපායතනං සණ්ඨානසභාවං පටිජානන්ති. ‘‘කිසො පුග්ගලො, ථූලො පුග්ගලො, කිසො දණ්ඩො, ථූලො දණ්ඩො’’තිආදිනා පුග්ගලාදීනං පඤ්ඤාපනා තථාතථාසන්නිවිට්ඨෙ රූපසඞ්ඛාතෙ කිසාදිසණ්ඨානපඤ්ඤත්ති, න රූපායතනමත්තෙති ආහ ‘‘සණ්ඨානන්ති වා රූපායතනෙ අග්ගහිතෙ’’ති. පච්චත්තධම්මනාමවසෙනාති ‘‘පථවී ඵස්සො’’තිආදිනා ධම්මානං තංතංනාමවසෙන. කිච්චපඤ්ඤත්තිආදිවිභාගෙන පවත්තො අයම්පි ආචරියවාදො ‘‘කිච්චපඤ්ඤත්ති එකච්චා භූමිපඤ්ඤත්ති පච්චත්තපඤ්ඤත්ති අසඞ්ඛතපඤ්ඤත්ති ච විජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, ලිඞ්ගපඤ්ඤත්ති එකච්චා පච්චත්තපඤ්ඤත්ති ච අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, එකච්චා කිච්චපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, එකච්චා භූමිසණ්ඨානපඤ්ඤත්ති විජ්ජමානෙන වා අවිජ්ජමානෙන වා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති දස්සිතත්තා ‘‘ධම්මකථා ඉත්ථිලිඞ්ග’’න්තිආදීනං විජ්ජමානෙනවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො, අවිජ්ජමානෙනඅවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො ච දස්සිතනයොති ආහ ‘‘සබ්බසඞ්ගාහකොති දට්ඨබ්බො’’ති. උපාදාපඤ්ඤත්තිආදිභාවො චෙත්ථ කිච්චපඤ්ඤත්තිආදීනං කිච්චපඤ්ඤත්තිආදිභාවො ච තාසං යථාරහං විභාවෙතබ්බො.

（欲）存在于从无间(Avīci)地狱到他化自在天(Paranimmitavasavattī)所限定的区域内。因为它（欲有）是欲的所依处，所以被称为“欲”。通过省略后一个词，将“由业所生的诸蕴”中的“欲有”称为“欲”。言说，是声音或是思，因具备此，故将赋有其特质的个人施设为“说法者”，（义注师）说：“此属于依存在法的非存在施设之一类”。通常，通过把握色处的方式来把握名为“色”的形状，因此，通过作无差别转喻而说“以名为色处的形状”。不了知如何破除此无差别转喻的其他部派，承认色处即是形状的自性。通过“瘦的个人、胖的个人、细的杖、粗的杖”等，对个人等的施设，是对于如此如此配置的、名为“色”的瘦等形状的施设，而不仅是色处而已，（义注师）说：“或者说‘形状’，是在色处未被把握时的（施设）”。以各个法的名称而言，即通过“地、触”等诸法的各自名称。这位论师的学说也通过作用施设等的区别而展开，如其所示：“作用施设、某些地施设、自相施设与无为施设是存在施设；性别施设与某些自相施设是非存在施设；某些作用施设是依存在法的非存在施设；某些地与形状的施设是依存在法或非存在法的非存在施设”。由此，“法说、女性”等被显示为具有依存在法的存在施设之性质，以及依非存在法的非存在施设之性质。因此他说：“应知此为总摄一切”。于此，所取施设等的性质，以及作用施设等的作用施设等的性质，皆应如其所应地被辨明。

2. සඞ්ඛෙපප්පභෙදවසෙනාති ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති සබ්බෙපි ඛන්ධෙ ඛන්ධභාවසාමඤ්ඤෙන සංඛිපනවසෙන, ‘‘යාවතා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා ඛන්ධානං තතො සාමඤ්ඤතො පකාරෙහි භින්දනවසෙන ච. අයං අත්ථොති අයං පඤ්ඤත්තිසඞ්ඛාතො අත්ථො. සාමඤ්ඤතො වා හි ධම්මානං පඤ්ඤාපනං හොති විසෙසතො වා. විසෙසො චෙත්ථ අත්තනො සාමඤ්ඤාපෙක්ඛාය වෙදිතබ්බො, විසෙසාපෙක්ඛාය පන සොපි සාමඤ්ඤං සම්පජ්ජතීති ‘‘කිත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති පුච්ඡාය සඞ්ඛෙපතො විස්සජ්ජනවසෙන [Pg.41] ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති වුත්තන්ති තත්ථාපි ‘‘ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘යාවතා…පෙ… පඤ්ඤත්තී’’ති. ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා, එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්ති. යාවතා රූපක්ඛන්ධො…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො, එත්තාවතා ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති එවමෙත්ථ පාළියොජනා කාතබ්බා. එවඤ්හි සඞ්ඛෙපතො පභෙදතො ච ඛන්ධපඤ්ඤත්ති විස්සජ්ජිතා හොති. තථා හි ඉමස්සෙව අත්ථස්ස අට්ඨකථායං වුත්තභාවං දස්සෙන්තො ‘‘යත්තකෙන…පෙ… ආදිකෙනා’’ති ආහ. තත්ථාති තස්මිං විස්සජ්ජනස්ස අත්ථවචනෙ, තස්මිං වා විස්සජ්ජනපාඨෙ තදත්ථවචනෙ ච. පභෙදනිදස්සනමත්තන්ති පභෙදස්ස උදාහරණමත්තං. අවුත්තොපි සබ්බො භූතුපාදිකො, සුඛාදිකො ච පභෙදො. තං පන භූමිමුඛෙන දස්සෙතුං ‘‘රූපක්ඛන්ධො කාමාවචරො’’තිආදි වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

2. 以总说与详说的方式。“乃至五蕴”，是以蕴的共性来总摄一切蕴的方式；“乃至色蕴”等，是从此共性中分别诸蕴为不同类型的方式。此义即是名为“施设”之义。因为对法的施设，或依共相，或依别相。于此，别相需相对于其共相而被理解，而相对于（更具体的）别相，它（之前的别相）也成为共相。因此，对于“诸蕴的蕴施设有几何”的提问，以总说的方式回答“乃至五蕴”，于此也应引入“诸蕴的蕴施设”来连结文义，故（义注师）说“乃至……施设”。“乃至五蕴，尔所为诸蕴的蕴施设。乃至色蕴……乃至识蕴，尔所为诸蕴的蕴施设”，于此应如是连结圣典文句。如是，蕴施设便从总说与详说两方面得到了解答。诚然，为显示此义已在义注中被述及，（义注师）说“以若干……等”。“于彼”，即于彼解答的义疏中，或于彼解答的原文及其义疏中。“详说的示例而已”，即详说的例子而已。即使未说，一切四大种及所造色、乐等的分别（也应被理解）。然为以“界”为门而显示之，故应知（经中）说“色蕴是欲界的”等。

එවං අට්ඨකථායං ආගතනයෙන පාළියා අත්ථයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි තං පකාරන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘අයං වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අයං වාති වුච්චමානං සන්ධායාහ. එත්ථාති එතස්මිං ඛන්ධපඤ්ඤත්තිවිස්සජ්ජනෙ. ඉදන්ති ඉදං පදං. යත්තකො…පෙ… ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා පභෙදොති ඉමිනා සඞ්ඛෙපතො විත්ථාරතො ච ඛන්ධානං පභෙදං පති පඤ්ඤත්තිවිභාගොති දස්සිතං හොති. තෙනාහ ‘‘වත්ථුභෙදෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. පකරණන්තරෙති විභඞ්ගපකරණෙ. තත්ථ හි සාතිසයං ඛන්ධානං විභාගපඤ්ඤත්ති වුත්තා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සම්මාසම්බුද්ධෙන හි…පෙ… කථිතා’’ති. එත්ථ ච පඨමනයෙ සමුඛෙන, දුතියෙ වත්ථුමුඛෙන පඤ්ඤත්තියා විභාගා දස්සිතාති අයමෙතෙසං විසෙසො.

如是，在依循义注所示之理趣，展示了圣典的义理连结之后，如今为以另一种方式展示之，故说“或如此”等。其中，“或如此”是针对将要说的内容而说。“于此”，即于此蕴施设的解答中。“此”，即此一文句。“若干……蕴施设的分别”，以此显示了依于诸蕴的分别，而有总说与详说的施设之分别。因此（义注师）说：“依事(vatthu)的分别……显示”。“于另一论典中”，即于《分别论》(Vibhaṅga)中。于彼处，确实卓越地讲述了诸蕴的分别施设。因此义注中说：“诚然，由正等觉者……所说”。于此，第一种理趣是以纲要(samukha)为门，第二种理趣是以事(vatthu)为门，来显示施设的分别，此即二者之差别。

එස නයොති ඉමිනා ඛන්ධපඤ්ඤත්තියා වුත්තමත්ථං ආයතනපඤ්ඤත්තියාදීසු අතිදිසති. තත්ථ ‘‘යාවතා පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති, ‘‘ඛන්ධානං ඛන්ධපඤ්ඤත්තී’’ති ඉදං පඤ්ඤත්තිනිද්දෙසපාළියා ආදිපරියොසානග්ගහණමුඛෙන දස්සනං. ‘‘යාවතා ද්වාදසායතනානී’’ති, ‘‘ආයතනානං ආයතනපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමස්ස අත්ථො ‘‘යත්තකෙන පඤ්ඤාපනෙන සඞ්ඛෙපතො ද්වාදසායතනානී’’ති එතෙන දස්සිතො, ‘‘යාවතා චක්ඛායතන’’න්තිආදිකස්ස පන ‘‘පභෙදතො චක්ඛායතන’’න්තිආදිකෙනාති. තත්ථ ‘‘චක්ඛායතනං…පෙ… ධම්මායතන’’න්ති පභෙදනිදස්සනමත්තමෙතං. එතෙන අවුත්තොපි සබ්බො සඞ්ගහිතො හොතීති ‘‘තත්‍රාපි දසායතනා කාමාවචරා’’තිආදි වුත්තං. අයං වා එත්ථ පාළියා අත්ථයොජනා – ‘‘යාවතා’’ති ඉදං සබ්බෙහි පදෙහි [Pg.42] යොජෙත්වා ‘‘යත්තකානි ද්වාදසායතනානි…පෙ… යත්තකො ද්වාදසන්නං ආයතනානං, තප්පභෙදානඤ්ච චක්ඛායතනාදීනං පභෙදො, තත්තකො ආයතනානං ආයතනපඤ්ඤත්තියා පභෙදො’’ති පකරණන්තරෙ වුත්තෙන වත්ථුපභෙදෙන ආයතනපඤ්ඤත්තියා පභෙදං දස්සෙතීතිආදිනා ඉතරපඤ්ඤත්තීසුපි නයො යොජෙතබ්බො.

“此是方法”，以此将蕴施设中所说的义理类推于处施设等。其中，“乃至五蕴”和“诸蕴的蕴施设”，这是《施设解释》(Paññattiniddesa)的巴利以首尾摄略的方式所作的开示。“乃至十二处”和“诸处的处施设”的意义，由“以简略的施设(paññāpana)[说明]十二处”来显示；而“乃至眼处”等等，则由“以分别(pabheda)的方式[说明]眼处”等等来显示。其中，“眼处……乃至法处”只是分别的示例而已。以此，即使没有全部说出，也已全部含摄，因此才说“其中十处是欲界(kāmāvacara)的”等等。或者，此处巴利(pāḷi)的义理结合是这样：“乃至”一词应与所有文句结合，即“有多少十二处……乃至……有多少十二处的分别，以及眼处等分别的范围，就有多少处的处施设的分别”，以另一部论中所说的“事的分别”(vatthupabheda)来显示处施设的分别等，其他施设也应该这样结合此方法。

7. ‘‘ඡ පඤ්ඤත්තියො…පෙ… පුග්ගලපඤ්ඤත්තී’’ති ඉමං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘කිත්තාවතා…පෙ… එත්තාවතා ඉන්ද්‍රියානං ඉන්ද්‍රියපඤ්ඤත්තී’’ති අයං පාළිපදෙසො නිද්දෙසොපි සමානො පකරණන්තරෙ වත්ථුභෙදෙන වුත්තං ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්තිප්පභෙදං උපාදාය උද්දෙසොයෙව හොතීති ආහ ‘‘උද්දෙසමත්තෙනෙවාති අත්ථො’’ති.

7. “六施设……乃至……补特伽罗施设”，考虑到此，“到什么程度……乃至……到这个程度是诸根的根施设”，这段巴利(pāḷi)文，虽然是解释(niddesa)，但因为它依据另一部论中以“事的分别”(vatthubheda)所说的蕴等施设的分别，所以只是一个总说(uddesa)。因此说：“意思是，仅是总说而已”。

මාතිකාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

论母释义终。

2. නිද්දෙසවණ්ණනා

2. 解释释义

1. එකකනිද්දෙසවණ්ණනා

1. 一法解释释义

1. පච්චනීකධම්මානං [Pg.43] ඣාපනට්ඨෙන ඣානං, තතො සුට්ඨු විමුච්චනට්ඨෙන විමොක්ඛොති නිප්පරියායෙන ඣානඞ්ගානෙව විමොක්ඛොති අට්ඨකථාඅධිප්පායො. ටීකාකාරෙන පන ‘‘අභිභායතනං විය සසම්පයුත්තං ඣානං විමොක්ඛො’’ති මඤ්ඤමානෙන ‘‘අධිප්පායෙනාහා’’ති වුත්තං. ඣානධම්මා හි සම්පයුත්තධම්මෙහි සද්ධිංයෙව පටිපක්ඛතො විමුච්චන්ති, න විනා, තථා අභිරතිවසෙන ආරම්මණෙ නිරාසඞ්කප්පවත්තිපීති අධිප්පායො. යථා වා ඣානඞ්ගානං ඣානපච්චයෙන පච්චයභාවතො සවිසෙසො ඣානපරියායො, එවං විමොක්ඛකිච්චයොගතො තෙසං සවිසෙසො විමොක්ඛපරියායො, තදුපචාරෙන සම්පයුත්තානං වෙදිතබ්බො. පඨමං සමඞ්ගිභාවත්ථන්ති පටිලාභං සන්ධායාහ. ‘‘ඵුසිත්වා විහරතීති පටිලභිත්වා ඉරියතී’’ති හි වුත්තං. අට්ඨකථායං ‘‘යෙන හි සද්ධිං…පෙ… පටිලද්ධා නාම හොන්තී’’ති තෙහි සාධෙතබ්බසහජාතාදිපච්චයලාභොයෙවෙත්ථ පටිලාභො දට්ඨබ්බො. යථා ඵස්සො යත්ථ උප්පන්නො, තං ආරම්මණං ඵුසතීති වුච්චති, එවං සම්පයුත්තධම්මෙපි තංසභාවත්තාති ආහ ‘‘සම්ඵස්සෙන ඵුසනත්ථ’’න්ති. තස්ස ‘‘විවරතී’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. ඉතරෙහීති උපචාරම්පීතිආදිනා උපචාරපුරිමප්පනාපරප්පනානං පටිලාභකාරණන්ති වචනෙහි. ඉතරෙ කාරණත්ථෙති ‘‘උපචාරෙන…පෙ… ඵුසතියෙවා’’ති වුත්තෙ කාරණත්ථදීපකෙ අත්ථෙ. ඵුසති ඵලං අධිගච්ඡති එතායාති කාරණභාවස්ස ඵුසනාපරියායො වෙදිතබ්බො.

1. 以烧毁敌对法之义故为禅(jhāna)；由此善解脱之义故为解脱(vimokkha)。不加区别地说，禅支即是解脱，这是义注(aṭṭhakathā)的意趣。然而，复注师(ṭīkākāra)认为“如同胜处(abhibhāyatana)一般，与相应法相应的禅即是解脱”，并说这是依其意趣而说的。因为禅法必定是与相应法一同从对立面解脱，而非单独解脱；同样地，凭借喜爱(abhirati)而对所缘(ārammaṇa)无所疑虑地生起喜悦，这也是意趣。又如，禅支(jhānaṅga)因禅的缘(paccaya)而有其作为缘的特殊禅的方式(pariyāya)；同样地，它们因与解脱之作用(kicca)相应而有特殊的解脱的方式，应以转喻(upacāra)的方式理解为相应法亦然。首先，说“具足状态”是意指获得而言。因为有言：“触后而住(phusitvā viharati)，即是获得后而行(paṭilabhitvā iriyati)。”在义注中，所说的“与此……乃至……名为获得”，此处所说的获得应理解为与此等所成就的俱生(sahajāta)等缘的获得。譬如触(phassa)在何处生起，就说触及该所缘；同样地，相应法也具有此性质，因此说“以触(samphassa)而触及之义”。此与“开显(vivarati)”一词相关联。所谓“由其他”，是指由“近行定亦……”等文句，[显示]它们是获得近行定、前分安止定与后分安止定的原因。所谓“其他是原因义”，是指在“以近行定……乃至……即是触及”的言说中，阐明原因之义。应知“触及”是藉此而证得果(phala)之义，故为原因状态的触及的方式。

පඨමත්ථමෙවාති සමඞ්ගිභාවත්ථමෙව. තානි අඞ්ගානීති ඉමිනා ඣානකොට්ඨාසභාවෙන වුත්තධම්මායෙව ගහිතා, න ඵස්සපඤ්චමකඉන්ද්‍රියට්ඨකාදිභාවෙනාති වුත්තං ‘‘සෙසා…පෙ… සඞ්ගහිතානී’’ති. එවං සතීති සුඛසඞ්ඛාතඣානඞ්ගතො වෙදනාසොමනස්සින්ද්‍රියානං සෙසිතබ්බභාවෙ සති. එවඤ්හි නෙසං ඵස්සකතා ඉතරස්ස ඵස්සිතබ්බතාව සියා. තෙනාහ ‘‘සුඛස්ස ඵුසිතබ්බත්තා’’ති. වෙදයිතාධිපතෙය්‍යට්ඨෙහීති ආරම්මණානුභවනසඞ්ඛාතෙන වෙදයිතසභාවෙන, තස්සෙව සාතවිසෙසසඞ්ඛාතෙන සම්පයුත්තෙහි අනුවත්තනීයභාවෙන ච. උපනිජ්ඣායනභාවොපි යථාවුත්තවෙදයිතාධිපතෙය්‍යට්ඨවිසිට්ඨො ඔළාරිකස්ස ආරම්මණස්ස නිජ්ඣායනභාවො. අභින්නසභාවොපි හි ධම්මො පුරිමවිසිට්ඨපච්චයවිසෙසසම්භවෙන විසෙසෙන [Pg.44] භින්නාකාරො හුත්වා විසිට්ඨඵලභාවං ආපජ්ජති. යථෙකංයෙව කම්මං චක්ඛාදිනිබ්බත්තිහෙතුභූතං කම්මං. තෙන වුත්තං ‘‘වෙදයිතා…පෙ… වුත්තත්තා’’ති. අඞ්ගානීති නායං තප්පරභාවෙන බහුවචනනිද්දෙසො අනන්තභාවතො, කෙවලඤ්ච අඞ්ගානං බහුත්තා බහුවචනං, තෙන කිං සිද්ධං? පච්චෙකම්පි යොජනා සිද්ධා හොති. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චෙකම්පි යොජනා කාතබ්බා’’ති. යදි ‘‘සුඛං ඨපෙත්වා’’ති යොජනායං සෙසා තයො ඛන්ධා හොන්ති, සෙසා තයො, චත්තාරො ච ඛන්ධා හොන්තීති වත්තබ්බං සියාති? න, චතූසු තිණ්ණං අන්තොගධත්තා. තෙනාහ ‘‘සබ්බයොජනා…පෙ… වුත්ත’’න්ති.

第一义就是指具足状态的意义。所谓“这些支分(aṅga)”，是指以禅的组成部分(jhāna-koṭṭhāsa)的性质所说的法，而非以触(phassa)为第五的五法聚(pañcamaka)或以根(indriya)为第八的八法聚(aṭṭhaka)等性质，因此说“其余……乃至……被包含”。所谓“如此一来”，是指若在名为乐(sukha)的禅支中，受(vedanā)与喜根(somanassindriya)被剩下。因为如此一来，它们的触及作用(phassakatā)将是其他法的被触及状态(phassitabbatā)。因此说“因为乐是可被触及的”。所谓“受的主导作用之义”，是指以体验所缘(ārammaṇa)为受(vedayita)的自性，以及其与相应法(sampayutta)以殊胜的乐(sāta-visesa)而随顺的性质。审察(upanijjhāyana)的状态，也是如前所述，以受的主导作用之义为殊胜，即是对粗显所缘(oḷārika-ārammaṇa)的审察。因为即使是性质无差别的法，由于先前殊胜的特殊缘(paccaya)的生起，也会以特殊的方式呈现出不同的形态，并达到殊胜的果的状态。譬如同一业(kamma)，能成为眼(cakkhu)等生起的因。因此说“受……乃至……如是说”。所谓“诸支”，这个复数词的表述并非因其无穷无尽而指代后续者，而仅仅是由于支分众多才用复数表示。由此能成就什么呢？单独的结合也能成就。因此说“单独的结合也应该进行”。如果以“除去乐”来结合，那么应该说是剩余三蕴(khandha)，还是剩余三蕴和四蕴呢？不是的，因为三蕴已包含在四蕴之中。因此说“一切结合……乃至……如是说”。

2. අසමයවිමොක්ඛෙනාති හෙට්ඨාමග්ගවිමොක්ඛෙන. සො හි ලොකියවිමොක්ඛො විය අධිගමවළඤ්ජනත්ථං පකප්පෙතබ්බසමයවිසෙසාභාවතො එවං වුත්තො. අග්ගමග්ගවිමොක්ඛො පන එකච්චාසවවිමුත්තිවචනතො ඉධ නාධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති. එකච්චෙහි ආසවෙහි විමුත්තොති දිට්ඨාසවාදීහි සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා විමුත්තො. අසමය…පෙ… ලාභෙනාති යථාවුත්තඅසමයවිමොක්ඛස්ස උපනිස්සයභූතස්ස අධිගමෙන. තතො එව සාතිසයෙන, එකච්චෙහි කාමාසවෙහි විමුත්තො වික්ඛම්භනවසෙනාති අත්ථො. සො එව එකච්චසමයවිමොක්ඛලාභී යථාවුත්තො සමයවිමුත්තො අසමයවිමොක්ඛවිසෙසස්ස වසෙන සමයවිමොක්ඛපඤ්ඤත්තියා අධිප්පෙතත්තා. සොති අසමයවිමොක්ඛූපනිස්සයසමයවිමොක්ඛලාභී. තෙන සාතිසයෙන සමයවිමොක්ඛෙන. තථාවිමුත්තොව හොතීති එත්ථ ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. යස්මා තථාවිමුත්තො හොති, තස්මා සමයවිමුත්තපඤ්ඤත්තිං ලද්ධුං අරහතීති පරිඤ්ඤාතත්ථං හෙතුනා පතිට්ඨාපෙති. බ්‍යතිරෙකමුඛෙනපි තමත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘පුථුජ්ජනො පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සමුදාචාරභාවතොති සමුදාචාරස්ස සම්භවතො. සොති ඣානලාභී පුථුජ්ජනො.

2. “以非时解脱”是指以下道解脱。它如世间解脱，因无须为证得与受用而规定特定时间，故如是说。而上道解脱，因其说“从某些漏解脱”，故此处不作此意。因此说“某些漏已永尽”。“从某些漏解脱”是指以正断解脱的方式从见漏等解脱。“非时……乃至……以获得”是指证得作为前述非时解脱之依止。正因此而更殊胜地，以镇伏的方式从某些欲漏解脱，此为其义。正是彼获得某些时解脱者，即如前所说的时解脱者，因为时解脱的施设是依非时解脱的特质而意指的。彼即是获得以非时解脱为依止之时解脱者。因此，以更殊胜的时解脱。于“如是解脱”中，“iti”一词为原因义。因为他如是解脱，所以堪得“时解脱”之施设，此乃以已遍知之义为因而确立。为更清晰地阐明此义，亦以否定的方式说“然而凡夫……”等。其中，“有现行故”是指现行之生起。彼即是获得禅那的凡夫。

යදි පුනරාවත්තකධම්මතාය පුථුජ්ජනො සමයවිමුත්තොති න වුත්තො, තදභාවතො කස්මා අරහා තථා න වුත්තොති ආහ ‘‘අරහතො පනා’’තිආදි. තදකාරණභාවන්ති තෙසං විමොක්ඛානං, තස්ස වා සමයවිමුත්තිභාවස්ස අකාරණභාවං. සබ්බොති සුක්ඛවිපස්සකොපි සමථයානිකොපි අට්ඨවිමොක්ඛලාභීපි. බහිඅබ්භන්තරභාවා අපෙක්ඛාසිද්ධා, වත්තු අධිප්පායවසෙන ගහෙතබ්බරූපා චාති ආහ ‘‘බාහිරානන්ති ලොකුත්තරතො බහිභූතාන’’න්ති.

若凡夫因有退转法而不被称为时解脱，那么阿罗汉因无此法，为何不被称为时解脱呢？故说“然而于阿罗汉……”等。其非因性是指那些解脱，或彼时解脱状态的非因性。“一切”是指纯观行者、止行者及八解脱获得者。内外性是依观待而成，且应依说者意趣而取，故说“‘外者’是指在出世间之外的”。

3. රූපතො [Pg.45] අඤ්ඤං න රූපන්ති තත්ථ රූපපටිභාගං කසිණරූපාදි රූප-සද්දෙන ගහිතන්ති තදඤ්ඤං පඨමතතියාරුප්පවිසයමත්තං අරූපක්ඛන්ධනිබ්බානවිනිමුත්තං අරූප-සද්දෙන ගහිතං දට්ඨබ්බං. පටිපක්ඛභූතෙහි කිලෙසචොරෙහි අමූසිතබ්බං ඣානමෙව චිත්තමඤ්ජූසං. සමාධින්ති වා සමාධිසීසෙන ඣානමෙව වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

3. “非色”是指异于色者。其中，以“色”一词所取的是与色相似的遍处色等；应知，异于彼者，即脱离无色蕴与涅槃、仅为第一与第三无色定所缘者，是以“无色”一词所取。不应被敌对的烦恼贼所盗取的禅那即是心宝匣。或应知，“以定”是指以定为首的禅那。

4. අත්තනො අනුරූපෙන පමාදෙනාති එත්ථ අනාගාමිනො අධිකුසලෙසු ධම්මෙසු අසක්කච්චඅසාතච්චකිරියාදිනා. ඛීණාසවස්ස පන තාදිසෙන පමාදපතිරූපකෙන, තාදිසාය වා අසක්කච්චකිරියාය. සා චස්ස උස්සුක්කාභාවතො වෙදිතබ්බා. පටිප්පස්සද්ධසබ්බුස්සුක්කා හි තෙ උත්තමපුරිසා. සමයෙන සමයන්ති සමයෙ සමයෙ. භුම්මත්ථෙ හි එතං කරණවචනං උපයොගවචනඤ්ච. අනිප්ඵත්තිතොති සමාපජ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යතො. අස්සාති ‘‘තෙසඤ්හී’’තිආදිනා වුත්තස්ස ඉමස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස. තෙනාති යථාභතෙන සුත්තෙන.

4. “以相应的放逸”是指，于不还者，乃对增上善法不恭敬、不恒常行作等。于漏尽者，则是指与放逸相似者，或类似的不恭敬行。应知彼行乃因其无热忱故，实因此等上士已止息一切热忱。他们适时而止息，于时时而止息。此中，具格与为格皆为处格义。“因不成就”是指因不能入定。“此”是指以“彼等实……”等所说的此义注句。“以彼”是指以所引用的经。

5. යෙනාධිප්පායෙන ‘‘ධම්මෙහී’’ති වත්තබ්බන්ති වුත්තං, තං විවරන්තො ‘‘ඉධා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉධාති ‘‘පරිහානධම්මො අපරිහානධම්මො’’ති එතස්මිං පදද්වයෙ. තත්ථාති ‘‘කුප්පධම්මො අකුප්පධම්මො’’ති පදද්වයෙ. සති වචනනානත්තෙ අත්ථෙව වචනත්ථනානත්තන්ති ආහ ‘‘වචනත්ථනානත්තමත්තෙන වා’’ති. වචනත්ථග්ගහණමුඛෙන ගහෙතබ්බස්ස පන විභාවනත්ථස්ස නත්ථෙත්ථ නානත්තං, යතො තෙසං පරියායන්තරතාසිද්ධි.

5. 为阐明以何意趣而说“以诸法”，故说“于此”等。其中，“于此”是指在“退法、不退法”这双对词中。“于彼”是指在“易动法、不动摇法”这双对词中。当词语有差异时，词义确实有差异，故说“或仅是词义的差异”。然而，通过把握词义所应领会的阐明之义，于此并无差异，因为它们成立为同义词。

7-8. සමාපත්තිචෙතනාති යාය චෙතනාය සමාපත්තිං නිබ්බත්තෙති සමාපජ්ජති ච. තෙනාහ ‘‘තදායූහනා’’ති. ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා සතීති කත්වා ආහ ‘‘අනුරක්ඛණා…පෙ… සතී’’ති. තෙනාහ ‘‘එකාරක්ඛො සතාරක්ඛෙන චෙතසා විහරතී’’ති. තථා හි සා ‘‘කුසලාකුසලානං ධම්මානං ගතියො සමන්නෙසතී’’ති වුත්තා.

7-8. “等至思”是指以何思而令等至生起及进入等至。因此说“彼之勤策”。念以守护为现起，故说“随护……念”。因此说“以唯一的守护，即以被念守护之心而住”。确实，彼念被称为“探寻善与不善诸法之趣向”。

11. අග්ගමග්ගට්ඨොපි ඉතරමග්ගට්ඨා විය අනුපච්ඡින්නභයත්තා භයූපරතවොහාරං ලභතීති ආහ ‘‘අරහත්තමග්ගට්ඨො ච…පෙ… භයූපරතො’’ති.

11. 即使是最高道者，也像其他道者一样，因怖畏尚未断尽，而获得“怖畏已止息”的称号，因此说：“阿罗汉道者……怖畏已止息”。

12. කෙචීති තිහෙතුකපටිසන්ධිකෙ මන්දබුද්ධිකෙ සන්ධායාහ. තෙන වුත්තං ‘‘දුප්පඤ්ඤාති ඉමිනා ගය්හන්තී’’ති. දුබ්බලා පඤ්ඤා යෙසං තෙ දුප්පඤ්ඤාති.

12. “某些人”是指三因结生而慧迟钝者。因此说：“以此‘劣慧’一词而涵盖。”智慧薄弱者，即是劣慧者。

14. අනියතධම්මසමන්නාගතස්සෙව [Pg.46] පච්චයවිසෙසෙන නියතධම්මපටිලාභොති ආහ ‘‘යත්ථ…පෙ… හොන්තී’’ති. තදභාවාති නියතානියතවොමිස්සාය පවත්තියා අභාවා.

14. 唯具不定法者因缘之差别而获得决定法，故说：“于何处……有。”“因彼无”是指因无决定法与不定法混杂之转起。

16. පරියාදියිතබ්බානීති පරියාදකෙන මග්ගෙන ඛෙපෙතබ්බානි. තණ්හාදීනං පලිබුධනාදිකිරියාය මත්ථකප්පත්තියා සීසභාවො වෙදිතබ්බො, නිබ්බානස්ස පන විසඞ්ඛාරභාවතො සඞ්ඛාරසීසතා. තෙනාහ ‘‘සඞ්ඛාරවිවෙකභූතො නිරොධො’’ති. කෙචි පන ‘‘සඞ්ඛාරසීසං නිරොධසමාපත්තී’’ති වදන්ති, තං තෙසං මතිමත්තං පඤ්ඤත්තිමත්තස්ස සීසභාවානුපපත්තිතො තදුද්ධඤ්ච සඞ්ඛාරප්පවත්තිසබ්භාවතො. සහ වියාති එකජ්ඣං විය. එතෙන සම-සද්දස්ස අත්ථමාහ. සහත්ථො හෙස සම-සද්දො. සංසිද්ධිදස්සනෙනාති සංසිද්ධියා නිට්ඨානස්ස උපරමස්ස දස්සනෙන.

16. “应被穷尽”是指应以穷尽之道而灭尽。应知，贪爱等以障碍等作用达到顶点而为首；而涅槃因是无行法，故为诸行之首。因此说：“灭是离诸行。”然而，某些人说：“灭尽定是诸行之首”，这仅是他们的意见，因为仅是施设为首不成立，并且于其上仍有行之转起存在。“如共同”即如在一起。以此说明“sama”一词之义，此“sama”一词实有共同义。“以见成就”是指以见成就、完结、止息。

ඉධාති ඉමිස්සා පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපාළියා, ඉමිස්සා වා තදට්ඨකථාය. කිලෙසපවත්තසීසානන්ති කිලෙසසීසපවත්තසීසානං. තෙසු හි ගහිතෙසු ඉතරම්පි පරියාදියිතබ්බං කිලෙසභාවෙන පරියාදියිතබ්බතාසාමඤ්ඤෙන ච ගහිතමෙව හොතීති කිලෙසවට්ටපරියාදානෙන මග්ගස්ස ඉතරවට්ටානම්පි පරියාදියනං. වට්ටුපච්ඡෙදකෙන මග්ගෙනෙව හි ජීවිතින්ද්‍රියම්පි අනවසෙසතො නිරුජ්ඣතීති. කස්මා පනෙත්ථ පවත්තසීසං විසුං ගහිතන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘පවත්තසීසම්පී’’තිආදි. ඔධිසො ච අනොධිසො ච කිලෙසපරියාදානෙ සති සිජ්ඣමානා පච්චවෙක්ඛණවාරා තෙන නිප්ඵාදෙතබ්බාති වුත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘කිලෙසපරියාදානස්සෙව වාරා’’ති. ඉදානි තමත්ථං ආගමෙන සාධෙන්තො ‘‘විමුත්තස්මි’’න්තිආදිමාහ. චුතිචිත්තෙන හොතීති ඉදං යථාවුත්තස්ස කිලෙසපරියාදානසමාපනභූතස්ස පච්චවෙක්ඛණවාරස්ස චුතිචිත්තෙන පරිච්ඡින්නත්තා වුත්තං, තස්මා චුතිචිත්තෙන පරිච්ඡෙදකෙන පරිච්ඡින්නං හොතීති අත්ථො.

“于此”是指于此《人施设(Puggalapaññatti)》圣典中，或于其义注中。“烦恼与轮转之首”即烦恼之首与轮转之首。因为当此二者被执取时，其余应被遍尽者，也因其为烦恼的性质以及具有应被遍尽的共通性，而等同被执取。因此，通过道的遍尽烦恼轮转，也能遍尽其他的轮转。因为正是通过断绝轮转的道，命根也能无余地灭尽。为了回答“为何此处要单独执取轮转之首”的诘难，而说“轮转之首亦”等。当有概括与无概括的烦恼遍尽成就时，其省察之次应由此完成，故如是说。因此说：“仅是烦恼遍尽之次”。现在为了用圣教来证成此义，而说“于已解脱时”等。“以死心而有”是指，如前所述，作为烦恼遍尽之终结的省察之次，是以死心为界限的，故如是说。因此，其义为：以作为界限的死心所限定。

17. තිට්ඨෙය්‍යාති න උපගච්ඡෙය්‍ය. ඨානඤ්හි ගතිනිවත්ති. තෙන වුත්තං ‘‘නප්පවත්තෙය්‍යා’’ති.

17. “当住”即不应前往。因为住即是行的止息。因此说：“不应转起。”

18. පයිරුපාසනාය බහූපකාරත්තා පයිරුපාසිතබ්බත්තා.

18. 因亲近奉事有诸多助益，故应亲近奉事。

20. අග්ගවිජ්ජා යස්ස අනධිගතවිජ්ජාද්වයස්ස හොති, සො චෙ පච්ඡා විජ්ජාද්වයං අධිගච්ඡති, තස්ස පඨමං අධිගතවිජ්ජාද්වයස්ස විය අතෙවිජ්ජතාභාවා [Pg.47] යදිපි නිප්පරියායතා තෙවිජ්ජතා, පඨමං අධිගතවිජ්ජාද්වයස්ස පන සා සවිසෙසාති දස්සෙන්තො ‘‘යාය කතකිච්චතා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අග්ගවිජ්ජාති ආසවක්ඛයඤාණං, අග්ගමග්ගඤාණමෙව වා වෙදිතබ්බං. සා ච තෙවිජ්ජතාති යොජනා.

20. 若某尚未证得二明者拥有最上明，而他后来证得了二明，虽然他因并非不具三明性而拥有了无次第的三明性，但为了显示先证二明者的（三明性）更为殊胜，而说“由之而所作已办”等。于此，“最上明”当知为漏尽智，或即是最上道智。而此即是三明性，应如是连结。

22. තත්ථෙවාති සච්චාභිසම්බොධෙ එව.

22. “就在那里”即就在现观诸谛之时。

24. තන්ති නිරොධසමාපත්තිලාභිනො උභතොභාගවිමුත්තතාවචනං. වුත්තලක්ඛණූපපත්තිකොති ද්වීහි භාගෙහි ද්වෙ වාරෙ විමුත්තොති එවං වුත්තලක්ඛණෙන උපපත්තිතො යුත්තිතො සමන්නාගතො. එසෙව නයොති යථා චතුන්නං අරූපසමාපත්තීනං එකෙකතො නිරොධතො ච වුට්ඨාය අරහත්තං පත්තානං වසෙන පඤ්ච උභතොභාගවිමුත්තා වුත්තා, තථා සෙක්ඛභාවං පත්තානං වසෙන පඤ්ච කායසක්ඛිනො හොන්තීති කත්වා වුත්තං.

24. “彼”是指获得灭尽定者的俱解脱之说。“具足所说相者”是指具足了“由二部分、于二次解脱”此一所说之相，此乃依于成就、依于理则。此理亦然：譬如依于从四无色定及灭尽定中一一出定而证得阿罗汉果者，而说有五种俱解脱；同样地，依于证得有学者，而说有五种身证。

දස්සනකාරණාති ඉමිනා ‘‘දිස්වා’’ති එත්ථ ත්වා-සද්දො හෙතුඅත්ථොති දස්සෙති යථා ‘‘සීහං දිස්වා භයං හොතී’’තිආදීසු. දස්සනෙ සති පරික්ඛයො, නාසතීති ආහ ‘‘දස්සනායත්තපරික්ඛයත්තා’’ති. පුරිමකිරියාති ආසවානං ඛයකිරියාය පුරිමකිරියා. සමානකාලත්තෙපි හි කාරණකිරියා ඵලකිරියාය පුරිමසිද්ධා විය වොහරීයති. තතො නාමකායතො මුච්චනතො. යතො හි යෙන මුච්චිතබ්බං, තං නිස්සිතො හොතීති වුත්තං ‘‘නාමනිස්සිතකො’’ති. තස්සාති කායද්වයවිමුත්තියා උභතොභාගවිමුත්තභාවස්ස. අරූපලොකෙ හි ඨිතාරහන්තවසෙනායමත්ථො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘සුත්තෙ හී’’තිආදි.

“见之因”此句显示，在“disvā”(见)一词中，“tvā”语尾是表原因义，如在“sīhaṃ disvā bhayaṃ hoti”(见狮而生怖)等句中。有见则有遍尽，无见则无，故说“遍尽依于见”。“前行”是指诸漏之灭尽行的前行。即使是同时发生，因行亦被视为如先于果行而成就。从彼名身解脱。因为凡是藉以解脱者，必有所依，故说“依于名”。“彼之”是指二身解脱，即俱解脱的状态。此义是依住于无色界的阿罗汉而说。因此说“经中实”等。

ද්වීහි භාගෙහීති වික්ඛම්භනසමුච්ඡෙදභාගෙහි. ද්වෙ වාරෙති කිලෙසානං වික්ඛම්භනසමුච්ඡින්දනවසෙන ද්වික්ඛත්තුං. කිලෙසෙහි විමුත්තොති ඉදං පඨමතතියවාදානං වසෙන වුත්තං, ඉතරං දුතියවාදස්ස. අරූපජ්ඣානං යදිපි රූපසඤ්ඤාදීහි විමුත්තං තංසමතික්කමාදිනා පත්තබ්බත්තා, පවත්තිනිවාරකෙහි පන කාමච්ඡන්දාදීහියෙවස්ස විමුත්ති සාතිසයාති දස්සෙන්තො ‘‘නීවරණසඞ්ඛාතනාමකායතො විමුත්ත’’න්ති ආහ. යඤ්චාපි අරූපජ්ඣානං රූපලොකෙ විවෙකට්ඨතාවසෙනපි රූපකායතො විමුත්තං, තං පන රූපපටිබන්ධඡන්දරාගවික්ඛම්භනෙනෙව හොතීති වික්ඛම්භනමෙව පධානන්ති වුත්තං ‘‘රූපතණ්හාවික්ඛම්භනෙන [Pg.48] රූපකායතො ච විමුත්තත්තා’’ති. එකදෙසෙන උභතොභාගවිමුත්තං නාම හොති සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා අභාවා.

“由二部分”即由镇伏与断除二部分。“二次”即依于镇伏与断除烦恼而为二次。“从烦恼解脱”此乃依第一与第三论师之说而说，另一说则依第二论师。虽然无色禅是因超越色想等而证得，故已从色想等解脱，但为了显示从欲贪等能阻止（禅定）生起的（障碍）中解脱是更为殊胜的，故说“从名为盖的名身解脱”。并且，虽然无色禅亦因安住于色界远离的状态而从色身解脱，但那只是通过镇伏对色的系缚与欲贪而有，镇伏才是主要的，故说“因镇伏色爱而从色身解脱”。因无断除解脱，故名为一分俱解脱。

25. ‘‘සත්තිසයො’’ති විය සමුදායෙ පවත්තො වොහාරො අවයවෙපි දිස්සතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අට්ඨවිමොක්ඛෙකදෙසෙන…පෙ… වුච්චතී’’ති.

25. 为了显示如“有胜”一词，此通行于整体的言说亦可见于部分，故说“以八解脱之一分……被称为”。

26. ඵුට්ඨානන්ති ඵස්සිතානං, අධිගතානන්ති අත්ථො. අන්තොති අන්තසදිසො ඵස්සනාය පරකාලො. තදනන්තරො හි තප්පරියොසානො විය හොතීති. කාලවිසයො චායං අන්ත-සද්දො, න පන කාලත්ථො. තෙනාහ ‘‘අධිප්පායො’’ති. නාමකායෙකදෙසතොති නීවරණසඞ්ඛාතනාමකායෙකදෙසතො. ආලොචිතො පකාසිතො විය හොති විබන්ධවික්ඛම්භනෙන ආලොචනෙ පකාසනෙ සමත්ථස්ස ඤාණචක්ඛුනො අධිට්ඨානසමුප්පාදනතො. න තු විමුත්තොති විමුත්තොති න වුච්චතෙව.

26. “已触”，义为已触及、已证得。“边”，是指触之后的时刻，如边际一般。因为紧随其后者，犹如其终结。此“边”字是关乎时间的范围，而非指时间本身。因此说“意趣”。“从名身一分”，即从名为盖的名身一分。因为通过镇伏系缚，能令有能力照明、显了的智眼生起其所依处，故如被照亮、被显明。但并不能被称为“已解脱”。

28. ඉමං පන නයන්ති ‘‘අපිච තෙස’’න්තිආදිනා ආගතවිධිං. යෙන විසෙසෙනාති යෙන කාරණවිසෙසෙන. සොති දිට්ඨිප්පත්තසද්ධාවිමුත්තානං යථාවුත්තො පඤ්ඤාය විසෙසො. පටික්ඛෙපො කතො කාරණස්ස අවිභාවිතත්තා. උභතොභාගවිමුත්තො විය, පඤ්ඤාවිමුත්තො විය වා සබ්බථා අවිමුත්තස්ස සාවසෙසවිමුත්තියම්පි දිට්ඨිප්පත්තස්ස විය පඤ්ඤාය සාතිසයාය අභාවතො සද්ධාමත්තෙන විමුත්තභාවො දට්ඨබ්බො. සද්ධාය අධිමුත්තොති ඉදං ආගමනවසෙන සද්ධාය අධිකභාවං සන්ධාය වුත්තං, මග්ගාධිගමතො පනස්ස පච්චක්ඛමෙව ඤාණදස්සනං.

28. “而此理则”，是指由“复次彼等”等所引出的方法。“以何差别”，即以何种特别原由。“彼”，即见至者与信解脱者如前所说的智慧差别。因其原由未被阐明，故作驳斥。应知，因其不像见至者那样，具有超胜的智慧——无论此见至者是如俱解脱者或慧解脱者，还是完全未解脱或尚有余解脱——故其解脱仅凭于信。“由信而胜解”，此说是依圣教而意指信的殊胜状态；但从道的证得而言，彼实有亲证之智见。

31. ‘‘සොතොති අරියමග්ගස්ස නාම’’න්ති නිප්පරියායෙන තංසමඞ්ගී සොතාපන්නොති අධිප්පායෙන චොදකො ‘‘අපි-සද්දො කස්මා වුත්තො’’ති චොදනං උට්ඨාපෙත්වා ‘‘නනූ’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. ඉතරො ‘‘නාපන්න’’න්තිආදිනා පරිහරති. සමන්නාගතො එව නාම ලොකුත්තරධම්මානං අකුප්පසභාවත්තා. ඉතරෙහීති දුතියමග්ගට්ඨාදීහි. සො එවාති පඨමඵලට්ඨො එව. ඉධාති ඉමස්මිං සත්තක්ඛත්තුපරමනිද්දෙසෙ. සොතං වා අරියමග්ගං ආදිතො පන්නො අධිගතොති සොතාපන්නොති වුච්චමානෙ දුතියමග්ගට්ඨාදීනං [Pg.49] නත්ථෙව සොතාපන්නභාවාපත්ති. සුත්තෙ පන සොතං අරියමග්ගං ආදිතො මරියාදං අමුඤ්චිත්වාව පන්නො පටිපජ්ජතීති කත්වා මග්ගසමඞ්ගී ‘‘සොතාපන්නො’’ති වුත්තො. පරියායෙන ඉතරොපි තස්ස අපරිහානධම්මත්තා සොතාපන්නොති වෙදිතබ්බං. පහීනාවසිට්ඨකිලෙසපච්චවෙක්ඛණාය සමුදයසච්චං විය දුක්ඛසච්චම්පි පච්චවෙක්ඛිතං හොති සච්චද්වයපරියාපන්නත්තා කිලෙසානන්ති ආහ ‘‘චතුසච්චපච්චවෙක්ඛණාදීන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන ඵලපච්චවෙක්ඛණඋපරිමග්ගඵලධම්මෙ ච සඞ්ගණ්හාති.

31. “‘流’是圣道之名”，这是无譬喻的说法，意指具备此者即是须陀洹。质问者以“为何说‘亦’字”提出质问后，用“难道不是”等来阐明自己的意趣。另一方则用“未进入”等来辩驳。所谓“具备”，是因出世间法具有不可动摇的自性。所谓“其他”，是指第二道住者等。所谓“彼”，即是初果住者。所谓“于此”，是指在此《七返极天之解释》中。若说“因为最初进入、证得圣道之流，故称为须陀洹”，那么第二道住者等便无成为须陀洹的可能。但在经中，因最初不舍圣道之流的界限而行道，故具备道者被称为“须陀洹”。应知，依譬喻说，其他不退法者亦是须陀洹。为省察已断的残余烦恼，如省察集谛一般，苦谛亦被省察，因为烦恼包含于二谛之中，故说“四谛省察等”。以“等”字亦包含果省察及上道、上果之法。

32. මහාකුලමෙවාති උළාරකුලමෙව වුච්චති ‘‘කුලීනො කුලපුත්තො’’තිආදීසු විය.

32. “大族”实即指高贵之家族，犹如在“贵族”、“良家子”等语中的用法一样。

33. සජ්ඣානකො අපරිහීනජ්ඣානො කාලකතො බ්‍රහ්මලොකූපගො හුත්වා වට්ටජ්ඣාසයො චෙ, උපරූපරි නිබ්බත්තිත්වා නිබ්බායතීති ආහ ‘‘අනාගාමිසභාගො’’ති. යතො සො ඣානානාගාමීති වුච්චති. තෙනාහ ‘‘අනාවත්තිධම්මො’’ති.

33. 有禅定而不退失者，命终生于梵天界后，若有轮回之倾向，则辗转上生而般涅槃，故说为“不还者之分”。因此，他被称为禅那不还者。是故说为“不还法”。

36. පරයොගෙ ත්වා-සද්දො තදන්තො හුත්වා ‘‘පරසද්දයොගෙ’’ති වුත්තො, අප්පත්වාති වුත්තං හොතීති ‘‘අප්පත්තං හුත්වා’’ති ඉමිනා වුච්චති.

36. 在“与其他词连接”(parayoge)中，tvā音成为其词尾，故被称为“与其他词连接”(parasaddayoge)。其意为“未到达”(appatvā)，这是以“成为未到达”(appattaṃ hutvā)来表达的。

37. තෙනාති ‘‘උපහච්චා’’ති පදෙන. නනු ච වෙමජ්ඣාතික්කමො ‘‘අතික්කමිත්වා වෙමජ්ඣ’’න්ති ඉමිනා පකාසිතො හොතීති අධිප්පායො.

37. 所谓“以彼”，是指以“upahaccā”一词。其意趣是：难道“超越中间”之义，不是已通过“超越了中间”(atikkamitvā vemajjhaṃ)此句而阐明了吗？

40. තණ්හාවට්ටසොතා තණ්හාවට්ටබන්ධා. තස්සාති සොතස්ස. සම්බන්ධෙ චෙතං සාමිවචනං. උද්ධංසොතස්ස උපරිභවූපගතා එකංසිකාති ආහ ‘‘යත්ථ වා තත්ථ වා ගන්ත්වා’’ති. තස්සාති උද්ධංසොතස්ස. තත්ථාති අවිහෙසු. ලහුසාලහුසගතිකාති ලහුකාලහුකායුගතිකා, ලහුකාලහුකඤාණගතිකා වා. උප්පජ්ජිත්වාව නිබ්බායනකාදීහීති ආදි-සද්දෙන ‘‘ආකාසං ලඞ්ඝිත්වා නිබ්බායතී’’තිආදිනා වුත්තා තිස්සො උපමා සඞ්ගණ්හාති. අන්තරාඋපහච්චපරිනිබ්බායීහි අධිමත්තතා, උද්ධංසොතතො අනධිමත්තතා ච අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීනං න වෙදිතබ්බාති යොජනා. තෙ එවාති අන්තරාඋපහච්චපරිනිබ්බායිඋද්ධංසොතා එව. යදි එවං අසඞ්ඛාරසසඞ්ඛාරපරිනිබ්බායීනං උපමාවචනෙන තතො මහන්තතරෙහි කස්මා වුත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තතො මහන්ත…පෙ… දස්සනත්ථ’’න්ති.

40. 爱轮回之流即爱轮回之缚。所谓“其”，是指此流。此为关系义的属格。上流者是必定趣向上有者，故说“无论去往何处”。所谓“其”，是指上流者。所谓“于彼”，是指于无烦天。所谓“速与非速行者”，是指速与非速双行者，或速与非速智行者。所谓“生已即般涅槃等”，以“等”字包含“跃入虚空而般涅槃”等所说的三种譬喻。应作如下结合：不应认为无行般涅槃者与有行般涅槃者，（其精进）强于中般涅槃者与损害般涅槃者，且不强于上流者。所谓“彼等”，即是中般涅槃者、损害般涅槃者与上流者。若如此，为何用比喻说明无行般涅槃者与有行般涅槃者比他们更殊胜？针对此质问而说“为显示比彼更殊胜……”。

තෙනාති [Pg.50] ‘‘නො චස්ස, නො ච මෙ සියා’’ති වචනෙන. තෙනාති වා යථාවුත්තෙන තස්ස අත්ථවචනෙන. ඉමස්ස දුක්ඛස්සාති ඉමස්ස සම්පති වත්තමානස්ස විඤ්ඤාණාදිදුක්ඛස්ස. උදයදස්සනං ඤාණං. චතූහිපීති ‘‘නො චස්සා’’ති චතූහි පදෙහි. යං අත්ථීති යං පරමත්ථතො විජ්ජති. තෙනාහ ‘‘භූතන්ති සසභාව’’න්ති, භූතන්ති ඛන්ධපඤ්චකන්ති අත්ථො. යථාහ ‘‘භූතමිදන්ති, භික්ඛවෙ, සමනුපස්සථා’’ති. විවට්ටමානසො විවිච්චමානහදයො තණ්හාදිසොතතො නිවත්තජ්ඣාසයො. උපෙක්ඛකො හොතීති චත්තභරියො විය පුරිසො භයං නන්දිඤ්ච පහාය උදාසිනො හොති.

所谓“以彼”，是指以“愿其无，愿非我所有”之语。或所谓“以彼”，是指以如前所述的对其义理的解释。所谓“此苦”，是指此当下现行的识等之苦。见其生起即是智。所谓“以四者”，是指以“no cassā”等四词。所谓“凡有者”，是指于胜义中存在者。因此说“‘是实有’即有自性”，其义为“‘是实有’即是五蕴”。如所说：“诸比丘，应正观‘此是实有’”。“心已转向”即心已远离，从爱等之流中退转倾向。“成为舍者”，犹如放下重担之人，舍离怖畏与欢喜而成为中立者。

අවිසිට්ඨෙති හීනෙ. විසිට්ඨෙති උත්තමෙ. ‘‘භවෙ’’ති වත්වා ‘‘සම්භවෙ’’ති වුච්චමානං අවුත්තවාචකං හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘පච්චුප්පන්නො’’තිආදිමාහ. භූතමෙව වුච්චතීති යං භූතන්ති වුච්චති, තදෙව භවොති ච වුච්චති, භවති අහොසීති වා. සම්භවති එතස්මාති සම්භවො. තදාහාරො තස්ස භවස්ස පච්චයො. අනුක්කමෙන මග්ගපඤ්ඤායාති විපස්සනානුක්කමෙන ලද්ධාය අරියමග්ගපඤ්ඤාය. තෙනාති සෙක්ඛෙන.

所谓“于不殊胜者”，是指于低劣者。所谓“于殊胜者”，是指于优胜者。为显示“说了‘有’(bhava)之后又说‘生有’(sambhava)，便成赘言”，故说“现前”等。所谓“已成”，即是被称为“有”，亦可说是“生成”或“曾是”。“从此生起”，故为“生有”。彼食即是彼有之缘。所谓“以次第道慧”，是指以通过观(vipassanā)的次第而获得的圣道慧。所谓“以彼”，是指以有学。

එකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《一法解释》释义终。

2. දුකනිද්දෙසවණ්ණනා

2. 二法解释释义

63. කස්සචීති කස්සචිපි. කථඤ්චීති කෙනචි පකාරෙන, වික්ඛම්භනමත්තෙනාපීති වුත්තං හොති. අජ්ඣත්තග්ගහණස්සාති අත්තානං අධිකිච්ච උද්දිස්ස පවත්තග්ගාහස්ස.

63. “对任何人”即“对任何人”。“如何”即以任何方式，意指仅仅通过抑制。“内取”是指为了自己而特别发起的执取。

83. පුරිමග්ගහිතන්ති ‘‘කරිස්සති මෙ’’තිආදිනා චිත්තෙන පඨමං ගහිතං. තං කතන්ති තං තාදිසං උපකාරං. පුඤ්ඤඵලං උපජීවන්තො කතඤ්ඤුපක්ඛෙ තිට්ඨතීති වුත්තං ‘‘පුඤ්ඤඵලං අනුපජීවන්තො’’ති.

83. “先所执取”是指最初以“他会为我做”等心态所接受的。“彼所作”是指那样的帮助。说“不享受福报”，是为了表明他安住于知恩报德。

90. ගුණපාරිපූරියා පරිපුණ්ණො යාවදත්ථො ඉධ තිත්තොති ආහ ‘‘නිට්ඨිතකිච්චතාය නිරුස්සුක්කො’’ති.

90. 功德圆满具足，于此所需已满足，故说“所作已办，无有勤求”。

දුකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《二法解释》释义终。

3. තිකනිද්දෙසවණ්ණනා

3. 三法解释释义

91. සෙසසංවරභෙදෙනාති [Pg.51] කායිකවාචසිකවීතික්කමතො සෙසෙන සංවරවිනාසෙන. සො පන ද්වාරවසෙන වුච්චමානො මනොද්වාරිකො හොතීති ආහ ‘‘මනොසංවරභෙදෙනා’’ති. ඉදානි තං පකාරභෙදෙන දස්සෙන්තො ‘‘සතිසංවරාදිභෙදෙන වා’’ති ආහ, මුට්ඨසච්චාදිප්පවත්තියාති අත්ථො. යං කිඤ්චි සභාවභූතං චරිතම්පි ‘‘සීල’’න්ති වුච්චතීති අකුසලස්සපි සීලපරියායො වුත්තො.

91. “剩下的防护的破灭”是指除了身和语的违犯之外，其余防护的破坏。但如果从门的角度来说，这是属于意门的，所以说“意防护的破灭”。现在为了显示它的类别差别，所以说“念防护等差别”，意思是由于忘失正念等而发生。任何具有自性的行为也被称为“戒”，所以不善法也有戒的范畴的说法。

94. සමානවිසයානන්ති පඨමඵලාදිකො සමානො එවරූපො විසයො එතෙසන්ති සමානවිසයා, තෙසං.

94. “同境者”：初果等具有相同的境界，故为同境；（是指）它们的。

107. තදත්ථො තප්පයොජනො ලොකුත්තරසාධකොති අත්ථො. තස්ස පරමත්ථසාසනස්ස. මූලෙකදෙසත්තාති මූලභාවෙන එකදෙසත්තා.

107. “彼义”即彼目的，是为了成就出世间法。这是指究竟真实的教法。作为根本而成为一部分。

118. උන්නළො උග්ගතතුච්ඡමානො.

118. 骄慢是已生起的空虚之慢。

123. සීලස්ස අනුග්ගණ්හනං අපරිසුද්ධියං සොධනං අපාරිපූරියං පූරණඤ්චාති ආහ ‘‘සොධෙතබ්බෙ ච වඩ්ඪෙතබ්බෙ චා’’ති. අධිසීලං නිස්සායාති අධිසීලං නිස්සයං කත්වා උප්පන්නපඤ්ඤාය.

123. 说“应当净化，应当增长”，是指对戒的扶助、对不清净的清净、以及对不圆满的圆满。“依增上戒”是指以增上戒为所依而生起的智慧。

124. ගූථසදිසත්තමෙව දස්සෙති, න ගූථකූපසදිසත්තන්ති අධිප්පායො. ගූථවසෙනෙව හි කූපස්සපි ජිගුච්ඡනීයතාති. අයඤ්ච අත්ථො ගූථරාසියෙව ගූථකූපොති ඉමස්මිං පක්ඛෙ නවත්තබ්බො සියා.

124. 其意为：只表示与粪便相似，而非与粪坑相似。因为粪坑亦是因粪便而令人厌恶。若粪堆即是粪坑，于此情况下，则此义不必再说。

130. සරභඞ්ගසත්ථාරාදයො රූපභවාදිකාමාදිපරිඤ්ඤං කත්වා පඤ්ඤපෙන්තො ලොකියං පරිඤ්ඤං සම්මදෙව පඤ්ඤපෙන්තීති ආහ ‘‘යෙභුය්‍යෙන න සක්කොන්තී’’ති. අසමත්ථභාවං වා සන්ධාය නො ච පඤ්ඤාපෙතුං සක්කොන්තීති වුත්තන්ති යොජනා.

130. 萨拉邦咖(Sarabhaṅga)等导师，在彻底了知色有、欲有等之后，宣说世间了知时，他们确实能如实宣说，但（经文）说“多数不能”（宣说出世间法）。或者，应连结为：他们是考虑到自己没有能力，才说不能宣说。

තිකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

三法解释之释义终。

4. චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

4. 四法解释之释义

133. පරෙනාති [Pg.52] අඤ්ඤෙන, ආණත්තෙනාති අත්ථො. ආණත්තියා අත්තනා චාති ආණාපකස්ස ආණත්තියා, අත්තනා ච ආණත්තෙන කතං තඤ්ච තස්ස ආණාපකස්ස යං වචීපයොගෙන කතන්ති යොජනා. ආණත්තියා පාපස්සාති ආණාපනවසෙන පසුතපාපස්ස.

133. “由他”(Parena)即由他人，“以教令”(āṇattena)是此义。“依教令与自行”(Āṇattiyā attanā ca)应连结为：依命令者的教令，以及自己依教令所行，此即命令者以语言所造作之事。“依教令之恶”(Āṇattiyā pāpassa)是指因命令而生起之恶。

148. දෙසනාය කරණභූතාය. ධම්මානන්ති දෙසනාය යථාබොධෙතබ්බානං සීලාදිධම්මානං.

148. 以教示为工具。“诸法”(Dhammānaṃ)是指应通过教示而了知的戒等诸法。

152. අනන්තරන්ති ඤාණස්ස උපට්ඨිතන්ති අනන්තරං වුත්තං. කිං පන තන්ති ආහ ‘‘වචන’’න්ති. ලුජ්ජතීති ඉදං යෙන කාරණෙන ලොක-සද්දො තදත්ථෙ පවත්තො, තං දස්සෙතීති ආහ ‘‘කාරණයුත්ත’’න්ති.

152. “无间”(Anantaraṃ)是指智慧现前，因此说“无间”。问：“什么是‘教典’(tanti)？”答：“言语”。所谓“坏灭”(lujjati)，这是为了显示‘世间’(loka)一词用于此义的原因，因此说“与原因相应”(kāraṇayutta)。

156. සහිතාසහිතස්සාති කුසලසද්දයොගෙන සාමිවචනං භුම්මත්ථෙති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සහිතාසහිතෙති අත්ථො’’ති. සහිතභාසනෙන දෙසකසම්පත්ති, සහිතාසහිතකොසල්ලෙන සාවකසම්පත්ති වෙදිතබ්බා. පරිසසම්පත්තිපි ඤාණසම්පන්නස්ස ධම්මකථිකස්ස පටිභානසම්පදාය කාරණං හොතීති ආහ ‘‘සාවකසම්පත්තියා බොධෙතුං සමත්ථතායා’’ති.

156. “于相应不相应”(Sahitāsahitassa)，这是为显示此所有格在与‘善’一词连用时有处格的意义，因此说“意思是‘于相应不相应’”。以相应的言说可知说法者的成就，以了知相应不相应的善巧可知听法者的成就。听众的成就也是具足智慧的说法者获得辩才成就的原因，因此说“因听法者的成就而有令其觉悟的能力”。

157. කුසලධම්මෙහීති සමථවිපස්සනාධම්මෙහි. චතුත්ථො වුත්තො, යො නෙව සඞ්ඝං නිමන්තෙති, න දානං දෙති.

157. “以善法”(Kusaladhammehi)是指以止(samatha)与观(vipassanā)等法。第四种人是既不邀请僧团，也不行布施者。

166. යමිදං ‘‘කාලෙනා’’ති වුත්තන්ති ‘‘යො තත්ථ අවණ්ණො, තම්පි භණති කාලෙන. යොපි තත්ථ වණ්ණො, තම්පි භණති කාලෙනා’’ති යං ඉදං පාළියං වුත්තං, තත්‍ර තස්මිං වචනෙ වාක්‍යෙ යො පුග්ගලො ‘‘කාලෙන භණතී’’ති වුත්තො, සො කීදිසොති විචාරණාය තස්ස දස්සනත්ථං ‘‘කාලඤ්ඤූ හොතී’’තිආදි පාළියං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො සඞ්ගහෙ ආහාති යොජනා.

166. 所谓“适时”(kālena)一语，即指“于彼处，若有呵责，亦适时说；于彼处，若有赞叹，亦适时说”，此乃圣典中所说。于此言此句中，被称为“适时而语”的个人是怎样的人？为了探究并显示此义，而引用圣典中“是知时者”(kālaññū hoti)等语，这是在总摄中所说，此为其连结。

168. පුබ්බුප්පන්නපච්චයවිපත්තීති තස්මිං අත්තභාවෙ පඨමුප්පන්නපච්චයවිපත්ති. තෙසං විපත්ති පවත්තප්පච්චයවිපත්තීති යොජනා.

168. “先起因缘衰败”(Pubbuppannapaccayavipatti)是指在此一生中最初生起的因缘衰败。它们的衰败是现行因缘的衰败，这是其连结。

173. තෙසන්ති [Pg.53] පහීනාවසිට්ඨකිලෙසානං. විමුත්තිදස්සනමෙව හොති විමුත්තිඅත්ථත්තා තංදස්සනස්ස.

173. “彼等”(Tesaṃ)是指已断除烦恼尚有残余者。唯有解脱之见，因为此见有解脱之义。

174. තන්තාවුතානං වත්ථානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං.

174. “织机所织之布”(Tantāvutānaṃ vatthānaṃ)是用于拣别的所有格。

178. නාමකායොති නාමසමූහො. ඉදමෙව ච ද්වයන්ති සීලසංවරපූරණං, සාජීවාවීතික්කමනඤ්චාති ඉදමෙව ද්වයං. තතොති සාජීවාවීතික්කමනතො. කථාය හලිද්දරාගාදිසදිසතාති යොජනා. තෙනාහ ‘‘න පුග්ගලස්සා’’ති.

178. “名身”(Nāmakāya)是名之集合。而“此二者”(idameva ca dvayaṃ)是指圆满戒律的防护，以及不违越生计戒，此即二者。“由此”(Tato)是指由不违越生计戒。言谈如同姜黄染色等，这是其连结。因此说“非为个人”(na puggalassa)。

179. ඉති-සද්දෙනාති ‘‘දාරුමාසකො’’ති එත්ථ වුත්තඉති-සද්දෙන. එවංපකාරෙති ඉමිනාපි සලාකාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

179. “以‘如是’一词”(Iti-saddena)是指在“木摩沙迦”(dārumāsako)中所说的“如是”一词。“以此类”(Evaṃpakārena)是指也以此含摄筹码(salāka)等。

181. අවිසටසුඛන්ති අවික්ඛෙපසුඛං.

181. “不散之乐”(Avisaṭasukhaṃ)即不散乱之乐(avikkhepasukhaṃ)。

187. ඛන්ධධම්මෙසූති සඞ්ඛතධම්මෙසු. තදලාභෙනාති මග්ගඵලාලාභෙන. අත්ථෙනාති සීලාදිඅත්ථෙන.

187. “于蕴法中”(Khandhadhammesu)是指于有为法中。“因未得彼”(Tadalābhena)是指因未得道与果。“以义”(Atthena)是指以戒等之义。

චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

四法解释之释义终。

5. පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා

5. 五法解释之释义

191. යථා තෙසු පටිපජ්ජිතබ්බන්ති තෙසු පඤ්චසු පුග්ගලෙසු යථාරහං උපමෙය්‍යොපමාදස්සනමුඛෙන හිතූපදෙසපටිපත්තියා යථා අඤ්ඤෙහි පටිපජ්ජිතබ්බන්ති අත්ථො. කිරියාවාචී ආරම්භ-සද්දො අධිප්පෙතො, න ‘‘ආරම්භකත්තුස්ස කසාවපුච්ඡා’’තිආදීසු විය ධම්මවාචීති ආහ ‘‘ආරම්භකිරියාවාචකො සද්දො’’ති. ‘‘නිරුජ්ඣන්තී’’ති වුත්තත්තා ‘‘මග්ගකිච්චවසෙනා’’ති වුත්තං.

191. “应如何对待他们”，其义为：对于这五种人，他人应如何通过适当地开示喻者与被喻者等方法，依循有益的教导而行。此中意指“ārambha”（努力）一词是表示行动，而非如在“努力者的袈裟之问”等句中表示法，故说“是表示努力行动的词”。因说“彼等灭尽”，故说“就道的作用而言”。

192. ගහණං ‘‘එවමෙත’’න්ති සම්පටිච්ඡනං.

192. 领受，即是接受“诚然如此”。

199. න එවං සම්බන්ධො අසමානජාතිකත්තා.

199. 不是这样的联系，因为不是同类。

පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

五法解释之释义终。

6. ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා

6. 六法解释之释义

202. ඉදං [Pg.54] සච්චාභිසම්බොධාදිකං සඞ්ගහිතං හොති ඵලස්ස හෙතුනා අවිනාභාවතො. තෙනාහ ‘‘සාම’’න්තිආදි. අනාචරියකෙන අත්තනා උප්පාදිතෙනාති ඉදං සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙ විජ්ජමානගුණකථනං, න තබ්බිධුරධම්මන්තරනිවත්තනං තථාරූපස්ස අඤ්ඤස්ස අභාවතො. තෙනස්ස සාචරියකතා, පරතො ච උප්පත්ති පටික්ඛිත්තාති ඉමමත්ථමාහ ‘‘තත්ථා’’තිආදිනා. තත්ථ සාචරියකත්තං පරූපදෙසහෙතුකතා, පරතො උප්පත්ති උපදෙසෙන විනාපි සන්නිස්සාය නිබ්බත්තීති අයමෙතෙසං විසෙසො.

202. 此谛现观等，因与果不相离故被总摄。因此说了“自身”等。所谓“无师自证”，这是在说一切知智所具有的功德，而非排除不具此功德的其他法，因为不存在其他这样的法。因此，对他而言，有师与从他而生是被否定的。为了说明此义，故说“于此”等。于此，有师是指以他人教导为因；从他而生是指即便没有教导，也依之而生起。此即二者之差别。

ඡක්කනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

六法解释之释义终。

7. සත්තකනිද්දෙසවණ්ණනා

7. 七法解释之释义

203. කුසලෙසු ධම්මෙසූති ආධාරෙ භුම්මං, න විසයෙති දස්සෙන්තො ‘‘කුසලෙසු ධම්මෙසු අන්තොගධා’’ති ආහ. ඉදානි විසයලක්ඛණං එතං භුම්මන්ති දස්සෙන්තො ‘‘බොධිපක්ඛියධම්මෙසු වා’’තිආදිමාහ. ‘‘තදුපකාරතායා’’ති ඉදං කුසලෙසු ධම්මෙසු සාධෙතබ්බෙසූති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. උම්මුජ්ජනපඤ්ඤායාති උම්මුජ්ජාපනපඤ්ඤාය, උම්මුජ්ජනාකාරෙන වා පවත්තපඤ්ඤාය. තෙනෙවාති උම්මුජ්ජනමත්තත්තා එව. යථා හි ඤාණුප්පාදො සංකිලෙසපක්ඛතො උම්මුජ්ජනං, එවං සද්ධුප්පාදොපීති ආහ ‘‘සද්ධාසඞ්ඛාතමෙව උම්මුජ්ජන’’න්ති. චිත්තවාරොති චිත්තප්පබන්ධවාරො. පච්චෙකං ඨානවිපස්සනාපතරණපතිගාධප්පත්තිනිට්ඨත්තා තෙසං පුග්ගලානං ‘‘අනෙකෙ පුග්ගලා’’ති වුත්තං. කස්මා? තෙනත්තභාවෙන අරහත්තස්ස අග්ගහණතො. තතියපුග්ගලාදිභාවන්ති උම්මුජ්ජිත්වා ඨිතපුග්ගලාදිභාවං.

203. “于善法中”，是为了显示它是基础而非所缘，故说“包含于善法中”。现在为了显示此方位格亦有境之特征，故说“或于菩提分法中”等。“因其助益”一语，是针对“于善法中当成就”之义而说。涌现慧，是指能令（智慧）涌现之慧，或以涌现的方式而转起之慧。仅因此故，即仅因其为涌现。犹如智之生起是从杂染分中涌现，信之生起亦然，故说“信即名为涌现”。心品，即心相续品。因那些人已逐一完成处、观、度、入、得、究竟，故说“许多人”。何以故？因其于彼自体中未证得阿罗汉果。第三人等的状态，是指已涌现而住立之人等的状态。

සත්තකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

七法解释之释义终。

10. දසකනිද්දෙසවණ්ණනා

10. 十法解释之释义

209. සොතාපන්නාදයොති [Pg.55] වුත්තවිසෙසයුත්තා සොතාපන්නසකදාගාමිඣානානාගාමිනො. අසා…පෙ… පනාති එත්ථ පන-සද්දො විසෙසත්ථදීපනො. තෙන ‘‘අජ්ඣත්තසංයොජනානං සමුච්ඡින්නත්තා’’ති ඉදං විසෙසං දීපෙතීති වෙදිතබ්බං.

209. “预流等”是指具足已说特性的预流者、一来者与得禅那的不还者。在“Asā…pe… panā”中，“pana”一词是用来显示特殊义的。因此，应当了知，它显示了“因为内在结已被断尽”这一特性。

දසකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

十法解释之释义终。

පුග්ගලපඤ්ඤත්තිපකරණ-අනුටීකා සමත්තා.

《人施设论》复注究竟。

කථාවත්ථුපකරණ-අනුටීකා

论事复注

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

造论缘起之释义

සමුදායෙ [Pg.57] එකදෙසා අන්තොගධාති සමුදායො තෙසං අධිට්ඨානභාවෙන වුත්තො යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති දස්සෙති ‘‘කථාසමුදායස්සා’’තිආදිනා. තත්ථ කථානන්ති තිස්සො කථා වාදො ජප්පො විතණ්ඩාති. තෙසු යෙන පමාණතක්කෙහි පක්ඛපටිපක්ඛානං පතිට්ඨාපනපටික්ඛෙපා හොන්ති, සො වාදො. එකාධිකරණා හි අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධා ධම්මා පක්ඛපටිපක්ඛා යථා ‘‘හොති තථාගතො පරං මරණා, න හොති තථාගතො පරං මරණා’’ති (දී. නි. 1.65). නානාධිකරණා පන අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධාපි පක්ඛපටිපක්ඛා නාම න හොන්ති යථා ‘‘අනිච්චං රූපං, නිච්චං නිබ්බාන’’න්ති. යෙන ඡලජාතිනිග්ගහට්ඨානෙහි පක්ඛපටිපක්ඛානං පතිට්ඨාපනං පටික්ඛෙපාරම්භො, සො ජප්පො. ආරම්භමත්තමෙවෙත්ථ, න අත්ථසිද්ධීති දස්සනත්ථං ආරම්භග්ගහණං. යාය පන ඡලජාතිනිග්ගහට්ඨානෙහි පටිපක්ඛපටික්ඛෙපාය වායමන්ති, සා විතණ්ඩා. තත්ථ අත්ථවිකප්පුපපත්තියා වචනවිඝාතො ඡලං යථා ‘‘නවකම්බලොයං පුරිසො, රාජා නො සක්ඛී’’ති එවමාදි. දූසනභාසා ජාතයො, උත්තරපතිරූපකාති අත්ථො. නිග්ගහට්ඨානානි පරතො ආවි භවිස්සන්ති. එවං වාදජප්පවිතණ්ඩප්පභෙදාසු තීසු කථාසු ඉධ වාදකථා ‘‘කථා’’ති අධිප්පෙතා. සා ච ඛො අවිපරීතධම්මතාය පතිට්ඨාපනවසෙන, න විග්ගාහිකකථාභාවෙනාති වෙදිතබ්බං. මාතිකාඨපනෙනෙවාති උද්දෙසදෙසනාය එව. ඨපිතස්සාති දෙසිතස්ස. දෙසනා හි දෙසෙතබ්බමත්ථං විනෙය්‍යසන්තානෙසු ඨපනතො නික්ඛිපනතො ඨපනං, නික්ඛෙපොති ච වුච්චති.

“聚”(samudāya)中包含一部分，因此聚被说成是它们的基础，如“树上有枝”，通过“论聚”(kathāsamudāya)等来显示。在此，所谓“论”(kathā)，有三种：论议(vādo)、论诤(jappo)、诡论(vitaṇḍā)。其中，通过正量与逻辑来确立或驳斥自宗与他宗的，是为论议。在同一所依上，互相矛盾的法就是自宗与他宗，例如“如来死后存在，如来死后不存在”(《长部》1.65)。然而，在不同所依上，即使互相矛盾，也不名为自宗与他宗，例如“色是无常的，涅槃是常恒的”。通过曲解、过类与负处来开始确立或驳斥自宗与他宗的，是为论诤。在此仅是开始，并非义理的成就，所以才说“开始”。然而，用曲解、过类与负处努力驳斥他宗的，是为诡论。其中，通过构想别义来破坏言语，就是“曲解”(chala)，例如“此人有新毛毯(navakambala)”等。非难之语是为“过类”(jāti)，意思是“似是而非的回答”。“负处”(niggahaṭṭhāna)将在后面说明。如是，在论议、论诤、诡论这三种论中，此处的“论”意指论议。应当知道，彼论议是以确立不颠倒之法的方式，而非以争执论的形式。所谓“安立本母”(mātikāṭhapana)，即是标举(uddesa)与开示(desanā)。“已安立的”，即是已开示的。确实，开示，因为将所应开示之义，安立、置入于所化有情的心相续中，故被称为“安立”(ṭhapana)，亦被称为“置入”(nikkhepa)。

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

造论缘起之释义终。

නිදානකථාවණ්ණනා

因缘品释义

පරිනිබ්බානමෙව [Pg.58]…පෙ… වුත්තං. අභින්නසභාවම්පි හි අත්ථං තදඤ්ඤධම්මතො විසෙසාවබොධනත්ථං අඤ්ඤං විය කත්වා වොහරන්ති යථා ‘‘අත්තනො සභාවං ධාරෙන්තීති ධම්මා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1). සාති අසඞ්ඛතා ධාතු. කරණභාවෙන වුත්තා යථාවුත්තස්ස උපසමස්ස සාධකතමභාවං සන්ධාය. ධම්මවාදී…පෙ… දුබ්බලතා වුත්තා තථාරූපාය පඤ්ඤාය භාවෙ තාදිසානං පක්ඛභාවාභාවතො. ලද්ධියාති ‘‘අත්ථි පුග්ගලො සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන, පරිහායති අරහා අරහත්තා’’තිආදිලද්ධියා. සුත්තන්තෙහීති දෙවතාසංයුත්තාදීහි. ලිඞ්ගාකප්පභෙදං පරතො සයමෙව වක්ඛති.

“唯般涅槃”……等……已说。虽然自性无别，但为了让人了解此法与其他法的殊胜差别，而将其作为另一种法来说，例如：“任持自性，故为诸法”(《法集论义注》1)。彼即无为界。说是“作为因”，是针对前述寂灭的最胜成就而言。“说法者”……等……之所以说为衰弱，是因为有那样的智慧时，不具备那样的助伴。“见”是指“有个体(puggala)于真实义、胜义中存在，阿罗汉会从阿罗汉位退失”等见解。“经”是指《天相应》等。性相与形态的差别，后面将会自行说明。

භින්දිත්වා මූලසඞ්ගහන්ති මූලසඞ්ගීතිං විනාසෙත්වා, භෙදං වා කත්වා යථා සා ඨිතා, තතො අඤ්ඤථා කත්වා. සඞ්ගහිතතො වා අඤ්ඤත්‍රාති මූලසඞ්ගීතියා සඞ්ගහිතතො අඤ්ඤත්‍ර. තෙනාහ ‘‘අසඞ්ගහිතං සුත්ත’’න්ති. නීතත්ථං යථාරුතවසෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්ථත්තා. නෙය්‍යත්ථං විපරිණාමදුක්ඛතාදිවසෙන නිද්ධාරෙතබ්බත්ථත්තා. තීහි ඨානෙහීති ‘‘සූරා සතිමන්තො ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති (අ. නි. 9.21) එවං වුත්තෙහි තීහි කාරණෙහි. අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතන්ති එකං පබ්බජ්ජාසඞ්ඛාතං බ්‍රහ්මචරියවාසං සන්ධාය භණිතං. අඤ්ඤං අත්ථං ඨපයිංසූති සබ්බස්සපි බ්‍රහ්මචරියවාසස්ස වසෙන ‘‘නත්ථි දෙවෙසු බ්‍රහ්මචරියවාසො’’තිආදිකං (කථා. 269) අඤ්ඤං අත්ථං ඨපයිංසු. සුත්තඤ්ච අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං තතො අඤ්ඤං සන්ධාය භණිතං කත්වා ඨපයිංසු, තස්ස අත්ථඤ්ච අඤ්ඤං ඨපයිංසූති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. සුඤ්ඤතාදීති ආදි-සද්දෙන අනිච්චතාදිං සඞ්ගණ්හාති.

“破坏根本结集”即破坏根本结集，或制造分裂，或改变其既有状态。或“于结集之外”，即于根本结集所集之外。因此说“未结集经”。了义，因其义可依文句而知。不了义，因其义须依变易苦等而确定。所谓“三处”，即由“勇猛、具念者，于此有梵行住”(《增支部》9.21)所说的三个原因。“针对他事而说”，即针对名为出家的梵行住而说。“另立他义”，即就一切梵行住，另立“诸天中无梵行住”(《论事》269)等其他意义。经文是针对一事而说，他们却将其安立为针对另一事而说，并为它安立了别的意义，应如是理解此处的文义结合。“空等”的“等”字，包含无常等。

ගම්භීරං එකදෙසං මහාපදෙසපරිවාරාදිං. එකච්චෙ සකලං අභිධම්මං විස්සජ්ජිංසු ඡඩ්ඩයිංසු සෙය්‍යථාපි සුත්තන්තිකා. තෙ හි තං න ජිනවචනන්ති වදන්ති. කථාවත්ථුස්ස සවිවාදත්තෙතිආදි හෙට්ඨා නිදානට්ඨකථාය ආගතනයං සන්ධාය වුත්තං. කෙචි පන පුග්ගලපඤ්ඤත්තියාපි සවිවාදත්තං මඤ්ඤන්ති. ‘‘තතියසඞ්ගීතිතො පුබ්බෙ පවත්තමානානං වසෙනා’’ති ඉදං කස්මා වුත්තං, නනු තතියසඞ්ගීතිතො පුබ්බෙපි තං මාතිකාරූපෙන පවත්තතෙව? නිද්දෙසං වා සන්ධාය තථා වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤානීති අඤ්ඤාකාරානි අභිධම්මපකරණාදීනි අකරිංසු, පවත්තන්තානිපි තානි අඤ්ඤථා කත්වා පඨිංසූති අත්ථො[Pg.59]. මඤ්ජුසිරීති ඉදං කස්මා වුත්තං. න හි තං නාමං පිටකත්තයං අනුවත්තන්තෙහි භික්ඛූහි ගය්හති? ඉතරෙහි ගය්හමානම්පි වා සාසනිකපරිඤ්ඤෙහි න සාසනාවචරං ගය්හතීති කත්වා වුත්තං. නිකායනාමන්ති මහාසඞ්ඝිකාදිනිකායනාමං, දුත්තගුත්තාදිවග්ගනාමඤ්ච.

深奥的一部分，如大教示、附随等。有些人舍弃了全部的阿毗达摩，如经量部(Suttantikā)那样。他们说那不是征服者之语。“《论事》有诤议”等，是针对下方《因缘释义》中所来的方法而说。又，有些人认为《人施设论》也有诤议。为何说“于第三次结集前已流传”？难道在第三次结集前它不就以本母的形式流传了吗？当知此或是针对其“解释”而说。“另作”，意即他们另作了《阿毗达摩论》等，或将流传中的论典另作改变而读诵。“文殊师利(Mañjusirī)”，为何说此？此名难道不为传承三藏的比丘所接受吗？这是说，即使为其他人所接受，有教法智者也不认为其属于教法。“部派名”，即大众部(Mahāsaṅghika)等部派名，以及犊子部等派别名。

සඞ්කන්තිකානං භෙදො සුත්තවාදීති සඞ්කන්තිකානං අනන්තරෙ එකො නිකායභෙදො සුත්තවාදී නාම භිජ්ජිත්ථ. සහාති එකජ්ඣං කත්වා, ගණියමානාති අත්ථො.

说转部(Saṅkantika)的分支是经量部，即在说转部之后，一个名为经量部(Suttavādī)的部派分裂出来。“共”即合为一体，意为被一并计算。

උප්පන්නෙ වාදෙ සන්ධායාති තතියසඞ්ගීතිකාලෙ උප්පන්නෙ වාදෙ සන්ධාය. උප්පජ්ජනකෙති තතො පට්ඨාය යාව සද්ධම්මන්තරධානා එත්ථන්තරෙ උප්පජ්ජනකෙ. සුත්තසහස්සාහරණඤ්චෙත්ථ පරවාදභඤ්ජනත්ථඤ්ච සකවාදපතිට්ඨාපනත්ථඤ්ච. සුත්තෙකදෙසොපි හි ‘‘සුත්ත’’න්ති වුච්චති සමුදායවොහාරස්ස අවයවෙසුපි දිස්සනතො යථා ‘‘පටො දඩ්ඪො, සමුද්දො දිට්ඨො’’ති ච. තෙ පනෙත්ථ සුත්තපදෙසා ‘‘අත්ථි පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’තිආදිනා ආගතා වෙදිතබ්බා.

“针对已生的诤论”，即针对第三次结集时已生的诤论。“对将生者”，即从彼时起直至正法消失，于此期间对将生的诤论。此处引千部经，是为了破斥他论、确立自论。经的一部分也可称为“经”，因整体之名亦可见用于部分，犹如说“布烧了”、“海看见了”。当知此处经句即如“有为自利行道之人(puggala)”等所示。

නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

因缘品释义终。

මහාවග්ගො

大品

1. පුග්ගලකථා

1. 补特伽罗论

1. සුද්ධසච්චිකට්ඨො

1. 纯粹真实义

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

1. 顺逆释义

1. සම්බරාදීහි [Pg.60] පකප්පිතවිජ්ජා, තථාභිසඞ්ඛතානි ඔසධානි ච ‘‘මායා’’ති වුච්චන්ති, ඉධ පන මායාය ආහිතවිසෙසා අභූතඤ්ඤෙය්‍යාකාරා අධිප්පෙතාති දස්සෙන්තො ‘‘මායාය අමණිආදයො මණිආදිආකාරෙන දිස්සමානා මායාති වුත්තා’’ති ආහ. සච්චඤ්ඤෙව සච්චිකං, සො එව අත්ථො අවිපරීතස්ස ඤාණස්ස විසයභාවට්ඨෙනාති සච්චිකට්ඨො. තෙනාහ ‘‘භූතට්ඨො’’ති. අවිපරීතභාවතො එව පරමො පධානො අත්ථොති පරමත්ථො, ඤාණස්ස පච්චක්ඛභූතො ධම්මානං අනිද්දිසිතබ්බසභාවො. තෙන වුත්තං ‘‘උත්තමත්ථො’’ති.

1. 由三跋罗(Sambarā)等所构想的咒术，以及如此被造作的药物，被称为“幻术”。然而，此处所指的幻术，是意谓由幻术所赋予的特殊性，即非真实所知之相，故说“由幻术，非珠宝等物显现为珠宝等相，故称幻术”。真实即是真实，此义是指其作为无颠倒智的所缘境，故为真实义。因此说“真实义”。由于其无颠倒性，故为最上、最主要之义，即究竟义，是智所亲证的诸法不可言说之自性。因此说“最胜义”。

අත්ථීති වචනසාමඤ්ඤෙනාති ‘‘අත්ථි පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’’තිආදීසු (අ. නි. 4.96; කථා. 22) ‘‘අත්ථී’’ති පවත්තවචනසාමඤ්ඤෙන. අත්ථවිකප්පුපපත්තියා වචනවිඝාතො ඡලන්ති වදන්ති. පතිට්ඨං පච්ඡින්දන්තොති හෙතුං දූසෙන්තො, අහෙතුං කරොන්තොති අත්ථො. හෙතු හි පටිඤ්ඤාය පතිට්ඨාපනතො පතිට්ඨා, තං පන හෙතුං අත්ථමත්තතො දස්සෙන්තො ‘‘යදි සච්චිකට්ඨෙනා’’තිආදිමාහ. පයොගතො පන දූසනෙන සද්ධිං පරතො ආවි භවිස්සති. ඔකාසං අදදමානොති යථානුරූපං යුත්තිං වත්තුං අවසරං අදෙන්තො. අථ වා පතිට්ඨං පච්ඡින්දන්තො, පටිඤ්ඤං එව පරිවත්තෙන්තොති අත්ථො. උපලබ්භති පුග්ගලොති හි සකවාදිං උද්දිස්ස පරවාදිනො පටිඤ්ඤාව න යුත්තා අප්පසිද්ධත්තා විසෙසිතබ්බස්ස. තෙනෙවාහ ‘‘අනුපලබ්භනෙය්‍යතො න තව වාදො තිට්ඨතීති නිවත්තෙන්තො’’ති. රූපඤ්ච උපලබ්භති…පෙ… දස්සෙතීති එතෙන පරවාදිනා අධිප්පෙතහෙතුනො විපරීතත්ථසාධකත්තං දස්සෙති.

“‘有’是语言的通称”，是指如“有为自利行道之补特伽罗”等(《增支部》4.96；《论事》22)句中所普遍使用的“有”一词。他们说：由于意义的变异而导致言语的破坏，是为诡辩。“切断立足点”是指破坏其理据，使其成为无理据之说。因为理据是确立宗义的基础，但为了显示此理据仅在意义上存在，故说“如果从真实义而言”等。然而，通过运用论证来驳斥时，对方的错误将会显现。“不给机会”是指不给予说出相应道理的机会。或者说，“切断立足点”是指改变对方的宗义。因为“补特伽罗可得”，若针对自宗而言，他宗的宗义是不恰当的，因为所要区分的补特伽罗是未成立的。因此说“由于不可得，你的主张不能成立，故被驳斥”。“色亦可得……等”，由此显示他宗所意谓的理据，反而能成立相反的意义。

උපලබ්භමානං නාම හොතීති ආකාරතො තංආකාරවන්තානං අනඤ්ඤත්තාති අධිප්පායො. අඤ්ඤථාති ආකාර, ආකාරවන්තානං භෙදෙ. එතිස්සාති ‘‘තතො සො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමට්ඨෙනා’’ති එවං [Pg.61] වුත්තාය දුතියපුච්ඡාය. එස විසෙසොති යො යථාවුත්තො ද්වින්නං පුච්ඡානං විසයස්ස සභාවාකාරභෙදො, එස ද්වින්නං පුච්ඡානං විසෙසො. සභාවධම්මානං සාමඤ්ඤලක්ඛණෙන අභින්නානම්පි සලක්ඛණතො භෙදොයෙවාති අඤ්ඤධම්මස්ස අඤ්ඤෙනාකාරෙන න කදාචිපි උපලබ්භො භවෙය්‍ය. යදි සියා, අඤ්ඤත්තමෙව න සියාති රුප්පනාදිසපච්චයාදිආකාරෙන අනුපලබ්භමානොපි පුග්ගලො අත්තනො භූතසභාවට්ඨෙන උපලබ්භතෙවාති වදන්තං පරවාදිනං පති ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’තිආදි චොදනා අනොකාසාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථා පන…පෙ… නිග්ගහො ච න කාතබ්බො’’ති. තත්ථ නිග්ගහොති ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති එවං වුත්තනිග්ගහො, පරාජයාරොපනෙන පරවාදිනො නිග්ගණ්හනන්ති අත්ථො.

“可得”之名，意谓就其相而言，与具彼相者无异。“异”是指相与具相者之差别。此指“彼补特伽罗于真实义、究竟义上可得”，如此所说的第二问。此即差别，即如前所述，二问所涉之境的自性与行相之差别，此即二问之差别。诸自性法虽共相无别，然自相实有差别，故他法终不能以他相而得。若可得，则无差别了。对于主张“补特伽罗虽以变坏等缘起之相不可得，然以其真实自性义而实可得”的他宗，若以“彼真实义”等语责难，则此责难不恰当，故说“譬如……乃至不应施以折伏”。此中“折伏”，即“汝当知折伏”，如此所说的折伏，意谓以判其败北来折伏他宗。

ස්වායං පන යස්මා තස්ස වාදාපරාධහෙතුකො, තස්මා තං දස්සෙතුං අට්ඨකථායං දොසාපරාධපරියායෙහි විභාවිතො. අවජානනඤ්හෙත්ථ නිග්ගහට්ඨානං. තථා හි පටිඤ්ඤාහානි, පටිඤ්ඤාන්තරං, පටිඤ්ඤාවිරොධො, පටිඤ්ඤාසඤ්ඤාසො, හෙත්වන්තරං, අත්ථන්තරං, නිරත්ථකං, අවිඤ්ඤාතත්ථං, අසම්බන්ධත්ථං, අප්පත්තකාලං, ඌනං, අධිකං, පුනරුත්තං, අනනුභාසනං, අවිඤ්ඤාතං, අප්පටිභා, වික්ඛෙපො, මතානුඤ්ඤා, අනුයුඤ්ජිතබ්බස්ස උපෙක්ඛනං, අනනුයුඤ්ජිතබ්බස්ස අනුයොගො, අපසිද්ධන්තරං, හෙත්වාභාසා චාති ද්වාවීසති නිග්ගහට්ඨානානි ඤායවාදිනො වදන්ති.

然而，此折伏乃因其宗义有过失，故为显示此，在义注中以“过失”、“罪过”等同义词阐明。轻蔑是此处的折伏处。即：损害宗义、转移宗义、宗义相违、舍弃宗义、转移理据、转移意义、无义、义不明、不相干、不合时宜、不足、多余、重复、不复述、不理解、无言以对、回避、承认他宗、忽略应诘难者、诘难不应诘难者、违背宗义、以及似因——正理派宣说此二十二种折伏处。

තත්ථ විසදිසූදාහරණධම්මානුජානනං පඨමුදාහරණෙ පටිඤ්ඤාහානි. පටිඤ්ඤාතත්ථපටිසෙධෙ තදඤ්ඤත්ථනිද්දෙසො පටිඤ්ඤාන්තරං. පටිඤ්ඤාවිරුද්ධහෙතුකිත්තනං පටිඤ්ඤාවිරොධො. පටිඤ්ඤාතත්ථාපනයනං පටිඤ්ඤාසඤ්ඤාසො. අවිසෙසවුත්තෙ හෙතුම්හි පටිසිද්ධෙ විසෙසහෙතුකථනං හෙත්වන්තරං. අධිකතත්ථානුපයොගිඅත්ථකථනං අත්ථන්තරං. මාතිකාපාඨො විය අත්ථහීනං නිරත්ථකං. තික්ඛත්තුං වුත්තම්පි සක්ඛිපටිවාදීහි අවිදිතං අවිඤ්ඤාතත්ථං. පුබ්බාපරවසෙන සම්බන්ධරහිතං අසම්බන්ධත්ථං. අවයවවිපල්ලාසවචනං අප්පත්තකාලං. අවයවවිකලං ඌනං. අධිකහෙතූදාහරණං අධිකං. ඨපෙත්වා අනුවාදං සද්දත්ථානං පුනප්පුනං වචනං අත්ථාපන්නවචනඤ්ච පුනරුත්තං. පරිසාය විදිතස්ස තීහි වුත්තස්ස අපච්චුදාහාරො අනනුභාසනං. යං වාදිනා [Pg.62] වුත්තං පරිසාය විඤ්ඤාතං පටිවාදිනා දුවිඤ්ඤාතං, තං අවිඤ්ඤාතං. තංවාදිනා වත්තබ්බෙ වුත්තෙ පරවාදිනො පටිවචනස්ස අනුපට්ඨානං අප්පටිභා. කිච්චන්තරප්පසඞ්ගෙන කථාවිච්ඡින්දනං වික්ඛෙපො. අත්තනො දොසානුජානනෙන පරපක්ඛස්ස දොසප්පසඤ්ජනං පරමතානුජානනං මතානුඤ්ඤා. නිග්ගහප්පත්තස්ස නිග්ගණ්හනං අනුයුඤ්ජිතබ්බස්ස උපෙක්ඛනං. සම්පත්තනිග්ගහස්ස අනිග්ගහට්ඨානෙ ච නිග්ගණ්හනං අනුයුඤ්ජිතබ්බස්ස අනුයොගො. එකං සිද්ධන්තමනුජානිත්වා අනියමතො තදඤ්ඤසිද්ධන්තකථාප්පසඤ්ජනං අපසිද්ධන්තරං. අසිද්ධා අනෙකන්තිකා විරුද්ධා ච හෙත්වාභාසා, හෙතුපතිරූපකාති අත්ථො. තෙසඤ්ච කථනං නිග්ගහට්ඨානන්ති.

其中：承认反例的属性也存在于自己的例子中，是为损害宗义。否定已确立的宗义而陈述其他意义，是为转移宗义。陈述与宗义相违的理据，是为宗义相违。舍弃已确立的宗义，是为舍弃宗义。在未加限定的理据被驳斥后，又提出加以限定的理据，是为转移理据。陈述与主题无关的意义，是为转移意义。如念诵纲目般言而无物，是为无义。虽三度宣说，但见证者与对方仍不理解其义，是为义不明。前后文义不连贯，是为不相干。颠倒论证的次序，是为不合时宜。论证有所缺漏，是为不足。提出多余的理据和例子，是为多余。除复述外，一再重复词语和意义，或言说已涵括之义，是为重复。对于大众已知、已三度宣说之内容，不予重述，是为不复述。论者所说，大众已理解，而对方不解，是为不理解。当论者说完应说之理，而对方无言以对，是为无言以对。借故中断论辩，是为回避。承认己方过失，却转而指责对方，是为承认他宗。对应受诘难者不予诘难，是为忽略应诘难者。在不应诘难之处诘难已败者，是为诘难不应诘难者。承认某一宗义后，又不合常规地引出其他宗义，是为违背宗义。不成立、不定、相违的理据，是为似因，意即貌似正确的理据。陈述这些，即是折伏处。

ඉමෙසු ද්වාවීසතියා නිග්ගහට්ඨානෙසු ඉදං පටිඤ්ඤාය අපනයනතො සයමෙව පච්චක්ඛානතො පටිඤ්ඤාසඤ්ඤාසො නාම නිග්ගහට්ඨානං. තෙනෙවාහ ‘‘අවජානනෙනෙව නිග්ගහං දස්සෙතී’’ති. අසිද්ධත්තාති එතෙන පච්චක්ඛතො අනුමානතො ච පුග්ගලස්ස අනුපලබ්භමාහ. න හි සො පච්චක්ඛතො උපලබ්භති. යදි උපලබ්භෙය්‍ය, විවාදො එව න සියා, අනුමානම්පි තාදිසං නත්ථි, යෙන පුග්ගලං අනුමිනෙය්‍යුං. තථා හි තං සාසනිකො පුග්ගලවාදී වදෙය්‍ය ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති, අත්ථි පුග්ගලො’’ති භගවතා වුත්තත්තා රූපවෙදනාදි විය. යඤ්හි භගවතා ‘‘අත්ථී’’ති යදි වුත්තං, තං පරමත්ථතො අත්ථි යථා තං රූපං වෙදනා සඤ්ඤා සඞ්ඛාරා විඤ්ඤාණං. යං පන පරමත්ථතො නත්ථි, න තං භගවතා ‘‘අත්ථී’’ති වුත්තං යථා තං පකතිවාදිආදීනං පකතිආදීති, තං මිච්ඡා. එත්ථ හි යදි වොහාරතො පුග්ගලස්ස අත්ථිභාවො අධිප්පෙතො, සිද්ධං සාධනං, අථ පරමත්ථතො, අසිද්ධො හෙතු තථා අවුත්තත්තා. විරුද්ධො ච තස්ස අනිච්චසඞ්ඛතපටිච්චසමුප්පන්නාදිභාවාසාධනතො රූපවෙදනාදීසු තථා දිට්ඨත්තාතිආදිනා තස්ස අහෙතුකභාවස්සෙව පාකටභාවතො.

在这二十二种折伏处中，此乃因撤回宗义、自行否认，故名为“舍弃宗义”之折伏处。因此说“仅以轻蔑便显示了折伏”。“由于不成立”，由此句可知，补特伽罗于现量与比量皆不可得。确实，补特伽罗非由现量可得。若可得，则争论根本不应存在；亦无如是比量，可由之推知补特伽罗。如是，佛教内的补特伽罗论者会说：“补特伽罗可得，有补特伽罗存在”，因世尊曾说其如色、受等。凡世尊说“有”者，即于胜义中存在，如色、受、想、行、识。凡于胜义中无者，世尊不说“有”，如自性论者等的自性等，此乃邪见。此处，若意指补特伽罗于世俗言说中存在，则为“成已复成”；若指于胜义中存在，则理据不成立，因（世尊）未曾如是说。并且（此理据）是相违的，因为它不能成立（补特伽罗）具有无常、有为、缘生等状态，而色、受等法却被见到具有这些状态，由此其理据的不成立性便已显现。

යං පන බාහිරකා පුථු අඤ්ඤතිත්ථියා වදන්ති. අත්ථෙව ච පරමත්ථතො අත්තා ඤාණාභිධානස්ස පවත්තියා නිමිත්තභාවතො රූපාදි විය. අථ වා අත්තාතිරිත්තපදත්ථන්තරො රූපක්ඛන්ධො ඛන්ධසභාවත්තා යථා තං ඉතරක්ඛන්ධා. යඤ්හෙත්ථ පදත්ථන්තරං, සො පුග්ගලොති අධිප්පායො.

至于外道其他教派则说：“胜义中实有我，因其为知识与名称生起之所缘，如色等。”或谓：“色蕴之外，另有我作为实体，因其具有蕴性，如其他诸蕴。”此处所谓“另一实体”，意指补特伽罗。

එත්ථ [Pg.63] ච පුරිමස්ස හෙතුනො පඤ්ඤත්තියා අනෙකන්තිකතා අසිද්ධතා ච. න හි අසතො සකවාදිනං පති පරමත්ථතො ඤාණාභිධානප්පවත්තියා නිමිත්තභාවො සිජ්ඣති. වොහාරතො චෙ, තදසිද්ධසාධනතා රූපාදිසභාවවිනිමුත්තරූපොපි පුග්ගලො න හොතීති එවමාදිවිරුද්ධත්ථතා. පච්ඡිමස්ස පන හෙතුනො සාධෙතබ්බත්ථසාමඤ්ඤපරිග්ගහෙ සිද්ධසාධනතා, රූපක්ඛන්ධතො පදත්ථන්තරතො පරමත්ථන්තරභූතවෙදනාදිසම්භවස්ස ඉච්ඡිතත්තා ච. තබ්බිසෙසපරිග්ගහෙ ච සකවාදිනං පති උදාහරණාභාවො පරපරිකප්පිතජීවපදත්ථවිරහතො. ඉතරක්ඛන්ධානං වෙදනාදිවිනිමුත්තඋභයසිද්ධජීවපදත්ථසහිතොපි රූපක්ඛන්ධො න හොති ඉතරක්ඛන්ධා වියාති විරුද්ධත්ථතා ච.

于此，前一因由，就其概念而言，有不定与不成二过。盖因对自宗而言，非有之法于胜义中，不得成立为智与名言生起之所缘。若就世俗言说，则有成已复成之过，且有“补特伽罗并非脱离色等自性之实体”等相违之过。至于后一因由，若取其所立义之共相，则有成已复成之过，因我等亦承认有异于色蕴之另一胜义实体，即受等之存在。若取其别相，则对自宗而言，无有喻例，因无他人所构想之命实体。且有相违之过，因为（此因会导致）色蕴不像其余诸蕴，不与一个脱离受等、为双方所共许的命实体相结合。

යං පන කාණාදා ‘‘සුඛාදීනං නිස්සයභාවතො’’ති අනුමානං වදන්ති, තෙ ඉදං වත්තබ්බා – කිං සුඛාදීනං අත්තනි පටිබද්ධං යතො සුඛාදිනිස්සයතාය අත්තා අනුමීයති. යදි උප්පාදො, එවං සන්තෙ සබ්බෙපි සුඛාදයො එකතො එව භවෙය්‍යුං කාරණස්ස සන්නිහිතභාවතො අඤ්ඤනිරපෙක්ඛතො ච. අථ අඤ්ඤම්පි කිඤ්චි ඉන්ද්‍රියාදිකාරණන්තරමපෙක්ඛිතබ්බං, තදෙව හොතු කාරණං, කිමඤ්ඤෙන අදිට්ඨසාමත්ථියෙන පරිකප්පිතෙන පයොජනං. අථ පන තෙසං අත්තාධීනා වුත්තීති වදෙය්‍යුං, එවම්පි න සිජ්ඣති උදාහරණාභාවතො. න හි රූපාදිවිනිමුත්තො තාදිසො කොචි සභාවධම්මො සුඛාදිසන්නිස්සයභූතො අත්ථි, යතො අත්තනො අත්තත්ථසිද්ධියා උදාහරණං අපදිසෙය්‍යුං. ඉමිනා නයෙන අසමාසපදාභිධෙය්‍යත්තාතිආදීනම්පි අයුත්තත්තා නිවාරෙතබ්බා. තථා ‘‘අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා’’ති ඉමිනා ච පකතිඅණුආදීනම්පි බාහිරපරිකප්පිතානං අසිද්ධතා වුත්තාවාති වෙදිතබ්බා. කථං පන තෙසං අසිද්ධීති? පමාණෙන අනුපලබ්භනතො. න හි පච්චක්ඛතො පකති සිද්ධා කපිලස්සපි ඉසිනො තස්ස අපච්චක්ඛභාවස්ස කාපිලෙහි අනුඤ්ඤායමානත්තා.

至于迦那陀派(Kāṇāda)主张“因其为乐等之所依”而作推论，当如是诘之：乐等与我究竟有何关联，而得以从其为乐等之所依来推论我？若此关联为“生起”，则一切乐等皆应同时生起，因其因已具，且不待他缘。若说尚需根等其他因缘，则彼等即是其因，何用构想另一未见功能之物？若又说彼等之行依于我，此亦不成立，因无喻例。实无脱离色等而可为乐等所依之自性法，可令彼等引为喻例，以成自宗之义。依此道理，“因其为非复合词所指称故”等不当之论亦应破斥。同样，由“因无其他真实义被证成故”一语，当知亦已说明外道所构想之自性(pakati)、极微(aṇu)等不成立。彼等如何不成立？因量不可得故。自性非由现量所成立，盖因迦毗罗(Kapila)仙人之徒众亦承认其非现量可见。

යං පන ‘‘අත්ථි පධානං භෙදානං අන්වයදස්සනතො සකලකලාපමත්තං වියා’’ති තෙ අනුමානං වදන්ති. ඉමිනා හි භෙදානං සත්වාදීනං විජ්ජමානපධානතා පටිඤ්ඤාතා. එත්ථ ච වුච්චතෙ – සකලාදීනං පධානං තබ්බිභාගෙහි කිං අඤ්ඤත්තං, උදාහු අනඤ්ඤන්ති, කිඤ්චෙත්ථ යදි අඤ්ඤත්තං, සබ්බො ලොකො පධානමයොති සමයවිරොධො සියා, සණ්ඨානභෙදෙන අඤ්ඤත්ථ පටිජානනතො [Pg.64] න දොසොති චෙ? තං න, වලයකටකාදිසණ්ඨානභෙදෙපි කනකාභෙදදස්සනතො. න හි සණ්ඨානං වත්ථුභෙදනිමිත්තං තස්ස අනුපාදානත්තා. යං යස්ස භෙදනිමිත්තං, න තං තස්ස අනුපාදානං යථා සුවණ්ණමත්තිකාදිඝටාදීනං සුවණ්ණඝටො මත්තිකාඝටො කොසෙය්‍යපටො කප්පාසපටොති ච සාධෙතබ්බධම්මරහිතඤ්ච උදාහරණං. න හි පධානෙකකාරණපුබ්බකත්තං සකලාදීනං පකතිවාදිනො සිද්ධං, නාපි කාපිලානං කථඤ්චි අඤ්ඤත්තානුජානනතො. අනඤ්ඤත්තෙ පන උදාහරණාභාවො. න හි තදෙව සාධෙතබ්බං තදෙව ච උදාහරණං යුත්තං, අන්වයදස්සනම්පි අසිද්ධං. න හි තදෙව තෙන අන්විතං යුජ්ජති. පධානෙන අන්වයදස්සනම්පි අසිද්ධං පරවාදිනොති ගුණස්ස පධානස්ස අනනුජානනතො. අථ යං කිඤ්චි කාරණං පධානං ‘‘පධීයති එත්ථ ඵල’’න්ති, එවම්පි අසිද්ධමෙව කාරණෙ ඵලස්ස අත්ථිභාවානනුජානනතො, හෙතුනො ච අසිද්ධනිස්සයතාපරාභිමතභෙදානනුජානනතො. අථ විසෙසෙන කාරණායත්තවුත්තිතා ඵලස්ස සාධීයති, න කිඤ්චි විරුද්ධං ධම්මානං යථාසකං පච්චයෙන පටිච්චසමුප්පත්තියා ඉච්ඡිතත්තාති.

然而，他们提出推论说：“由于见到诸差别法的随顺，故存在主因，就像一切聚合体一样。”此论确实承认了诸有情等差别法存在主因。对此，当说：一切聚合体等的主因，与其各部分是相异还是不相异？于此，若说相异，则“一切世间皆由主因所成”，这就会有自宗相违。若说：“因形状不同而承认其为他物，故无过失。”此说不然，因为即使手镯、臂环等形状不同，也见到其黄金并无差别。形状并非事物的差别之因，因为它不是事物的质料因。凡是某物的差别之因，就不是它的质料因，例如金瓶、陶瓶、丝衣、棉衣等。并且，此喻例缺乏所要证成的法。对于自性论者而言，“一切聚合体等以主因为其单一前因”这一点并未成立；对于迦毗罗派而言，也并非以任何方式承认其相异。若说不相异，则无喻例。所要证成者即是喻例，这不合理。见到随顺也未成立，因为彼不能与彼自身相随顺。对于他宗论者而言，见到与主因的随顺也未成立，因为他们不承认（三）德与主因。再者，若说任何原因为主因，是因“果在此中被置放”，即便如此也未成立，因为（我等）不承认果存在于因中，并且此因所依不成，亦不承认他宗所认为的差别。再者，若要证成果是特别依赖于原因而存在，则毫无相违，因为我宗承认诸法由各自的缘而缘起。

අපිච පකතිවාදිනො ‘‘සත්වරජතමසඞ්ඛාතානං තිණ්ණං ගුණානං සමභාවො පකති, සා ච නිච්චා සත්වාදිවිසමසභාවතො අනිච්චතො මහතාදිවිකාරතො අනඤ්ඤා’’ති පටිජානන්ති. සා තෙසං වුත්තප්පකාරා පකති න සිජ්ඣති තතො විරුද්ධසභාවතො විකාරතො අනඤ්ඤත්තා. න හි අස්සස්ස විසාණං දීඝං, තඤ්ච රස්සතො ගොවිසාණතො අනඤ්ඤන්ති වුච්චමානං සිජ්ඣති. කිඤ්ච භිය්‍යො? තිණ්ණං එකභාවාභාවතො. සත්වාදිගුණත්තයතො හි පකතියා අනඤ්ඤත්තං ඉච්ඡන්තානං තෙසං සත්වාදීනම්පි පකතියා අනඤ්ඤත්තං ආපජ්ජති, න ච යුත්තං තිණ්ණං එකභාවොති. එවම්පි පකති න සිජ්ඣති. කථං? අනෙකදොසාපත්තිතො. යදි හි බ්‍යත්තසභාවතො විකාරතො අබ්‍යත්තසභාවා පකති අනඤ්ඤා, එවං සන්තෙ හෙතුමන්තතා අනිච්චතා අබ්‍යාපිතා සකිරියතා අනෙකතා නිස්සිතතා ලිඞ්ගතා සාවයවතා පරතන්ත්‍රතාති එවමාදයො අනෙකෙ දොසා පකතියා ආපජ්ජන්ති, න ජාතිවිකාරතො අනඤ්ඤා පටිජානිතබ්බා. තථා ච සති සමයවිරොධොති කප්පනාමත්තං පකතීති අසිද්ධා සාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

此外，自性论者主张：“喜、忧、暗这三种德的平衡状态是自性。此自性是常，但又与由喜等不平衡状态所产生、无常的大等变异不相异。”他们所说的这种自性不能成立，因为它与具有相违自性的变异不相异。譬如说“马角是长的，但它又与短的牛角不相异”，这是不能成立的。更有甚者，是因为三者没有同一性。对于那些主张喜等三德与自性不相异的人而言，喜等自身也应与自性不相异，但三者成为一体是不合理的。这样，自性也不能成立。为何？因为它会导致众多过失。若具有未显现自性的自性，与具有已显现自性的变异不相异，那么自性便会具有众多过失，如：有因性、无常性、不周遍性、有作用性、多样性、有依性、有相性、有分性、依他性等。因此，不应主张自性与变异之类不相异。若如此，则有自宗相违。所以，自性仅是构想，它并未成立——于此应作定论。

පකතියා [Pg.65] ච අසිද්ධාය තංනිමිත්තකභාවෙන වුච්චමානා මහතාදයොපි අසිද්ධා එව. යථා ච පකති මහතාදයො ච, එවං ඉස්සරපජාපතිපුරිසකාලසභාවනියතියදිච්ඡාදයොපි. එතෙසු හි ඉස්සරො තාව න සිජ්ඣති උපකාරස්ස අදස්සනතො. සත්තානඤ්හි ජාතියං මාතාපිතූනං බීජඛෙත්තභාවෙන කම්මස්ස හීනතාදිවිභාගකරණෙන, තතො පරඤ්ච උතුආහාරානං බ්‍රූහනුපත්ථම්භනෙන, ඉන්ද්‍රියානං දස්සනාදිකිච්චසාධනෙන උපකාරො දිස්සති, න, එවමිස්සරස්ස. හීනතාදිවිභාගකරණමිස්සරස්සාති චෙ? තං න, අසිද්ධත්තා. යථාවුත්තො උපකාරවිසෙසො ඉස්සරනිම්මිතො, න කම්මුනාති සාධනීයමෙතං. ඉතරත්‍රාපි සමානමෙතන්ති චෙ? න, කම්මතො ඵලනියමසිද්ධත්තා. සති හි කතූපචිතෙ කම්මස්මිං තත්ථ යං අකුසලං, තතො හීනතා, යං කුසලං, තතො පණීතතාති සිද්ධමෙතං. ඉස්සරවාදිනාපි හි න සක්කා කම්මං පටික්ඛිපිතුං.

自性若不成立，那么以它为因所说的大等也都不成立。如同自性与大等，自在、生主、神我、时、自性、命运、偶然等也同样不成立。在这些当中，自在首先不成立，因为见不到其助益。对于众生的出生，可见父母为种子与田地、业为优劣差别之造作者、其后时节与食物为成长与支持者、诸根为见等功能之成就者，此等助益皆可见，但自在则不然。若说：“优劣的差别是自在所作。”那不对，因为它未成立。“如前所说的特殊助益是自在所造，而非由业所造”——此点尚待证成。若说：“在另一方面（业）也同样（尚待证成）。”不，因为从业而有果的法则已然成立。因为当有已作、已积之业时，其中若为不善，则有低劣果；若为善，则有殊胜果——此理已成立。即使是自在论者，也不能否定业。

අපිචෙතස්ස ලොකවිචිත්තස්ස ඉස්සරනිම්මානභාවෙ බහූ දොසා සම්භවන්ති. කථං? යදි සබ්බමිදං ලොකවිචිත්තං ඉස්සරනිම්මිතං, සහෙව වචනෙන පවත්තිතබ්බං, න කමෙන. න හි සන්නිහිතකාරණානං ඵලානං කමෙන උප්පත්ති යුත්තා, කාරණන්තරාපෙක්ඛාය ඉස්සරස්ස සාමත්ථියහානි. චක්ඛාදීනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීසු කාරණභාවො න යුත්තො. කරොතීති හි කාරණන්ති. ඉස්සරො එව ච කාරකොති සබ්බකාරණානං කාරණභාවහානි. යෙහි පුථුවිසෙසෙහි ඉස්සරො පසීදෙය්‍ය, තෙසඤ්ච සයංකාරතා ආපජ්ජති, තථා සබ්බෙසං හෙතුකානං කාරණභාවො. යඤ්ජෙතං නිම්මානං, තඤ්චස්ස අත්තදත්ථං වා සියා, පරත්ථං වා සියා. අත්තදත්ථතායං අත්තනො ඉස්සරභාවහානි අකතකිච්චතාය ඉසිතාවසිතාභාවතො. තෙන වා නිම්මිතෙන යං අත්තනො කාතබ්බං, තං කස්මා සයමෙව න කරොති. පරත්ථතායං පන පරො නාමෙත්ථ ලොකො එවාති කිමත්ථියං තස්ස නිරයාදිරොගාදිවිසාදිනිම්මානං. යා චස්ස ඉස්සරතා, සා සයංකතා වා සියා පරංකතා වා අහෙතුකා වා. තත්ථ සයංකතා චෙ, තතො පුබ්බෙ අනිස්සරභාවාපත්ති. පරංකතා චෙ, පච්ඡාපි අනිස්සරභාවාපත්ති සඋත්තරතා ච සියා. අහෙතුකා චෙ, න කස්සචි අනිස්සරතාති එවමිස්සරස්සපි අසිද්ධි වෙදිතබ්බා.

再者，如果这个变化多端的世界是由自在天(Issara)所创造，那么就会产生许多过失。为何？如果这整个变化多端的世界都是自在天所造，那么就应该凭其一言而立即生成，而不是次第生成。因为当因缘具足时，果不应次第生起；若仍需仰赖其他因缘，则有损自在天的能力。眼等作为眼识等之因的说法也不合理。因为所谓“因”即是“作者”。若自在天是唯一的作者，那么所有其他因的因性都将丧失。那些能令自在天喜悦的特殊事物，也应成为自作的，同样，一切有因之物的因性也丧失了。这种创造，要么是为了自己，要么是为了他人。若是为了自己，则因其尚有未竟之事，未能如愿完成，便丧失了其自在主位。他需要通过所造之物为自己所做之事，为何不亲自去做呢？若是为了他人，而此处的“他人”即是世间，那么为何要为世间创造地狱、疾病、毒药等呢？其自在性，要么是自作的，要么是他人所作，要么是无因的。其中，若是自作的，那么在此之前他便不是自在天。若是他人所作，那么此后他也不是自在天，并且会有更高主宰。若是无因的，那么就没有谁不是自在天了。如是，当知自在天无法成立。

යථා ච ඉස්සරො, එවං පජාපති පුරිසො ච. නාමමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසො. තෙහි වාදීහි පකප්පිතං යදිදං ‘‘පජාපති පුරිසො’’ති. තංනිමිත්තකං [Pg.66] පන ලොකප්පවත්තිං ඉච්ඡන්තානං පජාපතිවාදෙ පුරිසවාදෙ ච ඉස්සරවාදෙ විය දොසා අසිද්ධි ච විධාතබ්බා. යථා චෙතෙ ඉස්සරාදයො, එවං කාලොපි අසිද්ධො ලක්ඛණාභාවතො. පරමත්ථතො හි විජ්ජමානානං ධම්මානං සභාවසඞ්ඛාතං ලක්ඛණං උපලබ්භති. යථා පථවියා කථිනතා, න එවං කාලස්ස, තස්මා නත්ථි පරමත්ථතො කාලොති. කාලවාදී පනාහ ‘‘වත්තනාලක්ඛණො කාලො’’ති. සො වත්තබ්බො ‘‘කා පනායං වත්තනා’’ති. සො ආහ ‘‘සමයමුහුත්තාදීනං පවත්තී’’ති. තම්පි න, රූපාදීහි අත්ථන්තරභාවෙන අනිද්ධාරිතත්තා. පරමත්ථතො හි අනිද්ධාරිතසභාවස්ස වත්තනාලක්ඛණතායං සසවිසාණාදීනම්පි තංලක්ඛණතා ආපජ්ජෙය්‍ය.

如自在天(Issara)一般，生主(Pajāpati)和原人(Purisa)也是如此，此处仅是名称上的差别。那些论者所设想的，即是“生主”、“原人”。对于那些希望以之为世间流转之因的人，其生主论和原人论也应像自在天论一样，被指出其过失且无法成立。如同自在天等，时间(kāla)也因无特征而无法成立。因为，从胜义而言，存在的诸法才能发现其被称为自性的特征。如地界的坚性，时间则无此特征，是故从胜义而言，时间并不存在。而时论者说：“流转是时间的特征。”应反问他：“此流转为何物？”他答：“是时、刻、刹那等的延续。”此说亦不成立，因其未被确定为异于色等法的独立实体。因为，若一个自性未被胜义确定的事物能以流转为特征，那么兔角等也应有此特征了。

යං පන වදන්ති කාණාදා ‘‘අපරස්මිං අපරං යුගපදි චිරං ඛිප්පමිති කාලලිඞ්ගානීති ලිඞ්ගසබ්භාවතො අත්ථි කාලො’’ති, තං අයුත්තං ලිඞ්ගිනො අනුපලබ්භමානත්තා. සිද්ධසම්බන්ධෙසු හි ලිඞ්ගෙසු ලිඞ්ගමත්තග්ගහණෙන ලිඞ්ගිනි අවබොධො භවෙය්‍ය. න ච කෙනචි අවිපරීතචෙතසා තෙන ලිඞ්ගෙන සහ කදාචි කාලසඞ්ඛාතො ලිඞ්ගී ගහිතපුබ්බොති. අතො න යුත්තං ‘‘ලිඞ්ගසබ්භාවතො අත්ථි කාලො’’ති. ‘‘අපරස්මිං අපර’’න්තිආදිකස්ස විසෙසස්ස නිමිත්තභාවතො යුත්තන්ති චෙ? න, පඨමජාතතාදිනිමිත්තකත්තා තස්ස. න ච පඨමජාතතාදි නාම කොචි ධම්මො අත්ථි අඤ්ඤත්‍ර සමඤ්ඤාමත්තතොති නත්ථෙව පරමත්ථතො කාලො. කිඤ්ච භිය්‍යො, බහූනං එකභාවාපත්තිතො. අතීතාදිවිභාගෙන හි ලොකසමඤ්ඤාවසෙන බහූ කාලභෙදා. ත්වඤ්චෙතං එකං වදසීති බහූනං එකභාවාභාවතො නත්ථෙව පරමත්ථතො කාලො. තථා එකස්ස අනෙකභාවාපත්තිතො. යො හි අයං අජ්ජ වත්තමානකාලො, සො හිය්‍යො අනාගතො අහොසි, ස්වෙ අතීතො භවිස්සති. හිය්‍යො ච වත්තමානො අජ්ජ අතීතො අහොසි, තථා ස්වෙ වත්තමානොපි අපරජ්ජ. න චෙකසභාවස්ස අනෙකසභාවතා යුත්තාති අසිද්ධො පරමත්ථතො කාලො. ධම්මප්පවත්තිං පන උපාදාය කප්පනාමත්තසිද්ධාය ලොකසමඤ්ඤාය අතීතාදිවිභාගතො වොහරීයතීති වොහාරමත්තකොති දට්ඨබ්බො.

然而，胜论派(Kāṇādā)说：“‘此后、彼后、同时、长久、迅速’是时间的标志，因有此标志，故时间存在。”此说不合理，因为被标志者无法被感知。因为，在标志与被标志者的关系成立时，仅凭把握标志便能了知被标志者。然而，从未有任何心智正常者，曾通过这些标志而把握到那被称为“时间”的被标志者。因此，“因有此标志，故时间存在”的说法不合理。若说：“‘此后、彼后’等差别作为标志是合理的吗？”不合理，因为那只是“先出生”等的标志。而除了仅是概念之外，并无名为“先出生”等的法存在，是故从胜义而言，时间并不存在。再者，（若时间存在）则有多成一的过失。因为依世俗概念，有过去等划分，故有多种时间差别，而你却说时间是一。由于多不能成一，故从胜义而言，时间并不存在。同样，（若时间存在）则有一成多的过失。今日之现在时，于昨日是未来时，于明日将成过去时。昨日之现在时，于今日已成过去时，同样，明日之现在时，于后日亦将成过去时。一自性之法不应有多重自性，故从胜义而言，时间无法成立。当知，这只是依据诸法的流转，通过仅由假名安立的世俗概念，依过去等划分而进行的言说，仅是世俗言说而已。

සභාවනියතියදිච්ඡාදයොපි අසිද්ධා. කිං කාරණා? ලක්ඛණාභාවා. න හි සභාවතො නියතියදිච්ඡා සම්භවති. අඤ්ඤථා එවංවිධො කොචි [Pg.67] භාවො අත්ථි චෙ, තෙසං සභාවසඞ්ඛාතෙන ලක්ඛණෙන භවිතබ්බං, පතිට්ඨාපකහෙතුනා ච න චත්ථි. කෙවලං පනෙතෙ වාදා විමද්දියමානා අහෙතුවාදෙ එව තිට්ඨන්ති, න චාහෙතුකං ලොකවිචිත්තං විසෙසාභාවප්පසඞ්ගතො. අහෙතුකභාවෙ හි පවත්තියා ය්වායං නරසුරනිරයතිරච්ඡානාදීසු ඉන්ද්‍රියාදීනං විසෙසො, තස්ස අභාවො ආපජ්ජති, න චායං පණ්ඩිතෙහි ඉච්ඡිතො. කිඤ්ච? දිට්ඨභාවතො. දිට්ඨා හි චක්ඛාදිතො චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං බීජාදිතො අඞ්කුරාදීනං පවත්ති, තස්මාපි හෙතුතොවායං පවත්ති. තථා පුරෙ පච්ඡා ච අභාවතො. යතො යතො හි පච්චයසාමග්ගිතො යං යං ඵලං නිබ්බත්තති, තතො පුබ්බෙ පච්ඡා ච න තස්ස නිබ්බත්ති සම්භවති, කිඤ්ච බහුනා. යදි අහෙතුතො පවත්ති සියා, අහෙතුකා පවත්තීති ඉමාපි වාචා යථාසකපච්චයසමවායතො පුරෙ පච්ඡා ච භවෙය්‍යුං, න ච භවන්ති අලද්ධප්පච්චයත්තා, මජ්ඣෙ එව ච භවන්ති ලද්ධප්පච්චයත්තා. එවං සබ්බෙපි සඞ්ඛතා ධම්මාති න සිජ්ඣති අහෙතුවාදො. තස්මිඤ්ච අසිද්ධෙ පවත්තියා අහෙතුභාවො විය අහෙතුපරියායවිසෙසභූතා සභාවනියතියදිච්ඡාදයොපි අසිද්ධා එව හොන්තීති වෙදිතබ්බා.

自性(sabhāva)、宿命(niyati)和偶然(yadicchā)等[论]皆不成立。是何原因？因无特征故。宿命或偶然并非从自性而有。否则，若有任何此类的存在，则应有其名为自性的特征，以及安立它的因，但[此二者]并不存在。这些论调被驳斥后，只会归结为无因论。然而，世间的种种并非无因，[否则]将有过失：导致差异的消失。如果承认无因生起，那么人、天、地狱、畜生等众生的诸根差异就会消失，这不是智者所乐见的。再者，何以故？因现见故。我们能看见由眼等而有眼识等生起，由种子等而有芽等生起，所以这种生起确实是由因所致。同样，亦因[果]于前、后不存在故。任何果都是从各种因缘聚合而产生的，在此之前和之后，其生起皆不可能，何需多言。如果说是无因而产生，那么“无因产生”这句话也应该在各种因缘和合之前和之后出现，但因未得缘故而无，仅于得缘时才会出现。如是，[依]“一切有为法”[之理]，无因论不成立。于此[无因论]不成立时，当知，犹如“生起是无因的”[此说不成立]，作为无因论之变相的自性、宿命、偶然等[论]亦皆不成立。

යං පන කාණාදා ‘‘පරමාණවො නිච්චා, තෙහි ද්විඅණුකාදිඵලං නිබ්බත්තති, තඤ්ච අනිච්චං, තස්ස වසෙනෙතං ලොකවිචිත්ත’’න්ති වදන්ති, තම්පි මිච්ඡාපරිකප්පමත්තං. න හි පරමාණවො නාම සන්ති අඤ්ඤත්‍ර භූතසඞ්ඝාතා. සො පන අනිච්චොව, න ච නිච්චතො අනිච්චස්ස නිබ්බත්ති යුත්තා තස්ස කාරණභාවානුපපත්තිතො තථා අදස්සනතො ච. යදි ච සො කස්සචි කාරණභාවං ගච්ඡෙය්‍ය, අනිච්චො එව සියා විකාරාපත්තිතො. න චායං සම්භවො අත්ථි, යං විකාරං අනාපජ්ජන්තමෙව කාරණං ඵලං නිබ්බත්තෙය්‍යාති. විකාරඤ්චෙ ආපජ්ජති, කුතස්ස නිච්චතාවකාසො, තස්මා වුත්තප්පකාරා පරමාණවො සත්තා අනිච්චා, අඤ්ඤෙපි නිච්චාදිභාවෙන බාහිරකෙහි පරිකප්පිතා අසිද්ධා එවාති වෙදිතබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘ධම්මප්පභෙදතො පන අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා’’ති.

至于胜论师(Kāṇāda)主张：“极微(paramāṇu)是常，由彼生起二微(dviaṇuka)等果，而此[果]是无常，由此形成了世间的种种差别”，此亦仅是邪思构想。因为除了色聚(bhūtasaṅghāta)之外，实无名为极微者。而此[色聚]本身就是无常的，由常法生起无常法是不合理的，因其作为原因不成立，且未曾见故。如果常法可以作为原因，那它本身就应该是无常的，因为它已经发生了变化。因不转变而能生果，此事绝无可能。如果原因发生了变化，又怎么能说是常呢？因此，当知，所说的极微，其存在是无常的，而外道所构想的其他常性等，也都是不成立的。所以说：“从法的分别来看，其他[宗派]的真实义不成立故。”

එත්ථාහ ‘‘යදි පරමත්ථතො පුග්ගලො න උපලබ්භති, එවං පන පුග්ගලෙ අනුපලබ්භමානෙ අථ කස්මා භගවා ‘අත්ථි පුග්ගලො අත්තහිතාය පටිපන්නො’ති (අ. නි. 4.95; කථා. 22), ‘චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා සන්තො සංවිජ්ජමානා ලොකස්මි’න්ති [Pg.68] (අ. නි. 4.95; කථා. 22) ච තත්ථ තත්ථ පුග්ගලස්ස අත්ථිභාවං පවෙදෙසී’’ති. විනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන. තථා තථා විනෙතබ්බානඤ්හි පුග්ගලානං අජ්ඣාසයවසෙන විනෙය්‍යදමනකුසලො සත්ථා ධම්මං දෙසෙන්තො ලොකසමඤ්ඤානුරූපං තත්ථ තත්ථ පුග්ගලග්ගහණං කරොති, න පරමත්ථතො පුග්ගලස්ස අත්ථිභාවතො.

于此，[有人]问：“如果从胜义(paramattha)上讲，补特伽罗(puggala)不可得，那么，既然补特伽罗不可得，为何世尊(bhagavā)又在各处宣说‘有为自身利益而行道之人’，以及‘诸比丘(bhikkhave)，世间存在着四种人’等等，从而开示补特伽罗的存在呢？”[答：]此乃随顺所化者之意乐。善于调伏所化者的导师，在说法时，随顺各类应受教化之人的意乐，并依循世间名言(lokasamaññā)，在在处处使用“补特伽罗”一词，并非因补特伽罗于胜义中实有存在。

අපිච අට්ඨහි කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති හිරොත්තප්පදීපනත්ථං, කම්මස්සකතාදීපනත්ථං, පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං, ආනන්තරියදීපනත්ථං, බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං, පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථං, දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං, ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථඤ්චාති. ‘‘ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි හිරීයන්ති ඔත්තප්පන්තී’’ති හි වුත්තෙ මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු වා හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි හිරීයන්ති ඔත්තප්පන්ති නාමා’’ති. ‘‘ඉත්ථී හිරීයති ඔත්තප්පති, පුරිසො, ඛත්තියො, බ්‍රාහ්මණො’’ති පන වුත්තෙ ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති, තස්මා භගවා හිරොත්තප්පදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති. ‘‘ඛන්ධා කම්මස්සකා, ධාතුයො ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා කම්මස්සකතාදීපනත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙති. ‘‘වෙළුවනාදයො මහාවිහාරා ඛන්ධෙහි කාරාපිතා, ධාතූහි, ආයතනෙහී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තථා ‘‘ඛන්ධා මාතරං ජීවිතා වොරොපෙන්ති, පිතරං, අරහන්තං, රුහිරුප්පාදකම්මං, සඞ්ඝභෙදකම්මං කරොන්ති, ධාතුයො, ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි, ‘‘ඛන්ධා මෙත්තායන්ති, ධාතුයො, ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි, ‘‘ඛන්ධා පුබ්බෙනිවාසං අනුස්සරන්ති, ධාතුයො, ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි එසෙව නයො. තස්මා භගවා පච්චත්තපුරිසකාරදීපනත්ථං ආනන්තරියදීපනත්ථං බ්‍රහ්මවිහාරදීපනත්ථං පුබ්බෙනිවාසදීපනත්ථඤ්ච පුග්ගලකථං කථෙති. ‘‘ඛන්ධා දානං පටිග්ගණ්හන්ති, ධාතුයො, ආයතනානී’’ති වුත්තෙපි මහාජනො න ජානාති, සම්මොහං ආපජ්ජති, පටිසත්තු වා හොති ‘‘කිමිදං ඛන්ධා ධාතූ ආයතනානි පටිග්ගණ්හන්ති නාමා’’ති. ‘‘පුග්ගලො පටිග්ගණ්හාතී’’ති පන වුත්තෙ ජානාති, න සම්මොහං ආපජ්ජති, න පටිසත්තු හොති, තස්මා භගවා දක්ඛිණාවිසුද්ධිදීපනත්ථං පුග්ගලකථං කථෙති. ලොකසම්මුතිඤ්ච බුද්ධා භගවන්තො නප්පජහන්ති ලොකසමඤ්ඤාය ලොකාභිලාපෙ ඨිතායෙව ධම්මං දෙසෙන්ති, තස්මා භගවා ලොකසම්මුතියා අප්පහානත්ථම්පි පුග්ගලකථං කථෙතීති ඉමෙහි අට්ඨහි [Pg.69] කාරණෙහි භගවා පුග්ගලකථං කථෙති, න පරමත්ථතො පුග්ගලස්ස අත්ථිභාවතොති වෙදිතබ්බං.

再者，世尊以八种原因说补特伽罗事：为阐明惭愧，为阐明业为己有，为阐明个人功用，为阐明无间业，为阐明梵住，为阐明宿住，为阐明供养清净，以及为不舍离世俗共许。若说“诸蕴、界、处有惭有愧”，大众不解，会陷入困惑，或心生敌对说：“诸蕴、界、处有惭有愧，此是何义？”但若说“女人有惭有愧，男人、刹帝利、婆罗门亦尔”，则大众能解，不陷入困惑，不心生敌对。是故，世尊为阐明惭愧而说补特伽罗事。若说“诸蕴是业的主人，诸界、诸处亦尔”，其理亦然。是故，世尊亦为阐明业为己有而说补特伽罗事。若说“竹林(Veḷuvana)等大寺院是由诸蕴、诸界、诸处所造”，其理亦然。同样，若说“诸蕴杀母、杀父、杀阿罗汉、行出佛身血业、行破和合僧业，诸界、诸处亦尔”，若说“诸蕴修习慈心，诸界、诸处亦尔”，若说“诸蕴忆念宿住，诸界、诸处亦尔”，其理亦然。是故，世尊为阐明个人功用、无间业、梵住与宿住而说补特伽罗事。若说“诸蕴领受布施，诸界、诸处亦尔”，大众不解，会陷入困惑，或心生敌对说：“诸蕴、界、处领受布施，此是何义？”但若说“补特伽罗领受布施”，则大众能解，不陷入困惑，不心生敌对。是故，世尊为阐明供养清净而说补特伽罗事。诸佛世尊不舍离世俗共许，安住于世间名言、世间语而说法。是故，世尊亦为不舍离世俗共许而说补特伽罗事。应知，世尊以此八种原因说补特伽罗事，非因补特伽罗于胜义中实有。

ධම්මප්පභෙදාකාරෙනෙවාති යථාවුත්තරූපාදිධම්මප්පභෙදතො අඤ්ඤස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අසිද්ධත්තා රූපාදිධම්මප්පභෙදාකාරෙනෙව පුග්ගලස්ස උපලද්ධියා භවිතබ්බන්ති අත්ථො. තෙන ‘‘කිං තව පුග්ගලො උපලබ්භමානො රුප්පනාකාරෙන උපලබ්භති, උදාහු අනුභවනසඤ්ජානනාභිසඞ්ඛරණවිජානනෙසු අඤ්ඤතරාකාරෙනා’’ති දස්සෙති තබ්බිනිමුත්තස්ස සභාවධම්මස්ස ලොකෙ අභාවතො. අවිසෙසවිසෙසෙහි පුග්ගලූපලබ්භස්ස පටිඤ්ඤාපටික්ඛෙපපක්ඛා අනුජානනාවජානනපක්ඛා. යදිපිමෙ ද්වෙපි පක්ඛා අනුලොමපටිලොමනයෙසු ලබ්භන්ති, ආදිතො පන පඨමං ඨපෙත්වා පවත්තො පඨමනයො, ඉතරො දුතියන්ති ඉමං නෙසං විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘අනුජානනා…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. යථාධිකතාය ලද්ධියා අනුලොමනතො චෙත්ථ පඨමො නයො අනුලොමපක්ඛො, තබ්බිලොමනතො ඉතරො පටිලොමපක්ඛොති වුත්තොති වෙදිතබ්බන්ති.

“以诸法差别的方式”之义为：除了如前所说的色等诸法差别之外，没有其他的真实义可成立，因此补特伽罗之可得，必是依于色等诸法差别的方式。由此显示：“你所获得的补特伽罗，是以变碍的方式被获得呢？抑或是以感受、想、行、识中任何一种方式被获得呢？”此言显示，离此则无自性法存于世间。对于通过有差别和无差别而获得补特伽罗，有承认和否认的立场，以及许可和不许可的立场。如果这两派都能通过顺理和逆理的方式成立，那么最初建立的属于第一种道理，另一种属于第二种道理。为了显示这个差别，所以说“许可……应当理解”。因其顺应所持之见，此中第一种道理是顺应派；与此相违的另一种道理则被称为相违派，应当这样理解。

තෙන වත රෙති එත්ථ තෙනාති කාරණවචනං. යෙන පුග්ගලූපලබ්භො පතිට්ඨපීයති, තෙන හෙතුනා. ස්වායං හෙතු සාසනිකස්ස බාහිරකස්ස ච වසෙන හෙට්ඨා දස්සිතො එව. හෙතුපතිරූපකෙ චායං හෙතුසමඤ්ඤා පරමත්ථස්ස අධිප්පෙතත්තා. හෙට්ඨා ‘‘ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති නිග්ගහස්ස සඤ්ඤාපනමත්තං කතං, තං ඉදානි ‘‘යං තත්ථ වදෙසී’’තිආදිනා නිගමනරූපෙන මිච්ඡාභාවදස්සනෙන ච විභාවියමානං පාකටභාවකරණතො ආරොපිතං පතිට්ඨාපිතං හොතීති අට්ඨකථායං ‘‘ආරොපිතත්තා’’ති වුත්තං.

在“Tena vata re”一句中，“tena”是表示原因的词。补特伽罗之可得，正是以此因而确立。此因已依教内与教外之分，于前文所示。此“因”之名，亦用于似因，因其意指胜义。前文说“应知晓论诘”，仅是作了论诘的指示，如今通过“汝于彼处所说”等结论的形式，以及通过显示其为错误的本质，使其变得显明，从而被安立、被确立，是故义注中说“因其被安立”。

එත්ථ ච ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භතී’’ති පටිඤ්ඤාවයවො සරූපෙනෙව දස්සිතො. ‘‘තෙනා’’ති ඉමිනා සාමඤ්ඤතො හෙතාවයවො දස්සිතො. ය්වායං යස්මා පටිඤ්ඤාධම්මො හුත්වා සදිසපක්ඛෙ විජ්ජමානො, විසදිසපක්ඛෙ අවිජ්ජමානොයෙව හෙතු ලක්ඛණූපපන්නො නාම හොති, න ඉතරො, තස්මා යත්ථ සො විජ්ජති න විජ්ජති ච, සො සදිසාසදිසභාවභින්නො දුවිධො දිට්ඨන්තාවයවො. යථා රූපාදි උපලබ්භති, තථා පුග්ගලො. යථා ච සසවිසාණං න උපලබ්භති, න තථා පුග්ගලොති උපනයො. ස්වායං ‘‘වත්තබ්බෙ ඛො පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති ඉමාය පාළියා දීපිතො, යො අට්ඨකථායං සද්ධිං හෙතුදාහරණෙහි ‘‘පාපනා’’ති වුත්තො. නිගමනං පාළියං සරූපෙනෙව ආගතං, යා අට්ඨකථායං ‘‘රොපනා’’ති [Pg.70] වුත්තාති. එවං පොරාණෙන ඤායක්කමෙන සාධනාවයවා නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතබ්බා.

此处，“补特伽罗可得”这一宗支，已如实地展示出来。“以彼”一词，则概括地显示了因支。由于此因，作为宗法，存于同品，而全无于异品，方名为具足因相，而非其他。是故，其存在与否之处，即是区分同品与异品的两种喻支。譬如色等可得，补特伽罗亦然；又譬如兔角不可得，补特伽罗则不然，此即为合。此义由“应说，补特伽罗依真实义、胜义而可得”这段巴利圣典所阐明，在义注中连同因与喻被称为“能至”。结在巴利圣典中也如实出现，在义注中被称为“安立”。如是，应依古之理则，确定并组织诸论证支。

ඉදානි වත්තනෙන පරපක්ඛුපලක්ඛිතෙ හෙතුදාහරණෙ අන්වයබ්‍යතිරෙකදස්සනවසෙන නිද්ධාරෙත්වා සාධනපයොගො යොජෙතබ්බො. කාරණං වත්තබ්බන්ති කිමෙත්ථ වත්තබ්බං. හෙතුදාහරණෙහියෙව හි සපරපක්ඛානං සාධනං දූසනං වා, න පටිඤ්ඤාය, තස්සා සාධෙතබ්බාදිභාවතො. තං පන ද්වයං ‘‘තෙන වත රෙ’’තිආදිපාළියා විභාවිතං. අට්ඨකථායං පාපනාරොපනාසීසෙන දස්සිතං. පටිඤ්ඤාඨපනා පන තෙසං විසයදස්සනං කථායං තංමූලතායාති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘යං පන වක්ඛතී’’තිආදි. තෙනෙව ච අට්ඨකථායං ‘‘ඉදං අනුලොම…පෙ… එකං චතුක්කං වෙදිතබ්බ’’න්ති වක්ඛති. තථා චාහ ‘‘යථා පන තත්ථා’’තිආදි. නිග්ගහොව විසුං වුත්තො, න පටිකම්මන්ති අධිප්පායො. විසුං වුත්තොති ච පාපනාරොපනාහි අසම්මිස්සං කත්වා විසුං අඞ්ගභාවෙන වුත්තො, න තදඤ්ඤතරො විය තදන්තොගධභාවෙන වුත්තො, නාපි ඨපනා විය අගණනුපගභාවෙනාති අත්ථො. යෙ පනාති පදකාරෙ සන්ධායාහ. දුතියෙ…පෙ… ආපජ්ජති තත්ථ නිග්ගහස්ස අයථාභූතත්තා පටිකම්මස්ස ච යථාභූතභාවතොති අධිප්පායො.

现在，应当通过随顺与相违的观察，在已被他宗观点所标识的因由与示例中，确定之后而运用论证。所谓“陈述”，此处当说什么？因为，正是通过因由与示例，才能成立自宗或驳斥他宗，而非通过主张，因其（主张）本身是待成立的。此二者在“因此故”等巴利文中已得到阐明，在义注(aṭṭhakathā)中也以施设与归罪为标题作了说明。至于“安立主张”，当知是在讨论中显示其范围，并以此为根本。因此说“若有人言”等。同样，义注中也将说：“此为随顺……应知为一个四句”。又如所说：“正如在那里”等。其意趣是：驳斥是单独宣说的，而非预备工作。“单独宣说”之义是：不与施设和归罪相混杂，作为单独的部分而说；不像其他部分那样被包含其中；也不像“安立”那样不被计入。至于“而某些人”，是针对（解释）词语的人而说。在第二种情况下……之所以会如此，其意趣在于：彼处的驳斥是因为不符合事实，而预备工作则是因为符合事实。

2. පරමත්ථතො පුග්ගලං නානුජානාති, වොහාරතො පන අනුජානාතීති සකවාදිමතං ජානන්තෙනපි පරවාදිනා ඡලවසෙන විභාගං අකත්වා ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති පුච්ඡාය කතාය සකවාදී තත්ථ අයං පුග්ගලවාදී, ඉමස්ස ලද්ධි පටික්ඛිපිතබ්බාති පරමත්ථසච්චං සන්ධායාහ ‘‘ආමන්තා’’ති. ‘‘න උපලබ්භතී’’ති හි වුත්තං හොති. පුන ඉතරො සම්මුතිසච්චං සන්ධාය ‘‘යො සච්චිකට්ඨො’’තිආදිමාහ. තස්සත්ථො – යො ලොකවොහාරසිද්ධො සච්චිකට්ඨො, තතො එව කෙනචි අපටික්ඛිපිතබ්බතො පරමත්ථතො තතො සො පුග්ගලො නුපලබ්භතීති. පුන සකවාදී පුබ්බෙ පරමත්ථසච්චවසෙන පුග්ගලෙ පටික්ඛිත්තෙ ඉදානි සම්මුතිසච්චවසෙනායං පුච්ඡාති මන්ත්වා තං අප්පටික්ඛිපන්තො ‘‘න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති ආහ. තෙනාහ ‘‘අත්තනා අධිප්පෙතං සච්චිකට්ඨමෙවාති සම්මුතිසච්චං සන්ධායාති අධිප්පායො’’ති[Pg.71]. එවමවට්ඨිතෙ ‘‘යදි පරවාදිනා…පෙ… නාරභිතබ්බා’’ති ඉදං න වත්තබ්බං පඨමපුච්ඡාය පරමත්ථසච්චස්ස සච්චිකට්ඨොති අධිප්පෙතත්තා. ‘‘අථ සකවාදිනා…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති ඉදම්පි න වත්තබ්බං දුතියපුච්ඡාය සම්මුතිසච්චස්ස සච්චිකට්ඨොති අධිප්පෙතත්තා.

2. 依胜义而言不承认补特伽罗(puggala)，但依世俗言说而言则承认，此为自宗之观点。他宗即使了知自宗观点，仍以欺诈的方式，不作区分而提问：“补特伽罗是否非以真实究竟义而存在？”当此问被提出时，自宗（认为）：“此人是补特伽罗论者，其学说应被驳斥”，故针对胜义谛(paramatthasacca)而回答：“是的”。此即是说“不存在”。之后，另一方针对世俗谛(sammutisacca)而说：“何为真实义……”等。其义是：那由世间言说所成立的真实义，正因其不应为任何人所驳斥，所以，那个补特伽罗是否并非以彼真实义而在胜义上存在呢？之后，自宗先前已依胜义谛否定了补特伽罗，现在则认为“此问是依世俗谛而发”，故不予驳斥而说：“不应如是说”。因此（义注）说：“其意趣是，（此回答是）针对自己所意指的真实义，即世俗谛而言”。如此确立之后，“若他宗……不应发起”此句不应说，因第一个问题所意指的是胜义谛作为真实义。“若自宗……则有过失”此句亦不应说，因第二个问题所意指的是世俗谛作为真实义。

යදි උභයං අධිප්පෙතන්ති ඉදං යදි පඨමපුච්ඡං සන්ධාය, තදයුත්තං තස්සා පරමත්ථසච්චස්සෙව වසෙන පවත්තත්තා. අථ දුතියපුච්ඡං සන්ධාය, තස්සා සම්මුතිසච්චවසෙන පඨමත්ථං වත්වා පුන මිස්සකවසෙන වත්තුං ‘‘සම්මුතිසච්චපරමත්ථසච්චානි වා එකතො කත්වාපි එවමාහා’’ති වුත්තත්තා තම්පි න වත්තබ්බමෙව. ද්වෙපි සච්චානීති සම්මුතිපරමත්ථසච්චානි. තෙසු පරමත්ථසච්චස්සෙව නිප්පරියායෙන සච්චිකට්ඨපරමත්ථභාවො, ඉතරස්ස උපචාරෙන. තථා ච වුත්තං ‘‘මායා මරීචි…පෙ… උත්තමට්ඨො’’ති. තස්මා සම්මුතිසච්චවසෙන උපලද්ධිං ඉච්ඡන්තෙනපි පරමත්ථසච්චවසෙන අනිච්ඡනතො ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’තිආදිනා අනුයොගො යුත්තො. ‘‘පධානප්පධානෙසු පධානෙ කිච්චසිද්ධී’’ති එතෙනෙව ‘‘න ච සච්චිකට්ඨෙකදෙසෙන අනුයොගො’’තිආදි නිවත්තිතඤ්ච හොති සච්චිකට්ඨෙකදෙසභාවස්සෙව අසිද්ධත්තා. නාස්ස පරමත්ථසච්චතා අනුයුඤ්ජිතබ්බාති අස්ස සච්චිකට්ඨස්ස පරමත්ථසච්චතා පරවාදිනා න අනුයුඤ්ජිතබ්බා ‘‘පුග්ගලො නුපලබ්භති සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙනා’’ති සකවාදිනොපි සච්චිකට්ඨපරමත්ථතො තස්ස ඉච්ඡිතබ්බත්තාති අධිප්පායො. වොහරිතසච්චිකට්ඨස්ස අත්තනා අධිප්පෙතසච්චිකට්ඨතාපි යුත්තා තස්ස තෙන අධිප්පෙතත්තා. ස්වායමත්ථො හෙට්ඨා දස්සිතොයෙව. වුත්තනයොව දොසොති ‘‘ද්වෙපි සච්චානී’’තිආදිනා අනන්තරමෙව වුත්තං සන්ධායාහ. තස්ස පන අදොසභාවො දස්සිතොයෙව. අථ න ඉති අථ න භූතසභාවත්ථෙන උපලබ්භෙය්‍යාති යොජනා. වත්තබ්බොති යදෙත්ථ වත්තබ්බං, තං ‘‘යො ලොකවොහාරසිද්ධො’’තිආදිනා වුත්තමෙව, තස්මා එත්ථ ‘‘පරමත්ථතො පුග්ගලං නානුජානාතී’’තිආදිනා අධිප්පායමග්ගනං දට්ඨබ්බං.

“若意指二者”——此若针对第一个问题，则不恰当，因其仅依胜义谛而展开。若针对第二个问题，因其先依世俗谛说第一义，后又为作混合说而云：“或将世俗谛与胜义谛合而为一亦如是说”，故此说亦不应成立。二谛即世俗谛与胜义谛。其中，唯胜义谛是绝对的真实究竟义，另一者则为假说(upacāra)。诚如所言：“幻象、阳焰……最胜义(uttamaṭṭha)。”因此，即使有人欲依世俗谛而承认其存在，但因为他不欲依胜义谛而承认，所以用“补特伽罗(puggala)是否以真实究竟义而存在？”等方式追问是合理的。正是通过“于主次之中，依主者成事”（之理），“不应以部分真实义(saccikaṭṭhekadesa)追问”等说法也被驳斥了，因为部分真实义本身即不成立。“不应追问其胜义性”，其意趣是：他宗不应追问此真实义的胜义性，因为自宗也同样期望从真实究竟义上得出“补特伽罗不存在”（这一结论）。世俗言说之真实义，被自己意指为真实义，亦属合理，因其被彼（自宗）如此意指。此义已于前文所示。“过失如前述”，此语是针对紧接在后的“二谛”等文而说。而其（前述之理）无有过失，也已说明。“若非”，应连结为：“若非以真实自性(bhūtasabhāva)之义而存在”。“应说”者，此处应说之内容，已由“世间言说所成立”等文所说。是故，此处当于“依胜义不承认补特伽罗”等语中，探寻其意趣(adhippāya)。

අනුඤ්ඤෙය්‍යමෙතං සියාති එතං අනුපලබ්භනං පඨමපුච්ඡායං විය දුතියපුච්ඡායම්පි අනුජානිතබ්බං සියා. න වා කිඤ්චි වත්තබ්බන්ති අථ වා කිඤ්චි න වත්තබ්බං ඨපනීයත්තා පඤ්හස්ස. තථා හිස්ස ඨපනීයාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. එත්ථ ච කාමං සච්චද්වයාකාරෙන පුග්ගලො නුපලබ්භති, සම්මුතියාකාරෙන පන නුපලබ්භතීති උපලබ්භනභාවස්ස වසෙන පටික්ඛෙපො කතොති අයමෙත්ථ අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. අනුඤ්ඤාතං පටික්ඛිත්තඤ්චාති [Pg.72] පඨමපුච්ඡායං අනුඤ්ඤාතං, දුතියපුච්ඡායං පටික්ඛිත්තං. එතං ඡලවාදං නිස්සායාති එතං එකංයෙව වත්ථුං උද්දිස්ස අනුජානනපටික්ඛිපනාකාරං ඡලවචනං නිස්සාය. ත්වං නිග්ගහෙතබ්බොති යොජනා. සම්භවන්තස්ස සාමඤ්ඤෙනාති නිග්ගහට්ඨානභාවෙන සම්භවන්තස්ස අනුලොමනයෙන අනුජානනපටික්ඛෙපස්ස සමානභාවෙන. අසම්භවන්තස්ස කප්පනන්ති පච්චනීකනයෙන තස්ස නිග්ගහට්ඨානභාවෙන අසම්භවන්තස්ස තථා කප්පනං සංවිධානං ඡලවාදො භවිතුං අරහති. ‘‘අත්ථවිකප්පුපපත්තියා වචනවිඝාතො ඡල’’න්ති වුත්තොවායමත්ථො. තෙනාති යථාවුත්තකප්පනං ඡලවාදොති වුත්තත්තා. වචනසාමඤ්ඤමත්තං කප්පිතං ඡලං වදති එතෙනාති ඡලවාදො. තෙන වුත්තං ‘‘ඡලවාදස්ස කාරණත්තා ඡලවාදො’’ති. වචනසාමඤ්ඤමත්තං අත්ථභූතං තදත්ථං ඡලවාදං නිස්සාය. ‘‘විචාරෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, කිමෙත්ථ විචාරෙතබ්බං. යදිපි පක්ඛස්ස ඨපනාමූලකං අනුජානනාවජානනානං මිච්ඡාභාවදස්සනං තබ්බිසයත්තා, පාපනාරොපනාහි එව පන සො විභාවීයති, න ඨපනායාති පාකටොයමත්ථො.

这或许应被认可，即此“不可得”如同在第一问中一样，在第二问中也应被认可。或者说，什么也不应说，因为问题应被搁置。正如他为了显示搁置的方式而说“正如……”等语。在此，应知其意趣是：诚然，从二谛(saccadvaya)的角度来看，补特伽罗(puggala)确实不可得，但对于“从世俗(sammuti)的角度来看也不可得”这一说法，是基于其（在世俗中）可得性而作出的驳斥。认可与否定，即在第一问中认可（其不可得），在第二问中否定（其不可得）。这依赖于诡辩(chalavāda)，即针对同一事物，既认可又否定的方式，是依据诡辩之言。“你应被驳倒”，这是（论证的）连结。对于可能（成为驳斥点）的情况，通过普遍性，即以能够成为驳斥之处的情况，按照顺应(anuloma)的方式，认可与否定具有相同性质。对于不可能（成为驳斥点）的情况，通过对立(paccanīka)的方式，即以不可能成为驳斥之处，如此安排，诡辩才可能成立。“由于意义的多种可能性而导致言语的破坏就是诡辩”，此义已被说明。因此，即如前述的安排被称为诡辩。仅凭言语的普遍性而作的安排，说出诡辩，因此（此人）是诡辩者。因此说“由于是诡辩的原因，所以是诡辩”。言语的普遍性仅仅是表面的意义，为了那个意义而依赖诡辩。“应考察”，这里应考察什么？即使对于一方而言，基于搁置的认可与否定显示出其错误性，但正是由于施设与归罪(pāpanāropanā)，他才被辨明，而不是由于搁置本身，这是显而易见的意义。

4-5. තෙනාති සකවාදිනා. තෙන නියාමෙනාති යෙන නියාමෙන සකවාදිනා චතූහි පාපනාරොපනාහිස්ස නිග්ගහො කතො, තෙන නියාමෙන නයෙන. සො නිග්ගහො දුක්කටො අනිග්ගහොයෙවාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනිග්ගහභාවස්ස වා උපගමිතත්තා’’ති, පාපිතත්තාති අත්ථො. එවමෙවාති යථා ‘‘තයා මම කතො නිග්ගහො’’තිආදිනා අනිග්ගහභාවූපනයො වුත්තො, එවමෙව. එතස්සාති ‘‘තෙන හී’’තිආදිනා ඉමාය පාළියා වුත්තස්ස.

4-5. “由彼”(Tena)是指由自宗论者(sakavādinā)。“通过那种方法”(Tena niyāmena)是指：自宗论者用以四种归咎(pāpanāropanā)的方式对他进行制伏的那种方法、道理。为了表明“那种制伏是恶作(dukkaṭa)，根本不是制伏”，而说“因为已陷入非制伏的状态”，其义为“已导致”。“正是如此”(Evameva)是指：正如“你对我进行了制伏”等语句所说，是引入了非制伏的状态，正是如此。“对此”(Etassa)是指对此巴利(pāḷi)文中所说的“因此……”等内容。

අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

顺应与对立释义终。

2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා

2. 对立与顺应释义

7-10. අඤ්ඤෙනාති සම්මුතිසච්චභූතෙන. පරස්සාති සකවාදිනො. සො හි පරවාදිනා පරො නාම හොති. පටිඤ්ඤාපටික්ඛෙපානං භින්නවිසයත්තා ‘‘අවිරොධිතත්තා’’ති වුත්තං. අභින්නාධිකරණං විය හි අභින්නවිසයමෙව විරුද්ධං නාම සියා, න ඉතරන්ති අධිප්පායො. තමෙවත්ථං විභාවෙතුං ‘‘න හි…පෙ… ආපජ්ජතී’’ති ආහ. යදි එවං කථමිදං නිග්ගහට්ඨානං ජාතන්ති ආහ ‘‘අත්තනො [Pg.73] පනා’’තිආදි. තෙන පටිඤ්ඤාන්තරං නාම අඤ්ඤමෙවෙතං නිග්ගහට්ඨානන්ති දස්සෙති.

7-10. “以另一者”(Aññena)是指以已成世俗谛者(sammutisaccabhūtena)。“对他人”(Parassa)是指对自宗论者(sakavādino)，因为他被敌论者(paravādinā)称为“他人”。由于所许(paṭiññā)与所破(paṭikkhepa)的对象不同，故说“无矛盾”。其意趣是：诚然，只有当论题(adhikaraṇa)与对象(visaya)皆不相异时，才可名为矛盾，否则不然。为了阐明此义，而说“诚然不……乃至……陷入”。若尔，此制伏处(niggahaṭṭhāna)是如何产生的呢？回答说“于自己……”等。由此表明“转计”(paṭiññāntaraṃ)是另一种制伏处。

පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

对立与顺应释义终。

සුද්ධසච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纯粹真实义释义终。

2. ඔකාසසච්චිකට්ඨො

2. 处所真实义

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

1. 顺逆释义

11. සාමඤ්ඤෙන වුත්තං විසෙසනිවිට්ඨං හොතීති ආහ ‘‘සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං සරීරෙති අයමත්ථො’’ති. සාමඤ්ඤජොතනා හි විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති විසෙසත්ථිනා විසෙසො අනුපයුජ්ජිතබ්බොති. එතෙනාති දෙසවසෙන සබ්බත්ථ පටික්ඛෙපවචනෙන.

11. 一般而言，所说笼统者已立于特殊中，故说：“‘于一切处’(sabbattha)者，此义为‘于整个身体’”。因为笼统的阐明确实立于特殊中，故求特殊义者不应再应用特殊（表述）。“由此”(Etena)是指通过就处所而言否定“于一切处”之语。

3. කාලසච්චිකට්ඨො

3. 时间真实义

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

1. 顺逆释义

12. මජ්ඣිමජාතිකාලෙති පච්චුප්පන්නත්තභාවකාලෙ. අත්තභාවො හි ඉධ ‘‘ජාතී’’ති අධිප්පෙතො. තතො අතීතො පුරිමජාතිකාලො, අනාගතො පච්ඡිමජාතිකාලො. ඉමෙසු තීසූති සබ්බත්ථ, සබ්බදා, සබ්බෙසූති ඉමෙසු තීසු නයෙසු. පාඨස්ස සංඛිත්තතා සුවිඤ්ඤෙය්‍යාති තං ඨපෙත්වා අත්ථස්ස සදිසතං විභාවෙන්තො ‘‘ඉධාපි හි…පෙ… යොජෙතබ්බ’’න්ති ආහ. එත්ථාපි ‘‘න කෙනචි සභාවෙන පුග්ගලො උපලබ්භතී’’ති අයමත්ථො වුත්තො හොති. න හි කෙනචි සභාවෙන උපලබ්භමානස්ස සකලෙකදෙසවිනිමුත්තො පවත්තිකාලො නාම අත්ථීති.

12. “于中等生时”(Majjhimajātikāle)是指于现在生存之时。此处的“生”(jāti)意指个体存在(attabhāvo)。在此之前，过去者为前生时，未来者为后生时。“于此三者中”是指于“一切处”(sabbattha)、“一切时”(sabbadā)、“一切中”(sabbesu)这三种理路中。因文句简洁易解，故暂置之，为辨明义理的相似性而说：“此处亦应……（中略）……连结”。此处亦是说“补特伽罗不以任何自性被发现”之义。因为，对于不以任何自性被发现者而言，确实不存在名为“脱离其全部与部分”的转起之时。

4. අවයවසච්චිකට්ඨො

4. 部分真实义

1. අනුලොමපච්චනීකවණ්ණනා

1. 顺逆释义

13. තතියනයෙ න සබ්බෙකධම්මවිනිමුත්තං පවත්තිට්ඨානං නාම අත්ථීති යොජෙතබ්බං.

13. 于第三理路中，应连结为：不存在名为“脱离每一法”的转起之处。

ඔකාසාදිසච්චිකට්ඨො

处所等真实义

2. පච්චනීකානුලොමවණ්ණනා

2. 逆顺释义

14. අනුලොමපඤ්චකස්සාතිආදිම්හි [Pg.74] අට්ඨකථාවචනෙ. පුන තත්ථාති යථාවුත්තෙ අට්ඨකථාවචනෙ, තෙසු වා අනුලොමපඤ්චකපච්චනීකෙසු. සබ්බත්ථ පුග්ගලො නුපලබ්භතීතිආදිකස්ස පාඨප්පදෙසස්ස අත්ථො ‘‘සරීරං සන්ධායා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බො අත්ථො. පටිකම්මාදිපාළින්ති පටිකම්මනිග්ගහඋපනයනනිගමනපාළිං. තීසු මුඛෙසූති ‘‘සබ්බත්ථා’’තිආදිනා වුත්තෙසු තීසු වාදමුඛෙසු. පච්චනීකස්ස පාළි වුත්තාති සම්බන්ධො. තන්ති පාළිං. සඞ්ඛිපිත්වා ආගතත්තා සරූපෙන අවුත්තෙ. සුද්ධික…පෙ… වුත්තං හොති තත්ථ ‘‘සබ්බත්ථා’’තිආදිනා සරීරාදිනො පරාමසනං නත්ථි, ඉධ අත්ථීති අයමෙව විසෙසො, අඤ්ඤං සමානන්ති.

14. 于“顺向五法”(Anulomapañcakassa)等开头的义注(aṭṭhakathā)文中。又，“于彼处”(tattha)是指于如前所说的义注文中，或于彼等顺向五法与逆向法中。“于一切处补特伽罗不可得”等文句之义，应通过义注中所说的“就身体而言”等理路来理解。“预备等巴利”(Paṭikammādipāḷi)是指预备、制伏、引导、结论的巴利。“于三门中”(Tīsu mukhesu)是指以“于一切处”等所说的三论门。“逆向法的巴利已说”是其关联。“彼”(Taṃ)指巴利。因其为省略而来，故未以其原貌叙述。于《纯粹品》(Suddhika)……（中略）……中已说。彼处以“于一切处”等，未涉及身体等，此处则有，此即是差别，其余相同。

සච්චිකට්ඨවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

真实义释义终。

5. සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා

5. 纯粹相应释义

17-27. සච්චිකට්ඨස්ස, සච්චිකට්ඨෙ වා සංසන්දනං සච්චිකට්ඨසංසන්දනන්ති සමාසද්වයං භවතීති දස්සෙන්තො ‘‘සච්චිකට්ඨස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සච්චිකට්ඨස්ස පුග්ගලස්සාති සච්චිකට්ඨසභාවස්ස පරමත්ථතො විජ්ජමානසභාවස්ස පුග්ගලස්ස. රූපාදීහි සද්ධිං සංසන්දනන්ති සච්චිකට්ඨතාසාමඤ්ඤෙන රූපාදීහි සමීකරණං. සච්චිකට්ඨෙති සච්චිකට්ඨහෙතු, තත්ථ වා තං අධිට්ඨානං කත්වා. ‘‘තුල්‍යයොගෙ සමුච්චයො’’ති සමුච්චයත්ථත්තා එව ච-කාරස්ස සච්චිකට්ඨෙන උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන ඉධ රූපමාහටන්ති තස්ස උදාහටභාවො යුත්තොති ‘‘යථාරූප’’න්ති නිදස්සනවසෙන අත්ථො වුත්තො, අඤ්ඤථා ඉධ රූපස්ස ආහරණමෙව කිමත්ථියං. එවං සෙසධම්මෙසුපි. යා පනෙත්ථ අඤ්ඤත්තපුච්ඡා, සාපි නිදස්සනත්ථං උපබ්‍රූහෙති අඤ්ඤත්තනිබන්ධනත්තා තස්ස. ඔපම්මසංසන්දනෙ පන නිදස්සනත්ථො ගාහීයතීති ඉමස්මිං සුද්ධිකසංසන්දනෙ කෙවලං සමුච්චයවසෙනෙව අත්ථදස්සනං යුත්තන්ති අධිප්පායො. රූපාදීනි උපාදාපඤ්ඤත්තිමත්තත්තා පුග්ගලස්ස සො තෙහි අඤ්ඤො, අනඤ්ඤො චාති න වත්තබ්බොති අයං සාසනක්කමොති ආහ ‘‘රූපාදීහි…පෙ… සමයො’’ති. අනුඤ්ඤායමානෙති තස්මිං සමයෙ සුත්තෙ ච අප්පටික්ඛිපියමානෙ. අයඤ්ච අත්ථො සාසනිකස්ස පරවාදිනො වසෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

17-27. 为显示“真实义之相应”与“于真实义之相应”这两种复合词，故说“真实义之”等语。此处“真实义之补特伽罗”是指具有真实义自性、胜义上存在的补特伽罗。与色等相应，即以真实义的共通性使色等与之等同。“于真实义”即以真实义为因，或依彼为所依而作。依据“于同类连结中为总集”之理，因“亦”(ca)字实为总集义，故此处是以“作为真实义而被领悟”的共通性而引述色法；其被引述是合理的，故以“如色”等语作为示例而说其义。否则，此处引述色法有何意义？其余诸法亦复如是。此处关于他性的提问，亦是为了示例而增广，因其是基于他性之故。在譬喻相应中，则取示例之义。其意趣是：在此纯粹相应中，仅以总集的方式显示义理是合理的。色等仅是所依施设，故补特伽罗不应被称为与彼等为异或非异，此是教法次第，故说“与色等……时”。“当其被允许时”，即在那时及经中不被驳斥时。当知此义是依教内他宗论者之见而说。

‘‘ආජානාහි [Pg.75] නිග්ගහ’’න්ති පාඨො දිට්ඨො භවිස්සති, අඤ්ඤථා ‘‘පටිලොමපඤ්චකානි දස්සිතානි, පටිකම්මචතුක්කාදීනි සංඛිත්තානී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො. චොදනාය විනා පරවාදිනො පටිජානාපනං නත්ථීති වුත්තං ‘‘පටිජානාපනත්ථන්ති…පෙ… චොදනත්ථ’’න්ති. චොදනාපුබ්බකඤ්හි තස්ස පටිජානාපනං. තෙන ඵලවොහාරෙන කාරණං වුත්තන්ති දස්සෙති. අබ්‍යාකතත්තාති අබ්‍යාකරණීයත්තා, භගවතා වා න බ්‍යාකතත්තා. යදි ඨපනීයත්තා පටික්ඛිපිතබ්බන්ති ඉමස්මිං පච්චනීකනයෙ ඨපනීයත්තා පඤ්හස්ස සකවාදිනා පටික්ඛිපිතබ්බං. පරෙනපීති පරවාදිනාපි ඨපනීයත්තා ලද්ධිමෙව නිස්සාය අනුලොමනයෙ පටික්ඛෙපො කතොති අයමෙත්ථ සුද්ධිකසංසන්දනාය අධිප්පායො යුත්තො අනුලොමෙපි රූපාදීහි අඤ්ඤත්තචොදනායමෙව පරවාදිනා පටික්ඛෙපස්ස කතත්තාති අධිප්පායො.

“应知制伏”之文将会出现，其意趣是：否则便无法说“逆五法已被开示，预备四法等已被概括”。若无责难，则无法令他宗论者承认，故说“为令承认……乃至……为作责难”。因为令其承认是以责难为前提的。此即显示以结果之说表示原因。所谓“因其无记”，即因其不应记说，或因未被世尊(bhagavā)记说。若“因其应予搁置而应予驳斥”，在此反对论法中，因问题应予搁置，故自宗论者应予驳斥。对方也是一样，即对方也依于所持的“应予搁置”之见，在顺向论法中作了驳斥。于此，纯粹相应的意趣是合理的，其意趣是：因为即使在顺向论法中，对方也只是因“与色等为异体”的责难而作驳斥。

සුද්ධිකසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纯粹相应释义终。

6. ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා

6. 譬喻相应释义

28-36. උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන අඤ්ඤත්තපුච්ඡා චාති ඉමිනා ද්වයම්පි උද්ධරති උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන අඤ්ඤත්තපුච්ඡා, උපලද්ධිසාමඤ්ඤෙන පුච්ඡා චාති. තත්ථ පච්ඡිමං සන්ධායාහ ‘‘ද්වින්නං සමානතා’’තිආදි. තස්සත්ථො – ද්වින්නං රූපවෙදනානං විය රූපපුග්ගලානං සච්චිකට්ඨෙන සමානතා තෙසං අඤ්ඤත්තස්ස කාරණං යුත්තං න හොති. අථ ඛො…පෙ… උපලබ්භනීයතාති ඉදඤ්ච සංසන්දනං විචාරෙතබ්බං. අයං හෙත්ථ අධිප්පායො – යදි සච්චිකට්ඨසාමඤ්ඤෙන රූපපුග්ගලානං උපලද්ධිසාමඤ්ඤං ඉච්ඡිතං, තෙනෙව නෙසං අඤ්ඤත්තම්පි ඉච්ඡිතබ්බං. අථ පරමත්ථවොහාරභෙදතො තෙසං අඤ්ඤත්තං න ඉච්ඡිතං, තතො එව උපලද්ධිසාමඤ්ඤම්පි න ඉච්ඡිතබ්බන්ති.

28-36. 以“由所领悟的共通性而问他性”，以此也举出了两者：即“由所领悟的共通性而问他性”，以及“由所领悟的共通性而问”。在此，针对后者说“两者之同”等。其意思是：如同色与受两者，色与补特伽罗以真实义的相同性，不适合作为它们是他性的理由。然而……乃至……可被认知性，这个相应应该被考察。此处的意趣是：如果由于真实义的共通性，而希望色与补特伽罗具有所领悟的共通性，那么也应该希望它们是他性。如果因为胜义与世俗言说之差别，而不希望它们是他性，那么也就不应该希望它们具有所领悟的共通性。

37-45. උපලද්ධීති පුග්ගලස්ස උපලද්ධි විජ්ජමානතා. ‘‘පටිකම්මපඤ්චක’’න්ති විඤ්ඤායතීති යොජනා.

37-45. “可得”(Upaladdhi)是指补特伽罗的可得、存在。“对治五法”(Paṭikammapañcaka)应被理解为‘被了知’。

ඔපම්මසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

譬喻相应释义终。

7. චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා

7. 四理趣相应释义

46-52. එකධම්මතොපීති [Pg.76] සත්තපඤ්ඤාසාය සච්චිකට්ඨෙසු එකධම්මතොපි. එතෙන තතො සබ්බතොපි පුග්ගලස්ස අඤ්ඤත්තානනුජානනං දස්සෙති. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සකලං පරමත්ථසච්චං සන්ධායා’’ති. රූපාදිඑකෙකධම්මවසෙන නානුයුඤ්ජිතබ්බො අවයවබ්‍යතිරෙකෙන සමුදායස්ස අභාවතො. යස්මා පන සමුදායාවයවා භින්නසභාවා, තස්මා ‘‘සමුදායතො…පෙ… නිග්ගහාරහො සියා’’ති පරවාදිනො ආසඞ්කමාහ. එතං වචනොකාසන්ති යදිපි සත්තපඤ්ඤාසධම්මසමුදායතො පුග්ගලස්ස අඤ්ඤත්තං න ඉච්ඡති තබ්බිනිමුත්තස්ස සච්චිකට්ඨස්ස අභාවතො, තදෙකදෙසතො පනස්ස අනඤ්ඤත්තම්පි න ඉච්ඡතෙව. න හි සමුදායො අවයවො හොතීති. තස්මා ‘‘තං පටික්ඛිපතො කිං නිග්ගහට්ඨානන්ති වත්තුං මා ලබ්භෙථා’’ති දස්සෙතුං ‘‘අයඤ්චා’’තිආදි වුත්තං. රූපාදිධම්මප්පභෙදවිභාගමුඛෙනෙව අනවසෙසතො පුග්ගලොති ගහණාකාරදස්සනවසෙන පවත්තො පඨමවිකප්පො, දුතියො පන අවිභාගතො පරමත්ථසච්චභාවසාමඤ්ඤෙනාති අයං ඉමෙසං ද්වින්නං විකප්පානං විසෙසො. ඉතීති වුත්තප්පකාරපරාමසනන්ති ආහ ‘‘එව’’න්ති.

46-52. 所谓“从一法”(Ekadhammatopi)，是指在五十七种真实义中，即使就一法而言。由此显示，从任何方面都不承认补特伽罗的异体性。因此，义注(aṭṭhakathā)中说“意指一切胜义谛”。不应以色等个别法来诘问，因为离开部分就没有聚集体存在。然而，由于聚集体和各部分自性各异，因此说出他论者的疑虑：“若从聚集体……乃至……则应可被折伏”。即便不承认从五十七法聚集体而言补特伽罗是异体，因为没有独立于它们的真实义，但也不承认它与其中一部分是非异体。因为聚集体不是部分。因此，为了显示“‘对于反对此说者，有什么败北立场？’这样的话语不应成立”，而说“此亦”等。通过色等法之差别分别，以无遗漏地把握补特伽罗之方式而进行的是第一种分别；第二种则是从无分别的胜义谛之共性而言。这是这两种分别的差异。“如是”(Iti)是回顾前述方式，故说“如是”(evaṃ)。

සභාවවිනිබ්භොගතොති සභාවෙන විනිබ්භුජ්ජිතබ්බතො. සභාවභින්නො හි ධම්මො තදඤ්ඤධම්මතො විනිබ්භොගං ලභති. තෙනාහ ‘‘රූපතො අඤ්ඤසභාගත්තා’’ති. රූපවජ්ජෙති රූපධම්මවජ්ජෙ. තීසුපීති ‘‘රූපස්මිං පුග්ගලො, අඤ්ඤත්‍ර රූපා, පුග්ගලස්මිං රූප’’න්ති ඉමෙසු එවං පවත්තෙසු තීසුපි අනුයොගෙසු. සාසනිකො එවායං පුග්ගලවාදීති කත්වා ආහ ‘‘න හි සො සක්කායදිට්ඨිං ඉච්ඡතී’’ති. ‘‘රූපවා’’ති ඉමිනා රූපෙන සකිඤ්චනතාව ඤාපීයති, න රූපායත්තවුත්තිතාති ආහ ‘‘අඤ්ඤත්‍ර රූපාති එත්ථ ච රූපවා පුග්ගලොති අයමත්ථො සඞ්ගහිතො’’ති.

“自性分别”(sabhāvavinibbhoga)是指依自性而应分别。具有不同自性的法，才能与其他法相分别。因此说“因为与色法的自性不同”。“去除色”(Rūpavajjeti)，是指去除色法。“于三者亦尔”是指在“色中有补特伽罗，离色有补特伽罗，补特伽罗中有色”这三种追问(anuyoga)中。这个补特伽罗论者(puggalavādī)确实是佛教徒，所以说“他并不想持有身见(sakkāyadiṭṭhi)”。“有色”(Rūpavā)这个词只是表明他拥有色，并不是说他的存在依赖于色，所以说“在‘离色’这个词中，包含了‘有色的补特伽罗’这个意思”。

චතුක්කනයසංසන්දනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

四理趣相应释义终。

නිට්ඨිතා ච සංසන්දනකථාවණ්ණනා.

