နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

အဘိဓမ္မပိဋကေ

ในพระอภิธรรมปิฎก

ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ

อนุฎีกาปัญจปกรณ์

ဓာတုကထာပကရဏ-အနုဋီကာ

อนุฎีกาธาตุกถาปกรณ์

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายเริ่มเรื่อง

ဓာတုကထာပကရဏဒေသနာယ [Pg.1] ဒေသဒေသကပရိသာပဒေသာ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ဧဝါတိ ကာလာပဒေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ဓာတုကထာပကရဏံ ဒေသေန္တော’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တဿေဝ အနန္တရံ အဒေသယီ’’တိ ဟိ ဣမိနာ ဝိဘင်္ဂါနန္တရံ ဓာတုကထာ ဒေသိတာတိ တဿာ ဒေသနာကာလော အပဒိဋ္ဌော ဟောတိ. ယေ ပန ‘‘ဝိဘင်္ဂါနန္တရံ ကထာဝတ္ထုပကရဏံ ဒေသိတ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တေသံ ဝါဒံ ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘ဝိဘင်္ဂါနန္တရံ…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ အာဟ.

เพื่อแสดงการระบุถึงกาลว่า การแสดงธาตุกถาปกรณ์นั้น เป็นการระบุถึงสถานที่ ผู้แสดง และบริษัทที่แสดงตามที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เมื่อทรงแสดงธาตุกถาปกรณ์’ เพราะด้วยคำว่า ‘ทรงแสดงต่อจากนั้น’ นี้ กาลแห่งการแสดงธาตุกถาว่า ธาตุกถาอันพระองค์ทรงแสดงต่อจากวิภังค์ ย่อมเป็นอันถูกระบุถึงแล้ว ส่วนผู้ใดกล่าวว่า ‘กถาวัตถุอันพระองค์ทรงแสดงต่อจากวิภังค์’ เมื่อปฏิเสธวาทะของชนเหล่านั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ต่อจากวิภังค์...เป...เพื่อแสดง’

‘‘ကာမာ တေ ပဌမာ သေနာ’’တိအာဒိဝစနတော (သု. နိ. ၄၃၈; မဟာနိ. ၂၈; စူဠနိ. နန္ဒမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၄၇) ကိလေသဝိဒ္ဓံသနမ္ပိ ဒေဝပုတ္တမာရဿ ဗလဝိဓမနန္တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ, ‘‘အပ္ပဝတ္တိကရဏဝသေန ကိလေသာဘိသင်္ခါရမာရာန’’န္တိ ပန ဝုစ္စမာနတ္တာ ခန္တိဗလသဒ္ဓါဗလာဒိအာနုဘာဝေန ဥဿာဟပရိသာဗလဘဉ္ဇနမေဝ ဒေဝပုတ္တမာရဿ ဗလဝိဒ္ဓံသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိသယာတိက္ကမနံ ကာမဓာတုသမတိက္ကမော. သမုဒယပ္ပဟာနပရိညာဝသေနာတိ ပဟာနာဘိသမယပရိညာဘိသမယာနံ ဝသေန. နနု စေတံ ပဉ္စန္နံ မာရာနံ ဘဉ္ဇနံ သာဝကေသုပိ လဗ္ဘတေဝါတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပရူပနိဿယရဟိတ’’န္တိအာဒိ. ဝီရဿ ဘာဝေါ ဝီရိယန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘မဟာဝီရိယောတိ မဟာဝီရော’’တိ. မဟာဝီရိယတာ စ ပရိပုဏ္ဏဝီရိယပါရမိတာယ စတုရင်္ဂသမန္နာဂတဝီရိယာဓိဋ္ဌာနေန [Pg.2] အနညသာဓာရဏစတုဗ္ဗိဓသမ္မပ္ပဓာနသမ္ပတ္တိယာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတော ဧဝ ဟိဿ ဝီရိယာဟာနိသိဒ္ဓိပီတိ.

ด้วยคำมีอาทิว่า ‘กามเป็นเสนาที่หนึ่งของท่าน’ (สุ. นิ. ๔๓๘; มหานิ. ๒๘; จูฬนิ. นันทมาณวกปุจฉานิทเทส ๔๗) พึงกล่าวได้ว่า แม้การทำลายกิเลสก็เป็นการทำลายกำลังของเทวบุตรมาร แต่เพราะมีการกล่าวว่า ‘โดยความเป็นมารคือกิเลสและอภิสังขารโดยการไม่ให้เป็นไป’ การทำลายกำลังของเทวบุตรมาร พึงเห็นว่าเป็นการทำลายกำลังคือความอุตสาหะและบริษัทด้วยอานุภาพแห่งขันติพละและสัทธาพละเป็นต้นนั่นเอง การก้าวล่วงอารมณ์ เป็นการก้าวล่วงกามธาตุ โดยการกำหนดรู้ด้วยการละสมุทัย คือ โดยอำนาจแห่งปหานาภิสมัยและปริญญาภิสมัย อนึ่ง พึงกล่าวว่า การทำลายมาร ๕ อย่างนี้ ย่อมมีได้แม้ในสาวกมิใช่หรือ? เมื่อทำความสงสัยนั้นไว้ในใจ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ปราศจากอุปนิสัยของผู้อื่น’ เมื่อทำความกล้าหาญให้เป็นความเพียร จึงกล่าวว่า ‘ผู้มีความเพียรมาก คือ ผู้กล้าหาญมาก’ อนึ่ง ความเป็นผู้มีความเพียรมาก พึงทราบด้วยความเพียรบารมีที่บริบูรณ์ ด้วยอธิษฐานความเพียรที่ประกอบด้วยองค์ ๔ และด้วยความถึงพร้อมแห่งสัมมัปปธาน ๔ ที่ไม่ทั่วไปแก่ผู้อื่น เพราะเหตุนั้น ความสำเร็จและความอิ่มใจในความไม่เสื่อมแห่งความเพียรของพระองค์จึงมี

ခန္ဓာဒိကေ ဓမ္မေ အဓိဋ္ဌာယ နိဿာယ ဝိသယံ ကတွာ အဘိဓမ္မကထာ ပဝတ္တာတိ အာဟ ‘‘အဘိဓမ္မကထာဓိဋ္ဌာနဋ္ဌေန ဝါ’’တိ. တေသံ ကထနတောတိ တေသံ ခန္ဓာဒီနံ ကထာဘာဝတော. ဧတေန အတ္ထဝိသေသသန္နိဿယော ဗျဉ္ဇနသမုဒါယော ပကရဏန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အထ ဝါ ဓာတုယော ကထီယန္တိ ဧတ္ထ, ဧတေန ဝါတိ ဓာတုကထာ, တထာပဝတ္တော ဗျဉ္ဇနတ္ထသမုဒါယော. ယဒိ ဧဝံ သတ္တန္နမ္ပိ ပကရဏာနံ ဓာတုကထာဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယဒိပီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သာတိသယန္တိ သဝိသေသံ ဝိစိတ္တာတိရေကဝသေန အနဝသေသတော စ ဒေသနာယ ပဝတ္တတ္တာ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗာပိ ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဓာတုကထာယ မာတိကာ’’တိ (ဓာတု. ၅). တေနေဝါဟ ‘‘ဧကဒေသကထနမေဝ ဟိ အညတ္ထ ကတ’’န္တိ.

พระอภิธรรมกถา ย่อมเป็นไปโดยการอธิษฐาน การอาศัย และการทำธรรมมีขันธ์เป็นต้นให้เป็นอารมณ์ จึงกล่าวว่า ‘หรือโดยอรรถว่า เป็นที่ตั้งแห่งพระอภิธรรมกถา’ เพราะความเป็นเรื่องราวของธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น ด้วยเหตุนี้ จึงชื่อว่าปกรณ์ คือ หมู่แห่งพยัญชนะที่อาศัยอรรถวิเศษ อีกอย่างหนึ่ง ธาตุทั้งหลายอันบุคคลกล่าวในปกรณ์นี้ หรือด้วยปกรณ์นี้ ชื่อว่าธาตุกถา คือ หมู่แห่งพยัญชนะและอรรถที่ดำเนินไปอย่างนั้น ถ้าเป็นเช่นนั้น ความเป็นธาตุกถาของปกรณ์ทั้ง ๗ ก็พึงถึงพร้อม เมื่อทรงหมายถึงความสงสัยนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ถึงแม้ว่า’ ในปกรณ์นั้น ชื่อว่ามีส่วนพิเศษ คือ เพราะการแสดงดำเนินไปโดยมีลักษณะพิเศษ โดยความวิจิตรเกินกว่าปกติ และโดยไม่เหลือเศษ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘พระธรรมสังคณีทั้งหมด เป็นมาติกาของธาตุกถา’ (ธาตุ. ๕) เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘การกล่าวเพียงบางส่วนเท่านั้น อันบุคคลทำไว้ในที่อื่น’

ဣဒါနိ သာသနေ ယေသု ဓာတု-သဒ္ဒေါ နိရုဠှော, တေသံ ဝသေန အညေဟိပိ အသာဓာရဏံ ဣမဿ ပကရဏဿ ဓာတုကထာဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ခန္ဓာယတနဓာတူဟိ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ခန္ဓာယတနဓာတူသု. မဟန္တော ပဘေဒါနုဂတော ဝိသယော ဧတာသန္တိ မဟာဝိသယာ, ဓာတုယော, န ခန္ဓာယတနာနိ အပ္ပတရပဒတ္တာ. ယေန ဝါ သဘာဝေန ဓမ္မာ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟသမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂေဟိ ဥဒ္ဒေသနိဒ္ဒေသေ လဘန္တိ, သော သဘာဝေါ ဓာတု. သာ ဓာတု ဣဓ သာတိသယံ ဒေသိတာတိ သဝိသေသံ ဓာတုယာ ကထနတော ဣဒံ ပကရဏံ ‘‘ဓာတုကထာ’’တိ ဝုတ္တံ. သဘာဝတ္ထော ဟိ အယံ ဓာတု-သဒ္ဒေါ ‘‘ဓာတုသော, ဘိက္ခဝေ, သတ္တာ သံသန္ဒန္တီ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၂.၉၈) ဝိယ. ဓာတုဘေဒန္တိ ဓာတုဝိဘာဂံ. ပကရဏန္တိ ဝစနသေသော. ကုတော ပကရဏ-သဒ္ဒေါ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘သတ္တန္နံ ပကရဏာနံ ကမေန ဝဏ္ဏနာယ ပဝတ္တတ္တာ’’တိ. တေန ယောဇနံ ကတွာတိ တေန ပကရဏ-သဒ္ဒေန ‘‘ဓာတုကထာဝ ပကရဏံ ဓာတုကထာပကရဏ’’န္တိ ယောဇနံ ကတွာ. တံ ဒီပနန္တိ တံ ဓာတုကထာပကရဏဿ အတ္ထဒီပနံ, အတ္ထဒီပနာကာရေန ပဝတ္တံ ဝဏ္ဏနံ. ‘‘အတ္ထံ ဒီပယိဿာမီ’’တိ ဝတွာ ‘‘တံ သုဏာထာ’’တိ ဝဒန္တော သောတဒွါရာနုသာရေန တတ္ထ ဥပဓာရဏေ နိယောဇေတီတိ အာဟ ‘‘တံဒီပနဝစနသဝနေန ဥပဓာရေထာတိ အတ္ထော’’တိ.

บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นธาตุกถาของปกรณ์นี้ ซึ่งไม่ทั่วไปแก่ปกรณ์อื่น โดยอาศัยคำว่า ‘ธาตุ’ ที่นิยมใช้ในพระศาสนา จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘หรือด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุ’ ในคำนั้น คำว่า ‘ในคำนั้น’ คือ ในขันธ์ อายตนะ และธาตุ ธาตุทั้งหลายมีอารมณ์กว้างขวาง คือ มีอารมณ์อันเป็นไปตามความแตกต่างกันมาก ไม่ใช่ขันธ์และอายตนะ เพราะมีบทน้อยกว่า อีกอย่างหนึ่ง สภาวะใดที่ธรรมทั้งหลายย่อมได้ในการยกขึ้นแสดงและการจำแนกโดยการสงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์ สัมปยุต และวิปปยุต สภาวะนั้นชื่อว่าธาตุ ธาตุนั้นอันบุคคลแสดงไว้ในปกรณ์นี้โดยมีส่วนพิเศษ เพราะการกล่าวธาตุโดยมีลักษณะพิเศษ ปกรณ์นี้จึงชื่อว่า ‘ธาตุกถา’ อนึ่ง คำว่า ‘ธาตุ’ นี้ มีอรรถว่าสภาวะ เหมือนในคำมีอาทิว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย สัตว์ทั้งหลายย่อมคบค้ากันโดยธาตุ’ (สํ. นิ. ๒.๙๘) คำว่า ‘ธาตุเภท’ คือ การจำแนกธาตุ คำว่า ‘ปกรณ์’ เป็นบทที่เหลือ คำว่า ‘ปกรณ์’ ย่อมได้มาจากไหน? จึงกล่าวว่า ‘เพราะการอธิบายดำเนินไปตามลำดับแห่งปกรณ์ทั้ง ๗’ เมื่อทำความเชื่อมโยงด้วยคำนั้น คือ เมื่อทำความเชื่อมโยงด้วยคำว่า ‘ปกรณ์’ ว่า ‘ธาตุกถาเป็นปกรณ์ ชื่อว่าธาตุกถาปกรณ์’ คำว่า ‘การอธิบายนั้น’ คือ การอธิบายอรรถของธาตุกถาปกรณ์นั้น เป็นคำอธิบายที่ดำเนินไปโดยลักษณะของการอธิบายอรรถ เมื่อกล่าวว่า ‘เราจักอธิบายอรรถ’ และกล่าวว่า ‘ท่านทั้งหลายจงฟังคำนั้น’ ผู้กล่าวจึงชักชวนให้ตั้งใจฟังในที่นั้นโดยอนุโลมตามทางแห่งการฟัง จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า ท่านทั้งหลายจงตั้งใจฟังด้วยการฟังคำอธิบายนั้น’

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเริ่มเรื่อง จบแล้ว

၁. မာတိကာဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายมาติกา

၁. နယမာတိကာဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายมาติกานัย

၁. စုဒ္ဒသဝိဓေနာတိ [Pg.3] စုဒ္ဒသပ္ပကာရေန, စုဒ္ဒသဟိ ပဒေဟီတိ အတ္ထော. တတ္ထ ‘‘သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟော’’တိ ဣဒမေကံ ပဒံ, တထာ ‘‘သမ္ပယောဂေါ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ. ‘‘သင်္ဂဟိတေန သမ္ပယုတ္တံ ဝိပ္ပယုတ္တ’’န္တိအာဒီနိ ပန တီဏိ တီဏိ ပဒါနိ ဧကေကံ ပဒံ. ဣတရေသု ပဒဝိဘာဂေါ သုဝိညေယျောဝ. ဧတေဟီတိ သင်္ဂဟာဒိပ္ပကာရေဟိ. နယနံ ပါပနံ, တံ ပန ပဝတ္တနံ ဉာပနဉ္စ ဟောတီတိ ‘‘ပဝတ္တီယတိ ဉာယန္တီ’’တိ စ ဒွိဓာပိ အတ္ထော ဝုတ္တော. နယာ ဧဝ ဥဒ္ဒိသိယမာနာ မာတိကာ. အတ္ထဒွယေပိ ပဝတ္တနဉာဏကိရိယာနံ ကရဏဘာဝေန သင်္ဂဟာဒိပ္ပကာရာ နယာတိ ဝုတ္တာ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဣမိနာ သင်္ဂဟာဒိကေန နယေနာ’’တိ (ဓာတု. အဋ္ဌ. ၁). ပဒါနန္တိ အတ္ထဒီပကာနံ ဝစနာနံ. ပဇ္ဇတိ ဧတေန အတ္ထောတိ ဟိ ပဒံ. ပဒါနန္တိ စ သံသာမိသမ္ဗန္ဓေ သာမိဝစနံ, ပကရဏဿာတိ ပန အဝယဝါဝယဝီသမ္ဗန္ဓေ.

๑. คำว่า ‘ด้วย ๑๔ อย่าง’ คือ ด้วย ๑๔ ประเภท อรรถว่า ด้วย ๑๔ บท ในคำนั้น คำว่า ‘สงเคราะห์ ไม่สงเคราะห์’ นี้เป็นบทหนึ่ง เช่นเดียวกับคำว่า ‘สัมปยุต วิปปยุต’ ส่วนคำมีอาทิว่า ‘สัมปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว วิปปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์แล้ว’ บท ๓ บทเหล่านี้เป็นบทหนึ่งๆ ในการจำแนกบทที่เหลือ พึงทราบได้โดยง่าย ด้วยคำว่า ‘ด้วยเหล่านี้’ คือ ด้วยประเภทมีสงเคราะห์เป็นต้น การนำไป คือ การให้ถึง ซึ่งการนำไปนั้น ย่อมเป็นการให้เป็นไปและการให้รู้ จึงกล่าวอรรถไว้ ๒ อย่างว่า ‘ย่อมเป็นไป ย่อมรู้’ มาติกาที่ยกขึ้นแสดงนั้นแล คือ นัย ในอรรถทั้งสองนั้น ประเภทมีสงเคราะห์เป็นต้น ชื่อว่านัย โดยความเป็นเครื่องกระทำซึ่งการให้เป็นไปและการรู้ เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘ด้วยนัยมีสงเคราะห์เป็นต้นนี้’ (ธาตุ. อรรถ. ๑) คำว่า ‘บททั้งหลาย’ คือ คำที่แสดงอรรถ เพราะอรรถย่อมถึงพร้อมด้วยคำนี้ คำนั้นจึงชื่อว่าบท อนึ่ง คำว่า ‘บททั้งหลาย’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แบบเจ้าของ (สามิสัมพันธะ) ส่วนคำว่า ‘ของปกรณ์’ เป็นฉัฏฐีวิภัตติในความสัมพันธ์แบบส่วนย่อยและส่วนรวม (อวยวอวยวีสัมพันธะ)

၂. အဗ္ဘန္တရမာတိကာဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายอัพภันตรมาติกา

၂. တဒတ္ထာနီတိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒတ္ထာနိ. ပဋိစ္စ သမုပ္ပဇ္ဇတိ သင်္ခါရာဒိကံ ဧတသ္မာတိ ဟိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ, ပစ္စေကံ အဝိဇ္ဇာဒိကော ပစ္စယဓမ္မော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ သင်္ခါရပိဋကေ ‘‘ဒွါဒသ ပစ္စယာ, ဒွါဒသ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါ’’တိ. တေသန္တိ ခန္ဓာဒီနံ. တထာဒဿိတာနန္တိ ဂဏနုဒ္ဒေသဝိဘာဂမတ္တေန ဒဿိတာနံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဒွါဒသဘာဝေနေဝ ဂဟိတော, နနု တတ္ထ ဘဝေါ ကမ္မဘဝါဒိဘေဒေန, သောကာဒယော စ သရူပတောယေဝ ဣဓ ပါဠိယံ ဂဟိတာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တသ္မိံ ‘‘ပဉ္စဝီသာဓိကေန ပဒသတေနာ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေ အဋ္ဌကထာဝစနေ. ကမ္မဘဝဿ ဘာဝနဘာဝေန, ဥပပတ္တိဘဝဿ ဘဝနဘာဝေန. ပဒတ္ထတော ပန ကမ္မဘဝေါ ဘဝတိ ဧတသ္မာတိ ဘဝေါ, ဣတရော ဘဝတိ, ဘဝနံ ဝါတိ. တန္နိဒါနဒုက္ခဘာဝေနာတိ ဇရာမရဏနိဒါနဒုက္ခဘာဝေန.

๒. คำว่า ‘มีอรรถนั้น’ คือ มีอรรถแห่งปฏิจจสมุปบาท เพราะสังขารเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยธรรมนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่าปฏิจจสมุปบาท คือ ธรรมที่เป็นปัจจัยมีอวิชชาเป็นต้นแต่ละอย่าง ดังที่กล่าวไว้ในสังขารปิฎกว่า ‘ปัจจัย ๑๒ ปฏิจจสมุปบาท ๑๒’ คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ คือ ของธรรมมีขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘ที่แสดงไว้แล้วอย่างนั้น’ คือ ที่แสดงไว้แล้วโดยเป็นเพียงการนับ การยกขึ้นแสดง และการจำแนก เหตุไฉนในปกรณ์นี้ ปฏิจจสมุปบาทจึงถูกถือเอาโดยมี ๑๒ อย่างเท่านั้น? อนึ่ง ในปฏิจจสมุปบาทนั้น ภพถูกถือเอาโดยความแตกต่างกันแห่งกรรมภพเป็นต้น และโสกะเป็นต้นก็ถูกถือเอาโดยมีสภาพเป็นของตนเองในบาลีนี้มิใช่หรือ? เมื่อทรงหมายถึงความสงสัยนั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ในคำนั้น’ ในคำนั้น คำว่า ‘ในคำนั้น’ คือ ในคำอรรถกถาที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยบท ๑๐๐ กับ ๒๕’ โดยความเป็นสภาวะที่ยังผลให้เกิดแห่งกรรมภพ และโดยความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแห่งอุปปัตติภพ ส่วนโดยอรรถแห่งบท กรรมภพย่อมมีจากธรรมนี้ ธรรมนี้จึงชื่อว่าภพ ภพอื่นย่อมมี หรือความเป็นภพ คำว่า ‘โดยความเป็นทุกข์มีภพนั้นเป็นเหตุ’ คือ โดยความเป็นทุกข์มีชราและมรณะเป็นเหตุ

‘‘သဗ္ဗာပိ ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဓာတုကထာယ မာတိကာ’’တိ ဣဒမ္ပိ ဓာတုကထာယ မာတိကာကိတ္တနမေဝါတိ ‘‘သဗ္ဗာပိ…ပေ… မာတိကာတိ အယံ ဓာတုကထာမာတိကာတော ဗဟိဒ္ဓါ ဝုတ္တာ’’တိ ဝစနံ အသမ္ဘာဝေန္တော ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.4]. ပကရဏန္တရဂတာ ဝုတ္တာ ဓာတုကထာယ မာတိကာဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ကာမဉ္စေတ္ထ မာတိကာဘာဝေန ဝုတ္တာ, ပကရဏန္တရဂတတ္တာ ပန အညတော ဂဟေတဗ္ဗရူပါ ဣတော ဗဟိဘူတာ နာမ ဟောန္တိ, သရူပတော ဂဟိတာဝ ပဉ္စက္ခန္ဓာတိအာဒိကာ အဗ္ဘန္တရာ. တေနာဟ ‘‘သရူပတော ဒဿေတွာ ဌပိတတ္တာ’’တိ. မာတိကာယ အသင်္ဂဟိတတ္တာတိ မာတိကာယ သရူပေန အသင်္ဂဟိတတ္တာ, န အညထာ. န ဟိ မာတိကာယ အသင်္ဂဟိတော ကောစိ ပဒတ္ထော အတ္ထိ. ဝိကိဏ္ဏဘာဝေနာတိ ခန္ဓဝိဘင်္ဂါဒီသု ဝိသုံ ဝိသုံ ကိဏ္ဏဘာဝေန ဝိသဋဘာဝေန.

แม้คำว่า ‘ธรรมสังคณีทั้งหมดเป็นมาติกาของธาตุกถา’ นี้ ก็เป็นการกล่าวถึงมาติกาของธาตุกถาเท่านั้น เพราะไม่เห็นด้วยกับคำว่า ‘มาติกาที่กล่าวไว้ในธรรมสังคณีทั้งหมดนี้ กล่าวไว้นอกมาติกาของธาตุกถา’ จึงกล่าวคำว่า ‘อีกอย่างหนึ่ง’ เป็นต้น อธิบายว่า มาติกาที่กล่าวไว้ในคัมภีร์อื่นนั้น ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นมาติกาของธาตุกถา แม้มาติกานี้จะกล่าวไว้ในฐานะเป็นมาติกา แต่เพราะอยู่ในคัมภีร์อื่น จึงชื่อว่าอยู่นอกนี้ คือมีรูปที่พึงถือเอาจากที่อื่น ส่วนมาติกาที่ถือเอาโดยสภาวะ เช่น ปัญจขันธ์ เป็นต้น เป็นมาติกาภายใน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะแสดงและตั้งไว้โดยสภาวะ’ คำว่า ‘เพราะไม่สงเคราะห์เข้าในมาติกา’ หมายถึง เพราะไม่สงเคราะห์เข้าโดยสภาวะของมาติกา ไม่ใช่โดยประการอื่น เพราะไม่มีบทธรรมใดที่ไม่สงเคราะห์เข้าในมาติกา คำว่า ‘โดยความเป็นของกระจัดกระจาย’ หมายถึง โดยความเป็นของกระจัดกระจายไปในขันธวิภังค์เป็นต้น คือโดยความเป็นของแผ่ซ่านไปต่างหากๆ

၃. နယမုခမာတိကာဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาว่าด้วยนยมุขมาติกา

၃. နယာနံ သင်္ဂဟာဒိပ္ပကာရဝိသေသာနံ ပဝတ္တိ ဒေသနာ, တဿာ ဝိနိဂ္ဂမဋ္ဌာနတာယ ဒွါရံ. ယထာဝုတ္တဓမ္မာ ယထာရဟံ ခန္ဓာယတနဓာတုယော အရူပိနော စ ခန္ဓာတိ တေသံ ဥဒ္ဒေသော နယမုခမာတိကာ. တေနာဟ ‘‘နယာန’’န္တိအာဒိ. ဝိယုဇ္ဇနသီလာ, ဝိယောဂေါ ဝါ ဧတေသံ အတ္ထီတိ ဝိယောဂိနော, တထာ သဟယောဂိနော, သင်္ဂဟာသင်္ဂဟဓမ္မာ စ ဝိယောဂီသဟယောဂီဓမ္မာ စ သင်္ဂဟာ…ပေ… ဓမ္မာ, သင်္ဂဏှနာသင်္ဂဏှနဝသေန ဝိယုဇ္ဇနသံယုဇ္ဇနဝသေန စ ပဝတ္တနကသဘာဝါတိ အတ္ထော. စုဒ္ဒသပီတိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. ယေဟီတိ ယေဟိ ခန္ဓာဒီဟိ အရူပက္ခန္ဓေဟိ စ. တေ စတ္တာရောတိ တေ သင်္ဂဟာဒယော စတ္တာရော. သစ္စာဒီဟိပီတိ သစ္စဣန္ဒြိယပဋိစ္စသမုပ္ပာဒါဒီဟိပိ သဟ. ယထာသမ္ဘဝန္တိ သမ္ဘဝါနုရူပံ, ယံ ယံ ပဒံ သင်္ဂဟိတော အသင်္ဂဟိတောတိ စ ဝတ္တုံ ယုတ္တံ, တံ တန္တိ အတ္ထော.

๓. การแสดงความดำเนินไปแห่งนัยทั้งหลายอันเป็นประเภทพิเศษมีสังคหะเป็นต้น เป็นประตูเพราะเป็นที่ตั้งแห่งการออกไปของการแสดงนั้น การยกขึ้นแสดงซึ่งธรรมที่กล่าวมาแล้วโดยสมควร คือ ขันธ์ อายตนะ ธาตุ และอรูปขันธ์ทั้งหลาย ชื่อว่า นยมุขมาติกา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ‘แห่งนัยทั้งหลาย’ เป็นต้น อธิบายว่า ธรรมทั้งหลายมีปกติแยกกัน หรือมีการแยกกัน จึงชื่อว่า วิโยคี (ธรรมที่แยกกัน) และธรรมทั้งหลายมีปกติประกอบกัน จึงชื่อว่า สหโยคี (ธรรมที่ประกอบกัน) และสังคหาสังคหธรรมทั้งหลาย คือ วิโยคีสหโยคีธรรมทั้งหลาย และสังคหะ...ธรรมทั้งหลาย มีสภาพเป็นไปโดยการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ โดยการแยกกันและประกอบกัน ท่านทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า ‘แม้ ๑๔’ เป็นต้น คำว่า ‘ด้วยธรรมเหล่าใด’ หมายถึง ด้วยขันธ์เป็นต้น และด้วยอรูปขันธ์ทั้งหลายเหล่าใด คำว่า ‘สี่อย่างนั้น’ หมายถึง สังคหะเป็นต้นสี่อย่างนั้น คำว่า ‘แม้ด้วยสัจจะ’ เป็นต้น หมายถึง พร้อมด้วยสัจจะ อินทรีย์ ปฏิจจสมุปบาทเป็นต้น คำว่า ‘ตามที่สมควร’ หมายถึง ตามความสมควรแก่การเกิดขึ้น บทใดควรกล่าวว่าสงเคราะห์เข้าหรือไม่สงเคราะห์เข้า บทนั้นนั่นแหละ คือเนื้อความ

သော ပနာတိ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟော. သင်္ဂါဟကဘူတေဟီတိ သင်္ဂဟဏကိရိယာယ ကတ္တုဘူတေဟိ. တေဟီတိ သစ္စာဒီဟိ. န သင်္ဂဟဘူတေဟီတိ သင်္ဂဟဏကိရိယာယ ကရဏဘူတေဟိ သစ္စာဒီဟိ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟော န ဝုတ္တော. တတ္ထာပိ ဟိ ခန္ဓာယတနဓာတုယော ဧဝ ကရဏဘူတာတိ ဒဿေတိ. ခန္ဓာဒီဟေဝ သင်္ဂဟေဟီတိ ခန္ဓာဒီဟိယေဝ သင်္ဂဏှနကိရိယာယ ကရဏဘူတေဟိ, ‘‘ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ, အာယတနသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ, ဓာတုသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ, တေ ဓမ္မာ စတူဟိ ခန္ဓေဟိ, ဒွီဟာယတနေဟိ, အဋ္ဌဟိ ဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတာ’’တိ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟော နိယမေတွာ ဝုတ္တော. တသ္မာတိ ယသ္မာ သစ္စာဒီနိ သင်္ဂါဟကဘာဝေန ဝုတ္တာနိ, န သင်္ဂဟဘာဝေန, ခန္ဓာဒီနိယေဝ စ သင်္ဂဟဘာဝေန ဝုတ္တာနိ, တသ္မာ.

คำว่า ‘ก็สังคหาสังคหะนั้น’ หมายถึง สังคหาสังคหะ คำว่า ‘ด้วยธรรมที่เป็นผู้สงเคราะห์’ หมายถึง ด้วยธรรมที่เป็นผู้กระทำในการสงเคราะห์ คำว่า ‘ด้วยธรรมเหล่านั้น’ หมายถึง ด้วยสัจจะทั้งหลายเป็นต้น คำว่า ‘ไม่ใช่ด้วยธรรมที่เป็นเครื่องสงเคราะห์’ หมายถึง สังคหาสังคหะไม่ได้กล่าวไว้ด้วยสัจจะทั้งหลายเป็นต้นที่เป็นเครื่องกระทำในการสงเคราะห์ ในที่นั้น ท่านแสดงว่า ขันธ์ อายตนะ ธาตุเท่านั้นเป็นเครื่องกระทำ คำว่า ‘ด้วยขันธ์เป็นต้นที่เป็นเครื่องสงเคราะห์เท่านั้น’ หมายถึง ด้วยขันธ์เป็นต้นที่เป็นเครื่องกระทำในการสงเคราะห์เท่านั้น สังคหาสังคหะถูกกล่าวไว้โดยกำหนดว่า ‘ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยอายตนะ ไม่สงเคราะห์เข้าด้วยธาตุ ธรรมเหล่านั้นไม่สงเคราะห์เข้าด้วยขันธ์ ๔ ด้วยอายตนะ ๒ ด้วยธาตุ ๘’ คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง เพราะสัจจะทั้งหลายเป็นต้นถูกกล่าวไว้โดยความเป็นผู้สงเคราะห์ ไม่ใช่โดยความเป็นเครื่องสงเคราะห์ และขันธ์เป็นต้นเท่านั้นถูกกล่าวไว้โดยความเป็นเครื่องสงเคราะห์ เพราะเหตุนั้น

ကသ္မာ [Pg.5] ပနေတ္ထ သစ္စာဒယော သင်္ဂဟဝသေန န ဝုတ္တာတိ? တထာဒေသနာယ အသမ္ဘဝတော. န ဟိ သက္ကာ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ သမုဒယသစ္စာဒီဟိ, သညာဒီနံ ဝါ ဣန္ဒြိယာဒီဟိ သင်္ဂဟနယေန ပုစ္ဆိတုံ ဝိဿဇ္ဇိတုံ ဝါတိ. တထာ အရိယဖလာဒီသု ဥပ္ပန္နဝေဒနာဒီနံ သစ္စဝိနိမုတ္တတာယ ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော ကတိဟိ သစ္စေဟိ သင်္ဂဟိတော’’တိ ပုစ္ဆိတွာပိ ‘‘ဧကေန သစ္စေန သင်္ဂဟိတော’’တိအာဒိနာ နိယမေတွာ သင်္ဂဟံ ဒဿေတုံ န သက္ကာတိ. ယထာသမ္ဘဝန္တိ ယေဟိ သမ္ပယောဂေါ, ယေဟိ စ ဝိပ္ပယောဂေါ, တဒနုရူပံ.

ถามว่า ‘เพราะเหตุไร สัจจะทั้งหลายเป็นต้นในที่นี้จึงไม่กล่าวโดยการสงเคราะห์?’ ตอบว่า ‘เพราะการแสดงอย่างนั้นเป็นไปไม่ได้’ เพราะไม่สามารถถามและตอบโดยนัยแห่งการสงเคราะห์รูปขันธ์เป็นต้นด้วยสมุทยสัจจะเป็นต้น หรือสัญญาเป็นต้นด้วยอินทรีย์เป็นต้นได้ อนึ่ง ไม่สามารถแสดงการสงเคราะห์โดยกำหนดว่า ‘เวทนาขันธ์สงเคราะห์เข้าด้วยสัจจะหนึ่ง’ เป็นต้น แม้จะถามว่า ‘เวทนาขันธ์สงเคราะห์เข้าด้วยสัจจะเท่าไร’ เพราะเวทนาเป็นต้นที่เกิดขึ้นในอริยผลเป็นต้น พ้นจากสัจจะ คำว่า ‘ตามที่สมควร’ หมายถึง ตามความสมควรแก่ธรรมที่ประกอบกัน และธรรมที่แยกกัน

ရူပံ ရူပေန နိဗ္ဗာနေန ဝါ ဝိပ္ပယုတ္တံ န ဟောတိ, နိဗ္ဗာနံ ဝါ ရူပေန. ကသ္မာ? သမ္ပယုတ္တန္တိ အနာသင်္ကနီယသဘာဝတ္တာ. စတုန္နဉှိ ခန္ဓာနံ အညမညံ သမ္ပယောဂီဘာဝတော ‘‘ရူပနိဗ္ဗာနေဟိပိ သော အတ္ထိ နတ္ထီ’’တိ သိယာ အာသင်္ကာ, တသ္မာ တေသံ ဣတရေဟိ, ဣတရေသဉ္စ တေဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ ဝုစ္စတိ, န ပန ရူပဿ ရူပေန, နိဗ္ဗာနေန ဝါ, နိဗ္ဗာနဿ ဝါ ရူပေန ကတ္ထစိ သမ္ပယောဂေါ အတ္ထီတိ တဒါသင်္ကာဘာဝတော ဝိပ္ပယောဂေါပိ ရူပဿ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိ, နိဗ္ဗာနဿ ဝါ တေန န ဝုစ္စတိ, အရူပက္ခန္ဓေဟိယေဝ ပန ဝုစ္စတီတိ အာဟ ‘‘စတူဟေဝါ’’တိအာဒိ. အနာရမ္မဏဿ စက္ခာယတနာဒိကဿ. အနာရမ္မဏအနာရမ္မဏမိဿကေဟီတိ အနာရမ္မဏေန သောတာယတနာဒိနာ အနာရမ္မဏမိဿကေန စ ဓမ္မာယတနာဒိနာ. မိဿကဿ ဓမ္မာယတနာဒိကဿ. အနာရမ္မဏအနာရမ္မဏမိဿကေဟိ န ဟောတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယေသံ ပန ယေဟိ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အနာရမ္မဏဿ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ သာရမ္မဏဿ အနာရမ္မဏေန အနာရမ္မဏမိဿကေန စ ဝိပ္ပယောဂေါ ဟောတိ, ဧဝံ သာရမ္မဏေနပိ သော ဟောတိယေဝ. တေန ဝိယ အနာရမ္မဏဿ အနာရမ္မဏမိဿကဿ စာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

รูปไม่วิปปยุตจากรูปหรือจากนิพพาน หรือนิพพานไม่วิปปยุตจากรูป เพราะเหตุไร? เพราะมีสภาวะที่ไม่พึงสงสัยว่าจะสัมปยุตกัน เพราะขันธ์ ๔ มีความเป็นธรรมที่สัมปยุตกันและกัน จึงอาจมีความสงสัยว่า 'ธรรมนั้นมีอยู่หรือไม่มีอยู่แม้ด้วยรูปและนิพพาน' เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงวิปปยุตของขันธ์เหล่านั้นกับธรรมอื่น และของธรรมอื่นกับขันธ์เหล่านั้น แต่การสัมปยุตของรูปกับรูป หรือกับนิพพาน หรือของนิพพานกับรูป ไม่มีในที่ใดๆ เพราะไม่มีความสงสัยนั้น จึงไม่กล่าวถึงวิปปยุตของรูปกับรูปและนิพพาน หรือของนิพพานกับรูป แต่กล่าวถึงวิปปยุตด้วยอรูปขันธ์เท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยขันธ์ ๔ เท่านั้น' เป็นต้น. คำว่า 'ของธรรมที่ไม่มีอารมณ์' หมายถึง ของจักขายตนะเป็นต้นที่ไม่มีอารมณ์. คำว่า 'ด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์' หมายถึง ด้วยโสตายตนะเป็นต้นที่ไม่มีอารมณ์ และด้วยธัมมายตนะเป็นต้นที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์. คำว่า 'ของธรรมที่ปนกัน' หมายถึง ของธัมมายตนะเป็นต้นที่ปนกัน. พึงประกอบความว่า 'ไม่เป็นด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์'. ส่วนเพื่อจะแสดงว่า ธรรมเหล่าใดวิปปยุตกับธรรมเหล่าใด ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนของธรรมที่ไม่มีอารมณ์' เป็นต้น. เหมือนอย่างที่ธรรมที่มีอารมณ์มีการวิปปยุตกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ฉันใด ธรรมที่มีอารมณ์นั้นก็มีการวิปปยุตกับธรรมที่มีอารมณ์ด้วย ฉันนั้น. พึงเห็นว่า ของธรรมที่ไม่มีอารมณ์และธรรมที่ปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์ ก็เป็นเหมือนอย่างนั้น.

၄. လက္ခဏမာတိကာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยลักขณมาติกา

၄. ဝိသုံ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ ယော တီဟိ သင်္ဂဟော စတူဟိ စ သမ္ပယောဂေါ ဝုတ္တော, တံ သဘာဂေါ ဘာဝေါ ပယောဇေတိ, ယော စ တီဟိ အသင်္ဂဟော စတူဟိ စ ဝိပ္ပယောဂေါ ဝုတ္တော, တံ ဝိသဘာဂေါ ဘာဝေါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သင်္ဂဟော…ပေ… ဝိညာယတီ’’တိ အာဟ. ယဿ သင်္ဂဟော, သော ဓမ္မော ခန္ဓာဒိကော သဘာဂေါ. ယဿ အသင်္ဂဟော, သော ဝိသဘာဂေါ. တထာ သမ္ပယောဂေသုပိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တံ သဘာဂတံ သရူပတော နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿေတုံ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ [Pg.6] သမာနဘာဝေါ သင်္ဂဟေ သဘာဂတာ, ဧကုပ္ပာဒါဒိကော သမ္ပယောဂေတိ ဣမိနာ ရုပ္ပနာဒိဝိဓုရော အသမာနသဘာဝေါ အသင်္ဂဟေ ဝိသဘာဂတာ, နာနုပ္ပာဒါဒိကော ဝိပ္ပယောဂေတိ အယမတ္ထော အတ္ထသိဒ္ဓေါတိ န ဝုတ္တောတိ.

๔. พึงประกอบความต่างหากว่า 'สภาวธรรมที่เป็นสภาคะย่อมยังสังคหะที่กล่าวไว้ด้วย ๓ อย่าง และสัมปยุตที่กล่าวไว้ด้วย ๔ อย่างให้สำเร็จ และสภาวธรรมที่เป็นวิสภาคะย่อมยังอสังคหะที่กล่าวไว้ด้วย ๓ อย่าง และวิปปยุตที่กล่าวไว้ด้วย ๔ อย่างให้สำเร็จ' ท่านเมื่อจะแสดงเนื้อความนี้จึงกล่าวว่า 'สังคหะ...ย่อมรู้ได้'. ธรรมใดมีการสงเคราะห์ ธรรมนั้นมีขันธ์เป็นต้นเป็นสภาคะ. ธรรมใดไม่มีการสงเคราะห์ ธรรมนั้นเป็นวิสภาคะ. พึงทราบแม้ในสัมปยุตและวิปปยุตทั้งหลายก็เช่นกัน. บัดนี้ เพื่อแสดงความเป็นสภาคะที่กล่าวมาแล้วโดยกำหนดสภาวะ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นั้น' เป็นต้น. ในที่นั้น ความเป็นสภาวะเสมอกันเป็นสภาคะในการสงเคราะห์ และความเป็นสภาวะมีเอกุปปาทะเป็นต้นเป็นสัมปยุต ด้วยเหตุนี้ ความเป็นสภาวะไม่เสมอกันที่ปราศจากความแปรปรวนเป็นต้น เป็นวิสภาคะในการไม่สงเคราะห์ และความเป็นสภาวะที่ไม่มีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น เป็นวิปปยุต เนื้อความนี้สำเร็จได้เองจึงไม่ได้กล่าวไว้.

၅. ဗာဟိရမာတိကာဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาว่าด้วยพาหิรมาติกา

၅. ဧတေန ဌပနာကာရေနာတိ သရူပေန အဂ္ဂဟေတွာ ယထာဝုတ္တေန ပကရဏန္တရမာတိကာယ ဣဓ မာတိကာဘာဝကိတ္တနသင်္ခါတေန ဌပနာကာရေန. ပကရဏန္တရဌပိတာယ မာတိကာယ အဝိဘာဂေန ပစ္ဆတော ဂဟဏံ ဗဟိ ဌပနန္တိ အာဟ ‘‘ဗဟိ ပိဋ္ဌိတော ဌပိတတ္တာ’’တိ. ဣဓ အဋ္ဌပေတွာတိ ဣမိဿာ ဓာတုကထာယ သရူပေန အဝတွာ. တထာ ပကာသိတတ္တာတိ မာတိကာဘာဝေန ဇောတိတတ္တာ. ဓမ္မသင်္ဂဏီသီသေန ဟိ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ အာဂတမာတိကာဝ ဂဟိတာတိ. ယေဟိ နယေဟိ ဓာတုကထာယ နိဒ္ဒေသော, တေသု နယေသု, တေဟိ ဝိဘဇိတဗ္ဗေသု ခန္ဓာဒီသု, တေသံ နယာနံ ပဝတ္တိဒွါရလက္ခဏေသု စ ဥဒ္ဒိဋ္ဌေသု ဓာတုကထာယ ဥဒ္ဒေသဝသေန ဝတ္တဗ္ဗံ ဝုတ္တမေဝ ဟောတီတိ ယံ ဥဒ္ဒေသဝသေန ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝတွာ ပုန ယထာဝုတ္တာနံ ခန္ဓာဒီနံ ကုသလာဒိဝိဘာဂဒဿနတ္ထံ ‘‘သဗ္ဗာပိ ဓမ္မသင်္ဂဏီ ဓာတုကထာယ မာတိကာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝမေတ္ထ မာတိကာယ နိက္ခေပဝိဓိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

๕. คำว่า 'ด้วยอาการแห่งการตั้งไว้นี้' หมายถึง ด้วยอาการแห่งการตั้งไว้ตามที่กล่าวมาแล้ว คือการประกาศความเป็นมาติกาในที่นี้ของมาติกาในปกรณ์อื่น โดยไม่ถือเอาโดยรูปลักษณะ. การถือเอามาติกาที่ตั้งไว้ในปกรณ์อื่นไว้ข้างหลังโดยไม่แยกกัน ชื่อว่าการตั้งไว้ข้างนอก ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะตั้งไว้ข้างนอก คือข้างหลัง'. คำว่า 'ไม่ตั้งไว้ในที่นี้' หมายถึง ไม่กล่าวโดยรูปลักษณะในธาตุกถานี้. คำว่า 'เพราะถูกประกาศอย่างนั้น' หมายถึง เพราะถูกทำให้สว่างด้วยความเป็นมาติกา. เพราะมาติกาที่มาในธรรมสังคณีเท่านั้นถูกถือเอาด้วยหัวข้อแห่งธรรมสังคณี. เมื่อนัยทั้งหลายที่ธาตุกถาแสดงไว้ ขันธ์เป็นต้นที่พึงจำแนกด้วยนัยเหล่านั้น และลักษณะที่เป็นประตูแห่งความเป็นไปของนัยเหล่านั้นถูกยกขึ้นแสดงแล้ว สิ่งที่พึงกล่าวโดยหัวข้อ (อุทเทส) ของธาตุกถา ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วนั่นเอง. ดังนั้น สิ่งที่พึงกล่าวโดยหัวข้อนั้น เมื่อกล่าวแล้ว เพื่อแสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นที่กล่าวมาแล้วโดยความเป็นกุศลเป็นต้นอีก จึงกล่าวว่า 'ธรรมสังคณีทั้งหมดเป็นมาติกาของธาตุกถา' ดังนี้ พึงทราบวิธีวางมาติกาในที่นี้ด้วยประการฉะนี้.

‘‘ဂါဝီတိ အယမာဟာ’’တိ ဧတ္ထ ဂါဝီ-သဒ္ဒေါ ဝိယ ‘‘သင်္ဂဟော အသင်္ဂဟော’’တိ ဧတ္ထ ပဒတ္ထဝိပလ္လာသကာရိနာ ဣတိ-သဒ္ဒေန အတ္ထပဒတ္ထကော သင်္ဂဟာသင်္ဂဟ-သဒ္ဒေါ သဒ္ဒပဒတ္ထကော ဇာယတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အနိဒ္ဓါရိတတ္ထဿ သဒ္ဒဿေဝ ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. တေန အတ္ထုဒ္ဓါရတော သင်္ဂဟသဒ္ဒံ သံဝဏ္ဏေတီတိ ဒဿေတိ. အနိဒ္ဓါရိတဝိသေသောတိ အသင်္ဂဟိတဇာတိသဉ္ဇာတိအာဒိဝိသေသော. သာမညေန ဂဟေတဗ္ဗတန္တိ သင်္ဂဟသဒ္ဒါဘိဓေယျတာသာမညေန ဝိညာယမာနော ဝုစ္စမာနော ဝါ. န စေတ္ထ သာမညဉ္စ ဧကရူပမေဝါတိ စောဒနာ ကာတဗ္ဗာ ဘေဒါပေက္ခတ္တာ တဿ. ယတ္တကာ ဟိ တဿ ဝိသေသာ, တဒပေက္ခမေဝ တန္တိ. ‘‘အတ္တနော ဇာတိယာ’’တိ ဝိညာယတိ ယထာ ‘‘မတ္တေယျာ’’တိ ဝုတ္တေ အတ္တနော မာတု ဟိတာတိ.

ในประโยคว่า 'คาวีติ อะยะมาหา' นี้ คำว่า 'สังคหาสังคหะ' ซึ่งมีความหมายเป็นอรรถ ย่อมกลายเป็นมีความหมายเป็นสัททะ (คำ) ด้วย 'อิติ' ศัพท์ซึ่งกระทำการสลับความหมายของบทในคำว่า 'สังคโห อสังคโห' เหมือนคำว่า 'คาวี' ฉันใด ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะกล่าวถึงแต่ศัพท์ที่ยังไม่ได้กำหนดเนื้อความ' ด้วยอัธยาศัยนั้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่าท่านอธิบายสังคหศัพท์โดยการยกเนื้อความขึ้นมา. คำว่า 'อนิทธาริตวิเสส' หมายถึง วิเศษมีความไม่สงเคราะห์ ชาติ และสัญชาติเป็นต้นที่ยังไม่ได้กำหนด. คำว่า 'อันพึงถือเอาโดยทั่วไป' หมายถึง อันเป็นที่รู้กันหรืออันพึงกล่าวโดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยสังคหศัพท์โดยทั่วไป. และในที่นี้ไม่ควรตั้งข้อสงสัยว่า 'ความทั่วไปนั้นมีรูปเดียวเท่านั้นหรือ' เพราะความทั่วไปนั้นย่อมเพ่งเล็งถึงความแตกต่าง. วิเศษของความทั่วไปนั้นมีเท่าใด ความทั่วไปนั้นก็ย่อมเพ่งเล็งถึงวิเศษนั้นเท่านั้น. คำว่า 'โดยชาติของตน' ย่อมเป็นที่รู้กัน เหมือนเมื่อกล่าวว่า 'มัตเตยยะ' ย่อมหมายถึง 'ผู้เป็นประโยชน์แก่มารดาของตน'.

ဓမ္မဝိသေသံ အနိဒ္ဓါရေတွာတိ သင်္ဂဟိတတာဒိနာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗဓမ္မာနံ ဝိသေသနံ အကတွာ. သာမညေနာတိ အဝိသေသေန. ဓမ္မာနန္တိ ခန္ဓာဒိဓမ္မာနံ. အဝသေသာ နိဒ္ဓါရေတွာတိ ‘‘သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတ’’န္တိအာဒိကာ အဝသေသာ [Pg.7] ဒွါဒသပိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဓမ္မာနံ ပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနနယဥဒ္ဒေသာတိ ယောဇနာ. နနု စ ‘‘သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတ’’န္တိအာဒယောပိ ယထာဝုတ္တဝိသေသံ အနိဒ္ဓါရေတွာ သာမညေန ဓမ္မာနံ ပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနနယုဒ္ဒေသာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတ’’န္တိအာဒိ. ယဿ အတ္ထော ဉာယတိ, သဒ္ဒေါ စ န ပယုဇ္ဇတိ, သော လောပေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော, အာဝုတ္တိအာဒိဝသေန ဝါ အယမတ္ထော ဒီပေတဗ္ဗော. တေနာတိ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌေန အသင်္ဂဟိတ-သဒ္ဒေန. သင်္ဂဟိတဝိသေသဝိသိဋ္ဌောတိ စက္ခာယတနေန ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတတာဝိသေသဝိသိဋ္ဌော, တေန သောတာယတနာဒိဘာဝေန အသင်္ဂဟိတော သောတပသာဒါဒိကော ယော ရုပ္ပနသဘာဝေါ ဓမ္မဝိသေသော. တန္နိဿိတော တံ ဓမ္မဝိသေသံ နိဿာယ လဗ္ဘမာနော. ‘‘တေ ဓမ္မာ ကတိဟိ ခန္ဓေဟိ…ပေ… စတူဟိ ခန္ဓေဟိ အသင်္ဂဟိတာ’’တိအာဒိနာ အသင်္ဂဟိတတာသင်္ခါတော ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနနယော ပရတော ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇိယမာနော ဣဓ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော ဟောတိ. ဝိသေသနေ ကရဏဝစနန္တိ ဣမိနာ တဿ ဓမ္မဿ ယထာဝုတ္တသင်္ဂဟိတတာဝိသေသဝိသိဋ္ဌတံယေဝ ဝိဘာဝေတိ. ဧဝမေတေ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသံ နိဒ္ဓါရေတွာ ပုစ္ဆနဝိဿဇ္ဇနနယုဒ္ဒေသာ ပဝတ္တာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า Dhammavisesaṃ aniddhāretvā ความว่า ไม่ได้ระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบด้วยความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์เป็นต้น. คำว่า Sāmaññena ความว่า โดยไม่วิเศษ (โดยทั่วไป). คำว่า Dhammānaṃ ความว่า แห่งธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้น. คำว่า Avasesā niddhāretvā มีการประกอบความว่า บทที่เหลือแม้ทั้ง ๑๒ บท มี "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น เป็นการระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบ แล้วแสดงนัยแห่งการถามและการตอบธรรมทั้งหลาย. ก็คำว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น แม้เหล่านั้น ก็เป็นนัยแห่งการถามและการตอบธรรมโดยทั่วไป โดยไม่ได้ระบุวิเศษตามที่กล่าวแล้วมิใช่หรือ? ท่านจึงกล่าวคำว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" เป็นต้น เพื่อหมายถึงข้อโต้แย้งนั้น. พึงทราบว่า สิ่งใดที่รู้เนื้อความ แต่ไม่ใช้ศัพท์ สิ่งนั้นชื่อว่า ลบ หรือพึงแสดงเนื้อความนี้ด้วยอำนาจแห่งการกล่าวซ้ำเป็นต้น. ด้วยคำว่า Tena นั้น หมายถึง ด้วยคำว่า asaṅgahita ที่ระบุไว้โดยการลบ. คำว่า Saṅgahitavisesavisiṭṭho ความว่า วิเศษด้วยวิเศษคือความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ, ด้วยจักขายตนะนั้น ธรรมวิเศษคือรูปนสภาวะมีโสตปสาทเป็นต้นใด ที่ไม่ถูกสงเคราะห์โดยความเป็นโสตายตนะเป็นต้น. คำว่า Tannissito ความว่า ที่ได้มาเพราะอาศัยธรรมวิเศษนั้น. นัยแห่งการถามและการตอบที่เรียกว่า "ความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์" มีอาทิว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร... ฯลฯ ... ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔" อันท่านถามและตอบในภายหลัง ชื่อว่าถูกระบุไว้ในที่นี้. ด้วยคำว่า Visesane karaṇavacanaṃ นี้ ท่านแสดงความเป็นธรรมนั้นนั่นเองที่วิเศษด้วยวิเศษคือความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ตามที่กล่าวแล้ว. พึงทราบว่า การระบุนัยแห่งการถามและการตอบธรรมเหล่านี้ ดำเนินไปโดยระบุวิเศษของธรรมที่พึงถามและพึงตอบ ด้วยประการฉะนี้.

နနု စ ‘‘သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ ဧတ္တာဝတာပိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ? န လဗ္ဘတိ တဿ ဓမ္မမတ္တဒီပနတော. နယုဒ္ဒေသော ဟေသော, န ဓမ္မုဒ္ဒေသော. တထာ ဟိ ပါဠိယံ သင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒနိဒ္ဒေသေ ‘‘စက္ခာယတနေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ, အာယတန…ပေ… ဓာတုသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝတွာ ‘‘တေ ဓမ္မာ ကတိဟိ ခန္ဓေဟိ…ပေ… အသင်္ဂဟိတာ’’တိ (ဓာတု. ၁၇၁) ပုစ္ဆိတွာ ‘‘တေ ဓမ္မာ စတူဟိ ခန္ဓေဟိ ဒွီဟာယတနေဟိ အဋ္ဌဟိ ဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတာ’’တိ ဒုတိယံ အသင်္ဂဟိတပဒံ ဂဟိတံ. အညထာ ‘‘စက္ခာယတနေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ, တေ ဓမ္မာ အာယတနသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ, ဓာတုသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ. တေ ကတမေ’’ဣစ္စေဝ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ သိယာ.

ก็ความหมายนี้ย่อมได้แม้เพียงคำเท่านี้ว่า "saṅgahitena asaṅgahitaṃ" มิใช่หรือ? ตอบว่า ไม่ได้ เพราะบทนั้นแสดงเพียงสภาวธรรม. เพราะนี่เป็นการระบุนัย ไม่ใช่การระบุธรรม. จริงอย่างนั้น ในพระบาลี ในการจำแนกบทว่า saṅgahitena asaṅgahita ท่านกล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอายตน... ฯลฯ ...ธาตุสังคหะ" แล้วถามว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร... ฯลฯ ...ไม่ถูกสงเคราะห์" (ธาตุ. ๑๗๑) แล้วตอบว่า "ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ ด้วยอายตนะ ๒ ด้วยธาตุ ๘" ดังนี้ จึงถือเอาบท asaṅgahita ที่สอง. มิฉะนั้นแล้ว ก็พึงระบุเพียงว่า "ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยขันธสังคหะโดยจักขายตนะ ธรรมเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอายตนสังคหะ ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยธาตุสังคหะ ธรรมเหล่านั้นคืออะไร" ดังนี้เท่านั้น.

ဧသ နယောတိ အတိဒေသေန ဒဿိတမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘တေသုပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတိယပဒေနာတိ လုတ္တနိဒ္ဒေသေန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တပဒံ သန္ဓာယာဟ. ကတ္တုအတ္ထေ ကရဏနိဒ္ဒေသော သင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတေဟိ တေဟိ ဓမ္မေဟိ ဓမ္မာနံ သင်္ဂဟိတတာသင်္ဂဟိတတာယ ဝုတ္တတ္တာ. တထာ [Pg.8] ဟိ တတ္ထ ပါဠိယံ ‘‘တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ’’တိ ဓမ္မမုခေနေဝ သင်္ဂဟိတတာသင်္ဂဟိတတာ ဝုတ္တာ. ဒုတိယတတိယေသု ပန သင်္ဂဟိတတာသင်္ဂဟိတတာသင်္ခါတဝိသေသနဒွါရေန ဓမ္မာနံ အသင်္ဂဟိတတာသင်္ဂဟိတတာ ဝုတ္တာတိ တတ္ထ ‘‘ဝိသေသနေ ကရဏဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တတ္ထ ဟိ…ပေ… ဓမ္မန္တရဿာ’’တိ. တတ္ထ သဘာဝန္တရေနာတိ သင်္ဂဟိတတာသင်္ဂဟိတတာသင်္ခါတေန သဘာဝန္တရေန ပကာရန္တရေန. သဘာဝန္တရဿာတိ အသင်္ဂဟိတတာသင်္ဂဟိတတာသင်္ခါတဿ သဘာဝန္တရဿ. ဧတေသူတိ စတုတ္ထပဉ္စမေသု. ဓမ္မန္တရေနာတိ အညဓမ္မေန. ဓမ္မန္တရဿာတိ တတော အညဿ ဓမ္မဿ ဝိသေသနံ ကတံ. တတ္ထ ဟိ အန္တရေန ပကာရဝိသေသာမသနံ ဓမ္မေနေဝ ဓမ္မော ဝိသေသိတောတိ. အာဒိပဒေနေဝါတိ ‘‘သင်္ဂဟိတေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန ပဌမပဒေနေဝ. ဣတရေဟီတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တံ ဝိပ္ပယုတ္တ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တေဟိ ဒုတိယတတိယပဒေဟိ. ဧတ္ထာတိ ဧကာဒသမာဒီသု စတူသု. ဒုတိယတတိယေသု ဝိယ ဝိသေသနေ ဧဝ ကရဏဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န စတုတ္ထပဉ္စမေသု ဝိယ ကတ္တုအတ္ထေတိ အဓိပ္ပာယော. ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာနန္တိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတိ.

ท่านกล่าวคำว่า "tesupī" เป็นต้น เพื่อทำเนื้อความที่แสดงโดยการอ้างอิงด้วยคำว่า "Esa nayo" ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น. คำว่า Tatiyapadena ท่านกล่าวหมายถึงบทที่กล่าวว่า "พึงถือเอาด้วยการระบุที่ลบไป". การระบุด้วยกรณวิภัตติในอรรถแห่งกัตตุการก เพราะท่านกล่าวความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ของธรรมทั้งหลายด้วยธรรมเหล่านั้นที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์. จริงอย่างนั้น ในพระบาลีนั้น ท่านกล่าวความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์โดยมุ่งเน้นธรรมเป็นหลักว่า "ธรรมเหล่าใดด้วยธรรมเหล่านั้น". แต่ในบทที่ ๒ และ ๓ ท่านกล่าวความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์และถูกสงเคราะห์ของธรรมทั้งหลาย โดยผ่านวิเศษที่เรียกว่าความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ ในบทนั้นจึงกล่าวว่า "Visesane karaṇavacanaṃ" (กรณวิภัตติในอรรถแห่งวิเสสนะ). ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "tattha hi... ฯลฯ ... dhammantarassa". ในคำนั้น คำว่า Sabhāvantarena ความว่า ด้วยสภาวะอื่น คือด้วยประการอื่นที่เรียกว่าความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์. คำว่า Sabhāvantarassa ความว่า แห่งสภาวะอื่นที่เรียกว่าความเป็นผู้ไม่ถูกสงเคราะห์และถูกสงเคราะห์. คำว่า Etesu หมายถึง ในบทที่ ๔ และ ๕. คำว่า Dhammantarena ความว่า ด้วยธรรมอื่น. คำว่า Dhammantarassa ความว่า ท่านทำวิเสสนะของธรรมอื่นจากธรรมนั้น. จริงอย่างนั้น ในบทนั้น เพราะการถือเอาประการพิเศษด้วยคำว่า "antarena" ธรรมจึงชื่อว่าวิเศษด้วยธรรมนั่นเอง. คำว่า Ādipadenevāti ความว่า ด้วยบทแรกเท่านั้นที่กล่าวว่า "saṅgahitenā" เป็นต้น. คำว่า Itarehi ความว่า ด้วยบทที่ ๒ และ ๓ ที่กล่าวว่า "sampayuttaṃ vippayuttaṃ" เป็นต้น. คำว่า Ettha ความว่า ใน ๔ บทมีบทที่ ๑๑ เป็นต้น. อธิบายว่า พึงเห็นกรณวิภัตติในอรรถแห่งวิเสสนะเท่านั้น เหมือนในบทที่ ๒ และ ๓ ไม่ใช่ในอรรถแห่งกัตตุการกเหมือนในบทที่ ๔ และ ๕. ท่านย่อมจำแนกเนื้อความนั้นนั่นเองด้วยคำว่า Pucchāvissajjanānaṃ เป็นต้น.

ဝိဝိဓကပ္ပနတောတိ ဝိဝိဓံ ဗဟုဓာ ကပ္ပနတော, သင်္ဂဟာသင်္ဂဟာနံ ဝိသုံ သဟ စ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝကပ္ပနတောတိ အတ္ထော. တံ ပန ဝိကပ္ပနံ ဝုတ္တာကာရေန ဝိဘဇနံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိဘာဂတောတိ အတ္ထော’’တိ. သန္နိဋ္ဌာနလက္ခဏေန အဓိမောက္ခေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ အာရမ္မဏေ နိစ္ဆယနာကာရေန ပဝတ္တိယာ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တဓမ္မာ. တေ စ တေဟိ သဒ္ဓိံ တဒဝသိဋ္ဌေ ဒွိပဉ္စဝိညာဏဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတဓမ္မေ စ သင်္ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တာ စ သဗ္ဗေ စ စိတ္တုပ္ပာဒါ သန္နိဋ္ဌာနဝသေန ဝုတ္တသဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒါ’’တိ. ဣတရေတိ ဖဿာဒယော. သဗ္ဗေသန္တိ ဧကူနနဝုတိယာ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ. ပရိဂ္ဂဟေတဗ္ဗာတိ သင်္ဂဟာဒိဝသေန ပရိဂ္ဂဏှိတဗ္ဗာ. မဟာဝိသယေန အဓိမောက္ခေန. အညေသန္တိ ဝိတက္ကာဒီနံ. ဝစနံ သန္ဓာယာတိ ‘‘အဓိမုစ္စနံ အဓိမောက္ခော, သော သန္နိဋ္ဌာနလက္ခဏော’’တိ ဓမ္မသင်္ဂဟဝဏ္ဏနာယံ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ယေဝါပနကဝဏ္ဏနာ) ‘‘တဏှာပစ္စယာ အဓိမောက္ခော, အဓိမောက္ခပစ္စယာ ဘဝေါ’’တိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂေ စ အာဂတံ ဝစနံ သန္ဓာယ. အတ္ထေ သတီတိ ‘‘သန္နိဋ္ဌာန…ပေ… သာဓာရဏတော’’တိ ဧဝမတ္ထေ ဝုစ္စမာနေ. ဝတ္တဗ္ဗေသူတိ သင်္ဂဟာဒိပရိဂ္ဂဟတ္ထံ ဝတ္တဗ္ဗေသု. ဝုတ္တာ ဖဿာဒယော မနသိကာရပရိယောသာနာ. တာဒိသဿာတိ [Pg.9] ဖဿာဒိသဒိသဿ သာဓာရဏဿ အဓိမောက္ခသဒိသဿ အသာဓာရဏဿ အညဿ ဓမ္မဿ အဘာဝါ.

คำว่า วิวิธกัปปะนะโต หมายถึง เพราะการกำหนดโดยประการต่างๆ หลายอย่าง คือการกำหนดความเป็นวิเสสนะและวิเสสิตัพพะของสังคหะและอสังคหะ ทั้งโดยแยกกันและโดยรวมกัน การกำหนดนั้นเป็นการจำแนกโดยอาการที่กล่าวมาแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'วิภาคโตติ อัตโถ' (หมายถึงโดยการจำแนก) ธรรมที่สัมปยุตด้วยอธิโมกข์ที่มีการตกลงใจเป็นลักษณะ คือธรรมที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจ โดยการเป็นไปในอารมณ์ด้วยอาการแห่งการตัดสินใจ และท่านสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นเข้ากับธรรมที่เหลือ คือทวิปัญจวิญญาณและธรรมที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา แล้วจึงกล่าวว่า 'ธรรมที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจและจิตตุปบาททั้งหมด ชื่อว่า จิตตุปบาททั้งหมดที่กล่าวโดยอำนาจการตกลงใจ' คำว่า 'อิตะเรติ' หมายถึง ผัสสะเป็นต้น คำว่า 'สัพเพสัง' หมายถึง ของจิตตุปบาท ๘๙ คำว่า 'ปริคคะเหตัพพา' หมายถึง อันพึงกำหนดด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น ด้วยอธิโมกข์ที่มีอารมณ์กว้างขวาง คำว่า 'อัญเญสัง' หมายถึง ของวิตกเป็นต้น คำว่า 'วจนัง สันธายะ' หมายถึง โดยมุ่งหมายถึงคำที่มาในอรรถกถาธรรมสังคณี (อรรถกถาธรรมสังคณี เย วา ปนกวรรณนา) ว่า 'การน้อมใจเชื่อคืออธิโมกข์ อธิโมกข์นั้นมีการตกลงใจเป็นลักษณะ' และในปฏิจจสมุปบาทวิภังค์ว่า 'ตัณหาเป็นปัจจัยแก่อธิโมกข์ อธิโมกข์เป็นปัจจัยแก่ภพ' คำว่า 'อัตเถ สติ' หมายถึง เมื่อความหมายมีอยู่ คือเมื่อกล่าวความหมายอย่างนี้ว่า 'การตกลงใจ...เป...โดยทั่วไป' คำว่า 'วัตตัพเพสุ' หมายถึง ในธรรมที่พึงกล่าวเพื่อการกำหนดด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น ผัสสะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว มีมนสิการเป็นที่สุด คำว่า 'ตาทิสัสสะ' หมายถึง เพราะไม่มีธรรมอื่นที่มีลักษณะทั่วไปเหมือนผัสสะเป็นต้น และไม่มีธรรมอื่นที่มีลักษณะไม่ทั่วไปเหมือนอธิโมกข์

နနု ဇီဝိတိန္ဒြိယစိတ္တဋ္ဌိတိယောပိ သာဓာရဏာတိ? သစ္စံ သာဓာရဏာ, အတ္ထိ ပန ဝိသေသောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ပနာ’’တိအာဒိ. အသမာဓိသဘာဝါ ဗလဘာဝံ အပ္ပတ္တာ သာမညသဒ္ဒေနေဝ ဝတ္တဗ္ဗာတိ ယောဇနာ. သာမညဝိသေသသဒ္ဒေဟိ စာတိ သာမညဝိသေသသဒ္ဒေဟိ ဝတ္တဗ္ဗာ စ သမာဓိသဘာဝါ စိတ္တေကဂ္ဂတာ. ဝိသေသသဒ္ဒဝစနီယံ အညန္တိ ဗလပ္ပတ္တသမာဓိတော အညံ သာမညသဒ္ဒေန ဗျာပေတဗ္ဗံ, ဝိသေသသဒ္ဒေန စ နိဝတ္တေတဗ္ဗံ နတ္ထိ သမာဓိသဘာဝါယ ဧဝ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဂဟိတတ္တာ. န အညဗျာပကနိဝတ္တကော သာမညဝိသေသော အနည…ပေ… ဝိသေသော, တဿ ဒီပနတော. တဿေဝ ဓမ္မဿာတိ တဿေဝ ဗလပ္ပတ္တသမာဓိဓမ္မဿ. ဘေဒဒီပကေဟီတိ ဝိသေသဒီပကေဟိ သမာဓိဗလာဒိဝစနေဟိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ဝုတ္တလက္ခဏာ အနညဗျာပကနိဝတ္တကသာမညဝိသေသဒီပနာ သဒ္ဒါ. တတော ဝိပရီတေဟိ အညံ ဗျာပေတဗ္ဗံ နိဝတ္တေတဗ္ဗဉ္စ ဂဟေတွာ ပဝတ္တေဟိ သာမညဝိသေသသဒ္ဒေဟေဝ န သုခါဒိသဘာဝါ ဝေဒနာ ဝိယ ဝတ္တဗ္ဗာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အသမာဓိသဘာဝါ သမာဓိသဘာဝါတိ ဒွေဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဂဟိတာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ, တသ္မာ. အသမာဓိသဘာဝမေဝ ပကာသေယျ ဝိသေသသဒ္ဒနိရပေက္ခံ ပဝတ္တမာနတ္တာ. ဣတရောတိ သမာဓိဗလာဒိကော ဝိသေသသဒ္ဒေါ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ အဗ္ဘန္တရမာတိကုဒ္ဒေသေ, သာဓာရဏေ ဖဿာဒိကေ, မဟာဝိသယေ ဝါ အဓိမောက္ခေ ဥဒ္ဒိသိယမာနေ. နနု စ အဘိန္ဒိတွာ ဂယှမာနာ စိတ္တေကဂ္ဂတာ ဝေဒနာ ဝိယ သာဓာရဏာ ဟောတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဘိန္နာပိ ဝါ’’တိအာဒိ. ‘‘စိတ္တဿ ဌိတိ စိတ္တေကဂ္ဂတာ အဝိသာဟဋမာနသတာ (ဓ. သ. ၁၁, ၁၅). အရူပီနံ ဓမ္မာနံ အာယု ဌိတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၉) ဝစနတော သမာဓိဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ အညဓမ္မနိဿယေန ဝတ္တဗ္ဗတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. န အရဟတီတိ ဣဓ ဥဒ္ဒေသံ န အရဟတိ သမုခေနေဝ ဝတ္တဗ္ဗေသု ဖဿာဒီသု ဥဒ္ဒိသိယမာနေသူတိ အတ္ထော.

ชีวิตินทรีย์และจิตตัฏฐิติก็เป็นสาธารณะมิใช่หรือ? จริงอยู่ เป็นสาธารณะ แต่มีข้อแตกต่างกัน จึงแสดงว่า 'ชีวิตินทรีย์นั้น' เป็นต้น อธิบายว่า จิตเตกัคคตาที่มีสภาพไม่เป็นสมาธิ ยังไม่ถึงความเป็นกำลัง พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' เท่านั้น และจิตเตกัคคตาที่มีสภาพเป็นสมาธิ พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และ 'วิเสสะ' คำว่า 'วิเสสะ' พึงกล่าวถึงสิ่งอื่น คือ ไม่มีสิ่งอื่นจากสมาธิที่ถึงกำลังแล้ว ที่พึงครอบคลุมด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และพึงกันออกด้วยคำว่า 'วิเสสะ' เพราะจิตเตกัคคตาที่มีสภาพเป็นสมาธินั้นถูกรวมไว้แล้ว สามัญญะและวิเสสะนั้น ไม่ใช่สิ่งที่ครอบคลุมและกันสิ่งอื่นออก แต่เป็นสิ่งที่แสดงถึงความไม่แตกต่าง... เป... ความแตกต่าง ของธรรมนั้นเอง คือ ของธรรมที่เป็นสมาธิที่ถึงกำลังแล้วนั้นเอง พึงกล่าวด้วยคำที่แสดงความแตกต่าง คือ ด้วยคำที่แสดงความพิเศษ เช่น สมาธิพละ เป็นต้น คำที่แสดงสามัญญะและวิเสสะที่ครอบคลุมและกันสิ่งที่ไม่แตกต่างกันออกนั้น มีลักษณะดังที่กล่าวมาแล้ว ตรงกันข้ามกับนั้น พึงกล่าวด้วยคำว่า 'สามัญญะ' และ 'วิเสสะ' ที่ใช้ครอบคลุมและกันสิ่งอื่นออก ไม่ใช่เหมือนเวทนาที่มีสภาพเป็นสุขเป็นต้น เพราะเหตุนั้น เพราะจิตเตกัคคตาถูกแบ่งออกเป็นสองอย่าง คือ สภาพไม่เป็นสมาธิและสภาพเป็นสมาธิ เพราะเหตุนั้น พึงแสดงเฉพาะสภาพที่ไม่เป็นสมาธิ เพราะเป็นไปโดยไม่ขึ้นกับคำที่แสดงความพิเศษ ส่วนคำอื่น คือ คำที่แสดงความพิเศษ เช่น สมาธิพละ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในการแสดงมาติกาภายในนี้ ในผัสสะเป็นต้นที่เป็นสาธารณะ หรือในการแสดงอธิโมกข์ในขอบเขตที่กว้างขวาง มุ่งหมายถึงคำถามว่า 'จิตเตกัคคตาที่ถูกรวมไว้โดยไม่แบ่งแยก ก็เป็นสาธารณะเหมือนเวทนามิใช่หรือ?' จึงกล่าวว่า 'แม้ไม่แบ่งแยกก็ดี' เป็นต้น พึงทราบว่า สมาธิและชีวิตินทรีย์พึงกล่าวโดยอาศัยธรรมอื่น ตามนัยแห่งพระบาลีว่า 'ความตั้งอยู่แห่งจิต คือ จิตเตกัคคตา ความที่ใจไม่ฟุ้งซ่าน (ธ.ส. ๑๑, ๑๕) อายุของอรูปธรรม คือ ความตั้งอยู่' (ธ.ส. ๑๙) คำว่า 'ไม่ควร' ในที่นี้ หมายถึง ไม่ควรแก่การแสดงในอุทเทสนี้ เมื่อผัสสะเป็นต้นที่พึงกล่าวโดยตรงถูกแสดงอยู่

မာတိကာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายมาติกาจบแล้ว

၂. နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายนิเทศ

၁. ပဌမနယော သင်္ဂဟာသင်္ဂဟပဒဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายบทว่า สังคหาสังคหะ ในนัยที่ ๑

၁. ခန္ဓပဒဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายบทว่า ขันธ์

၆. ‘‘အဘိညေယျဓမ္မဘာဝေန [Pg.10] ဝုတ္တာ စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ, ‘‘ရူပက္ခန္ဓော အဘိညေယျော’’တိအာဒိနာ စ အဘိညာတလက္ခဏဝိသယာတိ အာဟ ‘‘သဘာဝတော အဘိညာတာန’’န္တိ. ပရိညေယျတာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဟာတဗ္ဗသစ္ဆိကာတဗ္ဗဘာဝေတဗ္ဗတာ သင်္ဂယှတိ. အဓိပတိယာဒီတိ အဓိပတိပစ္စယဘာဝဥပဋ္ဌာနပဒဟနာဒီနိ. သစ္စာဒိဝိသေသော ဝိယာတိ ဒုက္ခသစ္စာဒိပရိယာယော အဘိညေယျပီဠနဋ္ဌာဒိဝိသေသော ဝိယ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ နယမုခမာတိကာယ အဘိညေယျနိဿယေန ဝုစ္စမာနတ္တာ ဧဝ. တေသံ ရူပဓမ္မာနံ ပဉ္စန္နံ ခန္ဓာနံ ခန္ဓဘာဝေန ဝိယ ရူပက္ခန္ဓဘာဝေန သဘာဂတာ ဟောတိ, န ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိဘာဝေနာတိ သင်္ဂဟလက္ခဏမာဟ. ဣတီတိ တသ္မာ, ယသ္မာ ရူပဓမ္မာ အညမညံ ရူပက္ခန္ဓဘာဝေန သဘာဂါ, တသ္မာတိ အတ္ထော. ရူပက္ခန္ဓဘာဝသင်္ခါတေန ရူပက္ခန္ဓဘာဝေန အတ္ထမုခေနေဝ ဂဟဏေ. သဒ္ဒဒွါရေန ပန ဂဟဏေ ရူပက္ခန္ဓဝစနသင်္ခါတေန ဝါ ရူပက္ခန္ဓဝစနဝစနီယတာသင်္ခါတေန. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ရူပက္ခန္ဓောတိ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๖. ด้วยบทว่า 'ขันธ์ ๔ ที่กล่าวโดยความเป็นธรรมที่ควรรู้ยิ่ง' เป็นต้น และด้วยบทว่า 'รูปขันธ์ควรรู้ยิ่ง' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ของธรรมที่รู้ยิ่งโดยสภาพ' เพราะเป็นอารมณ์แห่งลักษณะที่รู้ยิ่ง คำว่า 'ปริญเญยยตาเป็นต้น' คำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์ความเป็นธรรมที่ควรละ ควรทำให้แจ้ง และควรเจริญ คำว่า 'อธิปติเป็นต้น' คือ ความเป็นอธิปติปัจจัย การปรากฏ และความเพียรเป็นต้น เหมือนความพิเศษแห่งสัจจะ เป็นต้น คือ เหมือนความพิเศษแห่งทุกขสัจจะ เป็นต้น ที่เป็นลักษณะบีบคั้นที่ควรรู้ยิ่ง และเมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะมาติกาในนัยนี้กล่าวโดยอาศัยธรรมที่ควรรู้ยิ่งนั่นเอง จึงกล่าวลักษณะแห่งการสงเคราะห์ว่า รูปธรรมเหล่านั้นมีสภาพเป็นรูปขันธ์ เหมือนความเป็นขันธ์ของขันธ์ ๕ ไม่ใช่ความเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น คำว่า 'อิติ' หมายถึง เพราะเหตุนั้น เพราะรูปธรรมทั้งหลายมีสภาพเป็นรูปขันธ์ซึ่งกันและกัน เพราะเหตุนั้น ในการรวมโดยนัยแห่งอรรถ คือ โดยความเป็นรูปขันธ์ที่นับว่าเป็นรูปขันธ์ ส่วนในการรวมโดยนัยแห่งศัพท์ คือ โดยความเป็นคำว่ารูปขันธ์ที่นับว่าเป็นคำว่ารูปขันธ์ หรือโดยความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่ารูปขันธ์ บัดนี้ เพื่อทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า 'รูปขันธ์นั้น' เป็นต้น

ပုရိမေနာတိ ရူပက္ခန္ဓေန. သညာက္ခန္ဓမူလကာတိအာဒီသု ‘‘ပုရိမေန ယောဇိယမာနေ’’တိအာဒိံ အာနေတွာ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဘေဒတော ပဉ္စကပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနံ ခန္ဓပဒနိဒ္ဒေသေ သဗ္ဗပစ္ဆိမမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဘေဒတော ပဉ္စကပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာနန္တရ’’န္တိ.

ด้วยคำว่า 'ก่อน' คือ ด้วยรูปขันธ์ ในบทว่า 'มีสัญญาขันธ์เป็นมูล' เป็นต้น พึงนำคำว่า 'เมื่อประกอบกับบทก่อน' เป็นต้น มาประกอบให้เหมาะสม การตอบปัญหา ๕ ข้อโดยไม่แยกแยะ เป็นส่วนสุดท้ายในนิเทศบทขันธ์ จึงกล่าวว่า 'หลังจากตอบปัญหา ๕ ข้อโดยแยกแยะแล้ว'

အာယတနပဒါဒိဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายบทว่า อายตนะ เป็นต้น

၄၀. ယဒိပိ ဧကကေပိ သဒိသံ ဝိဿဇ္ဇနံ ဝိဿဇ္ဇနံ သမုဒယမဂ္ဂသစ္စာနံ ‘‘သမုဒယသစ္စံ ဧကေန ခန္ဓေန…ပေ… မဂ္ဂသစ္စံ ဧကေန ခန္ဓေန ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ သင်္ဂဟိတံ, စတူဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကာဒသဟိ အာယတနေဟိ သတ္တရသဟိ ဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ (ဓာတု. ၄၁) နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဣန္ဒြိယပဒနိဒ္ဒေသေ[Pg.11]. စက္ခုသောတစက္ခုသုခိန္ဒြိယဒုကာနန္တိ စက္ခုသောတဒုကံ စက္ခုသုခိန္ဒြိယဒုကန္တိ ဧတေသံ ဒုကာနံ. စက္ခုသောတသုခိန္ဒြိယာနဉှိ ‘‘ဧကေန ခန္ဓေန ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ သင်္ဂဟိတံ, စတူဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကာဒသဟိ အာယတနေဟိ သတ္တရသဟိ ဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ ဧကကေ သဒိသံ ဝိဿဇ္ဇနံ. စက္ခုသောတိန္ဒြိယဒုကဿ ပန ‘‘စက္ခုန္ဒြိယဉ္စ သောတိန္ဒြိယဉ္စ ဧကေန ခန္ဓေန ဒွီဟာယတနေဟိ ဒွီဟိ ဓာတူဟိ သင်္ဂဟိတာ, စတူဟိ ခန္ဓေဟိ ဒသဟာယတနေဟိ သောဠသဟိ ဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတာ’’တိ, ‘‘စက္ခုန္ဒြိယဉ္စ သုခိန္ဒြိယဉ္စ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟိ ဒွီဟာယတနေဟိ ဒွီဟိ ဓာတူဟိ သင်္ဂဟိတာ, တီဟိ ခန္ဓေဟိ ဒသဟာယတနေဟိ သောဠသဟိ ဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတာ’’တိ စက္ခုသုခိန္ဒြိယဒုကဿ စ အသဒိသံ ဝိဿဇ္ဇနံ. နာပိ ဒုကေဟိ တိကဿာတိ စက္ခုသောတစက္ခုသုခိန္ဒြိယာဒိဒုကေဟိ စက္ခုသောတသုခိန္ဒြိယာဒိတိကဿ နာပိ သဒိသံ ဝိဿဇ္ဇနံ. ဣဓာတိ သစ္စပဒနိဒ္ဒေသေ. တိကေန စာတိ ဒုက္ခသမုဒယမဂ္ဂါဒိတိကေန စ. ‘‘ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဒွါဒသဟာယတနေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ ဓာတူဟိ သင်္ဂဟိတာ, န ကေဟိစိ ခန္ဓေဟိ န ကေဟိစိ အာယတနေဟိ န ကာဟိစိ ဓာတူဟိ အသင်္ဂဟိတာ’’တိ သဒိသံ ဝိဿဇ္ဇနံ.

๔๐. แม้ว่าการตอบปัญหาของสมุทยสัจจะและมรรคสัจจะในแต่ละข้อจะเหมือนกัน โดยที่พระบาลีแสดงไว้ว่า “สมุทยสัจจะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑... (ละไว้)... มรรคสัจจะสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗” (ธาตุ. 41) ในที่นี้ คือ ในนิเทศบทอินทรีย์นี้ คำว่า “จักขุโสตจักขุสุขินทริยทุกะ” คือ จักขุโสตทุกะ และจักขุสุขินทริยทุกะ ของทุกะเหล่านี้ การตอบปัญหาของจักขุโสตสุขินทรีย์ในแต่ละข้อจะเหมือนกันว่า “สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗” แต่การตอบปัญหาของจักขุโสตินทริยทุกะไม่เหมือนกันว่า “จักขุนทรีย์และโสตินทรีย์สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖” และการตอบปัญหาของจักขุสุขินทริยทุกะก็ไม่เหมือนกันว่า “จักขุนทรีย์และสุขินทรีย์สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๒ อายตนะ ๒ ธาตุ ๒ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๓ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖” และการตอบปัญหาของติกะ เช่น จักขุโสตสุขินทรีย์ เป็นต้น ก็ไม่เหมือนกับการตอบปัญหาของทุกะ เช่น จักขุโสตจักขุสุขินทรีย์ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในนิเทศบทสัจจะ และด้วยติกะ เช่น ทุกขสมุทยมรรค เป็นต้น การตอบปัญหาจะเหมือนกันว่า “สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๒ ธาตุ ๑๘ ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ใดๆ อายตนะใดๆ ธาตุใดๆ”

၆. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝဏ္ဏနာ

๖. คำอธิบายปฏิจจสมุปบาท

၆၁. အဝိဇ္ဇာဝစနေနာတိ ‘‘အဝိဇ္ဇာပစ္စယာ သင်္ခါရာ’’တိ ဧတ္ထ အဝိဇ္ဇာဂ္ဂဟဏေန. ဝိသေသနံ န ကတ္တဗ္ဗံ, ‘‘သဗ္ဗမ္ပိ ဝိညာဏ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘ကုသလာဒီနမ္ပီ’’တိအာဒိနာ. ဝိဿဇ္ဇနာသဒိသေန သဗ္ဗဝိညာဏာဒိသင်္ဂဟဏတော. တေသန္တိ ဝိညာဏာဒိပဒါနံ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ပဌမနယေ. အကမ္မဇာနမ္ပိ သင်္ဂဟိတတာ ဝိညာယတိ သဒ္ဒါယတနဿပိ ဂဟိတတ္တာ.

๖๑. ด้วยคำว่า “อวิชชา” คือ ด้วยการถือเอาอวิชชาในบทว่า “อวิชชาเป็นปัจจัยแห่งสังขาร” ไม่ควรทำวิเสสนะ (คำขยาย) มีความหมายว่า พึงกล่าวว่า “วิญญาณทั้งหมด” ในที่นั้น จึงกล่าวเหตุผลว่า “แม้ของกุศลเป็นต้น” เป็นต้น เพราะการสงเคราะห์วิญญาณทั้งหมดเป็นต้น ด้วยการตอบปัญหาที่ไม่เหมือนกัน คำว่า “ของเหล่านั้น” คือ ของบทว่า วิญญาณ เป็นต้น ในที่นี้ คือ ในนัยที่ ๑ นี้ ความที่แม้ธรรมที่ไม่ได้เกิดจากกรรมก็ถูกสงเคราะห์ไว้ ย่อมเป็นที่รู้ได้ เพราะแม้สัททายตนะก็ถูกรวมไว้แล้ว

၇၁. ဇာယမာန…ပေ… မာနာနန္တိ ဇာယမာနာဒိအဝတ္ထာနံ ဓမ္မာနံ. ဇာယမာနာဒိဘာဝမတ္တတ္တာတိ နိဗ္ဗတ္တနာဒိအဝတ္ထာမတ္တဘာဝတော. ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတွာတိ အဝတ္ထာဘာဝတော ဝိနိဗ္ဘောဂံ ကတွာ. ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနာနိ, သဘာဝမတ္တဘူတာနီတိ ပရမတ္ထဓမ္မာနံ အဝတ္ထာဘာဝမတ္တဘူတာနိ. အပရမတ္ထသဘာဝါနိပိ ရူပဓမ္မဿ နိဗ္ဗတ္တိအာဒိဘာဝတော ရုပ္ပနဘာဝေန ဂယှန္တိ. တတော ‘‘ရူပက္ခန္ဓဿ သဘာဂါနိ, အရူပါနံ ပန ဇာတိဇရာမရဏာနီ’’တိ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဧကေကဘူတာနီတိ ယထာ ဧကသ္မိံ ရူပကလာပေ ဇာတိအာဒီနိ ဧကေကာနိယေဝ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဧကသ္မိံ အရူပကလာပေပီတိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ [Pg.12] ‘‘ရူပကလာပဇာတိအာဒီနိ ဝိယာ’’တိအာဒိ. အနုဘဝနသဉ္ဇာနနဝိဇာနနကိစ္စာနံ ဝေဒနာဒီနံ နိဗ္ဗတ္တိအာဒိဘူတာနိပိ ဇာတိအာဒီနိ တထာ န ဂယှန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝေဒိယန…ပေ… အဂယှမာနာနီ’’တိ. တေန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ ဇာတိအာဒီနံ သင်္ဂဟာဘာဝမာဟ. ‘‘ဇာတိ, ဘိက္ခဝေ, အနိစ္စာ သင်္ခတာ’’တိအာဒိဝစနတော ဇာတိအာဒီနမ္ပိ သင်္ခတပရိယာယော အတ္ထီတိ သင်္ခတာဘိသင်္ခရဏကိစ္စေန သင်္ခါရက္ခန္ဓေန တေသံ သင်္ဂဟောတိ ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခတာ…ပေ… သဘာဂါနီ’’တိ. တေနေဝ စ သင်္ခါရက္ခန္ဓဿ အနေကန္တပရမတ္ထကိစ္စတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တထာ ဒုဝိဓာနီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန ရူပါရူပဓမ္မာနံ နိဗ္ဗတ္တိအာဒိဘာဝေန ဒွိပ္ပကာရာနိ. တေနာတိ ယထာဝုတ္တသဘာဂတ္ထေန. တေဟိ ခန္ဓာဒီဟီတိ ရူပက္ခန္ဓသင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတူဟိ.

๗๑. คำว่า ‘กำลังเกิด...เป็นต้น...กำลังเกิด’ หมายถึงธรรมทั้งหลายที่มีสภาพเป็นต้นว่ากำลังเกิด คำว่า ‘มีสภาพเป็นเพียงความเกิดเป็นต้น’ หมายถึงมีสภาพเป็นเพียงความเกิดเป็นต้น คำว่า ‘แยกออกแล้ว’ หมายถึงแยกออกแล้วจากสภาพที่เป็นสภาวะ ธรรมทั้งหลายที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ เป็นเพียงสภาวะเท่านั้น หมายถึงเป็นเพียงสภาพของปรมัตถธรรมทั้งหลาย แม้ธรรมทั้งหลายที่มีสภาพไม่เป็นปรมัตถ์ ก็ถูกนับว่าเป็นสภาพที่แตกสลายไป เพราะมีสภาพเป็นความเกิดเป็นต้นของรูปธรรม เพราะเหตุนั้น จึงนำมาเชื่อมโยงว่า ‘เป็นส่วนที่เหมือนกันของรูปขันธ์ ส่วนชาติ ชรา มรณะ เป็นของอรูปธรรม’ คำว่า ‘เป็นอย่างละหนึ่ง’ หมายถึงดังที่ชาติเป็นต้นมีอย่างละหนึ่งในรูปกลาปะหนึ่ง ฉันใด ก็มีอย่างละหนึ่งในอรูปกลาปะหนึ่ง ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เหมือนชาติเป็นต้นของรูปกลาปะ’ เป็นต้น แม้ชาติเป็นต้นซึ่งเป็นความเกิดเป็นต้นของเวทนาเป็นต้น อันมีกิจคือการเสวย การจำได้ การรู้แจ้ง ก็ไม่ถูกนับรวมอย่างนั้น จึงกล่าวว่า ‘เวทนา...เป็นต้น...ไม่ถูกนับรวม’ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงการไม่สงเคราะห์ชาติเป็นต้นด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้น เพราะพระดำรัสว่า ‘ภิกษุทั้งหลาย ชาติเป็นของไม่เที่ยง เป็นสังขตะ’ เป็นต้น ชาติเป็นต้นก็มีบทที่จัดเป็นสังขตะอยู่ การสงเคราะห์ชาติเป็นต้นด้วยสังขารขันธ์จึงกล่าวว่า ‘สังขตะ...เป็นต้น...เป็นส่วนที่เหมือนกัน’ ด้วยกิจคือการปรุงแต่งสังขตะ ด้วยเหตุนั้น พึงทราบว่าสังขารขันธ์มีกิจที่ไม่เป็นปรมัตถ์โดยส่วนเดียว อนึ่ง คำว่า ‘มีสองอย่าง’ หมายถึงมีสองประเภทโดยสภาพเป็นความเกิดเป็นต้นของรูปธรรมและอรูปธรรมตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ด้วยเหตุนั้น’ หมายถึงด้วยความเป็นส่วนที่เหมือนกันตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า ‘ด้วยขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น’ หมายถึงด้วยรูปขันธ์ สังขารขันธ์ ธรรมายตนะ และธรรมธาตุ

ပဌမနယသင်္ဂဟာသင်္ဂဟပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายบทว่า ‘สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ในนัยที่หนึ่ง’ จบแล้ว

၂. ဒုတိယနယော သင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

๒. นัยที่สอง อธิบายบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’

၁၇၁. ‘‘သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ ဧတ္ထ သင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတသဒ္ဒါ ဘိန္နာဓိကရဏာ န ဂဟေတဗ္ဗာ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗတာယ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ယော ဟိ ဓမ္မော သင်္ဂဟိတတာဝိသေသဝိသိဋ္ဌော အသင်္ဂဟိတော ဟေဋ္ဌာ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော, သွေဝ ဣဓ အသင်္ဂဟိတဘာဝေန ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇီယတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယံ တံ…ပေ… တဒေဝ ဒဿေန္တော’’တိ အာဟ. ယေ ဟိ ဓမ္မာ စက္ခာယတနေန ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ, အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန စ အသင်္ဂဟိတာ, တေသံယေဝ ပုန ခန္ဓာဒီဟိ အသင်္ဂဟော ပုစ္ဆိတွာ ဝိဿဇ္ဇိတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခာယတနေန…ပေ… အာဟာ’’တိ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗေသု နယေသု ဝါရေသု စ. ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟသာမညာနန္တိ ‘‘ခန္ဓသင်္ဂဟေနာ’’တိအာဒိနာ အဝိသေသေန ဝုတ္တာနံ ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟာနံ. ‘‘သာမညဇောတနာ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီ’’တိ အာဟ ‘‘နိစ္စံ ဝိသေသာပေက္ခတ္တာ’’တိ. ဝိသေသာဝဗောဓနတ္ထာနိ ပဉှဗျာကရဏာနီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဘေဒနိဿိတတ္တာ စ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာန’’န္တိ. သဝိသေသာဝ ခန္ဓာဒိဂဏနာတိ ‘‘ခန္ဓသင်္ဂဟေနာ’’တိအာဒိနာ အဝိသေသေန ဝုတ္တာပိ ရူပက္ခန္ဓာဒိနာ သဝိသေသာဝ ခန္ဓာဒိဂဏနာ, ခန္ဓာဒိနာ သင်္ဂဟောတိ အတ္ထော. သုဒ္ဓါတိ ကေဝလာ အနဝသေသာ, သာမညဘူတာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ.

๑๗๑. ในบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’ นี้ ไม่พึงถือเอาศัพท์ว่า ‘สงเคราะห์’ และ ‘ไม่สงเคราะห์’ ว่ามีอธิกรณ์ต่างกัน เพราะประสงค์ให้เป็นบทวิเสสนะและวิเสสยะ ธรรมใดที่ถูกระบุว่าสงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์ในเบื้องต้น ธรรมนั้นนั่นแหละถูกถามและตอบในที่นี้โดยความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ จึงกล่าวว่า ‘แสดงสิ่งนั้น...เป็นต้น...แสดงสิ่งนั้นนั่นแหละ’ ธรรมทั้งหลายใดที่ถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะโดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ และไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ การไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้นของธรรมเหล่านั้นนั่นแหละถูกถามและตอบอีก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยจักขายตนะ...เป็นต้น...กล่าวแล้ว’ คำว่า ‘ในที่ทั้งปวง’ หมายถึงในนัยและวาระทั้งปวง คำว่า ‘การสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นโดยทั่วไป’ หมายถึงการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์’ เป็นต้น คำว่า ‘การแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความจำเพาะ’ จึงกล่าวว่า ‘เพราะมักจะมุ่งหมายความจำเพาะเสมอ’ ปัญหาและคำตอบมีไว้เพื่อความเข้าใจในความจำเพาะ จึงกล่าวว่า ‘เพราะการถามและการตอบอาศัยความแตกต่างกัน’ การนับขันธ์เป็นต้นพร้อมด้วยความจำเพาะ หมายถึงแม้การนับขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์’ เป็นต้น ก็เป็นการนับขันธ์เป็นต้นพร้อมด้วยความจำเพาะด้วยรูปขันธ์เป็นต้น หมายถึงการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘บริสุทธิ์’ หมายถึงล้วนๆ ไม่เหลือเศษ เป็นสภาพทั่วไป

တတ္ထာတိ ယထာဓိကတေ ဒုတိယနယေ. သာမညဇောတနာယ ဝိသေသနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ အာဟ ‘‘သင်္ဂဟိ…ပေ… နိဒ္ဓါရိတတ္တာ’’တိ. တီသု သင်္ဂဟေသူတိ ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေသု [Pg.13] တီသု. အညေဟီတိ ဝုတ္တာဝသေသေဟိ ဒွီဟိ ဧကေန ဝါ. ဧတ္တကေနေဝ ဒဿေတဗ္ဗာ သိယုံ တာဝတာပိ သင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတဘာဝဿ ပကာသိတတ္တာ. တေသန္တိ သင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတဘာဝေန ဝုတ္တဓမ္မာနံ. ဧဝံဝိဓာနန္တိ ‘‘စက္ခာယတနံ သောတာယတန’’န္တိအာဒိနာ အနိဒ္ဓါရိတဝိသေသာနံ. အသမ္ဘဝါတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန နိဒ္ဒိသိတုံ အသမ္ဘဝါ. သင်္ဂဟာဒိနယဒဿနမတ္တံ နယမာတိကာယ ဗျာပါရော, ယတ္ထ ပန သင်္ဂဟာဒယော, တေ ခန္ဓာဒယော ကုသလာဒယော စ တေသံ ဝိသယဘူတာတိ တေဟိ ဝိနာ သင်္ဂဟာဒီနံ ပဝတ္တိ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘နယမာတိကာယ အဗ္ဘန္တရဗာဟိရမာတိကာပေက္ခတ္တာ’’တိ. သင်္ဂါဟကံ အသင်္ဂါဟကဉ္စာတိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယော ဟိ ဣဓ သင်္ဂါဟကဘာဝေန ဝုတ္တော ဓမ္မော အသင်္ဂါဟကဘာဝေနပိ ဝုတ္တောယေဝါတိ.

คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึงในนัยที่สองที่กล่าวมาแล้ว เพราะถูกระบุโดยความจำเพาะด้วยการแสดงโดยทั่วไป จึงกล่าวว่า ‘สงเคราะห์...เป็นต้น...ถูกกำหนดแล้ว’ คำว่า ‘ในการสงเคราะห์สามอย่าง’ หมายถึงในการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้นสามอย่าง คำว่า ‘ด้วยอย่างอื่น’ หมายถึงด้วยสองอย่างที่เหลือ หรือด้วยอย่างหนึ่ง พึงแสดงด้วยเพียงเท่านี้ เพราะความเป็นสภาวะที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ถูกประกาศแล้วด้วยเพียงเท่านั้น คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงของธรรมที่กล่าวไว้โดยความเป็นสภาวะที่ถูกสงเคราะห์และไม่ถูกสงเคราะห์ คำว่า ‘มีประเภทอย่างนี้’ หมายถึงของธรรมที่ยังไม่ได้กำหนดความจำเพาะด้วยคำว่า ‘จักขายตนะ โสตายตนะ’ เป็นต้น คำว่า ‘เป็นไปไม่ได้’ หมายถึงเป็นไปไม่ได้ที่จะระบุตามที่กล่าวมาแล้ว การแสดงนัยเป็นต้นว่าการสงเคราะห์เป็นเพียงกิจของนัยมาติกา แต่ขันธ์เป็นต้น กุศลเป็นต้น ซึ่งเป็นอารมณ์ของการสงเคราะห์เป็นต้นนั้น หากไม่มีสิ่งเหล่านั้น การสงเคราะห์เป็นต้นก็ย่อมไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะนัยมาติกาอาศัยมาติกาภายในและภายนอก’ พึงกล่าวว่า ‘เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์’ ธรรมใดที่กล่าวไว้ในที่นี้โดยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ ธรรมนั้นนั่นแหละก็ถูกกล่าวไว้โดยความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ด้วย

‘‘ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ, အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ’’တိ, ‘‘ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ, အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ’’တိ စ ယတ္ထ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဓမ္မဝိသေသနိဒ္ဓါရဏံ နတ္ထိ, တတ္ထ ပဌမနယေ ဆဋ္ဌနယေ စ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ကတိဟိ ခန္ဓေဟိ သင်္ဂဟိတော? ဧကေန ခန္ဓေနာ’’တိ (ဓာတု. ၆), ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ကတိဟိ ခန္ဓေဟိ သမ္ပယုတ္တောတိ? နတ္ထိ. စတူဟိ ခန္ဓေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တော’’တိ (ဓာတု. ၂၂၈) စ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဘာဝေန. ဣတရေသူတိ ဒုတိယာဒိနယေသု. တဿ တဿာတိ ယံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဉ္စ ‘‘ယေ ဓမ္မာ’’တိ အနိယမိတရူပေန နိဒ္ဓါရိတံ, တဿ တဿ ‘‘တေ ဓမ္မာ’’တိ နိယာမကဘာဝေန.

ในที่ที่ไม่มีการกำหนดธรรมจำเพาะที่พึงถามและพึงตอบ เช่น ‘ธรรมทั้งหลายใดถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ และ ‘ธรรมทั้งหลายใดไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ ในนัยที่หนึ่งและนัยที่หก พึงถามและตอบโดยความเป็นผู้พึงถามและพึงตอบอย่างนี้ว่า ‘รูปขันธ์ถูกสงเคราะห์ด้วยขันธ์เท่าไร? ด้วยขันธ์หนึ่ง’ (ธาตุ. 6) ‘รูปขันธ์ประกอบด้วยขันธ์เท่าไร? ไม่มี. วิปปยุตจากขันธ์สี่’ (ธาตุ. 228) คำว่า ‘ในนัยอื่น’ หมายถึงในนัยที่สองเป็นต้น คำว่า ‘ของธรรมนั้นๆ’ หมายถึงของธรรมนั้นๆ ที่ถูกกำหนดโดยไม่จำเพาะเจาะจงด้วยคำว่า ‘ธรรมทั้งหลายใด’ ซึ่งเป็นสิ่งที่พึงถามและพึงตอบ โดยความเป็นผู้กำหนดด้วยคำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’

ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပကရဏေ. ယေန ယေန စက္ခာယတနာဒိနာ သင်္ဂါဟကေန. ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေသူတိ ခန္ဓာယတနဓာတုသင်္ဂဟေသု. တေန တေနာတိ ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေန. အညန္တိ တတော တတော သင်္ဂါဟကတော အညံ. တဗ္ဗိနိမုတ္တံ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာသင်္ဂဟေတဗ္ဗံ ယံ ဓမ္မဇာတံ အတ္ထိ, တံ တဒေဝ ‘‘စက္ခာယတနေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ, အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ’’တိ သင်္ဂါဟကာသင်္ဂါဟကဘာဝေန ဥဒ္ဓဋံ. အညော ဓမ္မော နတ္ထိ တဿ သဘာဂဘာဝေန သင်္ဂါဟကဿေဝ အဘာဝတော. သိယာ ပနေတံ သဘာဂေန ဧကဒေသေန သင်္ဂဟောတိ, တံ ပဋိက္ခိပန္တော အာဟ ‘‘န စ သော…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ယဉ္စာတိအာဒိနာ ဝစနန္တရံ ပရိဟရတိ.

คำว่า ‘ในที่นี้’ หมายถึงในปกรณ์นี้ ด้วยจักขายตนะเป็นต้นใดๆ ซึ่งเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ คำว่า ‘ในการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น’ หมายถึงในการสงเคราะห์ขันธ์ อายตนะ และธาตุ คำว่า ‘ด้วยสิ่งนั้นๆ’ หมายถึงด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น คำว่า ‘อย่างอื่น’ หมายถึงอย่างอื่นจากธรรมผู้สงเคราะห์นั้นๆ ธรรมชาติใดที่พ้นจากสิ่งนั้น เป็นสิ่งที่พึงสงเคราะห์และไม่พึงสงเคราะห์ ธรรมชาตินั้นนั่นแหละถูกยกขึ้นโดยความเป็นสภาวะผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ว่า ‘ธรรมทั้งหลายใดถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะโดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์ แต่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ด้วยอายตนะและธาตุ’ ธรรมอื่นไม่มี เพราะไม่มีธรรมผู้สงเคราะห์โดยความเป็นส่วนที่เหมือนกันของธรรมนั้น อนึ่ง การสงเคราะห์นี้พึงเป็นไปโดยส่วนที่เหมือนกันเพียงบางส่วน แต่ท่านปฏิเสธสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า ‘สิ่งนั้น...เป็นต้น...ไม่เป็นไป’ ด้วยคำว่า ‘สิ่งใด’ เป็นต้น ย่อมแก้คำอื่น

ယဒိ [Pg.14] စာတိအာဒိနာပိ တဿေဝ တေန သင်္ဂဟာဘာဝံ ပါဌာဘာဝဒဿနေန ဝိဘာဝေတိ. တတ္ထ သော ဧဝါတိ ယော ရူပါဒိက္ခန္ဓော သင်္ဂါဟကဘာဝေန ဝုတ္တော, သော ဧဝ တေန ရူပါဒိက္ခန္ဓေန သင်္ဂယှေယျ သင်္ဂဟေတဗ္ဗော ဘဝေယျ, တေနေဝ တဿ သင်္ဂဟာဘာဝေ လက္ခဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န ဟိ သော ဧဝ တဿ သဘာဂေါ ဝိသဘာဂေါ စာ’’တိ. ဧကဒေသာ ဝိယ စက္ခာယတနာဒယော သမုဒါယဿ ရူပက္ခန္ဓာဒိကဿ. ရူပက္ခန္ဓော စက္ခာယတနာဒီနံ န သင်္ဂါဟကော အသင်္ဂါဟကော စ သဘာဂဝိသဘာဂဘာဝါဘာဝတော. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သမုဒါယန္တောဂဓာနန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. တတ္ထ ယေနာတိ ဝိဘာဂေန. တေတိ ဧကဒေသာ. တေသန္တိ ဧကဒေသာနံ. ဧတ္ထ တဒန္တောဂဓတာယ ဝိဘာဂါဘာဝေါ, ဝိဘာဂါဘာဝေန သဘာဂဝိသဘာဂတာဘာဝေါ, တေန သင်္ဂါဟကာသင်္ဂါဟကတာဘာဝေါ ဒဿိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

แม้ด้วยคำว่า ‘ก็ถ้า’ เป็นต้น ย่อมแสดงความไม่มีแห่งการสงเคราะห์ธรรมนั้นด้วยธรรมนั้น โดยการแสดงความไม่มีแห่งปาฐะ ในที่นั้น คำว่า ‘ธรรมนั้นนั่นแหละ’ หมายถึงรูปขันธ์เป็นต้นใดที่กล่าวไว้โดยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ ธรรมนั้นนั่นแหละพึงถูกสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์เป็นต้นนั้น พึงเป็นสิ่งที่พึงสงเคราะห์ ด้วยเหตุนั้น เมื่อจะแสดงลักษณะในการไม่สงเคราะห์ธรรมนั้น จึงกล่าวว่า ‘ความจริง ธรรมนั้นนั่นแหละไม่เป็นส่วนที่เหมือนกันและไม่เป็นส่วนที่ต่างกันของธรรมนั้น’ จักขายตนะเป็นต้นเป็นเหมือนส่วนหนึ่งของส่วนรวมคือรูปขันธ์เป็นต้น รูปขันธ์ไม่เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่เป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ของจักขายตนะเป็นต้น เพราะไม่มีความเป็นส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน นัยนี้พึงทราบในธรรมที่เหลือด้วย ด้วยคำว่า ‘ของสิ่งที่รวมอยู่ในส่วนรวม’ เป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า ‘ด้วยสิ่งใด’ หมายถึงด้วยส่วนที่แยกออก คำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงส่วนหนึ่ง คำว่า ‘ของธรรมเหล่านั้น’ หมายถึงของส่วนหนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบว่าไม่มีการแยกส่วนเพราะรวมอยู่ในธรรมนั้น เมื่อไม่มีการแยกส่วน ก็ไม่มีความเป็นส่วนที่เหมือนกันและส่วนที่ต่างกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความไม่มีความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์

ယထာ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ သဘာဂဝိသဘာဂါဘာဝေန ဧကဒေသာနံ သမုဒါယော သင်္ဂါဟကော အသင်္ဂါဟကော စ န ဟောတိ, ဧဝံ ဧကဒေသသဘာဂဝိသဘာဂါနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယထာတိအာဒိ ဥဒါဟရဏဒဿနေန ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ပါကဋကရဏံ. ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂါဟကံ အသင်္ဂါဟကဉ္စာတိ ယောဇနာ. တထာ သေသေသုပိ. န ဟိ ဧကဒေသ…ပေ… ဝိသဘာဂံ ယေန သမုဒါယော သင်္ဂါဟကော အသင်္ဂါဟကော စ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ စ သင်္ဂါဟကတ္တံ တာဝ မာ ဟောတု, အသင်္ဂါဟကတ္တံ ပန ကသ္မာ ပဋိက္ခိပီယတီတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တသ္မာတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဟေတုဘာဝေန ပရာမသတိ. အတ္တတော အညဿ, အတ္တနိ အန္တောဂဓတော အညဿ, အတ္တေကဒေသသဘာဂတော အညဿ သတိပိ အသင်္ဂါဟကတ္တေတိ ယောဇနာ. တံ ပနေတံ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ရူပက္ခန္ဓေန သင်္ဂဟိတော အသင်္ဂဟိတော စ န ဟောတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေ တယော ပကာရေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သင်္ဂါဟကတ္တမေဝ ဧတေသံ နတ္ထီတိ ဧတေသံ အတ္တာ, အတ္တနိ အန္တောဂဓော, အတ္တေကဒေသသဘာဂေါ စာတိ ဝုတ္တာနံ သင်္ဂါဟကဘာဝေါ ဧဝ နတ္ထိ သဘာဂါဘာဝတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န ဟိ သော ဧဝ တဿ သဘာဂေါ’’တိအာဒိ. ယေနာတိ သင်္ဂါဟကတ္တေန. ဧဝရူပါနန္တိ ယထာဝုတ္တာနံ တိပ္ပကာရာနံ အဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ သတိပိ ဝိသဘာဂဘာဝေတိ အဓိပ္ပာယော.

ส่วนรวมของส่วนหนึ่งๆ ย่อมไม่เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์โดยความเป็นผู้ไม่มีส่วนเหมือนและส่วนต่างโดยประการทั้งปวง ฉันใด, เมื่อจะแสดงว่าส่วนหนึ่งๆ มีส่วนเหมือนและส่วนต่าง จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ฉันนั้น’ ในคำเหล่านั้น คำมีอาทิว่า ‘ฉันใด’ เป็นการทำให้เนื้อความที่กล่าวแล้วปรากฏชัดด้วยการแสดงอุทาหรณ์ พึงประกอบความว่า ‘เป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’ แม้ในที่เหลือก็ฉันนั้น ความจริง ส่วนหนึ่งๆ...มีส่วนต่างกัน ซึ่งส่วนรวมพึงเป็นธรรมผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ ย่อมไม่มี ดังนี้เป็นอัธยาศัย ในข้อนี้ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์อย่าเพิ่งมีเลย แต่ความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ถูกปฏิเสธเพราะเหตุไร ดังนี้ เมื่อทำความสงสัยไว้ในใจ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ ในคำเหล่านั้น คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ ย่อมกล่าวถึงเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแหละโดยความเป็นเหตุ พึงประกอบความว่า ‘แม้เมื่อมีความเป็นธรรมผู้ไม่สงเคราะห์ของสิ่งอื่นจากตน ของสิ่งอื่นจากสิ่งที่รวมอยู่ในตน ของสิ่งอื่นจากส่วนหนึ่งๆ ที่เหมือนตน’ แต่คำนั้น ท่านกล่าวหมายถึงประเภท 3 อย่างที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า ‘รูปขันธ์ไม่เป็นสิ่งที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์’ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี ดังนี้ ความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ของธรรมเหล่านั้นที่กล่าวแล้วคือ ตน สิ่งที่รวมอยู่ในตน และส่วนหนึ่งๆ ที่เหมือนตน ย่อมไม่มีนั่นแหละ เพราะไม่มีส่วนเหมือนกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ความจริง ธรรมนั้นนั่นแหละไม่เป็นส่วนเหมือนของธรรมนั้น’ คำว่า ‘ด้วยเหตุใด’ คือด้วยความเป็นธรรมผู้สงเคราะห์ พึงทราบว่า คำว่า ‘มีรูปอย่างนี้’ คือการไม่ถือเอาประเภท 3 อย่างที่กล่าวแล้ว แม้เมื่อมีความเป็นส่วนต่างกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย

တေနာတိ [Pg.15] ‘‘ဓမ္မာယတန’’န္တိအာဒိနာ ဝစနေန. ဧကဒေသဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိကဿ သမုဒါယဿ ဓမ္မာယတနဿ သင်္ဂါဟကတ္တံ ဧကဒေသေန သမုဒါယဿ သင်္ဂဟိတဘာဝန္တိ အတ္ထော, သမုဒါယဿ ရူပက္ခန္ဓဿ ဧကဒေသဿ စက္ခာယတနဿ သောတာယတနဿ စ သင်္ဂါဟကတ္တံ သမုဒါယေန ဧကဒေသဿ သင်္ဂဟိတဘာဝန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယဒိ ဧဝံ န ဒဿေတိ, အထ ကိံ ဒဿေတီတိ အာဟ ‘‘စတုက္ခန္ဓဂဏနဘေဒေဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ စတုက္ခန္ဓဂဏနဘေဒေဟီတိ ရူပါဒိစတုက္ခန္ဓဂဏနဝိဘာဂေဟိ. ပဉ္စဓာတိ ရူပါဒိစတုက္ခန္ဓသင်္ဂဟော ဝိညာဏက္ခန္ဓသင်္ဂဟောတိ ဧဝံ ပဉ္စပ္ပကာရေန ဘိန္နတံ. တေနာဟ ‘‘ဂဏေတဗ္ဗာဂဏေတဗ္ဗဘာဝေနာ’’တိ. ‘‘ဧကေန ခန္ဓေနာ’’တိအာဒီသု ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ, န ကတ္တုအတ္ထေတိ ကတွာ အာဟ ‘‘သင်္ဂါဟကာသင်္ဂါဟကနိရပေက္ခာန’’န္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ကမ္မကရဏမတ္တသဗ္ဘာဝါ’’တိ. ဒုတိယာဒယော ပန နယာ. အဂဏနာဒိဒဿနာနီတိ အဂဏနဂဏနဒဿနာနိ. နနု စ ဒုတိယာဒီသု ဂဏနာဒီနိပိ ဝိဇ္ဇန္တီတိ? သစ္စံ ဝိဇ္ဇန္တိ, တာနိ ပန ဝိသေသနဘူတာနိ အပ္ပဓာနာနီတိ ဝိသေသိတဗ္ဗဘူတာနံ ပဓာနာနံ ဝသေနေဝံ ဝုတ္တံ. ‘‘စက္ခာယတနေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ’’တိအာဒိနာ ကတ္တုအာဒယော နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ အာဟ ‘‘ကတ္တုကရဏကမ္မတ္တယသဗ္ဘာဝါ’’တိ.

คำว่า “ด้วยเหตุนั้น” คือด้วยคำมีอาทิว่า “ธัมมายตนะ” ความเป็นผู้สงเคราะห์ของธัมมายตนะซึ่งเป็นส่วนรวมต่อส่วนหนึ่งมีเวทนาขันธ์เป็นต้น คือความเป็นภาวะที่ส่วนรวมถูกสงเคราะห์ด้วยส่วนหนึ่ง ดังนี้เป็นอรรถ, ความเป็นผู้สงเคราะห์ของจักขายตนะและโสตายตนะซึ่งเป็นส่วนหนึ่งต่อรูปขันธ์ซึ่งเป็นส่วนรวม คือความเป็นภาวะที่ส่วนหนึ่งถูกสงเคราะห์ด้วยส่วนรวม ดังนี้ท่านกล่าวไว้ ถ้าไม่แสดงอย่างนี้แล้ว จะแสดงอะไรเล่า ดังนี้ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ด้วยความต่างแห่งการนับขันธ์ ๔” ในคำเหล่านั้น คำว่า “ด้วยความต่างแห่งการนับขันธ์ ๔” คือด้วยการจำแนกการนับขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น คำว่า “โดย ๕ อย่าง” คือการสงเคราะห์ขันธ์ ๔ มีรูปเป็นต้น และการสงเคราะห์วิญญาณขันธ์ ดังนี้ เป็นความต่างกันโดย ๕ ประการ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “โดยความเป็นสิ่งที่ควรนับและไม่ควรนับ” ในคำมีอาทิว่า “ด้วยขันธ์หนึ่ง” เป็นคำที่แสดงการกระทำในอรรถแห่งเครื่องมือ ไม่ใช่ในอรรถแห่งผู้กระทำ โดยกำหนดว่า “เป็นของธรรมที่ไม่อาศัยผู้สงเคราะห์และผู้ไม่สงเคราะห์” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะมีความเป็นเพียงกรรมและเครื่องมือ” ส่วนนัยมีทุติยนัยเป็นต้น เป็นการแสดงการไม่นับและการนับ ก็การนับเป็นต้น ย่อมมีอยู่ในทุติยนัยเป็นต้นมิใช่หรือ? จริงอยู่ ย่อมมี แต่สิ่งเหล่านั้นเป็นวิเสสนะ ไม่ใช่ประธาน ดังนี้ จึงกล่าวอย่างนี้โดยอำนาจของประธานที่เป็นวิเสสิตะ ในคำมีอาทิว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์” ผู้กระทำเป็นต้นถูกแสดงไว้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะมีความเป็นผู้กระทำ เครื่องมือ และกรรม ๓ อย่าง”

တထာ တထာတိ တေန တေန ရူပက္ခန္ဓာဒိပ္ပကာရေန. တံတံခန္ဓာဒိဘာဝါဘာဝေါ သဘာဂဝိသဘာဂတာတိ ရူပဓမ္မာဒီနံ ရူပက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါ သဘာဂတာ, ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိအဘာဝေါ ဝိသဘာဂတာတိ အတ္ထော. ယထာနိဒ္ဓါရိတဓမ္မဒဿနေတိ ‘‘ယေ ဓမ္မာ, တေ ဓမ္မာ’’တိ နိဒ္ဓါရိတပ္ပကာရဓမ္မနိရူပနေ. သင်္ဂါဟကသင်္ဂဟေတဗ္ဗာနန္တိ စက္ခာယတနာဒိကဿ သင်္ဂါဟကဿ သောတာယတနာဒိကဿ စ သင်္ဂဟေတဗ္ဗဿ. သမာနက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါတိ ဧကက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါ, ရူပက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါတိ အတ္ထော. တဒဘာဝေါတိ တဿ သမာနက္ခန္ဓာဒိဘာဝဿ အဘာဝေါ အညက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါ. အယန္တိ ယွာယံ ပဌမနယေ တထာ တထာ ဂဏေတဗ္ဗာဂဏေတဗ္ဗတာသင်္ခါတော ဒုတိယာဒိနယေသု ယထာဝုတ္တာနံ သမာနက္ခန္ဓာဒိဘာဝါဘာဝသင်္ခါတော တံတံခန္ဓာဒိဘာဝါဘာဝေါ ဝုတ္တော, အယမေတေသံ ဒွိပ္ပကာရာနံ နယာနံ သဘာဂဝိသဘာဂတာသု ဝိသေသော.

คำว่า “ฉันนั้นๆ” คือด้วยประเภทมีรูปขันธ์เป็นต้นนั้นๆ ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ เป็นส่วนเหมือนและส่วนต่างกัน ดังนี้ คือความเป็นรูปขันธ์เป็นต้นของรูปธรรมเป็นต้น เป็นส่วนเหมือนกัน, ความไม่เป็นเวทนาขันธ์เป็นต้น เป็นส่วนต่างกัน ดังนี้เป็นอรรถ คำว่า “ในการแสดงธรรมที่กำหนดไว้แล้ว” คือในการแสดงธรรมประเภทที่กำหนดไว้แล้วว่า “ธรรมเหล่าใด, ธรรมเหล่านั้น” คำว่า “ของสิ่งที่สงเคราะห์และสิ่งที่ควรสงเคราะห์” คือของสิ่งที่สงเคราะห์มีจักขายตนะเป็นต้น และของสิ่งที่ควรสงเคราะห์มีโสตายตนะเป็นต้น ความเป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกัน คือความเป็นขันธ์เป็นต้นอย่างเดียวกัน, คือความเป็นรูปขันธ์เป็นต้น ดังนี้เป็นอรรถ ความไม่มีสิ่งนั้น คือความไม่มีความเป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกันนั้น คือความเป็นขันธ์เป็นต้นอย่างอื่น คำว่า “นี้” คือความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นนั้นๆ ที่กล่าวไว้ในปฐมนัยว่า “ควรนับและไม่ควรนับ” และในทุติยนัยเป็นต้นว่า “ความเป็นหรือไม่เป็นขันธ์เป็นต้นที่เหมือนกัน” นี้เป็นความพิเศษในส่วนเหมือนและส่วนต่างกันของนัย ๒ ประเภทเหล่านี้

သမုဒယသစ္စသုခိန္ဒြိယာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန မဂ္ဂသစ္စဒုက္ခိန္ဒြိယာဒိ သင်္ဂယှတိ. အသင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတောတိ သင်္ဂဟိတတာဝိသိဋ္ဌဿ အသင်္ဂါဟကတ္တဿ အဘာဝတော[Pg.16]. န ဟိ သက္ကာ ‘‘သမုဒယသစ္စေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ, အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ’’တိအာဒိ ဝတ္တုံ. ဒုက္ခသစ္စသဒိသာနိ အဗျာကတပဒါဒီနိ. ဣတရေဟီတိ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂါဟကတ္တာသင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော န ဥဒ္ဓဋာနီတိ ယောဇနာ. ဧဝန္တိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ နိဂမနဝသေန ဝုတ္တံ. န ရူပက္ခန္ဓောတိ န သဗ္ဗော ရူပက္ခန္ဓဓမ္မောတိ အတ္ထော.

คำว่า “สมุทยสัจจสุขินทรีย์เป็นต้น” ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์มรรคสัจทุกขินทรีย์เป็นต้น คำว่า “เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์” คือเพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ที่วิเศษด้วยความเป็นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ ความจริง ไม่สามารถกล่าวคำมีอาทิว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจจะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์, ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ” บทมีอัพยากตบทเป็นต้น ย่อมเหมือนกับทุกขสัจจะ พึงประกอบความว่า “ด้วยสิ่งอื่น” คือด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ เพราะไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ จึงไม่ถูกยกขึ้นมา คำมีอาทิว่า “อย่างนี้” ท่านกล่าวไว้โดยเป็นบทสรุปของเนื้อความที่กล่าวแล้ว คำว่า “ไม่เป็นรูปขันธ์” คือไม่เป็นธรรมที่เป็นรูปขันธ์ทั้งหมด ดังนี้เป็นอรรถ

‘‘ခန္ဓပဒေနာ’’တိ ဣဒံ ကရဏတ္ထေ ကရဏဝစနံ, န ကတ္တုအတ္ထေတိ အာဟ ‘‘ခန္ဓပဒသင်္ဂဟေနာတိ အတ္ထော’’တိ. တေနေဝဿ ကတ္တုအတ္ထတံ ပဋိသေဓေတုံ ‘‘န သင်္ဂါဟကေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကရဏံ ပန ကတ္တုရဟိတံ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ကေနစိ သင်္ဂါဟကေနာတိ ဣဒံ ပန အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. သင်္ဂါဟကေသု န ယုဇ္ဇတိ န သင်္ဂဟေတဗ္ဗေသူတိ အဓိပ္ပာယော. ရူပက္ခန္ဓဓမ္မာ ဟိ ‘‘ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဝုတ္တာတိ. သမုဒါယေ ဝုတ္တဝိဓိ တဒဝယဝေပိ သမ္ဘဝတီတိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေန္တော ‘‘ဧတေန နယေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပဋိယောဂီနိဝတ္တနံ ဧဝ-သဒ္ဒေန ကရီယတီတိ အာဟ ‘‘န ဟိ အညမတ္တနိဝါရဏံ ဧဝ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော’’တိ. တေနာဟ ‘‘သင်္ဂါဟကတော အညနိဝါရဏံ ဧဝ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော’’တိ. သော စ…ပေ… ပေက္ခန္တိ ဣမိနာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. သင်္ဂါဟကာပေက္ခတ္တေ ဟိ ‘‘သော စာ’’တိအာဒိဝစနဿ ‘‘စက္ခာယတနေန ရူပက္ခန္ဓောဝ သင်္ဂဟိတော’’တိ ဧတ္ထ စက္ခာယတနံ သင်္ဂါဟကန္တိ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ အသမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ ဣဒါနိ တံ အသမ္ဘဝံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ကထ’’န္တိအာဒိမာဟ, တံ သုဝိညေယျမေဝ.

คำว่า “ด้วยบทขันธ์” นี้เป็นคำที่แสดงการกระทำในอรรถแห่งเครื่องมือ ไม่ใช่ในอรรถแห่งผู้กระทำ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “คือด้วยการสงเคราะห์บทขันธ์ ดังนี้เป็นอรรถ” เพราะเหตุนั้น เพื่อปฏิเสธอรรถแห่งผู้กระทำของคำนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ด้วยผู้สงเคราะห์” แต่เครื่องมือย่อมไม่มีที่ปราศจากผู้กระทำ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “แต่คำว่า ‘ด้วยผู้สงเคราะห์บางคน’ นี้ พึงนำมากล่าว” ย่อมไม่สมควรในผู้สงเคราะห์และในสิ่งที่ควรสงเคราะห์ ดังนี้เป็นอัธยาศัย ความจริง รูปขันธ์ธรรมทั้งหลายถูกกล่าวไว้ว่า “ธรรมเหล่าใดถูกสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์” วิธีที่กล่าวไว้ในการรวมกัน ย่อมมีได้แม้ในส่วนย่อยของสิ่งนั้น ดังนี้ เมื่อยกความสงสัยขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ด้วยนัยนี้” การห้ามสิ่งที่ตรงกันข้าม ย่อมกระทำด้วยคำว่า “เอวะ” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ความจริง การห้ามเพียงสิ่งอื่น ไม่ใช่อรรถของคำว่า ‘เอวะ’” เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “การห้ามสิ่งอื่นจากผู้สงเคราะห์ เป็นอรรถของคำว่า ‘เอวะ’” และสิ่งนั้น...ย่อมเห็น ดังนี้ ด้วยคำนี้ ย่อมทำให้เนื้อความนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น ความจริง เมื่อมีความมุ่งถึงผู้สงเคราะห์ ความเป็นไปไม่ได้ของเนื้อความที่มุ่งหมายไว้ว่า “จักขายตนะเป็นผู้สงเคราะห์” ในคำมีอาทิว่า “และสิ่งนั้น” คือ “รูปขันธ์เท่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยจักขายตนะ” ย่อมมีนั่นแหละ ดังนี้ บัดนี้ เมื่อแสดงความเป็นไปไม่ได้นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “อย่างไร” สิ่งนั้นพึงทราบได้โดยง่าย

ဧတ္ထာတိ ‘‘အဍ္ဎေကာဒသဟိ အာယတနဓာတူဟီ’’တိ ဧတ္ထ. ‘‘ရူပက္ခန္ဓေနာ’’တိ အာနေတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ အာယတနဓာတုဝိသေသနတ္ထံ. န သော ဧဝ တဿ, သမုဒါယော ဝါ တဒေကဒေသာနံ သင်္ဂါဟကော အသင်္ဂါဟကော စ ဟောတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… န ဟောတီ’’တိ. ဣမိနာ ပရိယာယေနာတိ ယသ္မာ ဝုတ္တပ္ပကာရံ သင်္ဂါဟကတ္တံ နတ္ထိ ‘‘ယေန သင်္ဂဟိတဿ အသင်္ဂါဟကံ သိယာ’’တိ ဣမိနာ ပရိယာယေန. အသင်္ဂဟိတတာယ အဘာဝေါ ဝုတ္တော အဋ္ဌကထာယံ (ဓာတု. အဋ္ဌ. ၁၇၁) ‘‘သော စ…ပေ… နတ္ထီ’’တိ. သင်္ဂဟိတတာယာတိ နိပ္ပရိယာယေန သင်္ဂဟိတဘာဝေန အသင်္ဂဟိတတာယ အဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ န ယုဇ္ဇတီတိ ယောဇနာ. သာ သင်္ဂဟိတတာတိ အတ္တနာ အတ္တနော, အတ္တေကဒေသာနံ [Pg.17] ဝါ သင်္ဂဟိတတာ. တေနာတိ ရူပက္ခန္ဓေန. တေသန္တိ ရူပက္ခန္ဓတဒေကဒေသာနံ. အတ္ထိ စ ဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ. စက္ခာယတနာဒီဟိ ဝိယာတိ ဝိသဒိသုဒါဟရဏံ. ဧတေဟိ ရူပဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ အညေဟိ စ ဧဝရူပေဟိ. ဧတာနိ အညာနိ စာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော.

ในคำว่า ‘ด้วยอายตนะและธาตุ ๑๑ มีกึ่ง’ (aḍḍhekādasahi āyatanadhātūhi) นี้ พึงนำคำว่า ‘ด้วยรูปขันธ์’ มากล่าวเพื่อเป็นบทวิเสสนะของอายตนะและธาตุ. ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า ‘รูปขันธ์นั้นเองไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของรูปขันธ์นั้น หรือหมู่แห่งรูปขันธ์นั้นไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของส่วนหนึ่งๆ ของรูปขันธ์นั้น’ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘รูปขันธ์...ไม่เป็น’. ด้วยนัยนี้ เพราะความเป็นเครื่องสงเคราะห์ตามที่กล่าวมาแล้วไม่มี ด้วยนัยที่ว่า ‘สิ่งที่ไม่สงเคราะห์ของสิ่งที่สงเคราะห์แล้วพึงมี’. ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ กล่าวไว้ในอรรถกถา (ธาตุ. อ. ๑๗๑) ว่า ‘สิ่งนั้น...ไม่มี’. การประกอบความว่า ‘ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ กล่าวไว้ด้วยความเป็นสิ่งสงเคราะห์โดยไม่ใช่นัยอื่น จึงไม่สมควร’. ความเป็นสิ่งสงเคราะห์นั้น คือความเป็นสิ่งสงเคราะห์ของตนเอง หรือของส่วนหนึ่งๆ ของตน. ด้วยรูปขันธ์นั้น. ของรูปขันธ์และส่วนหนึ่งๆ ของรูปขันธ์นั้น. และมีความไม่ประกอบกันกับเวทนาขันธ์เป็นต้น. เหมือนจักขายตนะเป็นต้น เป็นตัวอย่างที่ไม่เหมือนกัน. ด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านี้ และด้วยสิ่งอื่นๆ ที่มีรูปอย่างนี้. ในคำว่า ‘สิ่งเหล่านี้และสิ่งอื่นๆ’ นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน.

တေနေဝ တဿ သင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝဒဿနေန ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတေန. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဝါရေ. အဂ္ဂဟဏေတိ အကထနေ, အဒေသနာယန္တိ အတ္ထော. သမုဒယသစ္စာဒီသူတိ သမုဒယသစ္စသုခိန္ဒြိယာဒီသု ယုဇ္ဇေယျ တံ ကာရဏံ. ကသ္မာ? တေဟိ သမုဒယသစ္စာဒီဟိ ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတေ ဓမ္မဇာတေ သတိ တဿ အာယတနသင်္ဂဟာဒီဟိ အသင်္ဂဟိတတ္တဿ အဘာဝတော. ရူပက္ခန္ဓာဒီဟီတိ ရူပက္ခန္ဓဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ. သင်္ဂဟိတမေဝ နတ္ထိ, ကသ္မာ? ‘‘သော ဧဝ တဿ သင်္ဂါဟကော န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. ယဒိပိ ရူပက္ခန္ဓာဒိနာ ရူပက္ခန္ဓာဒိကဿ အတ္တနော…ပေ… နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. အညဿ ပန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိကဿ ရူပက္ခန္ဓာဒိနာ သင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝေန အသင်္ဂဟိတတ္တံ အတ္ထီတိ ယောဇနာ. ဥဘယာဘာဝေါတိ သင်္ဂဟိတတ္တာသင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝေါ. ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ ဝါရေ. ဓမ္မာယတနဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနန္တိ ဓမ္မာယတနာဒီနံ ခန္ဓစတုက္ကသင်္ဂါဟကတ္တေ, ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနံ ခန္ဓဒုကသင်္ဂါဟကတ္တေတိ ယောဇနာ. ပါဠိယံ အနာဂတတ္တာ ‘‘သတီ’’တိ သာသင်္ကံ ဝဒတိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဌမေန ဓမ္မဓာတုသဠာယတနာဒီနံ သုခိန္ဒြိယာဒီနဉ္စ, ဒုတိယေန ဧကက္ခန္ဓဿ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သုခိန္ဒြိယဉှိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿေဝ သင်္ဂါဟကံ. တေသန္တိ ခန္ဓစတုက္ကခန္ဓဒုကာဒီနံ အသင်္ဂဟိတတာ န နတ္ထိ အတ္ထေဝါတိ တဿာ အဘာဝေါ အနေကန္တိကော. ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘ရူပက္ခန္ဓာဒီဟိ ပနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန.

ด้วยการแสดงความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ของสิ่งนั้นที่แสดงไว้ข้างล่างนั้นเอง. ในวาระนี้. ในคำว่า ‘ในการไม่ถือเอา’ (aggahaṇe) คือในการไม่กล่าว, ในการไม่แสดง. ในคำว่า ‘ในสมุทยสัจเป็นต้น’ คือในสมุทยสัจ สุขินทรีย์เป็นต้น เหตุนั้นพึงสมควร. เพราะเหตุไร? เพราะเมื่อธรรมชาติที่สงเคราะห์แล้วด้วยการสงเคราะห์ขันธ์เป็นต้น ด้วยสมุทยสัจเป็นต้นเหล่านั้นมีอยู่ ความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะเป็นต้นของสิ่งนั้นจึงมี. ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น คือด้วยรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้น. สิ่งสงเคราะห์นั้นไม่มีเลย, เพราะเหตุไร? ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า ‘สิ่งนั้นเองไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์ของสิ่งนั้น’. แม้ว่าความสัมพันธ์คือ ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ของรูปขันธ์เป็นต้นของตนเองด้วยรูปขันธ์เป็นต้น...ไม่มี’. แต่การประกอบความว่า ‘ความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ของเวทนาขันธ์เป็นต้นอย่างอื่นมีอยู่ด้วยความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น’. ความไม่มีทั้งสองอย่าง คือความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์. ในวาระนี้. การประกอบความว่า ‘ในความเป็นเครื่องสงเคราะห์ขันธ์ ๔ ของธัมมายตนะเป็นต้น และในความเป็นเครื่องสงเคราะห์ขันธ์ ๒ ของชีวิตินทรีย์เป็นต้น’. เพราะไม่มีในบาลี จึงกล่าวคำว่า ‘มีอยู่’ (satī) ด้วยความสงสัย. พึงเห็นการสงเคราะห์ธัมมธาตุ สฬายตนะเป็นต้น และสุขินทรีย์เป็นต้นด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ในบทแรก และการสงเคราะห์ขันธ์เดียวด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ ในบทที่สอง. เพราะสุขินทรีย์เป็นเครื่องสงเคราะห์ของเวทนาขันธ์เท่านั้น. ความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ของขันธ์ ๔ ขันธ์ ๒ เป็นต้นเหล่านั้นไม่ใช่ไม่มี, มีอยู่จริง, ดังนั้นความไม่มีของสิ่งนั้นจึงไม่แน่นอน. ด้วยนัยที่กล่าวไว้ก่อน คือด้วยนัยที่กล่าวว่า ‘แต่ด้วยรูปขันธ์เป็นต้น’ เป็นต้น.

တတ္ထေဝါတိ တသ္မိံယေဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေ သနိဒဿနသပ္ပဋိဃပဒေ. နိဝတ္တေတွာ ဂဏှန္တောတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တံ ပဋိနိဝတ္တေတွာ ဂဏှန္တော ပစ္စာမသန္တော. တဒဝတ္တဗ္ဗတာတိ တေသံ သင်္ဂါဟကာသင်္ဂါဟကသင်္ဂဟိတတ္တာသင်္ဂဟိတတ္တာနံ အဝတ္တဗ္ဗတာ. အသင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော ဧဝ…ပေ… န သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတောတိ ယသ္မာ နေသံ အသင်္ဂါဟကတ္တံ ဝိယ သင်္ဂါဟကတ္တမ္ပိ နတ္ထိ, တတော ဧဝ သင်္ဂဟိတတ္တာသင်္ဂဟိတတ္တမ္ပီတိ ဒဿေတိ.

ในคำว่า ‘ในบทนั้นเอง’ (tattheva) คือในบทที่มีรูปปรากฏและกระทบได้ที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นเอง. ในคำว่า ‘ย้อนกลับมาถือเอา’ (nivattetvā gaṇhanto) คือย้อนกลับมาถือเอาสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้น, คือพิจารณาซ้ำ. ความไม่ควรกล่าวถึงสิ่งนั้น คือความไม่ควรกล่าวถึงความเป็นเครื่องสงเคราะห์และไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์, ความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์ของสิ่งเหล่านั้น. เพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์นั่นเอง...ไม่เป็นเพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องสงเคราะห์ เพราะเหตุว่าความเป็นเครื่องสงเคราะห์ก็ไม่มีเหมือนความเป็นเครื่องไม่สงเคราะห์ของสิ่งเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่าความเป็นสิ่งสงเคราะห์และไม่เป็นสิ่งสงเคราะห์ก็ไม่มีเช่นกัน.

ဒုတိယနယသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่ไม่สงเคราะห์’ ในนัยที่สอง จบแล้ว.

၃. တတိယနယော အသင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

๓. การพรรณนาบทว่า ‘ไม่สงเคราะห์แต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สาม.

၁၇၉. ရူပက္ခန္ဓေန [Pg.18] ခန္ဓသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧကဒေသသဘာဂတာ သမုဒါယသဘာဂတာ န ဟောတိ, တသ္မာ. တေနာတိ ရူပက္ခန္ဓေန. တာနီတိ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယနိဗ္ဗာနာနိ. ယထာ စ ဧကဒေသဝိသဘာဂတာယ န သင်္ဂဟိတတာ, ဧဝံ ဧကဒေသသဘာဂတာယ အသင်္ဂဟိတတာပိ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ကေဝလ’’န္တိအာဒိမာဟ. သင်္ဂဟိတာနေဝ န န ဟောန္တီတိ ယောဇနာ. တေတိ ဝေဒနာဒိက္ခန္ဓတ္တယနိဗ္ဗာနသုခုမရူပဓမ္မာ. တေဟီတိ ဝိညာဏက္ခန္ဓစက္ခာယတနာဒီဟိ. န ကထဉ္စိ သမ္မိဿာတိ ကေနစိပိ ပကာရေန န သမ္မိဿာတိ အသမ္မိဿတာယ သင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝံ သာဓေတိ. ရူပက္ခန္ဓေန ဝိယ…ပေ… န ဟောတီတိ ယထာ ရူပက္ခန္ဓေန သဘာဂတာဘာဝတော နိဗ္ဗာနံ န ကေနစိပိ သင်္ဂဟဏေန သင်္ဂဟိတံ, ဧဝံ ဝိညာဏက္ခန္ဓစက္ခာယတနာဒီဟိ တံ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဟိတံ န ဟောတီတိ ခန္ဓသင်္ဂဟာဘာဝေါ ပါကဋော ဝုတ္တောဝါတိ ဧဝံ ဝုတ္တံ.

๑๗๙. ในคำว่า ‘ในสิ่งที่ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยรูปขันธ์’ นี้ เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด (niddhāraṇe bhummaṃ). เพราะเหตุนั้น เพราะความที่ความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกันไม่เป็นความเป็นหมู่ที่เหมือนกัน, เพราะเหตุนั้น. ด้วยรูปขันธ์นั้น. สิ่งเหล่านั้น คือเวทนาขันธ์เป็นต้น ๓ ขันธ์ และนิพพาน. และเหมือนกับว่าความเป็นสิ่งสงเคราะห์ไม่มีเพราะความเป็นส่วนหนึ่งที่ไม่เหมือนกัน, อย่างนั้นความเป็นสิ่งไม่สงเคราะห์ก็ไม่มีเพราะความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกัน ดังนี้ จึงแสดงว่า ‘ไม่เพียงแต่เท่านั้น’ เป็นต้น. การประกอบความว่า ‘สิ่งสงเคราะห์เหล่านั้นไม่ใช่ไม่เป็น’. สิ่งเหล่านั้น คือเวทนาขันธ์เป็นต้น ๓ ขันธ์ นิพพาน และสุขุมรูปธรรม. ด้วยวิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้นเหล่านั้น. ในคำว่า ‘ไม่ปะปนกันด้วยประการใดๆ’ คือไม่ปะปนกันด้วยประการใดๆ, จึงสำเร็จความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งสงเคราะห์ด้วยความไม่ปะปนกัน. เหมือนกับว่านิพพานไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ใดๆ ด้วยรูปขันธ์เพราะความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งเหมือนกัน, อย่างนั้นนิพพานนั้นก็ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุด้วยวิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้น ดังนี้ ความไม่มีแห่งการสงเคราะห์ขันธ์จึงปรากฏ กล่าวไว้แล้วอย่างนี้.

ဧဝရူပါနန္တိ ရူပက္ခန္ဓဝိညာဏက္ခန္ဓစက္ခာယတနာဒီနံ. န ဟိ နိဗ္ဗာနံ သန္ဓာယ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေန ဝိညာဏက္ခန္ဓေန စက္ခာယတနေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ, အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော ဧဝါ’’တိ. တထာ ‘‘အဗျာကတေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာ, အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာ’’တိအာဒိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ တာဒိသဿ ဓမ္မဿ အဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘သနိဗ္ဗာန…ပေ… ဘာဝတောဝါ’’တိ. အဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. ကဉ္စီတိ ကဉ္စိ ဓမ္မဇာတံ. တေတိ အဗျာကတဓမ္မာဒယော. အတ္တနောတိ အဗျာကတဓမ္မာဒိံ သန္ဓာယာဟ. ဧကဒေသောတိ ရူပက္ခန္ဓာဒိ. အတ္တေကဒေသသဘာဂေါတိ နိဗ္ဗာနံ. တဉှိ ဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတုပရိယာပန္နတာယ တဒေကဒေသသဘာဂေါ. အသင်္ဂဟိတသင်္ဂါဟကတ္တာတိ ခန္ဓသင်္ဂဟေန အသင်္ဂဟိတာနံ သညာက္ခန္ဓာဒီနံ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေန သင်္ဂါဟကတ္တာတိ အတ္ထော.

ในคำว่า ‘มีรูปอย่างนี้’ คือของรูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ จักขายตนะเป็นต้น. เพราะว่าไม่สามารถกล่าวถึงนิพพานโดยอ้างว่า ‘ธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยรูปขันธ์ วิญญาณขันธ์ จักขายตนะ, ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุ’. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะความไม่มีแห่งความเป็นเครื่องสงเคราะห์นั่นเอง’. อนึ่ง ไม่สามารถกล่าวคำว่า ‘ธรรมเหล่าใดไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ด้วยอัพยากตธรรม, ธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุ’ เป็นต้นได้ เพราะความไม่มีแห่งธรรมเช่นนั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘พร้อมด้วยนิพพาน...เพราะความมี’. การประกอบความว่า ‘พึงทราบการไม่ถือเอา’. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘เพราะว่าไม่’ เป็นต้น. ในคำว่า ‘สิ่งใดสิ่งหนึ่ง’ คือธรรมชาติใดชาติหนึ่ง. สิ่งเหล่านั้น คืออัพยากตธรรมเป็นต้น. ในคำว่า ‘ของตน’ คือกล่าวโดยอ้างอัพยากตธรรมเป็นต้น. ส่วนหนึ่ง คือรูปขันธ์เป็นต้น. ความเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกัน คือนิพพาน. เพราะนิพพานนั้นเป็นส่วนหนึ่งที่เหมือนกันด้วยความเป็นสิ่งที่สงเคราะห์เข้าในธัมมายตนะและธัมมธาตุ. ในคำว่า ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ของสิ่งที่ไม่สงเคราะห์’ คือความหมายว่า ‘ความเป็นเครื่องสงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์อายตนะธาตุของสัญญาขันธ์เป็นต้นที่ไม่สงเคราะห์ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’.

ဝိသဘာဂက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနသမုဒါယတ္တာ ခန္ဓသင်္ဂဟေန ဓမ္မာယတနေန န ကောစိ ဓမ္မော သင်္ဂဟိတော အတ္ထီတိ ယောဇနာ. ဧတဿာတိ ‘‘ဓမ္မာယတနေန သင်္ဂဟိတာ’’တိ ဧတဿ ပဒဿ ဓမ္မာယတနဂဏနေန သင်္ဂဟိတာတိ အတ္ထော. ဩဠာရိကရူပသမ္မိဿံ ဓမ္မာယတနေကဒေသံ.

การประกอบความว่า ‘เพราะความเป็นหมู่แห่งขันธ์ที่ไม่เหมือนกันและนิพพาน, ธรรมใดๆ ก็ไม่สงเคราะห์ด้วยธัมมายตนะด้วยการสงเคราะห์ขันธ์’. ในคำว่า ‘ของสิ่งนี้’ คือความหมายว่า ‘สงเคราะห์ด้วยการนับธัมมายตนะ’ ในบทว่า ‘สงเคราะห์ด้วยธัมมายตนะ’ นี้. ส่วนหนึ่งของธัมมายตนะที่ปะปนกับโอฬาริการูป.

တတိယနယအသင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาบทว่า ‘ไม่สงเคราะห์แต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สาม จบแล้ว.

၄. စတုတ္ထနယော သင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

๔. การพรรณนาบทว่า ‘สงเคราะห์แล้วแต่สงเคราะห์’ ในนัยที่สี่.

၁၉၁. တိဏ္ဏံ [Pg.19] သင်္ဂဟာနန္တိ ခန္ဓာယတနဓာတုသင်္ဂဟာနံ. သင်္ဂဟဏပုဗ္ဗံ အသင်္ဂဟဏံ, အသင်္ဂဟဏပုဗ္ဗံ သင်္ဂဟဏဉ္စ ဝုစ္စမာနံ သင်္ဂဟဏာသင်္ဂဟဏာနံ ပဝတ္တိဝိသေသေန ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သင်္ဂဟဏာ…ပေ… ဥဒ္ဒိဋ္ဌာ’’တိ. သင်္ဂဟာဘာဝကတော အသင်္ဂဟော သင်္ဂဟဟေတုကော သင်္ဂဟဿ ပဝတ္တိဝိသေသောယေဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သင်္ဂဟဏပ္ပဝတ္တိဝိသေသဝိရဟေ’’တိ. ကေနစိ သမုဒယသစ္စာဒိနာ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဟိတေန သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နေန ဓမ္မဝိသေသေန ပုန တထေဝ သင်္ဂဟိတော သော ဧဝ သမုဒယသစ္စာဒိကော ဓမ္မဝိသေသော သင်္ဂဟိတေန သင်္ဂဟိတော. သင်္ဂါဟကတ္တာဘာဝသဗ္ဘာဝါ သင်္ဂါဟကဘာဝေန န ဥဒ္ဓဋာ, န အသင်္ဂါဟကတ္တာ ဧဝ. ယထာ ဟိ တီဟိ သင်္ဂဟေဟိ န သင်္ဂါဟကာ, ဧဝံ ဒွီဟိ, ဧကေနပိ သင်္ဂဟေန န သင်္ဂါဟကာ ဣဓ န ဥဒ္ဓဋာ. တေဟိ သင်္ဂဟိတာတိ တေဟိ တီဟိ သင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဟိတာ ဓမ္မာ. ယဿာတိ ယဿ အတ္တနော သင်္ဂါဟကဿ.

๑๙๑. บทว่า "ติณฺณํ สงฺคหานํ" (แห่งสงเคราะห์ ๓) ได้แก่ แห่งสงเคราะห์คือขันธ์ อายตนะ ธาตุ. การสงเคราะห์ก่อนแล้วไม่สงเคราะห์ และไม่สงเคราะห์ก่อนแล้วสงเคราะห์ ที่กล่าวอยู่นั้น บัณฑิตกล่าวด้วยความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์และการไม่สงเคราะห์ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงฺคหณา...เป...อุทฺทิฏฺฐา" (สงเคราะห์...เป...แสดงแล้ว). การไม่สงเคราะห์เพราะไม่มีการสงเคราะห์ ชื่อว่าเป็นความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์อันมีการสงเคราะห์เป็นเหตุ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงฺคหณปฺปวตฺติวิเสสวิรเห" (เมื่อไม่มีความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์). ธรรมพิเศษใดอันสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ อันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์ ๓ มีสมุทยสัจเป็นต้นอย่างใดอย่างหนึ่ง ธรรมพิเศษมีสมุทยสัจเป็นต้นนั้นเอง อันสงเคราะห์แล้วด้วยธรรมพิเศษนั้นอีกอย่างนั้น ชื่อว่าสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์แล้ว. เพราะมีภาวะแห่งการไม่มีความเป็นผู้สงเคราะห์ จึงไม่ยกขึ้นด้วยภาวะแห่งผู้สงเคราะห์ ไม่ใช่เพราะไม่มีความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์เท่านั้น. ธรรมทั้งหลายใดไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่างไร ธรรมทั้งหลายนั้นไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๒ อย่างนี้ และไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์แม้ ๑ อย่างนี้ ไม่ได้ยกขึ้นในที่นี้. บทว่า "เตหิ สงฺคหิตา" (อันสงเคราะห์แล้วด้วยธรรมเหล่านั้น) ได้แก่ ธรรมทั้งหลายอันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์ ๓ เหล่านั้น. บทว่า "ยสฺส" (ของใด) ได้แก่ ของผู้สงเคราะห์ของตนใด.

သကလဝါစကေနာတိ အနဝသေသံ ခန္ဓာဒိအတ္ထံ ဝဒန္တေန. တေန ခန္ဓာဒိပဒေနာတိ ‘‘တေနေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆေယျာ’’တိ ဧတ္ထ တေန ခန္ဓာဒိပဒေနာတိ ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧဝံ ပန အယောဇေတွာ ‘‘ယံ အတ္တနော သင်္ဂါဟကံ သင်္ဂဏှိတွာ ပုန တေနေဝ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆေယျ, တံ အညံ သင်္ဂဟိတံ နာမ နတ္ထီ’’တိ ဧဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကသ္မာတိ စေ? န ဟိ ယေန သမုဒယသစ္စာဒိနာ ယံ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နံ ဓမ္မဇာတံ ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေဟိ သင်္ဂဟိတံ, တေနေဝ သမုဒယသစ္စာဒိနာ တဿ တဒဝသိဋ္ဌဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မဿ, န စ တဿေဝ ကေဝလဿ သမုဒယသစ္စာဒိကဿ သင်္ဂဟော ပုစ္ဆိတော ဝိဿဇ္ဇိတောတိ ယောဇနာ, အထ ခေါ တေန သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မေန ဖဿာဒိနာ. သင်္ဂဟိတဿာတိ သင်္ဂဟိတတာဝိသိဋ္ဌဿာတိ အတ္ထော. တသ္မာ အတ္တနော သင်္ဂါဟကံ သကလက္ခဏာဒိံ သင်္ဂဏှိတွာ ပုန တေန ခန္ဓာဒိပဒေန ယံ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆေယျ, တံ တာဒိသံ နတ္ထီတိ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝေဒနာ သဒ္ဒေါ စ ခန္ဓော အာယတနဉ္စာတိ ဝေဒနာ ဝိသုံ ခန္ဓော, သဒ္ဒေါ စ ဝိသုံ အာယတနန္တိ အတ္ထော. အညေန ခန္ဓန္တရာဒိနာ. အသမ္မိဿန္တိ အဗျာကတဒုက္ခသစ္စာဒိ ဝိယ အမိဿိတံ. န ဟိ…ပေ… ဧတ္ထာတိ သင်္ဂဟိတတာဝိသိဋ္ဌေန ဓမ္မေန ယော ဓမ္မော သင်္ဂဟိတော, တဿ သင်္ဂဟိတတာဝိသိဋ္ဌောယေဝ ယော သင်္ဂဟော, သော န ဧတ္ထ ဝါရေ ပုစ္ဆိတော ဝိဿဇ္ဇိတော စ. သင်္ဂဟောဝါတိ ကေဝလော သင်္ဂဟော[Pg.20], န ကတ္တာပေက္ခောတိ အတ္ထော. န သင်္ဂါဟကေနာတိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တေန အတ္ထေန နိဝတ္တိတဿ ဒဿနံ. န ဟီတိအာဒိ တံသမတ္ထနံ.

บทว่า "สกฬวาจเกน" (ด้วยบทที่กล่าวทั้งหมด) ได้แก่ ด้วยบทที่กล่าวอรรถมีขันธ์เป็นต้นไม่เหลือ. บทว่า "เตน ขนฺธาทิปเทน" (ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้น) ในประโยคว่า "พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยบทนั้นนั่นเอง" พึงประกอบอย่างนี้ว่า "ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้น". แต่ถ้าไม่ประกอบอย่างนี้ ย่อมไม่สามารถกล่าวอย่างนี้ได้ว่า "ธรรมใดสงเคราะห์ผู้สงเคราะห์ของตนแล้ว พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยธรรมนั้นอีก ธรรมที่สงเคราะห์แล้วอื่นนั้นไม่มี". ถ้าว่า "เพราะเหตุไร?" การประกอบว่า "การสงเคราะห์ธรรมอันเหลือจากสังขารขันธ์นั้น และการสงเคราะห์สมุทยสัจเป็นต้นนั้นเท่านั้น ไม่ได้ถูกถามและไม่ได้ถูกตอบด้วยสมุทยสัจเป็นต้นนั้นนั่นเอง ซึ่งธรรมชาติอันสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ อันสงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์มีขันธ์เป็นต้น ด้วยสมุทยสัจเป็นต้นใด" ย่อมไม่มี แต่การสงเคราะห์นั้นถูกถามและถูกตอบด้วยธรรมในสังขารขันธ์นั้น มีผัสสะเป็นต้น. บทว่า "สงฺคหิตสฺส" (ของธรรมที่สงเคราะห์แล้ว) มีอรรถว่า ของธรรมที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว. เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถว่า "ธรรมใดสงเคราะห์ลักษณะเป็นต้นทั้งหมดอันเป็นผู้สงเคราะห์ของตนแล้ว พึงถึงการสงเคราะห์ด้วยบทมีขันธ์เป็นต้นนั้นอีก ธรรมเช่นนั้นไม่มี". บทว่า "เวทนา สทฺโท จ ขนฺโธ อายตนญฺจ" (เวทนาและเสียงเป็นขันธ์และอายตนะ) มีอรรถว่า เวทนาเป็นขันธ์ต่างหาก เสียงเป็นอายตนะต่างหาก. ด้วยขันธ์อื่นเป็นต้น. บทว่า "อสมิสฺสํ" (ไม่ปะปนกัน) ได้แก่ ไม่ปะปนกัน เหมือนอัพยากตทุกขสัจเป็นต้น. บทว่า "น หิ...เป...เอตฺถ" (ไม่...เป...ในที่นี้) ได้แก่ การสงเคราะห์ใดที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว ของธรรมที่สงเคราะห์แล้วด้วยธรรมที่วิเศษด้วยความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว การสงเคราะห์นั้นไม่ได้ถูกถามและไม่ได้ถูกตอบในวาระนี้. บทว่า "สงฺคโห" (การสงเคราะห์) มีอรรถว่า การสงเคราะห์ล้วนๆ ไม่ต้องอาศัยผู้กระทำ. บทว่า "น สงฺคาหเกน" (ไม่ด้วยผู้สงเคราะห์) นี้เป็นการแสดงธรรมที่กลับแล้วด้วยอรรถที่กล่าวแล้ว. บทว่า "น หิ" (ไม่) เป็นต้น เป็นการสนับสนุนข้อความนั้น.

စတုတ္ထနယသင်္ဂဟိတေနသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อธิบายบทว่า "สงฺคหิเตนสงฺคหิต" (สงเคราะห์แล้วด้วยสงเคราะห์แล้ว) ในนัยที่ ๔ จบแล้ว.

၅. ပဉ္စမနယော အသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

๕. อธิบายบทว่า "อสงฺคหิเตนอสงฺคหิต" (ไม่สงเคราะห์แล้วด้วยไม่สงเคราะห์แล้ว) ในนัยที่ ๕.

၁၉၃. ဝုတ္တနယေနာတိ ယသ္မာ သင်္ဂဟပ္ပဝတ္တိဝိသေသဝိရဟိတော အသင်္ဂဟိတဓမ္မဝိသေသနိဿိတော ပဉ္စမနယော, တသ္မာ ယော ဧတ္ထ ကေနစိ အသင်္ဂဟိတေန ဓမ္မဝိသေသေန ပုန အသင်္ဂဟိတော ဓမ္မဝိသေသော အသင်္ဂဟိတေန အသင်္ဂဟိတော အသင်္ဂဟိတတာယ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗော စ. တမေဝ တာဝ ယထာနိဒ္ဓါရိတံ ဒဿေန္တော ‘‘ရူပက္ခန္ဓေန ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓ…ပေ… အသင်္ဂဟိတာ, တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ ခန္ဓ…ပေ… အသင်္ဂဟိတာတိ အာဟာ’’တိ စတုတ္ထနယေ ဝုတ္တနယာနုသာရေန. ယထာနိဒ္ဓါရိတဓမ္မဒဿနန္တိ ပါဠိယံ နိဒ္ဓါရိတပ္ပကာရဓမ္မဒဿနံ. သဟ သုခုမရူပေနာတိ သသုခုမရူပံ, တေန သုခုမရူပေန သဒ္ဓိံ ဂဟိတံ ဝိညာဏံ, တေန သဟိတဓမ္မသမုဒါယာ သသုခုမ…ပေ… ဒါယာ. ကေ ပန တေတိ အာဟ ‘‘ဒုက္ခသစ္စာ’’တိအာဒိ. ကေသဉ္စီတိ နိဗ္ဗာနစက္ခာယတနာဒီနံ. တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ. ပရိပုဏ္ဏသင်္ဂဟေဟိ တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂါဟကာ ပရိပုဏ္ဏသင်္ဂဟာသင်္ဂါဟကာ. အဗျာကတဓမ္မသဒိသာ နေဝဒဿနေနနဘာဝနာယပဟာတဗ္ဗနေဝသေက္ခာနာသေက္ခာဒယော. ဣတရေတိ ရူပက္ခန္ဓာဒယော. တဗ္ဗိပရိယာယေနာတိ ဝုတ္တဝိပရိယာယေန, တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟေတဗ္ဗဿ အတ္ထိတာယ ပရိပုဏ္ဏသင်္ဂဟာသင်္ဂါဟကတ္တာတိ အတ္ထော.

๑๙๓. บทว่า "วุตฺตนายเนน" (ด้วยนัยที่กล่าวแล้ว) ได้แก่ เพราะนัยที่ ๕ อาศัยธรรมพิเศษที่ไม่ได้สงเคราะห์ อันปราศจากความพิเศษแห่งการเป็นไปของการสงเคราะห์ เพราะฉะนั้น ธรรมพิเศษใดในที่นี้ อันธรรมพิเศษที่ไม่ได้สงเคราะห์อย่างใดอย่างหนึ่ง ไม่ได้สงเคราะห์อีก ธรรมพิเศษนั้นชื่อว่าไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้ว พึงถูกถามและพึงถูกตอบด้วยความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้ว. เมื่อแสดงธรรมนั้นนั่นแหละตามที่กำหนดไว้ จึงกล่าวว่า "รูปขันธ์ ธรรมทั้งหลายใดไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยขันธ์...เป... ธรรมทั้งหลายใดไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยธรรมเหล่านั้น" ดังนี้ ตามนัยที่กล่าวแล้วในนัยที่ ๔. บทว่า "ยถานิทฺธาริตธมฺมทสฺสนํ" (การแสดงธรรมตามที่กำหนดไว้) ได้แก่ การแสดงธรรมประเภทที่กำหนดไว้ในบาลี. บทว่า "สห สุขุมรูปเนน" (พร้อมด้วยสุขุมรูป) ได้แก่ สสุขุมรูป (มีสุขุมรูปด้วย), วิญญาณที่ถือเอาพร้อมด้วยสุขุมรูปนั้น, หมู่แห่งธรรมที่ประกอบด้วยวิญญาณนั้น ชื่อว่า สสุขุม...เป...ทายา. ก็ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? จึงกล่าวว่า "ทุกขสัจ" เป็นต้น. บทว่า "เกสญฺจิ" (ของบางอย่าง) ได้แก่ ของนิพพานและจักขายตนะเป็นต้น. ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง. ธรรมทั้งหลายที่ไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง อันเป็นสงเคราะห์ที่บริบูรณ์ ชื่อว่าไม่เป็นผู้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ที่บริบูรณ์. ธรรมทั้งหลายมีเนวทัสสนานภาวนายปหาตัพพเนวเสกขานาเสกขะเป็นต้น คล้ายกับอัพยากตธรรม. บทว่า "อิตเร" (ธรรมอื่น) ได้แก่ รูปขันธ์เป็นต้น. บทว่า "ตพฺพิปริยายเนน" (ด้วยความตรงกันข้ามจากนั้น) ได้แก่ ด้วยความตรงกันข้ามจากที่กล่าวแล้ว มีอรรถว่า เพราะมีความเป็นธรรมที่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง จึงเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ที่บริบูรณ์.

အသင်္ဂါဟကေသု နိဗ္ဗာနံ အန္တောဂဓံ, တသ္မာ တံ အနိဒဿနအပ္ပဋိဃေဟိ အသင်္ဂဟေတဗ္ဗံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘န စ တဒေဝ တဿ အသင်္ဂါဟက’’န္တိ. ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓေန ယေ ဓမ္မာ’’တိအာဒယော နဝ ပဉှာ ဒုတိယပဉှာဒယော, တေ ပဌမပဉှေန သဒ္ဓိံ ဒသ, နာမရူပပဉှာဒယော ပန စတုဝီသတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗေပိ စတုတ္တိံသ ဟောန္တီ’’တိ. ရူပက္ခန္ဓာဒိဝိသေသကပဒန္တိ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေနာ’’တိအာဒိနာ အသင်္ဂါဟကတ္တေန ဝိသေသကံ ရူပက္ခန္ဓာဒိပဒံ. ပုစ္ဆာယာတိ စ ပုစ္ဆနတ္ထန္တိ အတ္ထော. ‘‘ရူပက္ခန္ဓေနာ’’တိအာဒိ သဗ္ဗမ္ပိ ဝါ ဝိညာပေတုံ ဣစ္ဆိတဘာဝေန ဝစနံ ပဉှဘာဝတော ပုစ္ဆာ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ [Pg.21] ‘‘ပဉှာ ပနေတ္ထ…ပေ… စတုတ္တိံသ ဟောန္တီ’’တိ. တေ ဟိ လက္ခဏတော ဒဿိတာတိ တေ နိဒ္ဓါရိတဓမ္မာ တေနေဝ အသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတတာယ နိဒ္ဓါရဏသင်္ခါတေန လက္ခဏေန ဒဿိတာ.

นิพพานสงเคราะห์เข้าในธรรมที่ไม่เป็นผู้สงเคราะห์ เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นไม่พึงไม่สงเคราะห์ด้วยอนิทัสสนอัปปฏิฆะ ดังนี้ มีอรรถ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และนิพพานนั้นนั่นเองไม่เป็นผู้สงเคราะห์ของนิพพานนั้น". ปัญหา ๙ มีปัญหาว่า "ธรรมทั้งหลายใดด้วยเวทนาขันธ์" เป็นต้น อันเป็นปัญหาที่ ๒ เป็นต้น ปัญหาเหล่านั้นพร้อมด้วยปัญหาที่ ๑ เป็น ๑๐ ส่วนปัญหาว่า "นามรูป" เป็นต้น เป็น ๒๔ ดังนี้ จึงกล่าวว่า "ทั้งหมดเป็น ๓๔". บทว่า "รูปกฺขนฺธาทิวิเสสกปทํ" (บทวิเสสนะมีรูปขันธ์เป็นต้น) ได้แก่ บทมีรูปขันธ์เป็นต้น อันเป็นบทวิเสสนะด้วยความเป็นผู้ไม่สงเคราะห์ มีบทว่า "รูปกฺขนฺเธน" (ด้วยรูปขันธ์) เป็นต้น. บทว่า "ปุจฺฉาย" (ในการถาม) มีอรรถว่า ในการถาม. บทว่า "รูปกฺขนฺเธน" (ด้วยรูปขันธ์) เป็นต้น ทั้งหมด หรือคำพูดด้วยภาวะที่ประสงค์จะให้รู้แจ้ง เพราะเป็นปัญหา จึงชื่อว่า ปุจฉา (คำถาม). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า "ปัญหาในที่นี้...เป...เป็น ๓๔". ก็ธรรมเหล่านั้นถูกแสดงด้วยลักษณะ ได้แก่ ธรรมที่กำหนดไว้เหล่านั้นถูกแสดงด้วยลักษณะอันชื่อว่าการกำหนด ด้วยความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้วนั้นนั่นเอง.

တဒေဝါတိ ဧဝ-သဒ္ဒေနာတိ ‘‘တဒေဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဧဝ-သဒ္ဒေန. ‘‘ယံ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋံ ပဒံ, တံ ခန္ဓာဒီဟိ အသင်္ဂဟိတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ခန္ဓာဒီဟေဝါ’’တိ အဝဓာရဏံ နိပ္ပယောဇနံ ပကာရန္တရဿ အဘာဝတော. ‘‘တီဟိ အသင်္ဂဟော’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. တထာ ‘‘အသင်္ဂဟိတမေဝါ’’တိ သင်္ဂဟိတတာနိဝတ္တနဿ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. တဒေဝါတိ ပန ဣစ္ဆိတံ ဥဒ္ဓဋဿေဝ အသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတဘာဝဿ အဝဓာရေတဗ္ဗတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ကဒါစီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အညဿာတိ အနုဒ္ဓဋဿ. အနိယတတံ ဒဿေတီတိ ဣဒံ အဝဓာရဏဖလဒဿနံ. နိယမတောတိ သက္ကာ ဝစနသေသော ယောဇေတုန္တိ ဣဒမ္ပိ ဧဝ-ကာရေန သိဒ္ဓမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ဝုတ္တံ. ယတော ဟိ ဧဝ-ကာရော, တတော အညတ္ထ နိယမောတိ. ဧဝံပကာရမေဝါတိ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋပ္ပကာရမေဝ, ယံ ပကာရံ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋံ, တံပကာရမေဝါတိ အတ္ထော. တဿာတိ အသင်္ဂဟိတဿ. အညဿာတိ ပုစ္ဆာယ အနုဒ္ဓဋပ္ပကာရဿ. ဧတေန ယော ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋော တီဟိပိ သင်္ဂဟေဟိ အသင်္ဂဟိတော, တဿေဝ ဣဓ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇိတဗ္ဗဘာဝေါ, န အညဿာတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋဉှီ’’တိအာဒိ. အာယတနဓာတုသင်္ဂဟဝသေန စေတ္ထ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ အညသဟိတတာ, ဝိညာဏက္ခန္ဓာဒီနံ အသဟိတတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) ได้แก่ ด้วยศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) ในบทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) นี้. ในประโยคว่า "บทใดถูกยกขึ้นในการถาม บทนั้นไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยขันธ์เป็นต้น" การกำหนดว่า "ด้วยขันธ์เป็นต้นนั่นเอง" ย่อมไม่มีประโยชน์ เพราะไม่มีประเภทอื่น. ก็บัณฑิตกล่าวว่า "ไม่ได้สงเคราะห์ด้วย ๓ อย่าง". อนึ่ง บทว่า "อสงฺคหิตเมว" (ไม่ได้สงเคราะห์แล้วนั่นเอง) เพราะไม่ประสงค์การกลับของความเป็นธรรมที่สงเคราะห์แล้ว. แต่บทว่า "ตเทว" (ธรรมนั้นนั่นเอง) เป็นที่ประสงค์ เมื่อแสดงว่า "เพราะความเป็นธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้วด้วยไม่ได้สงเคราะห์แล้วของธรรมที่ยกขึ้นนั่นเอง พึงกำหนด" จึงกล่าวว่า "ไม่เคยเลย" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า "อญฺญสฺส" (ของธรรมอื่น) ได้แก่ ของธรรมที่ไม่ได้ยกขึ้น. บทว่า "อนิยตตํ ทสฺเสติ" (แสดงความเป็นธรรมไม่แน่นอน) นี้เป็นการแสดงผลของการกำหนด. บทว่า "นิยโต" (แน่นอน) พึงประกอบบทที่เหลือได้ ดังนี้ แม้บทนี้ก็กล่าวเพื่อทำอรรถที่สำเร็จแล้วด้วยศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น. เพราะว่ามีศัพท์ว่า "เอว" (นั่นเอง) เพราะฉะนั้น ความแน่นอนย่อมมีในที่อื่น. บทว่า "เอวํปกาเมว" (ประเภทอย่างนี้เท่านั้น) มีอรรถว่า ประเภทที่ยกขึ้นในการถามเท่านั้น, ประเภทใดถูกยกขึ้นในการถาม ประเภทนั้นเท่านั้น. บทว่า "ตสฺส" (ของธรรมนั้น) ได้แก่ ของธรรมที่ไม่ได้สงเคราะห์แล้ว. บทว่า "อญฺญสฺส" (ของธรรมอื่น) ได้แก่ ของประเภทที่ไม่ได้ยกขึ้นในการถาม. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงว่า "ธรรมใดถูกยกขึ้นในการถาม ไม่ได้สงเคราะห์ด้วยสงเคราะห์ ๓ อย่าง ความเป็นธรรมที่พึงถูกถามและพึงถูกตอบในที่นี้ ย่อมมีแก่ธรรมนั้นนั่นเอง ไม่ใช่แก่ธรรมอื่น". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ก็ธรรมที่ถูกยกขึ้นในการถาม" เป็นต้น. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบความเป็นธรรมที่ประกอบด้วยธรรมอื่นของรูปขันธ์เป็นต้น และความเป็นธรรมที่ไม่ประกอบด้วยธรรมอื่นของวิญญาณขันธ์เป็นต้น โดยอาศัยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ.

အဝသေသာ ဝေဒနာဒယော တယော ခန္ဓာ နိဗ္ဗာနဉ္စ သကလေန ရူပက္ခန္ဓေန တေသံ သင်္ဂဟော နတ္ထီတိ ‘‘သင်္ဂဟိတာ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ဧကဒေသေန ပန သင်္ဂဟော အတ္ထီတိ ‘‘အသင်္ဂဟိတာ န ဟောန္တီတိ ဧဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. ‘‘ရူပဓမ္မာဝါ’’တိ နိယမနံ ပုစ္ဆာယ ဥဒ္ဓဋဘာဝါပေက္ခန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပုစ္ဆာယ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ အာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အနုဒ္ဓဋာ ဝေဒနာဒယောပိ ဟိ အသင်္ဂဟိတာ ဧဝါ’’တိ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပဉ္စမနယနိဒ္ဒေသေ. ပဌမေ နယေတိ ပဌမေ အတ္ထဝိကပ္ပေ. တထာ ဒုတိယေတိ ဧတ္ထာပိ. ရူပဝိညာဏေဟီတိ အသုခုမရူပဓမ္မေဟိ ဝိညာဏေန စာတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဩဠာရိက…ပေ… အတ္ထော’’တိ အာဟ. ကထံ ပန ရူပဓမ္မာတိ ဝုတ္တေ ဩဠာရိကရူပဿေဝ ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ရူပေကဒေသော ဟိ ဧတ္ထ ရူပဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတော’’တိ.

ขันธ์ ๓ ที่เหลือ คือ เวทนาขันธ์เป็นต้น และนิพพาน ย่อมไม่มีการสงเคราะห์ด้วยรูปขันธ์ทั้งหมด เพราะฉะนั้น จึงไม่ควรกล่าวว่า "สงเคราะห์แล้ว" แต่มีการสงเคราะห์ด้วยส่วนหนึ่ง เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "พึงเห็นอย่างนี้ว่า ไม่เป็นอันไม่สงเคราะห์" คำว่า "รูปธรรมหรือ" เป็นการกำหนดที่มุ่งถึงความเป็นสิ่งที่ยกขึ้นถาม จึงกล่าวว่า "ความประสงค์...แห่งปัญหา" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แม้เวทนาขันธ์เป็นต้นที่ไม่ได้ยกขึ้น ก็เป็นอันไม่สงเคราะห์เหมือนกัน" คำว่า "ในที่นี้" คือ ในการแสดงนัยที่ ๕ นี้ คำว่า "ในนัยที่ ๑" คือ ในอรรถวิกัปที่ ๑ คำว่า "แม้ในนัยที่ ๒" ก็เช่นกัน คำว่า "ด้วยรูปและวิญญาณ" คือ ด้วยรูปธรรมที่ไม่ละเอียด และด้วยวิญญาณ นี้เป็นความประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "อรรถ...คือโอฬาริกะ" ถามว่า ก็เมื่อกล่าวว่า "รูปธรรม" ทำไมจึงถือเอาแต่โอฬาริกรูปเท่านั้น จึงกล่าวว่า "เพราะรูปบางส่วนในที่นี้ เป็นอันถูกถือเอาด้วยการถือเอารูป"

၁၉၆. အသင်္ဂါဟကန္တိ [Pg.22] ‘‘စက္ခာယတနေန…ပေ… အသင်္ဂဟိတာ’’တိ ဧဝံ အသင်္ဂါဟကဘာဝေန ဝုတ္တံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗဘာဝေန ဝုတ္တမ္ပိ ကာမံ ဝေဒနာဒီဟေဝ စတူဟိ အသင်္ဂဟိတံ, တံ ပန န စက္ခာယတနမေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခာယတနေန ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယေဟိ ဓမ္မေဟီတိ ခန္ဓာဒီသု ယေဟိ. သဗ္ဗံ ဓမ္မဇာတံ တေဝ ရူပါဒိကေ ဓမ္မေ ဥဒါနေတိ ပါဠိယံ. ကသ္မာ ပနေတံ ဥဒါနေတီတိ အာဟ ‘‘သဒိသဝိဿဇ္ဇနာ’’တိအာဒိ. ပဌမေန ဥဒါနေန. ဒွေတိ ‘‘ဗာဟိရာ ဥပါဒါ ဒွေ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ဒွေ-သဒ္ဒံ သန္ဓာယာဟ. တဿ အသင်္ဂဟိတဿ. ယထာဒဿိတဿာတိ ‘‘ရူပ’’န္တိအာဒိနာ ဒဿိတပ္ပကာရဿ. ဓမ္မနွယဉာဏုပ္ပာဒနံ နယဒါနံ. ‘‘ရူပံ ဓမ္မာယတန’’န္တိအာဒီနံ ပဒါနံ ဝသေန ဒွေဝီသပဒိကော ဧသ နယော.

๑๙๖. คำว่า อสังคาหกะ คือ แม้สิ่งที่กล่าวด้วยความเป็นสภาวะที่ควรถูกถามและควรถูกตอบ ซึ่งกล่าวด้วยความเป็นสภาวะที่ไม่สงเคราะห์อย่างนี้ว่า "ไม่สงเคราะห์ด้วยจักขายตนะ... เป็นต้น" ก็เป็นอันไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๔ มีเวทนาขันธ์เป็นต้นนั่นแหละ แต่เพื่อแสดงว่า สิ่งนั้นไม่ใช่จักขายตนะเท่านั้น จึงกล่าวคำว่า "แต่ด้วยจักขายตนะ" เป็นต้น คำว่า "ด้วยธรรมเหล่าใด" คือ ด้วยธรรมเหล่าใดในขันธ์เป็นต้น พระบาลีนั้นย่อมยกธรรมชาติทั้งหมด คือ ธรรมมีรูปเป็นต้นเหล่านั้นขึ้นแสดง ถามว่า ก็เพราะเหตุไรจึงยกสิ่งนี้ขึ้นแสดง จึงกล่าวว่า "เพราะการตอบที่คล้ายกัน" เป็นต้น ด้วยการยกขึ้นแสดงครั้งแรก คำว่า "สอง" คือ กล่าวอ้างถึงคำว่า "สอง" ที่กล่าวไว้ในคำว่า "อุปาทานภายนอกมีสอง" คำว่า "ของสิ่งที่ไม่สงเคราะห์นั้น" คำว่า "ตามที่แสดงแล้ว" คือ ตามประเภทที่แสดงแล้วด้วยคำว่า "รูป" เป็นต้น การให้นัยคือการยังญาณอันเป็นไปตามธรรมให้เกิดขึ้น นัยนี้มี ๒๒ บท โดยอาศัยบททั้งหลายมีคำว่า "รูปเป็นธรรมายตนะ" เป็นต้น

ပဉ္စမနယအသင်္ဂဟိတေနအသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาบทว่า อสังคหิเตนะ อสังคหิตะ (ไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์) แห่งนัยที่ ๕ จบแล้ว

၆. ဆဋ္ဌနယော သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂပဒဝဏ္ဏနာ

๖. นัยที่ ๖ การพรรณนาบทว่า สัมปยุตและวิปปยุต

၂၂၈. ‘‘တတ္ထာ’’တိ ဣမိနာ ‘‘သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂပဒံ ဘာဇေတွာ’’တိ ဧတ္ထ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂပဒံ ဘာဇိတံ, သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗတာယ စ ပဓာနဘူတံ ပစ္စာမဋ္ဌံ, န ရူပက္ခန္ဓာဒိပဒန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယံ လဗ္ဘတိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝတွာ ပုန ‘‘ရူပက္ခန္ဓာဒီသု ဟီ’’တိအာဒိနာ တမတ္ထံ ဝိဝရတိ. တတ္ထ န လဗ္ဘတီတိ ‘‘သမ္ပယုတ္တံ ဝိပ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဝါ ဂဟေတုံ န လဗ္ဘတိ, အလဗ္ဘမာနမ္ပိ ပုစ္ဆာယ ဂဟိတံ ပဋိက္ခေပေန ဝိဿဇ္ဇေတုံ. ပဋိက္ခေပေါပိ ဟိ ပုစ္ဆာယ ဝိဿဇ္ဇနမေဝ. တထာ ဟိ ယမကေ (ယမ. ၁.ခန္ဓယမက.၅၉-၆၁) ‘‘ယဿ ရူပက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ပုစ္ဆာယ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇိတံ. တေန ပနေတ္ထ ရူပဓမ္မေသု သမ္ပယောဂဋ္ဌော န လဗ္ဘတီတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ. အလဗ္ဘမာနမ္ပိ သမ္ပယောဂပဒံ ဂဟိတန္တိ သမ္ဗန္ဓော. သဗ္ဗတ္ထာတိ ရူပက္ခန္ဓဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီသု. ဧတေသန္တိ ရူပနိဗ္ဗာနာနံ. ဝိသဘာဂတာတိ အတံသဘာဂတာ. ဧကုပ္ပာဒါဒိဘာဝေါ ဟိ သမ္ပယောဂေ သဘာဂတာ, န သင်္ဂဟေ ဝိယ သမာနသဘာဂတာ, တသ္မာ ဧကုပ္ပာဒါဒိဘာဝရဟိတာနံ ရူပနိဗ္ဗာနာနံ သာ ဧကုပ္ပာဒါဒိတာ ဝိသဘာဂတာ ဝုတ္တာ. တဒဘာဝတောတိ တဿာ ဝိသဘာဂတာယ ဧကုပ္ပာဒါဒိတာယ အဘာဝတော. ဝိပ္ပယောဂေါပိ နိဝါရိတော ဧဝ ဟောတိ, ဝိသဘာဂေါ ဘာဝေါ ဝိပ္ပယောဂေါတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထောတိ. ‘‘စတူသု [Pg.23] ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. တတ္ထ တေသံ တေဟီတိ စ အရူပက္ခန္ဓေ ဧဝ ပရာမသတိ. ဝိသဘာဂတာ စ ဟောတိ ရူပနိဗ္ဗာနေသု အဝိဇ္ဇမာနတ္တာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘န စ ရူပေကဒေသဿာ’’တိအာဒိ. တေနေဝါတိ စတုက္ခန္ဓသဘာဂတ္တာ ဧဝ.

๒๒๘. ด้วยคำว่า "ในบรรดาบทเหล่านั้น" นี้ บทว่า "สัมปยุตและวิปปยุต" ในคำว่า "จำแนกบทว่า สัมปยุตและวิปปยุต" เป็นบทที่ถูกจำแนก และเป็นบทประธานที่ถูกอ้างถึงเพื่อพรรณนา ไม่ใช่บทมีรูปขันธ์เป็นต้น เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า "พึงทราบ... ที่พึงได้" แล้วจึงอธิบายความนั้นอีกด้วยคำว่า "เพราะในรูปขันธ์เป็นต้น" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "ไม่พึงได้" คือ ไม่พึงถือเอาว่า "สัมปยุตหรือวิปปยุต" แม้สิ่งที่ไม่ได้ ก็เป็นอันถูกถือเอาด้วยคำถาม เพื่อตอบด้วยการปฏิเสธ เพราะการปฏิเสธก็คือการตอบคำถามเหมือนกัน เช่นในยมก (ยมก. ๑. ขันธยมก. ๕๙-๖๑) เมื่อถามว่า "รูปขันธ์ของบุคคลใดไม่เกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นไม่เกิดขึ้นหรือ" ก็ตอบว่า "ไม่มี" ด้วยเหตุนั้น ในที่นี้จึงแสดงความว่า "อรรถแห่งสัมปยุตย่อมไม่ได้ในรูปธรรมทั้งหลาย" ความสัมพันธ์คือ "แม้บทว่าสัมปยุตที่ไม่ได้ ก็เป็นอันถูกถือเอาแล้ว" คำว่า "ในที่ทั้งปวง" คือ ในรูปขันธ์ เวทนาขันธ์เป็นต้น คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้น" คือ ของรูปและนิพพาน คำว่า "ความต่างกัน" คือ ความไม่เป็นสภาวะเดียวกัน เพราะความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น เป็นความเหมือนกันในสัมปยุต ไม่ใช่ความเหมือนกันอย่างในการสงเคราะห์ เพราะฉะนั้น ความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้นนั้น จึงกล่าวว่าเป็นความต่างกันของรูปและนิพพานที่ปราศจากความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้น คำว่า "เพราะไม่มีสิ่งนั้น" คือ เพราะไม่มีความเป็นอันเดียวกันในการเกิดขึ้นเป็นต้นอันเป็นความต่างกันนั้น แม้วิปปยุตก็เป็นอันถูกห้ามแล้วเหมือนกัน ความว่า "ภาวะที่ต่างกันชื่อว่าวิปปยุต" นี้เป็นอันกล่าวแล้ว คำว่า "เพราะในขันธ์ ๔" เป็นต้น ย่อมทำให้ความที่กล่าวแล้วนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้นด้วยสิ่งเหล่านั้น" ย่อมหมายถึงอรูปขันธ์เท่านั้น ความว่า "ความต่างกันย่อมมี เพราะไม่มีอยู่ในรูปและนิพพาน" ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และไม่ใช่ของรูปบางส่วน" เป็นต้น ด้วยเหตุนั้นนั่นเอง คือ เพราะความเป็นสภาวะของขันธ์ ๔

တီဟိ ဝိညာဏဓာတူဟီတိ ဃာနဇိဝှာကာယဝိညာဏဓာတူဟိ ဝိပ္ပယုတ္တေ အနာရမ္မဏမိဿကေ ရူပဓမ္မမိဿကေ ဓမ္မေ ဒီပေတိ ရူပဘဝေါတိ ယောဇနာ. ပဉ္စဟီတိ စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ဝိညာဏဓာတူဟိ. ဧကာယ မနောဓာတုယာ. န သမ္ပယုတ္တေတိ န သမ္ပယုတ္တေ ဧဝ. တထာ ဟိ ‘‘ဝိပ္ပယုတ္တေ အဟောန္တေ သတ္တဟိပိ သမ္ပယုတ္တေ သတ္တပိ ဝါ တာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေနာတိ ဝိပ္ပယုတ္တတာပဋိက္ခေပေန. တာဟီတိ သတ္တဝိညာဏဓာတူဟိ. သမ္ပယုတ္တေ ဒီပေန္တီတိ သမ္ပယုတ္တေ ဒီပေန္တိယေဝ, န သမ္ပယုတ္တေ ဧဝါတိ ဧဝမဝဓာရဏံ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. သမ္ပယုတ္တေ ဝေဒနာဒိကေ. သမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေဟိ နဝတ္တဗ္ဗံ, တံယေဝ ဝိညာဏဓာတုသတ္တကံ. သမ္ပယုတ္တဘာဝေန နဝတ္တဗ္ဗာနိ သမ္ပယုတ္တနဝတ္တဗ္ဗာနိ, ဘိန္နသန္တာနိကာနိ, နာနာက္ခဏိကာနိ စ အရူပါနိပိ ဓမ္မဇာတာနိ. အနာရမ္မဏမိဿကသဗ္ဗဝိညာဏဓာတုတံသမ္ပယုတ္တာ ဓမ္မာယတနာဒိပဒေဟိ ဒီပေတဗ္ဗာ, အနာရမ္မဏမိဿကသဗ္ဗဝိညာဏဓာတုယော အစေတသိကာဒိပဒေဟိ ဒီပေတဗ္ဗာ, တဒုဘယသမုဒါယာ ဒုက္ခသစ္စာဒိပဒေဟိ ဒီပေတဗ္ဗာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

คำว่า "ด้วยวิญญาณธาตุ ๓" คือ ย่อมแสดงธรรมที่วิปปยุตด้วยฆานวิญญาณธาตุ ชิวหาวิญญาณธาตุ กายวิญญาณธาตุ อันระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์และระคนด้วยรูปธรรม การประกอบความว่า "เป็นรูปภพ" คำว่า "ด้วย ๕" คือ ด้วยวิญญาณธาตุ ๕ มีจักขุวิญญาณเป็นต้น ด้วยมโนธาตุ ๑ คำว่า "ไม่สัมปยุต" คือ ไม่สัมปยุตเท่านั้น เพราะในยมกกล่าวไว้ว่า "เมื่อไม่มีวิปปยุต ก็สัมปยุตด้วย ๗ หรือ ๗ อย่างนั้น" คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยการปฏิเสธความเป็นวิปปยุต คำว่า "ด้วยวิญญาณธาตุเหล่านั้น" คือ ด้วยวิญญาณธาตุ ๗ คำว่า "ย่อมแสดงสัมปยุต" คือ ย่อมแสดงธรรมที่สัมปยุตเท่านั้น พึงถือเอาการกำหนดอย่างนี้ว่า ไม่ใช่ (แสดง) เฉพาะที่สัมปยุตเท่านั้น นัยนี้ก็เช่นกันในที่เหลือทั้งหลาย คำว่า "สัมปยุตในเวทนาเป็นต้น" สิ่งที่ไม่ควรกล่าวด้วยภาวะแห่งสัมปยุตและวิปปยุต คือ วิญญาณธาตุ ๗ นั้นเอง สิ่งที่ไม่ควรกล่าวด้วยภาวะแห่งสัมปยุต คือ สัมปยุตที่ไม่ควรกล่าว ธรรมชาติที่เป็นอรูปธรรมทั้งหลายที่มีสันดานต่างกัน และมีขณะต่างกันด้วย ธรรมที่สัมปยุตกับวิญญาณธาตุทั้งหมดที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์ พึงแสดงด้วยบทมีธรรมายตนะเป็นต้น วิญญาณธาตุทั้งหมดที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่เป็นอารมณ์ พึงแสดงด้วยบทมีอเจตสิกเป็นต้น และพึงทราบว่า การรวมกันของทั้งสองนั้น พึงแสดงด้วยบทมีทุกขสัจเป็นต้น

ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ အနာရမ္မဏမိဿာနံ ဓမ္မာနံ ဝိပ္ပယောဂေါ နတ္ထိ. အနာရမ္မဏမိဿောဘယဓမ္မာတိ ရူပနိဗ္ဗာနသဟိတသဗ္ဗဝိညာဏဓာတုတံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာ. ခန္ဓာဒီဟေဝါတိ ခန္ဓာယတနဓာတူဟိ ဧဝ, န အရူပက္ခန္ဓမတ္တေန. အရူပက္ခန္ဓေယေဝ ပန သန္ဓာယ ‘‘တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ နာယံ ဒေါသောတိ ဒဿေတိ. တဒေကဒေသာတိ ‘‘အနာရမ္မဏမိဿာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဓမ္မသမုဒါယဿ ဧကဒေသာ. တဒေကဒေသညသမုဒါယာတိ တဿေဝ ယထာဝုတ္တဿ သမုဒါယဿ ဧကဒေသာ ဟုတွာ အညေသံ အဝယဝါနံ ရူပက္ခန္ဓာဒီနံ သမုဒါယဘူတာ. ဝိဘာဂါဘာဝတောတိ ဘေဒါဘာဝတော. ဘေဒေါတိ စေတ္ထ အစ္စန္တဘေဒေါ အဓိပ္ပေတော. န ဟိ သမုဒါယာဝယဝါနံ သာမညဝိသေသာနံ ဝိယ အစ္စန္တဘေဒေါ အတ္ထိ ဘေဒါဘေဒယုတ္တတ္တာ. တေသံ အစ္စန္တဘေဒမေဝ ဟိ သန္ဓာယ ‘‘သမုဒါယန္တောဂဓာနံ ဧကဒေသာနံ န ဝိဘာဂေါ အတ္ထီ’’တိ သင်္ဂဟေပိ ဝုတ္တံ. တေနာတိ အဝိဘာဂသဗ္ဘာဝတော သဘာဂဝိသဘာဂတ္တာဘာဝေန. တေသန္တိ အနာရမ္မဏမိဿကသဗ္ဗဝိညာဏဓာတုအာဒီနံ[Pg.24]. တေ စ အကုသလာဗျာကတာ. တေသန္တိ ကုသလာကုသလာဗျာကတဓမ္မာနံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝိဘတ္တသဘာဝါနံ န တေသံ သမုဒါယေကဒေသာဒိဘာဝေါ, တသ္မာ. ယသ္မာ ပန ကုသလာဒယော ဧဝ ခန္ဓာဒယောတိ ခန္ဓာဒိအာမသနေန သမုဒါယေကဒေသာဒိဘာဝေါ အာပန္နော ဧဝါတိ ဝုတ္တနယေန ဝိပ္ပယောဂါဘာဝေါ ဟောတိ, တသ္မာ တံ ပရိဟရန္တော ‘‘ခန္ဓာဒီနိ အနာမသိတွာ’’တိအာဒိမာဟ. တေသန္တိ ကုသလာဒီနံ. အညမညဝိပ္ပယုတ္တတာ ဝုတ္တာ ‘‘ကုသလေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒိနာ. သဗ္ဗေသူတိ ဒုတိယာဒိသဗ္ဗပဉှေသု.

ถ้าอย่างนั้น หากว่าธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ไม่มีวิปปยุต. ธรรมทั้งสองที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ คือ ธรรมที่สัมปยุตกับวิญญาณธาตุทั้งปวงพร้อมด้วยรูปและนิพพาน. ด้วยขันธ์เป็นต้นนั่นเอง คือด้วยขันธ์ อายตนะ และธาตุทั้งหลายนั่นเอง ไม่ใช่ด้วยอรูปขันธ์เพียงอย่างเดียว. แต่เมื่อกล่าวถึงอรูปขันธ์นั่นเองว่า 'ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น' ดังนี้ ย่อมแสดงว่าข้อนี้ไม่เป็นโทษ. เอกเทศของธรรมนั้น คือ ส่วนหนึ่งของหมวดธรรมที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์' เป็นต้น. เอกเทศของธรรมนั้นและหมวดอื่น คือ เป็นส่วนหนึ่งของหมวดธรรมที่กล่าวมาแล้วนั้น และเป็นหมวดของส่วนประกอบอื่นๆ มีรูปขันธ์เป็นต้น. เพราะไม่มีการแบ่งแยก คือ เพราะไม่มีความแตกต่าง. คำว่า 'ความแตกต่าง' ในที่นี้หมายถึงความแตกต่างอย่างสิ้นเชิง. เพราะความแตกต่างอย่างสิ้นเชิงระหว่างหมวดกับส่วนประกอบนั้นไม่มี เหมือนความแตกต่างระหว่างสามัญญะกับวิเสสะ เพราะประกอบด้วยความแตกต่างและไม่แตกต่าง. เมื่อกล่าวถึงความแตกต่างอย่างสิ้นเชิงของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง จึงกล่าวไว้ในสังคหะว่า 'เอกเทศทั้งหลายที่รวมอยู่ในหมวดนั้นไม่มีการแบ่งแยก'. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะไม่มีการแบ่งแยก และเพราะไม่มีความเป็นสภาคะและวิสภาคะ. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของวิญญาณธาตุทั้งปวงที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์เป็นต้น. และสิ่งเหล่านั้นเป็นอกุศลและอัพยากฤต. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤต. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะแยกกันนั้นไม่มีความเป็นหมวดและเอกเทศเป็นต้นของสิ่งเหล่านั้น เพราะฉะนั้น. แต่เพราะกุศลเป็นต้นนั่นเองเป็นขันธ์เป็นต้น เมื่อกล่าวถึงขันธ์เป็นต้น ย่อมมีความเป็นหมวดและเอกเทศเป็นต้นเกิดขึ้น ย่อมไม่มีวิปปยุตตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงข้อนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่กล่าวถึงขันธ์เป็นต้น' เป็นต้น. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของกุศลเป็นต้น. ความเป็นวิปปยุตซึ่งกันและกันกล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมที่เป็นกุศล' เป็นต้น. ในทั้งหมด คือ ในปัญหาทั้งหมดตั้งแต่ปัญหาที่สองเป็นต้นไป.

ဆတ္တိံသာယ ပိဋ္ဌိဒုကပဒေသု ဝီသတိ ဒုကပဒါနိ ဣမသ္မိံ နယေ လဗ္ဘန္တိ, အဝသိဋ္ဌာနိ သောဠသေဝါတိ အာဟ ‘‘သောဠသာတိ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. တတော ဧဝ ‘‘တေဝီသပဒသတ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘တေဝီသ’’န္တိ ဣဒဉ္စ ‘‘ဧကဝီသ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗပဉှေသု. ဧကကာလေကသန္တာနာနံ ဘိန္နကာလဘိန္နသန္တာနာနဉ္စ အနေကေသံ ဓမ္မာနံ သမုဒါယဘူတာ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတုယောတိ အာဟ ‘‘ကာလသန္တာန…ပေ… ဓာတူန’’န္တိ. ဧကဒေသသမ္မိဿာတိ စိတ္တိဒ္ဓိပါဒါဒိနာ အတ္တနော ဧကဒေသေနေဝ ခန္ဓန္တရာဒီဟိ သမ္မိဿာ ဣဒ္ဓိပါဒါဒယော, အနာရမ္မဏေဟိ ရူပနိဗ္ဗာနေဟိ စ အသမ္မိဿာ. သမာနကာလသန္တာနေဟီတိ ဧကကာလသန္တာနေဟိ ကာလသန္တာနဘေဒရဟိတေဟိ ဧကဒေသန္တရေဟိ, သင်္ခါရက္ခန္ဓာဒီနံ ဧကဒေသန္တရေဟိ, သင်္ခါရက္ခန္ဓာဒီနံ ဧကဒေသဝိသေသဘူတေဟိ သတိပဋ္ဌာနသမ္မပ္ပဓာနသညာက္ခန္ဓာဒီဟိ ဝိဘတ္တာ ဧဝ သမုဒယသစ္စာဒယော သမ္ပယောဂီဝိပ္ပယောဂီဘာဝေန, ရူပက္ခန္ဓာဒယော ဝိပ္ပယောဂီဘာဝေန ဂဟိတာတိ ယောဇနာ. တေဟိ သမုဒယသစ္စာဒီဟိ. တေ သညာက္ခန္ဓာဒယော. ကေဟိစိ သဟုပ္ပဇ္ဇနာရဟေဟိ ဧကဒေသန္တရေဟိ ဝိဘတ္တေဟိ. န ဟိ သင်္ခါရက္ခန္ဓာဒိပရိယာပန္နတ္တေပိ သမုဒယသစ္စာဒယော မဂ္ဂသစ္စာဒီဟိ သမ္ပယောဂံ လဘန္တိ. တေသန္တိ ဝေဒနာက္ခန္ဓသညာက္ခန္ဓာဒီနံ. ဧကုပ္ပာဒါ…ပေ… ဝိသဘာဂတာ စာတိ ဧကုပ္ပာဒါဒိတာသင်္ခါတာ ယထာရဟံ သဘာဂတာ ဝိသဘာဂတာ စ. တေန ယထာဝုတ္တကာရဏေန သမ္ပယောဂဿ ဝိပ္ပယောဂဿ စ လဘနတော.

ในบททุกะหลัง ๓๖ บท ย่อมได้บททุกะ ๒๐ บทในนัยนี้ ที่เหลือ ๑๖ บทเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวว่า ๑๖'. เพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในคำว่า 'หนึ่งร้อยยี่สิบสามบท' นี้ คำว่า 'ยี่สิบสาม' นี้ และคำว่า 'ยี่สิบเอ็ด' พึงกล่าว ดังนี้เป็นการเชื่อมความ. ในทั้งหมด คือ ในปัญหาทั้งหมด. สังขารขันธ์ ธรรม อายตนะ และธรรมธาตุทั้งหลาย ซึ่งเป็นหมวดของธรรมหลายอย่างที่มีกาลและสันดานเดียวกัน และที่มีกาลและสันดานต่างกัน จึงกล่าวว่า 'กาล สันดาน...เป... ธาตุทั้งหลาย'. ระคนด้วยเอกเทศ คือ อิทธิบาทเป็นต้น ระคนกับขันธ์อื่นเป็นต้นด้วยเอกเทศของตนเองโดยจิตอิทธิบาทเป็นต้น และไม่ระคนกับรูปและนิพพานที่ไม่มีอารมณ์. ด้วยสันดานที่มีกาลเสมอกัน คือ ด้วยสันดานที่มีกาลเดียวกัน ด้วยเอกเทศอื่นๆ ที่ปราศจากความแตกต่างแห่งกาลและสันดาน ด้วยเอกเทศอื่นๆ ของสังขารขันธ์เป็นต้น ด้วยเอกเทศพิเศษของสังขารขันธ์เป็นต้น มีสติปัฏฐาน สัมมัปปธาน สัญญาขันธ์เป็นต้น สัจจะคือสมุทัยเป็นต้น ย่อมถูกแบ่งแยกด้วยความเป็นสัมปยุตและวิปปยุต รูปขันธ์เป็นต้น ย่อมถูกถือเอาด้วยความเป็นวิปปยุต ดังนี้เป็นการเชื่อมความ. ด้วยสัจจะคือสมุทัยเป็นต้นเหล่านั้น. สัญญาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น. ด้วยเอกเทศอื่นๆ บางอย่างที่ควรเกิดขึ้นพร้อมกันที่ถูกแบ่งแยก. เพราะสัจจะคือสมุทัยเป็นต้น แม้จะสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์เป็นต้น ก็ไม่ได้รับสัมปยุตกับสัจจะคือมรรคเป็นต้น. ของสิ่งเหล่านั้น คือ ของเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์เป็นต้น. ความเกิดขึ้นพร้อมกัน...เป... และความเป็นวิสภาคะ คือ ความเป็นสภาคะและความเป็นวิสภาคะที่นับว่ามีความเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้นตามสมควร. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะได้รับสัมปยุตและวิปปยุตด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้ว.

ဘိန္နကာလာနံ သမုဒါယီနံ သမုဒါယာ ဘိန္နကာလသမုဒါယာ. ဝတ္တမာနာ စ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ဧကေကဓမ္မာ ဝတ္တန္တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧတဒေဝ, တသ္မာ. တေသံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိဘဇိတဗ္ဗဿ ဧကဒေသဘူတဿ အဘာဝတော. သုခိန္ဒြိယာဒီနိ ဝေဒနာက္ခန္ဓေကဒေသဘူတာနိပိ. တေန ဝိဘာဂါကရဏေန[Pg.25]. ယဒိ သမာနကာလဿ ဝိဘဇိတဗ္ဗဿ အဘာဝတော စက္ခုဝိညာဏဓာတာဒယော ဝိညာဏက္ခန္ဓဿ ဝိဘာဂံ န ကရောန္တိ, အထ ကသ္မာ ‘‘စက္ခုဝိညာဏဓာတု…ပေ… မနောဝိညာဏဓာတု သောဠသဟိ ဓာတူဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ခန္ဓာယတန…ပေ… ဝိပ္ပယုတ္တာတိ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧဝမေဝန္တိ ယထာ ဓာတုဝိဘာဂေန ဝိဘတ္တဿ ဝိညာဏဿ, ဧဝမေဝံ.

หมวดของธรรมที่เป็นส่วนประกอบที่มีกาลต่างกัน คือ หมวดที่มีกาลต่างกัน. และธรรมแต่ละอย่างย่อมเป็นไปในสันดานเดียวกันในปัจจุบัน. เพราะเหตุนั้น คือ เพราะสิ่งนี้เอง เพราะฉะนั้น. เพราะไม่มีเอกเทศที่ควรแบ่งแยกของเวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น. สุขินทรีย์เป็นต้นแม้เป็นเอกเทศของเวทนาขันธ์. ด้วยการไม่แบ่งแยกนั้น. ถ้าจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้นไม่ทำการแบ่งแยกวิญญาณขันธ์ เพราะไม่มีสิ่งที่ควรแบ่งแยกที่มีกาลเสมอกัน เหตุไฉนจึงกล่าวว่า 'จักขุวิญญาณธาตุ...เป... มโนวิญญาณธาตุวิปปยุตจากธาตุ ๑๖' ดังนี้ เมื่อพิจารณาคำถามนั้นแล้ว จึงกล่าวว่า 'ขันธ์ อายตนะ...เป... กล่าวว่าวิปปยุต'. อย่างนั้นนั่นเอง คือ เหมือนวิญญาณที่ถูกแบ่งแยกด้วยการแบ่งธาตุ อย่างนั้นนั่นเอง.

၂၃၅. တံသမ္ပယောဂီဘာဝန္တိ တေဟိ ခန္ဓေဟိ သမ္ပယောဂီဘာဝံ. ယထာ ဟိ သမာနကာလသန္တာနေဟိ ဧကစိတ္တုပ္ပာဒဂတေဟိ ဝေဒနာသညာဝိညာဏက္ခန္ဓေဟိ သမုဒယသစ္စဿ သမ္ပယုတ္တတာ, ဧဝံ ဘိန္နသန္တာနေဟိ ဘိန္နကာလေဟိ စ တေဟိ တဿ ဝိပ္ပယုတ္တတာတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ တံဝိပ္ပယောဂီဘာဝံ…ပေ… န ဝုတ္တ’’န္တိ. ဝိသဘာဂတာနိဗန္ဓဿ ဝိဘာဂဿ အဘာဝေန အဝိဘာဂေဟိ တေဟိ တီဟိ ခန္ဓေဟိ. ဝိဘာဂေ ဟီတိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. ဝိဘာဂရဟိတေဟီတိ သမာနကာလသန္တာနေဟိ ဧကစိတ္တုပ္ပာဒဂတတ္တာ အဝိဘတ္တေဟိ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ န ယုတ္တံ ဝိပ္ပယုတ္တန္တိ ဝတ္တုံ. တေနာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနေဟိ…ပေ… ဘာဝတော’’တိ. တတ္ထ ဝိဇ္ဇမာနဿ သမာနဿ သမာနဇာတိကဿာတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဝိဇ္ဇမာနံ ရူပါရူပံ အညမညဿ ဝိသဘာဂံ န ဟောတိ. အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ ဝိယာတိ ဣဒံ ဝိသဒိသုဒါဟရဏဒဿနံ. ယထာ ‘‘အနုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ’’တိ အနာဂတကာလံ ဝုစ္စတီတိ အာမဋ္ဌကာလဘေဒံ, ဧဝံ ယံ အာမဋ္ဌကာလဘေဒံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗံ ဒေသနာယ ဒေသေတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဝိဇ္ဇမာနဿေဝ ဝိဇ္ဇမာနေန သမ္ပယောဂေါ, သမ္ပယောဂါရဟဿေဝ စ ဝိပ္ပယောဂေါတိ အတ္ထိဘာဝသန္နိဿယာ သမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တတာတိ အာဟ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝံ နိဿာယာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘အဝိဇ္ဇမာနဿာ’’တိအာဒိ. တဉ္စာတိ ဥဒ္ဓရဏံ.

๒๓๕. ความเป็นสัมปยุตกับสิ่งนั้น คือ ความเป็นสัมปยุตกับขันธ์เหล่านั้น เหมือนความที่สมุทยสัจสัมปยุตกับเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์ทั้งหลายที่มีสันตานเดียวกันและเกิดขึ้นในจิตขณะเดียวกัน ฉันใด ความที่สมุทยสัจนั้นวิปปยุตจากขันธ์เหล่านั้นที่มีสันตานต่างกันและมีกาลต่างกัน ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'อย่างนี้ ความเป็นวิปปยุตกับสิ่งนั้น...เป...ไม่ได้กล่าวไว้' ด้วยขันธ์ ๓ เหล่านั้นที่ไม่มีการแบ่งแยก เพราะไม่มีการแบ่งแยกที่ผูกพันด้วยความเป็นวิสภาคะ ด้วยบทว่า 'วิภาเค หิ' เป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น ด้วยสิ่งที่ปราศจากการแบ่งแยก คือ ไม่สมควรที่จะกล่าวว่าวิปปยุตด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้นที่ไม่มีการแบ่งแยก เพราะมีสันตานเดียวกันและเกิดขึ้นในจิตขณะเดียวกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยสิ่งที่มีอยู่...เป...เพราะมีอยู่' ในที่นั้น คำว่า 'สิ่งที่มีอยู่' หมายถึงสิ่งที่มีอยู่เหมือนกันและมีชาติเดียวกัน เพราะรูปและอรูปที่มีอยู่ย่อมไม่เป็นสภาคะซึ่งกันและกัน คำว่า 'เหมือนธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น' นี้เป็นการแสดงอุทาหรณ์ที่ต่างกัน เหมือนคำว่า 'ธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น' หมายถึงกาลอนาคต ซึ่งเป็นการกล่าวถึงความแตกต่างแห่งกาลที่ถูกระบุไว้ ฉันใด สิ่งใดที่ไม่เป็นความแตกต่างแห่งกาลที่ถูกระบุไว้ ฉันนั้น คือความหมาย สิ่งที่ควรยกขึ้นแสดง พึงแสดงด้วยการเทศนา ดังนี้เป็นอันกล่าวแล้ว สัมปยุตย่อมมีแก่สิ่งที่มีอยู่กับสิ่งที่มีอยู่เท่านั้น และวิปปยุตย่อมมีแก่สิ่งที่มีอยู่เท่านั้นที่ควรสัมปยุต ความเป็นสัมปยุตและวิปปยุตอาศัยความเป็นอยู่ จึงกล่าวว่า 'อาศัยความเป็นปัจจุบัน' เพราะเหตุนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ของสิ่งที่ไม่มีอยู่' เป็นต้น และคำว่า 'ตญฺจ' คือ การยกขึ้นแสดง

ဝိဘာဂရဟိတေဟီတိ ဝိသဘာဂတာဘာဝတော အဝိဘာဂေဟိ. အနာမဋ္ဌကာလဘေဒေတိ အနာမဋ္ဌကာလဝိသေသေ. အဝိဇ္ဇမာနဿ…ပေ… သမ္ပယောဂေါ နတ္ထီတိ ဧတေန ပါရိသေသတော ဝိဇ္ဇမာနဿ စ ဝိဇ္ဇမာနေန သမ္ပယောဂေါ ဒဿိတော. အဝိဇ္ဇမာနတာဒီပကေ ဘေဒေ ဂဟိတေတိ ယထာဂဟိတေသု ဓမ္မေသု တေဟိ ဝိပ္ပယောဂီနံ အဝိဇ္ဇမာနဘာဝဒီပကေ တေသံယေဝ ဝိသေသေ ‘‘အရူပဘဝေါ ဧကေန ခန္ဓေန ဒသဟာယတနေဟိ သောဠသဟိ ဓာတူဟိ ဝိပ္ပယုတ္တော’’တိအာဒိနာ (ဓာတု. ၂၄၆) ဂဟိတေ တေနေဝ ရုပ္ပနာဒိနာ ဘေဒေန တေသံ [Pg.26] အညမညံ ဝိသဘာဂတာပိ ဂဟိတာ ဧဝါတိ ဝိပ္ပယောဂေါ ဟောတီတိ ယောဇနာ. ဘေဒေ ပန အဂ္ဂဟိတေ တေန တေန ဂဟဏေနာတိ ယထာဝုတ္တေ အဝိဇ္ဇမာနတာဒီပကေ ဝိသေသေ, ဝိသဘာဂေ ဝါ အဂ္ဂဟိတေ ‘‘ဝေဒနာ, သညာ, သင်္ခါရက္ခန္ဓော တီဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကေနာယတနေန သတ္တဟိ ဓာတူဟိ သမ္ပယုတ္တော’’တိအာဒိနာ တေန တေန ဂဟဏေန သဘာဂတာဒီပနေန ဝိသဘာဂတာယ အဂ္ဂဟိတတ္တာ သဘာဂတာဝ ဟောတိ. တထာ စ သတိ သဘာဂတ္တေ ကာ ပနေတ္ထ သဘာဂတာတိ အာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနတာယ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. တဿာတိ သဘာဂတာယ. တသ္မာတိ ဝိသဘာဂတာယ အလဗ္ဘမာနတ္တာ, သဘာဂတာယ စ လဗ္ဘမာနတ္တာ.

คำว่า วิภาคระหิเตหิ คือ เพราะไม่มีความต่างกันจึงไม่มีการแบ่งแยก. คำว่า อนามาฏฐกาลเภเท คือ ในความต่างแห่งกาลที่ไม่ได้ถูกระบุไว้. คำว่า อวิชฺชมานสฺส...เป...สมฺปโยโค นตฺถิ ด้วยบทนี้ แสดงสัมปยุตของธรรมที่มีอยู่กับธรรมที่มีอยู่โดยส่วนที่เหลือ. คำว่า อวิชฺชมานตาทิปเก เภเท คหิเต คือ เมื่อความต่างที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ถูกถือเอาแล้ว ในความพิเศษของธรรมเหล่านั้นเองที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น ในธรรมทั้งหลายที่ถูกถือเอาแล้วอย่างนั้นว่า 'อรูปภพวิปปยุตจากขันธ์ ๑ อายตนะ ๑๐ ธาตุ ๑๖' เป็นต้น (ธาตุ. ๒๔๖) ความต่างกันของธรรมเหล่านั้นซึ่งกันและกันก็ถูกถือเอาแล้วด้วยความต่างกันมีการแตกสลายเป็นต้นนั้นนั่นเอง จึงเป็นวิปปยุต ดังนี้ พึงประกอบความ. แต่เมื่อความต่างกันไม่ได้ถูกถือเอา ด้วยการถือเอาธรรมนั้นๆ คือ ในความพิเศษที่แสดงความเป็นของไม่มีอยู่ดังที่กล่าวมาแล้ว หรือเมื่อความต่างกันไม่ได้ถูกถือเอา ด้วยการถือเอาธรรมนั้นๆ ด้วยบทว่า 'เวทนา สัญญา สังขารขันธ์ สัมปยุตกับขันธ์ ๓ อายตนะ ๑ ธาตุ ๗' เป็นต้น เพราะไม่ได้ถือเอาความต่างกันด้วยการแสดงความเป็นสภาคะ จึงเป็นสภาคะนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อมีความเป็นสภาคะ ความเป็นสภาคะในที่นี้คืออะไร จึงกล่าวว่า วิชฺชมานตายะ...เป...โหติ. คำว่า ตสฺส คือ ของความเป็นสภาคะนั้น. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะไม่ได้ความต่างกัน และเพราะได้ความเป็นสภาคะ.