相应论释义亦终。

8. ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා

8. 相理趣释义

54. ලක්ඛණයුත්තිකථායං [Pg.77] ‘‘ඡලවසෙන පන වත්තබ්බං ආජානාහි නිග්ගහ’’න්ති පාඨො ගහෙතබ්බො.

54. 在相理趣论中，应该采用“当知应以六种方式驳斥”这样的读法。

ලක්ඛණයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

相理趣释义终。

9. වචනසොධනවණ්ණනා

9. 言清净释义

55-59. පදද්වයස්ස අත්ථතො එකත්තෙති පදද්වයස්ස එකත්තත්ථෙ සතීති අත්ථො. පරිකප්පවචනඤ්හෙතං දොසදස්සනත්ථං ‘‘එවං සන්තෙ අයං දොසො’’ති. තයිදං එකත්තං උපලබ්භති එවාති පච්ඡිමපදාවධාරණං වෙදිතබ්බං. ‘‘කෙහිචි පුග්ගලො කෙහිචි න පුග්ගලො’’ති බ්‍යභිචාරදස්සනතො පරෙන න සම්පටිච්ඡිතන්ති කත්වා තමෙව අසම්පටිච්ඡිතත්තං විභාවෙන්තො ‘‘පුග්ගලස්ස හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ අවිභජිතබ්බතන්ති ‘‘උපලබ්භති චා’’ති එවං අවිභජිතබ්බතං. විභජිතබ්බතන්ති ‘‘පුග්ගලො ච තදඤ්ඤඤ්ච උපලබ්භතී’’ති එවං විභජිතබ්බතං. එතෙන ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති එවා’’ති පච්ඡිමපදාවධාරණං වෙදිතබ්බං, න ‘‘පුග්ගලො එව උපලබ්භතී’’ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. තං විභාගන්ති යථාවුත්තං විභජිතබ්බාවිභජිතබ්බං විභාගං වදතො සකවාදිනො, අඤ්ඤස්ස වා කස්සචි. එතස්සාති පරවාදිනො. යථාවුත්තවිභාගන්ති ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භති…පෙ… කෙහිචි න පුග්ගලො’’ති එවං පාළියං වුත්තප්පකාරං විභාගං. යථාආපාදිතෙනාති ‘‘පුග්ගලො උපලබ්භතීති පදද්වයස්ස අත්ථතො එකත්තෙ’’තිආදිනා ආපාදිතප්පකාරෙන. න භවිතබ්බන්ති යදිපි තෙන පුග්ගලො උපලබ්භති එව වුච්චති, උපලබ්භතීති පන පුග්ගලො එව න වුච්චති, අථ ඛො අඤ්ඤොපි, තස්මා යථාවුත්තෙන පසඞ්ගෙන න භවිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘මග්ගිතබ්බො එත්ථ අධිප්පායො’’ති.

55-59. “二词义为一”，意思是二词在意义上为一体时。这是为显示过失而作的假设之言：“若如此，则有此过失”。应当知道“确实被了知”(upalabbhati eva)是对末后词的强调。因为见到“某些是补特伽罗，某些非补特伽罗”的矛盾，认为此不为他人所接受，为了阐明其不被接受，故说“补特伽罗……”等。于此，“不可分别”是指“亦被了知”(upalabbhati ca)这样的不可分别性；“可分别”是指“补特伽罗与此相异者皆被了知”(puggalo ca tadaññañca upalabbhati)这样的可分别性。由此可知，“补特伽罗确实被了知”(puggalo upalabbhati evā)是对末后词的强调，并非表示“唯有补特伽罗被了知”(puggalo eva upalabbhati)之义。“那分别”，是指说如前述可分别与不可分别之分别的自宗论者或其他任何人。“此”(Etassa)是指他宗论者。“如所说分别”，是指如圣典中所说“补特伽罗被了知……某些非补特伽罗”此种分别。“如所推出”，是指以“‘补特伽罗被了知’此二词于义为一”等所推出的方式。“不应成立”，是说：虽然彼说“补特伽罗确实被了知”，但“被了知”者并非只有补特伽罗，亦有其他，是故不应依前述的推论而成立。因此说：“于此应探求其意趣”。

60. අත්ථතො පුග්ගලො නත්ථීති වුත්තං හොති අත්තසුඤ්ඤතාදස්සනෙන අනත්තලක්ඛණස්ස විහිතත්තා.

60. 就意义而言，说“没有补特伽罗”，是因为通过见到我空而确立了无我相。

වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

言清净释义终。

10. පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා

10. 施设随逐释义

61-66. රූපකායාවිරහං [Pg.78] සන්ධාය ආහ, න රූපතණ්හාසබ්භාවං. තථා සති අනෙකන්තිකත්තා පටික්ඛිපිතබ්බමෙව සියා, න අනුජානිතබ්බන්ති. ‘‘අත්ථිතායා’’ති ආහාති සම්බන්ධො. කාමීභාවස්ස අනෙකන්තිකත්තා කස්සචි කාමධාතූපපන්නස්ස කාමධාතුයා ආයත්තත්තාභාවතො ච කදාචි භාවස්සෙවාති යොජනා.

61-66. 这是针对不离色身而说，并非指色爱实有。若如此，因其不确定性，则应被拒绝，而非被认可。与所说“因为存在”(atthitāya)相关联。由于欲者状态的不确定性，以及某些生于欲界者并非必然依赖于欲界，故有时会存在，此为解释。

67. කායානුපස්සනායාති කායානුපස්සනාදෙසනාය. සා හි කායකායානුපස්සීනං විභාගග්ගහණස්ස කාරණභූතා, කායානුපස්සනා එව වා. එවංලද්ධිකත්තාති අඤ්ඤො කායො අඤ්ඤො පුග්ගලොති එවංලද්ධිකත්තා. ආහච්ච භාසිතන්ති ඨානකරණානි ආහන්ත්වා කථිතං, භගවතා සාමං දෙසිතන්ති අත්ථො.

67. “于身随观”，是指于身随观的教导。因为此教导是身随观者了知分别的原因，或者就是身随观本身。“有如是见解”，是指有“身是一，补特伽罗是另一”的见解。“就事而说”，是指触及处所与原因后而说，意思是世尊亲自教导。

පඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

施设随逐释义终。

11. ගතිඅනුයොගවණ්ණනා

11. 趣行随逐释义

69-72. යානිස්ස සුත්තානි නිස්සාය ලද්ධි උප්පන්නා, තෙසං දස්සනතො පරතො ‘‘තෙන හි පුග්ගලො සන්ධාවතී’’තිආදිනා පාළි ආගතා, පුරතො පන ‘‘න වත්තබ්බං පුග්ගලො සන්ධාවතී’’තිආදිනා, තස්මා වුත්තං ‘‘දස්සෙන්තො…පෙ… භවිතබ්බ’’න්ති. දස්සෙත්වාති වා වත්තබ්බන්ති ‘‘යානිස්ස…පෙ… තානි දස්සෙත්වා ‘තෙන හි පුග්ගලො සන්ධාවතී’තිආදිමාහා’’ති වත්තබ්බන්ති අත්ථො. දස්සෙන්තොති වා ඉදං දස්සනකිරියාය න වත්තමානතාමත්තවචනං, අථ ඛො තස්සා ලක්ඛණත්ථවචනං, හෙතුභාවවචනං වාති න කොචි දොසො.

69-72. 因为依据某些经典而产生了见解，为了阐明这些经典，后续的圣典文句出现了“那么，人轮回流转”等语句，而之前的语句却有“不应说人轮回流转”等内容，因此说“展示时……乃至……应该有”。或者应该说“展示之后”，意思是“依据……乃至……展示了这些之后，就说了‘那么，人轮回流转’等话”。而说“展示时”(dassento)，这并非仅仅是表示展示行为的现在时态，而是为了显示其特征之义，或表示其为原因，所以没有过失。

91. සො වත්තබ්බොති සො ජීවසරීරානං අනඤ්ඤතාපජ්ජනාකාරො වත්තබ්බො, නත්ථීති අධිප්පායො. ‘‘රූපී අත්තා’’ති ඉමිස්සා ලද්ධියා වසෙන ‘‘යෙන රූපසඞ්ඛාතෙන අත්තනො සභාවභූතෙන සරීරෙන සද්ධිං ගච්ඡතී’’ති එවං පන අත්ථෙ සති සො ආකාරො වුත්තො එව හොති, තථා ච සති ‘‘රූපං පුග්ගලොති අනනුඤ්ඤාතත්තා’’ති එවම්පි වත්තුං න සක්කා. යස්මා පන ‘‘ඉධ සරීරනික්ඛෙපා’’ති අනන්තරං වක්ඛති, තස්මා [Pg.79] ‘‘සො වත්තබ්බො’’ති වුත්තං. නිරයූපගස්ස පුග්ගලස්ස අන්තරාභවං න ඉච්ඡතීති ඉදං පුරාතනානං අන්තරාභවවාදීනං වසෙන වුත්තං. අධුනාතනා පන ‘‘උද්ධංපාදො තු නාරකො’’ති වදන්තා තස්සපි අන්තරාභවං ඉච්ඡන්තෙව, කෙචි පන අසඤ්ඤූපගානං. අරූපූපගානං පන සබ්බෙපි න ඉච්ඡන්ති. තත්ථ යෙ ‘‘සඤ්ඤුප්පාදා ච පන තෙ දෙවා තම්හා කායා චවන්තී’’ති සුත්තස්ස අත්ථං මිච්ඡා ගහෙත්වා චුතූපපාතකාලෙසු අසඤ්ඤීනං සඤ්ඤා අත්ථීති අන්තරාභවතොව අසඤ්ඤූපපත්තිං ඉච්ඡන්ති, තදඤ්ඤෙසං වසෙන ‘‘සවෙදනො…පෙ… පටික්ඛිපතී’’ති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ පනා’’තිආදිමාහ. කෙ පනෙවං ඉච්ඡන්ති? සබ්බත්ථිවාදීසු එකච්චෙ.

91. 彼应说者，是指生命与身体无差别之相可说，但其意谓此相不存在。若依“色是我”的见解，认为“以名为色、自性所成的自身而行”，若有此义，则此相已被说了；然而“色即是人”未被认可，故也不可这样说。因为下文即说“于此舍身”，所以说“彼应说”。说地狱投生者(nirayūpaga)无中有(antarābhava)，这是就古代中有论者的观点而言。然而，今人则说“地狱众生头下脚上”，也承认其有中有；有些人则主张无想有情(asaññūpaga)有中有。至于无色有情(arūpūpaga)的中有，则所有的人都不承认。其中，有些人误解“彼诸天人因想生起，而从彼身坏殁”的经文之义，认为无想有情在死生之际有想，因此主张从中有而生为无想有情；为了驳斥其他人的这种说法，论主显示“有感受……乃至……驳斥”，而说了“然而某些人”等语。是哪些人如此主张呢？是一切有部(Sabbatthivāda)中的某些人。

92. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනෙ භවෙ, අචිත්තුප්පාදෙ වා සඤ්ඤා අත්ථීති ඉච්ඡන්තීති න වත්තබ්බන්ති සම්බන්ධො. යතො සො සඤ්ඤාභවෙන අසඞ්ගහිතො, භවන්තරභාවෙන ච සඞ්ගහිතො.

92. 关于“非想非非想处(nevasaññānāsaññāyatana)”：不应说（他们）主张在非想非非想处有中，或在无心生起时有想——此为关联。因为他未被想有(saññābhava)所摄，而是被中间有(bhavantara)所摄。

93. ඉන්ධනුපාදානො අග්ගි විය ඉන්ධනෙන රූපාදිඋපාදානො පුග්ගලො රූපාදිනා විනා නත්ථීති එත්ථ අයමධිප්පායවිභාවනා – යථා න විනා ඉන්ධනෙන අග්ගි පඤ්ඤාපීයති, න ච තං අඤ්ඤං ඉන්ධනතො සක්කා පටිජානිතුං, නාපි අනඤ්ඤං. යදි හි අඤ්ඤං සියා, න උණ්හං ඉන්ධනං සියා, අථ අනඤ්ඤං, නිදහිතබ්බංයෙව දාහකං සියා, එවං න විනා රූපාදීහි පුග්ගලො පඤ්ඤාපීයති, න ච තෙහි අඤ්ඤො, නාපි අනඤ්ඤො සස්සතුච්ඡෙදභාවප්පසඞ්ගතොති පරවාදිනො අධිප්පායො. තත්ථ යදි අග්ගින්ධනොපමා ලොකවොහාරෙන වුත්තා, අපළිත්තං කට්ඨාදිඉන්ධනං නිදහිතබ්බඤ්ච, පළිත්තං භාසුරුණ්හං අග්ගිදාහකඤ්ච, තඤ්ච ඔජට්ඨමකරූපං පබන්ධවසෙන පවත්තං අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං. යදි එවං පුග්ගලො රූපාදීහි අඤ්ඤො අනිච්චො ච ආපන්නො, අථ පරමත්ථතො ච, තස්මිංයෙව කට්ඨාදිසඤ්ඤිතෙ රූපසඞ්ඛාතපළිත්තෙ යං උසුමං සො අග්ගි තංසහජාතානි තීණිභූතානි ඉන්ධනං. එවම්පි සිද්ධං ලක්ඛණභෙදතො අග්ගින්ධනානං අඤ්ඤත්තන්ති අග්ගි විය ඉන්ධනතො රූපාදීහි අඤ්ඤො පුග්ගලො අනිච්චො ච ආපජ්ජතීති.

93. 如同依燃料而有的火离了燃料便不存在，依色等而有的个人(puggala)离了色等也不存在——于此，其义理阐明如下：就像火不能脱离燃料而被认知，也不能承认它与燃料相异或不异。若相异，则燃料应不热；若不异，则所燃之物即是能燃者。同样，个人不能脱离色等而被认知，既非与彼等异，亦非不异，否则将陷入常(sassata)、断(uccheda)见之过失——此为外道之意趣。于此，若火与燃料之喻是依世俗言说(lokavohāra)而说，则未燃的木材等燃料是所燃之物，已燃的、明亮炽热的火是能燃之物，而它（火）是依食素八法聚(ojaṭṭhamaka-rūpa)相续而转起，是无常、有为、缘生法。若如是，则个人与色等相异且无常，此论已成。又，若依胜义(paramattha)而言，于彼名为木材等、名为色法、已燃之物中，其热是火，与它俱生的三（大）种是燃料。如是，从相之差别，火与燃料之相异亦得以成立。如同火与燃料相异，个人与色等亦相异，且是无常，此论已成。

ගතිඅනුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

趣行审察释义终。

12. උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා

12. 取著施设审察释义

97. නීලගුණයොගතො [Pg.80] නීලො, නීලො එව නීලකො, තස්ස, අයං පනස්ස නීලපඤ්ඤත්ති නීලරූපුපාදානාති ආහ ‘‘නීලං…පෙ… පඤ්ඤත්තී’’ති. එවං පන පාඨෙ ඨිතෙ නීලං උපාදාය නීලොති කථමයං පදුද්ධාරොති ආහ ‘‘නීලං රූපං…පෙ… එත්ථ යො පුට්ඨො නීලං උපාදාය නීලො’’ති. එත්ථාති එතස්මිං වචනෙ. තදාදීසූති ‘‘පීතං රූපං උපාදායා’’තිආදිකං අට්ඨකථායං ආදි-සද්දෙන ගහිතමෙව තදත්ථදස්සනවසෙන ගණ්හාති.

97. 因与青色的结合而为青，青即是青者。关于它，这青色的施设是依于青色法，因此说“青……乃至……施设”。然而，当经文如此时，“依青而为青”这句话如何解释呢？因此说：“青色……乃至……于此，若被问及‘依青而为青’”。“于此”即在这句话中。“如是等”，即“依黄色色法”等，在义注中已用“等”字所含摄，此处为了显示其义而引用。

98. වුත්තන්ති ‘‘මග්ගකුසලො’’තිආදීසු ඡෙකට්ඨං සන්ධාය වුත්තං. කුසලපඤ්ඤත්තිං කුසලවොහාරං.

98. 所谓“说”，是在“道善巧”等词中，针对熟练义而说。善巧的施设，即善巧的言说。

112. පුබ්බපක්ඛං දස්සෙත්වා උත්තරමාහාති පරවාදී පුබ්බපක්ඛං දස්සෙත්වා සකවාදිස්ස උත්තරමාහ.

112. “显示前分后说出回答”，即是：他论者显示前分后，说出自宗的回答。

115. ‘‘රූපං රූපවා’’තිආදිනයප්පවත්තං පරවාදිවාදං භින්දිතුං ‘‘යථා න නිගළො නෙගළිකො’’තිආදිනා සකවාදිවාදො ආරද්ධොති ආහ ‘‘යස්ස රූපං සො රූපවාති උත්තරපක්ඛෙ වුත්තං වචනං උද්ධරිත්වා’’ති.

115. 为了破斥“色即有色者”等他宗之论，自宗以“犹如枷锁非带枷者”等方式开始论证，因此说：“提取了在后分中所说的‘彼有色，彼即有色者’这句话”。

118. විඤ්ඤාණනිස්සයභාවූපගමනන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවූපගමනං. තයිදං විසෙසනං චක්ඛුස්සාති ඉමිනාව සිද්ධන්ති න කතං දට්ඨබ්බං.

118. “达到作为识之所依的状态”，即达到作为眼识所依的状态。这个限定词应被理解为不是额外添加的，因为其义仅凭“眼”一词就已成立。

උපාදාපඤ්ඤත්තානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

取著施设审察释义终。

13. පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා

13. 士夫所作审察释义

123. කම්මානන්ති කුසලාකුසලකම්මානං. තග්ගහණෙනෙව හි තංතංකිච්චකරණීයෙ කිරියානම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. නිප්ඵාදකප්පයොජකභාවෙනාති කාරකකාරාපකභාවෙන.

123. 所谓“诸业”，即善与不善诸业。应知仅通过把握它们，在各种应作之事中，也含摄了唯作业。所谓“作为完成者与促使者”，即作为作者与使作者。

125. කම්මකාරකස්ස පුග්ගලස්ස යො අඤ්ඤො පුග්ගලො කාරකො. තෙනපීති කාරකකාරකෙනපි. තස්සාති කාරකකාරකස්ස. අඤ්ඤන්ති අඤ්ඤං කම්මං. එවන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන. තෙහි තෙහි කාරකෙහි පුග්ගලා විය අඤ්ඤානි කම්මානි කරීයන්තීති දස්සෙති. තෙනාහ [Pg.81] ‘‘කම්මවට්ටස්ස අනුපච්ඡෙදං වදන්තී’’ති. එවං සන්තෙ පුග්ගලස්ස කාරකො, කම්මස්ස කාරකොති අයං විභාගො ඉධ අනාමට්ඨො හොති, තථා ච සති කාරකපරම්පරාය වචනං විරුජ්ඣෙය්‍යාති ආහ ‘‘පුග්ගලස්ස…පෙ… විචාරෙතබ්බමෙත’’න්ති. තස්ස කාරකන්ති පුග්ගලස්ස කාරකං. ඉදඤ්චාති න කෙවලං පුග්ගලකාරකස්ස කම්මකාරකතාපත්තියෙව දොසො, අථ ඛො ඉදං කම්මකාරකතාය කාරකපරම්පරාපජ්ජනම්පි විචාරෙතබ්බං, න යුජ්ජතීති අත්ථො. පුග්ගලානඤ්හි පටිපාටියා කාරකභාවො කාරකපරම්පරා.

125. 对于作业的补特伽罗，有另一个补特伽罗是其作者。所谓“通过彼”，即也通过作者的作者。所谓“彼之”，即作者之作者的。所谓“其他”，即其他业。所谓“如是”，即通过此所说的方式。此显示了：由那些作者们，其他的业被造作，如同补特伽罗一般。因此说：“他们宣说业的轮转不断绝”。若如此，则“补特伽罗的作者、业的作者”这个区别于此未被触及，并且关于作者相续的说法也会相违，因此说：“补特伽罗的……乃至……此事应被审察”。所谓“彼之作者”，即补特伽罗的作者。并且，不仅有“补特伽罗的作者”陷入“业的作者性”这一过失，而且“由业的作者性而陷入作者之相续”此事也应被审察，其义为“不合理”。因为补特伽罗次第地成为作者，即是作者之相续。

170. එකො අන්තොති ‘‘ගාහො’’ති සස්සතගාහසඞ්ඛාතො අන්තොති අත්ථො.

170. 所谓“一端”，即“执取”，其义为名为“常见执取”的一端。

176. සියා අඤ්ඤො, සියා අනඤ්ඤො, සියා න වත්තබ්බො ‘‘අඤ්ඤොති වා අනඤ්ඤොති වා’’ති, එවං පවත්තනිගණ්ඨවාදසදිසත්තා සො එව එකො නෙව සො හොති, න අඤ්ඤොති ලද්ධිමත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදං පන නත්ථෙවා’’ති. පරස්ස ඉච්ඡාවසෙනෙවාති පරවාදිනො ලද්ධිවසෙනෙව. එකං අනිච්ඡන්තස්සාති එකං ‘‘සො කරොති, සො පටිසංවෙදෙතී’’ති ගහණං සස්සතදිට්ඨිභයෙන පටික්ඛිපන්තස්ස ඉතරං උච්ඡෙදග්ගහණං ආපන්නං. තඤ්ච පටික්ඛිපන්තස්ස අඤ්ඤං මිස්සකං නිච්චානිච්චග්ගහණං, වික්ඛෙපග්ගහණඤ්ච ආපන්නං. කාරකවෙදකිච්ඡාය ඨත්වාති ස්වෙව කාරකො වෙදකො චාති ඉමස්මිං ආදායෙ ඨත්වා. තංතංඅනිච්ඡායාති තස්ස තස්ස වාදස්ස අසම්පටිච්ඡනෙන. ආපන්නවසෙනපීති ආපන්නගාහවසෙනපි අයං අනුයොගො වුත්තොති යොජනා. සබ්බෙසං ආපන්නත්තාති හෙට්ඨා වුත්තනයෙන සබ්බෙසං විකප්පානං අනුක්කමෙන ආපන්නත්තා නායමනුයොගො කතොති යොජනා. එකෙකස්සෙවාති තෙසු විසුං විසුං එකෙකස්සෙව ආපන්නත්තා. තන්තිවසෙන පන තෙ විකප්පා එකජ්ඣං දස්සෙත්වාති අධිප්පායො. එකතො යොජෙතබ්බං චතුන්නම්පි පඤ්හානං එකතො පුට්ඨත්තා.

176. “或许是另一个，或许不是另一个，或许不可说‘是另一个或不是另一个’”，因为与如是转起的尼乾子之论相似，其见解仅仅是：彼即是彼，既非彼，亦非另一。因此说：“然而此事绝无”。所谓“仅随他者之欲”，即仅随他论者之见。所谓“不欲求一者”，即因惧怕常见而驳斥“彼作，彼受”这一执取者，会陷入另一种断见执取。而驳斥彼者，会陷入另一种混合的常与无常执取，以及散乱执取。所谓“住于作者、受者之欲求”，即住于“作者与受者是同一人”此一执取。所谓“因彼彼不欲”，即因不接受彼彼之论。所谓“也因陷入”，其结合为：此审察也是因陷入执取而被说。所谓“因一切陷入”，其结合为：因为根据下面所说的方式，一切分别都已次第陷入，所以此审察不作。所谓“仅对每一”，即因为在彼等之中，对个别的每一都已陷入。然而，其意趣为：从相续上，显示彼等分别为一体。应一并结合，因为四个问题是一并被问。

පුරිසකාරානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

士夫所作审察释义终。

කල්‍යාණවග්ගො නිට්ඨිතො.

善品终。

14. අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා

14. 神通审察释义

193. විකුබ්බතීති [Pg.82] එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන ‘‘දිබ්බාය සොතධාතුයා සද්දං සුණාතී’’තිආදිකං සඞ්ගණ්හාති. අභිඤ්ඤානුයොගො දට්ඨබ්බොති යොජනා. තදභිඤ්ඤාවතොති ආසවක්ඛයාභිඤ්ඤාවතො. අරහතො සාධනන්ති අරහතො සච්චිකට්ඨපරමත්ථෙන පුග්ගලත්තාභාවසාධනං. තබ්භාවස්සාති අරහත්තස්ස. අරහත්තධාරානඤ්හි ඛන්ධා නාම පුග්ගලත්තං තස්සපි හොතීති.

193. 于“Vikubbatīti”(他示现神通)中，“iti”一词是起始义，或是种类义。因此，它涵盖了“以天耳界听闻声音”等。应连结为“当知神通审察”。“具彼神通者”即是具漏尽通者。“阿罗汉的成就”是指，在真实究竟义上，证明阿罗汉没有补特伽罗性。“彼之存在”是指阿罗汉果。因为对于持有阿罗汉果者，诸蕴确实名为补特伽罗，他亦有此(名)。

අභිඤ්ඤානුයොගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

神通审察释义终。

15-18. ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා

15-18. 亲族审察等释义

209. තතියකොටිභූතස්සාති තතියකොටිසභාවස්ස සඞ්ඛතාසඞ්ඛතවිනිමුත්තසභාවස්ස. සභාවස්සාති ච සභාවධම්මස්ස. ලද්ධිං නිගූහිත්වාති පුග්ගලො නෙව සඞ්ඛතො, නාසඞ්ඛතොති ලද්ධිං අවිභාවෙත්වා.

209. “成为第三边际者”是指具有第三边际自性者，即具有超越有为与无为自性者。而“自性”是指自性法。“隐藏见解后”是指不阐明“补特伽罗既非有为，亦非无为”的见解。

ඤාතකානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

亲族审察等释义终。

19. පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා

19. 通达审察等释义

218. පජානනං නාම න හොති නිබ්බිදාදීනං අප්පච්චයත්තා. පරිච්ඡෙදනසමත්ථතඤ්ච දස්සෙතීති සම්බන්ධො.

218. 不名为“了知”，因为不是厌离等的缘故。并且显示了辨别的能力，这是(文句的)关联。

228. සහරූපභාවො රූපෙන සමඞ්ගිතා, විනාරූපභාවො තතො විනිස්සටතාති තදුභයං රූපස්ස අබ්භන්තරගමනං බහිනික්ඛමනඤ්ච හොති. තස්මා තං ද්වයං සහරූපභාවවිනාරූපභාවානං ලක්ඛණවචනන්ති වුත්තං.

228. “有色性”是指与色结合，“无色性”是指从彼分离，此二者是色的进入内部与外出。因此说，此二者是“有色性”与“无色性”的相之语。

237. ඔළාරිකොති ථූලො. ආහිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, අත්තභාවො. සො එව යථාසකං කම්මුනා පටිලභිතබ්බතො පටිලාභො. පදද්වයෙනපි කාමාවචරත්තභාවො කථිතො. මනොමයො අත්තපටිලාභො රූපාවචරත්තභාවො. සො හි ඣානමනෙන නිබ්බත්තත්තා [Pg.83] මනොමයො. අරූපො අත්තපටිලාභොති අරූපාවචරත්තභාවො. සො හි රූපෙන අමිස්සිතත්තා අරූපොති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘අත්තා’’ති පන ජීවෙ ලොකවොහාරො නිරුළ්හො, අසතිපි ජීවෙ තථානිරුළ්හං ලොකවොහාරං ගහෙත්වා සම්මාසම්බුද්ධාපි වොහරන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘ඉති ඉමා ලොකස්ස සමඤ්ඤා, යාහි තථාගතො වොහරතී’’ති වත්වා ඉදානි යථා වොහරන්ති, තං පකාරං විභාවෙන්තො ‘‘අපරාමස’’න්තිආදිමාහ.

237. “粗大”(Oḷāriko)即是粗。“我慢置于此中”(Āhito ahaṃ māno ettha)，故为“我”(attā)，即自体(attabhāvo)。彼(自体)依各自的业而得，故为“所得”(paṭilābho)。以此二词亦说为欲界有。意所成之所得(Manomayo attapaṭilābho)是色界有。彼确实由禅定意所成，故为“意所成”。无色之所得(Arūpo attapaṭilābho)是无色界有。彼确实不与色混合，故为“无色”。于此，义应如是了知。“我”(Attā)在世俗中是惯用于指称命我(jīve)的词语，即使没有命我，正等觉者们也采纳如此确立的世俗言说而说，为示此义，(世尊)说：“这些是世间的名言，如来依此而说”。现在，为分别如来如何言说的方式，(论主)说“不执取”(aparāmasaṃ)等。

පච්චත්තසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙනාති කක්ඛළඵුසනාදිසලක්ඛණවසෙන අනිච්චතාදිසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙන ච. ඉමිනාති ‘‘පච්චත්තසාමඤ්ඤලක්ඛණවසෙනා’’තිආදිනා වුත්තෙන පරමත්ථතො පුග්ගලාභාවවචනෙන. ඉතො පුරිමාති තත්ථ තත්ථ සකවාදිපටික්ඛෙපාදිවිභාවනවසෙන පවත්තා ඉතො අත්ථසංවණ්ණනතො පුරිමා. ඉමිනාති වා ‘‘යථා රූපාදයො ධම්මා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තවචනෙන. යථා චාති එත්ථ ච-සද්දො සමුච්චයත්ථො. තෙන සමඤ්ඤානතිධාවනං සම්පිණ්ඩෙති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා පරාමාසො ච න හොති ජනපදනිරුත්තියා අභිනිවිසිතබ්බතො, යථා ච සමඤ්ඤාතිධාවනං න හොති, එවං ඉතො පුරිමා ච අත්ථවණ්ණනා යොජෙතබ්බා. සමඤ්ඤාතිධාවනෙ හි සති සබ්බලොකවොහාරූපච්ඡෙදො සියාති.

“以自相与共相故”是指以粗涩的触等自相故，以及以无常等共相故。“以此”是指以此前所说的“以自相与共相故”等，依胜义而说无补特伽罗之语。“于此之前”是指，在各处以驳斥自说等方式而进行的、在此义释之前的(解释)。或者，“以此”是指以义注中所说的“如色等法”等语。于“Yathā ca”中，“ca”字是集合义。因此，它总结了不超越名言。此是说：如同不应执取方言，故无执取；又如同不超越名言，如是，于此之前的义释亦应连结。因为若超越名言，则会有一切世间言说的断绝。

තස්මා සච්චන්ති යස්මා තත්ථ පරමත්ථාකාරං අනාරොපෙත්වා සමඤ්ඤං නාතිධාවන්තො කෙවලං ලොකසම්මුතියාව වොහරති, තස්මා සච්චං පරෙසං අවිසංවාදනතො. තථකාරණන්ති තථො අවිතථො ධම්මසභාවො කාරණං පවත්තිහෙතු එතස්සාති තථකාරණං, පරමත්ථවචනං, අවිපරීතධම්මසභාවවිසයන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘ධම්මානං තථතාය පවත්ත’’න්ති.

“因此是真实”，因为在那里不强加胜义相，不超越名言，仅依世俗共许而说，所以是真实，因其不欺骗他人。“如实因”是指，如实、不虚妄的法自性是此(言说)生起的因，故为“如实因”，即胜义言，义为以不颠倒的法自性为所缘。因此说“诸法依如是性而转”。

පටිවෙධානුයොගාදිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

通达审察等释义终。

පුග්ගලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

补特伽罗论释义终。

2. පරිහානිකථා

2. 退失论

1. වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා

1. 辩论退失论释义

239. ඉදං [Pg.84] සුත්තන්ති ඉදං ලක්ඛණමත්තං දට්ඨබ්බං. ‘‘පඤ්චිමෙ, භික්ඛවෙ, ධම්මා සමයවිමුත්තස්ස භික්ඛුනො පරිහානාය සංවත්තන්තී’’ති (අ. නි. 5.149-150) ඉදම්පි හි සුත්තං අනාගාමිආදීනංයෙව පරිහානිනිස්සයො, න අරහතො. සමයවිමුත්තොති අට්ඨසමාපත්තිලාභිනො සෙක්ඛස්සෙතං නාමං. යථාහ –

239. 此经应知仅是范例。“诸比丘，有五法会导致时解脱的比丘退失”(增支部5.149-150)，此经亦仅是不还者(anāgāmi)等退失的依据，而非阿罗汉。所谓时解脱(samayavimutta)，是已得八等至(aṭṭhasamāpatti)的有学(sekha)之名。如言：

‘‘කතමො ච පුග්ගලො සමයවිමුත්තො? ඉධෙකච්චො පුග්ගලො කාලෙන කාලං සමයෙන සමයං අට්ඨ විමොක්ඛෙ කායෙන ඵුසිත්වා විහරති, පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා එකච්චෙ ආසවා පරික්ඛීණා හොන්ති. අයං වුච්චති පුග්ගලො සමයවිමුත්තො’’ති (පු. ප. 1).

“如何是时解脱的补特伽罗(puggala)？于此，某一补特伽罗时时、随时以身触证八解脱(vimokkha)而住，并以慧见，灭尽某些漏(āsava)。此补特伽罗称为时解脱。”(《人施设论》1)

‘‘පරිහානිධම්මො’’ති ච පුථුජ්ජනො ච එකච්චො ච සෙක්ඛො අධිප්පෙතො, න අරහාති. තස්මාති යස්මා යථාදස්සිතානි සුත්තානි අනාගාමිආදීනං පරිහානිලද්ධියා නිස්සයො, න අරහතො, තස්මා. තං නිස්සාය තං අපෙක්ඛිත්වා යස්මා ‘‘අරහතොපී’’ති එත්ථ අරහතොපි පරිහානි, කො පන වාදො අනාගාමිආදීනන්ති අයමත්ථො ලබ්භති, තස්මා පි-සද්දසම්පිණ්ඩිතමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අරහතොපි…පෙ… යොජෙතබ්බ’’න්ති ආහ. යස්මා වා කාමඤ්චෙත්ථ දුතියසුත්තං සෙක්ඛවසෙන ආගතං, පඨමතතියසුත්තානි පන අසෙක්ඛවසෙනපි ආගතානීති තෙසං ලද්ධි, තස්මා ‘‘අරහතොපී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. තෙනාහ ‘‘ඉදං සුත්තං අරහතො’’තිආදි.

“退失法”是指凡夫和某些有学，而非阿罗汉。因此，因为所示诸经是不还者等退失之说的依据，而非阿罗汉的，所以，依据此，由于从“阿罗汉亦”获得了“阿罗汉亦有退失，何况不还者等”之义，故为显示“亦”(pi)字所含摄之义，而说“阿罗汉亦……(等)……应连结”。又，因为此处第二经虽依有学而说，然第一与第三经亦依无学(asekkha)而说——此是彼等之说，故在义注(aṭṭhakathā)中说“阿罗汉亦”。是故说“此经是关于阿罗汉”等。

තතියස්මින්ති ‘‘සබ්බෙසඤ්ඤෙව අරහන්තානං පරිහානී’’ති එතස්මිං පඤ්හෙ. සො හි ‘‘සබ්බෙව අරහන්තො’’තිආදිනා ආගතෙසු තතියො පඤ්හො. තෙසන්ති මුදින්ද්‍රියානං. තතියස්මිම්පීති පි-සද්දො වුත්තත්ථසමුච්චයො. තෙන පඨමපඤ්හං සමුච්චිනොති ‘‘තත්ථපි තික්ඛින්ද්‍රියා අධිප්පෙතා’’ති.

于第三问，即“一切阿罗汉皆有退失”之问。此实为“一切阿罗汉”等文所引之第三问。彼等，即指钝根者。于“第三亦”中，“亦”字为总摄前文所述之义。其总摄第一问，即“于彼亦意指利根者”。

සොයෙව න පරිහායතීති සොතාපන්නොයෙව සොතාපන්නභාවතො න පරිහායතීති අත්ථො. න චෙත්ථ සකදාගාමිභාවාපත්තියා සොතාපන්නභාවාපගමො පරිහානි හොති විසෙසාධිගමභාවතො. පත්තවිසෙසතො [Pg.85] හි පරිහානීති. ඉතරෙති සකදාගාමිආදිකා. උපරිමග්ගත්ථායාති උපරිමග්ගත්තයපටිලාභත්ථාය ‘‘නියතො’’ති වුත්තමත්ථං අග්ගහෙත්වා.

“彼实不退失”，义为“须陀洹(sotāpanna)实不从须陀洹位退失”。于此，因证得斯陀含(sakadāgāmi)位而致须陀洹位之消失，不为退失，因是证得殊胜。实由已得之殊胜而退失。余者，指斯陀含等。“为上道故”，即未领会“决定”(niyata)之说义，而为得三上道故。

වාදයුත්තිපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

辩论退失论释义终。

2. අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිකථාවණ්ණනා

2. 圣补特伽罗关联退失论释义

241. තතොති අරහත්තතො. තත්ථාති දස්සනමග්ගඵලෙ. වායාමෙනාති විපස්සනුස්සාහනෙන. තදනන්තරන්ති සොතාපත්තිඵලානන්තරං. පඨමං දස්සනමග්ගඵලානන්තරං අරහත්තං පාපුණාති, තතො පරිහීනො පුන වායමන්තො තදනන්තරං න අරහත්තං පාපුණාතීති කා එත්ථ යුත්තීති අධිප්පායො. පරවාදී නාම යුත්තම්පි වදති අයුත්තම්පීති කිං තස්ස වාදෙ යුත්තිගවෙසනායාති පන දට්ඨබ්බං. අපරිහානසභාවො භාවනාමග්ගො අරියමග්ගත්තා දස්සනාදස්සනමග්ගො විය. න චෙත්ථ අසිද්ධතාසඞ්කා ලොකුත්තරමග්ගස්ස පරස්සපි අරියමග්ගභාවස්ස සිද්ධත්තා, නාපි ලොකියමග්ගෙන අනෙකන්තිකතා අරියසද්දෙන විසෙසිතත්තා. තථා න විරුද්ධතා දුතියමග්ගාදීනං භාවනාමග්ගභාවස්ස ඔළාරිකකිලෙසප්පහානාදීනඤ්ච පරස්සපි ආගමතො සිද්ධත්තා.

241. “从彼”即从阿罗汉果。“于彼”即于见道果。“以精进”即以观的努力。“于其后”即于须陀洹果之后。初次于见道果后证得阿罗汉果，从彼退失后再次精进，却不能紧接着证得阿罗汉果，这其中的道理是什么呢？——此为意趣。应知，他论者之言，或合理或不合理，何必于其论中探求道理呢？修道具有不退失的性质，因其为圣道，犹如见道。于此，不应怀疑出世间道不成就，因为他人的圣道性也已成就；亦不因世间道而有不一向性，因为已用“圣”词作了限定。同样，亦不相违，因为第二道等的修道性，以及粗烦恼的断除等，对他宗而言也由圣教所成就。

අරියපුග්ගලසංසන්දනපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

圣补特伽罗关联退失论释义终。

3. සුත්තසාධනපරිහානිකථාවණ්ණනා

3. 经证成就退失论释义

265. පුග්ගලපඤ්ඤත්තිඅට්ඨකථායං ‘‘පත්ති, ඵුසනා’’ති ච පච්චක්ඛතො අධිගමො අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘පත්තබ්බං වදතීති ආහ ඵුසනාරහ’’න්ති.

265. 于《人施设论》义注中说：“得、触”，意为亲证。又说：“说‘应得’，即是‘应触’。”

267. කතසන්නිට්ඨානස්සාති ඉමස්මිං සත්තාහෙ මාසෙ උතුම්හි අන්තොවස්සෙ වා අඤ්ඤං ආරාධෙස්සාමීති කතනිච්ඡයස්ස.

267. “已作决意者”，是指已下定决心：“我将于此七日、此月、此季节或此雨安居内，达成其他[成就]”者。

සුත්තසාධනපරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

经证成就退失论释义终。

පරිහානිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

退失论释义终。

3. බ්‍රහ්මචරියකථා

3. 梵行论

1. සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා

1. 清净梵行论释义

269. හෙට්ඨාපීති [Pg.86] පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙහි හෙට්ඨාපි. මග්ගභාවනම්පි න ඉච්ඡන්තීති විඤ්ඤායති ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති ඉමිනා ‘‘ද්වෙපි බ්‍රහ්මචරියවාසා නත්ථි දෙවෙසූති උපලද්ධිවසෙනා’’ති වුත්තත්තා.

269. “下方亦然”，即他化自在天之下亦然。由“此中有梵行住”可知，他们“亦不欲修道”，因为经中已说：“依于所知，两种梵行住于诸天中皆无。”

270. තස්සෙවාති පරවාදිනො එව. පුග්ගලවසෙනාති ‘‘ගිහීනඤ්චෙව එකච්චානඤ්ච දෙවාන’’න්ති එවං පුග්ගලවසෙන. තස්සාති පරවාදිනො. පටික්ඛෙපො න යුත්තොති එවං පුග්ගලවසෙන අත්ථයොජනා න යුත්තාති අධිප්පායො. පුග්ගලාධිට්ඨානෙන පන කතාපි අත්ථවණ්ණනා ඔකාසවසෙන පරිච්ඡිජ්ජතීති නායං දොසො. තස්සායං අධිප්පායොති අයං ‘‘ගිහීනඤ්චෙවා’’තිආදිනා වුත්තො තස්ස පරවාදිනො යදි අධිප්පායො, එවං සඤ්ඤාය පරවාදිනො සකවාදිනා සමානාදායොති න නිග්ගහාරහො සියා. තෙනාහ ‘‘සක…පෙ… තබ්බො’’ති. පඨමං පන අනුජානිත්වා පච්ඡා පටික්ඛෙපෙනෙව නිග්ගහෙතබ්බතා වෙදිතබ්බා. කෙචි ‘‘යත්ථ නත්ථි පබ්බජ්ජා, නත්ථි තත්ථ බ්‍රහ්මචරියවාසොති පුච්ඡාය එකච්චානං මනුස්සානං මග්ගප්පටිවෙධං සන්ධාය පරවාදිනො පටික්ඛෙපො. යදිපි සො දෙවානං මග්ගප්පටිලාභං න ඉච්ඡති, සම්භවන්තං පන සබ්බං දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘ගිහීන’මිච්චෙව අවත්වා ‘එකච්චානඤ්ච දෙවාන’න්ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං න සුන්දරං ‘‘සන්ධායා’’ති වුත්තත්තා, පුරිමොයෙවත්ථො යුත්තො.

270. “彼”是指他论者。“就个人而言”是指“在家众及部分天人”，这是从个人的角度说的。“彼”指他论者。“不应驳斥”的意思是这样从个人的角度解释义理是不恰当的。但是，如果从个人立场所作的义理解释留有适当余地，就没有过失。此中意趣是说：如果他论者以“在家众等”之说作为其主张，那么在认知上就与自宗相同，不应予以驳斥。所以说“自……应容”。应当知道，应该先认可后驳斥才是正确的做法。有些人说：“‘没有出家，就没有梵行’的提问，是他论者针对部分人证得圣道而作的驳斥。即使他论者不认为诸天能证得圣道，但为了显示一切可能性，义注中不说‘在家众’，而说‘部分天人’。”这种说法不妥当，因为已经明确说了是“针对”，还是前面的解释更为合理。

සුද්ධබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

清净梵行论释义终。

2. සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා

2. 关联梵行论释义

273. රූපාවචරමග්ගෙනාති රූපාවචරජ්ඣානෙන. තඤ්හි රූපභවූපපත්තියා උපායභාවතො මග්ගොති වුත්තො. යථාහ ‘‘රූපුපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’ති (ධ. ස. 160). ඉදන්ති ඉදං රූපාවචරජ්ඣානං. ‘‘ඉධවිහායනිට්ඨහෙතුභූතො රූපාවචරමග්ගො’’තිආදිකං දීපෙන්තං වචනං අනාගාමිමග්ගස්ස තබ්භාවදීපකෙන ‘‘ඉධ භාවිතමග්ගො’’තිආදිකෙන කථං සමෙතීති චොදෙත්වා යථා සමෙති[Pg.87], තං දස්සෙතුං ‘‘පුබ්බෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘පුබ්බෙ’’ති ඉමිනා ‘‘ඉධ භාවිතමග්ගො’’තිආදිකං වදන්ති, ඉධාපි පන ‘‘රූපාවචරමග්ගෙනා’’තිආදිකං. තත්ථ අනාගාමී එවාති අනාගාමිඵලට්ඨො එව. ඣානානාගාමීති අසමුච්ඡින්නජ්ඣත්තසංයොජනොපි රූපභවෙ උප්පජ්ජිත්වා අනාවත්තිධම්මමග්ගං භාවෙත්වා තත්ථෙව පරිනිබ්බායනතො. අධිප්පායොති යථාවුත්තො ද්වින්නං අට්ඨකථාවචනානං අවිරොධදීපකො අධිප්පායො.

273. “以色界道”是指以色界禅。因为它（此禅）是投生色界的方便，所以被称为“道”。正如所说：“修习投生色界之道。”（《法集论》160）“此”即是此色界禅。有人质问，阐明“作为离此世而得究竟之因的色界道”等语，与阐明不还道(anāgāmimagga)之自性的“于此世所修之道”等语，如何相合？为示其如何相合，故说“先前”等语。其中，“先前”是指（旧注所说）“于此世所修之道”等语，而此处则是指（本注所说）“以色界道”等语。其中，“不还者”即是不还果住者。“禅那不还者”是指虽未断尽内结，但生于色界后，修习不还法之道，并即于彼处般涅槃者。其意趣是，如前所述，为阐明两种义注之语的不相矛盾。

ඉධාති කාමලොකෙ. තත්ථාති බ්‍රහ්මලොකෙ. එත්ථ ච පරවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘තීහි, භික්ඛවෙ, ඨානෙහී’’ති සුත්තං කිං යථාරුතවසෙන ගහෙතබ්බත්ථං, උදාහු සන්ධායභාසිතන්ති? තත්ථ ජානමානො සන්ධායභාසිතන්ති වදෙය්‍ය. අඤ්ඤථා ‘‘පරනිම්මිතවසවත්තිදෙවෙ උපාදායා’’තිආදි වත්තුං න සක්කා ‘‘දෙවෙ ච තාවතිංසෙ’’ති වුත්තත්තා. යථා හි තස්ස ‘‘සෙය්‍යථාපි දෙවෙහි තාවතිංසෙහි සද්ධිං මන්තෙත්වා’’තිආදීසු විය සක්කං දෙවරාජානං උපාදාය කාමාවචරදෙවෙසු තාවතිංසදෙවා පාකටා පඤ්ඤාතාති තෙසං ගහණං, න තෙයෙව අධිප්පෙතාති සුත්තපදස්ස සන්ධායභාසිතත්ථං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, එවං ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති එත්ථාපි අනවජ්ජසුඛඅබ්‍යාසෙකසුඛනෙක්ඛම්මසුඛාදිසන්නිස්සයභාවෙන මහානිසංසතාය සාසනෙ පබ්බජ්ජා ‘‘ඉධ බ්‍රහ්මචරියවාසො’’ති ඉමස්මිං සුත්තෙ අධිප්පෙතා. සා හි උත්තරකුරුකානං දෙවානඤ්ච අනොකාසභාවතො දුක්කරා දුල්ලභා ච. තත්ථ සූරියපරිවත්තාදීහිපි දෙවෙසු මග්ගපටිලාභාය අත්ථිතා විභාවෙතබ්බා, උත්තරකුරුකානං පන විසෙසානධිගමභාවො උභින්නම්පි ඉච්ඡිතො එවාති.

“此”(idha)指欲界(kāmaloka)，“彼”(tattha)指梵天界(brahmaloka)。此处应如此诘问他宗：“‘诸比丘，于三处’之经，是按字面理解，还是别有深意？”智者当说别有深意。否则便不能说“以他化自在天(Paranimmitavasavattideva)为例”等语，因经中已提及“三十三天(Tāvatiṃsa)”。正如在“譬如与三十三天共议”等句中，虽以帝释天王为例，实因三十三天在欲界天中最负盛名，故特举之，并非专指他们，应知经文别有深意。同理，于此经中，“此中梵行住”意指于教法中出家，其以无过之乐、无恼之乐、出离之乐等为依止，具大功德。此（出家修行）对北俱卢洲(Uttarakuru)人与诸天而言，因无机缘，故极难行、极难得。其中，应知日轮天等诸天尚有证得道果之可能性，而北俱卢洲人不能证得殊胜果位，此乃双方所共许。

සංසන්දනබ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

关联梵行论释义终。

බ්‍රහ්මචරියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

梵行论释义终。

3. ඔධිසොකථාවණ්ණනා

3. 部分论释义

274. ඔධිසොති භාගසො, භාගෙනාති අත්ථො. භාගො නාම යස්මා එකදෙසො හොති, තස්මා ‘‘එකදෙසෙන එකදෙසෙනා’’ති වුත්තං. තත්ථ යදි චතුන්නං මග්ගානං වසෙන සමුදයපක්ඛිකස්ස කිලෙසගණස්ස චතුභාගෙහි පහානං ‘‘ඔධිසො පහාන’’න්ති අධිප්පෙතං, ඉච්ඡිතමෙවෙතං සකවාදිස්ස ‘‘තිණ්ණං සංයොජනානං පරික්ඛයා දිට්ඨිගතානං පහානායා’’ති [Pg.88] ච ආදිවචනතො. යස්මා පන මග්ගො චතූසු සච්චෙසු නානාභිසමයවසෙන කිච්චකරො, න එකාභිසමයවසෙනාති පරවාදිනො ලද්ධි, තස්මා යථා ‘‘මග්ගො කාලෙන දුක්ඛං පරිජානාති, කාලෙන සමුදයං පජහතී’’තිආදිනා නානක්ඛණවසෙන සච්චෙසු පවත්තතීති ඉච්ඡිතො, එවං පච්චෙකම්පි නානක්ඛණවසෙන පවත්තෙය්‍ය. තථා සති දුක්ඛාදීනං එකදෙසඑකදෙසමෙව පරිජානාති පජහතීති දස්සෙතුං පාළියං ‘‘සොතාපත්ති…පෙ… එකදෙසෙ පජහතී’’තිආදි වුත්තං. සති හි නානාභිසමයෙ පඨමමග්ගාදීහි පහාතබ්බානං සංයොජනත්තයාදීනං දුක්ඛදස්සනාදීහි එකදෙසඑකදෙසප්පහානං සියාති එකදෙසසොතාපත්තිමග්ගට්ඨාදිතා, තතො එව එකදෙසසොතාපන්නාදිතා ච ආපජ්ජති අනන්තරඵලත්තා ලොකුත්තරකුසලානං, න ච තං යුත්තං. න හි කාලභෙදෙන විනා සො එව සොතාපන්නො, අසොතාපන්නො චාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. තෙනාහ ‘‘එකදෙසං සොතාපන්නො, එකදෙසං න සොතාපන්නො’’තිආදි.

274. Odhiso即bhāgaso，义为“部分地”。所谓bhāga（部分），因其为ekadeso（一部分），故说“ekadesena ekadesenā”（一部分一部分地）。于此，若依四道，将集方面的烦恼聚分作四分而断除，此即是“odhiso pahāna”（部分断）之意，这正是自宗由“以三结之遍尽及诸邪见之断除故”等初语所意欲的。然因“道于四谛中以种种现观而非以单一现观作业”是他宗所持之论，故如“道于某时遍知苦，于某时断除集”等所意欲的，道于不同刹那对诸谛起作用，如是，每一道亦应于不同刹那起作用。若然，为示仅一部分一部分地遍知、断除苦等，故于圣典中说：“入流……乃至……于一部分中断除”等。若有种种现观，则由初道等所应断之三结等，得以见苦等而一部分一部分地断除，如是则堕入“部分入流道住”等，并因此而堕入“部分入流者”等，因出世间善法有无间果故，而此非为正理。实则，若无时间之差别，则无法了知同一人既是入流者又非入流者。是故说：“一部分是入流者，一部分不是入流者”等。

අපිචායං නානාභිසමයවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො ‘‘මග්ගඤාණං සච්චානි පටිවිජ්ඣන්තං කිං ආරම්මණතො පටිවිජ්ඣති, උදාහු කිච්චතො’’ති. යදි ආරම්මණතොති වදෙය්‍ය, තස්ස විපස්සනාඤාණස්ස විය දුක්ඛසමුදයානං අච්චන්තපරිච්ඡෙදසමුච්ඡෙදා න යුත්තා තතො අනිස්සටත්තා, තථා මග්ගදස්සනං. න හි සයමෙව අත්තානං ආරබ්භ පවත්තතීති යුත්තං, මග්ගන්තරපරිකප්පනායං අනවට්ඨානං ආපජ්ජතීති, තස්මා තීණි සච්චානි කිච්චතො, නිරොධං කිච්චතො ආරම්මණතො ච පටිවිජ්ඣතීති එවමසම්මොහතො පටිවිජ්ඣන්තස්ස මග්ගඤාණස්ස නත්ථෙව නානාභිසමයො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘යො, භික්ඛවෙ, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සතී’’තිආදි. න චෙතං කාලන්තරදස්සනං සන්ධාය වුත්තං. ‘‘යො නු ඛො, ආවුසො, දුක්ඛං පස්සති, දුක්ඛසමුදයම්පි සො පස්සති, දුක්ඛනිරොධම්පි…පෙ… දුක්ඛනිරොධගාමිනිපටිපදම්පි සො පස්සතී’’ති (සං. නි. 5.1100) එකසච්චදස්සනසමඞ්ගිනො අඤ්ඤසච්චදස්සනසමඞ්ගිභාවවිචාරණායං තදත්ථසාධනත්ථං ආයස්මතා ගවංපතිත්ථෙරෙන ආභතත්තා පච්චෙකඤ්ච සච්චත්තයදස්සනස්ස යොජිතත්තා. අඤ්ඤථා පුරිමදිට්ඨස්ස පුන අදස්සනතො සමුදයාදිදස්සනෙ දුක්ඛාදිදස්සනමයොජනීයං සියා. න හි ලොකුත්තරමග්ගො ලොකියමග්ගො විය කතකාරිභාවෙන පවත්තති සමුච්ඡෙදකත්තා. තථා යොජනෙ ච සබ්බං දස්සනං [Pg.89] දස්සනන්තරපරන්ති දස්සනානුපරමො සියා. එවං ආගමතො යුත්තිතො ච නානාභිසමයස්ස අසම්භවතො පච්චෙකං මග්ගානං ඔධිසො පහානං නත්ථීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං.

复次，应如是问彼种种现观论者：“道智彻证诸谛时，是依所缘彻证，抑或依作用彻证？”若言“依所缘”，则如观智，于苦、集之究竟遍知与永断即为不合理，因其未出离彼（所缘）故。见道亦然。“道缘于自身而转起”为不合理，若构想另一道，则堕入无穷过。是故，（道智）依作用彻证三谛，依作用及所缘彻证灭谛。如是无惑而彻证之（圣者）的道智，实无种种现观。经中亦言：“诸比丘，见苦者，彼亦见苦集”等。此非针对异时之见而说。“贤友(āvuso)，实见苦者，彼亦见苦集，亦见苦灭……乃至……亦见趣苦灭之道。”（《相应部》5.1100）此乃具寿(āyasmā)伽梵波提长老在探究“具足一谛之见者亦具足余谛之见”时，为证成其义而引用，并且因为此（经）也适用于对三谛的各别之见。否则，因不再见到先前已见之法，故于见集等时，连带见苦等即不相应。出世间道非如世间道以已作、令作之方式转起，因其为永断故。若如是连结，则一切见皆以另一见为后继，见将永无止息。如是，依于圣教及道理，种种现观既无可能，则诸道之部分断亦不存在，于此应作决定。

ඔධිසොකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

部分论释义终。

4. ජහතිකථාවණ්ණනා

4. 舍论释义

1. නසුත්තාහරණකථාවණ්ණනා

1. 不引经论释义

280. යදිපි පාළියං ‘‘තයො මග්ගෙ භාවෙතී’’ති වුත්තං, මග්ගභාවනා පන යාවදෙව කිලෙසසමුච්ඡින්දනත්ථාති ඤත්වා ‘‘කිච්චසබ්භාවන්ති තීහි පහාතබ්බස්ස පහීනත’’න්ති ආහ. තත්ථ තීහීති හෙට්ඨිමෙහි තීහි අරියමග්ගෙහි පහාතබ්බස්ස අජ්ඣත්තසංයොජනස්ස පහීනතං සමුච්ඡින්දනන්ති අත්ථො. තං පන කිච්චන්ති අධොභාගියසංයොජනෙසු මග්ගස්ස පහානාභිසමයකිච්චං. තෙනෙව මග්ගෙනාති අනාගාමිමග්ගෙනෙව. එතං න සමෙතීති එවං මග්ගුප්පාදතො පගෙව කාමරාගබ්‍යාපාදා පහීයන්තීති ලද්ධිකිත්තනං ඉමිනා මග්ගස්ස කිච්චසබ්භාවකථනෙන න සමෙති න යුජ්ජති. තස්මාති ඉමිනා යථාවුත්තමෙව විරොධං පච්චාමසති. පහීනානන්ති වික්ඛම්භිතානං. යො හි ඣානලාභී ඣානෙන යථාවික්ඛම්භිතෙ කිලෙසෙ මග්ගෙන සමුච්ඡින්දති, සො ඉධාධිප්පෙතො. තෙනාහ ‘‘දස්සනමග්ගෙ…පෙ… අධිප්පායො’’ති.

280. 虽然圣典中说“修习三道”，但须知修道只是为了断尽烦恼，故（义注）说：“作用的本质，即是以三（道）断除应断之法”。此处“以三（道）”是指，以较低的三种圣道断除应断的内在结，即是彻底断除之义。而此“作用”，即是道于下分结的断除现观作用。“以彼道”即是以不还道。“道生起之前，欲贪与瞋恚即已断除”的此种说法，与此“道之作用本质”的论述不相应、不合理。“是故”，（作者）以此回顾如前所述的矛盾。“已断者”，即是已镇伏者。若有禅定获得者，以禅定镇伏了的烦恼，再以道彻底断除，此即是此处所意指者。是故说：“见道……乃至……意趣”。

ජහතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

舍论释义终。

5. සබ්බමත්ථීතිකථාවණ්ණනා

5. 一切有论释义

1. වාදයුත්තිවණ්ණනා

1. 论理释义

282. සබ්බං අත්ථීති එත්ථ යස්මා පච්චුප්පන්නං විය අතීතානාගතම්පි ධරමානසභාවන්ති පරවාදිනො ලද්ධි, තස්මා සබ්බන්ති කාලවිභාගතො අතීතාදිභෙදං සබ්බං. සො පන ‘‘යම්පි නත්ථි, තම්පි අත්ථී’’ති කාලවිමුත්තස්ස වසෙන අනුයොගො, තං අතිප්පසඞ්ගදස්සනවසෙන පරවාදිපටිඤ්ඤාය දොසාරොපනං. නයදස්සනං වා අතීතානාගතානං නත්ථිභාවස්ස. අත්ථීති [Pg.90] පන අයං අත්ථිභාවො යස්මා දෙසකාලාකාරධම්මෙහි විනා න හොති, තස්මා තං තාව තෙහි සද්ධිං යොජෙත්වා අනුයොගං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බත්ථ සබ්බමත්ථී’’තිආදිනා පාළි පවත්තා. තත්ථ යදිපි සබ්බත්ථාති ඉදං සාමඤ්ඤවචනං, තං පන යස්මා විසෙසනිවිට්ඨං හොති, පරතො ච සබ්බෙසූති ධම්මා විභාගතො වුච්චන්ති, තස්මා ඔළාරිකස්ස පාකටස්ස රූපධම්මසමුදායස්ස වසෙන අත්ථං දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බත්ථාති සබ්බස්මිං සරීරෙ’’ති වුත්තං, නිදස්සනමත්තං වා එතං දට්ඨබ්බං. තථා ච කාණාදකාපිලෙහි පටිඤ්ඤායමානා ආකාසකාලාදිසත්තපකතිපුරිසා විය පරවාදිනා පටිඤ්ඤායමානං සබ්බං සබ්බබ්‍යාපීති ආපන්නමෙව හොතීති. ‘‘සබ්බත්ථ සරීරෙ’’ති ච ‘‘තිලෙ තෙල’’න්ති විය බ්‍යාපනෙ භුම්මන්ති සරීරපරියාපන්නෙන සබ්බෙන භවිතබ්බන්ති වුත්තං ‘‘සිරසි පාදා…පෙ… අත්ථො’’ති.

282. 于“一切有”，由于他宗的学说是：过去、未来亦如现在，具有住立的自性，是故“一切”是指依时间区分的过去等一切。而“无者亦是有”，此乃就超越时间而质问，是为显示其过遍，而对彼宗所许加以过失。或为显示过去、未来是无有之理趣。然而，此“有”的存在，若离于处、时、行相、法，则不能成立，是故为先与此等结合以示质问，圣典中说“于一切处，一切都有”等。此处，“于一切处”虽是总说，然因其依于差别而安立，且后文“于一切法中”是依差别而说诸法，是故为显示粗显、显现的色法聚之义，义注中说：“‘于一切处’即于全身”。或此应视为仅是举例。如是，则如胜论派与数论派所许的空、时等七句义与神我，他宗所许的“一切”亦必成为遍一切处。而“于全身”，犹如“麻中有油”，是遍满义的处格，故说“头中有足……乃至……之义”，意为此应是身体所含摄的一切。

සබ්බස්මිං කාලෙ සබ්බමත්ථීති යොජනා. එතස්මිං පක්ඛෙයෙවස්ස අඤ්ඤවාදො පරිදීපිතො සියා ‘‘යං අත්ථි, අත්ථෙව තං, යං නත්ථි, නත්ථෙව තං, අසතො නත්ථි සම්භවො, සතො නත්ථි විනාසො’’ති. එවං සබ්බෙනාකාරෙන සබ්බං සබ්බෙසු ධම්මෙසු සබ්බං අත්ථීති අත්ථොති සම්බන්ධො. ඉමෙහි පන පක්ඛෙහි ‘‘සබ්බං සබ්බසභාවං, අනෙකසත්තිනිචිතාභාවා අසතො නත්ථි සම්භවො’’ති වාදො පරිදීපිතො සියා. යොගරහිතන්ති කෙනචි යුත්තායුත්තලක්ඛණසංයොගරහිතං. තං පන එකසභාවන්ති සංයොගරහිතං නාම අත්ථතො එකසභාවං, එකධම්මොති අත්ථො. එතෙන දෙවවාදීනං බ්‍රහ්මදස්සනං අත්ථෙවාතිවාදො පරිදීපිතො සියා. අත්ථීති පුච්ඡතීති යදි සබ්බමත්ථීති තව වාදො, යථාවුත්තාය මම දිට්ඨියා සම්මාදිට්ඨිභාවො අත්ථීති එකන්තෙන තයා සම්පටිච්ඡිතබ්බො, තස්මා ‘‘කිං සො අත්ථී’’ති පුච්ඡතීති අත්ථො.

“于一切时，一切都有”，此为结合。于此观点，另一论说即可阐明：“有者恒有，无者恒无，无不能生有，有不能坏灭。”如是，“以一切行相，于一切法中，一切皆有”，此即是其关联义。然而，由这些观点，“一切具一切自性，非由众多力所积聚，无不能生有”之说即可阐明。“离结合”，即离于任何合理或不合理相状的结合。而此“一自性”，名为“离结合”，义即一自性，一法之义。由此，天论者的梵见与“实有”之极论即可阐明。“问‘有……吗？’”之义为：若你的论说是“一切都有”，那么依我所说之见，正见之性是存在的，此理你必须完全接受，是故问：“彼存在吗？”

වාදයුත්තිවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

论理释义终。

2. කාලසංසන්දනකථාවණ්ණනා

2. 时相续论释义

285. අතීතා …පෙ… කරිත්වාති එත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – අතීතං අනාගතන්ති රූපස්ස ඉමං විසෙසං, එවං විසෙසං වා රූපං අග්ගහෙත්වා පච්චුප්පන්නතාවිසෙසවිසිට්ඨරූපමෙව අප්පියං පච්චුප්පන්නරූපභාවානං සමානාධිකරණත්තා එතස්මිංයෙව [Pg.91] විසයෙ අප්පෙතබ්බං, වචීගොචරං පාපෙතබ්බං සතිපි නෙසං විසෙසනවිසෙසිතබ්බතාසඞ්ඛාතෙ විභාගෙ තථාපි අවිභජිතබ්බං කත්වාති. යස්මා පන පාළියං ‘‘පච්චුප්පන්නන්ති වා රූපන්ති වා’’ති පච්චුප්පන්නරූපසද්දෙහි තදත්ථස්ස වත්තබ්බාකාරො ඉතිසද්දෙහි දස්සිතො, තස්මා ‘‘පච්චුප්පන්නසද්දෙන…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති ආහ. රූපපඤ්ඤත්තීති රූපායතනපඤ්ඤත්ති. සා හි සභාවධම්මුපාදානා තජ්ජාපඤ්ඤත්ති. තෙනෙවාහ ‘‘සභාවපරිච්ඡින්නෙ පවත්තා විජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. රූපසමූහං උපාදායාති තංතංඅත්තපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතානං අභාවවිභාවනාකාරෙන පවත්තමානානං රූපධම්මානං සමූහං උපාදාය. උපාදානුපාදානම්පි හි උපාදානමෙවාති. තස්මාති සමූහුපාදායාධීනතාය අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවතො. විගමාවත්තබ්බතාති විගමස්ස වත්ථභාවාපගමස්ස අවත්තබ්බතා. න හි ඔදාතතාවිගමෙන අවත්ථං හොති. න පන යුත්තා රූපභාවස්ස විගමාවත්තබ්බතාති යොජනා. රූපභාවොති ච රූපායතනසභාවො චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ගොචරභාවො. න හි තස්ස පච්චුප්පන්නභාවවිගමෙ විගමාවත්තබ්බතා යුත්තා.

285. “过去……乃至……已作”，此处的简要意思是：不取过去或未来色法的这种差别，或不取这种有差别的色法，只有具足现在性此一特征的色法，因其与现在色法之性是同依的，故只应在此境中安立，并使其成为言语所缘。即使它们有被称为“能别与所别”的区分，也应使之不被分别。因为在巴利圣典中，以“现在”或“色”等词，并通过“如是”等词显示了其义的表达方式，因此（义注师）说：“以现在一词……乃至……如是说。”色施设即是色处施设。它实是依自性法而生的施设。因此（义注师）说：“在自性所限定的范围内生起的实有施设。”“依于色聚”是指依于作为各个自体施设之所依的、以显明其非有之方式而转起的诸色法之集合。所依之所依亦是所依。因此，由于其依赖于对集合的执取而成为非有施设。“不可说其离去”是指离去、事物状态之离去的不可说性。并非因白色的离去，事物就不存在。然而，“色法之性的不可说其离去”此一结合是不恰当的。而“色法之性”是指色处之自性，是眼识的所缘之性。若其现在之性离去，那么“不可说其离去”是不恰当的。

කාලසංසන්දනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

时相续论释义终。

වචනසොධනවණ්ණනා

言语辨析释义

288. අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වාති එත්ථ වා-සද්දො අනියමත්ථො යථා ‘‘ඛදිරෙ වා බන්ධිතබ්බං පලාසෙ වා’’ති. තස්මා ‘‘හුත්වා හොතී’’ති එත්ථ හොති-සද්දො අනාගතපච්චුප්පන්නෙසු යං කිඤ්චි පධානං කත්වා සම්බන්ධං ලභතීති දස්සෙන්තො ‘‘අනාගතං…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. තත්ථ පච්චුප්පන්නං හොන්තන්ති පච්චුප්පන්නං ජායමානං පච්චුප්පන්නභාවං ලභන්තං. තෙනාහ ‘‘තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති ලද්ධිවසෙනා’’ති. තම්පි හුත්වා හොතීති යං අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභාවප්පත්තියා ‘‘හුත්වා හොතී’’ති වුත්තං, කිං තදපි පුන හුත්වා හොතීති පුච්ඡති. තබ්භාවාවිගමතොති පච්චුප්පන්නභාවතො හුත්වාහොතිභාවානුපගමතො. පච්චුප්පන්නාභාවතොති පච්චුප්පන්නතාය අභාවතො.

288. “未来或现在”(Anāgataṃ vā paccuppannaṃ vā)一句中，“或”(vā)字为不确定义，如“应绑在佉地罗树(khadira)上，或绑在波罗奢树(palāsa)上”。因此，为显示在“已成而有”(hutvā hoti)一句中，“有”(hoti)一词，是就未来与现在两者中的任何一者作为主要所指而获得其关联，故说“未来……应见”。其中，“正成为现在”(paccuppannaṃ hontaṃ)是指正在生起、正在获得现在状态。因此说：“依已得而言，彼未来即是彼现在。”（问：）“彼亦‘已成而有’吗？”——是说，那已从未来位经“已成”而达到现在状态者，被称为“已成而有”，（那么）它还会再次“已成而有”吗？（答：不。）“因其未脱离彼状态”，即是说，因其未脱离现在状态，故不复经历“已成而有”的状态。“因非现在”，即是说，因其现在性已不存在。

වචනං [Pg.92] අරහතීති ඉමිනා වචනමත්තෙ න කොචි දොසොති දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – යදිපි තස්ස පුන හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වාහොතිභාවො නත්ථි, පුනප්පුනං ඤාපෙතබ්බතාය පන දුතියං තතො පරම්පි තථා වත්තබ්බතං අරහතීති ‘‘ආමන්තා’’ති පටිජානාතීති. ධම්මෙති සභාවධම්මෙ. තප්පටික්ඛෙපතො අධම්මෙ අභාවධම්මෙ. තෙනාහ ‘‘සසවිසාණෙ’’ති.

“此言合理”(Vacanaṃ arahati)这句话表明，仅就言说本身并无任何过失。此意为：即使对于已然生成者，不再有再次“已成而有”的状态，但为了反复令其了知，它仍然值得被再次乃至再三地如此宣说，因此他回答“是的”(āmantā)。“法”(dhamma)是指自性法。“非法”(adhamma)是其对立面，指非有法。因此（义注师）说“如兔角(sasavisāṇa)”。

පටික්ඛිත්තනයෙනාති ‘‘හුත්වා හොති, හුත්වා හොතී’’ති එත්ථ පුබ්බෙ යදෙතං තයා ‘‘අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නං හොතී’’ති වදතා ‘‘තංයෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්න’’න්ති ලද්ධිවසෙන ‘‘අනාගතං වා පච්චුප්පන්නං වා හුත්වා හොතී’’ති වුත්තං, ‘‘කිං තෙ තම්පි හුත්වා හොතී’’ති පුච්ඡිතෙ යො පරවාදිනා හුත්වා භූතස්ස පුන හුත්වාඅභාවතො ‘‘න හෙවා’’ති පටික්ඛෙපො කතො, තෙන පටික්ඛිත්තනයෙන. ස්වායං යදෙව රූපාදි අනාගතං, තදෙව පච්චුප්පන්නන්ති සතිපි අත්ථාභෙදෙ අනාගතපච්චුප්පන්නන්ති පන අත්ථෙව කාලභෙදොති තංකාලභෙදවිරොධාය පටික්ඛෙපො පවත්තොති ආහ ‘‘පටික්ඛිත්තනයෙනාති කාලනානත්තෙනා’’ති. තෙන හි සො අයඤ්ච පටික්ඛෙපො නීතො පවත්තිතොති. පටිඤ්ඤාතනයෙනාති ඉදම්පි යථාවුත්තපටික්ඛෙපානන්තරං යං පටිඤ්ඤාතං, තං සන්ධායාහ. යථා හි සා පටිඤ්ඤා අත්ථාභෙදෙන නීතා පවත්තිතා, තථායම්පි. තෙනෙවාහ ‘‘අත්ථානානත්තෙනා’’ති, අනාගතාදිප්පභෙදාය කාලපඤ්ඤත්තියා උපාදානභූතස්ස අත්ථස්ස අභෙදෙනාති අත්ථො. යථා උපාදානභූතරූපාදිඅත්ථාභෙදෙපි තෙසං ඛණත්තයානාවත්ති තංසමඞ්ගිතා අනාගතපච්චුප්පන්නභාවාවත්තිතා, තථා තත්ථ වුච්චමානා හුත්වාහොතිභාවා යථාක්කමං පුරිමපච්ඡිමෙසු පවත්තිතා පුරිමපච්ඡිමකිරියාති කත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථානානත්තං…පෙ… පටිජානාතී’’ති වත්වා පුන ‘‘අත්ථානානත්තමෙව හී’’තිආදිනා තමෙව අත්ථං සමත්ථෙති. යථා පන ‘‘තං ජීවං තං සරීර’’න්ති පටිජානන්තස්ස ජීවොව සරීරං, සරීරමෙව ජීවොති ජීවසරීරානං අනඤ්ඤත්තං ආපජ්ජති, එවං ‘‘තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්න’’න්ති ච පටිජානන්තස්ස අනාගතපච්චුප්පන්නානං අනඤ්ඤත්තං ආපන්නන්ති පච්චුප්පන්නානාගතෙසු වුත්තා හොතිභාවහුත්වාභාවා අනාගතපච්චුප්පන්නෙසුපි ආපජ්ජෙය්‍යුන්ති වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘එවං සන්තෙ අනාගතම්පි හුත්වාහොති නාම, පච්චුප්පන්නම්පි හුත්වාහොතියෙව නාමා’’ති.

以拒绝之理则言，于“已成而有，已成而有”一句，先前你言“未来已成而为现在”，依已得之故，说“彼未来即是彼现在”，由此说为“未来或现在已成而有”。当被问及“于你而言，彼亦‘已成而有’吗？”时，对方论师因已然生成者不再有“已成”之故，而以“绝非如是”予以拒绝，此即拒绝之理则。此拒绝乃针对“未来之色等即是现在之色等”此一观点，虽于义上无别，然未来与现在实有时间之差别，为反对彼时间之差别而发起此拒绝，故说“以拒绝之理则言，即因时间之差异”。是故，此拒绝已然成立并推行。以承认之理则言，此亦是针对如前所述之拒绝后所承认者而言。正如彼承认是依义无差别而成立并推行，此亦如是。因此说“因义无差异”，其义为：作为未来等差别之时施设之所依的义，是无有差别的。譬如，作为所依的色等之义虽无差别，然彼等在三刹那中不复返，具足彼（刹那），不复转为未来、现在之状态，如是，于彼处所说之“已成而有”的状态，依次于前者与后者中转起，即是前际与后际之作用。为显示此义，先说“义无差异……承认”，复以“实因义无差异”等语，成立彼义。又如承认“彼命即彼身”者，命即是身，身即是命，则命与身无有差异；如是，承认“彼未来即是彼现在”者，未来与现在亦无有差异。于是，于现在与未来中所说之“有”与“已成”的状态，于未来与现在中亦可适用。如义注中所说：“若如是，则未来亦可名为‘已成而有’，现在亦可名为‘已成而有’。”

අනුඤ්ඤාතපඤ්හස්සාති [Pg.93] ‘‘තඤ්ඤෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති? ආමන්තා’’ති එවං අත්ථානානත්තං සන්ධාය අනුඤ්ඤාතස්ස අත්ථස්ස. ඤාතුං ඉච්ඡිතො හි අත්ථො පඤ්හො. දොසො වුත්තොති අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභූතස්ස පුන අනාගතං හුත්වා පච්චුප්පන්නභාවාපත්තිසඞ්ඛාතො දොසො වුත්තො පුරිමනයෙ. පච්ඡිමනයෙ පන අනාගතපච්චුප්පන්නෙසු එකෙකස්ස හුත්වාහොතිභාවාපත්තිසඞ්ඛාතො දොසො වුත්තොති අත්ථො. පටික්ඛිත්තපඤ්හන්ති ‘‘තංයෙව අනාගතං තං පච්චුප්පන්නන්ති? න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති එවං කාලනානත්තං සන්ධාය පටික්ඛිත්තපඤ්හං. තෙනාති අනාගතපච්චුප්පන්නානං හොතිහුත්වාභාවපටික්ඛෙපෙන. චොදෙතීති අනාගතං තෙන හොති නාම, පච්චුප්පන්නං තෙන හුත්වා නාම, උභයම්පි අනඤ්ඤත්තා උභයසභාවන්ති චොදෙති. එත්ථාති ‘‘හුත්වා හොතී’’ති එතස්මිං පඤ්හෙ කථං හොති දොසොති චොදෙතීති. ‘‘තස්සෙවා’’ති පරිහරති. කථං කත්වා චොදනා, කථඤ්ච කත්වා පරිහාරො? අනුජානනපටික්ඛෙපානං භින්නවිසයතාය චොදනා, අත්ථාභෙදකාලභෙදවිසයත්තා අභින්නාධාරතාය තෙසං පරිහාරො. තස්සෙවාති හි පරවාදිනො එවාති අත්ථො.

“已许问题”(Anuññātapañha)是指：就“‘那个未来’就是‘那个现在’吗？是的”这样基于意义无异而允许的义理。想要了知的义理就是问题。所说的过失是：在第一种论法中，所说的过失是指未来已成而为现在后，又再成为未来而达到现在的状态；而在后一种论法中，所说的过失是指未来与现在各自达到“已成而有”的状态。“所遮问题”(Paṭikkhittapañha)是指：就“‘那个未来’就是‘那个现在’吗？不应如是说”这样基于时间差异而遮止的问题。“因此”(Tena)是指：通过否定未来与现在的“有”(hoti)和“已成”(hutvā)的状态。他诘难说：“未来因此名为‘有’(hoti)，现在因此名为‘已成’(hutvā)，两者因并非相异而具有两种自性。”“于此”(Ettha)是指：他诘难说：“在‘已成而有’(hutvā hoti)这个问题上，如何有过失？”他以“正是他自己的”(Tasseva)来辩护。如何构成诘难，又如何构成辩护？由于允许和遮止的对象不同而构成诘难；由于它们的对象是意义无异和时间差异，且所依无异，故构成辩护。“正是他自己的”(Tasseva)的意思是“正是对方论者的”。

තදුභයං ගහෙත්වාති ‘‘තං අනාගතං තං පච්චුප්පන්න’’න්ති උභයං එකජ්ඣං ගහෙත්වා. එකෙකන්ති තෙසු එකෙකං. එකෙකමෙවාති උභයං එකජ්ඣං අග්ගහෙත්වා එකෙකමෙව විසුං විසුං ඉමස්මිං පක්ඛෙ තථා න යුත්තන්ති අත්ථො. එස නයොති අතිදෙසං කත්වා සංඛිත්තත්තා තං දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යන්ති ‘‘අනාගතස්ස හී’’තිආදිනා විවරති. පටිජානිතබ්බං සියා අනාගතපච්චුප්පන්නානං යථාක්කමං හොතිහුත්වාභාවතොති අධිප්පායො. ‘‘යදෙතං තයා’’තිආදිනා පවත්තො සංවණ්ණනානයො පුරිමනයො, තත්ථ හි ‘‘යදි තෙ අනාගතං හුත්වා’’තිආදිනා හුත්වාහොතිභාවො චොදිතො. ‘‘අපරො නයො’’තිආදිකො දුතියනයො. තත්ථ හි ‘‘අනාගතස්ස…පෙ… හුත්වාහොතියෙව නාමා’’ති අනාගතාදීසු එකෙකස්ස හුත්වාහොතිනාමතා චොදිතා.

“取二者”(Tadubhayaṃ gahetvā)即是将“那个未来，那个现在”两者合在一起。“逐一”(Ekekaṃ)是指在它们之中取其一。“唯取一一”(Ekekameva)的意思是：不将两者合在一起，而是各自单独地取，在此派中，那样是不恰当的。“此是方法”(Esa nayo)：此是类推之法，因其简略而难解，故以“因为未来……”(anāgatassa hi)等详述之。其意是：应当承认未来与现在依次具有“有”(hoti)和“已成”(hutvā)的状态。以“如你所说……”(Yadetaṃ tayā)等开始的释义方法是第一种论法，在那里，以“如果你认为未来已成……”等诘难了“已成而有”的状态。以“另一方法……”(Aparo nayo)等开始的是第二种论法，在那里，以“未来……乃至……仅是‘已成而有’之名”诘难了未来等各自具有“已成而有”之名。

වචනසොධනවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

语词辨正释义 终。

අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා

过去智等论释义

290. කථං [Pg.94] වුච්චතීති කස්මා වුත්තං. තෙනාති හි ඉමිනා දුතියපුච්ඡාය ‘‘අතීතං ඤාණ’’න්ති ඉදං පච්චාමට්ඨං, තඤ්ච පච්චුප්පන්නං ඤාණං, අතීතධම්මාරම්මණතාය අතීතන්ති වුත්තං. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘පුන පුට්ඨො අතීතාරම්මණං පච්චුප්පන්නං ඤාණ’’න්තිආදි.

290. “为何说？”(Kathaṃ vuccati)是“为什么这么说？”的意思。因为通过“因此”(Tena)一词，在第二个问题中，指涉了“过去智”，而它（过去智）是现在智，因其以过去法为所缘，故被称为“过去”。因此义注中说：“再次提问时，（指的是）以过去为所缘的现在智”等。

අතීතඤාණාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

过去智等论释义 终。

අරහන්තාදිකථාවණ්ණනා

阿罗汉等论释义

291. ‘‘අරහං ඛීණාසවො’’තිආදිනා සුත්තවිරොධො පාකටොති ඉදමෙව දස්සෙන්තො ‘‘යුත්තිවිරොධො…පෙ… දට්ඨබ්බො’’ති ආහ. තත්ථ අනානත්තන්ති අවිසෙසො. එවමාදිකොති ආදි-සද්දෙන කතකිච්චතාභාවො අනොහිතභාරතාති එවමාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

291. “阿罗汉、漏尽者”等语与经文相违是明显的，为了显示这一点，所以说“理证相违……乃至……应当理解”。这里，“无异”即无差别。“如是等等”(Evamādika)，应当理解为以“等”字包含所作未办、未卸重担(anohitabhārata)等等含义。

අරහන්තාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿罗汉等论释义 终。

පදසොධනකථාවණ්ණනා

词句辨析论释义

295. යො අතීතසද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථො, සො අත්ථිසද්දාභිධෙය්‍යොති ද්වෙපි සමානාධිකරණත්ථාති කත්වා වුත්තං ‘‘අතීතඅත්ථිසද්දානං එකත්ථත්තා’’ති, න, අතීතසද්දාභිධෙය්‍යස්සෙව අත්ථිසද්දාභිධෙය්‍යත්තා. තෙනාහ ‘‘අත්ථිසද්දත්ථස්ස ච න්වාතීතභාවතො’’ති. තෙන කිං සිද්ධන්ති ආහ ‘‘අතීතං න්වාතීතං, න්වාතීතඤ්ච අතීතං හොතී’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – යදි තව මතෙන අතීතං අත්ථි, අත්ථි ච න්වාතීතන්ති අතීතඤ්ච නො අතීතං සියා, තථා අත්ථි නො අතීතං අතීතඤ්ච නො අතීතං අතීතං සියාති, යථා ‘‘අතීතං අත්ථී’’ති එත්ථ අතීතමෙව අත්ථීති නායං නියමො ගහෙතබ්බො අනතීතස්සපි අත්ථිභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘අත්ථි සියා අතීතං, සියා න්වාතීත’’න්ති. යෙන හි ආකාරෙන අතීතස්ස අත්ථිභාවො පරවාදිනා ඉච්ඡිතො, තෙනාකාරෙන අනතීතස්ස අනාගතස්ස පච්චුප්පන්නස්ස ච සො ඉච්ඡිතො. කෙන පන ආකාරෙන ඉච්ඡිතොති[Pg.95]? සඞ්ඛතාකාරෙන. තෙන වුත්තං ‘‘තෙනාතීතං න්වාතීතං, න්වාතීතං අතීත’’න්ති. තස්මා අතීතං අත්ථියෙවාති එවමෙත්ථ නියමො ගහෙතබ්බො. අත්ථිභාවෙ හි අතීතං නියමිතං, න අතීතෙ අත්ථිභාවො නියමිතො, ‘‘න පන නිබ්බානං අත්ථී’’ති එත්ථ පන නිබ්බානමෙව අත්ථීති අයම්පි නියමො සම්භවතීති සො එව ගහෙතබ්බො. යදිපි හි නිබ්බානං පරමත්ථතො අත්ථිභාවං උපාදාය උත්තරපදාවධාරණං ලබ්භති තදඤ්ඤස්සපි අභාවතො, තථාපි අසඞ්ඛතාකාරෙන අඤ්ඤස්ස අනුපලබ්භනතො තථා නිබ්බානමෙව අත්ථීති පුරිමපදාවධාරණෙ අත්ථෙ ගය්හමානෙ ‘‘අත්ථි සියා නිබ්බානං, සියා නො නිබ්බාන’’න්ති චොදනා අනොකාසා. අතීතාදීසු පන පුරිමපදාවධාරණං පරවාදිනා න ගහිතන්ති නත්ථෙත්ථ අතිප්පසඞ්ගො. අග්ගහණඤ්චස්ස පාළිතො එව විඤ්ඤායති. එවමෙත්ථ අතීතාදීනං අත්ථිතං වදන්තස්ස පරවාදිස්සෙවායං ඉට්ඨවිඝාතදොසාපත්ති, න පන නිබ්බානස්ස අත්ථිතං වදන්තස්ස සකවාදිස්සාති. පටිපාදනා පතිට්ඨාපනා වෙදිතබ්බා.

295. 有人说“‘过去’(atīta)与‘存在’(atthi)二词意义相同”，其理由是：‘“过去”一词所指的意义，就是“存在”一词所指的意义，二者所指相同’。此说不然，（二者之所以相关）是因为“过去”一词所指的法，也正是“存在”一词所指的法。因此说：“因为‘存在’一词的意义也具有非过去的性质。”由此得出什么结论呢？即“过去即非过去，非过去即是过去”。这里的意思是：如果按照你的观点，过去是存在的，并且存在也是非过去，那么过去就会是非过去。同样，存在是非过去，过去也是非过去，那么过去就会是过去。正如说“过去存在”时，不能限定为只有过去才是存在，因为非过去的存在也是被承认的。因此说“存在可能是过去，也可能不是过去”。对方论者以某种方式承认过去存在，也是以同样的方式承认非过去、未来、现在存在。以什么方式承认呢？以有为法的方式。因此说“因此过去即非过去，非过去即过去”。所以，在这里应当限定为“过去确实存在”。是在存在中限定了过去，而不是在过去中限定存在。至于“涅槃存在”(nibbānaṃ atthi)这一说法，也可以限定为“只有涅槃存在”，这种限定也是成立的。即使涅槃从胜义上来说，可以以后一词（存在）来限定，因为没有其他法（是胜义有），但由于以无为法的方式无法获得其他法，因此如果先确定“只有涅槃存在”这种以前一词（涅槃）来限定的意义，那么“存在可能是涅槃，也可能不是涅槃”这种责难就没有机会产生了。但是，在过去等法上，对方并没有采用以前一词来限定，所以这里没有过度推论的过失。他没有把握这一点，从圣典原文中就可以知道。因此，在这里主张过去等法存在的人，是对方论者自己陷入了与自宗相违的过失；而主张涅槃存在的人，是符合自己宗义的。应当知道，这是阐述与建立。

එත්ථාහ ‘‘අතීතං අත්ථී’’තිආදිනා කිං පනායං අතීතානාගතානං පරමත්ථතො අත්ථිභාවො අධිප්පෙතො, උදාහු න පරමත්ථතො. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව පරමත්ථතො, සබ්බකාලං අත්ථිභාවතො සඞ්ඛාරානං සස්සතභාවො ආපජ්ජති, න ච තං යුත්තං ආගමවිරොධතො යුත්තිවිරොධතො ච. අථ න පරමත්ථතො, ‘‘සබ්බමත්ථී’’තිආදිකා චොදනා නිරත්ථිකා සියා, න නිරත්ථිකා. සො හි පරවාදී ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගත’’න්තිආදිනා අතීතානාගතානම්පි ඛන්ධභාවස්ස වුත්තත්තා අසති ච අතීතෙ කුසලාකුසලස්ස කම්මස්ස ආයතිං ඵලං කථං භවෙය්‍ය, තත්ථ ච පුබ්බෙනිවාසඤාණාදි අනාගතෙ ච අනාගතංසඤාණාදි කථං පවත්තෙය්‍ය, තස්මා අත්ථෙව පරමත්ථතො අතීතානාගතන්ති යං පටිජානාති, තං සන්ධාය අයං කතාති. එකන්තෙන චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. යෙපි ‘‘සබ්බං අත්ථී’’ති වදන්ති අතීතං අනාගතං පච්චුප්පන්නඤ්ච, තෙ සබ්බත්ථිවාදාති.

此处说“过去存在”等语，究竟是指过去、未来在胜义上存在，还是非胜义上存在？这里有什么问题呢？如果是在胜义上存在，那么诸行在所有时间都存在，就会导致常见，这既不符合圣教，也不符合正理。如果不是在胜义上存在，那么“一切存在”之类的责难就变得没有意义了。但并非没有意义。因为那位对方论者说“任何色，无论是过去还是未来”等，已经说明了过去、未来的法也是蕴。并且，如果过去不存在，善、不善业在未来怎么会有果报呢？在那当中，宿住随念智等如何生起？在未来，未来分智等又如何生起？因此，他主张“过去、未来在胜义上实有存在”，这是针对此而说的。这一点应当完全接受。那些说“一切存在”，即过去、未来和现在都存在的人，他们被称为“一切有部”。

චතුබ්බිධා චෙතෙ තෙ සබ්බත්ථිවාදා. තත්ථ කෙචි භාවඤ්ඤත්තිකා. තෙ හි ‘‘යථා සුවණ්ණභාජනස්ස භින්දිත්වා අඤ්ඤථා කරියමානස්ස සණ්ඨානස්සෙව අඤ්ඤථත්තං, න වණ්ණාදීනං, යථා ච ඛීරං දධිභාවෙන පරිණමන්තං රසවීරියවිපාකෙ පරිච්චජති, න වණ්ණං, එවං ධම්මාපි අනාගතද්ධුනො පච්චුප්පන්නද්ධං සඞ්කමන්තා අනාගතභාවමෙව ජහන්ති, න අත්තනො සභාවං. තථා [Pg.96] පච්චුප්පන්නද්ධුනො අතීතද්ධං සඞ්කමෙ’’ති වදන්ති. කෙචි ලක්ඛණඤ්ඤත්තිකා, තෙ පන ‘‘තීසු අද්ධාසු පවත්තමානො ධම්මො අතීතො අතීතලක්ඛණයුත්තො, ඉතරලක්ඛණෙහි අයුත්තො. තථා අනාගතො පච්චුප්පන්නො ච. යථා පුරිසො එකිස්සා ඉත්ථියා රත්තො අඤ්ඤාසු අරත්තො’’ති වදන්ති. අඤ්ඤෙ අවත්ථඤ්ඤත්තිකා, තෙ ‘‘තීසු අද්ධාසු පවත්තමානො ධම්මො තං තං අවත්ථං පත්වා අඤ්ඤො අඤ්ඤං නිද්දිසීයති අවත්ථන්තරතො, න සභාවතො. යථා එකං අක්ඛං එකඞ්ගෙ නික්ඛිත්තං එකන්ති වුච්චති, සතඞ්ගෙ සතන්ති, සහස්සඞ්ගෙ සහස්සන්ති, එවංසම්පදමිද’’න්ති. අපරෙ අඤ්ඤථඤ්ඤත්තිකා, තෙ පන ‘‘තීසු අද්ධාසු පවත්තමානො ධම්මො තං තං අපෙක්ඛිත්වා තදඤ්ඤසභාවෙන වුච්චති. යථා තං එකා ඉත්ථී මාතාති ච වුච්චති ධීතා’’ති ච. එවමෙතෙ චත්තාරො සබ්බත්ථිවාදා.

此等一切有部(sabbatthivādā)有四种。其中，有些是“体性变异”论者。他们说：“就像金器被打破重制时，只是形状变异，而不是颜色等变异；又像牛乳变成乳酪时，舍弃了味、势、熟，而不是颜色；同样，诸法从未来世转到现在世时，只是舍弃了未来的体性，而不是自身的自性。从现在世转到过去世也是如此。”有些是“相状变异”论者，他们则说：“在三世中流转的法，处于过去时，就与过去相相应，而不与其他相相应。未来和现在也是这样。就像一个男人只爱恋一个女人，而不爱恋其他女人。”另一些是“状态变异”论者，他们说：“在三世中流转的法，到达某个状态，就依状态的差异而被称作不同的名称，而不是依自性的差异。就像一枚算筹，放在个位上称为‘一’，放在百位上称为‘百’，放在千位上称为‘千’，此理亦然。”还有一些是“相待变异”论者，他们则说：“在三世中流转的法，依待于不同的参照，而被称作不同的自性。就像同一个女人，既被称为‘母亲’，也被称为‘女儿’。”像这样，这四种都是一切有部。

තෙසු පඨමො පරිණාමවාදිතාය කාපිලපක්ඛිකෙසු පක්ඛිපිතබ්බොති. දුතියස්සපි කාලසඞ්කරො ආපජ්ජති සබ්බස්ස සබ්බලක්ඛණයොගතො. චතුත්ථස්සපි සඞ්කරොව. එකස්සෙව ධම්මස්ස පවත්තික්ඛණෙ තයොපි කාලා සමොධානං ගච්ඡන්ති. පුරිමපච්ඡිමක්ඛණා හි අතීතානාගතා, මජ්ඣිමො පච්චුප්පන්නොති. තතියස්ස පන අවත්ථඤ්ඤත්තිකස්ස නත්ථි සඞ්කරො ධම්මකිච්චෙන කාලවවත්ථානතො. ධම්මො හි සකිච්චක්ඛණෙ පච්චුප්පන්නො, තතො පුබ්බෙ අනාගතො, පච්ඡා අතීතොති.

其中，第一说应归属于主张转变说的迦毗罗派。第二说亦有时分混杂之过，因一切法皆具一切相故。第四说亦有混杂之过，因于一法生起之刹那，三时俱会故。前后刹那是过去、未来，中间刹那是现在。然则，第三说主张状态变化者则无混杂之过，因其依法的功用而安立时间故。法于其行使功用之刹那是现在，此前是未来，此后是过去。

තත්ථ යදි අතීතම්පි ධරමානසභාවතාය අත්ථි අනාගතම්පි, කස්මා තං අතීතන්ති වුච්චති අනාගතන්ති වා, නනු වුත්තං ‘‘ධම්මකිච්චෙන කාලවවත්ථානතො’’ති. යදි එවං පච්චුප්පන්නස්ස චක්ඛුස්ස කිං කිච්චං, අනවසෙසපච්චයසමවායෙ ඵලුප්පාදනං. එවං සති අනාගතස්සපි චස්ස තෙන භවිතබ්බං අත්ථිභාවතොති ලක්ඛණසඞ්කරො සියා. ඉදඤ්චෙත්ථ වත්තබ්බං, තෙනෙව සභාවෙන සතො ධම්මස්ස කිච්චං, කිච්චකරණෙ කො විබන්ධො, යෙන කදාචි කරොති කදාචි න කරොති පච්චයසමවායභාවතො, කිච්චස්ස සමවායාභාවතොති චෙ? තං න, නිච්චං අත්ථිභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තතො එව ච අද්ධුනං අවවත්ථානං. ධම්මො හි තෙනෙව සභාවෙන විජ්ජමානො කස්මා කදාචි අතීතොති වුච්චති කදාචි අනාගතොති කාලස්ස වවත්ථානං න සියා. යො හි ධම්මො අජාතො, සො අනාගතො. යො ජාතො න ච නිරුද්ධො, සො පච්චුප්පන්නො. යො නිරුද්ධො, සො අතීතො. ඉදමෙවෙත්ථ වත්තබ්බං. යදි යථා වත්තමානං අත්ථි[Pg.97], තථා අතීතං අනාගතඤ්ච අත්ථි, තස්ස තථා සතො අජාතතා නිරුද්ධතා ච කෙන හොතීති. තෙනෙව හි සභාවෙන සතො ධම්මස්ස කථමිදං සිජ්ඣති අජාතොති වා නිරුද්ධොති වා. කිං තස්ස පුබ්බෙ නාහොසි, යස්ස අභාවතො අජාතොති වුච්චති, කිඤ්ච පච්ඡා නත්ථි, යස්ස අභාවතො නිරුද්ධොති වුච්චති. තස්මා සබ්බථාපි අද්ධත්තයං න සිජ්ඣති, යදි අහුත්වා සඞ්ගති හුත්වා ච විනස්සතීති න සම්පටිච්ඡන්ති. යං පන වුත්තං ‘‘සඞ්ඛතලක්ඛණයොගතො න සස්සතභාවප්පසඞ්ගො’’ති, තයිදං කෙවලං වාචාවත්ථුමත්තං උදයවයාසම්භවතො, අත්ථි ච නාම සබ්බදා සො ධම්මො, න ච නිච්චොති කුතොයං වාචායුත්ති.

此处，若过去法也以其现存的自性而存在，未来法也存在，那为何称之为过去或未来呢？难道不是说“依法的功用而安立时间”吗？若如此，现在之眼有何功用？即在诸缘和合时产生结果。这样一来，未来之眼也应有此功用，因其存在之故，于是便有时相混杂的过失。于此应说：法以其自性而有功用，在行使功用时有何障碍，以致有时作用、有时不作用呢？若说“因诸缘和合与否”，此说不然，因（汝宗）主张法是恒常存在的。正因如此，三时便无法安立。法若恒以其自性而存在，为何时而称之为过去，时而称之为未来？时间之安立即不可得。未生之法，是为未来；已生未灭，是为现在；已灭之法，是为过去。于此应作是说：若如现在法存在一般，过去、未来法亦存在，那么此法既然如是存在，如何会有未生与已灭的状态呢？法以其自性而存在，又如何能安立“未生”或“已灭”之说呢？此法于前不存在吗？因其不存在，故称“未生”。此法于后不存在吗？因其不存在，故称“已灭”。是故，若不接受“法本无而生，生后而灭”之说，则三时无论如何皆不得安立。至于所说“因与有为相相应，故无堕入常住之过失”，此仅为空言而已，因生灭不可能故。若法恒常存在，却又非恒常，此言有何道理？

සභාවො සබ්බදා අත්ථි, නිච්චො ධම්මො න වුච්චති;

ධම්මො සභාවතො නාඤ්ඤො, අහො ධම්මෙසු කොසලං.

自性恒常在，法不名为常；法与性无异，于法何善巧！

යඤ්ච වුත්තං ‘‘යං කිඤ්චි රූපං අතීතානාගත’’න්තිආදිනා අතීතානාගතානං ඛන්ධභාවස්ස වුත්තත්තා අත්ථෙවාති, වදාම. අතීතං භූතපුබ්බං, අනාගතං යං සති පච්චයෙ භවිස්සති, තදුභයස්සපි රුප්පනාදිසභාවානාතිවත්තනතො රූපක්ඛන්ධාදිභාවො වුත්තො. යථාධම්මසභාවානාතිවත්තනතො අතීතා ධම්මා අනාගතා ධම්මාති, න ධරමානසභාවතාය. කො ච එවමාහ ‘‘පච්චුප්පන්නං විය තං අත්ථී’’ති. කථං පනෙතං අත්ථීති? අතීතානාගතසභාවෙන. ඉදං පන තවෙව උපට්ඨිතං, කථං තං අතීතං අනාගතඤ්ච වුච්චති, යදි නිච්චකාලං අත්ථීති.

至于所说“任何色，无论是过去或未来”等，我们说，这是因为过去和未来被说成具有蕴(khandha)的性质，所以它们是存在的。过去是指曾经存在过的，未来是指因缘具足时将会发生的，这两者都没有超出变坏等自性，所以说是色蕴等。因为没有超出法的自性，所以称为过去法、未来法，而不是因为它们有现存的自性。又有谁会说“它们像现在法一样存在”呢？那么，这种存在是怎样的存在呢？是以过去、未来的自性而存在。但这正是你所提出的问题：如果它是恒常存在的，又怎么能称作过去和未来呢？

යං පන ‘‘න තාව කාලං කරොති, යාව න තං පාපං බ්‍යන්තී හොතී’’ති (ම. නි. 3.250) සුත්තෙ වුත්තං, තං යස්මිඤ්ච සන්තානෙ කම්මං කතූපචිතං, තත්ථ තෙනාහිතං තංඵලුප්පාදනසමත්ථතං සන්ධාය වුත්තං, න අතීතස්ස කම්මස්ස ධරමානසභාවත්තා. තථා සති සකෙන භාවෙන විජ්ජමානං කථං තං අතීතං නාම සියා. ඉත්ථඤ්චෙතං එවං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, යං සඞ්ඛාරා අහුත්වා සම්භවන්ති, හුත්වා පතිවෙන්ති තෙසං උදයතො පුබ්බෙ වයතො ච පච්ඡා න කාචි ඨිති නාම අත්ථි, යතො අතීතානාගතං අත්ථීති වුච්චෙය්‍ය. තෙන වුත්තං –

经中(《中部》3.250)说“彼恶业未尽之时，彼人则不死”，此说是针对业于何等相续中造作、积集，其所引生的能生起彼果报之力而言，并非因过去的业具有现存的自性。若如此，以其自性而存在之法，如何能名为过去？于此应如是接受：诸行(saṅkhārā)本无而生，既有而灭，于其生前灭后，无有任何住时，由是焉能说过去、未来存在？故说——

‘‘අනිධානගතා භග්ගා, පුඤ්ජො නත්ථි අනාගතෙ;

උප්පන්නා යෙපි තිට්ඨන්ති, ආරග්ගෙ සාසපූපමා’’ති. (මහානි. 10, 39);

“未及积集已败坏，未来亦无有堆聚；纵有已生暂住者，犹如芥子在针尖。”(《大义释》10, 39)

යදි [Pg.98] චානාගතං පරමත්ථතො සියා, අහුත්වා සම්භවන්තීති වත්තුං න සක්කා. පච්චුප්පන්නකාලෙ අහුත්වා සම්භවන්තීති චෙ? න, ධම්මප්පවත්තිමත්තත්තා කාලස්ස. අථ අත්තනො සභාවෙන අහුත්වා සම්භවන්තීති, සිද්ධමෙතං අනාගතං පරමත්ථතො නත්ථීති. යඤ්ච වුත්තං ‘‘අසති අතීතෙ කුසලාකුසලස්ස කම්මස්ස ආයතිං ඵලං කථං භවෙය්‍යා’’ති, න ඛො පනෙත්ථ අතීතකම්මතො ඵලුප්පත්ති ඉච්ඡිතා, අථ ඛො තස්ස කතත්තා තදාහිතවිසෙසතො සන්තානතො. වුත්තඤ්හෙතං භගවතා ‘‘කාමාවචරස්ස කුසලස්ස කම්මස්ස කතත්තා උපචිතත්තා විපාකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං උප්පන්නං හොතී’’ති (ධ. ස. 431). යස්ස පන අතීතානාගතං පරමත්ථතො අත්ථි, තස්ස ඵලං නිච්චමෙව අත්ථීති කිං තත්ථ කම්මස්ස සාමත්ථියං. උප්පාදනෙ චෙ, සිද්ධමිදං අහුත්වා භවතීති. යං පන වුත්තං ‘‘අසති අතීතානාගතෙ කථං තත්ථ ඤාණං පවත්තෙය්‍යා’’ති, යථා තං ආලම්බණං, තං තථා අත්ථි, කථඤ්ච තං ආලම්බණං, අහොසි භවිස්සති චාති. න හි කොචි අතීතං අනුස්සරන්තො අත්ථීති අනුස්සරති, අථ ඛො අහොසීති. යථා පන වත්තමානං ආරම්මණං අනුභූතං, තථා තං අතීතං අනුස්සරති. යථා ච වත්තමානං භවිස්සති, තථා බුද්ධාදීහි ගය්හති. යදි ච තං තථෙව අත්ථි, වත්තමානමෙව තං සියා. අථ නත්ථි, සිද්ධං ‘‘අසන්තං ඤාණස්ස ආරම්මණං හොතී’’ති. විජ්ජමානං වා හි චිත්තසඤ්ඤාතං අවිජ්ජමානං වා ආරම්මණං එතෙසං අත්ථීති ආරම්මණා, චිත්තචෙතසිකා, න විජ්ජමානංයෙව ආරබ්භ පවත්තනතො, තස්මා පච්චුප්පන්නමෙව ධරමානසභාවං න අතීතානාගතන්ති න තිට්ඨති සබ්බත්ථිවාදො. කෙචි පන ‘‘න අතීතාදීනං අත්ථිතාපටිඤ්ඤාය සබ්බත්ථිවාදා, අථ ඛො ආයතනසබ්බස්ස අත්ථිතාපටිඤ්ඤායා’’ති වදන්ති, තෙසං මතෙන සබ්බෙව සාසනිකා සබ්බත්ථිවාදා සියුන්ති.

若未来于胜义(paramatthato)存在，则不能说“无而能生”。若说于现在时是“无而能生”呢？并非如此，因时间仅是法之转起(dhammappavatti)而已。若说其以自性(sabhāva)无而能生，此即成立“未来于胜义中不存在”。又所说：“若无过去之善、不善业，未来之果云何得有？”于此，并非意指果报从过去业而生起，而是从业已造作，由其所引生的特质(visesa)，以及从相续(santāna)而生起。此乃世尊(bhagavā)所说：“由欲界(kāmāvacara)善业之已作、已增长故，异熟(vipāka)眼识(cakkhuviññāṇa)生起。”（《法集论》431）。若于某人，过去、未来于胜义中存在，则其果恒常存在，于此业之能力(sāmatthiya)何在？若说在于能生，那么“无而能有”此点即已成立。又所说：“若无过去、未来，智如何于彼转起？”所缘(ālambaṇa)如何，彼即如是存在。而彼所缘是怎样的呢？即“曾有”与“将有”。无人忆念过去时，是忆念其为“有”，而是忆念其为“曾有”。又如现在所缘被经验，如是忆念彼过去。又如现在将会如何，佛陀等亦如是了知。若彼如是存在，则彼应即是现在。若彼无，则“非有亦为智之所缘”此说成立。诚然，存在的或不存在的，凡为心所识知者，皆是此等（心、心所）之所缘，故名所缘；心与心所(cittacetasikā)并非仅缘于存在者而转起。是故，唯有现在法具有住立的自性，而非过去与未来，因此说一切有部(sabbatthivāda)之说不成立。然有些人说：“彼等并非因主张过去等实有而为说一切有部，而是因主张一切处(āyatana)实有。”依彼等之见，则一切教内人(sāsanikā)皆成说一切有部。

පදසොධනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

语净论释义 终。

සබ්බමත්ථීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

说一切有论释义 终。

6. අතීතක්ඛන්ධාදිකථා

6. 过去蕴等论

1. නසුත්තසාධනකථාවණ්ණනා

1. 不以经证成论释义

297. ‘‘අතීතං [Pg.99] අනාගතං පච්චුප්පන්න’’න්ති අයං කාලවිභාගපරිච්ඡින්නො වොහාරො ධම්මානං තං තං අවත්ථාවිසෙසං උපාදාය පඤ්ඤත්තො. ධම්මො හි සකිච්චක්ඛණෙ පච්චුප්පන්නො, තතො පුබ්බෙ අනාගතො, පච්ඡා අතීතොති වුත්තොවායමත්ථො. තත්ථ යදිපි ධම්මා අනිච්චතාය අනවට්ඨිතා, අවත්ථා පන තෙසං යථාවුත්තා වවත්ථිතාති තදුපාදානා කාලපඤ්ඤත්තිපි වවත්ථිතා එව. න හි අතීතාදි අනාගතාදිභාවෙන වොහරීයති, ඛන්ධාදිපඤ්ඤත්ති පන අනපෙක්ඛිතකාලවිසෙසා. තීසුපි හි කාලෙසු රූපක්ඛන්ධො රූපක්ඛන්ධොව, තථා සෙසා ඛන්ධා ආයතනධාතුයො ච. එවමවට්ඨිතෙ යස්මා පරවාදී ‘‘අත්ථී’’ති ඉමං පච්චුප්පන්නනියතං වොහාරං අතීතානාගතෙසුපි ආරොපෙති, තස්මා සො අද්ධසඞ්කරං කරොති. පරමත්ථතො අවිජ්ජමානෙ විජ්ජමානෙ කත්වා වොහරතීති තතො විවෙචෙතුං ‘‘අතීතං ඛන්ධා’’තිආදිකා අයං කථා ආරද්ධා.

297. “过去、未来、现在”，此种依时间划分的言说，是依据诸法各种状态的特殊性而施设的。法在其作用的刹那是现在，在此之前是未来，在此之后是过去，此义如是说。于此，诸法虽因无常而不驻，然其状态如前所述是确定的，故依之而有的时间施设也是确定的。过去等不会以未来等的性质来言说，而蕴等施设则不依赖特定时间。因为在三时中，色蕴就是色蕴，其余的蕴、处、界也是如此。既然如此，他宗论者却将‘有’这一限定于现在的言说，也加诸于过去和未来之上，因此他造成了时间的混杂。为了将其与‘将胜义中不存在者说成存在’的言说区分开来，故而开启了‘过去的蕴’等此论。

යස්මා පන රුප්පනාදිසභාවෙ අතීතාදිභෙදභින්නෙ ධම්මෙ එකජ්ඣං ගහෙත්වා තත්ථ රාසට්ඨං උපාදාය ඛන්ධපඤ්ඤත්ති, චක්ඛුරූපාදීසු කාරණාදිඅත්ථං සුඤ්ඤතට්ඨඤ්ච උපාදාය ආයතනපඤ්ඤත්ති ධාතුපඤ්ඤත්ති ච, තස්මා සා අද්ධත්තයසාධාරණා, න අතීතාදිපඤ්ඤත්ති විය අද්ධවිසෙසාධිට්ඨානාති ආහ ‘‘ඛන්ධාදිභාවාවිජහනතො අතීතානාගතාන’’න්ති. තෙ පනෙතෙ අතීතාදිකෙ ඛන්ධාදිකෙ විය සභාවධම්මතො සඤ්ජානන්තො පරවාදී ‘‘අත්ථී’’ති පටිජානාතීති ආහ ‘‘අතීතානාගතානං අත්ථිතං ඉච්ඡන්තස්සා’’ති. සෙසමෙත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තනයමෙව.

于具有变坏(ruppana)等自性、为过去等所区别的诸法中，总合而依积聚义施设为蕴；于眼与色等中，依因缘等义及空义施设为处与界，是故此等（蕴、处、界）通于三时，不像过去等施设那样以特定时间为基础。故说：“因过去、未来者不舍蕴等之性故”。然他宗论者将此等过去等法，视同蕴等自性法而认知，并主张其“有”，故说：“对欲求过去、未来为有者而言”。此处其余应说之事，皆如前述之理。

‘‘තයොමෙ, භික්ඛවෙ, නිරුත්තිපථා’’ති සුත්තං නිරුත්තිපථසුත්තං. තත්ථ හි පච්චුප්පන්නස්සෙව අත්ථිභාවො වුත්තො, න අතීතානාගතානං. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථිතාය වාරිතත්තා’’ති. යදි එවං ‘‘අත්ථි, භික්ඛවෙ, නිබ්බාන’’න්ති ඉදං කථන්ති? තං සබ්බදා උපලද්ධිතො වුත්තං නිච්චසභාවඤාපනත්ථං අසඞ්ඛතධම්මස්ස, ඉධ පන සඞ්ඛතධම්මානං ඛණත්තයසමඞ්ගිතාය අත්ථිභාවො න තතො පුබ්බෙ පච්ඡා චාති පඤ්ඤාපනත්ථං ‘‘යං, භික්ඛවෙ, රූපං…පෙ… න තස්ස සඞ්ඛා භවිස්සතී’’ති වුත්තං. එතෙන ‘‘අත්ථී’’ති සමඤ්ඤාය අනුපාදානතො අතීතං අනාගතං පරමත්ථතො [Pg.100] නත්ථීති දස්සිතං හොති. ඉමිනාවූපායෙනාති ‘‘ඛන්ධාදිභාවාවිජහනතො’’ති එවං වුත්තෙන හෙතුනා. උපපත්තිසාධනයුත්ති හි ඉධ ‘‘උපායො’’ති වුත්තා.

“诸比丘(bhikkhave)，有三种言说途径(niruttipathā)”，此经名为《言说途径经》。其中仅说现在之存在，而不及过去、未来。因此说“因其有性已被遮止”。若然，“诸比丘，有涅槃”，此又如何解释？此乃因无为法恒常可得，为令了知其常住自性而说。而此处，为令了知有为法之存在乃在于具足三刹那，而非在此前或此后，故说：“诸比丘，凡是色……彼将不入于数。”此即表明，因不执取“有”此名言(samaññā)，故过去、未来于胜义(paramatthato)中不存在。所谓“以此方便”，即是以“不舍蕴等之性”此一所说之理由。此处所谓“方便”(upāyo)，即是成立论证之理路。

නසුත්තසාධනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不以经证成论释义 终。

2. සුත්තසාධනකථාවණ්ණනා

2. 经证成论释义

298. එතෙ ධම්මාති එතෙ ඛන්ධආයතනධාතුධම්මා. සුත්තාහරණන්ති නිරුත්තිපථසුත්තාහරණං. නෙසන්ති අතීතානාගතානං.

298. “此等法”(ete dhammā)即此等蕴、处、界法。“引经”(suttāharaṇa)即引述《言说途径经》(Niruttipathasutta)。“彼等之”(nesaṃ)即指过去、未来（诸法）。

සුත්තසාධනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

经证成论释义 终。

අතීතක්ඛන්ධාදිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

过去蕴等论释义 终。

7. එකච්චංඅත්ථීතිකථා

7. 一分有论

1. අතීතාදිඑකච්චකථාවණ්ණනා

1. 过去等一分论释义

299. යෙ කතූපචිතා කුසලාකුසලා ධම්මා විපාකදානාය අකතොකාසා, කතොකාසා ච යෙ ‘‘ඔකාසකතුප්පන්නා’’ති වුච්චන්ති. යෙ ච විප්පකතවිපාකා, තෙ සබ්බෙපි ‘‘අවිපක්කවිපාකා’’ති වෙදිතබ්බා. තෙසං විපාකදානසාමත්ථියං අනපගතන්ති අධිප්පායෙන පරවාදී අත්ථිතං ඉච්ඡති. යෙ පන පරවාදී සබ්බෙන සබ්බං විපක්කවිපාකා කුසලාකුසලා ධම්මා, තෙසං අපගතන්ති නත්ථිතං ඉච්ඡති. තෙනාහ ‘‘අත්ථීති එකච්චං අත්ථි එකච්චං නත්ථී’’තිආදි. එවං ඉච්ඡන්තස්ස පන පරවාදිනො යථා අවිපාකෙසුපි එකච්චං නත්ථීති ආපජ්ජති, එවං විපක්කවිපාකෙසු අවිපක්කවිපාකෙසු ච ආපජ්ජතෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අවිපක්කවිපාකා ධම්මා එකච්චෙ’’තිආදිනා පාළි පවත්තා. තෙන වුත්තං ‘‘තිණ්ණං රාසීනං වසෙනා’’තිආදි. වොහාරවසෙනාති ඵලස්ස අනුපරමවොහාරවසෙන, හෙතුකිච්චං පන අනුපරතං අනුපච්ඡින්නං අත්ථීති ලද්ධියං ඨිතත්තා චොදෙතබ්බොව. අවිච්ඡෙදවසෙන පවත්තමානඤ්හි ඵලස්ස පබන්ධවොහාරං පරවාදී වොහාරතො අත්ථීති ඉච්ඡති, හෙතු පනස්ස කම්මං පරමත්ථතො ච කම්මූපචයවාදිභාවතො පත්තිඅප්පත්තිසභාවතාදයො [Pg.101] විය චිත්තවිප්පයුත්තො කම්මූපචයො නාම එකො සඞ්ඛාරධම්මො අවිපන්නො, සොපි තස්සෙව වෙවචනන්ති පරවාදී. යං සන්ධායාහ –

299. 凡已造作积聚之善、不善法，若尚未提供异熟之机，则为“未作机”(akatokāsa)；若已提供，则称“已作机而生”(okāsakatuppanna)。凡果报未熟之法，皆当知为“未熟异熟”(avipakkavipāka)。他宗论者(paravādī)意谓其产生异熟之能力尚未失去，故欲求其为“有”。然他宗论者认为，于诸已熟异熟之善、不善法，其（能力）已失，故欲求其为“无”。是故说：“一分有，一分无”等。然为示明，于持此见之他宗论者，正如其见于未熟果法中亦致“一分无”之过，于已熟异熟法与未熟异熟法中亦同样致此过，故引“未熟异熟法一分”等巴利文。因此说“依三聚”等。“依言说”(vohāravasena)者，即依果报相续不断之言说；然其人立于“因之作用不息、不断而有”之见，故应受诘难。他宗论者依言说而欲求果报相续不断为“有”，其因，即业，于胜义中，又因其为业积集(kammūpacaya)论者，（认为）犹如得(patti)、不得(appatti)等自性，有名为“心不相应业积集”(cittavippayutta kammūpacaya)之一行法(saṅkhāradhamma)，其未毁坏，他宗论者亦谓此即彼（未熟异熟）之同义词。正指此而言：

‘‘නප්පචයන්ති කම්මානි, අපි කප්පසහස්සතො;

පත්වා පච්චයසාමග්ගිං, කාලෙ පච්චන්ති පාණින’’න්ති.

“诸业不亡，纵经千劫；因缘和合时，于有情而熟。”

යඤ්ච සන්ධාය පරතො පරිභොගමයපුඤ්ඤකථාය ‘‘පරිභොගමයං පන චිත්තවිප්පයුත්තං උප්පජ්ජතීති ලද්ධියා පටිජානාතී’’ති වක්ඛති.

并且，就此，在后面关于受用所成福的论述中，将会说他承认此见解：“然而，受用所成福是心不相应的，且会生起。”

එකච්චංඅත්ථීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

一分有论释义终。

8. සතිපට්ඨානකථාවණ්ණනා

8. 念住论释义

301. පරමත්ථසතිපට්ඨානත්තාති එතෙන ලොකුත්තරාය එව සම්මාසතියා තත්ථාපි මග්ගභූතාය නිප්පරියායෙන සතිපට්ඨානභාවො නිය්‍යානිකත්තා ඉතරාය පරියායෙනාති දස්සෙති. මග්ගඵලසම්මාසතියා ධම්මානුස්සතිභාවපරියායො අත්ථීති ‘‘ලොකියලොකුත්තරසතිපට්ඨානසමුදායභූතස්සා’’ති වුත්තං. සතිසමුදායභූතස්ස න සතිගොචරභූතස්සාති අධිප්පායො. සතිගොචරස්ස හි සතිපට්ඨානතං චොදෙතුං පාළියං ‘‘චක්ඛායතනං සතිපට්ඨාන’’න්ති ආරද්ධං. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බධම්මානං පභෙදපුච්ඡාවසෙන වුත්ත’’න්ති. සුත්තසාධනායං පන පඨමං ලොකියසතිපට්ඨානවසෙන, දුතියං මිස්සකවසෙන, තතියං ලොකුත්තරවසෙන දස්සිතන්ති වෙදිතබ්බං.

301. 以是胜义念住故，此显示：唯有出世间正念，且其中为道支者，因其能引出离，故为无方便之念住；而其他则为有方便。由于道果正念具有法随念的次第，故说“成为世间和出世间念住的集合”。其意为：是念的集合，而非念的所缘境。为诘问念的所缘境是否为念住，于圣典中已开始讨论“眼处是念住”。因此说“是依一切法的分类提问而说”。然于《经证》(Suttasādhana)中，当知首先是以世间念住的方式，其次是混合的方式，最后是以出世间的方式来显示。

සතිපට්ඨානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

念住论释义终。

9. හෙවත්ථිකථාවණ්ණනා

9. 实有论释义

304. හෙවත්ථිකථායං ‘‘සබ්බො ධම්මො සකභාවෙන අත්ථි පරභාවෙන නත්ථී’’ති පවත්තො පරවාදීවාදො යථා විභජ්ජ පටිපුච්ඡා වා න බ්‍යාකාතබ්බො, එවං එකංසතො න බ්‍යාකාතබ්බො විසෙසාභාවතො, කෙවලං ඨපනීයපක්ඛෙ තිට්ඨතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අවත්තබ්බුත්තරෙනා’’ති. යථා හි සබ්බෙ [Pg.102] වාදා සප්පටිවාදාවාති පටිඤ්ඤා භූතකථනත්තා අවත්තබ්බුත්තරා උපෙක්ඛිතබ්බා, එවමයම්පීති වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘උපෙක්ඛිතබ්බෙනා’’ති. අථ වා අවත්තබ්බං උත්තරං අවත්තබ්බුත්තරං. යථා අනිච්චවාදිනං පති අනිච්චො සද්දො පච්චයාධීනවුත්තිතොති, උත්තරං න වත්තබ්බං සිද්ධසාධනභාවතො, එවං ඉධාපි දට්ඨබ්බං. සිද්ධසාධනඤ්හි දඩ්ඪස්ස ඩහනසදිසත්තා නිරත්ථකමෙව සියා, අට්ඨකථායං පන යස්මා පරවාදිනා යෙන සභාවෙන යො ධම්මො අත්ථි, තෙනෙව සභාවෙන සො විනා කාලභෙදාදිපරාමසනෙන නත්ථීති පතිට්ඨාපීයති, තස්මා ‘‘අයොනිසො පතිට්ඨාපිතත්තා’’ති වුත්තං.

304. 于实有论中，外道所提出的“一切法自性有、他性无”之说，不应如分别诘问般作答，亦不应一概作答，因无差别之故，意指其属于应舍置之范畴，故说“不应更答”。譬如“一切言论皆有对论”之说，因是如实陈述，故不应更答而应舍置，此理亦然。故言“应舍置”。或者说，不应说之回答即是“不应答”。如对无常论者说“声无常，依缘而有”，因是已成立之事，故无须作答，此处亦然。证明已成立之事，犹如烧已燃物，实为无益。然于义注中，因外道所建立者为：“某法依某自性而有，即依此自性而无”，此未思量时间差别等，故说“因不如理建立”。

එත්ථ ච ‘‘හෙවත්ථි, හෙවං නත්ථී’’ති පටිජානන්තෙන පරවාදිනා යථා සපරභාවෙහි රූපාදීනං අත්ථිතා පටිඤ්ඤාතා, එවං කාලදෙසාදිභෙදෙහිපි සා පටිඤ්ඤාතා එව. තෙනෙවාහ ‘‘අතීතං අනාගතපච්චුප්පන්නවසෙන, අනාගතපච්චුප්පන්නානි වා අතීතාදිවසෙන නත්ථී’’ති. එවං සති නිගණ්ඨාචෙලකවාදො පරිදීපිතො සියා. තෙ හි ‘‘සියා අත්ථි, සියා නත්ථි, සියා අත්ථි ච නත්ථි චා’’තිආදිනා සබ්බපදත්ථෙසු පත්තභාගෙ පටිජානන්ති. තත්ථ යදි වත්ථුනො සභාවෙනෙව, දෙසකාලසන්තානවසෙන වා නත්ථිතා අධිප්පෙතා, තං සිද්ධසාධනං සකවාදිනොපි ඉච්ඡිතත්තා. යස්ස හි ධම්මස්ස යො සභාවො, න සො තතො අඤ්ඤථා උපලබ්භති. යදි උපලබ්භෙය්‍ය, අඤ්ඤො එව සො සියා. න චෙත්ථ සාමඤ්ඤලක්ඛණං නිදස්සෙතබ්බං සලක්ඛණස්ස අධිප්පෙතත්තා තස්ස නත්ථිභාවස්ස අභාවතො. යථා ච පරභාවෙන නත්ථිතාය න විවාදො, එවං දෙසකාලන්තරෙසුපි ඉත්තරකාලත්තා සඞ්ඛාරානං. න හි සඞ්ඛාරා දෙසන්තරං, කාලන්තරං වා සඞ්කමන්ති ඛණිකභාවතො. එතෙනෙව පරියායන්තරෙන නත්ථිතාපි පටික්ඛිත්තා වෙදිතබ්බා. යථා ච අත්ථිතා, නත්ථිතා විනා කාලභෙදෙන එකස්මිං ධම්මෙ පතිට්ඨං න ලභන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධත්තා, එවං සබ්බදාපි නිච්චත්තා.

在此处，承认“如是有，如是无”的外道论者，正如他们承认色等法以自性与他性而有，同样，他们也承认其依时间、处所等差别而有。因此他们说“过去法以未来、现在的方式而无，未来、现在法以过去等方式而无”。这样一来，尼乾陀派的学说就得以阐明。他们主张“或许有、或许无、或许既有又无”等，在一切事物中承认其部分的存在。在此，如果所谓的“不存在”，意指的是依事物自身的性质，或依处所、时间、相续而言，那么这已是成立之事，因为己方也承认。因为一法有何自性，即不被视为异于此自性；若被视为有异，则已成另一法。此处不应举示共相，因为意指的是自相，且自相是存在的。正如依他性而说不存在并无争论，同样，对于诸行不存在于其他处所和时间中，也无争论，因诸行是刹那的。诸行是刹那生灭的，不会从一个处所或时间转移到另一个处所或时间。当知，以此理，依其他方式而说的不存在亦被驳斥。正如“有”与“无”若无时间差别，则不能立足于一法之上，因其相互矛盾；同样，“常”的说法在任何时候也是如此。

යං පන තෙ වදන්ති ‘‘යථා සුවණ්ණං කටකාදිරූපෙන ඨිතං රුචකාදිභාවං ආපජ්ජතීති නිච්චානිච්චං. තඤ්හි සුවණ්ණභාවාවිජහනතො නිච්චං කටකාදිභාවහානිතො අනිච්චං, එවං සබ්බධම්මා’’ති. තෙ ඉදං වත්තබ්බා ‘‘කිං කටකභාවො කටකස්ස, උදාහු සුවණ්ණස්සා’’ති. යදි කටකස්ස, සුවණ්ණනිරපෙක්ඛො සියා තදඤ්ඤභාවො විය. අථ සුවණ්ණස්ස, නිච්චකාලං තත්ථ උපලබ්භෙය්‍ය සුවණ්ණභාවො විය. න ච සක්කා උභින්නං එකභාවොති වත්තුං කටකවිනාසෙපි සුවණ්ණාවිනාසතො. අථ මතං, සුවණ්ණකටකාදීනං පරියායීපරියායභාවතො [Pg.103] නායං දොසොති. යථා හි කටකපරියායනිරොධෙන රුචකපරියායුප්පාදෙපි පරියායී තථෙව තිට්ඨති, එවං මනුස්සපරියායනිරොධෙ දෙවපරියායුප්පාදෙපි පරියායී ජීවද්‍රබ්‍යං තිට්ඨතීති නිච්චානිච්චං, තථා සබ්බද්‍රබ්‍යානීති. තයිදං අම්බං පුට්ඨස්ස ලබුජබ්‍යාකරණං. යං ස්වෙව නිච්චො අනිච්චොති වා වදන්තො අඤ්ඤත්ථ නිච්චතං අඤ්ඤත්ථ අනිච්චතං පටිජානාති, අථ පරියායපරියායීනං අනඤ්ඤතා ඉච්ඡිතා, එවං සති පරියායොපි නිච්චො සියා පරියායිනො අනඤ්ඤත්තා පරියායසරූපං විය, පරියායී වා අනිච්චො පරියායතො අනඤ්ඤත්තා පරියායසරූපං වියාති. අථ නෙසං අඤ්ඤා අනඤ්ඤතා, එවඤ්ච සති වුත්තදොසද්වයානතිවත්ති. අපිච කොයං පරියායො නාම, යදි සණ්ඨානං, සුවණ්ණො තාව හොතු, කථං ජීවද්‍රබ්‍යෙ අරූපිභාවතො. යදි තස්සපි සණ්ඨානවන්තං ඉච්ඡිතං, තථා සතිස්ස එකස්මිම්පි සත්තසන්තානෙ බහුතා ආපජ්ජති සරූපතා ච සණ්ඨානවන්තෙසුපි පීළකාදීසු තථාදස්සනතො. අථ පවත්තිවිසෙසො, එවම්පි බහුතා ඛණිකතා ච ආපජ්ජති, තස්මා පරියායසරූපමෙව තාව පතිට්ඨපෙතබ්බං.

然而，他们说：“正如黄金以手镯等形态存在时，会呈现出饰品等状态，所以是常与无常的。因为其不舍弃黄金之性，所以是常；因其舍弃手镯等状态，所以是无常，一切法也是这样。”对此，应当问他们：“手镯之性是属于手镯的，还是属于黄金的？”如果是属于手镯的，那么它应当不依赖于黄金，就像其他事物一样。如果是属于黄金的，那么它应当像黄金之性一样，恒常地存在于其中。并且不能说二者为一体，因为手镯坏灭时黄金并不坏灭。如果认为，因为黄金、手镯等是所依(pariyāyī)与能依(pariyāya)的关系，所以没有这种过失。正如通过手镯这一能依的息灭而生起饰品这一能依时，所依仍然如是存在；同样，通过人这一能依的息灭而生起天这一能依时，所依的命体(jīvadrabya)仍然存在，所以是常与无常的，一切实体也是如此。这就像问芒果，却回答面包果。凡是说同一者既是常又是无常的人，即是承认其于一处是常，于另一处是无常。若主张能依与所依为不异，如此，则能依也应是常，因其与所依不异；或者所依也应是无常，因其与能依不异。若它们是亦异亦不异，这样就无法避免前述的两种过失。再者，这所谓的能依是什么？如果是形状(saṇṭhāna)，黄金暂且可以，但对于无形的命体又如何呢？如果也主张它有形状，这样，在同一个众生相续中，就会产生众多性与同一性，因为在有形状的脓疱等物中也看到那样。如果是活动的差别，这样也会产生众多性与刹那性。因此，首先应当确立能依的自性。

යං පන වුත්තං ‘‘සුවණ්ණං කටකාදිරූපෙන ඨිත’’න්ති, තත්ථ සම්පත්තියොගතො විඤ්ඤායමානෙසු විසිට්ඨෙසු රූපගන්ධරසඵොට්ඨබ්බෙසු කිං එකං, උදාහු තෙසං සමුදායො, තබ්බිනිමුත්තං වා ධම්මන්තරං සුවණ්ණන්ති? තත්ථ න තාව රූපාදීසු එකෙකං සුවණ්ණං තෙන සුවණ්ණකිච්චාසිද්ධිතො, නාපි තබ්බිනිමුත්තං ධම්මන්තරං තාදිසස්ස අභාවතො. අථ සමුදායො, තං පන පඤ්ඤත්තිමත්තන්ති න තස්ස නිච්චතා, නාපි අනිච්චතා සම්භවති. යථා ච සුවණ්ණස්ස, එවං කටකස්සපි පඤ්ඤත්තිමත්තත්තාති. තයිදං නිදස්සනං පරවාදිනො ජීවද්‍රබ්‍යස්සපි පඤ්ඤත්තිමත්තං තස්සෙව සාධෙතීති කුතො තස්ස නිච්චානිච්චතාති අලමතිප්පපඤ්චෙන.

然而，所谓“黄金以手镯等形态存在”，于此，在那些因聚合而得以了知的特殊的色、香、味、触中，黄金是指其中之一，还是指它们的集合，抑或是指脱离它们之外的另一种法？于此，色等单一者并非黄金，因其无法成就黄金的作用；也不是脱离它们之外的另一种法，因为不存在那样的东西。如果是集合，那也仅仅是假名安立(paññattimatta)，因此它不可能有常性，也不可能有无常性。正如黄金，手镯等也只是假名安立而已。这个譬喻也正好证明了外道论者的命体(jīvadrabya)也只是假名安立，那么它的常与无常又从何而来呢？无需过多戏论了。

හෙවත්ථිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

实有论释义终。

මහාවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

大品释义终。

2. දුතියවග්ගො

2. 第二品

1. පරූපහාරවණ්ණනා

1. 谴责语释义

307. වික්ඛම්භිතරාගාව අවික්ඛම්භිතරාගානං අධිමානිකතාය අසම්භවතොති යාව අධිමානිකං, තාව සම්පජානා නිද්දං ඔක්කමන්තීති අධිප්පායො. ‘‘අධිමානිකාන’’න්ති [Pg.104] ඉදං භූතපුබ්බගතියා වුත්තන්ති ආහ ‘‘අධිමානිකපුබ්බා අධිප්පෙතා සියු’’න්ති.

307. 已伏贪者不可能有增上慢，此为未伏贪者所有。其意是：只要有增上慢，就无法以正知入眠。所谓“增上慢者”，是就过去曾是而言，意指“过去曾是增上慢者”。

308. යං විමතිගාහකාරණං වුච්චමානං, තං ‘‘හන්ද හී’’ති පරං ජොතෙතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘කාරණත්ථෙති යුත්ත’’න්ති. විමතිගාහස්ස පන නිච්ඡිතතං ‘‘හන්ද හී’’ති පරං ජොතෙතීති වුත්තං ‘‘වචසායත්ථෙ’’ති.

308. 当所说为执持疑惑之因时，其意是以“那么好吧！”启发他人，故说“于因缘义为妥”。然而，就对所执疑惑的断定而言，因以“那么好吧！”启发他人，故说“于言说义”。

පරූපහාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

谴责语释义终。

5. වචීභෙදකථාවණ්ණනා

5. 离间语论释义

326. සොති පඨමමග්ගට්ඨො. තස්මාති යස්මා ‘‘විරජං වීතමලං ධම්මචක්ඛුං උදපාදි ‘යං කිඤ්චි සමුදයධම්මං, සබ්බං තං නිරොධධම්ම’’’න්ති සුත්තස්ස අත්ථං අඤ්ඤථා ගහෙත්වා උදයබ්බයානුපස්සනානිස්සන්දෙන මග්ගක්ඛණෙපි දුක්ඛන්ති විපස්සනා උපට්ඨාති, තස්මා ‘‘සො දුක්ඛමිච්චෙව වාචං භාසතී’’ති වදන්ති.

326. 彼是入流道位者。因为如果错误地理解“离尘、离垢的法眼生起，凡是集起之法，皆是灭尽之法”这句话的含义，以生灭随观的余流，即使在证道的刹那，也以观(vipassanā)认为那是苦，因此他们说“他只是在说苦”。

328. ඉච්ඡිතෙති පරවාදිනා සම්පටිච්ඡිතෙ. ආරොපිතෙති යුත්තිනිද්ධාරණෙන තස්මිං අත්ථෙ පතිට්ඨාපිතෙ යුජ්ජති, වචීසමුට්ඨාපනක්ඛණතො පන පච්ඡා තං සද්දං සුණාතීති ඉච්ඡිතෙ න යුජ්ජති සොතවිඤ්ඤාණස්ස පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තාති අධිප්පායො. යස්මා පන අත්තනා නිච්ඡාරිතං සද්දං අත්තනාපි සුණාති, තස්මා සොතවිඤ්ඤාණං ‘‘යෙන තං සද්දං සුණාතී’’ති අට්ඨකථායං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං.

328. “认许”是指被其他论者认可。“安立”是指通过理性的决断，在该意义上确立是合理的。然而，从发起语言的那一刻起，在之后才听到声音，那么说“认许”就不合理了，因为耳识所缘的只是当下的对象，这是（注释的）本意。因为自己发出的声音，自己也能听到，因此，在义注(aṭṭhakathā)中说“凭借它来听那个声音”的耳识，应该这样理解。

332. ලොකුත්තරමග්ගක්ඛණෙති පඨමජ්ඣානිකස්ස පඨමමග්ගස්ස ඛණෙ. අභිභූසුත්තාහරණෙ අධිප්පායො වත්තබ්බොති එතෙන තදාහරණස්ස අසම්බන්ධතං දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘තස්මා අසාධක’’න්ති.

332. “出世间道刹那”是指初禅初道之刹那。说“应说明引用《胜处经》(Abhibhūsutta)的意趣”，以此显示该引述的不相关性。因此他说“是故不成立”。

වචීභෙදකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

离间语论释义终。

7. චිත්තට්ඨිතිකථාවණ්ණනා

7. 心住论释义

335. එවන්ති ‘‘එකචිත්තං යාවතායුකං තිට්ඨතී’’ති වුත්තාකාරෙන. අඤ්ඤත්ථාති අරූපභවතො අඤ්ඤස්මිං. එතෙනාති ‘‘එකමෙව චිත්තං ආරුප්පෙ තිට්ඨති[Pg.105], යාවතායුකං තිට්ඨතී’’ති එවංවාදිනා දුතියාපි අඩ්ඪකථා පස්සිතබ්බා පඨමකථාය චිරකාලාවට්ඨානවචනස්ස අඤ්ඤදත්ථු භාවවිභාවනතොති අධිප්පායො. පුරිමායාති ‘‘යාවතායුකං තිට්ඨතී’’ති පඤ්හතො පුරිමාය. තත්ථ හි ‘‘වස්සසතං තිට්ඨතී’’ති පුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති අනුඤ්ඤා කතා, පච්ඡිමායං පන ‘‘මනුස්සානං එකං චිත්තං යාවතායුකං තිට්ඨතී’’ති ‘‘න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති පටික්ඛෙපො කතො. අවිරොධො විභාවෙතබ්බො, යතො තත්ථෙව අනුඤ්ඤා කතා, න පච්ඡාති අධිප්පායො. වස්සසතාදීති ච ආදි-සද්දෙන න කෙවලං ‘‘ද්වෙ වස්සසතානී’’ති එවමාදියෙව සඞ්ගහිතං, අථ ඛො ‘‘එකං චිත්තං දිවසං තිට්ඨතී’’ති එවමාදිපීති දට්ඨබ්බං. ‘‘මුහුත්තං මුහුත්තං උප්පජ්ජතීති පඤ්හො සකවාදිනා පුච්ඡිතො විය වුත්තො’’ති ඉදං විචාරෙතබ්බං. ‘‘මුහුත්තං මුහුත්තං උප්පජ්ජතී’’ති පඤ්හො පරවාදිස්ස. ‘‘උප්පාදවයධම්මිනො’’තිආදිසුත්තත්ථවසෙන පටිඤ්ඤා සකවාදිස්සාති හි වුත්තං.

335. “如是”指以“一心持续一生”的方式所说。“他处”指无色有之外。其意是：主张“唯有一心在无色界持续，持续一生”者，也应参照第二部半义注(aḍḍhakathā)，（可知）第一部论述中说长久安住，实是为了辨明存在状态。“前者”指在“能持续一生吗？”此问之前的论述。在那里，对于“能持续百年吗？”的提问，予以“是的”的认可；但在后者，对于“人类的一心能持续一生吗？”，则以“不应如是说”予以否定。其意是：当辨明此中并无矛盾，因为认可是在前者，而非后者。“百年等”中的“等”字，当知不仅包含“二百年”等，也包含“一心持续一日”等。“‘刹那刹那生起’之问，如自宗所问而说”——此说当察。“刹那刹那生起”之问，是他宗所问。而“诸法是生灭法”等经义，实为自宗的主张。

චිත්තට්ඨිතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

心住论释义终。

9. අනුපුබ්බාභිසමයකථාවණ්ණනා

9. 次第现观论释义

339. ‘‘තානි වා චත්තාරිපි ඤාණානි එකො සොතාපත්තිමග්ගොයෙවාති පටිජානාතී’’ති ඉමං සන්ධායාහ ‘‘අථ වා’’තිආදි. චතුන්නං ඤාණානන්ති දුක්ඛෙඤාණාදීනං චතුන්නං ඤාණානං. එකමග්ගභාවතොති සොතාපත්තිආදිඑකමග්ගභාවතො. කමෙන පවත්තමානානිපි හි තානි ඤාණානි තංතංමග්ගකිච්චස්ස සාධනතො එකොයෙව මග්ගො හොතීති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘එකමග්ගස්ස…පෙ… පටිජානාතී’’ති.

339. “‘彼四智，或，他主张其唯是一入流道’，为了说明此（句），（义注者）说‘或者’等。四智是指苦智(dukkheñāṇa)等四种智。一道性是指入流(sotāpatti)等一道性。即使彼诸智次第生起，因其能成就各别道之作用，故唯是一道。此是其义。是故（义注者）说‘一道……主张’等。

344. දස්සනෙති මග්ගදස්සනෙ.

344. 于见中(dassane)是指于道之见中。

345. ධම්මත්ථානං හෙතුඵලභාවතො ධම්මත්ථපටිසම්භිදානං සියා සොතාපත්තිඵලහෙතුතා, තදභාවතො න ඉතරපටිසම්භිදානන්ති ආහ ‘‘නිරුත්ති…පෙ… විචාරෙතබ්බ’’න්ති. සබ්බාසම්පි පන පටිසම්භිදානං පඨමඵලසච්ඡිකිරියාහෙතුතා විචාරෙතබ්බා මග්ගාධිගමෙනෙව ලද්ධබ්බත්තා ඵලානං විය, තස්මා ‘‘අට්ඨහි ඤාණෙහී’’ති එත්ථ නික්ඛෙපකණ්ඩෙ ආගතනයෙන දුක්ඛාදිඤාණානං පුබ්බන්තාදිඤාණානඤ්ච වසෙන ‘‘අට්ඨහි ඤාණෙහී’’ති යුත්තං විය දිස්සති.

345. 因法与义具有因果关系，法义无碍解(dhammatthapaṭisambhidā)能成为入流果(sotāpattiphala)之因；因无此关系，故其他无碍解则不能。是故（义注者）说“词(nirutti)……应当考察”。然而，一切无碍解作为证得初果之因，皆应被考察，犹如诸果唯有通过证得道(magga)才能获得。是故，于“以八智(aṭṭhahi ñāṇehi)”此处，依“总说品”(nikkhepakaṇḍa)所来之理，就苦智(dukkhañāṇa)等及前际智(pubbantādiñāṇa)等而言，“以八智”之说，似为妥当。

අනුපුබ්බාභිසමයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

次第现观论释义终。

10. වොහාරකථාවණ්ණනා

10. 言说论释义

347. විසයවිසයීසූති [Pg.106] රූපචක්ඛාදිකෙ සන්ධායාහ. තෙ හි රූපක්ඛන්ධපරියාපන්නත්තා එකන්තෙන ලොකියා. විසයස්සෙවාති සද්දස්සෙව. සො හි වොහරිතබ්බතො වොහාරකරණතාය ච ‘‘වොහාරො’’ති පාළියං වුත්තො. නත්ථෙත්ථ කාරණං විසයීනං විසයස්සපි ආසවාදිඅනාරම්මණතාභාවතො. අසිද්ධලොකුත්තරභාවස්ස එකන්තසාසවත්තා තස්ස සද්දායතනස්ස යථා ලොකුත්තරතා තව මතෙනාති අධිප්පායො.

347. “于所缘与能缘中”是针对色、眼等而说。因其摄于色蕴，故其必是世间。“唯所缘”即“唯声音”。因其可被言说且为言说之工具，故于圣典中被称为“言说”。于此，（主张其为出世间）并无理由，因为能缘与所缘皆是漏(āsava)等之所缘。其义为：依汝之见，彼声处(saddāyatana)之出世间性尚未成立，且其必为有漏，如何能是出世间？

පටිහඤ්ඤෙය්‍යාති ඉදං පරිකප්පවචනං. පරිකප්පවචනඤ්ච අයාථාවන්ති ආහ ‘‘න හි…පෙ… අත්ථී’’ති. න හි ජලං අනලන්ති පරිකප්පිතං දහති පචති වා. කිං ලොකියෙන ඤාණෙන ජානිතබ්බතො ලොකියො රූපායතනාදි විය, උදාහු ලොකුත්තරො පච්චවෙක්ඛියමානමග්ගාදි වියාති එවමෙත්ථ හෙතුස්ස අනෙකන්තභාවො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘ලොකියෙ ලොකුත්තරෙ ච සම්භවතො’’ති.

“会被阻碍”(paṭihaññeyya)此为假想之说(parikappavacana)。假想之说非真实，故（义注者）说“实无……”等。水被假想为“火”，实不能燃烧或烹煮。于此，应知其因并非唯一：是应由世间智所知，如世间之色处等耶？抑或是应被省察，如出世间之道等耶？是故（义注者）说“因其于世间与出世间皆有可能”。

වොහාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

言说论释义终。

11. නිරොධකථාවණ්ණනා

11. 灭论释义

353. යෙසං ද්වින්නන්ති යෙසං ද්වින්නං දුක්ඛසච්චානං. ද්වීහි නිරොධෙහීති අප්පටිසඞ්ඛාපටිසඞ්ඛාසඞ්ඛාතෙහි ද්වීහි නිරොධෙහි. තත්ථ දුක්ඛාදීනං පටිසඞ්ඛාති පටිසඞ්ඛා, පඤ්ඤාවිසෙසො. තෙන වත්තබ්බො නිරොධො පටිසඞ්ඛානිරොධො. යො සාසවෙහි ධම්මෙහි විසංයොගොති වුච්චති, යො පච්චයවෙකල්ලෙන ධම්මානං උප්පාදස්ස අච්චන්තවිබන්ධභූතො නිරොධො, සො පටිසඞ්ඛාය නවත්තබ්බතො අප්පටිසඞ්ඛානිරොධො නාමාති පරවාදිනො ලද්ධි. පටිසඞ්ඛාය විනා නිරුද්ධාති පච්චයවෙකල්ලෙන අනුප්පත්තිං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘න උප්පජ්ජිත්වා භඞ්ගා’’ති. අනුප්පාදොපි හි නිරොධොති වුච්චති යතො ‘‘ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතී’’ති ලක්ඛණුද්දෙසස්ස පටිලොමෙ ‘‘ඉමස්ස නිරොධා ඉදං නිරුජ්ඣතී’’ති දස්සිතො. තෙනාති පටිසඞ්ඛාය නිරොධස්ස ඛණිකනිරොධස්ස ච ඉධ නාධිප්පෙතත්තා.

353. “于彼二者”，是指于彼二苦谛。“以二灭”，是指以非择灭与择灭此二灭。于彼，对苦等的简择即是简择，是一种特殊的智慧。由彼[慧]所言之灭，即是择灭。被称为“与有漏法分离”者，以及因缘不具足而究竟阻止诸法生起的灭，因其非由简择而说，故名为“非择灭”，此是他宗的见解。“离简择而灭”，是就因缘不具足而不生起而说。因此说“未生而坏灭”。不生亦被称为灭，因为在“此生故彼生”之相的阐述的逆向中，开示了“此灭故彼灭”。因此，此处不意指择灭与刹那灭。

නිරොධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

灭论释义终。

දුතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二品释义终。

3. තතියවග්ගො

3. 第三品

1. බලකථාවණ්ණනා

1. 力论释义

354. නිද්දෙසතොති [Pg.107] ‘‘අට්ඨානමෙතං අනවකාසො’’තිආදිනා නිද්දිට්ඨප්පකාරතො. සො පන යස්මා විත්ථාරො හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘විත්ථාරතො’’ති. සබ්බං කිලෙසාවරණාදිං, තමෙව පච්චෙකං පවත්තිආකාරභෙදතො සබ්බාකාරං. ‘‘සබ්බ’’න්ති හි ඉදං සරූපතො ගහණං, ‘‘සබ්බාකාරතො’’ති පවත්තිආකාරභෙදතො. භගවා හි ධම්මෙ ජානන්තො තෙසං ආකාරභෙදෙ අනවසෙසෙත්වාව ජානාති. යථාහ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරතො බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තී’’ති (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5). උද්දෙසතොති එකදෙසතො. එකදෙසො ච විත්ථාරො න හොතීති ආහ ‘‘සඞ්ඛෙපතො’’ති. යථා ජානන්තීති සම්බන්ධො. උද්දෙසමත්තෙනපීති දිට්ඨිගතයථාභූතඤාණාදිප්පභෙදානං ආසයාදීනං උද්දෙසමත්තෙනපි. තෙනාහ ‘‘ඉන්ද්‍රියානං තික්ඛමුදුභාවජානනමත්තං සන්ධායා’’ති. ථෙරෙනාති අනුරුද්ධත්ථෙරෙන. එවමෙවාති උද්දෙසතො ඨානාදිමත්තජානනාකාරෙනෙව. ස්වායමත්ථො සකවාදිනාපි ඉච්ඡිතොයෙවාති ආහ ‘‘කථමයං චොදෙතබ්බො සියා’’ති.

354. “依解释而言”，是指依“无有此事，无此可能”等所解释的方式而言。然而因为它详尽，所以说“详说”。一切烦恼障等，即依各自生起方式的差别而具足一切相。“一切”在此是依自相而把握，“具足一切相”则是依生起方式的差别而言。世尊了知诸法，对于这些相的差别没有遗漏地完全知晓。如说：“一切法具足一切相，都进入佛陀世尊的智门范围中。”“依略说而言”即依部分而言。部分不详尽，所以说“简略”。应与“如其所知”相连接。即使仅凭略说，也能了知邪见、如实智等差别，以及意乐等。因此说“仅就了知诸根的利钝状态而言”。“长老”即阿那律(Anuruddha)长老。“正是如此”即依略说而仅知处等相的方式。此义亦为自宗论师所接受，所以说“此人应如何被诘难”。

356. සෙසෙසූති ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තඤාණතො සෙසෙසු. පටික්ඛෙපොති අසාධාරණතාපටික්ඛෙපො. නනු ච සෙසානං අසාධාරණතාපි අත්ථීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ඨානා…පෙ… අධිප්පායො’’ති.

356. “于其余”，是指于知他根上下智之外的其余诸智。“遮止”，是指遮止不共性。针对“难道其余诸智没有不共性吗？”的诘难，而说“处……乃至……意趣”。

බලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

力论释义终。

2. අරියන්තිකථාවණ්ණනා

2. 圣种论释义

357. සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය පටිජානන්තස්සාති දිට්ඨියා පරිකප්පිතෙන සත්තෙන සුඤ්ඤෙ සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය ‘‘සුඤ්ඤතඤ්ච මනසි කරොතී’’ති පුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති පටිජානන්තස්ස. ද්වින්නං ඵස්සානං සමොධානං කථං ආපජ්ජති ඨානාඨානභූතෙ සඞ්ඛාරෙ වුත්තනයෙන සුඤ්ඤතං මනසි කරොන්තස්සාති අධිප්පායො. යථාවුත්තනයෙනාති ‘‘දිට්ඨියා පරිකප්පිතෙන සත්තෙන සුඤ්ඤා [Pg.108] පඤ්චක්ඛන්ධා’’ති පකාරෙන නයෙන. අථ වා යථාවුත්තනයෙනාති ‘‘ඨානාඨානමනසිකාරො සඞ්ඛාරාරම්මණො, සුඤ්ඤතාමනසිකාරො නිබ්බානාරම්මණො’’ති එවං වුත්තනයෙන. ‘‘සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය පටිජානන්තස්සා’’ති වුත්තත්තා ‘‘ද්වින්නං ඵස්සානං සමොධානං කථං ආපජ්ජතී’’ති ආහ. සත්තසුඤ්ඤතාය සුඤ්ඤත්තෙපි සඞ්ඛාරානං අඤ්ඤොව ඨානාඨානමනසිකාරො, අඤ්ඤො සුඤ්ඤතාමනසිකාරොති යුජ්ජතෙව ද්වින්නං ඵස්සානං සමොධානාපත්තිචොදනා, සඞ්ඛාරෙ සන්ධාය පටිජානන්තස්ස පන කථං අරියභාවසිද්ධි ඨානාඨානඤාණාදීනන්ති විචාරෙතබ්බං. කිං වා එතාය යුත්තිචින්තාය. උම්මත්තකපච්ඡිසදිසො හි පරවාදිවාදො. අඤ්ඤෙසුපි ඨානෙසු ඊදිසෙසු එසෙව නයො. ආරොපෙත්වාති ඉත්ථිපුරිසාදිආකාරං, සත්තාකාරමෙව වා අසන්තං රූපාදිඋපාදානෙ ආරොපෙත්වා. අභූතාරොපනඤ්හෙත්ථ පණිදහනන්ති අධිප්පෙතං. තෙනාහ ‘‘පරිකප්පනවසෙනා’’ති. සොති යථාවුත්තො පණිධි. එකස්මිම්පි ඛන්ධෙ.

357. “对于针对诸行而承认者”是指：对于“于被邪见所构想的众生而言是空的诸行”，当被问及“也作意空性吗？”时，回答“是的”而承认者。两种触如何会合？其意为：对于以所说的方式作意作为处非处之诸行，并作意空性者，两种触如何会合？“如前所说的方式”即“五蕴于被邪见所构想的众生而言是空”此种方式。或者说，“如前所说的方式”即“处非处作意是以诸行为所缘，空性作意是以涅槃为所缘”此种方式。由于已说“针对诸行而承认者”，故问“两种触如何会合？”。即使诸行就众生空而言是空的，处非处作意与空性作意仍然是不同的，因此对两种触会合的责难是合理的。但是对于针对诸行而承认者，如何成就圣性、处非处智等，应当加以思察。何必作此推理思辨？他宗之说，实如疯言乱语。在其他类似之处，亦复如是。“强加”(āropetvā)是指将男女等相，或将不存在的众生相强加于色等取蕴(upādāna)上。此处意指虚妄的强加即是意愿。故说“依于构想”。“彼”(so)即如前所述之意愿(paṇidhi)。即使于一蕴亦然。

අරියන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

圣种论释义终。

4. විමුච්චමානකථාවණ්ණනා

4. 正解脱论释义

366. මග්ගක්ඛණෙ චිත්තං එකදෙසෙන විමුත්තං එකදෙසෙන අවිමුත්තන්ති අයං ‘‘විමුත්තං විමුච්චමාන’’න්ති ලද්ධියා දොසො. තථා හි වුත්තං ‘‘එකදෙසං විමුත්තං, එකදෙසං අවිමුත්ත’’න්ති. අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘තඤ්හි තදා සමුච්ඡෙදවිමුත්තියා විමුත්තෙකදෙසෙන විමුච්චමානන්තිස්ස ලද්ධී’’ති දස්සිතොවායමත්ථො. විප්පකතනිද්දෙසෙති විමුච්චනකිරියාය අපරියොසිතතානිද්දෙසෙ. යං සන්ධායාහ ‘‘විමුත්තං විමුච්චමානන්ති විප්පකතභාවෙන වුත්තත්තා’’ති. තෙනාති පරවාදිනා. විමුච්ච…පෙ… වුත්තං විමුච්චමානස්ස විමුත්තභාවාභාවතො, විමුත්තභෙදෙන පන තථා වුත්තන්ති අධිප්පායො. සති ච දොසෙ විප්පකතනිද්දෙසෙති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. එකදෙසො විසෙසනං හොති නිප්පදෙසවිමුත්තියා අවිච්ඡින්නතො. ඵලචිත්තෙනාති පඨමඵලචිත්තෙන උප්පන්නෙන.

366. 于道刹那，心部分已解脱，部分未解脱，这是“已解脱正在解脱”此见解之过失。因为（彼）如是说：“部分已解脱，部分未解脱。”在义注中亦已显示此义：“那是因为当时以断灭解脱而部分解脱，故有‘正在解脱’之见。”“未完成的解释”(vippakataniddesa)是指对解脱行为尚未完成的解释。针对此，（彼）说“已解脱正在解脱，是由于以未完成状态来说”。“由彼”(tena)是指由他宗论者。“已解脱……等”(vimucca…pe…)这样说，其意为：是由于正在解脱者尚未完全解脱，或从解脱有不同种类的角度出发才如是说。当有过失存在时，应引入“未完成的解释”来结合。“一部分”成为（无余解脱的）限定，是由于其不间断性。“以果心”(phalacittena)是指以已生起的初果心。

විමුච්චමානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

正解脱论释义终。

5. අට්ඨමකකථාවණ්ණනා

5. 第八论释义

368. පහීනා [Pg.109] නාම භවෙය්‍යුං, න පහිය්‍යමානාති අධිප්පායො.

368. 所谓“已断”(pahīnā)，是已断之法，非“正在断”(pahiyyamāna)，此是其意趣。

අට්ඨමකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第八论释义终。

6. අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා

6. 第八根论释义

371. ලොකුත්තරානංයෙව සද්ධාදීනං ඉන්ද්‍රියභාවො, න ලොකියානන්ති පරවාදිනො අධිප්පායවසෙනාහ ‘‘අප්පටිලද්ධින්ද්‍රියත්තා’’තිආදි. තත්ථ නිය්‍යානිකානි භාවෙන්තොති යථා නිය්‍යානිකා හොන්ති, එවං උප්පාදෙන්තො බ්‍රූහෙන්තො වා. ඉන්ද්‍රියභාවං පන පත්තෙසු තෙසු පුන භාවනාකිච්චං නත්ථීති තස්ස අධිප්පායොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පන ඉන්ද්‍රියානි භාවෙන්තො’’ති.

371. 唯有出世间的信等才具有根性，而非世间的信等——此是依他论者之意趣而说“因未得根性”(appaṭiladdhindriyattā)等。于此，“修习能出离法”(niyyānikāni bhāvento)者，谓为令其能出离而生起或增长。然于已达根性者，则无再修习之必要，为示此意而说“然非修习诸根”(na pana indriyāni bhāvento)。

අට්ඨමකස්ස ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第八根论释义终。

7. දිබ්බචක්ඛුකථාවණ්ණනා

7. 天眼论释义

373. විසිනොති විසෙසෙන බන්ධති විසයීනං අත්තපටිබන්ධං කරොතීති විසයො, ආරම්මණං, අනුභවති එතෙනාති ආනුභාවො, සාමත්ථියං, බලන්ති අත්ථො, ගොචරකරණං ගොචරො, විසයෙ ආනුභාවගොචරා විසය…පෙ… චරාති. තෙහි යථා විසිට්ඨං විසෙසං හොති, තථා පච්චයභූතෙන ඣානධම්මෙන ආහිතබලං කතබලාධානං. විසයග්ගහණඤ්චෙත්ථ ආනුභාවගොචරකරණානං පවත්තිට්ඨානදස්සනං යත්ථස්ස තෙහි උපත්ථද්ධත්තා බලාධානං පාකටං හොති. තෙනාහ ‘‘යාදිසෙ විසයෙ’’තිආදි. බලාධානඤ්ච උත්තරිමනුස්සධම්මතො මහග්ගතධම්මවිසෙසතො උප්පන්නෙහි පණීතෙහි චිත්තජරූපෙහි විසෙසාපත්ති. යං නිස්සාය පරාවුත්තීති එකෙ වදන්ති. පුරිමං මංසචක්ඛුමත්තමෙවාති යථාවුත්තබලාධානතො පුරිමං මංසචක්ඛුමත්තමෙව. වදන්තො සඞ්ගහකාරො. විසයග්ගහණං පාළියං කතං. න විසයවිසෙසදස්සනත්ථන්ති න විසයස්ස විසෙසදස්සනත්ථං. යතො උභින්නම්පි රූපායතනමෙව විසයොති විසයස්ස සදිසතං අවිසෙසං ආහ, සදිසස්ස වා විසෙසං දීපෙතීති යොජනා.

373. 所谓“所缘”(visayo)，是因其以特殊方式(visesena)系缚(bandhati)所缘者，对之作自身之系缚，故名“所缘”，即所缘境(ārammaṇa)。“由是而经验”，故名“威力”(ānubhāvo)，意即能力(sāmatthiyaṃ)、力量(bala)。“造作行境”，故名“行境”(gocaro)。“于所缘中，威力、行境……行”。由彼等故，犹如殊胜之差别，由已成缘之禅法，而赋予其力，完成力之赋予。于此，“所缘之把握”(visayaggahaṇa)是见威力与行境之活动处所，于彼处，因得彼等扶持，力之赋予乃为显现。是故说“于如是所缘中”等。而力之赋予，是由超人之法、广大法之殊胜所生之精妙心生色而得之殊胜成就。有者言：“依此而有转依(parāvutti)。”所谓“先前仅是肉眼”(purimaṃ maṃsacakkhumattameva)，意指在如前所述之力之赋予前，仅是肉眼而已。说此者是结集者。“所缘之把握”已于圣典中述及，“非为见所缘之殊胜”，意即非为见所缘之殊胜。以二者皆以色处为所缘，故说所缘之同、无差别，或显示同类之殊胜，应如是连结。

ධම්මුපත්ථද්ධ [Pg.110]…පෙ… අධිප්පායො, අඤ්ඤථා ලද්ධියෙව න සියාති භාවො. මග්ගොති උපායො, කාරණන්ති අත්ථො. පකතිචක්ඛුමතො එව හි දිබ්බචක්ඛු උප්පජ්ජති. කස්මා? කසිණාලොකං වඩ්ඪෙත්වා දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස උප්පාදනං, සො ච කසිණමණ්ඩලෙ උග්ගහනිමිත්තෙන විනා නත්ථි, තස්මා වුත්තං ‘‘මංසචක්ඛුපච්චයතාදස්සනත්ථමෙව වුත්ත’’න්ති. තෙනාති ‘‘මග්ගො’’ති වචනෙන. රූපාවචරජ්ඣානපච්චයෙනාති රූපාවචරජ්ඣානෙන පච්චයභූතෙන උප්පන්නානි රූපාවචරජ්ඣානචිත්තසමුට්ඨිතානි. ඣානකම්මසමුට්ඨිතෙසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තස්ස හෙසා ලද්ධි.

“法所扶持”(dhammupatthaddha)……乃至“意趣”(adhippāyo)，否则即非正见，此是其义。所谓“道”(magga)，意即方法、原因。天眼确实是从自然眼(pakaticakkhu)生起。何以故？增长遍处(kasiṇa)光明而生天眼智，而彼光明无遍处曼陀罗中之取相(uggahanimitta)则无。是故说“仅为示肉眼为缘之义而说”。“由是”(tena)，谓由“道”一词。“以色界禅为缘”(rūpāvacarajjhānapaccayena)，谓由已成缘之色界禅所生，即色界禅心等起之（色法）。于禅业等起者，则不待言。此是彼之见解。

374. යෙන දිබ්බචක්ඛුනො පඤ්ඤාචක්ඛුභාවස්ස ඉච්ඡනෙන පටිජානනෙන. තීණි චක්ඛූනි මංසදිබ්බපඤ්ඤාචක්ඛූනි චක්ඛුන්තරභාවං වදතො භවෙය්‍යුං, තස්මා තං න ඉච්ඡතීති අත්ථො.

374. 以欲求并承认天眼即是慧眼故。若说肉眼、天眼、慧眼三眼为相异之眼，则成三眼，是故（论主）不欲如此，此是其意。

දිබ්බචක්ඛුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

天眼论释义终。

9. යථාකම්මූපගතඤාණකථාවණ්ණනා

9. 随业趣智论释义

377. දිබ්බචක්ඛුපාදකත්තා ‘‘යථාකම්මූපගතඤාණස්ස උපනිස්සයෙ දිබ්බචක්ඛුම්හී’’ති වුත්තං, න යථාකම්මූපගතජානනකිච්චකෙ දිබ්බචක්ඛුම්හි තස්ස තංකිච්චකතාභාවතො. යතො යං අනඤ්ඤං, තම්පි තතො අනඤ්ඤමෙවාති ආහ ‘‘ඉමිනා…පෙ… භවිතබ්බ’’න්ති. තත්ථ අත්ථන්තරභාවං නිවාරෙතීති දිබ්බචක්ඛුඤාණස්ස පක්ඛිකත්තා යථාකම්මූපගතඤාණස්ස තතො අත්ථන්තරභාවං නිවාරෙති. තස්ස හි තං පරිභණ්ඩඤාණං. දිබ්බචක්ඛුස්ස යථාකම්මූපගතඤාණතො අත්ථන්තරභාවං න නිවාරෙති අතප්පක්ඛිකත්තාති අධිප්පායො. දිබ්බචක්ඛුස්ස යථාකම්මූපගතඤාණකිච්චතා පරවාදිනා ඉච්ඡිතා, න යථාකම්මූපගතඤාණස්ස දිබ්බචක්ඛුකිච්චතාති තමත්ථං ‘‘යථාකම්මූපගතඤාණමෙව දිබ්බචක්ඛු’’න්ති එත්ථ යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘එව-සද්දො චා’’තිආදිමාහ.

377. 因为（随业趣智）是天眼的生起因，所以说“在随业趣智的依止中有天眼”，而不是说天眼能完成随业趣智的功能，因为天眼本身不具备此功能。因为凡是不异于它的，也必定是不异于它的，所以说“由此……应当存在”。于此是为了消除意义上的差别，由于天眼智是随业趣智的一个方面，所以能防止随业趣智与天眼智之间存在差异。因为天眼智是其辅助性的知识。天眼不能防止它与随业趣智存在差异，因为它不是随业趣智的一个方面，这是意趣。他宗主张天眼具有随业趣智的功能，但随业趣智不具有天眼的功能。为了阐明“随业趣智就是天眼”的含义，所以用“而且‘即是’之词……”等来说明。

යථාකම්මූපගතඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

随业趣智论释义终。

10. සංවරකථාවණ්ණනා

10. 防护论释义

379. ආටානාටියසුත්තෙ [Pg.111] ‘‘සන්ති, භික්ඛවෙ, යක්ඛා යෙභුය්‍යෙන පාණාතිපාතා අප්පටිවිරතා’’ති (දී. නි. 3.276, 286) ආගතත්තා චාතුමහාරාජිකානං සංවරාසංවරසබ්භාවො අවිවාදසිද්ධො. යත්ථ පන විවාදො, තමෙව දස්සෙන්තෙන තාවතිංසාදයො ගහිතාති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘චාතුමහාරාජිකාන’’න්ති වුත්තං. එවං සතීති යදි තාවතිංසෙසු සංවරාසංවරො නත්ථි, එවං සන්තෙ. සුරාපානන්ති එත්ථාපි ‘‘සුය්‍යතී’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. කථං සුය්‍යතීති? වුත්තඤ්හෙතං කුම්භජාතකෙ –

379. 在《阿吒那胝经》(Āṭānāṭiya Sutta)中说：“诸比丘，有些夜叉大多未远离杀生”（长部3.276, 286），因此四大天王天众有防护与不防护之事，是毫无争议的。然而，为了指出争议所在，（论主）才举了三十三天(Tāvatiṃsa)等为例；为了表明此意，才说了“四大天王天众”。“如是”(Evaṃ sati)是指：若三十三天没有防护与不防护，则会如此。关于饮酒，此处也应引入“被听到”一词来连接。如何被听到呢？如《瓮本生》(Kumbha Jātaka)所说——

‘‘යං වෙ පිවිත්වා පුබ්බදෙවා පමත්තා,තිදිවා චුතා සස්සතියා සමායා;

තං තාදිසං මජ්ජමිමං නිරත්ථං,ජානං මහාරාජ කථං පිවෙය්‍යා’’ති. (ජා. 1.16.58);

“昔日天神饮此而放逸，从天界堕落，长久于斯；如此无义之酒，大王，知此岂会饮用？”

තත්ථ පුබ්බදෙවා නාම අසුරා. තෙ හි තාවතිංසානං උප්පත්තිතො පුබ්බදෙවාති පඤ්ඤායිංසු. පමත්තාති සුරාපානෙන පමාදං ආපන්නා. තිදිවාති මනුස්සචාතුමහාරාජිකලොකෙ උපාදාය තතියලොකභූතා දෙවට්ඨානා, නාමමෙව වා එතං තස්ස දෙවට්ඨානස්ස. සස්සතියාති කෙවලං දීඝායුකතං සන්ධාය වදති. සමායා සහ අත්තනො අසුරමායාය, අසුරමන්තෙහි සද්ධිං චුතාති අත්ථො. අට්ඨකථායඤ්ච වුත්තං ‘‘ආගන්තුකදෙවපුත්තා ආගතාති නෙවාසිකා ගන්ධපානං සජ්ජයිංසු. සක්කො සකපරිසාය සඤ්ඤමදාසී’’ති. තෙනාහ ‘‘තෙසං සුරාපානං අසංවරො න හොතීති වත්තබ්බං හොතී’’ති. එත්ථ ච තාවතිංසානං පාතුභාවතො පට්ඨාය සුරාපානම්පි තත්ථ නාහොසි, පගෙව පාණාතිපාතාදයොති විරමිතබ්බාභාවතො එව තාවතිංසතො පට්ඨාය උපරි දෙවලොකෙසු සමාදානසම්පත්තවිරතිවසෙන පුරෙතබ්බා සංවරා න සන්ති, ලොකුත්තරා පන සන්තියෙව. තථා තෙහි පහාතබ්බා අසංවරා. න හි අප්පහීනානුසයානං මග්ගවජ්ඣා කිලෙසා න සන්තීති.

此处“先住天”指的是阿修罗。他们因为在三十三天之前出生，所以被称为“先住天”。“放逸”是指因饮酒而陷入放逸。“三十三天”是指包括人间、四大王天在内的第三层天界，或者这只是那个天界的名字。“长久”只是指寿命很长。“与幻术”意思是：带着自己的阿修罗幻术，连同阿修罗咒语一同堕落。义注中说：“当客居天子到来时，常住天子便准备了香酒。帝释告诫他的随从们。”因此才说：“他们饮酒并非不防护。”于此，从三十三天出现开始，那里本来就没有饮酒之事，更不用说杀生等恶行了。因为没有需要远离的（恶行），所以从三十三天往上，在更高的天界中，以受持、圆满、远离之方式应被完成的防护是不存在的，只有出世间的（防护）才是存在的。同样，他们应断除不防护（的行为）。因为对于那些未断除随眠的人来说，道所应断的烦恼确实是存在的。

සංවරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

防护论释义终。

තතියවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第三品释义终。

4. චතුත්ථවග්ගො

4. 第四品

1. ගිහිස්ස අරහාතිකථාවණ්ණනා

1. 在家阿罗汉论释义

387. ගිහිඡන්දරාගසම්පයුත්තතායාති [Pg.112] ගිහිභාවෙ කාමභොගිභාවෙ ඡන්දරාගසහිතතාය.

387. “因与在家欲贪相应故”即在居家状态、受用欲乐状态中与欲贪俱行。

ගිහිස්ස අරහාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

在家阿罗汉论释义终。

4. සමන්නාගතකථාවණ්ණනා

4. 具足论释义

393. පත්තින්ති අධිගමො. අධිගමො නාම සමන්නාගමො හොතීති පාළියං චතූහි ඵස්සාදීහි සමන්නාගමො චොදිතොති දට්ඨබ්බං.

393. “获得”即是成就。成就即是具足。应知，在圣典中，“与触等四法具足”是所诘难的。

සමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

具足论释义终。

5. උපෙක්ඛාසමන්නාගතකථාවණ්ණනා

5. 舍具足论释义

397. සබ්බං යොජෙතබ්බන්ති එත්ථ යදි තෙ අරහා චතූහි ඛන්ධෙහි විය ඡහි උපෙක්ඛාහි සමන්නාගතො, එවං සන්තෙ ඡ උපෙක්ඛා පච්චෙකං ඵස්සාදිසහිතාති ‘‘ඡහි ඵස්සාදීහි සමන්නාගතො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං.

397. 在此“一切应当结合”之句中，如果依你之见，阿罗汉像具足四蕴那样，也具足六种舍，那么，因为六种舍的每一种都与触等相应，就应当以“具足六触等”等来结合。

උපෙක්ඛාසමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

舍具足论释义终。

6. බොධියාබුද්ධොතිකථාවණ්ණනා

6. 由菩提而成佛论释义

398. පත්තිධම්මවසෙනාති ‘‘පත්තිධම්මො නාමා’’තිආදිනා වුත්තස්ස චිත්තවිප්පයුත්තස්ස සඞ්ඛාරස්ස වසෙන. ‘‘බොධියා බුද්ධො’’ති පුච්ඡා. ‘‘බොධියා නිරුද්ධාය විගතාය පටිප්පස්සද්ධාය අබුද්ධො හොතී’’ති අනුයොගො. එවමඤ්ඤත්ථාපි පුච්ඡානුයොගා වෙදිතබ්බා.

398. “依已得法之力”是指依前面所说“名为已得法”等的心不相应行之力。“由菩提而成佛”是提问。“菩提已灭、已消失、已止息，则非佛吗？”是诘难。其他地方的提问和诘难也应该像这样理解。

බොධියාබුද්ධොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

由菩提而成佛论释义终。

7. ලක්ඛණකථාවණ්ණනා

7. 相论释义

402. තස්මාති [Pg.113] යස්මා අබොධිසත්තස්සපි චක්කවත්තිනො ලක්ඛණෙහි සමන්නාගමො බොධිසත්තස්සපි චරිමභවතො අඤ්ඤත්ථ අසමන්නාගමො හොති, තස්මා ලක්ඛණසමන්නාගතො බොධිසත්තොවාති ඉමස්සත්ථස්ස අසාධකං. තෙනාහ ‘‘ආභතම්පි අනාභතසදිසමෙවා’’ති.

402. “是故”者，因为非菩萨的转轮王也具足诸相，而菩萨在最后生之外也不具足，是故（诸相）不能证成“具足诸相者即是菩萨”之义。因此说：“纵使引来，亦如未引来。”

ලක්ඛණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

相论释义终。

8. නියාමොක්කන්තිකථාවණ්ණනා

8. 入正定论释义

403. පාරමීපූරණන්ති ඉදං බොධිචරියාය උපලක්ඛණං, න පාරමීනං පුණ්ණභාවදස්සනං. තෙන තෙසං ආරම්භසමාදානාදීනම්පි සඞ්ගහො කතොති දට්ඨබ්බං. මහාභිනීහාරතො පට්ඨාය හි මහාසත්තා නියතාති වුච්චන්ති. යථාහ – ‘‘එවං සබ්බඞ්ගසම්පන්නා, බොධියා නියතා නරා’’ති, ‘‘ධුවං බුද්ධො භවිස්සතී’’ති ච, න නියාමස්ස නාම කස්සචි ධම්මස්ස උප්පන්නත්තා බ්‍යාකරොන්ති, අථ ඛො එකංසෙනායං පාරමියො පූරෙත්වා බුද්ධො භවිස්සතීති කත්වා බ්‍යාකරොන්තීති පරවාදීපරිකප්පිතං ධම්මන්තරං පටිසෙධෙති, න බොධියා නියතත්තං. තෙනාහ ‘‘කෙවලඤ්හි න’’න්තිආදි.

403. “圆满波罗蜜”是菩萨行的表征，而非显示波罗蜜的圆满状态。因此应知，这也含摄了彼等的发起、受持等。诚然，从大誓愿起，大士们即被称为必定者。如所说：“如是具足一切支分者，是菩提之必定者”，以及“必将成佛”。（佛）并非因名为“正定”的某一法已生起而授记，而是确定“此人必将圆满波罗蜜而成佛”后才授记，以此来驳斥他宗所构想的其他法，而非否定菩提之确定性。因此说“不仅仅是……”等。

නියාමොක්කන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

入正定论释义终。

10. සබ්බසංයොජනප්පහානකථාවණ්ණනා

10. 一切结断除论释义

413. සතිපි කෙසඤ්චි සංයොජනානං හෙට්ඨිමමග්ගෙහි පහීනත්තෙ ‘‘පඤ්චන්නං ඔරම්භාගියානං සංයොජනානං පරික්ඛයා’’තිආදීසු විය වණ්ණභණනමුඛෙන අනවසෙසතඤ්ච සන්ධාය සබ්බසංයොජනප්පහානකිත්තනං පරියායවචනන්ති ආහ ‘‘ඉමං පරියායං අග්ගහෙත්වා’’ති. අරහත්තමග්ගෙන පජහනතො එවාති ගණ්හාතීති අග්ගමග්ගො එව සබ්බසංයොජනානි පජහතීති ලද්ධිං ගණ්හාතීති වදන්ති පදකාරා. එවං සතීති යදි අනවසෙසතාමත්තෙන තථා පටිජානාති.

413. 即使某些结已由下道断除，也如“五下分结已灭尽”等（经文）那样，以赞叹的方式，意指无余，从而宣说断除了一切结，此为方便说，故（论主）说“若不理解此方便说”。词句注释者（padakārā）说，（有人）认为唯有以阿罗汉道才能断除，故持“唯有至上道才能断除一切结”之见。若果真如此，即若他仅因无余而如此主张。

සබ්බසංයොජනප්පහානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

一切结断除论释义终。

චතුත්ථවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第四品释义终。

5. පඤ්චමවග්ගො

5. 第五品

1. විමුත්තිකථාවණ්ණනා

1. 解脱论释义

418. ඵලඤාණං [Pg.114] න හොති, සෙසානි විපස්සනාමග්ගපච්චවෙක්ඛණඤාණානි විමුත්තානීති න වත්තබ්බානීති සම්බන්ධො. එත්ථාති එතෙසු චතූසු ඤාණෙසු. විපස්සනාග්ගහණෙන ගහිතං මග්ගාදිකිච්චවිදූරකිච්චත්තා විපස්සනාපරියොසානත්තා ච.

418. 果智不是已解脱，其余的观、道智和省察智不能说是已解脱，此为前后关联。此中，是指在这四种智中。（它们）被“观”所涵摄，因其作用远离道等之作用，且为观之终结。

විමුත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

解脱论释义终。

2. අසෙඛඤාණකථාවණ්ණනා

2. 无学智论释义

421. අසෙඛෙ ආරබ්භ පවත්තත්තා අසෙඛඤාණන්ති පරස්ස ලද්ධි, න අසෙඛෙ අසෙඛධම්මෙ පරියාපන්නන්ති ඉමමත්ථමාහ ‘‘එතෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති.

421. 因缘于无学而生起，故名无学智，此乃他人之见解；并非无学法为无学所摄，为显此义，故说“由此……乃至……显示”。

අසෙඛඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无学智论释义终。

3. විපරීතකථාවණ්ණනා

3. 颠倒论释义

424. අසිවෙ සිවාති වොහාරං විය අඤ්ඤාණෙ…පෙ… වදති.

424. 犹如对不祥之物言“吉祥”，（彼）于无知中……乃至……而说。

විපරීතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

颠倒论释义终。

4. නියාමකථාවණ්ණනා

4. 决定论释义

428-431. යන්ති යං ඤාණං. සච්චානුලොමන්ති සච්චප්පටිවෙධානුකූලං. විපරීතානුයොගතො පභුති ගණෙත්වා ‘‘චතුත්ථ’’න්ති ආහ න අනියතස්ස නියාමගමනායාති අවිපරීතානුයොගතො පභුති ගණෙත්වා, තථා සති පඤ්චමභාවතො විසෙසභාවතො ච.

428-431. “行”即是智。“随顺于谛”即是随顺于谛之证悟。（论主）从颠倒修习开始计算而说“第四”，并非为了“令不定法趋向于决定”而从非颠倒修习开始计算，因为若是那样，就会成为第五种及特殊的状态。

නියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

决定论释义终。

5. පටිසම්භිදාකථාවණ්ණනා

5. 无碍解论释义

432-433. සබ්බං [Pg.115] ඤාණන්ති ඉදං ‘‘අරියාන’’න්ති ඉමිනා න විසෙසිතන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘අනරියානම්පි හි ඤාණං ඤාණමෙවා’’ති. අථ වා පාළියං අවිසෙසෙන සබ්බං ඤාණන්ති වුත්තං ගහෙත්වා එවමාහ. අරියස්ස චෙ ඤාණන්ති, සො පන පටික්ඛෙපෙය්‍යාති ආහ ‘‘අනරියස්ස එතං ඤාණං සන්ධායා’’ති.

432-433. “一切智”此词未被“圣者之”所限定，（论主）意谓“非圣者之智亦实为智”而如是说。或者，是依于圣典不加分别地说了“一切智”而如是说。若（对方）言“此是圣者之智”，则反驳者会说“此乃指非圣者之智”。

පටිසම්භිදාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无碍解论释义终。

7. චිත්තාරම්මණකථාවණ්ණනා

7. 心所缘论释义

436-438. වත්තබ්බපටිඤ්ඤාති ඵස්සාරම්මණෙ ඤාණං වත්තබ්බං චෙතොපරියඤාණන්ති එවං පවත්තා පටිඤ්ඤා.

436-438. “应说之主张”即是：以触为所缘的智，应称为他心智(cetopariyañāṇa)——此即是所作之主张。

චිත්තාරම්මණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

心所缘论释义终。

8. අනාගතඤාණකථාවණ්ණනා

8. 未来智论释义

439-440. අනන්තරානාගතෙපි චිත්තෙ ඤාණං ඉච්ඡන්ති, තත්ථ පන ඛණපච්චුප්පන්නෙ විය තාදිසෙන පරිකම්මෙන කදාචි ඤාණං උප්පජ්ජෙය්‍ය. තෙනාහ ‘‘අනන්තරෙ එකන්තෙනෙව ඤාණං නත්ථී’’ති.

439-440. 他们亦欲于紧随的未来心中生起智，然于彼处，犹如于刹那现在，有时通过如是准备，智或会生起。因此说“于紧随（之念）绝无有智”。

අනාගතඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

未来智论释义终。

9. පටුප්පන්නඤාණකථාවණ්ණනා

9. 现在智论释义

441-442. ‘‘සබ්බසඞ්ඛාරෙසු අනිච්චතො දිට්ඨෙසූ’’ති වුත්තෙ යං දස්සනභූතං ඤාණං, තම්පි සඞ්ඛාරසභාවත්තා තථාදිට්ඨං සියාති අත්ථතො ආපජ්ජති, එවංභූතං වචනං සන්ධායාහ ‘‘අත්ථතො ආපන්නං වචන’’න්ති. තං පන යස්මා ‘‘තම්පි ඤාණං අනිච්චතො දිට්ඨං හොතී’’ති පටිජානනවසෙන පවත්තං, තස්මා ‘‘අනුජානනවචන’’න්ති වුත්තං. භඞ්ගානුපස්සනානං පබන්ධවසෙන පවත්තමානානං.

441-442. 当说“于一切行(saṅkhāra)中见无常”时，那作为见的智，因其亦具行之自性，故亦可被如是观见——此乃义理上之必然推论。针对此种言说，（论主）称之为“义理上得出的言说”。又，此言说乃以“彼智亦被见为无常”的承认方式而成立，故被称为“认可之言”。（此乃就）坏灭随观(bhaṅgānupassanā)相续不断生起（而言）。

පටුප්පන්නඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

现在智论释义终。

10. ඵලඤාණකථාවණ්ණනා

10. 果智论释义

443-444. ඵලපරොපරියත්තං [Pg.116] ඵලස්ස උච්චාවචතා. බලෙනාති ඤාණබලෙන.

443-444. 对果的掌控程度，即是果的优劣之分。以力，即以智力。

ඵලඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

果智论释义终。

පඤ්චමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第五品释义终。

මහාපණ්ණාසකො සමත්තො.

大五十篇完。

6. ඡට්ඨවග්ගො

6. 第六品

1. නියාමකථාවණ්ණනා

1. 决定论释义

445-447. එතස්ස අරියස්ස පුග්ගලස්ස.

445-447. 此圣人(ariya puggala)的。

නියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

决定论释义终。

2. පටිච්චසමුප්පාදකථාවණ්ණනා

2. 缘起论释义

451. කාරණට්ඨෙන ඨිතතාති කාරණභාවෙන බ්‍යභිචරණාභාවමාහ. යො හි ධම්මො යස්ස ධම්මස්ස යදා කාරණං හොති, න තස්ස තදා අඤ්ඤථාභාවො අත්ථි, සා ච අත්ථතො කාරණභාවොයෙවාති ‘‘කාරණභාවොයෙවා’’ති ආහ.

451. “以因义而住立”，是指以其作为原因的性质，说明了（其结果）不会偏离。诚然，若一法于某时为另一法之因，则后者于彼时不存在其他状态。而此，实际上即是原因的性质，故说“唯是原因的性质”。

පටිච්චසමුප්පාදකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘起论释义终。

5. නිරොධසමාපත්තිකථාවණ්ණනා

5. 灭尽定论释义

457-459. සභාවධම්මතං පටිසෙධෙති තදුභයලක්ඛණරහිතස්ස සභාවධම්මස්ස අභාවා. ‘‘වොදානම්පි වුට්ඨාන’’න්ති වචනතො ‘‘වොදානඤ්ච වුට්ඨානපරියායොවා’’ති ආහ. සභාවධම්මත්තෙ සිද්ධෙ සඞ්ඛතවිදූරතාය අසඞ්ඛතං සියාති ආහ ‘‘සභාවධම්මත්තාසාධකත්තා’’ති.

457-459. （他）否定自性法，因为不存在缺少那两种特征的自性法。“净(vodāna)也是出起(vuṭṭhāna)”这句话说明了“净就是出起的另一种说法”。如果自性法成立，那么因为远离有为(saṅkhata)，就会有无为(asaṅkhata)，所以说“因为不能证明自性法”。

නිරොධසමාපත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

灭尽定论释义终。

ඡට්ඨවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第六品释义终。

7. සත්තමවග්ගො

7. 第七品

1. සඞ්ගහිතකථාවණ්ණනා

1. 总摄说释义

471-472. සඞ්ගහිතාති [Pg.117] සඞ්ගහණාදිවසෙන සද්ධිං ගහිතා. තෙ පන යස්මා එකවිධතාදිසාමඤ්ඤෙන බන්ධා විය හොන්ති, තස්මා ආහ ‘‘සම්බන්ධා’’ති.

471-472. “总摄”(Saṅgahitā)是指以总摄等方式一同被执取。它们因单一性等共同性而犹如被系缚，因此说“关联”(sambandhā)。

සඞ්ගහිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

总摄说释义终。

2. සම්පයුත්තකථාවණ්ණනා

2. 相应说释义

473-474. අනුප්පවිසිතබ්බානුප්පවිසනභාවො තෙසං භෙදෙ සති යුජ්ජෙය්‍ය, නාඤ්ඤථාති උපමාභින්දනෙන උපමෙය්‍යස්ස භින්නතං දස්සෙන්තො ‘‘නානත්තවවත්ථා…පෙ… දස්සෙතී’’ති ආහ.

473-474. 只有当它们有区别时，所入与能入的状态才得以成立，而非不然。如是，通过破除譬喻来显示喻体之差异，故说“以种种差别安立……乃至……显示”。

සම්පයුත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

相应说释义终。

3. චෙතසිකකථාවණ්ණනා

3. 心所说释义

475-477. ඵස්සිකාදයොති එත්ථ ආදි-සද්දො වවත්ථාවාචී. තෙන චිත්තුප්පාදදෙසනායං දස්සිතප්පභෙදා වෙදනාදයො ගය්හන්ති, න තංසමුට්ඨානා රූපධම්මාති ආහ ‘‘එකුප්පාදතාදිවිරහිතා සහජාතතා නත්ථී’’ති.

475-477. 在“触等”(Phassikādayo)中，此处的“等”字是限定词。因此，在关于心生起(cittuppāda)的教示中所显示的诸差别，是指受等，而非彼等起色法(taṃsamuṭṭhānā rūpadhammā)，所以说“不存在离于同生性等的俱生性(sahajātatā)”。

චෙතසිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

心所说释义终。

4. දානකථාවණ්ණනා

4. 布施说释义

479. ඵලදානභාවදීපනත්ථන්ති ඵලදානසබ්භාවදීපනත්ථං. ඵලදානං වුත්තං විය හොතීති චිත්තෙන ඵලදානං පධානභාවෙ වුත්තං විය හොතීති අත්ථො. අඤ්ඤථා දානභාවොති න සක්කා වත්තුං. දානභාවොපි හි ‘‘දානං අනිට්ඨඵල’’න්තිආදිනා වුත්තොයෙවාති. තන්නිවාරණත්ථන්ති ඵලදානනිවාරණත්ථං. එතන්ති ‘‘දානං අනිට්ඨඵල’’න්තිආදිවචනං. භෙසජ්ජාදිවසෙන ආබාධානිට්ඨතා දෙය්‍යධම්මස්ස අනිට්ඨඵලතාපරියායො දට්ඨබ්බො.

479. “为阐明施果之存在”(Phaladānabhāvadīpanatthanti)是为阐明施果之真实存在。“施果如是说”(Phaladānaṃ vuttaṃ viya hoti)意为：以心为主的施果，如是在主要意义上说。否则，不能称为“施之存在”。因为“施之存在”确已由“施为不悦意果”(dānaṃ aniṭṭhaphala)等说及。“为遮止彼”(Tannivāraṇatthanti)是为遮止施果。“此”(Etaṃ)即“施为不悦意果”等语。应知，如依医药等说疾病之不悦意，“所施之物(deyyadhamma)有不悦意果”亦是一种说法。

කථං [Pg.118] තථෙව සුත්තං සකවාදිපරවාදිවාදෙසු යුජ්ජතීති චොදනාය ‘‘න පන එකෙනත්ථෙනා’’ති වුත්තං විභාවෙතුං ‘‘දෙය්‍යධම්මොව දාන’’න්තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිවත්තනපක්ඛෙයෙව එව-කාරො යුත්තො, න සාධනපක්ඛෙ ද්වින්නම්පි දානභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තෙනාහ ‘‘චෙතසිකොවාති අත්ථො දට්ඨබ්බො, දෙය්‍යධම්මොවා’’ති ච. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වින්නඤ්හි දානානන්තිආදි. සඞ්කරභාවමොචනත්ථන්ති සතිපි දානභාවෙ සභාවසඞ්කරමොචනත්ථං. තෙනාහ ‘‘චෙතසිකස්සා’’තිආදි.

为解答“于自宗(sakavādī)与他宗(paravādī)之论，经如何同样适用？”之问难，为阐明所说之“然非一义”(na pana ekenatthena)，故说“所施之物即是施”(deyyadhammova dāna)等。于此，“即”(eva-kāro)字仅适用于遮止方面，不适用于成立方面，因两者皆意许为施之存在。是故说：“应知其义为心所(cetasiko)或所施之物”。亦因此说：“二施……”(dvinnañhi dānānaṃ)等。“为脱离混杂状态”(Saṅkarabhāvamocanatthanti)是为于施之存在时，脱离自性(sabhāva)之混杂。是故说：“心所之……”(cetasikassā)等。

දානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

布施说释义终。

5. පරිභොගමයපුඤ්ඤකථාවණ්ණනා

5. 受用所成福业说释义

485. තස්සා ලද්ධියාති පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං සමොධානං හොතීති ලද්ධියා. එතෙසන්ති වත්තමානචිත්තපරිභොගමයපුඤ්ඤානං.

485. 所谓“其见解”，即“五识(pañcaviññāṇa)和合”之见解。“这些”是指与现前心相关的受用所成福业。

486. අයං වාදො හීයති පරිභොගස්සෙව අභාවතො. චාගචෙතනාය එව පුඤ්ඤභාවො, න චිත්තවිප්පයුත්තස්ස. එවන්ති ඉමිනා පකාරෙන, අපරිභුත්තෙ දෙය්‍යධම්මෙ පුඤ්ඤභාවෙනාති අත්ථො. අපරිභුත්තෙ දෙය්‍යධම්මෙ පුඤ්ඤභාවතො එව හි පුථුජ්ජනකාලෙ දින්නං අරහා හුත්වා පරිභුඤ්ජන්තෙ තම්පි පුථුජ්ජනෙ දානමෙවාති නිච්ඡිතං. පරවාදීපටික්ඛෙපමුඛෙන සකවාදං පතිට්ඨාපෙති පඨමො අත්ථවිකප්පො, දුතියො පන උජුකමෙව සකවාදං පතිට්ඨාපෙතීති අයමෙතෙසං විසෙසො.

486. 此说因无受用而衰损。唯有布施之思(cāgacetanā)才是福业，而非与心不相应者。如此说，意即未受用之施物(deyyadhamma)亦能生福。因为凡夫时期所施之物，阿罗汉(arahant)享用时，那也确定仍是凡夫之布施。第一种义理抉择(atthavikappa)是通过驳斥他宗来确立自宗，而第二种则是直接确立自宗，此即二者之差别。

පරිභොගමයපුඤ්ඤකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

受用所成福业说释义终。

6. ඉතොදින්නකථාවණ්ණනා

6. 此所施说释义

488-491. තෙනෙව චීවරාදිදානෙනාති අනුමොදනං විනා දායකෙන පවත්තිතචීවරාදිදානෙන. තෙනාහ ‘‘සයංකතෙන කම්මුනා විනාපී’’ති. ඉමිනා කාරණෙනාති අනුමොදිතත්තාව තෙසං තත්ථ භොගා උප්පජ්ජන්තීති එතෙන කාරණෙන. යදි යන්තිආදි පරවාදිනො ලද්ධිපතිට්ඨාපනාකාරදස්සනං. තත්ථ යදි න යාපෙය්‍යුං, කථං අනුමොදෙය්‍යුං, චිත්තං පසාදෙය්‍යුං [Pg.119], පීතිං උප්පාදෙය්‍යුං, සොමනස්සං පටිලභෙය්‍යුන්ති එකච්චෙ අඤ්ඤෙ පෙතෙ අනුමොදනාදීනි කත්වා යාපෙන්තෙ දිස්වා අනුමොදනාදීනි කරොන්ති, තස්මා තෙ ඉතො දින්නෙන යාපෙන්තීති අධිප්පායො.

488-491. “以彼衣服等施”是指施主自行布施衣服等物而无随喜(anumodanā)。因此说“即使没有自己的业”。“以此缘故”是指因为随喜，那些众生才能在那里得到享用。“若他们得以存活……”等，是显示他宗确立其见解(laddhi)的方式。此处，若他们不能维持生命，又怎能随喜、令心清净、生起喜悦、获得快乐呢？有些人看到其他饿鬼(peta)因随喜等行为而得以维持生命，因此他们也做随喜等行为，认为“他们因此能靠从这里所施之物来维持生命”，此即其意图。

ඉතොදින්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

此所施说释义终。

7. පථවීකම්මවිපාකොතිකථාවණ්ණනා

7. 地是业异熟说释义

492. අත්තවජ්ජෙහීති ඵස්සවජ්ජෙහි. න හි සො එව තෙන සම්පයුත්තො හොති. සොති ඵස්සමෙව පච්චාමසති. සාවජ්ජනෙති ආවජ්ජනසහිතෙ, ආවජ්ජනං පුරෙචාරිකං කත්වා එව පවත්තනකෙති අත්ථො. කම්මූපනිස්සයභූතමෙවාති යෙන කම්මුනා යථාවුත්තා ඵස්සාදයො නිබ්බත්තිතා, තස්ස කම්මස්ස උපනිස්සයභූතමෙව. දුක්ඛස්සාති ආයතිං උප්පජ්ජනකදුක්ඛස්ස. ‘‘මූලතණ්හා’’ති දස්සෙතීති යොජනා, තථා ‘‘උපනිස්සයභූත’’න්ති එත්ථාපි. කම්මායූහනස්ස කාරණභූතා පුරිමසිද්ධා තණ්හා කම්මස්ස උපනිස්සයො, කතූපචිතෙ කම්මෙ භවාදීසු නමනවසෙන පවත්තා හි විපාකස්ස උපනිස්සයො.

492. “除自身外”(attavajjehi)是指“除触之外”(phassavajjehi)。他并非与彼相应。他只省思触。“有过失的”(sāvajja)是指“有作意的”(sa-āvajjana)，意即先作意而后生起。“唯是业的亲依止”是指，通过那个业，如前所述的触等得以生起，它仅仅是那个业的亲依止。“苦”是指未来将生起的苦。“显示‘根本渴爱’”，这是句子的连接方式，同样“‘为亲依止’”也是。先前存在的渴爱是业积集的原因，是业的亲依止；在已造作、已积集的业中，通过倾向于“有”等的方式而转起的渴爱，实是异熟的亲依止。

493. ඔකාසකතුප්පන්නං අඛෙපෙත්වා පරිනිබ්බානභාවො සකසමයවසෙන චොදනාය යුජ්ජමානතා.

493. 不耗尽依缘而生者而般涅槃的状态，若依自宗(sakasamaya)而言，则应受责难。

494. කම්මෙ සතීති ඉමිනා කම්මස්ස පථවීආදීනං පච්චයතාමත්තමාහ, න ජනකත්තං. තෙනාහ ‘‘තංසංවත්තනිකං නාම හොතී’’ති.

494. “有业存在”这句话是指业只是地等产生的条件(paccaya)，而非地等的生起者(janaka)。因此说“名为随顺”。

පථවීකම්මවිපාකොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

地是业异熟说释义终。

8. ජරාමරණංවිපාකොතිකථාවණ්ණනා

8. 老死是异熟说释义

495. එකාරම්මණාති ඉදං අනාරම්මණතාසාධනවසෙන සම්පයොගලක්ඛණාභාවස්ස උද්ධටත්තා වුත්තං, න තස්සෙව සම්පයොගලක්ඛණත්තා.

495. “单一所缘”(ekārammaṇa)是为说明无所缘性(anārammaṇatā)而说，因为相应相(sampayogalakkhaṇa)的缺失已被提出，并非指其本身具有相应相。

496. අබ්‍යාකතානන්ති විපාකාබ්‍යාකතානං. ඉතරත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

496. “无记”(abyākata)是指异熟无记(vipākābyākata)。在其他情况下，则没有什么可说的。

497. තන්ති ‘‘අපරිසුද්ධවණ්ණතා ජරායෙවා’’ති වචනං.

497. “那”是指“不净的肤色正是衰老”这句话。

ජරාමරණංවිපාකොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

老死是异熟说释义终。

10. විපාකොවිපාකධම්මධම්මොතිකථාවණ්ණනා

10. 异熟是异熟法之法说释义

501. විපාකො [Pg.120] විපාකස්ස පච්චයො හොන්තො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘යස්ස විපාකස්ස විපාකො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො හොතී’’ති. ‘‘තප්පච්චයාපි අඤ්ඤස්ස විපාකස්ස උප්පත්තිං සන්ධායා’’තිආදිවචනතො පන ජාතිජරාමරණාදීනං උපනිස්සයපච්චයොති සක්කා විඤ්ඤාතුං. පුරිමපටිඤ්ඤායාති ‘‘විපාකො විපාකධම්මධම්මො’’ති පටිඤ්ඤාය. ඉමස්ස චොදනස්සාති ‘‘විපාකො ච විපාකධම්මධම්මො චා’’තිආදිනා පවත්තස්ස චොදනස්ස.

501. 异熟(vipāka)为异熟的缘，是基于“相互缘”(aññamaññapaccaya)的含义，所以说“某异熟为另一异熟的相互缘”。但根据“以彼为缘也能导致其他异熟生起”等说法，可知生老死等确实是亲依⽌缘(upanissayapaccaya)。前面的主张(paṭiññā)是“异熟是异熟法之法”。这里的责难(codana)是针对“异熟也是异熟法之法”等说法而提出的。

විපාකොවිපාකධම්මධම්මොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

异熟是异熟法之法说释义终。

සත්තමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第七品释义终。

8. අට්ඨමවග්ගො

8. 第八品

1. ඡගතිකථාවණ්ණනා

1. 六趣说释义

503-504. වණ්ණා එව නීලාදිවසෙන නිභාතීති වණ්ණනිභා, වණ්ණායතනන්ති අත්ථො. සණ්ඨානං දීඝාදි.

503-504. 颜色(vaṇṇa)依青色等而显现，故名“颜色显现”(vaṇṇanibhā)，其义为色处(vaṇṇāyatana)。“形状”(saṇṭhāna)即长等。

ඡගතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

六趣说释义终。

2. අන්තරාභවකථාවණ්ණනා

2. 中阴说释义

505. අන්තරට්ඨානානීති අන්තරිකට්ඨානානි. නිවාරකට්ඨානානි භින්දිත්වා ච ආකාසෙන ච ගමනතො. යදි සො භවානං අන්තරා න සියාති සො අන්තරාභවො කාමභවාදීනං භවානං අන්තරෙ යදි න භවෙය්‍ය. න නාම අන්තරාභවොති ‘‘සබ්බෙන සබ්බං නත්ථි නාම අන්තරාභවො’’ති එවං පවත්තස්ස සකවාදිවචනස්ස පටික්ඛෙපෙ කාරණං නත්ථි, තස්ස පටික්ඛෙපෙ කාරණං හදයෙ ඨපෙත්වා න පටික්ඛිපති, අථ ඛො තථා අනිච්ඡන්තො කෙවලං ලද්ධියා පටික්ඛිපතීති අත්ථො.

505. 所谓“中间处”(antaraṭṭhāna)，即间隔之处(antarikaṭṭhāna)。此乃因其能破除障碍之处，并于虚空中行走。若彼非在诸有(bhava)之间，则此中有(antarābhava)亦不应在欲有(kāmabhava)等诸有之间。所谓“绝无中有”，是说对于“完全没有任何中有”这样的自宗之说，（他宗）并没有（合理的）理由来反驳。他并非在心中确立了反驳的理由才反驳，而只是因为不如己意，纯粹出于（自己的）见解(laddhi)而反驳。此即其义。

506. ජාතීති න ඉච්ඡතීති සම්බන්ධො.

506. 其关联为：不欲“生”(jāti)。

507. එවං [Pg.121] තං තත්ථ න ඉච්ඡතීති කාමභවාදීසු විය තං චුතිපටිසන්ධිපරම්පරං තත්ථ අන්තරාභවාවත්ථාය න ඉච්ඡති. සො හි තස්ස භාවිභවනිබ්බත්තකකම්මතො එව පවත්තිං ඉච්ඡති, තස්මා ජාතිජරාමරණානි අනිච්චතො කුතො චුතිපටිසන්ධිපරම්පරා. අයඤ්ච වාදො අන්තරාභවවාදීනං එකච්චානං වුත්තො. යෙ ‘‘අප්පකෙන කාලෙන සත්තාහෙනෙව වා පටිසන්ධිං පාපුණාතී’’ති වදන්ති, යෙ පන ‘‘තත්ථෙව චවිත්වා ආයාතීති සත්තසත්තාහානී’’ති වදන්ති, තෙහි අනුඤ්ඤාතාව චුතිපටිසන්ධිපරම්පරාති තෙ අධුනාතනා දට්ඨබ්බා පාළියං ‘‘අන්තරාභවෙ සත්තා ජායන්ති ජීයන්ති මීයන්ති චවන්ති උපපජ්ජන්තීති? න හෙවං වත්තබ්බෙ’’ති ආගතත්තා. යථා චෙතං, එවං නිරයූපගාදිභාවම්පිස්ස අධුනාතනා පටිජානන්ති. තථා හි තෙ වදන්ති ‘‘උද්ධංපාදො තු නාරකො’’තිආදි. තත්ථ යං නිස්සාය පරවාදී අන්තරාභවං නාම පරිකප්පෙති, තං දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘අන්තරාපරිනිබ්බායීති සුත්තපදං අයොනිසො ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. ඉමස්ස හි ‘‘අවිහාදීසු තත්ථ තත්ථ ආයුවෙමජ්ඣං අනතික්කමිත්වා අන්තරා අග්ගමග්ගාධිගමෙන අනවසෙසකිලෙසපරිනිබ්බානෙන පරිනිබ්බායති, අන්තරාපරිනිබ්බායී’’ති සුත්තපදස්ස අයමත්ථො, න අන්තරාභවභූතොති. තස්මා වුත්තං ‘‘අන්තරාපරිනිබ්බායීති සුත්තපදං අයොනිසො ගහෙත්වා’’ති.

507. 如此，所谓“他不希望在那里”，是指如在欲有(kāmabhava)等中一般，他不希望在中有(antarābhava)的状态下有死亡(cuti)和结生(paṭisandhi)的相续。他只希望由能产生未来有的业而延续，因此既然生、老、死皆是无常，何来死亡和结生的相续呢？此说为某些主张中有者(antarābhavavādī)的观点。那些说“有情在短时间内，或仅七日内，即得结生”者，以及说“于彼处死后即来，经历七个七日”者，他们承认死有与结生的相续，但当知他们是近代论者，因为圣典(pāḷi)中说：“中有之有情会生、老、死、逝、再生吗？不应如是说。”同样地，近代论者也承认堕入地狱(niraya)等状态。诚然，他们说“地狱众生头朝下”等。于此，为指出外道所依以构想所谓“中有”者，义注(aṭṭhakathā)中说：“错误地理解了‘中般涅槃’(antarāparinibbāyī)这一经句。”此经句之义实为：“在无烦天(aviha)等处，未尽其寿量之中途，通过证得最高道(aggamagga)，以无余烦恼之般涅槃而般涅槃者，是为中般涅槃者”，而非已成中有者。是故说：“错误地理解了‘中般涅槃’这一经句。”

යෙ පන ‘‘සම්භවෙසීති වචනතො අත්ථෙව අන්තරාභවො. සො හි සම්භවං උපපත්තිං එසතීති සම්භවෙසී’’ති වදන්ති, තෙපි යෙ භූතාව න පුන භවිස්සන්ති, තෙ ඛීණාසවා ‘‘භූතානං වා සත්තානං ඨිතියා’’ති එත්ථ ‘‘භූතා’’ති වුත්තා. තබ්බිධුරතාය සම්භවමෙසන්තීති සම්භවෙසිනො, අප්පහීනභවසංයොජනත්තා සෙක්ඛා පුථුජ්ජනා. චතූසු වා යොනීසු අණ්ඩජජලාබුජා සත්තා යාව අණ්ඩකොසං වත්ථිකොසඤ්ච න භින්දන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, අණ්ඩකොසතො වත්ථිකොසතො ච නික්ඛන්තා භූතා නාම. සංසෙදජඔපපාතිකා ච පඨමචිත්තක්ඛණෙ සම්භවෙසී නාම, දුතියචිත්තක්ඛණතො පට්ඨාය භූතා නාම. යෙන වා ඉරියාපථෙන ජායන්ති, යාව තතො අඤ්ඤං න පාපුණන්ති, තාව සම්භවෙසී නාම, තතො පරං භූතා නාමාති එවං උජුකෙ පාළිඅනුගතෙ අත්ථෙ සති කිං අනිද්ධාරිතස්ස පත්ථියෙන අන්තරාභවෙන අත්තභාවෙන පරිකප්පිතෙන පයොජනන්ති පටික්ඛිපිතබ්බා.

那些说“由‘求有者’(sambhavesī)一词，可知确实有中有。因为他寻求(esati)有(sambhava)、即投生(upapatti)，所以称为求有者”的人，也应被驳斥。然而，那些已成(bhūtā)且不再有未来有的众生——即漏尽者(khīṇāsavā)——在“为已成有情存续故”(bhūtānaṃ vā sattānaṃ ṭhitiyā)等经文中被称为“已成者”(bhūtā)。由于缺乏那种（已成）状态而寻求有者，即尚未断除有结的学人(sekkha)和凡夫(puthujjana)，被称为求有者。在四生中，卵生(aṇḍaja)和胎生(jalābuja)的有情，在尚未破开卵壳或胎膜之前，称为求有者；从卵壳或胎膜中出来之后，则称为已成者。湿生(saṃsedaja)和化生(opapātika)的有情，在最初心识刹那称为求有者，从第二心识刹那起则称为已成者。或者，就他们出生的姿态而言，在尚未改变姿态之前，称为求有者；改变姿态之后则称为已成者。既然圣典(pāḷi)的义理如此直接且相符，何需执着于那未经证实的、臆想出来的中有之身呢？（此说）应被驳斥。

යං [Pg.122] පනෙකෙ ‘‘සන්තානවසෙන පවත්තමානානං ධම්මානං අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙසු පාතුභාවො දිට්ඨො. යථා තං වීහිආදිඅවිඤ්ඤාණකසන්තානෙ, එවං සවිඤ්ඤාණකසන්තානෙපි අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙ පාතුභාවෙන භවිතබ්බං. අයඤ්ච නයො සති අන්තරාභවෙ යුජ්ජති, නාඤ්ඤථා’’ති යුත්තිං වදන්ති, තෙහි ඉද්ධිමතො චෙතොවසිප්පත්තස්ස චිත්තානුගතිකං කායං අධිට්ඨහන්තස්ස ඛණෙන බ්‍රහ්මලොකතො ඉධූපසඞ්කමනෙ ඉතො වා බ්‍රහ්මලොකූපගමනෙ යුත්ති වත්තබ්බා. යදි සබ්බත්ථෙව විච්ඡින්නදෙසෙ ධම්මානං පවත්ති න ඉච්ඡිතා, යදිපි සියා ‘‘ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධිවිසයො අචින්තෙය්‍යො’’ති, තං ඉධාපි සමානං ‘‘කම්මවිපාකො අචින්තෙය්‍යො’’ති වචනතො, තස්මා තං තෙසං මතිමත්තමෙව. අචින්තෙය්‍යසභාවා හි සභාවධම්මා, තෙ කත්ථචි පච්චයවසෙන විච්ඡින්නදෙසෙ පාතුභවන්ති, කත්ථචි අවිච්ඡින්නදෙසෙ ච. තථා හි මුඛඝොසාදීහි පච්චයෙහි අඤ්ඤස්මිං දෙසෙ ආදාසපබ්බතපදෙසාදිකෙ පටිබිම්බපටිඝොසාදිකං නිබ්බත්තමානං දිට්ඨන්ති.

然而，有些人提出论证说：“可见诸法以相续的方式，无间断地在其他地方显现，如同稻谷等无识相续。如是，有识相续也应无间断地在其他地方显现。此理，若有中有，则为合理，否则不然。”对他们应反问：有神通、得心自在者，决意以心所随行之身，于刹那间从梵天界来此，或从此去往梵天界，其理何在？若不承认诸法能在与因相隔之处生起，即使说“有神通者的神通境界不可思议”，此理在此也同样适用，因经说“业异熟不可思议”。是故，那仅是他们的臆见而已。诚然，诸法自性不可思议，它们有时依缘在相隔之处显现，有时则在不相隔之处。例如，以面容、声音等为缘，在其他地方的镜子、山岩等处，可见影像、回声等被产生。

එත්ථාහ – පටිබිම්බං තාව අසිද්ධත්තා අසදිසත්තා ච න නිදස්සනං. පටිබිම්බඤ්හි නාම අඤ්ඤදෙව රූපන්තරං උප්පජ්ජතීති අසිද්ධමෙතං. සිද්ධියම්පි අසදිසත්තා න නිදස්සනං සියා එකස්මිං ඨානෙ ද්වින්නං සහඨානාභාවතො. යත්ථෙව හි ආදාසරූපං පටිබිම්බරූපඤ්ච දිස්සති, න ච එකස්මිං දෙසෙ රූපද්වයස්ස සහභාවො යුත්තො නිස්සයභූතදෙසතො, අසදිසඤ්චෙතං සන්ධානතො. න හි මුඛස්ස පටිබිම්බසන්ධානභූතං ආදාසසන්ධානසම්බන්ධත්තා සන්ධානං උද්දිස්ස අවිච්ඡෙදෙන දෙසන්තරෙ පාතුභාවො වුච්චති, න අසන්තානන්ති අසමානමෙව තන්ති.

于此说：影像，首先因其不成立及不相似，故非譬喻。所谓影像实是另一种色法生起，此说不成立。即使成立，亦因不相似故，非为譬喻，因于一处，二者不能同处。镜色与影像色虽现于同一处，然于一处，二色法之共存实不应理，因其所依之处故。且其组合亦不相似。面部的影像组合，因其与镜子的组合相关联，故不能说是指（面部）组合无间断地在另一处显现，亦非无相续。是故，此譬喻不相似。

තත්ථ යං වුත්තං ‘‘පටිබිම්බං නාම අඤ්ඤදෙව රූපන්තරං උප්පජ්ජතීති අසිද්ධං එකස්මිං ඨානෙ ද්වින්නං සහඨානභාවතො’’ති, තයිදං අසන්තානමෙව සහඨානං චොදිතං භින්නනිස්සයත්තා. න හි භින්නනිස්සයානං සහඨානං අත්ථි. යථා අනෙකෙසං මණිදීපාදීනං පභාරූපං එකස්මිං පදෙසෙ පවත්තමානං අච්ඡිතමානතාය නිරන්තරතාය ච අභින්නට්ඨානං විය පඤ්ඤායති, භින්නනිස්සයත්තා පන භින්නට්ඨානමෙව තං, ගහණවිසෙසෙන තථාඅභින්නට්ඨානමත්තං, එවං ආදාසරූපපටිබිම්බරූපෙසුපි දට්ඨබ්බං. තාදිසපච්චයසමවායෙන හි තත්ථ තං උප්පජ්ජති චෙව විගච්ඡති ච, එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ගොචරභාවූපගමනතො. අඤ්ඤථා ආලොකෙන විනාපි පඤ්ඤායෙය්‍ය, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස වා න ගොචරො විය සියා. තස්ස පන සාමග්ගියා [Pg.123] සො ආනුභාවො, යං තථා දස්සනං හොතීති. අචින්තෙය්‍යො හි ධම්මානං සාමත්ථියභෙදොති වදන්තෙනපි අයමෙවත්ථො සාධිතො භින්නනිස්සයස්සපි අභින්නට්ඨානස්ස විය උපට්ඨානතො. එතෙනෙව උදකාදීසු පටිබිම්බරූපාභාවචොදනා පටික්ඛිත්තා වෙදිතබ්බා.

其中所说“影像实是另一种色法生起，此不成立，因一处无二者同处”，此同处之责难，因其所依不同故，实不成立。所依不同者，无同处。譬如，众多宝珠、灯等之光色，于一处转起，因其透明无间，故看似不异处，然因所依不同，实是异处；仅因取法特殊，方看似不异处而已。镜色与影像色亦应如是观。实因如是因缘和合，影像方于彼处生起与消失。亦应如是接受，因其成为眼识所缘境故。否则，无光亦应能见，或非眼识之所缘境。然因其（因缘）和合之力，方有如是显现。说“诸法之能力差别不可思议”者，亦证实此义，因所依不同者亦似不异处而显现故。由此，应知对水等中无影像之责难已被驳斥。

සිද්ධෙ ච පටිබිම්බරූපෙ තස්ස නිදස්සනභාවො සිද්ධොයෙව හොති හෙතුඵලානං විච්ඡින්නදෙසතාවිභාවනතො. යං පන වුත්තං ‘‘අසදිසත්තා න නිදස්සන’’න්ති, තදයුත්තං. කස්මා? න හි නිදස්සනං නාම නිදස්සිතබ්බෙන සබ්බදා සදිසමෙව හොති. චුතික්ඛන්ධාධානතො විච්ඡින්නදෙසෙ උපපත්තික්ඛන්ධා පාතුභවන්තීති එතස්ස අත්ථස්ස සාධනත්ථං මුඛරූපතො විච්ඡින්නෙ ඨානෙ තස්ස ඵලභූතං පටිබිම්බරූපං නිබ්බත්තතීති එත්ථ තස්ස නිදස්සනත්ථස්ස අධිප්පෙතත්තා. එතෙන අසන්තානචොදනා පටික්ඛිත්තා වෙදිතබ්බා.

影像色若成立，其譬喻性即成立，因其能显明因果于异处生起故。若说“因不相似故，非为譬喻”，此不应理。何以故？譬喻不需恒与所譬喻者完全相同。为证“从死蕴之所依，于间断处有生蕴显现”此义，譬如从面色于间断处，产生作为其果的影像色，此中意在表达其譬喻之义。由此，应知对“非相续”之责难已被驳斥。

යස්මා වා මුඛපටිබිම්බරූපානං හෙතුඵලභාවො සිද්ධො, තස්මාපි සා පටික්ඛිත්තාව හොති. හෙතුඵලභාවසම්බන්ධෙසු හි සන්තානවොහාරො. යථාවුත්තද්වීහිකාරණෙහි පටිබිම්බං උප්පජ්ජති බිම්බතො ආදාසතො ච, න චෙවං උපපත්තික්ඛන්ධානං විච්ඡින්නදෙසුප්පත්ති. යථා චෙත්ථ පටිබිම්බරූපං නිදස්සිතං, එවං පටිඝොසදීපමුද්දාදයොපි නිදස්සිතබ්බා. යථා හි පටිඝොසදීපමුද්දාදයො සද්දාදිහෙතුකා හොන්ති, අඤ්ඤත්‍ර අගන්ත්වා හොන්ති, එවමෙව ඉදං චිත්තන්ති.

又，既然面与影像色之因果关系成立，故此（责难）亦已被驳斥。因在因果关系中，方有相续之称谓。影像从实物与镜面生起，乃由如前所述之二因缘故；而生蕴之于异处生起，则非如是。如是此处以影像色为譬喻，回声、灯、印章等亦应如是譬喻。譬如回声、灯、印章等由声等为因所生，非从他处而来，此心亦复如是。

අපිචායං අන්තරාභවවාදී එවං පුච්ඡිතබ්බො – යදි ‘‘ධම්මානං විච්ඡින්නදෙසුප්පත්ති න යුත්තා’’ති අන්තරාභවො පරිකප්පිතො, රාහුආදීනං සරීරෙ කථමනෙකයොජනසහස්සන්තරිකෙසු පාදට්ඨානහදයට්ඨානෙසු කායවිඤ්ඤාණමනොවිඤ්ඤාණුප්පත්ති විච්ඡින්නදෙසෙ යුත්තා. යදි එකසන්තානභාවතො, ඉධාපි තංසමානං. න චෙත්ථ අරූපධම්මභාවතො අලං පරිහාරාය පඤ්චවොකාරෙ රූපාරූපධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං සම්බන්ධත්තා. වත්තමානෙහි තාව පච්චයෙහි විච්ඡින්නදෙසෙ ඵලස්ස උප්පත්ති සිද්ධා, කිමඞ්ගං පන අතීතෙහි පඤ්චවොකාරභවෙහි. යත්ථ විපාකවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයො, තත්ථස්ස නිස්සයභූතස්ස වත්ථුස්ස සහභාවීනඤ්ච ඛන්ධානං සම්භවොති ලද්ධොකාසෙන කම්මුනා නිබ්බත්තියමානස්ස අවසෙසපච්චයන්තරසහිතස්ස විපාකවිඤ්ඤාණස්ස උප්පත්තියං නාලං විච්ඡින්නදෙසතා විබන්ධාය. යථා ච අනෙකකප්පසහස්සන්තරිකාපි චුතික්ඛන්ධා උපපත්තික්ඛන්ධානං අනන්තරපච්චයොති න කාලදූරතා, එවං අනෙකයොජනසහස්සන්තරිකාපි තෙ තෙසං අනන්තරපච්චයො හොන්තීති න දෙසදූරතා. එවං [Pg.124] චුතික්ඛන්ධනිරොධානන්තරං උපපත්තිට්ඨානෙ පච්චයන්තරසමවායෙන පටිසන්ධික්ඛන්ධා පාතුභවන්තීති නත්ථෙව අන්තරාභවො. අසති ච තස්මිං යං තස්ස කෙචි ‘‘භාවිභවනිබ්බත්තකකම්මුනො තතො එව භාවිපුරිමකාලභවාකාරො සජාතිසුද්ධදිබ්බචක්ඛුගොචරො අහීනින්ද්‍රියො කෙනචි අප්පටිහතගමනො ගන්ධාහාරො’’ති එවමාදිකාරණාකාරාදිං වණ්ණෙන්ති, තං වඤ්ඣාතනයස්ස රස්සදීඝසාමතාදිවිවාදසදිසන්ති වෙදිතබ්බං.

此外，应如是质问此中有论者：若因“诸法于异处生起不合理”而假想中有，那么罗睺(Rāhu)等之身，于相隔数千由旬的足处与心处，身识和意识于异处生起，又何以合理？若说是由于同一相续，那么此处也相同。于此，“因是无色法”之说不足以作为辩护，因为在五蕴有(pañcavokāra)中，色法与无色法是相互关联的。既然由现前之缘，已证实果可在异处生起，何况是由过去的五蕴有呢？异熟识之缘所在之处，其所依处及俱生诸蕴亦可生起。对于由已得机缘之业所产生、并与其他余缘相结合的异熟识的生起，空间的相隔不足以构成障碍。譬如，死蕴虽与生蕴相隔数千劫，仍是其无间缘，故不受时间之远所限；同样，彼等虽相隔数千由旬，亦是彼等的无间缘，故不受空间之远所限。如是，死蕴灭后无间，结生蕴即于投生处由众缘和合而显现，故实无中有。既然没有中有，那么某些人所描述的：“由能产生未来有的业，从彼处即生起未来前有的形相，为同类清净天眼所见，诸根无损，来去无碍，以香为食”等诸如此类的理由与状态，当知此说如同争论石女之子的长短肤色一般。

අන්තරාභවකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

中有论释义终。

3. කාමගුණකථාවණ්ණනා

3. 欲境论释义

510. සබ්බෙපීති කුසලාකුසලක්ඛන්ධාදයොපි. තෙසම්පි හි ආලම්බනත්ථිකතාලක්ඛණස්ස කත්තුකම්‍යතාඡන්දස්ස වසෙන සියා කමනට්ඨතාති අධිප්පායො. ධාතුකථායං ‘‘කාමභවො පඤ්චහි ඛන්ධෙහි එකාදසහි ආයතනෙහි සත්තරසහි ධාතූහි සඞ්ගහිතො. කතිහි අසඞ්ගහිතො? න කෙහිචි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා අසඞ්ගහිතො’’ති ආගතත්තා ආහ ‘‘උපාදින්නක්ඛන්ධානමෙව කාමභවභාවො ධාතුකථායං දස්සිතො’’ති. පඤ්චාති ගණනපරිච්ඡෙදො, තදඤ්ඤගණනනිවත්තනත්ථොති ‘‘පඤ්ච කාමගුණා’’ති වචනං තතො අඤ්ඤෙසං තබ්භාවං නිවත්තෙතීති ආහ ‘‘පඤ්චෙව කාමකොට්ඨාසා කාමොති වුත්තා’’ති. තතො එව කාමධාතූති වචනං න අඤ්ඤස්ස නාමං, තෙසංයෙව නාමන්ති අත්ථො. තයිදං පරවාදිනො මතිමත්තන්ති වුත්තං ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙනා’’ති. එවං වචනමත්තන්ති එවං ‘‘පඤ්චිමෙ කාමගුණා’’ති වචනමත්තං නිස්සාය, න පනත්ථස්ස අවිපරීතං අත්ථන්ති අත්ථො.

510. “一切”即善、不善蕴等。其意为：彼等亦因具有希求所缘之相的欲作愿，而有“欲求”之义。《界论》(Dhātukathā)中说：“欲有为五蕴、十一处、十七界所摄。不为几蕴、几处、几界所不摄？不为任何蕴、一处、一界所不摄。”由于此说，故云：“《界论》中所示，唯执取蕴为欲有。”“五”是数量限定，旨在排除其他数量，故“五欲”之说排除了其他事物具有此性质，因此说：“唯此五种欲分被称为欲。”由此，“欲界”之说亦非他名，即是彼等之名。此仅为他宗之见，故云“依此意趣”。“如此仅是言说”，意即：仅是依据“此五欲”之言说，其义理并非不颠倒。

කාමගුණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

欲境论释义终。

5. රූපධාතුකථාවණ්ණනා

5. 色界论释义

515-516. රූපධාතූති වචනතොති ‘‘කාමධාතුරූපධාතුඅරූපධාතූ’’ති එත්ථ රූපධාතූති වුත්තත්තා. රූපීධම්මෙහෙවාති රුප්පනසභාවෙහියෙව ධම්මෙහි. ‘‘තයොමෙ භවා’’තිආදිනා පරිච්ඡින්නාති තයොමෙ භවා[Pg.125], තිස්සො ධාතුයොති ච එවං පරිච්ඡින්නා. ‘‘ධාතුයා ආගතට්ඨානෙ භවෙන පරිච්ඡින්දිතබ්බං, භවස්ස ආගතට්ඨානෙ ධාතුයා පරිච්ඡින්දිතබ්බ’’න්ති හි වුත්තං, තස්මා කාමරූපාරූපාවචරධම්මාව තංතංභුම්මභාවෙන පරිච්ඡින්නා එවං වුත්තා.

515-516. 五一五至五一六。因为说了“色界”这个词，即在“欲界、色界、无色界”中已经说了“色界”。仅就具有变坏自性的诸法而言。由“此三有”等所限定，即“此三有”与“三界”，如是被限定。诚然，有言：“在说到界之处，应以有来限定；在说到有之处，应以界来限定。”因此，欲界、色界、无色界的诸法，仅以其各自地的状态被限定，如是说。

රූපධාතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

色界论释义终。

6. අරූපධාතුකථාවණ්ණනා

6. 无色界论释义

517-518. පුරිමකථායන්ති රූපධාතුකථායං. අවිසෙසෙනාති පවත්තිට්ඨානවසෙන විසෙසං අකත්වා.

517-518. 五一七至五一八。所谓“前说”，即在色界论中。所谓“无差别”，是指不依生起之处作区别。

අරූපධාතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无色界论释义终。

7. රූපධාතුයාආයතනකථාවණ්ණනා

7. 色界处论释义

519. ඔකාසභාවෙනාති වත්ථුභාවෙන. තථාවිධන්ති ඝානාදිආකාරං.

519. 所谓“以空间的状态”，即以依处的状态。所谓“如是”，即指鼻等形态。

රූපධාතුයාආයතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

色界处论释义终。

8. අරූපෙරූපකථාවණ්ණනා

8. 无色中色论释义

524-526. නිස්සරණං නාම නිස්සරිතබ්බෙ සති හොති, න අසති, තස්මා ‘‘අරූපභවෙ සුඛුමරූපං අත්ථි, යතො නිස්සරණං තං ආරුප්ප’’න්ති ආහ.

524-526. 五二四至五二六。所谓出离，是在有应出离者时才有，非在没有时。因此他说：“在无色有中存在微细色，从它出离，那即是无色。”

අරූපෙරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无色中色论释义终。

9. රූපංකම්මන්තිකථාවණ්ණනා

9. 色是业论释义

527-537. පකප්පයමානාති පකාරෙහි කප්පයමානා අත්තනො සම්පයුත්තානඤ්ච කිච්චං සමත්ථයමානා. තෙනාහ ‘‘සම්පයුත්තෙසු අධිකං බ්‍යාපාරං කුරුමානා’’ති.

527-537. 五二七至五三七。所谓“筹划”，即是以各种方式安排，使自己及相应法得以完成其任务。因此说：“在相应法上作更多的功用”。

රූපංකම්මන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

色是业论释义终。

10. ජීවිතින්ද්‍රියකථාවණ්ණනා

10. 命根论释义

540. අන්තං [Pg.126] ගහෙත්වා වදතීති ‘‘අත්ථි අරූපධම්මානං ආයු ඨිති යපනා යාපනා ඉරියනා වත්තනා පාලනා, අත්ථි අරූපජීවිතින්ද්‍රිය’’න්ති තස්මිං පඤ්හෙ ‘‘අත්ථි අරූපජීවිතින්ද්‍රිය’’න්ති ඉමං අන්තං පරියොසානං ගහෙත්වා වදති. වත්තුං යුත්තො සමුදායස්ස ඉච්ඡන්තො තදවයවස්ස ඉච්ඡතීති. න හි අවයවෙහි විනා සමුදායො නාම අත්ථි.

540. 执取一端而说，即是对于“无色法有寿命、存续、持续、维持、活动、运转、护持，有无色命根”此一问题，他执取“有无色命根”这最后一部分而说。意欲整体者，也意欲其部分，这是恰当的，因为没有部分，就没有所谓的整体。

541. තමෙවාති අරූපං චිත්තවිප්පයුත්තමෙව.

541. 即是那无色法，仅是心不相应法。

542. තදාපීති සමාපජ්ජනවුට්ඨානකාලෙපි.

542. 即使在入定和出定之际。

544-545. සො යුත්තො ද්වින්නං රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානං සකසමයෙ ඉච්ඡිතත්තා.

544-545. 五四四至五四五。那是恰当的，因为在各自的时刻，色命根与无色命根这二者是被意欲的。

ජීවිතින්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

命根论释义终。

11. කම්මහෙතුකථාවණ්ණනා

11. 业因论释义

546. ‘‘පාණාතිපාතකම්මස්ස හෙතූ’’තිආදිකස්ස පරිහානිකථායං අනාගතත්තා යො තත්ථ ආගතනයො, තමෙව දස්සෙන්තො ‘‘සෙසන්ති…පෙ… වදතී’’ති ආහ. සම්පටිච්ඡනවචනන්ති සම්පටිච්ඡාපනවචනං. තං පරවාදිං. තංතංලද්ධිසම්පටිච්ඡාපනං වා ගාහාපනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පක්ඛ’’න්තිආදිමාහ.

546. “杀生业之因”等，于减损论中因未被述及，故仅为显示彼处已述之理，而说“其余……说”。领受语，即是使领受语，此指论敌。为显示令其领受或执持彼彼邪见，而说“方面”等语。

කම්මහෙතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

业因论释义终。

අට්ඨමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第八品释义终。

9. නවමවග්ගො

9. 第九品

1. ආනිසංසදස්සාවීකථාවණ්ණනා

1. 见利益者论释义

547. දට්ඨබ්බස්ස ආදීනවතො ආනිසංසතො ච යදිපි පරවාදිනා පච්ඡා නානාචිත්තවසෙන පටිඤ්ඤාතං, පුබ්බෙ පන එකතො කත්වා පටිජානි, න ච [Pg.127] තං ලද්ධිං පරිච්චජි. තෙනස්ස අධිප්පායමද්දනං යුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘අනිච්ච…පෙ… පටිඤ්ඤාතත්තා’’ති. ආරම්මණවසෙනාති ආරම්මණකරණවසෙන, න කිච්චනිප්ඵත්තිවසෙනාති අධිප්පායො. ඉදං ආනිසංසකථානුයුඤ්ජනං ආනිසංසදස්සනඤ්ච. ඤාණං විපස්සනා පටිවෙධඤාණස්ස විය අනුබොධඤාණස්සපි යථාරහං පවත්තිනිවත්තීසු කිච්චකරණං යුත්තන්ති අධිප්පායො.

547. 当知，对于所应见法的过患与功德，纵使论敌后来因心思各异而承认，然先前已一并承诺，且未舍弃其邪见。因此，摧破其意图是为正当。所以才说“无常……乃至……因为已经承诺了”。所谓“依所缘”，是指依作为所缘的方式，而非依完成作用的方式，此是其意。此即是功德说之诘问与功德之显现。其意为：观(vipassanā)智，如通达智，亦如随觉智，于生灭中各自行使其作用，此为正当。

ආනිසංසදස්සාවීකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《见功德者论》释义终。

2. අමතාරම්මණකථාවණ්ණනා

2. 不死所缘论释义

549. එවමාදිනා සුත්තභයෙනාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘අනාසවඤ්ච වො, භික්ඛවෙ, ධම්මං දෙසෙස්සාමි අනාසවගාමිනිඤ්ච පටිපද’’න්තිආදීනි සුත්තපදානි සඞ්ගණ්හාති.

549. 在此，“如是等经句”中的“等”字，总摄了“诸比丘，我将为你们宣说无漏之法以及导向无漏的行道”等经句。

අමතාරම්මණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《不死所缘论》释义终。

3. රූපංසාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා

3. 色有缘论释义

552-553. ‘‘තදප්පතිට්ඨං අනාරම්මණ’’න්තිආදීසු පච්චයත්ථො ආරම්මණ-සද්දො. ‘‘රූපායතනං චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදීසු ඔලුබ්භට්ඨොති ආහ ‘‘පච්චයට්ඨො ඔලුබ්භට්ඨො’’ති. එවං විභාගෙ විජ්ජමානෙති තත්ථ පච්චයායත්තවුත්තිතා පච්චයට්ඨො, දණ්ඩරජ්ජුආදි විය දුබ්බලස්ස චිත්තචෙතසිකානං ආලම්බිතබ්බතාය උපත්ථම්භනට්ඨො ඔලුබ්භට්ඨො. විසෙසාභාවං පච්චයභාවසාමඤ්ඤෙන කප්පෙත්වා වා.

552-553. 在“彼无所依、无所缘”等句中，“所缘”一词是缘的意思。如“色处为眼识界及其相应诸法的所缘缘”等句中，具有执持的作用，所以说“缘的作用就是执持的作用”。如此分析可知：在此，缘的作用是指依条件而存在；如棍棒绳索等物对弱者的心和心所的扶助作用就是执持的作用。或者因为没有特殊差别，就以普遍的缘关系来理解。

රූපංසාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《色有缘论》释义终。

4. අනුසයාඅනාරම්මණාතිකථාවණ්ණනා

4. 随眠无所缘论释义

554-556. ‘‘ඉමස්මිං සතී’’ති ඉමිනා මග්ගෙන අනිරුද්ධතාපි සඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘අප්පහීනත්තාව අත්ථීති වුච්චතී’’ති. න පන විජ්ජමානත්තාති අවධාරණෙන [Pg.128] නිවත්තිතං දස්සෙති, විජ්ජමානත්තා ධරමානත්තා ඛණත්තයසමඞ්ගිභාවතොති අත්ථො.

554-556. “‘于此有’(imasmiṃ sati)”一句，是指通过此方式，未止息(aniruddhatā)也包含其中，因此说“因为没有断除(appahīnattā)才说是有”。但并非指通过强调“存在本身”而排除（其他），其意是，存在是指现起、持续存在、具足三刹那（生、住、灭）的状态。

අනුසයාඅනාරම්මණාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《随眠无所缘论》释义终。

5. ඤාණංඅනාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා

5. 智无所缘论释义

557-558. යස්ස අධිගතත්තා අරහතො පරිඤ්ඤෙය්‍යාදීසු අනවසෙසතො සම්මොහො විගතො, තං අග්ගමග්ගඤාණං සන්ධාය ‘‘මග්ගඤාණස්සා’’ති වදන්ති. යස්මා තස්ස සබ්බස්ස සතොකාරිතා විය සම්පජානකාරිතා, තස්මා තෙන ඤාණෙන සො ඤාණී. සතිපඤ්ඤාවෙපුල්ලප්පත්තො හි සො උත්තමපුරිසො.

557-558. 由于阿罗汉(arahat)已证得此智，对“应遍知”(pariññeyya)等法已毫无遗余地离除了痴迷(sammoha)，故针对那最上道智(aggamaggañāṇa)而说“道智的”。由于他的一切行为都像是有念(sati)而为，也有正知(sampajañña)而为，因此他因那智慧而为具智者。因为那位最上士(uttamapurisa)确实已达到念与慧的圆满。

ඤාණංඅනාරම්මණන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《智无所缘论》释义终。

7. විතක්කානුපතිතකථාවණ්ණනා

7. 随寻思论释义

562. ද්වීහිපීති ද්වීහි විසෙසෙහි, විසෙසෙන විසෙසං අකත්වාති අත්ථො.

562. “以二”是指以两种差别，意思是“不特别区分差别”。

විතක්කානුපතිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《随寻思论》释义终。

8. විතක්කවිප්ඵාරසද්දකථාවණ්ණනා

8. 寻思显现为声论释义

563. සබ්බසොති සබ්බප්පකාරතො, සො පන පකාරො පවත්තිට්ඨානකාලවසෙන ගහෙතබ්බොති ආහ ‘‘සබ්බත්ථ සබ්බදා වා’’ති. තෙ ච ඨානකාලා ‘‘විතක්කයතො’’තිආදිවචනතො චිත්තවිසෙසවසෙන ගහෙතබ්බාති වුත්තං ‘‘සවිතක්කචිත්තෙසූ’’ති. ‘‘විතක්කෙත්වා වාචං භින්දතී’’ති සුත්තපදං අයොනිසො ගහෙත්වා ‘‘විතක්කවිප්ඵාරමත්තං සද්දො’’ති ආහ.

563. “一切(sabbaso)”是指一切方式，而这些方式应依生起处所和时间来理解，所以说“在一切处或在一切时”。这些处所和时间，从“寻思者(vitakkayato)”等语句来看，应当理解为是特殊的心识状态，如所说的“在有寻的心中(savitakkacittesū)”。不如理地理解“寻思后发声(vitakketvā vācaṃ bhindati)”这句经文，就会说“声音仅仅是寻思的显现”。

විතක්කවිප්ඵාරසද්දකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《寻思显现为声论》释义终。

9. නයථාචිත්තස්සවාචාතිකථාවණ්ණනා

9. 言语不如心论释义

565. මුසාවාදො [Pg.129] න හොතීති වුත්තං අනාපත්තීති සම්බන්ධො.

565. 所说的“不是妄语”，与“无犯”相关联。

නයථාචිත්තස්සවාචාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《言语不如心论》释义终。

11. අතීතානාගතසමන්නාගතකථාවණ්ණනා

11. 过去未来具足论释义

568-570. සමන්නාගතපඤ්ඤත්තියාති සමඞ්ගිභාවපඤ්ඤත්තියා. තෙනෙවාහ ‘‘පච්චුප්පන්නධම්මසමඞ්ගී සමන්නාගතොති වුච්චතී’’ති. පටිලාභපඤ්ඤත්තියාති අධිගමනපඤ්ඤත්තියා. අයන්ති ‘‘සමන්නාගතො’’ති වුච්චමානපුග්ගලස්ස යො තථා වත්තබ්බාකාරො, අයං සමන්නාගතපඤ්ඤත්ති නාම. එස නයො සෙසෙසුපි.

568-570. “具足施设(samannāgatapaññatti)”是指具足状态的施设。因此说：“现法具足者(paccuppannadhammasamaṅgī)称为具足。”“获得施设(paṭilābhapaññatti)”是指证得施设。此(ayaṃ)是指：被称为“具足(samannāgato)”的个人(puggala)所具有的、可以如此称呼的方式(ākāra)，这便名为具足施设。其余的也用同样的道理。

අතීතානාගතසමන්නාගතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《过去未来具足论》释义终。

නවමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第九品释义终。

10. දසමවග්ගො

10. 第十品

1. නිරොධකථාවණ්ණනා

1. 灭论释义

571-572. සකසමයෙ ‘‘පුරිමචිත්තස්ස නිරොධානන්තරං පච්ඡිමචිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති ඉච්ඡිතං, පරවාදී පන ‘‘යස්මිං ඛණෙ භවඞ්ගචිත්තං, තස්මිංයෙව ඛණෙ කිරියමයචිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වදති. එවං සති පුරිමපච්ඡිමචිත්තානං සහභාවොපි අනුඤ්ඤාතො හොති. තෙනාහ ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙන සහෙවා’’ති. තථා ච සති විපාකකිරියක්ඛන්ධානං විය කිරියවිපාකක්ඛන්ධානං විපාකවිපාකක්ඛන්ධානං කිරියකිරියක්ඛන්ධානඤ්ච වුත්තනයෙන සහභාවො වත්තබ්බොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘භවඞ්ගචිත්තස්සා’’තිආදිමාහ. තත්ථ උපපත්තිභවභාවෙන එසියා ඉච්ඡිතබ්බාති උපපත්තෙසියා විපාකක්ඛන්ධා, තෙ ච යෙභුය්‍යෙන භවඞ්ගපරියායකාති අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘උපපත්තෙසියන්ති සඞ්ඛං ගතස්ස භවඞ්ගචිත්තස්සා’’ති. ආදිපරියොසානමත්තඤ්හි තස්ස පටිසන්ධිචුතිචිත්තං, තදාරම්මණං භවඞ්ගන්ත්වෙව වුච්චතීති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං කිරියාවෙමජ්ඣෙ [Pg.130] පතිතත්තා කිරියාචතුක්ඛන්ධග්ගහණෙන ගහණං යුත්තන්ති වුත්තං. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනන්ති හි ආදි-සද්දෙන න සොතවිඤ්ඤාණාදීනංයෙව ගහණං, අථ ඛො සම්පටිච්ඡනසන්තීරණානම්පීති දට්ඨබ්බං.

571-572. 自宗主张“前心灭尽之后，后心生起”，而他宗却说“在有分心生起的刹那，同时生起唯作心”。这样一来，前后二心同时存在也被允许了。因此说“与坏灭刹那同时”。如果这样，就像异熟唯作蕴、唯作异熟蕴、异熟异熟蕴、唯作唯作蕴等那样，按照所说的方式，俱生关系也可以成立。为了显示这个意义，所以说“有分心”等。其中，以再生有的状态所求的，称为再生所求异熟蕴，它们大多是有分的同义词。义注中说：“‘再生所求’是指已入计数的有分心”。因为它的起始和终结仅仅是结生心和死亡心，以之为所缘的，即被称为有分。由于眼识等处于唯作（心流）的中间，因此说以唯作四蕴来包含它们是合理的。说“眼识等”时，“等”字不仅仅是指耳识等，还应当看到包括领受、推度等。

නිරොධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《灭论》释义终。

3. පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිස්සමග්ගකථාවණ්ණනා

3. 具五识者之道论释义

576. ලක්ඛණන්ති පඤ්චවිඤ්ඤාණානං උප්පන්නාරම්මණතාදිඅවිතථෙකප්පකාරතාලක්ඛණං. කාමං මනොවිඤ්ඤාණං අවත්ථුකම්පි හොති, සවත්ථුකත්තෙ පන තම්පි උප්පන්නවත්ථුකමෙව. තථා හි පාළියං ඨපනායං ‘‘හඤ්චි පඤ්චවිඤ්ඤාණා උප්පන්නාරම්මණා’’ත්වෙව වුත්තං. මනොවිඤ්ඤාණස්සපි උප්පන්නවත්ථුකතාපරියායො අත්ථීති ‘‘පඤ්ච විඤ්ඤාණා’’ති අවත්වා ‘‘ඡ විඤ්ඤාණා උප්පන්නවත්ථුකා’’ති වුත්තෙ ‘‘නො ච වත රෙ වත්තබ්බෙ පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිස්ස අත්ථි මග්ගභාවනා’’ති වත්තුං න සක්කාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ඡ විඤ්ඤාණා…පෙ… අධිප්පෙත’’න්ති.

576. 特征是指五识以已生所缘等为所缘，其不变的单一性状。即使意识可以无所依而生起，但若有所依，它也必定依已生之所依而生。因此，在巴利圣典中，在确立时说：“如果五识以已生所缘为所缘。”意识也有以已生所依为所依的情况，因此，若不说“五识”而说“六识以已生所依为所依”，则无法说“不应说具足五识者有修道”。为了显示此意，（论师）说：“六识……意指。”

577. ‘‘අනිමිත්තං සුඤ්ඤතං අප්පණිහිත’’න්ති නිබ්බානස්ස තෙ පරියායා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස අනිමිත්තගාහිභාවෙ සුඤ්ඤතාරම්මණතාපි සියාති වුත්තං ‘‘තදෙව සුඤ්ඤතන්ති අධිප්පායො’’ති.

577. “无相、空、无愿”是涅槃的同义词。关于眼识在执取无相时也可能以空性为所缘，（论师）说：“那本身就是空性的意思。”

පඤ්චවිඤ්ඤාණසමඞ්ගිස්සමග්ගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《具五识者之道论》释义终。

5. පඤ්චවිඤ්ඤාණාසාභොගාතිකථාවණ්ණනා

5. 五识有作意论释义

584-586. සා පන නමිත්වා පවත්ති. ආරම්මණප්පකාරග්ගහණන්ති ආරම්මණස්ස ඉට්ඨානිට්ඨප්පකාරස්ස ගහණං. යෙන ආරම්මණප්පකාරග්ගහණෙන කුසලචිත්තස්ස අලොභාදීහි සම්පයොගො අකුසලචිත්තස්ස ලොභාදීහි සම්පයොගො හොති, සො ආභොගොති දස්සෙති.

584-586. 然而，它转向后生起。所谓“所缘种类把握”，即对所缘之可爱或不可爱种类（相状）的把握。（论师）显示，通过对所缘种类的把握，善心与无贪等相应，不善心与贪等相应，这被称为“作意”。

පඤ්චවිඤ්ඤාණාසාභොගාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《五识有作意论》释义终。

6. ද්වීහිසීලෙහීතිකථාවණ්ණනා

6. 二戒论释义

587-589. අප්පවත්තිනිරොධන්ති [Pg.131] අනුප්පාදනිරොධං. සීලස්ස වීතික්කමොයෙව නිරොධො සීලවීතික්කමනිරොධො. නින්නානං ඛණිකනිරොධං සල්ලක්ඛෙන්තො.

587-589. 所谓“不转起之灭”，即不生之灭。戒的违犯本身就是灭，故为“戒违犯之灭”。（论师）观察着（朝向恶法）倾向的刹那之灭。

ද්වීහිසීලෙහීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《二戒论》释义终。

7. සීලංඅචෙතසිකන්තිකථාවණ්ණනා

7. 戒非心所论释义

590-594. ඨිතෙන අවිනට්ඨෙන. උපචයෙනාති සීලභූතෙන කම්මූපචයෙන. ‘‘දානං අචෙතසික’’න්ති කථායං වුත්තනයෙනාති යථා ‘‘න වත්තබ්බං චෙතසිකො ධම්මො දානන්ති? ආමන්තා. දානං අනිට්ඨඵලන්ති…පෙ… තෙන හි චෙතසිකො ධම්මො දාන’’න්ති පාළි පවත්තා, එවං තදනුසාරෙන ‘‘න වත්තබ්බං චෙතසිකං සීලන්ති? ආමන්තා. සීලං අනිට්ඨඵල’’න්තිආදිනා සීලස්ස චෙතසිකභාවසාධකානි සුත්තපදානි ච ආනෙත්වා තදත්ථදස්සනවසෙන අචෙතසිකො රූපාදිධම්මො ආයතිං විපාකං දෙති. යදි සො සීලං භවෙය්‍ය, විනා සංවරසමාදානෙන විනා විරතියා සීලවා නාම සියා. යස්මා පන සමාදානචෙතනා විරති සංවරො සීලං, තස්මා ‘‘සීලං ඉට්ඨඵලං කන්තඵල’’න්තිආදිනා යොජනා කාතබ්බාති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං ‘‘වුත්තනයෙනා’’ති, වුත්තනයානුසාරෙනාති අත්ථො. යස්මා පන පාළියං යථා ‘‘සීලං අචෙතසික’’න්ති කථා ආගතා, තථා ‘‘දානං අචෙතසික’’න්ති විසුං ආගතා කථා නත්ථි, තස්මා ‘‘සා පන කථා මග්ගිතබ්බා’’ති වුත්තං.

590-594. 以稳固不坏之状态。“以增长故”，即以戒为基础的业增长。依“布施非心所”论中所说之理，即如巴利圣典中说：“不应说布施是心所法吗？是的。布施是非可爱果吗？……因此，布施是心所法。”同样地，依照那个方式，（论师）引用证明戒属于心所的经句，如“不应说戒是心所吗？是的。戒是非可爱果吗？……”等。并通过显示其义（来论证）：非心所的色法等在未来产生果报。如果戒是那样（非心所），那么即使没有防护的受持，没有远离，也会有名为持戒者的人存在。然而，因为受持思、远离、防护就是戒，因此应当按照“戒是可爱果、可喜果”等来解释。为了这个意义，所以说“依已说方式”，意思是依照已说的方式。然而，因为在巴利圣典中，有“戒非心所”的论述，却没有像那样单独出现“布施非心所”的论述，所以说“那个论述应该去寻找”。

සීලංඅචෙතසිකන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《戒非心所论》释义终。

9. සමාදානහෙතුකථාවණ්ණනා

9. 受持因论释义

598-600. සමාදානහෙතුකථායං ‘‘ඵස්සො දෙතී’’ති ආරභිත්වා යාව කණ්හසුක්කසප්පටිභාගා ධම්මා සම්මුඛීභාවං ආගච්ඡන්තීති ආරාමරොපාදිසුත්තාහරණඤ්චාති එත්තකමෙව පරිභොගකථාය සදිසන්ති ආහ ‘‘සමාදාන…පෙ… දට්ඨබ්බා’’ති.

598-600. 在《受持因论》中，从“触给予”开始，直到黑白相应之法现前为止，以及像园林种植等经文的引例，这些都与《受用论》相似。（论师）因此说：“受持……应被看见。”

සමාදානහෙතුකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《受持因论》释义终。

11. අවිඤ්ඤත්තිදුස්සීල්‍යන්තිකථාවණ්ණනා

11. 论无表与恶戒释义

603-604. මහාභූතානි [Pg.132] උපාදාය පවත්තො අඤ්ඤචිත්තක්ඛණෙපි ලබ්භමානො කුසලාකුසලානුබන්ධො අවිඤ්ඤත්තීති අයං වාදො ‘‘චිත්තවිප්පයුත්තො අපුඤ්ඤූපචයො’’ති ඉමිනා සඞ්ගහිතොති තතො අඤ්ඤානුබන්ධායං ‘‘ආණත්තියා’’තිආදි වුත්තන්ති තං දස්සෙතුං ‘‘ආණත්තියා…පෙ… අධිප්පායො’’ති වුත්තං. තත්ථ ආණත්තො යදා ආණත්තභාවෙන විහිංසාදිකිරියං සාධෙති, තදා ආණත්තියා පාණාතිපාතාදීසු අඞ්ගභාවො වෙදිතබ්බො. සා පනාණත්ති පාරිවාසිකභාවෙන විඤ්ඤත්තිරහිතා නාම හොතීති පරවාදිනො අධිප්පායො, තං දස්සෙතුං ‘‘එකස්මිං දිවසෙ’’තිආදි වුත්තං.

603-604. 依于四大而生起，在其他心识刹那也能获得，与善不善法相随的无表(aviññatti)——这种说法被“与心不相应的非福业积集”所包含。因此，为了说明其他相随的“由命令……”等说法，（论师）说：“由命令……意指。”其中，当被命令者以被命令的身份完成伤害等行为时，应知命令在杀生等行为中作为要素存在。而该命令由于是依附的性质，因此可以说是无表，这是其他论者的意图。为了说明这一点，（论师）说：“在一日之内”等。

අවිඤ්ඤත්තිදුස්සීල්‍යන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《论无表与恶戒》释义终。

දසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十品释义终。

දුතියො පණ්ණාසකො සමත්තො.

第二五十品圆满。

11. එකාදසමවග්ගො

11. 第十一品

4. ඤාණකථාවණ්ණනා

4. 论智释义

614-615. ‘‘අන්ධකා’’ති වුත්තා පුබ්බසෙලියඅපරසෙලියරාජගිරිකසිද්ධත්ථිකාපි යෙභුය්‍යෙන මහාසඞ්ඝිකා එවාති වුත්තං ‘‘පුබ්බෙ…පෙ… භවෙය්‍යු’’න්ති. තත්ථ අඤ්ඤෙති වචනං ද්වින්නං කථානං උජුවිපච්චනීකභාවතො. පුරිමකානඤ්හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිසමඞ්ගී ‘‘ඤාණී’’ති වුච්චති, ඉමෙසං සො එව ‘‘ඤාණී’’ති න වත්තබ්බොති වුත්තො. රාගවිගමො රාගස්ස සමුච්ඡින්දනං, තථා අඤ්ඤාණවිගමො. යථා සමුච්ඡින්නාවිජ්ජො ‘‘ඤාණී’’ති, පටිපක්ඛතො ‘‘අඤ්ඤාණී’’ති, එවං අසමුච්ඡින්නාවිජ්ජො ‘‘අඤ්ඤාණී’’ති, පටිපක්ඛතො ‘‘ඤාණී’’ති වුත්තො. අඤ්ඤාණස්ස විගතත්තා සො ‘‘ඤාණී’’ති වත්තබ්බතං ආපජ්ජති, න පන සතතං සමිතං ඤාණස්ස පවත්තනතොති අධිප්පායො.

614-615. 被称为“暗部”(Andhakā)的是东山部(Pubbaseliyā)、西山住部(Aparaseliyā)、王舍城部(Rājagirika)和义成部(Siddhatthikā)，他们大多属于大众部(Mahāsaṅghikā)，因此说“从前……乃至……会存在”。在此，“其他”一词是因为两种论说截然相反。因为对前者而言，具足眼识等者被称为“有智者”，而对这些人，则说他不应被称为“有智者”。贪的离去是贪的断尽，无明的离去也是如此。譬如，已断尽无明者被称为“有智者”，其对立者则为“无智者”；同样地，未断尽无明者被称为“无智者”，但从另一方面也被称为“有智者”。其意为：因为无明已离去，他才得以被称为“有智者”，而非因为其智慧恒常、持续地生起。

ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《论智》释义终。

7. ඉද්ධිබලකථාවණ්ණනා

7. 论神力释义

621-624. යස්මිං [Pg.133] ආයුකප්පෙ කම්මක්ඛයෙන මරණං හොති, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘කම්මස්ස විපාකවසෙනා’’ති, යස්මිං පන ආයුක්ඛයෙන මරණං හොති, තං සන්ධාය ‘‘වස්සගණනායා’’ති. තත්ථ ‘‘න ච තාව කාලං කරොති, යාව න තං පාපකම්මං බ්‍යන්තී හොතී’’ති (ම. නි. 3.250; අ. නි. 3.36) වචනතො යෙභුය්‍යෙන නිරයෙ කම්මක්ඛයෙන මරණං හොතීති ආහ ‘‘කම්මස්ස විපාකවසෙන වාති නිරයංව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. ‘‘වස්සසතං වස්සසහස්සං වස්සසතසහස්සානී’’තිආදිනා මනුස්සානං දෙවානඤ්ච ආයුපරිච්ඡෙදවචනතො යෙභුය්‍යෙන තෙසං ආයුක්ඛයෙන මරණං හොතීති වුත්තං ‘‘වස්සගණනාය වාති මනුස්සෙ චාතුමහාරාජිකාදිදෙවෙ ච සන්ධායා’’ති. ‘‘වුත්ත’’න්ති ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං.

621-624. 当在某个寿命期内因业尽而死时，是指“由于业报的缘故”；而当在某个寿命期内因寿尽而死时，则指“根据年数计算”。其中，根据“不到时候不会死亡，直到那个恶业完全消失”（《中部》3.250；《增支部》3.36）的说法，由于通常在地狱中是因业尽而死，所以说“‘由于业报的缘故’是指地狱”；而根据“一百年、一千年、十万年”等等对人类和天众寿命期限的说明，由于通常他们是因寿尽而死，所以说“‘根据年数计算’是指人类和四大王天(Cātumahārājikā)等天众”。“已说”应当引进来配合。

ඉද්ධිබලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《论神力》释义终。

8. සමාධිකථාවණ්ණනා

8. 定论释义

625-626. සමං ඨපනට්ඨෙනාති සමං විසමං ලීනුද්ධච්චාදිං පටිබාහිත්වා, වික්ඛෙපමෙව වා විද්ධංසෙත්වා ඨපනට්ඨෙන. ‘‘චිත්තසන්තති සමාධී’’ති වදන්තෙන තස්ස චෙතසිකභාවො පටික්ඛිත්තො හොතීති ආහ ‘‘චෙතසිකන්තරං අත්ථීති අග්ගහෙත්වා’’ති. භාවනාය ආහිතවිසෙසාය එකග්ගතාය විජ්ජමානවිසෙසපටික්ඛෙපො ඡලං, සො පනස්ස අනාහිතවිසෙසාය එකග්ගතාය සාමඤ්ඤෙනාති ආහ ‘‘සාමඤ්ඤමත්තෙනා’’ති.

625-626. “以平等安立为义”是指，通过对治不平等、昏沉、掉举等，或者通过摧毁散乱而安立。“心之相续是三摩地”这句话，意味着否定了它是心所的性质，所以说“没有理解到还有其他心所存在”。如果否定通过修习而获得的殊胜一境性的特殊性，那就是遁词，但这是指对于未通过修习而获得殊胜一境性的一般一境性而言，所以说“仅以一般特性而言”。

සමාධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《定论》释义终。

9. ධම්මට්ඨිතතාකථාවණ්ණනා

9. 法住性论释义

627. අවිජ්ජාය යා ඨිතතාති අවිජ්ජාය සඞ්ඛාරානං අනන්තරපච්චයභාවෙ යා නියතතා ධම්මනියාමතාසඞ්ඛාතා, යා ඨිතසභාවතා නිප්ඵන්නා[Pg.134], න ධම්මමත්තතාට්ඨිතතාය නිප්ඵන්නාය වසෙන, අනන්තරපච්චයභාවසඞ්ඛාතා ඨිතතා පච්චයතා හොතීති අත්ථො. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවරහිතස්සාති ඉදං සහජාතනිස්සයාදිපච්චයානං පටික්ඛෙපපදං දට්ඨබ්බං, න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාමත්තස්ස. සබ්බො තාදිසොති ඉමිනා සමනන්තරඅනන්තරූපනිස්සයනත්ථිවිගතාසෙවනාදිකං සඞ්ගණ්හාති. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතඤ්චාති එත්ථාපි වුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො. එත්ථ පන පච්චයුප්පන්නස්සපි පච්චයභාවතො සඞ්ඛාරානම්පි වසෙන යොජෙතබ්බං. තෙනාහ ‘‘තස්සා ච ඉතරා’’ති.

627. “无明之住立”是指无明作为行之无间缘时的确定性，这被称为法性规律，是自然成就的住立自性，不是通过‘仅是法’的已成住性而成就的；作为无间缘的住立就是缘性的意思。“缺乏互缘关系”这句话应该被理解为对俱生、依止等缘的排除，而不是仅仅排除互缘关系。“一切皆如此”这句话涵盖了等无间缘、无间缘、亲依止缘、无有缘、离去缘、数习缘等。“互缘关系亦”的意思也应按照上述方式理解。在此，缘生法也可从作为缘的角度，结合诸行来解释，因此说“彼及其它”。

ධම්මට්ඨිතතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《法住性论》释义终。

10. අනිච්චතාකථාවණ්ණනා

10. 无常性论释义

628. රූපාදීනං අනිච්චතා රූපාදිකෙ සති හොති, අසති න හොතීති ඉමිනා පරියායෙන තස්සා තෙහි සහ උප්පාදනිරොධො වුත්තො, උප්පාදාදීසු තීසු ලක්ඛණෙසු අනිච්චතාවොහාරො හොතීති යථා තයො දණ්ඩෙ උපාදාය පවත්තො තිදණ්ඩවොහාරො තෙසු සබ්බෙසු හොති, එවං ජාතිජරාමරණධම්මො න නිච්චො අනිච්චො, තස්ස ජාතිආදිපකතිතා අනිච්චතාසද්දෙන වුච්චතීති උප්පාදාදීසු ලක්ඛණෙසු අනිච්චතාවොහාරො සම්භවතීති වුත්තං ‘‘තීසු…පෙ… හොතී’’ති. විභාගානුයුඤ්ජනවසෙනාති පභෙදානුයුඤ්ජනවසෙන. තත්ථ යථා ජරාභඞ්ගවසෙන අනිච්චතා පාකටා හොති, න තථා ජාතිවසෙනාති පාළියං ජරාමරණවසෙනෙව අනිච්චතාවිභාගො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං.

628. 色等的无常性，在有色等法时存在，无则不存在。以此方式，说明了其与色等法俱生俱灭。在生、住、灭这三相中，有“无常”的称谓，犹如依三根木棍而有“三根木棍”的称谓，此称谓遍于所有木棍；具有生、老、死之法非恒常，即是无常，其生等自性被称为“无常”，因此在生等诸相中，“无常”的称谓得以成立，故说“于三……等……有”。“依分别审察”，即是依差别审察。于此，无常性由老与坏而显现，不像由生而显现那般。故当知，在圣典中只依老与死开示无常的分别。

අනිච්චතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无常性论释义终。

එකාදසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十一品释义终。

12. ද්වාදසමවග්ගො

12. 第十二品

1. සංවරොකම්මන්තිකථාවණ්ණනා

1. 防护业处论释义

630-632. සබ්බස්සපි මනසො මනොද්වාරභාවතො ‘‘විපාකද්වාරන්ති භවඞ්ගමනං වදතී’’ති ආහ.

630-632. 由于意门是一切心之门，故说：“有分心是异熟门。”

සංවරොකම්මන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

防护业处论释义终。

2. කම්මකථාවණ්ණනා

2. 业论释义

633-635. සවිපාකාපි [Pg.135] දස්සිතායෙව නාම හොති වුත්තාවසිට්ඨා සවිපාකාති අත්ථසිද්ධත්තා.

633-635. “有异熟”也仅是名义上被指出，因为其余所说的“有异熟”，其义理已然成立。

කම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

业论释义终。

4. සළායතනකථාවණ්ණනා

4. 六处论释义

638-640. මනායතනෙකදෙසස්ස විපාකස්ස අත්ථිතාය ‘‘අවිසෙසෙනා’’ති වුත්තං.

638-640. 因意处的一部分有异熟存在，故说“无差别”。

සළායතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

六处论释义终。

5. සත්තක්ඛත්තුපරමකථාවණ්ණනා

5. 七有上士论释义

641-645. අස්සාති ඉමස්ස සත්තක්ඛත්තුපරමස්ස. තෙනාහ ‘‘සත්තක්ඛත්තුපරමභාවෙ ච නියාමං ඉච්ඡසී’’ති. යෙන ආනන්තරියකම්මෙන. අන්තරාති සත්ත භවෙ අනිබ්බත්තෙත්වා තෙසං අන්තරෙයෙව. කෙචීති අභයගිරිවාසිනො. අපරෙති පදකාරා. තස්සාති යො සත්තක්ඛත්තුපරමොති වා, කොලංකොලොති වා, එකබීජීති වා භගවතා ඤාණෙන පරිච්ඡින්දිත්වා බ්‍යාකතො, තස්ස යථාවුත්තපරිච්ඡෙදා අන්තරා උපරිමග්ගාධිගමො නත්ථි අවිතථදෙසනත්තා. යථාපරිච්ඡෙදමෙව තස්ස අභිසමයො, ස්වායං විභාගො තෙසංයෙව පුග්ගලානං ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තෙන වෙදිතබ්බො භවනියාමෙන තාදිසස්ස කස්සචි අභාවතො. යස්මා කස්සචි මුදුකානිපි ඉන්ද්‍රියානි පච්චයවිසෙසෙන තික්ඛභාවං ආපජ්ජෙය්‍යුං, තස්මා තාදිසං සන්ධාය ‘‘භබ්බොති වුච්චති, න සො අභබ්බො නාමා’’ති ච වුත්තං. යස්මා පන භගවා න තාදිසං ‘‘සත්තක්ඛත්තුපරමො’’තිආදිනා නියමෙත්වා බ්‍යාකරොති, තස්මා ආහ ‘‘න පන අන්තරා අභිසමෙතුං භබ්බතා වුත්තා’’ති. අයඤ්ච නයො එකන්තෙන ඉච්ඡිතබ්බො. අඤ්ඤථා පුග්ගලස්ස සඞ්කරො සියාති දස්සෙන්තො ‘‘යදි චා’’තිආදිමාහ.

641-645. “他的”(assa)，是说此七有上士的。因此他说：“而你希望在七有上士的状态上得到决定。”这是由于无间业。“在中间”(antarā)，是说在还未投生七有之后，于彼等之间。有些人(keci)，是说无畏山(Abhayagiri)的住者。另一些人(apare)，是说句义师。“他的”(tassa)，是说凡被世尊(Bhagavā)以智慧判定并授记为七有上士(sattakkhattuparamo)、家家(kolaṃkolo)或一种子(ekabījī)者，对他而言，在如所说的判定之后，于其中间不可能证得更高的道果，因为世尊的教导真实不虚。他的证悟完全依照此判定。这种区分应当通过那些补特伽罗(puggala)的根器优劣来理解，因为就生命决定而言，不存在那样的人。因为有些人的根器即使迟钝，也可能因特殊的助缘而变得敏锐，因此针对这样的人也说：“他是可能的”，以及“他并非不可能”。然而，由于世尊并不以“七有上士”等来限定并授记那样的人，因此他说：“但并未说有在中间证悟的可能性。”此理必须完全接受。否则，就会有个体(puggala)的混淆，为表明此点，他说了“如果……”等。

සත්තක්ඛත්තුපරමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

七有上士论释义终。

ද්වාදසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十二品释义终。

13. තෙරසමවග්ගො

13. 第十三品

1. කප්පට්ඨකථාවණ්ණනා

1. 劫义注释义

654-657. ‘‘හෙට්ඨා [Pg.136] වුත්තාධිප්පායමෙවා’’ති ඉදං ඉද්ධිබලකථායං යං වුත්තං ‘‘අතීතං අනාගතන්ති ඉදං අවිසෙසෙන කප්පං තිට්ඨෙය්‍යාති පටිඤ්ඤාතත්තා චොදෙතී’’තිආදි, තං සන්ධාය වුත්තන්ති ආහ ‘‘හෙට්ඨාති ඉද්ධිබලකථාය’’න්ති. තත්ථ ‘‘ද්වෙ කප්පෙ’’තිආදිආයුපරිච්ඡෙදාතික්කමසමත්ථතාචොදනාවසෙන ආගතා, ඉධ පන සඞ්ඝභෙදකො ආයුකප්පමෙව අට්ඨත්වා යදි එකං මහාකප්පං තිට්ඨෙය්‍ය, යථා එකං, එවං අනෙකෙපි කප්පෙ තිට්ඨෙය්‍යාති චොදනා කාතබ්බා.

654-657.“前面所说的意趣”是针对在神通力论中所说的“‘过去与未来’，这是因为他已承诺能无差别地住留一劫，所以受到质难”等内容而说的。因此说“前面”是指神通力论。在那里，“二劫”等的说法，是以能够超越寿量限定而受到质难的方式出现的；但在这里，如果破僧者仅住留一期寿元，却能住留一个大劫，那么就应该这样质难：“既然能住留一个大劫，那么也能住留多个大劫。”

කප්පට්ඨකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

劫义注释义终。

4. නියතස්සනියාමකථාවණ්ණනා

4. 决定者与不定法论释义

663-664. අප්පත්තනියාමානන්ති යෙ අනුප්පන්නමිච්ඡත්තසම්මත්තනියතධම්මා පුග්ගලා, තෙසං ධම්මෙ. කෙ පන තෙ? යථාවුත්තපුග්ගලසන්තානපරියාපන්නා ධම්මා. තෙ හි භූමිත්තයපරියාපන්නතාය ‘‘තෙභූමකා’’ති වුත්තා. යෙ පන පත්තනියාමානං සන්තානෙ පවත්තා අනියතධම්මා, න තෙසමෙත්ථ සඞ්ගහො කතො. න හි තෙහි සමන්නාගමෙන අනියතතා අත්ථි. තෙනෙවාහ ‘‘තෙහි සමන්නාගතොපි අනියතොයෙවා’’ති. ඉමං වොහාරමත්තන්ති ඉමිනා නියාමො නාම කොචි ධම්මො නත්ථි, උපචිතසම්භාරතාය අභිසම්බුජ්ඣිතුං භබ්බතාව තථා වුච්චතීති දස්සෙති. නියතොති වචනස්ස කාරණභාවෙන වුත්තොති යොජනා. උභයස්සපීති නියතො නියාමං ඔක්කමතීති වචනද්වයස්ස.

663-664. “未得决定者”，是指那些邪见决定法与正见决定法尚未生起的补特伽罗(puggala)，就其法而言。那么，那些法是什么呢？是包含在前述补特伽罗相续中的法。这些法由于包含在三界中，所以被称为“三界法”。而那些在已得决定者的相续中生起的不定法(aniyatadhammā)，此处则不包含。因为与这些法相应，并不会（使已决定者）产生不决定性。因此说：“即使与这些法相应，（未决定者）也仍然是不决定的。”“这只是名言而已”，以此表明，并没有某个称为“决定”的法，而是因为资粮已经积集，具有了能正觉的潜能，才这么说。应如是连结：“决定”一词是作为（此潜能的）原因而被说的。“两者”，是指“决定者”与“进入决定”这两种说法。

නියතස්සනියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

决定者与不定法论释义终。

8. අසාතරාගකථාවණ්ණනා

8. 不悦贪论释义

674. එවං පවත්තමානොති ‘‘අහො වත මෙ භවෙය්‍යා’’ති එවං පත්ථනාකාරෙන පවත්තමානො. අඤ්ඤථාති නන්දනාදිආකාරෙන.

674. “如是生起”，是指以“啊，愿我能有！”这样的希求方式生起。“以其他方式”，是指以喜悦(nandana)等样貌生起。

අසාතරාගකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不悦贪论释义终。

9. ධම්මතණ්හාඅබ්‍යාකතාතිකථාවණ්ණනා

9. 法爱是无记论释义

676-680. ගහෙත්වාති [Pg.137] එතෙන ගහණමත්තමෙව තං, න පන සා තාදිසී අත්ථීති දස්සෙති. න හි ලොකුත්තරාරම්මණා අබ්‍යාකතා වා තණ්හා අත්ථීති. තීහි කොට්ඨාසෙහීති කාමභවවිභවතණ්හාකොට්ඨාසෙහි. රූපතණ්හාදිභෙදා ඡපි තණ්හා.

676-680. 所谓“执取”，以此表明这仅仅是执取，而那样一种渴爱实际上并不存在。因为以出世间为所缘的渴爱或无记的渴爱是不存在的。所谓“以三部分”，是指以欲爱、有爱、无有爱为部分。色爱等六种渴爱之差别亦然。

ධම්මතණ්හාඅබ්‍යාකතාතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

法爱是无记论释义终。

තෙරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十三品释义终。

14. චුද්දසමවග්ගො

14. 第十四品

1. කුසලාකුසලපටිසන්දහනකථාවණ්ණනා

1. 善与不善结生论释义

686-690. අනන්තරපච්චයභාවොයෙවෙත්ථ පටිසන්ධානං ඝටනඤ්චාති ආහ ‘‘අනන්තරං උප්පාදෙතී’’ති.

686-690. 在此，无间缘的状态本身就是结生与连结，因此说：“它无间地产生。”

කුසලාකුසලපටිසන්දහනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善与不善结生论释义终。

2. සළායතනුප්පත්තිකථාවණ්ණනා

2. 六处生起论释义

691-692. කෙචි වාදිනොති කාපිලෙ සන්ධායාහ. තෙ හි අභිබ්‍යත්තවාදිනො විජ්ජමානමෙව කාරණෙ ඵලං අනභිබ්‍යත්තං හුත්වා ඨිතං පච්ඡා අභිබ්‍යත්තිං ගච්ඡතීති වදන්තා බීජාවත්ථාය විජ්ජමානාපි රුක්ඛාදීනං න අඞ්කුරාදයො ආවිභවන්ති, බීජමත්තං ආවිභාවං ගච්ඡතීති කථෙන්ති.

691-692. “某些论者”，是指迦毗罗派(Kāpila)。因为他们是显现论者(abhibyattivādino)，他们说，果在因中以不显现的状态存在，之后才变得显现。他们宣称，即使树木等以种子状态存在，其芽等也不会显现，只有种子的状态才会显现。

සළායතනුප්පත්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

六处生起论释义终。

3. අනන්තරපච්චයකථාවණ්ණනා

3. 无间缘论释义

693-697. අනන්තරුප්පත්තිං සල්ලක්ඛෙන්තොති චක්ඛුවිඤ්ඤාණානන්තරං සොතවිඤ්ඤාණුප්පත්තිං මඤ්ඤමානො. සොතවිඤ්ඤාණන්ති වචනෙනෙව තස්ස චක්ඛුසන්නිස්සයතා [Pg.138] රූපාරම්මණතා ච පටික්ඛිත්තා, පටිඤ්ඤාතා ච සොතසන්නිස්සයතා සද්දාරම්මණතා චාති ආහ ‘‘න සො චක්ඛුම්හි සද්දාරම්මණ’’න්ති. තත්ථ සද්දාරම්මණන්ති ‘‘සොතවිඤ්ඤාණං ඉච්ඡතී’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. තයිදං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස අනන්තරං සොතවිඤ්ඤාණං උප්පජ්ජතීති ලද්ධියා එවං ඤායතීති ආහ ‘‘අනන්තරූපලද්ධිවසෙන ආපන්නත්තා’’ති.

693-697. “观察无间生起”，是指认为眼识之后立即生起耳识。仅以“耳识”一词，即已否定其以眼为所依、以色为所缘，并确认其以耳为所依、以声为所缘，故说“它不是在眼中以声为所缘”。于此，“以声为所缘”应当联系“想要耳识”来理解。此“耳识在眼识之后立即生起”的见解是这样被理解的，因此说：“因其已陷入无间生起之见”。

අනන්තරපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无间缘论释义终。

4. අරියරූපකථාවණ්ණනා

4. 圣色论释义

698-699. සම්මාවාචාදීති සම්මාවාචාකම්මන්තා. තත්ථ සම්මාවාචා සද්දසභාවා, ඉතරො ච කායවිඤ්ඤත්තිසභාවො, උභයම්පි වා විඤ්ඤත්තීති අධිප්පායෙන රූපන්තිස්ස ලද්ධි.

698-699. “正语等”是指正语和正业。其中，正语以声音为自性，另一个（正业）则以身表为自性，或者说二者都是表色，这是他认为“（它们）是色”的观点。

අරියරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

圣色论释义终。

5. අඤ්ඤොඅනුසයොතිකථාවණ්ණනා

5. “随眠是另一回事”论释义

700-701. තස්මිං සමයෙති කුසලාබ්‍යාකතචිත්තක්ඛණෙ. සො හීති පච්ඡිමපාඨො.

700-701. “在那个时候”是指善与无记的心识刹那。“So hi”是最后的读诵。

අඤ්ඤොඅනුසයොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

“随眠是另一回事”论释义终。

6. පරියුට්ඨානංචිත්තවිප්පයුත්තන්තිකථාවණ්ණනා

6. “缠是心不相应法”论释义

702. තෙති රාගාදයො. තස්මාති යස්මා විපස්සන්තස්සපි රාගාදයො උප්පජ්ජන්ති, තස්මා.

702. “它们”是指贪等。“因此”是指，因为即使观者也会生起贪等，所以（如此说）。

පරියුට්ඨානංචිත්තවිප්පයුත්තන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

“缠是心不相应法”论释义终。

7. පරියාපන්නකථාවණ්ණනා

7. 所摄论释义

703-705. කිලෙසවත්ථුඔකාසවසෙනාති [Pg.139] කිලෙසකාමවත්ථුකාමභූමිවසෙන. රූපධාතුසහගතවසෙන අනුසෙතීති කාමරාගො යථා කාමවිතක්කසඞ්ඛාතාය කාමධාතුයා සහ පච්චයසමවායෙ උප්පජ්ජනාරහො, තමෙව රූපධාතුයාපීති අත්ථො. රාගාදිකාරණලාභෙ උප්පත්තිඅරහතා හි අනුසයනං.

703-705. “以烦恼事和处所为依”是指以烦恼欲、事欲、欲界地为依。“与色界相应而潜伏”是说：欲贪，如同它能够在因缘聚合时与被称为欲寻的欲界(kāmadhātu)一同生起一样，在色界也同样如此，此即其义。因为随眠就是在获得贪等之因时具有生起的能力。

පරියාපන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

所摄论释义终。

8. අබ්‍යාකතකථාවණ්ණනා

8. 无记论释义

706-608. සබ්බථාපීති අවිපාකභාවෙනපි සස්සතාදිභාවෙනපි.

706-708. “在一切方面”是指，无论从非果报性，还是从常见等性而言。

අබ්‍යාකතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无记论释义终。

9. අපරියාපන්නකථාවණ්ණනා

9. 非所摄论释义

709-710. තස්මා දිට්ඨි ලොකියපරියාපන්නා න හොතීති අත්ථං වදන්ති, එවං සති අතිප්පසඞ්ගො හොති වීතදොසාදිවොහාරභාවතොති. තතො අඤ්ඤථා අත්ථං වදන්තො ‘‘රූපදිට්ඨියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ආදි-සද්දෙන අරූපදිට්ඨිආදිං සඞ්ගණ්හාති. පරවාදිඅධිප්පායවසෙන අයමත්ථවිභාවනාති ආහ ‘‘යදි ච පරියාපන්නා සියා’’ති. තථා ච සතීති දිට්ඨියා කාමධාතුපරියාපන්නත්තෙ සතීති අත්ථො. තස්මාති ‘‘වීතදිට්ඨිකො’’ති එවං වොහාරාභාවතො. න හි සා තස්ස අවිගතා දිට්ඨි, යතො සො වීතදිට්ඨිකොති න වුච්චති. යෙනාති කාමදිට්ඨිභාවෙන.

709-710. “因此，邪见不属于世间法”，他们如此解释其义。若如此，则有过失，因为将无法表达‘离瞋者’等称谓。为了说明另一种含义，所以说了“色邪见”等。这里的“等”字包括无色邪见等。这是依据他人的意图来解释含义，所以说“如果属于所摄法”。“如果真是这样”的意思是说邪见属于欲界法。“因此”是指，因为没有“离邪见者”这样的说法。因为他的邪见并没有去除，所以不能被称为“离邪见者”。“以”是指以欲界邪见的性质。

අපරියාපන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

非所摄论释义终。

චුද්දසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十四品释义终。

15. පන්නරසමවග්ගො

15. 第十五品

1. පච්චයතාකථාවණ්ණනා

1. 缘性论释义

711-717. වවත්ථිතොති [Pg.140] අසංකිණ්ණො. යො හි ධම්මො යෙන පච්චයභාවෙන පච්චයො හොති, තස්ස තතො අඤ්ඤෙනපි පච්චයභාවෙ සති පච්චයතා සංකිණ්ණා නාම භවෙය්‍ය. විරුද්ධාසම්භවීනං විය තබ්බිධුරානං පච්චයභාවානං සහභාවං පටික්ඛිපති.

711-717. “已确定”是指不混杂。因为，如果某个法以某种缘性为缘，当它还有此以外的另一种缘性时，其缘性就会被称为混杂。这排除了那些性质相反、不可能同时存在的缘性之间的同时存在。

පච්චයතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘性论释义终。

2. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයකථාවණ්ණනා

2. 相互缘论释义

718-719. සහජාතාති වුත්තත්තා න සඞ්ඛාරපච්චයා ච අවිජ්ජාති වුත්තත්තාති අධිප්පායො. අනන්තරාදිනාපි හි සඞ්ඛාරා අවිජ්ජාය පච්චයා හොන්තියෙව. අඤ්ඤමඤ්ඤානන්තරං අවත්වා අවිගතානන්තරං සම්පයුත්තස්ස වචනං කමභෙදො, අත්ථිග්ගහණෙනෙව ගහිතො අත්ථිපච්චයභූතොයෙව ධම්මො නිස්සයපච්චයො හොතීති. අසාධාරණතායාති පදන්තරාසාධාරණතාය. තෙනාහ ‘‘වක්ඛති හී’’තිආදි.

718-719. 其意趣是：因为经中说了“俱生”，并且也说了“无明非由行缘生”。因为即使通过无间等缘，行也确实可以成为无明的缘。没有说‘相互无间’而说‘不离无间’，这是为了说明相应法的次第差别。通过把握“有”这个意思就可以知道：作为有缘的法也就是依止缘。‘不共性’是指词语间的不共性。因此才说‘将要说’等等。

අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

相互缘论释义终。

9. තතියසඤ්ඤාවෙදයිතකථාවණ්ණනා

9. 第三想受灭尽论释义

732. යදිපි සෙසං නාම ගහිතතො අඤ්ඤං, තථාපි පකරණපරිච්ඡින්නමෙවෙත්ථ තං ගය්හතීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙසං…පෙ… අධිප්පායො’’ති වත්වා පුන අනවසෙසමෙව සඞ්ගණ්හන්තො ‘‘අසඤ්ඤසත්තානම්පි චා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බසත්තෙ සන්ධායාති අධිප්පායොති යොජනා. පාණිසම්ඵස්සාපි කමන්තීතිආදිකං සරීරපකතීති සම්බන්ධො.

732. 虽然“其余”与已提及的不同，但在此，它们被理解为仅限于论著所界定的范围。为了显示此义，在说了“他们的……意图”之后，又为了无余地总摄，才说了“也包括无想有情”等等。此处，“意图”的解释是“指一切有情”。“手触也会动”等，与“身体本性”相关联。

733-734. පඤ්චහි විඤ්ඤාණෙහි න චවති, න උපපජ්ජතීති වාදං පරවාදී නානුජානාතීති ආහ ‘‘සුත්ත…පෙ… වත්තබ්බ’’න්ති.

733-734. 论敌不认可“五识不死、不生”的说法，因此说“经中……应如是说”。

තතියසඤ්ඤාවෙදයිතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第三想受灭尽论释义终。

10. අසඤ්ඤසත්තුපිකාකථාවණ්ණනා

10. 无想有情论释义

735. යථා [Pg.141] විතක්කවිචාරපීතිසුඛවිරාගවසෙන පවත්තා සමාපත්ති විතක්කාදිරහිතා හොති, එවං සඤ්ඤාවිරාගවසෙන පවත්තාපි සඤ්ඤාරහිතාව සියාති තස්ස ලද්ධීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සාපි අසඤ්ඤිතා…පෙ… දස්සෙතී’’ති.

735. 如因寻、伺、喜、乐之离贪而生起的等至，是离于寻等的；同样，因想之离贪而生起的等至，也应是离于想的。为了显示此见，（论师）说“那也是无想……所示”。

736. යදි චතුත්ථජ්ඣානසමාපත්ති කථං අසඤ්ඤසමාපත්තීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සඤ්ඤාවිරාගවසෙන සමාපන්නත්තා අසඤ්ඤිතා, න සඤ්ඤාය අභාවතො’’ති.

736. 若有质问：“既然是第四禅那等至，如何会是无想等至？”针对此质问，回答说：“因为以对想离贪而入定，故称无想，而非因为想的不存在。”

අසඤ්ඤසත්තුපිකාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无想有情论释义终。

11. කම්මූපචයකථාවණ්ණනා

11. 业积集论释义

738-739. ‘‘කම්මූපචයො කම්මෙන සහජාතො’’ති පුට්ඨො සම්පයුත්තසහජාතතං සන්ධාය පටික්ඛිපති, විප්පයුත්තසහජාතතං සන්ධාය පටිජානාතීති. විප්පයුත්තස්සපි හි අත්ථි සහජාතතා චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස වියාති අධිප්පායො.

738-739. 当被问及“业积集是与业俱生吗？”时，（论师）是针对相应俱生而否定，针对不相应俱生而承认。其意是，即使是不相应法也有俱生性，如同心生色一般。

741. තිණ්ණන්ති කම්මකම්මූපචයකම්මවිපාකානං.

741. “三者”是指业、业积集、业异熟。

කම්මූපචයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

业积集论释义终。

පන්නරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十五品释义终。

තතියො පණ්ණාසකො සමත්තො.

第三五十集终。

16. සොළසමවග්ගො

16. 第十六品

3. සුඛානුප්පදානකථාවණ්ණනා

3. 乐不生起论释义

747-748. න තස්සාති යස්ස තං අනුප්පදිස්සති, න තස්ස. යො හි අනුප්පදෙති, යස්ස ච අනුප්පදෙති, තදුභයවිනිමුත්තා ඉධ පරෙති අධිප්පෙතා.

747-748. “非彼所有”是指：它不为谁生起，就不是谁的。此处所说的“他人”，意指那些外于此二者——即不令其生起者，以及不为之令其生起者——的人。

සුඛානුප්පදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

乐不生起论释义终。

4. අධිගය්හමනසිකාරකථාවණ්ණනා

4. 执取作意论释义

749-753. තංචිත්තතායාති [Pg.142] එත්ථ මනසිකරොන්තො යදි සබ්බසඞ්ඛාරෙ එකතො මනසි කරොති, යෙන චිත්තෙන මනසි කරොති, සබ්බසඞ්ඛාරන්තොගධත්තා තස්මිංයෙව ඛණෙ තං චිත්තං මනසි කාතබ්බං එතස්සාති තංචිත්තතා නාම දොසො ආපජ්ජතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තදෙව ආරම්මණභූත’’න්තිආදි. එතෙන තස්සෙව තෙන මනසිකරණාසම්භවමාහ, තං වාතිආදිනා පන සසංවෙදනාවාදාපත්තින්ති අයමෙතෙසං විසෙසො.

749-753. 关于“彼心性”：在此，若作意者将一切行法一并作意，那么，因为他作意所用的心也被包含在一切行法之中，所以在彼刹那，彼心也应被作意。为了显示如此便会产生名为“彼心性”的过失，（论师）说“即此为所缘”等。此言说明了以彼（心）作意彼（心）是不可能的。而通过“或彼”等语句，则会陷入自证论的过失。这就是两者之间的区别。

අධිගය්හමනසිකාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

执取作意论释义终。

සොළසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十六品释义终。

17. සත්තරසමවග්ගො

17. 第十七品

1. අත්ථිඅරහතොපුඤ්ඤූපචයකථාවණ්ණනා

1. 阿罗汉有福德积集论释义

776-779. කිරියචිත්තං අබ්‍යාකතං අනාදියිත්වාති ‘‘කිරියචිත්තං අබ්‍යාකත’’න්ති අග්ගහෙත්වා, දානාදිපවත්තනෙන දානමයාදිපුඤ්ඤත්තෙන ච ගහෙත්වාති අත්ථො.

776-779. “不执取唯作心无记”是指，不以“唯作心是无记”的方式去执取，而是通过布施等行为，以及布施等所成的福德来执取，此是其义。

අත්ථිඅරහතොපුඤ්ඤූපචයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿罗汉有福德积集论释义终。

2. නත්ථිඅරහතොඅකාලමච්චූතිකථාවණ්ණනා

2. 阿罗汉无非时死论释义

780. අලද්ධවිපාකවාරානන්ති විපාකදානං පති අලද්ධොකාසානං. බ්‍යන්තීභාවන්ති විගතන්තතං, විගමං අවිපාකන්ති අත්ථො.

780. “未得异熟机会者”是指，在给予异熟方面未获得机会者。“终止”是指，已终结、已消失，即不产生异熟，此是其义。

781. තතො පරන්ති බ්‍යතිරෙකෙන අත්ථසිද්ධි, න කෙවලෙන අන්වයෙනාති ආහ ‘‘තාව න කමති, තතො පරං කමතීති ලද්ධියා පටික්ඛිපතී’’ති. තත්ථ තතො පරන්ති පුබ්බෙ කතස්ස කම්මස්ස පරික්ඛයගමනතො පරං. නත්ථි පාණාතිපාතො පාණාතිපාතලක්ඛණාභාවතොති අධිප්පායො. තමෙව ලක්ඛණාභාවං දස්සෙතුං ‘‘පාණොපාණසඤ්ඤිතා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ න තෙනාති යො පරෙන උපක්කමො කතො[Pg.143], තෙන උපක්කමෙන න මතො, ධම්මතාමරණෙනෙව මතොති දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං අවිසෙසවිදූහි, දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යං වා හොතු සුවිඤ්ඤෙය්‍යං වා, අඞ්ගපාරිපූරියාව පාණාතිපාතො.

781. “此后”是指，其义唯有通过否定才能成立，而非仅凭肯定。因此说“先前不合适，此后才合适”，这是为了驳斥那种见解。此处“此后”是指，先前所造之业已灭尽之后。没有杀生，是因为没有杀生之相，此是其意。为了显示此无相，才说了“有情、有情想”等等。此处“不由彼”是指，虽然受到了他人的加害，但不是因为那种加害而死，而是因自然法则而死。对于不善于辨别者来说，这很难理解。无论是难理解还是容易理解，只要杀生之要素具足，即是杀生。

නත්ථිඅරහතොඅකාලමච්චූතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

阿罗汉无非时死论释义终。

3. සබ්බමිදංකම්මතොතිකථාවණ්ණනා

3. 一切皆由业生论释义

784. අබීජතොති සබ්බෙන සබ්බං අබීජතො අඤ්ඤබීජතො ච. තන්ති දෙය්‍යධම්මං, ගිලානපච්චයන්ති අත්ථො.

784. “从非种子”是指，完全从非种子，以及从其他种子。“彼”是指应施之物，即病缘资具，此是其义。

සබ්බමිදංකම්මතොතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

一切皆由业生论释义终。

4. ඉන්ද්‍රියබද්ධකථාවණ්ණනා

4. 根系缚论释义

788. විනාපි අනිච්චට්ඨෙනාති අනිච්චට්ඨං ඨපෙත්වාපි අට්ඨපෙත්වාපීති අත්ථො, න අනිච්චට්ඨවිරහෙනාති. න හි අනිච්චට්ඨවිරහිතං අනින්ද්‍රියබද්ධං අත්ථි.

788. “即使没有无常之义”是指，即使设定或不设定无常之义，此是其义；而不是指脱离了无常之义。因为确实没有脱离无常之义而非根所系缚之法。

ඉන්ද්‍රියබද්ධකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

根系缚论释义终。

7. නවත්තබ්බංසඞ්ඝොදක්ඛිණංවිසොධෙතීතිකථාවණ්ණනා

7. 不应说“僧伽清净供养”论释义

793-794. අප්පටිග්ගහණතොති පටිග්ගාහකත්තාභාවතො.

793-794. “由于不接受”是指，由于没有接受者的缘故。

නවත්තබ්බංසඞ්ඝොදක්ඛිණංවිසොධෙතීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不应说“僧伽清净供养”论释义终。

11. දක්ඛිණාවිසුද්ධිකථාවණ්ණනා

11. 供养清净论释义

800-801. පටිග්ගාහකනිරපෙක්ඛාති පටිග්ගාහකස්ස ගුණවිසෙසනිරපෙක්ඛා, තස්ස දක්ඛිණෙය්‍යභාවෙන විනාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘පටිග්ගාහකෙන [Pg.144] පච්චයභූතෙන විනා’’ති. සච්චමෙතන්ති ලද්ධිකිත්තනෙන වුත්තභාවමෙව පටිජානාති. පටිග්ගාහකස්ස විපාකනිබ්බත්තනං දානචෙතනාය මහාඵලතා. පච්චයභාවොයෙව හි තස්ස, න තස්සා කාරණත්තං. තෙනාහ ‘‘දානචෙතනානිබ්බත්තනෙන යදි භවෙය්‍යා’’තිආදි.

800-801. “不观待受者”是指，不观待受者的特殊功德，其义是，无需其为应供者。因此说：“不依赖于作为助缘的受者”。“确实如此”是以对所持见解的称赞来认可已说之义。在受者处生起异熟，即是布施思的大果报性。受者只是它的助缘，而不是它的原因。因此说“如果由布施思所产生”等等。

දක්ඛිණාවිසුද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

供养清净论释义终。

සත්තරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十七品释义终。

18. අට්ඨාරසමවග්ගො

18. 第十八品

1. මනුස්සලොකකථාවණ්ණනා

1. 人世间论释义

802-803. ගහණන්ති මිච්ඡාගහණං.

802-803. “执取”是指错误的执取。

මනුස්සලොකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

人世间论释义终。

2. ධම්මදෙසනාකථාවණ්ණනා

2. 说法论释义

804-806. තස්ස ච නිම්මිතබුද්ධස්ස දෙසනං සම්පටිච්ඡිත්වා ආයස්මතා ආනන්දෙන සයමෙව ච දෙසිතො.

804-806. 具寿阿难接受了那个化现佛陀的教导后，自己也亲自说法。

ධම්මදෙසනාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

说法论释义终。

6. ඣානසඞ්කන්තිකථාවණ්ණනා

6. 禅定转进论释义

813-816. විතක්කවිචාරෙසු විරත්තචිත්තතා තත්ථ ආදීනවමනසිකාරො, තදාකාරො ච දුතියජ්ඣානූපචාරොති ආහ ‘‘විතක්කවිචාරා ආදීනවතො මනසි කාතබ්බා, තතො දුතියජ්ඣානෙන භවිතබ්බ’’න්ති.

813-816. 对于寻、伺心已离染，即是于寻、伺作意其过患，而那样的状态就是第二禅的近行。因此说：“应当对寻、伺作意其过患，然后应有第二禅。”

ඣානසඞ්කන්තිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

禅定转进论释义终。

7. ඣානන්තරිකකථාවණ්ණනා

7. 禅际论释义

817-819. න [Pg.145] පඨමජ්ඣානං විතක්කාභාවතො, නාපි දුතියජ්ඣානං විචාරසබ්භාවතොති ඣානමෙතං න හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඨමජ්ඣානාදීසු අඤ්ඤතරභාවාභාවතො න ඣාන’’න්ති.

817-819. 非初禅，因无寻故；亦非第二禅，因有伺故。为示“此非禅”，故说：“因其不具初禅等任何一种禅的状态，故非禅。”

ඣානන්තරිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

禅际论释义终。

9. චක්ඛුනාරූපංපස්සතීතිකථාවණ්ණනා

9. 以眼见色论释义

826-827. ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’ති ඉමිනා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙන පටිජානනස්ස අග්ගහණෙ අරුචිං සූචෙන්තො ආහ ‘‘මනොවිඤ්ඤාණපටිජානනං කිර සන්ධායා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘මනොවිඤ්ඤාණපටිජානනං පනා’’තිආදි. තස්මාති මනොවිඤ්ඤාණපටිජානනස්සෙව අධිප්පෙතත්තාති අත්ථො. එවං සන්තෙති යදි රූපෙන රූපං පටිවිජානාති, රූපං පටිවිජානන්තම්පි මනොවිඤ්ඤාණං රූපවිජානනං හොති, න රූපදස්සනන්ති ආහ ‘‘මනොවිඤ්ඤාණපටිජානනං පන රූපදස්සනං කථං හොතී’’ති.

826-827. 对于“以眼见到色”这句话，为暗示对“不承认眼识的认知”这一观点的不满，他说道：“这想必是针对意识的认知而言的。”因此才说“然而意识的认知……”等等。所以，其含义是指仅仅针对意识的认知而言。如果这样，如果以色认知色，那么认知色的意识也只是在认知色，而不是在见色。所以说：“然而意识的认知如何成为见色呢？”

චක්ඛුනාරූපංපස්සතීතිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

以眼见色论释义终。

අට්ඨාරසමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十八品释义终。

19. එකූනවීසතිමවග්ගො

19. 第十九品

1. කිලෙසපජහනකථාවණ්ණනා

1. 烦恼舍断论释义

828-831. තෙ පනාති යෙ අරියමග්ගෙන පහීනා කිලෙසා, තෙ පන. කාමඤ්චෙත්ථ මග්ගෙන පහාතබ්බකිලෙසා මග්ගභාවනාය අසති උප්පජ්ජනාරහා ඛණත්තයං න ආගතාති ච අනාගතා නාම සියුං, යස්මා පන තෙ න උප්පජ්ජිස්සන්ති, තස්මා තථා න වුච්චන්තීති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘නාපි භවිස්සන්තී’’ති.

828-831. “那些”是指已被圣道断除的烦恼。诚然，在此，那些应被道断除的烦恼，在道尚未修习时，是可能生起的，并且尚未进入三刹那，因而可被称为“未来的”。但因为它们将不会再生起，所以当知不应如是称呼。因此他说：“亦不复生”。

කිලෙසපජහනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

烦恼舍断论释义终。

2. සුඤ්ඤතකථාවණ්ණනා

2. 空性论释义

832. යෙන [Pg.146] අවසවත්තනට්ඨෙන පරපරිකප්පිතො නත්ථි එතෙසං අත්තනො විසයන්ති අනත්තාති වුච්චන්ති සභාවධම්මා, ස්වායං අනත්තතාති ආහ ‘‘අවසවත්තනාකාරො අනත්තතා’’ති. සා පනායං යස්මා අත්ථතො අසාරකතාව හොති, තස්මා තදෙකදෙසෙන තං දස්සෙතුං ‘‘අත්ථතො ජරාමරණමෙවා’’ති ආහ. එවං සති ලක්ඛණසඞ්කරො සියා, තෙසං පනිදං අධිප්පායකිත්තනන්ති දට්ඨබ්බං. අරූපධම්මානං අවසවත්තනාකාරතාය එව හි අනත්තලක්ඛණස්ස සඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නතා.

832. 由于不自在转起之义，且非为他人所构想为自有领域，诸自性法(sabhāvadhammā)被称为“无我”。此即无我性，如说：“不自在转起之相是无我性。”又，由于此（无我性）在义理上即是无实，因此，为了以其一部分来显示它，便说：“在义理上只是老死。”如果这样，就会有特征的混淆，但应知这是在说明其意趣。因为正是由于无色法的不自在转起之相，无我相才被包含于行蕴之中。

සුඤ්ඤතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

空性论释义终。

3. සාමඤ්ඤඵලකථාවණ්ණනා

3. 沙门果论释义

835-836. පත්තිධම්මන්ති හෙට්ඨා වුත්තං සමන්නාගමමාහ.

835-836. “证得法”是指前面所说的具足之义。

සාමඤ්ඤඵලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

沙门果论释义终。

5. තථතාකථාවණ්ණනා

5. 真如论释义

841-843. රූපාදීනං සභාවතාති එතෙන රූපාදයො එව සභාවතාති ඉමමත්ථං පටික්ඛිපති. යතො තං පරවාදී රූපාදීසු අපරියාපන්නං ඉච්ඡති. තෙනාහ ‘‘භාවං හෙස තථතාති වදති, න භාවයොග’’න්ති. තත්ථ භාවන්ති ධම්මමත්තං, පකතීති අත්ථො ‘‘ජාතිධම්ම’’න්තිආදීසු විය. රූපාදීනඤ්හි රුප්පනාදිපකති තථා අසඞ්ඛතාති ච පරවාදිනො ලද්ධි. තෙන වුත්තං ‘‘න භාවයොග’’න්ති. යෙන හි භාවො සභාවධම්මො යුජ්ජති, එකීභාවමෙව ගච්ඡති, තං රුප්පනාදිලක්ඛණං භාවයොගො. තං පන රූපාදිතො අනඤ්ඤං, තතො එව සඞ්ඛතං, අවිපරීතට්ඨෙන පන ‘‘තථ’’න්ති වුච්චති.

841-843. 通过“色等的自性”这一说法，他驳斥了“色等本身就是自性”这一观点。因为他宗论者(paravādī)主张它（自性）不包含于色等之中。因此说：“他说存在(bhāva)是真如(tathatā)，而不是与存在的结合(bhāvayoga)。”此处，“存在”仅指法，意思是“本性”(pakati)，如同“生法”(jātidhamma)等词中的用法。因为他宗论者的学说(laddhi)是：色等有变坏等本性，而真如是无为的(asaṅkhata)。因此说“不是与存在的结合”。因为，与存在、自性法相结合并融为一体的，是具有变坏等特征的“与存在的结合”。而它与色等并无不同，因此它是有为的(saṅkhata)。但以不变异之义，被称为“如”(tatha)。

තථතාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

真如论释义终。

6. කුසලකථාවණ්ණනා

6. 善论释义

844-846. අනවජ්ජභාවමත්තෙනෙව [Pg.147] කුසලන්ති යොජනා. තස්මාති යස්මා අවජ්ජරහිතං අනවජ්ජං, අනවජ්ජභාවමත්තෙනෙව ච කුසලං, තස්මා නිබ්බානං කුසලන්ති.

844-846. 仅以无过失的状态就可称为善。因此，因为远离过失就是无过失，并且仅以无过失的状态就是善，所以涅槃是善。

කුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善论释义终。

7. අච්චන්තනියාමකථාවණ්ණනා

7. 绝对决定论释义

847. යං ‘‘එකවාරං නිමුග්ගො තථා නිමුග්ගොව හොති, එතස්ස පුන භවතො වුට්ඨානං නාම නත්ථී’’ති අට්ඨකථායං ආගතං, සො පන ආචරියවාදො, න අට්ඨකථානයොති දස්සෙන්තො ‘‘තාය ජාතියා…පෙ… මඤ්ඤමානො’’ති ආහ. තත්ථ තාය ජාතියාති යස්සං ජාතියං පුග්ගලො කම්මාවරණාදිආවරණෙහි සමන්නාගතො හොති, තාය ජාතියා. සංසාරඛාණුකභාවො වස්සභඤ්ඤාදීනං විය මක්ඛලිආදීනං විය ච දට්ඨබ්බො. සො ච අහෙතුකාදිමිච්ඡාදස්සනස්ස ඵලභාවෙනෙව වෙදිතබ්බො, න අච්චන්තනියාමස්ස නාම කස්සචි අත්ථිභාවතො. යථා හි විමුච්චන්තස්ස කොචි නියාමො නාම නත්ථි ඨපෙත්වා මග්ගෙන භවපරිච්ඡෙදං, එවං අවිමුච්චන්තස්සපි කොචි සංසාරනියාමො නාම නත්ථි. තාදිසස්ස පන මිච්ඡාදස්සනස්ස බලවභාවෙ අපරිමිතකප්පපරිච්ඡෙදෙ චිරතරං සංසාරප්පබන්ධො හොති, අපායූපපත්ති ච යත්ථ සංසාරඛාණුසමඤ්ඤා.

847. 义注(aṭṭhakathā)中引述“一旦沉没就永远沉没，此人就没有再次出生的机会”的说法，但这只是论师的观点，并非义注的本意。为了表明这一点，所以说“在那一生中……乃至……认为”。此处“在那一生中”指的是，个人(puggala)在哪一生中具足业障等障蔽，即是那一生。轮回的桩柱状态(saṃsārakhāṇukabhāva)应被理解为像瓦萨班那(Vassabhañña)等人以及末伽梨(Makkhali)等人那样。这应当被理解为无因论等邪见的果报，而不是因为存在任何名为“绝对决定”的东西。正如对于解脱者，除了以道断绝有(bhava)之外，没有任何决定可言；同样，对于未解脱者，也没有任何轮回的决定可言。但是，当这种邪见强大时，轮回的延续就会在无量劫中持续更久，并且会投生到恶趣，这也就是所谓的“轮回桩柱”。

යං පනෙකෙ වදන්ති ‘‘අත්ථෙව අච්චන්තං සංසරිතා අනන්තත්තා සත්තනිකායස්සා’’ති, තම්පි අපුඤ්ඤබහුලං සත්තසන්තානං සන්ධාය වුත්තං සියා. න හි මාතුඝාතකාදීනං තෙනත්තභාවෙන සම්මත්තනියාමොක්කමනන්තරායභූතො මිච්ඡත්තනියාමො විය සත්තානං විමුත්තන්තරායකරො සංසාරනියාමො නාම නත්ථි. යාව පන න මග්ගඵලස්ස උපනිස්සයො උපලබ්භති, තාව සංසාරො අපරිච්ඡින්නො. යදා ච සො උපලද්ධො, තදා සො පරිච්ඡින්නො එවාති දට්ඨබ්බං.

又，有些人说：“由于众生界(sattanikāya)的无尽，确实有绝对的轮回。”这话或许是针对充满非福的众生相续而说的。因为，并不像弑母者等人的决定性邪见(micchattaniyāma)本身就成为进入正性决定(sammattaniyāma)的直接障碍那样，存在一种名为“轮回决定”(saṃsāraniyāmo)的东西会成为众生解脱的障碍。只要还未获得道与果的依止(upanissaya)，轮回就是无边际的。而当获得它时，则应知轮回就是有边际的。

යථා නියතසම්මාදස්සනං, එවං නියතමිච්ඡාදස්සනෙනපි සවිසයෙ එකංසගාහවසෙන උක්කංසගතෙන භවිතබ්බන්ති තෙන සමන්නාගතස්ස පුග්ගලස්ස සති අච්චන්තනියාමෙ කථං තස්මිං අභිනිවෙසවිසයෙ අනෙකංසගාහො උප්පජ්ජෙය්‍ය, අභිනිවෙසන්තරං වා විරුද්ධං යදි උප්පජ්ජෙය්‍ය, අච්චන්තනියාමො එව න [Pg.148] සියාති පාළියං විචිකිච්ඡුප්පත්තිනියාමන්තරුප්පත්තිචොදනා කතා. න හි විචිකිච්ඡා විය සම්මත්තනියතපුග්ගලානං යථාක්කමං මිච්ඡත්තසම්මත්තනියතපුග්ගලානං සම්මත්තමිච්ඡත්තනියතා ධම්මා කදාචිපි උප්පජ්ජන්ති, අවිරුද්ධං පන නියාමන්තරමෙව හොතීති ආනන්තරිකන්තරං විය මිච්ඡාදස්සනන්තරං සමානජාතිකං න නිවත්තෙතීති විරුද්ධංයෙව දස්සෙතුං පාළියං විචිකිච්ඡා විය සස්සතුච්ඡෙදදිට්ඨියො එව උද්ධටා. එවමෙත්ථ විචිකිච්ඡුප්පත්තිනියාමන්තරුප්පත්තීනං නියාමන්තරුප්පත්තිනිවත්තකභාවො වෙදිතබ්බො, අච්චන්තනියාමො ච නිවත්තිස්සතීති ච විරුද්ධමෙතන්ති පන ‘‘විචාරෙත්වාව ගහෙතබ්බා’’ති වුත්තං සියා.

正如已得决定正见者，已得决定邪见者也应以片面执取的方式在其所缘上达到极致。既然具备此见的个人(puggala)已入绝对决定，在他所执着的所缘上，又怎会生起非片面的执取呢？或者，如果生起另一种相违的执着，那绝对决定就不复存在了。因此，圣典中提出了关于疑惑的生起和另一种决定的生起的诘难。确实，对于正性决定者，疑惑绝不会生起；同样，对于邪性决定者和正性决定者，正性决定法和邪性决定法也绝不会（在对方身上）生起。然而，不相违的另一种决定是会发生的。如同另一种无间业不会中止同类的（无间业），另一种邪见也不会中止同类的（邪见）。为了显示相违的情况，圣典中就像举出疑惑一样，只举出了常见和断见。如此，于此应知，疑惑的生起和另一种决定的生起，具有中止另一种决定生起的作用。而说“绝对决定将会被中止”，这是矛盾的，因此或许是说“应审察后才接受”。

අච්චන්තනියාමකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

绝对决定论释义终。

8. ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා

8. 根论释义

853-856. යථා ලොකුත්තරා සද්ධාදයො එව සද්ධින්ද්‍රියාදීනි, එවං ලොකියාපි. කස්මා? තත්ථාපි අධිමොක්ඛලක්ඛණාදිනා ඉන්දට්ඨසබ්භාවතො. සද්ධෙය්‍යාදිවත්ථූසු සද්දහනාදිමත්තමෙව හි තන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ලොකුත්තරානං…පෙ… දට්ඨබ්බො’’ති.

853-856. 正如出世间的信等即是信根等，世间的（信等）也是如此。为什么呢？因为它们也因具有胜解等特征而存在根的作用。确实，对于可信等事，仅仅有信等，这便是圣典的教导。为了显示此义，他说道：“出世间的……应被了知。”

ඉන්ද්‍රියකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

根论释义终。

එකූනවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第十九品释义终。

20. වීසතිමවග්ගො

20. 第二十品

2. ඤාණකථාවණ්ණනා

2. 智论释义

863-865. කාමං පුබ්බභාගෙපි අත්ථෙව දුක්ඛපරිඤ්ඤා, අත්ථසාධිකා පන සා මග්ගක්ඛණිකා එවාති උක්කංසගතං දුක්ඛපරිඤ්ඤං සන්ධාය අවධාරෙන්තො ආහ ‘‘දුක්ඛං…පෙ… මග්ගඤාණමෙව දීපෙතී’’ති. තං පන අවධාරණං න ඤාණන්තරනිවත්තනං, අථ ඛො ඤාණන්තරස්ස යථාධිගතකිච්චනිවත්තනං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘න තස්සෙව ඤාණභාව’’න්තිආදි.

863-865. 诚然，在预备阶段也确实存在对苦的遍知，但能成就其义的遍知，唯在道的刹那。因此，针对已达究竟的苦遍知，他强调说：“苦……只显示道智。”然而，此强调并非为了排除其他智，而应被理解为其他智在完成其已达成的作用后的止息。因此说：“不是那个智的自性”等。

ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

智论释义 终。

3. නිරයපාලකථාවණ්ණනා

3. 地狱狱卒论释义

866-868. නෙරයිකෙ [Pg.149] නිරයෙ පාලෙන්ති, තතො නිග්ගන්තුං අප්පදානවසෙන රක්ඛන්තීති නිරයපාලා. නිරයපාලතාය වා නෙරයිකානං නරකදුක්ඛෙන පරියොනද්ධාය අලං සමත්ථාති නිරයපාලා. කිං පනෙතෙ නිරයපාලා නෙරයිකා, උදාහු අනෙරයිකාති. කිඤ්චෙත්ථ – යදි තාව නෙරයිකා, නිරයසංවත්තනියෙන කම්මෙන නිබ්බත්තාති සයම්පි නිරයදුක්ඛං පච්චනුභවෙය්‍යුං, තථා සති අඤ්ඤෙසං නෙරයිකානං යාතනාය අසමත්ථා සියුං, ‘‘ඉමෙ නෙරයිකා, ඉමෙ නිරයපාලා’’ති වවත්ථානඤ්ච න සියා. යෙ ච යෙ යාතෙන්ති, තෙහි සමානරූපබලප්පමාණෙහි ඉතරෙසං භයසන්තාසා න සියුං. අථ අනෙරයිකා, තෙසං තත්ථ කථං සම්භවොති? වුච්චතෙ – අනෙරයිකා නිරයපාලා අනිරයගතිසංවත්තනියකම්මනිබ්බත්තා. නිරයූපපත්තිසංවත්තනියකම්මතො හි අඤ්ඤෙනෙව කම්මුනා තෙ නිබ්බත්තන්ති රක්ඛසජාතිකත්තා. තථා හි වදන්ති –

866-868. 他们在地狱中看守地狱众生，守护他们以防止其逃脱，因此被称为地狱狱卒。或者，因为他们能够胜任地狱狱卒之职，使地狱众生为地狱之苦所缠，因此被称为地狱狱卒。那么，这些地狱狱卒是地狱众生，还是非地狱众生呢？对此，如果他们是地狱众生，是由导致投生地狱的业所生，那么他们自己也应承受地狱之苦。这样一来，他们就没有能力折磨其他地狱众生，也无法区分“这些是地狱众生，这些是地狱狱卒”。而且，如果施加折磨者与被折磨者在形貌、力量和大小上都相似，那么后者就不会对前者感到恐惧和害怕。如果他们是非地狱众生，他们又怎么会出现在那里呢？应当说：地狱狱卒是非地狱众生，他们是由不导致投生地狱趣的业所生。他们是由不同于导致投生地狱的业的另一种业所生，因为他们属于罗刹(rakkhasa)一族。正如所说：

‘‘කොධනා කුරූරකම්මන්තා, පාපාභිරුචිනො තථා;

දුක්ඛිතෙසු ච නන්දන්ති, ජායන්ති යමරක්ඛසා’’ති.

“忿怒者，行残暴业，同样喜好于罪恶；于受苦者心生欢喜，投生为阎魔罗刹。”

තත්ථ යදෙකෙ වදන්ති ‘‘යාතනාදුක්ඛස්ස අප්පටිසංවෙදනතො, අඤ්ඤථා පුන අඤ්ඤමඤ්ඤං යාතෙය්‍යු’’න්ති ච එවමාදි, තයිදං ආකාසරොමට්ඨනං නිරයපාලානං නෙරයිකභාවස්සෙව අභාවතො. යෙ පන වදෙය්‍යුං – යදිපි අනෙරයිකා නිරයපාලා, අයොමයාය පන ආදිත්තාය සම්පජ්ජලිතාය සජොතිභූතාය නිරයභූමියා පරිවත්තමානා කථං නාම දුක්ඛං නානුභවන්තීති? කම්මානුභාවතො. යථා හි ඉද්ධිමන්තො චෙතොවසිප්පත්තා මහාමොග්ගල්ලානාදයො නෙරයිකෙ අනුකම්පන්තා ඉද්ධිබලෙන නිරයභූමිං උපගතා තත්ථ දාහදුක්ඛෙන න බාධීයන්ති, එවං සම්පදමිදං දට්ඨබ්බං.

在此，有人说：“因为他们不感受折磨之苦，否则他们会互相折磨。”等等，这种说法是无稽之谈，因为地狱狱卒根本就不是地狱众生。但又有人会说：“即使地狱狱卒不是地狱众生，但他们在由铁制成、燃烧、炽热、发光的地狱地上翻滚，怎么会不感受痛苦呢？”这是由于业力所致。正如拥有神通、获得心自在的大目犍连(Mahāmoggallāna)等人，出于对地狱众生的怜悯，以神通力去到地狱之地，在那里却不被燃烧之苦所困扰。此事也应作如是观。

තං ඉද්ධිවිසයස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතොති චෙ? ඉදම්පි තංසමානං කම්මවිපාකස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතො. තථාරූපෙන හි කම්මුනා තෙ නිබ්බත්තා යථා නිරයදුක්ඛෙන අබාධිතා එව හුත්වා නෙරයිකෙ යාතෙන්ති, න චෙත්තකෙන බාහිරවිසයාභාවො විජ්ජති ඉට්ඨානිට්ඨතාය පච්චෙකං ද්වාරපුරිසෙසු විභත්තසභාවත්තා. තථා හි එකච්චස්ස ද්වාරස්ස පුරිසස්ස ඉට්ඨං [Pg.150] එකච්චස්ස අනිට්ඨං, එකච්චස්ස ච අනිට්ඨං එකච්චස්ස ඉට්ඨං හොති. එවඤ්ච කත්වා යදෙකෙ වදන්ති ‘‘නත්ථි කම්මවසෙන තෙජසා පරූපතාපන’’න්තිආදි, තදපාහතං හොති. යං පන වදන්ති ‘‘අනෙරයිකානං තෙසං කථං තත්ථ සම්භවො’’ති නෙරයිකානං යාතකභාවතො. නෙරයිකසත්තයාතනායොග්ගඤ්හි අත්තභාවං නිබ්බත්තෙන්තං කම්මං තාදිසනිකන්තිවිනාමිතං නිරයට්ඨානෙයෙව නිබ්බත්තෙති. තෙ ච නෙරයිකෙහි අධිකතරබලාරොහපරිණාහා අතිවිය භයානකසන්තාසකුරූරතරපයොගා ච හොන්ති. එතෙනෙව තත්ථ කාකසුනඛාදීනම්පි නිබ්බත්ති සංවණ්ණිතාති දට්ඨබ්බං.

如果说那是由于神通境界的不可思议性，那么此事也同样是由于业报的不可思议性。因为他们是由那样的业所生，所以不会受到地狱之苦的伤害，却能折磨地狱众生。这并非因为没有外境，而是因为对于不同的个体，事物因其可喜与不可喜而被区分为不同性质。例如，对某一个体来说是可喜的，对另一个体来说则是不可喜的；反之亦然。这样一来，那些说“没有因业力而用火焰烧灼他人”等等的说法，就被驳倒了。至于他们说“非地狱众生怎么会生在那里”，那是因为他们是折磨者。能产生适合折磨地狱众生的身体的业，因其有此倾向，便使他们就在地狱中出生。这些众生比地狱众生更强大、更高大、更魁梧，使用的折磨方式也异常恐怖和残忍。由此可见，乌鸦、狗等在地狱中的出现也应如此理解。

කථමඤ්ඤගතිකෙහි අඤ්ඤගතිකබාධනන්ති ච න වත්තබ්බං අඤ්ඤත්ථාපි තථා දස්සනතො. යං පනෙකෙ වදන්ති ‘‘අසත්තසභාවා නිරයපාලා නිරයසුනඛාදයො චා’’ති, තං තෙසං මතිමත්තං අඤ්ඤත්ථ තථා අදස්සනතො. න හි කාචි අත්ථි තාදිසී ධම්මප්පවත්ති, යා අසත්තසභාවා, සම්පතිසත්තෙහි අප්පයොජිතා ච අත්ථකිච්චං සාධෙන්තී දිට්ඨපුබ්බා. පෙතානං පානීයනිවාරකානං දණ්ඩාදිහත්ථපුරිසානම්පි අසත්තභාවෙ විසෙසකාරණං නත්ථි. සුපිනූපඝාතොපි අත්ථකිච්චසමත්ථතාය අප්පමාණං දස්සනාදිමත්තෙනපි තදත්ථසිද්ධිතො. තථා හි සුපිනෙ ආහාරූපභොගාදිනා න අත්ථසිද්ධි අත්ථි, නිම්මානරූපං පනෙත්ථ ලද්ධපරිහාරං ඉද්ධිවිසයස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතො. ඉධාපි කම්මවිපාකස්ස අචින්තෙය්‍යභාවතොති චෙ? තං න, අසිද්ධත්තා. නෙරයිකානං කම්මවිපාකො නිරයපාලාති අසිද්ධමෙතං, වුත්තනයෙන පන නෙසං සත්තභාවො එව සිද්ධො. සක්කා හි වත්තුං සත්තසඞ්ඛාතා නිරයපාලසඤ්ඤිතා ධම්මප්පවත්ති සාභිසන්ධිකා පරූපඝාති අත්ථකිච්චසබ්භාවතො ඔජාහාරාදිරක්ඛසසන්තති වියාති. අභිසන්ධිපුබ්බකතා චෙත්ථ න සක්කා පටික්ඛිපිතුං තථා තථා අභිසන්ධියා යාතනතො, තතො එව න සඞ්ඝාටපබ්බතාදීහි අනෙකන්තිකතා. යෙ පන වදන්ති ‘‘භූතවිසෙසා එව තෙ වණ්ණසණ්ඨානාදිවිසෙසවන්තො භෙරවාකාරා නරකපාලාති සමඤ්ඤං ලභන්තී’’ති, තදසිද්ධං. උජුකමෙව පාළියං ‘‘අත්ථි නිරයෙ නිරයපාලා’’ති වාදස්ස පතිට්ඨාපිතත්තා.

不应说“由一趣者对另一趣者造成障碍”，因为在别处也见到同样的情况。有些人说：“地狱狱卒、地狱犬等没有有情自性”，这只是他们的个人见解，因为在别处见不到同样的情况。确实，从未见过任何一种没有有情自性、且非由现存有情所驱动的法之流转，能够成办事务。对于那些手持棍棒等阻止饿鬼饮水的人，也没有特别的理由说他们没有有情自性。梦中的伤害也不是成办事务能力的证明，因为仅凭见闻等就能达成其目的。确实，在梦中通过受用食物等并不能成办事务。于此，化色(nimmānarūpa)是例外，因为神通境界是不可思议的。如果说：“于此也是因为业报不可思议”呢？那是不对的，因为这并未成立。“地狱有情的业报就是地狱狱卒”，此说并未成立。反之，如前所述，他们是有情这一点是成立的。确实可以说：名为“地狱狱卒”、被计为有情的法之流转，是有意图地伤害他者，因为其事务是存在的，就像食精气等的罗刹相续。于此，其意图为先导是不可否认的，因为他们是如此这般怀着意图施加折磨。正因如此，这与撞击山(saṅghāṭa)等的情况并非不确定。至于那些说“他们只是某种特殊的鬼神，具有特殊的颜色、形状等，显现恐怖的形象，而得到‘地狱狱卒’之名”的人，他们的说法是不成立的。因为在圣典中，“地狱中有地狱狱卒”的说法被直接确立了。

අපිච යථා අරියවිනයෙ නරකපාලානං භූතමත්තතා අසිද්ධා, තථා පඤ්ඤත්තිමත්තවාදිනොපි තෙසං භූතමත්තතා අසිද්ධාව. න හි තස්ස භූතානි නාම සන්ති. යදි පරමත්ථං ගහෙත්වා වොහරති, අථ කස්මා වෙදනාදිකෙ [Pg.151] එව පටික්ඛිපතීති? තිට්ඨතෙසා අනවට්ඨිතතක්කානං අප්පහීනසම්මොහවිපල්ලාසානං වාදවීමංසා, එවං අත්ථෙව නිරයපාලාති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. සති ච නෙසං සබ්භාවෙ, අසතිපි බාහිරෙ විසයෙ නරකෙ විය දෙසාදිනියමො හොතීති වාදො න සිජ්ඣති එවාති දට්ඨබ්බං.

再者，正如在圣律中，地狱狱卒仅是鬼神之说不成立，同样，对那些主张仅是概念者而言，他们仅是鬼神之说也不成立。因为对他来说，根本没有所谓的鬼神存在。如果他执取胜义而言说，那么为何只否定受等呢？且住下这些逻辑不稳定、未断除痴与颠倒者的论辩考察。于此应得出结论：地狱狱卒确实存在。应知，既然他们是真实存在的，那么“即使没有外在所缘，也会像地狱一样有处所等规定”的说法，是决不成立的。

නිරයපාලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

地狱狱卒论释义 终。

4. තිරච්ඡානකථාවණ්ණනා

4. 畜生论释义

869-871. තස්සාති එරාවණනාමකස්ස දෙවපුත්තස්ස. තහිං කීළනකාලෙ හත්ථිවණ්ණෙන විකුබ්බනං සන්ධාය ‘‘හත්ථිනාගස්සා’’ති වුත්තං. දිබ්බයානස්සාති එත්ථාපි එසෙව නයො. න හි එකන්තසුඛප්පච්චයට්ඨානෙ සග්ගෙ දුක්ඛාධිට්ඨානස්ස අකුසලකම්මසමුට්ඨානස්ස අත්තභාවස්ස සම්භවො යුත්තො. තෙනාහ ‘‘න තිරච්ඡානගතස්සා’’ති.

869-871. “彼”(Tassa)是指导名为埃拉瓦那(Erāvaṇa)的天子。说到“象中之王”(hatthināgassa)，是针对他在那里嬉戏时，以神通变化为象的形色。“天乘”(Dibbayānassa)于此也是同样的道理。因为在天界这唯乐缘之处，由不善业生起、作为苦之所依的自体是不可能存在的。因此说“非畜生趣者”。

තිරච්ඡානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

畜生论释义 终。

6. ඤාණකථාවණ්ණනා

6. 智论释义

876-877. ‘‘ද්වාදසවත්ථුකං ඤාණං ලොකුත්තර’’න්ති එත්ථ ද්වාදසවත්ථුකස්ස ඤාණස්ස ලොකුත්තරතා පතිට්ඨාපීයතීති දස්සෙන්තො පඨමවිකප්පං වත්වා පුන ලොකුත්තරඤාණස්ස ද්වාදසවත්ථුකතා පතිට්ඨාපීයතීති දස්සෙතුං ‘‘තං වා…පෙ… අත්ථො’’ති ආහ. පරිඤ්ඤෙය්‍යන්ති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො, පකාරත්ථො වා. තෙන ‘‘පහාතබ්බ’’න්ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. පරිඤ්ඤාතන්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. ‘‘පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිඤ්ඤාත’’න්තිආදිනා පරිජානනාදිකිරියාය නිබ්බත්තෙතබ්බතා නිබ්බත්තිතතා ච දස්සිතා, න නිබ්බත්තියමානතාති. යෙන පන සා හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘සච්චඤාණං පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සච්චඤාණන්ති දුක්ඛාදිසච්චසභාවාවබොධකං ඤාණං, යං සන්ධාය ‘‘ඉදං දුක්ඛ’’න්තිආදි වුත්තං. මග්ගක්ඛණෙපීති අපි-සද්දෙන තතො [Pg.152] පුබ්බාපරභාගෙපීති දට්ඨබ්බං. පරිජානනාදිකිච්චසාධනවසෙන හොති අසම්මොහතො විසයතො චාති අධිප්පායො.

876-877. “十二事之智为出世间”，此处为显示十二事之智的出世间性而确立。先说第一种解释后，复为确立出世间智的十二事性，故说“彼或……义”等。“应遍知”，此处“iti”一词，或为起始义，或为种类义。由此总摄“应断”等。“已遍知”亦同此理。“应遍知、已遍知”等，显示了由遍知等作用所应生起之性及已生起之性，而非正在生起之性。为显示其生起之因，故说“谛智则”等。此处“谛智”，即了知苦等谛之自性的智慧，即所谓“此是苦”等所指。“于道刹那亦”，应知“亦”字亦含此前此后部分之义。其意趣是：以成就遍知等作用故，由无痴与所缘而有。

ඤාණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

智论释义终。

වීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二十品释义终。

චතුත්ථො පණ්ණාසකො සමත්තො.

第四五十集终。

21. එකවීසතිමවග්ගො

21. 第二十一品

1. සාසනකථාවණ්ණනා

1. 教说论释义

878. සමුදායාති ‘‘සාසනං නවං කත’’න්තිආදිනා පුච්ඡාවසෙන පවත්තා වචනසමුදායා. එකදෙසානන්ති තදවයවානං. ‘‘තීසුපි පුච්ඡාසූ’’ති එවං අධිකරණභාවෙන වුත්තා.

878. “总集”，是指以“教法为新造”等提问方式而转起的语句总集。“部分”，是指其组成部分。“于三问中”，是就处所格而说。

සාසනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

教说论释义终。

4. ඉද්ධිකථාවණ්ණනා

4. 神通论释义

883-884. අධිප්පායවසෙනාති තථා තථා අධිමුච්චනාධිප්පායවසෙන.

883-884. “依意趣”，是指依于如是如是胜解之意趣。

ඉද්ධිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

神通论释义终。

7. ධම්මකථාවණ්ණනා

7. 法论释义

887-888. රූපසභාවො රූපට්ඨොති ආහ ‘‘රූපට්ඨො නාම කොචි රූපතො අඤ්ඤො නත්ථී’’ති. යං පන යතො අඤ්ඤං, න තං තංසභාවන්ති ආහ ‘‘රූපට්ඨතො අඤ්ඤං රූපඤ්ච න හොතී’’ති, රූපමෙව න හොතීති අත්ථො. එතෙන බ්‍යතිරෙකතො තමත්ථං සාධෙති. තස්මාති යස්මා රූපතො අඤ්ඤො රූපට්ඨො නත්ථි, රූපට්ඨතො ච අඤ්ඤං රූපං, තස්මා රූපං රූපමෙව රූපසභාවමෙවාති [Pg.153] එව-කාරෙන නිවත්තිතං දස්සෙති ‘‘න වෙදනාදිසභාව’’න්ති. අධිප්පායෙනාති රූපරූපට්ඨානං අනඤ්ඤත්තාධිප්පායෙන. අඤ්ඤථාති තෙසං අඤ්ඤත්තෙ රූපට්ඨෙන නියමෙන රූපං නියතන්ති වත්තබ්බන්ති යොජනා. දස්සිතොයෙව හොති අත්ථතො ආපන්නත්තා. න හි අභින්නෙ වත්ථුස්මිං පරියායන්තරභෙදං කරොති. අඤ්ඤත්තන්ති රූපසභාවානං රූපරූපට්ඨානඤ්ච. සසාමිනිද්දෙසසිද්ධාභෙදා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති විය, කප්පනාමත්තතො චායං භෙදො, න පරමත්ථතොති ආහ ‘‘ගහෙත්වා විය පවත්තො’’ති. වෙදනාදීහි නානත්තමෙවාති වෙදනාදීහි අඤ්ඤත්තමෙව. සො සභාවොති සො රූපසභාවො. නානත්තසඤ්ඤාපනත්ථන්ති රූපස්ස සභාවො, න වෙදනාදීනන්ති එවං භෙදස්ස ඤාපනත්ථං. තඤ්ච වචනන්ති ‘‘රූපං රූපට්ඨෙන න නියත’’න්ති වචනං. වුත්තප්පකාරෙනාති ‘‘රූපට්ඨතො අඤ්ඤස්ස රූපස්ස අභාවා’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන. යදි සදොසං, අථ කස්මා පටිජානාතීති යොජනා.

887-888. 色自性即是色义，故说：“所谓色义，无有异于色者。”凡异于彼者，则非彼之自性，故说：“异于色义者亦非色”，意即根本不是色。以此由简别法成就此义。是故，因离色无色义，离色义亦无色，故色即是色，唯是色自性，以“非受等自性”显示由“唯”字所排除者。“依意趣”，是指依色与色义非异之意趣。“否则”，若彼等为异，则应说“色由色义所限定”，此为结合。其义已然显示，因从义理上已得；于无差别事，实不作别种分别。“异”，是指色自性与色义。犹如“石偶之身”，虽依所属格而有差别，然此差别仅为假名，非依胜义，故说“如执取而转起”。“与受等有种种差别”，即是与受等有别。彼自性，即是色自性。“为令了知种种差别”，是指为了了知“是色之自性，非受等之自性”这样的差别。彼言，即是“色不由色义所限定”之言。“依已说之方式”，即是以“因无异于色义之色”等已说之方式。“若有过失，然则为何承认？”此为结合。

වුත්තමෙව කාරණන්ති ‘‘රූපං රූපමෙව, න වෙදනාදිසභාව’’න්ති එවං වුත්තමෙව යුත්තිං. පරෙන චොදිතන්ති ‘‘න වත්තබ්බං රූපං රූපට්ඨෙන නියත’’න්තිආදිනා පරවාදිනො චොදනං සන්ධායාහ. තමෙව කාරණං දස්සෙත්වාති තමෙව යථාවුත්තං යුත්තිං ‘‘එත්ථ හී’’තිආදිනා දස්සෙත්වා. චොදනං නිවත්තෙතීති ‘‘අථ කස්මා පටිජානාතී’’ති වුත්තං චොදනං නිවත්තෙති. යමත්ථං සන්ධාය ‘‘ඉතො අඤ්ඤථා’’ති වුත්තං, තං දස්සෙතුං ‘‘රූපාදී’’තිආදි වුත්තං.

“已说之理由”，是指“色只是色，非受等自性”这样已说的理据。“被他所难”，是指针对他论者所说“不应说色由色义所限定”等诘难而说。“显示彼理由”，是指以“于此”等显示彼如前所说之理据。“驳斥诘难”，即是驳斥“然则为何承认”之诘难。为显示“与此不同”所指之义，故说“色等”。

ධම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

法论释义终。

එකවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二十一品释义终。

22. බාවීසතිමවග්ගො

22. 第二十二品

2. කුසලචිත්තකථාවණ්ණනා

2. 善心论释义

894-895. පුරිමජවනක්ඛණෙති පරිනිබ්බානචිත්තතො අනන්තරාතීතපුරිමජවනවාරක්ඛණෙ.

894-895. “于前速行刹那”，是指于般涅槃心之后，紧随而逝的前速行过程之刹那。

කුසලචිත්තකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善心论释义终。

3. ආනෙඤ්ජකථාවණ්ණනා

3. 不动论释义

896. හෙතුසරූපාරම්මණසම්පයුත්තධම්මාරම්මණාදිතො [Pg.154] භවඞ්ගසදිසත්තා චුතිචිත්තං ‘‘භවඞ්ගචිත්ත’’න්ති ආහ.

896. 由于在因、自性、所缘、相应法等方面与有分(bhavaṅga)相似，故称死心(cuticitta)为“有分心”。

ආනෙඤ්ජකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不动论释义终。

5-7. තිස්සොපිකථාවණ්ණනා

5-7. 帝须论释义

898-900. අරහත්තප්පත්තිපි ගබ්භෙයෙව අත්ථීති මඤ්ඤති. සත්තවස්සිකා හි සොපාකසාමණෙරාදයො අරහත්තං පත්තා. සත්තවස්සිකොපි ගබ්භො අත්ථීති පරවාදිනො අධිප්පායො. ආකාසෙන ගච්ඡන්තො විය සුපිනං ආකාසසුපිනං. තං අභිඤ්ඤානිබ්බත්තං මඤ්ඤතීති නිදස්සනං කත්වා දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආකාසගමනාදිඅභිඤ්ඤා වියා’’ති. හෙට්ඨිමානං චතුන්නං වා මග්ගානං අධිගමෙන ධම්මාභිසමයො අග්ගඵලාධිගමෙන අරහත්තප්පත්ති ච සුපිනෙ අත්ථීති මඤ්ඤතීති යොජනා.

898-900. 他认为，阿罗汉果之证得(arahattappatti)亦可在母胎中。因为七岁的索巴迦(Sopāka)沙弥(sāmaṇera)等人已证得阿罗汉果。外道(paravādī)之意为：“亦有七岁之胎儿。”如于梦中行于虚空，是为空行梦(ākāsasupina)。他认为此乃神通(abhiññā)所成，为作譬喻而显示，故说“如行于虚空等神通”。其结合应为：他认为，通过证得下分四道之一而有法现观(dhammābhisamaya)，以及通过证得顶果(aggaphala)而有阿罗汉果之证得，此等于梦中存在。

තිස්සොපිකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

帝须论释义终。

9. ආසෙවනපච්චයකථාවණ්ණනා

9. 重复缘论释义

903-905. බීජං චතුමධුරභාවං න ගණ්හාතීති ඉදං සකසමයවසෙන වුත්තං, පරසමයෙ පන රූපධම්මාපි අරූපධම්මෙහි සමානක්ඛණා එව ඉච්ඡිතා. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බෙ ධම්මා ඛණිකා’’ති. ඛණිකත්තෙපි වා අචෙතනෙසුපි අනින්ද්‍රියබද්ධරූපෙසු භාවනාවිසෙසො ලබ්භති, කිමඞ්ගං පන සචෙතනෙසූති දස්සෙතුං ‘‘යථා බීජං චතුමධුරභාවං න ගණ්හාතී’’ති නිදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. ආසෙවෙන්තො නාම කොචි ධම්මො නත්ථි ඉත්තරතාය අනවට්ඨානතොති අධිප්පායො. ඉත්තරඛණතාය එව පන ආසෙවනං ලබ්භති. කුසලාදිභාවෙන හි අත්තසදිසස්ස පයොගෙන කරණීයස්ස පුනප්පුනං කරණප්පවත්තනං අත්තසදිසතාපාදනං වාසනං වා ආසෙවනං පුරෙ පරිචිතගන්ථො විය පච්ඡිමස්සාති.

903-905. “种子不取四甜性”，此乃依自宗而说；于他宗，则认为色法与非色法实为同一刹那。是故说：“诸法皆是刹那的。”应知，为显示“于刹那性中，或于无心、非根所系之色法中，亦能得修习之殊胜，何况有心法？”，而举“如种子不取四甜性”之例。其意为：“因其短暂、不稳定，故无有任何名为重复之法。”然，正因其刹那短暂，重复方得成立。以善等状态，通过与自相似之功用，令所应作者再再运作，或令其成就与自相似之熏习，此即重复，犹如先前熟习之典籍于后者。

ආසෙවනපච්චයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

重复缘论释义终。

10. ඛණිකකථාවණ්ණනා

10. 刹那论释义

906-907. පථවියාදිරූපෙසූති [Pg.155] අනෙකකලාපසමුදායභූතෙසු සසම්භාරපථවීආදිරූපෙසු. තත්ථ හි කෙසුචි පුරිමුප්පන්නෙසු ඨිතෙසු කෙසඤ්චි තදඤ්ඤෙසං උප්පාදො, තතො පුරිමන්තරුප්පන්නානං කෙසඤ්චි නිරොධො හොති එකෙකකලාපරූපෙසු සමානුප්පාදනිරොධත්තා තෙසං. එවං පතිට්ඨානන්ති එවං වුත්තප්පකාරෙන අසමානුප්පාදනිරොධෙන පබන්ධෙන පතිට්ඨානපවත්තීති අත්ථො. සා පනායං යථාවුත්තා පවත්ති කස්මා රූපසන්තතියා එවාති ආහ ‘‘න හි රූපාන’’න්තිආදි. තස්සත්ථො – යදි සබ්බෙ සඞ්ඛතධම්මා සමානක්ඛණා, තථා සති අරූපසන්තතියා විය රූපසන්තතියාපි අනන්තරාදිපච්චයෙන විධිනා පවත්ති සියා, න චෙතං අත්ථි. යදි සියා, චිත්තක්ඛණෙ චිත්තක්ඛණෙ පථවීආදීනං උප්පාදනිරොධෙහි භවිතබ්බන්ති.

906-907. “在地等色中(Pathaviyādirūpesūti)”即在由众多色聚(kalāpa)构成的、具足组成部分的地等色中。在那里，当某些先前生起的住立时，另外一些生起，然后先前和中间生起的某些灭去，因为在每一个色聚中，它们的生灭是同时的。所谓“如是安住(evaṃ patiṭṭhānaṃ)”，意即以如前所述的非同时生灭的方式，相续地安住与流转。至于这如前所述的流转为何只存在于色法相续中，（经文）说“诸色实非……”等。其义为：如果一切有为法(saṅkhatadhammā)都是同一刹那的，那么色法相续也应如无色法相续一般，通过无间缘(anantarapaccaya)等方式流转，但事实并非如此。如果真是那样，那么在每一个心识刹那，都应有地等（色法）的生起和灭去。

ඛණිකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

刹那论释义终。

බාවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二十二品释义终。

23. තෙවීසතිමවග්ගො

23. 第二十三品

1. එකාධිප්පායකථාවණ්ණනා

1. 一意图论释义

908. එක-සද්දො අඤ්ඤත්ථොපි හොති ‘‘ඉත්ථෙකෙ අභිවදන්තී’’තිආදීසු විය, අඤ්ඤත්තඤ්චෙත්ථ රාගාධිප්පායතො වෙදිතබ්බං, පුථුජ්ජනස්ස පන සඡන්දරාගපරිභොගභාවතො ආහ ‘‘රාගාධිප්පායතො අඤ්ඤාධිප්පායොවාති වුත්තං හොතී’’ති. කො පන සො අඤ්ඤාධිප්පායොති? කරුණාධිප්පායො. තෙන වුත්තං ‘‘කරුණාධිප්පායෙන එකාධිප්පායො’’ති. අයඤ්ච නයො ඉත්ථියා ජීවිතරක්ඛණත්ථං කාරුඤ්ඤෙන මනොරථං පූරෙන්තස්ස බොධිසත්තස්ස සංවරවිනාසො න හොතීති එවංවාදිනං පරවාදිං සන්ධාය වුත්තො, පණිධානාධිප්පායවාදිනං පන සන්ධාය ‘‘එකො අධිප්පායොති එත්ථා’’තිආදි වුත්තං. පුත්තමුඛදස්සනාධිප්පායොපි එත්ථෙව සඞ්ගහං ගතොති දට්ඨබ්බං. එකතොභාවෙති සහභාවෙ.

908. “一(eka)”字亦有他义，如在“于此，一些人宣说……”等句中。此处的“其他”应知为不同于贪欲的意图。然而，由于凡夫有随欲贪而受用的情况，故说：“被称为不同于贪欲的意图”。那么，彼其他意图为何？是悲悯的意图。因此说：“以悲悯的意图为单一意图”。此理是针对持如下观点的他论者而说：菩萨为护女子之命，以悲心满足其愿望，其律仪(saṃvara)不会毁坏。而针对持“誓愿为意图”论者，则说“于此，只有一个意图”等。当知“欲见子面”的意图亦摄于此中。“成为一体(ekatobhāve)”即共同存在。

එකාධිප්පායකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

一意图论释义终。

3-7. ඉස්සරියකාමකාරිකාකථාවණ්ණනා

3-7. 自在欲行论释义

910-914. ඉස්සරියෙනාති [Pg.156] චිත්තිස්සරියෙන, න චෙතොවසිභාවෙනාති අත්ථො. කාමකාරිකං යථිච්ඡිතනිප්ඵාදනං. ඉස්සරියකාමකාරිකාහෙතූති ඉස්සරියකාමකාරිභාවනිමිත්තං, තස්ස නිබ්බත්තනත්ථන්ති අත්ථො. මිච්ඡාදිට්ඨියා කරීයතීති මිච්ඡාභිනිවෙසෙනෙව යා කාචි දුක්කරකාරිකා කරීයතීති අත්ථො.

910-914. “以自在(issariyena)”即以心的自在(cittissariya)，意为并非心的自在状态(cetovasibhāva)。“欲行(kāmakārikaṃ)”即随己所欲而成就。“自在欲行之因(issariyakāmakārikāhetu)”即作为自在欲行状态的因缘，意为为了使其产生。“由邪见所作(micchādiṭṭhiyā karīyati)”意为，仅因执着邪见而行任何难行。

ඉස්සරියකාමකාරිකාකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

自在欲行论释义终。

8. පතිරූපකථාවණ්ණනා

8. 相似论释义

915-916. මෙත්තාදයො වියාති යථා මෙත්තා කරුණා මුදිතා ච සිනෙහසභාවාපි අරඤ්ජනසභාවත්තා අසංකිලිට්ඨත්තා ච න රාගො, එවං රාගපතිරූපකො කොචි ධම්මො නත්ථි ඨපෙත්වා මෙත්තාදයො, අඤ්ඤචිත්තස්ස සිනිය්හනාකාරො රාගස්සෙව පවත්තිආකාරොති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘රාගමෙව ගණ්හාතී’’ති. එවං දොසෙපීති එත්ථ ඉස්සාදයො විය න දොසො දොසපතිරූපකො කොචි අත්ථීති දොසමෙව ගණ්හාතීති යොජෙතබ්බං. ඨපෙත්වා හි ඉස්සාදයො අඤ්ඤචිත්තස්ස දුස්සනාකාරො දොසස්සෙව පවත්තිආකාරොති.

915-916. “如慈(mettā)等”即：譬如慈、悲(karuṇā)、喜(muditā)，虽有亲爱之性，然因其无染着之性及无杂染，故非贪(rāgo)。同样，除慈等法外，并无与贪相似之法；对他人心的亲爱行相，即是贪的生起行相，此为其义。因此说“唯取于贪”。“于嗔(dosa)亦然”者，此处应如是结合：无有如嫉(issā)等法一般与嗔相似而非嗔者，故唯取于嗔。因为，除嫉等法外，恼害他人心的行相，即是嗔的生起行相。

පතිරූපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

相似论释义终。

9. අපරිනිප්ඵන්නකථාවණ්ණනා

9. 未究竟论释义

917-918. අනිච්චාදිකො භාවොති අනිච්චසඞ්ඛාරපටිච්චසමුප්පන්නතාදිකො භාවො ධම්මො පකති එතස්සාති අත්ථො. දුක්ඛඤ්ඤෙව පරිනිප්ඵන්නන්ති ‘‘දුක්ඛසච්චං සන්ධාය පුච්ඡා කතා, න දුක්ඛතාමත්ත’’න්ති අයමත්ථො විඤ්ඤායති ‘‘න කෙවලඤ්හි පඨමසච්චමෙව දුක්ඛ’’න්ති වචනෙන. තථා සති පරවාදිනා චක්ඛායතනාදීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච තංසරික්ඛකානං ධම්මානං පරිනිප්ඵන්නතා නානුජානිතබ්බා සියා. කස්මා? තෙසම්පි හි දුක්ඛසච්චෙන සඞ්ගහො, න ඉතරසච්චෙහි. යඤ්හි සමුදයසච්චතො නිබ්බත්තං, තං නිප්පරියායතො දුක්ඛසච්චං[Pg.157], ඉතරං සඞ්ඛාරදුක්ඛතාය දුක්ඛන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘න කෙවලඤ්හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ න හි අනුපාදින්නානීති ඉමිනා චක්ඛායතනාදීනං සමුදයසච්චෙන සඞ්ගහාභාවමාහ. ලොකුත්තරානීති ඉමිනා නිරොධමග්ගසච්චෙහි. යදි එවමෙත්ථ යුත්ති වත්තබ්බා, කිමෙත්ථ වත්තබ්බං? සභාවො හෙස පරවාදිවාදස්ස, යදිදං පුබ්බෙනාපරමසංසන්දනං. තථා හි සො විඤ්ඤූහි පටික්ඛිත්තො. තථා චෙව තං අම්හෙහි තත්ථ තත්ථ විභාවිතං. එතන්ති ‘‘රූපං අපරිනිප්ඵන්නං, දුක්ඛඤ්ඤෙව පරිනිප්ඵන්න’’න්ති යදෙතං තයා වුත්තං, එතං නො වත රෙ වත්තබ්බෙ. කස්මා? රූපස්ස ච දුක්ඛත්තා. රූපඤ්හි අනිච්චං දුක්ඛාධිට්ඨානඤ්ච. තෙන වුත්තං ‘‘යදනිච්චං තං දුක්ඛං. සංඛිත්තෙන පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධා දුක්ඛා’’ති ච.

917-918. “无常等性(aniccādiko bhāvo)”意为：无常、行(saṅkhāra)、缘生(paṭiccasamuppanna)等性，即是此法之本性。所谓“唯苦究竟成就(dukkhaññeva parinipphannaṃ)”，此义由“不仅第一谛是苦”之语可知，即问题是针对苦谛(dukkhasacca)而发，非仅指苦性(dukkhatā)而已。若然，他论者或不承认眼处(cakkhāyatana)等及其他类似之法的究竟成就性。何以故？因彼等亦为苦谛所摄，而非为其他谛所摄。凡由集谛(samudayasacca)所生者，即是无条件的苦谛；其他者则因行苦(saṅkhāradukkhatā)而为苦。为示此义，故说“不仅……”等。其中，以“非所执受(anupādinnāni)”说明眼处等不为集谛所摄；以“出世间(lokuttarāni)”说明（不为）灭谛与道谛所摄。若于此应说其理，当说何事？此即他论者之论说本性，亦即前后不相连贯。是故，彼为智者所驳。我等亦于各处如是阐明。你所说的“色非究竟成就，唯苦究竟成就”，实不应说。何以故？因色亦是苦。色实为无常，且为苦之所依。故说：“凡无常者，彼即是苦”，以及“简言之，五取蕴(pañcupādānakkhandhā)是苦”。

අපරිනිප්ඵන්නකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

未究竟论释义终。

තෙවීසතිමවග්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

第二十三品释义终。

කථාවත්ථුපකරණ-අනුටීකා සමත්තා.

《论事》随疏究竟。

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

යමකපකරණ-අනුටීකා

双论随疏

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

造论发端释义

සඞ්ඛෙපෙනෙවාති [Pg.159] උද්දෙසෙනෙව. යං ‘‘මාතිකාඨපන’’න්ති වුත්තං. ධම්මෙසූති ඛන්ධාදිධම්මෙසු කුසලාදිධම්මෙසු ච. අවිපරීතතො ගහිතෙසු ධම්මෙසු මූලයමකාදිවසෙන පවත්තියමානා දෙසනා වෙනෙය්‍යානං නානප්පකාරකොසල්ලාවහා පරිඤ්ඤාකිච්චසාධනී ච හොති, න විපරීතතොති ආහ ‘‘විපරීතග්ගහණං…පෙ… ආරද්ධ’’න්ති. එතෙන කථාවත්ථුපකරණදෙසනානන්තරං යමකපකරණදෙසනාය කාරණමාහ. තත්ථ විපරීතග්ගහණන්ති පුග්ගලපරිග්ගහණාදිමිච්ඡාගාහං. ධම්මපුග්ගලොකාසාදිනිස්සයානන්ති ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා’’තිආදිනා (යම. 1.මූලයමක.1) ධම්මෙ, ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා (යම. 1.ඛන්ධයමක.50) පුග්ගලං ‘‘යත්ථ රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා (යම. 1.ඛන්ධයමක.51) ඔකාසං නිස්සාය ආරබ්භ පවත්තානං. ආදි-සද්දෙන පුග්ගලොකාසඋප්පාදනිරොධතදුභයපරිඤ්ඤාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. සන්නිට්ඨානසංසයානන්ති පාළිගතිපටිවචනසරූපදස්සනපටික්ඛිපනපටිසෙධනනයෙහි යථාපුච්ඡිතස්ස අත්ථස්ස නිච්ඡයකරණං සන්නිට්ඨානං, තදභාවතො සංසයනං සංසයො. තෙසං සන්නිට්ඨානසංසයානං.

“简略地(saṅkhepena)”即以纲要(uddesa)的方式，此即所谓“安立母题(mātikāṭhapana)”。“于诸法中(dhammesu)”即于蕴等法及善等法中。于无颠倒执取之法，以根本双论(mūlayamaka)等方式展开的教导，能为所化众生带来种种善巧，并能成就遍知之作用，而非颠倒执取，故说“颠倒执取……乃至……已开始”。以此说明了在《论事》(Kathāvatthupakaraṇa)教导之后，宣说《双论》(Yamakapakaraṇa)的原因。其中，“颠倒执取(viparītaggahaṇa)”即对补特伽罗(puggala)的执取等邪执。“依于法、补特伽罗、处所等(dhammapuggalokāsādinissayānaṃ)”即依于“凡善法者，彼皆以善为根”等法，依于“若某者色蕴生，彼受蕴亦生”等补特伽罗，依于“于何处色蕴生，于彼处受蕴亦生”等处所而展开。“等(ādi)”字当知包含补特伽罗、处所、生、灭、此二者、遍知等。“决断与疑惑(sanniṭṭhānasaṃsayānaṃ)”者，以圣典、理路、答复、示自相、驳斥、遮止等方法，对所问之义作确定，是为“决断”；无此确定而生怀疑，是为“疑惑”。即彼等决断与疑惑。

කාමඤ්චෙත්ථ ධම්මපටිග්ගාහකානං සංසයපුබ්බකං සන්නිට්ඨානන්ති පඨමං සංසයො වත්තබ්බො, දෙසෙන්තස්ස පන භගවතො සන්නිට්ඨානපුබ්බකො සංසයොති දස්සනත්ථං අයං පදානුක්කමො කතො. සබ්බඤ්හි පරිඤ්ඤෙය්‍යං හත්ථාමලකං විය පච්චක්ඛං කත්වා ඨිතස්ස ධම්මසාමිනො න කත්ථචි සංසයො, විස්සජ්ජෙතුකාමතාය පන විනෙය්‍යජ්ඣාසයගතං සංසයං දස්සෙන්තො සංසයිතවසෙන පුච්ඡං කරොතීති එවං විස්සජ්ජනපුච්ඡනවසෙන න සන්නිට්ඨානසංසයා ලබ්භන්තීති අයමත්ථො දස්සිතො, නිච්ඡිතසංසයධම්මවසෙනෙව පනෙත්ථ සන්නිට්ඨානසංසයා [Pg.160] වෙදිතබ්බා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘කුසලෙසු කුසලා නු ඛො, න නු ඛො කුසලාති සන්දෙහාභාවතො’’තිආදි. තෙනෙව ච ‘‘සන්නිට්ඨානසංසයාන’’න්ති, ‘‘සන්නිට්ඨානසංසයවසෙනා’’ති ච පඨමං සන්නිට්ඨානග්ගහණං කතං.

于此，对法的领受者而言，是先有疑惑后有决断，故首先当说疑惑；然而对说法者世尊而言，是先有决断后示疑惑，为显示此义，故作此语序。因为对已将一切应遍知法如掌中庵摩罗果般亲证的法主而言，于任何处皆无疑惑；但因欲解答，故示现所化有情心中之疑惑，以疑惑者的方式提问。如是，通过解答与提问的方式，并非为了获得决断与疑惑，此义已被显示。于此，当仅依已决断与已疑惑之法来了解决断与疑惑。是故义注中说：“于诸善法，是善耶？非善耶？因无此疑故”等。亦因此故，于“决断疑惑”及“依决断疑惑”中，皆先举“决断”。

තන්ති යමකපකරණං. තස්ස යෙ සමයාදයො වත්තබ්බා, තෙ කථාවත්ථුපකරණදෙසනානන්තරො දෙසනාසමයො, තාවතිංසභවනමෙව දෙසනාදෙසො, කුසලාකුසලමූලාදියමකාකාරෙන දෙසනාති විභාගතො ‘‘සඞ්ඛෙපෙනෙවා’’තිආදිගාථාහි විභාවිතා නිමිත්තෙන සද්ධිං සංවණ්ණනපටිඤ්ඤා චාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘සමයදෙසදෙසනාවසෙනා’’තිආදිමාහ. නිමිත්තඤ්හෙතං ඉධ සංවණ්ණනාය, යදිදං කමානුප්පත්ති ආගතභාරවාහිතා ච පණ්ඩිතානං පණ්ඩිතකිච්චභාවතො. තත්ථ අනුප්පත්තං දස්සෙත්වාති සම්බන්ධො.

此即《双论》(Yamakapakaraṇa)。关于它应说明的时机等，是在《论事》(Kathāvatthu)讲授之后，此为讲授之时机；三十三天(Tāvatiṃsabhavana)即是讲授之处所；以善、不善、根等双论形式而讲授，此为分类。通过“简略而言”等偈颂所阐明，并连同其缘由及释义的承诺，为显示此义，故说“依时、处、讲授”等。此处的缘由是为了释义，即次第传承与荷负已至之重担，因其为智者之所为。其中，“显示其传承”是其关联。

තත්ථාති තස්මිං සමයාදිදස්සනෙ. යමනං උපරමනන්ති යමො මරණන්ති ආහ ‘‘ජාතියා සති මරණං හොතීති…පෙ… විසයො’’ති. තත්ථ යථා ‘‘ජාතියා සති මරණං හොතී’’ති ජාති යමස්ස විසයො, එවං ‘‘උපාදානක්ඛන්ධෙසු සන්තෙසු මරණං හොතී’’ති උපාදානක්ඛන්ධා යමස්ස විසයොති යොජෙතබ්බං. තෙ හි මරණධම්මිනොති. අනුප්පත්තමරණංයෙව කිබ්බිසකාරිනං පුග්ගලං යමපුරිසා විවිධා කම්මකාරණා කරොන්ති, න අප්පත්තමරණන්ති මරණං යමස්ස විසයො වුත්තො. ආණාපවත්තිට්ඨානන්ති ඉදං විසය-සද්දස්ස අත්ථවචනං. දෙසං වාති කාමාදිධාතුත්තයදෙසං සන්ධායාහ. ධාතුත්තයිස්සරො හි මච්චුරාජා. පඤ්චානන්තරියානි අඤ්ඤසත්ථාරුද්දෙසො ච, තෙන වා සද්ධිං පඤ්ච වෙරානි ඡ අභබ්බට්ඨානානි. ආවත්තාති පදක්ඛිණාවත්තා. තනුරුහාති ලොමා.

“于彼”(Tattha)指于彼时机等之开示中。“制止、止息”(Yamanaṃ uparamanaṃ)，故“死神”(yamo)即是“死亡”(maraṇaṃ)，如说：“有生则有死……是其所缘”。于此，犹如“有生则有死”中，生是死神之所缘；如是，“有取蕴则有死”中，当知取蕴是死神之所缘，因彼等是具死法者。唯有已至死亡的造罪之人(puggala)，阎魔使者方因其种种业行而施以惩罚，而非未至死亡者，故说死亡是死神之所缘。“命令施行之处”(Āṇāpavattiṭṭhāna)，此为“所缘”(visaya)一词之义说。“或处”(Desaṃ vā)是针对欲界等三界之处而说，因死王(maccurājā)实为三界之主。五无间业与另奉他师，或与此相关的五怨及六不堪能处。“旋”(Āvatta)指右旋。“身生”(Tanuruha)指身毛。

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

造论之始释义 终。

1. මූලයමකං

1. 根本双论

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

纲要品释义

1. යමකසමූහස්සාති [Pg.161] මූලයමකාදිකස්ස යමකසමූහස්ස. මූලයමකාදයො හි පකරණාපෙක්ඛාය අවයවභූතාපි නිච්චාවයවාපෙක්ඛාය යමකසමූහොති වුත්තො. තෙනාහ ‘‘තංසමූහස්ස ච සකලස්ස පකරණස්සා’’ති.

1. “双论总集”(Yamakasamūhassa)指以根本双论等组成的双论总集。根本双论等，从业论(pakaraṇa)的角度看虽是其部分，但从业恒常的部分的角度看，则被称为双论总集。是故说：“彼总集及整部论典”。

කුසලාකුසලමූලවිසෙසානන්ති දුතියපුච්ඡාය වුත්තානං සංසයපදසඞ්ගහිතානං කුසලසඞ්ඛාතානං, තථා පඨමපුච්ඡාය වුත්තානං කුසලමූලසඞ්ඛාතානං විසෙසානං අත්ථයමකභාවස්ස වුත්තත්තාති යොජනා. යථා හි පඨමපුච්ඡාය විසෙසවන්තභාවෙන වුත්තායෙව කුසලධම්මා දුතියපුච්ඡායං විසෙසභාවෙන වුත්තා, එවං පඨමපුච්ඡායං විසෙසභාවෙන වුත්තායෙව කුසලමූලධම්මා දුතියපුච්ඡායං විසෙසවන්තභාවෙන වුත්තා. වත්තුවචනිච්ඡාවසෙන හි ධම්මානං විසෙසවිසෙසවන්තතාවිභාගා හොන්තීති. කුසලමූලකුසලවිසෙසෙහි සංසයිතපදසඞ්ගහිතෙහි කුසලකුසලමූලානං විසෙසවන්තානන්ති අධිප්පායො. එත්ථ ච විසෙසවන්තාපෙක්ඛවිසෙසවසෙන පඨමො අත්ථවිකප්පො වුත්තො, දුතියො පන විසෙසාපෙක්ඛවිසෙසවන්තවසෙනාති අයමෙතෙසං විසෙසො. තෙනාහ ‘‘ඤාතුං ඉච්ඡිතානං හී’’තිආදි.