၂၆၂. ဝိတက္ကော ဝိယာတိ သဝိတက္ကသဝိစာရေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဝိတက္ကော ဝိယ. သော ဟိ ဝိတက္ကရဟိတတ္တာ အဝိတက္ကော ဝိစာရမတ္တော စ. တေနာဟ ‘‘ကောဋ္ဌာသန္တရစိတ္တုပ္ပာဒေသု အလီနာ’’တိ. တတော ဧဝ သော အပ္ပဓာနော, ဒုတိယဈာနဓမ္မာ ဧဝေတ္ထ ပဓာနာတိ အာဟ ‘‘ယေ ပဓာနာ’’တိ. တေနေဝါတိ သဝိတက္ကသဝိစာရေသု စိတ္တုပ္ပာဒေသု ဝိတက္ကဿ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တဂ္ဂဟဏေန ဣဓ အဂ္ဂဟိတတ္တာ, ဝိတက္ကတ္တိကေ ဒုတိယရာသိယေဝ စ အဓိပ္ပေတတ္တာ. အနန္တရနယေတိ သမ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒနိဒ္ဒေသေ. သမုဒယသစ္စေန သမာနဂတိကာ သဒိသပ္ပဝတ္တိကာ. ဣတီတိ ဣမိနာ ကာရဏေန. တေ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ဓမ္မာ န ဂဟိတာ, သမုဒယသစ္စံ ဝိယ န ဒေသနာရုဠှာ. န သဝိတက္ကသဝိစာရေဟိ သမာနဂတိကာတိ ယောဇနာ. ယဒိ ဟိ တေ သဝိတက္ကသဝိစာရေဟိ သမာနဂတိကာ သိယုံ, ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ သမ္ပယုတ္တာ, တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ, တေ ဓမ္မာ န ကေဟိစိ ခန္ဓေဟိ, န ကေဟိစိ အာယတနေဟိ, ဧကာယ ဓာတုယာ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယုံ. ယသ္မာ ပန တေ သမုဒယသစ္စေန သမာနဂတိကာ. ယထာ ဟိ ယေ သမုဒယသစ္စေန သမ္ပယုတ္တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာ, တေသံ ကေဟိစိ ဝိပ္ပယောဂံ ဝတ္တုံ န သက္ကာ, ဧဝံ တေဟိပိ. တထာ ဟိ ဝက္ခတိ ‘‘သမုဒယသစ္စာဒီနီ’’တိအာဒိ. ဒသမော…ပေ… ဝုတ္တောတိ ဧတ္ထ ဒသမနယေ တေဟိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ သောဠသဟိ ဓာတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ ဝုတ္တော, ဩသာနနယေ တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ အဋ္ဌာရသဟိ ဓာတူဟိ သင်္ဂဟော စ ဝုတ္တောတိ တသ္မာ န တေ သဝိတက္ကသဝိစာရေဟိ သမာနဂတိကာတိ ဒဿေတိ.

๒๖๒. คำว่า วิตกฺโก วิยา คือ เหมือนวิตกในจิตตุปบาทที่เป็นสวิตักกสวิจาร. วิตกนั้นแล เพราะไม่มีวิตกจึงเป็นอวิตกและเป็นเพียงวิจาร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ติดอยู่ในจิตตุปบาทที่อยู่ระหว่างส่วน'. เพราะเหตุนั้น วิตกนั้นจึงไม่เป็นประธาน ธรรมในทุติยฌานเท่านั้นเป็นประธานในที่นี้ จึงกล่าวว่า เย ปธานา. คำว่า เตเนวะ คือ เพราะวิตกในจิตตุปบาทที่เป็นสวิตักกสวิจารไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้ด้วยการถือเอาเพียงอวิตกวิจาร และเพราะกองที่สองในวิตกติกะเท่านั้นเป็นที่ประสงค์. คำว่า อนนฺตรนเย คือ ในการแสดงบทสัมปยุตเตนวิปปยุต. มีคติเสมอกับสมุทยสัจจะ มีความเป็นไปเหมือนกัน. คำว่า อิติ คือ ด้วยเหตุนี้ ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารเหล่านั้นจึงไม่ได้ถูกถือเอา ไม่ได้ขึ้นสู่การแสดงเหมือนสมุทยสัจจะ พึงประกอบความว่า ไม่มีคติเสมอกับสวิตักกสวิจาร. ถ้าธรรมเหล่านั้นมีคติเสมอกับสวิตักกสวิจารไซร้ พึงกล่าวว่า 'ธรรมเหล่าใดสัมปยุตกับธรรมที่เป็นอวิตกวิจาร ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมเหล่านั้น ธรรมเหล่านั้นวิปปยุตจากขันธ์บางอย่าง จากอายตนะบางอย่าง จากธาตุ ๑'. แต่เพราะธรรมเหล่านั้นมีคติเสมอกับสมุทยสัจจะ เหมือนกับว่า ธรรมเหล่าใดวิปปยุตจากธรรมที่สัมปยุตกับสมุทยสัจจะ ไม่สามารถกล่าววิปปยุตของธรรมเหล่านั้นกับสิ่งใดได้ ฉันใด แม้กับธรรมเหล่านั้นก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะ เป็นต้น. คำว่า ทสโม...เป...วุตฺโต คือ ในนัยที่ ๑๐ วิปปยุตของธรรมที่วิปปยุตจากธรรมที่เป็นอวิตกวิจารเหล่านั้นกับธาตุ ๑๖ ถูกกล่าวแล้ว และในนัยสุดท้าย การสงเคราะห์ธรรมที่วิปปยุตจากธรรมเหล่านั้นกับธาตุ ๑๘ ก็ถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงแสดงว่า ธรรมเหล่านั้นไม่มีคติเสมอกับสวิตักกสวิจาร.

ဝိတက္ကသဟိတေသူတိ [Pg.27] သဟဝိတက္ကေသု. တေသူတိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေသု သဟ ဝိတက္ကေန ဒုတိယဇ္ဈာနဓမ္မေသု, ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ’’တိ ဂဟိတေသု ဝုတ္တေသူတိ အတ္ထော. သဗ္ဗေပိ တေတိ ဒုတိယဇ္ဈာနဓမ္မာ ဝိတက္ကော စာတိ သဗ္ဗေပိ တေ ဓမ္မာ သက္ကာ ဝတ္တုံ. တထာ ဟိ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂပဒနိဒ္ဒေသေ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ဓမ္မာ ဧကေန ခန္ဓေန ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ ကေဟိစိ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဧကေန ခန္ဓေနာတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓေန. သော ဟိ သမုဒါယောတိ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ ဓမ္မာ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မသမုဒါယော. နနု ဝိတက္ကောပေတ္ထ ဓမ္မသင်္ဂဟံ ဂတော, သော စ ဝိစာရတော အညေနပိ သမ္ပယုတ္တောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘န ဟိ တဒေကဒေသဿ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ယထာတိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ဣဒ္ဓိပါဒနိဒဿနေန ဝိဘာဝေတိ. တဿတ္ထော – ယထာ ဣဒ္ဓိပါဒသမုဒါယဿ ဧကဒေသဘူတာနံ ဆန္ဒိဒ္ဓိပါဒါဒီနံ တီဟိ ခန္ဓေဟိ သမ္ပယောဂေါ ဝုတ္တော, တံသမုဒါယဿ န ဟောတိ, ဧဝံ ဣဓာပိ ဝိတက္ကဿ အညေဟိ သမ္ပယောဂေါ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တဿ သမုဒါယဿ န ဟောတီတိ.

คำว่า วิตกฺกสหิเตสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่เป็นไปพร้อมกับวิตก. คำว่า เตสุ ความว่า ในธรรมทั้งหลายที่เป็นทุติยฌานพร้อมกับวิตก ซึ่งถูกกล่าวถึงโดยถือเอาว่า 'อวิตกวิจารมัตตะ' (มีเพียงวิจารไม่มีวิตก) ดังนี้เป็นความหมาย. คำว่า สพฺเพปิ เต ความว่า ธรรมที่เป็นทุติยฌานทั้งหมดและวิตกด้วย ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดอาจกล่าวได้ (ว่าเป็นอวิตกวิจารมัตตะ). จริงอย่างนั้น ในการจำแนกบทสัมปโยควิปปโยค ท่านกล่าวว่า 'ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ สัมปยุตด้วยขันธ์ ๑ อายตนะ ๑ ธาตุ ๑ บางอย่าง'. ในบทนั้น คำว่า เอเกน ขนฺเธน ได้แก่ ด้วยสังขารขันธ์. เพราะสังขารขันธ์นั้นเป็นส่วนรวม (สมุหะ) คือเป็นส่วนรวมแห่งธรรมที่กล่าวว่า 'ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ'. มิใช่หรือว่า แม้วิตกในที่นี้ก็เข้าถึงการสงเคราะห์ธรรมแล้ว และวิตกนั้นก็สัมปยุตด้วยธรรมอื่นนอกจากวิจารด้วย? ท่านหมายถึงคำคัดค้านนี้จึงกล่าวว่า 'นะ หิ ตเทกเทสสฺส...เป... โหติ' (เพราะว่า สัมปโยคของส่วนหนึ่งแห่งธรรมนั้น...เป... ย่อมไม่มี). ท่านแสดงเนื้อความนั้นนั่นแลด้วยการยกอิทธิบาทมาเป็นตัวอย่างด้วยบทว่า ยถา เป็นต้น. เนื้อความของบทนั้นมีดังนี้ คือ เหมือนอย่างว่า สัมปโยคของฉันทิทธิบาทเป็นต้น ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของหมวดอิทธิบาท กับขันธ์ ๓ ท่านกล่าวไว้แล้ว แต่สัมปโยค (กับขันธ์ ๓) นั้น ย่อมไม่มีแก่หมวดอิทธิบาทนั้น ฉันใด แม้ในที่นี้ สัมปโยคของวิตกกับธรรมเหล่าอื่น (ที่เหลือ) ย่อมมี แต่สัมปโยค (กับธรรมที่เหลือเหล่านั้น) ย่อมไม่มีแก่หมวดธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ ฉันนั้น.

ယဒိ ဧဝံ ‘‘ဣဒ္ဓိပါဒေါ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟိ သမ္ပယုတ္တော’’တိအာဒိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ စေ? နော န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ တေသူတိ ဣဒ္ဓိပါဒေသု. သမုဒါယဿာတိ ဣဒ္ဓိပါဒသမုဒါယဿ. တေဟိ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ သမ္ပယုတ္တတာ ဝုတ္တာ ‘‘ဣဒ္ဓိပါဒေါ ဒွီဟိ ခန္ဓေဟိ သမ္ပယုတ္တော’’တိအာဒိနာ. တေနာတိ ဝိစာရေန. န ဟီတိအာဒိနာ ယထာဓိဂတဓမ္မာနံ သမ္ပယုတ္တတာယ နဝတ္တဗ္ဗာဘာဝံ ဥဒါဟရဏဒဿနဝသေန ဝိဘာဝေတိ. ကေစိ ဝိစိကိစ္ဆာ တံသဟဂတာ စ မောဟဝဇ္ဇာ မောဟေန သမ္ပယုတ္တာ, ကေစိ အသမ္ပယုတ္တာ. မောဟေနာတိ ဝိစိကိစ္ဆာသဟဂတမောဟမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ဣတိ ဣမိနာ ကာရဏေန န သမုဒါယော တေန မောဟေန သမ္ပယုတ္တော. အညော ကောစိ ဓမ္မော ဟေတုဘာဝေါ နာပိ အတ္ထိ, ယေန ဟေတုနာ သော ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကောတိ ဝုတ္တော သမုဒါယော. ဧဝန္တိ ဣမိနာ နယေန ‘‘ဘာဝနာ…ပေ… ယောပိ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ နဝတ္တဗ္ဗတာယ နိဒဿေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဧဝန္တိ ယထာ ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗဟေတုကသမုဒါယဿ သမ္ပယုတ္တတာ န ဝတ္တဗ္ဗာ, ဧဝံ ယေန ဓမ္မေန အဝိတက္က…ပေ… သိယာ, တံ န နတ္ထိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေသု ကောစိပိ ဝိစာရေန အသမ္ပယုတ္တော နတ္ထိ, တသ္မာ. တေတိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ [Pg.28] ဓမ္မာ. ဧကဓမ္မေပိ…ပေ… ကတော ယထာ ‘‘အပ္ပစ္စယာ ဓမ္မာ အသင်္ခတာ ဓမ္မာ’’တိ.

หากมีคำถามว่า ถ้าอย่างนั้น บทว่า 'อิทธิบาทสัมปยุตด้วยขันธ์ ๒' เป็นต้น ก็ไม่ควรกล่าวใช่หรือไม่? ตอบว่า ไม่ใช่ไม่ควรกล่าว เมื่อจะแสดงเนื้อความนั้นจึงกล่าวคำว่า ยถา ปนา เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า เตสุ คือ ในอิทธิบาททั้งหลาย. คำว่า สมุทายสฺส คือ ของหมวดอิทธิบาท. ความเป็นผู้สัมปยุตด้วยเวทนาขันธ์เป็นต้นเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้แล้วด้วยบทว่า 'อิทธิบาทสัมปยุตด้วยขันธ์ ๒' เป็นต้น. คำว่า เตน คือ ด้วยวิจาร. ท่านจำแนกความไม่มีแห่งความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวถึงความเป็นผู้สัมปยุตของธรรมตามที่ได้มาแล้ว ด้วยการแสดงตัวอย่างด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น. ธรรมบางอย่างที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉา เว้นโมหะ สัมปยุตด้วยโมหะ บางอย่างไม่สัมปยุต. คำว่า โมเหน ความว่า ท่านกล่าวหมายถึงโมหะที่สหรคตด้วยวิจิกิจฉานั่นเอง. ด้วยเหตุนี้ หมวดธรรม (วิจิกิจฉาสัมปยุต) จึงไม่ชื่อว่าสัมปยุตด้วยโมหะนั้น. แม้ธรรมอื่นบางอย่างที่เป็นเหตุภาวะก็ไม่มี ซึ่งเป็นเหตุให้หมวดธรรมนั้นถูกเรียกว่า 'มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ'. คำว่า เอวํ ความว่า ด้วยนัยนี้ พึงแสดงโดยความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวว่า 'ภาวนา...เป... แม้เหล่าใดสัมปยุต' ดังนี้เป็นความหมาย. คำว่า เอวํ ความว่า ความเป็นผู้สัมปยุตของหมวดธรรมที่มีเหตุอันพึงละด้วยทัสสนะ ไม่ควรกล่าว ฉันใด ธรรมใดที่พึงเป็นอวิตก...เป... ธรรมนั้นไม่มี ฉันนั้น. คำว่า ตสฺมา ความว่า เพราะเหตุที่ในธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะ ไม่มีธรรมบางส่วนที่ไม่สัมปยุตด้วยวิจาร ฉะนั้น. คำว่า เต คือ ธรรมที่เป็นอวิตกวิจารมัตตะเหล่านั้น. แม้ในธรรมอย่างเดียว...เป... ท่านก็ทำแล้ว เหมือนในบทว่า 'ธรรมที่ไม่มีปัจจัย ธรรมที่เป็นอสังขตะ'.

ဆဋ္ဌနယသမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายบทสัมปโยควิปปโยคในนัยที่ ๖ จบแล้ว.

၇. သတ္တမနယော သမ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

๗. นัยที่ ๗ การอธิบายบทสัมปยุตเตนวิปปยุต

၃၀၆. တေဟိ သမုဒယသစ္စာဒီဟိ ခန္ဓတ္တယခန္ဓေကဒေသာဒိကေ သမ္ပယုတ္တေ သတိပိ, သမ္ပယုတ္တေဟိ စ ဝိပ္ပယုတ္တေ ရူပနိဗ္ဗာနာဒိကေ တဒညဓမ္မေ သတိပိ ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတော. သင်္ခေပေန ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိတ္ထာရေန ဒဿေတုံ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတော လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒတော အညဓမ္မာနံ အဝသိဋ္ဌာနံ ကုသလာကုသလာဗျာကတဓမ္မာနံ ခန္ဓာဒီသု ကေနစိ ဝိပ္ပယောဂေါ န ဟိ အတ္ထိ ခန္ဓပဉ္စကာဒီနံ သင်္ဂဏှနတော တေသံ. တေ ဧဝ စိတ္တုပ္ပာဒါတိ တေ လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒါ ဧဝ. တဒညဓမ္မာနန္တိ တဒညဓမ္မာနမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒလောပေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တထာတိ ဣမိနာ န စ တေ ဧဝ ဓမ္မာ အဍ္ဎဒုတိယာယတနဓာတုယော, အထ ခေါ တေ စ တတော အညေ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဥပသံဟရတိ.

๓๐๖. เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยค แม้เมื่อธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยสมุทยสัจจะ เป็นต้นเหล่านั้น มีอยู่ในส่วนหนึ่งแห่งขันธ์ ๓ เป็นต้น และแม้เมื่อธรรมอื่นนอกจากธรรมเหล่านั้น มีรูปและนิพพานเป็นต้น ที่วิปปยุตด้วยธรรมที่สัมปยุตเหล่านั้น มีอยู่. ท่านกล่าวคำว่า นะ หิ เป็นต้น เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวไว้โดยย่อให้พิสดาร. วิปปโยคด้วยขันธ์เป็นต้นบางอย่างแห่งธรรมที่เหลือ คือ กุศล อกุศล และอัพยากตธรรมอื่นจากจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะนั้น ย่อมไม่มีเลย เพราะธรรมเหล่านั้นสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ เป็นต้น. คำว่า เต เอว จิตฺตุปฺปาทา ความว่า จิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะเหล่านั้นนั่นเอง. คำว่า ตทญฺญธมฺมานํ ความว่า พึงทราบว่ามีการลบ ปิ-ศัพท์ ในบทว่า ตทญฺญธมฺมานมฺปิ. คำว่า ตถา ด้วยบทนี้ ท่านย่อมสรุปเนื้อความนี้ว่า ธรรมเหล่านั้นไม่ใช่เป็นเพียงอายตนะและธาตุ ๑ ครึ่งเท่านั้น ที่แท้คือธรรมเหล่านั้นด้วย และธรรมอื่นจากธรรมเหล่านั้นด้วย.

နနု တဒညဘာဝတော ဧဝ တေဟိ ဣတရေသံ ဝိပ္ပယောဂေါ သိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘န စာ’’တိအာဒိ. တဒညသမုဒါယေဟီတိ တတော လောဘသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒတော အညသမုဒါယေဟိ အညေ လောဘသဟဂတာ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ န ဟောန္တိ. ကသ္မာ? သမုဒါယေ…ပေ… ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတော. တဿတ္ထော – သမုဒါယေန လောဘသဟဂတတဒညဓမ္မရာသိနာ ဧကဒေသာနံ လောဘသဟဂတဓမ္မာနံ ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတော, တထာ ယေ ဧကဒေသာ ဟုတွာ အညေသံ အဝယဝါနံ သမုဒါယဘူတာ, တေသဉ္စ သမုဒါယေန ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတောတိ. အနေန သမုဒါယေန အဝယဝဿ သမုဒါယဿ အဝယဝေန စ တဿ န ဝိပ္ပယောဂေါ, အဝယဝဿေဝ ပန အဝယဝေနာတိ ဒဿေတိ. ဧသ နယောတိ ယွာယံ သမုဒယသစ္စေ ဝုတ္တော ဝိဓိ, ဧသေဝ မဂ္ဂသစ္စသုခိန္ဒြိယာဒီသု အရူပက္ခန္ဓေကဒေသတ္တာ တေသန္တိ ဒဿေတိ. နိရဝသေသေသူတိ အဗဟိကတဝိတက္ကေသု. ဝိတက္ကော ဟိ သမုဒါယတော အဗဟိကတော. ‘‘သော ဟိ သမုဒါယော’’တိအာဒိကော ဝုတ္တနယော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘အဂ္ဂဟဏေ ကာရဏံ န ဒိဿတီ’’တိ.

มิใช่หรือว่า วิปปโยคของธรรมที่เหลือด้วยธรรมเหล่านั้น ย่อมสำเร็จได้เพราะความเป็นธรรมอื่นจากกันนั่นเอง? ท่านจึงกล่าวคำว่า นะ จ... เป็นต้น. คำว่า ตทญฺญสมุทยหิ ความว่า ธรรมที่สหรคตด้วยโลภะเหล่าอื่น ย่อมไม่วิปปยุตด้วยหมวดธรรมอื่นจากจิตตุปบาทที่สหรคตด้วยโลภะนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคในหมวดธรรม...เป... เนื้อความของคำนั้นคือ เพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคของธรรมที่สหรคตด้วยโลภะบางส่วน ด้วยกองแห่งธรรมอื่นที่สหรคตด้วยโลภะ และเพราะความไม่มีแห่งวิปปโยคของธรรมเหล่านั้นซึ่งเป็นส่วนหนึ่งแล้วเป็นหมวดธรรมแห่งส่วนประกอบอื่น ด้วยหมวดธรรมนั้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า หมวดธรรมย่อมไม่วิปปยุตด้วยส่วนประกอบ และหมวดธรรมย่อมไม่วิปปยุตด้วยส่วนประกอบของหมวดธรรมนั้น แต่ส่วนประกอบเท่านั้นย่อมวิปปยุตด้วยส่วนประกอบ. คำว่า เอส นโย ความว่า วิธีใดที่กล่าวไว้ในสมุทยสัจจะนี้ วิธีนั้นนั่นแลย่อมมีในมรรคสัจจะและสุขินทรีย์เป็นต้น เพราะธรรมเหล่านั้นเป็นส่วนหนึ่งแห่งอรูปขันธ์. คำว่า นิรวเสเสสุ ความว่า ในธรรมที่มีวิตกไม่ถูกยกออกไป. จริงอยู่ วิตกย่อมไม่ถูกยกออกไปจากหมวดธรรม. ท่านกล่าวว่า 'ไม่เห็นเหตุในการไม่ถือเอา' เพราะได้นัยที่กล่าวไว้ว่า 'เพราะหมวดธรรมนั้น...' เป็นต้น.

အညေသုပိ [Pg.29] သမုဒယသစ္စာဒီသု ဝိဿဇ္ဇနဿ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ယတော သမုဒယသစ္စာဒိ ဣဓ န ဂဟိတန္တိ အဓိပ္ပာယော. သမ္ပယုတ္တာဓိကာရတော ‘‘အညေနာ’’တိ ပဒံ သမ္ပယုတ္တတော အညံ ဝဒတီတိ အာဟ ‘‘အသမ္ပယုတ္တေန အသမ္မိဿန္တိ အတ္ထော’’တိ. ဣဒါနိ ဗျတိရေကေနပိ တမတ္ထံ ပတိဋ္ဌာပေတုံ ‘‘အဒုက္ခမသုခါ…ပေ… ဂဟိတာနီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတေန လက္ခဏေနာတိ ‘‘အသမ္ပယုတ္တေန အသမ္မိဿ’’န္တိ ဝုတ္တလက္ခဏေန. စိတ္တန္တိ ‘‘စိတ္တေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ’’တိ ပဉှံ ဥပလက္ခေတိ. သဟယုတ္တပဒေဟိ သတ္တာတိ ‘‘စေတသိကေဟိ ဓမ္မေဟိ ယေ ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ စိတ္တေန သဟယုတ္တေ ဓမ္မေ ဒီပေန္တေဟိ ပဒေဟိ အာဂတာ သတ္တ ပဉှာ. တိဏ္ဏံ တိကပဒါနမဂ္ဂဟဏေန ဦနောတိ ကတွာ. ယေ သန္ဓာယ ‘‘တိကေ တယော’’တိ ဝုတ္တံ. တံ ပန ဝေဒနာပီတိတ္တိကေသု ပစ္ဆိမံ, ဝိတက္ကတ္တိကေ ပဌမန္တိ ပဒတ္တယံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

พึงเห็นการวิสัชนาในสมุทยสัจจะและสัจจะอื่น ๆ ด้วย... (ละไว้)... เพราะสมุทยสัจจะและสัจจะอื่น ๆ ไม่ได้ถูกถือเอาในที่นี้ เป็นความหมาย เพราะเป็นเรื่องที่เกี่ยวกับสัมปยุตต์ คำว่า ‘ด้วยธรรมอื่น’ ย่อมกล่าวถึงธรรมอื่นจากสัมปยุตต์ จึงกล่าวว่า ‘หมายถึงไม่ปะปนกับธรรมที่ไม่สัมปยุตต์’ บัดนี้ เพื่อจะยืนยันความหมายนั้นด้วยปฏิเสธ จึงกล่าวว่า ‘อทุกขมสุข... (ละไว้)... ถูกถือเอาแล้ว’ ด้วยลักษณะนี้ หมายถึงด้วยลักษณะที่กล่าวไว้ว่า ‘ไม่ปะปนกับธรรมที่ไม่สัมปยุตต์’ คำว่า ‘จิต’ ย่อมหมายถึงปัญหาที่ว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตต์กับธรรมที่เป็นจิต’ คำว่า ‘เจ็ดปัญหาด้วยบทที่สหรคต’ หมายถึง เจ็ดปัญหาที่มาด้วยบทที่แสดงธรรมที่สหรคตกับจิต มีคำว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตต์กับธรรมที่เป็นเจตสิก’ เป็นต้น โดยการทำให้ขาดไปเพราะไม่ถือเอาบทที่เป็นติกะสามบท ซึ่งหมายถึงที่กล่าวไว้ว่า ‘ในติกะมีสาม’ แต่บทสามบทนั้น พึงทราบว่าเป็นบทสุดท้ายในติกะเวทนาและปีติ และเป็นบทแรกในติกะวิตก

၃၀၉. ဥဒ္ဓဋပဒေန ပကာသိယမာနာ အတ္ထာ အဘေဒေါပစာရေန ‘‘ဥဒ္ဓဋပဒ’’န္တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဥဒ္ဓဋပဒေန သမ္ပယုတ္တေဟီ’’တိ. တေန စ ယထာဝုတ္တေန ဥဒ္ဓဋပဒေန. မနေန ယုတ္တာတိ ဧတ္ထ မနနမတ္တတ္တာ မနောဓာတု ‘‘မနော’’တိ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘မနောဓာတုယာ ဧကန္တသမ္ပယုတ္တာ’’တိ.

๓๐๙. อรรถทั้งหลายที่ถูกแสดงด้วยบทที่ยกขึ้นมา ถูกเรียกว่า ‘บทที่ยกขึ้นมา’ ด้วยอุปจาระแห่งความไม่ต่างกัน จึงกล่าวว่า ‘ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์กับบทที่ยกขึ้นมา’ และด้วยบทที่ยกขึ้นมาที่กล่าวไว้แล้วนั้น ในคำว่า ‘ประกอบด้วยใจ’ นี้ มโนธาตุถูกเรียกว่า ‘ใจ’ เพราะเป็นเพียงการคิดนึก จึงกล่าวว่า ‘สัมปยุตต์โดยส่วนเดียวกับมโนธาตุ’

သတ္တမနယသမ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เจ็ด จบลงแล้ว

၈. အဋ္ဌမနယော ဝိပ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

๘. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่แปด

၃၁၇. ရူပက္ခန္ဓေန ဝိပ္ပယုတ္တာ နာမ စတ္တာရော အရူပိနော ခန္ဓာ, တေသံ အညေဟိ သမ္ပယောဂေါ နာမ နတ္ထိ တာဒိသဿ အညဿ သမ္ပယောဂိနော အဘာဝတော. သမုဒါယဿ စ ဧကဒေသေန သမ္ပယောဂေါ နတ္ထီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီဟိ ဝိပ္ပယုတ္တံ ရူပံ နိဗ္ဗာနဉ္စ, တဿ ကေနစိ သမ္ပယောဂေါ နတ္ထေဝါတိ အာဟ ‘‘ရူပက္ခန္ဓာဒီဟိ…ပေ… နတ္ထီ’’တိ. တေနာတိ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေန ယေ ဓမ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒိဝစနေန.

๓๑๗. ธรรมที่วิปปยุตต์จากรูปขันธ์ ได้แก่ อรูปขันธ์สี่ การสัมปยุตต์ของอรูปขันธ์เหล่านั้นกับธรรมอื่นไม่มีเลย เพราะไม่มีธรรมอื่นที่สัมปยุตต์เช่นนั้น ความหมายนี้กล่าวไว้แล้วว่า หมู่แห่งธรรมย่อมไม่มีการสัมปยุตต์กับส่วนหนึ่ง รูปและนิพพานที่วิปปยุตต์จากเวทนาขันธ์เป็นต้น ย่อมไม่มีการสัมปยุตต์กับสิ่งใดเลย จึงกล่าวว่า ‘จากรูปขันธ์เป็นต้น... (ละไว้)... ไม่มี’ ด้วยเหตุนั้น หมายถึงด้วยคำกล่าวว่า ‘ธรรมเหล่าใดที่วิปปยุตต์จากรูปขันธ์’ เป็นต้น

အဋ္ဌမနယဝိပ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่แปด จบลงแล้ว

၉. နဝမနယော သမ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

๙. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เก้า

၃၁၉. ‘‘သမာသပဒံ [Pg.30] ဣဒ’’န္တိ ဝတွာ အယံ နာမ သမာသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဿ ခန္ဓာဒိနော’’တိအာဒိမာဟ, ယဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိနောတိ အတ္ထော. ယံ ဣဓ သမ္ပယုတ္တံ ဝုတ္တန္တိ ဣမသ္မိံ နဝမနယေ ယံ ဓမ္မဇာတံ သမ္ပယုတ္တန္တိ ဝုတ္တံ. ရူပက္ခန္ဓာဒီသု အရဏန္တေသု အဗ္ဘန္တရဗာဟိရမာတိကာဓမ္မေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. တဉှိ ဓမ္မဇာတံ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တေန ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိနာ သယံ သမ္ပယုတ္တန္တိ နိဒ္ဓါရိတံ. အယောဂေါတိ အသမ္ပယောဂေါ. ဝက္ခတိ ဒသမနယေ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ရူပက္ခန္ဓေန ဝေဒနာဒယော ဝိပ္ပယုတ္တာ, တေဟိ ရူပက္ခန္ဓော ဝိပ္ပယုတ္တော’’တိ ဝတွာ နိဗ္ဗာနံ ကထန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘နိဗ္ဗာနံ ပန သုခုမရူပဂတိကမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘မနာယတနံ ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ ကေဟိစိ ဝိပ္ပယုတ္တ’’န္တိ ဧတ္ထ ဟိ ယထာ သုခုမရူပံ ဝိယ သရူပတော အနုဒ္ဓဋမ္ပိ နိဗ္ဗာနံ ကေဟိစီတိပဒေန ဂဟိတမေဝ ဟောတီတိ ဧဒိသေသု ဌာနေသု နိဗ္ဗာနံ သုခုမရူပဂတိကန္တိ ဝိညာယတိ, ဧဝမိဓာပိ ‘‘ရူပမိဿကေဟိ ဝါ’’တိ ဧတေန အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယာဒီဟိ နိဗ္ဗာနမိဿကေဟိပိ အသမ္ပယောဂေါ ဝုတ္တော ဟောတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဝိကလစတုက္ခန္ဓသင်္ဂါဟကေဟိ ပဒေဟိ သဟဝတ္တိနော အညဿ သမ္ပယောဂိနော အဘာဝတော အတီတာနာဂတေဟိ စ သမ္ပယောဂေါ နတ္ထေဝါတိ တဿ အယုဇ္ဇမာနတံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝတ္တမာနာနမေဝ…ပေ… အရူပဘဝါဒီဟီတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. ဣတရေတိ ယေ သမ္ပယောဂံ လဘန္တိ, ကေ ပန တေ ရူပေန အသမ္မိဿာ အရူပေကဒေသဘူတာ. တေနာဟ ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော’’တိ.

๓๑๙. เมื่อกล่าวว่า ‘นี่เป็นบทสมาส’ และแสดงว่านี่คือสมาส จึงกล่าวว่า ‘ของขันธ์เป็นต้นใด’ เป็นต้น หมายถึง ของเวทนาขันธ์เป็นต้นใด ธรรมชาติใดที่กล่าวว่าสัมปยุตต์ในนัยที่เก้านี้ ในธรรมทั้งหลายมีรูปขันธ์เป็นต้น ที่ไม่เป็นอารมณ์ ในธรรมที่เป็นมาติกาภายในและภายนอก เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เพราะธรรมชาตินั้นถูกกำหนดว่าสัมปยุตต์ด้วยตนเองกับเวทนาขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตต์กับตน คำว่า ‘อโยคะ’ หมายถึง อสัมปยุตต์ (ไม่ประกอบ) จะกล่าวในนัยที่สิบ ในนัยนั้น เมื่อกล่าวว่า ‘เวทนาเป็นต้นวิปปยุตต์จากรูปขันธ์ รูปขันธ์วิปปยุตต์จากเวทนาเป็นต้น’ แล้วจึงกล่าวถึงนิพพานอย่างไร? จึงกล่าวโดยอ้างถึงคำถามว่า ‘นิพพานเป็นธรรมที่ละเอียดอ่อนเหมือนรูป’ ในคำว่า ‘มโนายตนะวิปปยุตต์จากอายตนะหนึ่ง ธาตุหนึ่ง และบางสิ่ง’ นี้ พึงทราบว่า นิพพานแม้จะไม่ได้ถูกยกขึ้นมาโดยสภาพเหมือนรูปที่ละเอียดอ่อน ก็ถูกถือเอาด้วยคำว่า ‘บางสิ่ง’ ในที่เช่นนี้ นิพพานจึงถูกเข้าใจว่าเป็นธรรมที่ละเอียดอ่อนเหมือนรูป ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ด้วยคำว่า ‘หรือด้วยธรรมที่ปะปนกับรูป’ นี้ ก็กล่าวถึงการไม่สัมปยุตต์กับธรรมที่ปะปนกับนิพพาน มีอนุปาทินนะและอนุปาทานิยะเป็นต้น เพราะไม่มีธรรมอื่นที่สัมปยุตต์ซึ่งเป็นไปพร้อมกับบทที่สงเคราะห์ขันธ์สี่ที่สมบูรณ์ และไม่มีการสัมปยุตต์กับอดีตและอนาคต จึงแสดงความไม่สมควรของนิพพานนั้น โดยกล่าวว่า ‘เฉพาะธรรมที่เป็นปัจจุบัน... (ละไว้)... หมายถึงในอรูปภพเป็นต้น’ ส่วนธรรมอื่น ๆ ที่ได้การสัมปยุตต์นั้น คืออะไร? คือธรรมที่ไม่ปะปนกับรูป ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของอรูป จึงกล่าวว่า ‘เวทนาขันธ์เป็นต้น’

နဝမနယသမ္ပယုတ္တေနသမ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์ด้วยธรรมที่สัมปยุตต์’ ในนัยที่เก้า จบลงแล้ว

၁၀. ဒသမနယော ဝိပ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

๑๐. คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่สิบ

၃၅၃. ယေ ဝိပ္ပယုတ္တေန ဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေန ပါဠိယံ အဂ္ဂဟိတာ, တေသု ကေစိ ဝိပ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မန္တရဿ အဘာဝတော ကေစိ ခန္ဓာဒီဟိ ဝိပ္ပယောဂဿေဝ အသမ္ဘဝတောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဓမ္မာယတနာဒိဓမ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗစိတ္တုပ္ပာဒဂတဓမ္မဘာဝတောတိ ဣမိနာ ဘိန္နကာလတာဒိဝိသေသဝတော အရူပက္ခန္ဓဿ ဝိပ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မန္တရဿ အဘာဝမာဟ, အနာရမ္မဏမိဿကဘာဝတောတိ ဣမိနာ ပန သဗ္ဗဿပိ. ကာမဘဝေါ [Pg.31] ဥပပတ္တိဘဝေါ သညီဘဝေါ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေါတိ ဣမေ စတ္တာရော မဟာဘဝါ. ဝိပ္ပယောဂါဘာဝတောတိ ဝိပ္ပယောဂါသမ္ဘဝတော. န ဟိ ယေ ဒုက္ခသစ္စာဒီဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာ, တေဟိ ဝိပ္ပယုတ္တာနံ တေသံယေဝ ဒုက္ခသစ္စာဒီနံ ခန္ဓာဒီသု ကေနစိ ဝိပ္ပယောဂေါ သမ္ဘဝတိ.

๓๕๓. ธรรมเหล่าใดที่ไม่ได้ถูกถือเอาในบาลีด้วยความเป็นธรรมที่วิปปยุตต์จากธรรมที่วิปปยุตต์ ในธรรมเหล่านั้น บางอย่างเพราะไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์ บางอย่างเพราะการวิปปยุตต์จากขันธ์เป็นต้นนั้นเป็นไปไม่ได้ จึงแสดงความหมายนี้โดยกล่าวว่า ‘ธรรมมีธัมมายตนะเป็นต้น’ ในที่นั้น ด้วยความเป็นธรรมที่อยู่ในจิตตุปบาททั้งปวงนี้ ย่อมกล่าวถึงการไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์จากอรูปขันธ์ซึ่งมีลักษณะพิเศษคือมีกาลต่างกันเป็นต้น ส่วนด้วยความเป็นธรรมที่ปะปนกับธรรมที่ไม่มีอารมณ์นี้ ย่อมกล่าวถึงการไม่มีธรรมอื่นที่วิปปยุตต์จากธรรมทั้งหมด กามภพ อุปปัตติภพ สัญญีภพ ปัญจโวการภพ เหล่านี้คือมหาภพสี่ คำว่า ‘เพราะไม่มีการวิปปยุตต์’ หมายถึง เพราะการวิปปยุตต์เป็นไปไม่ได้ เพราะธรรมเหล่าใดที่วิปปยุตต์จากทุกขสัจจะเป็นต้น การวิปปยุตต์ของทุกขสัจจะเป็นต้นเหล่านั้นจากสิ่งใดสิ่งหนึ่งในขันธ์เป็นต้นที่วิปปยุตต์จากธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นไปไม่ได้

ဒသမနယဝိပ္ပယုတ္တေနဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทว่า ‘วิปปยุตต์ด้วยธรรมที่วิปปยุตต์’ ในนัยที่สิบ จบลงแล้ว

၁၁. ဧကာဒသမနယော သင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

๑๑. คำอธิบายบทว่า ‘สัมปยุตต์และวิปปยุตต์ด้วยธรรมที่สงเคราะห์ได้’ ในนัยที่สิบเอ็ด

၄၀၉. တေတိ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာ. သေသေဟီတိ အဝသိဋ္ဌေဟိ ဝေဒနာသညာဝိညာဏက္ခန္ဓေဟိ. ‘‘ဧတေန သဟ သမ္ဗန္ဓော’’တိ ဣမိနာ ပဒါနံ သမ္ဗန္ဓဒဿနမုခေန ‘‘သမုဒယသစ္စေန ယေ ဓမ္မာ သမ္ပယုတ္တာ’’တိ ပါဠိယာ အတ္ထဝိဝရဏံ ပါကဋတရံ ကတွာ ကေဟိစီတိပဒဿတ္ထံ ကာတုံ ‘‘ကေဟိစီတိ ဧတဿ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထံ ဒဿေတုံ အာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဝိသေသေတွာတိ ဧတ္ထ တေသံ ဓမ္မာနံ တဏှာဝဇ္ဇာနံ သင်္ခါရက္ခန္ဓဓမ္မာယတနဓမ္မဓာတုပရိယာပန္နတာကိတ္တနံ ဝိသေသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ယတော တေ သမုဒယသစ္စေန ခန္ဓာဒိသင်္ဂဟေန သင်္ဂဟိတာတိ ဝုတ္တာ. သယံ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တော န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အတ္တဝဇ္ဇေဟီ’’တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘စိတ္တံ န ဝတ္တဗ္ဗံ စိတ္တေန သမ္ပယုတ္တန္တိပိ, စိတ္တေန ဝိပ္ပယုတ္တန္တိပီ’’တိ. သမ္ပယောဂါရဟေဟီတိ ဝိသေသနံ သုခုမရူပံ နိဗ္ဗာနန္တိ ဒွေ သန္ဓာယ ကတံ, န တဏှာဒိကေ.

๔๐๙. ธรรมเหล่านั้นคือสังขารขันธ์. บทว่า เสเสหิ (ด้วยขันธ์ที่เหลือ) ได้แก่ ด้วยเวทนาขันธ์ สัญญาขันธ์ และวิญญาณขันธ์ที่เหลือ. บทว่า “เอเตน สห สัมพันโธ” (สัมพันธ์กับบทนี้) นี้ เป็นการแสดงความสัมพันธ์ของบททั้งหลาย โดยทำอรรถาธิบายของบาลีว่า “สมุทยสัจเจน เย ธัมมา สัมปยุตตา” (ธรรมเหล่าใดที่สัมปยุตด้วยสมุทยสัจจะ) ให้ชัดเจนยิ่งขึ้น เพื่อแสดงความหมายของบทว่า “เกหิจิ” (ด้วยบางอย่าง) จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เกหิจิ เอตัสสะ ปนา” (ก็ของบทว่า เกหิจิ นี้). คำว่า อตฺถํ ทสฺเสตุํ อาห นี้ มีความสัมพันธ์กัน. ในบทว่า วิเสเสตฺวา (จำแนกแล้ว) นี้ พึงเห็นว่า การกล่าวถึงธรรมเหล่านั้นเว้นตัณหาว่าสงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์ ธัมมายตนะ และธรรมธาตุ เป็นการจำแนก เพราะธรรมเหล่านั้นถูกสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจจะ โดยการสงเคราะห์ด้วยขันธ์เป็นต้น. ที่กล่าวว่า “อัตตวัชเชหิ” (เว้นตน) นั้น หมายถึง ตนเองไม่สัมปยุตกับตนเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ควรกล่าวว่าจิตสัมปยุตด้วยจิต หรือจิตวิปปยุตด้วยจิต”. บทวิเสสนะว่า “สัมปโยคารเหหิ” (ด้วยธรรมที่ควรสัมปยุต) นี้ กล่าวโดยหมายถึงรูปละเอียดและนิพพาน ๒ อย่าง ไม่ใช่หมายถึงตัณหาเป็นต้น.

ဧကာဒသမနယသင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๑ จบลงแล้ว.

၁၂. ဒွါဒသမနယော သမ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

๑๒. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่สัมปยุตในนัยที่ ๑๒

၄၁၇. နဝမနယေ သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌာ သမ္ပယုတ္တာ ဥဒ္ဓဋာ, ဒွါဒသမနယေ စ သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌာ သင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတာတိ ဥဘယတ္ထာပိ သမ္ပယောဂဝိသိဋ္ဌာဝ ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘ဒွါဒသမ…ပေ… လဗ္ဘန္တီ’’တိ.

๔๑๗. ในนัยที่ ๙ ธรรมที่สัมปยุตซึ่งมีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษถูกยกขึ้นแสดง และในนัยที่ ๑๒ ธรรมที่สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ซึ่งมีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษถูกยกขึ้นแสดง ดังนั้นในทั้งสองกรณี ธรรมที่มีสัมปโยคเป็นลักษณะพิเศษเท่านั้นที่ถูกนำมากล่าว จึงกล่าวว่า “ในนัยที่ ๑๒...เป...ย่อมได้”.

ဒွါဒသမနယသမ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่สัมปยุตในนัยที่ ๑๒ จบลงแล้ว.

၁၃. တေရသမနယော အသင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ

๑๓. คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๓

၄၄၈. ယေဟီတိ [Pg.32] ရူပက္ခန္ဓဓမ္မာယတနာဒီဟိ. တီဟိပိ ခန္ဓာယတနာဒိသင်္ဂဟေဟိ. ပုန ယေဟီတိ အရူပဘဝါဒီဟိ. ဩဠာရိကာယတနာနေဝ ဟောန္တိ အာယတနဓာတုသင်္ဂဟေဟိပိ အသင်္ဂဟိတတ္တာ. တေတိ စတုဝေါကာရဘဝါဒယော. ဝုတ္တာဝသေသာတိ ရူပက္ခန္ဓဓမ္မာယတနာဒီဟိ အဝသိဋ္ဌာ. သတိပိ အသင်္ဂါဟကတ္တေ တေဟိ အသင်္ဂဟိတာနံ သမ္ပယောဂေါ န သမ္ဘဝတီတိ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒယော ဣဓ တေရသမနယေ ဝိဿဇ္ဇနံ န ရုဟန္တိ နာရောဟန္တိ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓေန ဟိ ခန္ဓာဒိဝသေန ရူပါရူပဓမ္မာ အသင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ, တေသဉ္စ သမ္ပယောဂေါ နာမ နတ္ထီ’’တိ (ဓာတု. ၄၄၈) အသင်္ဂါဟကာ ဧဝ န ဟောန္တိ အဝိကလပဉ္စက္ခန္ဓာဒိသမုဒါယဘာဝတော.

๔๔๘. บทว่า เยหิ (ด้วยธรรมเหล่าใด) ได้แก่ ด้วยรูปขันธ์ ธัมมายตนะเป็นต้น. ด้วยการสงเคราะห์ขันธ์ อายตนะเป็นต้นทั้ง ๓ อย่าง. อีกอย่าง บทว่า เยหิ ได้แก่ ด้วยอรูปภพเป็นต้น. อายตนะที่หยาบเท่านั้นย่อมมี เพราะไม่ถูกสงเคราะห์แม้ด้วยการสงเคราะห์อายตนะและธาตุ. ธรรมเหล่านั้นคือจตุโวการภพเป็นต้น. บทว่า วุตฺตาวเสสา (ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว) ได้แก่ ที่เหลือจากรูปขันธ์ ธัมมายตนะเป็นต้น. แม้จะมีภาวะที่ไม่สงเคราะห์ แต่การสัมปยุตของธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปไม่ได้ ดังนั้น เวทนาขันธ์เป็นต้นจึงไม่ขึ้นสู่การวิสัชนาในนัยที่ ๑๓ นี้. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า “ด้วยเวทนาขันธ์ ธรรมคือรูปและอรูปย่อมไม่ถูกสงเคราะห์โดยความเป็นขันธ์เป็นต้น และการสัมปยุตของธรรมเหล่านั้นย่อมไม่มี” (ธาตุ. ๔๔๘) เพราะธรรมเหล่านั้นไม่เป็นอสังคาหกะเลย โดยความเป็นหมู่แห่งปัญจขันธ์เป็นต้นที่ไม่บกพร่อง.

တေတိ ‘‘ဒုက္ခသစ္စာဒီ’’တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝုတ္တဓမ္မာ. အသဗ္ဗ…ပေ… သိယုံ အဝိတက္ကာဝိစာရာဒိဓမ္မာ ဝိယ. န တေသံ ဝိပ္ပယောဂေါ နတ္ထိ တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ စိတ္တုပ္ပာဒဿ သမ္ဘဝတော. ဝေဒနာက္ခန္ဓေန အသင်္ဂဟိတာနံ အနာရမ္မဏမိဿကတ္တာ န ‘‘ဝိပ္ပယောဂဿ အတ္ထိတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ စာဟ ‘‘ရူပါရူပဓမ္မာ အသင်္ဂဟိတာ’’တိ. ဥဘယာဘာဝတောတိ သမ္ပယောဂဝိပ္ပယောဂါဘာဝတော. အနာရမ္မဏသဟိတသဗ္ဗဝိညာဏတံဓာတုသမ္ပယုတ္တတဒုဘယဓမ္မာ အစေတသိကစေတသိကလောကိယပဒါဒီနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ธรรมเหล่านั้นคือธรรมที่กล่าวด้วยคำว่า “ทุกขสัจจะ” เป็นต้น. บทว่า อสัพพะ...เป... พึงมี เหมือนธรรมมีอวิตักกะอวิจาระเป็นต้น. ไม่ใช่ว่าการวิปปยุตของธรรมเหล่านั้นจะไม่มี เพราะมีการเกิดขึ้นของจิตตุปบาทที่พ้นจากธรรมเหล่านั้น. ที่กล่าวว่า “ไม่ใช่เพื่อความมีอยู่แห่งวิปปยุต” นั้น เพราะธรรมที่ไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยเวทนาขันธ์เป็นธรรมที่ระคนด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์. และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า “รูปและอรูปธรรมไม่ถูกสงเคราะห์”. บทว่า อุภยาภาวโต (เพราะไม่มีทั้งสองอย่าง) ได้แก่ เพราะไม่มีทั้งสัมปโยคและวิปปโยค. ธรรมทั้งสองอย่างนั้นคือวิญญาณธาตุทั้งหมดพร้อมด้วยธรรมที่ไม่มีอารมณ์ และธรรมที่สัมปยุตด้วยวิญญาณธาตุนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งบทมีอเจตสิก เจตสิก และโลกิยะเป็นต้น.

တေရသမနယအသင်္ဂဟိတေနသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทว่า สัมปยุตและวิปปยุตด้วยธรรมที่ไม่สงเคราะห์ในนัยที่ ๑๓ จบลงแล้ว.

၁၄. စုဒ္ဒသမနယော ဝိပ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ

๑๔. คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่วิปปยุตในนัยที่ ๑๔

၄၅၆. ဓမ္မသဘာဝမတ္တတ္တာတိ သဘာဝဓမ္မာနံ ဓမ္မမတ္တတ္တာ အဝတ္ထာဝိသေသမတ္တတ္တာ.

๔๕๖. บทว่า ธัมมสภาวมัตตัตตา (เพราะเป็นเพียงสภาวะของธรรม) ได้แก่ เพราะเป็นเพียงธรรมของสภาวธรรม เพราะเป็นเพียงลักษณะพิเศษของสภาวะ.

သမုစ္ဆိဇ္ဇတိ ဧတေနာတိ သမုစ္ဆေဒေါ. သင်္ဂဟာဒိဝိစာရပရိနိဋ္ဌာနဘူတော စုဒ္ဒသမနယော. တေနာဟ ‘‘ပရိယောသာနေ နယေ’’တိ. ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗဓမ္မဝိဝိတ္တာ ပုစ္ဆာ မောဃပုစ္ဆာ, သာ တထာဘူတာပိ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗဓမ္မာဘာဝဿ ဉာပိကာ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘တေသံ ပုစ္ဆာယ မောဃတ္တာ တေ န လဗ္ဘန္တီ’’တိ. မောဃာ ပုစ္ဆာ ဧတဿာတိ မောဃပုစ္ဆကော. အဋ္ဌမော နယော [Pg.33] တတ္ထ သဗ္ဗပုစ္ဆာနံ မောဃတ္တာ. တေန စ သဟာတိ တေန အဋ္ဌမနယေန သဒ္ဓိံ ဣမသ္မိံ ဩသာနနယေ အဋ္ဌမနယေ စ ဩသာနနယေ စ ဧတေ ဓမ္မာယတနာဒယော သဗ္ဗပ္ပကာရေန န လဗ္ဘန္တိ. ဝိပ္ပယောဂဿပိ အဘာဝါတိ တတ္ထ ကာရဏမာဟ.

สิ่งที่ถูกตัดขาดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่า สมุจเฉท (การตัดขาด). นัยที่ ๑๔ เป็นที่สิ้นสุดแห่งการพิจารณาการสงเคราะห์เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในนัยสุดท้าย”. ปัญหาที่ปราศจากธรรมที่ควรตอบ ชื่อว่า โมฆปัญหา (ปัญหาเปล่า) แม้ปัญหาเช่นนั้นก็เป็นเครื่องแสดงว่าไม่มีธรรมที่ควรตอบ จึงกล่าวว่า “เพราะปัญหาของธรรมเหล่านั้นเป็นโมฆะ ธรรมเหล่านั้นจึงไม่พึงได้”. ผู้มีปัญหาเปล่า ชื่อว่า โมฆปุจฉกะ. นัยที่ ๘ เป็นนัยที่ปัญหาทั้งหมดในนัยนั้นเป็นโมฆะ. บทว่า เตน จ สห (พร้อมด้วยนัยนั้น) ได้แก่ พร้อมด้วยนัยที่ ๘ นั้น ในนัยสุดท้ายนี้ และในนัยที่ ๘ และในนัยสุดท้าย ธรรมมีอายตนะเป็นต้นเหล่านี้ย่อมไม่พึงได้โดยประการทั้งปวง. ที่กล่าวว่า “เพราะไม่มีแม้การวิปปยุต” นั้น เป็นการกล่าวเหตุในที่นั้น.

စုဒ္ဒသမနယဝိပ္ပယုတ္တေနသင်္ဂဟိတာသင်္ဂဟိတပဒဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายบทว่า สงเคราะห์และไม่สงเคราะห์ด้วยธรรมที่วิปปยุตในนัยที่ ๑๔ จบลงแล้ว.

ဓာတုကထာပကရဏ-အနုဋီကာ သမတ္တာ.

อนุฏีกาธาตุกถาปกรณ์ จบลงแล้ว.

ပုဂ္ဂလပညတ္တိပကရဏ-အနုဋီကာ

อนุฏีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์

၁. မာတိကာဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายมาติกา

၁. ‘‘ဓာတုကထံ [Pg.35] ဒေသယိတွာ အနန္တရံ တဿ အာဟ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ’’န္တိ ဝုတ္တေ တတ္ထ ကာရဏံ သမုဒါဂမတော ပဋ္ဌာယ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဓမ္မသင်္ဂဟေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ယဒိပိ ဓမ္မသင်္ဂဟေ ဖဿာဒီနံ ပထဝီအာဒီနဉ္စ ဓမ္မာနံ နာနာနယဝိစိတ္တော အနုပဒဝိဘာဂေါပိ ကတော, န သင်္ဂဟော ဧဝ, သော ပန တေသံ ကုသလတ္တိကာဒိဟေတုဒုကာဒိတိကဒုကေဟိ သင်္ဂဟသန္ဒဿနတ္ထောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မသင်္ဂဟေ တိကဒုကာဒိဝသေန သင်္ဂဟိတာနံ ဓမ္မာန’’န္တိ. တေနေဝ ဟိ တံ ပကရဏံ ‘‘ဓမ္မသင်္ဂဟော’’တိ သမညံ လဘိ. ကာမဉ္စ ဓမ္မသင်္ဂဟေပိ ‘‘တသ္မိံ ခေါ ပန သမယေ စတ္တာရော ခန္ဓာ ဟောန္တီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၅၈) ခန္ဓာဒိဝိဘာဂေါ ဒဿိတော, သော ပန န တထာ သာတိသယော, ယထာ ဝိဘင်္ဂပကရဏေတိ သာတိသယံ တံ ဂဟေတွာ အာဟ ‘‘ဝိဘင်္ဂေ ခန္ဓာဒိဝိဘာဂံ ဒဿေတွာ’’တိ, ယတော တံ ‘‘ဝိဘင်္ဂေါ’’တွေဝ ပညာယိတ္ထ. ဓာတုကထာယာတိ အာဓာရေ ဘုမ္မံ, တထာ ‘‘ဓမ္မသင်္ဂဟေ ဝိဘင်္ဂေ’’တိ ဧတ္ထာပိ. အာဓာရော ဟိ သင်္ဂဟဏဝိဘဇနပ္ပဘေဒဝစနသင်္ခါတာနံ အဝယဝကိရိယာနံ တံသမုဒါယဘူတာနိ ပကရဏာနိ ယထာ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ’’တိ. ကရဏဝစနံ ဝါ ဧတံ, ဓာတုကထာယ ကရဏဘူတာယာတိ အတ္ထော.

๑. เมื่อกล่าวว่า 'แสดงธาตุกถาแล้ว จึงกล่าวปุคคลบัญญัติในลำดับต่อจากธาตุกถานั้น' ในที่นั้น (พระอรรถกถาจารย์) เมื่อจะจำแนกเหตุโดยเริ่มตั้งแต่ความบังเกิดขึ้น จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า 'ในธรรมสังคณี' (dhammasaṅgahe). ในธรรมสังคณีนั้น แม้จะมีการจำแนกบทต่อบทที่วิจิตรด้วยนัยต่างๆ ของธรรมมีผัสสะเป็นต้น และมีปฐวีธาตุเป็นต้น ก็มิใช่เพียงการสงเคราะห์เท่านั้น แต่การจำแนกนั้นมีขึ้นเพื่อแสดงการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยติกะมีกุสลติกะเป็นต้น และทุกะมีเหตุทุกะเป็นต้น ดังที่กล่าวว่า 'ของธรรมที่ถูกสงเคราะห์ด้วยอำนาจติกะและทุกะเป็นต้นในธรรมสังคณี'. เพราะเหตุนั้น ปกรณ์นั้นจึงได้ชื่อว่า 'ธรรมสังคณี'. อนึ่ง แม้ในธรรมสังคณีก็มีการแสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นด้วยคำเป็นต้นว่า 'ก็ในสมัยนั้น ขันธ์ ๔ ย่อมมี' (ธ.ส. ๕๘) แต่การจำแนกนั้นไม่วิเศษ (ชัดเจน) เท่าในวิภังคปกรณ์ จึงทรงถือเอาวิภังคปกรณ์ที่มีความวิเศษนั้นแล้วกล่าวว่า 'แสดงการจำแนกขันธ์เป็นต้นในวิภังค์' เพราะปกรณ์นั้นเป็นที่รู้จักกันว่า 'วิภังค์' นั่นเอง. บทว่า Dhātukathāya เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถว่าอาธาระ เช่นเดียวกับในบทว่า 'ในธรรมสังคณี ในวิภังค์' ในที่นี้. เพราะอาธาระคือปกรณ์ทั้งหลายซึ่งเป็นที่รวมแห่งกิริยาที่เป็นส่วนย่อย อันได้แก่การสงเคราะห์ การจำแนก และการจำแนกประเภท เปรียบเหมือน 'กิ่งในต้นไม้'. หรือบทนี้เป็นตติยาวิภัตติ (กรณวจนะ) มีความหมายว่า 'ด้วยธาตุกถาอันเป็นเครื่องกระทำ'.

ဧတ္ထ စ အဘိညေယျဓမ္မေ ဒေသေန္တော ဒေသနာကုသလော ဘဂဝါ တိကဒုကဝသေန တာဝ နေသံ သင်္ဂဟံ ဒဿေန္တော ဓမ္မသင်္ဂဏိံ ဒေသေတွာ သင်္ဂဟပုဗ္ဗကတ္တာ ဝိဘာဂဿ တဒနန္တရံ ခန္ဓာဒိဝသေန ဝိဘာဂံ ဒဿေန္တော ဝိဘင်္ဂံ ဒေသေသိ. ပုန ယထာဝုတ္တဝိဘာဂသင်္ဂဟယုတ္တေ ဓမ္မေ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒိနယပ္ပဘေဒတော ဒဿေန္တော ဓာတုကထံ ဒေသေသိ တဿာ အဗ္ဘန္တရဗာဟိရမာတိကာသရီရကတ္တာ. န ဟိ သက္ကာ ခန္ဓာဒိကေ ကုသလာဒိကေ စ ဝိနာ သင်္ဂဟာသင်္ဂဟာဒိနယံ နေတုန္တိ. တေနာဟ ‘‘တထာသင်္ဂဟိတဝိဘတ္တာန’’န္တိ. ဧဝံ သင်္ဂဟတော ဝိဘာဂတော ပဘေဒတော စ ဓမ္မာနံ ဒေသနာ ယဿာ [Pg.36] ပညတ္တိယာ ဝသေန ဟောတိ, ယော စာယံ ယထာဝုတ္တဓမ္မုပါဒါနော ပုဂ္ဂလဝေါဟာရော, တဿ စ သမယဝိမုတ္တာဒိဝသေန ဝိဘာဂေါ, တံ သဗ္ဗံ ဝိဘာဝေတုံ ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ဒေသိတာတိ ဣဒမေတေသံ စတုန္နံ ပကရဏာနံ ဒေသနာနုက္ကမကာရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ในที่นี้ พระผู้มีพระภาคผู้ทรงฉลาดในการแสดงธรรม เมื่อจะทรงแสดงธรรมที่ควรรู้ยิ่ง (อภิญเญยยธรรม) ทรงแสดงการสงเคราะห์ธรรมเหล่านั้นด้วยอำนาจติกะและทุกะก่อน จึงทรงแสดงธรรมสังคณี และเพราะการจำแนกมีข้อกำหนดเบื้องต้นคือการสงเคราะห์ ในลำดับต่อจากนั้นจึงทรงแสดงการจำแนกด้วยอำนาจขันธ์เป็นต้น จึงทรงแสดงวิภังค์. ต่อมา ทรงแสดงธาตุกถา โดยทรงแสดงธรรมที่ประกอบด้วยการจำแนกและการสงเคราะห์ตามที่กล่าวมาแล้ว โดยจำแนกประเภทด้วยนัยมีการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้น เพราะธาตุกถามีมาติกาภายในและภายนอกเป็นสรีระ (โครงร่าง). เพราะไม่สามารถจะนำนัยมีการสงเคราะห์และไม่สงเคราะห์เป็นต้นไปใช้ในธรรมมีขันธ์เป็นต้นและกุศลเป็นต้นได้ (หากปราศจากธาตุกถา). เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของธรรมที่ถูกสงเคราะห์และจำแนกแล้วอย่างนั้น'. การแสดงธรรมโดยการสงเคราะห์ การจำแนก และการจำแนกประเภทอย่างนี้ ย่อมมีได้ด้วยอำนาจบัญญัติใด และโวหารว่าบุคคลนี้ซึ่งมีการยึดถือธรรมตามที่กล่าวมาแล้วเป็นเหตุ และการจำแนกโวหารว่าบุคคลนั้นด้วยอำนาจสมยวิมุตติเป็นต้น เพื่อจะจำแนกเนื้อความทั้งหมดนั้น จึงทรงแสดงปุคคลบัญญัติ พึงทราบว่านี้เป็นเหตุแห่งลำดับการแสดงปกรณ์ทั้ง ๔ นี้.

တေသန္တိ ဓမ္မာနံ. သဘာဝတောတိ ‘‘ဖဿော ဝေဒနာ’’တိအာဒိသဘာဝတော. ဥပါဒါယာတိ ‘‘ပုဂ္ဂလော သတ္တော ပေါသော’’တိအာဒိနာ ခန္ဓေ ဥပါဒါယ. ပညာပနံ ယာယ တဇ္ဇာဥပါဒါဒိဘေဒါယ ပညတ္တိယာ ဟောတိ, တံ ပညတ္တိံ. ပဘေဒတောတိ ခန္ဓာဒိသမယဝိမုတ္တာဒိဝိဘာဂတော. ယာယ ပညတ္တိယာ သဘာဝတော ဥပါဒါယ စ ပညာပနန္တိ သင်္ခေပတော ဝုတ္တမတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘တတ္ထ ယေ ဓမ္မေ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အသဘာဝပညတ္တိယာပိ မူလဘူတံ ဥပါဒါနံ သဘာဝဓမ္မော ဧဝ, ကေဝလံ ပန တေသံ ပဝတ္တိအာကာရဘေဒသန္နိဿယတော ဝိသေသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ ဓမ္မေ…ပေ… ဟောတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ ပုဗ္ဗာပရိယဘာဝေန ပဝတ္တမာနေတိ ဣမိနာ ပဗန္ဓသန္နိဿယတံ ဒဿေန္တော သန္တာနပညတ္တိံ ဝဒတိ, အသဘာဝသမူဟဝသေနာတိ ဣမိနာ သေသပညတ္တိံ. တိဿော ဟိ ပညတ္တိယော သန္တာနပညတ္တိ သမူဟပညတ္တိ အဝတ္ထာဝိသေသပညတ္တီတိ. တတ္ထ ပဗန္ဓော သန္တာနော. သမုဒါယော သမူဟော. ဥပ္ပာဒါဒိကော ဒဟရဘာဝါဒိကော စ အဝတ္ထာဝိသေသော. တေသု အသဘာဝဂ္ဂဟဏေန ဝိနာ ပဗန္ဓသမူဟာနံ အသဘာဝတ္တေ သိဒ္ဓေ အသဘာဝသမူဟဝသေနာတိ အသဘာဝဂ္ဂဟဏံ ပဗန္ဓသမူဟဝိနိမုတ္တပညတ္တိသန္ဒဿနတ္ထန္တိ တေန အဝတ္ထာဝိသေသပညတ္တိယာ ပရိဂ္ဂဟော ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော.

บทว่า Tesanti แปลว่า ของธรรมทั้งหลาย. บทว่า Sabhāvatoti แปลว่า โดยสภาวะมีผัสสะและเวทนาเป็นต้น. บทว่า Upādāyāti แปลว่า อาศัยขันธ์ทั้งหลายแล้ว (บัญญัติ) ว่า 'บุคคล สัตว์ บุรุษ' เป็นต้น. การบัญญัติ (Paññāpanaṃ) ย่อมมีด้วยบัญญัติใด อันมีความต่างแห่งอุปาทา (การอาศัย) ที่เกิดจากธรรมนั้นๆ เป็นต้น (ทรงแสดง) บัญญัตินั้น. บทว่า Pabhedatoti แปลว่า โดยการจำแนกมีขันธ์เป็นต้น และโดยการจำแนกมีสมยวิมุตติเป็นต้น. พระผู้มีพระภาคเมื่อจะทรงขยายความที่ตรัสไว้โดยย่อว่า 'การบัญญัติโดยสภาวะและโดยการอาศัยมีได้ด้วยบัญญัติใด' จึงตรัสคำเป็นต้นว่า 'ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ธรรมเหล่าใด'. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น แม้อุปาทาน (สิ่งที่ถูกอาศัย) อันเป็นมูลฐานของอสภาวบัญญัติ ก็เป็นสภาวธรรมนั่นเอง แต่เพื่อจะแสดงความพิเศษเพราะอาศัยความต่างแห่งอาการที่เป็นไปของธรรมเหล่านั้น จึงตรัสว่า 'ธรรมเหล่าใด... ย่อมมี'. ในบรรดาบทเหล่านั้น ด้วยบทว่า 'เป็นไปโดยความเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลาย' นี้ ทรงแสดงการอาศัยความสืบต่อ (ปพันธะ) จึงตรัสถึงสันตานบัญญัติ, ด้วยบทว่า 'โดยความเป็นหมู่แห่งอสภาวะ' นี้ ทรงตรัสถึงบัญญัติที่เหลือ. เพราะบัญญัติมี ๓ อย่าง คือ สันตานบัญญัติ สมูหบัญญัติ และอวัฏฐาวิเสสบัญญัติ. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น ปพันธะ คือ สันตานะ (ความสืบต่อ). สมุทายะ คือ สมูหะ (หมู่). อวัฏฐาวิเสส คือ ความต่างแห่งสถานะ มีความเป็นอุปปาทะเป็นต้น และความเป็นเด็กเป็นต้น. ในบรรดาบัญญัติเหล่านั้น เมื่อความเป็นอสภาวะของปพันธะและสมูหะสำเร็จได้โดยไม่ต้องระบุว่าเป็นอสภาวะ การระบุว่าเป็นอสภาวะในบทว่า 'โดยความเป็นหมู่แห่งอสภาวะ' (asabhāvasamūhavasena) จึงมีเพื่อแสดงบัญญัติที่พ้นจากปพันธะและสมูหะ พึงทราบว่าท่านกล่าวสงเคราะห์อวัฏฐาวิเสสบัญญัติไว้ด้วยบทนั้น.

တေသန္တိ ပုဗ္ဗေ ယံ-သဒ္ဒေန ပရာမဋ္ဌာနံ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓဓမ္မာနံ. တေနေဝါဟ ‘‘အညေသဉ္စ ဗာဟိရရူပနိဗ္ဗာနာန’’န္တိ. သသဘာဝသမူဟသသဘာဝပ္ပဘေဒဝသေနာတိ ရူပက္ခန္ဓာဒိသသဘာဝသမူဟဝသေန စက္ခာယတနာဒိသသဘာဝဝိသေသဝသေန စ. ‘‘သသဘာဝသမူဟသဘာဝဘေဒဝသေနာ’’တိ စ ပါဌော. တတ္ထ သမူဟသဘာဝေါတိ သဘာဝသန္တာနံ အဝတ္ထာဝိသေသဝိဓုရံ သမူဟဝသေန လက္ခဏမေဝါဟ. တထာ ဟိ ခန္ဓပညတ္တိယာပိ သဘာဝပညတ္တိတာ ဝုတ္တာ. တာယာတိ အာယတနပညတ္တိအာဒိပ္ပဘေဒါယ သဘာဝပညတ္တိယာ. ဝိဘတ္တာ သဘာဝပညတ္တီတိ ‘‘ဖဿော ဖုသနာ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၂) ဝိဘတ္တာ ဖဿာဒိသဘာဝပညတ္တိ. သဗ္ဗာပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန သဘာဝဓမ္မေသု သာမညဝသေန ပဝတ္တံ ကုသလာဒိပညတ္တိံ သင်္ဂဏှာတိ. ရူပါဒိဓမ္မာနံ သမူဟော သန္တာနေန [Pg.37] ပဝတ္တမာနော အဝတ္ထာဝိသေသသဟိတော ဧကတ္တဂ္ဂဟဏနိဗန္ဓနော သတ္တောတိ ဝေါဟရီယတီတိ သော သဘာဝဓမ္မော နာမ ပန န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပန အသဘာဝပညတ္တီ’’တိ. တာယာတိ ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာ. ယသ္မာ ပန ဓမ္မာနံ ပဗန္ဓော သမူဟော စ ဓမ္မသန္နိဿိတောတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတိ, တသ္မာ ‘‘ပရိညေယျာဒိသဘာဝဓမ္မေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တိတော’’တိ ဝုတ္တံ.

บทว่า Tesanti หมายถึง ของธรรมที่ผูกพันกับอินทรีย์ (อินทริยพัทธธรรม) ที่ถูกอ้างถึงด้วย ย-ศัพท์ ในเบื้องต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และของรูปภายนอกและนิพพานอื่นๆ'. บทว่า Sasabhāvasamūhasasabhāvappabhedavasenāti หมายถึง ด้วยอำนาจแห่งหมู่สภาวะมีรูปขันธ์เป็นต้น และด้วยอำนาจแห่งสภาวะพิเศษมีจักขายตนะเป็นต้น. และมีบทที่อ่านว่า Sasabhāvasamūhasabhāvabhedavasenā ดังนี้ด้วย. ในบทนั้น คำว่า Samūhasabhāvo หมายถึง ลักษณะโดยความเป็นหมู่ที่ปราศจากความต่างแห่งสถานะ (อวัฏฐาวิเสส) แห่งสภาวสันดาน. จริงอย่างนั้น แม้ในขันธบัญญัติ ท่านก็กล่าวว่าเป็นสภาวบัญญัติ. บทว่า Tāyāti หมายถึง ด้วยสภาวบัญญัติมีความต่างแห่งอายตนบัญญัติเป็นต้น. บทว่า Vibhattā sabhāvapaññattīti หมายถึง สภาวบัญญัติมีผัสสะเป็นต้นที่จำแนกไว้ว่า 'ผัสสะ คือการถูกต้อง' เป็นต้น (ธ.ส. ๒). บทว่า Sabbāpīti ด้วย ปิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์กุสลาทิบัญญัติที่เป็นไปโดยส่วนรวมในสภาวธรรมทั้งหลาย. หมู่แห่งรูปธรรมเป็นต้นที่ดำเนินไปโดยความสืบต่อ พร้อมด้วยความต่างแห่งสถานะ อันเป็นเหตุแห่งการยึดถือว่าเป็นหนึ่งเดียว ย่อมถูกเรียกว่า 'สัตว์' แต่สัตว์นั้นมิใช่สภาวธรรมจริงๆ ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนปุคคลบัญญัติเป็นอสภาวบัญญัติ'. บทว่า Tāyāti หมายถึง ด้วยปุคคลบัญญัตินั้น. ก็เพราะว่าความสืบต่อ (ปพันธะ) และหมู่ (สมูหะ) ของธรรมทั้งหลาย ควรจะกล่าวได้ว่าอาศัยธรรมทั้งหลายอยู่ เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นไปโดยอาศัยสภาวธรรมมีปริญเญยยธรรมเป็นต้น'.

ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ ပန ‘‘သဘာဝပညတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ, အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ ‘‘အသဘာဝပညတ္တီ’’တိ ဝုတ္တာ. သဗ္ဗာ ပညတ္တိယောတိ ဥပါဒါယပညတ္တိကိစ္စပညတ္တိအာဒယော သဗ္ဗာ ပညတ္တိယော. ယဒိ သဗ္ဗာ ပညတ္တိယော ဣဓ ဒဿိတာ ဟောန္တိ, ကထံ ‘‘ပုဂ္ဂလပညတ္တီ’’တိ နာမံ ဇာတန္တိ အာဟ ‘‘ခန္ဓာဒိပညတ္တီသူ’’တိအာဒိ. အညတ္ထာတိ ဓမ္မသင်္ဂဟာဒီသု. ယေ ဓမ္မေတိ ယေ ခန္ဓာဒိဓမ္မေ. ပညတ္တိယာ ဝတ္ထုဘာဝေနာတိ ပညာပနဿ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေန. အဓိဋ္ဌာနဉှိ ပညာပေတဗ္ဗဓမ္မာ ပညာပနဿ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ခန္ဓာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ပုဂ္ဂလော ဂဟိတော. ယေ ဓမ္မေတိ ဝါ ယေ ပညတ္တိဓမ္မေ. ပညာပေတုကာမောတိ နိက္ခိပိတုကာမော ဝတ္ထုဘေဒတော အသင်္ကရတော ဌပေတုကာမော. ပညတ္တိပရိစ္ဆေဒန္တိ စ ဝတ္ထုဘေဒဘိန္နံ ပညတ္တိဘူတံ ပရိစ္ဆေဒံ. ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ส่วนวิชชมานบัญญัติ กล่าวว่าเป็น "สภาวบัญญัติ", อวิชชมานบัญญัติ กล่าวว่าเป็น "อสภาวบัญญัติ". บัญญัติทั้งปวง หมายถึง บัญญัติทั้งปวงมีอุปาทายบัญญัติและกิจจบัญญัติเป็นต้น. ถ้าบัญญัติทั้งปวงถูกแสดงไว้ในที่นี้แล้ว ชื่อว่า "ปุคคลบัญญัติ" เกิดขึ้นได้อย่างไร? จึงตรัสว่า "ในขันธบัญญัติเป็นต้น" เป็นต้น. ในที่อื่น หมายถึง ในธรรมสังคหะเป็นต้น. ธรรมเหล่าใด หมายถึง ธรรมมีขันธ์เป็นต้นเหล่าใด. โดยความเป็นวัตถุของบัญญัติ หมายถึง โดยความเป็นอธิษฐานของการบัญญัติ. แท้จริง ธรรมที่พึงบัญญัติเป็นอธิษฐานของการบัญญัติ. และเมื่อเป็นเช่นนี้ บุคคลก็ถูกสงเคราะห์พร้อมกับขันธ์เป็นต้น. หรือ ธรรมเหล่าใด หมายถึง ธรรมที่เป็นบัญญัติเหล่าใด. ผู้ใคร่จะบัญญัติ หมายถึง ผู้ใคร่จะวางไว้ คือผู้ใคร่จะตั้งไว้โดยไม่ปะปนกันเพราะความแตกต่างแห่งวัตถุ. และบัญญัติปริจเฉท หมายถึง ปริจเฉทที่เป็นบัญญัติอันต่างกันโดยความแตกต่างแห่งวัตถุ. พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้.

သာမညပ္ပဘေဒပညာပနာတိ သာမညဘူတာနံ ဝိသေသဘူတာနဉ္စ အတ္ထာနံ ပညာပနာ. တေသန္တိ အတ္ထ-သဒ္ဒါပေက္ခာယ ပုလ္လိင်္ဂနိဒ္ဒေသော. တတ္ထာတိ ပညာပနာယ အတ္ထဒဿနဘူတေသု ဒဿနာဒီသု. ဣဒမေဝံနာမကန္တိ ဣဒံ ရုပ္ပနာဒိအတ္ထဇာတံ ဣတ္ထန္နာမကံ ရူပက္ခန္ဓဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိသမညံ. တံတံကောဋ္ဌာသိကကရဏန္တိ ရူပဝေဒနာဒိတံတံအတ္ထဝိဘာဂပရိယာပန္နတာပါဒနံ. တထာ သညုပ္ပာဒါနမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဗောဓနမေဝ နိက္ခိပနာ’’တိ. ဗောဓနဉှိ ဗောဓနေယျသန္တာနေ ဗောဓေတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ ဌပနန္တိ ကတွာ ‘‘နိက္ခိပနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ပညာပနာ’’တိအာဒိနာ ဘာဝသာဓနေန ဝတွာ သာဓနန္တရာမသနေန အတ္ထန္တရပရိကပ္ပာသင်္ကာ သိယာတိ တံ နိဝါရေတုံ ‘‘ယော ပနာယံ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. တေသံ တေသံ ဓမ္မာနန္တိ တံတံပညာပေတဗ္ဗဓမ္မာနံ. ဒဿနဘူတာယ နာမပညတ္တိယာ ဒိဋ္ဌတာယ, ဌပနဘူတာယ ဌပိတတာယ. တံနိမိတ္တတန္တိ တဿ ဒဿနဿ ဌပနဿ စ နိမိတ္တကာရဏတံ. နိမိတ္တဉှိ ကတ္တုဘာဝေန ဝေါဟရီယတိ ယထာ ‘‘ဘိက္ခာ ဝါသေတီ’’တိ, ‘‘အရိယဘာဝကရာနိ သစ္စာနိ အရိယသစ္စာနီ’’တိ စ.

การบัญญัติสามัญและประเภท หมายถึง การบัญญัติอรรถทั้งหลายที่เป็นสามัญและที่เป็นพิเศษ. ของอรรถเหล่านั้น หมายถึง การกล่าวถึงด้วยปุลลิงค์โดยอาศัยคำว่า "อรรถ". ในที่นั้น หมายถึง ในการเห็นเป็นต้น อันเป็นเครื่องแสดงอรรถของการบัญญัติ. สิ่งนี้มีชื่ออย่างนี้ หมายถึง อรรถชาติมีรูปเป็นต้นนี้ มีชื่ออย่างนี้ คือมีชื่อเรียกเหมือนรูปขันธ์และเวทนาขันธ์เป็นต้น. การทำให้เป็นส่วน ๆ นั้น ๆ หมายถึง การทำให้เป็นส่วนย่อย ๆ ของอรรถนั้น ๆ มีรูปและเวทนาเป็นต้น. เช่นนั้นแหละ เพื่อให้เกิดสัญญา จึงตรัสว่า "การรู้แจ้งนั่นแหละคือการวางลง". แท้จริง การรู้แจ้งนั้น เมื่อพิจารณาว่าเป็นการวางอรรถที่พึงรู้แจ้งลงในสันดานที่พึงรู้แจ้ง จึงกล่าวว่า "การวางลง". เมื่อกล่าวด้วยภาวสาธนะมี "ปัญญาปนา" เป็นต้นแล้ว อาจมีความสงสัยว่าเป็นการกำหนดอรรถอื่นด้วยการอ้างถึงสาธนะอื่น จึงตรัสว่า "ก็อันใด...เป็นต้น...พึงทราบ" เพื่อป้องกันความสงสัยนั้น. ของธรรมเหล่านั้น ๆ หมายถึง ของธรรมที่พึงบัญญัตินั้น ๆ. โดยความเป็นที่เห็นของนามบัญญัติที่เป็นเครื่องแสดง, โดยความเป็นที่ตั้งของนามบัญญัติที่เป็นเครื่องวาง. ความเป็นนิมิตนั้น หมายถึง ความเป็นเหตุแห่งนิมิตของการแสดงและการวางนั้น. แท้จริง นิมิตย่อมถูกเรียกโดยความเป็นผู้กระทำ เช่น "ภิกษาทำให้เป็นอยู่" และ "สัจจะทั้งหลายที่ทำให้เป็นอริยะ ชื่อว่าอริยสัจจะ".

ပါဠိယံ [Pg.38] အနာဂတတန္တိ ဝိဇ္ဇမာနတာဒိဝိသေသဝစနေန သဟ ပါဌာနာရုဠှတံ. ဝိဇ္ဇမာနဿ သတောတိ ဝိဇ္ဇမာနဿ သမာနဿာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝိဇ္ဇမာနဘူတဿာတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. တထာတိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဝသေန အဝိဇ္ဇမာနဿ အနုပလဗ္ဘမာနဿ. တံ ပန အနုပလဗ္ဘမာနတံ တထာ-သဒ္ဒေန ဗျတိရေကဝသေန ဒီပိတံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ယထာ ကုသလာဒီနီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝိနိဝတ္တသဘာဝါနီတိ ဝိဘတ္တသဘာဝါနိ. ဥပလဒ္ဓီတိ ဂဟဏံ. တေနာကာရေနာတိ တေန ရူပဝေဒနာဒိအာကာရေန အဝိဇ္ဇမာနဿ. အညေနာကာရေနာတိ တတော ရူပဝေဒနာဒိတော အညေန တဗ္ဗိနိမုတ္တေန ပညာပေတဗ္ဗပညာပနာကာရေန ဝိဇ္ဇမာနဿ. ပညတ္တိဒုကေ ဝုတ္တမေဝ ‘‘အယဉ္စ ဝါဒေါ သေဝတ္ထိကထာယ ပဋိသိဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ. လောကနိရုတ္တိမတ္တသိဒ္ဓဿာတိ ဧတ္ထ မတ္တဂ္ဂဟဏံ တဿ ပညတ္တိဝတ္ထုဿ န ကေဝလံ ဝိဇ္ဇမာနသဘာဝတာနိဝတ္တနတ္ထမေဝ, အထ ခေါ ဝိပရီတဂ္ဂါဟနိဝတ္တနတ္ထမ္ပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အနဘိနိဝေသေန စိတ္တေနာ’’တိ အာဟ. စတုသစ္စပဉ္စက္ခန္ဓာဒိဝိနိမုတ္တံ သစ္စန္တရခန္ဓန္တရာဒိကံ ပဉ္စမသစ္စာဒိကံ. သစေ တံ ကောစိ အတ္ထီတိ ပဋိဇာနေယျ, အယာထာဝဂဟိတဿ တံ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တမေဝဿာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သာဘိနိဝေသေန…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. ဥဒ္ဒေသေ နိဒ္ဒေသေ စ သတ္တဝန္တံ ပဓာနဘာဝေန အာဂမနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သရူပတော တိဿန္နံ အာဂတတ’’န္တိ. ဂုဏဘာဝေန ပန ဥဒ္ဓံသောတပညာဝိမုတ္တပါသာဏလေခါဒိဂ္ဂဟဏေသု ဣတရာပိ တိဿော ပညတ္တိယော ဣမသ္မိံ ပကရဏေ အာဂတာ ဧဝ.

ในบาลี การที่ไม่ได้ปรากฏในบทพร้อมด้วยคำพิเศษมีคำว่า “วิชชมานตา” เป็นต้น. แสดงอรรถนี้ว่า “ของสิ่งที่มีอยู่” คือ “ของสิ่งที่มีอยู่เสมอกัน” จึงกล่าวว่า “อรรถว่าของสิ่งที่มีอยู่แล้ว”. คำว่า “ตถา” คือของสิ่งที่ไม่มีอยู่ ไม่พึงได้โดยปรมัตถ์ที่เป็นสัจจะ. เพื่อทำให้การไม่พึงได้นั้นที่แสดงโดยนัยปฏิเสธด้วยคำว่า “ตถา” ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เหมือนกุศลเป็นต้น”. ในคำนั้น คำว่า “วินิวตฺตสภาวานิ” คือมีสภาพอันจำแนกแล้ว. คำว่า “อุปลัทธี” คือการยึดถือ. คำว่า “เตนากาเรน” คือของสิ่งที่ไม่มีอยู่โดยอาการมีรูปและเวทนาเป็นต้นนั้น. คำว่า “อญฺเญนากาเรน” คือของสิ่งที่มีอยู่โดยอาการแห่งการบัญญัติที่พึงบัญญัติอันต่างจากรูปและเวทนาเป็นต้นนั้น. ในปัญญัตติทุกะก็กล่าวไว้แล้วว่า “วาทะนี้ถูกปฏิเสธในเสวัตถิกถา” เป็นต้น. ในคำว่า “โลกนิรุตติมัตตสิทธัสสะ” การรับเอาคำว่า “มัตตะ” ในที่นี้ ไม่ใช่เพียงเพื่อปฏิเสธความเป็นสิ่งที่มีอยู่ของวัตถุบัญญัตินั้นเท่านั้น แต่ยังเพื่อแสดงว่าเป็นการปฏิเสธการยึดถือที่ผิดพลาดด้วย จึงกล่าวว่า “ด้วยจิตที่ไม่มีอภินิเวส”. สัจจะที่ห้าเป็นต้น มีสัจจะอื่น ขันธ์อื่นเป็นต้น อันพ้นจากจตุราริยสัจและปัญจขันธ์เป็นต้น. หากใครพึงปฏิญาณว่าสิ่งนั้นมีอยู่, เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นเพียงวัตถุแห่งถ้อยคำของผู้ที่เข้าใจผิด จึงกล่าวว่า “ด้วยอภินิเวส... (ละ)... กล่าวแล้ว”. ในอุทเทสและนิทเทส การมาโดยความเป็นประธานของสัตว์ทั้งหลาย ท่านประสงค์ถึงจึงกล่าวว่า “การมาของบัญญัติ ๓ โดยสรูป”. ส่วนโดยความเป็นคุณ ในการรับเอาอุทธังโสตะ ปัญญา วิมุตติ ศิลาจารึกเป็นต้น ปัญญัติอีกสามอย่างก็มาในปกรณ์นี้เหมือนกัน.

ယထာဝုတ္တဿ…ပေ… အဝိရောဓေနာတိ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရဿ အဝိလောမနေန. အာစရိယဝါဒါတိ စေတ္ထ အတ္တနောမတိယော ဝေဒိတဗ္ဗာ, အညတ္ထ ပန အဋ္ဌကထာ စ. ယထာ စ အဝိရောဓော ဟောတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘တသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ပညာပေတဗ္ဗမတ္တတ္ထေန ပညတ္တီတိ ဧတေန ‘‘အဝိဇ္ဇမာနာ ပညတ္တိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ ဣမံ သမာသဝိကပ္ပမာဟ. အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီတိ ဧတ္ထ ဟိ ဒွေ သမာသာ အဝိဇ္ဇမာနဿ, အဝိဇ္ဇမာနာ ဝါ ပညတ္တီတိ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. တေသု ပုရိမေန နာမပညတ္တိ ဝုတ္တာ, ဒုတိယေန ဥပါဒါပညတ္တိအာဒိဘေဒါ ဣတရာပိ. သသဘာဝံ ဝေဒနာဒိကံ. တဇ္ဇပရမတ္ထနာမလာဘတောတိ တဇ္ဇဿ တဒနုရူပဿ ပရမတ္ထဿ အနွတ္ထဿ နာမဿ လဘနတော, အနုဘဝနာဒိသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ ပရမတ္ထိကဿ ဝေဒနာဒိနာမဿ လဘနတ္တာတိ အတ္ထော[Pg.39]. ဧတေန ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထော မတ္တ-သဒ္ဒေါ, တေန စာယံ ဝိသေသော နိဝတ္တိတောတိ ဒဿေတိ. ပရတော လဘိတဗ္ဗန္တိ ပရံ ဥပါဒါယ လဒ္ဓဗ္ဗံ ယထာ ရူပါဒိကေ ဥပါဒါယ သတ္တောတိ နိဿဘာဝသမူဟသန္တာနာဒိ ပညတ္တိဝတ္ထု. ဧကတ္တေနာတိ အနညတ္တေန. အနုပလဗ္ဘသဘာဝတာ ဉာဏေန အဂ္ဂဟေတဗ္ဗသဘာဝတာ, ယတော တေ နဝတ္တဗ္ဗာတိ ဝုစ္စန္တိ.

คำว่า “โดยไม่ขัดแย้งกับที่กล่าวแล้ว” (ละ) คือโดยไม่ขัดแย้งกับประเภทที่กล่าวแล้วอย่างนี้ว่า “วิชชมานบัญญัติ อวิชชมานบัญญัติ”. ในที่นี้ พึงทราบว่า “อาจริยวาทะ” คือความเห็นของตน ส่วนในที่อื่นคืออรรถกถา. และเพื่อแสดงว่าความไม่ขัดแย้งนั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “เพราะเหตุนั้น”. ในคำนั้น ด้วยคำว่า “ปัญญัติ” โดยอรรถว่า “เป็นเพียงสิ่งที่พึงบัญญัติเพราะไม่มีอยู่” ท่านกล่าวถึงการแยกสมาสนี้ว่า “อวิชชมานา ปัญญัติ” คือ “อวิชชมานบัญญัติ”. ในคำว่า “อวิชชมานบัญญัติ” นี้ มีสมาสสองอย่าง คือ “ของสิ่งที่ไม่มีอยู่” หรือ “ปัญญัติที่ไม่มีอยู่” จึงเป็น “อวิชชมานบัญญัติ”. ในสมาสเหล่านั้น สมาสแรกกล่าวถึงนามบัญญัติ ส่วนสมาสที่สองกล่าวถึงปัญญัติอื่นมีอุปาทายบัญญัติเป็นต้น. สิ่งที่มีสภาวะของตนมีเวทนาเป็นต้น. คำว่า “ตชฺชปรมตฺถนามลาภโต” คือเพราะได้ชื่อที่เป็นปรมัตถ์อันสมควรแก่สิ่งนั้น, อรรถว่าเพราะได้ชื่อมีเวทนาเป็นต้นที่เป็นปรมัตถ์ของธรรมทั้งหลายที่มีสภาพมีการเสวยอารมณ์เป็นต้น. ด้วยคำนี้ คำว่า “มัตตะ” มีอรรถว่าปฏิเสธคุณวิเศษ, และแสดงว่าคุณวิเศษนี้ถูกปฏิเสธด้วยคำนั้น. คำว่า “ปารโต ลภิตัพพัง” คือสิ่งที่พึงได้อาศัยสิ่งอื่น เหมือนสัตว์ที่อาศัยรูปเป็นต้น, คือวัตถุบัญญัติมีกลุ่มและสันดานที่ไม่มีสภาวะของตนเป็นต้น. คำว่า “เอกัตเตน” คือโดยไม่เป็นอย่างอื่น. การมีสภาพอันไม่พึงได้ คือการมีสภาพอันไม่พึงยึดถือด้วยญาณ, เพราะเหตุนั้นสิ่งเหล่านั้นจึงถูกเรียกว่า “นวัตตัพพะ” (ไม่พึงกล่าว).

သသူကသာလိရာသိအာဒိအာကာရေန သံကုစိတဂ္ဂေါ ဝါသဝဝါသုဒေဝါဒီနံ ဝိယ မောလိဝိသေသော ကိရီဋံ, သော ပန မကုဋဝိသေသောပိ ဟောတိယေဝါတိ အာဟ ‘‘ကိရီဋံ မကုဋ’’န္တိ. သဗ္ဗသမောရောဓောတိ သဗ္ဗာသံ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိအာဒီနံ ဆန္နံ ပညတ္တီနံ အန္တောကရဏံ. သင်္ခါတဗ္ဗပ္ပဓာနတ္တာတိ ဣဒံ လက္ခဏဝစနံ. န ဟိ သဗ္ဗာပိ ဥပနိဓာပညတ္တိသင်္ခါဝသေန ပဝတ္တာ, နာပိ သဗ္ဗာ သင်္ခါတဗ္ဗပ္ပဓာနာ. ဒုတိယံ တတိယန္တိအာဒိကံ ပန ဥပနိဓာပညတ္တိယာ, ဒွေ တီဏီတိအာဒိကံ ဥပနိက္ခိတ္တပညတ္တိယာ ဧကဒေသံ ဥပလက္ခဏဝသေန ဒဿေန္တော တဿ စ သင်္ချေယျပ္ပဓာနတာယာဟ ‘‘သင်္ခါတဗ္ဗပ္ပဓာနတ္တာ’’တိ. ပူရဏတ္ထော ဟိ သဒ္ဒေါ တဒတ္ထဒီပနမုခေန ပူရေတဗ္ဗမတ္ထံ ဒီပေတိ. သော စ သင်္ခါဝိသယော ပဓာနောဝါတိ ဒုတိယာဒီနံ ပညတ္တီနံ သင်္ခါတဗ္ဗပ္ပဓာနတာ ဝုတ္တာ. ယာဝ ဟိ ဒသသင်္ခါ သင်္ချေယျပ္ပဓာနာတိ. တထာ ဒွေ တီဏီတိအာဒီနမ္ပိ ပညတ္တီနံ. သင်္ခါတဗ္ဗော ပန အတ္ထော ကောစိ ဝိဇ္ဇမာနော, ကောစိ အဝိဇ္ဇမာနော, ကောစိ သဟ ဝိသုဉ္စ တဒုဘယံ မိဿောတိ ဆပိ ပညတ္တိယော ဘဇတီတိ.

"กิรีฏะ" คือมวยผมพิเศษที่มีปลายรวบเข้าด้วยอาการมีกองข้าวสาลีที่มีรวงเป็นต้น เหมือนของพระอินทร์และพระวาสุเทพเป็นต้น แต่กิรีฏะนั้นก็เป็นมงกุฎชนิดหนึ่งนั่นเอง จึงกล่าวว่า "กิรีฏะ คือมงกุฎ" "สัพพะสะโมโรธะ" คือการรวมบัญญัติทั้ง 6 มีวิชชมานบัญญัติเป็นต้นทั้งหมดเข้าไว้ภายใน คำว่า "สังขาตัพพัปปธานัตตา" นี้เป็นคำแสดงลักษณะ เพราะว่าอุปนิธาบัญญัติแม้ทั้งหมดก็มิได้เป็นไปโดยอำนาจแห่งการนับ และมิได้มีสิ่งที่พึงนับเป็นประธานทั้งหมด ส่วนคำว่า "ที่สอง ที่สาม" เป็นต้น เป็นส่วนหนึ่งของอุปนิธาบัญญัติ คำว่า "สอง สาม" เป็นต้น เป็นส่วนหนึ่งของอุปนิกขิตตบัญญัติ เมื่อจะแสดงโดยนัยแห่งการยกตัวอย่าง และเพื่อแสดงความเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับของบัญญัตินั้น จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับ" เพราะคำที่มีอรรถเป็นปูรณะ (การเติมเต็ม) ย่อมแสดงอรรถที่พึงเติมเต็มโดยผ่านการแสดงอรรถนั้น และวิสัยแห่งการนับนั้นเป็นประธานนั่นเอง จึงกล่าวถึงความเป็นประธานแห่งสิ่งที่พึงนับของบัญญัติมีทุติยะเป็นต้น เพราะการนับจนถึงสิบมีสิ่งที่พึงนับเป็นประธาน แม้ในบัญญัติมีสอง สามเป็นต้น ก็เช่นเดียวกัน ส่วนอรรถที่พึงนับ บางอย่างมีอยู่จริง บางอย่างไม่มีอยู่จริง บางอย่างระคนกันทั้งสองอย่างนั้นทั้งโดยพร้อมกันและโดยแยกกัน จึงเข้าถึงบัญญัติทั้ง 6 ประการ

ဣတရာတိ ဥပါဒါသမောဓာနတဇ္ဇာသန္တတိပညတ္တိယော ဝုတ္တာဝသေသာ ဥပနိဓာပညတ္တိဥပနိက္ခိတ္တပညတ္တိယော စ. သတ္တရထာဒိဘေဒါ ဥပါဒါပညတ္တိ, ဒီဃရဿာဒိဘေဒါ ဥပနိဓာပညတ္တိ စ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. ဟတ္ထဂတာဒိဝိသိဋ္ဌာ ဥပနိဓာပညတ္တိ, သမောဓာနပညတ္တိ စ အဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ. တထေဝ ‘‘သုဝဏ္ဏဝဏ္ဏော ဗြဟ္မဿရော’’တိအာဒိကာ ဝိဇ္ဇမာနဂဗ္ဘာ ဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိံ ဘဇန္တီတိ အာဟ ‘‘ယထာယောဂံ တံ တံ ပညတ္တိ’’န္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒုတိယံ တတိယံ…ပေ… ဘဇန္တီ’’တိ. ယဉှီတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဥပနိဓာဥပနိက္ခိတ္တပညတ္တီနံ အဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝသမတ္ထနံ. တတ္ထ တဉ္စ သင်္ခါနန္တိ ယံ ‘‘ပဌမံ ဧက’’န္တိအာဒိကံ သင်္ခါနံ, တဉ္စ သင်္ခါမုခေန ဂဟေတဗ္ဗရူပံ. စ-သဒ္ဒေန သင်္ချေယျံ သင်္ဂဏှာတိ. တမ္ပိ ဟိ ပညာပေတဗ္ဗံ ပညတ္တီတိ. တဿာ ပန ပရမတ္ထတော အဘာဝေါ ဝုတ္တောယေဝ. ကိဉ္စိ [Pg.40] နတ္ထီတိ ပရမတ္ထတော ကိဉ္စိ နတ္ထိ. တထာတိ ဣမိနာ အဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနဘာဝန္တိ ဧတံ အာကဍ္ဎတိ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ…ပေ… ဝိဇ္ဇမာနော’’တိ.

คำว่า "อิตรา" คืออุปาทาบัญญัติ สโมธานบัญญัติ ตัชชาบัญญัติ และสันตติบัญญัติ ที่เหลือจากที่กล่าวแล้ว และอุปนิธาบัญญัติกับอุปนิกขิตตบัญญัติ อุปาทาบัญญัติมีประเภทเป็นรถ 7 คันเป็นต้น และอุปนิธาบัญญัติมีประเภทเป็นยาวและสั้นเป็นต้น เป็นอวิชชมานบัญญัติ อุปนิธาบัญญัติที่วิเศษมีของในมือเป็นต้น และสโมธานบัญญัติ เป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ เช่นเดียวกัน บัญญัติมี "มีวรรณะดุจทอง มีเสียงดุจพรหม" เป็นต้น ที่มีสิ่งที่มีอยู่จริงเป็นภายใน ย่อมเข้าถึงวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ จึงกล่าวว่า "บัญญัตินั้นๆ ตามสมควร" ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ที่สอง ที่สาม... (ละ)... ย่อมเข้าถึง" คำมีอาทิว่า "ยัญหิ" เป็นการสนับสนุนความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติของอุปนิธาบัญญัติและอุปนิกขิตตบัญญัติที่กล่าวมาแล้ว ในคำนั้น คำว่า "ตัญจะ สังขานัง" คือการนับมี "ที่หนึ่ง หนึ่ง" เป็นต้น และสภาวะที่พึงยึดถือโดยผ่านการนับนั้น ด้วย "จะ" ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์เอาสิ่งที่พึงนับ เพราะแม้สิ่งนั้นก็เป็นบัญญัติที่พึงบัญญัติ ส่วนความไม่มีอยู่แห่งบัญญัตินั้นโดยปรมัตถ์ก็ได้กล่าวไว้แล้ว คำว่า "กิญจิ นัตถิ" คือโดยปรมัตถ์ไม่มีอะไรเลย ด้วยคำว่า "ตถา" นี้ ย่อมดึงเอาความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานมา ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะว่า... (ละ)... มีอยู่"

ဩကာသေတိ အဝီစိပရနိမ္မိတဝသဝတ္တီပရိစ္ဆိန္နေ ပဒေသေ. သော ဟိ ကာမာဓိဋ္ဌာနတော ‘‘ကာမော’’တိ ဝုစ္စတိ. ကမ္မနိဗ္ဗတ္တက္ခန္ဓေသူတိ ဣမိနာ ဥတ္တရပဒလောပေန ကာမဘဝံ ‘‘ကာမော’’တိ ဝဒတိ. ဘဏနံ သဒ္ဒေါ စေတနာ ဝါ, တံသမင်္ဂိတာယ တဗ္ဗိသိဋ္ဌေ ပုဂ္ဂလေ ဘာဏကောတိ ပညတ္တီတိ အာဟ ‘‘ဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိပက္ခံ ဘဇတီ’’တိ. ယေဘုယျေန ရူပါယတနဂ္ဂဟဏမုခေန ရူပသင်္ခါတေန သဏ္ဌာနံ ဂယှတီတိ တဿ တေန အဘေဒေါပစာရံ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပါယတနသင်္ခါတေန သဏ္ဌာနေနာ’’တိ. ယံ အဘေဒေါပစာရံ ဘိန္ဒိတုံ အဇာနန္တာ နိကာယန္တရိယာ ရူပါယတနံ သဏ္ဌာနသဘာဝံ ပဋိဇာနန္တိ. ‘‘ကိသော ပုဂ္ဂလော, ထူလော ပုဂ္ဂလော, ကိသော ဒဏ္ဍော, ထူလော ဒဏ္ဍော’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလာဒီနံ ပညာပနာ တထာတထာသန္နိဝိဋ္ဌေ ရူပသင်္ခါတေ ကိသာဒိသဏ္ဌာနပညတ္တိ, န ရူပါယတနမတ္တေတိ အာဟ ‘‘သဏ္ဌာနန္တိ ဝါ ရူပါယတနေ အဂ္ဂဟိတေ’’တိ. ပစ္စတ္တဓမ္မနာမဝသေနာတိ ‘‘ပထဝီ ဖဿော’’တိအာဒိနာ ဓမ္မာနံ တံတံနာမဝသေန. ကိစ္စပညတ္တိအာဒိဝိဘာဂေန ပဝတ္တော အယမ္ပိ အာစရိယဝါဒေါ ‘‘ကိစ္စပညတ္တိ ဧကစ္စာ ဘူမိပညတ္တိ ပစ္စတ္တပညတ္တိ အသင်္ခတပညတ္တိ စ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, လိင်္ဂပညတ္တိ ဧကစ္စာ ပစ္စတ္တပညတ္တိ စ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, ဧကစ္စာ ကိစ္စပညတ္တိ ဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိ, ဧကစ္စာ ဘူမိသဏ္ဌာနပညတ္တိ ဝိဇ္ဇမာနေန ဝါ အဝိဇ္ဇမာနေန ဝါ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ ဒဿိတတ္တာ ‘‘ဓမ္မကထာ ဣတ္ထိလိင်္ဂ’’န္တိအာဒီနံ ဝိဇ္ဇမာနေနဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ, အဝိဇ္ဇမာနေနအဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝေါ စ ဒဿိတနယောတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. ဥပါဒါပညတ္တိအာဒိဘာဝေါ စေတ္ထ ကိစ္စပညတ္တိအာဒီနံ ကိစ္စပညတ္တိအာဒိဘာဝေါ စ တာသံ ယထာရဟံ ဝိဘာဝေတဗ္ဗော.

ในโอกาส คือในส่วนที่ถูกกำหนดโดยอวิจีนรกและสวรรค์ชั้นปรนิมมิตวสวัตตี เพราะโอกาสนั้นถูกเรียกว่า "กาม" เนื่องจากเป็นที่ตั้งแห่งกาม ในคำว่า "ในขันธ์อันกรรมให้เกิด" นี้ ท่านกล่าวถึงกามภพว่า "กาม" ด้วยการลบบทหลัง การกล่าวคือเสียงหรือเจตนา เพราะความที่บุคคลผู้พิเศษนั้นประกอบด้วยการกล่าวนั้น จึงมีบัญญัติว่า "ผู้กล่าว" (ภาณกะ) ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเข้าถึงฝ่ายแห่งวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ" โดยมาก สัณฐานอันนับว่าเป็นรูป ย่อมถูกถือเอาโดยผ่านการถือเอารูปายตนะ ท่านจึงทำอเภทอุปจาระในสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า "ด้วยสัณฐานอันนับว่าเป็นรูปายตนะ" พวกนิกายอื่นไม่รู้ที่จะจำแนกอเภทอุปจาระนั้น จึงปฏิญาณว่ารูปายตนะมีสัณฐานเป็นสภาวะ การบัญญัติบุคคลเป็นต้นว่า "บุคคลผอม, บุคคลอ้วน, ไม้เท้าผอม, ไม้เท้าอ้วน" เป็นต้น เป็นการบัญญัติสัณฐานมีผอมเป็นต้นในรูปที่นับว่าตั้งอยู่เช่นนั้นๆ ไม่ใช่เพียงรูปายตนะล้วนๆ จึงกล่าวว่า "หรือว่าสัณฐาน เมื่อไม่ถือเอารูปายตนะ" ด้วยอำนาจแห่งชื่อของธรรมเฉพาะตน คือด้วยอำนาจแห่งชื่อนั้นๆ ของธรรมทั้งหลายมี "ปฐวี ผัสสะ" เป็นต้น แม้อาจารยวาทนี้ที่ดำเนินไปโดยการจำแนกมีกิจบัญญัติเป็นต้น เพราะได้แสดงไว้ว่า "กิจบัญญัติบางอย่าง ภูมิบัญญัติ ปัจจัตตบัญญัติ และอสังขตบัญญัติ เป็นวิชชมานบัญญัติ, ลิงคบัญญัติบางอย่างและปัจจัตตบัญญัติ เป็นอวิชชมานบัญญัติ, กิจบัญญัติบางอย่าง เป็นวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ, ภูมิสัณฐานบัญญัติบางอย่าง เป็นอวิชชมานโดยวิชชมานบัญญัติ หรือโดยอวิชชมานบัญญัติ" ดังนี้ และเพราะความเป็นวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติ และความเป็นอวิชชมานโดยอวิชชมานบัญญัติของคำว่า "ธรรมกถาเป็นอิตถีลิงค์" เป็นต้น เป็นนัยที่แสดงไว้แล้ว จึงกล่าวว่า "พึงทราบว่าเป็นเครื่องสงเคราะห์ทั้งหมด" อนึ่ง ในที่นี้ ความเป็นอุปาทาบัญญัติเป็นต้น และความเป็นกิจบัญญัติเป็นต้นของบัญญัติเหล่านั้น พึงจำแนกตามสมควร

၂. သင်္ခေပပ္ပဘေဒဝသေနာတိ ‘‘ယာဝတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိ သဗ္ဗေပိ ခန္ဓေ ခန္ဓဘာဝသာမညေန သံခိပနဝသေန, ‘‘ယာဝတာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ခန္ဓာနံ တတော သာမညတော ပကာရေဟိ ဘိန္ဒနဝသေန စ. အယံ အတ္ထောတိ အယံ ပညတ္တိသင်္ခါတော အတ္ထော. သာမညတော ဝါ ဟိ ဓမ္မာနံ ပညာပနံ ဟောတိ ဝိသေသတော ဝါ. ဝိသေသော စေတ္ထ အတ္တနော သာမညာပေက္ခာယ ဝေဒိတဗ္ဗော, ဝိသေသာပေက္ခာယ ပန သောပိ သာမညံ သမ္ပဇ္ဇတီတိ ‘‘ကိတ္တာဝတာ ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တီ’’တိ ပုစ္ဆာယ သင်္ခေပတော ဝိဿဇ္ဇနဝသေန [Pg.41] ‘‘ယာဝတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ တတ္ထာပိ ‘‘ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တီ’’တိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ယာဝတာ…ပေ… ပညတ္တီ’’တိ. ‘‘ယာဝတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ, ဧတ္တာဝတာ ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တိ. ယာဝတာ ရူပက္ခန္ဓော…ပေ… ဝိညာဏက္ခန္ဓော, ဧတ္တာဝတာ ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တီ’’တိ ဧဝမေတ္ထ ပါဠိယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ သင်္ခေပတော ပဘေဒတော စ ခန္ဓပညတ္တိ ဝိဿဇ္ဇိတာ ဟောတိ. တထာ ဟိ ဣမဿေဝ အတ္ထဿ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘ယတ္တကေန…ပေ… အာဒိကေနာ’’တိ အာဟ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဝိဿဇ္ဇနဿ အတ္ထဝစနေ, တသ္မိံ ဝါ ဝိဿဇ္ဇနပါဌေ တဒတ္ထဝစနေ စ. ပဘေဒနိဒဿနမတ္တန္တိ ပဘေဒဿ ဥဒါဟရဏမတ္တံ. အဝုတ္တောပိ သဗ္ဗော ဘူတုပါဒိကော, သုခါဒိကော စ ပဘေဒေါ. တံ ပန ဘူမိမုခေန ဒဿေတုံ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ကာမာဝစရော’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๒. โดยนัยแห่งการย่อและการจำแนก คือโดยนัยแห่งการย่อขันธ์ทั้งหมดด้วยความเป็นสามัญแห่งภาวะของขันธ์ว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ และโดยนัยแห่งการจำแนกขันธ์ทั้งหลายด้วยประการต่างๆ จากสามัญนั้นว่า ‘รูปขันธ์เพียงใด’ เป็นต้น. อรรถนี้ คืออรรถอันนับว่าเป็นบัญญัตินี้. ก็การบัญญัติธรรมทั้งหลายย่อมมีโดยสามัญบ้าง โดยวิเศษบ้าง. อนึ่ง วิเศษในที่นี้พึงทราบโดยอาศัยสามัญของตน, แต่เมื่ออาศัยวิเศษ แม้สิ่งนั้นก็ย่อมสำเร็จเป็นสามัญ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ โดยนัยแห่งการตอบโดยย่อต่อคำถามว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงไร’ และในที่นั้นก็พึงนำ ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติ’ มาประกอบ จึงกล่าวว่า ‘เพียงใด...เป... บัญญัติ’. การประกอบบาลีในที่นี้พึงทำอย่างนี้ว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงนั้น. รูปขันธ์เพียงใด...เป... วิญญาณขันธ์เพียงใด ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติเพียงนั้น’. ด้วยประการฉะนี้ ขันธบัญญัติจึงเป็นอันตอบแล้วโดยย่อและโดยจำแนก. ก็จริงอยู่ เมื่อแสดงภาวะที่อรรถนี้เองถูกกล่าวไว้ในอรรถกถา จึงกล่าวว่า ‘ด้วยเพียงใด...เป... มีอาทิ’. ในที่นั้น คือในคำอธิบายอรรถแห่งการตอบนั้น หรือในบทแห่งการตอบนั้นและในคำอธิบายอรรถของบทนั้น. เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างแห่งการจำแนก คือเป็นเพียงตัวอย่างแห่งการจำแนก. แม้การจำแนกทั้งหมดที่ยังไม่ได้กล่าว คือที่มีภูตูปาทิกะเป็นต้น และมีสุขเป็นต้น ก็พึงทราบว่าถูกกล่าวไว้ว่า ‘รูปขันธ์เป็นกามาวจร’ เป็นต้น เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยทางแห่งภูมิ.

ဧဝံ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတနယေန ပါဠိယာ အတ္ထယောဇနံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ တံ ပကာရန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘အယံ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အယံ ဝါတိ ဝုစ္စမာနံ သန္ဓာယာဟ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ခန္ဓပညတ္တိဝိဿဇ္ဇနေ. ဣဒန္တိ ဣဒံ ပဒံ. ယတ္တကော…ပေ… ခန္ဓပညတ္တိယာ ပဘေဒေါတိ ဣမိနာ သင်္ခေပတော ဝိတ္ထာရတော စ ခန္ဓာနံ ပဘေဒံ ပတိ ပညတ္တိဝိဘာဂေါတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဝတ္ထုဘေဒေန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ. ပကရဏန္တရေတိ ဝိဘင်္ဂပကရဏေ. တတ္ထ ဟိ သာတိသယံ ခန္ဓာနံ ဝိဘာဂပညတ္တိ ဝုတ္တာ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓေန ဟိ…ပေ… ကထိတာ’’တိ. ဧတ္ထ စ ပဌမနယေ သမုခေန, ဒုတိယေ ဝတ္ထုမုခေန ပညတ္တိယာ ဝိဘာဂါ ဒဿိတာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

เมื่อแสดงการประกอบอรรถแห่งบาลีโดยนัยที่มาในอรรถกถาอย่างนี้แล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นโดยประการอื่น จึงกล่าวว่า ‘หรือว่านี้’ เป็นต้น. ในที่นั้น ย่อมกล่าวหมายถึงคำที่ถูกกล่าวว่า ‘หรือว่านี้’. ในที่นี้ คือในการตอบขันธบัญญัตินี้. บทนี้ คือบทว่า ‘อิทัง’. ด้วยบทว่า ‘เพียงใด...เป... การจำแนกแห่งขันธบัญญัติ’ นี้ ย่อมเป็นอันแสดงการจำแนกบัญญัติอันเป็นไปตามการจำแนกขันธ์ทั้งหลายโดยย่อและโดยพิสดาร. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘ด้วยการจำแนกวัตถุ...เป... ย่อมแสดง’. ในปกรณ์อื่น คือในวิภังคปกรณ์. ก็ในที่นั้นแล วิภาคบัญญัติแห่งขันธ์ทั้งหลายถูกกล่าวไว้โดยยิ่ง. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า ‘ก็จริงอยู่ โดยพระสัมมาสัมพุทธเจ้า...เป... ถูกตรัสแล้ว’. อนึ่ง ในที่นี้ การจำแนกบัญญัติถูกแสดงโดยทางตรงในนัยแรก และโดยทางวัตถุในนัยที่สอง นี้เป็นความพิเศษของนัยเหล่านั้น.

ဧသ နယောတိ ဣမိနာ ခန္ဓပညတ္တိယာ ဝုတ္တမတ္ထံ အာယတနပညတ္တိယာဒီသု အတိဒိသတိ. တတ္ထ ‘‘ယာဝတာ ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိ, ‘‘ခန္ဓာနံ ခန္ဓပညတ္တီ’’တိ ဣဒံ ပညတ္တိနိဒ္ဒေသပါဠိယာ အာဒိပရိယောသာနဂ္ဂဟဏမုခေန ဒဿနံ. ‘‘ယာဝတာ ဒွါဒသာယတနာနီ’’တိ, ‘‘အာယတနာနံ အာယတနပညတ္တီ’’တိ ဣမဿ အတ္ထော ‘‘ယတ္တကေန ပညာပနေန သင်္ခေပတော ဒွါဒသာယတနာနီ’’တိ ဧတေန ဒဿိတော, ‘‘ယာဝတာ စက္ခာယတန’’န္တိအာဒိကဿ ပန ‘‘ပဘေဒတော စက္ခာယတန’’န္တိအာဒိကေနာတိ. တတ္ထ ‘‘စက္ခာယတနံ…ပေ… ဓမ္မာယတန’’န္တိ ပဘေဒနိဒဿနမတ္တမေတံ. ဧတေန အဝုတ္တောပိ သဗ္ဗော သင်္ဂဟိတော ဟောတီတိ ‘‘တတြာပိ ဒသာယတနာ ကာမာဝစရာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အယံ ဝါ ဧတ္ထ ပါဠိယာ အတ္ထယောဇနာ – ‘‘ယာဝတာ’’တိ ဣဒံ သဗ္ဗေဟိ ပဒေဟိ [Pg.42] ယောဇေတွာ ‘‘ယတ္တကာနိ ဒွါဒသာယတနာနိ…ပေ… ယတ္တကော ဒွါဒသန္နံ အာယတနာနံ, တပ္ပဘေဒါနဉ္စ စက္ခာယတနာဒီနံ ပဘေဒေါ, တတ္တကော အာယတနာနံ အာယတနပညတ္တိယာ ပဘေဒေါ’’တိ ပကရဏန္တရေ ဝုတ္တေန ဝတ္ထုပဘေဒေန အာယတနပညတ္တိယာ ပဘေဒံ ဒဿေတီတိအာဒိနာ ဣတရပညတ္တီသုပိ နယော ယောဇေတဗ္ဗော.

นัยนี้ คือย่อมยกอรรถที่กล่าวไว้ด้วยขันธบัญญัตินี้ไปแสดงในอายตนบัญญัติเป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า ‘ขันธ์ ๕ เพียงใด’ และบทว่า ‘ขันธ์ทั้งหลายมีขันธบัญญัติ’ นี้ เป็นการแสดงโดยทางแห่งการถือเอาเบื้องต้นและเบื้องปลายแห่งบาลีที่แสดงบัญญัติ. อรรถแห่งบทว่า ‘อายตนะ ๑๒ เพียงใด’ และบทว่า ‘อายตนะทั้งหลายมีอายตนบัญญัติ’ นี้ ถูกแสดงด้วยบทว่า ‘ด้วยการบัญญัติเพียงใด อายตนะ ๑๒ โดยย่อ’ นี้, ส่วนอรรถแห่งบทมี ‘จักขายตนะเพียงใด’ เป็นต้น ถูกแสดงด้วยบทมี ‘จักขายตนะโดยจำแนก’ เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า ‘จักขายตนะ...เป... ธัมมายตนะ’ นี้ เป็นเพียงการแสดงตัวอย่างแห่งการจำแนก. ด้วยบทนี้ แม้การจำแนกทั้งหมดที่ยังไม่ได้กล่าวก็เป็นอันสงเคราะห์แล้ว จึงกล่าวว่า ‘ในที่นั้น อายตนะ ๑๐ ก็เป็นกามาวจร’ เป็นต้น. หรือว่า การประกอบอรรถแห่งบาลีในที่นี้อย่างนี้ คือพึงประกอบบทว่า ‘เพียงใด’ นี้กับบททั้งปวงแล้วพึงทราบว่า ‘อายตนะ ๑๒ เพียงใด...เป... ความเท่าใดแห่งอายตนะ ๑๒ และการจำแนกแห่งอายตนะมีจักขายตนะเป็นต้นอันเป็นส่วนจำแนกของอายตนะเหล่านั้นเพียงใด การจำแนกแห่งอายตนบัญญัติของอายตนะทั้งหลายก็เพียงนั้น’ ดังนี้ ย่อมแสดงการจำแนกแห่งอายตนบัญญัติด้วยการจำแนกวัตถุที่กล่าวไว้ในปกรณ์อื่นเป็นต้น ด้วยประการฉะนี้ นัยก็พึงประกอบในบัญญัติอื่นๆ ด้วย.

၇. ‘‘ဆ ပညတ္တိယော…ပေ… ပုဂ္ဂလပညတ္တီ’’တိ ဣမံ အပေက္ခိတွာ ‘‘ကိတ္တာဝတာ…ပေ… ဧတ္တာဝတာ ဣန္ဒြိယာနံ ဣန္ဒြိယပညတ္တီ’’တိ အယံ ပါဠိပဒေသော နိဒ္ဒေသောပိ သမာနော ပကရဏန္တရေ ဝတ္ထုဘေဒေန ဝုတ္တံ ခန္ဓာဒိပညတ္တိပ္ပဘေဒံ ဥပါဒါယ ဥဒ္ဒေသောယေဝ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဥဒ္ဒေသမတ္တေနေဝါတိ အတ္ထော’’တိ.

๗. เมื่ออาศัยบทว่า ‘บัญญัติ ๖...เป... ปุคคลบัญญัติ’ นี้แล้ว บาลีบทว่า ‘อินทรีย์ทั้งหลายมีอินทริยบัญญัติเพียงไร...เป... เพียงนั้น’ นี้ แม้เป็นนิเทศ ก็เป็นเพียงอุทเทสเท่านั้น โดยอ้างอิงการจำแนกบัญญัติมีขันธ์เป็นต้นที่กล่าวไว้ด้วยการจำแนกวัตถุในปกรณ์อื่น จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า เป็นเพียงอุทเทสเท่านั้น’.

မာတိကာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

มาติกาวัณณนาจบแล้ว.

၂. နိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๒. นิทเทสวัณณนา

၁. ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑. เอกกนิทเทสวัณณนา

၁. ပစ္စနီကဓမ္မာနံ [Pg.43] ဈာပနဋ္ဌေန ဈာနံ, တတော သုဋ္ဌု ဝိမုစ္စနဋ္ဌေန ဝိမောက္ခောတိ နိပ္ပရိယာယေန ဈာနင်္ဂါနေဝ ဝိမောက္ခောတိ အဋ္ဌကထာအဓိပ္ပာယော. ဋီကာကာရေန ပန ‘‘အဘိဘာယတနံ ဝိယ သသမ္ပယုတ္တံ ဈာနံ ဝိမောက္ခော’’တိ မညမာနေန ‘‘အဓိပ္ပာယေနာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဈာနဓမ္မာ ဟိ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေဟိ သဒ္ဓိံယေဝ ပဋိပက္ခတော ဝိမုစ္စန္တိ, န ဝိနာ, တထာ အဘိရတိဝသေန အာရမ္မဏေ နိရာသင်္ကပ္ပဝတ္တိပီတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ဝါ ဈာနင်္ဂါနံ ဈာနပစ္စယေန ပစ္စယဘာဝတော သဝိသေသော ဈာနပရိယာယော, ဧဝံ ဝိမောက္ခကိစ္စယောဂတော တေသံ သဝိသေသော ဝိမောက္ခပရိယာယော, တဒုပစာရေန သမ္ပယုတ္တာနံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ပဌမံ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထန္တိ ပဋိလာဘံ သန္ဓာယာဟ. ‘‘ဖုသိတွာ ဝိဟရတီတိ ပဋိလဘိတွာ ဣရိယတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယေန ဟိ သဒ္ဓိံ…ပေ… ပဋိလဒ္ဓါ နာမ ဟောန္တီ’’တိ တေဟိ သာဓေတဗ္ဗသဟဇာတာဒိပစ္စယလာဘောယေဝေတ္ထ ပဋိလာဘော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယထာ ဖဿော ယတ္ထ ဥပ္ပန္နော, တံ အာရမ္မဏံ ဖုသတီတိ ဝုစ္စတိ, ဧဝံ သမ္ပယုတ္တဓမ္မေပိ တံသဘာဝတ္တာတိ အာဟ ‘‘သမ္ဖဿေန ဖုသနတ္ထ’’န္တိ. တဿ ‘‘ဝိဝရတီ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓော. ဣတရေဟီတိ ဥပစာရမ္ပီတိအာဒိနာ ဥပစာရပုရိမပ္ပနာပရပ္ပနာနံ ပဋိလာဘကာရဏန္တိ ဝစနေဟိ. ဣတရေ ကာရဏတ္ထေတိ ‘‘ဥပစာရေန…ပေ… ဖုသတိယေဝါ’’တိ ဝုတ္တေ ကာရဏတ္ထဒီပကေ အတ္ထေ. ဖုသတိ ဖလံ အဓိဂစ္ဆတိ ဧတာယာတိ ကာရဏဘာဝဿ ဖုသနာပရိယာယော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑. ฌาน คือการเผาผลาญธรรมที่เป็นปฏิปักษ์, วิโมกข์ คือการหลุดพ้นอย่างดีจากสิ่งนั้น องค์ฌานนั่นแหละคือวิโมกข์โดยตรง นี่คือความประสงค์ของอรรถกถา. แต่พระฎีกาจารย์กล่าวว่า 'พึงกล่าวโดยอธิปรายะ' โดยเข้าใจว่า 'ฌานพร้อมด้วยสัมปยุตตธรรมนั่นแหละคือวิโมกข์ เหมือนอภิภายตนะ'. เพราะธรรมที่เป็นฌานย่อมหลุดพ้นจากปฏิปักษ์พร้อมกับธรรมที่สหรคตด้วยกันเท่านั้น ไม่ใช่โดยปราศจากกัน และมีความหมายว่ามีการดำเนินไปและความยินดีโดยไม่มีความระแวงด้วยอำนาจแห่งความยินดี. หรือว่า องค์ฌานเป็นปัจจัยแห่งฌานโดยความเป็นปัจจัย จึงเป็นคำเรียกฌานที่มีลักษณะพิเศษฉันใด, ฉันนั้น องค์ฌานเหล่านั้นก็เป็นคำเรียกวิโมกข์ที่มีลักษณะพิเศษโดยประกอบด้วยกิจแห่งวิโมกข์ พึงทราบว่าโดยอุปจาระแห่งองค์ฌานนั้นหมายถึงธรรมที่สหรคตด้วยกัน. คำว่า 'ในอรรถแห่งความเป็นผู้พร้อมเพรียงกัน' ท่านกล่าวหมายถึงการได้. เพราะท่านกล่าวว่า 'อยู่ด้วยการถูกต้อง' คือ 'ได้แล้วดำเนินไป'. ในอรรถกถา คำว่า 'พร้อมด้วยสิ่งใด...เป็นอันได้แล้ว' พึงเห็นว่าการได้ในที่นี้คือการได้ปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นที่พึงสำเร็จด้วยสิ่งเหล่านั้น. ผัสสะเกิดขึ้นที่ใด ย่อมชื่อว่าถูกต้องอารมณ์นั้นฉันใด, ธรรมที่สหรคตด้วยกันก็มีสภาพเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยความหมายว่าถูกต้องด้วยสัมผัส'. คำนั้นมีความสัมพันธ์กับคำว่า 'ย่อมเปิดเผย'. คำว่า 'ด้วยอย่างอื่น' คือด้วยคำว่า 'แม้ด้วยอุปจาระ' เป็นต้น ซึ่งเป็นเหตุแห่งการได้อุปจาระ ปุริมัปปนา และปรัปปนา. คำว่า 'อย่างอื่นในอรรถแห่งเหตุ' คือในอรรถที่แสดงเหตุเมื่อกล่าวว่า 'ด้วยอุปจาระ...ย่อมถูกต้องนั่นเอง'. พึงทราบว่าคำว่า 'ถูกต้อง' เป็นคำเรียกภาวะแห่งเหตุ เพราะย่อมถูกต้อง คือย่อมบรรลุผลด้วยเหตุนั้น.

ပဌမတ္ထမေဝါတိ သမင်္ဂိဘာဝတ္ထမေဝ. တာနိ အင်္ဂါနီတိ ဣမိနာ ဈာနကောဋ္ဌာသဘာဝေန ဝုတ္တဓမ္မာယေဝ ဂဟိတာ, န ဖဿပဉ္စမကဣန္ဒြိယဋ္ဌကာဒိဘာဝေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သေသာ…ပေ… သင်္ဂဟိတာနီ’’တိ. ဧဝံ သတီတိ သုခသင်္ခါတဈာနင်္ဂတော ဝေဒနာသောမနဿိန္ဒြိယာနံ သေသိတဗ္ဗဘာဝေ သတိ. ဧဝဉှိ နေသံ ဖဿကတာ ဣတရဿ ဖဿိတဗ္ဗတာဝ သိယာ. တေနာဟ ‘‘သုခဿ ဖုသိတဗ္ဗတ္တာ’’တိ. ဝေဒယိတာဓိပတေယျဋ္ဌေဟီတိ အာရမ္မဏာနုဘဝနသင်္ခါတေန ဝေဒယိတသဘာဝေန, တဿေဝ သာတဝိသေသသင်္ခါတေန သမ္ပယုတ္တေဟိ အနုဝတ္တနီယဘာဝေန စ. ဥပနိဇ္ဈာယနဘာဝေါပိ ယထာဝုတ္တဝေဒယိတာဓိပတေယျဋ္ဌဝိသိဋ္ဌော ဩဠာရိကဿ အာရမ္မဏဿ နိဇ္ဈာယနဘာဝေါ. အဘိန္နသဘာဝေါပိ ဟိ ဓမ္မော ပုရိမဝိသိဋ္ဌပစ္စယဝိသေသသမ္ဘဝေန ဝိသေသေန [Pg.44] ဘိန္နာကာရော ဟုတွာ ဝိသိဋ္ဌဖလဘာဝံ အာပဇ္ဇတိ. ယထေကံယေဝ ကမ္မံ စက္ခာဒိနိဗ္ဗတ္တိဟေတုဘူတံ ကမ္မံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝေဒယိတာ…ပေ… ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. အင်္ဂါနီတိ နာယံ တပ္ပရဘာဝေန ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော အနန္တဘာဝတော, ကေဝလဉ္စ အင်္ဂါနံ ဗဟုတ္တာ ဗဟုဝစနံ, တေန ကိံ သိဒ္ဓံ? ပစ္စေကမ္ပိ ယောဇနာ သိဒ္ဓါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စေကမ္ပိ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာ’’တိ. ယဒိ ‘‘သုခံ ဌပေတွာ’’တိ ယောဇနာယံ သေသာ တယော ခန္ဓာ ဟောန္တိ, သေသာ တယော, စတ္တာရော စ ခန္ဓာ ဟောန္တီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ? န, စတူသု တိဏ္ဏံ အန္တောဂဓတ္တာ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗယောဇနာ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ.

คำว่า 'ในอรรถเบื้องต้นนั่นเอง' คือในอรรถแห่งความเป็นผู้พร้อมเพรียงกันนั่นเอง. คำว่า 'องค์เหล่านั้น' ในที่นี้หมายถึงธรรมที่กล่าวโดยความเป็นส่วนแห่งฌานเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงโดยความเป็นธรรมมีผัสสะเป็นที่ ๕ หรือธรรมมีอินทรีย์เป็นที่ ๘ เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ที่เหลือ...สงเคราะห์แล้ว'. เมื่อเป็นเช่นนั้น คือเมื่อเวทนาและโสมนัสสินทรีย์เป็นสิ่งที่พึงเหลือไว้จากองค์ฌานที่ชื่อว่าสุข. เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น ความเป็นผู้ถูกต้องของธรรมเหล่านั้น ย่อมเป็นความที่ธรรมอื่นพึงถูกต้องนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะสุขเป็นสิ่งที่พึงถูกต้อง'. ด้วยอรรถแห่งความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ คือด้วยสภาพแห่งการเสวยอารมณ์ที่ชื่อว่าการเสวยอารมณ์ และด้วยความเป็นสิ่งที่ธรรมที่สหรคตด้วยกันพึงคล้อยตามด้วยความพิเศษแห่งความยินดีของอารมณ์นั้น. แม้ความเป็นผู้เพ่งพินิจ ก็คือความเป็นผู้เพ่งพินิจอารมณ์ที่หยาบ ซึ่งมีอรรถแห่งความเป็นใหญ่ในการเสวยอารมณ์ที่กล่าวมาแล้วเป็นลักษณะพิเศษ. เพราะธรรมที่มีสภาพไม่ต่างกัน ก็ย่อมมีอาการต่างกันโดยพิเศษ เพราะมีการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยพิเศษที่ประเสริฐก่อน แล้วย่อมถึงความเป็นผลที่ประเสริฐ. เหมือนกรรมอย่างเดียวเท่านั้นที่เป็นกรรมอันเป็นเหตุแห่งการเกิดขึ้นของจักขุเป็นต้น. ท่านจึงกล่าวว่า 'เวทนา...กล่าวแล้ว'. คำว่า 'องค์ทั้งหลาย' นี้ ไม่ใช่การกล่าวด้วยพหูพจน์โดยความเป็นผู้มีสิ่งนั้นเป็นประธาน เพราะไม่มีความเป็นอย่างอื่น (นอกจากองค์เหล่านั้น) แต่เป็นพหูพจน์เพราะองค์มีมากเท่านั้น ด้วยเหตุนั้นอะไรจึงสำเร็จ? การประกอบเข้าทีละอย่างก็สำเร็จ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงประกอบเข้าทีละอย่าง'. ถ้าหากในการประกอบเข้าว่า 'เว้นสุขเสีย' ขันธ์ที่เหลือมี ๓ ขันธ์, พึงกล่าวว่าที่เหลือมี ๓ ขันธ์ และมี ๔ ขันธ์หรือ? ไม่ใช่ เพราะ ๓ ขันธ์รวมอยู่ใน ๔ ขันธ์แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า 'การประกอบเข้าทั้งหมด...กล่าวแล้ว'.

၂. အသမယဝိမောက္ခေနာတိ ဟေဋ္ဌာမဂ္ဂဝိမောက္ခေန. သော ဟိ လောကိယဝိမောက္ခော ဝိယ အဓိဂမဝဠဉ္ဇနတ္ထံ ပကပ္ပေတဗ္ဗသမယဝိသေသာဘာဝတော ဧဝံ ဝုတ္တော. အဂ္ဂမဂ္ဂဝိမောက္ခော ပန ဧကစ္စာသဝဝိမုတ္တိဝစနတော ဣဓ နာဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တီ’’တိ. ဧကစ္စေဟိ အာသဝေဟိ ဝိမုတ္တောတိ ဒိဋ္ဌာသဝါဒီဟိ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တော. အသမယ…ပေ… လာဘေနာတိ ယထာဝုတ္တအသမယဝိမောက္ခဿ ဥပနိဿယဘူတဿ အဓိဂမေန. တတော ဧဝ သာတိသယေန, ဧကစ္စေဟိ ကာမာသဝေဟိ ဝိမုတ္တော ဝိက္ခမ္ဘနဝသေနာတိ အတ္ထော. သော ဧဝ ဧကစ္စသမယဝိမောက္ခလာဘီ ယထာဝုတ္တော သမယဝိမုတ္တော အသမယဝိမောက္ခဝိသေသဿ ဝသေန သမယဝိမောက္ခပညတ္တိယာ အဓိပ္ပေတတ္တာ. သောတိ အသမယဝိမောက္ခူပနိဿယသမယဝိမောက္ခလာဘီ. တေန သာတိသယေန သမယဝိမောက္ခေန. တထာဝိမုတ္တောဝ ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထော. ယသ္မာ တထာဝိမုတ္တော ဟောတိ, တသ္မာ သမယဝိမုတ္တပညတ္တိံ လဒ္ဓုံ အရဟတီတိ ပရိညာတတ္ထံ ဟေတုနာ ပတိဋ္ဌာပေတိ. ဗျတိရေကမုခေနပိ တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ပုထုဇ္ဇနော ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သမုဒါစာရဘာဝတောတိ သမုဒါစာရဿ သမ္ဘဝတော. သောတိ ဈာနလာဘီ ပုထုဇ္ဇနော.

๒. คำว่า 'ด้วยอสมัยวิโมกข์' คือด้วยวิโมกข์แห่งมรรคเบื้องต่ำ. เพราะวิโมกข์นั้นถูกกล่าวอย่างนี้ เพราะไม่มีกาลพิเศษที่พึงกำหนดเพื่อการบรรลุและใช้สอย เหมือนโลกิยวิโมกข์. แต่วิโมกข์แห่งอัคคมรรคไม่พึงประสงค์ในที่นี้ เพราะมีการกล่าวถึงการหลุดพ้นจากอาสวะบางส่วน. ท่านจึงกล่าวว่า 'อาสวะบางส่วนสิ้นไปแล้ว'. คำว่า 'หลุดพ้นจากอาสวะบางส่วน' คือหลุดพ้นด้วยสมุจเฉทวิมุตติจากอาสวะมีทิฏฐาสวะเป็นต้น. คำว่า 'ด้วยการได้...อสมัย' คือด้วยการบรรลุอสมัยวิโมกข์ที่กล่าวมาแล้วซึ่งเป็นอุปนิสัย. ด้วยเหตุนั้น จึงเป็นผู้หลุดพ้นจากกามอาสวะบางส่วนด้วยอำนาจแห่งวิกขัมภนะอย่างยิ่ง. ผู้ได้สมยวิโมกข์บางส่วนนั้นนั่นแหละ ชื่อว่าสมยวิมุตติที่กล่าวมาแล้ว เพราะเป็นที่ประสงค์โดยบัญญัติแห่งสมยวิโมกข์โดยอาศัยความพิเศษแห่งอสมัยวิโมกข์. ผู้นั้นคือผู้ได้สมยวิโมกข์ซึ่งมีอสมัยวิโมกข์เป็นอุปนิสัย. ด้วยสมยวิโมกข์อันยิ่งนั้น. ในคำว่า 'ย่อมเป็นผู้หลุดพ้นอย่างนั้นนั่นเอง' นี้ อิติสัพท์เป็นอรรถแห่งเหตุ. เพราะเป็นผู้หลุดพ้นอย่างนั้น จึงควรได้บัญญัติว่าสมยวิมุตติ ท่านจึงตั้งไว้ด้วยเหตุเพื่อให้รู้แจ้ง. เพื่อให้ความหมายนั้นปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น แม้โดยทางปฏิเสธ ท่านจึงกล่าวคำว่า 'แต่ปุถุชน' เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า 'เพราะความเป็นผู้มีกิเลสฟุ้งขึ้น' คือเพราะมีการเกิดขึ้นแห่งกิเลสที่กลุ้มรุม. ผู้นั้นคือปุถุชนผู้ได้ฌาน.

ယဒိ ပုနရာဝတ္တကဓမ္မတာယ ပုထုဇ္ဇနော သမယဝိမုတ္တောတိ န ဝုတ္တော, တဒဘာဝတော ကသ္မာ အရဟာ တထာ န ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘အရဟတော ပနာ’’တိအာဒိ. တဒကာရဏဘာဝန္တိ တေသံ ဝိမောက္ခာနံ, တဿ ဝါ သမယဝိမုတ္တိဘာဝဿ အကာရဏဘာဝံ. သဗ္ဗောတိ သုက္ခဝိပဿကောပိ သမထယာနိကောပိ အဋ္ဌဝိမောက္ခလာဘီပိ. ဗဟိအဗ္ဘန္တရဘာဝါ အပေက္ခာသိဒ္ဓါ, ဝတ္တု အဓိပ္ပာယဝသေန ဂဟေတဗ္ဗရူပါ စာတိ အာဟ ‘‘ဗာဟိရာနန္တိ လောကုတ္တရတော ဗဟိဘူတာန’’န္တိ.

ถ้าปุถุชนไม่ถูกกล่าวว่าเป็นสมยวิมุตติเพราะมีธรรมดาที่จะกลับมาอีก, เพราะไม่มีธรรมดานั้น เหตุไฉนพระอรหันต์จึงไม่ถูกกล่าวอย่างนั้นเล่า? ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่พระอรหันต์' เป็นต้น. คำว่า 'ความเป็นผู้ไม่มีเหตุนั้น' คือความเป็นผู้ไม่เป็นเหตุแห่งวิโมกข์เหล่านั้น หรือความเป็นผู้ไม่เป็นเหตุแห่งสมยวิมุตติภาวะนั้น. คำว่า 'ทั้งหมด' คือแม้สุขวิปัสสกะ แม้สมถยานิกะ แม้ผู้ได้อัฐวิโมกข์. ความเป็นภายนอกและภายในสำเร็จได้ด้วยการอ้างอิง และเป็นสิ่งที่พึงถือเอาโดยเจตนาของผู้กล่าว ท่านจึงกล่าวว่า 'ภายนอก คือสิ่งที่อยู่นอกโลกุตตระ'.

၃. ရူပတော [Pg.45] အညံ န ရူပန္တိ တတ္ထ ရူပပဋိဘာဂံ ကသိဏရူပါဒိ ရူပ-သဒ္ဒေန ဂဟိတန္တိ တဒညံ ပဌမတတိယာရုပ္ပဝိသယမတ္တံ အရူပက္ခန္ဓနိဗ္ဗာနဝိနိမုတ္တံ အရူပ-သဒ္ဒေန ဂဟိတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပဋိပက္ခဘူတေဟိ ကိလေသစောရေဟိ အမူသိတဗ္ဗံ ဈာနမေဝ စိတ္တမဉ္ဇူသံ. သမာဓိန္တိ ဝါ သမာဓိသီသေန ဈာနမေဝ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๓. คำว่า “สิ่งอื่นจากรูปไม่ใช่รูป” ในที่นั้น พึงทราบว่ารูปปฏิภาคมีกสิณรูปเป็นต้นถูกถือเอาด้วยคำว่า “รูป” และสิ่งอื่นจากนั้นเพียงอารมณ์ของอรูปฌานที่ ๑ และที่ ๓ ที่พ้นจากอรูปขันธ์และนิพพาน ถูกถือเอาด้วยคำว่า “อรูป”. ฌานนั่นแหละคือหีบแห่งจิตที่โจรคือกิเลสผู้เป็นปฏิปักษ์ไม่อาจลักไปได้. หรือพึงทราบว่า ฌานนั่นแหละถูกกล่าวด้วยคำว่า “สมาธิ” โดยหัวข้อแห่งสมาธิ.

၄. အတ္တနော အနုရူပေန ပမာဒေနာတိ ဧတ္ထ အနာဂါမိနော အဓိကုသလေသု ဓမ္မေသု အသက္ကစ္စအသာတစ္စကိရိယာဒိနာ. ခီဏာသဝဿ ပန တာဒိသေန ပမာဒပတိရူပကေန, တာဒိသာယ ဝါ အသက္ကစ္စကိရိယာယ. သာ စဿ ဥဿုက္ကာဘာဝတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဋိပ္ပဿဒ္ဓသဗ္ဗုဿုက္ကာ ဟိ တေ ဥတ္တမပုရိသာ. သမယေန သမယန္တိ သမယေ သမယေ. ဘုမ္မတ္ထေ ဟိ ဧတံ ကရဏဝစနံ ဥပယောဂဝစနဉ္စ. အနိပ္ဖတ္တိတောတိ သမာပဇ္ဇိတုံ အသက္ကုဏေယျတော. အဿာတိ ‘‘တေသဉှီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ ဣမဿ အဋ္ဌကထာဝစနဿ. တေနာတိ ယထာဘတေန သုတ္တေန.

๔. คำว่า “ด้วยความประมาทที่สมควรแก่ตน” ในที่นี้ หมายถึงการกระทำโดยไม่เคารพ ไม่สม่ำเสมอเป็นต้น ในอธิกุศลธรรมของพระอนาคามี. ส่วนของพระขีณาสพ หมายถึงสิ่งที่คล้ายความประมาทเช่นนั้น หรือการกระทำโดยไม่เคารพเช่นนั้น. และพึงทราบว่าสิ่งนั้นเกิดจากการที่ท่านไม่มีความขวนขวาย. เพราะท่านบุรุษผู้สูงสุดเหล่านั้นมีความขวนขวายทั้งปวงสงบระงับแล้ว. คำว่า “ย่อมสงบระงับตามกาล” คือในกาลนั้นๆ. เพราะคำนี้เป็นกรณวจนะและอุปโยควจนะในอรรถแห่งภูมิ. คำว่า “เพราะไม่สำเร็จ” คือเพราะไม่สามารถเข้าถึงได้. คำว่า “ของท่าน” คือของอรรถกถาบทนี้ที่กล่าวไว้ว่า “เพราะของท่านเหล่านั้น” เป็นต้น. คำว่า “ด้วยเหตุนั้น” คือด้วยพระสูตรที่นำมาแล้ว.

၅. ယေနာဓိပ္ပာယေန ‘‘ဓမ္မေဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိဝရန္တော ‘‘ဣဓာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဣဓာတိ ‘‘ပရိဟာနဓမ္မော အပရိဟာနဓမ္မော’’တိ ဧတသ္မိံ ပဒဒွယေ. တတ္ထာတိ ‘‘ကုပ္ပဓမ္မော အကုပ္ပဓမ္မော’’တိ ပဒဒွယေ. သတိ ဝစနနာနတ္တေ အတ္ထေဝ ဝစနတ္ထနာနတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဝစနတ္ထနာနတ္တမတ္တေန ဝါ’’တိ. ဝစနတ္ထဂ္ဂဟဏမုခေန ဂဟေတဗ္ဗဿ ပန ဝိဘာဝနတ္ထဿ နတ္ထေတ္ထ နာနတ္တံ, ယတော တေသံ ပရိယာယန္တရတာသိဒ္ဓိ.

๕. อธิบายความมุ่งหมายที่กล่าวว่า "ด้วยธรรมทั้งหลาย" โดยเริ่มว่า "ในคำนี้" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "ในคำนี้" หมายถึงในบทสองบทนี้คือ "ปริหานธรรม อปริหานธรรม" (ธรรมที่เสื่อม ธรรมที่ไม่เสื่อม) คำว่า "ในคำนั้น" หมายถึงในบทสองบทนี้คือ "กุปปธรรม อกุปปธรรม" (ธรรมที่กำเริบ ธรรมที่ไม่กำเริบ) เมื่อมีความต่างกันแห่งถ้อยคำ ก็มีความต่างกันแห่งอรรถและถ้อยคำ จึงกล่าวว่า "หรือด้วยความต่างกันแห่งอรรถและถ้อยคำเท่านั้น" แต่ในที่นี้ไม่มีความต่างกันแห่งอรรถที่พึงแสดงโดยอาศัยการถือเอาถ้อยคำและอรรถ เพราะความสำเร็จแห่งปริยายอื่นของธรรมเหล่านั้น

၇-၈. သမာပတ္တိစေတနာတိ ယာယ စေတနာယ သမာပတ္တိံ နိဗ္ဗတ္တေတိ သမာပဇ္ဇတိ စ. တေနာဟ ‘‘တဒါယူဟနာ’’တိ. အာရက္ခပစ္စုပဋ္ဌာနာ သတီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘အနုရက္ခဏာ…ပေ… သတီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဧကာရက္ခော သတာရက္ခေန စေတသာ ဝိဟရတီ’’တိ. တထာ ဟိ သာ ‘‘ကုသလာကုသလာနံ ဓမ္မာနံ ဂတိယော သမန္နေသတီ’’တိ ဝုတ္တာ.

ข้อ 7-8. เจตนาในการเข้าสมาบัติ คือเจตนาที่ยังสมาบัติให้เกิดขึ้นและเข้าถึงสมาบัติ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การสั่งสมนั้น" สติมีอาการปรากฏคือการรักษา จึงกล่าวว่า "การตามรักษา...สติ" เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มีธรรมารักษ์เดียว ย่อมอยู่ด้วยใจที่สติรักษา" แท้จริง สตินั้นถูกกล่าวว่า "ย่อมสอดส่องคติของธรรมที่เป็นกุศลและอกุศล"

၁၁. အဂ္ဂမဂ္ဂဋ္ဌောပိ ဣတရမဂ္ဂဋ္ဌာ ဝိယ အနုပစ္ဆိန္နဘယတ္တာ ဘယူပရတဝေါဟာရံ လဘတီတိ အာဟ ‘‘အရဟတ္တမဂ္ဂဋ္ဌော စ…ပေ… ဘယူပရတော’’တိ.

๑๑. แม้ผู้ตั้งอยู่ในอัคคมรรคก็ย่อมได้ชื่อว่าผู้สงบจากภัย เหมือนผู้ตั้งอยู่ในมรรคอื่น เพราะภัยยังไม่ขาด จึงกล่าวว่า "ผู้ตั้งอยู่ในอรหัตตมรรค...สงบจากภัย"

၁၂. ကေစီတိ တိဟေတုကပဋိသန္ဓိကေ မန္ဒဗုဒ္ဓိကေ သန္ဓာယာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဒုပ္ပညာတိ ဣမိနာ ဂယှန္တီ’’တိ. ဒုဗ္ဗလာ ပညာ ယေသံ တေ ဒုပ္ပညာတိ.

๑๒. คำว่า "บางพวก" หมายถึงผู้มีปฏิสนธิด้วยไตรเหตุ แต่มีปัญญาทราม เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ถูกถือเอาด้วยคำว่า 'ทุพปัญญา' นี้" ผู้ใดมีปัญญาอ่อนแอ ผู้นั้นชื่อว่า "ทุพปัญญา"

၁၄. အနိယတဓမ္မသမန္နာဂတဿေဝ [Pg.46] ပစ္စယဝိသေသေန နိယတဓမ္မပဋိလာဘောတိ အာဟ ‘‘ယတ္ထ…ပေ… ဟောန္တီ’’တိ. တဒဘာဝါတိ နိယတာနိယတဝေါမိဿာယ ပဝတ္တိယာ အဘာဝါ.

๑๔. การได้ธรรมที่แน่นอนด้วยปัจจัยพิเศษ ย่อมมีแก่ผู้ประกอบด้วยธรรมที่ไม่แน่นอนเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ในที่ใด...ย่อมมี" คำว่า "เพราะไม่มีสิ่งนั้น" หมายถึงเพราะไม่มีความประพฤติที่ปะปนกันระหว่างแน่นอนและไม่แน่นอน

၁၆. ပရိယာဒိယိတဗ္ဗာနီတိ ပရိယာဒကေန မဂ္ဂေန ခေပေတဗ္ဗာနိ. တဏှာဒီနံ ပလိဗုဓနာဒိကိရိယာယ မတ္ထကပ္ပတ္တိယာ သီသဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, နိဗ္ဗာနဿ ပန ဝိသင်္ခါရဘာဝတော သင်္ခါရသီသတာ. တေနာဟ ‘‘သင်္ခါရဝိဝေကဘူတော နိရောဓော’’တိ. ကေစိ ပန ‘‘သင်္ခါရသီသံ နိရောဓသမာပတ္တီ’’တိ ဝဒန္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ ပညတ္တိမတ္တဿ သီသဘာဝါနုပပတ္တိတော တဒုဒ္ဓဉ္စ သင်္ခါရပ္ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော. သဟ ဝိယာတိ ဧကဇ္ဈံ ဝိယ. ဧတေန သမ-သဒ္ဒဿ အတ္ထမာဟ. သဟတ္ထော ဟေသ သမ-သဒ္ဒေါ. သံသိဒ္ဓိဒဿနေနာတိ သံသိဒ္ဓိယာ နိဋ္ဌာနဿ ဥပရမဿ ဒဿနေန.

๑๖. คำว่า "พึงกำจัด" หมายถึงพึงทำให้สิ้นไปด้วยมรรคที่กำจัด พึงทราบว่าความเป็นยอดของตัณหาเป็นต้น คือการถึงที่สุดแห่งการผูกพันเป็นต้น ส่วนนิพพานเป็นยอดสังขาร เพราะเป็นสภาพที่ปราศจากสังขาร เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นิโรธเป็นสภาพที่สงัดจากสังขาร" แต่บางพวกกล่าวว่า "นิโรธสมาบัติเป็นยอดสังขาร" คำนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขา เพราะความเป็นยอดของบัญญัติเท่านั้นไม่สมควร และเพราะสังขารยังคงดำเนินอยู่เหนือสิ่งนั้น คำว่า "พร้อมกัน" หมายถึงเหมือนรวมกัน ด้วยคำนี้จึงกล่าวอรรถของคำว่า "สมะ" คำว่า "สมะ" นี้มีความหมายว่า "พร้อม" คำว่า "ด้วยการเห็นความสำเร็จ" หมายถึงด้วยการเห็นความสำเร็จคือความสิ้นสุด ความสงบระงับ

ဣဓာတိ ဣမိဿာ ပုဂ္ဂလပညတ္တိပါဠိယာ, ဣမိဿာ ဝါ တဒဋ္ဌကထာယ. ကိလေသပဝတ္တသီသာနန္တိ ကိလေသသီသပဝတ္တသီသာနံ. တေသု ဟိ ဂဟိတေသု ဣတရမ္ပိ ပရိယာဒိယိတဗ္ဗံ ကိလေသဘာဝေန ပရိယာဒိယိတဗ္ဗတာသာမညေန စ ဂဟိတမေဝ ဟောတီတိ ကိလေသဝဋ္ဋပရိယာဒါနေန မဂ္ဂဿ ဣတရဝဋ္ဋာနမ္ပိ ပရိယာဒိယနံ. ဝဋ္ဋုပစ္ဆေဒကေန မဂ္ဂေနေဝ ဟိ ဇီဝိတိန္ဒြိယမ္ပိ အနဝသေသတော နိရုဇ္ဈတီတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ပဝတ္တသီသံ ဝိသုံ ဂဟိတန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပဝတ္တသီသမ္ပီ’’တိအာဒိ. ဩဓိသော စ အနောဓိသော စ ကိလေသပရိယာဒါနေ သတိ သိဇ္ဈမာနာ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရာ တေန နိပ္ဖာဒေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘ကိလေသပရိယာဒါနဿေဝ ဝါရာ’’တိ. ဣဒါနိ တမတ္ထံ အာဂမေန သာဓေန္တော ‘‘ဝိမုတ္တသ္မိ’’န္တိအာဒိမာဟ. စုတိစိတ္တေန ဟောတီတိ ဣဒံ ယထာဝုတ္တဿ ကိလေသပရိယာဒါနသမာပနဘူတဿ ပစ္စဝေက္ခဏဝါရဿ စုတိစိတ္တေန ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ ဝုတ္တံ, တသ္မာ စုတိစိတ္တေန ပရိစ္ဆေဒကေန ပရိစ္ဆိန္နံ ဟောတီတိ အတ္ထော.

คำว่า "ในที่นี้" หมายถึงในพระบาลีปุคคลบัญญัตินี้ หรือในอรรถกถาของพระบาลีนั้น คำว่า "ยอดแห่งกิเลสและวัฏฏะ" หมายถึงยอดแห่งกิเลสและยอดแห่งวัฏฏะ เพราะเมื่อสิ่งเหล่านั้นถูกถือเอาแล้ว สิ่งอื่นที่พึงกำจัดก็ถูกถือเอาแล้วโดยความเป็นกิเลสและโดยความเป็นสามัญแห่งสิ่งที่พึงกำจัด เพราะฉะนั้น การกำจัดวัฏฏะด้วยมรรคจึงเป็นการกำจัดวัฏฏะอื่น ๆ ด้วย เพราะชีวิตินทรีย์ก็ย่อมดับไปโดยไม่เหลือด้วยมรรคที่ตัดวัฏฏะ เพื่อตอบคำถามว่า "ทำไมในที่นี้จึงถือเอาวัฏฏะเป็นยอดต่างหาก" จึงกล่าวว่า "แม้วัฏฏะเป็นยอด" เป็นต้น เมื่อมีการกำจัดกิเลสโดยมีขอบเขตและไม่มีขอบเขต วาระแห่งการพิจารณาที่สำเร็จแล้วนั้น พึงทำให้สำเร็จด้วยสิ่งนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "วาระแห่งการกำจัดกิเลสเท่านั้น" บัดนี้ เพื่อยืนยันอรรถนั้นด้วยพระบาลี จึงกล่าวว่า "ในผู้หลุดพ้นแล้ว" เป็นต้น คำว่า "ย่อมมีด้วยจุติจิต" นี้กล่าวไว้เพราะวาระแห่งการพิจารณาซึ่งเป็นที่สิ้นสุดแห่งการกำจัดกิเลสที่กล่าวมาแล้วนั้น ถูกกำหนดด้วยจุติจิต เพราะฉะนั้น อรรถว่า "ถูกกำหนดด้วยจุติจิตซึ่งเป็นเครื่องกำหนด"

၁၇. တိဋ္ဌေယျာတိ န ဥပဂစ္ဆေယျ. ဌာနဉှိ ဂတိနိဝတ္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နပ္ပဝတ္တေယျာ’’တိ.

๑๗. คำว่า "พึงตั้งอยู่" หมายถึงไม่พึงเข้าถึง เพราะการตั้งอยู่คือการหยุดการไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่พึงเป็นไป"

၁၈. ပယိရုပါသနာယ ဗဟူပကာရတ္တာ ပယိရုပါသိတဗ္ဗတ္တာ.

๑๘. เพราะการเข้าไปนั่งใกล้มีประโยชน์มาก จึงควรเข้าไปนั่งใกล้

၂၀. အဂ္ဂဝိဇ္ဇာ ယဿ အနဓိဂတဝိဇ္ဇာဒွယဿ ဟောတိ, သော စေ ပစ္ဆာ ဝိဇ္ဇာဒွယံ အဓိဂစ္ဆတိ, တဿ ပဌမံ အဓိဂတဝိဇ္ဇာဒွယဿ ဝိယ အတေဝိဇ္ဇတာဘာဝါ [Pg.47] ယဒိပိ နိပ္ပရိယာယတာ တေဝိဇ္ဇတာ, ပဌမံ အဓိဂတဝိဇ္ဇာဒွယဿ ပန သာ သဝိသေသာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယာယ ကတကိစ္စတာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဂ္ဂဝိဇ္ဇာတိ အာသဝက္ခယဉာဏံ, အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏမေဝ ဝါ ဝေဒိတဗ္ဗံ. သာ စ တေဝိဇ္ဇတာတိ ယောဇနာ.

๒๐. อัคควิชชาของผู้ที่ยังไม่บรรลุวิชชาสองประการ หากเขาบรรลุวิชชาสองประการในภายหลัง แม้ว่าความเป็นเตวิชชาจะเป็นโดยนิปปริยายก็ตาม เพราะไม่มีความเป็นอเตวิชชาเหมือนผู้ที่บรรลุวิชชาสองประการก่อน แต่เพื่อแสดงว่าความเป็นเตวิชชาของผู้ที่บรรลุวิชชาสองประการก่อนนั้นมีลักษณะพิเศษ จึงกล่าวว่า "ที่กิจสำเร็จแล้วด้วยวิชชาใด" เป็นต้น ในคำนั้น อัคควิชชาพึงทราบว่าเป็นอาสวักขยญาณ หรือเป็นอัคคมรรคญาณนั่นเอง และพึงประกอบความว่า "วิชชานั้นเป็นเตวิชชา"

၂၂. တတ္ထေဝါတိ သစ္စာဘိသမ္ဗောဓေ ဧဝ.

๒๒. คำว่า "ในที่นั้นนั่นเอง" หมายถึงในการตรัสรู้สัจจะนั่นเอง

၂၄. တန္တိ နိရောဓသမာပတ္တိလာဘိနော ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တတာဝစနံ. ဝုတ္တလက္ခဏူပပတ္တိကောတိ ဒွီဟိ ဘာဂေဟိ ဒွေ ဝါရေ ဝိမုတ္တောတိ ဧဝံ ဝုတ္တလက္ခဏေန ဥပပတ္တိတော ယုတ္တိတော သမန္နာဂတော. ဧသေဝ နယောတိ ယထာ စတုန္နံ အရူပသမာပတ္တီနံ ဧကေကတော နိရောဓတော စ ဝုဋ္ဌာယ အရဟတ္တံ ပတ္တာနံ ဝသေန ပဉ္စ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တာ ဝုတ္တာ, တထာ သေက္ခဘာဝံ ပတ္တာနံ ဝသေန ပဉ္စ ကာယသက္ခိနော ဟောန္တီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

๒๔. คำว่า "นั้น" (ตํ) หมายถึงคำกล่าวถึงความเป็นอุภโตภาควิมุตติของผู้ได้นิโรธสมาบัติ คำว่า "ผู้ประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวมาแล้ว" หมายถึงผู้ประกอบพร้อมแล้วโดยความสมควรคือโดยเหตุผลตามลักษณะที่กล่าวมาแล้ว คือผู้หลุดพ้นสองครั้งด้วยสองส่วน คำว่า "นัยนี้แหละ" หมายถึงเหมือนที่กล่าวถึงอุภโตภาควิมุตติ 5 จำพวก โดยอาศัยผู้ที่ออกจากอรูปสมาบัติแต่ละอย่างและนิโรธสมาบัติแล้วบรรลุพระอรหัต ฉันใด ก็กล่าวว่ากายสักขี 5 จำพวก โดยอาศัยผู้ที่บรรลุความเป็นพระเสกขะ ฉันนั้น

ဒဿနကာရဏာတိ ဣမိနာ ‘‘ဒိသွာ’’တိ ဧတ္ထ တွာ-သဒ္ဒေါ ဟေတုအတ္ထောတိ ဒဿေတိ ယထာ ‘‘သီဟံ ဒိသွာ ဘယံ ဟောတီ’’တိအာဒီသု. ဒဿနေ သတိ ပရိက္ခယော, နာသတီတိ အာဟ ‘‘ဒဿနာယတ္တပရိက္ခယတ္တာ’’တိ. ပုရိမကိရိယာတိ အာသဝါနံ ခယကိရိယာယ ပုရိမကိရိယာ. သမာနကာလတ္တေပိ ဟိ ကာရဏကိရိယာ ဖလကိရိယာယ ပုရိမသိဒ္ဓါ ဝိယ ဝေါဟရီယတိ. တတော နာမကာယတော မုစ္စနတော. ယတော ဟိ ယေန မုစ္စိတဗ္ဗံ, တံ နိဿိတော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘နာမနိဿိတကော’’တိ. တဿာတိ ကာယဒွယဝိမုတ္တိယာ ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တဘာဝဿ. အရူပလောကေ ဟိ ဌိတာရဟန္တဝသေနာယမတ္ထော ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘သုတ္တေ ဟီ’’တိအာဒိ.

คำว่า "เพราะเหตุแห่งการเห็น" ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า ตวาปัจจัยในคำว่า "เห็นแล้ว" (ทิสฺวา) นี้ มีอรรถเป็นเหตุ เหมือนในประโยคว่า "เห็นราชสีห์แล้วย่อมเกิดความกลัว" เป็นต้น เมื่อมีการเห็น การสิ้นไป (แห่งอาสวะ) จึงมี เมื่อไม่มี (การเห็น) ก็ไม่มี (การสิ้นไป) ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะการสิ้นไปขึ้นอยู่กับการเห็น" คำว่า "กิริยาก่อน" หมายถึงกิริยาที่เกิดก่อนกิริยาคือความสิ้นไปแห่งอาสวะ เพราะแม้ในเวลาที่เกิดพร้อมกัน กิริยาที่เป็นเหตุก็ย่อมถูกเรียกเหมือนสำเร็จก่อนกิริยาที่เป็นผล คำว่า "จากนั้น" (ตโต) หมายถึงจากการหลุดพ้นจากนามกายนั้น เพราะบุคคลย่อมอาศัยสิ่งใดที่ตนพึงหลุดพ้น ท่านจึงกล่าวว่า "ผู้อาศัยนาม" คำว่า "แห่ง...นั้น" (ตสฺสา) หมายถึงแห่งความเป็นอุภโตภาควิมุตติด้วยการหลุดพ้นจากกายทั้งสอง แท้จริง อรรถนี้ท่านกล่าวไว้โดยหมายถึงพระอรหันต์ผู้ดำรงอยู่ในอรูปโลก เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ในพระสูตร" เป็นต้น

ဒွီဟိ ဘာဂေဟီတိ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆေဒဘာဂေဟိ. ဒွေ ဝါရေတိ ကိလေသာနံ ဝိက္ခမ္ဘနသမုစ္ဆိန္ဒနဝသေန ဒွိက္ခတ္တုံ. ကိလေသေဟိ ဝိမုတ္တောတိ ဣဒံ ပဌမတတိယဝါဒါနံ ဝသေန ဝုတ္တံ, ဣတရံ ဒုတိယဝါဒဿ. အရူပဇ္ဈာနံ ယဒိပိ ရူပသညာဒီဟိ ဝိမုတ္တံ တံသမတိက္ကမာဒိနာ ပတ္တဗ္ဗတ္တာ, ပဝတ္တိနိဝါရကေဟိ ပန ကာမစ္ဆန္ဒာဒီဟိယေဝဿ ဝိမုတ္တိ သာတိသယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘နီဝရဏသင်္ခါတနာမကာယတော ဝိမုတ္တ’’န္တိ အာဟ. ယဉ္စာပိ အရူပဇ္ဈာနံ ရူပလောကေ ဝိဝေကဋ္ဌတာဝသေနပိ ရူပကာယတော ဝိမုတ္တံ, တံ ပန ရူပပဋိဗန္ဓဆန္ဒရာဂဝိက္ခမ္ဘနေနေဝ ဟောတီတိ ဝိက္ခမ္ဘနမေဝ ပဓာနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပတဏှာဝိက္ခမ္ဘနေန [Pg.48] ရူပကာယတော စ ဝိမုတ္တတ္တာ’’တိ. ဧကဒေသေန ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တံ နာမ ဟောတိ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ အဘာဝါ.

คำว่า "ด้วยสองส่วน" หมายถึงด้วยส่วนคือวิกขัมภนะ (การข่มไว้) และสมุจเฉท (การตัดขาด) คำว่า "สองครั้ง" หมายถึงสองครั้งโดยอำนาจการข่มและการตัดกิเลส คำว่า "หลุดพ้นจากกิเลส" นี้ ท่านกล่าวไว้ตามวาทะที่หนึ่งและที่สาม ส่วนคำที่เหลือกล่าวตามวาทะที่สอง แม้อรูปฌานจะชื่อว่าหลุดพ้นจากรูปสัญญาเป็นต้น เพราะเป็นสิ่งที่พึงบรรลุได้ด้วยการก้าวล่วงรูปสัญญาเป็นต้นนั้นก็ตาม แต่เพื่อแสดงว่าการหลุดพ้นของอรูปฌานนั้นจากกามฉันทะเป็นต้นซึ่งเป็นตัวกั้นการดำเนินไป มีความพิเศษยิ่งกว่า ท่านจึงกล่าวว่า "หลุดพ้นจากนามกายที่เรียกว่านิวรณ์" และแม้อรูปฌานจะชื่อว่าหลุดพ้นจากรูปกายแม้ด้วยความเป็นผู้สงัดอยู่ในรูปโลก แต่การหลุดพ้นนั้นย่อมมีได้ด้วยการข่มฉันทราคะที่ผูกพันในรูปเท่านั้น เพราะฉะนั้น การข่มนั่นเองจึงเป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะหลุดพ้นจากรูปกายด้วยการข่มรูปตัณหา" ชื่อว่าเป็นอุภโตภาควิมุตติโดยส่วนหนึ่ง เพราะไม่มีสมุจเฉทวิมุตติ

၂၅. ‘‘သတ္တိသယော’’တိ ဝိယ သမုဒါယေ ပဝတ္တော ဝေါဟာရော အဝယဝေပိ ဒိဿတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အဋ္ဌဝိမောက္ခေကဒေသေန…ပေ… ဝုစ္စတီ’’တိ.

๒๕. เพื่อแสดงว่าโวหารที่ใช้ในส่วนรวม เช่นคำว่า "มีความพิเศษ" เป็นต้น ย่อมปรากฏแม้ในส่วนย่อย ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยส่วนหนึ่งแห่งอัฐวิโมกข์... ย่อมถูกกล่าว"

၂၆. ဖုဋ္ဌာနန္တိ ဖဿိတာနံ, အဓိဂတာနန္တိ အတ္ထော. အန္တောတိ အန္တသဒိသော ဖဿနာယ ပရကာလော. တဒနန္တရော ဟိ တပ္ပရိယောသာနော ဝိယ ဟောတီတိ. ကာလဝိသယော စာယံ အန္တ-သဒ္ဒေါ, န ပန ကာလတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အဓိပ္ပာယော’’တိ. နာမကာယေကဒေသတောတိ နီဝရဏသင်္ခါတနာမကာယေကဒေသတော. အာလောစိတော ပကာသိတော ဝိယ ဟောတိ ဝိဗန္ဓဝိက္ခမ္ဘနေန အာလောစနေ ပကာသနေ သမတ္ထဿ ဉာဏစက္ခုနော အဓိဋ္ဌာနသမုပ္ပာဒနတော. န တု ဝိမုတ္တောတိ ဝိမုတ္တောတိ န ဝုစ္စတေဝ.

๒๖. คำว่า "ผุฏฐานัง" หมายถึง ของผู้ที่ถูกต้องแล้ว คือผู้ที่บรรลุแล้ว คำว่า "อันตะ" (ที่สุด) คือกาลอื่นที่คล้ายกับที่สุดแห่งการถูกต้อง เพราะกาลที่ถัดจากนั้นย่อมเป็นเหมือนที่สุดแห่งการถูกต้องนั้น และคำว่า "อันตะ" นี้ มีกาลเป็นวิสัย แต่ไม่ใช่มีกาลเป็นอรรถ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "อธิปปายะ" (ความมุ่งหมาย) คำว่า "จากส่วนหนึ่งของนามกาย" คือจากส่วนหนึ่งของนามกายที่เรียกว่านิวรณ์ คำว่า "อาโลจิตะ" (อันสว่างไสวแล้ว) เป็นเหมือน "ประกาศิตะ" (อันประกาศแล้ว) เพราะเป็นการยังการตั้งมั่นและการเกิดขึ้นแห่งญาณจักษุซึ่งสามารถในการทำให้สว่างและประกาศด้วยการข่มเครื่องกั้นให้บังเกิด ส่วนคำว่า "แต่ไม่ใช่หลุดพ้น" (น ตุ วิมุตฺโต) คือย่อมไม่ถูกเรียกว่าหลุดพ้นเลย

၂၈. ဣမံ ပန နယန္တိ ‘‘အပိစ တေသ’’န္တိအာဒိနာ အာဂတဝိဓိံ. ယေန ဝိသေသေနာတိ ယေန ကာရဏဝိသေသေန. သောတိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တသဒ္ဓါဝိမုတ္တာနံ ယထာဝုတ္တော ပညာယ ဝိသေသော. ပဋိက္ခေပေါ ကတော ကာရဏဿ အဝိဘာဝိတတ္တာ. ဥဘတောဘာဂဝိမုတ္တော ဝိယ, ပညာဝိမုတ္တော ဝိယ ဝါ သဗ္ဗထာ အဝိမုတ္တဿ သာဝသေသဝိမုတ္တိယမ္ပိ ဒိဋ္ဌိပ္ပတ္တဿ ဝိယ ပညာယ သာတိသယာယ အဘာဝတော သဒ္ဓါမတ္တေန ဝိမုတ္တဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သဒ္ဓါယ အဓိမုတ္တောတိ ဣဒံ အာဂမနဝသေန သဒ္ဓါယ အဓိကဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, မဂ္ဂါဓိဂမတော ပနဿ ပစ္စက္ခမေဝ ဉာဏဒဿနံ.

๒๘. ส่วนคำว่า "นัยนี้" หมายถึงวิธีที่มาแล้วด้วยบทว่า "อนึ่ง ของชนเหล่านั้น" เป็นต้น คำว่า "ด้วยความพิเศษใด" คือด้วยเหตุพิเศษใด คำว่า "นั้น" (โส) คือความพิเศษแห่งปัญญาตามที่กล่าวแล้วของพระทิฏฐิปัตตะและพระสัทธาวิมุตติ การปฏิเสธท่านทำไว้เพราะเหตุยังไม่ปรากฏชัด พึงทราบความเป็นผู้หลุดพ้นด้วยศรัทธาล้วนๆ เพราะไม่มีความยิ่งใหญ่แห่งปัญญาเหมือนพระทิฏฐิปัตตะ แม้ในการหลุดพ้นที่ยังมีส่วนเหลือของผู้ที่ยังไม่หลุดพ้นโดยประการทั้งปวง เหมือนพระอุภโตภาควิมุตติ หรือพระปัญญาวิมุตติ คำว่า "น้อมใจไปด้วยศรัทธา" นี้ ท่านกล่าวหมายถึงความยิ่งใหญ่แห่งศรัทธาโดยนัยแห่งการมาถึง แต่จากการบรรลุมรรค ญาณทัสสนะของเขาย่อมเป็นของประจักษ์แจ้งทีเดียว

၃၁. ‘‘သောတောတိ အရိယမဂ္ဂဿ နာမ’’န္တိ နိပ္ပရိယာယေန တံသမင်္ဂီ သောတာပန္နောတိ အဓိပ္ပာယေန စောဒကော ‘‘အပိ-သဒ္ဒေါ ကသ္မာ ဝုတ္တော’’တိ စောဒနံ ဥဋ္ဌာပေတွာ ‘‘နနူ’’တိအာဒိနာ အတ္တနော အဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ. ဣတရော ‘‘နာပန္န’’န္တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ. သမန္နာဂတော ဧဝ နာမ လောကုတ္တရဓမ္မာနံ အကုပ္ပသဘာဝတ္တာ. ဣတရေဟီတိ ဒုတိယမဂ္ဂဋ္ဌာဒီဟိ. သော ဧဝါတိ ပဌမဖလဋ္ဌော ဧဝ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ သတ္တက္ခတ္တုပရမနိဒ္ဒေသေ. သောတံ ဝါ အရိယမဂ္ဂံ အာဒိတော ပန္နော အဓိဂတောတိ သောတာပန္နောတိ ဝုစ္စမာနေ ဒုတိယမဂ္ဂဋ္ဌာဒီနံ [Pg.49] နတ္ထေဝ သောတာပန္နဘာဝါပတ္တိ. သုတ္တေ ပန သောတံ အရိယမဂ္ဂံ အာဒိတော မရိယာဒံ အမုဉ္စိတွာဝ ပန္နော ပဋိပဇ္ဇတီတိ ကတွာ မဂ္ဂသမင်္ဂီ ‘‘သောတာပန္နော’’တိ ဝုတ္တော. ပရိယာယေန ဣတရောပိ တဿ အပရိဟာနဓမ္မတ္တာ သောတာပန္နောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသပစ္စဝေက္ခဏာယ သမုဒယသစ္စံ ဝိယ ဒုက္ခသစ္စမ္ပိ ပစ္စဝေက္ခိတံ ဟောတိ သစ္စဒွယပရိယာပန္နတ္တာ ကိလေသာနန္တိ အာဟ ‘‘စတုသစ္စပစ္စဝေက္ခဏာဒီန’’န္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဖလပစ္စဝေက္ခဏဥပရိမဂ္ဂဖလဓမ္မေ စ သင်္ဂဏှာတိ.

๓๑. ผู้ถามตั้งคำถามว่า "เพราะเหตุไรจึงกล่าว อปิ-ศัพท์" โดยมีความมุ่งหมายว่า "โสตะ เป็นชื่อของอริยมรรค" และผู้ประกอบด้วยมรรคนั้นชื่อว่าพระโสดาบันโดยตรง (นิปปริยาย) แล้วเปิดเผยความมุ่งหมายของตนด้วยบทว่า "ไม่ใช่หรือ" เป็นต้น อีกฝ่ายหนึ่งแก้ด้วยบทว่า "ยังไม่ถึง" เป็นต้น ชื่อว่าผู้ประกอบพร้อมแล้วนั่นเอง เพราะโลกุตตรธรรมมีสภาวะไม่กำเริบ คำว่า "ด้วยบุคคลเหล่าอื่น" คือด้วยผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่สองเป็นต้น คำว่า "ผู้นั้นนั่นเอง" คือผู้ตั้งอยู่ในปฐมผลนั่นเอง คำว่า "ในที่นี้" คือในนิเทศแห่งสัตตักขัตตุปรมะนี้ เมื่อกล่าวว่า "ผู้เข้าถึง คือบรรลุอริยมรรคอันเป็นกระแสตั้งแต่ต้น ชื่อว่าพระโสดาบัน" ความเป็นพระโสดาบันย่อมไม่มีแก่ผู้ตั้งอยู่ในมรรคที่สองเป็นต้นเลย แต่ในพระสูตร ท่านเรียกผู้ประกอบด้วยมรรคว่า "พระโสดาบัน" โดยหมายความว่า เขาเข้าถึงคือปฏิบัติโดยไม่ละขอบเขตแห่งกระแสคืออริยมรรคตั้งแต่ต้น โดยปริยาย พึงทราบว่าแม้บุคคลอื่น (ผู้ตั้งอยู่ในมรรค) ก็ชื่อว่าพระโสดาบัน เพราะเขามีธรรมที่ไม่เสื่อม ในการพิจารณากิเลสที่ละแล้วและที่ยังเหลืออยู่ แม้ทุกขสัจก็เป็นอันถูกพิจารณาเหมือนสมุทยสัจ เพราะกิเลสทั้งหลายสงเคราะห์เข้าในสัจจะสอง ท่านจึงกล่าวว่า "แห่งการพิจารณาสัจจะสี่เป็นต้น" ด้วย อาทิ-ศัพท์ ท่านสงเคราะห์เอาการพิจารณาผล และธรรมคือมรรคและผลเบื้องสูงด้วย

၃၂. မဟာကုလမေဝါတိ ဥဠာရကုလမေဝ ဝုစ္စတိ ‘‘ကုလီနော ကုလပုတ္တော’’တိအာဒီသု ဝိယ.

๓๒. คำว่า "มหากุลเมวะ" (ตระกูลใหญ่เท่านั้น) ท่านกล่าวถึงตระกูลที่สูงส่งเท่านั้น เหมือนในคำว่า "กุลีโน" (ผู้มีตระกูล) "กุลปุตโต" (กุลบุตร) เป็นต้น

၃၃. သဇ္ဈာနကော အပရိဟီနဇ္ဈာနော ကာလကတော ဗြဟ္မလောကူပဂေါ ဟုတွာ ဝဋ္ဋဇ္ဈာသယော စေ, ဥပရူပရိ နိဗ္ဗတ္တိတွာ နိဗ္ဗာယတီတိ အာဟ ‘‘အနာဂါမိသဘာဂေါ’’တိ. ယတော သော ဈာနာနာဂါမီတိ ဝုစ္စတိ. တေနာဟ ‘‘အနာဝတ္တိဓမ္မော’’တိ.

๓๓. หากผู้มีฌาน มีฌานไม่เสื่อม ทำกาละแล้วเข้าถึงพรหมโลก หากยังมีอัธยาศัยในวัฏฏะ ย่อมบังเกิดในชั้นสูงๆ ขึ้นไปแล้วปรินิพพาน ท่านจึงกล่าวว่า "มีส่วนแห่งพระอนาคามี" เพราะเหตุนั้น เขาจึงถูกเรียกว่า "ฌานานาคามี" ด้วยเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "มีธรรมไม่กลับมาเป็นธรรมดา"

၃၆. ပရယောဂေ တွာ-သဒ္ဒေါ တဒန္တော ဟုတွာ ‘‘ပရသဒ္ဒယောဂေ’’တိ ဝုတ္တော, အပ္ပတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ‘‘အပ္ပတ္တံ ဟုတွာ’’တိ ဣမိနာ ဝုစ္စတိ.

๓๖. ในการประกอบกับบทอื่น ตวา-ศัพท์ มีบทนั้นเป็นที่สุด จึงถูกเรียกว่า "ในการประกอบกับบทอื่น" (ปรสัททโยคะ) คำว่า "ยังไม่ถึง" (อัปปัตวา) มีความหมายว่า "ยังไม่ถึงแล้ว" ท่านจึงกล่าวด้วยคำนี้ว่า "เป็นผู้ยังไม่ถึงแล้ว" (อัปปัตตัง หุตวา)

၃၇. တေနာတိ ‘‘ဥပဟစ္စာ’’တိ ပဒေန. နနု စ ဝေမဇ္ဈာတိက္ကမော ‘‘အတိက္ကမိတွာ ဝေမဇ္ဈ’’န္တိ ဣမိနာ ပကာသိတော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော.

๓๗. "เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยบทว่า "อุปหัจจะ" (กระทบแล้ว) อัธยาศัยคือ การก้าวล่วงซึ่งท่ามกลางนั้น ย่อมปรากฏด้วยบทว่า "ก้าวล่วงท่ามกลางแล้ว" ไม่ใช่หรือ

၄၀. တဏှာဝဋ္ဋသောတာ တဏှာဝဋ္ဋဗန္ဓာ. တဿာတိ သောတဿ. သမ္ဗန္ဓေ စေတံ သာမိဝစနံ. ဥဒ္ဓံသောတဿ ဥပရိဘဝူပဂတာ ဧကံသိကာတိ အာဟ ‘‘ယတ္ထ ဝါ တတ္ထ ဝါ ဂန္တွာ’’တိ. တဿာတိ ဥဒ္ဓံသောတဿ. တတ္ထာတိ အဝိဟေသု. လဟုသာလဟုသဂတိကာတိ လဟုကာလဟုကာယုဂတိကာ, လဟုကာလဟုကဉာဏဂတိကာ ဝါ. ဥပ္ပဇ္ဇိတွာဝ နိဗ္ဗာယနကာဒီဟီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အာကာသံ လင်္ဃိတွာ နိဗ္ဗာယတီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာ တိဿော ဥပမာ သင်္ဂဏှာတိ. အန္တရာဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယီဟိ အဓိမတ္တတာ, ဥဒ္ဓံသောတတော အနဓိမတ္တတာ စ အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီနံ န ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ယောဇနာ. တေ ဧဝါတိ အန္တရာဥပဟစ္စပရိနိဗ္ဗာယိဥဒ္ဓံသောတာ ဧဝ. ယဒိ ဧဝံ အသင်္ခါရသသင်္ခါရပရိနိဗ္ဗာယီနံ ဥပမာဝစနေန တတော မဟန္တတရေဟိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတော မဟန္တ…ပေ… ဒဿနတ္ထ’’န္တိ.

๔๐. "ตัณหาวัฏฏโสตา" คือมีกระแสคือตัณหาและวัฏฏะเป็นเครื่องผูกพัน "ตัสสะ" (แห่งกระแส) คือแห่งกระแส และคำนี้เป็นสวามิวจนะในความสัมพันธ์ การไปสู่ภพเบื้องบนของอุทธังโสตะเป็นสิ่งแน่นอน จึงกล่าวว่า "ไปสู่ที่ใดที่หนึ่ง" "ตัสสะ" (ของผู้นั้น) คือของอุทธังโสตะ "ตัตถะ" (ในที่นั้น) คือในชั้นอวิหา "ลหุสาละหุสะคติกา" คือมีอายุคติเร็วและเร็วมาก หรือมีญาณคติเร็วและเร็วมาก ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในบทว่า "อุปปัชชิตวา นิพพายนะกาทีหิ" (ปรินิพพานทันทีที่เกิดเป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์อุปมา ๓ อย่างที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "เหาะไปในอากาศแล้วปรินิพพาน" เป็นต้น การประกอบความคือ ความเป็นผู้ยิ่งใหญ่กว่าอันตราปรินิพพายีและอุปหัจจปรินิพพายี และความเป็นผู้ไม่ยิ่งใหญ่กว่าอุทธังโสตะ ไม่พึงทราบสำหรับอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายี "เต เอวะ" (ชนเหล่านั้นนั่นเอง) คืออันตราปรินิพพายี อุปหัจจปรินิพพายี และอุทธังโสตะนั่นเอง ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงกล่าวด้วยคำอุปมาของอสังขารปรินิพพายีและสสังขารปรินิพพายีด้วยชนที่ยิ่งใหญ่กว่านั้นเล่า ผู้ถามจึงกล่าวโดยหมายถึงคำคัดค้านว่า "เพื่อแสดงความยิ่งใหญ่กว่านั้น...เป็นต้น"

တေနာတိ [Pg.50] ‘‘နော စဿ, နော စ မေ သိယာ’’တိ ဝစနေန. တေနာတိ ဝါ ယထာဝုတ္တေန တဿ အတ္ထဝစနေန. ဣမဿ ဒုက္ခဿာတိ ဣမဿ သမ္ပတိ ဝတ္တမာနဿ ဝိညာဏာဒိဒုက္ခဿ. ဥဒယဒဿနံ ဉာဏံ. စတူဟိပီတိ ‘‘နော စဿာ’’တိ စတူဟိ ပဒေဟိ. ယံ အတ္ထီတိ ယံ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇတိ. တေနာဟ ‘‘ဘူတန္တိ သသဘာဝ’’န္တိ, ဘူတန္တိ ခန္ဓပဉ္စကန္တိ အတ္ထော. ယထာဟ ‘‘ဘူတမိဒန္တိ, ဘိက္ခဝေ, သမနုပဿထာ’’တိ. ဝိဝဋ္ဋမာနသော ဝိဝိစ္စမာနဟဒယော တဏှာဒိသောတတော နိဝတ္တဇ္ဈာသယော. ဥပေက္ခကော ဟောတီတိ စတ္တဘရိယော ဝိယ ပုရိသော ဘယံ နန္ဒိဉ္စ ပဟာယ ဥဒါသိနော ဟောတိ.

"เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยคำว่า "ไม่พึงมีแก่เรา ไม่พึงเป็นของเรา" หรือ "เตนะ" (ด้วยบทนั้น) คือด้วยคำกล่าวอรรถของบทนั้นที่กล่าวไว้แล้ว "อิมัสสะ ทุกขัสสะ" (ของทุกข์นี้) คือของทุกข์อันได้แก่ วิญญาณเป็นต้น ที่กำลังเป็นไปอยู่ในปัจจุบันนี้ การเห็นความเกิดขึ้นเป็นญาณ "จตูหิปิ" (แม้ด้วยบท ๔) คือด้วยบท ๔ มีบทว่า "โน จัสสา" เป็นต้น "ยัง อัตถิ" (สิ่งใดมีอยู่) คือสิ่งใดมีอยู่โดยปรมัตถ์ เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ภูตัง" คือมีสภาวะของตน "ภูตัง" หมายถึง ขันธ์ ๕ เหมือนที่ตรัสว่า "ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย พวกเธอจงพิจารณาเห็นสิ่งนี้ว่าเป็นภูตะ" "วิวัฏฏมานโส" (มีใจหมุนกลับ) คือมีใจที่แยกออก มีอัธยาศัยน้อมกลับจากกระแสแห่งตัณหาเป็นต้น "อุเปกขโก โหติ" (เป็นผู้วางเฉย) คือเป็นผู้วางเฉย ละความกลัวและความยินดีได้ เหมือนบุรุษผู้ละภรรยาแล้ว

အဝိသိဋ္ဌေတိ ဟီနေ. ဝိသိဋ္ဌေတိ ဥတ္တမေ. ‘‘ဘဝေ’’တိ ဝတွာ ‘‘သမ္ဘဝေ’’တိ ဝုစ္စမာနံ အဝုတ္တဝါစကံ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နော’’တိအာဒိမာဟ. ဘူတမေဝ ဝုစ္စတီတိ ယံ ဘူတန္တိ ဝုစ္စတိ, တဒေဝ ဘဝေါတိ စ ဝုစ္စတိ, ဘဝတိ အဟောသီတိ ဝါ. သမ္ဘဝတိ ဧတသ္မာတိ သမ္ဘဝေါ. တဒါဟာရော တဿ ဘဝဿ ပစ္စယော. အနုက္ကမေန မဂ္ဂပညာယာတိ ဝိပဿနာနုက္ကမေန လဒ္ဓါယ အရိယမဂ္ဂပညာယ. တေနာတိ သေက္ခေန.

"อวิสิฏฐะ" (ไม่พิเศษ) คือในสิ่งที่เลวทราม "วิสิฏฐะ" (พิเศษ) คือในสิ่งที่ประเสริฐ เมื่อกล่าวว่า "ภวะ" (ภพ) แล้วกล่าวว่า "สัมภวะ" (ความเกิดพร้อม) ย่อมเป็นคำที่แสดงถึงสิ่งที่ยังไม่ได้กล่าวไว้ จึงแสดงว่า "ปัจจุปปันนะ" (ปัจจุบัน) เป็นต้น สิ่งที่เรียกว่า "ภูตะ" (เป็นแล้ว) นั่นเอง ก็เรียกว่า "ภวะ" (ภพ) หรือ "ภวติ อโหสิ" (เป็นแล้ว ได้มีแล้ว) "สัมภวะ" (ความเกิดพร้อม) คือย่อมเกิดพร้อมจากสิ่งนี้ "ตทาหาโร" (มีสิ่งนั้นเป็นอาหาร) คือเป็นปัจจัยของภพนั้น "อนุกกเมนะ มัคคปัญญา" (ด้วยมรรคปัญญาโดยลำดับ) คือด้วยอริยมรรคปัญญาที่ได้มาโดยลำดับแห่งวิปัสสนา "เตนะ" (ด้วยผู้นั้น) คือด้วยพระเสกขะ

ဧကကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเอกกนิเทศจบแล้ว

၂. ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายทุกนิเทศ

၆၃. ကဿစီတိ ကဿစိပိ. ကထဉ္စီတိ ကေနစိ ပကာရေန, ဝိက္ခမ္ဘနမတ္တေနာပီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. အဇ္ဈတ္တဂ္ဂဟဏဿာတိ အတ္တာနံ အဓိကိစ္စ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တဂ္ဂါဟဿ.

๖๓. "กัสสจิ" (แก่ใคร) คือแก่ใครๆ ก็ตาม "กถัญจิ" (อย่างไร) คือด้วยประการใดประการหนึ่ง หรือกล่าวว่าด้วยการข่มไว้เท่านั้น "อัชฌัตตัคคหณัสสะ" (ของการยึดถือภายใน) คือของการยึดถือที่เกิดขึ้นโดยอ้างอิงถึงตนเอง

၈၃. ပုရိမဂ္ဂဟိတန္တိ ‘‘ကရိဿတိ မေ’’တိအာဒိနာ စိတ္တေန ပဌမံ ဂဟိတံ. တံ ကတန္တိ တံ တာဒိသံ ဥပကာရံ. ပုညဖလံ ဥပဇီဝန္တော ကတညုပက္ခေ တိဋ္ဌတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုညဖလံ အနုပဇီဝန္တော’’တိ.

๘๓. "ปุริมัคคหิตัง" (สิ่งที่ยึดถือไว้ก่อน) คือสิ่งที่ใจยึดถือไว้ก่อนด้วยบทว่า "จักทำแก่เรา" เป็นต้น "ตัง กตัง" (สิ่งนั้นอันทำแล้ว) คืออุปการะเช่นนั้น การที่ผู้บริโภคผลบุญตั้งอยู่ในฝ่ายผู้กตัญญู จึงกล่าวว่า "ไม่บริโภคผลบุญ"

၉၀. ဂုဏပါရိပူရိယာ ပရိပုဏ္ဏော ယာဝဒတ္ထော ဣဓ တိတ္တောတိ အာဟ ‘‘နိဋ္ဌိတကိစ္စတာယ နိရုဿုက္ကော’’တိ.

๙๐. ผู้ที่บริบูรณ์ด้วยความเต็มเปี่ยมแห่งคุณ มีประโยชน์เพียงพอ อิ่มแล้วในที่นี้ จึงกล่าวว่า "เป็นผู้มีกิจสำเร็จแล้ว ไม่มีธุระ"

ဒုကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายทุกนิเทศจบแล้ว

၃. တိကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายติกนิเทศ

၉၁. သေသသံဝရဘေဒေနာတိ [Pg.51] ကာယိကဝါစသိကဝီတိက္ကမတော သေသေန သံဝရဝိနာသေန. သော ပန ဒွါရဝသေန ဝုစ္စမာနော မနောဒွါရိကော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘မနောသံဝရဘေဒေနာ’’တိ. ဣဒါနိ တံ ပကာရဘေဒေန ဒဿေန္တော ‘‘သတိသံဝရာဒိဘေဒေန ဝါ’’တိ အာဟ, မုဋ္ဌသစ္စာဒိပ္ပဝတ္တိယာတိ အတ္ထော. ယံ ကိဉ္စိ သဘာဝဘူတံ စရိတမ္ပိ ‘‘သီလ’’န္တိ ဝုစ္စတီတိ အကုသလဿပိ သီလပရိယာယော ဝုတ္တော.

๙๑. "เสสสังวรเภทนะ" (ด้วยความแตกแห่งสังวรที่เหลือ) คือด้วยความพินาศแห่งสังวรที่เหลือจากการล่วงละเมิดทางกายและวาจา ส่วนสังวรนั้น เมื่อกล่าวโดยทวาร ย่อมเป็นมโนทวาร จึงกล่าวว่า "ด้วยความแตกแห่งมโนสังวร" บัดนี้ เมื่อแสดงความแตกต่างโดยประเภท จึงกล่าวว่า "หรือด้วยความแตกต่างแห่งสติสังวรเป็นต้น" หมายถึงด้วยการเกิดขึ้นแห่งความหลงลืมสติเป็นต้น สิ่งใดที่เป็นจริยาแม้มีสภาพเป็นอกุศล ก็เรียกว่า "ศีล" ได้ จึงกล่าวถึงปริยายของศีลแม้ในอกุศล

၉၄. သမာနဝိသယာနန္တိ ပဌမဖလာဒိကော သမာနော ဧဝရူပေါ ဝိသယော ဧတေသန္တိ သမာနဝိသယာ, တေသံ.

๙๔. "สมานวิสยานัง" (ของสิ่งที่มีอารมณ์เสมอกัน) คือของสิ่งเหล่านั้นที่มีอารมณ์เสมอกันเช่นนี้ อันได้แก่ปฐมผลเป็นต้น

၁၀၇. တဒတ္ထော တပ္ပယောဇနော လောကုတ္တရသာဓကောတိ အတ္ထော. တဿ ပရမတ္ထသာသနဿ. မူလေကဒေသတ္တာတိ မူလဘာဝေန ဧကဒေသတ္တာ.

๑๐๗. "ตทัตโถ" (มีสิ่งนั้นเป็นประโยชน์) คือมีประโยชน์นั้น มีความมุ่งหมายนั้น หมายถึงเป็นเครื่องสำเร็จโลกุตระ ของพระสัทธรรมอันเป็นปรมัตถ์นั้น "มูลเอกเทสัตตา" (เพราะเป็นส่วนหนึ่งของรากเหง้า) คือเพราะเป็นส่วนหนึ่งโดยความเป็นรากเหง้า

၁၁၈. ဥန္နဠော ဥဂ္ဂတတုစ္ဆမာနော.

๑๑๘. "อุนนโฬ" คือผู้มีมานะอันฟูขึ้น มีมานะอันฟูขึ้นอย่างว่างเปล่า

၁၂၃. သီလဿ အနုဂ္ဂဏှနံ အပရိသုဒ္ဓိယံ သောဓနံ အပါရိပူရိယံ ပူရဏဉ္စာတိ အာဟ ‘‘သောဓေတဗ္ဗေ စ ဝဍ္ဎေတဗ္ဗေ စာ’’တိ. အဓိသီလံ နိဿာယာတိ အဓိသီလံ နိဿယံ ကတွာ ဥပ္ပန္နပညာယ.

๑๒๓. การไม่สงเคราะห์ศีล การชำระในความไม่บริสุทธิ์ การทำให้เต็มในความไม่บริบูรณ์ จึงกล่าวว่า ‘สิ่งที่ควรชำระและสิ่งที่ควรเพิ่มพูน’ ชื่อว่าอาศัยอธิศีล คืออาศัยอธิศีลแล้วด้วยปัญญาที่เกิดขึ้น

၁၂၄. ဂူထသဒိသတ္တမေဝ ဒဿေတိ, န ဂူထကူပသဒိသတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဂူထဝသေနေဝ ဟိ ကူပဿပိ ဇိဂုစ္ဆနီယတာတိ. အယဉ္စ အတ္ထော ဂူထရာသိယေဝ ဂူထကူပေါတိ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ နဝတ္တဗ္ဗော သိယာ.

๑๒๔. แสดงถึงความเป็นเช่นเดียวกับคูถเท่านั้น ไม่ได้หมายถึงความเป็นเช่นเดียวกับบ่อคูถ เพราะความน่ารังเกียจของบ่อก็เพราะคูถนั่นเอง และอรรถนี้ไม่ควรกล่าวในฝ่ายที่ว่า กองคูถนั่นแหละคือบ่อคูถ

၁၃၀. သရဘင်္ဂသတ္ထာရာဒယော ရူပဘဝါဒိကာမာဒိပရိညံ ကတွာ ပညပေန္တော လောကိယံ ပရိညံ သမ္မဒေဝ ပညပေန္တီတိ အာဟ ‘‘ယေဘုယျေန န သက္ကောန္တီ’’တိ. အသမတ္ထဘာဝံ ဝါ သန္ဓာယ နော စ ပညာပေတုံ သက္ကောန္တီတိ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ.

๑๓๐. พระศาสดาชื่อสรภังคะเป็นต้น เมื่อทรงบัญญัติปริญญาทางโลกโดยชอบ ด้วยการทำปริญญาในกามเป็นต้น มีรูปภพเป็นต้น จึงตรัสว่า ‘โดยมากย่อมไม่สามารถ’ หรือพึงประกอบความว่า ทรงหมายถึงความไม่สามารถ จึงตรัสว่า ‘ย่อมไม่สามารถบัญญัติได้’

တိကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายติกนิเทศจบแล้ว

၄. စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๔. คำอธิบายจตุกกนิเทศ

၁၃၃. ပရေနာတိ [Pg.52] အညေန, အာဏတ္တေနာတိ အတ္ထော. အာဏတ္တိယာ အတ္တနာ စာတိ အာဏာပကဿ အာဏတ္တိယာ, အတ္တနာ စ အာဏတ္တေန ကတံ တဉ္စ တဿ အာဏာပကဿ ယံ ဝစီပယောဂေန ကတန္တိ ယောဇနာ. အာဏတ္တိယာ ပါပဿာတိ အာဏာပနဝသေန ပသုတပါပဿ.

๑๓๓. บทว่า ปเรน ได้แก่ ด้วยผู้อื่น คือด้วยผู้ถูกสั่ง อธิบายว่า ด้วยผู้ถูกสั่ง. บทว่า อาณัตติยา อัตตนา จ ได้แก่ ด้วยคำสั่งของผู้ออกคำสั่ง และด้วยตนเองที่ถูกสั่งกระทำแล้ว และสิ่งนั้นที่ผู้ออกคำสั่งกระทำด้วยการใช้คำพูด พึงประกอบความดังนี้. บทว่า อาณัตติยา ปาปัสส ได้แก่ บาปที่เกิดขึ้นด้วยการสั่ง

၁၄၈. ဒေသနာယ ကရဏဘူတာယ. ဓမ္မာနန္တိ ဒေသနာယ ယထာဗောဓေတဗ္ဗာနံ သီလာဒိဓမ္မာနံ.

๑๔๘. ด้วยการแสดงที่เป็นเครื่องกระทำ. บทว่า ธัมมานํ ได้แก่ แห่งธรรมทั้งหลายมีศีลเป็นต้น อันพึงให้รู้แจ้งด้วยการแสดง

၁၅၂. အနန္တရန္တိ ဉာဏဿ ဥပဋ္ဌိတန္တိ အနန္တရံ ဝုတ္တံ. ကိံ ပန တန္တိ အာဟ ‘‘ဝစန’’န္တိ. လုဇ္ဇတီတိ ဣဒံ ယေန ကာရဏေန လောက-သဒ္ဒေါ တဒတ္ထေ ပဝတ္တော, တံ ဒဿေတီတိ အာဟ ‘‘ကာရဏယုတ္တ’’န္တိ.

๑๕๒. บทว่า อนนฺตรํ ได้แก่ กล่าวว่า ‘ความรู้ปรากฏขึ้น’ โดยไม่ขาดสาย. อะไรเล่าคือสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘คำพูด’. บทว่า ลุชฺชติ นี้แสดงเหตุที่คำว่า ‘โลก’ ใช้ในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘ประกอบด้วยเหตุ’

၁၅၆. သဟိတာသဟိတဿာတိ ကုသလသဒ္ဒယောဂေန သာမိဝစနံ ဘုမ္မတ္ထေတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သဟိတာသဟိတေတိ အတ္ထော’’တိ. သဟိတဘာသနေန ဒေသကသမ္ပတ္တိ, သဟိတာသဟိတကောသလ္လေန သာဝကသမ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပရိသသမ္ပတ္တိပိ ဉာဏသမ္ပန္နဿ ဓမ္မကထိကဿ ပဋိဘာနသမ္ပဒါယ ကာရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သာဝကသမ္ပတ္တိယာ ဗောဓေတုံ သမတ္ထတာယာ’’တိ.

๑๕๖. บทว่า สหิตาสหิตสฺส นี้ ท่านแสดงว่าสามีวิภัตติลงในอรรถแห่งสัตตมีวิภัตติด้วยการประกอบกับคำว่า กุสล จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า สหิตาสหิเต’ ดังนี้. พึงทราบความถึงพร้อมแห่งผู้แสดงด้วยการกล่าวถ้อยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์ และความถึงพร้อมแห่งสาวกด้วยความฉลาดในถ้อยคำที่ประกอบด้วยประโยชน์และไม่ประกอบด้วยประโยชน์. แม้ความถึงพร้อมแห่งบริษัทก็เป็นเหตุแห่งความถึงพร้อมด้วยปฏิภาณของธรรมกถึกผู้ถึงพร้อมด้วยญาณ จึงกล่าวว่า ‘ด้วยความสามารถที่จะให้รู้แจ้งด้วยความถึงพร้อมแห่งสาวก’

၁၅၇. ကုသလဓမ္မေဟီတိ သမထဝိပဿနာဓမ္မေဟိ. စတုတ္ထော ဝုတ္တော, ယော နေဝ သံဃံ နိမန္တေတိ, န ဒါနံ ဒေတိ.

๑๕๗. บทว่า กุสลธมฺเมหิ ได้แก่ ด้วยธรรมคือสมถะและวิปัสสนา. บุคคลที่สี่ท่านกล่าวถึงแล้ว คือผู้ที่ไม่นิมนต์สงฆ์และไม่ให้ทาน.

၁၆၆. ယမိဒံ ‘‘ကာလေနာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ‘‘ယော တတ္ထ အဝဏ္ဏော, တမ္ပိ ဘဏတိ ကာလေန. ယောပိ တတ္ထ ဝဏ္ဏော, တမ္ပိ ဘဏတိ ကာလေနာ’’တိ ယံ ဣဒံ ပါဠိယံ ဝုတ္တံ, တတြ တသ္မိံ ဝစနေ ဝါကျေ ယော ပုဂ္ဂလော ‘‘ကာလေန ဘဏတီ’’တိ ဝုတ္တော, သော ကီဒိသောတိ ဝိစာရဏာယ တဿ ဒဿနတ္ထံ ‘‘ကာလညူ ဟောတီ’’တိအာဒိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော သင်္ဂဟေ အာဟာတိ ယောဇနာ.

๑๖๖. พึงประกอบความว่า คำที่กล่าวว่า ‘กาเลน’ นี้ คือคำที่กล่าวไว้ในบาลีว่า ‘บุคคลใดกล่าวติเตียนในเรื่องนั้น แม้คำติเตียนนั้นเขาก็กล่าวตามกาล บุคคลใดกล่าวชมเชยในเรื่องนั้น แม้คำชมเชยนั้นเขาก็กล่าวตามกาล’ ในพระดำรัสนั้น บุคคลใดที่ถูกกล่าวว่า ‘กล่าวตามกาล’ บุคคลนั้นเป็นอย่างไร เพื่อจะแสดงบุคคลนั้น จึงกล่าวไว้ในบาลีว่า ‘เป็นผู้รู้จักกาล’ เป็นต้น ดังนี้.

၁၆၈. ပုဗ္ဗုပ္ပန္နပစ္စယဝိပတ္တီတိ တသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ပဌမုပ္ပန္နပစ္စယဝိပတ္တိ. တေသံ ဝိပတ္တိ ပဝတ္တပ္ပစ္စယဝိပတ္တီတိ ယောဇနာ.

๑๖๘. บทว่า ปุพฺพุปฺปนฺนปจฺจยวิปตฺติ ได้แก่ ความวิบัติแห่งปัจจัยที่เกิดขึ้นก่อนในอัตภาพนั้น. พึงประกอบความว่า ความวิบัติแห่งปัจจัยเหล่านั้น คือความวิบัติแห่งปัจจัยที่กำลังเป็นไป.

၁၇၃. တေသန္တိ [Pg.53] ပဟီနာဝသိဋ္ဌကိလေသာနံ. ဝိမုတ္တိဒဿနမေဝ ဟောတိ ဝိမုတ္တိအတ္ထတ္တာ တံဒဿနဿ.

๑๗๓. บทว่า เตสํ ได้แก่ แห่งบุคคลผู้มีกิเลสที่ละได้แล้วและที่ยังเหลืออยู่. การเห็นวิมุตติเท่านั้นย่อมมี เพราะการเห็นนั้นมีวิมุตติเป็นเนื้อความ.

၁၇၄. တန္တာဝုတာနံ ဝတ္ထာနန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ သာမိဝစနံ.

๑๗๔. บทว่า ตนฺตาวุตานํ วตฺถานํ เป็นสามีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด (นิทธารณะ).

၁၇၈. နာမကာယောတိ နာမသမူဟော. ဣဒမေဝ စ ဒွယန္တိ သီလသံဝရပူရဏံ, သာဇီဝါဝီတိက္ကမနဉ္စာတိ ဣဒမေဝ ဒွယံ. တတောတိ သာဇီဝါဝီတိက္ကမနတော. ကထာယ ဟလိဒ္ဒရာဂါဒိသဒိသတာတိ ယောဇနာ. တေနာဟ ‘‘န ပုဂ္ဂလဿာ’’တိ.

๑๗๘. บทว่า นามกาโย ได้แก่ หมู่แห่งนาม. บทว่า อิทเมว จ ทฺวยํ ได้แก่ สองอย่างนี้เท่านั้น คือการทำศีลสังวรให้บริบูรณ์ และการก้าวล่วงอาชีวะ. บทว่า ตโต ได้แก่ จากการก้าวล่วงอาชีวะนั้น. พึงประกอบความว่า ความที่ถ้อยคำเป็นเช่นเดียวกับสีขมิ้นเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ไม่ใช่ของบุคคล’.

၁၇၉. ဣတိ-သဒ္ဒေနာတိ ‘‘ဒါရုမာသကော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တဣတိ-သဒ္ဒေန. ဧဝံပကာရေတိ ဣမိနာပိ သလာကာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ.

๑๗๙. ด้วยคำว่า อิติ ได้แก่ ด้วยอิติอักษรที่กล่าวในคำว่า ‘ทารuมาสโก’ นี้. บทว่า เอวํปกาเร ได้แก่ ทรงสงเคราะห์สลากเป็นต้นด้วยคำนี้.

၁၈၁. အဝိသဋသုခန္တိ အဝိက္ခေပသုခံ.

๑๘๑. บทว่า อวิสฏสุขํ ได้แก่ สุขที่ไม่มีความฟุ้งซ่าน.

၁၈၇. ခန္ဓဓမ္မေသူတိ သင်္ခတဓမ္မေသု. တဒလာဘေနာတိ မဂ္ဂဖလာလာဘေန. အတ္ထေနာတိ သီလာဒိအတ္ထေန.

๑๘๗. บทว่า ขนฺธธมฺเมสุ ได้แก่ ในสังขตธรรมทั้งหลาย. บทว่า ตทลาเภน ได้แก่ ด้วยการไม่ได้มรรคและผล. บทว่า อตฺเถน ได้แก่ ด้วยอรรถมีศีลเป็นต้น.

စတုက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาจตุกกนิทเทส จบแล้ว.

၅. ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๕. การพรรณนาปัญจกนิทเทส

၁၉၁. ယထာ တေသု ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ တေသု ပဉ္စသု ပုဂ္ဂလေသု ယထာရဟံ ဥပမေယျောပမာဒဿနမုခေန ဟိတူပဒေသပဋိပတ္တိယာ ယထာ အညေဟိ ပဋိပဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ကိရိယာဝါစီ အာရမ္ဘ-သဒ္ဒေါ အဓိပ္ပေတော, န ‘‘အာရမ္ဘကတ္တုဿ ကသာဝပုစ္ဆာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဓမ္မဝါစီတိ အာဟ ‘‘အာရမ္ဘကိရိယာဝါစကော သဒ္ဒေါ’’တိ. ‘‘နိရုဇ္ဈန္တီ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘မဂ္ဂကိစ္စဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๑๙๑. บทว่า ยถา เตสุ ปฏิปชฺชิตพฺพํ ความว่า ในบุคคล ๕ จำพวกเหล่านั้น ผู้อื่นพึงปฏิบัติอย่างไร ด้วยการปฏิบัติที่เป็นหิตูปเทศ โดยนัยคือการแสดงอุปมาและอุปไมยตามสมควร. คำว่า อารมฺภะ มุ่งหมายถึงคำที่บอกกิริยา ไม่ได้บอกถึงธรรมเหมือนในคำว่า ‘อารมฺภกตฺตุสฺส กสาวปุจฺฉา’ เป็นต้น จึงกล่าวว่า ‘คำว่า อารัมภะ เป็นคำที่บอกกิริยาการเริ่ม’. เพราะคำว่า ‘นิรุชฺฌนฺติ’ (ย่อมดับไป) ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยอำนาจแห่งกิจของมรรค’.

၁၉၂. ဂဟဏံ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ သမ္ပဋိစ္ဆနံ.

๑๙๒. บทว่า คหณํ ได้แก่ การรับรองว่า ‘เรื่องนี้เป็นอย่างนั้น’.

၁၉၉. န ဧဝံ သမ္ဗန္ဓော အသမာနဇာတိကတ္တာ.

๑๙๙. การเชื่อมโยงไม่เป็นอย่างนี้ เพราะมีชาติไม่เสมอกัน.

ပဉ္စကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปัญจกนิทเทส จบแล้ว.

၆. ဆက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๖. การพรรณนาฉักกนิทเทส

၂၀၂. ဣဒံ [Pg.54] သစ္စာဘိသမ္ဗောဓာဒိကံ သင်္ဂဟိတံ ဟောတိ ဖလဿ ဟေတုနာ အဝိနာဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘သာမ’’န္တိအာဒိ. အနာစရိယကေန အတ္တနာ ဥပ္ပာဒိတေနာတိ ဣဒံ သဗ္ဗညုတညာဏေ ဝိဇ္ဇမာနဂုဏကထနံ, န တဗ္ဗိဓုရဓမ္မန္တရနိဝတ္တနံ တထာရူပဿ အညဿ အဘာဝတော. တေနဿ သာစရိယကတာ, ပရတော စ ဥပ္ပတ္တိ ပဋိက္ခိတ္တာတိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ သာစရိယကတ္တံ ပရူပဒေသဟေတုကတာ, ပရတော ဥပ္ပတ္တိ ဥပဒေသေန ဝိနာပိ သန္နိဿာယ နိဗ္ဗတ္တီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

๒๐๒. การตรัสรู้สัจจะ เป็นต้นนี้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าด้วยกัน เพราะผลไม่แยกจากเหตุ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘สามํ’ เป็นต้น. คำว่า อนาจริยเกน อตฺตนา อุปฺปาทิเตน นี้ เป็นการกล่าวถึงคุณที่มีอยู่ในสัพพัญญุตญาณ ไม่ใช่เป็นการห้ามธรรมอื่นที่ปราศจากคุณนั้น เพราะธรรมอื่นที่เห็นปานนั้นไม่มี. เพราะเหตุนั้น ความเป็นผู้มีอาจารย์และการเกิดขึ้นจากผู้อื่นของสัพพัญญุตญาณนั้นจึงถูกปฏิเสธ ท่านจึงกล่าวเนื้อความนี้ไว้ว่า ‘ตตฺถา’ เป็นต้น. ในคำนั้น ความเป็นผู้มีอาจารย์ คือการมีคำสอนของผู้อื่นเป็นเหตุ การเกิดขึ้นจากผู้อื่น คือการเกิดขึ้นโดยอาศัยผู้อื่นแม้ไม่มีคำแนะนำ นี้คือความต่างกันของคำเหล่านี้.

ဆက္ကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาฉักกนิทเทส จบแล้ว.

၇. သတ္တကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๗. การพรรณนาสัตตกนิทเทส

၂၀၃. ကုသလေသု ဓမ္မေသူတိ အာဓာရေ ဘုမ္မံ, န ဝိသယေတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကုသလေသု ဓမ္မေသု အန္တောဂဓာ’’တိ အာဟ. ဣဒါနိ ဝိသယလက္ခဏံ ဧတံ ဘုမ္မန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဗောဓိပက္ခိယဓမ္မေသု ဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘တဒုပကာရတာယာ’’တိ ဣဒံ ကုသလေသု ဓမ္မေသု သာဓေတဗ္ဗေသူတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဥမ္မုဇ္ဇနပညာယာတိ ဥမ္မုဇ္ဇာပနပညာယ, ဥမ္မုဇ္ဇနာကာရေန ဝါ ပဝတ္တပညာယ. တေနေဝါတိ ဥမ္မုဇ္ဇနမတ္တတ္တာ ဧဝ. ယထာ ဟိ ဉာဏုပ္ပာဒေါ သံကိလေသပက္ခတော ဥမ္မုဇ္ဇနံ, ဧဝံ သဒ္ဓုပ္ပာဒေါပီတိ အာဟ ‘‘သဒ္ဓါသင်္ခါတမေဝ ဥမ္မုဇ္ဇန’’န္တိ. စိတ္တဝါရောတိ စိတ္တပ္ပဗန္ဓဝါရော. ပစ္စေကံ ဌာနဝိပဿနာပတရဏပတိဂါဓပ္ပတ္တိနိဋ္ဌတ္တာ တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ‘‘အနေကေ ပုဂ္ဂလာ’’တိ ဝုတ္တံ. ကသ္မာ? တေနတ္တဘာဝေန အရဟတ္တဿ အဂ္ဂဟဏတော. တတိယပုဂ္ဂလာဒိဘာဝန္တိ ဥမ္မုဇ္ဇိတွာ ဌိတပုဂ္ဂလာဒိဘာဝံ.

๒๐๓. บทว่า กุสเลสุ ธมฺเมสุ ท่านแสดงว่าเป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งอาธาระ ไม่ใช่ในอรรถแห่งวิสัย จึงกล่าวว่า ‘สงเคราะห์เข้าในกุศลธรรมทั้งหลาย’. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสัตตมีวิภัตตินี้มีลักษณะเป็นวิสัย จึงกล่าวว่า ‘หรือในโพธิปักขิยธรรมทั้งหลาย’ เป็นต้น. คำว่า ‘ตทุปการตาย’ นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอรรถว่า ในกุศลธรรมทั้งหลายที่พึงให้สำเร็จ. บทว่า อุมฺมุชฺชนปญฺญาย ได้แก่ ด้วยปัญญาที่ทำให้ผุดขึ้น หรือด้วยปัญญาที่ดำเนินไปโดยอาการผุดขึ้น. บทว่า เตเนว ได้แก่ เพราะเป็นเพียงการผุดขึ้นเท่านั้น. ด้วยว่า การเกิดขึ้นแห่งญาณเป็นการผุดขึ้นจากฝ่ายสังกิเลสฉันใด แม้การเกิดขึ้นแห่งศรัทธาก็ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘การผุดขึ้นก็คือศรัทธานั่นเอง’. บทว่า จิตฺตวาโร ได้แก่ วาระแห่งความสืบต่อของจิต. ที่เรียกว่า ‘บุคคลหลายคน’ เพราะบุคคลเหล่านั้นถึงความสำเร็จในการตั้งอยู่ การเห็นแจ้ง การข้ามไป และการหยั่งลงเฉพาะอย่างๆ. เพราะเหตุไร? เพราะไม่ได้บรรลุพระอรหัตในอัตภาพนั้น. บทว่า ตติยปุคฺคลาทิภาวํ ได้แก่ ความเป็นบุคคลที่สามเป็นต้น คือความเป็นบุคคลที่ผุดขึ้นแล้วตั้งอยู่.

သတ္တကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาสัตตกนิทเทส จบแล้ว.

၁၀. ဒသကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๐. การพรรณนาทสกนิทเทส

၂၀၉. သောတာပန္နာဒယောတိ [Pg.55] ဝုတ္တဝိသေသယုတ္တာ သောတာပန္နသကဒါဂါမိဈာနာနာဂါမိနော. အသာ…ပေ… ပနာတိ ဧတ္ထ ပန-သဒ္ဒေါ ဝိသေသတ္ထဒီပနော. တေန ‘‘အဇ္ဈတ္တသံယောဇနာနံ သမုစ္ဆိန္နတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဝိသေသံ ဒီပေတီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๒๐๙. บทว่า โสตาปนฺนาทโย ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามี และพระอนาคามีผู้ได้ฌานซึ่งประกอบด้วยคุณวิเศษที่กล่าวแล้ว. ในคำว่า อาสา...เป...ปนา นี้ ปนศัพท์แสดงอรรถวิเศษ. พึงทราบว่า ด้วยปนศัพท์นั้น ท่านแสดงความวิเศษนี้ว่า ‘เพราะสังโยชน์ภายในถูกตัดขาดแล้ว’.

ဒသကနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาทสกนิทเทส จบแล้ว.

ပုဂ္ဂလပညတ္တိပကရဏ-အနုဋီကာ သမတ္တာ.

อนุฎีกาปุคคลบัญญัติปกรณ์ จบสมบูรณ์.

ကထာဝတ္ထုပကရဏ-အနုဋီကာ

อนุฎีกากถาวัตถุปกรณ์

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์

သမုဒါယေ [Pg.57] ဧကဒေသာ အန္တောဂဓာတိ သမုဒါယော တေသံ အဓိဋ္ဌာနဘာဝေန ဝုတ္တော ယထာ ‘‘ရုက္ခေ သာခါ’’တိ ဒဿေတိ ‘‘ကထာသမုဒါယဿာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ကထာနန္တိ တိဿော ကထာ ဝါဒေါ ဇပ္ပော ဝိတဏ္ဍာတိ. တေသု ယေန ပမာဏတက္ကေဟိ ပက္ခပဋိပက္ခာနံ ပတိဋ္ဌာပနပဋိက္ခေပါ ဟောန္တိ, သော ဝါဒေါ. ဧကာဓိကရဏာ ဟိ အညမညဝိရုဒ္ဓါ ဓမ္မာ ပက္ခပဋိပက္ခာ ယထာ ‘‘ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ, န ဟောတိ တထာဂတော ပရံ မရဏာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၁.၆၅). နာနာဓိကရဏာ ပန အညမညဝိရုဒ္ဓါပိ ပက္ခပဋိပက္ခာ နာမ န ဟောန္တိ ယထာ ‘‘အနိစ္စံ ရူပံ, နိစ္စံ နိဗ္ဗာန’’န္တိ. ယေန ဆလဇာတိနိဂ္ဂဟဋ္ဌာနေဟိ ပက္ခပဋိပက္ခာနံ ပတိဋ္ဌာပနံ ပဋိက္ခေပါရမ္ဘော, သော ဇပ္ပော. အာရမ္ဘမတ္တမေဝေတ္ထ, န အတ္ထသိဒ္ဓီတိ ဒဿနတ္ထံ အာရမ္ဘဂ္ဂဟဏံ. ယာယ ပန ဆလဇာတိနိဂ္ဂဟဋ္ဌာနေဟိ ပဋိပက္ခပဋိက္ခေပါယ ဝါယမန္တိ, သာ ဝိတဏ္ဍာ. တတ္ထ အတ္ထဝိကပ္ပုပပတ္တိယာ ဝစနဝိဃာတော ဆလံ ယထာ ‘‘နဝကမ္ဗလောယံ ပုရိသော, ရာဇာ နော သက္ခီ’’တိ ဧဝမာဒိ. ဒူသနဘာသာ ဇာတယော, ဥတ္တရပတိရူပကာတိ အတ္ထော. နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနာနိ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿန္တိ. ဧဝံ ဝါဒဇပ္ပဝိတဏ္ဍပ္ပဘေဒါသု တီသု ကထာသု ဣဓ ဝါဒကထာ ‘‘ကထာ’’တိ အဓိပ္ပေတာ. သာ စ ခေါ အဝိပရီတဓမ္မတာယ ပတိဋ္ဌာပနဝသေန, န ဝိဂ္ဂါဟိကကထာဘာဝေနာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. မာတိကာဌပနေနေဝါတိ ဥဒ္ဒေသဒေသနာယ ဧဝ. ဌပိတဿာတိ ဒေသိတဿ. ဒေသနာ ဟိ ဒေသေတဗ္ဗမတ္ထံ ဝိနေယျသန္တာနေသု ဌပနတော နိက္ခိပနတော ဌပနံ, နိက္ခေပေါတိ စ ဝုစ္စတိ.

บทว่า เอกเทศรวมอยู่ในหมู่ คือ หมู่ถูกกล่าวโดยเป็นที่ตั้งของธรรมเหล่านั้น เหมือนอย่างที่แสดงว่า 'กิ่งในต้นไม้' ด้วยคำว่า 'แห่งหมู่ของกถา' เป็นต้น. ในคำว่า กถาเหล่านั้น มีกถา 3 อย่าง คือ วาทะ ชัปปะ และวิตัณฑะ. ในกถาเหล่านั้น กถาใดมีการประดิษฐานและการคัดค้านฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้ามด้วยประมาณและตรรกะ กถานั้นชื่อว่า วาทะ. เพราะธรรมที่ขัดแย้งกันและกันซึ่งมีอธิกรณ์เดียวกัน เป็นฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้าม เช่น 'พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายไป ย่อมมีอยู่, พระตถาคตเบื้องหน้าแต่ตายไป ย่อมไม่มีอยู่'. ส่วนธรรมที่ขัดแย้งกันและกันแม้จะมีต่างอธิกรณ์กัน ก็ไม่ชื่อว่าเป็นฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้าม เช่น 'รูปไม่เที่ยง, นิพพานเที่ยง'. กถาใดมีการเริ่มประดิษฐานและการคัดค้านฝ่ายตนและฝ่ายตรงข้ามด้วยฉละ ชาติ และนิคคหัฏฐาน กถานั้นชื่อว่า ชัปปะ. การถือเอาคำว่า เริ่ม (อารัมภะ) ในที่นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นเพียงการเริ่มเท่านั้น ไม่ใช่ความสำเร็จแห่งประโยชน์. ส่วนความพยายามเพื่อคัดค้านฝ่ายตรงข้ามด้วยฉละ ชาติ และนิคคหัฏฐานใด ความพยายามนั้นชื่อว่า วิตัณฑะ. ในคำเหล่านั้น การทำลายถ้อยคำด้วยการยกความหมายอื่นขึ้นมาอ้าง ชื่อว่า ฉละ เช่น 'บุรุษนี้มีผ้าห่มใหม่ (หรือผ้าห่ม 9 ผืน), พระราชาไม่ใช่พยานของเรา' เป็นต้น. คำด่าชื่อว่า ชาติ มีความหมายว่า คำตอบปลอม. นิคคหัฏฐานทั้งหลายจักปรากฏในภายหลัง. ในกถา 3 อย่างที่มีประเภทคือ วาทะ ชัปปะ และวิตัณฑะ อย่างนี้ ในที่นี้ วาทกถา ประสงค์เอาว่า 'กถา'. และพึงทราบว่า วาทกถานั้น โดยนัยแห่งการประดิษฐานสภาวธรรมที่ไม่คลาดเคลื่อน ไม่ใช่โดยความเป็นวิคคาหิกกถา (กถาที่มุ่งแก่งแย่ง). บทว่า ด้วยการตั้งมาติกาไว้นั่นเอง คือ ด้วยการแสดงโดยหัวข้อ (อุทเทสเทศนา) นั่นเอง. บทว่า ที่ตั้งไว้แล้ว คือ ที่แสดงแล้ว. เพราะเทศนา ท่านเรียกว่า การตั้งไว้ (ฐปนะ) และการวางไว้ (นิกเขปะ) เพราะเป็นการตั้งไว้และวางไว้ซึ่งเนื้อความที่ควรแสดงในสันดานของเวไนยสัตว์.

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว.

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายพรรณนานิทานกถา

ပရိနိဗ္ဗာနမေဝ [Pg.58]…ပေ… ဝုတ္တံ. အဘိန္နသဘာဝမ္ပိ ဟိ အတ္ထံ တဒညဓမ္မတော ဝိသေသာဝဗောဓနတ္ထံ အညံ ဝိယ ကတွာ ဝေါဟရန္တိ ယထာ ‘‘အတ္တနော သဘာဝံ ဓာရေန္တီတိ ဓမ္မာ’’တိ (ဓ. သ. အဋ္ဌ. ၁). သာတိ အသင်္ခတာ ဓာတု. ကရဏဘာဝေန ဝုတ္တာ ယထာဝုတ္တဿ ဥပသမဿ သာဓကတမဘာဝံ သန္ဓာယ. ဓမ္မဝါဒီ…ပေ… ဒုဗ္ဗလတာ ဝုတ္တာ တထာရူပါယ ပညာယ ဘာဝေ တာဒိသာနံ ပက္ခဘာဝါဘာဝတော. လဒ္ဓိယာတိ ‘‘အတ္ထိ ပုဂ္ဂလော သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေန, ပရိဟာယတိ အရဟာ အရဟတ္တာ’’တိအာဒိလဒ္ဓိယာ. သုတ္တန္တေဟီတိ ဒေဝတာသံယုတ္တာဒီဟိ. လိင်္ဂါကပ္ပဘေဒံ ပရတော သယမေဝ ဝက္ခတိ.

บทว่า ปรินิพพานนั่นเอง...เป...กล่าวแล้ว. อนึ่ง แม้อรรถที่มีสภาพไม่ต่างกัน ก็ย่อมเรียกขานโดยทำเหมือนเป็นอย่างอื่น เพื่อให้เข้าใจความพิเศษจากธรรมอื่นนั้น เช่น 'ธรรมทั้งหลาย ชื่อว่า ธรรม เพราะทรงไว้ซึ่งสภาวะของตน'. บทว่า สา (นั้น) คือ อสังขตธาตุ. ท่านกล่าวโดยความเป็นกรรณะ (เครื่องกระทำ) โดยหมายถึงความเป็นเหตุให้สำเร็จแห่งความสงบตามที่กล่าวแล้ว. บทว่า ธรรมวาที...เป...ความอ่อนแอ ท่านกล่าวแล้ว เพราะความเป็นผู้ไม่มีฝ่ายของบุคคลเหล่านั้น ในเมื่อปัญญาเช่นนั้นมีอยู่. บทว่า เพราะลัทธิ คือ เพราะลัทธิว่า 'บุคคลมีอยู่โดยสัจฉิกัตถปรมัตถ์, พระอรหันต์ย่อมเสื่อมจากอรหัตตผล' เป็นต้น. บทว่า ด้วยพระสูตรทั้งหลาย คือ ด้วยเทวตาสังยุตเป็นต้น. ส่วนความต่างแห่งเพศและวัตร ท่านจักกล่าวเองในภายหลัง.

ဘိန္ဒိတွာ မူလသင်္ဂဟန္တိ မူလသင်္ဂီတိံ ဝိနာသေတွာ, ဘေဒံ ဝါ ကတွာ ယထာ သာ ဌိတာ, တတော အညထာ ကတွာ. သင်္ဂဟိတတော ဝါ အညတြာတိ မူလသင်္ဂီတိယာ သင်္ဂဟိတတော အညတြ. တေနာဟ ‘‘အသင်္ဂဟိတံ သုတ္တ’’န္တိ. နီတတ္ထံ ယထာရုတဝသေန ဝိညေယျတ္ထတ္တာ. နေယျတ္ထံ ဝိပရိဏာမဒုက္ခတာဒိဝသေန နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗတ္ထတ္တာ. တီဟိ ဌာနေဟီတိ ‘‘သူရာ သတိမန္တော ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ (အ. နိ. ၉.၂၁) ဧဝံ ဝုတ္တေဟိ တီဟိ ကာရဏေဟိ. အညံ သန္ဓာယ ဘဏိတန္တိ ဧကံ ပဗ္ဗဇ္ဇာသင်္ခါတံ ဗြဟ္မစရိယဝါသံ သန္ဓာယ ဘဏိတံ. အညံ အတ္ထံ ဌပယိံသူတိ သဗ္ဗဿပိ ဗြဟ္မစရိယဝါသဿ ဝသေန ‘‘နတ္ထိ ဒေဝေသု ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိအာဒိကံ (ကထာ. ၂၆၉) အညံ အတ္ထံ ဌပယိံသု. သုတ္တဉ္စ အညံ သန္ဓာယ ဘဏိတံ တတော အညံ သန္ဓာယ ဘဏိတံ ကတွာ ဌပယိံသု, တဿ အတ္ထဉ္စ အညံ ဌပယိံသူတိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သုညတာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အနိစ္စတာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ.

บทว่า ทำลายการสังคายนาหลัก คือ ทำลายการสังคายนาหลัก หรือทำความแตกแยก ทำให้ผิดไปจากที่ตั้งอยู่. หรือนอกจากการสังคายนา คือ นอกจากการสังคายนาที่สังคายนาหลัก. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'พระสูตรที่มิได้รวบรวมไว้'. ชื่อว่า นีตัตถะ เพราะเป็นอรรถที่พึงทราบตามพยัญชนะ. ชื่อว่า เนยยัตถะ เพราะเป็นอรรถที่พึงกำหนดด้วยอำนาจวิปริณามทุกข์เป็นต้น. บทว่า โดยสถาน 3 คือ โดยเหตุ 3 ประการที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า 'ผู้กล้าหาญ มีสติ การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ในที่นี้'. บทว่า กล่าวหมายถึงอย่างอื่น คือ กล่าวหมายถึงการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ที่เรียกว่าการบรรพชาอย่างหนึ่ง. บทว่า ตั้งอรรถไว้เป็นอย่างอื่น คือ ตั้งอรรถไว้เป็นอย่างอื่นว่า 'การอยู่ประพฤติพรหมจรรย์ไม่มีในหมู่เทพ' เป็นต้น ด้วยอำนาจแห่งการอยู่ประพฤติพรหมจรรย์แม้ทั้งหมด. พึงทราบการประกอบความในบทนี้อย่างนี้ว่า 'และตั้งพระสูตรที่กล่าวหมายถึงอย่างหนึ่ง ให้เป็นพระสูตรที่กล่าวหมายถึงอีกอย่างหนึ่ง และตั้งอรรถของพระสูตรนั้นให้เป็นอย่างอื่น'. บทว่า สุญญตตาเป็นต้น คำว่า เป็นต้น รวมเอาความไม่เที่ยงเป็นต้นเข้าด้วย.

ဂမ္ဘီရံ ဧကဒေသံ မဟာပဒေသပရိဝါရာဒိံ. ဧကစ္စေ သကလံ အဘိဓမ္မံ ဝိဿဇ္ဇိံသု ဆဍ္ဍယိံသု သေယျထာပိ သုတ္တန္တိကာ. တေ ဟိ တံ န ဇိနဝစနန္တိ ဝဒန္တိ. ကထာဝတ္ထုဿ သဝိဝါဒတ္တေတိအာဒိ ဟေဋ္ဌာ နိဒါနဋ္ဌကထာယ အာဂတနယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကေစိ ပန ပုဂ္ဂလပညတ္တိယာပိ သဝိဝါဒတ္တံ မညန္တိ. ‘‘တတိယသင်္ဂီတိတော ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တမာနာနံ ဝသေနာ’’တိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု တတိယသင်္ဂီတိတော ပုဗ္ဗေပိ တံ မာတိကာရူပေန ပဝတ္တတေဝ? နိဒ္ဒေသံ ဝါ သန္ဓာယ တထာ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. အညာနီတိ အညာကာရာနိ အဘိဓမ္မပကရဏာဒီနိ အကရိံသု, ပဝတ္တန္တာနိပိ တာနိ အညထာ ကတွာ ပဌိံသူတိ အတ္ထော[Pg.59]. မဉ္ဇုသိရီတိ ဣဒံ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န ဟိ တံ နာမံ ပိဋကတ္တယံ အနုဝတ္တန္တေဟိ ဘိက္ခူဟိ ဂယှတိ? ဣတရေဟိ ဂယှမာနမ္ပိ ဝါ သာသနိကပရိညေဟိ န သာသနာဝစရံ ဂယှတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. နိကာယနာမန္တိ မဟာသံဃိကာဒိနိကာယနာမံ, ဒုတ္တဂုတ္တာဒိဝဂ္ဂနာမဉ္စ.

บทว่า ลึกซึ้ง คือ ส่วนหนึ่งมีมหาปเทสเป็นบริวารเป็นต้น. บางพวกได้ละทิ้ง คือ ทอดทิ้งพระอภิธรรมทั้งหมด เหมือนพวกสุตตันติกะ. เพราะพวกเขากล่าวว่า พระอภิธรรมนั้นไม่ใช่พุทธพจน์. บทว่า กถาวัตถุมีความขัดแย้งกันเป็นต้นนี้ กล่าวโดยอ้างถึงนัยที่มาในอรรถกถานิทานข้างล่าง. แต่บางพวกก็สำคัญว่า ปุคคลบัญญัติก็มีความขัดแย้งกัน. คำว่า 'ด้วยอำนาจแห่งธรรมที่ดำเนินไปก่อนการสังคายนาครั้งที่ 3' นี้ กล่าวไว้ทำไม, มิใช่ว่าก่อนการสังคายนาครั้งที่ 3 พระอภิธรรมนั้นก็ดำเนินไปในรูปของมาติกาอยู่แล้วหรือ? พึงทราบว่า ท่านกล่าวอย่างนั้นโดยหมายถึงนิทเทส. บทว่า อื่นๆ คือ ได้ทำปกรณ์พระอภิธรรมเป็นต้นให้มีลักษณะเป็นอย่างอื่น อธิบายว่า แม้ปกรณ์ที่ดำเนินอยู่เหล่านั้น ก็นำมาสวดทำให้ผิดไปจากเดิม. คำว่า มัญชุสิริ นี้ กล่าวไว้ทำไม. เพราะชื่อนั้น ภิกษุทั้งหลายผู้ดำเนินตามพระไตรปิฎกไม่ถือเอา? หรือแม้เมื่อผู้อื่นถือเอาอยู่ ท่านก็กล่าวไว้โดยทำความเข้าใจว่า ผู้ที่รู้จักพระศาสนาไม่ถือเอาว่าเป็นสิ่งที่อยู่ในขอบเขตของพระศาสนา. บทว่า ชื่อของนิกาย คือ ชื่อของนิกายมีมหาสังฆิกะเป็นต้น และชื่อของกลุ่มมีทุตตคุตตะเป็นต้น.

သင်္ကန္တိကာနံ ဘေဒေါ သုတ္တဝါဒီတိ သင်္ကန္တိကာနံ အနန္တရေ ဧကော နိကာယဘေဒေါ သုတ္တဝါဒီ နာမ ဘိဇ္ဇိတ္ထ. သဟာတိ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ, ဂဏိယမာနာတိ အတ္ထော.

บทว่า ความแตกแยกของพวกสังกันติกะ คือ สุตตวาที คือ นิกายแตกแยกหนึ่งชื่อว่า สุตตวาที ได้แตกแยกออกมาจากพวกสังกันติกะโดยไม่นาน. บทว่า สหะ คือ ทำรวมกัน, หมายถึง ที่นับรวมกัน.

ဥပ္ပန္နေ ဝါဒေ သန္ဓာယာတိ တတိယသင်္ဂီတိကာလေ ဥပ္ပန္နေ ဝါဒေ သန္ဓာယ. ဥပ္ပဇ္ဇနကေတိ တတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သဒ္ဓမ္မန္တရဓာနာ ဧတ္ထန္တရေ ဥပ္ပဇ္ဇနကေ. သုတ္တသဟဿာဟရဏဉ္စေတ္ထ ပရဝါဒဘဉ္ဇနတ္ထဉ္စ သကဝါဒပတိဋ္ဌာပနတ္ထဉ္စ. သုတ္တေကဒေသောပိ ဟိ ‘‘သုတ္တ’’န္တိ ဝုစ္စတိ သမုဒါယဝေါဟာရဿ အဝယဝေသုပိ ဒိဿနတော ယထာ ‘‘ပဋော ဒဍ္ဎော, သမုဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌော’’တိ စ. တေ ပနေတ္ထ သုတ္တပဒေသာ ‘‘အတ္ထိ ပုဂ္ဂလော အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော’’တိအာဒိနာ အာဂတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

บทว่า อ้างถึงวาทะที่เกิดขึ้น คือ อ้างถึงวาทะที่เกิดขึ้นในสมัยสังคายนาครั้งที่ ๓. บทว่า ที่จะเกิดขึ้น คือ ที่จะเกิดขึ้นในระหว่างนี้ ตั้งแต่บัดนั้นไปจนกว่าพระสัทธรรมจะอันตรธาน. การนำพระสูตรพันหนึ่งมาในที่นี้ ก็เพื่อทำลายวาทะของผู้อื่น และเพื่อตั้งมั่นวาทะของตน. อนึ่ง แม้ส่วนหนึ่งของพระสูตรก็เรียกว่า "สูตร" เพราะปรากฏการใช้โวหารเรียกส่วนรวมในส่วนย่อยทั้งหลายด้วย เช่น "ผ้าไหม้แล้ว" และ "เห็นมหาสมุทรแล้ว". ส่วนบทแห่งพระสูตรเหล่านั้นในที่นี้ พึงทราบว่ามาแล้วโดยนัยเป็นต้นว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่".

နိဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนานิทานกถา จบแล้ว.

မဟာဝဂ္ဂေါ

มหาวรรค

၁. ပုဂ္ဂလကထာ

๑. ปุคคลกถา

၁. သုဒ္ဓသစ္စိကဋ္ဌော

๑. สัจจิกัตถะล้วน

၁. အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ

๑. การพรรณนาอนุโลมปัจจนีกะ

၁. သမ္ဗရာဒီဟိ [Pg.60] ပကပ္ပိတဝိဇ္ဇာ, တထာဘိသင်္ခတာနိ ဩသဓာနိ စ ‘‘မာယာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ, ဣဓ ပန မာယာယ အာဟိတဝိသေသာ အဘူတညေယျာကာရာ အဓိပ္ပေတာတိ ဒဿေန္တော ‘‘မာယာယ အမဏိအာဒယော မဏိအာဒိအာကာရေန ဒိဿမာနာ မာယာတိ ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. သစ္စညေဝ သစ္စိကံ, သော ဧဝ အတ္ထော အဝိပရီတဿ ဉာဏဿ ဝိသယဘာဝဋ္ဌေနာတိ သစ္စိကဋ္ဌော. တေနာဟ ‘‘ဘူတဋ္ဌော’’တိ. အဝိပရီတဘာဝတော ဧဝ ပရမော ပဓာနော အတ္ထောတိ ပရမတ္ထော, ဉာဏဿ ပစ္စက္ခဘူတော ဓမ္မာနံ အနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗသဘာဝေါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဥတ္တမတ္ထော’’တိ.

๑. วิชาที่ปรุงแต่งด้วยเล่ห์กลมีของอสูรชื่อสัมพระเป็นต้น และโอสถที่ปรุงแต่งขึ้นอย่างนั้น ท่านเรียกว่า "มายา" แต่ในที่นี้ เมื่อจะแสดงว่า ทรงประสงค์เอาอาการที่พึงรู้ซึ่งไม่เป็นจริงอันพิเศษที่มายาทำให้เกิดขึ้น จึงกล่าวว่า "สิ่งที่ไม่ใช่แก้วมณีเป็นต้น ปรากฏโดยอาการเป็นแก้วมณีเป็นต้นด้วยมายา เรียกว่า มายา". สัจจะนั่นแหละชื่อว่า สัจจิกะ, อรรถนั้นนั่นแหละชื่อว่า สัจจิกัตถะ โดยความเป็นอารมณ์ของญาณที่ไม่วิปริต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ภูตัตถะ" (อรรถที่เป็นจริง). เพราะความเป็นสภาวะที่ไม่วิปริตนั่นเอง อรรถที่สูงสุดและเป็นประธาน จึงชื่อว่า ปรมัตถะ เป็นสภาวะของธรรมทั้งหลายที่ปรากฏชัดแก่ญาณซึ่งไม่อาจชี้บอกได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "อุตตมัตถะ" (อรรถอันสูงสุด).

အတ္ထီတိ ဝစနသာမညေနာတိ ‘‘အတ္ထိ ပုဂ္ဂလော အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော’’တိအာဒီသု (အ. နိ. ၄.၉၆; ကထာ. ၂၂) ‘‘အတ္ထီ’’တိ ပဝတ္တဝစနသာမညေန. အတ္ထဝိကပ္ပုပပတ္တိယာ ဝစနဝိဃာတော ဆလန္တိ ဝဒန္တိ. ပတိဋ္ဌံ ပစ္ဆိန္ဒန္တောတိ ဟေတုံ ဒူသေန္တော, အဟေတုံ ကရောန္တောတိ အတ္ထော. ဟေတု ဟိ ပဋိညာယ ပတိဋ္ဌာပနတော ပတိဋ္ဌာ, တံ ပန ဟေတုံ အတ္ထမတ္တတော ဒဿေန္တော ‘‘ယဒိ သစ္စိကဋ္ဌေနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပယောဂတော ပန ဒူသနေန သဒ္ဓိံ ပရတော အာဝိ ဘဝိဿတိ. ဩကာသံ အဒဒမာနောတိ ယထာနုရူပံ ယုတ္တိံ ဝတ္တုံ အဝသရံ အဒေန္တော. အထ ဝါ ပတိဋ္ဌံ ပစ္ဆိန္ဒန္တော, ပဋိညံ ဧဝ ပရိဝတ္တေန္တောတိ အတ္ထော. ဥပလဗ္ဘတိ ပုဂ္ဂလောတိ ဟိ သကဝါဒိံ ဥဒ္ဒိဿ ပရဝါဒိနော ပဋိညာဝ န ယုတ္တာ အပ္ပသိဒ္ဓတ္တာ ဝိသေသိတဗ္ဗဿ. တေနေဝါဟ ‘‘အနုပလဗ္ဘနေယျတော န တဝ ဝါဒေါ တိဋ္ဌတီတိ နိဝတ္တေန္တော’’တိ. ရူပဉ္စ ဥပလဗ္ဘတိ…ပေ… ဒဿေတီတိ ဧတေန ပရဝါဒိနာ အဓိပ္ပေတဟေတုနော ဝိပရီတတ္ထသာဓကတ္တံ ဒဿေတိ.

บทว่า โดยสามัญแห่งคำว่า มีอยู่ คือ โดยสามัญแห่งคำที่ใช้ว่า "มีอยู่" ในประโยคเป็นต้นว่า "บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่" (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒). พวกนักตรรกะกล่าวว่า การทำลายคำพูดด้วยการตั้งข้อสงสัยในความหมาย เป็นฉล (การลวง). บทว่า ตัดที่พึ่ง คือ ประทุษร้ายเหตุ อธิบายว่า ทำให้ไม่มีเหตุ. เพราะเหตุชื่อว่า ที่พึ่ง เพราะเป็นเครื่องตั้งมั่นแห่งปฏิญญา แต่เมื่อจะแสดงเหตุนั้นโดยความเป็นเพียงเนื้อความ จึงกล่าวคำเป็นต้นว่า "ถ้าโดยสัจจิกัตถะ". ส่วนการประทุษร้ายโดยการนำไปใช้ จะปรากฏชัดในภายหลังพร้อมกับการทำลาย. บทว่า ไม่ให้โอกาส คือ ไม่ให้โอกาสเพื่อจะกล่าวเหตุผลตามสมควร. อีกนัยหนึ่ง บทว่า ตัดที่พึ่ง คือ เปลี่ยนปฏิญญานั่นเอง. เพราะว่า ปฏิญญาของปรวาทีที่มุ่งถึงสกวาทีว่า "บุคคลย่อมปรากฏ" นั้น ไม่สมควร เพราะเป็นสิ่งที่ต้องจำแนก. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเป็นสิ่งที่ไม่อาจปรากฏได้ วาทะของท่านจึงตั้งอยู่ไม่ได้" ดังนี้ เป็นการห้ามไว้. บทว่า รูปย่อมปรากฏ... เป็นต้น... ย่อมแสดง ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงความที่เหตุที่ปรวาทีประสงค์นั้น เป็นเครื่องยังเนื้อความที่ตรงกันข้ามให้สำเร็จ.

ဥပလဗ္ဘမာနံ နာမ ဟောတီတိ အာကာရတော တံအာကာရဝန္တာနံ အနညတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အညထာတိ အာကာရ, အာကာရဝန္တာနံ ဘေဒေ. ဧတိဿာတိ ‘‘တတော သော ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ သစ္စိကဋ္ဌပရမဋ္ဌေနာ’’တိ ဧဝံ [Pg.61] ဝုတ္တာယ ဒုတိယပုစ္ဆာယ. ဧသ ဝိသေသောတိ ယော ယထာဝုတ္တော ဒွိန္နံ ပုစ္ဆာနံ ဝိသယဿ သဘာဝါကာရဘေဒေါ, ဧသ ဒွိန္နံ ပုစ္ဆာနံ ဝိသေသော. သဘာဝဓမ္မာနံ သာမညလက္ခဏေန အဘိန္နာနမ္ပိ သလက္ခဏတော ဘေဒေါယေဝါတိ အညဓမ္မဿ အညေနာကာရေန န ကဒါစိပိ ဥပလဗ္ဘော ဘဝေယျ. ယဒိ သိယာ, အညတ္တမေဝ န သိယာတိ ရုပ္ပနာဒိသပစ္စယာဒိအာကာရေန အနုပလဗ္ဘမာနောပိ ပုဂ္ဂလော အတ္တနော ဘူတသဘာဝဋ္ဌေန ဥပလဗ္ဘတေဝါတိ ဝဒန္တံ ပရဝါဒိနံ ပတိ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိအာဒိ စောဒနာ အနောကာသာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ယထာ ပန…ပေ… နိဂ္ဂဟော စ န ကာတဗ္ဗော’’တိ. တတ္ထ နိဂ္ဂဟောတိ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တနိဂ္ဂဟော, ပရာဇယာရောပနေန ပရဝါဒိနော နိဂ္ဂဏှနန္တိ အတ္ထော.

บทว่า ชื่อว่าสิ่งที่ปรากฏย่อมมี อธิบายว่า โดยอาการแล้ว สิ่งนั้นกับสิ่งที่มีอาการนั้นไม่ต่างกัน. บทว่า โดยประการอื่น คือ ในความต่างกันแห่งอาการและสิ่งที่มีอาการ. บทว่า แก่คำถามนี้ คือ แก่คำถามที่สองที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ถ้าอย่างนั้น บุคคลนั้นย่อมปรากฏโดยสัจจิกัตถะและปรมัตถะ". บทว่า ความพิเศษนี้ คือ ความต่างกันแห่งสภาวะและอาการที่เป็นอารมณ์ของคำถามทั้งสองตามที่กล่าวมาแล้วนั้น นี้คือความพิเศษของคำถามทั้งสอง. แม้สภาวธรรมทั้งหลายที่ไม่ต่างกันโดยสามัญลักษณะ ก็ย่อมมีความต่างกันโดยสลักขณะนั่นเอง เพราะฉะนั้น ธรรมอย่างอื่นจึงไม่อาจปรากฏโดยอาการของธรรมอย่างอื่นได้เลย. หากพึงเป็นเช่นนั้น ความเป็นอย่างอื่นก็จะไม่พึงมี. เมื่อจะแสดงว่า การคัดค้านว่า "สัจจิกัตถะใด" เป็นต้น ย่อมไม่มีโอกาสแก่ปรวาทีผู้กล่าวว่า "แม้บุคคลผู้ไม่อาจปรากฏได้โดยอาการมีปัจจัยคือความสลายไปเป็นต้น ก็ย่อมปรากฏได้โดยความเป็นสภาวะที่แท้จริงของตน" จึงกล่าวว่า "แต่ว่า... เป็นต้น... และไม่พึงทำนิคคหะ". ในคำนั้น บทว่า นิคคหะ คือ นิคคหะที่กล่าวไว้อย่างนี้ว่า "ท่านจงรู้นิคคหะ" อธิบายว่า การข่มปรวาทีด้วยการยกความพ่ายแพ้ขึ้นแสดง.

သွာယံ ပန ယသ္မာ တဿ ဝါဒါပရာဓဟေတုကော, တသ္မာ တံ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ဒေါသာပရာဓပရိယာယေဟိ ဝိဘာဝိတော. အဝဇာနနဉှေတ္ထ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနံ. တထာ ဟိ ပဋိညာဟာနိ, ပဋိညာန္တရံ, ပဋိညာဝိရောဓော, ပဋိညာသညာသော, ဟေတွန္တရံ, အတ္ထန္တရံ, နိရတ္ထကံ, အဝိညာတတ္ထံ, အသမ္ဗန္ဓတ္ထံ, အပ္ပတ္တကာလံ, ဦနံ, အဓိကံ, ပုနရုတ္တံ, အနနုဘာသနံ, အဝိညာတံ, အပ္ပဋိဘာ, ဝိက္ခေပေါ, မတာနုညာ, အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ ဥပေက္ခနံ, အနနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ အနုယောဂေါ, အပသိဒ္ဓန္တရံ, ဟေတွာဘာသာ စာတိ ဒွါဝီသတိ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနာနိ ဉာယဝါဒိနော ဝဒန္တိ.

ก็แต่นิคคหะนี้ เพราะมีเหตุมาจากความผิดพลาดแห่งวาทะของเขา เพราะฉะนั้น เพื่อจะแสดงนิคคหะนั้น ท่านจึงแสดงไว้ในอรรถกถาโดยปริยายแห่งโทษและความผิดพลาด. การไม่รู้แจ้งในที่นี้เป็นนิคคหัฏฐาน. จริงอย่างนั้น พวกนักตรรกะกล่าวว่า นิคคหัฏฐานมี ๒๒ ประการ คือ ปฏิญญาหานิ (การละทิ้งปฏิญญา), ปฏิญญันตระ (การเปลี่ยนปฏิญญาใหม่), ปฏิญญาวิโรธะ (ปฏิญญาขัดแย้งกัน), ปฏิญญาสันยาสะ (การสละปฏิญญา), เหตวันตระ (การเปลี่ยนเหตุใหม่), อัตถันตระ (การเปลี่ยนเนื้อความใหม่), นิรัตถกะ (คำที่ไร้ประโยชน์), อวิญญาตัตถะ (คำที่ฟังไม่รู้เรื่อง), อสัมพันธัตถะ (คำที่ไม่ต่อเนื่องกัน), อัปปัตตกาล (การกล่าวผิดกาล), อูนะ (คำที่บกพร่อง), อธิกะ (คำที่เกิน), ปุนรุตตะ (คำที่กล่าวซ้ำ), อนันนุภาสนะ (การไม่กล่าวตาม), อวิญญาตะ (การไม่รู้ตาม), อัปปฏิภา (ความไม่มีปฏิภาณ), วิกเขปะ (การพูดกลบเกลื่อน), มตานุญญา (การยอมรับความเห็นของฝ่ายตรงข้าม), อนุยัญชิตัพพัสสะ อุเปกขนา (การเพิกเฉยต่อสิ่งที่ควรซักถาม), อนันนุยัญชิตัพพัสสะ อนุโยคะ (การซักถามสิ่งที่มิใช่สิ่งที่ควรซักถาม), อปสิทธันตระ (หลักการที่ผิดพลาด), และเหตุวาภาสะ (เหตุเทียม).

တတ္ထ ဝိသဒိသူဒါဟရဏဓမ္မာနုဇာနနံ ပဌမုဒါဟရဏေ ပဋိညာဟာနိ. ပဋိညာတတ္ထပဋိသေဓေ တဒညတ္ထနိဒ္ဒေသော ပဋိညာန္တရံ. ပဋိညာဝိရုဒ္ဓဟေတုကိတ္တနံ ပဋိညာဝိရောဓော. ပဋိညာတတ္ထာပနယနံ ပဋိညာသညာသော. အဝိသေသဝုတ္တေ ဟေတုမှိ ပဋိသိဒ္ဓေ ဝိသေသဟေတုကထနံ ဟေတွန္တရံ. အဓိကတတ္ထာနုပယောဂိအတ္ထကထနံ အတ္ထန္တရံ. မာတိကာပါဌော ဝိယ အတ္ထဟီနံ နိရတ္ထကံ. တိက္ခတ္တုံ ဝုတ္တမ္ပိ သက္ခိပဋိဝါဒီဟိ အဝိဒိတံ အဝိညာတတ္ထံ. ပုဗ္ဗာပရဝသေန သမ္ဗန္ဓရဟိတံ အသမ္ဗန္ဓတ္ထံ. အဝယဝဝိပလ္လာသဝစနံ အပ္ပတ္တကာလံ. အဝယဝဝိကလံ ဦနံ. အဓိကဟေတူဒါဟရဏံ အဓိကံ. ဌပေတွာ အနုဝါဒံ သဒ္ဒတ္ထာနံ ပုနပ္ပုနံ ဝစနံ အတ္ထာပန္နဝစနဉ္စ ပုနရုတ္တံ. ပရိသာယ ဝိဒိတဿ တီဟိ ဝုတ္တဿ အပစ္စုဒါဟာရော အနနုဘာသနံ. ယံ ဝါဒိနာ [Pg.62] ဝုတ္တံ ပရိသာယ ဝိညာတံ ပဋိဝါဒိနာ ဒုဝိညာတံ, တံ အဝိညာတံ. တံဝါဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗေ ဝုတ္တေ ပရဝါဒိနော ပဋိဝစနဿ အနုပဋ္ဌာနံ အပ္ပဋိဘာ. ကိစ္စန္တရပ္ပသင်္ဂေန ကထာဝိစ္ဆိန္ဒနံ ဝိက္ခေပေါ. အတ္တနော ဒေါသာနုဇာနနေန ပရပက္ခဿ ဒေါသပ္ပသဉ္ဇနံ ပရမတာနုဇာနနံ မတာနုညာ. နိဂ္ဂဟပ္ပတ္တဿ နိဂ္ဂဏှနံ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ ဥပေက္ခနံ. သမ္ပတ္တနိဂ္ဂဟဿ အနိဂ္ဂဟဋ္ဌာနေ စ နိဂ္ဂဏှနံ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗဿ အနုယောဂေါ. ဧကံ သိဒ္ဓန္တမနုဇာနိတွာ အနိယမတော တဒညသိဒ္ဓန္တကထာပ္ပသဉ္ဇနံ အပသိဒ္ဓန္တရံ. အသိဒ္ဓါ အနေကန္တိကာ ဝိရုဒ္ဓါ စ ဟေတွာဘာသာ, ဟေတုပတိရူပကာတိ အတ္ထော. တေသဉ္စ ကထနံ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနန္တိ.

ในบรรดานั้น การยอมรับธรรมที่เป็นตัวอย่างที่ไม่เหมือนกันในตัวอย่างแรก เป็นปฏิญญาหานิ. เมื่อปฏิเสธความหมายที่ปฏิญญาไว้ แล้วชี้แจงความหมายอื่น เป็นปฏิญญันตระ. การกล่าวเหตุที่ขัดแย้งกับปฏิญญา เป็นปฏิญญาวิโรธะ. การถอนความหมายที่ปฏิญญาไว้ เป็นปฏิญญาสัญญาสะ. เมื่อเหตุที่กล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจงถูกปฏิเสธ แล้วกล่าวเหตุที่จำเพาะเจาะจง เป็นเหตวันตระ. การกล่าวความหมายที่เกินความจำเป็นและไม่เป็นประโยชน์ เป็นอัตถันตระ. สิ่งที่ไร้ความหมายเหมือนการท่องมาติกา เป็นนิรัตถกะ. แม้กล่าวสามครั้งแล้ว แต่คู่กรณีและพยานยังไม่รู้ เป็นอวิญญาตัตถะ. สิ่งที่ไม่มีความสัมพันธ์กันโดยลำดับก่อนหลัง เป็นอสัมพันธัตถะ. การกล่าวคำที่สลับส่วนกัน เป็นอัปปัตตกาล. สิ่งที่ขาดส่วนประกอบ เป็นอูนะ. เหตุและตัวอย่างที่เกิน เป็นอธิกะ. การกล่าวคำที่มีความหมายซ้ำๆ กัน เว้นการกล่าวซ้ำเพื่อทบทวน และการกล่าวคำที่ซ้ำความหมาย เป็นปุนรุตตะ. การไม่กล่าวตอบสิ่งที่กล่าวสามครั้งแล้วซึ่งเป็นที่รู้กันในที่ประชุม เป็นอนันนุภาสนะ. สิ่งที่วาทีกล่าวแล้ว เป็นที่รู้กันในที่ประชุม แต่ปรวาทีรู้ได้ยาก เป็นอวิญญาตะ. เมื่อสิ่งที่วาทีควรกล่าวได้กล่าวแล้ว แต่ปรวาทีไม่สามารถกล่าวตอบได้ เป็นอัปปฏิภา. การตัดบทสนทนาด้วยการอ้างกิจอื่น เป็นวิกเขปะ. การยอมรับความผิดของตนเอง แล้วกล่าวโทษฝ่ายตรงข้าม เป็นมตานุญญา. การข่มผู้ที่ควรข่ม และการเพิกเฉยต่อผู้ที่ควรซักฟอก. การข่มในฐานะที่ไม่ควรข่ม และการซักฟอกผู้ที่ควรซักฟอก. การยอมรับหลักการหนึ่งแล้วกล่าวถึงหลักการอื่นโดยไม่แน่นอน เป็นอปสิทธันตระ. เหตุที่ไม่สำเร็จ เหตุที่ไม่แน่นอน และเหตุที่ขัดแย้งกัน เป็นเหตุวาภาสะ คือเหตุเทียม. และการกล่าวเหตุเหล่านั้น เป็นนิคคหัฏฐาน.

ဣမေသု ဒွါဝီသတိယာ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနေသု ဣဒံ ပဋိညာယ အပနယနတော သယမေဝ ပစ္စက္ခာနတော ပဋိညာသညာသော နာမ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနံ. တေနေဝါဟ ‘‘အဝဇာနနေနေဝ နိဂ္ဂဟံ ဒဿေတီ’’တိ. အသိဒ္ဓတ္တာတိ ဧတေန ပစ္စက္ခတော အနုမာနတော စ ပုဂ္ဂလဿ အနုပလဗ္ဘမာဟ. န ဟိ သော ပစ္စက္ခတော ဥပလဗ္ဘတိ. ယဒိ ဥပလဗ္ဘေယျ, ဝိဝါဒေါ ဧဝ န သိယာ, အနုမာနမ္ပိ တာဒိသံ နတ္ထိ, ယေန ပုဂ္ဂလံ အနုမိနေယျုံ. တထာ ဟိ တံ သာသနိကော ပုဂ္ဂလဝါဒီ ဝဒေယျ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ, အတ္ထိ ပုဂ္ဂလော’’တိ ဘဂဝတာ ဝုတ္တတ္တာ ရူပဝေဒနာဒိ ဝိယ. ယဉှိ ဘဂဝတာ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ယဒိ ဝုတ္တံ, တံ ပရမတ္ထတော အတ္ထိ ယထာ တံ ရူပံ ဝေဒနာ သညာ သင်္ခါရာ ဝိညာဏံ. ယံ ပန ပရမတ္ထတော နတ္ထိ, န တံ ဘဂဝတာ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဝုတ္တံ ယထာ တံ ပကတိဝါဒိအာဒီနံ ပကတိအာဒီတိ, တံ မိစ္ဆာ. ဧတ္ထ ဟိ ယဒိ ဝေါဟာရတော ပုဂ္ဂလဿ အတ္ထိဘာဝေါ အဓိပ္ပေတော, သိဒ္ဓံ သာဓနံ, အထ ပရမတ္ထတော, အသိဒ္ဓေါ ဟေတု တထာ အဝုတ္တတ္တာ. ဝိရုဒ္ဓေါ စ တဿ အနိစ္စသင်္ခတပဋိစ္စသမုပ္ပန္နာဒိဘာဝါသာဓနတော ရူပဝေဒနာဒီသု တထာ ဒိဋ္ဌတ္တာတိအာဒိနာ တဿ အဟေတုကဘာဝဿေဝ ပါကဋဘာဝတော.

ในบรรดานิคคหัฏฐาน 22 อย่างนี้ การถอนปฏิญญาด้วยการปฏิเสธด้วยตนเองจากการถอนปฏิญญานี้แล ชื่อว่าปฏิญญาสัญญาสะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมแสดงนิคคหะด้วยการปฏิเสธนั่นเอง'. ด้วยคำว่า 'เพราะไม่สำเร็จ' นี้ ท่านกล่าวถึงการที่บุคคลไม่อาจปรากฏได้ด้วยประจักษ์และอนุมาน. เพราะบุคคลนั้นย่อมไม่อาจปรากฏได้ด้วยประจักษ์. ถ้าปรากฏได้ การโต้เถียงก็จะไม่พึงมี, แม้อนุมานเช่นนั้นก็ไม่มี ที่จะพึงอนุมานบุคคลได้. ด้วยว่า ปุคคลวาทีผู้เป็นสาวกในพระศาสนาพึงกล่าวว่า 'บุคคลย่อมปรากฏ, บุคคลมีอยู่' เพราะพระผู้มีพระภาคตรัสไว้แล้ว เหมือนรูปและเวทนาเป็นต้น. ด้วยว่า สิ่งใดที่พระผู้มีพระภาคตรัสว่า 'มีอยู่' สิ่งนั้นย่อมมีโดยปรมัตถ์ เหมือนรูป เวทนา สัญญา สังขาร วิญญาณ. ส่วนสิ่งใดที่ไม่มีโดยปรมัตถ์ พระผู้มีพระภาคไม่ได้ตรัสว่า 'มีอยู่' เหมือนปรกติเป็นต้นของพวกปรกติวาทีเป็นต้น, สิ่งนั้นเป็นมิจฉา. ในที่นี้ หากประสงค์ความเป็นอยู่ของบุคคลโดยโวหาร การพิสูจน์ก็สำเร็จ, หากประสงค์โดยปรมัตถ์ เหตุนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่ได้กล่าวไว้อย่างนั้น. และขัดแย้งกัน เพราะไม่สามารถพิสูจน์ความเป็นอนิจจะ สังขตะ และปฏิจจสมุปปันนะเป็นต้นของบุคคลนั้นได้ และเพราะความที่บุคคลนั้นเป็นสภาพไม่มีเหตุปรากฏชัด โดยการเห็นในรูปและเวทนาเป็นต้นอย่างนั้น.

ယံ ပန ဗာဟိရကာ ပုထု အညတိတ္ထိယာ ဝဒန္တိ. အတ္ထေဝ စ ပရမတ္ထတော အတ္တာ ဉာဏာဘိဓာနဿ ပဝတ္တိယာ နိမိတ္တဘာဝတော ရူပါဒိ ဝိယ. အထ ဝါ အတ္တာတိရိတ္တပဒတ္ထန္တရော ရူပက္ခန္ဓော ခန္ဓသဘာဝတ္တာ ယထာ တံ ဣတရက္ခန္ဓာ. ယဉှေတ္ထ ပဒတ္ထန္တရံ, သော ပုဂ္ဂလောတိ အဓိပ္ပာယော.

ส่วนพวกเดียรถีย์ภายนอกจำนวนมากกล่าวว่า อัตตามีอยู่โดยปรมัตถ์นั่นแล เพราะเป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของชื่อและญาณ เหมือนรูปเป็นต้น. หรืออีกนัยหนึ่ง รูปขันธ์เป็นสิ่งอื่นจากอัตตา เพราะมีสภาพเป็นขันธ์ เหมือนขันธ์ที่เหลือ. สิ่งใดที่เป็นสิ่งอื่นในที่นี้ สิ่งนั้นคือบุคคล นี้คืออธิบาย.

ဧတ္ထ [Pg.63] စ ပုရိမဿ ဟေတုနော ပညတ္တိယာ အနေကန္တိကတာ အသိဒ္ဓတာ စ. န ဟိ အသတော သကဝါဒိနံ ပတိ ပရမတ္ထတော ဉာဏာဘိဓာနပ္ပဝတ္တိယာ နိမိတ္တဘာဝေါ သိဇ္ဈတိ. ဝေါဟာရတော စေ, တဒသိဒ္ဓသာဓနတာ ရူပါဒိသဘာဝဝိနိမုတ္တရူပေါပိ ပုဂ္ဂလော န ဟောတီတိ ဧဝမာဒိဝိရုဒ္ဓတ္ထတာ. ပစ္ဆိမဿ ပန ဟေတုနော သာဓေတဗ္ဗတ္ထသာမညပရိဂ္ဂဟေ သိဒ္ဓသာဓနတာ, ရူပက္ခန္ဓတော ပဒတ္ထန္တရတော ပရမတ္ထန္တရဘူတဝေဒနာဒိသမ္ဘဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ စ. တဗ္ဗိသေသပရိဂ္ဂဟေ စ သကဝါဒိနံ ပတိ ဥဒါဟရဏာဘာဝေါ ပရပရိကပ္ပိတဇီဝပဒတ္ထဝိရဟတော. ဣတရက္ခန္ဓာနံ ဝေဒနာဒိဝိနိမုတ္တဥဘယသိဒ္ဓဇီဝပဒတ္ထသဟိတောပိ ရူပက္ခန္ဓော န ဟောတိ ဣတရက္ခန္ဓာ ဝိယာတိ ဝိရုဒ္ဓတ္ထတာ စ.

ในข้อนี้ เหตุแรกนั้นมีความไม่แน่นอนและความไม่สำเร็จเพราะเป็นบัญญัติ. เพราะภาวะที่เป็นนิมิตแห่งการเป็นไปของชื่อและญาณโดยปรมัตถ์ ย่อมไม่สำเร็จแก่สกวาทีผู้กล่าวว่าไม่มี. หากเป็นโดยโวหาร ก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่ยังไม่สำเร็จ และมีความขัดแย้งกันในเนื้อความ เช่น แม้บุคคลผู้พ้นจากสภาพแห่งรูปเป็นต้นก็ไม่มี ดังนี้เป็นต้น. ส่วนเหตุหลังนั้น เมื่อถือเอาความทั่วไปของสิ่งที่ควรพิสูจน์ ก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่สำเร็จแล้ว และเพราะปรารถนาการมีอยู่ของเวทนาเป็นต้น ซึ่งเป็นปรมัตถ์อื่นและเป็นสิ่งอื่นจากรูปขันธ์. และเมื่อถือเอาความพิเศษนั้น ก็ไม่มีตัวอย่างสำหรับสกวาที เพราะปราศจากสิ่งคือชีวิตที่ผู้อื่นกำหนดขึ้น. และมีความขัดแย้งกันในเนื้อความว่า แม้รูปขันธ์ที่ประกอบด้วยสิ่งคือชีวิตที่ยอมรับกันทั้งสองฝ่ายซึ่งพ้นจากเวทนาเป็นต้น ก็ไม่เป็นเหมือนขันธ์ที่เหลือ.

ယံ ပန ကာဏာဒါ ‘‘သုခါဒီနံ နိဿယဘာဝတော’’တိ အနုမာနံ ဝဒန္တိ, တေ ဣဒံ ဝတ္တဗ္ဗာ – ကိံ သုခါဒီနံ အတ္တနိ ပဋိဗဒ္ဓံ ယတော သုခါဒိနိဿယတာယ အတ္တာ အနုမီယတိ. ယဒိ ဥပ္ပာဒေါ, ဧဝံ သန္တေ သဗ္ဗေပိ သုခါဒယော ဧကတော ဧဝ ဘဝေယျုံ ကာရဏဿ သန္နိဟိတဘာဝတော အညနိရပေက္ခတော စ. အထ အညမ္ပိ ကိဉ္စိ ဣန္ဒြိယာဒိကာရဏန္တရမပေက္ခိတဗ္ဗံ, တဒေဝ ဟောတု ကာရဏံ, ကိမညေန အဒိဋ္ဌသာမတ္ထိယေန ပရိကပ္ပိတေန ပယောဇနံ. အထ ပန တေသံ အတ္တာဓီနာ ဝုတ္တီတိ ဝဒေယျုံ, ဧဝမ္ပိ န သိဇ္ဈတိ ဥဒါဟရဏာဘာဝတော. န ဟိ ရူပါဒိဝိနိမုတ္တော တာဒိသော ကောစိ သဘာဝဓမ္မော သုခါဒိသန္နိဿယဘူတော အတ္ထိ, ယတော အတ္တနော အတ္တတ္ထသိဒ္ဓိယာ ဥဒါဟရဏံ အပဒိသေယျုံ. ဣမိနာ နယေန အသမာသပဒါဘိဓေယျတ္တာတိအာဒီနမ္ပိ အယုတ္တတ္တာ နိဝါရေတဗ္ဗာ. တထာ ‘‘အညဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ အသိဒ္ဓတ္တာ’’တိ ဣမိနာ စ ပကတိအဏုအာဒီနမ္ပိ ဗာဟိရပရိကပ္ပိတာနံ အသိဒ္ဓတာ ဝုတ္တာဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကထံ ပန တေသံ အသိဒ္ဓီတိ? ပမာဏေန အနုပလဗ္ဘနတော. န ဟိ ပစ္စက္ခတော ပကတိ သိဒ္ဓါ ကပိလဿပိ ဣသိနော တဿ အပစ္စက္ခဘာဝဿ ကာပိလေဟိ အနုညာယမာနတ္တာ.

ส่วนพวกกณาฑะกล่าวอนุมานว่า "เพราะเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น" พวกเขาควรถูกกล่าวว่า - อะไรของสุขเป็นต้นที่ผูกพันอยู่ในอัตตา ซึ่งเป็นเหตุให้อนุมานอัตตาได้ด้วยความเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น หากเป็นความเกิดขึ้น เมื่อเป็นเช่นนั้น สุขเป็นต้นทั้งหมดก็พึงเกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะความที่เหตุมีอยู่พร้อมและเพราะไม่ต้องอาศัยสิ่งอื่น หากจำเป็นต้องอาศัยเหตุอื่นบางอย่าง เช่น อินทรีย์เป็นต้น ก็ให้สิ่งนั้นเป็นเหตุไป จะมีประโยชน์อะไรกับสิ่งที่ถูกกำหนดขึ้นด้วยศักยภาพที่มองไม่เห็น หากพวกเขาจะกล่าวว่า การเป็นไปของสิ่งเหล่านั้นขึ้นอยู่กับอัตตา แม้เช่นนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่มีตัวอย่าง เพราะไม่มีสภาวธรรมใดๆ ที่พ้นจากรูปเป็นต้น ซึ่งเป็นที่อาศัยของสุขเป็นต้น ที่พวกเขาจะอ้างเป็นตัวอย่างเพื่อความสำเร็จแห่งเนื้อความว่ามีอัตตา ด้วยนัยนี้ แม้การกล่าวว่า "เพราะความเป็นสิ่งที่พึงกล่าวได้ด้วยบทที่มิใช่สมาส" เป็นต้น ก็ไม่สมควร จึงควรห้ามเสีย อนึ่ง พึงทราบว่า ด้วยเหตุที่ "เพราะความที่อรรถะที่แท้จริงอื่นไม่สำเร็จ" นี้ ก็ได้กล่าวถึงความไม่สำเร็จของปรกติและปรมาณูเป็นต้นที่ผู้อื่นคิดขึ้นแล้ว แล้วความไม่สำเร็จของสิ่งเหล่านั้นเป็นอย่างไร? เพราะไม่ปรากฏด้วยประมาณ เพราะปรกติไม่ได้สำเร็จด้วยประจักษ์ แม้แก่อิสีกบิล เพราะความที่ภาวะไม่เป็นประจักษ์แห่งปรกตินั้น พวกกบิลยอมรับอยู่

ယံ ပန ‘‘အတ္ထိ ပဓာနံ ဘေဒါနံ အနွယဒဿနတော သကလကလာပမတ္တံ ဝိယာ’’တိ တေ အနုမာနံ ဝဒန္တိ. ဣမိနာ ဟိ ဘေဒါနံ သတွာဒီနံ ဝိဇ္ဇမာနပဓာနတာ ပဋိညာတာ. ဧတ္ထ စ ဝုစ္စတေ – သကလာဒီနံ ပဓာနံ တဗ္ဗိဘာဂေဟိ ကိံ အညတ္တံ, ဥဒါဟု အနညန္တိ, ကိဉ္စေတ္ထ ယဒိ အညတ္တံ, သဗ္ဗော လောကော ပဓာနမယောတိ သမယဝိရောဓော သိယာ, သဏ္ဌာနဘေဒေန အညတ္ထ ပဋိဇာနနတော [Pg.64] န ဒေါသောတိ စေ? တံ န, ဝလယကဋကာဒိသဏ္ဌာနဘေဒေပိ ကနကာဘေဒဒဿနတော. န ဟိ သဏ္ဌာနံ ဝတ္ထုဘေဒနိမိတ္တံ တဿ အနုပါဒါနတ္တာ. ယံ ယဿ ဘေဒနိမိတ္တံ, န တံ တဿ အနုပါဒါနံ ယထာ သုဝဏ္ဏမတ္တိကာဒိဃဋာဒီနံ သုဝဏ္ဏဃဋော မတ္တိကာဃဋော ကောသေယျပဋော ကပ္ပာသပဋောတိ စ သာဓေတဗ္ဗဓမ္မရဟိတဉ္စ ဥဒါဟရဏံ. န ဟိ ပဓာနေကကာရဏပုဗ္ဗကတ္တံ သကလာဒီနံ ပကတိဝါဒိနော သိဒ္ဓံ, နာပိ ကာပိလာနံ ကထဉ္စိ အညတ္တာနုဇာနနတော. အနညတ္တေ ပန ဥဒါဟရဏာဘာဝေါ. န ဟိ တဒေဝ သာဓေတဗ္ဗံ တဒေဝ စ ဥဒါဟရဏံ ယုတ္တံ, အနွယဒဿနမ္ပိ အသိဒ္ဓံ. န ဟိ တဒေဝ တေန အနွိတံ ယုဇ္ဇတိ. ပဓာနေန အနွယဒဿနမ္ပိ အသိဒ္ဓံ ပရဝါဒိနောတိ ဂုဏဿ ပဓာနဿ အနနုဇာနနတော. အထ ယံ ကိဉ္စိ ကာရဏံ ပဓာနံ ‘‘ပဓီယတိ ဧတ္ထ ဖလ’’န္တိ, ဧဝမ္ပိ အသိဒ္ဓမေဝ ကာရဏေ ဖလဿ အတ္ထိဘာဝါနနုဇာနနတော, ဟေတုနော စ အသိဒ္ဓနိဿယတာပရာဘိမတဘေဒါနနုဇာနနတော. အထ ဝိသေသေန ကာရဏာယတ္တဝုတ္တိတာ ဖလဿ သာဓီယတိ, န ကိဉ္စိ ဝိရုဒ္ဓံ ဓမ္မာနံ ယထာသကံ ပစ္စယေန ပဋိစ္စသမုပ္ပတ္တိယာ ဣစ္ဆိတတ္တာတိ.

ส่วนที่พวกเขากล่าวอนุมานว่า "ประธานมีอยู่ เพราะเห็นความสอดคล้องกันของความแตกต่าง เหมือนเป็นเพียงกลุ่มก้อนทั้งหมด" ด้วยเหตุนี้ ภาวะที่ประธานมีอยู่ของความแตกต่าง เช่น สัตตวะเป็นต้น จึงถูกยอมรับ ในข้อนี้กล่าวว่า - ประธานของกลุ่มก้อนเป็นต้นนั้น แตกต่างจากส่วนแบ่งของมัน หรือว่าไม่แตกต่างกัน และในที่นี้ หากแตกต่างกัน โลกทั้งหมดก็จะเป็นประธานไปหมด ซึ่งจะขัดแย้งกับหลักการ หากกล่าวว่า "ไม่เป็นโทษ เพราะยอมรับความต่างกันในที่อื่นด้วยความต่างกันแห่งรูปร่าง" นั่นไม่จริง เพราะแม้รูปร่างจะต่างกัน เช่น กำไลและสร้อยข้อมือเป็นต้น ก็ยังเห็นความไม่ต่างกันของทองคำ เพราะรูปร่างไม่ใช่เครื่องหมายแห่งความแตกต่างของวัตถุ เพราะรูปร่างนั้นไม่เป็นอุปาทาน (มวลสาร) สิ่งใดเป็นเครื่องหมายแห่งความแตกต่างของสิ่งใด สิ่งนั้นย่อมไม่เป็นอุปาทานของสิ่งนั้น เช่น หม้อทอง หม้อดิน ผ้าไหม ผ้าฝ้าย ของหม้อทอง หม้อดินเป็นต้น และตัวอย่างก็ปราศจากธรรมที่พึงพิสูจน์ เพราะความเป็นสิ่งที่มีประธานเป็นเหตุหนึ่งเดียวในเบื้องต้นของกลุ่มก้อนเป็นต้น ย่อมไม่สำเร็จแก่พวกปรกติวาที และไม่สำเร็จแก่พวกกบิลเพราะไม่ยอมรับความต่างกันโดยประการใดๆ ส่วนในกรณีที่ไม่แตกต่างกัน ก็ไม่มีตัวอย่าง เพราะไม่สมควรที่จะให้สิ่งเดียวกันเป็นสิ่งที่พึงพิสูจน์และเป็นตัวอย่าง แม้การเห็นความสอดคล้องกันก็ไม่สำเร็จ เพราะสิ่งเดียวกันย่อมไม่ประกอบกับสิ่งนั้น การเห็นความสอดคล้องกันกับประธานก็ไม่สำเร็จแก่ฝ่ายอื่น เพราะไม่ยอมรับประธานว่าเป็นคุณ หากกล่าวว่า เหตุใดๆ ก็ตามเป็นประธาน "ผลย่อมถูกเก็บไว้ในเหตุนี้" แม้เช่นนั้นก็ไม่สำเร็จ เพราะไม่ยอมรับการมีอยู่ของผลในเหตุ และเพราะความที่ที่อาศัยไม่สำเร็จ และเพราะไม่ยอมรับความแตกต่างตามที่ฝ่ายอื่นปรารถนา หากแสดงภาวะที่ผลมีการเป็นไปขึ้นอยู่กับเหตุโดยเฉพาะ ก็ไม่มีอะไรขัดแย้ง เพราะปรารถนาการเกิดขึ้นโดยอาศัยกันของธรรมทั้งหลายด้วยปัจจัยของตนๆ

အပိစ ပကတိဝါဒိနော ‘‘သတွရဇတမသင်္ခါတာနံ တိဏ္ဏံ ဂုဏာနံ သမဘာဝေါ ပကတိ, သာ စ နိစ္စာ သတွာဒိဝိသမသဘာဝတော အနိစ္စတော မဟတာဒိဝိကာရတော အနညာ’’တိ ပဋိဇာနန္တိ. သာ တေသံ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ပကတိ န သိဇ္ဈတိ တတော ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတော ဝိကာရတော အနညတ္တာ. န ဟိ အဿဿ ဝိသာဏံ ဒီဃံ, တဉ္စ ရဿတော ဂေါဝိသာဏတော အနညန္တိ ဝုစ္စမာနံ သိဇ္ဈတိ. ကိဉ္စ ဘိယျော? တိဏ္ဏံ ဧကဘာဝါဘာဝတော. သတွာဒိဂုဏတ္တယတော ဟိ ပကတိယာ အနညတ္တံ ဣစ္ဆန္တာနံ တေသံ သတွာဒီနမ္ပိ ပကတိယာ အနညတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, န စ ယုတ္တံ တိဏ္ဏံ ဧကဘာဝေါတိ. ဧဝမ္ပိ ပကတိ န သိဇ္ဈတိ. ကထံ? အနေကဒေါသာပတ္တိတော. ယဒိ ဟိ ဗျတ္တသဘာဝတော ဝိကာရတော အဗျတ္တသဘာဝါ ပကတိ အနညာ, ဧဝံ သန္တေ ဟေတုမန္တတာ အနိစ္စတာ အဗျာပိတာ သကိရိယတာ အနေကတာ နိဿိတတာ လိင်္ဂတာ သာဝယဝတာ ပရတန္တြတာတိ ဧဝမာဒယော အနေကေ ဒေါသာ ပကတိယာ အာပဇ္ဇန္တိ, န ဇာတိဝိကာရတော အနညာ ပဋိဇာနိတဗ္ဗာ. တထာ စ သတိ သမယဝိရောဓောတိ ကပ္ပနာမတ္တံ ပကတီတိ အသိဒ္ဓါ သာတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ.

อนึ่ง พวกปรกติวาที ยอมรับว่า "ปรกติคือภาวะที่เสมอกันของคุณสามประการ คือ สัตตวะ รชะ และตมะ และปรกตินั้นเป็นนิจ ไม่แตกต่างจากวิการมีมหัตเป็นต้น เพราะมีสภาพไม่สม่ำเสมอมีสัตตวะเป็นต้น และไม่เที่ยง" ปรกติที่กล่าวมานั้นของพวกเขาย่อมไม่สำเร็จ เพราะความที่ปรกตินั้นไม่ต่างจากวิการที่มีสภาพขัดแย้งกับปรกตินั้น เพราะคำที่เขากล่าวว่า "เขาของม้ายาว และเขาม้านั้นไม่ต่างจากเขาโคที่สั้น" ย่อมไม่สำเร็จ และอะไรอีก? เพราะไม่มีภาวะเป็นหนึ่งเดียวกันของสามสิ่ง เพราะเมื่อปรารถนาความไม่แตกต่างกันของปรกติจากคุณสามประการมีสัตตวะเป็นต้น ความไม่แตกต่างกันของสัตตวะเป็นต้นจากปรกติก็ย่อมเกิดขึ้น และไม่สมควรที่จะให้สามสิ่งเป็นสิ่งเดียวกัน แม้เช่นนี้ ปรกติก็ไม่สำเร็จ อย่างไร? เพราะเกิดโทษหลายประการ หากปรกติซึ่งมีสภาพไม่ปรากฏ ไม่แตกต่างจากวิการซึ่งมีสภาพปรากฏ เมื่อเป็นเช่นนั้น โทษหลายประการ เช่น การมีเหตุ การไม่เที่ยง การไม่แผ่ไป การมีการกระทำ การมีหลายอย่าง การอาศัยผู้อื่น การเป็นเครื่องหมาย (ลิลคะ) การมีส่วนประกอบ การเป็นของผู้อื่น เป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นแก่ปรกติ และไม่ควรยอมรับว่าไม่แตกต่างจากวิการโดยกำเนิด และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะขัดแย้งกับหลักการ ดังนั้น พึงถึงข้อสรุปในเรื่องนี้ว่า ปรกติเป็นเพียงการคิดขึ้นมา จึงไม่สำเร็จ

ပကတိယာ [Pg.65] စ အသိဒ္ဓါယ တံနိမိတ္တကဘာဝေန ဝုစ္စမာနာ မဟတာဒယောပိ အသိဒ္ဓါ ဧဝ. ယထာ စ ပကတိ မဟတာဒယော စ, ဧဝံ ဣဿရပဇာပတိပုရိသကာလသဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဒယောပိ. ဧတေသု ဟိ ဣဿရော တာဝ န သိဇ္ဈတိ ဥပကာရဿ အဒဿနတော. သတ္တာနဉှိ ဇာတိယံ မာတာပိတူနံ ဗီဇခေတ္တဘာဝေန ကမ္မဿ ဟီနတာဒိဝိဘာဂကရဏေန, တတော ပရဉ္စ ဥတုအာဟာရာနံ ဗြူဟနုပတ္ထမ္ဘနေန, ဣန္ဒြိယာနံ ဒဿနာဒိကိစ္စသာဓနေန ဥပကာရော ဒိဿတိ, န, ဧဝမိဿရဿ. ဟီနတာဒိဝိဘာဂကရဏမိဿရဿာတိ စေ? တံ န, အသိဒ္ဓတ္တာ. ယထာဝုတ္တော ဥပကာရဝိသေသော ဣဿရနိမ္မိတော, န ကမ္မုနာတိ သာဓနီယမေတံ. ဣတရတြာပိ သမာနမေတန္တိ စေ? န, ကမ္မတော ဖလနိယမသိဒ္ဓတ္တာ. သတိ ဟိ ကတူပစိတေ ကမ္မသ္မိံ တတ္ထ ယံ အကုသလံ, တတော ဟီနတာ, ယံ ကုသလံ, တတော ပဏီတတာတိ သိဒ္ဓမေတံ. ဣဿရဝါဒိနာပိ ဟိ န သက္ကာ ကမ္မံ ပဋိက္ခိပိတုံ.

และเมื่อปรกติไม่สำเร็จ มหัตเป็นต้นที่ถูกกล่าวโดยความเป็นสิ่งที่มีปรกตินั้นเป็นนิมิต (เหตุ) ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน และเช่นเดียวกับปรกติและมหัตเป็นต้น พระอิศวร พระประชาบดี บุรุษ กาล สภาวะ นิยติ และความปรารถนาเป็นต้น ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน ในบรรดาสิ่งเหล่านี้ พระอิศวรย่อมไม่สำเร็จ เพราะไม่เห็นการอุปการะ เพราะในการเกิดของสัตว์ทั้งหลาย ย่อมเห็นการอุปการะของมารดาบิดาโดยความเป็นพืชและเป็นนา ด้วยการทำความแตกต่างมีความเลวเป็นต้นแห่งกรรม หลังจากนั้น ด้วยการทำให้เจริญและสนับสนุนของฤดูและอาหาร และด้วยการทำกิจมีการเห็นเป็นต้นของอินทรีย์ให้สำเร็จ แต่ไม่เห็นการอุปการะของพระอิศวรเช่นนั้น หากกล่าวว่า "การทำความแตกต่างมีความเลวเป็นต้นเป็นของพระอิศวร" นั่นไม่จริง เพราะไม่สำเร็จ การอุปการะพิเศษที่กล่าวมานั้นมีพระอิศวรเป็นนิมิต ไม่ใช่มีกรรมเป็นนิมิต สิ่งนี้เป็นสิ่งที่ท่านต้องพิสูจน์ให้สำเร็จ หากกล่าวว่า "ในกรณีอื่นก็เหมือนกัน" นั่นไม่จริง เพราะความแน่นอนแห่งผลจากกรรมเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้ว เพราะในเมื่อกรรมที่ทำและสั่งสมไว้มีอยู่ สิ่งใดเป็นอกุศล ความเลวก็เกิดจากสิ่งนั้น สิ่งใดเป็นกุศล ความประณีตก็เกิดจากสิ่งนั้น สิ่งนี้สำเร็จแล้ว เพราะแม้พวกอิศวรวาทีก็ไม่สามารถปฏิเสธกรรมได้

အပိစေတဿ လောကဝိစိတ္တဿ ဣဿရနိမ္မာနဘာဝေ ဗဟူ ဒေါသာ သမ္ဘဝန္တိ. ကထံ? ယဒိ သဗ္ဗမိဒံ လောကဝိစိတ္တံ ဣဿရနိမ္မိတံ, သဟေဝ ဝစနေန ပဝတ္တိတဗ္ဗံ, န ကမေန. န ဟိ သန္နိဟိတကာရဏာနံ ဖလာနံ ကမေန ဥပ္ပတ္တိ ယုတ္တာ, ကာရဏန္တရာပေက္ခာယ ဣဿရဿ သာမတ္ထိယဟာနိ. စက္ခာဒီနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီသု ကာရဏဘာဝေါ န ယုတ္တော. ကရောတီတိ ဟိ ကာရဏန္တိ. ဣဿရော ဧဝ စ ကာရကောတိ သဗ္ဗကာရဏာနံ ကာရဏဘာဝဟာနိ. ယေဟိ ပုထုဝိသေသေဟိ ဣဿရော ပသီဒေယျ, တေသဉ္စ သယံကာရတာ အာပဇ္ဇတိ, တထာ သဗ္ဗေသံ ဟေတုကာနံ ကာရဏဘာဝေါ. ယဉ္ဇေတံ နိမ္မာနံ, တဉ္စဿ အတ္တဒတ္ထံ ဝါ သိယာ, ပရတ္ထံ ဝါ သိယာ. အတ္တဒတ္ထတာယံ အတ္တနော ဣဿရဘာဝဟာနိ အကတကိစ္စတာယ ဣသိတာဝသိတာဘာဝတော. တေန ဝါ နိမ္မိတေန ယံ အတ္တနော ကာတဗ္ဗံ, တံ ကသ္မာ သယမေဝ န ကရောတိ. ပရတ္ထတာယံ ပန ပရော နာမေတ္ထ လောကော ဧဝါတိ ကိမတ္ထိယံ တဿ နိရယာဒိရောဂါဒိဝိသာဒိနိမ္မာနံ. ယာ စဿ ဣဿရတာ, သာ သယံကတာ ဝါ သိယာ ပရံကတာ ဝါ အဟေတုကာ ဝါ. တတ္ထ သယံကတာ စေ, တတော ပုဗ္ဗေ အနိဿရဘာဝါပတ္တိ. ပရံကတာ စေ, ပစ္ဆာပိ အနိဿရဘာဝါပတ္တိ သဥတ္တရတာ စ သိယာ. အဟေတုကာ စေ, န ကဿစိ အနိဿရတာတိ ဧဝမိဿရဿပိ အသိဒ္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ยิ่งกว่านั้น เมื่อโลกอันวิจิตรนี้มีความเป็นสิ่งที่พระอิศวรเนรมิต โทษหลายประการย่อมเกิดขึ้น. อย่างไร? หากโลกอันวิจิตรทั้งหมดนี้เป็นสิ่งที่พระอิศวรเนรมิต ก็ควรจะเป็นไปพร้อมกับคำสั่งเท่านั้น ไม่ใช่เป็นไปตามลำดับ. เพราะการเกิดขึ้นตามลำดับของผลที่มีเหตุปรากฏพร้อมอยู่แล้วไม่สมควร, และการต้องอาศัยเหตุอื่น ย่อมเป็นการเสื่อมแห่งอานุภาพของพระอิศวร. ความเป็นเหตุของจักขุเป็นต้นในจักขุวิญญาณเป็นต้นก็ไม่สมควร. เพราะชื่อว่าเหตุเพราะอรรถว่ากระทำ. และเมื่อพระอิศวรเท่านั้นเป็นผู้กระทำ ความเป็นเหตุของเหตุทั้งปวงย่อมเสื่อมไป. ความที่ความพิเศษต่างๆ เหล่านั้นเป็นการกระทำของตนเองย่อมมีแก่พระอิศวรผู้จะพึงพอใจด้วยความพิเศษเหล่านั้น, ความเป็นเหตุของธรรมที่มีเหตุทั้งปวงก็เช่นกัน. การเนรมิตนี้ พึงเป็นไปเพื่อประโยชน์ตน หรือเพื่อประโยชน์ผู้อื่น. ในความเป็นไปเพื่อประโยชน์ตน ความเป็นพระอิศวรของตนย่อมเสื่อมไป เพราะความเป็นผู้ยังทำกิจไม่เสร็จ และเพราะความไม่มีภาวะที่ตนปรารถนาแล้วสำเร็จ. หรือว่าสิ่งที่ตนพึงกระทำด้วยสิ่งที่เนรมิตนั้น เหตุไฉนจึงไม่กระทำด้วยตนเองเสียเลย. ส่วนในความเป็นไปเพื่อประโยชน์ผู้อื่น คำว่า 'ผู้อื่น' ในที่นี้ก็คือโลกนั่นเอง การเนรมิตนรกเป็นต้น โรคเป็นต้น และความเศร้าโศกเป็นต้นแก่โลกนั้น จะมีประโยชน์อะไร. และความเป็นพระอิศวรของเขานั้น พึงเป็นสิ่งที่ตนเองทำ หรือผู้อื่นทำ หรือไม่มีเหตุ. ในบรรดาเหตุเหล่านั้น หากเป็นสิ่งที่ตนเองทำ ย่อมถึงความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวรก่อนหน้านั้น. หากเป็นสิ่งที่ผู้อื่นทำ แม้ในภายหลังก็ย่อมถึงความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวร และพึงมีความเป็นผู้มีผู้อื่นยิ่งกว่า. หากไม่มีเหตุ ก็จะไม่มีความเป็นผู้ไม่ใช่พระอิศวรแก่ใครๆ เลย พึงทราบความไม่สำเร็จแม้แห่งพระอิศวรด้วยประการฉะนี้.

ယထာ စ ဣဿရော, ဧဝံ ပဇာပတိ ပုရိသော စ. နာမမတ္တမေဝ ဟေတ္ထ ဝိသေသော. တေဟိ ဝါဒီဟိ ပကပ္ပိတံ ယဒိဒံ ‘‘ပဇာပတိ ပုရိသော’’တိ. တံနိမိတ္တကံ [Pg.66] ပန လောကပ္ပဝတ္တိံ ဣစ္ဆန္တာနံ ပဇာပတိဝါဒေ ပုရိသဝါဒေ စ ဣဿရဝါဒေ ဝိယ ဒေါသာ အသိဒ္ဓိ စ ဝိဓာတဗ္ဗာ. ယထာ စေတေ ဣဿရာဒယော, ဧဝံ ကာလောပိ အသိဒ္ဓေါ လက္ခဏာဘာဝတော. ပရမတ္ထတော ဟိ ဝိဇ္ဇမာနာနံ ဓမ္မာနံ သဘာဝသင်္ခါတံ လက္ခဏံ ဥပလဗ္ဘတိ. ယထာ ပထဝိယာ ကထိနတာ, န ဧဝံ ကာလဿ, တသ္မာ နတ္ထိ ပရမတ္ထတော ကာလောတိ. ကာလဝါဒီ ပနာဟ ‘‘ဝတ္တနာလက္ခဏော ကာလော’’တိ. သော ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘ကာ ပနာယံ ဝတ္တနာ’’တိ. သော အာဟ ‘‘သမယမုဟုတ္တာဒီနံ ပဝတ္တီ’’တိ. တမ္ပိ န, ရူပါဒီဟိ အတ္ထန္တရဘာဝေန အနိဒ္ဓါရိတတ္တာ. ပရမတ္ထတော ဟိ အနိဒ္ဓါရိတသဘာဝဿ ဝတ္တနာလက္ခဏတာယံ သသဝိသာဏာဒီနမ္ပိ တံလက္ခဏတာ အာပဇ္ဇေယျ.

พระประชาบดีและบุรุษก็เช่นเดียวกับพระอิศวร. ในเรื่องนี้มีความต่างกันเพียงชื่อเท่านั้น. สิ่งที่วาทะเหล่านั้นกำหนดขึ้นว่า 'พระประชาบดี บุรุษ' นี้. ส่วนสำหรับผู้ที่ปรารถนาการเป็นไปของโลกที่มีสิ่งนั้นเป็นนิมิต พึงกำหนดโทษและความไม่สำเร็จในประชาบดีวาทะและปุริสวาทะ เช่นเดียวกับในอิสสรวาทะ. และกาลก็ไม่สำเร็จเช่นเดียวกับพระอิศวรเป็นต้นเหล่านี้ เพราะไม่มีลักษณะ. ด้วยว่าโดยปรมัตถ์ ลักษณะที่กล่าวคือสภาวะของธรรมทั้งหลายที่มีอยู่ย่อมปรากฏ. ความแข็งของปฐวีมีอยู่ฉันใด ของกาลหามีอย่างนั้นไม่ เพราะฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มี. ส่วนกาลวาทีกล่าว่า 'กาลมีลักษณะคือการเป็นไป'. เขาพึงถูกย้อนถามว่า 'ก็การเป็นไปนี้คืออะไร?'. เขาตอบว่า 'คือความเป็นไปแห่งสมัยและมุหุตเป็นต้น'. คำนั้นก็ไม่ใช่ เพราะความเป็นอย่างอื่นจากรูปเป็นต้นยังไม่ถูกกำหนด. ด้วยว่าโดยปรมัตถ์ เมื่อสิ่งที่ยังไม่ถูกกำหนดสภาวะมีลักษณะคือการเป็นไป แม้เขากระต่ายเป็นต้นก็พึงมีลักษณะนั้นด้วย.

ယံ ပန ဝဒန္တိ ကာဏာဒါ ‘‘အပရသ္မိံ အပရံ ယုဂပဒိ စိရံ ခိပ္ပမိတိ ကာလလိင်္ဂါနီတိ လိင်္ဂသဗ္ဘာဝတော အတ္ထိ ကာလော’’တိ, တံ အယုတ္တံ လိင်္ဂိနော အနုပလဗ္ဘမာနတ္တာ. သိဒ္ဓသမ္ဗန္ဓေသု ဟိ လိင်္ဂေသု လိင်္ဂမတ္တဂ္ဂဟဏေန လိင်္ဂိနိ အဝဗောဓော ဘဝေယျ. န စ ကေနစိ အဝိပရီတစေတသာ တေန လိင်္ဂေန သဟ ကဒါစိ ကာလသင်္ခါတော လိင်္ဂီ ဂဟိတပုဗ္ဗောတိ. အတော န ယုတ္တံ ‘‘လိင်္ဂသဗ္ဘာဝတော အတ္ထိ ကာလော’’တိ. ‘‘အပရသ္မိံ အပရ’’န္တိအာဒိကဿ ဝိသေသဿ နိမိတ္တဘာဝတော ယုတ္တန္တိ စေ? န, ပဌမဇာတတာဒိနိမိတ္တကတ္တာ တဿ. န စ ပဌမဇာတတာဒိ နာမ ကောစိ ဓမ္မော အတ္ထိ အညတြ သမညာမတ္တတောတိ နတ္ထေဝ ပရမတ္ထတော ကာလော. ကိဉ္စ ဘိယျော, ဗဟူနံ ဧကဘာဝါပတ္တိတော. အတီတာဒိဝိဘာဂေန ဟိ လောကသမညာဝသေန ဗဟူ ကာလဘေဒါ. တွဉ္စေတံ ဧကံ ဝဒသီတိ ဗဟူနံ ဧကဘာဝါဘာဝတော နတ္ထေဝ ပရမတ္ထတော ကာလော. တထာ ဧကဿ အနေကဘာဝါပတ္တိတော. ယော ဟိ အယံ အဇ္ဇ ဝတ္တမာနကာလော, သော ဟိယျော အနာဂတော အဟောသိ, သွေ အတီတော ဘဝိဿတိ. ဟိယျော စ ဝတ္တမာနော အဇ္ဇ အတီတော အဟောသိ, တထာ သွေ ဝတ္တမာနောပိ အပရဇ္ဇ. န စေကသဘာဝဿ အနေကသဘာဝတာ ယုတ္တာတိ အသိဒ္ဓေါ ပရမတ္ထတော ကာလော. ဓမ္မပ္ပဝတ္တိံ ပန ဥပါဒါယ ကပ္ပနာမတ္တသိဒ္ဓါယ လောကသမညာယ အတီတာဒိဝိဘာဂတော ဝေါဟရီယတီတိ ဝေါဟာရမတ္တကောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ส่วนคำที่พวกกณาฑะกล่าวว่า 'ในสิ่งอื่นมีสิ่งอื่น, พร้อมกัน, นาน, เร็ว เหล่านี้เป็นเครื่องหมายของกาล เพราะความมีอยู่แห่งเครื่องหมาย กาลจึงมีอยู่' นั้นไม่สมควร เพราะไม่ปรากฏสิ่งที่มีเครื่องหมาย. เพราะในเครื่องหมายที่มีความสัมพันธ์กันสำเร็จแล้ว ความรู้ในสิ่งที่มีเครื่องหมายพึงมีได้ด้วยการรับรู้เพียงเครื่องหมาย. แต่ไม่มีใครที่มีจิตไม่วิปลาสเคยรับรู้สิ่งที่มีเครื่องหมายที่เรียกว่ากาลพร้อมกับเครื่องหมายนั้นมาก่อนเลย. ฉะนั้น การกล่าวว่า 'กาลมีอยู่เพราะความมีอยู่แห่งเครื่องหมาย' จึงไม่สมควร. หากจะกล่าวว่า 'สมควร เพราะเป็นนิมิตแห่งความพิเศษมีคำว่า ในสิ่งอื่นมีสิ่งอื่น เป็นต้น' ก็ไม่ใช่ เพราะความพิเศษนั้นมีภาวะที่เกิดก่อนเป็นต้นเป็นนิมิต. และธรรมที่ชื่อว่าภาวะที่เกิดก่อนเป็นต้นนั้นไม่มีอยู่ นอกจากเป็นเพียงชื่อเรียกเท่านั้น เพราะฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มีแน่นอน. ยิ่งกว่านั้น เพราะจะกลายเป็นว่าสิ่งหลายอย่างเป็นอย่างเดียวกัน. ด้วยว่ากาลมีความต่างกันมากโดยการแบ่งเป็นอดีตเป็นต้นตามสมัญญาของโลก. และท่านกล่าวว่ากาลนี้เป็นหนึ่งเดียว เพราะความที่สิ่งหลายอย่างจะเป็นอย่างเดียวกันไม่ได้ โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่มี. เช่นเดียวกัน เพราะจะกลายเป็นว่าสิ่งเดียวมีหลายสภาวะ. ด้วยว่ากาลปัจจุบันในวันนี้ เมื่อวานนี้ได้เป็นอนาคต พรุ่งนี้จักเป็นอดีต. และกาลปัจจุบันเมื่อวานนี้ วันนี้ได้เป็นอดีตไปแล้ว กาลปัจจุบันในวันพรุ่งนี้ก็จะเป็นอดีตในวันมะรืนเช่นกัน. และความที่สิ่งที่มีสภาวะเดียวจะมีหลายสภาวะนั้นไม่สมควร ฉะนั้น โดยปรมัตถ์กาลจึงไม่สำเร็จ. แต่พึงทราบว่ากาลเป็นเพียงโวหารเท่านั้น เพราะมีการเรียกขานโดยการแบ่งเป็นอดีตเป็นต้น ตามสมัญญาของโลกที่สำเร็จเพียงการสมมติโดยอาศัยความเป็นไปของธรรม.

သဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဒယောပိ အသိဒ္ဓါ. ကိံ ကာရဏာ? လက္ခဏာဘာဝါ. န ဟိ သဘာဝတော နိယတိယဒိစ္ဆာ သမ္ဘဝတိ. အညထာ ဧဝံဝိဓော ကောစိ [Pg.67] ဘာဝေါ အတ္ထိ စေ, တေသံ သဘာဝသင်္ခါတေန လက္ခဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ပတိဋ္ဌာပကဟေတုနာ စ န စတ္ထိ. ကေဝလံ ပနေတေ ဝါဒါ ဝိမဒ္ဒိယမာနာ အဟေတုဝါဒေ ဧဝ တိဋ္ဌန္တိ, န စာဟေတုကံ လောကဝိစိတ္တံ ဝိသေသာဘာဝပ္ပသင်္ဂတော. အဟေတုကဘာဝေ ဟိ ပဝတ္တိယာ ယွာယံ နရသုရနိရယတိရစ္ဆာနာဒီသု ဣန္ဒြိယာဒီနံ ဝိသေသော, တဿ အဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, န စာယံ ပဏ္ဍိတေဟိ ဣစ္ဆိတော. ကိဉ္စ? ဒိဋ္ဌဘာဝတော. ဒိဋ္ဌာ ဟိ စက္ခာဒိတော စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဗီဇာဒိတော အင်္ကုရာဒီနံ ပဝတ္တိ, တသ္မာပိ ဟေတုတောဝါယံ ပဝတ္တိ. တထာ ပုရေ ပစ္ဆာ စ အဘာဝတော. ယတော ယတော ဟိ ပစ္စယသာမဂ္ဂိတော ယံ ယံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တတိ, တတော ပုဗ္ဗေ ပစ္ဆာ စ န တဿ နိဗ္ဗတ္တိ သမ္ဘဝတိ, ကိဉ္စ ဗဟုနာ. ယဒိ အဟေတုတော ပဝတ္တိ သိယာ, အဟေတုကာ ပဝတ္တီတိ ဣမာပိ ဝါစာ ယထာသကပစ္စယသမဝါယတော ပုရေ ပစ္ဆာ စ ဘဝေယျုံ, န စ ဘဝန္တိ အလဒ္ဓပ္ပစ္စယတ္တာ, မဇ္ဈေ ဧဝ စ ဘဝန္တိ လဒ္ဓပ္ပစ္စယတ္တာ. ဧဝံ သဗ္ဗေပိ သင်္ခတာ ဓမ္မာတိ န သိဇ္ဈတိ အဟေတုဝါဒေါ. တသ္မိဉ္စ အသိဒ္ဓေ ပဝတ္တိယာ အဟေတုဘာဝေါ ဝိယ အဟေတုပရိယာယဝိသေသဘူတာ သဘာဝနိယတိယဒိစ္ဆာဒယောပိ အသိဒ္ဓါ ဧဝ ဟောန္တီတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

สภาวะ นิยติ และยทิจฉา (ความบังเอิญ) เป็นต้น ก็ไม่สำเร็จ. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีลักษณะ. เพราะนิยติและยทิจฉาโดยสภาวะย่อมไม่มี. มิฉะนั้น หากมีภาวะเช่นนี้อยู่ ก็พึงมีลักษณะที่นับว่าเป็นสภาวะของสิ่งเหล่านั้น และไม่มีเหตุที่ตั้งมั่น. แต่วาทะเหล่านี้เมื่อถูกพิจารณาอย่างละเอียดแล้ว ย่อมตั้งอยู่ในอเหตุกวาทะเท่านั้น, และโลกอันวิจิตรนี้ก็ไม่ใช่สิ่งที่ไม่มีเหตุ เพราะจะพึงถึงความไม่มีความพิเศษ. เพราะหากการดำเนินไปไม่มีเหตุ ความพิเศษของอินทรีย์เป็นต้นในมนุษย์ เทวดา นรก และสัตว์เดรัจฉานเป็นต้นนี้ ย่อมถึงความไม่มี, และสิ่งนี้ไม่เป็นที่ปรารถนาของบัณฑิตทั้งหลาย. ยิ่งกว่านั้น เพราะความเป็นสิ่งที่เห็นได้. เพราะการดำเนินไปของจักขุวิญญาณเป็นต้นจากจักขุเป็นต้น และของหน่อเป็นต้นจากเมล็ดเป็นต้น ย่อมเป็นสิ่งที่เห็นได้, เพราะฉะนั้น การดำเนินไปนี้จึงมีเหตุ. เช่นเดียวกัน เพราะไม่มีอยู่ก่อนและหลัง. เพราะผลใดๆ ย่อมเกิดขึ้นจากความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยใดๆ การเกิดขึ้นของผลนั้นย่อมไม่เกิดขึ้นก่อนและหลังปัจจัยนั้น, จะกล่าวอะไรมากไปกว่านี้. ถ้าการดำเนินไปไม่มีเหตุ แม้คำพูดที่ว่า “การดำเนินไปไม่มีเหตุ” เหล่านี้ ก็พึงเกิดขึ้นก่อนและหลังตามความพร้อมเพรียงแห่งปัจจัยของตน, แต่ก็ไม่เกิดขึ้นเพราะยังไม่ได้รับปัจจัย, และเกิดขึ้นเฉพาะในระหว่างเท่านั้นเพราะได้รับปัจจัยแล้ว. ธรรมสังขารทั้งปวงก็เป็นเช่นนี้ เพราะฉะนั้น อเหตุกวาทะจึงไม่สำเร็จ. และเมื่ออเหตุกวาทะไม่สำเร็จ พึงทราบว่าสภาวะ นิยติ และยทิจฉาเป็นต้น ซึ่งเป็นความพิเศษในประเภทที่ไม่มีเหตุ เช่นเดียวกับการที่การดำเนินไปไม่มีเหตุ ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน.

ယံ ပန ကာဏာဒါ ‘‘ပရမာဏဝေါ နိစ္စာ, တေဟိ ဒွိအဏုကာဒိဖလံ နိဗ္ဗတ္တတိ, တဉ္စ အနိစ္စံ, တဿ ဝသေနေတံ လောကဝိစိတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တမ္ပိ မိစ္ဆာပရိကပ္ပမတ္တံ. န ဟိ ပရမာဏဝေါ နာမ သန္တိ အညတြ ဘူတသံဃာတာ. သော ပန အနိစ္စောဝ, န စ နိစ္စတော အနိစ္စဿ နိဗ္ဗတ္တိ ယုတ္တာ တဿ ကာရဏဘာဝါနုပပတ္တိတော တထာ အဒဿနတော စ. ယဒိ စ သော ကဿစိ ကာရဏဘာဝံ ဂစ္ဆေယျ, အနိစ္စော ဧဝ သိယာ ဝိကာရာပတ္တိတော. န စာယံ သမ္ဘဝေါ အတ္ထိ, ယံ ဝိကာရံ အနာပဇ္ဇန္တမေဝ ကာရဏံ ဖလံ နိဗ္ဗတ္တေယျာတိ. ဝိကာရဉ္စေ အာပဇ္ဇတိ, ကုတဿ နိစ္စတာဝကာသော, တသ္မာ ဝုတ္တပ္ပကာရာ ပရမာဏဝေါ သတ္တာ အနိစ္စာ, အညေပိ နိစ္စာဒိဘာဝေန ဗာဟိရကေဟိ ပရိကပ္ပိတာ အသိဒ္ဓါ ဧဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မပ္ပဘေဒတော ပန အညဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ အသိဒ္ဓတ္တာ’’တိ.

ส่วนสิ่งที่พวกกณาฑะกล่าวว่า “ปรมาณูทั้งหลายเป็นของเที่ยง, ผลมีทวิอณูเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นจากปรมาณูเหล่านั้น, และผลนั้นเป็นของไม่เที่ยง, โลกอันวิจิตรนี้เป็นไปตามอำนาจของผลนั้น” ดังนี้ แม้คำนั้นก็เป็นเพียงการสมมติผิด. เพราะปรมาณูที่ชื่อว่ามีอยู่ นอกจากความประชุมแห่งภูตรูปแล้ว หามีไม่. แต่ความประชุมแห่งภูตรูปนั้นเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้น, และการเกิดขึ้นของสิ่งที่ไม่เที่ยงจากสิ่งเที่ยงก็ไม่สมควร เพราะความเป็นเหตุของสิ่งนั้นไม่สมเหตุสมผล และเพราะไม่ปรากฏเช่นนั้น. และถ้าสิ่งนั้นพึงถึงความเป็นเหตุของสิ่งใด ก็พึงเป็นของไม่เที่ยงเท่านั้น เพราะถึงความแปรปรวน. และความเป็นไปได้ที่เหตุจะไม่ถึงความแปรปรวนเลยแล้วยังให้ผลเกิดขึ้นนั้นไม่มี. และถ้าถึงความแปรปรวนแล้ว โอกาสที่สิ่งนั้นจะเป็นของเที่ยงจะมีได้อย่างไร, เพราะฉะนั้น ปรมาณูที่มีอยู่ตามที่กล่าวมาแล้วจึงเป็นของไม่เที่ยง, แม้สิ่งอื่นที่พวกเดียรถีย์สมมติว่าเป็นของเที่ยงเป็นต้น ก็ไม่สำเร็จเช่นกัน พึงทราบดังนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะความจริงอื่นนอกจากประเภทของธรรมไม่สำเร็จ”.

ဧတ္ထာဟ ‘‘ယဒိ ပရမတ္ထတော ပုဂ္ဂလော န ဥပလဗ္ဘတိ, ဧဝံ ပန ပုဂ္ဂလေ အနုပလဗ္ဘမာနေ အထ ကသ္မာ ဘဂဝါ ‘အတ္ထိ ပုဂ္ဂလော အတ္တဟိတာယ ပဋိပန္နော’တိ (အ. နိ. ၄.၉၅; ကထာ. ၂၂), ‘စတ္တာရောမေ, ဘိက္ခဝေ, ပုဂ္ဂလာ သန္တော သံဝိဇ္ဇမာနာ လောကသ္မိ’န္တိ [Pg.68] (အ. နိ. ၄.၉၅; ကထာ. ၂၂) စ တတ္ထ တတ္ထ ပုဂ္ဂလဿ အတ္ထိဘာဝံ ပဝေဒေသီ’’တိ. ဝိနေယျဇ္ဈာသယဝသေန. တထာ တထာ ဝိနေတဗ္ဗာနဉှိ ပုဂ္ဂလာနံ အဇ္ဈာသယဝသေန ဝိနေယျဒမနကုသလော သတ္ထာ ဓမ္မံ ဒေသေန္တော လောကသမညာနုရူပံ တတ္ထ တတ္ထ ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏံ ကရောတိ, န ပရမတ္ထတော ပုဂ္ဂလဿ အတ္ထိဘာဝတော.

ในที่นี้มีคำถามว่า 'หากโดยปรมัตถ์ บุคคลหาไม่ได้ เมื่อบุคคลหาไม่ได้เช่นนี้ เพราะเหตุไรพระผู้มีพระภาคจึงทรงประกาศความเป็นอยู่ของบุคคลในที่นั้นๆ ว่า บุคคลผู้ปฏิบัติเพื่อประโยชน์ตนมีอยู่ (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒) และว่า ภิกษุทั้งหลาย บุคคล ๔ จำพวกนี้มีอยู่ ปรากฏอยู่ในโลก (องฺ. จตุกฺก. ๒๑/๙๕; กถา. ๒๒) ดังนี้เล่า?' (ตอบว่า) เพราะทรงอาศัยอัธยาศัยของเวไนยบุคคล. ด้วยว่าพระศาสดาผู้ฉลาดในการฝึกเวไนยบุคคล เมื่อทรงแสดงธรรมโดยอาศัยอัธยาศัยของบุคคลผู้ควรแนะนำอย่างนั้นๆ ย่อมทรงทำการระบุถึงบุคคลในที่นั้นๆ ตามสมมติของโลก ไม่ใช่เพราะบุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์.

အပိစ အဋ္ဌဟိ ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ, ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထံ, ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ, အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ, ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ, ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထံ, ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ, လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထဉ္စာတိ. ‘‘ခန္ဓာ ဓာတူ အာယတနာနိ ဟိရီယန္တိ ဩတ္တပ္ပန္တီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တေ မဟာဇနော န ဇာနာတိ, သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ ‘‘ကိမိဒံ ခန္ဓာ ဓာတူ အာယတနာနိ ဟိရီယန္တိ ဩတ္တပ္ပန္တိ နာမာ’’တိ. ‘‘ဣတ္ထီ ဟိရီယတိ ဩတ္တပ္ပတိ, ပုရိသော, ခတ္တိယော, ဗြာဟ္မဏော’’တိ ပန ဝုတ္တေ ဇာနာတိ, န သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, န ပဋိသတ္တု ဟောတိ, တသ္မာ ဘဂဝါ ဟိရောတ္တပ္ပဒီပနတ္ထံ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ. ‘‘ခန္ဓာ ကမ္မဿကာ, ဓာတုယော အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မာ ကမ္မဿကတာဒီပနတ္ထမ္ပိ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ. ‘‘ဝေဠုဝနာဒယော မဟာဝိဟာရာ ခန္ဓေဟိ ကာရာပိတာ, ဓာတူဟိ, အာယတနေဟီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ‘‘ခန္ဓာ မာတရံ ဇီဝိတာ ဝေါရောပေန္တိ, ပိတရံ, အရဟန္တံ, ရုဟိရုပ္ပာဒကမ္မံ, သံဃဘေဒကမ္မံ ကရောန္တိ, ဓာတုယော, အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ, ‘‘ခန္ဓာ မေတ္တာယန္တိ, ဓာတုယော, အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ, ‘‘ခန္ဓာ ပုဗ္ဗေနိဝါသံ အနုဿရန္တိ, ဓာတုယော, အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ ဧသေဝ နယော. တသ္မာ ဘဂဝါ ပစ္စတ္တပုရိသကာရဒီပနတ္ထံ အာနန္တရိယဒီပနတ္ထံ ဗြဟ္မဝိဟာရဒီပနတ္ထံ ပုဗ္ဗေနိဝါသဒီပနတ္ထဉ္စ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ. ‘‘ခန္ဓာ ဒါနံ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ, ဓာတုယော, အာယတနာနီ’’တိ ဝုတ္တေပိ မဟာဇနော န ဇာနာတိ, သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, ပဋိသတ္တု ဝါ ဟောတိ ‘‘ကိမိဒံ ခန္ဓာ ဓာတူ အာယတနာနိ ပဋိဂ္ဂဏှန္တိ နာမာ’’တိ. ‘‘ပုဂ္ဂလော ပဋိဂ္ဂဏှာတီ’’တိ ပန ဝုတ္တေ ဇာနာတိ, န သမ္မောဟံ အာပဇ္ဇတိ, န ပဋိသတ္တု ဟောတိ, တသ္မာ ဘဂဝါ ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိဒီပနတ္ထံ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ. လောကသမ္မုတိဉ္စ ဗုဒ္ဓါ ဘဂဝန္တော နပ္ပဇဟန္တိ လောကသမညာယ လောကာဘိလာပေ ဌိတာယေဝ ဓမ္မံ ဒေသေန္တိ, တသ္မာ ဘဂဝါ လောကသမ္မုတိယာ အပ္ပဟာနတ္ထမ္ပိ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတီတိ ဣမေဟိ အဋ္ဌဟိ [Pg.69] ကာရဏေဟိ ဘဂဝါ ပုဂ္ဂလကထံ ကထေတိ, န ပရမတ္ထတော ပုဂ္ဂလဿ အတ္ထိဘာဝတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อนึ่ง พระผู้มีพระภาคตรัสเรื่องบุคคลด้วยเหตุ 8 ประการ คือ เพื่อทรงแสดงหิริโอตตัปปะ เพื่อทรงแสดงความเป็นเจ้าของกรรมเป็นต้น เพื่อทรงแสดงความเพียรเฉพาะตน เพื่อทรงแสดงอนันตริยกรรม เพื่อทรงแสดงพรหมวิหาร เพื่อทรงแสดงบุพเพนิวาส เพื่อทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา และเพื่อไม่ทรงละสมมติของโลก เพราะเมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว" มหาชนย่อมไม่รู้ ย่อมถึงความหลง หรือย่อมเป็นปฏิปักษ์ว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว ชื่ออะไร" แต่เมื่อกล่าวว่า "หญิงย่อมละอาย ย่อมเกรงกลัว, ชาย, กษัตริย์, พราหมณ์" ย่อมรู้ ไม่ถึงความหลง ไม่เป็นปฏิปักษ์ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงหิริโอตตัปปะ แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์มีกรรมเป็นของตน, ธาตุ อายตนะ" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น จึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความเป็นเจ้าของกรรมเป็นต้น แม้เมื่อกล่าวว่า "มหาวิหารมีเวฬุวันเป็นต้น อันขันธ์ ธาตุ อายตนะ สร้างแล้ว" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน อีกอย่าง แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมปลงชีวิตมารดา, บิดา, พระอรหันต์, ย่อมทำโลหิตให้ห้อ, ทำสังฆเภท" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมแผ่เมตตา" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมระลึกบุพเพนิวาส" ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความเพียรเฉพาะตน เพื่อทรงแสดงอนันตริยกรรม เพื่อทรงแสดงพรหมวิหาร และเพื่อทรงแสดงบุพเพนิวาส แม้เมื่อกล่าวว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมรับทาน" มหาชนย่อมไม่รู้ ย่อมถึงความหลง หรือย่อมเป็นปฏิปักษ์ว่า "ขันธ์ ธาตุ อายตนะ ย่อมรับทาน ชื่ออะไร" แต่เมื่อกล่าวว่า "บุคคลย่อมรับ" ย่อมรู้ ไม่ถึงความหลง ไม่เป็นปฏิปักษ์ เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อทรงแสดงความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา และพระพุทธเจ้าทั้งหลายย่อมไม่ทรงละสมมติของโลก ย่อมทรงแสดงธรรมโดยตั้งอยู่ในสมัญญาของโลกและโวหารของโลกนั่นเอง เพราะฉะนั้น พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคลเพื่อไม่ทรงละสมมติของโลกด้วย เพราะเหตุ 8 ประการเหล่านี้ พระผู้มีพระภาคจึงตรัสเรื่องบุคคล ไม่ใช่เพราะบุคคลมีอยู่โดยปรมัตถ์ ดังนี้ พึงทราบ

ဓမ္မပ္ပဘေဒါကာရေနေဝါတိ ယထာဝုတ္တရူပါဒိဓမ္မပ္ပဘေဒတော အညဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ အသိဒ္ဓတ္တာ ရူပါဒိဓမ္မပ္ပဘေဒါကာရေနေဝ ပုဂ္ဂလဿ ဥပလဒ္ဓိယာ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. တေန ‘‘ကိံ တဝ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘမာနော ရုပ္ပနာကာရေန ဥပလဗ္ဘတိ, ဥဒါဟု အနုဘဝနသဉ္ဇာနနာဘိသင်္ခရဏဝိဇာနနေသု အညတရာကာရေနာ’’တိ ဒဿေတိ တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ သဘာဝဓမ္မဿ လောကေ အဘာဝတော. အဝိသေသဝိသေသေဟိ ပုဂ္ဂလူပလဗ္ဘဿ ပဋိညာပဋိက္ခေပပက္ခာ အနုဇာနနာဝဇာနနပက္ခာ. ယဒိပိမေ ဒွေပိ ပက္ခာ အနုလောမပဋိလောမနယေသု လဗ္ဘန္တိ, အာဒိတော ပန ပဌမံ ဌပေတွာ ပဝတ္တော ပဌမနယော, ဣတရော ဒုတိယန္တိ ဣမံ နေသံ ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘အနုဇာနနာ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. ယထာဓိကတာယ လဒ္ဓိယာ အနုလောမနတော စေတ္ထ ပဌမော နယော အနုလောမပက္ခော, တဗ္ဗိလောမနတော ဣတရော ပဋိလောမပက္ခောတိ ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ.

คำว่า "โดยอาการแห่งการจำแนกธรรมนั่นเอง" คือ เพราะสัจจิกัตถะอื่นนอกจากอาการแห่งการจำแนกธรรมมีรูปเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วไม่สำเร็จ บุคคลพึงมีอยู่โดยอาการแห่งการจำแนกธรรมมีรูปเป็นต้นนั่นเอง ดังนี้เป็นอรรถ ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า "บุคคลเมื่อมีอยู่ ย่อมมีอยู่โดยอาการแห่งความแตกสลาย หรือโดยอาการอย่างใดอย่างหนึ่งในบรรดาความเสวยอารมณ์ ความจำอารมณ์ ความปรุงแต่ง ความรู้แจ้ง" เพราะสภาวธรรมที่พ้นจากธรรมเหล่านั้นไม่มีในโลก ฝ่ายปฏิญญาและปฏิเสธการมีอยู่ของบุคคล ฝ่ายอนุญาตและไม่อนุญาต (การมีอยู่ของบุคคล) ด้วยความไม่พิเศษและความพิเศษ แม้ฝ่ายทั้งสองนี้จะพึงได้ในนัยอนุโลมและปฏิโลม แต่เมื่อตั้งนัยแรกไว้ก่อน นัยแรกเป็นนัยที่ดำเนินไป นัยอื่นเป็นนัยที่สอง ดังนี้ พระอรรถกถาจารย์เมื่อแสดงความพิเศษของนัยเหล่านั้น จึงกล่าวว่า "อนุญาต...พึงทราบ" ในที่นี้ นัยแรกเป็นฝ่ายอนุโลม เพราะอนุโลมตามลัทธิที่กล่าวมาแล้ว นัยอื่นเป็นฝ่ายปฏิโลม เพราะปฏิโลมจากลัทธินั้น ดังนี้ พึงทราบ

တေန ဝတ ရေတိ ဧတ္ထ တေနာတိ ကာရဏဝစနံ. ယေန ပုဂ္ဂလူပလဗ္ဘော ပတိဋ္ဌပီယတိ, တေန ဟေတုနာ. သွာယံ ဟေတု သာသနိကဿ ဗာဟိရကဿ စ ဝသေန ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတော ဧဝ. ဟေတုပတိရူပကေ စာယံ ဟေတုသမညာ ပရမတ္ထဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဟေဋ္ဌာ ‘‘အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ နိဂ္ဂဟဿ သညာပနမတ္တံ ကတံ, တံ ဣဒါနိ ‘‘ယံ တတ္ထ ဝဒေသီ’’တိအာဒိနာ နိဂမနရူပေန မိစ္ဆာဘာဝဒဿနေန စ ဝိဘာဝိယမာနံ ပါကဋဘာဝကရဏတော အာရောပိတံ ပတိဋ္ဌာပိတံ ဟောတီတိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အာရောပိတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ในคำว่า "เตน วต เร" บทว่า "เตน" เป็นคำแสดงเหตุ ด้วยเหตุใด การมีอยู่ของบุคคลจึงถูกตั้งขึ้น ด้วยเหตุนั้น เหตุนั้นแล ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้วโดยเป็นของพระศาสนาและของภายนอก และคำว่า "เหตุ" นี้เป็นชื่อของเหตุเทียม เพราะปรมัตถ์เป็นสิ่งที่มุ่งหมาย ข้างล่างได้กล่าวเพียงการให้รู้การข่มว่า "พึงรู้การข่ม" บัดนี้ การข่มนั้นเมื่อถูกทำให้ปรากฏด้วยการแสดงความเป็นของผิดในรูปของนิคมมีคำว่า "ท่านกล่าวอะไรในที่นั้น" เป็นต้น ย่อมเป็นอันยกขึ้นตั้งไว้แล้ว เพราะทำให้ปรากฏชัดเจน ดังนี้ ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า "เพราะยกขึ้นแล้ว"

ဧတ္ထ စ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ ပဋိညာဝယဝေါ သရူပေနေဝ ဒဿိတော. ‘‘တေနာ’’တိ ဣမိနာ သာမညတော ဟေတာဝယဝေါ ဒဿိတော. ယွာယံ ယသ္မာ ပဋိညာဓမ္မော ဟုတွာ သဒိသပက္ခေ ဝိဇ္ဇမာနော, ဝိသဒိသပက္ခေ အဝိဇ္ဇမာနောယေဝ ဟေတု လက္ခဏူပပန္နော နာမ ဟောတိ, န ဣတရော, တသ္မာ ယတ္ထ သော ဝိဇ္ဇတိ န ဝိဇ္ဇတိ စ, သော သဒိသာသဒိသဘာဝဘိန္နော ဒုဝိဓော ဒိဋ္ဌန္တာဝယဝေါ. ယထာ ရူပါဒိ ဥပလဗ္ဘတိ, တထာ ပုဂ္ဂလော. ယထာ စ သသဝိသာဏံ န ဥပလဗ္ဘတိ, န တထာ ပုဂ္ဂလောတိ ဥပနယော. သွာယံ ‘‘ဝတ္တဗ္ဗေ ခေါ ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေနာ’’တိ ဣမာယ ပါဠိယာ ဒီပိတော, ယော အဋ္ဌကထာယံ သဒ္ဓိံ ဟေတုဒါဟရဏေဟိ ‘‘ပါပနာ’’တိ ဝုတ္တော. နိဂမနံ ပါဠိယံ သရူပေနေဝ အာဂတံ, ယာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ရောပနာ’’တိ [Pg.70] ဝုတ္တာတိ. ဧဝံ ပေါရာဏေန ဉာယက္ကမေန သာဓနာဝယဝါ နိဒ္ဓါရေတွာ ယောဇေတဗ္ဗာ.

ในที่นี้ องค์แห่งปฏิญญาว่า "บุคคลมีอยู่" ได้แสดงไว้โดยมีรูปของตนเอง ด้วยคำว่า "เตน" นี้ องค์แห่งเหตุได้แสดงไว้โดยทั่วไป เหตุใด เมื่อเป็นปฏิญญาธรรม มีอยู่ในฝ่ายที่เหมือนกัน ไม่มีอยู่ในฝ่ายที่ต่างกันเท่านั้น จึงชื่อว่าประกอบด้วยลักษณะ ไม่ใช่เหตุอื่น เพราะฉะนั้น องค์แห่งทิฏฐันตะจึงมี 2 อย่าง คือ แตกต่างกันโดยความเป็นฝ่ายเหมือนและไม่เหมือน ซึ่งเหตุนั้นมีอยู่และไม่มีอยู่ อุปนัยว่า "บุคคลมีอยู่เหมือนรูปเป็นต้นมีอยู่ ฉันใด บุคคลไม่มีอยู่เหมือนเขาสัตว์ไม่มีอยู่ ฉันนั้น" อุปนัยนั้นแล พระบาลีว่า "บุคคลมีอยู่โดยสัจจิกัตถปรมัตถ์ พึงกล่าว" ได้แสดงไว้แล้ว ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า "ปาปนา" พร้อมด้วยเหตุและตัวอย่าง นิคมมาในพระบาลีโดยมีรูปของตนเอง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า "โรปนา" พึงกำหนดและประกอบองค์แห่งสาธนะด้วยลำดับแห่งนัยโบราณอย่างนี้

ဣဒါနိ ဝတ္တနေန ပရပက္ခုပလက္ခိတေ ဟေတုဒါဟရဏေ အနွယဗျတိရေကဒဿနဝသေန နိဒ္ဓါရေတွာ သာဓနပယောဂေါ ယောဇေတဗ္ဗော. ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဟေတုဒါဟရဏေဟိယေဝ ဟိ သပရပက္ခာနံ သာဓနံ ဒူသနံ ဝါ, န ပဋိညာယ, တဿာ သာဓေတဗ္ဗာဒိဘာဝတော. တံ ပန ဒွယံ ‘‘တေန ဝတ ရေ’’တိအာဒိပါဠိယာ ဝိဘာဝိတံ. အဋ္ဌကထာယံ ပါပနာရောပနာသီသေန ဒဿိတံ. ပဋိညာဌပနာ ပန တေသံ ဝိသယဒဿနံ ကထာယံ တံမူလတာယာတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ယံ ပန ဝက္ခတီ’’တိအာဒိ. တေနေဝ စ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဣဒံ အနုလောမ…ပေ… ဧကံ စတုက္ကံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဝက္ခတိ. တထာ စာဟ ‘‘ယထာ ပန တတ္ထာ’’တိအာဒိ. နိဂ္ဂဟောဝ ဝိသုံ ဝုတ္တော, န ပဋိကမ္မန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဝိသုံ ဝုတ္တောတိ စ ပါပနာရောပနာဟိ အသမ္မိဿံ ကတွာ ဝိသုံ အင်္ဂဘာဝေန ဝုတ္တော, န တဒညတရော ဝိယ တဒန္တောဂဓဘာဝေန ဝုတ္တော, နာပိ ဌပနာ ဝိယ အဂဏနုပဂဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ယေ ပနာတိ ပဒကာရေ သန္ဓာယာဟ. ဒုတိယေ…ပေ… အာပဇ္ဇတိ တတ္ထ နိဂ္ဂဟဿ အယထာဘူတတ္တာ ပဋိကမ္မဿ စ ယထာဘူတဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

บัดนี้ พึงประกอบสาทนปโยค (การใช้เครื่องพิสูจน์) โดยกำหนดเหตุและอุทาหรณ์ที่ฝ่ายปรปักษ์กำหนดไว้ ด้วยอำนาจการแสดงวัตน (วิธีดำเนินกถา) โดยการแสดงอนุวยะและพยติเรกะ (ความคล้อยตามและความส่วนกลับ) คำว่า 'พึงกล่าวเหตุ' คืออะไรที่พึงกล่าวในที่นี้ เพราะเหตุและอุทาหรณ์นั่นแล เป็นการพิสูจน์หรือการคัดค้านของฝ่ายตนและฝ่ายอื่น ไม่ใช่ด้วยปฏิญญา เพราะปฏิญญานั้นเป็นสิ่งที่พึงพิสูจน์เป็นต้น แต่สองอย่างนั้น พระบาลีมีอาทิว่า 'เตน วต เร' ได้แสดงไว้แล้ว ในอรรถกถาแสดงไว้ด้วยหัวข้อว่าปาปนาและอาโรปนา ส่วนปฏิญญาและฐปนา พึงทราบว่าเป็นการแสดงขอบเขตของสิ่งเหล่านั้นในกถา เพราะความเป็นมูลฐานแห่งกถานั้น เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'ยํ ปน วกฺขติ' เป็นต้น และเพราะเหตุนั้นนั่นเอง ในอรรถกถาจึงจักกล่าวว่า 'อิทํ อนุโลม...ฯลฯ...พึงทราบว่าเป็นจตุกะหนึ่ง' และกล่าวอีกว่า 'ยถา ปน ตตฺถ' เป็นต้น การข่ม (นิคคหะ) เท่านั้นที่ท่านกล่าวไว้ต่างหาก ไม่ใช่ปฏิกรรม ดังนี้เป็นอธิบาย ที่ว่า 'กล่าวไว้ต่างหาก' คือกล่าวไว้โดยเป็นองค์ประกอบแยกต่างหาก ไม่ให้ปะปนกับปาปนาและอาโรปนา ไม่ได้กล่าวโดยความเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งนั้นเหมือนอย่างใดอย่างหนึ่งในสองอย่างนั้น และไม่ได้กล่าวโดยความไม่นับเนื่องเหมือนฐปนา ที่ว่า 'เย ปน' ท่านกล่าวหมายถึงผู้ทำบท (ปทการะ) ในบทที่สอง...ฯลฯ...ย่อมถึง (ความผิด) เพราะในที่นั้น นิคคหะไม่เป็นจริง และเพราะปฏิกรรมเป็นจริง ดังนี้เป็นอธิบาย

၂. ပရမတ္ထတော ပုဂ္ဂလံ နာနုဇာနာတိ, ဝေါဟာရတော ပန အနုဇာနာတီတိ သကဝါဒိမတံ ဇာနန္တေနပိ ပရဝါဒိနာ ဆလဝသေန ဝိဘာဂံ အကတွာ ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေနာ’’တိ ပုစ္ဆာယ ကတာယ သကဝါဒီ တတ္ထ အယံ ပုဂ္ဂလဝါဒီ, ဣမဿ လဒ္ဓိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာတိ ပရမတ္ထသစ္စံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အာမန္တာ’’တိ. ‘‘န ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပုန ဣတရော သမ္မုတိသစ္စံ သန္ဓာယ ‘‘ယော သစ္စိကဋ္ဌော’’တိအာဒိမာဟ. တဿတ္ထော – ယော လောကဝေါဟာရသိဒ္ဓေါ သစ္စိကဋ္ဌော, တတော ဧဝ ကေနစိ အပဋိက္ခိပိတဗ္ဗတော ပရမတ္ထတော တတော သော ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီတိ. ပုန သကဝါဒီ ပုဗ္ဗေ ပရမတ္ထသစ္စဝသေန ပုဂ္ဂလေ ပဋိက္ခိတ္တေ ဣဒါနိ သမ္မုတိသစ္စဝသေနာယံ ပုစ္ဆာတိ မန္တွာ တံ အပ္ပဋိက္ခိပန္တော ‘‘န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ အာဟ. တေနာဟ ‘‘အတ္တနာ အဓိပ္ပေတံ သစ္စိကဋ္ဌမေဝါတိ သမ္မုတိသစ္စံ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ[Pg.71]. ဧဝမဝဋ္ဌိတေ ‘‘ယဒိ ပရဝါဒိနာ…ပေ… နာရဘိတဗ္ဗာ’’တိ ဣဒံ န ဝတ္တဗ္ဗံ ပဌမပုစ္ဆာယ ပရမတ္ထသစ္စဿ သစ္စိကဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ‘‘အထ သကဝါဒိနာ…ပေ… အာပဇ္ဇတီ’’တိ ဣဒမ္ပိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဒုတိယပုစ္ဆာယ သမ္မုတိသစ္စဿ သစ္စိကဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပေတတ္တာ.

๒. แม้เมื่อปรวาทีรู้มติของสกวาทีว่า 'โดยปรมัตถ์ไม่ยอมรับบุคคล แต่โดยโวหารย่อมยอมรับ' เมื่อปรวาทีไม่กระทำวิภาค (การจำแนก) ด้วยอำนาจแห่งฉล (เล่ห์เหลี่ยม) แล้วตั้งคำถามว่า 'บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์หรือ' สกวาทีในที่นั้น (คิดว่า) 'ผู้นี้เป็นปุคคลวาที ลัทธิของผู้นี้พึงคัดค้าน' จึงกล่าวหมายถึงปรมัตถสัจจะว่า 'อามันตา' (ใช่) เพราะคำว่า 'ย่อมไม่ปรากฏ' เป็นอันกล่าวแล้ว ต่อมาอีกฝ่ายหนึ่งหมายถึงสมมติสัจจะ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า 'โย สจฺฉิกฏฺโฐ' อรรถของคำนั้นคือ สัจจิกัตถะใดที่สำเร็จด้วยโลกโวหาร เพราะเหตุที่ใครๆ ไม่พึงคัดค้านจากสิ่งนั้น บุคคลนั้นย่อมไม่ปรากฏจากปรมัตถ์นั้น สกวาทีอีก เมื่อบุคคลถูกคัดค้านโดยปรมัตถสัจจะในตอนแรกแล้ว บัดนี้คิดว่า 'คำถามนี้เป็นไปโดยสมมติสัจจะ' จึงไม่คัดค้านสิ่งนั้นแล้วกล่าวว่า 'น เหวํ วตฺตพฺเพ' (ไม่พึงกล่าวอย่างนี้) เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'สัจจิกัตถะที่ตนประสงค์นั่นแล หมายถึงสมมติสัจจะ ดังนี้เป็นอธิบาย' เมื่อเป็นอย่างนี้ คำว่า 'ถ้าปรวาที...ฯลฯ...ไม่พึงเริ่ม' นี้ไม่พึงกล่าว เพราะในคำถามแรก ปรมัตถสัจจะถูกประสงค์ว่าเป็นสัจจิกัตถะ แม้คำว่า 'ถ้าสกวาที...ฯลฯ...ย่อมถึง' นี้ก็ไม่พึงกล่าว เพราะในคำถามที่สอง สมมติสัจจะถูกประสงค์ว่าเป็นสัจจิกัตถะ

ယဒိ ဥဘယံ အဓိပ္ပေတန္တိ ဣဒံ ယဒိ ပဌမပုစ္ဆံ သန္ဓာယ, တဒယုတ္တံ တဿာ ပရမတ္ထသစ္စဿေဝ ဝသေန ပဝတ္တတ္တာ. အထ ဒုတိယပုစ္ဆံ သန္ဓာယ, တဿာ သမ္မုတိသစ္စဝသေန ပဌမတ္ထံ ဝတွာ ပုန မိဿကဝသေန ဝတ္တုံ ‘‘သမ္မုတိသစ္စပရမတ္ထသစ္စာနိ ဝါ ဧကတော ကတွာပိ ဧဝမာဟာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ တမ္ပိ န ဝတ္တဗ္ဗမေဝ. ဒွေပိ သစ္စာနီတိ သမ္မုတိပရမတ္ထသစ္စာနိ. တေသု ပရမတ္ထသစ္စဿေဝ နိပ္ပရိယာယေန သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထဘာဝေါ, ဣတရဿ ဥပစာရေန. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘မာယာ မရီစိ…ပေ… ဥတ္တမဋ္ဌော’’တိ. တသ္မာ သမ္မုတိသစ္စဝသေန ဥပလဒ္ဓိံ ဣစ္ဆန္တေနပိ ပရမတ္ထသစ္စဝသေန အနိစ္ဆနတော ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေနာ’’တိအာဒိနာ အနုယောဂေါ ယုတ္တော. ‘‘ပဓာနပ္ပဓာနေသု ပဓာနေ ကိစ္စသိဒ္ဓီ’’တိ ဧတေနေဝ ‘‘န စ သစ္စိကဋ္ဌေကဒေသေန အနုယောဂေါ’’တိအာဒိ နိဝတ္တိတဉ္စ ဟောတိ သစ္စိကဋ္ဌေကဒေသဘာဝဿေဝ အသိဒ္ဓတ္တာ. နာဿ ပရမတ္ထသစ္စတာ အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗာတိ အဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ ပရမတ္ထသစ္စတာ ပရဝါဒိနာ န အနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗာ ‘‘ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေနာ’’တိ သကဝါဒိနောပိ သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထတော တဿ ဣစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝေါဟရိတသစ္စိကဋ္ဌဿ အတ္တနာ အဓိပ္ပေတသစ္စိကဋ္ဌတာပိ ယုတ္တာ တဿ တေန အဓိပ္ပေတတ္တာ. သွာယမတ္ထော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတောယေဝ. ဝုတ္တနယောဝ ဒေါသောတိ ‘‘ဒွေပိ သစ္စာနီ’’တိအာဒိနာ အနန္တရမေဝ ဝုတ္တံ သန္ဓာယာဟ. တဿ ပန အဒေါသဘာဝေါ ဒဿိတောယေဝ. အထ န ဣတိ အထ န ဘူတသဘာဝတ္ထေန ဥပလဗ္ဘေယျာတိ ယောဇနာ. ဝတ္တဗ္ဗောတိ ယဒေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ‘‘ယော လောကဝေါဟာရသိဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝ, တသ္မာ ဧတ္ထ ‘‘ပရမတ္ထတော ပုဂ္ဂလံ နာနုဇာနာတီ’’တိအာဒိနာ အဓိပ္ပာယမဂ္ဂနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

คำว่า 'ถ้าประสงค์ทั้งสองอย่าง' นี้ ถ้าหมายถึงคำถามแรก นั่นไม่สมควร เพราะคำถามนั้นเป็นไปด้วยอำนาจแห่งปรมัตถสัจจะเท่านั้น ถ้าหมายถึงคำถามที่สอง เมื่อกล่าวอรรถแรกด้วยอำนาจแห่งสมมติสัจจะแล้ว ภายหลังเพื่อจะกล่าวโดยวิธีผสม (มิสสกะ) เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'หรือแม้กระทำสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะให้เป็นอันเดียวกัน ก็กล่าวอย่างนี้' แม้คำนั้นก็ไม่พึงกล่าวเลย คำว่า 'สัจจะทั้งสอง' คือสมมติสัจจะและปรมัตถสัจจะ ในสัจจะเหล่านั้น ปรมัตถสัจจะนั่นแลมีความเป็นสัจจิกัตถปรมัตถ์โดยนิปปริยาย (โดยตรง) ส่วนอีกอย่างหนึ่ง (สมมติสัจจะ) เป็นโดยอุปจาระ (โดยอ้อม) และท่านกล่าวไว้เช่นนั้นว่า 'มายา มรีจิ...ฯลฯ...อุตตมัตถะ' เพราะเหตุนั้น แม้ผู้ปรารถนาการปรากฏด้วยอำนาจแห่งสมมติสัจจะ เมื่อไม่ปรารถนาด้วยอำนาจแห่งปรมัตถสัจจะ การสอบสวน (อนุโยค) ด้วยคำมีอาทิว่า 'บุคคลย่อมปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์หรือ' ย่อมสมควร ด้วยคำว่า 'ในบรรดาสิ่งที่เป็นประธานและไม่เป็นประธาน กิจย่อมสำเร็จในสิ่งที่เป็นประธาน' นี้เอง คำมีอาทิว่า 'และการสอบสวนด้วยสัจจิกัตถะส่วนเดียวก็ไม่สมควร' ก็เป็นอันถูกห้ามไปแล้ว เพราะความเป็นสัจจิกัตถะส่วนเดียวนั่นแลไม่สำเร็จ คำว่า 'ความเป็นปรมัตถสัจจะของสิ่งนั้นไม่พึงสอบสวน' หมายความว่า ความเป็นปรมัตถสัจจะของสัจจิกัตถะนั้น ปรวาทีไม่พึงสอบสวน เพราะแม้สกวาทีก็ปรารถนาสิ่งนั้นจากสัจจิกัตถปรมัตถ์ว่า 'บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสัจจิกัตถปรมัตถ์' ดังนี้เป็นอธิบาย ความเป็นสัจจิกัตถะที่ตนประสงค์ของสัจจิกัตถะที่ใช้ในโวหารก็สมควร เพราะสิ่งนั้นถูกประสงค์โดยผู้นั้น อรรถนั้นนี้แสดงไว้ข้างต้นแล้วนั่นเอง ที่กล่าวว่า 'โทษคือวิธีที่กล่าวแล้วนั่นเอง' นั้น ท่านกล่าวหมายถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในลำดับนั่นเองด้วยคำมีอาทิว่า 'สัจจะทั้งสอง' แต่ความเป็นผู้ไม่มีโทษของสิ่งนั้นแสดงไว้แล้วนั่นเอง คำว่า 'อถ น' (ถ้าไม่) คือ 'ถ้าไม่พึงปรากฏโดยความเป็นสภาวะที่มีอยู่จริง' ดังนี้เป็นการประกอบความ (โยชนา) คำว่า 'พึงกล่าว' คือสิ่งใดพึงกล่าวในที่นี้ สิ่งนั้นกล่าวไว้แล้วด้วยคำมีอาทิว่า 'โย โลกโวหารสิทฺโธ' เพราะเหตุนั้นในที่นี้ พึงเห็นการแสวงหาความหมาย (อธิปปายมัคคนา) ด้วยคำมีอาทิว่า 'โดยปรมัตถ์ไม่ยอมรับบุคคล'

အနုညေယျမေတံ သိယာတိ ဧတံ အနုပလဗ္ဘနံ ပဌမပုစ္ဆာယံ ဝိယ ဒုတိယပုစ္ဆာယမ္ပိ အနုဇာနိတဗ္ဗံ သိယာ. န ဝါ ကိဉ္စိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အထ ဝါ ကိဉ္စိ န ဝတ္တဗ္ဗံ ဌပနီယတ္တာ ပဉှဿ. တထာ ဟိဿ ဌပနီယာကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဧတ္ထ စ ကာမံ သစ္စဒွယာကာရေန ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတိ, သမ္မုတိယာကာရေန ပန နုပလဗ္ဘတီတိ ဥပလဗ္ဘနဘာဝဿ ဝသေန ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အနုညာတံ ပဋိက္ခိတ္တဉ္စာတိ [Pg.72] ပဌမပုစ္ဆာယံ အနုညာတံ, ဒုတိယပုစ္ဆာယံ ပဋိက္ခိတ္တံ. ဧတံ ဆလဝါဒံ နိဿာယာတိ ဧတံ ဧကံယေဝ ဝတ္ထုံ ဥဒ္ဒိဿ အနုဇာနနပဋိက္ခိပနာကာရံ ဆလဝစနံ နိဿာယ. တွံ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. သမ္ဘဝန္တဿ သာမညေနာတိ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနဘာဝေန သမ္ဘဝန္တဿ အနုလောမနယေန အနုဇာနနပဋိက္ခေပဿ သမာနဘာဝေန. အသမ္ဘဝန္တဿ ကပ္ပနန္တိ ပစ္စနီကနယေန တဿ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနဘာဝေန အသမ္ဘဝန္တဿ တထာ ကပ္ပနံ သံဝိဓာနံ ဆလဝါဒေါ ဘဝိတုံ အရဟတိ. ‘‘အတ္ထဝိကပ္ပုပပတ္တိယာ ဝစနဝိဃာတော ဆလ’’န္တိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. တေနာတိ ယထာဝုတ္တကပ္ပနံ ဆလဝါဒေါတိ ဝုတ္တတ္တာ. ဝစနသာမညမတ္တံ ကပ္ပိတံ ဆလံ ဝဒတိ ဧတေနာတိ ဆလဝါဒေါ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဆလဝါဒဿ ကာရဏတ္တာ ဆလဝါဒေါ’’တိ. ဝစနသာမညမတ္တံ အတ္ထဘူတံ တဒတ္ထံ ဆလဝါဒံ နိဿာယ. ‘‘ဝိစာရေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ကိမေတ္ထ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ယဒိပိ ပက္ခဿ ဌပနာမူလကံ အနုဇာနနာဝဇာနနာနံ မိစ္ဆာဘာဝဒဿနံ တဗ္ဗိသယတ္တာ, ပါပနာရောပနာဟိ ဧဝ ပန သော ဝိဘာဝီယတိ, န ဌပနာယာတိ ပါကဋောယမတ္ထော.

คำว่า “สิ่งนี้พึงอนุญาต” หมายความว่า การไม่ปรากฏนี้ เหมือนในคำถามแรก พึงอนุญาตแม้ในคำถามที่สอง. คำว่า “หรือว่าไม่พึงกล่าวสิ่งใด” หมายความว่า หรือว่าไม่พึงกล่าวสิ่งใด เพราะปัญหาเป็นสิ่งที่พึงตั้งไว้. เพราะเหตุนั้น เมื่อแสดงอาการที่พึงตั้งไว้ของปัญหานั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า “ก็เหมือนอย่างที่”. และในที่นี้ แม้บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยอาการแห่งสัจจะ ๒ แต่โดยอาการแห่งสมมติย่อมปรากฏ, การคัดค้านกระทำโดยอำนาจแห่งความปรากฏ ดังนี้เป็นความหมายที่พึงเห็นในที่นี้. คำว่า “อนุญาตแล้วและคัดค้านแล้ว” หมายความว่า ในคำถามแรกอนุญาตแล้ว ในคำถามที่สองคัดค้านแล้ว. คำว่า “อาศัยฉลวาทนี้” หมายความว่า อาศัยคำพูดที่เป็นฉลซึ่งมีอาการอนุญาตและคัดค้าน โดยมุ่งวัตถุอย่างเดียวกันนี้. มีความประกอบว่า “ท่านพึงถูกข่มขี่”. คำว่า “โดยความเป็นสามัญของสิ่งที่เกิดขึ้นได้” หมายความว่า โดยความเป็นสภาพเสมอกันของการอนุญาตและการคัดค้านโดยอนุโลมนัย ของสิ่งที่เกิดขึ้นได้โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการข่ม. คำว่า “การกำหนดของสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้” หมายความว่า การกำหนดจัดแจงอย่างนั้นของสิ่งที่เกิดขึ้นไม่ได้โดยความเป็นที่ตั้งแห่งการข่มโดยปฏิปักษ์นัย พึงเป็นฉลวาท. อรรถนี้กล่าวไว้แล้วนั่นเองว่า “การทำลายคำพูดด้วยการเกิดขึ้นแห่งความต่างกันของอรรถ ชื่อว่าฉล”. คำว่า “เพราะเหตุนั้น” หมายความว่า เพราะกล่าวไว้ว่า “การกำหนดอย่างที่กล่าวแล้วชื่อว่าฉลวาท”. สิ่งที่กล่าวฉลที่กำหนดไว้เพียงความสามัญแห่งคำพูดด้วยสิ่งนี้ ชื่อว่าฉลวาท. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “เพราะเป็นเหตุแห่งฉลวาท จึงชื่อว่าฉลวาท”. อาศัยฉลวาทเพื่ออรรถนั้น ซึ่งเป็นเพียงความสามัญแห่งคำพูดที่เป็นอรรถ. คำว่า “พึงพิจารณา” มีคำถามว่า อะไรพึงพิจารณาในที่นี้? ถึงแม้ว่าการแสดงความเป็นผิดของการอนุญาตและการคัดค้านจะมีฐปนาเป็นมูลฐานของฝ่าย เพราะเป็นวิสัยของสิ่งนั้น แต่อรรถนี้เป็นที่ปรากฏชัดว่า สิ่งนั้นย่อมแสดงออกด้วยปาปนาและอาโรปนาเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยฐปนา.

၄-၅. တေနာတိ သကဝါဒိနာ. တေန နိယာမေနာတိ ယေန နိယာမေန သကဝါဒိနာ စတူဟိ ပါပနာရောပနာဟိဿ နိဂ္ဂဟော ကတော, တေန နိယာမေန နယေန. သော နိဂ္ဂဟော ဒုက္ကဋော အနိဂ္ဂဟောယေဝါတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အနိဂ္ဂဟဘာဝဿ ဝါ ဥပဂမိတတ္တာ’’တိ, ပါပိတတ္တာတိ အတ္ထော. ဧဝမေဝါတိ ယထာ ‘‘တယာ မမ ကတော နိဂ္ဂဟော’’တိအာဒိနာ အနိဂ္ဂဟဘာဝူပနယော ဝုတ္တော, ဧဝမေဝ. ဧတဿာတိ ‘‘တေန ဟီ’’တိအာဒိနာ ဣမာယ ပါဠိယာ ဝုတ္တဿ.

๔-๕. บทว่า เตนะ ได้แก่ โดยสากวาที. บทว่า เตนะ นิยาเมนะ ได้แก่ โดยนัยอันใดที่สากวาทีได้ทำนิคคหะแก่เขาด้วยปาปนาและอาโรปนา ๔ อย่าง โดยนัยนั้น. แสดงว่านิคคหะนั้นเป็นทุกกฏ เป็นอนิคคหะนั่นเอง จึงกล่าวว่า “อนิคคหภาวสฺส วา อุปคมิตตฺตา” คือเพราะถึงความเป็นอนิคคหะ. อธิบายว่า เพราะถูกนำไปถึง (pāpitattā). บทว่า เอวเมว ได้แก่ อย่างนั้นนั่นแล เหมือนอย่างที่การนำไปสู่ความเป็นอนิคคหะได้ถูกกล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “นิคคหะอันท่านทำแก่เรา”. บทว่า เอตสฺส ได้แก่ ของพระบาลีนี้ที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “เตน หิ”.

အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะจบแล้ว.

၂. ပစ္စနီကာနုလောမဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปฏิปักขานุโลม.

၇-၁၀. အညေနာတိ သမ္မုတိသစ္စဘူတေန. ပရဿာတိ သကဝါဒိနော. သော ဟိ ပရဝါဒိနာ ပရော နာမ ဟောတိ. ပဋိညာပဋိက္ခေပါနံ ဘိန္နဝိသယတ္တာ ‘‘အဝိရောဓိတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘိန္နာဓိကရဏံ ဝိယ ဟိ အဘိန္နဝိသယမေဝ ဝိရုဒ္ဓံ နာမ သိယာ, န ဣတရန္တိ အဓိပ္ပာယော. တမေဝတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘န ဟိ…ပေ… အာပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. ယဒိ ဧဝံ ကထမိဒံ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနံ ဇာတန္တိ အာဟ ‘‘အတ္တနော [Pg.73] ပနာ’’တိအာဒိ. တေန ပဋိညာန္တရံ နာမ အညမေဝေတံ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနန္တိ ဒဿေတိ.

๗-๑๐. บทว่า อญฺเญน ได้แก่ โดยที่เป็นสมมติสัจจะ. บทว่า ปรสฺส ได้แก่ ของสากวาที. เพราะสากวาทีนั้นชื่อว่าเป็นคนอื่นสำหรับปรวาที. เพราะปฏิญญาและปฏิเขปมีอารมณ์ต่างกัน จึงกล่าวว่า “อวิโรธิตตฺตา” คือเพราะความไม่ขัดแย้งกัน. อธิบายว่า เพราะว่าสิ่งที่มีอารมณ์ไม่ต่างกันเท่านั้น พึงชื่อว่าขัดแย้งกัน เหมือนอย่างอธิกรณ์ที่ไม่ต่างกัน ไม่ใช่สิ่งอื่น. เพื่อแสดงอรรถนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า “น หิ…เป…อาปชฺชติ”. ถ้าเป็นอย่างนั้น นิคคหฐานนี้เกิดขึ้นได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “อตฺตโน ปนา” เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าปฏิญญาอันตรนี้เป็นนิคคหฐานอื่นนั่นเอง.

ပစ္စနီကာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปฏิปักขานุโลมจบแล้ว.

သုဒ္ဓသစ္စိကဋ္ဌဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสุทธสัจจิกัฏฐะจบแล้ว.

၂. ဩကာသသစ္စိကဋ္ဌော

๒. โอกาสสัจจิกัฏฐะ.

၁. အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ.

၁၁. သာမညေန ဝုတ္တံ ဝိသေသနိဝိဋ္ဌံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗသ္မိံ သရီရေတိ အယမတ္ထော’’တိ. သာမညဇောတနာ ဟိ ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ ဝိသေသတ္ထိနာ ဝိသေသော အနုပယုဇ္ဇိတဗ္ဗောတိ. ဧတေနာတိ ဒေသဝသေန သဗ္ဗတ္ထ ပဋိက္ခေပဝစနေန.

๑๑. สิ่งที่กล่าวโดยทั่วไปย่อมเป็นสิ่งที่ตั้งอยู่ในความพิเศษ จึงกล่าวว่า “สพฺพตฺถาติ สพฺพสฺมึ สรีเรติ อยมตฺโถ” คืออรรถว่าในร่างกายทั้งสิ้น. เพราะการแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความพิเศษ ฉะนั้นอันผู้ต้องการความพิเศษ ไม่พึงใช้ความพิเศษ. บทว่า เอเตน ได้แก่ ด้วยคำปฏิเสธว่า “สพฺพตฺถ” โดยอำนาจแห่งส่วน.

၃. ကာလသစ္စိကဋ္ဌော

๓. กาลสัจจิกัฏฐะ.

၁. အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ.

၁၂. မဇ္ဈိမဇာတိကာလေတိ ပစ္စုပ္ပန္နတ္တဘာဝကာလေ. အတ္တဘာဝေါ ဟိ ဣဓ ‘‘ဇာတီ’’တိ အဓိပ္ပေတော. တတော အတီတော ပုရိမဇာတိကာလော, အနာဂတော ပစ္ဆိမဇာတိကာလော. ဣမေသု တီသူတိ သဗ္ဗတ္ထ, သဗ္ဗဒါ, သဗ္ဗေသူတိ ဣမေသု တီသု နယေသု. ပါဌဿ သံခိတ္တတာ သုဝိညေယျာတိ တံ ဌပေတွာ အတ္ထဿ သဒိသတံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဣဓာပိ ဟိ…ပေ… ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. ဧတ္ထာပိ ‘‘န ကေနစိ သဘာဝေန ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ. န ဟိ ကေနစိ သဘာဝေန ဥပလဗ္ဘမာနဿ သကလေကဒေသဝိနိမုတ္တော ပဝတ္တိကာလော နာမ အတ္ထီတိ.

๑๒. บทว่า มชฺฌิมชาติกาเล ได้แก่ ในกาลแห่งอัตภาพปัจจุบัน. เพราะในที่นี้ อัตภาพประสงค์เอาว่า “ชาติ”. กาลที่ล่วงไปจากนั้นคือปุริมชาติกาล, กาลที่ยังไม่มาถึงคือปัจฉิมชาติกาล. บทว่า อิเมสุ ตีสุ ได้แก่ ในนัย ๓ อย่างเหล่านี้ คือ สพฺพตฺถ (ในที่ทั้งปวง), สพฺพทา (ในกาลทั้งปวง), สพฺเพสุ (ในสัตว์ทั้งปวง). เพราะความที่พระบาลีเป็นของสังเขปย่อมรู้ได้ง่าย จึงละพระบาลีนั้นเสีย แล้วแสดงความคล้ายคลึงกันแห่งอรรถว่า “อิทฺธาปิ หิ…เป…โยเชตพฺพ” คือพึงประกอบในที่นี้ด้วย. ในที่นี้ก็มีอรรถว่า “บุคคลย่อมไม่ปรากฏโดยสภาวะใดๆ”. เพราะกาลแห่งการเป็นไปที่พ้นจากส่วนทั้งหมดและส่วนหนึ่ง ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ปรากฏอยู่โดยสภาวะใดๆ.

၄. အဝယဝသစ္စိကဋ္ဌော

๔. อวัยวสัจจิกัฏฐะ.

၁. အနုလောမပစ္စနီကဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาอนุโลมปฏิปักขะ.

၁၃. တတိယနယေ န သဗ္ဗေကဓမ္မဝိနိမုတ္တံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနံ နာမ အတ္ထီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๑๓. ในนัยที่ ๓ พึงประกอบว่า สถานที่แห่งการเป็นไปที่พ้นจากธรรมทั้งปวงและธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมไม่มี.

ဩကာသာဒိသစ္စိကဋ္ဌော

โอกาสาทิสัจจิกัฏฐะ.

၂. ပစ္စနီကာနုလောမဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาปฏิปักขานุโลม.

၁၄. အနုလောမပဉ္စကဿာတိအာဒိမှိ [Pg.74] အဋ္ဌကထာဝစနေ. ပုန တတ္ထာတိ ယထာဝုတ္တေ အဋ္ဌကထာဝစနေ, တေသု ဝါ အနုလောမပဉ္စကပစ္စနီကေသု. သဗ္ဗတ္ထ ပုဂ္ဂလော နုပလဗ္ဘတီတိအာဒိကဿ ပါဌပ္ပဒေသဿ အတ္ထော ‘‘သရီရံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗော အတ္ထော. ပဋိကမ္မာဒိပါဠိန္တိ ပဋိကမ္မနိဂ္ဂဟဥပနယနနိဂမနပါဠိံ. တီသု မုခေသူတိ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေသု တီသု ဝါဒမုခေသု. ပစ္စနီကဿ ပါဠိ ဝုတ္တာတိ သမ္ဗန္ဓော. တန္တိ ပါဠိံ. သင်္ခိပိတွာ အာဂတတ္တာ သရူပေန အဝုတ္တေ. သုဒ္ဓိက…ပေ… ဝုတ္တံ ဟောတိ တတ္ထ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိအာဒိနာ သရီရာဒိနော ပရာမသနံ နတ္ထိ, ဣဓ အတ္ထီတိ အယမေဝ ဝိသေသော, အညံ သမာနန္တိ.

๑๔. ในคำอรรถกถาที่มีอาทิว่า “อนุลอมปญฺจกสฺส”. บทว่า ปุน ตตฺถ ได้แก่ ในคำอรรถกถาที่กล่าวแล้วอย่างนั้น หรือในอนุโลมปัญจกะและปฏิปักขะเหล่านั้น. อรรถแห่งบทบาลีมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ ปุคฺคโล นุปลพฺภติ” พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยบทมีอาทิว่า “สรีรํ สนฺธาย” คือหมายถึงร่างกาย. บทว่า ปฏิกมฺมาทิปาฬึ ได้แก่ พระบาลีว่าด้วยปฏิกรรม นิคคหะ อุปนัย และนิคม. บทว่า ตีสุ มุเขสุ ได้แก่ ในวาทมุข ๓ ทางที่กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ”. มีความเชื่อมโยงว่า พระบาลีของปฏิปักขะท่านกล่าวไว้แล้ว. บทว่า ตํ ได้แก่ พระบาลีนั้น. เพราะมาโดยย่อ จึงไม่ได้กล่าวไว้โดยรูปศัพท์. ในสุทธิกะ...เป... ท่านกล่าวไว้ว่า ในที่นั้นไม่มีการหน่วงถึงร่างกายเป็นต้นด้วยบทมีอาทิว่า “สพฺพตฺถ” ในที่นี้มีอยู่ นี้แหละคือความพิเศษ ส่วนอื่นเหมือนกัน.

သစ္စိကဋ္ဌဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสัจจิกัฏฐะจบแล้ว.

၅. သုဒ္ဓိကသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาสุทธิกสังสันทะ.

၁၇-၂၇. သစ္စိကဋ္ဌဿ, သစ္စိကဋ္ဌေ ဝါ သံသန္ဒနံ သစ္စိကဋ္ဌသံသန္ဒနန္တိ သမာသဒွယံ ဘဝတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သစ္စိကဋ္ဌဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သစ္စိကဋ္ဌဿ ပုဂ္ဂလဿာတိ သစ္စိကဋ္ဌသဘာဝဿ ပရမတ္ထတော ဝိဇ္ဇမာနသဘာဝဿ ပုဂ္ဂလဿ. ရူပါဒီဟိ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနန္တိ သစ္စိကဋ္ဌတာသာမညေန ရူပါဒီဟိ သမီကရဏံ. သစ္စိကဋ္ဌေတိ သစ္စိကဋ္ဌဟေတု, တတ္ထ ဝါ တံ အဓိဋ္ဌာနံ ကတွာ. ‘‘တုလျယောဂေ သမုစ္စယော’’တိ သမုစ္စယတ္ထတ္တာ ဧဝ စ-ကာရဿ သစ္စိကဋ္ဌေန ဥပလဒ္ဓိသာမညေန ဣဓ ရူပမာဟဋန္တိ တဿ ဥဒါဟဋဘာဝေါ ယုတ္တောတိ ‘‘ယထာရူပ’’န္တိ နိဒဿနဝသေန အတ္ထော ဝုတ္တော, အညထာ ဣဓ ရူပဿ အာဟရဏမေဝ ကိမတ္ထိယံ. ဧဝံ သေသဓမ္မေသုပိ. ယာ ပနေတ္ထ အညတ္တပုစ္ဆာ, သာပိ နိဒဿနတ္ထံ ဥပဗြူဟေတိ အညတ္တနိဗန္ဓနတ္တာ တဿ. ဩပမ္မသံသန္ဒနေ ပန နိဒဿနတ္ထော ဂါဟီယတီတိ ဣမသ္မိံ သုဒ္ဓိကသံသန္ဒနေ ကေဝလံ သမုစ္စယဝသေနေဝ အတ္ထဒဿနံ ယုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ရူပါဒီနိ ဥပါဒါပညတ္တိမတ္တတ္တာ ပုဂ္ဂလဿ သော တေဟိ အညော, အနညော စာတိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ အယံ သာသနက္ကမောတိ အာဟ ‘‘ရူပါဒီဟိ…ပေ… သမယော’’တိ. အနုညာယမာနေတိ တသ္မိံ သမယေ သုတ္တေ စ အပ္ပဋိက္ခိပိယမာနေ. အယဉ္စ အတ္ထော သာသနိကဿ ပရဝါဒိနော ဝသေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๑๗-๒๗. แสดงว่า สังสันทะของสัจจิกัฏฐะ หรือในสัจจิกัฏฐะ เป็นสัจจิกัฏฐสังสันทะ ย่อมเป็นสมาส ๒ อย่าง จึงกล่าวบทมีอาทิว่า “สจฺจิกฏฺฐสฺส”. ในบทเหล่านั้น บทว่า สจฺจิกฏฺฐสฺส ปุคฺคลสฺส ได้แก่ ของบุคคลผู้มีสภาวะเป็นสัจจิกัฏฐะ ผู้มีสภาวะปรากฏโดยปรมัตถ์. บทว่า รูปาทิหิ สทฺธึ สํสนฺทนํ ได้แก่ การทำให้เสมอกับรูปเป็นต้น โดยความเป็นสัจจิกัฏฐะโดยทั่วไป. บทว่า สจฺจิกฏฺเฐ ได้แก่ เพราะสัจจิกัฏฐะ หรือทำสัจจิกัฏฐะนั้นให้เป็นอธิษฐานในที่นั้น. เพราะ จ-ศัพท์ มีอรรถเป็นสมุจจัยใน “ตุลฺยโยเค สมุจฺจโย” และเพราะรูปถูกนำมาในที่นี้โดยความเป็นสัจจิกัฏฐะโดยทั่วไป อรรถว่า “ยถารูป” จึงเป็นอรรถที่กล่าวโดยเป็นตัวอย่าง การยกรูปมาในที่นี้จึงสมควร, มิฉะนั้น การนำรูปมาในที่นี้จะมีประโยชน์อะไร. แม้ในธรรมที่เหลือก็เหมือนกัน. อัญญัตตปุจฉาใดมีอยู่ในที่นี้ อัญญัตตปุจฉานั้นก็เป็นไปเพื่อเป็นตัวอย่าง เพราะเป็นเครื่องผูกพันแห่งอัญญัตตะนั้น. ส่วนในโอปัมมสังสันทะ อรรถที่เป็นตัวอย่างย่อมถูกถือเอา, อธิบายว่า ในสุทธิกสังสันทะนี้ การแสดงอรรถโดยอาศัยสมุจจัยเท่านั้นจึงสมควร. เพราะรูปเป็นต้นเป็นเพียงอุปาทายปัญญัติ บุคคลนั้นจึงไม่ควรกล่าวว่าต่างจากรูปเป็นต้น หรือไม่ต่างจากรูปเป็นต้น นี้เป็นธรรมเนียมของพระศาสนา จึงกล่าวว่า “รูปาทิหิ…เป…สมโย”. บทว่า อนุญฺญายมาเน ได้แก่ ในสมัยนั้น และเมื่อไม่ถูกปฏิเสธในพระสูตร. อรรถนี้พึงทราบว่ากล่าวไว้โดยปรวาทีผู้เป็นสาวก.

‘‘အာဇာနာဟိ [Pg.75] နိဂ္ဂဟ’’န္တိ ပါဌော ဒိဋ္ဌော ဘဝိဿတိ, အညထာ ‘‘ပဋိလောမပဉ္စကာနိ ဒဿိတာနိ, ပဋိကမ္မစတုက္ကာဒီနိ သံခိတ္တာနီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပာယော. စောဒနာယ ဝိနာ ပရဝါဒိနော ပဋိဇာနာပနံ နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိဇာနာပနတ္ထန္တိ…ပေ… စောဒနတ္ထ’’န္တိ. စောဒနာပုဗ္ဗကဉှိ တဿ ပဋိဇာနာပနံ. တေန ဖလဝေါဟာရေန ကာရဏံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ. အဗျာကတတ္တာတိ အဗျာကရဏီယတ္တာ, ဘဂဝတာ ဝါ န ဗျာကတတ္တာ. ယဒိ ဌပနီယတ္တာ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗန္တိ ဣမသ္မိံ ပစ္စနီကနယေ ဌပနီယတ္တာ ပဉှဿ သကဝါဒိနာ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗံ. ပရေနပီတိ ပရဝါဒိနာပိ ဌပနီယတ္တာ လဒ္ဓိမေဝ နိဿာယ အနုလောမနယေ ပဋိက္ခေပေါ ကတောတိ အယမေတ္ထ သုဒ္ဓိကသံသန္ဒနာယ အဓိပ္ပာယော ယုတ္တော အနုလောမေပိ ရူပါဒီဟိ အညတ္တစောဒနာယမေဝ ပရဝါဒိနာ ပဋိက္ခေပဿ ကတတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

บทว่า “อาชานาหิ นิคฺคหํ” พึงปรากฏ, มิฉะนั้น จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ปฏิโลมปัญจกะได้แสดงแล้ว, ปฏิกัมมจตุกกะเป็นต้นย่อแล้ว”. เพราะไม่มีการให้ปรวาทีรับรองโดยไม่มีการกล่าวโทษ จึงกล่าวว่า “ปฏิจานาปนตฺถํ…เป…โจทนตฺถํ” คือเพื่อการให้รับรอง…เพื่อการกล่าวโทษ. เพราะการให้รับรองของเขามีการกล่าวโทษเป็นเบื้องหน้า. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าเหตุได้ถูกกล่าวโดยโวหารแห่งผล. บทว่า อพฺยากตตฺตา ได้แก่ เพราะเป็นสิ่งที่ไม่ควรพยากรณ์ หรือเพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์. ถ้าพึงปฏิเสธเพราะเป็นสิ่งควรตั้งไว้ ในนัยปฏิปักขะนี้ ปัญหาพึงถูกสากวาทีปฏิเสธเพราะเป็นสิ่งควรตั้งไว้. บทว่า ปเรนาปิ ได้แก่ แม้โดยปรวาที การปฏิเสธในนัยอนุโลมได้ถูกทำโดยอาศัยทิฏฐิว่าควรตั้งไว้ อธิบายว่า ในสุทธิกสังสันทะนี้ อธิบายว่า แม้ในอนุโลม การปฏิเสธได้ถูกทำโดยปรวาทีด้วยการกล่าวโทษว่าต่างจากรูปเป็นต้นเท่านั้น.

သုဒ္ဓိကသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสุทธิกสังสันทะจบแล้ว.

၆. ဩပမ္မသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาโอปัมมสังสันทะ.

၂၈-၃၆. ဥပလဒ္ဓိသာမညေန အညတ္တပုစ္ဆာ စာတိ ဣမိနာ ဒွယမ္ပိ ဥဒ္ဓရတိ ဥပလဒ္ဓိသာမညေန အညတ္တပုစ္ဆာ, ဥပလဒ္ဓိသာမညေန ပုစ္ဆာ စာတိ. တတ္ထ ပစ္ဆိမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဒွိန္နံ သမာနတာ’’တိအာဒိ. တဿတ္ထော – ဒွိန္နံ ရူပဝေဒနာနံ ဝိယ ရူပပုဂ္ဂလာနံ သစ္စိကဋ္ဌေန သမာနတာ တေသံ အညတ္တဿ ကာရဏံ ယုတ္တံ န ဟောတိ. အထ ခေါ…ပေ… ဥပလဗ္ဘနီယတာတိ ဣဒဉ္စ သံသန္ဒနံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. အယံ ဟေတ္ထ အဓိပ္ပာယော – ယဒိ သစ္စိကဋ္ဌသာမညေန ရူပပုဂ္ဂလာနံ ဥပလဒ္ဓိသာမညံ ဣစ္ဆိတံ, တေနေဝ နေသံ အညတ္တမ္ပိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ. အထ ပရမတ္ထဝေါဟာရဘေဒတော တေသံ အညတ္တံ န ဣစ္ဆိတံ, တတော ဧဝ ဥပလဒ္ဓိသာမညမ္ပိ န ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ.

๒๘-๓๖. ด้วยบทว่า “อุปลทฺธิสามญฺเญน อญฺญตฺตปุจฺฉา จ” นี้ ย่อมยกขึ้นทั้งสองอย่าง คือ อัญญัตตปุจฉาโดยอุปลัทธิสามัญ และปุจฉาโดยอุปลัทธิสามัญ. ในบทเหล่านั้น อ้างถึงบทหลัง จึงกล่าวว่า “ทฺวินฺนํ สมานตา” เป็นต้น. อรรถของบทนั้นคือ ความเสมอกันโดยสัจจิกัฏฐะของรูปและบุคคล เหมือนอย่างรูปและเวทนาทั้งสอง ย่อมไม่เป็นเหตุที่สมควรแห่งความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้น. อนึ่ง…เป…พึงพิจารณาสังสันทะนี้ว่า “อุปลพฺภนียตา” คือความเป็นสิ่งที่พึงปรากฏ. อธิบายในที่นี้คือ ถ้าอุปลัทธิสามัญของรูปและบุคคลเป็นที่ปรารถนาโดยสัจจิกัฏฐสามัญ, ความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้นก็พึงเป็นที่ปรารถนาด้วยเหตุนั้น. ถ้าความเป็นอื่นของรูปและบุคคลเหล่านั้นไม่เป็นที่ปรารถนาเพราะความต่างกันแห่งปรมัตถโวหาร, อุปลัทธิสามัญก็ไม่พึงเป็นที่ปรารถนาด้วยเหตุนั้นนั่นเอง.

၃၇-၄၅. ဥပလဒ္ဓီတိ ပုဂ္ဂလဿ ဥပလဒ္ဓိ ဝိဇ္ဇမာနတာ. ‘‘ပဋိကမ္မပဉ္စက’’န္တိ ဝိညာယတီတိ ယောဇနာ.

๓๗-๔๕. คำว่า อุปลัทธิ คือ การมีอยู่ของบุคคล. พึงทราบว่า "ปฏิกัมมปัญจกะ" ดังนี้.

ဩပမ္မသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอุปมา จบแล้ว.

၇. စတုက္ကနယသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยการเทียบเคียงนัย 4 อย่าง

၄၆-၅၂. ဧကဓမ္မတောပီတိ [Pg.76] သတ္တပညာသာယ သစ္စိကဋ္ဌေသု ဧကဓမ္မတောပိ. ဧတေန တတော သဗ္ဗတောပိ ပုဂ္ဂလဿ အညတ္တာနနုဇာနနံ ဒဿေတိ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သကလံ ပရမတ္ထသစ္စံ သန္ဓာယာ’’တိ. ရူပါဒိဧကေကဓမ္မဝသေန နာနုယုဉ္ဇိတဗ္ဗော အဝယဝဗျတိရေကေန သမုဒါယဿ အဘာဝတော. ယသ္မာ ပန သမုဒါယာဝယဝါ ဘိန္နသဘာဝါ, တသ္မာ ‘‘သမုဒါယတော…ပေ… နိဂ္ဂဟာရဟော သိယာ’’တိ ပရဝါဒိနော အာသင်္ကမာဟ. ဧတံ ဝစနောကာသန္တိ ယဒိပိ သတ္တပညာသဓမ္မသမုဒါယတော ပုဂ္ဂလဿ အညတ္တံ န ဣစ္ဆတိ တဗ္ဗိနိမုတ္တဿ သစ္စိကဋ္ဌဿ အဘာဝတော, တဒေကဒေသတော ပနဿ အနညတ္တမ္ပိ န ဣစ္ဆတေဝ. န ဟိ သမုဒါယော အဝယဝေါ ဟောတီတိ. တသ္မာ ‘‘တံ ပဋိက္ခိပတော ကိံ နိဂ္ဂဟဋ္ဌာနန္တိ ဝတ္တုံ မာ လဗ္ဘေထာ’’တိ ဒဿေတုံ ‘‘အယဉ္စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ရူပါဒိဓမ္မပ္ပဘေဒဝိဘာဂမုခေနေဝ အနဝသေသတော ပုဂ္ဂလောတိ ဂဟဏာကာရဒဿနဝသေန ပဝတ္တော ပဌမဝိကပ္ပော, ဒုတိယော ပန အဝိဘာဂတော ပရမတ္ထသစ္စဘာဝသာမညေနာတိ အယံ ဣမေသံ ဒွိန္နံ ဝိကပ္ပာနံ ဝိသေသော. ဣတီတိ ဝုတ္တပ္ပကာရပရာမသနန္တိ အာဟ ‘‘ဧဝ’’န္တိ.

๔๖-๕๒. คำว่า เอกธัมมโตปิ (แม้จากธรรมอย่างหนึ่ง) คือ แม้จากธรรมอย่างหนึ่งในสัจจิกัฏฐะ 57 อย่าง. ด้วยบทนี้ ย่อมแสดงการไม่ยอมรับความต่างกันของบุคคลจากสัจจิกัฏฐะทั้งหมดนั้น. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า "มุ่งหมายถึงปรมัตถสัจจะทั้งหมด". ไม่ควรสอบสวนโดยอาศัยธรรมแต่ละอย่างมีรูปเป็นต้น เพราะไม่มีหมู่ธรรมที่นอกเหนือจากส่วนย่อย. แต่เพราะหมู่ธรรมและส่วนย่อยมีสภาพต่างกัน เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวความสงสัยของฝ่ายอื่นว่า "จากหมู่ธรรม...พึงควรแก่การตำหนิ". คำว่า เอตัง วจโนกาสัง (โอกาสแห่งคำนี้) คือ ถึงแม้ไม่ปรารถนาความต่างกันของบุคคลจากหมู่ธรรม 57 อย่าง เพราะไม่มีสัจจิกัฏฐะที่พ้นจากหมู่ธรรมนั้น แต่ก็ไม่ปรารถนาความไม่ต่างกันของบุคคลจากส่วนหนึ่งส่วนใดของหมู่ธรรมนั้นเลย. เพราะหมู่ธรรมย่อมไม่เป็นส่วนย่อย. เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่า "ไม่ควรกล่าวว่า 'อะไรเป็นที่ตำหนิของผู้ปฏิเสธนั้น'" จึงกล่าวคำว่า "อยัญจา" เป็นต้น. วิกัปป์ที่ 1 ดำเนินไปโดยการแสดงการรับรู้บุคคลโดยไม่เหลือทั้งหมด โดยอาศัยการจำแนกประเภทของธรรมมีรูปเป็นต้น, ส่วนวิกัปป์ที่ 2 ดำเนินไปโดยความเป็นปรมัตถสัจจะโดยไม่จำแนก. นี้คือความแตกต่างของวิกัปป์ทั้งสองนี้. คำว่า อิติ (ดังนี้) คือ การอ้างถึงประเภทที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เอวัง" (อย่างนี้).

သဘာဝဝိနိဗ္ဘောဂတောတိ သဘာဝေန ဝိနိဗ္ဘုဇ္ဇိတဗ္ဗတော. သဘာဝဘိန္နော ဟိ ဓမ္မော တဒညဓမ္မတော ဝိနိဗ္ဘောဂံ လဘတိ. တေနာဟ ‘‘ရူပတော အညသဘာဂတ္တာ’’တိ. ရူပဝဇ္ဇေတိ ရူပဓမ္မဝဇ္ဇေ. တီသုပီတိ ‘‘ရူပသ္မိံ ပုဂ္ဂလော, အညတြ ရူပါ, ပုဂ္ဂလသ္မိံ ရူပ’’န္တိ ဣမေသု ဧဝံ ပဝတ္တေသု တီသုပိ အနုယောဂေသု. သာသနိကော ဧဝါယံ ပုဂ္ဂလဝါဒီတိ ကတွာ အာဟ ‘‘န ဟိ သော သက္ကာယဒိဋ္ဌိံ ဣစ္ဆတီ’’တိ. ‘‘ရူပဝါ’’တိ ဣမိနာ ရူပေန သကိဉ္စနတာဝ ဉာပီယတိ, န ရူပါယတ္တဝုတ္တိတာတိ အာဟ ‘‘အညတြ ရူပါတိ ဧတ္ထ စ ရူပဝါ ပုဂ္ဂလောတိ အယမတ္ထော သင်္ဂဟိတော’’တိ.

คำว่า สภาววินิพโภคโต (โดยการแยกออกจากสภาวะ) คือ โดยความที่พึงแยกออกด้วยสภาวะ เพราะธรรมที่ต่างกันโดยสภาวะ ย่อมได้รับการแยกออกจากธรรมอื่นจากนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะมีสภาวะอื่นจากรูป' คำว่า รูปวัชเช (เว้นรูป) คือ เว้นรูปธรรม คำว่า ตีสุปิ (แม้ใน 3 อย่าง) คือ แม้ในอนุโยคทั้ง 3 ที่เป็นไปอย่างนี้ว่า 'บุคคลในรูป, นอกรูป, รูปในบุคคล' เพราะถือว่าผู้วาทะว่ามีบุคคลนี้เป็นผู้ที่อยู่ในพระศาสนาแท้ๆ จึงกล่าวว่า 'เพราะเขาไม่ปรารถนาสักกายทิฏฐิ' ด้วยคำว่า 'รูปวา' (ผู้มีรูป) นี้ ย่อมแสดงถึงความเป็นผู้มีกังวลด้วยรูปเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นไปที่อาศัยรูป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในคำว่า อัญญตระ รูปา นี้ ความหมายว่า บุคคลมีรูป นี้ ย่อมถูกสงเคราะห์เข้าไว้'

စတုက္ကနယသံသန္ဒနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาการเทียบเคียงนัย 4 จบแล้ว

နိဋ္ဌိတာ စ သံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ.

และการพรรณนาเรื่องการเทียบเคียง จบแล้ว

၈. လက္ခဏယုတ္တိဝဏ္ဏနာ

๘. การพรรณนาลักษณะและเหตุผล

၅၄. လက္ခဏယုတ္တိကထာယံ [Pg.77] ‘‘ဆလဝသေန ပန ဝတ္တဗ္ဗံ အာဇာနာဟိ နိဂ္ဂဟ’’န္တိ ပါဌော ဂဟေတဗ္ဗော.

๕๔. ในกถาว่าด้วยลักษณะและเหตุผล พึงถือเอาบทว่า 'แต่พึงทราบการข่ม (นิคหะ) ที่ควรกล่าวโดยส่วน 6'

လက္ခဏယုတ္တိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาลักษณะและเหตุผล จบแล้ว

၉. ဝစနသောဓနဝဏ္ဏနာ

๙. การพรรณนาการชำระถ้อยคำ

၅၅-၅၉. ပဒဒွယဿ အတ္ထတော ဧကတ္တေတိ ပဒဒွယဿ ဧကတ္တတ္ထေ သတီတိ အတ္ထော. ပရိကပ္ပဝစနဉှေတံ ဒေါသဒဿနတ္ထံ ‘‘ဧဝံ သန္တေ အယံ ဒေါသော’’တိ. တယိဒံ ဧကတ္တံ ဥပလဗ္ဘတိ ဧဝါတိ ပစ္ဆိမပဒါဝဓာရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ‘‘ကေဟိစိ ပုဂ္ဂလော ကေဟိစိ န ပုဂ္ဂလော’’တိ ဗျဘိစာရဒဿနတော ပရေန န သမ္ပဋိစ္ဆိတန္တိ ကတွာ တမေဝ အသမ္ပဋိစ္ဆိတတ္တံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ပုဂ္ဂလဿ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဝိဘဇိတဗ္ဗတန္တိ ‘‘ဥပလဗ္ဘတိ စာ’’တိ ဧဝံ အဝိဘဇိတဗ္ဗတံ. ဝိဘဇိတဗ္ဗတန္တိ ‘‘ပုဂ္ဂလော စ တဒညဉ္စ ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ ဧဝံ ဝိဘဇိတဗ္ဗတံ. ဧတေန ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ ဧဝါ’’တိ ပစ္ဆိမပဒါဝဓာရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ, န ‘‘ပုဂ္ဂလော ဧဝ ဥပလဗ္ဘတီ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. တံ ဝိဘာဂန္တိ ယထာဝုတ္တံ ဝိဘဇိတဗ္ဗာဝိဘဇိတဗ္ဗံ ဝိဘာဂံ ဝဒတော သကဝါဒိနော, အညဿ ဝါ ကဿစိ. ဧတဿာတိ ပရဝါဒိနော. ယထာဝုတ္တဝိဘာဂန္တိ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ…ပေ… ကေဟိစိ န ပုဂ္ဂလော’’တိ ဧဝံ ပါဠိယံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဝိဘာဂံ. ယထာအာပါဒိတေနာတိ ‘‘ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတီတိ ပဒဒွယဿ အတ္ထတော ဧကတ္တေ’’တိအာဒိနာ အာပါဒိတပ္ပကာရေန. န ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ယဒိပိ တေန ပုဂ္ဂလော ဥပလဗ္ဘတိ ဧဝ ဝုစ္စတိ, ဥပလဗ္ဘတီတိ ပန ပုဂ္ဂလော ဧဝ န ဝုစ္စတိ, အထ ခေါ အညောပိ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တေန ပသင်္ဂေန န ဘဝိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘မဂ္ဂိတဗ္ဗော ဧတ္ထ အဓိပ္ပာယော’’တိ.

๕๕-๕๙. คำว่า ปททวยสฺส อตฺถโต เอกตฺเต (เมื่อบททั้งสองมีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถ) ความว่า เมื่อความเป็นอันเดียวกันแห่งอรรถของบททั้งสองมีอยู่ คำนี้เป็นคำสมมติเพื่อแสดงโทษว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ โทษนี้ย่อมมี' พึงทราบว่า ความเป็นอันเดียวกันนั้นมีการจำกัดความที่บทหลังว่า 'ย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' (upalabbhati eva) เพราะเห็นความคลาดเคลื่อนว่า 'โดยบางพวก บุคคลมีอยู่ โดยบางพวก บุคคลไม่มี' ฝ่ายอื่นจึงไม่ยอมรับ เพราะเหตุนั้น เมื่อจะจำแนกความไม่ยอมรับนั้นเอง จึงกล่าวคำว่า 'ปุคฺคลสฺส หิ' เป็นต้น ในคำเหล่านั้น คำว่า อวิภชิตพฺพตํ (ความไม่พึงจำแนก) คือ ความไม่พึงจำแนกอย่างนี้ว่า 'และย่อมปรากฏอยู่' คำว่า วิภชิตพฺพตํ (ความพึงจำแนก) คือ ความพึงจำแนกอย่างนี้ว่า 'บุคคลด้วย และสิ่งอื่นจากบุคคลนั้นด้วย ย่อมปรากฏอยู่' ด้วยคำนี้ พึงทราบว่า ท่านแสดงความหมายว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' (upalabbhati eva) เป็นการจำกัดความที่บทหลัง ไม่ใช่แสดงความหมายว่า 'บุคคลเท่านั้นย่อมปรากฏอยู่' (puggalo eva) คำว่า ตํ วิภาคํ (การจำแนกนั้น) คือ การจำแนกที่พึงจำแนกและไม่พึงจำแนกตามที่กล่าวแล้ว ของสกวาที หรือของใครอื่นก็ตาม คำว่า เอตสฺส (ของผู้นั้น) คือ ของปรวาที คำว่า ยถาวุตฺตวิภาคํ (การจำแนกตามที่กล่าวแล้ว) คือ การจำแนกตามประเภทที่กล่าวไว้ในบาลีอย่างนี้ว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่...ฯลฯ... โดยบางพวก บุคคลไม่มี' คำว่า ยถาอาปาทิเตน (ตามที่นำมาแสดงแล้ว) คือ ตามประเภทที่นำมาแสดงแล้วด้วยคำว่า 'เมื่อบททั้งสองมีความเป็นอันเดียวกันโดยอรรถว่า บุคคลย่อมปรากฏอยู่' เป็นต้น คำว่า น ภวิตพฺพํ (ไม่พึงมี) ความว่า แม้หากว่าเขาจะกล่าวว่า 'บุคคลย่อมปรากฏอยู่เท่านั้น' ก็จริง แต่เขาก็ไม่ได้กล่าวว่า 'ที่ปรากฏอยู่นั้นคือบุคคลเท่านั้น' ที่แท้แล้วสิ่งอื่นก็มีอยู่ด้วย เพราะฉะนั้น จึงไม่พึงมี (โทษ) ตามที่ยกขึ้นกล่าวหา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงแสวงหาอัธยาศัย'

၆၀. အတ္ထတော ပုဂ္ဂလော နတ္ထီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ အတ္တသုညတာဒဿနေန အနတ္တလက္ခဏဿ ဝိဟိတတ္တာ.

๖๐. ชื่อว่ากล่าวว่า 'โดยอรรถแล้ว บุคคลไม่มี' เพราะมีการกำหนดอนัตตลักษณะด้วยการแสดงความว่างจากอัตตา

ဝစနသောဓနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาการชำระถ้อยคำ จบแล้ว

၁၀. ပညတ္တာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

๑๐. การพรรณนาการสอบสวนบัญญัติ

၆၁-၆၆. ရူပကာယာဝိရဟံ [Pg.78] သန္ဓာယ အာဟ, န ရူပတဏှာသဗ္ဘာဝံ. တထာ သတိ အနေကန္တိကတ္တာ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗမေဝ သိယာ, န အနုဇာနိတဗ္ဗန္တိ. ‘‘အတ္ထိတာယာ’’တိ အာဟာတိ သမ္ဗန္ဓော. ကာမီဘာဝဿ အနေကန္တိကတ္တာ ကဿစိ ကာမဓာတူပပန္နဿ ကာမဓာတုယာ အာယတ္တတ္တာဘာဝတော စ ကဒါစိ ဘာဝဿေဝါတိ ယောဇနာ.

๖๑-๖๖. ท่านกล่าวโดยหมายถึงความไม่ปราศจากรูปกาย ไม่ใช่หมายถึงการมีอยู่ของรูปตัณหา เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น (ถ้าหมายถึงรูปตัณหา) เนื่องจากความไม่แน่นอน (ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียว) จึงควรถูกปฏิเสธเท่านั้น ไม่ควรอนุญาต บทว่า 'อตฺถิตาย' (เพื่อความมีอยู่) มีความสัมพันธ์กับคำว่า 'อาห' (กล่าวแล้ว) มีการประกอบความว่า เพราะความเป็นผู้มีกามไม่แน่นอน และเพราะความไม่มีภาวะที่ขึ้นอยู่กับกามธาตุของสัตว์บางจำพวกที่เกิดในกามธาตุ จึงเป็นเพียงภาวะที่มีในบางครั้งเท่านั้น

၆၇. ကာယာနုပဿနာယာတိ ကာယာနုပဿနာဒေသနာယ. သာ ဟိ ကာယကာယာနုပဿီနံ ဝိဘာဂဂ္ဂဟဏဿ ကာရဏဘူတာ, ကာယာနုပဿနာ ဧဝ ဝါ. ဧဝံလဒ္ဓိကတ္တာတိ အညော ကာယော အညော ပုဂ္ဂလောတိ ဧဝံလဒ္ဓိကတ္တာ. အာဟစ္စ ဘာသိတန္တိ ဌာနကရဏာနိ အာဟန္တွာ ကထိတံ, ဘဂဝတာ သာမံ ဒေသိတန္တိ အတ္ထော.

๖๗. คำว่า กายานุปสฺสนาย (ด้วยกายานุปัสสนา) คือ ด้วยการแสดงกายานุปัสสนา เพราะกายานุปัสสนานั้นเป็นเหตุแห่งการกำหนดความต่างกันของกายและผู้พิจารณากาย หรือเป็นตัวกายานุปัสสนาเองนั่นแหละ คำว่า เอวํลทฺธิกตฺตา (เพราะมีลัทธิอย่างนี้) คือ เพราะมีลัทธิอย่างนี้ว่า 'กายเป็นอย่างหนึ่ง บุคคลเป็นอย่างหนึ่ง' คำว่า อาหจฺจ ภาสิตํ (ตรัสโดยกระทบ) คือ ตรัสโดยกระทบฐานและกรณ์ ความหมายคือ พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงแสดงด้วยพระองค์เอง

ပညတ္တာနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาการสอบสวนบัญญัติ จบแล้ว

၁၁. ဂတိအနုယောဂဝဏ္ဏနာ

๑๑. การพรรณนาการสอบสวนคติ

၆၉-၇၂. ယာနိဿ သုတ္တာနိ နိဿာယ လဒ္ဓိ ဥပ္ပန္နာ, တေသံ ဒဿနတော ပရတော ‘‘တေန ဟိ ပုဂ္ဂလော သန္ဓာဝတီ’’တိအာဒိနာ ပါဠိ အာဂတာ, ပုရတော ပန ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗံ ပုဂ္ဂလော သန္ဓာဝတီ’’တိအာဒိနာ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒဿေန္တော…ပေ… ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. ဒဿေတွာတိ ဝါ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ‘‘ယာနိဿ…ပေ… တာနိ ဒဿေတွာ ‘တေန ဟိ ပုဂ္ဂလော သန္ဓာဝတီ’တိအာဒိမာဟာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဒဿေန္တောတိ ဝါ ဣဒံ ဒဿနကိရိယာယ န ဝတ္တမာနတာမတ္တဝစနံ, အထ ခေါ တဿာ လက္ခဏတ္ထဝစနံ, ဟေတုဘာဝဝစနံ ဝါတိ န ကောစိ ဒေါသော.

๖๙-๗๒. พระบาลีว่า 'ถ้าอย่างนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป' เป็นต้น มาในภายหลัง เพื่อแสดงพระสูตรทั้งหลายที่เขาอาศัยแล้วเกิดลัทธิขึ้น ส่วนในเบื้องต้น (มีพระบาลี) ว่า 'ไม่พึงกล่าวว่า บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป' เป็นต้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงเป็น... เมื่อจะแสดง' (ทสฺเสนฺโต... ภวิตพฺพํ) หรือพึงกล่าวว่า 'ทสฺเสตฺวา' (แสดงแล้ว) ความหมายคือ พึงกล่าวว่า 'แสดงพระสูตรเหล่านั้น... แล้วจึงกล่าวว่า ถ้าอย่างนั้น บุคคลย่อมท่องเที่ยวไป เป็นต้น' อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'ทสฺเสนฺโต' (เมื่อจะแสดง) นี้ ไม่ใช่เป็นเพียงคำที่กล่าวถึงความเป็นปัจจุบันกาลของกิริยาคือการแสดงเท่านั้น แต่เป็นคำที่กล่าวในความหมายแห่งลักษณะ หรือเป็นคำที่กล่าวในความหมายแห่งความเป็นเหตุ เพราะฉะนั้น จึงไม่มีโทษใดๆ

၉၁. သော ဝတ္တဗ္ဗောတိ သော ဇီဝသရီရာနံ အနညတာပဇ္ဇနာကာရော ဝတ္တဗ္ဗော, နတ္ထီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ရူပီ အတ္တာ’’တိ ဣမိဿာ လဒ္ဓိယာ ဝသေန ‘‘ယေန ရူပသင်္ခါတေန အတ္တနော သဘာဝဘူတေန သရီရေန သဒ္ဓိံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဧဝံ ပန အတ္ထေ သတိ သော အာကာရော ဝုတ္တော ဧဝ ဟောတိ, တထာ စ သတိ ‘‘ရူပံ ပုဂ္ဂလောတိ အနနုညာတတ္တာ’’တိ ဧဝမ္ပိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ. ယသ္မာ ပန ‘‘ဣဓ သရီရနိက္ခေပါ’’တိ အနန္တရံ ဝက္ခတိ, တသ္မာ [Pg.79] ‘‘သော ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ ဝုတ္တံ. နိရယူပဂဿ ပုဂ္ဂလဿ အန္တရာဘဝံ န ဣစ္ဆတီတိ ဣဒံ ပုရာတနာနံ အန္တရာဘဝဝါဒီနံ ဝသေန ဝုတ္တံ. အဓုနာတနာ ပန ‘‘ဥဒ္ဓံပါဒေါ တု နာရကော’’တိ ဝဒန္တာ တဿပိ အန္တရာဘဝံ ဣစ္ဆန္တေဝ, ကေစိ ပန အသညူပဂါနံ. အရူပူပဂါနံ ပန သဗ္ဗေပိ န ဣစ္ဆန္တိ. တတ္ထ ယေ ‘‘သညုပ္ပာဒါ စ ပန တေ ဒေဝါ တမှာ ကာယာ စဝန္တီ’’တိ သုတ္တဿ အတ္ထံ မိစ္ဆာ ဂဟေတွာ စုတူပပါတကာလေသု အသညီနံ သညာ အတ္ထီတိ အန္တရာဘဝတောဝ အသညူပပတ္တိံ ဣစ္ဆန္တိ, တဒညေသံ ဝသေန ‘‘သဝေဒနော…ပေ… ပဋိက္ခိပတီ’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ကေ ပနေဝံ ဣစ္ဆန္တိ? သဗ္ဗတ္ထိဝါဒီသု ဧကစ္စေ.

๙๑. คำว่า "พึงกล่าวว่าอย่างนั้น" หมายถึง พึงกล่าวว่าอาการที่ชีวิตและร่างกายไม่เป็นอย่างอื่นกันนั้นไม่มี โดยนัยแห่งลัทธิที่ว่า ‘อัตตามีรูป’ เมื่อมีความหมายว่า ‘อัตตาไปพร้อมกับร่างกายซึ่งเป็นสภาพของตนอันนับว่าเป็นรูป’ อย่างนี้ อาการนั้นก็เป็นอันกล่าวแล้วนั่นเอง และเมื่อเป็นเช่นนั้น ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘เพราะรูปไม่เป็นที่อนุญาตว่าเป็นบุคคล’ อย่างนี้ แต่เพราะพระผู้มีพระภาคจักตรัสในลำดับต่อไปว่า ‘เพราะการทอดทิ้งร่างกายในโลกนี้’ เพราะฉะนั้นจึงตรัสว่า ‘พึงกล่าวว่าอย่างนั้น’ คำว่าไม่ปรารถนาภพในระหว่างของบุคคลผู้เข้าถึงนรกนี้ ตรัสไว้โดยนัยแห่งพวกอันตราภพวาทีในสมัยโบราณ แต่พวกอันตราภพวาทีในสมัยปัจจุบันกล่าวว่า ‘นรกนั้นมีเท้าชี้ขึ้น’ ย่อมปรารถนาภพในระหว่างของนรกนั้นนั่นเอง บางพวกก็ปรารถนาภพในระหว่างของพวกผู้เข้าถึงอสัญญีภพ แต่พวกอันตราภพวาทีทั้งหมดไม่ปรารถนาภพในระหว่างของพวกผู้เข้าถึงอรูปภพ ในบรรดาอันตราภพวาทีเหล่านั้น พวกใดถือเอาความแห่งพระสูตรที่ว่า ‘ก็เทวดาเหล่านั้นย่อมจุติจากกายนั้นพร้อมกับการเกิดขึ้นแห่งสัญญา’ ผิดไป ย่อมปรารถนาการอุบัติในอสัญญีภพโดยมีภพในระหว่าง เพราะอสัญญีบุคคลมีสัญญาในกาลจุติและอุบัติ พระอาจารย์จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘ก็พวกใด’ โดยนัยแห่งพวกอื่นจากพวกนั้น แสดงว่า ‘มีเวทนา...ฯลฯ...ย่อมปฏิเสธ’ ก็พวกไหนเล่าปรารถนาอย่างนี้? บางพวกในพวกสัพพัตถิวาที

၉၂. နေဝသညာနာသညာယတနေတိ နေဝသညာနာသညာယတနေ ဘဝေ, အစိတ္တုပ္ပာဒေ ဝါ သညာ အတ္ထီတိ ဣစ္ဆန္တီတိ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယတော သော သညာဘဝေန အသင်္ဂဟိတော, ဘဝန္တရဘာဝေန စ သင်္ဂဟိတော.

๙๒. ความสัมพันธ์คือ ไม่พึงกล่าวว่าปรารถนาว่า ในภพเนวสัญญานาสัญญายตนะ หรือในอจิตตุปปาทะ มีสัญญาอยู่ดังนี้ เพราะภพนั้นไม่สงเคราะห์ด้วยความเป็นภพที่มีสัญญา และสงเคราะห์ด้วยความเป็นภพในระหว่าง

၉၃. ဣန္ဓနုပါဒါနော အဂ္ဂိ ဝိယ ဣန္ဓနေန ရူပါဒိဥပါဒါနော ပုဂ္ဂလော ရူပါဒိနာ ဝိနာ နတ္ထီတိ ဧတ္ထ အယမဓိပ္ပာယဝိဘာဝနာ – ယထာ န ဝိနာ ဣန္ဓနေန အဂ္ဂိ ပညာပီယတိ, န စ တံ အညံ ဣန္ဓနတော သက္ကာ ပဋိဇာနိတုံ, နာပိ အနညံ. ယဒိ ဟိ အညံ သိယာ, န ဥဏှံ ဣန္ဓနံ သိယာ, အထ အနညံ, နိဒဟိတဗ္ဗံယေဝ ဒါဟကံ သိယာ, ဧဝံ န ဝိနာ ရူပါဒီဟိ ပုဂ္ဂလော ပညာပီယတိ, န စ တေဟိ အညော, နာပိ အနညော သဿတုစ္ဆေဒဘာဝပ္ပသင်္ဂတောတိ ပရဝါဒိနော အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ ယဒိ အဂ္ဂိန္ဓနောပမာ လောကဝေါဟာရေန ဝုတ္တာ, အပဠိတ္တံ ကဋ္ဌာဒိဣန္ဓနံ နိဒဟိတဗ္ဗဉ္စ, ပဠိတ္တံ ဘာသုရုဏှံ အဂ္ဂိဒါဟကဉ္စ, တဉ္စ ဩဇဋ္ဌမကရူပံ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တံ အနိစ္စံ သင်္ခတံ ပဋိစ္စသမုပ္ပန္နံ. ယဒိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလော ရူပါဒီဟိ အညော အနိစ္စော စ အာပန္နော, အထ ပရမတ္ထတော စ, တသ္မိံယေဝ ကဋ္ဌာဒိသညိတေ ရူပသင်္ခါတပဠိတ္တေ ယံ ဥသုမံ သော အဂ္ဂိ တံသဟဇာတာနိ တီဏိဘူတာနိ ဣန္ဓနံ. ဧဝမ္ပိ သိဒ္ဓံ လက္ခဏဘေဒတော အဂ္ဂိန္ဓနာနံ အညတ္တန္တိ အဂ္ဂိ ဝိယ ဣန္ဓနတော ရူပါဒီဟိ အညော ပုဂ္ဂလော အနိစ္စော စ အာပဇ္ဇတီတိ.

๙๓. ในข้อที่ว่า บุคคลผู้มีรูปเป็นต้นเป็นอุปาทาน ย่อมไม่มีปราศจากรูปเป็นต้นด้วยเชื้อ เหมือนไฟมีเชื้อเป็นอุปาทานนี้ การแสดงความหมายนี้คือ ไฟย่อมไม่ปรากฏได้ปราศจากเชื้อฉันใด และไฟนั้นก็ไม่สามารถรู้ได้ว่าต่างจากเชื้อ ทั้งไม่สามารถรู้ได้ว่าไม่ต่างกัน ถ้าหากว่าไฟนั้นต่างจากเชื้อ เชื้อก็จะไม่ร้อน ถ้าหากว่าไม่ต่างกัน เชื้อที่ควรเก็บไว้ก็จะเป็นของเผาไหม้ไปเอง บุคคลย่อมไม่ปรากฏได้ปราศจากรูปเป็นต้นฉันนั้น และบุคคลนั้นก็ไม่ต่างจากรูปเป็นต้น ทั้งไม่ต่างกัน เพราะจะพึงถึงความมีสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิ ดังนี้เป็นความหมายของปรวาที ในข้อนั้น ถ้าอุปมาด้วยไฟและเชื้อกล่าวโดยโลกโวหาร เชื้อคือไม้เป็นต้นที่ยังไม่ติดไฟก็ควรเก็บไว้ ส่วนไฟที่ติดแล้วสว่างร้อนก็เป็นของเผาไหม้ และไฟนั้นก็เป็นรูปมีโอชะเป็นที่ ๘ ดำเนินไปโดยความสืบต่อ เป็นอนิจจะ เป็นสังขตะ เป็นปฏิจจสมุปปันนะ ถ้าเป็นอย่างนี้ บุคคลก็ต่างจากรูปเป็นต้น และถึงความเป็นอนิจจะ อนึ่ง โดยปรมัตถ์ ความร้อนใดในเชื้อที่ติดไฟอันนับว่าเป็นรูปซึ่งมีชื่อว่าไม้เป็นต้นนั้น ความร้อนนั้นคือไฟ และธาตุ ๓ ที่เกิดพร้อมกับความร้อนนั้นคือเชื้อ แม้ด้วยประการฉะนี้ ก็สำเร็จว่าไฟและเชื้อต่างกันโดยความต่างแห่งลักษณะ บุคคลก็ต่างจากรูปเป็นต้นเหมือนไฟต่างจากเชื้อ และถึงความเป็นอนิจจะ ดังนี้

ဂတိအနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาคตยานุโยคจบแล้ว

၁၂. ဥပါဒါပညတ္တာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

๑๒. คำพรรณนาอุปาทายปัญญัตยานุโยค

၉၇. နီလဂုဏယောဂတော [Pg.80] နီလော, နီလော ဧဝ နီလကော, တဿ, အယံ ပနဿ နီလပညတ္တိ နီလရူပုပါဒါနာတိ အာဟ ‘‘နီလံ…ပေ… ပညတ္တီ’’တိ. ဧဝံ ပန ပါဌေ ဌိတေ နီလံ ဥပါဒါယ နီလောတိ ကထမယံ ပဒုဒ္ဓါရောတိ အာဟ ‘‘နီလံ ရူပံ…ပေ… ဧတ္ထ ယော ပုဋ္ဌော နီလံ ဥပါဒါယ နီလော’’တိ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ. တဒါဒီသူတိ ‘‘ပီတံ ရူပံ ဥပါဒါယာ’’တိအာဒိကံ အဋ္ဌကထာယံ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဟိတမေဝ တဒတ္ထဒဿနဝသေန ဂဏှာတိ.

๙๗. เพราะประกอบด้วยคุณคือสีเขียว จึงเป็นสีเขียว สีเขียวนั่นแหละคือสีเขียว ส่วนบัญญัติว่าสีเขียวของสิ่งนั้น มีรูปสีเขียวเป็นอุปาทาน พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘สีเขียว...ฯลฯ...บัญญัติ’ แต่เมื่อบทตั้งอยู่ดังนี้ว่า ‘สีเขียวอาศัยสีเขียว’ การแยกบทนี้เป็นอย่างไร พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘รูปสีเขียว...ฯลฯ...ในข้อนี้ ผู้ถูกถามว่า ‘สีเขียวอาศัยสีเขียว’ คำว่า ‘ในข้อนี้’ หมายถึง ในคำนี้ คำว่า ‘มีคำนั้นเป็นต้น’ หมายถึง คำมีอาทิว่า ‘อาศัยรูปสีเหลือง’ ที่อรรถกถาถือเอาด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ นั้นนั่นเอง ย่อมถือเอาโดยนัยแห่งการแสดงความหมายนั้น

၉၈. ဝုတ္တန္တိ ‘‘မဂ္ဂကုသလော’’တိအာဒီသု ဆေကဋ္ဌံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ကုသလပညတ္တိံ ကုသလဝေါဟာရံ.

๙๘. คำว่า ‘กล่าวแล้ว’ หมายถึง กล่าวโดยอ้างถึงผู้ฉลาดในทางเป็นต้นว่า ‘ผู้ฉลาดในทาง’ บัญญัติว่ากุศล หมายถึง โวหารว่ากุศล

၁၁၂. ပုဗ္ဗပက္ခံ ဒဿေတွာ ဥတ္တရမာဟာတိ ပရဝါဒီ ပုဗ္ဗပက္ခံ ဒဿေတွာ သကဝါဒိဿ ဥတ္တရမာဟ.

๑๑๒. คำว่า ‘แสดงปุพพปักษ์แล้วกล่าวอุตตระ’ หมายถึง ปรวาทีแสดงปุพพปักษ์แล้วกล่าวอุตตระแก่สกวาที

၁၁၅. ‘‘ရူပံ ရူပဝါ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တံ ပရဝါဒိဝါဒံ ဘိန္ဒိတုံ ‘‘ယထာ န နိဂဠော နေဂဠိကော’’တိအာဒိနာ သကဝါဒိဝါဒေါ အာရဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ယဿ ရူပံ သော ရူပဝါတိ ဥတ္တရပက္ခေ ဝုတ္တံ ဝစနံ ဥဒ္ဓရိတွာ’’တိ.

๑๑๕. เพื่อทำลายวาทะของปรวาทีที่ดำเนินไปโดยนัยมีอาทิว่า ‘รูปเป็นผู้มีรูป’ ด้วยคำมีอาทิว่า ‘เครื่องจองจำไม่เป็นผู้มีเครื่องจองจำฉันใด’ สกวาทีจึงเริ่มวาทะ พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ยกคำที่กล่าวไว้ในอุตตรปักษ์ว่า ‘รูปของบุคคลใด บุคคลนั้นเป็นผู้มีรูป’

၁၁၈. ဝိညာဏနိဿယဘာဝူပဂမနန္တိ စက္ခုဝိညာဏဿ နိဿယဘာဝူပဂမနံ. တယိဒံ ဝိသေသနံ စက္ခုဿာတိ ဣမိနာဝ သိဒ္ဓန္တိ န ကတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๑๑๘. คำว่า ‘การเข้าถึงความเป็นที่อาศัยของวิญญาณ’ หมายถึง การเข้าถึงความเป็นที่อาศัยของจักขุวิญญาณ พึงทราบว่าวิเสสนะนี้ไม่สำเร็จด้วยคำว่า ‘ของจักขุ’ นี้เท่านั้น

ဥပါဒါပညတ္တာနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาอุปาทายปัญญัตยานุโยคจบแล้ว

၁၃. ပုရိသကာရာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

๑๓. คำพรรณนาปุริสการานุโยค

၁၂၃. ကမ္မာနန္တိ ကုသလာကုသလကမ္မာနံ. တဂ္ဂဟဏေနေဝ ဟိ တံတံကိစ္စကရဏီယေ ကိရိယာနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. နိပ္ဖာဒကပ္ပယောဇကဘာဝေနာတိ ကာရကကာရာပကဘာဝေန.

๑๒๓. คำว่า ‘แห่งกรรมทั้งหลาย’ หมายถึง แห่งกุศลกรรมและอกุศลกรรม เพราะการถือเอาคำนั้นนั่นเอง พึงทราบว่าสงเคราะห์แม้กิริยาที่ควรทำในกิจนั้นๆ คำว่า ‘ด้วยความเป็นผู้ยังกรรมให้สำเร็จและผู้ชักชวน’ หมายถึง ด้วยความเป็นผู้ทำและผู้ใช้ให้ทำ

၁၂၅. ကမ္မကာရကဿ ပုဂ္ဂလဿ ယော အညော ပုဂ္ဂလော ကာရကော. တေနပီတိ ကာရကကာရကေနပိ. တဿာတိ ကာရကကာရကဿ. အညန္တိ အညံ ကမ္မံ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန. တေဟိ တေဟိ ကာရကေဟိ ပုဂ္ဂလာ ဝိယ အညာနိ ကမ္မာနိ ကရီယန္တီတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ [Pg.81] ‘‘ကမ္မဝဋ္ဋဿ အနုပစ္ဆေဒံ ဝဒန္တီ’’တိ. ဧဝံ သန္တေ ပုဂ္ဂလဿ ကာရကော, ကမ္မဿ ကာရကောတိ အယံ ဝိဘာဂေါ ဣဓ အနာမဋ္ဌော ဟောတိ, တထာ စ သတိ ကာရကပရမ္ပရာယ ဝစနံ ဝိရုဇ္ဈေယျာတိ အာဟ ‘‘ပုဂ္ဂလဿ…ပေ… ဝိစာရေတဗ္ဗမေတ’’န္တိ. တဿ ကာရကန္တိ ပုဂ္ဂလဿ ကာရကံ. ဣဒဉ္စာတိ န ကေဝလံ ပုဂ္ဂလကာရကဿ ကမ္မကာရကတာပတ္တိယေဝ ဒေါသော, အထ ခေါ ဣဒံ ကမ္မကာရကတာယ ကာရကပရမ္ပရာပဇ္ဇနမ္ပိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ, န ယုဇ္ဇတီတိ အတ္ထော. ပုဂ္ဂလာနဉှိ ပဋိပါဋိယာ ကာရကဘာဝေါ ကာရကပရမ္ပရာ.

๑๒๕. บุคคลอื่นใดเป็นผู้ทำของบุคคลผู้ทำกรรม คำว่า ‘แม้ด้วยบุคคลนั้น’ หมายถึง แม้ด้วยผู้ทำที่เป็นผู้ใช้ให้ทำ คำว่า ‘ของบุคคลนั้น’ หมายถึง ของผู้ทำที่เป็นผู้ใช้ให้ทำ คำว่า ‘กรรมอื่น’ หมายถึง กรรมอื่น คำว่า ‘อย่างนี้’ หมายถึง ด้วยประการที่กล่าวแล้วนี้ ย่อมแสดงว่ากรรมอื่นทั้งหลายอันผู้ทำเหล่านั้นๆ กระทำ เหมือนบุคคลทั้งหลายอันผู้ทำเหล่านั้นๆ กระทำ เพราะฉะนั้น พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ย่อมกล่าวการไม่ขาดสายแห่งกรรมวัฏ’ เมื่อเป็นอย่างนี้ การจำแนกที่ว่า ‘ผู้ทำของบุคคล, ผู้ทำของกรรม’ นี้ ย่อมไม่ถูกกล่าวถึงในที่นี้ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คำว่า ‘ด้วยการสืบต่อแห่งผู้ทำ’ ก็จะขัดแย้งกัน พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘ของบุคคล...ฯลฯ...ข้อนี้ควรพิจารณา’ คำว่า ‘ผู้ทำของบุคคลนั้น’ หมายถึง ผู้ทำของบุคคล คำว่า ‘และข้อนี้’ หมายถึง โทษมิใช่เพียงการถึงความเป็นผู้ทำกรรมของผู้ทำบุคคลเท่านั้น แต่การถึงความเป็นผู้ทำสืบต่อกันไปของผู้ทำกรรมนี้ก็ควรพิจารณา มีความหมายว่าไม่สมควร ก็ความเป็นผู้ทำโดยลำดับของบุคคลทั้งหลายนั่นแหละคือการสืบต่อแห่งผู้ทำ

၁၇၀. ဧကော အန္တောတိ ‘‘ဂါဟော’’တိ သဿတဂါဟသင်္ခါတော အန္တောတိ အတ္ထော.

๑๗๐. คำว่า ‘ที่สุดอย่างหนึ่ง’ หมายถึง ที่สุดอันนับว่า ‘การยึดถือ’ คือการยึดถือสัสสตทิฏฐิ

၁၇၆. သိယာ အညော, သိယာ အနညော, သိယာ န ဝတ္တဗ္ဗော ‘‘အညောတိ ဝါ အနညောတိ ဝါ’’တိ, ဧဝံ ပဝတ္တနိဂဏ္ဌဝါဒသဒိသတ္တာ သော ဧဝ ဧကော နေဝ သော ဟောတိ, န အညောတိ လဒ္ဓိမတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ ပန နတ္ထေဝါ’’တိ. ပရဿ ဣစ္ဆာဝသေနေဝါတိ ပရဝါဒိနော လဒ္ဓိဝသေနေဝ. ဧကံ အနိစ္ဆန္တဿာတိ ဧကံ ‘‘သော ကရောတိ, သော ပဋိသံဝေဒေတီ’’တိ ဂဟဏံ သဿတဒိဋ္ဌိဘယေန ပဋိက္ခိပန္တဿ ဣတရံ ဥစ္ဆေဒဂ္ဂဟဏံ အာပန္နံ. တဉ္စ ပဋိက္ခိပန္တဿ အညံ မိဿကံ နိစ္စာနိစ္စဂ္ဂဟဏံ, ဝိက္ခေပဂ္ဂဟဏဉ္စ အာပန္နံ. ကာရကဝေဒကိစ္ဆာယ ဌတွာတိ သွေဝ ကာရကော ဝေဒကော စာတိ ဣမသ္မိံ အာဒါယေ ဌတွာ. တံတံအနိစ္ဆာယာတိ တဿ တဿ ဝါဒဿ အသမ္ပဋိစ္ဆနေန. အာပန္နဝသေနပီတိ အာပန္နဂါဟဝသေနပိ အယံ အနုယောဂေါ ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ. သဗ္ဗေသံ အာပန္နတ္တာတိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေန သဗ္ဗေသံ ဝိကပ္ပာနံ အနုက္ကမေန အာပန္နတ္တာ နာယမနုယောဂေါ ကတောတိ ယောဇနာ. ဧကေကဿေဝါတိ တေသု ဝိသုံ ဝိသုံ ဧကေကဿေဝ အာပန္နတ္တာ. တန္တိဝသေန ပန တေ ဝိကပ္ပာ ဧကဇ္ဈံ ဒဿေတွာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧကတော ယောဇေတဗ္ဗံ စတုန္နမ္ပိ ပဉှာနံ ဧကတော ပုဋ္ဌတ္တာ.

๑๗๖. พึงเป็นอย่างอื่นบ้าง พึงไม่เป็นอย่างอื่นบ้าง พึงไม่กล่าวว่า ‘เป็นอย่างอื่นบ้าง หรือไม่เป็นอย่างอื่นบ้าง’ เพราะมีความคล้ายคลึงกับวาทะของนิครนถ์ที่ดำเนินไปอย่างนี้ ลัทธิที่ว่า ‘ผู้นั้นนั่นแหละเป็นคนเดียว ไม่ใช่ทั้งผู้นั้น ไม่ใช่ทั้งผู้อื่น’ เป็นเพียงลัทธิ เพราะฉะนั้น พระอาจารย์จึงกล่าวว่า ‘แต่ข้อนี้ไม่มีเลย’ คำว่า ‘โดยอำนาจความปรารถนาของผู้อื่นนั่นเอง’ หมายถึง โดยอำนาจลัทธิของปรวาทีนั่นเอง คำว่า ‘แก่ผู้ไม่ปรารถนาอย่างหนึ่ง’ หมายถึง แก่ผู้ปฏิเสธการยึดถืออย่างหนึ่งที่ว่า ‘เขาทำ เขาเสวย’ ด้วยความกลัวสัสสตทิฏฐิ การยึดถืออุจเฉททิฏฐิอย่างอื่นก็ถึงแล้ว และแก่ผู้ปฏิเสธการยึดถืออุจเฉททิฏฐินั้น การยึดถือสัสสตอุจเฉททิฏฐิแบบผสมอย่างอื่น และการยึดถือวิกเขปทิฏฐิก็ถึงแล้ว คำว่า ‘ตั้งอยู่ในความปรารถนาผู้ทำและผู้เสวย’ หมายถึง ตั้งอยู่ในความยึดถือนี้ว่า ‘เขานั่นแหละเป็นผู้ทำและเป็นผู้เสวย’ คำว่า ‘ด้วยความไม่ปรารถนาวาทะนั้นๆ’ หมายถึง ด้วยการไม่ยอมรับวาทะนั้นๆ คำว่า ‘แม้โดยอำนาจที่ถึงแล้ว’ เป็นความเชื่อมโยงว่า อนุโยคนี้กล่าวแล้วแม้โดยอำนาจการยึดถือที่ถึงแล้ว คำว่า ‘เพราะถึงแล้วทั้งหมด’ หมายถึง เพราะวิกัปทั้งหมดถึงแล้วโดยลำดับด้วยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่าง เป็นความเชื่อมโยงว่า อนุโยคนี้มิได้กระทำแล้ว คำว่า ‘ของแต่ละอย่างนั่นเอง’ หมายถึง เพราะถึงแล้วของแต่ละอย่างโดยต่างกันในบรรดาวิกัปเหล่านั้น แต่โดยนัยแห่งคัมภีร์ มีความหมายว่าแสดงวิกัปเหล่านั้นรวมกัน พึงประกอบเข้าด้วยกัน เพราะปัญหาทั้ง ๔ แม้ถูกถามรวมกัน

ပုရိသကာရာနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาปุริสการานุโยคจบแล้ว

ကလျာဏဝဂ္ဂေါ နိဋ္ဌိတော.

กัลยาณวรรคจบแล้ว

၁၄. အဘိညာနုယောဂဝဏ္ဏနာ

๑๔. คำพรรณนาอภิญญานุโยค

၁၉၃. ဝိကုဗ္ဗတီတိ [Pg.82] ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ. တေန ‘‘ဒိဗ္ဗာယ သောတဓာတုယာ သဒ္ဒံ သုဏာတီ’’တိအာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ. အဘိညာနုယောဂေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗောတိ ယောဇနာ. တဒဘိညာဝတောတိ အာသဝက္ခယာဘိညာဝတော. အရဟတော သာဓနန္တိ အရဟတော သစ္စိကဋ္ဌပရမတ္ထေန ပုဂ္ဂလတ္တာဘာဝသာဓနံ. တဗ္ဘာဝဿာတိ အရဟတ္တဿ. အရဟတ္တဓာရာနဉှိ ခန္ဓာ နာမ ပုဂ္ဂလတ္တံ တဿပိ ဟောတီတိ.

๑๙๓. ในคำว่า "วิกุพพติ" นี้ ศัพท์ว่า "อิติ" มีอรรถว่า "เป็นต้น" หรือมีอรรถว่า "มีประการอย่างนั้น" ด้วยศัพท์นั้น ย่อมสงเคราะห์เอาคำมีอาทิว่า "ย่อมได้ยินเสียงด้วยทิพยโสตธาตุ" เป็นต้น พึงทราบการประกอบในอภิญญา ดังนี้เป็นบทเชื่อม คำว่า "ผู้มีอภิญญานั้น" คือ ผู้มีอาสวักขยอภิญญา คำว่า "การยังพระอรหันต์ให้สำเร็จ" คือ การยังความเป็นบุคคลของพระอรหันต์ให้ไม่มีโดยปรมัตถ์อันเป็นสัจจิกัตถะ คำว่า "ซึ่งความเป็นนั้น" คือ ซึ่งความเป็นพระอรหันต์ ก็ขันธ์ทั้งหลายของผู้ทรงไว้ซึ่งอรหัตนั้น ชื่อว่าความเป็นบุคคล ย่อมมีแก่ผู้นั้นด้วย ดังนี้

အဘိညာနုယောဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาอภิญญานุโยค จบแล้ว

၁၅-၁၈. ဉာတကာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ

๑๕-๑๘. พรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น

၂၀၉. တတိယကောဋိဘူတဿာတိ တတိယကောဋိသဘာဝဿ သင်္ခတာသင်္ခတဝိနိမုတ္တသဘာဝဿ. သဘာဝဿာတိ စ သဘာဝဓမ္မဿ. လဒ္ဓိံ နိဂူဟိတွာတိ ပုဂ္ဂလော နေဝ သင်္ခတော, နာသင်္ခတောတိ လဒ္ဓိံ အဝိဘာဝေတွာ.

๒๐๙. คำว่า "ผู้มีโกฏิที่ ๓" คือ ผู้มีสภาพเป็นโกฏิที่ ๓ คือมีสภาพพ้นจากสังขตะและอสังขตะ และคำว่า "ซึ่งสภาพ" คือ ซึ่งสภาพธรรม คำว่า "ปกปิดลัทธิไว้" คือ ไม่แสดงลัทธิว่า "บุคคลไม่เป็นสังขตะ ไม่เป็นอสังขตะ"

ဉာတကာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาญาตกานุโยคเป็นต้น จบแล้ว

၁၉. ပဋိဝေဓာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ

๑๙. พรรณนาปฏิเวธานุโยคเป็นต้น

၂၁၈. ပဇာနနံ နာမ န ဟောတိ နိဗ္ဗိဒါဒီနံ အပ္ပစ္စယတ္တာ. ပရိစ္ဆေဒနသမတ္ထတဉ္စ ဒဿေတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

๒๑๘. ชื่อว่าการรู้แจ้ง ย่อมไม่มี เพราะความที่ธรรมมีนิพพิทาเป็นต้นไม่มีปัจจัย และย่อมแสดงซึ่งความสามารถในการกำหนดรู้ ดังนี้เป็นบทเชื่อม

၂၂၈. သဟရူပဘာဝေါ ရူပေန သမင်္ဂိတာ, ဝိနာရူပဘာဝေါ တတော ဝိနိဿဋတာတိ တဒုဘယံ ရူပဿ အဗ္ဘန္တရဂမနံ ဗဟိနိက္ခမနဉ္စ ဟောတိ. တသ္မာ တံ ဒွယံ သဟရူပဘာဝဝိနာရူပဘာဝါနံ လက္ခဏဝစနန္တိ ဝုတ္တံ.