“善与善根之差别”(Kusalākusalamūlavisesānaṃ)，其文义连结是：因第二问中所说、为存疑词所摄、名为“善”之差别，以及第一问中所说、名为“善根”之差别，已被说为具有“义双”(atthayamaka)之性质。诚然，犹如第一问中以“具差别者”(visesavanta)而说之善法，于第二问中即以“差别”(visesa)而说；如是，第一问中以“差别”而说之善根法，于第二问中即以“具差别者”而说。盖因诸法之“差别”与“具差别”的区分，乃依说者之言说意欲而有。其意趣为：通过为存疑词所摄之善根与善之差别，（显示）善与善根为“具差别者”。于此，第一种义之抉择，是依“观待具差别者之差别”而说；第二种则依“观待差别之具差别者”而说，此即二者之区别。是故说：“盖因对欲知者……”等。

තත්ථ ඤාතුං ඉච්ඡිතානන්ති පුච්ඡාය විසයභූතානන්ති අත්ථො. විසෙසානන්ති කුසලකුසලමූලවිසෙසානං. විසෙසවන්තාපෙක්ඛානන්ති කුසලමූලකුසලසඞ්ඛාතෙහි විසෙසවන්තෙහි සාපෙක්ඛානං. විසෙසවතන්ති කුසලමූලකුසලානං. විසෙසාපෙක්ඛානන්ති කුසලකුසලමූලවිසෙසෙහි සාපෙක්ඛානං. එත්ථාති එතස්මිං මූලයමකෙ. පධානභාවොති පඨමවිකප්පෙ තාව සංසයිතප්පධානත්තා පුච්ඡාය විසෙසානං පධානභාවො වෙදිතබ්බො. තෙ හි සංසයිතානං විසෙසවන්තොති. දුතියවිකප්පෙ පන විසෙසා නාම විසෙසවන්තාධීනාති විසෙසවන්තානං තත්ථ පධානභාවො දට්ඨබ්බො. ද්වින්නං පන එකජ්ඣං පධානභාවො න යුජ්ජති. සති හි අප්පධානෙ පධානං නාම සියා. තෙනාහ ‘‘එකෙකාය පුච්ඡාය එකෙකො එව අත්ථො සඞ්ගහිතො හොතී’’ති. එවඤ්චෙතං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා විනිච්ඡිතවිසෙසිතබ්බභාවෙහි ඉධ පධානභාවො න යුජ්ජතෙවාති. න ධම්මවාචකොති න සභාවධම්මවාචකො. සභාවධම්මොපි [Pg.162] හි අත්ථොති වුච්චති ‘‘ගම්භීරපඤ්ඤං නිපුණත්ථදස්සි’’න්තිආදීසු (සු. නි. 178). ‘‘හෙතුඵලෙ ඤාණං අත්ථපටිසම්භිදා’’තිආදීසු (විභ. 720) අත්ථ-සද්දස්ස හෙතුඵලවාචකතා දට්ඨබ්බා. ආදි-සද්දෙනස්ස ‘‘අත්ථාභිසමයා’’තිආදීසු (සං. නි. 1.129) ආගතා හිතාදිවාචකතා සඞ්ගය්හති. තෙනෙවාති පාළිඅත්ථවාචකත්තා එව.

于彼，“欲知者”(ñātuṃ icchitānaṃ)义为“成为问题之所缘者”。“差别”(Visesānaṃ)指善与善根之差别。“观待具差别者”(Visesavantāpekkhānaṃ)指与名为善根、善之具差别者相关。“具差别者”(Visesavantaṃ)指善根与善。“观待差别”(Visesāpekkhānaṃ)指与善、善根之差别相关。“于此”(Ettha)指于此《根本双论》中。“主要性”(Padhānabhāvo)：于第一抉择中，因所疑者是主要的，故当知问题中“差别”是主要的。因彼等（差别）是所疑者之具差别者。于第二抉择中，所谓“差别”乃依存于“具差别者”，故当知于彼处“具差别者”是主要的。再者，二者同时为主要亦不应理。盖因有非主要者，方有主要者。是故说：“于每一问中，仅摄一义。”此事应如是领受，否则，于此，对当被抉择、当被区别之状态而言，主要性即不成立。“非说法者”(Na dhammavācako)指非说自性法者。自性法亦被称为“义”(attha)，如于“具甚深慧，见精妙义者(nipuṇatthadassī)”等句中。于“于因果之智为义无碍解(atthapaṭisambhidā)”等句中，当知“义”一词有表述因果之义。以“等”字摄集于“义之现观(atthābhisamayā)”等句中所来之利益等表述义。正因此故，即正因其为圣典文义之表述者故。

තීණිපි පදානීති එත්ථ පි-සද්දො සමුච්චයත්ථො, සමුච්චයො ච තුල්‍යයොගෙ සියා. කිං නාම-පදෙන අනවසෙසතො කුසලාදීනං සඞ්ගහොති ආසඞ්කාය තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථමාහ ‘‘තීණිපි…පෙ… සඞ්ගාහකත්ත’’න්ති. තත්ථ සඞ්ගාහකත්තමත්තන්ති මත්ත-සද්දො විසෙසනිවත්තිඅත්ථොති. තෙන නිවත්තිතං විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘න නිරවසෙසසඞ්ගාහකත්ත’’න්ති වුත්තං. න හි රූපං නාම-පදෙන සඞ්ගය්හති. කුසලාදියෙව නාමන්ති නියමො දට්ඨබ්බො, න නාමංයෙව කුසලාදීති ඉමමෙව ච නියමං සන්ධායාහ ‘‘කුසලාදීනං සඞ්ගාහකත්තමත්තමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. යදිපි නාම-පදං න නිරවසෙසකුසලාදිසඞ්ගාහකං, කුසලාදිසඞ්ගාහකං පන හොති, තදත්ථමෙව ච තං ගහිතන්ති නාමස්ස කුසලත්තිකපරියාපන්නතා වුත්තාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුසලාදි…පෙ… වුත්ත’’න්ති.

于“三句亦”(Tīṇipi padāni)中，“亦”(pi)字为集合义，而集合用于同等连结。因疑“名(nāma)这一词能否无余摄集善等？”，为断此疑而说：“三句亦……乃至……是能摄之故”。其中，于“仅是能摄”(saṅgāhakattamatta)一句，“仅”(matta)字为排除简别义。为显示其所排除之简别，而说“非无余能摄”。盖因色(rūpa)不为“名”这一词所摄。当知规定是“唯善等为名”，而非“唯名为善等”。正是针对此规定而说：“仅是针对摄善等而言”。虽然“名”这一词并非无余能摄善等者，然而是善等的能摄者，且正为此义而取用它，为显示“名”被包含于善三法组(kusalattika)中，而说：“善等……乃至……所说”。

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纲要品释义终。

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

解释品释义

52. දුතියයමකෙති එකමූලයමකෙ. එවමිධාපීති යථා එකමූලයමකෙ ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ඉච්චෙව පුච්ඡා ආරද්ධා, එවං ඉධාපි අඤ්ඤමඤ්ඤමූලයමකෙපි ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ඉච්චෙව පුච්ඡා ආරභිතබ්බා සියා. කස්මා? පුරිමයමක…පෙ… අප්පවත්තත්තාති. ඉදඤ්ච දුතියයමකස්ස තථා අප්පවත්තත්තා වුත්තං, තතියයමකං පන තථෙව පවත්තං. කෙචීති පදකාරා. තෙ හි යථා පඨමදුතියයමකෙසු පුරිමපුච්ඡා එව පරිවත්තනවසෙන පච්ඡිමපුච්ඡා කතාති පච්ඡිමපුච්ඡාය පුරිමපුච්ඡා සමානා ඨපෙත්වා පටිලොමභාවං, න තථා අඤ්ඤමඤ්ඤයමකෙ. තත්ථ හි ද්වෙපි පුච්ඡා අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසා. යදි තත්ථාපි ද්වීහිපි පුච්ඡාහි සදිසාහි භවිතබ්බං[Pg.163], ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති පඨමපුච්ඡා ආරභිතබ්බා, පච්ඡිමපුච්ඡා වා ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති වත්තබ්බා සියා. එවං පන අවත්වා පඨමදුතියයමකෙසු විය පුරිමපච්ඡිමපුච්ඡා සදිසා අකත්වා තතියයමකෙ තාසං විසදිසතා ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති අනාරද්ධත්තා, තස්මා පටිලොමපුච්ඡානුරූපාය අනුලොමපුච්ඡාය භවිතබ්බන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘යෙ කෙචි කුසලාති අපුච්ඡිත්වා’’ති වුත්තන්ති වදන්ති.

52. 于第二双论(Dutiyayamaka)中，如于一根双论(ekamūlayamaka)中。同样，在此处亦然：犹如在一根双论中，以“任何善法”此问开始，同样，在此相互根双论(aññamaññamūlayamaka)中，也应以“任何善法”此问开始。为何？因前双论……乃至……不转起故。此是就第二双论如此不转起而说，而第三双论则如是转起。所谓“某些人”，是指句作者(padakārā)。因为他们在第一、第二双论中，正是将前问通过转换的方式作成后问，因此后问除了逆转之外，与前问是相同的，这不像在相互根双论中。在那里，两个问题是互相不相似的。如果在那里也应有两个相似的问题，那么就应以“任何善法”作为第一问开始，或者后问应说“彼等一切法皆以善根为一根”。然而，没有这样说，在第三双论中，不像在第一、第二双论中那样使前、后问相似，其不相似性是因为没有以“任何善法”开始，因此，顺问(anulomapucchā)应与逆问(paṭilomapucchā)相符。基于此义，他们说“未问‘任何善法’”。

අත්ථවසෙනාති සම්භවන්තානං නිච්ඡිතසංසයිතානං අත්ථානං වසෙන. තදනුරූපායාති තස්සා පුරිමපුච්ඡාය අත්ථතො බ්‍යඤ්ජනතො ච අනුච්ඡවිකාය. පුරිමඤ්හි අපෙක්ඛිත්වා පච්ඡිමාය භවිතබ්බං. තෙනාති තස්මා. යස්මා අනුලොමෙ සංසයච්ඡෙදෙ ජාතෙපි පටිලොමෙ සංසයො උප්පජ්ජති, යදි න උප්පජ්ජෙය්‍ය, පටිලොමපුච්ඡාය පයොජනමෙව න සියා, තස්මා න පච්ඡිමපුච්ඡානුරූපා පුරිමපුච්ඡා, අථ ඛො වුත්තනයෙන පුරිමපුච්ඡානුරූපා පච්ඡිමපුච්ඡා, තාය ච අනුරූපතාය අත්ථාදිවසෙන ද්වින්නං පදානං සම්බන්ධත්තා අත්ථාදියමකතා වුත්තා. දෙසනාක්කමතො චෙත්ථ අනුලොමපටිලොමතා වෙදිතබ්බා ‘‘කුසලා කුසලමූලා’’ති වත්වා ‘‘කුසලමූලා කුසලා’’ති ච වුත්තත්තා. සෙසයමකෙසුපි එසෙව නයො. විසෙසවන්තවිසෙස, විසෙසවිසෙසවන්තග්ගහණතො වා ඉධ අනුලොමපටිලොමතා වෙදිතබ්බා. පඨමපුච්ඡායඤ්හි යෙ ධම්මා විසෙසවන්තො, තෙ නිච්ඡයාධිට්ඨානෙ කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා’’ති වත්වා තෙසු යස්මිං විසෙසො සංසයාධිට්ඨානො, තංදස්සනත්ථං ‘‘සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා’’ති පුච්ඡා කතා. දුතියපුච්ඡායං පන තප්පටිලොමතො යෙන විසෙසෙන තෙ විසෙසවන්තො, තං විසෙසං සන්නිට්ඨානං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යෙ වා පන කුසලමූලා’’ති වත්වා තෙ විසෙසවන්තෙ සංසයාධිට්ඨානභූතෙ දස්සෙතුං ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති පුච්ඡා කතා. අනියතවත්ථුකා හි සන්නිට්ඨානසංසයා අනෙකජ්ඣාසයත්තා සත්තානං.

所谓“依于义”(atthavasena)，是依于可能生起的、已决定的和有疑的诸义。所谓“与彼相应”(tadanurūpāyā)，是指与前问在义和文句上相称。因为应观待前问而有后问。所谓“因此”(tena)，即是“所以”(tasmā)。因为即使在顺问(anuloma)中疑惑已断，在逆问(paṭiloma)中疑惑仍会生起；若不生起，则逆问便无意义。因此，不是前问与后问相应，而是如前所述，后问与前问相应。由于此相应性，依于义等，二句有关联，故说为义等双论(atthādiyamakatā)。于此，应从说法的次第了知顺、逆，因为说了“善法是善根”后，又说“善根是善法”。于其余双论中，亦是此理。或者，于此，应从有差别者(visesavanta)与差别(visesa)，或从选取差别与有差别者，来了知顺、逆。因为在第一问中，将有差别者作为决断的所依后而开示，说了“任何善法”，然后为了在其中开示作为疑惑所依的差别，而作了“彼等一切皆是善根吗？”之问。但在第二问中，则与此相反，将彼等之所以为有差别者的那个差别作为决断后而开示，说了“又，任何善根”，然后为了开示作为疑惑所依的有差别者，而作了“彼等一切法皆是善吗？”之问。因为众生意乐多样，故决断与疑惑以不定之事(aniyatavatthuka)为基础。

ඉමිනාපි බ්‍යඤ්ජනෙනාති ‘‘යෙ කෙචි කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති ඉමිනාපි වාක්‍යෙන. එවං න සක්කා වත්තුන්ති යෙනාධිප්පායෙන වුත්තං, තමෙවාධිප්පායං විවරති ‘‘න හී’’තිආදිනා. තත්ථ තෙනෙවාති කුසලබ්‍යඤ්ජනත්ථස්ස කුසලමූලෙන එකමූලබ්‍යඤ්ජනත්ථස්ස භින්නත්තා එව. විස්සජ්ජනන්ති විභජනං[Pg.164]. ඉතරථාති කුසලමූලෙන එකමූලබ්‍යඤ්ජනෙන පුච්ඡාය කතාය. තානි වචනානීති කුසලවචනං කුසලමූලෙන එකමූලවචනඤ්ච. කුසලචිත්තසමුට්ඨානරූපවසෙන චස්ස අබ්‍යාකතදීපනතා දට්ඨබ්බා. එත්ථාති ‘‘ඉමිනාපි බ්‍යඤ්ජනෙන තස්සෙවත්ථස්ස සම්භවතො’’ති එතස්මිං වචනෙ. යෙ කෙචි කුසලා…පෙ… සම්භවතොති එතෙන කුසලානං කුසලමූලෙන එකමූලතාය බ්‍යභිචාරාභාවං දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘න හි…පෙ… සන්තී’’ති. වුත්තබ්‍යඤ්ජනත්ථස්සෙව සම්භවතොති හි ඉමිනා අවුත්තබ්‍යඤ්ජනත්ථස්ස සම්භවාභාවවචනෙන ස්වායමධිප්පායමත්ථො විභාවිතො. යථා හි කුසලමූලෙන එකමූලබ්‍යඤ්ජනත්ථො කුසලබ්‍යඤ්ජනත්ථං බ්‍යභිචරති, න එවං තං කුසලබ්‍යඤ්ජනත්ථො. කථං කත්වා චොදනා, කථඤ්ච කත්වා පරිහාරො? කුසලමූලෙන එකමූලා කුසලා එවාති චොදනා කතා, කුසලමූලෙන එකමූලා එව කුසලාති පන පරිහාරො පවත්තොති වෙදිතබ්බං. දුතියයමකෙ විය අපුච්ඡිත්වාති ‘‘යෙ කෙචි කුසලා’’ති අපුච්ඡිත්වා. කුසලමූලෙහීති කුසලෙහි මූලෙහි. තෙති කුසලමූලෙන එකමූලා.

所谓“亦以此文句”(imināpi byañjanena)，是指亦以“任何以善根为一根者”此句。至于“如是说为不能”，（义注）以“诚然不”等文句阐明了说此话的意趣。于此，所谓“正因此”，是指因善之文句义与以善根为一根之文句义相异故。所谓“解答”(vissajjanaṃ)，即是分别(vibhajanaṃ)。所谓“否则”(itarathā)，是指以“以善根为一根”之文句作问。所谓“彼等语”，是指善语及以善根为一根语。应知此亦依善心等起色而显示无记。所谓“于此”(ettha)，是指在“亦以此文句，彼义得成故”此语中。以“任何善法……乃至……得成”，此显示善法与以善根为一根之间无相离。因此说：“诚然不……乃至……有”。因为通过“唯有词组的文句义才能成立”以及“未说出的文句义不能成立”此说，这一意趣之义才得以阐明。犹如以善根为一根之文句义与善之文句义相离，善之文句义则不如是（与彼相离）。如何作质问？又如何作解答？应知“以善根为一根者即是善”是为质问，而“唯以善根为一根者是善”是为解答。所谓“如于第二双论中未问”，是指未问“任何善法”。所谓“以诸善根”(kusalamūlehi)，是指以诸善之根。所谓“彼等”(te)，是指以善根为一根者。

එකතො උප්පජ්ජන්තීති එත්ථ ඉති-සද්දො ආදිඅත්ථො පකාරත්ථො වා. තෙන ‘‘කුසලමූලානි එකමූලානි චෙව අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානි චා’’තිආදිපාළිසෙසං දස්සෙති. යං සන්ධාය ‘‘හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව විස්සජ්ජනං කාතබ්බං භවෙය්‍යා’’ති වුත්තං. තත්ථ හෙට්ඨාති අනුලොමපුච්ඡාවිස්සජ්ජනෙ. වුත්තනයෙනාති ‘‘මූලානි යානි එකතො උප්පජ්ජන්තී’’තිආදිනා වුත්තනයෙන. තම්පීති ‘‘කුසලමූලෙනා’’තිආදි අට්ඨකථාවචනම්පි. තථාති තෙන පකාරෙන, අනුලොමපුච්ඡායං විය විස්සජ්ජනං කාතබ්බං භවෙය්‍යාති ඉමිනා පකාරෙනාති අත්ථො. යෙන කාරණෙන ‘‘න සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං, තං කාරණං දස්සෙතුං ‘‘යෙ වා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බන්ති ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති පුච්ඡායං විය ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති පුච්ඡිතෙපි පටිවචනවිස්සජ්ජනමෙව ලබ්භති, න අනුලොමපුච්ඡායං විය සරූපදස්සනවිස්සජ්ජනං විභජිත්වා දස්සෙතබ්බස්ස අභාවතො. යෙ හි ධම්මා කුසලමූලෙන එකමූලා, න තෙ ධම්මා කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලාව. යෙ පන කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, තෙ කුසලමූලෙන එකමූලාව. තෙනාහ ‘‘න හි…පෙ… විභාගො කාතබ්බො භවෙය්‍යා’’ති.

在“从一处生起”(Ekato uppajjantīti)中，“iti”一词是起始或种类的意思。由此显示“诸善根既是一根，亦是互为根”等其余的巴利文。此乃针对“应依前述之方式作答”此言。此处所言“前面”(heṭṭhā)，是指在顺问(anulomapucchā)的回答中。所谓“前述之方式”，是指以“诸根从一处生起”等所说的方式。而“那也”(tampi)是指“以善根”等义注之文。如是(Tathā)，即是说，应以此方式，如在顺问中那样作答。为了说明为何说“不可能说”的原因，而说了“又，凡是……”等。于此，仅以“是的”(āmantā)回答即可，就像在“彼等一切法是善吗？”的提问中，即使被问“彼等一切法是以善根为一根吗？”，也只能得到复述式的回答(paṭivacanavissajjana)，而不像在顺问中那样，因为没有需要分别展示其自性的内容。凡是以善根为一根的法，彼等法就不是以善根为互为根；而凡是以善根为互为根的法，彼等法就是以善根为一根。因此说：“不应……作分别”。

තත්ථ [Pg.165] යෙනාති යෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලෙසු එකමූලස්ස අභාවෙන. යත්ථාති යස්මිං ඤාණසම්පයුත්තචිත්තුප්පාදෙ. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලකත්තා එකමූලකත්තා චාති අධිප්පායො. ද්වින්නං ද්වින්නඤ්හි එකෙකෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලකත්තෙ වුත්තෙ තෙසං එකෙකෙන එකමූලකත්තම්පි වුත්තමෙව හොති සමානත්ථො එකසද්දොති කත්වා. තෙනෙවාහ ‘‘යත්ථ පන…පෙ… න එකමූලානී’’ති. තයිදං මිච්ඡා, ද්වීසුපි එකෙකෙන ඉතරස්ස එකමූලකත්තං සම්භවති එවාති. තෙනාහ ‘‘එතස්ස ගහණස්ස නිවාරණත්ථ’’න්තිආදි. ‘‘යෙ ධම්මා කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා, තෙ කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තෙන ඉධ ‘‘ආමන්තා’’ති පදෙන යත්ථ ද්වෙ මූලානි උප්පජ්ජන්ති, තත්ථ එකෙකෙන ඉතරස්ස එකමූලකත්තං පකාසිතමෙවාති ආහ ‘‘ආමන්තාති ඉමිනාව විස්සජ්ජනෙන තංගහණනිවාරණතො’’ති. නිච්ඡිතත්තාති එත්ථ එකතො උප්පජ්ජමානානං තිණ්ණන්නං තාව මූලානං නිච්ඡිතං හොතු අඤ්ඤමඤ්ඤෙකමූලකත්තං, ද්වින්නං පන කථන්ති ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානං හී’’තිආදි. සමානමූලතා එවාති අවධාරණෙන නිවත්තිතත්ථං දස්සෙතුං ‘‘න අඤ්ඤමඤ්ඤසමානමූලතා’’ති වුත්තං. තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලානං සමානමූලතාමත්තවචනිච්ඡාය එකමූලග්ගහණං, න තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතාවිසිට්ඨසමානමූලතාදස්සනත්ථන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති. ද්වින්නං මූලානන්ති ද්වින්නං එකමූලානං එකතො උප්පජ්ජමානානං. යථා තෙසං සමානමූලතා, තං දස්සෙතුං ‘‘තෙසු හී’’තිආදි වුත්තං. තංමූලෙහි අඤ්ඤෙහීති ඉතරමූලෙහි මූලද්වයතො අඤ්ඤෙහි සහජාතධම්මෙහි.

于此，“以何”(yena)是说，因为在互为根者中不存在一根者。“何处”(yatthā)乃指于与智相应之心生起之处。其意为互为根性与一根性。若言两者各自互为根，则彼等各自的一根性亦已言及，因为“一”(eka)字在此处有“同”(samāna)义。因此说“然而在何处……并非以一根为根本”等。此说有误，即使是二者，其中之一亦可能为另一者的一根。因此说“为遮止此执取”等。为阐明“诸法以善根互为根，彼等亦以善根为一根”此义，此处以“是的”(āmantā)一词表明：当二根生起时，其中之一已表明为另一者的一根，故说“是的，以此答复已遮止彼执取”。关于“已确定”(nicchitattā)，此处首先确定三根同时生起时，彼等相互的一根性；而说到二根时，则说“互为根者”等。“唯是同根性”，为显示由限定词所排除的意义，故说“并非互为同根性”。此句表明，采用“一根”一词，旨在表达互为根者仅具同根性，而非为了显示它们以互为缘为特征的同根性。“二根”(Dvinnaṃ mūlānaṃ)乃指两个一根者同时生起。为示彼等之同根性，故说“在彼等之中”等。“以彼等根及其他”(taṃmūlehi aññehi)是指以其他根，即除了此二根之外的其他俱生法。

ඉදානි යෙන අධිප්පායෙන පටිලොමෙ ‘‘කුසලා’’ඉච්චෙව පුච්ඡා කතා, න ‘‘කුසලමූලෙන එකමූලා’’ති, තං දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤමූලත්තෙ පන…පෙ… කතාති දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. න හි කුසලමූලෙන අඤ්ඤමඤ්ඤමූලෙසු කිඤ්චි එකමූලං න හොතීති වුත්තොවායමත්ථො. මූලයුත්තතමෙව වදති, න මූලෙහි අයුත්තන්ති අධිප්පායො. අඤ්ඤථා පුබ්බෙනාපරං විරුජ්ඣෙය්‍ය. තෙනෙවාති මූලයුත්තතාය එව වුච්චමානත්තා. උභයත්ථාපීති අඤ්ඤමඤ්ඤමූලා එකමූලාති ද්වීසුපි පදෙසු. ‘‘කුසලමූලෙනා’’ති වුත්තං, කුසලමූලෙන සම්පයුත්තෙනාති හි අත්ථො. යදි උභයම්පි වචනං මූලයුත්තතමෙව වදති, අථ කස්මා අනුලොමපුච්ඡායමෙව එකමූලග්ගහණං කතං, න පටිලොමපුච්ඡායන්ති උභයත්ථාපි තං ගහෙතබ්බං න වා ගහෙතබ්බං. එවඤ්හි මූලෙකමූලයමකදෙසනාහි අයං අඤ්ඤමඤ්ඤයමකදෙසනා සමානරසා සියාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘තත්ථා’’තිආදි.

现在，为了说明是以何种意趣，在逆问(paṭiloma)中仅问“善”，而不问“以善根为一根”，故说：“但在互为根性中……当如是知”。此义已然阐明：在以善根为互为根者中，没有任何一法不是一根。其意是说，此仅言“与根相应”(mūlayutta)，而非“与根不相应”。否则，后说将与前说相违。正因如此(Tenevāti)，即正因为是从“与根相应”的角度而说。在两处(ubhayattha)，即在“互为根”与“一根”二词中，说到“以善根”，其义实为“与善根相应”。若二说皆指“与根相应”，那么为何仅在顺问(anulomapucchā)中采用“一根”之说，而不在逆问中采用呢？难道不应在两处皆采用，或皆不采用吗？若如是，则根双对(Mūlayamaka)、一根双对(Ekamūlayamaka)的教示，与此互为根双对(Aññamaññayamakadesanā)的教示将变得同味。心中考虑到此诘难(codanā)，故说“于此……”等。

තත්ථ [Pg.166] තත්ථාති තස්මිං අඤ්ඤමඤ්ඤයමකෙ. යදිපි එකමූලා අඤ්ඤමඤ්ඤමූලාති ඉදං පදද්වයං වුත්තනයෙන මූලයුත්තතමෙව වදති, තථාපි සාමඤ්ඤවිසෙසලක්ඛණෙ අත්ථෙව භෙදොති දස්සෙතුං ‘‘මූලයොගසාමඤ්ඤෙ’’තිආදි වුත්තං. සමූලකානං සමානමූලතා එකමූලත්තන්ති එකමූලවචනං තෙසු අවිසෙසතො මූලසබ්භාවමත්තං වදති, න අඤ්ඤමඤ්ඤමූලසද්දො විය මූලෙසු ලබ්භමානං විසෙසං, න ච සාමඤ්ඤෙ නිච්ඡයො විසෙසෙ සංසයං විධමතීති ඉමමත්ථමාහ ‘‘මූලයොගසාමඤ්ඤෙ…පෙ… පවත්තා’’ති ඉමිනා. විසෙසෙ පන නිච්ඡයො සාමඤ්ඤෙ සංසයං විධමන්තො එව පවත්තතීති ආහ ‘‘මූලයොගවිසෙසෙ පන…පෙ… නිච්ඡිතමෙව හොතී’’ති. තස්මාති වුත්තස්සෙව තස්ස හෙතුභාවෙන පරාමසනං, විසෙසනිච්ඡයෙනෙව අවිනාභාවතො, සාමඤ්ඤස්ස නිච්ඡිතත්තා තත්ථ වා සංසයාභාවතොති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එකමූලාති පුච්ඡං අකත්වා’’ති. කුසලභාවදීපකං න හොතීති කුසලභාවස්සෙව දීපකං න හොති තදඤ්ඤජාතිකස්සපි දීපනතො. තෙනාහ ‘‘කුසලභාවෙ සංසයසබ්භාවා’’ති. අඤ්ඤමඤ්ඤමූලවචනන්ති කෙවලං අඤ්ඤමඤ්ඤමූලවචනන්ති අධිප්පායො. කුසලාධිකාරස්ස අනුවත්තමානත්තාති ඉමිනා ‘‘සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’ති කුසලග්ගහණෙ කාරණමාහ. එකමූලග්ගහණෙ හි පයොජනාභාවො දස්සිතො, කුසලස්ස වසෙන චායං දෙසනාති.

“于此”(Tattha)乃指于彼“互为根双对”(aññamaññayamake)中。虽“以一根为根本”(ekamūlā)与“互为根”(aññamaññamūlā)此二词依已说之理皆言根相应，然为显示共相与特相在义理上的差别，故说“根相应之共相”等。具根者之同根性即“以一根为根本性”(ekamūlattaṃ)，此“以一根为根本”之言，仅无差别地言说彼等中根的存在，不像“互为根”一词能言说根中可得之特相；且于共相中的确定，并不能破除于特相中的疑惑——为说明此义，以此“于根相应之共相……等……转起”而说。然于特相中的确定，则能破除于共相中的疑惑而转起，故说“然于根相应之特相……等……即已确定”。“因此”(Tasmā)，即就已说之彼作为因而论及，其义为：由特相之确定而有必然关联，由共相已确定故，或于彼处无疑惑。故说“不作‘以一根为根本’之问”。“不显明善性”者，谓其非仅显明善性，亦因显明其他种类之性故。故说“因于善性有疑惑故”。“互为根之言”，意指仅是“互为根之言”。以“因延续善法之主题故”此句，说明于“彼等一切法皆是善”中取“善”之理由。实因已显示取“以一根为根本”无益，且此教示乃依善而说。

53-61. මූලනයෙ වුත්තෙ එව අත්ථෙති මූලනයෙ වුත්තෙ එව කුසලාදිධම්මෙ. කුසලාදයො හි සභාවධම්මා ඉධ පාළිඅත්ථතාය අත්ථොති වුත්තො. කුසලමූලභාවෙන, මූලස්ස විසෙසනෙන, මූලයොගදීපනෙන ච පකාසෙතුං. කුසලමූලභූතා මූලා කුසලමූලමූලාති සමාසයොජනා. මූලවචනඤ්හි නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණං. අකුසලාබ්‍යාකතාපි මූලධම්මා අත්ථීති කුසලමූලභාවෙන මූලධම්මා විසෙසිතා. මූලග්ගහණෙන ච මූලවන්තානං මූලයොගො දීපිතො හොති. සමානෙන මූලෙන, මූලස්ස විසෙසනෙන, මූලයොගදීපනෙන ච පකාසෙතුං ‘‘එකමූලමූලා’’ති, අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස මූලෙන මූලභාවෙන, මූලස්ස විසෙසනෙන, මූලයොගදීපනෙන ච පකාසෙතුං ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤමූලමූලා’’ති මූලමූලනයො වුත්තොති යොජනා. තීසුපි යමකෙසු යථාවුත්තවිසෙසනමෙවෙත්ථ පරියායන්තරං දට්ඨබ්බං.

53-61. “说根之理时即有”(Mūlanaye vutte eva atthi)，即说根之理时即有善等诸法。善等诸法实是自性法，于此，因是圣典之义，故说为“有”(atthi)。为以善根性、以根之简别、并以根相应之显明而开示。已成善根之诸根，即“善根之根”(kusalamūlamūlā)，此是复合词之结合。“根”一词实通于应舍与应取。因亦有不善、无记之根法，故以善根性简别诸根法。且由取根，而显明了具根者之根相应。为以同等之根、以根之简别、并以根相应之显明而开示，故说“以一根为根之根”(ekamūlamūlā)；为以相互之根作为根、以根之简别、并以根相应之显明而开示，故说“互为根之根”(aññamaññamūlamūlā)，此即“根之根理”(mūlamūlanayo)之结合。于所有三双对中，当知此中已说之简别即是另一表述。

මූලයොගං [Pg.167] දීපෙතුන්ති මූලයොගමෙව පධානං සාතිසයඤ්ච කත්වා දීපෙතුන්ති අධිප්පායො. යථා හි කුසලානි මූලානි එතෙසන්ති කුසලමූලකානීති බාහිරත්ථසමාසෙ මූලයොගො පධානභාවෙන වුත්තො හොති, න එවං ‘‘කුසලසඞ්ඛාතා මූලා කුසලමූලා’’ති කෙවලං, ‘‘කුසලමූලමූලා’’ති සවිසෙසනං වා වුත්තෙ උත්තරපදත්ථප්පධානසමාසෙ. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤපදත්ථ…පෙ… දීපෙතු’’න්ති. වුත්තප්පකාරොවාති ‘‘කුසලමූලභාවෙන මූලස්ස විසෙසනෙනා’’තිආදිනා මූලමූලනයෙ ච, ‘‘අඤ්ඤපදත්ථසමාසන්තෙන ක-කාරෙනා’’තිආදිනා මූලකනයෙ ච වුත්තප්පකාරො එව. වචනපරියායො මූලමූලකනයෙ එකජ්ඣං කත්වා යොජෙතබ්බො.

“显明根相应”(Mūlayogaṃ dīpetuṃ)，意指将根相应作为主要且超胜者而显明。譬如，于“善是彼等之根，故为善根者”(kusalāni mūlāni etesanti kusalamūlakāni)此依主释(bāhiratthasamāse)中，根相应被说成是主要的；不像于“名为善之根即善根”(kusalasaṅkhātā mūlā kusalamūlā)此单纯的，或于“善根之根”(kusalamūlamūlā)此有简别语的持业释(uttarapadatthappadhānasamāse)中所说。故说“以另一词之义……等……显明”。“已说之方式”(Vuttappakāro)即是：于“根之根理”(mūlamūlanaye)中以“以善根性，以根之简别”等，及于“具根理”(mūlakanaye)中以“以依主释结尾之ka字”等所说之方式。言说之表述应于根之根理与具根理中一并结合。

74-85. න එකමූලභාවං ලභමානෙහීති අබ්‍යාකතමූලෙන න එකමූලකං තථාවත්තබ්බතං ලභමානෙහි අට්ඨාරසඅහෙතුකචිත්තුප්පාදාහෙතුකසමුට්ඨානරූපනිබ්බානෙහි එකතො අලබ්භමානත්තා. යථා හි යථාවුත්තචිත්තුප්පාදාදයො හෙතුපච්චයවිරහිතා අහෙතුකවොහාරං ලභන්ති, න එවං සහෙතුකසමුට්ඨානං රූපං. තෙනාහ ‘‘අහෙතුකවොහාරරහිතං කත්වා’’ති. එත්ථ ච ‘‘සබ්බං රූපං න හෙතුකමෙව, අහෙතුකමෙවා’’ති වුත්තත්තා කිඤ්චාපි සහෙතුකසමුට්ඨානම්පි රූපං අහෙතුකං, ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, විපාකාබ්‍යාකතා කිරියාබ්‍යාකතා හෙතූ සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.403) පන වචනතො හෙතුපච්චයයොගෙන සහෙතුකසමුට්ඨානස්ස රූපස්ස අහෙතුකවොහාරාභාවො වුත්තො. කෙචි පන ‘‘අබ්බොහාරිකං කත්වාති සහෙතුකවොහාරෙන අබ්බොහාරිකං කත්වාති අත්ථං වත්වා අඤ්ඤථා ‘අහෙතුකං අබ්‍යාකතං අබ්‍යාකතමූලෙන එකමූල’න්ති න සක්කා වත්තු’’න්ති වදන්ති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං වුත්තමෙව අහෙතුකවොහාරාභාවෙන සහෙතුකතාපරියායස්ස අත්ථසිද්ධත්තා. අපිච හෙතුපච්චයසබ්භාවතො තස්ස සහෙතුකතාපරියායො ලබ්භතෙව. තෙනාහ ‘‘න වා සහෙතුකදුකෙ විය…පෙ… අබ්බොහාරිකං කත’’න්ති. එත්ථ එත්ථාති එතස්මිං එකමූලකදුකෙ. හෙතුපච්චයයොගායොගවසෙනාති හෙතුපච්චයෙන යොගායොගවසෙන, හෙතුපච්චයස්ස සබ්භාවාසබ්භාවවසෙනාති අත්ථො. සහෙතුකවොහාරමෙව ලභති පච්චයභූතහෙතුසබ්භාවතො.

74-85. “由不能获得以一根为根本性者”(Na ekamūlabhāvaṃ labhamānehi)，即由不能以无记根获得“以一根为根本”之如是可说性的十八无因心生(ahetukacittuppāda)、无因等起色(ahetukasamuṭṭhānarūpa)与涅槃(nibbāna)，因其不能合一故。譬如，如所说之心生等虽无因缘(hetupaccaya)，仍得“无因”之称(ahetukavohāra)，有因等起色(sahetukasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ)则不然。故说“作离无因之称”。于此，虽因经说“一切色非有因，唯是无因”，有因等起色亦是无因，然依《发趣论》(Paṭṭhāna)所说：“无记法为无记法之因缘；异熟无记、唯作无记之诸因，为相应诸蕴及心等起色之因缘”(paṭṭhā. 1.1.403)，有因等起色因与因缘相应，故说其无“无因”之称。有人则说：“‘作非言说’(abbohārikaṃ katvā)是说以‘有因’之称令其成为非言说，否则不能说‘无因无记以无记根为一根’”。对此，所应说者，即已说：因无“无因”之称，故“有因性”(sahetukatā)之转义其义已成。再者，因有因缘，故彼“有因性”之转义实可获得。故说“或不如于有因双句(sahetukaduke)中……等……作非言说”。“此中”(Ettha)，即于此“以一根为根本双句”(ekamūlakaduke)中。“依因缘相应不相应”(Hetupaccayayogāyogavasena)，即依因缘之相应不相应，其义为：依因缘之有无。唯得“有因”之称，因有作为缘之因故。

අපරෙ [Pg.168] පන භණන්ති ‘‘සහෙතුකචිත්තසමුට්ඨානං රූපං අහෙතුකං අබ්‍යාකතන්ති ඉමිනා වචනෙන සඞ්ගහං ගච්ඡන්තම්පි සමූලකත්තා ‘අබ්‍යාකතමූලෙන න එකමූල’න්ති න සක්කා වත්තුං, සතිපි සමූලකත්තෙ නිප්පරියායෙන සහෙතුකං න හොතීති ‘අබ්‍යාකතමූලෙන එකමූල’න්ති ච න සක්කා වත්තුං, තස්මා ‘අහෙතුකං අබ්‍යාකතං අබ්‍යාකතමූලෙන න එකමූලං, සහෙතුකං අබ්‍යාකතං අබ්‍යාකතමූලෙන එකමූල’න්ති ද්වීසුපි පදෙසු අනවරොධතො අබ්බොහාරිකං කත්වාති වුත්ත’’න්ති, තං තෙසං මතිමත්තං ‘‘සහෙතුකඅබ්‍යාකතසමුට්ඨානං රූපං අබ්‍යාකතමූලෙන එකමූලං හොතී’’ති අට්ඨකථායං තස්ස එකමූලභාවස්ස නිච්ඡිතත්තා, තස්මා වුත්තනයෙනෙව චෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො.

另有一些人说：“‘有因心等起色是无因无记’，即使（此色）能被这句话所含摄，但因其有根本性，故不能说‘以无记根为根本，非同一根本’；即使有根本性，也不能直接说它是有因的，所以也不能说‘以无记根为根本，是同一根本’。因此，由于不落入‘无因无记以无记根为根本，非同一根本’和‘有因无记以无记根为根本，是同一根本’这两种情况，故说其为非言说。”但这只是他们自己的观点，因为在义注中已经确定了“由有因无记（心）所等起之色以无记根为根本是同一根本”，因此，此处的含义应当按照前面所说的方式来理解。

86-97. කුසලාකුසලාබ්‍යාකතරාසිතො නමනනාමනසඞ්ඛාතෙන විසෙසෙන අරූපධම්මානං ගහණං නිද්ධාරණං නාම හොතීති ආහ ‘‘නාමානං නිද්ධාරිතත්තා’’ති. තෙන තෙසං අධිකභාවමාහ විඤ්ඤායමානමෙව පකරණෙන අපරිච්ඡින්නත්තා. යදි එවං ‘‘අහෙතුකං නාමං සහෙතුකං නාම’’න්ති පාඨන්තරෙ කස්මා නාමග්ගහණං කතන්ති ආහ ‘‘සුපාකටභාවත්ථ’’න්ති, පරිබ්‍යත්තං කත්වා වුත්තෙ කිං වත්තබ්බන්ති අධිප්පායො.

86-97. 从善、不善、无记的集合中，通过被称为“令（心）倾向与命名”的特征来把握、抉择无色法，即是“名”。因此（经文）说“因为诸名已被抉择”。以此说明它们的增上性，因为即使能被认知，它们也未被论典所限定。如果这样，为何在“无因名、有因名”等异读中要使用“名”一词呢？（答）说：“为了使其极为显明”，其意为：在已作清晰说明后，还有什么可说的呢？

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

解释章之释义 终。

මූලයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

根本双论之释义 终。

2. ඛන්ධයමකං

2. 蕴双论

1. පණ්ණත්තිවාරො

1. 施设章

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

纲要章之释义

2-3. ඛන්ධයමකෙ …පෙ… පරිඤ්ඤා ච වත්තබ්බාති ඉදං පධානභාවෙන වත්තබ්බදස්සනං. අභිඤ්ඤෙය්‍යකථා හි අභිධම්මො, සා ච යාවදෙව පරිඤ්ඤත්තාති පරිඤ්ඤාසු ච න විනා තීරණපරිඤ්ඤාය පහානපරිඤ්ඤා, තීරණඤ්ච සම්පුණ්ණපරානුග්ගහස්ස අධිප්පෙතත්තා කාලපුග්ගලොකාසවිභාගමුඛෙන ඛන්ධානං විසුං සහ ච උප්පාදනිරොධලක්ඛණපරිග්ගහවසෙන සාතිසයං සම්භවති, නාඤ්ඤථාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ඡසු කාලභෙදෙසු…පෙ… පරිඤ්ඤා ච වත්තබ්බා’’ති පධානං වත්තබ්බං උද්ධරති. තත්ථ පන යථා න තීරණපරිඤ්ඤාය විනා පහානපරිඤ්ඤා, එවං තීරණපරිඤ්ඤා විනා ඤාතපරිඤ්ඤාය. සා [Pg.169] ච සුතමයඤාණමූලිකාති දෙසනාකුසලො සත්ථා අන්වයතො බ්‍යතිරෙකතො ච සමුදායාවයවපදත්ථාදිවිභාගදස්සනමුඛෙන ඛන්ධෙසු පරිඤ්ඤාප්පභෙදං පකාසෙතුකාමො ‘‘පඤ්චක්ඛන්ධා’’තිආදිනා දෙසනං ආරභීති දස්සෙන්තො ‘‘තෙ පන ඛන්ධා’’තිආදිමාහ. පඤ්චහි පදෙහීති පඤ්චහි සමුදායපදෙහි.

2-3. 在蕴双论中……乃至应说遍知，此乃以其主要性显示应说之义。应遍知之说即是阿毗达摩，而此唯至遍知为止。在诸遍知中，若无审察遍知，则无断遍知；审察遍知，因其意在完全地利益他人，故能通过时、人、处之差别，以各自及共同把握诸蕴生灭之相的方式，极大地成就，而非其他方式。为了显示此义，（经文）所以说“于六时分……乃至应说遍知”，提取主要应说之义。然而，在此，正如若无审察遍知，则无断遍知，同样，若无知遍知，则无审察遍知。而知遍知是以闻所成智为根本的，所以善于说法的导师想要通过顺观、逆观以及总说、支分、句义等差别显示之门，来阐明蕴中遍知的差别，便以“五蕴”等说法作为开始。为了显示此义，他说“彼等诸蕴”等。以五词，即以五总说词。

තත්ථාති තෙසු සමුදායාවයවපදෙසු. ධම්මොති රුප්පනාදිකො ඤෙය්‍යධම්මො. සමුදායපදස්සාති රූපක්ඛන්ධාදිසමුදායපදස්ස. යදිපි අවයවවිනිමුත්තො පරමත්ථතො සමුදායො නාම නත්ථි, යථා පන අවයවො සමුදායො න හොති, එවං න සමුදායොපි අවයවොති සතිපි සමුදායාවයවානං භෙදෙ ද්වින්නං පදානං සමානාධිකරණභාවතො අත්ථෙවාභෙදොති පදද්වයස්ස සමානත්ථතාය සියා ආසඞ්කාති ආහ ‘‘එතස්මිං සංසයට්ඨානෙ’’ති. ‘‘චක්ඛායතනං රූපක්ඛන්ධගණනං ගච්ඡති, විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතූ’’තිආදීසු එකදෙසො සමුදායපදත්ථො වුත්තො, ‘‘යං කිඤ්චි රූපං…පෙ… අයං වුච්චති රූපක්ඛන්ධො’’තිආදීසු (විභ. 2) පන සකලොති ආහ ‘‘රූපාදි…පෙ… අත්ථො’’ති. අවයවපදානඤ්චෙත්ථ විසෙසනවිසෙසිතබ්බවිසයානං සමානාධිකරණතාය සමුදායපදත්ථතා වුත්තා, තතො එව සමුදායපදානම්පි අවයවපදත්ථතා. න හි විසෙසනවිසෙසිතබ්බානං අත්ථානං අච්චන්තං භෙදො අභෙදො වා ඉච්ඡිතො, අථ ඛො භෙදාභෙදො, තස්මා අභෙදදස්සනවසෙන පඨමනයො වුත්තො, භෙදදස්සනවසෙන දුතියනයො. යො හි රුප්පනාදිසඞ්ඛාතො රාසට්ඨො අවයවපදෙහි රූපාදිසද්දෙහි ච ඛන්ධසද්දෙන ච විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන භින්දිත්වා වුත්තො, ස්වායං අත්ථතො රාසිභාවෙන අපෙක්ඛිතො රුප්පනාදිඅත්ථො එවාති.

在此，即在那些总说与支分词中。“法”即是变坏等应知之法。“总说词”即是色蕴等总说词。虽然从究竟意义上说，脱离部分的聚合并不存在，就像部分不是聚合一样，聚合也不是部分。然而，即使聚合与部分存在区别，由于这两个词语具有同依止性，在意义上实无差别，因此可能会产生这两个词语意义相同的疑虑，所以说“在此疑惑之处”。在“眼处归于色蕴的计数，识蕴则属于相应的意识界”等例子中，部分内容说明了总说词的意义；而在“凡任何色……此称为色蕴”等例子（《分别论》2）中，则完整说明了色等的含义。所以说“色等……义”。此处，支分词语通过限定与被限定对象具有同依止性，故说其为总说词的意义；由此，总说词语也具有支分词的意义。因为限定与被限定对象的意义，并非完全分离也非完全同一，而是既分离又同一，所以第一种观点从不分离的角度说明，第二种观点则从分离的角度说明。那被称为‘聚’、具有变坏等特征的法，通过限定与被限定的关系，用色等词语和蕴词语来区分说明，而从意义上，这正是被视为集合体的、具有变坏等意义的法。

යථා අවයවපදෙහි වුච්චමානොපි සමුදායපදස්ස අත්ථො හොති, එවං සමුදායපදෙහි වුච්චමානොපි අවයවපදස්ස අත්ථොති ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපඤ්චෙව රූපක්ඛන්ධො ච, රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති? ආමන්තා’’තිආදිනා පදසොධනා කතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘රූපාදිඅවයවපදෙහි…පෙ… පදසොධනවාරො වුත්තො’’ති. තත්ථ එකච්චස්ස අවයවපදස්ස අඤ්ඤත්ථ වුත්තියා අවයවපදත්ථස්ස සමුදායපදත්ථතාය සියා අනෙකන්තිකතා, සමුදායපදස්ස පන තං නත්ථීති සමුදායපදත්ථස්ස අවයවපදත්ථතාය බ්‍යභිචාරාභාවො [Pg.170] ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති? ආමන්තා’’ති පාළියා පකාසිතොති වුත්තං ‘‘රූපාදි…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති.

正如用支分词语也能表达总说词语的含义一样，用总说词语也能表达支分词语的含义。“色蕴是色，也是色蕴；色蕴是色吗？是的。”等语句完成了词语的辨析。为了说明这一点，（注释者）说“用色等支分词语……词语辨析章已说”。在此，由于某些支分词语在其他地方也有用法，可能会导致支分词语的意义与总说词语的意义之间产生不确定性，但是总说词语却没有这种情况，因此“色蕴是色吗？是的”等巴利语句表明了总说词的含义与支分词的含义不存在矛盾。如（注释者）所说“用色等……为了说明”。

‘‘රූපක්ඛන්ධො’’තිආදීසු ඛන්ධත්ථස්ස විසෙසිතබ්බත්තා වුත්තං ‘‘පධානභූතස්ස ඛන්ධපදස්සා’’ති. වෙදනාදිඋපපදත්ථස්ස ච සම්භවතො ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදීසු. රූපාවයවපදෙන වුත්තස්සාති රූපසඞ්ඛාතෙන අවයවපදෙන විසෙසනභාවෙන වුත්තස්ස ඛන්ධත්ථස්ස රූපක්ඛන්ධභාවො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති? ආමන්තා’’ති. තත්ථාති තස්මිං රූපක්ඛන්ධපදෙ. පධානභූතෙන විසෙසිතබ්බත්තා ඛන්ධාවයවපදෙන වුත්තස්ස රුප්පනට්ඨස්ස කිං වෙදනාක්ඛන්ධාදිභාවො හොතීති යොජනා. සමානෙ අවයවපදාභිධෙය්‍යභාවෙ අප්පධානෙන පදෙන යො අත්ථො විඤ්ඤායති, සො කස්මා පධානෙන න විඤ්ඤායතීති අධිප්පායො. ඛන්ධාවයවපදෙන වුත්තො ධම්මොති රාසට්ඨමාහ. තත්ථ කොචීති රුප්පනට්ඨො. කෙනචි සමුදායපදෙනාති රූපක්ඛන්ධපදෙන, න වෙදනාක්ඛන්ධාදිපදෙන. තෙනාහ ‘‘න සබ්බො සබ්බෙනා’’ති. එස නයො වෙදනාක්ඛන්ධාදීසු. රූපරූපක්ඛන්ධාදිඅවයවසමුදායපදසොධනමුඛෙන තත්ථ ච චතුක්ඛන්ධවසෙන පවත්තා පාළිගති පදසොධනමූලචක්කවාරො. එවඤ්ච දස්සෙන්තෙනාති ඉමිනා ය්වායං රූපාදිඅවයවපදෙහි රූපක්ඛන්ධාදිසමුදායපදෙහි ච දස්සිතාකාරො අත්ථවිසෙසො, තං පච්චාමසති. විසෙසනභාවො භෙදකතාය සාමඤ්ඤතො අවච්ඡෙදකත්තා, විසෙසිතබ්බභාවො අභෙදයොගෙන භෙදන්තරතො අවිච්ඡින්දිතබ්බත්තා, සමානාධිකරණභාවො තෙසං භෙදාභෙදානං එකවත්ථුසන්නිස්සයත්තා.

在“色蕴”(Rūpakkhandha)等词中，因蕴义是应被限定的，故说“作为主要部分的‘蕴’词”。又因受等次要词的意义亦可能生起，故有“受蕴”(Vedanākkhandha)等词。由名为“色”的支分词作为限定所说的蕴义，即是色蕴性。因此说：“色蕴是色吗？是的。”“于此”，即在“色蕴”一词中。由于（蕴义）是应由主要部分所限定的，那么由“蕴”这一支分词所说的“变坏”义，是否会成为受蕴等的性质呢？应作如是关联。其意趣是：在同为支分词所指称的情况下，由次要词所了知的意义，为何不能由主要词所了知？由“蕴”这一支分词所说的法，是指聚集义。于此，某一法即是变坏义。由某一集合词，即“色蕴”一词，而非“受蕴”等词。因此他说：“非一切由一切（词而说）。”此理亦适用于受蕴等。通过对色与色蕴等支分词和集合词的辨析，以及在那里依四蕴方式而展开的圣典理路，即是词语辨析的根本循环(padasodhanamūlacakkavāro)。如此开示，即是反思此中由色等支分词与色蕴等集合词所显示的意义差别。限定性(visesanabhāvo)是因其区别作用而从普遍中作出限定；被限定性(visesitabbabhāvo)是因其不相离的结合而无法从其他区别中被分离开；同依止性(samānādhikaraṇabhāvo)是因这些区别与不区别都依止于同一事物。

තෙනාති යථාවුත්තෙන විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන. එත්ථාති එතස්මිං සමානාධිකරණෙ. තෙනාති වා සමානාධිකරණභාවෙන. එත්ථාති රූපක්ඛන්ධපදෙ. යථා නීලුප්පලපදෙ උප්පලවිසෙසනභූතං නීලං විසිට්ඨමෙව හොති, න යං කිඤ්චි, එවමිධාපි ඛන්ධවිසෙසනභූතං රූපම්පි විසිට්ඨමෙව සියාති දස්සෙන්තො ‘‘කිං ඛන්ධතො…පෙ… හොතී’’ති ආහ. තථා ‘‘රූපඤ්ච තං ඛන්ධො චා’’ති සමානාධිකරණභාවෙනෙව යං රූපං, සො ඛන්ධො. යො ඛන්ධො, තං රූපන්ති අයම්පි ආපන්නො එවාති ආහ ‘‘සබ්බෙව…පෙ… විසෙසිතබ්බා’’ති. විසෙසනෙන ච නාම නිද්ධාරිතරූපෙන භවිතබ්බං අවච්ඡෙදකත්තා, න අනිද්ධාරිතරූපෙනාති ආහ ‘‘කිං පන ත’’න්තිආදි, තස්සෙව ගහිතත්තා න පියරූපසාතරූපස්සාති අධිප්පායො. න [Pg.171] හි තං ඛන්ධවිසෙසනභාවෙන ගහිතං, විස්සජ්ජනං කතං තස්සෙවාති යොජනා. න ඛන්ධතො අඤ්ඤං රූපං අත්ථීති ඉදං රුප්පනට්ඨො රූපන්ති කත්වා වුත්තං, න හි සො ඛන්ධවිනිමුත්තො අත්ථි. තෙනෙවාති යථාවුත්තරූපස්ස ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස අභාවෙනෙව. ‘‘පියරූපං සාතරූපං, දස්සෙන්තෙනප්පක’’න්ති ච ආදීසු අතදත්ථස්ස රූපසද්දස්ස ලබ්භමානත්තා ‘‘තෙන රූපසද්දෙනා’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. වුච්චමානං භූතුපාදායම්පි භෙදං ධම්මජාතං. සුද්ධෙනාති කෙවලෙන, රූපසද්දෙන විනාපීති අත්ථො. තයිදං පකරණාදිඅවච්ඡින්නතං සන්ධාය වුත්තං, සමානාධිකරණතං වා. යො හි රූපසද්දෙන සමානාධිකරණො ඛන්ධසද්දො, තෙන යථාවුත්තරූපසද්දෙන විය තදත්ථො වුච්චතෙව. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’ති. යදිපි යථාවුත්තං රූපං ඛන්ධො එව ච, ඛන්ධො පන න රූපමෙවාති ආහ ‘‘න ච සබ්බෙ…පෙ… විසෙසිතබ්බා’’ති. තෙනෙවාති අරූපසභාවස්ස ඛන්ධස්ස අත්ථිභාවෙනෙව. තෙති ඛන්ධා. විභජිතබ්බාති ‘‘ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’ති පදං උද්ධරිත්වා ‘‘රූපක්ඛන්ධො ඛන්ධො චෙව රූපක්ඛන්ධො ච, අවසෙසා ඛන්ධා න රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා විභාගෙන දස්සෙතබ්බා.

“以彼”(tena)，即以如前所说的限定与被限定的关系。“于此”(ettha)，即在此同依止中。或者，“以彼”(tena)，即以同依止性。“于此”(ettha)，即在“色蕴”一词中。譬如在“青莲花”(nīluppala)一词中，作为莲花之限定的“青”是特指的，而非任何（青色）；同样地，此处作为蕴之限定的“色”也应当是特指的。为显示此义，他说道：“为何从蕴……是……”等等。同样，对于“彼色亦蕴”，正是以同依止性（表明）凡是色，彼即是蕴；凡是蕴，彼即是色。此义亦可成立，故说：“一切……应被限定。”限定词(visesana)必须是已确定的形态，因其具有限定作用，而非不确定的形态，故说：“然彼为何？”等等。其意趣是：因所取者正是彼（变坏义之色），而非悦意色、可意色。因为彼并非作为蕴的限定而被执取，其解答仅针对彼而言，应作如是关联。所谓“离蕴之外无有他色”，是就“色”为变坏义而说，因为并无离蕴而（存在的变坏之色）。“正因如此”，即因如前所说离蕴之色不存在。在“悦意色、可意色，所示甚少”等句中，因可得到非彼（变坏）义的“色”一词，故特别以“彼‘色’词”(tena rūpasaddena)来加以限定说明。所说的大种及所造色等种种法。“纯粹”(suddhena)，意即“仅仅”(kevalena)，即是说，即便没有“色”一词（也能表达其义）。此是就文义范围等的限定，或就同依止性而说。凡与“色”词同依止的“蕴”词，它就像前述的“色”词一样，能表达彼（色）之义。因此他说：“诸蕴即色蕴。”虽然如前所说，色即是蕴，但蕴并非仅仅是色，故说：“并非一切……应被限定。”“正因如此”，即因具有无色自性的蕴存在。彼等即是诸蕴。“应分别”，即是应举出“诸蕴即色蕴”一词，然后通过“色蕴既是蕴也是色蕴，其余诸蕴非色蕴”等分别方式来显示。

ඛන්ධානං රූපවිසෙසන…පෙ… සංසයො හොතීති එත්ථ කිං ඛන්ධතො අඤ්ඤාපි වෙදනා අත්ථි, යතො විනිවත්තා වෙදනා ඛන්ධවිසෙසනං හොති, සබ්බෙ ච ඛන්ධා කිං ඛන්ධවිසෙසනභූතාය වෙදනාය විසෙසිතබ්බාති එවං යොජනා වෙදිතබ්බා. කෙචීති අනුභවනාදිප්පකාරා. කෙනචි විසෙසනෙනාති වෙදනාදිනා විසෙසනෙන.

在“诸蕴以色为限定……（乃至）……生起疑惑”之处，应作如是关联理解：（其疑惑是）是否有离蕴之外的受？由于从（其他法中）简别出来的受成为蕴的限定，那么一切蕴是否都应由已成为蕴之限定的受来限定呢？“某些”，是指感受等种类。“以某种限定”，是指以受等为限定。

එත්ථ ච රූපාදිපණ්ණත්ති ඛන්ධපණ්ණත්ති ච ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා විසුං සහ ච රුප්පනාදිකෙ අත්ථෙ පවත්තමානා කදාචි අවයවභූතෙ පවත්තති, කදාචි සමුදායභූතෙ, තස්සා පන තථා පවත්තනාකාරෙ නිද්ධාරිතෙ යස්මා රූපාදික්ඛන්ධා පදතො අත්ථතො ච විසොධිතා නාම හොන්ති තබ්බිසයකඞ්ඛාපනොදනතො, තස්මා ‘‘රූපක්ඛන්ධො රූපඤ්චෙව රූපක්ඛන්ධො ච, රූපක්ඛන්ධො රූපන්ති? ආමන්තා’’තිආදිනයප්පවත්තෙන පඨමවාරෙන රූපාදිඅවයවපදෙහි අවයවත්ථො විය සමුදායත්ථොපි වුච්චති, තථා සමුදායපදෙහිපීති අයමත්ථො දස්සිතො. ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, ඛන්ධා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනයප්පවත්තෙන පන දුතියවාරෙන විසෙසවාචී විය රූපාදිඅවයවපදෙහි සාමඤ්ඤභූතෙනපි තංතංවිසිට්ඨෙන ඛන්ධාවයවපදෙන සො [Pg.172] සො එව සමුදායත්ථො වුච්චති, න සබ්බොති අයමත්ථො දස්සිතො. ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස යථාධිප්පෙතස්ස අභාවා යදිපි ඛන්ධොයෙව රූපං, සො පන න සබ්බො රූපං, අථ ඛො තදෙකදෙසො, තථා වෙදනාදයොපීති අයමත්ථො ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා රූප’’න්තිආදිනයප්පවත්තෙන තතියවාරෙන දස්සිතො. ‘‘රූපං ඛන්ධො, ඛන්ධා වෙදනාක්ඛන්ධො’’තිආදිනයප්පවත්තෙන පන චතුත්ථවාරෙන ‘‘රූපං ඛන්ධො’’ති රූපස්ස ඛන්ධභාවෙ නිච්ඡිතෙ ඛන්ධො නාමායං න කෙවලං රූපමෙව, අථ ඛො වෙදනාදි චාති වෙදනාදීනම්පි ඛන්ධභාවප්පකාසනෙ න සබ්බෙ ඛන්ධා වෙදනාදිවිසෙසවන්තො, කෙචිදෙව පන තෙන තෙන විසෙසෙන තථා වුච්චන්තීති අයමත්ථො දස්සිතො. එවං දස්සෙන්තී චෙසා පාළි ඛන්ධානං යථාවුත්තපණ්ණත්තිසොධනමුඛෙන සරූපාවධාරණාය සංවත්තති, තඤ්ච තෙසං යාවදෙව උප්පාදාදිනිච්ඡයත්ථන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එවං යෙසං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ.

在此，对于色等的施设与蕴的施设，以“色是蕴，蕴是色蕴”等方式，分别地及共同地在变坏等义上运作时，有时现起为部分，有时现起为总体。一旦确定了这种运作方式，由于色等诸蕴从字面和意义上得到净化，从而消除了对彼等所指的疑惑。因此，在“色蕴既是色，又是色蕴，色蕴是色吗？是的”等方式引导的第一轮问答中，用表示色等部分的词语，既可指部分义，亦可指总体义；同样，用表示总体的词语亦是如此，此义被显示出来。在“色是色蕴，蕴是受蕴”等方式引导的第二轮问答中，如同用表特相之词，用表示色等部分的词语，即使是表共相，亦用各个特殊的蕴部分之词来表示彼彼总体，而非全部总体，此义被显示出来。由于不存在脱离了蕴的所意欲者，即使色就是蕴，但并非所有蕴都是色，而仅是其中一部分；受等亦是如此，此义在“色是蕴，蕴是色”等方式引导的第三轮问答中被显示出来。在“色是蕴，蕴是受蕴”等方式引导的第四轮问答中，在“色是蕴”确定了色的蕴性后，此名为“蕴”者不仅仅是色，亦是受等。在显示受等亦具蕴性时，并非所有诸蕴皆具受等特相，而仅是某些蕴因彼彼特相而如是称呼，此义被显示出来。如是展示的这段巴利，通过如上所述之蕴的施设净化方式，有助于正确地把握其自性。为了说明彼等诸蕴仅是为了确定生起等义，故说“如是，彼等……当知”。

එකදෙසෙපි සමුදායවොහාරො දිස්සති යථා පටො දඩ්ඪො, සමුද්දො දිට්ඨොති ආහ ‘‘චක්කාවයවභාවතො චක්කානීති යමකානි වුත්තානී’’ති. බන්ධිත්වාති යමකභාවෙන බන්ධිත්වා, යමකමූලභාවෙනෙව වා. මූලභාවෙන ගහණං සම්බන්ධභාවො, තංසම්බන්ධතා ච මූලපදාදීනං නාභිආදිසදිසතා දට්ඨබ්බා. අපුබ්බස්ස වත්තබ්බස්ස අභාවතො නයිධ දෙසනා මණ්ඩලභාවෙනෙව සම්බජ්ඣතීති ආහ ‘‘න මණ්ඩලභාවෙන සම්බජ්ඣනතො’’ති. යදිපි රූපක්ඛන්ධමූලකෙ අපුබ්බං නත්ථි, වෙදනාක්ඛන්ධාදිමූලකෙසු පන සඤ්ඤාදිමුඛෙන දෙසනප්පවත්තියං අපුබ්බවසෙනෙව ගතො සියා මණ්ඩලභාවෙන සම්බන්ධො, න තථා පාඨො පවත්තොති ආහ ‘‘වෙදනාක්ඛන්ධ…පෙ… සම්බන්ධෙනා’’ති. පච්ඡිමස්ස පුරිමෙන අසම්බජ්ඣනමෙව හි හෙට්ඨිමසොධනං. සුද්ධක්ඛන්ධලාභමත්තමෙව ගහෙත්වාති ‘‘ඛන්ධා රූප’’න්ති එත්ථ ඛන්ධාති ඛන්ධසද්දෙන ලබ්භමානං රූපාදීහි අසම්මිස්සං ඛන්ධට්ඨමත්තමෙව උද්දෙසවසෙන ගහෙත්වා. යදිපි උද්දෙසෙ ඛන්ධවිසෙසනං රූපාදි ‘‘ඛන්ධා රූප’’න්ති සුද්ධරූපාදිමත්තමෙව ගහිතං, තථාපි විසෙසරහිතස්ස සාමඤ්ඤස්ස අභාවතො තත්ථ සුද්ධරූපාදිමත්තතාය අට්ඨත්වා. ඛන්ධවිසෙසනභාවසඞ්ඛාතන්ති යථාධිගතං ඛන්ධානං විසෙසනභාවෙන කථිතං රුප්පනාදිකං විසෙසනත්ථං දස්සෙතුං. කෙවලමෙව තං අග්ගණ්හන්තො ඛන්ධසද්දෙන සහ යොජෙත්වා…පෙ… විභත්තත්තා සුද්ධක්ඛන්ධවාරොති වුත්තොති යොජනා.

即使在部分中，亦可见到总体的说法，例如“布被烧”，“海被见”，故说“因其为车轮之部分，故称之为‘车轮’，即‘双对’”。以双对方式结合，或者仅以双对根本方式结合。以根本方式把握即是关联性，彼等关联性，当知如根本词等之于脐等。由于没有新的内容可说，故此教法并非以轮状方式结合，故说“非以轮状方式结合”。即使在色蕴根本中没有未曾有者，然而在受蕴等根本中，若教法通过想等门类而开展，则或许会因未曾有之故而以轮状方式结合，但经文并非如是开展，故说“受蕴……以结合故”。后面的不与前面的结合，正是下部的净化。仅取纯粹蕴之所得，即在“蕴是色”处，以“蕴”此词所获得的不与色等混杂的纯粹蕴性，仅作列举。即使在列举中，以色等作为蕴的特相，“蕴是色”仅取纯粹色等，然而由于没有无特相之共相，故彼处不依止于纯粹色等性。所谓蕴之特相性，是为了显示依所证得之蕴的特相性而说的变坏等特相义。不单独地理解它，而与“蕴”一词结合……由于有分别，故说为纯粹蕴品，当如是结合。

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纲要品释义终。

1. පණ්ණත්තිවාරො

1. 施设品

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

解释品释义

26. එවං [Pg.173] වුත්තන්ති එවං ද්වාරාලම්බනෙහි සද්ධිං ද්වාරප්පවත්තධම්මවිභාගවසෙන වුත්තං. පියසභාවං පියජාතිකං ‘‘කථං රූපෙන ඛො, ආවුසො’’තිආදීසු විය පියසභාවට්ඨෙන රූපං, න රුප්පනට්ඨෙනාති වුත්තං ‘‘පියරූපං…පෙ… රූපං න රූපක්ඛන්ධො’’ති. රුප්පනට්ඨෙන රූපක්ඛන්ධපරියාපන්නම්පි චක්ඛාදි පියසභාවමත්තවචනිච්ඡාවසෙන පියරූපමෙව අනුප්පවිසති, න රූපක්ඛන්ධන්ති ආහ ‘‘පියසභාව…පෙ… න රූපක්ඛන්ධොති වුත්ත’’න්ති. ‘‘යො පන යත්ථ විසෙසො’’ති වුත්තො විසෙසසද්දො නානුවත්තතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වචනසෙසො’’ති. න හි අධිකාරතො ලබ්භමානස්ස අජ්ඣාහරණකිච්චං අත්ථි. දිට්ඨිසඤ්ඤාති වා පදුද්ධාරොයං වෙදිතබ්බො. විසෙසතා පනස්සා ‘‘විසෙසං වණ්ණයිස්සාමා’’ති පටිඤ්ඤාය එව පාකටා. ‘‘අවසෙසා සඞ්ඛාරා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සංයොජනවසෙන ජානාති අභිනිවිසතීති සඤ්ඤා දිට්ඨීති ආහ ‘‘දිට්ඨි එව සඤ්ඤා’’ති. දිට්ඨි චාති ච-සද්දෙන අවසිට්ඨං පපඤ්චං සඞ්ගණ්හාති. තථා හි ‘‘පපඤ්චසඤ්ඤාසඞ්ඛා’’ති එත්ථ පපඤ්චසූදනියං (ම. නි. අට්ඨ. 1.201) වුත්තං ‘‘සඤ්ඤානාමෙන වා පපඤ්චා එව වුත්තා’’ති.

26. “如是说”，即如是依门与所缘，以及依门而转起之法的分别而说。可爱自性、可爱种类，如在“贤友(āvuso)！如何以色”等句中，是以可爱自性之义说色，而非以变坏之义，故说“可爱色……（乃至）……色非色蕴”。虽以变坏之义摄入色蕴的眼等，但仅因欲以语词表达可爱自性，故唯入于可爱色，而非色蕴，因此说“可爱自性……（乃至）……非色蕴”。“然而何处有差别”所说之差别语不随转，意谓“语之余”。实则无须补足由语境所得者。或当知此是“见想”之词语提取。而其差别性，已由“我将说差别”之承诺而显明。“其余诸行”于此中亦是此理。以结缚而知、执取，故想即是见，因此说“见即是想”。“见”字并以“及”字摄其余戏论。即如“戏论想行”中，《破斥疑障》(Papañcasūdanī, 中部义注 1.201)说：“或以想之名，即说为戏论”。

28. ‘‘ඛන්ධා වෙදනාක්ඛන්ධො’’ති එතස්මිං අනුලොමෙ යථා සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං ලබ්භති, න එවං ‘‘න ඛන්ධා න වෙදනාක්ඛන්ධො’’ති පටිලොමෙ, ඉධ පන පටිවචනෙන විස්සජ්ජනන්ති තදත්ථං විවරන්තො ‘‘ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා ච අභාවෙ වෙදනාක්ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා ච අභාවො’’ති ආහ. තෙන සත්තාපටිසෙධෙ අයං න-කාරොති දස්සෙති. සද්දග්ගහණඤ්චෙත්ථ සද්දනිබන්ධනත්තා පඤ්ඤත්තියා සද්දසභාගතං වා සන්ධාය කතං. පණ්ණත්තිසොධනඤ්හෙතං. තෙනාහ ‘‘පණ්ණත්තිසොධනමත්තමෙව කරොතී’’ති. තෙන නිද්ධාරෙතබ්බස්ස ධම්මන්තරස්ස අභාවං දස්සෙති. යතො වුත්තං ‘‘න අඤ්ඤධම්මසබ්භාවො එවෙත්ථ පමාණ’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං පාඨන්තරෙන සමත්ථෙති. කාමං කත්ථචි සතිපි ඛන්ධෙ නත්ථි වෙදනාක්ඛන්ධො, අඛන්ධත්තසභාවා පන නත්ථි වෙදනාති ‘‘න ඛන්ධා න වෙදනාක්ඛන්ධොති? ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති එවං වා එතං දට්ඨබ්බං. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘පඤ්ඤත්තිනිබ්බානසඞ්ඛාතා’’තිආදි.

28. “蕴是受蕴”此顺向问句，如以自相显示而得解答，但“非蕴亦非受蕴”此逆向问句则不然，此处则是以回答而得解答，故解释说：“因蕴此词的运作不存在，受蕴此词的运作亦不存在”。由此显示，此“非”字是否定有情(satta)的。此处之“词语”(sadda)的把握，是依于施设(paññatti)乃词语所系缚，或依于词语的相似性而作。此即是施设的厘清。故说“仅仅是在进行施设的厘清而已”。这显示没有需要确定的其他法。因为已说“此处并无其他法的存在作为标准”。以“如是而作”等，是以另一种说法来支持如上所述之义。诚然，在某些情况下，有蕴而无受蕴；然而，自性非蕴者则无受，故说“非蕴亦非受蕴吗？是的”。或者当如是理解。故在义注(aṭṭhakathā)中说“被称为施设、涅槃”等等。

39. ‘‘රූපතො අඤ්ඤෙ’’ති එත්ථ භූතුපාදාය ධම්මො විය පියසභාවොපි රූපසද්දාභිධෙය්‍යතාසාමඤ්ඤෙන ගහිතොති ආහ ‘‘ලොකුත්තරා වෙදනාදයො [Pg.174] දට්ඨබ්බා’’ති. අප්පවත්තිමත්තමෙවාති ඛන්ධසද්දප්පවත්තියා අභාවෙ රූපසද්දප්පවත්තියා ච අභාවොති පණ්ණත්තිසොධනමත්තතංයෙව සන්ධාය වදති, තථා චාහ ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි. තෙනෙතං දස්සෙති – යථා චක්ඛුතො අඤ්ඤස්ස සබ්බස්සපි සභාවධම්මස්ස ආයතනග්ගහණෙන ගහිතත්තා තදුභයවිනිමුත්තං කිඤ්චි නත්ථීති කෙවලං පඤ්ඤත්තිසොධනත්ථං තමෙව අභාවං දස්සෙතුං ‘‘චක්ඛුඤ්ච ආයතනෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසා න චෙව චක්ඛු න ච ආයතන’’න්ති වුත්තං, එවමිධාපි තදත්ථමෙව උභයවිනිමුත්තස්ස අභාවං දස්සෙතුං ‘‘රූපඤ්ච ඛන්ධෙ ච ඨපෙත්වා අවසෙසා න චෙව රූපං න ච ඛන්ධා’’ති වුත්තන්ති. විසමොපඤ්ඤාසො. ‘‘චක්ඛුඤ්ච ආයතනෙ ච ඨපෙත්වා’’ති එත්ථ හි අවසෙසග්ගහණෙන ගය්හමානං කිඤ්චි නත්ථීති සක්කා වත්තුං ආයතනවිනිමුත්තස්ස සභාවධම්මස්ස අභාවා. තෙනාහ ‘‘යදි සියා’’ති. ‘‘රූපඤ්ච ඛන්ධෙ ච ඨපෙත්වා’’ති එත්ථ පන න තථා සක්කා වත්තුං ඛන්ධවිනිමුත්තස්ස සභාවධම්මස්ස අත්ථිභාවතො. යදි පන තාදිසං ඛන්ධගතං ධම්මජාතං නත්ථීති එවමිදං වුත්තං සියා, එවං සති යුත්තමෙතං සියා. තථා හි ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදිනා පඤ්ඤත්තිග්ගහණමෙව උද්ධරීයති. තණ්හාවත්ථු ච න සියා අවසෙසග්ගහණෙන ගය්හමානන්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධො. ඛන්ධො ච සියාති යොජනා.

39. 在“色之外的他物”此处，如同大种所造法，可爱自性亦因“色”一词所指称的共通性而被摄取，故说“当知为出世间的受等”。“仅是不转起而已”，即是说，当蕴此词不转起时，色此词亦不转起，这是仅就厘清施设而说，因此亦说“如是而作”等。此中显示：譬如眼之外的一切自性法，皆因被处所摄取，故离此二者外别无他物，为厘清施设，才显示其不存在，故说“除去眼与处，其余既非眼，亦非处”；于此亦然，为同样目的，为显示离此二者外别无他物，故说“除去色与蕴，其余既非色，亦非蕴”。这是不当的类比。在“除去眼与处”中，因无任何可被“其余”所摄取者，故可说，因为不存在脱离于处的自性法。因此说“若有”。但在“除去色与蕴”中，则不能如是说，因为存在脱离于蕴的自性法。然而，若此句是说“不存在属于蕴的此类法”，那么这样说才是合理的。实际上，以“在义注中”等，仅是引述了关于施设的看法。并且应作如此关联：贪爱的所缘事(taṇhāvatthu)不应被“其余”所摄取。应作“蕴是”这样的结合。

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

解释品释义终。

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

2. 行相品释义

50-205. මිස්සකකාලභෙදෙසු යමකෙසු පදානං භින්නකාලත්තා සියා අත්ථවිසෙසොති ආහ ‘‘අමිස්සකකාලභෙදෙසු වාරෙසු අත්ථවිසෙසාභාවතො’’ති. ඉදානි තමෙවත්ථං ‘‘පුරිමස්ස හී’’තිආදිනා විවරති. තෙනාති අත්ථවිසෙසාභාවෙන. එත්ථාති එතස්මිං පවත්තිවාරපාඨෙ, එතිස්සං වා පවත්තිවාරවණ්ණනායං. ඡ එව වුත්තා, න නවාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අතීතෙනා’’තිආදි. එතෙ පන තයොති අත්තනා විසුං අනන්තරං දස්සිතෙ සන්ධායාහ. යථාදස්සිතාති අට්ඨකථායං නිද්ධාරෙත්වා දස්සිතබ්බාකාරා පච්චුප්පන්නෙනාතීතාදයො යෙ පාළියං උජුකමෙව ආගතා. ‘‘න විසුං විජ්ජන්තී’’ති වුත්තමෙවත්ථං ‘‘තත්ථ තත්ථ හී’’තිආදිනා පාකටතරං කරොති. තත්ථ පටිලොමපුච්ඡාහීති ‘‘යස්ස වා පන වෙදනාක්ඛන්ධො [Pg.175] උප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජතී’’ති එවමාදිකාහි පඨමපදෙ වුත්තස්ස පටිලොමවසෙන පවත්තාහි. තෙනෙවාති නයතො යොජෙතුං සක්කුණෙය්‍යත්තා එව. මිස්සකකාලභෙදෙසු චාති න කෙවලං අමිස්සකකාලභෙදෙසුයෙව, අථ ඛො මිස්සකකාලභෙදෙසු චාති අත්ථො. න යොජනාසුකරතාය එව පුරිමෙ අයොජනා, අථ ඛො සුඛග්ගහණත්ථම්පීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අමිස්සක…පෙ… වුත්තානී’’ති.

50-205. 在混杂时态的《双论》(yamaka)中，由于词语有不同的时态，故有特别的意义，所以说“在非混杂时态的章节中，由于没有特别的意义”。如今以“因为前者的”等句来阐明此义。“因此”是指由于没有特别的意义。“在此”是指在此行相品(pavattivāra)经文，或在此行相品释义中。其意是只说了六种，而不是九种。所以他说“以过去”等。而“这三种”，是指自己随后分别展示的，他如此说。“如所示”是指在义注中确定并应展示的方式，即在巴利文中直接出现的现在、过去等。他以“在那里，在那里”等句，使“非分别存在”所说的意义更加明显。在那里，以逆向提问，即“又，若某者之感受蕴已生，则彼之色蕴正生起耶？”等，这些是依第一句所说内容的逆向而行。“因此”是指正因为能够依此理来解释。“在混杂时态的区分中也是”，其意是不只在非混杂时态的区分中，而且在混杂时态的区分中也是。前面没有解释，不只因为不易解释，而且是为了易于理解，他如此显示而说“非混杂……乃至……所说”。

යෙන කාරණෙනාති යෙන එකපදද්වයසඞ්ගහිතානං ඛන්ධානං උප්පාදස්ස නිරොධස්ස ලාභසඞ්ඛාතෙන කාරණෙන. යථාක්කමං පුරෙපඤ්හො පච්ඡාපඤ්හොති ච නාමං වුත්තං. ච-සද්දෙන පුරෙපච්ඡාපඤ්හොති ච නාමං වුත්තන්ති නිද්ධාරෙත්වා යොජෙතබ්බං. තත්ථ පන ‘‘එකපදද්වයසඞ්ගහිතාන’’න්ති ඉදං එකජ්ඣං කත්වා ගහෙතබ්බං. තමෙවත්ථම්පි විවරති ‘‘යස්ස හී’’තිආදිනා. තත්ථ යස්සාති යස්ස පඤ්හස්ස. ‘‘පඤ්හො’’ති චෙත්ථ පුච්ඡනවසෙන පවත්තං වචනං වෙදිතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘පරිපූරෙත්වා විස්සජ්ජෙතබ්බත්ථසඞ්ගණ්හනතො’’ති. තං සරූපදස්සනෙන විස්සජ්ජනං තංවිස්සජ්ජනං, තං වා යථාවුත්තං විස්සජ්ජනං එතස්සාති තංවිස්සජ්ජනො, තස්ස තංවිස්සජ්ජනස්ස. පුරිමකොට්ඨාසෙනාති පුරිමෙන උද්දෙසපදෙන. තෙන හි විස්සජ්ජනපදස්ස සමානත්ථතා ඉධ සදිසත්ථතා. එකෙන පදෙනාති එකෙන පධානාප්පධානෙන යමකපදෙන, න පඨමපදෙනෙවාති අත්ථො. උප්පාදනිරොධලාභසාමඤ්ඤමත්තෙනාති උප්පාදස්ස වා නිරොධස්ස වා ලබ්භමානතාය සමානතාමත්තෙන. සන්නිට්ඨානපද…පෙ… යුත්තන්ති ඉදං අට්ඨකථායං ‘‘යත්ථ රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජතී’’තිආදිනා පුරෙපඤ්හස්ස දස්සිතත්තා වුත්තං. යදිපි තත්ථ ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති විස්සජ්ජිතත්තා වෙදනාක්ඛන්ධස්ස උප්පාදො ලබ්භතීති වුත්තං, යො පන සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතො රූපක්ඛන්ධස්ස අනුප්පාදො පාළියං අනුඤ්ඤාතරූපෙන ඨිතො, තස්ස වසෙන පුරෙපඤ්හො යුත්තොති අධිප්පායො. එවඤ්හි පුරිමකොට්ඨාසෙන සදිසත්ථතා හොති.

“因何缘故”是指，以名为“获得”的“单句与双句所摄诸蕴之生灭”为因缘。依序而言，名为“前问”与“后问”。应确定并结合为：由“及”(ca)字也说了“前后问”之名。然而，“单句双句所摄”此句应合并理解。他亦以“因为若某者”等句来阐明此义。在此，“若某者”是指那个问题。“问题”在这里，应理解为以提问方式进行的言说。所以他说“因为摄取了应圆满解答的意义”。以其自相显示的解答是“彼解答”；或，此解答是如前所述的，故为“有彼解答者”，此为“有彼解答者”的（所有格）。“以前分”是指以前面的提示语。“因此，解答语的同义性在此是相似义”。“以一句”是指以一个主要与非主要的《双论》语，其意不是仅仅以第一句。“仅以生灭获得的共通性”是指，仅以生起或灭尽之可得性的共通性。“决定语……合理”，此在义注中，因以“色蕴不生起之处”等语显示了前问而说。虽然在那里以“生起”来解答，说感受蕴之生起可得，然而，被决定语所摄的色蕴之不生起，在巴利文中是以被允许的方式安立的，其意是以前问依此为合理。如此，与前分则有相似义。

‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති එත්ථ රූපක්ඛන්ධස්ස අනුප්පන්නපුබ්බතාපටික්ඛෙපමුඛෙන ඉතරස්ස පටික්ඛිපීයතීති රූපක්ඛන්ධස්සෙව යථාවුත්තපටික්ඛෙපො පධානභාවෙන වුත්තො. එසෙව නයො අඤ්ඤෙසුපි එදිසෙසු ඨානෙසූති ආහ ‘‘සන්නිට්ඨානත්ථස්සෙව පටික්ඛිපනං පටික්ඛෙපො’’ති[Pg.176]. ‘‘යස්ස රූපක්ඛන්ධො උප්පජ්ජති, තස්ස වෙදනාක්ඛන්ධො නිරුජ්ඣතී’’ති එත්ථ පන රූපක්ඛන්ධස්ස උප්පාදලක්ඛණං කත්වා වෙදනාක්ඛන්ධස්ස නිරොධො පුච්ඡීයතීති සො එව ‘‘නො’’ති පටිසෙධීයති. එස නයො අඤ්ඤෙසුපි එදිසෙසු ඨානෙසූති වුත්තං ‘‘සංසයත්ථනිවාරණං පටිසෙධො’’ති. ‘‘න-කාරවිරහිත’’න්ති එතෙන පටිසෙධස්ස පටිසෙධිතමාහ. යදි එවං පාළිගතිපටිසෙධවිස්සජ්ජනානං කො විසෙසොති ආහ ‘‘තත්ථ උප්පත්තී’’තිආදි.

在“若某者之色蕴未曾生，则彼之感受蕴亦未曾生”中，是透过驳斥“色蕴未曾生起”，来驳斥另一者。色蕴的如前所述之驳斥，是以主要的方式说的。此理亦适用于其他类似之处，所以他说“驳斥即是对确立项的驳斥”。然而，在“若某者之色蕴正生，则彼之感受蕴正灭”中，是以色蕴之生为特征，询问感受蕴之灭，彼（灭）即被“不”(no)字所遮止。此理亦适用于其他类似之处，所以说“遮止即是排除疑惑”。“没有‘不’(na)字”，以此，他说明了对‘遮止’的否定。若如此，巴利文中的遮止与解答有何差别？所以他说“在那里，生起”等。

තදෙකදෙසපක්ඛෙපවසෙනාති තෙසං චතුන්නං පඤ්හානං පඤ්චන්නඤ්ච විස්සජ්ජනානං එකදෙසස්ස පක්ඛිපනවසෙන. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘පඨමෙ ඨානෙ පරිපුණ්ණපඤ්හස්ස පුරිමකොට්ඨාසෙ සරූපදස්සනෙනා’’තිආදි. යො පනෙත්ථ පඤ්හෙසු විස්සජ්ජනෙසු ච සත්තවීසතියා ඨානෙසු පක්ඛෙපං ලභති, තං දස්සෙතුං ‘‘පරිපුණ්ණපඤ්හො එවා’’තිආදි වුත්තං. පාළිවවත්ථානදස්සනාදිතොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පුච්ඡාවිභඞ්ගො විස්සජ්ජනාඨානානි එකස්මිං පඤ්හෙ යොජනානයොති ඉමෙසං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

“以包含其一部分的方式”是指，以包含那四个问题与五个解答之一部分的方式。所以义注中说“在第一处，以在完整问题的前分显示自相”等。为了显示在此问题与解答的二十七处中，哪个获得了包含，所以说“完整的问题就是”等。“从显示巴利文之安立等”，在此“等”字应理解为包含：问题之分析、解答之处、在一个问题中的解释方法。

සුද්ධාවාසානන්තිආදි පාළියා පදං උද්ධරිත්වා අත්ථදස්සනත්ථං ආරද්ධං. ‘‘යස්ස යත්ථ රූපක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථ, තස්ස තත්ථ වෙදනාක්ඛන්ධො නුප්පජ්ජිත්ථා’’ති ඉමස්ස විස්සජ්ජනං හොති ‘‘සුද්ධාවාසානං තෙසං තත්ථා’’ති. තත්ථ එකභූමියං දුතියා උපපත්ති නත්ථීති එකිස්සා භූමියා එකස්ස අරියපුග්ගලස්ස දුතියවාරං පටිසන්ධිග්ගහණං නත්ථීති අත්ථො. තතියවාරාදීසු වත්තබ්බමෙව නත්ථි. ස්වායමත්ථො යථා ඤාපිතො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පටිසන්ධිතො පභුති හි…පෙ… පවත්තා’’ති වුත්තං. තෙන අද්ධාපච්චුප්පන්නවසෙනායං දෙසනා පවත්තාති දස්සෙති. ආදානනික්ඛෙපපරිච්ඡින්නං කම්මජසන්තානං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස වසෙන උප්පාදනිරොධෙසු වුච්චමානෙසු අකම්මජෙසු කුසලාදීසු කථන්ති චොදනායං තෙපි ඉධ තංනිස්සිතා එව කතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තස්මිඤ්හි…පෙ… දස්සිතා’’ති. තෙනෙවාති කම්මජසන්තානෙනෙව. තස්මාති එකකම්මනිබ්බත්තස්ස විපාකසන්තානස්ස එකත්තෙන ගහිතත්තා. තස්සාති කම්මජසන්තානස්ස. පඤ්චසු සුද්ධාවාසෙසු යථා පච්චෙකං ‘‘එකිස්සා භූමියා දුතියා උපපත්ති නත්ථී’’ති යථාවුත්තපාළියා විඤ්ඤායති, එවං ‘‘සුද්ධාවාසාන’’න්ති අවිසෙසවචනතො සකලෙපි සුද්ධාවාසෙ සා නත්ථීති තාය කස්මා න විඤ්ඤායතීති චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා සයමෙව පරිහරිතුං ‘‘කස්මා පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුද්ධාවාසෙසු හෙට්ඨාභූමිකස්ස අසති ඉන්ද්‍රියපරිපාකෙ උපරිභූමිසමුප්පත්ති න සක්කා [Pg.177] පටිසෙධෙතුං උද්ධංසොතවචනතො. උද්ධමස්ස තණ්හාසොතං වට්ටසොතඤ්චාති හි උද්ධංසොතො. තෙනාහ ‘‘උද්ධංසොතපාළිසබ්භාවා’’ති. සංසන්දෙතබ්බාති යථා න විරුජ්ඣන්ති, එවං නෙතබ්බා. තථා චෙව සංවණ්ණිතං.

“净居天(Suddhāvāsa)众”等语，是摘引巴利语词句，为了显示意义而开始的。对于“若于某处色蕴未曾生起，则于彼处受蕴亦未曾生起”，其解答为“净居天众于彼处”。其意是，在同一界地没有第二次投生，即一个圣者在同一界地没有第二次结生。至于第三次等，更不必说了。为了显示此义是如何被阐明的，所以说了“从结生开始……乃至……持续”。由此显示此教说是就现在时而说的。对于以取与舍所限定的业生相续，若将其作为一个整体来理解，依此来说明生灭时，若有人质问：对于非业生的善等法如何解释？他显示说：这些在此也是依止于它而作，所以他说“在其中……乃至……显示”。“因此”是指只依业生相续。“是故”是指由于一个业所生的异熟相续被作为一个整体来理解。“彼”是指业生相续。在五净居天中，如同分别所说“在同一界地没有第二次投生”，正如前面引用的巴利语所显示的那样，那么为什么“净居天众”这种不加区别的说法，不能显示在所有净居天都没有第二次投生的含义呢？为了提出这个疑问并自行解答，所以他说了“为什么”等。在净居天中，若下层界地者根器未成熟，则不能阻止上层界地之生起，因为有上流者之说。上流者，即是其渴爱之流与轮回之流向上流者。所以他说“因为有上流者巴利语之存在”。“应融会贯通”是指，应引导使其不互相矛盾。也如是地被阐释了。

එතෙන සන්නිට්ඨානෙනාති අඞ්කිතොකාසභාවිරූපුප්පාදසන්නිස්සයෙන නිච්ඡයෙන. විසෙසිතා තථාභාවිරූපභාවිනො. අසඤ්ඤසත්තාපීති න කෙවලං පඤ්චවොකාරා එව, අථ ඛො අසඤ්ඤසත්තාපි. තෙ එව අසඤ්ඤසත්තෙ එව ගහෙත්වා පුරිමකොට්ඨාසෙති අධිප්පායො. තෙන යෙ සන්නිට්ඨානෙන වජ්ජිතාති තෙන යථාවුත්තසන්නිට්ඨානෙන යෙ විරහිතා, තෙ තථා න වත්තබ්බාති අත්ථො. ඉදානි ‘‘තෙ තතො’’තිආදිනා දස්සෙති. තතොති අසඤ්ඤාභවතො. පච්ඡිමභවිකානන්ති එත්ථ පච්ඡිමභවං සරූපතො දස්සෙතුං ‘‘කිං පඤ්චවොකාරාදී’’තිආදි වුත්තං. අපච්ඡිමභවිකානම්පි අරූපානං අරූපභවෙ යථා රූපක්ඛන්ධො නුප්පාදි, එවං තත්ථ පච්ඡිමභවිකානං වෙදනාක්ඛන්ධොපීති ආහ ‘‘එතෙන සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතත්තා’’ති. තෙනාහ ‘‘තෙසං…පෙ… ආහා’’ති. තත්ථ තෙසන්ති පච්ඡිමභවිකානං. තත්ථාති අරූපභවෙ. ඉතරානුප්පත්තිභාවඤ්චාති ඉතරස්ස වෙදනාක්ඛන්ධස්ස අනුප්පජ්ජනසබ්භාවම්පි. සප්පටිසන්ධිකානම්පි සුද්ධාවාසානං ඛන්ධභෙදස්ස පරිනිබ්බානපරියායො ඔළාරිකදොසප්පහානතො කිලෙසූපසමසාමඤ්ඤෙන වුත්තොති වෙදිතබ්බං.

“以此决定”是指以“依止于已标记处所中未来色法的生起”而确定。被特指为具有如此未来色法状态者。“无想有情(asaññasatta)亦”是指，不只是五蕴(pañcavokāra)有情，而且是无想有情。其意是，只摄取那些无想有情，作为前分(koṭṭhāsa)。“因此，凡被此决定所排除者”，其意是，凡是缺少如前所述之决定，他们不可作如是说。现在他以“彼等从彼”等来显示。“从彼”是指从无想有(asaññābhava)。“最后有者(pacchimabhavika)”，在此为了显示最后有之自相，所以说“何为五蕴有情等”。对于非最后有者的无色界有情(arūpa)，在无色有(arūpabhava)中色蕴未曾生起；同样地，对于彼处的最后有者，受蕴亦不生起，他如此说是由于“以此决定所摄故”。所以他说“彼等……乃至……”。在此，“彼等”是指最后有者。“于彼处”是指在无色有中。“以及其他不生之状态”是指，其他受蕴不生起之存在。对于有结生者的净居天(Suddhāvāsa)众，蕴之破坏(khandhabheda)之所以被称为般涅槃(parinibbāna)的同义词，应知是由于断除了粗重过失(oḷārikadosa)，以烦恼止息(kilesūpasama)的共通性而说。

සබ්බෙසඤ්හි තෙසන්ති තංතංභූමියං ඨිතානං සබ්බෙසං සුද්ධාවාසානං. යථා පනාතිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං කරොති. අනන්තා ලොකධාතුයොති ඉදං ඔකාසස්ස පරිච්ඡෙදාභාවංයෙව දස්සෙතුං වුත්තං. පුග්ගලවසෙන සමානාධාරතාය සමානකාලත්තෙන අසම්භවන්තො ඔකාසවසෙන පන සම්භවන්තො සංකිණ්ණා විය හොන්තීති ආහ ‘‘සංකිණ්ණතා හොතී’’ති.

“一切彼等”，即指安住于各自境界的一切净居天(Suddhāvāsa)。如“譬如”等语，是为了更清楚地表明前面所说的义理。“无量世间界(lokadhātu)”这句话，是为了显示空间没有边际。若从补特伽罗(puggala)的角度来看，由于有相同的依处、相同的时间而不能并存；但若从空间的角度来看，则可并存，故说“好像混杂在一起一样”。这就是所说的“有混杂性(saṃkiṇṇatā)”。

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

转起品释义终。

3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා

3. 遍知品释义

206-208. තස්සාපීති පුග්ගලොකාසවාරස්සපි. ඔකාසෙ පුග්ගලස්සෙවාති යථාගහිතෙ ඔකාසෙ යො පුග්ගලො, තස්සෙව ඔකාසවිසිට්ඨපුග්ගලස්සෙවාති [Pg.178] අත්ථො. යථා පන පුග්ගලවාරෙ ලබ්භමානෙ පුග්ගලොකාසවාරොපි ලබ්භති, එවං ඔකාසවාරොපි ලබ්භෙය්‍යාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ඔකාසවාරොපි චා’’ති. තස්මාති යස්මා වුච්චමානොපි ඔකාසො පුග්ගලස්ස විසෙසභාවෙනෙව වුච්චෙය්‍ය, න විසුං, තස්මා.

206-208. “彼亦”者，亦指补特伽罗依处品(puggalokāsavāra)。“于依处中的补特伽罗”者，其义为：于已取之依处中的那个补特伽罗，即为依处所限定之补特伽罗。又，针对“正如在补特伽罗品(puggalavāra)可得时，补特伽罗依处品亦可得，如是依处品(okāsavāra)亦应可得”此一质难而说“依处品亦是”。“是故”者，因为即使所说之依处，亦仅作为补特伽罗的差别相而说，非是单独，是故。

අඤ්ඤථාති පවත්තිවාරෙ විය ආදානනික්ඛෙපපරිච්ඡින්නං කම්මජසන්තානං එකත්තෙන ගහෙත්වා තස්ස උප්පාදනිරොධවසෙන පරිඤ්ඤාවචනෙ. ‘‘යො රූපක්ඛන්ධං පරිජානාතී’’ති සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතත්ථාභාවදස්සනමුඛෙන ඉතරස්සපි අභාවං දස්සෙතුං ‘‘රුපක්ඛන්ධපරිජානනස්ස අභාවා’’ති වුත්තං. ‘‘ආමන්තා’’ති ච කතං, තස්මා පවත්තෙ චිත්තක්ඛණවසෙනෙවෙත්ථ තයො අද්ධො ලබ්භන්තීති අත්ථො. ‘‘අග්ගමග්ගසමඞ්ගිඤ්ච අරහන්තඤ්චා’’ති ද්වින්නං පදානං ‘‘රූපක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානන්ති වෙදනාක්ඛන්ධඤ්ච න පරිජානිත්ථා’’ති ද්වීහි පදෙහි යථාක්කමං සම්බන්ධො. ‘‘ඨපෙත්වා අවසෙසා පුග්ගලා’’ති පන පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. අග්ගමග්ග…පෙ… නත්ථීති ඉමිනා අරහත්තමග්ගඤාණස්සෙව පරිඤ්ඤාමත්ථකප්පත්තියා පරිඤ්ඤාකිච්චං සාතිසයං, තදභාවා න ඉතරෙසන්ති දස්සෙති. යතො තස්සෙව වජිරූපමතා වුත්තා, සෙසානඤ්ච විජ්ජූපමතා. තෙනාති තෙන යථාවුත්තෙන වචනෙන. තදවසෙසසබ්බපුග්ගලෙති තතො අග්ගමග්ගසමඞ්ගිතො අවසෙසසබ්බපුග්ගලෙ. ඉමං පන යථාවුත්තදොසං පරිහරන්තා ‘‘පුථුජ්ජනාදයො සන්ධායා’’ති වදන්ති.

“异于此者”，是指如在转起品(pavattivāra)中，将由取与舍所限定的业生相续(kammajasantāna)执为一体，而说其生灭为遍知(pariññā)。为显示其他蕴亦无，故通过显示“遍知色蕴(rūpakkhandha)者”此一结句所摄之义不存在，而说“因无色蕴之遍知”。又说“是”，是故其义为：于转起中，依心刹那而得三时。“最上道行者(aggamaggasamaṅgi)与阿罗汉”二句，与“不遍知色蕴，亦未遍知受蕴”二句，依次相关。而“除去其余诸补特伽罗”，则应各别连结。“最上道……乃至……无”，以此显示：唯阿罗汉道智(arahattamaggañāṇa)已达遍知之顶点，故其遍知作用超胜，因无彼故，其他则不然。是故，彼喻如金刚(vajira)，余者喻如闪电(vijju)亦被说及。“以彼”者，即以如是所说之语。“彼余一切补特伽罗”者，即从彼最上道行者除去后之一切补特伽罗。为避免如是所说之过失，而说“是针对凡夫(puthujjana)等”。

පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

遍知品释义终。

ඛන්ධයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

蕴双释义终。

3. ආයතනයමකං

3. 处双

1. පණ්ණත්තිවාරො

1. 施设品

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

纲要品释义

1-9. වුත්තනයෙනාති ‘‘අවයවපදෙහි වුත්තො එකදෙසො සකලො වා සමුදායපදානං අත්ථො, සමුදායපදෙහි පන වුත්තො එකන්තෙන අවයවපදානං අත්ථො’’තිආදිනා වුත්තෙන නයෙන. එතෙන යථාවුත්තඅත්ථවණ්ණනානයදස්සනතාය සබ්බපණ්ණත්තිවාරාදීසු යථාරහං අත්ථො නෙතබ්බොති දස්සෙති.

1-9. “以所说之理”者，即以“由部分之语所说者，是聚合语之部分或全部之义；而由聚合之语所说者，则完全是部分语之义”等所说之理。以此显示，由于已开示如前所述之释义方法，故于一切施设品等中，应如理推知其义。

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纲要品释义终。

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

解释品释义

10-17. වායනං [Pg.179] සවිසයං බ්‍යාපෙත්වා පවත්තනං, තයිදං යථා ගන්ධායතනෙ ලබ්භති, එවං සීලාදීසුපීති පාළියං ‘‘සීලගන්ධො’’තිආදි වුත්තං ‘‘සීලාදියෙව ගන්ධො’’ති කත්වා. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සීලගන්ධො…පෙ… නාමානී’’ති. යස්මා පන සවිසයබ්‍යාපනං තත්ථ පසටභාවො පාකටභාවො වා හොති, තස්මා ‘‘පසාරණට්ඨෙන පාකටභාවට්ඨෙන වා’’ති වුත්තං. අත්තනො වත්ථුස්ස සූචනං වා වායනං. ‘‘දෙවකායා සමාගතා (දී. නි. 2.332; සං. නි. 1.37), පණ්ණත්තිධම්මා’’තිආදීසු (ධ. ස. දුකමාතිකා 108) සමූහපඤ්ඤත්තීසුපි කායධම්මසද්දා ආගතාති ‘‘සසභාව’’න්ති විසෙසෙති. කායවචනෙන…පෙ… නත්ථීති ඉදං ‘‘න ධම්මො නායතන’’න්ති එත්ථ ධම්මසද්දස්ස විනිවත්තවිසෙසසබ්බසභාවධම්මවාචකතං සන්ධාය වුත්තං, න ධම්මායතනසඞ්ඛාතධම්මවිසෙසවාචකතන්ති දට්ඨබ්බං.

10-17. 飘散是遍及所缘而发生，此正如在香处可得，戒等亦复如是。因此，巴利文中说“戒香”等，是作“戒等即是香”之义。因此，义注中说：“戒香……乃至……名”。因为遍及所缘即是其散布或显现，故说“以散布之义或显现之义”。或者，飘散是显示自身之事。在“诸天众会合”(dī. ni. 2.332; saṃ. ni. 1.37)、“施设法”(dha. sa. dukamātikā 108)等处，即使在集合施设中亦出现身、法等词，故特别用“有自性”来区分。以身之语……乃至……没有，此是指在“非处非法”中，“法”一词是就其作为能言说脱离了差别的所有自性法而言，而非作为能言说法处所摄的特定法而言，应如是了知。

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

解释品释义终。

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

2. 转起品释义

18-21. එතස්මින්ති පවත්තිවාරෙ. පුච්ඡාමත්තලාභෙනාති මොඝපුච්ඡාභාවමාහ. එකෙකන්ති ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස සද්දායතනං උප්පජ්ජතී’’තිආදිකං එකෙකං. පඤ්චාති ‘‘යස්ස සද්දායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ගන්ධායතනං උප්පජ්ජතී’’තිආදීනි පඤ්ච. පුච්ඡාමත්තලාභෙන සඞ්ගහං අනුජානන්තො ‘‘විස්සජ්ජනවසෙන හාපෙතබ්බානී’’ති ආහ. ‘‘වක්ඛති හී’’තිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං අට්ඨකථාය සමත්ථෙති.

18-21. 在此转起品中。所谓“仅得提问”，是指其为无果之问。所谓“一一”，是指“若某人之眼处生起，则其声处亦生起”等，一个一个。所谓“五”，是指“若某人之声处生起，则其香处亦生起”等五个。允许仅以提问来包含，故说“应以回答的方式来省略”。义注以“因为将会说”等来支持如上所述之义。

සදිසවිස්සජ්ජනන්ති සාමඤ්ඤවචනං විසෙසනිවිට්ඨමෙව හොතීති තං විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘පුග්ගලවාරමෙව සන්ධාය වුත්ත’’න්ති වත්වා තස්සා පන සදිසවිස්සජ්ජනතාය අබ්‍යාපිතත්තා යත්ථ සදිසං, තත්ථාපි විස්සජ්ජිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ඔකාසවාරෙ පන…පෙ… විස්සජ්ජිත’’න්ති ආහ. තත්ථ තන්ති දුතියං. පුග්ගලවාරෙපීති යත්ථ සදිසං විස්සජ්ජනං, තත්ථ පුග්ගලවාරෙපි විස්සජ්ජිතං, පගෙව ඔකාසවාරෙති අධිප්පායො. විරත්තකාමකම්මනිබ්බත්තස්සාති භාවනාබලෙන විරත්තො කාමො එතෙනාති විරත්තකාමං, රූපාවචරකම්මං, තතො නිබ්බත්තස්ස. පටිසන්ධි එව බීජං [Pg.180] පටිසන්ධිබීජං, තස්ස. ‘‘එවංසභාවත්තා’’ති එතෙන එකන්තතො කාමතණ්හානිදානකම්මහෙතුකානි ඝානාදීනීති දස්සෙති. ගන්ධාදයො ච න සන්තීති සබ්බෙන සබ්බං තෙසම්පි අභාවං සන්ධාය වදති. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

同类答复是共相语词，实则限定于差别相，为显示此差别，才说“唯指补特伽罗品”。然彼同类答复之性质并非普遍适用，故在相应之处亦作了答复，为显示此义，才说“在处所品中……乃至……已答”。此处之“彼”是指第二种情况。“补特伽罗品中亦”是说，在同类答复之处，即使在补特伽罗品中亦已作了答复，更何况是处所品呢？此即其义。由离欲界业所生，是指通过修习之力而远离了欲望，此称为离欲，指的是色界业，由此产生者。“结生即是种子”，即是结生种，指彼结生种。“由于这样的自性”，此句显示了鼻等感官完全是以欲爱为因、业为缘的。香等亦不存在，此是指它们完全不存在之义。其中应说者，前面已详细说明。

‘‘සච්ච’’න්ති යථාවුත්තවසෙන ගහෙතබ්බං චොදකෙන වුත්තමත්ථං සම්පටිච්ඡිත්වා පුන යෙනාධිප්පායෙන තානි යමකානි සදිසවිස්සජ්ජනානි, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්‍රායං සඞ්ඛෙපත්ථො – තත්ථ චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන ‘‘සචක්ඛුකානං අඝානකානං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා නයෙන ජිව්හාකායායතනයමකානි යථා සදිසවිස්සජ්ජනානි, තථා ඉධ ඝානායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙන තානි ජිව්හාකායායතනයමකානි ‘‘යස්ස ඝානායතනං උප්පජ්ජති, තස්ස ජිව්හායතනං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා නයෙන සදිසවිස්සජ්ජනානීති. එවමෙත්ථ උභයෙසං විසුං අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසවිස්සජ්ජනතාය ඉදං වුත්තං, න එකජ්ඣං අඤ්ඤමඤ්ඤං සදිසවිස්සජ්ජනතාය. තෙනාහ ‘‘තස්මා තත්ථ තත්ථෙව සදිසවිස්සජ්ජනතා පාළිඅනාරුළ්හතාය කාරණ’’න්ති. එවඤ්ච සති චක්ඛායතනමූලග්ගහණං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘නිදස්සනභාවෙනා’’තිආදි. තත්ථ නිදස්සනභාවෙනාති නිදස්සනභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤසදිසවිස්සජ්ජනතාසඞ්ඛාතෙන නිදස්සනභාවෙනෙව, න පන තෙසං නිදස්සිතබ්බෙහි සබ්බථා සදිසවිස්සජ්ජනතායාති අධිප්පායො. ‘‘යෙභුය්‍යතායා’’ති වුත්තං යෙභුය්‍යතං දස්සෙතුං ‘‘තෙසු හී’’තිආදි වුත්තං.

对于“（此乃）真实”，质问者应依前述方式理解。在接受所说之义后，为了说明那些双论是以何种意趣而作相似解答，故说“如又”等语。此处要义简言之——在以眼处为根本的诸双论中，如鼻处双论以“有眼者、无鼻者生起时”等方式，舌处与身处双论亦作相似解答；同样，此处在以鼻处为根本的诸双论中，鼻处双论以“若鼻处生起，则舌处亦生起耶？是的”等方式，那些舌处与身处双论亦作相似解答。如是，此处是就两者各自相互间的相似解答而说，而非就两者合在一起相互间的相似解答而说。因此说：“是故，于彼处各自的相似解答，即是未载于巴利圣典的原因。”既然如此，提及以眼处为根本是为何？答曰：“作为示例”等。此处“作为示例”的意趣是：仅以“作为示例者相互间有相似解答”这一示例的方式，而非它们与被示例者在所有方面都有相似的解答。为显示“由其多数性”中所说的多数性，故说“于彼等中”等语。

එවන්ති ඉමිනා ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන යථාවුත්තවචනස්සෙව විස්සජ්ජනභාවානුජානනං කත්තබ්බන්ති ඉමමත්ථං ආකඩ්ඪති. සාති දුතියපුච්ඡා. ඝානායතනයමකෙනාති චක්ඛායතනමූලකෙසු ඝානායතනයමකෙනෙව. තංසෙසානීති තෙන ඝානායතනමූලකකායායතනයමකෙන සද්ධිං සෙසානි. සදිසවිස්සජ්ජනත්තා අනාරුළ්හානීති එත්ථ ‘‘අනාරුළ්හානී’’ති එත්තකමෙව තථා-සද්දෙන අනුකඩ්ඪීයති, න ‘‘සදිසවිස්සජ්ජනත්තා’’ති දස්සෙන්තො ‘‘තථාති…පෙ… සමඤ්ඤෙනා’’ති වත්වා ඉදානි ‘‘කාරණසාමඤ්ඤෙනා’’ති වුත්තස්ස සදිසවිස්සජ්ජනත්තස්ස තත්ථ අභාවං දස්සෙතුං ‘‘ඝානජිව්හාකායායතනානං පනා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ [Pg.181] අගබ්භසෙය්‍යකෙසු පවත්තමානානන්ති එත්ථාපි ‘‘සහචාරිතායා’’ති පදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං, තථා ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකෙසු ච පවත්තමානාන’’න්ති. ඉතරානි ඝානායතනමූලකානි ජිව්හාකායායතනයමකානි ද්වෙ න විස්සජ්ජීයන්ති, ඝානායතනමූලකෙසු ච යමකෙසු විස්සජ්ජිතෙසු ඉතරද්වයමූලකානි ජිව්හාකායායතනමූලකානි න විස්සජ්ජීයන්ති අවිසෙසත්තා අප්පවිසෙසත්තා චාති යොජෙතබ්බං. තත්ථ කායායතනයමකෙ දුතියපුච්ඡාවසෙන අප්පවිසෙසො, ඉතරවසෙන අවිසෙසො වෙදිතබ්බො. රූපායතනමනායතනෙහි සද්ධින්ති ඉදං රූපායතනමූලකමනායතනවසෙන වුත්තන්ති ආහ ‘‘රූපායතන…පෙ… අධිප්පායො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘රූපායතනමූලකෙසු හී’’තිආදි. යමකානන්ති රූපායතනමූලකගන්ධරසඵොට්ඨබ්බායතනයමකානං. දුතියපුච්ඡානන්ති යථාවුත්තයමකානංයෙව දුතියපුච්ඡානං. වුත්තනයෙනාති ‘‘සරූපකානං අචිත්තකාන’’න්තිආදිනා වුත්තෙන නයෙන. ආදිපුච්ඡානන්ති තෙසංයෙව යමකානං පඨමපුච්ඡානං.

“如是”(Evam)，通过“是的”(āmantā)这一回答，引出了“应当认可如是所说之言即为解答”的含义。“彼”(Sā)指第二问。“以鼻处双论”是指，在以眼处为根本的诸双论中，仅以鼻处双论。“与彼其余者”(Taṃsesāni)是指，与那个以鼻处为根本的身处双论一起的其余诸双论。在“因解答相似而未载”中，仅“未载”(anāruḷhānī)一词被“如是”(tathā)一词所引申，为显示并非“因解答相似”，在说了“‘如是’……乃至……共通性”之后，如今为显示彼处没有“因由的共通性”所说的解答相似性，故说“然而鼻、舌、身处等”。在“于非胎生者中发生时”此处，也应引入“以俱行性”一词来连接，同样地，在“于胎生者中发生时”亦然。其余以鼻处为根本的舌处、身处双论这两个不作解答；在以鼻处为根本的诸双论已作解答后，其余以舌处为根本和以身处为根本的诸双论亦不作解答，应结合为：因为无差别，且因为差别微小。其中，在身处双论中，依第二问而言差别微小，依其他而言则无差别，应如是理解。“与色处、意处一起”，这是就以色处为根本的意处而说，故说“色处……乃至……意趣”。因此说“在以色处为根本的诸双论中”等。“诸双论”是指以色处为根本的香处、味处、触处诸双论。“诸第二问”是指前述那些双论的诸第二问。“依所说之理”是指依“有色者、无心者”等所说之理。“诸初问”是指那些双论的诸第一问。

හෙට්ඨිමෙහීති ඉදං අවිසෙසවචනම්පි යෙසු සදිසවිස්සජ්ජනතා සම්භවති, තදපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘ගන්ධරස…පෙ… අත්ථො’’ති. උද්දිට්ඨධම්මෙසු උද්දෙසානුරූපං ලබ්භමානවිසෙසකථනං විස්සජ්ජනං, යො තත්ථ න සබ්බෙන සබ්බං උද්දෙසානුරූපගුණෙන උපලබ්භති, තස්ස අකථනම්පි අත්ථතො විස්සජ්ජනමෙව නාම හොතීති ආහ ‘‘අවිස්සජ්ජනෙනෙව අලබ්භමානතාදස්සනෙන විස්සජ්ජිතානි නාම හොන්තී’’ති.

“以下文诸法”，此无差别之言，亦是针对那些可能存在回答相似性的情况而言，故说“香、味……乃至……义”。在已开示的诸法中，符合开示而获得的差别说明即是解答；若其中某法并非完全依开示的特质而被获得，则不作说明，就义理而言，亦名为解答，故说“仅以不作解答来显示其不可得，即名为已解答”。

චක්ඛුවිකලසොතවිකලා විය චක්ඛුසොතවිකලොපි ලබ්භතීති සො පන අට්ඨකථායං පි-සද්දෙන සඞ්ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘ජච්චන්ධම්පි…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. පරිපුණ්ණායතනමෙව ඔපපාතිකං සන්ධාය වුත්තන්ති එත්ථ අට්ඨානප්පයුත්තො එව-සද්දොති තස්ස ඨානං දස්සෙන්තො ‘‘වුත්තමෙවාති අත්ථො’’ති වත්වා තෙන පරිපුණ්ණායතනස්ස තත්ථ අනියතත්තා අපරිපුණ්ණායතනස්සපි සඞ්ගහො සිද්ධොති දස්සෙන්තො ‘‘තෙන ජච්චන්ධබධිරම්පි සන්ධාය වුත්තතා න නිවාරිතා හොතී’’ති ආහ.

如同眼根残缺者和耳根残缺者，眼根耳根皆残缺者亦可得。为显示此者在义注(aṭṭhakathā)中亦为“亦”(pi)字所摄，故说“天生盲人……应知”。此处所说“唯有诸根具足者方为化生”，其中“唯”(eva)字用得不当，为显示其恰当之处，先说“即是已说之义”，然后为显示“由于诸根具足者于彼处并非必定，故亦成立包含诸根不具足者”，故说“因此，所说亦指天生盲聋者，此说并未被排除”。

22-254. තස්මිං පුග්ගලස්ස අනාමට්ඨත්තාති කස්මා වුත්තං, යාවතා ‘‘රූපීබ්‍රහ්මලොකං පුච්ඡතී’’ති ඉමිනාපි ඔකාසොයෙව ආමට්ඨොති. ‘‘ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාය කාරණවිභාවනාධිප්පායෙනෙව ‘‘කස්මා පටිඤ්ඤාත’’න්ති චොදනං සමුට්ඨාපෙත්වා තං කාරණං දස්සෙතුකාමො ‘‘නනූ’’තිආදිමාහ[Pg.182]. ගබ්භසෙය්‍යකභාවං ගන්ත්වා පරිනිබ්බායිස්සතීති පච්ඡිමභවිකං සන්ධායාහ. තදවත්ථස්සාති පච්ඡිමභවාවත්ථස්ස. භවිස්සන්තස්සාති භාවිනො. පටිඤ්ඤාතබ්බත්තාති ‘‘උප්පජ්ජිස්සතී’’ති පටිඤ්ඤාතබ්බත්තා.

22-254. 为何说“于彼，补特伽罗(puggala)未被论及”？既然通过“问色界梵天”亦仅论及处所。在以“是的”承诺后，仅以阐明原由之意趣，为欲显示其原由而提出“为何承诺”之质问，故说“难道不是”等。此是针对将入胎而般涅槃的最后有者而说。“彼状态”即最后有之状态。“将有者”即未来者。“因已承诺”即因已承诺“将会生起”。

අථ කස්මාති එත්ථායං සඞ්ඛෙපත්ථො – යදි ‘‘යස්ස රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති පුච්ඡායං වුත්තෙන විධිනා පටිඤ්ඤාතබ්බං, අථ කස්මා අථ කෙන කාරණෙන පටිලොමෙ ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති පුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති පටිඤ්ඤාතං, නනු ඉදං අඤ්ඤමඤ්ඤං විරුද්ධන්ති? නනූතිආදිනාපි චොදකො තමෙව විරොධං විභාවෙති. නො ච නුප්පජ්ජිස්සති උප්පජ්ජිස්සති එවාති අත්ථො. ‘‘තස්මිං භවෙ’’තිආදි තස්ස පරිහාරො. තත්ථ තස්මිං භවෙති යස්මිං භවෙ ‘‘රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති වුත්තං පවත්තමානත්තා, තස්මිං භවෙ. අනාගතභාවෙන අවචනතොති භාවීභාවෙන අවත්තබ්බතො ආරද්ධුප්පාදභාවෙන පවත්තමානත්තාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘භවන්තරෙ හී’’තිආදි. න පන වුච්චතීති සම්බන්ධො. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා පාඨන්තරෙන යථාවුත්තමත්ථං සමත්ථෙති.

然则为何？此中略义是：若于“凡色处将生起者，其眼处亦将生起吗？”一问，应依所说之理承诺，然则为何，又因何故，于逆问“凡色处不生起者，其眼处亦不生起吗？”时，却承诺“是的”？难道这不相互矛盾吗？以“难道不是”等，提问者亦阐明此矛盾。“然而非不生起”，其义为“必将生起”。“于彼有中”等是其解答。其中“于彼有中”，即于“色处将不生起”此说正在发生的有中。其意趣是：因其非以未来态而说，即非以将有态而说，而是以已开始生起的状态而正在发生。因此说“于他有中”等。其关联是“然不能说”。以“如是而作”等其他读本，支持如前所述之义。

යස්මිං අත්තභාවෙ යෙහි ආයතනෙහි භවිතබ්බං, තංතංආයතනනිබ්බත්තකකම්මෙන අවස්සංභාවීආයතනස්ස සත්තස්ස, සන්තානස්ස වා, ‘‘යස්ස වා පන රූපායතනං උප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං උප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා, යස්ස වා පන රූපායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති ච එවං පවත්තං පුච්ඡාද්වයවිස්සජ්ජනං ආයතනපටිලාභස්ස ජාතිභාවතො සුට්ඨු උපපන්නං භවති. පච්ඡිමභවිකාදයොති එත්ථ ආදි-සද්දෙන අරූපෙ උප්පජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායනකා සඞ්ගය්හන්ති. ඉදම්පි විස්සජ්ජනං. අභිනන්දිතබ්බත්තාති ‘‘ආමන්තා’’ති සම්පටිච්ඡිතබ්බත්තා.

于何自体中，应有何等处，对于彼有情或相续，其处因能令该处生起之业而必然生起，[故]“若某者之色处将生起，彼者之眼处亦将生起耶？”“诚然。”“又，若某者之色处不生起，彼者之眼处亦不生起耶？”“诚然。”如是进行之二问二答，因处之获得即是其生起，故极为恰当。于“最后有者等”中，此“等”字摄于无色界生而般涅槃者。此亦是解答。因其应被称许，故答“诚然”，即是因其应被接受。

යං පන අඝානකානං කාමාවචරං උපපජ්ජන්තානන්ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යස්ස විපාකො ඝානායතනුප්පත්තිතො පුරෙතරමෙව උපච්ඡිජ්ජිස්සති, තං ඝානායතනානිබ්බත්තකකම්මන්ති වුත්තං. කථං පනීදිසං කම්මං අත්ථීති විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘යස්ස යත්ථා’’තිආදි. එවම්පි ගබ්භසෙය්‍යකො එව ඉධ අඝානකොති අධිප්පෙතොති කථමිදං විඤ්ඤායතීති චොදනාය ‘‘න හී’’තිආදිං වත්වා තමත්ථං සාධෙතුං ‘‘ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ’’තිආදි වුත්තං. අවචනත්තම්පි හි යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මෙ පටික්ඛෙපොයෙවාති[Pg.183]. ඉධාති ඉමස්මිං ආයතනයමකෙ. යථාදස්සිතාසූති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස චක්ඛායතනං නුප්පජ්ජති, යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣති, තස්ස තත්ථ රූපායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච දස්සිතප්පකාරාසු පුච්ඡාසු. ආමන්තාති වුත්තන්ති අථ කස්මා න විඤ්ඤායතීති යොජනා. එතාසු පුච්ඡාසු කස්මා පටිවචනෙන විස්සජ්ජනං න කතන්ති අධිප්පායො. සන්නිට්ඨානෙන ගහිතත්ථස්සාති ‘‘යස්ස වා පන සොතායතනං නුප්පජ්ජිස්සති, යස්ස යත්ථ ඝානායතනං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච එවමාදිකෙන සන්නිට්ඨානපදෙන ගහිතස්ස අත්ථස්ස. එකදෙසෙ සංසයත්ථස්ස සම්භවෙනාති එකදෙසෙ සංසයිතබ්බස්ස අත්ථස්ස සම්භවෙන සන්නිට්ඨානත්ථපටියොගභූතසංසයත්ථස්ස පටිවචනස්ස අකරණතො ‘‘ආමන්තා’’ති පටිවචනවිස්සජ්ජනස්ස අකත්තබ්බතො අත්ථස්ස අභින්දිත්වා එකජ්ඣං කත්වා අවත්තබ්බතො. තෙනාහ ‘‘භින්දිතබ්බෙහි න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොතී’’ති.

至于所说“无鼻者生于欲界”，此是其关联。若其异熟在鼻处生起之前即已断绝，则此业被称为不产生鼻处之业。如何得知存在此类业呢？故说“若于何处”等。即使如此，此中意指“胎生者即是无鼻者”，此意趣如何得知？为回答此诘难，先说“诚非”等，然后引用《法心分别》(Dhammahadayavibhaṅga)等来证明此义。因为即使不言说，依正法教，在阿毗达摩(abhidhamma)中亦即是拒绝。“此处”是指在此《处双论》中。如所显示者，在“若某者之耳处将不生起，彼者之眼处则不生起；若某者于某处鼻处不灭，彼者于彼处色处亦将不灭”等所显示之诸问中。“已说‘诚然’”，然则为何不了知？此是其脉络。在这些提问中，为何不以反问作答？此是其意趣。以论题所把握之义，即是“若某者之耳处将不生起”、“若某者于某处鼻处不灭”等论题句所把握之义。由于在某一部分可能存在存疑之义，故不应回答与论题义相对的存疑之义，不应以“诚然”作答，因为不应将意义不加区分地合一言说。因此说：“对于应予区分者，不作反问式回答。”

යදි සියාති භින්දිත්වා වත්තබ්බෙපි අත්ථෙ යදි පටිවචනවිස්සජ්ජනං සියා, පරිපුණ්ණවිස්සජ්ජනමෙව න සියා අනොකාසභාවතො භින්දිතබ්බතො චාති අත්ථො. තථා හි ‘‘පඤ්චවොකාරෙ පරිනිබ්බන්තානං, අරූපෙ පච්ඡිමභවිකානං, යෙ ච අරූපං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චවන්තානං තෙසං සොතායතනඤ්ච නුප්පජ්ජිස්සති, චක්ඛායතනඤ්ච නුප්පජ්ජතී’’ති ච, තථා ‘‘රූපාවචරෙ පරිනිබ්බන්තානං, අරූපානං තෙසං තත්ථ ඝානායතනඤ්ච න නිරුජ්ඣති, රූපායතනඤ්ච න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති ච තත්ථ විභාගවසෙන පවත්තො පාඨසෙසො. අථ කස්මාති යදි අභින්දිතබ්බෙ පටිවචනවිස්සජ්ජනං, න භින්දිතබ්බෙ, එවං සන්තෙ ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’ති ඉමිනා පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන ගබ්භසෙය්‍යකානං සොමනස්සපටිසන්ධි නත්ථීති කස්මා න විඤ්ඤායති, භින්දිතබ්බෙ න පටිවචනවිස්සජ්ජනං හොතීති සම්පටිච්ඡිතබ්බන්ති? තං න, අඤ්ඤාය පාළියා තදත්ථස්ස විඤ්ඤායමානත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘කාමධාතුයා’’තිආදිමාහ.

“倘若”者，是说：即使对于应分别解说之义，若作反问式回答，亦非圆满之解答，因无此机会且义理应被分别故。例如：“于五蕴有中般涅槃者、于无色界之最后有者，以及生于无色界而将般涅槃者，彼等死时，其耳处将不生起，眼处则不生起”；又如：“于色界中般涅槃者、无色界者，彼等于彼处鼻处不灭，色处亦将不灭”，此是依分别而说之余文。然则为何？若于不应分别者有反问式回答，而于应分别者则无，如是，于“若某者之喜根生起，彼者之眼根亦生起耶？诚然”此一反问式回答中，为何不了知胎生者无喜根结生？难道是因“于应分别者，不作反问式回答”而接受此说耶？非也。为示“因从其他圣典可知其义”，故说“于欲界”等。

‘‘යං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣති, තං චිත්තං නිරුජ්ඣිස්සති, නුප්පජ්ජිස්සතීති? ආමන්තා’’ති තස්සෙව චිත්තස්ස නිරොධො අනාගතභාවෙන තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ යථා වුත්තො, එවං තස්සෙව කම්මජසන්තානස්ස නිරොධො තස්ස උප්පාදෙ අනාගතභාවෙන වත්තබ්බො. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘එකචිත්තස්ස නාම උප්පාදක්ඛණෙ නිරොධො අනාගතභාවෙන වුච්චති, කිමඞ්ගං පන එකසන්තානස්සා’’ති[Pg.184]. සබ්බත්ථ සබ්බස්මිං අනාගතවාරෙ. උපපජ්ජන්තානං එව වසෙන සො නිරොධො තථා අනාගතභාවෙන වුත්තො, කස්මා පනෙත්ථ නිරොධො උපපන්නානං වසෙන න වුත්තොති ආහ ‘‘උප්පන්නානං පනා’’තිආදි. තස්සෙව යථාපවත්තස්ස කම්මජසන්තානස්ස එව. තස්මාති යස්මා උප්පාදක්ඛණතො උද්ධං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොති, තස්මා. භෙදෙ සතිපි කාලභෙදාමසනස්ස කාරණෙ සතිපි. අනාගතකාලාමසනවසෙනෙව නිරොධස්සෙව වසෙන විස්සජ්ජනද්වයං උපපන්නමෙව යුත්තමෙව හොතීති. අඤ්ඤෙසං වසෙන නිරොධස්සෙව වත්තුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා ‘‘අරහත’’න්ති වුත්තං.

“若心生起而不灭，此心将灭，将不再生耶？诚然。”此同一心之灭，于其生起刹那，如是依未来性而说；如是，同一业生相续之灭，亦应于其生起时，依未来性而说。由此显示：“一心刹那之灭，尚且依未来性而说，何况一相续耶？”于一切处，一切未来分中。唯依将投生者，彼灭方如是依未来性而说；然此处为何不说已生者之灭耶？故说“已生者”等。即依彼如是延续之业生相续而言。“是故”者，谓因从生起刹那以上，灭即名为已开始，是故。即使有差别，亦有思惟时间差别之因。唯依思惟未来时，就灭而言，二种解答皆为恰当。因对其他[有情]之灭无法一概而论，故说“阿罗汉”。

යදි උපපත්තිඅනන්තරං නිරොධො ආරද්ධො නාම හොති, අථ කස්මා චුතියා නිරොධවචනන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තන්නිට්ඨානභාවතො පන චුතියා නිරොධවචන’’න්ති. තන්නිට්ඨානභාවතොති තස්ස සන්තානස්ස නිට්ඨානභාවතො. පවත්තෙතිආදි වුත්තස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණං. තත්ථ තස්සාති සන්තානස්ස. වක්ඛතීතිආදිපි පවත්තෙ නිරොධං අනාදියිත්වා චුතිනිරොධස්සෙව ගහිතතාය කාරණවචනං. තෙනාති තෙන යථාවුත්තෙන පාඨන්තරවචනෙන. එත්ථාති එතස්මිං ‘‘යස්ස චක්ඛායතනං නිරුජ්ඣිස්සතී’’තිආදිකෙ ආයතනයමකෙ. යදි පවත්තෙ නිරුද්ධස්සපි චුතියා එව නිරොධො ඉච්ඡිතො, ‘‘සචක්ඛුකාන’’න්තිආදි කථන්ති ආහ ‘‘සචක්ඛුකානන්තිආදීසු ච පටිලද්ධචක්ඛුකානන්තිආදිනා අත්ථො විඤ්ඤායතී’’ති. තෙති අරූපෙ පච්ඡිමභවිකා. අචක්ඛුකවචනඤ්ච සාවසෙසන්ති යොජනා.

若灭于结生后即已开始，为何于死时说灭耶？为解答此诘难，故说：“然因其为终结，故于死时说灭。”所谓“因其为终结”，即指彼相续以此为终结。“转起”等语，乃为使已说之义更加明显。此处之“彼”，指相续。“将说”等，亦是说明于转起时未取灭，而仅取死灭之原因。“因此”，指因此前所说之异读。“此处”，指于“谁之眼处将会灭尽”等处之《处双论》中。若即使于转起时已灭，亦希望以死时之灭为准，那么“有眼者”等说法，应如何解释耶？回答说：“于‘有眼者’等句中，可用‘已获得眼根者’等义来理解。”彼等乃无色界中之最后有者。而“无眼者”之说，应理解为“有余”。

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

转起品释义终。

ආයතනයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《处双论》释义终。

4. ධාතුයමකං

4. 界双论

1-19. සද්දධාතුසම්බන්ධානන්ති ඉදං යානි චක්ඛුධාතාදිමූලකෙසු සද්දයමකානි, සබ්බානි ච සද්දධාතුමූලකානි, තානි සන්ධාය වුත්තං. න හි තානි චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතාදිසම්බන්ධානි විය චුතිපටිසන්ධිවසෙන ලබ්භන්ති, එතෙනෙව ආයතනයමකෙපි පවත්තිවාරෙ සද්දධාතුසම්බන්ධානං යමකානං අලබ්භමානතා ච වෙදිතබ්බා.

1-19. “与声界相关”，此乃就以眼界等为根本的声双，以及一切以声界为根本的（双）而说。因为它们不像与眼识界等相关的（双）那样，能通过死与结生而获得。由此亦当知，在《处双论》的转起品中，与声界相关的诸双亦不可得。

ධාතුයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《界双论》释义终。

5. සච්චයමකං

5. 谛双论

1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා

1. 施设品释义

10-26. සොති [Pg.185] දුක්ඛසද්දො. අඤ්ඤත්ථාති සඞ්ඛාරදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛදුක්ඛාධිට්ඨානෙසු. අඤ්ඤනිරපෙක්ඛොති සඞ්ඛාරාදිපදන්තරානපෙක්ඛො. තෙනාති අඤ්ඤනිරපෙක්ඛදුක්ඛපදග්ගහණතො. තස්මිං දුක්ඛදුක්ඛෙ විසයභූතෙ. එස දුක්ඛසද්දො ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසච්ච’’න්ති එත්ථ පඨමො දුක්ඛසද්දො. තඤ්ච දුක්ඛදුක්ඛං. ‘‘දුක්ඛං දුක්ඛසච්ච’’න්ති එත්ථ දුක්ඛමෙව දුක්ඛසච්චන්ති නයිදං අවධාරණං ඉච්ඡිතබ්බං, දුක්ඛං දුක්ඛසච්චමෙවාති පන ඉච්ඡිතබ්බන්ති ආහ ‘‘එකන්තෙන දුක්ඛසච්චමෙවා’’ති. සච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තෙසු සමුදයෙසු කොචි ඵලධම්මෙසු නත්ථීති සච්චවිභඞ්ගෙ පඤ්චධා වුත්තෙසු සමුදයෙසු එකොපි ඵලසභාවෙසු නත්ථි, ඵලසභාවො නත්ථීති අත්ථො. ‘‘ඵලධම්මො නත්ථී’’ති ච පාඨො. මග්ගසද්දො ච ඵලඞ්ගෙසූති සාමඤ්ඤඵලඞ්ගෙසු සම්මාදිට්ඨිආදීසු ‘‘මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්තිආදිනා (විභ. 492, 495) ආගතො මග්ගසද්දො මග්ගඵලත්තා පවත්තති කාරණූපචාරෙනාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘න මග්ගකිච්චසබ්භාවා’’තිආදි. තස්මාති යස්මා සච්චදෙසනාය පභවාදිසභාවා එව ධම්මා සමුදයාදිපරියායෙන වුත්තා, න අප්පභවාදිසභාවා, තස්මා. එත්ථ ච තෙභූමකධම්මානං යථාරහං දුක්ඛසමුදයසච්චන්තොගධත්තා අසච්චසභාවෙ සභාවධම්මෙ ච උද්ධරන්තො ඵලධම්මෙ එව උද්ධරි. නනු ච මග්ගසම්පයුත්තාපි ධම්මා අසච්චසභාවාති තෙපි උද්ධරිතබ්බාති? න, තෙසං මග්ගගතිකත්තා. ‘‘ඵලධම්මෙසූ’’ති එත්ථ ධම්මග්ගහණෙන වා ඵලසම්පයුත්තධම්මානං විය තෙසම්පි ගහණං දට්ඨබ්බං.

10-26. “彼”(So)，指“苦”一词。“于他处”(Aññattha)，指于行苦、坏苦、苦苦等苦的所依处。“不待于他”(Aññanirapekkho)，指不依赖于“行”等其他词。“因此”(Tenā)，指因取了不依赖于他的“苦”一词。当以彼苦苦为所缘时。此“苦”字，即是“苦是苦谛”(dukkhaṃ dukkhasaccaṃ)中的第一个“苦”字，而它指的就是苦苦。在“苦是苦谛”一句中，不应作“苦即是苦谛”(dukkham eva dukkhasaccaṃ)这样的限定，而应作“苦仅是苦谛”(dukkhaṃ dukkhasaccam eva)的限定，故说“绝对仅是苦谛”(ekantena dukkhasaccamevā)。在《谛分别》(Saccavibhaṅga)中所说的诸集当中，没有一个是属于果法的，意思是：在《谛分别》中所说的五种集中，没有一个具有果的自性，即无果自性。亦有“无果法”(Phaladhammo natthi)的读法。“道”(magga)一词也用于诸果支，即于沙门果支——正见等中，如《分别论》(Vibhaṅga 492, 495)所说“道支是道所摄”等，（在此处）出现的“道”字，因其是道之果，故以因喻果而转起，此为其意。因此说“非因有道的作用”等。“是故”(Tasmā)，即因为在谛的教说中，只有具生起等自性的法才以集等别名而说，而非无生起等自性的法，是故……。于此，三界诸法随其所应皆摄于苦、集二谛中，故在抉择非谛自性的法与自性法时，只抉择出果法。问：与道相应的法不也是非谛自性吗？它们不也应被抉择出来吗？答：不，因为它们以道为所趣。在“于诸果法中”(Phaladhammesū)一句里，通过“法”一词，当知也像包括与果相应的法一样，包括了它们（与道相应的法）。

පදසොධනෙන…පෙ… ඉධ ගහිතාති එතෙන අසච්චසභාවානං ධම්මානං පකරණෙන නිවත්තිතතං ආහ. තෙසන්ති දුක්ඛාදීනං. තබ්බිසෙසනයොගවිසෙසන්ති තෙන දුක්ඛාදිවිසෙසනයොගෙන විසිට්ඨතං. සච්චවිසෙසනභාවෙනෙව දුක්ඛාදීනං පරිඤ්ඤෙය්‍යතාදිභාවො සිද්ධොති ආහ ‘‘එකන්තසච්චත්තා’’ති. යථා චෙත්ථාති යථා එතස්මිං සච්චයමකෙ සුද්ධසච්චවාරෙ සච්චවිසෙසනභූතා එව දුක්ඛාදයො ගහිතා. එවං ඛන්ධයමකාදීසුපීති න සුද්ධසච්චවාරෙ එව අයං නයො දස්සිතොති අත්ථො. පදසොධනවාරෙ තංමූලචක්කවාරෙ ච ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො’’තිආදිනා සමුදායපදානංයෙව වුත්තත්තා වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ‘‘සුද්ධක්ඛන්ධාදිවාරෙසූ’’ති වුත්තං. තථා චෙත්ථාපි [Pg.186] සුද්ධවාරෙ එව අයං නයො දස්සිතො. යදි සුද්ධක්ඛන්ධාදිවාරෙසු ඛන්ධාදිවිසෙසනභූතානමෙව රූපාදීනං ගහණෙන භවිතබ්බං, අථ කස්මා ඛන්ධාදිවිසෙසනතො අඤ්ඤෙසම්පි රූපාදීනං වසෙන අත්ථො දස්සිතොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි. පුරිමො එව අත්ථො යුත්තො, යුත්තිතො පාඨොව බලවාති.

通过“以语词辨析……于此被取”等，（作者）以此说明了本论排除了非谛自性的诸法。“彼等”(Tesaṃ)，指苦等。“以其简别相应的差别”(Tabbisesanayogavisesaṃ)，指以彼苦等简别词相应而有的殊胜性。正是因为作为“谛”的简别词，苦等的应遍知等状态才得以成立，故说“因其绝对是谛”。“犹如于此”(Yathā cetthā)，即犹如在此《谛双》的纯谛品中，只取作为谛之简别词的苦等。“如是于《蕴双》等中亦然”(Evaṃ khandhayamakādīsupi)，意思是，此理不仅只在纯谛品中被开示。在语词辨析品及其根本轮品中，因为只说了“色是色蕴”等集合词，故无可说，因此说“于纯蕴等品中”。如是，于此亦仅在纯品中开示此理。若在纯蕴等品中，必须只取作为蕴等简别词的色等，那么为何还通过蕴等简别词之外的其他色等来开示其义呢？针对此质问而说“然于义注中……”等。前一种意思更为合理，从道理上说，经文本身更具权威。

පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

施设品释义终。

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

2. 转起品释义

27-164. දුක්ඛපරිඤ්ඤා යාව දුක්ඛසමතික්කමනත්ථාති සප්පදෙසං පවත්තාපි සා තදත්ථාවහා භවෙය්‍යාති කස්සචි ආසඞ්කා සියාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අරියත්තා…පෙ… කත්වා වුත්ත’’න්ති. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘අන්තිමභවෙ ඨිතත්තා’’ති කාරණං වදන්ති, තං න යුජ්ජති උපපත්තියා දුක්ඛවිචාරත්තා, න ච සබ්බෙ සුද්ධාවාසා අන්තිමභවිකා උද්ධංසොතවචනතො. ‘‘යස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතී’’ති උප්පාදාවත්ථා. අවිසෙසෙන දුක්ඛසච්චපරියාපන්නා ධම්මා සම්බන්ධීභාවෙනෙව තංසමඞ්ගී ච පුග්ගලො වුත්තොති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බෙ උපපජ්ජන්තා’’තිආදිං වත්වා ස්වායමත්ථො යස්මා නිච්ඡයරූපෙන ගහිතො, නිච්ඡිතස්සෙව ච අත්ථස්ස විභාගදස්සනෙන භවිතබ්බං, තස්මා ‘‘තෙස්වෙව…පෙ… උපපන්නමෙවා’’ති ආහ. තත්ථ තෙස්වෙව කෙචි දස්සීයන්තීති සම්බන්ධො. එකකොට්ඨාසුප්පත්තිසමඞ්ගිනොති දුක්ඛකොට්ඨාසුප්පත්තිසමඞ්ගිනො. තෙසූති සන්නිට්ඨානෙන ගහිතෙසු. මග්ගඵලුප්පාදසමඞ්ගීසූති මග්ගඵලුප්පාදසමඞ්ගීනං, අයමෙව වා පාඨො.

27-164. “苦的遍知，是为了达到超越苦的目的”，（对此，）即使它（遍知）是依缘而转起的，但它能否带来那个目的呢？为了显示某人可能会有这样的疑问，他说了“由于是圣……乃至……作已说”。此处，有些人说理由是“因为住于最后有”，这不成立，因为这是对生的苦的审察，并且根据“上流者(uddhaṃsota)”的说法，并非所有净居天(suddhāvāsā)的众生都是最后有者。“于彼，苦谛生起”是指生起的阶段。为了显示，是毫无差别地，仅因与苦谛所摄诸法相关联，就说该补特伽罗(puggala)具足彼法，（作者）说了“一切受生者”等。因为这个意义是以决定的方式被把握的，而对已决定的意义必须通过分别来显示，因此他说了“于彼等中……乃至……唯有已生者”。此中，“于彼等中显示某些”是其关联。“具足一分生起者”即“具足苦分生起者”。“于彼等中”是指“于以论结所把握者中”。“于具足道果生起者中”，（应作）“具足道果生起者的”，或者这才是正确的读法。

එත්ථ චාතිආදිනා ‘‘සබ්බෙස’’න්තිආදිපාළියා පිණ්ඩත්ථං දස්සෙති. තත්ථ සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්සාති ඉදං අනාදරෙ සාමිවචනං. කත්ථචි සමුදයසච්චුප්පාදවොමිස්සෙපි දුක්ඛසච්චෙ තංරහිතස්ස සමුදයසච්චුප්පාදරහිතස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්ස දස්සනවසෙන වුත්තන්ති යොජනා. කෙචි පන ‘‘සමුදයසච්චාවොමිස්සස්සා’’ති පඨන්ති, තෙසං ‘‘තංරහිතස්සා’’ති ඉදං පුරිමපදස්ස අත්ථවිවරණං වෙදිතබ්බං. තංසහිතස්සාති සමුදයසච්චුප්පාදසහිතස්ස දුක්ඛසච්චුප්පාදස්ස දස්සනවසෙන වුත්තන්ති යොජනා. තෙසන්ති අසඤ්ඤසත්තානං, පවත්තියං දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදො ‘‘පවත්තෙ’’තිආදිනා වුත්තෙසු ද්වීසුපි කොට්ඨාසෙසු න ගහිතොති අත්ථො. පටිසන්ධියං පන [Pg.187] තෙසං උප්පාදස්ස පඨමකොට්ඨාසෙන ගහිතතා දස්සිතා එව. තථා නිරොධො චාති යථා අසඤ්ඤසත්තානං පටිසන්ධියං දුක්ඛසච්චස්ස උප්පාදො පඨමකොට්ඨාසෙන ගහිතො, පවත්තියං පන සො ද්වීහි කොට්ඨාසෙහි න ගහිතො, තථා තෙසං දුක්ඛසච්චස්ස නිරොධොපීති අත්ථො. තථා හි ‘‘සබ්බෙසං චවන්තානං පවත්තෙ තණ්හාවිප්පයුත්තචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’තිආදිනා (යම. 1.සච්චයමක.88) නිරොධවාරෙ පාළි පවත්තා. එසෙව නයොති ය්වායං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා සමුදයසච්චයමකෙ පාළියා අත්ථනයො වුත්තො, මග්ගසච්චයමකෙපි එසෙව නයො, එවමෙව තත්ථාපි අත්ථො නෙතබ්බොති අත්ථො. තථා හි ‘‘සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා තත්ථ පාළි පවත්තා.

以“此中亦”等（句），显示“一切”等圣典的总义。其中，“与集谛生起相混杂的苦谛生起”，此（属格）为不顾属格。其结合（应作）：在某些地方，即使在与集谛生起相混杂的苦谛中，也是为了显示无彼（集谛生起）、即无集谛生起的苦谛生起而说。而有些人读作“不与集谛相混杂的”，对他们而言，“无彼”应知是前一文句的义疏。其结合（应作）：“与彼俱行”即是为了显示与集谛生起俱行的苦谛生起而说。“彼等”即“无想有情(asaññasatta)的”。其义为：在转起(pavatti)中，苦谛的生起，在以“于转起中”等所说的两分中皆未被含摄。但在结生(paṭisandhi)时，彼等的生起为第一分所含摄，则已被显示。“以及灭亦如是”，其义为：正如无想有情在结生时，苦谛的生起为第一分所含摄，而在转起中不为二分所含摄，如是彼等苦谛的灭亦然。确实如此，在灭门中圣典如此转起：“一切死殁者，于转起中，于离贪心之坏刹那”等（《双论》1.88）。“此理亦然”，其义为：此中，以“此中亦”等（句）在集谛双论(samudayasaccayamaka)中所说的圣典之义理，在道谛双论(maggasaccayamaka)中亦是此理，于彼处亦应如是引导其义。确实如此，于彼处圣典如此转起：“一切受生者”等。

එවඤ්ච සතීති එවං ඛණවසෙන ඔකාසග්ගහණෙ සතීති යථාවුත්තමත්ථං අනනුජානනවසෙන පච්චාමසති. එතස්ස විස්සජ්ජනෙති එතස්ස යමකපදස්ස විස්සජ්ජනෙ. ‘‘අග්ගමග්ගස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, අරහන්තානං චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා අග්ගමග්ගං පටිලභිස්සන්ති, තස්ස චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ, අසඤ්ඤසත්තං උපපජ්ජන්තානං තෙසං තත්ථ දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජති, නො ච තෙසං තත්ථ සමුදයසච්චං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති (යම. 1.සච්චයමක.71) පුරිමකොට්ඨාසස්ස ආගතත්තා විරොධො නත්ථීති ‘‘පච්ඡිමකොට්ඨාසෙ’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ තස්මාති යස්මා න උපපත්තිචිත්තුප්පාදක්ඛණො භාවිනො සමුදයපච්චුප්පාදස්ස ආධාරො, අථ ඛො කාමාවචරාදිඔකාසො, තස්මා. පුග්ගලොකාසවාරො හෙසාති යස්මා පුග්ගලොකාසවාරො එස, තස්මා ‘‘තෙසං තත්ථා’’ති එත්ථ ඔකාසවසෙන තත්ථ-සද්දස්ස අත්ථො වෙදිතබ්බො. යදි පුග්ගලොකාසවාරෙ කාමාවචරාදිඔකාසවසෙනෙව අත්ථො ගහෙතබ්බො, න ඛණවසෙන, අථ කස්මා ‘‘සබ්බෙසං උපපජ්ජන්තාන’’න්තිආදිනා ඔකාසං අනාමසිත්වා තත්ථ විස්සජ්ජනං පවත්තන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘තත්ථ…පෙ… සො එවා’’ති. තත්ථ තත්ථාති ඔකාසවාරෙ. පුග්ගලවිසෙසදස්සනත්ථන්ති පුග්ගලසඞ්ඛාතවිසෙසදස්සනත්ථං. යත්ථ තෙති යස්මිං කාමාවචරාදිඔකාසෙ තෙ පුග්ගලා.

“若如是”，即若如是依刹那义把握处所，（作者）以不认可前说之义的方式反驳之。“于此之解答”，即于此双句之解答。“于最上道(aggamaggassa)生起刹那，于阿罗汉(arahantānaṃ)心生起刹那，于彼心之后无间将得最上道者，其心生起刹那，以及正生于无想有情(asaññasattaṃ)者，于彼处，彼等之苦谛生起，然于彼处，彼等之集谛将不生起”（《双论》1.71）。因前分已来，故无相违，是故说了“于后分中”等。此中，“是故”者，谓因结生心之生起刹那非未来集谛现起之所依，而是欲界(kāmāvacara)等处所，是故。“此实为补特伽罗处所品”，因其为补特伽罗处所品，是故于“彼等，于彼处”中，“于彼处”一词之义，当依处所义了知。若于补特伽罗处所品中，仅能依欲界等处所义取其义，而非依刹那义，然则为何不提及处所，而以“一切受生者”等进行解答？针对此质难而说“于彼处……乃至……彼亦如是”。此中，“于彼处”即于处所品中。“为显示补特伽罗差别故”，即为显示名为补特伽罗之差别故。“于何处，彼等”，即于何欲界等处所，有彼等补特伽罗。

කෙචීති ධම්මසිරිත්ථෙරං සන්ධායාහ. සො හි ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ දුක්ඛසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ චිත්තජරූපමෙව අධිප්පෙතං චිත්තපටිබද්ධවුත්තිත්තාති කාරණං වදති. අපරෙ ‘‘අරූපෙති ඉමං පුරිමාපෙක්ඛම්පි හොතීති තෙන පවත්තං විසෙසෙත්වා අරූපභවවසෙන අයමත්ථො වුත්තො[Pg.188], තස්මා ‘යස්ස වා පන සමුදයසච්චං නිරුජ්ඣති, තස්ස දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජතීති? නො’තිආදීසුපි එවමත්ථො වෙදිතබ්බො’’ති වදන්ති. පුග්ගලො න චිත්තං අපෙක්ඛිත්වාව ගහිතොති ඉදං චිත්තස්ස අනධිකතත්තා වුත්තං. යත්ථ පන සමුදයසච්චස්ස උප්පාදනිච්ඡයො, තත්ථෙව තස්ස අනුප්පාදනිච්ඡයෙනපි භවිතබ්බං චිත්තෙන ච විනා පුග්ගලස්සෙව අනුපලබ්භනතොති ‘‘යස්ස සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ සමුදයසච්චාධාරං චිත්තං අත්ථතො ගහිතමෙවාති සක්කා විඤ්ඤාතුං. අපිච ඉන්ද්‍රියබද්ධෙපි න සබ්බො රූපුප්පාදො එකන්තෙන චිත්තුප්පාදාධීනොති සක්කා වත්තුං චිත්තුප්පත්තියා විනාපි තත්ථ රූපුප්පත්තිදස්සනතො, තස්මා චිත්තජරූපමෙව චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ උප්පජ්ජති, න ඉතරං, ඉතරං පන තස්ස තීසුපි ඛණෙසු උප්පජ්ජතීති නිට්ඨමෙත්ථ ගන්තබ්බං. විභජිතබ්බා අවිභත්තා නාම නත්ථීති සියායං පසඞ්ගො පඨමවාරෙ, දුතියවාරෙ පන විභජනා එව සාති නායං පසඞ්ගො ලබ්භති, පඨමවාරෙපි වා නායං පසඞ්ගො. කස්මා? එසා හි යමකස්ස පකති, යදිදං යථාලාභවසෙන යොජනා.

有些人意指法吉祥长老(Dhammasiritthera)而说。他实谓：“在流转中，于心的坏灭刹那，苦谛不生起”，于此，特指心生色法，并说其原因是其生起与心相系。另一些人说：“‘在无色界’此句亦与前述相关，因此，通过区分流转，以无色有之方式说明此义，所以‘若于某人，集谛灭，则于彼人，苦谛会生起吗？不’等句也应如此理解”。补特伽罗并非依靠心而被取，此乃因心非主要论述对象而说。然而，在集谛生起被确定之处，其不生起也应被确定，且离开心则补特伽罗不可得，所以于“若于某人，集谛不生”一句，可以理解为，以集谛为所依的心实际上已被包含。此外，即使在根所系中，也不是所有色法的生起都绝对依赖于心生，因为可见即使没有心生起，那里也有色法生起，所以唯有心生色法在心的生起刹那生起，其余的色法则在其三个刹那中生起，对此应该如此决断。不存在应分别而未分别之事，此过失或许会出现在第一轮；但在第二轮则唯有分别，此过失不成立；或在第一轮，此过失也不成立。为什么呢？这实际上是《双论》的本性，也就是随其所得而应用。

දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙති එත්ථ ‘‘පඨමං භවඞ්ගං, දුතියං චිත්ත’’න්ති වදන්ති. භවනිකන්තියා ආවජ්ජනම්පි විපාකප්පවත්තිතො විසදිසත්තා ‘‘දුතිය’’න්ති වත්තුං සක්කා, තතො පට්ඨාය පුබ්බෙ තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජිත්ථාති වත්තබ්බාති අපරෙ. භවනිකන්තියා පන සහජාතං පඨමං චිත්තං ඉධ දුතියං චිත්තන්ති අධිප්පෙතං. තතො පුබ්බෙ පවත්තං සබ්බං අබ්‍යාකතභාවෙන සමානජාතිකත්තා එකන්ති කත්වා තතො පට්ඨාය හෙට්ඨා තස්ස තත්ථ සමුදයසච්චං නුප්පජ්ජිත්ථෙවාති. තෙනාහ ‘‘සබ්බන්තිමෙන පරිච්ඡෙදෙනා’’තිආදි. තස්මින්ති දුතියෙ චිත්තෙ. තෙන සමානගතිකත්තාති තෙන යථාවුත්තදුතියචිත්තෙන ච තංසමඞ්ගිනො වා දුක්ඛසච්චං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච සමුදයසච්චන්ති වත්තබ්බභාවෙන සමානගතිකත්තා. එවඤ්ච කත්වාති තෙන සමානගතිකතාය දස්සිතත්තා එව. යථාවුත්තාති දුතියාකුසලචිත්තතො පුරිමසබ්බචිත්තසමඞ්ගිනො අග්ගහිතා හොන්ති ඉතරභාවාභාවතො. වුත්තමෙවත්ථං පාඨන්තරෙන සමත්ථෙතුං ‘‘යථා’’තිආදි වුත්තං. තෙති චතුවොකාරා. වජ්ජෙතබ්බාති ‘‘ඉතරෙස’’න්ති විසෙසනෙන නිවත්තෙතබ්බා. පඤ්චවොකාරා විය යථාවුත්තා සුද්ධාවාසාති දුතියචිත්තක්ඛණසමඞ්ගිභාවෙන වුත්තප්පකාරා යථා සුද්ධාවාසසඞ්ඛාතා පඤ්චවොකාරා පුබ්බෙ වුත්තා සන්ති, එවං චතුවොකාරා පුබ්බෙ වුත්තා න හි සන්තීති යොජනා.

“当第二心转起时”，于此，有人说“第一是有分心，第二是心”。另一些人说，由有爱(bhavanikanti)而起的转向心，因其与异熟流转不同，亦可称为“第二”，自此以后可以说先前于彼处集谛没有生起。但是，在这里意指与有爱俱生的第一心为第二心。在此之前生起的一切，因其无记性而属同类，故总括为一，自此以后下方于彼处集谛确实没有生起。因此才说“以最后的章”等。因此，就在这第二心中。由于与它有相同的归趣，即因为与如上所说的第二心相应者的苦谛已生起，而非集谛，故有相同的归趣。如是而为，正是因为显示了相同的归趣。如上所说的，从第二不善心之前的一切心的相应者，因无其他状态，故不被含摄。为了用另一种读法来支持已说的意义，所以才说“如”等。它们是四蕴有。应被排除的，就是用“其余”这样的限定词来排除。就像以具有第二心刹那的状态而被说的那类，名为净居天(suddhāvāsa)的五蕴有，已在前面被说过，同样，四蕴有在前面并没有被说过，此即结合。

‘‘යස්ස [Pg.189] යත්ථා’’ති පුග්ගලොකාසා ආධෙය්‍යාධාරභාවෙන අපෙක්ඛිතාති ආහ ‘‘පුග්ගලොකාසා අඤ්ඤමඤ්ඤපරිච්ඡින්නා ගහිතා’’ති. කාමාවචරෙ…පෙ… උපපන්නාති එත්ථ කාමාවචරෙ අභිසමෙතාවිනො රූපාවචරං උපපන්නා, රූපාවචරෙ අභිසමෙතාවිනො අරූපාවචරං උපපන්නා, වා-සද්දෙන කාමාවචරෙ අභිසමෙතාවිනො අරූපාවචරං උපපන්නාති ච යොජෙතබ්බං. තත්ථාති උපපන්නොකාසෙ. අභිසමයොති උපරිමග්ගාභිසමයො යාව උපපන්නො න භවිස්සති, තාව තෙ තත්ථ උපපන්නපුග්ගලා එත්ථ එතස්මිං ‘‘අභිසමෙතාවීන’’න්තිආදිනා වුත්තෙ දුතියකොට්ඨාසෙ න ගය්හන්ති පුග්ගලොකාසානං අඤ්ඤමඤ්ඤං පරිච්ඡින්නත්තා. යදි එවං කිං තෙ ඉමස්මිං යමකෙ අසඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘තෙ පනා’’තිආදි. තත්ථ යං වුත්තං ‘‘සමානගතිකාති විසුං න දස්සිතා’’ති, තං පාකටතරං කාතුං ‘‘අනභිසමෙතාවීන’’න්තිආදි වුත්තං. තස්සත්ථො – ‘‘අනභිසමෙතාවීන’’න්ති ඉමිනා පඨමපදෙන ගහිතා සබ්බත්ථ මග්ගුප්පත්තිරහෙ සම්පත්තිභවෙ තත්ථ සුද්ධාවාසෙ යෙ අනභිසමෙතාවිනො, තෙසු ද්විප්පකාරෙසු සුද්ධාවාසා යස්මිං කාලෙ තත්ථ අනභිසමෙතාවිනොති ගහෙතබ්බා, තත්ථ නෙසං තථා ගහෙතබ්බකාලස්ස විසෙසනත්ථං ‘‘සුද්ධාවාසානං දුතියෙ චිත්තෙ වත්තමානෙ’’ති වුත්තන්ති.

“于某人，于何处”是说补特伽罗与处所以所依与能依之关系而被关涉，所以说“补特伽罗与处所互相限定而被把握”。“于欲界……乃至……已生者”，于此，指于欲界已证悟者生于色界，于色界已证悟者生于无色界，以“或”(vā)字亦应结合为“于欲界已证悟者生于无色界”。“于彼处”，即于所生之处。所谓“证悟”，是指上位道之证悟。只要尚未（在上界）投生，彼等（已证悟）之人，在此处以“已证悟者”等所说的第二部分中，不被摄取为“已投生之人”，因为补特伽罗与处所是互相限定的。若然，彼等岂非于此《双论》中未被含摄？故说“然而彼等”等。于彼处所说“同趣者未被分别显示”，是为了更清晰地说明“未证悟者”等。其义为：“未证悟者”此初句所含摄者，乃于一切道未生起处、于圆满有中、于净居天中之未证悟者。于此二类中，净居天人于其为未证悟者之时，当被视为“未证悟者”而摄取。为特指应如是摄取彼等之时，故说“于净居天人第二心转起时”。

එතෙනාති එතෙන වචනෙන. වොදානචිත්තං නාම මග්ගචිත්තානං අනන්තරපච්චයභූතං චිත්තං, ඉධ පන අග්ගමග්ගචිත්තස්ස. තතොති යථාවුත්තවොදානචිත්තතො පුරිමතරචිත්තසමඞ්ගිනො, අනුලොමඤාණසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගිනො, අවසිට්ඨවුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනාචිත්තාදිසමඞ්ගිනොපි. තෙනාහ ‘‘යාව සබ්බන්තිමතණ්හාසම්පයුත්තචිත්තසමඞ්ගී, තාව දස්සිතා’’ති.

“以此”，即以此言说。所谓“净心”(vodānacitta)，乃作为诸道心之无间缘的心，而于此，则是最上道心的（无间缘）。“自彼”，即指与如前所说之净心更前之心相应的诸人、与随顺智(anulomañāṇa)相应之心相应的诸人，以及与其余出起观(vuṭṭhānagāminivipassanā)心等相应的诸人。因此说：“直至与最终爱相应之心相应的有情，皆已显示”。

පටිසන්ධිචුතිචිත්තානං භඞ්ගුප්පාදක්ඛණා පවත්තෙ චිත්තස්ස භඞ්ගුප්පාදක්ඛණෙහි දුක්ඛසච්චාදීනං නුප්පාදාදීසු සමානගතිකාති කත්වා වුත්තං ‘‘පවත්තෙ චිත්තස්සා’’තිආදි. තත්ථ චුතිචිත්තස්සපි උප්පාදක්ඛණස්ස ගහණං දට්ඨබ්බන්ති යොජනා. ද්වීසුපි කොට්ඨාසෙසූති සමුදයසච්චස්ස භාවිනො නිරොධස්ස අප්පටික්ඛෙපපටික්ඛෙපවසෙන පවත්තෙසු පුරිමපච්ඡිමකොට්ඨාසෙසු. න විසෙසිතන්ති යථාවුත්තෙ අප්පටික්ඛෙපෙ ච සතිපි විසෙසෙත්වා න වුත්තන්ති අත්ථො. එකස්සපි පුග්ගලස්ස තාදිසස්ස මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිනො පුරිමකොට්ඨාසස්සෙව අභජනතො කොට්ඨාසද්වයසම්භවාභාවතොති අත්ථො. ඉදානි තමෙවත්ථං විවරිතුං ‘‘යස්ස දුක්ඛසච්ච’’න්තිආදි වුත්තං. කෙසඤ්චි පුග්ගලානං. නිද්ධාරණෙ චෙතං සාමිවචනං. ‘‘මග්ගස්ස ච ඵලස්ස [Pg.190] චා’’ති වුත්තමග්ගඵලානි දස්සෙන්තො ‘‘තිණ්ණං ඵලානං ද්වින්නඤ්ච මග්ගාන’’න්ති ආහ. තානි පන හෙට්ඨිමානි තීණි ඵලානි මජ්ඣෙ ච ද්වෙ මග්ගා වෙදිතබ්බා. නිරන්තරං අනුප්පාදෙත්වාති පටිපක්ඛධම්මෙහි අවොකිණ්ණං කත්වා සහ විපස්සනාය මග්ගං උප්පාදෙන්තෙන යා සාතච්චකිරියා කාතබ්බා, තං අකත්වාති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘අන්තරන්තරා…පෙ… උප්පාදෙත්වා’’ති. ‘‘අරූපෙ මග්ගස්ස ච ඵලස්ස ච භඞ්ගක්ඛණෙ’’ති අවිසෙසතො වුත්තෙ කථමයං විසෙසො ලබ්භතීති ආහ ‘‘සාමඤ්ඤවචනෙනපී’’තිආදි. තෙන අපවාදවිසයපරියායෙන උපසග්ගා අභිනිවිසන්තීති ලොකසිද්ධොයං ඤායොති දස්සෙති.

结生心与死心的坏灭与生起刹那，与现行心的坏灭与生起刹那，在苦谛等的不生起等方面趣向相同，故说“于现行心”等。于此，应理解为亦包含死心的生起刹那。“于两种部分中”，即于以不排斥和排斥未来集谛之灭的方式而转起的前后部分中。“不加限定”(Na visesitan)之义是：即使有如所说的不排斥，也未加以限定而说。其义是：即使是仅有一位具足如是道与果之坏灭刹那的补特伽罗(puggala)，因其不分属前一部分，故不可能存在两个部分。如今为阐明此义，而说“于某人之苦谛”等。“于某些补特伽罗”(Kesañci puggalānaṃ)，此为分别之所有格。为显示“道与果”所说的道与果，而说“三果与二道”。当知彼等为下三果与中二道。“不持续生起”(Nirantaraṃ anuppādetvā)之义是：未作应作之持续行，即未使之不被对立法所混杂，而与观(vipassanā)一同生起道。因此说“间断地……乃至……生起”。“于无色界，于道与果的坏灭刹那”，若不加分别而说，如何能得此差别？故说“纵使以概括之言”等。此乃显示：前缀词依例外范围而适用，此为世间公认之理。

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

流转品释义终。

3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා

3. 遍知品释义

165-170. එත්ථෙවාති ඉමස්මිං සච්චයමකෙ එව. අපරිඤ්ඤෙය්‍යතාදස්සනත්ථන්ති එත්ථ අ-කාරො න පරිඤ්ඤෙය්‍යාභාවවචනො, නාපි පරිඤ්ඤෙය්‍යපටිපක්ඛවචනො, අථ ඛො තදඤ්ඤවචනොති යථාරහං සච්චෙසු ලබ්භමානානං පහාතබ්බතාදීනම්පි දස්සනෙ ආපන්නෙයෙව සමයවාරො දස්සනපරො, යෙසඤ්ච න දස්සනපරො, තෙසු කෙසුචි සච්චෙසු ලබ්භමානානම්පි කෙසඤ්චි විසෙසානං අයං වාරො න දස්සනපරොති දස්සෙන්තො ‘‘සච්ඡිකරණ…පෙ… දස්සනත්ථඤ්චා’’ති ආහ. සමුදයෙ පහානපරිඤ්ඤාව වුත්තා, න තීරණපරිඤ්ඤාති යුත්තං තාවෙතං සමුදයස්සපි තීරෙතබ්බසභාවත්තා, ‘‘දුක්ඛෙ තීරණපරිඤ්ඤාව වුත්තා, න පහානපරිඤ්ඤා’’ති ඉදං පන කස්මා වුත්තං, නනු දුක්ඛං අප්පහාතබ්බමෙවාති? සමුදයසච්චවිභඞ්ගෙ වුත්තානං කෙසඤ්චි සමුදයකොට්ඨාසානං දුක්ඛසච්චෙ සඞ්ගහණතො දුක්ඛසමුදයෙ වා අසඞ්කරතොව ගහෙත්වා භූතකථනමෙතං දට්ඨබ්බං. උභයත්ථාති දුක්ඛෙ සමුදයෙ ච වුත්තා. කස්මා? තෙසං සාධාරණාති. එවං සාධාරණාසාධාරණභෙදභින්නං යථාවුත්තං පරිඤ්ඤාකිච්චං පුබ්බභාගෙ නානක්ඛණෙ ලබ්භමානම්පි මග්ගකාලෙ එකක්ඛණෙ එව ලබ්භති එකඤාණකිච්චත්තාති දස්සෙතුං ‘‘මග්ගඤාණඤ්හී’’තිආදි වුත්තං.

165-170. “于此中”(Ettha)，即于此《谛双论》(saccayamake)中。为显示“非应遍知性”(Apariññeyyatā)之义，此处“a-”字非表“无应遍知”义，亦非表“应遍知之对反”义，而是“其他”义。为显示时节品(Samayavāro)旨在开示于诸谛中如理所得的应断等法，而对于非其开示范围者，此品亦非旨在开示于某些谛中所得的某些差别，故说“为现证……乃至……亦为开示之义”。于集谛中说断遍知，不说审察遍知——此说合理，因集谛亦属应审察之性故。“于苦谛中说审察遍知，不说断遍知”——此说何故？苦谛岂非本不可断耶？当知此乃如实之说，因于《集谛分别》中所说的某些集谛部分被含摄于苦谛中，或直接取苦集而不混淆之故。“于二者中”，即于苦、集二谛中皆说。何以故？因其共通故。为显示如是已说、由共通与不共通之别而区分的遍知作用，于前行阶段虽于不同刹那可得，然于道时，则因属一智之作用，故于一刹那即得，而说“道智实……”等。

පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

遍知品释义终。

සච්චයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《谛双论》释义终。

6. සඞ්ඛාරයමකං

6. 行双论

1. පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා

1. 施设品释义

1. සතිපි [Pg.191] කුසලමූලාදීනම්පි විභත්තභාවෙ ඛන්ධාදිවිභාගො තතො සාතිසයොති දස්සෙන්තො ‘‘ඛන්ධාදයො විය පුබ්බෙ අවිභත්තා’’ති ආහ. පකාරත්ථො වා එත්ථ ආදි-සද්දො ‘‘භූවාදයො’’තිආදීසු වියාති කුසලමූලාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අවිඤ්ඤාතත්තා නිසාමෙන්තෙහි. හෙතුඅත්ථො වා එත්ථ ලුත්තනිද්දිට්ඨො අවිඤ්ඤාපිතත්තාති අත්ථො. යදිපි කායසඞ්ඛාරානං විකප්පද්වයෙපි හෙතුඵලභාවොයෙව ඉච්ඡිතො, සාමිවචනරූපාවිභූතො පන අත්ථෙව අත්ථභෙදොති දස්සෙන්තො ‘‘කායස්ස…පෙ… කත්තුඅත්ථෙ’’ති ආහ. සො පනාති කත්තුඅත්ථො.

1. 虽善根(kusalamūla)等已分别，然蕴(khandha)等之分别更胜于彼，为显示此义，故说“蕴等如先前未分别”。或者，此处的“等”字是种类义，如“地等”等词，当知亦包含善根等。听者因未了知故。或者，此处的因义是省略指示的，意思是“因未被开显”。即使在身行(kāyasaṅkhāra)的两种抉择(vikappa)中，只意取因果关系，然属格(sāmivacana)的形式所未显之义，实有义理差别，为显示此，故说“身的……乃至……作者义”。彼即作者义。

2-7. සුද්ධිකඑකෙකපදවසෙනාති ‘‘කායො සඞ්ඛාරො’’තිආදීසු ද්වීසු ද්වීසු පදෙසු අඤ්ඤමඤ්ඤං අසම්මිස්සඑකෙකපදවසෙන. අත්ථාභාවතොති යථාධිප්පෙතත්ථාභාවතො. අඤ්ඤථා කරජකායාදිකො අත්ථො අත්ථෙව. තෙනෙවාහ ‘‘පදසොධන…පෙ… අවචනීයත්තා’’ති. ඉදානි තමෙව අත්ථාභාවං බ්‍යතිරෙකවසෙන දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. කස්මා පන උභයත්ථ සමානෙ සමාසපදභාවෙ තත්ථ අත්ථො ලබ්භති, ඉධ න ලබ්භතීති? භින්නලක්ඛණත්තා. තත්ථ හි රූපක්ඛන්ධාදිපදානි සමානාධිකරණානීති පදද්වයාධිට්ඨානො එකො අත්ථො ලබ්භති, ඉධ පන කායසඞ්ඛාරාදිපදානි භින්නාධිකරණානීති තථාරූපො අත්ථො න ලබ්භතීති. තෙනාහ ‘‘යථාධිප්පෙතත්ථාභාවතො’’ති.

2-7. 就纯粹的单一词义而言，在“身是行”(kāyo saṅkhāro)等两两词组中，各自保有单一词义，彼此不相混杂。因为没有如所意图的意义。不然的话，像业生身(karajakāya)这样的意义就仍然存在。因此才说“词的净化(padasodhana)……乃至……不可说(avacanīyattā)”。现在为了用反例(byatirekavasena)来显示这个没有如所意图的意义，所以说了“如”等。那么，为什么同样是复合词(samāsapada)，在那里可以得到意义，在这里却得不到意义呢？因为它们的特性不同。在那里，色蕴(rūpakkhandha)等词是同格关系(samānādhikaraṇa)，故能基于两词而得一义；而在这里，身行等词是异格关系(bhinnādhikaraṇa)，故得不到那样的意义。因此才说“由于没有如所意图的意义”。

විසුං අදීපෙත්වාති ‘‘කායසඞ්ඛාරො’’තිආදිනා සහ වුච්චමානොපි කායසඞ්ඛාරසද්දො විසුං විසුං අත්තනො අත්ථං අජොතෙත්වා එකං අත්ථං යදි දීපෙතීති පරිකප්පවසෙන වදති. තෙන කායසඞ්ඛාරසද්දානං සමානාධිකරණතං උල්ලිඞ්ගෙති. ‘‘කායසඞ්ඛාරසද්දො කායසඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තමානො’’ති කස්මා වුත්තං, ‘‘සඞ්ඛාරසද්දො සඞ්ඛාරත්ථෙව වත්තමානො’’ති පන වත්තබ්බං සියා. එවඤ්හි සති ඛන්ධත්ථෙ වත්තමානො ඛන්ධසද්දො විය රූපසද්දෙන කායසද්දෙන විසෙසිතබ්බොති ඉදං වචනං යුජ්ජෙය්‍ය, කායසඞ්ඛාරසද්දානං පන සමානාධිකරණත්තෙ න කෙවලං සඞ්ඛාරසද්දොයෙව සඞ්ඛාරත්ථෙ [Pg.192] වත්තති, අථ ඛො කායසද්දොපීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කායසඞ්ඛාරසද්දො කායසඞ්ඛාරත්ථෙ වත්තමානො’’ති වුත්තං සියා, කායසද්දෙන සමානාධිකරණෙනාති අධිප්පායො. බ්‍යධිකරණෙන පන සඞ්ඛාරස්ස විසෙසිතබ්බතා අත්ථෙවාති.

“若不分别阐明”(Visuṃ adīpetvā)是指，即使与“身行”(kāyasaṅkhāra)等词一起说，如果“身行”这个词不分别阐明各自的意义，而是阐明一个意义，这是就假设而言的。因此，这显示了“身行”等词是同格关系。“‘身行’这个词在身行的意义上运用”为什么要这样说？应该说“‘行’这个词只在行的意义上运用”才对。如果这样说，就像在蕴(khandha)的意义上运用时，蕴这个词可以用色词、身词来限定一样，这句话才说得通；但是因为“身行”等词是同格关系，不仅仅是“行”这个词在行的意义上运用，而且“身”这个词也是如此。为了显示这个意义，才说“‘身行’这个词在身行的意义上运用”，意思是由于“身”这个词是同格的缘故。如果是异格关系(byadhikaraṇa)，行需被限定之义确实存在。

ඉමස්ස වාරස්සාති සුද්ධසඞ්ඛාරවාරස්ස. පදසොධනෙන දස්සිතානන්ති එත්තකෙව වුච්චමානෙ තත්ථ දස්සිතභාවසාමඤ්ඤෙන සුද්ධකායාදීනම්පි ගහණං ආපජ්ජෙය්‍යාති තංනිවාරණත්ථං ‘‘යථාධිප්පෙතානමෙවා’’ති ආහ. කායාදිපදෙහි අග්ගහිතත්තාති සුද්ධකායාදිපදෙහි අග්ගහිතත්තා. ඉධ පනාති අට්ඨකථායං. සුද්ධසඞ්ඛාරවාරං සන්ධාය වුත්තම්පි සුද්ධසඞ්ඛාරවාරමෙවෙත්ථ අනනුජානන්තො සකලසඞ්ඛාරයමකවිසයන්ති ආහ ‘‘ඉධ පන සඞ්ඛාරයමකෙ’’ති. අධිප්පෙතත්ථපරිච්චාගොති අස්සාසපස්සාසාදිකස්ස අධිප්පෙතත්ථස්ස අග්ගහණං චෙතනාකායඅභිසඞ්ඛරණසඞ්ඛාරාදි අනධිප්පෙතත්ථපරිග්ගහො. යදි ‘‘කායො සඞ්ඛාරො’’තිආදිනා සුද්ධසඞ්ඛාරතංමූලචක්කවාරා අත්ථාභාවතො ඉධ න ගහෙතබ්බා, අථ කස්මා පවත්තිවාරමෙව අනාරභිත්වා අඤ්ඤථා දෙසනා ආරද්ධාති ආහ ‘‘පදසොධනවාරතංමූලචක්කවාරෙහී’’තිආදි. සංසයො හොති සඞ්ඛාරසද්දවචනීයතාසාමඤ්ඤතො කායසඞ්ඛාරාදිපදානං බ්‍යධිකරණභාවතො ච. තෙනෙවාහ ‘‘අසමානාධිකරණෙහි…පෙ… දස්සිතායා’’ති.

此品是指纯行品(suddhasaṅkhāravāra)。若仅说“通过辨析词句(padasodhana)而显示”，那么，由于“显示”的普遍性，可能会把纯粹的身(suddhakāya)等也包括进来，为避免此种情况，故说“唯所意图者”。因为未被身等词语所涵盖，即未被纯粹的身等词语所涵盖。然而，在义注(aṭṭhakathā)中，虽说是针对纯行品而说，但此处并不采纳纯行品，而是指整个行双对(sakalasaṅkhārayamaka)的范围，故说“然而在此行双对中”。舍弃所意图之义，即不取入息出息(assāsapassāsa)等所意图之义，而取思所造作的身行(cetanākāyaabhisaṅkharaṇasaṅkhāra)等非所意图之义。如果因为“身是行”等纯行根本轮转品(suddhasaṅkhārataṃmūlacakkavāra)无有实义，不应在此处采用，那么为何不从现行品(pavattivāra)开始，而另作开示呢？故说“以辨析词句品(padasodhanavāra)与根本轮转品等”。产生疑惑，是由于“行”一词所指称的普遍性，以及身行等词语具有异格关系。因此说“以非同格(asamānādhikaraṇa)……所显示”。

පණ්ණත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

施设品释义终。

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

2. 现行品释义

19. සඞ්ඛාරානං පුග්ගලානඤ්ච ඔකාසත්තාති සම්පයුත්තානං නිස්සයපච්චයතාය, සඞ්ඛාරානං සමාපජ්ජිතබ්බතාය පුග්ගලානං ඣානස්ස ඔකාසතා වෙදිතබ්බා, භූමි පන යදග්ගෙන පුග්ගලානං ඔකාසො, තදග්ගෙන සඞ්ඛාරානම්පි ඔකාසො. ‘‘දුතියෙ ඣානෙ තතියෙ ඣානෙ’’තිආදිනා ඣානං, ‘‘කාමාවචරෙ රූපාවචරෙ’’තිආදිනා භූමි ච විසුං ඔකාසභාවෙන ගහිතා. ඉතීති හෙතුඅත්ථො, යස්මා ඣානම්පි ඔකාසභාවෙන ගහිතං, තස්මාති අත්ථො. පුග්ගලවාරෙ ච ඔකාසවසෙන පුග්ගලග්ගහණෙති පුග්ගලවාරෙ ච යදා පුග්ගලොකාසසඞ්ඛාරාදීනං ඔකාසභාවෙන ගය්හති, තදා [Pg.193] තෙසං ද්වින්නං ඔකාසානං වසෙන ගය්හනං හොතීති යත්ථ සො පුග්ගලො, යඤ්ච තස්මිං පුග්ගලෙ ඣානං උපලබ්භති, තෙසං ද්වින්නං භූමිඣානසඞ්ඛාතානං ඔකාසානං වසෙන යථාරහං කායසඞ්ඛාරාදීනං ගහණං කථනං හොතීති. තස්මාති යස්මා එතදෙව, තස්මා. දුතියතතියජ්ඣානොකාසවසෙනාති දුතියතතියජ්ඣානසඞ්ඛාතඔකාසවසෙන ගහිතා. කථං? ‘‘විනා විතක්කවිචාරෙහි අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති එවං ගහිතා පුග්ගලා විසෙසෙත්වා දස්සිතා. කෙන? තෙනෙව විතක්කවිචාරරහිතඅස්සාසපස්සාසුප්පාදක්ඛණෙනාති යොජෙතබ්බං.

19. 诸行与补特伽罗的处所性，是相应法的依止缘性；诸行是应被证入的，故应知禅那是诸补特伽罗的处所。而地，就其是补特伽罗的处所而言，也同样是诸行的处所。“于第二禅中、于第三禅中”等，是就禅那而言；“于欲界中、于色界中”等，是就地而言，它们各自都以处所性被摄取。“Iti”(此)是原因义，意即：因为禅那也以处所性被摄取，所以……。在补特伽罗品中，也以处所的方式摄取补特伽罗。即在补特伽罗品中，当以补特伽罗的处所、诸行等的处所性来摄取时，则依此二处所来摄取：即那个补特伽罗所在之处，以及于那个补特伽罗中获得的禅那。依此二处所，即地与禅那，随其应分而说取身行等。“因此”(Tasmā)意即：正因为此，所以……。“依第二、第三禅那处所”，即以被称为第二、第三禅那的处所来摄取。如何？“于离寻、伺的出入息生起刹那”，这样被摄取的补特伽罗被特别地显示了出来。凭借什么呢？应结合“凭借那离寻、伺的出入息生起刹那”来理解。

පඨමකොට්ඨාසෙ ඣානොකාසවසෙන පුග්ගලදස්සනං කතන්ති වුත්තං ‘‘පුන…පෙ… දස්සෙතී’’ති. භූමිඔකාසවසෙන පුග්ගලං දස්සෙතීති සම්බන්ධො. ද්විප්පකාරානන්ති ඣානභූමිඔකාසභෙදෙන දුවිධානං. තෙසන්ති පුග්ගලානං. ‘‘පඨමං ඣානං සමාපන්නානං කාමාවචරාන’’න්ති ච ඉදං නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බසාධාරණවචනං, තස්ස ච අවච්ඡෙදකං ‘‘අස්සාසපස්සාසානං උප්පාදක්ඛණෙ’’ති ඉදන්ති වුත්තං ‘‘විසෙස…පෙ… ඛණෙ’’ති. තෙන විසෙසනෙන. කාමාවචරානම්පීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙන න කෙවලං රූපාරූපාවචරෙසු පඨමජ්ඣානං සමාපන්නානං, අථ ඛො කාමාවචරානම්පීති වුත්තමෙවත්ථං සම්පිණ්ඩෙති. කීදිසානං කාමාවචරානන්ති ආහ ‘‘ගබ්භගතාදීන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන උදකනිමුග්ගවිසඤ්ඤිභූතා සඞ්ගහිතා, න මතචතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නනිරොධසමාපන්නා. තෙ හි අකාමාවචරතාය විය රූපාරූපභවසමඞ්ගිනො විතක්කවිචාරුප්පත්තියාව නිවත්තිතා. එකන්තිකත්තාති අස්සාසපස්සාසාභාවස්ස එකන්තිකත්තා. නිදස්සිතාති රූපාරූපාවචරා නිදස්සනභාවෙන වුත්තා, න තබ්බිරහිතානං අඤ්ඤෙසං අභාවතොති අධිප්පායො. පඨමජ්ඣානොකාසා අස්සාසපස්සාසවිරහවිසිට්ඨාති යොජනා. පඨමඤ්චෙත්ථ පඨමජ්ඣානසමඞ්ගීනං රූපාරූපාවචරානං ගහණං, දුතියං යථාවුත්තගබ්භගතාදීනං. ඉමිනා නයෙනාති ය්වායං ‘‘සඞ්ඛාරානං පුග්ගලානඤ්චා’’තිආදිනා ඣානොකාසභූමිඔකාසවසෙන පුග්ගලවිභාගනයො වුත්තො, ඉමිනා නයෙන උපායෙන. සබ්බත්ථ සබ්බපුච්ඡාසු.

在初分中，以禅那处所的方式显示补特伽罗，所以说“复次……乃至……显示”。以地处所的方式显示补特伽罗，这是关联的意思。‘两种’是指依禅那处所和地处所的不同而分为两种。‘他们’是指诸补特伽罗。“初禅成就者以及欲界补特伽罗”等语，这是应被排除与应被摄取的共同说法，而它的限定词“出入息生起刹那”就是所说的“以……为特征……乃至……刹那”。由于此特征。即使是欲界补特伽罗，这里的“也”(pi)字有总括的意思。它不仅总括了色界和无色界中初禅的成就者，而且也总括了欲界补特伽罗。什么样的欲界补特伽罗呢？说是“入胎者等”。“等”字包括水中淹没者、昏迷者，不包括已死者、已入第四禅者和已入灭尽定者。因为他们就像非欲界者一样，是与色、无色有相应者，仅因寻、伺的不生起而被排除。‘确定故’是指无出入息的确定性。‘作为示例’(Nidassitāti)，是说色、无色界是作为示例而说，其意并非是说除此以外的其他情况不存在。应结合为：初禅处所的特点是无出入息。此处第一个是指具有初禅的色、无色界补特伽罗，第二个是指像前面所说的入胎者等。‘依此理趣’，是指像“诸行与补特伽罗等”开始所说的，依禅那处所和地处所来区分补特伽罗的理趣、方法。于一切处、一切问中（皆应如此）。

21. එතස්මිං පන අත්ථෙ සතීති ය්වායං උප්පත්තිභූමියා ඣානං විසෙසෙත්වා අත්ථො වුත්තො, එතස්මිං අත්ථෙ ගය්හමානෙ අඤ්ඤත්ථපි උප්පත්තිභූමියා ඣානං විසෙසිතබ්බං භවෙය්‍ය, තථා ච අනිට්ඨං ආපජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙ’’තිආදිමාහ. කිං පන තං අනිට්ඨන්ති ආහ ‘‘භූමීනං [Pg.194] ඔකාසභාවස්සෙව අග්ගහිතතාපත්තිතො’’ති. යත්ථ යත්ථ හි ඣානං ගය්හති, තත්ථ තත්ථ තං උප්පත්තිභූමියා විසෙසිතබ්බං හොති. තථා සති ඣානොකාසොව ගහිතො සියා, න භූමිඔකාසො ගුණභූතත්තා. කිඤ්ච ‘‘චතුත්ථජ්ඣානෙ රූපාවචරෙ අරූපාවචරෙ’’ති එත්ථ රූපාරූපභූමියා චතුත්ථජ්ඣානෙ විසෙසියමානෙ තදෙකදෙසොව ඔකාසවසෙන ගහිතො සියා, න සබ්බං චතුත්ථජ්ඣානං. තෙනාහ ‘‘සබ්බචතුත්ථජ්ඣානස්ස ඔකාසවසෙන අග්ගහිතතාපත්තිතො චා’’ති. ඣානභූමොකාසානන්ති ඣානොකාසභූමිඔකාසානං.

21. 然而，若此义成立，即此义是依生起地(uppattibhūmi)来限定禅那而说，那么，若执此义，在其他地方也应依生起地来限定禅那，如此则会导致不合宜的结果。为说明此点，故说“第四禅”等。何为不合宜的结果呢？答曰：“则有过失，未能摄取诸地(bhūmi)为处所(okāsa)”。无论在何处摄取禅那，都须以生起地来限定它。若如此，则仅摄取了禅那处所，而非地的处所，因为地是从属的(guṇabhūta)。再者，“于第四禅、色界(rūpāvacara)、无色界(arūpāvacara)”中，若以色界和无色界地来限定第四禅，那么仅摄取其一部分为处所，而非全部第四禅。因此他说：“并且有过失，未能摄取全部第四禅为处所”。‘禅那地处所’(jhānabhūmokāsa)是指禅那处所和地处所。

නනු ච ඣානභූමිඔකාසෙ අසඞ්කරතො යොජියමානෙ න සබ්බස්මිං පඨමජ්ඣානොකාසෙ කායසඞ්ඛාරො වචීසඞ්ඛාරො ච අත්ථි, තථා සබ්බස්මිං කාමාවචරොකාසෙති චොදනුප්පත්තිං සන්ධාය තස්ස පරිහාරං වත්තුං ‘‘යදිපී’’තිආදිමාහ. තත්ථාති පඨමජ්ඣානොකාසෙ කාමාවචරොකාසෙ ච. තංද්වයුප්පත්තීති තස්ස කායවචීසඞ්ඛාරද්වයස්ස උප්පත්ති. ඔකාසද්වයස්ස අසඞ්කරතො ගහණෙ අයඤ්ච ගුණො ලද්ධො හොතීති ආහ ‘‘විසුං…පෙ… න වත්තබ්බං හොතී’’ති. තත්ථ අඞ්ගමත්තවසෙනාති විතක්කාදිඣානඞ්ගමත්තවසෙන. තත්ථ වත්තබ්බං අට්ඨකථායං වුත්තමෙව. විතක්කරහිතොපි විචාරො වචීසඞ්ඛාරොයෙවාති ආහ ‘‘අවිතක්ක…පෙ… ගච්ඡතී’’ති. මුද්ධභූතං දුතියජ්ඣානන්ති චතුක්කනයෙ දුතියජ්ඣානමාහ. තඤ්හි සකලක්ඛොභකරධම්මවිගමෙන විතක්කෙකඞ්ගප්පහායිකතො සාතිසයත්තා ‘‘මුද්ධභූත’’න්ති වත්තබ්බතං ලභති. අසඤ්ඤසත්තා වියාති ඉදං විසදිසුදාහරණං දට්ඨබ්බං.

然而，若将禅那处所与地的处所不混淆地应用，并非在一切初禅处所(paṭhamajjhānokāsa)都有身行(kāyasaṅkhāra)与语行(vacīsaṅkhāra)，同样也并非在一切欲界处所(kāmāvacarokāsa)都有。针对此质难(codanuppatti)并为作解答，故说“即使”等语。此处的“于此”(Tattha)是指初禅处所和欲界处所。所谓“二者生起”(Taṃdvayuppatti)是指身行和语行这二者的生起。若能不混淆地摄取这两种处所，就能获得此功德，所以他说：“分别……乃至……不应说”。“仅以支分而言”(aṅgamattavasena)，是指仅依寻(vitakka)等禅支(jhānaṅga)而言。此处应说的内容，在义注(aṭṭhakathā)中已经说过。即使没有寻，伺(vicāra)仍然是语行，所以他说：“无寻……乃至……转起”。“顶峰”(muddhabhūta)的第二禅，是依四法系统来说的第二禅。此禅因远离一切动摇之法，且仅舍弃寻一支而有超胜性(sātisaya)，故得名为“顶峰”。“如无想有情”(asaññasattā viya)，此应视为不同类的例子(visadisudāharaṇa)。

37. ආවජ්ජනතො පුබ්බෙ පවත්තං සබ්බං චිත්තං පටිසන්ධිචිත්තෙන සමානගතිකත්තා එකං කත්වා වුත්තං ‘‘පඨමතො’’ති. තෙනාහ ‘‘අවිතක්කඅවිචාරතො’’තිආදි. චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථන්ති සුද්ධාවාසෙ චිත්තසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථං. තථා ‘‘වචීසඞ්ඛාරස්ස ආදිදස්සනත්ථ’’න්ති එත්ථාපි.

37. 因转向(āvajjana)之前生起的一切心，与结生心(paṭisandhicitta)属于同类，故合说为“最初”(paṭhamato)。因此他说：“无寻无伺”(avitakkaavicāra)等。是为了显示心行(cittasaṅkhāra)的开端，即在净居天(suddhāvāsa)显示心行的开端。同样，“为了显示语行(vacīsaṅkhāra)的开端”此处亦然。

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

转起品释义终。

සඞ්ඛාරයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

行双论释义终。

7. අනුසයයමකං

7. 随眠双论

පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා

章限定纲要品释义

1. ‘‘අවිජ්ජාසමුදයා [Pg.195] රූපසමුදයො, තණ්හාසමුදයා රූපසමුදයො, කම්මසමුදයා රූපසමුදයො. ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’ති ච එවමාදිනා කුසලමූලකුසලාදීනං පච්චයභාවො වුත්තොති ආහ ‘‘පච්චයදීපකෙන මූලයමකෙනා’’ති. ‘‘සො ‘අනිච්චං රූපං, අනිච්චං රූප’න්ති යථාභූතං පජානාති. චක්ඛු අනිච්චං, රූපා අනිච්චා’’ති ච ආදිනා බහුලඛන්ධාදිමුඛෙන අනිච්චානුපස්සනාදයො විහිතාති වුත්තං ‘‘ඛන්ධාදීසු තීරණබාහුල්ලතො’’ති. කිලෙසානං සමුච්ඡින්දනතො පරං පහානකිච්චං නත්ථීති ආහ ‘‘අනුසයපහානන්තා පහානපරිඤ්ඤා’’ති. යදිපි අනුසයෙහි සම්පයොගතො ආරම්මණතො වා පහානපරිඤ්ඤා නප්පවත්තති, අනුසයාභාවෙ පන තදාරම්භො එව නත්ථීති කත්වා වුත්තං ‘‘අනුසයෙහි පහානපරිඤ්ඤං විභාවෙතු’’න්ති. අනුසයභාවෙන ලබ්භමානානන්ති අනුසයභාවෙන විජ්ජමානානං, අනුසයසභාවානන්ති අත්ථො. තීහාකාරෙහීති පරිච්ඡෙදාදීහි තීහි පකාරෙහි. අනුසයෙසු ගණනසරූපප්පවත්තිට්ඨානතො අබොධිතෙසු පුග්ගලොකාසාදිවසෙන පවත්තියමානා තබ්බිසයා දෙසනා න සුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙසු තථා…පෙ… දුරවබොධත්තා’’ති.

1. “无明集故色集，爱集故色集，业集故色集。贪为诸业集之因缘”，如是等语说明了善、不善根等的缘性，因此说“以阐明缘之根双论”。“彼如实知‘色无常，色无常’。眼无常，色无常”，如是等语通过众多蕴等法门，规定了无常随观等，因此说“由对蕴等多方审察故”。烦恼断尽后，再无断除之务，因此说“断遍知以断随眠为终”。虽然断遍知不从与随眠相应或以其为所缘而转起，但随眠不存在时，则根本无其生起，故说“为阐明对随眠的断遍知”。“以随眠的状态可得”意为“以随眠的状态存在”，即“具有随眠的自性”。“以三行相”即以限定等三种方式。若于随眠之计数、自性、转起、处所不了知，则依个人、处所等而转起的关于彼之教说则难了知，为显示此，故说“于彼等如是……乃至……难觉悟故”。

එත්ථ පුරිමෙසූති පදුද්ධාරො අනන්තරස්ස විධි පටිසෙධො වාති කත්වා සානුසයවාරාදිඅපෙක්ඛො, න අනුසයවාරාදිඅපෙක්ඛො අනුසයවාරෙ පාළිවවත්ථානස්ස පගෙව කතත්තාති දස්සෙන්තො ‘‘එතෙසු සානුසයවාරාදීසු පුරිමෙසූති අත්ථො’’ති ආහ. සානුසයවාරාදීසු හි තීසු පුරිමෙසු ඔකාසවාරෙ යතො තතොති දෙසනා පවත්තා, න අනුසයවාරාදීසු. අත්ථවිසෙසාභාවතොති ‘‘කාමධාතුයා චුතස්සා’’තිආදිනා (යම. 2.අනුසයයමක.302) පාළිආගතපදස්ස, ‘‘කාමධාතුං වා පන උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිනා යමකභාවෙන අට්ඨකථාආදිගතපදස්ස ච අත්ථවිසෙසාභාවතො. කථමයං යමකදෙසනා සියා දුතියස්ස පදස්ස අභාවතොති අත්ථො. යදි නායං යමකදෙසනා, අථ කස්මා ඉධාගතාති ආහ ‘‘පුරිමවාරෙ හී’’තිආදි. තත්ථ අනුසයට්ඨානපරිච්ඡෙදදස්සනන්ති අනුසයට්ඨානතාය [Pg.196] පරිච්ඡෙදදස්සනං. එවම්පි කථමිදං අනුසයයමකං යමකදෙසනාසබ්භාවතොති ආහ ‘‘යමකදෙසනා…පෙ… නාමං දට්ඨබ්බ’’න්ති. අත්ථවසෙනාති පටිලොමත්ථවසෙන. පඨමපදෙන හි වුත්තස්ස විපරිවත්තනවසෙනපි යමකදෙසනා හොති ‘‘රූපං රූපක්ඛන්ධො, රූපක්ඛන්ධො රූප’’න්තිආදීසු (යම. 1.ඛන්ධයමක.2), තත්ථ පන අත්ථවිසෙසො අත්ථි, ඉධ නත්ථි, තස්මා න තථා දෙසනා කතාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අත්ථවිසෙසාභාවතො පන න වුත්තා’’ති. ලබ්භමානතාවසෙනාති පුච්ඡාය ලබ්භමානතාවසෙන.

此处“于前诸”一词的引出，是针对有随眠品等，因为它是对紧接其后的规则或禁止的说明，而非针对随眠品等。这是为了表明，在随眠品中，对巴利圣典的规定早已作出，因此说：“于此等有随眠品等中，‘于前诸’即是此义”。确实，在有随眠品等前三品中的处所品里，教导是从‘于何处，于彼处’而展开的，而非在随眠品等中。因为意义没有差别，所以如巴利圣典所引“从欲界死者”(yama. 2.anusayayamaka.302)等句，以及义注等所引具有双论形式的“或正生于欲界者”等句，并无意义上的差别。其意为：因无第二句，这如何能是双论教导呢？如果这不是双论教导，那么为何会出现在这里呢？因此说“实在于前一品中”等。其中，“显示随眠处之限定”即是通过随眠处之性质来显示其限定。即使如此，既然不存在双论教导，这又如何是《随眠双论》呢？因此说“双论教导……乃至……当知其名”。“依于义”即是依于逆次第之义。通过对第一句所说进行转置的方式，也能成为双论教导，比如“色即是色蕴，色蕴即是色”(yama. 1.khandhayamaka.2)等等，但在那里有意义的差别，而此处没有，为了表明因此未作如是教导，故说“然因无意义差别而未说”。“依于可得性”即是依于问题之可得性。

උප්පත්තිඅරහතං දස්සෙතීති ඉමිනා නිප්පරියායෙන අනුසයා අනාගතාති දස්සිතං හොති යතො තෙ මග්ගවජ්ඣා, න ච අතීතපච්චුප්පන්නා උප්පත්තිරහාති වුච්චන්ති උප්පන්නත්තා. යංසභාවා පන ධම්මා අනාගතා අනුසයාති වුච්චන්ති, තංසභාවා එව තෙ අතීතපච්චුප්පන්නා වුත්තා. න හි ධම්මානං අද්ධාභෙදෙන සභාවභෙදො අත්ථි, තස්මා අනුසයානං අතීතපච්චුප්පන්නභාවා පරියායතො ලබ්භන්තීති අට්ඨකථායං (යම. අට්ඨ. අනුසයයමක 1) ‘‘අතීතොපි හොතී’’තිආදි වුත්තං. එවංපකාරාති අනුසයප්පකාරා, කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජනාරහාඉච්චෙව අත්ථො. සො එවංපකාරො උප්පජ්ජනවාරෙ උප්පජ්ජති-සද්දෙන ගහිතො උප්පජ්ජනාරහතාය අවිච්ඡින්නභාවදීපනත්ථන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘න ඛන්ධයමකාදීසු විය උප්පජ්ජමානතා’’ති, පච්චුප්පන්නතාති අත්ථො. තෙනෙවාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං පාකටතරං කරොති. තත්ථ නින්නානාකරණොති නිබ්බිසෙසො. උප්පජ්ජනානුසයානං නින්නානාකරණත්තා එව හි ‘‘එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’ති විභඞ්ගෙ (විභ. 203) ආගතං. අනුසයනඤ්හි එත්ථ නිවිසනන්ති අධිප්පෙතං.

“显示其应生起”是以此直接的方式表明：随眠是未来的，因为它们当为道所断；而过去和现在的（随眠）不被称为“应生起”，因为它们已经生起。然而，那些被称为未来随眠的法，其自性与过去和现在的（法）相同。因为诸法的自性不会因时间上的区别而改变，所以随眠的过去和现在状态可以通过引申而得知，如义注(yama. aṭṭha. anusayayamaka 1)中所说“亦有过去”等语。“如此种类”即随眠的种类，意思是当获得因缘时，即是应生起。此如此种类，在生起品中，被“生起”一词所摄取，其意是为了显示其应生起状态的不断绝。因此说：“不像蕴双论等那样是正在生起”，其意为现在性。通过“因此”等语，使上述意义更加明显。其中，“无差别”即是无区别。因为生起与随眠无差别，所以《分别论》(vibha. 203)中说：“在此处，此贪欲正生起时即生起；在此处，正进入时即进入。”此处“进入”意指随眠。

ඉදානි යෙන පරියායෙන අතීතපච්චුප්පන්නෙසු අනුසයවොහාරො, තං දස්සෙතුකාමො අනාගතම්පි තෙහි සද්ධිං එකජ්ඣං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘අනුරූපං කාරණං පන…පෙ… වුච්චන්තී’’ති ආහ. එතෙන භූතපුබ්බගතියා අතීතපච්චුප්පන්නෙසු උප්පත්තිරහතා වෙදිතබ්බාති දස්සෙති. උප්පත්තිඅරහතා නාම කිලෙසානං මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නතාය වෙදිතබ්බා. සා ච අතීතපච්චුප්පන්නෙසුපි අත්ථෙවාති පකාරන්තරෙනපි තෙසං පරියායතොව අනුසයභාවං පකාසෙති. තෙනෙවාහ ‘‘මග්ගස්ස පනා’’තිආදි. තාදිසානන්ති යෙ මග්ගභාවනාය අසති උප්පත්තිරහා, තාදිසානං. ධම්මො එව ච උප්පජ්ජති, න ධම්මාකාරොති අධිප්පායො. න හි ධම්මාකාරා අනිච්චතාදයො [Pg.197] උප්පජ්ජන්තීති වුච්චන්ති. යදි පන තෙ උප්පාදාදිසමඞ්ගිනො සියුං, ධම්මා එව සියුං. තෙන වුත්තං ‘‘අප්පහීනාකාරො ච උප්පජ්ජතීති වත්තුං න යුජ්ජතී’’ති.

现在，为显示于过去与现在（法）中随眠之称谓的方式，亦将未来（法）与彼等一起展示而说：“然而，相应的因缘……被称为。”由此显示，应以过去曾有之方式，了知过去与现在（法）的应生起性。所谓应生起性，当知是因烦恼未被道所断除。此（应生起性）亦存于过去与现在（法）中，故亦以另一方式阐明彼等仅仅是转喻上的随眠状态。是故说：“然而于道……”等语。“彼类”者，即于不修习道时应生起者，是为彼类。其意趣是：唯法生起，非法之相状。诚然，无常等法之相状，不被称为生起。然而，若彼等具足生起等，则彼等即是法。是故说：“未断除之相状生起，此说不应道理。”

වුත්තම්පි ථාමගමනං අග්ගහෙත්වා අප්පහීනට්ඨමත්තමෙව ගහෙත්වා චොදකො චොදෙතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සත්තානුසය…පෙ… ආපජ්ජතීති චෙ’’ති. න හි ථාමගමනෙ ගහිතෙ චොදනාය ඔකාසො අත්ථි. තෙනාහ ‘‘නාපජ්ජතී’’තිආදි. වුත්තං අට්ඨකථායං, න කෙවලමට්ඨකථායමෙව පාඨගතොවායමත්ථො, තස්මා එවමෙව ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘ථාමගතො…පෙ… යුත්ත’’න්ති වත්වා කිං පන තං ථාමගමනන්ති පරාසඞ්කං නිවත්තෙන්තො ‘‘ථාමගතන්ති ච…පෙ… වුත්තා’’ති ආහ. තත්ථ අඤ්ඤෙහි අසාධාරණොති කිලෙසවත්ථුආදීනං කිලෙසතාදිසභාවො විය කාමරාගාදිතො අඤ්ඤත්ථ අලබ්භමානො තෙසංයෙව ආවෙණිකො සභාවො, යතො තෙ භවබීජං භවමූලන්ති ච වුච්චන්ති. යස්මා ච ථාමගමනං තෙසං අනඤ්ඤසාධාරණො සභාවො, තස්මා අනුසයනන්ති වුත්තං හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘ථාමගතොති අනුසයසමඞ්ගීති අත්ථො’’ති ආහ.

为显示指责者在未取其坚固性，仅取其未断除之义的情况下进行指责，而说：“若七随眠……会犯。”诚然，若取其坚固性，则无指责之余地。是故说：“不犯”等语。于义注中已说。为显示此义不仅是义注所说，亦是圣典所说，是故应如是领解，而说：“坚固……相应”，复为消除“然则，何为坚固性？”之疑，而说：“‘坚固’……已说”等语。其中，“不共于他”者，如烦恼所缘等之烦恼性，于欲贪等之外不可得，是彼等独有之自性，是故彼等被称为有之种子、有之根本。为显示“因坚固性是彼等不共于他之自性，是故被称为随眠”，而说：“‘坚固’之义是‘具足随眠’。”

‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො අනුසෙති, තස්ස පටිඝානුසයො අනුසෙතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා (යම. 2.අනුසයයමක.3) අනුසයවාරෙ වුත්තො එව අත්ථො ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා (යම. 2.අනුසයයමක.300) වුත්තොති අනුසයනාකාරො එව උප්පජ්ජනවාරෙ උප්පජ්ජති-සද්දෙන ගහිතොති ‘‘උප්පජ්ජනවාරො අනුසයවාරෙන නින්නානාකරණො විභත්තො’’ති යං වුත්තං, තත්ථ විචාරං ආරභති ‘‘අනුසයඋප්පජ්ජනවාරානං සමානගතිකත්තා’’තිආදිනා. ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං සියාති උප්පජ්ජනවාරෙ ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වචනං අප්පහීනාකාරදීපකං සියා. තථා ච සති යථා ‘‘ඉමස්ස උප්පාදා’’ති එත්ථ ඉමස්ස අනිරොධාති අයමත්ථොපි ඤායති, එවං ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තෙ අත්ථතො ‘‘න උප්පජ්ජතී’’ති අයමත්ථො වුත්තො හොති අප්පහීනාකාරස්ස උප්පත්තිරහභාවස්ස අනුප්පජ්ජමානසභාවත්තාති චොදනං දස්සෙන්තො ‘‘උප්පජ්ජතීති වචනස්ස අවුත්තතා න සක්කා වත්තුන්ති චෙ’’ති ආහ. වචනත්ථවිසෙසෙන තංද්වයස්ස වුත්තත්තාති එතෙන ධම්මනානත්තාභාවෙපි පදත්ථනානත්ථෙන වාරන්තරදෙසනා හොති යථා [Pg.198] සහජාතසංසට්ඨවාරෙසූති දස්සෙති. අනුරූපං කාරණං ලභිත්වාතිආදි තමෙව වචනත්ථවිසෙසං විභාවෙතුං ආරද්ධං. උප්පත්තියොග්ගන්ති උප්පත්තියා යොග්ගං, උප්පජ්ජනසභාගතන්ති අත්ථො. යතො අනුසයා උප්පත්තිරහාති වුච්චන්ති, එකන්තෙන චෙතදෙව සම්පටිච්ඡිතබ්බං ‘‘යස්ස කාමරාගානුසයො උප්පජ්ජති, තස්ස පටිඝානුසයො උප්පජ්ජතීති? ආමන්තා’’තිආදිවචනතො (යම. 2.අනුසයයමක.300). ‘‘අනුසෙන්තීති අනුසයා’’ති එත්තකෙ වුත්තෙ සදා විජ්ජමානා නු ඛො තෙ අපරිනිප්ඵන්නානුසයනට්ඨෙන ‘‘අනුසයා’’ති වුච්චන්තීති අයමත්ථො ආපජ්ජතීති තංනිසෙධනත්ථං ‘‘අනුරූපං කාරණං ලභිත්වා උප්පජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. උප්පත්තිඅරහභාවෙන ථාමගතතා අනුසයට්ඨොති යං තෙසං උප්පත්තියොගවචනං වුත්තං, තං සම්මදෙව වුත්තන්ති ඉමමත්ථමාහ ‘‘අනුසයසද්දස්සා’’තිආදිනා. තෙන වාරද්වයදෙසනුප්පාදිකා අනුසයසද්දත්ථනිද්ධාරණාති දස්සෙති. තම්පි සුවුත්තමෙව ඉමිනා තන්තිප්පමාණෙනාති ඉදම්පි ‘‘අභිධම්මෙ තාවා’’තිආදිනා ආගතං තිවිධමෙව තන්තිං සන්ධායාහාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තන්තිත්තයෙනපි හි චිත්තසම්පයුත්තතා දීපිතා හොතී’’ති.

“‘于某人，欲贪随眠(kāmarāgānusayo)潜伏，于彼，嗔恚随眠(paṭighānusayo)亦潜伏耶？诚然。’等(ya. 2.3)于随眠章中所说之义，即是‘于某人，欲贪随眠生起，于彼，嗔恚随眠亦生起耶？诚然。’等(ya. 2.300)所说之义，因此随眠之相在生起章中即以‘生起’一词来表达。对于‘生起章与随眠章被区分为无异因’之所说，于此以‘随眠章与生起章有相同趋向故’等语，开始论究。‘生起’一词，于生起章中，或为显示未断之相。若尔，犹如于‘此生起故’一语中，亦可知‘此不灭故’之义，如是，说‘生起’时，从义理上说，即是说‘不生起’，因为未断状态的应生起性，其自性即是不生起。为显示此诘难而说：‘若言：不可说“生起”一词未被说。’以词义之别，而说此二者。由此显示，纵使法无差别，亦因词义之别而开示另一章，犹如于俱生相应章中。‘获得相应因缘后’等语，即为分别此词义之别而作。‘适于生起’者，即适宜生起，义为具生起之性。由此，随眠被称为应生起者，应完全接受‘于某人，欲贪随眠生起，于彼，嗔恚随眠亦生起耶？诚然。’等语(ya. 2.300)。若仅说‘潜伏故为随眠’，则会引生此义：‘彼等是否因恒常存在，而以未成就的随眠之义被称为“随眠”？’为否定此，故说‘获得相应因缘后而生起’。以应生起性而有其力用，此即随眠之义。故其所说之‘适于生起’，实为善说。此义由‘随眠一词……’等语而阐明。此显示，二章之开示，源于对随眠一词词义的抉择。此亦为善说，以此圣典为量。为显示此亦是针对以‘于阿毗达摩(abhidhamme)中……’等语所说的三圣典而言，故说：‘亦由三圣典开示了心相应性。’

පරිච්ඡෙදපරිච්ඡින්නුද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

章所限定纲要章释义 终。

උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා

生起处章释义

2. එවං සතීති වෙදනානං විසෙසිතබ්බභාවෙ කාමධාතුයා ච විසෙසනභාවෙ සති. කාමාධාතුයා අනුසයනට්ඨානතා න වුත්තා හොති අප්පධානභාවතො, පධානාප්පධානෙසු පධානෙ කිච්චදස්සනතො, විසෙසනභාවෙන චරිතබ්බතාය චාති අධිප්පායො. හොතු කො දොසොති කදාචි වදෙය්‍යාති ආසඞ්කමානො ආහ ‘‘ද්වීසු පනා’’තිආදි. ද්වීසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං, තථා ‘‘තීසු ධාතූසූ’’ති එත්ථාපි. තස්මාති යස්මා ධාතුආදිභෙදෙන තිවිධං අනුසයට්ඨානං, තත්ථ ච රූපාරූපධාතූනං භවරාගස්ස අනුසයට්ඨානතා වුත්තාති කාමධාතුයා කාමරාගස්ස අනුසයට්ඨානතා එකන්තෙන වත්තබ්බා, තස්මා. තීසු ධාතූසු තීසු වෙදනාසූති ච නිද්ධාරණෙ භුම්මං, කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසූති ච ආධාරෙ.

2. 如是，当诸受有应被区别之相，且欲界有区别之相时。欲界未被说为随眠之处，是因其非主要故，于主要与非主要中于主要者见其作用故，且因其应以区别之相而行故，此是其意。预料到有人或许会说“纵然如是，有何过失？”，故说“于二者中”等。“于二者中”是用于限定的处格，“于三界中”此处亦然。因此，因为以界等为区别有三种随眠处，并且在其中，色界与无色界已被说为有贪的随眠处，所以欲界的欲贪随眠处必须被确定地说明，是故。“于三界中，于三受中”亦是用于限定的处格，而“于欲界中，于二受中”则是用于所依的处格。

ද්වීස්වෙවාති [Pg.199] ද්වීසු සුඛොපෙක්ඛාසු එව. සබ්බාසු ද්වීසූති යාසු කාසුචි ද්වීසු. තෙනාති ‘‘කාමරාගො ද්වීසු වෙදනාසු අනුසෙතී’’ති වචනසාමත්ථියලද්ධෙන විසෙසනිච්ඡයෙනෙව. භවරාගානුසයට්ඨානං රූපාරූපධාතුයො තදනුරූපා ච වෙදනා. න හි ද්වීසු වෙදනාසු කාමරාගානුසයොව අනුසෙතීති අවධාරණං ඉච්ඡිතං, ද්වීසු එව පන වෙදනාසූති ඉච්ඡිතං. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වීස්වෙව අනුසෙති, න තීසූ’’ති. අට්ඨානඤ්ච අනුසයානං, කිං තං අපරියාපන්නං සක්කායෙ? සබ්බො ලොකුත්තරො ධම්මො. ච-සද්දෙන පටිඝානුසයට්ඨානං සඞ්ගණ්හාති. තෙන වුත්තං ‘‘යථා චා’’තිආදි. අඤ්ඤාති කාමරාගානුසයට්ඨානභූතා ද්වෙ වෙදනා.

唯于二者，即唯于乐受与舍受。“于所有二者”即于任何二者。因此，即是依“欲贪于二受中随眠”此言语之力所获得的特定决定。有贪随眠的处所是色界与无色界，以及与之相应的诸受。并非意图限定“唯欲贪随眠于二受中随眠”，而是意图限定“唯于二受中”（随眠）。因此说“唯于二者随眠，非于三者”。以及诸随眠的非处。于自身中，何者不被包含？一切出世间法。以ca(及)字摄集嗔恚随眠的处所。因此说“如是，及”等。其他者，是指作为欲贪随眠处所的二受。

අඤ්ඤෙසු ද්වීහි වෙදනාහි විප්පයුත්තෙසු. පියරූපසාතරූපෙසූති පියායිතබ්බමධුරසභාවෙසු. විසෙසනඤ්චෙතං රූපාදීනං සබ්බද්වාරසබ්බපුරිසෙසු ඉට්ඨභාවස්ස අනියතතාය කතං. සාතසන්තසුඛගිද්ධියාති සාතසුඛෙ සන්තසුඛෙ ච ගිජ්ඣනාකාරෙන අභිකඞ්ඛනාකාරෙන. තත්ථ සාතසුඛං කායිකං, සන්තසුඛං චෙතසිකං. සාතසුඛං වා කායිකසුඛං, සන්තසුඛං උපෙක්ඛාසුඛං. තථා චාහු ‘‘උපෙක්ඛා පන සන්තත්තා, සුඛමිච්චෙව භාසිතා’’ති (විසුද්ධි. 2.644; මහානි. අට්ඨ. 27). පරිත්තං වා ඔළාරිකං සුඛං සාතසුඛං, අනොළාරිකං සන්තසුඛං. පරිත්තග්ගහණඤ්චෙත්ථ කාමරාගානුසයස්ස අධිප්පෙතත්තා. අඤ්ඤත්ථාති වෙදනාහි අඤ්ඤත්ථ. සොති කාමරාගානුසයො. වෙදනාසු අනුගතො හුත්වා සෙතීති වෙදනාපෙක්ඛො එව හුත්වා පවත්තති යථා පුත්තාපෙක්ඛාය ධාතියා අනුග්ගණ්හනප්පවත්ති, සයනසඞ්ඛාතා පවත්ති ච කාමරාගස්ස නිකාමනමෙව. තෙනාහ ‘‘සුඛමිච්චෙව අභිලපතී’’ති. යථා තස්ස, එවං පටිඝානුසයාදීනම්පි වුත්තනියාමෙන යථාසකං කිච්චකරණමෙව දුක්ඛවෙදනාදීසු අනුසයනං දට්ඨබ්බං. තෙන වුත්තං ‘‘එවං පටිඝානුසයො චා’’තිආදි. තීසු වෙදනාසු අනුසයනවචනෙනාති තීසු වෙදනාසු යථාරහං අනුසයනවචනෙන. ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසූති ඉට්ඨාදීසු ආරම්මණපකතියා වසෙන ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසු විපරීතසඤ්ඤාය වසෙන අනිට්ඨාදීසු ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහිතෙසූති යොජනා. න හි ඉට්ඨාදිභාවෙන ගහණං විපරීතසඤ්ඤා.

于其他与二受不相应者中。“于可爱可喜之物中”即于可爱、可悦、甘美之性中。此是鉴于色等对于一切门、一切人而言，其可爱之相不定，而作的区别说明。“于乐与寂静乐之贪”即以贪求之相、渴望之相，（贪）于乐与寂静乐。其中，乐是身（受），寂静乐是心（受）。或者，乐是身乐，寂静乐是舍乐。如是说：“舍因寂静，故亦说为乐”（《清净道论》2.644；《大义释》27）。或者，微小或粗大之乐是乐，不粗大之乐是寂静乐。此处取“微小”之义，是因意指欲贪随眠之故。“于异处”即于诸受之外。彼者，即欲贪随眠。“随逐诸受而眠”即是唯依于受而转起，犹如乳母依于子而有扶持之转起；而名为“眠”的转起，即是欲贪的欲求。因此说“唯欲求乐”。如彼（欲贪）一般，嗔恚随眠等亦应被视为，依所说之理，于苦受等中，各自作业，即是随眠。因此说“如是，嗔恚随眠亦”等。“于三受中随眠之说”，即指于三受中如其所应随眠之说。“于被执为可爱等者中”，其连接是：于可爱等所缘中，依所缘之自性而被执为可爱等；或依颠倒想，于不可爱等所缘中被执为可爱等。执为可爱等并非颠倒想。

තත්ථාති ඉට්ඨාරම්මණාදීසු. එත්ථාති අනුසයනෙ. කාමස්සාදාදිවත්ථුභූතානං කාමභවාදීනන්ති කාමස්සාදභවස්සාදවත්ථුභූතානං [Pg.200] කාමරූපාරූපභවානං ගහණං වෙදිතබ්බන්ති යොජනා. තත්ථාති වෙදනාත්තයධාතුත්තයෙසු. නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මං. දුක්ඛපටිඝාතො දුක්ඛෙ අනභිරති. යත්ථ තත්ථාති දුක්ඛවෙදනාය තංසම්පයුත්තෙසු අනිට්ඨරූපාදීසු වාති යත්ථ තත්ථ. මහග්ගතා උපාදින්නක්ඛන්ධා රූපාරූපභවා, අනුපාදින්නක්ඛන්ධා රූපාරූපාවචරධම්මා. තත්ථාති යථාවුත්තෙසු මහග්ගතධම්මෙසු භවරාගොඉච්චෙව වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා එත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙතී’’ති. දිට්ඨානුසයාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන විචිකිච්ඡානුසයඅවිජ්ජානුසයාදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො.

“于彼”即于可爱所缘等中。“于此”即于随眠。“于作为欲乐等事之欲有等中”，其连接是：应知此指作为欲乐、有乐之事的欲有、色有、无色有。“于彼”即于三受、三界中。此亦是用于限定的处格。对苦的嗔恚即于苦不喜。“于任何处”即于苦受中，或于与彼相应之不可爱色等中。广大的所取蕴是色有与无色有；非所取蕴是色界、无色界法。“于彼”即于如前所述的广大法中，应知唯是有贪。因此说“于色界、无色界中，于此，欲贪随眠不随眠”。“见随眠等”，应知以“等”字摄集疑随眠、无明随眠等。

ධාතුත්තයවෙදනාත්තයවිනිමුත්තං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයනට්ඨානං න වුත්තන්ති සුවුත්තමෙතං දිට්ඨානුසයාදීනං උප්පත්තිට්ඨානපුච්ඡායං ‘‘සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසු’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජිතත්තා. කාමරාගො පන යත්ථ නානුසෙති, තං දුක්ඛවෙදනාරූපාරූපධාතුවිනිමුත්තං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයනට්ඨානං අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘නනු චා’’තිආදි ආරද්ධං. තත්ථ තදනුසයනට්ඨානතොති තස්ස කාමරාගානුසයස්ස අනුසයනට්ඨානතො. අඤ්ඤා නෙක්ඛම්මස්සිතසොමනස්සුපෙක්ඛාසඞ්ඛාතා. අයමෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – නෙක්ඛම්මස්සිතදොමනස්සෙ විය පටිඝානුසයො නෙක්ඛම්මස්සිතසොමනස්සුපෙක්ඛාසු කාමරාගානුසයො නානුසෙතීති ‘‘යත්ථ කාමරාගානුසයො නානුසෙති, තත්ථ දිට්ඨානුසයො නානුසෙතී’’ති සක්කා වත්තුන්ති තස්මා තං උද්ධරිත්වා න වුත්තන්ති. හොන්තූති තාසං වෙදනානං අත්ථිතං පටිජානිත්වා උද්ධරිත්වා අවචනස්ස කාරණං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න පන…පෙ… තං න වුත්ත’’න්ති. තදනුසයනට්ඨානන්ති තෙසං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයනට්ඨානං. තස්මාති යස්මා සතිපි කාමරාගානුසයනට්ඨානතො අඤ්ඤස්මිං දිට්ඨානුසයාදීනං අනුසයනට්ඨානෙ තං පන ධාතුත්තයවෙදනාත්තයවිනිමුත්තං නත්ථි වෙදනාද්වයභාවතො, තස්මා. තං වෙදනාද්වයං න වුත්තං විසුං න උද්ධටන්ති අත්ථො. තස්මාති යස්මා ‘‘යත්ථ කාමරාගාදයො නානුසෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා නානුසෙන්තී’’ති අයමත්ථො ‘‘ආමන්තා’’ති ඉමිනා පටිවචනවිස්සජ්ජනෙන අවිභාගතො වුත්තොති ‘‘යත්ථ කාමරාගාදයො අනුසෙන්ති, තත්ථ දිට්ඨිවිචිකිච්ඡා අනුසෙන්තී’’ති අයම්පි අත්ථො අවිභාගතොව ලබ්භති, තස්මා. අවිභාගතො ච දුක්ඛං පටිඝස්ස අනුසයනට්ඨානන්ති දීපිතං හොති. තෙනාහ ‘‘අවිසෙසෙන…පෙ… වෙදිතබ්බ’’න්ති. තත්ථ අවිසෙසෙනාති ගෙහස්සිතං නෙක්ඛම්මස්සිතන්ති විසෙසං අකත්වා. සමුදායවසෙන [Pg.201] ගහෙත්වාති යථාවුත්තඅවයවානං සමූහවසෙන දුක්ඛන්ත්වෙව ගහෙත්වා. ‘‘අවිසෙසෙන සමුදායවසෙන ගහෙත්වා’’ති ඉමමත්ථං තථා-සද්දෙන අනුකඩ්ඪති ‘‘ද්වීසු වෙදනාසූ’’ති එත්ථාපි ගෙහස්සිතාදිවිභාගස්ස අනිච්ඡිතත්තා.

脱离三界与三受之处，并非诸见随眠(diṭṭhānusaya)等的随眠处，此说甚善，因为在回答诸见随眠等生起处的问题时，已回答说“在一切有身(sakkāya)所含摄的法中”。至于欲贪不随眠之处，为显示那脱离苦受、色界(rūpadhātu)与无色界(arūpadhātu)之处也是诸见随眠等的随眠处，故开始论述“岂非”等语。此处“从彼随眠处”是指从彼欲贪随眠的随眠处。其余者，是指名为出离所依的喜与舍。此处简要之意是——犹如在出离所依的忧中有嗔恚随眠(paṭighānusaya)，在出离所依的喜与舍中欲贪随眠不随眠，因此可说“凡欲贪随眠不随眠之处，见随眠亦不随眠”，所以将其剔除而未说。在承认彼等受存在后，为显示剔除而不说的原因，说道：“然非……乃至……彼未被说”。“彼随眠处”是指彼见随眠等的随眠处。因此，因为即便在欲贪随眠处之外，还有其他见随眠等的随眠处，但那脱离三界与三受之处是不存在的，因为存在两种感受，其义为那两种受未被单独提出。因此，因为“凡欲贪等不随眠之处，见(diṭṭhi)与疑(vicikicchā)亦不随眠”此义，已通过“诚然”这一回答无差别地说明，故“凡欲贪等随眠之处，见与疑亦随眠”此义亦无差别地获得。因此，无差别地，苦是嗔恚的随眠处，此义已被阐明。故说：“应无差别地……乃至……应知”。此处“无差别地”是指不作居家所依与出离所依的分别。“依总体而取”是指依前述诸部分的集合而取为苦。“无差别地依总体而取”此义，以同样的方式也适用于“于二种受中”一语，因为此处也不想作居家所依等分别。

යදි එවං ‘‘පටිඝං තෙන පජහති, න තත්ථ පටිඝානුසයො අනුසෙතී’’ති ඉදං සුත්තපදං කථන්ති චොදනං සන්ධාය ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථාති තස්මිං දොමනස්සෙ, තංසම්පයුත්තෙ වා පටිඝෙ. නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සන්තිආදිනා නෙය්‍යත්ථමිදං සුත්තං, න නීතත්ථන්ති දස්සෙති. යථා පන සුත්තං උදාහටං, තථා ඉධ කස්මා න වුත්තන්ති ආහ ‘‘පටිඝුප්පත්තිරහට්ඨානතායා’’තිආදි. එවම්පි සුත්තාභිධම්මපාඨානං කථමවිරොධොති ආහ නිප්පරියායදෙසනා හෙසා, සා පන පරියායදෙසනාති. එවඤ්ච කත්වාති පරියායදෙසනත්තා එව. රාගානුසයොති කාමරාගානුසයො අධිප්පෙතො. යතො ‘‘අනාගාමිමග්ගෙන සමුග්ඝාතනං සන්ධායා’’ති වුත්තං, තස්මා තස්ස න මහග්ගතධම්මා අනුසයනට්ඨානන්ති තං පඨමජ්ඣානඤ්ච අනාමසිත්වා ‘‘න හි ලොකියා…පෙ… නානුසෙතීති සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං. අවත්ථුභාවතොති සභාවෙනෙව අනුප්පත්තිට්ඨානත්තා. ඉධාති ඉමස්මිං අනුසයයමකෙ. වුත්තනයෙනාති ‘‘නෙක්ඛම්මස්සිතං දොමනස්සං උප්පාදෙත්වා’’තිආදිනා වුත්තෙන නයෙන. තංපටිපක්ඛභාවතොති තෙසං පටිඝාදීනං පටිපක්ඛස්ස මග්ගස්ස සබ්භාවතො. න කෙවලං මග්ගසබ්භාවතො, අථ ඛො බලවවිපස්සනාසබ්භාවතොපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තංසමුග්ඝා…පෙ… භාවතො චා’’ති.

若如是，则“彼舍离嗔恚，于彼处嗔恚随眠不随眠”此经句如何解释？针对此质难而说“再者(apicā)”等语。此处“于彼处”者，谓于彼忧中，或于与彼相应的嗔恚中。以“出离所依的忧”等语，显示此经是间接义(neyyattha)，非直接义(nītattha)。然何故不像经中所引述的那样在此处说？答曰：“因为是无嗔恚生起之处故”等。即便如此，经与阿毗达摩的文句如何不相违？答曰：因为此（阿毗达摩）是直接教说(nippariyāyadesanā)，而彼（经）是间接教说(pariyāyadesanā)。这样做，正是因为（经）是间接教说故。“贪随眠(rāgānusaya)”者，意指欲贪随眠(kāmarāgānusaya)。因为说到“旨在以不还道(anāgāmimagga)断除”，所以广大法非其随眠处，因此未触及初禅(paṭhamajjhāna)而说：“诚然，于世间……不随眠”是可说的。“因无事”者，谓其自性即非生起之处。“于此”者，谓于此《随眠双》中。“依已说之理”者，谓依“生起出离所依的忧”等已说之理。“因是其对治”者，谓因存在作为彼嗔恚等之对治的道。为显示非仅因道的存在，亦因强有力的观(vipassanā)的存在，故说：“因断除彼……的存在”。

ඉදානි යදෙතං තත්ථ තත්ථ ‘‘අනුසයනට්ඨාන’’න්ති වුත්තං, තං ගහෙතබ්බධම්මවසෙන වා සියා ගහණවිසෙසෙන වාති ද්වෙ විකප්පා, තෙසු පඨමං සන්ධායාහ ‘‘ආරම්මණෙ අනුසයනට්ඨානෙ සතී’’ති. රූපාදිආරම්මණෙ අනුසයානං අනුසයනට්ඨානන්ති ගය්හමානෙ යමත්ථං සන්ධාය ‘‘න සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං, තං දස්සෙතුං ‘‘දුක්ඛාය හී’’තිආදිමාහ. යදි සියාති යදි කාමරාගානුසයො සියා. එතස්සපීති දිට්ඨානුසයසම්පයුත්තලොභස්සපි ‘‘සබ්බසක්කායපරියාපන්නෙසු ධම්මෙසූ’’ති කාමරාගස්ස ඨානං වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තං. අථ පනාතිආදි දුතියවිකප්පං සන්ධාය වුත්තං. අජ්ඣාසයවසෙන තංනින්නතායාති අසතිපි ආරම්මණකරණෙ යත්ථ කාමරාගාදයො අජ්ඣාසයතො නින්නා, තං තෙසං අනුසයනට්ඨානං. තෙන [Pg.202] වුත්තං ‘‘අනුගතො හුත්වා සෙතී’’ති. අථ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යථාතිආදි යථාවුත්තස්ස අත්ථස්ස උදාහරණවසෙන නිරූපනං. දුක්ඛෙ පටිහඤ්ඤනවසෙනෙව පවත්තති, නාරම්මණකරණවසෙනාති අධිප්පායො. දුක්ඛමෙව තස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තන්ති අජ්ඣාසයස්ස තත්ථ නින්නත්තා දුක්ඛමෙව තස්ස පටිඝස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තං, නාලම්බිතං රූපාදි සුඛවෙදනා චාති අධිප්පායො. එවන්ති යථා අඤ්ඤාරම්මණස්සපි පටිඝස්ස අජ්ඣාසයතො දුක්ඛනින්නතාය දුක්ඛමෙව අනුසයනට්ඨානං වුත්තං, එවං. දුක්ඛාදීසු…පෙ… වුත්තන්ති ‘‘දුක්ඛෙන සුඛං අධිගන්තබ්බං. නත්ථි දින්න’’න්ති ච ආදිනා කායකිලමනදුක්ඛෙ දානානුභාවාදිකෙ ච මිච්ඡාභිනිවෙසනවසෙන උප්පජ්ජමානෙන දිට්ඨානුසයෙන සම්පයුත්තො අඤ්ඤාරම්මණොපි ලොභො ‘‘එවං සුඛං භවිස්සතී’’ති අජ්ඣාසයතො සුඛාභිසඞ්ගවසෙනෙව පවත්තතීති සුඛුපෙක්ඛාභෙදං සාතසන්තසුඛද්වයමෙව අස්ස ලොභස්ස අනුසයනට්ඨානං වුත්තං පාළියං, න යථාවුත්තං දුක්ඛාදි, තස්මා භවරාග…පෙ… න විරුජ්ඣති. එකස්මිංයෙව චාතිආදි දුතියවිකප්පංයෙව උපබ්‍රූහනත්ථං වුත්තං. තත්ථ රාගස්ස සුඛජ්ඣාසයතා තංසමඞ්ගිනො පුග්ගලස්ස වසෙන වෙදිතබ්බා, තන්නින්නභාවෙන වා චක්ඛුස්ස විසමජ්ඣාසයතා විය. එස නයො සෙසෙසුපි. තෙසං රාගපටිඝානං නානානුසයට්ඨානතා හොති එකස්මිම්පි ආරම්මණෙති අත්ථො.

现在，凡是在各处被称为“随眠处”者，或可依所取法，或可依执取之差别，有两种分别。其中，针对第一种情况而说：“于所缘中有随眠处时”。若将色等所缘视为诸随眠的随眠处，那么为了阐明为何说“不能说”，他便说“因为于苦”等。“若有”，即若有欲贪随眠。对此亦然，与见随眠相应的贪，其作为欲贪之处所，应于“一切有身所摄之法”中被提及，但却未被提及。“然则”等语，是针对第二种分别而说。“依意乐，由其倾向故”，意指即便没有作为所缘，若欲贪等由意乐而倾向于某处，彼处即是它们的随眠处。因此说“随逐而眠”。此与“然则已说”相连接。“如是”等语，是作为前述之义的例子而作的阐释。其意为：仅依于对苦的嗔恚而转起，并非依于作为所缘。其意为：“唯苦是其随眠处”，是说由于意乐倾向于彼，故唯苦是此嗔的随眠处，而非所缘取的色等与乐受。“如是”，即犹如对其他所缘的嗔，因意乐倾向于苦，故说唯苦是其随眠处，如是。“于苦等中……已说”，即以“应以苦得乐”、“无有布施”等语为始，因身体的劳苦及布施的功德等而起邪执，与见随眠相应的贪，即便缘于其他所缘，亦因“如是当有乐”的意乐，依于对乐的执取而转起，故在圣典(pāḷi)中说，此贪的随眠处唯是乐受与舍受这两种安乐，而非如前所述的苦等。因此，有贪……不相违背。“又于唯一”等语，是为了补充说明第二种分别而说。其中，贪的乐意乐，应通过具足它的个人(puggala)来理解，或由其倾向性，犹如眼根的不正意乐。此理亦通于其余。其义为：彼等贪与嗔，即便于同一所缘中，亦有不同的随眠处。

එවඤ්ච කත්වාති අසතිපි ගහෙතබ්බභෙදෙ ගහණවිසෙසෙන අනුසයනට්ඨානස්ස භින්නත්තා එව. ‘‘යත්ථ…පෙ… නො’’ති වුත්තං, අඤ්ඤථා විරුජ්ඣෙය්‍ය. ගහෙතබ්බභෙදෙන හි රාගපටිඝානං අනුසයනට්ඨානභෙදෙ ගය්හමානෙ විපාකමත්තෙ ඨාතබ්බං සියා, න ච තං යුත්තං, නපි සබ්බෙසං පුරිසද්වාරානං ඉට්ඨානිට්ඨං නියතන්ති. යදිපි යථාවුත්තලොභස්ස වුත්තනයෙන කාමරාගානුසයතා සම්භවති, යථා පන සුඛුපෙක්ඛාසු ඉට්ඨාරම්මණෙ ච උප්පජ්ජන්තෙන දොමනස්සෙන සහ පවත්තො දොසො දුබ්බලභාවෙන පටිඝානුසයො න හොති, එවං යථාවුත්තලොභොපි කාමරාගානුසයො න හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි වුත්තං. න පටිඝානුසයොති එත්ථ න-කාරො පටිසෙධනත්ථො, න අඤ්ඤත්ථො, ඉතරත්ථ පන සම්භවො එව නත්ථීති දස්සෙන්තො ‘‘යං පනෙත’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘න හි දොමනස්සස්ස පටිඝානුසයභාවාසඞ්කා අත්ථී’’ති ඉමිනා න-කාරස්ස අඤ්ඤත්ථතාභාවදස්සනමුඛෙන අභාවත්ථතං සමත්ථෙති.

“如是，由于”：即即便没有所取之差别，随眠处也因执取之差别而有所不同。故说“于何处……乃至……不”，若非如此，则会相违。因为若依所取之差别来理解贪、嗔随眠的随眠处差别，则应仅立于异熟，但那是不合理的，也并非一切有情诸根门的可意、不可意是决定的。即便如前所述的贪，依所说之理可能成为欲贪随眠，然而，犹如在乐受、舍受及可意所缘中生起，与忧俱行的嗔，因其微弱而不成为嗔随眠；同样，前述之贪亦不成为欲贪随眠。为了说明此义，故说“然于义注(aṭṭhakathā)中”等语。“非嗔随眠”中，“不”字是否定义，非其他义；而于他处，则根本无此可能性。为示此义，而说“然此”等语。其中，以“对忧成为嗔随眠并无怀疑”一句，通过显示“不”字无其他含义，来证实其否定的意义。

දෙසනා [Pg.203] සංකිණ්ණා විය භවෙය්‍යාති එත්ථ දෙසනාසඞ්කරං දස්සෙතුං ‘‘භවරාගස්සපි…පෙ… භවෙය්‍යා’’ති වුත්තං. තස්සත්ථො – යථා කාමරාගස්ස කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු ආරම්මණකරණවසෙන උප්පත්ති වුත්තා ‘‘කාමරාගො කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු අනුසෙතී’’ති, එවං යදි ‘‘භවරාගො කාමධාතුයා ද්වීසු වෙදනාසු අනුසෙතී’’ති වුච්චෙය්‍ය, භවරාගස්සපි…පෙ… භවෙය්‍ය. තතො ච කාමරාගෙන සද්ධිං භවරාගස්ස දෙසනා සංකිණ්ණා භවෙය්‍ය, කාමරාගතො ච භවරාගස්ස විසෙසො දස්සෙතබ්බො. සො ච සහජාතානුසයවසෙන න සක්කා දස්සෙතුන්ති ආරම්මණකරණවසෙන දස්සෙතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘තස්මා ආරම්මණ…පෙ… අධිප්පායො’’ති. තත්ථ ආරම්මණවිසෙසෙනාති රූපාරූපධාතුසඞ්ඛාතආරම්මණවිසෙසෙන. විසෙසදස්සනත්ථන්ති කාමරාගතො භවරාගස්ස විසෙසදස්සනත්ථං. එවං දෙසනා කතාති ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා එත්ථ භවරාගානුසයො අනුසෙතී’’ති එවං විසයෙ භුම්මං කත්වා දෙසනා කතා. තෙනාහ ‘‘සහජාතවෙදනාවිසෙසාභාවතො’’ති.

“教说犹如会混杂”，此处为显示教说的混杂，故说“有贪亦……乃至可能”。其义为：犹如欲贪于欲界二受中，依作为所缘而生起，如言：“欲贪随眠于欲界二受中”；若说“有贪亦随眠于欲界二受中”，则有贪亦……乃至可能。于是，有贪的教说即会与欲贪混杂，然有贪与欲贪之差别必须被显示。此差别不能依俱生随眠来显示，故须依作为所缘来显示。是故说“因此所缘……意趣”。此处“依所缘的差别”，即依色界、无色界所摄的所缘差别。“为显示差别”，即为显示有贪与欲贪之差别。“如是说法”，即“有贪随眠于此色界、无色界中随眠”，如是即以表示范围的处格而说。是故他说：“因俱生受无差别故”。

උප්පත්තිට්ඨානවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

生起处品释义终。

මහාවාරො

大品

1. අනුසයවාරවණ්ණනා

1. 随眠品释义

3. පවත්තාවිරාමවසෙනාති අනුසයප්පවත්තියා අවිරාමවසෙන, අවිච්ඡෙදවසෙනාති අත්ථො. කථං පන කුසලාබ්‍යාකතචිත්තක්ඛණෙ අනුසයානං පවත්තීති ආහ ‘‘මග්ගෙනෙව…පෙ… පුබ්බෙ’’ති.

3. “依转起之不息”：即依随眠转起之不息，义为不断绝。然则，于善、无记心刹那，诸随眠如何转起？故说：“唯以道……乃至……先前”。

20. චිත්තචෙතසිකානඤ්ච ඨානං නාම චිත්තුප්පාදොති ආහ ‘‘එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ’’ති. තෙසං තෙසං පුග්ගලානන්ති පුථුජ්ජනාදීනං පුග්ගලානං. පකතියා සභාවෙන. සභාවසිද්ධා හි දුක්ඛාය වෙදනාය කාමරාගස්ස අනනුසයනට්ඨානතා. එවං සෙසෙසුපි යථාරහං වත්තබ්බං. වක්ඛති හි ‘‘පකතියා දුක්ඛාදීනං කාමරාගාදීනං අනනුසයනට්ඨානතං සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. පහානෙනාති තස්ස තස්ස අනුසයස්ස සමුච්ඡින්දනෙන. තිණ්ණං පුග්ගලානන්ති පුථුජ්ජනසොතාපන්නසකදාගාමීනං. ද්වින්නං පුග්ගලානන්ති අනාගාමිඅරහන්තානං. එත්ථාති එතස්මිං පුග්ගලොකාසවාරෙ. පුරිමනයෙති ‘‘තිණ්ණං පුග්ගලාන’’න්තිආදිකෙ පුරිමස්මිං විස්සජ්ජනනයෙ. ඔකාසන්ති උප්පත්තිට්ඨානං, ඉධ පන දුක්ඛවෙදනා [Pg.204] වෙදිතබ්බා. පච්ඡිමනයෙති ‘‘ද්වින්නං පුග්ගලාන’’න්තිආදිකෙ විස්සජ්ජනනයෙ. අනොකාසතා අනනුසයනට්ඨානතා.

20. 心与心所之处名为心生，故说“于一心生中”。“彼等人”，即凡夫等人。“以自性”，即以其本质。就自性而言，苦受确实是欲贪随眠不随眠之处。其余亦应如是说。彼将说：“此是针对‘依自性，苦等非欲贪等之随眠处’而说”。“通过断除”，即通过彻底断除彼彼随眠。“三种人”，即凡夫、入流者、一来者。“二种人”，即不还者、阿罗汉。“于此”，即于此《人与处品》中。“以前理”，即在“三种人”等前一解答之理中。“处”，即生起之处，但此处应理解为苦受。“以后理”，即在“二种人”等解答之理中。“无处”，即无随眠之处。

අනුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

随眠品释义终。

2. සානුසයවාරවණ්ණනා

2. 有随眠品释义

66-131. ‘‘සානුසයො, පජහති, පරිජානාතී’’ති පුග්ගලො වුත්තොති ‘‘කාමරාගෙන සානුසයො, කාමරාගං පජහති, කාමරාගං පරිජානාතී’’තිආදීසු අනුසයසමඞ්ගිභාවෙන පහානපරිඤ්ඤාකිරියාය කත්තුභාවෙන ච පුග්ගලො වුත්තො, න ධම්මො. භවවිසෙසෙන වාති කෙවලෙන භවවිසෙසෙන වා. ඉතරෙසූති පටිඝානුසයාදීසු. භවානුසයවිසෙසෙන වාති කාමභවාදිභවවිසිට්ඨානුසයවිසෙසෙන වා. සානුසයතානිරනුසයතාදිකාති එත්ථ ආදි-සද්දෙන පහානාපහානපරිඤ්ඤාපරිඤ්ඤා සඞ්ගය්හන්ති. නනු ච භවවිසෙසෙ කෙසඤ්චි අනුසයානං අප්පහානන්ති? න තං අනුසයකතං, අථ ඛො පච්චයවෙකල්ලතො අනොකාසතාය චාති නායං විරොධො. ද්වීසු වෙදනාසූති සුඛඋපෙක්ඛාසු වෙදනාසු දුක්ඛාය වෙදනාය කාමරාගානුසයෙන නිරනුසයොති යොජෙතබ්බං. ඉදම්පි නත්ථි පුග්ගලවසෙන වුච්චමානත්තා. තෙනාහ ‘‘න හි පුග්ගලස්ස…පෙ… අනුසයාන’’න්ති. යදිපි පුග්ගලස්ස අනුසයනොකාසො අනොකාසො, තස්ස පන සානුසයතාදිහෙතු හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘අනුසයස්ස පනා’’තිආදිමාහ. නිරනුසයතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන අප්පහානාපරිඤ්ඤා සඞ්ගණ්හාති. පරිජානනං සමතික්කමනන්ති පරිඤ්ඤාවාරෙපි ‘‘අපාදානෙ නිස්සක්කවචන’’න්ති වුත්තං.

66-131. “有随眠，断除，遍知”所说的是补特伽罗(puggala)，即在“以欲贪有随眠，断除欲贪，遍知欲贪”等语中，是以随眠相应，以及作为断除与遍知行为的作者而说为补特伽罗，而不是法。或者以有的差别，或者仅以有的差别。于其余者，即瞋恚随眠等。或者以有随眠的差别，即以欲有等有为特征的随眠之差别。有随眠性、无随眠性等，此处“等”字包含断除、未断除、遍知、未遍知。难道不是在有的差别中，某些随眠未被断除吗？那不是随眠所为，而是由于因缘欠缺与没有处所，所以这没有矛盾。在二受中，即在乐受与舍受中；对于苦受，则对欲贪随眠为无随眠，应如是连结。这也不是问题，因为是以补特伽罗而言说的缘故。因此说“因为不是补特伽罗的……随眠”。为了显示‘即使补特伽罗有随眠的处所或无处所，但那也成为他有随眠性等的原因’，才说‘而随眠的……’等。无随眠性等，“等”字包含未断除、未遍知。遍知就是超越，在遍知品中也说了“于离格中为离去义之语”。

අනුසයනට්ඨානතොති අනුසයනට්ඨානහෙතු. ‘‘අනනුසයනට්ඨානතො’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. නිමිත්තාපාදානභාවදස්සනත්ථන්ති සානුසයවාරෙ නිමිත්තභාවදස්සනත්ථං, පජහනපරිඤ්ඤාවාරෙසු අපාදානභාවදස්සනත්ථඤ්චාති යොජෙතබ්බං. පජහතීති එත්ථ ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා තතො මානානුසයං පජහතී’’ති පාළිපදං ආහරිත්වා යොජෙතබ්බං, න පජහතීති එත්ථ පන ‘‘දුක්ඛාය වෙදනාය තතො කාමරාගානුසයං නප්පජහතී’’ති. එවමාදීසූති ආදි-සද්දෙන පරිඤ්ඤාවාරම්පි සඞ්ගණ්හාති. භුම්මනිද්දෙසෙනෙව හෙතුඅත්ථෙනෙව නිද්දිට්ඨාති අත්ථො.

“因为是随眠处”即是“以随眠处为因”。“因为不是随眠处”，此处亦是此理。为了显示所缘与离系之相，在有随眠品中是为了显示所缘之相，在断除品、遍知品中是为了显示离系之相，应如是连结。说到断除，此处应引用巴利语原文“于色界、无色界，断除彼我慢随眠”来连结；说到不断除，此处则引用“于苦受，不舍断彼欲贪随眠”。像这样等等，以“等”字包含遍知品。以处格指示即是以原因的意义来指示了。

චතුත්ථපඤ්හවිස්සජ්ජනෙනාති [Pg.205] ‘‘යතො වා පන මානානුසයෙන සානුසයො, තතො කාමරාගානුසයෙන සානුසයො’’ති එතස්ස පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනෙන. තත්ථ හි ‘‘රූපධාතුයා අරූපධාතුයා’’තිආදිනා සරූපතො අනුසයනට්ඨානානි දස්සිතානි. තදත්ථෙති තං අනුසයනට්ඨානදස්සනං අත්ථො එතස්සාති තදත්ථො, තස්මිං තදත්ථෙ. ‘‘අනුසයස්ස උප්පත්තිට්ඨානදස්සනත්ථං අයං වාරො ආරද්ධො’’තිආදිනා ‘‘යතො’’ති එතෙන අනුසයනට්ඨානං වුත්තන්ති ඉමමත්ථං විභාවෙත්වා. පමාදලිඛිතං විය දිස්සති උප්පන්න-සද්දෙන වත්තමානුප්පන්නෙ වුච්චමානෙ. යථා පන උප්පජ්ජනවාරෙ උප්පජ්ජති-සද්දෙන උප්පත්තියොගදීපකත්තා උප්පත්තිරහා වුච්චන්ති, එවමිධාපි උප්පත්තිඅරහෙ වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො. යං පන වක්ඛති ‘‘න හි අපරියාපන්නානං අනුසයුප්පත්තිරහට්ඨානතා’’ති, සොපි න දොසො. යත්ථ යත්ථ හි අනුසයා උප්පත්තිරහා, තදෙව එකජ්ඣං ගහෙත්වා ‘‘සබ්බත්ථා’’ති වුත්තන්ති. තථෙව දිස්සතීති තං පමාදලිඛිතං විය දිස්සතීති අත්ථො.

第四问的解答，即是对“若由慢随眠而有随眠，则由欲贪随眠而有随眠”这个问题的解答。在这里，通过“于色界、无色界”等文句，如实地指出了随眠的潜伏处。其义是：此品旨在显示随眠的潜伏处。本品以“为显示随眠的生起处而开始此品”等语，阐明了以“若”字所说的即是随眠潜伏处这一含义。当以“已生起”一词说现在生起者时，看似草率书写。然而，正如在生起品中，“生起”一词因指明生起的相应而被称作适于生起者，此处也是一样，当说适于生起者时并没有矛盾。至于所说的“未遍摄者不是随眠生起适宜处”，这也不是问题。因为凡是随眠能够生起的地方，总括起来说“一切处”。‘看起来就是那样’，其义即是说它看起来像是草率书写一般。

යතො උප්පන්නෙන භවිතබ්බන්ති යතො අනුසයනට්ඨානතො කාමගාරානුසයෙන උප්පන්නෙන භවිතබ්බං, තෙන කාමරාගානුසයෙන උප්පත්තිරහට්ඨානෙ නිස්සක්කවචනං කතං ‘‘යතො’’ති. තථාති එත්ථ තථා-සද්දො යථා ‘‘යතො උප්පන්නෙනා’’ති එත්ථ උප්පත්තිරහට්ඨානතො අනුසයස්ස උප්පත්තිරහතා වුත්තා, තථා ‘‘උප්පජ්ජනකෙනා’’ති එත්ථාපි සා එව වුච්චතීති දීපෙතීති ආහ ‘‘සබ්බධම්මෙසු…පෙ… ආපන්නෙනා’’ති. තත්ථ ‘‘උප්පජ්ජනකො’’ති වුත්තෙ අනුප්පජ්ජනකො න හොතීති අයමත්ථො විඤ්ඤායති, තථා ච සති තෙන අනුප්පත්ති නිච්ඡිතාති උප්පන්නසභාවතා ච පකාසිතා හොතීති. තෙනාහ ‘‘සබ්බධම්මෙසු…පෙ… අපනෙතී’’ති. ‘‘යො යතො කාමරාගානුසයෙන නිරනුසයො, සො තතො මානානුසයෙන නිරනුසයො’’ති පුච්ඡාය ‘‘යතො තතො’’ති ආගතත්තා විස්සජ්ජනෙ ‘‘සබ්බත්ථා’’ති පදස්ස නිස්සක්කවසෙනෙව සක්කා යොජෙතුන්ති දස්සෙන්තො ‘‘සබ්බත්ථාති…පෙ… න න සම්භවතී’’ති ආහ. භුම්මතො අඤ්ඤත්ථාපි සද්දවිදූ ඉච්ඡන්ති, යතො සබ්බෙසං පාදකං ‘‘සබ්බත්ථපාදක’’න්ති වුච්චති, ඉධ පන නිස්සක්කවසෙන වෙදිතබ්බං.

所谓“从何处由已生起者”，是指应从随眠之处，即由欲贪随眠(kāmarāgānusaya)而生起。因此，在欲贪随眠的生起之处，以“从何处”(yato)作了离格语。此处“如是”(tathā)一词，表明了正如在“从何处由已生起者”中，从生起之处说明了随眠的生起性，同样在“由生起者”中亦宣说彼义，故说“于一切法中……乃至……已达者”。于此，当说“生起者”时，可知其非不生起者；如是，则排除了不生起，亦阐明了已生之自性。故说“于一切法中……乃至……排除”。在“若于某处对欲贪随眠无随眠，则于彼处对慢随眠亦无随眠”之问中，因回答出现“从何处……于彼处”，为示“于一切处”(sabbatthā)一词仅以离格义即可配合，故说“于一切处……乃至……并非不发生”。虽有语法学家(saddavidū)希望在处格(bhumma)之外的其他地方使用，因为“sabbattha”是一切(格)的词根，被称为“sabbattha词根”，但于此则应知为离格的用法。

සානුසයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

有随眠品释义终。

3. පජහනවාරවණ්ණනා

3. 断除品释义

132-197. අප්පජහනසබ්භාවාති [Pg.206] අප්පහානස්ස, අප්පහීයමානස්ස වා සබ්භාවා. තස්මාති යස්මා යො කාමරාගානුසයං පජහති, න සො මානානුසයං නිරවසෙසතො පජහති, යො ච මානානුසයං නිරවසෙසතො පජහති, න සො කාමරාගානුසයං පජහති පගෙව පහීනත්තා, තස්මා ‘‘යො වා පන මානානුසයං පජහති, සො කාමරාගානුසයං පජහතීති? නො’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං. යදි එවං පඨමපුච්ඡායං කථන්ති ආහ ‘‘යස්මා පන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තත්ථ පහානකරණමත්තමෙවාති පහානකිරියාසම්භවමත්තමෙව, න නිරවසෙසප්පහානන්ති අධිප්පායො. තෙ ඨපෙත්වාති දිට්ඨිවිචිකිච්ඡානුසයාදීනං නිරවසෙසපජහනකෙ අට්ඨමකාදිකෙ ඨපෙත්වා. අවසෙසාති තස්ස තස්ස අනුසයස්ස නිරවසෙසප්පජහනකෙහි අවසිට්ඨා. තෙසු යෙසං එකච්චෙ අනුසයා පහීනා, තෙපි අප්පජහනසබ්භාවෙනෙව නප්පජහන්තීති වුත්තා. න ච යථාවිජ්ජමානෙනාති මග්ගකිච්චභාවෙන විජ්ජමානප්පකාරෙන පහානෙන වජ්ජිතා රහිතා එව වුත්තාති යොජනා.

132-197. 所谓“不舍断之自性”(appajahanasabbhāva)，即未断除或未被断除的自性。因此，因为断除欲贪随眠者，他并未无余断除慢随眠；而无余断除慢随眠者，他并未断除欲贪随眠，因其早已断除故。因此，当知已说：“再者，断除慢随眠者，他是否断除欲贪随眠？否。”若如此，于第一问中如何说？答曰：“因为……乃至……已说。”于此，所谓“仅作断除事”，意指仅仅有断除行为的可能性，而非无余断除。所谓“将彼等置于一旁”，是指将无余断除见、疑等随眠的第八人(aṭṭhamaka)等置于一旁。所谓“其余”，是指从各个随眠的无余断除者中剩余的那些。于彼等中，纵使某些随眠已被断除，亦因其不舍断之自性而被说为“不舍断”。所谓“并非如其存在”，应连结为：就道的作用而言，他们被称为缺乏或远离了以存在方式而有的断除。

කෙසඤ්චීති සොතාපන්නසකදාගාමිමග්ගසමඞ්ගිසකදාගාමීනං. පුන කෙසඤ්චීති අනාගාමිඅග්ගමග්ගසමඞ්ගිඅරහන්තානං. උභයන්ති කාමරාගවිචිකිච්ඡානුසයද්වයං. සෙසානන්ති ‘‘සෙසා’’ති වුත්තානං යථාවුත්තපුග්ගලානං. තෙසන්ති වුත්තප්පකාරානං ද්වින්නං අනුසයානං. උභයාප්පජහනස්සාති කාමරාගවිචිකිච්ඡානුසයාප්පජහනස්ස. කාරණං න හොතීති යෙසං විචිකිච්ඡානුසයො පහීනො, තෙසං තස්ස පහීනතා, යෙසං යථාවුත්තං උභයප්පහීනං, තෙසං තදප්පජහනස්ස කාරණං න හොතීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘තෙසං පහීනත්තා ‘නප්පජහන්තී’ති න සක්කා වත්තු’’න්ති. අථ පන න තත්ථ කාරණං වුත්තං, යෙන කාරණවචනෙන යථාවුත්තදොසාපත්ති සියා, කෙවලං පන සන්නිට්ඨානෙන තෙසං පුග්ගලානං ගහිතතාදස්සනත්ථං වුත්තං ‘‘කාමරාගානුසයඤ්ච නප්පජහන්තී’’ති, එවම්පි පුච්ඡිතස්ස සංසයත්ථස්ස කාරණං වත්තබ්බං. තථා ච සති ‘‘සෙසපුග්ගලා තස්ස අනුසයස්ස පහීනත්තා නප්පජහන්තී’’ති කාරණං වත්තබ්බමෙවාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න වත්තබ්බ’’න්තිආදි. තත්ථ න වත්තබ්බන්ති වුත්තනයෙන කාරණං න වත්තබ්බං කාරණභාවස්සෙව අභාවතො. ‘‘උභයාප්පජහනස්ස කාරණං න හොතී’’ති වුත්තං, යථා පන වත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘යො කාමරාගානුසයං…පෙ… වත්තබ්බත්තා’’ති ආහ. තෙන පහීනාප්පහීනවසෙන [Pg.207] කාරණං න වත්තබ්බං, පහීනානංයෙව පන වසෙන වත්තබ්බන්ති දස්සෙති. සංසයත්ථසඞ්ගහිතෙති සංසයත්ථෙන පදෙන සඞ්ගහිතෙ. සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතං පන පහීයමානත්තා ‘‘නප්පජහතී’’ති න සක්කා වත්තුන්ති.

所谓“于某些人”，是指须陀洹、斯陀含道相应者、斯陀含果者。所谓“复于某些人”，是指阿那含、最上道相应者、阿罗汉。所谓“两者”，是指欲贪与疑二随眠。所谓“其余者”，是指于“其余”中所说的那些补特伽罗(puggala)。所谓“彼等”，是指上述两种随眠。所谓“不舍断两者”，是指不舍断欲贪与疑随眠。所谓“非为因”，其义为：于已断疑随眠者，彼已断除；于如前所说已断两者，彼等非为不舍断之因。故说：“因彼等已断，故不能说‘不舍断’。”再者，彼处未说原因，若说原因，则可能导致如前所述的过失。仅仅是为了显示那些补特伽罗为结论所摄，才说“亦不舍断欲贪随眠”。即便如此，亦应对所问的疑问义说明原因。若如是，则针对“其余补特伽罗因彼随眠已断故不舍断”这一应说之原因的诘难，而说“不应说”等。于此，所谓“不应说”，是指不应依已说之理说其原因，因其原因性本即不存在。已说“非为不舍断两者之因”。然为显示应如何说，故说“若人于欲贪随眠……乃至……因应说故”。此即显示，不应以已断、未断为依据而说原因，而应仅以已断者为依据而说。所谓“为疑问义所摄”，是指为疑问义之语所摄。至于为结论语所摄者，因其正在被断除，故不能说“不舍断”。

පජහනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

断除品释义终。

5. පහීනවාරවණ්ණනා

5. 已断品释义

264-274. ඵලට්ඨවසෙනෙව දෙසනා ආරද්ධා, න මග්ගට්ඨවසෙන, කුතො පුථුජ්ජනවසෙන. කස්මා? ඵලක්ඛණෙ හි අනුසයා පහීනාති වුච්චන්ති, මග්ගක්ඛණෙ පන පහීයන්තීති. තෙනෙවාහ ‘‘මග්ගසමඞ්ගීනං අග්ගහිතතං දීපෙතී’’ති. පටිලොමෙ හි පුථුජ්ජනවසෙනපි දෙසනා ගහිතා ‘‘යස්ස දිට්ඨානුසයො අප්පහීනො, තස්ස විචිකිච්ඡානුසයො අප්පහීනොති? ආමන්තා’’තිආදිනා. අනුසයච්චන්තපටිපක්ඛෙකචිත්තක්ඛණිකානන්ති අනුසයානං අච්චන්තං පටිපක්ඛභූතඑකචිත්තක්ඛණිකානං. මග්ගසමඞ්ගීනන්ති මග්ගට්ඨානං. එත්ථ ච අනුසයානං අච්චන්තපටිපක්ඛතාග්ගහණෙන උප්පත්තිරහතං පටික්ඛිපති. න හි තෙ අච්චන්තපටිපක්ඛසමුප්පත්තිතො පරතො උප්පත්තිරහා හොන්ති. මග්ගසමඞ්ගිතාග්ගහණෙන අනුප්පත්තිරහතාපාදිතතං පටික්ඛිපති. න හි මග්ගක්ඛණෙ තෙ අනුප්පත්තිරහතං ආපාදිතා නාම හොන්ති, අථ ඛො ආපාදීයන්තීති. එකචිත්තක්ඛණිකතාග්ගහණෙන සන්තානබ්‍යාපාරං. තෙනාහ ‘‘න කොචී’’තිආදි. තත්ථ තෙති මග්ගසමඞ්ගිනො. න කෙවලං පහීනවාරෙයෙව, අථ ඛො අඤ්ඤෙසුපීති දස්සෙන්තො ‘‘අනුසය…පෙ… ගහිතා’’ති ආහ.

264-274. 教法是以果位而开始，非以道位，更何况是以凡夫位。何以故？因于果位时，说随眠已断；于道位时，则说正在断除。是故说：“显示与道相应者未被含摄。”于逆向考察中，亦含摄凡夫位的教法，如：“若某人之见随眠未断，其疑随眠亦未断耶？诚然。”“Anusayaccantapaṭipakkhekacittakkhaṇikānaṃ”是“于一心中刹那究竟对治诸随眠”之义。“与道相应者”(maggasamaṅgīnaṃ)是指处于道位者。于此，通过把握随眠的究竟对治性，排除了其生起的能力。因于究竟对治生起之后，彼等即无再生起的能力。通过把握与道相应，排除了其已达到不生状态。因于道位时，彼等尚未达到不生状态，而是正被引向不生。通过把握一心刹那性，排除了相续的作用。是故说：“无有任何”等。于此，“彼等”(te)是指与道相应者。为显示不仅于已断品，于其他品亦然，故说“随眠……乃至……含摄”。

275-296. යත්ථ අනුසයො උප්පත්තිරහො, තත්ථෙවස්ස අනුප්පත්තිරහතාපාදනන්ති ‘‘අත්තනො අත්තනො ඔකාසෙ එව අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතො’’ති ආහ. තථා හි වුත්තං ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා උප්පජ්ජමානා උප්පජ්ජති, එත්ථ නිවිසමානා නිවිසතී’’ති (විභ. 203) වත්වා පුන වුත්තං ‘‘චක්ඛුං ලොකෙ පියරූපං සාතරූපං, එත්ථෙසා තණ්හා පහීයමානා පහීයති, එත්ථ නිරුජ්ඣමානා නිරුජ්ඣතී’’ති (විභ. 204). තස්මාති යස්මා තදොකාසත්තමෙව කාමධාතුආදිඔකාසත්තමෙව අනුසයානං දීපෙන්ති පහීනාප්පහීනවචනානි, තස්මා. අනොකාසෙ තදුභයාවත්තබ්බතා වුත්තාති යස්මා කාමරාගපටිඝානුසයානං ද්වින්නං උප්පත්තිට්ඨානං, සො එව පහානොකාසොති [Pg.208] ස්වායං තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං අනොකාසො, තස්මිං අනොකාසෙ තදුභයස්ස පහානාප්පහානස්ස නවත්තබ්බතා වුත්තා. කාමරාගානුසයොකාසෙ හි පටිඝානුසයස්ස අප්පහීනත්තා සො ‘‘තත්ථ පහීනො’’ති න වත්තබ්බො, අට්ඨිතත්තා පන ‘‘තත්ථ අප්පහීනො’’ති ච, තස්මා අනොකාසෙ තදුභයාවත්තබ්බතා වුත්තාති. තෙන සද්ධිං සමානොකාසෙති තෙන කාමරාගෙන සද්ධිං සමානොකාසෙ. ‘‘සාධාරණට්ඨානෙ’’ති වුත්තෙ කාමධාතුයං සුඛුපෙක්ඛාසු පහීනො නාම හොති, න සමානකාලෙ පහීනො තතියචතුත්ථමග්ගවජ්ඣත්තා කාමරාගමානානුසයානං.

275-296. 随眠有能力生起之处，即是令其达到不生起状态之处，故说“于其各自之处所，令其达到不生法性”。诚然，如是说：“世间中可爱可意之眼，贪爱于此生起而生，于此安住而住”(vibha. 203)，复说：“世间中可爱可意之眼，贪爱于此被舍断而断，于此被寂灭而灭”(vibha. 204)。是故，因“已断”与“未断”之说，显示了随眠之处所，即欲界等处所。于非处所，则说彼二者皆不可说。因为欲贪(kāmarāga)与瞋恚(paṭigha)二随眠的生起处，即是其断除处，故此二者互为非处所。于此非处所，则说断除与未断除二者皆不可说。于欲贪随眠之处所，因瞋恚随眠未断，故不可说“其于彼处已断”；然因其（瞋恚随眠）不存在于彼处，亦不可说“其于彼处未断”。是故说于非处所，彼二者皆不可说。“与彼同一处所”，即与彼欲贪同一处所。说“于共同处所”，是指于欲界的乐受与舍受中，可名为已断，然非同时断除，因欲贪与慢(māna)随眠为第三、第四道所断除故。

පහීනවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

已断品释义终。

7. ධාතුවාරවණ්ණනා

7. 界品释义

332-340. අප්පහීනුප්පත්තිරහභාවා ඉධ අනුගමනසයනානීති දස්සෙන්තො ‘‘යස්මිං …පෙ… අත්ථො’’ති ආහ. ඉධාපි යුත්තාති පුබ්බෙ වුත්තමෙවත්ථං පරාමසති. තථා හි වුත්තං ‘‘කාරණලාභෙ උප්පත්තිඅරහතං දස්සෙතී’’ති (යම. මූලටී. අනුසයයමක 1). ඡ පටිසෙධවචනානීති තිස්සන්නං ධාතූනං චුතූපපාතවිසිට්ඨානං පටිසෙධනවසෙන වුත්තවචනානි, තතො එව ධාතුවිසෙසනිද්ධාරණානි න හොන්ති. පටිසෙධොති හි ඉධ සත්තාපටිසෙධො වුත්තොති අධිප්පායෙන වදති. අඤ්ඤත්ථෙ පන න-කාරෙ නායං දොසො. ඉමං නාම ධාතුං. තංමූලිකාසූති පටිසෙධමූලිකාසු. එවඤ්හීති ‘‘න කාමධාතුයා චුතස්ස කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්සා’’තිආදිනා පඨමයොජනාය සති. නකාමධාතුආදීසු උපපත්තිකිත්තනෙනෙව නකාමධාතුආදිග්ගහණෙනපි ධාතුවිසෙසස්සෙව ගහිතතාය අත්ථතො විඤ්ඤායමානත්තා. තෙනාහ ‘‘න කාමධාතු…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති. භඤ්ජිතබ්බාති විභජිතබ්බා. විභාගො පනෙත්ථ දුවිධො ඉච්ඡිතොති ආහ ‘‘ද්විධා කාතබ්බාති අත්ථො’’ති. පුච්ඡා ච විස්සජ්ජනානි ච පුච්ඡාවිස්සජ්ජනානි. යථා අවුත්තෙ භඞ්ගාභාවස්ස අවිඤ්ඤාතත්තා ‘‘අනුසයා භඞ්ගා නත්ථී’’ති වත්තබ්බං, තථා තයිදං ‘‘කති අනුසයා භඞ්ගා’’ති එතදපෙක්ඛන්ති තදපි වත්තබ්බං. පුච්ඡාපෙක්ඛඤ්හි විස්සජ්ජනන්ති.

332-340. 为显示“因未断除而有生起能力，故于此相随潜伏”(anugamanasayanāni)，故说：“于何处……乃至……义”。此处亦然，此指涉前文所说之义。诚然，如是说：“显示于得因缘时有生起能力”(yama. mūlaṭī. anusayayamaka 1)。“六种否定句”，是指以否定三界中特定死生情况的方式所说的语句，因此不能确定界之差别。其意为，此处所说的否定，是指对有情的否定。于其他处，用否定词则无此过失。此名为界。“以彼为根本”，是指以否定为根本。若如是，则有如“非从欲界死后生于欲界”等第一种连结。于“非欲界”等处，仅通过叙述生起，或通过使用“非欲界”等词，即能从义理上理解其已含摄了界之差别。是故说“非欲界……乃至……可理解”。“应分析”即是应分别。此处所求的分别有二种，故说“其义为应作二种”。问与答即是问答。正如于未说时，因不了知分析之有无，故应说“无随眠之分析”；同样，此回答亦期待“有多少随眠之分析？”之问，故彼问亦应说。因为回答是期待着问题的。

ධාතුවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

界品释义终。

අනුසයයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

随眠双论释义终。

8. චිත්තයමකං

8. 心双论

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

纲要品释义

1-62. සරාගාදීති [Pg.209] එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘යස්ස සරාගං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘යස්ස අවිමුත්තං චිත්ත’’න්ති වාරො, තාව සඞ්ගණ්හාති. කුසලාදීති පන ආදි-සද්දෙන ‘‘යස්ස කුසලං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති ආරභිත්වා යාව ‘‘යස්ස සරණං චිත්තං උප්පජ්ජති, න නිරුජ්ඣතී’’ති වාරො, තාව සඞ්ගණ්හාති, තස්මා සරාගාදිකුසලාදීහීති සරාගාදීහි අවිමුත්තන්තෙහි, කුසලාදීහි අරණන්තෙහි පදෙහි මිස්සකා වාරා. සුද්ධිකාති කෙවලා යථාවුත්තසරාගාදීහි කුසලාදීහි ච අමිස්සකා. තයො තයොති පුග්ගලධම්මවසෙන තයො තයො මහාවාරා. යදි එවං කථං සොළස පුග්ගලවාරාති ආහ ‘‘තත්ථ තත්ථ පන වුත්තෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා’’ති. තත්ථ තත්ථ සොළසවිධෙ සරාගාදිමිස්සකචිත්තෙ වුත්තෙ පුග්ගලෙ එව එකජ්ඣං සම්පිණ්ඩෙත්වා සඞ්ගහෙත්වා ‘‘සොළස පුග්ගලවාරා’’ති වුත්තං. ‘‘ධම්මපුග්ගලධම්මවාරා’’ති එත්ථාපි එසෙව නයො. න නිරන්තරං වුත්තෙති ධම්මෙ පුග්ගලධම්මෙ ච අනාමසිත්වා සොළසසුපි ඨානෙසු නිරන්තරං පුග්ගලෙ එව වුත්තෙ සම්පිණ්ඩෙත්වා සොළස පුග්ගලවාරා න වුත්තාති අත්ථො.

1-62. 此处“有贪等”中的“等”字，从“若心有贪生起，不灭尽”开始，直至“若心未解脱”之品，皆含摄在内。“善等”中的“等”字，则从“若心善生起，不灭尽”开始，直至“若心无诤生起，不灭尽”之品，皆含摄在内。因此，“有贪等、善等”是指由“有贪等，直至未解脱”以及“善等，直至无诤”这些词句混合而成的诸品。“纯粹”是指纯粹的、未与如上所述之“有贪等”及“善等”相混合的诸品。“三三”是依补特伽罗与法而各有三大品。若然，何以言十六补特伽罗品？答曰：“乃因汇集各处所说”。即于十六种有贪等混合心中所说的补特伽罗，将其全部汇集一处，故称“十六补特伽罗品”。于“法品、补特伽罗品与补特伽罗法品”亦同此理。“非连续说”之义为：所谓“十六补特伽罗品”，并非是在所有十六处不触及法与补特伽罗法，仅连续宣说补特伽罗，然后汇集而成。

සංසග්ගවසෙනාති සංසජ්ජනවසෙන දෙසනාය විමිස්සනවසෙන. අඤ්ඤථා හි උප්පාදනිරොධා පච්චුප්පන්නානාගතකාලා ච කථං සංසජ්ජීයන්ති. සෙසානම්පි වාරානන්ති උප්පාදුප්පන්නවාරාදීනං. තංතංනාමතාති යථා ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජති, තස්ස චිත්තං උප්පන්න’’න්තිආදිනා උප්පාදඋප්පන්නභාවාමසනතො උප්පාදඋප්පන්නවාරොති නාමං පාළිතො එව විඤ්ඤායති, එවං සෙසවාරානම්පීති ආහ ‘‘තංතංනාමතා පාළිඅනුසාරෙන වෙදිතබ්බා’’ති.

“依关联性”是指通过连接、混合的方式而说。否则，生起与灭尽、现在与未来之时如何能相互关联？“其余诸品”是指生起已生品等。“各随其名”是指，如“若心生起，则心已生”等句，因其触及生起与已生之状态，故其“生起已生品”之名从圣典(pāḷi)中即可了知。其余诸品亦然，故曰“各随其名，当依圣典而知”。

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纲要品释义终。

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

解释品释义

63. තථාරූපස්සෙවාති පච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගිනො එව. තඤ්ච චිත්තන්ති තඤ්ච යථාවුත්තක්ඛණං පච්ඡිමචිත්තං. ‘‘එවංපකාර’’න්ති ඉමස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිමෙවා’’ති වුත්තං නිරුජ්ඣමානාකාරස්ස ‘‘එවංපකාර’’න්ති වුත්තත්තා.

63. “如是类”即唯有具足最后心者。“彼心”即如前所述刹那之最后心。为示“如是相”之义，故说“唯与坏灭刹那相应”，因正在坏灭之相被称为“如是相”。

65-82. ද්වයමෙතන්ති [Pg.210] යං ‘‘ඛණපච්චුප්පන්නමෙව චිත්තං උප්පාදක්ඛණාපගමෙන උප්පජ්ජිත්ථ නාම, තදෙව උප්පාදක්ඛණෙ උප්පාදං පත්තත්තා උප්පජ්ජිත්ථ, අනතීතත්තා උප්පජ්ජති නාමා’’ති වුත්තං, එතං උභයම්පි. එවං න සක්කා වත්තුන්ති ඉමිනා වුත්තප්පකාරෙන න සක්කා වත්තුං, පකාරන්තරෙන පන සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො. තත්ථ ‘‘න හී’’තිආදිනා පඨමපක්ඛං විභාවෙති. විභජිතබ්බං සියාති ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ තං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ, නො ච උප්පජ්ජති, උප්පාදක්ඛණෙ තං චිත්තං උප්පජ්ජිත්ථ චෙව උප්පජ්ජති චා’’ති විභජිතබ්බං සියා, න ච විභත්තං. ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා ඛණපච්චුප්පන්නෙ චිත්තෙ වුත්තනයෙන උභයස්සපි ලබ්භමානත්තා, න ච වුත්තං. ඉදානි යෙන පකාරෙන සක්කා වත්තුං, තං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ’’තිආදිමාහ. පුග්ගලො වුත්තො, පුග්ගලවාරො හෙසොති අධිප්පායො. තස්සාති පුග්ගලස්ස. න ච කිඤ්චි චිත්තං උප්පජ්ජති චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණසමඞ්ගිභාවතො. තං පන චිත්තං උප්පජ්ජති, යං චිත්තසමඞ්ගී සො පුග්ගලොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. යදි අනෙකචිත්තවසෙනායං යමකදෙසනා පවත්තාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘චිත්තන්ති හි…පෙ… තිට්ඨතී’’ති. සන්නිට්ඨානවසෙන නියමො වෙදිතබ්බො, අඤ්ඤථා ‘‘නො ච තෙසං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා පටිසෙධො න යුජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො. තාදිසන්ති තථාරූපං, යදවත්ථො උප්පන්නඋප්පජ්ජමානතාදිපරියායෙහි වත්තබ්බො හොති, තදවත්ථන්ති අත්ථො.

65-82. 此“二者”即所说之“刹那现在之心，因已离生起刹那，故名‘已生’；彼心于生起刹那，因已达生起，故名‘已生’，因未成过去，故名‘正生’”，此二者皆然。如是说则不能成立，其意为：以此种方式说则不能成立，然以他种方式说则可成立。其中，以“非”等句阐明第一种观点。本应分别：“于坏灭刹那，彼心已生，而非正生；于生起刹那，彼心既已生，亦正生”，然未作此分别。本应答“诚然”(Āmantā)，因于刹那现在心中，依所说之理，二者皆可得，然未作此说。今为示可以何种方式说，故云“于心之坏灭刹那”等。此乃说补特伽罗，意为此是补特伽罗品。“彼”即补特伽罗。无有任何心生起，因（补特伽罗）具足心之坏灭刹那故。然彼补特伽罗所具足之心则正在生起，于此当如是解义。针对“此双论(yamaka)之说是依多心而展开”的诘难，故说“心……（乃至）……住”。当知此限定是依决断而言，其意为：否则，如“然彼等之心不生起”等否定则不应理。“如是”即“如彼类”，其义为：凡应以“已生”、“正生”等语词宣说之对象，即是彼状态。

83-113. ඉමස්ස පුග්ගලවාරත්තාති ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමාන’’න්තිආදිනයප්පවත්තස්ස ඉමස්ස අතික්කන්තකාලවාරස්ස පුග්ගලවාරත්තා. පුග්ගලො පුච්ඡිතොති ‘‘යස්ස චිත්තං උප්පජ්ජමානං…පෙ… තස්ස චිත්ත’’න්ති චිත්තසමඞ්ගිපුග්ගලො පුච්ඡිතොති පුග්ගලස්සෙව විස්සජ්ජනෙන භවිතබ්බං, ඉතරථා අඤ්ඤං පුච්ඡිතං අඤ්ඤං විස්සජ්ජිතං සියා. න කොචි පුග්ගලො න ගහිතො සබ්බසත්තානං අනිබ්බත්තචිත්තතාභාවතො. තෙ ච පන සබ්බෙ පුග්ගලා. නිරුජ්ඣමානක්ඛණාතීතචිත්තාති නිරුජ්ඣමානක්ඛණා හුත්වා අතීතචිත්තා. තථා දුතියතතියාති යථා පඨමපඤ්හො අනවසෙසපුග්ගලවිසයත්තා පටිවචනෙන විස්සජ්ජෙතබ්බො සියා, තථා තතො එව දුතියතතියපඤ්හා ‘‘ආමන්තා’’ඉච්චෙව විස්සජ්ජෙතබ්බා සියුන්ති අත්ථො. චතුත්ථො පන පඤ්හො එවං විභජිත්වා පුග්ගලවසෙනෙව විස්සජ්ජෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘පච්ඡිමචිත්තස්සා’’තිආදිං වත්වා තථා අවචනෙ කාරණං දස්සෙන්තො ‘‘චිත්තවසෙන පුග්ගලවවත්ථානතො’’තිආදිමාහ. ‘‘භඞ්ගක්ඛණෙ චිත්තං උප්පාදක්ඛණං [Pg.211] වීතික්කන්ත’’න්ති ඉමිනා වත්තමානස්ස චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලො උප්පාදක්ඛණාතීතචිත්තො, ‘‘අතීතං චිත්තං උප්පාදක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්තන්ති භඞ්ගක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්ත’’න්ති ඉමිනා පන අතීතස්ස චිත්තස්ස වසෙන පුග්ගලො උප්පාදක්ඛණාතීතචිත්තො වුත්තො.

83-113. 此为补特伽罗品，即指此以“若心正生起”等方式展开之过去时品的补特伽罗品。所问为补特伽罗，即“若心正生起……（乃至）……彼心”是问具足心之补特伽罗，故应就补特伽罗作答，否则即成问此答彼。无有补特伽罗不被含摄，因一切有情皆无心不生起之状态。且彼等皆为补特伽罗。“心已过坏灭刹那者”是指，其心经过坏灭刹那而成为过去。同理，第二、三问，正如第一问因遍及一切补特伽罗而须以对论方式解答，第二、三问亦应仅以“诚然”(Āmantā)作答。为示第四问则应如是分别，且须依补特伽罗作答，故说“于最后心”等，并为说明不作如是说之因，而言“因补特伽罗乃依心而安立”等。以“于坏灭刹那，心已越生起刹那”，是依现在心，说补特伽罗已越生起刹那；以“过去心已越生起刹那与坏灭刹那”，则是依过去心，说补特伽罗已越生起刹那。

තත්ථාති තෙසු ද්වීසු පුග්ගලෙසු. පුරිමස්සාති පඨමං වුත්තස්ස සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතස්ස චිත්තං න භඞ්ගක්ඛණං වීතික්කන්තං. ‘‘නො ච භඞ්ගක්ඛණං වීතික්කන්ත’’න්ති හි වුත්තං. පච්ඡිමස්ස වීතික්කන්තං චිත්තං භඞ්ගක්ඛණන්ති සම්බන්ධො. ‘‘භඞ්ගක්ඛණඤ්ච වීතික්කන්ත’’න්ති හි වුත්තං. එවමාදිකො පුග්ගලවිභාගොති දුතියපඤ්හාදීසු වුත්තං සන්ධායාහ. තස්ස චිත්තස්ස තංතංඛණවීතික්කමාවීතික්කමදස්සනවසෙනාති තස්ස තස්ස උප්පාදක්ඛණස්ස භඞ්ගක්ඛණස්ස ච යථාරහං වීතික්කමස්ස අවීතික්කමස්ස ච දස්සනවසෙන දස්සිතො හොති පුග්ගලවිභාගොති යොජනා. ඉධාති ඉමස්මිං අතික්කන්තකාලවාරෙ. පුග්ගලවිසිට්ඨං චිත්තං පුච්ඡිතං ‘‘යස්ස චිත්තං තස්ස චිත්ත’’න්ති වුත්තත්තා. යදිපි පුග්ගලප්පධානා පුච්ඡා පුග්ගලවාරත්තා. අථාපි චිත්තප්පධානා පුග්ගලං විසෙසනභාවෙන ගහෙත්වා චිත්තස්ස විසෙසිතත්තා. උභයථාපි දුතියපුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති වත්තබ්බං සියා අනවසෙසපුග්ගලවිසයත්තා. තථා පන අවත්වා ‘‘අතීතං චිත්ත’’න්ති වුත්තං, කස්මා නිරොධක්ඛණ…පෙ… දස්සනත්ථන්ති දට්ඨබ්බන්ති යොජනා. එස නයො ‘‘න නිරුජ්ඣමාන’’න්ති එත්ථාපීති නිරුජ්ඣමානං ඛණං නිරොධක්ඛණං ඛණං වීතික්කන්තකාලං කිං තස්ස චිත්තං න හොතීති අත්ථො.

在此(Tattha)，即在那两种补特伽罗(puggala)中。关于前者(Purimassa)，即最初所说、包含在决择句(sanniṭṭhānapada)中的心，未超越坏灭刹那(bhaṅgakkhaṇa)，因为经中说“未超越坏灭刹那”。后者的心已超越坏灭刹那，应如是连结，因为经中说“已超越坏灭刹那”。像这样关于补特伽罗的分类，是指第二问等中所说。应如是连结：补特伽罗的分类，是依见彼心之生起刹那(uppādakkhaṇa)与坏灭刹那各别是否已超越而显示。此处(Idha)，即在此过去时品(atikkantakālavāra)中，所问的是以补特伽罗为限定的心，因为有“谁的心即是谁的心”的说法。虽然此问以补特伽罗为主，因是补特伽罗品(puggalavāra)；然而也以心为主，因以补特伽罗为修饰语来限定心。两种情况下，第二问本应以“诚然”(āmantā)作答，因为它涵盖所有补特伽罗而无遗漏。应如是理解：然而没有这样说，而是说“过去心”，是为了显示灭尽刹那(nirodhakkhaṇa)……（乃至）……。此理亦适用于“不正在灭”(na nirujjhamāna)处，其义为：正在灭的刹那(nirujjhamānaṃ khaṇaṃ)，即灭尽刹那(nirodhakkhaṇaṃ)，已超越时间(vītikkantakālaṃ)，他的心是否不存在？

114-116. සරාගපච්ඡිමචිත්තස්සාති සරාගචිත්තෙසු පච්ඡිමස්ස චිත්තස්ස, එකස්ස පුග්ගලස්ස රාගසම්පයුත්තචිත්තෙසු යං සබ්බපච්ඡිමං චිත්තං, තස්ස. සො පන පුග්ගලො අනාගාමී වෙදිතබ්බො. න නිරුජ්ඣති නිරොධාසමඞ්ගිතාය. නිරුජ්ඣිස්සති ඉදානි නිරොධං පාපුණිස්සති. අප්පටිසන්ධිකත්තා පන තතො අඤ්ඤං නුප්පජ්ජිස්සති. ඉතරෙසන්ති යථාවුත්තසරාගපච්ඡිමචිත්තසමඞ්ගිං වීතරාගචිත්තසමඞ්ගිඤ්ච ඨපෙත්වා අවසෙසානං ඉතරසෙක්ඛානඤ්චෙව පුථුජ්ජනානඤ්ච.

114-116. “有贪最后心”者，谓于有贪心中最后之心，即于某个补特伽罗(puggala)的贪相应心中最后之心。此补特伽罗当知为不还者(anāgāmī)。因不具足灭，故不灭。将灭，现将达于灭。又因无结生(appaṭisandhika)，故此后其他心不生起。“其余”者，谓除去如是说的具足有贪最后心者及具足离贪心者，剩下其余的有学(sekha)与凡夫(puthujjana)。

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

解释品释义 终。

චිත්තයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

心双释义 终。

9. ධම්මයමකං

9. 法双

1. පණ්ණත්තිවාරො

1. 施设品

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

纲要品释义

1-16. යථා [Pg.212] මූලයමකෙ කුසලාදිධම්මා දෙසිතාති කුසලාකුසලාබ්‍යාකතා ධම්මා කුසලකුසලමූලාදිවිභාගතො මූලයමකෙ යමකවසෙන යථා දෙසිතා. අඤ්ඤථාති කුසලකුසලමූලාදිවිභාගතො අඤ්ඤථා, ඛන්ධාදිවසෙනාති අත්ථො.

1-16. 正如在根本双(Mūlayamaka)中，善法等，即善、不善、无记法，是依善不善根等分别，以双的方式如是解说。不同之处在于：除了依善不善根等分别之外，还有依蕴等分别，此是其义。

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纲要品释义 终。

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

2. 转起品释义

33-34. තං පන කම්මසමුට්ඨානාදිරූපං අග්ගහෙත්වා. කෙචීති ධම්මසිරිත්ථෙරං සන්ධායාහ. සො හි ‘‘චිත්තසමුට්ඨානරූපවසෙන වුත්ත’’න්ති අට්ඨකථං ආහරිත්වා ‘‘ඉමස්මිං පඤ්හෙ කම්මසමුට්ඨානාදිරූපඤ්ච ලබ්භතී’’ති අවොච. තථා ච වත්වා පටිලොමපාළිං දස්සෙත්වා ‘‘චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව ඉධාධිප්පෙතං. කම්මසමුට්ඨානාදිරූපෙ න විධානං, නාපි පටිසෙධො’’ති ආහ. තථාති යථා වුත්තප්පකාරෙ පාඨෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපමෙව අධිප්පෙතං, තථා එත්ථාපීති අත්ථො. නොති වුත්තන්ති වදන්තීති සම්බන්ධො. තං පනෙතන්ති යථා උද්ධටස්ස පාඨස්ස අත්ථවචනං, එවං න සක්කා වත්තුං. කස්මාති ආහ ‘‘චිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ…පෙ… පටිසෙධසිද්ධිතො’’ති. ස්වායං පටිසෙධො හෙට්ඨා දස්සිතොයෙවාති අධිප්පායො.

33-34. 然不取彼业生等色。所谓“某些”，是指法吉祥长老(Dhammasiri Thera)。他引用义注(aṭṭhakathā)说：‘是依心生色而说’，并说：‘于此问中，亦可得业生等色。’如是说后，又展示逆向文(paṭilomapāḷi)，说：‘此处仅意指心生色，对于业生等色，既无规定，亦无遮止。’所谓‘如是’，其义为：正如在所说文句中仅意指心生色一样，此处也是如此。应连结为：他们说‘未如是说’。然而，这不能像对所引文句的释义那样说。为何呢？他说：‘在心的坏灭刹那……因为遮止成立之故。’其意为：此遮止已于下方展示。

යෙ ච වදන්තීති එත්ථ යෙ චාති වජිරබුද්ධිත්ථෙරං සන්ධායාහ. සො හි ‘‘සොතාපත්තිමග්ගක්ඛණෙ’’තිආදිනා පටිසම්භිදාමග්ගපාළිං ආහරිත්වා ‘‘යථා තත්ථ සතිපි කම්මජාදිරූපෙ ඨපෙත්වා චිත්තසමුට්ඨානරූපන්ති චිත්තපටිබද්ධත්තා චිත්තජරූපමෙව ඨපෙතබ්බභාවෙන උද්ධටං, එවමිධාපි චිත්තජරූපමෙව කථිත’’න්ති වදති. තඤ්ච නෙසං වචනං තථා න හොති, යථා තෙහි උදාහටං, විසමොයං උපඤ්ඤාසොති අත්ථො. යථා ච තං තථා න හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘යෙසඤ්හී’’තිආදි වුත්තං. තෙසන්ති කම්මජාදීනං. තස්සාති මග්ගස්ස. තෙති අබ්‍යාකතා, යෙ උප්පාදනිරොධවන්තො. අවිජ්ජමානෙසු ච උප්පාදනිරොධෙසු නිබ්බානස්ස විය.

“以及说……者”，此处“以及……者”是指金刚觉长老(Vajirabuddhi Thera)。他引用《无碍解道》(Paṭisambhidāmagga)中“于入流道刹那(sotāpattimaggakkhaṇa)”等圣典，并说：“正如彼处虽有业生等色，但因与心相关，故仅举出心生色为应确立者；此处也是一样，仅说心生色。”然彼等之言并非如其所引，其义为：此乃不当之引证。为表明其并非如是，故说“实对彼等……”等。“彼等”是指业生等。“彼”是指道。“彼等”是指有生有灭的无记法。而当生灭不存在时，则如涅槃。

සන්නිට්ඨානෙන [Pg.213] ගහිතෙසු පුග්ගලෙසු. තෙසු හි කෙචි අකුසලාබ්‍යාකතචිත්තානං උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගිනො, කෙචි අබ්‍යාකතචිත්තස්ස, කෙචි කුසලාබ්‍යාකතචිත්තස්ස, තෙසු පුරිමා ද්වෙ පඨමකොට්ඨාසෙන සඞ්ගහිතා තස්ස කුසලුප්පත්තිපටිසෙධපරත්තා, තෙ පන භවවසෙන විභජිත්වා වත්තබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්චවොකාරෙ’’තිආදිමාහ. එවන්ති යථාවුත්තනයෙන. සබ්බත්ථාති සබ්බපඤ්හෙසු.

于以决择所取的补特伽罗(puggala)中。于彼等中，有些具足不善心与无记心的生起刹那，有些具足无记心，有些具足善心与无记心。其中前两者被初分所含摄，因其旨在遮止善的生起。为表明彼等应依有(bhava)而分别解说，故说“于五蕴有(pañcavokāra)中”等。所谓“如是”，即依已说之理。所谓“于一切处”，即于一切问中。

79. තතොති එකාවජ්ජනවීථිතො. පුරිමතරජවනවීථි යාය වුට්ඨානගාමිනී සඞ්ගහිතා, තත්ථ උප්පන්නස්සපි චිත්තස්ස. කුසලානාගතභාවපරියොසානෙනාති කුසලධම්මානං අනාගතභාවස්ස පරියොසානභූතෙන අග්ගමග්ගානන්තරපච්චයත්තෙන දීපිතං හොති සමානලක්ඛණං සබ්බං. කෙන? තාය එව සමානලක්ඛණතාය. එස නයොති යථා කුසලානුප්පාදො කුසලානාගතභාවස්ස පරියොසානභූතතො වුත්තපරිච්ඡෙදතො ඔරම්පි ලබ්භතීති සො යථාවුත්තපරිච්ඡෙදො ලක්ඛණමත්තන්ති ස්වායං නයො දස්සිතො. එස නයො අකුසලාතීතභාවස්ස ආදිම්හි ‘‘දුතියෙ අකුසලෙ’’ති වුත්තට්ඨානෙ, අබ්‍යාකතාතීතභාවස්ස ආදිම්හි ‘‘දුතියෙ චිත්තෙ’’ති වුත්තට්ඨානෙපීති යොජනා. ඉදානි ‘‘එස නයො’’ති යථාවුත්තමතිදෙසං ‘‘යථා හී’’තිආදිනා පාකටතරං කරොති. භාවනාපහානානි දස්සිතානි හොන්ති ‘‘අග්ගමග්ගසමඞ්ගී කුසලඤ්ච ධම්මං භාවෙති, අකුසලඤ්ච පජහතී’’ති. ඉධාති ඉමස්මිං පවත්තිවාරෙ. තං තන්ති අකුසලාතීතතාදි කුසලානාගතතාදි ච. තෙන තෙනාති ‘‘දුතියෙ අකුසලෙ අග්ගමග්ගසමඞ්ගී’’ති එවමාදිනා අන්තෙන ච.

79. 从彼，即从一转向心路(ekāvajjanavīthi)。于含摄出起(vuṭṭhānagāminī)的前行速行心路(javanavīthi)中，对已生起的心也是如此。以善法未来状态的终结故，即由作为顶道(aggamagga)的无间缘，显示一切皆为同相(samānalakkhaṇa)。由何？由彼同相性。此理如下：譬如善的不生起，因其是善法未来状态的终结，故亦可得自所说分际之下；因此，彼所说分际仅是相而已，此理已明示。此理亦应结合于不善过去状态之初“于第二不善”所说处，及无记过去状态之初“于第二心”所说处。如今，以“譬如”等文，使“此理”这一已说类推更为明了。修习(bhāvanā)与断除(pahāna)已由“具顶道者修习善法，断除不善法”而显示。此处，指于此转起品(pavattivāra)中。彼与彼，指不善过去等与善未来等。由此与彼，指由“于第二不善，具顶道者”等文及末尾等。

100. පටිසන්ධිචිත්තතොති ඉදං මරියාදග්ගහණං, න අභිවිධිග්ගහණං, යතො ‘‘සොළසම’’න්ති ආහ. අභිවිධිග්ගහණමෙව වා සොළසචිත්තක්ඛණායුකමෙව රූපන්ති ඉමස්මිං පක්ඛෙ අධිප්පෙතෙ පටික්ඛිත්තොවායං වාදොති දස්සෙන්තො ‘‘තතො පරම්පි වා’’ති ආහ. අයඤ්ච විචාරො හෙට්ඨා දස්සිතො එව. න තතො ඔරන්ති විඤ්ඤායති තතො ඔරං අකුසලනිරොධසමකාලං අබ්‍යාකතනිරොධස්ස අසම්භවතො.

100. 从结生心，此为界限的把握，非范围的把握，因其说“第十六”。或者，即便是范围的把握，即意指“色法的寿量仅十六心刹那”此一观点时，为表明此说已被驳斥，故说“或于彼之后”。此一考察已于下方展示。不可少于彼，可知，因少于彼时，于不善灭的同时，无记的灭是不可能的。

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

转起品释义 终。

ධම්මයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

法双释义 终。

10. ඉන්ද්‍රියයමකං

10. 根双

1. පණ්ණත්තිවාරො

1. 施设品

උද්දෙසවාරවණ්ණනා

纲要品释义

1. ඉන්ද්‍රියයමකෙ [Pg.214] විභඞ්ගෙ වියාති යථා ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ පුරිසින්ද්‍රියානන්තරං ජීවිතින්ද්‍රියං උද්දිට්ඨං, න මනින්ද්‍රියානන්තරං, එවං ඉමස්මිං ඉන්ද්‍රියයමකෙ. තඤ්ච සුත්තදෙසනානුරොධෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘තීණිමානි…පෙ… සුත්තෙ දෙසිතක්කමෙනා’’ති ආහ. සොයං යදත්ථං තස්ස සුත්තෙ දෙසිතක්කමෙන උද්දෙසො, තං දස්සෙතුං ‘‘පවත්තිවාරෙහී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ යථා ‘‘ජීවිතින්ද්‍රිය’’න්ති ඉදං රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස අරූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච සාමඤ්ඤතො ගහණං, එවං උපාදින්නස්ස අනුපාදින්නස්ස චාති ආහ ‘‘කම්මජානං අකම්මජානඤ්ච අනුපාලක’’න්ති. අථ වා සහජධම්මානුපාලකම්පි ජීවිතින්ද්‍රියං න කෙවලං ඛණට්ඨිතියා එව කාරණං, අථ ඛො පබන්ධානුපච්ඡෙදස්සපි කාරණමෙව. අඤ්ඤථා ආයුක්ඛයමරණං න සම්භවෙය්‍ය, තස්මා ‘‘කම්මජානඤ්ච අනුපාලක’’න්ති අවිසෙසතො වුත්තං, චුතිපටිසන්ධීසු ච පවත්තමානානං කම්මජානං අනුපාලකං. ඉතීති තස්මා. තංමූලකානීති ජීවිතින්ද්‍රියමූලකානි. චුතිපටිසන්ධිපවත්තිවසෙනාති චුතිපටිසන්ධිවසෙන පවත්තිවසෙන ච. තත්ථ යං උපාදින්නං, තං චුතිපටිසන්ධිවසෙනෙව, ඉතරං ඉතරවසෙනපි වත්තබ්බං. යස්මා චක්ඛුන්ද්‍රියාදීසු පුරිසින්ද්‍රියාවසානෙසු එකන්තඋපාදින්නෙසු අතංසභාවත්තා යං මනින්ද්‍රියං මූලමෙව න හොති, තස්මා තං ඨපෙත්වා අවසෙසමූලකානි චක්ඛුන්ද්‍රියාදිමූලකානි. ආයතනයමකෙ වියාති යථා ආයතනයමකෙ පටිසන්ධිවසෙනායතනානං උප්පාදො, මරණවසෙන ච නිරොධො වුත්තො, එවමිධාපි චුතිඋපපත්තිවසෙනෙව වත්තබ්බානි, තස්මා අතංසභාවත්තා ජීවිතින්ද්‍රියං තෙසං චක්ඛුන්ද්‍රියාදීනං මජ්ඣෙ අනුද්දිසිත්වා අන්තෙ පුරිසින්ද්‍රියානන්තරං උද්දිට්ඨං. යං පන චක්ඛුන්ද්‍රියාදිමූලකෙසු මනින්ද්‍රියං සබ්බපච්ඡා එව ගහිතං, තත්ථ කාරණං අට්ඨකථායං වුත්තමෙව.

1. 在《根双论》(Indriyayamaka)的《分别》(Vibhaṅga)中，如同在《根分别》(Indriyavibhaṅga)中，于男根之后列举命根，而非意根之后，在此《根双论》中也是如此。为显示此乃随顺经教，故说“此三者……（乃至）……是经中所说的次第”。为说明经中所说次第之目的，故说“以流转品”等。其中，“命根”一词，是总括色命根与无色命根，同样，对于所取(upādinna)与非所取(anupādinna)，也说了“是业生与非业生之守护者”。或者，命根不仅是俱生法刹那住立之因，亦是相续不断绝之因。否则，寿尽而死便不可能发生。因此，不加区别地说了“是业生与非业生之守护者”，并且守护于死、结生中流转的业生法。“Iti”是“因此”之义。“以彼为根本者”(Taṃmūlakāni)即是以命根为根本者。“以死、结生与流转故”(Cutipaṭisandhipavattivasena)即是以死与结生故，以及以流转故。其中，所取者，仅以死与结生故说；其他者，亦可以流转故说。因为在从眼根到男根为止的、完全是所取的诸根中，意根因不具彼（根本）之自性，故不成为根本，所以除去它，其余诸根则以眼根等为根本。如同在《处双论》(Āyatanayamaka)中，诸处之生起以结生故说，其灭尽以死故说，于此亦应以死与生故说。因此，命根因不具彼等之自性，故不在眼根等中间列举，而是在最后，于男根之后列举。至于在以眼根等为根本的诸法中，意根总是最后才被论及，其原因已在义注(aṭṭhakathā)中说明。

උද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

纲要品释义终。

නිද්දෙසවාරවණ්ණනා

解释品释义

94. කොචි සභාවො නත්ථීති කොචි සභාවධම්මො නත්ථි. යදි එවං ‘‘නත්ථී’’ති පටික්ඛෙපො එව යුත්තොති ආහ ‘‘න ච රූපාදී’’තිආදි. ‘‘සුඛා දුක්ඛා [Pg.215] අදුක්ඛමසුඛා’’තිආදීසු සුඛදුක්ඛසද්දානං සාමඤ්ඤවචනභාවෙපි ඉන්ද්‍රියදෙසනායං තෙ විසිට්ඨවිසයා එවාති දස්සෙන්තො ‘‘සුඛස්ස…පෙ… ගහිතොයෙවා’’ති ආහ. දුක්ඛස්ස ච භෙදං කත්වා.

94. “没有自性”，即没有自性法。若如此，则“不存在”这一否定才是合理的，因此说“也不是色等”等。在“乐、苦、不苦不乐”等之中，“乐”、“苦”等词虽是一般用语，然在根之教示中，彼等即是指特定之境界。为示此义，故说“乐……（乃至）……已被掌握”。且对苦作了区分。

140. පඤ්ඤින්ද්‍රියානි හොන්තීති ආමන්තාති වුත්තන්ති පජානනට්ඨෙන අධිපතෙය්‍යට්ඨෙන ච පඤ්ඤින්ද්‍රියානි හොන්ති, දස්සනට්ඨෙන පන චක්ඛූනි චාති චක්ඛු, ඉන්ද්‍රියන්ති පුච්ඡාය ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තන්ති අධිප්පායො. ‘‘තණ්හාසොතමෙවාහා’’ති වුත්තං, ‘‘යස්ස ඡත්තිංසති සොතා’’තිආදීසු (ධ. ප. 339) පන දිට්ඨිආදීනම්පි සොතභාවො ආගතො.

140. “是慧根吗？是的”——此言意指：以了知义与增上义而言，是慧根；而以见义而言，它们也是眼。因此，对于“是根吗？”的提问，回答“是的”，此即其意。经中说“只说了爱(taṇhā)为流”，但在“彼有三十六流”等（《法句经》339）的经文中，见(diṭṭhi)等亦被说为流。

පණ්ණත්තිනිද්දෙසවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

施设解释品释义终。

2. පවත්තිවාරවණ්ණනා

2. 流转品释义

186. අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙනාති ‘‘යො තෙසං රූපීනං ධම්මානං ආයු ඨිතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 634) අඤ්ඤධම්මනිස්සයෙන ගහෙතබ්බං. පවත්තිඤ්ච ගහෙත්වා ගතෙසු විස්සජ්ජනෙසු, චුතිපටිසන්ධියො ගහෙත්වා ගතෙසු යොජනා න ලබ්භතීති අධිප්පායො. අලබ්භමානා ච සුඛදුක්ඛදොමනස්සින්ද්‍රියෙහෙව න ලබ්භති. තංමූලකා ච නයාති සුඛින්ද්‍රියාදිමූලකා ච නයා. තෙහීති සුඛින්ද්‍රියාදීහි. යොජනාති ‘‘පවත්තෙ සුඛින්ද්‍රියවිප්පයුත්තචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’තිආදිනා උප්පජ්ජමානෙහි යොජනා. තංමූලකා ච තථායොජනාමූලභූතා ච නයා ජීවිතින්ද්‍රියාදිමූලකා ච නයා. පාකටායෙවාති පාළිගතියා එව විඤ්ඤායමානයොජනත්තා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා එව.

186. “依他法”，应理解为“彼等色法之寿、住”等（《法集论》(Dhammasaṅgaṇī) 634）所说之依他法。若取流转，则在已有的论述中，若取死与结生，则无法建立联系，此是其意。而此不可得（的联系），仅凭乐根、苦根、忧根是无法获得的。“彼等为根本之理趣”是指以乐根等为根本之理趣。“通过彼等”是指通过乐根等。“联系”是指“在流转中，与乐根不相应之心之生起刹那”等，于生起时建立联系。而彼等为根本之理趣，是指作为如此联系之根本的理趣，以及以命根等为根本的理趣。“很明显”，因为能从巴利原文的行文理解此种联系，所以很容易理解。

තං වචනං. සොමනස්සවිරහිතසචක්ඛුකපටිසන්ධිනිදස්සනවසෙනාති සොමනස්සවිරහිතසචක්ඛුකපටිසන්ධියෙව නිදස්සනන්ති යොජෙතබ්බං. කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘නිදස්සනමත්තමෙතං, න පන ගණනපරිච්ඡින්දන’’න්ති ආහ ‘‘න හි චතුන්නංයෙවාති නියමො කතො’’ති. තංසමානලක්ඛණාති තාය සචක්ඛුකපටිසන්ධිතාය සමානලක්ඛණාති පරිත්තවිපාකග්ගහණං. තත්ථ සසොමනස්සපටිසන්ධියො සන්ධාය උපෙක්ඛාපටිසන්ධියො නිදස්සනභාවෙන වුත්තාති කෙචි. පරිත්තවිපාකපටිසන්ධි ච කුසලවිපාකාහෙතුකපටිසන්ධි වෙදිතබ්බා. සාපි හි සචක්ඛුකා සියා. තංසමානලක්ඛණාති වා තාය [Pg.216] උපෙක්ඛාසහගතාය සමානලක්ඛණා යථාවුත්තඅහෙතුකපටිසන්ධි ච පඤ්චමජ්ඣානපටිසන්ධි ච. යදි එවං ‘‘චතුන්න’’න්ති කස්මා ගණනපරිච්ඡෙදොති ආහ ‘‘කාමාවචරෙ…පෙ… නිදස්සනං කත’’න්ති. තෙනාති උපෙක්ඛාසහගතමහාවිපාකනිදස්සනෙන, යෙහි සමානතාය ඉමෙ නිදස්සනභාවෙන වුත්තා, තෙ එකංසෙන තංසභාවා එවාති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘යථා සසොමනස්ස…පෙ… තො හොතී’’ති.

此言说。“以无喜(somanassa)悦、有眼之结生为示例”——此应理解为，无喜悦、有眼(sacakkhuka)之结生本身即是示例。然而，如何得知“这仅仅是示例，而非数量上的限定”呢？（对此）他说：“因为并未规定只有四种。”“与之同相”——此意指与该有眼结生具有相同特征的微劣果报(parittavipāka)之摄取。在此，有些人说，舍俱(upekkhā)结生被作为示例提及，意指有喜悦(somanassa)的结生。微劣果报结生应理解为善业异熟的无因结生。因为它也可能是有眼(sacakkhuka)的。或者，“与之同相”是指与该舍俱(upekkhāsahagata)结生具有相同特征的，即如前所述的无因结生和第五禅(pañcamajjhāna)结生。若然，为何会有“四种”的数量限定呢？（对此）他说：“在欲界中……（乃至）……作了示例。”“因此”——此是指以舍俱大果报(mahāvipāka)为示例，其意是说，这些被作为示例提及的，由于其相似性，它们必定是那种性质的。因此他说：“正如与喜悦……（乃至）……那样。”

නනු ච ගබ්භසෙය්‍යකෙසු අයමත්ථො එකංසතො න ලබ්භතීති ආසඞ්කං සන්ධායාහ ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකානඤ්ච…පෙ… දස්සිතා හොතී’’ති. තෙනාහ ‘‘සචක්ඛුකාන’’න්තිආදි. තත්ථ යදි සහෙතුකපටිසන්ධිකානං කාමාවචරානං නියමතො සචක්ඛුකාදිභාවදස්සනං ගබ්භසෙය්‍යකවසෙන ලබ්භෙය්‍ය, යුත්තමෙතං සියාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘ගබ්භසෙය්‍යකෙපි හී’’තිආදි. තථා ආයතනයමකෙ දස්සිතන්ති ඉදං ආයතනයමකවණ්ණනායං අත්තනා වුත්තං ‘‘එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියයමකෙ’’තිආදිවචනං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි සොමනස්සින්ද්‍රියුප්පාදකකම්මස්ස එකන්තෙන චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පාදනතො ගබ්භෙපි යාව චක්ඛුන්ද්‍රියුප්පත්ති, තාව උප්පජ්ජමානතාය ‘‘අභිනන්දිතබ්බත්තා’’ති වුත්තං. සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතානන්ති ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතී’’ති එතෙන සන්නිට්ඨානෙන සඞ්ගහිතානං. ඉත්ථීනං අඝානකානං උපපජ්ජන්තීනන්ති ආදීසූති ආදි-සද්දෙන ‘‘ඉත්ථීනං අචක්ඛුකානං උපපජ්ජන්තීන’’න්තිආදිං සඞ්ගණ්හාති. තෙ එවාති ගබ්භසෙය්‍යකා එව.

难道此义在胎生者(gabbhaseyyaka)中并非绝对成立吗？考虑到此疑虑，故说“胎生者……（乃至）……已显示”。因此说“有眼者”等。此处，考虑到此一诘难：“若说有因结生(sahetukapaṭisandhika)的欲界有情，必然具有眼等，且此必然性可通过胎生方式获得，此说或许可以成立”，故说“胎生者亦……”等。“如是于《处双论》(Āyatanayamaka)中所示”，此乃针对自己在《处双论释义》(Āyatanayamakavaṇṇanā)中所说“如是作已，于《根双论》(Indriyayamaka)中”等语而言。此处由于能生起喜根(somanassindriya)之业必然能生起眼根，故于胎中，乃至眼根生起之时，（喜根）亦持续生起，因此说“应予欢喜”。“由结论所包含者”，即由“若某人之喜根生起”此一结论所包含者。“女性无鼻者投生时”等，以“等”字包含“女性无眼者投生”等。“彼等”即是胎生者。

තංසමානලක්ඛණන්ති සොපෙක්ඛඅචක්ඛුකපටිසන්ධිභාවෙන සමානලක්ඛණං. තත්ථාති අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තෙ. සමාධිලෙසො දුබ්බලසමාධි යො චිත්තට්ඨිතිමත්තො. තස්මාති යස්මා චිත්තට්ඨිති විය දුබ්බලං වීරියං නත්ථි, යො ‘‘වීරියලෙසො’’ති වත්තබ්බො, තස්මා, ලෙසමත්තස්සපි වීරියස්ස අභාවාති අත්ථො. අඤ්ඤෙසූති අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තතො අඤ්ඤෙසු. කෙසුචීති එකච්චෙසු. උභයෙනපි මනොද්වාරාවජ්ජනහසිතුප්පාදචිත්තං වදති. ඉධාති අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තෙ. සමාධිවීරියානි ඉන්ද්‍රියප්පත්තානි ච න හොන්තීති සමාධිකිච්චං පටික්ඛිපති, න සමාධිමත්තං, න වීරියලෙසස්ස සබ්භාවතොති යොජෙතබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘විසෙසනඤ්හි විසෙසිතබ්බෙ පවත්තතී’’ති. යස්මිං වීරියෙ සති ඉන්ද්‍රියුප්පත්ති සියා, තදෙව තත්ථ නත්ථීති අත්ථො.

“与之同相”，是指与舍俱之无眼结生(sopekkha-acakkhuka-paṭisandhi)相应之相同特征。此处是指无因结生心(ahetukapaṭisandhicitta)。“微弱的定”(samādhilesa)是指微弱的定，仅是心之安住。因此，因为连如心安住般微弱的精进亦无，可以说成是“精进残余”(vīriyalesa)，此是说连精进之残余亦无之义。“其他心”是指无因结生心以外之其他心。“某些心”是指一部分心。此处“二者”是指意门转向心(manodvārāvajjanacitta)与生笑心(hasituppādacitta)。此处是指在无因结生心中，定与精进皆不能达到根(indriya)的地位——此是否定定的作用，而非否定定本身，也应理解为并无精进残余的存在。因此说“差别法应施用于被差别之法”。此义是说，能令根生起的精进，在此处是没有的。

අපායෙ [Pg.217] ඔපපාතිකවසෙනාති ඉදං සුගතියං ඔපපාතිකො විකලින්ද්‍රියො න හොතීති කත්වා වුත්තං, ‘‘ලබ්භන්තෙව ඤාණවිප්පයුත්තාන’’න්ති පන වුත්තත්තා ‘‘දුහෙතුකපටිසන්ධිකානං වසෙනා’’ති අට්ඨකථායං වුත්තං. තෙසන්ති ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියසන්තානානං. ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානං පන උප්පාදනිරොධා අභිණ්හසොව හොන්තීති. පඨමකප්පිකාදීනන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ගහිතානං පරිවත්තමානලිඞ්ගානං වසෙන උප්පාදනිරොධග්ගහණං වෙදිතබ්බං. පඨමකප්පිකානං පන වසෙන උප්පාදො එව ලබ්භති. ‘‘චුතිඋපපත්තිවසෙනෙව දුතියපුච්ඡාසුපි සන්නිට්ඨානෙහි ගහණං වෙදිතබ්බ’’න්ති ඉදං උපාදින්නඉන්ද්‍රියෙහි නියමිතත්තා වුත්තං.

“以恶趣化生者而言”——此是因善趣的化生者无残缺根(vikalindriya)而说。然而，由于说了“无智相应者亦能获得”，故义注(aṭṭhakathā)中说“以二因结生者(duhetukapaṭisandhika)而言”。“彼等”是指男女根(itthipurisindriya)的相续。男女根的生起与灭去确实非常频繁。“初劫人(Paṭhamakappika)等”——此处应知，是就“等”字所包含的转性者而言，而把握其生起与灭去。然而，就初劫人而言，仅获得生起。“在第二问中，也应知是以死(cuti)与结生(upapatti)来作决断而把握”——此是因被所执取根(upādinnaindriya)所限定而说。

190. සන්තානුප්පත්තිනිරොධදස්සනතොති සන්තානවසෙන උප්පාදනිරොධානං දිස්සමානත්තා. එතෙන රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියාදිසමානගතිකතං යුත්තිතො සාධෙති. ආගමතො පන ‘‘විනා සොමනස්සෙනා’’තිආදිනා පරතො සාධෙස්සති. ඡෙදොති නාමං දට්ඨබ්බං සරූපදස්සනෙනෙව සංසයඡෙදනතො.

190. “见到相续的生起与灭去”，是由于能见到依相续而有的生起与灭去。以此，从道理上成立了色命根(rūpajīvitindriya)与眼根(cakkhundriya)等具有相同的趣向。至于从圣教(āgama)方面，则将在后面以“离喜”等来成立。“断”(cheda)，应当理解为通过见到自性而断除疑惑。

තස්සාති රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස. තෙ ච අසඤ්ඤසත්තා. නනු ච උප්පාදොව ජීවිතින්ද්‍රියස්ස චුතිඋපපත්තිවසෙන වත්තබ්බො, න අනුප්පාදොති ආහ ‘‘අනුප්පාදො…පෙ… න පවත්තෙ’’ති. අයඤ්ච නයො න කෙවලං පුරිමකොට්ඨාසෙ එව, අථ ඛො ඉතරකොට්ඨාසෙපි ගහිතො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘පච්ඡිමකොට්ඨාසෙපී’’තිආදිමාහ.

“彼”是指色命根(rūpajīvitindriya)。而那些是无想有情(asaññasatta)。难道不应说命根(jīvitindriya)的生起是以死(cuti)与结生(upapatti)而言，而非不生起吗？（答曰：）“不生起……不转起。”为了表明此理不仅适用于前部分，也同样适用于后部分，而说了“在后部分也”等。

‘‘උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති කස්මා වුත්තන්ති යෙනාධිප්පායෙන චොදනා කතා, තමධිප්පායං විවරිතුං ‘‘නනු සුද්ධාවාස’’න්තිආදි වුත්තං. න වත්තබ්බන්ති ‘‘උපපජ්ජන්තාන’’න්ති න වත්තබ්බං, ‘‘උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ඉච්චෙව වත්තබ්බන්ති අත්ථො. ඉදානි යථා ‘‘උපපජ්ජන්තාන’’න්ති න වත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. සොමනස්සමනින්ද්‍රියානන්ති සොමනස්සින්ද්‍රියමනින්ද්‍රියානං, අයමෙව වා පාඨො. තදාති පඨමස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස ධරමානකාලෙ. තස්මාති යස්මා රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානං අත්ථෙව කාලභෙදො, උභයඤ්චෙත්ථ ජීවිතින්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා ගය්හති, තස්මා. උභයන්ති සොමනස්සින්ද්‍රියජීවිතින්ද්‍රියන්ති ඉදං උභයං. උප්පාදක්ඛණෙන නිදස්සිතන්ති එතෙන ‘‘උපපත්තිචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ’’ති ඉදං නිදස්සනමත්තන්ති දස්සෙති. ඉදානි තමෙවත්ථං උදාහරණෙන පාකටතරං කාතුං ‘‘යථා හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ [Pg.218] යථා තාදිසානං අනෙකෙසං චිත්තානං භඞ්ගක්ඛණෙ ලබ්භමානං තදෙකදෙසෙන සබ්බපඨමස්ස උපපත්තිචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙන නිදස්සිතං, එවමිධාපි ඛණද්වයෙ ලබ්භමානං තදෙකදෙසෙන උප්පාදක්ඛණෙන නිදස්සිතන්ති එවං නිදස්සනත්ථො වෙදිතබ්බො.

为何说“于结生心(upapatticitta)生起刹那”？——为了阐明提出此质问的意趣，而说了“难道不是净居天(Suddhāvāsa)……”等。“不应说”是指不应说“结生者”，而只应说“于结生心生起刹那”，此即其义。现在，为了说明为何不应说“结生者”，而说了“譬如……”等。“喜根与诸非根”(Somanassamanindriyānaṃ)是指喜根(somanassindriya)与诸非根(anindriya)，或者这本身就是一种读法。“彼时”是指第一个色命根(rūpajīvitindriya)存在之时。“因此”是说，因为色命根与无色命根确实存在时间差异，而此处两者因同为命根的共性而被一并把握，所以（说因此）。“二者”指的是喜根与命根(jīvitindriya)这二者。“以生起刹那(uppādakkhaṇa)显示”——以此表明“于结生心生起刹那”只是一种示例。现在，为了用例子使此义更清晰，而说了“譬如……”等。其中，正如在许多此类心的坏灭刹那(bhaṅgakkhaṇa)所能获得的，是以其中一部分，即最初结生心的坏灭刹那来显示；同样地，此处在两个刹那所能获得的，也是以其中一部分，即生起刹那来显示。应知此即示例之义。

තෙසන්ති ජීවිතින්ද්‍රියාදීනං. අඤ්ඤත්ථාති පවත්තෙ. ඉධාති අනාගතකාලභෙදෙ. න න සම්භවති උපපත්තික්ඛණස්ස විය තතො පරං පවත්තික්ඛණස්සපි අනාගතකාලභාවතො. තස්මාති උපපත්තිතො අඤ්ඤත්ථාපි යථාධිප්පෙතඋප්පාදසම්භවතො. අයඤ්ච අත්ථො වාරන්තරෙපි දිස්සතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි. න හීතිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති. තත්ථ අපි පච්ඡිම…පෙ… සන්ධිකස්සාති අපි-සද්දෙන ‘‘කො පන වාදො අපච්ඡිමභවිකස්ස සොමනස්සසහගතපටිසන්ධිකස්සා’’ති දස්සෙති. අපච්ඡිමභවිකස්ස චුතිතො පච්ඡා ‘‘සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ආහ ‘‘චුතිතො පුබ්බෙවා’’ති. එත්ථ හි පඨමපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානත්ථොතිආදීසු අයං සඞ්ඛෙපත්ථො – එත්ථ ‘‘යස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති එවමාදීසු යමකෙසු යා පඨමපුච්ඡා, තාසු සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතො අත්ථො. පුච්ඡිතබ්බත්ථනිස්සයොති ‘‘තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’තිආදිකස්ස පුච්ඡිතබ්බස්ස අත්ථස්ස නිස්සයභූතො මාදිසොව මයා සදිසො එව අත්ථො උපපත්තිඋප්පාදින්ද්‍රියවා උපපත්තික්ඛණෙ උප්පාදාවත්ථඉන්ද්‍රියසහිතො, උභයුප්පාදින්ද්‍රියවා පටිසන්ධිපවත්තීසු උප්පාදාවත්ථඉන්ද්‍රියසහිතො වා. පටිනිවත්තිත්වාපි පුච්ඡිතබ්බත්ථස්ස නිස්සයොති ‘‘යස්ස වා පනා’’තිආදිනා පටිනිවත්තිත්වා පුච්ඡිතබ්බස්සපි සංසයත්ථස්ස නිස්සයොති එවං ඉමිනා විය අජ්ඣාසයෙන ‘‘යස්ස වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’තිආදීසු දුතියපුච්ඡාසු සන්නිට්ඨානත්ථමෙව සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතමෙව අත්ථං නියමෙති. තත්ථෙව තාසු එව පුබ්බෙ වුත්තපඨමපුච්ඡාසු එව. පුච්ඡිතබ්බං ‘‘තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං උප්පජ්ජිස්සතී’’තිආදීසු අනාගතභාවමත්තෙන සරූපතො ගහිතං උප්පාදං උප්පාදසඞ්ඛාතං, ‘‘තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සතී’’තිආදීසු අනාගතභාවමත්තෙන සරූපතො ගහිතං නිරොධං වා නිරොධසඞ්ඛාතං වා සංසයත්ථං න නියමෙතීති. එවන්ති වුත්තප්පකාරෙන සන්නිට්ඨානත්ථස්ස නියමො හොති, න සංසයත්ථස්ස, තස්මා ‘‘යස්ස වා පන…පෙ… ආමන්තා’’ති වුත්තං. එස නයොති ය්වායං උප්පාදවාරෙ විචාරො වුත්තො, නිරොධවාරෙපි එසෙව නයො. තථා හි ‘‘යස්ස [Pg.219] වා පන සොමනස්සින්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සති, තස්ස චක්ඛුන්ද්‍රියං නිරුජ්ඣිස්සතීති? ආමන්තා’’ති වුත්තං.

“彼等”是指命根(jīvitindriya)等。‘于余处’是指于相续(pavatte)。‘于此处’是指于未来时分(anāgatakālabhede)。并非不发生，因为就像投生刹那(upapattikkhaṇa)，其后的相续刹那(pavattikkhaṇa)亦属未来时。是故，于投生之外的余处，亦能如其所愿而有生起。为示此义于他处(vārantara)亦可见，故说‘如是作已’等。以‘诚然非’等证明此义。其中，‘亦’(api)一词显示：‘更何况非最后有者(apacchimabhavika)之喜俱结生(somanassasahagatapaṭisandhika)？’对于非最后有者，于死后实无可说‘喜根(somanassindriya)将灭’，故说‘仅于死前’。于此，于初问(paṭhamapucchā)中，关于确立义(sanniṭṭhānattha)等，其简义如下——于此‘若某者之眼根(cakkhundriya)将生起’等双论(yamaka)中，于彼等初问中，有确立句(sanniṭṭhānapada)所含摄之义。所问义之所依(pucchitabbatthanissayo)者，即‘彼之喜根将生起’等所问义之所依，是与我相似之义，即具投生时生起之根者，或具结生(paṭisandhi)与相续二者生起之根者。而返问所问义之所依，即以‘复次，若’等返问所疑义(saṃsayattha)之所依，如是以此意趣(ajjhāsaya)，于‘复次，若喜根将生起’等第二问(dutiyapucchā)中，仅限定确立义，即确立句所含摄之义。就在那些先前所说的第一问中，不限定其疑义，此疑义即于‘彼之喜根将生起’等中，仅以未来状态而自性上理解的生(uppāda)，或名之为生者；或于‘彼之喜根将灭尽’等中，仅以未来状态而自性上理解的灭(nirodha)，或名之为灭者。如是，是对确立义有限定，而非对疑义，是故说‘复次，若……是(āmantā)’。此理趣(esa naya)者，即此于生起品(uppādavāra)中所说之考察，于灭尽品(nirodhavāra)中亦是此理趣。诚然，如是说：‘复次，若某者之喜根将灭，彼之眼根将灭耶？是(āmantā)。’

එවං අවුත්තත්තාති උප්පාදනිරොධානං අනාගතානං සරූපෙන අවුත්තත්තා. න හි තත්ථ තෙ සරූපෙන වුත්තා, අථ ඛො ‘‘නුප්පජ්ජිස්සතී’’ති පටික්ඛෙපමුඛෙන වුත්තා. තත්ථාති අනුලොමෙ. න එවං යොජෙතබ්බා පටිලොමෙ. තමෙව අයොජෙතබ්බතං ‘‘යථා හී’’තිආදිනා විවරති. උප්පාදනිරොධෙ අතික්කමිත්වා උප්පාදනිරොධා සම්භවන්ති යොජෙතුං, තථා උප්පාදනිරොධෙ අප්පත්වා උප්පාදනිරොධා සම්භවන්ති යොජෙතුන්ති යොජනා. ඉදඤ්ච ද්වයං යථානුලොමෙ සම්භවති, න එවං පටිලොමෙ. තෙනාහ ‘‘න එවං…පෙ… සම්භවන්තී’’ති. තත්ථ කාරණමාහ ‘‘අභූතාභාවස්ස…පෙ… සම්භවානුපපත්තිතො’’ති. අභූතාභාවස්සාති අභූතස්ස අභාවස්ස, අභූතස්ස උප්පාදස්ස නිරොධස්ස ච අභාවස්සාති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘අභූතුප්පාදනිරොධාභාවො ච පටිලොමෙ පුච්ඡිතො’’ති, තස්මා ‘‘ආමන්තා’’ති ච වුත්තං, න වුත්තං විස්සජ්ජනන්ති සම්බන්ධො. අස්ස විසෙසරහිතස්ස අභූතාභාවස්සාති ඉමස්ස යථාවුත්තස්ස යථා රූපාභාවො වෙදනාභාවොති කොචි අභාවොපි විසෙසසහිතො, න එවමයන්ති විසෙසරහිතස්ස අභූතාභාවස්ස.

“如是未说故(evaṃ avuttattā)”，是由于未来的生起与灭尽没有以其自性(sarūpa)被说明。在那里，它们实际上没有以其自性被说明，而是以“将不生起(nuppajjissati)”这种否定方式(paṭikkhepamukha)被说明的。“于彼处(tattha)”是指于顺向(anuloma)，于逆向(paṭiloma)则不应如是安立。以“譬如(yathā hi)”等阐明其不可安立性。超越生起与灭尽后，仍可安立生起与灭尽；同样，未达生起与灭尽前，亦可安立生起与灭尽。此为安立(yojanā)。此二者于顺向中可能，于逆向中则不然。故说“非如是……可能”。于彼处，说明其原因为：“因未有之无……不可能故”。“未有之无(abhūtābhāva)”，是指未有者之无，意即未有之生与灭的无。故说“于逆向中所问者，为未有之生灭的无”，是故说“是(āmantā)”，而未说解答(vissajjana)。此为关联。此“无差别之未有之无”，如前所说，犹如“色之无(rūpābhāva)”、“受之无(vedanābhāva)”等，任何“无”亦是有差别的，而此则不然，故为“无差别之未有之无”。

කාලන්තරයොගාභාවතොති කාලවිසෙසයොගාභාවතො. යාදිසානන්ති යානි භූතානි න වත්තමානානි සති පච්චයෙ උප්පජ්ජනාරහානි, තෙසං අනාගතානන්ති අත්ථො. උප්පාදනිරොධාභාවෙන පුච්ඡිතබ්බස්සාති ‘‘නුප්පජ්ජිස්සති න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති එවං උප්පාදස්ස නිරොධස්ස ච අභාවෙන පුච්ඡිතබ්බස්ස අත්ථස්ස. සන්නිස්සයො නිස්සයභූතො සන්නිට්ඨානෙන සන්නිච්ඡිතො සන්නිට්ඨානපදසඞ්ගහිතො. සො යථාවුත්තො අත්ථො නිස්සයො එතෙසන්ති තන්නිස්සයා. තාදිසානංයෙව අනාගතානංයෙව උපපත්තිචුතිඋප්පාදනිරොධානං උපපත්තිචුතිසඞ්ඛාතඋප්පාදනිරොධානං අනුප්පාදානිරොධානං පටික්ඛෙපවසෙන. ජීවිතාදීනම්පි ජීවිතමනින්ද්‍රියාදීනම්පි. අනුප්පාදානිරොධා සංසයපදෙන පුච්ඡිතා හොන්ති ‘‘යස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං නුප්පජ්ජිස්සති, තස්ස සොමනස්සින්ද්‍රියං න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති. ‘‘ආමන්තා’’ති වුත්තං විභජිත්වා වත්තබ්බස්ස අභාවතො. තෙනාහ ‘‘න වුත්තං…පෙ… විස්සජ්ජන’’න්ති.

“无他时相应故(Kālantarayogābhāvato)”者，是因无有时差别相应故。“如其类(Yādisānaṃ)”者，意指彼等虽非现在，然缘具足时堪能生起之诸法，即指彼等未来者。“以生灭之无而问”者，即“将不生，将不灭”，如是问生与灭之无的意义。所依(Sannissayo)者，即是所依，由确立(sanniṭṭhāna)而确定，为确立句(sanniṭṭhānapada)所含摄。如前所说之义是彼等之所依，故称“彼等之所依(tannissayā)”。仅以否定方式，[说明]彼等未来之名为生与死的生起与灭尽之不生与不灭。亦关乎命根等，即命根与非根等。不生与不灭，以疑句而问：“若某者之喜根将不生，彼之喜根将不灭耶？”因无须分别解说，故说“是(āmantā)”。故说“未说……解答(vissajjana)”。

යෙ [Pg.220] සොපෙක්ඛපටිසන්ධිකා භවිස්සන්ති රූපලොකෙ, තෙ සඞ්ගහිතාති යොජනා. තංසමානලක්ඛණතායාති තෙන සොපෙක්ඛපටිසන්ධිකභාවෙන සමානලක්ඛණතාය. තං පමාදලිඛිතං ධම්මයමකෙ තාදිසස්සෙව වචනස්ස අභාවතො. තත්ථපි යං වත්තබ්බං, තං චිත්තයමකෙ වුත්තං ‘‘න හි ඛණපච්චුප්පන්නෙ උප්පජ්ජිත්ථාති අතීතවොහාරො අත්ථී’’තිආදිනා.

“凡于色界将有舍俱结生(sopekkhapaṭisandhikā)者，彼等皆被含摄”，此为安立。“因与彼有相同之相”者，即因具有舍俱结生之状态而有相同之相。此于《法双论》(Dhammayamaka)中乃因疏忽而写，因无如是之说。于彼处所应说者，已于《心双论》(Cittayamaka)中说：“于刹那现在(khaṇapaccuppanna)中，实无‘已生(uppajjittha)’此一过去(atīta)言说”等。

පවත්තිවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

流转品释义终。

3. පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා

3. 遍知品释义

435-482. ලොකියඅබ්‍යාකතෙහීති ඵලධම්මනිබ්බානවිනිමුත්තෙහි අබ්‍යාකතෙහි. තානි උපාදායාති තානි ලොකියඅබ්‍යාකතානි උපාදාය. තංසමානගතිකානං මනින්ද්‍රියාදීනං ‘‘සො වෙදනාක්ඛන්ධං පරිජානාතීති? ආමන්තා’’තිආදිනා (යම. 1.ඛන්ධයමක.206) වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විය පරිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා. යඤ්හි පරිජානිතබ්බං, තදෙව පරිජානාතීතිආදිනා වුත්තං. එවමවිපරීතෙ අත්ථෙ සිද්ධෙපි චොදකො ‘‘මිස්සකත්තා’’ති එත්ථ ලබ්භමානං ලෙසං ගහෙත්වා චොදෙති ‘‘යදි පරිඤ්ඤෙය්‍යමිස්සකත්තා’’තිආදිනා. තස්සත්ථො – යථා ඉධ පරිඤ්ඤෙය්‍යමිස්සකානං පරිඤ්ඤෙය්‍යතා වුත්තා, එවමඤ්ඤත්ථාපි සා තෙසං වත්තබ්බා, තථා භාවෙතබ්බමිස්සකානං භාවෙතබ්බතාති. තෙනාහ ‘‘කස්මා ධම්මයමකෙ’’තිආදි. කුසලාකුසලෙසු භාවනාපහානාභිනිවෙසො හොති, යෙන වුත්තං ‘‘සො තං අකුසලං පජහති, කුසලං භාවෙතී’’තිආදි. න අබ්‍යාකතභාවන්ති එකෙන යථා ඵස්සද්වාරතො විය විඤ්ඤාණද්වාරතො කුසලාදීනං උප්පත්තිපරියායො, එවං වෙදනාක්ඛන්ධාදීනං විය න අබ්‍යාකතාදීනං පරිඤ්ඤෙය්‍යතාපරියායොති දස්සෙති.

435-482. “由世间无记法(Lokiyaabyākatehi)”是指由排除了果法与涅槃的无记法。“依止那些”即依止那些世间无记法。与它们同行的意根(manindriya)等的应遍知性，如同受蕴等一样，在“他遍知受蕴吗？是”等（《双论》1.蕴双论.206）文句中被说明。如是说：凡是应被遍知的，就只遍知那个。即使意义如此明确无误，提问者仍以“因混杂”为由，抓住此处可得的细微之处而质问：“如果应遍知是因混杂”等。其义为：正如此处说了应遍知混杂法的应遍知性，同样在其他地方也应当说它们的应遍知性，以及应修习混杂法的应修习性。因此说“为何在《法双论》”等。于善不善法中，有修习与舍断的执取，因此说“他舍断彼不善法，修习善法”等。此句显示：正如从触门(phassadvāra)或识门(viññāṇadvāra)有善法等生起的途径，无记法等并不像受蕴等那样有其应遍知之途径。

කුසලාකුසලභාවෙන අග්ගහිතාති සමුදයසභාවෙන අග්ගහිතාති අත්ථො. කුසලාකුසලාපීති කුසලාකුසලභාවාපි සමානා. භාවෙතබ්බපහාතබ්බභාවෙහි [Pg.221] විනාපි හොති, යො න මග්ගසමුදයසච්චපක්ඛියො. යථා ‘‘අනිච්චං රූප’’න්ති එත්ථ ‘‘අනිච්චමෙව රූපං, න නිච්ච’’න්ති පටියොගිවිනිවත්තනමෙව එව-කාරෙන කරීයති, න තස්ස දුක්ඛානත්තතාදයො නිවාරිතා හොන්ති, එවං ‘‘පහාතබ්බමෙවා’’ති එත්ථ එව-සද්දෙන පටියොගිභූතං අප්පහාතබ්බමෙව නිවත්තීයති, න තතො අඤ්ඤවිසෙසාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එතෙන පහාතබ්බමෙවා’’තිආදි. භාවෙතබ්බභාවො එව තස්ස අඤ්ඤින්ද්‍රියස්ස ගහිතො උක්කංසගතිවිජානනතො. ‘‘පරතො ලිඛිතබ්බං උප්පටිපාටියා ලිඛිත’’න්ති කස්මා වුත්තං. ද්වෙ පුග්ගලාති හි ආදි අනුලොමෙ ආගතං උද්ධටං, චක්ඛුන්ද්‍රියං න පරිජානාතීතිආදි පන පටිලොමෙ. දොමනස්සින්ද්‍රියං න පජහන්ති නාමාති ඉදං ‘‘නො ච දොමනස්සින්ද්‍රියං පජහන්තී’’ති පාළිපදස්ස අත්ථවචනං. යං පන ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියමූලකං අතික්කමිත්වා දොමනස්සින්ද්‍රියමූලකෙ ඉදං වුත්ත’’න්ති වුත්තං, පටිලොමෙ ආගතං සන්ධාය වුත්තත්තා තං න යුත්තං, න තං අට්ඨකථාචරියා පඨමං ආගතං පදං ලඞ්ඝිත්වා තාදිසස්සෙව පච්ඡා ආගතපදස්ස අත්ථවණ්ණනං කරොන්ති. පදානුක්කමතො එව හි අට්ඨකථායං අත්ථවණ්ණනා ආරද්ධා, පරියොසාපිතා ච, තස්මා අනුපටිපාටියාව ලිඛිතං, න උප්පටිපාටියාති දට්ඨබ්බං ‘‘ද්වෙ පුග්ගලා’’තිආදිකස්ස අනුලොමෙ ආගතස්ස උද්ධටත්තා.

“未以善不善性被执取”，意即“未以集谛性被执取”。善不善性亦然，即使没有应修与应断之性，亦可存在，此不属于道谛与集谛之范畴。例如，于“色是无常”中，“唯”(eva)字的作用仅是排除其对立面，即“色确实是无常，不是常”，而非排除其为苦、无我等。同样，于“唯应断”中，“唯”(eva)字仅排除其对立面“不应断”，并非显示此外无有其他差别，故说“由此，唯应断”等。其他根的应修之性，唯有通过了知其殊胜之智才能被把握。为何说“应在后面写的却颠倒顺序写了”呢？因为“两种人(dve puggala)”等是在顺向中出现而被引述的，而“不遍知眼根”等则是在逆向中。“不舍断忧根”，此为对“亦不舍断忧根”此一巴利句的释义。至于所说“超越眼根为根本，而说忧根为根本”，此乃针对逆向出现的文句而说，故不恰当，义注师们不会跳过先出现的文句，而去解释后面同类的文句。因为义注中的释义正是按照文句的顺序开始与结束的，是故应知此乃顺次书写，而非逆序，从“两种人”等是在顺向中出现而被引述即可了知。

එත්ථාති එතස්මිං පරිඤ්ඤාවාරෙ. ඡ පුග්ගලාති පුථුජ්ජනෙන සද්ධිං යාව අනාගාමිමග්ගට්ඨා ඡ පුග්ගලා. අභින්දිත්වා ගහිතො තත්ථ භබ්බාභබ්බානං කිච්චවිසෙසස්ස අග්ගහිතත්තා. යත්ථ පන සති පුථුජ්ජනග්ගහණසාමඤ්ඤෙ භබ්බානං කිච්චං ගහිතං, යත්ථ ච අභබ්බානං, තත්ථ තෙ එව භින්දිත්වා වුත්තා හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘යෙ ච පුථුජ්ජනා මග්ගං පටිලභිස්සන්ති, යෙ ච පුථුජ්ජනා මග්ගං න පටිලභිස්සන්තී’’ති ච ආදිමාහ. අරහාති අරියො, අයමෙව වා පාඨො. පඨමමග්ගඵලසමඞ්ගීති පුරිමමග්ගඵලසමඞ්ගී. ඉතරොති අරහා. එවං පුග්ගලභෙදං ඤත්වාති ඉධ පුථුජ්ජනො සො ච අභබ්බොති ගහිතො, ඉධ භබ්බො ඉධ අරියා, යෙ ච පඨමමග්ගඵලසමඞ්ගිනො යාව අග්ගමග්ගඵලසමඞ්ගිනොති එවං යථාවුත්තං පුග්ගලවිභාගං ඤත්වා. තත්ථ තත්ථාති තෙසං ද්වෙ පුථුජ්ජනා අට්ඨ අරියාති ඉමෙසං යථාවුත්තපුග්ගලානං භෙදතො අභෙදතො ච ගහණවසෙන ආගතෙ තස්මිං තස්මිං පාඨපදෙසෙ. සන්නිට්ඨානෙනාති සන්නිට්ඨානපදවසෙන, නිච්ඡයවසෙනෙව වා. නිද්ධාරෙත්වාති [Pg.222] නීහරිත්වා. විස්සජ්ජනං යොජෙතබ්බන්ති විස්සජ්ජනවසෙන පවත්තපාළියා යථාවුත්තඅත්ථදස්සනෙන සම්බන්ධතො විභාවෙතබ්බොති.

“此处”(Ettha)即在此遍知品。“六种人”(Cha puggalā)是指与凡夫一起，直到阿那含道者的六种人。由于未执取能证者与不能证者的特殊作用，故（此处）是不加区分地执取。然而，在一般地执取凡夫时，若执取了能证者的作用，或执取了不能证者的作用，为显示他们即被区分而说，故说“有些凡夫将证得道，有些凡夫将不证得道”等。“阿罗汉”(Arahā)即是圣者，或者这本身就是一种读法。“初道果具足者”(Paṭhamamaggaphalasamaṅgī)是指前道果具足者。“其余者”(Itaro)即阿罗汉。“像这样了知补特伽罗的差别之后”是说：了知此处凡夫被执取为不能证者，此处为能证者，此处为圣者，以及从初道果具足者直到最高道果具足者，像这样如前所说的补特伽罗分类之后。“于彼彼处”(Tattha tattha)是指，在那些经文段落中，根据对前述补特伽罗——即两位凡夫和八位圣者——的区分或不区分的执取方式而出现。“以确定”(Sanniṭṭhānena)是指通过确定之词，或通过决断。“抉择之后”(Niddhāretvā)即是拣择而出。“应结合解答”(Vissajjanaṃ yojetabbaṃ)是说：应通过如前所述的义理阐释，来关联和阐明以解答形式出现的巴利圣典。

පරිඤ්ඤාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

遍知品释义终。

ඉන්ද්‍රියයමකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

根双论释义终。

යමකපකරණ-අනුටීකා සමත්තා.

《双论》复注圆满。

නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස

礼敬彼世尊、阿罗汉、正自觉者

පට්ඨානපකරණ-අනුටීකා

发趣论复注

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා

论首释义

කාමගුණාදීහීති [Pg.223] කාමගුණඣානාභිඤ්ඤාචිත්තිස්සරියාදීහි. ලළන්තීති ලළිතානුභවනවසෙන රමන්ති. තෙසූති කාමගුණාදීසු. විහරන්තීති ඉරියාපථපරිවත්තනාදිනා වත්තන්ති. පච්චත්ථිකෙති බාහිරබ්භන්තරභෙදෙ අමිත්තෙ. ඉස්සරියං තත්ථ තත්ථ ආධිපතෙය්‍යං. ඨානං සෙට්ඨිසෙනාපතියුවරාජාදිට්ඨානන්තරං. ආදි-සද්දෙන පරිවාරපරිච්ඡෙදාදි සඞ්ගය්හති. පුඤ්ඤයොගානුභාවප්පත්තායාති දානමයාදිපුඤ්ඤානුභාවාධිගතාය සමථවිපස්සනාභාවනාසඞ්ඛාතයොගානුභාවාධිගතාය ච. ජුතියාති සරීරප්පභාය චෙව ඤාණප්පභාය ච. එත්ථ ච දෙව-සද්දො යථා කීළාවිජිගිසාවොහාරජුතිගතිඅත්ථො, එවං සත්තිඅභිත්ථවකමනත්ථොපි හොති ධාතුසද්දානං අනෙකත්ථභාවතොති ‘‘යදිච්ඡිතනිප්ඵාදනෙ සක්කොන්තීති වා’’තිආදි වුත්තං.

“以五欲等”(Kāmaguṇādīhi)是指以五欲、禅那、神通、心自在等。“嬉戏”(Laḷanti)是指因体验放逸而乐在其中。“于彼等”(Tesu)是指于五欲等之中。“住”(Viharanti)是指通过行住坐卧等威仪而活动。“怨敌”(Paccatthike)是指有内外之分的敌人。“自在”(Issariyaṃ)是指在各处的主权。“位”(Ṭhānaṃ)是指仅次于长者、将军、储君等的地位。“等”(-ādi)字包含眷属、随从等。“由福与相应之威力所获得”(Puññayogānubhāvappattāya)是指由布施等福业的威力所获得，以及由被称为止观(samathavipassanā)修习的相应威力所获得。“光”(Jutiyā)是指身体的光明和智慧的光明。在此，“天”(deva)一词，如其有游戏、求胜、世俗、光明、趣向之义，同样也有能力、赞颂、行往之义，因词根有多重含义，故说“或因能随意成就所愿”等。

ඉද්ධිවිධාදිතාමත්තෙන භගවතො අභිඤ්ඤාදීනං සාවකෙහි සාධාරණතාවචනං, සභාවතො පන සබ්බෙපි බුද්ධගුණා අනඤ්ඤසාධාරණායෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘නිරතිසයාය අභිඤ්ඤාකීළාය, උත්තමෙහි දිබ්බබ්‍රහ්මඅරියවිහාරෙහී’’ති ආහ. චිත්තිස්සරියසත්තධනාදීනං දානසඞ්ඛාතෙන සම්මාපටිපත්තිඅවෙච්චප්පසාදසක්කාරානං ගහණසඞ්ඛාතෙනාති යොජනා. ගහණඤ්චෙත්ථ තෙසු උපලබ්භමානසම්මාපටිපත්තිඅවෙච්චප්පසාදානං තෙහි උපනීයමානසක්කාරස්ස ච අභිනන්දනං අනුමොදනං සම්පටිච්ඡනඤ්ච වෙදිතබ්බං. ධම්මසභාවානුරූපානුසාසනීවචනෙනෙව ච පන සික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිපි සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බා වීතික්කමධම්මානුරූපා අනුසාසනීති කත්වා. ඤාණගති ඤාණෙන ගන්තබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්ස අවබොධො. සමන්නාගතත්තාති ඉදං ‘‘අභිඤ්ඤාකීළායා’’තිආදීසු පච්චෙකං යොජෙතබ්බං, තථා සදෙවකෙන ලොකෙනාති ඉදං ‘‘ගමනීයතො’’තිආදීසු. තෙ දෙවෙති සම්මුතිදෙවාදිකෙ දෙවෙ. තෙහි ගුණෙහීති අභිඤ්ඤාදිගුණෙහි. පූජනීයතරො දෙවොති [Pg.224] ඉදං පූජනීයපරියායො අයං අති-සද්දොති කත්වා වුත්තං. අතිරෙකතරොති අධිකතරො. උපපත්තිදෙවානන්ති ඉදං තබ්බහුලතාය වුත්තං. විසුද්ධිදෙවාපි හි තත්ථ විජ්ජන්තෙව, තෙසුපි වා ලබ්භමානං උපපත්තිදෙවභාවමත්තමෙව ගහෙත්වා තථා වුත්තං. පටිපක්ඛානං දුස්සීල්‍යමුට්ඨස්සච්චවික්ඛෙපානං, සීලවිපත්තිඅභිජ්ඣාදොමනස්සඅවසිට්ඨනීවරණානං වා.

仅就神通类别(Iddhividhādi)而言，说世尊(bhagavā)的神通等与诸声闻弟子共通；但就自性而言，为显示一切佛陀功德皆为不共（于他），故说“以无上神通游戏，以最上天、梵、圣住”。应如是连接：以心自在、七圣财等为“施”，以正行、不坏净、恭敬等为“受”。于此，当知“受”即是欢喜、随喜、领受于他们身上所见的正确行道、不坏净，以及他们所带来的恭敬。又当知，学处(sikkhāpada)的制定亦包含在随顺法性的教诫中，因其是随顺于违犯之法的教诫。“智之行境”(Ñāṇagati)是指以智慧了悟当知之所知。“具足”(Samannāgatattā)一词，应分别与“神通游戏”等相连；同样，“与天界”(sadevakena lokena)应与“所应行”(gamanīyato)等相连。“彼天”(Te deve)是指世俗天等天人。“以彼等功德”(Tehi guṇehi)是指以神通等功德。“更应供养之天”(Pūjanīyataro devo)是如此说，因为“ati”一词是“应供养”的同义词。“更超胜”(Atirekataro)即是“更增上”(adhikataro)。“生天”(Upapattidevānaṃ)是因其数量众多而说，实际上清净天也存在于彼处，或者只是就他们可得的生天状态而如此说。“对治”(Paṭipakkhānaṃ)是指对治恶戒、失念、散乱，或戒毁、贪、忧及余盖。

ඉසීනං සත්තමො, ඉසීසු සත්තමොති දුවිධම්පි අත්ථං යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘චතුසච්චාවබොධගතියා…පෙ… වුත්තො’’ති ආහ. සපරසන්තානෙසු සීලාදිගුණානං එසනට්ඨෙන වා ඉසයො, බුද්ධාදයො අරියා. ඉසි ච සො සත්තමො චාති ඉසිසත්තමොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. ‘‘නාමරූපනිරොධ’’න්ති එත්ථ යං නාමරූපං නිරොධෙතබ්බං, තං දස්සෙන්තො ‘‘යතො විඤ්ඤාණං පච්චුදාවත්තතී’’ති ආහ. වට්ටපරියාපන්නඤ්හි නාමරූපං නිරොධෙතබ්බං. තස්මිඤ්හි නිරොධිතෙ සබ්බසො නාමරූපං නිරොධිතමෙව හොති. යථාහ ‘‘සොතාපත්තිමග්ගඤාණෙන අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන සත්ත භවෙ ඨපෙත්වා අනමතග්ගෙ සංසාරෙ යෙ උප්පජ්ජෙය්‍යුං නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති…පෙ… අරහතො අනුපාදිසෙසාය නිබ්බානධාතුයා පරිනිබ්බායන්තස්ස චරිමවිඤ්ඤාණස්ස නිරොධෙන පඤ්ඤා ච සති ච නාමඤ්ච රූපඤ්ච, එත්ථෙතෙ නිරුජ්ඣන්ති වූපසමන්ති අත්ථං ගච්ඡන්ති පටිප්පස්සම්භන්තී’’ති (චූළනි. අජිතමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 6). අතිගම්භීරනයමණ්ඩිතදෙසනං සාතිසයං පච්චයාකාරස්ස විභාවනතො. සභාවතො ච පච්චයාකාරො ගම්භීරො. යථාහ ‘‘අධිගතො ඛො ම්‍යායං ධම්මො ගම්භීරො’’තිආදි (දී. නි. 2.67; ම. නි. 1.281; 2.337; සං. නි. 1.172; මහාව. 7, 8), ‘‘ගම්භීරො චායං, ආනන්ද, පටිච්චසමුප්පාදො ගම්භීරාවභාසො’’ති (දී. නි. 2.95; සං. නි. 2.60) ච ආදි. තස්ස චායං අනන්තනයපට්ඨානදෙසනා අතිගම්භීරාව.

为显示“诸仙中第七”(Isīnaṃ sattamo)或“于诸仙中为第七”(isīsu sattamo)这两种意义，故说“以通达四圣谛之道……（乃至）……被称为”。或因于自他相续中寻求戒等功德之义，佛陀等圣者被称为“仙”(isi)。于此当知其义为：彼既是仙，又是第七，故为“仙中第七”(isisattamo)。于“名色之灭”(Nāmarūpanirodha)一句，为显示何为当灭之名色，故说“识由此回转”。确实，当灭者是轮回所摄之名色，因彼若灭，则一切名色皆已灭尽。如言：“以入流道智灭尽行识，除七有外，于无始轮回中可能生起之名与色，皆于此灭尽……（乃至）……阿罗汉于无余依涅槃界般涅槃时，随最后识之灭，慧、念、名与色，皆于此灭尽、寂灭、消失、止息。”（《小义释》阿耆多所问解释之六）此教说以极深奥之理趣庄严，因其超胜地阐明了缘起。缘起之自性亦甚深奥，如言：“我所证得此法甚深”等，又如：“阿难(Ānanda)，此缘起甚深，其显现亦甚深”等。而此无尽理趣之《发趣论》(Paṭṭhāna)教说，则更是极其深奥。

ගන්ථාරම්භවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

论首释义终。

පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා

缘之纲要释义

සමානනෙති සමානනයනෙ, සමාහරණෙ, සමානකරණෙ වා අට්ඨකථාධිප්පායං. තත්ථ ‘‘ද්වෙ අනුලොමානි ධම්මානුලොමඤ්ච පච්චයානුලොමඤ්චා’’තිආදිනා පරතො වණ්ණයිස්සන්ති.

“等同”(Samānane)是指等同引导、总摄或等同造作，此为义注(aṭṭhakathā)之意趣。于此，“二随顺，即法随顺与缘随顺”等，将于后文释义。

පට්ඨානනාමත්ථොති [Pg.225] ‘‘පට්ඨාන’’න්ති ඉමස්ස නාමස්ස අත්ථො, තං පන යස්මා අවයවද්වාරෙන සමුදායෙ නිරුළ්හං, තස්මා යථා අවයවෙසු පතිට්ඨිතං, තමෙව තාව දස්සෙතුං ‘‘තිකපට්ඨානාදීනං තිකපට්ඨානාදිනාමත්ථො’’ති වුත්තං. අථ වා අවයවානමෙව පට්ඨානනාමත්ථො නිද්ධාරෙතබ්බො තංසමුදායමත්තත්තා පකරණස්ස. න හි සමුදායො නාම කොචි අත්ථො අත්ථීති දස්සෙතුං ‘‘පට්ඨානං…පෙ… නාමත්ථො’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘ඉමස්ස පකරණස්ස…පෙ… සමොධානතා චෙත්ථ වත්තබ්බා’’ති. වචනසමුදායත්ථවිජානනෙන විදිතපට්ඨානසාමඤ්ඤත්ථස්ස විත්ථාරතො පට්ඨානකථා වුච්චමානා සුඛග්ගහණා හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘එවඤ්හි…පෙ… හොතී’’ති. තත්ථාති තාසු නාමත්ථයථාවුත්තසමොධානතාසු. සබ්බසාධාරණස්සාති සබ්බෙසං අවයවභූතානං තිකපට්ඨානාදීනං සමුදායස්ස ච සාධාරණස්ස. අත්ථතො ආපන්නං නානාවිධභාවන්ති පකාරග්ගහණෙනෙව පකාරානං අනෙකවිධතා ච ගහිතාව හොන්තීති වුත්තං. පකාරෙහි ඨානන්ති හි පට්ඨානං, නානාවිධො පච්චයො, තං එත්ථ විභජනවසෙන අත්ථීති පට්ඨානං, පකරණං, තදවයවො ච. එතස්මිඤ්ච අත්ථනයෙ සද්දතොපි නානාවිධභාවසිද්ධි දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. තත්ථ නානප්පකාරා පච්චයතා, නානප්පකාරානං පච්චයතා ච නානප්පකාරපච්චයතාති උභයම්පි සාමඤ්ඤනිද්දෙසෙන එකසෙසනයෙන වා එකජ්ඣං ගහිතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘එකස්සපි…පෙ… වෙදිතබ්බා’’ති ආහ. අනෙකධම්මභාවතොති අනෙකෙ ධම්මා එතස්සාති අනෙකධම්මො, තබ්භාවතොති යොජෙතබ්බං. නානප්පකාරපච්චයතාති නානප්පකාරපච්චයභාවො, යො අට්ඨකථායං ‘‘නානප්පකාරපච්චයට්ඨො’’ති වුත්තො.

“发趣(Paṭṭhāna)的名义”即是“发趣”此名之义。然因其通过组成部分(avayavadvārena)而在整体(samudāye)中成立(niruḷhaṃ)，故为显示其如何确立于组成部分中，先说“三法发趣(tikapaṭṭhāna)等之三法发趣等名义”。或者，应确定组成部分自身即是发趣名义，因为此论仅是其集合(samudāyamattattā)。实则并无任何名为“整体”的独立实体存在，为显示此点，故说“发趣……乃至……名义”。因此才说“此论……乃至……于此应说明其会合性(samodhānatā)”。为显示通过了解词语集合的意义而了知发趣的一般义(sāmaññattha)者，在听闻详细的《发趣》论述(Paṭṭhānakathā)时易于领会，故说“如此……乃至……成立”。“其中”(Tattha)是指在那些名义如前所述的会合性中。“对一切共通”(sabbasādhāraṇassa)是指对作为组成部分的三法发趣等及其整体都共通。“从意义上已具备多种形态”是说，仅通过把握“方式”(pakāraggahaṇena)，诸方式的多样性(anekavidhatā)就已被含摄。因为“发趣”(paṭṭhāna)即是通过诸方式(pakārehi)而确立(ṭhānaṃ)，也就是多种多样的缘(paccayo)；因为它在此处以分析(vibhajanavasena)的方式存在，故是发趣、论(pakaraṇaṃ)及其组成部分(tadavayavo)。在此义理中，亦应知从语词(saddato)上也显示了多种形态的成立。其中，“多种方式的缘性”(nānappakārā paccayatā)以及“多种法的缘性”(nānappakārānaṃ paccayatā)即是“多种缘性”(nānappakārapaccayatā)，为显示两者皆通过一般性的解释(sāmaññaniddesena)或一存法(ekasesanayena)而合为一体，故说“即使一个……乃至……应当知道”。“由多法性”(Anekadhammabhāvato)应结合为：‘此中有多种法，故为多法(anekadhammo)；因其状态(tabbhāvato)’。“多种缘性”(nānappakārapaccayatā)是指多种缘的状态(nānappakārapaccayabhāvo)，这在义注(aṭṭhakathā)中被称为“多种缘之义”(nānappakārapaccayaṭṭho)。

කාමං ධම්මසඞ්ගහාදීසුපි අත්ථෙව පච්චයධම්මවිභාගො, සො පන තත්ථ පච්චයභාවො න තථා තප්පරභාවෙන විභත්තො යථා පට්ඨානෙති දස්සෙන්තො ‘‘එතෙන…පෙ… දස්සෙතී’’ති ආහ. සාතිසයවිභාගතං ඉමස්ස පකරණස්ස තථා තදවයවානං.