๒๒๘. ความเป็นไปพร้อมด้วยรูป คือความประกอบด้วยรูป, ความเป็นไปปราศจากรูป คือความหลุดพ้นจากรูปนั้น ทั้งสองอย่างนั้น ย่อมเป็นการเข้าไปภายในของรูปและการออกไปภายนอกของรูป เพราะเหตุนั้น คำทั้งสองนั้น จึงชื่อว่าเป็นคำแสดงลักษณะของความเป็นไปพร้อมด้วยรูปและความเป็นไปปราศจากรูป ดังนี้

၂၃၇. ဩဠာရိကောတိ ထူလော. အာဟိတော အဟံ မာနော ဧတ္ထာတိ အတ္တာ, အတ္တဘာဝေါ. သော ဧဝ ယထာသကံ ကမ္မုနာ ပဋိလဘိတဗ္ဗတော ပဋိလာဘော. ပဒဒွယေနပိ ကာမာဝစရတ္တဘာဝေါ ကထိတော. မနောမယော အတ္တပဋိလာဘော ရူပါဝစရတ္တဘာဝေါ. သော ဟိ ဈာနမနေန နိဗ္ဗတ္တတ္တာ [Pg.83] မနောမယော. အရူပေါ အတ္တပဋိလာဘောတိ အရူပါဝစရတ္တဘာဝေါ. သော ဟိ ရူပေန အမိဿိတတ္တာ အရူပေါတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ‘‘အတ္တာ’’တိ ပန ဇီဝေ လောကဝေါဟာရော နိရုဠှော, အသတိပိ ဇီဝေ တထာနိရုဠှံ လောကဝေါဟာရံ ဂဟေတွာ သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓါပိ ဝေါဟရန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတိ ဣမာ လောကဿ သမညာ, ယာဟိ တထာဂတော ဝေါဟရတီ’’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ယထာ ဝေါဟရန္တိ, တံ ပကာရံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘အပရာမသ’’န္တိအာဒိမာဟ.

๒๓๗. คำว่า "โอฬาริกะ" คือ หยาบ คำว่า "อัตตา" คือ อัตตภาพ (ความเป็นตัวตน) เพราะความสำคัญว่า "เรา" ถูกตั้งไว้ในอัตตภาพนั้น อัตตภาพนั้นนั่นแหละ ชื่อว่า "ปฏิลาภะ" (การได้) เพราะพึงได้ด้วยกรรมของตนๆ ด้วยบททั้งสองนั้น ก็ชื่อว่ากล่าวถึงอัตตภาพที่เป็นกามาวจร อัตตปฏิลาภะที่เป็นมโนมัย คืออัตตภาพที่เป็นรูปาวจร ก็อัตตภาพนั้นเป็นมโนมัย เพราะเกิดขึ้นด้วยใจอันเป็นฌาน อัตตปฏิลาภะที่เป็นอรูป คืออัตตภาพที่เป็นอรูปาวจร ก็อัตตภาพนั้นเป็นอรูป เพราะไม่ปะปนด้วยรูป ดังนี้ พึงทราบอรรถในคำนี้ ก็คำว่า "อัตตา" เป็นโลกโวหารที่นิยมใช้ในสัตว์ (สิ่งมีชีวิต) พระสัมมาสัมพุทธเจ้าทั้งหลายก็ทรงใช้โลกโวหารที่นิยมใช้เช่นนั้น แม้เมื่อไม่มีสัตว์ (สิ่งมีชีวิต) ดังนี้ ทรงแสดงว่า "เหล่านี้เป็นสมัญญาของโลก ที่พระตถาคตทรงใช้เรียก" ดังนี้แล้ว บัดนี้ ทรงจำแนกประการที่ทรงใช้เรียก จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ไม่ยึดมั่น" ดังนี้

ပစ္စတ္တသာမညလက္ခဏဝသေနာတိ ကက္ခဠဖုသနာဒိသလက္ခဏဝသေန အနိစ္စတာဒိသာမညလက္ခဏဝသေန စ. ဣမိနာတိ ‘‘ပစ္စတ္တသာမညလက္ခဏဝသေနာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန ပရမတ္ထတော ပုဂ္ဂလာဘာဝဝစနေန. ဣတော ပုရိမာတိ တတ္ထ တတ္ထ သကဝါဒိပဋိက္ခေပါဒိဝိဘာဝနဝသေန ပဝတ္တာ ဣတော အတ္ထသံဝဏ္ဏနတော ပုရိမာ. ဣမိနာတိ ဝါ ‘‘ယထာ ရူပါဒယော ဓမ္မာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တဝစနေန. ယထာ စာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော. တေန သမညာနတိဓာဝနံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ပရာမာသော စ န ဟောတိ ဇနပဒနိရုတ္တိယာ အဘိနိဝိသိတဗ္ဗတော, ယထာ စ သမညာတိဓာဝနံ န ဟောတိ, ဧဝံ ဣတော ပုရိမာ စ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ယောဇေတဗ္ဗာ. သမညာတိဓာဝနေ ဟိ သတိ သဗ္ဗလောကဝေါဟာရူပစ္ဆေဒေါ သိယာတိ.

คำว่า "โดยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป" คือ โดยลักษณะเฉพาะตนมีสัมผัสอันแข็งเป็นต้น และโดยลักษณะทั่วไปมีอนิจจตาเป็นต้น คำว่า "ด้วยคำนี้" คือ ด้วยคำที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า "โดยลักษณะเฉพาะตนและลักษณะทั่วไป" คือด้วยคำว่าไม่มีบุคคลโดยปรมัตถ์ คำว่า "ก่อนจากนี้" คือ คำอธิบายอรรถที่ดำเนินไปโดยการจำแนกการปฏิเสธวาทะของตนเป็นต้นในที่นั้นๆ ก่อนจากการพรรณนาอรรถนี้ หรือคำว่า "ด้วยคำนี้" คือ ด้วยคำที่กล่าวไว้ในอรรถกถา มีอาทิว่า "ธรรมทั้งหลายมีรูปเป็นต้นอย่างไร" ในคำว่า "ยถา จ" นี้ ศัพท์ว่า "จ" มีอรรถว่า "รวม" ด้วยศัพท์นั้น ย่อมรวบรวมการไม่ล่วงเลยสมัญญา ความข้อนี้กล่าวไว้แล้วว่า – การยึดมั่นก็ไม่มี เพราะพึงยึดมั่นด้วยภาษาชาวบ้านอย่างไร, และการล่วงเลยสมัญญาก็ไม่มีอย่างไร, คำพรรณนาอรรถก่อนจากนี้ก็พึงประกอบอย่างนั้น ก็เมื่อมีการล่วงเลยสมัญญา ย่อมมีการตัดขาดซึ่งโลกโวหารทั้งหมด ดังนี้

တသ္မာ သစ္စန္တိ ယသ္မာ တတ္ထ ပရမတ္ထာကာရံ အနာရောပေတွာ သမညံ နာတိဓာဝန္တော ကေဝလံ လောကသမ္မုတိယာဝ ဝေါဟရတိ, တသ္မာ သစ္စံ ပရေသံ အဝိသံဝါဒနတော. တထကာရဏန္တိ တထော အဝိတထော ဓမ္မသဘာဝေါ ကာရဏံ ပဝတ္တိဟေတု ဧတဿာတိ တထကာရဏံ, ပရမတ္ထဝစနံ, အဝိပရီတဓမ္မသဘာဝဝိသယန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဓမ္မာနံ တထတာယ ပဝတ္တ’’န္တိ.

คำว่า "เพราะเหตุนั้น จึงเป็นสัจจะ" คือ เพราะเหตุว่าในที่นั้น เมื่อไม่ยกปรมัตถ์ขึ้นตั้ง และไม่ล่วงเลยสมัญญา ย่อมใช้เรียกด้วยโลกสมมติเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงเป็นสัจจะ เพราะไม่คลาดเคลื่อนจากผู้อื่น คำว่า "ตถการณะ" คือ สภาพธรรมที่ไม่ผิดเพี้ยนเป็นเหตุ เป็นปัจจัยแห่งการเป็นไปของสิ่งนั้น จึงชื่อว่า "ตถการณะ" คือคำที่เป็นปรมัตถ์ มีอรรถว่า "เป็นอารมณ์แห่งสภาพธรรมที่ไม่ผิดเพี้ยน" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นไปโดยความเป็นจริงของธรรมทั้งหลาย" ดังนี้

ပဋိဝေဓာနုယောဂါဒိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาปฏิเวธานุโยคเป็นต้น จบแล้ว

ပုဂ္ဂလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาปุคคลกถา จบแล้ว

၂. ပရိဟာနိကထာ

๒. ปริหานิกถา

၁. ဝါဒယုတ္တိပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ

๑. พรรณนาวาทะที่ประกอบด้วยปริหานิกถา

၂၃၉. ဣဒံ [Pg.84] သုတ္တန္တိ ဣဒံ လက္ခဏမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘ပဉ္စိမေ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မာ သမယဝိမုတ္တဿ ဘိက္ခုနော ပရိဟာနာယ သံဝတ္တန္တီ’’တိ (အ. နိ. ၅.၁၄၉-၁၅၀) ဣဒမ္ပိ ဟိ သုတ္တံ အနာဂါမိအာဒီနံယေဝ ပရိဟာနိနိဿယော, န အရဟတော. သမယဝိမုတ္တောတိ အဋ္ဌသမာပတ္တိလာဘိနော သေက္ခဿေတံ နာမံ. ယထာဟ –

๒๓๙. คำว่า "สูตรนี้" คือ พึงเห็นว่านี้เป็นเพียงลักษณะ ก็สูตรนี้ว่า "ดูกรภิกษุทั้งหลาย ธรรม ๕ ประการเหล่านี้ ย่อมเป็นไปเพื่อความเสื่อมแก่ภิกษุผู้พ้นแล้วตามสมัย" (อ. อํ. 5.149-150) นี้แล เป็นที่อาศัยแห่งความเสื่อมของพระอนาคามีเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ของพระอรหันต์ คำว่า "ผู้พ้นแล้วตามสมัย" นี้เป็นชื่อของพระเสกขะผู้ได้อัฏฐสมาบัติ ดังที่ตรัสไว้ว่า –

‘‘ကတမော စ ပုဂ္ဂလော သမယဝိမုတ္တော? ဣဓေကစ္စော ပုဂ္ဂလော ကာလေန ကာလံ သမယေန သမယံ အဋ္ဌ ဝိမောက္ခေ ကာယေန ဖုသိတွာ ဝိဟရတိ, ပညာယ စဿ ဒိသွာ ဧကစ္စေ အာသဝါ ပရိက္ခီဏာ ဟောန္တိ. အယံ ဝုစ္စတိ ပုဂ္ဂလော သမယဝိမုတ္တော’’တိ (ပု. ပ. ၁).

"บุคคลผู้พ้นแล้วตามสมัยเป็นไฉน? บุคคลบางคนในโลกนี้ ย่อมอยู่ด้วยการถูกต้องวิโมกข์ ๘ ด้วยกายเป็นครั้งคราว เป็นสมัยๆ และอาสวะบางอย่างของเขาก็สิ้นไปแล้วเพราะเห็นด้วยปัญญา บุคคลนี้เรียกว่า ผู้พ้นแล้วตามสมัย" ดังนี้ (ปุ. ป. 1)

‘‘ပရိဟာနိဓမ္မော’’တိ စ ပုထုဇ္ဇနော စ ဧကစ္စော စ သေက္ခော အဓိပ္ပေတော, န အရဟာတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ယထာဒဿိတာနိ သုတ္တာနိ အနာဂါမိအာဒီနံ ပရိဟာနိလဒ္ဓိယာ နိဿယော, န အရဟတော, တသ္မာ. တံ နိဿာယ တံ အပေက္ခိတွာ ယသ္မာ ‘‘အရဟတောပီ’’တိ ဧတ္ထ အရဟတောပိ ပရိဟာနိ, ကော ပန ဝါဒေါ အနာဂါမိအာဒီနန္တိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတိ, တသ္မာ ပိ-သဒ္ဒသမ္ပိဏ္ဍိတမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အရဟတောပိ…ပေ… ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. ယသ္မာ ဝါ ကာမဉ္စေတ္ထ ဒုတိယသုတ္တံ သေက္ခဝသေန အာဂတံ, ပဌမတတိယသုတ္တာနိ ပန အသေက္ခဝသေနပိ အာဂတာနီတိ တေသံ လဒ္ဓိ, တသ္မာ ‘‘အရဟတောပီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဣဒံ သုတ္တံ အရဟတော’’တိအာဒိ.

คำว่า 'ปริหานิธรรม' หมายถึงปุถุชนและพระเสกขะบางคน ไม่ใช่พระอรหันต์. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือ เพราะเหตุว่าพระสูตรทั้งหลายตามที่แสดงไว้แล้ว เป็นที่อาศัยแห่งลัทธิเรื่องความเสื่อมของพระอนาคามีเป็นต้น ไม่ใช่ของพระอรหันต์, เพราะเหตุนั้น. อาศัยพระสูตรนั้น มุ่งหมายพระสูตรนั้น เพราะในคำว่า 'แม้ของพระอรหันต์' นี้ ความเสื่อมย่อมมีแม้แก่พระอรหันต์, จะกล่าวไปไยถึงพระอนาคามีเป็นต้นเล่า ดังนี้ อรรถนี้ย่อมได้, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงแสดงอรรถที่รวบรวมด้วยศัพท์ว่า 'ปิ' ว่า 'แม้ของพระอรหันต์...ฯลฯ...พึงประกอบ' ดังนี้. หรือเพราะเหตุว่า แม้พระสูตรที่สองในที่นี้มาโดยความเป็นพระเสกขะ, แต่พระสูตรที่หนึ่งและที่สามมาโดยความเป็นพระอเสกขะด้วย, ดังนี้เป็นลัทธิของพระสูตรเหล่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'แม้ของพระอรหันต์'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พระสูตรนี้เป็นของพระอรหันต์' เป็นต้น

တတိယသ္မိန္တိ ‘‘သဗ္ဗေသညေဝ အရဟန္တာနံ ပရိဟာနီ’’တိ ဧတသ္မိံ ပဉှေ. သော ဟိ ‘‘သဗ္ဗေဝ အရဟန္တော’’တိအာဒိနာ အာဂတေသု တတိယော ပဉှော. တေသန္တိ မုဒိန္ဒြိယာနံ. တတိယသ္မိမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ ဝုတ္တတ္ထသမုစ္စယော. တေန ပဌမပဉှံ သမုစ္စိနောတိ ‘‘တတ္ထပိ တိက္ခိန္ဒြိယာ အဓိပ္ပေတာ’’တိ.

ในคำว่า 'ในปัญหาที่สาม' คือ ในปัญหานี้ว่า 'ความเสื่อมของพระอรหันต์ทั้งหมดนั่นเทียว'. ก็ปัญหานั้นเป็นปัญหาที่สามในบรรดาปัญหาที่มาแล้วมีอาทิว่า 'พระอรหันต์ทั้งหมดนั่นเทียว'. คำว่า 'ของท่านเหล่านั้น' คือ ของพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์อ่อน. ในคำว่า 'แม้ในปัญหาที่สาม' นี้ ศัพท์ว่า 'ปิ' เป็นบทที่รวบรวมอรรถที่กล่าวแล้ว. ด้วยศัพท์นั้น ย่อมรวบรวมปัญหาที่หนึ่งว่า 'ในที่นั้นก็หมายถึงพระอรหันต์ผู้มีอินทรีย์แก่กล้า' ดังนี้

သောယေဝ န ပရိဟာယတီတိ သောတာပန္နောယေဝ သောတာပန္နဘာဝတော န ပရိဟာယတီတိ အတ္ထော. န စေတ္ထ သကဒါဂါမိဘာဝါပတ္တိယာ သောတာပန္နဘာဝါပဂမော ပရိဟာနိ ဟောတိ ဝိသေသာဓိဂမဘာဝတော. ပတ္တဝိသေသတော [Pg.85] ဟိ ပရိဟာနီတိ. ဣတရေတိ သကဒါဂါမိအာဒိကာ. ဥပရိမဂ္ဂတ္ထာယာတိ ဥပရိမဂ္ဂတ္တယပဋိလာဘတ္ထာယ ‘‘နိယတော’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ အဂ္ဂဟေတွာ.

คำว่า 'ผู้นั้นนั่นแหละย่อมไม่เสื่อม' คือ พระโสดาบันนั่นแหละย่อมไม่เสื่อมจากความเป็นพระโสดาบัน ดังนี้เป็นอรรถ. ก็ในที่นี้ การที่ความเป็นพระโสดาบันหายไปเพราะการบรรลุความเป็นพระสกทาคามี ย่อมไม่เป็นความเสื่อม เพราะเป็นภาวะแห่งการบรรลุคุณวิเศษ. เพราะความเสื่อมย่อมมีจากคุณวิเศษที่บรรลุแล้ว. คำว่า 'ส่วนผู้อื่น' คือ พระสกทาคามีเป็นต้น. คำว่า 'เพื่อประโยชน์แก่ทางเบื้องบน' คือ เพื่อประโยชน์แก่การได้มรรคเบื้องบน ๓ โดยไม่ถือเอาอรรถที่กล่าวว่า 'แน่นอน'

ဝါဒယုတ္တိပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความสมเหตุสมผลแห่งวาทะในปริหานิกถา จบแล้ว

၂. အရိယပုဂ္ဂလသံသန္ဒနပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอริยบุคคล

၂၄၁. တတောတိ အရဟတ္တတော. တတ္ထာတိ ဒဿနမဂ္ဂဖလေ. ဝါယာမေနာတိ ဝိပဿနုဿာဟနေန. တဒနန္တရန္တိ သောတာပတ္တိဖလာနန္တရံ. ပဌမံ ဒဿနမဂ္ဂဖလာနန္တရံ အရဟတ္တံ ပါပုဏာတိ, တတော ပရိဟီနော ပုန ဝါယမန္တော တဒနန္တရံ န အရဟတ္တံ ပါပုဏာတီတိ ကာ ဧတ္ထ ယုတ္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ပရဝါဒီ နာမ ယုတ္တမ္ပိ ဝဒတိ အယုတ္တမ္ပီတိ ကိံ တဿ ဝါဒေ ယုတ္တိဂဝေသနာယာတိ ပန ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အပရိဟာနသဘာဝေါ ဘာဝနာမဂ္ဂေါ အရိယမဂ္ဂတ္တာ ဒဿနာဒဿနမဂ္ဂေါ ဝိယ. န စေတ္ထ အသိဒ္ဓတာသင်္ကာ လောကုတ္တရမဂ္ဂဿ ပရဿပိ အရိယမဂ္ဂဘာဝဿ သိဒ္ဓတ္တာ, နာပိ လောကိယမဂ္ဂေန အနေကန္တိကတာ အရိယသဒ္ဒေန ဝိသေသိတတ္တာ. တထာ န ဝိရုဒ္ဓတာ ဒုတိယမဂ္ဂါဒီနံ ဘာဝနာမဂ္ဂဘာဝဿ ဩဠာရိကကိလေသပ္ပဟာနာဒီနဉ္စ ပရဿပိ အာဂမတော သိဒ္ဓတ္တာ.

๒๔๑. คำว่า 'ตโต' (จากนั้น) หมายถึง จากพระอรหัต. คำว่า 'ตตฺถ' (ในนั้น) หมายถึง ในผลแห่งทัสสนมรรค. คำว่า 'วายาเมน' (ด้วยความพยายาม) หมายถึง ด้วยความเพียรในวิปัสสนา. คำว่า 'ตทนนฺตรํ' (หลังจากนั้น) หมายถึง หลังจากโสดาปัตติผล. ความหมายคือ 'เมื่อบุคคลบรรลุพระอรหัตหลังจากผลแห่งทัสสนมรรคเป็นครั้งแรกแล้ว หากเสื่อมจากนั้นและพยายามอีกครั้ง จะไม่บรรลุพระอรหัตหลังจากนั้นอีก เหตุผลอะไรที่สมควรในเรื่องนี้?' อนึ่ง พึงเห็นว่า 'ชื่อว่าปรวาที ย่อมกล่าวสิ่งที่สมควรบ้าง ไม่สมควรบ้าง จะแสวงหาเหตุผลในคำกล่าวของเขาทำไม?' ภาวนามรรคมีสภาพไม่เสื่อม เพราะเป็นอริยมรรค เหมือนทัสสนมรรค. และในเรื่องนี้ ไม่มีความระแวงในความไม่สำเร็จ เพราะโลกุตตรมรรคเป็นอริยมรรคที่แม้ฝ่ายอื่นก็ยอมรับว่าสำเร็จแล้ว และไม่เป็นความไม่แน่นอนด้วยโลกิยมรรค เพราะมีการระบุด้วยคำว่า 'อริยะ'. อีกทั้ง ไม่มีความขัดแย้ง เพราะมรรคที่สองเป็นต้นเป็นภาวนามรรค และการละกิเลสอย่างหยาบเป็นต้น แม้ฝ่ายอื่นก็ยอมรับว่าสำเร็จแล้วตามคัมภีร์

အရိယပုဂ္ဂလသံသန္ဒနပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการเทียบเคียงอริยบุคคล จบแล้ว

၃. သုတ္တသာဓနပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ

๓. การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน

၂၆၅. ပုဂ္ဂလပညတ္တိအဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပတ္တိ, ဖုသနာ’’တိ စ ပစ္စက္ခတော အဓိဂမော အဓိပ္ပေတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပတ္တဗ္ဗံ ဝဒတီတိ အာဟ ဖုသနာရဟ’’န္တိ.

๒๖๕. ในอรรถกถาปุคคลบัญญัติ ท่านกล่าวว่า คำว่า 'ปัตติ' และ 'ผุสนา' หมายถึงการบรรลุโดยประจักษ์ (และ) กล่าวว่า 'ชื่อว่าผู้ควรแก่การถูกต้อง เพราะกล่าวถึงสิ่งที่พึงบรรลุ'

၂၆၇. ကတသန္နိဋ္ဌာနဿာတိ ဣမသ္မိံ သတ္တာဟေ မာသေ ဥတုမှိ အန္တောဝဿေ ဝါ အညံ အာရာဓေဿာမီတိ ကတနိစ္ဆယဿ.

๒๖๗. คำว่า 'กตสนฺนิฏฺฐานสฺส' (ผู้ตั้งใจไว้แล้ว) หมายถึง ผู้ที่ตั้งใจไว้แล้วว่า 'ในสัปดาห์นี้ เดือนนี้ ฤดูนี้ หรือในพรรษานี้ เราจะบำเพ็ญคุณธรรมอื่นให้สำเร็จ'

သုတ္တသာဓနပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปริหานิกถาว่าด้วยการอ้างพระสูตรเป็นหลักฐาน จบแล้ว

ပရိဟာနိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปริหานิกถา จบแล้ว

၃. ဗြဟ္မစရိယကထာ

๓. พรหมจริยกถา

၁. သုဒ္ဓဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ

๑. การพรรณนาสุทธพรหมจริยกถา

၂၆၉. ဟေဋ္ဌာပီတိ [Pg.86] ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိဒေဝေဟိ ဟေဋ္ဌာပိ. မဂ္ဂဘာဝနမ္ပိ န ဣစ္ဆန္တီတိ ဝိညာယတိ ‘‘ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဒွေပိ ဗြဟ္မစရိယဝါသာ နတ္ထိ ဒေဝေသူတိ ဥပလဒ္ဓိဝသေနာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ.

๒๖๙. คำว่า 'เหฏฺฐาปิ' (แม้เบื้องล่าง) หมายถึง แม้เบื้องล่างจากเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี. พึงทราบว่า (เทวดาเหล่านั้น) ไม่ปรารถนาแม้การเจริญมรรค เพราะมีการกล่าวไว้ว่า 'พรหมจรรย์ในโลกนี้' ด้วยคำนี้ (และ) 'พรหมจรรย์ทั้งสองอย่างไม่มีในหมู่เทวดา' โดยนัยที่ปรากฏ

၂၇၀. တဿေဝါတိ ပရဝါဒိနော ဧဝ. ပုဂ္ဂလဝသေနာတိ ‘‘ဂိဟီနဉ္စေဝ ဧကစ္စာနဉ္စ ဒေဝါန’’န္တိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလဝသေန. တဿာတိ ပရဝါဒိနော. ပဋိက္ခေပေါ န ယုတ္တောတိ ဧဝံ ပုဂ္ဂလဝသေန အတ္ထယောဇနာ န ယုတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ပုဂ္ဂလာဓိဋ္ဌာနေန ပန ကတာပိ အတ္ထဝဏ္ဏနာ ဩကာသဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇတီတိ နာယံ ဒေါသော. တဿာယံ အဓိပ္ပာယောတိ အယံ ‘‘ဂိဟီနဉ္စေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော တဿ ပရဝါဒိနော ယဒိ အဓိပ္ပာယော, ဧဝံ သညာယ ပရဝါဒိနော သကဝါဒိနာ သမာနာဒါယောတိ န နိဂ္ဂဟာရဟော သိယာ. တေနာဟ ‘‘သက…ပေ… တဗ္ဗော’’တိ. ပဌမံ ပန အနုဇာနိတွာ ပစ္ဆာ ပဋိက္ခေပေနေဝ နိဂ္ဂဟေတဗ္ဗတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကေစိ ‘‘ယတ္ထ နတ္ထိ ပဗ္ဗဇ္ဇာ, နတ္ထိ တတ္ထ ဗြဟ္မစရိယဝါသောတိ ပုစ္ဆာယ ဧကစ္စာနံ မနုဿာနံ မဂ္ဂပ္ပဋိဝေဓံ သန္ဓာယ ပရဝါဒိနော ပဋိက္ခေပေါ. ယဒိပိ သော ဒေဝါနံ မဂ္ဂပ္ပဋိလာဘံ န ဣစ္ဆတိ, သမ္ဘဝန္တံ ပန သဗ္ဗံ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ‘ဂိဟီန’မိစ္စေဝ အဝတွာ ‘ဧကစ္စာနဉ္စ ဒေဝါန’န္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ, တံ န သုန္ဒရံ ‘‘သန္ဓာယာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ, ပုရိမောယေဝတ္ထော ယုတ္တော.

๒๗๐. คำว่า 'ตสฺเสva' (ของเขานั่นแหละ) หมายถึง ของปรวาทีนั่นแหละ. คำว่า 'ปุคฺคลวเสน' (โดยบุคคล) หมายถึง โดยบุคคลอย่างนี้ว่า 'ทั้งของคฤหัสถ์และของเทวดาบางพวก'. คำว่า 'ตสฺส' (ของเขา) หมายถึง ของปรวาที. ความหมายคือ การปฏิเสธไม่สมควร คือการอธิบายความหมายโดยบุคคลอย่างนี้ไม่สมควร. แต่การอธิบายความหมายที่ทำโดยอธิษฐานบุคคล ย่อมถูกจำกัดโดยโอกาส จึงไม่เป็นโทษ. หากความหมายนี้ที่กล่าวโดยคำว่า 'คฤหัสถ์เป็นต้น' เป็นความหมายของปรวาทีนั้น เมื่อเข้าใจอย่างนี้ ปรวาทีก็มีสมาทานเสมอกับสกวาที จึงไม่ควรถูกตำหนิ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สกะ...เป...ตัพโพ'. แต่พึงทราบว่า ในเบื้องต้นอนุญาตแล้ว จึงควรข่มด้วยการปฏิเสธในภายหลัง. บางคนกล่าวว่า 'การปฏิเสธของปรวาทีนั้น มุ่งถึงการแทงตลอดมรรคของมนุษย์บางพวก ในคำถามที่ว่า ที่ใดไม่มีบรรพชา ที่นั่นไม่มีพรหมจรรย์. แม้ว่าเขาจะไม่ปรารถนาการได้มรรคของเทวดา แต่เพื่อแสดงทุกสิ่งที่อาจเป็นไปได้ ในอรรถกถาจึงไม่กล่าวเพียง ของคฤหัสถ์ เท่านั้น แต่กล่าวว่า และของเทวดาบางพวก ด้วย' คำกล่าวเช่นนั้นไม่ดี เพราะมีการกล่าวว่า 'มุ่งถึง' (สนฺธาย) และความหมายเดิมนั่นแหละถูกต้อง

သုဒ္ဓဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาสุทธพรหมจริยกถา จบแล้ว

၂. သံသန္ဒနဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนาสังสันทนพรหมจริยกถา

၂၇၃. ရူပါဝစရမဂ္ဂေနာတိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနေန. တဉှိ ရူပဘဝူပပတ္တိယာ ဥပါယဘာဝတော မဂ္ဂေါတိ ဝုတ္တော. ယထာဟ ‘‘ရူပုပပတ္တိယာ မဂ္ဂံ ဘာဝေတီ’’တိ (ဓ. သ. ၁၆၀). ဣဒန္တိ ဣဒံ ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ. ‘‘ဣဓဝိဟာယနိဋ္ဌဟေတုဘူတော ရူပါဝစရမဂ္ဂေါ’’တိအာဒိကံ ဒီပေန္တံ ဝစနံ အနာဂါမိမဂ္ဂဿ တဗ္ဘာဝဒီပကေန ‘‘ဣဓ ဘာဝိတမဂ္ဂေါ’’တိအာဒိကေန ကထံ သမေတီတိ စောဒေတွာ ယထာ သမေတိ[Pg.87], တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုဗ္ဗေ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘ပုဗ္ဗေ’’တိ ဣမိနာ ‘‘ဣဓ ဘာဝိတမဂ္ဂေါ’’တိအာဒိကံ ဝဒန္တိ, ဣဓာပိ ပန ‘‘ရူပါဝစရမဂ္ဂေနာ’’တိအာဒိကံ. တတ္ထ အနာဂါမီ ဧဝါတိ အနာဂါမိဖလဋ္ဌော ဧဝ. ဈာနာနာဂါမီတိ အသမုစ္ဆိန္နဇ္ဈတ္တသံယောဇနောပိ ရူပဘဝေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ အနာဝတ္တိဓမ္မမဂ္ဂံ ဘာဝေတွာ တတ္ထေဝ ပရိနိဗ္ဗာယနတော. အဓိပ္ပာယောတိ ယထာဝုတ္တော ဒွိန္နံ အဋ္ဌကထာဝစနာနံ အဝိရောဓဒီပကော အဓိပ္ပာယော.

๒๗๓. คำว่า "รูปาวจรมคฺเคน" (ด้วยรูปาวจรมรรค) หมายถึง ด้วยรูปาวจรฌาน. เพราะฌานนั้นเป็นอุบายแห่งการอุบัติในรูปภพ จึงเรียกว่ามรรค. ดังที่กล่าวไว้ว่า "ย่อมเจริญมรรคเพื่อการอุบัติในรูปภพ" (ธ.ส. 160). คำว่า "อิทํ" (นี้) หมายถึง รูปาวจรฌานนี้. เมื่อถูกถามว่า "คำที่แสดงว่า 'รูปาวจรมรรคเป็นเหตุแห่งความสำเร็จแห่งการอยู่ในโลกนี้' เป็นต้น จะเข้ากันได้อย่างไรกับคำที่แสดงภาวะนั้นของอนาคามิมรรคที่ว่า 'มรรคที่เจริญแล้วในโลกนี้' เป็นต้น?" เพื่อแสดงว่าเข้ากันได้อย่างไร จึงกล่าวว่า "แต่ก่อนนั้น" เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยคำว่า "ปุพฺเพ" (ก่อน) ย่อมกล่าวถึง "มรรคที่เจริญแล้วในโลกนี้" เป็นต้น, และในที่นี้ก็กล่าวถึง "ด้วยรูปาวจรมรรค" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "อนาคามีเท่านั้น" หมายถึง ผู้ตั้งอยู่ในอนาคามิผลเท่านั้น. คำว่า "ฌานานาคามี" หมายถึง แม้ผู้ที่ยังละสังโยชน์ภายในไม่ได้เด็ดขาด ก็อุบัติในรูปภพแล้วเจริญอนาวัตติธรรมมรรค และปรินิพพานในภพนั้นเอง. ความหมายคือ ความหมายที่แสดงความไม่ขัดแย้งกันของคำอรรถกถาทั้งสองที่กล่าวมาแล้ว.

ဣဓာတိ ကာမလောကေ. တတ္ထာတိ ဗြဟ္မလောကေ. ဧတ္ထ စ ပရဝါဒီ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ‘‘တီဟိ, ဘိက္ခဝေ, ဌာနေဟီ’’တိ သုတ္တံ ကိံ ယထာရုတဝသေန ဂဟေတဗ္ဗတ္ထံ, ဥဒါဟု သန္ဓာယဘာသိတန္တိ? တတ္ထ ဇာနမာနော သန္ဓာယဘာသိတန္တိ ဝဒေယျ. အညထာ ‘‘ပရနိမ္မိတဝသဝတ္တိဒေဝေ ဥပါဒါယာ’’တိအာဒိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ ‘‘ဒေဝေ စ တာဝတိံသေ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ယထာ ဟိ တဿ ‘‘သေယျထာပိ ဒေဝေဟိ တာဝတိံသေဟိ သဒ္ဓိံ မန္တေတွာ’’တိအာဒီသု ဝိယ သက္ကံ ဒေဝရာဇာနံ ဥပါဒါယ ကာမာဝစရဒေဝေသု တာဝတိံသဒေဝါ ပါကဋာ ပညာတာတိ တေသံ ဂဟဏံ, န တေယေဝ အဓိပ္ပေတာတိ သုတ္တပဒဿ သန္ဓာယဘာသိတတ္ထံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဧဝံ ‘‘ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ ဧတ္ထာပိ အနဝဇ္ဇသုခအဗျာသေကသုခနေက္ခမ္မသုခါဒိသန္နိဿယဘာဝေန မဟာနိသံသတာယ သာသနေ ပဗ္ဗဇ္ဇာ ‘‘ဣဓ ဗြဟ္မစရိယဝါသော’’တိ ဣမသ္မိံ သုတ္တေ အဓိပ္ပေတာ. သာ ဟိ ဥတ္တရကုရုကာနံ ဒေဝါနဉ္စ အနောကာသဘာဝတော ဒုက္ကရာ ဒုလ္လဘာ စ. တတ္ထ သူရိယပရိဝတ္တာဒီဟိပိ ဒေဝေသု မဂ္ဂပဋိလာဘာယ အတ္ထိတာ ဝိဘာဝေတဗ္ဗာ, ဥတ္တရကုရုကာနံ ပန ဝိသေသာနဓိဂမဘာဝေါ ဥဘိန္နမ္ပိ ဣစ္ဆိတော ဧဝါတိ.

คำว่า "อิธ" (ในโลกนี้) หมายถึง ในกามโลก. คำว่า "ตตฺถ" (ในที่นั้น) หมายถึง ในพรหมโลก. ในเรื่องนี้ ปรวาทีพึงถูกถามอย่างนี้ว่า "พระสูตรที่ว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ด้วยฐานะ ๓ ประการ' นี้ ควรยึดถือตามตัวอักษร หรือกล่าวโดยมุ่งหมาย?" ในที่นั้น ผู้รู้ย่อมกล่าวว่า "กล่าวโดยมุ่งหมาย". มิฉะนั้น จะกล่าวว่า "อาศัยเทวดาชั้นปรนิมมิตวสวัตดี" เป็นต้น ไม่ได้ เพราะมีการกล่าวว่า "และเทวดาชั้นดาวดึงส์". เหมือนอย่างที่ในคำว่า "เหมือนอย่างที่ปรึกษากับเทวดาชั้นดาวดึงส์" เป็นต้น การกล่าวถึงเทวดาชั้นดาวดึงส์ในหมู่เทวดาในกามภพนั้นเป็นที่รู้จักกันดีโดยอาศัยท้าวสักกะเทวราช และไม่ได้หมายถึงเทวดาเหล่านั้นเท่านั้น จึงควรยอมรับว่าบทพระสูตรนั้นกล่าวโดยมุ่งหมาย. เช่นเดียวกัน ในคำว่า "พรหมจรรย์ในโลกนี้" นี้ การบรรพชาในพระศาสนาซึ่งมีอานิสงส์มาก เพราะเป็นที่อาศัยแห่งความสุขที่ไม่มีโทษ ความสุขที่ไม่มีความระคน ความสุขแห่งเนกขัมมะ เป็นต้น ย่อมเป็นที่มุ่งหมายในพระสูตรนี้. เพราะการบรรพชานั้นเป็นสิ่งที่ทำได้ยากและหาได้ยาก เพราะไม่มีโอกาสสำหรับชาวอุตตรกุรุและเทวดาทั้งหลาย. ในที่นั้น พึงแสดงว่าการได้มรรคมีอยู่ในหมู่เทวดาด้วยการโคจรของพระอาทิตย์เป็นต้น, แต่การไม่บรรลุคุณวิเศษของชาวอุตตรกุรุนั้น เป็นที่ปรารถนาของทั้งสองฝ่ายอยู่แล้ว.

သံသန္ဒနဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาความแห่งพรหมจรรย์อันเปรียบเทียบ จบแล้ว.

ဗြဟ္မစရိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

พรรณนาความแห่งพรหมจรรย์ จบแล้ว.

၃. ဩဓိသောကထာဝဏ္ဏနာ

๓. พรรณนาความแห่งโอธิโส.

၂၇၄. ဩဓိသောတိ ဘာဂသော, ဘာဂေနာတိ အတ္ထော. ဘာဂေါ နာမ ယသ္မာ ဧကဒေသော ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ဧကဒေသေန ဧကဒေသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယဒိ စတုန္နံ မဂ္ဂါနံ ဝသေန သမုဒယပက္ခိကဿ ကိလေသဂဏဿ စတုဘာဂေဟိ ပဟာနံ ‘‘ဩဓိသော ပဟာန’’န္တိ အဓိပ္ပေတံ, ဣစ္ဆိတမေဝေတံ သကဝါဒိဿ ‘‘တိဏ္ဏံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ ဒိဋ္ဌိဂတာနံ ပဟာနာယာ’’တိ [Pg.88] စ အာဒိဝစနတော. ယသ္မာ ပန မဂ္ဂေါ စတူသု သစ္စေသု နာနာဘိသမယဝသေန ကိစ္စကရော, န ဧကာဘိသမယဝသေနာတိ ပရဝါဒိနော လဒ္ဓိ, တသ္မာ ယထာ ‘‘မဂ္ဂေါ ကာလေန ဒုက္ခံ ပရိဇာနာတိ, ကာလေန သမုဒယံ ပဇဟတီ’’တိအာဒိနာ နာနက္ခဏဝသေန သစ္စေသု ပဝတ္တတီတိ ဣစ္ဆိတော, ဧဝံ ပစ္စေကမ္ပိ နာနက္ခဏဝသေန ပဝတ္တေယျ. တထာ သတိ ဒုက္ခာဒီနံ ဧကဒေသဧကဒေသမေဝ ပရိဇာနာတိ ပဇဟတီတိ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ‘‘သောတာပတ္တိ…ပေ… ဧကဒေသေ ပဇဟတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သတိ ဟိ နာနာဘိသမယေ ပဌမမဂ္ဂါဒီဟိ ပဟာတဗ္ဗာနံ သံယောဇနတ္တယာဒီနံ ဒုက္ခဒဿနာဒီဟိ ဧကဒေသဧကဒေသပ္ပဟာနံ သိယာတိ ဧကဒေသသောတာပတ္တိမဂ္ဂဋ္ဌာဒိတာ, တတော ဧဝ ဧကဒေသသောတာပန္နာဒိတာ စ အာပဇ္ဇတိ အနန္တရဖလတ္တာ လောကုတ္တရကုသလာနံ, န စ တံ ယုတ္တံ. န ဟိ ကာလဘေဒေန ဝိနာ သော ဧဝ သောတာပန္နော, အသောတာပန္နော စာတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. တေနာဟ ‘‘ဧကဒေသံ သောတာပန္နော, ဧကဒေသံ န သောတာပန္နော’’တိအာဒိ.

๒๗๔. คำว่า โอธิโส หมายถึง เป็นส่วนๆ, โดยส่วน. เพราะว่าส่วนชื่อว่าส่วนย่อมเป็นส่วนหนึ่ง, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า ‘โดยส่วนหนึ่งๆ’. ในคำนั้น หากการละกองกิเลสอันเป็นฝ่ายสมุทัยด้วย ๔ ส่วน โดยอำนาจแห่งมรรค ๔ ประการ พึงประสงค์ว่า ‘การละโดยส่วน’ ดังนี้, ข้อนี้ก็เป็นที่ปรารถนาของสกวาที เพราะมีคำเริ่มต้นว่า ‘เพราะความสิ้นไปแห่งสังโยชน์ ๓ เพื่อละทิฏฐิทั้งหลาย’. แต่เพราะมรรคเป็นเครื่องกระทำกิจในอริยสัจ ๔ โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้ต่างกัน ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการตรัสรู้พร้อมกันทีเดียว ดังนี้เป็นลัทธิของปรวาที, เพราะฉะนั้น เมื่อมรรคเป็นที่ปรารถนาว่าย่อมเป็นไปในสัจจะทั้งหลายโดยขณะต่างกัน ด้วยคำมีอาทิว่า ‘มรรคย่อมกำหนดรู้ทุกข์ในกาลหนึ่ง, ย่อมละสมุทัยในกาลหนึ่ง’ ฉันใด, แม้แต่ละอย่างก็พึงเป็นไปโดยขณะต่างกันฉันนั้น. เมื่อเป็นเช่นนั้น เพื่อแสดงว่าย่อมกำหนดรู้และย่อมละทุกข์เป็นต้นทีละส่วนๆ เท่านั้น, ในบาลีจึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘โสดาปัตติ...ละได้ในส่วนหนึ่ง’. เมื่อมีการตรัสรู้ต่างกัน การละสังโยชน์ ๓ เป็นต้น อันพึงละด้วยปฐมมรรคเป็นต้น ด้วยการเห็นทุกข์เป็นต้นทีละส่วนๆ พึงมีได้, ดังนี้ความเป็นผู้ตั้งอยู่ในโสดาปัตติมรรคเป็นต้นทีละส่วน, และความเป็นพระโสดาบันเป็นต้นทีละส่วน ก็ย่อมถึงแก่โลกุตตรกุศลทั้งหลาย เพราะมีผลต่อเนื่องกัน, แต่ข้อนั้นไม่สมควร. เพราะว่าบุคคลนั้นเป็นพระโสดาบันด้วย, ไม่เป็นพระโสดาบันด้วย ดังนี้ ย่อมไม่อาจรู้ได้โดยไม่มีความต่างแห่งกาล. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นพระโสดาบันในส่วนหนึ่ง, ไม่เป็นพระโสดาบันในส่วนหนึ่ง’ เป็นต้น.

အပိစာယံ နာနာဘိသမယဝါဒီ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော ‘‘မဂ္ဂဉာဏံ သစ္စာနိ ပဋိဝိဇ္ဈန္တံ ကိံ အာရမ္မဏတော ပဋိဝိဇ္ဈတိ, ဥဒါဟု ကိစ္စတော’’တိ. ယဒိ အာရမ္မဏတောတိ ဝဒေယျ, တဿ ဝိပဿနာဉာဏဿ ဝိယ ဒုက္ခသမုဒယာနံ အစ္စန္တပရိစ္ဆေဒသမုစ္ဆေဒါ န ယုတ္တာ တတော အနိဿဋတ္တာ, တထာ မဂ္ဂဒဿနံ. န ဟိ သယမေဝ အတ္တာနံ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတီတိ ယုတ္တံ, မဂ္ဂန္တရပရိကပ္ပနာယံ အနဝဋ္ဌာနံ အာပဇ္ဇတီတိ, တသ္မာ တီဏိ သစ္စာနိ ကိစ္စတော, နိရောဓံ ကိစ္စတော အာရမ္မဏတော စ ပဋိဝိဇ္ဈတီတိ ဧဝမသမ္မောဟတော ပဋိဝိဇ္ဈန္တဿ မဂ္ဂဉာဏဿ နတ္ထေဝ နာနာဘိသမယော. ဝုတ္တဉှေတံ ‘‘ယော, ဘိက္ခဝေ, ဒုက္ခံ ပဿတိ, ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ သော ပဿတီ’’တိအာဒိ. န စေတံ ကာလန္တရဒဿနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ‘‘ယော နု ခေါ, အာဝုသော, ဒုက္ခံ ပဿတိ, ဒုက္ခသမုဒယမ္ပိ သော ပဿတိ, ဒုက္ခနိရောဓမ္ပိ…ပေ… ဒုက္ခနိရောဓဂါမိနိပဋိပဒမ္ပိ သော ပဿတီ’’တိ (သံ. နိ. ၅.၁၁၀၀) ဧကသစ္စဒဿနသမင်္ဂိနော အညသစ္စဒဿနသမင်္ဂိဘာဝဝိစာရဏာယံ တဒတ္ထသာဓနတ္ထံ အာယသ္မတာ ဂဝံပတိတ္ထေရေန အာဘတတ္တာ ပစ္စေကဉ္စ သစ္စတ္တယဒဿနဿ ယောဇိတတ္တာ. အညထာ ပုရိမဒိဋ္ဌဿ ပုန အဒဿနတော သမုဒယာဒိဒဿနေ ဒုက္ခာဒိဒဿနမယောဇနီယံ သိယာ. န ဟိ လောကုတ္တရမဂ္ဂေါ လောကိယမဂ္ဂေါ ဝိယ ကတကာရိဘာဝေန ပဝတ္တတိ သမုစ္ဆေဒကတ္တာ. တထာ ယောဇနေ စ သဗ္ဗံ ဒဿနံ [Pg.89] ဒဿနန္တရပရန္တိ ဒဿနာနုပရမော သိယာ. ဧဝံ အာဂမတော ယုတ္တိတော စ နာနာဘိသမယဿ အသမ္ဘဝတော ပစ္စေကံ မဂ္ဂါနံ ဩဓိသော ပဟာနံ နတ္ထီတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ.

อนึ่ง วาทะว่ามีการตรัสรู้ต่างกันนี้ พึงถูกถามอย่างนี้ว่า ‘มรรคญาณเมื่อแทงตลอดสัจจะทั้งหลาย ย่อมแทงตลอดโดยเป็นอารมณ์ หรือโดยเป็นกิจ?’ หากพึงกล่าวว่า ‘โดยเป็นอารมณ์’ การกำหนดรู้และการตัดขาดทุกข์และสมุทัยโดยเด็ดขาด ย่อมไม่สมควรแก่เขา เหมือนวิปัสสนาญาณ เพราะยังไม่สลัดออกจากอารมณ์นั้น การเห็นมรรคก็เช่นกัน เพราะว่าการที่มรรคย่อมเป็นไปปรารภตนเองนั้นไม่สมควร และย่อมถึงความไม่ตั้งมั่นเพราะต้องกำหนดมรรคอื่นต่อไป เพราะฉะนั้น มรรคญาณของผู้แทงตลอดอย่างไม่หลงผิดอย่างนี้ว่า ‘ย่อมแทงตลอดสัจจะ ๓ โดยเป็นกิจ และย่อมแทงตลอดนิโรธโดยเป็นกิจและโดยเป็นอารมณ์’ ย่อมไม่มีการตรัสรู้ต่างกันเลย สมจริงดังที่พระผู้มีพระภาคตรัสไว้ว่า ‘ดูกรภิกษุทั้งหลาย ผู้ใดเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นสมุทัยแห่งทุกข์ด้วย’ เป็นต้น และคำนี้มิได้ตรัสหมายถึงการเห็นในกาลต่างกัน เพราะพระเถระนามว่าพระควัมปติได้นำมาเพื่อยังอรรถนั้นให้สำเร็จ ในการพิจารณาถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยการเห็นสัจจะอื่น ของผู้ประกอบด้วยการเห็นสัจจะเดียวว่า ‘ดูกรอาวุโส ผู้ใดแลเห็นทุกข์ ผู้นั้นย่อมเห็นสมุทัยแห่งทุกข์ด้วย ย่อมเห็นนิโรธแห่งทุกข์ด้วย... ย่อมเห็นปฏิปทาเครื่องให้ถึงความดับทุกข์ด้วย’ (สํ. นิ. ๕/๑๑๐๐) และเพราะการเห็นสัจจะ ๓ แต่ละอย่างได้ถูกประกอบเข้าด้วยกัน มิฉะนั้น เมื่อสิ่งที่เห็นแล้วก่อนไม่ถูกเห็นอีก การเห็นสมุทัยเป็นต้นก็ไม่พึงประกอบเข้ากับการเห็นทุกข์เป็นต้นได้ เพราะโลกุตตรมรรคย่อมไม่เป็นไปโดยความเป็นผู้กระทำสิ่งที่ทำแล้วเหมือนโลกิยมรรค เพราะเป็นเครื่องตัดขาด และเมื่อประกอบเข้าอย่างนั้น การเห็นทั้งหมดก็พึงเป็นการเห็นที่ต่อจากการเห็นอื่น และพึงมีการเห็นไม่สิ้นสุด เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะการตรัสรู้ต่างกันย่อมเป็นไปไม่ได้ทั้งโดยอาคมและโดยเหตุผล จึงพึงถึงความยุติในข้อนี้ว่า การละกิเลสโดยส่วนแห่งมรรคแต่ละอย่างย่อมไม่มี

ဩဓိသောကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยโอธิโส จบแล้ว.

၄. ဇဟတိကထာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยชหติ

၁. နသုတ္တာဟရဏကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยการไม่ยกสูตรมา

၂၈၀. ယဒိပိ ပါဠိယံ ‘‘တယော မဂ္ဂေ ဘာဝေတီ’’တိ ဝုတ္တံ, မဂ္ဂဘာဝနာ ပန ယာဝဒေဝ ကိလေသသမုစ္ဆိန္ဒနတ္ထာတိ ဉတွာ ‘‘ကိစ္စသဗ္ဘာဝန္တိ တီဟိ ပဟာတဗ္ဗဿ ပဟီနတ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ တီဟီတိ ဟေဋ္ဌိမေဟိ တီဟိ အရိယမဂ္ဂေဟိ ပဟာတဗ္ဗဿ အဇ္ဈတ္တသံယောဇနဿ ပဟီနတံ သမုစ္ဆိန္ဒနန္တိ အတ္ထော. တံ ပန ကိစ္စန္တိ အဓောဘာဂိယသံယောဇနေသု မဂ္ဂဿ ပဟာနာဘိသမယကိစ္စံ. တေနေဝ မဂ္ဂေနာတိ အနာဂါမိမဂ္ဂေနေဝ. ဧတံ န သမေတီတိ ဧဝံ မဂ္ဂုပ္ပာဒတော ပဂေဝ ကာမရာဂဗျာပါဒါ ပဟီယန္တီတိ လဒ္ဓိကိတ္တနံ ဣမိနာ မဂ္ဂဿ ကိစ္စသဗ္ဘာဝကထနေန န သမေတိ န ယုဇ္ဇတိ. တသ္မာတိ ဣမိနာ ယထာဝုတ္တမေဝ ဝိရောဓံ ပစ္စာမသတိ. ပဟီနာနန္တိ ဝိက္ခမ္ဘိတာနံ. ယော ဟိ ဈာနလာဘီ ဈာနေန ယထာဝိက္ခမ္ဘိတေ ကိလေသေ မဂ္ဂေန သမုစ္ဆိန္ဒတိ, သော ဣဓာဓိပ္ပေတော. တေနာဟ ‘‘ဒဿနမဂ္ဂေ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ.

๒๘๐. แม้ในบาลีจะกล่าวว่า ‘ย่อมเจริญมรรค ๓’ แต่เมื่อรู้ว่าการเจริญมรรคมีอยู่เพียงเพื่อตัดขาดกิเลสเท่านั้น จึงกล่าวว่า ‘ความเป็นกิจที่สำเร็จแล้ว คือความที่กิเลสอันพึงละด้วยมรรค ๓ ได้ถูกละแล้ว’ ในคำนั้น คำว่า ‘ด้วย ๓’ หมายถึง การตัดขาดความที่สังโยชน์ภายในอันพึงละด้วยอริยมรรค ๓ เบื้องต่ำได้ถูกละแล้ว แต่กิจนั้นคือ กิจคือการตรัสรู้ด้วยการละของมรรคในโอรัมภาคิยสังโยชน์ คำว่า ‘ด้วยมรรคนั้น’ หมายถึง ด้วยอนาคามิมรรคนั่นเอง คำว่า ‘ข้อนี้ไม่สมควร’ หมายถึง การกล่าวถึงลัทธิที่ว่ากามราคะและพยาบาทถูกละได้ก่อนการเกิดขึ้นแห่งมรรคอย่างนี้ ย่อมไม่สมควร ไม่เข้ากันกับการกล่าวถึงความเป็นกิจที่สำเร็จแล้วของมรรคนี้ คำว่า ‘เพราะเหตุนั้น’ หมายถึง ย่อมพิจารณาถึงความขัดแย้งที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คำว่า ‘อันละแล้ว’ หมายถึง อันข่มไว้แล้ว ผู้ใดแลเป็นผู้ได้ฌาน ย่อมตัดขาดกิเลสที่ถูกข่มไว้ด้วยฌานด้วยมรรค ผู้นั้นพึงประสงค์ในที่นี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ในทัสสนมรรค... เป็นต้น... ความประสงค์’

ဇဟတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยชหติ จบแล้ว.

၅. သဗ္ဗမတ္ထီတိကထာဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาว่าด้วยสัพพมัตถีติ

၁. ဝါဒယုတ္တိဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยวาทะและเหตุผล

၂၈၂. သဗ္ဗံ အတ္ထီတိ ဧတ္ထ ယသ္မာ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝိယ အတီတာနာဂတမ္ပိ ဓရမာနသဘာဝန္တိ ပရဝါဒိနော လဒ္ဓိ, တသ္မာ သဗ္ဗန္တိ ကာလဝိဘာဂတော အတီတာဒိဘေဒံ သဗ္ဗံ. သော ပန ‘‘ယမ္ပိ နတ္ထိ, တမ္ပိ အတ္ထီ’’တိ ကာလဝိမုတ္တဿ ဝသေန အနုယောဂေါ, တံ အတိပ္ပသင်္ဂဒဿနဝသေန ပရဝါဒိပဋိညာယ ဒေါသာရောပနံ. နယဒဿနံ ဝါ အတီတာနာဂတာနံ နတ္ထိဘာဝဿ. အတ္ထီတိ [Pg.90] ပန အယံ အတ္ထိဘာဝေါ ယသ္မာ ဒေသကာလာကာရဓမ္မေဟိ ဝိနာ န ဟောတိ, တသ္မာ တံ တာဝ တေဟိ သဒ္ဓိံ ယောဇေတွာ အနုယောဂံ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗမတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ပါဠိ ပဝတ္တာ. တတ္ထ ယဒိပိ သဗ္ဗတ္ထာတိ ဣဒံ သာမညဝစနံ, တံ ပန ယသ္မာ ဝိသေသနိဝိဋ္ဌံ ဟောတိ, ပရတော စ သဗ္ဗေသူတိ ဓမ္မာ ဝိဘာဂတော ဝုစ္စန္တိ, တသ္မာ ဩဠာရိကဿ ပါကဋဿ ရူပဓမ္မသမုဒါယဿ ဝသေန အတ္ထံ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗသ္မိံ သရီရေ’’တိ ဝုတ္တံ, နိဒဿနမတ္တံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တထာ စ ကာဏာဒကာပိလေဟိ ပဋိညာယမာနာ အာကာသကာလာဒိသတ္တပကတိပုရိသာ ဝိယ ပရဝါဒိနာ ပဋိညာယမာနံ သဗ္ဗံ သဗ္ဗဗျာပီတိ အာပန္နမေဝ ဟောတီတိ. ‘‘သဗ္ဗတ္ထ သရီရေ’’တိ စ ‘‘တိလေ တေလ’’န္တိ ဝိယ ဗျာပနေ ဘုမ္မန္တိ သရီရပရိယာပန္နေန သဗ္ဗေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘သိရသိ ပါဒါ…ပေ… အတ္ထော’’တိ.

๒๘๒. ในคำว่า ‘สัพพัง อัตถิ’ นี้ เพราะลัทธิของปรวาทีถือว่า แม้อดีตและอนาคตก็มีสภาวะดำรงอยู่เหมือนปัจจุบัน เพราะฉะนั้น คำว่า ‘สัพพัง’ จึงหมายถึงสิ่งทั้งปวงที่มีความต่างกันเป็นอดีตเป็นต้นโดยการแบ่งกาล ส่วนการสอบถามว่า ‘แม้สิ่งใดไม่มี สิ่งนั้นก็มี’ โดยอำนาจแห่งสิ่งที่พ้นจากกาลนั้น เป็นการยกโทษในคำปฏิญาณของปรวาทีโดยแสดงถึงความเกินเลย หรือเป็นการแสดงนัยแห่งความไม่มีอยู่ของอดีตและอนาคต แต่เพราะความมีอยู่ (อัตถิภาวะ) นี้ย่อมไม่มีได้โดยปราศจากที่ กาล อาการ และธรรม เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงการสอบถามโดยประกอบสิ่งนั้นเข้ากับสิ่งเหล่านั้นก่อน บาลีจึงเป็นไปโดยมีคำมีอาทิว่า ‘สัพพัตถะ สัพพัง อัตถิ’ (สิ่งทั้งปวงมีอยู่ในที่ทั้งปวง) ในคำนั้น แม้คำว่า ‘สัพพัตถะ’ นี้จะเป็นคำทั่วไป แต่เพราะคำนั้นมุ่งหมายถึงส่วนวิเสสนะ และในภายหลังธรรมทั้งหลายก็ถูกกล่าวโดยการแบ่งเป็น ‘ในสิ่งทั้งปวง’ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอรรถโดยอำนาจแห่งกองรูปธรรมที่หยาบและปรากฏชัด ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘สัพพัตถะ หมายถึง ในร่างกายทั้งหมด’ หรือพึงเห็นว่านี่เป็นเพียงตัวอย่าง และเมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งทั้งปวงที่ปรวาทีปฏิญาณไว้ ก็ย่อมถึงความเป็นสิ่งแผ่ซ่านไปทั่วทุกหนแห่ง เหมือนอากาศ กาล และสัตตะ ปรกติ ปุรุษ ที่พวกกาณาทะและกบิลปฏิญาณไว้ และคำว่า ‘ในร่างกายทั้งหมด’ หมายถึง พึงเป็นสิ่งทั้งปวงที่รวมอยู่ในร่างกาย โดยเป็นภูมิในการแผ่ซ่านไป เหมือน ‘น้ำมันในงา’ ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘เท้าทั้งหลายในศีรษะ... เป็นต้น... อรรถ’

သဗ္ဗသ္မိံ ကာလေ သဗ္ဗမတ္ထီတိ ယောဇနာ. ဧတသ္မိံ ပက္ခေယေဝဿ အညဝါဒေါ ပရိဒီပိတော သိယာ ‘‘ယံ အတ္ထိ, အတ္ထေဝ တံ, ယံ နတ္ထိ, နတ္ထေဝ တံ, အသတော နတ္ထိ သမ္ဘဝေါ, သတော နတ္ထိ ဝိနာသော’’တိ. ဧဝံ သဗ္ဗေနာကာရေန သဗ္ဗံ သဗ္ဗေသု ဓမ္မေသု သဗ္ဗံ အတ္ထီတိ အတ္ထောတိ သမ္ဗန္ဓော. ဣမေဟိ ပန ပက္ခေဟိ ‘‘သဗ္ဗံ သဗ္ဗသဘာဝံ, အနေကသတ္တိနိစိတာဘာဝါ အသတော နတ္ထိ သမ္ဘဝေါ’’တိ ဝါဒေါ ပရိဒီပိတော သိယာ. ယောဂရဟိတန္တိ ကေနစိ ယုတ္တာယုတ္တလက္ခဏသံယောဂရဟိတံ. တံ ပန ဧကသဘာဝန္တိ သံယောဂရဟိတံ နာမ အတ္ထတော ဧကသဘာဝံ, ဧကဓမ္မောတိ အတ္ထော. ဧတေန ဒေဝဝါဒီနံ ဗြဟ္မဒဿနံ အတ္ထေဝါတိဝါဒေါ ပရိဒီပိတော သိယာ. အတ္ထီတိ ပုစ္ဆတီတိ ယဒိ သဗ္ဗမတ္ထီတိ တဝ ဝါဒေါ, ယထာဝုတ္တာယ မမ ဒိဋ္ဌိယာ သမ္မာဒိဋ္ဌိဘာဝေါ အတ္ထီတိ ဧကန္တေန တယာ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗော, တသ္မာ ‘‘ကိံ သော အတ္ထီ’’တိ ပုစ္ဆတီတိ အတ္ထော.

การประกอบความว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่ ในกาลทั้งปวง'. ในฝ่ายนี้เอง วาทะอื่นพึงแสดงไว้ว่า 'สิ่งใดมีอยู่ สิ่งนั้นก็มีอยู่นั่นเอง สิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งนั้นก็ไม่มีอยู่นั่นเอง ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี ความพินาศแห่งสิ่งที่มีอยู่ ย่อมไม่มี' ดังนี้. การเชื่อมความว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่ ในธรรมทั้งปวง โดยอาการทั้งปวง' ดังนี้ ย่อมมี. อนึ่ง ด้วยฝ่ายเหล่านี้ วาทะว่า 'สิ่งทั้งปวงมีสภาวะทั้งปวง เพราะความไม่มีแห่งสภาวะที่สะสมด้วยพลังหลายอย่าง ความเกิดขึ้นแห่งสิ่งที่ไม่มีอยู่ ย่อมไม่มี' พึงแสดงไว้. คำว่า 'ปราศจากการประกอบ' คือ ปราศจากการประกอบด้วยลักษณะที่ควรและไม่ควรอย่างใดอย่างหนึ่ง. คำว่า 'สิ่งนั้นมีสภาวะเดียว' คือ ชื่อว่าปราศจากการประกอบ โดยอรรถคือมีสภาวะเดียว หมายความว่า เป็นธรรมเดียว. ด้วยคำนี้ วาทะที่กล่าวว่าการเห็นพรหมของพวกเทววาทีมีอยู่จริง พึงแสดงไว้. คำว่า 'ถามว่ามีอยู่หรือ' คือ หากวาทะของท่านว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' ท่านก็ต้องยอมรับโดยส่วนเดียวว่า 'ความเป็นสัมมาทิฏฐิมีอยู่ในทิฏฐิของข้าพเจ้าตามที่กล่าวมาแล้ว' เพราะฉะนั้น จึงหมายความว่า 'ถามว่าสิ่งนั้นมีอยู่หรือ'

ဝါဒယုတ္တိဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการประกอบวาทะจบลงแล้ว

၂. ကာလသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาล

၂၈၅. အတီတာ …ပေ… ကရိတွာတိ ဧတ္ထာယံ သင်္ခေပတ္ထော – အတီတံ အနာဂတန္တိ ရူပဿ ဣမံ ဝိသေသံ, ဧဝံ ဝိသေသံ ဝါ ရူပံ အဂ္ဂဟေတွာ ပစ္စုပ္ပန္နတာဝိသေသဝိသိဋ္ဌရူပမေဝ အပ္ပိယံ ပစ္စုပ္ပန္နရူပဘာဝါနံ သမာနာဓိကရဏတ္တာ ဧတသ္မိံယေဝ [Pg.91] ဝိသယေ အပ္ပေတဗ္ဗံ, ဝစီဂေါစရံ ပါပေတဗ္ဗံ သတိပိ နေသံ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗတာသင်္ခါတေ ဝိဘာဂေ တထာပိ အဝိဘဇိတဗ္ဗံ ကတွာတိ. ယသ္မာ ပန ပါဠိယံ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ဝါ ရူပန္တိ ဝါ’’တိ ပစ္စုပ္ပန္နရူပသဒ္ဒေဟိ တဒတ္ထဿ ဝတ္တဗ္ဗာကာရော ဣတိသဒ္ဒေဟိ ဒဿိတော, တသ္မာ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နသဒ္ဒေန…ပေ… ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ရူပပညတ္တီတိ ရူပါယတနပညတ္တိ. သာ ဟိ သဘာဝဓမ္မုပါဒါနာ တဇ္ဇာပညတ္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘သဘာဝပရိစ္ဆိန္နေ ပဝတ္တာ ဝိဇ္ဇမာနပညတ္တီ’’တိ. ရူပသမူဟံ ဥပါဒါယာတိ တံတံအတ္တပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတာနံ အဘာဝဝိဘာဝနာကာရေန ပဝတ္တမာနာနံ ရူပဓမ္မာနံ သမူဟံ ဥပါဒါယ. ဥပါဒါနုပါဒါနမ္ပိ ဟိ ဥပါဒါနမေဝါတိ. တသ္မာတိ သမူဟုပါဒါယာဓီနတာယ အဝိဇ္ဇမာနပညတ္တိဘာဝတော. ဝိဂမာဝတ္တဗ္ဗတာတိ ဝိဂမဿ ဝတ္ထဘာဝါပဂမဿ အဝတ္တဗ္ဗတာ. န ဟိ ဩဒါတတာဝိဂမေန အဝတ္ထံ ဟောတိ. န ပန ယုတ္တာ ရူပဘာဝဿ ဝိဂမာဝတ္တဗ္ဗတာတိ ယောဇနာ. ရူပဘာဝေါတိ စ ရူပါယတနသဘာဝေါ စက္ခုဝိညာဏဿ ဂေါစရဘာဝေါ. န ဟိ တဿ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝဝိဂမေ ဝိဂမာဝတ္တဗ္ဗတာ ယုတ္တာ.

๒๘๕. ในคำว่า 'อดีต...เป...กระทำแล้ว' นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ว่า ไม่ถือเอารูปที่เป็นอดีตและอนาคตนี้ หรือรูปที่มีความพิเศษอย่างนี้ แต่พึงนำรูปที่วิเศษด้วยความเป็นปัจจุบันเท่านั้นมาแสดงในเรื่องนี้ เพราะความเป็นปัจจุบันและรูปภาวะมีอธิกรณ์เสมอกัน พึงให้นำไปสู่คลองแห่งวาจา แม้จะมีการแบ่งแยกที่เรียกว่าความเป็นวิเศษณะและวิเสสยะของรูปเหล่านั้นอยู่ก็ตาม แต่ก็พึงกระทำให้เป็นสิ่งที่ไม่พึงแบ่งแยก. อนึ่ง เพราะในบาลีแสดงอาการที่พึงกล่าวถึงเนื้อความนั้นด้วยคำว่า 'ปัจจุบัน หรือว่า รูป' ด้วยอิติอักษร โดยใช้คำว่ารูปที่เป็นปัจจุบัน ฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำว่าปัจจุบัน...เป...ย่อมเป็นอันกล่าวไว้'. คำว่า 'รูปบัญญัติ' คือ รูปายตนบัญญัติ เพราะบัญญัตินั้นอาศัยสภาวธรรมจึงเกิดขึ้น ชื่อว่าตัชชาบัญญัติ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นวิชชมานบัญญัติที่เป็นไปในสิ่งที่กำหนดด้วยสภาวะ'. คำว่า 'อาศัยหมู่แห่งรูป' คือ อาศัยหมู่แห่งรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นไปโดยอาการแสดงความไม่มีอยู่ ซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งบัญญัติเฉพาะตนนั้นๆ. เพราะแม้การอาศัยสิ่งที่ถูกอาศัย ก็ชื่อว่าเป็นการอาศัยนั่นเอง. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' คือ เพราะความเป็นอวิชชมานบัญญัติเนื่องจากต้องอาศัยหมู่. คำว่า 'ความเป็นสิ่งที่ไม่ควรกล่าวว่าปราศไป' คือ ความไม่ควรกล่าวถึงการปราศไปแห่งความเป็นวัตถุ. จริงอยู่ เมื่อความขาวปราศไป ก็หาใช่ว่าจะไม่มีวัตถุไม่. แต่การประกอบความว่า 'ไม่ควรกล่าวถึงการปราศไปแห่งรูปภาวะ' ดังนี้ ไม่สมควร. คำว่า 'รูปภาวะ' คือ สภาวะของรูปายตนะอันเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ. จริงอยู่ เมื่อความเป็นปัจจุบันของรูปภาวะนั้นปราศไป การไม่ควรกล่าวว่าปราศไป ย่อมไม่สมควร

ကာလသံသန္ဒနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องการเทียบเคียงกาลจบลงแล้ว

ဝစနသောဓနဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายการชำระคำพูด

၂၈၈. အနာဂတံ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါတိ ဧတ္ထ ဝါ-သဒ္ဒေါ အနိယမတ္ထော ယထာ ‘‘ခဒိရေ ဝါ ဗန္ဓိတဗ္ဗံ ပလာသေ ဝါ’’တိ. တသ္မာ ‘‘ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ဟောတိ-သဒ္ဒေါ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု ယံ ကိဉ္စိ ပဓာနံ ကတွာ သမ္ဗန္ဓံ လဘတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အနာဂတံ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောန္တန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဇာယမာနံ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝံ လဘန္တံ. တေနာဟ ‘‘တညေဝ အနာဂတံ တံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ လဒ္ဓိဝသေနာ’’တိ. တမ္ပိ ဟုတွာ ဟောတီတိ ယံ အနာဂတံ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝပ္ပတ္တိယာ ‘‘ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ကိံ တဒပိ ပုန ဟုတွာ ဟောတီတိ ပုစ္ဆတိ. တဗ္ဘာဝါဝိဂမတောတိ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝတော ဟုတွာဟောတိဘာဝါနုပဂမတော. ပစ္စုပ္ပန္နာဘာဝတောတိ ပစ္စုပ္ပန္နတာယ အဘာဝတော.

๒๘๘. ในคำว่า 'อนาคต หรือว่า ปัจจุบัน' นี้ วา-ศัพท์ มีอรรถไม่แน่นอน เหมือนในประโยคว่า 'พึงผูกที่ไม้ตะเคียน หรือว่าที่ไม้ทองหลาง'. เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่าในคำว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ โหติ-ศัพท์ ย่อมได้ความเกี่ยวข้องโดยกระทำสิ่งใดสิ่งหนึ่งในอนาคตและปัจจุบันให้เป็นประธาน ท่านจึงกล่าวว่า 'อนาคต...เป...พึงเห็น'. ในคำนั้น คำว่า 'เป็นปัจจุบัน' คือ กำลังเกิดเป็นปัจจุบัน ได้ความเป็นปัจจุบัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน ด้วยอำนาจแห่งความเห็น'. คำว่า 'แม้สิ่งนั้นเป็นแล้วย่อมเป็นหรือ' คือ สิ่งใดที่ถูกกล่าวว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' เพราะอนาคตเป็นแล้วถึงความเป็นปัจจุบัน ถามว่าสิ่งนั้นแม้จะเป็นแล้วย่อมเป็นอีกหรือ. คำว่า 'เพราะไม่ปราศจากสภาวะนั้น' คือ เพราะไม่เข้าถึงความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' จากความเป็นปัจจุบัน. คำว่า 'เพราะความไม่มีแห่งปัจจุบัน' คือ เพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจุบัน

ဝစနံ [Pg.92] အရဟတီတိ ဣမိနာ ဝစနမတ္တေ န ကောစိ ဒေါသောတိ ဒဿေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယဒိပိ တဿ ပုန ဟုတွာ ဘူတဿ ပုန ဟုတွာဟောတိဘာဝေါ နတ္ထိ, ပုနပ္ပုနံ ဉာပေတဗ္ဗတာယ ပန ဒုတိယံ တတော ပရမ္ပိ တထာ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဇာနာတီတိ. ဓမ္မေတိ သဘာဝဓမ္မေ. တပ္ပဋိက္ခေပတော အဓမ္မေ အဘာဝဓမ္မေ. တေနာဟ ‘‘သသဝိသာဏေ’’တိ.

ด้วยคำว่า 'ควรแก่คำพูด' นี้ ท่านแสดงว่าไม่มีโทษใดๆ ในเพียงคำพูด. อธิบายว่า แม้ว่าความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' อีก จะไม่มีแก่สิ่งนั้นที่ได้เป็นแล้วครั้งหนึ่ง แต่เพราะความเป็นสิ่งที่พึงให้รู้แจ้งซ้ำๆ จึงควรแก่การกล่าวอย่างนั้นแม้เป็นครั้งที่สองหรือยิ่งกว่านั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงรับรองว่า 'ใช่'. คำว่า 'ในธรรม' คือ ในสภาวธรรม. เพราะปฏิเสธธรรมนั้น จึงชื่อว่าในอธรรม คือในอภาวธรรม. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในเขากระต่าย'

ပဋိက္ခိတ္တနယေနာတိ ‘‘ဟုတွာ ဟောတိ, ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ ဧတ္ထ ပုဗ္ဗေ ယဒေတံ တယာ ‘‘အနာဂတံ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ ဝဒတာ ‘‘တံယေဝ အနာဂတံ တံ ပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိ လဒ္ဓိဝသေန ‘‘အနာဂတံ ဝါ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝါ ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ကိံ တေ တမ္ပိ ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ ပုစ္ဆိတေ ယော ပရဝါဒိနာ ဟုတွာ ဘူတဿ ပုန ဟုတွာအဘာဝတော ‘‘န ဟေဝါ’’တိ ပဋိက္ခေပေါ ကတော, တေန ပဋိက္ခိတ္တနယေန. သွာယံ ယဒေဝ ရူပါဒိ အနာဂတံ, တဒေဝ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ သတိပိ အတ္ထာဘေဒေ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နန္တိ ပန အတ္ထေဝ ကာလဘေဒေါတိ တံကာလဘေဒဝိရောဓာယ ပဋိက္ခေပေါ ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘ပဋိက္ခိတ္တနယေနာတိ ကာလနာနတ္တေနာ’’တိ. တေန ဟိ သော အယဉ္စ ပဋိက္ခေပေါ နီတော ပဝတ္တိတောတိ. ပဋိညာတနယေနာတိ ဣဒမ္ပိ ယထာဝုတ္တပဋိက္ခေပါနန္တရံ ယံ ပဋိညာတံ, တံ သန္ဓာယာဟ. ယထာ ဟိ သာ ပဋိညာ အတ္ထာဘေဒေန နီတာ ပဝတ္တိတာ, တထာယမ္ပိ. တေနေဝါဟ ‘‘အတ္ထာနာနတ္တေနာ’’တိ, အနာဂတာဒိပ္ပဘေဒါယ ကာလပညတ္တိယာ ဥပါဒါနဘူတဿ အတ္ထဿ အဘေဒေနာတိ အတ္ထော. ယထာ ဥပါဒါနဘူတရူပါဒိအတ္ထာဘေဒေပိ တေသံ ခဏတ္တယာနာဝတ္တိ တံသမင်္ဂိတာ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဘာဝါဝတ္တိတာ, တထာ တတ္ထ ဝုစ္စမာနာ ဟုတွာဟောတိဘာဝါ ယထာက္ကမံ ပုရိမပစ္ဆိမေသု ပဝတ္တိတာ ပုရိမပစ္ဆိမကိရိယာတိ ကတွာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အတ္ထာနာနတ္တံ…ပေ… ပဋိဇာနာတီ’’တိ ဝတွာ ပုန ‘‘အတ္ထာနာနတ္တမေဝ ဟီ’’တိအာဒိနာ တမေဝ အတ္ထံ သမတ္ထေတိ. ယထာ ပန ‘‘တံ ဇီဝံ တံ သရီရ’’န္တိ ပဋိဇာနန္တဿ ဇီဝေါဝ သရီရံ, သရီရမေဝ ဇီဝေါတိ ဇီဝသရီရာနံ အနညတ္တံ အာပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ‘‘တညေဝ အနာဂတံ တံ ပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိ စ ပဋိဇာနန္တဿ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ အနညတ္တံ အာပန္နန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတေသု ဝုတ္တာ ဟောတိဘာဝဟုတွာဘာဝါ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသုပိ အာပဇ္ဇေယျုန္တိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧဝံ သန္တေ အနာဂတမ္ပိ ဟုတွာဟောတိ နာမ, ပစ္စုပ္ပန္နမ္ပိ ဟုတွာဟောတိယေဝ နာမာ’’တိ.

คำว่า 'โดยนัยที่ถูกปฏิเสธ' คือ ในคำว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น, เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ ในกาลก่อน สิ่งใดที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'อนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบัน' โดยถือเอาว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน' จึงกล่าวว่า 'อนาคตหรือปัจจุบันเป็นแล้วย่อมเป็น' เมื่อถูกถามว่า 'สิ่งนั้นแม้เป็นแล้วย่อมเป็นหรือ' การปฏิเสธที่ฝ่ายปรวาทีทำว่า 'ไม่เป็นเช่นนั้น' เพราะความไม่มีแห่งภาวะที่ได้เป็นแล้วอีกของสิ่งที่ได้เป็นแล้ว ด้วยนัยที่ถูกปฏิเสธนั้น สิ่งนั้นคือรูปเป็นต้นใดที่เป็นอนาคต สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นปัจจุบัน แม้จะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ แต่ในคำว่า 'อนาคตและปัจจุบัน' ย่อมมีความแตกต่างกันในกาล เพราะฉะนั้น เพื่อขัดแย้งกับความแตกต่างกันในกาลนั้น การปฏิเสธจึงเป็นไป จึงกล่าวว่า 'โดยนัยที่ถูกปฏิเสธ คือ โดยความแตกต่างกันแห่งกาล' เพราะเหตุนั้น การปฏิเสธนั้นและการปฏิเสธนี้จึงถูกนำมาใช้ คำว่า 'โดยนัยที่ยอมรับ' นี้ ก็กล่าวถึงสิ่งที่ยอมรับหลังจากที่ปฏิเสธตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะการยอมรับนั้นถูกนำมาใช้โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถฉันใด การยอมรับนี้ก็ฉันนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ' หมายถึง โดยไม่มีความแตกต่างกันในอรรถที่เป็นอุปาทานของกาลบัญญัติที่จำแนกเป็นอนาคตเป็นต้น เหมือนกับว่า แม้จะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถของรูปเป็นต้นที่เป็นอุปาทาน แต่การไม่เวียนไปในสามขณะของสิ่งเหล่านั้น การประกอบด้วยสิ่งนั้น การเวียนไปในความเป็นอนาคตและปัจจุบัน ย่อมเป็นไปฉันใด ความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' ที่กล่าวไว้ในที่นั้น ก็เป็นไปในเบื้องต้นและเบื้องปลายตามลำดับ โดยถือว่าเป็นกิริยาในเบื้องต้นและเบื้องปลายฉันนั้น เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า 'ไม่มีความแตกต่างกันในอรรถ...เป...ยอมรับ' แล้วจึงสนับสนุนอรรถนั้นอีกด้วยคำว่า 'เพราะไม่มีความแตกต่างกันในอรรถนั่นเอง...' เป็นต้น อนึ่ง เหมือนกับว่า เมื่อผู้ยอมรับว่า 'ชีวิตนั้น ร่างกายนั้น' ย่อมเกิดความไม่แตกต่างกันของชีวิตและร่างกายว่า ชีวิตนั่นแหละคือร่างกาย ร่างกายนั่นแหละคือชีวิต ฉันใด เมื่อผู้ยอมรับว่า 'สิ่งนั้นนั่นแหละเป็นอนาคต สิ่งนั้นเป็นปัจจุบัน' ย่อมเกิดความไม่แตกต่างกันของอนาคตและปัจจุบันฉันนั้น ความเป็น 'เป็นแล้วย่อมเป็น' และ 'เป็นแล้วไม่มี' ที่กล่าวไว้ในปัจจุบันและอนาคต ก็พึงเกิดขึ้นในอนาคตและปัจจุบันด้วย ดังที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'เมื่อเป็นเช่นนี้ อนาคตก็ชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็น ปัจจุบันก็ชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็นนั่นเอง'

အနုညာတပဉှဿာတိ [Pg.93] ‘‘တညေဝ အနာဂတံ တံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ? အာမန္တာ’’တိ ဧဝံ အတ္ထာနာနတ္တံ သန္ဓာယ အနုညာတဿ အတ္ထဿ. ဉာတုံ ဣစ္ဆိတော ဟိ အတ္ထော ပဉှော. ဒေါသော ဝုတ္တောတိ အနာဂတံ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နဘူတဿ ပုန အနာဂတံ ဟုတွာ ပစ္စုပ္ပန္နဘာဝါပတ္တိသင်္ခါတော ဒေါသော ဝုတ္တော ပုရိမနယေ. ပစ္ဆိမနယေ ပန အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နေသု ဧကေကဿ ဟုတွာဟောတိဘာဝါပတ္တိသင်္ခါတော ဒေါသော ဝုတ္တောတိ အတ္ထော. ပဋိက္ခိတ္တပဉှန္တိ ‘‘တံယေဝ အနာဂတံ တံ ပစ္စုပ္ပန္နန္တိ? န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ ဧဝံ ကာလနာနတ္တံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိတ္တပဉှံ. တေနာတိ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ဟောတိဟုတွာဘာဝပဋိက္ခေပေန. စောဒေတီတိ အနာဂတံ တေန ဟောတိ နာမ, ပစ္စုပ္ပန္နံ တေန ဟုတွာ နာမ, ဥဘယမ္ပိ အနညတ္တာ ဥဘယသဘာဝန္တိ စောဒေတိ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဟုတွာ ဟောတီ’’တိ ဧတသ္မိံ ပဉှေ ကထံ ဟောတိ ဒေါသောတိ စောဒေတီတိ. ‘‘တဿေဝါ’’တိ ပရိဟရတိ. ကထံ ကတွာ စောဒနာ, ကထဉ္စ ကတွာ ပရိဟာရော? အနုဇာနနပဋိက္ခေပါနံ ဘိန္နဝိသယတာယ စောဒနာ, အတ္ထာဘေဒကာလဘေဒဝိသယတ္တာ အဘိန္နာဓာရတာယ တေသံ ပရိဟာရော. တဿေဝါတိ ဟိ ပရဝါဒိနော ဧဝါတိ အတ္ထော.

คำว่า 'แห่งปัญหาที่ถูกอนุญาต' คือ ปัญหาที่ถูกอนุญาตโดยหมายถึงความไม่ต่างกันแห่งอรรถอย่างนี้ว่า 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้นแหละเป็นปัจจุบันหรือ? ใช่' เพราะอรรถที่ใคร่จะรู้ชื่อว่าปัญหา คำว่า 'โทษถูกกล่าวแล้ว' คือ โทษที่นับว่าเป็นการถึงภาวะที่อนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบัน แล้วกลับเป็นอนาคตเป็นแล้วย่อมเป็นปัจจุบันอีก ถูกกล่าวแล้วในนัยก่อน ส่วนในนัยหลัง หมายถึง โทษที่นับว่าเป็นการถึงภาวะที่แต่ละอย่างในอนาคตและปัจจุบันเป็นแล้วย่อมเป็น ถูกกล่าวแล้ว คำว่า 'ปัญหาที่ถูกปฏิเสธ' คือ ปัญหาที่ถูกปฏิเสธโดยหมายถึงความต่างกันแห่งกาลอย่างนี้ว่า 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้นแหละเป็นปัจจุบันหรือ? ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น' คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ ด้วยการปฏิเสธภาวะที่ย่อมเป็นและเป็นแล้วแห่งอนาคตและปัจจุบัน คำว่า 'ย่อมคัดค้าน' คือ ย่อมคัดค้านว่า อนาคตนั้นชื่อว่าย่อมเป็นด้วยเหตุนั้น ปัจจุบันนั้นชื่อว่าเป็นแล้วด้วยเหตุนั้น ทั้งสองอย่างไม่ต่างกันจึงมีสภาวะเป็นทั้งสองอย่าง คำว่า 'ในปัญหานี้' คือ ย่อมคัดค้านว่า ในปัญหาที่ว่า 'เป็นแล้วย่อมเป็น' นี้ โทษจะมีได้อย่างไร ย่อมแก้ว่า 'ของผู้นั้นนั่นแหละ' การคัดค้านทำอย่างไร และการแก้ทำอย่างไร การคัดค้านมีขึ้นเพราะความที่การยอมรับและการปฏิเสธมีวิสัยต่างกัน การแก้มีขึ้นเพราะความที่การยอมรับและการปฏิเสธเหล่านั้นมีที่ตั้งไม่ต่างกันโดยมีอรรถไม่ต่างกันและมีกาลต่างกันเป็นวิสัย คำว่า 'ของผู้นั้นนั่นแหละ' หมายถึง ของปรวาทีนั่นเอง

တဒုဘယံ ဂဟေတွာတိ ‘‘တံ အနာဂတံ တံ ပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိ ဥဘယံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ. ဧကေကန္တိ တေသု ဧကေကံ. ဧကေကမေဝါတိ ဥဘယံ ဧကဇ္ဈံ အဂ္ဂဟေတွာ ဧကေကမေဝ ဝိသုံ ဝိသုံ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ တထာ န ယုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဧသ နယောတိ အတိဒေသံ ကတွာ သံခိတ္တတ္တာ တံ ဒုဗ္ဗိညေယျန္တိ ‘‘အနာဂတဿ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. ပဋိဇာနိတဗ္ဗံ သိယာ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ ယထာက္ကမံ ဟောတိဟုတွာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယဒေတံ တယာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တော သံဝဏ္ဏနာနယော ပုရိမနယော, တတ္ထ ဟိ ‘‘ယဒိ တေ အနာဂတံ ဟုတွာ’’တိအာဒိနာ ဟုတွာဟောတိဘာဝေါ စောဒိတော. ‘‘အပရော နယော’’တိအာဒိကော ဒုတိယနယော. တတ္ထ ဟိ ‘‘အနာဂတဿ…ပေ… ဟုတွာဟောတိယေဝ နာမာ’’တိ အနာဂတာဒီသု ဧကေကဿ ဟုတွာဟောတိနာမတာ စောဒိတာ.

คำว่า 'ถือเอาทั้งสองอย่างนั้น' คือ ถือเอาทั้งสองอย่างคือ 'สิ่งที่เป็นอนาคตนั้น สิ่งที่เป็นปัจจุบันนั้น' รวมเป็นอันเดียวกัน คำว่า 'แต่ละอย่าง' คือ แต่ละอย่างในสิ่งเหล่านั้น คำว่า 'แต่ละอย่างนั่นแหละ' หมายถึง ไม่ถือเอาทั้งสองอย่างรวมกัน แต่ถือเอาแต่ละอย่างแยกกัน ในฝ่ายนี้ไม่ควรเป็นอย่างนั้น คำว่า 'นัยนี้' คือ เพราะกล่าวโดยย่อจึงเข้าใจยาก จึงอธิบายด้วยคำว่า 'เพราะอนาคต...' เป็นต้น อธิบายว่า พึงยอมรับว่า อนาคตและปัจจุบันมีภาวะที่ย่อมเป็นและเป็นแล้วตามลำดับ นัยแห่งการอธิบายที่ดำเนินไปโดยคำว่า 'สิ่งใดที่ท่าน...' เป็นต้น เป็นนัยก่อน เพราะในนัยนั้น ภาวะที่เป็นแล้วย่อมเป็นถูกคัดค้านโดยคำว่า 'หากอนาคตของท่านเป็นแล้ว...' เป็นต้น นัยที่สองคือคำว่า 'นัยอื่น...' เป็นต้น เพราะในนัยนั้น ภาวะที่แต่ละอย่างในอนาคตเป็นต้นชื่อว่าเป็นแล้วย่อมเป็นถูกคัดค้าน

ဝစနသောဓနဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการชำระคำพูด จบแล้ว

အတီတဉာဏာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น

၂၉၀. ကထံ [Pg.94] ဝုစ္စတီတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. တေနာတိ ဟိ ဣမိနာ ဒုတိယပုစ္ဆာယ ‘‘အတီတံ ဉာဏ’’န္တိ ဣဒံ ပစ္စာမဋ္ဌံ, တဉ္စ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဉာဏံ, အတီတဓမ္မာရမ္မဏတာယ အတီတန္တိ ဝုတ္တံ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပုန ပုဋ္ဌော အတီတာရမ္မဏံ ပစ္စုပ္ပန္နံ ဉာဏ’’န္တိအာဒိ.

๒๙๐. คำว่า 'กล่าวอย่างไร' คือ กล่าวเพราะเหตุไร คำว่า 'ด้วยเหตุนั้น' คือ ด้วยคำถามที่สองนี้ คำว่า 'อดีตญาณ' นี้ถูกอ้างถึง และญาณนั้นเป็นปัจจุบัน ถูกกล่าวว่าเป็นอดีตเพราะมีอดีตธรรมเป็นอารมณ์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'เมื่อถูกถามอีก ญาณที่เป็นปัจจุบันมีอดีตเป็นอารมณ์' เป็นต้น

အတီတဉာဏာဒိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องอดีตญาณเป็นต้น จบแล้ว

အရဟန္တာဒိကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น

၂၉၁. ‘‘အရဟံ ခီဏာသဝေါ’’တိအာဒိနာ သုတ္တဝိရောဓော ပါကဋောတိ ဣဒမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘ယုတ္တိဝိရောဓော…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ အာဟ. တတ္ထ အနာနတ္တန္တိ အဝိသေသော. ဧဝမာဒိကောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ကတကိစ္စတာဘာဝေါ အနောဟိတဘာရတာတိ ဧဝမာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๒๙๑. ความขัดแย้งกับพระสูตรโดยคำว่า 'พระอรหันต์ผู้สิ้นอาสวะ' เป็นต้น เป็นที่ประจักษ์ แสดงสิ่งนี้เอง จึงกล่าวว่า 'ความขัดแย้งด้วยเหตุผล...เป...พึงเห็น' ในที่นั้น คำว่า 'ไม่ต่างกัน' คือ ไม่มีความพิเศษ คำว่า 'เป็นต้นอย่างนี้' คือ ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' พึงเห็นการสงเคราะห์ของสิ่งเหล่านี้ เช่น ภาวะที่กิจยังไม่สำเร็จ ภาวะที่ภาระยังไม่ถูกวางลง เป็นต้น

အရဟန္တာဒိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องพระอรหันต์เป็นต้น จบแล้ว

ပဒသောဓနကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายการชำระบท

၂၉၅. ယော အတီတသဒ္ဒါဘိဓေယျော အတ္ထော, သော အတ္ထိသဒ္ဒါဘိဓေယျောတိ ဒွေပိ သမာနာဓိကရဏတ္ထာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အတီတအတ္ထိသဒ္ဒါနံ ဧကတ္ထတ္တာ’’တိ, န, အတီတသဒ္ဒါဘိဓေယျဿေဝ အတ္ထိသဒ္ဒါဘိဓေယျတ္တာ. တေနာဟ ‘‘အတ္ထိသဒ္ဒတ္ထဿ စ နွာတီတဘာဝတော’’တိ. တေန ကိံ သိဒ္ဓန္တိ အာဟ ‘‘အတီတံ နွာတီတံ, နွာတီတဉ္စ အတီတံ ဟောတီ’’တိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယဒိ တဝ မတေန အတီတံ အတ္ထိ, အတ္ထိ စ နွာတီတန္တိ အတီတဉ္စ နော အတီတံ သိယာ, တထာ အတ္ထိ နော အတီတံ အတီတဉ္စ နော အတီတံ အတီတံ သိယာတိ, ယထာ ‘‘အတီတံ အတ္ထီ’’တိ ဧတ္ထ အတီတမေဝ အတ္ထီတိ နာယံ နိယမော ဂဟေတဗ္ဗော အနတီတဿပိ အတ္ထိဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တေနေဝါဟ ‘‘အတ္ထိ သိယာ အတီတံ, သိယာ နွာတီတ’’န္တိ. ယေန ဟိ အာကာရေန အတီတဿ အတ္ထိဘာဝေါ ပရဝါဒိနာ ဣစ္ဆိတော, တေနာကာရေန အနတီတဿ အနာဂတဿ ပစ္စုပ္ပန္နဿ စ သော ဣစ္ဆိတော. ကေန ပန အာကာရေန ဣစ္ဆိတောတိ[Pg.95]? သင်္ခတာကာရေန. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တေနာတီတံ နွာတီတံ, နွာတီတံ အတီတ’’န္တိ. တသ္မာ အတီတံ အတ္ထိယေဝါတိ ဧဝမေတ္ထ နိယမော ဂဟေတဗ္ဗော. အတ္ထိဘာဝေ ဟိ အတီတံ နိယမိတံ, န အတီတေ အတ္ထိဘာဝေါ နိယမိတော, ‘‘န ပန နိဗ္ဗာနံ အတ္ထီ’’တိ ဧတ္ထ ပန နိဗ္ဗာနမေဝ အတ္ထီတိ အယမ္ပိ နိယမော သမ္ဘဝတီတိ သော ဧဝ ဂဟေတဗ္ဗော. ယဒိပိ ဟိ နိဗ္ဗာနံ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝံ ဥပါဒါယ ဥတ္တရပဒါဝဓာရဏံ လဗ္ဘတိ တဒညဿပိ အဘာဝတော, တထာပိ အသင်္ခတာကာရေန အညဿ အနုပလဗ္ဘနတော တထာ နိဗ္ဗာနမေဝ အတ္ထီတိ ပုရိမပဒါဝဓာရဏေ အတ္ထေ ဂယှမာနေ ‘‘အတ္ထိ သိယာ နိဗ္ဗာနံ, သိယာ နော နိဗ္ဗာန’’န္တိ စောဒနာ အနောကာသာ. အတီတာဒီသု ပန ပုရိမပဒါဝဓာရဏံ ပရဝါဒိနာ န ဂဟိတန္တိ နတ္ထေတ္ထ အတိပ္ပသင်္ဂေါ. အဂ္ဂဟဏဉ္စဿ ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတိ. ဧဝမေတ္ထ အတီတာဒီနံ အတ္ထိတံ ဝဒန္တဿ ပရဝါဒိဿေဝါယံ ဣဋ္ဌဝိဃာတဒေါသာပတ္တိ, န ပန နိဗ္ဗာနဿ အတ္ထိတံ ဝဒန္တဿ သကဝါဒိဿာတိ. ပဋိပါဒနာ ပတိဋ္ဌာပနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๒๙๕. อรรถะที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'อดีต' ใด อรรถะนั้นก็พึงกล่าวด้วยคำว่า 'มีอยู่' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะคำว่า อดีต และคำว่า มีอยู่ มีอรรถะเป็นอันเดียวกัน' โดยทำความเข้าใจว่า ทั้งสองคำนั้นมีอรรถะเป็นที่ตั้งเดียวกัน ข้อนั้นไม่พึงเห็นอย่างนั้น เพราะอรรถะที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'อดีต' นั่นเอง พึงกล่าวด้วยคำว่า 'มีอยู่' ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และเพราะอรรถะของคำว่า มีอยู่ มิใช่ภาวะที่เป็นอดีต' ด้วยเหตุนั้น อะไรย่อมสำเร็จ? ท่านจึงกล่าวว่า 'อดีตย่อมเป็นสิ่งมิใช่อดีต และสิ่งมิใช่อดีตย่อมเป็นอดีต' อธิบายว่า หากตามความเห็นของท่าน อดีตมีอยู่ และสิ่งมิใช่อดีตก็มีอยู่ อดีตก็พึงเป็นสิ่งมิใช่อดีตได้ ในทำนองเดียวกัน สิ่งที่มีอยู่แต่มิใช่อดีต และสิ่งมิใช่อดีตที่เป็นอดีต ก็พึงเป็นอดีตได้ เหมือนในคำว่า 'อดีตมีอยู่' นี้ ไม่พึงถือเอาข้อกำหนดว่า 'อดีตเท่านั้นที่มีอยู่' เพราะประสงค์ความมีอยู่แม้ของสิ่งมิใช่อดีตด้วย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งที่มีอยู่ อาจเป็นอดีตก็ได้ อาจมิใช่อดีตก็ได้' ภาวะที่มีอยู่ของอดีตที่ปรวาทะประสงค์ด้วยอาการใด ภาวะนั้นเขาก็ประสงค์ด้วยอาการนั้นแม้ของสิ่งมิใช่อดีต คืออนาคตและปัจจุบัน แต่เขาประสงค์ด้วยอาการใด? คือด้วยอาการที่เป็นสังขตะ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยเหตุนั้น อดีตจึงเป็นสิ่งมิใช่อดีต สิ่งมิใช่อดีตจึงเป็นอดีต' เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงถือเอาข้อกำหนดว่า 'อดีตมีอยู่แน่นอน' อย่างนี้ เพราะในภาวะที่มีอยู่ อดีตถูกกำหนดไว้ แต่ในอดีต ภาวะที่มีอยู่มิได้ถูกกำหนดไว้ แต่ในคำว่า 'แต่นิพพานมีอยู่' นี้ ข้อกำหนดว่า 'นิพพานเท่านั้นที่มีอยู่' นี้ก็เป็นไปได้ จึงพึงถือเอาข้อกำหนดนั้นนั่นแหละ ถึงแม้ว่านิพพานโดยปรมัตถ์ เมื่อถือเอาภาวะที่มีอยู่ จะได้การกำหนดบทหลัง เพราะสิ่งอื่นไม่มีอยู่ก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะสิ่งอื่นไม่ปรากฏด้วยอาการที่เป็นอสังขตะ เมื่อถือเอาอรรถะในการกำหนดบทหน้าว่า 'นิพพานเท่านั้นที่มีอยู่' การคัดค้านว่า 'สิ่งที่มีอยู่ อาจเป็นนิพพานก็ได้ อาจมิใช่นิพพานก็ได้' ย่อมไม่มีช่องว่าง แต่ในอดีตเป็นต้น ปรวาทะมิได้ถือเอาการกำหนดบทหน้าไว้ จึงไม่มีความผิดพลาดจนเกินไปในที่นี้ และการไม่ถือเอาของปรวาทะนั้น ย่อมทราบได้จากพระบาลีนั่นเอง อย่างนี้ ในที่นี้ จึงเป็นความผิดฐานทำลายหลักการที่ตนประสงค์ของปรวาทะผู้กล่าวว่าอดีตเป็นต้นมีอยู่เท่านั้น ไม่ใช่ความผิดของสกวาทะผู้กล่าวนิพพานว่ามีอยู่ พึงทราบการชี้แจงเพื่อประดิษฐานไว้ดังนี้

ဧတ္ထာဟ ‘‘အတီတံ အတ္ထီ’’တိအာဒိနာ ကိံ ပနာယံ အတီတာနာဂတာနံ ပရမတ္ထတော အတ္ထိဘာဝေါ အဓိပ္ပေတော, ဥဒါဟု န ပရမတ္ထတော. ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ ပရမတ္ထတော, သဗ္ဗကာလံ အတ္ထိဘာဝတော သင်္ခါရာနံ သဿတဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ, န စ တံ ယုတ္တံ အာဂမဝိရောဓတော ယုတ္တိဝိရောဓတော စ. အထ န ပရမတ္ထတော, ‘‘သဗ္ဗမတ္ထီ’’တိအာဒိကာ စောဒနာ နိရတ္ထိကာ သိယာ, န နိရတ္ထိကာ. သော ဟိ ပရဝါဒီ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတ’’န္တိအာဒိနာ အတီတာနာဂတာနမ္ပိ ခန္ဓဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ အသတိ စ အတီတေ ကုသလာကုသလဿ ကမ္မဿ အာယတိံ ဖလံ ကထံ ဘဝေယျ, တတ္ထ စ ပုဗ္ဗေနိဝါသဉာဏာဒိ အနာဂတေ စ အနာဂတံသဉာဏာဒိ ကထံ ပဝတ္တေယျ, တသ္မာ အတ္ထေဝ ပရမတ္ထတော အတီတာနာဂတန္တိ ယံ ပဋိဇာနာတိ, တံ သန္ဓာယ အယံ ကတာတိ. ဧကန္တေန စေတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ. ယေပိ ‘‘သဗ္ဗံ အတ္ထီ’’တိ ဝဒန္တိ အတီတံ အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္နဉ္စ, တေ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒါတိ.

ในที่นี้มีคำถามว่า ด้วยคำว่า 'อดีตมีอยู่' เป็นต้นนี้ ภาวะที่มีอยู่ของอดีตและอนาคตนี้ ประสงค์เอาโดยปรมัตถ์ หรือมิใช่โดยปรมัตถ์? ในปัญหานั้น หากประสงค์เอาโดยปรมัตถ์ เมื่อสังขารมีอยู่ตลอดกาล ก็ย่อมถึงความเป็นสัสสตะ และข้อนั้นก็ไม่สมควร เพราะขัดต่อพระอาคมและขัดต่อยุติ หากมิใช่โดยปรมัตถ์ การท้วงว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' เป็นต้น ก็พึงเป็นคำที่ไร้ประโยชน์ แต่คำนั้นไม่ไร้ประโยชน์ เพราะปรวาทะนั้น เมื่อกล่าวถึงความเป็นขันธ์แม้ของอดีตและอนาคตด้วยคำว่า 'รูปอย่างใดอย่างหนึ่งที่เป็นอดีตและอนาคต' เป็นต้น และเมื่ออดีตไม่มีอยู่ ผลของกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลในอนาคตจะพึงมีได้อย่างไร และในอดีตนั้น ปุพเพนิวาสานุสสติญาณเป็นต้น และในอนาคต อนาคตังสญาณเป็นต้น จะพึงเป็นไปได้อย่างไร เพราะฉะนั้น การที่เขายอมรับว่าอดีตและอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์นั้น ท่านจึงกล่าวคำนี้หมายถึงเรื่องนั้น และคำนี้พึงยอมรับโดยส่วนเดียว ชนเหล่าใดที่กล่าวว่า 'สิ่งทั้งปวงมีอยู่' คือ อดีต อนาคต และปัจจุบัน ชนเหล่านั้นชื่อว่า สัพพัตถิวาท

စတုဗ္ဗိဓာ စေတေ တေ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒါ. တတ္ထ ကေစိ ဘာဝညတ္တိကာ. တေ ဟိ ‘‘ယထာ သုဝဏ္ဏဘာဇနဿ ဘိန္ဒိတွာ အညထာ ကရိယမာနဿ သဏ္ဌာနဿေဝ အညထတ္တံ, န ဝဏ္ဏာဒီနံ, ယထာ စ ခီရံ ဒဓိဘာဝေန ပရိဏမန္တံ ရသဝီရိယဝိပါကေ ပရိစ္စဇတိ, န ဝဏ္ဏံ, ဧဝံ ဓမ္မာပိ အနာဂတဒ္ဓုနော ပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓံ သင်္ကမန္တာ အနာဂတဘာဝမေဝ ဇဟန္တိ, န အတ္တနော သဘာဝံ. တထာ [Pg.96] ပစ္စုပ္ပန္နဒ္ဓုနော အတီတဒ္ဓံ သင်္ကမေ’’တိ ဝဒန္တိ. ကေစိ လက္ခဏညတ္တိကာ, တေ ပန ‘‘တီသု အဒ္ဓါသု ပဝတ္တမာနော ဓမ္မော အတီတော အတီတလက္ခဏယုတ္တော, ဣတရလက္ခဏေဟိ အယုတ္တော. တထာ အနာဂတော ပစ္စုပ္ပန္နော စ. ယထာ ပုရိသော ဧကိဿာ ဣတ္ထိယာ ရတ္တော အညာသု အရတ္တော’’တိ ဝဒန္တိ. အညေ အဝတ္ထညတ္တိကာ, တေ ‘‘တီသု အဒ္ဓါသု ပဝတ္တမာနော ဓမ္မော တံ တံ အဝတ္ထံ ပတွာ အညော အညံ နိဒ္ဒိသီယတိ အဝတ္ထန္တရတော, န သဘာဝတော. ယထာ ဧကံ အက္ခံ ဧကင်္ဂေ နိက္ခိတ္တံ ဧကန္တိ ဝုစ္စတိ, သတင်္ဂေ သတန္တိ, သဟဿင်္ဂေ သဟဿန္တိ, ဧဝံသမ္ပဒမိဒ’’န္တိ. အပရေ အညထညတ္တိကာ, တေ ပန ‘‘တီသု အဒ္ဓါသု ပဝတ္တမာနော ဓမ္မော တံ တံ အပေက္ခိတွာ တဒညသဘာဝေန ဝုစ္စတိ. ယထာ တံ ဧကာ ဣတ္ထီ မာတာတိ စ ဝုစ္စတိ ဓီတာ’’တိ စ. ဧဝမေတေ စတ္တာရော သဗ္ဗတ္ထိဝါဒါ.

สัพพัตถิวาทเหล่านั้นมี ๔ อย่าง ในบรรดาสัพพัตถิวาทเหล่านั้น บางพวกเป็นภาวัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยภาวะ) พวกเขากล่าวว่า 'เหมือนภาชนะทองคำ เมื่อถูกทุบแล้วทำให้เป็นอย่างอื่น ความเป็นอย่างอื่นย่อมมีแก่สัณฐานเท่านั้น ไม่ใช่แก่สีเป็นต้น และเหมือนนมเมื่อแปรสภาพเป็นนมเปรี้ยว ย่อมละรส พละกำลัง และวิบาก แต่ไม่ละสี ฉันใด ธรรมทั้งหลายก็ฉันนั้น เมื่อเคลื่อนจากอนาคตกาลมาสู่ปัจจุบันกาล ย่อมละความเป็นอนาคตเท่านั้น ไม่ละสภาวะของตน และเมื่อเคลื่อนจากปัจจุบันกาลไปสู่อดีตกาลก็เช่นกัน' บางพวกเป็นลักขณัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยลักษณะ) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น อดีตก็ประกอบด้วยลักษณะของอดีต ไม่ประกอบด้วยลักษณะอื่น อนาคตและปัจจุบันก็เช่นกัน เหมือนบุรุษผู้กำหนัดในหญิงคนหนึ่ง แต่ไม่กำหนัดในหญิงอื่น' พวกอื่นเป็นอวัตถัญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยสถานะ) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น เมื่อถึงสถานะนั้นๆ ย่อมถูกระบุว่าเป็นอย่างนั้นๆ โดยความต่างแห่งสถานะ ไม่ใช่โดยสภาวะ เหมือนเบี้ยตัวหนึ่ง เมื่อวางไว้ในช่องหลักหน่วย เรียกว่าหนึ่ง วางไว้ในช่องหลักร้อย เรียกว่าร้อย วางไว้ในช่องหลักพัน เรียกว่าพัน ข้อนี้ก็มีอุปมาฉันนั้น' พวกสุดท้ายเป็นอัญญถาญญัตติกะ (ผู้บัญญัติโดยความเป็นอย่างอื่น) พวกเขากล่าวว่า 'ธรรมที่กำลังเป็นไปในกาลทั้งสามนั้น เมื่ออาศัยสิ่งนั้นๆ ย่อมถูกเรียกว่ามีสภาวะเป็นอย่างอื่น เหมือนหญิงคนหนึ่งถูกเรียกว่ามารดาบ้าง เรียกว่าธิดาบ้าง' สัพพัตถิวาททั้ง ๔ เหล่านี้เป็นอย่างนี้

တေသု ပဌမော ပရိဏာမဝါဒိတာယ ကာပိလပက္ခိကေသု ပက္ခိပိတဗ္ဗောတိ. ဒုတိယဿပိ ကာလသင်္ကရော အာပဇ္ဇတိ သဗ္ဗဿ သဗ္ဗလက္ခဏယောဂတော. စတုတ္ထဿပိ သင်္ကရောဝ. ဧကဿေဝ ဓမ္မဿ ပဝတ္တိက္ခဏေ တယောပိ ကာလာ သမောဓာနံ ဂစ္ဆန္တိ. ပုရိမပစ္ဆိမက္ခဏာ ဟိ အတီတာနာဂတာ, မဇ္ဈိမော ပစ္စုပ္ပန္နောတိ. တတိယဿ ပန အဝတ္ထညတ္တိကဿ နတ္ထိ သင်္ကရော ဓမ္မကိစ္စေန ကာလဝဝတ္ထာနတော. ဓမ္မော ဟိ သကိစ္စက္ခဏေ ပစ္စုပ္ပန္နော, တတော ပုဗ္ဗေ အနာဂတော, ပစ္ဆာ အတီတောတိ.

ในบรรดาสัพพัตถิวาทเหล่านั้น วาทะแรกควรจัดเข้าในฝ่ายของพวกกบิลดาบส เพราะเป็นปริณามวาทะ สำหรับวาทะที่สอง ก็ย่อมเกิดความปะปนกันของกาล เพราะธรรมทั้งปวงย่อมประกอบด้วยลักษณะทุกอย่าง สำหรับวาทะที่สี่ ก็มีความปะปนกันเช่นกัน เพราะในขณะที่ธรรมอย่างหนึ่งกำลังเป็นไป กาลทั้งสามย่อมรวมกัน เพราะขณะก่อนและขณะหลังเป็นอดีตและอนาคต ส่วนขณะกลางเป็นปัจจุบัน แต่สำหรับวาทะที่สาม คือ อวัตถัญญัตติกะ ไม่มีการปะปนกันของกาล เพราะมีการกำหนดกาลด้วยกิจของธรรม ด้วยว่า ธรรมย่อมเป็นปัจจุบันในขณะที่ทำกิจของตน ก่อนหน้านั้นเป็นอนาคต และหลังจากนั้นเป็นอดีต

တတ္ထ ယဒိ အတီတမ္ပိ ဓရမာနသဘာဝတာယ အတ္ထိ အနာဂတမ္ပိ, ကသ္မာ တံ အတီတန္တိ ဝုစ္စတိ အနာဂတန္တိ ဝါ, နနု ဝုတ္တံ ‘‘ဓမ္မကိစ္စေန ကာလဝဝတ္ထာနတော’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ပစ္စုပ္ပန္နဿ စက္ခုဿ ကိံ ကိစ္စံ, အနဝသေသပစ္စယသမဝါယေ ဖလုပ္ပာဒနံ. ဧဝံ သတိ အနာဂတဿပိ စဿ တေန ဘဝိတဗ္ဗံ အတ္ထိဘာဝတောတိ လက္ခဏသင်္ကရော သိယာ. ဣဒဉ္စေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ, တေနေဝ သဘာဝေန သတော ဓမ္မဿ ကိစ္စံ, ကိစ္စကရဏေ ကော ဝိဗန္ဓော, ယေန ကဒါစိ ကရောတိ ကဒါစိ န ကရောတိ ပစ္စယသမဝါယဘာဝတော, ကိစ္စဿ သမဝါယာဘာဝတောတိ စေ? တံ န, နိစ္စံ အတ္ထိဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တတော ဧဝ စ အဒ္ဓုနံ အဝဝတ္ထာနံ. ဓမ္မော ဟိ တေနေဝ သဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနော ကသ္မာ ကဒါစိ အတီတောတိ ဝုစ္စတိ ကဒါစိ အနာဂတောတိ ကာလဿ ဝဝတ္ထာနံ န သိယာ. ယော ဟိ ဓမ္မော အဇာတော, သော အနာဂတော. ယော ဇာတော န စ နိရုဒ္ဓေါ, သော ပစ္စုပ္ပန္နော. ယော နိရုဒ္ဓေါ, သော အတီတော. ဣဒမေဝေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယဒိ ယထာ ဝတ္တမာနံ အတ္ထိ[Pg.97], တထာ အတီတံ အနာဂတဉ္စ အတ္ထိ, တဿ တထာ သတော အဇာတတာ နိရုဒ္ဓတာ စ ကေန ဟောတီတိ. တေနေဝ ဟိ သဘာဝေန သတော ဓမ္မဿ ကထမိဒံ သိဇ္ဈတိ အဇာတောတိ ဝါ နိရုဒ္ဓေါတိ ဝါ. ကိံ တဿ ပုဗ္ဗေ နာဟောသိ, ယဿ အဘာဝတော အဇာတောတိ ဝုစ္စတိ, ကိဉ္စ ပစ္ဆာ နတ္ထိ, ယဿ အဘာဝတော နိရုဒ္ဓေါတိ ဝုစ္စတိ. တသ္မာ သဗ္ဗထာပိ အဒ္ဓတ္တယံ န သိဇ္ဈတိ, ယဒိ အဟုတွာ သင်္ဂတိ ဟုတွာ စ ဝိနဿတီတိ န သမ္ပဋိစ္ဆန္တိ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သင်္ခတလက္ခဏယောဂတော န သဿတဘာဝပ္ပသင်္ဂေါ’’တိ, တယိဒံ ကေဝလံ ဝါစာဝတ္ထုမတ္တံ ဥဒယဝယာသမ္ဘဝတော, အတ္ထိ စ နာမ သဗ္ဗဒါ သော ဓမ္မော, န စ နိစ္စောတိ ကုတောယံ ဝါစာယုတ္တိ.

ในข้อนั้น หากแม้อดีตและอนาคตมีอยู่โดยความเป็นสภาวะที่ดำรงอยู่ ทำไมจึงเรียกว่าอดีตหรืออนาคตเล่า มิใช่กล่าวไว้แล้วหรือว่า "เพราะการกำหนดกาลด้วยกิจของธรรม" หากเป็นเช่นนั้น กิจของจักขุที่เป็นปัจจุบันคืออะไร คือการยังผลให้เกิดขึ้นเมื่อปัจจัยทั้งหลายประชุมพร้อมกันโดยไม่เหลือ เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้อนาคตก็ควรมีกิจนั้นด้วยเพราะความเป็นสิ่งที่มีอยู่จริง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะพึงมีความปะปนกันแห่งลักษณะ ในข้อนี้ควรกล่าวว่า กิจย่อมมีแก่ธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง อะไรเล่าเป็นเครื่องขัดขวางในการทำกิจนั้น ที่เป็นเหตุให้บางครั้งทำ บางครั้งไม่ทำ หากจะกล่าวว่า "เพราะความมีอยู่แห่งการประชุมพร้อมกันของปัจจัย และเพราะความไม่มีแห่งการประชุมพร้อมกันของกิจ" ข้อนั้นไม่ถูก เพราะท่านปรารถนาความเป็นสิ่งที่มีอยู่ตลอดไป และเพราะเหตุนั้นเอง การกำหนดกาลจึงไม่แน่นอน เพราะธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง ทำไมบางครั้งจึงเรียกว่าอดีต บางครั้งเรียกว่าอนาคต การกำหนดกาลย่อมไม่พึงมี ธรรมใดที่ยังไม่เกิด ธรรมนั้นเป็นอนาคต ธรรมใดที่เกิดแล้วแต่ยังไม่ดับ ธรรมนั้นเป็นปัจจุบัน ธรรมใดที่ดับแล้ว ธรรมนั้นเป็นอดีต ข้อนี้แหละที่ควรกล่าวในที่นี้ หากอดีตและอนาคตมีอยู่เหมือนปัจจุบันที่มีอยู่ ความที่ธรรมที่มีอยู่เช่นนั้นเป็นสภาพยังไม่เกิดและดับแล้ว ย่อมมีได้อย่างไร เพราะธรรมที่มีอยู่ด้วยสภาวะนั้นนั่นเอง ความเป็นสภาพยังไม่เกิดหรือดับแล้วนี้จะสำเร็จได้อย่างไร อะไรเล่าที่ไม่มีอยู่ก่อนหน้านั้น ซึ่งเพราะความไม่มีนั้นจึงเรียกว่ายังไม่เกิด และอะไรเล่าที่ไม่มีอยู่ภายหลัง ซึ่งเพราะความไม่มีนั้นจึงเรียกว่าดับแล้ว เพราะฉะนั้น กาลทั้งสามย่อมไม่สำเร็จโดยประการทั้งปวง หากพวกเขาไม่ยอมรับว่า (สังขาร) ย่อมประชุมกัน (เกิดขึ้น) ทั้งที่ยังไม่มีอยู่ และเมื่อมีอยู่แล้วย่อมพินาศไป ส่วนที่กล่าวว่า "เพราะประกอบด้วยลักษณะของสังขตะ จึงไม่พึงถึงความเป็นสัสสตธรรม" ข้อนั้นเป็นเพียงเรื่องของถ้อยคำเท่านั้น เพราะการเกิดขึ้นและการเสื่อมไปย่อมมีไม่ได้ และธรรมนั้นมีอยู่ตลอดไป แต่ไม่ชื่อว่าเที่ยง คำพูดนี้จะสมเหตุสมผลได้อย่างไร

သဘာဝေါ သဗ္ဗဒါ အတ္ထိ, နိစ္စော ဓမ္မော န ဝုစ္စတိ;

ဓမ္မော သဘာဝတော နာညော, အဟော ဓမ္မေသု ကောသလံ.

สภาวะมีอยู่ตลอดกาล แต่ธรรมไม่ถูกเรียกว่าเที่ยง ธรรมไม่ต่างจากสภาวะ โอ้ ความฉลาดในธรรมทั้งหลาย!

ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ အတီတာနာဂတ’’န္တိအာဒိနာ အတီတာနာဂတာနံ ခန္ဓဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာ အတ္ထေဝါတိ, ဝဒါမ. အတီတံ ဘူတပုဗ္ဗံ, အနာဂတံ ယံ သတိ ပစ္စယေ ဘဝိဿတိ, တဒုဘယဿပိ ရုပ္ပနာဒိသဘာဝါနာတိဝတ္တနတော ရူပက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါ ဝုတ္တော. ယထာဓမ္မသဘာဝါနာတိဝတ္တနတော အတီတာ ဓမ္မာ အနာဂတာ ဓမ္မာတိ, န ဓရမာနသဘာဝတာယ. ကော စ ဧဝမာဟ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ ဝိယ တံ အတ္ထီ’’တိ. ကထံ ပနေတံ အတ္ထီတိ? အတီတာနာဂတသဘာဝေန. ဣဒံ ပန တဝေဝ ဥပဋ္ဌိတံ, ကထံ တံ အတီတံ အနာဂတဉ္စ ဝုစ္စတိ, ယဒိ နိစ္စကာလံ အတ္ထီတိ.

ส่วนที่กล่าวว่า "รูปใดรูปหนึ่งที่เป็นอดีต อนาคต" เป็นต้น เพราะมีการกล่าวถึงความเป็นขันธ์ของอดีตและอนาคต จึงมีอยู่จริงนั้น เรากล่าวว่า อดีตคือสิ่งที่เคยเป็นมาแล้ว อนาคตคือสิ่งที่จะมีขึ้นเมื่อมีปัจจัยพร้อม ความเป็นรูปขันธ์เป็นต้นของอดีตและอนาคตทั้งสองนั้น ท่านกล่าวไว้เพราะไม่ล่วงเลยสภาวะมีการสลายไปเป็นต้น ธรรมที่เป็นอดีตและธรรมที่เป็นอนาคต (มีอยู่) เพราะไม่ล่วงเลยสภาวะของธรรมตามที่เป็นจริง ไม่ใช่มีอยู่โดยความเป็นสภาวะที่ดำรงอยู่ และใครเล่ากล่าวว่า "สิ่งนั้นมีอยู่เหมือนปัจจุบัน" ก็สิ่งนั้นมีอยู่ได้อย่างไร มีอยู่ด้วยสภาวะของอดีตและอนาคต แต่ข้อนี้แหละที่ท่านเองได้ตั้งขึ้นว่า "หากสิ่งนั้นมีอยู่ตลอดกาล แล้วจะเรียกว่าอดีตและอนาคตได้อย่างไร"

ယံ ပန ‘‘န တာဝ ကာလံ ကရောတိ, ယာဝ န တံ ပါပံ ဗျန္တီ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၅၀) သုတ္တေ ဝုတ္တံ, တံ ယသ္မိဉ္စ သန္တာနေ ကမ္မံ ကတူပစိတံ, တတ္ထ တေနာဟိတံ တံဖလုပ္ပာဒနသမတ္ထတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န အတီတဿ ကမ္မဿ ဓရမာနသဘာဝတ္တာ. တထာ သတိ သကေန ဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနံ ကထံ တံ အတီတံ နာမ သိယာ. ဣတ္ထဉ္စေတံ ဧဝံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, ယံ သင်္ခါရာ အဟုတွာ သမ္ဘဝန္တိ, ဟုတွာ ပတိဝေန္တိ တေသံ ဥဒယတော ပုဗ္ဗေ ဝယတော စ ပစ္ဆာ န ကာစိ ဌိတိ နာမ အတ္ထိ, ယတော အတီတာနာဂတံ အတ္ထီတိ ဝုစ္စေယျ. တေန ဝုတ္တံ –

ส่วนที่กล่าวไว้ในพระสูตรว่า "เขายังไม่ทำกาละ (ตาย) ตราบเท่าที่กรรมชั่วนั้นยังไม่สิ้นไป" (ม.นิ. ๓.๒๕๐) นั้น ท่านกล่าวหมายถึงความสามารถในการยังผลให้เกิดขึ้นที่กรรมนั้นประดิษฐานไว้ในสันดานที่ได้สั่งสมกรรมไว้ ไม่ใช่เพราะกรรมที่เป็นอดีตมีสภาวะที่ดำรงอยู่ เมื่อเป็นเช่นนั้น สิ่งที่มีอยู่ด้วยสภาวะของตนเอง จะชื่อว่าเป็นอดีตได้อย่างไร และข้อนี้พึงยอมรับอย่างนี้ว่า สังขารทั้งหลายย่อมเกิดขึ้นทั้งที่ยังไม่มีอยู่ และเมื่อมีอยู่แล้วย่อมพินาศไป ก่อนการเกิดขึ้นและหลังการดับไปของสังขารเหล่านั้น ไม่มีความตั้งอยู่ใดๆ เลย ที่จะพึงกล่าวได้ว่าอดีตและอนาคตมีอยู่ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ว่า—

‘‘အနိဓာနဂတာ ဘဂ္ဂါ, ပုဉ္ဇော နတ္ထိ အနာဂတေ;

ဥပ္ပန္နာ ယေပိ တိဋ္ဌန္တိ, အာရဂ္ဂေ သာသပူပမာ’’တိ. (မဟာနိ. ၁၀, ၃၉);

สังขารทั้งหลายที่แตกสลายไปแล้ว ไม่มีการเก็บสะสมไว้ กอง (สังขาร) ในอนาคตก็ไม่มี แม้สังขารที่เกิดขึ้นแล้วตั้งอยู่ ก็อุปมาเหมือนเมล็ดผักกาดบนปลายเหล็กแหลม

ယဒိ [Pg.98] စာနာဂတံ ပရမတ္ထတော သိယာ, အဟုတွာ သမ္ဘဝန္တီတိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ. ပစ္စုပ္ပန္နကာလေ အဟုတွာ သမ္ဘဝန္တီတိ စေ? န, ဓမ္မပ္ပဝတ္တိမတ္တတ္တာ ကာလဿ. အထ အတ္တနော သဘာဝေန အဟုတွာ သမ္ဘဝန္တီတိ, သိဒ္ဓမေတံ အနာဂတံ ပရမတ္ထတော နတ္ထီတိ. ယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘အသတိ အတီတေ ကုသလာကုသလဿ ကမ္မဿ အာယတိံ ဖလံ ကထံ ဘဝေယျာ’’တိ, န ခေါ ပနေတ္ထ အတီတကမ္မတော ဖလုပ္ပတ္တိ ဣစ္ဆိတာ, အထ ခေါ တဿ ကတတ္တာ တဒါဟိတဝိသေသတော သန္တာနတော. ဝုတ္တဉှေတံ ဘဂဝတာ ‘‘ကာမာဝစရဿ ကုသလဿ ကမ္မဿ ကတတ္တာ ဥပစိတတ္တာ ဝိပါကံ စက္ခုဝိညာဏံ ဥပ္ပန္နံ ဟောတီ’’တိ (ဓ. သ. ၄၃၁). ယဿ ပန အတီတာနာဂတံ ပရမတ္ထတော အတ္ထိ, တဿ ဖလံ နိစ္စမေဝ အတ္ထီတိ ကိံ တတ္ထ ကမ္မဿ သာမတ္ထိယံ. ဥပ္ပာဒနေ စေ, သိဒ္ဓမိဒံ အဟုတွာ ဘဝတီတိ. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘အသတိ အတီတာနာဂတေ ကထံ တတ္ထ ဉာဏံ ပဝတ္တေယျာ’’တိ, ယထာ တံ အာလမ္ဗဏံ, တံ တထာ အတ္ထိ, ကထဉ္စ တံ အာလမ္ဗဏံ, အဟောသိ ဘဝိဿတိ စာတိ. န ဟိ ကောစိ အတီတံ အနုဿရန္တော အတ္ထီတိ အနုဿရတိ, အထ ခေါ အဟောသီတိ. ယထာ ပန ဝတ္တမာနံ အာရမ္မဏံ အနုဘူတံ, တထာ တံ အတီတံ အနုဿရတိ. ယထာ စ ဝတ္တမာနံ ဘဝိဿတိ, တထာ ဗုဒ္ဓါဒီဟိ ဂယှတိ. ယဒိ စ တံ တထေဝ အတ္ထိ, ဝတ္တမာနမေဝ တံ သိယာ. အထ နတ္ထိ, သိဒ္ဓံ ‘‘အသန္တံ ဉာဏဿ အာရမ္မဏံ ဟောတီ’’တိ. ဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ ဟိ စိတ္တသညာတံ အဝိဇ္ဇမာနံ ဝါ အာရမ္မဏံ ဧတေသံ အတ္ထီတိ အာရမ္မဏာ, စိတ္တစေတသိကာ, န ဝိဇ္ဇမာနံယေဝ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တနတော, တသ္မာ ပစ္စုပ္ပန္နမေဝ ဓရမာနသဘာဝံ န အတီတာနာဂတန္တိ န တိဋ္ဌတိ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒေါ. ကေစိ ပန ‘‘န အတီတာဒီနံ အတ္ထိတာပဋိညာယ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒါ, အထ ခေါ အာယတနသဗ္ဗဿ အတ္ထိတာပဋိညာယာ’’တိ ဝဒန္တိ, တေသံ မတေန သဗ္ဗေဝ သာသနိကာ သဗ္ဗတ္ထိဝါဒါ သိယုန္တိ.

หากอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์ ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้น. หากกล่าวว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้นในปัจจุบันกาลเล่า? ไม่ใช่ เพราะกาลเป็นเพียงการดำเนินไปของธรรม. หากกล่าวว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วเกิดขึ้นด้วยสภาวะของตนเอง ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า อนาคตไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์. ส่วนที่กล่าวว่า “เมื่ออดีตไม่มีอยู่ ผลของกรรมที่เป็นกุศลและอกุศลในอนาคตจะพึงมีได้อย่างไร” นั้น ความจริงแล้วในที่นี้ไม่ได้ประสงค์การเกิดขึ้นของผลจากกรรมในอดีต แต่ประสงค์การเกิดขึ้นจากความที่กรรมนั้นถูกกระทำแล้ว จากความพิเศษที่กรรมนั้นฝากไว้ และจากสันตติ (ความสืบต่อ). พระผู้มีพระภาคเจ้าได้ตรัสไว้ว่า “เพราะกรรมที่เป็นกุศลในกามภพได้กระทำแล้ว สั่งสมแล้ว วิบากคือจักขุวิญญาณจึงเกิดขึ้น” (ธ.ส. 431). แต่สำหรับผู้ที่เชื่อว่าอดีตและอนาคตมีอยู่โดยปรมัตถ์ ผลย่อมมีอยู่เป็นนิตย์เสมอไป กรรมจะมีความสามารถอะไรในที่นั้นเล่า? หากกล่าวว่ามีความสามารถในการทำให้เกิด ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า สิ่งที่ยังไม่เคยมีแล้วย่อมมีขึ้น. ส่วนที่กล่าวว่า “เมื่ออดีตและอนาคตไม่มีอยู่ ญาณจะพึงดำเนินไปในที่นั้นได้อย่างไร” นั้น ก็คืออารมณ์นั้นมีอยู่เช่นไร ก็มีอยู่เช่นนั้น และอารมณ์นั้นมีอยู่เช่นไร ก็คือมีอยู่แล้วและจะมีอยู่. ไม่มีใครระลึกถึงอดีตโดยระลึกว่า “มีอยู่” แต่ระลึกว่า “มีอยู่แล้ว”. อนึ่ง บุคคลย่อมระลึกถึงอดีตนั้นได้เช่นเดียวกับที่อารมณ์ปัจจุบันถูกประสบแล้ว. และพระพุทธเจ้าเป็นต้นย่อมทรงหยั่งรู้สิ่งที่จักมีในอนาคตได้เช่นเดียวกับสิ่งที่มีอยู่ในปัจจุบัน. หากสิ่งนั้นมีอยู่เช่นนั้นจริง สิ่งนั้นก็พึงเป็นปัจจุบันไปเสีย. หากไม่มีอยู่ ก็เป็นอันสำเร็จแล้วว่า “สิ่งที่ไม่มีอยู่ย่อมเป็นอารมณ์ของญาณ”. เพราะจิตและเจตสิกมีอารมณ์คือสิ่งที่ปรากฏอยู่หรือสิ่งที่จิตรับรู้ว่าไม่มีอยู่เป็นอารมณ์ ไม่ได้ดำเนินไปโดยอาศัยแต่สิ่งที่ปรากฏอยู่เท่านั้น เพราะฉะนั้น วาทะของพวกสัพพัตถิวาทจึงไม่ตั้งอยู่ได้ (คือไม่ถูกต้อง) เพราะสภาวะที่ดำรงอยู่มีเพียงปัจจุบันเท่านั้น ไม่ใช่อดีตและอนาคต. แต่บางพวกกล่าวว่า “สัพพัตถิวาทไม่ได้ยืนยันการมีอยู่ของอดีตเป็นต้น แต่ยืนยันการมีอยู่ของอายตนะทั้งหมด” ตามความเห็นของพวกเขานั้น พุทธศาสนิกชนทั้งหมดก็พึงเป็นสัพพัตถิวาทไป.

ပဒသောဓနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการชำระบทจบลงแล้ว.

သဗ္ဗမတ္ထီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่อง “มีอยู่ทั้งหมด” จบลงแล้ว.

၆. အတီတက္ခန္ဓာဒိကထာ

๖. เรื่องขันธ์เป็นต้นที่เป็นอดีต.

၁. နသုတ္တသာဓနကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยไม่ใช้สูตร.

၂၉၇. ‘‘အတီတံ [Pg.99] အနာဂတံ ပစ္စုပ္ပန္န’’န္တိ အယံ ကာလဝိဘာဂပရိစ္ဆိန္နော ဝေါဟာရော ဓမ္မာနံ တံ တံ အဝတ္ထာဝိသေသံ ဥပါဒါယ ပညတ္တော. ဓမ္မော ဟိ သကိစ္စက္ခဏေ ပစ္စုပ္ပန္နော, တတော ပုဗ္ဗေ အနာဂတော, ပစ္ဆာ အတီတောတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. တတ္ထ ယဒိပိ ဓမ္မာ အနိစ္စတာယ အနဝဋ္ဌိတာ, အဝတ္ထာ ပန တေသံ ယထာဝုတ္တာ ဝဝတ္ထိတာတိ တဒုပါဒါနာ ကာလပညတ္တိပိ ဝဝတ္ထိတာ ဧဝ. န ဟိ အတီတာဒိ အနာဂတာဒိဘာဝေန ဝေါဟရီယတိ, ခန္ဓာဒိပညတ္တိ ပန အနပေက္ခိတကာလဝိသေသာ. တီသုပိ ဟိ ကာလေသု ရူပက္ခန္ဓော ရူပက္ခန္ဓောဝ, တထာ သေသာ ခန္ဓာ အာယတနဓာတုယော စ. ဧဝမဝဋ္ဌိတေ ယသ္မာ ပရဝါဒီ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ဣမံ ပစ္စုပ္ပန္နနိယတံ ဝေါဟာရံ အတီတာနာဂတေသုပိ အာရောပေတိ, တသ္မာ သော အဒ္ဓသင်္ကရံ ကရောတိ. ပရမတ္ထတော အဝိဇ္ဇမာနေ ဝိဇ္ဇမာနေ ကတွာ ဝေါဟရတီတိ တတော ဝိဝေစေတုံ ‘‘အတီတံ ခန္ဓာ’’တိအာဒိကာ အယံ ကထာ အာရဒ္ဓါ.

๒๙๗. คำว่า “อดีต อนาคต ปัจจุบัน” นี้ เป็นโวหารที่แบ่งกาลออกไป โดยบัญญัติขึ้นโดยอาศัยความต่างแห่งระยะของธรรมแต่ละอย่าง. ธรรมนั้นแล เมื่อถึงขณะที่ทำกิจของตน ก็เป็นปัจจุบัน ก่อนหน้านั้นเป็นอนาคต หลังจากนั้นเป็นอดีต ความหมายนี้ได้กล่าวไว้แล้ว. ในที่นั้น แม้ว่าธรรมทั้งหลายจะไม่ตั้งอยู่ได้เพราะความเป็นอนิจจัง แต่ระยะของธรรมเหล่านั้นก็ถูกกำหนดไว้แน่นอนตามที่กล่าวมาแล้ว เพราะอาศัยระยะนั้น การบัญญัติกาลก็ถูกกำหนดไว้แน่นอนเช่นกัน. อดีตเป็นต้นย่อมไม่ถูกเรียกขานด้วยความเป็นอนาคตเป็นต้น แต่การบัญญัติขันธ์เป็นต้นนั้นไม่ขึ้นอยู่กับความต่างแห่งกาล. เพราะในกาลทั้งสาม รูปขันธ์ก็คือรูปขันธ์นั่นเอง เช่นเดียวกับขันธ์ที่เหลือ อายตนะและธาตุทั้งหลาย. เมื่อเป็นเช่นนี้ เพราะว่าฝ่ายตรงข้ามนำโวหารที่จำกัดอยู่เฉพาะปัจจุบันว่า “มีอยู่” ไปใช้กับอดีตและอนาคตด้วย เขาจึงทำให้กาลปะปนกัน. เพื่อแยกแยะจากสิ่งนั้นว่า เขาเรียกขานสิ่งที่ไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์ว่ามีอยู่ เรื่อง “ขันธ์ที่เป็นอดีต” เป็นต้นนี้จึงได้เริ่มต้นขึ้น.

ယသ္မာ ပန ရုပ္ပနာဒိသဘာဝေ အတီတာဒိဘေဒဘိန္နေ ဓမ္မေ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ တတ္ထ ရာသဋ္ဌံ ဥပါဒါယ ခန္ဓပညတ္တိ, စက္ခုရူပါဒီသု ကာရဏာဒိအတ္ထံ သုညတဋ္ဌဉ္စ ဥပါဒါယ အာယတနပညတ္တိ ဓာတုပညတ္တိ စ, တသ္မာ သာ အဒ္ဓတ္တယသာဓာရဏာ, န အတီတာဒိပညတ္တိ ဝိယ အဒ္ဓဝိသေသာဓိဋ္ဌာနာတိ အာဟ ‘‘ခန္ဓာဒိဘာဝါဝိဇဟနတော အတီတာနာဂတာန’’န္တိ. တေ ပနေတေ အတီတာဒိကေ ခန္ဓာဒိကေ ဝိယ သဘာဝဓမ္မတော သဉ္ဇာနန္တော ပရဝါဒီ ‘‘အတ္ထီ’’တိ ပဋိဇာနာတီတိ အာဟ ‘‘အတီတာနာဂတာနံ အတ္ထိတံ ဣစ္ဆန္တဿာ’’တိ. သေသမေတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယမေဝ.

เพราะว่าการบัญญัติขันธ์นั้น อาศัยความหมายว่าเป็นกองรวมกันในธรรมที่มีสภาวะมีการแตกสลายเป็นต้น ซึ่งแตกต่างกันโดยอดีตเป็นต้น โดยรวบรวมไว้เป็นอันเดียวกัน และการบัญญัติอายตนะและธาตุนั้น อาศัยความเป็นเหตุเป็นต้นในจักขุรูปเป็นต้น และอาศัยความหมายว่าเป็นของว่างเปล่า เพราะฉะนั้น การบัญญัติเหล่านั้นจึงเป็นของทั่วไปในกาลทั้งสาม ไม่ได้ตั้งอยู่บนกาลพิเศษเหมือนการบัญญัติอดีตเป็นต้น จึงกล่าวว่า “เพราะอดีตและอนาคตไม่ละทิ้งความเป็นขันธ์เป็นต้น”. ฝ่ายตรงข้ามนั้น เมื่อเข้าใจอดีตเป็นต้นเหล่านั้นว่าเป็นธรรมที่มีสภาวะเหมือนขันธ์เป็นต้น จึงยืนยันว่า “มีอยู่” จึงกล่าวว่า “สำหรับผู้ที่ต้องการการมีอยู่ของอดีตและอนาคต”. ส่วนที่เหลือที่ควรกล่าวในที่นี้ ก็เป็นไปตามนัยที่กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว.

‘‘တယောမေ, ဘိက္ခဝေ, နိရုတ္တိပထာ’’တိ သုတ္တံ နိရုတ္တိပထသုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ ပစ္စုပ္ပန္နဿေဝ အတ္ထိဘာဝေါ ဝုတ္တော, န အတီတာနာဂတာနံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထိတာယ ဝါရိတတ္တာ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘အတ္ထိ, ဘိက္ခဝေ, နိဗ္ဗာန’’န္တိ ဣဒံ ကထန္တိ? တံ သဗ္ဗဒါ ဥပလဒ္ဓိတော ဝုတ္တံ နိစ္စသဘာဝဉာပနတ္ထံ အသင်္ခတဓမ္မဿ, ဣဓ ပန သင်္ခတဓမ္မာနံ ခဏတ္တယသမင်္ဂိတာယ အတ္ထိဘာဝေါ န တတော ပုဗ္ဗေ ပစ္ဆာ စာတိ ပညာပနတ္ထံ ‘‘ယံ, ဘိက္ခဝေ, ရူပံ…ပေ… န တဿ သင်္ခါ ဘဝိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတေန ‘‘အတ္ထီ’’တိ သမညာယ အနုပါဒါနတော အတီတံ အနာဂတံ ပရမတ္ထတော [Pg.100] နတ္ထီတိ ဒဿိတံ ဟောတိ. ဣမိနာဝူပါယေနာတိ ‘‘ခန္ဓာဒိဘာဝါဝိဇဟနတော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေန ဟေတုနာ. ဥပပတ္တိသာဓနယုတ္တိ ဟိ ဣဓ ‘‘ဥပါယော’’တိ ဝုတ္တာ.

พระสูตรที่ว่า “ภิกษุทั้งหลาย นิรุตติบท ๓ อย่างเหล่านี้” คือ นิรุตติปถสูตร. ในพระสูตรนั้น ได้กล่าวถึงการมีอยู่ของปัจจุบันเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงอดีตและอนาคต. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะการมีอยู่ถูกห้ามไว้”. ถ้าเช่นนั้น คำว่า “ภิกษุทั้งหลาย นิพพานมีอยู่” นี้กล่าวไว้อย่างไร? คำนั้นกล่าวไว้เพื่อแสดงสภาวะที่เที่ยงแท้ของอสังขตธรรมว่าสามารถเข้าถึงได้ตลอดเวลา แต่ในที่นี้กล่าวไว้เพื่อแสดงว่า สังขตธรรมมีการมีอยู่พร้อมด้วยขณะทั้งสาม ไม่ได้มีอยู่ก่อนหน้านั้นหรือหลังจากนั้น จึงกล่าวว่า “ภิกษุทั้งหลาย รูปใด... (ละไว้)... การเรียกชื่อของรูปนั้นจักไม่มี”. ด้วยเหตุนี้ การไม่ยึดถือชื่อว่า “มีอยู่” จึงแสดงให้เห็นว่า อดีตและอนาคตไม่มีอยู่โดยปรมัตถ์. ด้วยอุบายนี้ คือด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วว่า “เพราะไม่ละทิ้งความเป็นขันธ์เป็นต้น”. เพราะในที่นี้ “อุบาย” หมายถึงเหตุผลในการแสดงการเกิดขึ้น.

နသုတ္တသာဓနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยไม่ใช้สูตรจบลงแล้ว.

၂. သုတ္တသာဓနကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยใช้สูตร.

၂၉၈. ဧတေ ဓမ္မာတိ ဧတေ ခန္ဓအာယတနဓာတုဓမ္မာ. သုတ္တာဟရဏန္တိ နိရုတ္တိပထသုတ္တာဟရဏံ. နေသန္တိ အတီတာနာဂတာနံ.

๒๙๘. คำว่า “ธรรมเหล่านี้” หมายถึง ธรรมที่เป็นขันธ์ อายตนะ และธาตุเหล่านี้. คำว่า “การยกสูตรมา” หมายถึง การยกนิรุตติปถสูตรมา. คำว่า “ของสิ่งเหล่านั้น” หมายถึง ของอดีตและอนาคต.

သုတ္တသာဓနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการแสดงเหตุผลโดยใช้สูตรจบลงแล้ว.

အတီတက္ခန္ဓာဒိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องขันธ์เป็นต้นที่เป็นอดีตจบลงแล้ว.

၇. ဧကစ္စံအတ္ထီတိကထာ

๗. เรื่อง “บางอย่างมีอยู่”.

၁. အတီတာဒိဧကစ္စကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องบางอย่างที่เป็นอดีตเป็นต้น.

၂၉၉. ယေ ကတူပစိတာ ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ ဝိပါကဒါနာယ အကတောကာသာ, ကတောကာသာ စ ယေ ‘‘ဩကာသကတုပ္ပန္နာ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. ယေ စ ဝိပ္ပကတဝိပါကာ, တေ သဗ္ဗေပိ ‘‘အဝိပက္ကဝိပါကာ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေသံ ဝိပါကဒါနသာမတ္ထိယံ အနပဂတန္တိ အဓိပ္ပာယေန ပရဝါဒီ အတ္ထိတံ ဣစ္ဆတိ. ယေ ပန ပရဝါဒီ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝိပက္ကဝိပါကာ ကုသလာကုသလာ ဓမ္မာ, တေသံ အပဂတန္တိ နတ္ထိတံ ဣစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘အတ္ထီတိ ဧကစ္စံ အတ္ထိ ဧကစ္စံ နတ္ထီ’’တိအာဒိ. ဧဝံ ဣစ္ဆန္တဿ ပန ပရဝါဒိနော ယထာ အဝိပါကေသုပိ ဧကစ္စံ နတ္ထီတိ အာပဇ္ဇတိ, ဧဝံ ဝိပက္ကဝိပါကေသု အဝိပက္ကဝိပါကေသု စ အာပဇ္ဇတေဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘အဝိပက္ကဝိပါကာ ဓမ္မာ ဧကစ္စေ’’တိအာဒိနာ ပါဠိ ပဝတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တိဏ္ဏံ ရာသီနံ ဝသေနာ’’တိအာဒိ. ဝေါဟာရဝသေနာတိ ဖလဿ အနုပရမဝေါဟာရဝသေန, ဟေတုကိစ္စံ ပန အနုပရတံ အနုပစ္ဆိန္နံ အတ္ထီတိ လဒ္ဓိယံ ဌိတတ္တာ စောဒေတဗ္ဗောဝ. အဝိစ္ဆေဒဝသေန ပဝတ္တမာနဉှိ ဖလဿ ပဗန္ဓဝေါဟာရံ ပရဝါဒီ ဝေါဟာရတော အတ္ထီတိ ဣစ္ဆတိ, ဟေတု ပနဿ ကမ္မံ ပရမတ္ထတော စ ကမ္မူပစယဝါဒိဘာဝတော ပတ္တိအပ္ပတ္တိသဘာဝတာဒယော [Pg.101] ဝိယ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော ကမ္မူပစယော နာမ ဧကော သင်္ခါရဓမ္မော အဝိပန္နော, သောပိ တဿေဝ ဝေဝစနန္တိ ပရဝါဒီ. ယံ သန္ဓာယာဟ –

๒๙๙. ธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่ได้กระทำและสั่งสมไว้ ซึ่งยังไม่ได้ให้โอกาสเพื่อการให้ผล และที่ให้โอกาสแล้ว ซึ่งเรียกว่า 'เกิดขึ้นโดยการให้โอกาส' และธรรมที่ยังให้ผลไม่เสร็จสิ้น ทั้งหมดนั้นพึงทราบว่าเป็น 'อวิปักกวิบาก' (ธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอม). ปรวาทีปรารถนาความมีอยู่ของธรรมเหล่านั้น ด้วยประสงค์ว่า ความสามารถในการให้ผลยังไม่ไปปราศจาก. ส่วนธรรมที่เป็นกุศลและอกุศลที่วิบากสุกงอมแล้วโดยประการทั้งปวง ปรวาทีปรารถนาความไม่มีอยู่ของธรรมเหล่านั้น โดยถือว่าความสามารถนั้นไปปราศจากแล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'บางอย่างมีอยู่ บางอย่างไม่มีอยู่' เป็นต้น. เพื่อจะแสดงว่า เมื่อปรวาทีปรารถนาอยู่อย่างนี้ ย่อมถึงความไม่มีอยู่แม้ในธรรมที่มิใช่วิบากบางอย่างฉันใด ย่อมถึงความไม่มีอยู่แม้ในธรรมที่วิบากสุกงอมแล้วและธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอมฉันนั้นแล พระบาลีจึงดำเนินไปว่า 'ธรรมที่วิบากยังไม่สุกงอมบางอย่าง' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยอำนาจแห่งกอง ๓' เป็นต้น. คำว่า 'โดยอำนาจโวหาร' คือ โดยอำนาจโวหารที่ผลไม่ขาดสาย แต่กิจของเหตุยังไม่หยุดยั้ง ยังไม่ขาดสาย เพราะตั้งอยู่ในลัทธิว่า 'มีอยู่' จึงควรถูกคัดค้าน. จริงอยู่ ปรวาทีปรารถนาความสืบต่อแห่งผลที่ดำเนินไปโดยไม่ขาดสายว่า มีอยู่โดยโวหาร แต่เหตุของผลนั้นคือกรรม และโดยปรมัตถ์ เพราะความเป็นผู้กล่าวว่ามีการสั่งสมกรรม สังขารธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่ากรรมูปจยะ (การสั่งสมกรรม) ที่ไม่ประกอบด้วยจิต ไม่พินาศไป เหมือนสภาวะแห่งปัตติและอัปปัตติเป็นต้น ปรวาทีกล่าวว่ากรรมูปจยะนั้นเป็นไวพจน์ของกรรมนั้นเอง. ท่านหมายถึงกรรมูปจยะนั้นจึงกล่าวว่า -

‘‘နပ္ပစယန္တိ ကမ္မာနိ, အပိ ကပ္ပသဟဿတော;

ပတွာ ပစ္စယသာမဂ္ဂိံ, ကာလေ ပစ္စန္တိ ပါဏိန’’န္တိ.

กรรมทั้งหลายย่อมไม่พินาศไป แม้สิ้นพันกัป เมื่อถึงพร้อมด้วยปัจจัย ย่อมเผล็ดผลแก่สัตว์ทั้งหลายในกาลอันควร

ယဉ္စ သန္ဓာယ ပရတော ပရိဘောဂမယပုညကထာယ ‘‘ပရိဘောဂမယံ ပန စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ လဒ္ဓိယာ ပဋိဇာနာတီ’’တိ ဝက္ခတိ.

และท่านจะกล่าวหมายถึงกรรมูปจยะนั้นในภายหลัง ในปริโภคามยปุญญกถาว่า 'ก็ปรวาทียอมรับโดยลัทธิว่า บุญที่สำเร็จด้วยการบริโภคอันไม่ประกอบด้วยจิตย่อมเกิดขึ้น'

ဧကစ္စံအတ္ထီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความในเอกัจจังอัตถิกถา จบแล้ว

၈. သတိပဋ္ဌာနကထာဝဏ္ဏနာ

๘. การพรรณนาความในสติปัฏฐานกถา

၃၀၁. ပရမတ္ထသတိပဋ္ဌာနတ္တာတိ ဧတေန လောကုတ္တရာယ ဧဝ သမ္မာသတိယာ တတ္ထာပိ မဂ္ဂဘူတာယ နိပ္ပရိယာယေန သတိပဋ္ဌာနဘာဝေါ နိယျာနိကတ္တာ ဣတရာယ ပရိယာယေနာတိ ဒဿေတိ. မဂ္ဂဖလသမ္မာသတိယာ ဓမ္မာနုဿတိဘာဝပရိယာယော အတ္ထီတိ ‘‘လောကိယလောကုတ္တရသတိပဋ္ဌာနသမုဒါယဘူတဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. သတိသမုဒါယဘူတဿ န သတိဂေါစရဘူတဿာတိ အဓိပ္ပာယော. သတိဂေါစရဿ ဟိ သတိပဋ္ဌာနတံ စောဒေတုံ ပါဠိယံ ‘‘စက္ခာယတနံ သတိပဋ္ဌာန’’န္တိ အာရဒ္ဓံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာနံ ပဘေဒပုစ္ဆာဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ. သုတ္တသာဓနာယံ ပန ပဌမံ လောကိယသတိပဋ္ဌာနဝသေန, ဒုတိယံ မိဿကဝသေန, တတိယံ လောကုတ္တရဝသေန ဒဿိတန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๓๐๑. ด้วยคำว่า 'เพราะเป็นสติปัฏฐานโดยปรมัตถ์' นี้ ท่านแสดงว่า ความเป็นสติปัฏฐานโดยนิปปริยายมีแก่สัมมาสติที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น และในโลกุตตรสตินั้นก็เฉพาะที่เป็นองค์มรรค เพราะเป็นธรรมเครื่องนำออกจากทุกข์ ส่วนสติที่นอกนี้เป็นสติปัฏฐานโดยปริยาย. คำว่า 'ของสติปัฏฐานที่เป็นส่วนรวมทั้งที่เป็นโลกิยะและโลกุตตระ' ท่านกล่าวไว้เพราะสัมมาสติที่เป็นมรรคและผล มีนัยแห่งความเป็นธรรมานุสสติอยู่. อธิบายว่า ของธรรมที่เป็นส่วนรวมแห่งสติ มิใช่ของธรรมที่เป็นอารมณ์แห่งสติ. จริงอยู่ เพื่อจะคัดค้านความเป็นสติปัฏฐานของธรรมที่เป็นอารมณ์แห่งสติ ท่านจึงเริ่มคำในพระบาลีว่า 'จักขายตนะเป็นสติปัฏฐานหรือ?'. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้ด้วยอำนาจการถามถึงการจำแนกธรรมทั้งปวง'. ส่วนในการอ้างสูตรมาพิสูจน์ พึงทราบว่า ท่านแสดงไว้ด้วยอำนาจโลกิยสติปัฏฐานในลำดับแรก ด้วยอำนาจสติปัฏฐานแบบผสมในลำดับที่สอง และด้วยอำนาจโลกุตตรสติปัฏฐานในลำดับที่สาม

သတိပဋ္ဌာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความในสติปัฏฐานกถา จบแล้ว

၉. ဟေဝတ္ထိကထာဝဏ္ဏနာ

๙. การพรรณนาความในเหวัตถิกถา

၃၀၄. ဟေဝတ္ထိကထာယံ ‘‘သဗ္ဗော ဓမ္မော သကဘာဝေန အတ္ထိ ပရဘာဝေန နတ္ထီ’’တိ ပဝတ္တော ပရဝါဒီဝါဒေါ ယထာ ဝိဘဇ္ဇ ပဋိပုစ္ဆာ ဝါ န ဗျာကာတဗ္ဗော, ဧဝံ ဧကံသတော န ဗျာကာတဗ္ဗော ဝိသေသာဘာဝတော, ကေဝလံ ဌပနီယပက္ခေ တိဋ္ဌတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အဝတ္တဗ္ဗုတ္တရေနာ’’တိ. ယထာ ဟိ သဗ္ဗေ [Pg.102] ဝါဒါ သပ္ပဋိဝါဒါဝါတိ ပဋိညာ ဘူတကထနတ္တာ အဝတ္တဗ္ဗုတ္တရာ ဥပေက္ခိတဗ္ဗာ, ဧဝမယမ္ပီတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဥပေက္ခိတဗ္ဗေနာ’’တိ. အထ ဝါ အဝတ္တဗ္ဗံ ဥတ္တရံ အဝတ္တဗ္ဗုတ္တရံ. ယထာ အနိစ္စဝါဒိနံ ပတိ အနိစ္စော သဒ္ဒေါ ပစ္စယာဓီနဝုတ္တိတောတိ, ဥတ္တရံ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိဒ္ဓသာဓနဘာဝတော, ဧဝံ ဣဓာပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. သိဒ္ဓသာဓနဉှိ ဒဍ္ဎဿ ဍဟနသဒိသတ္တာ နိရတ္ထကမေဝ သိယာ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ယသ္မာ ပရဝါဒိနာ ယေန သဘာဝေန ယော ဓမ္မော အတ္ထိ, တေနေဝ သဘာဝေန သော ဝိနာ ကာလဘေဒါဒိပရာမသနေန နတ္ထီတိ ပတိဋ္ဌာပီယတိ, တသ္မာ ‘‘အယောနိသော ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๓๐๔. ในเหวัตถิกถา วาทะของปรวาทีที่ดำเนินไปว่า 'ธรรมทั้งปวงมีอยู่โดยสภาวะของตน ไม่มีอยู่โดยสภาวะของอื่น' ท่านกล่าวว่า 'ด้วยคำตอบที่ไม่ควรตอบ' โดยมีอธิบายว่า วาทะนี้ไม่ควรพยากรณ์โดยส่วนเดียว เหมือนไม่ควรพยากรณ์โดยการจำแนกหรือโดยการย้อนถาม เพราะไม่มีความพิเศษอะไร เป็นแต่เพียงตั้งอยู่ในฝ่ายที่ควรยั้งไว้. พึงทราบว่า วาทะนี้ก็เหมือนกับคำปฏิญญาว่า 'วาทะทั้งปวงย่อมมีวาทะคัดค้าน' ซึ่งเป็นคำตอบที่ไม่ควรตอบเพราะเป็นการกล่าวตามความเป็นจริง จึงควรเพิกเฉยเสีย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยคำตอบที่ควรเพิกเฉย'. อีกอย่างหนึ่ง คำตอบที่ไม่ควรกล่าว ชื่อว่า อวัตตัพพุตตระ. เหมือนคำตอบต่อผู้วาทะว่าไม่เที่ยงว่า 'เสียงไม่เที่ยงเพราะเป็นไปตามปัจจัย' ไม่ควรกล่าว เพราะเป็นการพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว แม้ในที่นี้ก็พึงทราบอย่างนี้เหมือนกัน. จริงอยู่ การพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว ย่อมไร้ประโยชน์เหมือนการเผาสิ่งที่ถูกเผาแล้ว. แต่ในอรรถกถา ท่านกล่าวว่า 'เพราะตั้งไว้โดยไม่แยบคาย' เพราะปรวาทีตั้งไว้ว่า ธรรมใดมีอยู่โดยสภาวะใด ธรรมนั้นก็ไม่มีอยู่โดยสภาวะนั้นนั่นเอง โดยไม่มีการพิจารณาถึงความต่างแห่งกาลเป็นต้น

ဧတ္ထ စ ‘‘ဟေဝတ္ထိ, ဟေဝံ နတ္ထီ’’တိ ပဋိဇာနန္တေန ပရဝါဒိနာ ယထာ သပရဘာဝေဟိ ရူပါဒီနံ အတ္ထိတာ ပဋိညာတာ, ဧဝံ ကာလဒေသာဒိဘေဒေဟိပိ သာ ပဋိညာတာ ဧဝ. တေနေဝါဟ ‘‘အတီတံ အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နဝသေန, အနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနိ ဝါ အတီတာဒိဝသေန နတ္ထီ’’တိ. ဧဝံ သတိ နိဂဏ္ဌာစေလကဝါဒေါ ပရိဒီပိတော သိယာ. တေ ဟိ ‘‘သိယာ အတ္ထိ, သိယာ နတ္ထိ, သိယာ အတ္ထိ စ နတ္ထိ စာ’’တိအာဒိနာ သဗ္ဗပဒတ္ထေသု ပတ္တဘာဂေ ပဋိဇာနန္တိ. တတ္ထ ယဒိ ဝတ္ထုနော သဘာဝေနေဝ, ဒေသကာလသန္တာနဝသေန ဝါ နတ္ထိတာ အဓိပ္ပေတာ, တံ သိဒ္ဓသာဓနံ သကဝါဒိနောပိ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ယဿ ဟိ ဓမ္မဿ ယော သဘာဝေါ, န သော တတော အညထာ ဥပလဗ္ဘတိ. ယဒိ ဥပလဗ္ဘေယျ, အညော ဧဝ သော သိယာ. န စေတ္ထ သာမညလက္ခဏံ နိဒဿေတဗ္ဗံ သလက္ခဏဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ တဿ နတ္ထိဘာဝဿ အဘာဝတော. ယထာ စ ပရဘာဝေန နတ္ထိတာယ န ဝိဝါဒေါ, ဧဝံ ဒေသကာလန္တရေသုပိ ဣတ္တရကာလတ္တာ သင်္ခါရာနံ. န ဟိ သင်္ခါရာ ဒေသန္တရံ, ကာလန္တရံ ဝါ သင်္ကမန္တိ ခဏိကဘာဝတော. ဧတေနေဝ ပရိယာယန္တရေန နတ္ထိတာပိ ပဋိက္ခိတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယထာ စ အတ္ထိတာ, နတ္ထိတာ ဝိနာ ကာလဘေဒေန ဧကသ္မိံ ဓမ္မေ ပတိဋ္ဌံ န လဘန္တိ အညမညဝိရုဒ္ဓတ္တာ, ဧဝံ သဗ္ဗဒါပိ နိစ္စတ္တာ.

และในที่นี้ เมื่อปรวาทีปฏิญาณว่า 'มีอยู่อย่างนั้น ไม่มีอยู่อย่างนั้น' ความมีอยู่แห่งรูปเป็นต้นโดยสภาวะของตนและของอื่นที่เขาปฏิญาณไว้แล้วฉันใด ความมีอยู่นั้นเขาก็ปฏิญาณไว้แล้วโดยความต่างแห่งกาลและเทศะเป็นต้นฉันนั้นเหมือนกัน. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อดีตไม่มีอยู่โดยความเป็นอนาคตและปัจจุบัน หรืออนาคตและปัจจุบันไม่มีอยู่โดยความเป็นอดีตเป็นต้น'. เมื่อเป็นเช่นนี้ วาทะของพวกนิครนถ์และอเจลกก็เป็นอันประกาศแล้ว. เพราะพวกเขาย่อมปฏิญาณในส่วนที่ถึงแล้วในบทและเนื้อความทั้งปวงว่า 'พึงมีว่ามีอยู่, พึงมีว่าไม่มีอยู่, พึงมีว่ามีอยู่และไม่มีอยู่' เป็นต้น. ในวาทะนั้น หากประสงค์ความไม่มีอยู่โดยสภาวะของวัตถุเอง หรือโดยอำนาจแห่งเทศะ กาล และสันตติ การกระทำนั้นก็เป็นการพิสูจน์สิ่งที่พิสูจน์เสร็จแล้ว เพราะแม้สกวาทีก็ปรารถนาอย่างนั้น. จริงอยู่ ธรรมใดมีสภาวะใด ธรรมนั้นย่อมไม่ปรากฏโดยประการอื่นจากสภาวะนั้น. หากจะปรากฏ ธรรมนั้นก็พึงเป็นอย่างอื่นไป. และในที่นี้ ไม่ควรยกสามัญลักษณะขึ้นแสดง เพราะประสงค์เอาสลักขณะ เนื่องจากความไม่มีแห่งสลักขณะนั้นไม่มี. และความไม่มีอยู่โดยสภาวะอื่นไม่มีข้อโต้แย้งฉันใด แม้ในเทศะและกาลอื่นก็ฉันนั้น เพราะสังขารทั้งหลายมีกาลเพียงชั่วคราว. จริงอยู่ สังขารทั้งหลายย่อมไม่ก้าวไปสู่เทศะอื่น หรือกาลอื่น เพราะความเป็นสภาพชั่วขณะ. พึงทราบว่า แม้ความไม่มีอยู่โดยนัยอื่นนี้ ท่านก็คัดค้านไว้ด้วยเหตุนี้เอง. และความมีอยู่และความไม่มีอยู่ ย่อมไม่ตั้งอยู่ในธรรมเดียวกันโดยไม่มีความต่างแห่งกาล เพราะขัดแย้งกันฉันใด ความเป็นของเที่ยงตลอดกาลทั้งปวงก็ฉันนั้น

ယံ ပန တေ ဝဒန္တိ ‘‘ယထာ သုဝဏ္ဏံ ကဋကာဒိရူပေန ဌိတံ ရုစကာဒိဘာဝံ အာပဇ္ဇတီတိ နိစ္စာနိစ္စံ. တဉှိ သုဝဏ္ဏဘာဝါဝိဇဟနတော နိစ္စံ ကဋကာဒိဘာဝဟာနိတော အနိစ္စံ, ဧဝံ သဗ္ဗဓမ္မာ’’တိ. တေ ဣဒံ ဝတ္တဗ္ဗာ ‘‘ကိံ ကဋကဘာဝေါ ကဋကဿ, ဥဒါဟု သုဝဏ္ဏဿာ’’တိ. ယဒိ ကဋကဿ, သုဝဏ္ဏနိရပေက္ခော သိယာ တဒညဘာဝေါ ဝိယ. အထ သုဝဏ္ဏဿ, နိစ္စကာလံ တတ္ထ ဥပလဗ္ဘေယျ သုဝဏ္ဏဘာဝေါ ဝိယ. န စ သက္ကာ ဥဘိန္နံ ဧကဘာဝေါတိ ဝတ္တုံ ကဋကဝိနာသေပိ သုဝဏ္ဏာဝိနာသတော. အထ မတံ, သုဝဏ္ဏကဋကာဒီနံ ပရိယာယီပရိယာယဘာဝတော [Pg.103] နာယံ ဒေါသောတိ. ယထာ ဟိ ကဋကပရိယာယနိရောဓေန ရုစကပရိယာယုပ္ပာဒေပိ ပရိယာယီ တထေဝ တိဋ္ဌတိ, ဧဝံ မနုဿပရိယာယနိရောဓေ ဒေဝပရိယာယုပ္ပာဒေပိ ပရိယာယီ ဇီဝဒြဗျံ တိဋ္ဌတီတိ နိစ္စာနိစ္စံ, တထာ သဗ္ဗဒြဗျာနီတိ. တယိဒံ အမ္ဗံ ပုဋ္ဌဿ လဗုဇဗျာကရဏံ. ယံ သွေဝ နိစ္စော အနိစ္စောတိ ဝါ ဝဒန္တော အညတ္ထ နိစ္စတံ အညတ္ထ အနိစ္စတံ ပဋိဇာနာတိ, အထ ပရိယာယပရိယာယီနံ အနညတာ ဣစ္ဆိတာ, ဧဝံ သတိ ပရိယာယောပိ နိစ္စော သိယာ ပရိယာယိနော အနညတ္တာ ပရိယာယသရူပံ ဝိယ, ပရိယာယီ ဝါ အနိစ္စော ပရိယာယတော အနညတ္တာ ပရိယာယသရူပံ ဝိယာတိ. အထ နေသံ အညာ အနညတာ, ဧဝဉ္စ သတိ ဝုတ္တဒေါသဒွယာနတိဝတ္တိ. အပိစ ကောယံ ပရိယာယော နာမ, ယဒိ သဏ္ဌာနံ, သုဝဏ္ဏော တာဝ ဟောတု, ကထံ ဇီဝဒြဗျေ အရူပိဘာဝတော. ယဒိ တဿပိ သဏ္ဌာနဝန္တံ ဣစ္ဆိတံ, တထာ သတိဿ ဧကသ္မိမ္ပိ သတ္တသန္တာနေ ဗဟုတာ အာပဇ္ဇတိ သရူပတာ စ သဏ္ဌာနဝန္တေသုပိ ပီဠကာဒီသု တထာဒဿနတော. အထ ပဝတ္တိဝိသေသော, ဧဝမ္ပိ ဗဟုတာ ခဏိကတာ စ အာပဇ္ဇတိ, တသ္မာ ပရိယာယသရူပမေဝ တာဝ ပတိဋ္ဌပေတဗ္ဗံ.

ส่วนที่พวกเขากล่าวว่า 'ทองคำที่ดำรงอยู่ในรูปมีกำไลเป็นต้น ย่อมถึงความเป็นสร้อยคอเป็นต้น จึงเป็นทั้งสิ่งที่เที่ยงและไม่เที่ยง เพราะทองคำนั้นเที่ยงโดยความไม่ละทิ้งภาวะแห่งทองคำ และไม่เที่ยงโดยความเสื่อมไปแห่งภาวะมีกำไลเป็นต้น สรรพธรรมก็เป็นเช่นนั้น' พวกเขาควรถูกถามในเรื่องนี้ว่า 'ภาวะแห่งกำไลเป็นของกำไล หรือว่าเป็นของทองคำ?' หากเป็นของกำไล ภาวะนั้นก็พึงเป็นสิ่งที่ไม่เกี่ยวข้องกับทองคำ เหมือนภาวะอื่นจากทองคำนั้น หากเป็นของทองคำ ภาวะนั้นก็พึงปรากฏอยู่ในทองคำนั้นตลอดกาล เหมือนภาวะแห่งทองคำ และไม่สามารถจะกล่าวได้ว่าทั้งสองอย่างมีภาวะเป็นอันเดียวกัน เพราะเมื่อกำไลพินาศไป ทองคำก็ยังไม่พินาศ หากมีความเห็นว่า 'เพราะความเป็นภาวะที่ถูกกล่าวถึงและภาวะที่เป็นประธานแห่งทองคำและกำไลเป็นต้น โทษนี้จึงไม่มี เหมือนอย่างว่า เมื่อความดับไปแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือกำไล แม้จะมีการเกิดขึ้นแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือสร้อยคอ แต่ภาวะที่เป็นประธานก็ยังคงตั้งอยู่ตามเดิมนั่นเอง ในเมื่อความดับไปแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือมนุษย์ แม้จะมีการเกิดขึ้นแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงคือเทวดา แต่ภาวะที่เป็นประธานคือชีวพัสดุก็ยังตั้งอยู่ จึงเป็นทั้งสิ่งที่เที่ยงและไม่เที่ยง สรรพพัสดุก็เป็นเช่นนั้น' คำตอบนั้นเป็นการตอบเรื่องมะขวิดเมื่อถูกถามเรื่องมะม่วง เพราะผู้ที่กล่าวว่าสิ่งนั้นนั่นแหละเที่ยงและไม่เที่ยง ย่อมยอมรับความเที่ยงในที่หนึ่งและความไม่เที่ยงในอีกที่หนึ่ง หรือหากปรารถนาความไม่ต่างกันแห่งภาวะที่ถูกกล่าวถึงและภาวะที่เป็นประธาน เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ภาวะที่ถูกกล่าวถึงก็พึงเป็นของเที่ยง เพราะความไม่ต่างจากภาวะที่เป็นประธาน เหมือนรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึง หรือภาวะที่เป็นประธานพึงเป็นของไม่เที่ยง เพราะความไม่ต่างจากภาวะที่ถูกกล่าวถึง เหมือนรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึง หากความต่างและความไม่ต่างของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่พ้นไปจากโทษสองประการที่กล่าวแล้ว อีกอย่างหนึ่ง ที่ชื่อว่าภาวะที่ถูกกล่าวถึงนี้คืออะไร? หากเป็นสัณฐาน (รูปร่าง) ก็ยกไว้สำหรับทองคำก่อนเถิด แต่ในชีวพัสดุจะเป็นได้อย่างไร เพราะความเป็นอรูปธรรม? หากปรารถนาให้ชีวพัสดุนั้นมีสัณฐานด้วย เมื่อเป็นเช่นนั้น แม้ในสัตว์สันดานเดียว ความเป็นของมากและความเป็นรูปเดียวกันก็พึงเกิดขึ้น เพราะเห็นเป็นเช่นนั้นในสัตว์มีหูดเป็นต้นที่มีสัณฐาน หากเป็นความประพฤติพิเศษ แม้อย่างนั้น ความเป็นของมากและความเป็นของชั่วขณะก็พึงเกิดขึ้น เพราะฉะนั้น พึงประดิษฐานเฉพาะรูปลักษณะของภาวะที่ถูกกล่าวถึงนั่นแหละก่อน

ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘သုဝဏ္ဏံ ကဋကာဒိရူပေန ဌိတ’’န္တိ, တတ္ထ သမ္ပတ္တိယောဂတော ဝိညာယမာနေသု ဝိသိဋ္ဌေသု ရူပဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗေသု ကိံ ဧကံ, ဥဒါဟု တေသံ သမုဒါယော, တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ဝါ ဓမ္မန္တရံ သုဝဏ္ဏန္တိ? တတ္ထ န တာဝ ရူပါဒီသု ဧကေကံ သုဝဏ္ဏံ တေန သုဝဏ္ဏကိစ္စာသိဒ္ဓိတော, နာပိ တဗ္ဗိနိမုတ္တံ ဓမ္မန္တရံ တာဒိသဿ အဘာဝတော. အထ သမုဒါယော, တံ ပန ပညတ္တိမတ္တန္တိ န တဿ နိစ္စတာ, နာပိ အနိစ္စတာ သမ္ဘဝတိ. ယထာ စ သုဝဏ္ဏဿ, ဧဝံ ကဋကဿပိ ပညတ္တိမတ္တတ္တာတိ. တယိဒံ နိဒဿနံ ပရဝါဒိနော ဇီဝဒြဗျဿပိ ပညတ္တိမတ္တံ တဿေဝ သာဓေတီတိ ကုတော တဿ နိစ္စာနိစ္စတာတိ အလမတိပ္ပပဉ္စေန.

ส่วนที่กล่าวว่า 'ทองคำดำรงอยู่ในรูปมีกำไลเป็นต้น' ในคำนั้น ทองคำคืออะไรในบรรดารูป กลิ่น รส และโผฏฐัพพะอันวิเศษที่รู้ได้เพราะความถึงพร้อมแห่งปัจจัย คือเป็นอย่างใดอย่างหนึ่ง หรือเป็นส่วนรวมของสิ่งเหล่านั้น หรือเป็นธรรมอื่นที่พ้นไปจากสิ่งเหล่านั้น? ในบรรดาสิ่งเหล่านั้น อย่างใดอย่างหนึ่งในรูปเป็นต้น ไม่ชื่อว่าทองคำก่อน เพราะกิจของทองคำไม่สำเร็จด้วยสิ่งนั้น และธรรมอื่นที่พ้นไปจากสิ่งเหล่านั้นก็ไม่ใช่ เพราะธรรมเช่นนั้นไม่มี หากว่าเป็นส่วนรวม ส่วนรวมนั้นก็เป็นเพียงบัญญัติ ความเที่ยงหรือความไม่เที่ยงของส่วนรวมนั้นย่อมมีไม่ได้ และกำไลก็เป็นเพียงบัญญัติเหมือนทองคำนั่นเอง ตัวอย่างนี้ย่อมสำเร็จความเป็นเพียงบัญญัติแม้แห่งชีวพัสดุของปรวาที ความเที่ยงและไม่เที่ยงจะมีแก่ชีวพัสดุนั้นได้อย่างไร พอทีกับการขยายความเกินไป

ဟေဝတ္ထိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอรรถกถาเหวัตถิกถา จบแล้ว

မဟာဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอรรถกถามหาวรรค จบแล้ว

၂. ဒုတိယဝဂ္ဂေါ

๒. วรรคที่ ๒

၁. ပရူပဟာရဝဏ္ဏနာ

๑. การพรรณนาอรรถกถาปรูปหารกถา

၃၀၇. ဝိက္ခမ္ဘိတရာဂါဝ အဝိက္ခမ္ဘိတရာဂါနံ အဓိမာနိကတာယ အသမ္ဘဝတောတိ ယာဝ အဓိမာနိကံ, တာဝ သမ္ပဇာနာ နိဒ္ဒံ ဩက္ကမန္တီတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အဓိမာနိကာန’’န္တိ [Pg.104] ဣဒံ ဘူတပုဗ္ဗဂတိယာ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘အဓိမာနိကပုဗ္ဗာ အဓိပ္ပေတာ သိယု’’န္တိ.

๓๐๗. เพราะความที่บุคคลผู้มีราคะยังไม่ถูกข่ม ไม่สามารถเป็นผู้มีอธิมานะ (ความสำคัญตัวผิด) ได้เหมือนบุคคลผู้มีราคะถูกข่มแล้ว อธิบายว่า ตราบเท่าที่ยังเป็นผู้มีอธิมานะ ตราบนั้นย่อมก้าวลงสู่ความหลับด้วยความรู้สึกตัว คำว่า 'อธิมานิกานํ' นี้ ท่านกล่าวโดยนัยแห่งอดีตที่เคยเป็นมา จึงกล่าวว่า 'พึงประสงค์เอาผู้ที่เคยเป็นผู้มีอธิมานะมาก่อน'

၃၀၈. ယံ ဝိမတိဂါဟကာရဏံ ဝုစ္စမာနံ, တံ ‘‘ဟန္ဒ ဟီ’’တိ ပရံ ဇောတေတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ကာရဏတ္ထေတိ ယုတ္တ’’န္တိ. ဝိမတိဂါဟဿ ပန နိစ္ဆိတတံ ‘‘ဟန္ဒ ဟီ’’တိ ပရံ ဇောတေတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝစသာယတ္ထေ’’တိ.

๓๐๘. ด้วยอธิบายว่า เหตุแห่งการถือเอาความสงสัยที่กำลังกล่าวอยู่นั้น ย่อมทำผู้อื่นให้สว่างแจ้งด้วยคำว่า 'หนฺท หิ' (เอาเถิด) จึงกล่าวว่า 'สมควรในอรรถแห่งเหตุ' ส่วนการทำความที่การถือเอาความสงสัยนั้นเป็นของแน่นอนให้สว่างแจ้งแก่ผู้อื่นด้วยคำว่า 'หนฺท หิ' ท่านกล่าวว่า 'ในอรรถแห่งถ้อยคำ'

ပရူပဟာရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอรรถกถาปรูปหารกถา จบแล้ว

၅. ဝစီဘေဒကထာဝဏ္ဏနာ

๕. การพรรณนาอรรถกถาวจีเภทกถา

၃၂၆. သောတိ ပဌမမဂ္ဂဋ္ဌော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ဝိရဇံ ဝီတမလံ ဓမ္မစက္ခုံ ဥဒပါဒိ ‘ယံ ကိဉ္စိ သမုဒယဓမ္မံ, သဗ္ဗံ တံ နိရောဓဓမ္မ’’’န္တိ သုတ္တဿ အတ္ထံ အညထာ ဂဟေတွာ ဥဒယဗ္ဗယာနုပဿနာနိဿန္ဒေန မဂ္ဂက္ခဏေပိ ဒုက္ခန္တိ ဝိပဿနာ ဥပဋ္ဌာတိ, တသ္မာ ‘‘သော ဒုက္ခမိစ္စေဝ ဝါစံ ဘာသတီ’’တိ ဝဒန္တိ.

๓๒๖. คำว่า 'โส' (เขา) คือผู้ตั้งอยู่ในปฐมมรรค คำว่า 'ตสฺมา' (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุที่ถือเอาเนื้อความแห่งพระสูตรว่า 'ธรรมจักษุอันปราศจากธุลี ปราศจากมลทินเกิดขึ้นแล้วว่า สิ่งใดสิ่งหนึ่งมีความเกิดขึ้นเป็นธรรมดา สิ่งนั้นทั้งปวงมีความดับไปเป็นธรรมดา' โดยอาการอื่น แล้ววิปัสสนาที่เห็นว่าเป็นทุกข์แม้ในขณะแห่งมรรคย่อมปรากฏขึ้นด้วยผลแห่งอุทยัพพยานุปัสนา เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงกล่าวว่า 'เขาย่อมกล่าววาจาว่า ทุกข์ เท่านั้น'

၃၂၈. ဣစ္ဆိတေတိ ပရဝါဒိနာ သမ္ပဋိစ္ဆိတေ. အာရောပိတေတိ ယုတ္တိနိဒ္ဓါရဏေန တသ္မိံ အတ္ထေ ပတိဋ္ဌာပိတေ ယုဇ္ဇတိ, ဝစီသမုဋ္ဌာပနက္ခဏတော ပန ပစ္ဆာ တံ သဒ္ဒံ သုဏာတီတိ ဣစ္ဆိတေ န ယုဇ္ဇတိ သောတဝိညာဏဿ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ယသ္မာ ပန အတ္တနာ နိစ္ဆာရိတံ သဒ္ဒံ အတ္တနာပိ သုဏာတိ, တသ္မာ သောတဝိညာဏံ ‘‘ယေန တံ သဒ္ဒံ သုဏာတီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๓๒๘. คำว่า 'อิจฺฉิเต' (ที่ปรารถนา) คือที่ปรวาทียอมรับแล้ว คำว่า 'อาโรปิเต' (ที่ยกขึ้นแสดง) ย่อมสมควรในความหมายว่าให้ตั้งอยู่ในอรรถนั้นด้วยการวินิจฉัยโดยเหตุผล แต่อธิบายว่า ในความปรารถนาที่ว่า 'ย่อมได้ยินเสียงนั้นภายหลังแต่ขณะที่ตั้งวาจาขึ้น' นั้นไม่สมควร เพราะโสตวิญญาณมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน แต่เพราะเหตุที่บุคคลย่อมได้ยินเสียงที่ตนเองเปล่งออกมาด้วยตนเองด้วย เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าโสตวิญญาณท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ย่อมได้ยินเสียงนั้นด้วยสิ่งใด'

၃၃၂. လောကုတ္တရမဂ္ဂက္ခဏေတိ ပဌမဇ္ဈာနိကဿ ပဌမမဂ္ဂဿ ခဏေ. အဘိဘူသုတ္တာဟရဏေ အဓိပ္ပာယော ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဧတေန တဒါဟရဏဿ အသမ္ဗန္ဓတံ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ အသာဓက’’န္တိ.

๓๓๒. คำว่า 'โลกุตฺตรมคฺคกฺขเณ' (ในขณะแห่งโลกุตตรมรรค) คือในขณะแห่งปฐมมรรคอันเป็นปฐมฌาน คำว่า 'พึงกล่าวอธิบายในการยกอภิภูสูตรขึ้นมา' นี้ ท่านแสดงความไม่เกี่ยวข้องของการยกสูตรนั้นขึ้นมา ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะฉะนั้น จึงไม่เป็นเครื่องสาธก (พิสูจน์)'

ဝစီဘေဒကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอรรถกถาวจีเภทกถา จบแล้ว

၇. စိတ္တဋ္ဌိတိကထာဝဏ္ဏနာ

๗. การพรรณนาอรรถกถาจิตตัฏฐิติกถา

၃၃၅. ဧဝန္တိ ‘‘ဧကစိတ္တံ ယာဝတာယုကံ တိဋ္ဌတီ’’တိ ဝုတ္တာကာရေန. အညတ္ထာတိ အရူပဘဝတော အညသ္မိံ. ဧတေနာတိ ‘‘ဧကမေဝ စိတ္တံ အာရုပ္ပေ တိဋ္ဌတိ[Pg.105], ယာဝတာယုကံ တိဋ္ဌတီ’’တိ ဧဝံဝါဒိနာ ဒုတိယာပိ အဍ္ဎကထာ ပဿိတဗ္ဗာ ပဌမကထာယ စိရကာလာဝဋ္ဌာနဝစနဿ အညဒတ္ထု ဘာဝဝိဘာဝနတောတိ အဓိပ္ပာယော. ပုရိမာယာတိ ‘‘ယာဝတာယုကံ တိဋ္ဌတီ’’တိ ပဉှတော ပုရိမာယ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ဝဿသတံ တိဋ္ဌတီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ‘‘အာမန္တာ’’တိ အနုညာ ကတာ, ပစ္ဆိမာယံ ပန ‘‘မနုဿာနံ ဧကံ စိတ္တံ ယာဝတာယုကံ တိဋ္ဌတီ’’တိ ‘‘န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ ပဋိက္ခေပေါ ကတော. အဝိရောဓော ဝိဘာဝေတဗ္ဗော, ယတော တတ္ထေဝ အနုညာ ကတာ, န ပစ္ဆာတိ အဓိပ္ပာယော. ဝဿသတာဒီတိ စ အာဒိ-သဒ္ဒေန န ကေဝလံ ‘‘ဒွေ ဝဿသတာနီ’’တိ ဧဝမာဒိယေဝ သင်္ဂဟိတံ, အထ ခေါ ‘‘ဧကံ စိတ္တံ ဒိဝသံ တိဋ္ဌတီ’’တိ ဧဝမာဒိပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘မုဟုတ္တံ မုဟုတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ပဉှော သကဝါဒိနာ ပုစ္ဆိတော ဝိယ ဝုတ္တော’’တိ ဣဒံ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ‘‘မုဟုတ္တံ မုဟုတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ပဉှော ပရဝါဒိဿ. ‘‘ဥပ္ပာဒဝယဓမ္မိနော’’တိအာဒိသုတ္တတ္ထဝသေန ပဋိညာ သကဝါဒိဿာတိ ဟိ ဝုတ္တံ.

๓๓๕. คำว่า ‘‘เอวํ’’ (อย่างนี้) หมายถึงด้วยอาการที่กล่าวว่า ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ คำว่า ‘‘อัญญัตถะ’’ (ในที่อื่น) หมายถึงในภพอื่นจากอรูปภพ ด้วยเหตุนี้ จึงควรพิจารณาอรรถกถาที่สองที่กล่าวว่า ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่ในอรูปภพ ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ เพื่อแสดงความที่คำกล่าวว่าตั้งอยู่เป็นเวลานานในอรรถกถาแรกมีเนื้อความอย่างอื่นแน่นอน นี่คือความหมาย คำว่า ‘‘ปุริมายํ’’ (ในก่อน) หมายถึงก่อนคำถามที่ว่า ‘‘ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุ’’ เพราะในที่นั้น เมื่อถามว่า ‘‘ย่อมตั้งอยู่ร้อยปีหรือ’’ ก็ได้มีการอนุญาตว่า ‘‘อามันตา’’ (ใช่) แต่ในตอนหลัง เมื่อถามว่า ‘‘จิตดวงเดียวของมนุษย์ย่อมตั้งอยู่ตลอดอายุหรือ’’ ก็ได้มีการปฏิเสธว่า ‘‘ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น’’ พึงแสดงความไม่ขัดแย้งกัน เพราะในที่นั้นนั่นเองมีการอนุญาต ไม่ใช่ในตอนหลัง นี่คือความหมาย และพึงเห็นว่าด้วยคำว่า ‘‘อาทิ’’ ในคำว่า ‘‘วัสสสตาทิ’’ (ร้อยปีเป็นต้น) ไม่ได้รวบรวมไว้เพียงแค่ ‘‘สองร้อยปี’’ เป็นต้นเท่านั้น แต่ยังรวบรวมไว้ซึ่ง ‘‘จิตดวงเดียวย่อมตั้งอยู่หนึ่งวัน’’ เป็นต้นด้วย คำว่า ‘‘ปัญหาที่ว่า ‘ย่อมเกิดขึ้นชั่วขณะ ชั่วขณะ’ ถูกกล่าวราวกับว่าถูกถามโดยฝ่ายตน’’ นี้ควรพิจารณา ปัญหาที่ว่า ‘‘ย่อมเกิดขึ้นชั่วขณะ ชั่วขณะ’’ เป็นของฝ่ายปรปักษ์ เพราะได้กล่าวไว้ว่าคำปฏิญาณเป็นของฝ่ายตนโดยอรรถแห่งสูตรที่ว่า ‘‘มีอันเกิดขึ้นและเสื่อมไปเป็นธรรมดา’’ เป็นต้น

စိတ္တဋ္ဌိတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการตั้งอยู่ของจิต จบลงแล้ว

၉. အနုပုဗ္ဗာဘိသမယကထာဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาว่าด้วยการตรัสรู้ตามลำดับ

၃၃၉. ‘‘တာနိ ဝါ စတ္တာရိပိ ဉာဏာနိ ဧကော သောတာပတ္တိမဂ္ဂေါယေဝါတိ ပဋိဇာနာတီ’’တိ ဣမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိ. စတုန္နံ ဉာဏာနန္တိ ဒုက္ခေဉာဏာဒီနံ စတုန္နံ ဉာဏာနံ. ဧကမဂ္ဂဘာဝတောတိ သောတာပတ္တိအာဒိဧကမဂ္ဂဘာဝတော. ကမေန ပဝတ္တမာနာနိပိ ဟိ တာနိ ဉာဏာနိ တံတံမဂ္ဂကိစ္စဿ သာဓနတော ဧကောယေဝ မဂ္ဂေါ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ဧကမဂ္ဂဿ…ပေ… ပဋိဇာနာတီ’’တိ.

๓๓๙. คำว่า ‘‘หรือญาณทั้งสี่นั้นเป็นโสดาปัตติมรรคอย่างเดียว’’ นี้ อ้างถึงแล้วจึงกล่าวว่า ‘‘อถ วา’’ (อีกอย่างหนึ่ง) เป็นต้น คำว่า ‘‘จตุนนํ ญาณานํ’’ (แห่งญาณทั้งสี่) หมายถึงญาณทั้งสี่มีทุกขญาณเป็นต้น คำว่า ‘‘เอกมัคคภาวโต’’ (เพราะความเป็นมรรคเดียว) หมายถึงเพราะความเป็นมรรคเดียวมีโสดาปัตติมรรคเป็นต้น เพราะญาณเหล่านั้นแม้เกิดขึ้นตามลำดับ ก็เป็นมรรคเดียวเท่านั้น เพราะเป็นเครื่องยังกิจแห่งมรรคนั้นๆ ให้สำเร็จ นี่คือความหมาย ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘แห่งมรรคเดียว...เป... ย่อมปฏิญาณ’’

၃၄၄. ဒဿနေတိ မဂ္ဂဒဿနေ.

๓๔๔. คำว่า ‘‘ทัสสเน’’ (ในการเห็น) หมายถึงในการเห็นมรรค

၃၄၅. ဓမ္မတ္ထာနံ ဟေတုဖလဘာဝတော ဓမ္မတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါနံ သိယာ သောတာပတ္တိဖလဟေတုတာ, တဒဘာဝတော န ဣတရပဋိသမ္ဘိဒါနန္တိ အာဟ ‘‘နိရုတ္တိ…ပေ… ဝိစာရေတဗ္ဗ’’န္တိ. သဗ္ဗာသမ္ပိ ပန ပဋိသမ္ဘိဒါနံ ပဌမဖလသစ္ဆိကိရိယာဟေတုတာ ဝိစာရေတဗ္ဗာ မဂ္ဂါဓိဂမေနေဝ လဒ္ဓဗ္ဗတ္တာ ဖလာနံ ဝိယ, တသ္မာ ‘‘အဋ္ဌဟိ ဉာဏေဟီ’’တိ ဧတ္ထ နိက္ခေပကဏ္ဍေ အာဂတနယေန ဒုက္ခာဒိဉာဏာနံ ပုဗ္ဗန္တာဒိဉာဏာနဉ္စ ဝသေန ‘‘အဋ္ဌဟိ ဉာဏေဟီ’’တိ ယုတ္တံ ဝိယ ဒိဿတိ.

๓๔๕. เพราะธรรมและอรรถมีภาวะเป็นเหตุและผล ปฏิสัมภิทาในธรรมและอรรถจึงอาจเป็นเหตุแห่งโสดาปัตติผลได้ แต่เพราะไม่มีภาวะนั้น ปฏิสัมภิทาอื่นจึงไม่เป็นเหตุ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘‘นิรุตติ...เป... พึงพิจารณา’’ ส่วนความเป็นเหตุแห่งการทำให้แจ้งซึ่งผลแรกของปฏิสัมภิทาทั้งหมดนั้น พึงพิจารณา เพราะปฏิสัมภิทาเหล่านั้นพึงได้ด้วยการบรรลุมรรคเท่านั้น เหมือนผลทั้งหลาย ดังนั้น คำว่า ‘‘ด้วยญาณแปด’’ ในที่นี้ จึงดูเหมือนสมควรด้วยญาณแปด โดยนัยที่มาในนิกเขปกัณฑ์ คือโดยอาศัยญาณในทุกข์เป็นต้น และญาณในส่วนเบื้องต้นเป็นต้น

အနုပုဗ္ဗာဘိသမယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการตรัสรู้ตามลำดับ จบลงแล้ว

၁၀. ဝေါဟာရကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยโวหาร

၃၄၇. ဝိသယဝိသယီသူတိ [Pg.106] ရူပစက္ခာဒိကေ သန္ဓာယာဟ. တေ ဟိ ရူပက္ခန္ဓပရိယာပန္နတ္တာ ဧကန္တေန လောကိယာ. ဝိသယဿေဝါတိ သဒ္ဒဿေဝ. သော ဟိ ဝေါဟရိတဗ္ဗတော ဝေါဟာရကရဏတာယ စ ‘‘ဝေါဟာရော’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တော. နတ္ထေတ္ထ ကာရဏံ ဝိသယီနံ ဝိသယဿပိ အာသဝါဒိအနာရမ္မဏတာဘာဝတော. အသိဒ္ဓလောကုတ္တရဘာဝဿ ဧကန္တသာသဝတ္တာ တဿ သဒ္ဒါယတနဿ ယထာ လောကုတ္တရတာ တဝ မတေနာတိ အဓိပ္ပာယော.

๓๔๗. คำว่า ‘‘วิสยวิสยีสุ’’ (ในอารมณ์และผู้รู้อารมณ์) อ้างถึงรูปและจักขุเป็นต้น เพราะสิ่งเหล่านั้นเป็นโลกิยะโดยส่วนเดียว เพราะจัดอยู่ในรูปขันธ์ คำว่า ‘‘วิสยัสเสว’’ (ของอารมณ์เท่านั้น) หมายถึงของเสียงเท่านั้น เพราะเสียงนั้นถูกกล่าวในบาลีว่า ‘‘โวหาร’’ เพราะเป็นสิ่งที่พึงกล่าวและเป็นเครื่องกระทำโวหาร ในที่นี้ไม่มีเหตุผล เพราะผู้รู้อารมณ์และอารมณ์ก็ไม่มีความเป็นอารมณ์แห่งอาสวะเป็นต้น ความหมายคือ ตามความเห็นของท่าน อายตนะคือเสียงนั้นจะมีความเป็นโลกุตตระได้อย่างไร ในเมื่อความเป็นโลกุตตระที่ยังไม่สำเร็จนั้นเป็นสาสวะโดยส่วนเดียว

ပဋိဟညေယျာတိ ဣဒံ ပရိကပ္ပဝစနံ. ပရိကပ္ပဝစနဉ္စ အယာထာဝန္တိ အာဟ ‘‘န ဟိ…ပေ… အတ္ထီ’’တိ. န ဟိ ဇလံ အနလန္တိ ပရိကပ္ပိတံ ဒဟတိ ပစတိ ဝါ. ကိံ လောကိယေန ဉာဏေန ဇာနိတဗ္ဗတော လောကိယော ရူပါယတနာဒိ ဝိယ, ဥဒါဟု လောကုတ္တရော ပစ္စဝေက္ခိယမာနမဂ္ဂါဒိ ဝိယာတိ ဧဝမေတ္ထ ဟေတုဿ အနေကန္တဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘လောကိယေ လောကုတ္တရေ စ သမ္ဘဝတော’’တိ.

คำว่า ‘‘ปฏิหัญเญยยะ’’ (พึงกระทบ) นี้เป็นคำสมมติ และคำสมมติก็ไม่เป็นจริง ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘‘ไม่...เป... มีอยู่’’ เพราะน้ำที่สมมติว่าเป็นไฟ ย่อมไม่เผาหรือหุงต้ม ในที่นี้ พึงทราบว่าเหตุมีภาวะไม่แน่นอนอย่างนี้ว่า เป็นโลกิยะเพราะพึงรู้ด้วยโลกิยญาณ เหมือนรูปายตนะเป็นต้น หรือเป็นโลกุตตระเหมือนมรรคที่กำลังพิจารณาเป็นต้น ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘เพราะมีอยู่ในโลกิยะและโลกุตตระ’’

ဝေါဟာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยโวหาร จบลงแล้ว

၁၁. နိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ

၃၅၃. ယေသံ ဒွိန္နန္တိ ယေသံ ဒွိန္နံ ဒုက္ခသစ္စာနံ. ဒွီဟိ နိရောဓေဟီတိ အပ္ပဋိသင်္ခါပဋိသင်္ခါသင်္ခါတေဟိ ဒွီဟိ နိရောဓေဟိ. တတ္ထ ဒုက္ခာဒီနံ ပဋိသင်္ခါတိ ပဋိသင်္ခါ, ပညာဝိသေသော. တေန ဝတ္တဗ္ဗော နိရောဓော ပဋိသင်္ခါနိရောဓော. ယော သာသဝေဟိ ဓမ္မေဟိ ဝိသံယောဂေါတိ ဝုစ္စတိ, ယော ပစ္စယဝေကလ္လေန ဓမ္မာနံ ဥပ္ပာဒဿ အစ္စန္တဝိဗန္ဓဘူတော နိရောဓော, သော ပဋိသင်္ခါယ နဝတ္တဗ္ဗတော အပ္ပဋိသင်္ခါနိရောဓော နာမာတိ ပရဝါဒိနော လဒ္ဓိ. ပဋိသင်္ခါယ ဝိနာ နိရုဒ္ဓါတိ ပစ္စယဝေကလ္လေန အနုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘န ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဘင်္ဂါ’’တိ. အနုပ္ပာဒေါပိ ဟိ နိရောဓောတိ ဝုစ္စတိ ယတော ‘‘ဣမဿုပ္ပာဒါ ဣဒံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ လက္ခဏုဒ္ဒေသဿ ပဋိလောမေ ‘‘ဣမဿ နိရောဓာ ဣဒံ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဒဿိတော. တေနာတိ ပဋိသင်္ခါယ နိရောဓဿ ခဏိကနိရောဓဿ စ ဣဓ နာဓိပ္ပေတတ္တာ.

๓๕๓. คำว่า ‘‘เยสํ ทฺวินฺนํ’’ (แห่งสองอย่างใด) หมายถึงแห่งทุกขสัจสองอย่างใด คำว่า ‘‘ทฺวีหิ นิโรเธหิ’’ (ด้วยนิโรธสองอย่าง) หมายถึงด้วยนิโรธสองอย่างที่นับว่าเป็นอัปปฏิสังขาและปฏิสังขา ในที่นั้น การพิจารณา (ปฏิสังขา) แห่งทุกข์เป็นต้น ชื่อว่าปฏิสังขา ได้แก่ปัญญาพิเศษ นิโรธที่พึงกล่าวด้วยปฏิสังขานั้น คือปฏิสังขานิโรธ นิโรธใดที่เรียกว่าการพรากจากธรรมที่มีอาสวะ นิโรธใดที่เป็นเครื่องขัดขวางการเกิดขึ้นของธรรมโดยสิ้นเชิงเพราะความบกพร่องแห่งปัจจัย นิโรธนั้นชื่อว่าอัปปฏิสังขานิโรธ เพราะไม่พึงกล่าวด้วยปฏิสังขา นี่คือลัทธิของฝ่ายปรปักษ์ คำว่า ‘‘นิรุทธา ปฏิสังขาย วินา’’ (ดับไปโดยปราศจากปฏิสังขา) กล่าวโดยอ้างถึงการไม่เกิดขึ้นเพราะความบกพร่องแห่งปัจจัย ดังนั้น จึงกล่าวว่า ‘‘ไม่ใช่การแตกดับหลังจากเกิดขึ้นแล้ว’’ เพราะการไม่เกิดขึ้นก็เรียกว่านิโรธได้ เพราะในทางตรงกันข้ามกับการแสดงลักษณะที่ว่า ‘‘เพราะสิ่งนี้เกิดขึ้น สิ่งนี้จึงเกิดขึ้น’’ ก็ได้แสดงไว้ว่า ‘‘เพราะสิ่งนี้ดับไป สิ่งนี้จึงดับไป’’ ด้วยเหตุนั้น คือเพราะปฏิสังขานิโรธและขณะนิโรธไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้

နိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ จบลงแล้ว

ဒုတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่สอง จบลงแล้ว

၃. တတိယဝဂ္ဂေါ

๓. วรรคที่สาม

၁. ဗလကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยพละ

၃၅၄. နိဒ္ဒေသတောတိ [Pg.107] ‘‘အဋ္ဌာနမေတံ အနဝကာသော’’တိအာဒိနာ နိဒ္ဒိဋ္ဌပ္ပကာရတော. သော ပန ယသ္မာ ဝိတ္ထာရော ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိတ္ထာရတော’’တိ. သဗ္ဗံ ကိလေသာဝရဏာဒိံ, တမေဝ ပစ္စေကံ ပဝတ္တိအာကာရဘေဒတော သဗ္ဗာကာရံ. ‘‘သဗ္ဗ’’န္တိ ဟိ ဣဒံ သရူပတော ဂဟဏံ, ‘‘သဗ္ဗာကာရတော’’တိ ပဝတ္တိအာကာရဘေဒတော. ဘဂဝါ ဟိ ဓမ္မေ ဇာနန္တော တေသံ အာကာရဘေဒေ အနဝသေသေတွာဝ ဇာနာတိ. ယထာဟ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ သဗ္ဗာကာရတော ဗုဒ္ဓဿ ဘဂဝတော ဉာဏမုခေ အာပါထံ အာဂစ္ဆန္တီ’’တိ (မဟာနိ. ၁၅၆; စူဠနိ. မောဃရာဇမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၈၅; ပဋိ. မ. ၃.၅). ဥဒ္ဒေသတောတိ ဧကဒေသတော. ဧကဒေသော စ ဝိတ္ထာရော န ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သင်္ခေပတော’’တိ. ယထာ ဇာနန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဥဒ္ဒေသမတ္တေနပီတိ ဒိဋ္ဌိဂတယထာဘူတဉာဏာဒိပ္ပဘေဒါနံ အာသယာဒီနံ ဥဒ္ဒေသမတ္တေနပိ. တေနာဟ ‘‘ဣန္ဒြိယာနံ တိက္ခမုဒုဘာဝဇာနနမတ္တံ သန္ဓာယာ’’တိ. ထေရေနာတိ အနုရုဒ္ဓတ္ထေရေန. ဧဝမေဝါတိ ဥဒ္ဒေသတော ဌာနာဒိမတ္တဇာနနာကာရေနေဝ. သွာယမတ္ထော သကဝါဒိနာပိ ဣစ္ဆိတောယေဝါတိ အာဟ ‘‘ကထမယံ စောဒေတဗ္ဗော သိယာ’’တိ.

๓๕๔. คำว่า "โดยนิทเทส" คือโดยประการที่แสดงไว้แล้วด้วยบทมีอาทิว่า "ข้อนี้เป็นฐานะที่ไม่ควร ไม่เป็นช่อง" ก็เพราะว่านิทเทสนั้นเป็นการขยายความ จึงกล่าวว่า "โดยพิสดาร" กิเลสเครื่องกั้นเป็นต้นทั้งหมดนั้นแหละ ชื่อว่าโดยอาการทั้งปวง เพราะความต่างแห่งอาการเป็นไปแต่ละอย่าง คำว่า "ทั้งหมด" นี้เป็นการถือเอาโดยสภาวะ ส่วนคำว่า "โดยอาการทั้งปวง" เป็นการถือเอาโดยความต่างแห่งอาการเป็นไป เพราะพระผู้มีพระภาคเมื่อทรงรู้ธรรมทั้งหลาย ย่อมทรงรู้โดยไม่เหลือความต่างแห่งอาการของธรรมเหล่านั้น เหมือนที่ตรัสไว้ว่า "ธรรมทั้งปวงย่อมมาสู่คลองแห่งพระญาณของพระพุทธเจ้าผู้มีพระภาคโดยอาการทั้งปวง" (มหานิ. 156; จูฬนิ. โมฆราชมาณวกปุจฉานิทเทส 85; ปฏิ. ม. 3.5) คำว่า "โดยอุทเทส" คือโดยส่วนเดียว และส่วนเดียวนั้นไม่เป็นการขยายความ จึงกล่าวว่า "โดยย่อ" พึงเชื่อมความว่า "ย่อมรู้ได้อย่างไร" แม้ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้น คือแม้ด้วยการยกขึ้นแสดงเท่านั้นซึ่งอัธยาศัยเป็นต้น อันมีประเภทแห่งญาณตามความเป็นจริงในทิฏฐิเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "มุ่งหมายเพียงการรู้ความที่อินทรีย์ทั้งหลายเป็นไปอย่างกล้าและอ่อน" คำว่า "โดยพระเถระ" คือโดยพระอนุรุทธเถระ คำว่า "อย่างนั้นนั่นแล" คือด้วยอาการแห่งการรู้เพียงฐานะเป็นต้นโดยอุทเทสนั่นเอง อรรถนี้แม้ฝ่ายตนก็ปรารถนาอยู่แล้ว จึงกล่าวว่า "ข้อนี้จะพึงถูกโจทก์ได้อย่างไร"

၃၅၆. သေသေသူတိ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တဉာဏတော သေသေသု. ပဋိက္ခေပေါတိ အသာဓာရဏတာပဋိက္ခေပေါ. နနု စ သေသာနံ အသာဓာရဏတာပိ အတ္ထီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဌာနာ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ.

๓๕๖. คำว่า "ในที่เหลือ" คือในที่เหลือจากอินทริยปโรปริยัตตญาณ คำว่า "ปฏิเขป" คือการปฏิเสธความไม่สาธารณะ มุ่งหมายถึงการโจทก์ว่า "ก็ความไม่สาธารณะของธรรมที่เหลือก็มีอยู่มิใช่หรือ" จึงกล่าวว่า "ฐานะ...เป็นต้น...อัธยาศัย"

ဗလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องพละจบแล้ว

၂. အရိယန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายเรื่องอริยันติ

၃၅၇. သင်္ခါရေ သန္ဓာယ ပဋိဇာနန္တဿာတိ ဒိဋ္ဌိယာ ပရိကပ္ပိတေန သတ္တေန သုညေ သင်္ခါရေ သန္ဓာယ ‘‘သုညတဉ္စ မနသိ ကရောတီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဇာနန္တဿ. ဒွိန္နံ ဖဿာနံ သမောဓာနံ ကထံ အာပဇ္ဇတိ ဌာနာဌာနဘူတေ သင်္ခါရေ ဝုတ္တနယေန သုညတံ မနသိ ကရောန္တဿာတိ အဓိပ္ပာယော. ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘ဒိဋ္ဌိယာ ပရိကပ္ပိတေန သတ္တေန သုညာ [Pg.108] ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိ ပကာရေန နယေန. အထ ဝါ ယထာဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘ဌာနာဌာနမနသိကာရော သင်္ခါရာရမ္မဏော, သုညတာမနသိကာရော နိဗ္ဗာနာရမ္မဏော’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန. ‘‘သင်္ခါရေ သန္ဓာယ ပဋိဇာနန္တဿာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဒွိန္နံ ဖဿာနံ သမောဓာနံ ကထံ အာပဇ္ဇတီ’’တိ အာဟ. သတ္တသုညတာယ သုညတ္တေပိ သင်္ခါရာနံ အညောဝ ဌာနာဌာနမနသိကာရော, အညော သုညတာမနသိကာရောတိ ယုဇ္ဇတေဝ ဒွိန္နံ ဖဿာနံ သမောဓာနာပတ္တိစောဒနာ, သင်္ခါရေ သန္ဓာယ ပဋိဇာနန္တဿ ပန ကထံ အရိယဘာဝသိဒ္ဓိ ဌာနာဌာနဉာဏာဒီနန္တိ ဝိစာရေတဗ္ဗံ. ကိံ ဝါ ဧတာယ ယုတ္တိစိန္တာယ. ဥမ္မတ္တကပစ္ဆိသဒိသော ဟိ ပရဝါဒိဝါဒေါ. အညေသုပိ ဌာနေသု ဤဒိသေသု ဧသေဝ နယော. အာရောပေတွာတိ ဣတ္ထိပုရိသာဒိအာကာရံ, သတ္တာကာရမေဝ ဝါ အသန္တံ ရူပါဒိဥပါဒါနေ အာရောပေတွာ. အဘူတာရောပနဉှေတ္ထ ပဏိဒဟနန္တိ အဓိပ္ပေတံ. တေနာဟ ‘‘ပရိကပ္ပနဝသေနာ’’တိ. သောတိ ယထာဝုတ္တော ပဏိဓိ. ဧကသ္မိမ္ပိ ခန္ဓေ.

๓๕๗. คำว่า "ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขาร" คือของผู้ปฏิญาณว่า "ข้าพเจ้ามนสิการสุญญตา" เมื่อถูกถาม โดยอ้างสังขารที่ว่างเปล่าจากสัตว์ที่ถูกกำหนดด้วยทิฏฐิ อธิบายว่า การรวมกันของผัสสะสองอย่างจะเกิดขึ้นได้อย่างไร แก่ผู้มนสิการสุญญตาโดยนัยที่กล่าวไว้ในสังขารที่เป็นฐานะและอฐานะ คำว่า "โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยนัยที่ว่า "ขันธ์ ๕ ว่างเปล่าจากสัตว์ที่ถูกกำหนดด้วยทิฏฐิ" อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "โดยนัยที่กล่าวไว้แล้ว" คือโดยนัยที่กล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า "การมนสิการฐานะและอฐานะมีสังขารเป็นอารมณ์ การมนสิการสุญญตามีนิพพานเป็นอารมณ์" เพราะกล่าวว่า "ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขาร" จึงกล่าวว่า "การรวมกันของผัสสะสองอย่างจะเกิดขึ้นได้อย่างไร" แม้สังขารทั้งหลายจะว่างเปล่าด้วยสุญญตาจากสัตว์ การมนสิการฐานะและอฐานะก็เป็นอย่างหนึ่ง การมนสิการสุญญตาก็เป็นอีกอย่างหนึ่ง การโจทก์ว่าการรวมกันของผัสสะสองอย่างเกิดขึ้นจึงสมควรอยู่ แต่การเป็นอริยะของฐานะและอฐานะญาณเป็นต้น ของผู้ปฏิญาณโดยอ้างสังขารจะสำเร็จได้อย่างไร พึงพิจารณา หรือจะประโยชน์อะไรด้วยการคิดหาเหตุผลนี้ เพราะวาทะของฝ่ายอื่นเหมือนคำพูดเพ้อเจ้อของคนบ้า แม้ในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้ก็นัยนี้เหมือนกัน คำว่า "อาโรเปตฺวา" คือกำหนดอาการแห่งหญิงชายเป็นต้น หรือกำหนดอาการแห่งสัตว์ที่ไม่มีอยู่จริงในอุปาทานมีรูปเป็นต้น เพราะในที่นี้ประสงค์เอาการตั้งไว้คือการยกขึ้นซึ่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งการกำหนด" คำว่า "โส" คือการตั้งไว้ที่กล่าวไว้แล้ว แม้ในขันธ์เดียว

အရိယန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องอริยันติจบแล้ว

၄. ဝိမုစ္စမာနကထာဝဏ္ဏနာ

๔. คำอธิบายเรื่องวิมุจจมานะ

၃၆၆. မဂ္ဂက္ခဏေ စိတ္တံ ဧကဒေသေန ဝိမုတ္တံ ဧကဒေသေန အဝိမုတ္တန္တိ အယံ ‘‘ဝိမုတ္တံ ဝိမုစ္စမာန’’န္တိ လဒ္ဓိယာ ဒေါသော. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကဒေသံ ဝိမုတ္တံ, ဧကဒေသံ အဝိမုတ္တ’’န္တိ. အဋ္ဌကထာယဉ္စ ‘‘တဉှိ တဒါ သမုစ္ဆေဒဝိမုတ္တိယာ ဝိမုတ္တေကဒေသေန ဝိမုစ္စမာနန္တိဿ လဒ္ဓီ’’တိ ဒဿိတောဝါယမတ္ထော. ဝိပ္ပကတနိဒ္ဒေသေတိ ဝိမုစ္စနကိရိယာယ အပရိယောသိတတာနိဒ္ဒေသေ. ယံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝိမုတ္တံ ဝိမုစ္စမာနန္တိ ဝိပ္ပကတဘာဝေန ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. တေနာတိ ပရဝါဒိနာ. ဝိမုစ္စ…ပေ… ဝုတ္တံ ဝိမုစ္စမာနဿ ဝိမုတ္တဘာဝါဘာဝတော, ဝိမုတ္တဘေဒေန ပန တထာ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. သတိ စ ဒေါသေ ဝိပ္ပကတနိဒ္ဒေသေတိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဧကဒေသော ဝိသေသနံ ဟောတိ နိပ္ပဒေသဝိမုတ္တိယာ အဝိစ္ဆိန္နတော. ဖလစိတ္တေနာတိ ပဌမဖလစိတ္တေန ဥပ္ပန္နေန.

๓๖๖. การที่จิตในขณะแห่งมรรคหลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง นี้เป็นโทษของลัทธิที่ว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" เพราะได้กล่าวไว้แล้วอย่างนั้นว่า "หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง ยังไม่หลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง" และในอรรถกถาก็ได้แสดงอรรถนี้ไว้แล้วว่า "ก็ลัทธิของผู้นั้นคือการที่จิตหลุดพ้นไปส่วนหนึ่งด้วยสมุจเฉทวิมุตติในขณะนั้น และกำลังหลุดพ้นไปส่วนหนึ่ง" คำว่า "วิปฺปกตนิทเทส" คือการแสดงความที่การหลุดพ้นยังไม่สำเร็จ มุ่งหมายถึงข้อที่กล่าวว่า "หลุดพ้นแล้ว กำลังหลุดพ้น" เพราะกล่าวด้วยความเป็นสิ่งที่ยังไม่สำเร็จ คำว่า "เตน" คือโดยฝ่ายอื่น อธิบายว่า ที่กล่าวว่า "วิมุจจะ...ฯลฯ..." นั้น เพราะไม่มีความเป็นผู้หลุดพ้นแห่งผู้กำลังหลุดพ้น แต่ที่กล่าวอย่างนั้นโดยความต่างแห่งวิมุตติ เมื่อมีโทษ พึงนำมาประกอบว่า "วิปฺปกตนิทเทส" ส่วนหนึ่งเป็นวิเสสนะ เพราะไม่ขาดจากนิปปเทสวิมุตติ คำว่า "ด้วยผลจิต" คือด้วยปฐมผลจิตที่เกิดขึ้นแล้ว

ဝိမုစ္စမာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องวิมุจจมานะจบแล้ว

၅. အဋ္ဌမကကထာဝဏ္ဏနာ

๕. คำอธิบายเรื่องอัฏฐมกะ

၃၆၈. ပဟီနာ [Pg.109] နာမ ဘဝေယျုံ, န ပဟိယျမာနာတိ အဓိပ္ပာယော.

๓๖๘. อธิบายว่า ธรรมเหล่านั้นพึงเป็นสิ่งที่ละได้แล้ว ไม่ใช่สิ่งที่กำลังละอยู่

အဋ္ဌမကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องอัฏฐมกะจบแล้ว

၆. အဋ္ဌမကဿ ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ

๖. คำอธิบายเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกะ

၃၇၁. လောကုတ္တရာနံယေဝ သဒ္ဓါဒီနံ ဣန္ဒြိယဘာဝေါ, န လောကိယာနန္တိ ပရဝါဒိနော အဓိပ္ပာယဝသေနာဟ ‘‘အပ္ပဋိလဒ္ဓိန္ဒြိယတ္တာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ နိယျာနိကာနိ ဘာဝေန္တောတိ ယထာ နိယျာနိကာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ဥပ္ပာဒေန္တော ဗြူဟေန္တော ဝါ. ဣန္ဒြိယဘာဝံ ပန ပတ္တေသု တေသု ပုန ဘာဝနာကိစ္စံ နတ္ထီတိ တဿ အဓိပ္ပာယောတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န ပန ဣန္ဒြိယာနိ ဘာဝေန္တော’’တိ.

๓๗๑. โดยอัธยาศัยของฝ่ายอื่นที่ว่า "ความเป็นอินทรีย์เป็นของศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระเท่านั้น ไม่ใช่ของโลกิยะ" จึงกล่าวว่า "เพราะยังไม่ได้อินทรีย์" เป็นต้น ในข้อนั้น คำว่า "ยังเจริญธรรมที่เป็นเครื่องนำออกไป" คือยังให้เกิดขึ้นหรือยังให้เจริญเพื่อให้เป็นธรรมเครื่องนำออกไป แต่เมื่อจะแสดงอัธยาศัยของเขาว่า เมื่อธรรมเหล่านั้นถึงความเป็นอินทรีย์แล้ว ก็ไม่มีกิจที่จะต้องเจริญอีก จึงกล่าวว่า "แต่ไม่ได้เจริญอินทรีย์"

အဋ္ဌမကဿ ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องอินทรีย์ของอัฏฐมกะจบแล้ว

၇. ဒိဗ္ဗစက္ခုကထာဝဏ္ဏနာ

๗. คำอธิบายเรื่องทิพยจักษุ

၃၇၃. ဝိသိနောတိ ဝိသေသေန ဗန္ဓတိ ဝိသယီနံ အတ္တပဋိဗန္ဓံ ကရောတီတိ ဝိသယော, အာရမ္မဏံ, အနုဘဝတိ ဧတေနာတိ အာနုဘာဝေါ, သာမတ္ထိယံ, ဗလန္တိ အတ္ထော, ဂေါစရကရဏံ ဂေါစရော, ဝိသယေ အာနုဘာဝဂေါစရာ ဝိသယ…ပေ… စရာတိ. တေဟိ ယထာ ဝိသိဋ္ဌံ ဝိသေသံ ဟောတိ, တထာ ပစ္စယဘူတေန ဈာနဓမ္မေန အာဟိတဗလံ ကတဗလာဓာနံ. ဝိသယဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ အာနုဘာဝဂေါစရကရဏာနံ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဒဿနံ ယတ္ထဿ တေဟိ ဥပတ္ထဒ္ဓတ္တာ ဗလာဓာနံ ပါကဋံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ယာဒိသေ ဝိသယေ’’တိအာဒိ. ဗလာဓာနဉ္စ ဥတ္တရိမနုဿဓမ္မတော မဟဂ္ဂတဓမ္မဝိသေသတော ဥပ္ပန္နေဟိ ပဏီတေဟိ စိတ္တဇရူပေဟိ ဝိသေသာပတ္တိ. ယံ နိဿာယ ပရာဝုတ္တီတိ ဧကေ ဝဒန္တိ. ပုရိမံ မံသစက္ခုမတ္တမေဝါတိ ယထာဝုတ္တဗလာဓာနတော ပုရိမံ မံသစက္ခုမတ္တမေဝ. ဝဒန္တော သင်္ဂဟကာရော. ဝိသယဂ္ဂဟဏံ ပါဠိယံ ကတံ. န ဝိသယဝိသေသဒဿနတ္ထန္တိ န ဝိသယဿ ဝိသေသဒဿနတ္ထံ. ယတော ဥဘိန္နမ္ပိ ရူပါယတနမေဝ ဝိသယောတိ ဝိသယဿ သဒိသတံ အဝိသေသံ အာဟ, သဒိသဿ ဝါ ဝိသေသံ ဒီပေတီတိ ယောဇနာ.

๓๗๓. คำว่า วิสโย (อารมณ์) ชื่อว่า วิสยะ เพราะอรรถว่า ย่อมผูกไว้ คือผูกไว้โดยพิเศษ กระทำความผูกพันแห่งตนแก่ผู้เสวยอารมณ์ทั้งหลาย. คำว่า อานุภาโว คือ สิ่งที่เสวยได้ด้วยสิ่งนี้ หมายถึง ความสามารถ หรือกำลัง. คำว่า โคจโร คือ การทำให้เป็นอารมณ์. คำว่า วิสเย อานุภาวโคจรา (อานุภาพและโคจรในอารมณ์) ความว่า วิสยะ...เป...จรา. ด้วยธรรมเหล่านั้น อย่างที่วิเศษเป็นพิเศษอย่างนั้น และด้วยธรรมที่เป็นฌานอันเป็นปัจจัย ได้รับการเสริมกำลัง คือได้รับการเพิ่มกำลัง. และการถือเอาอารมณ์ในที่นี้ เป็นการแสดงที่ตั้งแห่งการเป็นไปของอานุภาพและการทำให้เป็นโคจร ซึ่งการเพิ่มกำลังของทิพยจักษุนั้นปรากฏชัด เพราะได้รับการอุปถัมภ์จากสิ่งเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในอารมณ์เช่นใด' เป็นต้น. และการเพิ่มกำลัง คือการถึงความพิเศษด้วยรูปที่เกิดจากจิตอันประณีต ซึ่งเกิดขึ้นจากธรรมอันยิ่งใหญ่ อันเป็นอุตตริมนุสสธรรม. อาจารย์บางพวกกล่าวว่า 'อาศัยสิ่งใดจึงมีการกลับ'. คำว่า 'เพียงจักษุเนื้อในเบื้องต้นเท่านั้น' คือ เพียงจักษุเนื้อในเบื้องต้นเท่านั้น จากที่กล่าวถึงการเพิ่มกำลัง. ผู้กล่าวคือพระสังคหกาจารย์. การถือเอาอารมณ์ ท่านกล่าวไว้ในบาลีแล้ว. คำว่า 'ไม่ใช่มุ่งแสดงความพิเศษของอารมณ์' คือ ไม่ใช่มุ่งแสดงความพิเศษของอารมณ์. มีคำอธิบายว่า เพราะอารมณ์ของจักษุทั้งสองอย่าง คือรูปายตนะเท่านั้น ท่านจึงกล่าวความเหมือนกันของอารมณ์ว่าไม่พิเศษ หรือแสดงความพิเศษของสิ่งที่เหมือนกัน พึงประกอบความอย่างนี้.

ဓမ္မုပတ္ထဒ္ဓ [Pg.110]…ပေ… အဓိပ္ပာယော, အညထာ လဒ္ဓိယေဝ န သိယာတိ ဘာဝေါ. မဂ္ဂေါတိ ဥပါယော, ကာရဏန္တိ အတ္ထော. ပကတိစက္ခုမတော ဧဝ ဟိ ဒိဗ္ဗစက္ခု ဥပ္ပဇ္ဇတိ. ကသ္မာ? ကသိဏာလောကံ ဝဍ္ဎေတွာ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ဥပ္ပာဒနံ, သော စ ကသိဏမဏ္ဍလေ ဥဂ္ဂဟနိမိတ္တေန ဝိနာ နတ္ထိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘မံသစက္ခုပစ္စယတာဒဿနတ္ထမေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ. တေနာတိ ‘‘မဂ္ဂေါ’’တိ ဝစနေန. ရူပါဝစရဇ္ဈာနပစ္စယေနာတိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနေန ပစ္စယဘူတေန ဥပ္ပန္နာနိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနစိတ္တသမုဋ္ဌိတာနိ. ဈာနကမ္မသမုဋ္ဌိတေသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တဿ ဟေသာ လဒ္ဓိ.

คำว่า ที่ธรรมอุปถัมภ์ไว้...เป... เป็นอัธยาศัย ความว่า มิฉะนั้นแล้วก็จะไม่เป็นลัทธิเลย. คำว่า มรรค คือ อุบาย หมายถึง เหตุ. เพราะทิพยจักษุย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้มีจักษุปกติเท่านั้น. เพราะเหตุไร? เพราะการยังกสิณแสงสว่างให้เจริญแล้วจึงยังทิพยจักษุญาณให้เกิดขึ้น และกสิณแสงสว่างนั้นย่อมไม่มีหากปราศจากอุคคหนิมิตในกสิณมณฑล เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นปัจจัยของจักษุเนื้อเท่านั้น'. คำว่า เตน คือ ด้วยคำว่า 'มรรค'. คำว่า ด้วยปัจจัยแห่งรูปาวจรฌาน คือ รูปที่เกิดขึ้นด้วยรูปาวจรฌานอันเป็นปัจจัย ซึ่งเกิดขึ้นจากรูปาวจรฌานจิต. ในรูปที่เกิดจากฌานกรรมนั้น ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย. นี้เป็นลัทธิของผู้นั้น.

၃၇၄. ယေန ဒိဗ္ဗစက္ခုနော ပညာစက္ခုဘာဝဿ ဣစ္ဆနေန ပဋိဇာနနေန. တီဏိ စက္ခူနိ မံသဒိဗ္ဗပညာစက္ခူနိ စက္ခုန္တရဘာဝံ ဝဒတော ဘဝေယျုံ, တသ္မာ တံ န ဣစ္ဆတီတိ အတ္ထော.

๓๗๔. คำว่า เยน คือ ด้วยการปรารถนาและการปฏิญาณว่าทิพยจักษุเป็นปัญญาจักษุ. จักษุ ๓ คือ มังสจักษุ ทิพยจักษุ และปัญญาจักษุ พึงเป็นจักษุที่ต่างกันของผู้กล่าว เพราะฉะนั้น ท่านจึงไม่ปรารถนาอย่างนั้น นี้เป็นอรรถะ.

ဒိဗ္ဗစက္ခုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความในทิพยจักษุกถา จบ.

၉. ယထာကမ္မူပဂတဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

๙. การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา

၃၇၇. ဒိဗ္ဗစက္ခုပါဒကတ္တာ ‘‘ယထာကမ္မူပဂတဉာဏဿ ဥပနိဿယေ ဒိဗ္ဗစက္ခုမှီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ယထာကမ္မူပဂတဇာနနကိစ္စကေ ဒိဗ္ဗစက္ခုမှိ တဿ တံကိစ္စကတာဘာဝတော. ယတော ယံ အနညံ, တမ္ပိ တတော အနညမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ…ပေ… ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ. တတ္ထ အတ္ထန္တရဘာဝံ နိဝါရေတီတိ ဒိဗ္ဗစက္ခုဉာဏဿ ပက္ခိကတ္တာ ယထာကမ္မူပဂတဉာဏဿ တတော အတ္ထန္တရဘာဝံ နိဝါရေတိ. တဿ ဟိ တံ ပရိဘဏ္ဍဉာဏံ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ယထာကမ္မူပဂတဉာဏတော အတ္ထန္တရဘာဝံ န နိဝါရေတိ အတပ္ပက္ခိကတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒိဗ္ဗစက္ခုဿ ယထာကမ္မူပဂတဉာဏကိစ္စတာ ပရဝါဒိနာ ဣစ္ဆိတာ, န ယထာကမ္မူပဂတဉာဏဿ ဒိဗ္ဗစက္ခုကိစ္စတာတိ တမတ္ထံ ‘‘ယထာကမ္မူပဂတဉာဏမေဝ ဒိဗ္ဗစက္ခု’’န္တိ ဧတ္ထ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝ-သဒ္ဒေါ စာ’’တိအာဒိမာဟ.

๓๗๗. เพราะทิพยจักษุเป็นบาท (ฐาน) ท่านจึงกล่าวว่า 'ทิพยจักษุเป็นอุปนิสัยของยถากัมมูปคญาณ' ไม่ใช่ทิพยจักษุเป็นกิจของการรู้ยถากัมมูปคญาณ เพราะทิพยจักษุไม่มีกิจนั้น. เพราะสิ่งใดไม่ต่างกัน สิ่งนั้นก็ไม่ต่างจากสิ่งนั้นเหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'ด้วยสิ่งนี้...เป...พึงเป็น'. ในที่นั้น คำว่า การห้ามความต่างกันแห่งอรรถะ คือ เพราะยถากัมมูปคญาณเป็นส่วนหนึ่งของทิพยจักษุญาณ จึงห้ามความต่างกันแห่งอรรถะของยถากัมมูปคญาณจากทิพยจักษุญาณนั้น. ด้วยว่า ยถากัมมูปคญาณนั้นเป็นญาณเครื่องประดับของทิพยจักษุ. มีอธิบายว่า ทิพยจักษุไม่ห้ามความต่างกันแห่งอรรถะจากยถากัมมูปคญาณ เพราะทิพยจักษุไม่ได้เป็นส่วนหนึ่งของยถากัมมูปคญาณ. กิจของทิพยจักษุคือยถากัมมูปคญาณนั้น เป็นสิ่งที่ปรวาทีปรารถนา ไม่ใช่กิจของยถากัมมูปคญาณคือทิพยจักษุ. เพื่อแสดงอรรถะนั้น ท่านจึงนำมาประกอบในประโยคว่า 'ยถากัมมูปคญาณนั่นแหละคือทิพยจักษุ' แล้วกล่าวคำเป็นต้นว่า 'และศัพท์ว่า เอวะ'.

ယထာကမ္မူပဂတဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความในยถากัมมูปคญาณกถา จบ.

၁၀. သံဝရကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. การพรรณนาความในสังวรกถา

၃၇၉. အာဋာနာဋိယသုတ္တေ [Pg.111] ‘‘သန္တိ, ဘိက္ခဝေ, ယက္ခာ ယေဘုယျေန ပါဏာတိပါတာ အပ္ပဋိဝိရတာ’’တိ (ဒီ. နိ. ၃.၂၇၆, ၂၈၆) အာဂတတ္တာ စာတုမဟာရာဇိကာနံ သံဝရာသံဝရသဗ္ဘာဝေါ အဝိဝါဒသိဒ္ဓေါ. ယတ္ထ ပန ဝိဝါဒေါ, တမေဝ ဒဿေန္တေန တာဝတိံသာဒယော ဂဟိတာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘စာတုမဟာရာဇိကာန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သတီတိ ယဒိ တာဝတိံသေသု သံဝရာသံဝရော နတ္ထိ, ဧဝံ သန္တေ. သုရာပါနန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သုယျတီ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ကထံ သုယျတီတိ? ဝုတ္တဉှေတံ ကုမ္ဘဇာတကေ –

๓๗๙. เพราะมีมาในอาฏานาฏิยสูตรว่า 'ภิกษุทั้งหลาย ยักษ์ทั้งหลายส่วนมากยังไม่เว้นจากการฆ่าสัตว์' (ที.ปา. ๓/๒๗๖, ๒๘๖) ความมีอยู่แห่งสังวรและอสังวรของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกาจึงเป็นอันสำเร็จโดยไม่มีข้อโต้แย้ง. ส่วนในที่ใดมีข้อโต้แย้ง เพื่อแสดงอรรถะนี้ ท่านจึงถือเอาเทพชั้นดาวดึงส์เป็นต้น โดยกล่าวว่า 'ของเหล่าเทพชั้นจาตุมหาราชิกา'. คำว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ถ้าในเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ไม่มีสังวรและอสังวร เมื่อเป็นเช่นนั้น. แม้ในคำว่า 'การดื่มสุรา' นี้ ก็พึงนำบทว่า 'ได้ยินมา' มาเชื่อมโยง. ได้ยินมาอย่างไร? เพราะสิ่งนี้ท่านกล่าวไว้ในกุมภชาดกว่า -

‘‘ယံ ဝေ ပိဝိတွာ ပုဗ္ဗဒေဝါ ပမတ္တာ,တိဒိဝါ စုတာ သဿတိယာ သမာယာ;

တံ တာဒိသံ မဇ္ဇမိမံ နိရတ္ထံ,ဇာနံ မဟာရာဇ ကထံ ပိဝေယျာ’’တိ. (ဇာ. ၁.၁၆.၅၈);

“สุราใดที่เหล่าเทวดาในกาลก่อนดื่มแล้วประมาท ตกจากสวรรค์ชั้นไตรทิพย์พร้อมด้วยมายาตลอดกาลนาน, ข้าแต่มหาราช พระองค์ผู้ทรงรู้ว่าสุราอันไร้ประโยชน์เช่นนั้น จะพึงดื่มได้อย่างไรเล่า” (ชา.เอก. ๑/๑๖/๕๘);

တတ္ထ ပုဗ္ဗဒေဝါ နာမ အသုရာ. တေ ဟိ တာဝတိံသာနံ ဥပ္ပတ္တိတော ပုဗ္ဗဒေဝါတိ ပညာယိံသု. ပမတ္တာတိ သုရာပါနေန ပမာဒံ အာပန္နာ. တိဒိဝါတိ မနုဿစာတုမဟာရာဇိကလောကေ ဥပါဒါယ တတိယလောကဘူတာ ဒေဝဋ္ဌာနာ, နာမမေဝ ဝါ ဧတံ တဿ ဒေဝဋ္ဌာနဿ. သဿတိယာတိ ကေဝလံ ဒီဃာယုကတံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. သမာယာ သဟ အတ္တနော အသုရမာယာယ, အသုရမန္တေဟိ သဒ္ဓိံ စုတာတိ အတ္ထော. အဋ္ဌကထာယဉ္စ ဝုတ္တံ ‘‘အာဂန္တုကဒေဝပုတ္တာ အာဂတာတိ နေဝါသိကာ ဂန္ဓပါနံ သဇ္ဇယိံသု. သက္ကော သကပရိသာယ သညမဒါသီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘တေသံ သုရာပါနံ အသံဝရော န ဟောတီတိ ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတီ’’တိ. ဧတ္ထ စ တာဝတိံသာနံ ပါတုဘာဝတော ပဋ္ဌာယ သုရာပါနမ္ပိ တတ္ထ နာဟောသိ, ပဂေဝ ပါဏာတိပါတာဒယောတိ ဝိရမိတဗ္ဗာဘာဝတော ဧဝ တာဝတိံသတော ပဋ္ဌာယ ဥပရိ ဒေဝလောကေသု သမာဒါနသမ္ပတ္တဝိရတိဝသေန ပုရေတဗ္ဗာ သံဝရာ န သန္တိ, လောကုတ္တရာ ပန သန္တိယေဝ. တထာ တေဟိ ပဟာတဗ္ဗာ အသံဝရာ. န ဟိ အပ္ပဟီနာနုသယာနံ မဂ္ဂဝဇ္ဈာ ကိလေသာ န သန္တီတိ.

ในที่นั้น คำว่า ปุพพเทวา ได้แก่ อสูร. เพราะอสูรเหล่านั้นปรากฏว่าเป็นเทวดาในกาลก่อนแต่การอุบัติขึ้นของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์. คำว่า ปมัตตา คือ ถึงความประมาทด้วยการดื่มสุรา. คำว่า ติทิวา คือ ภพของเทวดาซึ่งเป็นโลกที่สามนับตั้งแต่โลกมนุษย์และจาตุมหาราชิกา หรือเป็นเพียงชื่อของภพเทวดานั้น. คำว่า สัสสติยา ท่านกล่าวหมายถึงเพียงความมีอายุยืนยาว. คำว่า สมายา คือ พร้อมด้วยมายาของตนที่เป็นอสูร หมายความว่า ตกจากสวรรค์พร้อมด้วยมนต์ของอสูร. และในอรรถกถาก็กล่าวไว้ว่า 'เมื่อเหล่าเทวบุตรผู้มาใหม่มาถึงแล้ว เทวดาผู้เป็นเจ้าถิ่นได้จัดเตรียมเครื่องดื่มหอม. ท้าวสักกะได้ให้สัญญาณแก่บริษัทของพระองค์'. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงกล่าวว่า การดื่มสุราของเทวดาเหล่านั้นไม่เป็นอสังวร'. และในที่นี้ ตั้งแต่การปรากฏขึ้นของเหล่าเทพชั้นดาวดึงส์ การดื่มสุราก็ไม่มีในที่นั้นเลย จะกล่าวถึงการฆ่าสัตว์เป็นต้นก็ยิ่งไม่มี เพราะไม่มีสิ่งที่พึงงดเว้น. สังวรที่พึงบำเพ็ญให้บริบูรณ์โดยความเป็นวิรัติที่ถึงพร้อมด้วยการสมาทานจึงไม่มีในเทวโลกเบื้องบนตั้งแต่ชั้นดาวดึงส์ขึ้นไป แต่โลกุตตรสังวรนั้นมีอยู่แน่นอน. อสังวรที่พึงละโดยเทวดาเหล่านั้นก็เช่นกัน. เพราะกิเลสที่พึงละด้วยมรรคย่อมไม่มีแก่ผู้ที่ยังละอนุสัยไม่ได้นั้นหามิได้.

သံဝရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความในสังวรกถา จบ.

တတိယဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาความในวรรคที่สาม จบ.

၄. စတုတ္ထဝဂ္ဂေါ

๔. วรรคที่สี่

၁. ဂိဟိဿ အရဟာတိကထာဝဏ္ဏနာ

๑. การพรรณนาความในคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์กถา

၃၈၇. ဂိဟိဆန္ဒရာဂသမ္ပယုတ္တတာယာတိ [Pg.112] ဂိဟိဘာဝေ ကာမဘောဂိဘာဝေ ဆန္ဒရာဂသဟိတတာယ.

๓๘๗. คำว่า คิหิฉันทราคสัมปยุตตตายะ คือ ด้วยความเป็นผู้ประกอบด้วยฉันทราคะในความเป็นคฤหัสถ์ ในความเป็นผู้บริโภคกาม.

ဂိဟိဿ အရဟာတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยคฤหัสถ์เป็นพระอรหันต์ จบ.

၄. သမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อม

၃၉၃. ပတ္တိန္တိ အဓိဂမော. အဓိဂမော နာမ သမန္နာဂမော ဟောတီတိ ပါဠိယံ စတူဟိ ဖဿာဒီဟိ သမန္နာဂမော စောဒိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๓๙๓. คำว่า ปัตติ คือ การบรรลุ. การบรรลุชื่อว่าการประกอบพร้อม. พึงเห็นว่า ในพระบาลี ท่านชี้แจงการประกอบพร้อมด้วยธรรม ๔ ประการมีผัสสะเป็นต้น.

သမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อม จบ.

၅. ဥပေက္ခာသမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา

၃၉၇. သဗ္ဗံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ဧတ္ထ ယဒိ တေ အရဟာ စတူဟိ ခန္ဓေဟိ ဝိယ ဆဟိ ဥပေက္ခာဟိ သမန္နာဂတော, ဧဝံ သန္တေ ဆ ဥပေက္ခာ ပစ္စေကံ ဖဿာဒိသဟိတာတိ ‘‘ဆဟိ ဖဿာဒီဟိ သမန္နာဂတော’’တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๓๙๗. ในคำว่า พึงประกอบทั้งหมดนี้ หากพระอรหันต์นั้นประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา ๖ เหมือนประกอบพร้อมด้วยขันธ์ ๔ เมื่อเป็นเช่นนั้น อุเบกขา ๖ แต่ละอย่างย่อมประกอบด้วยผัสสะเป็นต้น จึงพึงประกอบความว่า ประกอบพร้อมด้วยผัสสะเป็นต้น ๖ ดังนี้เป็นต้น.

ဥပေက္ခာသမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการประกอบพร้อมด้วยอุเบกขา จบ.

၆. ဗောဓိယာဗုဒ္ဓေါတိကထာဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาว่าด้วยเรื่องไม่เป็นพระพุทธเจ้าด้วยโพธิ

၃၉၈. ပတ္တိဓမ္မဝသေနာတိ ‘‘ပတ္တိဓမ္မော နာမာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဿ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တဿ သင်္ခါရဿ ဝသေန. ‘‘ဗောဓိယာ ဗုဒ္ဓေါ’’တိ ပုစ္ဆာ. ‘‘ဗောဓိယာ နိရုဒ္ဓါယ ဝိဂတာယ ပဋိပ္ပဿဒ္ဓါယ အဗုဒ္ဓေါ ဟောတီ’’တိ အနုယောဂေါ. ဧဝမညတ္ထာပိ ပုစ္ဆာနုယောဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๓๙๘. คำว่า ปัตติธัมมวเสนะ คือ ด้วยอำนาจแห่งสังขารที่วิปปยุตจากจิตที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า ปัตติธรรมชื่อว่า เป็นต้น. คำว่า ตรัสรู้ด้วยโพธิ เป็นคำถาม. คำว่า เมื่อโพธิดับไป ปราศไป สงบระงับไป ย่อมไม่เป็นพระพุทธเจ้า เป็นคำซักถาม. พึงทราบคำถามและคำซักถามในที่อื่นแม้ทั้งหมดโดยทำนองนี้.

ဗောဓိယာဗုဒ္ဓေါတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยเรื่องไม่เป็นพระพุทธเจ้าด้วยโพธิ จบ.

၇. လက္ခဏကထာဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยลักษณะ

၄၀၂. တသ္မာတိ [Pg.113] ယသ္မာ အဗောဓိသတ္တဿပိ စက္ကဝတ္တိနော လက္ခဏေဟိ သမန္နာဂမော ဗောဓိသတ္တဿပိ စရိမဘဝတော အညတ္ထ အသမန္နာဂမော ဟောတိ, တသ္မာ လက္ခဏသမန္နာဂတော ဗောဓိသတ္တောဝါတိ ဣမဿတ္ထဿ အသာဓကံ. တေနာဟ ‘‘အာဘတမ္ပိ အနာဘတသဒိသမေဝါ’’တိ.

๔๐๒. คำว่า ตัสมา ความว่า เพราะการประกอบพร้อมด้วยลักษณะแม้ของพระเจ้าจักรพรรดิผู้ไม่ใช่พระโพธิสัตว์มีอยู่ และการไม่ประกอบพร้อมด้วยลักษณะในภพอื่นนอกจากภพสุดท้ายแม้ของพระโพธิสัตว์ก็มีอยู่ ฉะนั้น คำว่า ผู้ประกอบพร้อมด้วยลักษณะเป็นพระโพธิสัตว์เท่านั้น จึงไม่เป็นเครื่องพิสูจน์เนื้อความนี้. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แม้หลักฐานที่ยกมาอ้างก็เหมือนกับไม่ได้ยกมาอ้างนั่นเอง.

လက္ခဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยลักษณะ จบ.

၈. နိယာမောက္ကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาว่าด้วยการก้าวลงสู่ความแน่นอน

၄၀၃. ပါရမီပူရဏန္တိ ဣဒံ ဗောဓိစရိယာယ ဥပလက္ခဏံ, န ပါရမီနံ ပုဏ္ဏဘာဝဒဿနံ. တေန တေသံ အာရမ္ဘသမာဒါနာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ကတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. မဟာဘိနီဟာရတော ပဋ္ဌာယ ဟိ မဟာသတ္တာ နိယတာတိ ဝုစ္စန္တိ. ယထာဟ – ‘‘ဧဝံ သဗ္ဗင်္ဂသမ္ပန္နာ, ဗောဓိယာ နိယတာ နရာ’’တိ, ‘‘ဓုဝံ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီ’’တိ စ, န နိယာမဿ နာမ ကဿစိ ဓမ္မဿ ဥပ္ပန္နတ္တာ ဗျာကရောန္တိ, အထ ခေါ ဧကံသေနာယံ ပါရမိယော ပူရေတွာ ဗုဒ္ဓေါ ဘဝိဿတီတိ ကတွာ ဗျာကရောန္တီတိ ပရဝါဒီပရိကပ္ပိတံ ဓမ္မန္တရံ ပဋိသေဓေတိ, န ဗောဓိယာ နိယတတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ကေဝလဉှိ န’’န္တိအာဒိ.

๔๐๓. คำว่า ปารมีปูรณะ นี้เป็นเครื่องหมายถึงโพธิจริยา ไม่ใช่การแสดงความเต็มเปี่ยมแห่งบารมี. พึงเห็นว่า ด้วยเหตุนั้น การเริ่มสมาทานเป็นต้นแห่งบารมีเหล่านั้น ท่านก็สงเคราะห์เข้าไว้ด้วย. เพราะพระมหาบุรุษทั้งหลายได้ชื่อว่าเป็นผู้แน่นอน (นิยตะ) ตั้งแต่การทำมหาภินิหารเป็นต้นมา. ดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า ชนทั้งหลายผู้ถึงพร้อมด้วยองค์ประกอบทั้งปวงอย่างนี้ ย่อมเป็นผู้แน่นอนต่อโพธิ และว่า จักเป็นพระพุทธเจ้าอย่างแน่นอน ดังนี้. ท่านพยากรณ์ไม่ใช่เพราะธรรมชื่อว่านิยามอย่างใดอย่างหนึ่งเกิดขึ้น แต่พยากรณ์โดยกำหนดว่า พระโพธิสัตว์นี้จักบำเพ็ญบารมีให้เต็มเปี่ยมแล้วเป็นพระพุทธเจ้าโดยส่วนเดียว ดังนี้ นี้เป็นการปฏิเสธสภาวธรรมอื่นที่ปรวาทีกำหนดขึ้น ไม่ใช่ปฏิเสธความแน่นอนต่อโพธิ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า เพราะเป็นเพียงแต่ว่าไม่ เป็นต้น.

နိယာမောက္ကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการก้าวลงสู่ความแน่นอน จบ.

၁၀. သဗ္ဗသံယောဇနပ္ပဟာနကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยการละสังโยชน์ทั้งปวง

၄၁၃. သတိပိ ကေသဉ္စိ သံယောဇနာနံ ဟေဋ္ဌိမမဂ္ဂေဟိ ပဟီနတ္တေ ‘‘ပဉ္စန္နံ ဩရမ္ဘာဂိယာနံ သံယောဇနာနံ ပရိက္ခယာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ဝဏ္ဏဘဏနမုခေန အနဝသေသတဉ္စ သန္ဓာယ သဗ္ဗသံယောဇနပ္ပဟာနကိတ္တနံ ပရိယာယဝစနန္တိ အာဟ ‘‘ဣမံ ပရိယာယံ အဂ္ဂဟေတွာ’’တိ. အရဟတ္တမဂ္ဂေန ပဇဟနတော ဧဝါတိ ဂဏှာတီတိ အဂ္ဂမဂ္ဂေါ ဧဝ သဗ္ဗသံယောဇနာနိ ပဇဟတီတိ လဒ္ဓိံ ဂဏှာတီတိ ဝဒန္တိ ပဒကာရာ. ဧဝံ သတီတိ ယဒိ အနဝသေသတာမတ္တေန တထာ ပဋိဇာနာတိ.

๔๑๓. แม้สังโยชน์บางอย่างจะถูกละได้ด้วยมรรคเบื้องต่ำทั้งหลาย แต่การประกาศการละสังโยชน์ทั้งปวงโดยมุ่งหมายถึงความไม่เหลือและโดยการกล่าวพรรณนาคุณ เหมือนในประโยคว่า เพราะความสิ้นไปแห่งโอรัมภาคิยสังโยชน์ ๕ เป็นต้น เป็นคำกล่าวโดยปริยาย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ไม่ถือเอาปริยายนี้. พวกอาจารย์ผู้กล่าวแก้บท (ปทการะ) กล่าวว่า (ปรวาที) ยึดถือลัทธิว่า อรหัตตมรรคเท่านั้นละสังโยชน์ทั้งปวง เพราะยึดถือว่าละได้ด้วยอรหัตตมรรคเท่านั้น. คำว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น ความว่า หากยอมรับเช่นนั้นเพียงเพราะความไม่เหลือ.

သဗ္ဗသံယောဇနပ္ပဟာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการละสังโยชน์ทั้งปวง จบ.

စတုတ္ထဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งวรรคที่ ๔ จบ.

၅. ပဉ္စမဝဂ္ဂေါ

๕. วรรคที่ ๕

၁. ဝိမုတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยวิมุตติ

၄၁၈. ဖလဉာဏံ [Pg.114] န ဟောတိ, သေသာနိ ဝိပဿနာမဂ္ဂပစ္စဝေက္ခဏဉာဏာနိ ဝိမုတ္တာနီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧတ္ထာတိ ဧတေသု စတူသု ဉာဏေသု. ဝိပဿနာဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတံ မဂ္ဂါဒိကိစ္စဝိဒူရကိစ္စတ္တာ ဝိပဿနာပရိယောသာနတ္တာ စ.

๔๑๘. ความเชื่อมโยงคือ ผลญาณไม่เป็น (วิมุตติ) ส่วนญาณที่เหลือคือวิปัสสนาญาณ มรรคญาณ และปัจจเวกขณญาณ ไม่ควรกล่าวว่าเป็นวิมุตติ. คำว่า ในที่นี้ คือ ในญาณ ๔ เหล่านี้. (ญาณใด) ที่ถูกรวมไว้ด้วยการระบุถึงวิปัสสนา เพราะเป็นกิจที่ห่างไกลจากกิจของมรรคเป็นต้น และเพราะเป็นที่สุดของวิปัสสนา.

ဝိမုတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยวิมุตติ จบ.

၂. အသေခဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยอเสขญาณ

၄၂၁. အသေခေ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တတ္တာ အသေခဉာဏန္တိ ပရဿ လဒ္ဓိ, န အသေခေ အသေခဓမ္မေ ပရိယာပန္နန္တိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘ဧတေန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ.

๔๒๑. ลัทธิของผู้อื่นว่า ชื่อว่าอเสขญาณ เพราะเกิดขึ้นปรารภพระอเสขะ ไม่ใช่เพราะนับเนื่องในอเสขธรรมที่เป็นอเสขะ ท่านจึงกล่าวเนื้อความนี้ว่า ด้วยคำนี้... (ละ)... แสดงให้เห็น.

အသေခဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอเสขญาณ จบ.

၃. ဝိပရီတကထာဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาว่าด้วยวิปลาส

၄၂၄. အသိဝေ သိဝါတိ ဝေါဟာရံ ဝိယ အညာဏေ…ပေ… ဝဒတိ.

๔๒๔. เหมือนการเรียกในสิ่งที่ไม่เป็นมงคลว่า เป็นมงคล... (ละ)... ย่อมกล่าวในอวิชชา.

ဝိပရီတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องวิปลาส จบลงแล้ว

၄. နိယာမကထာဝဏ္ဏနာ

๔. คำอธิบายเรื่องนิยาม

၄၂၈-၄၃၁. ယန္တိ ယံ ဉာဏံ. သစ္စာနုလောမန္တိ သစ္စပ္ပဋိဝေဓာနုကူလံ. ဝိပရီတာနုယောဂတော ပဘုတိ ဂဏေတွာ ‘‘စတုတ္ထ’’န္တိ အာဟ န အနိယတဿ နိယာမဂမနာယာတိ အဝိပရီတာနုယောဂတော ပဘုတိ ဂဏေတွာ, တထာ သတိ ပဉ္စမဘာဝတော ဝိသေသဘာဝတော စ.

(ข้อ ๔๒๘-๔๓๑) คำว่า “ยํ” (ใด) คือ ญาณใด คำว่า “สัจจานุโลม” คือ ญาณที่อนุโลมแก่การแทงตลอดสัจจะ นับตั้งแต่การประกอบในสิ่งที่วิปลาส จึงกล่าวว่า “ที่ ๔” ไม่ใช่เพื่อการก้าวไปสู่ความแน่นอนของสิ่งที่ไม่แน่นอน โดยนับตั้งแต่การประกอบในสิ่งที่ไม่วิปลาส เพราะเมื่อเป็นเช่นนั้น จะเป็นที่ ๕ และมีความพิเศษ

နိယာမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องนิยาม จบลงแล้ว

၅. ပဋိသမ္ဘိဒါကထာဝဏ္ဏနာ

๕. คำอธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา

၄၃၂-၄၃၃. သဗ္ဗံ [Pg.115] ဉာဏန္တိ ဣဒံ ‘‘အရိယာန’’န္တိ ဣမိနာ န ဝိသေသိတန္တိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘အနရိယာနမ္ပိ ဟိ ဉာဏံ ဉာဏမေဝါ’’တိ. အထ ဝါ ပါဠိယံ အဝိသေသေန သဗ္ဗံ ဉာဏန္တိ ဝုတ္တံ ဂဟေတွာ ဧဝမာဟ. အရိယဿ စေ ဉာဏန္တိ, သော ပန ပဋိက္ခေပေယျာတိ အာဟ ‘‘အနရိယဿ ဧတံ ဉာဏံ သန္ဓာယာ’’တိ.

(ข้อ ๔๓๒-๔๓๓) คำว่า “สัพพํ ญาณํ” (ญาณทั้งปวง) นี้ ไม่ได้ถูกจำกัดด้วยคำว่า “อริยานํ” (ของพระอริยะ) ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “แม้ญาณของปุถุชนก็เป็นญาณนั่นเอง” หรืออีกนัยหนึ่ง ถือเอาว่าในพระบาลีกล่าวถึงญาณทั้งปวงโดยไม่จำกัด จึงกล่าวเช่นนี้ หากเป็นญาณของพระอริยะ พระอริยะนั้นพึงปฏิเสธ จึงกล่าวว่า “มุ่งหมายถึงญาณของปุถุชนนี้”

ပဋိသမ္ဘိဒါကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องปฏิสัมภิทา จบลงแล้ว

၇. စိတ္တာရမ္မဏကထာဝဏ္ဏနာ

๗. คำอธิบายเรื่องจิตตารัมมณะ

၄၃၆-၄၃၈. ဝတ္တဗ္ဗပဋိညာတိ ဖဿာရမ္မဏေ ဉာဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ စေတောပရိယဉာဏန္တိ ဧဝံ ပဝတ္တာ ပဋိညာ.

(ข้อ ๔๓๖-๔๓๘) คำว่า “วัตตัพพปฏิญญา” คือ ปฏิญญาที่เกิดขึ้นอย่างนี้ว่า ญาณในผัสสารมณ์ควรกล่าวว่าเป็นเจโตปริยญาณ

စိတ္တာရမ္မဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องจิตตารัมมณะ จบลงแล้ว

၈. အနာဂတဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

๘. คำอธิบายเรื่องอนาคตญาณ

၄၃၉-၄၄၀. အနန္တရာနာဂတေပိ စိတ္တေ ဉာဏံ ဣစ္ဆန္တိ, တတ္ထ ပန ခဏပစ္စုပ္ပန္နေ ဝိယ တာဒိသေန ပရိကမ္မေန ကဒါစိ ဉာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ. တေနာဟ ‘‘အနန္တရေ ဧကန္တေနေဝ ဉာဏံ နတ္ထီ’’တိ.

(ข้อ ๔๓๙-๔๔๐) แม้ในจิตที่เป็นอนาคตที่ต่อเนื่องกัน ก็ปรารถนาญาณ แต่ในที่นั้น ญาณอาจเกิดขึ้นได้ด้วยการบริกรรมเช่นนั้น เหมือนในจิตที่เป็นปัจจุบันขณะ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในจิตที่ต่อเนื่องกัน ญาณย่อมไม่มีโดยส่วนเดียว”

အနာဂတဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องอนาคตญาณ จบลงแล้ว

၉. ပဋုပ္ပန္နဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

๙. คำอธิบายเรื่องปัจจุบันญาณ

၄၄၁-၄၄၂. ‘‘သဗ္ဗသင်္ခါရေသု အနိစ္စတော ဒိဋ္ဌေသူ’’တိ ဝုတ္တေ ယံ ဒဿနဘူတံ ဉာဏံ, တမ္ပိ သင်္ခါရသဘာဝတ္တာ တထာဒိဋ္ဌံ သိယာတိ အတ္ထတော အာပဇ္ဇတိ, ဧဝံဘူတံ ဝစနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အတ္ထတော အာပန္နံ ဝစန’’န္တိ. တံ ပန ယသ္မာ ‘‘တမ္ပိ ဉာဏံ အနိစ္စတော ဒိဋ္ဌံ ဟောတီ’’တိ ပဋိဇာနနဝသေန ပဝတ္တံ, တသ္မာ ‘‘အနုဇာနနဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဘင်္ဂါနုပဿနာနံ ပဗန္ဓဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ.

(ข้อ ๔๔๑-๔๔๒) เมื่อกล่าวว่า “ในสังขารทั้งปวงที่ถูกเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง” ญาณที่เป็นการเห็นนั้น ก็พึงถูกเห็นเช่นนั้นโดยความเป็นสังขารโดยอรรถ มุ่งหมายถึงคำพูดเช่นนี้ จึงกล่าวว่า “คำพูดที่ถึงซึ่งอรรถ” แต่เพราะคำนั้นเกิดขึ้นโดยการยอมรับว่า “แม้ญาณนั้นก็ถูกเห็นโดยความเป็นของไม่เที่ยง” เพราะเหตุนั้น จึงเรียกว่า “คำพูดที่ยอมรับ” ของภังคานุปัสสนาทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยต่อเนื่อง

ပဋုပ္ပန္နဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องปัจจุบันญาณ จบลงแล้ว

၁၀. ဖလဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. คำอธิบายเรื่องผลญาณ

၄၄၃-၄၄၄. ဖလပရောပရိယတ္တံ [Pg.116] ဖလဿ ဥစ္စာဝစတာ. ဗလေနာတိ ဉာဏဗလေန.

(ข้อ ๔๔๓-๔๔๔) ความเป็นไปต่างๆ แห่งผล คือความยิ่งและหย่อนแห่งผล. ด้วยกำลัง คือด้วยกำลังแห่งญาณ.

ဖလဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องผลญาณ จบลงแล้ว

ပဉ္စမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายหมวดที่ ๕ จบลงแล้ว

မဟာပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

มหาปัณณาสก์ จบลงแล้ว

၆. ဆဋ္ဌဝဂ္ဂေါ

๖. หมวดที่ ๖

၁. နိယာမကထာဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายเรื่องนิยาม

၄၄၅-၄၄၇. ဧတဿ အရိယဿ ပုဂ္ဂလဿ.

(ข้อ ๔๔๕-๔๔๗) ของอริยบุคคลนั้น

နိယာမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องนิยาม จบลงแล้ว

၂. ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายเรื่องปฏิจจสมุปบาท

၄၅၁. ကာရဏဋ္ဌေန ဌိတတာတိ ကာရဏဘာဝေန ဗျဘိစရဏာဘာဝမာဟ. ယော ဟိ ဓမ္မော ယဿ ဓမ္မဿ ယဒါ ကာရဏံ ဟောတိ, န တဿ တဒါ အညထာဘာဝေါ အတ္ထိ, သာ စ အတ္ထတော ကာရဏဘာဝေါယေဝါတိ ‘‘ကာရဏဘာဝေါယေဝါ’’တိ အာဟ.

๔๕๑. คำว่า "ตั้งอยู่โดยอรรถว่าเป็นเหตุ" ทรงกล่าวถึงความไม่คลาดเคลื่อนโดยความเป็นเหตุ เพราะธรรมใดเป็นเหตุของธรรมใดในกาลใด ในกาลนั้น ความเป็นอย่างอื่นของธรรมนั้นย่อมไม่มี และความตั้งอยู่นั้นโดยอรรถก็คือความเป็นเหตุนั่นเอง เพราะฉะนั้น จึงตรัสว่า "คือความเป็นเหตุนั่นเอง"

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องปฏิจจสมุปบาท จบลงแล้ว

၅. နိရောဓသမာပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๕. คำอธิบายเรื่องนิโรธสมาบัติ

၄၅၇-၄၅၉. သဘာဝဓမ္မတံ ပဋိသေဓေတိ တဒုဘယလက္ခဏရဟိတဿ သဘာဝဓမ္မဿ အဘာဝါ. ‘‘ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝစနတော ‘‘ဝေါဒါနဉ္စ ဝုဋ္ဌာနပရိယာယောဝါ’’တိ အာဟ. သဘာဝဓမ္မတ္တေ သိဒ္ဓေ သင်္ခတဝိဒူရတာယ အသင်္ခတံ သိယာတိ အာဟ ‘‘သဘာဝဓမ္မတ္တာသာဓကတ္တာ’’တိ.

(ข้อ ๔๕๗-๔๕๙) ปฏิเสธความเป็นสภาวธรรม เพราะไม่มีสภาวธรรมที่ปราศจากลักษณะทั้งสองนั้น ด้วยคำว่า "โวทานก็คือการออก" จึงกล่าวว่า "โวทานก็เป็นไวพจน์ของการออก" เมื่อความเป็นสภาวธรรมสำเร็จแล้ว อสังขตะพึงเป็นเพราะความไกลจากสังขตะ จึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นเครื่องยังความเป็นสภาวธรรมให้สำเร็จ"

နိရောဓသမာပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องนิโรธสมาบัติ จบแล้ว

ဆဋ္ဌဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายวรรคที่ ๖ จบแล้ว

၇. သတ္တမဝဂ္ဂေါ

๗. วรรคที่ ๗

၁. သင်္ဂဟိတကထာဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายเรื่องสังคหิตะ

၄၇၁-၄၇၂. သင်္ဂဟိတာတိ [Pg.117] သင်္ဂဟဏာဒိဝသေန သဒ္ဓိံ ဂဟိတာ. တေ ပန ယသ္မာ ဧကဝိဓတာဒိသာမညေန ဗန္ဓာ ဝိယ ဟောန္တိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘သမ္ဗန္ဓာ’’တိ.

๔๗๑-๔๗๒. คำว่า สังคหิตะ คือถูกถือเอาพร้อมด้วยการสงเคราะห์เป็นต้น แต่เพราะธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นเหมือนเครื่องผูกด้วยความเป็นอันเดียวกันเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "สัมพันธ์กัน"

သင်္ဂဟိတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องสังคหิตะ จบแล้ว

၂. သမ္ပယုတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายเรื่องสัมปยุตต์

၄၇၃-၄၇၄. အနုပ္ပဝိသိတဗ္ဗာနုပ္ပဝိသနဘာဝေါ တေသံ ဘေဒေ သတိ ယုဇ္ဇေယျ, နာညထာတိ ဥပမာဘိန္ဒနေန ဥပမေယျဿ ဘိန္နတံ ဒဿေန္တော ‘‘နာနတ္တဝဝတ္ထာ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ အာဟ.

๔๗๓-๔๗๔. ความที่สภาวะที่พึงเข้าไปและสภาวะที่เข้าไป ย่อมสมควรเมื่อมีความต่างกันของสภาวะเหล่านั้น ไม่ใช่ในทางอื่น ดังนี้ แสดงความต่างกันของอุปเมยยะด้วยการทำลายอุปมา จึงกล่าวว่า "ความกำหนดความต่างกัน...เป็นต้น...ย่อมแสดง"

သမ္ပယုတ္တကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องสัมปยุตต์ จบแล้ว

၃. စေတသိကကထာဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายเรื่องเจตสิก

၄၇၅-၄၇၇. ဖဿိကာဒယောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေါ ဝဝတ္ထာဝါစီ. တေန စိတ္တုပ္ပာဒဒေသနာယံ ဒဿိတပ္ပဘေဒါ ဝေဒနာဒယော ဂယှန္တိ, န တံသမုဋ္ဌာနာ ရူပဓမ္မာတိ အာဟ ‘‘ဧကုပ္ပာဒတာဒိဝိရဟိတာ သဟဇာတတာ နတ္ထီ’’တိ.

๔๗๕-๔๗๗. ในคำว่า ผัสสิกะเป็นต้น นี้ ศัพท์ว่า "อาทิ" เป็นคำแสดงการกำหนด ด้วยเหตุนั้น เวทนาเป็นต้นที่แสดงความต่างกันในการแสดงเรื่องจิตตุปบาท ย่อมถูกถือเอา ไม่ใช่รูปธรรมที่เกิดจากจิตนั้น จึงกล่าวว่า "ความเป็นสหชาติที่ปราศจากความเป็นเอกุปบาทเป็นต้น ไม่มี"

စေတသိကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องเจตสิก จบแล้ว

၄. ဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

๔. คำอธิบายเรื่องทาน

၄၇၉. ဖလဒါနဘာဝဒီပနတ္ထန္တိ ဖလဒါနသဗ္ဘာဝဒီပနတ္ထံ. ဖလဒါနံ ဝုတ္တံ ဝိယ ဟောတီတိ စိတ္တေန ဖလဒါနံ ပဓာနဘာဝေ ဝုတ္တံ ဝိယ ဟောတီတိ အတ္ထော. အညထာ ဒါနဘာဝေါတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ဒါနဘာဝေါပိ ဟိ ‘‘ဒါနံ အနိဋ္ဌဖလ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တောယေဝါတိ. တန္နိဝါရဏတ္ထန္တိ ဖလဒါနနိဝါရဏတ္ထံ. ဧတန္တိ ‘‘ဒါနံ အနိဋ္ဌဖလ’’န္တိအာဒိဝစနံ. ဘေသဇ္ဇာဒိဝသေန အာဗာဓာနိဋ္ဌတာ ဒေယျဓမ္မဿ အနိဋ္ဌဖလတာပရိယာယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

๔๗๙. เพื่อแสดงความเป็นผลทาน คือเพื่อแสดงความมีอยู่ของผลทาน คำว่า "ผลทานย่อมเป็นเหมือนที่กล่าวแล้ว" ความว่า ผลทานย่อมเป็นเหมือนที่กล่าวแล้วโดยความเป็นประธานด้วยจิต มิฉะนั้น จะกล่าวว่า "ความเป็นทาน" ไม่ได้ เพราะความเป็นทานก็ถูกกล่าวแล้วด้วยคำว่า "ทานมีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้นนั่นเอง เพื่อห้ามสิ่งนั้น คือเพื่อห้ามผลทาน คำว่า "นี้" คือคำว่า "ทานมีผลไม่น่าปรารถนา" เป็นต้น ความไม่น่าปรารถนาแห่งอาพาธโดยความเป็นเภสัชเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นไวพจน์ของความเป็นผลไม่น่าปรารถนาแห่งเทยยธรรม

ကထံ [Pg.118] တထေဝ သုတ္တံ သကဝါဒိပရဝါဒိဝါဒေသု ယုဇ္ဇတီတိ စောဒနာယ ‘‘န ပန ဧကေနတ္ထေနာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဒေယျဓမ္မောဝ ဒါန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ နိဝတ္တနပက္ခေယေဝ ဧဝ-ကာရော ယုတ္တော, န သာဓနပက္ခေ ဒွိန္နမ္ပိ ဒါနဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘စေတသိကောဝါတိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, ဒေယျဓမ္မောဝါ’’တိ စ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒွိန္နဉှိ ဒါနာနန္တိအာဒိ. သင်္ကရဘာဝမောစနတ္ထန္တိ သတိပိ ဒါနဘာဝေ သဘာဝသင်္ကရမောစနတ္ထံ. တေနာဟ ‘‘စေတသိကဿာ’’တိအာဒိ.

เพื่อแสดงคำที่กล่าวว่า "แต่ไม่ด้วยอรรถเดียว" อันเป็นคำตอบต่อคำถามว่า "สูตรย่อมสมควรในวาทะของฝ่ายตนและฝ่ายอื่นได้อย่างไร" จึงกล่าวคำว่า "เทยยธรรมเท่านั้นเป็นทาน" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "เอวะ" ย่อมสมควรในฝ่ายปฏิเสธเท่านั้น ไม่สมควรในฝ่ายยืนยัน เพราะความเป็นทานของทั้งสองอย่างเป็นที่ปรารถนา เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "พึงทราบว่าเจตสิกเท่านั้น หรือเทยยธรรมเท่านั้น" เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "เพราะทานทั้งสอง" เป็นต้น เพื่อเปลื้องความเป็นสังกระ คือเพื่อเปลื้องสังกระแห่งสภาวะแม้เมื่อมีความเป็นทานอยู่ เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า "แห่งเจตสิก" เป็นต้น

ဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องทาน จบแล้ว

၅. ပရိဘောဂမယပုညကထာဝဏ္ဏနာ

๕. คำอธิบายเรื่องบุญสำเร็จด้วยการบริโภค

၄၈၅. တဿာ လဒ္ဓိယာတိ ပဉ္စန္နံ ဝိညာဏာနံ သမောဓာနံ ဟောတီတိ လဒ္ဓိယာ. ဧတေသန္တိ ဝတ္တမာနစိတ္တပရိဘောဂမယပုညာနံ.

๔๘๕. คำว่า ตัสสา ลัทธิยาติ (ตามลัทธิของเธอ) คือ ตามลัทธิที่ว่า การประชุมกันของวิญญาณ ๕ เป็นบุญ. คำว่า เอเตสันติ (ของบุญเหล่านั้น) คือ ของบุญอันเกิดจากการบริโภคด้วยจิตในปัจจุบัน.

၄၈၆. အယံ ဝါဒေါ ဟီယတိ ပရိဘောဂဿေဝ အဘာဝတော. စာဂစေတနာယ ဧဝ ပုညဘာဝေါ, န စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တဿ. ဧဝန္တိ ဣမိနာ ပကာရေန, အပရိဘုတ္တေ ဒေယျဓမ္မေ ပုညဘာဝေနာတိ အတ္ထော. အပရိဘုတ္တေ ဒေယျဓမ္မေ ပုညဘာဝတော ဧဝ ဟိ ပုထုဇ္ဇနကာလေ ဒိန္နံ အရဟာ ဟုတွာ ပရိဘုဉ္ဇန္တေ တမ္ပိ ပုထုဇ္ဇနေ ဒါနမေဝါတိ နိစ္ဆိတံ. ပရဝါဒီပဋိက္ခေပမုခေန သကဝါဒံ ပတိဋ္ဌာပေတိ ပဌမော အတ္ထဝိကပ္ပော, ဒုတိယော ပန ဥဇုကမေဝ သကဝါဒံ ပတိဋ္ဌာပေတီတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

๔๘๖. วาทะนี้เสื่อมไปเพราะไม่มีการบริโภค. บุญภาวะย่อมมีด้วยเจตนาในการสละเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยสิ่งที่ปราศจากจิต. คำว่า เอวันติ (ด้วยประการฉะนี้) คือ ด้วยอาการอย่างนี้ หมายความว่า ด้วยบุญภาวะในวัตถุทานที่ยังไม่ได้บริโภค. เพราะบุญภาวะในวัตถุทานที่ยังไม่ได้บริโภคนั่นแล ทานที่ให้ในสมัยเป็นปุถุชน แม้เมื่อพระอรหันต์บริโภคอยู่ ก็ยังเป็นทานในปุถุชนนั้นแล ดังนี้เป็นที่แน่นอน. การกำหนดอรรถข้อแรกย่อมตั้งวาทะของตนได้ด้วยการปฏิเสธวาทะของผู้อื่น ส่วนการกำหนดอรรถข้อที่สองย่อมตั้งวาทะของตนได้โดยตรงทีเดียว นี้คือความแตกต่างของวาทะเหล่านั้น.

ပရိဘောဂမယပုညကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องบุญอันเกิดจากการบริโภค จบแล้ว

၆. ဣတောဒိန္နကထာဝဏ္ဏနာ

๖. คำอธิบายเรื่องทานที่ให้จากโลกนี้

၄၈၈-၄၉၁. တေနေဝ စီဝရာဒိဒါနေနာတိ အနုမောဒနံ ဝိနာ ဒါယကေန ပဝတ္တိတစီဝရာဒိဒါနေန. တေနာဟ ‘‘သယံကတေန ကမ္မုနာ ဝိနာပီ’’တိ. ဣမိနာ ကာရဏေနာတိ အနုမောဒိတတ္တာဝ တေသံ တတ္ထ ဘောဂါ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧတေန ကာရဏေန. ယဒိ ယန္တိအာဒိ ပရဝါဒိနော လဒ္ဓိပတိဋ္ဌာပနာကာရဒဿနံ. တတ္ထ ယဒိ န ယာပေယျုံ, ကထံ အနုမောဒေယျုံ, စိတ္တံ ပသာဒေယျုံ [Pg.119], ပီတိံ ဥပ္ပာဒေယျုံ, သောမနဿံ ပဋိလဘေယျုန္တိ ဧကစ္စေ အညေ ပေတေ အနုမောဒနာဒီနိ ကတွာ ယာပေန္တေ ဒိသွာ အနုမောဒနာဒီနိ ကရောန္တိ, တသ္မာ တေ ဣတော ဒိန္နေန ယာပေန္တီတိ အဓိပ္ပာယော.

๔๘๘-๔๙๑. คำว่า เตเนว จีวราทิทาเนนาติ (ด้วยทานมีจีวรเป็นต้นนั้นเอง) คือ ด้วยทานมีจีวรเป็นต้นที่ทายกกระทำไปโดยไม่มีการอนุโมทนา. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “แม้ไม่มีกรรมที่ตนทำเอง”. คำว่า อิมินา การเณนาติ (ด้วยเหตุนี้) คือ ด้วยเหตุที่ว่า เพราะการอนุโมทนาเท่านั้น โภคะทั้งหลายจึงเกิดขึ้นแก่เปรตเหล่านั้นในภพนั้น. คำว่า ยทิ ยันติอาทิ (ถ้าหากว่าย่อมเป็นไป) เป็นการแสดงวิธีตั้งลัทธิของปรวาที. ในข้อนั้น ถ้าหากว่าเปรตเหล่านั้นไม่ยังอัตภาพให้เป็นไปได้แล้ว จะอนุโมทนาได้อย่างไร จะยังจิตให้เลื่อมใสได้อย่างไร จะยังปีติให้เกิดขึ้นได้อย่างไร จะได้โสมนัสได้อย่างไร? เปรตบางพวกเห็นเปรตอื่นยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยการอนุโมทนาเป็นต้น จึงอนุโมทนาเป็นต้น เพราะฉะนั้นเปรตเหล่านั้นจึงยังอัตภาพให้เป็นไปได้ด้วยทานที่ให้จากโลกนี้ ดังนี้เป็นอัธยาศัย.

ဣတောဒိန္နကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องทานที่ให้จากโลกนี้ จบแล้ว

၇. ပထဝီကမ္မဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ

๗. คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งกรรมที่เป็นปฐวี

၄၉၂. အတ္တဝဇ္ဇေဟီတိ ဖဿဝဇ္ဇေဟိ. န ဟိ သော ဧဝ တေန သမ္ပယုတ္တော ဟောတိ. သောတိ ဖဿမေဝ ပစ္စာမသတိ. သာဝဇ္ဇနေတိ အာဝဇ္ဇနသဟိတေ, အာဝဇ္ဇနံ ပုရေစာရိကံ ကတွာ ဧဝ ပဝတ္တနကေတိ အတ္ထော. ကမ္မူပနိဿယဘူတမေဝါတိ ယေန ကမ္မုနာ ယထာဝုတ္တာ ဖဿာဒယော နိဗ္ဗတ္တိတာ, တဿ ကမ္မဿ ဥပနိဿယဘူတမေဝ. ဒုက္ခဿာတိ အာယတိံ ဥပ္ပဇ္ဇနကဒုက္ခဿ. ‘‘မူလတဏှာ’’တိ ဒဿေတီတိ ယောဇနာ, တထာ ‘‘ဥပနိဿယဘူတ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ. ကမ္မာယူဟနဿ ကာရဏဘူတာ ပုရိမသိဒ္ဓါ တဏှာ ကမ္မဿ ဥပနိဿယော, ကတူပစိတေ ကမ္မေ ဘဝါဒီသု နမနဝသေန ပဝတ္တာ ဟိ ဝိပါကဿ ဥပနိဿယော.

๔๙๒. คำว่า อัตตวัชเชหีติ (ด้วยสิ่งที่พึงเว้นเอง) คือ ด้วยสิ่งที่พึงเว้นจากผัสสะ. เพราะผัสสะนั้นเองย่อมไม่ประกอบด้วยสิ่งนั้น. คำว่า โสติ (สิ่งนั้น) ย่อมหมายถึงผัสสะเท่านั้น. คำว่า สาวชฺชเนติ (พร้อมด้วยอาวัชชนะ) คือ พร้อมด้วยอาวัชชนะ หมายความว่า เป็นไปโดยมีอาวัชชนะเป็นเบื้องหน้าเท่านั้น. คำว่า กัมมูปนิสสยภูตเมวาติ (เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมเท่านั้น) คือ เป็นอุปนิสัยแห่งกรรมนั้นเท่านั้น ซึ่งผัสสะเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วเกิดขึ้นด้วยกรรมใด. คำว่า ทุกขัสสาติ (แห่งทุกข์) คือ แห่งทุกข์ที่จะเกิดขึ้นในอนาคต. พึงประกอบความว่า “ย่อมแสดงว่า ‘ตัณหาเป็นมูล’” และในคำว่า “อุปนิสสยภูต” นี้ก็เช่นกัน. ตัณหาที่สำเร็จมาแต่ก่อนซึ่งเป็นเหตุแห่งการสั่งสมกรรม เป็นอุปนิสัยของกรรม. ส่วนตัณหาที่เกิดขึ้นในภพเป็นต้นโดยน้อมไปในกรรมที่สั่งสมไว้แล้ว ย่อมเป็นอุปนิสัยของวิบาก.

၄၉၃. ဩကာသကတုပ္ပန္နံ အခေပေတွာ ပရိနိဗ္ဗာနဘာဝေါ သကသမယဝသေန စောဒနာယ ယုဇ္ဇမာနတာ.

๔๙๓. การที่พระอรหันต์ปรินิพพานโดยไม่ทำลายสิ่งที่เกิดขึ้นจากโอกาส (กรรม) ย่อมสมควรแก่การถูกตำหนิโดยลัทธิของตน

၄၉၄. ကမ္မေ သတီတိ ဣမိနာ ကမ္မဿ ပထဝီအာဒီနံ ပစ္စယတာမတ္တမာဟ, န ဇနကတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တံသံဝတ္တနိကံ နာမ ဟောတီ’’တိ.

๔๙๔. คำว่า กัมเม สตีติ (เมื่อกรรมมีอยู่) ด้วยคำนี้ ย่อมกล่าวถึงความเป็นปัจจัยของกรรมต่อปฐวีเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ความเป็นผู้ให้เกิด. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ชื่อว่ายังกรรมนั้นให้เป็นไป”

ပထဝီကမ္မဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งกรรมที่เป็นปฐวี จบแล้ว

၈. ဇရာမရဏံဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ

๘. คำอธิบายเรื่องวิบากแห่งชราและมรณะ

၄၉၅. ဧကာရမ္မဏာတိ ဣဒံ အနာရမ္မဏတာသာဓနဝသေန သမ္ပယောဂလက္ခဏာဘာဝဿ ဥဒ္ဓဋတ္တာ ဝုတ္တံ, န တဿေဝ သမ္ပယောဂလက္ခဏတ္တာ.

๔๙๕. คำว่า เอการัมมณาติ (มีอารมณ์เดียว) นี้กล่าวไว้โดยยกเอาการไม่มีลักษณะแห่งสัมปยุตต์ขึ้นมาเพื่อแสดงความเป็นอนารัมมณะ ไม่ใช่เพราะสิ่งนั้นมีลักษณะแห่งสัมปยุตต์

၄၉၆. အဗျာကတာနန္တိ ဝိပါကာဗျာကတာနံ. ဣတရတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

๔๙๖. คำว่า อพยากตานันติ (แห่งอพยากตธรรมทั้งหลาย) คือ แห่งวิบากอพยากตธรรมทั้งหลาย. ในที่อื่นไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย.

၄၉၇. တန္တိ ‘‘အပရိသုဒ္ဓဝဏ္ဏတာ ဇရာယေဝါ’’တိ ဝစနံ.

๔๙๗. คำว่า ตันติ (นั้น) คือ คำว่า 'ความเป็นผู้มีผิวพรรณไม่บริสุทธิ์นั่นแหละคือชรา'.

ဇရာမရဏံဝိပါကောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยชราและมรณะเป็นวิบาก จบแล้ว.

၁၀. ဝိပါကောဝိပါကဓမ္မဓမ္မောတိကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม

၅၀၁. ဝိပါကော [Pg.120] ဝိပါကဿ ပစ္စယော ဟောန္တော အညမညပစ္စယော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ယဿ ဝိပါကဿ ဝိပါကော အညမညပစ္စယော ဟောတီ’’တိ. ‘‘တပ္ပစ္စယာပိ အညဿ ဝိပါကဿ ဥပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယာ’’တိအာဒိဝစနတော ပန ဇာတိဇရာမရဏာဒီနံ ဥပနိဿယပစ္စယောတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ပုရိမပဋိညာယာတိ ‘‘ဝိပါကော ဝိပါကဓမ္မဓမ္မော’’တိ ပဋိညာယ. ဣမဿ စောဒနဿာတိ ‘‘ဝိပါကော စ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မော စာ’’တိအာဒိနာ ပဝတ္တဿ စောဒနဿ.

๕๐๑. วิบากเป็นปัจจัยแก่วิบาก ย่อมเป็นอัญญมัญญปัจจัย ด้วยอัธยาศัยนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'วิบากของวิบากใด ย่อมเป็นอัญญมัญญปัจจัย'. ส่วนจากคำว่า 'แม้เพราะปัจจัยนั้น การเกิดขึ้นแห่งวิบากอื่น' เป็นต้น ย่อมอาจทราบได้ว่าเป็นอุปนิสสยปัจจัยแห่งชาติ ชรา และมรณะเป็นต้น. คำว่า ปุริมปฏิญญายาติ (ด้วยปฏิญญาในก่อน) คือ ด้วยปฏิญญาที่ว่า 'วิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม'. คำว่า อิมัสส โจทนัสสาติ (แห่งคำท้วงนี้) คือ แห่งคำท้วงที่ดำเนินไปโดยนัยเป็นต้นว่า 'วิบากก็ดี ธรรมมีวิบากเป็นธรรมก็ดี'.

ဝိပါကောဝိပါကဓမ္မဓမ္မောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยวิบากเป็นธรรมมีวิบากเป็นธรรม จบแล้ว.

သတ္တမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาหมวดที่ ๗ จบแล้ว.

၈. အဋ္ဌမဝဂ္ဂေါ

๘. หมวดที่ ๘

၁. ဆဂတိကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖

၅၀၃-၅၀၄. ဝဏ္ဏာ ဧဝ နီလာဒိဝသေန နိဘာတီတိ ဝဏ္ဏနိဘာ, ဝဏ္ဏာယတနန္တိ အတ္ထော. သဏ္ဌာနံ ဒီဃာဒိ.

๕๐๓-๕๐๔. วรรณะนั่นเองย่อมปรากฏโดยอำนาจแห่งสีเขียวเป็นต้น ชื่อว่า วรรณนิภา หมายถึง วรรณายตนะ. สัณฐาน คือ ยาวเป็นต้น.

ဆဂတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยคติ ๖ จบแล้ว.

၂. အန္တရာဘဝကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยอันตรภพ

၅၀၅. အန္တရဋ္ဌာနာနီတိ အန္တရိကဋ္ဌာနာနိ. နိဝါရကဋ္ဌာနာနိ ဘိန္ဒိတွာ စ အာကာသေန စ ဂမနတော. ယဒိ သော ဘဝါနံ အန္တရာ န သိယာတိ သော အန္တရာဘဝေါ ကာမဘဝါဒီနံ ဘဝါနံ အန္တရေ ယဒိ န ဘဝေယျ. န နာမ အန္တရာဘဝေါတိ ‘‘သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နတ္ထိ နာမ အန္တရာဘဝေါ’’တိ ဧဝံ ပဝတ္တဿ သကဝါဒိဝစနဿ ပဋိက္ခေပေ ကာရဏံ နတ္ထိ, တဿ ပဋိက္ခေပေ ကာရဏံ ဟဒယေ ဌပေတွာ န ပဋိက္ခိပတိ, အထ ခေါ တထာ အနိစ္ဆန္တော ကေဝလံ လဒ္ဓိယာ ပဋိက္ခိပတီတိ အတ္ထော.

๕๐๕. คำว่า อันตรัฏฐานานีติ (สถานที่ในระหว่าง) คือ สถานที่ที่เป็นช่องว่าง. เพราะการทำลายสถานที่ที่ขวางกั้นแล้วไปทางอากาศ. คำว่า ยทิ โส ภวานํ อันตรา น สิยาติ (ถ้าอันตรภพนั้นไม่มีในระหว่างภพทั้งหลาย) คือ ถ้าอันตรภพนั้นไม่มีในระหว่างภพทั้งหลายมีกามภพเป็นต้น. คำว่า น นาม อันตรภาโวติ (อันตรภพไม่มีเลย) คือ ไม่มีเหตุในการปฏิเสธคำของฝ่ายตนที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า 'อันตรภพไม่มีโดยประการทั้งปวง', ท่านไม่ได้ปฏิเสธโดยตั้งเหตุในการปฏิเสธนั้นไว้ในใจ, แต่ที่ปฏิเสธนั้น ก็เพียงเพราะไม่ปรารถนาตามลัทธิของตนเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ.

၅၀၆. ဇာတီတိ န ဣစ္ဆတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

๕๐๖. พึงประกอบความว่า 'ไม่ปรารถนาซึ่งชาติ'.

၅၀၇. ဧဝံ [Pg.121] တံ တတ္ထ န ဣစ္ဆတီတိ ကာမဘဝါဒီသု ဝိယ တံ စုတိပဋိသန္ဓိပရမ္ပရံ တတ္ထ အန္တရာဘဝါဝတ္ထာယ န ဣစ္ဆတိ. သော ဟိ တဿ ဘာဝိဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မတော ဧဝ ပဝတ္တိံ ဣစ္ဆတိ, တသ္မာ ဇာတိဇရာမရဏာနိ အနိစ္စတော ကုတော စုတိပဋိသန္ဓိပရမ္ပရာ. အယဉ္စ ဝါဒေါ အန္တရာဘဝဝါဒီနံ ဧကစ္စာနံ ဝုတ္တော. ယေ ‘‘အပ္ပကေန ကာလေန သတ္တာဟေနေဝ ဝါ ပဋိသန္ဓိံ ပါပုဏာတီ’’တိ ဝဒန္တိ, ယေ ပန ‘‘တတ္ထေဝ စဝိတွာ အာယာတီတိ သတ္တသတ္တာဟာနီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေဟိ အနုညာတာဝ စုတိပဋိသန္ဓိပရမ္ပရာတိ တေ အဓုနာတနာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ ပါဠိယံ ‘‘အန္တရာဘဝေ သတ္တာ ဇာယန္တိ ဇီယန္တိ မီယန္တိ စဝန္တိ ဥပပဇ္ဇန္တီတိ? န ဟေဝံ ဝတ္တဗ္ဗေ’’တိ အာဂတတ္တာ. ယထာ စေတံ, ဧဝံ နိရယူပဂါဒိဘာဝမ္ပိဿ အဓုနာတနာ ပဋိဇာနန္တိ. တထာ ဟိ တေ ဝဒန္တိ ‘‘ဥဒ္ဓံပါဒေါ တု နာရကော’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယံ နိဿာယ ပရဝါဒီ အန္တရာဘဝံ နာမ ပရိကပ္ပေတိ, တံ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ သုတ္တပဒံ အယောနိသော ဂဟေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဣမဿ ဟိ ‘‘အဝိဟာဒီသု တတ္ထ တတ္ထ အာယုဝေမဇ္ဈံ အနတိက္ကမိတွာ အန္တရာ အဂ္ဂမဂ္ဂါဓိဂမေန အနဝသေသကိလေသပရိနိဗ္ဗာနေန ပရိနိဗ္ဗာယတိ, အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီ’’တိ သုတ္တပဒဿ အယမတ္ထော, န အန္တရာဘဝဘူတောတိ. တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘အန္တရာပရိနိဗ္ဗာယီတိ သုတ္တပဒံ အယောနိသော ဂဟေတွာ’’တိ.

๕๐๗. คำว่า เอวํ ตํ ตตฺถ น อิจฺฉาติ (ไม่ปรารถนาสิ่งนั้นในที่นั้นอย่างนี้) คือ ไม่ปรารถนาการสืบต่อจุติและปฏิสนธินั้นในภาวะที่เป็นอันตรภพนั้น เหมือนในกามภพเป็นต้น. เพราะเขาปรารถนาการเป็นไปของสัตว์นั้นจากกรรมที่ยังภพให้เกิดขึ้นเท่านั้น เพราะฉะนั้น เมื่อชาติ ชรา และมรณะไม่เที่ยง การสืบต่อจุติและปฏิสนธิจะมีมาจากไหน. ก็วาทะนี้กล่าวหมายถึงอันตรภววาทีบางพวก. ชนเหล่าใดกล่าวว่า 'ย่อมถึงปฏิสนธิในเวลาอันน้อย หรือเพียง ๗ วันเท่านั้น' ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า 'จุติจากภพนั้นแล้วย่อมมา (เกิด) ใน ๗ สัปดาห์' การสืบต่อจุติและปฏิสนธิย่อมเป็นที่ยอมรับของชนเหล่านั้น ชนเหล่านั้นพึงทราบว่าเป็นพวกสมัยใหม่ เพราะมีมาในพระบาลีว่า 'สัตว์ทั้งหลายย่อมเกิด ย่อมแก่ ย่อมตาย ย่อมจุติ ย่อมเข้าถึงในอันตรภพหรือ? ไม่พึงกล่าวอย่างนั้น'. และชนสมัยใหม่เหล่านั้นย่อมยอมรับความเป็นผู้เข้าถึงนรกเป็นต้นของสัตว์นั้นด้วย. ดังที่พวกเขากล่าวว่า 'สัตว์นรกมีเท้าชี้ขึ้น' เป็นต้น. ในข้อนั้น เพื่อแสดงว่าปรวาทีอาศัยอะไรจึงกำหนดอันตรภพขึ้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'ถือเอาบทพระสูตรว่า อันตราปรินิพพายี โดยไม่แยบคาย'. เพราะอรรถของบทพระสูตรว่า 'อันตราปรินิพพายี' นี้คือ 'ในชั้นอวิหาเป็นต้น ย่อมปรินิพพานด้วยการบรรลุอริยมรรคอันสูงสุดในระหว่าง คือไม่ล่วงเลยกึ่งอายุในภพนั้นๆ ด้วยการปรินิพพานอันไม่มีกิเลสเหลืออยู่' ไม่ใช่เป็นผู้เกิดในอันตรภพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ถือเอาบทพระสูตรว่า อันตราปรินิพพายี โดยไม่แยบคาย'.

ယေ ပန ‘‘သမ္ဘဝေသီတိ ဝစနတော အတ္ထေဝ အန္တရာဘဝေါ. သော ဟိ သမ္ဘဝံ ဥပပတ္တိံ ဧသတီတိ သမ္ဘဝေသီ’’တိ ဝဒန္တိ, တေပိ ယေ ဘူတာဝ န ပုန ဘဝိဿန္တိ, တေ ခီဏာသဝါ ‘‘ဘူတာနံ ဝါ သတ္တာနံ ဌိတိယာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဘူတာ’’တိ ဝုတ္တာ. တဗ္ဗိဓုရတာယ သမ္ဘဝမေသန္တီတိ သမ္ဘဝေသိနော, အပ္ပဟီနဘဝသံယောဇနတ္တာ သေက္ခာ ပုထုဇ္ဇနာ. စတူသု ဝါ ယောနီသု အဏ္ဍဇဇလာဗုဇာ သတ္တာ ယာဝ အဏ္ဍကောသံ ဝတ္ထိကောသဉ္စ န ဘိန္ဒန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသီ နာမ, အဏ္ဍကောသတော ဝတ္ထိကောသတော စ နိက္ခန္တာ ဘူတာ နာမ. သံသေဒဇဩပပါတိကာ စ ပဌမစိတ္တက္ခဏေ သမ္ဘဝေသီ နာမ, ဒုတိယစိတ္တက္ခဏတော ပဋ္ဌာယ ဘူတာ နာမ. ယေန ဝါ ဣရိယာပထေန ဇာယန္တိ, ယာဝ တတော အညံ န ပါပုဏန္တိ, တာဝ သမ္ဘဝေသီ နာမ, တတော ပရံ ဘူတာ နာမာတိ ဧဝံ ဥဇုကေ ပါဠိအနုဂတေ အတ္ထေ သတိ ကိံ အနိဒ္ဓါရိတဿ ပတ္ထိယေန အန္တရာဘဝေန အတ္တဘာဝေန ပရိကပ္ပိတေန ပယောဇနန္တိ ပဋိက္ခိပိတဗ္ဗာ.

ส่วนชนเหล่าใดกล่าวว่า 'เพราะมีพระดำรัสว่า สัมภเวสี อันตรภพจึงมีอยู่จริง เพราะสัมภเวสีนั้นย่อมแสวงหาภพคือการอุบัติ' ชนเหล่านั้น (ควรถูกคัดค้านว่า) พระขีณาสพทั้งหลายผู้เป็นผู้เกิดแล้วและจะไม่เกิดอีก ถูกเรียกว่า 'ภูตะ' ในคำว่า 'เพื่อความดำรงอยู่ของสัตว์ทั้งหลายผู้เกิดแล้ว' นี้. ส่วนผู้ที่แสวงหาภพเพราะมีความเป็นไปตรงกันข้ามกับพระขีณาสพเหล่านั้น คือพระเสกขะและปุถุชนผู้ยังละสังโยชน์ในภพไม่ได้ ชื่อว่า 'สัมภเวสี'. หรือสัตว์ที่เกิดในกำเนิด ๔ คือ อัณฑชะและชลาพุชะ ตราบใดที่ยังไม่ออกจากเปลือกไข่และถุงรก ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' เมื่อออกจากเปลือกไข่และถุงรกแล้ว ชื่อว่า 'ภูตะ'. ส่วนสัตว์สังเสทชะและโอปปาติกะ ในขณะจิตแรกชื่อว่า 'สัมภเวสี' ตั้งแต่ขณะจิตที่สองเป็นต้นไปชื่อว่า 'ภูตะ'. หรือสัตว์ทั้งหลายเกิดด้วยอิริยาบถใด ตราบใดที่ยังไม่ถึงอิริยาบถอื่นจากนั้น ตราบนั้นชื่อว่า 'สัมภเวสี' หลังจากนั้นชื่อว่า 'ภูตะ'. เมื่อมีความหมายที่ตรงตามพระบาลีอย่างชัดเจนเช่นนี้ จะมีประโยชน์อะไรกับการกำหนดอัตภาพอันเป็นอันตรภพที่ยังไม่แน่นอนและเป็นที่ปรารถนา (ของพวกท่าน) เล่า? จึงควรปฏิเสธเสีย.

ယံ [Pg.122] ပနေကေ ‘‘သန္တာနဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ ဓမ္မာနံ အဝိစ္ဆေဒေန ဒေသန္တရေသု ပါတုဘာဝေါ ဒိဋ္ဌော. ယထာ တံ ဝီဟိအာဒိအဝိညာဏကသန္တာနေ, ဧဝံ သဝိညာဏကသန္တာနေပိ အဝိစ္ဆေဒေန ဒေသန္တရေ ပါတုဘာဝေန ဘဝိတဗ္ဗံ. အယဉ္စ နယော သတိ အန္တရာဘဝေ ယုဇ္ဇတိ, နာညထာ’’တိ ယုတ္တိံ ဝဒန္တိ, တေဟိ ဣဒ္ဓိမတော စေတောဝသိပ္ပတ္တဿ စိတ္တာနုဂတိကံ ကာယံ အဓိဋ္ဌဟန္တဿ ခဏေန ဗြဟ္မလောကတော ဣဓူပသင်္ကမနေ ဣတော ဝါ ဗြဟ္မလောကူပဂမနေ ယုတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ. ယဒိ သဗ္ဗတ္ထေဝ ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိ န ဣစ္ဆိတာ, ယဒိပိ သိယာ ‘‘ဣဒ္ဓိမန္တာနံ ဣဒ္ဓိဝိသယော အစိန္တေယျော’’တိ, တံ ဣဓာပိ သမာနံ ‘‘ကမ္မဝိပါကော အစိန္တေယျော’’တိ ဝစနတော, တသ္မာ တံ တေသံ မတိမတ္တမေဝ. အစိန္တေယျသဘာဝါ ဟိ သဘာဝဓမ္မာ, တေ ကတ္ထစိ ပစ္စယဝသေန ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ပါတုဘဝန္တိ, ကတ္ထစိ အဝိစ္ဆိန္နဒေသေ စ. တထာ ဟိ မုခဃောသာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ အညသ္မိံ ဒေသေ အာဒါသပဗ္ဗတပဒေသာဒိကေ ပဋိဗိမ္ဗပဋိဃောသာဒိကံ နိဗ္ဗတ္တမာနံ ဒိဋ္ဌန္တိ.

ส่วนชนบางพวกกล่าวอ้างเหตุผลว่า 'การปรากฏของธรรมทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยกระแสอย่างไม่ขาดสายในที่ต่าง ๆ ย่อมเห็นกันอยู่ เหมือนในกระแสของสิ่งไม่มีวิญญาณมีข้าวเปลือกเป็นต้นฉันใด แม้ในกระแสของสิ่งมีวิญญาณ ก็ย่อมต้องมีการปรากฏอย่างไม่ขาดสายในที่ต่าง ๆ ฉันนั้น และนัยนี้ย่อมสมเหตุสมผลเมื่อมีอันตรภพเท่านั้น จะเป็นอย่างอื่นไปไม่ได้' ชนเหล่านั้นควรกล่าวถึงเหตุผลในการที่ผู้มีฤทธิ์ ผู้ถึงความชำนาญในเจโตวสี ผู้อธิษฐานกายให้เป็นไปตามจิต สามารถมาสู่โลกนี้จากพรหมโลก หรือไปสู่พรหมโลกจากโลกนี้ได้ในชั่วขณะเดียว หากไม่ประสงค์ให้ธรรมดำเนินไปในที่ที่ขาดตอนกันในทุกกรณี แม้จะกล่าวว่า 'วิสัยแห่งฤทธิ์ของผู้มีฤทธิ์เป็นอจินไตย' ก็ตาม ข้อนั้นก็ย่อมเสมอเหมือนกันในที่นี้ด้วย เพราะมีคำกล่าวว่า 'วิบากแห่งกรรมเป็นอจินไตย' ฉะนั้น ข้อนั้นจึงเป็นเพียงความเห็นของชนเหล่านั้นเท่านั้น เพราะสภาวธรรมทั้งหลายมีสภาวะเป็นอจินไตย ธรรมเหล่านั้นบางอย่างย่อมปรากฏในที่ที่ขาดตอนกันโดยอาศัยปัจจัย บางอย่างก็ปรากฏในที่ที่ไม่ขาดตอนกัน ดังที่เห็นกันอยู่ว่า เงาและเสียงสะท้อนเป็นต้น ย่อมเกิดขึ้นในที่อื่น เช่น ในกระจกและซอกเขาเป็นต้น โดยอาศัยปัจจัยมีใบหน้าและเสียงเป็นต้น

ဧတ္ထာဟ – ပဋိဗိမ္ဗံ တာဝ အသိဒ္ဓတ္တာ အသဒိသတ္တာ စ န နိဒဿနံ. ပဋိဗိမ္ဗဉှိ နာမ အညဒေဝ ရူပန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အသိဒ္ဓမေတံ. သိဒ္ဓိယမ္ပိ အသဒိသတ္တာ န နိဒဿနံ သိယာ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဒွိန္နံ သဟဌာနာဘာဝတော. ယတ္ထေဝ ဟိ အာဒါသရူပံ ပဋိဗိမ္ဗရူပဉ္စ ဒိဿတိ, န စ ဧကသ္မိံ ဒေသေ ရူပဒွယဿ သဟဘာဝေါ ယုတ္တော နိဿယဘူတဒေသတော, အသဒိသဉ္စေတံ သန္ဓာနတော. န ဟိ မုခဿ ပဋိဗိမ္ဗသန္ဓာနဘူတံ အာဒါသသန္ဓာနသမ္ဗန္ဓတ္တာ သန္ဓာနံ ဥဒ္ဒိဿ အဝိစ္ဆေဒေန ဒေသန္တရေ ပါတုဘာဝေါ ဝုစ္စတိ, န အသန္တာနန္တိ အသမာနမေဝ တန္တိ.

ในข้อนี้ (อีกฝ่าย) กล่าวว่า – เงา (ภาพสะท้อน) นั้นไม่เป็นตัวอย่าง เพราะยังไม่เป็นที่ยอมรับและเพราะไม่เหมือนกัน เพราะการที่เงาชื่อว่าเกิดขึ้นเป็นรูปอื่นนั้น ยังไม่เป็นที่ยอมรับ แม้จะยอมรับว่าเกิดขึ้นได้ ก็ไม่เป็นตัวอย่าง เพราะไม่เหมือนกัน เนื่องจากรูปสองอย่างไม่อาจตั้งอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันได้ เพราะในที่ใดปรากฏรูปกระจกและรูปเงา ในที่นั้นการที่รูปสองอย่างจะอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันย่อมไม่สมควรเพราะมีที่อาศัยต่างกัน และสิ่งนี้ก็ไม่เหมือนกันในแง่ของความสืบต่อ เพราะการปรากฏในที่อื่นอย่างไม่ขาดสายนั้น มิได้กล่าวหมายถึงความสืบต่อ (ของเงา) ที่เป็นความสืบต่อของใบหน้า เพราะความสืบต่อ (ของเงา) นั้นสัมพันธ์กับความสืบต่อของกระจก และมิใช่กล่าวว่าไม่ใช่ความสืบต่อ ดังนั้น อุปมานี้จึงไม่เหมือนกันเลย

တတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိဗိမ္ဗံ နာမ အညဒေဝ ရူပန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အသိဒ္ဓံ ဧကသ္မိံ ဌာနေ ဒွိန္နံ သဟဌာနဘာဝတော’’တိ, တယိဒံ အသန္တာနမေဝ သဟဌာနံ စောဒိတံ ဘိန္နနိဿယတ္တာ. န ဟိ ဘိန္နနိဿယာနံ သဟဌာနံ အတ္ထိ. ယထာ အနေကေသံ မဏိဒီပါဒီနံ ပဘာရူပံ ဧကသ္မိံ ပဒေသေ ပဝတ္တမာနံ အစ္ဆိတမာနတာယ နိရန္တရတာယ စ အဘိန္နဋ္ဌာနံ ဝိယ ပညာယတိ, ဘိန္နနိဿယတ္တာ ပန ဘိန္နဋ္ဌာနမေဝ တံ, ဂဟဏဝိသေသေန တထာအဘိန္နဋ္ဌာနမတ္တံ, ဧဝံ အာဒါသရူပပဋိဗိမ္ဗရူပေသုပိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တာဒိသပစ္စယသမဝါယေန ဟိ တတ္ထ တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စေဝ ဝိဂစ္ဆတိ စ, ဧဝဉ္စေတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ စက္ခုဝိညာဏဿ ဂေါစရဘာဝူပဂမနတော. အညထာ အာလောကေန ဝိနာပိ ပညာယေယျ, စက္ခုဝိညာဏဿ ဝါ န ဂေါစရော ဝိယ သိယာ. တဿ ပန သာမဂ္ဂိယာ [Pg.123] သော အာနုဘာဝေါ, ယံ တထာ ဒဿနံ ဟောတီတိ. အစိန္တေယျော ဟိ ဓမ္မာနံ သာမတ္ထိယဘေဒေါတိ ဝဒန္တေနပိ အယမေဝတ္ထော သာဓိတော ဘိန္နနိဿယဿပိ အဘိန္နဋ္ဌာနဿ ဝိယ ဥပဋ္ဌာနတော. ဧတေနေဝ ဥဒကာဒီသု ပဋိဗိမ္ဗရူပါဘာဝစောဒနာ ပဋိက္ခိတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

ในข้อนั้น ที่กล่าวว่า 'การที่เงาชื่อว่าเกิดขึ้นเป็นรูปอื่นนั้น ยังไม่เป็นที่ยอมรับ เพราะรูปสองอย่างไม่อาจตั้งอยู่ร่วมกันในที่เดียวกันได้' นั้น การตั้งอยู่ร่วมกันที่ถูกคัดค้านนี้เป็นสิ่งที่ไม่ใช่ความสืบต่อ เพราะมีที่อาศัยต่างกัน เพราะการตั้งอยู่ร่วมกันของสิ่งที่มีที่อาศัยต่างกันนั้นไม่มีอยู่จริง เหมือนอย่างรูปแสงสว่างของแก้วมณีและประทีปเป็นต้นจำนวนมาก ที่ดำเนินไปในที่เดียวกัน ย่อมปรากฏราวกับเป็นที่เดียวกันเพราะความไม่ขาดสายและความต่อเนื่อง แต่โดยความเป็นจริงแล้ว สิ่งนั้นเป็นที่ต่างกันเพราะมีที่อาศัยต่างกัน เป็นเพียงที่ที่ปรากฏว่าไม่ต่างกันโดยลักษณะการรับรู้เท่านั้น พึงเห็นในรูปกระจกและรูปเงาด้วยนัยนี้ เพราะสิ่งนั้นย่อมเกิดขึ้นและดับไปในที่นั้นด้วยการประชุมกันของปัจจัยเช่นนั้น และสิ่งนี้ควรยอมรับได้เพราะเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ มิฉะนั้นแล้ว สิ่งนั้นก็จะปรากฏได้แม้ไม่มีแสงสว่าง หรืออาจจะไม่เป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณก็ได้ แต่ด้วยความพร้อมเพรียงกันของสิ่งนั้น จึงมีอานุภาพที่ทำให้ปรากฏเช่นนั้น แม้ด้วยการกล่าวว่า 'ความแตกต่างแห่งความสามารถของธรรมทั้งหลายเป็นอจินไตย' ก็ย่อมสำเร็จความหมายนี้ เพราะปรากฏราวกับเป็นที่เดียวกันแม้จะมีที่อาศัยต่างกัน ด้วยเหตุนี้ ข้อโต้แย้งเรื่องการไม่มีรูปเงาในน้ำเป็นต้น ก็พึงทราบว่าถูกปฏิเสธแล้ว

သိဒ္ဓေ စ ပဋိဗိမ္ဗရူပေ တဿ နိဒဿနဘာဝေါ သိဒ္ဓေါယေဝ ဟောတိ ဟေတုဖလာနံ ဝိစ္ဆိန္နဒေသတာဝိဘာဝနတော. ယံ ပန ဝုတ္တံ ‘‘အသဒိသတ္တာ န နိဒဿန’’န္တိ, တဒယုတ္တံ. ကသ္မာ? န ဟိ နိဒဿနံ နာမ နိဒဿိတဗ္ဗေန သဗ္ဗဒါ သဒိသမေဝ ဟောတိ. စုတိက္ခန္ဓာဓာနတော ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ဥပပတ္တိက္ခန္ဓာ ပါတုဘဝန္တီတိ ဧတဿ အတ္ထဿ သာဓနတ္ထံ မုခရူပတော ဝိစ္ဆိန္နေ ဌာနေ တဿ ဖလဘူတံ ပဋိဗိမ္ဗရူပံ နိဗ္ဗတ္တတီတိ ဧတ္ထ တဿ နိဒဿနတ္ထဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. ဧတေန အသန္တာနစောဒနာ ပဋိက္ခိတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

และเมื่อรูปเงาเป็นที่ยอมรับแล้ว การที่รูปเงานั้นเป็นตัวอย่างก็ย่อมเป็นที่ยอมรับด้วย เพราะแสดงให้เห็นถึงความเป็นที่ต่างกันของเหตุและผล ส่วนที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นตัวอย่างเพราะไม่เหมือนกัน' นั้นไม่สมควร เพราะเหตุใด? เพราะตัวอย่างนั้นไม่จำเป็นต้องเหมือนกับสิ่งที่ถูกยกมาเป็นตัวอย่างเสมอไป เพื่อพิสูจน์เนื้อความที่ว่า 'อุปปัตติขันธ์ย่อมปรากฏในที่ที่ขาดตอนจากจุติขันธ์' จึงมีความประสงค์จะยกรูปเงาซึ่งเป็นผลของรูปใบหน้า ที่เกิดขึ้นในที่ที่ขาดตอนจากรูปใบหน้า มาเป็นตัวอย่างในที่นี้ ด้วยเหตุนี้ ข้อคัดค้านเรื่องความไม่สืบต่อกัน จึงพึงทราบว่าถูกปฏิเสธแล้ว

ယသ္မာ ဝါ မုခပဋိဗိမ္ဗရူပါနံ ဟေတုဖလဘာဝေါ သိဒ္ဓေါ, တသ္မာပိ သာ ပဋိက္ခိတ္တာဝ ဟောတိ. ဟေတုဖလဘာဝသမ္ဗန္ဓေသု ဟိ သန္တာနဝေါဟာရော. ယထာဝုတ္တဒွီဟိကာရဏေဟိ ပဋိဗိမ္ဗံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဗိမ္ဗတော အာဒါသတော စ, န စေဝံ ဥပပတ္တိက္ခန္ဓာနံ ဝိစ္ဆိန္နဒေသုပ္ပတ္တိ. ယထာ စေတ္ထ ပဋိဗိမ္ဗရူပံ နိဒဿိတံ, ဧဝံ ပဋိဃောသဒီပမုဒ္ဒါဒယောပိ နိဒဿိတဗ္ဗာ. ယထာ ဟိ ပဋိဃောသဒီပမုဒ္ဒါဒယော သဒ္ဒါဒိဟေတုကာ ဟောန္တိ, အညတြ အဂန္တွာ ဟောန္တိ, ဧဝမေဝ ဣဒံ စိတ္တန္တိ.

หรือเพราะความเป็นเหตุเป็นผลกันของรูปใบหน้าและรูปเงาเป็นที่ยอมรับแล้ว ข้อโต้แย้งนั้นจึงถูกปฏิเสธแล้ว เพราะคำว่า 'ความสืบต่อ' ย่อมใช้ในความสัมพันธ์ที่เป็นเหตุเป็นผลกัน รูปเงาย่อมเกิดขึ้นจากเหตุ ๒ ประการตามที่กล่าวมาแล้ว คือจากรูปต้นแบบและจากกระจก แต่การเกิดขึ้นของอุปปัตติขันธ์ในที่ที่ขาดตอนกันนั้นไม่เป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างที่รูปเงาถูกยกมาเป็นตัวอย่างในที่นี้ แม้เสียงสะท้อน ประทีป และตราประทับเป็นต้น ก็พึงยกมาเป็นตัวอย่างด้วย เพราะเสียงสะท้อน ประทีป และตราประทับเป็นต้น ย่อมมีเสียงเป็นต้นเป็นเหตุ และย่อมเกิดขึ้นในที่อื่นโดยไม่ต้องไป (จากที่เดิม) ฉันใด จิตนี้ก็ฉันนั้น

အပိစာယံ အန္တရာဘဝဝါဒီ ဧဝံ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော – ယဒိ ‘‘ဓမ္မာနံ ဝိစ္ဆိန္နဒေသုပ္ပတ္တိ န ယုတ္တာ’’တိ အန္တရာဘဝေါ ပရိကပ္ပိတော, ရာဟုအာဒီနံ သရီရေ ကထမနေကယောဇနသဟဿန္တရိကေသု ပါဒဋ္ဌာနဟဒယဋ္ဌာနေသု ကာယဝိညာဏမနောဝိညာဏုပ္ပတ္တိ ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ယုတ္တာ. ယဒိ ဧကသန္တာနဘာဝတော, ဣဓာပိ တံသမာနံ. န စေတ္ထ အရူပဓမ္မဘာဝတော အလံ ပရိဟာရာယ ပဉ္စဝေါကာရေ ရူပါရူပဓမ္မာနံ အညမညံ သမ္ဗန္ဓတ္တာ. ဝတ္တမာနေဟိ တာဝ ပစ္စယေဟိ ဝိစ္ဆိန္နဒေသေ ဖလဿ ဥပ္ပတ္တိ သိဒ္ဓါ, ကိမင်္ဂံ ပန အတီတေဟိ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေဟိ. ယတ္ထ ဝိပါကဝိညာဏဿ ပစ္စယော, တတ္ထဿ နိဿယဘူတဿ ဝတ္ထုဿ သဟဘာဝီနဉ္စ ခန္ဓာနံ သမ္ဘဝေါတိ လဒ္ဓေါကာသေန ကမ္မုနာ နိဗ္ဗတ္တိယမာနဿ အဝသေသပစ္စယန္တရသဟိတဿ ဝိပါကဝိညာဏဿ ဥပ္ပတ္တိယံ နာလံ ဝိစ္ဆိန္နဒေသတာ ဝိဗန္ဓာယ. ယထာ စ အနေကကပ္ပသဟဿန္တရိကာပိ စုတိက္ခန္ဓာ ဥပပတ္တိက္ခန္ဓာနံ အနန္တရပစ္စယောတိ န ကာလဒူရတာ, ဧဝံ အနေကယောဇနသဟဿန္တရိကာပိ တေ တေသံ အနန္တရပစ္စယော ဟောန္တီတိ န ဒေသဒူရတာ. ဧဝံ [Pg.124] စုတိက္ခန္ဓနိရောဓာနန္တရံ ဥပပတ္တိဋ္ဌာနေ ပစ္စယန္တရသမဝါယေန ပဋိသန္ဓိက္ခန္ဓာ ပါတုဘဝန္တီတိ နတ္ထေဝ အန္တရာဘဝေါ. အသတိ စ တသ္မိံ ယံ တဿ ကေစိ ‘‘ဘာဝိဘဝနိဗ္ဗတ္တကကမ္မုနော တတော ဧဝ ဘာဝိပုရိမကာလဘဝါကာရော သဇာတိသုဒ္ဓဒိဗ္ဗစက္ခုဂေါစရော အဟီနိန္ဒြိယော ကေနစိ အပ္ပဋိဟတဂမနော ဂန္ဓာဟာရော’’တိ ဧဝမာဒိကာရဏာကာရာဒိံ ဝဏ္ဏေန္တိ, တံ ဝဉ္ဈာတနယဿ ရဿဒီဃသာမတာဒိဝိဝါဒသဒိသန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

อนึ่ง ผู้กล่าวว่ามีอันตรภพนี้ พึงถูกถามอย่างนี้ว่า ถ้าอันตรภพถูกกำหนดขึ้นเพราะ 'การเกิดขึ้นของธรรมในที่ที่ขาดตอนไม่สมควร' ไฉนการเกิดขึ้นของกายวิญญาณและมโนวิญญาณในที่ตั้งเท้าและที่ตั้งหัวใจซึ่งมีระยะห่างกันหลายพันโยชน์ในร่างกายของราหูเป็นต้น จึงสมควรในที่ที่ขาดตอนเล่า? ถ้าเพราะความเป็นสันดานเดียวกัน แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน และในที่นี้ก็ไม่สามารถแก้ต่างได้ด้วยความเป็นอรูปธรรม เพราะรูปธรรมและอรูปธรรมในปัญจโวการภพมีความสัมพันธ์กัน การเกิดขึ้นของผลในที่ที่ขาดตอนด้วยปัจจัยในปัจจุบันก็สำเร็จแล้ว จะกล่าวอะไรถึงปัญจโวการภพในอดีตเล่า? ในที่ใดมีปัจจัยของวิบากวิญญาณ ในที่นั้นย่อมมีการเกิดขึ้นของวัตถุที่เป็นที่อาศัยและขันธ์ทั้งหลายที่เกิดร่วมกัน ดังนั้น ความขาดตอนแห่งสถานที่ไม่สามารถขัดขวางการเกิดขึ้นของวิบากวิญญาณที่กรรมอันได้โอกาสให้เกิดแล้วพร้อมด้วยปัจจัยอื่นที่เหลือได้ เหมือนจุติขันธ์ที่ห่างกันหลายพันกัปก็เป็นอนันตรปัจจัยของอุปปัตติขันธ์ จึงไม่เป็นความไกลโดยกาล ฉันใด แม้จุติขันธ์ที่ห่างกันหลายพันโยชน์ก็เป็นอนันตรปัจจัยของอุปปัตติขันธ์ จึงไม่เป็นความไกลโดยประเทศ ฉันนั้น เมื่อจุติขันธ์ดับไปแล้ว ปฏิสนธิขันธ์ก็ปรากฏขึ้นในที่เกิดด้วยการประชุมกันของปัจจัยอื่น จึงไม่มีอันตรภพ และเมื่อไม่มีอันตรภพนั้น การที่บางคนพรรณนาถึงเหตุและอาการเป็นต้นของอันตรภพนั้นว่า 'อาการแห่งภพในกาลก่อนแห่งภพที่จะเกิดต่อไปจากกรรมผู้ให้เกิดภพที่จะเกิดนั้นนั่นเอง เป็นวิสัยแห่งทิพยจักษุอันบริสุทธิ์ของสัตว์ผู้มีชาติเดียวกัน มีอินทรีย์ไม่บกพร่อง มีการไปไม่ถูกขัดขวางโดยใครๆ มีกลิ่นเป็นอาหาร' ดังนี้เป็นต้น พึงทราบว่าเหมือนกับการโต้เถียงเรื่องความสั้น ความยาว และความดำเป็นต้นของบุตรหญิงหมัน

အန္တရာဘဝကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องอันตรภพ จบแล้ว

၃. ကာမဂုဏကထာဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายเรื่องกามคุณ

၅၁၀. သဗ္ဗေပီတိ ကုသလာကုသလက္ခန္ဓာဒယောပိ. တေသမ္ပိ ဟိ အာလမ္ဗနတ္ထိကတာလက္ခဏဿ ကတ္တုကမျတာဆန္ဒဿ ဝသေန သိယာ ကမနဋ္ဌတာတိ အဓိပ္ပာယော. ဓာတုကထာယံ ‘‘ကာမဘဝေါ ပဉ္စဟိ ခန္ဓေဟိ ဧကာဒသဟိ အာယတနေဟိ သတ္တရသဟိ ဓာတူဟိ သင်္ဂဟိတော. ကတိဟိ အသင်္ဂဟိတော? န ကေဟိစိ ခန္ဓေဟိ ဧကေနာယတနေန ဧကာယ ဓာတုယာ အသင်္ဂဟိတော’’တိ အာဂတတ္တာ အာဟ ‘‘ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာနမေဝ ကာမဘဝဘာဝေါ ဓာတုကထာယံ ဒဿိတော’’တိ. ပဉ္စာတိ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါ, တဒညဂဏနနိဝတ္တနတ္ထောတိ ‘‘ပဉ္စ ကာမဂုဏာ’’တိ ဝစနံ တတော အညေသံ တဗ္ဘာဝံ နိဝတ္တေတီတိ အာဟ ‘‘ပဉ္စေဝ ကာမကောဋ္ဌာသာ ကာမောတိ ဝုတ္တာ’’တိ. တတော ဧဝ ကာမဓာတူတိ ဝစနံ န အညဿ နာမံ, တေသံယေဝ နာမန္တိ အတ္ထော. တယိဒံ ပရဝါဒိနော မတိမတ္တန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာ’’တိ. ဧဝံ ဝစနမတ္တန္တိ ဧဝံ ‘‘ပဉ္စိမေ ကာမဂုဏာ’’တိ ဝစနမတ္တံ နိဿာယ, န ပနတ္ထဿ အဝိပရီတံ အတ္ထန္တိ အတ္ထော.

๕๑๐. คำว่า 'แม้ทั้งหมด' หมายถึง แม้กุศลและอกุศลขันธ์เป็นต้น อธิบายว่า แม้สิ่งเหล่านั้นก็พึงมีความเป็นที่ไปได้ ด้วยอำนาจแห่งฉันทะคือความใคร่เพื่อจะทำซึ่งมีลักษณะคือความต้องการอารมณ์ เพราะมีคำกล่าวไว้ในธาตุกถาว่า 'กามภพสงเคราะห์ด้วยขันธ์ ๕ อายตนะ ๑๑ ธาตุ ๑๗ ไม่สงเคราะห์ด้วยเท่าไร? ไม่สงเคราะห์ด้วยขันธ์ใดๆ ด้วยอายตนะ ๑ ด้วยธาตุ ๑' จึงกล่าวว่า 'ความเป็นกามภพของอุปาทินนขันธ์เท่านั้น แสดงไว้ในธาตุกถา' คำว่า '๕' เป็นการกำหนดจำนวน เพื่อห้ามจำนวนอื่นจากนั้น ดังนั้น คำว่า 'กามคุณ ๕' ย่อมห้ามความเป็นกามคุณของสิ่งอื่นจากนั้น จึงกล่าวว่า 'กาม ๕ ส่วนเท่านั้น เรียกว่ากาม' เพราะเหตุนั้น คำว่า 'กามธาตุ' จึงไม่ใช่ชื่อของสิ่งอื่น แต่เป็นชื่อของสิ่งเหล่านั้นนั่นเอง คำว่า 'ด้วยความหมายนี้' ตรัสไว้หมายถึงเป็นเพียงความเห็นของปรวาที คำว่า 'เป็นเพียงคำกล่าว' หมายถึง อาศัยเพียงคำกล่าวว่า 'กามคุณ ๕ เหล่านี้' เท่านั้น แต่ไม่ใช่ว่ามีเนื้อความที่ไม่คลาดเคลื่อน

ကာမဂုဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องกามคุณ จบแล้ว

၅. ရူပဓာတုကထာဝဏ္ဏနာ

๕. คำอธิบายเรื่องรูปธาตุ

၅၁၅-၅၁၆. ရူပဓာတူတိ ဝစနတောတိ ‘‘ကာမဓာတုရူပဓာတုအရူပဓာတူ’’တိ ဧတ္ထ ရူပဓာတူတိ ဝုတ္တတ္တာ. ရူပီဓမ္မေဟေဝါတိ ရုပ္ပနသဘာဝေဟိယေဝ ဓမ္မေဟိ. ‘‘တယောမေ ဘဝါ’’တိအာဒိနာ ပရိစ္ဆိန္နာတိ တယောမေ ဘဝါ[Pg.125], တိဿော ဓာတုယောတိ စ ဧဝံ ပရိစ္ဆိန္နာ. ‘‘ဓာတုယာ အာဂတဋ္ဌာနေ ဘဝေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗံ, ဘဝဿ အာဂတဋ္ဌာနေ ဓာတုယာ ပရိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ ကာမရူပါရူပါဝစရဓမ္မာဝ တံတံဘုမ္မဘာဝေန ပရိစ္ဆိန္နာ ဧဝံ ဝုတ္တာ.

๕๑๕-๕๑๖. คำว่า 'รูปธาตุ' เพราะคำว่า 'รูปธาตุ' ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ว่า 'กามธาตุ รูปธาตุ อรูปธาตุ' คำว่า 'ด้วยรูปธรรมเท่านั้น' หมายถึง ด้วยธรรมทั้งหลายที่มีสภาพอันย่อมสลายไปเท่านั้น คำว่า 'ถูกกำหนดด้วยคำว่า ภพ ๓ เหล่านี้ เป็นต้น' หมายถึง ภพ ๓ เหล่านี้ และธาตุ ๓ เหล่านี้ ถูกกำหนดไว้อย่างนี้ เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'ในที่ที่ธาตุมาถึง พึงกำหนดด้วยภพ ในที่ที่ภพมาถึง พึงกำหนดด้วยธาตุ' เพราะเหตุนั้น ธรรมที่เป็นกามาวจร รูปาวจร และอรูปาวจรเท่านั้น ถูกกำหนดด้วยความเป็นภูมิของตนๆ จึงกล่าวไว้อย่างนี้

ရူပဓာတုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องรูปธาตุ จบแล้ว

၆. အရူပဓာတုကထာဝဏ္ဏနာ

๖. คำอธิบายเรื่องอรูปธาตุ

၅၁၇-၅၁၈. ပုရိမကထာယန္တိ ရူပဓာတုကထာယံ. အဝိသေသေနာတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဝသေန ဝိသေသံ အကတွာ.

๕๑๗-๕๑๘. คำว่า 'ในเรื่องก่อน' หมายถึง ในรูปธาตุกถา คำว่า 'โดยไม่จำแนก' หมายถึง โดยไม่ทำความแตกต่างกันโดยที่ตั้งแห่งการเป็นไป

အရူပဓာတုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องอรูปธาตุ จบแล้ว

၇. ရူပဓာတုယာအာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

๗. คำอธิบายเรื่องอายตนะในรูปธาตุ

၅၁၉. ဩကာသဘာဝေနာတိ ဝတ္ထုဘာဝေန. တထာဝိဓန္တိ ဃာနာဒိအာကာရံ.

๕๑๙. คำว่า 'โดยความเป็นโอกาส' หมายถึง โดยความเป็นวัตถุ คำว่า 'มีลักษณะเช่นนั้น' หมายถึง มีลักษณะเป็นฆานะเป็นต้น

ရူပဓာတုယာအာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องอายตนะในรูปธาตุ จบแล้ว

၈. အရူပေရူပကထာဝဏ္ဏနာ

๘. คำอธิบายเรื่องรูปในอรูป

၅၂၄-၅၂၆. နိဿရဏံ နာမ နိဿရိတဗ္ဗေ သတိ ဟောတိ, န အသတိ, တသ္မာ ‘‘အရူပဘဝေ သုခုမရူပံ အတ္ထိ, ယတော နိဿရဏံ တံ အာရုပ္ပ’’န္တိ အာဟ.

๕๒๔-๕๒๖. ชื่อว่านิสสรณะ (การสลัดออก) ย่อมมีเมื่อมีสิ่งที่พึงสลัดออก ไม่ใช่เมื่อไม่มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในอรูปภพมีรูปที่ละเอียดอ่อนอยู่ ซึ่งอรูปภพนั้นเป็นที่สลัดออกไปจากรูปนั้น'

အရူပေရူပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องรูปในอรูป จบแล้ว

၉. ရူပံကမ္မန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๙. คำอธิบายเรื่องรูปเป็นกรรม

၅၂၇-၅၃၇. ပကပ္ပယမာနာတိ ပကာရေဟိ ကပ္ပယမာနာ အတ္တနော သမ္ပယုတ္တာနဉ္စ ကိစ္စံ သမတ္ထယမာနာ. တေနာဟ ‘‘သမ္ပယုတ္တေသု အဓိကံ ဗျာပါရံ ကုရုမာနာ’’တိ.

๕๒๗-๕๓๗. คำว่า 'ปะกัปปะยะมานา' หมายถึง อันบุคคลกำหนดอยู่โดยอาการต่างๆ และทำให้กิจของตนและธรรมที่ประกอบกันสำเร็จ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'กระทำความขวนขวายอย่างยิ่งในธรรมที่ประกอบกัน'

ရူပံကမ္မန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องรูปเป็นกรรม จบแล้ว

၁၀. ဇီဝိတိန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. คำอธิบายเรื่องชีวิตินทรีย์

၅၄၀. အန္တံ [Pg.126] ဂဟေတွာ ဝဒတီတိ ‘‘အတ္ထိ အရူပဓမ္မာနံ အာယု ဌိတိ ယပနာ ယာပနာ ဣရိယနာ ဝတ္တနာ ပါလနာ, အတ္ထိ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယ’’န္တိ တသ္မိံ ပဉှေ ‘‘အတ္ထိ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယ’’န္တိ ဣမံ အန္တံ ပရိယောသာနံ ဂဟေတွာ ဝဒတိ. ဝတ္တုံ ယုတ္တော သမုဒါယဿ ဣစ္ဆန္တော တဒဝယဝဿ ဣစ္ဆတီတိ. န ဟိ အဝယဝေဟိ ဝိနာ သမုဒါယော နာမ အတ္ထိ.

๕๔๐. คำว่า 'กล่าวโดยถือเอาที่สุด' หมายถึง ในปัญหานั้นที่ว่า 'อรูปธรรมมีอายุ ความตั้งอยู่ การยังชีวิตให้เป็นไป การประคับประคอง การดำเนินไป การเป็นไป การรักษา และมีอรูปชีวิตินทรีย์' ท่านกล่าวโดยถือเอาที่สุดคือส่วนท้ายว่า 'มีอรูปชีวิตินทรีย์' ผู้ที่ประสงค์จะกล่าวถึงส่วนรวม ย่อมชื่อว่าประสงค์ถึงส่วนย่อยของส่วนรวมนั้นด้วย เพราะไม่มีส่วนรวมที่ปราศจากส่วนย่อย

၅၄၁. တမေဝါတိ အရူပံ စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တမေဝ.

๕๔๑. คำว่า 'สิ่งนั้นนั่นเอง' หมายถึง อรูปที่ปราศจากจิตเท่านั้น

၅၄၂. တဒါပီတိ သမာပဇ္ဇနဝုဋ္ဌာနကာလေပိ.

๕๔๒. คำว่า 'แม้ในกาลนั้น' หมายถึง แม้ในกาลแห่งการเข้าและออกจากสมาบัติ

၅၄၄-၅၄၅. သော ယုတ္တော ဒွိန္နံ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ သကသမယေ ဣစ္ဆိတတ္တာ.

๕๔๔-๕๔๕. สิ่งนั้นสมควรแล้ว เพราะปรารถนาชีวิตินทรีย์ทั้งสอง คือ รูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์ในสมัยของตน

ဇီဝိတိန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องชีวิตินทรีย์ จบแล้ว

၁၁. ကမ္မဟေတုကထာဝဏ္ဏနာ

๑๑. คำอธิบายเรื่องกรรมเหตุ

၅၄၆. ‘‘ပါဏာတိပါတကမ္မဿ ဟေတူ’’တိအာဒိကဿ ပရိဟာနိကထာယံ အနာဂတတ္တာ ယော တတ္ထ အာဂတနယော, တမေဝ ဒဿေန္တော ‘‘သေသန္တိ…ပေ… ဝဒတီ’’တိ အာဟ. သမ္ပဋိစ္ဆနဝစနန္တိ သမ္ပဋိစ္ဆာပနဝစနံ. တံ ပရဝါဒိံ. တံတံလဒ္ဓိသမ္ပဋိစ္ဆာပနံ ဝါ ဂါဟာပနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပက္ခ’’န္တိအာဒိမာဟ.

๕๔๖. เพราะไม่ได้มาในปริหานิกถาที่กล่าวถึง 'เหตุแห่งกรรมปาณาติบาต' เป็นต้น จึงกล่าวว่า 'ที่เหลือ...เป...กล่าว' โดยแสดงนัยที่มาในที่นั้นนั่นเอง คำว่า สัมปฏิจฉันนะ ได้แก่ คำที่ทำให้ยอมรับ คือทำให้ฝ่ายอื่นยอมรับ เพื่อแสดงว่าเป็นการทำให้ยอมรับหรือทำให้ยึดถือลัทธินั้นๆ จึงกล่าวว่า 'ฝ่าย' เป็นต้น

ကမ္မဟေတုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาเรื่องกรรมเหตุกถา จบแล้ว

အဋ္ဌမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอัฏฐมวรรค จบแล้ว

၉. နဝမဝဂ္ဂေါ

๙. นวมวรรค

၁. အာနိသံသဒဿာဝီကထာဝဏ္ဏနာ

๑. การพรรณนาอานิสังสทัสสาวีกถา

၅၄၇. ဒဋ္ဌဗ္ဗဿ အာဒီနဝတော အာနိသံသတော စ ယဒိပိ ပရဝါဒိနာ ပစ္ဆာ နာနာစိတ္တဝသေန ပဋိညာတံ, ပုဗ္ဗေ ပန ဧကတော ကတွာ ပဋိဇာနိ, န စ [Pg.127] တံ လဒ္ဓိံ ပရိစ္စဇိ. တေနဿ အဓိပ္ပာယမဒ္ဒနံ ယုတ္တန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘အနိစ္စ…ပေ… ပဋိညာတတ္တာ’’တိ. အာရမ္မဏဝသေနာတိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန, န ကိစ္စနိပ္ဖတ္တိဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဣဒံ အာနိသံသကထာနုယုဉ္ဇနံ အာနိသံသဒဿနဉ္စ. ဉာဏံ ဝိပဿနာ ပဋိဝေဓဉာဏဿ ဝိယ အနုဗောဓဉာဏဿပိ ယထာရဟံ ပဝတ္တိနိဝတ္တီသု ကိစ္စကရဏံ ယုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော.

๕๔๗. แม้ว่าปรวาทีจะปฏิญญาไว้ด้วยอำนาจแห่งจิตที่ต่างกันในภายหลังถึงโทษและอานิสงส์ของสิ่งที่ควรเห็น แต่ก่อนได้ปฏิญญาไว้รวมกัน และไม่ได้ละทิ้งลัทธินั้น เพราะฉะนั้น การบดขยี้อัธยาศัยของเขาย่อมสมควร พึงทราบอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะปฏิญญาว่าไม่เที่ยง...เป...' คำว่า โดยความเป็นอารมณ์ คือ โดยความเป็นเครื่องกระทำอารมณ์ ไม่ใช่โดยความสำเร็จกิจ นี้เป็นอธิบาย นี้คือการประกอบตามเรื่องอานิสงส์และการเห็นอานิสงส์ คำว่า ญาณ คือ วิปัสสนาญาณ ย่อมสมควรแก่การกระทำกิจในการเป็นไปและไม่เป็นไปตามสมควร แม้แก่ญาณอันเป็นเครื่องรู้ตาม เหมือนญาณอันเป็นเครื่องแทงตลอด นี้เป็นอธิบาย

အာနိသံသဒဿာဝီကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอานิสังสทัสสาวีกถา จบแล้ว

၂. အမတာရမ္မဏကထာဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนาอมตารัมมณกถา

၅၄၉. ဧဝမာဒိနာ သုတ္တဘယေနာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အနာသဝဉ္စ ဝေါ, ဘိက္ခဝေ, ဓမ္မံ ဒေသေဿာမိ အနာသဝဂါမိနိဉ္စ ပဋိပဒ’’န္တိအာဒီနိ သုတ္တပဒါနိ သင်္ဂဏှာတိ.

๕๔๙. คำว่า ด้วยภัยในสูตรมีอย่างนี้เป็นต้น ในคำนั้น ด้วยคำว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์บทแห่งสูตรทั้งหลายมีอาทิว่า 'ดูก่อนภิกษุทั้งหลาย เราจักแสดงธรรมที่ไม่มีอาสวะ และปฏิปทาที่ยังสัตว์ให้ถึงธรรมที่ไม่มีอาสวะแก่เธอทั้งหลาย'

အမတာရမ္မဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอมตารัมมณกถา จบแล้ว

၃. ရူပံသာရမ္မဏန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๓. การพรรณนารูปังสารัมมณันติกถา

၅၅၂-၅၅၃. ‘‘တဒပ္ပတိဋ္ဌံ အနာရမ္မဏ’’န္တိအာဒီသု ပစ္စယတ္ထော အာရမ္မဏ-သဒ္ဒေါ. ‘‘ရူပါယတနံ စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒီသု ဩလုဗ္ဘဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘ပစ္စယဋ္ဌော ဩလုဗ္ဘဋ္ဌော’’တိ. ဧဝံ ဝိဘာဂေ ဝိဇ္ဇမာနေတိ တတ္ထ ပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာ ပစ္စယဋ္ဌော, ဒဏ္ဍရဇ္ဇုအာဒိ ဝိယ ဒုဗ္ဗလဿ စိတ္တစေတသိကာနံ အာလမ္ဗိတဗ္ဗတာယ ဥပတ္ထမ္ဘနဋ္ဌော ဩလုဗ္ဘဋ္ဌော. ဝိသေသာဘာဝံ ပစ္စယဘာဝသာမညေန ကပ္ပေတွာ ဝါ.

๕๕๒-๕๕๓. ในบทมีอาทิว่า 'สิ่งนั้นไม่มีที่ตั้ง ไม่มีอารมณ์' คำว่า อารมณ์ มีอรรถว่าปัจจัย ในบทมีอาทิว่า 'รูปายตนะเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยจักขุวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย' มีอรรถว่าหน่วงเหนี่ยว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'อรรถว่าปัจจัยคืออรรถว่าหน่วงเหนี่ยว' เมื่อมีการจำแนกอย่างนี้มีอยู่ ในคำนั้น ความเป็นไปเนื่องด้วยปัจจัยคืออรรถว่าปัจจัย อรรถว่าหน่วงเหนี่ยวคืออรรถว่าเครื่องค้ำจุนแก่จิตและเจตสิกที่อ่อนแอโดยความเป็นสิ่งที่พึงยึดหน่วงไว้ เหมือนไม้เท้าและเชือกเป็นต้น หรือพึงกำหนดความไม่มีพิเศษด้วยความเป็นปัจจัยโดยทั่วไป

ရူပံသာရမ္မဏန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนารูปังสารัมมณันติกถา จบแล้ว

၄. အနုသယာအနာရမ္မဏာတိကထာဝဏ္ဏနာ

๔. การพรรณนาอนุสยาอนารัมมณาติกถา

၅၅၄-၅၅၆. ‘‘ဣမသ္မိံ သတီ’’တိ ဣမိနာ မဂ္ဂေန အနိရုဒ္ဓတာပိ သင်္ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘အပ္ပဟီနတ္တာဝ အတ္ထီတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. န ပန ဝိဇ္ဇမာနတ္တာတိ အဝဓာရဏေန [Pg.128] နိဝတ္တိတံ ဒဿေတိ, ဝိဇ္ဇမာနတ္တာ ဓရမာနတ္တာ ခဏတ္တယသမင်္ဂိဘာဝတောတိ အတ္ထော.

๕๕๔-๕๕๖. คำว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่' นี้ แม้ความที่ยังไม่ดับก็สงเคราะห์เข้าด้วยทางนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะยังไม่ละนั่นเอง จึงเรียกว่ามีอยู่' แต่ท่านแสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยการกำหนดว่า 'ไม่ใช่เพราะมีอยู่' คือ อรรถว่า เพราะมีอยู่ เพราะดำรงอยู่ เพราะความที่ประกอบด้วยขณะทั้งสาม

အနုသယာအနာရမ္မဏာတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอนุสยาอนารัมมณาติกถา จบแล้ว

၅. ဉာဏံအနာရမ္မဏန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๕. การพรรณนาญาณังอนารัมมณันติกถา

၅၅၇-၅၅၈. ယဿ အဓိဂတတ္တာ အရဟတော ပရိညေယျာဒီသု အနဝသေသတော သမ္မောဟော ဝိဂတော, တံ အဂ္ဂမဂ္ဂဉာဏံ သန္ဓာယ ‘‘မဂ္ဂဉာဏဿာ’’တိ ဝဒန္တိ. ယသ္မာ တဿ သဗ္ဗဿ သတောကာရိတာ ဝိယ သမ္ပဇာနကာရိတာ, တသ္မာ တေန ဉာဏေန သော ဉာဏီ. သတိပညာဝေပုလ္လပ္ပတ္တော ဟိ သော ဥတ္တမပုရိသော.

๕๕๗-๕๕๘. เพราะอัคคมรรคญาณใดที่พระอรหันต์บรรลุแล้ว ความหลงย่อมปราศไปโดยไม่เหลือในธรรมที่ควรกำหนดรู้เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ของมรรคญาณ' โดยหมายถึงอัคคมรรคญาณนั้น เพราะการกระทำด้วยสติของพระอรหันต์นั้นทั้งหมด เป็นประดุจการกระทำด้วยสัมปชัญญะ เพราะเหตุนั้น พระอรหันต์นั้นจึงชื่อว่าเป็นผู้มีญาณด้วยญาณนั้น เพราะว่าพระมหาบุรุษนั้นย่อมถึงความไพบูลย์แห่งสติและปัญญา

ဉာဏံအနာရမ္မဏန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาญาณังอนารัมมณันติกถา จบแล้ว

၇. ဝိတက္ကာနုပတိတကထာဝဏ္ဏနာ

๗. การพรรณนาวิตักกานุปติตกถา

၅၆၂. ဒွီဟိပီတိ ဒွီဟိ ဝိသေသေဟိ, ဝိသေသေန ဝိသေသံ အကတွာတိ အတ္ထော.

๕๖๒. คำว่า แม้ด้วยสองอย่าง คือ ด้วยวิเสสลักษณะสองอย่าง อรรถว่า ไม่ได้ทำความต่างกันโดยวิเสสลักษณะ

ဝိတက္ကာနုပတိတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาวิตักกานุปติตกถา จบแล้ว

၈. ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒကထာဝဏ္ဏနာ

๘. การพรรณนาวิตักกวิปผารสัททกถา

၅၆၃. သဗ္ဗသောတိ သဗ္ဗပ္ပကာရတော, သော ပန ပကာရော ပဝတ္တိဋ္ဌာနကာလဝသေန ဂဟေတဗ္ဗောတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗဒါ ဝါ’’တိ. တေ စ ဌာနကာလာ ‘‘ဝိတက္ကယတော’’တိအာဒိဝစနတော စိတ္တဝိသေသဝသေန ဂဟေတဗ္ဗာတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဝိတက္ကစိတ္တေသူ’’တိ. ‘‘ဝိတက္ကေတွာ ဝါစံ ဘိန္ဒတီ’’တိ သုတ္တပဒံ အယောနိသော ဂဟေတွာ ‘‘ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရမတ္တံ သဒ္ဒေါ’’တိ အာဟ.

๕๖๓. คำว่า โดยประการทั้งปวง คือ โดยประการทั้งปวง แต่ประการนั้นพึงถือเอาโดยอำนาจแห่งที่ตั้งและกาลที่เป็นไป เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในที่ทั้งปวง หรือในกาลทั้งปวง' และที่ตั้งและกาลเหล่านั้น พึงถือเอาโดยอำนาจแห่งความต่างกันของจิต เพราะคำมีอาทิว่า 'เมื่อวิตก' ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'ในจิตที่มีวิตก' ปรวาทีถือเอาบทแห่งสูตรว่า 'ตรึกแล้วย่อมเปล่งวาจา' โดยไม่แยบคาย แล้วกล่าวว่า 'เสียงเป็นเพียงความแผ่ไปแห่งวิตก'

ဝိတက္ကဝိပ္ဖာရသဒ္ဒကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาวิตักกวิปผารสัททกถา จบแล้ว

၉. နယထာစိတ္တဿဝါစာတိကထာဝဏ္ဏနာ

๙. การพรรณนานยถาจิตตัสสวาจาติกถา

၅၆၅. မုသာဝါဒေါ [Pg.129] န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ အနာပတ္တီတိ သမ္ဗန္ဓော.

๕๖๕. ที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นมุสาวาท' มีความเชื่อมโยงกับคำว่า 'ไม่เป็นอาบัติ'

နယထာစိတ္တဿဝါစာတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนานยถาจิตตัสสวาจาติกถา จบแล้ว

၁၁. အတီတာနာဂတသမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ

๑๑. การพรรณนาอตีตานาคตสมันนาคตกถา

၅၆၈-၅၇၀. သမန္နာဂတပညတ္တိယာတိ သမင်္ဂိဘာဝပညတ္တိယာ. တေနေဝါဟ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဓမ္မသမင်္ဂီ သမန္နာဂတောတိ ဝုစ္စတီ’’တိ. ပဋိလာဘပညတ္တိယာတိ အဓိဂမနပညတ္တိယာ. အယန္တိ ‘‘သမန္နာဂတော’’တိ ဝုစ္စမာနပုဂ္ဂလဿ ယော တထာ ဝတ္တဗ္ဗာကာရော, အယံ သမန္နာဂတပညတ္တိ နာမ. ဧသ နယော သေသေသုပိ.

๕๖๘-๕๗๐. คำว่า ด้วยสมันนาคตบัญญัติ คือ ด้วยบัญญัติแห่งความพรั่งพร้อม เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ผู้พรั่งพร้อมด้วยธรรมอันเป็นปัจจุบัน เรียกว่า สมันนาคตะ' คำว่า ด้วยปฏิลาภบัญญัติ คือ ด้วยบัญญัติแห่งการได้บรรลุ คำว่า นี้ คือ อาการที่ควรกล่าวอย่างนั้นของบุคคลที่ถูกเรียกว่า 'สมันนาคตะ' นี้ชื่อว่า สมันนาคตบัญญัติ นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือด้วย

အတီတာနာဂတသမန္နာဂတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยผู้ประกอบด้วยอดีตและอนาคต จบ

နဝမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๙ จบ

၁၀. ဒသမဝဂ္ဂေါ

๑๐. วรรคที่ ๑๐

၁. နိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ

၅၇၁-၅၇၂. သကသမယေ ‘‘ပုရိမစိတ္တဿ နိရောဓာနန္တရံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဣစ္ဆိတံ, ပရဝါဒီ ပန ‘‘ယသ္မိံ ခဏေ ဘဝင်္ဂစိတ္တံ, တသ္မိံယေဝ ခဏေ ကိရိယမယစိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝဒတိ. ဧဝံ သတိ ပုရိမပစ္ဆိမစိတ္တာနံ သဟဘာဝေါပိ အနုညာတော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘ဘင်္ဂက္ခဏေန သဟေဝါ’’တိ. တထာ စ သတိ ဝိပါကကိရိယက္ခန္ဓာနံ ဝိယ ကိရိယဝိပါကက္ခန္ဓာနံ ဝိပါကဝိပါကက္ခန္ဓာနံ ကိရိယကိရိယက္ခန္ဓာနဉ္စ ဝုတ္တနယေန သဟဘာဝေါ ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဘဝင်္ဂစိတ္တဿာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဥပပတ္တိဘဝဘာဝေန ဧသိယာ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာတိ ဥပပတ္တေသိယာ ဝိပါကက္ခန္ဓာ, တေ စ ယေဘုယျေန ဘဝင်္ဂပရိယာယကာတိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပပတ္တေသိယန္တိ သင်္ခံ ဂတဿ ဘဝင်္ဂစိတ္တဿာ’’တိ. အာဒိပရိယောသာနမတ္တဉှိ တဿ ပဋိသန္ဓိစုတိစိတ္တံ, တဒါရမ္မဏံ ဘဝင်္ဂန္တွေဝ ဝုစ္စတီတိ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ကိရိယာဝေမဇ္ဈေ [Pg.130] ပတိတတ္တာ ကိရိယာစတုက္ခန္ဓဂ္ဂဟဏေန ဂဟဏံ ယုတ္တန္တိ ဝုတ္တံ. စက္ခုဝိညာဏာဒီနန္တိ ဟိ အာဒိ-သဒ္ဒေန န သောတဝိညာဏာဒီနံယေဝ ဂဟဏံ, အထ ခေါ သမ္ပဋိစ္ဆနသန္တီရဏာနမ္ပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๕๗๑-๕๗๒. ในทัศนะของตน พึงปรารถนาว่า “จิตดวงหลังย่อมเกิดขึ้นหลังจากจิตดวงก่อนดับไป” แต่ฝ่ายปรวาทีกล่าวว่า “ภวังคจิตเกิดขึ้นในขณะใด กิริยามยจิตย่อมเกิดขึ้นในขณะนั้นเอง” เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้การเกิดร่วมกันของจิตดวงก่อนและดวงหลังก็เป็นอันยอมรับ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “พร้อมกับขณะแห่งภังคะนั่นเอง” เมื่อเป็นเช่นนั้น การเกิดร่วมกันของวิบากขันธ์และกิริยาขันธ์ กิริยาขันธ์และวิบากขันธ์ วิบากขันธ์และวิบากขันธ์ และกิริยาขันธ์และกิริยาขันธ์ ก็ควรกล่าวได้ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพื่อแสดงความหมายนี้ ท่านจึงกล่าวคำว่า “แห่งภวังคจิต” เป็นต้น ในที่นั้น วิบากขันธ์ที่พึงปรารถนาโดยความเป็นอุปปัตติภพ ชื่อว่า อุปปัตเตสิยา และวิบากขันธ์เหล่านั้นส่วนใหญ่เป็นประเภทของภวังค์ ดังที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “แห่งภวังคจิตที่ถึงซึ่งการนับว่าเป็นอุปปัตเตสิยา” เพราะปฏิสนธิจิตและจุติจิตของภวังค์นั้นเป็นเพียงจุดเริ่มต้นและจุดสิ้นสุด จิตที่มีอารมณ์นั้นนั่นแหละเรียกว่าภวังค์ เพราะจักขุวิญญาณเป็นต้นตกอยู่ท่ามกลางกิริยา จึงกล่าวว่าการสงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอากิริยาขันธ์ ๔ เป็นสิ่งที่สมควร เพราะคำว่า “เป็นต้น” ในคำว่า จักขุวิญญาณเป็นต้น ไม่ได้หมายถึงเพียงโสตวิญญาณเป็นต้นเท่านั้น แต่พึงเห็นว่าหมายถึงสัมปฏิจฉันนะและสันตีรณะด้วย

နိရောဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยนิโรธ จบ

၃. ပဉ္စဝိညာဏသမင်္ဂိဿမဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาว่าด้วยมรรคของผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ

၅၇၆. လက္ခဏန္တိ ပဉ္စဝိညာဏာနံ ဥပ္ပန္နာရမ္မဏတာဒိအဝိတထေကပ္ပကာရတာလက္ခဏံ. ကာမံ မနောဝိညာဏံ အဝတ္ထုကမ္ပိ ဟောတိ, သဝတ္ထုကတ္တေ ပန တမ္ပိ ဥပ္ပန္နဝတ္ထုကမေဝ. တထာ ဟိ ပါဠိယံ ဌပနာယံ ‘‘ဟဉ္စိ ပဉ္စဝိညာဏာ ဥပ္ပန္နာရမ္မဏာ’’တွေဝ ဝုတ္တံ. မနောဝိညာဏဿပိ ဥပ္ပန္နဝတ္ထုကတာပရိယာယော အတ္ထီတိ ‘‘ပဉ္စ ဝိညာဏာ’’တိ အဝတွာ ‘‘ဆ ဝိညာဏာ ဥပ္ပန္နဝတ္ထုကာ’’တိ ဝုတ္တေ ‘‘နော စ ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ ပဉ္စဝိညာဏသမင်္ဂိဿ အတ္ထိ မဂ္ဂဘာဝနာ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဆ ဝိညာဏာ…ပေ… အဓိပ္ပေတ’’န္တိ.

๕๗๖. ลักษณะ คือลักษณะคือความเป็นผู้มีอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้วเป็นต้น และความเป็นสภาวะที่ไม่ผิดเพี้ยนและมีอาการเดียวของปัญจวิญญาณทั้งหลาย แม้มโนวิญญาณก็อาจไม่มีวัตถุได้ แต่เมื่อมีวัตถุ ก็มีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้วนั่นเอง ดังที่กล่าวไว้ในพระบาลีในบทตั้งว่า “ถ้าปัญจวิญญาณมีอารมณ์ที่เกิดขึ้นแล้ว” เพื่อแสดงว่า แม้มโนวิญญาณก็มีนัยแห่งความเป็นวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว เมื่อไม่กล่าวว่า “ปัญจวิญญาณ” แต่กล่าวว่า “ฉวิญญาณมีวัตถุที่เกิดขึ้นแล้ว” ก็ไม่สามารถกล่าวได้ว่า “ไม่ควรกล่าวเลยว่า การเจริญมรรคมีอยู่แก่ผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ” จึงกล่าวว่า “ฉวิญญาณ...เป็นต้น...เป็นที่ประสงค์”

၅၇၇. ‘‘အနိမိတ္တံ သုညတံ အပ္ပဏိဟိတ’’န္တိ နိဗ္ဗာနဿ တေ ပရိယာယာ. စက္ခုဝိညာဏဿ အနိမိတ္တဂါဟိဘာဝေ သုညတာရမ္မဏတာပိ သိယာတိ ဝုတ္တံ ‘‘တဒေဝ သုညတန္တိ အဓိပ္ပာယော’’တိ.

๕๗๗. “อนิมิตต์ สุญญตะ อัปปณิหิตะ” เหล่านี้เป็นไวพจน์ของพระนิพพาน เมื่อจักขุวิญญาณมีภาวะเป็นผู้รับอารมณ์ที่ไม่มีนิมิต ก็อาจมีภาวะเป็นผู้มีสุญญตาเป็นอารมณ์ได้ จึงกล่าวว่า “นั่นแหละคือสุญญตา” เป็นความประสงค์

ပဉ္စဝိညာဏသမင်္ဂိဿမဂ္ဂကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยมรรคของผู้ประกอบด้วยปัญจวิญญาณ จบ

၅. ပဉ္စဝိညာဏာသာဘောဂါတိကထာဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาว่าด้วยความไม่ใส่ใจของปัญจวิญญาณ

၅၈၄-၅၈၆. သာ ပန နမိတွာ ပဝတ္တိ. အာရမ္မဏပ္ပကာရဂ္ဂဟဏန္တိ အာရမ္မဏဿ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌပ္ပကာရဿ ဂဟဏံ. ယေန အာရမ္မဏပ္ပကာရဂ္ဂဟဏေန ကုသလစိတ္တဿ အလောဘာဒီဟိ သမ္ပယောဂေါ အကုသလစိတ္တဿ လောဘာဒီဟိ သမ္ပယောဂေါ ဟောတိ, သော အာဘောဂေါတိ ဒဿေတိ.

๕๘๔-๕๘๖. แต่อาโภคะนั้นย่อมเป็นไปโดยอาการน้อมไป การรับรู้ประเภทของอารมณ์ คือการรับรู้ประเภทของอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนา การรับรู้ประเภทของอารมณ์ใดที่ทำให้กุศลจิตประกอบด้วยอโลภะเป็นต้น และอกุศลจิตประกอบด้วยโลภะเป็นต้น การรับรู้นั้นชื่อว่าอาโภคะ ดังนี้

ပဉ္စဝိညာဏာသာဘောဂါတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยความไม่ใส่ใจของปัญจวิญญาณ จบ

၆. ဒွီဟိသီလေဟီတိကထာဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาว่าด้วยศีลสองอย่าง

၅၈၇-၅၈၉. အပ္ပဝတ္တိနိရောဓန္တိ [Pg.131] အနုပ္ပာဒနိရောဓံ. သီလဿ ဝီတိက္ကမောယေဝ နိရောဓော သီလဝီတိက္ကမနိရောဓော. နိန္နာနံ ခဏိကနိရောဓံ သလ္လက္ခေန္တော.

๕๘๗-๕๘๙. อัปปวัตตินิโรธะ คือ อนุปปาทนิโรธะ การล่วงละเมิดศีลนั่นแหละคือการดับ ชื่อว่าศีลวีติกกมนิโรธ พิจารณาเห็นการดับชั่วขณะของกระแสธรรมทั้งหลาย

ဒွီဟိသီလေဟီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยศีลสองอย่าง จบ

၇. သီလံအစေတသိကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยศีลไม่เป็นเจตสิก

၅၉၀-၅၉၄. ဌိတေန အဝိနဋ္ဌေန. ဥပစယေနာတိ သီလဘူတေန ကမ္မူပစယေန. ‘‘ဒါနံ အစေတသိက’’န္တိ ကထာယံ ဝုတ္တနယေနာတိ ယထာ ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗံ စေတသိကော ဓမ္မော ဒါနန္တိ? အာမန္တာ. ဒါနံ အနိဋ္ဌဖလန္တိ…ပေ… တေန ဟိ စေတသိကော ဓမ္မော ဒါန’’န္တိ ပါဠိ ပဝတ္တာ, ဧဝံ တဒနုသာရေန ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗံ စေတသိကံ သီလန္တိ? အာမန္တာ. သီလံ အနိဋ္ဌဖလ’’န္တိအာဒိနာ သီလဿ စေတသိကဘာဝသာဓကာနိ သုတ္တပဒါနိ စ အာနေတွာ တဒတ္ထဒဿနဝသေန အစေတသိကော ရူပါဒိဓမ္မော အာယတိံ ဝိပါကံ ဒေတိ. ယဒိ သော သီလံ ဘဝေယျ, ဝိနာ သံဝရသမာဒါနေန ဝိနာ ဝိရတိယာ သီလဝါ နာမ သိယာ. ယသ္မာ ပန သမာဒါနစေတနာ ဝိရတိ သံဝရော သီလံ, တသ္မာ ‘‘သီလံ ဣဋ္ဌဖလံ ကန္တဖလ’’န္တိအာဒိနာ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ဝုတ္တနယေနာ’’တိ, ဝုတ္တနယာနုသာရေနာတိ အတ္ထော. ယသ္မာ ပန ပါဠိယံ ယထာ ‘‘သီလံ အစေတသိက’’န္တိ ကထာ အာဂတာ, တထာ ‘‘ဒါနံ အစေတသိက’’န္တိ ဝိသုံ အာဂတာ ကထာ နတ္ထိ, တသ္မာ ‘‘သာ ပန ကထာ မဂ္ဂိတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๕๙๐-๕๙๔. โดยตั้งอยู่ คือไม่เสื่อมไป โดยความสั่งสม คือความสั่งสมกรรมอันเป็นศีล ตามนัยที่กล่าวไว้ในเรื่อง “ทานไม่เป็นเจตสิก” คือดังที่พระบาลีดำเนินไปว่า “ไม่ควรกล่าวหรือว่า ทานเป็นธรรมที่เป็นเจตสิก? ใช่. ทานมีผลไม่น่าปรารถนา...เป็นต้น...เพราะเหตุนั้น ทานจึงเป็นธรรมที่เป็นเจตสิก” ฉันใด ก็พึงนำบทพระสูตรที่แสดงความเป็นเจตสิกของศีลมาตามนั้น โดยกล่าวว่า “ไม่ควรกล่าวหรือว่า ศีลเป็นเจตสิก? ใช่. ศีลมีผลไม่น่าปรารถนา” เป็นต้น และโดยการแสดงความหมายนั้น ธรรมที่เป็นอเจตสิกคือรูปเป็นต้น ย่อมให้ผลในภายหน้า หากธรรมนั้นเป็นศีลไซร้ ก็พึงเป็นผู้มีศีลได้โดยไม่ต้องมีการสมาทานสังวร โดยไม่ต้องมีการงดเว้น แต่เพราะเจตนาในการสมาทาน การงดเว้น และสังวร คือศีล เพราะเหตุนั้น จึงควรประกอบความว่า “ศีลมีผลน่าปรารถนา มีผลเป็นที่รัก” เป็นต้น โดยหมายเอาความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว” คือตามแนวทางที่กล่าวมาแล้ว แต่เพราะในพระบาลี เรื่อง “ศีลไม่เป็นเจตสิก” มีปรากฏอยู่ แต่เรื่อง “ทานไม่เป็นเจตสิก” ไม่มีปรากฏอยู่ต่างหาก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เรื่องนั้นพึงค้นหา”

သီလံအစေတသိကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยศีลไม่เป็นเจตสิก จบ

၉. သမာဒါနဟေတုကထာဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาว่าด้วยเหตุแห่งการสมาทาน

၅၉၈-၆၀၀. သမာဒါနဟေတုကထာယံ ‘‘ဖဿော ဒေတီ’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ ကဏှသုက္ကသပ္ပဋိဘာဂါ ဓမ္မာ သမ္မုခီဘာဝံ အာဂစ္ဆန္တီတိ အာရာမရောပါဒိသုတ္တာဟရဏဉ္စာတိ ဧတ္တကမေဝ ပရိဘောဂကထာယ သဒိသန္တိ အာဟ ‘‘သမာဒါန…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ.

๕๙๘-๖๐๐. ในเรื่องเหตุแห่งการสมาทาน ตั้งแต่ “ผัสสะย่อมให้” จนถึง “ธรรมทั้งหลายที่มีส่วนเปรียบเทียบดำและขาว ย่อมมาสู่ความเป็นเฉพาะหน้า” และการยกพระสูตรเรื่องการปลูกสวนเป็นต้น เท่านี้เท่านั้นที่เหมือนกับเรื่องการบริโภค จึงกล่าวว่า “พึงเห็น...การสมาทาน...เป็นต้น”

သမာဒါနဟေတုကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยเหตุแห่งการสมาทาน จบ

၁၁. အဝိညတ္တိဒုဿီလျန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยทุศีลที่เป็นอวิญญัติ

၆၀၃-၆၀၄. မဟာဘူတာနိ [Pg.132] ဥပါဒါယ ပဝတ္တော အညစိတ္တက္ခဏေပိ လဗ္ဘမာနော ကုသလာကုသလာနုဗန္ဓော အဝိညတ္တီတိ အယံ ဝါဒေါ ‘‘စိတ္တဝိပ္ပယုတ္တော အပုညူပစယော’’တိ ဣမိနာ သင်္ဂဟိတောတိ တတော အညာနုဗန္ဓာယံ ‘‘အာဏတ္တိယာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘အာဏတ္တိယာ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အာဏတ္တော ယဒါ အာဏတ္တဘာဝေန ဝိဟိံသာဒိကိရိယံ သာဓေတိ, တဒါ အာဏတ္တိယာ ပါဏာတိပါတာဒီသု အင်္ဂဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သာ ပနာဏတ္တိ ပါရိဝါသိကဘာဝေန ဝိညတ္တိရဟိတာ နာမ ဟောတီတိ ပရဝါဒိနော အဓိပ္ပာယော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧကသ္မိံ ဒိဝသေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๖๐๓-๖๐๔. คำกล่าวนี้ที่ว่า “กุศลและอกุศลที่สืบเนื่องกัน ซึ่งเป็นไปโดยอาศัยมหาภูตรูป และยังคงมีอยู่แม้ในขณะจิตอื่น ชื่อว่าอวิญญัติ” นี้ถูกรวบรวมไว้ด้วยคำว่า “การสั่งสมอกุศลที่ปราศจากจิต” เพราะเหตุนั้น เพื่อแสดงว่าการสืบเนื่องอื่นนั้นกล่าวไว้ว่า “ด้วยอาณัติ” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “ด้วยอาณัติ...เป็นต้น...เป็นความประสงค์” ในที่นั้น เมื่อผู้ถูกสั่งทำกรรมอันเป็นการเบียดเบียนเป็นต้นด้วยภาวะแห่งผู้ถูกสั่ง เมื่อนั้นพึงทราบว่าอาณัติเป็นองค์ประกอบในปาณาติบาตเป็นต้น แต่อาณัตินั้นชื่อว่าปราศจากวิญญัติโดยภาวะแห่งการอยู่ปริวาส เป็นความประสงค์ของปรวาที เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “ในวันหนึ่ง” เป็นต้น

အဝိညတ္တိဒုဿီလျန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยทุศีลที่เป็นอวิญญัติ จบ

ဒသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 10 จบ

ဒုတိယော ပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

ปัณณาสกะที่ 2 จบ

၁၁. ဧကာဒသမဝဂ္ဂေါ

๑๑. วรรคที่ 11

၄. ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยญาณ

၆၁၄-၆၁၅. ‘‘အန္ဓကာ’’တိ ဝုတ္တာ ပုဗ္ဗသေလိယအပရသေလိယရာဇဂိရိကသိဒ္ဓတ္ထိကာပိ ယေဘုယျေန မဟာသံဃိကာ ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုဗ္ဗေ…ပေ… ဘဝေယျု’’န္တိ. တတ္ထ အညေတိ ဝစနံ ဒွိန္နံ ကထာနံ ဥဇုဝိပစ္စနီကဘာဝတော. ပုရိမကာနဉှိ စက္ခုဝိညာဏာဒိသမင်္ဂီ ‘‘ဉာဏီ’’တိ ဝုစ္စတိ, ဣမေသံ သော ဧဝ ‘‘ဉာဏီ’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗောတိ ဝုတ္တော. ရာဂဝိဂမော ရာဂဿ သမုစ္ဆိန္ဒနံ, တထာ အညာဏဝိဂမော. ယထာ သမုစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇော ‘‘ဉာဏီ’’တိ, ပဋိပက္ခတော ‘‘အညာဏီ’’တိ, ဧဝံ အသမုစ္ဆိန္နာဝိဇ္ဇော ‘‘အညာဏီ’’တိ, ပဋိပက္ခတော ‘‘ဉာဏီ’’တိ ဝုတ္တော. အညာဏဿ ဝိဂတတ္တာ သော ‘‘ဉာဏီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အာပဇ္ဇတိ, န ပန သတတံ သမိတံ ဉာဏဿ ပဝတ္တနတောတိ အဓိပ္ပာယော.

614-615. พวกปุพพเสลิยะ อปรเสลิยะ ราชคิริกะ และสิทธัตถิกะ ที่ถูกเรียกว่า “อันธกะ” นั้น ส่วนใหญ่เป็นพวกมหาสังฆิกะ ดังที่กล่าวไว้ว่า “ในกาลก่อน...เป็นต้น...พึงเป็น” ในที่นั้น คำว่า “อื่น” เพราะความเป็นปฏิปักษ์โดยตรงของสองเรื่อง เพราะผู้ประกอบด้วยจักขุวิญญาณเป็นต้นของพวกก่อน ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” แต่สำหรับพวกนี้ ผู้นั้นไม่ควรถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” การปราศจากราคะ คือการถอนราคะขึ้นได้เด็ดขาด การปราศจากอัญญาณก็เช่นเดียวกัน เหมือนผู้มีอวิชชาถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาด ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” และโดยปฏิปักษ์ ถูกเรียกว่า “ผู้ไม่มีญาณ” ฉันใด ผู้มีอวิชชาที่ยังไม่ถูกถอนขึ้นได้เด็ดขาด ถูกเรียกว่า “ผู้ไม่มีญาณ” และโดยปฏิปักษ์ ถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” ฉันนั้น เพราะอัญญาณหมดไป ผู้นั้นจึงถึงซึ่งการถูกเรียกว่า “ผู้มีญาณ” ไม่ใช่เพราะญาณเป็นไปอย่างต่อเนื่องสม่ำเสมอ นี่คือความประสงค์

ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยญาณ จบ

၇. ဣဒ္ဓိဗလကထာဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยกำลังแห่งฤทธิ์

၆၂၁-၆၂၄. ယသ္မိံ [Pg.133] အာယုကပ္ပေ ကမ္မက္ခယေန မရဏံ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ကမ္မဿ ဝိပါကဝသေနာ’’တိ, ယသ္မိံ ပန အာယုက္ခယေန မရဏံ ဟောတိ, တံ သန္ဓာယ ‘‘ဝဿဂဏနာယာ’’တိ. တတ္ထ ‘‘န စ တာဝ ကာလံ ကရောတိ, ယာဝ န တံ ပါပကမ္မံ ဗျန္တီ ဟောတီ’’တိ (မ. နိ. ၃.၂၅၀; အ. နိ. ၃.၃၆) ဝစနတော ယေဘုယျေန နိရယေ ကမ္မက္ခယေန မရဏံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဿ ဝိပါကဝသေန ဝါတိ နိရယံဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ‘‘ဝဿသတံ ဝဿသဟဿံ ဝဿသတသဟဿာနီ’’တိအာဒိနာ မနုဿာနံ ဒေဝါနဉ္စ အာယုပရိစ္ဆေဒဝစနတော ယေဘုယျေန တေသံ အာယုက္ခယေန မရဏံ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝဿဂဏနာယ ဝါတိ မနုဿေ စာတုမဟာရာဇိကာဒိဒေဝေ စ သန္ဓာယာ’’တိ. ‘‘ဝုတ္တ’’န္တိ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๖๒๑-๖๒๔. ในอายุขัยใด ความตายย่อมมีเพราะกรรมสิ้นไป พึงกล่าวถึงอายุขัยนั้นว่า "เพราะวิบากของกรรม" ส่วนในอายุขัยใด ความตายย่อมมีเพราะอายุสิ้นไป พึงกล่าวถึงอายุขัยนั้นว่า "ด้วยการนับปี" ในข้อนั้น ท่านกล่าวว่า "เพราะกรรมสิ้นไป ความตายย่อมมีในนรกโดยมาก" ด้วยบทว่า "ยังไม่ตายตราบเท่าที่กรรมชั่วนั้นยังไม่สิ้นสุด" (ม.อุ. 3.250; อ.ติก. 3.36) จึงกล่าวว่า "พึงกล่าวถึงนรกเท่านั้นว่า 'เพราะวิบากของกรรม'" ด้วยบทกำหนดอายุของมนุษย์และเทวดาเป็นต้นว่า "ร้อยปี พันปี แสนปี" จึงกล่าวว่า "พึงกล่าวถึงมนุษย์และเทวดาชั้นจาตุมหาราชิกาเป็นต้นเท่านั้นว่า 'ด้วยการนับปี'" เพราะความตายของสัตว์เหล่านั้นย่อมมีเพราะอายุสิ้นไปโดยมาก พึงนำบทว่า "กล่าวแล้ว" มาประกอบ

ဣဒ္ဓိဗလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยกำลังแห่งฤทธิ์ จบ

၈. သမာဓိကထာဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาว่าด้วยสมาธิ

၆၂၅-၆၂၆. သမံ ဌပနဋ္ဌေနာတိ သမံ ဝိသမံ လီနုဒ္ဓစ္စာဒိံ ပဋိဗာဟိတွာ, ဝိက္ခေပမေဝ ဝါ ဝိဒ္ဓံသေတွာ ဌပနဋ္ဌေန. ‘‘စိတ္တသန္တတိ သမာဓီ’’တိ ဝဒန္တေန တဿ စေတသိကဘာဝေါ ပဋိက္ခိတ္တော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘စေတသိကန္တရံ အတ္ထီတိ အဂ္ဂဟေတွာ’’တိ. ဘာဝနာယ အာဟိတဝိသေသာယ ဧကဂ္ဂတာယ ဝိဇ္ဇမာနဝိသေသပဋိက္ခေပေါ ဆလံ, သော ပနဿ အနာဟိတဝိသေသာယ ဧကဂ္ဂတာယ သာမညေနာတိ အာဟ ‘‘သာမညမတ္တေနာ’’တိ.

๖๒๕-๖๒๖. ด้วยอรรถว่าตั้งไว้เสมอกัน คือด้วยอรรถว่าตั้งไว้โดยขจัดความไม่เสมอ เช่น ความหดหู่และความฟุ้งซ่านเป็นต้น หรือด้วยอรรถว่าทำลายความฟุ้งซ่านเท่านั้นแล้วตั้งไว้ เมื่อกล่าวว่า "สมาธิคือความสืบต่อของจิต" ความเป็นเจตสิกของสมาธินั้นย่อมถูกปฏิเสธ จึงกล่าวว่า "โดยไม่ถือว่ามีเจตสิกอื่น" การปฏิเสธลักษณะพิเศษที่มีอยู่ในเอกัคคตาที่ได้ลักษณะพิเศษด้วยภาวนานั้นเป็นความผิดพลาด แต่เอกัคคตานั้นเป็นไปโดยทั่วไปสำหรับเอกัคคตาที่ยังไม่ได้ลักษณะพิเศษ จึงกล่าวว่า "ด้วยความเป็นทั่วไปเท่านั้น"

သမာဓိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยสมาธิ จบ

၉. ဓမ္မဋ္ဌိတတာကထာဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาว่าด้วยธัมมัฏฐิตตา

၆၂၇. အဝိဇ္ဇာယ ယာ ဌိတတာတိ အဝိဇ္ဇာယ သင်္ခါရာနံ အနန္တရပစ္စယဘာဝေ ယာ နိယတတာ ဓမ္မနိယာမတာသင်္ခါတာ, ယာ ဌိတသဘာဝတာ နိပ္ဖန္နာ[Pg.134], န ဓမ္မမတ္တတာဋ္ဌိတတာယ နိပ္ဖန္နာယ ဝသေန, အနန္တရပစ္စယဘာဝသင်္ခါတာ ဌိတတာ ပစ္စယတာ ဟောတီတိ အတ္ထော. အညမညပစ္စယဘာဝရဟိတဿာတိ ဣဒံ သဟဇာတနိဿယာဒိပစ္စယာနံ ပဋိက္ခေပပဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, န အညမညပစ္စယတာမတ္တဿ. သဗ္ဗော တာဒိသောတိ ဣမိနာ သမနန္တရအနန္တရူပနိဿယနတ္ထိဝိဂတာသေဝနာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ. အညမညပစ္စယတဉ္စာတိ ဧတ္ထာပိ ဝုတ္တနယေန အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ဧတ္ထ ပန ပစ္စယုပ္ပန္နဿပိ ပစ္စယဘာဝတော သင်္ခါရာနမ္ပိ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘တဿာ စ ဣတရာ’’တိ.

๖๒๗. บทว่า "ความตั้งอยู่แห่งอวิชชา" คือ ความแน่นอนที่เรียกว่าธรรมนิยาม ซึ่งเป็นภาวะปัจจัยอันไม่มีระหว่างคั่นของสังขารทั้งหลายอันเกิดจากอวิชชา ความตั้งอยู่ซึ่งมีสภาพอันสำเร็จแล้วนั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความตั้งอยู่ซึ่งเป็นเพียงธรรมดาที่สำเร็จแล้ว แต่ความตั้งอยู่ซึ่งเรียกว่าภาวะปัจจัยอันไม่มีระหว่างคั่นนั้น ย่อมเป็นปัจจัย ดังนี้เป็นอรรถ บทว่า "ปราศจากภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ พึงเห็นว่าเป็นบทปฏิเสธปัจจัยมีสหชาตปัจจัยและนิสสยปัจจัยเป็นต้น ไม่ใช่ปฏิเสธเพียงภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน บทว่า "ทั้งหมดเป็นเช่นนั้น" นี้ ย่อมสงเคราะห์ปัจจัยมีสมนันตรปัจจัย อนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอาเสวนปัจจัยเป็นต้น แม้ในบทว่า "และภาวะปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ พึงทราบอรรถด้วยนัยที่กล่าวแล้ว แต่ในที่นี้ พึงประกอบด้วยอำนาจของสังขารทั้งหลาย เพราะแม้ปัจจยุปบันก็เป็นปัจจัยได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และอีกอย่างหนึ่งของอวิชชานั้น"

ဓမ္မဋ္ဌိတတာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยธัมมัฏฐิตตา จบ

၁၀. အနိစ္စတာကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาว่าด้วยอนิจจตา

၆၂၈. ရူပါဒီနံ အနိစ္စတာ ရူပါဒိကေ သတိ ဟောတိ, အသတိ န ဟောတီတိ ဣမိနာ ပရိယာယေန တဿာ တေဟိ သဟ ဥပ္ပာဒနိရောဓော ဝုတ္တော, ဥပ္ပာဒါဒီသု တီသု လက္ခဏေသု အနိစ္စတာဝေါဟာရော ဟောတီတိ ယထာ တယော ဒဏ္ဍေ ဥပါဒါယ ပဝတ္တော တိဒဏ္ဍဝေါဟာရော တေသု သဗ္ဗေသု ဟောတိ, ဧဝံ ဇာတိဇရာမရဏဓမ္မော န နိစ္စော အနိစ္စော, တဿ ဇာတိအာဒိပကတိတာ အနိစ္စတာသဒ္ဒေန ဝုစ္စတီတိ ဥပ္ပာဒါဒီသု လက္ခဏေသု အနိစ္စတာဝေါဟာရော သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘တီသု…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ဝိဘာဂါနုယုဉ္ဇနဝသေနာတိ ပဘေဒါနုယုဉ္ဇနဝသေန. တတ္ထ ယထာ ဇရာဘင်္ဂဝသေန အနိစ္စတာ ပါကဋာ ဟောတိ, န တထာ ဇာတိဝသေနာတိ ပါဠိယံ ဇရာမရဏဝသေနေဝ အနိစ္စတာဝိဘာဂေါ ဒဿိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๖๒๘. ความไม่เที่ยงของรูปเป็นต้น ย่อมมีเมื่อมีรูปเป็นต้น ย่อมไม่มีเมื่อไม่มีรูปเป็นต้น ด้วยนัยนี้ การเกิดขึ้นและดับไปพร้อมกับรูปเป็นต้นของความไม่เที่ยงนั้นจึงถูกกล่าวไว้ การเรียกขานว่าอนิจจตาในลักษณะ ๓ อย่างมีอุปปาทะเป็นต้น ย่อมมีได้ เหมือนอย่างการเรียกขานว่าไตรทัณฑ์ที่เกิดขึ้นโดยอาศัยไม้สามท่อน ย่อมมีได้ในไม้ทั้งหมดเหล่านั้น ฉันใด ธรรมที่มีความเกิด ความแก่ และความตายเป็นธรรมดา ไม่เที่ยง เป็นอนิจจะ ความเป็นปกติมีชาติเป็นต้นของธรรมนั้นเรียกว่าอนิจจตา ฉันนั้น การเรียกขานว่าอนิจจตาในลักษณะมีอุปปาทะเป็นต้นจึงเป็นไปได้ ดังนี้จึงกล่าวว่า "ใน ๓ อย่าง...เป็นต้น...ย่อมมี" ด้วยอำนาจแห่งการสอบสวนจำแนก คือด้วยอำนาจแห่งการสอบสวนแยกประเภท ในข้อนั้น พึงเห็นว่า ความไม่เที่ยงย่อมปรากฏชัดด้วยอำนาจแห่งความแก่และความแตกสลาย ไม่ปรากฏชัดด้วยอำนาจแห่งความเกิด ฉันใด การจำแนกความไม่เที่ยงในพระบาลีจึงแสดงไว้ด้วยอำนาจแห่งความแก่และความตายเท่านั้น ฉันนั้น

အနိစ္စတာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอนิจจตา จบ

ဧကာဒသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่ 11 จบ

၁၂. ဒွါဒသမဝဂ္ဂေါ

๑๒. วรรคที่ 12

၁. သံဝရောကမ္မန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยสังวรกัมมันตะ

၆၃၀-၆၃၂. သဗ္ဗဿပိ မနသော မနောဒွါရဘာဝတော ‘‘ဝိပါကဒွါရန္တိ ဘဝင်္ဂမနံ ဝဒတီ’’တိ အာဟ.

๖๓๐-๖๓๒. เพราะจิตทั้งหมดเป็นมโนทวาร จึงกล่าวว่า "ภวังคจิตเป็นวิปากทวาร"

သံဝရောကမ္မန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยสังวรกัมมันตะ จบ

၂. ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยกรรม

၆၃၃-၆၃၅. သဝိပါကာပိ [Pg.135] ဒဿိတာယေဝ နာမ ဟောတိ ဝုတ္တာဝသိဋ္ဌာ သဝိပါကာတိ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ.

๖๓๓-๖๓๕. แม้กรรมที่มีวิบากก็ชื่อว่าแสดงแล้วนั่นเอง เพราะอรรถสำเร็จแล้วว่า กรรมที่เหลือที่กล่าวแล้วนั้นมีวิบาก

ကမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเรื่องกรรม จบแล้ว

၄. သဠာယတနကထာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ

၆၃၈-၆၄၀. မနာယတနေကဒေသဿ ဝိပါကဿ အတ္ထိတာယ ‘‘အဝိသေသေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

๖๓๘-๖๔๐. เพราะมีวิบากส่วนหนึ่งของมนายตนะ จึงกล่าวว่า "โดยไม่จำกัด"

သဠာယတနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเรื่องสฬายตนะ จบแล้ว

၅. သတ္တက္ခတ္တုပရမကထာဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาเรื่องสัตตักขัตตุปรมะ

၆၄၁-၆၄၅. အဿာတိ ဣမဿ သတ္တက္ခတ္တုပရမဿ. တေနာဟ ‘‘သတ္တက္ခတ္တုပရမဘာဝေ စ နိယာမံ ဣစ္ဆသီ’’တိ. ယေန အာနန္တရိယကမ္မေန. အန္တရာတိ သတ္တ ဘဝေ အနိဗ္ဗတ္တေတွာ တေသံ အန္တရေယေဝ. ကေစီတိ အဘယဂိရိဝါသိနော. အပရေတိ ပဒကာရာ. တဿာတိ ယော သတ္တက္ခတ္တုပရမောတိ ဝါ, ကောလံကောလောတိ ဝါ, ဧကဗီဇီတိ ဝါ ဘဂဝတာ ဉာဏေန ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ ဗျာကတော, တဿ ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒါ အန္တရာ ဥပရိမဂ္ဂါဓိဂမော နတ္ထိ အဝိတထဒေသနတ္တာ. ယထာပရိစ္ဆေဒမေဝ တဿ အဘိသမယော, သွာယံ ဝိဘာဂေါ တေသံယေဝ ပုဂ္ဂလာနံ ဣန္ဒြိယပရောပရိယတ္တေန ဝေဒိတဗ္ဗော ဘဝနိယာမေန တာဒိသဿ ကဿစိ အဘာဝတော. ယသ္မာ ကဿစိ မုဒုကာနိပိ ဣန္ဒြိယာနိ ပစ္စယဝိသေသေန တိက္ခဘာဝံ အာပဇ္ဇေယျုံ, တသ္မာ တာဒိသံ သန္ဓာယ ‘‘ဘဗ္ဗောတိ ဝုစ္စတိ, န သော အဘဗ္ဗော နာမာ’’တိ စ ဝုတ္တံ. ယသ္မာ ပန ဘဂဝါ န တာဒိသံ ‘‘သတ္တက္ခတ္တုပရမော’’တိအာဒိနာ နိယမေတွာ ဗျာကရောတိ, တသ္မာ အာဟ ‘‘န ပန အန္တရာ အဘိသမေတုံ ဘဗ္ဗတာ ဝုတ္တာ’’တိ. အယဉ္စ နယော ဧကန္တေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗော. အညထာ ပုဂ္ဂလဿ သင်္ကရော သိယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒိ စာ’’တိအာဒိမာဟ.

๖๔๑-๖๔๕. บทว่า Assa คือ ของสัตตักขัตตุปรมะนี้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "และท่านประสงค์ความแน่นอนในความเป็นสัตตักขัตตุปรมะ" ด้วยอนันตริยกรรมใด บทว่า Antarā คือ ในระหว่างภพ ๗ ภพที่ยังไม่เกิด บทว่า Keci คือ พวกอภัยคีรีวาสี บทว่า Apare คือ พวกนักแต่งบท บทว่า Tassa คือ ของบุคคลใดที่พระผู้มีพระภาคทรงกำหนดด้วยพระญาณแล้วพยากรณ์ว่าเป็นสัตตักขัตตุปรมะบ้าง เป็นโกลังโกละบ้าง เป็นเอกพีชีบ้าง การบรรลุมรรคเบื้องบนในระหว่างจากที่ทรงกำหนดไว้ดังที่กล่าวมานั้นไม่มี เพราะพระองค์ทรงแสดงธรรมไม่ผิดพลาด การตรัสรู้ของบุคคลนั้นย่อมเป็นไปตามที่ทรงกำหนดไว้เท่านั้น การจำแนกนี้พึงทราบด้วยความยิ่งและหย่อนแห่งอินทรีย์ของบุคคลเหล่านั้นเอง เพราะไม่มีบุคคลเช่นนั้นด้วยนิยามแห่งภพ เพราะอินทรีย์ที่อ่อนของบางคนก็อาจถึงความคมกล้าด้วยปัจจัยพิเศษได้ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวถึงบุคคลเช่นนั้นว่า "เรียกว่าภัพพบุคคล ไม่ใช่บุคคลผู้ไม่ควร" แต่เพราะพระผู้มีพระภาคไม่ทรงพยากรณ์บุคคลเช่นนั้นโดยกำหนดด้วยบทว่า "สัตตักขัตตุปรมะ" เป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แต่ไม่ได้กล่าวถึงความควรที่จะตรัสรู้ในระหว่าง" และนัยนี้พึงประสงค์โดยส่วนเดียว หากเป็นอย่างอื่น บุคคลจะปะปนกันได้ ดังนี้ จึงแสดงว่า "ถ้าหาก" เป็นต้น

သတ္တက္ခတ္တုပရမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเรื่องสัตตักขัตตุปรมะ จบแล้ว

ဒွါဒသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๒ จบแล้ว

၁၃. တေရသမဝဂ္ဂေါ

๑๓. วรรคที่ ๑๓

၁. ကပ္ပဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาเรื่องกัปปัฏฐะ

၆၅၄-၆၅၇. ‘‘ဟေဋ္ဌာ [Pg.136] ဝုတ္တာဓိပ္ပာယမေဝါ’’တိ ဣဒံ ဣဒ္ဓိဗလကထာယံ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘အတီတံ အနာဂတန္တိ ဣဒံ အဝိသေသေန ကပ္ပံ တိဋ္ဌေယျာတိ ပဋိညာတတ္တာ စောဒေတီ’’တိအာဒိ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌာတိ ဣဒ္ဓိဗလကထာယ’’န္တိ. တတ္ထ ‘‘ဒွေ ကပ္ပေ’’တိအာဒိအာယုပရိစ္ဆေဒါတိက္ကမသမတ္ထတာစောဒနာဝသေန အာဂတာ, ဣဓ ပန သံဃဘေဒကော အာယုကပ္ပမေဝ အဋ္ဌတွာ ယဒိ ဧကံ မဟာကပ္ပံ တိဋ္ဌေယျ, ယထာ ဧကံ, ဧဝံ အနေကေပိ ကပ္ပေ တိဋ္ဌေယျာတိ စောဒနာ ကာတဗ္ဗာ.

654-657. บทว่า Heṭṭhā vuttādhippāyamevā นี้ หมายถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเรื่องอิทธิพลว่า "บทว่า อดีต อนาคต นี้ ย่อมถูกตำหนิเพราะปฏิญญาว่า พึงดำรงอยู่ตลอดกัปโดยไม่จำกัด" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ข้างล่าง" คือ ในอรรถกถาเรื่องอิทธิพล ในข้อนั้น บทว่า "สองกัป" เป็นต้น มาด้วยอำนาจแห่งการตำหนิความสามารถในการก้าวล่วงการกำหนดอายุ แต่ในที่นี้ พึงตำหนิว่า หากผู้ทำลายสงฆ์ดำรงอยู่ตลอดมหากัปหนึ่ง โดยไม่ดำรงอยู่เพียงอายุขัยเดียว ก็พึงดำรงอยู่ตลอดหลายกัปได้ เหมือนกัปหนึ่ง ฉันนั้น

ကပ္ပဋ္ဌကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาเรื่องกัปปัฏฐะ จบแล้ว

၄. နိယတဿနိယာမကထာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่แน่นอนและไม่แน่นอน

၆၆၃-၆၆၄. အပ္ပတ္တနိယာမာနန္တိ ယေ အနုပ္ပန္နမိစ္ဆတ္တသမ္မတ္တနိယတဓမ္မာ ပုဂ္ဂလာ, တေသံ ဓမ္မေ. ကေ ပန တေ? ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလသန္တာနပရိယာပန္နာ ဓမ္မာ. တေ ဟိ ဘူမိတ္တယပရိယာပန္နတာယ ‘‘တေဘူမကာ’’တိ ဝုတ္တာ. ယေ ပန ပတ္တနိယာမာနံ သန္တာနေ ပဝတ္တာ အနိယတဓမ္မာ, န တေသမေတ္ထ သင်္ဂဟော ကတော. န ဟိ တေဟိ သမန္နာဂမေန အနိယတတာ အတ္ထိ. တေနေဝါဟ ‘‘တေဟိ သမန္နာဂတောပိ အနိယတောယေဝါ’’တိ. ဣမံ ဝေါဟာရမတ္တန္တိ ဣမိနာ နိယာမော နာမ ကောစိ ဓမ္မော နတ္ထိ, ဥပစိတသမ္ဘာရတာယ အဘိသမ္ဗုဇ္ဈိတုံ ဘဗ္ဗတာဝ တထာ ဝုစ္စတီတိ ဒဿေတိ. နိယတောတိ ဝစနဿ ကာရဏဘာဝေန ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ. ဥဘယဿပီတိ နိယတော နိယာမံ ဩက္ကမတီတိ ဝစနဒွယဿ.

๖๖๓-๖๖๔. บทว่า Appattaniyāmānaṃ ได้แก่ ธรรมของบุคคลผู้ที่ยังไม่ถึงธรรมที่แน่นอน คือมิจฉัตตนิยตธรรมและสัมมัตตนิยตธรรมที่ยังไม่เกิดขึ้น ก็ธรรมเหล่านั้นคืออะไร? คือธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในสันดานของบุคคลที่กล่าวมาแล้ว ธรรมเหล่านั้นถูกกล่าวว่า "เตภูมิกะ" เพราะสงเคราะห์เข้าในภูมิ ๓ ส่วนธรรมที่ไม่แน่นอนที่เกิดขึ้นในสันดานของบุคคลผู้ถึงธรรมที่แน่นอนแล้ว ไม่มีการสงเคราะห์ในที่นี้ เพราะความเป็นผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ไม่มีความไม่แน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้เป็นผู้ประกอบด้วยธรรมเหล่านั้น ก็ยังไม่แน่นอนนั่นเอง" บทว่า Imaṃ vohāramattaṃ นี้ ท่านแสดงว่า ไม่มีธรรมชื่อว่านิยามะเลย ด้วยบทนี้ แต่ความที่บุคคลควรจะตรัสรู้ได้ เพราะสั่งสมสัมภาระไว้แล้วเท่านั้น จึงถูกกล่าวอย่างนั้น บทว่า Niyato นี้ พึงประกอบความว่า ถูกกล่าวโดยเป็นเหตุแห่งคำพูด บทว่า Ubhayassapi ได้แก่ คำพูด ๒ บทว่า นิยตะย่อมก้าวลงสู่ความแน่นอน

နိယတဿနိယာမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยธรรมที่แน่นอนและไม่แน่นอน จบแล้ว

၈. အသာတရာဂကထာဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาว่าด้วยราคะที่ไม่น่าพอใจ

၆၇၄. ဧဝံ ပဝတ္တမာနောတိ ‘‘အဟော ဝတ မေ ဘဝေယျာ’’တိ ဧဝံ ပတ္ထနာကာရေန ပဝတ္တမာနော. အညထာတိ နန္ဒနာဒိအာကာရေန.

๖๗๔. บทว่า Evaṃ pavattamāno ได้แก่ ราคะที่เกิดขึ้นด้วยอาการแห่งความปรารถนาอย่างนี้ว่า "โอหนอ ขอให้สิ่งนี้จงมีแก่เราเถิด" บทว่า Aññathā ได้แก่ ด้วยอาการแห่งความเพลิดเพลินเป็นต้น

အသာတရာဂကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยราคะที่ไม่น่าพอใจ จบแล้ว

၉. ဓမ္မတဏှာအဗျာကတာတိကထာဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต

၆၇၆-၆၈၀. ဂဟေတွာတိ [Pg.137] ဧတေန ဂဟဏမတ္တမေဝ တံ, န ပန သာ တာဒိသီ အတ္ထီတိ ဒဿေတိ. န ဟိ လောကုတ္တရာရမ္မဏာ အဗျာကတာ ဝါ တဏှာ အတ္ထီတိ. တီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟီတိ ကာမဘဝဝိဘဝတဏှာကောဋ္ဌာသေဟိ. ရူပတဏှာဒိဘေဒါ ဆပိ တဏှာ.

๖๗๖-๖๘๐. บทว่า Gahetvā ด้วยบทนี้ ท่านแสดงว่า สิ่งนั้นเป็นเพียงการยึดถือเท่านั้น แต่ตัณหาเช่นนั้นไม่มีอยู่จริง เพราะตัณหาที่มีอารมณ์เป็นโลกุตตระ หรือเป็นอัพยากฤตไม่มีอยู่จริง บทว่า Tīhi koṭṭhāsehi ได้แก่ ด้วยส่วนแห่งกามตัณหา ภวตัณหา และวิภวตัณหา ตัณหา ๖ อย่าง มีรูปตัณหาเป็นต้น

ဓမ္မတဏှာအဗျာကတာတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยธรรมตัณหาเป็นอัพยากฤต จบแล้ว

တေရသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๓ จบแล้ว

၁၄. စုဒ္ဒသမဝဂ္ဂေါ

๑๔. วรรคที่ ๑๔

၁. ကုသလာကုသလပဋိသန္ဒဟနကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล

၆၈၆-၆၉၀. အနန္တရပစ္စယဘာဝေါယေဝေတ္ထ ပဋိသန္ဓာနံ ဃဋနဉ္စာတိ အာဟ ‘‘အနန္တရံ ဥပ္ပာဒေတီ’’တိ.

๖๘๖-๖๙๐. บทว่า Anantarapaccayabhāvoyevettha paṭisandhānaṃ ghaṭanañca ท่านกล่าวว่า "ความเป็นอนันตรปัจจัยนั่นแหละเป็นการสืบต่อและการประกอบในที่นี้" ด้วยบทว่า "ย่อมให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น"

ကုသလာကုသလပဋိသန္ဒဟနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการสืบต่อปฏิสนธิของกุศลและอกุศล จบแล้ว

၂. သဠာယတနုပ္ပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ

၆၉၁-၆၉၂. ကေစိ ဝါဒိနောတိ ကာပိလေ သန္ဓာယာဟ. တေ ဟိ အဘိဗျတ္တဝါဒိနော ဝိဇ္ဇမာနမေဝ ကာရဏေ ဖလံ အနဘိဗျတ္တံ ဟုတွာ ဌိတံ ပစ္ဆာ အဘိဗျတ္တိံ ဂစ္ဆတီတိ ဝဒန္တာ ဗီဇာဝတ္ထာယ ဝိဇ္ဇမာနာပိ ရုက္ခာဒီနံ န အင်္ကုရာဒယော အာဝိဘဝန္တိ, ဗီဇမတ္တံ အာဝိဘာဝံ ဂစ္ဆတီတိ ကထေန္တိ.

๖๙๑-๖๙๒. บทว่า Keci vādino ท่านกล่าวหมายถึงพวกกบิลวาที เพราะพวกเขามีวาทะว่าด้วยการปรากฏ คือกล่าวว่า ผลที่ยังไม่ปรากฏซึ่งมีอยู่ในเหตุแล้ว ย่อมปรากฏในภายหลัง พวกเขากล่าวว่า แม้ต้นไม้เป็นต้นจะปรากฏอยู่ในสภาพแห่งเมล็ด แต่หน่อเป็นต้นก็ยังไม่ปรากฏออกมา มีแต่เมล็ดเท่านั้นที่ปรากฏออกมา

သဠာယတနုပ္ပတ္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการเกิดขึ้นของสฬายตนะ จบแล้ว

၃. အနန္တရပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย

၆၉၃-၆၉၇. အနန္တရုပ္ပတ္တိံ သလ္လက္ခေန္တောတိ စက္ခုဝိညာဏာနန္တရံ သောတဝိညာဏုပ္ပတ္တိံ မညမာနော. သောတဝိညာဏန္တိ ဝစနေနေဝ တဿ စက္ခုသန္နိဿယတာ [Pg.138] ရူပါရမ္မဏတာ စ ပဋိက္ခိတ္တာ, ပဋိညာတာ စ သောတသန္နိဿယတာ သဒ္ဒါရမ္မဏတာ စာတိ အာဟ ‘‘န သော စက္ခုမှိ သဒ္ဒါရမ္မဏ’’န္တိ. တတ္ထ သဒ္ဒါရမ္မဏန္တိ ‘‘သောတဝိညာဏံ ဣစ္ဆတီ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. တယိဒံ စက္ခုဝိညာဏဿ အနန္တရံ သောတဝိညာဏံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ လဒ္ဓိယာ ဧဝံ ဉာယတီတိ အာဟ ‘‘အနန္တရူပလဒ္ဓိဝသေန အာပန္နတ္တာ’’တိ.

๖๙๓-๖๙๗. บทว่า อนนฺตรุปฺปตฺตึ สลฺลกฺเคนฺโต ได้แก่ ผู้สำคัญว่าโสตวิญญาณเกิดขึ้นต่อจากจักขุวิญญาณ. ด้วยคำว่า โสตวิญญาณ นั่นเอง ความที่โสตวิญญาณอาศัยจักขุ และมีรูปเป็นอารมณ์ก็ถูกปฏิเสธไป และความที่โสตวิญญาณอาศัยโสตะ และมีเสียงเป็นอารมณ์ก็ถูกยอมรับ. ท่านจึงกล่าวว่า “โสตวิญญาณนั้นไม่มีเสียงเป็นอารมณ์ในจักขุ”. ในที่นั้น บทว่า สทฺทารมฺมณํ พึงนำมาเชื่อมกับคำว่า “ย่อมปรารถนาโสตวิญญาณ”. สิ่งนี้ย่อมรู้ได้ด้วยลัทธิที่ว่าโสตวิญญาณเกิดขึ้นต่อจากจักขุวิญญาณ. ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะถึงความครอบงำด้วยอำนาจแห่งลัทธิว่าด้วยการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น”.

အနန္တရပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอนันตรปัจจัย จบ.

၄. အရိယရူပကထာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป

၆၉၈-၆၉၉. သမ္မာဝါစာဒီတိ သမ္မာဝါစာကမ္မန္တာ. တတ္ထ သမ္မာဝါစာ သဒ္ဒသဘာဝါ, ဣတရော စ ကာယဝိညတ္တိသဘာဝေါ, ဥဘယမ္ပိ ဝါ ဝိညတ္တီတိ အဓိပ္ပာယေန ရူပန္တိဿ လဒ္ဓိ.

๖๙๘-๖๙๙. บทว่า สมฺมาวาจาที ได้แก่ สัมมาวาจาและสัมมากัมมันตะ. ในที่นั้น สัมมาวาจามีสภาพเป็นเสียง และสัมมากัมมันตะมีสภาพเป็นกายวิญญัติ หรือทั้งสองอย่างเป็นวิญญัติ ด้วยความหมายนี้ จึงเป็นลัทธิของผู้นั้นว่า เป็นรูป.

အရိယရူပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอริยรูป จบ.

၅. အညောအနုသယောတိကထာဝဏ္ဏနာ

๕. อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยอื่น

၇၀၀-၇၀၁. တသ္မိံ သမယေတိ ကုသလာဗျာကတစိတ္တက္ခဏေ. သော ဟီတိ ပစ္ဆိမပါဌော.

๗๐๐-๗๐๑. บทว่า ตสฺมึ สมเย ได้แก่ ในขณะแห่งจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤต. บทว่า โส หิ เป็นปาฐะหลัง.

အညောအနုသယောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอนุสัยอื่น จบ.

၆. ပရိယုဋ္ဌာနံစိတ္တဝိပ္ပယုတ္တန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานเป็นจิตวิปปยุตต์

၇၀၂. တေတိ ရာဂါဒယော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝိပဿန္တဿပိ ရာဂါဒယော ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ.

๗๐๒. บทว่า เต ได้แก่ ราคะเป็นต้น. บทว่า ตสฺมา ได้แก่ เพราะเหตุที่ราคะเป็นต้นย่อมเกิดขึ้นแม้แก่ผู้เจริญวิปัสสนา, เพราะเหตุนั้น.

ပရိယုဋ္ဌာနံစိတ္တဝိပ္ပယုတ္တန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยปริยุฏฐานเป็นจิตวิปปยุตต์ จบ.

၇. ပရိယာပန္နကထာဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยปริยาปันนกถา

၇၀၃-၇၀၅. ကိလေသဝတ္ထုဩကာသဝသေနာတိ [Pg.139] ကိလေသကာမဝတ္ထုကာမဘူမိဝသေန. ရူပဓာတုသဟဂတဝသေန အနုသေတီတိ ကာမရာဂေါ ယထာ ကာမဝိတက္ကသင်္ခါတာယ ကာမဓာတုယာ သဟ ပစ္စယသမဝါယေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟော, တမေဝ ရူပဓာတုယာပီတိ အတ္ထော. ရာဂါဒိကာရဏလာဘေ ဥပ္ပတ္တိအရဟတာ ဟိ အနုသယနံ.

๗๐๓-๗๐๕. คำว่า โดยโอกาสแห่งวัตถุกิเลส คือ โดยอำนาจแห่งกิเลสกาม วัตถุกาม และกามภูมิ. คำว่า กามราคะย่อมนอนเนื่องโดยเป็นไปกับด้วยรูปธาตุ หมายความว่า กามราคะย่อมควรเพื่อเกิดขึ้นพร้อมด้วยปัจจัยในกามธาตุอันนับว่ากามวิตกฉันใด ย่อมควรเพื่อเกิดขึ้นในรูปธาตุนั้นด้วยฉันนั้น. การนอนเนื่อง คือความเป็นผู้ควรแก่การเกิดขึ้นเมื่อได้เหตุมีราคะเป็นต้น.

ပရိယာပန္နကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยปริยาปันนกถา จบ.

၈. အဗျာကတကထာဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตกถา

၇၀၆-၆၀၈. သဗ္ဗထာပီတိ အဝိပါကဘာဝေနပိ သဿတာဒိဘာဝေနပိ.

๗๐๖-๖๐๘. คำว่า แม้โดยประการทั้งปวง คือ แม้โดยความเป็นอวิบาก แม้โดยความเป็นสัสสตทิฏฐิเป็นต้น.

အဗျာကတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอัพยากตกถา จบ.

၉. အပရိယာပန္နကထာဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาว่าด้วยอปริยาปันนกถา

၇၀၉-၇၁၀. တသ္မာ ဒိဋ္ဌိ လောကိယပရိယာပန္နာ န ဟောတီတိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ, ဧဝံ သတိ အတိပ္ပသင်္ဂေါ ဟောတိ ဝီတဒေါသာဒိဝေါဟာရဘာဝတောတိ. တတော အညထာ အတ္ထံ ဝဒန္တော ‘‘ရူပဒိဋ္ဌိယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အရူပဒိဋ္ဌိအာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ပရဝါဒိအဓိပ္ပာယဝသေန အယမတ္ထဝိဘာဝနာတိ အာဟ ‘‘ယဒိ စ ပရိယာပန္နာ သိယာ’’တိ. တထာ စ သတီတိ ဒိဋ္ဌိယာ ကာမဓာတုပရိယာပန္နတ္တေ သတီတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ‘‘ဝီတဒိဋ္ဌိကော’’တိ ဧဝံ ဝေါဟာရာဘာဝတော. န ဟိ သာ တဿ အဝိဂတာ ဒိဋ္ဌိ, ယတော သော ဝီတဒိဋ္ဌိကောတိ န ဝုစ္စတိ. ယေနာတိ ကာမဒိဋ္ဌိဘာဝေန.

๗๐๙-๗๑๐. เพราะฉะนั้น พวกเขาจึงกล่าวอรรถว่า ทิฏฐิไม่เป็นโลกิยปริยาปันนะ, เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมมีอติปสังคะ (ความผิดพลาดเกินเลย) เพราะความเป็นโวหารว่าผู้ปราศจากราคะเป็นต้น. ผู้กล่าวอรรถเป็นอย่างอื่นจากนั้น จึงกล่าวว่า “ด้วยรูปทิฏฐิ” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น ท่านสงเคราะห์อรูปทิฏฐิเป็นต้นด้วยคำว่า “เป็นต้น”. การจำแนกอรรถนี้เป็นไปตามอัธยาศัยของปรวาที ท่านจึงกล่าวว่า “ถ้าทิฏฐิพึงเป็นปริยาปันนะ”. และเมื่อเป็นเช่นนั้น หมายความว่า เมื่อทิฏฐิเป็นปริยาปันนะในกามธาตุ. เพราะฉะนั้น เพราะไม่มีโวหารว่า “ผู้มีทิฏฐิไปปราศแล้ว” อย่างนี้. เพราะทิฏฐินั้นของเขายังไม่ไปปราศ เพราะเหตุนั้น เขาจึงไม่ถูกเรียกว่าผู้มีทิฏฐิไปปราศแล้ว. คำว่า ด้วยเหตุใด หมายถึง ด้วยความเป็นกามทิฏฐิ.

အပရိယာပန္နကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอปริยาปันนกถา จบ.

စုဒ္ဒသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๔ จบ.

၁၅. ပန္နရသမဝဂ္ဂေါ

๑๕. วรรคที่ ๑๕

၁. ပစ္စယတာကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยปัจจยตากถา

၇၁၁-၇၁၇. ဝဝတ္ထိတောတိ [Pg.140] အသံကိဏ္ဏော. ယော ဟိ ဓမ္မော ယေန ပစ္စယဘာဝေန ပစ္စယော ဟောတိ, တဿ တတော အညေနပိ ပစ္စယဘာဝေ သတိ ပစ္စယတာ သံကိဏ္ဏာ နာမ ဘဝေယျ. ဝိရုဒ္ဓါသမ္ဘဝီနံ ဝိယ တဗ္ဗိဓုရာနံ ပစ္စယဘာဝါနံ သဟဘာဝံ ပဋိက္ခိပတိ.

๗๑๑-๗๑๗. คำว่า “ววัตถิต” หมายถึง ไม่ปะปนกัน. เพราะธรรมใดเป็นปัจจัยโดยความเป็นปัจจัยใด, เมื่อธรรมนั้นมีความเป็นปัจจัยอย่างอื่นจากนั้นด้วย, ความเป็นปัจจัยก็ชื่อว่าปะปนกัน. ท่านปฏิเสธการอยู่ร่วมกันของความเป็นปัจจัยที่ปราศจากสิ่งนั้น เหมือนกับสิ่งที่ไม่พึงเกิดเพราะขัดแย้งกัน.

ပစ္စယတာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยปัจจยตากถา จบ.

၂. အညမညပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจัยกถา

၇၁၈-၇၁၉. သဟဇာတာတိ ဝုတ္တတ္တာ န သင်္ခါရပစ္စယာ စ အဝိဇ္ဇာတိ ဝုတ္တတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. အနန္တရာဒိနာပိ ဟိ သင်္ခါရာ အဝိဇ္ဇာယ ပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝ. အညမညာနန္တရံ အဝတွာ အဝိဂတာနန္တရံ သမ္ပယုတ္တဿ ဝစနံ ကမဘေဒေါ, အတ္ထိဂ္ဂဟဏေနေဝ ဂဟိတော အတ္ထိပစ္စယဘူတောယေဝ ဓမ္မော နိဿယပစ္စယော ဟောတီတိ. အသာဓာရဏတာယာတိ ပဒန္တရာသာဓာရဏတာယ. တေနာဟ ‘‘ဝက္ခတိ ဟီ’’တိအာဒိ.

๗๑๘-๗๑๙. ความหมายคือ เพราะกล่าวว่า “สหชาตะ” จึงไม่ได้กล่าวว่า “และอวิชชามีสังขารเป็นปัจจัย”. เพราะสังขารย่อมเป็นปัจจัยแก่อวิชชาโดยอนันตระเป็นต้นนั่นเอง. การไม่กล่าวอัญญมัญญะและอนันตระ แต่กล่าวอวิคตะและอนันตระแก่สัมปยุตตธรรม เป็นการทำให้เสียลำดับ, ธรรมที่เป็นปัจจัยโดยความเป็นอัตถิปัจจัยนั่นเองที่ถูกถือเอาด้วยการถือเอาบทว่า อัตถิ ย่อมเป็นนิสสยปัจจัย. คำว่า “โดยความไม่ทั่วไป” หมายถึง โดยความไม่ทั่วไปแก่บทอื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “จักกล่าว” เป็นต้น.

အညမညပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอัญญมัญญปัจจัยกถา จบ.

၉. တတိယသညာဝေဒယိတကထာဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาว่าด้วยสัญญาเวทยิตกถาที่ ๓

၇၃၂. ယဒိပိ သေသံ နာမ ဂဟိတတော အညံ, တထာပိ ပကရဏပရိစ္ဆိန္နမေဝေတ္ထ တံ ဂယှတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေသံ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ ဝတွာ ပုန အနဝသေသမေဝ သင်္ဂဏှန္တော ‘‘အသညသတ္တာနမ္ပိ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗသတ္တေ သန္ဓာယာတိ အဓိပ္ပာယောတိ ယောဇနာ. ပါဏိသမ္ဖဿာပိ ကမန္တီတိအာဒိကံ သရီရပကတီတိ သမ္ဗန္ဓော.

๗๓๒. ถึงแม้คำว่า “ที่เหลือ” จะหมายถึงสิ่งอื่นจากที่ถือเอาแล้ว, แต่เพื่อแสดงว่าในที่นี้ถือเอาเฉพาะที่กำหนดไว้ในปกรณ์เท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ความหมายของสัตว์เหล่าใด...เป็นต้น” แล้วจึงกล่าวสงเคราะห์ทั้งหมดโดยไม่เหลือว่า “แม้ของอสัญญีสัตว์ทั้งหลายด้วย” เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น มีการประกอบความว่า “ความหมายคือมุ่งหมายสัตว์ทั้งปวง”. ความเชื่อมโยงคือ คำว่า “แม้การสัมผัสด้วยฝ่ามือเป็นต้น ย่อมเป็นไป” เป็นต้น เป็นสภาพปกติของร่างกาย.

၇၃၃-၇၃၄. ပဉ္စဟိ ဝိညာဏေဟိ န စဝတိ, န ဥပပဇ္ဇတီတိ ဝါဒံ ပရဝါဒီ နာနုဇာနာတီတိ အာဟ ‘‘သုတ္တ…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ.

๗๓๓-๗๓๔. ปรวาทีไม่ยอมรับวาทะว่า “ไม่จุติ ไม่ปฏิสนธิด้วยวิญญาณ ๕” ท่านจึงกล่าวว่า “พึงกล่าว...ในพระสูตร...เป็นต้น”.

တတိယသညာဝေဒယိတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสัญญาเวทยิตกถาที่ ๓ จบแล้ว.

၁၀. အသညသတ္တုပိကာကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาอสัญญีสัตตูปิกากถา

၇၃၅. ယထာ [Pg.141] ဝိတက္ကဝိစာရပီတိသုခဝိရာဂဝသေန ပဝတ္တာ သမာပတ္တိ ဝိတက္ကာဒိရဟိတာ ဟောတိ, ဧဝံ သညာဝိရာဂဝသေန ပဝတ္တာပိ သညာရဟိတာဝ သိယာတိ တဿ လဒ္ဓီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သာပိ အသညိတာ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ.

๗๓๕. เพื่อแสดงว่าลัทธิของเขามีอยู่ว่า “สมาบัติที่ดำเนินไปโดยความคลายจากวิตก วิจาร ปีติ สุข ย่อมปราศจากวิตกเป็นต้นฉันใด, สมาบัติที่ดำเนินไปโดยความคลายจากสัญญา ก็พึงปราศจากสัญญาฉันนั้น” ท่านจึงกล่าวว่า “แม้สมาบัตินั้นก็เป็นอสัญญี...เป็นต้น...แสดง”.

၇၃၆. ယဒိ စတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပတ္တိ ကထံ အသညသမာပတ္တီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သညာဝိရာဂဝသေန သမာပန္နတ္တာ အသညိတာ, န သညာယ အဘာဝတော’’တိ.

๗๓๖. มุ่งหมายถึงการโต้แย้งว่า “ถ้าเป็นจตุตถฌานสมาบัติ เหตุไฉนจึงเป็นอสัญญีสมาบัติเล่า?” ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นอสัญญีเพราะเข้าถึงโดยความคลายจากสัญญา, ไม่ใช่เพราะไม่มีสัญญา”.

အသညသတ္တုပိကာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอสัญญีสัตตูปิกากถา จบแล้ว.

၁၁. ကမ္မူပစယကထာဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถากัมมูปจยกถา

၇၃၈-၇၃၉. ‘‘ကမ္မူပစယော ကမ္မေန သဟဇာတော’’တိ ပုဋ္ဌော သမ္ပယုတ္တသဟဇာတတံ သန္ဓာယ ပဋိက္ခိပတိ, ဝိပ္ပယုတ္တသဟဇာတတံ သန္ဓာယ ပဋိဇာနာတီတိ. ဝိပ္ပယုတ္တဿပိ ဟိ အတ္ထိ သဟဇာတတာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဿ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော.

738-739. เมื่อถูกถามว่า “กัมมูปจยะเกิดพร้อมกับกรรมหรือ?” ท่านปฏิเสธโดยมุ่งหมายถึงความเป็นสัมปยุตตสหชาตะ, และยอมรับโดยมุ่งหมายถึงความเป็นวิปปยุตตสหชาตะ. ความหมายคือ แม้ของวิปปยุตตะก็มีความเป็นสหชาตะอยู่ เหมือนรูปที่เกิดจากจิตฉะนั้น.

၇၄၁. တိဏ္ဏန္တိ ကမ္မကမ္မူပစယကမ္မဝိပါကာနံ.

๗๔๑. คำว่า “ของ ๓ อย่าง” หมายถึง ของกรรม กัมมูปจยะ และกรรมวิบาก.

ကမ္မူပစယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถากัมมูปจยกถา จบแล้ว.

ပန္နရသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๑๕ จบแล้ว.

တတိယော ပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

ปัณณาสกะที่ ๓ จบแล้ว.

၁၆. သောဠသမဝဂ္ဂေါ

๑๖. โสฬสมวรรค

၃. သုခါနုပ္ပဒါနကထာဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาว่าด้วยการให้ความสุข

၇၄၇-၇၄၈. န တဿာတိ ယဿ တံ အနုပ္ပဒိဿတိ, န တဿ. ယော ဟိ အနုပ္ပဒေတိ, ယဿ စ အနုပ္ပဒေတိ, တဒုဘယဝိနိမုတ္တာ ဣဓ ပရေတိ အဓိပ္ပေတာ.

๗๔๗-๗๔๘. บทว่า น ตสฺส (ไม่เป็นของผู้นั้น) คือ ไม่เป็นของบุคคลผู้ที่สิ่งนั้นจะถูกให้ไป. เพราะว่าบุคคลผู้ให้ และบุคคลผู้ที่สิ่งนั้นถูกให้ไป, คำว่า ปเร (ผู้อื่น) ในที่นี้ประสงค์เอาบุคคลผู้พ้นจากบุคคลทั้งสองนั้น.

သုခါနုပ္ပဒါနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการให้ความสุข จบ.

၄. အဓိဂယှမနသိကာရကထာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยการยึดถือ

၇၄၉-၇၅၃. တံစိတ္တတာယာတိ [Pg.142] ဧတ္ထ မနသိကရောန္တော ယဒိ သဗ္ဗသင်္ခါရေ ဧကတော မနသိ ကရောတိ, ယေန စိတ္တေန မနသိ ကရောတိ, သဗ္ဗသင်္ခါရန္တောဂဓတ္တာ တသ္မိံယေဝ ခဏေ တံ စိတ္တံ မနသိ ကာတဗ္ဗံ ဧတဿာတိ တံစိတ္တတာ နာမ ဒေါသော အာပဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တဒေဝ အာရမ္မဏဘူတ’’န္တိအာဒိ. ဧတေန တဿေဝ တေန မနသိကရဏာသမ္ဘဝမာဟ, တံ ဝါတိအာဒိနာ ပန သသံဝေဒနာဝါဒါပတ္တိန္တိ အယမေတေသံ ဝိသေသော.

๗๔๙-๗๕๓. ในบทว่า ตํจิตฺตตาย (ด้วยความเป็นจิตนั้น) นี้ ผู้มนสิการ หากมนสิการสังขารทั้งปวงโดยรวมกัน ด้วยจิตใดมนสิการ, เพราะสังขารทั้งปวงเข้าไปอยู่ในจิตนั้น, จิตนั้นพึงมนสิการในขณะนั้นเองว่า ‘สิ่งนี้เป็นจิตนั้น’ ดังนี้ ชื่อว่าความผิดพลาดคือความเป็นจิตนั้นย่อมเกิดขึ้น ดังนี้ แสดงว่า ‘สิ่งนั้นเองเป็นอารมณ์’ เป็นต้น. ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความเป็นไปไม่ได้ของการมนสิการด้วยจิตนั้นเอง, ส่วนด้วยบทว่า ตํ วา (หรือสิ่งนั้น) เป็นต้น ท่านกล่าวถึงการถึงซึ่งวาทะว่า ‘รู้แจ้งด้วยตนเอง’ นี้เป็นความแตกต่างของบทเหล่านั้น.

အဓိဂယှမနသိကာရကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการมนสิการโดยการยึดถือ จบ.

သောဠသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาโสฬสมวรรค จบ.

၁၇. သတ္တရသမဝဂ္ဂေါ

๑๗. สัตตรสมวรรค

၁. အတ္ထိအရဟတောပုညူပစယကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาว่าด้วยการสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่

၇၇၆-၇၇၉. ကိရိယစိတ္တံ အဗျာကတံ အနာဒိယိတွာတိ ‘‘ကိရိယစိတ္တံ အဗျာကတ’’န္တိ အဂ္ဂဟေတွာ, ဒါနာဒိပဝတ္တနေန ဒါနမယာဒိပုညတ္တေန စ ဂဟေတွာတိ အတ္ထော.

๗๗๖-๗๗๙. บทว่า กิริยจิตฺตํ อพฺยากตํ อนาทิยิตฺวา (ไม่ถือเอากิริยาจิตที่เป็นอัพยากฤต) คือ ไม่ถือเอาว่า ‘กิริยาจิตเป็นอัพยากฤต’, แต่ถือเอาด้วยการเป็นไปแห่งทานเป็นต้น และด้วยความเป็นบุญอันเกิดจากทานเป็นต้น ดังนี้เป็นอรรถ.

အတ္ထိအရဟတောပုညူပစယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยการสั่งสมบุญของพระอรหันต์มีอยู่ จบ.

၂. နတ္ထိအရဟတောအကာလမစ္စူတိကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยมรณะที่มิใช่กาลของพระอรหันต์ไม่มี

၇၈၀. အလဒ္ဓဝိပါကဝါရာနန္တိ ဝိပါကဒါနံ ပတိ အလဒ္ဓေါကာသာနံ. ဗျန္တီဘာဝန္တိ ဝိဂတန္တတံ, ဝိဂမံ အဝိပါကန္တိ အတ္ထော.

๗๘๐. บทว่า อลทฺธวิปากวารานํ (แห่งกรรมที่ไม่ได้โอกาสแห่งวิบาก) คือ แห่งกรรมที่ไม่ได้โอกาสต่อการให้วิบาก. บทว่า พฺยนฺตีภาวํ (ความสิ้นไป) คือ ความสิ้นสุด, ความสิ้นไป, ความไม่มีวิบาก ดังนี้เป็นอรรถ.

၇၈၁. တတော ပရန္တိ ဗျတိရေကေန အတ္ထသိဒ္ဓိ, န ကေဝလေန အနွယေနာတိ အာဟ ‘‘တာဝ န ကမတိ, တတော ပရံ ကမတီတိ လဒ္ဓိယာ ပဋိက္ခိပတီ’’တိ. တတ္ထ တတော ပရန္တိ ပုဗ္ဗေ ကတဿ ကမ္မဿ ပရိက္ခယဂမနတော ပရံ. နတ္ထိ ပါဏာတိပါတော ပါဏာတိပါတလက္ခဏာဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. တမေဝ လက္ခဏာဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ပါဏောပါဏသညိတာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ န တေနာတိ ယော ပရေန ဥပက္ကမော ကတော[Pg.143], တေန ဥပက္ကမေန န မတော, ဓမ္မတာမရဏေနေဝ မတောတိ ဒုဗ္ဗိညေယျံ အဝိသေသဝိဒူဟိ, ဒုဗ္ဗိညေယျံ ဝါ ဟောတု သုဝိညေယျံ ဝါ, အင်္ဂပါရိပူရိယာဝ ပါဏာတိပါတော.

๗๘๑. บทว่า ตโต ปรํ (หลังจากนั้น) คือ ความสำเร็จแห่งอรรถด้วยปฏิเสธ ไม่ใช่ด้วยการยืนยันเท่านั้น ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า ‘ตราบนั้นยังไม่ถึง, หลังจากนั้นจึงถึง’ ดังนี้ปฏิเสธด้วยลัทธิ. ในบทนั้น คำว่า ตโต ปรํ คือ หลังจากที่กรรมที่ทำไว้ก่อนถึงความสิ้นไป. ไม่มีปาณาติบาต เพราะไม่มีลักษณะของปาณาติบาต ดังนี้เป็นอัธยาศัย. เพื่อแสดงความไม่มีลักษณะนั้นเอง จึงกล่าวบทว่า ‘ปาโณปาณสญฺญิตา’ (สัตว์มีความสำคัญในสัตว์) เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า น เตน (ไม่ด้วยสิ่งนั้น) คือ บุคคลนั้นไม่ได้ตายด้วยความพยายามที่ผู้อื่นทำ, แต่ตายด้วยความตายตามธรรมชาติ ดังนี้เป็นสิ่งที่เข้าใจยากสำหรับผู้ไม่รู้ความแตกต่าง, หรือจะเข้าใจยากหรือเข้าใจง่ายก็ตาม, ปาณาติบาตย่อมสำเร็จด้วยความบริบูรณ์แห่งองค์ประกอบเท่านั้น.

နတ္ထိအရဟတောအကာလမစ္စူတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยมรณะที่มิใช่กาลของพระอรหันต์ไม่มี จบ.

၃. သဗ္ဗမိဒံကမ္မတောတိကထာဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม

၇၈၄. အဗီဇတောတိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဗီဇတော အညဗီဇတော စ. တန္တိ ဒေယျဓမ္မံ, ဂိလာနပစ္စယန္တိ အတ္ထော.

๗๘๔. บทว่า อพีชโต (ไม่มีพืช) คือ ไม่มีพืชโดยประการทั้งปวง และจากพืชอื่น. บทว่า ตํ (สิ่งนั้น) คือ ไทยธรรม, หมายถึง คิลานปัจจัย ดังนี้เป็นอรรถ.

သဗ္ဗမိဒံကမ္မတောတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยสิ่งทั้งปวงนี้เกิดจากกรรม จบ.

၄. ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓကထာဝဏ္ဏနာ

๔. อรรถกถาว่าด้วยสิ่งที่ผูกพันด้วยอินทรีย์

၇၈၈. ဝိနာပိ အနိစ္စဋ္ဌေနာတိ အနိစ္စဋ္ဌံ ဌပေတွာပိ အဋ္ဌပေတွာပီတိ အတ္ထော, န အနိစ္စဋ္ဌဝိရဟေနာတိ. န ဟိ အနိစ္စဋ္ဌဝိရဟိတံ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓံ အတ္ထိ.

๗๘๘. บทว่า วินาปิ อนิจฺจฏฺเฐน (แม้ปราศจากความเป็นของไม่เที่ยง) คือ เว้นความเป็นของไม่เที่ยง หรือไม่ตั้งไว้ซึ่งความเป็นของไม่เที่ยง ดังนี้เป็นอรรถ, ไม่ใช่เพราะปราศจากความเป็นของไม่เที่ยง. เพราะว่าสิ่งที่ไม่ผูกพันด้วยอินทรีย์ที่ปราศจากความเป็นของไม่เที่ยงนั้นไม่มี.

ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยสิ่งที่ผูกพันด้วยอินทรีย์ จบ.

၇. နဝတ္တဗ္ဗံသံဃောဒက္ခိဏံဝိသောဓေတီတိကထာဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ยังทักษิณาให้บริสุทธิ์

၇၉၃-၇၉၄. အပ္ပဋိဂ္ဂဟဏတောတိ ပဋိဂ္ဂါဟကတ္တာဘာဝတော.

๗๙๓-๗๙๔. บทว่า อปฺปฏิคฺคหณโต (เพราะไม่มีการรับ) คือ เพราะไม่มีความเป็นผู้รับ.

နဝတ္တဗ္ဗံသံဃောဒက္ခိဏံဝိသောဓေတီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยไม่ควรกล่าวว่าสงฆ์ยังทักษิณาให้บริสุทธิ์ จบ.

၁၁. ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ

๑๑. อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา

၈၀၀-၈၀၁. ပဋိဂ္ဂါဟကနိရပေက္ခာတိ ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဂုဏဝိသေသနိရပေက္ခာ, တဿ ဒက္ခိဏေယျဘာဝေန ဝိနာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ပဋိဂ္ဂါဟကေန [Pg.144] ပစ္စယဘူတေန ဝိနာ’’တိ. သစ္စမေတန္တိ လဒ္ဓိကိတ္တနေန ဝုတ္တဘာဝမေဝ ပဋိဇာနာတိ. ပဋိဂ္ဂါဟကဿ ဝိပါကနိဗ္ဗတ္တနံ ဒါနစေတနာယ မဟာဖလတာ. ပစ္စယဘာဝေါယေဝ ဟိ တဿ, န တဿာ ကာရဏတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဒါနစေတနာနိဗ္ဗတ္တနေန ယဒိ ဘဝေယျာ’’တိအာဒိ.

๘๐๐-๘๐๑. บทว่า ปฏิคฺคาหกนิรเปกฺขา (ไม่ขึ้นอยู่กับผู้รับ) คือ ไม่ขึ้นอยู่กับคุณวิเศษของผู้รับ, หมายถึง ปราศจากความเป็นทักขิเณยยบุคคลของผู้รับนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ปราศจากผู้รับซึ่งเป็นปัจจัย’. บทว่า สจฺจเมตํ (สิ่งนี้เป็นจริง) คือ ยอมรับว่าสิ่งที่กล่าวมานั้นเป็นจริงด้วยการกล่าวถึงลัทธิ. การบังเกิดวิบากของผู้รับนั้นคือความเป็นผลใหญ่ของเจตนาในการให้. เพราะว่าความเป็นปัจจัยเท่านั้นเป็นของผู้นั้น, ไม่ใช่ความเป็นเหตุของสิ่งนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘หากจะพึงมีด้วยการบังเกิดแห่งเจตนาในการให้’ เป็นต้น.

ဒက္ခိဏာဝိသုဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยความบริสุทธิ์แห่งทักษิณา จบ.

သတ္တရသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาสัตตรสมวรรค จบ.

၁၈. အဋ္ဌာရသမဝဂ္ဂေါ

๑๘. อัฏฐารสมวรรค

၁. မနုဿလောကကထာဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายเรื่องโลกมนุษย์

၈၀၂-၈၀၃. ဂဟဏန္တိ မိစ္ဆာဂဟဏံ.

๘๐๒-๘๐๓. คำว่า คหณะ คือ การยึดถือผิด.

မနုဿလောကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องโลกมนุษย์ จบแล้ว.

၂. ဓမ္မဒေသနာကထာဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายเรื่องการแสดงธรรม

၈၀၄-၈၀၆. တဿ စ နိမ္မိတဗုဒ္ဓဿ ဒေသနံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ အာယသ္မတာ အာနန္ဒေန သယမေဝ စ ဒေသိတော.

๘๐๔-๘๐๖. พระอานนท์ผู้มีอายุรับฟังพระธรรมเทศนาของพระพุทธเจ้าผู้เนรมิตนั้นแล้ว ก็แสดงเองด้วย.

ဓမ္မဒေသနာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องการแสดงธรรม จบแล้ว.

၆. ဈာနသင်္ကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ

๖. คำอธิบายเรื่องการก้าวล่วงฌาน

၈၁၃-၈၁၆. ဝိတက္ကဝိစာရေသု ဝိရတ္တစိတ္တတာ တတ္ထ အာဒီနဝမနသိကာရော, တဒါကာရော စ ဒုတိယဇ္ဈာနူပစာရောတိ အာဟ ‘‘ဝိတက္ကဝိစာရာ အာဒီနဝတော မနသိ ကာတဗ္ဗာ, တတော ဒုတိယဇ္ဈာနေန ဘဝိတဗ္ဗ’’န္တိ.

๘๑๓-๘๑๖. ความที่จิตคลายความยินดีในวิตกวิจาร คือการมนสิการถึงโทษในวิตกวิจารนั้น และอาการนั้นเป็นอุปจาระแห่งทุติยฌาน จึงกล่าวว่า "วิตกวิจารพึงมนสิการโดยความเป็นโทษ จากนั้นพึงยังทุติยฌานให้เกิดขึ้น".

ဈာနသင်္ကန္တိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องการก้าวล่วงฌาน จบแล้ว.

၇. ဈာနန္တရိကကထာဝဏ္ဏနာ

๗. คำอธิบายเรื่องฌานคั่นกลาง

၈၁၇-၈၁၉. န [Pg.145] ပဌမဇ္ဈာနံ ဝိတက္ကာဘာဝတော, နာပိ ဒုတိယဇ္ဈာနံ ဝိစာရသဗ္ဘာဝတောတိ ဈာနမေတံ န ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပဌမဇ္ဈာနာဒီသု အညတရဘာဝါဘာဝတော န ဈာန’’န္တိ.

๘๑๗-๘๑๙. ไม่ใช่ปฐมฌานเพราะไม่มีวิตก และไม่ใช่ทุติยฌานเพราะมีวิจาร แสดงว่าฌานนี้ไม่เป็นฌาน จึงกล่าวว่า "ไม่เป็นฌานเพราะไม่มีความเป็นอย่างใดอย่างหนึ่งในปฐมฌานเป็นต้น".

ဈာနန္တရိကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องฌานคั่นกลาง จบแล้ว.

၉. စက္ခုနာရူပံပဿတီတိကထာဝဏ္ဏနာ

๙. คำอธิบายเรื่องเห็นรูปด้วยตา

၈၂၆-၈၂၇. ‘‘စက္ခုနာ ရူပံ ဒိသွာ’’တိ ဣမိနာ စက္ခုဝိညာဏေန ပဋိဇာနနဿ အဂ္ဂဟဏေ အရုစိံ သူစေန္တော အာဟ ‘‘မနောဝိညာဏပဋိဇာနနံ ကိရ သန္ဓာယာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘မနောဝိညာဏပဋိဇာနနံ ပနာ’’တိအာဒိ. တသ္မာတိ မနောဝိညာဏပဋိဇာနနဿေဝ အဓိပ္ပေတတ္တာတိ အတ္ထော. ဧဝံ သန္တေတိ ယဒိ ရူပေန ရူပံ ပဋိဝိဇာနာတိ, ရူပံ ပဋိဝိဇာနန္တမ္ပိ မနောဝိညာဏံ ရူပဝိဇာနနံ ဟောတိ, န ရူပဒဿနန္တိ အာဟ ‘‘မနောဝိညာဏပဋိဇာနနံ ပန ရူပဒဿနံ ကထံ ဟောတီ’’တိ.