诚然，在《法集》(Dhammasaṅgaha)等论中也有对缘法的划分，但那里的缘性(paccayabhāvo)并未像在《发趣》(Paṭṭhāna)中那样以其为重点(tapparabhāvena)而加以划分。为显示此点，故说“以此……乃至……显示”。此论及其组成部分的划分是极为超胜的。

සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස යථාවුත්තගමනං යදධිකරණං, තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථාති වචනසෙසො’’ති. ගමනදෙසභාවතොති පවත්තිට්ඨානභාවතො. අඤ්ඤෙහි ගතිමන්තෙහීති තීසු කාලෙසු අප්පටිහතඤාණාදීහි. තස්ස සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස.

为显示如前所述的一切智智(sabbaññutaññāṇa)的运作所依据之处，故说“‘于此’(ettha)是句中省略之语”。“作为行进之处”即是“作为发生之处”。“被其他有智者(gatimant)所通达”是指被于三世无碍的智慧等所通达。此指彼一切智智。

තිවිධෙන [Pg.226] පරිච්ඡෙදෙන දෙසිතෙසු ධම්මෙසු තිකවොහාරොති ආහ ‘‘තිකානන්ති තිකවසෙන වුත්තධම්මාන’’න්ති. තීණි පරිමාණානි එතෙසන්ති හි තිකා. සමන්තාති සමන්තතො සබ්බභාගතොති වුත්තං හොතීති ආහ ‘‘අනුලොමාදීහි සබ්බප්පකාරෙහිපී’’ති. ගතානීති පවත්තානි. සමන්තචතුවීසතිපට්ඨානානීති සමන්තතො අනුලොමාදිසබ්බභාගතො සමොධානවසෙන චතුවීසති පට්ඨානානි. අනුලොමාදිසබ්බකොට්ඨාසතොති අනුලොමාදිචතුකොට්ඨාසතො. තිකාදිඡඡභාවන්ති තිකාදිදුකදුකපරියොසානෙහි ඡඡභාවං. තෙනාති යථාවුත්තදස්සනෙන. ධම්මානුලොමාදිසබ්බකොට්ඨාසතොති පච්චනීකාදිදුකාදිසහජාතවාරාදිපච්චයපච්චනීයාදිආරම්මණමූලාදීනං ගහණං දට්ඨබ්බං. යථාවුත්තතො අඤ්ඤස්ස පකාරස්ස අසම්භවතො ‘‘අනූනෙහි නයෙහි පවත්තානීති වුත්තං හොතී’’ති ආහ. තානි පන යථාවුත්තානි සමන්තපට්ඨානානි. අයඤ්ච අත්ථවණ්ණනා අට්ඨකථාවචනෙන අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙනෙවාහ…පෙ… වසෙනා’’ති.

对于以三种分类(pariccheda)所宣说的诸法，使用“三法”(tika)的称谓，故说“‘三法’(tikānaṃ)即指以三法的方式所说的诸法”。因为“此等有三种量(parimāṇa)”，故为“三法”。“‘周遍’(Samanta)即是从各方面、所有部分”，是说“以顺(anuloma)等一切方式”。“‘已行’(Gatāni)即是已发生”。“周遍二十四发趣”(Samantacatuvīsatipaṭṭhānāni)是指从顺等所有部分，通过会合的方式而有的二十四发趣。“从顺等所有部分”(Anulomādisabbakoṭṭhāsato)即是从顺等四部分。“三法等六种”(Tikādichachabhāvaṃ)是指以三法、二法等，至二法-二法结尾的六种组合。“以此”(Tenā)即是以如前所述的观点。“从法的顺等所有部分”应理解为包含了否定(paccanīka)、二法等、俱生遍(sahajātavāra)等、缘与缘的否定(paccayapaccanīya)等、所缘与根(ārammaṇamūla)等。由于不存在如前所述之外的其他方式，故说“‘以无缺的方法而发生’”。那些即是如前所述的周遍发趣。为显示此释义(atthavaṇṇanā)与义注(aṭṭhakathā)之言确实相符，故说“因此说……乃至……之故”。

හෙතුනොති හෙතුසභාවස්ස ධම්මස්ස. සතිපි හෙතුසභාවස්ස ආරම්මණපච්චයාදිභාවෙ සවිසෙසෙ තාව පච්චයෙ දස්සෙන්තෙන ‘‘අධිපතිපච්චයාදිභූතස්ස චා’’ති වුත්තං. ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයො’’ති වුත්තෙ ධම්මස්ස හෙතුසභාවතා නිද්ධාරිතා, න පච්චයවිසෙසොති තස්ස අධිපතිපච්චයාදිභාවො න නිවාරිතොති ආහ ‘‘එතෙනපි සො එව දොසො ආපජ්ජතී’’ති. තෙනාති හෙතුභාවග්ගහණෙන. ඉධාති ‘‘හෙතුපච්චයො’’ති එත්ථ. ධම්මග්ගහණන්ති අලොභාදිධම්මග්ගහණං. සත්තිවිසෙසො අත්තනො බලං සත්තිකාරණභාවො, යො රසොතිපි වුච්චති, ස්වායං අනඤ්ඤසාධාරණතාය ධම්මතො අනඤ්ඤොපි පච්චයන්තරසමවායෙයෙව ලබ්භමානත්තා අඤ්ඤො විය කත්වා වුත්තො. තස්සාති හෙතුභාවසඞ්ඛාතස්ස සාමත්ථියස්ස. හෙතු හුත්වාති එත්ථාපි හෙතුභාවවාචකො හෙතුසද්දො, න හෙතුසභාවධම්මවාචකොති ආහ ‘‘හෙතු හුත්වා පච්චයොති ච වුත්ත’’න්ති.

“因”(Hetuno)是指具有因自性(hetusabhāva)的法。即使具有因自性的法存在作为所缘缘(ārammaṇapaccaya)等的状态，也要先显示其有差别的缘，故说“以及已成为增上缘(adhipatipaccaya)等者”。当说“作为因，是缘”(Hetu hutvā paccayo)时，确定的是法的因自性，而非缘的差别，因此其作为增上缘等的状态并未被排除，故说“由此也导致同样的过失”。“以此”(Tenā)是指通过把握因的状态。“于此”(Idhā)即是在“因缘”(hetupaccayo)中。“把握法”是指把握无贪(alobha)等法。特殊之力(sattiviseso)是自身的力量，是效力之因的状态，也被称为“味”(rasa)。此力因其不共他性，故与法无异，但因其仅在与其他缘结合时方可获得，故被说得仿佛是另一事物。“彼”(Tassa)是指被称为因状态(hetubhāva)的能力。在“作为因而”(Hetu hutvā)一句中，“因”(hetu)一词也是表达因的状态，而非表达具有因自性的法，故说“亦说‘作为因，是缘’”。

එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා යථාවුත්තමත්ථං පාළියා සමත්ථෙති. යදි එවං අට්ඨකථායං ධම්මස්සෙව පච්චයතාවචනං කථන්ති ආහ ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි[Pg.227]. තෙනෙව චෙත්ථ අම්හෙහිපි ‘‘ධම්මතො අනඤ්ඤොපි අඤ්ඤො විය කත්වා’’ති ච වුත්තං. යදි අට්ඨකථායං ‘‘යො හි ධම්මො, මූලට්ඨෙන උපකාරකො ධම්මො’’ති ච ආදීසු ධම්මෙන ධම්මසත්තිවිභාවනං කතං, අථ කස්මා ඉධ හෙතුභාවෙන පච්චයොති ධම්මසත්තියෙව විභාවිතාති චොදනං මනසි කත්වා වුත්තං ‘‘ඉධාපි වා…පෙ… දස්සෙතී’’ති. ධම්මසත්තිවිභාවනං පනෙත්ථ න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. අත්ථො එතස්ස අත්ථීති අත්ථො, අත්ථාභිධායිවචනන්ති වුත්තං ‘‘එතීති එතස්ස අත්ථො වත්තතී’’ති, තස්මා අත්ථොති අත්ථවචනන්ති වුත්තං හොති. තෙනාහ ‘‘තඤ්ච උප්පත්තිට්ඨිතීනං සාධාරණවචන’’න්ති. තඤ්චාති හි ‘‘වත්තතී’’ති වචනං පච්චාමට්ඨං. අථ වා එතීති එතස්ස අත්ථොති ‘‘එතී’’ති එතස්ස පදස්ස අත්ථො ‘‘වත්තතී’’ති එත්ථ වත්තනකිරියා. තඤ්චාති තඤ්ච වත්තනං. එතස්මිං පනත්ථෙ සාධාරණවචනන්ති එත්ථ වචන-සද්දො අත්ථපරියායො වෙදිතබ්බො ‘‘වුච්චතී’’ති කත්වා. යදග්ගෙන උප්පත්තියා පච්චයො, තදග්ගෙන ඨිතියාපි පච්චයොති කොචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථං වුත්තං ‘‘කොචි හි…පෙ… හෙතුආදයො’’ති. එත්ථ ච යථා උප්පජ්ජනාරහානං උප්පත්තියා පච්චයෙ සතියෙව උප්පාදො, නාසති, එවං තිට්ඨන්තානම්පි ඨිතිපච්චයවසෙනෙව ඨානං යථා ජීවිතින්ද්‍රියවසෙන සහජාතධම්මානන්ති දට්ඨබ්බං. යෙ පන අරූපධම්මානං ඨිතිං පටික්ඛිපන්ති, යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව.

以“如是而作”(Evañca katvā)等句，用圣典来支持如前所述之义。若尔，为何义注(aṭṭhakathā)中只说“法”为缘？答曰：“于义注中则……”等。因此我等此处亦说：“虽与法无异，却被视为有异。”若于义注中，在“实乃法者，以根之义为助益之法”等句中，是以法来开显法之力，然则为何此处以“因的状态为缘”而唯开显法之力？心中存此质问，故说：“此处亦或……乃至……显示。”为显示此处对法之力的开显不可否定，故说“实非……”等。“有此‘所趣’(attha)，故为‘义’(attho)”，是表达“所趣”的词。即说“‘行’(eti)的意义是‘转起’(vattati)”，是故，“义”(attha)是表达“所趣”的词。故说：“彼为生起与住立的共通之词。”“彼”(Tañca)是指“转起”(vattati)一词。或者，“行(eti)是此义”，即“行”此词之义，于“转起”此处为转起之作用。“彼”(Tañca)即彼转起。于此义中，于“共通之词”(sādhāraṇavacana)中，“词”(vacana)一词，因作“被说”(vuccati)，故应知为“义”的同义词。有人或疑：“以何端为生起之缘，亦以彼端为住立之缘？”为断此疑，故说：“实有……乃至……因等。”此处应知，犹如堪生起者，唯于生起之缘有时方生起，无则不生；如是，住立者亦唯依住立之缘而住，如依命根(jīvitindriya)而有俱生法(sahajātadhamma)之住。至于否定无色法(arūpadhamma)之住者，所应说者，已于前文述及。

යථා අධිකරණසාධනො පතිට්ඨත්ථො හෙතු-සද්දො, එවං කරණසාධනො පවත්තිඅත්ථොපි යුජ්ජතීති දස්සෙන්තො ‘‘හිනොතී’’තිආදිමාහ. ‘‘ලොභො නිදානං කම්මානං සමුදයායා’’තිආදිවචනතො හෙතූනං කම්මනිදානභාවො වෙදිතබ්බො.

为示“因(hetu)”一词，犹如作所依(adhikaraṇa)而成就时有“依止”之义，如是作工具(karaṇa)而成就时亦有“转起”之义，故说“推动(hinoti)”等。从“贪是诸业生起之因缘(Lobho nidānaṃ kammānaṃ samudayāya)”等语，当知诸因是业之因缘。

එතෙනාති හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙනෙව කුසලභාවසිද්ධිවචනෙන. එකෙ ආචරියා. සභාවතොවාති එතෙන යථා අඤ්ඤෙසං රූපගතං ඔභාසෙන්තස්ස පදීපස්ස රූපගතොභාසකෙන අඤ්ඤෙන පයොජනං නත්ථි සයං ඔභාසනසභාවත්තා, එවං අඤ්ඤෙසං කුසලාදිභාවසාධකානං හෙතූනං අඤ්ඤෙන කුසලාදිභාවසාධකෙන පයොජනං නත්ථි සයමෙව කුසලාදිසභාවත්තාති දස්සෙති. න සභාවසිද්ධො අලොභාදීනං කුසලාදිභාවො උභයසභාවත්තා තංසම්පයුත්තඵස්සාදීනං වියාති [Pg.228] ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිනා. සා පන අඤ්ඤපටිබද්ධා කුසලාදිතා.

“以此(Etena)”，即以异于因缘(hetupaccaya)而成就善法状态之说。有诸师(eke ācariyā)云。“由自性故(Sabhāvatovā)”者，以此显示：犹如照亮其他色法(rūpagata)之灯，不需其他能照亮色法者，因其自身有照明之自性故；如是，能成就其他善等法状态之诸因，不需其他能成就善等法状态者，因其自身即是善等自性故。以“是故，然(yasmā pana)”等句显示此义：不贪(alobha)等之善等法状态非由自性而成，因其有两者之自性故，如与彼相应之触(phassa)等。然彼善等性是关涉于其他者。

න කොචි ධම්මො න හොතීති රූපාදිභෙදෙන ඡබ්බිධෙසු සඞ්ඛතාසඞ්ඛතපඤ්ඤත්තිධම්මෙසු කොචිපි ධම්මො ආරම්මණපච්චයො න න හොති, ස්වායං ආරම්මණපච්චයභාවො හෙට්ඨා ධාතුවිභඞ්ගවණ්ණනායං වුත්තොයෙව.

“任何法无有不是”，即于以色(rūpa)等为差别之六种有为(saṅkhata)、无为(asaṅkhata)、施设法(paññatti)中，任何法无有不为所缘缘(ārammaṇapaccaya)者。此所缘缘之状态，已于下方《界分别》(Dhātuvibhaṅga)之释义(vaṇṇanā)中说及。

පුරිමාභිසඞ්ඛාරූපනිස්සයන්ති ‘‘ඡන්දවතො’’තිආදිනා වුත්තාකාරෙන පුරිමසිද්ධං චිත්තාභිසඞ්ඛාරකසඞ්ඛාතං උපනිස්සයං. චිත්තෙති චිත්තසීසෙනායං නිද්දෙසො දට්ඨබ්බො. න හි චිත්තමෙව තථාභිසඞ්ඛරීයති, අථ ඛො තංසම්පයුත්තධම්මාපි. සාධයමානාති වසෙ වත්තයමානා. වසවත්තනඤ්චෙත්ථ තදාකාරානුවිධානං. ඡන්දාදීසු හි හීනෙසු මජ්ඣිමෙසු පණීතෙසු තංතංසම්පයුත්තාපි තථා තථා පවත්තන්ති. තෙනාහ ‘‘හීනාදිභාවෙන තදනුවත්තනතො’’ති. තෙනාති අත්තනො වසෙ වත්තාපනෙන, තෙසං වා වසෙ වත්තනෙන. තෙහි ඡන්දාදයො. අධිපතිපච්චයා හොන්ති අත්තාධීනානං පතිභාවෙන පවත්තනතො. ගරුකාතබ්බං ආරම්මණං මහග්ගතධම්මලොභනීයධම්මාදි.

“先前造作之力依止(Purimābhisaṅkhārūpanissaya)”，即以“于有欲者(chandavato)”等所说之方式，先前已成，名为心行作(cittābhisaṅkhāraka)之亲依止(upanissaya)。“心(Citta)”，当知此是以心为首之解释(niddesa)。实非唯心如是造作，与彼相应之法亦然。“令成就(sādhayamānā)”，即令随己意转(vase vattayamānā)。此处随己意转(vasavattana)即是随顺其行相。因为于欲(chanda)等之下劣、中等、胜妙中，彼彼相应法亦如是如是转起。故说：“以随顺下劣等状态故(hīnādibhāvena tadanuvattanato)。”“以彼(Tena)”，即以令随己意转，或随彼等之意而转。彼等即欲(chanda)等。是增上缘(adhipatipaccaya)，因以自主之主导状态而转起故。所尊重之所缘(Garukātabbaṃ ārammaṇaṃ)即广大法(mahaggatadhamma)、可贪法(lobhanīyadhamma)等。

තදනන්තරුප්පාදනියමොති තස්ස තස්සෙව චිත්තස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජමානතං. තංතංසහකාරීපච්චයවිසිට්ඨස්සාති තෙන තෙන ආරම්මණාදිනා සහකාරීකාරණෙන තදුප්පාදනසමත්ථතාසඞ්ඛාතං විසෙසං පත්තස්ස. තායයෙවාති යා වෙඛාදානෙ පුප්ඵනසමත්ථතා වෙඛාපගමෙ ලද්ධොකාසා, තායමෙව.

“彼之后无间生起之决定(tadanantaruppādaniyamo)”，即彼彼心无间生起的状态。“具足彼彼助缘之殊胜者(taṃtaṃsahakārīpaccayavisiṭṭhassa)”，即以彼彼所缘等助缘，获得名为“能生起彼”之能力的此一殊胜。“唯以此(Tāyayeva)”，即唯以此开花能力，此能力于时节到来时具备，于时节离去时获得机会。

උපසග්ගවසෙනපි අත්ථවිසෙසො හොතීති වුත්තං ‘‘සද්දත්ථමත්තතො නානාකරණ’’න්ති. වචනීයත්ථතොති භාවත්ථතො. භාවත්ථොපි හි වචනග්ගහණානුසාරෙන විඤ්ඤෙය්‍යත්තා ‘‘වචනීයො’’ති වුච්චති. නිරොධුප්පාදන්තරාභාවතොති පුරිමනිරොධස්ස පච්ඡිමුප්පාදස්ස ච බ්‍යවධායකාභාවතො. නිරන්තරුප්පාදනසමත්ථතාති එතෙන නිරොධානං නිරොධසමකාලුප්පාදවාදං නිවාරෙති. සති හි සමකාලත්තෙ බ්‍යවධානාසඞ්කා එව න සියා සණ්ඨානාභාවතො. ඉදමිතො හෙට්ඨා උද්ධං තිරියන්ති විභාගාභාවා අත්තනා එකත්තමිව උපනෙත්වාති යොජනා. සණ්ඨානාභාවෙන හි අප්පටිඝභාවූපලක්ඛණෙන විභාගාභාවං, තෙන එකත්තමිවූපනයනං සුට්ඨු අනන්තරභාවං සාධෙති, සහාවට්ඨානාභාවෙන පන අනන්තරමෙව උප්පාදනං.

亦依前缀之力而有义之差别，故说“仅由语与义而作差别(saddatthamattato nānākaraṇaṃ)”。“由所说义(Vacanīyatthatoti)”，即由存在之义(bhāvatthato)。实因存在之义亦随言说之把握而可知，故称“所说”。“由灭与生无间隔故(Nirodhuppādantarābhāvatoti)”，即由前灭与后生之间无障碍故。“能无间生起(Nirantaruppādanasamatthatā)”，以此遮止主张“灭与生同时”之论。“实若同时，则全无间隔之疑，因无形态故。应连结为：“由此而下、上、横，无有分别，犹如自身引至一体。”实因无形态，以无碍状态为特征，故无分别；以此，“犹如引至一体”极善成就无间之状态。然因无共同住立，故唯是无间生起。

විභාගතො [Pg.229] ඤාණෙන ආකරීයතීති ආකාරො, ධම්මානං පවත්තිභෙදො. නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනඵලසමාපත්තීනං නිරොධුප්පාදානන්තරතායාති යොජනා. පුරිමචුතීති අසඤ්ඤසත්තුප්පත්තිතො පුරිමචුති. යදි කාලන්තරතා නත්ථි, කථමිදං ‘‘සත්තාහං නිරොධං සමාපජ්ජිත්වා පඤ්ච කප්පසතානි අතික්කමිත්වා’’ති වචනන්ති ආහ ‘‘න හි තෙසං…පෙ… වුච්චෙය්‍යා’’ති. නනු තෙසං අන්තරා රූපසන්තානො පවත්තතෙවාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘න ච…පෙ… අඤ්ඤසන්තානත්තා’’ති. යදි එවං තෙසං අඤ්ඤභින්නසන්තානං විය අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරෙනපි භවිතබ්බන්ති චොදනාය වුත්තං ‘‘රූපාරූප…පෙ… හොන්තී’’ති. තෙනෙතං දස්සෙති – යදිපි රූපාරූපධම්මා එකස්මිං පුග්ගලෙ වත්තමානා විසෙසතො අඤ්ඤමඤ්ඤූපකාරකභාවෙන වත්තන්ති, අඤ්ඤමඤ්ඤං පන විසදිසසභාවතාය විසුංයෙව සන්තානභාවෙන පවත්තනතො බ්‍යවධායකා න හොන්ති සන්තතිවසෙන මිථු අපරියාපන්නත්තා, යතො ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං විප්පයුත්තා, විසංසට්ඨා’’ති ච වුත්තන්ති. උපකාරකො ච නාම අච්චන්තං භින්නසන්තානානම්පි හොතියෙවාති න තාවතා සන්තානාභෙදොති භිය්‍යොපි නෙසං බ්‍යවධායකතාභාවො වෙදිතබ්බො. යථා සමානජාතිකානං චිත්තුප්පාදානං නිරන්තරතා සුට්ඨු අනන්තරභාවෙන පාකටා, න තථා අසමානජාතිකානන්ති අධිප්පායෙන ‘‘ජවනානන්තරස්ස ජවනස්ස විය භවඞ්ගානන්තරස්ස භවඞ්ගස්ස වියා’’ති වුත්තං.

“以智慧分辨而形成”(vibhāgato ñāṇena ākarīyati)，此即是“行相”(ākāro)，是诸法转起之差别。“非想非非想处果等至与灭尽定生起之无间性”，应如是连结。“前死”(purimacuti)是指无想有情生起之前之死。若无时间间隔，则“入灭尽定七天，经过五百劫”此语如何解释？答曰：“彼等……不应说”。难道在彼等之间，色相续不转起吗？针对此诘问，答曰：“非……异相续故”。若如是，彼等犹如异相续，亦应能互相助益。针对此诘问，答曰：“色无色……存在”。以此显示：即使色法与无色法在同一补特伽罗(puggala)身上转起，以特殊方式互相助益而转起，但由于它们自性不同，各自以独立的相续形式转起，故不成为阻碍，因为它们在相续上并不互相包含，正如所说“彼此分离，互不相杂”。助益作用，即使于完全相异的相续之间亦有，但这并不意味着相续无有差别，故更当知其无阻碍性。正如同类心生起时，其无间性极为显现，异类心则不然，此意故说“犹如速行之后紧接着速行，犹如有分之后紧接着有分”。

පච්චයභාවො චෙත්ථාති එත්ථ ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකො. සො යෙන විසෙසෙනෙත්ථ උප්පාදක්ඛණං, තං විසෙසං ජොතෙති. අනන්තරපච්චයාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සමනන්තරපච්චයං සඞ්ගණ්හාති. පුරෙපච්ඡාභාවා, තදුපාදිකා වා උප්පාදනිරොධා පුබ්බන්තාපරන්තපරිච්ඡෙදො, තෙන ගහිතානං ඛණත්තයපරියාපන්නානන්ති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘උප්පජ්ජතීති වචනං අලභන්තාන’’න්ති. උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගී හි ‘‘උප්පජ්ජතී’’ති වුච්චති. තථා හි වුත්තං ‘‘උප්පාදක්ඛණෙ උප්පජ්ජමානං, නො ච උප්පන්නං, භඞ්ගක්ඛණෙ උප්පන්නං නො ච උප්පජ්ජමාන’’න්ති (යම. 2.චිත්තයමක.81). සොති අනන්තරාදිපච්චයභාවො. අපරිච්ඡෙදන්ති කාලවසෙන පරිච්ඡෙදරහිතං. යතොති පුබ්බන්තාපරන්තවසෙන පරිච්ඡෙදාභාවතො. තෙනෙවාති කාලවසෙන පරිච්ඡිජ්ජ එව ධම්මානං ගහණතො.

在“此处的缘性”(paccayabhāvo cettha)中，“ca”(和)一词是表示差别义。它显明了此处的生起刹那所凭借的那个特点。“无间缘等”(anantarapaccayādīnaṃ)中的“等”字包含了等无间缘。没有前后，或依彼而有生灭，即是前后际的限定，其义为：被此限定所摄之法，是包含于三刹那的。故说“不能得‘正在生起’之说”。因为具足生起刹那者，才被称为“正在生起”。正如所说：“在生起刹那正在生起，而非已生起；在坏灭刹那已生起，而非正在生起”。“彼”(so)是指无间等缘性。“无限定”(aparicchedaṃ)是指在时间上没有限定。“因为”(yato)是指由于在前后际上没有限定。“正因为如此”(teneva)是指由于唯有通过时间限定才能把握诸法。

උප්පත්තියා පච්චයභාවෙන පාකටෙනාති ඉදං තස්ස නිදස්සනභාවනිදස්සනං. සිද්ධඤ්හි නිදස්සනං. පච්චයුප්පන්නානන්ති පච්චයනිබ්බත්තානං, අත්තනො ඵලභූතානන්ති [Pg.230] අධිප්පායො. සහජාතභාවෙනාති සහ උප්පන්නභාවෙන. අත්තනා සහුප්පන්නධම්මානඤ්හි සහුප්පන්නභාවෙන උපකාරකතා සහජාතපච්චයතා. තෙන ඨිතික්ඛණෙපි නෙසං උපකාරකතා වෙදිතබ්බා. එවඤ්හි ‘‘පකාසස්ස පදීපො වියා’’ති නිදස්සනම්පි සුට්ඨු යුජ්ජති. පදීපො හි පකාසස්ස ඨිතියාපි පච්චයොති.

“以其显现的生起之缘性”(Uppattiyā paccayabhāvena pākaṭena)，这是对其作为范例的说明。因为范例是已成立的。“缘所生”(paccayuppannānaṃ)是指由缘所生，其意为：成为自己的果。“以俱生性”(sahajātabhāvena)是指以一同生起之性。对与自身一同生起的法，以俱生之性而助益，此即是俱生缘。因此，当知它们在住立刹那亦能助益。如是，“如同灯对于光明”(pakāsassa padīpo viya)此譬喻亦极恰当。因为灯对于光明的住立亦是一种缘。

අඤ්ඤමඤ්ඤතාවසෙනෙවාති ඉමිනා සහජාතාදිභාවෙන අත්තනො උපකාරකස්ස උපකාරකතාමත්තං න අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා, අථ ඛො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවවසෙනාති ලක්ඛණසඞ්කරාභාවං දස්සෙති, න සහජාතාදිපච්චයෙහි විනා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයස්ස පවත්ති. තෙනෙවාහ ‘‘න සහජාතතාදිවසෙනා’’ති. යදිපි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයො සහජාතාදිපච්චයෙහි විනා න හොති, සහජාතාදිපච්චයා පන තෙන විනාපි හොන්තීති සහජාතතාදිවිධුරෙනෙව පකාරෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයස්ස පවත්තීති දස්සෙන්තො ‘‘සහජාතාදි…පෙ… න හොතී’’ති වත්වා තමෙවත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘න ච පුරෙජාත…පෙ… හොන්තී’’ති ආහ. සහජාතතාදීති ච ආදි-සද්දෙන නිස්සයඅත්ථිඅවිගතාදීනං ගහණං වෙදිතබ්බං.

通过“唯以互缘性”(aññamaññatāvaseneva)这句话显示了其特征没有混淆：仅仅以俱生(sahajāta)等方式对自己助益者的助益，并非互缘(aññamaññapaccaya)，而必须是以互缘的方式（才是互缘）。互缘的转起，不能脱离俱生等缘。故说“不是以俱生等方式”(na sahajātatādivasenā)。即使互缘没有俱生等缘就无法存在，但俱生等缘即使没有互缘也能存在。因此，为了显示互缘是以有别于俱生等的方式转起的，在说了“俱生等……不存在”之后，为了使这个意义更加明显，又说了“也不是前生缘(purejāta)……等存在”。“俱生等”(Sahajātatādi)中的“等”字，当知包含了依止(nissaya)、有(atthi)、不离(avigata)等缘。

පථවීධාතුයං පතිට්ඨාය එව සෙසධාතුයො උපාදාරූපානි විය යථාසකකිච්චං කරොන්තීති වුත්තං ‘‘අධිට්ඨානාකාරෙන පථවීධාතු සෙසධාතූන’’න්ති. එත්ථ අධිට්ඨානාකාරෙනාති ආධාරාකාරෙන. ආධාරාකාරො චෙත්ථ නෙසං සාතිසයං තදධීනවුත්තිතාය වෙදිතබ්බො, යතො භූතානි අනිද්දිසිතබ්බට්ඨානානි වුච්චන්ති. එවඤ්ච කත්වා චක්ඛාදීනම්පි අධිට්ඨානාකාරෙන උපකාරකතා සුට්ඨු යුජ්ජති. න හි යථාවුත්තං තදධීනවුත්තියා විසෙසං මුඤ්චිත්වා අඤ්ඤො චක්ඛාදීසු අදෙසකානං අරූපධම්මානං අධිට්ඨානාකාරො සම්භවති. යදිපි යං යං ධම්මං පටිච්ච යෙ යෙ ධම්මා පවත්තන්ති, තෙසං සබ්බෙසං තදධීනවුත්තිභාවො, යෙන පන පච්චයභාවවිසෙසෙන චක්ඛාදීනං පටුමන්දභාවෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො තදනුවිධානාකාරෙනෙව පවත්තන්ති, ස්වායමිදං තෙසං තදධීනවුත්තියා සිද්ධො විසෙසොති වුත්තො. එවඤ්හි පච්චයභාවසාමඤ්ඤෙ සතිපි ආරම්මණපච්චයතො නිස්සයපච්චයස්ස විසෙසො සිද්ධොති වෙදිතබ්බො. ස්වායං ධාතුවිභඞ්ගෙ විභාවිතොයෙව. ඛන්ධාදයො තංතංනිස්සයානං ඛන්ධාදීනන්ති ‘‘උපකාරකා’’ති ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං.

其余诸界与所造色(upādārūpa)，唯依地界(pathavīdhātu)而立，各自执行其职责，故说“地界以支持之相，为其余诸界之所依”(adhiṭṭhānākārena pathavīdhātu sesadhātūnaṃ)。此处“支持之相”(adhiṭṭhānākārena)即是“承载之相”(ādhārākārena)。此处的承载之相，当知是彼等极度依附于此而转起，因为诸大种(bhūta)被称为“无法指明处所”(aniddisitabbaṭṭhānāni)。如是，眼(cakkhu)等亦以支持之相助益，此理极恰当。因为，除了如前所述的依附转起之殊胜外，对于依于眼根等生起的、无处所的无色法(arūpadhamma)而言，不可能有其他的支持之相。即使任何法依于另一法而转起，彼等皆有依附转起之性，然而，以缘之相的殊胜，眼等在敏锐或迟钝的状态下，眼识(cakkhuviññāṇa)等亦随之以相应之相而转起，此即是彼等依附转起之已成立的殊胜。如是，当知即使存在普遍的缘性，依止缘(nissayapaccaya)亦有别于所缘缘(ārammaṇapaccaya)。此已在《界分别》(Dhātuvibhaṅga)中阐明。对于“蕴(khandha)等是各自所依的蕴等……”一句，当引入“助益者”(upakārakā)一词，作如是连结。

යං [Pg.231] කිඤ්චි කාරණං නිස්සයොති වදති, න වුත්තලක්ඛණූපපන්නමෙව. එතෙන පච්චයට්ඨො ඉධ නිස්සයට්ඨොති දස්සෙති. තත්ථාති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. තෙන වුත්තං ‘‘නිද්ධාරෙතී’’ති.

凡被称为“依止”(nissaya)的任何因缘(kāraṇa)，并非仅仅指具备已说特征者。以此显示，此处的“缘义”(paccayaṭṭha)即是“依止义”(nissayaṭṭha)。“于此”(tattha)是用于决择(niddhāraṇa)的处格(bhumma)。故说“决择”(niddhāretīti)。

සුට්ඨුකතතං දීපෙති, කස්ස? ‘‘අත්තනො’’ති වුත්තස්ස පකතසද්දෙන විසෙසියමානස්ස පච්චයස්ස. කෙන කතන්ති? අත්තනො කාරණෙහීති සිද්ධොවායමත්ථො. තථාති ඵලස්ස උප්පාදනසමත්ථභාවෙන. අථ වා තථාති නිප්ඵාදනවසෙන උපසෙවනවසෙන ච. තත්ථ නිප්ඵාදනං හෙතුපච්චයසමොධානෙන ඵලස්ස නිබ්බත්තනං, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යන්ති අනාමසිත්වා උපසෙවනමෙව විභාවෙන්තො ‘‘උපසෙවිතො වා’’ති ආහ. තත්ථ අල්ලීයාපනං පරිභොගවසෙන වෙදිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘උපභොගූපසෙවන’’න්ති. විජානනාදිවසෙනාති විජානනසඤ්ජානනානුභවනාදිවසෙන. තෙනාති යථාවුත්තඋපසෙවිතස්ස පකතභාවෙන. අනාගතානම්පි…පෙ… වුත්තා හොති, පගෙව අතීතානං පච්චුප්පන්නානඤ්චාති අධිප්පායො. පච්චුප්පන්නස්සපි හි ‘‘පච්චුප්පන්නං උතු භොජනං සෙනාසනං උපනිස්සාය ඣානං උප්පාදෙන්තී’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 2.18.8) පකතූපනිස්සයභාවෙ ලබ්භතීති.

“善作”(Suṭṭhukatataṃ)说明什么？说明被称为“自身”(attano)且以“常态”(pakata)一词所限定的缘。由什么而作？意思是说由自身的因缘力成就。“如是”(Tathā)是由于具有产生果的能力。或者说，“如是”是指成就(nipphādana)和重复(upasevana)两种意义。其中，成就是指以因缘和合而产生果，这个很容易理解，所以不予触及，只是着重说明重复，所以说“或者重复”(upasevito vā)。此处的“执取”(allīyāpana)当知是以受用(paribhoga)的方式。因此说“受用重复”(upabhogūpasevana)。“以认知等方式”(vijānanādivasena)是指以了知、识别、体验等方式。“因此”(Tena)是指，由于如前所说被重复而成为的常态。对于未来诸法……乃至……已经说了，更何况是过去和现在的诸法呢，这是它的本意。因为即使是现在（的法），也能够从“依靠现在的时节、饮食、住所而生起禅定”等这样的《发趣论》(Paṭṭhāna 2.18.8)的语句中，了解到作为常态近依(pakatūpanissaya)的意义。

යථා යෙ ධම්මා යෙසං ධම්මානං පච්ඡාජාතපච්චයා හොන්ති, තෙ තෙසං එකංසෙන විප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයාපි හොන්ති, තථා යෙ ධම්මා යෙසං ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයා හොන්ති, තෙ තෙසං නිස්සයාරම්මණපච්චයාපි හොන්තීති උභයෙසු උභයෙසං පච්චයාකාරානං ලක්ඛණතො සඞ්කරාභාවං දස්සෙතුං ‘‘විප්පයුත්තාකාරාදීහි විසිට්ඨා, නිස්සයාරම්මණාකාරාදීහි විසිට්ඨා’’ති ච වුත්තං. යථා හි පච්ඡාජාතපුරෙජාතාකාරා අඤ්ඤමඤ්ඤවිසිට්ඨා, එවං පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තාකාරාදයො පුරෙජාතනිස්සයාකාරාදයො ච අඤ්ඤමඤ්ඤවිභත්තසභාවා එවාති.

正如某些法是某些法的后生缘(pacchājātapaccaya)，它们也必定是后者的离系缘(vippayuttapaccaya)、有缘(atthipaccaya)、不离缘(avigatapaccaya)；同样，某些法是某些法的前生缘(purejātapaccaya)，它们也是后者的依止缘(nissayapaccaya)和所缘缘(ārammaṇapaccaya)。为了显示这两种情况下，这两种缘的形态在特征上不会混淆，所以说“（它们）以离系等形态为特征，并以依止、所缘等形态为特征”。因为正如后生与前生的形态互相区别，后生相关的离系等形态与前生相关的依止等形态也各自具有不同的体性。

මනොසඤ්චෙතනාහාරවසෙන පවත්තමානෙහීති ඉමිනා චෙතනාය සම්පයුත්තධම්මානම්පි තදනුගුණං අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙසු පවත්තිමාහ. තෙනෙවාති චෙතනාහාරවසෙන උපකාරකත්තා එව.

“通过意思食(manosañcetanāhāra)而运作”，以此说明与思(cetanā)相应的诸法也以相应的方式在各自的缘生法(paccayuppanna)中运作。“正因为”(Tenevāti)是指，正因为以思食(cetanāhāra)的方式有助益。

පයොගෙන කරණීයස්සාති එතෙන භින්නජාති යං තාදිසං පයොගෙන කාතුං න සක්කා, තං නිවත්තෙති. අනෙකවාරං පවත්තියා ආසෙවනට්ඨස්ස පාකටභාවොති කත්වා වුත්තං ‘‘පුනප්පුනං කරණ’’න්ති. එකස්ස පන [Pg.232] පච්චයධම්මස්ස එකවාරමෙව පවත්ති. අත්තසදිසස්සාති අරූපධම්මසාරම්මණතාසුක්කකණ්හාදිභාවෙහි අත්තනා සදිසස්ස. ඉදං පච්චයුප්පන්නවිසෙසනං, ‘‘අත්තසදිසසභාවතාපාදන’’න්ති ඉදං පන පච්චයභාවවිසෙසනං, තඤ්ච භින්නජාතියතාදිමෙව විසදිසසභාවතං නිවත්තෙති, න භූමන්තරතාදි. න හි පරිත්තා ධම්මා මහග්ගතඅප්පමාණානං ධම්මානං ආසෙවනපච්චයා න හොන්තීති. වාසනං වාසං ගාහාපනං, ඉධ පන වාසනං විය වාසනං, භාවනන්ති අත්ථො. ගන්ථාදීසූති ගන්ථසිප්පාදීසු. විසයෙ චෙතං භුම්මං, න නිද්ධාරණෙ. තෙන ගන්ථසිප්පාදිවිසයා පුරිමසිද්ධා අජ්ඣයනාදිකිරියා ‘‘ගන්ථාදීසු පුරිමා පුරිමා’’ති වුත්තා, සා පන ආසෙවනාකාරා ඉධ උදාහරණභාවෙන අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘පුරිමා පුරිමා ආසෙවනා වියාති අධිප්පායො’’ති. නිද්ධාරණෙ එව වා එතං භුම්මං. ගන්ථාදිවිසයා හි ආසෙවනා ගන්ථාදීති වුත්තා යථා රූපවිසයජ්ඣානං රූපන්ති වුත්තං ‘‘රූපී රූපානි පස්සතී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.248; 3.312; පටි. ම. 1.209; ධ. ස. 248).

“通过努力可行之事”(Payogena karaṇīyassa)，以此排除不同种类而无法以类似努力完成者。为了阐明重复缘(āsevanapaccaya)的意义在于多次生起，故说“一再实行”(punappunaṃ karaṇa)。然而一个缘法(paccayadhamma)只能生起一次。“与自身相似者”(Attasadisassa)，指在无色法、有缘(sārammaṇa)、善恶(sukkakaṇha)等方面与自身相似者。这是缘生法(paccayuppanna)的限定语，而“导致与自身相似的自性”(attasadisasabhāvatāpādana)则是缘性(paccayabhāva)的限定语，它能排除不同种类等不相似的自性，而非排除不同界地(bhūmi)等。因为并非欲界(paritta)法不能作为广大(mahaggata)、无量(appamāṇa)法的重复缘。熏习(vāsana)是使染上气味，此处熏习如同熏香，义为修习(bhāvanā)。“在经典等方面”(ganthādīsu)是指在经典、技艺等方面。此处的处格(bhumma)是关于所依处(visaya)，而非用于决择(niddhāraṇa)。因此，关于经典、技艺等所依处中先前成就的读诵等行为，被称为“在经典等中前前的”，而这种重复的方式在此被作为例子，故说“其意为：前前的如同重复”。或者，此处的处格也可用于决择。因为关于经典等所依处的重复，被称为“经典等”，如同关于色所依处的禅那(jhāna)在“有色者见诸色”(rūpī rūpāni passati)等(中部 M.ii.248; M.iii.312; 无碍解道 Paṭis.i.209; 法集 Dhs.248)经句中被称为“色”。

අත්තනො විය සම්පයුත්තධම්මානම්පි කිච්චසාධිකා චෙතනා චිත්තස්ස බ්‍යාපාරභාවෙන ලක්ඛීයතීති ආහ ‘‘චිත්තපයොගො චෙතනා’’ති. තායාති තාය චෙතනාය. උප්පන්නකිරියතාවිසිට්ඨෙති චිත්තපයොගසඞ්ඛාතාය චෙතනාකිරියාය උප්පත්තියා විසිට්ඨෙ විසෙසං ආපන්නෙ. යස්මිඤ්හි සන්තානෙ කුසලාකුසලචෙතනා උප්පජ්ජති, තත්ථ යථාබලං තාදිසං විසෙසාධානං කත්වා නිරුජ්ඣති, යතො තත්ථෙව අවසෙසපච්චයසමවායෙ තස්සා ඵලභූතානි විපාකකටත්තාරූපානි නිබ්බත්තිස්සන්ති. තෙනාහ ‘‘සෙසපච්චය…පෙ… න අඤ්ඤථා’’ති. තෙසන්ති විපාකකටත්තාරූපානං. තෙනාති චිත්තකිරියභාවෙන. කිං වත්තබ්බන්ති අසහජාතානම්පි භාවීනං උපකාරිකා චෙතනා සහජාතානං උපකාරිකාති වත්තබ්බමෙව නත්ථීති අත්ථො.

思(cetanā)能为自身及相应诸法完成任务，并以心的运作状态为特征，所以说“心的运用就是思”(cittapayogo cetanā)。“以彼”(Tāya)是指以那个思。“以已生起的作业为特征”(Uppannakiriyatāvisiṭṭhe)是指：以被称为“心的运用”的思业之生起为特征，而达到殊胜。因为当善或不善的思在某个相续(santāna)中生起时，就依其力量大小造成相应的特殊影响然后灭去；由此，当剩余的因缘聚合时，就会在彼处产生作为其果的异熟(vipāka)和业生色(kaṭattārūpa)。因此说“剩余的因缘……不会有别”。“它们”(Tesaṃ)指的是异熟和业生色。“因此”(Tena)是指由于是心的作业。“何须说”(Kiṃ vattabbaṃ)的意思是：思对非俱生的未来诸法尚且有助益，对其俱生法有助益，这是不言而喻的。

නිරුස්සාහසන්තභාවෙනාති උස්සාහනං උස්සාහො, නත්ථි එතස්ස උස්සාහොති නිරුස්සාහො, සො එව සන්තභාවොති නිරුස්සාහසන්තභාවො, තෙන. උස්සාහොති ච කිරියමයචිත්තුප්පාදස්ස පවත්තිආකාරො වෙදිතබ්බො, යො බ්‍යාපාරොති ච වුච්චති, න වීරියුස්සාහො. ස්වායං යථා අසමුග්ඝාතිතානුසයානං කිරියමයචිත්තුප්පාදෙසු සාතිසයො [Pg.233] ලබ්භති, න තථා නිරනුසයානං. තතො එව තෙ සන්තසභාවා විපාකුප්පාදනබ්‍යාපාරරහිතාව හොන්ති, කිරියමයචිත්තුප්පාදතාය පන සඋස්සාහා එවාති තතොපි විසෙසනත්ථං ‘‘නිරුස්සාහසන්තභාවෙනා’’ති වුත්තං. එතෙනාති නිරුස්සාහසන්තභාවග්ගහණෙන. සාරම්මණාදිභාවෙනාති සාරම්මණඅරූපධම්මචිත්තචෙතසිකඵස්සාදිභාවෙන. විසදිසවිපාකභාවං දස්සෙති යථාවුත්තඋස්සාහමත්තරහිතසන්තභාවස්ස විපක්කභාවමාපන්නෙසු අරූපධම්මෙසු එව ලබ්භනතො. සොති විපාකභාවො. විපාකානං පයොගෙන අසාධෙතබ්බතායාති ‘‘ඡන්දවතො කිං නාමන සිජ්ඣතී’’තිආදිනා චිත්තාභිසඞ්ඛාරපයොගෙන යථා කුසලාකුසලා නිප්ඵාදීයන්ති, එවං විපාකානං පයොගෙන අනිප්ඵාදෙතබ්බත්තා. පයොගෙනාති කම්මඵලුප්පත්තිමූලහෙතුභූතෙන පුරිමපයොගෙන. යං සන්ධාය වුත්තං ‘‘පයොගසම්පත්තිං ආගම්ම විපච්චන්තී’’තිආදි. අඤ්ඤථාති පයොගෙන විනා. සෙසපච්චයෙසූති කම්මස්ස විපාකුප්පාදනෙ සහකාරීකාරණෙසු. කම්මස්ස කටත්තායෙව පයොගෙ සති අසතිපීති වුත්තමෙවත්ථං අවධාරණෙන දස්සෙන්තො විපාකානං නිරුස්සාහතං පාකටං කරොති. න කිලෙසවූපසමසන්තභාවො යථා තං සන්තානෙසු ඣානසමාපත්තීසූති අධිප්පායො. අයඤ්ච විපාකානං සන්තභාවො නානුමානිකො, අථ ඛො පච්චක්ඛසිද්ධොති දස්සෙන්තො ‘‘සන්තභාවතොයෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ අභිනිපාතග්ගහණෙන කිච්චතො පඤ්චවිඤ්ඤාණානි දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘පඤ්චහි විඤ්ඤාණෙහි න කිඤ්චි ධම්මං පටිජානාති අඤ්ඤත්‍ර අභිනිපාතමත්තා’’ති. තප්පච්චයවතන්ති විපාකපච්චයවන්තානං, විපාකපච්චයෙන උපකත්තබ්බානන්ති අත්ථො. අවිපාකානං රූපධම්මානං. විපාකානුකුලං පවත්තින්ති සන්තසභාවං පච්චයභාවමාහ.

“以无奋发寂静性”（Nirussāhasantabhāvena）：奋发（ussāhanaṃ）即是努力（ussāho），没有此努力，是为无奋发（nirussāho），彼即是寂静性（santabhāva），故为无奋发寂静性。所谓奋发，应理解为是唯作心（kiriyamayacitta）生起的活动方式，也称为作用（byāpāra），不是精进（vīriya）的奋发。此奋发在未根除随眠（anusaya）者之唯作心生起时可以更加强烈，但对于无随眠者则不是这样。因此，那些寂静自性（santasabhāva）者，远离了异熟（vipāka）生起的作用，但因其为唯作心生起，故仍有奋发，所以为了显示这种差别，才说“以无奋发寂静性”。“以此”（Etena）就是指把握无奋发寂静性的含义。“以有缘等性”（Sārammaṇādibhāvena）是指具有所缘（sārammaṇa）、无色法（arūpadhamma）、心（citta）、心所（cetasika）、触（phassa）等性质。显示了（与因）不相似的异熟性，因为如前所述，仅无奋发的寂静性只能在已成为异熟的无色法中获得。“彼”（So）就是指异熟性。异熟不是通过运用就能成就的，如言：“有愿欲者，何事不成？”善与不善（业）是通过心行（cittābhisaṅkhāra）的运用而产生，但异熟不是通过运用就能产生。“以运用”（Payogena）是指作为业果生起根本原因的先前运用。就此而有“依靠运用圆满而成熟”等等说法。“异于此”（Aññathā），就是不依靠运用。“于其余的缘”（Sesapaccayesu）是指在业产生异熟时的辅助因缘。通过强调“业既已造，则不论有无运用（其果必熟）”此义，显明了异熟的无奋发性。其意为：此非如诸相续（santāna）中禅那等至（jhāna-samāpatti）里烦恼止息（kilesavūpasama）的寂静性。这种异熟的寂静性不是推论得来的，而是现量证得的，所以说“唯从寂静性”等等。其中，以“触击”（abhinipāta）一词来显示五识（pañcaviññāṇa）的功能作用。所以说“五识不认知任何法，除了仅仅触击之外”。“具彼缘者”（Tappaccayavataṃ）是指具异熟缘者，即依靠异熟缘而助成之义。此指非异熟（avipāka）的色法（rūpadhamma）。“随顺异熟而转”（Vipākānukulaṃ pavatti）是指寂静自性的缘性。

යථාසකං පච්චයෙහි නිබ්බත්තානං පච්චයුප්පන්නානං අනුබලප්පදානං උපත්ථම්භකත්තං, තයිදං ආහාරෙසු න නියතං තතො අඤ්ඤථාපි පවත්තනතො. තථා සති තදෙව තත්ථ කස්මා ගහිතන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘සතිපි…පෙ… උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති. තෙන පධානාප්පධානෙසු පධානෙන නිද්දෙසො ඤායගතොති දස්සෙති. කාමඤ්චෙත්ථ ‘‘රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙනා’’ති අවිසෙසතො වුත්තං, සාමඤ්ඤජොතනා පන විසෙසෙ අවතිට්ඨතීති යථාරහං පච්චයභාවො නිද්ධාරෙතබ්බො. ස්වායං තෙසං උපත්ථම්භකත්තස්ස පධානභාවවිභාවනෙනෙව ආවි භවතීති තමෙව දස්සෙන්තො [Pg.234] ‘‘උපත්ථම්භකත්තඤ්හී’’තිආදිමාහ. ඵස්සමනොසඤ්චෙතනාවිඤ්ඤාණානි අත්තනා සහජාතධම්මානං සහුප්පාදනභාවෙන පච්චයා හොන්තීති ආහ ‘‘සතිපි ජනකත්තෙ අරූපීනං ආහාරාන’’න්ති. උපත්ථම්භකත්තං හොති උප්පාදතො පරම්පි නෙසං පච්චයභාවතො. අසතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භියමානස්ස රූපස්ස අඤ්ඤෙහි යථාසකං පච්චයෙහි ජනිතත්තා. තෙනාහ ‘‘චතුසමුට්ඨානිකරූපූපත්ථම්භකරූපාහාරස්සා’’ති. යදග්ගෙන රූපාරූපාහාරා අත්තනො ඵලස්ස උප්පත්තියා පච්චයා හොන්ති, තදග්ගෙන ඨිතියාපි පච්චයා හොන්තියෙවාති උපත්ථම්භකත්තං ජනකත්තං න බ්‍යභිචරති, තස්මා අනුපත්ථම්භකස්ස ආහාරස්ස කුතො ජනකතා. තෙනාහ ‘‘අසති පන…පෙ… නත්ථීති උපත්ථම්භකත්තං පධාන’’න්ති. යස්මා ජනකො අජනකොපි හුත්වා ආහාරො උපත්ථම්භකො හොති, අනුපත්ථම්භකො පන හුත්වා ජනකො න හොතියෙව, තස්මාස්ස උපත්ථම්භකත්තං පධානන්ති අත්ථො. ඉදානි ජනකත්තම්පි ආහාරානං උපත්ථම්භනවසෙනෙව හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘ජනයමානොපි හී’’තිආදිමාහ. අවිච්ඡෙදවසෙනාති සන්තතියා ඝට්ටනවසෙන.

由各自的缘所生起的诸缘生法，（食）给予助力，成为支持者。此（支持作用）在食中并非固定不变，因为（支持）也可以通过其他方式发生。若如此，为何唯独在此处提及此（支持作用）呢？考虑到这种质问，（论师）说：“即使有……乃至……以支持作用。”通过这句话表明，在主要与非主要（的法）中，以主要者来解释，是符合道理的。虽然此处普遍地说“色法与无色法的支持作用”，但共相的阐明最终会落实到个别事物上，所以应根据各自情况来确定其缘性。这种支持作用的主要性，正是通过阐明其主要性而显现的，为了显示这一点，（论师）才说“支持作用即是”等等。触、思、识，以与自身俱生诸法共同生起故，能成为（彼等之）缘，因此（论师）说：“无色食即使有生起作用（亦有支持作用）。”支持作用，是在（法）生起之后，以其作为（存续的）缘而存在。即使没有生起作用，被支持的色法也是由其他各自的缘所生起的。因此（论师）说：“四种集起（catusamuṭṭhānika）色法的支持者是色食。”如果色食和无色食是它们果法生起之缘，那么它们也必然是其存续之缘，所以支持作用与生起作用不相乖离。因此，若食没有支持作用，又何来生起作用呢？因此（论师）说：“如果没有……乃至……就没有，支持作用是主要的。”意思是说，因为食，不论有无生起作用，都能作为支持者；但是如果没有支持作用，就绝对不可能有生起作用，所以食的支持作用才是主要的。现在进一步说明食的生起作用也是通过支持作用而实现的，因此（论师）说：“即使生起也”等等。“以不间断”：是指连接相续不断。

යදි අධිපතියට්ඨො ඉන්ද්‍රියපච්චයතා, එවං සන්තෙ අධිපතිපච්චයතො ඉන්ද්‍රියපච්චයස්ස කිං නානාකරණන්ති චොදනං මනසි කත්වා තං තෙසං නානාකරණං දස්සෙන්තො ‘‘න අධිපතිපච්චයධම්මානං වියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පවත්තිනිවාරකෙති අත්තනො අධිපතිපච්චයපවත්තියා නිවාරකෙ අඤ්ඤෙ අධිපතිපච්චයධම්මෙ. අභිභවිත්වා පවත්තනෙනාති පුරිමාභිසඞ්ඛාරසිද්ධෙන ධොරෙය්‍යභාවෙන අභිභුය්‍ය පවත්තියා. ගරුභාවොති ජෙට්ඨකභාවො. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – යෙන ජෙට්ඨකභාවෙන ඡන්දාදයො අත්තනො පවත්තිවිබන්ධකෙ තුල්‍යයොගීධම්මෙ තදඤ්ඤධම්මෙ විය අභිභුය්‍ය පවත්තන්ති, න සො ඉන්ද්‍රියපච්චයතාය අධිපතියට්ඨොති අධිප්පෙතොති. අථ කො චරහීති ආහ ‘‘අථ ඛො’’තිආදි. දස්සනාදිකිච්චෙසු නිමිත්තභූතෙසු චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි චක්ඛාදීහි පච්චයෙහි චක්ඛාදීනං අනුවත්තනීයතාති සම්බන්ධො. ජීවනෙ අනුපාලනෙ ජීවන්තෙහි සහජාතධම්මෙහි ජීවිතස්ස, සුඛිතාදීහි සුඛිතදුක්ඛිතසොමනස්සිතදොමනස්සිතුපෙක්ඛිතෙහි සහජාතධම්මෙහි සුඛාදීනං අනුවත්තනීයතාති යොජනා. තංතංකිච්චෙසූති වුත්තමෙව දස්සනාදිකිච්චං පච්චාමසති. චක්ඛාදයො [Pg.235] පච්චයා එතෙසන්ති චක්ඛාදිපච්චයා, චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො. තෙහි චක්ඛාදිපච්චයෙහි. චක්ඛාදීනන්ති චක්ඛාදිජීවිතසුඛාදිසද්ධාදීනං.

若主宰义是根缘性，这样一来，增上缘与根缘有什么不同呢？考虑到这种质问，为了显示它们的差别，（论师）说：“并非如增上缘法那样”等等。此处，“阻碍其生起”是指阻碍其他增上缘法生起其增上缘作用。“以压倒而生起”是指凭借先前行所成就的卓越性而压倒性地生起。“重要性”是指卓越性。此处的简要意思是：欲等凭借其卓越性，如同压倒其他法那样，也压倒了阻碍自身生起的同等相应法而生起，那并非根缘性中的主宰义。那么，究竟是什么呢？（论师）说：“然则”等等。在见等作用中，于作为所缘的眼等缘，眼识等应当随顺于眼等，这是关联。在维持生命、保护生命时，与命根俱生的法应当随顺于命根；在乐等（感受）中，与乐、苦、喜、忧、舍俱生的法应当随顺于乐等（根），这是应用。“于种种作用中”是指回顾前面所说的见等作用。“眼等是这些的缘”，是指眼识等。以这些以眼等为缘的（法）。“眼等”是指眼根、命根、乐根等以及信根等。

තෙසු කිච්චෙසූති දස්සනාදිකිච්චෙසු. චක්ඛාදීනං ඉස්සරියං අධිපතියට්ඨො, සා ඉන්ද්‍රියපච්චයතාති අත්ථො. තප්පච්චයානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං තදනුවත්තනෙන තෙසං චක්ඛාදීනං අනුවත්තනෙන. තත්ථ දස්සනාදිකිච්චෙ. පවත්තීති ච ඉදං තස්ස අධිපතියට්ඨස්ස පාකටකරණං. අනුවත්තකෙන හි අනුවත්තනීයො අධිපතියට්ඨො පාකටො හොති. යථා චක්ඛාදීනං කිච්චවසෙන අධිපතියට්ඨො, න එවං භාවද්වයස්ස. තස්ස පන තාදිසෙන කාරණතාමත්තෙනාති දස්සෙන්තො ‘‘ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානං පනා’’තිආදිමාහ. පච්චයෙහීති කම්මාදිපච්චයෙහි. තතොති ඉත්ථාදිග්ගහණපච්චයභාවතො. තංසහිතසන්තානෙති ඉත්ථින්ද්‍රියාදිසහිතසන්තානෙ. ‘‘සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියානිපි චක්ඛාදිග්ගහණෙන ගහිතානී’’ති ඉදං ඉන්ද්‍රියපච්චයමෙව සන්ධාය වුත්තං, පච්ඡාජාතාදීහි පන තානි රූපධම්මානම්පි පච්චයා හොන්තියෙව.

“于那些作用中”，即于见等作用中。眼等的主宰性即主宰义，彼即根缘性，此为义。通过以彼为缘的眼识等随顺于彼，即随顺于眼等。于彼见等作用中，其生起是此主宰义的彰显。因为通过随顺者，被随顺的主宰义才得以彰显。正如眼等以作用的方式具有主宰义，但男女二根并非如此。为了显示它仅具有那样的因缘性质，（论师）才说：“然而男女根”等等。“以缘”，是指以业等缘。“从彼”，即由于作为取女性等（特征）的缘。“于与彼俱行的相续中”，是指于与女根等俱行的相续中。“‘乐根、苦根也由“眼等”一词所摄’，这是仅针对根缘而说，然而作为后生等缘，它们也确实是色法的缘。

ලක්ඛණාරම්මණූපනිජ්ඣානභූතානන්ති අනිච්චතාදිලක්ඛණස්ස පථවීකසිණාදිආරම්මණස්ස ච උපනිජ්ඣානවසෙන පවත්තානං. විතක්කාදීනන්ති විතක්කවිචාරපීතිවෙදනාචිත්තෙකග්ගතානං. උපගන්ත්වා නිජ්ඣානන්ති උපනිකච්ච නිජ්ඣානජ්ඣානාරම්මණස්ස ඣානචක්ඛුනා බ්‍යත්තතරං ඔලොකනං අත්ථතො චින්තනමෙව හොතීති වුත්තං ‘‘පෙක්ඛනං චින්තනඤ්චා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘විතක්කනාදිවසෙනා’’ති. විතක්කාදීනංයෙව සාධාරණො, යෙන තෙයෙව ‘‘ඣානඞ්ගානී’’ති වුච්චන්ති. සුඛදුක්ඛවෙදනාද්වයන්ති සාමඤ්ඤවචනම්පි උපනිජ්ඣායනට්ඨස්ස අධිකතත්තා අනුපනිජ්ඣානසභාවමෙව තං බොධෙතීති ආහ ‘‘සුඛින්ද්‍රියදුක්ඛින්ද්‍රියද්වය’’න්ති. තඤ්හි ඉධාධිප්පෙතබ්බං, න සොමනස්සදොමනස්සින්ද්‍රියං. තෙන වුත්තං ‘‘අධිප්පායො’’ති. අඣානඞ්ගා උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතා පඤ්චවිඤ්ඤාණසහගතා දට්ඨබ්බා විතක්කපච්ඡිමකත්තා ඣානඞ්ගානං. යදි එවන්ති ඣානඞ්ගවචනෙනෙව අඣානඞ්ගානං නිවත්තනං කතං, එවං සන්තෙ. එකන්තෙන න උපෙක්ඛාය විය අනෙකන්තෙන. අනෙකන්තිකඤ්හි උපෙක්ඛාය අඣානඞ්ගත්තං. යදි එකන්තෙන අඣානඞ්ගං සුඛදුක්ඛින්ද්‍රියං, අථ කථං පසඞ්ගොති ආහ ‘‘ඣානඞ්ගට්ඨානෙ නිද්දිට්ඨත්තා’’ති. අථ වා යදි එකන්තෙන අඣානඞ්ගතං වෙදනාද්වයං, කථං ඣානඞ්ගවොහාරොති ආහ ‘‘ඣානඞ්ගට්ඨානෙ නිද්දිට්ඨත්තා’’ති. සතිපි…පෙ… දස්සනත්ථං ‘‘ඨපෙත්වා සුඛදුක්ඛින්ද්‍රියද්වය’’න්ති වුත්තන්ති යොජනා[Pg.236]. යදි එවං යථාවුත්තවෙදනාද්වයෙන සද්ධිං තාදිසා උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතා කස්මා න ඨපිතාති ආහ ‘‘උපෙක්ඛා…පෙ… අත්ථී’’ති, පඤ්චවිඤ්ඤාණසහගතානං ඣානපච්චයභාවො පන නත්ථි, න ඉතරෙසන්ති අධිප්පායො. ගහණං කතං උපෙක්ඛාචිත්තෙකග්ගතානන්ති ආනෙත්වා යොජනා.

“作为专注相与所缘的（法）”，是指依于专注无常等相及地遍等所缘而生起的（法）。“寻等”，是指寻、伺、喜、受、心一境性。“亲近而观”，是指亲近后以禅眼更清晰地观察禅修所缘，义为思惟，故说“观与思惟”。因此（论师）说：“以寻等的方式。”寻等实为共通（之法），因此它们被称为“禅支”。“苦乐受二者”，此虽为通说，但因专注之义是主要的，它意指那些不具专注自性的（感受），故说：“乐根与苦根二者。”此处应取此二者，而非喜根与忧根。因此说：“此为意趣。”非禅支，即与五识俱行的舍与心一境性，应当被视为（非禅支），因为禅支是以寻为前导的。“如果这样”，是指若以“禅支”一词已排除了非禅支，这样一来。（那么，苦乐受）并非像舍那样是不确定的（非禅支），而是确定的（非禅支）。因为舍的非禅支性是不确定的。如果乐根与苦根是确定的非禅支，那么为何会有此关联呢？（论师）说：“因为在禅支的位置被提及。”或者说，如果此二受是确定的非禅支，那么为何有“禅支”的称谓呢？（论师）说：“因为在禅支的位置被提及。”即使有……乃至……为了显示此义，才说“排除乐根与苦根二者”，应如是结合。如果这样，为何不像前面所说的二受那样，也排除那样的舍与心一境性呢？（论师）说：“舍……是存在的。”然而与五识俱行的（舍与心一境性）没有作为禅缘的性质，但其他（与五识不相应的舍和心一境性）则有，此为意趣。应引入（上文的）‘舍与心一境性已被摄取’而作解释。

යතො තතො වාති දුග්ගතිතො වා සුගතිතො වා සංකිලෙසතො වා වොදානතො වා නිය්‍යානට්ඨො, ස්වායං යථාක්කමං සම්මා මිච්ඡා වා හොතීති ආහ ‘‘සම්මා වා මිච්ඡා වාති අත්ථො’’ති. අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තීති එත්ථ අහෙතුකචිත්තෙසු එව න ලබ්භන්තීති එවමවධාරණං ගහෙතබ්බං, න අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්ති එවාති. තස්මා පුරිමස්මිඤ්හි අවධාරණෙ අහෙතුකචිත්තෙසු අලාභො නියතොති සො පතියොගීසු නිවත්තිතො හොති. තෙනාහ ‘‘සහෙතුකචිත්තෙසු අලාභාභාවදස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති. දුතියෙ පන අහෙතුකචිත්තානි අලාභෙ නියතානීති තෙසු අනවසෙසතො අලාභෙන භවිතබ්බං. තථා සති යො කෙසුචි අහෙතුකචිත්තෙසු ඣානපච්චයො ලබ්භති, සොපි නිවාරිතො සියා. තෙන වුත්තං ‘‘න අහෙතුකචිත්තෙසූ’’තිආදි. තත්ථ ලාභාභාවදස්සනත්ථන්ති ලාභාභාවස්සෙව දස්සනත්ථං න වුත්තන්ති අත්ථො. තෙන එකච්චාලාභො අපටික්ඛිත්තො හොති. තෙනෙවාහ ‘‘කත්ථචි කස්සචි ලාභො න නිවාරිතො’’ති. එවං අත්ථෙ ගය්හමානෙති එවං වුත්තනයෙන පඨමපදාවධාරණවසෙන අත්ථෙ විඤ්ඤායමානෙ. එත්තකමෙව විඤ්ඤායෙය්‍යාති අහෙතුකචිත්තෙසු කෙසුචි චිත්තෙසු ඣානමග්ගපච්චයෙසු කස්සචි පච්චයස්ස ලාභො න නිවාරිතොති එත්තකමෙව විඤ්ඤායෙය්‍ය අවිසෙසෙන වුත්තත්තා. කිං පනෙත්ථ උපරි කාතබ්බන්ති ආහ ‘‘න සවිතක්ක…පෙ… කත’’න්ති. යදිපි න කතං, අත්ථතො පන තං කතමෙවාති වෙදිතබ්බං.

“无论从何处”，即从恶趣或善趣，从染污或清净，其义为出离。这依次而言，或为正，或为邪，故说：“意思是‘或正或邪’。”对于“于无因心中不可得”，此处应理解为限定于“仅于无因心中”不可得，而非“于无因心中必定不可得”。因此，在前一种限定中，于无因心中的不得是确定的，故其对法（即有因心）中的不得就被排除了。因此（疏钞主）说：“是为显示于有因心中并非不得而说。”然而，在后一种限定中，无因心于不得是确定的，于彼等心中应毫无遗余地不得。若然，则于某些无因心中可得的禅那缘亦应被遮止。因此说：“非于无因心中”等。此处“为显示得与不得之义”的意思是，并非仅为显示不得而说。因此，某些得并未被否定。因此（疏钞主）说：“于某处对某法之得未被遮止。”如是理解其义时，即是依前述之理，以限定第一词的方式来理解其义。应仅理解至此：于某些无因心中，对于禅那缘与道缘，某缘之得未被遮止，因其是无差别而说。于此，尚需补充何事？（疏钞主）说：“非有寻……乃至……已作。”即使未作此说，但从义理上，当知其已作。

අහෙතුකචිත්තෙසු වා ලාභාභාවදස්සනත්ථෙතිආදි පච්ඡිමපදාවධාරණවසෙන අත්ථදස්සනං. තස්මාති යස්මා අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්ති එවාති එවං නියමෙ කරියමානෙ යථාවුත්තො අත්ථො සම්භවති, තස්මා. අයඤ්ච අත්ථො පාඨන්තරෙනපි සංසන්දතීති දස්සෙතුං ‘‘යෙන අලාභෙනා’’තිආදි වුත්තං. තං අලාභන්ති තං ධම්මසඞ්ගණියං පකාසිතං අලාභං. එසාති එස ඉධ පට්ඨානවණ්ණනායං ‘‘අහෙතුකචිත්තෙසු න ලබ්භන්තී’’ති [Pg.237] අලාභො වුත්තො. කීදිසො පන අලාභොති තං දස්සෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ සහෙතුකෙසූති සහෙතුකචිත්තෙසු. සඞ්කඩ්ඪිත්වාති අවිසටෙ කත්වා. එකත්තගතභාවකරණන්ති එකභාවාපාදනං. ඉමස්මිං පන පකරණෙ ඣානපච්චයො වුත්තොව යථාලාභපච්චයාකාරවිභාවනෙ දෙසනාය තප්පරභාවතො.

“于无因心中，或为显示得与不得之义”等，是以限定末词的方式见义。“因此”是说，因为当作出“于无因心中必定不可得”这样的规定时，如前所说的义理才能成立，因此。为显示此义亦与其它读本相符，故说“以彼不得”等。“彼不得”是指《法集论》(Dhammasaṅgaṇī)中所阐明的不得。“此”是指此处《发趣论》释义中所说的“于无因心中不可得”之不得。然而是何种不得？为显示此，（疏钞主）说“犹如”等。其中，“于有因中”是指于有因心中。“已摄集”是指已作不散乱。“令至一性”是指引至一性。然而，于此论中，禅那缘确已宣说，因为教法旨在阐明随其所得的缘的行相故。

සමන්ති අවිසමං, සම්මා, සහ වා. පකාරෙහීති එකවත්ථුකතාදිප්පකාරෙහි. යුත්තතායාති සංසට්ඨතාය. සා පන සංසට්ඨතා යස්මා සභාවතො අනෙකෙසම්පි සතං එකත්තගමනං විය හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘එකීභාවොපගමනෙන විය උපකාරකතා’’ති. එවං උපකාරකතා ච තෙසං බහූනං සහච්ච එකත්තකාරිතාය නිදස්සෙතබ්බා.

“等（samam）”是指平等、正确或共同。“以诸行相（pakārehi）”是指以同一所缘等诸行相。“以相应故（yuttatāya）”是指以混合故。然而，此混合，因其自性犹如众多法亦趋向于一，故说：“犹如通过达成统一而有助益。”而此种助益，应通过彼等众多法共同产生统一作用来阐明。

යුත්තානම්පි සතන්ති වුත්තප්පකාරෙන සංසට්ඨතාය අඤ්ඤමඤ්ඤසම්බන්ධතාය යුත්තානම්පි සමානානං. අයඤ්ච යුත්තතා න සම්පයුත්තපච්චයතාය විය පච්චයධම්මෙසු පච්චයුප්පන්නධම්මෙසු ච වෙදිතබ්බා, කෙවලං තත්ථ අරූපසභාවත්තා උභයං සමධුරං, ඉධ රූපාරූපසභාවත්තා විධුරන්ති අයං විසෙසො. විප්පයුත්තභාවෙනාති විසංසට්ඨභාවෙන. තෙන වුත්තං ‘‘නානත්තූපගමෙනා’’ති. ඉදඤ්හෙත්ථ විප්පයුත්තතාය විසෙසනං යා නානත්තූපගමනසඞ්ඛාතා විප්පයුත්තතා, න සා ‘‘ඤාණවිප්පයුත්ත’’න්තිආදීසු විය අභාවමත්තන්ති, අයඤ්ච උපකාරකතා විනා සංසග්ගෙන සහාවට්ඨායිතාය කිච්චකාරිතාදීහි නිදස්සෙතබ්බා. න හීතිආදි ‘‘යුත්තාන’’න්ති වුත්තස්ස අත්ථස්ස සමත්ථනං ‘‘තාදිසෙ යොගෙ සතියෙව විප්පයුත්තපච්චයතා’’ති. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. තස්සත්ථො – යථා ‘‘වත්ථු ඛන්ධානං, සහජාතා කුසලා ඛන්ධා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං, පච්ඡාජාතා කුසලා ඛන්ධා පුරෙජාතස්ස ඉමස්ස කායස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.434) වත්ථුසහජාතපච්ඡාජාතවසෙන යුත්තානං අත්ථි විප්පයුත්තපච්චයතා, න එවං අයුත්තානං වත්ථුසහජාත…පෙ… අත්ථීති. යදි එවං රූපානං රූපෙහි කස්මා විප්පයුත්තපච්චයො න වුත්තොති ආහ ‘‘රූපානං පනා’’තිආදි. විප්පයොගොයෙව නත්ථි සම්පයොගාසඞ්කාය අභාවතො. සම්පයුජ්ජමානානඤ්හි අරූපානං රූපෙහි, රූපානඤ්ච තෙහි සියා සම්පයොගාසඞ්කා, සම්පයොගලක්ඛණං පන නත්ථීති තෙසං විප්පයොගො වුත්තො. තෙනාහ ‘‘චතූහි සම්පයොගො චතූහි විප්පයොගො’’ති.

“于诸相应法”是指依前述方式，以结合、以相互关联而相应的诸法。“此相应性”不应像相应缘那样在缘法与缘生法中理解，其差别仅在于：彼处因是无色自性故二者同等，此处因是色与无色自性故不同等。“以不相应性”是指以不结合性。因此说：“以各别存在故。”此处不相应性的简别是：凡被称为“各别存在”的不相应性，并非像“智不相应”等那样仅是“不存在”而已。并且，此助益性，应通过无结合而共存、起作用等来阐明。“诚然非”等是为了确证“于诸相应法”所说之义，即“唯于有如是相应时，方有不相应缘”。因此（疏钞主）说“诚然非”等。其义为：譬如，根据“所依(vatthu)于诸蕴，俱生之善蕴于心等起色，后生之善蕴于此先前生之身，是以不相应缘为缘”等文（《发趣论》1.1.434），依所依、俱生、后生而相应的诸法，有不相应缘；对于不相应者则非如是，无所依、俱生……等（不相应缘）。若尔，色与色之间，因何不说不相应缘？（疏钞主）说：“然而于诸色”等。（答：）根本不存在不相应，因无相应之可能性故。诚然，于正相应之无色法与色法，及色法与彼等（无色法）之间，或有相应之可能性，然无相应之相，故说彼等为不相应。因此（论中）说：“以四法相应，以四法不相应。”

අත්ථි [Pg.238] මෙ පාපකම්මං කතන්ති කතභාවවිසිට්ඨා අත්ථිතා වුච්චමානා කිරියාය සිද්ධභාවමෙව දීපෙති, න සිජ්ඣමානතන්ති ආහ ‘‘නිබ්බත්තතාලක්ඛණං අත්ථිභාව’’න්ති. අත්ථතො පන කම්මස්ස අනිබ්බත්තඵලතාය එවමෙත්ථ අත්ථිතා වෙදිතබ්බා. අත්ථි පුග්ගලොති පනෙත්ථ තස්සා පඤ්ඤත්තියා ගහෙතබ්බතා, තදුපාදානස්ස වා පබන්ධාවිච්ඡෙදො ලබ්භතෙවාති වුත්තං ‘‘උපලබ්භමානතාලක්ඛණං අත්ථිභාව’’න්ති. පච්චයධම්මස්ස යදිපි උප්පාදතො පට්ඨාය යාව භඞ්ගා ලබ්භමානතා අත්ථිභාවො, තථාපි තස්ස යථා උප්පාදක්ඛණතො ඨිතික්ඛණෙ සාතිසයො බ්‍යාපාරො, එවං පච්චයුප්පන්නෙපීති වුත්තං ‘‘සතිපි ජනකත්තෙ උපත්ථම්භකප්පට්ඨානා අත්ථිභාවෙන උපකාරකතා’’ති. වත්ථාරම්මණසහජාතාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන පුරෙජාතපච්ඡාජාතාදීනි සඞ්ගණ්හාති. අත්ථිභාවෙනෙව න නිස්සයාදිභාවෙනාති ‘‘සාධාරණ’’න්ති වුත්තං උපකාරකත්තං විභාවෙති.

在“我有恶业已作”这句话中，所说的“有”是以“已作”的状态为特征，这仅是显示行为的完成性，而非正在形成。因此（论中）说“存在的特征就是已生起”。然而就意义而言，由于业尚未产生结果，所以这里的存在性应如此理解。在“有个人(puggala)”一句中，这是指取其施设的概念，或者指其执取的相续没有断绝，所以（论中）说“存在的特征就是可以被认识到”。缘法虽然从生起到坏灭都具有可被认识到的存在，但它在住立刹那的作用比在生起刹那更为显著，缘生法也是如此，因此（论中）说“即使具有生起作用，也以存在的方式起支持等辅助作用”。“依止、所缘、俱生等”中的“等”字包括前生、后生等。仅仅以存在性，而不是以依止等性质，所以（论中）说“共同”，从而阐明其助益作用。

ඵස්සාදීනං අනෙකෙසං සහභාවො නත්ථීති ඉදං න එකචිත්තුප්පාදපරියාපන්නෙ සන්ධාය, අථ ඛො නානාචිත්තුප්පාදපරියාපන්නෙති දස්සෙන්තො ‘‘එකස්මිං ඵස්සාදිසමුදායෙ සති දුතියො න හොතී’’ති ආහ. ස්වායමත්ථො ‘‘සහභාවො නත්ථී’’ති සහභාවපටික්ඛෙපෙනෙව විඤ්ඤායති. එත්තාවතා පන අනවබුජ්ඣන්තානං වසෙන විවරිත්වා වුත්තො. තෙනාති අනෙකෙසං ඵස්සාදීනං සහභාවාභාවෙන. යදි නත්ථිතාමත්තෙන උපකාරකතා නත්ථිපච්චයතා, අනානන්තරාතීතවසෙනපි සියාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘සතිපී’’තිආදි. තානීති පුරිමතරචිත්තානි. දදමානං වියාති කස්මා වුත්තං, නනු ඔකාසං දෙතියෙව. තථා හි වුත්තං ‘‘පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකතා’’ති? සච්චමෙතං, එවමජ්ඣාසයා විය පච්චයධම්මා අභාවං ගච්ඡන්තීති දස්සනත්ථං විය-සද්දග්ගහණං.

“触等多种法没有共存性”这话不是指同一个心识生起范围内的，而是为了显示不同心识生起范围，所以（论中）说“一个触等集合生起时，第二个就不会生起”。这个意思通过否定共存性即可了知。然而，这是为了给那些不理解的人进一步阐明。因此，（此句意为）因为众多触等法没有共存性。如果仅仅以不存在就能作为助益的无有缘，那么非无间而过去的（法）也应能（为缘），针对此质难，（论中）说“即使存在……”等。“那些”就是先前的心识。“像给予者一样”是什么意思呢？难道不是给予机会吗？就像（论中）所说的“通过给予生起的机会而起到助益作用”？确实是这样，（之所以这样说）是为了显示作为缘的法就像怀有某种意图一样趋于消失，所以用“像”字来比喻。

නත්ථිතාවිගමානං සතිපි පච්චයස්ස ධම්මස්ස අනුපලද්ධිතාසාමඤ්ඤෙ නත්ථිවිගතපච්චයෙසු ලබ්භමානං විසෙසමත්ථං විභාවෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි වුත්තං. අභාවමත්තෙනාති හුත්වා අභාවමත්තෙන. තෙනෙත්ථ නිරොධානන්තරං පච්චයධම්මස්ස උපකාරකත්තං ආහ, යථා තං ‘‘ඔකාසදාන’’න්ති වුත්තං. සභාවවිගමෙනාති එතෙන නිරොධතො පරම්පි යතො ‘‘විගතතා නිරොධප්පත්තතා’’ති වුත්තං. පච්චයධම්මෙ යාසං නත්ථිතාවිගතතානං වසෙන නත්ථිවිගතපච්චයා වුත්තා, තාසං විසෙසෙ දස්සිතෙ නත්ථිවිගතපච්චයානං විසෙසො [Pg.239] දස්සිතො හොතීති ‘‘නත්ථිතා ච නිරොධානන්තරසුඤ්ඤතා විගතතා නිරොධප්පත්තතා’’ති වුත්තං, තත්ථ නිරොධානන්තරා න නිරොධසමකාලාති අධිප්පායො. තථාති ඉමිනා යථා පච්චයධම්මාවිසෙසෙපි නත්ථිවිගතපච්චයභාවවිසෙසො නිද්ධාරිතො, තථා අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවවිසෙසොති ඉමමත්ථං උපසංහරති. යථා හි නිරොධානන්තරනිරොධප්පත්තීහි නත්ථිවිගතතානං භෙදො ලක්ඛිතො, එවං පච්චයධම්මස්ස ධරමානතානිරොධානුපගමෙහි අත්ථිඅවිගතතානන්ති. කථං පනායං ධම්මාවිසෙසෙ පච්චයභාවවිසෙසො දුවිඤ්ඤෙය්‍යරූපෙන ඨිතො සම්මා විභාවිස්සතීති ආහ ‘‘ධම්මානඤ්හී’’තිආදි. තදභිසමයාය තෙසං පච්චයවිසෙසානං අධිගමත්ථං.

为了阐明在无有缘与离去缘中所能获得的特殊意义，尽管就缘法不可得这一点而言，不存在与离去是共通的，（论中）才说“于此亦……”等。‘仅以不存在’是指，仅以已存在后变为不存在。因此这里说，缘法在灭尽之后即能起助益作用，如（论中）所说‘给予机会’。‘以自性离去’是指灭尽之后，因为（论中）说‘离去性即是已达灭尽的状态’。无有缘与离去缘是就缘法的不存在性与离去性而说，当显示此二者的差别时，无有缘与离去缘的差别也就被显示了。因此说‘不存在性是灭尽之后的空无，离去性是已达灭尽的状态’，此处的意趣是，灭尽之后，而非与灭尽同时。如是，此（段）总结道：正如在缘法无差别的情况下，确定了无有缘与离去缘状态的差别，同样也确定了存在缘与不离去缘状态的差别。譬如通过‘灭尽之后’与‘已达灭尽’来标识不存在性与离去性的差别，同样也通过缘法的‘持续存在’与‘未入灭尽’来（标识）存在性与不离去性。然此缘法无差别而缘的状态有差别的道理，以其难以理解的形式存在，如何能被正确地阐明呢？故说‘诸法实有……’等。（此论述是）为了证悟此理，通达彼等缘的差别。

චතූසු ඛන්ධෙසු එකස්සපි අසඞ්ගහිතත්තාභාවතො අනන්තරාදීහීති විභත්තිං පරිණාමෙත්වා යොජනා. අඤ්ඤන්ති සුඛුමරූපං. න හි තං පුරෙජාතපච්චයො හොති. නනු ච රූපරූපම්පි පුරෙජාතපච්චයභාවෙන කුසලත්තිකෙ නාගතන්ති ආහ ‘‘රූපරූපං පනා’’තිආදි. අඤ්ඤත්ථ ආගතමෙවාති යදිපි කුසලත්තිකෙ නාගතං, සනිදස්සනත්තිකාදීසු පන ආගතත්තා න සක්කා රූපරූපස්ස පුරෙජාතපච්චයතං පටික්ඛිපිතුන්ති අත්ථො.

由于被四蕴中的某一蕴所摄，因此（此句）通过改变格释来与“无间”等（词语）连接。“其他”是指微细色。它不是前生缘(purejātapaccaya)。（问：）难道色法作为前生缘，不是未在善三法聚中提及吗？（答：）因此（论中）说“然而色法……”等。其意为：虽然色法未在善三法聚中提及，但在“有见有对”等三法聚中已经提及，因此不能否定色法作为前生缘的作用。

පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘纲要释义终。

පච්චයනිද්දෙසො

缘的解释

1. හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

1. 因缘解释释义

1. හෙතුපච්චයෙන පච්චයභාවො හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨො, න හෙතුපච්චයධම්මොති අත්ථො. සොති හෙතුභාවෙන පච්චයො. එත්ථ ච පඨමවිකප්පෙ යො හෙතුපච්චයෙන පච්චයභාවො වුත්තො, යො ච දුතියවිකප්පෙ හෙතුභාවෙන පච්චයො වුත්තො, සො යස්මා අත්ථතො යථාවුත්තස්ස පච්චයධම්මස්ස යථාවුත්තානං පච්චයුප්පන්නානං හෙතුපච්චයභාවොයෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘උභයථාපි හෙතුභාවෙන උපකාරකතා හෙතුපච්චයොති උද්දිට්ඨොති දස්සිතං හොතී’’ති. යථා චෙත්ථ, එවං ‘‘ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයභාවො, ආරම්මණභාවෙන වා පච්චයො ආරම්මණපච්චයො’’තිආදිනා ආරම්මණපච්චයාදීසු අත්ථො නෙතබ්බොති දස්සෙන්තො [Pg.240] ‘‘එස නයො සෙසපච්චයෙසුපී’’ති ආහ. ධම්මසභාවො එව, න ධම්මතො අඤ්ඤා ධම්මසත්ති නාම අත්ථීති. උපකාරකං ධම්මන්ති පච්චයධම්මං ආහ. උපකාරකතන්ති පච්චයතං.

1. 以因缘为缘的状态，即被指为“因缘”，其义并非“因缘法”。此即以因的状态为缘。于此，在第一种抉择中，所说的以因缘为缘的状态，以及在第二种抉择中，所说的以因的状态为缘，因为其义理上即是如前所述的缘法对于如前所述的缘生法的因缘状态，是故说：“两者皆以因的状态为助益性，此即被指为因缘。”此乃为显示其义。如于此，如是“以所缘缘为缘的状态，或以所缘的状态为缘即是所缘缘”等，为显示在所缘缘等中其义亦应如是理解，彼说：“此理亦适用于其余诸缘。”仅是法的自性，并无异于法的所谓“法力”存在。彼说助益之法为缘法，助益性为缘性。

පච්චත්තනිද්දිට්ඨොති පච්චත්තවසෙන නිද්දිට්ඨො, පඨමාය විභත්තියා නිද්දිට්ඨොති අත්ථො. තෙනාති පච්චයධම්මනිද්දෙසභූතෙන පච්චත්තනිද්දිට්ඨෙන පඨමෙන හෙතුසද්දෙන. එතස්සාති හෙතුසද්දාභිධෙය්‍යමත්ථමාහ. සො හි ඡබ්බිධො නවවිධො ද්වාදසවිධොති අනෙකභෙදෙන භින්නොපි හෙතුභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා එකවචනෙන වුත්තො. දුතියො හෙතුසද්දොති ආනෙත්වා යොජනා. හෙතුනා සම්පයුත්තානන්ති අධිකතත්තා වුත්තං ‘‘හෙතු සම්පයුත්තානං පච්චයො හොන්තො හෙතුනා සම්පයුත්තානමෙව පච්චයො හොති, න විප්පයුත්තාන’’න්ති එවං පදමෙතං. න හි සබ්බෙන සබ්බං හෙතුවිප්පයුත්තධම්මානං හෙතුපච්චයො න හොතීති. සම්පයුත්තසද්දස්ස සම්බන්ධීසද්දත්තා ‘‘සම්පයුත්තසද්දස්ස සාපෙක්ඛත්තා’’ති වුත්තං. සම්පයුත්තොති හි වුත්තෙ කෙන සම්පයුත්තොති එකන්තතො සම්බන්ධිඅන්තරං අපෙක්ඛිතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අඤ්ඤස්ස…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති. නායං එකන්තොති ය්වායං ‘‘දුතියෙ හෙතුසද්දෙ අවිජ්ජමානෙ’’තිආදිනා වුත්තො අත්ථො, අයමෙකන්තො න හොති, අඤ්ඤාපෙක්ඛොපි සද්දො අඤ්ඤස්ස විසෙසනං හොතීති ඉදං න සබ්බත්ථෙව සම්භවතීති අත්ථො. ‘‘පච්චත්තනිද්දිට්ඨො’’ති ඉමිනා පඨමස්ස හෙතුසද්දස්ස සම්පයුත්තසද්දානපෙක්ඛතං ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘හෙහුපච්චයෙන පච්චයොති එත්ථෙව බ්‍යාවටො’’ති. අවිසිට්ඨාති න විසෙසිතා. එවන්ති යථා හෙතුසද්දෙන අඤ්ඤත්ථ බ්‍යාවටෙන සම්පයුත්තා න විසෙසියන්ති කිච්චන්තරපසුතත්තා, එවං සම්පයුත්තසද්දෙන හෙතුසද්දවිසෙසනරහිතෙන තදත්ථමත්තබ්‍යාවටත්තා අවිසෙසතො සම්පයුත්තානං ගහණං සියා. තෙන වුත්තං ‘‘සම්පයුත්තසද්දෙනා’’තිආදි. ආහාරින්ද්‍රියාසම්පයුත්තස්ස අභාවතොති ආහාරෙහි ඉන්ද්‍රියෙහි ච නසම්පයුත්තස්ස ධම්මස්ස අභාවතො. න හි ඵස්සචෙතනාවිඤ්ඤාණවෙදනාජීවිතවිරහිතො චිත්තුප්පාදො අත්ථි. තෙනාහ ‘‘වජ්ජෙතබ්බා…පෙ… තං න කත’’න්ති. වජ්ජෙතබ්බං හෙතුවිප්පයුත්තං.

“自体所指”(paccattaniddiṭṭha)即是以自体的方式被指出，此义为以第一格(vibhatti)被指出。“彼”(tena)即是由作为缘法解释、自体所指的第一个“因”(hetu)字。“此”(etassa)即指出“因”字所表达的意义。彼虽分为六种、九种、十二种等多种差别，然以因的状态之共相总摄为一，以单数词说之。“第二因字”(dutiyo hetusaddo)即是引入并结合。“与因相应”(hetunā sampayuttānaṃ)是因其为增补而说：“因作为相应法(sampayuttadhamma)的缘，唯与相应法为缘，而非不相应法(vippayutta)。”此句是这样说的。并非说因缘绝不与一切与因不相应法为缘。因为“相应”(sampayutta)是关系词，故说“相应词有待于他”。若只说“相应”，则绝对需要期待“与何者相应”之其他关系词。故彼说：“他者……当知。”“此非绝对”(nāyaṃ ekanto)是指，前文“第二因字不存在时”等所说的意义，并非绝对。即使是依赖于他者的词，也可以作为他者的修饰语，此义并非在所有地方都成立。以“自体所指”此语，彼说第一个“因”字无需依赖“相应”字。故说：“以因缘为缘，唯在此中作用。”“无差别”(avisiṭṭha)即是未被限定。如是，如同“因”字因在别处作用、忙于其他事务，故未特指“相应”者；如是，“相应”字若无“因”字修饰，仅专注于其自身意义时，即可无差别地摄取相应者。故说“由相应字”等。“因无与食、根不相应法故”(āhārindriyāsampayuttassa abhāvato)即是因不存在不与食(āhāra)和根(indriya)相应的法。实无有缺乏触(phassa)、思(cetanā)、识(viññāṇa)、受(vedanā)和命根(jīvita)的心生起(cittuppāda)。故彼说：“应当排除……彼未做。”“应当排除”(vajjetabbaṃ)即是与因不相应者。

එවම්පීති දුතියෙන හෙතුසද්දෙන ගය්හමානෙපි නාපජ්ජති. යදිපි හෙතවො බහවො, සාමඤ්ඤනිද්දෙසො චායං, තථාපි සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසනිද්දිට්ඨත්තාති [Pg.241] අධිප්පායො. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චත්ත…පෙ… වුත්තත්තා’’ති. විනාපි දුතියෙන හෙතුසද්දෙන හෙතුසම්පයුත්තභාවෙ සිද්ධෙපීති ඉමිනා යං වුත්තං ‘‘නායමෙකන්තො’’ති, තමෙව උල්ලිඞ්ගෙති. න පන හෙතූනන්ති ඉදං හෙතුස්ස පච්චයභාවෙන ගහිතත්තා පච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහණං න යුජ්ජෙය්‍යාති ආසඞ්කමානං සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘එවම්පි ගහණං සියා’’ති. සොති දුතියො හෙතුසද්දො. අපරෙ පන ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති එත්ථ හෙතූනඤ්ච සම්පයුත්තකානඤ්චාති සමාසං විකප්පෙන්ති. පතිට්ඨාමත්තාදිභාවෙන නිරපෙක්ඛාති හෙතුඣානමග්ගධම්මා පතිට්ඨානඋපනිජ්ඣානනිය්‍යානමත්තෙන අඤ්ඤධම්මනිරපෙක්ඛා හෙතුඣානමග්ගපච්චයකිච්චං කරොන්ති. සාපෙක්ඛා එවාති අඤ්ඤසාපෙක්ඛා එව. ආහරිතබ්බඉසිතබ්බා ආහාරින්ද්‍රියපච්චයෙහි උපකත්තබ්බධම්මා. තස්මාති යස්මා යෙහි සාපෙක්ඛා, තෙ අත්තනො පච්චයුප්පන්නධම්මෙ පච්චයභාවෙනෙව පරිච්ඡින්දිත්වා තිට්ඨන්ති, තස්මා. තෙනාහ ‘‘තෙ විනාපි…පෙ… න කත’’න්ති. පරිච්ඡින්දන්ති විසෙසෙන්ති. තන්ති දුතියං ආහාරින්ද්‍රියග්ගහණං. තත්ථාති ආහාරින්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසෙ. න කෙවලඤ්ච තත්ථෙව, ඉධ ච හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙ දුතියෙන හෙතුග්ගහණෙන පච්චයුප්පන්නානං පුන විසෙසනකිච්චං නත්ථි, කස්මා? පච්චයභූතෙනෙව හෙතුනා සම්පයුත්තානං අඤ්ඤෙසඤ්ච හෙතූනං අවිච්ඡින්නත්තා.

“如是亦”(evampi)即虽以第二个“因”字摄取，亦无过失。纵使诸因众多，此乃总相的解释(niddesa)，然为显示总相，故作差别解释，此是其意。故说：“各自……乃至……已说。”“即使没有第二个‘因’字，因相应状态也能成立”，此语正是阐明前文所说“非绝对”(nāyamekanto)之义。“非诸因”(na pana hetūnaṃ)此语，是针对有人疑虑“因”已以缘的状态被摄取，若再以缘生(paccayuppanna)的状态摄取则不合理而说的。故彼说：“如是亦可摄取。”“彼”(so)即第二个“因”字。另有论师在“因相应法”(hetusampayuttakānaṃ)此处，将“因”与“相应法”作复合词(samāsa)分析。“凭借安住等性质而无所依赖”(patiṭṭhāmattādibhāvena nirapekkhā)是指因、禅(jhāna)、道(magga)诸法，仅凭安住(patiṭṭhāna)、审察(upanijjhāna)、出离(niyyāna)的性质，不依赖其他法，而能完成因、禅、道缘(paccaya)的作用。“有所依赖”(sāpekkhā eva)即是依赖他者。“应被补益、应被滋养”(āharitabbaisitabbā)是指由食根缘(āhārindriyapaccaya)所助益的诸法。“因此”(tasmā)是说，因为诸法依赖于彼等缘法，而彼等缘法又仅以缘的状态来限定自身的缘生法而存在，是故。故彼说：“它们离开……乃至……不能成立。”“限定”(paricchindanti)即是区分。“彼”(taṃ)即第二个食根的摄取。“于彼”(tattha)即在食根缘的解释中。不仅于彼，在此因缘的解释中，亦无需以第二个“因”的摄取来重新区分缘生法，为何？因为作为缘的因，与相应法及其他诸因是不可分离的。

පුරිමවචනාපෙක්ඛො වුත්තස්සෙව නිද්දෙසොති තං-සද්දස්ස පටිනිද්දෙසභාවමාහ. පාකටීභූතෙ එව අත්ථෙ පවත්තති, පාකටීභාවො ච අඤ්ඤානපෙක්ඛෙන සද්දෙන පකාසිතත්තා වෙදිතබ්බො. අනපෙක්ඛනීයො අත්ථන්තරබ්‍යාවටත්තා. අඤ්ඤොති හෙතුසද්දතො අඤ්ඤො. නිද්දිසිතබ්බපකාසකො වුත්තො නත්ථි, යො තං-සද්දෙන පටිනිද්දෙසං ලභෙය්‍ය.

“依赖前言而解释已说者”(purimavacanāpekkho vuttasseva niddeso)，是说“彼”(taṃ)字具有回指的作用。它仅在意义已显明时才起作用；而意义的显明，应理解为是已通过不依赖他词的词语所阐明。“不需依赖”(anapekkhanīyo)是因为它已作用于其他意义。“其他”(añño)即异于“因”字者。没有说出能彰显“应被指明者”的词，以使“彼”字能得到回指。

යදි එවං ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති එත්ථ කථන්ති ආහ ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකානන්ති ඉමිනා පනා’’තිආදි. තත්ථ පන-සද්දො සතිපි හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකානං නිද්දෙසභාවෙ හෙතුසම්පයුත්තකසද්දෙ ලබ්භමානානං නිද්දිසිතබ්බානං පාකටීකරණසඞ්ඛාතං හෙතුසද්දතො විසෙසං ජොතෙති. ‘‘හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති ඉමස්ස සමාසපදස්ස උත්තරපදත්ථප්පධානත්තමාහ ‘‘පච්චයුප්පන්නවචනෙනා’’ති. තෙන ච යථාධිප්පෙතස්ස අත්ථස්ස එකදෙසොව වුච්චති ධම්මානං විසෙසනභාවතොති ආහ ‘‘අසමත්තෙනා’’ති. විසෙසනං නාම විසෙසිතබ්බාපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘පච්චයුප්පන්නවචනන්තරාපෙක්ඛෙනා’’ති. වුත්තතාය විනා පටිනිද්දෙසතා නත්ථීති ‘‘පුබ්බෙ වුත්තෙනා’’ති වුත්තං.

若如是，于“彼等所生”(taṃsamuṭṭhānānaṃ)此处如何解释？答曰：“以‘与因相应者’(hetusampayuttakānaṃ)等[解释]。”于此，`pana`字，即使在有“因”及“与因相应者”的解释(niddesa)的情况下，也阐明了其与“因”字的不同之处，此差别即在于，它明确了在“与因相应者”一词中可得的、应被指明的事物。为说明“与因相应者”(hetusampayuttakānaṃ)此复合词(samāsapada)以后分(uttarapada)的意义为主，而说“以缘生法(paccayuppanna)的表述”。并且，由于它是诸法的限定词(visesana)，仅表达了所欲之义的一部分，故说“以不完整”(asamattena)。所谓限定词，是依赖于被限定的对象，故说“以需要参照缘生法的其他表述”。没有已说之事，便无回指，故说“以先前所说”(pubbe vuttena)。

තං-සද්දෙන [Pg.242] නිද්දිසිතබ්බන්ති ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති එත්ථ තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බං හෙතුසම්පයුත්තකසද්දෙ පාකටීභූතං කිං පනාති පුච්ඡති. තෙ හෙතූ චෙව…පෙ… හෙතුසම්පයුත්තකා ච තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බා හෙතුසම්පයුත්තකසද්දෙ පාකටීභූතාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤථාති ‘‘යෙහි හෙතූහී’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරතො අඤ්ඤථා අඤ්ඤෙන පකාරෙන. තං අඤ්ඤං පකාරං දස්සෙන්තො ‘‘තෙ හෙතූ…පෙ… සම්බන්ධෙ සතී’’ති ආහ. ඉධාති අනන්තරං වුත්තසම්බන්ධනං භුම්මනිද්දෙසෙන පරාමසති. තෙනෙවාති පඨමෙනෙව හෙතුසද්දෙන. තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බාති ‘‘තංසමුට්ඨානාන’’න්ති එත්ථ තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බා යථා පාකටා, එවං පුබ්බෙ ‘‘තංසම්පයුත්තකාන’’න්ති වුත්තචොදනායම්පි එවමෙව තෙනෙව තං-සද්දෙන නිද්දිසිතබ්බා පාකටා භවිතුං අරහන්ති. තථා ච සති නිද්දිසිතබ්බස්ස…පෙ… න යුජ්ජෙය්‍ය. දුවිධම්පි වා හෙතුග්ගහණං අපනෙත්වාති ‘‘හෙතූ හෙතුසම්පයුත්තකාන’’න්ති එත්ථ කතං ද්විප්පකාරහෙතුග්ගහණං අවිචාරෙත්වා ‘‘තංසම්පයුත්තකානන්ති අවත්වා’’තිආදිනා තං-සද්දවචනීයතං චොදෙති, ‘‘නිද්දිසිතබ්බස්ස අපාකටත්තා’’තිආදිනා පරිහරති ච. හෙතූ හි පච්චයාති ඉදං අයං හෙතුපච්චයකථාති කත්වා වුත්තං.

“应以‘彼’字指代”(taṃ-saddena niddisitabbaṃ)，即于“彼等所生”(taṃsamuṭṭhānānaṃ)此处，问道：“以‘彼’字应指代者，于‘与因相应者’一词中已显明者为何？”其关联是：“那些因以及……与因相应者，应以‘彼’字指代，且于‘与因相应者’一词中已显明。”“以别的方式”(aññathā)，即不同于以“由彼等因”等所说之方式，而是以其他方式。为展示那其他方式，而说：“那些因……乃至……当有关系时。”“于此”(idhā)，即以处格的解释(bhummaniddesena)指代紧接着所说的关联。“即以彼”(teneva)，即以第一个“因”字。“应以‘彼’字指代”(taṃ-saddena niddisitabbā)，即于“彼等所生”(taṃsamuṭṭhānānaṃ)此处，以‘彼’字所应指代者已如是显明；同样地，先前于“与彼相应者”(taṃsampayuttakānaṃ)的责难中，亦应能以同一个‘彼’字指代而如此显明。若如是，则所应指代者……乃至……便不合理。或者，“排除两种因之执取”(duvidhampi vā hetuggahaṇaṃ apanetvā)，即不审察于“因及与因相应者”(hetū hetusampayuttakānaṃ)此处所作的两种因之执取，而以“不说‘与彼相应者’(taṃsampayuttakānaṃ)”等语，对‘彼’字的可说性提出责难，并以“所应指代者未显明”(niddisitabbassa apākaṭattā)等语来回应。“因实为缘”(hetū hi paccayā)，此句是就“此是因缘之论”而说。

තං න වුත්තන්ති චිත්තසමුට්ඨානවචනං න වුත්තං. තස්සාති සහජාතපච්චයස්ස. කටත්තාරූපස්ස පච්චයභාවො න වුත්තො භවෙය්‍ය, වුත්තොව සො ‘‘විපාකාබ්‍යාකතො එකො ඛන්ධො තිණ්ණන්නං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො, තයො ඛන්ධා එකස්ස ඛන්ධස්ස කටත්තා ච රූපාන’’න්තිආදිනා, තස්මා චිත්තචෙතසිකානං කටත්තාරූපපච්චයභාවො න සක්කා නිවාරෙතුං. තත්ථාති සහජාතපච්චයනිද්දෙසෙ. තත්ථ හි ‘‘චිත්තචෙතසිකා ධම්මා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති චිත්තසමුට්ඨානරූපානි එව නිද්දිට්ඨානි. ඉධාපීති ඉමස්මිං හෙතුපච්චයනිද්දෙසෙපි. එවං භවිතබ්බන්ති ‘‘චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති නිද්දෙසෙන භවිතබ්බං. යදි එවං කස්මා තථා න වුත්තන්ති ආහ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානානන්ති පනා’’තිආදි. විසෙසිතං හොති සබ්බචිත්තචෙතසිකාසමුට්ඨානභාවෙන. වචනෙනාති යථාදස්සිතෙන සහජාතපච්චයනිද්දෙසවචනෙන. චිත්තචෙතසිකානං පච්චයභාවො එව හි තත්ථ පච්චයනිද්දෙසෙ වුත්තො, න චිත්තචෙතසිකානං සමුට්ඨානභාවොති අධිප්පායො.

“彼未被说”(Taṃ na vuttaṃ)，是说“心生”(cittasamuṭṭhāna)之语未被说。“其”(tassa)，即俱生缘的。业生色(kaṭattārūpa)的缘性或许未被说，但它实已被说，如：“一异熟无记蕴，以俱生缘为三蕴及业生色之缘；三蕴为一蕴及业生色之缘”等。因此，心与心所作为业生色之缘的性质，是不可否定的。“于彼”(Tattha)，即在俱生缘的解释(niddesa)中。于彼处，“心、心所法以俱生缘为心生色(cittasamuṭṭhānarūpa)之缘”，仅指明了心生色。“于此亦然”(idhāpi)，即在此因缘的解释中亦然。“应如是”(Evaṃ bhavitabbaṃ)，即应有“心生”(cittasamuṭṭhānānaṃ)的解释。若如是，为何不那样说呢？答曰：“然‘心生’……”等。此被限定为由一切心与心所生起的状态。“以语”(vacanena)，即以如所展示的俱生缘解释之语。其意是：于彼缘的解释中，仅说了心与心所的缘性，而未说心与心所的生起性。

හෙතුආදිපටිබද්ධතඤ්ච දස්සෙති යදග්ගෙන තානි චිත්තපටිබද්ධවුත්තීනි, තදග්ගෙන තංසම්පයුත්තධම්මපටිබද්ධවුත්තීනිපි හොන්තීති. ආරම්මණමෙතං හොතීති [Pg.243] යදෙතං කුසලාකුසලචෙතනාවසෙන මනොද්වාරෙ චෙතනං සෙසද්වාරෙසු කායවචීපයොගවසෙන සඞ්කප්පනං, යඤ්ච කාමරාගාදීනං සන්තානෙ අනුසයනං, එතං ආරම්මණං එසො පච්චයො කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා පතිට්ඨානාය. පතිට්ඨිතෙති කම්මං ජවාපෙත්වා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනසමත්ථතාපතිට්ඨාපත්තෙ කම්මවිඤ්ඤාණෙ විරුළ්හෙති තතො එව කම්මවිඤ්ඤාණතො පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණබීජෙ විරුළ්හෙ විරුහන්තෙති අත්ථො. අථ වා පතිට්ඨා විඤ්ඤාණස්ස හොතීති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරසඞ්ඛාතෙ කම්මවිඤ්ඤාණස්ස ඨිතියා පවත්තියා ආරම්මණෙ පච්චයෙ පටිසිද්ධෙ ආයතිපටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පතිට්ඨා හොති, තස්මිං පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණෙ පුනබ්භවාභිනිබ්බත්තිවසෙන පතිට්ඨිතෙ පතිට්ඨහන්තෙ විරුළ්හෙ බීජභාවෙන විරුහන්තෙ නාමරූපස්ස අවක්කන්ති හොතීති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. තෙනාහ ‘‘පටිසන්ධිනාමරූපස්ස විඤ්ඤාණපච්චයතා වුත්තා’’ති.

并显示其与因等的相连性，即就其与心相连而转起而言，它们也同样与相应法相连而转起。此是所缘(ārammaṇa)，即：依善或不善思(cetanā)，于意门(manodvāra)中的思，及于其余诸门中依身语行(kāyavacīpayoga)的思惟(saṅkappanaṃ)，以及于相续(santāna)中对欲贪(kāmarāga)等的随眠(anusayanaṃ)，此是所缘，此是业识(kammaviññāṇa)住立(ṭhiti)与安住(patiṭṭhāna)的缘(paccaya)。所谓“已安住”(patiṭṭhite)，是指当业(kamma)令速行(javana)生起后，业识(kammaviññāṇa)达到能够牵引结生(paṭisandhi)的安住(patiṭṭhā)而增长(viruḷhe)时，其义是：从该业识中，结生识(paṭisandhiviññāṇa)的种子(bīja)得以增长、萌发。或者说，“安住”(patiṭṭhā)是识(viññāṇa)的安住，其义是：当名为烦恼(kilesa)与行(abhisaṅkhāra)的业识，其住立(ṭhiti)与转起(pavatti)的所缘与缘被遮止(paṭisiddhe)时，未来结生识(āyatipaṭisandhiviññāṇa)的安住便成立了。当此结生识以再有(punabbhava)的生起方式安住(patiṭṭhite)、持续(patiṭṭhahante)、增长(viruḷhe)，如种子般萌发(viruhante)时，名色(nāmarūpa)便得以投生(avakkanti)。此处之义应如是知。因此说：“已说结生名色以识为缘。”

පුරිමතරසිද්ධායාති ඛෙත්තභාවනිබ්බත්තියා පුරෙතරමෙව සිද්ධාය පථවියා. අත්තලාභොයෙව චෙත්ථ පතිට්ඨානං, න පටිලද්ධත්තභාවානං අවට්ඨානන්ති දස්සෙන්තො ‘‘පතිට්ඨානං කම්මස්ස කටත්තා උප්පත්තීති වුත්තං හොතී’’ති ආහ.

“于更先成就者”(Purimatarasiddhāya)，是说于比田地状态(khettabhāva)的生成更先成就的大地(pathavī)。为显示“此处的安住(patiṭṭhāna)仅是自身的获得(attalābha)，而非已得自体(paṭiladdhattabhāva)的存续(avaṭṭhāna)”，而说：“业的安住是因已造作(kaṭattā)而生起(uppatti)，此即所说之义。”

සෙසරූපානන්ති පටිසන්ධික්ඛණෙ පථවීධාතුආදීනං සෙසරූපානං, පවත්තෙ පන තිසන්තතිරූපානම්පි. සහභවනමත්තං වා දස්සෙති. සහභාවෙනපි හි අත්ථි කාචි විසෙසමත්තා. කත්ථචි කත්ථචීති පකතිකාලභවවිසෙසාදිකෙ. තතියපකතියඤ්හි පඨමකප්පිකකාලෙ ච භාවකලාපො නත්ථි, රූපභවෙ කායකලාපොපි. ආදි-සද්දෙන තත්ථෙව ඝානජිව්හාකලාපා, කාමභවෙ ච අන්ධාදීනං චක්ඛාදිකලාපා සඞ්ගය්හන්ති. කත්ථචි අභාවාභාවතොති නාමරූපොකාසෙ කත්ථචිපි අභාවාභාවතො.

“其余色法”(sesarūpānaṃ)是指结生(paṭisandhi)之际地界(pathavīdhātu)等其余的色法，但在持续(pavatta)过程中也指三相续的色法。或者仅仅表示共生。因为即使是共生，也存在某些差别。“在某些处、某些时”(katthaci katthaci)，是指在正常时(pakatikāla)、有的差别(bhavavisesa)等方面。因为在第三正常时和初劫(paṭhamakappika)时，没有性根色聚(bhāvakalāpa)，在色有(rūpabhava)中也没有身根色聚(kāyakalāpa)。通过“等”字(ādi-saddena)，也包含了在那里的鼻根色聚、舌根色聚，以及在欲有(kāmabhava)中盲者等所没有的眼根色聚等。“由于在某些处有无”(katthaci abhāvābhāvato)，是说因为在名色(nāmarūpa)存在的空间(okāsa)中，也是某些地方有、某些地方没有。

තෙසන්ති පවත්තියං කටත්තාරූපාදීනං. න හි හෙතු පවත්තියං කටත්තාරූපස්ස පච්චයො හොති, උතුආහාරජානං පන සම්භවොයෙව නත්ථි. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චයභාවප්පසඞ්ගොයෙව නත්ථී’’ති. න පන ලබ්භති පච්චයපච්චනීයෙ තාදිසස්ස වාරස්ස අනුද්ධටත්තා. ඉදන්ති ‘‘පවත්තියං කටත්තාරූපාදීනං පච්චයභාවපටිබාහනතො’’ති ඉදං ‘‘හෙතූ සහජාතාන’’න්ති අදෙසනාය පරිහාරවචනං, ඊදිසී පන චොදනා අනොකාසා එවාති දස්සෙතුං ‘‘භගවා පනා’’තිආදි [Pg.244] වුත්තං. යො හි ධම්මො යථා භගවතා දෙසිතො, සො තථෙව ගහෙතබ්බොති.

“彼等”(tesaṃ)，即在持续(pavatti)时的业生色(kaṭattārūpa)等。因为在持续时，因(hetu)不是业生色的缘，而对于时节生与食生（色法），则根本没有（因作为缘的）可能性。因此说：“成为缘的可能性根本不存在。”然而，在“缘与非缘”（的章节）中并不可得，因为没有提出此类的论点(vāra)。“此”(idaṃ)，即“因排除了在持续时业生色等有缘的可能性”，此乃针对“（世尊）未开示‘因是俱生（法之缘）’”的回应之语。为显示此类责难毫无机会(anokāsā)，而说“然世尊(bhagavā)……”等。凡是世尊(bhagavā)所开示的法，都应如其所说地领受。

හෙතුපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

因缘解释之释义，终。

2. ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

2. 所缘缘解释之释义

2. උප්පජ්ජනක්ඛණෙයෙවාති එත්ථ උප්පාදතො පට්ඨාය යාව භඞ්ගා උද්ධං පජ්ජනං ගමනං පවත්තනං උප්පජ්ජනං, තස්ස ඛණො, තස්මිං උප්පජ්ජනක්ඛණෙති එවං වා අත්ථො දට්ඨබ්බො. එවඤ්හි සති උප්පජ්ජනසද්දෙන උප්පන්නසද්දෙන විය සබ්බෙ පවත්තමානභාවා සඞ්ගහිතා හොන්ති, න උප්පාදමත්තං. තෙනාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං වත්තමානක්ඛණෙයෙව රූපාදීනං ආරම්මණපච්චයත්තෙන. අනාලම්බියමානානන්ති සබ්බෙන සබ්බං නාලම්බියමානානන්ති අත්ථො. අඤ්ඤථා හි යථාවුත්තානං රූපාදීනං යදා ආරම්මණපච්චයත්තාභාවො, තදා අනාලම්බියමානතාවාති. සබ්බරූපානීති සබ්බානි රූපායතනානි, යත්තකානි තානි ආපාථගතානි යොග්‍යදෙසෙ ඨිතානි, තානි සබ්බානීති අත්ථො. සහ න හොන්තීති එකජ්ඣං ආරම්මණං න හොන්ති. සතිපි හි අනෙකෙසං එකජ්ඣං ආපාථගමනෙ යත්ථ යත්ථ පුබ්බාභොගො, තං තංයෙව ආරම්මණං හොති, න සබ්බං. නීලාදිසඞ්ඝාතවසෙන චෙතං වුත්තං, න පච්චෙකං නීලාදිරූපායතනමත්තවසෙන. සමුදිතානියෙව හි රූපායතනානි චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං, න විසුං විසුන්ති ධාතුවිභඞ්ගවණ්ණනායං දස්සිතොයං නයො. යං පන අට්ඨකථායං ‘‘තෙ තෙ විසුං විසුං ආරම්මණපච්චයො හොන්තී’’තිපි වුත්තං, තම්පි යථාවුත්තමෙවත්ථං සන්ධාය වුත්තං. අඤ්ඤථා රූපායතනං මනින්ද්‍රියගොචරං නාම න සියා. සද්දාදීසුපි එසෙව නයො. තෙනෙවාහ ‘‘තථා සද්දාදයොපී’’ති. ‘‘සහ න හොන්තී’’ති වුත්තමත්ථං පාළියා විභාවෙතුං ‘‘යං යන්ති හි වචනං රූපාදීනි භින්දතී’’ති ආහ.

2. “‘就在生起刹那’(uppajjanakkhaṇeyeva)于此，应如是理解其义：从生起开始直至坏灭，向上行进、转起，此即是生起，其刹那即是生起刹那。这样的话，‘生起’一词就如‘已生’一词，包含了所有正在转起的诸法，而不仅是生起的那一刻。因此，（经文）说眼识(cakkhuviññāṇa)等仅在现在刹那以色(rūpa)等为所缘缘。‘不被缘取者’(anālambiyamānānaṃ)，意即完全不被缘取者。否则，如前所说的色等，当它们不具备所缘缘的性质时，就是不被缘取的状态。‘一切色’(sabbarūpāni)指一切色处(rūpāyatana)，即所有那些进入范围、位于合适位置的，都包含在内。‘不同时有’(saha na honti)，指的是它们不会共同成为一个所缘。即使有很多（色）同时进入范围，也只有先前注意的对象才会成为所缘，而不是全部。这是就青色等的聚合而说，不是就单独的青色等色处而说。因为色处是以集合的状态成为眼识的所缘，而不是分离地、个别地，这个道理在《界分别释义》(Dhātuvibhaṅgavaṇṇanā)中已经说明。至于在义注(aṭṭhakathā)中所说‘它们各自成为所缘缘’，那也是针对如前所述的意义而说。不然的话，色处就不能成为意根(manindriya)所行的境界(gocara)了。声等也是同样的道理，因此说‘声等也是如此’。为了通过圣典阐明‘不同时有’所说的意义，（经文）说‘“任何、任何”(yaṃ yaṃ)一词区分了色等’。

‘‘යෙ එතෙ’’තිආදිකො පුරිමො අත්ථො, ‘‘න එකතො හොන්තී’’තිආදිකො පන පච්ඡිමො, ‘‘සබ්බාරම්මණතාදිවසෙන වා ඉධාපි අත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති කස්මා වුත්තං. න හි ‘‘යං යං වා පනාරබ්භා’’ති ඉමිස්සා පාළියා විය ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති ඉමස්ස පාඨස්ස පුරතො මනොවිඤ්ඤාණස්ස සබ්බාරම්මණතා නාගතා. වුත්තඤ්හි ‘‘සබ්බෙ ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති. න [Pg.245] හි අනන්තරමෙව පාළියං සරූපතො ආගතමත්ථං ගහෙත්වා පදන්තරං සංවණ්ණෙතබ්බං. තත්ථ හි ‘‘රූපාරම්මණං වා’’තිආදිනා නියමවසෙන ඡ ආරම්මණානි වත්වා ‘‘යං යං වා පනාරබ්භා’’ති වචනං සබ්බාරම්මණතාදිදස්සනන්ති යුත්තමෙවෙතන්ති, ඉධ පන සබ්බාරම්මණතං වත්වා පුන ‘‘යං යං ධම්මං ආරබ්භා’’ති වුච්චමානං සබ්බාරම්මණතාදස්සනන්ති කථමිදං යුජ්ජෙය්‍ය? කමාභාවොපි ‘‘සබ්බෙ ධම්මා’’ති අවිසෙසවචනෙනෙව සිද්ධො ආරම්මණානුපුබ්බියාව අග්ගහිතත්තා. න හි මනොධාතුයා විය මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා ඉධ ආරම්මණානි අනුපුබ්බතො ගහිතානි, තත්ථ විය වා එතෙනෙව නියමාභාවොපි සංවණ්ණිතොති වෙදිතබ්බො. තස්මා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙවෙත්ථ අත්ථො ගහෙතබ්බො.

“‘彼等这些’(ye ete)等是前一种意义，而‘不合为一’(na ekato honti)等是后一种意义，那么为何说‘也应在此以一切所缘等的方式来理解其意义’呢？因为不像‘无论缘于什么’(yaṃ yaṃ vā panārabbhā)这段圣典那样，在‘无论缘于什么法’(yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbhā)这段文句之前，意识的一切所缘性并未出现。经中确实说过：‘一切法是意识界及其相应法的所缘缘。’不应在紧接的圣典中，在意义已由其自身形式呈现后，又去解释另一个词。在那（段原文）里，以‘以色为所缘’(rūpārammaṇaṃ vā)等限定方式说明了六种所缘后，再说‘无论缘于什么’，以此来显示一切所缘性等是合理的；但在这里，既然已经说明了一切所缘性，又再说‘无论缘于什么法’来显示一切所缘性等，这怎么能合理呢？无次第这一点，也由‘一切法’(sabbe dhammā)这一无差别之说即已成立，因为并未提及所缘的次第。意识界不像意界那样在此处是按次第把握所缘的，应知，或者如在那里一样，此处也是通过此（无差别之说）来说明没有限定。因此，应当按照义注(aṭṭhakathā)中所说的方法来理解此处的意义。

පවත්තන්ති පවත්තනං. නදියා සන්දනං පබ්බතස්ස ඨානන්ති හි වුත්තා අවිරතමවිච්ඡෙදනායං තථාපවත්තිකිරියාව. තෙනාහ ‘‘අවිරතං අවිච්ඡින්නං සන්දන්තී’’ති. එවන්ති යථා ‘‘සන්දන්තී’’ති වත්තමානවචනං වුත්තං, එවං ‘‘යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති සබ්බසඞ්ගහවසෙන උප්පජ්ජනස්ස ගහිතත්තා ආරම්මණපවග්ගතො ‘‘උප්පජ්ජන්තී’’ති වත්තමානවචනං වුත්තන්ති අත්ථො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘සබ්බකාලසඞ්ගහවසෙනා’’තිආදි. තථා ච වුත්තං ‘‘අතීතානාගත…පෙ… අධිප්පායො’’ති, අතීතානාගතපච්චුප්පන්නානං චිත්තචෙතසිකානන්ති අත්ථො. සමුදායවසෙනාති චිත්තෙන රාසීකරණවසෙන. අධිප්පායොති ඉමිනා වත්තමානුපචාරෙන විනාව ‘‘යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්තී’’ති එත්ථ වත්තමානත්ථං සක්කා යොජෙතුන්ති ඉමමත්ථං උල්ලිඞ්ගෙති. තෙනාහ ‘‘ඉමෙ පනා’’තිආදි. යදිපි පච්චයධම්මා කෙචි අතීතා අනාගතාපි හොන්ති, පච්චයුප්පන්නධම්මො පන පච්චුප්පන්නො එවාති ආහ ‘‘අතීතානාගතානං න හොන්තී’’ති. උප්පාදෙ වා හි පච්චයුප්පන්නස්ස පච්චයෙන භවිතබ්බං ඨිතියං වාති. තස්මාති යස්මා අතීතානාගතා පරමත්ථතො නත්ථි, තස්මා. තෙසූති පච්චයුප්පන්නෙසු. තංතංපච්චයාති තං තං රූපාදිආරම්මණං පච්චයො එතෙසන්ති තංතංපච්චයා. අයමත්ථො දස්සිතො හොති සමානසභාවත්තා. න හි අත්ථාභෙදෙන සභාවභෙදො අත්ථි. න පන තංතංපච්චයවන්තතා දස්සිතා හොති අතීතානාගතෙසු නිප්පරියායෙන තදභාවතො. යස්මා පච්චයවන්තො පච්චයුප්පන්නායෙව, තෙ ච පච්චුප්පන්නායෙවාති.

“转起”即是转起。正如所说，河流的流动、山岳的稳固，都是指无间断、无间绝的如是转起作用。因此说“无间断、无间绝地流动”。同样地，正如“流动”一词以现在时态表达，同样地，“凡诸法生起”一词，也是以包含一切的方式摄取了生起之义，从所缘的类别来看，才使用了“生起”这一现在时态的词语，此即其义。因此，义注中说“以包含一切时的方式”等等。又如所说“过去、未来……（等等）……意趣”，意指过去、未来、现在的心和心所。以集合的方式，即以心积聚的方式。“意趣”是指，即使没有现在时的转用，在“凡诸法生起”此处，也能将现在时的意义结合起来，此即暗示此义。因此说“这些”等等。即使某些作为缘的法是过去或未来的，但缘所生的法仅仅是现在的，所以说“在过去未来中不存在”。因为缘生法必须在生起时或住立时有缘。因此，因为过去未来在胜义上是不存在的，所以说。在这些缘生法中。“有彼彼缘者”，意指彼彼色等所缘是它们的缘，故称有彼彼缘者。这个意义已经显示出来了，因为它们具有相同的性质。意义没有差别，性质也就没有差别。但是，“具有彼彼缘”的性质并没有在过去和未来中显示出来，因为在彼处它们直接地不存在。因为具有缘的法仅仅是缘生法，而这些缘生法仅仅是现在的缘故。

යං [Pg.246] යං ධම්මං තෙ තෙ ධම්මාති යංනිමිත්තායංවචනභෙදො, තං දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ චා’’තිආදි ආරද්ධං. රූපාරූපධම්මා හි කලාපතො පවත්තමානාපි චිත්තචෙතසිකානං කදාචි විසුං විසුං ආරම්මණං හොන්ති, කදාචි එකජ්ඣං, න එත්ථ නියමො අත්ථි, පුරිමාභොගොයෙව පන තථාගහණෙ කාරණං. තයිමං දීපෙතුං භගවතා යංවචනභෙදො කතොති ච සක්කා වත්තුං, යස්මා පන එකකලාපපරියාපන්නානම්පි ධම්මානං එකජ්ඣං ගහණෙ න සමුදායො ගය්හති තදාභොගාභාවතො, අථ ඛො සමුදිතා ධම්මා එවාති සහග්ගහණම්පි විසුංගහණගතිකං, තස්මා විසුංගහණසබ්භාවදීපනත්ථං ‘‘යං ය’’න්ති වත්වා සතිපි විසුංගහණෙ තෙ සබ්බෙ එකජ්ඣං ආරම්මණපච්චයො හොන්තීති දස්සනත්ථං ‘‘තෙ තෙ’’ති වුත්තන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘චත්තාරො හි ඛන්ධා’’තිආදිමාහ. තත්ථ වෙදනාදීසූති වෙදනාදීසු චතූසු ඛන්ධෙසු අභින්දිත්වා ගහණවසෙන, භින්දිත්වා පන ගහණවසෙන ඵස්සාදීසු. යො ච රූපාදිකොති ඉදං විඤ්ඤාණන්තරස්ස සාධාරණාරම්මණවසෙන වුත්තං, යෙ ච අනෙකෙ ඵස්සාදයොති ඉදං අසාධාරණාරම්මණවසෙන. තෙ සබ්බෙති තෙ සාධාරණාසාධාරණප්පභෙදෙ සබ්බෙපි ආරම්මණධම්මෙ. එකෙකමෙව ආරබ්භ උප්පජ්ජන්තීති එත්ථ යං වත්තබ්බං, තං හෙට්ඨා වුත්තමෙව. රූපාරම්මණධම්මා ච අනෙකෙ නීලාදිභෙදතො. තථාති අනෙකෙ. තෙන භෙරිසද්දාදිකෙ, මූලගන්ධාදිකෙ, මූලරසාදිකෙ, කථිනසම්ඵස්සාදිකෙ, වෙදනාදිකෙ ච සඞ්ගණ්හාති. අනෙකෙති හි ඉමිනා අනෙකකලාපගතානංයෙව වණ්ණාදීනං ඉන්ද්‍රියවිඤ්ඤාණාරම්මණභාවමාහ. සාමඤ්ඤතො හි වුත්තං යථාරහං භින්දිත්වා නිදස්සිතබ්බං හොතීති.

关于“任何法……彼等法”这一用语的差别，其原因是为了显示此义，故开始说“于此等”等等。色法与无色法虽以聚类相续转起，然于心、心所法中，有时各别为所缘，有时共同为所缘，于此并无定则。唯先前的专注，乃为如是取境之因。为阐明此义，也可说世尊作了言说差别。因为即使是属于同一聚的法，在共同取境时，也并非以集合体被取，因为那时没有专注；然而，所取者仍是集合的法，因此共同取境也属于各别取境的范畴。是故为显各别取境的本性，先说“任何”等语；又为示“即使各别取境，彼时彼等一切皆共同成为所缘缘”之义，故说“彼等法”。为显示此义，（作者）接着说“四蕴”等语。其中“于受等中”者，是指于受等四蕴中，以不分别取境的方式；若以分析取境的方式，则于触等中。“色等”者，此是就其他识的共通所缘境而言；“诸多触等”者，此是就不共所缘境而言。“彼一切”者，总括共通与不共二类一切所缘法。“各别缘一境而生”者，其义如下面已经说过的那样。色所缘法有多种，如青等差别；“如是”者也是多种。由此总括：如鼓声等、根本香等、根本味等、粗硬触等、受等诸法。“多种”者，此言说明属于多个聚类的色等，也是根识的所缘。总的来说，就共相而言，应该根据情况分析显示。

කුසලවිපාකස්සාති කුසලස්ස විපාකස්ස ච. න හි නිබ්බානං පුබ්බෙ නිවුත්ථන්ති ඉදං ‘‘දිට්ඨනිබ්බානොයෙවා’’තිආදිනා වක්ඛමානමෙව අත්ථං හදයෙ ඨපෙත්වා වුත්තං. පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන හි නිබ්බානවිභාවනං අදිට්ඨසච්චස්ස වා සියා දිට්ඨසච්චස්සපි වා. තත්ථ අදිට්ඨසච්චෙන තාව තං විභාවෙතුමෙව න සක්කා අප්පටිවිද්ධත්තා, ඉතරස්ස පන පගෙව විභූතමෙවාති තං තෙන විභාවිතං නාම හොතීති අධිප්පායො. එත්ථ ච ‘‘න ච තං වුත්ත’’න්ති ඉමිනා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස නිබ්බානාරම්මණකරණාභාවං ආගමතො දස්සෙත්වා ‘‘න හි නිබ්බාන’’න්තිආදිනා යුත්තිතො දස්සෙති. තත්ථ ‘‘න පුබ්බෙ නිවුත්ථං අසඞ්ඛතත්තා’’ති කස්මා වුත්තං? ගොචරාසෙවනාය ආසෙවිතස්සපි නිවුත්ථන්ති ඉච්ඡිතත්තා. දිට්ඨසච්චොයෙව හි පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන [Pg.247] නිබ්බානං විභාවෙති, න අදිට්ඨසච්චො. තං පන ඤාණං ඛන්ධෙ විය ඛන්ධපටිබද්ධෙපි විභාවෙතීති නිබ්බානාරම්මණඛන්ධවිභාවනෙ නිබ්බානම්පි විභාවෙතීති සක්කා විඤ්ඤාතුං. එතෙන පයොජනාභාවචොදනා පටික්ඛිත්තාති දට්ඨබ්බා. එවං අනාගතංසඤාණෙපි යොජෙතබ්බන්ති යථා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස නිබ්බානාරම්මණතා දස්සිතා, එවං අනාගතංසඤාණෙපි යථාරහං යොජෙතබ්බං. තත්ථ පන ‘‘ඛන්ධපටිබද්ධවිභාවනකාලෙ’’තිආදිනා යොජනා වෙදිතබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘යථාරහ’’න්ති. කස්සචි අභිඤ්ඤාප්පත්තස්සපි රූපාවචරස්ස, පගෙව ඉතරස්ස.

“善与果报的”，即善的以及果报的。涅槃并非先前已居住过的，这正是为了把“唯已见涅槃者”等即将要说的意义放在心中而说的。通过宿命随念智辨明涅槃，或许是对于未见谛者，或许是对于已见谛者。其中，未见谛者因未通达，故无法辨明；而对于另一者（已见谛者），则早已显明，其意趣是说，涅槃由彼智所辨明。于此，以“经中未说”显示宿命随念智不以涅槃为所缘是依于圣教，又以“涅槃并非……”等显示是依于道理。其中，为何说“因其为无为法，故非先前已居住过”？因为通过行处修习而熟习之事，亦被意指为“居住”。唯已见谛者能以宿命随念智辨明涅槃，未见谛者则不能。然而，彼智如能辨明诸蕴，亦能辨明与蕴相关者，故可知在辨明以涅槃为所缘的诸蕴时，亦能辨明涅槃。应见由此驳斥了“（此说）无用”的诘难。“如是，于未来分智亦应连结”，此句意为：如前所示，宿命随念智可以涅槃为所缘，同理，于未来分智亦应酌情连结。于彼，应知以“于辨明与蕴相关者之时”等方式连结。因此说“酌情”。对于已得神通的色界行者尚且如此，何况其他。

ආරම්මණපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《所缘缘解释》释义，终。

3. අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

3. 增上缘解释释义

3. ධුරසහචරියතො ධොරෙය්‍යො ‘‘ධුර’’න්ති වුත්තොති ආහ ‘‘ධුරන්ති ධුරග්ගාහ’’න්ති. ඡන්දස්ස පුබ්බඞ්ගමතාසිද්ධං පාසංසභාවං උපාදාය අට්ඨකථායං ‘‘ජෙට්ඨක’’න්ති වුත්තන්ති තමෙවත්ථං දීපෙන්තො ‘‘සෙට්ඨ’’න්ති ආහ. තථා හි වුත්තං අට්ඨසාලිනියං ‘‘ඡන්දං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා ආයූහිත’’න්ති. පුරිමඡන්දස්සාති ‘‘ඡන්දාධිපතී’’ති පුරිමස්මිං පදෙ නිද්දෙසවසෙන වුත්තස්ස ඡන්දසද්දස්ස සමානරූපෙන සදිසාකාරෙන. තදනන්තරං නිද්දිට්ඨෙනාති තස්ස පුරිමස්ස ඡන්දසද්දස්ස අනන්තරං නිද්දෙසවසෙන වුත්තෙන. තතො එව ච තංසමානත්ථතාය ච තංසම්බන්ධෙන ‘‘ඡන්දසම්පයුත්තකාන’’න්ති එත්ථ ඡන්දසද්දෙනෙව අධිපතිසද්දරහිතෙනාති අත්ථො. පච්චයභූතස්සාති අධිපතිපච්චයභූතස්ස. සම්පයුත්තකවිසෙසනභාවොති අත්තනා සම්පයුත්තධම්මානං සො එව අධිපතිපච්චයතාසඞ්ඛාතො විසෙසනභාවො. එස නයොති ඉමිනා ‘‘වීරියාධිපති වීරියසම්පයුත්තකානන්තිආදීසු පුරිමවීරියස්ස සමානරූපෙනා’’තිආදිනා වත්තබ්බං අත්ථවචනං අතිදිසති.

3. 因承担重担而被称为“负重者(dhoreyya)”，故说“负重即执持重担(dhuraggāha)”。由于意欲(chanda)具有先驱性而成就可赞美的性质，义注(aṭṭhakathā)中称之为“最胜(jeṭṭhaka)”，为阐明此义而说“殊胜(seṭṭha)”。正如《含义阐明》(Aṭṭhasālinī)所言：“以意欲为先导而勤修。”所谓“前分意欲”，是指其形态与前句“意欲增上(chandādhipati)”中经解释所说的“意欲”一词相同。所谓“随后所指”，即紧接前述“意欲”一词之后以解释方式所说的。由此，也因其同义且相关联，故在“与意欲相应法(chandasampayuttaka)”中，“意欲”一词即省略了“增上”一词。所谓“作为缘者(paccayabhūta)”，即作为增上缘(adhipatipaccaya)。所谓“相应法的特相(sampayuttakavisesanabhāva)”，即自身与相应法之间，那被称为增上缘性的特相。所谓“此即方法(esa naya)”，是以此类推，指出在“精进增上、与精进相应法”等句中，前分“精进”一词亦以相同形态出现等义理。

කුසලාබ්‍යාකතානං පවත්තින්ති කුසලාබ්‍යාකතානං අධිපතීනං පවත්තනාකාරං. අලද්ධං ආරම්මණං ලද්ධබ්බං ලබ්භනීයං, ලද්ධුං වා සක්කුණෙය්‍යං, දුතියෙ පන අත්ථෙ ලාභමරහතීති ලද්ධබ්බං. අවඤ්ඤාතන්ති පගෙව අනවඤ්ඤාතන්ති අත්ථො.

“善与无记法的生起”，是指善与无记法作为增上缘的生起方式。未获得的所缘(ārammaṇa)是应当获得、可以获得，或者能够获得；在第二种意义上，因为值得获得，所以是“应得(laddhabba)”。“不被轻视(avaññāta)”就是“确实不被轻视”的意思。

අප්පනාප්පත්තා කුසලකිරියධම්මා මහාබලා සාධිපතිකා එව හොන්ති, තථා මිච්ඡත්තනියතාපීති ආහ ‘‘අප්පනාසදිසා…පෙ… නුප්පජ්ජන්තී’’ති. අප්පනාසදිසාති [Pg.248] අප්පනාප්පත්තසදිසා. කම්මකිලෙසාවරණභූතා ච තෙති තෙ මිච්ඡත්තනියතධම්මා කම්මාවරණභූතා, යෙ ආනන්තරියප්පකාරා කිලෙසාවරණභූතා, යෙ නියතමිච්ඡාදිට්ඨිධම්මා, සම්පයුත්තචෙතනාය පනෙත්ථ කිලෙසාවරණපක්ඛිකතා දට්ඨබ්බා ආනන්තරියචෙතනාසම්පයුත්තස්ස පටිඝස්ස කම්මාවරණපක්ඛිකතා විය. පච්චක්ඛගති අනන්තරතාය විනා භාවිනීති වුත්තං ‘‘පච්චක්ඛසග්ගානං කාමාවචරදෙවානම්පී’’ති. තෙන තෙසු ආනන්තරියා විය අසම්භාවිනො අහෙතුකාභිනිවෙසාදයොපීති දස්සෙති.

已证得安止(appanāppatta)的善唯作法(kusalakiriyadhamma)有大力量，是有增上的(sādhipatika)，邪定法(micchattaniyata)也是如此，故说：“如安止……乃至……不生起。”所谓“如安止(appanāsadisa)”，是指像已证得安止的状态。那些邪定法成为业障(kammāvaraṇa)和烦恼障(kilesāvaraṇa)；其中，无间业(ānantariya)的种类是业障，定邪见法(niyatamicchādiṭṭhi-dhamma)是烦恼障。在此，与定邪见相应的思(cetanā)应被视为烦恼障一类，犹如与无间业之思相应的嗔(paṭigha)被视为业障一类。经中说“即使是可见天界的欲界天人(kāmāvacaradeva)也是如此”，此句意为直接趣向(paccakkhagati)是无间而生的。因此，这表明在他们之中，像无间业一样，无因的执着(ahetukābhinivesa)等也是不可能存在的。

තිවිධොපි කිරියාරම්මණාධිපතීති එත්ථ අයං කිරියාරම්මණාධිපතීති අජ්ඣත්තාරම්මණො අධිප්පෙතො, උදාහු බහිද්ධාරම්මණොති උභයථාපි න සම්භවො එවාති දස්සෙන්තො ‘‘කාමාවචරාදිභෙදතො පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ පරසන්තානගතානං සාරම්මණධම්මානං අධිපතිපච්චයතා නත්ථීති සම්බන්ධො. අභාවතොති අවචනතො. අවචනඤ්හි නාම යථාධම්මසාසනෙ අභිධම්මෙ අභාවො එවාති එතෙනෙව අනුද්ධටතාපි අවුත්තතො වෙදිතබ්බා. අජ්ඣත්තාරම්මණබහිද්ධාරම්මණද්වයවිනිමුත්තස්ස සාරම්මණධම්මස්ස අභාවතො නත්ථීති විඤ්ඤායතීති වත්තබ්බෙ තමෙව විඤ්ඤායමානතං සම්භාවෙන්තො ‘‘නත්ථීති විඤ්ඤායමානෙපී’’ති ආහ. තෙන වුත්තං ‘‘බහිද්ධා ඛන්ධෙ’’තිආදි. රූපෙ එව භවිතුං අරහති එදිසෙසු ඨානෙසු අරූපෙ අසම්භවතොති අධිප්පායො. අසම්භවතො ච යථාවුත්තපාළිඅනුසාරතොති වෙදිතබ්බන්ති. ‘‘විචාරිත’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘අතීතාරම්මණෙ අනාගතෙ ඛන්ධෙ ගරුං කත්වා අස්සාදෙතී’’තිආදිවචනතො අරූපෙපි එදිසෙසු ඨානෙසු ඛන්ධසද්දො පවත්තතෙව. ආවජ්ජනකිරියසබ්භාවතො පනාති ඉදං යථාදස්සිතපාළියා විරොධපරිහරණාධිප්පායෙන වුත්තං, අවචනං පන කත්ථචි විනෙය්‍යජ්ඣාසයෙන, කත්ථචි නයදස්සනෙන හොතීති කුතො විරොධාවසරො.

在此，关于“三类唯作所缘增上缘(kiriyārammaṇādhipati)”，此法是指内在所缘(ajjhattārammaṇa)，还是外在所缘(bahiddhārammaṇa)？为显示两者皆不可能，故说“依欲界(kāmāvacara)等差别”。此处是指在他相续中的有缘法(sārammaṇa-dhamma)，不存在增上缘关系。“不存在(abhāva)”即没有说明(avacana)。所谓没有说明，即如法教中阿毗达摩(Abhidhamma)所没有，由此也可知未被提及即未被说明。本应说“由于不存在脱离内在所缘与外在所缘二者的有缘法，故可知其为无”，但为了强调此“可知”之义，故说“虽知为无”等。由此说“于外蕴(bahiddhā khandha)”等。意趣是：色法(rūpa)才能存在于此类处所，无色法(arūpa)则不可能存在。其不可能性应知是依据如前所说的圣典。为何说“已审察(vicārita)”？难道不是因为“以过去所缘(atītārammaṇa)与未来蕴(anāgata khandha)为重而味著”等语，在此类处所，“蕴(khandha)”一词也用于无色法吗？然而，就转向唯作(āvajjanakiriya)的存在而言，此语是为了避免与所示圣典相违而说。至于没有说明，有时是为了随顺所化者的意乐，有时是为了显示理趣，哪里会有相违的机会呢？

අධිපතිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《增上缘解释》释义，终。

4. අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

4. 无间缘解释释义

4. යථාවුත්තා නිරොධානන්තරසුඤ්ඤතා නිරොධප්පත්තතා ඔකාසදානවිසෙසො, අත්තනො අනුරූපචිත්තුප්පාදනසමත්ථතා චිත්තනියමහෙතුතා, තත්ථ [Pg.249] අනන්තරුප්පාදනසමත්ථතා ච සණ්ඨානාභාවතො සුට්ඨුතරං නිරන්තරුප්පාදනසමත්ථතා ච චිත්තනියමහෙතුවිසෙසො දට්ඨබ්බො. ධාතුවසෙනාති විඤ්ඤාණධාතුමනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන. එත්තකා එව හි ධාතුයො භින්නසභාවා අනන්තරපච්චයතාය නියමෙත්වා වත්තබ්බා, අභින්නසභාවා පන විසෙසාභාවතො පුරිමතාමත්තංයෙව විසෙසං පුරක්ඛත්වා වත්තබ්බාති තා කුසලාදිභෙදෙන තථා වුත්තා. තෙනාහ ‘‘කුසලාදිවසෙන චා’’ති. යා පන මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන අනන්තරපච්චයතා වත්තබ්බා, තත්ථ මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතුයා අනන්තරපච්චයෙන පච්චයොති වුච්චමානො සම්මොහො සියා, පුරෙ මනොධාතුයා අනන්තරපච්චයභාවෙන වුත්තා, ඉදානි මනොවිඤ්ඤාණධාතු මනොධාතුයාති පච්චයපච්චයුප්පන්නවිසෙසා න විඤ්ඤායෙය්‍ය, මනොධාතුයා පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිධාතූනං අනන්තරපච්චයභාවෙ වුච්චමානෙ නියමො නත්ථි. තෙනාහ ‘‘මනොධාතු චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුයාති චා’’ති. තථෙවාති නියමාභාවතො එවාති අත්ථො. තස්මාති යස්මා ඉතො අඤ්ඤථා දෙසනාය පච්චයපච්චයුප්පන්නානං විසෙසාභාවො චිත්තවිසෙසදස්සනවිච්ඡෙදො නියමාභාවො චාති ඉමෙ දොසා ආපජ්ජන්ති, තස්මා. නිදස්සනෙනාති ධාතුවසෙන නිදස්සනෙන. නයං දස්සෙත්වාති ‘‘මනොවිඤ්ඤාණධාතු තංසම්පයුත්තකා ච ධම්මා මනොධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිකස්ස අනන්තරපච්චයතාග්ගහණස්ස නයං දස්සෙත්වා. නිරවසෙසදස්සනත්ථන්ති නිරවසෙසස්ස අනන්තරපච්චයභාවිනො චිත්තුප්පාදස්ස දස්සනත්ථං.

4. 如所说，灭后无间的空性，即已达到灭，是给予机会的殊胜；自身生起相应心的能力，是心规律之因。于此，应见无间生起的能力，又因无形状，故有更为良好的无间断生起的能力，以及心规律的殊胜之因。“依界”者，即依识界、意界、意识界。确实，只有这些自性相异的界，才能被确定地解说为无间缘；然而，自性相同的诸法，因无差别，仅以在先为差别而说，故彼等以善等之差别而如是说。因此说“以及依善等”。再者，当要解说依意界与意识界的无间缘时，若说“意识界是意界的无间缘”，则会产生困惑。因为之前已说意界是无间缘，现在又说“意识界是意界的（缘）”，那么缘与缘生法的差别就无法了知了。然而，当说到意界是眼识界等的无间缘时，则没有规定。因此说“以及意界是眼识界等的（缘）”。“如是”者，义即“正因无规定”。“是故”者，乃因若不如此而作另外的教示，便会产生缘与缘生法无差别、对心之差别的开示中断、以及无规定等过失，是故。“以示例”者，即以依界的示例。“开示方法后”者，即开示了领会无间缘的方法，如“意识界及其相应法，是意界及其相应法的无间缘”等。“为尽示”者，是为了无余地开示作为无间缘的心之生起。

සදිසකුසලානන්ති සමානකුසලානං, සමානතා චෙත්ථ එකවීථිපරියාපන්නතාය වෙදිතබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘භූමිභින්නානම්පි පච්චයභාවො වුත්තො හොතී’’ති. සමානවීථිතා ච යස්මා සමානවෙදනා සමානහෙතුකා ච හොන්ති, තස්මා ‘‘වෙදනාය වා හෙතූහි වා සදිසකුසලාන’’න්ති ආහ. වා-සද්දො චෙත්ථ අනියමත්ථො. තෙන ඤාණසඞ්ඛාරාදිභෙදස්සපි විකප්පනවසෙන සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. චුතිපි ගහිතා තංසභාවත්තා. භවඞ්ගචිත්තමෙව හි පරියොසානෙ ‘‘චුතී’’ති වුච්චති. කුසලාකුසලානන්තරඤ්ච කදාචි සා උප්පජ්ජතීති තදාරම්මණම්පි ගහිතන්ති දට්ඨබ්බං, කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණුප්පත්තියන්ති අධිප්පායො.

“于相似善法”者，即于相同善法。于此，其相同之处应知为属于同一心路过程。是故说：“即使界地不同，亦说为有缘性”。又因处于同一心路过程，故有相同的受与相同的因，是故说：“或由受，或由因，而为相似善法”。于此，“或”(vā)字为不定之义。是故当知，智、行等差别亦以抉择的方式而含摄。死心亦因具有彼（有分心）之自性而被含摄。确实，有分心在最后即被称为“死心”。又因死心有时于善、不善（速行）之后生起，（故亦被含摄）。当知彼所缘亦被含摄，意指于唯作速行之后生起彼所缘。

කාමාවචරකිරියාය [Pg.250] ආවජ්ජනස්සාති අයමෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ‘‘ආවජ්ජනග්ගහණෙන කාමාවචරකිරියං විසෙසෙතී’’ති ආහ. තමෙව හි අත්ථං පාකටතරං කාතුං ‘‘කාමාවචරවිපාකො’’තිආදි වුත්තං. වොට්ඨබ්බනම්පි ගහිතං සන්තීරණානන්තරත්තාති අධිප්පායො.

为显示“于此，意指欲界唯作之转向心”义，故说：“以把握转向，而简别欲界唯作”。为使此义更明了，故说“欲界异熟”等。意指：确定心亦因紧随推度心之后而被把握。

අනන්තරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无间缘解释之释义，终。

6. සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

6. 俱生缘解释之释义

6. පොරාණපාඨොති පුරාතනො අට්ඨකථාපාඨො. ඉමස්සාති ඉමස්ස පදස්ස. අවුත්තස්සාති පාළියං අවුත්තස්ස. යදිපි සහගතසද්දස්ස අත්ථසංවණ්ණනායං සංසට්ඨසද්දස්ස විය සමානත්ථස්සපි කත්ථචි සද්දන්තරස්ස අත්ථො වුච්චති පරියායවිසෙසබොධනත්ථං, තථාපි න මූලසද්දස්ස අත්ථො විභාවිතො හොතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘න ච…පෙ… හොතී’’ති. ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති ච ‘‘අඤ්ඤඅඤ්ඤ’’න්ති වත්තබ්බෙ ම-කාරාගමං කත්වා නිද්දෙසො, කම්මබ්‍යතිහාරෙ චෙතං පදං, තස්මා ඉතරෙතරන්ති වුත්තං හොති. පච්චයපච්චයුප්පන්නානං එකස්මිංයෙව ඛණෙ පච්චයුප්පන්නපච්චයභාවස්ස ඉච්ඡිතත්තා යො හි යස්ස පච්චයො යස්මිං ඛණෙ, තස්මිංයෙව ඛණෙ සොපි තස්ස පච්චයොති අයමෙත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතා. තථා හි අට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤො අඤ්ඤස්සා’’ති වත්වා ‘‘ඉමිනා…පෙ… දීපෙතී’’ති වුත්තං. ඔක්කමනං පවිසනන්ති අත්ථො. ආසනක්ඛණෙ හි ධම්මා පුරිමභවතො ඉමං භවං පවිසන්තා විය හොන්ති. තෙන වුත්තං ‘‘පරලොකතො ඉමං ලොකං ආගන්ත්වා පවිසන්තං විය උප්පජ්ජතී’’ති. තස්මා අවිසෙසෙන පටිසන්ධි ඔක්කන්තිසද්දාභිධෙය්‍යාති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘ඔක්කන්ති…පෙ… අධිප්පායෙනාහා’’ති. තංනිවාරණත්ථන්ති තස්ස ඛණන්තරෙ රූපීනං සහජාතපච්චයභාවස්ස ‘‘කඤ්චි කාලෙ න සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති නිවාරණත්ථං. තෙන පදද්වයෙන සමානෙසු පච්චයපච්චයුප්පන්නධම්මෙසු පුරිමතො පච්ඡිමස්ස විසෙසමත්ථං දස්සෙති.

6. “古传文本”(Porāṇapāṭho)即古老的义注文本。“此”(Imassa)即指此词。“未说”(Avuttassa)即指在圣典中未曾提及的。即便有时为了阐明“俱生”(sahagata)一词的意义，会像解释“混杂”(saṃsaṭṭha)一词那样，在某些地方说明其同义词的含义，以示其特殊用法，但根本词义并未因此而阐明，故（作者）说“亦非……等”。“互相”(aññamañña)一词，是在本应说“aññaañña”之处，通过添加“m”音而作的解释，此词表示相互作用(kammabyatihāra)，因此意为“彼此”(itaretara)。由于所期望的是，缘与缘生法于同一刹那中，缘生法亦为缘，因此，若某法于某刹那为某法之缘，则于同一刹那，彼法亦为此法之缘，此即此处的互为缘性。正如义注中所言“一者（缘）另一者”，继而以“由此……等”阐明其义。“投生”(okkamana)即“进入”(pavisana)之义。在入胎刹那，诸法犹如从前世进入此世。故云“犹如从他界来入此界而生”。因此，（作者）意在说明结生(paṭisandhi)无差别地被“投生”(okkanti)一词所指，故说“投生……等”乃就其广义而言。“为遮止彼”(Taṃnivāraṇatthaṃ)，即为了遮止色法在其他刹那成为俱生缘的状态，而有“在某些时候，不以俱生缘为缘”之说。通过这两个词语，（作者）显示了在缘与缘生法相等的情况下，后者较前者更为殊胜的意义。

එවඤ්ච ‘‘කඤ්චි කාලෙ’’ති පදස්ස ‘‘කෙචි කාලෙති වා, කිස්මිඤ්චි කාලෙ’’ති වා විභත්තිවිපල්ලාසෙන අත්ථො ගහෙතබ්බොති අධිප්පායෙන පඨමවිකප්පං දස්සෙත්වා ඉදානි පකාරන්තරෙන දස්සෙතුං ‘‘කඤ්චි කාලෙති කෙචි [Pg.251] කිස්මිඤ්චි කාලෙති වා අත්ථො’’ති ආහ. තෙන ‘‘කඤ්චී’’ති අයං සාමඤ්ඤනිද්දෙසොති දස්සෙති. යො හි අයං ‘‘කෙචී’’ති පච්චත්තබහුවචනාභිධෙය්‍යො අත්ථො, යො ච ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති භුම්මෙකවචනාභිධෙය්‍යො, තදුභයං සති කාලවන්තකාලතාවිභාගෙ කිං-සද්දස්ස වචනීයතාසාමඤ්ඤෙන පන එකජ්ඣං කත්වා ‘‘කඤ්චී’’ති පාළියං වුත්තන්ති තං විභජිත්වා දස්සෙතුං ‘‘කෙචි කිස්මිඤ්චී’’ති වුත්තං. අට්ඨකථායං පන ‘‘කිස්මිඤ්චී’’ති භුම්මවසෙනෙව වුත්තං. තෙන යථාවුත්තඅත්ථවිභාගෙන පදෙන. වත්ථුභූතාති වත්ථුසභාවා. හදයරූපමෙව සන්ධාය වදති. රූපන්තරානන්ති හදයවත්ථුතො අඤ්ඤරූපානං. අරූපීනං සහජාතපච්චයතං පුබ්බෙ ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති එත්ථ අනිවාරිතං නිවාරෙතීති යොජනා, තථා වත්ථුස්ස ච කාලන්තරෙ පටිසන්ධිකාලතො අඤ්ඤස්මිං කාලෙ අරූපීනං නිවාරෙතීති. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා යථාවුත්තඅත්ථවණ්ණනාය පාළියං විභත්තිනිද්දෙසස්ස රූපකභාවමාහ. පුනපි පුරිමතො පච්ඡිමස්ස උපචයෙන විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘පුරිමෙන චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ පුරිමෙනාති ‘‘ඔක්කන්තික්ඛණෙ නාමරූප’’න්ති ඉමිනා පච්චයනිද්දෙසවචනෙන. ‘‘එකො ඛන්ධො වත්ථු ච තිණ්ණං ඛන්ධාන’’න්තිආදිනා පටිච්චවාරාදිපාඨෙන. අත්ථවිවරණඤ්හි පච්චයනිද්දෙසපාළියා සබ්බෙපි සත්ත මහාවාරා. වත්ථුස්ස වත්තබ්බත්තෙ ආපන්නෙ කින්ති පච්චයොති තස්ස නාමස්සාති යොජනා. එතෙනාති ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මාන’’න්ති එතෙන වචනෙන. කෙවලස්සාති නාමරහිතස්ස වත්ථුස්ස. තථාති නාමස්ස පච්චයභාවෙන.

如此，（作者）意在说明“kañci kāle”一词应通过词形变化理解为“keci kāle”或“kismiñci kāle”。在展示了第一种解释后，现在以另一种方式说明“kañci kāle”即“keci”或“kismiñci kāle”之义。因此，（作者）显示“kañci”一词是普遍性的解释。确实，“kecī”所指的意义是主格复数所表达的，而“kismiñcī”所指的意义是处格单数所表达的。当二者同时存在时，在有时间者与时间的区分中，通过“何”(kiṃ)字的普遍性表达将二者合为一处，在巴利(Pāḷi)圣典中说为“kañci”。为了分别说明这一点，故说“kecī”和“kismiñcī”。但在义注(aṭṭhakathā)中，“kismiñcī”仅以处格来说明。因此，应依前述的意义区分来理解此词。“成为所依”(vatthubhūtā)即指具有所依的自性。此处专指心所依处色(hadayarūpa)。“其他色法”(rūpantarānaṃ)即指心所依处之外的色法。此处的结合是：对于无色法，其俱生缘性在之前“入胎刹那的名色”一文中未被否定，在此处予以否定；同样，在结生时之外的其他时间，也否定了所依对于无色法的俱生缘性。通过“如此做后”等语，依前述的释义，说明巴利圣典中格的解释具有譬喻性。再者，为显示后者较前者的增益与殊胜，故说“依前者”等。此处“前者”即指“入胎刹那的名色”这一缘的解释之文句，以及“一蕴与所依为三蕴之缘”等《缘起品》(paṭiccavāra)等文。因为意义的阐释涵盖了缘的解释之巴利圣典中的所有七大品。当论及所依时，（问：）“如何为缘？”（答：）为其名法（为缘）。“以此”即指“色法对无色法”这一语句。“仅指”即指无名法的心所依处。“如是”即指名法作为缘的状态。

කත්ථචීති ‘‘රූපිනො ධම්මා අරූපීනං ධම්මානං කඤ්චි කාලං සහජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්මිං නිද්දෙසෙ. එත්ථ හි අඤ්ඤමඤ්ඤසහජාතපච්චයභාවො ලබ්භති. වචනෙනාති ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤ’’න්ති ඉමිනා වචනෙන පාළියං සහජාතපච්චයභාවස්ස අසඞ්ගහිතත්තා, අත්ථතො පන ලබ්භතෙවාති. තෙනාහ ‘‘ලබ්භමානෙපී’’ති. තස්සාති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයත්තස්ස. එවන්ති ‘‘න අඤ්ඤමඤ්ඤවසෙනා’’ති ඉමිනා පකාරෙන. සමුදායෙකදෙසවසෙන සාමිවචනන්ති අවයවාවයවිසම්බන්ධෙ අවයවිනි සාමිවචනන්ති අත්ථො, නිද්ධාරණෙ වා ‘‘කණ්හා ගාවීන’’න්තිආදීසු විය.

“于某处”(katthaci)，即在“色法对无色法，有时以俱生缘为缘”的这个解释中。此处确实可得相互俱生缘的状态。就词语而言，因为在巴利(Pāḷi)圣典中，“相互”(aññamañña)一词并未摄入俱生缘的状态，但从意义上则确实可得。因此说“即使可得”。此“彼”(tassa)字是指相互缘性(aññamaññapaccayatta)。“如是”(evaṃ)，即指“非以相互之方式”此种方式。以集合中的一部分而言，此为属格(sāmivacana)，意即在部分与整体的关系中，整体使用属格；或如在限定(niddhāraṇa)中说“牛群中的黑牛”(kaṇhā gāvīnaṃ)等例子。

සහජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

俱生缘的解释之释义终。

8. නිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

8. 依止缘的解释之释义

8. කිස්මිඤ්චි [Pg.252] කාලෙති ඉදං න ලබ්භති සබ්බදාපි නිස්සයපච්චයතාය ලබ්භමානත්තා. සහජං පුරෙජන්ති හි විභාගං අනාමසිත්වා නිස්සයතාමත්තමෙව නිස්සයපච්චයතා. වත්ථුරූපං පඤ්චවොකාරභවෙති වත්ථුරූපං පඤ්චවොකාරභවෙ චාති ච-සද්දො ලුත්තනිද්දිට්ඨො දට්ඨබ්බො. තස්සාති ආරුප්පවිපාකට්ඨපනස්ස. පකාසෙතබ්බත්තාති ඉමිනා අපාකටං පාකටං කත්වා වචනෙන චොදනා අනොකාසාති දස්සෙති.

8. “于任何时候”(kismiñci kāle)——此不可得，因为在任何时候都可作为依止缘而获得。因为不触及俱生(sahaja)与前生(pureja)的分别，仅依止性即是依止缘。“所依色(vatthurūpa)在五蕴有(pañcavokārabhava)中”——此中“与”(ca)字应被视为省略的表述。此“彼”(tassa)字是指无色界果报之安立。“因为应当阐明”(pakāsetabbattā)——通过此言，将不明显的变得明显，表明不存在责难的空间。

නිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

依止缘的解释之释义终。

9. උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

9. 亲依⽌缘的解释之释义

9. උපනිස්සයෙ තයොති අනන්තරාරම්මණපකතූපනිස්සයප්පභෙදෙ තයො උපනිස්සයෙ. අනෙකසඞ්ගාහකතායාති අනෙකෙසං පච්චයධම්මානං සඞ්ගහණතො. එකන්තෙනෙව හොන්ති චිත්තනියමහෙතුභාවෙන පවත්තිනියමතො. යෙසු පදෙසූති යෙසු කුසලාදිපදෙසු. සඞ්ගහිතොති සඞ්ගහං ගතො, කුසලාදිපදෙසු යෙසං පදානංයෙව අනන්තරූපනිස්සයො ලබ්භතීති අත්ථො. තෙසු ‘‘කෙසඤ්චී’’ති න වුත්තං. කස්මා? න සක්කා වත්තුං එකන්තෙනෙව උපලබ්භනතො. තෙසූති කුසලාකුසලපදෙසු. න හි කුසලො අකුසලස්ස අනන්තරූපනිස්සයො හොති, අකුසලො වා කුසලස්ස, ආරම්මණපකතූපනිස්සයා පන අනෙකන්තිකා, තස්මා තත්ථ ‘‘කෙසඤ්චී’’ති වුත්තං. සිද්ධානං පච්චයධම්මානන්ති පච්චයභාවෙන පුරිමනිප්ඵන්නානං කුසලාදීනං කුසලස්ස අකුසලස්ස වාති අත්ථො. අකුසලාදීහීති යථාසඞ්ඛ්‍යං අකුසලෙන කුසලෙන වා. අවිසෙසෙනාති යථාවුත්තවිසෙසෙ නියමං අග්ගහෙත්වා අකුසලාදීසු අකුසලකුසලානං ‘‘කෙසඤ්චී’’තිආදිනා.

9. 亲依⽌有三种，即无间亲依⽌(anantarūpanissaya)、所缘亲依⽌(ārammaṇūpanissaya)与自然亲依⽌(pakatūpanissaya)等分类。“多摄受性”(anekasaṅgāhakatā)是指能摄受多种缘法(paccayadhamma)。它们是决定性的(ekanteneva honti)，因为作为心之定则的因，其生起有规律。“于某些处所”(yesu padesu)是指在善等处所中。“被摄受”(saṅgahito)是指进入摄受，意思是说在善等处所中，唯有这些法才能得到无间亲依⽌。在那些处所中不说“某些”(kesañci)，为什么呢？因为它们是绝对可以获得的，所以不能说。“于彼处”(tesu)是指在善、不善处所中。善法确实不会成为不善法的无间亲依⽌，不善法也不会成为善法的无间亲依⽌；但所缘亲依⽌和自然亲依⽌则不确定(anekantikā)，因此在那里说了“某些”。“已成就的缘法”(siddhānaṃ paccayadhammānaṃ)是指先前已生的善等法，它们作为缘而成为善或不善的意思。“由不善等”(akusalādīhi)是指按照顺序由不善或善。“无差别”(avisesena)是指不执取上述差别的限定，对于不善等中的不善与善，用“某些”等来表示。

අනාරම්මණත්තා ආරම්මණූපනිස්සයං පුබ්බාපරනියමෙන අප්පවත්තිතො අනන්තරූපනිස්සයං න ලභතීති යොජනා. පකතස්සාති නිප්ඵාදිතස්ස, උපසෙවිතස්ස වා. න හි රූපසන්තානස්ස සද්ධාදිනිප්ඵාදනං අත්ථි, උතුභොජනාදිඋපසෙවනං වා සම්භවති. තෙනාහ ‘‘යථා හි…පෙ… රූපසන්තානෙනා’’ති. නනු ච රූපසන්තානෙ පුබ්බෙනාපරං විසෙසො ලබ්භති[Pg.253], සො ච න විනා සමානජාතියෙන කාරණෙනාති ස්වායං පකතූපනිස්සයලාභොති කදාචි ආසඞ්කෙය්‍යාති ආහ ‘‘යස්මිඤ්චා’’තිආදි. තත්ථ තන්ති උතුබීජාදිකං කම්මාදි ච තෙන රූපෙන පුරිමනිප්ඵන්නෙන. උප්පාදනං සාභිසන්ධිකං දට්ඨබ්බං. අධිපතීසු පුබ්බාභිසඞ්ඛාරො විය පකප්පනං සංවිදහනං. පකරණං වුත්තලක්ඛණෙන කාරණභාවෙන අවට්ඨානං, යතො කාරණවිසෙසො ‘‘පකතී’’ති වුච්චති. යදි එවං කස්මා රූපස්සෙව තං පටික්ඛිපීයතීති ආහ ‘‘යථා ච…පෙ… දට්ඨබ්බා’’ති. එවම්පි උතුබීජාදීනං අඞ්කුරාදීසු කථං පච්චයවිසෙසභාවොති ආහ ‘‘උතුබීජාදයො පන…පෙ… භාවතො’’ති. උපනිස්සයොති ච යස්මා බලවතාකාරණං අධිප්පෙතං, තස්මා න එත්ථ එකන්තෙන පුරිමනිප්ඵත්ති ඉච්ඡිතබ්බා. යදි එවං පාළියං කථං පුරිමග්ගහණන්ති ආහ ‘‘පුරිමපුරිමානංයෙව පනා’’තිආදි. තෙපි වා පරිකප්පනවසෙන පුරිමනිප්ඵන්නායෙව නාම හොන්ති. න හි අසංවිදිතාකාරෙ වත්ථුස්මිං පත්ථනාපවත්තීති. තෙනාහ ‘‘තංසමානලක්ඛණතායා’’ති.

由于没有所缘，所缘亲依⽌不能按照前后顺序生起，因此不能成为无间亲依⽌，这是解释。“自然”(pakata)是指已经产生或者曾经修习的。色法相续中确实不会产生信等心所，也不会有季节、饮食等修习的情况。所以说：“正如……乃至色法相续”。难道色法相续中前后不会获得差别吗？这种差别不是离开同类因就产生的，所以有时可以认为是获得了自然亲依⽌，因此说：“在其中”等等。这里的“它”(taṃ)是指季节、种子等以及业等，由先前产生的色法所致。应当理解为带有意图的生起。在增上缘(adhipati)中，就像先前所作的意志一样，就是筹划确定。“作为”(pakaraṇaṃ)是指以所说的特征，作为因的状态而存在，由此，这种特殊的因被称为“自然”(pakati)。如果是这样，为什么唯独色法被排除呢？所以说：“正如……乃至应当明白”。即使这样，季节、种子等对于芽等如何成为特殊的缘呢？所以说：“季节种子等……乃至从本质上”。亲依⽌是指强有力的原因，因此在这里不应该绝对要求先前产生。如果是这样，在圣典中为什么说“先前”呢？所以说：“先前先前的”等等。或者那些只是通过筹划而称为先前产生的。因为对于未被认知的对象特征，希求是不会生起的。所以说：“具有与它相同特征”。

ධම්මෙති පුග්ගලසෙනාසනපඤ්ඤත්තීනං උපාදානභූතෙ ධම්මෙ. අයං නයොති පඤ්ඤත්තිමුඛෙන පඤ්ඤපෙතබ්බා තදුපාදානභූතා ධම්මා ගය්හන්තීති යථාවුත්තො නයො. එත්ථෙවාති ‘‘සෙනාසනම්පි උපනිස්සයපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්මිංයෙව වචනෙ. කථං පච්චුප්පන්නස්ස පකතූපනිස්සයභාවොති චොදනාය ‘‘වක්ඛතී’’තිආදිනා ආගමං දස්සෙත්වා යුත්තිං දස්සෙතුං ‘‘පච්චුප්පන්නානම්පිච තාදිසානං පුබ්බෙ පකතත්තා’’ති වුත්තං. තාදිසානන්ති යාදිසා උතුආදයො පච්චුපට්ඨිතා, තාදිසානං තතො පුබ්බෙ පුරෙතරං පකතත්තා පකතූපනිස්සයයොග්‍යතාය ආපාදිතත්තා.

“法”(dhamma)是指作为人(puggala)、住所(senāsana)等概念的所依之法。此理是指，通过概念的途径，把握那些作为其所依的法，如前所说之理。“就在此处”(ettheva)是指在“住所亦以亲依止缘为缘”此句中。对于“现在法如何具有自然亲依止性”此一诘问，先引圣典示以“将说”等，为示其理，故说“现在的此等法亦因先前已成自然故”。“此等”(tādisānaṃ)是指如现在已现前的时节(utu)等，此等法于此之前更早之时已成自然，已达于堪为自然亲依止之故。

කසිණාදීනම්පි ආරම්මණූපනිස්සයතා සම්භවතීති කත්වා වුත්තං ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘එකච්චායා’ති ආහා’’ති. තථා හි ‘‘කසිණමණ්ඩලං දිස්වා’’තිආදිනා තස්ස උපනිස්සයභාවො අට්ඨකථායං වුත්තො.

遍处(kasiṇa)等亦有可能作为所缘亲依止，故说：“以这个意趣说‘于某些’”。诚然，如“见遍处轮”等句所示，其亲依止性已于义注中说明。

අරූපාවචරකුසලම්පි උපනිස්සයො හොති, පගෙව කාමාවචරරූපාවචරකුසලන්ති අධිප්පායො. තං පන යථා උපනිස්සයො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘යස්මිං කසිණාදිම්හී’’තිආදි වුත්තං. අනුප්පන්නඣානුප්පාදනෙති රූපාවචරජ්ඣානං සන්ධායාහ, අරූපාවචරජ්ඣානෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තදුප්පාදකකුසලානන්ති තස්ස රූපාවචරවිපාකස්ස උප්පාදකකුසලානං, රූපාවචරකුසලානන්ති [Pg.254] අත්ථො. පටිසන්ධිනියාමකස්සාති රූපාවචරපටිසන්ධිනියාමකස්ස. චුතිතොති රූපාවචරපටිසන්ධියා අනන්තරපච්චයභූතාය චුතියා. පුරිමජවනස්ස වසෙනාති චුතියා ආසන්නජවනභාවෙන. රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්සාති එත්ථාපි ‘‘තදුප්පාදකකුසලාන’’න්තිආදිනා ආනෙත්වා යොජෙතබ්බං. යථා ච ‘‘රූපාවචරකුසලං අරූපාවචරවිපාකස්ස උපනිස්සයො’’ති වුත්තං, එවං ‘‘කාමාවචරකුසලම්පි තදුප්පාදකකුසලාන’’න්තිආදිනා යොජෙතබ්බං. ලොකුත්තරවිපාකස්ස තෙභූමකකුසලානම්පි පාදකාදිවසෙන උපනිස්සයභාවො පාකටොයෙව, තථා තංතංභූමකකුසලානං තංතංභූමකකිරියානං, කාමාවචරකුසලස්ස රූපාරූපාවචරකිරියානං, රූපාවචරකුසලස්ස අරූපාවචරකිරියාය උපනිස්සයභාවොති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘එවං පච්චෙකං…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති ආහ. ‘‘සද්ධං උපනිස්සාය දානං දෙතී’’තිආදිනා පකතූපනිස්සයො උද්දෙසවසෙනෙව පාඨො ආගතො, න විභජනවසෙනාති ආහ ‘‘පාළියම්පි…පෙ… විස්සජ්ජිතො’’ති. කුසලත්තිකාදීසු අනුලොමාදිභෙදභින්නත්තා පඤ්හාවාරෙසූති බහුවචනනිද්දෙසො.

无色界善亦是亲依止，更何况欲界、色界善，此为其意。为说明其如何为亲依止，故说“于何遍处等”。“未生禅之生起”是针对色界禅而说，于无色界禅则不待言。“彼生起之善”意为生起彼色界果报之善，即色界善。“结生决定者”即色界结生决定者。“由死”即由作为色界结生之无间缘的死。“依前速行之力”即以临死速行之状态。于“色界善为无色界果报之亲依止”此处，亦应以“彼生起之善”等引导而连结。又如所说“色界善为无色界果报之亲依止”，如是亦应以“欲界善亦是彼生起之善”等而连结。三地善作为出世间果报之基础等而为亲依止，此是显而易见的。同样，为显示各地善与各地唯作、欲界善与色无色界唯作、色界善与无色界唯作的亲依止性，故说“如是各各……应知”。“依止信而行布施”等，此自然亲依止之文是依总说而非依分别说而来，故说“于圣典中……亦已解答”。于善三法等中，因有随顺等差别，故于问分中用复数解释。

ලොකුත්තරනිබ්බත්තනං උපනිස්සාය පරස්ස සිනෙහුප්පාදනෙ ලොකුත්තරධම්මා උපනිස්සයො විය හොන්තීති අයමෙත්ථ ලෙසො, භාවිනො පන ලොකුත්තරස්ස අකුසලානං උපනිස්සයතා සම්භවතීති ආහ ‘‘න ඉදං සාරතො දට්ඨබ්බන්ති අධිප්පායො’’ති. රූපාවචරාදිකුසලානන්ති රූපාරූපාවචරලොකුත්තරකුසලානං උප්පාදියමානස්ස රූපාවචරකුසලස්සාති යොජනා. රූපාවචරකිරියස්ස ච අරූපාවචරවිපාකො උපනිස්සයො කථන්ති ආහ ‘‘පුබ්බෙ නිවුත්ථාදීසු…පෙ… අරහතො’’ති. තං තං විපාකං පත්ථෙන්තො තස්ස තස්ස විපාකස්ස හෙතුභූතං කුසලං නිබ්බත්තෙතීති විපාකානං කුසලූපනිස්සයතාති ආහ ‘‘චතුභූමකා…පෙ… උපනිස්සයො’’ති. ලොකියකුසලානං පන ලොකුත්තරවිපාකා උපනිස්සයො න හොන්තීති දස්සෙන්තො ‘‘යදිපී’’තිආදිමාහ. තෙනෙව හි ‘‘තථා තෙභූමකවිපාකො’’ති තෙභූමකග්ගහණං කතං. තත්ථ තෙනාති අනාගාමිනා. තන්ති අරහත්තඵලං. තස්මාති අදිට්ඨපුබ්බත්තා. තානි වියාති සොතාපත්තිඵලානි විය. තෙසන්ති පුථුජ්ජනාදීනං. ඉමස්සාති අනාගාමිනො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා පුථුජ්ජනාදීනං සන්තානෙ ඣානාදීනං සොතාපත්තිඵලාදීනං න උපනිස්සයපච්චයො අනුපලද්ධපුබ්බත්තා, එවං අනාගාමිනො ඣානාදීනං [Pg.255] අග්ගඵලං උපනිස්සයපච්චයො අදිට්ඨපුබ්බත්තා. තෙනාහ ‘‘උපලද්ධපුබ්බසදිසමෙව හි අනාගතම්පි උපනිස්සයො’’ති. අට්ඨකථායං පන හෙට්ඨිමඵලානං කුසලූපනිස්සයතා වුත්තා එව.

依止出世间法之生起，于令他人生起喜爱时，出世间法犹如亲依止，此是此处之微义。然而，于未来的出世间法，不善法亦可能为其亲依止，故说“不应视此为究竟”，此为其意趣。“色界等善”应连结为：于正在生起的色界善，色界、无色界、出世间善（为亲依止）。无色界异熟如何为色界唯作之亲依止？故说“于先前已住……乃至阿罗汉”。希求彼彼异熟，则生起作为彼彼异熟之因的善，故异熟为善之亲依止，故说“四地……乃至亲依止”。为显示世间善不以出世间异熟为亲依止，故说“纵使”等。是故，说“如是三地异熟”时，作了三地之限定。其中，“彼”即不还者。“彼”即阿罗汉果。“是故”即因未曾见故。“如彼等”即如须陀洹果。“于彼等”即于凡夫等。“于此”即于不还者。此是所说义：譬如于凡夫等相续中，禅那等不以须陀洹果等为亲依止缘，因未曾证得故；如是，于不还者，禅那等不以最高果为亲依止缘，因未曾见故。是故说：“唯有与曾证得者相似的未来法，方为亲依止。”于义注中，则已说下位果为善之亲依止。

යථා විපාකා කුසලානං, එවං කිරියාපි තෙසං උපනිස්සයො හොතීති තං නයං දස්සෙතුං ‘‘කිරියං අත්ථපටිසම්භිදාදි’’න්තිආදි වුත්තං. යොනිසොමනසිකාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති චතුභූමකකුසලස්සපි යොනිසොමනසිකාරො උපනිස්සයො හොතීති එත්ථ වත්තබ්බමෙව නත්ථි, තදත්ථං යොනිසොමනසිකාරං පවත්තෙන්තස්සාති අත්ථො. තන්ති යොනිසොමනසිකාරං. අකුසලස්ස ච චතුභූමකවිපාකස්ස උපනිස්සයො යොනිසොමනසිකාරොති යොජනා. එවං කිරියස්සපීති යථා කුසලස්ස යොනිසොමනසිකාරස්ස වසෙන උපනිස්සයො වුත්තො, එවං කිරියස්සපි යොනිසොමනසිකාරස්ස වසෙන යොජෙතබ්බන්ති අත්ථො. සො හි තං උපනිස්සාය රාගාදිඋප්පාදනෙ අකුසලස්ස වුත්තනයෙන කුසලාකුසලූපනිස්සයභාවමුඛෙන චතුභූමකවිපාකස්ස උපනිස්සයො හොතියෙව. යදි කිරියසඞ්ඛාතො…පෙ… හොතියෙව, අථ කස්මා පකතූපනිස්සයවිභජනෙ කිරියා න ගහිතා, උතුභොජනසෙනාසනානියෙව ගහිතානීති ආහ ‘‘නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මෙසු…පෙ… නයදස්සනමත්තමෙවා’’ති. එවමාදිකන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න උපනිස්සයපච්චයා’’ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. උපනිස්සයපරියායො උපනිසසද්දොති කත්වා වුත්තං ‘‘විඤ්ඤාණූපනිසං නාමරූපං, නාමරූපූපනිසඤ්ච සළායතනන්තිආදිකෙනා’’ති. එත්ථ හි විඤ්ඤාණස්ස නාමරූපානං ඵස්සරූපාදීනං චක්ඛායතනාදීනඤ්ච උපනිස්සයභාවො වුත්තොති.