826-827. แสดงความไม่พอใจในการไม่ยึดถือการรู้แจ้งด้วยจักขุวิญญาณนี้ว่า "เห็นรูปด้วยตา" จึงกล่าวว่า "มุ่งหมายการรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณนั่นเอง". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็การรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณ" เป็นต้น. เพราะฉะนั้น ความว่า มุ่งหมายการรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณนั่นเอง. เมื่อเป็นเช่นนั้น หากรู้แจ้งรูปด้วยรูป แม้มโนวิญญาณที่รู้แจ้งรูปก็เป็นการรู้แจ้งรูป ไม่ใช่การเห็นรูป จึงกล่าวว่า "ก็การรู้แจ้งด้วยมโนวิญญาณเป็นการเห็นรูปได้อย่างไร".

စက္ခုနာရူပံပဿတီတိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องเห็นรูปด้วยตา จบแล้ว.

အဋ္ဌာရသမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายวรรคที่สิบแปด จบแล้ว.

၁၉. ဧကူနဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

๑๙. วรรคที่สิบเก้า

၁. ကိလေသပဇဟနကထာဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายเรื่องการละกิเลส

၈၂၈-၈၃၁. တေ ပနာတိ ယေ အရိယမဂ္ဂေန ပဟီနာ ကိလေသာ, တေ ပန. ကာမဉ္စေတ္ထ မဂ္ဂေန ပဟာတဗ္ဗကိလေသာ မဂ္ဂဘာဝနာယ အသတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာ ခဏတ္တယံ န အာဂတာတိ စ အနာဂတာ နာမ သိယုံ, ယသ္မာ ပန တေ န ဥပ္ပဇ္ဇိဿန္တိ, တသ္မာ တထာ န ဝုစ္စန္တီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘နာပိ ဘဝိဿန္တီ’’တိ.

๘๒๘-๘๓๑. ก็คำว่า 'เต' (กิเลสเหล่านั้น) คือ กิเลสเหล่าใดอันอริยมรรคละได้แล้ว กิเลสเหล่านั้นนั่นเอง. แม้กิเลสที่พึงละด้วยมรรคในที่นี้ เมื่อไม่มีการเจริญมรรค ก็ควรจะเกิดขึ้นได้ ไม่มาสู่ขณะสาม (อดีต ปัจจุบัน อนาคต) ก็พึงเป็นอนาคตได้ แต่เพราะกิเลสเหล่านั้นจักไม่เกิดขึ้น เพราะฉะนั้นพึงทราบว่าจึงไม่กล่าวอย่างนั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'จักไม่เกิดขึ้นด้วย'.

ကိလေသပဇဟနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องการละกิเลส จบแล้ว.

၂. သုညတကထာဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายเรื่องสุญญตา

၈၃၂. ယေန [Pg.146] အဝသဝတ္တနဋ္ဌေန ပရပရိကပ္ပိတော နတ္ထိ ဧတေသံ အတ္တနော ဝိသယန္တိ အနတ္တာတိ ဝုစ္စန္တိ သဘာဝဓမ္မာ, သွာယံ အနတ္တတာတိ အာဟ ‘‘အဝသဝတ္တနာကာရော အနတ္တတာ’’တိ. သာ ပနာယံ ယသ္မာ အတ္ထတော အသာရကတာဝ ဟောတိ, တသ္မာ တဒေကဒေသေန တံ ဒဿေတုံ ‘‘အတ္ထတော ဇရာမရဏမေဝါ’’တိ အာဟ. ဧဝံ သတိ လက္ခဏသင်္ကရော သိယာ, တေသံ ပနိဒံ အဓိပ္ပာယကိတ္တနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အရူပဓမ္မာနံ အဝသဝတ္တနာကာရတာယ ဧဝ ဟိ အနတ္တလက္ခဏဿ သင်္ခါရက္ခန္ဓပရိယာပန္နတာ.

๘๓๒. สภาวธรรมทั้งหลายที่ผู้อื่นกำหนดว่า 'วิสัยของตนไม่มีแก่ธรรมเหล่านี้' เพราะอรรถว่าไม่เป็นไปในอำนาจ จึงชื่อว่าอนัตตา อนัตตานั้นจึงกล่าวว่า 'อนัตตาคืออาการที่ไม่อยู่ในอำนาจ'. ก็อนัตตานั้น เพราะเป็นสภาพที่ไม่มีแก่นสารโดยอรรถ เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงอนัตตานั้นโดยส่วนหนึ่ง จึงกล่าวว่า 'โดยอรรถคือชรามรณะนั่นเอง'. เมื่อเป็นเช่นนี้ พึงทราบว่าลักษณะจะปะปนกันได้ แต่คำนี้เป็นการกล่าวถึงอัธยาศัยของท่านเหล่านั้น. ก็ความเป็นอนัตตลักษณะที่สงเคราะห์เข้าในสังขารขันธ์นั้น เพราะความเป็นอาการที่ไม่อยู่ในอำนาจของอรูปธรรมนั่นเอง.

သုညတကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องสุญญตา จบแล้ว.

၃. သာမညဖလကထာဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายเรื่องสามัญญผล

၈၃၅-၈၃၆. ပတ္တိဓမ္မန္တိ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တံ သမန္နာဂမမာဟ.

๘๓๕-๘๓๖. คำว่า ปัตติธรรม คือ กล่าวถึงความถึงพร้อมที่กล่าวไว้ข้างล่าง.

သာမညဖလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องสามัญญผล จบแล้ว.

၅. တထတာကထာဝဏ္ဏနာ

๕. คำอธิบายเรื่องตถตา

၈၄၁-၈၄၃. ရူပါဒီနံ သဘာဝတာတိ ဧတေန ရူပါဒယော ဧဝ သဘာဝတာတိ ဣမမတ္ထံ ပဋိက္ခိပတိ. ယတော တံ ပရဝါဒီ ရူပါဒီသု အပရိယာပန္နံ ဣစ္ဆတိ. တေနာဟ ‘‘ဘာဝံ ဟေသ တထတာတိ ဝဒတိ, န ဘာဝယောဂ’’န္တိ. တတ္ထ ဘာဝန္တိ ဓမ္မမတ္တံ, ပကတီတိ အတ္ထော ‘‘ဇာတိဓမ္မ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ. ရူပါဒီနဉှိ ရုပ္ပနာဒိပကတိ တထာ အသင်္ခတာတိ စ ပရဝါဒိနော လဒ္ဓိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န ဘာဝယောဂ’’န္တိ. ယေန ဟိ ဘာဝေါ သဘာဝဓမ္မော ယုဇ္ဇတိ, ဧကီဘာဝမေဝ ဂစ္ဆတိ, တံ ရုပ္ပနာဒိလက္ခဏံ ဘာဝယောဂေါ. တံ ပန ရူပါဒိတော အနညံ, တတော ဧဝ သင်္ခတံ, အဝိပရီတဋ္ဌေန ပန ‘‘တထ’’န္တိ ဝုစ္စတိ.

๘๔๑-๘๔๓. ด้วยคำว่า 'ความเป็นสภาวะของรูปเป็นต้น' นี้ ย่อมปฏิเสธความหมายว่า รูปเป็นต้นนั่นแหละเป็นสภาวะ. เพราะว่าวาทะอื่นย่อมปรารถนาตถตานั้นว่าไม่สงเคราะห์เข้าในรูปเป็นต้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ท่านผู้นั้นกล่าวว่าภาวะเป็นตถตา ไม่ใช่ความประกอบด้วยภาวะ'. ในคำนั้น คำว่า 'ภาวะ' คือธรรมเท่านั้น ความว่า ธรรมชาติ เหมือนในคำว่า 'ชาติธรรม' เป็นต้น. ก็ธรรมชาติมีการแตกสลายเป็นต้นของรูปเป็นต้น และตถตาเป็นอสังขตะ เป็นลัทธิของวาทะอื่น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ความประกอบด้วยภาวะ'. ก็ความประกอบด้วยภาวะ คือลักษณะมีการแตกสลายเป็นต้น ที่สภาวธรรมย่อมประกอบเข้า ย่อมถึงความเป็นอันเดียวกัน. แต่ความประกอบด้วยภาวะนั้นไม่ต่างจากรูปเป็นต้น เป็นสังขตะจากรูปเป็นต้นนั่นเอง แต่เพราะความเป็นสภาพไม่ผิดเพี้ยน จึงเรียกว่า 'ตถะ'.

တထတာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องตถตา จบแล้ว.

၆. ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ

๖. คำอธิบายเรื่องกุศล

၈၄၄-၈၄၆. အနဝဇ္ဇဘာဝမတ္တေနေဝ [Pg.147] ကုသလန္တိ ယောဇနာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အဝဇ္ဇရဟိတံ အနဝဇ္ဇံ, အနဝဇ္ဇဘာဝမတ္တေနေဝ စ ကုသလံ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ ကုသလန္တိ.

๘๔๔-๘๔๖. การประกอบความว่า เป็นกุศลด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น เพราะว่าสภาพที่ปราศจากโทษ ชื่อว่าไม่มีโทษ, และเป็นกุศลด้วยความเป็นสภาพไม่มีโทษเท่านั้น, เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่าพระนิพพานเป็นกุศล.

ကုသလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยกุศล จบแล้ว.

၇. အစ္စန္တနိယာမကထာဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถกถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง

၈၄၇. ယံ ‘‘ဧကဝါရံ နိမုဂ္ဂေါ တထာ နိမုဂ္ဂေါဝ ဟောတိ, ဧတဿ ပုန ဘဝတော ဝုဋ္ဌာနံ နာမ နတ္ထီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတံ, သော ပန အာစရိယဝါဒေါ, န အဋ္ဌကထာနယောတိ ဒဿေန္တော ‘‘တာယ ဇာတိယာ…ပေ… မညမာနော’’တိ အာဟ. တတ္ထ တာယ ဇာတိယာတိ ယဿံ ဇာတိယံ ပုဂ္ဂလော ကမ္မာဝရဏာဒိအာဝရဏေဟိ သမန္နာဂတော ဟောတိ, တာယ ဇာတိယာ. သံသာရခါဏုကဘာဝေါ ဝဿဘညာဒီနံ ဝိယ မက္ခလိအာဒီနံ ဝိယ စ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သော စ အဟေတုကာဒိမိစ္ဆာဒဿနဿ ဖလဘာဝေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော, န အစ္စန္တနိယာမဿ နာမ ကဿစိ အတ္ထိဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဝိမုစ္စန္တဿ ကောစိ နိယာမော နာမ နတ္ထိ ဌပေတွာ မဂ္ဂေန ဘဝပရိစ္ဆေဒံ, ဧဝံ အဝိမုစ္စန္တဿပိ ကောစိ သံသာရနိယာမော နာမ နတ္ထိ. တာဒိသဿ ပန မိစ္ဆာဒဿနဿ ဗလဝဘာဝေ အပရိမိတကပ္ပပရိစ္ဆေဒေ စိရတရံ သံသာရပ္ပဗန္ဓော ဟောတိ, အပါယူပပတ္တိ စ ယတ္ထ သံသာရခါဏုသမညာ.

๘๔๗. ข้อความที่มาในอรรถกถาว่า 'ผู้จมลงครั้งเดียว ก็เป็นผู้จมลงอยู่อย่างนั้นนั่นเอง การออกจากภพอีกของผู้นี้ไม่มี' นั้น เป็นอาจริยวาท ไม่ใช่นัยแห่งอรรถกถา เมื่อจะแสดงนัยนั้น จึงกล่าวว่า 'ด้วยชาตินั้น...เป... สำคัญอยู่'. ในคำนั้น คำว่า 'ด้วยชาตินั้น' คือ ในชาติใด บุคคลเป็นผู้ประกอบด้วยเครื่องกั้นคือเครื่องกั้นคือกรรมเป็นต้น ด้วยชาตินั้น. ความเป็นตอแห่งสังสารวัฏ พึงเห็นเหมือนของพวกวัสสภัญญะเป็นต้น และเหมือนของพวกมักขลิเป็นต้น. และความเป็นตอแห่งสังสารวัฏนั้น พึงทราบว่าเป็นผลของมิจฉาทิฏฐิมีอเหตุกทิฏฐิเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่เพราะความมีอยู่แห่งสภาวะที่ชื่อว่าความแน่นอนอย่างยิ่งแต่อย่างใด. เพราะว่า เมื่อบุคคลจะหลุดพ้น ย่อมไม่มีความแน่นอนอะไรๆ เว้นไว้แต่การกำหนดภพด้วยมรรค ฉันใด แม้เมื่อบุคคลไม่หลุดพ้น ก็ไม่มีความแน่นอนแห่งสังสารวัฏอะไรๆ ฉันนั้น. แต่เมื่อมิจฉาทิฏฐิเช่นนั้นมีกำลัง การสืบต่อแห่งสังสารวัฏย่อมมีตลอดกาลนานยิ่งในกำหนดกัปที่หาประมาณมิได้ และการเข้าถึงอบายย่อมมี ซึ่งในอบายนั้นมีชื่อเรียกว่าตอแห่งสังสารวัฏ.

ယံ ပနေကေ ဝဒန္တိ ‘‘အတ္ထေဝ အစ္စန္တံ သံသရိတာ အနန္တတ္တာ သတ္တနိကာယဿာ’’တိ, တမ္ပိ အပုညဗဟုလံ သတ္တသန္တာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ သိယာ. န ဟိ မာတုဃာတကာဒီနံ တေနတ္တဘာဝေန သမ္မတ္တနိယာမောက္ကမနန္တရာယဘူတော မိစ္ဆတ္တနိယာမော ဝိယ သတ္တာနံ ဝိမုတ္တန္တရာယကရော သံသာရနိယာမော နာမ နတ္ထိ. ယာဝ ပန န မဂ္ဂဖလဿ ဥပနိဿယော ဥပလဗ္ဘတိ, တာဝ သံသာရော အပရိစ္ဆိန္နော. ယဒါ စ သော ဥပလဒ္ဓေါ, တဒါ သော ပရိစ္ဆိန္နော ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ส่วนที่บางพวกกล่าวว่า 'ผู้ท่องเที่ยวไปตลอดกาลเป็นนิตย์มีอยู่จริง เพราะหมู่สัตว์ไม่มีที่สุด' แม้คำนั้นก็พึงกล่าวหมายถึงสันดานของสัตว์ผู้มีบาปมาก. เพราะว่า ความแน่นอนแห่งสังสารวัฏที่เป็นเครื่องกระทำอันตรายต่อความหลุดพ้นของสัตว์ทั้งหลาย เหมือนมิจฉัตตนิยามที่เป็นเครื่องกระทำอันตรายต่อการก้าวลงสู่สัมมัตตนิยามด้วยอัตภาพนั้นของพวกผู้ฆ่ามารดาเป็นต้น ย่อมไม่มี. แต่ตราบใดที่ยังไม่พบอุปนิสัยแห่งมรรคและผล ตราบนั้นสังสารวัฏก็ยังไม่ถูกกำหนด. และเมื่อใดอุปนิสัยนั้นปรากฏแล้ว เมื่อนั้นสังสารวัฏนั้นก็เป็นอันถูกกำหนดแล้ว พึงทราบอย่างนี้.

ယထာ နိယတသမ္မာဒဿနံ, ဧဝံ နိယတမိစ္ဆာဒဿနေနပိ သဝိသယေ ဧကံသဂါဟဝသေန ဥက္ကံသဂတေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ တေန သမန္နာဂတဿ ပုဂ္ဂလဿ သတိ အစ္စန္တနိယာမေ ကထံ တသ္မိံ အဘိနိဝေသဝိသယေ အနေကံသဂါဟော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, အဘိနိဝေသန္တရံ ဝါ ဝိရုဒ္ဓံ ယဒိ ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, အစ္စန္တနိယာမော ဧဝ န [Pg.148] သိယာတိ ပါဠိယံ ဝိစိကိစ္ဆုပ္ပတ္တိနိယာမန္တရုပ္ပတ္တိစောဒနာ ကတာ. န ဟိ ဝိစိကိစ္ဆာ ဝိယ သမ္မတ္တနိယတပုဂ္ဂလာနံ ယထာက္ကမံ မိစ္ဆတ္တသမ္မတ္တနိယတပုဂ္ဂလာနံ သမ္မတ္တမိစ္ဆတ္တနိယတာ ဓမ္မာ ကဒါစိပိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, အဝိရုဒ္ဓံ ပန နိယာမန္တရမေဝ ဟောတီတိ အာနန္တရိကန္တရံ ဝိယ မိစ္ဆာဒဿနန္တရံ သမာနဇာတိကံ န နိဝတ္တေတီတိ ဝိရုဒ္ဓံယေဝ ဒဿေတုံ ပါဠိယံ ဝိစိကိစ္ဆာ ဝိယ သဿတုစ္ဆေဒဒိဋ္ဌိယော ဧဝ ဥဒ္ဓဋာ. ဧဝမေတ္ထ ဝိစိကိစ္ဆုပ္ပတ္တိနိယာမန္တရုပ္ပတ္တီနံ နိယာမန္တရုပ္ပတ္တိနိဝတ္တကဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, အစ္စန္တနိယာမော စ နိဝတ္တိဿတီတိ စ ဝိရုဒ္ဓမေတန္တိ ပန ‘‘ဝိစာရေတွာဝ ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ.

เหมือนอย่างที่สัมมาทิฏฐิที่แน่นอน ย่อมเป็นไปอย่างสูงสุดด้วยการยึดมั่นโดยส่วนเดียวในอารมณ์ของตน, ฉันนั้น แม้มิจฉาทิฏฐิที่แน่นอนก็ย่อมเป็นไปอย่างสูงสุดด้วยการยึดมั่นโดยส่วนเดียวในอารมณ์ของตน. เมื่อบุคคลผู้ประกอบด้วยมิจฉาทิฏฐิที่แน่นอนนั้น มีความแน่นอนอย่างยิ่งอยู่, ไฉนความยึดมั่นโดยไม่ส่วนเดียวจึงจะพึงเกิดขึ้นในอารมณ์แห่งความยึดมั่นนั้นได้, หรือหากความยึดมั่นอื่นที่ขัดแย้งกันพึงเกิดขึ้น, ความแน่นอนอย่างยิ่งก็จะไม่พึงมีได้ ดังนี้ จึงมีการกล่าวถึงการเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาและการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่นในบาลี. เพราะว่าธรรมที่แน่นอนในสัมมาทิฏฐิและมิจฉาทิฏฐิของบุคคลผู้แน่นอนในสัมมาทิฏฐิและมิจฉาทิฏฐิโดยลำดับ ย่อมไม่เกิดขึ้นเลย เหมือนวิจิกิจฉา, แต่ความแน่นอนอื่นที่ไม่ขัดแย้งกันเท่านั้นย่อมมี. ดังนี้ เพื่อแสดงว่ามิจฉาทิฏฐิอื่นที่มีประเภทเดียวกัน ย่อมไม่หักล้างกันเหมือนกรรมอันเป็นอนันตริยกรรม, จึงมีการยกสัสสตทิฏฐิและอุจเฉททิฏฐิขึ้นมาในบาลี เหมือนวิจิกิจฉา. ด้วยประการฉะนี้ พึงทราบว่าการเกิดขึ้นแห่งวิจิกิจฉาและการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่นในที่นี้ เป็นเครื่องหักล้างการเกิดขึ้นแห่งความแน่นอนอื่น, และข้อความที่ว่า 'ความแน่นอนอย่างยิ่งจักระงับไป' นี้เป็นสิ่งที่ขัดแย้งกัน เพราะฉะนั้น จึงพึงกล่าวว่า 'พึงพิจารณาแล้วจึงถือเอา'.

အစ္စန္တနိယာမကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยความแน่นอนอย่างยิ่ง จบแล้ว.

၈. ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ

๘. อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์

၈၅၃-၈၅၆. ယထာ လောကုတ္တရာ သဒ္ဓါဒယော ဧဝ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒီနိ, ဧဝံ လောကိယာပိ. ကသ္မာ? တတ္ထာပိ အဓိမောက္ခလက္ခဏာဒိနာ ဣန္ဒဋ္ဌသဗ္ဘာဝတော. သဒ္ဓေယျာဒိဝတ္ထူသု သဒ္ဒဟနာဒိမတ္တမေဝ ဟိ တန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘လောကုတ္တရာနံ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ.

๘๕๓-๘๕๖. ศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระนั่นแหละเป็นสัทธินทรีย์เป็นต้นฉันใด แม้ที่เป็นโลกิยะก็ฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะแม้ในศรัทธาเป็นต้นที่เป็นโลกิยะนั้น ก็มีภาวะแห่งความเป็นใหญ่ด้วยลักษณะมีความน้อมใจเชื่อเป็นต้น. เพราะว่าความเป็นไปเพียงความน้อมใจเชื่อเป็นต้นในวัตถุที่ควรเชื่อเป็นต้นเท่านั้น (เป็นสัทธินทรีย์) เพื่อแสดงเนื้อความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงเห็น... (ในบรรดาธรรม) ที่เป็นโลกุตตระ... เป็นต้น'.

ဣန္ဒြိယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอินทรีย์ จบแล้ว.

ဧကူနဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยวรรคที่สิบเก้า จบแล้ว.

၂၀. ဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

๒๐. วรรคที่ยี่สิบ

၂. ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยญาณ

၈၆၃-၈၆၅. ကာမံ ပုဗ္ဗဘာဂေပိ အတ္ထေဝ ဒုက္ခပရိညာ, အတ္ထသာဓိကာ ပန သာ မဂ္ဂက္ခဏိကာ ဧဝါတိ ဥက္ကံသဂတံ ဒုက္ခပရိညံ သန္ဓာယ အဝဓာရေန္တော အာဟ ‘‘ဒုက္ခံ…ပေ… မဂ္ဂဉာဏမေဝ ဒီပေတီ’’တိ. တံ ပန အဝဓာရဏံ န ဉာဏန္တရနိဝတ္တနံ, အထ ခေါ ဉာဏန္တရဿ ယထာဓိဂတကိစ္စနိဝတ္တနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘န တဿေဝ ဉာဏဘာဝ’’န္တိအာဒိ.

๘๖๓-๘๖๕. จริงอยู่ แม้ในส่วนเบื้องต้นก็มีการกำหนดรู้ทุกข์อยู่, แต่การกำหนดรู้ทุกข์ที่ให้สำเร็จประโยชน์นั้นเป็นไปในขณะแห่งมรรคเท่านั้น ท่านจึงหมายถึงการกำหนดรู้ทุกข์ที่ถึงความยอดเยี่ยมแล้ว เมื่อจะยืนยัน จึงกล่าวว่า 'ทุกข์...เป... ย่อมแสดงมรรคญาณนั่นเอง'. ก็การยืนยันนั้น มิใช่เป็นการห้ามญาณอื่น, แต่พึงเห็นว่าเป็นการห้ามกิจที่บรรลุตามลำดับของญาณอื่น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'มิใช่ความเป็นญาณของมรรคญาณนั้นเท่านั้น' เป็นต้น.

ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยญาณ จบแล้ว.

၃. နိရယပါလကထာဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาว่าด้วยนายสัตตานรก

၈၆၆-၈၆၈. နေရယိကေ [Pg.149] နိရယေ ပါလေန္တိ, တတော နိဂ္ဂန္တုံ အပ္ပဒါနဝသေန ရက္ခန္တီတိ နိရယပါလာ. နိရယပါလတာယ ဝါ နေရယိကာနံ နရကဒုက္ခေန ပရိယောနဒ္ဓါယ အလံ သမတ္ထာတိ နိရယပါလာ. ကိံ ပနေတေ နိရယပါလာ နေရယိကာ, ဥဒါဟု အနေရယိကာတိ. ကိဉ္စေတ္ထ – ယဒိ တာဝ နေရယိကာ, နိရယသံဝတ္တနိယေန ကမ္မေန နိဗ္ဗတ္တာတိ သယမ္ပိ နိရယဒုက္ခံ ပစ္စနုဘဝေယျုံ, တထာ သတိ အညေသံ နေရယိကာနံ ယာတနာယ အသမတ္ထာ သိယုံ, ‘‘ဣမေ နေရယိကာ, ဣမေ နိရယပါလာ’’တိ ဝဝတ္ထာနဉ္စ န သိယာ. ယေ စ ယေ ယာတေန္တိ, တေဟိ သမာနရူပဗလပ္ပမာဏေဟိ ဣတရေသံ ဘယသန္တာသာ န သိယုံ. အထ အနေရယိကာ, တေသံ တတ္ထ ကထံ သမ္ဘဝေါတိ? ဝုစ္စတေ – အနေရယိကာ နိရယပါလာ အနိရယဂတိသံဝတ္တနိယကမ္မနိဗ္ဗတ္တာ. နိရယူပပတ္တိသံဝတ္တနိယကမ္မတော ဟိ အညေနေဝ ကမ္မုနာ တေ နိဗ္ဗတ္တန္တိ ရက္ခသဇာတိကတ္တာ. တထာ ဟိ ဝဒန္တိ –

๘๖๖-๘๖๘. ชื่อว่า นิรยบาล (นายสัตตานรก) เพราะอรรถว่า ย่อมปกครองสัตว์นรกในนรก คือย่อมรักษาไว้โดยไม่ให้สัตว์เหล่านั้นออกไปจากนรกนั้น. หรือชื่อว่า นิรยบาล เพราะเป็นผู้สามารถพอที่จะครอบงำสัตว์นรกทั้งหลายด้วยทุกข์ในนรกโดยความเป็นนายสัตตานรก. ก็พวกนายสัตตานรกเหล่านี้เป็นสัตว์นรก หรือมิใช่สัตว์นรก? ในเรื่องนี้มีวินิจฉัยอย่างไร? หากว่าพวกเขาก่อนเป็นสัตว์นรก เกิดด้วยกรรมที่นำไปสู่นรก ก็พึงเสวยทุกข์ในนรกด้วยตนเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น ก็จะไม่สามารถทรมานสัตว์นรกอื่นได้ และการกำหนดว่า 'เหล่านี้เป็นสัตว์นรก เหล่านี้เป็นนายสัตตานรก' ก็จะไม่มี. และความกลัวความสะดุ้งของสัตว์นรกเหล่าอื่นจากพวกที่ทรมานตนซึ่งมีรูป กำลัง และขนาดเสมอกัน ก็จะไม่พึงมี. หากว่ามิใช่สัตว์นรก ความบังเกิดของพวกเขาในนรกนั้นจะมีได้อย่างไร? ตอบว่า นายสัตตานรกมิใช่สัตว์นรก บังเกิดด้วยกรรมที่นำไปสู่สุคติ. เพราะว่าพวกเขาบังเกิดด้วยกรรมอื่นจากกรรมที่นำไปสู่อุปบัติในนรก เพราะความเป็นผู้มีชาติเป็นยักษ์. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า

‘‘ကောဓနာ ကုရူရကမ္မန္တာ, ပါပါဘိရုစိနော တထာ;

ဒုက္ခိတေသု စ နန္ဒန္တိ, ဇာယန္တိ ယမရက္ခသာ’’တိ.

‘‘ผู้โกรธจัด มีการงานหยาบช้า, และยินดีในบาป, ย่อมยินดีในผู้ที่ได้รับทุกข์, ย่อมเกิดเป็นยมยักษ์’’.

တတ္ထ ယဒေကေ ဝဒန္တိ ‘‘ယာတနာဒုက္ခဿ အပ္ပဋိသံဝေဒနတော, အညထာ ပုန အညမညံ ယာတေယျု’’န္တိ စ ဧဝမာဒိ, တယိဒံ အာကာသရောမဋ္ဌနံ နိရယပါလာနံ နေရယိကဘာဝဿေဝ အဘာဝတော. ယေ ပန ဝဒေယျုံ – ယဒိပိ အနေရယိကာ နိရယပါလာ, အယောမယာယ ပန အာဒိတ္တာယ သမ္ပဇ္ဇလိတာယ သဇောတိဘူတာယ နိရယဘူမိယာ ပရိဝတ္တမာနာ ကထံ နာမ ဒုက္ခံ နာနုဘဝန္တီတိ? ကမ္မာနုဘာဝတော. ယထာ ဟိ ဣဒ္ဓိမန္တော စေတောဝသိပ္ပတ္တာ မဟာမောဂ္ဂလ္လာနာဒယော နေရယိကေ အနုကမ္ပန္တာ ဣဒ္ဓိဗလေန နိရယဘူမိံ ဥပဂတာ တတ္ထ ဒါဟဒုက္ခေန န ဗာဓီယန္တိ, ဧဝံ သမ္ပဒမိဒံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ในเรื่องนั้น คำที่บางพวกกล่าวว่า 'เพราะความที่นายสัตตานรกไม่เสวยทุกข์จากการทรมาน มิฉะนั้นแล้ว พวกเขาก็พึงทรมานกันและกันอีก' ดังนี้เป็นต้น นั่นเป็นการเคี้ยวลม (เปล่าประโยชน์) เพราะความที่นายสัตตานรกไม่มีภาวะเป็นสัตว์นรกนั่นเอง. ส่วนชนเหล่าใดพึงกล่าวว่า ถึงแม้นายสัตตานรกจะไม่ใช่สัตว์นรก แต่เมื่อวนเวียนอยู่ในพื้นนรกที่ทำด้วยเหล็ก อันร้อนลุกโพลงโชติช่วงเป็นไฟดวงเดียวกัน เหตุไฉนจึงไม่เสวยทุกข์เล่า? ตอบว่า เพราะอานุภาพแห่งกรรม. เหมือนอย่างว่า พระมหาโมคคัลลานะเป็นต้น ผู้มีฤทธิ์ ถึงความเป็นผู้ชำนาญทางจิต เมื่ออนุเคราะห์สัตว์นรก เข้าไปยังพื้นนรกด้วยกำลังฤทธิ์ ย่อมไม่ถูกความทุกข์เพราะความร้อนเบียดเบียนฉันใด ข้อนี้พึงเห็นว่าสำเร็จได้ด้วยประการฉะนี้ฉันนั้น.

တံ ဣဒ္ဓိဝိသယဿ အစိန္တေယျဘာဝတောတိ စေ? ဣဒမ္ပိ တံသမာနံ ကမ္မဝိပါကဿ အစိန္တေယျဘာဝတော. တထာရူပေန ဟိ ကမ္မုနာ တေ နိဗ္ဗတ္တာ ယထာ နိရယဒုက္ခေန အဗာဓိတာ ဧဝ ဟုတွာ နေရယိကေ ယာတေန္တိ, န စေတ္တကေန ဗာဟိရဝိသယာဘာဝေါ ဝိဇ္ဇတိ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌတာယ ပစ္စေကံ ဒွါရပုရိသေသု ဝိဘတ္တသဘာဝတ္တာ. တထာ ဟိ ဧကစ္စဿ ဒွါရဿ ပုရိသဿ ဣဋ္ဌံ [Pg.150] ဧကစ္စဿ အနိဋ္ဌံ, ဧကစ္စဿ စ အနိဋ္ဌံ ဧကစ္စဿ ဣဋ္ဌံ ဟောတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ ယဒေကေ ဝဒန္တိ ‘‘နတ္ထိ ကမ္မဝသေန တေဇသာ ပရူပတာပန’’န္တိအာဒိ, တဒပါဟတံ ဟောတိ. ယံ ပန ဝဒန္တိ ‘‘အနေရယိကာနံ တေသံ ကထံ တတ္ထ သမ္ဘဝေါ’’တိ နေရယိကာနံ ယာတကဘာဝတော. နေရယိကသတ္တယာတနာယောဂ္ဂဉှိ အတ္တဘာဝံ နိဗ္ဗတ္တေန္တံ ကမ္မံ တာဒိသနိကန္တိဝိနာမိတံ နိရယဋ္ဌာနေယေဝ နိဗ္ဗတ္တေတိ. တေ စ နေရယိကေဟိ အဓိကတရဗလာရောဟပရိဏာဟာ အတိဝိယ ဘယာနကသန္တာသကုရူရတရပယောဂါ စ ဟောန္တိ. ဧတေနေဝ တတ္ထ ကာကသုနခါဒီနမ္ပိ နိဗ္ဗတ္တိ သံဝဏ္ဏိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

หากแย้งว่า นั่นเป็นเพราะความเป็นอจินไตยแห่งอิทธิวิสัยหรือ? แม้ข้อนี้ก็เสมอกัน คือเป็นเพราะความเป็นอจินไตยแห่งกรรมวิบาก. ด้วยว่าพวกเขาบังเกิดด้วยกรรมเช่นนั้น ย่อมทรมานสัตว์นรกโดยไม่ถูกทุกข์ในนรกเบียดเบียนเลย และด้วยเหตุเพียงเท่านี้ ความไม่มีอยู่แห่งอารมณ์ภายนอกก็หาได้มีไม่ เพราะสภาวะที่แบ่งแยกกันโดยความเป็นอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาในบุรุษเฝ้าประตูแต่ละคน. จริงอย่างนั้น อารมณ์อย่างหนึ่งย่อมเป็นที่น่าปรารถนาของบุรุษเฝ้าประตูคนหนึ่ง แต่ไม่เป็นที่น่าปรารถนาของอีกคนหนึ่ง, และอารมณ์อย่างหนึ่งไม่เป็นที่น่าปรารถนาของคนหนึ่ง แต่เป็นที่น่าปรารถนาของอีกคนหนึ่ง. เมื่อเป็นเช่นนี้ คำที่บางคนกล่าวว่า 'ไม่มีการเบียดเบียนผู้อื่นด้วยเดชตามอำนาจกรรม' เป็นต้น จึงเป็นอันถูกขจัดไป. ส่วนคำที่กล่าวว่า 'ความบังเกิดของพวกเขาผู้มิใช่สัตว์นรกในนรกนั้นจะมีได้อย่างไร' (ตอบว่า) เพราะความเป็นผู้ทรมานสัตว์นรก. แท้จริง กรรมที่ยังอัตภาพอันสมควรแก่การทรมานสัตว์นรกให้บังเกิด ย่อมยังอัตภาพที่ถูกน้อมไปตามความพอใจเช่นนั้นให้บังเกิดในสถานที่แห่งนรกนั่นเอง. และพวกเขาเหล่านั้นย่อมมีกำลัง รูปร่าง และความสูงใหญ่ยิ่งกว่าสัตว์นรก และมีการประกอบที่น่ากลัว น่าสะดุ้ง และโหดร้ายยิ่งนัก. พึงทราบว่า ด้วยเหตุนี้เอง การบังเกิดของกาและสุนัขเป็นต้นในนรกนั้น ท่านจึงพรรณนาไว้.

ကထမညဂတိကေဟိ အညဂတိကဗာဓနန္တိ စ န ဝတ္တဗ္ဗံ အညတ္ထာပိ တထာ ဒဿနတော. ယံ ပနေကေ ဝဒန္တိ ‘‘အသတ္တသဘာဝါ နိရယပါလာ နိရယသုနခါဒယော စာ’’တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ အညတ္ထ တထာ အဒဿနတော. န ဟိ ကာစိ အတ္ထိ တာဒိသီ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ, ယာ အသတ္တသဘာဝါ, သမ္ပတိသတ္တေဟိ အပ္ပယောဇိတာ စ အတ္ထကိစ္စံ သာဓေန္တီ ဒိဋ္ဌပုဗ္ဗာ. ပေတာနံ ပါနီယနိဝါရကာနံ ဒဏ္ဍာဒိဟတ္ထပုရိသာနမ္ပိ အသတ္တဘာဝေ ဝိသေသကာရဏံ နတ္ထိ. သုပိနူပဃာတောပိ အတ္ထကိစ္စသမတ္ထတာယ အပ္ပမာဏံ ဒဿနာဒိမတ္တေနပိ တဒတ္ထသိဒ္ဓိတော. တထာ ဟိ သုပိနေ အာဟာရူပဘောဂါဒိနာ န အတ္ထသိဒ္ဓိ အတ္ထိ, နိမ္မာနရူပံ ပနေတ္ထ လဒ္ဓပရိဟာရံ ဣဒ္ဓိဝိသယဿ အစိန္တေယျဘာဝတော. ဣဓာပိ ကမ္မဝိပါကဿ အစိန္တေယျဘာဝတောတိ စေ? တံ န, အသိဒ္ဓတ္တာ. နေရယိကာနံ ကမ္မဝိပါကော နိရယပါလာတိ အသိဒ္ဓမေတံ, ဝုတ္တနယေန ပန နေသံ သတ္တဘာဝေါ ဧဝ သိဒ္ဓေါ. သက္ကာ ဟိ ဝတ္တုံ သတ္တသင်္ခါတာ နိရယပါလသညိတာ ဓမ္မပ္ပဝတ္တိ သာဘိသန္ဓိကာ ပရူပဃာတိ အတ္ထကိစ္စသဗ္ဘာဝတော ဩဇာဟာရာဒိရက္ခသသန္တတိ ဝိယာတိ. အဘိသန္ဓိပုဗ္ဗကတာ စေတ္ထ န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုံ တထာ တထာ အဘိသန္ဓိယာ ယာတနတော, တတော ဧဝ န သံဃာဋပဗ္ဗတာဒီဟိ အနေကန္တိကတာ. ယေ ပန ဝဒန္တိ ‘‘ဘူတဝိသေသာ ဧဝ တေ ဝဏ္ဏသဏ္ဌာနာဒိဝိသေသဝန္တော ဘေရဝါကာရာ နရကပါလာတိ သမညံ လဘန္တီ’’တိ, တဒသိဒ္ဓံ. ဥဇုကမေဝ ပါဠိယံ ‘‘အတ္ထိ နိရယေ နိရယပါလာ’’တိ ဝါဒဿ ပတိဋ္ဌာပိတတ္တာ.

และไม่ควรกล่าวว่า 'การเบียดเบียนสัตว์ในคติอื่นโดยสัตว์ในคติอื่น (จะมีได้อย่างไร)' เพราะปรากฏเช่นนั้นในที่อื่นด้วย. ส่วนที่บางคนกล่าวว่า 'นายนิรยบาลและสุนัขในนรกเป็นต้น มีสภาพไม่ใช่สัตว์' นั้น เป็นเพียงมติของพวกเขา เพราะไม่ปรากฏเช่นนั้นในที่อื่น. แท้จริง ไม่เคยมีธรรมปวัตติเช่นนั้น ที่มีสภาพไม่ใช่สัตว์ และไม่ถูกสัตว์ในปัจจุบันใช้ประโยชน์แล้วสามารถสำเร็จกิจได้ที่เคยเห็นมาแล้ว. แม้ในกรณีของบุรุษผู้ถือไม้เท้าเป็นต้นที่ห้ามน้ำดื่มของเปรต ก็ไม่มีเหตุพิเศษที่จะทำให้เป็นสภาพไม่ใช่สัตว์. แม้การเบียดเบียนในฝันก็ไม่เป็นประมาณในความสามารถทำกิจให้สำเร็จ เพราะความสำเร็จแห่งประโยชน์นั้นมีได้เพียงแค่การเห็นเป็นต้น. เช่นนั้นแล ในฝัน การบริโภคอาหารเป็นต้นก็ไม่สำเร็จประโยชน์, แต่ในที่นี้ รูปที่เนรมิตขึ้นมาได้รับการยกเว้น เพราะอิทธิวิสัยเป็นอจินไตย. ถ้ากล่าวว่า ในที่นี้ก็เพราะวิบากกรรมเป็นอจินไตยหรือ? นั่นไม่ใช่ เพราะยังไม่สำเร็จ. การที่กล่าวว่าวิบากกรรมของสัตว์นรกคือนายนิรยบาลนั้นยังไม่สำเร็จ, แต่ตามนัยที่กล่าวมาแล้ว ภาวะความเป็นสัตว์ของพวกเขานั่นแหละที่สำเร็จ. แท้จริง สามารถกล่าวได้ว่า ธรรมปวัตติที่เรียกว่านายนิรยบาลซึ่งนับว่าเป็นสัตว์นั้น มีเจตนา มีการเบียดเบียนผู้อื่น และมีการทำกิจให้สำเร็จอยู่จริง เหมือนความสืบต่อแห่งยักษ์ผู้กินโอชะเป็นต้น. และในที่นี้ ไม่สามารถปฏิเสธการกระทำที่มีเจตนามาก่อนได้ เพราะมีการทรมานด้วยเจตนาต่างๆ กัน, ด้วยเหตุนั้นจึงไม่มีความไม่แน่นอนร่วมกับพวกภูเขาสังฆาฏะเป็นต้น. ส่วนผู้ที่กล่าวว่า 'พวกเขานั้นเป็นเพียงภูตพิเศษที่มีวรรณะ รูปร่างเป็นต้นพิเศษ มีรูปร่างน่ากลัว จึงได้ชื่อว่านายนรกบาล' นั้นยังไม่สำเร็จ. เพราะในพระบาลีได้ตั้งคำกล่าวไว้ตรงๆ ว่า 'ในนรกมีนายนิรยบาล' เพราะความเป็นคำที่ตั้งไว้แล้ว.

အပိစ ယထာ အရိယဝိနယေ နရကပါလာနံ ဘူတမတ္တတာ အသိဒ္ဓါ, တထာ ပညတ္တိမတ္တဝါဒိနောပိ တေသံ ဘူတမတ္တတာ အသိဒ္ဓါဝ. န ဟိ တဿ ဘူတာနိ နာမ သန္တိ. ယဒိ ပရမတ္ထံ ဂဟေတွာ ဝေါဟရတိ, အထ ကသ္မာ ဝေဒနာဒိကေ [Pg.151] ဧဝ ပဋိက္ခိပတီတိ? တိဋ္ဌတေသာ အနဝဋ္ဌိတတက္ကာနံ အပ္ပဟီနသမ္မောဟဝိပလ္လာသာနံ ဝါဒဝီမံသာ, ဧဝံ အတ္ထေဝ နိရယပါလာတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. သတိ စ နေသံ သဗ္ဘာဝေ, အသတိပိ ဗာဟိရေ ဝိသယေ နရကေ ဝိယ ဒေသာဒိနိယမော ဟောတီတိ ဝါဒေါ န သိဇ္ဈတိ ဧဝါတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

อนึ่ง การที่นายนิรยบาลเป็นเพียงภูตนั้น ไม่สำเร็จในอริยวินัยฉันใด การที่นายนิรยบาลเป็นเพียงภูตนั้น ก็ไม่สำเร็จแม้แก่ผู้ที่กล่าวว่ามีแต่บัญญัติฉันนั้น. แท้จริง ภูตทั้งหลายย่อมไม่มีแก่ผู้นั้น. หากเขาถือเอาปรมัตถ์มาใช้พูด แล้วเหตุไฉนจึงปฏิเสธเวทนาเป็นต้นเล่า? การพิจารณาวาทะของพวกที่มีตรรกะไม่มั่นคง มีความหลงผิดและความคลาดเคลื่อนที่ยังไม่ละไปนั้น จงหยุดไว้ก่อน, พึงสรุปในที่นี้ว่า นายนิรยบาลมีอยู่จริงอย่างนั้น. และเมื่อพวกเขามีอยู่จริง แม้ไม่มีอารมณ์ภายนอก คำกล่าวที่ว่า 'มีการกำหนดประเทศเป็นต้นเหมือนในนรก' ก็ไม่สำเร็จเลย พึงเห็นดังนี้.

နိရယပါလကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนานายนิรยบาลจบลงแล้ว.

၄. တိရစ္ဆာနကထာဝဏ္ဏနာ

๔. คำพรรณนาเรื่องสัตว์เดรัจฉาน

၈၆၉-၈၇၁. တဿာတိ ဧရာဝဏနာမကဿ ဒေဝပုတ္တဿ. တဟိံ ကီဠနကာလေ ဟတ္ထိဝဏ္ဏေန ဝိကုဗ္ဗနံ သန္ဓာယ ‘‘ဟတ္ထိနာဂဿာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဒိဗ္ဗယာနဿာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. န ဟိ ဧကန္တသုခပ္ပစ္စယဋ္ဌာနေ သဂ္ဂေ ဒုက္ခာဓိဋ္ဌာနဿ အကုသလကမ္မသမုဋ္ဌာနဿ အတ္တဘာဝဿ သမ္ဘဝေါ ယုတ္တော. တေနာဟ ‘‘န တိရစ္ဆာနဂတဿာ’’တိ.

๘๖๙-๘๗๑. คำว่า 'ของผู้นั้น' หมายถึงของเทพบุตรชื่อเอราวัณ. ในที่นั้น คำว่า 'ของพญาช้าง' กล่าวโดยอ้างถึงการเนรมิตกายเป็นรูปช้างในเวลาเล่น. แม้ในคำว่า 'ของยานทิพย์' ก็มีนัยเดียวกันนี้. แท้จริง การที่อัตภาพอันเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ ซึ่งเกิดจากอกุศลกรรมจะพึงมีได้ในสวรรค์อันเป็นที่ตั้งแห่งความสุขโดยส่วนเดียวนั้นไม่สมควร. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ของสัตว์เดรัจฉาน'.

တိရစ္ဆာနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาเรื่องสัตว์เดรัจฉานจบลงแล้ว.

၆. ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ

๖. คำพรรณนาเรื่องญาณ

၈၇၆-၈၇၇. ‘‘ဒွါဒသဝတ္ထုကံ ဉာဏံ လောကုတ္တရ’’န္တိ ဧတ္ထ ဒွါဒသဝတ္ထုကဿ ဉာဏဿ လောကုတ္တရတာ ပတိဋ္ဌာပီယတီတိ ဒဿေန္တော ပဌမဝိကပ္ပံ ဝတွာ ပုန လောကုတ္တရဉာဏဿ ဒွါဒသဝတ္ထုကတာ ပတိဋ္ဌာပီယတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘တံ ဝါ…ပေ… အတ္ထော’’တိ အာဟ. ပရိညေယျန္တိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော, ပကာရတ္ထော ဝါ. တေန ‘‘ပဟာတဗ္ဗ’’န္တိ ဧဝမာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. ပရိညာတန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. ‘‘ပရိညေယျံ ပရိညာတ’’န္တိအာဒိနာ ပရိဇာနနာဒိကိရိယာယ နိဗ္ဗတ္တေတဗ္ဗတာ နိဗ္ဗတ္တိတတာ စ ဒဿိတာ, န နိဗ္ဗတ္တိယမာနတာတိ. ယေန ပန သာ ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘သစ္စဉာဏံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သစ္စဉာဏန္တိ ဒုက္ခာဒိသစ္စသဘာဝါဝဗောဓကံ ဉာဏံ, ယံ သန္ဓာယ ‘‘ဣဒံ ဒုက္ခ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. မဂ္ဂက္ခဏေပီတိ အပိ-သဒ္ဒေန တတော [Pg.152] ပုဗ္ဗာပရဘာဂေပီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ပရိဇာနနာဒိကိစ္စသာဓနဝသေန ဟောတိ အသမ္မောဟတော ဝိသယတော စာတိ အဓိပ္ပာယော.

876-877. ในคำว่า 'ญาณมีวัตถุ 12 เป็นโลกุตตระ' นี้ เพื่อแสดงว่าความเป็นโลกุตตระของญาณมีวัตถุ 12 ได้รับการสถาปนา จึงกล่าววิกัลป์แรกแล้ว เพื่อแสดงว่าความเป็นญาณมีวัตถุ 12 ของโลกุตตรญาณได้รับการสถาปนาอีก จึงกล่าวว่า 'หรือว่า...เป็นต้น...ความหมาย'. ในคำว่า 'สิ่งที่ควรกำหนดรู้' นี้ อิติศัพท์มีความหมายว่า 'เป็นต้น' หรือมีความหมายว่า 'ประเภท'. ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมคำว่า 'สิ่งที่ควรละ' เป็นต้น. ในคำว่า 'สิ่งที่กำหนดรู้แล้ว' นี้ก็มีนัยเดียวกัน. ด้วยคำว่า 'สิ่งที่ควรกำหนดรู้ สิ่งที่กำหนดรู้แล้ว' เป็นต้น ได้แสดงถึงภาวะที่พึงให้บังเกิดและภาวะที่ให้บังเกิดแล้วด้วยกิริยามีการกำหนดรู้เป็นต้น ไม่ใช่ภาวะที่กำลังให้บังเกิด. ส่วนเพื่อแสดงถึงสิ่งที่ทำให้เกิดสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า 'ส่วนสัจจญาณ' เป็นต้น. ในที่นั้น สัจจญาณคือญาณที่รู้แจ้งสภาพของอริยสัจมีทุกข์เป็นต้น ซึ่งกล่าวถึงคำว่า 'นี่คือทุกข์' เป็นต้น. แม้ในขณะแห่งมรรค พึงเห็นว่าด้วยอัปปิศัพท์ หมายถึงแม้ในส่วนก่อนและหลังนั้นด้วย. มีความหมายว่า ย่อมเป็นไปโดยอาศัยการสำเร็จกิจเช่นการกำหนดรู้ โดยไม่หลงผิดและโดยอารมณ์.

ဉာဏကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาเรื่องญาณจบลงแล้ว.

ဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาวรรคที่ 20 จบลงแล้ว.

စတုတ္ထော ပဏ္ဏာသကော သမတ္တော.

ปัณณาสก์ที่ 4 จบลงแล้ว.

၂၁. ဧကဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

๒๑. วรรคที่ 21

၁. သာသနကထာဝဏ္ဏနာ

๑. คำพรรณนาเรื่องพระศาสนา

၈၇၈. သမုဒါယာတိ ‘‘သာသနံ နဝံ ကတ’’န္တိအာဒိနာ ပုစ္ဆာဝသေန ပဝတ္တာ ဝစနသမုဒါယာ. ဧကဒေသာနန္တိ တဒဝယဝါနံ. ‘‘တီသုပိ ပုစ္ဆာသူ’’တိ ဧဝံ အဓိကရဏဘာဝေန ဝုတ္တာ.

๘๗๘. คำว่า 'หมู่' หมายถึงหมู่แห่งถ้อยคำที่ดำเนินไปโดยอาศัยการถาม เช่น 'พระศาสนาอันใหม่ได้ถูกกระทำแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'ของส่วนหนึ่ง' หมายถึงของส่วนย่อยเหล่านั้น. คำว่า 'ในคำถามทั้งสาม' กล่าวโดยความเป็นอธิกรณ์อย่างนี้.

သာသနကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาเรื่องพระศาสนาจบลงแล้ว.

၄. ဣဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ

๔. คำพรรณนาเรื่องฤทธิ์

၈၈၃-၈၈၄. အဓိပ္ပာယဝသေနာတိ တထာ တထာ အဓိမုစ္စနာဓိပ္ပာယဝသေန.

๘๘๓-๘๘๔. คำว่า 'โดยอาศัยอัธยาศัย' หมายถึงโดยอาศัยอัธยาศัยคือการน้อมใจเชื่ออย่างนั้นๆ.

ဣဒ္ဓိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาเรื่องฤทธิ์จบลงแล้ว.

၇. ဓမ္မကထာဝဏ္ဏနာ

๗. คำพรรณนาเรื่องธรรม

၈၈၇-၈၈၈. ရူပသဘာဝေါ ရူပဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘ရူပဋ္ဌော နာမ ကောစိ ရူပတော အညော နတ္ထီ’’တိ. ယံ ပန ယတော အညံ, န တံ တံသဘာဝန္တိ အာဟ ‘‘ရူပဋ္ဌတော အညံ ရူပဉ္စ န ဟောတီ’’တိ, ရူပမေဝ န ဟောတီတိ အတ္ထော. ဧတေန ဗျတိရေကတော တမတ္ထံ သာဓေတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ရူပတော အညော ရူပဋ္ဌော နတ္ထိ, ရူပဋ္ဌတော စ အညံ ရူပံ, တသ္မာ ရူပံ ရူပမေဝ ရူပသဘာဝမေဝါတိ [Pg.153] ဧဝ-ကာရေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေတိ ‘‘န ဝေဒနာဒိသဘာဝ’’န္တိ. အဓိပ္ပာယေနာတိ ရူပရူပဋ္ဌာနံ အနညတ္တာဓိပ္ပာယေန. အညထာတိ တေသံ အညတ္တေ ရူပဋ္ဌေန နိယမေန ရူပံ နိယတန္တိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဒဿိတောယေဝ ဟောတိ အတ္ထတော အာပန္နတ္တာ. န ဟိ အဘိန္နေ ဝတ္ထုသ္မိံ ပရိယာယန္တရဘေဒံ ကရောတိ. အညတ္တန္တိ ရူပသဘာဝါနံ ရူပရူပဋ္ဌာနဉ္စ. သသာမိနိဒ္ဒေသသိဒ္ဓါဘေဒါ ‘‘သိလာပုတ္တကဿ သရီရ’’န္တိ ဝိယ, ကပ္ပနာမတ္တတော စာယံ ဘေဒေါ, န ပရမတ္ထတောတိ အာဟ ‘‘ဂဟေတွာ ဝိယ ပဝတ္တော’’တိ. ဝေဒနာဒီဟိ နာနတ္တမေဝါတိ ဝေဒနာဒီဟိ အညတ္တမေဝ. သော သဘာဝေါတိ သော ရူပသဘာဝေါ. နာနတ္တသညာပနတ္ထန္တိ ရူပဿ သဘာဝေါ, န ဝေဒနာဒီနန္တိ ဧဝံ ဘေဒဿ ဉာပနတ္ထံ. တဉ္စ ဝစနန္တိ ‘‘ရူပံ ရူပဋ္ဌေန န နိယတ’’န္တိ ဝစနံ. ဝုတ္တပ္ပကာရေနာတိ ‘‘ရူပဋ္ဌတော အညဿ ရူပဿ အဘာဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန. ယဒိ သဒေါသံ, အထ ကသ္မာ ပဋိဇာနာတီတိ ယောဇနာ.

๘๘๗-๘๘๘. สภาพของรูปคือความเป็นรูป ท่านกล่าวว่า “ความเป็นรูปชื่อว่ารูปฐะ ไม่มีสิ่งอื่นนอกจากรูป” อนึ่ง สิ่งใดเป็นอื่นจากสิ่งใด สิ่งนั้นไม่ใช่สภาพของสิ่งนั้น ท่านกล่าวว่า “รูปอื่นจากความเป็นรูปก็ไม่มี” หมายความว่า รูปนั่นเองไม่มี ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงแสดงความหมายนั้นโดยปฏิเสธ เพราะเหตุนั้น เมื่อความเป็นรูปอื่นจากรูปไม่มี และรูปอื่นจากความเป็นรูปก็ไม่มี เพราะฉะนั้น รูปจึงเป็นรูปนั่นเอง เป็นสภาพของรูปนั่นเอง ด้วยการใช้คำว่า “เอวะ” (นั่นเอง) ท่านแสดงการปฏิเสธว่า “ไม่ใช่สภาพของเวทนาเป็นต้น” โดยความมุ่งหมายว่า รูปและความเป็นรูปไม่ต่างกัน หากเป็นอย่างอื่น คือเมื่อสิ่งเหล่านั้นต่างกัน ก็ควรกล่าวว่า รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูปโดยแน่นอน เป็นอันแสดงแล้วโดยความหมายที่ปรากฏ เพราะในวัตถุที่ไม่ต่างกัน ย่อมไม่ทำให้เกิดความแตกต่างด้วยนัยอื่น ความต่างกัน คือความต่างกันของสภาพรูป รูป และความเป็นรูป ความแตกต่างที่สำเร็จด้วยการกล่าวถึงเจ้าของ เช่น “ร่างกายของบุตรศิลา” ความแตกต่างนี้เป็นเพียงการสมมติ ไม่ใช่ปรมัตถ์ ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นไปราวกับว่ายึดถือไว้” ความต่างกันจากเวทนาเป็นต้น ก็คือความต่างกันจากเวทนาเป็นต้นนั่นเอง สภาพนั้น คือสภาพของรูปนั้น เพื่อแสดงความต่างกัน คือเพื่อแสดงความแตกต่างว่า เป็นสภาพของรูป ไม่ใช่ของเวทนาเป็นต้น และคำนั้น คือคำว่า “รูปไม่ถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป” ด้วยประการที่กล่าวแล้ว คือด้วยอาการที่กล่าวแล้วว่า “เพราะไม่มีรูปอื่นจากความเป็นรูป” เป็นต้น หากมีโทษ แล้วทำไมจึงยอมรับเล่า? เป็นการเชื่อมความ

ဝုတ္တမေဝ ကာရဏန္တိ ‘‘ရူပံ ရူပမေဝ, န ဝေဒနာဒိသဘာဝ’’န္တိ ဧဝံ ဝုတ္တမေဝ ယုတ္တိံ. ပရေန စောဒိတန္တိ ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗံ ရူပံ ရူပဋ္ဌေန နိယတ’’န္တိအာဒိနာ ပရဝါဒိနော စောဒနံ သန္ဓာယာဟ. တမေဝ ကာရဏံ ဒဿေတွာတိ တမေဝ ယထာဝုတ္တံ ယုတ္တိံ ‘‘ဧတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဒဿေတွာ. စောဒနံ နိဝတ္တေတီတိ ‘‘အထ ကသ္မာ ပဋိဇာနာတီ’’တိ ဝုတ္တံ စောဒနံ နိဝတ္တေတိ. ယမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ဣတော အညထာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပါဒီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

เหตุผลที่กล่าวแล้ว คือเหตุผลที่กล่าวแล้วว่า “รูปเป็นรูปนั่นเอง ไม่ใช่สภาพของเวทนาเป็นต้น” ถูกผู้อื่นตำหนิ คือกล่าวถึงการตำหนิของฝ่ายตรงข้ามว่า “ไม่ควรกล่าวว่า รูปถูกกำหนดด้วยความเป็นรูป” เป็นต้น แสดงเหตุผลนั้นนั่นเอง คือแสดงเหตุผลที่กล่าวมาแล้วนั้นนั่นเองด้วยคำว่า “ในที่นี้” เป็นต้น ระงับการตำหนิ คือระงับการตำหนิที่กล่าวว่า “แล้วทำไมจึงยอมรับเล่า?” เพื่อแสดงความหมายที่กล่าวว่า “เป็นอย่างอื่นจากนี้” จึงกล่าวคำว่า “รูปเป็นต้น” เป็นต้น

ဓမ္မကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาธรรมกถา จบแล้ว

ဧကဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๒๑ จบแล้ว

၂၂. ဗာဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

๒๒. วรรคที่ ๒๒

၂. ကုသလစိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถากุศลจิตตกถา

၈၉၄-၈၉၅. ပုရိမဇဝနက္ခဏေတိ ပရိနိဗ္ဗာနစိတ္တတော အနန္တရာတီတပုရိမဇဝနဝါရက္ခဏေ.

๘๙๔-๘๙๕. ในขณะแห่งชวนะก่อน หมายถึงในขณะแห่งชวนะวาระก่อนที่ล่วงไปแล้วอันเป็นลำดับจากจิตปรินิพพาน

ကုသလစိတ္တကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถากุศลจิตตกถา จบแล้ว

၃. အာနေဉ္ဇကထာဝဏ္ဏနာ

๓. อรรถกถาอาเนญชกถา

၈၉၆. ဟေတုသရူပါရမ္မဏသမ္ပယုတ္တဓမ္မာရမ္မဏာဒိတော [Pg.154] ဘဝင်္ဂသဒိသတ္တာ စုတိစိတ္တံ ‘‘ဘဝင်္ဂစိတ္တ’’န္တိ အာဟ.

๘๙๖. จุติจิต ท่านเรียกว่า “ภวังคจิต” เพราะมีลักษณะคล้ายภวังค์ อันเนื่องมาจากเหตุ รูป อารมณ์ และอารมณ์ของธรรมที่สัมปยุตต์กัน

အာနေဉ္ဇကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอาเนญชกถา จบแล้ว

၅-၇. တိဿောပိကထာဝဏ္ဏနာ

๕-๗. อรรถกถาติสโสปิกถา

၈၉၈-၉၀၀. အရဟတ္တပ္ပတ္တိပိ ဂဗ္ဘေယေဝ အတ္ထီတိ မညတိ. သတ္တဝဿိကာ ဟိ သောပါကသာမဏေရာဒယော အရဟတ္တံ ပတ္တာ. သတ္တဝဿိကောပိ ဂဗ္ဘော အတ္ထီတိ ပရဝါဒိနော အဓိပ္ပာယော. အာကာသေန ဂစ္ဆန္တော ဝိယ သုပိနံ အာကာသသုပိနံ. တံ အဘိညာနိဗ္ဗတ္တံ မညတီတိ နိဒဿနံ ကတွာ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အာကာသဂမနာဒိအဘိညာ ဝိယာ’’တိ. ဟေဋ္ဌိမာနံ စတုန္နံ ဝါ မဂ္ဂါနံ အဓိဂမေန ဓမ္မာဘိသမယော အဂ္ဂဖလာဓိဂမေန အရဟတ္တပ္ပတ္တိ စ သုပိနေ အတ္ထီတိ မညတီတိ ယောဇနာ.

๘๙๘-๙๐๐. การบรรลุอรหัตต์ก็มีอยู่ในครรภ์นั่นเอง เขาย่อมสำคัญอย่างนั้น เพราะสามเณรโสปากะเป็นต้น บรรลุอรหัตต์เมื่ออายุ ๗ ขวบ ฝ่ายตรงข้ามมีความเห็นว่า ครรภ์ที่มีอายุ ๗ ขวบก็มีอยู่ ความฝันที่ไปในอากาศ เหมือนกับผู้ที่ไปในอากาศ คือความฝันในอากาศ เขาย่อมสำคัญว่าความฝันนั้นเกิดจากอภิญญา ท่านจึงแสดงโดยยกตัวอย่างว่า “เหมือนอภิญญาในการเหาะไปในอากาศเป็นต้น” การบรรลุธรรมด้วยการบรรลุมรรคเบื้องต่ำ ๔ หรือการบรรลุอรหัตต์ด้วยการบรรลุอัคคผล ก็มีอยู่ในความฝัน เขาย่อมสำคัญอย่างนั้น เป็นการเชื่อมความ

တိဿောပိကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาติสโสปิกถา จบแล้ว

၉. အာသေဝနပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ

๙. อรรถกถาอาเสวนปัจจัยกถา

၉၀၃-၉၀၅. ဗီဇံ စတုမဓုရဘာဝံ န ဂဏှာတီတိ ဣဒံ သကသမယဝသေန ဝုတ္တံ, ပရသမယေ ပန ရူပဓမ္မာပိ အရူပဓမ္မေဟိ သမာနက္ခဏာ ဧဝ ဣစ္ဆိတာ. တေနေဝါဟ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ ခဏိကာ’’တိ. ခဏိကတ္တေပိ ဝါ အစေတနေသုပိ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓရူပေသု ဘာဝနာဝိသေသော လဗ္ဘတိ, ကိမင်္ဂံ ပန သစေတနေသူတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဗီဇံ စတုမဓုရဘာဝံ န ဂဏှာတီ’’တိ နိဒဿနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အာသေဝေန္တော နာမ ကောစိ ဓမ္မော နတ္ထိ ဣတ္တရတာယ အနဝဋ္ဌာနတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဣတ္တရခဏတာယ ဧဝ ပန အာသေဝနံ လဗ္ဘတိ. ကုသလာဒိဘာဝေန ဟိ အတ္တသဒိသဿ ပယောဂေန ကရဏီယဿ ပုနပ္ပုနံ ကရဏပ္ပဝတ္တနံ အတ္တသဒိသတာပါဒနံ ဝါသနံ ဝါ အာသေဝနံ ပုရေ ပရိစိတဂန္ထော ဝိယ ပစ္ဆိမဿာတိ.

๙๐๓-๙๐๕. “เมล็ดพืชย่อมไม่รับสภาพแห่งจตุรมาธูร” คำนี้กล่าวตามคติของตน แต่ตามคติของผู้อื่น รูปธรรมก็เป็นไปพร้อมกับอรูปธรรมในขณะเดียวกันนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นของชั่วขณะ” แม้ในสิ่งที่เป็นของชั่วขณะ หรือในสิ่งไม่มีจิต หรือในรูปที่ไม่ได้ผูกพันกับอินทรีย์ ก็ยังมีการเจริญเป็นพิเศษได้ จะกล่าวอะไรกับสิ่งที่มีจิตเล่า? เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงควรทราบว่า “เหมือนเมล็ดพืชย่อมไม่รับสภาพแห่งจตุรมาธูร” เป็นตัวอย่าง ไม่มีธรรมใดชื่อว่าอาเสวนะ เพราะเป็นของชั่วคราว ไม่ตั้งอยู่ได้นาน เป็นความมุ่งหมาย แต่อาเสวนะย่อมมีได้ด้วยความเป็นของชั่วขณะนั่นเอง เพราะการกระทำซ้ำๆ ซึ่งสิ่งที่ควรทำด้วยการใช้สิ่งที่คล้ายตนในสภาพที่เป็นกุศลเป็นต้น การทำให้คล้ายตน หรือการอบรมบ่มนิสัย ย่อมเป็นอาเสวนะ เหมือนคัมภีร์ที่เคยท่องจำมาแล้วสำหรับคัมภีร์หลัง

အာသေဝနပစ္စယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาอาเสวนปัจจัยกถา จบแล้ว

၁၀. ခဏိကကထာဝဏ္ဏနာ

๑๐. อรรถกถาขณิกกถา

၉၀၆-၉၀၇. ပထဝိယာဒိရူပေသူတိ [Pg.155] အနေကကလာပသမုဒါယဘူတေသု သသမ္ဘာရပထဝီအာဒိရူပေသု. တတ္ထ ဟိ ကေသုစိ ပုရိမုပ္ပန္နေသု ဌိတေသု ကေသဉ္စိ တဒညေသံ ဥပ္ပာဒေါ, တတော ပုရိမန္တရုပ္ပန္နာနံ ကေသဉ္စိ နိရောဓော ဟောတိ ဧကေကကလာပရူပေသု သမာနုပ္ပာဒနိရောဓတ္တာ တေသံ. ဧဝံ ပတိဋ္ဌာနန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေန အသမာနုပ္ပာဒနိရောဓေန ပဗန္ဓေန ပတိဋ္ဌာနပဝတ္တီတိ အတ္ထော. သာ ပနာယံ ယထာဝုတ္တာ ပဝတ္တိ ကသ္မာ ရူပသန္တတိယာ ဧဝါတိ အာဟ ‘‘န ဟိ ရူပါန’’န္တိအာဒိ. တဿတ္ထော – ယဒိ သဗ္ဗေ သင်္ခတဓမ္မာ သမာနက္ခဏာ, တထာ သတိ အရူပသန္တတိယာ ဝိယ ရူပသန္တတိယာပိ အနန္တရာဒိပစ္စယေန ဝိဓိနာ ပဝတ္တိ သိယာ, န စေတံ အတ္ထိ. ယဒိ သိယာ, စိတ္တက္ခဏေ စိတ္တက္ခဏေ ပထဝီအာဒီနံ ဥပ္ပာဒနိရောဓေဟိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ.

๙๐๖-๙๐๗. ในรูปมีปฐวีเป็นต้น หมายถึงในรูปมีปฐวีเป็นต้นที่มีองค์ประกอบรวมกันเป็นกลุ่มหลายกลุ่ม ในรูปเหล่านั้น บางรูปที่เกิดขึ้นก่อนและตั้งอยู่แล้ว ก็มีการเกิดขึ้นของรูปอื่นบางรูป และมีการดับไปของรูปบางรูปที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้น เพราะรูปแต่ละกลุ่มมีการเกิดขึ้นและดับไปพร้อมกัน การตั้งอยู่เช่นนี้ หมายถึงการเป็นไปของการตั้งอยู่ด้วยการสืบต่อของการเกิดขึ้นและดับไปที่ไม่พร้อมกันตามที่กล่าวมาแล้ว อนึ่ง การเป็นไปที่กล่าวมาแล้วนี้ เหตุใดจึงมีแต่ในรูปสันตติเท่านั้น? ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะรูปทั้งหลาย” เป็นต้น ความหมายของคำนั้นคือ – หากสังขตธรรมทั้งปวงมีขณะเสมอกัน เมื่อเป็นเช่นนั้น รูปสันตติก็ควรมีการเป็นไปโดยวิธีแห่งอนันตรปัจจัยเป็นต้น เหมือนอรูปสันตติ แต่สิ่งนี้ไม่มีอยู่ หากมีอยู่ ก็ควรมีการเกิดขึ้นและดับไปของปฐวีเป็นต้นในทุกๆ ขณะจิต

ခဏိကကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาขณิกกถา จบแล้ว

ဗာဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาวรรคที่ ๒๒ จบแล้ว

၂၃. တေဝီသတိမဝဂ္ဂေါ

๒๓. วรรคที่ ๒๓

၁. ဧကာဓိပ္ပာယကထာဝဏ္ဏနာ

๑. อรรถกถาเอกาธิปปายกถา

၉၀၈. ဧက-သဒ္ဒေါ အညတ္ထောပိ ဟောတိ ‘‘ဣတ္ထေကေ အဘိဝဒန္တီ’’တိအာဒီသု ဝိယ, အညတ္တဉ္စေတ္ထ ရာဂါဓိပ္ပာယတော ဝေဒိတဗ္ဗံ, ပုထုဇ္ဇနဿ ပန သဆန္ဒရာဂပရိဘောဂဘာဝတော အာဟ ‘‘ရာဂါဓိပ္ပာယတော အညာဓိပ္ပာယောဝါတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. ကော ပန သော အညာဓိပ္ပာယောတိ? ကရုဏာဓိပ္ပာယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကရုဏာဓိပ္ပာယေန ဧကာဓိပ္ပာယော’’တိ. အယဉ္စ နယော ဣတ္ထိယာ ဇီဝိတရက္ခဏတ္ထံ ကာရုညေန မနောရထံ ပူရေန္တဿ ဗောဓိသတ္တဿ သံဝရဝိနာသော န ဟောတီတိ ဧဝံဝါဒိနံ ပရဝါဒိံ သန္ဓာယ ဝုတ္တော, ပဏိဓာနာဓိပ္ပာယဝါဒိနံ ပန သန္ဓာယ ‘‘ဧကော အဓိပ္ပာယောတိ ဧတ္ထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုတ္တမုခဒဿနာဓိပ္ပာယောပိ ဧတ္ထေဝ သင်္ဂဟံ ဂတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဧကတောဘာဝေတိ သဟဘာဝေ.

๙๐๘. คำว่า 'เอกะ' ย่อมมีในที่อื่นด้วย เช่นในคำว่า 'บางพวกกล่าวอย่างนี้' เป็นต้น และในที่นี้พึงทราบความต่างกันโดยความมุ่งหมายในราคะ แต่เพราะปุถุชนมีความเป็นผู้บริโภคด้วยฉันทราคะ ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นอันกล่าวแล้วว่า เป็นความมุ่งหมายอื่นจากความมุ่งหมายในราคะ' อนึ่ง ความมุ่งหมายอื่นนั้นคืออะไร? คือความมุ่งหมายในกรุณา เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เป็นเอกาธิปปายะด้วยความมุ่งหมายในกรุณา' และนัยนี้ท่านกล่าวหมายถึงปรวาทีผู้มีวาทะอย่างนี้ว่า 'การที่พระโพธิสัตว์บำเพ็ญความปรารถนาด้วยความกรุณาเพื่อรักษาชีวิตของสตรี ย่อมไม่เป็นการทำลายสังวร' ส่วนฝ่ายที่กล่าวถึงความมุ่งหมายในปณิธาน ท่านกล่าวคำว่า 'เอกะ อธิปปายะ ในที่นี้' เป็นต้น พึงทราบว่า แม้ความมุ่งหมายในการเห็นหน้าบุตรก็สงเคราะห์เข้าในที่นี้ด้วย คำว่า 'เอกโตภาเว' หมายถึงในความเป็นไปพร้อมกัน

ဧကာဓိပ္ပာယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องเอกาธิปปายกถา จบแล้ว

၃-၇. ဣဿရိယကာမကာရိကာကထာဝဏ္ဏနာ

๓-๗. การอธิบายเรื่องอิสสริยกามการิกากถา

၉၁၀-၉၁၄. ဣဿရိယေနာတိ [Pg.156] စိတ္တိဿရိယေန, န စေတောဝသိဘာဝေနာတိ အတ္ထော. ကာမကာရိကံ ယထိစ္ဆိတနိပ္ဖာဒနံ. ဣဿရိယကာမကာရိကာဟေတူတိ ဣဿရိယကာမကာရိဘာဝနိမိတ္တံ, တဿ နိဗ္ဗတ္တနတ္ထန္တိ အတ္ထော. မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိယာ ကရီယတီတိ မိစ္ဆာဘိနိဝေသေနေဝ ယာ ကာစိ ဒုက္ကရကာရိကာ ကရီယတီတိ အတ္ထော.

๙๑๐-๙๑๔. บทว่า ด้วยความเป็นใหญ่ หมายถึงด้วยความเป็นใหญ่แห่งจิต ไม่ใช่ด้วยความเป็นผู้มีใจเป็นอิสระ (เจโตวสีภาวะ) การกระทำตามความพอใจ คือการทำให้สำเร็จตามที่ปรารถนา บทว่า เพราะเหตุแห่งอิสสริยกามการิกา หมายถึงนิมิตแห่งความเป็นผู้กระทำตามความพอใจด้วยความเป็นใหญ่ อธิบายว่า เพื่อยังสิ่งนั้นให้เกิดขึ้น บทว่า กระทำด้วยมิจฉาทิฏฐิ อธิบายว่า การกระทำสิ่งที่ทำได้ยากใดๆ ย่อมกระทำด้วยความยึดมั่นผิดๆ (มิจฉาอภินิเวสน์) นั่นเอง

ဣဿရိယကာမကာရိကာကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องอิสสริยกามการิกากถา จบแล้ว

၈. ပတိရူပကထာဝဏ္ဏနာ

๘. การอธิบายเรื่องปฏิรูปกถา

၉၁၅-၉၁၆. မေတ္တာဒယော ဝိယာတိ ယထာ မေတ္တာ ကရုဏာ မုဒိတာ စ သိနေဟသဘာဝါပိ အရဉ္ဇနသဘာဝတ္တာ အသံကိလိဋ္ဌတ္တာ စ န ရာဂေါ, ဧဝံ ရာဂပတိရူပကော ကောစိ ဓမ္မော နတ္ထိ ဌပေတွာ မေတ္တာဒယော, အညစိတ္တဿ သိနိယှနာကာရော ရာဂဿေဝ ပဝတ္တိအာကာရောတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ရာဂမေဝ ဂဏှာတီ’’တိ. ဧဝံ ဒေါသေပီတိ ဧတ္ထ ဣဿာဒယော ဝိယ န ဒေါသော ဒေါသပတိရူပကော ကောစိ အတ္ထီတိ ဒေါသမေဝ ဂဏှာတီတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဌပေတွာ ဟိ ဣဿာဒယော အညစိတ္တဿ ဒုဿနာကာရော ဒေါသဿေဝ ပဝတ္တိအာကာရောတိ.

๙๑๕-๙๑๖. บทว่า เมตตาเป็นต้น เหมือนอย่างเมตตา กรุณา และมุทิตา แม้มีสภาพเป็นความรัก แต่เพราะมีสภาพไม่กำหนัดและไม่เศร้าหมอง จึงไม่เป็นราคะ ฉันใด ธรรมบางอย่างที่เป็นปฏิรูปแห่งราคะก็ไม่มี เว้นเมตตาเป็นต้นเสีย อธิบายว่า อาการที่รักใคร่ของจิตอื่น เป็นอาการที่เป็นไปของราคะนั่นเอง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมถือเอาราคะนั่นแหละ' แม้ในโทสะก็เหมือนกัน พึงประกอบความว่า เหมือนอย่างอิสสาเป็นต้นไม่เป็นโทสะ ธรรมบางอย่างที่เป็นปฏิรูปแห่งโทสะก็ไม่มี ย่อมถือเอาโทสะนั่นแหละ เพราะว่า เว้นอิสสาเป็นต้นเสีย อาการที่ประทุษร้ายของจิตอื่น เป็นอาการที่เป็นไปของโทสะนั่นเอง

ပတိရူပကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องปฏิรูปกถา จบแล้ว

၉. အပရိနိပ္ဖန္နကထာဝဏ္ဏနာ

๙. การอธิบายเรื่องอปริณิปผันนะ

၉၁၇-၉၁၈. အနိစ္စာဒိကော ဘာဝေါတိ အနိစ္စသင်္ခါရပဋိစ္စသမုပ္ပန္နတာဒိကော ဘာဝေါ ဓမ္မော ပကတိ ဧတဿာတိ အတ္ထော. ဒုက္ခညေဝ ပရိနိပ္ဖန္နန္တိ ‘‘ဒုက္ခသစ္စံ သန္ဓာယ ပုစ္ဆာ ကတာ, န ဒုက္ခတာမတ္တ’’န္တိ အယမတ္ထော ဝိညာယတိ ‘‘န ကေဝလဉှိ ပဌမသစ္စမေဝ ဒုက္ခ’’န္တိ ဝစနေန. တထာ သတိ ပရဝါဒိနာ စက္ခာယတနာဒီနံ အညေသဉ္စ တံသရိက္ခကာနံ ဓမ္မာနံ ပရိနိပ္ဖန္နတာ နာနုဇာနိတဗ္ဗာ သိယာ. ကသ္မာ? တေသမ္ပိ ဟိ ဒုက္ခသစ္စေန သင်္ဂဟော, န ဣတရသစ္စေဟိ. ယဉှိ သမုဒယသစ္စတော နိဗ္ဗတ္တံ, တံ နိပ္ပရိယာယတော ဒုက္ခသစ္စံ[Pg.157], ဣတရံ သင်္ခါရဒုက္ခတာယ ဒုက္ခန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘န ကေဝလဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ န ဟိ အနုပါဒိန္နာနီတိ ဣမိနာ စက္ခာယတနာဒီနံ သမုဒယသစ္စေန သင်္ဂဟာဘာဝမာဟ. လောကုတ္တရာနီတိ ဣမိနာ နိရောဓမဂ္ဂသစ္စေဟိ. ယဒိ ဧဝမေတ္ထ ယုတ္တိ ဝတ္တဗ္ဗာ, ကိမေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ? သဘာဝေါ ဟေသ ပရဝါဒိဝါဒဿ, ယဒိဒံ ပုဗ္ဗေနာပရမသံသန္ဒနံ. တထာ ဟိ သော ဝိညူဟိ ပဋိက္ခိတ္တော. တထာ စေဝ တံ အမှေဟိ တတ္ထ တတ္ထ ဝိဘာဝိတံ. ဧတန္တိ ‘‘ရူပံ အပရိနိပ္ဖန္နံ, ဒုက္ခညေဝ ပရိနိပ္ဖန္န’’န္တိ ယဒေတံ တယာ ဝုတ္တံ, ဧတံ နော ဝတ ရေ ဝတ္တဗ္ဗေ. ကသ္မာ? ရူပဿ စ ဒုက္ခတ္တာ. ရူပဉှိ အနိစ္စံ ဒုက္ခာဓိဋ္ဌာနဉ္စ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယဒနိစ္စံ တံ ဒုက္ခံ. သံခိတ္တေန ပဉ္စုပါဒါနက္ခန္ဓာ ဒုက္ခာ’’တိ စ.

๙๑๗-๙๑๘. บทว่า อนิจจาทิโก ภาโว อธิบายว่า ธรรมคือสภาพอันเป็นอนิจจะ สังขาร และปฏิจจสมุปปันนะเป็นต้น เป็นธรรมชาติของสิ่งนั้น บทว่า ทุกข์เท่านั้นเป็นปริณิปผันนะ ความนี้พึงทราบด้วยคำว่า 'มิใช่แต่เพียงปฐมสัจเท่านั้นที่เป็นทุกข์' ว่า 'คำถามนี้ทำขึ้นโดยอ้างถึงทุกขสัจ ไม่ใช่เพียงทุกขตาเท่านั้น' เมื่อเป็นเช่นนั้น ปรวาทีไม่พึงอนุญาตความเป็นปริณิปผันนะของจักขายตนะเป็นต้น และธรรมอื่นที่คล้ายกันเหล่านั้น เพราะเหตุไร? เพราะธรรมเหล่านั้นก็สงเคราะห์เข้าในทุกขสัจ ไม่ใช่ในสัจอื่น ธรรมใดเกิดจากสมุทยสัจ ธรรมนั้นเป็นทุกขสัจโดยนิปปริยาย ส่วนธรรมอื่นเป็นทุกข์โดยสังขารทุกข์ ท่านแสดงอรรถนี้โดยกล่าวคำมีอาทิว่า 'มิใช่แต่เพียง' ในคำนั้น บทว่า 'เพราะไม่ใช่ธรรมที่ถูกยึดครอง' (นะ หิ อนุปาทินนานิ) นี้ ท่านกล่าวเพื่อแสดงว่า จักขายตนะเป็นต้นไม่มีการสงเคราะห์ด้วยสมุทยสัจ บทว่า 'โลกุตตระ' นี้ ท่านกล่าวด้วยนิโรธสัจและมรรคสัจ ถ้าหากในที่นี้พึงกล่าวเหตุผล จะพึงกล่าวอะไรในที่นี้? เพราะว่านั่นเป็นธรรมชาติของวาทะของปรวาที คือการไม่เชื่อมโยงเบื้องต้นกับเบื้องปลายเข้าด้วยกัน เพราะเหตุนั้น วาทะของปรวาทีนั้นจึงถูกวิญญูชนปฏิเสธ และเราก็ได้แสดงวาทะนั้นให้กระจ่างไว้ในที่นั้นๆ แล้ว บทว่า เอตัง... ที่ท่านกล่าวว่า 'รูปเป็นอปริณิปผันนะ ทุกข์เท่านั้นเป็นปริณิปผันนะ' นั้น คำนั้นท่านไม่ควรกล่าวเลยนะท่าน เพราะเหตุไร? เพราะรูปเป็นทุกข์ด้วย เพราะรูปเป็นอนิจจะและเป็นที่ตั้งแห่งทุกข์ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'สิ่งใดไม่เที่ยง สิ่งนั้นเป็นทุกข์' และว่า 'โดยย่อ อุปาทานขันธ์ ๕ เป็นทุกข์'

အပရိနိပ္ဖန္နကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องอปริณิปผันนะ จบแล้ว

တေဝီသတိမဝဂ္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายเรื่องวรรคที่ ๒๓ จบแล้ว

ကထာဝတ္ထုပကရဏ-အနုဋီကာ သမတ္တာ.

อนุฎีกาพระคัมภีร์กถาวัตถุ จบแล้ว

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ယမကပကရဏ-အနုဋီကာ

อนุฎีกาพระคัมภีร์ยมก

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ

การอธิบายเรื่องการเริ่มต้นคัมภีร์

သင်္ခေပေနေဝါတိ [Pg.159] ဥဒ္ဒေသေနေဝ. ယံ ‘‘မာတိကာဌပန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မေသူတိ ခန္ဓာဒိဓမ္မေသု ကုသလာဒိဓမ္မေသု စ. အဝိပရီတတော ဂဟိတေသု ဓမ္မေသု မူလယမကာဒိဝသေန ပဝတ္တိယမာနာ ဒေသနာ ဝေနေယျာနံ နာနပ္ပကာရကောသလ္လာဝဟာ ပရိညာကိစ္စသာဓနီ စ ဟောတိ, န ဝိပရီတတောတိ အာဟ ‘‘ဝိပရီတဂ္ဂဟဏံ…ပေ… အာရဒ္ဓ’’န္တိ. ဧတေန ကထာဝတ္ထုပကရဏဒေသနာနန္တရံ ယမကပကရဏဒေသနာယ ကာရဏမာဟ. တတ္ထ ဝိပရီတဂ္ဂဟဏန္တိ ပုဂ္ဂလပရိဂ္ဂဟဏာဒိမိစ္ဆာဂါဟံ. ဓမ္မပုဂ္ဂလောကာသာဒိနိဿယာနန္တိ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ, သဗ္ဗေ တေ ကုသလမူလာ’’တိအာဒိနာ (ယမ. ၁.မူလယမက.၁) ဓမ္မေ, ‘‘ယဿ ရူပက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ (ယမ. ၁.ခန္ဓယမက.၅၀) ပုဂ္ဂလံ ‘‘ယတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ ဝေဒနာက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ (ယမ. ၁.ခန္ဓယမက.၅၁) ဩကာသံ နိဿာယ အာရဗ္ဘ ပဝတ္တာနံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ပုဂ္ဂလောကာသဥပ္ပာဒနိရောဓတဒုဘယပရိညာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. သန္နိဋ္ဌာနသံသယာနန္တိ ပါဠိဂတိပဋိဝစနသရူပဒဿနပဋိက္ခိပနပဋိသေဓနနယေဟိ ယထာပုစ္ဆိတဿ အတ္ထဿ နိစ္ဆယကရဏံ သန္နိဋ္ဌာနံ, တဒဘာဝတော သံသယနံ သံသယော. တေသံ သန္နိဋ္ဌာနသံသယာနံ.

บทว่า สังเขเปเนวะ คือโดยการยกหัวข้อขึ้นแสดงเท่านั้น ซึ่งเรียกว่า 'การตั้งมาติกา' บทว่า ธัมเมสุ คือในธรรมทั้งหลายมีขันธ์เป็นต้น และในธรรมทั้งหลายมีกุศลเป็นต้น การแสดงธรรมที่ดำเนินไปโดยมูลยมกเป็นต้น ในธรรมทั้งหลายที่ถูกถือเอาโดยไม่ผิดพลาด ย่อมนำมาซึ่งความเชี่ยวชาญหลายประการแก่ผู้ที่พึงแนะนำ และเป็นเครื่องสำเร็จกิจแห่งการกำหนดรู้ ไม่ใช่โดยผิดพลาด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'การถือเอาผิดพลาด...เป...เริ่มต้น' ด้วยเหตุนี้ ท่านจึงกล่าวเหตุแห่งการแสดงพระคัมภีร์ยมก ต่อจากการแสดงพระคัมภีร์กถาวัตถุ ในคำนั้น บทว่า วิปรีตัคคหณัง คือความยึดถือผิดมีอาทิคือการยึดถือว่าเป็นบุคคล บทว่า ธัมมปุคคโลกาสาทินิสสยานัง คือ (ธรรมที่ดำเนินไป) โดยอาศัยธรรม บุคคล และโอกาสเป็นต้น มีอาทิว่า 'ธรรมทั้งหลายที่เป็นกุศลทั้งหมดนั้น มีกุศลมูลเป็นมูล' ในธรรม, มีอาทิว่า 'รูปขันธ์ของบุคคลใดเกิดขึ้น เวทนาขันธ์ของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้น' ในบุคคล, มีอาทิว่า 'รูปขันธ์เกิดขึ้นในที่ใด เวทนาขันธ์ย่อมเกิดขึ้นในที่นั้น' ในโอกาส พึงทราบว่า ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ' สงเคราะห์การกำหนดรู้การเกิดขึ้น การดับ และทั้งสองอย่างของบุคคลและโอกาสเป็นต้น บทว่า สันนิฏฐานสังสัยานัง คือ การทำความตกลงใจในอรรถที่ถามตามนัยแห่งแนวทางพระบาลี การตอบ การแสดงลักษณะ การปฏิเสธ และการห้าม เป็นสันนิฏฐาน ความสงสัยเพราะไม่มีสันนิฏฐานนั้น เป็นสังสัย แห่งสันนิฏฐานและสังสัยเหล่านั้น

ကာမဉ္စေတ္ထ ဓမ္မပဋိဂ္ဂါဟကာနံ သံသယပုဗ္ဗကံ သန္နိဋ္ဌာနန္တိ ပဌမံ သံသယော ဝတ္တဗ္ဗော, ဒေသေန္တဿ ပန ဘဂဝတော သန္နိဋ္ဌာနပုဗ္ဗကော သံသယောတိ ဒဿနတ္ထံ အယံ ပဒါနုက္ကမော ကတော. သဗ္ဗဉှိ ပရိညေယျံ ဟတ္ထာမလကံ ဝိယ ပစ္စက္ခံ ကတွာ ဌိတဿ ဓမ္မသာမိနော န ကတ္ထစိ သံသယော, ဝိဿဇ္ဇေတုကာမတာယ ပန ဝိနေယျဇ္ဈာသယဂတံ သံသယံ ဒဿေန္တော သံသယိတဝသေန ပုစ္ဆံ ကရောတီတိ ဧဝံ ဝိဿဇ္ဇနပုစ္ဆနဝသေန န သန္နိဋ္ဌာနသံသယာ လဗ္ဘန္တီတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော, နိစ္ဆိတသံသယဓမ္မဝသေနေဝ ပနေတ္ထ သန္နိဋ္ဌာနသံသယာ [Pg.160] ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ကုသလေသု ကုသလာ နု ခေါ, န နု ခေါ ကုသလာတိ သန္ဒေဟာဘာဝတော’’တိအာဒိ. တေနေဝ စ ‘‘သန္နိဋ္ဌာနသံသယာန’’န္တိ, ‘‘သန္နိဋ္ဌာနသံသယဝသေနာ’’တိ စ ပဌမံ သန္နိဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏံ ကတံ.

อนึ่ง ในที่นี้ สันนิฏฐานของธรรมปฏิคคาหกะ (ผู้รับธรรม) มีสังสัยเป็นเบื้องหน้า จึงควรกล่าวสังสัยก่อน แต่ลำดับบทนี้ทำขึ้นเพื่อแสดงว่า สังสัยของพระผู้มีพระภาคผู้ทรงแสดงธรรม มีสันนิฏฐานเป็นเบื้องหน้า เพราะว่าพระธรรมสามีผู้ทรงดำรงอยู่โดยทำให้ธรรมที่ควรกำหนดรู้ทั้งหมดเป็นประจักษ์เหมือนผลมะขามป้อม ย่อมไม่มีสังสัยในที่ไหนๆ แต่เมื่อทรงประสงค์จะทรงวิสัชนา จึงทรงแสดงสังสัยที่อยู่ในอัธยาศัยของเวไนยบุคคล โดยทรงตั้งคำถามในลักษณะที่สงสัย ด้วยประการฉะนี้ อรรถนี้จึงแสดงว่า สันนิฏฐานและสังสัยย่อมไม่ได้โดยนัยแห่งการวิสัชนาและการตั้งคำถาม ในที่นี้ สันนิฏฐานและสังสัยพึงทราบโดยนัยแห่งธรรมที่วินิจฉัยแล้วและสงสัยแล้ว เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีความสงสัยว่า ในกุศลธรรมทั้งหลาย เป็นกุศลหรือหนอ ไม่เป็นกุศลหรือหนอ’ เป็นต้น และด้วยเหตุนั้น จึงมีการกล่าวถึงสันนิฏฐานก่อนในคำว่า ‘สันนิฏฐานสังสัยานัง’ และ ‘สันนิฏฐานสังสัยวเสนา’

တန္တိ ယမကပကရဏံ. တဿ ယေ သမယာဒယော ဝတ္တဗ္ဗာ, တေ ကထာဝတ္ထုပကရဏဒေသနာနန္တရော ဒေသနာသမယော, တာဝတိံသဘဝနမေဝ ဒေသနာဒေသော, ကုသလာကုသလမူလာဒိယမကာကာရေန ဒေသနာတိ ဝိဘာဂတော ‘‘သင်္ခေပေနေဝါ’’တိအာဒိဂါထာဟိ ဝိဘာဝိတာ နိမိတ္တေန သဒ္ဓိံ သံဝဏ္ဏနပဋိညာ စာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘သမယဒေသဒေသနာဝသေနာ’’တိအာဒိမာဟ. နိမိတ္တဉှေတံ ဣဓ သံဝဏ္ဏနာယ, ယဒိဒံ ကမာနုပ္ပတ္တိ အာဂတဘာရဝါဟိတာ စ ပဏ္ဍိတာနံ ပဏ္ဍိတကိစ္စဘာဝတော. တတ္ထ အနုပ္ပတ္တံ ဒဿေတွာတိ သမ္ဗန္ဓော.

คำว่า ตัง คือพระคัมภีร์ยมก สมัยเป็นต้นที่ควรกล่าวถึงของพระคัมภีร์นั้น คือสมัยแห่งการแสดงธรรมหลังจากที่ได้แสดงพระคัมภีร์กถาวัตถุแล้ว สถานที่แสดงธรรมคือภพดาวดึงส์ การแสดงธรรมโดยยมกมีกุศลอกุศลมูลเป็นต้น โดยการจำแนกดังนี้ ได้แสดงไว้พร้อมด้วยนิมิตและปฏิญญาแห่งการอธิบายด้วยคาถามีอาทิว่า ‘สังเขเปเนวะ’ เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า ‘โดยสมัย สถานที่ และการแสดงธรรม’ เพราะว่านิมิตในการอธิบายในที่นี้ คือการมาถึงตามลำดับ และการแบกรับภาระที่มาถึงแล้ว ซึ่งเป็นกิจของบัณฑิตทั้งหลาย ในคำนั้น พึงเชื่อมความว่า ‘แสดงสิ่งที่มาถึงแล้ว’

တတ္ထာတိ တသ္မိံ သမယာဒိဒဿနေ. ယမနံ ဥပရမနန္တိ ယမော မရဏန္တိ အာဟ ‘‘ဇာတိယာ သတိ မရဏံ ဟောတီတိ…ပေ… ဝိသယော’’တိ. တတ္ထ ယထာ ‘‘ဇာတိယာ သတိ မရဏံ ဟောတီ’’တိ ဇာတိ ယမဿ ဝိသယော, ဧဝံ ‘‘ဥပါဒါနက္ခန္ဓေသု သန္တေသု မရဏံ ဟောတီ’’တိ ဥပါဒါနက္ခန္ဓာ ယမဿ ဝိသယောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေ ဟိ မရဏဓမ္မိနောတိ. အနုပ္ပတ္တမရဏံယေဝ ကိဗ္ဗိသကာရိနံ ပုဂ္ဂလံ ယမပုရိသာ ဝိဝိဓာ ကမ္မကာရဏာ ကရောန္တိ, န အပ္ပတ္တမရဏန္တိ မရဏံ ယမဿ ဝိသယော ဝုတ္တော. အာဏာပဝတ္တိဋ္ဌာနန္တိ ဣဒံ ဝိသယ-သဒ္ဒဿ အတ္ထဝစနံ. ဒေသံ ဝါတိ ကာမာဒိဓာတုတ္တယဒေသံ သန္ဓာယာဟ. ဓာတုတ္တယိဿရော ဟိ မစ္စုရာဇာ. ပဉ္စာနန္တရိယာနိ အညသတ္ထာရုဒ္ဒေသော စ, တေန ဝါ သဒ္ဓိံ ပဉ္စ ဝေရာနိ ဆ အဘဗ္ဗဋ္ဌာနာနိ. အာဝတ္တာတိ ပဒက္ခိဏာဝတ္တာ. တနုရုဟာတိ လောမာ.

บทว่า ตัตถะ คือในการแสดงสมัยเป็นต้นนั้น บทว่า ยมะ คือการควบคุม การหยุดยั้ง คือความตาย จึงตรัสว่า ‘เมื่อมีการเกิด ความตายย่อมมี…เป็นต้น…เป็นวิสัย’ ในคำนั้น พึงประกอบความว่า เหมือนอย่าง ‘เมื่อมีการเกิด ความตายย่อมมี’ การเกิดเป็นวิสัยของยมะ ฉันใด ‘เมื่อมีอุปาทานขันธ์ทั้งหลาย ความตายย่อมมี’ อุปาทานขันธ์ทั้งหลายก็เป็นวิสัยของยมะ ฉันนั้น เพราะว่าอุปาทานขันธ์เหล่านั้นมีสภาพต้องตาย ยมทูตย่อมกระทำการลงโทษต่างๆ แก่บุคคลผู้ทำบาปเฉพาะเมื่อความตายมาถึงแล้วเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อความตายยังไม่มาถึง เพราะเหตุนั้น ความตายจึงถูกกล่าวว่าเป็นวิสัยของยมะ บทว่า อาณาปวัตติฏฐานัง นี้เป็นคำอธิบายอรรถของคำว่า วิสัย บทว่า เทสัง วา ตรัสโดยอ้างถึงธาตุ ๓ มีกามธาตุเป็นต้น เพราะว่าพญามัจจุราชเป็นใหญ่ในธาตุ ๓ อนันตริยกรรม ๕ อย่าง และการอุทเทส (การฝากตัวเป็นศิษย์) ศาสดาอื่น หรือพร้อมด้วยอนันตริยกรรม ๕ อย่างนั้น เวร ๕ อย่าง และอภัพฐาน ๖ อย่าง บทว่า อาวัตตา คือการเวียนขวา บทว่า ตนูรุหา คือขน

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว

၁. မူလယမကံ

๑. มูลยมก

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาอุทเทสวาระ

၁. ယမကသမူဟဿာတိ [Pg.161] မူလယမကာဒိကဿ ယမကသမူဟဿ. မူလယမကာဒယော ဟိ ပကရဏာပေက္ခာယ အဝယဝဘူတာပိ နိစ္စာဝယဝါပေက္ခာယ ယမကသမူဟောတိ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘တံသမူဟဿ စ သကလဿ ပကရဏဿာ’’တိ.

๑. บทว่า ยมกสมูหัสสะ คือ แห่งหมู่ยมก มีมูลยมกเป็นต้น เพราะว่ามูลยมกเป็นต้น แม้เป็นส่วนย่อยเมื่อเทียบกับปกรณ์ ก็ถูกเรียกว่าหมู่ยมกเมื่อเทียบกับส่วนย่อยที่แน่นอน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘แห่งหมู่ยมกนั้น และแห่งปกรณ์ทั้งหมด’

ကုသလာကုသလမူလဝိသေသာနန္တိ ဒုတိယပုစ္ဆာယ ဝုတ္တာနံ သံသယပဒသင်္ဂဟိတာနံ ကုသလသင်္ခါတာနံ, တထာ ပဌမပုစ္ဆာယ ဝုတ္တာနံ ကုသလမူလသင်္ခါတာနံ ဝိသေသာနံ အတ္ထယမကဘာဝဿ ဝုတ္တတ္တာတိ ယောဇနာ. ယထာ ဟိ ပဌမပုစ္ဆာယ ဝိသေသဝန္တဘာဝေန ဝုတ္တာယေဝ ကုသလဓမ္မာ ဒုတိယပုစ္ဆာယံ ဝိသေသဘာဝေန ဝုတ္တာ, ဧဝံ ပဌမပုစ္ဆာယံ ဝိသေသဘာဝေန ဝုတ္တာယေဝ ကုသလမူလဓမ္မာ ဒုတိယပုစ္ဆာယံ ဝိသေသဝန္တဘာဝေန ဝုတ္တာ. ဝတ္တုဝစနိစ္ဆာဝသေန ဟိ ဓမ္မာနံ ဝိသေသဝိသေသဝန္တတာဝိဘာဂါ ဟောန္တီတိ. ကုသလမူလကုသလဝိသေသေဟိ သံသယိတပဒသင်္ဂဟိတေဟိ ကုသလကုသလမူလာနံ ဝိသေသဝန္တာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ စ ဝိသေသဝန္တာပေက္ခဝိသေသဝသေန ပဌမော အတ္ထဝိကပ္ပော ဝုတ္တော, ဒုတိယော ပန ဝိသေသာပေက္ခဝိသေသဝန္တဝသေနာတိ အယမေတေသံ ဝိသေသော. တေနာဟ ‘‘ဉာတုံ ဣစ္ဆိတာနံ ဟီ’’တိအာဒိ.

บทว่า กุสลากุสลมูลวิเสสานัง เป็นการเชื่อมความว่า เพราะความเป็นอรรถยมกได้ถูกกล่าวไว้แล้ว แห่งธรรมที่ชื่อว่ากุศล ซึ่งถูกรวบรวมไว้ในบทที่สงสัย ที่กล่าวไว้ในคำถามที่สอง และแห่งความพิเศษของธรรมที่ชื่อว่ากุศลมูล ที่กล่าวไว้ในคำถามแรก เหมือนอย่างที่กุศลธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคำถามแรกโดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษ ก็ถูกกล่าวไว้ในคำถามที่สองโดยความเป็นความพิเศษ อย่างนี้แหละ กุศลมูลธรรมทั้งหลายที่กล่าวไว้ในคำถามแรกโดยความเป็นความพิเศษ ก็ถูกกล่าวไว้ในคำถามที่สองโดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษ เพราะว่าการแบ่งแยกความเป็นความพิเศษและธรรมที่มีความพิเศษของธรรมทั้งหลาย ย่อมมีได้ตามความประสงค์แห่งถ้อยคำของผู้กล่าว อธิบายว่า แห่งธรรมที่มีความพิเศษของกุศลและกุศลมูล ซึ่งถูกรวบรวมไว้ในบทที่สงสัย ด้วยความพิเศษของกุศลมูลและกุศล และในที่นี้ อรรถวิกัปแรกถูกกล่าวไว้โดยความเป็นความพิเศษที่อาศัยธรรมที่มีความพิเศษ ส่วนอรรถวิกัปที่สองถูกกล่าวไว้โดยความเป็นธรรมที่มีความพิเศษที่อาศัยความพิเศษ นี้คือความแตกต่างของอรรถวิกัปเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ก็แห่งธรรมที่พึงรู้’ เป็นต้น

တတ္ထ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတာနန္တိ ပုစ္ဆာယ ဝိသယဘူတာနန္တိ အတ္ထော. ဝိသေသာနန္တိ ကုသလကုသလမူလဝိသေသာနံ. ဝိသေသဝန္တာပေက္ခာနန္တိ ကုသလမူလကုသလသင်္ခါတေဟိ ဝိသေသဝန္တေဟိ သာပေက္ခာနံ. ဝိသေသဝတန္တိ ကုသလမူလကုသလာနံ. ဝိသေသာပေက္ခာနန္တိ ကုသလကုသလမူလဝိသေသေဟိ သာပေက္ခာနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ မူလယမကေ. ပဓာနဘာဝေါတိ ပဌမဝိကပ္ပေ တာဝ သံသယိတပ္ပဓာနတ္တာ ပုစ္ဆာယ ဝိသေသာနံ ပဓာနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေ ဟိ သံသယိတာနံ ဝိသေသဝန္တောတိ. ဒုတိယဝိကပ္ပေ ပန ဝိသေသာ နာမ ဝိသေသဝန္တာဓီနာတိ ဝိသေသဝန္တာနံ တတ္ထ ပဓာနဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဒွိန္နံ ပန ဧကဇ္ဈံ ပဓာနဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတိ. သတိ ဟိ အပ္ပဓာနေ ပဓာနံ နာမ သိယာ. တေနာဟ ‘‘ဧကေကာယ ပုစ္ဆာယ ဧကေကော ဧဝ အတ္ထော သင်္ဂဟိတော ဟောတီ’’တိ. ဧဝဉ္စေတံ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ, အညထာ ဝိနိစ္ဆိတဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေဟိ ဣဓ ပဓာနဘာဝေါ န ယုဇ္ဇတေဝါတိ. န ဓမ္မဝါစကောတိ န သဘာဝဓမ္မဝါစကော. သဘာဝဓမ္မောပိ [Pg.162] ဟိ အတ္ထောတိ ဝုစ္စတိ ‘‘ဂမ္ဘီရပညံ နိပုဏတ္ထဒဿိ’’န္တိအာဒီသု (သု. နိ. ၁၇၈). ‘‘ဟေတုဖလေ ဉာဏံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါ’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၇၂၀) အတ္ထ-သဒ္ဒဿ ဟေတုဖလဝါစကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အာဒိ-သဒ္ဒေနဿ ‘‘အတ္ထာဘိသမယာ’’တိအာဒီသု (သံ. နိ. ၁.၁၂၉) အာဂတာ ဟိတာဒိဝါစကတာ သင်္ဂယှတိ. တေနေဝါတိ ပါဠိအတ္ထဝါစကတ္တာ ဧဝ.

ในบทนั้น บทว่า 'ญาตุง อิจฉิตานัง' มีอรรถว่า แห่งธรรมทั้งหลายที่เป็นวิสัยของคำถาม. บทว่า 'วิเสสานัง' คือ แห่งความวิเศษทั้งหลายของกุศลและกุศลมูล. บทว่า 'วิเสสวันตาเปกขานัง' คือ แห่งธรรมที่เพ่งเล็งถึงธรรมที่มีความวิเศษที่ชื่อว่ากุศลมูลและกุศล. บทว่า 'วิเสสวตัง' คือ แห่งธรรมที่มีความวิเศษคือกุศลมูลและกุศล. บทว่า 'วิเสสาเปกขานัง' คือ แห่งธรรมที่เพ่งเล็งถึงความวิเศษของกุศลและกุศลมูล. บทว่า 'เอตถะ' คือ ในมูลยมกนี้. บทว่า 'ปธานภาโว' คือ ในวิกัปแรก พึงทราบความเป็นประธานแห่งความวิเศษของคำถาม เพราะความเป็นประธานแห่งธรรมที่สงสัยก่อน. ด้วยว่าธรรมเหล่านั้นเป็นธรรมที่มีความวิเศษแห่งธรรมที่สงสัย. ส่วนในวิกัปที่สอง พึงเห็นความเป็นประธานแห่งธรรมที่มีความวิเศษในวิกัปนั้น เพราะชื่อว่าความวิเศษย่อมเนื่องด้วยธรรมที่มีความวิเศษ. แต่ความเป็นประธานแห่งธรรมทั้งสองรวมกันย่อมไม่สมควร. เพราะเมื่อมีธรรมที่ไม่เป็นประธาน ธรรมที่เป็นประธานจึงจะมีได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในคำถามแต่ละข้อ อรรถแต่ละอย่างเท่านั้นย่อมถูกสงเคราะห์เข้า'. และพึงยอมรับข้อนี้อย่างนี้ มิฉะนั้น ความเป็นประธานในที่นี้ย่อมไม่สมควรเลย ด้วยความเป็นสภาวะที่พึงวินิจฉัยและพึงวิเศษ. บทว่า 'นะ ธัมมวาจโก' คือ ไม่เป็นเครื่องกล่าวสภาวธรรม. จริงอยู่ แม้สภาวธรรมท่านก็เรียกว่า อรรถ ในประโยคเป็นต้นว่า 'ผู้มีปัญญาอันลึกซึ้ง เห็นอรรถอันละเอียด' (สุ. นิ. 178). ในประโยคเป็นต้นว่า 'ญาณในผลของเหตุ เป็นอัตถปฏิสัมภิทา' (วิภงฺค. 720) พึงเห็นความเป็นเครื่องกล่าวถึงเหตุและผลของอรรถศัพท์. ด้วยอาทิศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ความเป็นเครื่องกล่าวถึงประโยชน์เป็นต้น ที่มาในประโยคเป็นต้นว่า 'การตรัสรู้อรรถ' (สํ. นิ. 1.129). บทว่า 'เตเนวะ' คือ เพราะความเป็นเครื่องกล่าวอรรถแห่งพระบาลีนั่นเอง.

တီဏိပိ ပဒါနီတိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေါ သမုစ္စယတ္ထော, သမုစ္စယော စ တုလျယောဂေ သိယာ. ကိံ နာမ-ပဒေန အနဝသေသတော ကုသလာဒီနံ သင်္ဂဟောတိ အာသင်္ကာယ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထမာဟ ‘‘တီဏိပိ…ပေ… သင်္ဂါဟကတ္တ’’န္တိ. တတ္ထ သင်္ဂါဟကတ္တမတ္တန္တိ မတ္တ-သဒ္ဒေါ ဝိသေသနိဝတ္တိအတ္ထောတိ. တေန နိဝတ္တိတံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘န နိရဝသေသသင်္ဂါဟကတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. န ဟိ ရူပံ နာမ-ပဒေန သင်္ဂယှတိ. ကုသလာဒိယေဝ နာမန္တိ နိယမော ဒဋ္ဌဗ္ဗော, န နာမံယေဝ ကုသလာဒီတိ ဣမမေဝ စ နိယမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ကုသလာဒီနံ သင်္ဂါဟကတ္တမတ္တမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ယဒိပိ နာမ-ပဒံ န နိရဝသေသကုသလာဒိသင်္ဂါဟကံ, ကုသလာဒိသင်္ဂါဟကံ ပန ဟောတိ, တဒတ္ထမေဝ စ တံ ဂဟိတန္တိ နာမဿ ကုသလတ္တိကပရိယာပန္နတာ ဝုတ္တာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကုသလာဒိ…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ.

บทว่า 'ตีณิปิ ปทานิ' ในบทนี้ ศัพท์ว่า 'ปิ' มีอรรถว่ารวบรวม และการรวบรวมย่อมมีได้ในการประกอบสิ่งที่เสมอกัน. เพื่อระงับความสงสัยว่า ด้วยนามศัพท์ ย่อมมีการสงเคราะห์กุศลเป็นต้นโดยไม่เหลือหรือ ท่านจึงกล่าวว่า 'แม้บททั้งสาม...เป... ความเป็นเครื่องสงเคราะห์'. ในบทนั้น บทว่า 'สังคาหกัตตมัตตัง' คือ มัตตศัพท์มีอรรถห้ามความวิเศษ. ท่านกล่าวว่า 'ไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์โดยไม่เหลือ' เพื่อแสดงความวิเศษที่ถูกห้ามด้วยมัตตศัพท์นั้น. จริงอยู่ รูปย่อมไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยนามศัพท์. พึงทราบข้อกำหนดว่า กุศลเป็นต้นนั่นแหละเป็นนาม ไม่ใช่นามนั่นแหละเป็นกุศลเป็นต้น และท่านกล่าวว่า 'กล่าวหมายถึงเพียงความเป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้นเท่านั้น' ก็เพื่อหมายถึงข้อกำหนดนี้เอง. แม้หากว่านามศัพท์จะไม่เป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้นโดยไม่เหลือ แต่ก็เป็นเครื่องสงเคราะห์กุศลเป็นต้น และนามศัพท์นั้นท่านก็ถือเอาเพื่ออรรถนั้นนั่นเอง ท่านเมื่อจะแสดงว่า นามถูกกล่าวว่านับเนื่องในกุศลติกะ จึงกล่าวว่า 'กุศลเป็นต้น...เป... ถูกกล่าวแล้ว'.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อุทเทสวารวรรณนาจบแล้ว.

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

นิทเทสวารวรรณนา.

၅၂. ဒုတိယယမကေတိ ဧကမူလယမကေ. ဧဝမိဓာပီတိ ယထာ ဧကမူလယမကေ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ’’ဣစ္စေဝ ပုစ္ဆာ အာရဒ္ဓါ, ဧဝံ ဣဓာပိ အညမညမူလယမကေပိ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ’’ဣစ္စေဝ ပုစ္ဆာ အာရဘိတဗ္ဗာ သိယာ. ကသ္မာ? ပုရိမယမက…ပေ… အပ္ပဝတ္တတ္တာတိ. ဣဒဉ္စ ဒုတိယယမကဿ တထာ အပ္ပဝတ္တတ္တာ ဝုတ္တံ, တတိယယမကံ ပန တထေဝ ပဝတ္တံ. ကေစီတိ ပဒကာရာ. တေ ဟိ ယထာ ပဌမဒုတိယယမကေသု ပုရိမပုစ္ဆာ ဧဝ ပရိဝတ္တနဝသေန ပစ္ဆိမပုစ္ဆာ ကတာတိ ပစ္ဆိမပုစ္ဆာယ ပုရိမပုစ္ဆာ သမာနာ ဌပေတွာ ပဋိလောမဘာဝံ, န တထာ အညမညယမကေ. တတ္ထ ဟိ ဒွေပိ ပုစ္ဆာ အညမညဝိသဒိသာ. ယဒိ တတ္ထာပိ ဒွီဟိပိ ပုစ္ဆာဟိ သဒိသာဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ[Pg.163], ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ’’တိ ပဌမပုစ္ဆာ အာရဘိတဗ္ဗာ, ပစ္ဆိမပုစ္ဆာ ဝါ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗာ သိယာ. ဧဝံ ပန အဝတွာ ပဌမဒုတိယယမကေသု ဝိယ ပုရိမပစ္ဆိမပုစ္ဆာ သဒိသာ အကတွာ တတိယယမကေ တာသံ ဝိသဒိသတာ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ’’တိ အနာရဒ္ဓတ္တာ, တသ္မာ ပဋိလောမပုစ္ဆာနုရူပါယ အနုလောမပုစ္ဆာယ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ဣမမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာတိ အပုစ္ဆိတွာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ.

๕๒. บทว่า 'ทุติยยมเก' คือ ในเอกมูลยมก. บทว่า 'เอวมิธาปิ' คือ เหมือนอย่างในเอกมูลยมก คำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' นั่นแหละถูกตั้งขึ้นฉันใด แม้ในอัญญมัญญมูลยมกนี้ คำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' นั่นแหละ ก็พึงถูกตั้งขึ้นฉันนั้น. เพราะเหตุไร? เพราะความไม่เป็นไปแห่งยมกก่อนๆ...เป... และคำนี้ท่านกล่าวเพราะความไม่เป็นไปอย่างนั้นแห่งยมกที่สอง ส่วนยมกที่สามย่อมเป็นไปอย่างนั้นนั่นแหละ. บทว่า 'เกจิ' คือ อาจารย์ผู้รจนาปทรูปสิทธิ. ด้วยว่าอาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า ในปฐมยมกและทุติยยมก คำถามหลังท่านทำเป็นคำถามหลังด้วยอำนาจการกลับคำถามแรกนั่นเอง คือยกเว้นความเป็นปฏิโลมเสียแล้ว คำถามหลังก็เสมอกับคำถามแรก แต่ในอัญญมัญญยมกไม่เป็นอย่างนั้น. ในอัญญมัญญยมกนั้น คำถามแม้ทั้งสองไม่เหมือนกันและกัน. หากในอัญญมัญญยมกนั้น คำถามทั้งสองพึงเป็นคำถามที่เหมือนกัน คำถามแรกว่า 'เย เกจิ กุสลา' ก็พึงถูกตั้งขึ้น หรือคำถามหลังพึงถูกกล่าวว่า 'ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีกุศลมูลเป็นมูลเดียวกัน'. แต่เมื่อไม่กล่าวอย่างนี้ และไม่ทำคำถามแรกและคำถามหลังให้เหมือนกันเหมือนในปฐมยมกและทุติยยมก แต่ในตติยยมก ความไม่เหมือนกันของคำถามเหล่านั้นมีอยู่ เพราะไม่ได้ตั้งคำถามว่า 'เย เกจิ กุสลา' ไว้ เพราะฉะนั้น คำถามอนุโลมพึงมีตามสมควรแก่คำถามปฏิโลม อาจารย์เหล่านั้นกล่าวว่า ท่านกล่าวหมายถึงอรรถนี้ว่า 'โดยไม่ถามว่า เย เกจิ กุสลา'.

အတ္ထဝသေနာတိ သမ္ဘဝန္တာနံ နိစ္ဆိတသံသယိတာနံ အတ္ထာနံ ဝသေန. တဒနုရူပါယာတိ တဿာ ပုရိမပုစ္ဆာယ အတ္ထတော ဗျဉ္ဇနတော စ အနုစ္ဆဝိကာယ. ပုရိမဉှိ အပေက္ခိတွာ ပစ္ဆိမာယ ဘဝိတဗ္ဗံ. တေနာတိ တသ္မာ. ယသ္မာ အနုလောမေ သံသယစ္ဆေဒေ ဇာတေပိ ပဋိလောမေ သံသယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယဒိ န ဥပ္ပဇ္ဇေယျ, ပဋိလောမပုစ္ဆာယ ပယောဇနမေဝ န သိယာ, တသ္မာ န ပစ္ဆိမပုစ္ဆာနုရူပါ ပုရိမပုစ္ဆာ, အထ ခေါ ဝုတ္တနယေန ပုရိမပုစ္ဆာနုရူပါ ပစ္ဆိမပုစ္ဆာ, တာယ စ အနုရူပတာယ အတ္ထာဒိဝသေန ဒွိန္နံ ပဒါနံ သမ္ဗန္ဓတ္တာ အတ္ထာဒိယမကတာ ဝုတ္တာ. ဒေသနာက္ကမတော စေတ္ထ အနုလောမပဋိလောမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ ‘‘ကုသလာ ကုသလမူလာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ကုသလမူလာ ကုသလာ’’တိ စ ဝုတ္တတ္တာ. သေသယမကေသုပိ ဧသေဝ နယော. ဝိသေသဝန္တဝိသေသ, ဝိသေသဝိသေသဝန္တဂ္ဂဟဏတော ဝါ ဣဓ အနုလောမပဋိလောမတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပဌမပုစ္ဆာယဉှိ ယေ ဓမ္မာ ဝိသေသဝန္တော, တေ နိစ္ဆယာဓိဋ္ဌာနေ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ ဓမ္မာ’’တိ ဝတွာ တေသု ယသ္မိံ ဝိသေသော သံသယာဓိဋ္ဌာနော, တံဒဿနတ္ထံ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ကုသလမူလာ’’တိ ပုစ္ဆာ ကတာ. ဒုတိယပုစ္ဆာယံ ပန တပ္ပဋိလောမတော ယေန ဝိသေသေန တေ ဝိသေသဝန္တော, တံ ဝိသေသံ သန္နိဋ္ဌာနံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ ဝါ ပန ကုသလမူလာ’’တိ ဝတွာ တေ ဝိသေသဝန္တေ သံသယာဓိဋ္ဌာနဘူတေ ဒဿေတုံ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ပုစ္ဆာ ကတာ. အနိယတဝတ္ထုကာ ဟိ သန္နိဋ္ဌာနသံသယာ အနေကဇ္ဈာသယတ္တာ သတ္တာနံ.

คำว่า "โดยอรรถ" คือ ด้วยอำนาจแห่งอรรถทั้งหลายที่เกิดขึ้น ที่แน่นอน และที่สงสัย. คำว่า "โดยสมควรแก่คำถามนั้น" คือ โดยความเหมาะสมแก่อรรถและพยัญชนะของคำถามก่อนนั้น. เพราะคำถามหลังพึงมีโดยเพ่งถึงคำถามก่อน. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะเหตุนั้น. เพราะเมื่อการตัดความสงสัยเกิดขึ้นแล้วในอนุโลม ความสงสัยก็ยังเกิดขึ้นได้ในปฏิโลม หากไม่เกิดขึ้น ประโยชน์ของปฏิโลมปัญหาก็จะไม่มี เพราะฉะนั้น คำถามก่อนจึงไม่สมควรแก่คำถามหลัง แต่คำถามหลังต่างหากที่สมควรแก่คำถามก่อนโดยนัยที่กล่าวแล้ว และเพราะความสมควรนั้น ท่านจึงกล่าวความเป็นยมกโดยอรรถเป็นต้นไว้ เพราะบททั้งสองมีความสัมพันธ์กันโดยอรรถเป็นต้น. อนึ่ง ในที่นี้ พึงทราบความเป็นอนุโลมและปฏิโลมโดยลำดับแห่งเทศนา เพราะท่านกล่าวว่า "กุศลทั้งหลายเป็นกุศลมูล" และกล่าวว่า "กุศลมูลทั้งหลายเป็นกุศล". แม้ในยมกที่เหลือ ก็นัยนี้เช่นกัน. หรือพึงทราบความเป็นอนุโลมและปฏิโลมในที่นี้ โดยการถือเอาธรรมที่มีวิเสสะ (ลักษณะพิเศษ) และตัววิเสสะ หรือโดยการถือเอาตัววิเสสะและธรรมที่มีวิเสสะ. จริงอยู่ ในคำถามแรก เมื่อจะแสดงธรรมทั้งหลายที่มีวิเสสะโดยทำให้เป็นที่ตั้งแห่งความตกลงใจ จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล" และเพื่อแสดงวิเสสะที่เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยในธรรมเหล่านั้น จึงตั้งคำถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลมูลหรือ". ส่วนในคำถามที่สอง โดยปฏิโลมจากคำถามแรกนั้น เมื่อจะแสดงวิเสสะที่ทำให้ธรรมเหล่านั้นมีวิเสสะ โดยทำให้วิเสสะนั้นเป็นข้อสันนิษฐาน จึงกล่าวว่า "หรือว่าธรรมเหล่าใดที่เป็นกุศลมูล" และเพื่อแสดงธรรมที่มีวิเสสะเหล่านั้นซึ่งเป็นที่ตั้งแห่งความสงสัย จึงตั้งคำถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ". เพราะข้อสันนิษฐานและความสงสัยมีวัตถุไม่แน่นอน เนื่องจากสัตว์ทั้งหลายมีอัธยาศัยต่างกัน.

ဣမိနာပိ ဗျဉ္ဇနေနာတိ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ ဣမိနာပိ ဝါကျေန. ဧဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ယေနာဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ, တမေဝါဓိပ္ပာယံ ဝိဝရတိ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ တေနေဝါတိ ကုသလဗျဉ္ဇနတ္ထဿ ကုသလမူလေန ဧကမူလဗျဉ္ဇနတ္ထဿ ဘိန္နတ္တာ ဧဝ. ဝိဿဇ္ဇနန္တိ ဝိဘဇနံ[Pg.164]. ဣတရထာတိ ကုသလမူလေန ဧကမူလဗျဉ္ဇနေန ပုစ္ဆာယ ကတာယ. တာနိ ဝစနာနီတိ ကုသလဝစနံ ကုသလမူလေန ဧကမူလဝစနဉ္စ. ကုသလစိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဝသေန စဿ အဗျာကတဒီပနတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဣမိနာပိ ဗျဉ္ဇနေန တဿေဝတ္ထဿ သမ္ဘဝတော’’တိ ဧတသ္မိံ ဝစနေ. ယေ ကေစိ ကုသလာ…ပေ… သမ္ဘဝတောတိ ဧတေန ကုသလာနံ ကုသလမူလေန ဧကမူလတာယ ဗျဘိစာရာဘာဝံ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘န ဟိ…ပေ… သန္တီ’’တိ. ဝုတ္တဗျဉ္ဇနတ္ထဿေဝ သမ္ဘဝတောတိ ဟိ ဣမိနာ အဝုတ္တဗျဉ္ဇနတ္ထဿ သမ္ဘဝါဘာဝဝစနေန သွာယမဓိပ္ပာယမတ္ထော ဝိဘာဝိတော. ယထာ ဟိ ကုသလမူလေန ဧကမူလဗျဉ္ဇနတ္ထော ကုသလဗျဉ္ဇနတ္ထံ ဗျဘိစရတိ, န ဧဝံ တံ ကုသလဗျဉ္ဇနတ္ထော. ကထံ ကတွာ စောဒနာ, ကထဉ္စ ကတွာ ပရိဟာရော? ကုသလမူလေန ဧကမူလာ ကုသလာ ဧဝါတိ စောဒနာ ကတာ, ကုသလမူလေန ဧကမူလာ ဧဝ ကုသလာတိ ပန ပရိဟာရော ပဝတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဒုတိယယမကေ ဝိယ အပုစ္ဆိတွာတိ ‘‘ယေ ကေစိ ကုသလာ’’တိ အပုစ္ဆိတွာ. ကုသလမူလေဟီတိ ကုသလေဟိ မူလေဟိ. တေတိ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ.

คำว่า "แม้ด้วยพยัญชนะนี้" คือ แม้ด้วยประโยคว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล". บทว่า "ไม่สามารถจะกล่าวอย่างนี้ได้" ท่านเปิดเผยอัธยาศัยนั้นเองที่กล่าวไว้ด้วยอัธยาศัยใด ด้วยบทว่า "ไม่จริง" เป็นต้น. ในคำนั้น บทว่า "เพราะเหตุนั้นนั่นเอง" คือ เพราะความที่อรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศล กับอรรถแห่งพยัญชนะว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล แตกต่างกันนั่นเอง. คำว่า "การวิสัชนา" คือ การจำแนก. คำว่า "โดยประการอื่น" คือ เมื่อตั้งคำถามด้วยพยัญชนะว่า "มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล". คำว่า "คำเหล่านั้น" คือ คำว่ากุศล และคำว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล. อนึ่ง พึงทราบการแสดงความเป็นอัพยากฤตของรูปนั้น โดยอำนาจแห่งรูปที่มีกุศลจิตเป็นสมุฏฐาน. คำว่า "ในที่นี้" คือ ในคำว่า "เพราะอรรถนั้นนั่นเองย่อมมีได้ แม้ด้วยพยัญชนะนี้". ด้วยคำว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล... ย่อมมีได้" นี้ ท่านแสดงความไม่มีความคลาดเคลื่อนแห่งความเป็นธรรมมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลของกุศลทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่จริง... มีอยู่". จริงอยู่ ด้วยคำที่กล่าวถึงความไม่มีอยู่แห่งอรรถของพยัญชนะที่ไม่ได้กล่าวไว้ว่า "เพราะอรรถของพยัญชนะที่กล่าวไว้แล้วเท่านั้นย่อมมีได้" นี้ อรรถที่เป็นอัธยาศัยนี้จึงเป็นอันท่านแสดงให้ชัดแจ้งแล้ว. เพราะว่า อรรถแห่งพยัญชนะว่ามีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล ย่อมคลาดเคลื่อนจากอรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศล แต่อรรถแห่งพยัญชนะว่ากุศลนั้น หาได้คลาดเคลื่อนอย่างนั้นไม่. การโจทก์ทำอย่างไร และการแก้ทำอย่างไร? พึงทราบว่า ท่านทำคำโจทก์ว่า "ธรรมที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล เป็นกุศลเท่านั้นหรือ?" ส่วนคำแก้ดำเนินไปว่า "ธรรมที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลเท่านั้น เป็นกุศล". คำว่า "โดยไม่ถามเหมือนในยมกที่สอง" คือ โดยไม่ถามว่า "ธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งที่เป็นกุศล". คำว่า "ด้วยกุศลมูลทั้งหลาย" คือ ด้วยมูลทั้งหลายที่เป็นกุศล. บทว่า "ธรรมเหล่านั้น" คือ ธรรมทั้งหลายที่มีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล.

ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ဣတိ-သဒ္ဒေါ အာဒိအတ္ထော ပကာရတ္ထော ဝါ. တေန ‘‘ကုသလမူလာနိ ဧကမူလာနိ စေဝ အညမညမူလာနိ စာ’’တိအာဒိပါဠိသေသံ ဒဿေတိ. ယံ သန္ဓာယ ‘‘ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတဗ္ဗံ ဘဝေယျာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟေဋ္ဌာတိ အနုလောမပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနေ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘မူလာနိ ယာနိ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တနယေန. တမ္ပီတိ ‘‘ကုသလမူလေနာ’’တိအာဒိ အဋ္ဌကထာဝစနမ္ပိ. တထာတိ တေန ပကာရေန, အနုလောမပုစ္ဆာယံ ဝိယ ဝိဿဇ္ဇနံ ကာတဗ္ဗံ ဘဝေယျာတိ ဣမိနာ ပကာရေနာတိ အတ္ထော. ယေန ကာရဏေန ‘‘န သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ကာရဏံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘အာမန္တာ’’ဣစ္စေဝ ဝိဿဇ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ပုစ္ဆာယံ ဝိယ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ ပုစ္ဆိတေပိ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနမေဝ လဗ္ဘတိ, န အနုလောမပုစ္ဆာယံ ဝိယ သရူပဒဿနဝိဿဇ္ဇနံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော. ယေ ဟိ ဓမ္မာ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ, န တေ ဓမ္မာ ကုသလမူလေန အညမညမူလာဝ. ယေ ပန ကုသလမူလေန အညမညမူလာ, တေ ကုသလမူလေန ဧကမူလာဝ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ…ပေ… ဝိဘာဂေါ ကာတဗ္ဗော ဘဝေယျာ’’တိ.

ในบทว่า "เกิดขึ้นพร้อมกัน" นี้ อิติสัพพ์มีอรรถว่า เป็นต้น หรือมีอรรถว่า ประการ. ด้วยอิติสัพพ์นั้น ท่านแสดงส่วนที่เหลือของบาลีว่า "กุศลมูลทั้งหลาย เป็นทั้งมีมูลเป็นอันเดียวกัน และเป็นทั้งมูลของกันและกัน" เป็นต้น. ซึ่งท่านหมายถึงจึงกล่าวว่า "พึงทำการวิสัชนาโดยนัยที่กล่าวไว้ข้างล่างนั่นเอง". ในคำนั้น คำว่า "ข้างล่าง" คือ ในการวิสัชนาอนุโลมปุจฉา. คำว่า "โดยนัยที่กล่าวแล้ว" คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า "มูลทั้งหลายเหล่าใดที่เกิดขึ้นพร้อมกัน" เป็นต้น. บทว่า "แม้คำนั้น" คือ แม้คำอรรถกถาว่า "ด้วยกุศลมูล" เป็นต้น. คำว่า "อย่างนั้น" คือ โดยประการนั้น อธิบายว่า โดยประการนี้ว่า "พึงทำการวิสัชนาเหมือนในอนุโลมปุจฉา". เพื่อแสดงเหตุที่ท่านกล่าวว่า "ไม่สามารถจะกล่าวได้" ท่านจึงกล่าวคำว่า "หรือว่าธรรมเหล่าใด" เป็นต้น. ในคำนั้น พึงมีการวิสัชนาว่า "ใช่" (อามันตา) เท่านั้น เพราะเมื่อถามว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลหรือ?" เหมือนในปุจฉาว่า "ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศลหรือ?" ก็ย่อมได้เพียงการวิสัชนาตอบรับเท่านั้น ไม่ใช่การวิสัชนาแสดงรูปธรรมโดยจำแนกเหมือนในอนุโลมปุจฉา เพราะไม่มีสิ่งที่พึงจำแนกแสดง. เพราะว่า ธรรมเหล่าใดมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นหาได้เป็นมูลของกันและกันกับกุศลมูลเท่านั้นไม่. ส่วนธรรมเหล่าใดเป็นมูลของกันและกันกับกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นย่อมมีมูลเป็นอันเดียวกันกับกุศลมูลแน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ไม่จริง... พึงทำการจำแนก".

တတ္ထ [Pg.165] ယေနာတိ ယေန အညမညမူလေသု ဧကမူလဿ အဘာဝေန. ယတ္ထာတိ ယသ္မိံ ဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒေ. အညမညမူလကတ္တာ ဧကမူလကတ္တာ စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒွိန္နံ ဒွိန္နဉှိ ဧကေကေန အညမညမူလကတ္တေ ဝုတ္တေ တေသံ ဧကေကေန ဧကမူလကတ္တမ္ပိ ဝုတ္တမေဝ ဟောတိ သမာနတ္ထော ဧကသဒ္ဒေါတိ ကတွာ. တေနေဝါဟ ‘‘ယတ္ထ ပန…ပေ… န ဧကမူလာနီ’’တိ. တယိဒံ မိစ္ဆာ, ဒွီသုပိ ဧကေကေန ဣတရဿ ဧကမူလကတ္တံ သမ္ဘဝတိ ဧဝါတိ. တေနာဟ ‘‘ဧတဿ ဂဟဏဿ နိဝါရဏတ္ထ’’န္တိအာဒိ. ‘‘ယေ ဓမ္မာ ကုသလမူလေန အညမညမူလာ, တေ ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေန္တေန ဣဓ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဒေန ယတ္ထ ဒွေ မူလာနိ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တတ္ထ ဧကေကေန ဣတရဿ ဧကမူလကတ္တံ ပကာသိတမေဝါတိ အာဟ ‘‘အာမန္တာတိ ဣမိနာဝ ဝိဿဇ္ဇနေန တံဂဟဏနိဝါရဏတော’’တိ. နိစ္ဆိတတ္တာတိ ဧတ္ထ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ တိဏ္ဏန္နံ တာဝ မူလာနံ နိစ္ဆိတံ ဟောတု အညမညေကမူလကတ္တံ, ဒွိန္နံ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘အညမညမူလာနံ ဟီ’’တိအာဒိ. သမာနမူလတာ ဧဝါတိ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘န အညမညသမာနမူလတာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန အညမညမူလာနံ သမာနမူလတာမတ္တဝစနိစ္ဆာယ ဧကမူလဂ္ဂဟဏံ, န တေသံ အညမညပစ္စယတာဝိသိဋ္ဌသမာနမူလတာဒဿနတ္ထန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ. ဒွိန္နံ မူလာနန္တိ ဒွိန္နံ ဧကမူလာနံ ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနံ. ယထာ တေသံ သမာနမူလတာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသု ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံမူလေဟိ အညေဟီတိ ဣတရမူလေဟိ မူလဒွယတော အညေဟိ သဟဇာတဓမ္မေဟိ.

ในคำนั้น คำว่า 'โดยเหตุใด' คือ โดยความไม่มีแห่งมูลอันเดียวกันในบรรดามูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน. คำว่า 'ในที่ใด' คือ ในจิตตุปบาทที่สัมปยุตด้วยญาณใด. มีอธิบายว่า 'เพราะความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน และเพราะความเป็นมูลอันเดียวกัน'. เพราะเมื่อกล่าวถึงความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันของธรรม ๒ อย่าง ด้วยมูลแต่ละอย่างแล้ว ความเป็นมูลอันเดียวกันของธรรมเหล่านั้นด้วยมูลแต่ละอย่าง ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้วนั่นเอง เพราะถือว่า 'เอกศัพท์' มีอรรถว่า 'เสมอเหมือนกัน'. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'แต่ในที่ใด... ไม่เป็นมูลอันเดียวกัน'. คำนั้นผิด เพราะความเป็นมูลอันเดียวกันของธรรมอย่างหนึ่งกับธรรมอีกอย่างหนึ่งในธรรมแม้ทั้ง ๒ อย่าง ย่อมเป็นไปได้แน่นอน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพื่อป้องกันการถือเอาอย่างนี้' เป็นต้น. เมื่อจะจำแนกเนื้อความนี้ว่า 'ธรรมเหล่าใดเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยกุศลมูล ธรรมเหล่านั้นเป็นมูลอันเดียวกันด้วยกุศลมูล' ในที่นี้ ด้วยบทว่า 'ใช่' (อามานตา) ท่านกล่าวว่า ในที่ใดมีมูล ๒ อย่างเกิดขึ้น ในที่นั้น ความเป็นมูลอันเดียวกันของมูลอย่างหนึ่งกับมูลอีกอย่างหนึ่ง ก็เป็นอันประกาศไว้แล้วนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'เพราะการวิสัชนาด้วยบทว่า ใช่ นี้เท่านั้น ย่อมเป็นการป้องกันการถือเอาอย่างนั้น'. ในคำว่า 'เพราะความแน่นอน' นี้ ความเป็นมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันและเป็นมูลอันเดียวกันของมูล ๓ อย่างที่เกิดขึ้นพร้อมกัน จงเป็นอันแน่นอนก่อน, แต่ของมูล ๒ อย่างเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'เพราะมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน' เป็นต้น. เพื่อจะแสดงอรรถที่ถูกห้ามด้วยการกำหนดว่า 'ความเป็นมูลเสมอกันเท่านั้น' จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ความเป็นมูลเสมอกันที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน'. ด้วยบทนั้น ท่านแสดงอรรถนี้ว่า การถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) เพื่อต้องการกล่าวเพียงความเป็นมูลเสมอกันของมูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกัน ไม่ใช่เพื่อแสดงความเป็นมูลเสมอกันที่พิเศษด้วยความเป็นปัจจัยแก่กันและกันของมูลเหล่านั้น. คำว่า 'ของมูล ๒ อย่าง' คือ ของมูลอันเดียวกัน ๒ อย่างที่เกิดขึ้นพร้อมกัน. เพื่อจะแสดงว่า ความเป็นมูลเสมอกันของมูลเหล่านั้นเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า 'เพราะในมูลเหล่านั้น' เป็นต้น. คำว่า 'ด้วยธรรมอื่นที่มีมูลนั้น' คือ ด้วยสหชาตธรรมอื่นจากมูลทั้งสองที่เป็นมูลอื่น.

ဣဒါနိ ယေန အဓိပ္ပာယေန ပဋိလောမေ ‘‘ကုသလာ’’ဣစ္စေဝ ပုစ္ဆာ ကတာ, န ‘‘ကုသလမူလေန ဧကမူလာ’’တိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘အညမညမူလတ္တေ ပန…ပေ… ကတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. န ဟိ ကုသလမူလေန အညမညမူလေသု ကိဉ္စိ ဧကမူလံ န ဟောတီတိ ဝုတ္တောဝါယမတ္ထော. မူလယုတ္တတမေဝ ဝဒတိ, န မူလေဟိ အယုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. အညထာ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိရုဇ္ဈေယျ. တေနေဝါတိ မူလယုတ္တတာယ ဧဝ ဝုစ္စမာနတ္တာ. ဥဘယတ္ထာပီတိ အညမညမူလာ ဧကမူလာတိ ဒွီသုပိ ပဒေသု. ‘‘ကုသလမူလေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကုသလမူလေန သမ္ပယုတ္တေနာတိ ဟိ အတ္ထော. ယဒိ ဥဘယမ္ပိ ဝစနံ မူလယုတ္တတမေဝ ဝဒတိ, အထ ကသ္မာ အနုလောမပုစ္ဆာယမေဝ ဧကမူလဂ္ဂဟဏံ ကတံ, န ပဋိလောမပုစ္ဆာယန္တိ ဥဘယတ္ထာပိ တံ ဂဟေတဗ္ဗံ န ဝါ ဂဟေတဗ္ဗံ. ဧဝဉှိ မူလေကမူလယမကဒေသနာဟိ အယံ အညမညယမကဒေသနာ သမာနရသာ သိယာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘တတ္ထာ’’တိအာဒိ.

บัดนี้ เพื่อจะแสดงอัธยาศัยที่ในปฏิโลมปุจฉา ท่านถามว่า 'กุสลา' (เป็นกุศล) เท่านั้น ไม่ถามว่า 'เป็นมูลอันเดียวกันด้วยกุศลมูล' จึงกล่าวว่า 'พึงทราบว่า (ถาม) ในความเป็นมูลซึ่งกันและกัน... เป็นต้น'. ก็อรรถนี้กล่าวไว้แล้วว่า ในบรรดามูลที่เป็นปัจจัยแก่กันและกันด้วยกุศลมูล ไม่มีอะไรที่ไม่เป็นมูลอันเดียวกัน. มีอธิบายว่า ท่านกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น ไม่ได้กล่าวว่าไม่ประกอบด้วยมูล. มิฉะนั้น ข้อความข้างต้นกับข้างปลายจะขัดแย้งกัน. ด้วยคำว่า 'เพราะเหตุนั้นนั่นเอง' คือ เพราะกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น. ในคำว่า 'แม้ในทั้งสอง' คือ ในบททั้งสองว่า 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' และ 'เป็นมูลอันเดียวกัน'. ที่กล่าวว่า 'ด้วยกุศลมูล' มีอรรถว่า 'ด้วยธรรมที่สัมปยุตด้วยกุศลมูล'. ถ้าคำทั้งสองกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไร ในอนุโลมปุจฉาจึงมีการถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) แต่ในปฏิโลมปุจฉาไม่มีการถือเอา? (ความจริง) ควรจะถือเอาในทั้งสองแห่ง หรือไม่ควรจะถือเอาเลย. เพราะว่า เมื่อเป็นเช่นนี้ การแสดงอัญญมัญญยมกนี้ จะมีรสเสมอกับการแสดงมูลยมกและเอกมูลยมก ท่านพิจารณาถึงการโต้แย้งนี้แล้ว จึงกล่าวว่า 'ในยมกนั้น' เป็นต้น.

တတ္ထ [Pg.166] တတ္ထာတိ တသ္မိံ အညမညယမကေ. ယဒိပိ ဧကမူလာ အညမညမူလာတိ ဣဒံ ပဒဒွယံ ဝုတ္တနယေန မူလယုတ္တတမေဝ ဝဒတိ, တထာပိ သာမညဝိသေသလက္ခဏေ အတ္ထေဝ ဘေဒေါတိ ဒဿေတုံ ‘‘မူလယောဂသာမညေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမူလကာနံ သမာနမူလတာ ဧကမူလတ္တန္တိ ဧကမူလဝစနံ တေသု အဝိသေသတော မူလသဗ္ဘာဝမတ္တံ ဝဒတိ, န အညမညမူလသဒ္ဒေါ ဝိယ မူလေသု လဗ္ဘမာနံ ဝိသေသံ, န စ သာမညေ နိစ္ဆယော ဝိသေသေ သံသယံ ဝိဓမတီတိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘မူလယောဂသာမညေ…ပေ… ပဝတ္တာ’’တိ ဣမိနာ. ဝိသေသေ ပန နိစ္ဆယော သာမညေ သံသယံ ဝိဓမန္တော ဧဝ ပဝတ္တတီတိ အာဟ ‘‘မူလယောဂဝိသေသေ ပန…ပေ… နိစ္ဆိတမေဝ ဟောတီ’’တိ. တသ္မာတိ ဝုတ္တဿေဝ တဿ ဟေတုဘာဝေန ပရာမသနံ, ဝိသေသနိစ္ဆယေနေဝ အဝိနာဘာဝတော, သာမညဿ နိစ္ဆိတတ္တာ တတ္ထ ဝါ သံသယာဘာဝတောတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဧကမူလာတိ ပုစ္ဆံ အကတွာ’’တိ. ကုသလဘာဝဒီပကံ န ဟောတီတိ ကုသလဘာဝဿေဝ ဒီပကံ န ဟောတိ တဒညဇာတိကဿပိ ဒီပနတော. တေနာဟ ‘‘ကုသလဘာဝေ သံသယသဗ္ဘာဝါ’’တိ. အညမညမူလဝစနန္တိ ကေဝလံ အညမညမူလဝစနန္တိ အဓိပ္ပာယော. ကုသလာဓိကာရဿ အနုဝတ္တမာနတ္တာတိ ဣမိနာ ‘‘သဗ္ဗေ တေ ဓမ္မာ ကုသလာ’’တိ ကုသလဂ္ဂဟဏေ ကာရဏမာဟ. ဧကမူလဂ္ဂဟဏေ ဟိ ပယောဇနာဘာဝေါ ဒဿိတော, ကုသလဿ ဝသေန စာယံ ဒေသနာတိ.

ในคำว่า 'ในที่นั้นๆ' คือ ในอัญญมัญญยมกนั้น. ถึงแม้บททั้งสองนี้คือ 'เป็นมูลอันเดียวกัน' และ 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' จะกล่าวถึงความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลเท่านั้นตามนัยที่กล่าวแล้วก็ตาม ถึงกระนั้น เพื่อจะแสดงว่ามีความต่างกันในอรรถที่เป็นลักษณะสาธารณะและลักษณะวิสามัญ จึงกล่าวว่า 'ในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยสาธารณะ' เป็นต้น. ความที่ธรรมมีมูลทั้งหลายมีมูลเสมอกัน ชื่อว่าความเป็นมูลอันเดียวกัน. คำว่า 'เป็นมูลอันเดียวกัน' นั้น กล่าวถึงเพียงความมีอยู่แห่งมูลในธรรมเหล่านั้นโดยไม่เจาะจง ไม่เหมือนคำว่า 'เป็นมูลซึ่งกันและกัน' ที่กล่าวถึงความพิเศษที่มีอยู่ในมูลทั้งหลาย. และความแน่นอนในลักษณะสาธารณะ ย่อมไม่กำจัดความสงสัยในลักษณะวิสามัญ ท่านจึงกล่าวอรรถนี้ด้วยคำว่า 'ในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยสาธารณะ... เป็นต้น'. ส่วนความแน่นอนในลักษณะวิสามัญ ย่อมดำเนินไปโดยกำจัดความสงสัยในลักษณะสาธารณะแน่นอน ท่านจึงกล่าวว่า 'ส่วนในความเป็นผู้ประกอบด้วยมูลโดยวิสามัญ... เป็นต้น ย่อมเป็นอันแน่นอนทีเดียว'. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' เป็นการอ้างถึงเหตุของสิ่งที่กล่าวมาแล้วนั้นเอง มีอรรถว่า เพราะไม่แยกจากความแน่นอนในลักษณะวิสามัญ เพราะความแน่นอนในลักษณะสาธารณะ หรือเพราะไม่มีความสงสัยในลักษณะสาธารณะนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'โดยไม่ถามว่า เป็นมูลอันเดียวกัน'. คำว่า 'ไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศล' คือ ไม่เป็นเครื่องแสดงความเป็นกุศลเท่านั้น เพราะแสดงแม้ธรรมที่มีชาติอื่นจากกุศลนั้นด้วย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะมีความสงสัยในความเป็นกุศล'. คำว่า 'คำว่าเป็นมูลซึ่งกันและกัน' มีอธิบายว่า 'คำว่าเป็นมูลซึ่งกันและกันเท่านั้น'. ด้วยคำว่า 'เพราะอธิการแห่งกุศลยังดำเนินอยู่' นี้ ท่านกล่าวเหตุในการถือเอากุศลในคำว่า 'ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดเป็นกุศล'. เพราะได้แสดงความไม่มีประโยชน์ในการถือเอาเอกมูล (มูลอันเดียวกัน) แล้ว และการแสดงนี้ก็เป็นไปตามอำนาจแห่งกุศล.

၅၃-၆၁. မူလနယေ ဝုတ္တေ ဧဝ အတ္ထေတိ မူလနယေ ဝုတ္တေ ဧဝ ကုသလာဒိဓမ္မေ. ကုသလာဒယော ဟိ သဘာဝဓမ္မာ ဣဓ ပါဠိအတ္ထတာယ အတ္ထောတိ ဝုတ္တော. ကုသလမူလဘာဝေန, မူလဿ ဝိသေသနေန, မူလယောဂဒီပနေန စ ပကာသေတုံ. ကုသလမူလဘူတာ မူလာ ကုသလမူလမူလာတိ သမာသယောဇနာ. မူလဝစနဉှိ နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏံ. အကုသလာဗျာကတာပိ မူလဓမ္မာ အတ္ထီတိ ကုသလမူလဘာဝေန မူလဓမ္မာ ဝိသေသိတာ. မူလဂ္ဂဟဏေန စ မူလဝန္တာနံ မူလယောဂေါ ဒီပိတော ဟောတိ. သမာနေန မူလေန, မူလဿ ဝိသေသနေန, မူလယောဂဒီပနေန စ ပကာသေတုံ ‘‘ဧကမူလမူလာ’’တိ, အညမညဿ မူလေန မူလဘာဝေန, မူလဿ ဝိသေသနေန, မူလယောဂဒီပနေန စ ပကာသေတုံ ‘‘အညမညမူလမူလာ’’တိ မူလမူလနယော ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ. တီသုပိ ယမကေသု ယထာဝုတ္တဝိသေသနမေဝေတ္ထ ပရိယာယန္တရံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๕๓-๖๑. เมื่อกล่าวถึงมูลนัยแล้ว บทว่า 'มีอยู่' (อัตถิ) คือ มีอยู่ในธรรมมีกุศลเป็นต้นในมูลนัยนั่นเอง. เพราะธรรมมีกุศลเป็นต้นเป็นสภาวธรรม ในที่นี้ท่านเรียกว่า 'อรรถ' (อัตถะ) โดยความเป็นเนื้อความแห่งบาลี. เพื่อจะประกาศด้วยความเป็นกุศลมูล ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล. มูลที่เป็นกุศลมูล ชื่อว่า 'กุศลมูลมูล' เป็นการเชื่อมคำแบบสมาส. เพราะคำว่า 'มูล' เป็นสาธารณะแก่ธรรมที่พึงละและธรรมที่พึงถือเอา. เพราะธรรมที่เป็นอกุศลและอัพยากฤตก็มีมูล ธรรมที่เป็นมูลจึงถูกจำแนกด้วยความเป็นกุศลมูล. และด้วยการถือเอาคำว่า 'มูล' การประกอบด้วยมูลของธรรมที่มีมูลย่อมเป็นอันแสดงไว้แล้ว. มีการเชื่อมความว่า มูลมูลนัย ท่านกล่าวไว้แล้ว เพื่อจะประกาศด้วยมูลที่เสมอกัน ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล ว่า 'เอกมูลมูล', เพื่อจะประกาศด้วยความเป็นมูลซึ่งกันและกัน ด้วยการวิเศษแห่งมูล และด้วยการแสดงการประกอบด้วยมูล ว่า 'อัญญมัญญมูลมูล'. แม้ในยมกทั้ง ๓ พึงเห็นว่า การวิเศษตามที่กล่าวมาแล้วนี้แหละ เป็นนัยอื่นในที่นี้.

မူလယောဂံ [Pg.167] ဒီပေတုန္တိ မူလယောဂမေဝ ပဓာနံ သာတိသယဉ္စ ကတွာ ဒီပေတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ယထာ ဟိ ကုသလာနိ မူလာနိ ဧတေသန္တိ ကုသလမူလကာနီတိ ဗာဟိရတ္ထသမာသေ မူလယောဂေါ ပဓာနဘာဝေန ဝုတ္တော ဟောတိ, န ဧဝံ ‘‘ကုသလသင်္ခါတာ မူလာ ကုသလမူလာ’’တိ ကေဝလံ, ‘‘ကုသလမူလမူလာ’’တိ သဝိသေသနံ ဝါ ဝုတ္တေ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနသမာသေ. တေနာဟ ‘‘အညပဒတ္ထ…ပေ… ဒီပေတု’’န္တိ. ဝုတ္တပ္ပကာရောဝါတိ ‘‘ကုသလမူလဘာဝေန မူလဿ ဝိသေသနေနာ’’တိအာဒိနာ မူလမူလနယေ စ, ‘‘အညပဒတ္ထသမာသန္တေန က-ကာရေနာ’’တိအာဒိနာ မူလကနယေ စ ဝုတ္တပ္ပကာရော ဧဝ. ဝစနပရိယာယော မူလမူလကနယေ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ယောဇေတဗ္ဗော.

บทว่า "เพื่อแสดงการประกอบด้วยมูล" มีอธิบายว่า "เพื่อแสดงการประกอบด้วยมูลนั่นแหละให้เป็นประธานและให้มีคุณวิเศษ" เหมือนอย่างที่ในสมาสที่มีอรรถภายนอกว่า "มูลทั้งหลายที่เป็นกุศลมีอยู่ในธรรมเหล่านี้" จึงชื่อว่า "กุสลามูลกะ" การประกอบด้วยมูลย่อมถูกกล่าวโดยความเป็นประธาน ไม่เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "มูลทั้งหลายที่นับว่าเป็นกุศล ชื่อว่า กุสลามูล" เท่านั้น หรือกล่าวว่า "กุสลามูลมูล" ที่มีวิเสสนะในสมาสที่มีอรรถของบทหลังเป็นประธาน เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เพื่อแสดงอรรถของบทอื่น...เป็นต้น" บทว่า "มีประเภทที่กล่าวมาแล้ว" หมายถึงประเภทที่กล่าวมาแล้วในนัยแห่งมูลมูลด้วยบทว่า "ด้วยความเป็นกุสลามูล ด้วยการจำแนกมูล" เป็นต้น และในนัยแห่งมูลกะด้วยบทว่า "ด้วยกะการันต์ที่เป็นสมาสที่มีอรรถของบทอื่น" เป็นต้น นัยแห่งคำ พึงประกอบเข้าด้วยกันในนัยแห่งมูลมูลกะ

၇၄-၈၅. န ဧကမူလဘာဝံ လဘမာနေဟီတိ အဗျာကတမူလေန န ဧကမူလကံ တထာဝတ္တဗ္ဗတံ လဘမာနေဟိ အဋ္ဌာရသအဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒါဟေတုကသမုဋ္ဌာနရူပနိဗ္ဗာနေဟိ ဧကတော အလဗ္ဘမာနတ္တာ. ယထာ ဟိ ယထာဝုတ္တစိတ္တုပ္ပာဒါဒယော ဟေတုပစ္စယဝိရဟိတာ အဟေတုကဝေါဟာရံ လဘန္တိ, န ဧဝံ သဟေတုကသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ. တေနာဟ ‘‘အဟေတုကဝေါဟာရရဟိတံ ကတွာ’’တိ. ဧတ္ထ စ ‘‘သဗ္ဗံ ရူပံ န ဟေတုကမေဝ, အဟေတုကမေဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ကိဉ္စာပိ သဟေတုကသမုဋ္ဌာနမ္ပိ ရူပံ အဟေတုကံ, ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော, ဝိပါကာဗျာကတာ ကိရိယာဗျာကတာ ဟေတူ သမ္ပယုတ္တကာနံ ခန္ဓာနံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၀၃) ပန ဝစနတော ဟေတုပစ္စယယောဂေန သဟေတုကသမုဋ္ဌာနဿ ရူပဿ အဟေတုကဝေါဟာရာဘာဝေါ ဝုတ္တော. ကေစိ ပန ‘‘အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတွာတိ သဟေတုကဝေါဟာရေန အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတွာတိ အတ္ထံ ဝတွာ အညထာ ‘အဟေတုကံ အဗျာကတံ အဗျာကတမူလေန ဧကမူလ’န္တိ န သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ ဝဒန္တိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဝုတ္တမေဝ အဟေတုကဝေါဟာရာဘာဝေန သဟေတုကတာပရိယာယဿ အတ္ထသိဒ္ဓတ္တာ. အပိစ ဟေတုပစ္စယသဗ္ဘာဝတော တဿ သဟေတုကတာပရိယာယော လဗ္ဘတေဝ. တေနာဟ ‘‘န ဝါ သဟေတုကဒုကေ ဝိယ…ပေ… အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတ’’န္တိ. ဧတ္ထ ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ဧကမူလကဒုကေ. ဟေတုပစ္စယယောဂါယောဂဝသေနာတိ ဟေတုပစ္စယေန ယောဂါယောဂဝသေန, ဟေတုပစ္စယဿ သဗ္ဘာဝါသဗ္ဘာဝဝသေနာတိ အတ္ထော. သဟေတုကဝေါဟာရမေဝ လဘတိ ပစ္စယဘူတဟေတုသဗ္ဘာဝတော.

๗๔-๘๕. บทว่า "ไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้มีมูลเป็นอันเดียวกัน" หมายถึงธรรมที่ไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้มีมูลเป็นอันเดียวกันกับอัพยากตมูล และไม่ถึงซึ่งความเป็นผู้พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะไม่พึงได้พร้อมกับจิตตุปบาท 18 ที่ไม่มีเหตุ รูปที่เกิดจากอเหตุ และนิพพาน เหมือนอย่างที่จิตตุปบาทเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว ปราศจากเหตุปัจจัย ย่อมได้ซึ่งอเหตุวโวหาร รูปที่เกิดจากสเหตุไม่เป็นอย่างนั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ทำให้ปราศจากอเหตุวโวหาร" และในที่นี้ เพราะกล่าวว่า "รูปทั้งหมดไม่เป็นสเหตุเท่านั้น เป็นอเหตุเท่านั้น" ถึงแม้รูปที่เกิดจากสเหตุก็เป็นอเหตุ แต่ด้วยคำว่า "อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรมด้วยเหตุปัจจัย, เหตุที่เป็นวิปากอัพยากฤตและกิริยาอัพยากฤต เป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลายที่สัมปยุต และรูปทั้งหลายที่เกิดจากจิตด้วยเหตุปัจจัย" (ปฏฺฐา. 1.1.403) จึงกล่าวความไม่มีอเหตุวโวหารของรูปที่เกิดจากสเหตุด้วยการประกอบด้วยเหตุปัจจัย แต่บางท่านกล่าวอรรถว่า "ทำให้เป็นอัพโพหาริกด้วยสเหตุวโวหาร" ในบทว่า "ทำให้เป็นอัพโพหาริก" และกล่าวว่า "มิฉะนั้น จะไม่สามารถกล่าวได้ว่า 'อเหตุอัพยากฤตมีมูลเป็นอันเดียวกันกับอัพยากตมูล'" สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ก็กล่าวไว้แล้วนั่นแหละ เพราะอรรถแห่งนัยของความเป็นสเหตุย่อมสำเร็จด้วยความไม่มีอเหตุวโวหาร อนึ่ง เพราะความมีอยู่ของเหตุปัจจัย นัยของความเป็นสเหตุของสิ่งนั้นย่อมพึงได้นั่นแหละ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "หรือไม่ได้ทำให้เป็นอัพโพหาริกเหมือนในสเหตุกทุกะ...เป็นต้น" บทว่า "ในที่นี้" หมายถึงในเอกมูลกทุกะนี้ บทว่า "โดยอาศัยการประกอบและไม่ประกอบด้วยเหตุปัจจัย" หมายถึงโดยอาศัยการประกอบและไม่ประกอบด้วยเหตุปัจจัย คือโดยอาศัยความมีอยู่และไม่มีอยู่ของเหตุปัจจัย ย่อมได้ซึ่งสเหตุวโวหารเท่านั้น เพราะความมีอยู่ของเหตุที่เป็นปัจจัย

အပရေ [Pg.168] ပန ဘဏန္တိ ‘‘သဟေတုကစိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ အဟေတုကံ အဗျာကတန္တိ ဣမိနာ ဝစနေန သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆန္တမ္ပိ သမူလကတ္တာ ‘အဗျာကတမူလေန န ဧကမူလ’န္တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, သတိပိ သမူလကတ္တေ နိပ္ပရိယာယေန သဟေတုကံ န ဟောတီတိ ‘အဗျာကတမူလေန ဧကမူလ’န္တိ စ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, တသ္မာ ‘အဟေတုကံ အဗျာကတံ အဗျာကတမူလေန န ဧကမူလံ, သဟေတုကံ အဗျာကတံ အဗျာကတမူလေန ဧကမူလ’န္တိ ဒွီသုပိ ပဒေသု အနဝရောဓတော အဗ္ဗောဟာရိကံ ကတွာတိ ဝုတ္တ’’န္တိ, တံ တေသံ မတိမတ္တံ ‘‘သဟေတုကအဗျာကတသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ အဗျာကတမူလေန ဧကမူလံ ဟောတီ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ တဿ ဧကမူလဘာဝဿ နိစ္ဆိတတ္တာ, တသ္မာ ဝုတ္တနယေနေဝ စေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

แต่คนอื่นกล่าวว่า “รูปที่เกิดจากจิตมีเหตุ เป็นอเหตุกอัพยากตะ แม้จะสงเคราะห์เข้าด้วยคำนี้ เพราะมีมูลร่วมกัน จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘ไม่เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ และแม้จะมีมูลร่วมกัน แต่โดยปรมัตถ์แล้วไม่เป็นสเหตุกะ จึงไม่สามารถกล่าวได้ว่า ‘เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘อเหตุกอัพยากตะไม่เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล, สเหตุกอัพยากตะเป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะไม่ถูกสงเคราะห์เข้าในบททั้งสอง จึงทำให้เป็นอัพโพหาริก” ความเห็นนั้นเป็นเพียงความเห็นของพวกเขาเท่านั้น เพราะในอรรถกถาได้วินิจฉัยความเป็นมูลเดียวกันของรูปที่เกิดจากสเหตุกอัพยากตะว่า ‘เป็นมูลเดียวกันกับอัพยากตมูล’ เพราะฉะนั้น พึงทราบอรรถในที่นี้โดยนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง

၈၆-၉၇. ကုသလာကုသလာဗျာကတရာသိတော နမနနာမနသင်္ခါတေန ဝိသေသေန အရူပဓမ္မာနံ ဂဟဏံ နိဒ္ဓါရဏံ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နာမာနံ နိဒ္ဓါရိတတ္တာ’’တိ. တေန တေသံ အဓိကဘာဝမာဟ ဝိညာယမာနမေဝ ပကရဏေန အပရိစ္ဆိန္နတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘အဟေတုကံ နာမံ သဟေတုကံ နာမ’’န္တိ ပါဌန္တရေ ကသ္မာ နာမဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ အာဟ ‘‘သုပါကဋဘာဝတ္ထ’’န္တိ, ပရိဗျတ္တံ ကတွာ ဝုတ္တေ ကိံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော.

๘๖-๙๗. การกำหนดธรรมอรูปด้วยลักษณะพิเศษคือการน้อมไปอันเป็นนาม จากกองกุศล อกุศล อัพยากตะ ชื่อว่าการกำหนด (นิทธารณะ) จึงกล่าวว่า “เพราะนามทั้งหลายถูกกำหนดแล้ว” ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวถึงความเป็นส่วนเกินของนามเหล่านั้น เพราะถูกรู้ได้ด้วยปกรณ์นั่นเองโดยไม่ถูกจำกัด ถ้าเป็นเช่นนั้น ในปาฐะอื่นว่า “นามอเหตุกะ นามสเหตุกะ” เหตุใดจึงมีการกล่าวถึงนาม? จึงกล่าวว่า “เพื่อให้ปรากฏชัดเจน” มีอธิบายว่า เมื่อกล่าวให้ชัดเจนแล้ว จะกล่าวอะไรอีก

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยนิทเทสวาร จบแล้ว

မူလယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยมูลยมก จบแล้ว

၂. ခန္ဓယမကံ

๒. ขันธยมก

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

๑. ปัญญัตติวาร

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาร

၂-၃. ခန္ဓယမကေ …ပေ… ပရိညာ စ ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဣဒံ ပဓာနဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗဒဿနံ. အဘိညေယျကထာ ဟိ အဘိဓမ္မော, သာ စ ယာဝဒေဝ ပရိညတ္တာတိ ပရိညာသု စ န ဝိနာ တီရဏပရိညာယ ပဟာနပရိညာ, တီရဏဉ္စ သမ္ပုဏ္ဏပရာနုဂ္ဂဟဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ ကာလပုဂ္ဂလောကာသဝိဘာဂမုခေန ခန္ဓာနံ ဝိသုံ သဟ စ ဥပ္ပာဒနိရောဓလက္ခဏပရိဂ္ဂဟဝသေန သာတိသယံ သမ္ဘဝတိ, နာညထာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဆသု ကာလဘေဒေသု…ပေ… ပရိညာ စ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ ပဓာနံ ဝတ္တဗ္ဗံ ဥဒ္ဓရတိ. တတ္ထ ပန ယထာ န တီရဏပရိညာယ ဝိနာ ပဟာနပရိညာ, ဧဝံ တီရဏပရိညာ ဝိနာ ဉာတပရိညာယ. သာ [Pg.169] စ သုတမယဉာဏမူလိကာတိ ဒေသနာကုသလော သတ္ထာ အနွယတော ဗျတိရေကတော စ သမုဒါယာဝယဝပဒတ္ထာဒိဝိဘာဂဒဿနမုခေန ခန္ဓေသု ပရိညာပ္ပဘေဒံ ပကာသေတုကာမော ‘‘ပဉ္စက္ခန္ဓာ’’တိအာဒိနာ ဒေသနံ အာရဘီတိ ဒဿေန္တော ‘‘တေ ပန ခန္ဓာ’’တိအာဒိမာဟ. ပဉ္စဟိ ပဒေဟီတိ ပဉ္စဟိ သမုဒါယပဒေဟိ.

๒-๓. ในขันธยมก ...เป็นต้น... และปริญญาพึงกล่าว นี้เป็นการแสดงสิ่งที่พึงกล่าวโดยความเป็นประธาน เพราะอภิธรรมเป็นเรื่องที่พึงรู้ยิ่ง และอภิธรรมนั้นก็มีเพียงเพื่อปริญญาเท่านั้น และในบรรดาปริญญาทั้งหลาย ปหานปริญญาจะไม่มีได้หากปราศจากตีรณปริญญา และตีรณะ (การพิจารณา) นั้น เมื่อมุ่งหมายถึงการอนุเคราะห์ผู้อื่นให้สมบูรณ์ ย่อมเป็นไปได้โดยยิ่งยวดด้วยการกำหนดลักษณะการเกิดขึ้นและการดับไปของขันธ์ทั้งหลาย โดยแยกกันและพร้อมกัน โดยอาศัยการจำแนกตามกาล บุคคล และโอกาส ไม่เป็นอย่างอื่น เมื่อแสดงอรรถนี้ จึงยกคำที่พึงกล่าวที่เป็นประธานขึ้นมาว่า “ในกาลทั้ง 6 ...เป็นต้น... และปริญญาพึงกล่าว” ในที่นั้น ปหานปริญญาจะไม่มีได้หากปราศจากตีรณปริญญาฉันใด ตีรณปริญญาก็จะไม่มีได้หากปราศจากญาตปริญญาฉันนั้น และญาตปริญญานั้นมีสุตมยญาณเป็นมูล เหตุนั้น พระศาสดาผู้ฉลาดในการแสดงธรรม เมื่อประสงค์จะประกาศประเภทแห่งปริญญาในขันธ์ทั้งหลาย โดยอาศัยการแสดงการจำแนกบทแห่งส่วนรวมและส่วนย่อยเป็นต้น โดยอนุโลมและปฏิโลม จึงทรงเริ่มแสดงธรรมด้วยคำว่า “ปัญจขันธ์” เป็นต้น ดังนี้ จึงตรัสคำว่า “ขันธ์เหล่านั้น” เป็นต้น ด้วยบท 5 บท คือ ด้วยบทแห่งส่วนรวม 5 บท

တတ္ထာတိ တေသု သမုဒါယာဝယဝပဒေသု. ဓမ္မောတိ ရုပ္ပနာဒိကော ဉေယျဓမ္မော. သမုဒါယပဒဿာတိ ရူပက္ခန္ဓာဒိသမုဒါယပဒဿ. ယဒိပိ အဝယဝဝိနိမုတ္တော ပရမတ္ထတော သမုဒါယော နာမ နတ္ထိ, ယထာ ပန အဝယဝေါ သမုဒါယော န ဟောတိ, ဧဝံ န သမုဒါယောပိ အဝယဝေါတိ သတိပိ သမုဒါယာဝယဝါနံ ဘေဒေ ဒွိန္နံ ပဒါနံ သမာနာဓိကရဏဘာဝတော အတ္ထေဝါဘေဒေါတိ ပဒဒွယဿ သမာနတ္ထတာယ သိယာ အာသင်္ကာတိ အာဟ ‘‘ဧတသ္မိံ သံသယဋ္ဌာနေ’’တိ. ‘‘စက္ခာယတနံ ရူပက္ခန္ဓဂဏနံ ဂစ္ဆတိ, ဝိညာဏက္ခန္ဓော တဇ္ဇာ မနောဝိညာဏဓာတူ’’တိအာဒီသု ဧကဒေသော သမုဒါယပဒတ္ထော ဝုတ္တော, ‘‘ယံ ကိဉ္စိ ရူပံ…ပေ… အယံ ဝုစ္စတိ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု (ဝိဘ. ၂) ပန သကလောတိ အာဟ ‘‘ရူပါဒိ…ပေ… အတ္ထော’’တိ. အဝယဝပဒါနဉ္စေတ္ထ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဝိသယာနံ သမာနာဓိကရဏတာယ သမုဒါယပဒတ္ထတာ ဝုတ္တာ, တတော ဧဝ သမုဒါယပဒါနမ္ပိ အဝယဝပဒတ္ထတာ. န ဟိ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗာနံ အတ္ထာနံ အစ္စန္တံ ဘေဒေါ အဘေဒေါ ဝါ ဣစ္ဆိတော, အထ ခေါ ဘေဒါဘေဒေါ, တသ္မာ အဘေဒဒဿနဝသေန ပဌမနယော ဝုတ္တော, ဘေဒဒဿနဝသေန ဒုတိယနယော. ယော ဟိ ရုပ္ပနာဒိသင်္ခါတော ရာသဋ္ဌော အဝယဝပဒေဟိ ရူပါဒိသဒ္ဒေဟိ စ ခန္ဓသဒ္ဒေန စ ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန ဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တော, သွာယံ အတ္ထတော ရာသိဘာဝေန အပေက္ခိတော ရုပ္ပနာဒိအတ္ထော ဧဝါတိ.

ในที่นั้น คือ ในบทแห่งส่วนรวมและส่วนย่อยเหล่านั้น ธรรม คือ ธรรมที่พึงรู้ มีการแตกสลายเป็นต้น ของบทแห่งส่วนรวม คือ ของบทแห่งส่วนรวมมีรูปขันธ์เป็นต้น ถึงแม้ว่าโดยปรมัตถ์แล้ว ส่วนรวมที่ปราศจากส่วนย่อยจะไม่มีอยู่ แต่ส่วนย่อยไม่เป็นส่วนรวมฉันใด ส่วนรวมก็ไม่เป็นส่วนย่อยฉันนั้น แม้จะมีการแยกกันของส่วนรวมและส่วนย่อย แต่เพราะบททั้งสองมีภาวะเป็นสมานาธิกรณ์กัน จึงมีความไม่ต่างกันอยู่ จึงอาจเกิดความสงสัยว่าบททั้งสองมีความหมายเดียวกัน จึงกล่าวว่า “ในที่ที่สงสัยนี้” ในประโยคว่า “จักขายตนะย่อมเข้าถึงการนับว่าเป็นรูปขันธ์, วิญญาณขันธ์คือมโนวิญญาณธาตุที่เกิดจากจักขายตนะนั้น” เป็นต้น ได้กล่าวถึงอรรถของบทแห่งส่วนรวมเพียงบางส่วน แต่ในประโยคว่า “รูปอย่างใดอย่างหนึ่ง ...เป็นต้น... นี้เรียกว่ารูปขันธ์” เป็นต้น (วิภังค์ 2) ได้กล่าวถึงทั้งหมด จึงกล่าวว่า “อรรถมีรูปเป็นต้น ...เป็นต้น...” ในที่นี้ อรรถของบทแห่งส่วนรวมถูกกล่าวโดยความเป็นสมานาธิกรณ์กันของบทแห่งส่วนย่อยซึ่งเป็นวิเสสนะและวิเสสยะ ด้วยเหตุนั้น อรรถของบทแห่งส่วนย่อยก็ถูกกล่าวโดยความเป็นสมานาธิกรณ์กันของบทแห่งส่วนรวมเช่นกัน แท้จริงแล้ว ไม่พึงประสงค์ความต่างกันโดยสิ้นเชิงหรือความไม่ต่างกันโดยสิ้นเชิงของอรรถที่เป็นวิเสสนะและวิเสสยะ แต่พึงประสงค์ความต่างกันและไม่ต่างกัน เพราะฉะนั้น นัยแรกจึงถูกกล่าวโดยการแสดงความไม่ต่างกัน นัยที่สองถูกกล่าวโดยการแสดงความต่างกัน อรรถแห่งกองที่ชื่อว่ามีการแตกสลายเป็นต้น ซึ่งถูกกล่าวโดยการจำแนกด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปศัพท์เป็นต้น และด้วยขันธศัพท์โดยความเป็นวิเสสนะและวิเสสยะนั้น โดยอรรถแล้วก็คืออรรถมีการแตกสลายเป็นต้นที่มุ่งหมายโดยความเป็นกองนั่นเอง.

ယထာ အဝယဝပဒေဟိ ဝုစ္စမာနောပိ သမုဒါယပဒဿ အတ္ထော ဟောတိ, ဧဝံ သမုဒါယပဒေဟိ ဝုစ္စမာနောပိ အဝယဝပဒဿ အတ္ထောတိ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ရူပဉ္စေဝ ရူပက္ခန္ဓော စ, ရူပက္ခန္ဓော ရူပန္တိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိနာ ပဒသောဓနာ ကတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ရူပါဒိအဝယဝပဒေဟိ…ပေ… ပဒသောဓနဝါရော ဝုတ္တော’’တိ. တတ္ထ ဧကစ္စဿ အဝယဝပဒဿ အညတ္ထ ဝုတ္တိယာ အဝယဝပဒတ္ထဿ သမုဒါယပဒတ္ထတာယ သိယာ အနေကန္တိကတာ, သမုဒါယပဒဿ ပန တံ နတ္ထီတိ သမုဒါယပဒတ္ထဿ အဝယဝပဒတ္ထတာယ ဗျဘိစာရာဘာဝေါ [Pg.170] ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ရူပန္တိ? အာမန္တာ’’တိ ပါဠိယာ ပကာသိတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပါဒိ…ပေ… ဒဿေတု’’န္တိ.

บทแห่งส่วนย่อยที่ถูกกล่าวก็เป็นอรรถของบทแห่งส่วนรวมฉันใด บทแห่งส่วนรวมที่ถูกกล่าวก็เป็นอรรถของบทแห่งส่วนย่อยฉันนั้น เมื่อแสดงว่ามีการชำระบทด้วยประโยคว่า “รูปขันธ์เป็นทั้งรูปและรูปขันธ์, รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่” เป็นต้น จึงกล่าวว่า “วาระแห่งการชำระบทถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น ...เป็นต้น...” ในที่นั้น เพราะบทแห่งส่วนย่อยบางบทมีการใช้ในที่อื่น อรรถของบทแห่งส่วนย่อยจึงอาจมีความไม่แน่นอนในการเป็นอรรถของบทแห่งส่วนรวม แต่บทแห่งส่วนรวมไม่มีความไม่แน่นอนนั้น จึงกล่าวว่า “เพื่อแสดงความไม่กำกวมของการเป็นอรรถของบทแห่งส่วนย่อยของอรรถแห่งบทแห่งส่วนรวมด้วยบาลีว่า ‘รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่’ ...เป็นต้น...”

‘‘ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု ခန္ဓတ္ထဿ ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဓာနဘူတဿ ခန္ဓပဒဿာ’’တိ. ဝေဒနာဒိဥပပဒတ္ထဿ စ သမ္ဘဝတော ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒီသု. ရူပါဝယဝပဒေန ဝုတ္တဿာတိ ရူပသင်္ခါတေန အဝယဝပဒေန ဝိသေသနဘာဝေန ဝုတ္တဿ ခန္ဓတ္ထဿ ရူပက္ခန္ဓဘာဝေါ ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ရူပန္တိ? အာမန္တာ’’တိ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ရူပက္ခန္ဓပဒေ. ပဓာနဘူတေန ဝိသေသိတဗ္ဗတ္တာ ခန္ဓာဝယဝပဒေန ဝုတ္တဿ ရုပ္ပနဋ္ဌဿ ကိံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိဘာဝေါ ဟောတီတိ ယောဇနာ. သမာနေ အဝယဝပဒါဘိဓေယျဘာဝေ အပ္ပဓာနေန ပဒေန ယော အတ္ထော ဝိညာယတိ, သော ကသ္မာ ပဓာနေန န ဝိညာယတီတိ အဓိပ္ပာယော. ခန္ဓာဝယဝပဒေန ဝုတ္တော ဓမ္မောတိ ရာသဋ္ဌမာဟ. တတ္ထ ကောစီတိ ရုပ္ပနဋ္ဌော. ကေနစိ သမုဒါယပဒေနာတိ ရူပက္ခန္ဓပဒေန, န ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိပဒေန. တေနာဟ ‘‘န သဗ္ဗော သဗ္ဗေနာ’’တိ. ဧသ နယော ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီသု. ရူပရူပက္ခန္ဓာဒိအဝယဝသမုဒါယပဒသောဓနမုခေန တတ္ထ စ စတုက္ခန္ဓဝသေန ပဝတ္တာ ပါဠိဂတိ ပဒသောဓနမူလစက္ကဝါရော. ဧဝဉ္စ ဒဿေန္တေနာတိ ဣမိနာ ယွာယံ ရူပါဒိအဝယဝပဒေဟိ ရူပက္ခန္ဓာဒိသမုဒါယပဒေဟိ စ ဒဿိတာကာရော အတ္ထဝိသေသော, တံ ပစ္စာမသတိ. ဝိသေသနဘာဝေါ ဘေဒကတာယ သာမညတော အဝစ္ဆေဒကတ္တာ, ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေါ အဘေဒယောဂေန ဘေဒန္တရတော အဝိစ္ဆိန္ဒိတဗ္ဗတ္တာ, သမာနာဓိကရဏဘာဝေါ တေသံ ဘေဒါဘေဒါနံ ဧကဝတ္ထုသန္နိဿယတ္တာ.

ในคำว่า “รูปขันธ์” เป็นต้น เพราะอรรถของขันธ์เป็นวิเสสยะ จึงกล่าวว่า “ของขันธบทที่เป็นประธาน” และเพราะอรรถของบทอุปบทมีเวทนาเป็นต้นเป็นไปได้ ในคำว่า “เวทนาขันธ์” เป็นต้น อรรถของขันธ์ที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยที่ชื่อว่ารูปโดยความเป็นวิเสสนะ ย่อมเป็นรูปขันธ์ ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “รูปขันธ์เป็นรูปใช่ไหม? ใช่” ในที่นั้น คือ ในรูปขันธบทนั้น การเชื่อมความคือ อรรถมีการแตกสลายที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยคือขันธ์ ซึ่งเป็นวิเสสยะที่เป็นประธาน ย่อมเป็นเวทนาขันธ์เป็นต้นใช่ไหม? มีอัธยาศัยว่า เมื่อมีภาวะที่บทแห่งส่วนย่อยพึงแสดงได้เท่ากัน อรรถใดที่ถูกรู้ด้วยบทที่ไม่เป็นประธาน อรรถนั้นเหตุใดจึงไม่ถูกรู้ด้วยบทที่เป็นประธาน? ธรรมที่ถูกกล่าวด้วยบทแห่งส่วนย่อยคือขันธ์ หมายถึงอรรถแห่งกอง ในที่นั้น บางอย่างคืออรรถมีการแตกสลาย ด้วยบทแห่งส่วนรวมบางบท คือ ด้วยรูปขันธบท ไม่ใช่ด้วยเวทนาขันธบทเป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ทั้งหมดด้วยทั้งหมด” นัยนี้พึงทราบในเวทนาขันธ์เป็นต้น วาระแห่งการชำระบทที่เป็นมูลจักร คือ การดำเนินไปของบาลีที่เกิดขึ้นในที่นั้นโดยอาศัยขันธ์ 4 โดยอาศัยการชำระบทแห่งส่วนย่อยและส่วนรวมมีรูปและรูปขันธ์เป็นต้น เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมหมายถึงอรรถพิเศษที่มีลักษณะที่แสดงด้วยบทแห่งส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น และด้วยบทแห่งส่วนรวมมีรูปขันธ์เป็นต้น ความเป็นวิเสสนะคือการจำแนกโดยทั่วไปด้วยการทำให้ต่างกัน ความเป็นวิเสสยะคือการไม่ถูกตัดขาดจากความต่างกันอื่นด้วยการประกอบเข้ากับความไม่ต่างกัน ความเป็นสมานาธิกรณ์คือการอาศัยวัตถุเดียวกันของความต่างกันและไม่ต่างกันเหล่านั้น.

တေနာတိ ယထာဝုတ္တေန ဝိသေသနဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေန. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သမာနာဓိကရဏေ. တေနာတိ ဝါ သမာနာဓိကရဏဘာဝေန. ဧတ္ထာတိ ရူပက္ခန္ဓပဒေ. ယထာ နီလုပ္ပလပဒေ ဥပ္ပလဝိသေသနဘူတံ နီလံ ဝိသိဋ္ဌမေဝ ဟောတိ, န ယံ ကိဉ္စိ, ဧဝမိဓာပိ ခန္ဓဝိသေသနဘူတံ ရူပမ္ပိ ဝိသိဋ္ဌမေဝ သိယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကိံ ခန္ဓတော…ပေ… ဟောတီ’’တိ အာဟ. တထာ ‘‘ရူပဉ္စ တံ ခန္ဓော စာ’’တိ သမာနာဓိကရဏဘာဝေနေဝ ယံ ရူပံ, သော ခန္ဓော. ယော ခန္ဓော, တံ ရူပန္တိ အယမ္ပိ အာပန္နော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗေဝ…ပေ… ဝိသေသိတဗ္ဗာ’’တိ. ဝိသေသနေန စ နာမ နိဒ္ဓါရိတရူပေန ဘဝိတဗ္ဗံ အဝစ္ဆေဒကတ္တာ, န အနိဒ္ဓါရိတရူပေနာတိ အာဟ ‘‘ကိံ ပန တ’’န္တိအာဒိ, တဿေဝ ဂဟိတတ္တာ န ပိယရူပသာတရူပဿာတိ အဓိပ္ပာယော. န [Pg.171] ဟိ တံ ခန္ဓဝိသေသနဘာဝေန ဂဟိတံ, ဝိဿဇ္ဇနံ ကတံ တဿေဝါတိ ယောဇနာ. န ခန္ဓတော အညံ ရူပံ အတ္ထီတိ ဣဒံ ရုပ္ပနဋ္ဌော ရူပန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ, န ဟိ သော ခန္ဓဝိနိမုတ္တော အတ္ထိ. တေနေဝါတိ ယထာဝုတ္တရူပဿ ခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ အဘာဝေနေဝ. ‘‘ပိယရူပံ သာတရူပံ, ဒဿေန္တေနပ္ပက’’န္တိ စ အာဒီသု အတဒတ္ထဿ ရူပသဒ္ဒဿ လဗ္ဘမာနတ္တာ ‘‘တေန ရူပသဒ္ဒေနာ’’တိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တံ. ဝုစ္စမာနံ ဘူတုပါဒါယမ္ပိ ဘေဒံ ဓမ္မဇာတံ. သုဒ္ဓေနာတိ ကေဝလေန, ရူပသဒ္ဒေန ဝိနာပီတိ အတ္ထော. တယိဒံ ပကရဏာဒိအဝစ္ဆိန္နတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, သမာနာဓိကရဏတံ ဝါ. ယော ဟိ ရူပသဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏော ခန္ဓသဒ္ဒေါ, တေန ယထာဝုတ္တရူပသဒ္ဒေန ဝိယ တဒတ္ထော ဝုစ္စတေဝ. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ. ယဒိပိ ယထာဝုတ္တံ ရူပံ ခန္ဓော ဧဝ စ, ခန္ဓော ပန န ရူပမေဝါတိ အာဟ ‘‘န စ သဗ္ဗေ…ပေ… ဝိသေသိတဗ္ဗာ’’တိ. တေနေဝါတိ အရူပသဘာဝဿ ခန္ဓဿ အတ္ထိဘာဝေနေဝ. တေတိ ခန္ဓာ. ဝိဘဇိတဗ္ဗာတိ ‘‘ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ခန္ဓော စေဝ ရူပက္ခန္ဓော စ, အဝသေသာ ခန္ဓာ န ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ဝိဘာဂေန ဒဿေတဗ္ဗာ.

ด้วยบทว่า เตนะ (นั้น) คือด้วยภาวะแห่งวิเสสนะและวิเสสิตัพพะตามที่กล่าวแล้ว. ด้วยบทว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือในสมานาธิกรณ์นี้. หรือด้วยบทว่า เตนะ (นั้น) คือด้วยภาวะแห่งสมานาธิกรณ์. ด้วยบทว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือในบทว่า รูปขันธ์. เหมือนในบทว่า นีลุปปละ (อุบลเขียว) บทว่า นีละ (เขียว) ซึ่งเป็นวิเสสนะของอุบล ย่อมเป็นวิเสสนะที่วิเศษ (จำเพาะ) เท่านั้น ไม่ใช่สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ฉันใด รูปซึ่งเป็นวิเสสนะของขันธ์ในที่นี้ก็พึงเป็นวิเสสนะที่วิเศษ (จำเพาะ) เท่านั้น ฉันนั้น ท่านจึงแสดงว่า ‘อะไรเป็นขันธ์...เป็น’ อนึ่ง บทว่า ‘รูปด้วย ขันธ์ด้วย’ นี้ ก็ด้วยภาวะแห่งสมานาธิกรณ์นั่นเอง รูปใด ขันธ์นั้น ขันธ์ใด รูปนั้น นี้ก็ถึงพร้อมแล้ว ท่านจึงกล่าวว่า ‘ทั้งหมด...พึงถูกวิเสสนะวิเสสิต’ อนึ่ง วิเสสนะชื่อว่าพึงเป็นรูปที่กำหนดแล้ว เพราะเป็นเครื่องกำหนดหมาย ไม่ใช่รูปที่ยังไม่กำหนด ท่านจึงกล่าวว่า ‘ก็อะไรเล่า’ เป็นต้น มีอธิบายว่า เพราะถือเอาสิ่งนั้นนั่นเอง ไม่ใช่รูปที่น่ารักน่าพอใจ เพราะสิ่งนั้นไม่ได้ถูกถือเอาโดยภาวะแห่งวิเสสนะของขันธ์ การวิสัชนาจึงทำแก่สิ่งนั้นนั่นเอง ดังนี้คือการประกอบความ. บทว่า ‘รูปอื่นจากขันธ์ไม่มี’ นี้ กล่าวโดยทำความว่า รูปคืออรรถว่าย่อมแตกสลาย เพราะรูปนั้นไม่พ้นจากขันธ์. ด้วยบทว่า เตเนวะ (นั้นเทียว) คือด้วยภาวะที่รูปที่กล่าวแล้วไม่พ้นจากขันธ์นั่นเอง. ในบทว่า ‘รูปที่น่ารักน่าพอใจ แสดงโดยน้อย’ เป็นต้น เพราะได้รูปศัพท์ที่มีอรรถไม่ใช่อย่างนั้น จึงกล่าววิเสสนะว่า ‘ด้วยรูปศัพท์นั้น’. ธรรมชาติที่กล่าวแล้ว แม้เป็นความต่างกันแห่งภูตูปาทายะ. ด้วยบทว่า สุทเธนะ (บริสุทธิ์) คือด้วยเพียงอย่างเดียว มีอรรถว่า แม้ไม่มีรูปศัพท์. คำนี้กล่าวหมายถึงภาวะที่ถูกจำกัดด้วยปกรณ์เป็นต้น หรือภาวะแห่งสมานาธิกรณ์. ก็ขันธศัพท์ใดเป็นสมานาธิกรณ์กับรูปศัพท์ อรรถนั้นย่อมถูกกล่าวด้วยขันธศัพท์นั้น เหมือนด้วยรูปศัพท์ที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ขันธ์คือรูปขันธ์’. ถึงแม้รูปที่กล่าวแล้วเป็นขันธ์นั่นเอง แต่ขันธ์ไม่ใช่รูปเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘และทั้งหมด...พึงถูกวิเสสนะวิเสสิต’. ด้วยบทว่า เตเนวะ (นั้นเทียว) คือด้วยภาวะที่ขันธ์มีสภาพเป็นอรูปมีอยู่. บทว่า เต (เหล่านั้น) คือขันธ์ทั้งหลาย. ด้วยบทว่า วิภชิตัพพา (พึงจำแนก) คือพึงแสดงโดยการจำแนกโดยยกบทว่า ‘ขันธ์คือรูปขันธ์’ ขึ้นมาว่า ‘รูปขันธ์เป็นขันธ์ด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย ขันธ์ที่เหลือไม่ใช่รูปขันธ์’ เป็นต้น.

ခန္ဓာနံ ရူပဝိသေသန…ပေ… သံသယော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ကိံ ခန္ဓတော အညာပိ ဝေဒနာ အတ္ထိ, ယတော ဝိနိဝတ္တာ ဝေဒနာ ခန္ဓဝိသေသနံ ဟောတိ, သဗ္ဗေ စ ခန္ဓာ ကိံ ခန္ဓဝိသေသနဘူတာယ ဝေဒနာယ ဝိသေသိတဗ္ဗာတိ ဧဝံ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ကေစီတိ အနုဘဝနာဒိပ္ပကာရာ. ကေနစိ ဝိသေသနေနာတိ ဝေဒနာဒိနာ ဝိသေသနေန.

ในบทว่า ‘ความสงสัยย่อมมีในวิเสสนะของรูปแห่งขันธ์’ เป็นต้นนี้ พึงทราบการประกอบความอย่างนี้ว่า ‘เวทนาอื่นจากขันธ์ก็มีอยู่หรือ เพราะเวทนาที่เว้นจากขันธ์ย่อมเป็นวิเสสนะของขันธ์ และขันธ์ทั้งหมดพึงถูกวิเสสนะวิเสสิตด้วยเวทนาซึ่งเป็นวิเสสนะของขันธ์หรือ’. ด้วยบทว่า เกจิ (บางพวก) คือประเภทแห่งการเสวยเป็นต้น. ด้วยบทว่า เกนจิ วิเสเสนะ (ด้วยวิเสสนะบางอย่าง) คือด้วยวิเสสนะมีเวทนาเป็นต้น.

ဧတ္ထ စ ရူပါဒိပဏ္ဏတ္တိ ခန္ဓပဏ္ဏတ္တိ စ ‘‘ရူပံ ခန္ဓော, ခန္ဓာ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ ဝိသုံ သဟ စ ရုပ္ပနာဒိကေ အတ္ထေ ပဝတ္တမာနာ ကဒါစိ အဝယဝဘူတေ ပဝတ္တတိ, ကဒါစိ သမုဒါယဘူတေ, တဿာ ပန တထာ ပဝတ္တနာကာရေ နိဒ္ဓါရိတေ ယသ္မာ ရူပါဒိက္ခန္ဓာ ပဒတော အတ္ထတော စ ဝိသောဓိတာ နာမ ဟောန္တိ တဗ္ဗိသယကင်္ခါပနောဒနတော, တသ္မာ ‘‘ရူပက္ခန္ဓော ရူပဉ္စေဝ ရူပက္ခန္ဓော စ, ရူပက္ခန္ဓော ရူပန္တိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန ပဌမဝါရေန ရူပါဒိအဝယဝပဒေဟိ အဝယဝတ္ထော ဝိယ သမုဒါယတ္ထောပိ ဝုစ္စတိ, တထာ သမုဒါယပဒေဟိပီတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော. ‘‘ရူပံ ရူပက္ခန္ဓော, ခန္ဓာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန ပန ဒုတိယဝါရေန ဝိသေသဝါစီ ဝိယ ရူပါဒိအဝယဝပဒေဟိ သာမညဘူတေနပိ တံတံဝိသိဋ္ဌေန ခန္ဓာဝယဝပဒေန သော [Pg.172] သော ဧဝ သမုဒါယတ္ထော ဝုစ္စတိ, န သဗ္ဗောတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော. ခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ ယထာဓိပ္ပေတဿ အဘာဝါ ယဒိပိ ခန္ဓောယေဝ ရူပံ, သော ပန န သဗ္ဗော ရူပံ, အထ ခေါ တဒေကဒေသော, တထာ ဝေဒနာဒယောပီတိ အယမတ္ထော ‘‘ရူပံ ခန္ဓော, ခန္ဓာ ရူပ’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန တတိယဝါရေန ဒဿိတော. ‘‘ရူပံ ခန္ဓော, ခန္ဓာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တေန ပန စတုတ္ထဝါရေန ‘‘ရူပံ ခန္ဓော’’တိ ရူပဿ ခန္ဓဘာဝေ နိစ္ဆိတေ ခန္ဓော နာမာယံ န ကေဝလံ ရူပမေဝ, အထ ခေါ ဝေဒနာဒိ စာတိ ဝေဒနာဒီနမ္ပိ ခန္ဓဘာဝပ္ပကာသနေ န သဗ္ဗေ ခန္ဓာ ဝေဒနာဒိဝိသေသဝန္တော, ကေစိဒေဝ ပန တေန တေန ဝိသေသေန တထာ ဝုစ္စန္တီတိ အယမတ္ထော ဒဿိတော. ဧဝံ ဒဿေန္တီ စေသာ ပါဠိ ခန္ဓာနံ ယထာဝုတ္တပဏ္ဏတ္တိသောဓနမုခေန သရူပါဝဓာရဏာယ သံဝတ္တတိ, တဉ္စ တေသံ ယာဝဒေဝ ဥပ္ပာဒါဒိနိစ္ဆယတ္ထန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံ ယေသံ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ.

ในที่นี้ บัญญัติมีรูปเป็นต้นและบัญญัติขันธ์ที่ดำเนินไปในอรรถมีการแตกสลายเป็นต้น ทั้งโดยต่างหากและโดยพร้อมกัน โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือรูปขันธ์’ เป็นต้น บางครั้งย่อมดำเนินไปในภาวะที่เป็นส่วนย่อย บางครั้งย่อมดำเนินไปในภาวะที่เป็นส่วนรวม ก็เมื่ออาการที่บัญญัตินั้นดำเนินไปอย่างนั้นถูกกำหนดแล้ว เพราะรูปขันธ์เป็นต้นชื่อว่าถูกชำระให้บริสุทธิ์แล้วทั้งโดยบทและโดยอรรถ เพราะขจัดความสงสัยในเรื่องนั้นได้ เพราะฉะนั้น อรรถว่าส่วนรวมก็ย่อมถูกกล่าวด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น เหมือนอรรถว่าส่วนย่อย โดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่หนึ่งมี ‘รูปขันธ์เป็นรูปด้วย เป็นรูปขันธ์ด้วย, รูปขันธ์เป็นรูปหรือ? ใช่’ เป็นต้น อรรถนี้แสดงแล้วว่า ‘แม้ด้วยบทส่วนรวมก็เช่นกัน’. ส่วนโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สอง โดยนัยมี ‘รูปคือรูปขันธ์, ขันธ์คือเวทนาขันธ์’ เป็นต้น อรรถว่าส่วนรวมนั้นๆ เท่านั้นย่อมถูกกล่าวด้วยบทส่วนย่อยของขันธ์ที่จำเพาะนั้นๆ แม้เป็นสามัญญะด้วยบทส่วนย่อยมีรูปเป็นต้น เหมือนคำที่แสดงวิเสสนะ ไม่ใช่ทั้งหมด อรรถนี้แสดงแล้ว. เพราะไม่มีสิ่งที่พ้นจากขันธ์ตามที่ประสงค์ ถึงแม้รูปเป็นขันธ์นั่นเอง แต่ขันธ์นั้นไม่ใช่รูปทั้งหมด หากแต่เป็นส่วนหนึ่งเท่านั้น เวทนาเป็นต้นก็เช่นกัน อรรถนี้แสดงแล้วโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สาม โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือรูป’ เป็นต้น. ส่วนโดยนัยที่ดำเนินไปโดยวาระที่สี่ โดยนัยมี ‘รูปคือขันธ์, ขันธ์คือเวทนาขันธ์’ เป็นต้น เมื่อภาวะที่รูปเป็นขันธ์ถูกกำหนดแล้วโดยบทว่า ‘รูปคือขันธ์’ ขันธ์นี้ชื่อว่าไม่ใช่เพียงรูปเท่านั้น หากแต่เป็นเวทนาเป็นต้นด้วย ดังนี้ ในการประกาศภาวะที่เวทนาเป็นต้นเป็นขันธ์ ขันธ์ทั้งหมดไม่ได้มีวิเสสนะมีเวทนาเป็นต้น แต่บางส่วนเท่านั้นที่ถูกกล่าวอย่างนั้นด้วยวิเสสนะนั้นๆ อรรถนี้แสดงแล้ว. ก็พระบาลีนี้เมื่อแสดงอย่างนี้ ย่อมเป็นไปเพื่อกำหนดสภาวะของขันธ์ทั้งหลายโดยอาศัยการชำระบัญญัติที่กล่าวแล้ว และสิ่งนั้นย่อมเป็นไปเพื่อประโยชน์แก่การกำหนดการเกิดขึ้นเป็นต้นของขันธ์เหล่านั้นเท่านั้น ท่านจึงแสดงว่า ‘อย่างนี้ของเหล่าใด...พึงทราบ’.

ဧကဒေသေပိ သမုဒါယဝေါဟာရော ဒိဿတိ ယထာ ပဋော ဒဍ္ဎော, သမုဒ္ဒေါ ဒိဋ္ဌောတိ အာဟ ‘‘စက္ကာဝယဝဘာဝတော စက္ကာနီတိ ယမကာနိ ဝုတ္တာနီ’’တိ. ဗန္ဓိတွာတိ ယမကဘာဝေန ဗန္ဓိတွာ, ယမကမူလဘာဝေနေဝ ဝါ. မူလဘာဝေန ဂဟဏံ သမ္ဗန္ဓဘာဝေါ, တံသမ္ဗန္ဓတာ စ မူလပဒါဒီနံ နာဘိအာဒိသဒိသတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. အပုဗ္ဗဿ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝတော နယိဓ ဒေသနာ မဏ္ဍလဘာဝေနေဝ သမ္ဗဇ္ဈတီတိ အာဟ ‘‘န မဏ္ဍလဘာဝေန သမ္ဗဇ္ဈနတော’’တိ. ယဒိပိ ရူပက္ခန္ဓမူလကေ အပုဗ္ဗံ နတ္ထိ, ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒိမူလကေသု ပန သညာဒိမုခေန ဒေသနပ္ပဝတ္တိယံ အပုဗ္ဗဝသေနေဝ ဂတော သိယာ မဏ္ဍလဘာဝေန သမ္ဗန္ဓော, န တထာ ပါဌော ပဝတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဝေဒနာက္ခန္ဓ…ပေ… သမ္ဗန္ဓေနာ’’တိ. ပစ္ဆိမဿ ပုရိမေန အသမ္ဗဇ္ဈနမေဝ ဟိ ဟေဋ္ဌိမသောဓနံ. သုဒ္ဓက္ခန္ဓလာဘမတ္တမေဝ ဂဟေတွာတိ ‘‘ခန္ဓာ ရူပ’’န္တိ ဧတ္ထ ခန္ဓာတိ ခန္ဓသဒ္ဒေန လဗ္ဘမာနံ ရူပါဒီဟိ အသမ္မိဿံ ခန္ဓဋ္ဌမတ္တမေဝ ဥဒ္ဒေသဝသေန ဂဟေတွာ. ယဒိပိ ဥဒ္ဒေသေ ခန္ဓဝိသေသနံ ရူပါဒိ ‘‘ခန္ဓာ ရူပ’’န္တိ သုဒ္ဓရူပါဒိမတ္တမေဝ ဂဟိတံ, တထာပိ ဝိသေသရဟိတဿ သာမညဿ အဘာဝတော တတ္ထ သုဒ္ဓရူပါဒိမတ္တတာယ အဋ္ဌတွာ. ခန္ဓဝိသေသနဘာဝသင်္ခါတန္တိ ယထာဓိဂတံ ခန္ဓာနံ ဝိသေသနဘာဝေန ကထိတံ ရုပ္ပနာဒိကံ ဝိသေသနတ္ထံ ဒဿေတုံ. ကေဝလမေဝ တံ အဂ္ဂဏှန္တော ခန္ဓသဒ္ဒေန သဟ ယောဇေတွာ…ပေ… ဝိဘတ္တတ္တာ သုဒ္ဓက္ခန္ဓဝါရောတိ ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ.

แม้ในส่วนเดียวก็ย่อมปรากฏโวหารว่าส่วนรวม เหมือน ‘ผ้าถูกเผา, เห็นทะเล’ ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะความเป็นส่วนประกอบของจักร จึงเรียกว่า จักรทั้งหลาย (คือยมกทั้งหลาย)’. ด้วยบทว่า พันธิตวา (ผูกแล้ว) คือผูกแล้วโดยภาวะแห่งยมก หรือด้วยภาวะแห่งยมกมูลนั่นเอง. การถือเอาโดยภาวะแห่งมูลเป็นภาวะแห่งความสัมพันธ์ และความสัมพันธ์นั้นพึงเห็นว่าเหมือนความเหมือนกับดุมล้อเป็นต้นของบทมูลเป็นต้น. เพราะไม่มีสิ่งที่ยังไม่เคยมีที่ควรกล่าว การแสดงในที่นี้จึงไม่สัมพันธ์กันโดยภาวะแห่งมณฑล ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่สัมพันธ์กันโดยภาวะแห่งมณฑล’. ถึงแม้ในมูลแห่งรูปขันธ์ไม่มีสิ่งที่ยังไม่เคยมี แต่ในการดำเนินไปแห่งการแสดงโดยอาศัยสัญญาเป็นต้นในมูลแห่งเวทนาขันธ์เป็นต้น ความสัมพันธ์โดยภาวะแห่งมณฑลพึงเป็นไปโดยอำนาจแห่งสิ่งที่ยังไม่เคยมี แต่พระบาลีไม่ได้ดำเนินไปอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘ด้วยความสัมพันธ์แห่งเวทนาขันธ์...’. การที่บทหลังไม่สัมพันธ์กับบทหน้าเท่านั้นแลเป็นการชำระเบื้องต่ำ. ด้วยบทว่า สุทฺธกฺขนฺธลาภมตฺตเมว คเหตฺวา (ถือเอาเพียงการได้ขันธ์บริสุทธิ์เท่านั้น) คือในบทว่า ‘ขันธ์คือรูป’ นี้ ถือเอาเพียงอรรถว่าขันธ์เท่านั้นที่ได้ด้วยขันธศัพท์ ไม่ปะปนกับรูปเป็นต้น โดยเป็นอุทเทส. ถึงแม้ในอุทเทส วิเสสนะของขันธ์มีรูปเป็นต้น โดยบทว่า ‘ขันธ์คือรูป’ ถือเอาเพียงรูปเป็นต้นที่บริสุทธิ์เท่านั้น ถึงกระนั้น เพราะไม่มีสามัญลักษณะที่ปราศจากวิเสสลักษณะ จึงไม่ตั้งอยู่ในภาวะที่เป็นเพียงรูปที่บริสุทธิ์เป็นต้นในที่นั้น. ที่เรียกว่า ภาวะที่เป็นวิเสสนะของขันธ์ คือเพื่อแสดงอรรถแห่งวิเสสนะมีการสลายไปเป็นต้นที่กล่าวโดยภาวะแห่งวิเสสนะของขันธ์ที่ได้มาแล้ว. การประกอบความคือ ‘เมื่อไม่ถือเอาสิ่งนั้นเพียงอย่างเดียว แต่ประกอบกับขันธศัพท์...เพราะถูกจำแนกแล้ว จึงเรียกว่า สุทธขันธวาระ’.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายอุทเทสวาระจบแล้ว.

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

๑. ปัญญัตติวาระ

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายนิทเทสวาระ

၂၆. ဧဝံ [Pg.173] ဝုတ္တန္တိ ဧဝံ ဒွါရာလမ္ဗနေဟိ သဒ္ဓိံ ဒွါရပ္ပဝတ္တဓမ္မဝိဘာဂဝသေန ဝုတ္တံ. ပိယသဘာဝံ ပိယဇာတိကံ ‘‘ကထံ ရူပေန ခေါ, အာဝုသော’’တိအာဒီသု ဝိယ ပိယသဘာဝဋ္ဌေန ရူပံ, န ရုပ္ပနဋ္ဌေနာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပိယရူပံ…ပေ… ရူပံ န ရူပက္ခန္ဓော’’တိ. ရုပ္ပနဋ္ဌေန ရူပက္ခန္ဓပရိယာပန္နမ္ပိ စက္ခာဒိ ပိယသဘာဝမတ္တဝစနိစ္ဆာဝသေန ပိယရူပမေဝ အနုပ္ပဝိသတိ, န ရူပက္ခန္ဓန္တိ အာဟ ‘‘ပိယသဘာဝ…ပေ… န ရူပက္ခန္ဓောတိ ဝုတ္တ’’န္တိ. ‘‘ယော ပန ယတ္ထ ဝိသေသော’’တိ ဝုတ္တော ဝိသေသသဒ္ဒေါ နာနုဝတ္တတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ဝစနသေသော’’တိ. န ဟိ အဓိကာရတော လဗ္ဘမာနဿ အဇ္ဈာဟရဏကိစ္စံ အတ္ထိ. ဒိဋ္ဌိသညာတိ ဝါ ပဒုဒ္ဓါရောယံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝိသေသတာ ပနဿာ ‘‘ဝိသေသံ ဝဏ္ဏယိဿာမာ’’တိ ပဋိညာယ ဧဝ ပါကဋာ. ‘‘အဝသေသာ သင်္ခါရာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သံယောဇနဝသေန ဇာနာတိ အဘိနိဝိသတီတိ သညာ ဒိဋ္ဌီတိ အာဟ ‘‘ဒိဋ္ဌိ ဧဝ သညာ’’တိ. ဒိဋ္ဌိ စာတိ စ-သဒ္ဒေန အဝသိဋ္ဌံ ပပဉ္စံ သင်္ဂဏှာတိ. တထာ ဟိ ‘‘ပပဉ္စသညာသင်္ခါ’’တိ ဧတ္ထ ပပဉ္စသူဒနိယံ (မ. နိ. အဋ္ဌ. ၁.၂၀၁) ဝုတ္တံ ‘‘သညာနာမေန ဝါ ပပဉ္စာ ဧဝ ဝုတ္တာ’’တိ.

๒๖. ที่กล่าวว่า 'เอวัมวุตฺตํ' นั้น กล่าวโดยการจำแนกธรรมที่เกิดขึ้นทางทวารพร้อมกับอารมณ์ทางทวารอย่างนี้. รูปที่มีสภาพเป็นที่รัก มีกำเนิดเป็นที่รัก (เช่นในประโยคว่า 'ดูก่อนท่านผู้มีอายุ รูปเป็นอย่างไรหนอ') รูปนั้นกล่าวโดยอรรถว่ามีสภาพเป็นที่รัก ไม่ใช่โดยอรรถว่าสลายไป จึงกล่าวว่า 'ปิยรูป... รูปไม่ใช่รูปขันธ์'. แม้จักขุเป็นต้นที่สงเคราะห์เข้าในรูปขันธ์โดยอรรถว่าสลายไป ก็ย่อมเข้าถึงปิยรูปนั่นเอง โดยความประสงค์จะกล่าวเพียงสภาพที่เป็นที่รัก ไม่ใช่รูปขันธ์ จึงกล่าวว่า 'ปิยสภาวะ... ไม่ใช่รูปขันธ์'. คำว่า 'วิเสส' ที่กล่าวว่า 'โย ปน ยตฺถ วิเสโส' นั้น ย่อมไม่ตามไป ด้วยความหมายนี้ จึงกล่าวว่า 'วจนเสโส' (การละคำ). เพราะไม่มีกิจที่จะต้องนำมาเติมในสิ่งที่ได้มาตามลำดับบท. พึงทราบว่าบทนี้เป็นการยกบทขึ้นตั้งว่า 'ทิฏฐิสัญญานั่นเอง'. ส่วนความเป็นพิเศษของบทนั้น ย่อมปรากฏด้วยคำปฏิญญาที่ว่า 'เราจักพรรณนาความพิเศษ'. ในคำว่า 'อวเสสา สังขารา' นี้ก็มีนัยอย่างเดียวกัน. ย่อมรู้ ย่อมยึดมั่นโดยความเป็นสังโยชน์ เพราะฉะนั้น สัญญาจึงเป็นทิฏฐิ จึงกล่าวว่า 'ทิฏฐิเอว สัญญา' (ทิฏฐินั่นแหละคือสัญญา). คำว่า 'ทิฏฐิ จ' นั้น ด้วยคำว่า 'จ' ย่อมสงเคราะห์ปปัญจะที่เหลือ. ดังที่กล่าวไว้ในคัมภีร์ปปัญจสูทนีย์ (อรรถกถา ม.นิ. 1.201) ในคำว่า 'ปปัญจสัญญาสังขา' ว่า 'ปปัญจะทั้งหลายนั่นแหละถูกกล่าวด้วยชื่อว่าสัญญา'.

၂၈. ‘‘ခန္ဓာ ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိ ဧတသ္မိံ အနုလောမေ ယထာ သရူပဒဿနေန ဝိဿဇ္ဇနံ လဗ္ဘတိ, န ဧဝံ ‘‘န ခန္ဓာ န ဝေဒနာက္ခန္ဓော’’တိ ပဋိလောမေ, ဣဓ ပန ပဋိဝစနေန ဝိဿဇ္ဇနန္တိ တဒတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘ခန္ဓသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ စ အဘာဝေ ဝေဒနာက္ခန္ဓသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ စ အဘာဝေါ’’တိ အာဟ. တေန သတ္တာပဋိသေဓေ အယံ န-ကာရောတိ ဒဿေတိ. သဒ္ဒဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ သဒ္ဒနိဗန္ဓနတ္တာ ပညတ္တိယာ သဒ္ဒသဘာဂတံ ဝါ သန္ဓာယ ကတံ. ပဏ္ဏတ္တိသောဓနဉှေတံ. တေနာဟ ‘‘ပဏ္ဏတ္တိသောဓနမတ္တမေဝ ကရောတီ’’တိ. တေန နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗဿ ဓမ္မန္တရဿ အဘာဝံ ဒဿေတိ. ယတော ဝုတ္တံ ‘‘န အညဓမ္မသဗ္ဘာဝေါ ဧဝေတ္ထ ပမာဏ’’န္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပါဌန္တရေန သမတ္ထေတိ. ကာမံ ကတ္ထစိ သတိပိ ခန္ဓေ နတ္ထိ ဝေဒနာက္ခန္ဓော, အခန္ဓတ္တသဘာဝါ ပန နတ္ထိ ဝေဒနာတိ ‘‘န ခန္ဓာ န ဝေဒနာက္ခန္ဓောတိ? အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဧဝံ ဝါ ဧတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပညတ္တိနိဗ္ဗာနသင်္ခါတာ’’တိအာဒိ.

๒๘. ในอนุโลมบทว่า 'ขันธ์คือเวทนาขันธ์' นั้น การวิสัชนาพึงได้ด้วยการแสดงรูปสภาวะฉันใด ในปฏิโลมบทว่า 'ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์' นั้นไม่เป็นฉันนั้น แต่ในที่นี้ การวิสัชนาพึงได้ด้วยคำตอบ จึงอธิบายความหมายนั้นว่า 'เมื่อไม่มีการเป็นไปของคำว่าขันธ์ ก็ไม่มีการเป็นไปของคำว่าเวทนาขันธ์'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า นะ-การ นี้ใช้ในการปฏิเสธสัตว์. การถือเอาคำในที่นี้ ทำไปโดยหมายถึงความที่บัญญัติมีคำเป็นที่ตั้ง หรือความมีส่วนแห่งคำ. นี่เป็นการชำระบัญญัติ. จึงกล่าวว่า 'ย่อมทำเพียงการชำระบัญญัติเท่านั้น'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงความไม่มีอยู่ของธรรมอื่นที่พึงคัดออก. เพราะเหตุที่กล่าวว่า 'ความมีอยู่ของธรรมอื่นไม่เป็นประมาณในที่นี้'. ด้วยคำว่า 'เอวัญจ กตฺวา' เป็นต้น ย่อมสนับสนุนความหมายที่กล่าวมาแล้วด้วยบทอื่น. แม้ในบางกรณี เมื่อมีขันธ์อยู่ ก็ไม่มีเวทนาขันธ์ แต่เวทนาที่มีสภาวะไม่เป็นขันธ์นั้นไม่มี จึงกล่าวว่า 'ไม่ใช่ขันธ์ ไม่ใช่เวทนาขันธ์หรือ? ใช่' พึงเห็นอย่างนี้. ด้วยเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'ที่เรียกว่าบัญญัติและนิพพาน' เป็นต้น.