譬如异熟为诸善之亲依止，如是唯作亦为彼等之亲依止。为显示此理，故说“唯作，义无碍解等”。“于如理作意不待言”是说，于“四地善之如理作意亦为亲依止”此事不待言，其意为“为彼目的而行如理作意者”。“彼”即如理作意。应连结为：如理作意为不善及四地异熟之亲依止。“如是于唯作亦尔”意为：如依如理作意而说为善之亲依止，如是亦应依如理作意而连结于唯作。彼（如理作意）依止于此，于贪等生起时，依已说之不善法之理，通过作为善与不善之亲依止性的途径，确实成为四地异熟之亲依止。若称作唯作……确实如此，然则为何于自然亲依止之分别中不取唯作，而唯取时节、食物、卧坐具？故说：“于非异熟非异熟法法中……仅为示理而已。”“如是等”，是以“等”字含摄“善法与俱生无记法生起，非由亲依止缘”等。作“upanisa词即亲依止之同义词”而说“识为名色之近依(upanisa)，名色为六处之近依等”。于此，确实已说识、名色、触与色等、眼处等的亲依止性。

උපනිස්සයපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

亲依止缘解释之释义 终。

10. පුරෙජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

10. 前生缘解释之释义

10. දස්සිතමෙව නයදස්සනවසෙනාති යොජනා. යදි දස්සිතමෙව, කස්මා වුත්තං ‘‘සාවසෙසවසෙන දෙසනා කතා’’ති ආහ ‘‘සරූපෙන අදස්සිතත්තා’’ති. ‘‘යං යං ධම්මං පුරෙජාතං ආරබ්භ යෙ යෙ ධම්මා උප්පජ්ජන්ති චිත්තචෙතසිකා [Pg.256] ධම්මා, තෙ තෙ ධම්මා තෙසං තෙසං ධම්මානං පුරෙජාතපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං සරූපෙන පාළියං අදස්සිතත්තා. ඉද්ධිවිධාභිඤ්ඤාය චාති ච-සද්දෙන චුතූපපාතඤාණස්සපි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තස්සපි හි රූපධම්මාරම්මණකාලෙ අට්ඨාරසසු යං කිඤ්චි ආරම්මණපුරෙජාතං හොති පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා. ‘‘චවමානෙ උපපජ්ජමානෙ’’ති හි වුත්තං. දිබ්බචක්ඛුදිබ්බසොතඤාණෙසු ච වත්තබ්බමෙව නත්ථි.

10. 应如是连结：即是以显示理趣的方式而开示。如果已经开示，为何又说“是以有余说(sāvasesa-desanā)的方式而说”？答曰：“因为没有以自相(sarūpa)开示”。“以任何前生法为所缘，而生起的任何心、心所法，那些法是那些法的前生缘”，像这样，没有在巴利文中以自相开示。以及神变智(Iddhividhābhiññā)，通过“以及”(ca)一词，也应当包括死生智(Cutūpapātañāṇa)。因为它在以色法为所缘时，十八界中任何作为所缘前生法，都是现在所缘。“在死亡与投生时”是这样说的。至于天眼智与天耳智，更是无须赘言。

ඉතරස්සපි අභාවාති ආරම්මණපුරෙජාතස්සපි අභාවා අග්ගහණං පටිසන්ධිභාවිනොති යොජනා. සතිපි කස්සචි පටිසන්ධිභාවිනො ආරම්මණපුරෙජාතෙ විභූතං පන කත්වා ආරම්මණකරණාභාවතො අවිජ්ජමානසදිසන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘ඉතරස්සපි අභාවා’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘පටිසන්ධියා විය අපරිබ්‍යත්තස්ස ආරම්මණස්ස ආරම්මණමත්තභාවතො’’ති. සන්තීරණභාවිනො මනොවිඤ්ඤාණධාතුයාපි එකන්තෙනෙව පුරෙජාතපච්චයො රූපාදීනි පඤ්චාරම්මණානීති යොජනා. එත්ථ ච ‘‘මනොධාතූනඤ්චා’’තිආදි ‘‘තදාරම්මණභාවිනො’’ති පදස්ස පුරතො වත්තබ්බො, උප්පටිපාටියා ලිඛිතං.

应如是连结：由于其他缘的缺失，即所缘前生缘的缺失，结生心不执取所缘。即使对于某些结生心来说，所缘前生缘是存在的，但是由于没有将它作为清晰的所缘，它就如同不存在一般，因此说“由于其他缘的缺失”。所以说：“如同结生心之于不清晰的所缘，（它）仅仅是所缘而已。”应如是连结：对于推度性的意识界，其前生缘必定是色等五所缘。在此，“意界等”等文句，应读于“彼所缘心”一词之前，（此处是）次第颠倒而写。

පුරෙජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

前生缘解释的释义 终。

11. පච්ඡාජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

11. 后生缘解释的释义

11. නිරවසෙසදස්සිතපුරෙජාතදස්සනවසෙනාති ‘‘චතුසමුට්ඨානිකතිසමුට්ඨානිකරූපකායස්සා’’ති එවං නිරවසෙසතො දස්සිතස්ස පුරෙජාතස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස දස්සනවසෙන. පච්චයා හි ඉධ කාමාවචරරූපාවචරවිපාකා, තෙසු කාමාවචරවිපාකො ච චතුසමුට්ඨානිකරූපකායස්ස පච්චයො, න ඉතරො. තෙනෙවාහ ‘‘රූපාවචරවිපාකො පන ආහාරසමුට්ඨානස්ස න හොතී’’ති, තස්මා ‘‘තස්සෙවා’’ති වුත්තෙපි යථාරහමත්ථො වෙදිතබ්බො.

11. “以无余显示前生法之方式”是指：以无余显示前生缘之缘所生法的方式，如“四等起与三等起色身”。此处的缘是欲界与色界的异熟，其中欲界异熟是四等起色身的缘，而非其他。因此说：“而色界异熟则非食等起（色）的（缘）”。所以，即使说了“唯独它的”，也应随其所应而知其义。

පච්ඡාජාතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

后生缘解释的释义 终。

12. ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

12. 重复缘解释的释义

12. පකාරෙහි [Pg.257] ගුණිතං පගුණං, බහුක්ඛත්තුං පවත්තියා භාවිතන්ති අත්ථො. අතිසයෙන පගුණං පගුණතරං, තතොයෙව බලවතරං. තස්ස භාවො, තෙන පගුණතරබලවතරභාවෙන විසිට්ඨං විසෙසප්පත්තං. ස්වායං විසෙසො විපාකෙ නත්ථීති ආහ ‘‘එතෙන විපාකාබ්‍යාකතතො විසෙසෙතී’’ති.

12. 以多种方式重复为熟练，即是多次发生而修习之义。极为熟练为更熟练，因此也更有力。其状态，因该更熟练、更有力之状态而殊胜，达到特胜。此特胜在异熟中无有，故说“以此而区别于异熟无记”。

ආසෙවනපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

重复缘解释的释义 终。

13. කම්මපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

13. 业缘解释的释义

13. එවංසභාවාති කම්මපච්චයෙන උපකාරකසභාවා. සමත්ථතාති ආනුභාවො. තස්සාති විපාකක්ඛන්ධකටත්තාරූපසඞ්ඛාතස්ස ඵලස්ස. කම්මපච්චයභාවො වුත්තොති කම්මපච්චයෙන පච්චයභාවො වුත්තො. එකවොකාරෙ රූපම්පීති එකවොකාරෙපි රූපං න ජනෙති, පගෙව චතුවොකාරෙති අත්ථො.

13. “如是自性”即以业缘为助成之自性。“能作性”即威力。“彼”即名为异熟蕴与业生色之果。“业缘性已说”即以业为缘之性已说。“于一有蕴有中色”即于一有蕴有(ekavokāra)中亦不生色，何况于四有蕴有(catuvokāra)中，是此义。

කම්මපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

业缘解释的释义 终。

14. විපාකපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

14. 异熟缘解释的释义

14. යථා හි රූපභවෙ සඤ්ඤීනං තංනිබ්බත්තිතපුඤ්ඤාභිසඞ්ඛාරෙනෙව රූපුප්පත්ති, එවං අසඤ්ඤීනම්පීති තත්ථ කාමාවචරකම්මුනා යථා විපාකානුරූපානං පච්චයො හොන්තො කෙසඤ්චියෙව හොති, න සබ්බෙසං, කත්ථචියෙව හොති, න සබ්බත්ථ, න එවං විපාකානන්ති ආහ ‘‘එකන්තෙනා’’ති. තෙසං වසෙනාති තෙසං විපාකපච්චයලාභීනං විපාකක්ඛන්ධානං වසෙන. න හීතිආදිනා ‘‘එකන්තෙනා’’ති වුත්තමත්ථං බ්‍යතිරෙකතො විභාවෙති. භූමිද්වයවිපාකොති කාමාවචරරූපාවචරවිපාකො ආරුප්පෙ රූපස්ස න හි පච්චයොති යොජනා.

14. 诚然，于色有中，有想者由其所成之福行而有色生起，无想者亦复如是。于此，欲界业为缘，是相应于某些异熟，而非全部；是于某些处，而非一切处。但异熟（缘）并非如此，故说“决定”。“依彼等”即依彼等获得异熟缘之异熟蕴而说。以“Na hi”等（文），从反面阐明“决定”所说之义。“两地异熟”即欲界、色界异熟，于无色界中非色之缘，应如是连结。

විපාකපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

异熟缘解释的释义 终。

15. ආහාරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

15. 食缘解释的释义

15. කෙවලාය [Pg.258] ඔජාය අජ්ඣොහරණස්ස අභාවා ‘‘අසිතපීතාදිවත්ථූහි සහ අජ්ඣොහරිතොවා’’ති වුත්තං. ඛාදනීයභොජනීයප්පභෙදෙ අසිතෙ තාව කබළීකාරතා හොතු, පාතබ්බාදිකෙ පන කථන්ති ආහ ‘‘පාතබ්බ…පෙ… හොන්තී’’ති. යෙභුය්‍යවසෙන වා එවං වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

15. 因无有仅吞食食素之事，故说“与所食、所饮等物一同吞食”。于嚼食、啖食之类别中，于所食之物，可有段食性；于所饮等物又如何？故说“所饮……等……有”。或应知此是依多数而说。

අනුපාලකොති උපත්ථම්භකො. චිත්තසමුට්ඨානස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයභාවො කබළීකාරාහාරස්ස විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බො. කස්මාති චෙ? එත්ථ කාරණමාහ ‘‘න හී’’තිආදිනා. සති හි පච්චයභාවෙ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානො කබළීකාරාහාරො චිත්තසමුට්ඨානස්ස කායස්ස ආහාරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදි වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං, නොචිත්තසමුට්ඨානස්ස පන වුත්තං. තෙනාහ ‘‘තිවිධොපි…පෙ… වුත්තො’’ති.

“护者”即是支持者。段食对于心生身的食缘性，应考察而知。若问：“为何？”于此，以“Na hi”等（文）说其因。若有缘性，则应说“心生段食以食缘为缘，缘于心生身”等，然未如是说，而是说了非心生（身）。故说“三种……等……已说”。

ආහාරපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

食缘解释的释义 终。

16. ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

16. 根缘解释的释义

16. ‘‘මිස්සකත්තා’’ති ඉදං ඉන්ද්‍රියතාය රූපාරූපජීවිතින්ද්‍රියානං එකජ්ඣං කත්වා දෙසිතතං සන්ධාය වුත්තං, තස්මා මිස්සකත්තාති රූපජීවිතින්ද්‍රියමිස්සකත්තාති අත්ථො. ජීවිතින්ද්‍රියන්ති අරූපජීවිතින්ද්‍රියං. න සබ්බෙන සබ්බං වජ්ජිතබ්බන්ති යථා පඤ්හාපුච්ඡකෙ අරූපජීවිතින්ද්‍රියං මිස්සකත්තා න ගහිතං, න එවමිධ අරූපජීවිතින්ද්‍රියං අග්ගහිතන්ති අත්ථො.

16. “混合性”一词，是指将色、无色命根统一起来而说，因此“混合性”的意思是“与色命根相混合”。命根指的是无色命根。并非完全排除一切，意思是：正如在提问者那里，无色命根因其混合性而未被摄取，这里也并非不摄取无色命根。

අරූපානං චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං පච්චයන්තරාපෙක්ඛානි ආවජ්ජනාරම්මණාදිඅඤ්ඤපච්චයසාපෙක්ඛානි ඉන්ද්‍රියපච්චයා සියුං චක්ඛාදීනං රූපාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤං කදාචිපි අවිනිබ්භුත්තභාවස්ස අභාවතො, පච්චයන්තරසමොධානාපෙක්ඛතාය ච. යො පන නිරපෙක්ඛොති යථා චක්ඛාදීනි පච්චයන්තරෙසු සාපෙක්ඛානි, එවං සාපෙක්ඛො අහුත්වා යො තත්ථ නිරපෙක්ඛො ඉන්ද්‍රියපච්චයො හොති අවිනිබ්භුත්තධම්මානං යථා දුවිධම්පි ජීවිතින්ද්‍රියං, සො අත්තනො…පෙ… නත්ථීති යොජනා. අවිනිබ්භුත්තානං තෙසම්පි ලිඞ්ගාදීනං සියුං විනිබ්භුත්තානං පච්චයුප්පන්නානං ඉන්ද්‍රියපච්චයතාභාවස්ස අදිට්ඨත්තා. නනු චක්ඛාදීනං විනිබ්භුත්තානං [Pg.259] ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවො දිට්ඨොති? සච්චං දිට්ඨො, න පන සො සමානජාතියාති දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. සති චෙවන්ති එවං වුත්තප්පකාරෙ සමානජාතියංයෙව අවිනිබ්භුත්තස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවෙ සති ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියෙහි සද්ධිං. සහයොගෙ හි ඉදං කරණවචනං. යදිපි ඉත්ථිපුරිසින්ද්‍රියානි ලිඞ්ගාදීනං කලලාදිකාලෙ ඉන්ද්‍රියපච්චයතං න ඵරෙය්‍යුං තෙසං තදා අභාවතො. යෙ පන රූපධම්මා තදා සන්ති, තෙහි අවිනිබ්භුත්තාව, තෙසං කස්මා න ඵරන්තීති ආහ ‘‘අඤ්ඤෙසං පනා’’තිආදි. අබීජභාවතො අනිමිත්තභාවතො. තදනුරූපානන්ති කලලාදිඅවත්ථානුරූපානං අත්ථිතං ඉච්ඡන්ති, යතො ‘‘ඉත්ථී, පුරිසො’’ති පකතිවිභාගො විඤ්ඤායතීති තෙසං අධිප්පායො.

对于眼识等无色法，由于需要作意、所缘等其他缘，它们可以是根缘；这是因为眼等色法与无色法之间并非恒常不相离，并且需要其他缘的和合。然而，若有无待者——即不像眼等那样依赖其他缘，而是对不相离法而言是无待的根缘，如两种命根——那么它自身……乃至……是不存在的，应当这样连结。对于那些不相离的法，如性根等，它们也可以是根缘，因为对于已分离的、缘生的法，其为根缘的状态是未曾见的。“难道眼等已分离的法，其为根缘的状态不是曾见的吗？”“确实曾见，但为了表明那不是同类的，而说‘并非’等。”当存在时，即如前述，只有在同类中，不相离者与男女根一起时，才具有根缘性。在此，“与……一起”是工具格的用法。虽然男女根在凝乳(kalala)等时期，对性根等不能行使根缘的作用，因为它们当时尚未存在，但当时存在的其他色法与它们是不相离的，为何不能行使作用呢？对此说“于其他……”等。因为无种子性、无相性。他们希望存在“与那些相应的”，即与凝乳等状态相应的法，因为从“女、男”的自性差别中可以了知，这是他们的意趣所在。

කුසලජාතියන්ති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. යෙ පන ‘‘කුසලජාතික’’න්ති පඨන්ති, තෙසං පච්චත්තෙකවචනං. විසුං එකජාති වා භූමි වා න හොති තදෙකදෙසභාවතො. හෙතුආදීසුපීති ආදි-සද්දෙන ‘‘අකුසලාහාරෙසුපි එසෙව නයො’’ති එවමාදිකං සඞ්ගණ්හාති. එස නයොති ය්වායං ‘‘භූමිවසෙන වුත්තෙසූ’’තිආදිනා අරූපෙ අලබ්භමානස්ස ඉන්ද්‍රියපච්චයස්ස අට්ඨපනෙ අත්ථනයො වුත්තො, එස නයො යොජෙතබ්බොති. තථා අපරියාපන්නකුසලහෙතු, තථා අකුසලහෙතූති එත්ථාපි පඨමාපරියාපන්නකුසලහෙතු දොමනස්සසහගතාකුසලහෙතු ච විසුං එකජාති භූමි වා න හොන්තීති ආරුප්පෙ අලබ්භමානාපි විසුං න ඨපිතාති යොජෙතබ්බො. එස නයො ‘‘අකුසලාහාරෙසුපි එසෙව නයො’’ති එවමාදීසු.

“于善类中”(Kusalajātiyaṃ)是决择义的处格。而那些读作“善类者”(kusalajātika)的，对他们而言是各别单数。它并非单独的一类或一地，因为它只是那（整体）的一部分。在因等情况中也是如此，“等”字包含了“在不善食等情况下，也是同样的道理”等等。这里所说的道理，就是指之前所说的“以地而论”等，在安立于无色界无法获得的根缘时所阐述的义理，应该这样运用。同样，对于不摄善因，以及不善因，也要这样理解：初不摄善因，以及与忧俱行的不善因，都不是单独的一类或一地，所以在无色界无法获得，因此也没有被单独安立。这个道理也适用于“在不善食等情况下，也是同样的道理”等等。

සති සහජාතපච්චයත්තෙ උප්පාදක්ඛණෙපි ඉන්ද්‍රියපච්චයතා සියාති කත්වා වුත්තං ‘‘සහජාතපච්චයත්තාභාවං සන්ධායා’’ති. වුත්තඤ්හි ‘‘උප්පජ්ජමානො සහ උප්පජ්ජමානභාවෙන උපකාරකො ධම්මො සහජාතපච්චයො’’ති (පට්ඨා. අට්ඨ. පච්චයුද්දෙසවණ්ණනා). තස්ස පන සහජාතපච්චයත්තාභාවො යදිපි අට්ඨකථායං ‘‘සහජාතපච්චයතා පන තස්ස නත්ථී’’ති සරූපෙනෙව දස්සිතො, තථාපි තං අනනුජානන්තො ‘‘උප්පාද…පෙ… නිවාරෙතු’’න්ති වත්වා ‘‘වක්ඛතී’’තිආදිනා තමත්ථං සමත්ථෙති. කම්මපච්චයසදිසන්ති හි එතෙන තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ පච්චයභාවො පකාසිතො. පවත්තෙචාති ච-සද්දෙන පටිසන්ධියඤ්ච කටත්තාරූපස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියතො අඤ්ඤො ඉන්ද්‍රියපච්චයො න හි අත්ථීති යොජනා. පටිච්චවාරාදයො [Pg.260] සම්පයුත්තවාරපරියොසානා ඡ වාරා උප්පාදක්ඛණමෙව ගහෙත්වා පවත්තා ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’තිආදිනා, න ඨිතික්ඛණන්ති අධිප්පායො. එවඤ්ච කත්වාති උප්පාදක්ඛණමෙව ගහෙත්වා පවත්තත්තා. එතෙසූති යථාවුත්තෙසු ඡසු වාරෙසු. කෙචි පන ‘‘රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස අනුපාලනං උප්පාදක්ඛණෙ න පාකටං බලවඤ්ච යථා ඨිතික්ඛණෙ පච්ඡාජාතාදිපච්චයලාභතො ථිරභාවප්පත්තියාස්ස තං පාකටං බලවඤ්ච, තස්මා ‘ඨිතික්ඛණෙ’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

若有俱生缘性，在生起刹那亦可有根缘性，故说“意指其不具俱生缘性”。诚如所说：“正在生起的法，以同时生起的性质为助缘，即是俱生缘”(paṭṭhā. aṭṭha. paccayuddesavaṇṇanā)。其不具俱生缘性，虽在义注中以“然彼无俱生缘性”之语直接明示，但有不认可此说者，通过说“应遮止生起……等”，并以“将说”等语来支持此义。此处通过“类似业缘”的说法，表明了它在生起刹那的缘作用。且“于相续时”一语，应连结为：在结生时以及由业所生的色法中，除了色命根之外，就没有其他的根缘存在了。缘品(Paṭiccavāra)等六品，直至相应品(sampayuttavāra)终结，都是以生起刹那为依处而转起，例如“善法缘善法生起，是因缘”等等，而不是住刹那，此即其旨趣。正因如此，即以生起刹那为依处而转起故，于此等如前所说之六品中（作此说）。但有些人认为：“色命根的护持作用在生起刹那并不明显且不强大，不像在住刹那那样，因获得后生缘等支持而达到稳固，其作用方才明显且强大，所以说‘于住刹那’。”

ඉන්ද්‍රියපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

根缘解释之释义 终。

17. ඣානපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

17. 禅那缘解释之释义

17. සොමනස්සදොමනස්සසඞ්ඛාතානීති සොමනස්සදොමනස්සපරියායෙන වුත්තානි, ඣානඞ්ගභාවවිසෙසනතො වා සොමනස්සදොමනස්සභූතානෙව සුඛදුක්ඛානි ඣානඞ්ගානි, න ඉතරසුඛදුක්ඛානීති ඣානඞ්ගභූතානංයෙව සුඛදුක්ඛානං ඣානඞ්ගභාවදස්සනත්ථං සොමනස්සදොමනස්සග්ගහණං කතං. ඉදානි යථාවුත්තමෙව ‘‘ද්විපඤ්චවිඤ්ඤාණෙසූ’’තිආදිනා විත්ථාරතො විභාවෙති, තං සුවිඤ්ඤෙය්‍යමෙව. තෙනාති විසෙසනභූතෙන සොමනස්සදොමනස්සග්ගහණෙන.

17. 所谓名为“喜”(somanassa)与“忧”(domanassa)者，是以喜与忧之同义词而说。或者从禅支的特性差别来说，成为禅支的乐(sukha)与苦(dukkha)，实际上就是喜与忧，而不是其他的乐与苦。为了显示只有成为禅支的乐与苦才是禅支，所以才选取“喜”与“忧”的说法。现在就像前面所说的“在二五识中”等那样详细地解释，这些是很容易理解的。因此，是以作为特性的喜与忧之摄取来阐明。

අභිනිපාතමත්තත්තාති ආරම්මණකරණමත්තභාවතො. චින්තනාපවත්තියා උපනිජ්ඣායනපවත්තියා. යථාවුත්තෙනෙව කාරණෙනාති ‘‘උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො’’ති එතෙන කාරණෙන. පුබ්බෙතිආදිතො. චත්තාරි අඞ්ගානි වජ්ජිතානීති සත්තසු අඞ්ගෙසු දස්සියමානෙසු චත්තාරි අඞ්ගානි වජ්ජිතානි. අට්ඨකථා හෙසාති ලෙසෙන අපකාසෙතබ්බතාය කාරණමාහ. තීසුපි එකමෙව වත්තබ්බං සියා, තංසමානලක්ඛණතාය ඉතරෙසං තිණ්ණම්පි ගහණං හොතීති. තිණ්ණං පන වචනෙනාති උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානං අඣානඞ්ගතාදස්සනත්ථෙන වචනෙන. තතො උපෙක්ඛාදිතො අඤ්ඤස්ස ධම්මස්ස චිත්තෙකග්ගතාය ඣානඞ්ගන්ති උද්ධටභාවො ආපජ්ජති අඣානඞ්ගෙසු අග්ගහිතත්තා. යථාවුත්තකාරණතොති ‘‘උපනිජ්ඣානාකාරස්ස අභාවතො’’ති වුත්තකාරණතො අඤ්ඤෙන කාරණෙන අනුද්ධටභාවො වා ආපජ්ජති අනුපනිජ්ඣායනසභාවෙහි සද්ධිං අග්ගහිතත්තා උපනිජ්ඣායනාකාරභාවතො අඤ්ඤෙනෙව කාරණෙන චිත්තෙකග්ගතාය [Pg.261] පාළියං අනුද්ධටභාවො ආපජ්ජති. තංදොසපරිහරණත්ථන්ති යථාවුත්තදොසවිනිමොචනත්ථං.

“仅是触及”是指：仅是造作所缘。通过思惟的转起与审察的转起。“依如前所说之因”是指：依“以无审察行相故”此因。从“前”等词开始。“舍离四支”是指：在所示七支中，舍离四支。“此是义注”，此言说明了其内容应被简略揭示的理由。于三者中，仅需说其一即可，因其特征相同，其余两者亦可被含摄。然“提及三者”，是为显示舍、乐、苦非禅支性而说。于是，对于舍等之外的心一境性法，因其未被包含在非禅支中，便会产生其被抽出为禅支的情况。或者，会因“以无审察行相故”此已说原因之外的另一原因——即因其与无审察自性的诸法一同未被提及——而导致（心一境性）不被抽出（为禅支）；或者，会因其具有审察行相之外的另一原因，而导致心一境性在圣典中不被抽出。“为断彼过”是指：为脱离如前所说之过失。

යෙ පනාතිආදි පදකාරමත්තදස්සනං. සොමනස්සාදීහීති සොමනස්සදොමනස්සඣානඞ්ගුපෙක්ඛාහි. අවිභූතභාවො උපෙක්ඛනං. උපෙක්ඛා හි අවිභූතකිච්චා වුත්තා. සමානානං කෙසං? සුඛාදීනං, කෙහි? සොමනස්සාදීහි, කථං? සුඛ…පෙ… යුත්තතාති යොජනා. න චිත්තෙකග්ගතායාති සුඛාදීහි, තදඤ්ඤෙහි අභිනිරොපනාදීහි ච අනින්ද්‍රියකිච්චතාය ච අනුපනිජ්ඣායනකිච්චතාය ච අසමානතාය පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු චිත්තෙකග්ගතාය ඣානඞ්ගන්ති අනුද්ධටභාවෙ කාරණං න වත්තබ්බන්ති. සාති චිත්තෙකග්ගතා. එත්ථාති ‘‘උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛානී’’ති එතස්මිං අට්ඨකථාවචනෙ න ගහිතා. විචිකිච්ඡායුත්තමනොධාතුආදීසූති විචිකිච්ඡාසම්පයුත්තචිත්තෙ මනොධාතුයා සම්පටිච්ඡනාදීසු ච. තස්සාපි චිත්තෙකග්ගතායපි.

“又，彼等”等句，仅是显示措辞。“由喜等”是指：由喜、忧及作为禅支的舍。不显现的状态即是舍，舍确实被说成作用不显现。与谁相同？与乐等。以何者？以喜等。如何？应连结为“与乐……相应”。“非由心一境性”是指：不应说“在五识中，心一境性不被抽出为禅支”的原因是：它与乐等不相同，与安止(abhiniropana)等其他作用不相同，以及无根的作用、无审察的作用。‘彼’是指心一境性。‘于此’是指：在“舍、乐、苦”此义注之语中，（心一境性）未被含摄。“于疑相应意界等中”是指：于疑相应心中，于意界中，及于领受(sampaṭicchana)等中。彼心一境性亦然。

ඣානපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

禅那缘解释之释义 终。

18. මග්ගපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

18. 道缘解释释义

18. දුවිධම්පි සඞ්කප්පන්ති සම්මාසඞ්කප්පො මිච්ඡාසඞ්කප්පොති ච එවං අනවජ්ජසාවජ්ජභෙදෙන දුවිධම්පි. වීරියං සමාධින්ති එත්ථාපි එසෙව නයො. සඞ්ගණ්හිත්වා විතක්කාදිභාවසාමඤ්ඤෙන සහ ගහෙත්වා, එකෙකමෙව කත්වා ගහෙත්වාති අත්ථො. තෙහි මිච්ඡාවාචාකම්මන්තාජීවෙහි. ඉධාති ඉමස්මිං මග්ගපච්චයනිද්දෙසෙ ලබ්භමානානි ච මග්ගපච්චයභාවතො, ච-සද්දෙන අලබ්භමානානි ච මග්ගපච්චයත්තාභාවා. යදි එවං කස්මා වුත්තානීති ආහ ‘‘මග්ගඞ්ගවචනසාමඤ්ඤෙනා’’ති. එවං පරියායනිද්දෙසො ඉධ කිමත්ථියොති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘එවඤ්හි සුත්තවොහාරොපි දස්සිතො හොතී’’ති. එවං පන දස්සෙන්තෙනාති පරමත්ථතො අමග්ගඞ්ගානිපි සුත්තෙ මග්ගඞ්ගවොහාරසිද්ධියා ඉධ මග්ගඞ්ගෙහි සහ දස්සෙන්තෙන. උද්ධරිත්වාති පදුද්ධාරං කත්වා. ඉදානි මිච්ඡාවාචාදීහි සද්ධිං ද්වාදසඞ්ගානි න දස්සෙතබ්බානි, කස්මාති චෙති ආහ ‘‘න හි පාළියං…පෙ… වත්තබ්බො’’ති. තප්පටිපක්ඛභාවතොයෙව මිච්ඡාමග්ගඞ්ගානි, න මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො විය සභාවතොති අධිප්පායො.

18. 所谓“思惟有两种”，即正思惟与邪思惟。如是，依无过失与有过失之别，亦为两种。精进与定，于此亦同此理。所谓“总括”，即总括寻等状态的共相而取，意为逐一而取。由彼邪语、邪业、邪命。于此道缘解释中，可得者，因其为道缘；以“及”字所摄而不可得者，因其非道缘性。若尔，何故说耶？答曰：“因道支说之共相”。为解答“如是旁说于此有何义”之问，故曰：“如是亦可显示经中之说”。所谓“但如是显示”，即从胜义而言，纵非道支，为成就经中道支之说，故于此与道支一并显示。所谓“摘出”，即作词语的摘录。如今，邪语等不与十二支一并显示，何以故？答曰：“诚然，于巴利（圣典）中……未曾规定”。其意为：仅因与彼（正道支）对反，故为邪道支，非如邪见等自有其体性。

පරියායනිප්පරියායමග්ගඞ්ගදස්සනත්ථෙපි අත්ථවචනෙ එවං න වත්තබ්බමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘පරියාය…පෙ… අධිකරණානී’’ති ආහ. තස්සත්ථො – යථා [Pg.262] ‘‘අඤ්ඤභාගියස්ස අධිකරණස්සා’’ති එත්ථ පාළිගතඅධිකරණසද්දපතිරූපකො අඤ්ඤො අධිකරණසද්දො පාළිගතතදඤ්ඤසාධාරණතාය උභයපදත්ථො උද්ධටො ‘‘අධිකරණං නාම චත්තාරි අධිකරණානී’’ති, එවමිධාපි නිප්පරියායං ඉතරඤ්ච මග්ගඞ්ගං දස්සෙතුකාමෙන පාළිගතතදඤ්ඤසාධාරණො මග්ගඞ්ගසද්දො උද්ධරිතබ්බො සියා, තථා න කතන්ති. තස්මාති යස්මා පාළිගතොයෙව මග්ගඞ්ගසද්දො උද්ධටො, න තදඤ්ඤසාධාරණො, න ච අත්ථුද්ධාරමුඛෙන අධිප්පෙතත්ථො නියමිතො, තස්මා. තෙසූති අහෙතුකචිත්තුප්පාදෙසු. ‘‘සම්මාදිට්ඨි…පෙ… සමාධයො’’ති එත්ථ සඞ්කප්පවායාමසමාධයො සම්මාමිච්ඡාසද්දෙහි විසෙසෙත්වා වුත්තාති ආහ ‘‘සම්මාදිට්ඨිආදයො යථාවුත්තා සන්තී’’ති. සඞ්කප්පවායාමසමාධිප්පත්තා පන තත්ථ කෙචි සන්තියෙවාති. අථ වා සම්මාදිට්ඨිආදයොති වුත්තප්පකාරෙ සම්මාදිට්ඨිආදිකෙ අනවසෙසෙ සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘යථාවුත්තා’’ති. උප්පත්තිට්ඨානනියමනත්ථත්තා න විසෙසනත්ථත්තාති අධිප්පායො.

为显示于释义时亦不应如是说“旁说与直说道支”之义，故曰：“旁说……乃至……诤事”。其义为：譬如于“属于他分之诤事”中，与巴利文中“诤事”一词相似的另一“诤事”词，因通于巴利文中之词与彼另一词，故从二词之义中摘出“所谓诤事，即四种诤事”。如是，于此，欲显示直说及其他道支者，本应摘出通于巴利文中之词与彼另一词的“道支”一词，然并未如是做。所谓“是故”，即因所摘出者仅为巴利文中之“道支”一词，而非通于彼另一词者，且未通过摘引文义来限定所欲之义，是故。所谓“于彼等中”，即于无因心生中。于“正见……乃至……定”中，思惟、精进、定是以正、邪等词加以区别而说，故曰：“正见等如前所述而有”。然而，已达思惟、精进、定者，于彼处亦有。或“正见等”是总括无遗地指称前述种类的正见等。故曰：“如前所述”。其意为：此是为了限定生起之处，而非为了区别。

මග්ගපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

道缘解释释义终。

20. විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

20. 不相应缘解释释义

20. සම්පයොගාසඞ්කාවත්ථුභූතොති සම්පයොගාසඞ්කාය අධිට්ඨානභූතො. තෙනාහ අට්ඨකථායං ‘‘අරූපිනො හි ඛන්ධා චක්ඛාදීනං වත්ථූනං අබ්භන්තරතො නික්ඛමන්තා විය උප්පජ්ජන්තී’’ති.

20. 所谓“成为相应之疑的所依事”，即是作为相应之疑的立足处。因此，义注中说：“诚然，无色蕴生起时，犹如从眼等所依的内部出来一般。”

විප්පයුත්තපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

不相应缘解释释义终。

21. අත්ථිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

21. 有缘解释释义

21. යස්මිං සති යං හොති, අසති ච න හොති, සො තස්ස පච්චයොති යදිදං සමාසතො පච්චයලක්ඛණං යං සන්ධාය සුත්තෙ වුත්තං ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොති, ඉමස්මිං අසති ඉදං න හොතී’’ති, තයිදං අත්ථිපච්චයෙ යොජෙත්වා දස්සෙන්තො ‘‘යො හී’’තිආදිං වත්වා අයඤ්ච නයො නිබ්බානෙ න ලබ්භති, තස්මා නිබ්බානං අත්ථිපච්චයභාවෙන න උද්ධටන්ති දස්සෙතුං ‘‘නිබ්බානඤ්ච…පෙ… උපකාරකං හොතී’’ති ආහ. තෙන පච්චයධම්මානං [Pg.263] පච්චයභාවො විසෙසතො බ්‍යතිරෙකමුඛෙන පාකටො හොතීති දස්සෙති. නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධොති නත්ථිපච්චයභාවවිරුද්ධො. විගතාවිගතපච්චයා විය හි අඤ්ඤමඤ්ඤං උජුපච්චනීකභාවෙන ඨිතා නත්ථිඅත්ථිපච්චයා. න නිබ්බානං අත්ථිපච්චයො නත්ථිභාවොපකාරකතාඅවිරොධතො. යෙ හි අත්ථිපච්චයධම්මා, තෙ නත්ථිභාවොපකාරකතාවිරුද්ධා එව දිට්ඨාති අධිප්පායො.

21. “有彼则有此，无彼则无此，彼即此之缘”，此为缘相的简说。为指经中所说“此有故彼有，此无故彼无”，将此理应用于有缘而开示，故说“实因……”等。又，此理于涅槃不可得，是故，为示涅槃不以有缘的方式被举出，而说“涅槃……能作助益”。以此显示，诸缘法的缘性，特别是通过相违之法而得以显明。所谓“与无有状态的助益性相违”，即是与无有缘的状态相违。诚然，无有缘与有缘，犹如离去缘与无离去缘，是相互直接对立而存的。涅槃不是有缘，因其不与无有状态的助益性相违。其意为：凡为有缘法，皆可见其确实与无有状态的助益性相违。

සති ච උප්පන්නත්තෙති සම්බන්ධො. යෙසං පච්චයා හොන්ති ආහාරින්ද්‍රියාති යොජනා. එකතොති සහ. සහජාතාදිපච්චයත්තාභාවතොති සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයත්තාභාවතො. තදභාවොති සහජාතාදිපච්චයත්තාභාවො. එතෙසන්ති අත්ථිපච්චයතාවසෙන පවත්තමානානං ආහාරින්ද්‍රියානං. ධම්මසභාවවසෙනාති ධම්මතාවසෙන. ධම්මතා හෙසා, යදිදං පච්චයුප්පන්නෙහි සහ පුරෙතරං පච්ඡා ච ලබ්භමානා ආහාරින්ද්‍රියා තෙසං අත්ථිපච්චයා හොන්ති, න සහජාතාදිපච්චයාති. යථා වා චක්ඛාදිද්වාරානං රූපාදිආරම්මණානං සතිපි නියතවුත්තිතාය ද්වාරාරම්මණතො විඤ්ඤාණස්ස ඡබ්බිධභාවෙ ආරම්මණමනාමසිත්වා, ද්වාරතො ද්වාරමනාමසිත්වා ආරම්මණතො ඡබ්බිධතා වුච්චති, එවමිධාපි ආහාරින්ද්‍රියානං පච්චයුප්පන්නෙහි සතිපි සහජාතාදිභාවෙ අරූපක්ඛන්ධාදිවසෙන සහජාතාදිභෙදභින්නස්ස අත්ථිපච්චයස්ස දස්සිතත්තා පඤ්හාවාරෙ ආහාරින්ද්‍රියානං වසෙන ආගතෙ චතුත්ථපඤ්චමකොට්ඨාසභූතෙ අත්ථිපච්චයවිසෙසෙ සහජාතාදිභෙදං ආමසිතුං න ලබ්භතීති දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘ආහාරො ඉන්ද්‍රියඤ්ච සහජාතාදිභෙදං න ලභතී’’ති වුත්තං, න පන ආහාරින්ද්‍රියෙසු සහජාතාදිභාවස්ස අභාවතො. එවම්පෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො.

“有”与“已生起故”相关联。应如是连结：“食与根是彼等之缘”。“一同”即是“俱”。“无俱生等缘性故”，即是无俱生、前生、后生诸缘性故。“无彼”，即是无俱生等缘性。“于此等”，即是于依有缘性而转起的食与根。“依法自性”，即是依法性。此即法性：与缘生法同时、先于或后于而得的食与根，是彼等的有缘，而非俱生等缘。又如，识有六种，其生起虽固定地依赖于眼等门与色等所缘，但在论述时，有时会不提及所缘而依门，或不提及门而依所缘说其为六种。于此亦然，食与根对于缘生法，虽有俱生等状态，然因依无色蕴等方式而分的、有俱生等差别的有缘已被开示，故在问答章中，就依食与根而来的、属于第四及第五分的有缘差别而言，无法论及俱生等差别。为示此义，义注中说“食与根不得俱生等差别”，而非因食与根中没有俱生等状态。于此，应如是知义。

අත්ථිපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

有缘解释释义终。

22-23-24. නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා

22-23-24. 无有、离去、无离去缘解释释义

22-23. එත්ථාති නත්ථිපච්චයෙ. නානන්ති නානත්තං. එතෙනාති අනන්තරපච්චයතො නත්ථිපච්චයස්ස විසෙසමත්තදීපනෙන ‘‘පච්චයලක්ඛණමෙව හෙත්ථ නාන’’න්ති ඉමිනා වචනෙන. අත්ථොති ධම්මො. බ්‍යඤ්ජනසඞ්ගහිතෙති ‘‘නත්ථිපච්චයො [Pg.264] විගතපච්චයො’’ති එවමාදිබ්‍යඤ්ජනෙන සඞ්ගහිතෙ. පච්චයලක්ඛණමත්තෙති එත්ථ පවත්තිඔකාසදානෙන උපකාරකා අරූපධම්මා, විගතභාවෙන උපකාරකාති එවමාදිකෙ පච්චයානං ලක්ඛණමත්තෙ.

22-23. “于此”，即于无有缘中。“种种”，即种种差别。“以此”，即以此“缘相于此即是差别”之语，仅显示无有缘与无间缘的差别。“义”，即是法。“以文总摄”，即以“无有缘、离去缘”等文所总摄。“仅于缘相”，即于此，通过给予生起之机而助益的无色法，及以离去状态而助益等诸缘的相。

නත්ථිවිගතඅවිගතපච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

无有、离去、无离去缘解释释义终。

පච්චයනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘解释释义终。

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා

缘解释杂项决择论释义

ආදිමපාඨොති පුරිමපාඨො. තථා ච සතීති දොසස්සපි සත්තරසහි පච්චයෙහි පච්චයභාවෙ සති. අධිපතිපච්චයභාවොපිස්ස අනුඤ්ඤාතො හොතීති ආහ ‘‘දොසස්සපි ගරුකරණං පාළියං වත්තබ්බං සියා’’ති. ‘‘සෙසාන’’න්ති වචනෙනෙව නිවාරිතොති කදාචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තංනිවත්තනත්ථමාහ ‘‘න ච සෙසාන’’න්තිආදි. පුරෙජාතාදීහීති පුරෙජාතකම්මාහාරඣානින්ද්‍රියමග්ගවිපාකපච්චයෙහි. තන්නිවාරණත්ථන්ති තස්ස යථාවුත්තදොසස්ස නිවාරණත්ථං. විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වාති ලොභමොහා විපාකපච්චයාපි න හොන්ති, තථා දොසොති එවං විසුඤ්ච අග්ගහෙත්වා. ඵොට්ඨබ්බායතනං කායවිඤ්ඤාණධාතුයා ආරම්මණාදිපච්චයො හොන්තංයෙව පථවීආදිසභාවත්තා අත්තනා සහජාතානං සහජාතාදිපච්චයා හොන්තියෙවාති වුත්තං ‘‘ඵොට්ඨබ්බායතනස්ස සහජාතාදිපච්චයභාවං දස්සෙතී’’ති. ‘‘සබ්බධම්මාන’’න්ති ‘‘සබ්බෙ ධම්මා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තංසම්පයුත්තකානඤ්ච ධම්මානං ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එත්ථ වුත්තෙ සබ්බධම්මෙ සන්ධායාහ ‘‘සබ්බධම්මානං යථායොගං හෙතාදිපච්චයභාවං දස්සෙතී’’ති. න හි එතං…පෙ… භාවදස්සනං, අථ ඛො එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවදස්සනං, තස්මා ‘‘එතෙන ඵොට්ඨබ්බායතනස්සා’’තිආදි වුත්තන්ති අධිප්පායො. රූපාදීනන්ති රූපායතනාදීනං.

“初说”即前说。“如是亦有”，即当瞋于十七缘中具有缘性时，其增上缘性亦应被允许，故说“于圣典中亦应宣说瞋之重要性”。以“其余”一词即已遮止，然或有人生疑，为除此疑，故说“非其余”等。“前生等”，即以前生缘(purejātapaccaya)、业缘、食缘、禅那缘、根缘、道缘、异熟缘。“为遮止彼”，即为遮止如前所述之瞋。“不分别取”，即贪与痴亦非异熟缘，瞋亦如是，如是不分别取。触所处(phoṭṭhabbāyatana)是身识界(kāyaviññāṇadhātu)的所缘等缘，因其地(pathavī)等自性，故对于俱生法而言，是俱生等缘，所以说“显示触所处之俱生等缘性”。“一切法”，即针对“一切法是意识界(manoviññāṇadhātu)及其相应法之所缘缘”此处所说的一切法，而说“显示一切法按相应情况作为因等缘性”。此非显示多法为一缘，而是显示一法为多缘，故说“由此触所处等”，此即其意。“色等”即色处等。

භෙදාති විසෙසා. භෙදං අනාමසිත්වාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණධාතුආදිවිසෙසං අග්ගහෙත්වා. තෙ එවාති යථාවුත්තවිසෙසානං සාමඤ්ඤභූතෙ ඛන්ධෙ එව. යං සන්ධාය ‘‘එවං න සක්කා වත්තු’’න්ති වුත්තං, තං විභාවෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. පට්ඨානසංවණ්ණනා හෙසාති එතෙන සුත්තෙ වුත්තපරියායමග්ගභාවෙනෙත්ථ න සක්කා මිච්ඡාවාචාදීනං මග්ගපච්චයං වත්තුන්ති දස්සෙති. සෙසපච්චයභාවොති මග්ගපච්චයං ඨපෙත්වා යථාවුත්තෙහි සෙසෙහි අට්ඨාරසහි [Pg.265] පච්චයෙහි පච්චයභාවො. අධිපතිපච්චයො න හොතීති ආරම්මණාධිපතිපච්චයො න හොති. තන්ති විචිකිච්ඡං. තත්ථාති යථාවුත්තෙසු අහිරිකාදීසු.

“差别”即殊异。“不触及差别”，即不执取眼识界(cakkhuviññāṇadhātu)等差别。“彼即是”，即作为上述差别之共同性的蕴(khandha)本身。为阐明“不能如是说”之义，故说“非”等。此是《发趣》(Paṭṭhāna)之释义，由此显示，于此不能以经中所说之道支方式，宣说邪语(micchāvācā)等为道缘。“其余缘性”，即除去道缘，由上述其余十八种缘所成之缘性。“非增上缘”，即非所缘增上缘。“彼”即疑(vicikicchā)。“于彼”，即于上述之无惭(ahirika)等中。

දසධා පච්චයා හොන්ති, පුන තථා හදයවත්ථුන්ති ඉදං අත්ථමත්තවචනං. පාඨො පන ‘‘හදයවත්ථු තෙසඤ්චෙව විප්පයුත්තස්ස ච වසෙන දසධා පච්චයො හොතී’’ති වෙදිතබ්බො. රූපසද්දගන්ධරසායතනමත්තමෙවාති ඉදං රූපාදීනං සහජාතපච්චයතාය විය නිස්සයපච්චයතාය ච අභාවතො, පුරෙජාතපච්චයතාය ච භාවතො වුත්තං. එතානීති යථාවුත්තානි රූපසද්දගන්ධරසාරම්මණානි. සබ්බාතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛාති ‘‘එකධම්මස්ස අනෙකපච්චයභාවතො’’ති එතස්මිං විචාරෙ හෙතුආදිඅතික්කන්තපච්චයාපෙක්ඛා එතෙසං රූපාදීනං අපුබ්බතා නත්ථි, අථ ඛො ආරම්මණආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයපච්චයාපෙක්ඛා. න හි රූපාදීනි හෙතුසහජාතාධිපතිආදිවසෙන පච්චයා හොන්තීති. තස්සාති රූපජීවිතින්ද්‍රියස්ස පුරෙජාතපච්චයභාවතො අපුබ්බතා, තස්මා තං එකූනවීසතිවිධො පච්චයො හොතීති වුත්තං හොති. සත්තධා පච්චයභාවො යොජෙතබ්බො, න හි ඔජා පුරෙජාතපච්චයො න හොතීති.

有十种缘，再者，“心所依处(hadayavatthu)”亦然，此仅言其义。然文句应解为：“心所依处对与之相应及不相应者，以十种方式为缘。”“唯色声香味处”，此乃因色等法既无俱生缘性亦无依止缘性，而有前生缘(purejātapaccaya)性，故说。“此等”，即如前所述的色声香味所缘。就“超越一切缘”而言：于“一法为多缘”的考察中，此等色法就超越因等缘而言并无新颖之处，而是就所缘缘、所缘增上缘、所缘亲依止缘而言。因为色等法并非以因、俱生、增上等方式为缘。“彼”，即色命根(rūpajīvitindriya)，因其前生缘性而有新颖之处，故说其为十九种缘。应结合七种缘性，因为食素(ojā)亦是前生缘。

අත්ථොති වා හෙතුආදිධම්මානං සභාවො වෙදිතබ්බො. සො හි අත්තනො පච්චයුප්පන්නෙහි අරණීයතො උපගන්තබ්බතො, ඤාණෙන වා ඤාතබ්බතො ‘‘අත්ථො’’ති වුච්චති. ආකාරොති තස්සෙව පවත්තිආකාරො, යෙන අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං පච්චයභාවං උපගච්ඡතීති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. තං පන විප්පයුත්තං. ‘‘සත්තහාකාරෙහී’’ති පඨානස්ස කාරණමාහ ‘‘උක්කට්ඨපරිච්ඡෙදො හී’’තිආදිනා.

“义”，或应理解为因等诸法之自性。其由缘生法所至达，或由智所了知，故称为“义”。“相”，即其运行之状态，凭借此状态，其成为自身缘生法之缘，于此应如是见其义。然彼为不相应法。“以七种行相”，（此句）以“因是卓越之章”等说明了《发趣》(Paṭṭhāna)的原因。

යං කම්මපච්චයො…පෙ… දට්ඨබ්බං ආසෙවනකම්මපච්චයානං පච්චයුප්පන්නස්ස අනන්තරට්ඨානතාය. සහජාතම්පි හි අනන්තරමෙවාති. කොචි පනෙත්ථාති එත්ථ එතස්මිං පකතූපනිස්සයසමුදායෙ කොචි තදෙකදෙසභූතො කම්මසභාවො පකතූපනිස්සයොති අත්ථො. තත්ථාති ‘‘යදිදං ආරම්මණපුරෙජාතෙ පනෙත්ථ ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තපච්චයතා න ලබ්භතී’’ති වුත්තං, තස්මිං, තස්මිං වා ආරම්මණපුරෙජාතග්ගහණෙ. වත්ථුස්ස විප්පයුත්තපච්චයතා ලබ්භතීති න වත්තබ්බා. න හි ආරම්මණභූතං වත්ථු විප්පයුත්තපච්චයො හොති, අථ ඛො නිස්සයභූතමෙවාති. ඉතො උත්තරීති එත්ථ ‘‘ඉතො’’ති ඉදං පච්චාමසනං පුරෙජාතං වා සන්ධාය ආරම්මණපුරෙජාතං වා. තත්ථ පඨමනයං අපෙක්ඛිත්වා වුත්තං [Pg.266] ‘‘පුරෙජාතතො පරතොපී’’ති. තෙන කම්මාදිපච්චයෙසුපි වක්ඛමානෙසු ලබ්භමානාලබ්භමානං වෙදිතබ්බන්ති වුත්තං හොති. දුතියං පන නයං අනපෙක්ඛිත්වා අට්ඨකථායං ආගතවසෙන වුත්තං ‘‘ඉතො වා ඉන්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො’’ති, අත්තනා වුත්තනයෙන පන ‘‘නිස්සයින්ද්‍රියවිප්පයුත්තතො වා’’ති. තත්ථ වත්තබ්බං සයමෙවාහ ‘‘ආරම්මණාධිපතී’’තිආදි. කම්මාදීසු ලබ්භමානාලබ්භමානං න වක්ඛති ‘‘ඉතො උත්තරී’’තිආදිනා පගෙව අතිදෙසස්ස කතත්තා, තස්මා පුරිමොයෙව පුරෙජාතතොපීති වුත්තඅත්ථොයෙව අධිප්පෙතො.

业缘……应见为串习业缘(āsevanakammapaccaya)之缘生法处于无间位故。俱生亦是无间。“此处有某者”，意指于此自然亲依止(pakatūpanissaya)之集合中，有某部分之业性即是自然亲依止。“于彼”，即于所说“于所缘前生(ārammaṇapurejāta)中，不得根不相应缘”，或于彼所缘前生之取法中。不应言依处(vatthu)有不相应缘性。因为作为所缘之依处非不相应缘，而是依止缘。“此后”，此处之“此”或指前生，或指所缘前生。依第一种方式，故说“从前生之后”。因此，于将说之业等缘中，当知可得与不可得。然不依第二种方式，而依义注(aṭṭhakathā)所传而说“从此或根不相应缘”，然依自说之理则为“或依止根不相应缘”。于此，自说“所缘增上”等。于业等中，因前已作类推，故不再说“此后”等可得与不可得，是故，意指前面所说“从前生之后”之义。

‘‘මග්ගපච්චයතං අවිජහන්තොවා’’ති ඉමිනා ච මග්ගපච්චයො වුත්තොති ‘‘මග්ගවජ්ජානං නවන්න’’න්ති වුත්තං පච්ඡිමපාඨෙ, පුරිමපාඨෙ පන ‘‘මග්ගපච්චයතං අවිජහන්තොවා’’ති වුත්තත්තා එව මග්ගපච්චයෙන සද්ධිං සහජාතාදිපච්චයා ගහෙතබ්බාති ‘‘දසන්න’’න්ති වුත්තං. තත්ථ පච්ඡිමපාඨෙ ‘‘එකාදසහාකාරෙහී’’ති වත්තබ්බං, පුරිමපාඨෙ ‘‘ද්වාදසහී’’ති.

由“或不离道缘性”此句亦说明了道缘，故后分文句说“除道缘外之九种”；然于前分文句，因说“或不离道缘性”，道缘应与俱生等缘一同执取，故说“十种”。于此，后分文句应说“以十一种行相”，前分文句则说“以十二种”。

සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන චාති විජ්ජමානම්පි විසෙසමනාමසිත්වා කෙවලං සමනන්තරනිරුද්ධතාය ආරම්මණභාවෙන, න ච සමනන්තරනිරුද්ධතාආරම්මණභාවසාමඤ්ඤෙනාති අත්ථො. ‘‘ඉමිනා උපායෙනා’’ති පච්චයසභාගතාදස්සනෙන පච්චයවිසභාගතාදස්සනෙන ච වුත්තං පදද්වයං එකජ්ඣං කත්වා පදුද්ධාරො කතොති දස්සෙන්තො ‘‘හෙතුආදීනං සහජාතානං…පෙ… යොජෙතබ්බා’’ති ආහ. හෙතුආරම්මණාදීනං සහජාතාසහජාතභාවෙන අඤ්ඤමඤ්ඤවිසභාගතාති යොජනා. එවමාදිනාති ආදි-සද්දෙන පුරෙජාතානං චක්ඛාදීනං රූපාදීනඤ්ච පුරෙජාතභාවෙන සභාගතා, පවත්තියං වත්ථුඛන්ධාදීනං පුරෙජාතපච්ඡාජාතානං පුරෙජාතපච්ඡාජාතභාවෙන විසභාගතාති එවමාදීනම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. හෙතුනහෙතුආදිභාවතොපි චෙත්ථ යුගළකතො විඤ්ඤාතබ්බො විනිච්ඡයො. හෙතුපච්චයො හි හෙතුභාවෙන පච්චයො, ඉතරෙ තදඤ්ඤභාවෙන. එවමිතරෙසුපි යථාරහං යුගළකතො වෙදිතබ්බො.

其义为：即使存在，亦不考虑其差别，而仅是以无间灭性与所缘性为缘，并非以无间灭所缘性之共相。“以此方便”是指，为显示缘的相应性与不相应性，将所说的两个词语合在一起而提取词语，故说‘因等俱生者……应结合’。应如是结合：因、所缘等以俱生与非俱生之性而彼此不相应。“如是等”是说，以“等”字亦应理解为包含：前生(purejāta)的眼等与色等以前生性而相应，以及在转起(pavatti)时，依处(vatthu)蕴等的前生与后生以前生与后生之性而彼此不相应。于此，亦应成对地了知因与非因等状态的决择。因缘是以因的状态为缘，其他的则以非彼状态为缘。同样，于其他缘，亦应各别成对地了知。

උභයප්පධානතාති ජනනොපත්ථම්භනප්පධානතා. ඨානන්ති පදස්ස අත්ථවචනං කාරණභාවොති විනාපි භාවපච්චයං භාවපච්චයස්ස අත්ථො ඤායතීති. උපනිස්සයං භින්දන්තෙනාති අනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයවිභාගෙන විභජන්තෙන. තයොපි උපනිස්සයා වත්තබ්බා උපනිස්සයවිභාගභාවතො. උපනිස්සයග්ගහණමෙව කාතබ්බං සාමඤ්ඤරූපෙන. තත්ථාති එවමවට්ඨිතෙ අනන්තරූපනිස්සයපකතූපනිස්සයොති [Pg.267] භින්දනං විභාගකරණං යදි පකතූපනිස්සයස්ස රූපානං පච්චයත්තාභාවදස්සනත්ථං, නනු ආරම්මණූපනිස්සයඅනන්තරූපනිස්සයාපි රූපානං පච්චයා න හොන්තියෙවාති? සච්චං න හොන්ති, තෙ පන දස්සිතනයාති තදෙකදෙසෙන ඉතරම්පි දස්සිතමෙව හොතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ආරම්මණං…පෙ… දට්ඨබ්බ’’න්ති ආහ. තංසමානගතිකත්තාති තෙහි අනන්තරාදීහි සමානගතිකත්තා අරූපානංයෙව පච්චයභාවතො. තන්ති පුරෙජාතපච්චයං. තත්ථාති අනන්තරාදීසු පඨිත්වා.

“二者主要性”(ubhayappadhānatā)是指生起与支持的主要性。“处”(ṭhāna)一词的意义是“因性”(kāraṇabhāva)；因此，即使没有表示“性”的后缀，也能了知其义。“分析近依(upanissaya)”是指，以无间近依与习性近依之差别而分别。因为是近依的分类，故三种近依都应被论及。应以共相来把握近依本身。于此，若将无间近依与习性近依如此安立分析，是为了显示习性近依并非色法(rūpa)的缘，然则，所缘近依和无间近依不也非色法之缘吗？诚然非是。但彼等已由所示之理显示，即由其一部分亦显示了其他部分。为显示此义，故说‘所缘……应了知’。“与彼等同行”是指，因与彼无间等具有相同趋向，仅为无色法之缘故。“彼”指前生缘。“于此”是指，在无间等中被列举。

පච්චයනිද්දෙසපකිණ්ණකවිනිච්ඡයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘解释之杂项决择说释义 终。

පුච්ඡාවාරො

问品

1. පච්චයානුලොමවණ්ණනා

1. 缘顺释义

එකෙකං තිකං දුකඤ්චාති කුසලත්තිකාදීසු බාවීසතියා තිකෙසු හෙතුදුකාදීසු සතං දුකෙසු එකෙකං තිකං දුකඤ්ච. න තිකදුකන්ති තුල්‍යයොගීනං න තිකදුකන්ති අත්ථො. තිකවිසිට්ඨං පන දුකං, දුකවිසිට්ඨඤ්ච තිකං, තිකවිසිට්ඨතිකදුකවිසිට්ඨදුකෙසු විය නිස්සාය උපරි දෙසනා පවත්තා එවාති.

“一一三法聚与二法聚”是指，在善三法聚等二十二个三法聚，以及因二法聚等一百个二法聚中，各取其一三法聚与一二法聚。所谓“非三法聚二法聚”，其义为：并非同类相应的（即三法聚对三法聚，二法聚对二法聚）。然而，教说是依于为三法聚所简别的二法聚，以及为二法聚所简别的三法聚而展开，犹如依于为三法聚所简别的三法聚及为二法聚所简别的二法聚而展开一般。

යෙ කුසලාදිධම්මෙ පටිච්චාති වුත්තා ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’තිආදීසු, තෙ කුසලාදිධම්මා පටිච්චත්ථං ඵරන්තා හෙතුආදිපච්චයට්ඨං සාධෙන්තා කුසලාදිපච්චයා චෙවාති අත්ථො. තෙනෙවාහාති යස්මා පච්චයධම්මානං පච්චයුප්පන්නෙසු පටිච්චත්ථඵරණං උභයෙසං තෙසං සහභාවෙ සති, නාඤ්ඤථා. තෙනෙව කාරණෙනාහ ‘‘තෙ ච ඛො සහජාතාවා’’ති. තෙති හෙතුආදිපච්චයා. තෙසු හි හෙතුසහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයාදයො සහජාතා, අනන්තරසමනන්තරාදයො අසහජාතා පච්චයා හොන්තීති. එතෙහි ද්වීහි වාරෙහි ඉතරෙතරත්ථබොධනවසෙන පවත්තාය දෙසනාය කිං සාධිතං හොතීති ආහ ‘‘එවඤ්ච නිරුත්තිකොසල්ලං ජනිතං හොතී’’ති.

所谓“缘于善法等”者，如“以善法为缘，善法生起，以因缘为缘”等句中所说，其义为：彼善法等法既遍满缘义，亦成就因等缘义，故亦是善等缘。正因如此而说，因为缘法于缘生法上遍满缘义，唯于彼二者俱存时方得成就，非于他时。亦正因此故而说“彼等或为俱生”。“彼等”，指因等缘。于彼等缘中，因、俱生、相互、依止等为俱生缘，而无间、等无间等为非俱生缘。通过此二种方式，以相互阐明其义而展开的教说，成就了什么呢？（答曰：）“如是即能产生语词善巧。”

තෙ තෙ පඤ්හෙ උද්ධරිත්වාති ‘‘සියා කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදයො යෙ යෙ පඤ්හා විස්සජ්ජනං ලභන්ති, තෙ තෙ පඤ්හෙ උද්ධරිත්වා. පමාදලෙඛා එසාති ඉදං ‘‘කුසලො හෙතු හෙතුසම්පයුත්තකානං ධම්මාන’’න්ති ලිඛිතං සන්ධාය වුත්තං. පටිච්චසහජාතවාරෙසු සහජාතපච්චයො, පච්චයනිස්සයවාරෙසු නිස්සයපච්චයො, සංසට්ඨසම්පයුත්තවාරෙසු [Pg.268] සම්පයුත්තපච්චයො එකන්තිකොති කත්වා වුත්තොති ආහ ‘‘පුරිමවාරෙසු…පෙ… නියමෙත්වා’’ති. තත්ථාති තෙසු පුරිමවාරෙසු ඡසු. න විඤ්ඤායන්ති සරූපතො අනුද්ධටත්තා. එවමාදීහි පඤ්හෙහි. හෙතාදිපච්චයපච්චයුප්පන්නෙසූති හෙතුආදීසු පච්චයධම්මෙසු සම්පයුත්තක්ඛන්ධාදිභෙදෙසු තෙසං පච්චයුප්පන්නෙසු. නිද්ධාරණෙ චෙතං භුම්මං. හෙතාදිපච්චයානං නිච්ඡයාභාවතොති ‘‘ඉමෙ නාම තෙ හෙතුආදයො පච්චයධම්මා’’ති නිච්ඡයාභාවතො සරූපතො අනිද්ධාරිතත්තා. යථා හි නාම නානාජටාජටිතං ගුම්බන්තරගතඤ්ච තංසදිසං සරූපතො අදිස්සමානං ඉදං තන්ති න විනිච්ඡිනීයති, එවං ඤාතුං ඉච්ඡිතොපි අත්ථො සරූපතො අනිද්ධාරිතො නිජ්ජටො නිගුම්බො ච නාම න හොති නිච්ඡයාභාවතො, සරූපතො පන තස්මිං නිද්ධාරිතෙ තබ්බිසයස්ස නිච්ඡයස්ස වසෙන පුග්ගලස්ස අසම්බුද්ධභාවාප්පත්තියා සො පඤ්හො නිජ්ජටො නිගුම්බො ච නාම හොතීති ආහ ‘‘නිච්ඡයාභාවතො තෙ පඤ්හා නිජ්ජටා නිගුම්බා ච කත්වා න විභත්තා’’ති, ‘‘න කොචි පුච්ඡාසඞ්ගහිතො…පෙ… විභත්තා’’ති ච. තන්ති පඤ්හාවිස්සජ්ජනං සන්ධාය නිජ්ජටතා න වුත්තා, අථ ඛො නිච්ඡයුප්පාදනන්ති අධිප්පායො.

“提出彼等问题”是指，提出“善法是否为善法之因缘？”等凡能获得解答的彼等问题。“此是疏忽之笔”，此乃针对“善因于因相应法”之记述而说。说“于前分中……乃至确定”，是因于缘俱生分中说俱生缘，于缘依止分中说依止缘，于缘相应分中说相应缘，皆确定为必然。‘其中’，指于彼前六分中。因其自性未被抉出，故“不能了知”。“如是等问题”。“于因等缘及缘生法中”，即于因等缘法中，以及于彼等相应蕴等差别之缘生法中。此为抉择之表述。“因因等缘未确定故”，即因“此等名为因等缘法”未能确定，其自性未被抉出故。譬如，多种发髻缠结，或入于丛林，与其类似之物，若其自性不显，则无法辨识此为何物；同样，虽欲了知其义，若其自性未被抉出，则因未确定故，不得名为“已解结”、“已出林”。然当其自性被抉出，依于对彼所缘的确定，令个人不至未觉，彼问题方得名为“已解结”、“已出林”。故说：“因未确定，彼等问题如乱发丛林，未被分别”，以及“无一问所摄……乃至分别”。其意为：此处的“解结”(nijjaṭatā)，并非指解答问题，而是指确定性的产生。

ඨපනං නාම ඉධ විනෙය්‍යසන්තානෙ පතිට්ඨපනං, තං පන තස්ස අත්ථස්ස දීපනං ජොතනන්ති ආහ ‘‘පකාසිතත්තා’’ති. පකාරෙහීති හෙතුආදිපච්චයප්පකාරෙහි, කුසලාදිපච්චයපච්චයුප්පන්නප්පකාරෙහි වා.

“安立”者，于此，乃于所化有情之相续中建立。而此是为阐明、照亮彼义，故说“因其已显明故”。“通过种种方式”，即通过因等缘之种种方式，或通过善等缘与缘生法之种种方式。

25-34. පරිකප්පනං විදහනන්ති කත්වා ආහ ‘‘පරිකප්පපුච්ඡාති විධිපුච්ඡා’’ති. සියාති භවෙය්‍යාති අත්ථො. එසො විධි කිං අත්ථීති එතෙන ‘‘සියා’’ති විධිම්හි කිරියාපදං. පුච්ඡා පන වාක්‍යත්ථසිද්ධා වෙදිතබ්බා. තමෙව හි වාක්‍යත්ථසිද්ධං පුච්ඡං දස්සෙතුං අට්ඨකථායම්පි ‘‘කිං සො කුසලං ධම්මං පටිච්ච සියා’’ති වුත්තං. සංපුච්ඡනං පරිකප්පපුච්ඡාති තස්මිං පක්ඛෙ හි කිරියාය පදෙනෙව පුච්ඡා විභාවීයතීති වුත්තං හොතීති. ‘‘සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’ති එත්ථ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච හෙතුපච්චයා’’ති උභයමිදං පච්චයවචනං, ‘‘කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති පච්චයුප්පන්නවචනං. තෙසු පච්චයධම්මස්ස පච්චයභාවෙ විභාවිතෙ පච්චයුප්පන්නස්ස උප්පත්ති අත්ථතො විභාවිතායෙව හොතීති පච්චයධම්මොව පුච්ඡිතබ්බො. තත්ථ ච පච්චයධම්මවිසිට්ඨො පටිච්චත්ථො වා පුච්ඡිතබ්බො සියා පච්චයවිසිට්ඨො වාති දුවිධා පුච්ඡිතබ්බායෙව අත්ථවිකප්පා අට්ඨකථායං වුත්තා. තෙසු පඨමස්මිං පුච්ඡා [Pg.269] සදොසාති දස්සෙන්තො ‘‘යො කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සබ්බපුච්ඡානං පවත්තිතොති කුසලමූලාදීනං සත්තසත්තපුච්ඡානං පවත්තනතො, උප්පජ්ජමානං කුසලං. තෙහි පච්චයෙහීති පච්ඡාජාතවිපාකපච්චයෙහි උප්පත්ති අනුඤ්ඤාතාති ආපජ්ජති, න ච තං යුත්තන්ති අධිප්පායො. තංතංපච්චයාති තතො තතො යොනිසොමනසිකාරාදිපච්චයතො. භවනමත්ථිතා එත්ථ න ච පුච්ඡිතාති ‘‘කිං සියා’’ති වුත්තයොජනාය දොසමාහ. එවඤ්ච කත්වාති උප්පත්තියා එව පුච්ඡිතත්තා.

25-34. 将“思量”(parikappanaṃ)设定为“决断”后，说：“思量之问即方法之问。”“siyā”意为“bhaveyya”（可能有）。“siyā”是针对“此方法为何？”这一方法而使用的动词。而问题应知是通过句义而成立的。为说明此通过句义而成立之问题，义注(aṭṭhakathā)中亦说：“彼法依于善法，可能会有什么？”相互询问即是思量之问，因为在那一派，问题正是通过动词来阐明的。“依于善法，以因为缘，善法可能会生起”——于此，“依于善法”与“以因为缘”皆是缘之语，“善法可能会生起”则是缘生法之语。当缘法的缘性被阐明时，缘生法的生起于义理上自然亦被阐明，是故应询问缘法。于此，可询问为缘法所限定的“依止”义，或为缘所限定的[法]义，义注中说明了此二种义理的抉择。其中第一种问法有过失，是故说“何种善法可能会生起”等。此处，从善根等七组七种问题的发生来看，所有问题都在发生，即正在生起的善法。由彼等缘故——由后生缘、异熟缘等，生起是被允许的，然此并不合理，此是其意。“由彼彼缘”——即由彼彼如理作意等缘。此处并未询问存在性，是故指出了“可能会有什么？”这种解释的过失。如是处理后——因只询问了生起本身。

තත්ථාති ‘‘අථ වා’’තිආදිනා වුත්තෙ අත්ථන්තරෙ. උප්පජ්ජෙය්‍යාති උප්පත්තිං අනුජානිත්වාති ‘‘උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති එත්ථ වුත්තං කුසලපච්චයං උප්පත්තිං අනුජානිත්වා. තස්සාති උප්පත්තියා. භවනපුච්ඡනන්ති හෙතුපච්චයා භවනපුච්ඡනං න යුත්තන්ති සම්බන්ධො. පුන තස්සාති හෙතුපච්චයා උප්පත්තියා. භවනපුච්ඡනන්ති කෙවලං භවනපුච්ඡනං. තස්මාති යස්මා වුත්තනයෙන උභයත්ථාපි උප්පත්තිඅනුජානනමුඛෙන භවනපුච්ඡනං අයුත්තං, තස්මා. අනුජානනඤ්ච අට්ඨකථායං වුත්තෙ අත්ථවිකප්පද්වයෙ අත්ථතො ආපන්නං, තං අනනුජානන්තො ආහ ‘‘අනනුජානිත්වාවා’’තිආදි. සංපුච්ඡනමෙවාති ඉමිනා සංපුච්ඡනෙ ‘‘උප්පජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉදං කිරියාපදන්ති දස්සෙති. යදි එවං ‘‘සියා’’ති ඉදං කථන්ති ආහ ‘‘සියාති…පෙ… පුච්ඡතී’’ති. අයං නයොති ‘‘සියා’’තිආදිනා අනන්තරවුත්තො අත්ථනයො. න විඤ්ඤායති අනාමට්ඨවිසෙසත්තා. ද්වෙපි පුච්ඡාති සම්භවනපුච්ඡා තබ්බිසෙසපුච්ඡා චාති දුවිධාපි පුච්ඡා එකායෙව පුච්ඡා සංපුච්ඡනභාවතො එකාධිකරණභාවතො ච.

“在彼”(tattha)是指由“或者说”(atha vā)等所说的另一义。“uppajjeyyā”（可能会生起）是说允许生起，即允许此处所说善法的生起。“其”(tassa)指生起。“存在之问”(bhavanapucchanaṃ)是指，以因为缘来问存在是不相应的，此为关联。“再者，其”(puna tassa)指以因为缘而生起。“存在之问”仅是纯粹的存在之问。“是故”(tasmā)是指，因为依所述之理，在两种情况下以允许生起的方式来问存在皆不相应，所以。并且，在义注(aṭṭhakathā)中所说的两种义理抉择中，从义理上包含了允许，不予允许者则说“不予允许”等。“唯是相互提问”(saṃpucchanameva)，以此表明在相互提问中“uppajjeyyā”（可能会生起）是动词。若如是，“siyā”（可能有）一词如何解释？答曰：“siyā…乃至…问”。“此理趣”(ayaṃ nayo)是由“siyā”等紧随其后所说的义理。因其差别未被触及，故不可知。二问，即可能性之问与其差别之问，此两种问实为一问，因其是相互提问且是同一所依故。

ගමනුස්සුක්කවචනන්ති ගමනස්ස උස්සුක්කවචනං. ගමනකිරියාය යථා අත්තනො කත්තා උපරි කත්තබ්බකිරියාය යොග්‍යරූපො හොති, එවමෙව ඨානං ගමනුස්සුක්කනං තස්ස බොධනං වචනං. එවංභූතා ච කිරියා යස්මා අත්ථතො කිරියන්තරාපෙක්ඛා නාම හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘ගමනස්ස…පෙ… අත්ථො’’ති. කථං පනෙතස්මිං සහජාතපච්චයපට්ඨානෙ පටිච්චවාරෙ පටිච්චසද්දස්ස පච්ඡිමකාලකිරියාපෙක්ඛතාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘යදිපී’’තිආදි. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘අසතිපි පටිඅයනුප්පජ්ජනානං කාලභෙදෙ අඤ්ඤත්‍ර හෙතුඵලෙසු දිස්සමානං පුරිමපච්ඡිමකාලතං හෙතුඵලතාසාමඤ්ඤතො ඉධාපි සමාරොපෙත්වා රුළ්හීවසෙන පුරිමපච්ඡිමකාලවොහාරො කතො’’ති. තෙනාහ ‘‘ගහණප්පවත්තිආකාරවසෙන…පෙ… දට්ඨබ්බො’’ති. තත්ථ අත්තපටිලාභො උප්පාදොති අත්ථො.

“行精勤语”(gamanussukkavacanaṃ)是指行的精勤语。对于行之作用，如同其作者对于之后应做的作用是适合的，正是如此，此状态即是为行而努力，告知此者即是此语。并且，这样的作用因为从义理上是依赖于其他作用的，所以说“行之……乃至……义”。然而，在此《发趣论》俱生缘的缘起品中，“paṭicca”（缘于）一词如何依赖于后时作用？将此质难记在心中后，[作者]说“即使”等。由此显示：“即使在随行与随生没有时间差别的情况下，也由于因果的普遍性，将除因果外不可见的前后时性，依因果的共相而应用在此处，依惯例而作了前后时的言说。”因此说：“应依执取与转起的行相……乃至……而见。”在此，获得自体即是生起之义。

ගමනන්ති [Pg.270] ‘‘පටිච්චා’’ති එත්ථ ලබ්භමානං අයනකිරියං පරියායන්තරෙනාහ. සා පනත්ථතො පවත්ති, පවත්ති ච ධම්මානං යථාපච්චයං උප්පත්තියෙව. සභාවධම්මානඤ්හි උප්පත්තියං ලොකෙ සබ්බො කිරියාකාරකවොහාරො, තස්මා ‘‘පටිච්චා’’ති එත්ථ ලබ්භමානං යං පටිඅයනං පටිගමනං අත්ථතො පටිඋප්පජ්ජමානං, තඤ්ච ගච්ඡන්තාදිඅපෙක්ඛාය හොතීති ආහ ‘‘ගච්ඡන්තස්ස පටිගමනං, උප්පජ්ජන්තස්ස පටිඋප්පජ්ජන’’න්ති. තයිදං ගමනපටිගමනං, උප්පජ්ජනපටිඋප්පජ්ජනං සමානකිරියා. කථං? යස්මා පටිකරණං පටිසද්දත්ථො. තස්මාති යස්මා සහජාතපච්චයභූතස්ස උප්පජ්ජන්තස්ස පටිඋප්පජ්ජනං ‘‘පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ අත්ථො, තස්මා. තදායත්තුප්පත්තියාති සහයොගෙ කරණවචනං, කරණත්ථෙ, හෙතුත්ථෙ වා, තස්මිං උප්පජ්ජමානෙ කුසලධම්මෙ ආයත්තාය පටිබද්ධාය උප්පත්තියා සහෙව පටිගන්ත්වාති අත්ථො. තෙන පටිඅයනත්තලාභානං සමානකාලතං දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘සහජාතපච්චයං කත්වාති වුත්තං හොතී’’තිආදි. නනු ච සමානකාලකිරියායං ඊදිසො සද්දප්පයොගො නත්ථි, පුරිමකාලකිරියායමෙව ච අත්ථීති? නායමෙකන්තො සමානකාලකිරියායම්පි කෙහිචි ඉච්ඡිතත්තා. තථා හි –

“行”(gamanaṃ)，是[作者]以另一说法来说明在“paṭicca”（缘于）一词中所获得的行之作用。然而，它从义理上是转起(pavatti)，而转起就是诸法如其缘而生起。因为在世间，一切关于作用与作者的言说，都建立在自性法(sabhāvadhammā)的生起之上。所以，在“paṭicca”一词中所获得的随行(paṭiayana)或随往(paṭigamana)，从义理上是随生(paṭiuppajjamāna)。而彼是相对于行者等而言的，故说：“行者之随往，生者之随生。”此行与随往、生与随生，是相同的作用。为何？因为“paṭi”一词的含义是回应而作。“是故”(tasmā)是指，因为“paṭicca uppajjati”（缘……而生）在此处的含义是随同作为俱生缘而生的法而生起，所以。“依彼而生起”(tadāyattuppattiyā)是在“俱”(saha)的连接中用作具格，或用于工具义，或用于因义；其义为：当该善法生起时，以一种依附、相续的生起而一同随往。由此显示了随行与获得自体的同时性。正因此说：“作俱生缘”等。问：在同时作用中，不是没有这样的词语用法，而只在先前作用中才有吗？答：这并非绝对，因为有些论师也主张在同时作用中亦可使用。例如——

‘‘නිහන්ත්වා තිමිරං ලොකෙ, උදිතො සතරංසමි;

ලොකෙකචක්ඛුභූතොය-මත්ථමෙති දිවාකරො.

击破世间黑暗，百光者已升起；此世间独眼者，造昼者已西沉。

‘‘සිරීවිලාසරූපෙන, සබ්බසොභාවිභාවිනා;

ඔභාසෙත්වාදිතො බුද්ධො, සතරංසි යථා පරො’’ති. –

以祥瑞优美之形，辉映一切之庄严；佛陀自始即照耀，犹如另一百光日。

ච පයොගා දිස්සන්ති.

亦可见此等用法。

35-38. තාසූති දුකමූලකනයෙ හෙතාරම්මණදුකෙ එකූනපඤ්ඤාසපුච්ඡා, තාසු. හෙතාරම්මණදුකෙති ‘‘හෙතුපච්චයා ආරම්මණපච්චයා’’ති එවං හෙතුපච්චයආරම්මණපච්චයානං වසෙන ආගතෙ පච්චයදුකෙ. ද්වින්නං පුච්ඡානං දස්සිතත්තාති යස්මිං වාචනාමග්ගෙ කුසලපදමූලා කුසලපදාවසානා, කුසලාදිපදත්තයමූලා කුසලාදිපදත්තයාවසානා ච එකූනපඤ්ඤාසාය පුච්ඡානං ආදිපරියොසානභූතා ද්වෙ එව පුච්ඡා දස්සිතා, තං සන්ධාය වුත්තං. එත්ථාති එතස්මිං පණ්ණත්තිවාරෙ පුච්ඡානං වුත්තො න පච්චයානන්ති අත්ථො. පුච්ඡාය හි වසෙන හෙතුපච්චයෙ හෙතුපච්චයසඞ්ඛාතං එකමූලං එතස්සාති එකමූලකො, නයසද්දාපෙක්ඛාය චායං පුල්ලිඞ්ගනිද්දෙසො. එවං ආරම්මණපච්චයමූලකාදීසු. තථා හෙතුආරම්මණපච්චයසඞ්ඛාතානි [Pg.271] ද්වෙ මූලානි එතස්සාති ද්විමූලකොතිආදිනා යොජෙතබ්බා. පච්චයානං පන වුච්චමානෙ පඨමනයස්ස එකමූලකතා න සියා. න හි තත්ථ පච්චයන්තරං අත්ථි, යං මූලභාවෙන වත්තබ්බං සියා. තෙනාහ ‘‘පච්චයානං පන වසෙනා’’තිආදි. හෙතාරම්මණදුකාදීනන්ති අවයවෙ සාමිවචනං, අධිපතිආදීනන්ති සම්බන්ධො. තතො පරං මූලස්ස අභාවතො සබ්බමූලකං අනවසෙසානං පච්චයානං මූලභාවෙන ගහිතත්තා. න හි මූලවන්තභාවෙන ගහිතා පච්චයා මූලභාවෙන ගය්හන්ති. පච්චයගමනං පාළිගමනන්ති විඤ්ඤායති අභිධෙය්‍යානුරූපං ලිඞ්ගවචනාදීති කත්වා. ඉධාති අනුලොමෙ. ච-සද්දො උපචයත්ථො. සො තෙවීසතිමූලස්ස සබ්බමූලභාවං උපචයෙන වුච්චමානං ජොතෙති.

35-38. 于彼等：在以二法为根的理趣中，于因与所缘二法，有四十九问。于彼等之中。因与所缘二法：即依“因缘、所缘缘”这样由因缘与所缘缘而来的缘二法。已显示二问故：在某个读诵章节中，以善法为始、以善法为终，以及以善等三法为始、以善等三法为终，于四十九问中，仅显示了作为开始与结尾的两问，针对此而说。于此：于此施设品中，是说问题，而非说缘。因为是依问题，故于因缘，其有一根，此根即因缘，故称“一根法”；此是相对于“理趣”(naya)一词而作阳性的解释。于所缘缘为根等亦如是。同样，其有二根，此二根即因与所缘缘，故称“二根法”，应如是等组合。然而，若就缘而说，则第一理趣不会是一根法，因为其中并无其他可称为根的缘。因此说：“然依缘而言”等。于因与所缘二法等：是于部分用所有格；与增上等：是关联。此后，因无特定的根，故以无余的方式取一切缘为根，即是“一切根法”。已被取为有根者的缘，不再被取为根。应知“缘之进行即是圣典之进行”，是因语法随所说义而有性、数等。于此：于顺(anuloma)法中。ca字用于积聚义。它阐明了以积聚的方式所述说的二十三根的“一切根”状态。

39-40. එවං සතීති ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයා’’ති ආරභිත්වා ‘‘ආරම්මණපච්චයා අවිගතපච්චයා, ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයා’’ති එවං වාචනාමග්ගෙ සති. චක්කබන්ධනවසෙන පාළිගති ආපජ්ජතු, කො දොසොති කදාචි වදෙය්‍යාති ආහ ‘‘හෙට්ඨිමසොධනවසෙන ච ඉධ අභිධම්මෙ පාළි ගතා’’ති. තථා හි ඛන්ධවිභඞ්ගාදීසුපි පාළි හෙට්ඨිමසොධනවසෙන පවත්තා. ගණනචාරෙන තමත්ථං සාධෙතුං ‘‘එවඤ්ච කත්වා’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණාදීසූති ආරම්මණමූලකාදීසු නයෙසු. තස්මිං තස්මින්ති තස්මිං තස්මිං ආරම්මණාදිපච්චයෙ. සුද්ධිකතොති සුද්ධිකනයතො. තස්මාති ආරම්මණමූලකාදීසු සුද්ධිකනයස්ස අලබ්භමානත්තා. එකමූලකනයො දට්ඨබ්බො ආරම්මණමූලකෙති අධිප්පායො. ‘‘ආරම්මණපච්චයා…පෙ… අවිගතපච්චයාති වා’’තිආදි තාදිසං වාචනාමග්ගං සන්ධාය වුත්තං. යත්ථ ‘‘ආරම්මණපච්චයා හෙතුපච්චයා, ආරම්මණපච්චයා අධිපතිපච්චයා, ආරම්මණපච්චයා…පෙ… අවිගතපච්චයා’’ති එවං ආරම්මණමූලකෙ අනන්තරපච්චයමූලභූතා ආරම්මණපච්චයපරියොසානමෙව එකමූලකං දස්සෙත්වා උපරි අවසිට්ඨඑකමූලකතො පට්ඨාය යාව සබ්බමූලකෙ විගතපච්චයා, තාව සංඛිපිත්වා අවිගතපච්චයොව දස්සිතො. තෙනාහ ‘‘එකමූලකෙසූ’’තිආදි. ඉතො පරෙසුපි එදිසෙසු ඨානෙසු එසෙව නයො. මූලමෙව දස්සෙත්වාති අධිපතිමූලකෙ එකමූලකස්ස ආදිමෙව දස්සෙත්වා. න සුද්ධිකදස්සනන්ති න සුද්ධිකනයදස්සනං. ‘‘සුද්ධිකනයො හි විසෙසාභාවතො ආරම්මණමූලකාදීසු න ලබ්භතී’’ති හි වුත්තං. නාපි සබ්බමූලකෙ [Pg.272] කතිපයපච්චයදස්සනං උපරි සබ්බමූලකෙ එකමූලකස්ස ආගතත්තා.

39-40. 若是这样：即当有从“所缘缘、因缘”开始，到“所缘缘、不离去缘；所缘缘、因缘”这样的读诵章节时。有人或会说：“让圣典依循环式(cakkabandhana)进行，有何过失？”故说：“于此阿毗达摩(abhidhamma)中，圣典是依向下清理法(heṭṭhima-sodhana)而进行。”诚然，在《蕴分别》等中，圣典也是依向下清理法而展开。为以计算法成就其义，故说“如此做”等。于所缘等中：于以所缘为根等的理趣中。于彼于彼：于彼彼所缘等缘中。由单纯法：由单纯理趣。因此：因为在以所缘为根等中，无法获得单纯理趣。应知一根理趣即是以所缘为根者。“所缘缘……乃至……不离去缘，或……”等，是针对那样的读诵章节而说。其中，在以所缘为根者中，仅显示了以无间缘为根、以所缘缘为终结的一根法后，从上方剩余的一根法开始，直到一切根法中的离去缘，都予以省略，而只显示了不离去缘。因此说“于一根法中”等。此后于此类地方，理趣亦同。仅显示根：于以增上为根者中，仅显示一根法的开端。不显示单纯法：不显示单纯理趣。因为已说：“单纯理趣因无差别，故于以所缘为根等中不可得。”亦非于一切根法中显示若干缘，因为在后面的一切根法中已出现了一根法。

41. එකස්මිඤ්චාති අවිගතමූලකාදිකෙ ච නයෙ. සඞ්ඛෙපන්තරගතොති සඞ්ඛෙපස්ස සඞ්ඛිපිතස්ස අබ්භන්තරගතො, සඞ්ඛිපිතබ්බොති අත්ථො. මජ්ඣිමානං දස්සනන්ති මජ්ඣිමානං නයතො දස්සනං, අඤ්ඤථා සඞ්ඛෙපො එව න සියා. ගතිදස්සනන්ති අන්තදස්සනං අකත්වා පාළිගතියා දස්සනං, තඤ්ච ආදිතො පට්ඨාය කතිපයදස්සනමෙව. තෙන විගතපච්චයුද්ධාරණෙන ඔසානචතුක්කං දස්සෙති අවිගතමූලකෙ විගතපච්චයස්ස ඔසානභාවතො. සබ්බමූලකස්ස අවසානෙන ‘‘විගතපච්චයා’’ති පදෙන.

41. 于一者：亦于以不离去缘为根等的理趣中。已入省略中：已进入省略、已省略的内部，义即“应被省略”。显示中间者：依理趣显示中间部分，否则便不成其为省略。显示进行：不显示结尾而显示圣典的进行方式，而那也只是从头开始显示少许。因此，通过抉择出离去缘，他显示了结尾的四法，因为在以不离去缘为根者中，离去缘是结尾。以“离去缘”一词作为一切根法的结尾。

යථා හෙතුආදීනං පච්චයානං උද්දෙසානුපුබ්බියා දුකතිකාදියොජනා කතා, එවං තත්ථ ආරම්මණාදිපච්චයෙ ලඞ්ඝිත්වාපි සක්කා යොජනං කාතුං, තථා කස්මා න කතා? යදිපි අනවසෙසතො පච්චයානං මූලභාවෙන ගහිතත්තා කෙසඤ්චි කෙහිචි යොජනෙ අත්ථවිසෙසො නත්ථි, ආරම්මණමූලකාදීසු පන ආරම්මණාධිපතිදුකාදීනං හෙතුමූලකෙ ච හෙතුඅධිපතිඅනන්තරතිකාදීනං තංතංඅවසිට්ඨපච්චයෙහි යොජනාය අත්ථෙව විසෙසො, එවං සන්තෙපි යස්මා උප්පටිපාටියා යොජනා න සුඛග්ගහණා, සක්කා ච ඤාණුත්තරෙන පුග්ගලෙන යථාදස්සිතෙන නයෙන යොජිතුන්ති උප්පටිපාටියා පච්චයෙ අග්ගහෙත්වා පටිපාටියාව තෙ යොජෙත්වා දස්සිතාති ඉමමත්ථමාහ ‘‘එත්ථ චා’’තිආදිනා.

正如对因等诸缘，已按照列举的次第作了二法、三法等的组合，同样，于彼处即使跳过所缘等缘也能够作组合，那么为何不那样做呢？虽然因为诸缘已被无余地取为根，某些缘与某些缘的组合并无意义差别，但在以所缘为根等之中，所缘、增上二法等，以及在以因为根者中，因、增上、无间三法等，与彼彼剩余之缘的组合，确实有其差别。即便如此，由于逆序的组合不易把握，而具有超胜智慧的个人能够依所示之理趣而组合，因此不逆序取缘，而是只依顺序将它们组合并加以显示。为了说明此义而说“于此亦”等。

තඤ්ච ගමනං යුත්තන්ති යං සබ්බෙහි තිකෙහි එකෙකස්ස දුකස්ස යොජනාවසෙන පාළිගමනං, තං යුත්තං තිකෙසු දුකානං පක්ඛෙපභාවතො. තත්ථාති දුකෙසු. එකෙකස්මින්ති එකෙකස්මිං දුකතිකෙ. නයාති අනුලොමනයාදයො වාරෙ වාරෙ චත්තාරො නයා, පුච්ඡා පන සත්තවීසති. යදි එවං කස්මා හෙතුදුකෙන සමානාති? තං තිකපදෙසු පච්චෙකං හෙතුදුකස්ස ලබ්භමානස්ස හෙතුදුකභාවසාමඤ්ඤතො වුත්තං.

而彼进行是恰当的：即依所有三法与每一二法的组合方式而有的圣典进行，此为恰当，因有于三法中插入二法之故。于彼：于二法中。于每一：于每一二法三法中。理趣：顺理趣等在每一品中有四种理趣，而问题则有二十七个。若尔，为何说“与因二法相同”？此说乃因于三法项目中，每一项皆可得因二法，故出于因二法状态之共通性。

වුත්තනයෙනාති ‘‘න හී’’තිආදිනා දුකතිකෙ වුත්තනයෙන. තත්ථ හි න දුකස්ස යොජනා අත්ථි, අථ ඛො දුකානං එකෙකෙන පදෙන තිකස්ස යොජනා. තෙනාහ ‘‘එකෙකො තිකො දුකසතෙන යොජිතො’’ති. එකෙකස්මින්ති එකෙකස්මිං තිකදුකෙ.

依已说之理趣：即依于二法三法中以“非”等所说之理趣。于彼处，并非组合二法，而是三法与诸二法的每一项组合。因此说：“每一三法与一百个二法组合。”于每一：于每一三法二法中。

තිකාදයො [Pg.273] ඡ නයාති ‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවර’’න්තිආදිනා ගාථායං වුත්තා තිකපට්ඨානාදයො ඡ නයා. සත්තවිධම්පීති වාරභෙදෙන සත්තධා භින්දිත්වා වුත්තම්පි. අනුලොමන්ති පච්චයානුලොමං අනුලොමභාවසාමඤ්ඤෙන සහ ගහෙත්වා. තථා චතුබ්බිධම්පි තිකපට්ඨානං තිකපට්ඨානතාසාමඤ්ඤෙන, දුකපට්ඨානාදීනි ච චත්තාරි චත්තාරි තංසාමඤ්ඤෙන සහ ගහෙත්වා. ඉමමත්ථං ගහෙත්වා ‘‘තිකඤ්ච පට්ඨානවර’’න්ති ගාථාය අධිප්පායවිභාවනවසෙන ‘‘අනුලොමම්හී’’තිආදිනා වුත්තං ඉමමත්ථං ගහෙත්වා. සත්තප්පභෙදෙති පටිච්චවාරාදිවසෙන සත්තප්පභෙදෙ. ඡපි එතෙ තිකාදිභෙදෙන චතුචතුප්පභෙදා ධම්මානුලොමාදිවසෙන ඡ උද්ධරිතබ්බාති ඉදං දස්සෙතීති යොජනා. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – ධම්මානුලොමාදිවිභාගභින්නාපි තිකාදිභාවසාමඤ්ඤෙන එකජ්ඣං කත්වා වුත්තා තිකපට්ඨානාදිසඞ්ඛාතා තිකාදයො ඡ ධම්මනයා පටිච්චවාරාදිවසෙන විභජියමානා තත්ථ තත්ථ නිද්ධාරියමානෙ අනුලොමතාසාමඤ්ඤෙන අනුලොමන්ති එකතො ගහිතෙ පච්චයානුලොමෙ සුට්ඨු අතිවිය ගම්භීරාති. අට්ඨකථායං පන ‘‘ඉධ පන අයං ගාථා තස්මිං ධම්මානුලොමෙ පච්චයානුලොමං සන්ධාය වුත්තා’’ති ධම්මානුලොමො පච්චයානුලොමස්ස විසෙසනභාවෙන නියමෙත්වා වුත්තො. එස නයො පච්චනීයගාථාදීසුපි. තිකපට්ඨානස්ස දුකපට්ඨානස්ස ච පුබ්බෙ අත්ථො වුත්තොති ආහ ‘‘දුකතිකපට්ඨානාදීසූ’’ති. තිකෙහි පට්ඨානන්ති තිකෙහි නානප්පකාරතො පච්චයවිභාවනං, තිකෙහි වා ඤාණස්ස පවත්තනට්ඨානං. දුකසම්බන්ධි තිකපට්ඨානං, දුකවිසිට්ඨානං වා තිකානං පට්ඨානං දුකතිකපට්ඨානන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘දුකාන’’න්තිආදිමාහ. දුකාදිවිසෙසිතස්සාති දුකාදිපදවිසෙසිතස්ස දුකාදිභාවො දට්ඨබ්බො ‘‘හෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්ච, නහෙතුං කුසලං ධම්මං පටිච්චා’’තිආදිවචනතො.

“三法等六种方法”，即如偈颂“三法与殊胜发趣”等中所说的三法发趣等六种方法。“亦有七种”，即依门(vāra)之差别而分为七种宣说。“顺”，指缘顺(paccayānuloma)，连同顺的共性一并而取。同样，四种三法发趣亦以三法发趣的共性而取；二法发趣等四种亦各自以其共性而取。取此义，为辨析“三法与殊胜发趣”偈之义，而言“于顺中”等。“七种类别”，即依缘起门(paṭiccavāra)等而有七种类别。此即所示之义：此六者亦依三法等差别而各有四种类别，当依法顺(dhammānuloma)等六种而举示。此中略义为：虽依法顺等分别而有别，然以三法等共性而合为一，所说之三法发趣等，即三法等六种法门，依缘起门等分别时，于彼彼处所确定者，以顺的共性而合为一，于缘顺中极为甚深。然于义注(aṭṭhakathā)中言：“于此，此偈乃就彼法顺中，针对缘顺而说。”是以法顺作为缘顺的简别而说。此理于逆偈等中亦然。三法发趣与二法发趣之义已于前说，故言“于二法三法发趣等中”。“以三法为发趣”，即以三法种种抉择缘，或以三法为智生起之处。与二法相关的三法发趣，或二法所简别的三法之发趣，为二法三法发趣。为示此义而言“二法”等。为二法等所简别者，即为“二法”等词所简别者，当知其为二法等的状态，如言“缘有因善法，缘无因善法”等。

පච්චයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘顺释义终。

2. පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා

2. 缘逆释义

42-44. යාවාති පාළිපදස්ස අත්ථවචනං යත්තකොති ආහ ‘‘පභෙදො’’ති. අත්ථි තෙවීසතිමූලකස්සාති අත්ථො. තාව තත්තකං පභෙදං. තත්ථාති අනුලොමෙ ආගතන්ති අත්ථො. නයදස්සනවසෙන දස්සිතං[Pg.274], කින්ති? එකෙකස්ස පදස්ස විත්ථාරං දස්සෙති. අවසෙසස්ස පච්චයස්ස මූලවන්තභාවෙන ගහිතස්ස.

42-44. “乃至”(yāva)，此巴利词之义为“若干”(yattako)，故言“差别”(pabhedo)。其义为：有二十三根本者。彼即若干差别。“于彼”(tattha)，其义为“于顺中来者”。以示法门的方式而显示。如何？即显示每一词的详尽解释，对于被取为有根本的其余之缘。

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘逆释义终。

3. අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

3. 顺逆释义

45-48. පුන තත්ථාති අනුලොමෙ. පච්චයපදානීති පච්චයා එව පදානි පච්චයපදානි. ඉධාති අනුලොමපච්චනීයෙ. සුද්ධිකපච්චයානන්ති පච්චයන්තරෙන අවොමිස්සානං පච්චයානං, අනුලොමපච්චනීයදෙසනං වක්ඛමානං සන්ධායාති අත්ථො.

45-48. “又于彼”，即于顺中。“缘句”(paccayapadāni)，即缘即是句，为缘句。“于此”(idhā)，即于顺逆中。“纯净缘”(suddhikapaccayānaṃ)，其义为：未与他缘混合之缘，是针对将说的顺逆教示而言。

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

顺逆释义终。

පුච්ඡාවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

问门释义终。

1. කුසලත්තිකං

1. 善三法

1. පටිච්චවාරවණ්ණනා

1. 缘起门释义

1. පච්චයානුලොමං

1. 缘顺

(1) විභඞ්ගවාරවණ්ණනා

（1）分别门释义

53. තිකපදානං තිකන්තරපදෙහි විසදිසතා පාකටායෙවාති වුත්තං ‘‘තිකපදනානත්තමත්තෙන විනා’’ති. මූලාවසානවසෙනාති ‘‘එකමූලෙකාවසානං නවා’’තිආදිනා වුත්තමූලාවසානවසෙන. ‘‘න තායෙව වෙදනාත්තිකාදීසූ’’ති එත්ථ යා සදිසතා පටික්ඛිත්තා, තං දස්සෙතුං ‘‘සදිසතං සන්ධාය ‘න තායෙවා’ති වුත්ත’’න්ති ආහ. යාති යා පුච්ඡා. සබ්බපුච්ඡාසමාහරණන්ති සබ්බාසං එකූනපඤ්ඤාසාය පුච්ඡානං සමුච්චයනං අනවසෙසෙත්වා කථනං. ඉධ ඉමස්මිං පටිච්චවාරුද්දෙසෙ කත්තබ්බං. ආදිතො හි අනවසෙසතො වුත්තෙ පච්ඡා යථාරහං තදෙකදෙසවචනං යුත්තං. න හි තත්ථ එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡා විස්සජ්ජනං ලභන්තීති තත්ථ තස්මිං ධම්මානුලොමපච්චනීයෙ පීතිත්තිකෙ එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡා විස්සජ්ජනං න හි ලභන්ති, අට්ඨවීසෙ පන ලභන්තීති අත්ථො.

53. 三法句与其他三法句的不相似性是明显的，故言“除了三法句的差异之外”。“依根本与终结”，即依“一根本一终结为九”等所说的根本与终结。“于‘非即彼受三法等中’”一句，为显示其所否定的相似性，而言“针对相似性而说‘非即彼’”。“问”(yā)，即是所问。“总集一切问”，即无遗地总集宣说所有四十九问。此当于此缘起门之举示中行。因为若初无遗而说，之后随其所应而说其中一部分方为妥当。“于彼处四十九问不得解答”，其义为：于彼法顺逆(dhammānulomapaccanīye)的喜三法(pītittika)中，四十九问不得解答，然于二十八问则得解答。

තෙන සහජාතපච්චයභූතෙනාති තෙන වෙදනාදිභෙදෙන එකෙන ධම්මෙන සහජාතපච්චයො හොන්තෙන, සහජාතපච්චයතං වා පත්තෙන පාපුණන්තෙනාති [Pg.275] අත්ථො. අනුඤ්ඤාතං විය හොතීති යදිපි අට්ඨකථායං ‘‘යාව නිරොධගමනා’’තිආදිවචනෙහි ඛණත්තයසමඞ්ගී උප්පජ්ජතීති අනුඤ්ඤාතං විය හොති, උප්පාදක්ඛණසමඞ්ගීයෙව පන උප්පජ්ජතීති වුත්තො පටිච්චවාරාදීනං ඡන්නං වාරානං උප්පාදමෙව ගහෙත්වා පවත්තත්තා. තථා හි තෙසු පච්ඡාජාතපච්චයො අනුලොමතො න තිට්ඨති.

“与彼成为俱生缘者”，其义为：与彼受等差别之一法成为俱生缘(sahajātapaccayo)者，或达到俱生缘性者。“看似已允许”，即虽然在义注中由“乃至到达灭”等语，看似已允许具足三刹那者生起，然因缘起门等六门是取生起而转起，故说唯具足生刹那者生起。是故，于彼等中，后生缘(pacchājātapaccayo)在顺门中不成立。

ඉධ කුසලවචනෙන ගහිතෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තන්ති ඉමස්මිං පටිච්චවාරෙ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතී’’ති කුසලසද්දෙන ගහිතෙ ඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං චතූසුපි කුසලඛන්ධෙසු එකතො උප්පජ්ජමානෙසු සාමඤ්ඤතො වුත්තෙසු සහජාතාදිසාධාරණපච්චයවසෙන අවිසෙසතො සබ්බෙ සබ්බෙසං පච්චයාති අයමෙව ඉමස්ස පච්චයො, ඉමස්සෙව අයං පච්චයොති ච නියමෙත්වා වත්තුං න සක්කා. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘එකස්සෙව ද්වින්නංයෙව වා’’තිආදි. ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්චා’’තිආදීසු පන විසෙසනභාවෙන වෙදනාදීනං විසුං ගහිතත්තා ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච ද්වෙ ඛන්ධා’’තිආදි වත්තුං සක්කා. තෙන වුත්තං ‘‘වෙදනාත්තිකාදීසු පනා’’තිආදි. තථාති ඉමිනා ‘‘එකෙකස්සපි දුකාදිභෙදානඤ්චා’’ති ඉමං අනුකඩ්ඪති.

“此处是针对以‘善’语所取之蕴而说”，即于此缘起门中，是针对“缘善法，善法生”中以“善”词所取之蕴而说。于四善蕴一同生起时，因是依共性而说，依俱生等共通之缘，无差别地一切为一切之缘，故不能限定说“此唯是彼之缘，彼唯是此之缘”。是故义注中言：“唯于一，或于二”等。然于“缘与乐受相应之法”等中，因受等以简别性而被分别取，故可说“缘一蕴，二蕴生”等。是故言：“然于受三法(vedanāttika)等中”等。“如是”，以此引申“亦于每一之二法等差别”。

එතස්මින්ති ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකත’’න්ති එවං විපාකකිරියාබ්‍යාකතග්ගහණෙ. ‘‘සබ්බස්මිං න ගහෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං, කත්ථ පන ගහෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපන්ති එත්ථෙවා’’ති. එවං පඨමෙ වාක්‍යෙ අතිබ්‍යාපිතං පරිහරිත්වා දුතියෙ අබ්‍යාපිතං පරිහරිතුං ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි වුත්තං. එත්ථාති ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං කිරියාබ්‍යාකත’’න්ති එත්ථ න ගහෙතබ්බං තස්සපි ආරුප්පෙ උප්පජ්ජමානස්ස රූපෙන විනා උප්පත්තිතො. එත්ථ ච යථා හෙතුපච්චයග්ගහණෙනෙව අහෙතුකං නිවත්තිතං, එවං චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූපන්ති රූපග්ගහණෙනෙව ආරුප්පෙ විපාකොපි තත්ථ උප්පජ්ජමානෙන චිත්තුප්පාදෙන සද්ධිං න ගහිතො. තං පනෙතං අත්ථසිද්ධමෙව අකත්වා සරූපතො පාකටතරං කත්වා දස්සෙතුං අට්ඨකථායං ‘‘විපාකාබ්‍යාකත’’න්තිආදි වුත්තං. පටිසන්ධිපච්ඡිමචිත්තානි පනෙත්ථ සතිපි රූපස්ස අනුප්පාදනෙ වවත්ථානාභාවතො න ගහිතානීති දට්ඨබ්බං.

于此“异熟无记(vipākābyākata)、唯作无记(kiriyābyākata)”的摄取中，虽言“不应在一切处摄取”，那么应在何处摄取呢？答言：“唯于‘及心生色(cittasamuṭṭhānañca rūpaṃ)’此处”。如是，于初句中遣除过遍，为在次句中遣除不遍而言“非仅”等。于此“异熟无记、唯作无记”处不应摄取，因为彼等亦在无色界(āruppe)生起，无色而生故。于此，犹如仅以摄取因缘(hetupaccaya)即已排除无因法(ahetuka)，如是，于“及心生色”中，仅以摄取色法，无色界的异熟也因与彼处生起的心生(cittuppāda)一同而未被摄取。然此义虽已成就，为使其自性更明显而显示之，故义注中言“异熟无记”等。当知，此中结生心(paṭisandhicitta)与最后心(pacchimacitta)，虽有色法不生起，然因无安立故未被摄取。

පච්චයභූතස්සාති ඛන්ධානං පච්චයභූතස්ස වත්ථුස්ස අග්ගහිතතාපත්තිං නිවාරෙතුං, කථං? පච්චයුප්පන්නභාවෙන, කත්ථ? ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්ති එතස්මිං සාමඤ්ඤවචනෙ ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූ’’ති වුත්තං, එවඤ්හිස්ස පච්චයුප්පන්නතා දස්සිතා [Pg.276] හොතීති. අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛං වචනද්වයන්ති ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති පදද්වයං සන්ධාය වුත්තං. සාමඤ්ඤෙන ගහිතන්ති ‘‘කටත්තා ච රූප’’න්ති ඉමිනා සාමඤ්ඤවචනෙන, කටත්තාරූපසාමඤ්ඤෙන වා ගහිතං.

是为了防止对“作为诸蕴之缘的所依”不予摄取的过失。如何防止？以其缘生性。于何处？于“及业生色”此一共称中，言“缘诸蕴而有所依”，如是即显示其缘生性。“相待之二语”，是针对“缘诸蕴而有所依，缘所依而有诸蕴”二句而说。“以共性而摄取”，即以此“及业生色”之共称，或以业生色之共性而摄取。

උපාදාරූපග්ගහණෙන විනා ‘‘උපාදාරූප’’න්ති අග්ගහෙත්වා කෙවලං චිත්තසමුට්ඨානරූපං ‘‘කටත්තාරූපං’’ඉච්චෙව ගහෙත්වාති අත්ථො. එතස්මිං පන දස්සනෙති ‘‘මහාභූතෙපි පටිච්ච උප්පත්තිදස්සනත්ථ’’න්ති වුත්තෙ එතස්මිං අත්ථදස්සනෙ. ඛන්ධපච්චයසහිතන්ති පටිසන්ධියං කටත්තාරූපං, පවත්තියං චිත්තසමුට්ඨානං රූපං වදති. අසහිතන්ති පන පවත්තියං කටත්තාරූපං ආහාරසමුට්ඨානං උතුසමුට්ඨානං අනින්ද්‍රියබද්ධං අසඤ්ඤභවසඞ්ගහිතඤ්ච රූපං. පටිසන්ධියම්පීති පි-සද්දෙන පවත්තියම්පි කටත්තාරූපං අඤ්ඤඤ්ච තත්ථ උප්පජ්ජනකං උපාදාරූපන්ති අත්ථො දට්ඨබ්බො. කථං පනෙත්ථ භූතෙ පටිච්ච උප්පජ්ජමානස්ස රූපස්ස හෙතුපච්චයා උප්පජ්ජතීති? ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච හෙතුපච්චයා උප්පජ්ජමානං රූපං භූතෙපි පටිච්ච උප්පජ්ජතී’’ති එවං පදමෙතං, භූතානං වා හෙතුපච්චයතො නිබ්බත්තත්තා එවං වුත්තං. කාරණකාරණම්පි හි කාරණන්ත්වෙව වුච්චති යථා ‘‘චොරෙහි ගාමො දඩ්ඪො’’ති.

不摄取所造色，即不作“所造色”想，而仅将纯粹的心生色摄取为“业生色”，此即其义。然而在此见解中，当说到“为显示亦依大种而生起之义”时，即是在此见义(atthadassane)中。与蕴缘俱者，指结生时的业生色，以及转起时的心生色。不与蕴缘俱者，则指转起时的业生色、食生色、时节生色、非根所系色，以及无想有情所摄色。“于结生时亦”，此中“亦”字，应知其义为转起时的业生色及其他于彼处生起的所造色。然则此处如何说“依大种生起之色由因缘生起”？此句意为“依蕴由因缘生起之色，亦依大种生起”，或因大种亦由因缘所生故如是说。因之因亦称为因，犹如说“村庄被盗贼烧毁”。

භූතෙ පටිච්ච උපාදාරූපන්ති පදුද්ධාරො කතො, ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ති පන පාඨොති අට්ඨකථායඤ්ච තමෙව වුත්තං. අයං හෙත්ථත්ථො – ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ති ඉමස්මිං පාඨෙ වුත්තනයෙන උපාදාරූපම්පි කුසලෙ ඛන්ධෙ මහාභූතෙ ච පටිච්ච උප්පජ්ජතීති. කො පන සො නයොති තං දස්සෙතුං ‘‘මහාභූතෙ…පෙ… සන්ධායාහා’’ති වුත්තං. තත්ථ අත්ථතො අයං නයො වුත්තොති ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති ඉමිනා අබ්‍යාකතෙ ඛන්ධෙ මහාභූතෙ ච පටිච්ච උපාදාරූපානං උප්පත්තිවචනෙන කුසලෙ ඛන්ධෙ මහාභූතෙ ච පටිච්ච උපාදාරූපානං උප්පත්ති අත්ථතො වුත්තො හොතීති අත්ථො.

“依诸大种而有诸所造色”，这是词句的引述。然而，在义注(aṭṭhakathā)中，读作“依四大种而有所造色”，义注里也是这么说的。此处的含义是：按照“依四大种而有所造色”这一读法，所造色亦依善蕴和四大种而生起。那么，这是什么道理呢？为了显示此理，才说了“依四大种……乃至……意指”等语。于此，此道理就义理而言已被说明，即通过“依四大种而有心生色、业生色、所造色”这句话，通过说明所造色依无记蕴和四大种而生起，就义理而言，也就说明了所造色亦依善蕴和四大种而生起。

54. රූපෙන විනා පච්චයුප්පන්නං න ලබ්භතීති එතෙන යා පුච්ඡා අරූපමිස්සකාවසානා, තාපි ඉධ න ගය්හන්ති, පගෙව රූපාවසානාති දස්සෙති.

54. “若无色法，则不得缘生法”，由此显示：凡是夹杂无色法、以无色法为终结的问难，于此尚且不被摄取，更何况以色法为终结的问难呢？

57. තාය සමානලක්ඛණාති පඤ්චක්ඛන්ධපටිසන්ධිතාය ගබ්භසෙය්‍යකපටිසන්ධියා සමානලක්ඛණා. පරිපුණ්ණධම්මානන්ති පරියත්තිවිභාගානං පඤ්චක්ඛන්ධධම්මානං. එත්ථාති එතස්මිං සහජාතපච්චයනිද්දෙසෙ.

57. “与彼同相”者，即与五蕴结生的胎生结生具有相同特征。“圆满诸法”者，是指教法分类中的五蕴之法。“于此”者，即在此俱生缘(sahajātapaccaya)的解释中。

චිත්තකම්මසමුට්ඨානරූපන්ති [Pg.277] චිත්තසමුට්ඨානරූපං කම්මසමුට්ඨානරූපඤ්ච. පුන ආහාරසමුට්ඨානන්ති එත්ථ පුනගහණං උතුසමුට්ඨානාපෙක්ඛං. න හි තං පුබ්බෙ බාහිරග්ගහණෙන අග්ගහිතං, ආහාරසමුට්ඨානං පන අග්ගහිතමෙව, උතුසමුට්ඨානස්ස කස්මා පුනගහණන්ති ආහ ‘‘එතෙහී’’තිආදි. තත්ථාති අසඤ්ඤසත්තෙසු. තස්සාති උතුසමුට්ඨානස්ස. ආදිම්හීති බාහිරආහාරසමුට්ඨානඋතුසමුට්ඨානඅසඤ්ඤසත්තවසෙන ආගතවාරෙහි පඨමවාරෙ. අවිසෙසවචනන්ති බාහිරාදිවිසෙසං අකත්වා වුත්තවචනං, අරූපම්පි පච්චයං ලභන්තං අත්ථං හෙතාදිකෙ පච්චයෙ ලභන්තං සහ සඞ්ගණ්හිත්වාති යොජනා. තස්සාති, තත්ථාති ච පදද්වයෙන යථාවුත්තං පඨමවාරමෙව පච්චාමසති. තංසමානගතිකන්ති චිත්තසමුට්ඨානගතිකං. ඉධාපීති ඉමස්මිං සහජාතපච්චයනිද්දෙසෙපි. කම්මපච්චයවිභඞ්ගෙ වියාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයනිද්දෙසෙ විය. තථා හි වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘තංසමුට්ඨානන්ති ඉමිනා පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපම්පි සඞ්ගණ්හාතී’’ති. අයඤ්ච අත්ථවිසෙසො එත්ථ එකංසෙන ඉච්ඡිතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘න හි…පෙ… අත්ථී’’ති ආහ.

“心业生色”(cittakammasamuṭṭhānarūpa)者，即心生色(cittasamuṭṭhānarūpa)与业生色(kammasamuṭṭhānarūpa)。“又，食生”(āhārasamuṭṭhāna)者，此处“又”的重提是相对于时节生(utusamuṭṭhāna)而言。因为前者（时节生）先前已通过“外”的范畴被摄取，而食生则未被摄取。为何要重提时节生呢？故说“以此等”等。“其中”者，指于无想有情(asaññasatta)中。“彼”者，指时节生。“最初”者，指依外、食生、时节生、无想有情等方式而来的第一分。“无差别说”者，指不作“外”等差别而说；其结构是：将能得缘的无色法，以及能得因等缘的义理，一并含摄。以“彼”、“其中”二词，回顾如前所述的第一分。“与彼同行”者，指与心生同行。“于此亦”者，即在此俱生缘的解释中亦然。“如业缘分别中”者，犹如在异刹那业缘(nānākkhaṇikakamma-paccaya)的解释中。如是，义注(aṭṭhakathā)中说：“‘彼所生’者，以此亦含摄结生刹那(paṭisandhikkhaṇa)的业生色(kaṭattārūpa)。”为显示此义理差别于此应被断然接受，故说“非……乃至……有”。

අවිසෙසෙත්වාති ‘‘උතුසමුට්ඨාන’’න්තිආදිනා විසෙසං අකත්වා. උපාදාරූපන්ති විසෙසෙත්වාව කස්මා පන වුත්තානීති යොජනා. හෙතුපච්චයාදීසූති ආදි-සද්දෙන සහජාතපච්චයාදිං සඞ්ගණ්හාති. සහාති චිත්තසමුට්ඨානරූපං කටත්තාරූපන්ති එවං එකතො. විසුන්ති චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපතො විසෙසෙත්වා. තත්ථ බාහිරග්ගහණාදීහි වියාති යථා ‘‘බාහිරං එකං මහාභූත’’න්තිආදීසු බාහිරආහාරසමුට්ඨානඋතුසමුට්ඨානග්ගහණෙහි මහාභූතානි විසෙසිතානි, එවං එත්ථ ‘‘මහාභූතෙ පටිච්චා’’ති එතස්මිං නිද්දෙසෙ මහාභූතානං කෙනචි විසෙසනෙන අවිසෙසිතත්තා චිත්තසමුට්ඨානරූපභාවකටත්තාරූපභාවෙහි විසෙසෙත්වාව වුත්තානීති යොජනා.

“不作差别”者，即不以“时节所生”(utusamuṭṭhāna)等方式作区分。“所造色”(upādārūpa)者，其结构是：既然已经作了区分，为何还要这样说？“于因缘等中”，“等”字含摄俱生缘等。“合”者，指心生色与业生色合为一类。“别”者，指将心生色从业生色中区分出来。于此，犹如在“外一四大种”等语中，通过“外”、“食生”、“时节生”等范畴来区分四大种；同样地，在此“依四大种”的解释中，由于四大种未被任何特征所区分，故通过心生色性与业生色性等特征来加以区分说明，应如是理解。

ඉදානි අඤ්ඤෙනපි කාරණෙන තෙසං විසෙසිතබ්බතං දස්සෙතුං ‘‘අපිචා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ න කොචි පච්චයොති ඉදං පට්ඨානෙ ආගතනියාමෙන රූපං උපනිස්සයපච්චයං න ලභතීති කත්වා වුත්තං. තෙනාහ ‘‘හෙතාදීසූ’’ති. තදවිනාභාවතො පන තස්ස චිත්තකම්මානං කාරණභාවො වෙදිතබ්බො, යතො ඉද්ධිචිත්තනිබ්බත්තානි කම්මපච්චයානි චාති වුත්තානි. නනු චිත්තං ආහාරඋතුසමුට්ඨානානං පච්චයො හොතීති? සච්චං හොති, සො පන උපත්ථම්භකත්තෙන, න ජනකත්තෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ආහාර…පෙ… ජනක’’න්ති[Pg.278]. කිං පන තෙසං ජනකන්ති ආහ ‘‘මහාභූතානෙව…පෙ… ජනකානී’’ති. චිත්තෙන කම්මුනා ච විනා අභාවෙ යථාක්කමං චිත්තකම්මසමුට්ඨානඋපාදාරූපානන්ති අත්ථො. චිත්තසමුට්ඨානරූපකටත්තාරූපභූතානෙවාති චිත්තකම්මසමුට්ඨානමහාභූතනිබ්බත්තානෙව මහාභූතානං තෙසං ආසන්නකාරණත්තා. අඤ්ඤානීති උතුආහාරසමුට්ඨානානි උපාදාරූපානි වදති. විසෙසනං කතං ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති. සමානජාතිකෙන රූපෙන උතුනා ආහාරෙන චාති අත්ථො. පාකටවිසෙසනානෙවාති ඉදං යෙහි මහාභූතෙහි තානි නිබ්බත්තානි, තෙසං ‘‘ආහාරසමුට්ඨානං උතුසමුට්ඨාන’’න්ති විසෙසිතත්තා වුත්තං. න විසෙසනං අරහන්ති න විසෙසිතබ්බානි කාරණවිසෙසනෙනෙව විසෙසස්ස සිද්ධත්තා, ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච උපාදාරූප’’න්ත්වෙව වත්තබ්බන්ති අත්ථො. එතානි පන චිත්තජකම්මජරූපානි.

现在，为显示它们须被区分的另一理由，而说“再者”等。此处“无任何缘”一句，是鉴于根据《发趣论》(Paṭṭhāna)的规则，色法不得亲依止缘(upanissayapaccaya)而说。因此说“于因等中”。然而，应知由于与彼不可分离，心与业是其原因，因为经中说有由神通心(iddhicitta)所生及以业为缘者。问：心难道不是食生、时节生色的缘吗？答：诚然是，但只是作为支助，而非生起因，为显示此义，故说“食……生起”等。问：然则什么是它们的生起因呢？答：“唯有四大……是生起因”。其义为：心生所造色与业生所造色，若无心与业则不存在。“唯是心生色、业生色之大种”者，即唯是由心生、业生之大种所生，因彼大种是它们的近因。“其他”者，指时节生、食生的所造色。已作区分：“心生色、业生色、所造色”。其义为：由同类的色法，即时节与食而生。“有明显区分”者，此乃因生起它们的那些大种已被区分为“食生”、“时节生”而说。“不应再作区分”者，即无须区分，因为通过对因的区分，差别已经成立；其义是，只须说“依大种而有所造色”即可。而这些是心生色与业生色。

සවිසෙසෙනාති යෙන විසෙසෙන විසෙසිතා, තං දස්සෙන්තො චිත්තං සන්ධායාහ ‘‘සහජාතාදිපච්චයභාවතො’’ති, ඉතරං පන සන්ධාය ‘‘මූලකාරණභාවතො’’ති, කම්මූපනිස්සයපච්චයභාවතොති අත්ථො. ඉතරානීති ආහාරඋතුසමුට්ඨානානිපි උපාදාරූපානි. මහාභූතවිසෙසනෙනෙව විසෙසිතානීති ‘‘ආහාරසමුට්ඨානං එකං මහාභූතං පටිච්ච උතුසමුට්ඨානං එකං මහාභූතං පටිච්චා’’ති මහාභූතවිසෙසනෙනෙව ජනකපච්චයෙන ආහාරෙන උතුනා ච විසෙසිතානි. ඉධාති ‘‘චිත්තසමුට්ඨානං රූපං කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති ඉමස්මිං වචනෙ. එත්ථ හි උපාදාරූපානං චිත්තකම්මසමුට්ඨානතාවචනෙන තංනිස්සයානම්පි තබ්භාවො පකාසිතොති. අඤ්ඤතරවිසෙසනං උභයවිසෙසනං හොති උභයෙසං අවිනිබ්භොගෙන පවත්තනතො.

“有差别”者，为显示是以何种差别而作区分，针对心，说“因其为俱生等缘”；针对另一者(业)，则说“因其为根本因”，其义为“因业为亲依止缘”。“其他”者，指食生、时节生的所造色。“仅由大种的差别而作区分”者，即“缘一食生大种，缘一时节生大种”，意指仅由作为生起缘的食与时节，以大种的差别而作区分。“于此”者，指在“心生色、业生色、所造色”此句中。因为于此，通过说所造色由心与业所生，亦阐明了其所依(大种)的同样状态。对其中之一的区分即是对两者的区分，因为两者是不可分离地运作的。

58. පුබ්බෙති හෙතුපච්චයාදීසු. විසුං පච්චයභාවෙනාති ‘‘පටිසන්ධික්ඛණෙ විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා කටත්තා ච රූප’’න්තිආදිනා වත්ථුස්ස විසුං පච්චයභාවෙන. එත්ථ ච විසුංයෙව පච්චයභාවෙන දස්සිතානීති න සක්කා වත්තුං, ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථු, වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති පච්චයුප්පන්නභාවො විය ඛන්ධානං එකතොපි පච්චයභාවො දස්සිතො. තෙනෙව හි තස්මිං අත්ථෙ අත්තනො අරුචිං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙනාහා’’ති. යො පනත්ථො අත්තනො රුච්චති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච වත්ථූති ඉදං පනා’’තිආදි වුත්තං. ඛන්ධානං පච්චයභූතානං පටිච්චට්ඨඵරණතාදස්සනං[Pg.279], වත්ථුස්ස පච්චයභූතස්ස පටිච්චට්ඨඵරණතාදස්සනං, න ඛන්ධානන්ති සම්බන්ධො. ඉධෙවාති ඉමස්මිං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ එව. හෙතුපච්චයාදීසුපි අයමෙව නයො, තත්ථ හි පටිච්චට්ඨඵරණස්ස සමානතා. දස්සිතාය පටිච්චට්ඨද්වයඵරණතාය. ඛන්ධවත්ථූනඤ්ච දස්සිතායෙවාති ඛන්ධවත්ථූනඤ්ච එකතො පටිච්චට්ඨඵරණතා දස්සිතායෙව.

58. “先前”是指在因缘等（缘）中。“以各自为缘”是指，如‘在结生刹那，缘于一个异熟无记蕴，生起三个蕴及业生色’等，以事作为各自的缘。然而，于此不能说只显示了各自为缘的状态，因为如‘缘蕴而有事，缘事而有蕴’，作为缘所生法，也显示了诸蕴合一的缘性。正是因此，在阐明自己对此义不认同时，他说：‘他是依此意趣而说。’而为了显示自己所认同的义理，则说了‘然而，此“缘蕴而有事”’等。其关联是：显示了作为缘的诸蕴的缘性遍及，以及作为缘的事的缘性遍及，而不仅是诸蕴的[遍及]。“就在此”是指就在这相互缘中。在因缘等中也是此理，因为在那里缘性的遍及是相同的。由于显示了两种缘性的遍及，蕴和事合一的缘性遍及也已被显示。

එවමාදීති ආදි-සද්දෙන ‘‘අකුසලං ධම්මං පටිච්චා’’ති එවමාදි සඞ්ගය්හති. නනු භවිතබ්බන්ති යොජනා. හෙතුපච්චයාදීහි වියාති සදිසූදාහරණන්ති තං දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. යං ‘‘එකං, තයො, ද්වෙ ච ඛන්ධෙ පටිච්චා’’ති වුත්තං පච්චයජාතන්ති අත්ථො. පච්චයට්ඨො හි පටිච්චට්ඨො. තෙනාහ ‘‘තෙ හෙතුපච්චයභූතා එව න හොන්තී’’ති. එතෙන න පටිච්චට්ඨඵරණකස්ස එකන්තිකො හෙතුආදිපච්චයභාවොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘එස නයො ආරම්මණපච්චයාදීසූ’’ති. න හි ආරම්මණපච්චයභූතො ධම්මො පටිච්චට්ඨං ඵරති. වුත්තඤ්ච ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති ආරම්මණපච්චයා’’ති.

“如是等”：以“等”字包含“缘不善法”等。其文义应连接为：“难道不应是这样吗？”“如因缘等”是相似的例子；为了显示此点，他说了“诚然不”等。所说的“缘一、三、及二蕴”，其义为“缘的类别”，因为缘义即是依缘义。因此他说：“它们并非只是成为因缘者。”以此显示，具有缘性遍及者，并非绝对是因缘等的状态。因此他说：“此理亦通于所缘缘等。”因为成为所缘缘的法，并不遍及“缘性”。并且也说了：“缘善法，善法生起，以所缘为缘。”

පච්චයන්තරෙනපි උපකාරකතාමත්තම්පි ගහෙත්වා පටිච්චවාරෙ වාරන්තරෙ ච හෙතුආදිපච්චයා දස්සිතාති උපචයෙන යථාවුත්තං විභාවෙන්තො ‘‘පච්චයවාරෙ චා’’තිආදිමාහ. තංපච්චයාති වත්ථුපච්චයා, යථාරහං පච්චයභූතං වත්ථුං ලභිත්වාති අත්ථො. තෙති කුසලෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච. තෙසන්ති මහාභූතානං ඛන්ධානං. පච්චයභාවාභාවතොති ඉදං ඛන්ධානං හෙතුසහජාතාදිපච්චයභාවස්ස මහාභූතෙසු දිට්ඨත්තා වුත්තං. යදි එවං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාපි තෙ තෙසං භවෙය්‍යුන්ති පරස්ස ආසඞ්කනිරාසඞ්කං කරොන්තො ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤසද්දො හී’’තිආදිමාහ. නිරපෙක්ඛොති අඤ්ඤනිරපෙක්ඛො. න හි හෙතුධම්මො ධම්මන්තරාපෙක්ඛො හුත්වා හෙතුපච්චයො හොති, සද්දසීසෙනෙත්ථ අත්ථො වුත්තො. අඤ්ඤතරාපෙක්ඛොති අත්තනා සහකාරිකාරණභූතං, ඉතරං වා යං කිඤ්චි අඤ්ඤතරං අපෙක්ඛතීති අඤ්ඤතරාපෙක්ඛො. යථාවුත්තෙතරෙතරාපෙක්ඛොති අරූපක්ඛන්ධාදිභෙදං පාළියං වුත්තප්පකාරං ඉතරෙතරං මිථු පච්චයභූතං අපෙක්ඛතීති ඉතරෙතරාපෙක්ඛො. පච්චයපච්චයුප්පන්නා ච ඛන්ධා මහාභූතා ඉධ යථාවුත්තා භවෙය්‍යුන්ති කස්මා වුත්තං. න හි ඛන්ධා මහාභූතා අඤ්ඤමඤ්ඤං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවෙන වුත්තා, අථ ඛන්ධා ච මහාභූතා චාති විසුං විසුං ගය්හෙය්‍යුං, එවං සති ‘‘මහාභූතා ඛන්ධානං න කොචි පච්චයො’’ති න වත්තබ්බං.

由于即使是其他缘，也只取其助益性，而在缘起门及其他门中显示了因缘等，因此，为了以积集的方式阐明如所说义，他说了“在缘门中”等。“以彼为缘”是指以所依处为缘，义为获得适宜的所依处作为缘。“彼”是指缘于善蕴。“彼等”是指诸大种和诸蕴。“缘之有无”：此说是由于在诸大种中见到诸蕴具有因缘、俱生缘等状态。为了消除他人“若尔，彼等亦应互为相互缘”的疑惑，他说了“因为相互一词”等。“无待”即不期待其他。因为因法并非因期待他法而成为因缘，此义是依字面而说。“期待某一方”是指期待自身作为俱有因，或期待其他任何一方，故称“期待某一方”。“如所说而期待彼此”是指，期待如圣典中所说的无色蕴等差别，彼此相互为缘，故称“期待彼此”。为何说“于此，作为缘与缘所生的蕴和诸大种，应如所说而有”？因为蕴和诸大种并未被说成是以相互缘的方式互相为缘。若蕴与诸大种被分开来理解，在这种情况下，则不应说“诸大种对诸蕴无有任何缘”。

යස්ස [Pg.280] සයං පච්චයො, තතො තෙන තන්නිස්සිතෙන වාති යස්ස ධම්මස්ස සයං අත්තනා පච්චයො හොති, තතො ධම්මතො සයං උප්පජ්ජමානං කථං තෙන ධම්මෙන තන්නිස්සිතෙන වා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන එවංභූතං තං ධම්මජාතං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජතීති වත්තබ්බතං අරහතීති වුත්තමෙවත්ථං උදාහරණෙන විභාවෙති ‘‘යථා’’තිආදිනා. තත්ථ ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්ච ඛන්ධා’’ති ඉදං ‘‘තෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජමාන’’න්ති ඉමස්ස උදාහරණං, ‘‘වත්ථුං පච්චයා ඛන්ධා’’ති ඉදං පන ‘‘තන්නිස්සිතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන උප්පජ්ජමාන’’න්ති එතස්ස. තස්මාති වුත්තමෙව අත්ථං කාරණභාවෙන පච්චාමසති. අත්තනො පච්චයස්ස පච්චයත්තාභාවතොති අත්තනො පච්චයභූතස්ස අරූපක්ඛන්ධස්ස පච්චයභාවාභාවතො. න හි මහාභූතා යතො ඛන්ධතො උප්පන්නා, තෙසං පච්චයා හොන්ති. තදපෙක්ඛත්තාති ඉතරෙතරපච්චයභාවාපෙක්ඛත්තා. ඛන්ධෙ පටිච්ච පච්චයා චාති පටිච්චවාරෙ වුත්තනියාමෙනෙව ඛන්ධෙ පටිච්ච, පච්චයවාරෙ වුත්තනියාමෙන ඛන්ධෙ පච්චයා ච. නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා ච වුත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයතො අඤ්ඤස්මා නිස්සයපච්චයාදිතො මහාභූතානං උප්පත්ති වුත්තා චාති අත්ථො. වත්ථුං පච්චයා උප්පජ්ජමානාති වත්ථුං පුරෙජාතපච්චයං කත්වා උප්පජ්ජමානා. තන්නිස්සිතෙන ච අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙනාති තං වත්ථුං නිස්සිතෙන ඛන්ධෙන අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතෙන උප්පජ්ජන්ති, තස්මා යථාවුත්තෙන කාරණෙන වත්ථුං පච්චයා…පෙ… වුත්තා, ඉමිනා පරියායෙන පන උජුකං පවත්තියං වත්ථුස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභාවොති අත්ථො.

“自身是其缘，从彼，由彼或依于彼”：对于一个法，当它作为另一个法的缘，而又从那个法生起时，如何能说“彼法类是依于那个法或依于彼者，以相互为缘而生起”？为了用例子阐明此已说之义，他说了“如”等。其中，“缘蕴而有蕴”是“由彼相互缘而生”的例子；而“以所依处为缘而有蕴”是“依于彼者以相互缘而生”的例子。“因此”：他以因由的方式复审已说之义。“因其自身的缘不具缘性”是指因作为其自身之缘的无色蕴不具缘性。因为诸大种并非是从其生起的那些蕴的缘。“因期待彼”是指因期待彼此为缘的状态。“缘蕴及为缘”是指，依缘起门所说之理为“缘蕴”，依缘门所说之理为“以蕴为缘”。“并非以相互为缘而被说”，其义为：诸大种的生起，是从相互缘之外的依止缘等而被说。“以所依处为缘而生起”是指以所依处为前生缘而生起。“及依于彼者以相互为缘”是指依于彼所依处的、作为相互缘的蕴而生起。因此，由如所说之因由，“以所依处为缘……（乃至）……”被说。然而，依此理路，在直接的流转中，所依处具有相互缘的状态，此是其义。

59. සා න ගහිතාති යා ‘‘චක්ඛායතනං නිස්සායා’’තිආදිනා චක්ඛායතනාදීනං නිස්සයපච්චයතා වුත්තා, සා ඉධ පටිච්චවාරෙ න වුත්තාති අත්ථො සහජාතත්ථො පටිච්චත්ථොති කත්වා. තෙනාහ ‘‘චක්ඛායතනාදීනි…පෙ… අධිප්පායො’’ති. යෙසං පන අරූපක්ඛන්ධමහාභූතනාමරූපචිත්තචෙතසිකමහාභූතරූපිධම්මානං වසෙන ඡධා නිස්සයපච්චයො ඉච්ඡිතො, තෙසං වසෙන ඉධ විභත්තො එව. කථං රූපිවසෙන විභත්තොති චෙ? ‘‘වත්ථුං පටිච්ච ඛන්ධා’’ති හදයවත්ථුවසෙන සරූපතො දස්සිතො එව. ඉතරෙසම්පි වසෙන ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති නිස්සයපච්චයා’’ති එත්ථ දස්සිතො. යථා හි ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති ආරම්මණපච්චයා’’තිආදීසු රූපායතනාදීනං අසතිපි පටිච්චට්ඨඵරණෙ ආරම්මණපච්චයභාවො දස්සිතො හොති, එවමිධාපි චක්ඛායතනාදීනං නිස්සයපච්චයභාවො දස්සිතො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘නිස්සය…පෙ… න ගහිතානී’’ති.

59. “彼未被取”者，谓由“依眼处”等所说眼处等的依止缘性，于此缘起门中未被说，其义是，因为[此门]取俱生义为缘起义。因此他说：“眼处等……（乃至）……意趣。”然而，对于那些希望依无色蕴、大种、名色、心与心所、大种、色法这六种方式来解释依止缘的人，于此即是依此方式而分别。若问：“如何依色而分别？”“缘依处而有蕴”，即依心所依处(hadayavatthu)而如实显示。依其他方式，也于“缘无记法，无记法生起，以依止为缘”中显示。犹如在“缘善法，善法生起，以所缘为缘”等中，即使色处等没有缘起义的遍及，也显示了其所缘缘的状态；如是，于此也显示了眼处等的依止缘状态。因此说：“依止……（乃至）……未被取。”

60. ද්වීසු [Pg.281] උපනිස්සයෙසූති අනන්තරපකතූපනිස්සයෙසු. කුසලාපි පන මහග්ගතාති පි-සද්දෙන අබ්‍යාකතෙ මහග්ගතෙ ආකඩ්ඪති ‘‘කුසලාපි මහග්ගතා ආරම්මණූපනිස්සයං න ලභන්ති, පගෙව අබ්‍යාකතා’’ති. කදාචි න ලභන්ති, යදා ගරුං කත්වා න පවත්තන්තීති අත්ථො.

60. “于二上首缘中”是指于等无间上首缘和自然上首缘中。“然而善的广大心亦”：以“亦”字引出无记的广大心，意为：“善的广大心尚且不得所缘上首缘，何况无记的呢？”“有时不得”，其义为：当不珍重而不转起时。

61. අඤ්ඤත්ථ හෙතුපච්චයාදීසු. පච්චයං අනිද්දිසිත්වාති පච්චයං ධම්මං සරූපතො අනිද්දිසිත්වා. න හි හෙතුපච්චයනිද්දෙසාදීසු අලොභාදිකුසලාදිසරූපවිසෙසතො හෙතුආදිධම්මා දස්සිතා. කුසලාදීසූති ඉදං අලොභාදිවිසෙසනං. තෙන යථා අලොභාදීසු අයමෙව පච්චයොති නියමො නත්ථි, එවං තබ්බිසෙසෙසු කුසලාදීසූති දස්සෙති. ඉධ පන පුරෙජාතපච්චයෙ. වත්ථුනවත්ථුධම්මෙසූති නිද්ධාරණෙ භුම්මං. පුරෙජාතපච්චයා උප්පජ්ජමානානන්ති ඉමිනා පටිසන්ධික්ඛණෙ, ආරුප්පෙ උප්පජ්ජමානෙ ච ඛන්ධෙ නිවත්තෙති. කස්මා පනෙත්ථ වත්ථුපුරෙජාතමෙව ගහිතං, න ආරම්මණපුරෙජාතන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘ආරම්මණපුරෙජාතම්පි හි වත්ථුපුරෙජාතෙ අවිජ්ජමානෙ න ලබ්භතී’’ති. තස්සාති පටිසන්ධිවිපාකස්ස. න උද්ධටොති වුත්තමෙවත්ථං පාකටං කාතුං ‘‘නෙවවිපාක…පෙ… තීණීති වුත්ත’’න්ති වුත්තං. අලාභතොති යදි ලබ්භෙය්‍ය, ‘‘චත්තාරී’’ති වත්තබ්බං සියාති දස්සෙති. තත්ථාති විපාකත්තිකෙ. තීණීති ‘‘විපාකං ධම්මං පටිච්ච විපාකො ධම්මො උප්පජ්ජති පුරෙජාතපච්චයා, විපාකධම්මධම්මං, නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මං පටිච්චා’’ති ඉමානි තීණි.

61. 在其他地方，于因缘等中。“未指示缘”是说未从自性上指示缘法。因为在因缘等的解释(niddesa)中，因等法并非从无贪等、善等的自性差别上被显示。“于善等中”是无贪等的限定。因此，它显示：正如在无贪等中没有“唯此是缘”的规定，在其所限定的善等中也是如此。但在此处，于前生缘(purejātapaccaya)中。“于所依与非所依法中”是用于决定的处格。通过“依前生缘而生起”，排除了在结生刹那与在无色界生起的诸蕴。为何此处只取所依前生，而不取所缘前生呢？——怀着此质问而说：“因为在所依前生不存在时，所缘前生也不可得。”“彼”是指结生异熟。“未被举出”，是为了阐明此已说之义，而说：“‘非异熟……乃至……三’已被说。”“因不可得”，它显示：如果可得，则应说“四”。“于彼”是指于异熟三法聚中。“三”是指“缘异熟法，异熟法依前生缘而生起”、“[缘异熟法，]异熟法法[生起]”、“[缘异熟法，]非异熟非异熟法法[生起]”这三句。

63. තදුපාදාරූපානන්ති තෙ මහාභූතෙ නිස්සාය පවත්තඋපාදාරූපානං. වදතීති එකක්ඛණිකනානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං වදති අවිනිබ්භොගවසෙන පවත්තමානානං තෙසං පච්චයෙන විසෙසාභාවතො. පවත්තියං කටත්තාරූපානන්ති විසෙසනං පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපානං එකක්ඛණිකස්සපි කම්මපච්චයස්ස ඉච්ඡිතත්තා. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං ‘‘තථා පටිසන්ධික්ඛණෙ මහාභූතාන’’න්ති දුවිධොපි කම්මපච්චයො වුත්තො.

63. “彼所造色”是指依靠那些大种而转起的所造色。“说”是说同一刹那与不同刹那的业缘，因为对于以不可分离方式转起的它们，其缘没有差别。“于生命期中的业生色”是限定，因为对于结生刹那的业生色，也欲求同一刹那的业缘。因此，在义注(aṭṭhakathā)中说：“同样地，于结生刹那的大种”，两种业缘都被说了。

64. යං යං පටිසන්ධියං ලබ්භතීති චක්ඛුන්ද්‍රියාදීසු යං යං ඉන්ද්‍රියරූපං පටිසන්ධියං ලබ්භති, තස්ස තස්ස වසෙන ඉන්ද්‍රියරූපඤ්ච වත්ථුරූපඤ්ච ‘‘කටත්තාරූප’’න්ති වුත්තං.

64. “于结生中获得任何”：在眼根等中，于结生时获得任何根色，依于彼，根色与所依色两者都被称为“业生色”。

69. කෙසඤ්චීති පඤ්චවොකාරෙ පටිසන්ධික්ඛන්ධාදීනං. තෙසඤ්හි වත්ථු නියමතො විප්පයුත්තපච්චයො හොති. සමානවිප්පයුත්තපච්චයාති සදිසවිප්පයුත්තපච්චයා. කුසලාකුසලා හි ඛන්ධා එකච්චෙ ච අබ්‍යාකතා යස්ස [Pg.282] විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති, න සයං තතො විප්පයුත්තපච්චයං ලභන්ති චිත්තසමුට්ඨානානං විප්පයුත්තපච්චයාභාවතො වත්ථුනාව විප්පයුත්තපච්චයෙන උප්පජ්ජනතො. එකච්චෙ පන අබ්‍යාකතා යස්ස විප්පයුත්තපච්චයා හොන්ති, සයම්පි තතො විප්පයුත්තපච්චයං ලභන්ති යථා පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුක්ඛන්ධා. තෙන වුත්තං ‘‘කෙසඤ්චි ඛන්ධා…පෙ… නානාවිප්පයුත්තපච්චයාපී’’ති. පච්චයං පච්චයං කරොතීති පච්චයධම්මං වත්ථුං ඛන්ධෙ ච අත්තනො පච්චයභූතං කරොති, යථාවුත්තං පච්චයධම්මං පච්චයං කත්වා පවත්තතීති අත්ථො. තංකිරියාකරණතොති විප්පයුත්තපච්චයකිච්චකරණතො. පටිච්ච උප්පත්ති නත්ථීති පටිච්චට්ඨඵරණං නත්ථි සහජාතට්ඨො පටිච්චට්ඨොති කත්වා. ‘‘පටිච්ච උප්පජ්ජන්තී’’ති එත්තකමෙවාහ, කිං පටිච්ච? ඛන්ධෙති පාකටොයමත්ථොති. තෙනාහ ‘‘කිං පන පටිච්චා’’තිආදි. පච්චාසත්තිඤායෙන අනන්තරස්ස විධි පටිසෙධො වා හොතීති ගණ්හෙය්‍යාති තං නිවාරෙතුං වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අනන්තරත්තා…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති ආහ.

69. “于某些”者，谓于五蕴有中，结生诸蕴等。因为它们的所依(vatthu)必定是不相应缘。“同分不相应缘”是相似不相应缘。因为善与不善蕴，以及某些无记蕴，虽然是某法的不相应缘，但它们自身不能从彼获得不相应缘，这是由于心生法没有不相应缘，它们仅以所依为不相应缘而生起。但某些无记蕴，既是某法的不相应缘，自身也能从彼获得不相应缘，例如结生刹那的所依与诸蕴。因此说：“某些蕴……乃至……亦是种种不相应缘”。“使缘成为缘”是说，使缘法——所依与诸蕴——成为自身的缘。其义是：如所说，使缘法成为缘而转起。“因作其作用”是指因作不相应缘的作用。“没有缘起之生起”是说没有缘起义的遍满，因为认为俱生义即是缘起义。它只说“缘之而生起”。缘什么而生起？“缘诸蕴”——此义是明显的。因此说“但缘什么而生起？”等。为了防止读者依邻近原则而认为“对紧邻者有规定或否定”，故说“因为邻近……乃至……已被说”。

71-72. සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතානං වසෙනෙතං වුත්තන්ති සඞ්ඛිපිත්වා දස්සිතානං පච්චයානං වසෙන එතං ‘‘ඉමෙ තෙවීසති පච්චයා’’තිආදිවචනං වාචනාමග්ගං දස්සෙන්තෙහිපි පාළියං වුත්තන්ති අට්ඨකථායං වුත්තං. එකෙනපීති කුසලාදීසු ච පදෙසු එකෙනපි පදෙන, තස්මිං තස්මිං වා පච්චයනිද්දෙසෙ වාක්‍යසඞ්ඛාතෙන එකෙනපි පදෙන. තයො පච්චයාති හෙතුආරම්මණාධිපතිපච්චයා. තෙ චත්තාරො පච්ඡාජාතඤ්ච වජ්ජෙත්වාති එත්ථ යථාවුත්තෙ චත්තාරො පච්චයෙ විත්ථාරිතත්තා ‘‘වජ්ජෙත්වා’’ති වුත්තං, පච්ඡාජාතං පන සබ්බෙන සබ්බං අග්ගහිතත්තා. එත්තකා හි එකූනවීසති පච්චයා යථාවුත්තෙ පච්චයෙ වජ්ජෙත්වා අවසිට්ඨා. යෙ පනාති පදකාරකෙ වදති. සඞ්ඛිපිත්වාති පදස්ස ‘‘පාළියං විත්ථාරිතං අවිත්ථාරිතඤ්ච සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා වුත්ත’’න්ති අත්ථං වදන්ති. ‘‘තෙවීසති පච්චයා’’ති පාඨෙන භවිතබ්බං ‘‘සබ්බං සඞ්ගහෙත්වා’’ති වුත්තත්තා. පච්ඡාජාතපච්චයොයෙව හි වජ්ජෙතබ්බොති. එවං වාදන්තරෙ වත්තබ්බං වත්වා ඉදානි පාළියා අවිපරීතං අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ආදිම්හි පනා’’තිආදි වුත්තං.

71-72. “此是依已简略显示者而说”：在义注(aṭṭhakathā)中说，此“此等是二十三缘”等语，是依已简略显示的诸缘，在巴利圣典中，亦由显示教法之道者所说。“以一”是指：于善等章中，以一词；或于彼彼缘的解释(niddesa)中，以被称为句的一词。“三缘”是指因缘、所缘缘、增上缘。“除去彼四及后生缘”：于此，因为如所说的四缘已被详述，故说“除去”；但后生缘，则因完全未被执取（而除去）。除去如所说的诸缘，所剩的即是这十九缘。“但哪些”是说关于造句者。他们说“简略地”一词的意义是“在圣典中，已详述与未详述的，全部总括而说”。因为已说“全部总括”，故应是“二十三缘”的读法。因为唯有后生缘应被除去。如是在另一论说中说了应说之事后，现在为了显示与圣典不相违的意义，而说“但在开头”等。

විභඞ්ගවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

分别门释义终。

(2) සඞ්ඛ්‍යාවාරවණ්ණනා

（2）计数门释义

73. යථා [Pg.283] අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ විසෙසො විභඞ්ගෙ අත්ථීති ඉදං හෙතුපච්චයාදිවිභඞ්ගතො විසෙසභාවසාමඤ්ඤෙන වුත්තං. න හි යාදිසො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයවිභඞ්ගෙ විසෙසො, තාදිසො පුරෙජාතපච්චයවිභඞ්ගෙ. තථා හි අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙ පටිසන්ධි ලබ්භති, න පුරෙජාතපච්චයෙ. ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිකෙ විභඞ්ගෙති ඉමිනා යස්මිං පච්චයෙ විපාකාබ්‍යාකතං උද්ධටං, තං නිදස්සනවසෙන දස්සෙති. ඉදං වුත්තං හොති – යථා හෙතුපච්චයාදීසු ‘‘විපාකාබ්‍යාකතං එකං ඛන්ධං පටිච්චා’’තිආදිනා විභඞ්ගෙ විපාකාබ්‍යාකතං උද්ධටං අත්ථි, එවං විපාකාබ්‍යාකතාභාවං ආසෙවනපච්චයෙ විසෙසං දස්සෙතීති.

73. 所谓“在相互缘的《分别》中存在差别”，此乃就其与因缘等《分别》的差别及共通性而说。相互缘《分别》中的差别，与前生缘(purejātapaccaya)《分别》中的不尽相同。因为在相互缘中能得结生(paṭisandhi)，而在前生缘中则不能。通过《分别》中“以一异熟无记蕴为缘”等文，此句以范例的方式指出了在哪个缘中引述了异熟无记。此即是说：正如在因缘等中，于《分别》里通过“以一异熟无记蕴为缘”等文引述了异熟无记，同样地，此句也指出了在重复缘(āsevanapaccaya)中不存在异熟无记，此即其差别。

74. එතස්මිං අනුලොමෙති ඉමස්මිං පටිච්චවාරෙ පච්චයානුලොමෙ. සුද්ධිකනයෙති පඨමෙ නයෙ. දස්සිතගණනතොති ‘‘නව, තීණි, එක’’න්ති එවං සඞ්ඛෙපතො දස්සිතගණනතො. තතො පරෙසු නයෙසූති තතො පඨමනයතො පරෙසු දුතියාදිනයෙසු. අඤ්ඤිස්සාති නවාදිභෙදතො අඤ්ඤිස්සා ගණනාය. අබහුගණනෙන යුත්තස්ස බහුගණනස්ස පච්චයස්ස, තෙන අබහුගණනෙන. සමානගණනතා චාති ච-සද්දො බ්‍යතිරෙකො. තෙන පච්චනීයතො අනුලොමෙ යො විසෙසො වුච්චති, තං ජොතෙති. තෙනාහ ‘‘අනුලොමෙයෙව දට්ඨබ්බා’’ති. අනුලොමෙයෙවාති අවධාරණෙන නිවත්තිතං දස්සෙතුං ‘‘පච්චනීයෙ…පෙ… වක්ඛතී’’ති වුත්තං.

74. “在此顺观中”，即在此缘起门中的缘顺观中。“于纯净法中”，即于第一法中。“从所示计数”，即从“九、三、一”这样简略开示的计数。“此后在其余法中”，即此后从第一法起的第二等法中。“其他的”，即与九等分类不同的其他计数。对于与少数计数相结合的多计数之缘，当依彼少数计数。“以及同等计数”，此中“以及”(ca)一词表示对比。由此，它阐明了顺观相对于逆观所说的差别。因此说“只应在顺观中见”。“只在顺观中”，说此限定词是为了指出所排除的内容，如说“在逆观中……等……将说”。

76-79. තෙ පන තෙරසමූලකාදිකෙ නයෙ සාසෙවනසවිපාකෙසු ද්වීසු ද්වාවීසතිමූලකෙසු සාසෙවනමෙව ගහෙත්වා ඉතරං පජහන්තො ආහ ‘‘පච්ඡාජාතවිපාකානං පරිහීනත්තා’’ති. විරොධාභාවෙ සතීති ඉදං ‘‘සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච අකුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍යා’’තිආදීසු විය පරිකප්පවචනං සන්ධාය වුත්තං. තෙනාහ ‘‘පුච්ඡාය දස්සිතනයෙනා’’ති. තස්ස ච තෙවීසතිමූලකස්ස. නාමන්ති තෙවීසතිමූලකන්ති නාමං. ද්වාවීසති…පෙ… වුත්තන්ති එතෙන ද්වාවීසතිමූලකොව පරමත්ථතො ලබ්භති, න තෙවීසතිමූලකොති දස්සෙති.

76-79. 在彼等以十三根本等为首的法中，于有重复(sāsevana)和有异熟(savipāka)这两种二十二根本法中，只取有重复法而舍弃另一者，故说“以后生与异熟衰减故”。“当没有矛盾时”，此语是就如“善法为缘，不善法或得生起”等假设性言说而说的。因此说“依问题中所示之法”。而那二十三根本的。“名”即是“二十三根本”之名。通过“二十二……等……已说”，此句显示了胜义上只得二十二根本，而非二十三根本。

අඤ්ඤපදානීති [Pg.284] හෙතුඅධිපතිපදාදීනි. සුද්ධිකනයොති පඨමනයො, යං අට්ඨකථායං ‘‘එකමූල’’න්ති වුත්තං. ආරම්මණමූලකාදීසු න ලබ්භතීති දුමූලකාදීසු තං න යොජීයති. හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමං සොධෙත්වා එව හි අභිධම්මපාළි පවත්තා, තස්මා ‘‘ආරම්මණෙ…පෙ… පඤ්හා’’ති වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තත්ථාති ‘‘තීණියෙව පඤ්හා’’ති පාඨෙ. ‘‘වත්තු අධිප්පායානුවිධායී සද්දප්පයොගො’’ති කත්වා අධිප්පායං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘තතො උද්ධං ගණනං නිවාරෙති, න අධො පටික්ඛිපතී’’ති. ගණනාය උපනික්ඛිත්තපඤ්ඤත්තිභාවතො හෙට්ඨාගණනං අමුඤ්චිත්වාව උපරිගණනා සම්භවතීති ආහ ‘‘තීසු එකස්ස අන්තොගධතාය ච ‘තීණියෙවා’ති වුත්ත’’න්ති. අත්තනො වචනන්ති ‘‘තත්‍රිදං ලක්ඛණ’’න්තිආදිනා වුත්තං අත්තනො වචනං.

“其他术语”，指因、增上等术语。“纯净法”，即第一法，在义注(aṭṭhakathā)中称为“一根本”。因为它在所缘根本等中不可得，故不适用于二根本等。因为阿毗达摩(abhidhamma)圣典确实是逐一清理了前面的部分之后才展开的，所以说“在所缘……等……问题”是有其关联的。“于彼”，指在“只有三个问题”的文本中。作“词语的运用随顺说者的意趣”解后，为辨明其意趣而说：“它防止了从此向上计数，但不排斥向下（计数）”。由于计数是被寄托的概念，只有不舍弃向下的计数，才可能有向上的计数，故说：“并且因为一包含在三之中，故说‘只有三’”。“自己的话”，指以“此中，这是其特征”等开头的自己的话。

80-85. අවිගතා…පෙ… වුත්තෙපි විපල්ලාසයොජනං අකත්වාති අධිප්පායො. සා දස්සිතා හොතීති සා විපල්ලාසයොජනං අකත්වා දස්සියමානා යදිපි දස්සිතා හොති, න එවං ආවිකරණවසෙන දස්සිතා හොති තාදිසස්ස ලිඞ්ගනස්ස අභාවතො යථා විපල්ලාසයොජනායන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘විපල්ලාස…පෙ… හොතී’’ති. එවමෙව අධිප්පායො යොජෙතබ්බොති ‘‘යෙ…පෙ… තං දස්සෙතු’’න්ති එත්ථ ‘‘යදිපි අවිගතානන්තර’’න්තිආදිනා යථා අධිප්පායො යොජිතො, එවමෙව ‘‘තෙනෙතං ආවිකරොතී’’ති එත්ථාපි අධිප්පායො යොජෙතබ්බො. කිං වුත්තං හොති? යථා තත්ථ ‘‘ඌනතරගණනෙහි සමානගණනෙහි ච සද්ධිං සංසන්දනෙ ඌනතරා සමානා ච ගණනා හොතී’’ති අයමත්ථො ඤාපනවසෙන දස්සිතො, එවමිධාපීති. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘ආරම්මණපච්චයො යෙන යෙන බහුතරගණනෙන වා සමානගණනෙන වා පච්චයෙන සද්ධිං තිකදුකාදිභෙදං ගච්ඡති, සබ්බත්ථ තීණෙව පඤ්හවිස්සජ්ජනානි වෙදිතබ්බානී’’ති. න කෙවලමත්ථවිසෙසාවිකරණත්ථමෙවෙත්ථ තථා යොජනා කතා, අථ ඛො දෙසනාක්කමොයෙව සොති දස්සෙතුං ‘‘පච්චනීයාදීසුපි පනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ මූලපදන්ති ආරම්මණපච්චයාදිකං තස්මිං තස්මිං නයෙ මූලභූතං පදං. තත්ථාති පච්චනීයාදීසු. එතං ලක්ඛණන්ති ‘‘තත්‍රිදං ලක්ඛණ’’න්තිආදිනා වුත්තලක්ඛණං. තස්මාති යස්මා පුබ්බෙනාපරං පාළි එවමෙව පවත්තා, තස්මා එව. තෙන මූලපදං ආදිම්හියෙව ඨපෙත්වා දෙසනා ඤායාගතාති දස්සෙති. යදි එවං ලිඞ්ගනෙන අත්ථවිසෙසාවිකරණං කථන්ති [Pg.285] ආහ ‘‘න ච විඤ්ඤාතෙ අත්ථෙ වචනෙන ලිඞ්ගෙන ච පයොජනං අත්ථී’’ති.

80-85. “不离……等”，其意趣是：即使说了，也不作颠倒应用。“彼已被显示”，其意趣是：彼虽在不作颠倒应用的情况下被显示，但并非以显了的方式被显示，因为缺乏如颠倒应用中那样的标志。因此说：“颠倒……等……是。”“其意趣应同样地被应用”，是说：正如在“为了显示彼……那些……等”之处，通过“虽然有不离、无间……等”而应用了其意趣，同样地，在“他以此令其显现”之处，也应应用其意趣。此言何意？正如在彼处，“与较少计数及相等计数比较时，即成较少及相等的计数”这一义理是以告知的方式被显示，此处亦然。因此，义注(aṭṭhakathā)中说：“所缘缘，无论与何种较多计数或相等计数的缘进入三法、二法等分类，在一切处都应知道只有三个问答。”此处作如是应用，不仅是为了显了特别的义理，而且也是为了显示此即说法的次第，故说“再者，在否定部分等中……”等。其中“根本词”指在各个法中作为根本的词，如所缘缘等。“于彼”，指在否定部分等中。“此特征”，指以“此中，这是其特征”等开头的所说特征。“是故”，即因为圣典正是如此由前导后地流传，是故。此句显示，将根本词置于最前而说法是合乎传统的。若是如此，如何以标志来显明义理的差别呢？答曰：“当义理已被了知，言词与标志即无用处”。

පච්චයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘顺释义终。

පටිච්චවාරො

缘起品

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා

缘逆释义

86-87. රූපසමුට්ඨාපකවසෙනෙව වෙදිතබ්බන්ති ඉදං අට්ඨකථාවචනං අනන්තරං ‘‘චිත්තසමුට්ඨානඤ්ච රූප’’න්ති පාළියං ආගතත්තා වුත්තං, පඤ්චවිඤ්ඤාණානං පන අහෙතුකපටිසන්ධිචිත්තානඤ්ච වසෙන යොජනා සම්භවතීති කත්වා වුත්තං ‘‘සබ්බසඞ්ගාහිකවසෙන පනෙතං න න සක්කා යොජෙතු’’න්ති.

86-87. “应知唯由能生色故”，此是义注(aṭṭhakathā)之语，因其紧随圣典中“心生色”而来，故说；又因五识及无因结生心亦能如是配合，故说“然以总摄之方式，亦非不能配合”。

93. සහජාතපුරෙජාතපච්චයාති ඉදං පච්චයෙන පච්චයධම්මොපලක්ඛණන්ති දස්සෙතුං ‘‘සහජාතා ච හෙතුආදයො…පෙ… අත්ථො දට්ඨබ්බො’’ති වත්වා ‘‘න හී’’තිආදිනා තමෙවත්ථං සමත්ථෙති.

93. “俱生与前生缘(purejātapaccaya)”，此是为了以缘来标示缘法，故说“俱生的缘法有因等……乃至……其义当知”，又以“实非”等文来论证此义。

94-97. සො පච්චයොති සො පටිච්චට්ඨඵරණකො පච්චයො.

94-97. “彼缘”即是遍及依止之相的缘。

99-102. චිත්තසමුට්ඨානාදයොති ආදි-සද්දෙන බාහිරරූපආහාරසමුට්ඨානාදයො රූපකොට්ඨාසා සඞ්ගය්හන්ති. තස්සාති මග්ගපච්චයං ලභන්තස්ස රූපස්ස. එවමෙව පනාති ඉමිනා යථා නමග්ගපච්චයෙ වුත්තං, එවමෙව නහෙතුපච්චයාදීසු යං හෙතුපච්චයං ලභති, තස්ස පරිහීනත්තාති ඉමමත්ථං උපසංහරති. තෙනාහ ‘‘එකච්චරූපස්ස පච්චයුප්පන්නතා දට්ඨබ්බා’’ති.

99-102. “心生等”中的“等”字，包含外色、食所生等色聚。“其”是指获得道为缘的色法。“如是也”，此句总结了此义：如同在非道缘中所说，同样在非因缘等情况下，凡是获得因缘的色法，因其有所缺失。因此说：“当知一部分色法是缘生的”。

107-130. සබ්බත්ථාති පන්නරසමූලකාදීසු සබ්බෙසු නයෙසු. කාමං සුද්ධිකනයාදීසු විසදිසවිස්සජ්ජනා, ඉධාධිප්පෙතත්ථං පන දස්සෙතුං ‘‘එකෙසූ’’තිආදි වුත්තං. ඉධාති එතෙසු නාහාරමූලකාදිනයෙසු. ගණනායෙව න සරූපදස්සනන්ති සුද්ධිකනයෙ විය ගණනාය එව න සරූපදස්සනං අධිප්පෙතන්ති අත්ථො.

107-130. “一切处”是指在十五根本等所有法中。诚然在纯净法等中有相异的解答，但为了说明此处所意谓之义，才说了“在某些”等。“此处”是指在非食为根本等法中。“仅仅计算，而非显示自相”，其意是说：就像在纯净法中，所意谓的只是计算，而非显示自相。

පච්චයපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘逆释义终。

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

缘顺逆释义

131-189. තිණ්ණන්ති [Pg.286] හෙතු අධිපති මග්ගොති ඉමෙසං තිණ්ණං පච්චයානං. සාධාරණානන්ති යෙ තෙසං තිණ්ණං සාධාරණා පච්චයා පච්චනීකතො න ලබ්භන්ති, යස්මා තෙසං සඞ්ගණ්හනවසෙන වුත්තං, තස්මා. මග්ගපච්චයෙති මග්ගපච්චයෙ අනුලොමතො ඨිතෙ. ඉතරෙහීති හෙතුඅධිපතිපච්චයෙහි. සාධාරණා සත්තෙවාති මග්ගපච්චයවජ්ජෙ සත්තෙව. හෙතුපච්චයොපි පච්චනීයතො න ලබ්භතීති හෙතුරහිතෙසු අධිපතිනො අභාවා. සො පනාති හෙතුපච්චයො අසාධාරණොති කත්වා න වුත්තො සාධාරණානං අලබ්භමානානං වුච්චමානත්තා. න හි හෙතුපච්චයො මග්ගපච්චයස්ස සාධාරණො. යෙහීති යෙහි පච්චයෙහි. තෙති අනන්තරපච්චයාදයො. එකන්තිකත්තාති අවිනාභාවතො. අරූපට්ඨානිකාති අරූපපච්චයා අරූපධම්මානංයෙව පච්චයභූතා අනන්තරපච්චයාදයො. තෙනාති ‘‘එකන්තිකානං අරූපට්ඨානිකා’’ති ඉධාධිප්පෙතත්තා. තෙහීති පුරෙජාතාසෙවනපච්චයෙහි. තෙසං වසෙනාති තෙසං ඌනතරගණනානං එකකාදීනං වසෙන. තස්ස තස්සාති පච්චනීයතො යොජිතස්ස තස්ස තස්ස දුකාදිකස්ස බහුගණනස්ස. ගණනාති ඌනතරගණනා. අනුලොමතො ඨිතස්සපීති පි-සද්දෙන අනුලොමතො ඨිතො වා හොතු පච්චනීයතො යොජිතො වා, ඌනතරගණනාය සමානන්ති දස්සෙති. නයිදං ලක්ඛණං එකන්තිකන්ති ඉමිනා යථාවුත්තලක්ඛණං යෙභුය්‍යවසෙන වුත්තන්ති දස්සෙති.

131-189. “三者”指因、增上、道这三种缘。“共通”是指这三种缘共通者，从反面来看是不可得的，因为这是为了统摄而说的，因此。“于道缘”是指处于顺向状态的道缘。“以其他”指以因缘和增上缘。“唯七共通”是说道缘之外的七种共通者。“因缘也不能从反面而得”是因为在无因法中增上不存在。而因缘没有被说成是共通者，因为所说的是那些从反面不可得的共通者。因缘确实不是道缘的共通。“以何者”指以何等缘。“彼等”指无间缘等。“决定性”是指不可分离性。“无色处法(arūpaṭṭhānika)”是指无间缘等，它们是只作为无色法之缘的诸无色缘。因此，“决定性的无色处法”是此处所意指的。“以彼等”指以前生缘和重复缘。“依彼等”是说依那些较少计算的一类等。“于彼于彼”是指与反面缘相对应的那个那个二法等多数（之法）。“计算”是指较少的计算。“即使是处于顺向状态”的“即使”一词表示无论是处于顺向状态，还是与反面缘相对应，都与较少计算相同。“此非决定相”是说明上述特征大多是就普遍情况而言。

පච්චයානුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘之顺逆释义 终。

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

缘之相违随顺释义

190. සබ්බෙසුපීති පච්ඡාජාතං ඨපෙත්වා සබ්බෙසුපි පච්චයෙසු. සො හි අනුලොමතො අලබ්භමානභාවෙන ගහිතො ‘‘සබ්බෙසූ’’ති එත්ථ සඞ්ගහං න ලභති. අරූපාවචරවිපාකස්ස ආරුප්පෙ උප්පන්නලොකුත්තරවිපාකස්ස ච පුරෙජාතාසෙවනානං අලබ්භනතොති ‘‘කිඤ්චි නිදස්සනවසෙන දස්සෙන්තො’’ති ආහ.

190. “在一切处”是指除了后生之外，在所有缘中。因为它被视为从顺向不可得，所以在“于一切”之中不能被包含。无色界异熟和于无色界生起的出世间异熟无法获得前生缘和重复缘，所以说“为显示某些范例”。

අවසෙසානං ලාභමත්තන්ති අවසෙසානං එකච්චානං ලාභං. තෙනාහ ‘‘න සබ්බෙසං අවසෙසානං ලාභ’’න්ති. පච්ඡාජාතෙ පසඞ්ගො නත්ථීති පච්ඡාජාතො [Pg.287] අනුලොමතො තිට්ඨතීති අයං පසඞ්ගො එව නත්ථි. පුරෙජා…පෙ… ලබ්භතීති ඉමිනා විප්පයුත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ පුරෙජාතො ලබ්භතීති අයම්පි අත්ථතො ආපන්නො හොතීති තං නිද්ධාරෙත්වා තත්ථ යං වත්තබ්බං, තං දස්සෙතුං ‘‘පුරෙජාතො පන විප්පයුත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ අනුලොමතො ලබ්භතීති ඉදම්පී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ ‘‘අවසෙසා සබ්බෙපීති අත්ථෙ ගය්හමානෙ ආපජ්ජෙය්‍යා’’ති ඉදං තස්සා අත්ථාපත්තියා සබ්භාවදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං, අත්ථො පන තාදිසො න උපලබ්භතීති අයමෙත්ථ අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘යම්පි කෙචී’’තිආදි.

其余得少许，是指其余某些（法）得到少许。因此说：“并非所有其余的（法）都能得到。”后生没有（这种）情况，是指后生是顺向而住的，所以没有这种推论。前生……能得到，由此显示在不相应缘从逆向而住时，前生能够得到，这个意思也成立。为了确定这一点，并显示其中应该说明的内容，所以说了“前生在不相应缘从逆向而住时，随顺而能得到，这也是一样”等话。其中，“如果理解为其余也都包括一切的意思，（这种）推论就会成立”，这应当被看作仅仅是显示那种推论的成立，实际上并没有那样的意思，这是此处的本意。所以说“即使某些人”等。

තත්ථ කෙචීති පදකාරෙ සන්ධායාහ. තෙ හි ‘‘අරූපධාතුයා චවිත්වා කාමධාතුං උපපජ්ජන්තස්ස ගතිනිමිත්තං ආරම්මණපුරෙජාතං හොතීති ඤාපෙතුං ‘නවිප්පයුත්තපච්චයා පුරෙජාතෙ’ති අයමත්ථො නිද්ධාරිතො’’ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති ආරුප්පෙ රූපං ආරබ්භ චිත්තුප්පාදස්ස අසම්භවතො. තථා හෙකෙ අසඤ්ඤභවානන්තරස්ස විය ආරුප්පානන්තරස්ස කාමාවචරපටිසන්ධිවිඤ්ඤාණස්ස පුරිමානුපට්ඨිතාරම්මණං ඉච්ඡන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘තම්පි තෙසං රුචිමත්තමෙවා’’තිආදි. යුජ්ජමානකපච්චයුප්පන්නවසෙන වාති යස්මිං යස්මිං පච්චයෙ අනුලොමතො ඨිතෙ යං යං පච්චයුප්පන්නං භවිතුං යුජ්ජති, තස්ස තස්ස වසෙනාති අත්ථො. න විචාරිතං සුවිඤ්ඤෙය්‍යත්තාති අධිප්පායො. නවාති ආරම්මණඅනන්තරසමනන්තරූපනිස්සයපුරෙජාතාසෙවනසම්පයුත්තනත්ථිවිගතපච්චයා. තම්පි තෙසං නවන්නං පච්චයානං අනුලොමතො අලබ්භමානතං.

其中“或有”这个词，指的是某些论师。他们说“从无色界死后投生欲界的众生，其投生时的趣相(gatinimitta)是所缘前生(ārammaṇapurejāta)的，为了说明这点，所以说‘非不相应缘中的前生’，这个意思已经解释清楚”，这种说法不合理，因为在无色界不可能缘色法而生起心识。同样，有些人认为就像无想有情天(asaññabhava)之后的（结生识）一样，无色界(āruppa)之后的欲界结生识(kāmāvacarapaṭisandhiviññāṇa)也是以未曾现起的境为对象。因此说“这也只是他们的个人偏好而已”等等。“随顺合理之缘所生”，意思是说，在任何随顺的缘存在的情况下，任何凭借此缘能合理生起的法，就依此缘的势力而生起。之所以没有详细考察，是因为容易理解的缘故。“九种”指的是所缘缘、无间缘、等无间缘、近依缘、前生缘、重复缘、相应缘、无有缘、离去缘。这也说明他们认为这九种缘随顺不可得。

191-195. න අඤ්ඤමඤ්ඤෙන ඝටිතස්ස මූලස්සාති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන පච්චනීයතො ඨිතෙන යොජිතස්ස සත්තමස්ස මූලස්ස විත්ථාරිතත්තා. සබ්බං සදිසන්ති සබ්බපාළිගමනං සදිසං.

191-195. 并非相互结合的根本，因为第七根本是与作为逆向而住的互为缘结合而详细阐述的。一切相似，指全部巴利经文的行文方式相似。

ඉමස්මිං…පෙ… වෙදිතබ්බොති එත්ථ ඉමස්මිං එත්ථාති ද්වෙ භුම්මනිද්දෙසා. තෙසු පඨමස්ස විසයො පච්චනීයානුලොමෙති අට්ඨකථායමෙව දස්සිතොති අදස්සිතස්ස විසයං දස්සෙතුං ‘‘එතෙසූ’’තිආදි වුත්තං. පි-සද්දෙනාති ‘‘ඉමෙසම්පී’’ති එත්ථ පි-සද්දෙන. කිස්මිඤ්චි පච්චයෙ. කම්මපච්චයං ලභන්තානිපි චක්ඛාදීනි විපාකවිඤ්ඤාණාදීනි ච ඉන්ද්‍රියං න ලභන්තීති කත්වා ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තං, කතිපයං න ලභතීති වුත්තං හොති. මග්ගපච්චයන්තිආදීසුපි එසෙව නයො. යථාවුත්තානීති පඤ්චවොකාරපවත්තිඅසඤ්ඤභවපරියාපන්නානි කටත්තාරූපානෙව වදති, න චිත්තසමුට්ඨානරූපානීති [Pg.288] අධිප්පායො. යෙ රූපධම්මානං පච්චයා හොන්තීති යෙ හෙතුඅධිපතිසහජාතාදිපච්චයා රූපධම්මානං පච්චයා හොන්ති, එතෙයෙව හෙතුඅධිපතිආදිකෙ ඡ පච්චයෙ න ලභන්ති. එතෙයෙවාති වචනෙන අඤ්ඤෙ කතිපයෙ ලභන්තීති සිද්ධං හොතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘පච්ඡාජාතා…පෙ… ලභතී’’ති ආහ. අයඤ්ච පච්චයලාභො න ජනකවසෙන වෙදිතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘ලබ්භමානා…පෙ… දස්සන’’න්ති වුත්තං. ධම්මවසෙනාති පච්චයුප්පන්නධම්මවසෙන. ඉන්ද්‍රියන්ති ඉන්ද්‍රියපච්චයං. යදි එවන්ති කටත්තාරූපං යං යං න ලභති, තං තං යදි වත්තබ්බං, එවං සන්තෙ රූපධම්මෙසු භූතරූපානියෙව අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයං ලභන්තීති ආහ ‘‘උපාදාරූපානි…පෙ… වත්තබ්බ’’න්ති. තං පන උපාදාරූපානං අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාලාභවචනං. අරූපින්ද්‍රියාලාභන්ති අරූපීනං ඉන්ද්‍රියානං වසෙන ඉන්ද්‍රියපච්චයාලාභං.

在此……应知。此处“在此”(imasmiṃ)和“于此”(ettha)是两种处格指示。其中第一种的范围是‘相违与随顺’，这在义注中已经指出。为了说明未指出的范围，所以说‘于此等’等。以‘亦’字，即指‘于此等亦’中的‘亦’字。在任何缘中，即使眼等(cakkhu)和异熟识等(vipākaviññāṇa)获得业缘(kamma-paccaya)，也不能获得根缘(indriya-paccaya)，因此说‘多数’(yebhuyyena)，意谓少数不能获得。在道缘(magga-paccaya)等中也是同样的道理。如前所述，（此句）是指五蕴有(pañcavokāra)和无想有(asaññabhava)中属于业生色(kaṭattārūpa)的，而不是心生色(cittasamuṭṭhānarūpa)，这是（作者的）意图。那些作为色法之缘的，即那些作为色法之缘的因缘(hetu)、增上缘(adhipati)、俱生缘(sahajāta)等缘，这些本身就不能获得因缘、增上缘等六种缘。说了‘这些’就意味着已经确定了其他少数是可以得到的，为了说明这一点，所以说了‘后生……获得’。为了说明这种缘的获得不应理解为是生起的关系，所以说‘被获得……显示’。从法的方式（而言），即从缘生法的方式（而言）。根，指的是根缘。如果这样，如果业生色不能获得什么，就应该说明什么，如此，在色法中只有四大(bhūtarūpa)获得互为缘，所以说‘所造色(upādārūpa)……应该说’。然而，那是指所造色无法获得互为缘的说法。无色根的未获得，是指以无色根的方式未获得根缘。

196-197. බහුගණනම්පි ඌනතරගණනෙන යොජිතං ඌනතරගණමෙව හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘යදිපි තිකාදීසු ‘හෙතුයා පඤ්චා’ති ඉදං නත්ථී’’ති. අනුත්තානං දුවිඤ්ඤෙය්‍යතාය ගම්භීරං. යථා ච භූතරූපානි නාරම්මණපච්චයා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයා උප්පජ්ජන්ති, එවං පටිසන්ධික්ඛණෙ වත්ථුරූපන්ති ආහ ‘‘වත්ථුපි පන ලභතී’’ති. යථා හෙට්ඨා එකමූලකං ‘‘දුමූලක’’න්ති වුත්තං, එවං ඉධාපි දුමූලකං ‘‘තිමූලක’’න්ති වදන්ති.

196-197. 即使多数(bahugaṇana)与较少数(ūnataragaṇana)结合，仍然只是较少数，因此说：“即使在三集(tika)等之中，‘因缘有五’(hetuyā pañcā)这种说法也是没有的。”因其不浅显且难以理解，故而深奥。就像四大并非以所缘缘(ārammaṇa-paccaya)为条件，而是以互为缘(aññamañña-paccaya)而生起一样，在结生(paṭisandhi)刹那的依处色(vatthurūpa)也是这样，所以说“依处(vatthu)也能获得”。就像下文将一根本(ekamūlaka)称为“二根本”(dumūlaka)一样，这里也将二根本(dumūlaka)称为“三根本”(timūlaka)。

203-233. චෙතනාමත්තසඞ්ගාහකෙති චෙතනාමත්තංයෙව පච්චයුප්පන්නං ගහෙත්වා ඨිතෙ පඤ්හෙ. තත්ථ හි ‘‘නකම්මපච්චයා හෙතුපච්චයා’’ති වත්තුං සක්කා. එවංපකාරෙති ඉදං ‘‘තීණීතිආදීසූ’’ති එත්ථ ආදි-සද්දස්ස අත්ථවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘ආදි-සද්දො හි පකාරත්ථොව හොතී’’ති ආහ. රූපම්පි ලබ්භති චෙතනාමත්තමෙව අසඞ්ගණ්හනතො.

203-233. “仅总括思”(cetanāmatta-saṅgāhaka)是指在只取纯粹的思(cetanāmatta)为缘生法(paccayuppanna)而安立的问题中。于此，确实可说：“非业缘(na kamma-paccaya)，非因缘(na hetu-paccaya)。”像这样，为了表明此即“三等”(tīṇi-ādi)中的“等”字之义，他说：“‘等’字确实是表示种类(pakāra)的意思。”色也能被包含，因为（此论）不只总括纯粹的思。

පච්චයපච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘相违随顺释义终。

පටිච්චවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘起品释义终。

2. සහජාතවාරවණ්ණනා

2. 俱生品释义

234-242. සහජාතපච්චයකරණන්ති සහජාතං පච්චයධම්මං පච්චයං කත්වා පවත්ති. සහජාතායත්තභාවගමනන්ති සහජාතෙ පච්චයධම්මෙ ආයත්තභාවස්ස [Pg.289] ගමනං පච්චයුප්පන්නස්ස අත්තනා සහජාතපච්චයායත්තවුත්තිතා. එත්ථ ච සහජාතපච්චයසඞ්ඛාතං සහජාතං කරොතීති සහජාතො, තථාපවත්තො පච්චයුප්පන්නධම්මො. තත්ථ පවත්තමානො සහජාතසද්දො යස්මා තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස අත්තනා සහජාතං පච්චයධම්මං පච්චයං කත්වා පවත්තිං තදායත්තභාවූපගමනඤ්ච වදතීති වුච්චති, තස්මා වුත්තං ‘‘සහජාතසද්දෙන…පෙ… වුත්ත’’න්ති. තස්ස කරණස්ස ගමනස්ස වාති තස්ස යථාවුත්තස්ස සහජාතපච්චයකරණස්ස සහජාතායත්තභාවූපගමනස්ස වා. ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතො’’ති ඉමස්ස කුසලං ධම්මං සහජාතං තංසහභාවිතඤ්ච පච්චයං කත්වාති අයමත්ථොති ආහ ‘‘කුසලාදීනං කම්මභාවතො’’ති. සහජාතපච්චයසහභාවීනං පච්චයානං සඞ්ගණ්හත්ථඤ්හෙත්ථ ‘‘සහජාතායත්තභාවගමනං වා’’ති වුත්තං.

234-242. “俱生缘的造作”(Sahajātapaccayakaraṇa)是指以俱生缘法为缘而发生。“趣向俱生所依的状态”(Sahajātāyattabhāvagamaṇa)是指缘生法趣向对俱生缘法的所依状态，即缘生法自身的存在依止于俱生缘。在此，所谓“俱生”(sahajāta)，是指那作为俱生缘而令[他法]俱生者，以及如此生起的缘生法。在此所用的“俱生”一词，因为它表述了该缘生法是藉由与其俱生的缘法为缘而发生，并趣向对彼的所依状态，所以说“以‘俱生’一词……已说”。“其造作或趣向”是指前述的俱生缘的造作，或趣向俱生所依的状态。对于“与善法俱生”，其义为：以善法、俱生者及与彼同时存在者为缘。因此说“因善等是业”。为了总括与俱生缘同时存在的诸缘，此处才说“或趣向俱生所依的状态”。

තංකම්මභාවතොති තෙසං යථාවුත්තපච්චයකරණතදායත්තභාවගමනානං කම්මභාවතො. අට්ඨකථායං පන ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතොති කුසලං ධම්මං පටිච්ච තෙන සහජාතො හුත්වා’’ති පටිච්චසද්දං ආහරිත්වා අත්ථො වුත්තො, තං ‘‘පටිච්චත්ථො සහජාතත්ථො’’ති කත්වා වුත්තං. සහජාතසද්දයොගෙ කුසලං ධම්මන්ති උපයොගවචනස්ස යුත්ති න වුත්තා, ‘‘තෙන සහජාතො හුත්වා’’ති පන වුත්තත්තා කරණත්ථෙ උපයොගවචනන්ති දස්සිතන්ති කෙචි. නිස්සයවාරෙ පන කුසලං ධම්මං නිස්සයත්ථෙන පච්චයං කත්වාති වදන්තෙන ඉධාපි ‘‘කුසලං ධම්මං සහජාතත්ථෙන පච්චයං කත්වා’’ති අයමත්ථො වුත්තොයෙව හොති, පටිච්චසද්දාහරණම්පි ඉමමෙවත්ථං ඤාපෙතීති දට්ඨබ්බං. උපාදාරූපං කිඤ්චි භූතරූපස්ස අනුපාලකං උපත්ථම්භකඤ්ච හොන්තම්පි සහජාතලක්ඛණෙන න හොති, තස්මා පටිච්චත්ථං න ඵරතීති ආහ ‘‘පටිච්චාති ඉමිනා වචනෙන දීපිතො පච්චයො න හොතී’’ති. නිදස්සනවසෙන වුත්තන්ති උදාහරණවසෙන වුත්තං, න අනවසෙසතොති අත්ථො. යථාවුත්තොති පටිච්චත්ථඵරණවසෙන වුත්තො. යථා ච උපාදාරූපං භූතරූපස්ස උපාදාරූපස්ස ච පච්චයො න හොති, එවං ඨපෙත්වා ඡ වත්ථූනි සෙසරූපානි අරූපධම්මානං පච්චයො න හොතීති දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුවජ්ජානි රූපානි ච අරූපාන’’න්ති ආහ.

所谓“彼之业的状态”，是指那些如前所述的“缘的造作”与“趣向彼所依的状态”的业用。但在义注(aṭṭhakathā)中，“与善法俱生”是通过引入“缘”(paṭicca)一词来解释其义的：“缘于善法而与彼俱生。”这是基于“缘义即是俱生义”而说的。在与“俱生”一词的连用中，“善法”一词使用业格(upayogavacana)的理由并未说明，但有人指出，因为义注说了“与彼俱生地”，这表明业格是在工具格(karaṇattha)的意义上使用的。再者，在依止品(Nissayavāra)中，说者言“以善法为依止义之缘”，于此，“以善法为俱生义之缘”此义亦被言说，当知引入“缘”一词亦是为了表明此义。某些所造色(upādārūpa)虽然是四大种色(bhūtarūpa)的守护者与支持者，但它不具有俱生的特征，因此不遍满“缘”的意义，故说：“通过‘缘’此词所阐明的缘(在此)则无。”“以示例的方式而说”(Nidassanavasena vutta)意即“以举例的方式而说”，其义为“并非毫无遗漏”。“如前所述”(Yathāvutta)是指以遍满“缘”义的方式而说。正如所造色不是大种色与所造色的缘，同样，为了表明除去六所依(vatthu)，其余色法不是无色法的缘，他说：“及除去所依的色法于无色法”。

සහජාතවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

俱生品释义终。

3. පච්චයවාරවණ්ණනා

3. 缘品释义

243. පති-සද්දො [Pg.290] පතිට්ඨත්ථං දීපෙති ‘‘සාරෙ පතිට්ඨිතො’’තිආදීසු, අය-සද්දො ගතිං දීපෙති ‘‘එති එත්ථාති අයො’’ති.

243. “pati”一词在“立足于核心”等语境中，阐明了“立足”之义；“aya”一词在“于此行进，故为‘行’”中，阐明了“行进”之义。

භූතුපාදාරූපානි සහ සඞ්ගණ්හිත්වා වුත්තං උපාදාරූපානං විය භූතරූපානි නිස්සයො හොතීති කත්වා. යදි එවං කස්මා අට්ඨකථායං ‘‘මහාභූතෙ නිස්සාය චිත්තසමුට්ඨානං උපාදාරූප’’න්ති උපාදාරූපංයෙව දස්සිතන්ති ආහ ‘‘අට්ඨකථායං පනා’’තිආදි.

这是将大种色与所造色一并总括而说，犹如大种色是所造色的依处一般。如果这样，为何在义注(aṭṭhakathā)中只显示所造色而说“依于大种，心生所造色”呢？(答曰：)他说“但在义注中”等等。

255. පටිච්චවාරෙ සහජාතෙති පටිච්චවාරෙ සහජාතපච්චයවණ්ණනායං, කම්මඋතුජානන්ති කම්මජානං උතුජානඤ්ච වසෙන අත්ථො වුත්තොති යොජනා. තථා හි තත්ථ වුත්තං ‘‘ද්විසන්තතිසමුට්ඨානභූතවසෙන වුත්ත’’න්ති (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.57). කම්මෙ චාති කම්මෙ ජනකකම්මපච්චයෙ ගහිතෙ. එකන්තානෙකන්තකම්මජානන්ති එකන්තෙන කම්මජානං න එකන්තකම්මජානඤ්ච. තත්ථ අසඤ්ඤභවෙ එකන්තකම්මජං නාම ජීවිතින්ද්‍රියං, ඉතරං උපාදාරූපං භූතරූපඤ්ච න එකන්තකම්මජං, තදුභයම්පි තත්ථ එකජ්ඣං කත්වා වුත්තං, ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච කටත්තාරූප’’න්ති ඉදං පන කම්මසමුට්ඨානවසෙනෙව වුත්තන්ති. සො නාධිප්පෙතොති යො යථාදස්සිතො පටිච්චවාරෙ සහජාතපච්චයෙ අත්ථො වුත්තො, සො ඉධ න අධිප්පෙතො. කස්මාති චෙ, ආහ ‘‘කටත්තා…පෙ… ගහිතත්තා’’ති. තං පහායාති තං පටිච්චවාරෙ වුත්තමත්ථං පහාය අග්ගහෙත්වා. යථාගහිතස්සාති ‘‘අසඤ්ඤ…පෙ… කටත්තාරූපං උපාදාරූප’’න්ති පාළියං එව ගහිතස්ස. පටිච්ච පච්චයාති ඉදං ද්වින්නං වාරානං උපලක්ඛණං. පටිච්චවාරෙ ආගතනයෙන මහාභූතෙ පටිච්ච, පච්චයවාරෙ ආගතනයෙන මහාභූතෙ පච්චයා මහාභූතානං උප්පත්ති න නිවාරෙතබ්බා, තස්මා ‘‘උපාදාරූපසඞ්ඛාතං කටත්තාරූප’’න්ති එවං උපාදාරූපග්ගහණෙන කටත්තාරූපං අවිසෙසෙත්වා උපාදාරූපානං නිවත්තෙතබ්බානං උතුචිත්තාහාරසමුට්ඨානානං අත්ථිතාය කටත්තා…පෙ… විසෙසනං දට්ඨබ්බන්ති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

255. “于缘起品(Paṭiccavāra)中俱生”是指在缘起品的俱生缘释义中，“由业、时节所生”是依由业所生与由时节所生的方式而说其义，这是其贯通。诚然，彼处(《发趣义注》Paṭṭhāna Aṭṭhakathā 1.57)说：“以作为二种相续之生起处的方式而说。”“于业”是指当能生的业缘被执取时。“决定的与不决定的业生”是指决定由业所生与不决定由业所生者。其中，在无想有(Asaññabhava)中，命根(jīvitindriya)是决定由业所生，其余的所造色与大种色则非决定由业所生，此二者于彼处被一并而说。但“缘于大种的业所造色”此句，是仅依业生起的方式而说。彼义非此处所意。即如前所示，在缘起品俱生缘中所说的意义，于此并非意趣。若问：“为何？”答曰：“因业所造……等……被执取故。”“舍彼”是指舍弃、不执取于缘起品中所说之义。“如所执取”是指如圣典中所执取的“无想……等……业所造色为所造色”。“缘于”与“由缘”，此是二品的标记。依缘起品所示之理，是“缘于大种”；依缘品(Paccayavāra)所示之理，是“由大种为缘”，大种自身的生起不应被排除。因此，“名为所造色的业所造色”，像这样，在执取所造色时，不应不加区别地(执取所有)业所造色，因为需要排除的所造色——即时节、心、食所生者——是存在的，故当知“业所造……等”是作为简别词而使用的。于此当知如是贯通。

286-287. එකච්චස්ස රූපස්සාති අහෙතුකචිත්තසමුට්ඨානස්ස. ඉතො පරෙසුපි එකච්චරූපග්ගහණෙ එසෙව නයො. චක්ඛාදිධම්මවසෙනාති චක්ඛායතනාදිරූපධම්මවසෙන. චිත්තසමුට්ඨානාදිකොට්ඨාසවසෙනාති චිත්තජාදිරූපධම්මභාගවසෙන. සබ්බං ලබ්භතීති සතිපි ඉමස්ස නයස්ස නහෙතුමූලකත්තෙ [Pg.291] නොනත්ථිනොවිගතෙසු එකන්ති ගණනං සබ්බං රූපං සබ්බස්ස රූපස්ස වසෙන ගණනා ලබ්භති චතුසන්තතිවසෙන වත්තමානෙසු පඤ්චවීසතියා රූපධම්මෙසු වජ්ජිතබ්බස්ස අභාවා.

286-287. “某一色”是指无因心所生之色。在此后执取“某一色”之处，皆同此理。“依眼等法”是指依眼处等色法。“依心生等部分”是指依心生等色法部分。“一切皆可得”是指：虽然此理非以‘因’为根本，但在非有(natthi)与非离去(vigata)两种缘中，“计为一”，即“一切色对一切色”的计算方式是可以成立的，因为在依四种相续(catusantati)而转起的二十五种色法中，无有应被排除者。

පච්චයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

缘品释义终。

4. නිස්සයවාරවණ්ණනා

4. 依止品释义

329-337. නිස්සයපච්චයභාවන්ති නිස්සයවාරෙ වුත්තස්ස සහජාතපුරෙජාතස්ස ච නිස්සයට්ඨස්ස ධම්මස්ස පච්චයභාවං පච්චයවාරෙන නියමෙතුන්ති යොජනා. තථා පච්චයවාරෙ ‘‘පච්චයා’’ති වුත්තස්ස පච්චයධම්මස්ස සහජාතපුරෙජාතභාවං නිස්සයවාරෙන නියමෙතුන්ති යොජනා. නියමනඤ්චෙත්ථ පච්චයට්ඨනිස්සයට්ඨානං පරියායන්තරෙන පකාසිතත්තා අත්ථතො භෙදාභාවදස්සනන්ති වෙදිතබ්බො. තෙන වුත්තං ‘‘පච්චයත්තං නාම නිස්සයත්තං, නිස්සයත්තං නාම පච්චයත්ත’’න්ති.

329-337. “依止缘性”：其结合是，对于在依止品中所说的、具有俱生与前生依止意义的法，其作为缘的性质由缘品来确定。同样，其结合是，对于在缘品中被称为“缘”的缘法，其俱生与前生的性质由依止品来确定。此处的确定，应知是显示其义无别，因为缘的意义与依止的意义是以不同的术语来阐明的。因此说：“缘性即是依止性，依止性即是缘性”。

නිස්සයවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

依止品释义终。

5. සංසට්ඨවාරවණ්ණනා

5. 相杂品释义

351-368. සාති සවත්ථුකා පටිසන්ධි. ඉධාපීති ඉමස්මිං සංසට්ඨවාරෙපි. අධිපතිපුරෙජාතාසෙවනෙසු අනුලොමතො නකම්මනවිපාකනඣානනවිප්පයුත්තෙසු පච්චනීයතො ඨිතෙසු න ලබ්භති, අඤ්ඤෙසු සහජාතාදීසු අනුලොමතො හෙතුආදීසු පච්චනීයතො ච අනුලොමතො ච ඨිතෙසු ලබ්භතීති. තෙනාහ ‘‘ලබ්භමානපච්චයෙසූ’’ති. ඉමස්ස විසෙසස්සාති ඉමස්ස යථාවුත්තස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං උද්ධටා, තස්මා තාදිසස්ස විසෙසස්ස දස්සෙතබ්බස්ස අභාවතො වත්ථුවිරහිතා පටිසන්ධි අනුද්ධටා, න විප්පයුත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ අභාවතොති අත්ථො. හෙතුපච්චයවිරහිතමත්තදස්සනත්ථන්ති ඉමිනා භූතකථනං අහෙතුකග්ගහණං න බ්‍යභිචාරනිවත්තනන්ති දස්සෙති. ‘‘අහෙතුකවිපාකකිරියවසෙනා’’ති භවිතබ්බං හෙතුපරියන්තත්තා මග්ගස්ස.

351-368. 沙帝(Sāti)事与有依结生。“此处亦”指在此相杂章中亦然。于增上、前生、重复诸缘中，于顺法不获得；于业、异熟、禅那、不相应诸法，当其处于逆法时，亦不获得。然于其他俱生等缘中，于顺法可获得；于因等缘，于逆法与顺法中皆可获得。是故说“于可得缘中”。为显示此中如是所说之差别，故被引述。因此，由于无有此等可显示之差别，无依结生便未被引述。其义是：并非因为于不相应缘之逆法中不存在此情况。“仅为显示缺少因缘”：以此表明，陈述事实、选取无因法，并非为了防止错谬。“应依无因异熟与唯作”，因为道被限于因之范围。

369-391. ‘‘හෙතුම්හි අනුලොමතො ඨිතෙ ඣානමග්ගා පච්චනීයතො න ලබ්භන්තී’’තිආදි යං ඉධ අට්ඨකථායං වුත්තං, තං හෙතුපච්චයාදිවසෙන උප්පජ්ජමානො [Pg.292] ධම්මො චත්තාරො සබ්බට්ඨානිකා ආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගා චාති ඉමෙ අට්ඨ පච්චයෙ අලභන්තො නාම නත්ථීති ඉමිනා පටිච්චවාරෙ අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනායං වුත්තෙන නයෙන වෙදිතුං සක්කාති ආහ ‘‘පටිච්චවාරෙ…පෙ… නයෙනා’’ති. සෙසෙසූති අහෙතුකමොහවජ්ජාහෙතුකෙසු පඤ්චවිඤ්ඤාණා…පෙ… ඣානපච්චයං ලභන්ති, තස්මා ‘‘අහෙතුකමොහොව ඣානමග්ගපච්චයං ලභතී’’ති න සක්කා වත්තුං, කිඤ්ච පච්චනීයානුලොමෙ ද්වින්නං පච්චයානං අනුලොමෙන අනුලොමවසෙන සහ යොජනා නත්ථි එකෙකස්සෙව යොජනාය ආගතත්තා, තස්මා අහෙතුකමොහොව මග්ගපච්චයං ලභතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා.

369-391. “当因处于顺法时，禅那与道于逆法中不获得”等，此处义注(aṭṭhakathā)中所说者，可以通过在缘起品中对顺法与逆法之释义(vaṇṇanā)中所说之理趣来理解，即：依因缘等而生之法，没有不获得四种遍处缘，以及食、根、禅那、道四缘，此八种缘者。是故他说“在缘起品中……以……理趣”。“于其余法中”是指：于除无因痴外之无因心中，五识……等……获得禅那缘。因此，不能说“唯无因痴获得禅那与道缘”。再者，于逆顺法中，两种缘并未以顺法之方式同时结合，因为它们是逐一结合而来。因此，此处之结合应理解为：唯无因痴获得道缘。

සංසට්ඨවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

相杂品释义终。

6. සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා

6. 相应品释义

392-400. සදිසං සම්පයුත්තන්ති ‘‘යං සදිසං, තං සංසට්ඨ’’න්ති වුච්චමානං සම්පයුත්තං න හොති ‘‘සංසට්ඨා යොජිතා හයා’’තිආදීසු. අසංසට්ඨං වොකිණ්ණන්ති යං න සංසට්ඨං අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙන වොකිණ්ණම්පි විමිස්සතාය සම්පයුත්තන්ති වුච්චමානං, තං සංසට්ඨං න හොති ‘‘යා සා වීමංසා…පෙ… කොසජ්ජසම්පයුත්තා’’තිආදීසු. එවං අසම්පයුත්තස්සපි සංසට්ඨපරියායො අසංසට්ඨස්ස ච සම්පයුත්තපරියායො අත්ථීති තදුභයං ඉතරෙතරං නියමෙතීති දස්සනත්ථං වාරද්වයදෙසනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘උභයං…පෙ… නියාමකං හොතී’’ති, සංසට්ඨසද්දො හි වොකිණ්ණට්ඨො නත්ථි, සම්පයුත්තසද්දො ච සදිසත්ථො, තස්මා යථා සංසට්ඨසද්දො සම්පයුත්තසද්දාපෙක්ඛො සදිසත්ථතො විනිවත්තිත්වා එකුප්පාදාදිසභාවමෙව අත්ථං බොධෙති, එවං සම්පයුත්තසද්දොපි සංසට්ඨසද්දාපෙක්ඛො වොකිණ්ණට්ඨතො විනිවත්තිත්වාති අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛස්ස සද්දද්වයස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤනියාමකතා වෙදිතබ්බා.

392-400. 关于“相似即相应”：当说“凡相似者，即是相杂”时，此“相杂”并非相应，如于“被套上轭之相杂之马”等例中。关于“不相杂即夹杂”：不相杂者，虽因间断生起而夹杂，因其混杂而被说为“相应”时，彼并非相杂，如于“彼伺察……与懈怠相应”等例中。如是，为显示“不相应”亦有“相杂”之同义词，“不相杂”亦有“相应”之同义词，此二者相互限定，故说二品。为显示此，他说：“二者……互为限定”。因为“相杂”一词实无夹杂之义，而“相应”一词有相似之义。是故，正如“相杂”一词，因参照“相应”一词，而从相似之义转为指示同生等自性之义；同样，“相应”一词，亦因参照“相杂”一词，而从夹杂之义转变。应知此二词相互参照，相互限定。

සම්පයුත්තවාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

相应品释义终。

7. පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා

7. 问品分别释义

401-403. තෙ [Pg.293] පච්චයෙති තෙ හෙතුආදිකෙ පච්චයෙ. පටිපාටියාති එත්ථ පච්චයපටිපාටියා කුසලාදිපදපටිපාටියා වාති ආසඞ්කායං උභයවසෙනපි අත්ථො යුජ්ජතීති දස්සෙන්තො පඨමං තාව සන්ධායාහ ‘‘යථාක්කමෙනා’’තිආදි. තස්සත්ථො – ‘‘හෙතුපච්චයො ආරම්මණපච්චයො’’තිආදිනා නයෙන දෙසනාක්කමෙන යාය පටිපාටියා පටිච්චවාරෙ පච්චයා ආගතා, තදනුරූපං තෙ දස්සෙතුන්ති. දුතියං පන දස්සෙතුං ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදි වුත්තං. සා පනායං පදපටිපාටි යස්මා න කුසලපදදස්සනමත්තෙන දස්සිතා හොති, තස්මා තං එකදෙසෙන සකලං නයතො දස්සෙන්තො ආහ ‘‘කුසලො කුසලස්සාති…පෙ… හොතී’’ති. තෙනාති නිදස්සනමත්තෙන ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’ති පදෙන. සබ්බො පභෙදොති යං තත්ථ තත්ථ පච්චයෙ ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදිකො යත්තකො පභෙදො විස්සජ්ජනං ලභති, සො සබ්බො පභෙදොති අත්ථො. තෙ පච්චයෙ පටිපාටියා දස්සෙතුන්ති තෙ හෙතුආදිපච්චයෙ කුසලාදිපදපටිපාටියා දස්සෙතුං.

401-403. “彼诸缘”指彼因等诸缘。“以次第”：此处，对于是依诸缘之次第，抑或依善等诸词之次第的疑问，为显示两种方式之义皆可，首先就前者而言，说“如其次第”等。其义是：以“因缘、所缘缘”等方式，依循教法之次第，即诸缘于缘起品中出现之次第，来显示彼等。其次，为显示后者，则说“善法为善法之缘”等。此词之次第并非仅由显示善词即可，是故，为举一隅而示全貌，他说：“善法为善法之缘……有”等。“以彼”指以此处所示之“善法为善法之缘”一词为例。“一切差别”义为：于各个缘中，“善法为善法之缘”等所能得到解答之一切差别。“以次第显示彼诸缘”指依善等诸词之次第来显示彼因等诸缘。

404. ඵලවිසෙසං ආකඞ්ඛන්තා පටිග්ගාහකතො විය දායකතොපි යථා දක්ඛිණා විසුජ්ඣති, එවං දානං දෙන්තීති ආහ ‘‘විසුද්ධං කත්වා’’ති. තෙසන්ති වත්තබ්බතාරහන්ති ඉමිනා වොදානස්ස සකදාගාමිආදීනං ආවෙණිකතං දස්සෙති. කාමං අග්ගමග්ගපුරෙචාරිකම්පි වොදානමෙව, අසෙක්ඛො පන හුත්වා තං පච්චවෙක්ඛතීති න තං ඉධ ගහිතං. තන්ති වොදානං. ගොත්‍රභුචිත්තන්ති අට්ඨමකස්ස උප්පජ්ජනකාලෙ ‘‘ගොත්‍රභූ’’ති වත්තබ්බතාරහං චිත්තං. ගොත්‍රභුසදිසන්ති වා සොතාපන්නාදිගොත්‍රාභිභාවීති වා ගොත්‍රභුචිත්තන්ති එවමෙත්ථ අත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චයුප්පන්නං භූමිතො වවත්ථපෙති, ‘‘තෙභූමකකුසලමෙවා’’ති එත්ථ විය න පච්චයධම්මන්ති අත්ථො. දෙසනන්තරත්තාති ‘‘කුසලචිත්තසමඞ්ගිස්සා’’තිආදිනා පුග්ගලාමසනදෙසනතො අඤ්ඤත්තා, අඤ්ඤථා ගහිතං පුන න ගණ්හෙය්‍යාති අධිප්පායො.

404. 希求殊胜果报者，正如供物因施者与受者而清净，彼等亦如是布施，是故说“令其清净”。“彼等”是应说之词，以此显示一来者(sakadāgāmi)等所特有之清净。诚然，作为最上道前行之清净亦是清净，然因无学者是在成为无学之后才省察它，故此处不取。“彼”即清净。“种姓心”指于第八心生起时，堪称“种姓”之心。“种姓心”之义，于此应解为“与种姓相似”，或“超越预流(sotāpanna)等之种姓”。它将缘生法从其地中分划出来；其义是：它不是缘法，如同于“唯三界善法”中那样。“因教说不同”：指不同于“具善心者”等涉及补特伽罗(puggala)之教说。其意趣是，已另作解释者，不应再取。

405. රාගරහිතස්ස විය සොමනස්සරහිතස්ස ච රාගස්ස න ආරම්මණෙ අස්සාදනවසෙන පවත්ති අජ්ඣුපෙක්ඛනතොති වුත්තං ‘‘අස්සාදනං…පෙ… කිච්ච’’න්ති. සහසාකාරප්පවත්තාය උප්පිලාවිතසභාවාය පීතියා ආහිතවිසෙසාය තණ්හාය තං තණ්හාභිනන්දනන්ති වුච්චතීති තං සන්ධායාහ [Pg.294] ‘‘පීතිකිච්චසහිතාය තණ්හාය කිච්ච’’න්ති. යථා ච යථාවුත්තකිච්චවිසෙසාය පීතියා ආහිතවිසෙසා තණ්හා තණ්හාභිනන්දනා, එවං දිට්ඨාභිනන්දනා වෙදිතබ්බා. යස්මා පන සා අත්ථතො පච්චයවිසෙසවිසිට්ඨා දිට්ඨියෙව, තස්මා වුත්තං ‘‘දිට්ඨාභිනන්දනා දිට්ඨියෙවා’’ති. එත්ථ පනාති ‘‘අභිනන්දතී’’ති පදස්ස තණ්හාදිට්ඨිවසෙන වුත්තෙසු එතෙසු පන ද්වීසු අත්ථෙසු. අභිනන්දන්තස්සාති ඉදං දිට්ඨාභිනන්දනංයෙව සන්ධාය වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘පච්ඡිමත්ථමෙව ගහෙත්වා’’ති වුත්තං. අභිනන්දන්තස්සාති පන අවිසෙසතො වුත්තත්තා තණ්හාවසෙන දිට්ඨිවසෙන අභිනන්දන්තස්සාති අයමෙත්ථ අත්ථො අධිප්පෙතො, තස්මා ‘‘අභිනන්දනා…පෙ… න සක්කා වත්තු’’න්ති ඉදමිධ වචනමනොකාසං. කස්මා? දිට්ඨිරහිතෙපි සන්තානෙ අභිනන්දනස්ස වුත්තත්තා. තණ්හාවසෙන නන්දතීති තණ්හාභිනන්දනවසෙනෙව වුත්තො අත්ථො පුරිමො අත්ථො. ද්වීසු පන සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදෙසූති දිට්ඨිරහිතානි සොමනස්සසහගතචිත්තානි සන්ධායාහ. යථාවුත්තෙනාති ‘‘සරාගස්ස සොමනස්සස්සා’’තිආදිනා වුත්තෙන සොමනස්සෙන අස්සාදෙන්තස්ස, රාගෙන ච තෙසුයෙව යථාවුත්තෙසු ද්වීසු චිත්තෙසු අස්සාදෙන්තස්ස, චතූසුපි සොමනස්සසහගතචිත්තෙසු සප්පීතිකතණ්හාය අභිනන්දන්තස්ස, චතූසුපි දිට්ඨිසම්පයුත්තෙසු දිට්ඨාභිනන්දනාය අභිනන්දන්තස්ස දිට්ඨි උප්පජ්ජතීති එවමෙත්ථ යොජනා වෙදිතබ්බා. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතිපි සක්කා යොජෙතු’’න්ති. යථා දිට්ඨූපනිස්සයතො දිට්ඨාභිනන්දනා සම්භවති, එවං තණ්හූපනිස්සයතො තණ්හාභිනන්දනාපි සම්භවතීති දට්ඨබ්බං. ‘‘අභිනන්දති රාගො උප්පජ්ජතී’’ති වචනතො සප්පීතිකතණ්හාය අභිනන්දන්තස්ස රාගුප්පත්තිපි වත්තබ්බා, න වා වත්තබ්බා තණ්හාභිනන්දනාය එව රාගුප්පත්තියා වුත්තත්තා.

405. 对于离贪者，以及犹如离喜者，贪不会以尝味的方式在所缘中生起，而是舍置，因此说“尝味……乃至……作用”。由于喜以突发的方式生起、具有浮动的自性，由它所赋予特殊性的渴爱被称为“渴爱之欣喜”(taṇhābhinandanā)，针对此而说“与喜的作用相结合的渴爱之作用”。正如由具有如前所述的特殊作用的喜所赋予特殊性的渴爱是“渴爱之欣喜”，同样，应当了知“见之欣喜”(diṭṭhābhinandanā)。然而，因为它在义理上就是具有特殊之缘的见，所以说“见之欣喜就是见”。此处，“欣喜”(abhinandati)一词，是在渴爱与见这两种意义上说的。“对于欣喜者”，这是针对“见之欣喜”而说的，意指“只取后一种含义”。然而，“对于欣喜者”是无差别地说的，此处的意趣是“以渴爱或以见而欣喜者”，因此，“欣喜……乃至……不能说”此说于此不适用。为什么？因为即使在无见的心流中，也说到有欣喜。“以渴爱而喜”，即是以渴爱之欣喜的方式所说的前一种含义。“于两种喜俱生心生起中”是指无见之喜俱生心。“以如前所述的”，即以“有贪之喜”等所说的喜而尝味者，以及以贪对那如前所述的两种心而尝味者，于四种喜俱生心中以有喜的渴爱而欣喜者，于四种见相应心中以见之欣喜而欣喜者，见由此生起，应如是结合文义。因此说“也可以这样结合”。正如依于见，见之欣喜得以生起，同样，当知依于渴爱，渴爱之欣喜也能生起。根据“欣喜时，贪生起”，对于以有喜的渴爱而欣喜者，也应说贪生起；或者不应说，因为通过渴爱之欣喜，贪的生起就已经被说明了。

406. ‘‘තදාරම්මණතායා’’ති වත්තබ්බෙ ‘‘තදාරම්මණතා’’ති වුත්තන්ති ආහ ‘‘විභත්තිලොපො හෙත්ථ කතො’’ති. තදාරම්මණතාති එත්ථ තා-සද්දාභිධෙය්‍යො අත්ථො භාවො නාම, සො පන තදාරම්මණසද්දාභිධෙය්‍යතො අඤ්ඤො නත්ථීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘භාවවන්තතො වා අඤ්ඤො භාවො නාම නත්ථී’’ති. එතෙන සකත්ථෙ අයං තා-සද්දොති දස්සෙති. තෙනාහ ‘‘විපාකො තදාරම්මණභාවභූතොති අත්ථො’’ති. එතස්මිඤ්චත්ථෙ ‘‘තදාරම්මණතා’’ති පච්චත්තෙකවචනං දට්ඨබ්බං. විඤ්ඤාණඤ්චායතන…පෙ… න වුත්තන්ති යදිපි කාමාවචරවිපාකානම්පි කම්මං [Pg.295] ආරම්මණං ලබ්භති, තං පන විඤ්ඤාණඤ්චායතනනෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනවිපාකානං විය න එකන්තෙන ඉමස්ස විපාකචිත්තස්ස ඉදං කම්මං ආරම්මණන්ති වවත්ථිතං කාමාවචරවිපාකචිත්තානං බහුභෙදත්තා, තස්මා තං ලබ්භමානම්පි න වුත්තන්ති අත්ථො. යදි එවං කිං තං ලබ්භමානම්පි න දස්සිතමෙවාති ආසඞ්කායං ආහ ‘‘තදාරම්මණෙන පනා’’තිආදි. අනුලොමතො සමාපජ්ජනෙ යෙභුය්‍යෙන ආසන්නසමාපත්තියා ආරම්මණභාවො දස්සිතො, අඤ්ඤථා ‘‘පටිලොමතො වා එකන්තරිකවසෙන වා’’ති වචනං නිරත්ථකං සියාති අධිප්පායො. භවෙය්‍යාති අනාසන්නාපි සමාපත්ති ආරම්මණං භවෙය්‍ය, න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති අත්ථො. තෙනෙව හි ‘‘යෙභුය්‍යෙනා’’ති වුත්තං. එවං සතීති යදි ආවජ්ජනාය එව ආරම්මණභාවෙන කුසලානං ඛන්ධානං අබ්‍යාකතාරම්මණතා අධිප්පෙතා, එවං සන්තෙ. වත්තබ්බං සියාති ‘‘ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’ති ච පාළියං වත්තබ්බං සියා තස්සාපි ආවජ්ජනාය ආරම්මණභාවතො. තං න වුත්තන්ති තං අබ්‍යාකතං ඉද්ධිවිධඤාණං ‘‘කුසලා ඛන්ධා ඉද්ධිවිධඤාණස්සා’’ති න වුත්තං. හොන්තීති ආරම්මණං හොන්ති. තානීති චෙතොපරියඤාණාදීනි. යාය කායචීති චෙතොපරියඤාණාදීනං අඤ්ඤෙසඤ්ච කුසලානං ආරම්මණකරණවසෙන ආවජ්ජන්තියා.

406. 当应说“tadārammaṇatāyā”（以彼所缘性）时，却说了“tadārammaṇatā”（彼所缘性），因此说“此处作了格的省略”。在“tadārammaṇatā”中，由“tā”后缀所表达的意义是“状态”，为了表明此状态与“tadārammaṇa”（彼所缘）一词所表达者并无不同，而说“除了具有状态者，便没有名为状态之物”。以此表明，此处的“tā”后缀是表其本义。因此说“意思是，异熟即是彼所缘性”。在此义中，“tadārammaṇatā”当知为单数。“识无边处(viññāṇañcāyatana)……乃至……未被述及”，是说虽然欲界异熟也能以业为所缘，但它不像识无边处、非想非非想处异熟那样，不能确定此异熟心必以此业为所缘，因为欲界异熟心种类繁多，所以即使可得，也未述及。若如此，为何连可得者也未显示呢？为答此疑，而说“然而以彼所缘……”等。在顺入定时，大体上显示了以近行定为所缘，否则“或逆次，或隔一”之说便会毫无意义，此为其意趣。“可能会”是说，即使非近行定也可能成为所缘，不可排拒，此为其义。正因此，才说了“大体上”。“若如此”，是说如果仅指以转向为所缘，善蕴便以无记为所缘，那么，在圣典中也应说“神变智”，因为它也能以转向为所缘。但那未被述及，即是说，那无记的神变智，并未被说为“善蕴以神变智为所缘”。“成为”即成为所缘。“它们”指他心智等。“以任何方式”是指，以他心智等及其他善法作为所缘而转向。

407-409. ආදීනවදස්සනෙන සභාවතො ච අනිට්ඨතාමත්තවසෙන ච දොමනස්සස්ස උප්පත්ති වෙදිතබ්බාති යොජෙතබ්බං. ආඝාතවත්ථුආදිභෙදෙන අක්ඛන්තිභෙදා වෙදිතබ්බා.

407-409. 应结合文义，当知忧的生起，是由于见到过患，以及由于其自性和仅只是不可喜的状态。当知不忍的差别，是由于忿怒事(āghātavatthu)等之差别。

410. සබ්බස්සාති පකරණපරිච්ඡින්නෙ ගය්හමානෙ සබ්බස්ස අබ්‍යාකතස්ස, අත්ථන්තරවසෙන පන ගය්හමානෙ සබ්බස්ස ඤෙය්‍යස්සාති අත්ථො. අසක්කුණෙය්‍යත්තාති ඉදං වත්තබ්බස්ස අනන්තාපරිමෙය්‍යතාය වුත්තං, න අඤ්ඤාණපටිඝාතතො.

410. “一切”，其义为：若在论著所限定的范围内理解，则指一切无记法；若根据其他意义来理解，则指一切所应知。“因为不可能”，这是就所应说者之无边与无量而说，而非由于无知的障碍。

417. වොදානසඞ්ඛාතං වුට්ඨානං අපුබ්බතො න හොතීති වුත්තං ‘‘අපුබ්බතො චිත්තසන්තානතො වුට්ඨානං භවඞ්ගමෙවා’’ති. තඤ්හි යථාලද්ධස්ස විසෙසස්ස වොදාපනං පගුණභාවාපාදනං අපුබ්බං නාම න හොති. තථා හි වුත්තං ‘‘හෙට්ඨිමං හෙට්ඨිමඤ්හි පගුණජ්ඣානං උපරිමස්ස උපරිමස්ස පදට්ඨානං හොති, තස්මා වොදානම්පි වුට්ඨානන්ති වුත්ත’’න්ති. අවජ්ජෙතබ්බත්තා වත්තබ්බං නත්ථීති කුසලභාවෙන [Pg.296] සමානත්තා වජ්ජෙතබ්බතාය අභාවතො විභජිත්වා වත්තබ්බං නත්ථි, තස්මා යදෙත්ථ විසෙසනං ලබ්භති, තං දස්සෙන්තො ‘‘නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං…පෙ… සමාපත්තියා’’ති ආහ. චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ වුත්තමෙවාති පට්ඨානෙ පන ‘‘කුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා ‘‘කිරියානන්තරං තදාරම්මණභාවෙ’’ති යං වත්තබ්බං, තං චිත්තුප්පාදකණ්ඩවණ්ණනායං වුත්තමෙව.

417. 名为净化的出定，不是无前导而有，因此说：“从无前导的心流出定，只是有分。”因为它只是对已得特质的净化、使之熟练，不名为“无前导”。诚如所说：“因为较低较低的熟练禅那是较高较高的足处，所以净化也被称为出定。”因为没有应舍离者，故无须多言；又由于与善法(kusalabhāva)相同，没有应舍离性，故无须分别解说。因此，为了显示此处可得的差别，而说“非想非非想处……乃至……等至”。在《心生起品》中已说。然而在《发趣论》(Paṭṭhāna)中，“善法灭时，异熟与彼所缘性生起”等，以及“于唯作之后，有彼所缘的状态”，这些应说之事，在《心生起品》的释义中已经说过了。

තා උභොපීති යා ‘‘කුසලවිපාකාහෙතුකසොමනස්සසහගතා උපෙක්ඛාසහගතා චා’’ති ද්වෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතුයො වුත්තා, තා උභොපි සොමනස්සසහගතමනොවිඤ්ඤාණධාතුවසෙන වුත්තා. කස්මා? දසන්නං කාමාවචරභවඞ්ගානං අත්තනො තදාරම්මණකාලෙ සන්තීරණකාලෙ ච වොට්ඨබ්බනස්ස අනන්තරපච්චයභාවතො. උපෙක්ඛාසහගතා පන යථාවුත්තානං දසන්නං විපාකානං මනොවිඤ්ඤාණධාතූනං අත්තනො තදාරම්මණාදිකාලෙ වොට්ඨබ්බනකිරියස්ස සන්තීරණකාලෙ මනොධාතුකිරියස්ස භවඞ්ගකාලෙති යොජෙතබ්බං.

“那二者”，即所说的“善异熟无因喜俱行与舍俱行”这两种意识界(manoviññāṇadhātu)，此二者皆被归为喜俱行意识界而说。为什么？因为十种欲界有分心，在它们自己的彼所缘时期与推度时期，是确定(voṭṭhabbana)的无间缘。至于舍俱行者，则应如是结合：它于（十种异熟意识界）自身的彼所缘等时期，是确定唯作的无间缘；于推度时期，是意界唯作的无间缘；于有分时期亦然。

423. පටිවිජ්ඣිත්වාති ජානිත්වා. දළ්හං න ගහෙතබ්බන්ති දළ්හග්ගාහං න ගහෙතබ්බං. බලවතො…පෙ… විපච්චනතොති එතෙන බලවතා දුබ්බලතා ච අප්පමාණං, කතොකාසතා පමාණන්ති දස්සෙති. කතොකාසතා ච අවසෙසපච්චයසමවායෙ විපාකාභිමුඛතාති දට්ඨබ්බං. යං කිඤ්චීති ච බලවං දුබ්බලං වාති අත්ථො. විපාකජනකම්පි කිඤ්චි කම්මං උපනිස්සයපච්චයො න හොතීති සක්කා වත්තුං. සති හි කම්මඋපනිස්සයපච්චයානං අවිනාභාවෙ විපාකත්තිකෙ උපනිස්සයපච්චයෙ ගහිතෙ කම්මපච්චයො විසුං න උද්ධරිතබ්බො සියා, වෙදනාත්තිකෙ ච උපනිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ කම්මපච්චයෙන සද්ධිං අට්ඨාති න වත්තබ්බං සියාති අධිප්පායො. පච්චයද්වයස්ස පන ලබ්භමානතප්පරාය දෙසනාය උපනිස්සයෙ ගහිතෙපි කම්මපච්චයො උද්ධරිතබ්බොයෙවාති සක්කා වත්තුං. ලබ්භමානස්ස හි උද්ධරණං ඤායාගතං, තථා උපනිස්සයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙපි කම්මපච්චයො වත්තබ්බොව උපනිස්සයස්ස අනෙකභෙදත්තා, විපාකං ජනෙන්තං කම්මං විපාකස්ස උපනිස්සයො න හොතීති න වත්තබ්බමෙවාති වෙදිතබ්බං.

423. “通达后”即了知后。“不应坚固执取”即不应作坚固执取。“强者……乃至……成熟”：以此显示强与弱是无量的，已得机缘是有量的。当知“已得机缘”是指在其余诸缘和合时，趋向异熟。“任何”，其义为或强或弱。“即使是能产生异熟的任何业，也不是亲依止缘”，可以这样说。因为若业亲依止缘与业缘不相离，那么在异熟三法中，当亲依止缘被取时，业缘就不应被单独举出；在受三法中，当亲依止缘处于对立面时，也不应说与业缘一起有八缘，此是其意趣。然而，根据旨在说明此二缘可得的教导，可以说，即使亲依止缘已被取，业缘也仍应被举出。因为举出可得者是合乎道理的；同样，即使亲依止缘处于对立面，业缘也应被说明，因为亲依止缘有多种类别；“能产生异熟的业不是该异熟的亲依止缘”，绝不应这样说，当知。

පරස්ස [Pg.297] පවත්තං ඔමානන්ති පරසන්තානෙ අත්තානං උද්දිස්ස පවත්තං අවමානං. තෙසූති යො අනෙන පුබ්බෙ හතො, තස්ස ඤාතිමිත්තෙසු. මාතුඝාතනත්ථං පවත්තිතතාය පුරිමචෙතනාය මාතුඝාතකම්මෙන සදිසතා, යථා ච ආණත්තියං පහාරෙපි එසෙව නයො. තෙන වුත්තං ‘‘එස නයො ද්වීහි පකාරෙහීති එත්ථාපී’’ති.

“对他人的轻蔑”(Parassa pavattaṃ omānaṃ)是指，为了抬高自己而在他人的相续中生起的轻贱(avamāna)。“在他们之中”(Tesū)是指，在先前被此人所杀害者的亲戚朋友之中。为杀害母亲而发起的前期意图，与杀母之业相似；正如奉命攻击，此理亦然。因此说：“此理亦在于此处的两种方式”。

වට්ටනිස්සිතො දානාදිවසෙන සද්ධං උප්පාදෙන්තො රාගං උපනිස්සාය දානාදිවසෙන සද්ධං උප්පාදෙති නාම, න විවට්ටනිස්සිතො අවිසෙසෙන වුත්තත්තාති ආහ ‘‘ඉමිනා අධිප්පායෙන වදතී’’ති. එතෙසන්ති කායිකසුඛදුක්ඛානං. එකතොපීති ඉදං යදිපි එකස්මිං සන්තානෙ සුඛදුක්ඛානං එකස්මිං ඛණෙ උප්පත්ති නත්ථි, පච්චයසමායොගො පන තෙසං එකජ්ඣම්පි හොතීති කත්වා වුත්තං.

依附轮回(vaṭṭa)者通过布施等方式生起信心，这可以称为以贪欲为亲依止而通过布施等方式生起信心，而不是依附解脱(vivaṭṭa)者，因为是无差别地说的，所以（论师）说：“是以此意趣而言”。“这些”(Etesaṃ)是指身乐与身苦。“即使在一处”(Ekatopi)：此话是因此而说，虽然在一个相续中，乐与苦不会在同一刹那生起，但是它们的诸缘聚合却能同时发生。

425. පුරිමවාරෙසු වියාති පටිච්චවාරාදීසු පුරිමෙසු විය. ඉමස්මින්ති පඤ්හාවාරෙ. පච්චයෙන උප්පත්ති වුච්චතීති හෙතුආදිනා තෙන තෙන පච්චයෙන තංතංපච්චයුප්පන්නස්ස උප්පත්ති න වුච්චති. තෙසං තෙසං ධම්මානන්ති හෙතුආදීනං තෙසං තෙසං පච්චයධම්මානං. තංතංපච්චයභාවොති හෙතුආදීනං තංතංපච්චයභාවො වුච්චති. තෙනෙව පුරිමෙසු ඡසු වාරෙසු ‘‘කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා තත්ථ තත්ථ උප්පාදග්ගහණං කතං, ඉධ පන ‘‘කුසලස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා පච්චයභාවො ගහිතො. තෙනාති උපත්ථම්භකත්තෙන පච්චයභාවෙන. ඉධාති පඤ්හාවාරෙ.

425. “如前各轮”(Purimavāresu viya)是指：如在缘起轮(paṭiccavāra)等前述诸轮中。“在此”(Imasmiṃ)是指：在此问轮(pañhāvāra)中。“说以缘而生”(Paccayena uppatti vuccati)是指：并非说由彼彼因等缘，而有彼彼缘生法的生起。“彼彼诸法”(Tesaṃ tesaṃ dhammānaṃ)是指：因等彼彼诸缘法。“彼彼缘性”(Taṃtaṃpaccayabhāvo)是指：说的是因等彼彼缘的缘性。因此，在前六轮中，以“善法生起”等方式所把握的是生起；而在此，则以“于善法，以因缘为缘”等方式把握缘性。“因此”(Tena)是指：以作为支持的缘性。“在此”(Idha)是指：在此问轮中。

427. පතිට්ඨාභූතස්සාති නිස්සයභූතස්ස. කම්මපච්චයොති සහජාතකම්මපච්චයො. දුකමූලකදුකාවසානාති ‘‘කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මා කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච ධම්මස්සා’’ති එවං දුකමූලකදුකාවසානා කත්වා වුත්තපඤ්හා. තත්ථාති පච්චයවාරෙ. කුසලො ච අබ්‍යාකතො ච ධම්මාති කුසලාබ්‍යාකතප්පභෙදා පච්චයුප්පන්නා ධම්මා. යතො තතො වාති පච්චයධම්මනියමං අකත්වා යතො තතො වා කුසලාබ්‍යාකතවසෙන උභයපච්චයතො උප්පත්තිමත්තමෙව තත්ථ පච්චයවාරෙ අධිප්පෙතං, උභයස්ස යථාවුත්තස්ස පච්චයුප්පන්නස්ස උභින්නං යථාවුත්තානංයෙව පච්චයධම්මානං පච්චයභාවො න අධිප්පෙතො උප්පාදපධානත්තා තස්සා දෙසනායාති අධිප්පායො. නිස්සයාදිභූතාති නිස්සයඅත්ථිඅවිගතභූතා පච්චයධම්මා න ලබ්භන්ති, තස්මා කුසලො ච…පෙ… න වුත්තන්ති යොජනා.

427. “作为基础的”(Patiṭṭhābhūtassa)是指：作为依止的。“业缘”(Kammapaccayo)是指：俱生业缘。“以二法为根，以二法为终”(Dukamūlakadukāvasāna)是指：如“善法与无记法，对于善法与无记法”这般，以二法为根、二法为终而作的提问。“于彼”(Tattha)是指：在缘轮(paccayavāra)中。“善法与无记法”(Kusalo ca abyākato ca dhammā)是指：以善与无记来区分的缘生法。“从任何一方”(Yato tato vā)是指：在彼缘轮中，其意趣仅在于，不规定缘法，而仅就善与无记而言，从两种缘生起；并非意指，如前所述的两种缘生法，是如前所述的两种缘法的缘性，因为该教导是以生起为主，此是其意趣。“成为依止等”(Nissayādibhūtā)是指：成为依止、有、不离的缘法不可得，因此“善法与……”未被言及，应如是结合。

පඤ්හාවාරවිභඞ්ගවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

《问轮分别》释义终。

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා

问轮之结合顺数法

439. එත්ථාති [Pg.298] අබ්‍යාකතමූලකෙ. යදි එවන්ති යදි කුසලාකුසලමූලෙහි අලබ්භමානම්පි ලබ්භති, එවං සන්තෙ. ගණනමත්තසාමඤ්ඤතො, න පච්චයසාමඤ්ඤතොති අධිප්පායො.

439. “此中”(Ettha)是指在无记根中。“如果这样”(Yadi evaṃ)是说：即使由善、不善根不可得，也能获得，在这样的情况下。其意为：仅是数量上的共通，而非缘的共通。

440. නිදස්සනවසෙන දට්ඨබ්බො යෙභුය්‍යෙන ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයානඤ්ච හෙතුපච්චයස්ස විසභාගත්තා. ඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයා ච විසභාගාති විසෙසනෙන යො තත්ථ සභාගභාවො, තං නිවත්තෙති. තථා භාවාභාවතොති තස්මිං හෙතුපච්චයාකාරෙ සති භාවතො, හෙතුධම්මානං හෙතුපච්චයභාවෙ සති සහජාතාදිපච්චයභාවතොති අත්ථො. අධිපතිපච්චයාදීනන්ති අධිපතින්ද්‍රියමග්ගපච්චයානං. විසභාගතා හෙතුපච්චයස්ස. කුසලාදිහෙතූනන්ති කුසලාකුසලකිරියාබ්‍යාකතහෙතූනං. හෙතුපච්චයභාවෙති හෙතුපච්චයත්තෙ හෙතුභාවෙන උපකාරකත්තෙ. විපාකපච්චයභාවාභාවතොති විපාකපච්චයභාවස්ස අභාවතො. න හි විපාකානං විපාකපච්චයතා අත්ථි. විපාකහෙතූනං ඉතරහෙතූහි හෙතුපච්චයතාය අත්ථි සභාගතාති ආහ ‘‘හෙතුවජ්ජාන’’න්ති. විපාකානං විසභාගතාය භවිතබ්බං, න හි විපාකධම්මධම්මනෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මානං විපාකෙහි සභාගතා අත්ථි රාසන්තරභාවතොති අධිප්පායො. උභයපච්චයසහිතෙති හෙතුවිපාකපච්චයසහිතෙ. හෙතුපච්චයභාවෙ විපාකම්හීති හෙතුපච්චයභාවෙන වත්තමානෙ විපාකධම්මෙ. විපාකපච්චයත්තාභාවාභාවතොති විපාකපච්චයභාවාභාවස්ස අභාවතො. න හි විපාකො විපාකස්ස විපාකපච්චයො න හොති, තස්මා නත්ථි හෙතුවිපාකපච්චයානං විසභාගතාති අධිප්පායො.

440. 大体上，应以例示来了知根缘、道缘与因缘的相异性。“根缘与道缘相异”，此区别排除了其中同类的情形。同样，“由于有与无”之义为：当有彼因缘方式时，由于其有；当诸因法有因缘性时，由于有俱生等缘性。“增上缘等”是指增上缘、根缘、道缘。因缘的相异性。“善等因”是指善、不善、唯作、无记之因。“在因缘性中”是指在因缘的状态中，以因的状态为助缘的状态中。“由于异熟缘性的不存在”是指由于异熟缘性的不存在。因为异熟法并没有异熟缘性。异熟因与其他因，在因缘性上是同类的，故说“除因之外”。其意为：异熟法应是相异的，因为异熟法与非异熟非能生异熟法，和异熟法并不同类，因属另一类。“与二缘相应”是指与因缘、异熟缘相应。“在异熟法中有因缘性时”是指在以因缘性而转起的异熟法中。“由于异熟缘性并非不存在”是指由于异熟缘性并非不存在。其意为：因为异熟法并非不是异熟法的异熟缘，所以因缘与异熟缘并无相异性。

ඉදානි වුත්තමෙවත්ථං උදාහරණෙන සමත්ථෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. හෙතුසහජාතපච්චයසහිතෙති හෙතුපච්චයසහජාතපච්චයසහිතෙ, උභයපච්චයයුත්තෙති අත්ථො. හෙතූනන්ති ඉදං ‘‘සහජාතපච්චයත්තාභාවො’’ති ඉමිනාපි සම්බන්ධිතබ්බං. හෙතූනඤ්හි හෙතුපච්චයසහිතෙ රාසිම්හි හෙතුපච්චයභාවො විය සහජාතපච්චයභාවොපි අත්ථීති. තත්ථ හෙතුවජ්ජානං සහජාතධම්මානං හෙතුධම්මස්ස ච න සභාගතා වුච්චති සහජාතපච්චයෙන සභාගභාවතො. එවමිධාපීති යථා හෙතුසහජාතපච්චයෙසු වුත්තප්පකාරෙන නත්ථි විසභාගතා, එවමිධාපි [Pg.299] හෙතුවිපාකපච්චයෙසු නත්ථි විසභාගතාති අත්ථො. එස නයො විප්පයුත්තපච්චයෙපීති ය්වායං නයො හෙතුසහජාතපච්චයෙසු විසභාගතාභාවො වුත්තො, එස නයො හෙතුසහිතෙ විප්පයුත්තපච්චයෙපීති අත්ථො. තත්ථාපි හි ‘‘හෙතුවිප්පයුත්තපච්චයසහිතෙ රාසිම්හී’’තිආදි සක්කා යොජෙතුන්ති. පච්චුප්පන්නො එව පච්චයුප්පන්නො, පච්චයො පන අතීතොපි අනාගතොපි කාලවිනිමුත්තොපි හොතීති පච්චුප්පන්නක්ඛණෙ හෙතුපච්චයභාවෙ සහජාතාදිපච්චයභාවං සන්ධාය තථාභාවාභාවවසෙන සභාගතාය වුච්චමානාය නානාක්ඛණිකානං කුසලාදීනං හෙතූනං විපාකානඤ්ච වසෙන විසභාගතා තස්සෙව හෙතුස්ස න වත්තබ්බාති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘අපිචා’’තිආදිනා.

现在，为以事例支持已说之义，（论师）说“正如……”等。“与因缘及俱生缘相应”，即与因缘、俱生缘相应，义为具足二缘。“诸因”一词，亦应与“无俱生缘性”相连。因为在与因缘相应的法聚中，诸因既有因缘性，亦有俱生缘性。于此，对于除因之外的俱生法及因法，因其以俱生缘而有同类性，故不说其相异。“此处亦然”，义为：正如在因缘与俱生缘中，依所说方式而无相异性，此处在因缘与异熟缘中亦无相异性。“此理于不相应缘亦然”，义为：此在因缘与俱生缘中所说的无相异性之理，亦适用于与因相应的不相应缘。因为于彼处亦可结合“在与因、不相应缘相应的法聚中”等语。缘生法仅为现在，而缘则可为过去、未来或超越时间。因此，于现在刹那有因缘性时，参照俱生等缘性，依此有无而说同类性；而善等诸因与诸异熟为不同刹那，故不应说彼因是相异的。此义由“复次”等文显示。

අග්ගහිතවිසෙසතො සාමඤ්ඤතො විසෙසො න සුවිඤ්ඤෙය්‍යො හොතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘කුසලා වීමංසාධිපතීති එවං වත්තබ්බ’’න්ති.

因为未把握差别，故从共通上难以了知差别，（论师）以此意趣说：“应如是说：‘诸善法以观为增上’。”

441-443. ‘‘ඉතරානි ද්වෙ ලභතී’’ති එවං වත්තුං න සක්කා, හෙතාධිපතිදුකෙහි දස්සිතානි යානි ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස, කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස ච, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති චත්තාරි විස්සජ්ජනානි, තෙසු හෙතුසහජාතනිස්සයඅත්ථිඅවිගතඉන්ද්‍රියමග්ගපච්චයෙසු සම්පයුත්තපච්චයෙ පවිට්ඨෙ ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස, අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමානි ද්වෙ ලභති. යං සන්ධාය අට්ඨකථායං වුත්තං ‘‘සචෙ තෙහි සද්ධිං…පෙ… තානෙව ද්වෙ ලභතී’’ති, තෙහි පන ඉතරානි නාම ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති ඉමානි ද්වෙපි සියුං. න හි කුසලො ධම්මො කුසලස්ස විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො හොති. තෙන වුත්තං ‘‘ඉතරානි ද්වෙ ලභතීති පුරිමපාඨො’’තිආදි. ඉතරානි ද්වෙති වා අඤ්ඤානි ද්වෙ, යානි සම්පයුත්තපච්චයවසෙන ද්වෙ විස්සජ්ජනානි, විප්පයුත්තපවෙසෙ පන තතො අඤ්ඤානි අඤ්ඤථාභූතානි ද්වෙ විස්සජ්ජනානි. යානි සන්ධාය වුත්තං ‘‘කුසලො අබ්‍යාකතස්ස, අබ්‍යාකතො අබ්‍යාකතස්සාති ද්වෙ ලභතීති පඨන්තී’’ති. තෙසූති ඌනතරගණනාහෙතූසු විපාකඅඤ්ඤමඤ්ඤාදීසු.

441-443. 不可说“得其余二者”。因为在因增上二法中已开示了“善法为善法之缘、善法为无记法之缘、善法为善法与无记法之缘、无记法为无记法之缘”此四种解答。于其中，当相应缘加入因、俱生、依止、有、不离、根、道诸缘时，可得“善法为善法之缘、无记法为无记法之缘”此二种解答。义注中对此说：“若与彼等……（略）……即得彼二者”，然而，彼等其余者亦可谓“善法为无记法之缘、善法为善法与无记法之缘”此二者。善法并非以不相应缘为善法之缘。故说“‘得其余二者’是旧读”等。“其余二者”或“另外二者”，是指依相应缘而得的二种解答；当加入不相应缘时，则得与此相异的另外二种解答。对此而有读为“得‘善法为无记法之缘、无记法为无记法之缘’此二者”。“于彼等中”是指在异熟、相互等计数较少的因中。

අනාමට්ඨවිපාකානීති [Pg.300] අග්ගහිතවිපාකපච්චයානි, ඝටනං අපෙක්ඛිත්වා අයං නපුංසකනිද්දෙසො. න විපාකහෙතුරහිතානි සාධාරණවසෙන වුත්තත්තා. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘සාමඤ්ඤතො නවන්නම්පි හෙතූනං වසෙන වුත්තානී’’ති, ‘‘විපාකහෙතුපි ලබ්භතී’’ති ච.

“未触及异熟者”，是指未被异熟缘所取者；此中性词的指示是参照其组合。并非无异熟因，因为是依共通的方式而说。因此，义注中说：“总的来说，是依九种因而说”，以及“亦可得异熟因”。

තත්ථාති පඤ්චමඝටනතො පට්ඨාය පඤ්චසු ඝටනෙසු. තෙන විපාකෙන සහ, සමං වා උට්ඨානං එතස්සාති සමුට්ඨානන්ති අයම්පි අත්ථො සම්භවතීති වුත්තං ‘‘පටිසන්ධියං කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතී’’ති. එසෙව නයොති ඉමිනා කටත්තාරූපම්පි තංසමුට්ඨානග්ගහණෙනෙව සඞ්ගණ්හාතීති ඉමමෙවත්ථං අතිදිසති.

“在此”是指从第五个组合（ghaṭana）开始，在五个组合中。“与彼异熟共同（saha）生起，或平等（samaṃ）生起（uṭṭhāna），故为等起（samuṭṭhāna）”，此义亦有可能，故说：“结生时的业生色（kaṭattārūpa）也由‘彼等起’之把握所摄取”。“此理亦同”，以此类推“业生色也由‘彼等起’之把握所摄取”此义。

එවම්පීති ‘‘එතෙසු පනා’’තිආදිනා සඞ්ඛෙපතො වුත්තප්පකාරෙපීති අත්ථො. තෙනාහ ‘‘එතෙසු පන…පෙ… වුත්තනයෙනපී’’ති. යො යො පච්චයොති යො යො හෙතුආදිපච්චයො මූලභාවෙන ඨිතො පරෙසං පච්චයානං. තප්පච්චයධම්මානන්ති තෙහි හෙතුආදිපච්චයෙහි පච්චයභූතානං හෙතුආදිධම්මානං. නිරවසෙසඌනඌනතරඌනතමලාභක්කමෙනාති තෙ ධම්මා යෙසු විස්සජ්ජනෙසු යථාරහං නිරවසෙසා ලබ්භන්ති, යෙසු ඌනා ඌනතරා ඌනතමා ච ලබ්භන්ති, තෙන කමෙන ඝටනාවචනතො පච්චයුප්පන්නාපි යථාක්කමං නිරවසෙසාදික්කමෙනෙව ලබ්භන්ති. තෙනාහ ‘‘නිරවසෙසලාභෙ ච…පෙ… වෙදිතබ්බො’’ති.

“如是亦”是指以“于此等中”等开头所简略宣说的方式。因此说“于此等中……依所说之理亦然”。“任何缘”是指作为其他诸缘之根本而住的任何因等缘。“彼缘之法”是指由彼因等缘为缘的因等法。“以无余、减、更减、最减获得的次第”是指：那些法在某些解答中，相应地被无余地获得，在某些解答中则被减少、更减少、最减少地获得；由于以彼次第宣说组合，故缘生法亦相应地以无余等次第被获得。因此说“于无余获得时……应知”。

හෙතුමූලකං නිට්ඨිතං.

因根本终。

445. පඤ්චමෙ එකන්ති සනිස්සයතො අබ්‍යාකතමූලං අකුසලන්ති ඉදං සන්ධායාහ ‘‘වත්ථුවසෙන සනිස්සයං වක්ඛතී’’ති. න ඉදන්ති ඉදං චතුත්ථං ඝටනං ලබ්භමානස්සපි වත්ථුස්ස වසෙන ඝටනං න හොති තස්ස වක්ඛමානත්තා, තස්මා ‘‘ආරම්මණවසෙනෙවා’’ති එකංසො ගහිතොති අත්ථයොජනා.

445. 第五例中的一句，即“不善法以有依止的无记法为根”，针对此而说：“将依事（vatthu）来说明有依止”。非如此，此第四组合，即使获得了事，也不成为依事的组合，因其将要被说明，是故“仅依所缘”被片面地采纳，此为义理的结合。

446. සහජාතපුරෙජාතා එකො නිස්සයපච්චයොති ඉමිනා සතිපි පච්චයධම්මභෙදෙ පච්චයභාවභෙදො නත්ථීති දස්සෙති, තථා ‘‘අත්ථිපච්චයො’’ති ඉමිනාපි. අවිගතපච්චයොපෙත්ථ අත්ථිපච්චයෙනෙව සඞ්ගහිතොති දට්ඨබ්බො. ‘‘අත්ථිඅවිගතපච්චයො’’ති පාඨො. සහජාතාරම්මණාධිපති පන න කෙවලං පච්චයධම්මප්පභෙදොව, අථ ඛො පච්චයභාවභෙදොපි අත්ථෙවාති ආහ ‘‘එවං…පෙ… අභාවතො’’ති. වුත්තමෙවත්ථං පාකටතරං [Pg.301] කාතුං ‘‘නිස්සයභාවො හී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ සහජාතපුරෙජාතනිස්සයාදීනන්ති සහජාතනිස්සයපුරෙජාතනිස්සයාදීනං. ආදි-සද්දෙන සහජාතපුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතභාවෙ සඞ්ගණ්හාති. න පනෙවන්තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං විවරන්තො ‘‘සහජාතො හී’’තිආදිමාහ. භින්නසභාවාති සමානෙපි අධිපතිසද්දවචනීයභාවෙ පච්චයභාවවිසිට්ඨෙන සභාවෙන භින්නසභාවා, න හෙතුපච්චයාදයො විය සභාවමත්තෙන. තෙනෙවාති භින්නසභාවත්තා එව. අඤ්ඤථා ‘‘කුසලො කුසලස්ස සහජාතවසෙන, අබ්‍යාකතො ආරම්මණවසෙන අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො හොතී’’ති තදුභයං එකජ්ඣං කත්වා වත්තබ්බං සියා, න ච වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පඤ්හාවාරවිභඞ්ගෙ…පෙ… න වුත්ත’’න්ති.

446. “俱生与前生是一个依止缘”，以此显示，即使缘法有差别，缘性亦无差别；同样，也以此“有缘”显示。此中不离缘亦应知为有缘所摄。“有不离缘”是另一种读法。然而，俱生增上与所缘增上，不仅是缘法的差别，而且缘性亦有差别，故说“如是……乃至……不存在”。为更清楚地说明所说之义，故说“依止性等”。在此，“俱生前生依止等”是指俱生依止、前生依止等。以“等”字摄俱生、前生、有、不离之性。以“不仅如此”等开头，阐明所说之义，说“俱生者……”等。“自性不同”是指：即使同样可被称为“增上”，但因其殊胜的缘性，其自性是不同的，不像因缘等仅以自性为别。正因自性不同。否则，“善法以俱生方式，无记法以所缘方式，为善法之增上缘”，此二者应可合说，然未如是说，为显示此，而说“于问答品中……乃至……未说”。

447-452. සාධාරණවසෙනාති අධිපතින්ද්‍රියභාවසාමඤ්ඤෙන. තථා චෙව ඡ ඝටනානි යොජෙත්වා දස්සෙති ‘‘අධිපතී’’තිආදිනා. ද්වෙ පච්චයධම්මාති වීරියවීමංසානං වසෙන ද්වෙ පච්චයධම්මා, එකොයෙව චිත්තාධිපතිවසෙන. සමග්ගකානි පුබ්බෙ වත්තබ්බානි සියුං අධිපතිපටිපාටියාති අධිප්පායො. පඨමඤ්හි වීරියාධිපති පච්ඡා චිත්තාධිපතීති. තෙසං ආහාරමග්ගපච්චයානං පච්ඡා වුත්තානි සමග්ගකානි. සදිසත්තාති ඉදං පරතො ‘‘හෙතුවසෙන වුත්තඝටනෙහි සදිසත්තා’’තිආදිවචනං සන්ධාය වුත්තං.

447-452. “以共通性”是指以增上与根之性的共通性。同样，结合六种组合而显示“增上”等。“两种缘法”是指：依精进与慧（vīmaṃsā）而有两种缘法；依心增上则只有一种。其意趣是：聚合者应先说，此为增上次第。因为先是精进增上，后是心增上。彼食缘、道缘的聚合者在后面说。“相似性”，此是针对下文“与依因所说的组合具有相似性”之语而说。

457-460. දුමූලකන්ති කුසලාබ්‍යාකතමූලකං. තං කුසලමූලකෙසු කස්මා වුත්තන්ති චොදනායං ආහ ‘‘අබ්‍යාකතසහිතස්ස කුසලස්ස පච්චයභාවදස්සනවසෙනා’’ති. එත්ථාති අනුලොමගණනෙ. යථාවුත්තෙසූති ‘‘සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයවිපාකසම්පයුත්තවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතමූලකෙසූ’’ති එවං වුත්තෙසු සහජාතාදිමූලකෙසු. අත්ථිඅවිගතමූලකවජ්ජෙසූති අත්ථිඅවිගතමූලකානි ඨපෙත්වා අවසෙසෙසු ආහාරෙන ආහාරපච්චයෙන ඝටනානි න යොජිතානීති සම්බන්ධො. අධිපතින්ද්‍රියෙහි ච නිස්සයාදිවජ්ජෙසු සහජාතාදීසු ඝටනානි න යොජිතානීති යොජනා. තෙසූති හෙතුකම්මඣානමග්ගෙසු ආහාරෙ අධිපතින්ද්‍රියෙසු ච තංතංඝටනවසෙන යථාවුත්තෙසු යොජියමානෙසු. තෙනාති හෙතුආදිඅරූපධම්මානංයෙව ලබ්භනතො. තෙහි ඝටනානීති හෙතුආදීහි යොජියමානානි ඝටනානි. රූපමිස්සකත්තාභාවෙනාති ඉදං වුත්තසදිසතාය කාරණවචනං. කස්මා පනෙත්ථ අත්ථිඅවිගතමූලකානි නිස්සයවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානි [Pg.302] තෙහි වජ්ජිතානීති ආහ ‘‘අත්ථිඅවිගතෙහි පනා’’තිආදි. නිස්සයාදීහි යොජියමානානි අධිපතින්ද්‍රියානි රූපමිස්සකානි හොන්තීති න වුත්තානීති සම්බන්ධො. යදි එවං කස්මා අත්ථිඅවිගතමූලකෙසු ආහාරෙන, නිස්සයාදිමූලකෙසු ච අධිපතින්ද්‍රියෙහි යොජනා කතාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අධිපතාහාරින්ද්‍රියමූලකෙසූ’’තිආදි.

457-460. “二根”（dumūlaka）是指善根与无记根。彼为何在善根中说？于此诘问（codanā），答曰：“为显示与无记法（abyākata）共存的善法作为缘的方面”。“在此”是指在顺次计算（anulomagaṇana）中。“如所说中”是指于“俱生（sahajāta）、相互（aññamañña）、依止（nissaya）、异熟（vipāka）、相应（sampayutta）、不相应（vippayutta）、有（atthi）、不离（avigata）诸根中”如是所说的俱生等诸根中。“除有、不离根外”是指：置有、不离根，于其余者中，不结合以食（āhāra）为食缘的组合，此为关联（sambandha）。以及，于除依止（nissaya）等外的俱生（sahajāta）等中，不结合以增上与根为缘的组合，此为配属（yojanā）。“于彼等中”是指：于因（hetu）、业（kamma）、禅（jhāna）、道（magga）、食（āhāra）、增上（adhipati）、根（indriya）中，当依各自组合方式如所说结合时。“以彼”是指：因为唯得因（hetu）等无色法（arūpadhamma）。“彼组合”是指由因（hetu）等所结合的组合。“因不与色法（rūpa）混杂”，此为说明所说相似性之理由。为何此处有（atthi）、不离（avigata）根被排除于依止（nissaya）、不相应（vippayutta）、有（atthi）、不离（avigata）之外？答曰：“有、不离等……”。由依止（nissaya）等所结合的增上、根，会与色法（rūpa）混杂，故未说，此为关联（sambandha）。若如是，为何在有（atthi）、不离（avigata）根中结合食（āhāra），在依止（nissaya）等根中结合增上、根？针对此诘问（codanā），答曰：“于增上（adhipati）、食（āhāra）、根（indriya）诸根中……”。

473-477. එදිසෙසු ඨානෙසු ඛන්ධ-සද්දො අරූපෙස්වෙව නිරුළ්හොති කත්වා වුත්තං ‘‘න පවත්තෙ විය ඛන්ධායෙව පච්චයුප්පන්නභාවෙන ගහෙතබ්බා’’ති. කටත්තාරූපම්පි පන ලබ්භතීති ඉමිනා ‘‘එකක්ඛණිකකම්මවසෙන වුත්තානී’’ති වචනං පටික්ඛිපති. යමත්ථං සන්ධාය ‘‘කස්මා න වුත්ත’’න්ති වුත්තං, තං පාකටතරං කරොන්තො ‘‘නනූ’’තිආදිං වත්වා පුන තං උදාහරණෙන විභාවෙතුං ‘‘යථාචා’’තිආදි වුත්තං. ආරම්මණනිස්සයපච්චයභාවෙනාති ආරම්මණපච්චයභාවෙන නිස්සයපච්චයභාවෙන ච. කම්මස්ස ච පච්චයභාවො පාකටොයෙවාති ආහ ‘‘කම්මම්පි ආරම්මණපච්චයභාවෙන වත්තබ්බ’’න්ති. ද්වින්නං පච්චයභාවානන්ති කම්මාරම්මණපච්චයභාවානං. අඤ්ඤමඤ්ඤපටික්ඛෙපතොති ඉමිනා ද්වින්නං පච්චයභාවානං භින්නත්තා පවත්තිආකාරස්ස එකක්ඛණෙ එකස්මිං පච්චයධම්මෙ අයුජ්ජමානතං දස්සෙති. යථාදස්සිතස්ස නිදස්සිතබ්බෙන අසමානතං දස්සෙන්තො ‘‘පච්චුප්පන්නඤ්හි…පෙ… යුත්තං වත්තු’’න්ති ආහ. කම්මං පනාතිආදිනා කම්මාරම්මණපච්චයානං පවත්තිආකාරස්ස භින්නත්තා එකජ්ඣං හුත්වා අප්පවත්තිමෙව විභාවෙති. යතො තෙ අඤ්ඤමඤ්ඤං පටික්ඛෙපකා වුත්තා, කස්මා පන තංයෙව වත්ථු ආරම්මණපච්චයො හොති නිස්සයපච්චයො ච, න තංයෙව කම්මං ආරම්මණපච්චයො ච කම්මපච්චයො චාති? න චොදෙතබ්බමෙතං, ධම්මසභාවො එසොති දස්සෙන්තො ‘‘එස ච සභාවො’’තිආදිමාහ. තත්ථ වත්තමානානන්ති පච්චුප්පන්නානං. යන්ති ඉදං ‘‘වත්තබ්බතා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධියමානං ‘‘යා’’ති ඉත්ථිලිඞ්ගවසෙන විපරිණාමෙතබ්බං. යථාතිආදිනා තමෙවත්ථං උදාහරණදස්සනෙන විභාවෙති.

473-477. 在这些情况下，因为认定“蕴”（khandha）一词仅用于无色法（arūpa），所以说“不应如在流转（pavatta）中那样，仅以缘生性（paccayuppannabhāva）来理解蕴”。但是，也能获得“业所造色”（kaṭattārūpa），以此驳斥了“依一刹那业（ekakkhaṇikakamma）而说”的观点。为了更清楚地说明“为什么不说”的意义，先说“难道不是”等，然后为了用例子来阐明，又说“正如”等。所谓“所缘依止缘性”（ārammaṇanissayapaccayabhāvena），就是所缘缘性（ārammaṇapaccayabhāvena）和依止缘性（nissayapaccayabhāvena）。业（kamma）的缘性本来就很明显，所以说“业也应说成是所缘缘（ārammaṇapaccaya）”。“两种缘性”指的是业缘性与所缘缘性。通过“互相排斥”（aññamaññapaṭikkhepato）这句话，显示了两种缘性的不同，以及其行相（pavattiākāra）在同一刹那（ekakkhaṇa）、同一缘法（paccayadhamma）中是不相应的。为了显示所展示的与应被展示的之不相同，所以说“现在……是适合说的”。通过“业，然而”等，阐明了业缘与所缘缘的行相不同，因此不能同时发生。既然说它们互相排斥，为什么同一个事（vatthu）可以是所缘缘（ārammaṇapaccayo）和依止缘（nissayapaccayo），而同一个业（kamma）不能既是所缘缘又是业缘（kammapaccayo）呢？不应如此诘问，为了显示“此乃法之自性（dhammasabhāvo）”，所以说“此乃自性”等。其中“现行者”（vattamānānaṃ）指的是“现在者”（paccuppannānaṃ）。此“yaṃ”字与“应说性”（vattabbatā）相连时，应依阴性转变为“yā”。通过“正如”等，以举例说明的方式来阐明此义。

478-483. යං විඤ්ඤාණං අධිපතිපච්චයො න හොති, තං අනාමට්ඨාධිපතිභාවං දට්ඨබ්බං. වත්ථුස්ස වසෙනාති හාපෙතබ්බස්ස වත්ථුස්ස වසෙන.

478-483. 凡是识（viññāṇa）不是增上缘（adhipatipaccaya）的，应当视其为未被增上性（adhipatibhāva）所触及（anāmaṭṭha）。所谓“依事”（vatthussa vasena），是指依应舍弃之事（hāpetabbassa vatthussa vasena）。

484-495. අරූපින්ද්‍රියානි [Pg.303] රූපානං පච්චයත්තෙන ලබ්භන්තීති යොජනා. යදිපි එවං වුත්තං රූපින්ද්‍රියානං අරූපානං පච්චයත්තඤ්ච ලබ්භතීති ආහ ‘‘චක්ඛාදීනි ච පන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං ලබ්භන්තී’’ති. තංසමානගතිකාති වීරියෙන සමානගතිකා මග්ගපච්චයතාය.

484-495. 无色根（arūpindriya）以作为色法（rūpa）之缘而得，此乃其配属（yojanā）。即使这样说，色根（rūpindriya）亦能作为无色法（arūpa）之缘而得，所以说：“眼（cakkhu）等亦能作为眼识（cakkhuviññāṇa）等之缘。”所谓“与其同趣”（taṃsamānagatika），是指因其为道缘性（maggapaccayatā）故，而与精进（vīriya）同趣。

511-514. විප්පයුත්තමූලකෙ ‘‘දසමෙ කුසලාදයො චිත්තසමුට්ඨානාන’’න්ති ඉදං පවත්තිවසෙන අට්ඨකථායං වුත්තන්ති ආහ ‘‘පටිසන්ධියං පන ‘ඛන්ධා කටත්තාරූපානං වත්ථු ච ඛන්ධාන’න්ති ඉදම්පි ලබ්භතී’’ති. තස්ස දස්සනවසෙනාති තස්ස වත්ථුස්ස දස්සනවසෙන, න අනවසෙසතො පච්චයධම්මස්ස දස්සනවසෙන. තෙනාහ ‘‘ඛන්ධා ච වත්ථුස්සාති ඉදම්පි පන ලබ්භතෙවා’’ති. න වජ්ජෙතබ්බානීති තෙසම්පි පච්චයුප්පන්නභාවෙන යොජෙතබ්බත්තා.

511-514. 在不相应根中，“第十，善等为心生法之缘”，此乃义注中依流转而说，并言：“然而在结生时，‘诸蕴为业生色之缘，事亦为诸蕴之缘’，此亦可得。”所谓“依彼之见”，是指依彼事之见，而非无余地依缘法之见。因此说：“‘诸蕴与事’，此亦实可得。”不应排除，因其亦应以缘生性而连结。

515-518. අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං පච්චයධම්මානන්ති අත්ථො. ‘‘ආහාරින්ද්‍රියපච්චයා චා’’තිපි පන වත්තබ්බං. කස්මා? න හි ඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙන සහජාතාදයො ලබ්භන්ති, ඉන්ද්‍රියාහාරානං පන වසෙන ඉන්ද්‍රියාහාරපච්චයාව ලබ්භන්ති. ‘‘සහජාතං පුරෙජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති හි උද්දිසිත්වා අත්ථිපච්චයො විභත්තොති. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘ආහාරග්ගහණෙන කබළීකාරො ආහාරොව ගහිතො, ඉන්ද්‍රියග්ගහණෙන ච රූපජීවිතින්ද්‍රියමෙව, සෙසාහාරින්ද්‍රියානි සහජාතාදීස්වෙව අන්තොගධානි කතානි. යානි තදන්තොගධානි, තෙ සන්ධාය අට්ඨකථායං ‘අරූපවත්ථාරම්මණමහාභූතඉන්ද්‍රියාහාරානං වසෙනා’ති එත්ථ ඉන්ද්‍රියාහාරග්ගහණං කතන්ති ‘සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතපච්චයා ලබ්භන්තී’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති.

515-518. 意即无色法、事、所缘、大种、根、食为缘法。但也可以说“以及食缘与根缘”。为什么？因为并非凭借根与食而获得俱生等缘，而是凭借根与食而获得根缘与食缘。因为在指出“俱生、前生、后生、食、根”之后，有缘已被解说。于此，一些人说：“以‘食’的摄取，只取段食；以‘根’的摄取，只取色命根。其余的食与根则被纳入俱生等之中。针对那些被纳入者，在义注中，因为在此处‘凭借无色法、事、所缘、大种、根与食’一语中已作了根与食的摄取，所以说‘获得俱生、前生、后生缘’。”

තත්ථ අරූපානං සහජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියපච්චයභාවො යථාරහං වෙදිතබ්බො. වත්ථු සහජාතං පුරෙජාතඤ්ච, ආරම්මණං පුරෙජාතමෙව, අභිඤ්ඤාඤාණස්ස පන කදාචි සහජාතම්පි ආරම්මණපච්චයො හොතියෙව. සහජාතග්ගහණෙන පනෙත්ථ සහජාතපච්චයභූතොව ගය්හති, සො ච එකුප්පාදාදිලක්ඛණයුත්තොවාති යො ධම්මො සහජාතො හුත්වා ආරම්මණං හොති, න සො ඉධ අධිප්පෙතො. යදි සහජාතොපි ආරම්මණං හොති, කස්මා පාළියං තථා න විභත්තන්ති? එකකලාපපරියාපන්නස්ස එකුප්පාදාදිලක්ඛණයුත්තස්ස භින්නකලාපපරියාපන්නතො සඞ්කරමොචනත්ථං. අපිච අප්පචුරභාවතො අපාකටභාවතො ච තං න ගහිතං[Pg.304]. තතොති නවමතොති අත්ථො, න දසමතොති අධිප්පායො. න හි එකාදසමෙ අධිපති අත්ථීති. තථා චුද්දසමෙති එත්ථ තථා-සද්දෙන වත්ථුග්ගහණෙන චක්ඛාදිවත්ථූනිපි ගහිතානීති ඉමමත්ථං උපසංහරති. තදෙවාති ආරම්මණමෙව.

于此，无色法之俱生、后生、食、根诸缘的状态，应如理了知。事(vatthu)是俱生与前生，所缘仅是前生；然而，对于神通智(abhiññāñāṇa)，有时俱生法亦可成为所缘缘。于此，以“俱生”的摄取，是取已成俱生缘者，而彼具有同生等相。因此，凡是俱生而成为所缘的法，此处不作此意。若俱生亦可为所缘，为何在圣典中未作如是分别？是为了避免将具有同生等相、摄于同一集合者，与摄于不同集合者相混淆。再者，因其不常有、不显明，故未予摄取。“从彼”意即“从第九”，非意指“从第十”。因为在第十一中并无增上。同样，在“第十四”中，以“如是”一词及以“事”的摄取，总结了眼事等亦被摄取此义。“彼即是”意即“仅是所缘”。

519. සහජාතානි වියාති සහජාතපච්චයසහිතානි විය ඝටනානි. සහජාතෙනාති සහජාතපච්චයෙන. තානීති ‘‘පකිණ්ණකඝටනානී’’ති වුත්තඝටනානි. යානි හි සහජාතපච්චයෙන න යොජිතානි, තානෙත්ථ පකිණ්ණකඝටනානීති වුත්තානි. පුරෙජාත…පෙ… වසෙනාති එත්ථ අයං යොජනා – පුරෙජාතස්ස පච්ඡාජාතස්ස ආහාරස්ස ඉන්ද්‍රියස්ස ච සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච සාමඤ්ඤවසෙන, තෙසංයෙව සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච අසාමඤ්ඤවසෙන චාති වුත්තං හොති. යථා පුරෙජාතස්ස පච්ඡාජාතස්ස ච සහජාතෙන අසාමඤ්ඤං භින්නසභාවත්තා, තතො එව ආහාරින්ද්‍රියානම්පි තෙන අසාමඤ්ඤං, එවං පුරෙජාතාදීනං චතුන්නම්පි අඤ්ඤමඤ්ඤං අසාමඤ්ඤං භින්නසභාවත්තා. එවං අසාමඤ්ඤවසෙන අසමානතාවසෙන යථාවුත්තානි ඝටනානි විප්පකිණ්ණානි. යථා පන සහජාතපච්චයධම්මා අරූපක්ඛන්ධාදයො තෙනෙව සහජාතපච්චයතාසඞ්ඛාතෙන මිථූනං සමානභාවෙන අඤ්ඤෙහි අසංකිණ්ණා අත්තනො පච්චයුප්පන්නානං පච්චයො හොන්තීති අසාමඤ්ඤවසෙන තෙසං පවත්ති, එවං පුරෙජාතාදිපච්චයධම්මාපීති තෙසං සහජාතෙන අඤ්ඤමඤ්ඤඤ්ච යථාවුත්තස්ස සාමඤ්ඤස්ස අසාමඤ්ඤස්ස ච වසෙන තානි ඝටනානි විප්පකිණ්ණානීති පකිණ්ණකානි වුත්තානි. එවං සන්තෙ සහජාතානම්පි ඝටනානං පකිණ්ණකභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, තෙසං සහජාතතාය එව අවිප්පකිණ්ණභාවසිද්ධිතො. තෙන වුත්තං ‘‘සහජාතං අග්ගහෙත්වා වුත්තානි පකිණ්ණකානි නාමා’’ති.

519. “如俱生法”意即如与俱生缘相应的组合。“以俱生”意即以俱生缘。“彼等”即被称为“杂类组合”(pakiṇṇakaghaṭanāni)的组合。凡不以俱生缘而连结者，于此被称为杂类组合。“以前生……等……的方式”，于此其解释如下：即是说，前生、后生、食与根，（一方面）以其与俱生及相互之间的共通性，（另一方面）又以其与俱生及相互之间的非共通性（而组合）。例如，由于自性不同，前生与后生对俱生而言是非共通的；由此，食与根对它也是非共通的。同样，由于自性不同，前生等四者相互之间也是非共通的。如是，以非共通性、非等同性，如前所述的组合是散乱的。又如，俱生缘法（如无色蕴等）正是通过名为俱生缘性的相互共通状态，不与他者混淆，而成为其缘所生法之缘，它们的运作是以非共通性（的方式进行）；前生等缘法亦复如是。因此，就彼等与俱生及相互之间如前所述的共通性与非共通性而言，那些组合是散乱的，故被称为杂类。若然，俱生的组合是否也成杂类？不成，因其不散乱性正是由其俱生性所确立。是故说：“不摄取俱生而说者，名为杂类。”

තානීති පකිණ්ණකඝටනානි. කුසලවිපාකාති කුසලා ච විපාකා ච, යෙ අභින්නලක්ඛණා හුත්වා කුසලසභාවා විපාකසභාවා චාති අත්ථො. එවංසභාවඤ්ච එකං අඤ්ඤින්ද්‍රියමෙවාති ආහ ‘‘ඉදං…පෙ… ලබ්භතී’’ති. නනු ච සද්ධින්ද්‍රියාදිවසෙනපි අයමත්ථො ලබ්භතීති? තෙසං කිරියසභාවතාපි අත්ථෙවාති. දුක්ඛන්ති චෙතසිකදුක්ඛං. තෙනාහ ‘‘අකුසලමෙවා’’ති. විපාකස්ස දුක්ඛස්සාති යොජනා. තෙන වුත්තං ‘‘අඣානඞ්ගත්තා’’ති. අකුසලවිපාකකිරියාති විචිකිච්ඡාචිත්තපඤ්චවිඤ්ඤාණකිරියාමනොධාතූසු පවත්තනතො අකුසලවිපාකකිරියාව හොති චිත්තට්ඨිතීති [Pg.305] අත්ථො. යස්මා අකුසලවිපාකාති එවමත්ථෙ ගය්හමානෙ දුක්ඛස්ස චිත්තට්ඨිතියා ච වසෙන යථා ඣානෙසු, එවං අඤ්ඤෙසං වසෙන අඤ්ඤෙසු ච න ලබ්භති, තස්මා අකුසලස්ස විපාකාති එවමත්ථෙ ගය්හමානෙ දුක්ඛින්ද්‍රියස්ස වසෙන ඉන්ද්‍රියෙසු ලබ්භතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අකුසලස්ස…පෙ… ලබ්භෙය්‍යා’’ති. ඉමස්මිං කුසලත්තිකෙ විපාකො විපාකාබ්‍යාකතමිච්චෙව ගය්හති, න අකුසලාදිපදෙහි විසෙසෙත්වාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘කුසලවිපාකා…පෙ… නත්ථී’’ති ආහ.

彼等即杂类组合。“善与异熟”即善及异熟，意指彼等具有无别之相，为善性及异熟性。并说此等自性者仅是具知根(aññindriya)，故云“此……可得”。然则，此义非亦可由信根(saddhindriya)等而得耶？因彼等亦有唯作性。“苦”即心所苦。是故说“仅是不善”。连结为“异熟之苦”。是故说“因非禅支”。“不善、异熟、唯作”意指，因生起于疑相应心、五识、唯作意界中，故心住仅是不善、异熟、唯作。因为当取“不善与异熟”此义时，苦之心住，如在诸禅中，不能由其他法于其他处获得；是故，为示当取“不善之异熟”此义时，可由苦根而在诸根中获得，故说“不善之……可得”。为示在此善三法聚中，“异熟”仅取为“异熟无记”，而不以“不善”等词简别此义，故说“善与异熟……无有”。

පඤ්හාවාරස්ස ඝටනෙ අනුලොමගණනා නිට්ඨිතා.

问品组合中的顺数终。

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා

否定法纲要释义

527. නහෙතුපච්චයෙනාති එත්ථ න-කාරො අඤ්ඤත්ථොති දස්සෙන්තො ‘‘හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙන පච්චයෙනා’’ති ආහ. අග්ගහිතග්ගහණෙනාහි සහජාතාදිසඞ්ගහවසෙන අග්ගහිතානං ගහණෙන. අට්ඨ හොන්තීති ඉමිස්සා පාළියා ආගතා ආරම්මණාදයො අට්ඨ පච්චයා හොන්ති. තෙසූති අට්ඨසු පච්චයෙසු. තීහීති ආරම්මණසහජාතඋපනිස්සයපච්චයෙහි. ද්වීහීති ආරම්මණපච්චයඋපනිස්සයපච්චයෙහි. තස්මිං තස්මිං පච්චයෙති තස්මිං තස්මිං හෙතුආදිකෙ පච්චයෙ. තතො හෙතුආදිපච්චයතො. යථායොගං යොජෙතබ්බාති යස්මිං පච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ යෙ පච්චයා අනුලොමතො යොජනං ලභන්ති, තෙ යොජෙතබ්බාති අත්ථො.

527. 在“以非因缘”中，“非”字是为了表明“其他”之义，因此说“以因缘之外的其他缘”。以未取之取，即以俱生等摄取的方式来摄取未被摄取者。“有八”是指此圣典中所来的所缘等八种缘。“于彼等”即于那八种缘中。“以三者”即以所缘、俱生、亲依止(upanissaya)三种缘。“以二者”即以所缘缘和亲依止缘。“于彼彼缘中”即于因等彼彼缘中。“从彼”即从因等缘。“应如理连结”是说：在以否定方式安立的缘中，凡是能以肯定方式连结的缘，都应当被连结。

ද්වින්නන්ති අනන්තරූපනිස්සයස්ස පකතූපනිස්සයස්සාති ඉමෙසං ද්වින්නං. වත්ථුපුරෙජාතස්ස වසෙන පුරෙජාතං ආරම්මණපුරෙජාතස්ස ආරම්මණෙන සඞ්ගහිතත්තා. අඤ්ඤිස්සා චෙතනායාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවෙනෙව පවත්තාය චෙතනාය. අරූපාහාරා අපරිච්චත්තසහජාතභාවා එව ආහාරපච්චයො හොන්ති, රූපාහාරො ඨිතිප්පත්තොයෙවාති වුත්තං ‘‘සහජාතතො අඤ්ඤස්ස කබළීකාරාහාරස්ස වසෙන ආහාරො’’ති. සහජාතතො අඤ්ඤස්සාති ච ඉදං අරූපාහාරනිවත්තනත්ථං වුත්තං, න කබළීකාරාහාරවිසෙසනිවත්තනත්ථං තාදිසස්සෙව තස්ස අභාවතො. න හි රූපාහාරො සහජාතපච්චයො හොති, නාපි පුරෙජාතපච්චයො හොති[Pg.306]. යථා සහජාතානං සහජාතපච්චයො න හොති, එවං පුරෙජාතානං පච්ඡාජාතපච්චයො න හොති, පච්ඡාජාතානඤ්ච පුරෙජාතපච්චයො න හොති. කස්මා? තාදිසස්ස පච්චයලක්ඛණස්ස අභාවතො. යෙසඤ්හි යො ජනකො, න තෙහි තස්ස සහජාතතා අත්ථි, නාපි පුරෙජාතතා පුරෙජාතපච්චයලක්ඛණයුත්තා, පච්ඡාජාතපච්චයතාය පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි රූපධම්මත්තා. උපත්ථම්භකත්තෙපි එසෙව නයො, තස්මා සහජාතාදිවිධුරො එව තස්ස පච්චයභාවො වෙදිතබ්බො. තෙනෙව හි ‘‘සහජාතං පුරෙජාතං පච්ඡාජාතං ආහාරං ඉන්ද්‍රිය’’න්ති එත්ථ රූපජීවිතින්ද්‍රියං විය රූපාහාරො විසුං ගහිතො. තථා චාහ ‘‘රූපාහාරො…පෙ… ආහාරපච්චයොව හොතී’’ති. සහජාතතො පුරෙජාතතො ච අඤ්ඤස්ස රූපජීවිතින්ද්‍රියස්සාති එත්ථ රූපාහාරෙ වුත්තනයෙනෙව අත්ථො වෙදිතබ්බො.

“二者”即无间亲依止(anantarūpanissaya)与自然亲依止(pakatūpanissaya)，此二者。由于所缘前生(ārammaṇapurejāta)被所缘(ārammaṇa)摄取，故前生(purejāta)是指依处前生(vatthupurejāta)。“另一思”即依不同刹那业缘而转起的思。无色食(arūpāhāra)唯在不舍离俱生状态时才是食缘(āhārapaccaya)，色食(rūpāhāra)则唯在达到住立(ṭhitippatta)时才是食缘，故说：“以异于俱生的段食(kabaḷīkārāhāra)为食”。而“异于俱生的”此语是为了排除无色食而说，不是为了排除段食的特例，因为那样的（俱生段食）本不存在。色食不是俱生缘，也不是前生缘。犹如对俱生法没有俱生缘，同样对前生法没有后生缘，对后生法也没有前生缘。为什么？因为不存在那样的缘相。因为一法的生者，与它所生的诸法并无俱生性，亦无具足前生缘相的前生性；至于后生缘性，则因其是色法而根本无从谈起。即使在作为支持时，此理亦然。因此，当知其缘的状态是脱离了俱生等的。正因此，在“俱生、前生、后生、食、根”中，色食如色命根(rūpajīvitindriya)一样被分别摄取。如是亦说：“色食……唯是食缘”。关于“异于俱生和前生的色命根”，其义应按照对色食所说的方式来理解。

එවඤ්ච කත්වාති පුරිමපුරිමෙහි අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙන පච්ඡිමපච්ඡිමානං ගහිතත්තා තථා රූපාහාරස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච වසෙන ඉධ ආහාරින්ද්‍රියපච්චයානං ගහිතත්තාති අත්ථො, අඤ්ඤථා ‘‘ආහාරපච්චයෙන පච්චයො, ඉන්ද්‍රියපච්චයෙන පච්චයො’’ති වත්තබ්බං සියාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘ආරම්මණ…පෙ… ඉච්චෙව වුත්ත’’න්ති. තදඤ්ඤාභාවාති තතො ආරම්මණාදිපච්චයතො අඤ්ඤස්ස ඉධාධිප්පෙතකම්මාදිපච්චයස්ස කුසලෙ අභාවා. තස්මාති යස්මා ආරම්මණතො අඤ්ඤෙසං ද්වින්නං වසෙන උපනිස්සයො වුත්තො, තස්මා ‘‘ආරම්මණාධිපති ආරම්මණපච්චයෙ සඞ්ගහං ගච්ඡතී’’ති වත්තබ්බං, න ආරම්මණූපනිස්සයෙති අධිප්පායො. යදි එවං කස්මා පරිත්තත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ ආරම්මණං න වුත්තං. උපනිස්සයෙන හි අසඞ්ගහිතත්තෙ තං වත්තබ්බමෙව සියාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘යං පනා’’තිආදි. තත්ථ පුරිමෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානන්ති පුරිමෙහි පච්චයෙහි අසඞ්ගහිතවසෙන වුත්තානං පච්ඡිමානං පච්චයානං. සඞ්ගහිතවිවජ්ජනාභාවතොති අත්තනා සමානලක්ඛණතාය සඞ්ගහිතස්ස පච්චයස්ස විවජ්ජනාභාවතො, විවජ්ජනෙ කාරණං නත්ථීති අත්ථො. උපනිස්සයතො අඤ්ඤාරම්මණාභාවතොති අප්පමාණො ධම්මො අප්පමාණස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණං හොන්තො ආරම්මණූපනිස්සයොව හොති ආරම්මණාධිපතිභාවතොති අත්ථො. යථා ආරම්මණෙ ගහිතෙ ආරම්මණූපනිස්සයො ගහිතොව හොති බලවාරම්මණභාවතො[Pg.307], එවං ආරම්මණූපනිස්සයෙ ගහිතෙ ආරම්මණං ගහිතමෙව හොති තංසභාවත්තාති තත්ථ තං විසුං න උද්ධටන්ති දට්ඨබ්බං. තෙනාහ ‘‘න පන ආරම්මණූපනිස්සයස්ස ආරම්මණෙ අසඞ්ගහිතත්තා’’ති.

“如是而作”是说：由于以后者摄取前者所未摄取者的方式，以及同样地，由于以色食(rūpāhāra)和命根(jīvitindriya)的方式，于此摄取了食缘和根缘之故。其意为：否则当说“以食缘为缘，以根缘为缘”。因此说：“所缘……如是说”。“因无其他”是说：因为在善法中，除了所缘等缘之外，没有此处所指的业等其他缘。“是故”是说：因为除了所缘(ārammaṇa)之外，亲依止(upanissaya)是以其他二者的方式而说，是故当说“所缘增上(ārammaṇādhipati)被所缘缘所摄”，而非“所缘亲依止(ārammaṇūpanissaya)”，此为其意。若尔，为何在《小三法句问题论母叉之对治法》中未说所缘？针对“因其未被亲依止所摄，故实应一说”的诘难而说“然而”等。于彼，“因未被前者所摄而说”是指因未被前述诸缘所摄而说后述诸缘。“因不舍离所摄”是说：因不舍离以自性相同而被摄取的缘，即没有舍离的理由。“因无异于亲依止的所缘”是说：无量法作为无量法的所缘时，因其为所缘增上，故成为所缘亲依止。譬如，当摄取所缘时，因其为强力所缘，所缘亲依止亦被摄取；同样，当摄取所缘亲依止时，因其自性如此，所缘亦被摄取，故于彼处不分别列举，当如是见。因此说：“但并非因为所缘亲依止未被所缘所摄”。

පච්ඡාජාතආහාරානන්ති අත්තනො පච්චයුප්පන්නතො පුරෙජාතකායතො පච්ඡාජාතානං අරූපාහාරානං. තෙ හි අත්තනා සහජාතඅරූපධම්මානං තංසමුට්ඨානරූපධම්මානම්පි සහජාතඅත්ථිපච්චයා හොන්ති, පුරෙජාතානං පන වත්ථූනං පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො. පච්ඡාජාතින්ද්‍රියානන්ති පච්ඡාජාතානං අරූපින්ද්‍රියානං. සෙසං ආහාරෙ වුත්තනයෙන යොජෙතබ්බං. යස්මා එතෙ ආහාරින්ද්‍රියා යස්මිං ඛණෙ පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයං ලභන්ති, තස්මිංයෙව ඛණෙ තංතංපච්චයුප්පන්නානං සහජාතඅත්ථිපච්චයො පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො ච හොන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘සහාපි අත්ථිඅවිගතපච්චයභාවො හොතී’’ති. තිණ්ණන්ති සහජාතාදීනං තිණ්ණං. ඡහි භෙදෙහීති විසුං ගහිතෙහි සහජාතාදීහි පඤ්චහි යථාරහං එකජ්ඣං ගහිතභෙදෙන චාති ඡහි අත්ථිපච්චයභෙදෙහි. එකෙකං සඞ්ගහෙත්වාති අත්ථිපච්චයලක්ඛණං අවිගතපච්චයලක්ඛණඤ්ච විසුං විසුං ඡහි භෙදෙහි සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං.

“后生食”(Pacchājātaāhāra)即对于作为其缘生法的前生身(purejātakāya)而言，是后生的无色食。它们确实对其俱生(sahajāta)的无色法以及由其所生起的色法，是俱生有缘(sahajātaatthipaccaya)；而对前生的依处(vatthu)，则是后生有缘(pacchājātaatthipaccaya)。“后生根”(Pacchājātindriya)即后生的无色诸根。其余部分应按食中所说的方式来连结。因为这些食与根，在获得前生有缘的刹那，也同时成为彼彼缘生法的俱生有缘和后生有缘，是故说“亦有有缘(atthi)与不离去缘(avigata)的状态”。“三者”即俱生等三者。“以六种区别”即以分别摄取的俱生等五种，以及如理地一并摄取的区别，如是为有缘的六种区别。“一一摄取”是说，将有缘相和不离去缘相，以六种区别一一分别摄取而说。

අජ්ඣත්තිකබාහිරභෙදතොති වත්තබ්බං චක්ඛාදීනං ජීවිතින්ද්‍රියස්ස ච අධිප්පෙතත්තා, සපරසන්තානිකානඤ්ච ඉන්ද්‍රියානං අනධිප්පෙතත්තා. නිස්සයපුරෙජාතවිප්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතානං පුරෙජාතභූතානන්ති අධිප්පායො. තෙසඤ්හි පුරෙජාතෙ සඞ්ගහො. තදෙකදෙසස්සාති ආරම්මණෙකදෙසස්ස, ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයානන්ති අත්ථො. තෙසන්ති නිස්සයාදීනං. උපනිස්සයාදීසූති උපනිස්සයපුරෙජාතපච්චයාදීසු. තං පන පුරෙජාතභූතං ආරම්මණං. තත්ථාති උපනිස්සයපච්චයසඞ්ගහෙ. යථාවුත්තනයො චෙත්ථ එකන්තෙන ගහෙතබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘අථ පනා’’තිආදි වුත්තං.

当说“以内外之别”(ajjhattikabāhirabheda)，因为所意指的是眼等和命根，而非自他相续中的诸根。其意为：依止(nissaya)、前生、不相应(vippayutta)、有、不离去等缘，是属于前生法。因为彼等被摄于前生中。“彼之一分”即所缘之一分，其义为所缘增上(ārammaṇādhipati)与所缘亲依止(ārammaṇūpanissaya)。“彼等”即依止等。“于亲依止等中”即于亲依止缘(upanissayapaccaya)、前生缘(purejātapaccaya)等中。而彼所缘已成前生法。“于彼处”即于亲依止缘的摄取中。为了显示于此应完全采取如前所述之理，故说“然而”等。

එව-සද්දො ආනෙත්වා යොජෙතබ්බො, අඤ්ඤථා තෙසු පඤ්හෙසු එකසභාවතොව පච්චයස්ස ආගමනං වුත්තං සියා. තෙනාති ‘‘එකොවා’’ති අවධාරණෙන අග්ගහිතෙන. තෙසූති සහජාතපුරෙජාතපච්චයෙසු. උක්කට්ඨවසෙනාති ‘‘එකො ද්වෙ’’තිආදිනා වුත්තඋක්කංසවසෙන. තෙ තෙ පච්චයෙ සඞ්ගහෙත්වාති තෙ හෙතුආදිපච්චයෙ සහජාතාදිපච්චයෙහි සඞ්ගහෙත්වා. දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදොති සොළසාදිභෙදෙන සඞ්ගහෙත්වා දස්සිතපච්චයපරිච්ඡෙදො.

应引来“唯”(eva)字并加以连结，否则在彼等问题中，缘的到来会被说成仅是单一自性。“以彼”是说：因为“唯“一””(ekovā)中的限定未被领会。“于彼等中”即于俱生、前生诸缘中。“以最胜的方式”即以“一、二”等所说的优胜方式。“摄取彼彼缘”即以俱生等缘摄取彼因等缘。“所示缘之章”即以十六等区别摄取而显示的缘之章。

පභෙදපරිහානීසූති [Pg.308] සහජාතපච්චයාදීහි සඞ්ගහිතපච්චයප්පභෙදෙ තංතංපච්චයපටික්ඛෙපෙ පඤ්හාපරිහානියඤ්චාති අත්ථො. නහෙතුපච්චයාති ඉමිනා හෙතුපච්චයතො අඤ්ඤෙ පච්චයා ගහිතාති කත්වා වුත්තං ‘‘නහෙතුපච්චයාති එත්ථ ලබ්භමානපච්චයෙ සන්ධාය වුත්ත’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාති සබ්බපච්චනීයසාධාරණලක්ඛණවසෙන වුත්තත්තා එව න වත්තබ්බං සියා, න හි හෙතුපච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ හෙතුධම්මො හෙතුස්ස ධම්මස්ස සහජාතපච්චයෙන පච්චයොති සක්කා වත්තුං. වීසති පච්චයාති හෙතුපච්චයෙන සද්ධිං වීසති පච්චයා. පරිහානීයං විත්ථාරකථං දස්සෙන්තොති යොජනා.

“于区别与减少中”是说：在由俱生缘等所摄的缘的区别中，于否定彼彼缘时，以及在问题的减少中。由于以“非因缘”摄取了因缘之外的其他缘，故说：“说‘非因缘’是针对此处可得之缘而说”。“如是而作”是说：因为是以一切否定法的共通相而说，故实不应说。因为当因缘以否定方式安立时，确实不能说因法对因法以俱生缘为缘。“二十缘”即与因缘一起的二十种缘。连结为：显示关于减少的详细解说。

528. තෙහි තෙහි පච්චයෙහීති සහජාතපච්චයාදීහි තෙහි තෙහි සඞ්ගාහකභූතෙහි පච්චයෙහි. තෙ තෙ පච්චයාති සඞ්ගහෙතබ්බා අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයාදයො හෙතුපච්චයාදයො වා තෙ තෙ පච්චයා. අඤ්ඤෙසං අභාවං සන්ධාය වුත්තං, න තෙසං සබ්බෙසං සම්භවන්ති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘න හී’’තිආදි. තත්ථ ද්වෙයෙවාති ආරම්මණාධිපතිං අපනෙත්වා ආහ. අබ්‍යාකතස්සපීති පි-සද්දෙන න කෙවලං කුසලස්සෙව, අථ ඛො අබ්‍යාකතස්සපීති කුසලං සම්පිණ්ඩෙති.

528. “以彼彼缘”即以俱生缘等彼彼作为摄取者的缘。“彼彼缘”即应被摄取的相互缘等，或因缘等彼彼缘。这是针对其他缘的不存在而说，其意并非是说彼等全部都可能存在。因此说“诚然不”等。于彼处，“唯有二者”是除去所缘增上而说。“于无记亦尔”：以“亦”字，不仅总括了善法，也总括了无记法。

530. තෙන සද්ධින්ති වත්ථුනා සද්ධිං. සුද්ධානන්ති කෙවලානං වත්ථුනා විනා ච ගහිතානං කුසලක්ඛන්ධානං. යදිපි වත්ථුනා සද්ධිං සහජාතට්ඨො නත්ථි, නිස්සයාදිභාවො පන අත්ථෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුනා පනා’’තිආදිමාහ.

530. “与彼俱”是指与事(vatthu)俱。“纯粹的”是指仅离事而被执取的善蕴。虽然与事俱没有俱生之义，但为了显示确实存在依止等的状态，才说“然而与事……”等。

සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතආහාරින්ද්‍රියානං අත්ථිපච්චයෙන සඞ්ගහෙතබ්බත්තා සහජාතාදීහි සඞ්ගහෙතබ්බානං තංසඞ්ගහො සුකරොති දස්සෙතුං උපනිස්සයෙන සඞ්ගහෙතබ්බානං සඞ්ගහො වුත්තනයො එවාති වුත්තං ‘‘චතූසු සබ්බපච්චයෙ සඞ්ගණ්හිත්වා’’ති. කම්මං පන සහජාතූපනිස්සයෙහි අසඞ්ගහෙතබ්බතාපි අත්ථීති සරූපතො ගහිතං, අඤ්ඤථා ‘‘තීසු පච්චයෙසූ’’ති වත්තබ්බං සියා. මිස්සකාමිස්සකස්සාති සහජාතපුරෙජාතාදිභාවෙහි මිස්සකස්ස තථා අමිස්සකස්ස ච. වුත්තමෙවත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදි වුත්තං. තෙනාති අත්ථිපච්චයවිභාගසඞ්ගාහකානං සහජාතාදීනං ගහණෙන. සබ්බපච්චයානං…පෙ… හොතීති ඉමිනා ‘‘ඉමස්මිං පන පච්චයුද්ධාරෙ’’තිආදිනා වුත්තොපි පච්චයසඞ්ගහො ඉධ අත්ථතො දස්සිතොයෙවාති ඉමමත්ථං දස්සෙති.

由于俱生、前生、后生、食与根能被有缘所摄，为了显示通过俱生等容易摄集其所应摄者，并且亲依止缘所摄者的摄法已如前述，故说“于四种一切缘中总摄”。然而，业由于亦不能被俱生缘和亲依止缘所摄，故依其自性而被执取，否则当言“于三种缘中”。‘混合与不混合的’是指与俱生、前生等状态相混合的，以及不相混合的。为了详细地显示所说之义，故说“诚非……”等。“以彼”是指以执取有缘之分别的摄集者——俱生等。以此“一切缘……乃至……是”，显示了“然而在此缘的抉择中……”等所说的缘的摄集，于此亦已依义而显示这一意义。

නිස්සයො [Pg.309] කස්මා න වුත්තො? සහජාතනිස්සයො පුරෙජාතනිස්සයොති හි සක්කා විභජිතුන්ති අධිප්පායො. විප්පයුත්තො වා කස්මා න වුත්තො? පුරෙජාතවිප්පයුත්තො පච්ඡාජාතවිප්පයුත්තොති විභජිතුං සක්කාති අත්ථො. යං මිස්සකාමිස්සකභාවං මනසි කත්වා ‘‘අවත්තබ්බත්තා’’ති වුත්තං, තං දස්සෙන්තො ‘‘නිස්සයො තාවා’’තිආදිමාහ. විසෙසිතබ්බො ‘‘විප්පයුත්තපච්චයෙන පච්චයො’’ති අවිසෙසෙන පාළියං වුත්තත්තා. සො වියාති අත්ථිපච්චයො විය, නිස්සයපච්චයො විය වා අත්ථිපච්චයවිසෙසාභාවෙන විප්පයුත්තපච්චයො න වත්තබ්බොව. ද්වින්නං පච්චයානං විය පභෙදසබ්භාවතොති දස්සෙන්තො ‘‘සහජාතපුරෙජාතානඤ්චා’’තිආදිමාහ. තථාතිආදිනා වුත්තමත්ථං පාළියා සමත්ථෙතුං ‘‘වක්ඛතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ මග්ගඵලධම්මානං මග්ගඵලතංසමුට්ඨානරූපවසෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයො තෙසංයෙව පුරෙජාතචතුසන්තතිරූපවසෙන පච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයො වුත්තො, න පන විප්පයුත්තපච්චයභාවො වක්ඛතීති යොජනා. සොති විප්පයුත්තපච්චයො.

为何不说依止缘？其意趣是：因为可以区分为“俱生依止”与“前生依止”。为何不说不相应缘？其义是：因为可以区分为“前生不相应”与“后生不相应”。考虑到混合与不混合的状态而说“因其不可说”，为了显示此点，才说“依止缘，首先……”等。应予分别，因为巴利(Pāḷi)中不加分别地说“以不相应缘为缘”。“如彼”是指如“有缘”，或如“依止缘”。由于没有别于有缘的特别之处，不相应缘根本不应被提及。为了显示如二缘般存在区别，才说“以及俱生与前生……”等。为了用巴利来支持“如是”等所说之义，才说了“将说”等。于此，对道法与果法，以与道果俱生的色法为方式，说了它们的俱生有缘；对彼等，又以前生四相续色为方式，说了后生有缘，但将不会说有不相应缘的状态，应如是连结。此处的“彼”即不相应缘。

හෙතුආදීනං සහජාතන්තොගධත්තා හෙතුආදයො තබ්බිසෙසා හොන්තීති කත්වා වුත්තං ‘‘සහජාතපච්චයො ච හෙතුආදීහි විසෙසෙතබ්බො’’ති. සොති සහජාතපච්චයො. විරුද්ධපච්චයෙහීති සහජාතපුරෙජාතස්ස සහජාතාදිභාවෙන විරුද්ධෙහි පච්චයෙහි. තෙනාහ ‘‘උප්පත්තිකාලවිරුද්ධෙහි පච්චයෙහී’’ති.

由于因等被包含在俱生之中，并且因等是它的特别类别，故说“俱生缘应以因等来区别”。此即俱生缘。“以相违缘”是指以与俱生、前生等（缘）的俱生等状态相违的诸缘。因此说“以与生起时相违的缘”。

පච්චනීයුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

违品抉择之释义终。

පච්චනීයගණනවණ්ණනා

违品计数释义

නහෙතුමූලකවණ්ණනා

非因根本释义

532. අධිපතිපච්චයාදිභූතො ආරම්මණපච්චයොති ආරම්මණආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයෙ වදති. තෙ ච යස්මා ආරම්මණසභාවා එව, තස්මා වුත්තං ‘‘පරිහායතියෙවා’’ති. පන්නරසසූති දුතියෙ සහජාතපච්චයෙ ‘‘හෙතුපච්චයො’’තිආදිනා වුත්තෙසු පන්නරසසු. එකාදසන්නං වසෙනාති සහජාතපච්චයො, සහජාතතාවිසිට්ඨා අධිපතිනිස්සයකම්මාහාරින්ද්‍රියත්ථිඅවිගතහෙතුඣානමග්ගා චාති ඉමෙසං එකාදසන්නං [Pg.310] වසෙන. සහජාතෙ අන්තොගධා හෙතුආදයො. තස්මිං පටික්ඛිත්තෙති තස්මිං සහජාතෙ පටික්ඛිත්තෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ. අනන්තොගධා සහජාතෙ, කෙ පන තෙති ආහ ‘‘ආරම්මණාධිපතිපුරෙජාතනිස්සයාදයො’’ති. ආරම්මණාදිආකාරෙනාති ආරම්මණපුරෙජාතනිස්සයනානාක්ඛණිකකම්මාදිආකාරෙන.

532. 以增上缘等为首的所缘缘，是指所缘、所缘增上、所缘依止。由于彼等自性即是所缘，故说“必然减损”。“于十五（缘）中”是指于第二俱生缘中以“因缘”等所说的十五种缘中。“以十一种而言”是指以俱生缘，以及以俱生性为特征的增上、依止、业、食、根、有、不离、因、禅、道这十一种。“因”等被包含在俱生中。“于彼被否定时”是指于彼俱生缘被否定而处于违品位时。“不被包含在俱生中的（缘），彼等为何？”他说道：“所缘、增上、前生、依止等”。“以所缘等相”是指以所缘、前生、依止、异刹那业等相。

තස්මිං පටික්ඛිත්තෙති තස්මිං සහජාතපච්චයෙ පටික්ඛිත්තෙ. ඉමෙ වාරාති සහජාතං පුරෙජාතන්ති විස්සජ්ජිතවාරා. එතෙ නිස්සයාදයොති සහජාතතාවිසිට්ඨෙ නිස්සයාදිකෙ වදති, න ඉතරෙ. තෙනාහ ‘‘යස්මා ච…පෙ… පටික්ඛෙපෙන පටික්ඛිත්තා’’ති.

“于彼被否定时”是指于彼俱生缘被否定时。“此等章”是指解答为“俱生”、“前生”等的章。“此等依止等”是指以俱生性为特征的依止等，而非其他。因此说：“由于……以否定而被否定”。

නිස්සයාදිභූතඤ්ච සහජාතපච්චයං ඨපෙත්වාති එතෙන ‘‘ඨපෙත්වා සහජාතපච්චය’’න්ති එත්ථ අන්තොගධනිස්සයාදිභාවොයෙව සහජාතපච්චයො ගහිතොති දස්සෙති. නිස්සයාදීති ආදි-සද්දෙන හෙතුආදීනං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන පවත්තිසබ්භාවතොති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයධම්මවසෙන සහජාතාදීහි පවත්තිසබ්භාවතො අඤ්ඤමඤ්ඤෙ පටික්ඛිත්තෙ ‘‘කුසලො කුසලාබ්‍යාකතස්සා’’ති වාරො පරිහායති. තෙසං තෙසං පච්චයුප්පන්නානන්ති ඉදං සාමඤ්ඤවචනම්පි ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයසඞ්ගහං ගතා’’ති වචනතො අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයලාභීනංයෙව ගහණං සියාති ආසඞ්කං නිවත්තෙතුං ‘‘කුසලො ච කුසලස්සා’’තිආදි වුත්තං. සමුදායභූතොති චතුක්ඛන්ධසමුදායභූතො. එකදෙසභූතෙහීති තස්සෙව එකදෙසභූතෙහි. ‘‘කුසලො පනා’’තිආදි ‘‘නඅඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයෙන…පෙ… පරිහායතී’’ති ඉමස්ස අට්ඨකථාවචනස්ස සමාධානවචනං.

“除去成为依止等的俱生缘”，以此显示：在“除去俱生缘”之处，是执取了作为被包含的依止等状态的俱生缘。“依止等”中的“等”字，当知是摄集了因等。由于以相互缘法的方式存在转起，即由于以俱生等通过相互缘法的方式存在转起，当相互缘被否定时，“善法于善与无记法”一章便减损了。虽然“于彼彼缘生法”是通说，但为了消除根据“已入相互缘所摄”一语，可能只会执取获得相互缘者的疑虑，才说了“善法亦于善法……”等。“成为集合体”是指成为四蕴的集合体。“以成为一部分者”是指以成为其一部分者。“‘然而善法……’等”是对于“不以相互缘……减损”此句义注之语的解答。

රූපක්ඛන්ධෙකදෙසොව හොන්ති රූපාහාරරූපින්ද්‍රියවසෙන, ‘‘එකන්තෙන විප්පයුත්තපච්චයධම්මෙහී’’ති වුත්තධම්මා ‘‘තෙ’’ති පච්චාමට්ඨාති ආහ ‘‘තෙති තෙ විප්පයුත්තපච්චයධම්මා’’ති.

以色食与色根的方式，（彼等）仅是色蕴的一部分。被称为“以决定的不相应缘法”的诸法，是以“彼等”来复指的，故说：“‘彼等’即彼等不相应缘法”。

533. පච්චනීයගණනං දස්සෙතුන්ති වුත්තෙපි නනු පච්චයගණනමෙව දස්සිතං හොතීති කස්සචි ආසඞ්කා සියාති තං නිවත්තෙන්තො ආහ ‘‘පච්චනීයවාරගණනා හි දස්සිතා’’ති. බලවකම්මං විපාකස්ස උපනිස්සයො හොති, ඉතරං කම්මපච්චයො එවාති ආහ ‘‘විපාකස්සපි පන…පෙ… කම්මපච්චයො හොතී’’ති.

533. 即使说了“显示违品计数”，有人或许会疑虑：“难道不是只显示了缘的计数吗？”为了消除此疑，才说：“诚然，所显示的是违品章的计数”。强的业是异熟的强依止缘，其他的只是业缘，故说：“然而，异熟的……是业缘”。

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

非因根本释义终。

534. පරිච්ඡින්නගණනානීති [Pg.311] ඉදං න ගණනාපෙක්ඛං, අථ ඛො විස්සජ්ජනාපෙක්ඛන්ති ආහ ‘‘පරිච්ඡින්නගණනානි විස්සජ්ජනානී’’ති. පච්චනීයතො ඨිතොපි හෙතු නයානං මූලභාවෙනෙව ඨිතොති ආහ ‘‘හෙතුමූලකෙ’’ති, අට්ඨකථායං පන ‘‘නහෙතුමූලක’’මිච්චෙව වුත්තං.

534. “限定的计数”，此非着眼于计数，而是着眼于解答，故说：“限定的计数即是解答”。即使处于违品位，因亦仅以诸方法之根本的状态而住立，故说“于因根本中”，然而在义注中则只说“非因根本”。

538. මූලං සඞ්ඛිපිත්වාති සත්තමූලකං අට්ඨමූලකං නවමූලකඤ්ච සඞ්ඛිපිත්වා. ද්වීසූති ‘‘තීණී’’ති වුත්තෙසු තීසු විස්සජ්ජනෙසු පුරිමෙසු ද්වීසු ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමෙසු. තෙනාහ ‘‘විපාකො පච්චයුප්පන්නො හොතී’’ති. තතියෙති ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමස්මිං. තෙසමුට්ඨානිකකායොති උතුචිත්තාහාරානං වසෙන තෙසමුට්ඨානිකකායො.

538. “归纳根本”即归纳七根本、八根本、九根本。“于二者中”是指在已说的三个解答中的前两个，即“善法于无记法”和“不善法于无记法”。因此说“异熟是缘所生”。“于第三者中”是指“无记法于无记法”。“彼等所生起之身”即由于时节、心、食所生起的身。

545. එතං ද්වයං සන්ධාය වුත්තං, යථා අරූපං අරූපස්ස, එවං රූපම්පි රූපස්ස විප්පයුත්තපච්චයො න හොතීති. රූපාබ්‍යාකතො අරූපාබ්‍යාකතස්සාති ඉදං වත්ථුඛන්ධෙ සන්ධාය වුත්තං. අරූපාබ්‍යාකතො රූපාබ්‍යාකතස්සාති ඉදං පන චිත්තසමුට්ඨානරූපඤ්චාති තෙසං එකන්තිකො විප්පයුත්තපච්චයභාවොති ආහ ‘‘සහජාත…පෙ… හොතියෙවා’’ති. සහජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙනාති සහජාතඅරූපාහාරින්ද්‍රියවසෙන.

545. 此是针对二者而说：如无色法对无色法，如是色法对色法亦非不相应缘。“色无记于无色无记”是针对所依蕴而说；而“无色无记于色无记”是指心生色等，彼等有决定的不相应缘状态，故说：“俱生……确实是”。“以俱生食根的方式”是指以俱生无色食根的方式。

546. එකමූලකෙකාවසානා අනන්තරපකතූපනිස්සයවසෙන ලබ්භන්තීති ඉදං යථාරහවසෙන වුත්තන්ති තං යථාරහං පටික්ඛෙපාපටික්ඛෙපවසෙනපි දස්සෙතබ්බන්ති ‘‘අත්ථිපච්චයෙ පනා’’තිආදි වුත්තං. පුරිමෙසූති නාරම්මණාදීසු. නවාති එකමූලකාවසානා නව. ද්වෙයෙවාති ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමෙ ද්වෙයෙව.

546. “一根本一终结者”是依无间缘与强依止缘的方式而得，此是依适宜而说。为了亦依否定与不否定的方式显示其适宜性，故说“然而于有缘中……”等。“于前者中”是指于非所缘等中。九，即九个一根本一终结者。仅二，即“善法于无记法”、“不善法于无记法”这二者。

පච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

违品释义终。

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා

随顺违品释义

550. ඉමෙහෙවාති ‘‘කුසලො කුසලස්ස, අකුසලො අකුසලස්සා’’ති ඉමෙහි එව සමානා හොන්ති කුසලාදිතාසාමඤ්ඤෙන. තෙන වුත්තං ‘‘අත්ථාභාවතො පන න අනුරූපා’’ති. ‘‘කුසලො කුසලස්සා’’තිආදිනා [Pg.312] සතිපි උද්දෙසතො සාමඤ්ඤෙ යෙභුය්‍යෙන සියා විභඞ්ගෙ විසෙසොති ආහ ‘‘යථායොගං නිද්දෙසතො චා’’ති.

550. 此即以“善法于善法，不善法于不善法”等句，仅因“善”等名义的共通性而相同。因此说：“然而，由于没有实际意义，故不相应。”即使以“善法于善法”等方式进行总说，于分别解释时，大多会有不同，故说：“以及根据具体情况的解释。”

551. හෙතුනාමන්ති හෙතු ච තං නාමඤ්චාති හෙතුනාමං. පච්චයන්ති තමෙව පච්චයභූතං සන්ධායාති යොජනා.

551. 所谓“因名”，即是因，其亦是名，故为“因名”。“缘”者，应连结为是指那已成为缘者。

552. ද්වින්නම්පි අධිපතීනන්ති සහජාතාරම්මණාධිපතීනං වසෙන, තං ‘‘කුසලං කුසලස්ස සහජාතතො චෙව ආරම්මණතො චා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. නාරම්මණෙ සත්තාති සහජාතාධිපතිස්ස වසෙන වුත්තං, න සහජාතෙ සත්තාති ආරම්මණාධිපතිස්ස වසෙන වුත්තන්ති යොජනා. එවන්ති යථා අධිපතිම්හි වුත්තං, එවං සබ්බත්ථ සබ්බපච්චයෙසු. ‘‘තස්මිං තස්මිං…පෙ… උද්ධරිතබ්බා’’ති වත්වා තස්ස ගණනුද්ධාරස්ස සුකරතං උපායඤ්ච දස්සෙන්තො ‘‘අනුලොමෙ…පෙ… විඤ්ඤාතු’’න්ති ආහ.

552. 两种增上缘，是说以俱生增上缘与所缘增上缘的方式，这应当像义注中所说的“善对善，从俱生和所缘两方面”等那样去理解。“非所缘为七”是就俱生增上缘说的，“非俱生为七”则是就所缘增上缘说的，应当这样连接理解。像于增上缘里所说的，于一切处之一切缘中都应当这样理解。说了“于彼彼……应提取”之后，为了显示计算提取之方便与方法，故说“于随顺……应知”。

අනුලොමපච්චනීයවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

随顺对立释义终。

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා

对立随顺释义

631. පරිහාපනගණනායාති පරිහාපෙතබ්බගණනාය සමානත්තඤ්ච න එකන්තිකං ඌනතමභාවස්සපි සම්භවතොති අධිප්පායො. තෙනාහ ‘‘නහෙතුනාරම්මණදුකස්සා’’තිආදි. තත්ථ සද්ධිං යොජියමානෙන ඌනතරගණනෙන අධිපතිපච්චයෙන පරිහීනාපීති යොජනා. සද්ධිං පරිහීනාපීති වා ඉමස්මිං පක්ඛෙ ‘‘අධිපතිපච්චයෙනා’’ති ඉත්ථම්භූතලක්ඛණෙ කරණවචනං. එතන්ති ලක්ඛණං.

631. 所谓“减损计算”，即与应减损的计算相等并非绝对，因为也可能存在不足的情况，此为其意。故说：“非因非所缘二法”等。于此，应连结为：与所适用的较少计数，即使被增上缘所减损亦然。或者，在此观点中，于“与……一同减损”，“以增上缘”是表示特征的工具格。此即其特征。

අට්ඨානන්ති අනුලොමතො අට්ඨානං අතිට්ඨනං. තිට්ඨන්තීති අනුලොමතොති යොජනා. තෙසන්ති හෙතුආදීනං. ඉතරෙසූති යාදිසා අධිප්පෙතා, තෙ දස්සෙතුං ‘‘අධිපතී’’තිආදි වුත්තං. ඉමානි ද්වෙති ‘‘කුසලාබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතස්ස, අකුසලාඅබ්‍යාකතා අබ්‍යාකතස්සා’’ති ඉමානි ච ද්වෙ.

“不可能”，即从随顺而言，是不可能，是不成立的。“能成立”，是从随顺而言的，应如是连结。“彼等”，指因等。“其余”，为显示所欲之“何等”，故说“增上缘”等。“此二者”，即“善与无记是无记的（缘），不善与无记是无记的（缘）”此二者。

නහෙතුමූලකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

非因根本释义终。

636. හෙතුයා [Pg.313] වුත්තෙහි තීහීති හෙතුපච්චයා වුත්තෙහි තීහි විස්සජ්ජනෙහි සද්ධිං. වාරසාමඤ්ඤමෙව වදති, න අත්ථසාමඤ්ඤන්ති අධිප්පායො. තථා කම්මෙ තීණීති හෙතුයා වුත්තානෙවාති චාති ‘‘කම්මෙ තීණී’’ති එත්ථ ‘‘හෙතුයා වුත්තානෙවා’’ති ඉමස්මිං අත්ථවචනෙපි තථා වාරසාමඤ්ඤමෙව සන්ධාය වදතීති අත්ථො.

636. “因缘已说三者”，即与因缘中所说的三个回答。“此仅说表述的相似性，而非意义的相似性”，此为其意。同样，对于“业有三”以及“因缘已说”，其意是指，在“业有三”此句中，以及在“因缘已说”此有义之语中，同样仅就表述的相似性而言。

644. එකෙකමෙවාති එකෙකමෙව විස්සජ්ජනං.

644. 一一者，即一一之回答。

650. සකට්ඨානෙති අත්තනා ඨිතට්ඨානෙ. තතො පරෙතරාති තතො අග්ගහිතපච්චයතො පරෙතරා පච්චනීයතො. නාහාරෙ…පෙ… ලාභො හොතීති ආහාරපච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ ඉන්ද්‍රියපච්චයං, අනුලොමතො ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ ච පච්චනීයතො ඨිතෙ ආහාරපච්චයං අනුලොමතො යොජෙත්වා යථා පඤ්හො ලබ්භතීති අත්ථො. තෙසූති ආහාරින්ද්‍රියෙසු. ද්විධා භින්නානි පච්චනීයතො අනුලොමතො ච යොජෙතබ්බභාවෙන.

650. “于自处”，即于自身所住立之处。“于彼之外”，即从对立面而言，于彼未被执取的缘之外。至于“于食……乃至……获得”，其意为：当食缘处于对立面时，从随顺面结合根缘；以及当根缘处于对立面时，从随顺面结合食缘，如是便可得出所问。“于彼等”，指于食与根。因需从对立与随顺两方面来结合，故分为二种。

පච්චනීයානුලොමවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

对立随顺释义终。

කුසලත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

善三法释义终。

2. වෙදනාත්තිකවණ්ණනා

2. 受三法释义

1. වෙදනාත්තිකෙ පටිච්චාදිනියමන්ති තිකපදසම්බන්ධවසෙන පටිච්චවාරාදීසු වත්තබ්බං පටිච්චසහජාතට්ඨාදිනියමනං න ලභන්ති වෙදනාරූපනිබ්බානානි. කස්මා? තිකමුත්තකත්තා. තථා පච්චයුප්පන්නවචනං. න හි සක්කා වත්තුං වෙදනං රූපං නිබ්බානඤ්ච සන්ධාය ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො උප්පජ්ජතී’’ති. තිකධම්මානන්ති වෙදනාත්තිකධම්මානං. තත්ථාති හෙතුපච්චයාදීසු. යථානුරූපතොති වෙදනාදීසු යො යස්ස වෙදනාය සම්පයුත්තධම්මස්ස ආරම්මණාදිපච්චයො භවිතුං යුත්තො, තදනුරූපතො. ආරම්මණාදීති ආදි-සද්දෙන ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති.

1. 于受三法中，就三法句的关联而言，在缘起章等中当说的“缘俱生等之决定”，受、色与涅槃不可得。何故？因其脱离三法故。缘生之说亦然。实不可就受、色与涅槃而说：“以乐受相应法为缘，乐受相应法生起。”“三法之诸法”者，受三法之诸法也。“于其中”者，于因缘等中也。“依其相应”者，于受等法中，何者适合作为何种受相应法的所缘等缘，即依此相应性。“所缘等”者，“等”字摄所缘、所缘增上、所缘亲依止等。

10. කුසලත්තිකෙපි පරිහීනන්ති ඉදං පච්චනීයං සන්ධාය වුත්තං. රූපාරූපධම්මපරිග්ගාහකත්තාති ඉදං අනාදිභූතස්සපි සහජාතස්ස ආදිම්හි ඨපනෙ [Pg.314] කාරණවචනං. ආදි-සද්දෙනාති ‘‘සහජාතාදයො’’ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන. යථාරහං ආරබ්භ උප්පත්තිවසෙන සබ්බෙ අරූපධම්මා ආරම්මණාදීනං පච්චයුප්පන්නා හොන්තීති වුත්තං ‘‘පච්චයුප්පන්නවසෙන සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකානං ආරම්මණාදීන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන ආරම්මණාධිපතිආරම්මණූපනිස්සයාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. තෙනාති ‘‘සබ්බාරූපධම්මපරිග්ගාහකා පනා’’තිආදිවචනෙන. සබ්බට්ඨානිකානං…පෙ… දස්සිතා හොති සහජාතදස්සනෙනාති අත්ථො. එකදෙසපරිහානිදස්සනෙනෙව හි සමුදායපරිහානි දස්සිතා හොතීති. සහජාතාදයොති වා ආදි-සද්දෙන සබ්බට්ඨානිකා චත්තාරොපි දස්සිතා හොන්තීති. සහජාතමූලකාති සහජාතපච්චයෙ සති භවන්තා න සහජාතං පුරතො කත්වා පාළියං ආගතා. තෙනාහ ‘‘සහජාතනිබන්ධනා…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති. සො පච්ඡාජාතො කස්මා පන න පරිහායතීති සම්බන්ධො. තත්ථාති යථාවුත්තාය පරිහානියං අපරිහානියඤ්ච. සහජාතනිබන්ධනෙහීති සහජාතධම්මනිමිත්තෙහි පච්චයභාවෙහි ඉධ පච්චයධම්මහෙතුකො වුත්තො. එත්ථෙවාති පරිහානියංයෙව. සා හි ඉධ අධිකතා. සහජාතනිබන්ධනානමෙව පරිහානීති වුත්තෙ ‘‘කිං සබ්බෙසංයෙව නෙසං පරිහානී’’ති ආසඞ්කාය ආහ ‘‘සහජාත…පෙ… දස්සිතමෙත’’න්ති.

10. “于善三法中亦有缺失”，此是就对立而言。“摄色与无色法故”者，此是于开端处安置非始之俱生法的原因之说。“等字”者，于“俱生等”中，以等字……。“依其相应，由生起故，一切无色法皆为所缘等之缘生”，故说“以缘生故，为一切无色法所摄之所缘等”。以“等”字摄所缘、所缘增上、所缘亲依止等。因此，有“然为一切无色法所摄者”等语。其义为：“一切处……（等）……由显示俱生而得显示。”由显示一分之缺失，即显示了全部之缺失。或“俱生等”，以“等”字亦显示了一切处的四者。“以俱生为根本”者，有俱生缘时而有，非将俱生置前而出现于圣典中。故说：“以俱生为系缚……（等）……此为所说。”“彼后生者何故不缺失？”此是关联。“于其中”者，于如前所说之缺失与不缺失。“以俱生为系缚”者，是以俱生法为相的诸缘性，于此说为缘法之因。“仅于此”者，仅于缺失，因此是此处的主题。当说“仅以俱生为系缚者有缺失”时，为断“是否彼等一切皆有缺失”之疑，故说：“俱生……（等）……此已显示。”

17. නයදස්සනමෙව කරොතීති යථා අහෙතුකකිරියචෙතනං සන්ධාය ‘‘නහෙතුපච්චයා නකම්මපච්චයා’’ති වත්තුං ලබ්භා, එවං නවිපාකපච්චයාතිපි ලබ්භා. අහෙතුකමොහං පන සන්ධාය ‘‘නහෙතුපච්චයා නවිපාකපච්චයා’’ති ලබ්භා, න ‘‘නකම්මපච්චයා’’ති. තෙනාහ ‘‘න ච පච්චයපච්චයුප්පන්නධම්මසාමඤ්ඤදස්සන’’න්තිආදි.

17. 仅显示此理趣：如就无因唯作思，可说“非因缘、非业缘”，亦可说“非异熟缘”。然就无因痴，可说“非因缘、非异熟缘”，而不可说“非业缘”。故说：“非缘与缘生法之共相观”等。

25-37. යථා කුසලත්තිකං, එවං ගණෙතබ්බන්ති ඉදං යං සන්ධාය පාළියං නික්ඛිත්තං, තං දස්සෙතුං වුත්තං ‘‘හෙතුමූලකානං…පෙ… නගණනසාමඤ්ඤ’’න්ති. න හි කුසලත්තිකෙ අනුලොමපච්චනීයෙ ගණනාහි වෙදනාත්තිකෙ තා සමානා. පරිවත්තෙත්වාපි යොජිතාති එත්ථ ‘‘නහෙතුපච්චයා නපුරෙජාතපච්චයා ආරම්මණෙ එක’’න්ති ආරම්මණං පඨමං වත්වා වත්තබ්බම්පි පුරෙජාතං පරිවත්තෙත්වා පඨමං වුත්තන්ති වදන්ති. තථා නහෙතුපච්චයා කම්මෙ තීණීති ඉදමෙව පදං පරිවත්තෙත්වා ‘‘නකම්මපච්චයා හෙතුයා තීණීති වුත්ත’’න්තිපි වදන්ති.

25-37. “如善三法，应如是计数”，此是为了显示圣典中所置者而说，即“以因为根本……（等）……非计数之共通”。于善三法中，顺与逆的计数，与受三法中的彼等并不相同。“转换亦可结合”者，于“非因缘，非前生缘，于所缘为一”中，有人说，先说了所缘，而当说的前生缘，亦可转换而先说。同样地，“非因缘，于业为三”此句，亦可转换而说成“非业缘，于因为三”。

39. තංසම්පයුත්තෙති [Pg.315] තෙන දොමනස්සෙන සම්පයුත්තෙ. දොමනස්සසීසෙන සම්පයුත්තධම්මා වුත්තා. සද්ධාපඤ්චකෙසූති සද්ධාසීලසුතචාගපඤ්ඤාසු. කත්තබ්බන්ති වා යොජනා කාතබ්බාති අත්ථො. අවසෙසෙසූති රාගාදීසු. පාළිගතිදස්සනත්ථන්ති ‘‘එවං පාළි පවත්තා’’ති පාළියා පවත්තිදස්සනත්ථං. රාගාදීහි උපනිස්සයභූතෙහි. අනුප්පත්තිතොති න උප්පජ්ජනතො. තං පාළිගතිං තිකන්තරපාළියා දස්සෙන්තො ‘‘කුසලත්තිකෙපිහී’’තිආදිමාහ. ඉධාපීති ඉමස්මිං වෙදනාත්තිකෙපි.

39. “与彼相应”者，与彼忧相应也。以忧为首之相应法已说。“于信五法”者，于信、戒、闻、舍、慧。或其义为“应作结合”。“于其余”者，于贪等。“为示圣典之趣向”者，为示“圣典如是转起”之圣典转起。以贪等为亲依止。“由不生故”者，非由生起。为以另一三法之圣典显示彼圣典之趣向，故说“于善三法中亦”等。“于此亦”者，于此受三法中亦然。

62. අනඤ්ඤත්තන්ති අභෙදං. සුඛවෙදනාසම්පයුත්තො හි ධම්මො සුඛවෙදනාසම්පයුත්තස්සෙව ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො, න ඉතරෙසං. එස නයො සෙසපදෙසු සෙසෙසු ච ‘‘තීණී’’ති ආගතට්ඨානෙසු. තෙන වුත්තං ‘‘සබ්බානි තීණි සුද්ධානං තිණ්ණං පදානං වසෙන වෙදිතබ්බානී’’ති. ‘‘පච්ඡාජාතා අරූපධම්මානං පච්චයො න හොන්තී’’ති යුත්තමෙතං, පුරෙජාතා පන අරූපධම්මානං පච්චයා න හොන්තීති කථමිදං ගහෙතබ්බන්ති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘පුරෙජාතා’’තිආදි, පුරෙජාතා හුත්වා පච්චයො න හොන්තීති අත්ථො. පුරිමතරං උප්පජ්ජිත්වා ඨිතා හි රූපධම්මා පච්ඡා උප්පන්නානං අරූපධම්මානං පුරෙජාතපච්චයො හොන්ති, න චායං නයො අරූපධම්මෙසු ලබ්භති. තෙන වුත්තං ‘‘පුරෙජාතත්තාභාවතො’’ති. තථා පච්ඡාජාතත්තාභාවතොති යථා ඉමස්මිං තිකෙ කස්සචි ධම්මස්ස පුරෙජාතත්තාභාවතො පුරෙජාතපච්චයො න හොන්තීති වුත්තං, තථා පච්ඡාජාතත්තාභාවතො පච්ඡාජාතා හුත්වා පච්චයො න හොන්ති, පච්ඡාජාතපච්චයො න හොන්තීති අත්ථො. න හි එකස්මිං සන්තානෙ කෙසුචි අරූපධම්මෙසු පඨමතරං උප්පජ්ජිත්වා ඨිතෙසු පච්ඡා කෙචි අරූපධම්මා උප්පජ්ජන්ති, යතො තෙ තෙසං පච්ඡාජාතපච්චයො භවෙය්‍යුං.

62. 非他性即不相异。与乐受相应的法，是与乐受相应的法本身的因缘，而非其他法的因缘。此理适用于其余诸句以及其余出现“三”之处。因此说：“一切三者，应通过三组纯净句的方式来了知。”“后生法非无色法之缘”，此说合理。然而，针对“前生法(purejātā)如何非无色法之缘？此义应如何理解？”的质问，说道：“前生”等，其义是：作为前生法，它们不是缘。因为先生起而存在的色法，是后生起的无色法的‘前生缘’(purejātapaccayo)，但此理在无色法中不可得。因此说：“因无前生性故。”同样，“因无后生性故”，犹如在此三法组中，因某法无前生性，故说其非前生缘；同样，因无后生性，故作为后生法，它们不是缘，其义即非后生缘。因为在同一相续中，并非在某些无色法先生起而存在后，另一些无色法才后生起，以致后者能成为前者的后生缘。

83-87. අවසෙසෙසු අට්ඨසූති ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො’’තිආදිනා එකමූලකෙකාවසානා යෙ නව නව වාරා ආරම්මණපච්චයාදීසු ලබ්භන්ති, තෙසු යථාවුත්තමෙකං වජ්ජෙත්වා සෙසෙසු අට්ඨසු. තීස්වෙවාති සුද්ධෙසු තීස්වෙව සහජාතකම්මපච්චයො ලබ්භති.

83-87. 在其余八者中：以“与乐受相应的法”等为始，在所缘缘(ārammaṇapaccaya)等中可得的，具一根本与一结尾的九组九次中，除去如前所述的一者，在其余八者中。仅在三种中：仅在三种纯净法中，可得俱生业缘。

වෙදනාත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

受三法释义终。

3. විපාකත්තිකවණ්ණනා

3. 异熟三法释义

1-23. සොයෙවාති [Pg.316] අකතසමාසෙහි පදෙහි යො අත්ථො වුච්චති, සොයෙව අත්ථො වුත්තො හොති.

1-23. 彼亦尔者：由未复合的诸词所言说的意义，即是已言说的意义。

24-52. තන්ති තං වචනං, තං වා කටත්තාරූපං. යස්මා චිත්තසමුට්ඨානස්ස උපාදාරූපස්ස යථා ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පත්ති, තථා මහාභූතෙ ච පටිච්ච උප්පත්ති. න හි තස්ස තදුභයං විනා උප්පත්ති අත්ථි, න එවං කටත්තාරූපස්ස. තඤ්හි කම්මස්ස කටත්තා උප්පජ්ජමානං මහාභූතෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති, තස්මා චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූපස්ස තං විසෙසං දස්සෙතුං තදෙව වුත්තං, න කටත්තාරූපං වුත්තන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘ඛන්ධෙ පටිච්චා’’තිආදිමාහ. යදිපි කටත්තාරූපං ‘‘මහාභූතෙ පටිච්ච චිත්තසමුට්ඨානං රූපං උපාදාරූප’’න්ති එත්ථ න ගහිතං, වචනන්තරෙන පන ගහිතමෙවාති දස්සෙන්තො ‘‘පවත්තියං පනා’’තිආදිමාහ. එවඤ්ච කත්වාති ඛන්ධෙ පටිච්ච උප්පත්තියා අභාවතොයෙව. නාහාරපච්චයෙති ආහාරපච්චයෙ පච්චනීයතො ඨිතෙ. තම්පීති කටත්තාරූපම්පි. ඨිතික්ඛණෙ කටත්තාරූපස්ස ආහාරො උපත්ථම්භකො හොතීති කත්වා වුත්තං ‘‘උප්පාදක්ඛණෙ’’ති.

24-52. 彼者：指彼语，或彼业生色(kaṭattārūpa)。因为心生所造色，既依诸蕴而生起，亦依诸大种而生起。离此二者，彼实无有生起，但业生色则不然。彼从业已造故而生起，是依诸大种而生起。因此，为显示心生所造色的那个差别，只说了它而未说业生色；为显示此义，才说了“依诸蕴”等。为显示“虽然业生色在此处‘依诸大种，心生色是所造色’中未被含摄，但由其他文句已被含摄”，故说“然于流转中”等。如是作者：正因其无依蕴生起故。非食缘者：立于食缘的否定面。彼亦者：即业生色亦然。因食素于住时是业生色的支持者，故说“于生起时”。

විපාකත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

异熟三法释义终。

4. උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා

4. 有取三法释义

51. අධිපතිධම්මොයෙව ලොකුත්තරධම්මෙසු නාධිපතිපච්චයා උප්පජ්ජතීති ආහ ‘‘නාධිපතිපච්චයාති සයං අධිපතිභූතත්තා’’ති. නනු අධිපතිධම්මොපි ආරම්මණාධිපතිවසෙන අධිපතිපච්චයෙන උප්පජ්ජතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අවිරහිතා…පෙ… දස්සෙතී’’ති. අවිරහිතාරම්මණාධිපතීසූති ලොකුත්තරෙ සන්ධායාහ. තෙ හි නිබ්බානාරම්මණත්තා එවං වුච්චති. පි-සද්දෙන කො පන වාදො විරහිතාරම්මණාධිපතිඅනෙකන්තාරම්මණාධිපතීසූති දස්සෙති.

51. 唯有增上法于出世间法中非由增上缘生起，故说：“非增上缘者，因其自身已是增上故。”针对“增上法难道不也以所缘增上的方式，由增上缘而生起吗？”的质问，说道：“不离……乃至……显示。”不离所缘增上者：是针对出世间法而说。因为彼等以涅槃为所缘，故如是说。以“亦”字显示，更何况已离所缘增上与非决定所缘增上。

72. අනුපාලනුපත්ථම්භනවසෙනාති ජීවිතින්ද්‍රියං විය කටත්තාරූපානං අනුපාලනවසෙන ඔජා තස්සෙව කම්මජකායස්ස උපත්ථම්භනවසෙන පච්චයො හොති, න ජනකවසෙනාති යොජනා. එතස්මිං පන අත්ථෙ සතීති [Pg.317] කම්මජකලාපෙ ඔජා තස්සෙව කම්මජකායස්ස උපත්ථම්භකවසෙන පච්චයො හොතීති එතස්මිං අත්ථෙ ලබ්භමානෙ. ආහාරන්තිපි වත්තබ්බන්ති යථා ජීවිතින්ද්‍රියවසෙන ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති වුත්තං, එවං යථාවුත්තආහාරස්සපි වසෙන වත්තබ්බන්ති අත්ථො. එත්ථ ච යස්මිං කලාපෙ කම්මජා ඔජා කදාචි තස්සෙව උපත්ථම්භනපච්චයො හොතීති අයමත්ථො අට්ඨකථායං දස්සිතො. යදි කම්මජා ඔජා එකංසතො සකලාපරූපූපත්ථම්භනවසෙනෙව පවත්තති, තථා සති ඉමාය පාළියා විරොධො සියාති දස්සෙන්තො ‘‘යදි ච…පෙ… හොතී’’ති අට්ඨකථාවචනං උද්ධරිත්වා තත්ථ දොසං විභාවෙන්තො ‘‘එවං සතී’’ති ආහ. තත්ථ තන්ති තං වචනං. අනජ්ඣොහටාය අත්තනො පච්චයතො නිබ්බත්තාය, පච්චයො චෙත්ථ කම්මංයෙව. තෙනාහ ‘‘සසන්තානගතාය උපාදින්නොජායා’’ති.

72. 以护持与支持的方式者：应如是结合，犹如命根以护持的方式为缘，食素(ojā)对彼业生身以支持的方式为缘，而非以生成的方式为缘。当此义存在时，即是说，当“在业生色聚中，食素对彼业生身以支持的方式为缘”此义可得时。亦可说为食缘：其义为，犹如依命根而说“有取有取所缘法为有取有取所缘法的有缘”，如是亦可依前述食素之方式而说。于此，义注中已显示此义：于某色聚中，业生食素有时仅是彼色聚的支持缘。为显示“若业生食素绝对仅以支持其余一切色法的方式而转起，如是则与此圣典文句相违”，故援引义注之文“若……乃至……是”，并于其中分辨过失而说“如是则”。其中，“彼”(tanti)即指该文句。非被吞食的、从其自缘而生的，此中之缘即是业。因此说：“于已入自相续的已执取食素。”

අයම්පි පඤ්හො, න කෙවලං පුබ්බෙ වුත්තආහාරොයෙවාති අධිප්පායො. උද්ධරිතබ්බො සියා, න ච උද්ධටො. තස්මාති එතස්ස ‘‘වාදො බලවතරො’’ති එතෙන සම්බන්ධො. කස්මා පන යථාවුත්තෙසු ද්වීසු පඤ්හෙසු ආහාරො න උද්ධටොති ආහ ‘‘අජ්ඣොහටස්සා’’තිආදි. තත්ථ දුතියපඤ්හොති දුකමූලකෙ දුතියපඤ්හොති යොජනා. දුතියපඤ්හො ච න උද්ධටොති එත්ථාපි ‘‘අජ්ඣොහටස්ස…පෙ… අභාවතො’’ති ඉදං ආනෙත්වා සම්බන්ධිතබ්බං. ඉතරස්සාති අනජ්ඣොහටස්ස. අජ්ඣොහටමෙව න අනජ්ඣොහටං, යථාවුත්තොජන්ති අධිප්පායො. ‘‘බලවතරො’’ති වත්වා තස්ස බලවතරභාවං දස්සෙන්තො ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. කතිපයාලොපෙ අජ්ඣොහරිත්වා වසිත්වා ඨිතස්ස විය අජ්ඣොහටමත්තාහි මණ්ඩූකාදීහි අජ්ඣොහාරකස්ස සරීරෙ විසෙසාධානං වෙදිතබ්බං.

此亦是问题，其意趣是：不仅是先前所说的食素而已。其应被援引，然未被援引。因此：此与“彼说更有力”相关。然为何于如前所述的二问中，食素未被援引？答曰：“因吞食者”等。其中，第二问者：应结合为“以二法为根本的第二问”。于“第二问亦未被援引”此处，亦应引“因吞食者……乃至……无有故”而与之结合。另一者：指非被吞食者。其意趣是：仅指被吞食者，而非未被吞食者，即如前所说之食素。说了“更有力”后，为显示其更有力之相，说道：“实不”等。应知，犹如吞食数口后安住者，仅凭被吞下的青蛙等，亦能为吞食者的身体带来特殊的变化。

ඉධ වුත්තෙහීති ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ වුත්තෙහි. එකමූලකදුකතිකාවසානපඤ්හවිස්සජ්ජනෙහීති එකපදමූලකෙහි දුකාවසානෙහි තිකාවසානෙහි ච පඤ්හවිස්සජ්ජනෙහි. තෙ පන ‘‘අනුපාදින්නුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො, අනුපාදින්නඅනුපාදානියො ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නඅනුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං වෙදිතබ්බො. ඉධාති ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ. දුතියදුකාවසානෙ වියාති දුතියදුකාවසානෙ පඤ්හවිස්සජ්ජනෙ විය, ‘‘අනුපාදින්නුපාදානියො [Pg.318] ධම්මො උපාදින්නුපාදානියස්ස අනුපාදින්නුපාදානියස්ස ච ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතං පච්ඡාජාත’’න්ති එතස්ස විස්සජ්ජනෙ වියාති අත්ථො. අයඤ්ච අත්ථො තතියපදමූලකෙසු දුකතිකාවසානපඤ්හෙසුපි ලබ්භතෙව. යදි පන තෙ පඤ්හා කුසලත්තිකෙපි ලබ්භන්ති, අථ කස්මා තත්ථ න උද්ධටාති ආහ ‘‘සුඛාවබොධනත්ථං පන තත්ථ සහජාතවසෙනෙව විස්සජ්ජනං කත’’න්ති. සහජාතවසෙනෙවාති සහජාතඅත්ථිපච්චයවසෙනෙව. එකමූලකදුකාවසානාති ‘‘කුසලො ධම්මො කුසලස්ස ච අබ්‍යාකතස්ස චා’’ති එවංපකාරා පඤ්හා. තත්ථ කුසලත්තිකෙ උද්ධටා. ඉධ පන ඉමස්මිං උපාදින්නත්තිකෙ. එතෙහි යථාවුත්තෙහි විස්සජ්ජනෙහි. එකො ධම්මොති එකො වෙදනාදිකො පච්චයධම්මො. අනෙකෙහීති සහජාතපච්ඡාජාතාදීහි අනෙකෙහි අත්ථිපච්චයවිසෙසෙහි. අනෙකෙසං ධම්මානන්ති අනෙකෙසං පච්චයුප්පන්නධම්මානං. එකො අත්ථිපච්චයොති ඉදං අත්ථිපච්චයතාසාමඤ්ඤතො වුත්තං.

“于此所说者”：指在此有取三法中所说者。“以一为根本、以二法与三法为结尾的问答”：指以一词为根本、以二法为结尾及以三法为结尾的诸问答。彼等当如是了知：“无取有取所缘法为有取有取所缘法与无取有取所缘法的有缘；无取无取所缘法为有取有取所缘法、无取有取所缘法与无取无取所缘法的有缘。”“于此”：指在此有取三法中。“如第二二法结尾”：其义为，犹如第二二法结尾的问答，即如“无取有取所缘法为有取有取所缘法与无取有取所缘法的有缘，（即）俱生、后生”此一解答。此义亦可于以第三词为根本的二法与三法结尾的诸问中获得。然若彼等问题亦可得于善三法组中，那么为何于彼处未被援引？（对此）答曰：“然为易于觉了，于彼处仅依俱生方式作答。”“仅依俱生方式”：指仅依俱生有缘的方式。“以一为根本、以二法为结尾”：指“善法是善法与无记法的（缘）”等此类问题。彼等于善三法组中已被援引。然而在此有取三法中，通过此等如前所述的解答。“一法”：指一受等缘法。“以多种”：指以俱生、后生等多种有缘的差别。“对多种法”：指对多种缘生法。“一有缘”：此乃从有缘之共性而言。

ඉදානි යථාවුත්තං අවුත්තඤ්ච අත්ථිපච්චයෙ ලබ්භමානං විසෙසං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘එකො හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ එකොති අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු එකො. එකස්සාති තාදිසස්සෙව එකස්ස. අඤ්ඤථා හි එකො ධම්මො එකස්ස ධම්මස්ස පච්චයො නාම නත්ථි. එකෙනෙවාති සහජාතඅත්ථිපච්චයෙනෙව යථා ඔක්කන්තික්ඛණෙ වත්ථු. තඤ්හි අත්තනා සහජාතස්ස නාමස්ස සහජාතඅත්ථිපච්චයෙනෙව පච්චයො හොති, න පුරෙජාතාදිනා. එකො සහජාතඅරූපක්ඛන්ධො අනෙකෙසං අත්තනා සහජාතානං අරූපක්ඛන්ධානං එකෙන සහජාතඅත්ථිපච්චයෙන, අනෙකෙහි සහජාතපච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයෙහි යථාක්කමං අත්තනා සහජාතානං චිත්තසමුට්ඨානරූපානං පුරෙජාතානං තෙසමුට්ඨානිකරූපානං. අනෙකො පුරෙජාතවත්ථුරූපඤ්චෙව සහජාතඅරූපක්ඛන්ධා ච එකස්ස අරූපක්ඛන්ධස්ස යථාක්කමං පුරෙජාතසහජාතඅත්ථිපච්චයෙහි. අනෙකො අරූපධම්මො අනෙකෙසං සහජාතඅරූපධම්මානං පුරෙජාතරූපධම්මානඤ්ච සහජාතපච්ඡාජාතඅත්ථිපච්චයෙහි. අනෙකො වා ආහාරින්ද්‍රියප්පකාරො අනෙකෙසං රූපධම්මානං යථාරහං සහජාතපුරෙජාතපච්ඡාජාතාහාරින්ද්‍රියවසෙන අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො හොති. එවං පච්චයුප්පන්නානං අසමානත්තෙපි අයමත්ථො සම්භවති, සමානත්තෙ [Pg.319] පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තෙනාහ ‘‘සමානත්තෙ පච්චයුප්පන්නධම්මාන’’න්ති. සහජාතං පුරෙජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති සහජාතඅත්ථිපච්චයධම්මො පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයධම්මෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොති. යථා වත්ථුනා පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයං ලභන්තා එව කුසලාදිධම්මා සහජාතානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං සහජාතඅත්ථිපච්චයො හොන්ති, තථා තෙ පුරෙජාතස්ස කායස්ස පච්ඡාජාතපච්චයොපි හොන්තියෙව. තෙනාහ ‘‘පච්ඡාජාතෙන චා’’ති. අත්ථිපච්චයො හොතීති සම්බන්ධො. අයං සහජාතපච්ඡාජාතානං අත්ථිපච්චයභාවො පච්චයධම්මානං අභෙදෙ එව ඉච්ඡිතො, න භෙදෙ. තෙනාහ ‘‘අනඤ්ඤධම්මත්තෙන…පෙ… නානාධම්මත්තෙ’’ති.

今为广说于有缘(atthipaccaya)中可得之已说与未说之差别，而言“一者”等。于此，“一者”，谓有缘差别中之一。“于一者”，谓于如是之一者。否则，一法实非为一法之缘。“仅以一者”，谓仅以俱生有缘(sahajāta-atthipaccaya)，如结生刹那之依处(vatthu)。彼实仅以俱生有缘为与自俱生之名法之缘，非以前生(purejāta)等。一俱生无色蕴，以一俱生有缘，为众多与自俱生之无色蕴之缘；以众多俱生有缘与后生有缘，各为与自俱生之心生色，及前生之彼等所生色之缘。众多前生依处色与俱生无色蕴，各以前生有缘与俱生有缘，为一无色蕴之缘。众多无色法，以俱生有缘与后生有缘，为众多俱生无色法与前生色法之缘。或众多食、根种类，随其相应之俱生、前生、后生、食、根方式，以有缘为众多色法之缘。如是，于缘生法不等时，此义亦可成；于相等时，则不待言。是故说“于缘生法相等时”。所谓“俱生唯与前生俱为有缘”，谓俱生有缘法唯与前生有缘法俱为有缘。犹如善等法，由依处得前生有缘时，亦为俱生蕴与心生色之俱生有缘；如是，彼等亦为前生身之后生缘。是故说“以及后生”。与“成为有缘”相连。此俱生与后生之有缘性，唯于缘法无别时可许，非于有别时。是故说“以非异法性(anaññadhammattena)……乃至……于种种法性(nānādhammatte)”。

ඉදානි තස්ස නානාධම්මත්තෙ අභාවං පාළියා විභාවෙන්තො ‘‘යදි සියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ එකො අත්ථිපච්චයභාවො නත්ථීති එකස්සෙව පච්චයධම්මස්ස වසෙන ලබ්භමානො එකො අත්ථිපච්චයභාවො නත්ථි. කස්මා? විරොධතො. තෙන වුත්තං ‘‘සහජාත…පෙ… න වුත්ත’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාති සහජාතපච්ඡාජාතානං එකධම්මවසෙන සහ අලාභතො එව. එකධම්මවසෙනාති එකස්සෙව පච්චයධම්මස්ස වසෙන. තෙනාහ ‘‘නානාධම්මානං විරුද්ධසභාවත්තා’’ති. විරුද්ධසභාවතා ච සහජාතපච්ඡාජාතවසෙන වෙදිතබ්බා, ඉධ පන ලොකියලොකුත්තරාදිභාවතොති. අඤ්ඤථාති තෙසං සහජාතපච්ඡාජාතානං එකජ්ඣං ලාභෙ. ඉන්ද්‍රියපටික්ඛෙපෙපීති ඉන්ද්‍රියපච්චයෙ පච්චනීකතො ඨිතෙපි. තස්ස පඤ්හස්ස ලාභතොති ‘‘උපාදින්නුපාදානියො ච අනුපාදින්නුපාදානියො ච ධම්මා උපාදින්නුපාදානියස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතස්ස පඤ්හස්ස ලාභතො. බාවීසාති එකමූලකාවසානා නව, එකමූලකදුකාවසානා පඤ්ච, එකමූලකතිකාවසානමෙකං, දුකමූලකෙකාවසානා චත්තාරො, දුකමූලකාවසානා ද්වෙ, දුකමූලකතිකාවසානමෙකන්ති එවං බාවීසති. යථා පුබ්බෙ සහජාතං පුරෙජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොතීති වුත්තං, එවං පුරෙජාතම්පි තෙනාති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති. තත්ථ සහජාතෙනෙව සහාති සහජාතෙන සහෙව. අට්ඨානප්පයුත්තො හි අයං එව-සද්දො, සහජාතෙන න විනා පුරෙජාතඅත්ථිපච්චයොති අත්ථො. ඉතරෙසු පන අත්ථිපච්චයධම්මෙසු නියමො නත්ථි තෙහි [Pg.320] සහාපි විනාපි භාවතො. තෙනාහ ‘‘න ඉතරෙහී’’ති. තම්පි වත්ථු තංසහිතපුරෙජාතමෙවාති යං ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති වුත්තං, තම්පි වත්ථුපුරෙජාතඤ්චෙව තංසහිතාරම්මණපුරෙජාතමෙව ච, න කෙවලං ආරම්මණපුරෙජාතං. තෙනාහ ‘‘න ඉතර’’න්ති.

现在，为通过圣典文句辨明其于种种法中之不存在，而说“若有”等。于此，所谓“一个有缘之状态不存在”，是指依于单一缘法而获得之一个有缘状态不存在。为何？因其相违故。因此说“俱生……乃至……未说”。如此，正因俱生法与后生法不能依于一法而同时获得。“依于一法”是指依于单一缘法。因此说“因诸法自性相违故”。其相违性应以俱生与后生来了知，而于此，则是因世间与出世间等的状态。否则者，是指彼等俱生法与后生法可同时获得。“即使于根之否定中”，是指即使于根缘作为对立面而存在时。“因该问题得以成立”，是指因“有取有取所缘法与无取有取所缘法，以有缘为缘，为有取有取所缘法之缘”此一问题得以成立。所谓“二十二”，即：以一为根结尾者有九，以一为根二法结尾者有五，以一为根三法结尾者有一，以二为根一法结尾者有四，以二为根结尾者有二，以二为根三法结尾者有一，如是为二十二。如前所述“俱生法仅与前生法俱为有缘”，为示“前生法亦与彼俱”而说“前生法仅与俱生法俱为有缘”。于此，“仅与俱生法俱”即“与俱生法俱”。此“eva”字实为异位之用，其义为：前生有缘不离于俱生法。于其他有缘法，则无此限定，因其可与彼等俱或不俱而有。因此说“非与其他”。而所说“前生法仅与俱生法俱为有缘”，此亦仅指依处前生及与彼相应的所缘前生，而非仅是所缘前生。因此说“非其他”。

ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාඨන්තරෙන විභාවෙතුං ‘‘කුසලත්තිකෙ හී’’තිආදි වුත්තං. යදි පුරෙජාතං තංසහජාතෙන විනාපි අත්ථිපච්චයො සියා, ‘‘නවිප්පයුත්තපච්චයා අත්ථියා පඤ්චා’’ති වත්තුං න සක්කා, වුත්තඤ්චෙතං, තස්මා විඤ්ඤායති ‘‘පුරෙජාතං සහජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයො හොතී’’ති. නවිප්පයුත්තෙ බාවීසාති එත්ථාපි එසෙව නයො. තත්ථාති සනිදස්සනත්තිකෙ. අත්ථිවිභඞ්ගෙති අත්ථිපච්චයස්ස විභජනෙ. තිකමූලකෙකාවසානන්ති ‘‘සනිදස්සනසප්පටිඝො ච අනිදස්සනසප්පටිඝො ච අනිදස්සනඅප්පටිඝො ච ධම්මා අනිදස්සනසප්පටිඝස්ස ධම්මස්ස අත්ථිපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවං තිකමූලකො එකාවසානො පඤ්හො උද්ධටො. පච්චයුද්ධාරෙති ච තත්ථෙව පච්චයුද්ධාරෙ. තථා ච සො පඤ්හො උද්ධටො. තයිදං කථං, යදි පුරෙජාතං සහජාතෙනෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති චොදනායං ආහ ‘‘තං වත්ථුසහිතස්ස…පෙ… පච්චයභාවතො’’ති. තස්සත්ථො – යදිපි තත්ථ සනිදස්සනසප්පටිඝග්ගහණෙන ආරම්මණපුරෙජාතස්ස අත්ථිපච්චයභාවො වුත්තො, තථාපි අනිදස්සනඅප්පටිඝග්ගහණතො වත්ථුම්පි ගහිතන්ති වත්ථුසහිතස්ස ආරම්මණපුරෙජාතස්ස සහජාතෙන සහෙව අත්ථිපච්චයභාවො වුත්තොති. පච්ඡාජාතං ආහාරින්ද්‍රියෙහෙව සහ අත්ථිපච්චයො හොති, න පුරෙජාතෙනාති අධිප්පායො. අනඤ්ඤධම්මත්තෙති පච්චයධම්මස්ස අනඤ්ඤත්තෙ. සහජාතෙන සහ අත්ථිපච්චයො හොතීති යොජනා. සෙසපදද්වයෙපි එසෙව නයො. තත්ථාපි පටියොගිපුරෙජාතංයෙව දට්ඨබ්බං. ‘‘අත්ථිපච්චයවිසෙසෙසු පනා’’තිආදිනා අත්තනා දස්සිතං විචාරං ‘‘එවමෙත’’න්ති නිගමනවසෙන පච්චාමසති.

现在，为以另一文句阐明如前所述之义，故说“于善三法中”等。若前生法无彼俱生法亦能成为有缘，则不能说“于不相应缘，有缘有五”；然此已被说。是故可知：“前生法仅与俱生法俱为有缘”。于“不相应缘有二十二”中，亦是此理。“于彼”，是指于有见三法。“于有缘之分别中”，是指于有缘的分别。所谓“以三法为根一法结尾者”，是指“有见有对法、无见有对法、无见无对法，以有缘为无见有对法之缘”，如是，以三法为根、一法结尾之问题被提出。于缘之抉择中，亦于彼处抉择缘。如是，彼问题被提出。此云何？于“若前生法仅与俱生法俱为有缘”之诘问中，答曰：“彼因与依处俱行……之缘状态故”。其义为：虽然于彼处，由取有见有对法而说所缘前生之有缘状态，然由取无见有对法，依处亦被取；是故，与依处俱行的所缘前生之有缘状态，是与俱生法一同被说的。其意趣为：后生法仅与食、根俱为有缘，而非与前生法。所谓“以非异法性故”，是指缘法的非相异性。“与俱生法俱为有缘”是其连结。于其余二句亦是此理。于彼处亦应见其对应的前生法。以“然于有缘差别中”等，作者以“此即如是”之结论方式，回顾自己所示之考察。

උපාදින්නත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

有取三法释义终。

6. විතක්කත්තිකවණ්ණනා

6. 寻三法释义

22. විතක්කත්තිකෙ [Pg.321] සත්තසු මූලකෙසූති ‘‘සවිතක්කසවිචාරං ධම්මං පටිච්චා’’තිආදිනා ආගතානි තීණි එකකානි, තීණි දුකානි, එකං තිකන්ති එවං එකමූලකානි යානි සත්තමූලකානි, තෙසු. යථාක්කමන්ති පාළියං ආගතානුක්කමෙන. සත්තාති පඨමෙ එකකෙ සත්ත. පඤ්චාති දුතියෙ පඤ්ච. තානිමානි හෙතුපච්චයෙ වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බානි. ඉධ පන පවත්තිවසෙනෙව යොජෙතබ්බං. තීණීතිආදීසු තතියෙ තීණි, චතුත්ථෙ එකං, පඤ්චමෙ තීණි, ඡට්ඨෙපි තීණි, සත්තමෙ එකං. තානි පන යථාක්කමං තතියපදං පටිච්ච තතියපදදුතියපදතදුභයවසෙන, පඨමපදතතියපදානි පටිච්ච තතියපදවසෙන, පඨමපදදුතියපදානි පටිච්ච පඨමපදතතියපදතදුභයවසෙන, දුතියපදතතියපදානි පටිච්ච පඨමපදතතියපදතදුභයවසෙන, පඨමදුතියතතියපදානි පටිච්ච තතියපදවසෙනෙව වෙදිතබ්බානි. අඤ්ඤමඤ්ඤෙ අට්ඨවීසාතිආදීසුපි ඉමිනාව නයෙන ගණනා වෙදිතබ්බා. එවන්ති යථාවුත්තං ගණනං පච්චාමසති. දුතියතතියමූලකෙසු එකං එකන්ති දුතියමූලකෙ එකං, තතියමූලකෙ එකන්ති යොජෙතබ්බං. තථා ආසෙවනෙති යථා පුරෙජාතෙ එකාදස, තථා ආසෙවනෙති අත්ථො. අඤ්ඤානීති අධිපතිඅඤ්ඤමඤ්ඤපුරෙජාතාසෙවනතො අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු ගණනානි. හෙතුආරම්මණසදිසානීති හෙතුආරම්මණපච්චයෙසු ගණනාසදිසානි.

22. 于寻三法中，关于七个根本，即如“以有寻有伺法为缘”等所说，有三个单法、三个二法、一个三法，如是为七个根本。“依次”，即依巴利圣典所来之次第。“七”，即于第一个单法中有七。“五”，即于第二个中有五。此等当依因缘中所说之理了知。然于此处，则仅当依生起而连结。于“三”等中，第三个有三，第四个有一，第五个有三，第六个亦有三，第七个有一。此等当依次了知为：缘于第三句，而有第三句、第二句及彼二者；缘于第一句、第三句，而有第三句；缘于第一句、第二句，而有第一句、第三句及彼二者；缘于第二句、第三句，而有第一句、第三句及彼二者；缘于第一、二、三句，而仅有第三句。于“相互二十八”等中，亦当以此理了知其计数。“如是”，即回顾如前所述之计数。于第二、三根本中，“各一”，当连结为于第二根本中有一，于第三根本中有一。“如是于习行中”，其义为：如于前生中有十一，于习行中亦如是。“其他”，是指于增上、相互、前生、习行之外的其他缘中的计数。“与因、所缘相似”，即其计数与因缘、所缘缘中的相似。

31. අවිසෙසෙනාති ‘‘විපාක’’න්ති විසෙසනං අකත්වා න පන විස්සජ්ජනං කතන්ති යොජනා. තත්ථ කාරණං වත්තුං ‘‘කස්මා’’තිආදිමාහ. ඉතරෙසන්ති ලොකියවිපාකානං. තෙ විසුං නිද්ධාරෙත්වා වුත්තාති තෙ යථාවුත්තලොකියවිපාකා අවිතක්කවිචාරමත්තසාමඤ්ඤතො විසුං නීහරිත්වා වුත්තා. ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තෙ ඛන්ධෙ පටිච්ච අවිතක්කවිචාරමත්තා අධිපතී’’ති වුත්තරාසි පුරිමකොට්ඨාසො.

31. “不加简别”，其连结为：未作“异熟”之简别，而非未作解答。为说彼处之因，故说“为何”等。“其余”，是指世间异熟。“彼等被分别抉择而说”，即彼等如前所述之世间异熟，因其仅是无寻唯伺之共通性，而被分别取出而说。“以无寻唯伺蕴为缘，无寻唯伺为增上”，此为前分所说之总聚。

38. එතන්ති ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තං අවිතක්ක…පෙ… සහ ගච්ඡන්තෙනා’’ති ආගතපාළිපදං. තස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘මූලං…පෙ… වුත්තං හොතී’’ති ආහ. තත්ථ අවිතක්ක…පෙ… යොජෙන්තෙනාති අවිතක්කෙහි අවිතක්කපරියායෙන වුත්තෙහි අවිතක්කවිචාරමත්තඅවිතක්කඅවිචාරපදෙහි සහ මූලපදං[Pg.322], ආසෙවනමූලකමෙව වා ගච්ඡන්තෙන යොජෙන්තෙන නපුරෙජාතසදිසං නාසෙවනෙ පාළිගමනං කාතබ්බං, පඨිතබ්බන්ති අත්ථො. පොත්ථකෙසු පන ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තං විපාකෙන සහ ගච්ඡන්තෙනා’’ති දිස්සති, විපාකෙන විසෙසනභූතෙන සහ යොජෙන්තෙනාති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘විපාකං අවිතක්කවිචාරමත්තන්තිආදි යොජෙතබ්බ’’න්ති.

38. “此”，即“无寻唯伺……乃至……同行”之巴利句。为示其义，故说“根本……乃至……已说”。于彼，“连结无寻……乃至……者”，其义为：连结者当以无寻法，即以无寻之同义词所说之无寻唯伺、无寻无伺句，与根本句同行；或仅与习行根本同行，于习行中，不应作与前生相似之巴利句读法，此即应读之义。然于诸书中，可见“无寻唯伺与异熟同行”，其义为：与作为简别之异熟一同连结。是故说“应连结异熟、无寻唯伺等”。

එකමූලකෙ පාළියං යොජිතමෙවාති ‘‘දුමූලකෙසු පඨමෙ’’ති වුත්තං.

于一根本中，已于巴利圣典中连结，故说“于二根本中，在第一者”。

49. මූලපදමෙව අවසානභාවෙනාති ‘‘සවිතක්කසවිචාරං ධම්මං පච්චයා සවිතක්කසවිචාරො ධම්මො උප්පජ්ජති නහෙතුපච්චයා’’තිආදිනා මූලපදමෙව අවසානභාවෙන යොජිතං. සත්ත මොහා උද්ධරිතබ්බාති ඉදං නහෙතුපච්චයං සන්ධාය වුත්තං. පටිච්චවාරෙ හි අහෙතුකමොහො තික්ඛත්තුමෙව ආගතො. ඉධ පන ‘‘වත්ථුං පච්චයා’’තිආදිනා චතූසුපි මූලකෙසු ආගතො, තස්මා සත්තක්ඛත්තුං ආගමනං සන්ධාය ‘‘සත්ත මොහා’’ති වුත්තන්ති වෙදිතබ්බං.

49. “以根本句为结尾”，即以“以有寻有伺法为缘，有寻有伺法生起，非因缘”等，将根本句作为结尾而连结。“应提出七种痴”，此是针对非因缘而说。于缘品中，无因之痴仅出现三次。然于此处，以“以依处为缘”等，于四根本中皆出现，是故，当知此是针对七次出现而说“七痴”。

උපනිස්සයෙන සඞ්ගහිතත්තාති උපනිස්සයපච්චයෙනෙව කම්මපච්චයස්ස සඞ්ගහිතත්තා. සබ්බස්සපි රූපාරූපාවචරකම්මස්ස බලවභාවතො උපනිස්සයත්තාභාවො නත්ථි, යතො තං ‘‘ගරූ’’ති වුච්චති, කම්මක්ඛයකරස්ස පන කම්මස්ස බලවභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථීති ඉමමත්ථං පාළියා එව විභාවෙතුං වුත්තං ‘‘උපාදින්නත්තිකපඤ්හාවාරපච්චනීයෙ හි…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති.

“因亲依止而被摄持故”，即因业缘被亲依⽌缘所摄持故。一切色界、无色界业，因其有力，无不成为亲依止，是故被称为“重”。至于能尽业之业，其有力更不待言。为于巴利圣典中阐明此义，故说“于有取三法问品否定中……乃至……可知”。

විතක්කත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

寻三法释义终。

8. දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකවණ්ණනා

8. 见所断三法释义

පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ විචාරිතනයෙන විචාරෙතබ්බන්ති ඉදං ‘‘න ච පුථුජ්ජනානං දස්සනෙන පහාතුං සක්කුණෙය්‍යො, ඉතරෙසං න කෙනචි පච්චයෙන පච්චයො න හොන්තීති සක්කා වත්තු’’න්තිආදිනා අත්තනා ආනීතං [Pg.323] අමතග්ගපථවිනිච්ඡයං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ යං වත්තබ්බං, තම්පි පටිච්චසමුප්පාදටීකාය අත්ථවිවරණෙ වුත්තමෙව, තස්මා තත්ථ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං.

“当以于《缘起分别》(Paṭiccasamuppādavibhaṅga)中所考察之理而考察”，此是针对作者自己所引述之“甘露道决择”(amataggapathavinicchaya)而说，如云：“凡夫不能以见断除，而对其他人（圣者），则可以说其并非不为缘。”于彼处所应说者，亦已于《缘起复注》(paṭiccasamuppādaṭīkā)之义疏(atthavivaraṇa)中说，是故，当依彼处所说之理了知。

දස්සනෙනපහාතබ්බත්තිකවණ්ණනා නිට්ඨිතා.

见所断三法释义终。

පට්ඨානපකරණ-අනුටීකා සමත්තා.

《发趣论》随疏圆满。

ඉති පඤ්චපකරණමූලටීකාය ලීනත්ථවණ්ණනා

此为《五部论根本复注》之《隐义释义》。

අනුටීකා සමත්තා.

随疏圆满。

අභිධම්මස්ස අනුටීකා සමත්තා.

阿毗达摩随疏圆满。