၃၉. ‘‘ရူပတော အညေ’’တိ ဧတ္ထ ဘူတုပါဒါယ ဓမ္မော ဝိယ ပိယသဘာဝေါပိ ရူပသဒ္ဒါဘိဓေယျတာသာမညေန ဂဟိတောတိ အာဟ ‘‘လောကုတ္တရာ ဝေဒနာဒယော [Pg.174] ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ. အပ္ပဝတ္တိမတ္တမေဝါတိ ခန္ဓသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ အဘာဝေ ရူပသဒ္ဒပ္ပဝတ္တိယာ စ အဘာဝေါတိ ပဏ္ဏတ္တိသောဓနမတ္တတံယေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ, တထာ စာဟ ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိအာဒိ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ယထာ စက္ခုတော အညဿ သဗ္ဗဿပိ သဘာဝဓမ္မဿ အာယတနဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတတ္တာ တဒုဘယဝိနိမုတ္တံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ ကေဝလံ ပညတ္တိသောဓနတ္ထံ တမေဝ အဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘စက္ခုဉ္စ အာယတနေ စ ဌပေတွာ အဝသေသာ န စေဝ စက္ခု န စ အာယတန’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝမိဓာပိ တဒတ္ထမေဝ ဥဘယဝိနိမုတ္တဿ အဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ရူပဉ္စ ခန္ဓေ စ ဌပေတွာ အဝသေသာ န စေဝ ရူပံ န စ ခန္ဓာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. ဝိသမောပညာသော. ‘‘စက္ခုဉ္စ အာယတနေ စ ဌပေတွာ’’တိ ဧတ္ထ ဟိ အဝသေသဂ္ဂဟဏေန ဂယှမာနံ ကိဉ္စိ နတ္ထီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ အာယတနဝိနိမုတ္တဿ သဘာဝဓမ္မဿ အဘာဝါ. တေနာဟ ‘‘ယဒိ သိယာ’’တိ. ‘‘ရူပဉ္စ ခန္ဓေ စ ဌပေတွာ’’တိ ဧတ္ထ ပန န တထာ သက္ကာ ဝတ္တုံ ခန္ဓဝိနိမုတ္တဿ သဘာဝဓမ္မဿ အတ္ထိဘာဝတော. ယဒိ ပန တာဒိသံ ခန္ဓဂတံ ဓမ္မဇာတံ နတ္ထီတိ ဧဝမိဒံ ဝုတ္တံ သိယာ, ဧဝံ သတိ ယုတ္တမေတံ သိယာ. တထာ ဟိ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိနာ ပညတ္တိဂ္ဂဟဏမေဝ ဥဒ္ဓရီယတိ. တဏှာဝတ္ထု စ န သိယာ အဝသေသဂ္ဂဟဏေန ဂယှမာနန္တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓော. ခန္ဓော စ သိယာတိ ယောဇနာ.

๓๙. ในคำว่า 'รูปโต อัญเญ' (ธรรมอื่นจากรูป) นี้ ธรรมที่มีสภาพเป็นที่รักก็ถูกถือเอาโดยความเป็นสามัญแห่งคำที่พึงกล่าวด้วยคำว่ารูป เหมือนธรรมที่เป็นภูตรูปและอุปาทายรูป จึงกล่าวว่า 'พึงเห็นเวทนาเป็นต้นที่เป็นโลกุตตระ'. คำว่า 'อัปปวัตติมัตตเมว' (เพียงความไม่เป็นไป) นั้น กล่าวโดยอาศัยเพียงการชำระบัญญัติว่า เมื่อไม่มีการใช้คำว่าขันธ์ ก็ไม่มีการใช้คำว่ารูป ดังที่กล่าวว่า 'เอวัญจ กตฺวา' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า – เหมือนอย่างที่ธรรมมีสภาวะทั้งหมดที่นอกเหนือจากจักขุ ถูกถือเอาด้วยการถือเอาอายตนะ เพราะฉะนั้น สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่พ้นจากทั้งสองนั้นจึงไม่มี เพื่อแสดงความไม่มีนั้นเพียงเพื่อชำระบัญญัติ จึงกล่าวว่า 'เว้นจักขุและอายตนะแล้ว ที่เหลือไม่ใช่จักขุและไม่ใช่อายตนะ' ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น เพื่อแสดงความไม่มีของสิ่งที่พ้นจากทั้งสองนั้น เพื่อความหมายนั้น จึงกล่าวว่า 'เว้นรูปและขันธ์แล้ว ที่เหลือไม่ใช่รูปและไม่ใช่ขันธ์'. การตั้งปัญหาไม่เสมอกัน. ในคำว่า 'เว้นจักขุและอายตนะแล้ว' นี้ ย่อมกล่าวได้ว่าไม่มีสิ่งใดถูกถือเอาด้วยการถือเอาที่เหลือ เพราะไม่มีธรรมมีสภาวะที่พ้นจากอายตนะ. จึงกล่าวว่า 'หากมีอยู่'. แต่ในคำว่า 'เว้นรูปและขันธ์แล้ว' นี้ ย่อมกล่าวอย่างนั้นไม่ได้ เพราะมีธรรมมีสภาวะที่พ้นจากขันธ์อยู่. แต่หากกล่าวอย่างนี้ว่า สภาวธรรมที่นับเนื่องในขันธ์เช่นนั้นไม่มีอยู่ อย่างนั้นแล้วก็สมควร. ดังที่อรรถกถาได้ถอนการถือเอาบัญญัติออกด้วยคำว่า 'อรรถกถา ปน' เป็นต้น. และวัตถุแห่งตัณหาไม่พึงถูกถือเอาด้วยการถือเอาที่เหลือ พึงนำมาเชื่อมโยงกัน. และพึงเป็นขันธ์ นี่คือการเชื่อมโยง.

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาในนิเทศวาระจบลงแล้ว.

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

๒. คำพรรณนาในปวัตติวาระ

၅၀-၂၀၅. မိဿကကာလဘေဒေသု ယမကေသု ပဒါနံ ဘိန္နကာလတ္တာ သိယာ အတ္ထဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘အမိဿကကာလဘေဒေသု ဝါရေသု အတ္ထဝိသေသာဘာဝတော’’တိ. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ‘‘ပုရိမဿ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. တေနာတိ အတ္ထဝိသေသာဘာဝေန. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပဝတ္တိဝါရပါဌေ, ဧတိဿံ ဝါ ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာယံ. ဆ ဧဝ ဝုတ္တာ, န နဝါတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘အတီတေနာ’’တိအာဒိ. ဧတေ ပန တယောတိ အတ္တနာ ဝိသုံ အနန္တရံ ဒဿိတေ သန္ဓာယာဟ. ယထာဒဿိတာတိ အဋ္ဌကထာယံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဒဿိတဗ္ဗာကာရာ ပစ္စုပ္ပန္နေနာတီတာဒယော ယေ ပါဠိယံ ဥဇုကမေဝ အာဂတာ. ‘‘န ဝိသုံ ဝိဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ဟီ’’တိအာဒိနာ ပါကဋတရံ ကရောတိ. တတ္ထ ပဋိလောမပုစ္ဆာဟီတိ ‘‘ယဿ ဝါ ပန ဝေဒနာက္ခန္ဓော [Pg.175] ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တဿ ရူပက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝမာဒိကာဟိ ပဌမပဒေ ဝုတ္တဿ ပဋိလောမဝသေန ပဝတ္တာဟိ. တေနေဝါတိ နယတော ယောဇေတုံ သက္ကုဏေယျတ္တာ ဧဝ. မိဿကကာလဘေဒေသု စာတိ န ကေဝလံ အမိဿကကာလဘေဒေသုယေဝ, အထ ခေါ မိဿကကာလဘေဒေသု စာတိ အတ္ထော. န ယောဇနာသုကရတာယ ဧဝ ပုရိမေ အယောဇနာ, အထ ခေါ သုခဂ္ဂဟဏတ္ထမ္ပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အမိဿက…ပေ… ဝုတ္တာနီ’’တိ.

๕๐-๒๐๕. ในยมกที่มีกาลต่างกันแบบผสมกัน พึงมีความพิเศษแห่งอรรถ เพราะบททั้งหลายมีกาลต่างกัน จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีความพิเศษแห่งอรรถในวาระที่มีกาลต่างกันแบบไม่ผสมกัน'. บัดนี้ ย่อมเปิดเผยความหมายนั้นด้วยคำว่า 'ปุริมัสสะ หิ' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้น คือด้วยความไม่มีความพิเศษแห่งอรรถ. ในที่นี้ คือในปวัตติวารปาฐะนี้ หรือในคำพรรณนาปวัตติวาระนี้. มีกล่าวไว้เพียง 6 อย่าง ไม่ใช่ 9 อย่าง นี่คือความหมาย. จึงกล่าวว่า 'ด้วยอดีต' เป็นต้น. ส่วน 3 อย่างเหล่านี้ กล่าวโดยอ้างถึงสิ่งที่แสดงแยกต่างหากโดยตนเองในทันที. คำว่า 'ยถา ทัสสิตา' (ตามที่แสดงแล้ว) คือ ปัจจุบันและอดีตเป็นต้นที่พึงแสดงโดยกำหนดในอรรถกถา ซึ่งมาในบาลีโดยตรง. ความหมายที่กล่าวว่า 'ไม่ปรากฏแยกต่างหาก' นั้น ย่อมทำให้ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'ตตฺถ ตตฺถ หิ' เป็นต้น. ในที่นั้น ด้วยปฏิโลมปุจฉาทั้งหลาย เช่น 'ก็เวทนาขันธ์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นหรือ' เป็นต้น ซึ่งเป็นไปโดยปฏิโลมจากที่กล่าวไว้ในบทแรก. ด้วยเหตุนั้น คือเพราะสามารถเชื่อมโยงได้ตามนัย. คำว่า 'มิสสกกาละเภทสุ จ' (และในกาลต่างกันแบบผสมกัน) หมายความว่า ไม่ใช่เฉพาะในกาลต่างกันแบบไม่ผสมกันเท่านั้น แต่ยังรวมถึงในกาลต่างกันแบบผสมกันด้วย. การไม่เชื่อมโยงในเบื้องต้นนั้น ไม่ใช่เพราะความง่ายในการเชื่อมโยงเท่านั้น แต่เพื่อความเข้าใจง่ายด้วย จึงแสดงว่า 'อมิสสกะ... กล่าวไว้แล้ว'.

ယေန ကာရဏေနာတိ ယေန ဧကပဒဒွယသင်္ဂဟိတာနံ ခန္ဓာနံ ဥပ္ပာဒဿ နိရောဓဿ လာဘသင်္ခါတေန ကာရဏေန. ယထာက္ကမံ ပုရေပဉှော ပစ္ဆာပဉှောတိ စ နာမံ ဝုတ္တံ. စ-သဒ္ဒေန ပုရေပစ္ဆာပဉှောတိ စ နာမံ ဝုတ္တန္တိ နိဒ္ဓါရေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပန ‘‘ဧကပဒဒွယသင်္ဂဟိတာန’’န္တိ ဣဒံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဂဟေတဗ္ဗံ. တမေဝတ္ထမ္ပိ ဝိဝရတိ ‘‘ယဿ ဟီ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ယဿာတိ ယဿ ပဉှဿ. ‘‘ပဉှော’’တိ စေတ္ထ ပုစ္ဆနဝသေန ပဝတ္တံ ဝစနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ပရိပူရေတွာ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗတ္ထသင်္ဂဏှနတော’’တိ. တံ သရူပဒဿနေန ဝိဿဇ္ဇနံ တံဝိဿဇ္ဇနံ, တံ ဝါ ယထာဝုတ္တံ ဝိဿဇ္ဇနံ ဧတဿာတိ တံဝိဿဇ္ဇနော, တဿ တံဝိဿဇ္ဇနဿ. ပုရိမကောဋ္ဌာသေနာတိ ပုရိမေန ဥဒ္ဒေသပဒေန. တေန ဟိ ဝိဿဇ္ဇနပဒဿ သမာနတ္ထတာ ဣဓ သဒိသတ္ထတာ. ဧကေန ပဒေနာတိ ဧကေန ပဓာနာပ္ပဓာနေန ယမကပဒေန, န ပဌမပဒေနေဝါတိ အတ္ထော. ဥပ္ပာဒနိရောဓလာဘသာမညမတ္တေနာတိ ဥပ္ပာဒဿ ဝါ နိရောဓဿ ဝါ လဗ္ဘမာနတာယ သမာနတာမတ္တေန. သန္နိဋ္ဌာနပဒ…ပေ… ယုတ္တန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ပုရေပဉှဿ ဒဿိတတ္တာ ဝုတ္တံ. ယဒိပိ တတ္ထ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝိဿဇ္ဇိတတ္တာ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ ဥပ္ပာဒေါ လဗ္ဘတီတိ ဝုတ္တံ, ယော ပန သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတော ရူပက္ခန္ဓဿ အနုပ္ပာဒေါ ပါဠိယံ အနုညာတရူပေန ဌိတော, တဿ ဝသေန ပုရေပဉှော ယုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉှိ ပုရိမကောဋ္ဌာသေန သဒိသတ္ထတာ ဟောတိ.

คำว่า “เยน การเณน” (ด้วยเหตุใด) คือด้วยเหตุที่ชื่อว่าการได้ซึ่งความเกิดขึ้นและความดับแห่งขันธ์ทั้งหลายอันสงเคราะห์ด้วยบทสองบทที่รวมเป็นบทเดียว. ชื่อว่าปุเรปัญหะและปัจฉาปัญหะได้ถูกกล่าวไว้ตามลำดับ. พึงกำหนดแล้วประกอบว่า ด้วยศัพท์ว่า “จะ” ชื่อว่าปุเรปัญหะและปัจฉาปัญหะได้ถูกกล่าวไว้. ในคำเหล่านั้นแล พึงถือเอาคำว่า “เอกปททฺวยสงฺคหิตานํ” นี้รวมกันเป็นอันเดียว. อธิบายเนื้อความนั้นนั่นแหละด้วยบทมีอาทิว่า “ยสฺส หิ”. ในคำเหล่านั้น คำว่า “ยสฺส” คือแห่งปัญหาใด. ในคำว่า “ปญฺโห” นี้ พึงทราบว่า เป็นคำที่ดำเนินไปโดยการถาม. เพราะเหตุนั้นนั่นแหละจึงกล่าวว่า “เพราะรวบรวมเนื้อความที่พึงวิสัชนาให้บริบูรณ์”. การวิสัชนาด้วยการแสดงลักษณะนั้น ชื่อว่า ตํวิสฺสชฺชนํ (การวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น), หรือว่า การวิสัชนาที่กล่าวแล้วอย่างนั้นมีแก่ปัญหานั้น เหตุนั้น ปัญหานั้นชื่อว่า ตํวิสฺสชฺชโน (ปัญหาที่มีการวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น), แห่งปัญหาที่มีการวิสัชนาซึ่งลักษณะนั้น. คำว่า “ปุริมโกฏฺฐาเสน” (ด้วยส่วนเบื้องต้น) คือด้วยบทแห่งอุทเทสเบื้องต้น. เพราะเหตุนั้นแล ความมีอรรถเสมอกันแห่งบทวิสัชนาในที่นี้ คือความมีอรรถคล้ายกัน. คำว่า “เอเกน ปเทน” (ด้วยบทเดียว) คือด้วยบทคู่ที่มีบทประธานและบทไม่ประธานบทเดียว, ไม่ใช่ด้วยบทแรกเท่านั้น ดังนี้เป็นอรรถ. คำว่า “อุปฺปาทนิโรธลาภสามญฺญมตเตน” (ด้วยความเป็นสามัญแห่งการได้ซึ่งความเกิดขึ้นและความดับเท่านั้น) คือด้วยความเป็นสามัญแห่งการได้ซึ่งความเกิดขึ้นหรือความดับเท่านั้น. คำว่า “สันนิษฐานบท...เป็นต้น...สมควร” นี้ถูกกล่าวไว้ในอรรถกถา เพราะแสดงปุเรปัญหะด้วยบทมีอาทิว่า “รูปขันธ์ไม่เกิดขึ้นในที่ใด”. ถึงแม้ว่าในที่นั้น การเกิดขึ้นแห่งเวทนาขันธ์ย่อมได้ ดังนี้ ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะวิสัชนาว่า “ย่อมเกิดขึ้น”, แต่การไม่เกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์อันสงเคราะห์ด้วยสันนิษฐานบทใด ตั้งอยู่ในพระบาลีโดยรูปที่ทรงอนุญาตแล้ว, ปุเรปัญหะย่อมสมควรโดยการไม่เกิดขึ้นนั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ด้วยประการฉะนี้ ความมีอรรถคล้ายกันด้วยส่วนเบื้องต้นย่อมมี.

‘‘ယဿ ရူပက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဧတ္ထ ရူပက္ခန္ဓဿ အနုပ္ပန္နပုဗ္ဗတာပဋိက္ခေပမုခေန ဣတရဿ ပဋိက္ခိပီယတီတိ ရူပက္ခန္ဓဿေဝ ယထာဝုတ္တပဋိက္ခေပေါ ပဓာနဘာဝေန ဝုတ္တော. ဧသေဝ နယော အညေသုပိ ဧဒိသေသု ဌာနေသူတိ အာဟ ‘‘သန္နိဋ္ဌာနတ္ထဿေဝ ပဋိက္ခိပနံ ပဋိက္ခေပေါ’’တိ[Pg.176]. ‘‘ယဿ ရူပက္ခန္ဓော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓော နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဧတ္ထ ပန ရူပက္ခန္ဓဿ ဥပ္ပာဒလက္ခဏံ ကတွာ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ နိရောဓော ပုစ္ဆီယတီတိ သော ဧဝ ‘‘နော’’တိ ပဋိသေဓီယတိ. ဧသ နယော အညေသုပိ ဧဒိသေသု ဌာနေသူတိ ဝုတ္တံ ‘‘သံသယတ္ထနိဝါရဏံ ပဋိသေဓော’’တိ. ‘‘န-ကာရဝိရဟိတ’’န္တိ ဧတေန ပဋိသေဓဿ ပဋိသေဓိတမာဟ. ယဒိ ဧဝံ ပါဠိဂတိပဋိသေဓဝိဿဇ္ဇနာနံ ကော ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ ဥပ္ပတ္တီ’’တိအာဒိ.

ในคำว่า 'รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' นี้ การปฏิเสธรูปขันธ์ที่ยังไม่เคยเกิดขึ้นเป็นประธาน ย่อมปฏิเสธขันธ์อื่น การปฏิเสธรูปขันธ์ตามที่กล่าวแล้วนั้นนั่นแหละ ท่านกล่าวไว้โดยความเป็นประธาน. นัยนี้มีในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'การปฏิเสธเนื้อความที่เป็นข้อวินิจฉัยนั่นแหละ ชื่อว่าปฏิเขปะ'. แต่ในคำว่า 'รูปขันธ์ย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ย่อมดับแก่บุคคลนั้น' นี้ ท่านกำหนดเอาลักษณะการเกิดขึ้นแห่งรูปขันธ์แล้วถามถึงความดับแห่งเวทนาขันธ์ ความดับนั้นนั่นแหละย่อมถูกปฏิเสธด้วยคำว่า 'โน' (ไม่). นัยนี้มีในที่อื่นที่มีลักษณะเช่นนี้เหมือนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'การห้ามเนื้อความที่เป็นความสงสัย ชื่อว่าปฏิเสธ'. ด้วยคำว่า 'ปราศจากนะการะ' นี้ ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ถูกปฏิเสธแห่งปฏิเสธ. หากเป็นเช่นนั้น อะไรคือความแตกต่างระหว่างการปฏิเสธและการวิสัชนาที่มาในพระบาลี? ท่านจึงกล่าวว่า 'ความเกิดขึ้นในที่นั้น' เป็นต้น.

တဒေကဒေသပက္ခေပဝသေနာတိ တေသံ စတုန္နံ ပဉှာနံ ပဉ္စန္နဉ္စ ဝိဿဇ္ဇနာနံ ဧကဒေသဿ ပက္ခိပနဝသေန. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ပဌမေ ဌာနေ ပရိပုဏ္ဏပဉှဿ ပုရိမကောဋ္ဌာသေ သရူပဒဿနေနာ’’တိအာဒိ. ယော ပနေတ္ထ ပဉှေသု ဝိဿဇ္ဇနေသု စ သတ္တဝီသတိယာ ဌာနေသု ပက္ခေပံ လဘတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပရိပုဏ္ဏပဉှော ဧဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပါဠိဝဝတ္ထာနဒဿနာဒိတောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပုစ္ဆာဝိဘင်္ဂေါ ဝိဿဇ္ဇနာဌာနာနိ ဧကသ္မိံ ပဉှေ ယောဇနာနယောတိ ဣမေသံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

คำว่า 'ตเทกเทสปกฺเขปวเสน' คือโดยการแทรกส่วนหนึ่งแห่งปัญหา ๔ และวิสัชนา ๕ เหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า 'ด้วยการแสดงรูปในส่วนเบื้องต้นแห่งปัญหาที่บริบูรณ์ในฐานะที่ ๑' เป็นต้น. ปัญหาใดในบรรดาปัญหาและวิสัชนาเหล่านี้ ย่อมได้การแทรกในฐานะ ๒๗ เพื่อแสดงปัญหานั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปัญหาที่บริบูรณ์นั่นแหละ' เป็นต้น. ในคำว่า 'ปาฬิววตฺถานทสฺสนาทิโต' นี้ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมเหล่านี้ คือ ปุจฉาวิภังค์ ฐานะแห่งการวิสัชนา และนัยแห่งการประกอบในปัญหาเดียว ด้วยศัพท์ว่า 'อาทิ'.

သုဒ္ဓါဝါသာနန္တိအာဒိ ပါဠိယာ ပဒံ ဥဒ္ဓရိတွာ အတ္ထဒဿနတ္ထံ အာရဒ္ဓံ. ‘‘ယဿ ယတ္ထ ရူပက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, တဿ တတ္ထ ဝေဒနာက္ခန္ဓော နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာ’’တိ ဣမဿ ဝိဿဇ္ဇနံ ဟောတိ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသာနံ တေသံ တတ္ထာ’’တိ. တတ္ထ ဧကဘူမိယံ ဒုတိယာ ဥပပတ္တိ နတ္ထီတိ ဧကိဿာ ဘူမိယာ ဧကဿ အရိယပုဂ္ဂလဿ ဒုတိယဝါရံ ပဋိသန္ဓိဂ္ဂဟဏံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. တတိယဝါရာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. သွာယမတ္ထော ယထာ ဉာပိတော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋိသန္ဓိတော ပဘုတိ ဟိ…ပေ… ပဝတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. တေန အဒ္ဓါပစ္စုပ္ပန္နဝသေနာယံ ဒေသနာ ပဝတ္တာတိ ဒဿေတိ. အာဒါနနိက္ခေပပရိစ္ဆိန္နံ ကမ္မဇသန္တာနံ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ တဿ ဝသေန ဥပ္ပာဒနိရောဓေသု ဝုစ္စမာနေသု အကမ္မဇေသု ကုသလာဒီသု ကထန္တိ စောဒနာယံ တေပိ ဣဓ တံနိဿိတာ ဧဝ ကတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တသ္မိဉှိ…ပေ… ဒဿိတာ’’တိ. တေနေဝါတိ ကမ္မဇသန္တာနေနေဝ. တသ္မာတိ ဧကကမ္မနိဗ္ဗတ္တဿ ဝိပါကသန္တာနဿ ဧကတ္တေန ဂဟိတတ္တာ. တဿာတိ ကမ္မဇသန္တာနဿ. ပဉ္စသု သုဒ္ဓါဝါသေသု ယထာ ပစ္စေကံ ‘‘ဧကိဿာ ဘူမိယာ ဒုတိယာ ဥပပတ္တိ နတ္ထီ’’တိ ယထာဝုတ္တပါဠိယာ ဝိညာယတိ, ဧဝံ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသာန’’န္တိ အဝိသေသဝစနတော သကလေပိ သုဒ္ဓါဝါသေ သာ နတ္ထီတိ တာယ ကသ္မာ န ဝိညာယတီတိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတွာ သယမေဝ ပရိဟရိတုံ ‘‘ကသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သုဒ္ဓါဝါသေသု ဟေဋ္ဌာဘူမိကဿ အသတိ ဣန္ဒြိယပရိပါကေ ဥပရိဘူမိသမုပ္ပတ္တိ န သက္ကာ [Pg.177] ပဋိသေဓေတုံ ဥဒ္ဓံသောတဝစနတော. ဥဒ္ဓမဿ တဏှာသောတံ ဝဋ္ဋသောတဉ္စာတိ ဟိ ဥဒ္ဓံသောတော. တေနာဟ ‘‘ဥဒ္ဓံသောတပါဠိသဗ္ဘာဝါ’’တိ. သံသန္ဒေတဗ္ဗာတိ ယထာ န ဝိရုဇ္ဈန္တိ, ဧဝံ နေတဗ္ဗာ. တထာ စေဝ သံဝဏ္ဏိတံ.

ท่านยกบทในพระบาลีว่า 'สุทฺธาวาสานํ' เป็นต้น ขึ้นตั้งไว้เพื่อแสดงอรรถ. วิสัชนาของคำว่า 'รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นในที่ใดแก่บุคคลใด เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นแก่บุคคลนั้น' คือ 'แก่สัตว์เหล่านั้นในสุทธาวาสเหล่านั้น ในที่นั้น'. ในวิสัชนาข้อนั้น คำว่า 'การอุบัติครั้งที่ ๒ ในภูมิเดียวไม่มี' หมายความว่า การถือปฏิสนธิครั้งที่ ๒ ของอริยบุคคลคนหนึ่งในภูมิเดียวไม่มี. ในวาระที่ ๓ เป็นต้นไป ก็ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวถึงเลย. เพื่อแสดงว่าอรรถนั้นเป็นอันให้รู้ได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะตั้งแต่ปฏิสนธิเป็นต้นไป... เป็นไปแล้ว' เป็นต้น. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่าพระเทศนานี้เป็นไปโดยอำนาจแห่งปัจจุบันกาล. เมื่อถือเอาสันดานที่เกิดจากกรรมซึ่งกำหนดด้วยการถือเอาและการวางโดยความเป็นอันเดียวกันแล้ว เมื่อกล่าวถึงความเกิดและความดับโดยอำนาจแห่งสันดานนั้น หากมีคำโต้แย้งว่า แล้วในกุศลเป็นต้นที่ไม่เกิดจากกรรมจะว่าอย่างไร? ท่านจึงแสดงว่า แม้ธรรมเหล่านั้นในที่นี้ก็ทรงกระทำให้เป็นธรรมที่อาศัยสันดานนั้นนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'เพราะในสันดานนั้น... แสดงแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'เตเนว' หมายถึง ด้วยสันดานที่เกิดจากกรรมนั่นเอง. คำว่า 'ตสฺมา' หมายถึง เพราะความที่วิปากสันดานอันเกิดจากกรรมเดียวถูกถือเอาโดยความเป็นอันเดียวกัน. คำว่า 'ตสฺสะ' หมายถึง แห่งสันดานที่เกิดจากกรรม. ในสุทธาวาส ๕ ภูมิ ย่อมทราบได้ตามพระบาลีที่กล่าวไว้ว่า 'การอุบัติครั้งที่ ๒ ในภูมิเดียวไม่มี' โดยแยกเป็นรายภูมิอย่างไร, เมื่อเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ทราบจากคำว่า 'สุทธาวาสานัง' ซึ่งเป็นคำกล่าวโดยไม่เจาะจงว่า การอุบัตินั้นไม่มีในสุทธาวาสทั้งหมดเล่า? ท่านยกคำโต้แย้งนี้ขึ้นแล้วเพื่อจะแก้ด้วยตนเอง จึงกล่าวคำว่า 'กัสมา ปะนะ' เป็นต้น. ในสุทธาวาสเหล่านั้น เมื่ออินทรีย์ยังไม่แก่กล้า การเกิดในภูมิเบื้องบนของสัตว์ผู้เกิดในภูมิเบื้องล่าง ย่อมไม่สามารถปฏิเสธได้ เพราะมีคำว่า อุทธังโสตะ. จริงอยู่ สัตว์นั้นชื่อว่า อุทธังโสตะ เพราะมีกระแสคือตัณหาและกระแสคือวัฏฏะไปในเบื้องบน. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะความมีอยู่แห่งพระบาลีว่า อุทธังโสตะ'. คำว่า 'สํสนฺเทตพฺพา' หมายความว่า พึงนำไปเทียบเคียงโดยประการที่ไม่ให้ขัดแย้งกัน. และท่านก็ได้อธิบายไว้เช่นนั้นนั่นเอง.

ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေနာတိ အင်္ကိတောကာသဘာဝိရူပုပ္ပာဒသန္နိဿယေန နိစ္ဆယေန. ဝိသေသိတာ တထာဘာဝိရူပဘာဝိနော. အသညသတ္တာပီတိ န ကေဝလံ ပဉ္စဝေါကာရာ ဧဝ, အထ ခေါ အသညသတ္တာပိ. တေ ဧဝ အသညသတ္တေ ဧဝ ဂဟေတွာ ပုရိမကောဋ္ဌာသေတိ အဓိပ္ပာယော. တေန ယေ သန္နိဋ္ဌာနေန ဝဇ္ဇိတာတိ တေန ယထာဝုတ္တသန္နိဋ္ဌာနေန ယေ ဝိရဟိတာ, တေ တထာ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ‘‘တေ တတော’’တိအာဒိနာ ဒဿေတိ. တတောတိ အသညာဘဝတော. ပစ္ဆိမဘဝိကာနန္တိ ဧတ္ထ ပစ္ဆိမဘဝံ သရူပတော ဒဿေတုံ ‘‘ကိံ ပဉ္စဝေါကာရာဒီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အပစ္ဆိမဘဝိကာနမ္ပိ အရူပါနံ အရူပဘဝေ ယထာ ရူပက္ခန္ဓော နုပ္ပာဒိ, ဧဝံ တတ္ထ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ ဝေဒနာက္ခန္ဓောပီတိ အာဟ ‘‘ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန သင်္ဂဟိတတ္တာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘တေသံ…ပေ… အာဟာ’’တိ. တတ္ထ တေသန္တိ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ. တတ္ထာတိ အရူပဘဝေ. ဣတရာနုပ္ပတ္တိဘာဝဉ္စာတိ ဣတရဿ ဝေဒနာက္ခန္ဓဿ အနုပ္ပဇ္ဇနသဗ္ဘာဝမ္ပိ. သပ္ပဋိသန္ဓိကာနမ္ပိ သုဒ္ဓါဝါသာနံ ခန္ဓဘေဒဿ ပရိနိဗ္ဗာနပရိယာယော ဩဠာရိကဒေါသပ္ပဟာနတော ကိလေသူပသမသာမညေန ဝုတ္တောတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า 'เอเตน สนฺนิฏฺฐาเนน' คือด้วยการวินิจฉัยอันอาศัยความเกิดขึ้นแห่งรูปที่จะพึงมีในโอกาสที่กำหนดไว้. สัตว์ผู้มีรูปที่มีสภาพเป็นไปอย่างนั้น ถูกจำแนกไว้แล้ว. คำว่า 'อสญฺญสตฺตาปิ' หมายความว่า ไม่ใช่เพียงปัญจโวการสัตว์เท่านั้น แต่หมายถึงอสัญญสัตว์ด้วย. อธิบายว่า ทรงถือเอาอสัญญสัตว์เหล่านั้นนั่นแหละเป็นส่วนแรก. คำว่า 'เตน เย สนฺนิฏฺฐาเนน วชฺชิตา' หมายความว่า สัตว์เหล่าใดที่ปราศจากข้อวินิจฉัยตามที่กล่าวแล้วนั้น สัตว์เหล่านั้นไม่พึงกล่าวอย่างนั้น. บัดนี้ ท่านแสดงด้วยคำว่า 'เต ตโต' เป็นต้น. คำว่า 'ตโต' หมายถึง จากอสัญญภพ. ในคำว่า 'ปัจฉิมภวิกานัง' นี้ เพื่อแสดงรูปลักษณะของภพสุดท้าย จึงกล่าวว่า 'กิง ปัญจโวการาที' เป็นต้น. ในอรูปภพ รูปขันธ์ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เหล่าอรูปสัตว์แม้ที่มิใช่ปัจฉิมภวิกะอย่างไร แม้เวทนาขันธ์ก็ไม่เคยเกิดขึ้นแก่เหล่าปัจฉิมภวิกสัตว์ในอรูปภพนั้นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะถูกสงเคราะห์เข้าด้วยข้อวินิจฉัยนี้'. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า 'เตสัง... อาห'. ในคำนั้น คำว่า 'เตสํ' หมายถึง เหล่าปัจฉิมภวิกสัตว์. คำว่า 'ตตฺถ' หมายถึง ในอรูปภพ. คำว่า 'อิตรานุปฺปตฺติภาวญฺจ' หมายถึง แม้ความมีอยู่แห่งการไม่เกิดขึ้นของเวทนาขันธ์อื่น. พึงทราบว่า แม้การแตกแห่งขันธ์ของเหล่าสัตว์ในสุทธาวาสที่ยังมีปฏิสนธิ ท่านก็กล่าวโดยปริยายว่าเป็นปรินิพพาน โดยความเป็นสามัญคือความสงบระงับแห่งกิเลส เพราะละโทษที่หยาบได้.

သဗ္ဗေသဉှိ တေသန္တိ တံတံဘူမိယံ ဌိတာနံ သဗ္ဗေသံ သုဒ္ဓါဝါသာနံ. ယထာ ပနာတိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. အနန္တာ လောကဓာတုယောတိ ဣဒံ ဩကာသဿ ပရိစ္ဆေဒါဘာဝံယေဝ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ. ပုဂ္ဂလဝသေန သမာနာဓာရတာယ သမာနကာလတ္တေန အသမ္ဘဝန္တော ဩကာသဝသေန ပန သမ္ဘဝန္တော သံကိဏ္ဏာ ဝိယ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သံကိဏ္ဏတာ ဟောတီ’’တိ.

คำว่า 'สพฺเพสญฺหิ เตสํ' หมายถึง เหล่าสุทธาวาสสัตว์ทั้งหมดที่ตั้งอยู่ในภูมินั้นๆ. ท่านทำให้เนื้อความที่กล่าวไว้นั่นเองให้ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า 'ยถา ปน' เป็นต้น. คำว่า 'อนนฺตา โลกธาตุโย' นี้ ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความไม่มีกำหนดขอบเขตแห่งโอกาสเท่านั้น. เมื่อไม่สามารถมีอยู่ได้โดยอำนาจแห่งบุคคล เพราะความที่มีที่ตั้งเดียวกันและมีเวลาเดียวกัน แต่มีอยู่ได้โดยอำนาจแห่งโอกาส จึงเป็นเหมือนปะปนกัน ท่านจึงกล่าวว่า 'มีความปะปนกัน'.

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว.

၃. ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ

๓. การอธิบายปริญญาวาร.

၂၀၆-၂၀၈. တဿာပီတိ ပုဂ္ဂလောကာသဝါရဿပိ. ဩကာသေ ပုဂ္ဂလဿေဝါတိ ယထာဂဟိတေ ဩကာသေ ယော ပုဂ္ဂလော, တဿေဝ ဩကာသဝိသိဋ္ဌပုဂ္ဂလဿေဝါတိ [Pg.178] အတ္ထော. ယထာ ပန ပုဂ္ဂလဝါရေ လဗ္ဘမာနေ ပုဂ္ဂလောကာသဝါရောပိ လဗ္ဘတိ, ဧဝံ ဩကာသဝါရောပိ လဗ္ဘေယျာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဩကာသဝါရောပိ စာ’’တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝုစ္စမာနောပိ ဩကာသော ပုဂ္ဂလဿ ဝိသေသဘာဝေနေဝ ဝုစ္စေယျ, န ဝိသုံ, တသ္မာ.

๒๐๖-๒๐๘. คำว่า ตสฺสาปิ หมายถึง แม้ในปุคคลโอกาสวาร. คำว่า โอกาเส ปุคฺคลสฺเสว หมายถึง บุคคลใดอยู่ในโอกาสตามที่ถือเอาแล้ว บุคคลนั้นนั่นแหละ คือบุคคลผู้มีโอกาสเป็นวิเศษลักษณะ. อนึ่ง เพื่อหมายถึงข้อโต้แย้งว่า เมื่อปุคคลวารพึงได้ แม้ปุคคลโอกาสวารก็พึงได้ฉันใด แม้โอกาสวารก็พึงได้ฉันนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โอกาสวาโรปิ จ. คำว่า ตสฺมา หมายถึง เพราะเหตุที่แม้โอกาสที่ท่านกล่าวถึง ก็พึงกล่าวโดยความเป็นวิเศษลักษณะของบุคคลเท่านั้น ไม่ใช่กล่าวแยกต่างหาก เพราะฉะนั้น.

အညထာတိ ပဝတ္တိဝါရေ ဝိယ အာဒါနနိက္ခေပပရိစ္ဆိန္နံ ကမ္မဇသန္တာနံ ဧကတ္တေန ဂဟေတွာ တဿ ဥပ္ပာဒနိရောဓဝသေန ပရိညာဝစနေ. ‘‘ယော ရူပက္ခန္ဓံ ပရိဇာနာတီ’’တိ သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတတ္ထာဘာဝဒဿနမုခေန ဣတရဿပိ အဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ရုပက္ခန္ဓပရိဇာနနဿ အဘာဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘အာမန္တာ’’တိ စ ကတံ, တသ္မာ ပဝတ္တေ စိတ္တက္ခဏဝသေနေဝေတ္ထ တယော အဒ္ဓေါ လဗ္ဘန္တီတိ အတ္ထော. ‘‘အဂ္ဂမဂ္ဂသမင်္ဂိဉ္စ အရဟန္တဉ္စာ’’တိ ဒွိန္နံ ပဒါနံ ‘‘ရူပက္ခန္ဓဉ္စ န ပရိဇာနန္တိ ဝေဒနာက္ခန္ဓဉ္စ န ပရိဇာနိတ္ထာ’’တိ ဒွီဟိ ပဒေဟိ ယထာက္ကမံ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဌပေတွာ အဝသေသာ ပုဂ္ဂလာ’’တိ ပန ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ. အဂ္ဂမဂ္ဂ…ပေ… နတ္ထီတိ ဣမိနာ အရဟတ္တမဂ္ဂဉာဏဿေဝ ပရိညာမတ္ထကပ္ပတ္တိယာ ပရိညာကိစ္စံ သာတိသယံ, တဒဘာဝါ န ဣတရေသန္တိ ဒဿေတိ. ယတော တဿေဝ ဝဇိရူပမတာ ဝုတ္တာ, သေသာနဉ္စ ဝိဇ္ဇူပမတာ. တေနာတိ တေန ယထာဝုတ္တေန ဝစနေန. တဒဝသေသသဗ္ဗပုဂ္ဂလေတိ တတော အဂ္ဂမဂ္ဂသမင်္ဂိတော အဝသေသသဗ္ဗပုဂ္ဂလေ. ဣမံ ပန ယထာဝုတ္တဒေါသံ ပရိဟရန္တာ ‘‘ပုထုဇ္ဇနာဒယော သန္ဓာယာ’’တိ ဝဒန္တိ.

คำว่า อญฺญถา หมายถึง ในการกล่าวถึงปริญญาด้วยอำนาจแห่งความเกิดขึ้นและความดับไปของกรรมชสันดานที่กำหนดด้วยการถือเอาและการวาง โดยรวบรวมเป็นอันเดียวกัน เหมือนในปวัตติวาร. เพื่อจะแสดงความไม่มีอยู่แม้อย่างอื่น โดยมุขคือการแสดงความไม่มีอยู่แห่งเนื้อความที่สงเคราะห์ด้วยบทสรุปว่า โย รูปกฺขนฺธํ ปริชานาติ ท่านจึงกล่าวว่า รูปกฺขนฺธปริชานนสฺส อภาวา. และเพราะท่านทำบทว่า อามนฺตา ไว้ เพราะฉะนั้น ในที่นี้จึงได้กาล ๓ โดยอำนาจแห่งจิตขณะที่กำลังเป็นไปนั่นเอง. การเชื่อมโยงแห่งบท ๒ บท คือ อคฺคมคฺคสมงฺคิญฺจ อรหนฺตญฺจ กับบท ๒ บท คือ รูปกฺขนฺธญฺจ น ปริชานนฺติ เวทนากฺขนฺธญฺจ น ปริชานิตฺถา พึงมีตามลำดับ. ส่วนบทว่า ฐเปตฺวา อวเสสา ปุคฺคลา พึงประกอบเข้าในแต่ละบท. ด้วยคำว่า อคฺคมคฺค...เป... นตฺถิ นี้ ท่านแสดงว่า กิจแห่งปริญญามีความพิเศษยิ่ง เพราะอรหัตตมรรคญาณเท่านั้นถึงที่สุดแห่งปริญญา เพราะไม่มีสิ่งนั้นแก่บุคคลเหล่าอื่น. เพราะความที่ญาณนั้นนั่นแหละ ท่านเรียกว่า วชิรูปมา ส่วนญาณที่เหลือเรียกว่า วิชฺชูปมา. คำว่า เตน หมายถึง ด้วยคำที่กล่าวมาแล้วนั้น. คำว่า ตทวเสสสพฺพปุคฺคเล หมายถึง บุคคลทั้งปวงที่เหลือจากผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคนั้น. แต่พวกอาจารย์ผู้แก้ตัวจากโทษที่กล่าวมาแล้วนี้ ย่อมกล่าวว่า มุ่งหมายถึงปุถุชนเป็นต้น.

ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปริญญาวาร จบแล้ว.

ခန္ဓယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาขันธยมก จบแล้ว.

၃. အာယတနယမကံ

๓. อายตนยมก.

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

๑. ปัญญัตติวาร.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาอุทเทสวาร.

၁-၉. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘အဝယဝပဒေဟိ ဝုတ္တော ဧကဒေသော သကလော ဝါ သမုဒါယပဒါနံ အတ္ထော, သမုဒါယပဒေဟိ ပန ဝုတ္တော ဧကန္တေန အဝယဝပဒါနံ အတ္ထော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန နယေန. ဧတေန ယထာဝုတ္တအတ္ထဝဏ္ဏနာနယဒဿနတာယ သဗ္ဗပဏ္ဏတ္တိဝါရာဒီသု ယထာရဟံ အတ္ထော နေတဗ္ဗောတိ ဒဿေတိ.

๑-๙. คำว่า วุตฺตนเยน หมายถึง ด้วยนัยที่กล่าวไว้แล้วว่า เนื้อความของสมุดายบทบางส่วนหรือทั้งหมด อันท่านกล่าวแล้วด้วยอวัยวะบท ส่วนเนื้อความของอวัยวะบท อันท่านกล่าวแล้วด้วยสมุดายบทโดยส่วนเดียว เป็นต้น. ด้วยคำนี้ ท่านแสดงว่า พึงนำเนื้อความไปในปัญญัตติวารทั้งปวงเป็นต้นตามสมควร โดยการแสดงนัยแห่งการพรรณนาเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้ว.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอุทเทสวาร จบแล้ว.

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

การพรรณนานิทเทสวาร.

၁၀-၁၇. ဝါယနံ [Pg.179] သဝိသယံ ဗျာပေတွာ ပဝတ္တနံ, တယိဒံ ယထာ ဂန္ဓာယတနေ လဗ္ဘတိ, ဧဝံ သီလာဒီသုပီတိ ပါဠိယံ ‘‘သီလဂန္ဓော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ ‘‘သီလာဒိယေဝ ဂန္ဓော’’တိ ကတွာ. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သီလဂန္ဓော…ပေ… နာမာနီ’’တိ. ယသ္မာ ပန သဝိသယဗျာပနံ တတ္ထ ပသဋဘာဝေါ ပါကဋဘာဝေါ ဝါ ဟောတိ, တသ္မာ ‘‘ပသာရဏဋ္ဌေန ပါကဋဘာဝဋ္ဌေန ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. အတ္တနော ဝတ္ထုဿ သူစနံ ဝါ ဝါယနံ. ‘‘ဒေဝကာယာ သမာဂတာ (ဒီ. နိ. ၂.၃၃၂; သံ. နိ. ၁.၃၇), ပဏ္ဏတ္တိဓမ္မာ’’တိအာဒီသု (ဓ. သ. ဒုကမာတိကာ ၁၀၈) သမူဟပညတ္တီသုပိ ကာယဓမ္မသဒ္ဒါ အာဂတာတိ ‘‘သသဘာဝ’’န္တိ ဝိသေသေတိ. ကာယဝစနေန…ပေ… နတ္ထီတိ ဣဒံ ‘‘န ဓမ္မော နာယတန’’န္တိ ဧတ္ထ ဓမ္မသဒ္ဒဿ ဝိနိဝတ္တဝိသေသသဗ္ဗသဘာဝဓမ္မဝါစကတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န ဓမ္မာယတနသင်္ခါတဓမ္မဝိသေသဝါစကတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๑๐-๑๗. คำว่า วายนะ คือการแผ่ไปในอารมณ์ของตนแล้วเป็นไป สิ่งนี้ย่อมได้ในคันธายตนะฉันใด แม้ในศีลเป็นต้นก็ย่อมได้ฉันนั้น ในบาลีจึงกล่าวว่า สีลคนฺโธ เป็นต้น โดยกระทำว่า ศีลนั่นแหละเป็นกลิ่น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวในอรรถกถาว่า สีลคนฺโธ...เป... นามานิ. อนึ่ง เพราะการแผ่ไปในอารมณ์ของตนนั้น เป็นภาวะที่แผ่ไปหรือภาวะที่ปรากฏในที่นั้น เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า โดยอรรถว่าแผ่ไป หรือโดยอรรถว่าปรากฏ. หรือ วายนะ คือการบอกให้รู้ถึงวัตถุของตน. แม้ในสมูหบัญญัติทั้งหลายมีคำว่า เทวกายา สมาคตา และ ปญฺญตฺติธมฺมา เป็นต้น ก็มีศัพท์ว่า กาย และ ธรรม มาแล้ว เพราะฉะนั้น ท่านจึงจำแนกด้วยบทว่า สสภาวํ. คำว่า กายวจเนน...เป... นตฺถิ นี้ พึงทราบว่า ท่านกล่าวหมายถึงความเป็นคำกล่าวถึงสภาวธรรมทั้งปวงที่เว้นจากลักษณะพิเศษ ในคำว่า ธมฺโม ในบทว่า น ธมฺโม นายตนํ นี้ ไม่ใช่กล่าวถึงธรรมพิเศษที่นับว่าเป็นธัมมายตนะ.

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนานิทเทสวาร จบแล้ว.

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนาปวัตติวาร.

၁၈-၂၁. ဧတသ္မိန္တိ ပဝတ္တိဝါရေ. ပုစ္ဆာမတ္တလာဘေနာတိ မောဃပုစ္ဆာဘာဝမာဟ. ဧကေကန္တိ ‘‘ယဿ စက္ခာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ သဒ္ဒါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိကံ ဧကေကံ. ပဉ္စာတိ ‘‘ယဿ သဒ္ဒါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဂန္ဓာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒီနိ ပဉ္စ. ပုစ္ဆာမတ္တလာဘေန သင်္ဂဟံ အနုဇာနန္တော ‘‘ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ဟာပေတဗ္ဗာနီ’’တိ အာဟ. ‘‘ဝက္ခတိ ဟီ’’တိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ အဋ္ဌကထာယ သမတ္ထေတိ.

๑๘-๒๑. คำว่า เอตสฺมึ หมายถึง ในปวัตติวารนี้. ด้วยบทว่า ปุจฺฉามตฺตลาเภน ท่านกล่าวถึงความไม่มีแห่งคำถามที่ไร้ประโยชน์. คำว่า เอเกกํ หมายถึง แต่ละบทมีคำว่า ยสฺส จกฺขายตนํ อุปฺปชฺชติ ตสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ เป็นต้น. คำว่า ปญฺจ หมายถึง ๕ บทมีคำว่า ยสฺส สทฺทายตนํ อุปฺปชฺชติ ตสฺส คนฺธายตนํ อุปฺปชฺชติ เป็นต้น. เมื่ออนุญาตการสงเคราะห์ด้วยการได้เพียงคำถาม ท่านจึงกล่าวว่า พึงละเสียด้วยอำนาจแห่งการวิสัชนา. ท่านย่อมสนับสนุนเนื้อความตามที่กล่าวมาแล้วในอรรถกถาด้วยคำว่า วกฺขติ หิ เป็นต้น.

သဒိသဝိဿဇ္ဇနန္တိ သာမညဝစနံ ဝိသေသနိဝိဋ္ဌမေဝ ဟောတီတိ တံ ဝိသေသံ ဒဿေန္တော ‘‘ပုဂ္ဂလဝါရမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ တဿာ ပန သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာယ အဗျာပိတတ္တာ ယတ္ထ သဒိသံ, တတ္ထာပိ ဝိဿဇ္ဇိတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဩကာသဝါရေ ပန…ပေ… ဝိဿဇ္ဇိတ’’န္တိ အာဟ. တတ္ထ တန္တိ ဒုတိယံ. ပုဂ္ဂလဝါရေပီတိ ယတ္ထ သဒိသံ ဝိဿဇ္ဇနံ, တတ္ထ ပုဂ္ဂလဝါရေပိ ဝိဿဇ္ဇိတံ, ပဂေဝ ဩကာသဝါရေတိ အဓိပ္ပာယော. ဝိရတ္တကာမကမ္မနိဗ္ဗတ္တဿာတိ ဘာဝနာဗလေန ဝိရတ္တော ကာမော ဧတေနာတိ ဝိရတ္တကာမံ, ရူပါဝစရကမ္မံ, တတော နိဗ္ဗတ္တဿ. ပဋိသန္ဓိ ဧဝ ဗီဇံ [Pg.180] ပဋိသန္ဓိဗီဇံ, တဿ. ‘‘ဧဝံသဘာဝတ္တာ’’တိ ဧတေန ဧကန္တတော ကာမတဏှာနိဒါနကမ္မဟေတုကာနိ ဃာနာဒီနီတိ ဒဿေတိ. ဂန္ဓာဒယော စ န သန္တီတိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ တေသမ္ပိ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝဒတိ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

คำว่า สทิสวิสฺสชฺชนํ หมายถึง คำสามัญย่อมเป็นคำที่ตั้งอยู่ในลักษณะพิเศษเท่านั้น เมื่อจะแสดงลักษณะพิเศษนั้น ท่านจึงกล่าวว่า กล่าวหมายถึงปุคคลวารเท่านั้น แต่เพราะความเป็นวิสัชนาที่คล้ายกันนั้นไม่แผ่ไปทั่ว เมื่อจะแสดงว่า ในที่ใดที่คล้ายกัน แม้ในที่นั้นท่านก็วิสัชนาไว้แล้ว ท่านจึงกล่าวว่า ส่วนในโอกาสวาร...เป... วิสัชนาแล้ว. ในคำนั้น บทว่า ตํ เป็นทุติยาวิภัตติ. คำว่า ปุคฺคลวาเรปิ มีอธิบายว่า ในที่ที่มีการวิสัชนาคล้ายกัน แม้ในปุคคลวารก็วิสัชนาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงในโอกาสวาร. คำว่า วิรตฺตกามกมฺมนิพฺพตฺตสฺส หมายถึง กรรมที่เป็นรูปาวจร ซึ่งบุคคลคลายความกำหนัดในกามด้วยกำลังแห่งภาวนา ชื่อว่า วิรตฺตกามะ และหมายถึงผู้ที่เกิดจากกรรมนั้น. ปฏิสนธินั่นแหละเป็นพืช ชื่อว่า ปฏิสนธิพืช ของบุคคลนั้น. ด้วยบทว่า เอวํสภาวตฺตา นี้ ท่านแสดงว่า ฆานะเป็นต้น มีกรรมที่มีกามตัณหาเป็นเหตุเป็นปัจจัยโดยส่วนเดียว. และคำว่า คนฺธาทโย จ น สนฺติ ท่านกล่าวหมายถึงความไม่มีแห่งสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดโดยประการทั้งปวง. สิ่งที่ควรกล่าวในที่นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้น.

‘‘သစ္စ’’န္တိ ယထာဝုတ္တဝသေန ဂဟေတဗ္ဗံ စောဒကေန ဝုတ္တမတ္ထံ သမ္ပဋိစ္ဆိတွာ ပုန ယေနာဓိပ္ပာယေန တာနိ ယမကာနိ သဒိသဝိဿဇ္ဇနာနိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတြာယံ သင်္ခေပတ္ထော – တတ္ထ စက္ခာယတနမူလကေသု ဃာနာယတနယမကေန ‘‘သစက္ခုကာနံ အဃာနကာနံ ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိအာဒိနာ နယေန ဇိဝှာကာယာယတနယမကာနိ ယထာ သဒိသဝိဿဇ္ဇနာနိ, တထာ ဣဓ ဃာနာယတနမူလကေသု ဃာနာယတနယမကေန တာနိ ဇိဝှာကာယာယတနယမကာနိ ‘‘ယဿ ဃာနာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ဇိဝှာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိနာ နယေန သဒိသဝိဿဇ္ဇနာနီတိ. ဧဝမေတ္ထ ဥဘယေသံ ဝိသုံ အညမညံ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာယ ဣဒံ ဝုတ္တံ, န ဧကဇ္ဈံ အညမညံ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာယ. တေနာဟ ‘‘တသ္မာ တတ္ထ တတ္ထေဝ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာ ပါဠိအနာရုဠှတာယ ကာရဏ’’န္တိ. ဧဝဉ္စ သတိ စက္ခာယတနမူလဂ္ဂဟဏံ ကိမတ္ထိယန္တိ အာဟ ‘‘နိဒဿနဘာဝေနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ နိဒဿနဘာဝေနာတိ နိဒဿနဘူတာနံ အညမညသဒိသဝိဿဇ္ဇနတာသင်္ခါတေန နိဒဿနဘာဝေနေဝ, န ပန တေသံ နိဒဿိတဗ္ဗေဟိ သဗ္ဗထာ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာယာတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ယေဘုယျတာယာ’’တိ ဝုတ္တံ ယေဘုယျတံ ဒဿေတုံ ‘‘တေသု ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

พึงถือเอาคำว่า "สัจจะ" โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือรับเอาเนื้อความที่ผู้ซักถามกล่าวแล้ว อีกอย่างหนึ่ง เพื่อแสดงว่ายมกเหล่านั้นมีการวิสัชนาที่คล้ายกันด้วยอัธยาศัยใด จึงกล่าวคำว่า "ยถา ปนา" เป็นต้น ในคำนั้น มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ ในยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั้น ยมกฆานายตนะมีการวิสัชนาที่คล้ายกันกับยมกชิวหายตนะและกายายตนะ โดยนัยมีอาทิว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีจักขุ ไม่มีฆานะ กำลังเกิด" ฉันใด ในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูลนี้ ยมกฆานายตนะก็มีการวิสัชนาที่คล้ายกันกับยมกชิวหายตนะและกายายตนะเหล่านั้น โดยนัยมีอาทิว่า "ฆานายตนะของบุคคลใดกำลังเกิด ชิวหายตนะของบุคคลนั้นก็กำลังเกิดใช่ไหม? ใช่" ฉันนั้นเหมือนกัน คำนี้กล่าวไว้ในที่นี้โดยความที่การวิสัชนาของทั้งสองหมวดนั้นคล้ายคลึงกันแยกกันไป ไม่ใช่โดยความที่การวิสัชนาคล้ายคลึงกันโดยรวมกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะฉะนั้น ความที่การวิสัชนาที่คล้ายกันในที่นั้นๆ เท่านั้น ไม่ได้ขึ้นสู่บาลี จึงเป็นเหตุ" เมื่อเป็นเช่นนี้ การถือเอาจักขายตนะเป็นมูลมีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวคำว่า "โดยความเป็นเครื่องแสดง" เป็นต้น ในคำนั้น คำว่า "โดยความเป็นเครื่องแสดง" คือ โดยความเป็นเครื่องแสดงอันนับว่าเป็นการวิสัชนาที่คล้ายกันของสิ่งที่เป็นเครื่องแสดงซึ่งกันและกันเท่านั้น ไม่ใช่โดยความที่การวิสัชนาคล้ายคลึงกันโดยประการทั้งปวงกับสิ่งที่ถูกแสดงเหล่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย คำว่า "โดยความเป็นส่วนมาก" ท่านกล่าวไว้เพื่อแสดงความเป็นส่วนมาก จึงกล่าวคำว่า "ในยมกเหล่านั้น" เป็นต้น

ဧဝန္တိ ဣမိနာ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနေန ယထာဝုတ္တဝစနဿေဝ ဝိဿဇ္ဇနဘာဝါနုဇာနနံ ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဣမမတ္ထံ အာကဍ္ဎတိ. သာတိ ဒုတိယပုစ္ဆာ. ဃာနာယတနယမကေနာတိ စက္ခာယတနမူလကေသု ဃာနာယတနယမကေနေဝ. တံသေသာနီတိ တေန ဃာနာယတနမူလကကာယာယတနယမကေန သဒ္ဓိံ သေသာနိ. သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာ အနာရုဠှာနီတိ ဧတ္ထ ‘‘အနာရုဠှာနီ’’တိ ဧတ္တကမေဝ တထာ-သဒ္ဒေန အနုကဍ္ဎီယတိ, န ‘‘သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တာ’’တိ ဒဿေန္တော ‘‘တထာတိ…ပေ… သမညေနာ’’တိ ဝတွာ ဣဒါနိ ‘‘ကာရဏသာမညေနာ’’တိ ဝုတ္တဿ သဒိသဝိဿဇ္ဇနတ္တဿ တတ္ထ အဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဃာနဇိဝှာကာယာယတနာနံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ [Pg.181] အဂဗ္ဘသေယျကေသု ပဝတ္တမာနာနန္တိ ဧတ္ထာပိ ‘‘သဟစာရိတာယာ’’တိ ပဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ, တထာ ‘‘ဂဗ္ဘသေယျကေသု စ ပဝတ္တမာနာန’’န္တိ. ဣတရာနိ ဃာနာယတနမူလကာနိ ဇိဝှာကာယာယတနယမကာနိ ဒွေ န ဝိဿဇ္ဇီယန္တိ, ဃာနာယတနမူလကေသု စ ယမကေသု ဝိဿဇ္ဇိတေသု ဣတရဒွယမူလကာနိ ဇိဝှာကာယာယတနမူလကာနိ န ဝိဿဇ္ဇီယန္တိ အဝိသေသတ္တာ အပ္ပဝိသေသတ္တာ စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ကာယာယတနယမကေ ဒုတိယပုစ္ဆာဝသေန အပ္ပဝိသေသော, ဣတရဝသေန အဝိသေသော ဝေဒိတဗ္ဗော. ရူပါယတနမနာယတနေဟိ သဒ္ဓိန္တိ ဣဒံ ရူပါယတနမူလကမနာယတနဝသေန ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ရူပါယတန…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ရူပါယတနမူလကေသု ဟီ’’တိအာဒိ. ယမကာနန္တိ ရူပါယတနမူလကဂန္ဓရသဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနယမကာနံ. ဒုတိယပုစ္ဆာနန္တိ ယထာဝုတ္တယမကာနံယေဝ ဒုတိယပုစ္ဆာနံ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘သရူပကာနံ အစိတ္တကာန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန နယေန. အာဒိပုစ္ဆာနန္တိ တေသံယေဝ ယမကာနံ ပဌမပုစ္ဆာနံ.

คำว่า เอวํ นี้ ย่อมดึงเอาเนื้อความนี้มาว่า "พึงกระทำการอนุญาตความเป็นวิสัชนาแห่งคำที่กล่าวแล้วนั่นแหละ ด้วยการวิสัชนาตอบว่า ใช่" คำว่า สา คือ ปุจฉาที่สอง คำว่า ด้วยยมกฆานายตนะ คือ ด้วยยมกฆานายตนะในยมกที่มีจักขายตนะเป็นมูลนั่นเอง คำว่า ยมกที่เหลือเหล่านั้น คือ ยมกที่เหลือพร้อมด้วยยมกกายายตนะที่มีฆานายตนะเป็นมูลนั้น ในคำว่า "เพราะมีการวิสัชนาที่คล้ายกัน จึงไม่ได้ขึ้นสู่บาลี" นี้ คำว่า "ไม่ได้ขึ้นสู่บาลี" เท่านั้นที่ถูกดึงมาด้วยคำว่า ตถา ไม่ใช่คำว่า "เพราะมีการวิสัชนาที่คล้ายกัน" เพื่อแสดงว่าความที่การวิสัชนาที่คล้ายกันที่กล่าวไว้ในคำว่า "โดยความเป็นเหตุสามัญ" นั้นไม่มีในที่นั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ส่วนฆานายตนะ ชิวหายตนะ และกายายตนะ" เป็นต้น หลังจากกล่าวคำว่า "ตถา...เป...โดยความเป็นสามัญ" แล้ว ในคำว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นอกัพภเสยยกะกำลังเป็นไป" นี้ พึงนำบทว่า "ด้วยความเป็นสหจร" มาเชื่อมโยงด้วย เช่นเดียวกับในคำว่า "และของสัตว์ทั้งหลายผู้เป็นกัพภเสยยกะกำลังเป็นไป" ยมกชิวหายตนะและกายายตนะสองอย่างที่เหลือซึ่งมีฆานายตนะเป็นมูล ไม่มีการวิสัชนา และเมื่อยมกในยมกที่มีฆานายตนะเป็นมูลมีการวิสัชนาแล้ว ยมกชิวหายตนะและกายายตนะที่มีมูลสองอย่างที่เหลือก็ไม่มีการวิสัชนา เพราะไม่มีความต่างกันและมีความต่างกันน้อย ดังนี้พึงประกอบความ ในยมกกายายตนะนั้น พึงทราบว่ามีความต่างกันน้อยโดยปุจฉาที่สอง และไม่มีความต่างกันโดยนัยอื่น คำว่า "พร้อมด้วยรูปายตนะและมนายตนะ" นี้ กล่าวไว้โดยนัยแห่งมนายตนะที่มีรูปายตนะเป็นมูล ท่านจึงกล่าวคำว่า "รูปายตนะ...เป...เป็นอัธยาศัย" เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "ในยมกที่มีรูปายตนะเป็นมูล" เป็นต้น คำว่า ยมกทั้งหลาย คือ ยมกคันธายตนะ รสายตนะ และโผฏฐัพพายตนะที่มีรูปายตนะเป็นมูล คำว่า ปุจฉาที่สองทั้งหลาย คือ ปุจฉาที่สองของยมกที่กล่าวแล้วนั่นเอง คำว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว คือ โดยนัยที่กล่าวแล้วมีอาทิว่า "ของสัตว์ทั้งหลายผู้มีรูป ไม่มีจิต" คำว่า ปุจฉาแรกทั้งหลาย คือ ปุจฉาแรกของยมกเหล่านั้นนั่นเอง

ဟေဋ္ဌိမေဟီတိ ဣဒံ အဝိသေသဝစနမ္ပိ ယေသု သဒိသဝိဿဇ္ဇနတာ သမ္ဘဝတိ, တဒပေက္ခန္တိ အာဟ ‘‘ဂန္ဓရသ…ပေ… အတ္ထော’’တိ. ဥဒ္ဒိဋ္ဌဓမ္မေသု ဥဒ္ဒေသာနုရူပံ လဗ္ဘမာနဝိသေသကထနံ ဝိဿဇ္ဇနံ, ယော တတ္ထ န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဥဒ္ဒေသာနုရူပဂုဏေန ဥပလဗ္ဘတိ, တဿ အကထနမ္ပိ အတ္ထတော ဝိဿဇ္ဇနမေဝ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အဝိဿဇ္ဇနေနေဝ အလဗ္ဘမာနတာဒဿနေန ဝိဿဇ္ဇိတာနိ နာမ ဟောန္တီ’’တိ.

คำว่า ด้วยยมกข้างล่าง นี้ แม้เป็นคำที่ไม่มีความต่างกัน ก็มุ่งหมายถึงยมกที่ความวิสัชนาที่คล้ายกันเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวคำว่า "คันธะ รสะ...เป...เป็นอรรถ" การกล่าวถึงลักษณะพิเศษที่พึงได้ตามบทตั้งในธรรมที่ถูกตั้งขึ้นชื่อว่าวิสัชนา ธรรมใดในที่นั้นไม่ปรากฏด้วยคุณที่ตรงตามบทตั้งโดยประการทั้งปวง การไม่กล่าวถึงธรรมนั้นก็ชื่อว่าวิสัชนาโดยอรรถนั่นเอง ท่านจึงกล่าวว่า "ชื่อว่าวิสัชนาแล้วด้วยการไม่วิสัชนาอันเป็นการแสดงความไม่มีอยู่"

စက္ခုဝိကလသောတဝိကလာ ဝိယ စက္ခုသောတဝိကလောပိ လဗ္ဘတီတိ သော ပန အဋ္ဌကထာယံ ပိ-သဒ္ဒေန သင်္ဂဟိတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဇစ္စန္ဓမ္ပိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. ပရိပုဏ္ဏာယတနမေဝ ဩပပါတိကံ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဧတ္ထ အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တော ဧဝ-သဒ္ဒေါတိ တဿ ဌာနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဝုတ္တမေဝါတိ အတ္ထော’’တိ ဝတွာ တေန ပရိပုဏ္ဏာယတနဿ တတ္ထ အနိယတတ္တာ အပရိပုဏ္ဏာယတနဿပိ သင်္ဂဟော သိဒ္ဓေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘တေန ဇစ္စန္ဓဗဓိရမ္ပိ သန္ဓာယ ဝုတ္တတာ န နိဝါရိတာ ဟောတီ’’တိ အာဟ.

เหมือนคนตาพิการและหูพิการ คนตาหูพิการก็พึงได้ เพื่อแสดงว่าบุคคลนั้นถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า ปิ ในอรรถกถา ท่านจึงกล่าวคำว่า "แม้คนตาบอดแต่กำเนิด...เป...พึงทราบ" คำว่า "กล่าวถึงโอปปาติกะผู้มีอายตนะบริบูรณ์เท่านั้น" ในที่นี้ คำว่า เอว เป็นคำที่วางไว้ผิดที่ เพื่อแสดงตำแหน่งที่ควรจะเป็นของคำนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "มีอรรถว่า เป็นอันกล่าวแล้วนั่นเอง" และเพื่อแสดงว่าการสงเคราะห์แม้ซึ่งอายตนะที่ไม่บริบูรณ์ก็สำเร็จแล้ว เพราะความที่อายตนะที่บริบูรณ์ไม่แน่นอนในที่นั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนั้น ความที่คำกล่าวนี้มุ่งหมายถึงคนตาบอดหูหนวกแต่กำเนิดก็ไม่ถูกห้าม"

၂၂-၂၅၄. တသ္မိံ ပုဂ္ဂလဿ အနာမဋ္ဌတ္တာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, ယာဝတာ ‘‘ရူပီဗြဟ္မလောကံ ပုစ္ဆတီ’’တိ ဣမိနာပိ ဩကာသောယေဝ အာမဋ္ဌောတိ. ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိညာယ ကာရဏဝိဘာဝနာဓိပ္ပာယေနေဝ ‘‘ကသ္မာ ပဋိညာတ’’န္တိ စောဒနံ သမုဋ္ဌာပေတွာ တံ ကာရဏံ ဒဿေတုကာမော ‘‘နနူ’’တိအာဒိမာဟ[Pg.182]. ဂဗ္ဘသေယျကဘာဝံ ဂန္တွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿတီတိ ပစ္ဆိမဘဝိကံ သန္ဓာယာဟ. တဒဝတ္ထဿာတိ ပစ္ဆိမဘဝါဝတ္ထဿ. ဘဝိဿန္တဿာတိ ဘာဝိနော. ပဋိညာတဗ္ဗတ္တာတိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ပဋိညာတဗ္ဗတ္တာ.

๒๒-๒๕๔. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'เพราะบุคคลนั้นไม่ถูกระบุถึง' ก็เพราะแม้ด้วยคำว่า 'ถามถึงรูปีพรหมโลก' นี้ สถานที่เท่านั้นที่ถูกระบุถึง เมื่อตั้งคำถามว่า 'เหตุใดจึงปฏิญาณ' ด้วยอัธยาศัยที่จะแสดงเหตุของการปฏิญาณว่า 'ใช่' แล้ว ผู้ประสงค์จะแสดงเหตุนั้นจึงกล่าวคำว่า 'นั่นไม่ใช่หรือ' เป็นต้น คำว่า 'จะไปสู่ความเป็นผู้เกิดในครรภ์แล้วปรินิพพาน' นี้ กล่าวหมายถึงผู้มีภพสุดท้าย คำว่า ของบุคคลผู้มีสภาพเช่นนั้น คือ ของบุคคลผู้มีสภาพเป็นภพสุดท้าย คำว่า ของบุคคลผู้จักมี คือ ของบุคคลผู้จะเกิดมีขึ้น คำว่า เพราะเป็นอันปฏิญาณแล้ว คือ เพราะเป็นอันปฏิญาณแล้วว่า 'จักเกิด'

အထ ကသ္မာတိ ဧတ္ထာယံ သင်္ခေပတ္ထော – ယဒိ ‘‘ယဿ ရူပါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ပုစ္ဆာယံ ဝုတ္တေန ဝိဓိနာ ပဋိညာတဗ္ဗံ, အထ ကသ္မာ အထ ကေန ကာရဏေန ပဋိလောမေ ‘‘ယဿ ဝါ ပန ရူပါယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ပုစ္ဆာယ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိညာတံ, နနု ဣဒံ အညမညံ ဝိရုဒ္ဓန္တိ? နနူတိအာဒိနာပိ စောဒကော တမေဝ ဝိရောဓံ ဝိဘာဝေတိ. နော စ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ ဧဝါတိ အတ္ထော. ‘‘တသ္မိံ ဘဝေ’’တိအာဒိ တဿ ပရိဟာရော. တတ္ထ တသ္မိံ ဘဝေတိ ယသ္မိံ ဘဝေ ‘‘ရူပါယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဝုတ္တံ ပဝတ္တမာနတ္တာ, တသ္မိံ ဘဝေ. အနာဂတဘာဝေန အဝစနတောတိ ဘာဝီဘာဝေန အဝတ္တဗ္ဗတော အာရဒ္ဓုပ္ပာဒဘာဝေန ပဝတ္တမာနတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနေဝါဟ ‘‘ဘဝန္တရေ ဟီ’’တိအာဒိ. န ပန ဝုစ္စတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧဝဉ္စ ကတွာတိအာဒိနာ ပါဌန္တရေန ယထာဝုတ္တမတ္ထံ သမတ္ထေတိ.

ในคำว่า “อถ กสฺมา” นี้ มีเนื้อความโดยย่อดังนี้ คือ หากในปุจฉาว่า “รูปายตนะของบุคคลใดจักเกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็จักเกิดใช่ไหม?” พึงปฏิญาณด้วยวิธีที่กล่าวแล้ว เหตุใด ด้วยเหตุใด ในปุจฉาปฏิโลมว่า “หรือว่า รูปายตนะของบุคคลใดจักไม่เกิด จักขายตนะของบุคคลนั้นก็จักไม่เกิดใช่ไหม?” จึงปฏิญาณว่า “อามนฺตา” (ใช่) นี่ไม่ขัดแย้งกันและกันหรือ? แม้ด้วยคำว่า “นั่นไม่ใช่หรือ” เป็นต้น ผู้ซักถามก็แสดงความขัดแย้งนั้นเอง อรรถว่า “จักไม่เกิดก็หามิได้ (คือ) จักเกิดแน่นอน” คำว่า “ในภพนั้น” เป็นต้น เป็นการแก้คำถามนั้น ในคำนั้น คำว่า “ในภพนั้น” คือ ในภพใดที่กล่าวว่า “รูปายตนะจักไม่เกิด” เพราะกำลังเป็นไป ในภพนั้น คำว่า “เพราะไม่กล่าวด้วยความเป็นอนาคต” คือ เพราะไม่พึงกล่าวด้วยความเป็นอนาคต เพราะกำลังเป็นไปด้วยความเป็นผู้เริ่มเกิด ดังนี้เป็นอัธยาศัย เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า “ในภพอื่น” เป็นต้น พึงเชื่อมโยงว่า “แต่ไม่กล่าว” และด้วยคำว่า “เอวญฺจ กตฺวา” เป็นต้น ย่อมสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วด้วยปาฐะอื่น

ယသ္မိံ အတ္တဘာဝေ ယေဟိ အာယတနေဟိ ဘဝိတဗ္ဗံ, တံတံအာယတနနိဗ္ဗတ္တကကမ္မေန အဝဿံဘာဝီအာယတနဿ သတ္တဿ, သန္တာနဿ ဝါ, ‘‘ယဿ ဝါ ပန ရူပါယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? အာမန္တာ, ယဿ ဝါ ပန ရူပါယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ စ ဧဝံ ပဝတ္တံ ပုစ္ဆာဒွယဝိဿဇ္ဇနံ အာယတနပဋိလာဘဿ ဇာတိဘာဝတော သုဋ္ဌု ဥပပန္နံ ဘဝတိ. ပစ္ဆိမဘဝိကာဒယောတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန အရူပေ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယနကာ သင်္ဂယှန္တိ. ဣဒမ္ပိ ဝိဿဇ္ဇနံ. အဘိနန္ဒိတဗ္ဗတ္တာတိ ‘‘အာမန္တာ’’တိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗတ္တာ.

ในอัตภาพใด พึงมีอายตนะเหล่าใด อายตนะที่พึงมีอย่างแน่นอนแก่สัตว์ หรือแก่สันดาน ด้วยกรรมที่ยังอายตนะนั้นๆ ให้เกิด การวิสัชนาคำถามสองอย่างที่ดำเนินไปอย่างนี้ว่า "หรือว่า รูปายตนะจักเกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักเกิดแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่), หรือว่า รูปายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักไม่เกิดแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่)" ย่อมสมควรอย่างยิ่งเพราะความเป็นสภาวะแห่งการได้อายตนะ ในคำว่า "ปจฺฉิมภวิกาทโย" นี้ คำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์สัตว์ผู้เกิดในอรูปภูมิแล้วปรินิพพาน นี้ก็เป็นการวิสัชนา คำว่า "เพราะพึงยินดี" คือเพราะพึงรับว่า "อามนฺตา" (ใช่)

ယံ ပန အဃာနကာနံ ကာမာဝစရံ ဥပပဇ္ဇန္တာနန္တိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယဿ ဝိပါကော ဃာနာယတနုပ္ပတ္တိတော ပုရေတရမေဝ ဥပစ္ဆိဇ္ဇိဿတိ, တံ ဃာနာယတနာနိဗ္ဗတ္တကကမ္မန္တိ ဝုတ္တံ. ကထံ ပနီဒိသံ ကမ္မံ အတ္ထီတိ ဝိညာယတီတိ အာဟ ‘‘ယဿ ယတ္ထာ’’တိအာဒိ. ဧဝမ္ပိ ဂဗ္ဘသေယျကော ဧဝ ဣဓ အဃာနကောတိ အဓိပ္ပေတောတိ ကထမိဒံ ဝိညာယတီတိ စောဒနာယ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ တမတ္ထံ သာဓေတုံ ‘‘ဓမ္မဟဒယဝိဘင်္ဂေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဝစနတ္တမ္ပိ ဟိ ယထာဓမ္မသာသနေ အဘိဓမ္မေ ပဋိက္ခေပေါယေဝါတိ[Pg.183]. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ အာယတနယမကေ. ယထာဒဿိတာသူတိ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောတာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ စက္ခာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇတိ, ယဿ ယတ္ထ ဃာနာယတနံ န နိရုဇ္ဈတိ, တဿ တတ္ထ ရူပါယတနံ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ စ ဒဿိတပ္ပကာရာသု ပုစ္ဆာသု. အာမန္တာတိ ဝုတ္တန္တိ အထ ကသ္မာ န ဝိညာယတီတိ ယောဇနာ. ဧတာသု ပုစ္ဆာသု ကသ္မာ ပဋိဝစနေန ဝိဿဇ္ဇနံ န ကတန္တိ အဓိပ္ပာယော. သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတတ္ထဿာတိ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောတာယတနံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, ယဿ ယတ္ထ ဃာနာယတနံ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ စ ဧဝမာဒိကေန သန္နိဋ္ဌာနပဒေန ဂဟိတဿ အတ္ထဿ. ဧကဒေသေ သံသယတ္ထဿ သမ္ဘဝေနာတိ ဧကဒေသေ သံသယိတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ သမ္ဘဝေန သန္နိဋ္ဌာနတ္ထပဋိယောဂဘူတသံသယတ္ထဿ ပဋိဝစနဿ အကရဏတော ‘‘အာမန္တာ’’တိ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနဿ အကတ္တဗ္ဗတော အတ္ထဿ အဘိန္ဒိတွာ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ အဝတ္တဗ္ဗတော. တေနာဟ ‘‘ဘိန္ဒိတဗ္ဗေဟိ န ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနံ ဟောတီ’’တိ.

ส่วนคำว่า "แก่สัตว์ผู้ไม่มีฆานะผู้เกิดในกามภูมิ" นั้น เป็นการเชื่อมโยงกัน กรรมใดที่วิบากของมันจักขาดไปก่อนการเกิดขึ้นของฆานายตนะ กรรมนั้นเรียกว่า "กรรมที่ไม่ยังฆานายตนะให้เกิด" ถามว่า "กรรมเช่นนี้มีอยู่ได้อย่างไรจึงรู้ได้?" จึงกล่าวว่า "ยสฺส ยตฺถา" เป็นต้น แม้อย่างนี้ ก็พึงทราบได้อย่างไรว่า "ในที่นี้ประสงค์เอาสัตว์ผู้เกิดในครรภ์เท่านั้นว่าเป็นผู้ไม่มีฆานะ?" เพื่อแก้คำถามนี้ จึงกล่าวคำว่า "น หิ" เป็นต้น แล้วกล่าวคำว่า "ธมฺมหทยวิภงฺเค" เป็นต้น เพื่อยืนยันความหมายนั้น เพราะการไม่กล่าวถึงนั้นแล ย่อมเป็นการปฏิเสธในพระอภิธรรมตามพระธรรมวินัยนั่นเอง ในที่นี้คือในอายตนะยมกนี้ ในคำถามทั้งหลายที่แสดงไว้แล้วอย่างนี้ว่า "หรือว่า โสตายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด จักขายตนะก็จักไม่เกิดแก่บุคคลนั้น, ฆานายตนะไม่ดับไปแก่บุคคลใดในที่ใด รูปายตนะก็จักไม่ดับไปแก่บุคคลนั้นในที่นั้น" คำว่า "อามนฺตา" (ใช่) ที่กล่าวไว้แล้วนั้น เหตุไฉนจึงไม่รู้ได้? เป็นการเชื่อมโยง ความหมายคือ "เหตุไฉนจึงไม่วิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในคำถามเหล่านี้?" ความหมายที่ถูกถือเอาด้วยบทสันนิษฐานมีอาทิว่า "หรือว่า โสตายตนะจักไม่เกิดแก่บุคคลใด, ฆานายตนะจักไม่ดับไปแก่บุคคลใดในที่ใด" เพราะความเป็นไปได้ของความหมายที่พึงสงสัยในบางส่วน เพราะการไม่ทำคำตอบของความหมายที่พึงสงสัยซึ่งเป็นปฏิปักษ์ต่อความหมายสันนิษฐาน เพราะการไม่พึงทำวิสัชนาคำตอบว่า "อามนฺตา" (ใช่) เพราะการไม่พึงกล่าวความหมายโดยไม่แยกและรวมเข้าด้วยกัน เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "ไม่พึงมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงแยก"

ယဒိ သိယာတိ ဘိန္ဒိတွာ ဝတ္တဗ္ဗေပိ အတ္ထေ ယဒိ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနံ သိယာ, ပရိပုဏ္ဏဝိဿဇ္ဇနမေဝ န သိယာ အနောကာသဘာဝတော ဘိန္ဒိတဗ္ဗတော စာတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ‘‘ပဉ္စဝေါကာရေ ပရိနိဗ္ဗန္တာနံ, အရူပေ ပစ္ဆိမဘဝိကာနံ, ယေ စ အရူပံ ဥပပဇ္ဇိတွာ ပရိနိဗ္ဗာယိဿန္တိ, တေသံ စဝန္တာနံ တေသံ သောတာယတနဉ္စ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, စက္ခာယတနဉ္စ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ စ, တထာ ‘‘ရူပါဝစရေ ပရိနိဗ္ဗန္တာနံ, အရူပါနံ တေသံ တတ္ထ ဃာနာယတနဉ္စ န နိရုဇ္ဈတိ, ရူပါယတနဉ္စ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ စ တတ္ထ ဝိဘာဂဝသေန ပဝတ္တော ပါဌသေသော. အထ ကသ္မာတိ ယဒိ အဘိန္ဒိတဗ္ဗေ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနံ, န ဘိန္ဒိတဗ္ဗေ, ဧဝံ သန္တေ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ စက္ခုန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဣမိနာ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနေန ဂဗ္ဘသေယျကာနံ သောမနဿပဋိသန္ဓိ နတ္ထီတိ ကသ္မာ န ဝိညာယတိ, ဘိန္ဒိတဗ္ဗေ န ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနံ ဟောတီတိ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ? တံ န, အညာယ ပါဠိယာ တဒတ္ထဿ ဝိညာယမာနတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမဓာတုယာ’’တိအာဒိမာဟ.

ความหมายคือ "ถ้าหากมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในความหมายที่พึงกล่าวโดยแยกกัน การวิสัชนาที่สมบูรณ์ก็จักไม่มี เพราะไม่มีโอกาสและเพราะพึงแยกกัน" ข้อความที่เหลือที่ดำเนินไปโดยการจำแนกในที่นั้นมีอยู่ดังนี้ว่า "โสตายตนะก็จักไม่เกิด จักขายตนะก็จักไม่เกิด แก่สัตว์ผู้ปรินิพพานในปัญจโวการภูมิ, แก่สัตว์ผู้มีภพสุดท้ายในอรูปภูมิ, และแก่สัตว์เหล่านั้นผู้กำลังจุติจากอรูปภูมิแล้วจักปรินิพพาน" และดังนี้ว่า "ฆานายตนะก็ไม่ดับไป รูปายตนะก็จักไม่ดับไป ในที่นั้นของสัตว์ผู้ปรินิพพานในรูปาวจรภูมิ, ของสัตว์ในอรูปภูมิ" ถามว่า "ถ้ามีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงไม่แยกกัน แต่ไม่มีในสิ่งที่พึงแยกกัน, เมื่อเป็นเช่นนี้ เหตุไฉนจึงไม่รู้ได้ว่า การปฏิสนธิด้วยโสมนัสไม่มีแก่สัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ด้วยการวิสัชนาคำตอบนี้ว่า 'โสมนัสสินทรีย์เกิดขึ้นแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์ก็เกิดขึ้นแก่บุคคลนั้นใช่ไหม? อามนฺตา (ใช่)' และพึงรับว่า 'ไม่พึงมีการวิสัชนาด้วยคำตอบ (อามนฺตา) ในสิ่งที่พึงแยก'"? ข้อนั้นไม่จริง เพราะความหมายนั้นย่อมรู้ได้ด้วยบาลีอื่น จึงแสดงว่า "กามธาตุยา" เป็นต้น

‘‘ယံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န နိရုဇ္ဈတိ, တံ စိတ္တံ နိရုဇ္ဈိဿတိ, နုပ္ပဇ္ဇိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ တဿေဝ စိတ္တဿ နိရောဓော အနာဂတဘာဝေန တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ယထာ ဝုတ္တော, ဧဝံ တဿေဝ ကမ္မဇသန္တာနဿ နိရောဓော တဿ ဥပ္ပာဒေ အနာဂတဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗော. တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘ဧကစိတ္တဿ နာမ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ နိရောဓော အနာဂတဘာဝေန ဝုစ္စတိ, ကိမင်္ဂံ ပန ဧကသန္တာနဿာ’’တိ[Pg.184]. သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗသ္မိံ အနာဂတဝါရေ. ဥပပဇ္ဇန္တာနံ ဧဝ ဝသေန သော နိရောဓော တထာ အနာဂတဘာဝေန ဝုတ္တော, ကသ္မာ ပနေတ္ထ နိရောဓော ဥပပန္နာနံ ဝသေန န ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဥပ္ပန္နာနံ ပနာ’’တိအာဒိ. တဿေဝ ယထာပဝတ္တဿ ကမ္မဇသန္တာနဿ ဧဝ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဥပ္ပာဒက္ခဏတော ဥဒ္ဓံ နိရောဓော အာရဒ္ဓေါ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ. ဘေဒေ သတိပိ ကာလဘေဒါမသနဿ ကာရဏေ သတိပိ. အနာဂတကာလာမသနဝသေနေဝ နိရောဓဿေဝ ဝသေန ဝိဿဇ္ဇနဒွယံ ဥပပန္နမေဝ ယုတ္တမေဝ ဟောတီတိ. အညေသံ ဝသေန နိရောဓဿေဝ ဝတ္တုံ အသက္ကုဏေယျတ္တာ ‘‘အရဟတ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

การดับของจิตนั้นเองที่กล่าวไว้ในขณะที่จิตนั้นเกิดขึ้นโดยความเป็นอนาคตว่า 'จิตใดเกิดขึ้น ไม่ดับไป จิตนั้นจักดับไป จักไม่เกิดขึ้นหรือ? ใช่' ฉันใด การดับของสันดานที่เกิดจากกรรมนั้นเองก็พึงกล่าวในขณะที่สันดานนั้นเกิดขึ้นโดยความเป็นอนาคต ฉันนั้น เพราะเหตุนั้นจึงแสดงว่า 'การดับของจิตดวงหนึ่งย่อมกล่าวโดยความเป็นอนาคตในขณะที่จิตนั้นเกิดขึ้น จะกล่าวอะไรกับการดับของสันดานหนึ่งเล่า?' ในอนาคตวารทั้งปวงในทุกที่ การดับนั้นกล่าวโดยความเป็นอนาคตอย่างนั้นโดยอาศัยสัตว์ผู้กำลังเกิดเท่านั้น เหตุไฉนในที่นี้จึงไม่กล่าวการดับโดยอาศัยสัตว์ผู้เกิดแล้ว? จึงกล่าวว่า 'อุปปันนานัง ปะนา' เป็นต้น ของสันดานที่เกิดจากกรรมที่ดำเนินไปอย่างนั้นเอง เพราะเหตุนั้น เพราะการดับชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วตั้งแต่ขณะที่เกิดขึ้นเป็นต้นไป เพราะเหตุนั้น แม้มีความต่างกัน แม้มีเหตุแห่งการพิจารณาความต่างแห่งกาล การวิสัชนาทั้งสองย่อมสมควรและเหมาะสมแล้ว ด้วยอำนาจแห่งการพิจารณาอนาคตกาลนั่นเอง และด้วยอำนาจแห่งการดับนั่นเอง เพราะไม่สามารถกล่าวถึงการดับโดยอาศัยผู้อื่นได้ จึงกล่าวว่า 'พระอรหันต์'

ယဒိ ဥပပတ္တိအနန္တရံ နိရောဓော အာရဒ္ဓေါ နာမ ဟောတိ, အထ ကသ္မာ စုတိယာ နိရောဓဝစနန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တန္နိဋ္ဌာနဘာဝတော ပန စုတိယာ နိရောဓဝစန’’န္တိ. တန္နိဋ္ဌာနဘာဝတောတိ တဿ သန္တာနဿ နိဋ္ဌာနဘာဝတော. ပဝတ္တေတိအာဒိ ဝုတ္တဿေဝတ္ထဿ ပါကဋကရဏံ. တတ္ထ တဿာတိ သန္တာနဿ. ဝက္ခတီတိအာဒိပိ ပဝတ္တေ နိရောဓံ အနာဒိယိတွာ စုတိနိရောဓဿေဝ ဂဟိတတာယ ကာရဏဝစနံ. တေနာတိ တေန ယထာဝုတ္တေန ပါဌန္တရဝစနေန. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ‘‘ယဿ စက္ခာယတနံ နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိအာဒိကေ အာယတနယမကေ. ယဒိ ပဝတ္တေ နိရုဒ္ဓဿပိ စုတိယာ ဧဝ နိရောဓော ဣစ္ဆိတော, ‘‘သစက္ခုကာန’’န္တိအာဒိ ကထန္တိ အာဟ ‘‘သစက္ခုကာနန္တိအာဒီသု စ ပဋိလဒ္ဓစက္ခုကာနန္တိအာဒိနာ အတ္ထော ဝိညာယတီ’’တိ. တေတိ အရူပေ ပစ္ဆိမဘဝိကာ. အစက္ခုကဝစနဉ္စ သာဝသေသန္တိ ယောဇနာ.

หากการดับชื่อว่าเริ่มขึ้นแล้วทันทีหลังจากการเกิดขึ้น เหตุไฉนจึงกล่าวการดับด้วยจุติ? เพื่อแก้คำถามนี้ จึงกล่าวว่า 'แต่การกล่าวการดับด้วยจุติเพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสิ่งนั้น' คำว่า 'เพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสิ่งนั้น' คือเพราะความเป็นที่สิ้นสุดของสันดานนั้น คำว่า 'ปวัตติ' เป็นต้น เป็นการทำให้ความหมายที่กล่าวไว้แล้วนั้นปรากฏชัด ในที่นั้น คำว่า 'ตัสสะ' คือของสันดาน คำว่า 'จักกล่าว' เป็นต้น ก็เป็นการกล่าวเหตุผลเพราะการถือเอาการดับด้วยจุติเท่านั้น โดยไม่ถือเอาการดับในปวัตติกาล ด้วยคำกล่าวในปาฐะอื่นที่กล่าวไว้แล้วนั้น ในที่นี้คือในอายตนยมกมีอาทิว่า 'จักขุายตนะจักดับไปแก่สัตว์ใด' หากการดับในปวัตติกาลก็ดับแล้ว แต่ยังประสงค์การดับด้วยจุติเท่านั้น คำว่า 'สะจักขุกานัง' เป็นต้น จะเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ในคำว่า สะจักขุกานัง เป็นต้น ความหมายย่อมรู้ได้ด้วยคำว่า ผู้ได้จักขุ เป็นต้น' สัตว์เหล่านั้นคือพระปัจฉิมภวิกะในอรูปภูมิ และการประกอบความว่า คำว่า อจักขุกะ เป็นคำที่มีส่วนเหลือ

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปวัตติวารจบแล้ว

အာယတနယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอายตนยมกจบแล้ว

၄. ဓာတုယမကံ

๔. ธาตุยมก

၁-၁၉. သဒ္ဒဓာတုသမ္ဗန္ဓာနန္တိ ဣဒံ ယာနိ စက္ခုဓာတာဒိမူလကေသု သဒ္ဒယမကာနိ, သဗ္ဗာနိ စ သဒ္ဒဓာတုမူလကာနိ, တာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. န ဟိ တာနိ စက္ခုဝိညာဏဓာတာဒိသမ္ဗန္ဓာနိ ဝိယ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန လဗ္ဘန္တိ, ဧတေနေဝ အာယတနယမကေပိ ပဝတ္တိဝါရေ သဒ္ဒဓာတုသမ္ဗန္ဓာနံ ယမကာနံ အလဗ္ဘမာနတာ စ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๑-๑๙. คำว่า 'สัททธาตุสัมพันธัง' นี้ กล่าวหมายถึงสัททยมกทั้งหลายที่มีจักขุธาตุเป็นต้นเป็นมูล และสัททยมกที่มีสัททธาตุเป็นมูลทั้งหมด เพราะสิ่งเหล่านั้นย่อมไม่ได้โดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิ เหมือนธรรมที่เกี่ยวข้องกับจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ด้วยเหตุนี้ พึงทราบว่าความที่สัททยมกที่เกี่ยวข้องกับสัททธาตุย่อมไม่ได้ในปวัตติวารในอายตนยมกด้วย

ဓာတုယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาธาตุยมกจบแล้ว

၅. သစ္စယမကံ

๕. สัจจยมก

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

๑. การพรรณนาปัญญัตติวาร

၁၀-၂၆. သောတိ [Pg.185] ဒုက္ခသဒ္ဒေါ. အညတ္ထာတိ သင်္ခါရဒုက္ခဝိပရိဏာမဒုက္ခဒုက္ခာဓိဋ္ဌာနေသု. အညနိရပေက္ခောတိ သင်္ခါရာဒိပဒန္တရာနပေက္ခော. တေနာတိ အညနိရပေက္ခဒုက္ခပဒဂ္ဂဟဏတော. တသ္မိံ ဒုက္ခဒုက္ခေ ဝိသယဘူတေ. ဧသ ဒုက္ခသဒ္ဒေါ ‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိ ဧတ္ထ ပဌမော ဒုက္ခသဒ္ဒေါ. တဉ္စ ဒုက္ခဒုက္ခံ. ‘‘ဒုက္ခံ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိ ဧတ္ထ ဒုက္ခမေဝ ဒုက္ခသစ္စန္တိ နယိဒံ အဝဓာရဏံ ဣစ္ဆိတဗ္ဗံ, ဒုက္ခံ ဒုက္ခသစ္စမေဝါတိ ပန ဣစ္ဆိတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘ဧကန္တေန ဒုက္ခသစ္စမေဝါ’’တိ. သစ္စဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တေသု သမုဒယေသု ကောစိ ဖလဓမ္မေသု နတ္ထီတိ သစ္စဝိဘင်္ဂေ ပဉ္စဓာ ဝုတ္တေသု သမုဒယေသု ဧကောပိ ဖလသဘာဝေသု နတ္ထိ, ဖလသဘာဝေါ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ‘‘ဖလဓမ္မော နတ္ထီ’’တိ စ ပါဌော. မဂ္ဂသဒ္ဒေါ စ ဖလင်္ဂေသူတိ သာမညဖလင်္ဂေသု သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒီသု ‘‘မဂ္ဂင်္ဂံ မဂ္ဂပရိယာပန္န’’န္တိအာဒိနာ (ဝိဘ. ၄၉၂, ၄၉၅) အာဂတော မဂ္ဂသဒ္ဒေါ မဂ္ဂဖလတ္တာ ပဝတ္တတိ ကာရဏူပစာရေနာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘န မဂ္ဂကိစ္စသဗ္ဘာဝါ’’တိအာဒိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သစ္စဒေသနာယ ပဘဝါဒိသဘာဝါ ဧဝ ဓမ္မာ သမုဒယာဒိပရိယာယေန ဝုတ္တာ, န အပ္ပဘဝါဒိသဘာဝါ, တသ္မာ. ဧတ္ထ စ တေဘူမကဓမ္မာနံ ယထာရဟံ ဒုက္ခသမုဒယသစ္စန္တောဂဓတ္တာ အသစ္စသဘာဝေ သဘာဝဓမ္မေ စ ဥဒ္ဓရန္တော ဖလဓမ္မေ ဧဝ ဥဒ္ဓရိ. နနု စ မဂ္ဂသမ္ပယုတ္တာပိ ဓမ္မာ အသစ္စသဘာဝါတိ တေပိ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာတိ? န, တေသံ မဂ္ဂဂတိကတ္တာ. ‘‘ဖလဓမ္မေသူ’’တိ ဧတ္ထ ဓမ္မဂ္ဂဟဏေန ဝါ ဖလသမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဝိယ တေသမ္ပိ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

๑๐-๒๖. คำว่า โส นั้น คือทุกขศัพท์. คำว่า ในที่อื่น คือในอธิษฐานแห่งสังขารทุกข์ วิปริณามทุกข์ และทุกขทุกข์. คำว่า ไม่เพ่งเล็งสิ่งอื่น คือไม่เพ่งเล็งบทอื่นมีสังขารเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น คือเพราะการถือเอาทุกขบทที่ไม่เพ่งเล็งสิ่งอื่น. ในทุกขทุกข์นั้นซึ่งเป็นวิสัย. ทุกขศัพท์นี้ เป็นทุกขศัพท์แรกในบทว่า 'ทุกข์ คือทุกขสัจ' นี้. และทุกข์นั้นคือทุกขทุกข์. ในบทว่า 'ทุกข์ คือทุกขสัจ' นี้ ไม่พึงประสงค์การกำหนดแน่นอนอย่างนี้ว่า 'ทุกข์เท่านั้นเป็นทุกขสัจ' แต่พึงประสงค์ว่า 'ทุกข์เป็นทุกขสัจเท่านั้น' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'เป็นทุกขสัจโดยส่วนเดียวแน่นอน'. ในสมุทัยที่กล่าวไว้ในสัจจวิภังค์ ไม่มีบางอย่างในผลธรรมทั้งหลาย หมายความว่า ในสมุทัยที่กล่าวไว้ ๕ อย่างในสัจจวิภังค์ ไม่มีแม้แต่อย่างเดียวในธรรมที่มีสภาวะเป็นผล คือไม่มีสภาวะเป็นผล. และมีบทว่า 'ไม่มีผลธรรม'. และคำว่า มรรค ในองค์แห่งผลทั้งหลาย คือในองค์แห่งสามัญผลมีสัมมาทิฏฐิเป็นต้น คำว่า มรรค ที่มาโดยนัยเป็นต้นว่า 'เป็นองค์แห่งมรรค เป็นส่วนแห่งมรรค' (วิภังค์ ๔๙๒, ๔๙๕) ย่อมเป็นไปโดยอุปจาระแห่งเหตุ เพราะเป็นผลของมรรค ดังนี้เป็นอัธยาศัย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีความเป็นกิจแห่งมรรค' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น คือเพราะธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะเป็นแดนเกิดเป็นต้นเท่านั้น ที่กล่าวไว้โดยปริยายมีสมุทัยเป็นต้นในการแสดงสัจจะ ไม่ใช่ธรรมที่ไม่มีสภาวะเป็นแดนเกิดเป็นต้น เพราะเหตุนั้น. และในที่นี้ เมื่อจะยกสภาวธรรมที่ไม่ใช่สัจจสภาวะขึ้น เพราะธรรมที่เป็นไปในภูมิ ๓ ย่อมสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจและสมุทัยสัจตามสมควร จึงยกผลธรรมขึ้นมาเท่านั้น. ก็ธรรมที่สัมปยุตด้วยมรรคแม้เหล่านั้น ก็ไม่ใช่สัจจสภาวะมิใช่หรือ แม้ธรรมเหล่านั้นก็ควรยกขึ้นมิใช่หรือ? ไม่ใช่ เพราะธรรมเหล่านั้นมีคติอย่างเดียวกับมรรค. ในบทว่า 'ในผลธรรมทั้งหลาย' นี้ พึงเห็นการถือเอาธรรมเหล่านั้นด้วย โดยการถือเอาธรรม หรือเหมือนกับการถือเอาธรรมที่สัมปยุตด้วยผล

ပဒသောဓနေန…ပေ… ဣဓ ဂဟိတာတိ ဧတေန အသစ္စသဘာဝါနံ ဓမ္မာနံ ပကရဏေန နိဝတ္တိတတံ အာဟ. တေသန္တိ ဒုက္ခာဒီနံ. တဗ္ဗိသေသနယောဂဝိသေသန္တိ တေန ဒုက္ခာဒိဝိသေသနယောဂေန ဝိသိဋ္ဌတံ. သစ္စဝိသေသနဘာဝေနေဝ ဒုက္ခာဒီနံ ပရိညေယျတာဒိဘာဝေါ သိဒ္ဓေါတိ အာဟ ‘‘ဧကန္တသစ္စတ္တာ’’တိ. ယထာ စေတ္ထာတိ ယထာ ဧတသ္မိံ သစ္စယမကေ သုဒ္ဓသစ္စဝါရေ သစ္စဝိသေသနဘူတာ ဧဝ ဒုက္ခာဒယော ဂဟိတာ. ဧဝံ ခန္ဓယမကာဒီသုပီတိ န သုဒ္ဓသစ္စဝါရေ ဧဝ အယံ နယော ဒဿိတောတိ အတ္ထော. ပဒသောဓနဝါရေ တံမူလစက္ကဝါရေ စ ‘‘ရူပံ ရူပက္ခန္ဓော’’တိအာဒိနာ သမုဒါယပဒါနံယေဝ ဝုတ္တတ္တာ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ‘‘သုဒ္ဓက္ခန္ဓာဒိဝါရေသူ’’တိ ဝုတ္တံ. တထာ စေတ္ထာပိ [Pg.186] သုဒ္ဓဝါရေ ဧဝ အယံ နယော ဒဿိတော. ယဒိ သုဒ္ဓက္ခန္ဓာဒိဝါရေသု ခန္ဓာဒိဝိသေသနဘူတာနမေဝ ရူပါဒီနံ ဂဟဏေန ဘဝိတဗ္ဗံ, အထ ကသ္မာ ခန္ဓာဒိဝိသေသနတော အညေသမ္ပိ ရူပါဒီနံ ဝသေန အတ္ထော ဒဿိတောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိ. ပုရိမော ဧဝ အတ္ထော ယုတ္တော, ယုတ္တိတော ပါဌောဝ ဗလဝါတိ.

ด้วยบทว่า 'ปทโสธนะ' ...เป็นต้น... 'ถูกถือเอาในที่นี้' ด้วยบทนี้ ท่านกล่าวถึงความที่ธรรมทั้งหลายที่มีสภาวะมิใช่สัจจะถูกกันออกไปโดยปกรณ์นี้. คำว่า 'ของธรรมเหล่านั้น' หมายถึงของทุกข์เป็นต้น. คำว่า 'ความพิเศษแห่งการประกอบด้วยบทวิเสสนะ' หมายถึงความพิเศษด้วยการประกอบด้วยบทวิเสสนะมีทุกข์เป็นต้นนั้น. เพราะความเป็นบทวิเสสนะแห่งสัจจะเท่านั้น ความเป็นสภาพที่พึงกำหนดรู้เป็นต้นของทุกข์เป็นต้นจึงสำเร็จได้ จึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นสัจจะโดยส่วนเดียว'. ในที่นี้อย่างไร คือในสัจจยมกนี้ ในวาระแห่งสัจจะล้วน ทุกข์เป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะแห่งสัจจะเท่านั้นที่ถูกถือเอา. แม้ในขันธยมกเป็นต้นก็เช่นกัน หมายความว่า นัยนี้ไม่ได้แสดงไว้เฉพาะในวาระแห่งสัจจะล้วนเท่านั้น. ในวาระปทโสธนะและในวาระตัมมูลจักกะ เพราะกล่าวถึงแต่บทที่เป็นหมวดหมู่มีบทว่า 'รูปคือรูปขันธ์' เป็นต้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าว จึงกล่าวว่า 'ในวาระแห่งขันธ์ล้วนเป็นต้น'. แม้ในที่นี้ก็เช่นกัน นัยนี้แสดงไว้เฉพาะในวาระล้วนเท่านั้น. ถ้าในวาระแห่งขันธ์ล้วนเป็นต้น พึงมีการถือเอารูปเป็นต้นซึ่งเป็นบทวิเสสนะแห่งขันธ์เป็นต้นเท่านั้น เหตุไฉนจึงแสดงอรรถโดยอาศัยรูปเป็นต้นอย่างอื่นนอกจากการเป็นบทวิเสสนะแห่งขันธ์เป็นต้นเล่า? ท่านกล่าวโดยอ้างถึงคำถามนั้นว่า 'แต่ในอรรถกถา' เป็นต้น. อรรถก่อนหน้านั้นเท่านั้นที่สมควร เพราะบทบาลีมีกำลังกว่าโดยเหตุผล

ပဏ္ဏတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปัญญัตติวาระจบลงแล้ว

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายปวัตติวาระ

၂၇-၁၆၄. ဒုက္ခပရိညာ ယာဝ ဒုက္ခသမတိက္ကမနတ္ထာတိ သပ္ပဒေသံ ပဝတ္တာပိ သာ တဒတ္ထာဝဟာ ဘဝေယျာတိ ကဿစိ အာသင်္ကာ သိယာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အရိယတ္တာ…ပေ… ကတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ. ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘အန္တိမဘဝေ ဌိတတ္တာ’’တိ ကာရဏံ ဝဒန္တိ, တံ န ယုဇ္ဇတိ ဥပပတ္တိယာ ဒုက္ခဝိစာရတ္တာ, န စ သဗ္ဗေ သုဒ္ဓါဝါသာ အန္တိမဘဝိကာ ဥဒ္ဓံသောတဝစနတော. ‘‘ယဿ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဥပ္ပာဒါဝတ္ထာ. အဝိသေသေန ဒုက္ခသစ္စပရိယာပန္နာ ဓမ္မာ သမ္ဗန္ဓီဘာဝေနေဝ တံသမင်္ဂီ စ ပုဂ္ဂလော ဝုတ္တောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗေ ဥပပဇ္ဇန္တာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ သွာယမတ္ထော ယသ္မာ နိစ္ဆယရူပေန ဂဟိတော, နိစ္ဆိတဿေဝ စ အတ္ထဿ ဝိဘာဂဒဿနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တသ္မာ ‘‘တေသွေဝ…ပေ… ဥပပန္နမေဝါ’’တိ အာဟ. တတ္ထ တေသွေဝ ကေစိ ဒဿီယန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဧကကောဋ္ဌာသုပ္ပတ္တိသမင်္ဂိနောတိ ဒုက္ခကောဋ္ဌာသုပ္ပတ္တိသမင်္ဂိနော. တေသူတိ သန္နိဋ္ဌာနေန ဂဟိတေသု. မဂ္ဂဖလုပ္ပာဒသမင်္ဂီသူတိ မဂ္ဂဖလုပ္ပာဒသမင်္ဂီနံ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော.

๒๗-๑๖๔. เพื่อแสดงว่า การกำหนดรู้ทุกข์จนถึงเพื่อการก้าวล่วงทุกข์ แม้เป็นไปโดยมีส่วน ก็พึงนำมาซึ่งอรรถนั้นได้ ดังนี้ บางคนอาจมีความสงสัย จึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นอริยะ...เป็นต้น...กล่าวไว้โดยกำหนดไว้'. บางคนในที่นี้กล่าวเหตุว่า 'เพราะตั้งอยู่ในภพสุดท้าย' ข้อนั้นไม่สมควร เพราะเป็นการพิจารณาทุกข์โดยอุปบัติ และสุทธาวาสทั้งหมดก็ไม่ใช่ผู้มีภพสุดท้าย เพราะมีคำกล่าวถึงอุทธังโสตะ. บทว่า 'ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นภาวะแห่งการเกิดขึ้น. เพื่อแสดงว่า ธรรมทั้งหลายที่สงเคราะห์เข้าในทุกขสัจโดยไม่จำกัด และบุคคลผู้ประกอบด้วยทุกขสัจนั้นโดยความเป็นผู้เกี่ยวข้อง ถูกกล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า 'สัตว์ทั้งปวงผู้กำลังอุบัติ' เป็นต้น และเพราะอรรถนี้ถูกถือเอาโดยเป็นรูปแห่งความแน่นอน และพึงมีการแสดงการจำแนกอรรถที่แน่นอนนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ในสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง...เป็นต้น...อุบัติแล้วเท่านั้น'. ในที่นั้น บางอย่างถูกแสดงในสัตว์เหล่านั้นนั่นเอง ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. คำว่า 'ผู้ประกอบด้วยการอุบัติในส่วนเดียว' หมายถึงผู้ประกอบด้วยการอุบัติในส่วนแห่งทุกข์. คำว่า 'ในสัตว์เหล่านั้น' หมายถึงในสัตว์ที่ถูกถือเอาโดยการวินิจฉัย. คำว่า 'ในผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผล' หมายถึงของผู้ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งมรรคและผล หรือบทนี้เอง

ဧတ္ထ စာတိအာဒိနာ ‘‘သဗ္ဗေသ’’န္တိအာဒိပါဠိယာ ပိဏ္ဍတ္ထံ ဒဿေတိ. တတ္ထ သမုဒယသစ္စုပ္ပာဒဝေါမိဿဿ ဒုက္ခသစ္စုပ္ပာဒဿာတိ ဣဒံ အနာဒရေ သာမိဝစနံ. ကတ္ထစိ သမုဒယသစ္စုပ္ပာဒဝေါမိဿေပိ ဒုက္ခသစ္စေ တံရဟိတဿ သမုဒယသစ္စုပ္ပာဒရဟိတဿ ဒုက္ခသစ္စုပ္ပာဒဿ ဒဿနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ. ကေစိ ပန ‘‘သမုဒယသစ္စာဝေါမိဿဿာ’’တိ ပဌန္တိ, တေသံ ‘‘တံရဟိတဿာ’’တိ ဣဒံ ပုရိမပဒဿ အတ္ထဝိဝရဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. တံသဟိတဿာတိ သမုဒယသစ္စုပ္ပာဒသဟိတဿ ဒုက္ခသစ္စုပ္ပာဒဿ ဒဿနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ. တေသန္တိ အသညသတ္တာနံ, ပဝတ္တိယံ ဒုက္ခသစ္စဿ ဥပ္ပာဒေါ ‘‘ပဝတ္တေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေသု ဒွီသုပိ ကောဋ္ဌာသေသု န ဂဟိတောတိ အတ္ထော. ပဋိသန္ဓိယံ ပန [Pg.187] တေသံ ဥပ္ပာဒဿ ပဌမကောဋ္ဌာသေန ဂဟိတတာ ဒဿိတာ ဧဝ. တထာ နိရောဓော စာတိ ယထာ အသညသတ္တာနံ ပဋိသန္ဓိယံ ဒုက္ခသစ္စဿ ဥပ္ပာဒေါ ပဌမကောဋ္ဌာသေန ဂဟိတော, ပဝတ္တိယံ ပန သော ဒွီဟိ ကောဋ္ဌာသေဟိ န ဂဟိတော, တထာ တေသံ ဒုက္ခသစ္စဿ နိရောဓောပီတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ‘‘သဗ္ဗေသံ စဝန္တာနံ ပဝတ္တေ တဏှာဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ’’တိအာဒိနာ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၈၈) နိရောဓဝါရေ ပါဠိ ပဝတ္တာ. ဧသေဝ နယောတိ ယွာယံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ သမုဒယသစ္စယမကေ ပါဠိယာ အတ္ထနယော ဝုတ္တော, မဂ္ဂသစ္စယမကေပိ ဧသေဝ နယော, ဧဝမေဝ တတ္ထာပိ အတ္ထော နေတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. တထာ ဟိ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိအာဒိနာ တတ္ထ ပါဠိ ပဝတ္တာ.

ในที่นี้ ท่านแสดงอรรถโดยรวมของบาลีมีบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวง' เป็นต้น ด้วยบทว่า 'ในที่นี้' เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า 'แห่งการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ปะปนกับการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ' นี้ เป็นสามีวจนะในอรรถที่ไม่เอื้อเฟื้อ. การเชื่อมโยงว่า ในบางแห่ง แม้เมื่อทุกขสัจจะปะปนกับการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ ก็ถูกกล่าวไว้โดยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ปราศจากสมุทัยสัจจะนั้น คือที่ปราศจากการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ. แต่บางคนอ่านว่า 'แห่งการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ไม่ปะปนกับสมุทัยสัจจะ' สำหรับคนเหล่านั้น บทว่า 'ที่ปราศจากนั้น' นี้ พึงทราบว่าเป็นคำอธิบายอรรถของบทก่อน. การเชื่อมโยงว่า บทว่า 'ที่ประกอบด้วยนั้น' หมายถึงถูกกล่าวไว้โดยการแสดงการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะที่ประกอบด้วยการเกิดขึ้นแห่งสมุทัยสัจจะ. คำว่า 'ของสัตว์เหล่านั้น' หมายถึงของอสัญญีสัตว์ทั้งหลาย หมายความว่า การเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจจะในปวัตติ ไม่ได้ถูกถือเอาในส่วนทั้งสองที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า 'ในปวัตติ' เป็นต้น. แต่ในการปฏิสนธิ การที่การเกิดขึ้นของสัตว์เหล่านั้นถูกถือเอาด้วยส่วนแรก ได้แสดงไว้แล้ว. และการดับก็เช่นกัน หมายความว่า เหมือนกับการเกิดขึ้นแห่งทุกขสัจในการปฏิสนธิของอสัญญีสัตว์ทั้งหลายถูกถือเอาด้วยส่วนแรก แต่ในปวัตตินั้นไม่ได้ถูกถือเอาด้วยสองส่วน การดับแห่งทุกขสัจจะของสัตว์เหล่านั้นก็เช่นกัน. เพราะเหตุนั้น บาลีในวาระนิโรธจึงเป็นไปด้วยบทว่า 'ในขณะแห่งการแตกดับของจิตที่ปราศจากตัณหาในปวัตติของสัตว์ทั้งปวงผู้กำลังจุติ' เป็นต้น (ยมก ๑. สัจจยมก. ๘๘). นัยนี้ก็เช่นกัน หมายความว่า อรรถนัยแห่งบาลีที่กล่าวไว้ในสมุทัยสัจจยมกด้วยบทว่า 'ในที่นี้' เป็นต้นนี้ นัยนี้ก็เช่นกันในมรรคสัจจยมก พึงนำอรรถไปในที่นั้นอย่างนั้นนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น บาลีในที่นั้นจึงเป็นไปด้วยบทว่า 'ของสัตว์ทั้งปวงผู้กำลังอุบัติ' เป็นต้น

ဧဝဉ္စ သတီတိ ဧဝံ ခဏဝသေန ဩကာသဂ္ဂဟဏေ သတီတိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ အနနုဇာနနဝသေန ပစ္စာမသတိ. ဧတဿ ဝိဿဇ္ဇနေတိ ဧတဿ ယမကပဒဿ ဝိဿဇ္ဇနေ. ‘‘အဂ္ဂမဂ္ဂဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ, အရဟန္တာနံ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ, ယဿ စိတ္တဿ အနန္တရာ အဂ္ဂမဂ္ဂံ ပဋိလဘိဿန္တိ, တဿ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ, အသညသတ္တံ ဥပပဇ္ဇန္တာနံ တေသံ တတ္ထ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, နော စ တေသံ တတ္ထ သမုဒယသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ (ယမ. ၁.သစ္စယမက.၇၁) ပုရိမကောဋ္ဌာသဿ အာဂတတ္တာ ဝိရောဓော နတ္ထီတိ ‘‘ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ တသ္မာတိ ယသ္မာ န ဥပပတ္တိစိတ္တုပ္ပာဒက္ခဏော ဘာဝိနော သမုဒယပစ္စုပ္ပာဒဿ အာဓာရော, အထ ခေါ ကာမာဝစရာဒိဩကာသော, တသ္မာ. ပုဂ္ဂလောကာသဝါရော ဟေသာတိ ယသ္မာ ပုဂ္ဂလောကာသဝါရော ဧသ, တသ္မာ ‘‘တေသံ တတ္ထာ’’တိ ဧတ္ထ ဩကာသဝသေန တတ္ထ-သဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ယဒိ ပုဂ္ဂလောကာသဝါရေ ကာမာဝစရာဒိဩကာသဝသေနေဝ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော, န ခဏဝသေန, အထ ကသ္မာ ‘‘သဗ္ဗေသံ ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိအာဒိနာ ဩကာသံ အနာမသိတွာ တတ္ထ ဝိဿဇ္ဇနံ ပဝတ္တန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘တတ္ထ…ပေ… သော ဧဝါ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထာတိ ဩကာသဝါရေ. ပုဂ္ဂလဝိသေသဒဿနတ္ထန္တိ ပုဂ္ဂလသင်္ခါတဝိသေသဒဿနတ္ထံ. ယတ္ထ တေတိ ယသ္မိံ ကာမာဝစရာဒိဩကာသေ တေ ပုဂ္ဂလာ.

และเมื่อเป็นเช่นนั้น เมื่อมีการถือเอาโอกาสโดยขณะอย่างนี้ ย่อมพิจารณาโดยความไม่เห็นชอบด้วยอรรถที่กล่าวแล้ว. ในการแก้บทนี้ คือในการแก้บทคู่แห่งบทนี้. เพราะส่วนเบื้องต้นที่ว่า "ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัคคมรรค, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตพระอรหันต์, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตของบุคคลใดที่จักได้อัคคมรรคในลำดับแห่งจิตนั้น, ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตของบุคคลเหล่านั้นที่กำลังเข้าถึงอสัญญีสัตว์ ทุกขสัจจะย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น แต่สมุทยสัจจะจักไม่เกิดขึ้นแก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น" (ยมก. 1. สัจจยมก. 71) มาแล้ว จึงไม่มีความขัดแย้ง จึงกล่าวว่า "ในส่วนเบื้องปลาย" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" (Tasmāti) (กล่าว) เพราะขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิตปฏิสนธิไม่เป็นที่รองรับแห่งสมุทยสัจจะที่จักเกิดขึ้นในภายหน้า แต่เป็นโอกาสมีกามวจรเป็นต้น เพราะเหตุนั้น. คำว่า "เป็นวาระแห่งบุคคลและโอกาส" (Puggalokāsavāro hesāti) (กล่าว) เพราะวาระนี้เป็นวาระแห่งบุคคลและโอกาส เพราะเหตุนั้น พึงทราบอรรถของคำว่า "ในที่นั้น" ในบทว่า "แก่บุคคลเหล่านั้นในที่นั้น" โดยเป็นโอกาส. ถ้าในวาระแห่งบุคคลและโอกาส พึงถือเอาอรรถโดยเป็นโอกาสมีกามวจรเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยขณะ ไฉนจึงมีการวิสัชนาในที่นั้น โดยไม่กล่าวถึงโอกาสด้วยบทว่า "แก่สัตว์ทั้งปวงที่กำลังเข้าถึง" เป็นต้น ดังนี้ เพื่อหมายถึงข้อซักถามนั้น จึงกล่าวว่า "ในที่นั้น... (ละ)... นั่นเอง". ในบทนั้น คำว่า "ในที่นั้น" (Tattha tatthāti) (กล่าว) ในวาระแห่งโอกาส. คำว่า "เพื่อแสดงบุคคลผู้พิเศษ" (Puggalavisesadassanatthanti) (กล่าว) เพื่อแสดงความพิเศษที่นับว่าเป็นบุคคล. คำว่า "ในที่ใด บุคคลเหล่านั้น" (Yattha teti) (กล่าว) ในโอกาสมีกามวจรเป็นต้นใด บุคคลเหล่านั้น (อยู่).

ကေစီတိ ဓမ္မသိရိတ္ထေရံ သန္ဓာယာဟ. သော ဟိ ‘‘ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ ဒုက္ခသစ္စံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတ္ထ စိတ္တဇရူပမေဝ အဓိပ္ပေတံ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တိတ္တာတိ ကာရဏံ ဝဒတိ. အပရေ ‘‘အရူပေတိ ဣမံ ပုရိမာပေက္ခမ္ပိ ဟောတီတိ တေန ပဝတ္တံ ဝိသေသေတွာ အရူပဘဝဝသေန အယမတ္ထော ဝုတ္တော[Pg.188], တသ္မာ ‘ယဿ ဝါ ပန သမုဒယသစ္စံ နိရုဇ္ဈတိ, တဿ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? နော’တိအာဒီသုပိ ဧဝမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ ဝဒန္တိ. ပုဂ္ဂလော န စိတ္တံ အပေက္ခိတွာဝ ဂဟိတောတိ ဣဒံ စိတ္တဿ အနဓိကတတ္တာ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ပန သမုဒယသစ္စဿ ဥပ္ပာဒနိစ္ဆယော, တတ္ထေဝ တဿ အနုပ္ပာဒနိစ္ဆယေနပိ ဘဝိတဗ္ဗံ စိတ္တေန စ ဝိနာ ပုဂ္ဂလဿေဝ အနုပလဗ္ဘနတောတိ ‘‘ယဿ သမုဒယသစ္စံ နုပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတ္ထ သမုဒယသစ္စာဓာရံ စိတ္တံ အတ္ထတော ဂဟိတမေဝါတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. အပိစ ဣန္ဒြိယဗဒ္ဓေပိ န သဗ္ဗော ရူပုပ္ပာဒေါ ဧကန္တေန စိတ္တုပ္ပာဒါဓီနောတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ စိတ္တုပ္ပတ္တိယာ ဝိနာပိ တတ္ထ ရူပုပ္ပတ္တိဒဿနတော, တသ္မာ စိတ္တဇရူပမေဝ စိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ဣတရံ, ဣတရံ ပန တဿ တီသုပိ ခဏေသု ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ နိဋ္ဌမေတ္ထ ဂန္တဗ္ဗံ. ဝိဘဇိတဗ္ဗာ အဝိဘတ္တာ နာမ နတ္ထီတိ သိယာယံ ပသင်္ဂေါ ပဌမဝါရေ, ဒုတိယဝါရေ ပန ဝိဘဇနာ ဧဝ သာတိ နာယံ ပသင်္ဂေါ လဗ္ဘတိ, ပဌမဝါရေပိ ဝါ နာယံ ပသင်္ဂေါ. ကသ္မာ? ဧသာ ဟိ ယမကဿ ပကတိ, ယဒိဒံ ယထာလာဘဝသေန ယောဇနာ.

คำว่า "บางพวก" (Kecīti) กล่าวหมายถึงพระธรรมสิริเถระ. เพราะท่านนั้น ในบทว่า "ในขณะแห่งความแตกดับของจิตที่กำลังเป็นไป ทุกขสัจจะย่อมไม่เกิดขึ้น" นี้ พึงประสงค์เอารูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น ย่อมกล่าวเหตุว่า "เพราะมีความเป็นไปเนื่องด้วยจิต". ส่วนอาจารย์อื่นกล่าวว่า "คำว่า ในอรูปภพ นี้ ย่อมเป็นคำที่มุ่งหมายถึงบทก่อนด้วย เพราะเหตุนั้น จึงจำแนกบทว่า ที่กำลังเป็นไป โดยเป็นอรูปภพ อรรถนี้จึงถูกกล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น แม้ในบทว่า อนึ่ง สมุทยสัจจะของบุคคลใดดับไป ทุกขสัจจะของบุคคลนั้นย่อมเกิดขึ้นหรือ? ไม่ใช่ เป็นต้น ก็พึงทราบอรรถอย่างนี้". คำว่า "บุคคลไม่ได้ถูกถือเอาโดยมุ่งหมายถึงจิตเท่านั้น" (Puggalo na cittaṃ apekkhitvāva gahitoti) นี้ กล่าวแล้วเพราะจิตไม่เป็นประธาน. แต่ในที่ใดมีความตกลงว่าสมุทยสัจจะเกิดขึ้น ในที่นั้นก็พึงมีความตกลงว่าสมุทยสัจจะนั้นไม่เกิดขึ้นด้วย และเพราะบุคคลย่อมไม่ปรากฏเว้นจากจิต เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ในบทว่า "สมุทยสัจจะของบุคคลใดไม่เกิดขึ้น" นี้ จิตอันเป็นที่รองรับแห่งสมุทยสัจจะถูกถือเอาโดยอรรถนั่นเอง. อนึ่ง แม้ในสัตว์ที่มีอินทรีย์ผูกพัน ก็ไม่พึงกล่าวว่า รูปที่เกิดขึ้นทั้งหมดขึ้นอยู่กับจิตที่เกิดขึ้นโดยส่วนเดียว เพราะมีการเห็นรูปเกิดขึ้นในที่นั้นแม้ไม่มีจิตเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น รูปที่เกิดจากจิตเท่านั้นย่อมเกิดขึ้นในขณะแห่งการเกิดขึ้นของจิต ไม่ใช่รูปอื่น ส่วนรูปอื่นย่อมเกิดขึ้นในขณะทั้งสามของรูปนั้น ดังนี้ พึงถึงความตกลงในเรื่องนี้. คำว่า "สิ่งที่ควรจำแนกที่ยังไม่จำแนกไม่มี" พึงมีข้อขัดข้องนี้ในวาระที่หนึ่ง แต่ในวาระที่สอง การจำแนกมีอยู่แล้ว ข้อขัดข้องนี้จึงไม่พึงมี หรือแม้ในวาระที่หนึ่ง ข้อขัดข้องนี้ก็ไม่มี. เพราะเหตุไร? เพราะการประกอบโดยได้ตามสมควรนี้แล เป็นปกติของยมก.

ဒုတိယေ စိတ္တေ ဝတ္တမာနေတိ ဧတ္ထ ‘‘ပဌမံ ဘဝင်္ဂံ, ဒုတိယံ စိတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ. ဘဝနိကန္တိယာ အာဝဇ္ဇနမ္ပိ ဝိပါကပ္ပဝတ္တိတော ဝိသဒိသတ္တာ ‘‘ဒုတိယ’’န္တိ ဝတ္တုံ သက္ကာ, တတော ပဋ္ဌာယ ပုဗ္ဗေ တဿ တတ္ထ သမုဒယသစ္စံ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ ဝတ္တဗ္ဗာတိ အပရေ. ဘဝနိကန္တိယာ ပန သဟဇာတံ ပဌမံ စိတ္တံ ဣဓ ဒုတိယံ စိတ္တန္တိ အဓိပ္ပေတံ. တတော ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တံ သဗ္ဗံ အဗျာကတဘာဝေန သမာနဇာတိကတ္တာ ဧကန္တိ ကတွာ တတော ပဋ္ဌာယ ဟေဋ္ဌာ တဿ တတ္ထ သမုဒယသစ္စံ နုပ္ပဇ္ဇိတ္ထေဝါတိ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗန္တိမေန ပရိစ္ဆေဒေနာ’’တိအာဒိ. တသ္မိန္တိ ဒုတိယေ စိတ္တေ. တေန သမာနဂတိကတ္တာတိ တေန ယထာဝုတ္တဒုတိယစိတ္တေန စ တံသမင်္ဂိနော ဝါ ဒုက္ခသစ္စံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, နော စ သမုဒယသစ္စန္တိ ဝတ္တဗ္ဗဘာဝေန သမာနဂတိကတ္တာ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ တေန သမာနဂတိကတာယ ဒဿိတတ္တာ ဧဝ. ယထာဝုတ္တာတိ ဒုတိယာကုသလစိတ္တတော ပုရိမသဗ္ဗစိတ္တသမင်္ဂိနော အဂ္ဂဟိတာ ဟောန္တိ ဣတရဘာဝါဘာဝတော. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါဌန္တရေန သမတ္ထေတုံ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေတိ စတုဝေါကာရာ. ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာတိ ‘‘ဣတရေသ’’န္တိ ဝိသေသနေန နိဝတ္တေတဗ္ဗာ. ပဉ္စဝေါကာရာ ဝိယ ယထာဝုတ္တာ သုဒ္ဓါဝါသာတိ ဒုတိယစိတ္တက္ခဏသမင်္ဂိဘာဝေန ဝုတ္တပ္ပကာရာ ယထာ သုဒ္ဓါဝါသသင်္ခါတာ ပဉ္စဝေါကာရာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာ သန္တိ, ဧဝံ စတုဝေါကာရာ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တာ န ဟိ သန္တီတိ ယောဇနာ.

ในบทว่า "เมื่อจิตดวงที่สองกำลังเป็นไป" (Dutiye citte vattamāneti) นี้ ย่อมกล่าวว่า "ภวังค์เป็นดวงที่หนึ่ง, จิตเป็นดวงที่สอง". แม้อาวัจจนะแห่งภวนิกันติ ก็อาจกล่าวได้ว่าเป็น "ดวงที่สอง" เพราะมีความไม่เหมือนกับการเป็นไปของวิบาก อาจารย์อื่นกล่าวว่า "พึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะของบุคคลนั้นไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นมาก่อนนับแต่นั้นไป". แต่จิตดวงแรกที่เกิดพร้อมกับความพอใจในภพ ในที่นี้พึงประสงค์ว่าเป็นจิตดวงที่สอง. โดยทำจิตทั้งหมดที่เกิดขึ้นก่อนหน้านั้นให้เป็นอันเดียวกัน เพราะมีความเป็นชาติเดียวกันโดยความเป็นอัพยากตะ พึงกล่าวว่า สมุทยสัจจะของบุคคลนั้นไม่เคยเกิดขึ้นในที่นั้นมาก่อนนับแต่นั้นไป. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยการกำหนดที่สุดทั้งหมด" เป็นต้น. ในบทนั้น คำว่า "ในจิตดวงนั้น" (Tasminti) (หมายถึง) ในจิตดวงที่สอง. คำว่า "เพราะมีความเป็นไปเสมอกันด้วยจิตนั้น" (Tena samānagatikattāti) (กล่าว) เพราะมีความเป็นไปเสมอกันด้วยความเป็นสภาวะที่ควรกล่าวว่า ทุกขสัจจะเคยเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตดวงที่สองที่กล่าวแล้วนั้น แต่สมุทยสัจจะหาเคยเกิดขึ้นไม่. คำว่า "และเมื่อทำอย่างนี้" (Evañca katvāti) (กล่าว) เพราะความเป็นไปเสมอกันนั้นถูกแสดงแล้วนั่นเอง. คำว่า "ที่กล่าวแล้ว" (Yathāvuttāti) (หมายถึง) บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตทั้งหมดที่อยู่ก่อนจิตอกุศลดวงที่สอง ย่อมไม่ถูกถือเอา เพราะไม่มีความเป็นอื่น. เพื่อยืนยันอรรถที่กล่าวแล้วนั่นเองด้วยบทอื่น จึงกล่าวว่า "เหมือน" (Yathā) เป็นต้น. คำว่า "บุคคลเหล่านั้น" (Teti) (หมายถึง) จตุโวการบุคคล. คำว่า "พึงเว้น" (Vajjetabbāti) (หมายถึง) พึงห้ามด้วยบทวิเสสนะว่า "ของบุคคลอื่น". คำว่า "เหมือนปัญจโวการบุคคลที่กล่าวแล้วคือสุทธาวาส" (Pañcavokārā viya yathāvuttā suddhāvāsāti) (หมายถึง) การประกอบคือ เหมือนปัญจโวการบุคคลที่นับว่าเป็นสุทธาวาสที่กล่าวแล้วก่อนหน้านี้ มีอยู่โดยประการที่กล่าวแล้วโดยความเป็นผู้ประกอบด้วยขณะแห่งจิตดวงที่สอง อย่างนี้ จตุโวการบุคคลที่กล่าวแล้วก่อนหน้านี้ไม่มีอยู่.

‘‘ယဿ [Pg.189] ယတ္ထာ’’တိ ပုဂ္ဂလောကာသာ အာဓေယျာဓာရဘာဝေန အပေက္ခိတာတိ အာဟ ‘‘ပုဂ္ဂလောကာသာ အညမညပရိစ္ဆိန္နာ ဂဟိတာ’’တိ. ကာမာဝစရေ…ပေ… ဥပပန္နာတိ ဧတ္ထ ကာမာဝစရေ အဘိသမေတာဝိနော ရူပါဝစရံ ဥပပန္နာ, ရူပါဝစရေ အဘိသမေတာဝိနော အရူပါဝစရံ ဥပပန္နာ, ဝါ-သဒ္ဒေန ကာမာဝစရေ အဘိသမေတာဝိနော အရူပါဝစရံ ဥပပန္နာတိ စ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထာတိ ဥပပန္နောကာသေ. အဘိသမယောတိ ဥပရိမဂ္ဂါဘိသမယော ယာဝ ဥပပန္နော န ဘဝိဿတိ, တာဝ တေ တတ္ထ ဥပပန္နပုဂ္ဂလာ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ ‘‘အဘိသမေတာဝီန’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တေ ဒုတိယကောဋ္ဌာသေ န ဂယှန္တိ ပုဂ္ဂလောကာသာနံ အညမညံ ပရိစ္ဆိန္နတ္တာ. ယဒိ ဧဝံ ကိံ တေ ဣမသ္မိံ ယမကေ အသင်္ဂဟိတာတိ အာဟ ‘‘တေ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘သမာနဂတိကာတိ ဝိသုံ န ဒဿိတာ’’တိ, တံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘အနဘိသမေတာဝီန’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ‘‘အနဘိသမေတာဝီန’’န္တိ ဣမိနာ ပဌမပဒေန ဂဟိတာ သဗ္ဗတ္ထ မဂ္ဂုပ္ပတ္တိရဟေ သမ္ပတ္တိဘဝေ တတ္ထ သုဒ္ဓါဝါသေ ယေ အနဘိသမေတာဝိနော, တေသု ဒွိပ္ပကာရေသု သုဒ္ဓါဝါသာ ယသ္မိံ ကာလေ တတ္ထ အနဘိသမေတာဝိနောတိ ဂဟေတဗ္ဗာ, တတ္ထ နေသံ တထာ ဂဟေတဗ္ဗကာလဿ ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘သုဒ္ဓါဝါသာနံ ဒုတိယေ စိတ္တေ ဝတ္တမာနေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ.

คำว่า "ของบุคคลใดในภพใด" บุคคลและโอกาสถูกมุ่งหมายโดยความเป็นอาเธยยะและอาธาร จึงกล่าวว่า "บุคคลและโอกาสถูกถือเอาโดยจำแนกซึ่งกันและกัน". ในบทว่า "ในกามวจร... (ละ)... เข้าถึงแล้ว" นี้ (หมายถึง) บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในกามวจรเข้าถึงรูปาวจร, บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในรูปาวจรเข้าถึงอรูปาวจร, และพึงประกอบด้วยคำว่า "หรือ" ว่า บุคคลผู้ตรัสรู้แล้วในกามวจรเข้าถึงอรูปาวจร. คำว่า "ในภพนั้น" (หมายถึง) ในโอกาสที่เข้าถึงแล้ว. คำว่า "การตรัสรู้" (หมายถึง) การตรัสรู้อริยมรรคเบื้องสูง ตราบใดที่ยังไม่เข้าถึง ตราบนั้นบุคคลผู้เข้าถึงแล้วในภพนั้น ย่อมไม่ถูกถือเอาในส่วนที่สองที่กล่าวแล้วด้วยบทว่า "ของบุคคลผู้ตรัสรู้แล้ว" เป็นต้น ในที่นี้ เพราะบุคคลและโอกาสถูกจำแนกซึ่งกันและกัน. ถ้าเป็นอย่างนั้น บุคคลเหล่านั้นไม่ถูกสงเคราะห์ในยมกนี้หรือ? จึงกล่าวว่า "แต่บุคคลเหล่านั้น" เป็นต้น. ในบทนั้น คำที่กล่าวว่า "เพราะมีความเป็นไปเสมอกัน จึงไม่ได้แสดงแยกต่างหาก" เพื่อทำให้คำนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า "ของบุคคลผู้ยังไม่ตรัสรู้" เป็นต้น. อรรถของคำนั้นคือ บุคคลผู้ยังไม่ตรัสรู้ที่ถูกถือเอาด้วยบทแรกนี้ (หมายถึง) ในภพที่ถึงพร้อมซึ่งความไม่มีการเกิดขึ้นแห่งมรรคในที่ทั้งปวง ในสุทธาวาสนั้น บุคคลเหล่าใดเป็นผู้ยังไม่ตรัสรู้ ในสุทธาวาสสองประเภทนั้น พึงถือเอาว่า บุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ยังไม่ตรัสรู้ในภพนั้นในกาลใด เพื่อเป็นบทวิเสสนะแห่งกาลที่พึงถือเอาอย่างนั้นของบุคคลเหล่านั้นในภพนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อจิตดวงที่สองของสุทธาวาสกำลังเป็นไป".

ဧတေနာတိ ဧတေန ဝစနေန. ဝေါဒါနစိတ္တံ နာမ မဂ္ဂစိတ္တာနံ အနန္တရပစ္စယဘူတံ စိတ္တံ, ဣဓ ပန အဂ္ဂမဂ္ဂစိတ္တဿ. တတောတိ ယထာဝုတ္တဝေါဒါနစိတ္တတော ပုရိမတရစိတ္တသမင်္ဂိနော, အနုလောမဉာဏသမ္ပယုတ္တစိတ္တသမင်္ဂိနော, အဝသိဋ္ဌဝုဋ္ဌာနဂါမိနိဝိပဿနာစိတ္တာဒိသမင်္ဂိနောပိ. တေနာဟ ‘‘ယာဝ သဗ္ဗန္တိမတဏှာသမ္ပယုတ္တစိတ္တသမင်္ဂီ, တာဝ ဒဿိတာ’’တိ.

คำว่า "ด้วยคำนี้" (หมายถึง) ด้วยคำนี้. ชื่อว่า โวทานจิต คือจิตที่เป็นอนันตรปัจจัยแก่มรรคจิตทั้งหลาย แต่ในที่นี้ (หมายถึง) แก่อัคคมรรคจิต. คำว่า "จากจิตนั้น" (หมายถึง) บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่อยู่ก่อนโวทานจิตที่กล่าวแล้ว, บุคคลผู้ประกอบด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยอนุโลมญาณ, และบุคคลผู้ประกอบด้วยวิปัสสนาจิตที่ยังเหลือที่ถึงการออกเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ถูกแสดงแล้วตราบเท่าที่ยังเป็นผู้ประกอบด้วยจิตที่สัมปยุตด้วยตัณหาสุดท้าย".

ပဋိသန္ဓိစုတိစိတ္တာနံ ဘင်္ဂုပ္ပာဒက္ခဏာ ပဝတ္တေ စိတ္တဿ ဘင်္ဂုပ္ပာဒက္ခဏေဟိ ဒုက္ခသစ္စာဒီနံ နုပ္ပာဒါဒီသု သမာနဂတိကာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဝတ္တေ စိတ္တဿာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ စုတိစိတ္တဿပိ ဥပ္ပာဒက္ခဏဿ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဒွီသုပိ ကောဋ္ဌာသေသူတိ သမုဒယသစ္စဿ ဘာဝိနော နိရောဓဿ အပ္ပဋိက္ခေပပဋိက္ခေပဝသေန ပဝတ္တေသု ပုရိမပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေသု. န ဝိသေသိတန္တိ ယထာဝုတ္တေ အပ္ပဋိက္ခေပေ စ သတိပိ ဝိသေသေတွာ န ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ဧကဿပိ ပုဂ္ဂလဿ တာဒိသဿ မဂ္ဂဿ စ ဖလဿ စ ဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂိနော ပုရိမကောဋ္ဌာသဿေဝ အဘဇနတော ကောဋ္ဌာသဒွယသမ္ဘဝါဘာဝတောတိ အတ္ထော. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဝိဝရိတုံ ‘‘ယဿ ဒုက္ခသစ္စ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ကေသဉ္စိ ပုဂ္ဂလာနံ. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ သာမိဝစနံ. ‘‘မဂ္ဂဿ စ ဖလဿ [Pg.190] စာ’’တိ ဝုတ္တမဂ္ဂဖလာနိ ဒဿေန္တော ‘‘တိဏ္ဏံ ဖလာနံ ဒွိန္နဉ္စ မဂ္ဂါန’’န္တိ အာဟ. တာနိ ပန ဟေဋ္ဌိမာနိ တီဏိ ဖလာနိ မဇ္ဈေ စ ဒွေ မဂ္ဂါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. နိရန္တရံ အနုပ္ပာဒေတွာတိ ပဋိပက္ခဓမ္မေဟိ အဝေါကိဏ္ဏံ ကတွာ သဟ ဝိပဿနာယ မဂ္ဂံ ဥပ္ပာဒေန္တေန ယာ သာတစ္စကိရိယာ ကာတဗ္ဗာ, တံ အကတွာတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘အန္တရန္တရာ…ပေ… ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိ. ‘‘အရူပေ မဂ္ဂဿ စ ဖလဿ စ ဘင်္ဂက္ခဏေ’’တိ အဝိသေသတော ဝုတ္တေ ကထမယံ ဝိသေသော လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘သာမညဝစနေနပီ’’တိအာဒိ. တေန အပဝါဒဝိသယပရိယာယေန ဥပသဂ္ဂါ အဘိနိဝိသန္တီတိ လောကသိဒ္ဓေါယံ ဉာယောတိ ဒဿေတိ.

เพราะเหตุที่ว่า ขณะแห่งความแตกดับและขณะแห่งความเกิดขึ้นของจิตในปวัตติกาล ย่อมมีคติเสมอกันในการไม่เกิดขึ้นเป็นต้นของทุกขสัจเป็นต้น อันเป็นขณะแห่งความเกิดขึ้นและความแตกดับของปฏิสนธิจุติจิตทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “ในจิตในปวัตติกาล” เป็นต้น ในที่นั้น พึงทราบการถือเอาซึ่งขณะแห่งความเกิดขึ้นของจุติจิตด้วย ดังนี้เป็นความเชื่อมโยง ในส่วนทั้งสอง คือ ในส่วนเบื้องต้นและส่วนเบื้องปลายที่ดำเนินไปโดยการไม่ปฏิเสธและการปฏิเสธซึ่งนิโรธอันจะมีขึ้นแห่งสมุทยสัจ ไม่ได้จำแนกไว้ หมายความว่า แม้มีการไม่ปฏิเสธดังที่กล่าวมาแล้ว ก็ไม่ได้กล่าวจำแนกไว้ หมายความว่า เพราะบุคคลคนหนึ่งผู้ประกอบด้วยขณะแห่งความแตกดับของมรรคและผลเช่นนั้น ย่อมไม่เข้าถึงส่วนเบื้องต้นเท่านั้น จึงไม่มีความเป็นไปได้ของส่วนทั้งสอง บัดนี้ เพื่อจะอธิบายความหมายนั้น จึงกล่าวว่า “ทุกขสัจของบุคคลใด” เป็นต้น ของบุคคลบางพวก และคำนี้เป็นฉัฏฐีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เมื่อแสดงมรรคและผลที่กล่าวไว้ว่า “ของมรรคและผล” จึงกล่าวว่า “ผล ๓ และมรรค ๒” อนึ่ง ผล ๓ เบื้องต่ำ และมรรค ๒ ในท่ามกลาง พึงทราบ “ไม่ให้เกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง” หมายความว่า ไม่ได้กระทำซึ่งการกระทำที่ต่อเนื่องที่พึงกระทำโดยผู้ให้มรรคเกิดขึ้นพร้อมด้วยวิปัสสนา โดยไม่ให้ธรรมที่เป็นปฏิปักษ์เข้ามาแทรกแซง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นระยะๆ...เป็นต้น...ให้เกิดขึ้น” เมื่อกล่าวโดยไม่จำแนกไว้ว่า “ในขณะแห่งความแตกดับของมรรคและผลในอรูป” ความจำแนกนี้จะพึงได้มาอย่างไร? จึงกล่าวว่า “แม้ด้วยคำสามัญ” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า “อุปสรรคทั้งหลายย่อมเข้าถึงโดยปริยายแห่งอรรถที่เป็นข้อยกเว้น” ดังนี้เป็นหลักที่โลกยอมรับ

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว

၃. ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายปริญญาวาร

၁၆၅-၁၇၀. ဧတ္ထေဝါတိ ဣမသ္မိံ သစ္စယမကေ ဧဝ. အပရိညေယျတာဒဿနတ္ထန္တိ ဧတ္ထ အ-ကာရော န ပရိညေယျာဘာဝဝစနော, နာပိ ပရိညေယျပဋိပက္ခဝစနော, အထ ခေါ တဒညဝစနောတိ ယထာရဟံ သစ္စေသု လဗ္ဘမာနာနံ ပဟာတဗ္ဗတာဒီနမ္ပိ ဒဿနေ အာပန္နေယေဝ သမယဝါရော ဒဿနပရော, ယေသဉ္စ န ဒဿနပရော, တေသု ကေသုစိ သစ္စေသု လဗ္ဘမာနာနမ္ပိ ကေသဉ္စိ ဝိသေသာနံ အယံ ဝါရော န ဒဿနပရောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သစ္ဆိကရဏ…ပေ… ဒဿနတ္ထဉ္စာ’’တိ အာဟ. သမုဒယေ ပဟာနပရိညာဝ ဝုတ္တာ, န တီရဏပရိညာတိ ယုတ္တံ တာဝေတံ သမုဒယဿပိ တီရေတဗ္ဗသဘာဝတ္တာ, ‘‘ဒုက္ခေ တီရဏပရိညာဝ ဝုတ္တာ, န ပဟာနပရိညာ’’တိ ဣဒံ ပန ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဒုက္ခံ အပ္ပဟာတဗ္ဗမေဝါတိ? သမုဒယသစ္စဝိဘင်္ဂေ ဝုတ္တာနံ ကေသဉ္စိ သမုဒယကောဋ္ဌာသာနံ ဒုက္ခသစ္စေ သင်္ဂဟဏတော ဒုက္ခသမုဒယေ ဝါ အသင်္ကရတောဝ ဂဟေတွာ ဘူတကထနမေတံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥဘယတ္ထာတိ ဒုက္ခေ သမုဒယေ စ ဝုတ္တာ. ကသ္မာ? တေသံ သာဓာရဏာတိ. ဧဝံ သာဓာရဏာသာဓာရဏဘေဒဘိန္နံ ယထာဝုတ္တံ ပရိညာကိစ္စံ ပုဗ္ဗဘာဂေ နာနက္ခဏေ လဗ္ဘမာနမ္ပိ မဂ္ဂကာလေ ဧကက္ခဏေ ဧဝ လဗ္ဘတိ ဧကဉာဏကိစ္စတ္တာတိ ဒဿေတုံ ‘‘မဂ္ဂဉာဏဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

๑๖๕-๑๗๐. “ในที่นี้เท่านั้น” หมายถึง ในสัจจยมกนี้เท่านั้น “เพื่อแสดงความเป็นสิ่งที่ไม่พึงกำหนดรู้” ในที่นี้ อักษร “อ” ไม่ได้เป็นคำที่แสดงถึงการไม่มีสิ่งที่พึงกำหนดรู้ และก็ไม่ใช่คำที่แสดงถึงสิ่งที่ตรงกันข้ามกับสิ่งที่พึงกำหนดรู้ แต่เป็นคำที่แสดงถึงสิ่งอื่นจากนั้น หมายความว่า สมยวารเป็นวารที่มุ่งแสดงซึ่งการละเป็นต้นที่พึงได้ในสัจจะทั้งหลายตามสมควร และวารนี้ไม่ได้มุ่งแสดงลักษณะพิเศษบางอย่างที่พึงได้ในสัจจะบางอย่างในสัจจะเหล่านั้นที่ไม่ได้มุ่งแสดง จึงกล่าวว่า “เพื่อการทำให้แจ้ง...เป็นต้น...และเพื่อการแสดง” ในสมุทัย กล่าวถึงแต่ปหานปริญญา ไม่ได้กล่าวถึงตีรณปริญญา ข้อนั้นสมควรแล้ว เพราะสมุทัยก็มีสภาวะที่พึงพิจารณาใคร่ครวญ แต่เหตุใดจึงกล่าวว่า “ในทุกข์ กล่าวถึงแต่ตีรณปริญญา ไม่ได้กล่าวถึงปหานปริญญา” ทุกข์ไม่ใช่สิ่งที่พึงละมิใช่หรือ? พึงทราบว่า คำนี้เป็นการกล่าวตามความเป็นจริง โดยถือเอาว่าส่วนแห่งสมุทัยบางอย่างที่กล่าวไว้ในสมุทยสัจจวิภังค์ ย่อมสงเคราะห์เข้าในทุกขสัจ หรือโดยถือเอาโดยไม่ปะปนกันในทุกข์และสมุทัย “ในที่ทั้งสอง” หมายถึง กล่าวไว้ในทุกข์และสมุทัย เพราะเหตุใด? เพราะกิจนั้นเป็นของทั่วไปแก่สัจจะเหล่านั้น เพื่อแสดงว่า กิจแห่งปริญญาที่กล่าวมาแล้ว ซึ่งจำแนกด้วยความต่างกันแห่งความทั่วไปและความไม่ทั่วไป แม้จะพึงได้ในขณะต่างกันในส่วนเบื้องต้น แต่ในกาลแห่งมรรค ย่อมได้ในขณะเดียวกันเท่านั้น เพราะเป็นกิจแห่งญาณเดียว จึงกล่าวว่า “เพราะมรรคญาณ” เป็นต้น

ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปริญญาวาร จบแล้ว

သစ္စယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายสัจจยมก จบแล้ว

၆. သင်္ခါရယမကံ

๖. สังขารยมก

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายปัญญัตติวาร

၁. သတိပိ [Pg.191] ကုသလမူလာဒီနမ္ပိ ဝိဘတ္တဘာဝေ ခန္ဓာဒိဝိဘာဂေါ တတော သာတိသယောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ခန္ဓာဒယော ဝိယ ပုဗ္ဗေ အဝိဘတ္တာ’’တိ အာဟ. ပကာရတ္ထော ဝါ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေါ ‘‘ဘူဝါဒယော’’တိအာဒီသု ဝိယာတိ ကုသလမူလာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အဝိညာတတ္တာ နိသာမေန္တေဟိ. ဟေတုအတ္ထော ဝါ ဧတ္ထ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော အဝိညာပိတတ္တာတိ အတ္ထော. ယဒိပိ ကာယသင်္ခါရာနံ ဝိကပ္ပဒွယေပိ ဟေတုဖလဘာဝေါယေဝ ဣစ္ဆိတော, သာမိဝစနရူပါဝိဘူတော ပန အတ္ထေဝ အတ္ထဘေဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာယဿ…ပေ… ကတ္တုအတ္ထေ’’တိ အာဟ. သော ပနာတိ ကတ္တုအတ္ထော.

๑. แม้เมื่อกุศลมูลเป็นต้นมีการจำแนกอยู่ แต่การจำแนกขันธ์เป็นต้นนั้นยิ่งกว่า (ละเอียดกว่า) เพื่อจะแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “เหมือนขันธ์เป็นต้นที่ยังไม่ได้จำแนกไว้ก่อน” หรือว่า ในที่นี้ อาทิศัพท์ มีอรรถเป็นประเภท เหมือนในคำว่า “ภูวาทิ” เป็นต้น พึงทราบว่ารวมถึงกุศลมูลเป็นต้นด้วย. (คำว่า “เพราะไม่รู้แจ้ง”) คือโดยผู้ที่กำลังกำหนดฟังอยู่ เพราะความที่ยังไม่รู้แจ้ง. หรือในที่นี้ มีอรรถเป็นเหตุซึ่งละวิภัตติที่แสดงเหตุไว้ มีอรรถว่า เพราะยังไม่ถูกทำให้รู้แจ้ง. แม้ว่าในวิกัปทั้งสองของกายสังขาร จะประสงค์เอาความเป็นเหตุและผลเท่านั้น แต่ก็ยังมีความต่างกันแห่งอรรถที่ปรากฏในรูปของสามีวิจนะ (ฉัฏฐีวิภัตติ) อยู่ทีเดียว เพื่อแสดงความนั้น จึงกล่าวว่า “ของกาย...เป... ในอรรถแห่งผู้กระทำ”. คำว่า “โส ปน” นั้น คืออรรถแห่งผู้กระทำ.

၂-၇. သုဒ္ဓိကဧကေကပဒဝသေနာတိ ‘‘ကာယော သင်္ခါရော’’တိအာဒီသု ဒွီသု ဒွီသု ပဒေသု အညမညံ အသမ္မိဿဧကေကပဒဝသေန. အတ္ထာဘာဝတောတိ ယထာဓိပ္ပေတတ္ထာဘာဝတော. အညထာ ကရဇကာယာဒိကော အတ္ထော အတ္ထေဝ. တေနေဝါဟ ‘‘ပဒသောဓန…ပေ… အဝစနီယတ္တာ’’တိ. ဣဒါနိ တမေဝ အတ္ထာဘာဝံ ဗျတိရေကဝသေန ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ’’တိအာဒိမာဟ. ကသ္မာ ပန ဥဘယတ္ထ သမာနေ သမာသပဒဘာဝေ တတ္ထ အတ္ထော လဗ္ဘတိ, ဣဓ န လဗ္ဘတီတိ? ဘိန္နလက္ခဏတ္တာ. တတ္ထ ဟိ ရူပက္ခန္ဓာဒိပဒါနိ သမာနာဓိကရဏာနီတိ ပဒဒွယာဓိဋ္ဌာနော ဧကော အတ္ထော လဗ္ဘတိ, ဣဓ ပန ကာယသင်္ခါရာဒိပဒါနိ ဘိန္နာဓိကရဏာနီတိ တထာရူပေါ အတ္ထော န လဗ္ဘတီတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာဓိပ္ပေတတ္ထာဘာဝတော’’တိ.

๒-๗. “โดยบทเดี่ยวๆ ที่บริสุทธิ์” หมายถึง โดยบทเดี่ยวๆ ที่ไม่ปะปนกันในบทสองบทๆ ในคำว่า “กาย สังขาร” เป็นต้น “เพราะไม่มีอรรถ” หมายถึง เพราะไม่มีอรรถตามที่ประสงค์ มิฉะนั้น อรรถเช่นกายที่เกิดจากธุลี (กายหยาบ) เป็นต้นก็มีอยู่แล้ว เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “การชำระบท...เป... เพราะไม่ควรกล่าว” บัดนี้ เมื่อแสดงการไม่มีอรรถนั้นโดยปฏิเสธ จึงกล่าวว่า “เหมือน” เป็นต้น แต่เหตุใดเล่า เมื่อมีภาวะเป็นบทสมาสที่เสมอกันในที่ทั้งสอง อรรถจึงพึงได้ในที่นั้น แต่ในที่นี้กลับไม่ได้? เพราะมีลักษณะต่างกัน ในที่นั้น บทว่า “รูปขันธ์” เป็นต้น เป็นสมานาธิกรณะ (มีบทตั้งเดียวกัน) จึงพึงได้อรรถเดียวที่มีบทสองบทเป็นที่ตั้ง แต่ในที่นี้ บทว่า “กายสังขาร” เป็นต้น เป็นภินนาธิกรณะ (มีบทตั้งต่างกัน) จึงไม่พึงได้อรรถเช่นนั้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีอรรถตามที่ประสงค์”

ဝိသုံ အဒီပေတွာတိ ‘‘ကာယသင်္ခါရော’’တိအာဒိနာ သဟ ဝုစ္စမာနောပိ ကာယသင်္ခါရသဒ္ဒေါ ဝိသုံ ဝိသုံ အတ္တနော အတ္ထံ အဇောတေတွာ ဧကံ အတ္ထံ ယဒိ ဒီပေတီတိ ပရိကပ္ပဝသေန ဝဒတိ. တေန ကာယသင်္ခါရသဒ္ဒါနံ သမာနာဓိကရဏတံ ဥလ္လိင်္ဂေတိ. ‘‘ကာယသင်္ခါရသဒ္ဒေါ ကာယသင်္ခါရတ္ထေ ဝတ္တမာနော’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, ‘‘သင်္ခါရသဒ္ဒေါ သင်္ခါရတ္ထေဝ ဝတ္တမာနော’’တိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. ဧဝဉှိ သတိ ခန္ဓတ္ထေ ဝတ္တမာနော ခန္ဓသဒ္ဒေါ ဝိယ ရူပသဒ္ဒေန ကာယသဒ္ဒေန ဝိသေသိတဗ္ဗောတိ ဣဒံ ဝစနံ ယုဇ္ဇေယျ, ကာယသင်္ခါရသဒ္ဒါနံ ပန သမာနာဓိကရဏတ္တေ န ကေဝလံ သင်္ခါရသဒ္ဒေါယေဝ သင်္ခါရတ္ထေ [Pg.192] ဝတ္တတိ, အထ ခေါ ကာယသဒ္ဒေါပီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ကာယသင်္ခါရသဒ္ဒေါ ကာယသင်္ခါရတ္ထေ ဝတ္တမာနော’’တိ ဝုတ္တံ သိယာ, ကာယသဒ္ဒေန သမာနာဓိကရဏေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဗျဓိကရဏေန ပန သင်္ခါရဿ ဝိသေသိတဗ္ဗတာ အတ္ထေဝါတိ.

“โดยไม่แสดงแยกกัน” หมายถึง กล่าวโดยสมมติว่า แม้คำว่า “กายสังขาร” ที่กล่าวพร้อมกับคำว่า “กายสังขาร” เป็นต้น ก็ไม่ได้แสดงอรรถของตนแต่ละอย่างแยกกัน แต่แสดงอรรถอย่างเดียวกัน ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงถึงความเป็นสมานาธิกรณะของคำว่า “กายสังขาร” เหตุใดจึงกล่าวว่า “คำว่ากายสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งกายสังขาร” แต่ควรจะกล่าวว่า “คำว่าสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งสังขารเท่านั้น” ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า “ขันธ์” ที่เป็นไปในอรรถแห่งขันธ์ พึงถูกจำแนกด้วยคำว่า “รูป” และคำว่า “กาย” เหมือนคำว่า “ขันธ์” คำกล่าวนี้จึงจะสมเหตุสมผล แต่ในการเป็นสมานาธิกรณะของคำว่า “กายสังขาร” ไม่ใช่เพียงแค่คำว่า “สังขาร” เท่านั้นที่เป็นไปในอรรถแห่งสังขาร แต่คำว่า “กาย” ก็เป็นไปในอรรถนั้นด้วย เพื่อแสดงความหมายนี้ จึงกล่าวว่า “คำว่ากายสังขารย่อมเป็นไปในอรรถแห่งกายสังขาร” โดยมีนัยว่า “ด้วยคำว่ากายที่เป็นสมานาธิกรณะ” อนึ่ง การที่สังขารพึงถูกจำแนกด้วยพยธิกรณะนั้นก็มีอยู่แล้ว

ဣမဿ ဝါရဿာတိ သုဒ္ဓသင်္ခါရဝါရဿ. ပဒသောဓနေန ဒဿိတာနန္တိ ဧတ္တကေဝ ဝုစ္စမာနေ တတ္ထ ဒဿိတဘာဝသာမညေန သုဒ္ဓကာယာဒီနမ္ပိ ဂဟဏံ အာပဇ္ဇေယျာတိ တံနိဝါရဏတ္ထံ ‘‘ယထာဓိပ္ပေတာနမေဝါ’’တိ အာဟ. ကာယာဒိပဒေဟိ အဂ္ဂဟိတတ္တာတိ သုဒ္ဓကာယာဒိပဒေဟိ အဂ္ဂဟိတတ္တာ. ဣဓ ပနာတိ အဋ္ဌကထာယံ. သုဒ္ဓသင်္ခါရဝါရံ သန္ဓာယ ဝုတ္တမ္ပိ သုဒ္ဓသင်္ခါရဝါရမေဝေတ္ထ အနနုဇာနန္တော သကလသင်္ခါရယမကဝိသယန္တိ အာဟ ‘‘ဣဓ ပန သင်္ခါရယမကေ’’တိ. အဓိပ္ပေတတ္ထပရိစ္စာဂေါတိ အဿာသပဿာသာဒိကဿ အဓိပ္ပေတတ္ထဿ အဂ္ဂဟဏံ စေတနာကာယအဘိသင်္ခရဏသင်္ခါရာဒိ အနဓိပ္ပေတတ္ထပရိဂ္ဂဟော. ယဒိ ‘‘ကာယော သင်္ခါရော’’တိအာဒိနာ သုဒ္ဓသင်္ခါရတံမူလစက္ကဝါရာ အတ္ထာဘာဝတော ဣဓ န ဂဟေတဗ္ဗာ, အထ ကသ္မာ ပဝတ္တိဝါရမေဝ အနာရဘိတွာ အညထာ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါတိ အာဟ ‘‘ပဒသောဓနဝါရတံမူလစက္ကဝါရေဟီ’’တိအာဒိ. သံသယော ဟောတိ သင်္ခါရသဒ္ဒဝစနီယတာသာမညတော ကာယသင်္ခါရာဒိပဒါနံ ဗျဓိကရဏဘာဝတော စ. တေနေဝါဟ ‘‘အသမာနာဓိကရဏေဟိ…ပေ… ဒဿိတာယာ’’တိ.

คำว่า “แห่งวาระนี้” คือแห่งวาระแห่งสังขารล้วน คำว่า “ที่แสดงด้วยการชำระบท” เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ การถือเอาแม้กายเป็นต้นก็พึงถึงด้วยความเป็นสาธารณะแห่งภาวะที่แสดงในที่นั้น เพื่อห้ามสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า “แห่งสิ่งที่มุ่งหมายเท่านั้น” คำว่า “เพราะไม่ถูกถือเอาด้วยบทว่ากายเป็นต้น” คือเพราะไม่ถูกถือเอาด้วยบทว่ากายล้วนเป็นต้น คำว่า “ในที่นี้” คือในอรรถกถา แม้ที่กล่าวอ้างถึงวาระแห่งสังขารล้วน ก็ไม่ทรงอนุญาตวาระแห่งสังขารล้วนในที่นี้ จึงกล่าวว่า “แต่ในสังขารยมกในที่นี้” อันเป็นวิสัยแห่งสังขารยมกทั้งหมด คำว่า “การสละอรรถที่มุ่งหมาย” คือการไม่ถือเอาอรรถที่มุ่งหมายมีอัสสาสะปัสสาสะเป็นต้น การถือเอาอรรถที่ไม่มุ่งหมายมีสังขารคือเจตนาเครื่องปรุงแต่งกายเป็นต้น หากวาระแห่งสังขารล้วนและวาระแห่งมูลจักรที่มีการชำระบทนั้นเป็นมูลไม่พึงถูกถือเอาในที่นี้ เพราะไม่มีอรรถด้วยคำว่า “กายเป็นสังขาร” เป็นต้น เหตุไฉนจึงไม่เริ่มวาระแห่งปวัตติเท่านั้น แต่เริ่มแสดงในทางอื่น จึงกล่าวว่า “ด้วยวาระแห่งการชำระบทและวาระแห่งมูลจักรนั้น” เป็นต้น ความสงสัยย่อมมี เพราะความเป็นสาธารณะแห่งความเป็นคำที่พึงกล่าวด้วยศัพท์ว่าสังขาร และเพราะความเป็นพยธิกรณะแห่งบทว่ากายสังขารเป็นต้น เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยบทที่มีอธิกรณะไม่เสมอกัน...เป... ที่แสดงแล้ว”

ပဏ္ဏတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาวาระแห่งบัญญัติ จบแล้ว.

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนาวาระแห่งปวัตติ

၁၉. သင်္ခါရာနံ ပုဂ္ဂလာနဉ္စ ဩကာသတ္တာတိ သမ္ပယုတ္တာနံ နိဿယပစ္စယတာယ, သင်္ခါရာနံ သမာပဇ္ဇိတဗ္ဗတာယ ပုဂ္ဂလာနံ ဈာနဿ ဩကာသတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဘူမိ ပန ယဒဂ္ဂေန ပုဂ္ဂလာနံ ဩကာသော, တဒဂ္ဂေန သင်္ခါရာနမ္ပိ ဩကာသော. ‘‘ဒုတိယေ ဈာနေ တတိယေ ဈာနေ’’တိအာဒိနာ ဈာနံ, ‘‘ကာမာဝစရေ ရူပါဝစရေ’’တိအာဒိနာ ဘူမိ စ ဝိသုံ ဩကာသဘာဝေန ဂဟိတာ. ဣတီတိ ဟေတုအတ္ထော, ယသ္မာ ဈာနမ္ပိ ဩကာသဘာဝေန ဂဟိတံ, တသ္မာတိ အတ္ထော. ပုဂ္ဂလဝါရေ စ ဩကာသဝသေန ပုဂ္ဂလဂ္ဂဟဏေတိ ပုဂ္ဂလဝါရေ စ ယဒါ ပုဂ္ဂလောကာသသင်္ခါရာဒီနံ ဩကာသဘာဝေန ဂယှတိ, တဒါ [Pg.193] တေသံ ဒွိန္နံ ဩကာသာနံ ဝသေန ဂယှနံ ဟောတီတိ ယတ္ထ သော ပုဂ္ဂလော, ယဉ္စ တသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဈာနံ ဥပလဗ္ဘတိ, တေသံ ဒွိန္နံ ဘူမိဈာနသင်္ခါတာနံ ဩကာသာနံ ဝသေန ယထာရဟံ ကာယသင်္ခါရာဒီနံ ဂဟဏံ ကထနံ ဟောတီတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဧတဒေဝ, တသ္မာ. ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနောကာသဝသေနာတိ ဒုတိယတတိယဇ္ဈာနသင်္ခါတဩကာသဝသေန ဂဟိတာ. ကထံ? ‘‘ဝိနာ ဝိတက္ကဝိစာရေဟိ အဿာသပဿာသာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ ဧဝံ ဂဟိတာ ပုဂ္ဂလာ ဝိသေသေတွာ ဒဿိတာ. ကေန? တေနေဝ ဝိတက္ကဝိစာရရဟိတအဿာသပဿာသုပ္ပာဒက္ခဏေနာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

๑๙. คำว่า “ความเป็นโอกาสของสังขารและบุคคล” คือด้วยความเป็นนิสสยปัจจัยแก่สัมปยุตตธรรม พึงทราบความเป็นโอกาสแห่งฌานของบุคคลด้วยความเป็นสิ่งที่พึงเข้าถึงของสังขาร แต่ภูมิเป็นโอกาสของบุคคลโดยส่วนใด ภูมิก็เป็นโอกาสของสังขารโดยส่วนนั้น ฌานด้วยคำว่า “ในทุติยฌาน ในตติยฌาน” เป็นต้น และภูมิด้วยคำว่า “ในกามวจร ในรูปาวจร” เป็นต้น ก็ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาสต่างหากกัน คำว่า “อิติ” เป็นอรรถแห่งเหตุ ความว่า เพราะฌานก็ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส เพราะฉะนั้น คำว่า “และการถือเอาบุคคลโดยความเป็นโอกาสในวาระแห่งบุคคล” คือในวาระแห่งบุคคล เมื่อบุคคล โอกาส และสังขารเป็นต้น ถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส การถือเอาด้วยอำนาจแห่งโอกาสทั้งสองนั้นย่อมมี คือการกล่าวถึงการถือเอาซึ่งกายสังขารเป็นต้นตามสมควรด้วยอำนาจแห่งโอกาสทั้งสองคือภูมิและฌานนั้น ที่บุคคลนั้นอยู่ และฌานที่ปรากฏในบุคคลนั้น คำว่า “เพราะฉะนั้น” คือเพราะเหตุนี้เอง เพราะฉะนั้น คำว่า “ด้วยอำนาจแห่งโอกาสคือทุติยฌานและตติยฌาน” คือถูกถือเอาด้วยอำนาจแห่งโอกาสที่ชื่อว่าทุติยฌานและตติยฌาน อย่างไร? บุคคลที่ถูกถือเอาอย่างนี้ว่า “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัสสาสะปัสสาสะที่ปราศจากวิตกวิจาร” ถูกแสดงโดยจำแนกไว้ ด้วยอะไร? พึงประกอบว่า “ด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้นของอัสสาสะปัสสาสะที่ปราศจากวิตกวิจารนั้นเอง”

ပဌမကောဋ္ဌာသေ ဈာနောကာသဝသေန ပုဂ္ဂလဒဿနံ ကတန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ပုန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ. ဘူမိဩကာသဝသေန ပုဂ္ဂလံ ဒဿေတီတိ သမ္ဗန္ဓော. ဒွိပ္ပကာရာနန္တိ ဈာနဘူမိဩကာသဘေဒေန ဒုဝိဓာနံ. တေသန္တိ ပုဂ္ဂလာနံ. ‘‘ပဌမံ ဈာနံ သမာပန္နာနံ ကာမာဝစရာန’’န္တိ စ ဣဒံ နိဝတ္တေတဗ္ဗဂဟေတဗ္ဗသာဓာရဏဝစနံ, တဿ စ အဝစ္ဆေဒကံ ‘‘အဿာသပဿာသာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ ဣဒန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိသေသ…ပေ… ခဏေ’’တိ. တေန ဝိသေသနေန. ကာမာဝစရာနမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေါ သမ္ပိဏ္ဍနတ္ထော. တေန န ကေဝလံ ရူပါရူပါဝစရေသု ပဌမဇ္ဈာနံ သမာပန္နာနံ, အထ ခေါ ကာမာဝစရာနမ္ပီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ. ကီဒိသာနံ ကာမာဝစရာနန္တိ အာဟ ‘‘ဂဗ္ဘဂတာဒီန’’န္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ဥဒကနိမုဂ္ဂဝိသညိဘူတာ သင်္ဂဟိတာ, န မတစတုတ္ထဇ္ဈာနသမာပန္နနိရောဓသမာပန္နာ. တေ ဟိ အကာမာဝစရတာယ ဝိယ ရူပါရူပဘဝသမင်္ဂိနော ဝိတက္ကဝိစာရုပ္ပတ္တိယာဝ နိဝတ္တိတာ. ဧကန္တိကတ္တာတိ အဿာသပဿာသာဘာဝဿ ဧကန္တိကတ္တာ. နိဒဿိတာတိ ရူပါရူပါဝစရာ နိဒဿနဘာဝေန ဝုတ္တာ, န တဗ္ဗိရဟိတာနံ အညေသံ အဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ပဌမဇ္ဈာနောကာသာ အဿာသပဿာသဝိရဟဝိသိဋ္ဌာတိ ယောဇနာ. ပဌမဉ္စေတ္ထ ပဌမဇ္ဈာနသမင်္ဂီနံ ရူပါရူပါဝစရာနံ ဂဟဏံ, ဒုတိယံ ယထာဝုတ္တဂဗ္ဘဂတာဒီနံ. ဣမိနာ နယေနာတိ ယွာယံ ‘‘သင်္ခါရာနံ ပုဂ္ဂလာနဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ဈာနောကာသဘူမိဩကာသဝသေန ပုဂ္ဂလဝိဘာဂနယော ဝုတ္တော, ဣမိနာ နယေန ဥပါယေန. သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗပုစ္ဆာသု.

ในส่วนแรก การแสดงบุคคลโดยอาศัยฌานโอกาส ได้กล่าวไว้ว่า “อีก...ฯลฯ...แสดง” ความสัมพันธ์คือ แสดงบุคคลโดยอาศัยภูมิโอกาส คำว่า “สองประเภท” หมายถึง สองชนิดโดยจำแนกเป็นฌานโอกาสและภูมิโอกาส คำว่า “ของบุคคลเหล่านั้น” หมายถึง ของบุคคลทั้งหลาย คำว่า “ของกามวจรบุคคลผู้เข้าปฐมฌาน” นี้ เป็นคำทั่วไปที่ควรงดเว้นและควรรับเอา และคำจำกัดความของคำนั้นคือ “ในขณะแห่งการเกิดขึ้นของลมหายใจเข้าออก” ดังที่กล่าวไว้ว่า “พิเศษ...ฯลฯ...ขณะ” ด้วยวิเสสนะนั้น คำว่า “แม้แก่กามวจรบุคคลทั้งหลาย” นั้น สัททะว่า “ปิ” (แม้) มีอรรถว่ารวบรวม ด้วยเหตุนั้น จึงรวบรวมอรรถที่กล่าวไว้ว่า ไม่ใช่เฉพาะแก่รูปาวจรและอรูปาวจรบุคคลผู้เข้าปฐมฌานเท่านั้น แต่แม้แก่กามวจรบุคคลทั้งหลายด้วย ถามว่า กามวจรบุคคลเช่นไร? ตอบว่า “มีบุคคลผู้ตั้งอยู่ในครรภ์เป็นต้น” ด้วยสัททะว่า “อาทิ” (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์บุคคลผู้จมอยู่ในน้ำและผู้สลบเข้าไว้ ไม่ใช่ผู้ตายแล้ว ผู้เข้าจตุตถฌาน และผู้เข้านิโรธสมาบัติ เพราะบุคคลเหล่านั้นเป็นผู้ประกอบด้วยรูปภพและอรูปภพ เหมือนกับความเป็นผู้ไม่เป็นกามวจร ย่อมถูกงดเว้นด้วยการเกิดขึ้นแห่งวิตกและวิจารนั่นเอง คำว่า “โดยความเป็นเอกันตะ” หมายถึง โดยความเป็นเอกันตะแห่งการไม่มีลมหายใจเข้าออก คำว่า “แสดงแล้ว” หมายถึง รูปาวจรและอรูปาวจรบุคคลถูกกล่าวโดยความเป็นตัวอย่าง ไม่ใช่โดยความไม่มีบุคคลอื่นผู้ปราศจากบุคคลเหล่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย การประกอบความว่า ปฐมฌานโอกาสเป็นที่พิเศษด้วยความปราศจากลมหายใจเข้าออก ในที่นี้ การรับเอาปฐมฌานของผู้ประกอบด้วยปฐมฌานที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจรเป็นอย่างแรก, อย่างที่สองคือผู้มีบุคคลผู้ตั้งอยู่ในครรภ์เป็นต้นตามที่กล่าวมาแล้ว คำว่า “ด้วยนัยนี้” หมายถึง นัยแห่งการจำแนกบุคคลโดยอาศัยฌานโอกาสและภูมิโอกาสที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า “ของสังขารและของบุคคลทั้งหลาย” เป็นต้น, ด้วยนัยนี้คือด้วยอุบายนี้ ในที่ทั้งปวง ในปัญหาทั้งปวง

၂၁. ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထေ သတီတိ ယွာယံ ဥပ္ပတ္တိဘူမိယာ ဈာနံ ဝိသေသေတွာ အတ္ထော ဝုတ္တော, ဧတသ္မိံ အတ္ထေ ဂယှမာနေ အညတ္ထပိ ဥပ္ပတ္တိဘူမိယာ ဈာနံ ဝိသေသိတဗ္ဗံ ဘဝေယျ, တထာ စ အနိဋ္ဌံ အာပဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနေ’’တိအာဒိမာဟ. ကိံ ပန တံ အနိဋ္ဌန္တိ အာဟ ‘‘ဘူမီနံ [Pg.194] ဩကာသဘာဝဿေဝ အဂ္ဂဟိတတာပတ္တိတော’’တိ. ယတ္ထ ယတ္ထ ဟိ ဈာနံ ဂယှတိ, တတ္ထ တတ္ထ တံ ဥပ္ပတ္တိဘူမိယာ ဝိသေသိတဗ္ဗံ ဟောတိ. တထာ သတိ ဈာနောကာသောဝ ဂဟိတော သိယာ, န ဘူမိဩကာသော ဂုဏဘူတတ္တာ. ကိဉ္စ ‘‘စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ရူပါဝစရေ အရူပါဝစရေ’’တိ ဧတ္ထ ရူပါရူပဘူမိယာ စတုတ္ထဇ္ဈာနေ ဝိသေသိယမာနေ တဒေကဒေသောဝ ဩကာသဝသေန ဂဟိတော သိယာ, န သဗ္ဗံ စတုတ္ထဇ္ဈာနံ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗစတုတ္ထဇ္ဈာနဿ ဩကာသဝသေန အဂ္ဂဟိတတာပတ္တိတော စာ’’တိ. ဈာနဘူမောကာသာနန္တိ ဈာနောကာသဘူမိဩကာသာနံ.

๒๑. ก็เมื่ออรรถนี้มีอยู่ คืออรรถที่กล่าวไว้โดยจำแนกฌานด้วยอุปปัตติภูมิ, เมื่อถือเอาอรรถนี้ แม้ในที่อื่นก็พึงจำแนกฌานด้วยอุปปัตติภูมิได้, และเมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมถึงความไม่พึงปรารถนา ดังนี้ จึงแสดงว่า “ในจตุตถฌาน” เป็นต้น ถามว่า ก็ความไม่พึงปรารถนานั้นคืออะไร? ตอบว่า “เพราะถึงความไม่ถูกถือเอาซึ่งความเป็นโอกาสของภูมิทั้งหลายนั่นเอง” เพราะว่าในที่ใดๆ ฌานถูกถือเอา, ในที่นั้นๆ ฌานนั้นย่อมถูกจำแนกด้วยอุปปัตติภูมิ เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานโอกาสเท่านั้นพึงถูกถือเอา, ไม่ใช่ภูมิโอกาส เพราะความเป็นคุณบท อนึ่ง ในคำว่า “ในจตุตถฌานที่เป็นรูปาวจรและอรูปาวจร” นี้ เมื่อจำแนกจตุตถฌานด้วยรูปาวจรภูมิและอรูปาวจรภูมิ, ส่วนหนึ่งส่วนใดของฌานนั้นเท่านั้นพึงถูกถือเอาโดยความเป็นโอกาส, ไม่ใช่จตุตถฌานทั้งหมด เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “และเพราะถึงความไม่ถูกถือเอาซึ่งจตุตถฌานทั้งหมดโดยความเป็นโอกาส” คำว่า “ของฌานภูมิโอกาสทั้งหลาย” หมายถึง ของฌานโอกาสและภูมิโอกาสทั้งหลาย

နနု စ ဈာနဘူမိဩကာသေ အသင်္ကရတော ယောဇိယမာနေ န သဗ္ဗသ္မိံ ပဌမဇ္ဈာနောကာသေ ကာယသင်္ခါရော ဝစီသင်္ခါရော စ အတ္ထိ, တထာ သဗ္ဗသ္မိံ ကာမာဝစရောကာသေတိ စောဒနုပ္ပတ္တိံ သန္ဓာယ တဿ ပရိဟာရံ ဝတ္တုံ ‘‘ယဒိပီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထာတိ ပဌမဇ္ဈာနောကာသေ ကာမာဝစရောကာသေ စ. တံဒွယုပ္ပတ္တီတိ တဿ ကာယဝစီသင်္ခါရဒွယဿ ဥပ္ပတ္တိ. ဩကာသဒွယဿ အသင်္ကရတော ဂဟဏေ အယဉ္စ ဂုဏော လဒ္ဓေါ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဝိသုံ…ပေ… န ဝတ္တဗ္ဗံ ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ အင်္ဂမတ္တဝသေနာတိ ဝိတက္ကာဒိဈာနင်္ဂမတ္တဝသေန. တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တမေဝ. ဝိတက္ကရဟိတောပိ ဝိစာရော ဝစီသင်္ခါရောယေဝါတိ အာဟ ‘‘အဝိတက္က…ပေ… ဂစ္ဆတီ’’တိ. မုဒ္ဓဘူတံ ဒုတိယဇ္ဈာနန္တိ စတုက္ကနယေ ဒုတိယဇ္ဈာနမာဟ. တဉှိ သကလက္ခောဘကရဓမ္မဝိဂမေန ဝိတက္ကေကင်္ဂပ္ပဟာယိကတော သာတိသယတ္တာ ‘‘မုဒ္ဓဘူတ’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗတံ လဘတိ. အသညသတ္တာ ဝိယာတိ ဣဒံ ဝိသဒိသုဒါဟရဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

ก็แล เมื่อประกอบในฌานภูมิโอกาสโดยไม่ปะปนกัน, กายสังขารและวจีสังขารย่อมไม่มีในปฐมฌานโอกาสทั้งหมด, และในกามวจรโอกาสทั้งหมดก็เช่นกัน ดังนี้ จึงกล่าวคำว่า “แม้ว่า” เป็นต้น เพื่อกล่าวแก้ข้อโต้แย้งที่เกิดขึ้น คำว่า “ในที่นั้น” หมายถึง ในปฐมฌานโอกาสและในกามวจรโอกาส คำว่า “การเกิดขึ้นแห่งสองอย่างนั้น” หมายถึง การเกิดขึ้นแห่งกายสังขารและวจีสังขารสองอย่างนั้น เมื่อถือเอาโอกาสสองอย่างโดยไม่ปะปนกัน คุณนี้ก็ย่อมได้ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ต่างหาก...ฯลฯ...ไม่พึงกล่าว” ในที่นั้น คำว่า “โดยความเป็นเพียงองค์” หมายถึง โดยความเป็นเพียงองค์ฌานมีวิตกเป็นต้น สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ก็กล่าวไว้แล้วในอรรถกถา แม้วิจารที่ปราศจากวิตกก็เป็นวจีสังขารนั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ไม่มีวิตก...ฯลฯ...ย่อมไป” คำว่า “ทุติยฌานอันเป็นประธาน” หมายถึง ทุติยฌานในนัยจตุกกะ เพราะทุติยฌานนั้นเป็นที่ละองค์ฌานคือวิตกเพียงองค์เดียว ด้วยการปราศจากธรรมที่ยังความขุ่นมัวทั้งปวง จึงมีความพิเศษยิ่ง ย่อมได้ชื่อว่า “มุทธภูตะ” (เป็นประธาน) คำว่า “เหมือนอสัญญีสัตว์” นี้ พึงเห็นว่าเป็นอุทาหรณ์ที่ไม่เหมือนกัน

၃၇. အာဝဇ္ဇနတော ပုဗ္ဗေ ပဝတ္တံ သဗ္ဗံ စိတ္တံ ပဋိသန္ဓိစိတ္တေန သမာနဂတိကတ္တာ ဧကံ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပဌမတော’’တိ. တေနာဟ ‘‘အဝိတက္ကအဝိစာရတော’’တိအာဒိ. စိတ္တသင်္ခါရဿ အာဒိဒဿနတ္ထန္တိ သုဒ္ဓါဝါသေ စိတ္တသင်္ခါရဿ အာဒိဒဿနတ္ထံ. တထာ ‘‘ဝစီသင်္ခါရဿ အာဒိဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဧတ္ထာပိ.

๓๗. จิตทั้งหมดที่เกิดขึ้นก่อนการรำพึง เพราะมีคติเสมอกับปฏิสนธิจิต จึงรวมเป็นอันเดียวกันแล้วกล่าวว่า “ในเบื้องต้น” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะไม่มีวิตก ไม่มีวิจาร” เป็นต้น คำว่า “เพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งจิตตสังขาร” นั้น คือเพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งจิตตสังขารในสุทธาวาส แม้ในคำว่า “เพื่อแสดงเบื้องต้นแห่งวจีสังขาร” นี้ก็เช่นกัน

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปวัตติวาระจบแล้ว

သင်္ခါရယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายสังขารยมกะจบแล้ว

၇. အနုသယယမကံ

๗. อนุสัยยมกะ

ပရိစ္ဆေဒပရိစ္ဆိန္နုဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายปริจเฉทปริจฉินนุทเทสวาระ

၁. ‘‘အဝိဇ္ဇာသမုဒယာ [Pg.195] ရူပသမုဒယော, တဏှာသမုဒယာ ရူပသမုဒယော, ကမ္မသမုဒယာ ရူပသမုဒယော. လောဘော နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယာ’’တိ စ ဧဝမာဒိနာ ကုသလမူလကုသလာဒီနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ပစ္စယဒီပကေန မူလယမကေနာ’’တိ. ‘‘သော ‘အနိစ္စံ ရူပံ, အနိစ္စံ ရူပ’န္တိ ယထာဘူတံ ပဇာနာတိ. စက္ခု အနိစ္စံ, ရူပါ အနိစ္စာ’’တိ စ အာဒိနာ ဗဟုလခန္ဓာဒိမုခေန အနိစ္စာနုပဿနာဒယော ဝိဟိတာတိ ဝုတ္တံ ‘‘ခန္ဓာဒီသု တီရဏဗာဟုလ္လတော’’တိ. ကိလေသာနံ သမုစ္ဆိန္ဒနတော ပရံ ပဟာနကိစ္စံ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘အနုသယပဟာနန္တာ ပဟာနပရိညာ’’တိ. ယဒိပိ အနုသယေဟိ သမ္ပယောဂတော အာရမ္မဏတော ဝါ ပဟာနပရိညာ နပ္ပဝတ္တတိ, အနုသယာဘာဝေ ပန တဒါရမ္ဘော ဧဝ နတ္ထီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘အနုသယေဟိ ပဟာနပရိညံ ဝိဘာဝေတု’’န္တိ. အနုသယဘာဝေန လဗ္ဘမာနာနန္တိ အနုသယဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနာနံ, အနုသယသဘာဝါနန္တိ အတ္ထော. တီဟာကာရေဟီတိ ပရိစ္ဆေဒါဒီဟိ တီဟိ ပကာရေဟိ. အနုသယေသု ဂဏနသရူပပ္ပဝတ္တိဋ္ဌာနတော အဗောဓိတေသု ပုဂ္ဂလောကာသာဒိဝသေန ပဝတ္တိယမာနာ တဗ္ဗိသယာ ဒေသနာ န သုဝိညေယျာ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တေသု တထာ…ပေ… ဒုရဝဗောဓတ္တာ’’တိ.

๑. เพราะความเป็นปัจจัยของกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น ได้กล่าวไว้ด้วยบทมีอาทิว่า “เพราะความเกิดขึ้นแห่งอวิชชา ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งตัณหา ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี, เพราะความเกิดขึ้นแห่งกรรม ความเกิดขึ้นแห่งรูปจึงมี. โลภะเป็นเหตุแห่งความเกิดขึ้นของกรรมทั้งหลาย” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ด้วยมูลยมกะที่แสดงปัจจัย” เพราะอนิจจานุปัสสนาเป็นต้น ได้ถูกบัญญัติไว้โดยมีขันธ์เป็นต้นเป็นประธานมาก ด้วยบทมีอาทิว่า “เขาย่อมรู้ตามความเป็นจริงว่า ‘รูปไม่เที่ยง รูปไม่เที่ยง’. จักขุไม่เที่ยง, รูปทั้งหลายไม่เที่ยง” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะความมากแห่งการพิจารณาในขันธ์เป็นต้น” เพราะกิจแห่งการละไม่มีหลังจากตัดขาดกิเลสได้แล้ว จึงกล่าวว่า “ปหานปริญญาที่มีการละอนุสัยเป็นที่สุด” ถึงแม้ปหานปริญญาจะไม่เป็นไปโดยการประกอบกับอนุสัยหรือโดยมีอนุสัยเป็นอารมณ์ แต่เมื่อไม่มีอนุสัย การปรารภอนุสัยนั้นก็ไม่มี จึงกล่าวว่า “เพื่อแสดงปหานปริญญาด้วยอนุสัย” คำว่า “ที่พึงได้โดยความเป็นอนุสัย” คือ ที่มีอยู่โดยความเป็นอนุสัย, หมายถึง ที่มีสภาพเป็นอนุสัย คำว่า “ด้วยอาการ ๓ อย่าง” คือ ด้วยอาการ ๓ อย่างมีปริจเฉทเป็นต้น เมื่ออนุสัยทั้งหลายยังไม่ถูกรู้แจ้งโดยการนับ โดยสรูป และโดยที่ตั้งแห่งความเป็นไป การแสดงธรรมที่เกี่ยวกับอนุสัยเหล่านั้นที่ดำเนินไปโดยบุคคลและโอกาสเป็นต้น ย่อมไม่เป็นที่เข้าใจได้ง่าย จึงแสดงว่า “เพราะในอนุสัยเหล่านั้น...เป็นที่เข้าใจได้ยาก”

ဧတ္ထ ပုရိမေသူတိ ပဒုဒ္ဓါရော အနန္တရဿ ဝိဓိ ပဋိသေဓော ဝါတိ ကတွာ သာနုသယဝါရာဒိအပေက္ခော, န အနုသယဝါရာဒိအပေက္ခော အနုသယဝါရေ ပါဠိဝဝတ္ထာနဿ ပဂေဝ ကတတ္တာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတေသု သာနုသယဝါရာဒီသု ပုရိမေသူတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ. သာနုသယဝါရာဒီသု ဟိ တီသု ပုရိမေသု ဩကာသဝါရေ ယတော တတောတိ ဒေသနာ ပဝတ္တာ, န အနုသယဝါရာဒီသု. အတ္ထဝိသေသာဘာဝတောတိ ‘‘ကာမဓာတုယာ စုတဿာ’’တိအာဒိနာ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၃၀၂) ပါဠိအာဂတပဒဿ, ‘‘ကာမဓာတုံ ဝါ ပန ဥပပဇ္ဇန္တဿာ’’တိအာဒိနာ ယမကဘာဝေန အဋ္ဌကထာအာဒိဂတပဒဿ စ အတ္ထဝိသေသာဘာဝတော. ကထမယံ ယမကဒေသနာ သိယာ ဒုတိယဿ ပဒဿ အဘာဝတောတိ အတ္ထော. ယဒိ နာယံ ယမကဒေသနာ, အထ ကသ္မာ ဣဓာဂတာတိ အာဟ ‘‘ပုရိမဝါရေ ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ အနုသယဋ္ဌာနပရိစ္ဆေဒဒဿနန္တိ အနုသယဋ္ဌာနတာယ [Pg.196] ပရိစ္ဆေဒဒဿနံ. ဧဝမ္ပိ ကထမိဒံ အနုသယယမကံ ယမကဒေသနာသဗ္ဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘ယမကဒေသနာ…ပေ… နာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ. အတ္ထဝသေနာတိ ပဋိလောမတ္ထဝသေန. ပဌမပဒေန ဟိ ဝုတ္တဿ ဝိပရိဝတ္တနဝသေနပိ ယမကဒေသနာ ဟောတိ ‘‘ရူပံ ရူပက္ခန္ဓော, ရူပက္ခန္ဓော ရူပ’’န္တိအာဒီသု (ယမ. ၁.ခန္ဓယမက.၂), တတ္ထ ပန အတ္ထဝိသေသော အတ္ထိ, ဣဓ နတ္ထိ, တသ္မာ န တထာ ဒေသနာ ကတာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အတ္ထဝိသေသာဘာဝတော ပန န ဝုတ္တာ’’တိ. လဗ္ဘမာနတာဝသေနာတိ ပုစ္ဆာယ လဗ္ဘမာနတာဝသေန.

ในที่นี้ คำว่า “ในบทก่อนๆ” เป็นการยกบทขึ้นมาโดยถือว่าเป็นข้อกำหนดหรือข้อห้ามของบทที่อยู่ถัดไป จึงมุ่งหมายถึงสาสนุสัยวาระเป็นต้น ไม่ได้มุ่งหมายถึงอนุสัยวาระเป็นต้น เพราะการกำหนดปาฬิในอนุสัยวาระได้ทำไว้ก่อนแล้ว จึงแสดงว่า “หมายถึงในสาสนุสัยวาระเป็นต้นเหล่านี้ ในบทก่อนๆ” เพราะในสาสนุสัยวาระเป็นต้น ๓ บทก่อนนั้น การแสดงธรรมว่า “จากที่ใด... ในที่นั้น” ได้เป็นไปในโอกาสวาระ ไม่ได้เป็นไปในอนุสัยวาระเป็นต้น เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเนื้อความของบทที่มาในปาฬิมีอาทิว่า “ของผู้ที่จุติจากกามธาตุ” (ยมก. 2.อนุสัยยมก.302) และบทที่มาในอรรถกถาเป็นต้นโดยความเป็นยมกะมีอาทิว่า “หรือของผู้ที่กำลังจะอุบัติในกามธาตุ” หมายความว่า การแสดงยมกะนี้จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะไม่มีบทที่สอง หากการแสดงนี้ไม่ใช่ยมกะ แล้วเหตุใดจึงมาในที่นี้ จึงกล่าวว่า “เพราะในวาระก่อนๆ” เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า “การแสดงการกำหนดที่ตั้งของอนุสัย” คือ การแสดงการกำหนดโดยความเป็นที่ตั้งของอนุสัย ถึงกระนั้น อนุสัยยมกะนี้จะเป็นไปได้อย่างไร เพราะมีการแสดงยมกะอยู่ จึงกล่าวว่า “การแสดงยมกะ...พึงเห็นชื่อ” คำว่า “โดยอำนาจแห่งอรรถ” คือ โดยอำนาจแห่งอรรถปฏิโลม เพราะการแสดงยมกะย่อมมีได้แม้โดยการกลับกันของสิ่งที่กล่าวด้วยบทแรก ดังในบทมีอาทิว่า “รูปคือรูปขันธ์, รูปขันธ์คือรูป” (ยมก. 1.ขันธยมก.2) แต่ในที่นั้นมีความพิเศษแห่งเนื้อความ ส่วนในที่นี้ไม่มี จึงแสดงว่า “แต่เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเนื้อความ จึงไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น” คำว่า “โดยอำนาจแห่งความได้” คือ โดยอำนาจแห่งความได้ของคำถาม

ဥပ္ပတ္တိအရဟတံ ဒဿေတီတိ ဣမိနာ နိပ္ပရိယာယေန အနုသယာ အနာဂတာတိ ဒဿိတံ ဟောတိ ယတော တေ မဂ္ဂဝဇ္ဈာ, န စ အတီတပစ္စုပ္ပန္နာ ဥပ္ပတ္တိရဟာတိ ဝုစ္စန္တိ ဥပ္ပန္နတ္တာ. ယံသဘာဝါ ပန ဓမ္မာ အနာဂတာ အနုသယာတိ ဝုစ္စန္တိ, တံသဘာဝါ ဧဝ တေ အတီတပစ္စုပ္ပန္နာ ဝုတ္တာ. န ဟိ ဓမ္မာနံ အဒ္ဓါဘေဒေန သဘာဝဘေဒေါ အတ္ထိ, တသ္မာ အနုသယာနံ အတီတပစ္စုပ္ပန္နဘာဝါ ပရိယာယတော လဗ္ဘန္တီတိ အဋ္ဌကထာယံ (ယမ. အဋ္ဌ. အနုသယယမက ၁) ‘‘အတီတောပိ ဟောတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧဝံပကာရာတိ အနုသယပ္ပကာရာ, ကာရဏလာဘေ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာဣစ္စေဝ အတ္ထော. သော ဧဝံပကာရော ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေန ဂဟိတော ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟတာယ အဝိစ္ဆိန္နဘာဝဒီပနတ္ထန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘န ခန္ဓယမကာဒီသု ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇမာနတာ’’တိ, ပစ္စုပ္ပန္နတာတိ အတ္ထော. တေနေဝါတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပါကဋတရံ ကရောတိ. တတ္ထ နိန္နာနာကရဏောတိ နိဗ္ဗိသေသော. ဥပ္ပဇ္ဇနာနုသယာနံ နိန္နာနာကရဏတ္တာ ဧဝ ဟိ ‘‘ဧတ္ထေသာ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧတ္ထ နိဝိသမာနာ နိဝိသတီ’’တိ ဝိဘင်္ဂေ (ဝိဘ. ၂၀၃) အာဂတံ. အနုသယနဉှိ ဧတ္ထ နိဝိသနန္တိ အဓိပ္ပေတံ.

การแสดงว่า “แสดงความเป็นผู้ควรแก่การเกิดขึ้น” นี้ ย่อมแสดงโดยนิปปริยายว่า อนุสัยทั้งหลายเป็นอนาคต เพราะอนุสัยเหล่านั้นพึงถูกตัดขาดด้วยมรรค และอดีตกับปัจจุบันก็ไม่ถูกเรียกว่าควรเกิดขึ้น เพราะเกิดขึ้นแล้ว แต่ธรรมทั้งหลายที่มีสภาพใดถูกเรียกว่าอนุสัยที่เป็นอนาคต ธรรมเหล่านั้นที่มีสภาพนั้นแลถูกกล่าวว่าเป็นอดีตและปัจจุบัน เพราะสภาพของธรรมทั้งหลายไม่มีความแตกต่างกันโดยการแบ่งกาล เพราะฉะนั้น ความเป็นอดีตและปัจจุบันของอนุสัยทั้งหลายจึงพึงได้โดยปริยาย จึงกล่าวไว้ในอรรถกถา (ยมก. อรรถ. อนุสัยยมก 1) ว่า “ย่อมเป็นอดีตด้วย” เป็นต้น คำว่า “มีประเภทอย่างนี้” คือ ประเภทของอนุสัย, หมายถึง ควรเกิดขึ้นเมื่อมีเหตุปัจจัย อนุสัยที่มีประเภทอย่างนั้น ถูกกล่าวถึงด้วยคำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” ในอุปปัชชนวาระ มีความประสงค์เพื่อแสดงความเป็นไปไม่ขาดสายของความควรเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่ความเป็นผู้กำลังเกิดขึ้นเหมือนในขันธยมกะเป็นต้น” หมายถึง ไม่ใช่ความเป็นปัจจุบัน ด้วยเหตุนั้นเป็นต้น ย่อมทำให้เนื้อความที่กล่าวมาแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น ในที่นั้น คำว่า “ไม่มีความแตกต่างกัน” คือ ไม่มีข้อแตกต่าง เพราะอนุสัยที่กำลังเกิดขึ้นไม่มีความแตกต่างกันนั่นเอง จึงมีมาในวิภังค์ (วิภังค์ 203) ว่า “ตัณหานี้เมื่อเกิดขึ้น ย่อมเกิดขึ้นในที่นี้, เมื่อตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่นี้” ในที่นี้ คำว่า “การตั้งอยู่” หมายถึง การนอนเนื่อง

ဣဒါနိ ယေန ပရိယာယေန အတီတပစ္စုပ္ပန္နေသု အနုသယဝေါဟာရော, တံ ဒဿေတုကာမော အနာဂတမ္ပိ တေဟိ သဒ္ဓိံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဒဿေန္တော ‘‘အနုရူပံ ကာရဏံ ပန…ပေ… ဝုစ္စန္တီ’’တိ အာဟ. ဧတေန ဘူတပုဗ္ဗဂတိယာ အတီတပစ္စုပ္ပန္နေသု ဥပ္ပတ္တိရဟတာ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ဒဿေတိ. ဥပ္ပတ္တိအရဟတာ နာမ ကိလေသာနံ မဂ္ဂေန အသမုစ္ဆိန္နတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာ စ အတီတပစ္စုပ္ပန္နေသုပိ အတ္ထေဝါတိ ပကာရန္တရေနပိ တေသံ ပရိယာယတောဝ အနုသယဘာဝံ ပကာသေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘မဂ္ဂဿ ပနာ’’တိအာဒိ. တာဒိသာနန္တိ ယေ မဂ္ဂဘာဝနာယ အသတိ ဥပ္ပတ္တိရဟာ, တာဒိသာနံ. ဓမ္မော ဧဝ စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န ဓမ္မာကာရောတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဓမ္မာကာရာ အနိစ္စတာဒယော [Pg.197] ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဝုစ္စန္တိ. ယဒိ ပန တေ ဥပ္ပာဒါဒိသမင်္ဂိနော သိယုံ, ဓမ္မာ ဧဝ သိယုံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အပ္ပဟီနာကာရော စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တုံ န ယုဇ္ဇတီ’’တိ.

บัดนี้ เมื่อประสงค์จะแสดงโวหารอนุสัยในอดีตและปัจจุบันโดยปริยายใด จึงรวมอนาคตเข้ากับอดีตและปัจจุบันนั้นเป็นอันเดียวกันแล้วแสดงว่า “แต่เหตุที่เหมาะสม...ถูกกล่าว” ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า ความควรเกิดขึ้นในอดีตและปัจจุบันพึงทราบโดยทางแห่งสิ่งที่เคยเป็นมาแล้ว ความควรเกิดขึ้น พึงทราบโดยความที่กิเลสยังไม่ถูกตัดขาดด้วยมรรค และความควรเกิดขึ้นนั้นก็มีอยู่ในอดีตและปัจจุบันด้วย จึงแสดงความเป็นอนุสัยของกิเลสเหล่านั้นโดยปริยายด้วยประการอื่นอีก เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แต่ของมรรค” เป็นต้น คำว่า “ของธรรมเหล่านั้น” คือ ของธรรมเหล่านั้นที่ควรเกิดขึ้นเมื่อไม่มีการเจริญมรรค มีความประสงค์ว่า ธรรมเท่านั้นย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่อาการของธรรม เพราะอาการของธรรมมีอนิจจตาเป็นต้น ไม่ถูกเรียกว่าย่อมเกิดขึ้น หากอาการเหล่านั้นประกอบด้วยการเกิดขึ้นเป็นต้น ก็จะเป็นธรรมนั่นเอง เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ไม่สมควรที่จะกล่าวว่า อาการที่ยังไม่ถูกละย่อมเกิดขึ้น”

ဝုတ္တမ္ပိ ထာမဂမနံ အဂ္ဂဟေတွာ အပ္ပဟီနဋ္ဌမတ္တမေဝ ဂဟေတွာ စောဒကော စောဒေတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘သတ္တာနုသယ…ပေ… အာပဇ္ဇတီတိ စေ’’တိ. န ဟိ ထာမဂမနေ ဂဟိတေ စောဒနာယ ဩကာသော အတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘နာပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိ. ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ, န ကေဝလမဋ္ဌကထာယမေဝ ပါဌဂတောဝါယမတ္ထော, တသ္မာ ဧဝမေဝ ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ထာမဂတော…ပေ… ယုတ္တ’’န္တိ ဝတွာ ကိံ ပန တံ ထာမဂမနန္တိ ပရာသင်္ကံ နိဝတ္တေန္တော ‘‘ထာမဂတန္တိ စ…ပေ… ဝုတ္တာ’’တိ အာဟ. တတ္ထ အညေဟိ အသာဓာရဏောတိ ကိလေသဝတ္ထုအာဒီနံ ကိလေသတာဒိသဘာဝေါ ဝိယ ကာမရာဂါဒိတော အညတ္ထ အလဗ္ဘမာနော တေသံယေဝ အာဝေဏိကော သဘာဝေါ, ယတော တေ ဘဝဗီဇံ ဘဝမူလန္တိ စ ဝုစ္စန္တိ. ယသ္မာ စ ထာမဂမနံ တေသံ အနညသာဓာရဏော သဘာဝေါ, တသ္မာ အနုသယနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ထာမဂတောတိ အနုသယသမင်္ဂီတိ အတ္ထော’’တိ အာဟ.

แม้เมื่อความถึงกำลัง (ความมั่นคง) ถูกกล่าวไว้แล้ว ผู้โต้แย้งก็โต้แย้งโดยไม่ถือเอาความถึงกำลังนั้น แต่ถือเอาเพียงอรรถว่ายังละไม่ได้เท่านั้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถ้าอนุสัย ๗... ย่อมถึง” เป็นต้น เพราะเมื่อถือเอาความถึงกำลังแล้ว ย่อมไม่มีโอกาสแห่งการโต้แย้ง เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมไม่ถึง” เป็นต้น สิ่งที่กล่าวไว้ในอรรถกถา และเนื้อความนี้มิใช่มีเพียงในอรรถกถาเท่านั้น แต่เป็นเนื้อความที่มาในพระบาลีด้วย เพราะฉะนั้น พึงถือเอาอย่างนี้เท่านั้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ถึงกำลัง... สมควร” แล้วเพื่อจะระงับความสงสัยของผู้อื่นว่า ความถึงกำลังนั้นคืออะไร จึงกล่าวว่า “และคำว่า ถึงกำลัง... ถูกกล่าวไว้” ในที่นั้น คำว่า “ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่น” คือ สภาวะที่ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่นของกิเลสวัตถุเป็นต้น เช่นเดียวกับสภาวะความเป็นกิเลสเป็นต้นที่ไม่พึงได้ในที่อื่นนอกจากกามราคะเป็นต้น เป็นสภาวะเฉพาะของกิเลสเหล่านั้นเอง เพราะกิเลสเหล่านั้นถูกเรียกว่าเป็นพืชแห่งภพและเป็นรากเหง้าแห่งภพ และเพราะความถึงกำลังเป็นสภาวะที่ไม่ทั่วไปกับสิ่งอื่นของกิเลสเหล่านั้น เพราะฉะนั้น จึงชื่อว่าอนุสัย เพื่อจะแสดงความนี้ ท่านจึงกล่าวว่า “คำว่า ถึงกำลัง หมายถึง ผู้ประกอบด้วยอนุสัย”

‘‘ယဿ ကာမရာဂါနုသယော အနုသေတိ, တဿ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီတိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိနာ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၃) အနုသယဝါရေ ဝုတ္တော ဧဝ အတ္ထော ‘‘ယဿ ကာမရာဂါနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပဋိဃာနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိနာ (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၃၀၀) ဝုတ္တောတိ အနုသယနာကာရော ဧဝ ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေန ဂဟိတောတိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရော အနုသယဝါရေန နိန္နာနာကရဏော ဝိဘတ္တော’’တိ ယံ ဝုတ္တံ, တတ္ထ ဝိစာရံ အာရဘတိ ‘‘အနုသယဥပ္ပဇ္ဇနဝါရာနံ သမာနဂတိကတ္တာ’’တိအာဒိနာ. ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနံ သိယာတိ ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရေ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနံ အပ္ပဟီနာကာရဒီပကံ သိယာ. တထာ စ သတိ ယထာ ‘‘ဣမဿ ဥပ္ပာဒါ’’တိ ဧတ္ထ ဣမဿ အနိရောဓာတိ အယမတ္ထောပိ ဉာယတိ, ဧဝံ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုတ္တေ အတ္ထတော ‘‘န ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ အပ္ပဟီနာကာရဿ ဥပ္ပတ္တိရဟဘာဝဿ အနုပ္ပဇ္ဇမာနသဘာဝတ္တာတိ စောဒနံ ဒဿေန္တော ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝစနဿ အဝုတ္တတာ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ စေ’’တိ အာဟ. ဝစနတ္ထဝိသေသေန တံဒွယဿ ဝုတ္တတ္တာတိ ဧတေန ဓမ္မနာနတ္တာဘာဝေပိ ပဒတ္ထနာနတ္ထေန ဝါရန္တရဒေသနာ ဟောတိ ယထာ [Pg.198] သဟဇာတသံသဋ္ဌဝါရေသူတိ ဒဿေတိ. အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာတိအာဒိ တမေဝ ဝစနတ္ထဝိသေသံ ဝိဘာဝေတုံ အာရဒ္ဓံ. ဥပ္ပတ္တိယောဂ္ဂန္တိ ဥပ္ပတ္တိယာ ယောဂ္ဂံ, ဥပ္ပဇ္ဇနသဘာဂတန္တိ အတ္ထော. ယတော အနုသယာ ဥပ္ပတ္တိရဟာတိ ဝုစ္စန္တိ, ဧကန္တေန စေတဒေဝ သမ္ပဋိစ္ဆိတဗ္ဗံ ‘‘ယဿ ကာမရာဂါနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ ပဋိဃာနုသယော ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိဝစနတော (ယမ. ၂.အနုသယယမက.၃၀၀). ‘‘အနုသေန္တီတိ အနုသယာ’’တိ ဧတ္တကေ ဝုတ္တေ သဒါ ဝိဇ္ဇမာနာ နု ခေါ တေ အပရိနိပ္ဖန္နာနုသယနဋ္ဌေန ‘‘အနုသယာ’’တိ ဝုစ္စန္တီတိ အယမတ္ထော အာပဇ္ဇတီတိ တံနိသေဓနတ္ထံ ‘‘အနုရူပံ ကာရဏံ လဘိတွာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဥပ္ပတ္တိအရဟဘာဝေန ထာမဂတတာ အနုသယဋ္ဌောတိ ယံ တေသံ ဥပ္ပတ္တိယောဂဝစနံ ဝုတ္တံ, တံ သမ္မဒေဝ ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘အနုသယသဒ္ဒဿာ’’တိအာဒိနာ. တေန ဝါရဒွယဒေသနုပ္ပာဒိကာ အနုသယသဒ္ဒတ္ထနိဒ္ဓါရဏာတိ ဒဿေတိ. တမ္ပိ သုဝုတ္တမေဝ ဣမိနာ တန္တိပ္ပမာဏေနာတိ ဣဒမ္ပိ ‘‘အဘိဓမ္မေ တာဝါ’’တိအာဒိနာ အာဂတံ တိဝိဓမေဝ တန္တိံ သန္ဓာယာဟာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တန္တိတ္တယေနပိ ဟိ စိတ္တသမ္ပယုတ္တတာ ဒီပိတာ ဟောတီ’’တိ.

เนื้อความที่กล่าวไว้ในอนุสัยวาระว่า “อนุสัยคือกามราคะนอนเนื่องแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมตามนอนเนื่องแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.3) เป็นเนื้อความเดียวกับที่กล่าวไว้ในอุปปัชชนวาระว่า “อนุสัยคือกามราคะเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.300) คืออาการแห่งการนอนเนื่องนั่นเอง ถูกถือเอาด้วยคำว่า “เกิดขึ้น” ในอุปปัชชนวาระ ดังนั้น ท่านจึงเริ่มพิจารณาในคำที่กล่าวไว้ว่า “อุปปัชชนวาระถูกจำแนกโดยไม่แตกต่างจากอนุสัยวาระ” ดังนี้เป็นต้นว่า “เพราะอนุสัยวาระและอุปปัชชนวาระมีการดำเนินไปเสมอกัน” คำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” พึงมีได้ คือในอุปปัชชนวาระ คำว่า “ย่อมเกิดขึ้น” พึงเป็นเครื่องแสดงอาการที่ยังละไม่ได้ และเมื่อเป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างในคำว่า “เพราะการเกิดขึ้นแห่งสิ่งนี้” นี้ ความหมายว่า “เพราะการไม่ดับไปแห่งสิ่งนี้” ย่อมเป็นที่ทราบกัน ฉันใด เมื่อกล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้น” โดยอรรถแล้ว ความหมายว่า “ไม่เกิดขึ้น” นี้ก็เป็นอันกล่าวไว้แล้ว เพราะสภาวะที่ยังละไม่ได้คือสภาวะที่ยังไม่เกิดขึ้น มีสภาวะที่ไม่เกิดขึ้น ฉันนั้น เพื่อจะแสดงการโต้แย้ง ท่านจึงกล่าวว่า “หากจะแย้งว่า ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่าคำว่า ย่อมเกิดขึ้น ไม่ได้ถูกกล่าวไว้” ด้วยความพิเศษแห่งอรรถของบทนี้ การแสดงวาระอื่นย่อมมีได้แม้จะไม่มีความต่างกันแห่งธรรม เหมือนในสหชาตวาระและสังสัฏฐวาระ ดังนี้ท่านแสดงให้เห็น คำว่า “ได้เหตุที่สมควรแล้ว” เป็นต้น ท่านเริ่มไว้เพื่อจำแนกความพิเศษแห่งอรรถของบทนั้นเอง คำว่า “ควรแก่การเกิดขึ้น” หมายถึง ควรเพื่อการเกิดขึ้น คือมีสภาวะที่จะเกิดขึ้น เพราะอนุสัยถูกเรียกว่า “ยังไม่เกิดขึ้น” ดังนั้น จึงต้องยอมรับความนี้โดยส่วนเดียวว่า “อนุสัยคือกามราคะเกิดขึ้นแก่ผู้ใด อนุสัยคือปฏิฆะย่อมเกิดขึ้นแก่ผู้นั้นใช่ไหม? ใช่” ดังนี้เป็นต้น (ยมก. 2.อนุสัยยมก.300) เมื่อกล่าวเพียงเท่านี้ว่า “ชื่อว่าอนุสัย เพราะนอนเนื่อง” ความหมายย่อมปรากฏว่า “อนุสัยเหล่านั้นเป็นสิ่งที่ดำรงอยู่เสมอใช่หรือไม่ โดยอรรถว่าการนอนเนื่องที่ยังไม่ปรากฏชัดจึงเรียกว่าอนุสัย” เพื่อปฏิเสธความหมายนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เกิดขึ้นเมื่อได้เหตุที่สมควรแล้ว” ภาวะที่ถึงกำลังโดยความเป็นสภาวะที่ยังไม่เกิดขึ้น เป็นอรรถของอนุสัย คำที่กล่าวถึงความควรแก่การเกิดขึ้นของอนุสัยเหล่านั้น ท่านกล่าวไว้ถูกต้องแล้ว ท่านกล่าวเนื้อความนี้ด้วยคำว่า “แห่งบทว่าอนุสัย” เป็นต้น ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า การกำหนดอรรถของคำว่าอนุสัยเป็นเหตุให้เกิดการแสดงวาระทั้งสอง แม้คำนั้นก็ถูกกล่าวไว้ดีแล้วด้วยประมาณแห่งคัมภีร์นี้ แม้คำนี้ท่านก็กล่าวหมายถึงคัมภีร์ ๓ อย่างที่มาในคำว่า “ในพระอภิธรรมก่อน” เป็นต้น เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะแม้ด้วยคัมภีร์ทั้งสาม ก็เป็นอันแสดงความที่อนุสัยเป็นธรรมที่ประกอบกับจิต”

ပရိစ္ဆေဒပရိစ္ဆိန္နုဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการอธิบายวาระแห่งการแสดงหัวข้อที่กำหนดด้วยการกำหนด

ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายวาระแห่งฐานะที่เป็นที่เกิดขึ้น

၂. ဧဝံ သတီတိ ဝေဒနာနံ ဝိသေသိတဗ္ဗဘာဝေ ကာမဓာတုယာ စ ဝိသေသနဘာဝေ သတိ. ကာမာဓာတုယာ အနုသယနဋ္ဌာနတာ န ဝုတ္တာ ဟောတိ အပ္ပဓာနဘာဝတော, ပဓာနာပ္ပဓာနေသု ပဓာနေ ကိစ္စဒဿနတော, ဝိသေသနဘာဝေန စရိတဗ္ဗတာယ စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဟောတု ကော ဒေါသောတိ ကဒါစိ ဝဒေယျာတိ အာသင်္ကမာနော အာဟ ‘‘ဒွီသု ပနာ’’တိအာဒိ. ဒွီသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ, တထာ ‘‘တီသု ဓာတူသူ’’တိ ဧတ္ထာပိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဓာတုအာဒိဘေဒေန တိဝိဓံ အနုသယဋ္ဌာနံ, တတ္ထ စ ရူပါရူပဓာတူနံ ဘဝရာဂဿ အနုသယဋ္ဌာနတာ ဝုတ္တာတိ ကာမဓာတုယာ ကာမရာဂဿ အနုသယဋ္ဌာနတာ ဧကန္တေန ဝတ္တဗ္ဗာ, တသ္မာ. တီသု ဓာတူသု တီသု ဝေဒနာသူတိ စ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ, ကာမဓာတုယာ ဒွီသု ဝေဒနာသူတိ စ အာဓာရေ.

๒. คำว่า “เมื่อเป็นเช่นนั้น” คือ เมื่อเวทนามีภาวะที่ควรถูกจำแนก และเมื่อกามธาตุมีภาวะเป็นเครื่องจำแนก ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามธาตุไม่ได้ถูกกล่าวไว้ เพราะความเป็นส่วนไม่สำคัญ เพราะในบรรดาส่วนที่สำคัญและไม่สำคัญ ท่านย่อมแสดงกิจในส่วนที่สำคัญ และเพราะควรดำเนินไปด้วยภาวะเป็นเครื่องจำแนก นี้คืออธิบาย สงสัยว่าบางทีอาจจะกล่าวว่า “จะมีโทษอะไร” จึงกล่าวว่า “แต่ในสอง” เป็นต้น คำว่า “ในสอง” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด (นิทธารณะ) แม้ในคำว่า “ในธาตุสาม” นี้ก็เช่นกัน คำว่า “เพราะเหตุนั้น” คือ เพราะฐานะที่นอนเนื่องมี ๓ อย่างโดยการจำแนกเป็นธาตุเป็นต้น และในฐานะเหล่านั้น ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของภวราคะในรูปธาตุและอรูปธาตุถูกกล่าวไว้แล้ว ดังนั้น ความเป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามราคะในกามธาตุจึงต้องกล่าวอย่างแน่นอน เพราะเหตุนั้น (จึงกล่าวอย่างนั้น) คำว่า “ในธาตุสาม ในเวทนาสาม” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด และคำว่า “ในเวทนาสองในกามธาตุ” เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถเป็นที่รองรับ (อาธาระ)

ဒွီသွေဝါတိ [Pg.199] ဒွီသု သုခေါပေက္ခာသု ဧဝ. သဗ္ဗာသု ဒွီသူတိ ယာသု ကာသုစိ ဒွီသု. တေနာတိ ‘‘ကာမရာဂေါ ဒွီသု ဝေဒနာသု အနုသေတီ’’တိ ဝစနသာမတ္ထိယလဒ္ဓေန ဝိသေသနိစ္ဆယေနေဝ. ဘဝရာဂါနုသယဋ္ဌာနံ ရူပါရူပဓာတုယော တဒနုရူပါ စ ဝေဒနာ. န ဟိ ဒွီသု ဝေဒနာသု ကာမရာဂါနုသယောဝ အနုသေတီတိ အဝဓာရဏံ ဣစ္ဆိတံ, ဒွီသု ဧဝ ပန ဝေဒနာသူတိ ဣစ္ဆိတံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဒွီသွေဝ အနုသေတိ, န တီသူ’’တိ. အဋ္ဌာနဉ္စ အနုသယာနံ, ကိံ တံ အပရိယာပန္နံ သက္ကာယေ? သဗ္ဗော လောကုတ္တရော ဓမ္မော. စ-သဒ္ဒေန ပဋိဃာနုသယဋ္ဌာနံ သင်္ဂဏှာတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယထာ စာ’’တိအာဒိ. အညာတိ ကာမရာဂါနုသယဋ္ဌာနဘူတာ ဒွေ ဝေဒနာ.

คำว่า “ในสองเท่านั้น” คือ ในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนาเท่านั้น คำว่า “ในสองทั้งหมด” คือ ในสองอย่างใดอย่างหนึ่ง ด้วยเหตุนั้น คือ ด้วยการกำหนดจำแนกที่ได้มาด้วยอำนาจของบทว่า “กามราคะนอนเนื่องในเวทนาสองอย่าง” นั่นเอง ฐานะที่นอนเนื่องของภวราคานุสัยคือรูปธาตุ อรูปธาตุ และเวทนาที่สมควรแก่ธาตุนั้น เพราะการกำหนดว่า “กามราคานุสัยเท่านั้นนอนเนื่องในเวทนาสองอย่าง” ไม่เป็นที่ประสงค์ แต่ประสงค์ว่า “นอนเนื่องในเวทนาสองอย่างเท่านั้น” ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “นอนเนื่องในสองเท่านั้น ไม่ใช่ในสาม” และอฐานะของอนุสัย อะไรคือสิ่งที่ไม่รวมอยู่ในสักกายะ? คือโลกุตตรธรรมทั้งปวง ด้วยคำว่า “จ” (และ) ท่านย่อมสงเคราะห์ฐานะที่นอนเนื่องของปฏิฆานุสัย ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “และเหมือนอย่าง” เป็นต้น คำว่า “อื่น” คือ เวทนาสองอย่างที่เป็นฐานะที่นอนเนื่องของกามราคานุสัย

အညေသု ဒွီဟိ ဝေဒနာဟိ ဝိပ္ပယုတ္တေသု. ပိယရူပသာတရူပေသူတိ ပိယာယိတဗ္ဗမဓုရသဘာဝေသု. ဝိသေသနဉ္စေတံ ရူပါဒီနံ သဗ္ဗဒွါရသဗ္ဗပုရိသေသု ဣဋ္ဌဘာဝဿ အနိယတတာယ ကတံ. သာတသန္တသုခဂိဒ္ဓိယာတိ သာတသုခေ သန္တသုခေ စ ဂိဇ္ဈနာကာရေန အဘိကင်္ခနာကာရေန. တတ္ထ သာတသုခံ ကာယိကံ, သန္တသုခံ စေတသိကံ. သာတသုခံ ဝါ ကာယိကသုခံ, သန္တသုခံ ဥပေက္ခာသုခံ. တထာ စာဟု ‘‘ဥပေက္ခာ ပန သန္တတ္တာ, သုခမိစ္စေဝ ဘာသိတာ’’တိ (ဝိသုဒ္ဓိ. ၂.၆၄၄; မဟာနိ. အဋ္ဌ. ၂၇). ပရိတ္တံ ဝါ ဩဠာရိကံ သုခံ သာတသုခံ, အနောဠာရိကံ သန္တသုခံ. ပရိတ္တဂ္ဂဟဏဉ္စေတ္ထ ကာမရာဂါနုသယဿ အဓိပ္ပေတတ္တာ. အညတ္ထာတိ ဝေဒနာဟိ အညတ္ထ. သောတိ ကာမရာဂါနုသယော. ဝေဒနာသု အနုဂတော ဟုတွာ သေတီတိ ဝေဒနာပေက္ခော ဧဝ ဟုတွာ ပဝတ္တတိ ယထာ ပုတ္တာပေက္ခာယ ဓာတိယာ အနုဂ္ဂဏှနပ္ပဝတ္တိ, သယနသင်္ခါတာ ပဝတ္တိ စ ကာမရာဂဿ နိကာမနမေဝ. တေနာဟ ‘‘သုခမိစ္စေဝ အဘိလပတီ’’တိ. ယထာ တဿ, ဧဝံ ပဋိဃာနုသယာဒီနမ္ပိ ဝုတ္တနိယာမေန ယထာသကံ ကိစ္စကရဏမေဝ ဒုက္ခဝေဒနာဒီသု အနုသယနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝံ ပဋိဃာနုသယော စာ’’တိအာဒိ. တီသု ဝေဒနာသု အနုသယနဝစနေနာတိ တီသု ဝေဒနာသု ယထာရဟံ အနုသယနဝစနေန. ဣဋ္ဌာဒိဘာဝေန ဂဟိတေသူတိ ဣဋ္ဌာဒီသု အာရမ္မဏပကတိယာ ဝသေန ဣဋ္ဌာဒိဘာဝေန ဂဟိတေသု ဝိပရီတသညာယ ဝသေန အနိဋ္ဌာဒီသု ဣဋ္ဌာဒိဘာဝေန ဂဟိတေသူတိ ယောဇနာ. န ဟိ ဣဋ္ဌာဒိဘာဝေန ဂဟဏံ ဝိပရီတသညာ.

ในสิ่งอื่นที่ปราศจากเวทนา ๒ อย่าง. คำว่า ปิยรูปสาตรูเปสุ (ในรูปที่น่ารักและน่าพอใจ) คือในสภาวะที่น่ารักและมีรสหวาน. และบทนี้เป็นบทวิเศษณ์ของรูปเป็นต้นที่ทำขึ้นเพราะความเป็นของน่าปรารถนาในทวารทั้งปวงและในบุคคลทั้งปวงไม่แน่นอน. คำว่า สาตสนฺตสุขคิทฺธิยา (ด้วยความสยบในสุขที่น่าพอใจและสุขที่สงบ) คือด้วยอาการสยบและอาการปรารถนาในสุขที่น่าพอใจและสุขที่สงบ. ในคำนั้น สุขที่น่าพอใจคือสุขทางกาย สุขที่สงบคือสุขทางใจ. หรือสุขที่น่าพอใจคือสุขทางกาย สุขที่สงบคืออุเบกขาสุข. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'แต่อุเบกขาเพราะเป็นสภาพสงบ จึงถูกกล่าวว่าเป็นสุขนั่นเอง' (วิสุทธิ. ๒/๖๔๔; มหานิ. อฏฺฐ. ๒๗). หรือสุขที่เล็กน้อยหรือหยาบคือสุขที่น่าพอใจ สุขที่ไม่หยาบคือสุขที่สงบ. และการถือเอาความเล็กน้อยในที่นี้ เพราะประสงค์เอากามราคานุสัย. คำว่า อญฺญตฺถ (ในที่อื่น) คือในที่อื่นจากเวทนา. คำว่า โโส (นั้น) คือกามราคานุสัยนั้น. คำว่า เวทนาสุ อนุคโต หุตฺวา เสติ (นอนเนื่องโดยเป็นไปตามเวทนา) คือเป็นไปโดยมุ่งหวังเวทนาเท่านั้น เหมือนการประพฤติอนุเคราะห์ของแม่นมที่มุ่งหวังบุตร และความเป็นไปที่ชื่อว่าการนอน (สยนะ) คือความยินดีในกามราคะนั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ย่อมกล่าวอ้างว่าเป็นสุขนั่นเอง'. การนอนเนื่องในทุกขเวทนาเป็นต้น พึงทราบว่าเป็นการทำกิจตามหน้าที่ของตนๆ ของปฏิฆานุสัยเป็นต้น ตามนัยที่กล่าวแล้ว เหมือนของกามราคานุสัยนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ปฏิฆานุสัยก็เป็นเช่นนั้น' เป็นต้น. คำว่า ตีสุ เวทนาสุ อนุสยนวจเนน (ด้วยคำกล่าวว่านอนเนื่องในเวทนา ๓) คือด้วยคำกล่าวว่านอนเนื่องในเวทนา ๓ ตามสมควร. คำว่า อิฏฺฐาทิภาเวน คหิเตสุ (ในอารมณ์ที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้น) มีการเชื่อมโยงว่า ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้นที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นด้วยอำนาจปกติของอารมณ์ และในอารมณ์ที่ไม่น่าปรารถนาเป็นต้นที่ถูกถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นด้วยอำนาจวิปลาสสัญญา. เพราะว่าการถือเอาโดยความเป็นของน่าปรารถนาเป็นต้นไม่ใช่วิปลาสสัญญา.

တတ္ထာတိ ဣဋ္ဌာရမ္မဏာဒီသု. ဧတ္ထာတိ အနုသယနေ. ကာမဿာဒါဒိဝတ္ထုဘူတာနံ ကာမဘဝါဒီနန္တိ ကာမဿာဒဘဝဿာဒဝတ္ထုဘူတာနံ [Pg.200] ကာမရူပါရူပဘဝါနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. တတ္ထာတိ ဝေဒနာတ္တယဓာတုတ္တယေသု. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ ဘုမ္မံ. ဒုက္ခပဋိဃာတော ဒုက္ခေ အနဘိရတိ. ယတ္ထ တတ္ထာတိ ဒုက္ခဝေဒနာယ တံသမ္ပယုတ္တေသု အနိဋ္ဌရူပါဒီသု ဝါတိ ယတ္ထ တတ္ထ. မဟဂ္ဂတာ ဥပါဒိန္နက္ခန္ဓာ ရူပါရူပဘဝါ, အနုပါဒိန္နက္ခန္ဓာ ရူပါရူပါဝစရဓမ္မာ. တတ္ထာတိ ယထာဝုတ္တေသု မဟဂ္ဂတဓမ္မေသု ဘဝရာဂေါဣစ္စေဝ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ရူပဓာတုယာ အရူပဓာတုယာ ဧတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော နာနုသေတီ’’တိ. ဒိဋ္ဌာနုသယာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဝိစိကိစ္ဆာနုသယအဝိဇ္ဇာနုသယာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

ในคำนั้น คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) หมายถึง ในอารมณ์ที่น่าปรารถนาเป็นต้น. คำว่า เอตฺถ (ในที่นี้) หมายถึง ในการนอนเนื่อง. มีการเชื่อมโยงว่า พึงทราบการถือเอาซึ่งกามภพ รูปภพ และอรูปภพ อันเป็นวัตถุแห่งกามัสสาทะและภวัสสาทะ ในคำว่า กามภวาทีนํ (แห่งกามภพเป็นต้น) อันเป็นวัตถุแห่งกามัสสาทะเป็นต้น. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) หมายถึง ในเวทนา ๓ และธาตุ ๓. และบทที่ประกอบด้วยสัตตมีวิภัตตินี้เป็นไปในอรรถแห่งการคัดเลือก (นิทธารณะ). คำว่า ทุกฺขปฏิฆาโต (ความกระทบกระทั่งในทุกข์) คือ ความไม่ยินดีในทุกข์. คำว่า ยตฺถ ตตฺถ (ในที่ใดที่หนึ่ง) หมายถึง ในทุกขเวทนา หรือในรูปารมณ์เป็นต้นที่ไม่น่าปรารถนาที่สัมปยุตด้วยทุกขเวทนานั้น ในที่ใดที่หนึ่ง. มหัคคตธรรมที่เป็นอุปาทินนขันธ์ คือ รูปภพและอรูปภพ, ที่เป็นอนุปาทินนขันธ์ คือ รูปาวจรธรรมและอรูปาวจรธรรม. คำว่า ตตฺถ (ในที่นั้น) พึงทราบว่าหมายถึง ภวราคะในมหัคคตธรรมที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในรูปธาตุและอรูปธาตุนี้ กามราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง'. ในคำว่า ทิฏฺฐานุสยาทีนํ (แห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้น) พึงทราบว่าด้วย อาทิ-ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์วิจิกิจฉานุสัยและอวิชชานุสัยเป็นต้น.

ဓာတုတ္တယဝေဒနာတ္တယဝိနိမုတ္တံ ဒိဋ္ဌာနုသယာဒီနံ အနုသယနဋ္ဌာနံ န ဝုတ္တန္တိ သုဝုတ္တမေတံ ဒိဋ္ဌာနုသယာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနပုစ္ဆာယံ ‘‘သဗ္ဗသက္ကာယပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသု’’ဣစ္စေဝ ဝိဿဇ္ဇိတတ္တာ. ကာမရာဂေါ ပန ယတ္ထ နာနုသေတိ, တံ ဒုက္ခဝေဒနာရူပါရူပဓာတုဝိနိမုတ္တံ ဒိဋ္ဌာနုသယာဒီနံ အနုသယနဋ္ဌာနံ အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘နနု စာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. တတ္ထ တဒနုသယနဋ္ဌာနတောတိ တဿ ကာမရာဂါနုသယဿ အနုသယနဋ္ဌာနတော. အညာ နေက္ခမ္မဿိတသောမနဿုပေက္ခာသင်္ခါတာ. အယမေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – နေက္ခမ္မဿိတဒေါမနဿေ ဝိယ ပဋိဃာနုသယော နေက္ခမ္မဿိတသောမနဿုပေက္ခာသု ကာမရာဂါနုသယော နာနုသေတီတိ ‘‘ယတ္ထ ကာမရာဂါနုသယော နာနုသေတိ, တတ္ထ ဒိဋ္ဌာနုသယော နာနုသေတီ’’တိ သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ တသ္မာ တံ ဥဒ္ဓရိတွာ န ဝုတ္တန္တိ. ဟောန္တူတိ တာသံ ဝေဒနာနံ အတ္ထိတံ ပဋိဇာနိတွာ ဥဒ္ဓရိတွာ အဝစနဿ ကာရဏံ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န ပန…ပေ… တံ န ဝုတ္တ’’န္တိ. တဒနုသယနဋ္ဌာနန္တိ တေသံ ဒိဋ္ဌာနုသယာဒီနံ အနုသယနဋ္ဌာနံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ သတိပိ ကာမရာဂါနုသယနဋ္ဌာနတော အညသ္မိံ ဒိဋ္ဌာနုသယာဒီနံ အနုသယနဋ္ဌာနေ တံ ပန ဓာတုတ္တယဝေဒနာတ္တယဝိနိမုတ္တံ နတ္ထိ ဝေဒနာဒွယဘာဝတော, တသ္မာ. တံ ဝေဒနာဒွယံ န ဝုတ္တံ ဝိသုံ န ဥဒ္ဓဋန္တိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ‘‘ယတ္ထ ကာမရာဂါဒယော နာနုသေန္တိ, တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာ နာနုသေန္တီ’’တိ အယမတ္ထော ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဣမိနာ ပဋိဝစနဝိဿဇ္ဇနေန အဝိဘာဂတော ဝုတ္တောတိ ‘‘ယတ္ထ ကာမရာဂါဒယော အနုသေန္တိ, တတ္ထ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာ အနုသေန္တီ’’တိ အယမ္ပိ အတ္ထော အဝိဘာဂတောဝ လဗ္ဘတိ, တသ္မာ. အဝိဘာဂတော စ ဒုက္ခံ ပဋိဃဿ အနုသယနဋ္ဌာနန္တိ ဒီပိတံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘အဝိသေသေန…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ. တတ္ထ အဝိသေသေနာတိ ဂေဟဿိတံ နေက္ခမ္မဿိတန္တိ ဝိသေသံ အကတွာ. သမုဒါယဝသေန [Pg.201] ဂဟေတွာတိ ယထာဝုတ္တအဝယဝါနံ သမူဟဝသေန ဒုက္ခန္တွေဝ ဂဟေတွာ. ‘‘အဝိသေသေန သမုဒါယဝသေန ဂဟေတွာ’’တိ ဣမမတ္ထံ တထာ-သဒ္ဒေန အနုကဍ္ဎတိ ‘‘ဒွီသု ဝေဒနာသူ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဂေဟဿိတာဒိဝိဘာဂဿ အနိစ္ဆိတတ္တာ.

ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นที่พ้นจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ท่านไม่ได้กล่าวไว้ คำที่กล่าวไว้นี้เป็นการกล่าวดีแล้ว เพราะในการตอบปัญหาเรื่องที่เกิดแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้น ท่านตอบไว้ว่า 'ในธรรมทั้งปวงที่นับเนื่องในสักกายะ' นั่นเอง. แต่เพื่อจะแสดงว่า ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นที่พ้นจากทุกขเวทนา รูปธาตุ และอรูปธาตุ ซึ่งเป็นที่ที่กามราคะไม่นอนเนื่องนั้นมีอยู่ ท่านจึงเริ่มคำว่า นนุ จ (ก็ไฉนเล่า) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า ตทนุสยนฏฺฐานโต (จากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัยนั้น) หมายถึง จากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัยนั้น. คำว่า อญฺญา (อื่น) หมายถึง เวทนาอื่นที่กล่าวคือเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา. อรรถโดยย่อในที่นี้คือ ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา เหมือนในเนกขัมมสิตโดมนัส และกามราคานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในเนกขัมมสิตโสมนัสและเนกขัมมสิตอุเบกขา จึงอาจกล่าวได้ว่า 'ที่ใดกามราคานุสัยไม่นอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐานุสัยย่อมไม่นอนเนื่อง' เพราะเหตุนั้น ท่านจึงไม่ได้ยกเวทนาเหล่านั้นขึ้นกล่าว. คำว่า โหนฺตุ (จงมีเถิด) คือ เมื่อรับรองความมีอยู่ของเวทนาเหล่านั้น จึงแสดงเหตุที่ไม่ได้ยกขึ้นกล่าวว่า 'แต่ว่า... (ละ)... ไม่ได้กล่าวถึงเวทนานั้น'. คำว่า ตทนุสยนฏฺฐานํ (ที่นอนเนื่องนั้น) หมายถึง ที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะถึงแม้จะมีที่นอนเนื่องแห่งทิฏฐานุสัยเป็นต้นอื่นจากที่นอนเนื่องแห่งกามราคานุสัย แต่ที่นอนเนื่องนั้นที่พ้นจากธาตุ ๓ และเวทนา ๓ ไม่มี เพราะเป็นสภาวะที่มีเวทนา ๒ อย่าง เพราะเหตุนั้น. อรรถว่า เวทนา ๒ อย่างนั้น ท่านไม่ได้กล่าวแยกต่างหาก. คำว่า ตสฺมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะเหตุว่า อรรถนี้ว่า 'ที่ใดกามราคะเป็นต้นไม่นอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐิและวิจิกิจฉาไม่นอนเนื่อง' ท่านกล่าวไว้โดยไม่แยกแยะด้วยการตอบว่า 'อามนฺตา' (ใช่แล้ว) เพราะฉะนั้น อรรถนี้ว่า 'ที่ใดกามราคะเป็นต้นนอนเนื่อง ที่นั่นทิฏฐิและวิจิกิจฉาก็นอนเนื่อง' ย่อมได้โดยไม่แยกแยะเช่นกัน เพราะเหตุนั้น. และโดยไม่แยกแยะ ทุกข์ก็เป็นที่นอนเนื่องแห่งปฏิฆะ ดังนี้เป็นอันท่านแสดงไว้แล้ว. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'พึงทราบโดยไม่แยกแยะ... (ละ)...'. ในคำนั้น คำว่า อวิเสเสน (โดยไม่แยกแยะ) คือ ไม่ได้ทำความแตกต่างว่าอาศัยเรือนหรืออาศัยเนกขัมมะ. คำว่า สมุทายวเสน คเหตฺวา (ถือเอาโดยส่วนรวม) คือ ถือเอาโดยส่วนรวมของส่วนประกอบที่กล่าวมาแล้วว่าเป็นทุกข์นั่นเอง. คำว่า ตถา (เช่นนั้น) ย่อมดึงอรรถนี้ว่า 'โดยไม่แยกแยะ ถือเอาโดยส่วนรวม' มาด้วย เพราะในคำว่า 'ในเวทนา ๒ อย่าง' นี้ ก็ไม่ประสงค์ความแตกต่างว่าอาศัยเรือนเป็นต้น.

ယဒိ ဧဝံ ‘‘ပဋိဃံ တေန ပဇဟတိ, န တတ္ထ ပဋိဃာနုသယော အနုသေတီ’’တိ ဣဒံ သုတ္တပဒံ ကထန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထာတိ တသ္မိံ ဒေါမနဿေ, တံသမ္ပယုတ္တေ ဝါ ပဋိဃေ. နေက္ခမ္မဿိတံ ဒေါမနဿန္တိအာဒိနာ နေယျတ္ထမိဒံ သုတ္တံ, န နီတတ္ထန္တိ ဒဿေတိ. ယထာ ပန သုတ္တံ ဥဒါဟဋံ, တထာ ဣဓ ကသ္မာ န ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဋိဃုပ္ပတ္တိရဟဋ္ဌာနတာယာ’’တိအာဒိ. ဧဝမ္ပိ သုတ္တာဘိဓမ္မပါဌာနံ ကထမဝိရောဓောတိ အာဟ နိပ္ပရိယာယဒေသနာ ဟေသာ, သာ ပန ပရိယာယဒေသနာတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ပရိယာယဒေသနတ္တာ ဧဝ. ရာဂါနုသယောတိ ကာမရာဂါနုသယော အဓိပ္ပေတော. ယတော ‘‘အနာဂါမိမဂ္ဂေန သမုဂ္ဃာတနံ သန္ဓာယာ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မာ တဿ န မဟဂ္ဂတဓမ္မာ အနုသယနဋ္ဌာနန္တိ တံ ပဌမဇ္ဈာနဉ္စ အနာမသိတွာ ‘‘န ဟိ လောကိယာ…ပေ… နာနုသေတီတိ သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ ဝုတ္တံ. အဝတ္ထုဘာဝတောတိ သဘာဝေနေဝ အနုပ္ပတ္တိဋ္ဌာနတ္တာ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ အနုသယယမကေ. ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘နေက္ခမ္မဿိတံ ဒေါမနဿံ ဥပ္ပာဒေတွာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန နယေန. တံပဋိပက္ခဘာဝတောတိ တေသံ ပဋိဃာဒီနံ ပဋိပက္ခဿ မဂ္ဂဿ သဗ္ဘာဝတော. န ကေဝလံ မဂ္ဂသဗ္ဘာဝတော, အထ ခေါ ဗလဝဝိပဿနာသဗ္ဘာဝတောပီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တံသမုဂ္ဃာ…ပေ… ဘာဝတော စာ’’တိ.

ถ้าเป็นเช่นนั้น คำในพระสูตรนี้ว่า “ย่อมละปฏิฆะด้วยเหตุนั้น ปฏิฆานุสัยย่อมไม่นอนเนื่องในที่นั้น” จะเป็นอย่างไร? เพื่อตอบข้อซักถามว่า “จะเป็นอย่างไร?” นี้ จึงกล่าวว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. คำว่า “ตตฺถ” (ในที่นั้น) หมายถึง ในโทมนัสนั้น หรือในปฏิฆะที่สัมปยุตด้วยโทมนัสนั้น. ด้วยคำว่า “โทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะ” เป็นต้น ย่อมแสดงว่าพระสูตรนี้เป็นเนยยัตถะ (มีเนื้อความที่พึงไขความ) ไม่ใช่นีตัตถะ (มีเนื้อความที่ไขความไว้ชัดเจนแล้ว). แต่เหตุใดจึงไม่ได้กล่าวไว้ในที่นี้เหมือนพระสูตรที่ยกมา? จึงกล่าวว่า “เพราะเป็นที่ที่ปฏิฆะไม่เกิด” เป็นต้น. ถึงอย่างนั้น พระสูตรและพระอภิธรรมปาฐะจะไม่มีความขัดแย้งกันได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า “การแสดงนี้เป็นการแสดงโดยไม่มีปริยาย ส่วนการแสดงนั้นเป็นการแสดงโดยมีปริยาย”. และเมื่อทำเช่นนั้น คือ เพราะเป็นการแสดงโดยมีปริยายนั่นเอง. คำว่า “ราคานุสัย” หมายถึง กามราคานุสัย. เพราะเหตุที่กล่าวว่า “มุ่งหมายถึงการถอนด้วยอนาคามิมรรค” เพราะฉะนั้น ธรรมอันเป็นมหัคคตะจึงไม่เป็นที่นอนเนื่องของราคานุสัยนั้น และเมื่อไม่กล่าวถึงปฐมฌานนั้น จึงกล่าวว่า “ธรรมที่เป็นโลกิยะ... (ละ)... ไม่นอนเนื่อง” ดังนี้จึงอาจกล่าวได้. คำว่า “อวัตถุภาวโต” (เพราะไม่มีวัตถุ) คือ เพราะโดยสภาพแล้วเป็นที่ที่ไม่อาจเกิดได้. คำว่า “อิธ” (ในที่นี้) หมายถึง ในอนุสัยยมกนี้. คำว่า “วุตฺตเนยฺเยน” (โดยนัยที่กล่าวแล้ว) คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า “ยังโทมนัสที่อาศัยเนกขัมมะให้เกิดขึ้น” เป็นต้น. คำว่า “ตํปฏิปกฺขภาวโต” (เพราะเป็นปฏิปักษ์ต่อสิ่งนั้น) คือ เพราะมีมรรคที่เป็นปฏิปักษ์ต่อปฏิฆะเป็นต้นเหล่านั้น. ไม่ใช่เพียงเพราะมีมรรคเท่านั้น แต่เพราะมีวิปัสสนาที่ทรงพลังด้วย จึงแสดงว่า “การถอนสิ่งนั้น... (ละ)... และเพราะมีอยู่”.

ဣဒါနိ ယဒေတံ တတ္ထ တတ္ထ ‘‘အနုသယနဋ္ဌာန’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဂဟေတဗ္ဗဓမ္မဝသေန ဝါ သိယာ ဂဟဏဝိသေသေန ဝါတိ ဒွေ ဝိကပ္ပာ, တေသု ပဌမံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အာရမ္မဏေ အနုသယနဋ္ဌာနေ သတီ’’တိ. ရူပါဒိအာရမ္မဏေ အနုသယာနံ အနုသယနဋ္ဌာနန္တိ ဂယှမာနေ ယမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘န သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဒုက္ခာယ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယဒိ သိယာတိ ယဒိ ကာမရာဂါနုသယော သိယာ. ဧတဿပီတိ ဒိဋ္ဌာနုသယသမ္ပယုတ္တလောဘဿပိ ‘‘သဗ္ဗသက္ကာယပရိယာပန္နေသု ဓမ္မေသူ’’တိ ကာမရာဂဿ ဌာနံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ ဝုတ္တံ. အထ ပနာတိအာဒိ ဒုတိယဝိကပ္ပံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အဇ္ဈာသယဝသေန တံနိန္နတာယာတိ အသတိပိ အာရမ္မဏကရဏေ ယတ္ထ ကာမရာဂါဒယော အဇ္ဈာသယတော နိန္နာ, တံ တေသံ အနုသယနဋ္ဌာနံ. တေန [Pg.202] ဝုတ္တံ ‘‘အနုဂတော ဟုတွာ သေတီ’’တိ. အထ ပန ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ယထာတိအာဒိ ယထာဝုတ္တဿ အတ္ထဿ ဥဒါဟရဏဝသေန နိရူပနံ. ဒုက္ခေ ပဋိဟညနဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ, နာရမ္မဏကရဏဝသေနာတိ အဓိပ္ပာယော. ဒုက္ခမေဝ တဿ အနုသယနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တန္တိ အဇ္ဈာသယဿ တတ္ထ နိန္နတ္တာ ဒုက္ခမေဝ တဿ ပဋိဃဿ အနုသယနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ, နာလမ္ဗိတံ ရူပါဒိ သုခဝေဒနာ စာတိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝန္တိ ယထာ အညာရမ္မဏဿပိ ပဋိဃဿ အဇ္ဈာသယတော ဒုက္ခနိန္နတာယ ဒုက္ခမေဝ အနုသယနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ. ဒုက္ခာဒီသု…ပေ… ဝုတ္တန္တိ ‘‘ဒုက္ခေန သုခံ အဓိဂန္တဗ္ဗံ. နတ္ထိ ဒိန္န’’န္တိ စ အာဒိနာ ကာယကိလမနဒုက္ခေ ဒါနာနုဘာဝါဒိကေ စ မိစ္ဆာဘိနိဝေသနဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဒိဋ္ဌာနုသယေန သမ္ပယုတ္တော အညာရမ္မဏောပိ လောဘော ‘‘ဧဝံ သုခံ ဘဝိဿတီ’’တိ အဇ္ဈာသယတော သုခါဘိသင်္ဂဝသေနေဝ ပဝတ္တတီတိ သုခုပေက္ခာဘေဒံ သာတသန္တသုခဒွယမေဝ အဿ လောဘဿ အနုသယနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တံ ပါဠိယံ, န ယထာဝုတ္တံ ဒုက္ခာဒိ, တသ္မာ ဘဝရာဂ…ပေ… န ဝိရုဇ္ဈတိ. ဧကသ္မိံယေဝ စာတိအာဒိ ဒုတိယဝိကပ္ပံယေဝ ဥပဗြူဟနတ္ထံ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ရာဂဿ သုခဇ္ဈာသယတာ တံသမင်္ဂိနော ပုဂ္ဂလဿ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, တန္နိန္နဘာဝေန ဝါ စက္ခုဿ ဝိသမဇ္ဈာသယတာ ဝိယ. ဧသ နယော သေသေသုပိ. တေသံ ရာဂပဋိဃာနံ နာနာနုသယဋ္ဌာနတာ ဟောတိ ဧကသ္မိမ္ပိ အာရမ္မဏေတိ အတ္ထော.

บัดนี้ คำว่า "ที่นอนเนื่อง" ที่กล่าวไว้ในที่นั้นๆ นั้น มี ๒ นัย คือ โดยเป็นธรรมที่พึงถือเอา หรือโดยความพิเศษแห่งการถือเอา ใน ๒ นัยนั้น ทรงประสงค์เอาอย่างแรก จึงตรัสว่า "เมื่อมีที่นอนเนื่องในอารมณ์" เมื่อถือเอาว่า อารมณ์มีรูปเป็นต้น เป็นที่นอนเนื่องของอนุสัยทั้งหลาย เพื่อแสดงอรรถที่ทรงประสงค์ว่า "ไม่สามารถกล่าวได้" จึงตรัสคำมีอาทิว่า "เพราะเป็นทุกข์" คำว่า "ย่อมมี" คือ หากกามราคานุสัยย่อมมี แม้แก่โลภะที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัยนี้ ก็พึงกล่าวว่า "ในธรรมทั้งปวงที่สงเคราะห์เข้าในสักกายะ" เป็นที่ตั้งของกามราคะ แต่ก็มิได้กล่าวไว้ คำมีอาทิว่า "อถ ปน" (ก็แต่ว่า) นี้ ตรัสโดยประสงค์เอาวิกัลป์ที่สอง คำว่า "โดยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในสิ่งนั้นโดยอัธยาศัย" คือ แม้ไม่มีการทำอารมณ์ แต่กามราคะเป็นต้น โน้มเอียงไปโดยอัธยาศัยในที่ใด ที่นั้นเป็นที่นอนเนื่องของอนุสัยเหล่านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เป็นผู้ตามไปแล้วย่อมนอน" คำว่า "อถ ปน วุตฺตํ" (ก็แต่ว่า ตรัสแล้ว) เป็นบทเชื่อม คำมีอาทิว่า "ยถา" (อย่างไร) เป็นการแสดงอรรถที่กล่าวแล้วโดยยกตัวอย่าง ความว่า ย่อมเป็นไปโดยการกระทบกระทั่งในทุกข์เท่านั้น ไม่ใช่โดยการทำอารมณ์ คำว่า "ทุกข์เท่านั้นเป็นที่นอนเนื่องของปฏิฆะ" คือ เพราะอัธยาศัยโน้มเอียงไปในทุกข์นั้น ทุกข์เท่านั้นจึงชื่อว่าเป็นที่นอนเนื่องของปฏิฆะ ไม่ใช่อารมณ์มีรูปเป็นต้นและสุขเวทนา คำว่า "อย่างนี้" คือ เหมือนอย่างที่ปฏิฆะแม้มีอารมณ์อื่น ก็ชื่อว่ามีทุกข์เป็นที่นอนเนื่อง เพราะอัธยาศัยโน้มเอียงไปในทุกข์ คำว่า "ในทุกข์เป็นต้น...เป...กล่าวแล้ว" คือ โลภะแม้มีอารมณ์อื่นที่สัมปยุตด้วยทิฏฐานุสัย ซึ่งเกิดขึ้นโดยความยึดมั่นผิดในทุกข์อันเกิดจากการทรมานกาย และในอานุภาพแห่งทานเป็นต้น ด้วยคำมีอาทิว่า "พึงบรรลุสุขด้วยทุกข์ ไม่มีสิ่งที่ให้แล้ว" ย่อมเป็นไปโดยการติดข้องในสุขโดยอัธยาศัยว่า "สุขจักมีอย่างนี้" เพราะฉะนั้น สุข ๒ อย่าง คือ สุขที่เกิดจากความสำราญและสุขที่เกิดจากความสงบ อันเป็นประเภทแห่งสุขและอุเบกขาเท่านั้น จึงชื่อว่าเป็นที่นอนเนื่องของโลภะนั้นในบาลี ไม่ใช่ทุกข์เป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว เพราะฉะนั้น ภวราคะ...เป...จึงไม่ขัดแย้งกัน คำมีอาทิว่า "เอกสฺมึเยว จ" (และในอารมณ์อย่างเดียวเท่านั้น) นี้ ตรัสเพื่อขยายวิกัลป์ที่สองเท่านั้น ในที่นั้น ความที่ราคะมีสุขเป็นอัธยาศัย พึงทราบโดยบุคคลผู้ประกอบด้วยราคะนั้น หรือโดยความเป็นผู้โน้มเอียงไปในสิ่งนั้น เหมือนความที่จักษุมีอัธยาศัยไม่สม่ำเสมอ นัยนี้พึงทราบในอนุสัยที่เหลือด้วย ความว่า ราคะและปฏิฆะเหล่านั้น ย่อมมีที่นอนเนื่องต่างกัน แม้ในอารมณ์อย่างเดียวกัน

ဧဝဉ္စ ကတွာတိ အသတိပိ ဂဟေတဗ္ဗဘေဒေ ဂဟဏဝိသေသေန အနုသယနဋ္ဌာနဿ ဘိန္နတ္တာ ဧဝ. ‘‘ယတ္ထ…ပေ… နော’’တိ ဝုတ္တံ, အညထာ ဝိရုဇ္ဈေယျ. ဂဟေတဗ္ဗဘေဒေန ဟိ ရာဂပဋိဃာနံ အနုသယနဋ္ဌာနဘေဒေ ဂယှမာနေ ဝိပါကမတ္တေ ဌာတဗ္ဗံ သိယာ, န စ တံ ယုတ္တံ, နပိ သဗ္ဗေသံ ပုရိသဒွါရာနံ ဣဋ္ဌာနိဋ္ဌံ နိယတန္တိ. ယဒိပိ ယထာဝုတ္တလောဘဿ ဝုတ္တနယေန ကာမရာဂါနုသယတာ သမ္ဘဝတိ, ယထာ ပန သုခုပေက္ခာသု ဣဋ္ဌာရမ္မဏေ စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တေန ဒေါမနဿေန သဟ ပဝတ္တော ဒေါသော ဒုဗ္ဗလဘာဝေန ပဋိဃာနုသယော န ဟောတိ, ဧဝံ ယထာဝုတ္တလောဘောပိ ကာမရာဂါနုသယော န ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ပဋိဃာနုသယောတိ ဧတ္ထ န-ကာရော ပဋိသေဓနတ္ထော, န အညတ္ထော, ဣတရတ္ထ ပန သမ္ဘဝေါ ဧဝ နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယံ ပနေတ’’န္တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ‘‘န ဟိ ဒေါမနဿဿ ပဋိဃာနုသယဘာဝါသင်္ကာ အတ္ထီ’’တိ ဣမိနာ န-ကာရဿ အညတ္ထတာဘာဝဒဿနမုခေန အဘာဝတ္ထတံ သမတ္ထေတိ.

คำว่า "เอวัญจ กตฺวา" (และเมื่อทำอย่างนี้) คือ เพราะที่นอนเนื่องต่างกันโดยความพิเศษแห่งการถือเอา แม้ไม่มีความต่างกันแห่งธรรมที่พึงถือเอา คำว่า "ในที่ใด...เป...ไม่" ที่กล่าวไว้ หากเป็นอย่างอื่นก็จะขัดแย้งกัน เพราะเมื่อถือเอาความต่างกันแห่งที่นอนเนื่องของราคะและปฏิฆะโดยความต่างกันแห่งธรรมที่พึงถือเอา ก็พึงตั้งอยู่ในวิบากเท่านั้น แต่ก็ไม่สมควร ทั้งอารมณ์ที่น่าปรารถนาและไม่น่าปรารถนาของทวารแห่งบุคคลทั้งปวงก็ไม่แน่นอน แม้กามราคานุสัยของโลภะที่กล่าวมาแล้ว ย่อมเป็นไปได้โดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่เพื่อแสดงอรรถนี้ว่า โทสะที่เกิดพร้อมกับโทมนัสที่เกิดขึ้นในสุขและอุเบกขาและในอารมณ์ที่น่าปรารถนา ย่อมไม่เป็นปฏิฆานุสัยโดยความเป็นสภาพที่อ่อนกำลังฉันใด โลภะที่กล่าวมาแล้วก็ย่อมไม่เป็นกามราคานุสัยฉันนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็แต่ว่าในอรรถกถา" ในคำว่า "ไม่เป็นปฏิฆานุสัย" นี้ อักษร "น" มีความหมายปฏิเสธ ไม่มีความหมายอื่น ก็แต่ว่า เพื่อแสดงว่าในที่อื่นไม่มีความเป็นไปได้เลย จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ก็แต่ว่าสิ่งใด" ในที่นั้น ด้วยคำว่า "เพราะความสงสัยว่าโทมนัสเป็นปฏิฆานุสัยไม่มี" นี้ ย่อมยืนยันความหมายว่าไม่มี โดยแสดงว่าอักษร "น" ไม่มีความหมายอื่น

ဒေသနာ [Pg.203] သံကိဏ္ဏာ ဝိယ ဘဝေယျာတိ ဧတ္ထ ဒေသနာသင်္ကရံ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဝရာဂဿပိ…ပေ… ဘဝေယျာ’’တိ ဝုတ္တံ. တဿတ္ထော – ယထာ ကာမရာဂဿ ကာမဓာတုယာ ဒွီသု ဝေဒနာသု အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ ‘‘ကာမရာဂေါ ကာမဓာတုယာ ဒွီသု ဝေဒနာသု အနုသေတီ’’တိ, ဧဝံ ယဒိ ‘‘ဘဝရာဂေါ ကာမဓာတုယာ ဒွီသု ဝေဒနာသု အနုသေတီ’’တိ ဝုစ္စေယျ, ဘဝရာဂဿပိ…ပေ… ဘဝေယျ. တတော စ ကာမရာဂေန သဒ္ဓိံ ဘဝရာဂဿ ဒေသနာ သံကိဏ္ဏာ ဘဝေယျ, ကာမရာဂတော စ ဘဝရာဂဿ ဝိသေသော ဒဿေတဗ္ဗော. သော စ သဟဇာတာနုသယဝသေန န သက္ကာ ဒဿေတုန္တိ အာရမ္မဏကရဏဝသေန ဒဿေတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘တသ္မာ အာရမ္မဏ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ. တတ္ထ အာရမ္မဏဝိသေသေနာတိ ရူပါရူပဓာတုသင်္ခါတအာရမ္မဏဝိသေသေန. ဝိသေသဒဿနတ္ထန္တိ ကာမရာဂတော ဘဝရာဂဿ ဝိသေသဒဿနတ္ထံ. ဧဝံ ဒေသနာ ကတာတိ ‘‘ရူပဓာတုယာ အရူပဓာတုယာ ဧတ္ထ ဘဝရာဂါနုသယော အနုသေတီ’’တိ ဧဝံ ဝိသယေ ဘုမ္မံ ကတွာ ဒေသနာ ကတာ. တေနာဟ ‘‘သဟဇာတဝေဒနာဝိသေသာဘာဝတော’’တိ.

ในคำว่า "การแสดงธรรมพึงปะปนกัน" นี้ เพื่อแสดงความปะปนกันแห่งการแสดงธรรม จึงตรัสว่า "แม้ภวราคะ...เป...พึงมี" อรรถของคำนั้นคือ กามราคะมีการเกิดขึ้นโดยการทำเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุให้เป็นอารมณ์ ดังที่กล่าวไว้ว่า "กามราคะย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุ" ฉันใด หากพึงกล่าวว่า "ภวราคะย่อมนอนเนื่องในเวทนา ๒ อย่างในกามธาตุ" ภวราคะ...เป...ก็พึงมีฉันนั้น และจากนั้น การแสดงธรรมของภวราคะก็จะปะปนกับกามราคะ และความพิเศษของภวราคะจากกามราคะก็พึงแสดง และสิ่งนั้นไม่สามารถแสดงได้โดยความเป็นอนุสัยที่เกิดพร้อมกัน จึงพึงแสดงโดยการทำอารมณ์ เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะฉะนั้น อารมณ์...เป...ความประสงค์" ในที่นั้น คำว่า "โดยความพิเศษแห่งอารมณ์" คือ โดยความพิเศษแห่งอารมณ์ที่สงเคราะห์เข้าในรูปธาตุและอรูปธาตุ คำว่า "เพื่อแสดงความพิเศษ" คือ เพื่อแสดงความพิเศษของภวราคะจากกามราคะ คำว่า "การแสดงธรรมทำอย่างนี้" คือ การแสดงธรรมทำโดยการใช้ภูมิวิภัตติในอรรถแห่งวิสัยอย่างนี้ว่า "ภวราคานุสัยย่อมนอนเนื่องในรูปธาตุและอรูปธาตุในที่นี้" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "เพราะไม่มีความพิเศษแห่งเวทนาที่เกิดพร้อมกัน"

ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอุปปัตติฏฐานวาร จบแล้ว

မဟာဝါရော

มหาวาร

၁. အနုသယဝါရဝဏ္ဏနာ

๑. การพรรณนาอนุสยวาร

၃. ပဝတ္တာဝိရာမဝသေနာတိ အနုသယပ္ပဝတ္တိယာ အဝိရာမဝသေန, အဝိစ္ဆေဒဝသေနာတိ အတ္ထော. ကထံ ပန ကုသလာဗျာကတစိတ္တက္ခဏေ အနုသယာနံ ပဝတ္တီတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂေနေဝ…ပေ… ပုဗ္ဗေ’’တိ.

๓. คำว่า "โดยความเป็นไปไม่ขาดสาย" คือ โดยความเป็นไปไม่ขาดสายแห่งอนุสัย ความว่า โดยความเป็นไปไม่ขาดตอน ก็อนุสัยทั้งหลายย่อมเป็นไปในขณะแห่งจิตที่เป็นกุศลและอัพยากฤตได้อย่างไร จึงตรัสว่า "ด้วยมรรคเท่านั้น...เป...ก่อน"

၂၀. စိတ္တစေတသိကာနဉ္စ ဌာနံ နာမ စိတ္တုပ္ပာဒေါတိ အာဟ ‘‘ဧကသ္မိံ စိတ္တုပ္ပာဒေ’’တိ. တေသံ တေသံ ပုဂ္ဂလာနန္တိ ပုထုဇ္ဇနာဒီနံ ပုဂ္ဂလာနံ. ပကတိယာ သဘာဝေန. သဘာဝသိဒ္ဓါ ဟိ ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ကာမရာဂဿ အနနုသယနဋ္ဌာနတာ. ဧဝံ သေသေသုပိ ယထာရဟံ ဝတ္တဗ္ဗံ. ဝက္ခတိ ဟိ ‘‘ပကတိယာ ဒုက္ခာဒီနံ ကာမရာဂါဒီနံ အနနုသယနဋ္ဌာနတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ပဟာနေနာတိ တဿ တဿ အနုသယဿ သမုစ္ဆိန္ဒနေန. တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာနန္တိ ပုထုဇ္ဇနသောတာပန္နသကဒါဂါမီနံ. ဒွိန္နံ ပုဂ္ဂလာနန္တိ အနာဂါမိအရဟန္တာနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပုဂ္ဂလောကာသဝါရေ. ပုရိမနယေတိ ‘‘တိဏ္ဏံ ပုဂ္ဂလာန’’န္တိအာဒိကေ ပုရိမသ္မိံ ဝိဿဇ္ဇနနယေ. ဩကာသန္တိ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ, ဣဓ ပန ဒုက္ခဝေဒနာ [Pg.204] ဝေဒိတဗ္ဗာ. ပစ္ဆိမနယေတိ ‘‘ဒွိန္နံ ပုဂ္ဂလာန’’န္တိအာဒိကေ ဝိဿဇ္ဇနနယေ. အနောကာသတာ အနနုသယနဋ္ဌာနတာ.

๒๐. ที่ตั้งของจิตและเจตสิกชื่อว่าจิตตุปบาท จึงตรัสว่า "ในจิตตุปบาทเดียว" คำว่า "ของบุคคลเหล่านั้นๆ" คือ ของบุคคลมีปุถุชนเป็นต้น โดยปกติ โดยสภาพ เพราะความที่เวทนาที่เป็นทุกข์ไม่เป็นที่นอนเนื่องของกามราคะ ย่อมสำเร็จโดยสภาพ พึงกล่าวอย่างนี้ในอนุสัยที่เหลือตามสมควรด้วย เพราะท่านจักกล่าวว่า "ตรัสโดยประสงค์เอาความที่ทุกข์เป็นต้นไม่เป็นที่นอนเนื่องของกามราคะเป็นต้นโดยปกติ" คำว่า "ด้วยการละ" คือ ด้วยการถอนอนุสัยนั้นๆ คำว่า "ของบุคคล ๓ จำพวก" คือ ของปุถุชน พระโสดาบัน และพระสกทาคามี คำว่า "ของบุคคล ๒ จำพวก" คือ ของพระอนาคามีและพระอรหันต์ คำว่า "ในที่นี้" คือ ในปุคคโลกาสวารนี้ คำว่า "โดยนัยก่อน" คือ ในนัยแห่งการวิสัชนาอันก่อนมีอาทิว่า "ของบุคคล ๓ จำพวก" คำว่า "โอกาส" คือ ที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ก็ในที่นี้พึงทราบว่าคือทุกขเวทนา คำว่า "โดยนัยหลัง" คือ ในนัยแห่งการวิสัชนาอันมีอาทิว่า "ของบุคคล ๒ จำพวก" ความไม่มีโอกาส คือ ความไม่เป็นที่นอนเนื่อง

အနုသယဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอนุสยวาร จบแล้ว

၂. သာနုသယဝါရဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนาสอานุสยวาร

၆၆-၁၃၁. ‘‘သာနုသယော, ပဇဟတိ, ပရိဇာနာတီ’’တိ ပုဂ္ဂလော ဝုတ္တောတိ ‘‘ကာမရာဂေန သာနုသယော, ကာမရာဂံ ပဇဟတိ, ကာမရာဂံ ပရိဇာနာတီ’’တိအာဒီသု အနုသယသမင်္ဂိဘာဝေန ပဟာနပရိညာကိရိယာယ ကတ္တုဘာဝေန စ ပုဂ္ဂလော ဝုတ္တော, န ဓမ္မော. ဘဝဝိသေသေန ဝါတိ ကေဝလေန ဘဝဝိသေသေန ဝါ. ဣတရေသူတိ ပဋိဃာနုသယာဒီသု. ဘဝါနုသယဝိသေသေန ဝါတိ ကာမဘဝါဒိဘဝဝိသိဋ္ဌာနုသယဝိသေသေန ဝါ. သာနုသယတာနိရနုသယတာဒိကာတိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပဟာနာပဟာနပရိညာပရိညာ သင်္ဂယှန္တိ. နနု စ ဘဝဝိသေသေ ကေသဉ္စိ အနုသယာနံ အပ္ပဟာနန္တိ? န တံ အနုသယကတံ, အထ ခေါ ပစ္စယဝေကလ္လတော အနောကာသတာယ စာတိ နာယံ ဝိရောဓော. ဒွီသု ဝေဒနာသူတိ သုခဥပေက္ခာသု ဝေဒနာသု ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ ကာမရာဂါနုသယေန နိရနုသယောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ဣဒမ္ပိ နတ္ထိ ပုဂ္ဂလဝသေန ဝုစ္စမာနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘န ဟိ ပုဂ္ဂလဿ…ပေ… အနုသယာန’’န္တိ. ယဒိပိ ပုဂ္ဂလဿ အနုသယနောကာသော အနောကာသော, တဿ ပန သာနုသယတာဒိဟေတု ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အနုသယဿ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. နိရနုသယတာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အပ္ပဟာနာပရိညာ သင်္ဂဏှာတိ. ပရိဇာနနံ သမတိက္ကမနန္တိ ပရိညာဝါရေပိ ‘‘အပါဒါနေ နိဿက္ကဝစန’’န္တိ ဝုတ္တံ.

66-131. บุคคลถูกกล่าวว่า “เป็นผู้มีอนุสัย, ละได้, กำหนดรู้ได้” ในบทมีอาทิว่า “เป็นผู้มีกามราคานุสัย, ละกามราคะได้, กำหนดรู้กามราคะได้” บุคคลถูกกล่าวโดยความเป็นผู้ประกอบด้วยอนุสัย และโดยความเป็นผู้กระทำซึ่งการละและการกำหนดรู้ ไม่ใช่ธรรม หรือด้วยภพพิเศษ คือด้วยภพพิเศษล้วนๆ ในอนุสัยที่เหลือ คือในปฏิฆานุสัยเป็นต้น หรือด้วยอนุสัยพิเศษแห่งภพ คือด้วยอนุสัยพิเศษแห่งภพที่วิเศษมีกามภพเป็นต้น ในบทว่า “ความเป็นผู้มีอนุสัยและไม่มีอนุสัยเป็นต้น” นี้ พึงสงเคราะห์การละ การไม่ละ การกำหนดรู้ และการไม่กำหนดรู้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” ก็การไม่ละอนุสัยบางอย่างในภพพิเศษนั้นไม่มีมิใช่หรือ? ข้อนั้นไม่ใช่เกิดจากอนุสัยทำ แต่เกิดจากความบกพร่องแห่งปัจจัยและไม่มีโอกาส ข้อนี้จึงไม่ขัดแย้งกัน ในเวทนา ๒ อย่าง คือในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนา พึงประกอบว่า “เป็นผู้ไม่มีกามราคานุสัยในทุกขเวทนา” แม้ข้อนี้ก็ไม่มี เพราะกล่าวโดยบุคคล เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า “ไม่ใช่ของบุคคล...เป...แห่งอนุสัย” แม้ว่าโอกาสแห่งอนุสัยของบุคคลจะไม่มีโอกาส แต่เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นเหตุแห่งความเป็นผู้มีอนุสัยเป็นต้น จึงตรัสบทมีอาทิว่า “ก็ของอนุสัย” ในบทว่า “ความเป็นผู้ไม่มีอนุสัยเป็นต้น” นี้ พึงสงเคราะห์การไม่ละและการไม่กำหนดรู้ ด้วยคำว่า “เป็นต้น” การกำหนดรู้คือการก้าวล่วงไป ในวาระแห่งปริญญาก็ตรัสว่า “เป็นนิสสัคคพจน์ในอัปปาทาน”

အနုသယနဋ္ဌာနတောတိ အနုသယနဋ္ဌာနဟေတု. ‘‘အနနုသယနဋ္ဌာနတော’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. နိမိတ္တာပါဒါနဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ သာနုသယဝါရေ နိမိတ္တဘာဝဒဿနတ္ထံ, ပဇဟနပရိညာဝါရေသု အပါဒါနဘာဝဒဿနတ္ထဉ္စာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ပဇဟတီတိ ဧတ္ထ ‘‘ရူပဓာတုယာ အရူပဓာတုယာ တတော မာနာနုသယံ ပဇဟတီ’’တိ ပါဠိပဒံ အာဟရိတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ, န ပဇဟတီတိ ဧတ္ထ ပန ‘‘ဒုက္ခာယ ဝေဒနာယ တတော ကာမရာဂါနုသယံ နပ္ပဇဟတီ’’တိ. ဧဝမာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပရိညာဝါရမ္ပိ သင်္ဂဏှာတိ. ဘုမ္မနိဒ္ဒေသေနေဝ ဟေတုအတ္ထေနေဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာတိ အတ္ထော.

บทว่า “อนุสยนะฏฺฐานโต” (จากที่ตั้งแห่งอนุสัย) คือเป็นเหตุแห่งที่ตั้งแห่งอนุสัย แม้ในบทว่า “อนนุสยนะฏฺฐานโต” (จากที่ตั้งที่ไม่เป็นที่นอนเนื่อง) ก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพื่อแสดงความเป็นนิมิตและอัปปาทาน พึงประกอบว่า “เพื่อแสดงความเป็นนิมิตในสอานุสยวาร และเพื่อแสดงความเป็นอัปปาทานในวาระแห่งการละและการกำหนดรู้” ในบทว่า “ละได้” นี้ พึงนำบทบาลีว่า “ละมานานุสัยได้จากรูปธาตุและอรูปธาตุ” มาประกอบ ส่วนในบทว่า “ละไม่ได้” พึงนำบทบาลีว่า “ละกามราคานุสัยไม่ได้จากทุกขเวทนา” มาประกอบ ในบทมีอาทิอย่างนี้ พึงสงเคราะห์แม้ปริญญาวาระด้วยคำว่า “เป็นต้น” ความว่า ถูกแสดงด้วยการระบุถึงภูมิเท่านั้น ด้วยอรรถแห่งเหตุเท่านั้น

စတုတ္ထပဉှဝိဿဇ္ဇနေနာတိ [Pg.205] ‘‘ယတော ဝါ ပန မာနာနုသယေန သာနုသယော, တတော ကာမရာဂါနုသယေန သာနုသယော’’တိ ဧတဿ ပဉှဿ ဝိဿဇ္ဇနေန. တတ္ထ ဟိ ‘‘ရူပဓာတုယာ အရူပဓာတုယာ’’တိအာဒိနာ သရူပတော အနုသယနဋ္ဌာနာနိ ဒဿိတာနိ. တဒတ္ထေတိ တံ အနုသယနဋ္ဌာနဒဿနံ အတ္ထော ဧတဿာတိ တဒတ္ထော, တသ္မိံ တဒတ္ထေ. ‘‘အနုသယဿ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနဒဿနတ္ထံ အယံ ဝါရော အာရဒ္ဓေါ’’တိအာဒိနာ ‘‘ယတော’’တိ ဧတေန အနုသယနဋ္ဌာနံ ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ ဝိဘာဝေတွာ. ပမာဒလိခိတံ ဝိယ ဒိဿတိ ဥပ္ပန္န-သဒ္ဒေန ဝတ္တမာနုပ္ပန္နေ ဝုစ္စမာနေ. ယထာ ပန ဥပ္ပဇ္ဇနဝါရေ ဥပ္ပဇ္ဇတိ-သဒ္ဒေန ဥပ္ပတ္တိယောဂဒီပကတ္တာ ဥပ္ပတ္တိရဟာ ဝုစ္စန္တိ, ဧဝမိဓာပိ ဥပ္ပတ္တိအရဟေ ဝုစ္စမာနေ န ကောစိ ဝိရောဓော. ယံ ပန ဝက္ခတိ ‘‘န ဟိ အပရိယာပန္နာနံ အနုသယုပ္ပတ္တိရဟဋ္ဌာနတာ’’တိ, သောပိ န ဒေါသော. ယတ္ထ ယတ္ထ ဟိ အနုသယာ ဥပ္ပတ္တိရဟာ, တဒေဝ ဧကဇ္ဈံ ဂဟေတွာ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ. တထေဝ ဒိဿတီတိ တံ ပမာဒလိခိတံ ဝိယ ဒိဿတီတိ အတ္ထော.

บทว่า จตุตฺถปญฺหวิสฺสชฺชเนน ความว่า ด้วยการวิสัชนาปัญหาว่า 'ก็บุคคลใดเป็นผู้มีมานานุสัยจากที่ใด บุคคลนั้นเป็นผู้มีกามราคานุสัยจากที่นั้นหรือ?' ในปัญหานั้น ที่ตั้งแห่งอนุสัยถูกแสดงไว้โดยสภาวะด้วยบทมีอาทิว่า 'ในรูปธาตุ ในอรูปธาตุ' บทว่า ตทตฺเถ ความว่า การแสดงที่ตั้งแห่งอนุสัยนั้นเป็นอรรถของบทนี้ ชื่อว่า ตทตฺโถ ในตทตฺโถ นั้น ท่านอธิบายเนื้อความนี้ว่า 'วาระนี้ปรารภขึ้นเพื่อแสดงที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของอนุสัย' เป็นต้น และด้วยบทว่า ยโต นี้ ท่านกล่าวถึงที่ตั้งแห่งอนุสัย เมื่อกล่าวถึงสิ่งที่เกิดขึ้นในปัจจุบันด้วยคำว่า อุปฺปนฺน ย่อมปรากฏเหมือนเป็นความผิดพลาดในการเขียน แต่ในอุปปัชชนวาระ ท่านกล่าวถึงสิ่งที่ควรเกิดขึ้นด้วยคำว่า อุปฺปชฺชติ เพราะเป็นเครื่องแสดงถึงความเหมาะสมกับการเกิดขึ้น ฉันใด แม้ในที่นี้ เมื่อกล่าวถึงสิ่งที่ควรเกิดขึ้น ก็ไม่มีความขัดแย้งใดๆ ฉันนั้น ส่วนคำที่จักกล่าวว่า 'ที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของอนุสัยย่อมไม่มีแก่ธรรมที่ไม่นับเนื่องในวัฏฏะ' แม้คำนั้นก็ไม่เป็นโทษ เพราะในที่ใดๆ ที่อนุสัยควรเกิดขึ้น ท่านรวมที่นั้นทั้งหมดเข้าเป็นอันเดียวกันแล้วกล่าวว่า 'ในที่ทั้งปวง' บทว่า ตเถว ทิสฺสติ ความว่า ย่อมปรากฏเหมือนเป็นความผิดพลาดในการเขียนนั้นนั่นเอง

ယတော ဥပ္ပန္နေန ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ယတော အနုသယနဋ္ဌာနတော ကာမဂါရာနုသယေန ဥပ္ပန္နေန ဘဝိတဗ္ဗံ, တေန ကာမရာဂါနုသယေန ဥပ္ပတ္တိရဟဋ္ဌာနေ နိဿက္ကဝစနံ ကတံ ‘‘ယတော’’တိ. တထာတိ ဧတ္ထ တထာ-သဒ္ဒေါ ယထာ ‘‘ယတော ဥပ္ပန္နေနာ’’တိ ဧတ္ထ ဥပ္ပတ္တိရဟဋ္ဌာနတော အနုသယဿ ဥပ္ပတ္တိရဟတာ ဝုတ္တာ, တထာ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇနကေနာ’’တိ ဧတ္ထာပိ သာ ဧဝ ဝုစ္စတီတိ ဒီပေတီတိ အာဟ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေသု…ပေ… အာပန္နေနာ’’တိ. တတ္ထ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇနကော’’တိ ဝုတ္တေ အနုပ္ပဇ္ဇနကော န ဟောတီတိ အယမတ္ထော ဝိညာယတိ, တထာ စ သတိ တေန အနုပ္ပတ္တိ နိစ္ဆိတာတိ ဥပ္ပန္နသဘာဝတာ စ ပကာသိတာ ဟောတီတိ. တေနာဟ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မေသု…ပေ… အပနေတီ’’တိ. ‘‘ယော ယတော ကာမရာဂါနုသယေန နိရနုသယော, သော တတော မာနာနုသယေန နိရနုသယော’’တိ ပုစ္ဆာယ ‘‘ယတော တတော’’တိ အာဂတတ္တာ ဝိဿဇ္ဇနေ ‘‘သဗ္ဗတ္ထာ’’တိ ပဒဿ နိဿက္ကဝသေနေဝ သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘သဗ္ဗတ္ထာတိ…ပေ… န န သမ္ဘဝတီ’’တိ အာဟ. ဘုမ္မတော အညတ္ထာပိ သဒ္ဒဝိဒူ ဣစ္ဆန္တိ, ယတော သဗ္ဗေသံ ပါဒကံ ‘‘သဗ္ဗတ္ထပါဒက’’န္တိ ဝုစ္စတိ, ဣဓ ပန နိဿက္ကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ.

บทว่า ยโต อุปฺปนฺเนน ภวิตพฺพํ ความว่า กามราคานุสัยพึงเกิดขึ้นจากที่ตั้งแห่งอนุสัยใด ท่านจึงทำนิสสกะวิภัตติในที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้นของกามราคานุสัยนั้นว่า ยโต บทว่า ตถา ในบทนี้ คำว่า ตถา ย่อมแสดงว่า ความที่อนุสัยควรเกิดขึ้นจากที่ตั้งแห่งการเกิดขึ้น ถูกกล่าวไว้ในบทว่า ยโต อุปฺปนฺเนน ฉันใด แม้ในบทว่า อุปฺปชฺชนเกน นี้ ท่านก็กล่าวถึงความที่อนุสัยควรเกิดขึ้นนั้นนั่นเอง ฉันนั้น จึงกล่าวว่า 'ในธรรมทั้งปวง... (ละ)... ที่ถึงแล้ว' ในบทนั้น เมื่อกล่าวว่า อุปฺปชฺชนโก ย่อมเข้าใจเนื้อความนี้ว่า 'สิ่งที่ไม่ควรเกิดขึ้นย่อมไม่มี' และเมื่อเป็นเช่นนั้น การไม่เกิดขึ้นก็เป็นอันแน่นอน และความเป็นสภาวะที่เกิดขึ้นแล้วก็เป็นอันประกาศแล้ว เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในธรรมทั้งปวง... (ละ)... ย่อมนำออกไป' ในปัญหาว่า 'บุคคลใดไม่มีกามราคานุสัยจากที่ใด บุคคลนั้นไม่มีมานานุสัยจากที่นั้นหรือ?' เพราะมีบทว่า ยโต ตโต มาแล้ว ท่านจึงแสดงว่า ในการวิสัชนา พึงประกอบบทว่า สพฺพตฺถ ด้วยอำนาจแห่งนิสสกะวิภัตติเท่านั้น จึงกล่าวว่า 'สพฺพตฺถ... (ละ)... ย่อมไม่เป็นไปไม่ได้' นักไวยากรณ์ทั้งหลายย่อมปรารถนาอรรถแห่งวิภัตติอื่นแม้ในที่อื่นจากสัตตมีวิภัตติ เพราะสิ่งที่รองรับธรรมทั้งปวง ท่านเรียกว่า สพฺพตฺถปาทกะ แต่ในที่นี้ พึงทราบโดยอำนาจแห่งนิสสกะวิภัตติ

သာနုသယဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การอธิบายสาสนุสัยวาระ จบแล้ว

၃. ပဇဟနဝါရဝဏ္ဏနာ

๓. การอธิบายปชหนวาระ

၁၃၂-၁၉၇. အပ္ပဇဟနသဗ္ဘာဝါတိ [Pg.206] အပ္ပဟာနဿ, အပ္ပဟီယမာနဿ ဝါ သဗ္ဘာဝါ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ယော ကာမရာဂါနုသယံ ပဇဟတိ, န သော မာနာနုသယံ နိရဝသေသတော ပဇဟတိ, ယော စ မာနာနုသယံ နိရဝသေသတော ပဇဟတိ, န သော ကာမရာဂါနုသယံ ပဇဟတိ ပဂေဝ ပဟီနတ္တာ, တသ္မာ ‘‘ယော ဝါ ပန မာနာနုသယံ ပဇဟတိ, သော ကာမရာဂါနုသယံ ပဇဟတီတိ? နော’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ပဌမပုစ္ဆာယံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ယသ္မာ ပန…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. တတ္ထ ပဟာနကရဏမတ္တမေဝါတိ ပဟာနကိရိယာသမ္ဘဝမတ္တမေဝ, န နိရဝသေသပ္ပဟာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေ ဌပေတွာတိ ဒိဋ္ဌိဝိစိကိစ္ဆာနုသယာဒီနံ နိရဝသေသပဇဟနကေ အဋ္ဌမကာဒိကေ ဌပေတွာ. အဝသေသာတိ တဿ တဿ အနုသယဿ နိရဝသေသပ္ပဇဟနကေဟိ အဝသိဋ္ဌာ. တေသု ယေသံ ဧကစ္စေ အနုသယာ ပဟီနာ, တေပိ အပ္ပဇဟနသဗ္ဘာဝေနေဝ နပ္ပဇဟန္တီတိ ဝုတ္တာ. န စ ယထာဝိဇ္ဇမာနေနာတိ မဂ္ဂကိစ္စဘာဝေန ဝိဇ္ဇမာနပ္ပကာရေန ပဟာနေန ဝဇ္ဇိတာ ရဟိတာ ဧဝ ဝုတ္တာတိ ယောဇနာ.

๑๓๒-๑๙๗. บทว่า อปฺปชหนสพฺภาวา ความว่า เพราะความมีอยู่แห่งการไม่ละ หรือเพราะความมีอยู่แห่งอนุสัยที่ยังไม่ถูกละ บทว่า ตสฺมา ความว่า พึงทราบว่า เพราะบุคคลใดละกามราคานุสัยได้ บุคคลนั้นย่อมไม่ละมานานุสัยโดยไม่เหลือ และบุคคลใดละมานานุสัยได้โดยไม่เหลือ บุคคลนั้นย่อมไม่ละกามราคานุสัย เพราะละได้แล้วก่อนหน้านั้น เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า 'ก็บุคคลใดละมานานุสัยได้ บุคคลนั้นละกามราคานุสัยได้หรือ? ไม่ใช่' หากถามว่า ถ้าอย่างนั้น ในปัญหาแรกเป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ก็เพราะ... (ละ)... ตรัสไว้แล้ว' ในบทนั้น คำว่า เพียงแค่การกระทำซึ่งการละ ความว่า เพียงแค่ความเกิดขึ้นแห่งกิริยาคือการละ ไม่ใช่การละโดยไม่เหลือ นี้เป็นอธิบาย บทว่า เต ฐเปตฺวา ความว่า เว้นบุคคลผู้ละอนุสัยมีทิฏฐิวิจิกิจฉานุสัยเป็นต้นได้โดยไม่เหลือ มีพระอัฏฐมกะเป็นต้น บทว่า อวเสสา ความว่า ที่เหลือจากบุคคลผู้ละอนุสัยนั้นๆ ได้โดยไม่เหลือ ในบุคคลเหล่านั้น แม้อนุสัยบางอย่างของบุคคลใดถูกละแล้ว บุคคลเหล่านั้นท่านก็กล่าวว่า ย่อมไม่ละ ด้วยความมีอยู่แห่งการไม่ละนั่นเอง พึงประกอบความว่า บทว่า น จ ยถา วิชฺชมาเนน ความว่า ท่านกล่าวว่าเป็นผู้เว้น คือ ปราศจากการละโดยประการที่ปรากฏอยู่ด้วยความเป็นกิจแห่งมรรค นั่นเอง

ကေသဉ္စီတိ သောတာပန္နသကဒါဂါမိမဂ္ဂသမင်္ဂိသကဒါဂါမီနံ. ပုန ကေသဉ္စီတိ အနာဂါမိအဂ္ဂမဂ္ဂသမင်္ဂိအရဟန္တာနံ. ဥဘယန္တိ ကာမရာဂဝိစိကိစ္ဆာနုသယဒွယံ. သေသာနန္တိ ‘‘သေသာ’’တိ ဝုတ္တာနံ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလာနံ. တေသန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရာနံ ဒွိန္နံ အနုသယာနံ. ဥဘယာပ္ပဇဟနဿာတိ ကာမရာဂဝိစိကိစ္ဆာနုသယာပ္ပဇဟနဿ. ကာရဏံ န ဟောတီတိ ယေသံ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော ပဟီနော, တေသံ တဿ ပဟီနတာ, ယေသံ ယထာဝုတ္တံ ဥဘယပ္ပဟီနံ, တေသံ တဒပ္ပဇဟနဿ ကာရဏံ န ဟောတီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘တေသံ ပဟီနတ္တာ ‘နပ္ပဇဟန္တီ’တိ န သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ. အထ ပန န တတ္ထ ကာရဏံ ဝုတ္တံ, ယေန ကာရဏဝစနေန ယထာဝုတ္တဒေါသာပတ္တိ သိယာ, ကေဝလံ ပန သန္နိဋ္ဌာနေန တေသံ ပုဂ္ဂလာနံ ဂဟိတတာဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တံ ‘‘ကာမရာဂါနုသယဉ္စ နပ္ပဇဟန္တီ’’တိ, ဧဝမ္ပိ ပုစ္ဆိတဿ သံသယတ္ထဿ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗံ. တထာ စ သတိ ‘‘သေသပုဂ္ဂလာ တဿ အနုသယဿ ပဟီနတ္တာ နပ္ပဇဟန္တီ’’တိ ကာရဏံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘န ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တနယေန ကာရဏံ န ဝတ္တဗ္ဗံ ကာရဏဘာဝဿေဝ အဘာဝတော. ‘‘ဥဘယာပ္ပဇဟနဿ ကာရဏံ န ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, ယထာ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယော ကာမရာဂါနုသယံ…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗတ္တာ’’တိ အာဟ. တေန ပဟီနာပ္ပဟီနဝသေန [Pg.207] ကာရဏံ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ပဟီနာနံယေဝ ပန ဝသေန ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ဒဿေတိ. သံသယတ္ထသင်္ဂဟိတေတိ သံသယတ္ထေန ပဒေန သင်္ဂဟိတေ. သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတံ ပန ပဟီယမာနတ္တာ ‘‘နပ္ပဇဟတီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ.

คำว่า “เกสัญจีติ” ได้แก่ พระโสดาบัน พระสกทาคามีผู้ประกอบด้วยมรรค และพระสกทาคามี. คำว่า “ปุน เกสัญจีติ” ได้แก่ พระอนาคามี พระอรหัตมรรคบุคคล และพระอรหันต์. คำว่า “อุภยันติ” ได้แก่ อนุสัย ๒ อย่าง คือ กามราคะและวิจิกิจฉา. คำว่า “เสสานันติ” ได้แก่ บุคคลที่กล่าวไว้แล้วซึ่งถูกเรียกว่า “เสสา” (ที่เหลือ). คำว่า “เตสันติ” ได้แก่ อนุสัย ๒ อย่างตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า “อุภยาปปชหนัสสาติ” ได้แก่ การไม่ละอนุสัยทั้งสองคือ กามราคะและวิจิกิจฉา. คำว่า “การณัง น โหตีติ” มีอรรถว่า สำหรับบุคคลเหล่าใด วิจิกิจฉานุสัยละได้แล้ว ความที่วิจิกิจฉานุสัยนั้นเป็นอันบุคคลเหล่านั้นละได้แล้ว (ไม่เป็นเหตุ), สำหรับบุคคลเหล่าใด อนุสัยทั้งสองตามที่กล่าวแล้วละได้แล้ว ความที่อนุสัยเหล่านั้นเป็นอันบุคคลเหล่านั้นละได้แล้วนั้น ไม่เป็นเหตุแห่งการไม่ละอนุสัยนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะอนุสัยเหล่านั้นถูกละแล้ว จึงไม่สามารถจะกล่าวว่า ‘ย่อมไม่ละ’”. อนึ่ง ในที่นั้นมิได้กล่าวเหตุไว้ ซึ่งหากกล่าวเหตุไว้ ก็จะพึงมีโทษตามที่กล่าวมาแล้ว, แต่กล่าวไว้เพียงเพื่อแสดงการระบุถึงบุคคลเหล่านั้นด้วยการวินิจฉัยว่า “ย่อมไม่ละกามราคานุสัยด้วย”, แม้เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็พึงกล่าวเหตุแห่งเนื้อความที่เป็นความสงสัยที่ถูกถาม. เมื่อเป็นเช่นนั้น การกล่าวเหตุว่า “บุคคลที่เหลือย่อมไม่ละอนุสัยนั้น เพราะอนุสัยนั้นถูกละแล้ว” ย่อมเป็นสิ่งที่ควรกล่าวแน่นอน, ท่านจึงหมายถึงคำคัดค้านนั้นแล้วกล่าวว่า “น วัตตัพพัง” (ไม่ควรกล่าว) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า “น วัตตัพพัง” หมายความว่า ไม่ควรกล่าวเหตุตามนัยที่กล่าวแล้ว เพราะความเป็นเหตุไม่มีอยู่นั่นเอง. คำว่า “อุภยาปปชหนัสสะ การณัง น โหติ” ท่านกล่าวไว้แล้ว, แต่เพื่อแสดงนัยที่ควรกล่าว จึงกล่าวว่า “โย กามราคานุสยัง...เป... วัตตัพพัตตา”. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า ไม่ควรกล่าวเหตุโดยอำนาจแห่งอนุสัยที่ละได้แล้วและยังละไม่ได้, แต่ควรกล่าวโดยอำนาจแห่งอนุสัยที่ละได้แล้วเท่านั้น. คำว่า “สังสัยัตถสังคหิเต” หมายถึง ที่สงเคราะห์เข้าด้วยบทที่มีเนื้อความสงสัย. ส่วนบทที่สงเคราะห์เข้าด้วยการวินิจฉัยนั้น เพราะ (อนุสัย) กำลังถูกละ จึงไม่สามารถจะกล่าวว่า “ย่อมไม่ละ”.

ပဇဟနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการพรรณนาปชหนวาร.

၅. ပဟီနဝါရဝဏ္ဏနာ

๕. คำพรรณนาปหีนวาร

၂၆၄-၂၇၄. ဖလဋ္ဌဝသေနေဝ ဒေသနာ အာရဒ္ဓါ, န မဂ္ဂဋ္ဌဝသေန, ကုတော ပုထုဇ္ဇနဝသေန. ကသ္မာ? ဖလက္ခဏေ ဟိ အနုသယာ ပဟီနာတိ ဝုစ္စန္တိ, မဂ္ဂက္ခဏေ ပန ပဟီယန္တီတိ. တေနေဝါဟ ‘‘မဂ္ဂသမင်္ဂီနံ အဂ္ဂဟိတတံ ဒီပေတီ’’တိ. ပဋိလောမေ ဟိ ပုထုဇ္ဇနဝသေနပိ ဒေသနာ ဂဟိတာ ‘‘ယဿ ဒိဋ္ဌာနုသယော အပ္ပဟီနော, တဿ ဝိစိကိစ္ဆာနုသယော အပ္ပဟီနောတိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိနာ. အနုသယစ္စန္တပဋိပက္ခေကစိတ္တက္ခဏိကာနန္တိ အနုသယာနံ အစ္စန္တံ ပဋိပက္ခဘူတဧကစိတ္တက္ခဏိကာနံ. မဂ္ဂသမင်္ဂီနန္တိ မဂ္ဂဋ္ဌာနံ. ဧတ္ထ စ အနုသယာနံ အစ္စန္တပဋိပက္ခတာဂ္ဂဟဏေန ဥပ္ပတ္တိရဟတံ ပဋိက္ခိပတိ. န ဟိ တေ အစ္စန္တပဋိပက္ခသမုပ္ပတ္တိတော ပရတော ဥပ္ပတ္တိရဟာ ဟောန္တိ. မဂ္ဂသမင်္ဂိတာဂ္ဂဟဏေန အနုပ္ပတ္တိရဟတာပါဒိတတံ ပဋိက္ခိပတိ. န ဟိ မဂ္ဂက္ခဏေ တေ အနုပ္ပတ္တိရဟတံ အာပါဒိတာ နာမ ဟောန္တိ, အထ ခေါ အာပါဒီယန္တီတိ. ဧကစိတ္တက္ခဏိကတာဂ္ဂဟဏေန သန္တာနဗျာပါရံ. တေနာဟ ‘‘န ကောစီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တေတိ မဂ္ဂသမင်္ဂိနော. န ကေဝလံ ပဟီနဝါရေယေဝ, အထ ခေါ အညေသုပီတိ ဒဿေန္တော ‘‘အနုသယ…ပေ… ဂဟိတာ’’တိ အာဟ.

๒๖๔-๒๗๔. การแสดงเริ่มต้นด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในผลเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งบุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค จะกล่าวไปไยถึงด้วยอำนาจแห่งปุถุชน. เพราะเหตุไร? เพราะในขณะแห่งผล อนุสัยทั้งหลายย่อมถูกเรียกว่า “ละได้แล้ว”, แต่ในขณะแห่งมรรค ย่อมเรียกว่า “กำลังละ”. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ย่อมแสดงความที่บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรคไม่ถูกถือเอา”. จริงอยู่ ในปฏิโลม การแสดงย่อมถูกถือเอาแม้ด้วยอำนาจแห่งปุถุชน ด้วยคำเป็นต้นว่า “ทิฏฐานุสัยของบุคคลใดไม่ถูกละ วิจิกิจฉานุสัยของบุคคลนั้นไม่ถูกละหรือ? ตอบว่า ใช่”. คำว่า “อนุสยัจจันตปฏิปักเขกจิตตักขณิกานัง” หมายถึง (จิต) มีขณะเดียวซึ่งเป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่ออนุสัยทั้งหลาย. คำว่า “มัคคสมังคีนัง” หมายถึง บุคคลผู้ตั้งอยู่ในมรรค. และในที่นี้ ด้วยการถือเอาความเป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่งต่ออนุสัยทั้งหลาย ท่านย่อมปฏิเสธความควรแก่การเกิดขึ้น. เพราะอนุสัยเหล่านั้นย่อมไม่ควรแก่การเกิดขึ้นหลังจากความเกิดขึ้น (แห่งมรรค) ที่เป็นปฏิปักษ์อย่างยิ่ง. ด้วยการถือเอาความเป็นผู้ประกอบด้วยมรรค ท่านย่อมปฏิเสธความถึงแล้วซึ่งความไม่ควรแก่การเกิดขึ้นอีก. เพราะในขณะแห่งมรรค อนุสัยเหล่านั้นยังไม่ชื่อว่าถึงแล้วซึ่งความไม่ควรแก่การเกิดขึ้นอีก, แต่ว่ากำลังถึงอยู่. ด้วยการถือเอาความเป็นจิตขณะเดียว ท่านย่อมปฏิเสธความขวนขวายแห่งสันดาน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น โกจิ” (ไม่มีใคร) เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า “เต” หมายถึง บุคคลผู้ประกอบด้วยมรรค. ท่านแสดงว่า ไม่ใช่เฉพาะในปหีนวารเท่านั้น แต่ในวารอื่น ๆ ด้วย จึงกล่าวว่า “อนุสย...เป... กหิตา”.

၂၇၅-၂၉၆. ယတ္ထ အနုသယော ဥပ္ပတ္တိရဟော, တတ္ထေဝဿ အနုပ္ပတ္တိရဟတာပါဒနန္တိ ‘‘အတ္တနော အတ္တနော ဩကာသေ ဧဝ အနုပ္ပတ္တိဓမ္မတံ အာပါဒိတော’’တိ အာဟ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ, ဧတ္ထေသာ တဏှာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဧတ္ထ နိဝိသမာနာ နိဝိသတီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၀၃) ဝတွာ ပုန ဝုတ္တံ ‘‘စက္ခုံ လောကေ ပိယရူပံ သာတရူပံ, ဧတ္ထေသာ တဏှာ ပဟီယမာနာ ပဟီယတိ, ဧတ္ထ နိရုဇ္ဈမာနာ နိရုဇ္ဈတီ’’တိ (ဝိဘ. ၂၀၄). တသ္မာတိ ယသ္မာ တဒေါကာသတ္တမေဝ ကာမဓာတုအာဒိဩကာသတ္တမေဝ အနုသယာနံ ဒီပေန္တိ ပဟီနာပ္ပဟီနဝစနာနိ, တသ္မာ. အနောကာသေ တဒုဘယာဝတ္တဗ္ဗတာ ဝုတ္တာတိ ယသ္မာ ကာမရာဂပဋိဃာနုသယာနံ ဒွိန္နံ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနံ, သော ဧဝ ပဟာနောကာသောတိ [Pg.208] သွာယံ တေသံ အညမညံ အနောကာသော, တသ္မိံ အနောကာသေ တဒုဘယဿ ပဟာနာပ္ပဟာနဿ နဝတ္တဗ္ဗတာ ဝုတ္တာ. ကာမရာဂါနုသယောကာသေ ဟိ ပဋိဃာနုသယဿ အပ္ပဟီနတ္တာ သော ‘‘တတ္ထ ပဟီနော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗော, အဋ္ဌိတတ္တာ ပန ‘‘တတ္ထ အပ္ပဟီနော’’တိ စ, တသ္မာ အနောကာသေ တဒုဘယာဝတ္တဗ္ဗတာ ဝုတ္တာတိ. တေန သဒ္ဓိံ သမာနောကာသေတိ တေန ကာမရာဂေန သဒ္ဓိံ သမာနောကာသေ. ‘‘သာဓာရဏဋ္ဌာနေ’’တိ ဝုတ္တေ ကာမဓာတုယံ သုခုပေက္ခာသု ပဟီနော နာမ ဟောတိ, န သမာနကာလေ ပဟီနော တတိယစတုတ္ထမဂ္ဂဝဇ္ဈတ္တာ ကာမရာဂမာနာနုသယာနံ.

๒๗๕-๒๙๖. อนุสัยควรแก่การเกิดขึ้นในที่ใด การทำให้ถึงซึ่งความเป็นผู้ไม่ควรแก่การเกิดขึ้นของอนุสัยนั้น ก็มีในที่นั้นนั่นเอง ดังที่ท่านกล่าวว่า “ย่อมถึงซึ่งความเป็นธรรมดาที่ไม่ควรเกิดขึ้นในโอกาสของตน ๆ เท่านั้น”. สมจริงดังที่ตรัสไว้ว่า “จักษุในโลกเป็นรูปที่น่ารักน่าพอใจ ตัณหานี้เมื่อจะเกิด ย่อมเกิดในที่นี้ เมื่อจะตั้งอยู่ ย่อมตั้งอยู่ในที่นี้” (วิภังค์ 203) แล้วตรัสอีกว่า “จักษุในโลกเป็นรูปที่น่ารักน่าพอใจ ตัณหานี้เมื่อจะละ ย่อมละในที่นี้ เมื่อจะดับ ย่อมดับในที่นี้” (วิภังค์ 204). คำว่า “ตัสมา” หมายถึง เพราะเหตุที่คำว่าละได้แล้วและยังละไม่ได้ ย่อมแสดงความเป็นโอกาสนั้นเอง คือความเป็นโอกาสแห่งกามธาตุเป็นต้นของอนุสัยทั้งหลาย, เพราะเหตุนั้น. คำว่า “อโนกาเส ตทุภยาวัตตัพพตา วุตตา” หมายถึง เพราะเหตุที่ที่เกิดของอนุสัย ๒ คือ กามราคะและปฏิฆะ เป็นโอกาสแห่งการละด้วย, ที่นั้นจึงเป็นที่ที่ไม่มีโอกาสแก่กันและกันของอนุสัยเหล่านั้น, ในที่ที่ไม่มีโอกาสนั้น ท่านจึงกล่าวความไม่ควรกล่าวถึงการละและไม่ละทั้งสองนั้น. เพราะในโอกาสแห่งกามราคานุสัย ปฏิฆานุสัยยังละไม่ได้ จึงไม่ควรกล่าวว่า “ละได้แล้วในที่นั้น”, และเพราะ (ปฏิฆานุสัย) ไม่ตั้งอยู่ (ในที่นั้น) จึงไม่ควรกล่าวว่า “ยังละไม่ได้ในที่นั้น” ด้วย, เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวความไม่ควรกล่าวถึงการละและไม่ละทั้งสองนั้นในที่ที่ไม่มีโอกาส. คำว่า “เตน สัทธิ สมาโนกาเส” หมายถึง ในโอกาสที่เสมอกันกับกามราคะนั้น. เมื่อกล่าวว่า “ในสถานที่ทั่วไป” (อนุสัย) ชื่อว่าละได้แล้วในสุขเวทนาและอุเบกขาเวทนาในกามธาตุ, แต่ไม่ใช่ละได้ในเวลาเดียวกัน เพราะกามราคานุสัยและมานานุสัยเป็นธรรมอันมรรคที่ ๓ และที่ ๔ พึงละ.

ပဟီနဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการพรรณนาปหีนวาร.

၇. ဓာတုဝါရဝဏ္ဏနာ

๗. คำพรรณนาธาตุวาร

၃၃၂-၃၄၀. အပ္ပဟီနုပ္ပတ္တိရဟဘာဝါ ဣဓ အနုဂမနသယနာနီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယသ္မိံ …ပေ… အတ္ထော’’တိ အာဟ. ဣဓာပိ ယုတ္တာတိ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပရာမသတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ကာရဏလာဘေ ဥပ္ပတ္တိအရဟတံ ဒဿေတီ’’တိ (ယမ. မူလဋီ. အနုသယယမက ၁). ဆ ပဋိသေဓဝစနာနီတိ တိဿန္နံ ဓာတူနံ စုတူပပါတဝိသိဋ္ဌာနံ ပဋိသေဓနဝသေန ဝုတ္တဝစနာနိ, တတော ဧဝ ဓာတုဝိသေသနိဒ္ဓါရဏာနိ န ဟောန္တိ. ပဋိသေဓောတိ ဟိ ဣဓ သတ္တာပဋိသေဓော ဝုတ္တောတိ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတိ. အညတ္ထေ ပန န-ကာရေ နာယံ ဒေါသော. ဣမံ နာမ ဓာတုံ. တံမူလိကာသူတိ ပဋိသေဓမူလိကာသု. ဧဝဉှီတိ ‘‘န ကာမဓာတုယာ စုတဿ ကာမဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿာ’’တိအာဒိနာ ပဌမယောဇနာယ သတိ. နကာမဓာတုအာဒီသု ဥပပတ္တိကိတ္တနေနေဝ နကာမဓာတုအာဒိဂ္ဂဟဏေနပိ ဓာတုဝိသေသဿေဝ ဂဟိတတာယ အတ္ထတော ဝိညာယမာနတ္တာ. တေနာဟ ‘‘န ကာမဓာတု…ပေ… ဝိညာယတီ’’တိ. ဘဉ္ဇိတဗ္ဗာတိ ဝိဘဇိတဗ္ဗာ. ဝိဘာဂေါ ပနေတ္ထ ဒုဝိဓော ဣစ္ဆိတောတိ အာဟ ‘‘ဒွိဓာ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော’’တိ. ပုစ္ဆာ စ ဝိဿဇ္ဇနာနိ စ ပုစ္ဆာဝိဿဇ္ဇနာနိ. ယထာ အဝုတ္တေ ဘင်္ဂါဘာဝဿ အဝိညာတတ္တာ ‘‘အနုသယာ ဘင်္ဂါ နတ္ထီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, တထာ တယိဒံ ‘‘ကတိ အနုသယာ ဘင်္ဂါ’’တိ ဧတဒပေက္ခန္တိ တဒပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ပုစ္ဆာပေက္ခဉှိ ဝိဿဇ္ဇနန္တိ.

๓๓๒-๓๔๐. เพื่อแสดงว่า ในที่นี้ (อนุสัย) เป็นอนุคตะ (ติดตาม) และเป็นสยนะ (นอนเนื่อง) เพราะความที่อนุสัยยังไม่ถูกละและควรจะเกิดขึ้น ท่านจึงกล่าวว่า “ยสฺมึ ...เป... อตฺโถ” ดังนี้. แม้ในที่นี้ คำว่า “อิทาปิ ยุตฺตา” ท่านก็อ้างถึงเนื้อความที่กล่าวไว้แล้วในเบื้องต้นนั่นเอง. สมจริงดังที่กล่าวไว้ว่า “เมื่อได้เหตุ ย่อมแสดงถึงความควรเกิดขึ้น” (ยมก. มูลฏี. อนุสยยมก 1). คำว่า “ฉ ปฏิเสธวจนานิ” คือคำที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจการปฏิเสธธาตุ 3 ที่ต่างกันโดยจุติและอุบัติ เพราะเหตุนั้นเอง จึงไม่มีการคัดเลือกความต่างกันของธาตุ. ท่านกล่าวโดยประสงค์ว่า ในที่นี้ คำว่า “ปฏิเสโธ” หมายถึงการปฏิเสธสัตว์. ส่วนในที่อื่น เมื่อมี “น” อักษร โทษนี้ย่อมไม่มี. (หมายถึง) ธาตุชื่อนี้. คำว่า “ตมฺมูลิกาสุ” คือในคำที่มีการปฏิเสธเป็นมูล. คำว่า “เอวญฺหิ” คือเมื่อมีการประกอบความครั้งแรกว่า “บุคคลผู้จุติจากกามธาตุ เมื่อจะอุบัติในกามธาตุ ย่อมไม่...” เป็นต้น. เพราะเมื่อมีการกล่าวถึงการอุบัติในนกามธาตุเป็นต้น แม้ด้วยการถือเอาคำว่า นกามธาตุ เป็นต้น ก็เป็นอันถือเอาความต่างกันของธาตุโดยอรรถที่รู้กันอยู่แล้ว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “น กามธาตุ ...เป... วิญฺญายติ”. คำว่า “ภญฺชิตพฺพา” คือพึงจำแนก. ในที่นี้ ท่านประสงค์การจำแนกเป็น 2 อย่าง จึงกล่าวว่า “ทฺวิธา กาตพฺพาติ อตฺโถ”. คำถามและคำตอบ ชื่อว่า “ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนานิ”. เมื่อไม่ได้กล่าวไว้ เพราะความที่ความไม่มีแห่งภังคะยังไม่เป็นที่รู้กัน จึงควรกล่าวว่า “อนุสัยที่เป็นภังคะไม่มี”, แม้คำนั้นก็ย่อมหมายเอาคำว่า “อนุสัยที่เป็นภังคะมีเท่าไร” นี้ จึงควรกล่าวคำนั้นด้วย. เพราะคำตอบย่อมหมายเอาคำถาม.

ဓာတုဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาธาตุวารจบแล้ว.

အနုသယယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาอนุสัยยมกจบแล้ว.

၈. စိတ္တယမကံ

๘. จิตตยมก

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

คำพรรณนาอุทเทสวาร

၁-၆၂. သရာဂါဒီတိ [Pg.209] ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ယဿ သရာဂံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န နိရုဇ္ဈတီ’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ ‘‘ယဿ အဝိမုတ္တံ စိတ္တ’’န္တိ ဝါရော, တာဝ သင်္ဂဏှာတိ. ကုသလာဒီတိ ပန အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ယဿ ကုသလံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န နိရုဇ္ဈတီ’’တိ အာရဘိတွာ ယာဝ ‘‘ယဿ သရဏံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, န နိရုဇ္ဈတီ’’တိ ဝါရော, တာဝ သင်္ဂဏှာတိ, တသ္မာ သရာဂါဒိကုသလာဒီဟီတိ သရာဂါဒီဟိ အဝိမုတ္တန္တေဟိ, ကုသလာဒီဟိ အရဏန္တေဟိ ပဒေဟိ မိဿကာ ဝါရာ. သုဒ္ဓိကာတိ ကေဝလာ ယထာဝုတ္တသရာဂါဒီဟိ ကုသလာဒီဟိ စ အမိဿကာ. တယော တယောတိ ပုဂ္ဂလဓမ္မဝသေန တယော တယော မဟာဝါရာ. ယဒိ ဧဝံ ကထံ သောဠသ ပုဂ္ဂလဝါရာတိ အာဟ ‘‘တတ္ထ တတ္ထ ပန ဝုတ္တေ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ’’တိ. တတ္ထ တတ္ထ သောဠသဝိဓေ သရာဂါဒိမိဿကစိတ္တေ ဝုတ္တေ ပုဂ္ဂလေ ဧဝ ဧကဇ္ဈံ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ သင်္ဂဟေတွာ ‘‘သောဠသ ပုဂ္ဂလဝါရာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဓမ္မပုဂ္ဂလဓမ္မဝါရာ’’တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. န နိရန္တရံ ဝုတ္တေတိ ဓမ္မေ ပုဂ္ဂလဓမ္မေ စ အနာမသိတွာ သောဠသသုပိ ဌာနေသု နိရန္တရံ ပုဂ္ဂလေ ဧဝ ဝုတ္တေ သမ္ပိဏ္ဍေတွာ သောဠသ ပုဂ္ဂလဝါရာ န ဝုတ္တာတိ အတ္ထော.

๑-๖๒. ในคำว่า “สราคาทิ” นี้ ด้วย “อาทิ” ศัพท์ ย่อมสงเคราะห์ตั้งแต่ “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด ไม่ใช่กำลังดับ เป็นสราคะ” เป็นต้น ไปจนถึงวาระว่า “จิตของบุคคลใดเป็นอวิมุตติ”. ส่วนด้วย “อาทิ” ศัพท์ ในคำว่า “กุสลาทิ” ย่อมสงเคราะห์ตั้งแต่ “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด ไม่ใช่กำลังดับ เป็นกุศล” เป็นต้น ไปจนถึงวาระว่า “จิตของบุคคลใดเป็นสรณะ”. เพราะฉะนั้น วาระที่ผสมกันด้วยบททั้งหลายมีสราคะเป็นต้นจนถึงอวิมุตติ และกุศลเป็นต้นจนถึงอรณะ ชื่อว่า “สราคาทิกุสลาทีหิ”. คำว่า “สุทฺธิกา” คือวาระล้วนๆ ที่ไม่ผสมด้วยบทมีสราคะเป็นต้นและกุศลเป็นต้นตามที่กล่าวแล้ว. คำว่า “ตโย ตโย” คือมหาวาระอย่างละ 3 โดยอำนาจบุคคลและธรรม. หากเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเป็น 16 ปุคคลวาระ? ท่านจึงกล่าวว่า “ตตฺถ ตตฺถ ปน วุตฺเต สมฺปิณฺเฑตฺวา”. ความว่า ในที่นั้นๆ เมื่อกล่าวถึงจิตที่ผสมด้วยสราคะเป็นต้น 16 อย่าง ก็รวบรวมสงเคราะห์บุคคลเข้าเป็นหมวดเดียวกันนั่นเอง จึงเรียกว่า “16 ปุคคลวาระ”. แม้ในคำว่า “ธมฺมปุคฺคลธมฺมวารา” ก็มีนัยนี้เช่นกัน. คำว่า “น นิรนฺตรํ วุตฺเต” ความว่า ไม่ได้เรียกว่า 16 ปุคคลวาระ เพราะรวบรวมบุคคลที่กล่าวไว้ต่อเนื่องกันใน 16 ฐาน โดยไม่ได้ระบุถึงธรรมและปุคคลธรรม.

သံသဂ္ဂဝသေနာတိ သံသဇ္ဇနဝသေန ဒေသနာယ ဝိမိဿနဝသေန. အညထာ ဟိ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ ပစ္စုပ္ပန္နာနာဂတကာလာ စ ကထံ သံသဇ္ဇီယန္တိ. သေသာနမ္ပိ ဝါရာနန္တိ ဥပ္ပာဒုပ္ပန္နဝါရာဒီနံ. တံတံနာမတာတိ ယထာ ‘‘ယဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တဿ စိတ္တံ ဥပ္ပန္န’’န္တိအာဒိနာ ဥပ္ပာဒဥပ္ပန္နဘာဝါမသနတော ဥပ္ပာဒဥပ္ပန္နဝါရောတိ နာမံ ပါဠိတော ဧဝ ဝိညာယတိ, ဧဝံ သေသဝါရာနမ္ပီတိ အာဟ ‘‘တံတံနာမတာ ပါဠိအနုသာရေန ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ.

คำว่า “สํสคฺควเสนา” คือด้วยอำนาจการระคนกัน ด้วยอำนาจการผสมผสานกันแห่งเทศนา. เพราะถ้าไม่ใช่เช่นนั้น อุปปาทะและนิโรธะ และกาลปัจจุบันและอนาคต จะระคนกันได้อย่างไร. คำว่า “เสสานมฺปิ วารานํ” คือแห่งวาระที่เหลือมีอุปปาทุปปันนวาระเป็นต้น. คำว่า “ตํตํนามตา” ความว่า ชื่อนั้นๆ พึงทราบได้จากบาลีนั่นเอง โดยการพิจารณาถึงภาวะที่เป็นอุปปาทะและอุปปันนะ เช่น “จิตของบุคคลใดกำลังเกิด จิตของบุคคลนั้นเกิดแล้ว” เป็นต้น แม้ในวาระที่เหลือก็เช่นกัน ท่านจึงกล่าวว่า “ตํตํนามตา ปาฬิอนุสาเรน เวทิตพฺพา”.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำพรรณนาอุทเทสวารจบแล้ว.

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

คำพรรณนานิทเทสวาร

၆၃. တထာရူပဿေဝါတိ ပစ္ဆိမစိတ္တသမင်္ဂိနော ဧဝ. တဉ္စ စိတ္တန္တိ တဉ္စ ယထာဝုတ္တက္ခဏံ ပစ္ဆိမစိတ္တံ. ‘‘ဧဝံပကာရ’’န္တိ ဣမဿ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂိမေဝါ’’တိ ဝုတ္တံ နိရုဇ္ဈမာနာကာရဿ ‘‘ဧဝံပကာရ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ.

๖๓. คำว่า “ตถารูปสฺเสว” คือเฉพาะบุคคลผู้พร้อมเพรียงด้วยปัจฉิมจิตเท่านั้น. คำว่า “ตญฺจ จิตฺตํ” คือปัจฉิมจิตในขณะตามที่กล่าวแล้วนั้น. เพื่อแสดงอรรถของคำว่า “เอวํปการํ” นี้ ท่านจึงกล่าวว่า “ภงฺคกฺขณสมงฺคิเมว” เพราะอาการที่กำลังดับ ท่านเรียกว่า “เอวํปการํ”.

၆၅-၈၂. ဒွယမေတန္တိ [Pg.210] ယံ ‘‘ခဏပစ္စုပ္ပန္နမေဝ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒက္ခဏာပဂမေန ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ နာမ, တဒေဝ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပာဒံ ပတ္တတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, အနတီတတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ နာမာ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧတံ ဥဘယမ္ပိ. ဧဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ ဣမိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရေန န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ပကာရန္တရေန ပန သက္ကာ ဝတ္တုန္တိ အဓိပ္ပာယော. တတ္ထ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ ပဌမပက္ခံ ဝိဘာဝေတိ. ဝိဘဇိတဗ္ဗံ သိယာတိ ‘‘ဘင်္ဂက္ခဏေ တံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ, နော စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ဥပ္ပာဒက္ခဏေ တံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထ စေဝ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စာ’’တိ ဝိဘဇိတဗ္ဗံ သိယာ, န စ ဝိဘတ္တံ. ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ ခဏပစ္စုပ္ပန္နေ စိတ္တေ ဝုတ္တနယေန ဥဘယဿပိ လဗ္ဘမာနတ္တာ, န စ ဝုတ္တံ. ဣဒါနိ ယေန ပကာရေန သက္ကာ ဝတ္တုံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ’’တိအာဒိမာဟ. ပုဂ္ဂလော ဝုတ္တော, ပုဂ္ဂလဝါရော ဟေသောတိ အဓိပ္ပာယော. တဿာတိ ပုဂ္ဂလဿ. န စ ကိဉ္စိ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏသမင်္ဂိဘာဝတော. တံ ပန စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, ယံ စိတ္တသမင်္ဂီ သော ပုဂ္ဂလောတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ယဒိ အနေကစိတ္တဝသေနာယံ ယမကဒေသနာ ပဝတ္တာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘စိတ္တန္တိ ဟိ…ပေ… တိဋ္ဌတီ’’တိ. သန္နိဋ္ဌာနဝသေန နိယမော ဝေဒိတဗ္ဗော, အညထာ ‘‘နော စ တေသံ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ပဋိသေဓော န ယုဇ္ဇေယျာတိ အဓိပ္ပာယော. တာဒိသန္တိ တထာရူပံ, ယဒဝတ္ထော ဥပ္ပန္နဥပ္ပဇ္ဇမာနတာဒိပရိယာယေဟိ ဝတ္တဗ္ဗော ဟောတိ, တဒဝတ္ထန္တိ အတ္ထော.

๖๕-๘๒. คำว่า ทวยเมตัง หมายถึงทั้งสองอย่างนี้ คือสิ่งที่กล่าวว่า 'จิตที่เป็นขณะปัจจุบันเท่านั้น ชื่อว่าเกิดแล้วโดยล่วงพ้นอุปปาทขณะ, จิตนั้นนั่นแหละชื่อว่าเกิดแล้วเพราะถึงการเกิดในอุปปาทขณะ, ชื่อว่ากำลังเกิดเพราะยังไม่ล่วงไป' ทั้งสองอย่างนี้ คำว่า เอวํ น สกฺกา วตฺตุํ หมายถึงไม่สามารถกล่าวได้ด้วยอาการที่กล่าวมานี้ แต่สามารถกล่าวได้ด้วยอาการอื่น ในที่นั้น ท่านแสดงปฐมปักษ์ด้วยบทว่า 'น หิ' เป็นต้น พึงจำแนกได้ว่า 'ในภังคขณะ จิตนั้นเกิดแล้ว แต่ไม่กำลังเกิด, ในอุปปาทขณะ จิตนั้นเกิดแล้วด้วย กำลังเกิดด้วย' พึงจำแนกได้เช่นนี้ แต่ก็ไม่ได้จำแนก พึงกล่าวว่า 'อามนฺตา' (ใช่) เพราะทั้งสองอย่างย่อมได้ในจิตที่เป็นขณะปัจจุบันโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว แต่ก็ไม่ได้กล่าว บัดนี้ เพื่อแสดงอาการที่สามารถกล่าวได้ ท่านจึงกล่าวบทว่า 'จิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ' เป็นต้น บุคคลถูกกล่าวแล้ว ความว่า เป็นปุคคลวาระ คำว่า ตัสสะ หมายถึงของบุคคลนั้น และจิตอะไรๆ ก็ไม่เกิด เพราะเป็นผู้ประกอบด้วยภังคขณะของจิต แต่จิตนั้นย่อมเกิด บุคคลใดประกอบด้วยจิต ความว่า บุคคลนั้น ดังนี้ พึงทราบอรรถในที่นี้ หากว่าการแสดงยมกนี้เป็นไปโดยอาศัยจิตหลายดวง ท่านจึงกล่าวโดยอ้างถึงการโต้แย้งว่า 'จิตนั่นแหละ...เป...ตั้งอยู่' พึงทราบข้อกำหนดโดยอำนาจแห่งสันนิษฐาน มิฉะนั้น การปฏิเสธด้วยบทว่า 'และจิตของบุคคลเหล่านั้นไม่เกิด' เป็นต้น ก็จะไม่สมเหตุสมผล คำว่า ตาทิสํ หมายถึงเช่นนั้น คือสภาพใดที่พึงกล่าวโดยปริยายมีภาวะที่เกิดแล้วและกำลังเกิดเป็นต้น สภาพนั้นนั่นแหละ คืออรรถ

၈၃-၁၁၃. ဣမဿ ပုဂ္ဂလဝါရတ္တာတိ ‘‘ယဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာန’’န္တိအာဒိနယပ္ပဝတ္တဿ ဣမဿ အတိက္ကန္တကာလဝါရဿ ပုဂ္ဂလဝါရတ္တာ. ပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတောတိ ‘‘ယဿ စိတ္တံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ…ပေ… တဿ စိတ္တ’’န္တိ စိတ္တသမင်္ဂိပုဂ္ဂလော ပုစ္ဆိတောတိ ပုဂ္ဂလဿေဝ ဝိဿဇ္ဇနေန ဘဝိတဗ္ဗံ, ဣတရထာ အညံ ပုစ္ဆိတံ အညံ ဝိဿဇ္ဇိတံ သိယာ. န ကောစိ ပုဂ္ဂလော န ဂဟိတော သဗ္ဗသတ္တာနံ အနိဗ္ဗတ္တစိတ္တတာဘာဝတော. တေ စ ပန သဗ္ဗေ ပုဂ္ဂလာ. နိရုဇ္ဈမာနက္ခဏာတီတစိတ္တာတိ နိရုဇ္ဈမာနက္ခဏာ ဟုတွာ အတီတစိတ္တာ. တထာ ဒုတိယတတိယာတိ ယထာ ပဌမပဉှော အနဝသေသပုဂ္ဂလဝိသယတ္တာ ပဋိဝစနေန ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗော သိယာ, တထာ တတော ဧဝ ဒုတိယတတိယပဉှာ ‘‘အာမန္တာ’’ဣစ္စေဝ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗာ သိယုန္တိ အတ္ထော. စတုတ္ထော ပန ပဉှော ဧဝံ ဝိဘဇိတွာ ပုဂ္ဂလဝသေနေဝ ဝိဿဇ္ဇေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပစ္ဆိမစိတ္တဿာ’’တိအာဒိံ ဝတွာ တထာ အဝစနေ ကာရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘စိတ္တဝသေန ပုဂ္ဂလဝဝတ္ထာနတော’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘ဘင်္ဂက္ခဏေ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒက္ခဏံ [Pg.211] ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ ဣမိနာ ဝတ္တမာနဿ စိတ္တဿ ဝသေန ပုဂ္ဂလော ဥပ္ပာဒက္ခဏာတီတစိတ္တော, ‘‘အတီတံ စိတ္တံ ဥပ္ပာဒက္ခဏဉ္စ ဝီတိက္ကန္တန္တိ ဘင်္ဂက္ခဏဉ္စ ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ ဣမိနာ ပန အတီတဿ စိတ္တဿ ဝသေန ပုဂ္ဂလော ဥပ္ပာဒက္ခဏာတီတစိတ္တော ဝုတ္တော.

๘๓-๑๑๓. คำว่า อิมสฺส ปุคฺคลวารตฺตา หมายถึงเพราะวาระแห่งกาลที่ล่วงไปนี้ ซึ่งเป็นไปโดยนัยมีบทว่า 'จิตของบุคคลใดกำลังเกิด' เป็นต้น เป็นปุคคลวาระ คำว่า ปุคฺคโล ปุจฺฉิโต หมายถึงบุคคลถูกถามแล้ว คือบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตถูกถามแล้วด้วยบทว่า 'จิตของบุคคลใดกำลังเกิด...เป...จิตของบุคคลนั้น' เพราะฉะนั้น พึงตอบด้วยบุคคลเท่านั้น มิฉะนั้น จะเป็นการถามอย่างหนึ่ง ตอบอีกอย่างหนึ่ง ไม่มีบุคคลใดที่ไม่ถูกรวบรวมไว้ เพราะสัตว์ทั้งปวงไม่มีภาวะที่จิตไม่เกิด และบุคคลเหล่านั้นทั้งหมด คำว่า นิรุชฺฌมานกฺขณาตีตจิตฺตา หมายถึงจิตที่ล่วงพ้นขณะที่กำลังดับไปแล้ว คำว่า ตถา ทุติยตติยา หมายถึงคำถามที่สองและสามก็เช่นกัน คือเหมือนอย่างที่คำถามแรกพึงตอบด้วยปฏิวจนะ เพราะเป็นเรื่องของบุคคลทั้งหมดที่ไม่มีเหลือ ฉันใด คำถามที่สองและสามก็พึงตอบว่า 'อามนฺตา' (ใช่) เท่านั้น ฉันนั้น ส่วนคำถามที่สี่ พึงตอบโดยจำแนกเช่นนี้โดยอาศัยบุคคลเท่านั้น เพื่อแสดงเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า 'ปจฺฉิมจิตฺตสฺส' เป็นต้น และเพื่อแสดงเหตุผลที่ไม่กล่าวเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวบทว่า 'จิตฺตวเสนะ ปุคฺคลววตฺถานโต' เป็นต้น ด้วยบทว่า 'ในภังคขณะ จิตล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้ว' นี้ บุคคลย่อมเป็นผู้มีจิตที่ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วโดยอาศัยจิตที่เป็นปัจจุบัน ส่วนด้วยบทว่า 'จิตที่ล่วงไปแล้ว ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วด้วย ล่วงพ้นภังคขณะแล้วด้วย' นี้ บุคคลย่อมถูกกล่าวว่าเป็นผู้มีจิตที่ล่วงพ้นอุปปาทขณะแล้วโดยอาศัยจิตที่ล่วงไปแล้ว

တတ္ထာတိ တေသု ဒွီသု ပုဂ္ဂလေသု. ပုရိမဿာတိ ပဌမံ ဝုတ္တဿ သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတဿ စိတ္တံ န ဘင်္ဂက္ခဏံ ဝီတိက္ကန္တံ. ‘‘နော စ ဘင်္ဂက္ခဏံ ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ပစ္ဆိမဿ ဝီတိက္ကန္တံ စိတ္တံ ဘင်္ဂက္ခဏန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ‘‘ဘင်္ဂက္ခဏဉ္စ ဝီတိက္ကန္တ’’န္တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ဧဝမာဒိကော ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါတိ ဒုတိယပဉှာဒီသု ဝုတ္တံ သန္ဓာယာဟ. တဿ စိတ္တဿ တံတံခဏဝီတိက္ကမာဝီတိက္ကမဒဿနဝသေနာတိ တဿ တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏဿ ဘင်္ဂက္ခဏဿ စ ယထာရဟံ ဝီတိက္ကမဿ အဝီတိက္ကမဿ စ ဒဿနဝသေန ဒဿိတော ဟောတိ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂေါတိ ယောဇနာ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ အတိက္ကန္တကာလဝါရေ. ပုဂ္ဂလဝိသိဋ္ဌံ စိတ္တံ ပုစ္ဆိတံ ‘‘ယဿ စိတ္တံ တဿ စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တတ္တာ. ယဒိပိ ပုဂ္ဂလပ္ပဓာနာ ပုစ္ဆာ ပုဂ္ဂလဝါရတ္တာ. အထာပိ စိတ္တပ္ပဓာနာ ပုဂ္ဂလံ ဝိသေသနဘာဝေန ဂဟေတွာ စိတ္တဿ ဝိသေသိတတ္တာ. ဥဘယထာပိ ဒုတိယပုစ္ဆာယ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ အနဝသေသပုဂ္ဂလဝိသယတ္တာ. တထာ ပန အဝတွာ ‘‘အတီတံ စိတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ကသ္မာ နိရောဓက္ခဏ…ပေ… ဒဿနတ္ထန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဧသ နယော ‘‘န နိရုဇ္ဈမာန’’န္တိ ဧတ္ထာပီတိ နိရုဇ္ဈမာနံ ခဏံ နိရောဓက္ခဏံ ခဏံ ဝီတိက္ကန္တကာလံ ကိံ တဿ စိတ္တံ န ဟောတီတိ အတ္ထော.

คำว่า ตตฺถาติ ในบุคคล ๒ จำพวกนั้น. คำว่า ปุริมสฺสาติ ของบุคคลแรก หมายถึง จิตของบุคคลที่กล่าวถึงก่อน ซึ่งสงเคราะห์เข้าในบทสันนิษฐานว่า จิตยังไม่ล่วงพ้นขณะแห่งภังคะ. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'และยังไม่ล่วงพ้นขณะแห่งภังคะ' ดังนี้. ส่วนคำว่า ปจฺฉิมสฺส ของบุคคลหลัง มีความสัมพันธ์ว่า จิตล่วงพ้นขณะแห่งภังคะแล้ว. เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'และล่วงพ้นขณะแห่งภังคะแล้ว' ดังนี้. การจำแนกบุคคลมีประมาณเท่านี้ ท่านกล่าวอ้างถึงสิ่งที่กล่าวไว้ในปัญหาที่สองเป็นต้น. คำว่า ตสฺส จิตฺตสฺส ตํตํขณวีติกฺกมาวีติกฺกมทสฺสนวเสนาติ โดยการแสดงการล่วงพ้นและไม่ล่วงพ้นแห่งขณะนั้นๆ ของจิตนั้น คือ โดยการแสดงการล่วงพ้นและไม่ล่วงพ้นแห่งขณะแห่งอุปบาทและขณะแห่งภังคะนั้นๆ ตามสมควร การจำแนกบุคคลย่อมเป็นอันแสดงแล้ว ดังนี้คือการประกอบความ. คำว่า อิธาติ ในวาระแห่งอดีตกาลนี้. จิตที่ประกอบด้วยบุคคลถูกถาม เพราะมีคำกล่าวไว้ว่า 'จิตของบุคคลใด จิตของบุคคลนั้น'. แม้ว่าปัญหาจะเน้นบุคคลเป็นหลัก เพราะเป็นวาระแห่งบุคคล. ถึงกระนั้น ปัญหาก็เน้นจิตเป็นหลัก โดยถือเอาบุคคลเป็นส่วนขยาย และจิตถูกขยายความ. ในทั้งสองกรณี พึงกล่าวว่า 'อามนฺตา' ในปัญหาที่สอง เพราะเป็นเรื่องที่ครอบคลุมบุคคลทั้งหมด. แต่ไม่ได้กล่าวเช่นนั้น กลับกล่าวว่า 'จิตที่เป็นอดีต' เพราะเหตุใด? พึงทราบว่า เพื่อแสดงขณะแห่งนิโรธ...เป็นต้น ดังนี้คือการประกอบความ. นัยนี้พึงทราบในคำว่า 'ไม่กำลังดับ' ด้วย คือ ขณะที่กำลังดับเป็นขณะแห่งนิโรธ ขณะที่ล่วงพ้นกาลไปแล้ว จิตของบุคคลนั้นไม่มีหรือ? นี้คืออรรถะ.

၁၁၄-၁၁၆. သရာဂပစ္ဆိမစိတ္တဿာတိ သရာဂစိတ္တေသု ပစ္ဆိမဿ စိတ္တဿ, ဧကဿ ပုဂ္ဂလဿ ရာဂသမ္ပယုတ္တစိတ္တေသု ယံ သဗ္ဗပစ္ဆိမံ စိတ္တံ, တဿ. သော ပန ပုဂ္ဂလော အနာဂါမီ ဝေဒိတဗ္ဗော. န နိရုဇ္ဈတိ နိရောဓာသမင်္ဂိတာယ. နိရုဇ္ဈိဿတိ ဣဒါနိ နိရောဓံ ပါပုဏိဿတိ. အပ္ပဋိသန္ဓိကတ္တာ ပန တတော အညံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ. ဣတရေသန္တိ ယထာဝုတ္တသရာဂပစ္ဆိမစိတ္တသမင်္ဂိံ ဝီတရာဂစိတ္တသမင်္ဂိဉ္စ ဌပေတွာ အဝသေသာနံ ဣတရသေက္ခာနဉ္စေဝ ပုထုဇ္ဇနာနဉ္စ.

๑๑๔-๑๑๖. คำว่า สราคปจฺฉิมจิตฺตสฺสาติ ของจิตสุดท้ายที่มีราคะ หมายถึง จิตสุดท้ายในบรรดาจิตที่มีราคะ คือ จิตที่เป็นราคะสัมปยุตต์สุดท้ายของบุคคลคนหนึ่ง. บุคคลนั้นพึงทราบว่าเป็นพระอนาคามี. ไม่ดับ เพราะไม่ประกอบด้วยนิโรธ. จักดับ คือ บัดนี้จักถึงความดับ. แต่เพราะไม่มีปฏิสนธิ จิตอื่นจากนั้นจักไม่เกิดขึ้น. คำว่า อิตเรสํ ของบุคคลที่เหลือ หมายถึง ของพระเสกขะและปุถุชนที่เหลือ นอกเหนือจากบุคคลผู้ประกอบด้วยจิตสุดท้ายที่มีราคะที่กล่าวมาแล้ว และผู้ประกอบด้วยจิตที่ปราศจากราคะ.

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยนิเทศวาระ จบแล้ว.

စိတ္တယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยจิตยมก จบแล้ว.

၉. ဓမ္မယမကံ

๙. ธัมมยมก.

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

๑. ปัญญัตติวาระ.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ.

၁-၁၆. ယထာ [Pg.212] မူလယမကေ ကုသလာဒိဓမ္မာ ဒေသိတာတိ ကုသလာကုသလာဗျာကတာ ဓမ္မာ ကုသလကုသလမူလာဒိဝိဘာဂတော မူလယမကေ ယမကဝသေန ယထာ ဒေသိတာ. အညထာတိ ကုသလကုသလမူလာဒိဝိဘာဂတော အညထာ, ခန္ဓာဒိဝသေနာတိ အတ္ထော.

๑-๑๖. คำว่า ยถา มูลยมเก กุสลาทิธมฺมา เทสิตาติ ความว่า ธรรมที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากตะ ถูกแสดงไว้ในมูลยมกโดยนัยแห่งยมกอย่างไร ด้วยการจำแนกเป็นกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น. คำว่า อญฺญถาติ ความว่า โดยประการอื่นจากการจำแนกเป็นกุศลมูลและอกุศลมูลเป็นต้น คือโดยนัยมีขันธ์เป็นต้น.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ จบแล้ว.

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

๒. อรรถกถาว่าด้วยปวัตติวาระ.

၃၃-၃၄. တံ ပန ကမ္မသမုဋ္ဌာနာဒိရူပံ အဂ္ဂဟေတွာ. ကေစီတိ ဓမ္မသိရိတ္ထေရံ သန္ဓာယာဟ. သော ဟိ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ အဋ္ဌကထံ အာဟရိတွာ ‘‘ဣမသ္မိံ ပဉှေ ကမ္မသမုဋ္ဌာနာဒိရူပဉ္စ လဗ္ဘတီ’’တိ အဝေါစ. တထာ စ ဝတွာ ပဋိလောမပါဠိံ ဒဿေတွာ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝ ဣဓာဓိပ္ပေတံ. ကမ္မသမုဋ္ဌာနာဒိရူပေ န ဝိဓာနံ, နာပိ ပဋိသေဓော’’တိ အာဟ. တထာတိ ယထာ ဝုတ္တပ္ပကာရေ ပါဌေ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပမေဝ အဓိပ္ပေတံ, တထာ ဧတ္ထာပီတိ အတ္ထော. နောတိ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တီတိ သမ္ဗန္ဓော. တံ ပနေတန္တိ ယထာ ဥဒ္ဓဋဿ ပါဌဿ အတ္ထဝစနံ, ဧဝံ န သက္ကာ ဝတ္တုံ. ကသ္မာတိ အာဟ ‘‘စိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေ…ပေ… ပဋိသေဓသိဒ္ဓိတော’’တိ. သွာယံ ပဋိသေဓော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတောယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော.

๓๓-๓๔. แต่ไม่ถือเอารูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้นนั้น. คำว่า เกจิ (บางพวก) ท่านหมายถึงพระธรรมสิริเถระ. ด้วยว่าพระธรรมสิริเถระนั้นยกอรรถกถามาอ้างว่า "กล่าวไว้ด้วยอำนาจรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน" แล้วกล่าวว่า "ในปัญหานี้ แม้รูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้นก็พึงได้". และเมื่อกล่าวอย่างนั้นแล้ว ได้แสดงปฏิโลมบาลีแล้วกล่าวว่า "ในที่นี้ประสงค์เอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้น. ในรูปที่มีกรรมเป็นสมุฏฐานเป็นต้น ไม่มีการบัญญัติและไม่มีการปฏิเสธ". คำว่า ตถา (เช่นนั้น) ความว่า ในปาฐะตามนัยที่กล่าวแล้ว ประสงค์เอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้นฉันใด ในที่นี้ก็ประสงค์อย่างนั้นเหมือนกัน. บทว่า โน (ไม่) มีความสัมพันธ์ว่า ย่อมกล่าวว่า มิได้กล่าวไว้. คำว่า ตํ ปเนตํ (แต่คำนั้น) ความว่า จะกล่าวคำอธิบายตามปาฐะที่ยกขึ้นแสดงอย่างนั้นไม่ได้. เพราะเหตุไร? ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะความสำเร็จแห่งการปฏิเสธในขณะแห่งภังคะของจิต...เป็นต้น". อธิบายว่า การปฏิเสธนั้นได้แสดงไว้ข้างล่างนั่นเอง.

ယေ စ ဝဒန္တီတိ ဧတ္ထ ယေ စာတိ ဝဇိရဗုဒ္ဓိတ္ထေရံ သန္ဓာယာဟ. သော ဟိ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂက္ခဏေ’’တိအာဒိနာ ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂပါဠိံ အာဟရိတွာ ‘‘ယထာ တတ္ထ သတိပိ ကမ္မဇာဒိရူပေ ဌပေတွာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပန္တိ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓတ္တာ စိတ္တဇရူပမေဝ ဌပေတဗ္ဗဘာဝေန ဥဒ္ဓဋံ, ဧဝမိဓာပိ စိတ္တဇရူပမေဝ ကထိတ’’န္တိ ဝဒတိ. တဉ္စ နေသံ ဝစနံ တထာ န ဟောတိ, ယထာ တေဟိ ဥဒါဟဋံ, ဝိသမောယံ ဥပညာသောတိ အတ္ထော. ယထာ စ တံ တထာ န ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယေသဉှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေသန္တိ ကမ္မဇာဒီနံ. တဿာတိ မဂ္ဂဿ. တေတိ အဗျာကတာ, ယေ ဥပ္ပာဒနိရောဓဝန္တော. အဝိဇ္ဇမာနေသု စ ဥပ္ပာဒနိရောဓေသု နိဗ္ဗာနဿ ဝိယ.

คำว่า เย จ วทนฺตีติ ในบทนี้ คำว่า เย จ ท่านหมายถึงพระวัชรพุทธเถระ. ด้วยว่าพระวัชรพุทธเถระนั้นยกปฏิสัมภิทามรรคบาลีมาอ้างว่า "ในขณะแห่งโสดาปัตติมรรค" เป็นต้น แล้วกล่าวว่า "ในที่นั้น แม้จะมีรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นอยู่ แต่ท่านก็ยกเว้นไว้ แล้วยกเอารูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานขึ้นแสดงโดยสภาวะที่ควรตั้งไว้ เพราะเป็นรูปที่เนื่องด้วยจิต ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวถึงรูปที่เกิดจากจิตเท่านั้น ฉันนั้น". แต่คำกล่าวของท่านเหล่านั้นไม่เป็นเช่นนั้น เหมือนอย่างที่ท่านเหล่านั้นยกมาเป็นตัวอย่าง อธิบายว่า ข้อเสนอ (การอ้าง) นี้ไม่สมกัน. และเพื่อจะแสดงว่าคำนั้นไม่เป็นเช่นนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า เยสญฺหิ เป็นต้น. คำว่า เตสํ หมายถึง ของรูปที่เกิดจากกรรมเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า ตสฺส หมายถึง ของมรรค. คำว่า เต หมายถึง ธรรมที่เป็นอัพยากตะซึ่งมีการเกิดขึ้นและการดับไป. เมื่อการเกิดขึ้นและการดับไปไม่มี ก็เหมือนกับพระนิพพาน.

သန္နိဋ္ဌာနေန [Pg.213] ဂဟိတေသု ပုဂ္ဂလေသု. တေသု ဟိ ကေစိ အကုသလာဗျာကတစိတ္တာနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂိနော, ကေစိ အဗျာကတစိတ္တဿ, ကေစိ ကုသလာဗျာကတစိတ္တဿ, တေသု ပုရိမာ ဒွေ ပဌမကောဋ္ဌာသေန သင်္ဂဟိတာ တဿ ကုသလုပ္ပတ္တိပဋိသေဓပရတ္တာ, တေ ပန ဘဝဝသေန ဝိဘဇိတွာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဉ္စဝေါကာရေ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝန္တိ ယထာဝုတ္တနယေန. သဗ္ဗတ္ထာတိ သဗ္ဗပဉှေသု.

ในบุคคลทั้งหลายที่ถือเอาด้วยสันนิษฐาน. ด้วยว่าในบุคคลเหล่านั้น บางพวกเป็นผู้ประกอบด้วยอุปปาทขณะแห่งอกุศลจิตและอัพยากตจิต บางพวกประกอบด้วยอัพยากตจิต บางพวกประกอบด้วยกุศลจิตและอัพยากตจิต. ในบุคคลเหล่านั้น สองพวกแรกถูกสงเคราะห์เข้าในส่วนแรก เพราะมุ่งปฏิเสธการเกิดขึ้นแห่งกุศลของบุคคลนั้น. แต่บุคคลเหล่านั้นพึงกล่าวโดยจำแนกตามภพ เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวคำว่า ปญฺจโวกาเร เป็นต้น. คำว่า เอวํ ความว่า โดยนัยที่กล่าวแล้ว. คำว่า สพฺพตฺถาติ ในที่ทั้งปวง ความว่า ในปัญหาทั้งปวง.

၇၉. တတောတိ ဧကာဝဇ္ဇနဝီထိတော. ပုရိမတရဇဝနဝီထိ ယာယ ဝုဋ္ဌာနဂါမိနီ သင်္ဂဟိတာ, တတ္ထ ဥပ္ပန္နဿပိ စိတ္တဿ. ကုသလာနာဂတဘာဝပရိယောသာနေနာတိ ကုသလဓမ္မာနံ အနာဂတဘာဝဿ ပရိယောသာနဘူတေန အဂ္ဂမဂ္ဂါနန္တရပစ္စယတ္တေန ဒီပိတံ ဟောတိ သမာနလက္ခဏံ သဗ္ဗံ. ကေန? တာယ ဧဝ သမာနလက္ခဏတာယ. ဧသ နယောတိ ယထာ ကုသလာနုပ္ပာဒေါ ကုသလာနာဂတဘာဝဿ ပရိယောသာနဘူတတော ဝုတ္တပရိစ္ဆေဒတော ဩရမ္ပိ လဗ္ဘတီတိ သော ယထာဝုတ္တပရိစ္ဆေဒေါ လက္ခဏမတ္တန္တိ သွာယံ နယော ဒဿိတော. ဧသ နယော အကုသလာတီတဘာဝဿ အာဒိမှိ ‘‘ဒုတိယေ အကုသလေ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေ, အဗျာကတာတီတဘာဝဿ အာဒိမှိ ‘‘ဒုတိယေ စိတ္တေ’’တိ ဝုတ္တဋ္ဌာနေပီတိ ယောဇနာ. ဣဒါနိ ‘‘ဧသ နယော’’တိ ယထာဝုတ္တမတိဒေသံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ပါကဋတရံ ကရောတိ. ဘာဝနာပဟာနာနိ ဒဿိတာနိ ဟောန္တိ ‘‘အဂ္ဂမဂ္ဂသမင်္ဂီ ကုသလဉ္စ ဓမ္မံ ဘာဝေတိ, အကုသလဉ္စ ပဇဟတီ’’တိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ပဝတ္တိဝါရေ. တံ တန္တိ အကုသလာတီတတာဒိ ကုသလာနာဂတတာဒိ စ. တေန တေနာတိ ‘‘ဒုတိယေ အကုသလေ အဂ္ဂမဂ္ဂသမင်္ဂီ’’တိ ဧဝမာဒိနာ အန္တေန စ.

๗๙. คำว่า ตโตติ ความว่า จากวิถีที่มีอาวัชชนะเดียว. แม้จิตที่เกิดขึ้นในชวนวิถีก่อนๆ ซึ่งสงเคราะห์เข้าในวุฏฐานคามินีวิปัสสนา. คำว่า กุสลานาคตภาวปริโยสาเนนาติ ความว่า ธรรมที่มีลักษณะเสมอกันทั้งหมด ถูกแสดงไว้ด้วยความเป็นอนันตรปัจจัยแห่งอัคคมรรค ซึ่งเป็นที่สุดแห่งความเป็นอนาคตของกุศลธรรมทั้งหลาย. ด้วยอะไร? ด้วยความเป็นผู้มีลักษณะเสมอกันนั้นเอง. คำว่า เอส นโยติ ความว่า นัยนี้ท่านแสดงไว้ว่า การไม่เกิดขึ้นแห่งกุศลย่อมได้แม้ในลำดับที่ต่ำกว่าขอบเขตที่กล่าวไว้ เพราะเป็นที่สุดแห่งความเป็นอนาคตของกุศล ขอบเขตที่กล่าวไว้นั้นเป็นเพียงเครื่องกำหนดลักษณะเท่านั้น. นัยนี้พึงประกอบเข้าในที่ที่กล่าวว่า "ในอกุศลที่สอง" ในเบื้องต้นแห่งความเป็นอดีตของอกุศล และในที่ที่กล่าวว่า "ในจิตที่สอง" ในเบื้องต้นแห่งความเป็นอดีตของอัพยากตะด้วย. บัดนี้ ท่านทำให้การอติเทศที่กล่าวไว้ว่า "นัยนี้" ชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยคำว่า "ยถา หิ" เป็นต้น. การเจริญและการละท่านแสดงไว้ว่า "ผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคย่อมเจริญกุศลธรรม และย่อมละอกุศลธรรม". คำว่า อิธาติ ในปวัตติวาระนี้. คำว่า ตํ ตํ หมายถึง ความเป็นอดีตของอกุศลเป็นต้น และความเป็นอนาคตของกุศลเป็นต้น. คำว่า เตน เตนาติ ความว่า ด้วยบทที่สุดมีคำว่า "ผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคในอกุศลที่สอง" เป็นต้น.

၁၀၀. ပဋိသန္ဓိစိတ္တတောတိ ဣဒံ မရိယာဒဂ္ဂဟဏံ, န အဘိဝိဓိဂ္ဂဟဏံ, ယတော ‘‘သောဠသမ’’န္တိ အာဟ. အဘိဝိဓိဂ္ဂဟဏမေဝ ဝါ သောဠသစိတ္တက္ခဏာယုကမေဝ ရူပန္တိ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ အဓိပ္ပေတေ ပဋိက္ခိတ္တောဝါယံ ဝါဒေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘တတော ပရမ္ပိ ဝါ’’တိ အာဟ. အယဉ္စ ဝိစာရော ဟေဋ္ဌာ ဒဿိတော ဧဝ. န တတော ဩရန္တိ ဝိညာယတိ တတော ဩရံ အကုသလနိရောဓသမကာလံ အဗျာကတနိရောဓဿ အသမ္ဘဝတော.

๑๐๐. คำว่า ปฏิสนธิจิตฺตโตติ นี้เป็นการกำหนดขอบเขต (ไม่รวมตัวมันเอง) ไม่ใช่การกำหนดโดยรวม (รวมตัวมันเอง) เพราะท่านกล่าวว่า "ที่ 16". หรือว่า เป็นการกำหนดโดยรวมนั่นเอง ในฝ่ายที่ประสงค์ว่า รูปมีอายุเพียง 16 จิตขณะเท่านั้น วาทะนี้ถูกปฏิเสธแล้ว เพื่อจะแสดงความนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "หรือแม้หลังจากนั้น". และการพิจารณานี้ได้แสดงไว้ข้างล่างแล้ว. พึงทราบว่า ไม่ต่ำกว่านั้น เพราะการดับแห่งอัพยากตะในลำดับที่ต่ำกว่านั้นพร้อมกับการดับแห่งอกุศล เป็นสิ่งที่เป็นไปไม่ได้.

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยปวัตติวาระ จบแล้ว.

ဓမ္မယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาว่าด้วยธัมมยมก จบแล้ว.

၁၀. ဣန္ဒြိယယမကံ

๑๐. อินทริยยมก.

၁. ပဏ္ဏတ္တိဝါရော

๑. ปัญญัตติวาระ.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

อรรถกถาว่าด้วยอุทเทสวาระ.

၁. ဣန္ဒြိယယမကေ [Pg.214] ဝိဘင်္ဂေ ဝိယာတိ ယထာ ဣန္ဒြိယဝိဘင်္ဂေ ပုရိသိန္ဒြိယာနန္တရံ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ, န မနိန္ဒြိယာနန္တရံ, ဧဝံ ဣမသ္မိံ ဣန္ဒြိယယမကေ. တဉ္စ သုတ္တဒေသနာနုရောဓေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘တီဏိမာနိ…ပေ… သုတ္တေ ဒေသိတက္ကမေနာ’’တိ အာဟ. သောယံ ယဒတ္ထံ တဿ သုတ္တေ ဒေသိတက္ကမေန ဥဒ္ဒေသော, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပဝတ္တိဝါရေဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယထာ ‘‘ဇီဝိတိန္ဒြိယ’’န္တိ ဣဒံ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စ သာမညတော ဂဟဏံ, ဧဝံ ဥပါဒိန္နဿ အနုပါဒိန္နဿ စာတိ အာဟ ‘‘ကမ္မဇာနံ အကမ္မဇာနဉ္စ အနုပါလက’’န္တိ. အထ ဝါ သဟဇဓမ္မာနုပါလကမ္ပိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ န ကေဝလံ ခဏဋ္ဌိတိယာ ဧဝ ကာရဏံ, အထ ခေါ ပဗန္ဓာနုပစ္ဆေဒဿပိ ကာရဏမေဝ. အညထာ အာယုက္ခယမရဏံ န သမ္ဘဝေယျ, တသ္မာ ‘‘ကမ္မဇာနဉ္စ အနုပါလက’’န္တိ အဝိသေသတော ဝုတ္တံ, စုတိပဋိသန္ဓီသု စ ပဝတ္တမာနာနံ ကမ္မဇာနံ အနုပါလကံ. ဣတီတိ တသ္မာ. တံမူလကာနီတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယမူလကာနိ. စုတိပဋိသန္ဓိပဝတ္တိဝသေနာတိ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေန ပဝတ္တိဝသေန စ. တတ္ထ ယံ ဥပါဒိန္နံ, တံ စုတိပဋိသန္ဓိဝသေနေဝ, ဣတရံ ဣတရဝသေနပိ ဝတ္တဗ္ဗံ. ယသ္မာ စက္ခုန္ဒြိယာဒီသု ပုရိသိန္ဒြိယာဝသာနေသု ဧကန္တဥပါဒိန္နေသု အတံသဘာဝတ္တာ ယံ မနိန္ဒြိယံ မူလမေဝ န ဟောတိ, တသ္မာ တံ ဌပေတွာ အဝသေသမူလကာနိ စက္ခုန္ဒြိယာဒိမူလကာနိ. အာယတနယမကေ ဝိယာတိ ယထာ အာယတနယမကေ ပဋိသန္ဓိဝသေနာယတနာနံ ဥပ္ပာဒေါ, မရဏဝသေန စ နိရောဓော ဝုတ္တော, ဧဝမိဓာပိ စုတိဥပပတ္တိဝသေနေဝ ဝတ္တဗ္ဗာနိ, တသ္မာ အတံသဘာဝတ္တာ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ တေသံ စက္ခုန္ဒြိယာဒီနံ မဇ္ဈေ အနုဒ္ဒိသိတွာ အန္တေ ပုရိသိန္ဒြိယာနန္တရံ ဥဒ္ဒိဋ္ဌံ. ယံ ပန စက္ခုန္ဒြိယာဒိမူလကေသု မနိန္ဒြိယံ သဗ္ဗပစ္ဆာ ဧဝ ဂဟိတံ, တတ္ထ ကာရဏံ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တမေဝ.

๑. ในอินทรียยมก เหมือนในอินทรียวิภังค์ คือในอินทรียวิภังค์ ชีวิตินทรีย์ถูกแสดงไว้ถัดจากปุริสินทรีย์ ไม่ใช่ถัดจากมนินทรีย์ ฉันใด ในอินทรียยมกนี้ก็ฉันนั้น. และท่านกล่าวว่า “สิ่ง ๓ อย่างเหล่านี้... (ละไว้)... โดยลำดับที่แสดงไว้ในพระสูตร” เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นเป็นไปตามการแสดงในพระสูตร. และการแสดงโดยลำดับที่แสดงไว้ในพระสูตรนั้น เพื่อแสดงว่าสิ่งนั้นมีประโยชน์อะไร จึงกล่าวว่า “ด้วยวาระแห่งการเป็นไป” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ชีวิตินทรีย์” นี้เป็นการรวบรวมชีวิตินทรีย์ที่เป็นรูปและชีวิตินทรีย์ที่เป็นอรูปโดยทั่วไป ฉันใด ท่านจึงกล่าวว่า “เป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรมและอกรรมชธรรม” เพื่อแสดงว่าเป็นการรวบรวมอุปาทินนกธรรมและอนุปาทินนกธรรม ฉันนั้น. อีกอย่างหนึ่ง ชีวิตินทรีย์แม้เป็นเครื่องตามรักษาธรรมที่เกิดร่วมกัน ก็ไม่ใช่เป็นเหตุแห่งการตั้งอยู่ชั่วขณะเท่านั้น แต่เป็นเหตุแห่งความไม่ขาดสายแห่งการสืบต่อด้วย. มิฉะนั้น การตายเพราะสิ้นอายุย่อมไม่พึงมีได้ เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า “เป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรม” โดยไม่เจาะจง และเป็นเครื่องตามรักษากรรมชธรรมที่กำลังเป็นไปในการจุติและปฏิสนธิ. อิติ คือ เพราะเหตุนั้น. คำว่า “ตังมูลกานิ” คือ มีชีวิตินทรีย์เป็นมูล. คำว่า “จุติปฏิสนธิปวัตติวเสนะ” คือ โดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิ และโดยอำนาจแห่งการเป็นไป. ในที่นั้น สิ่งใดเป็นอุปาทินนกธรรม สิ่งนั้นพึงกล่าวโดยอำนาจแห่งจุติและปฏิสนธิเท่านั้น สิ่งอื่นพึงกล่าวโดยอำนาจอื่น. เพราะเหตุที่ในจักขุนทรีย์เป็นต้น ซึ่งมีปุริสินทรีย์เป็นที่สุด ที่เป็นอุปาทินนกธรรมโดยส่วนเดียว มนินทรีย์ไม่เป็นมูลเลย เพราะไม่มีสภาพเช่นนั้น เพราะฉะนั้น จึงละมนินทรีย์นั้นเสีย แล้วกล่าวถึงอินทรีย์ที่เหลือที่มีจักขุนทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. เหมือนในอายตนยมก คือ ในอายตนยมก การเกิดขึ้นแห่งอายตนะโดยอำนาจแห่งปฏิสนธิ และการดับไปโดยอำนาจแห่งมรณะถูกกล่าวไว้ ฉันใด ในอินทรียยมกนี้ก็พึงกล่าวโดยอำนาจแห่งจุติและอุบัติเท่านั้น ฉันนั้น. เพราะฉะนั้น เพราะไม่มีสภาพเช่นนั้น ชีวิตินทรีย์จึงไม่ถูกแสดงไว้ท่ามกลางจักขุนทรีย์เป็นต้นเหล่านั้น แต่ถูกแสดงไว้ถัดจากปุริสินทรีย์ในที่สุด. ส่วนเหตุที่มนินทรีย์ถูกรวบรวมไว้ท้ายสุดในอินทรีย์ที่มีจักขุนทรีย์เป็นต้นเป็นมูลนั้น ได้กล่าวไว้ในอรรถกถาแล้ว.

ဥဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อุทเทสวารวรรณนา จบแล้ว.

နိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ

นิทเทสวารวรรณนา

၉၄. ကောစိ သဘာဝေါ နတ္ထီတိ ကောစိ သဘာဝဓမ္မော နတ္ထိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘နတ္ထီ’’တိ ပဋိက္ခေပေါ ဧဝ ယုတ္တောတိ အာဟ ‘‘န စ ရူပါဒီ’’တိအာဒိ. ‘‘သုခါ ဒုက္ခာ [Pg.215] အဒုက္ခမသုခါ’’တိအာဒီသု သုခဒုက္ခသဒ္ဒါနံ သာမညဝစနဘာဝေပိ ဣန္ဒြိယဒေသနာယံ တေ ဝိသိဋ္ဌဝိသယာ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘သုခဿ…ပေ… ဂဟိတောယေဝါ’’တိ အာဟ. ဒုက္ခဿ စ ဘေဒံ ကတွာ.

๙๔. คำว่า “ไม่มีสภาวะใด” คือ ไม่มีสภาวธรรมใด. ถ้าเป็นเช่นนั้น การปฏิเสธว่า “ไม่มี” เท่านั้นย่อมสมควร ท่านจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่รูปเป็นต้น” เป็นต้น. แม้คำว่าสุขและทุกข์ในคำว่า “สุข ทุกข์ อทุกขมสุข” เป็นต้น จะเป็นคำที่กล่าวโดยทั่วไป แต่ในการแสดงอินทรีย์ คำเหล่านั้นเป็นวิสัยอันวิเศษเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า “สุข... (ละไว้)... ถูกรวบรวมไว้แล้ว” เพื่อแสดงเช่นนั้น. และได้จำแนกทุกข์ด้วย.

၁၄၀. ပညိန္ဒြိယာနိ ဟောန္တီတိ အာမန္တာတိ ဝုတ္တန္တိ ပဇာနနဋ္ဌေန အဓိပတေယျဋ္ဌေန စ ပညိန္ဒြိယာနိ ဟောန္တိ, ဒဿနဋ္ဌေန ပန စက္ခူနိ စာတိ စက္ခု, ဣန္ဒြိယန္တိ ပုစ္ဆာယ ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘တဏှာသောတမေဝါဟာ’’တိ ဝုတ္တံ, ‘‘ယဿ ဆတ္တိံသတိ သောတာ’’တိအာဒီသု (ဓ. ပ. ၃၃၉) ပန ဒိဋ္ဌိအာဒီနမ္ပိ သောတဘာဝေါ အာဂတော.

๑๔๐. คำว่า “ปัญญินทรีย์ย่อมมี” คือ “มี” ดังนี้ ท่านกล่าวว่า ปัญญินทรีย์ย่อมมีโดยอรรถว่ารู้ชัดและโดยอรรถว่าเป็นใหญ่. ส่วนคำว่า “จักขุ” คือ จักขุโดยอรรถว่าเห็น และคำว่า “อินทรีย์” คือ “มี” ดังนี้ ท่านกล่าวตอบคำถามว่า “มี” ดังนี้ เป็นความหมาย. คำว่า “ตัณหาเป็นกระแสเท่านั้น” ถูกกล่าวไว้. แต่ในคำว่า “ผู้ใดมีกระแส ๓๖” เป็นต้น (ธ.ป. ๓๓๙) ความเป็นกระแสของทิฏฐิเป็นต้นก็มาถึงแล้ว.

ပဏ္ဏတ္တိနိဒ္ဒေသဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ปัณณัตตินิทเทสวารวรรณนา จบแล้ว.

၂. ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ

๒. ปวัตติวารวรรณนา

၁၈၆. အညဓမ္မနိဿယေနာတိ ‘‘ယော တေသံ ရူပီနံ ဓမ္မာနံ အာယု ဌိတီ’’တိအာဒိနာ (ဓ. သ. ၆၃၄) အညဓမ္မနိဿယေန ဂဟေတဗ္ဗံ. ပဝတ္တိဉ္စ ဂဟေတွာ ဂတေသု ဝိဿဇ္ဇနေသု, စုတိပဋိသန္ဓိယော ဂဟေတွာ ဂတေသု ယောဇနာ န လဗ္ဘတီတိ အဓိပ္ပာယော. အလဗ္ဘမာနာ စ သုခဒုက္ခဒေါမနဿိန္ဒြိယေဟေဝ န လဗ္ဘတိ. တံမူလကာ စ နယာတိ သုခိန္ဒြိယာဒိမူလကာ စ နယာ. တေဟီတိ သုခိန္ဒြိယာဒီဟိ. ယောဇနာတိ ‘‘ပဝတ္တေ သုခိန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိအာဒိနာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေဟိ ယောဇနာ. တံမူလကာ စ တထာယောဇနာမူလဘူတာ စ နယာ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒိမူလကာ စ နယာ. ပါကဋာယေဝါတိ ပါဠိဂတိယာ ဧဝ ဝိညာယမာနယောဇနတ္တာ သုဝိညေယျာ ဧဝ.

๑๘๖. คำว่า “อาศัยธรรมอื่น” คือ พึงถือเอาโดยอาศัยธรรมอื่น ดังที่กล่าวว่า “อายุและความตั้งอยู่ของรูปธรรมเหล่านั้น” เป็นต้น (ธ.ส. ๖๓๔). และในคำตอบที่กล่าวถึงการเป็นไป การประกอบเข้ากับการจุติและปฏิสนธิย่อมไม่ได้ เป็นความหมาย. และเมื่อไม่ได้ ก็ไม่ได้ด้วยสุขินทรีย์ ทุกขินทรีย์ และโสมนัสสินทรีย์เท่านั้น. คำว่า “ตังมูลกา จ นยา” คือ นัยที่มีสุขินทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. คำว่า “เตหิ” คือ ด้วยสุขินทรีย์เป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า “โยชนา” คือ การประกอบเข้ากับการเกิดขึ้น ดังที่กล่าวว่า “ในขณะที่จิตที่ปราศจากสุขินทรีย์เกิดขึ้นในการเป็นไป” เป็นต้น. และนัยที่มีสิ่งนั้นเป็นมูล และนัยที่มีการประกอบเข้าเช่นนั้นเป็นมูล และนัยที่มีชีวิตินทรีย์เป็นต้นเป็นมูล. คำว่า “ปาฏกเยวะ” คือ ปรากฏนั่นเอง เพราะเป็นการประกอบเข้าที่รู้ได้ด้วยการดำเนินไปของบาลีเท่านั้น.

တံ ဝစနံ. သောမနဿဝိရဟိတသစက္ခုကပဋိသန္ဓိနိဒဿနဝသေနာတိ သောမနဿဝိရဟိတသစက္ခုကပဋိသန္ဓိယေဝ နိဒဿနန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. ကထံ ပနေတံ ဇာနိတဗ္ဗံ ‘‘နိဒဿနမတ္တမေတံ, န ပန ဂဏနပရိစ္ဆိန္ဒန’’န္တိ အာဟ ‘‘န ဟိ စတုန္နံယေဝါတိ နိယမော ကတော’’တိ. တံသမာနလက္ခဏာတိ တာယ သစက္ခုကပဋိသန္ဓိတာယ သမာနလက္ခဏာတိ ပရိတ္တဝိပါကဂ္ဂဟဏံ. တတ္ထ သသောမနဿပဋိသန္ဓိယော သန္ဓာယ ဥပေက္ခာပဋိသန္ဓိယော နိဒဿနဘာဝေန ဝုတ္တာတိ ကေစိ. ပရိတ္တဝိပါကပဋိသန္ဓိ စ ကုသလဝိပါကာဟေတုကပဋိသန္ဓိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. သာပိ ဟိ သစက္ခုကာ သိယာ. တံသမာနလက္ခဏာတိ ဝါ တာယ [Pg.216] ဥပေက္ခာသဟဂတာယ သမာနလက္ခဏာ ယထာဝုတ္တအဟေတုကပဋိသန္ဓိ စ ပဉ္စမဇ္ဈာနပဋိသန္ဓိ စ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘စတုန္န’’န္တိ ကသ္မာ ဂဏနပရိစ္ဆေဒေါတိ အာဟ ‘‘ကာမာဝစရေ…ပေ… နိဒဿနံ ကတ’’န္တိ. တေနာတိ ဥပေက္ခာသဟဂတမဟာဝိပါကနိဒဿနေန, ယေဟိ သမာနတာယ ဣမေ နိဒဿနဘာဝေန ဝုတ္တာ, တေ ဧကံသေန တံသဘာဝါ ဧဝါတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ယထာ သသောမနဿ…ပေ… တော ဟောတီ’’တိ.

คำนั้น. คำว่า “โดยอำนาจแห่งการแสดงปฏิสนธิที่มีจักขุแต่ปราศจากโสมนัส” คือ พึงประกอบเข้าว่า ปฏิสนธิที่มีจักขุแต่ปราศจากโสมนัสเท่านั้นเป็นเครื่องแสดง. จะพึงรู้ได้อย่างไรว่า “นี่เป็นเพียงเครื่องแสดง ไม่ใช่การกำหนดจำนวน” ท่านจึงกล่าวว่า “เพราะไม่ได้กำหนดว่ามี ๔ เท่านั้น” ดังนี้. คำว่า “ตังสะมานลักขณา” คือ มีลักษณะเสมอกับปฏิสนธิที่มีจักขุนั้น คือ การถือเอาปริตตวิบาก. ในที่นั้น บางท่านกล่าวว่า ปฏิสนธิที่เป็นอุเบกขาถูกกล่าวโดยเป็นเครื่องแสดง โดยอ้างถึงปฏิสนธิที่มีโสมนัส. และปริตตวิบากปฏิสนธิ พึงทราบว่าเป็นกุศลวิบากอเหตุกปฏิสนธิ. ปฏิสนธินั้นก็พึงมีจักขุได้. หรือคำว่า “ตังสะมานลักขณา” คือ ปฏิสนธิที่เป็นอเหตุกะที่กล่าวมาแล้ว และปฏิสนธิที่เป็นปัญจมฌาน มีลักษณะเสมอกับปฏิสนธิที่สหรคตด้วยอุเบกขานั้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงกำหนดจำนวนว่า “มี ๔” ท่านจึงกล่าวว่า “ในกามวจร... (ละไว้)... ได้แสดงไว้” ดังนี้. คำว่า “เตนะ” คือ ด้วยการแสดงมหาปฏิสนธิที่สหรคตด้วยอุเบกขา. สิ่งที่ถูกกล่าวโดยเป็นเครื่องแสดงเหล่านี้ โดยความเสมอกันกับสิ่งเหล่านั้น สิ่งเหล่านั้นย่อมมีสภาพเช่นนั้นโดยส่วนเดียว นี่คือความหมายในที่นี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “เหมือนปฏิสนธิที่มีโสมนัส... (ละไว้)... ย่อมมี” ดังนี้.

နနု စ ဂဗ္ဘသေယျကေသု အယမတ္ထော ဧကံသတော န လဗ္ဘတီတိ အာသင်္ကံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဂဗ္ဘသေယျကာနဉ္စ…ပေ… ဒဿိတာ ဟောတီ’’တိ. တေနာဟ ‘‘သစက္ခုကာန’’န္တိအာဒိ. တတ္ထ ယဒိ သဟေတုကပဋိသန္ဓိကာနံ ကာမာဝစရာနံ နိယမတော သစက္ခုကာဒိဘာဝဒဿနံ ဂဗ္ဘသေယျကဝသေန လဗ္ဘေယျ, ယုတ္တမေတံ သိယာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဂဗ္ဘသေယျကေပိ ဟီ’’တိအာဒိ. တထာ အာယတနယမကေ ဒဿိတန္တိ ဣဒံ အာယတနယမကဝဏ္ဏနာယံ အတ္တနာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ ဣန္ဒြိယယမကေ’’တိအာဒိဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ဟိ သောမနဿိန္ဒြိယုပ္ပာဒကကမ္မဿ ဧကန္တေန စက္ခုန္ဒြိယုပ္ပာဒနတော ဂဗ္ဘေပိ ယာဝ စက္ခုန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ, တာဝ ဥပ္ပဇ္ဇမာနတာယ ‘‘အဘိနန္ဒိတဗ္ဗတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. သန္နိဋ္ဌာနေန သင်္ဂဟိတာနန္တိ ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတေန သန္နိဋ္ဌာနေန သင်္ဂဟိတာနံ. ဣတ္ထီနံ အဃာနကာနံ ဥပပဇ္ဇန္တီနန္တိ အာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ဣတ္ထီနံ အစက္ခုကာနံ ဥပပဇ္ဇန္တီန’’န္တိအာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. တေ ဧဝါတိ ဂဗ္ဘသေယျကာ ဧဝ.

อนึ่ง ข้อนี้ย่อมไม่ได้โดยส่วนเดียวในสัตว์ผู้เกิดในครรภ์มิใช่หรือ ท่านจึงกล่าวหมายถึงความสงสัยว่า “และของสัตว์ผู้เกิดในครรภ์... (ละ)... ได้แสดงไว้แล้ว” ดังนี้. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้มีจักขุ” เป็นต้น. ในที่นั้น ถ้าการแสดงความเป็นสัตว์ผู้มีจักขุเป็นต้นโดยแน่นอนของสัตว์ในกามาวจรที่มีปฏิสนธิเป็นสเหตุกะ พึงได้โดยอำนาจแห่งสัตว์ผู้เกิดในครรภ์ ข้อนี้ก็พึงสมควร ท่านจึงกล่าวหมายถึงคำคัดค้านว่า “แม้ในสัตว์ผู้เกิดในครรภ์” เป็นต้น. และคำว่า “ได้แสดงไว้แล้วในอายตนยมก” นี้ ท่านกล่าวหมายถึงคำที่ตนเองกล่าวไว้ในอายตนยมกวรรณนาว่า “และเมื่อทำอย่างนี้ ในอินทรียยมก” เป็นต้น. ในที่นั้น เพราะกรรมที่ทำให้เกิดโสมนัสสินทรีย์ ย่อมทำให้เกิดจักขุนทรีย์โดยส่วนเดียว และเพราะในครรภ์ตราบเท่าที่จักขุนทรีย์ยังไม่เกิด (โสมนัสสินทรีย์) ย่อมเกิดขึ้น จึงกล่าวว่า “เพราะความเป็นสิ่งที่พึงยินดี” ดังนี้. คำว่า “รวบรวมไว้ด้วยสันนิษฐาน” คือ รวบรวมไว้ด้วยสันนิษฐานว่า “หรือว่าโสมนัสสินทรีย์ของบุคคลใดเกิดขึ้น” ดังนี้. ในคำว่า “ของหญิงผู้เกิดโดยไม่มีฆานะ” เป็นต้น คำว่า “เป็นต้น” ย่อมสงเคราะห์คำว่า “ของหญิงผู้เกิดโดยไม่มีจักขุ” เป็นต้น. คำว่า “เต เอวะ” คือ สัตว์ผู้เกิดในครรภ์นั่นเอง.

တံသမာနလက္ခဏန္တိ သောပေက္ခအစက္ခုကပဋိသန္ဓိဘာဝေန သမာနလက္ခဏံ. တတ္ထာတိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိစိတ္တေ. သမာဓိလေသော ဒုဗ္ဗလသမာဓိ ယော စိတ္တဋ္ဌိတိမတ္တော. တသ္မာတိ ယသ္မာ စိတ္တဋ္ဌိတိ ဝိယ ဒုဗ္ဗလံ ဝီရိယံ နတ္ထိ, ယော ‘‘ဝီရိယလေသော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗော, တသ္မာ, လေသမတ္တဿပိ ဝီရိယဿ အဘာဝါတိ အတ္ထော. အညေသူတိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိစိတ္တတော အညေသု. ကေသုစီတိ ဧကစ္စေသု. ဥဘယေနပိ မနောဒွါရာဝဇ္ဇနဟသိတုပ္ပာဒစိတ္တံ ဝဒတိ. ဣဓာတိ အဟေတုကပဋိသန္ဓိစိတ္တေ. သမာဓိဝီရိယာနိ ဣန္ဒြိယပ္ပတ္တာနိ စ န ဟောန္တီတိ သမာဓိကိစ္စံ ပဋိက္ခိပတိ, န သမာဓိမတ္တံ, န ဝီရိယလေသဿ သဗ္ဘာဝတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဝိသေသနဉှိ ဝိသေသိတဗ္ဗေ ပဝတ္တတီ’’တိ. ယသ္မိံ ဝီရိယေ သတိ ဣန္ဒြိယုပ္ပတ္တိ သိယာ, တဒေဝ တတ္ထ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

“มีลักษณะเสมอกัน” หมายถึง มีลักษณะเสมอกันด้วยความเป็นปฏิสนธิที่ไม่มีจักขุและเป็นไปกับด้วยอุเบกขา. “ในที่นั้น” หมายถึง ในอเหตุกปฏิสนธิจิต. “สมาธิเลสะ” คือ สมาธิที่อ่อนแอ ซึ่งเป็นเพียงความตั้งมั่นแห่งจิต. “เพราะเหตุนั้น” หมายถึง เพราะไม่มีวิริยะที่อ่อนแอเหมือนความตั้งมั่นแห่งจิต ที่จะพึงกล่าวว่า “วิริยเลสะ” เพราะฉะนั้น จึงหมายความว่า เพราะความไม่มีแห่งวิริยะแม้เพียงส่วนน้อย. “ในจิตอื่น” หมายถึง ในจิตอื่นจากอเหตุกปฏิสนธิจิต. “ในบางจิต” หมายถึง ในบางจิต. “ด้วยทั้งสองอย่าง” หมายถึง กล่าวถึงมโนทวาราวัชชนจิตและหสิตุปปาทจิต. “ในที่นี้” หมายถึง ในอเหตุกปฏิสนธิจิต. “สมาธิและวิริยะไม่ถึงความเป็นอินทรีย์” ดังนี้ พึงประกอบความว่า ท่านปฏิเสธกิจของสมาธิ ไม่ใช่ปฏิเสธเพียงสมาธิ และไม่ใช่เพราะความมีอยู่แห่งวิริยเลสะ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า “วิวิเสสนะย่อมเป็นไปในวิเสสิตะ”. หมายความว่า วิริยะใดเมื่อมีอยู่ ความเกิดขึ้นแห่งอินทรีย์พึงมี วิริยะนั้นแหละไม่มีในปฏิสนธิจิตนั้น.

အပါယေ [Pg.217] ဩပပါတိကဝသေနာတိ ဣဒံ သုဂတိယံ ဩပပါတိကော ဝိကလိန္ဒြိယော န ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ, ‘‘လဗ္ဘန္တေဝ ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တာန’’န္တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ ‘‘ဒုဟေတုကပဋိသန္ဓိကာနံ ဝသေနာ’’တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. တေသန္တိ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယသန္တာနာနံ. ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယာနံ ပန ဥပ္ပာဒနိရောဓာ အဘိဏှသောဝ ဟောန္တီတိ. ပဌမကပ္ပိကာဒီနန္တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဂဟိတာနံ ပရိဝတ္တမာနလိင်္ဂါနံ ဝသေန ဥပ္ပာဒနိရောဓဂ္ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ပဌမကပ္ပိကာနံ ပန ဝသေန ဥပ္ပာဒေါ ဧဝ လဗ္ဘတိ. ‘‘စုတိဥပပတ္တိဝသေနေဝ ဒုတိယပုစ္ဆာသုပိ သန္နိဋ္ဌာနေဟိ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗ’’န္တိ ဣဒံ ဥပါဒိန္နဣန္ဒြိယေဟိ နိယမိတတ္တာ ဝုတ္တံ.

“ในอบายโดยเป็นโอปปาติกะ” ดังนี้ กล่าวไว้โดยถือว่าโอปปาติกะในสุคติย่อมไม่เป็นผู้มีอินทรีย์พิการ แต่เพราะมีการกล่าวไว้ว่า “ย่อมได้แก่บุคคลผู้ที่วิปปยุตด้วยญาณนั่นเอง” อรรถกถาจึงกล่าวว่า “โดยเป็นผู้มีปฏิสนธิเป็นทุเหตุกะ”. “ของอินทรีย์เหล่านั้น” หมายถึง ของสันดานแห่งอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์. ส่วนความเกิดขึ้นและความดับไปของอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์ย่อมมีบ่อยๆ นั่นเอง. “ของปฐมกัปปิกะเป็นต้น” ในที่นี้ พึงทราบการถือเอาความเกิดขึ้นและความดับไปโดยอำนาจแห่งเพศที่กำลังเปลี่ยนไป ซึ่งถูกสงเคราะห์ด้วยคำว่า “เป็นต้น”. ส่วนโดยอำนาจแห่งปฐมกัปปิกะ ย่อมได้แต่ความเกิดขึ้นเท่านั้น. “พึงทราบการถือเอาด้วยสันนิษฐานในปุจฉาที่สองทั้งหลายโดยเป็นจุติและอุบัติเท่านั้น” ดังนี้ กล่าวไว้เพราะถูกกำหนดด้วยอุปาทินนินทรีย์.

၁၉၀. သန္တာနုပ္ပတ္တိနိရောဓဒဿနတောတိ သန္တာနဝသေန ဥပ္ပာဒနိရောဓာနံ ဒိဿမာနတ္တာ. ဧတေန ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စက္ခုန္ဒြိယာဒိသမာနဂတိကတံ ယုတ္တိတော သာဓေတိ. အာဂမတော ပန ‘‘ဝိနာ သောမနဿေနာ’’တိအာဒိနာ ပရတော သာဓေဿတိ. ဆေဒေါတိ နာမံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ သရူပဒဿနေနေဝ သံသယဆေဒနတော.

๑๙๐. “เพราะเห็นความเกิดขึ้นและความดับไปของสันดาน” หมายถึง เพราะความเกิดขึ้นและความดับไปโดยสันดานปรากฏอยู่. ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงความเป็นไปเสมอกันของรูปชีวิตินทรีย์กับจักขุนทรีย์เป็นต้นโดยนัยที่สมควร. ส่วนโดยอาคม ท่านจะแสดงในภายหลังด้วยบทว่า “เว้นโสมนัส” เป็นต้น. “เฉทะ” พึงทราบว่าเป็นชื่อเพราะเป็นการตัดความสงสัยด้วยการแสดงสภาวะนั่นเอง.

တဿာတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ. တေ စ အသညသတ္တာ. နနု စ ဥပ္ပာဒေါဝ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စုတိဥပပတ္တိဝသေန ဝတ္တဗ္ဗော, န အနုပ္ပာဒေါတိ အာဟ ‘‘အနုပ္ပာဒေါ…ပေ… န ပဝတ္တေ’’တိ. အယဉ္စ နယော န ကေဝလံ ပုရိမကောဋ္ဌာသေ ဧဝ, အထ ခေါ ဣတရကောဋ္ဌာသေပိ ဂဟိတော ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပစ္ဆိမကောဋ္ဌာသေပီ’’တိအာဒိမာဟ.

“ของอินทรีย์นั้น” หมายถึง ของรูปชีวิตินทรีย์. และสัตว์เหล่านั้นคืออสัญญีสัตว์. มิใช่ว่าความเกิดขึ้นเท่านั้นของชีวิตินทรีย์พึงกล่าวโดยเป็นจุติและอุบัติ ไม่ใช่ความไม่เกิดขึ้นหรือ? ท่านจึงกล่าวว่า “ความไม่เกิดขึ้น... (ละ)... ไม่เป็นไป”. และนัยนี้ไม่เพียงแต่ในส่วนเบื้องต้นเท่านั้น แต่ยังถูกถือเอาแม้ในส่วนอื่นด้วย ท่านจึงกล่าวว่า “แม้ในส่วนเบื้องปลาย” เป็นต้น เพื่อแสดงความนั้น.

‘‘ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ ယေနာဓိပ္ပာယေန စောဒနာ ကတာ, တမဓိပ္ပာယံ ဝိဝရိတုံ ‘‘နနု သုဒ္ဓါဝါသ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ‘‘ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, ‘‘ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’ဣစ္စေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ယထာ ‘‘ဥပပဇ္ဇန္တာန’’န္တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သောမနဿမနိန္ဒြိယာနန္တိ သောမနဿိန္ဒြိယမနိန္ဒြိယာနံ, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. တဒါတိ ပဌမဿ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ဓရမာနကာလေ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ အတ္ထေဝ ကာလဘေဒေါ, ဥဘယဉ္စေတ္ထ ဇီဝိတိန္ဒြိယဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဂယှတိ, တသ္မာ. ဥဘယန္တိ သောမနဿိန္ဒြိယဇီဝိတိန္ဒြိယန္တိ ဣဒံ ဥဘယံ. ဥပ္ပာဒက္ခဏေန နိဒဿိတန္တိ ဧတေန ‘‘ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ ဣဒံ နိဒဿနမတ္တန္တိ ဒဿေတိ. ဣဒါနိ တမေဝတ္ထံ ဥဒါဟရဏေန ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ [Pg.218] ယထာ တာဒိသာနံ အနေကေသံ စိတ္တာနံ ဘင်္ဂက္ခဏေ လဗ္ဘမာနံ တဒေကဒေသေန သဗ္ဗပဌမဿ ဥပပတ္တိစိတ္တဿ ဘင်္ဂက္ခဏေန နိဒဿိတံ, ဧဝမိဓာပိ ခဏဒွယေ လဗ္ဘမာနံ တဒေကဒေသေန ဥပ္ပာဒက္ခဏေန နိဒဿိတန္တိ ဧဝံ နိဒဿနတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

“ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” ทำไมจึงกล่าวไว้? เพื่ออธิบายความมุ่งหมายที่ถูกตั้งคำถามไว้ จึงกล่าวว่า “มิใช่หรือ สุทธาวาส” เป็นต้น. “ไม่พึงกล่าว” หมายถึง ไม่พึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้อุบัติ” แต่พึงกล่าวว่า “ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” เท่านั้น. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าไม่พึงกล่าวว่า “ของสัตว์ผู้อุบัติ” อย่างไร จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น. “ของโสมนัสและมนินทรีย์” หมายถึง ของโสมนัสสินทรีย์และมนินทรีย์ หรือบทนี้ก็เป็นอย่างนั้น. “ในกาลนั้น” หมายถึง ในกาลที่รูปชีวิตินทรีย์แรกดำรงอยู่. “เพราะเหตุนั้น” หมายถึง เพราะว่าชีวิตินทรีย์ที่เป็นรูปและอรูปย่อมมีกาลต่างกัน และในที่นี้ย่อมถูกถือเอาทั้งสองอย่างโดยความเป็นชีวิตินทรีย์โดยทั่วไปรวมกัน เพราะฉะนั้น. “ทั้งสองอย่าง” หมายถึง โสมนัสสินทรีย์และชีวิตินทรีย์ทั้งสองนี้. “แสดงด้วยขณะแห่งความเกิดขึ้น” ด้วยเหตุนี้ ย่อมแสดงว่า “ในขณะแห่งความเกิดขึ้นของอุบัติจิต” นี้เป็นเพียงการแสดงตัวอย่าง. บัดนี้ เพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้นด้วยตัวอย่าง จึงกล่าวว่า “เหมือนอย่างที่” เป็นต้น. ในที่นั้น เหมือนอย่างที่สิ่งที่ได้ในขณะแห่งความดับของจิตหลายดวงเช่นนั้น ถูกแสดงด้วยขณะแห่งความดับของอุบัติจิตดวงแรกสุดโดยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น ฉันใด ในที่นี้สิ่งที่ได้ในสองขณะก็ถูกแสดงด้วยขณะแห่งความเกิดขึ้นโดยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น ฉันนั้น พึงทราบความหมายของการแสดงตัวอย่างดังนี้.

တေသန္တိ ဇီဝိတိန္ဒြိယာဒီနံ. အညတ္ထာတိ ပဝတ္တေ. ဣဓာတိ အနာဂတကာလဘေဒေ. န န သမ္ဘဝတိ ဥပပတ္တိက္ခဏဿ ဝိယ တတော ပရံ ပဝတ္တိက္ခဏဿပိ အနာဂတကာလဘာဝတော. တသ္မာတိ ဥပပတ္တိတော အညတ္ထာပိ ယထာဓိပ္ပေတဥပ္ပာဒသမ္ဘဝတော. အယဉ္စ အတ္ထော ဝါရန္တရေပိ ဒိဿတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိအာဒိ. န ဟီတိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ. တတ္ထ အပိ ပစ္ဆိမ…ပေ… သန္ဓိကဿာတိ အပိ-သဒ္ဒေန ‘‘ကော ပန ဝါဒေါ အပစ္ဆိမဘဝိကဿ သောမနဿသဟဂတပဋိသန္ဓိကဿာ’’တိ ဒဿေတိ. အပစ္ဆိမဘဝိကဿ စုတိတော ပစ္ဆာ ‘‘သောမနဿိန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘စုတိတော ပုဗ္ဗေဝါ’’တိ. ဧတ္ထ ဟိ ပဌမပုစ္ဆာသု သန္နိဋ္ဌာနတ္ထောတိအာဒီသု အယံ သင်္ခေပတ္ထော – ဧတ္ထ ‘‘ယဿ စက္ခုန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ဧဝမာဒီသု ယမကေသု ယာ ပဌမပုစ္ဆာ, တာသု သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတော အတ္ထော. ပုစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထနိဿယောတိ ‘‘တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိအာဒိကဿ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ နိဿယဘူတော မာဒိသောဝ မယာ သဒိသော ဧဝ အတ္ထော ဥပပတ္တိဥပ္ပာဒိန္ဒြိယဝါ ဥပပတ္တိက္ခဏေ ဥပ္ပာဒါဝတ္ထဣန္ဒြိယသဟိတော, ဥဘယုပ္ပာဒိန္ဒြိယဝါ ပဋိသန္ဓိပဝတ္တီသု ဥပ္ပာဒါဝတ္ထဣန္ဒြိယသဟိတော ဝါ. ပဋိနိဝတ္တိတွာပိ ပုစ္ဆိတဗ္ဗတ္ထဿ နိဿယောတိ ‘‘ယဿ ဝါ ပနာ’’တိအာဒိနာ ပဋိနိဝတ္တိတွာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗဿပိ သံသယတ္ထဿ နိဿယောတိ ဧဝံ ဣမိနာ ဝိယ အဇ္ဈာသယေန ‘‘ယဿ ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိအာဒီသု ဒုတိယပုစ္ဆာသု သန္နိဋ္ဌာနတ္ထမေဝ သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတမေဝ အတ္ထံ နိယမေတိ. တတ္ထေဝ တာသု ဧဝ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တပဌမပုစ္ဆာသု ဧဝ. ပုစ္ဆိတဗ္ဗံ ‘‘တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ ဥပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိအာဒီသု အနာဂတဘာဝမတ္တေန သရူပတော ဂဟိတံ ဥပ္ပာဒံ ဥပ္ပာဒသင်္ခါတံ, ‘‘တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိအာဒီသု အနာဂတဘာဝမတ္တေန သရူပတော ဂဟိတံ နိရောဓံ ဝါ နိရောဓသင်္ခါတံ ဝါ သံသယတ္ထံ န နိယမေတီတိ. ဧဝန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန သန္နိဋ္ဌာနတ္ထဿ နိယမော ဟောတိ, န သံသယတ္ထဿ, တသ္မာ ‘‘ယဿ ဝါ ပန…ပေ… အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧသ နယောတိ ယွာယံ ဥပ္ပာဒဝါရေ ဝိစာရော ဝုတ္တော, နိရောဓဝါရေပိ ဧသေဝ နယော. တထာ ဟိ ‘‘ယဿ [Pg.219] ဝါ ပန သောမနဿိန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈိဿတိ, တဿ စက္ခုန္ဒြိယံ နိရုဇ္ဈိဿတီတိ? အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ.

บทว่า Tesanti หมายถึง ของอินทรีย์ทั้งหลายมีชีวิตินทรีย์เป็นต้น. บทว่า Aññatthā หมายถึง ในปวัตติกาล. บทว่า Idhā หมายถึง ในประเภทแห่งอนาคตกาล. ไม่ใช่ว่าจะไม่เป็นไปได้ เพราะแม้ขณะแห่งปวัตติที่พ้นจากขณะแห่งอุบัติไปแล้ว ก็เป็นอนาคตกาลเหมือนกับขณะแห่งอุบัติ. บทว่า Tasmā หมายถึง เพราะความเกิดขึ้นตามที่ประสงค์ย่อมเป็นไปได้แม้ในที่อื่นจากอุบัติ. และเพื่อแสดงว่าความหมายนี้ย่อมปรากฏแม้ในวาระอื่น ท่านจึงกล่าวว่า 'และเมื่อกระทำอย่างนี้' เป็นต้น. ด้วยบทว่า Na hī เป็นต้น ท่านย่อมสนับสนุนความหมายนั้นนั่นเอง. ในที่นั้น ด้วยศัพท์ว่า api ในบทว่า api pacchima...pe... sandhikassa ย่อมแสดงว่า 'จะกล่าวไปไยถึงผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยโสมนัสที่เป็นอปัจฉิมภวิกะเล่า'. สำหรับอปัจฉิมภวิกะ หลังจากจุติแล้ว ย่อมไม่มีคำที่จะพึงกล่าวว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักดับ' เลย เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ก่อนจุติเสียอีก'. ในที่นี้ ความหมายโดยย่อในบทว่า paṭhamapucchāsu sanniṭṭhānattho เป็นต้น มีดังนี้ คือ ในยมกทั้งหลายมีบทว่า 'จักขุนทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นต้น ปุจฉาแรกใด ความหมายที่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐานย่อมมีในปุจฉาเหล่านั้น. บทว่า Pucchitabbatthanissayo หมายถึง ความหมายที่เหมือนกับข้าพเจ้า (ผู้แต่ง) ซึ่งเป็นที่อาศัยของความหมายที่พึงถามมีบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น หรือเป็นผู้มีอินทรีย์ที่เกิดขึ้นในขณะแห่งอุบัติ หรือเป็นผู้มีอินทรีย์ที่เกิดขึ้นในปฏิสนธิและปวัตติ. บทว่า Paṭinivattitvāpi pucchitabbatthassa nissayo หมายถึง เป็นที่อาศัยของความหมายที่สงสัยซึ่งพึงถามโดยกลับกันด้วยบทว่า 'ก็หรือว่าแก่บุคคลใด' เป็นต้น ด้วยอัธยาศัยเช่นนี้ ท่านย่อมกำหนดความหมายที่ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐานเท่านั้นในปุจฉาที่สองทั้งหลายมีบทว่า 'ก็หรือว่าโสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลใด' เป็นต้น. บทว่า Tattheva หมายถึง ในปุจฉาแรกที่กล่าวไว้ก่อนหน้านั้นนั่นเอง. ความหมายที่พึงถาม คือความเกิดขึ้นที่เรียกว่าความเกิดขึ้นซึ่งถูกถือเอาโดยสภาวะด้วยความเป็นอนาคตเท่านั้น ในบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักเกิดขึ้นแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น หรือความดับที่เรียกว่าความดับซึ่งถูกถือเอาโดยสภาวะด้วยความเป็นอนาคตเท่านั้น ในบทว่า 'โสมนัสสินทรีย์จักดับไปแก่บุคคลนั้น' เป็นต้น ย่อมไม่กำหนดความหมายที่สงสัย. บทว่า Evaṃ หมายถึง การกำหนดความหมายของสันนิฏฐานย่อมมีโดยประการที่กล่าวมาแล้ว ไม่ใช่การกำหนดความหมายที่สงสัย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ก็หรือว่าแก่บุคคลใด... (ละ)... ใช่'. บทว่า Esa nayo หมายถึง การพิจารณาใดที่กล่าวไว้ในอุปปาทวาร นัยนี้ก็เป็นอย่างนั้นในนิโรธวารด้วย. สมจริงดังที่ท่านกล่าวไว้ว่า 'ก็หรือว่าโสมนัสสินทรีย์จักดับไปแก่บุคคลใด จักขุนทรีย์จักดับไปแก่บุคคลนั้นหรือ? ใช่'.

ဧဝံ အဝုတ္တတ္တာတိ ဥပ္ပာဒနိရောဓာနံ အနာဂတာနံ သရူပေန အဝုတ္တတ္တာ. န ဟိ တတ္ထ တေ သရူပေန ဝုတ္တာ, အထ ခေါ ‘‘နုပ္ပဇ္ဇိဿတီ’’တိ ပဋိက္ခေပမုခေန ဝုတ္တာ. တတ္ထာတိ အနုလောမေ. န ဧဝံ ယောဇေတဗ္ဗာ ပဋိလောမေ. တမေဝ အယောဇေတဗ္ဗတံ ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိနာ ဝိဝရတိ. ဥပ္ပာဒနိရောဓေ အတိက္ကမိတွာ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ သမ္ဘဝန္တိ ယောဇေတုံ, တထာ ဥပ္ပာဒနိရောဓေ အပ္ပတွာ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ သမ္ဘဝန္တိ ယောဇေတုန္တိ ယောဇနာ. ဣဒဉ္စ ဒွယံ ယထာနုလောမေ သမ္ဘဝတိ, န ဧဝံ ပဋိလောမေ. တေနာဟ ‘‘န ဧဝံ…ပေ… သမ္ဘဝန္တီ’’တိ. တတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘အဘူတာဘာဝဿ…ပေ… သမ္ဘဝါနုပပတ္တိတော’’တိ. အဘူတာဘာဝဿာတိ အဘူတဿ အဘာဝဿ, အဘူတဿ ဥပ္ပာဒဿ နိရောဓဿ စ အဘာဝဿာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘အဘူတုပ္ပာဒနိရောဓာဘာဝေါ စ ပဋိလောမေ ပုစ္ဆိတော’’တိ, တသ္မာ ‘‘အာမန္တာ’’တိ စ ဝုတ္တံ, န ဝုတ္တံ ဝိဿဇ္ဇနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. အဿ ဝိသေသရဟိတဿ အဘူတာဘာဝဿာတိ ဣမဿ ယထာဝုတ္တဿ ယထာ ရူပါဘာဝေါ ဝေဒနာဘာဝေါတိ ကောစိ အဘာဝေါပိ ဝိသေသသဟိတော, န ဧဝမယန္တိ ဝိသေသရဟိတဿ အဘူတာဘာဝဿ.

บทว่า Evaṃ avuttattā คือเพราะไม่ได้กล่าวถึงความเกิดและความดับที่เป็นอนาคตโดยสภาวะ. เพราะในที่นั้น สิ่งเหล่านั้นไม่ได้ถูกกล่าวโดยสภาวะ แต่ถูกกล่าวโดยมุขคือการปฏิเสธว่า 'จักไม่เกิด'. บทว่า Tattha คือในอนุโลม. ไม่พึงประกอบอย่างนี้ในปฏิโลม. ท่านอธิบายถึงความไม่พึงประกอบนั้นด้วยคำว่า 'เหมือนอย่างที่' เป็นต้น. มีการประกอบความว่า 'ความเกิดและความดับย่อมเป็นไปได้ที่จะประกอบโดยล่วงความเกิดและความดับไป และความเกิดและความดับย่อมเป็นไปได้ที่จะประกอบโดยยังไม่ถึงความเกิดและความดับ'. และสองอย่างนี้ย่อมมีได้ในอนุโลมตามที่กล่าวแล้ว แต่ไม่มีในปฏิโลมอย่างนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่พึงประกอบอย่างนี้... (ละ)... ย่อมมีได้'. ในที่นั้น ท่านกล่าวเหตุว่า 'เพราะความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง... (ละ)... เพราะความไม่สมควรแห่งการเกิดขึ้น'. บทว่า abhūtābhāvassa อธิบายว่า ความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริง คือความไม่มีแห่งความเกิดและความดับที่ไม่เป็นจริง. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ความไม่มีแห่งความเกิดและความดับที่ไม่เป็นจริงถูกถามในปฏิโลม' เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า 'ใช่' และไม่ได้กล่าววิสัชนา (อื่น) ดังนี้คือความสัมพันธ์. บทว่า Assa visesarahitassa abhūtābhāvassa หมายถึง ของความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริงที่ปราศจากวิเสสนี้ คือตามที่กล่าวมาแล้วนี้ เหมือนอย่างความไม่มีแห่งรูป ความไม่มีแห่งเวทนา เป็นต้น แม้ความไม่มีบางอย่างก็มีวิเสสประกอบอยู่ แต่ความไม่มีแห่งสิ่งที่ไม่เป็นจริงนี้ไม่เป็นอย่างนั้น.

ကာလန္တရယောဂါဘာဝတောတိ ကာလဝိသေသယောဂါဘာဝတော. ယာဒိသာနန္တိ ယာနိ ဘူတာနိ န ဝတ္တမာနာနိ သတိ ပစ္စယေ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနိ, တေသံ အနာဂတာနန္တိ အတ္ထော. ဥပ္ပာဒနိရောဓာဘာဝေန ပုစ္ဆိတဗ္ဗဿာတိ ‘‘နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ ဧဝံ ဥပ္ပာဒဿ နိရောဓဿ စ အဘာဝေန ပုစ္ဆိတဗ္ဗဿ အတ္ထဿ. သန္နိဿယော နိဿယဘူတော သန္နိဋ္ဌာနေန သန္နိစ္ဆိတော သန္နိဋ္ဌာနပဒသင်္ဂဟိတော. သော ယထာဝုတ္တော အတ္ထော နိဿယော ဧတေသန္တိ တန္နိဿယာ. တာဒိသာနံယေဝ အနာဂတာနံယေဝ ဥပပတ္တိစုတိဥပ္ပာဒနိရောဓာနံ ဥပပတ္တိစုတိသင်္ခါတဥပ္ပာဒနိရောဓာနံ အနုပ္ပာဒါနိရောဓာနံ ပဋိက္ခေပဝသေန. ဇီဝိတာဒီနမ္ပိ ဇီဝိတမနိန္ဒြိယာဒီနမ္ပိ. အနုပ္ပာဒါနိရောဓာ သံသယပဒေန ပုစ္ဆိတာ ဟောန္တိ ‘‘ယဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ နုပ္ပဇ္ဇိဿတိ, တဿ သောမနဿိန္ဒြိယံ န နိရုဇ္ဈိဿတီ’’တိ. ‘‘အာမန္တာ’’တိ ဝုတ္တံ ဝိဘဇိတွာ ဝတ္တဗ္ဗဿ အဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘န ဝုတ္တံ…ပေ… ဝိဿဇ္ဇန’’န္တိ.

บทว่า kālantarayogābhāvato หมายถึง เพราะไม่มีการประกอบด้วยกาลพิเศษ. บทว่า yādisānaṃ หมายถึง สิ่งที่เป็นจริงเหล่าใดที่ไม่เป็นปัจจุบัน แต่ควรจะเกิดขึ้นได้เมื่อมีปัจจัย ความหมายคือ ของสิ่งที่เป็นอนาคตเหล่านั้น. บทว่า uppādanirodhābhāvena pucchitabbassa หมายถึง ของเนื้อความที่พึงถามด้วยความไม่มีแห่งความเกิดและความดับอย่างนี้ว่า 'จักไม่เกิด จักไม่ดับ'. สันนิสสยะ คือเป็นที่อาศัย ถูกกำหนดด้วยสันนิฏฐาน ถูกสงเคราะห์เข้าในบทสันนิฏฐาน. เนื้อความตามที่กล่าวแล้วนั้นเป็นที่อาศัยของสิ่งเหล่านี้ เพราะฉะนั้นจึงชื่อว่า 'ตัณนิสสยะ'. โดยมุขคือการปฏิเสธความไม่เกิดและความไม่ดับของความเกิดและความดับที่นับเนื่องด้วยการอุบัติและการจุติ ของสิ่งที่เป็นอนาคตเหล่านั้นนั่นเอง. แม้ของอินทรีย์ทั้งหลายมีชีวิตินทรีย์และมนินทรีย์เป็นต้น. ความไม่เกิดและความไม่ดับถูกถามด้วยบทสงสัยว่า 'โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลใดจักไม่เกิด โสมนัสสินทรีย์ของบุคคลนั้นจักไม่ดับหรือ?'. ที่กล่าวว่า 'ใช่' เพราะไม่มีสิ่งที่พึงกล่าวโดยการจำแนก เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ไม่ได้กล่าว... (ละ)... วิสัชนา'.

ယေ [Pg.220] သောပေက္ခပဋိသန္ဓိကာ ဘဝိဿန္တိ ရူပလောကေ, တေ သင်္ဂဟိတာတိ ယောဇနာ. တံသမာနလက္ခဏတာယာတိ တေန သောပေက္ခပဋိသန္ဓိကဘာဝေန သမာနလက္ခဏတာယ. တံ ပမာဒလိခိတံ ဓမ္မယမကေ တာဒိသဿေဝ ဝစနဿ အဘာဝတော. တတ္ထပိ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ စိတ္တယမကေ ဝုတ္တံ ‘‘န ဟိ ခဏပစ္စုပ္ပန္နေ ဥပ္ပဇ္ဇိတ္ထာတိ အတီတဝေါဟာရော အတ္ထီ’’တိအာဒိနာ.

มีการประกอบความว่า 'บุคคลเหล่าใดจักมีปฏิสนธิพร้อมด้วยอุเบกขาในรูปโลก บุคคลเหล่านั้นถูกสงเคราะห์เข้าแล้ว'. บทว่า taṃsamānalakkhaṇatāya หมายถึง เพราะมีลักษณะเสมอกันด้วยความเป็นผู้มีปฏิสนธิพร้อมด้วยอุเบกขานั้น. ข้อความนั้นเขียนผิดพลาด (ใบลานคัดลอกผิด) เพราะไม่มีคำพูดเช่นนั้นในธัมมยมก. แม้ในที่นั้น สิ่งที่พึงกล่าวก็ได้กล่าวไว้แล้วในจิตตยมก ด้วยคำว่า 'เพราะโวหารที่เป็นอดีตว่า เกิดขึ้นแล้ว ย่อมไม่มีในขณะปัจจุบัน' เป็นต้น.

ပဝတ္တိဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปวัตติวาร จบแล้ว

၃. ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายปริญญาวาร

၄၃၅-၄၈၂. လောကိယအဗျာကတေဟီတိ ဖလဓမ္မနိဗ္ဗာနဝိနိမုတ္တေဟိ အဗျာကတေဟိ. တာနိ ဥပါဒါယာတိ တာနိ လောကိယအဗျာကတာနိ ဥပါဒါယ. တံသမာနဂတိကာနံ မနိန္ဒြိယာဒီနံ ‘‘သော ဝေဒနာက္ခန္ဓံ ပရိဇာနာတီတိ? အာမန္တာ’’တိအာဒိနာ (ယမ. ၁.ခန္ဓယမက.၂၀၆) ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိယ ပရိညေယျတာ ဝုတ္တာ. ယဉှိ ပရိဇာနိတဗ္ဗံ, တဒေဝ ပရိဇာနာတီတိအာဒိနာ ဝုတ္တံ. ဧဝမဝိပရီတေ အတ္ထေ သိဒ္ဓေပိ စောဒကော ‘‘မိဿကတ္တာ’’တိ ဧတ္ထ လဗ္ဘမာနံ လေသံ ဂဟေတွာ စောဒေတိ ‘‘ယဒိ ပရိညေယျမိဿကတ္တာ’’တိအာဒိနာ. တဿတ္ထော – ယထာ ဣဓ ပရိညေယျမိဿကာနံ ပရိညေယျတာ ဝုတ္တာ, ဧဝမညတ္ထာပိ သာ တေသံ ဝတ္တဗ္ဗာ, တထာ ဘာဝေတဗ္ဗမိဿကာနံ ဘာဝေတဗ္ဗတာတိ. တေနာဟ ‘‘ကသ္မာ ဓမ္မယမကေ’’တိအာဒိ. ကုသလာကုသလေသု ဘာဝနာပဟာနာဘိနိဝေသော ဟောတိ, ယေန ဝုတ္တံ ‘‘သော တံ အကုသလံ ပဇဟတိ, ကုသလံ ဘာဝေတီ’’တိအာဒိ. န အဗျာကတဘာဝန္တိ ဧကေန ယထာ ဖဿဒွါရတော ဝိယ ဝိညာဏဒွါရတော ကုသလာဒီနံ ဥပ္ပတ္တိပရိယာယော, ဧဝံ ဝေဒနာက္ခန္ဓာဒီနံ ဝိယ န အဗျာကတာဒီနံ ပရိညေယျတာပရိယာယောတိ ဒဿေတိ.

๔๓๕-๔๘๒. คำว่า "lokiyaabyākatehi" หมายถึง อัพยากตะที่เป็นโลกิยะซึ่งพ้นจากผลธรรมและนิพพาน. คำว่า "tāni upādāya" หมายถึง อาศัยอัพยากตะที่เป็นโลกิยะเหล่านั้น. ปริญเญยยตา (ความเป็นสิ่งที่ควรกำหนดรู้) ของมโนอินทรีย์เป็นต้นที่มีคติเสมอกันกับเวทนาขันธ์นั้น ท่านกล่าวไว้เหมือนกับเวทนาขันธ์เป็นต้น ด้วยคำว่า "เขากำหนดรู้เวทนาขันธ์หรือ? ใช่" เป็นต้น (ยมก. 1. ขันธยมก. 206). เพราะสิ่งที่ควรกำหนดรู้เท่านั้นที่ถูกกล่าวว่า "เขากำหนดรู้" เป็นต้น. แม้อรรถที่ไม่วิปริตอย่างนี้จะสำเร็จแล้ว โจทก์ก็ถือเอาเค้าเงื่อนที่ได้ในคำว่า "เพราะเป็นของผสมกัน" นี้ แล้วคัดค้านว่า "ถ้าเพราะเป็นของผสมกับสิ่งที่ควรกำหนดรู้" เป็นต้น. อรรถของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่ปริญเญยยตาของสิ่งที่ผสมกับสิ่งที่ควรกำหนดรู้ถูกกล่าวไว้ในที่นี้ ฉันใด แม้ในที่อื่นก็พึงกล่าวปริญเญยยตาของสิ่งเหล่านั้นฉันนั้น และภาเวตัพพตา (ความเป็นสิ่งที่ควรเจริญ) ของสิ่งที่ผสมกับสิ่งที่ควรเจริญก็ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "เพราะเหตุไรในธัมมยมก" เป็นต้น. ในกุศลและอกุศลย่อมมีการยึดมั่นในการเจริญและการละ ซึ่งเป็นเหตุให้กล่าวว่า "เขย่อมละอกุศลนั้น ย่อมเจริญกุศล" เป็นต้น. คำว่า "na abyākatabhāvaṃ" แสดงว่า โดยนัยหนึ่ง เหมือนอย่างที่กุศลเป็นต้นมีปริยายแห่งการเกิดขึ้นทางวิญญาณทวาร เหมือนทางผัสสทวาร ฉันใด อัพยากตะเป็นต้นก็ไม่มีปริยายแห่งปริญเญยยตาเหมือนเวทนาขันธ์เป็นต้นฉันนั้น.

ကုသလာကုသလဘာဝေန အဂ္ဂဟိတာတိ သမုဒယသဘာဝေန အဂ္ဂဟိတာတိ အတ္ထော. ကုသလာကုသလာပီတိ ကုသလာကုသလဘာဝါပိ သမာနာ. ဘာဝေတဗ္ဗပဟာတဗ္ဗဘာဝေဟိ [Pg.221] ဝိနာပိ ဟောတိ, ယော န မဂ္ဂသမုဒယသစ္စပက္ခိယော. ယထာ ‘‘အနိစ္စံ ရူပ’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘အနိစ္စမေဝ ရူပံ, န နိစ္စ’’န္တိ ပဋိယောဂိဝိနိဝတ္တနမေဝ ဧဝ-ကာရေန ကရီယတိ, န တဿ ဒုက္ခာနတ္တတာဒယော နိဝါရိတာ ဟောန္တိ, ဧဝံ ‘‘ပဟာတဗ္ဗမေဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဧဝ-သဒ္ဒေန ပဋိယောဂိဘူတံ အပ္ပဟာတဗ္ဗမေဝ နိဝတ္တီယတိ, န တတော အညဝိသေသာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧတေန ပဟာတဗ္ဗမေဝါ’’တိအာဒိ. ဘာဝေတဗ္ဗဘာဝေါ ဧဝ တဿ အညိန္ဒြိယဿ ဂဟိတော ဥက္ကံသဂတိဝိဇာနနတော. ‘‘ပရတော လိခိတဗ္ဗံ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ လိခိတ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. ဒွေ ပုဂ္ဂလာတိ ဟိ အာဒိ အနုလောမေ အာဂတံ ဥဒ္ဓဋံ, စက္ခုန္ဒြိယံ န ပရိဇာနာတီတိအာဒိ ပန ပဋိလောမေ. ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ န ပဇဟန္တိ နာမာတိ ဣဒံ ‘‘နော စ ဒေါမနဿိန္ဒြိယံ ပဇဟန္တီ’’တိ ပါဠိပဒဿ အတ္ထဝစနံ. ယံ ပန ‘‘စက္ခုန္ဒြိယမူလကံ အတိက္ကမိတွာ ဒေါမနဿိန္ဒြိယမူလကေ ဣဒံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ပဋိလောမေ အာဂတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တတ္တာ တံ န ယုတ္တံ, န တံ အဋ္ဌကထာစရိယာ ပဌမံ အာဂတံ ပဒံ လင်္ဃိတွာ တာဒိသဿေဝ ပစ္ဆာ အာဂတပဒဿ အတ္ထဝဏ္ဏနံ ကရောန္တိ. ပဒါနုက္ကမတော ဧဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ အတ္ထဝဏ္ဏနာ အာရဒ္ဓါ, ပရိယောသာပိတာ စ, တသ္မာ အနုပဋိပါဋိယာဝ လိခိတံ, န ဥပ္ပဋိပါဋိယာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ ‘‘ဒွေ ပုဂ္ဂလာ’’တိအာဒိကဿ အနုလောမေ အာဂတဿ ဥဒ္ဓဋတ္တာ.

คำว่า "kusalākusalabhāvena aggahitā" หมายถึง ไม่ถูกยึดถือด้วยความเป็นกุศลและอกุศล คือไม่ถูกยึดถือด้วยสภาพแห่งสมุทัย. คำว่า "kusalākusalāpi" หมายถึง แม้ความเป็นกุศลและอกุศลก็เสมอกัน. สิ่งที่ไม่มีความเป็นสิ่งที่ควรเจริญและควรละก็มีอยู่ ซึ่งไม่เป็นฝ่ายของมรรคและสมุทยสัจจะ. เหมือนอย่างในคำว่า "รูปไม่เที่ยง" นี้ การห้ามสภาวะที่ตรงกันข้ามว่า "รูปไม่เที่ยงเท่านั้น ไม่ใช่ของเที่ยง" ย่อมกระทำด้วย เอว ศัพท์ เท่านั้น ไม่ได้ห้ามความเป็นทุกข์และอนัตตาเป็นต้นของรูปนั้น ฉันใด ในคำว่า "ควรละเท่านั้น" นี้ ด้วย เอว ศัพท์ ก็ย่อมปฏิเสธสิ่งที่ตรงกันข้ามคือสิ่งที่ไม่ควรละเท่านั้น ไม่ได้ปฏิเสธคุณพิเศษอื่นจากนั้น ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้ ควรละเท่านั้น" เป็นต้น. ความเป็นสิ่งที่ควรเจริญเท่านั้นของอัญญินทรีย์นั้นถูกยึดถือไว้ เพราะรู้ถึงความก้าวหน้าอันยอดเยี่ยม. เพราะเหตุไรจึงกล่าวว่า "สิ่งที่พึงเขียนในภายหลังถูกเขียนไว้โดยลำดับกลับกัน". เพราะคำว่า "บุคคลสองจำพวก" เป็นต้นที่มาในอนุโลมถูกยกขึ้นมา แต่คำว่า "จักขุนทรีย์ไม่กำหนดรู้" เป็นต้นมาในปฏิโลม. คำว่า "domanassindriyaṃ na pajahanti nāma" นี้เป็นคำอธิบายอรรถของบทบาลีว่า "no ca domanassindriyaṃ pajahanti" (และไม่ละโทมนัสสินทรีย์). ส่วนที่กล่าวว่า "ข้อความนี้ถูกกล่าวไว้ในโทมนัสสินทรีย์มูล โดยข้ามจักขุนทรีย์มูลไป" นั้นไม่สมควร เพราะกล่าวหมายถึงสิ่งที่มาในปฏิโลม และพระอรรถกถาจารย์ทั้งหลายไม่ข้ามบทที่มาในตอนแรกแล้วอธิบายอรรถของบทที่มาในภายหลังเช่นนั้น. เพราะว่าการอธิบายอรรถในอรรถกถาเริ่มต้นและจบลงตามลำดับบทเท่านั้น เพราะฉะนั้นจึงพึงเห็นว่าถูกเขียนไว้ตามลำดับนั่นเอง ไม่ใช่ลำดับกลับกัน เพราะคำว่า "บุคคลสองจำพวก" เป็นต้นที่มาในอนุโลมถูกยกขึ้นมา.

ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပရိညာဝါရေ. ဆ ပုဂ္ဂလာတိ ပုထုဇ္ဇနေန သဒ္ဓိံ ယာဝ အနာဂါမိမဂ္ဂဋ္ဌာ ဆ ပုဂ္ဂလာ. အဘိန္ဒိတွာ ဂဟိတော တတ္ထ ဘဗ္ဗာဘဗ္ဗာနံ ကိစ္စဝိသေသဿ အဂ္ဂဟိတတ္တာ. ယတ္ထ ပန သတိ ပုထုဇ္ဇနဂ္ဂဟဏသာမညေ ဘဗ္ဗာနံ ကိစ္စံ ဂဟိတံ, ယတ္ထ စ အဘဗ္ဗာနံ, တတ္ထ တေ ဧဝ ဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တာ ဟောန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယေ စ ပုထုဇ္ဇနာ မဂ္ဂံ ပဋိလဘိဿန္တိ, ယေ စ ပုထုဇ္ဇနာ မဂ္ဂံ န ပဋိလဘိဿန္တီ’’တိ စ အာဒိမာဟ. အရဟာတိ အရိယော, အယမေဝ ဝါ ပါဌော. ပဌမမဂ္ဂဖလသမင်္ဂီတိ ပုရိမမဂ္ဂဖလသမင်္ဂီ. ဣတရောတိ အရဟာ. ဧဝံ ပုဂ္ဂလဘေဒံ ဉတွာတိ ဣဓ ပုထုဇ္ဇနော သော စ အဘဗ္ဗောတိ ဂဟိတော, ဣဓ ဘဗ္ဗော ဣဓ အရိယာ, ယေ စ ပဌမမဂ္ဂဖလသမင်္ဂိနော ယာဝ အဂ္ဂမဂ္ဂဖလသမင်္ဂိနောတိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တံ ပုဂ္ဂလဝိဘာဂံ ဉတွာ. တတ္ထ တတ္ထာတိ တေသံ ဒွေ ပုထုဇ္ဇနာ အဋ္ဌ အရိယာတိ ဣမေသံ ယထာဝုတ္တပုဂ္ဂလာနံ ဘေဒတော အဘေဒတော စ ဂဟဏဝသေန အာဂတေ တသ္မိံ တသ္မိံ ပါဌပဒေသေ. သန္နိဋ္ဌာနေနာတိ သန္နိဋ္ဌာနပဒဝသေန, နိစ္ဆယဝသေနေဝ ဝါ. နိဒ္ဓါရေတွာတိ [Pg.222] နီဟရိတွာ. ဝိဿဇ္ဇနံ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ဝိဿဇ္ဇနဝသေန ပဝတ္တပါဠိယာ ယထာဝုတ္တအတ္ထဒဿနေန သမ္ဗန္ဓတော ဝိဘာဝေတဗ္ဗောတိ.

ในคำว่า เอตถะ นี้ หมายถึงในปริญญาวาระนี้. คำว่า ฉะปุคคลา (บุคคล ๖ จำพวก) หมายถึง บุคคล ๖ จำพวก มีปุถุชนเป็นต้นจนถึงอนาคามิมรรคบุคคล. ที่กล่าวรวมกันโดยไม่แยกนั้น เพราะไม่ได้ถือเอาความแตกต่างแห่งกิจของบุคคลผู้ควรบรรลุและผู้ไม่ควรบรรลุในที่นั้น. แต่ในที่ใด เมื่อมีการถือเอาปุถุชนโดยทั่วไป กิจของบุคคลผู้ควรบรรลุถูกถือเอาแล้ว และในที่ใด กิจของบุคคลผู้ไม่ควรบรรลุถูกถือเอาแล้ว ในที่นั้น ท่านแสดงโดยแยกบุคคลเหล่านั้นออกไป โดยกล่าวคำมีอาทิว่า "ปุถุชนเหล่าใดจักได้มรรค, ปุถุชนเหล่าใดจักไม่ได้มรรค". คำว่า อรหา (พระอรหันต์) หมายถึง พระอริยะ หรือบทนี้เป็นบทที่ถูกต้องแล้ว. คำว่า ปฐมมัคคผลสมังคี (ผู้ประกอบด้วยปฐมมรรคและผล) หมายถึง ผู้ประกอบด้วยมรรคและผลเบื้องต้น. คำว่า อิตโร (บุคคลอื่น) หมายถึง พระอรหันต์. คำว่า เอวํ ปุคฺคลเภทํ ญตฺวา (รู้ความแตกต่างแห่งบุคคลอย่างนี้) หมายถึง ในที่นี้ ปุถุชนถูกถือเอาว่าเป็นผู้ไม่ควรบรรลุ, ในที่นี้เป็นผู้ควรบรรลุ, ในที่นี้เป็นพระอริยะ, และผู้ประกอบด้วยปฐมมรรคและผลจนถึงผู้ประกอบด้วยอัคคมรรคและผลอย่างนี้ คือรู้การจำแนกบุคคลตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า ตตฺถ ตตฺถ (ในที่นั้นๆ) หมายถึง ในบทแห่งปาฐะแต่ละบทที่มาถึงด้วยการถือเอาโดยแยกและไม่แยกบุคคลเหล่านั้น คือปุถุชน ๒ จำพวก และพระอริยะ ๘ จำพวก ตามที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า สณฺณิฏฺฐาเนน (ด้วยการวินิจฉัย) หมายถึง ด้วยบทแห่งการวินิจฉัย หรือด้วยการตัดสินใจนั่นเอง. คำว่า นิทฺธาเรตฺวา (แยกออกแล้ว) หมายถึง นำออกแล้ว. คำว่า วิสฺสชฺชนํ โยเชตพฺพํ (พึงประกอบการวิสัชนา) หมายถึง พึงแสดงให้เห็นความสัมพันธ์ด้วยการแสดงอรรถตามที่กล่าวมาแล้วของบาลีที่ดำเนินไปโดยการวิสัชนา.

ပရိညာဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปริญญาวาร จบแล้ว

ဣန္ဒြိယယမကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายอินทริยยมก จบแล้ว

ယမကပကရဏ-အနုဋီကာ သမတ္တာ.

อนุฎีกายมกปกรณ์ จบแล้ว

နမော တဿ ဘဂဝတော အရဟတော သမ္မာသမ္ဗုဒ္ဓဿ

ขอนอบน้อมแด่พระผู้มีพระภาคอรหันตสัมมาสัมพุทธเจ้าพระองค์นั้น

ပဋ္ဌာနပကရဏ-အနုဋီကာ

อนุฎีกาปัฏฐานปกรณ์

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายเริ่มต้นคัมภีร์

ကာမဂုဏာဒီဟီတိ [Pg.223] ကာမဂုဏဈာနာဘိညာစိတ္တိဿရိယာဒီဟိ. လဠန္တီတိ လဠိတာနုဘဝနဝသေန ရမန္တိ. တေသူတိ ကာမဂုဏာဒီသု. ဝိဟရန္တီတိ ဣရိယာပထပရိဝတ္တနာဒိနာ ဝတ္တန္တိ. ပစ္စတ္ထိကေတိ ဗာဟိရဗ္ဘန္တရဘေဒေ အမိတ္တေ. ဣဿရိယံ တတ္ထ တတ္ထ အာဓိပတေယျံ. ဌာနံ သေဋ္ဌိသေနာပတိယုဝရာဇာဒိဋ္ဌာနန္တရံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန ပရိဝါရပရိစ္ဆေဒါဒိ သင်္ဂယှတိ. ပုညယောဂါနုဘာဝပ္ပတ္တာယာတိ ဒါနမယာဒိပုညာနုဘာဝါဓိဂတာယ သမထဝိပဿနာဘာဝနာသင်္ခါတယောဂါနုဘာဝါဓိဂတာယ စ. ဇုတိယာတိ သရီရပ္ပဘာယ စေဝ ဉာဏပ္ပဘာယ စ. ဧတ္ထ စ ဒေဝ-သဒ္ဒေါ ယထာ ကီဠာဝိဇိဂိသာဝေါဟာရဇုတိဂတိအတ္ထော, ဧဝံ သတ္တိအဘိတ္ထဝကမနတ္ထောပိ ဟောတိ ဓာတုသဒ္ဒါနံ အနေကတ္ထဘာဝတောတိ ‘‘ယဒိစ္ဆိတနိပ္ဖာဒနေ သက္ကောန္တီတိ ဝါ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

ในคำว่า กามคุณาทิ (มีกามคุณเป็นต้น) หมายถึง มีกามคุณ ฌาน อภิญญา ความเป็นใหญ่แห่งจิตเป็นต้น. คำว่า ลฬันติ (ย่อมรื่นรมย์) หมายถึง ย่อมรื่นรมย์ด้วยการเสวยความสุข. ในคำว่า เตสุ (ในสิ่งเหล่านั้น) หมายถึง ในกามคุณเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า วิหรันติ (ย่อมอยู่) หมายถึง ย่อมเป็นไปด้วยการเปลี่ยนอิริยาบถเป็นต้น. คำว่า ปัจจัตถิเก (ในข้าศึก) หมายถึง ในศัตรูทั้งภายในและภายนอก. คำว่า อิสริยํ (ความเป็นใหญ่) หมายถึง ความเป็นใหญ่ในที่นั้นๆ. คำว่า ฐานํ (ตำแหน่ง) หมายถึง ตำแหน่งเช่น เสนาบดีผู้ประเสริฐ อุปราช เป็นต้น. ด้วยคำว่า อาทิ (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์เอาบริวารและเครื่องใช้สอยเป็นต้น. คำว่า ปุญฺญโยคานุภาวปฺปตฺตาย (ผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งบุญและโยคะ) หมายถึง ผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งบุญที่ได้มาด้วยการให้ทานเป็นต้น และผู้ถึงแล้วซึ่งอานุภาพแห่งโยคะที่ได้มาด้วยสมถะและวิปัสสนาภาวนา. คำว่า ชุติยา (ด้วยรัศมี) หมายถึง ด้วยรัศมีกายและรัศมีปัญญา. ในที่นี้ คำว่า เทวะ (เทพ) ย่อมมีความหมายว่า การเล่น การชนะ การพูด รัศมี การไป เช่นเดียวกับมีความหมายว่า ความสามารถ การสรรเสริญ การปรารถนา เพราะธาตุศัพท์มีหลายความหมาย ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘หรือผู้สามารถในการทำให้สิ่งที่ปรารถนาสำเร็จ’ เป็นต้น.

ဣဒ္ဓိဝိဓာဒိတာမတ္တေန ဘဂဝတော အဘိညာဒီနံ သာဝကေဟိ သာဓာရဏတာဝစနံ, သဘာဝတော ပန သဗ္ဗေပိ ဗုဒ္ဓဂုဏာ အနညသာဓာရဏာယေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘နိရတိသယာယ အဘိညာကီဠာယ, ဥတ္တမေဟိ ဒိဗ္ဗဗြဟ္မအရိယဝိဟာရေဟီ’’တိ အာဟ. စိတ္တိဿရိယသတ္တဓနာဒီနံ ဒါနသင်္ခါတေန သမ္မာပဋိပတ္တိအဝေစ္စပ္ပသာဒသက္ကာရာနံ ဂဟဏသင်္ခါတေနာတိ ယောဇနာ. ဂဟဏဉ္စေတ္ထ တေသု ဥပလဗ္ဘမာနသမ္မာပဋိပတ္တိအဝေစ္စပ္ပသာဒါနံ တေဟိ ဥပနီယမာနသက္ကာရဿ စ အဘိနန္ဒနံ အနုမောဒနံ သမ္ပဋိစ္ဆနဉ္စ ဝေဒိတဗ္ဗံ. ဓမ္မသဘာဝါနုရူပါနုသာသနီဝစနေနေဝ စ ပန သိက္ခာပဒပညတ္တိပိ သင်္ဂဟိတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ ဝီတိက္ကမဓမ္မာနုရူပါ အနုသာသနီတိ ကတွာ. ဉာဏဂတိ ဉာဏေန ဂန္တဗ္ဗဿ ဉေယျဿ အဝဗောဓော. သမန္နာဂတတ္တာတိ ဣဒံ ‘‘အဘိညာကီဠာယာ’’တိအာဒီသု ပစ္စေကံ ယောဇေတဗ္ဗံ, တထာ သဒေဝကေန လောကေနာတိ ဣဒံ ‘‘ဂမနီယတော’’တိအာဒီသု. တေ ဒေဝေတိ သမ္မုတိဒေဝါဒိကေ ဒေဝေ. တေဟိ ဂုဏေဟီတိ အဘိညာဒိဂုဏေဟိ. ပူဇနီယတရော ဒေဝေါတိ [Pg.224] ဣဒံ ပူဇနီယပရိယာယော အယံ အတိ-သဒ္ဒေါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. အတိရေကတရောတိ အဓိကတရော. ဥပပတ္တိဒေဝါနန္တိ ဣဒံ တဗ္ဗဟုလတာယ ဝုတ္တံ. ဝိသုဒ္ဓိဒေဝါပိ ဟိ တတ္ထ ဝိဇ္ဇန္တေဝ, တေသုပိ ဝါ လဗ္ဘမာနံ ဥပပတ္တိဒေဝဘာဝမတ္တမေဝ ဂဟေတွာ တထာ ဝုတ္တံ. ပဋိပက္ခာနံ ဒုဿီလျမုဋ္ဌဿစ္စဝိက္ခေပါနံ, သီလဝိပတ္တိအဘိဇ္ဈာဒေါမနဿအဝသိဋ္ဌနီဝရဏာနံ ဝါ.

การกล่าวว่าอภิญญาเป็นต้นของพระผู้มีพระภาคเจ้าเป็นของสาธารณะกับสาวกนั้น เป็นเพียงการกล่าวโดยประมาณด้วยอิทธิวิธีเป็นต้น แต่โดยสภาวะแล้ว คุณของพระพุทธเจ้าทั้งหมดเป็นของไม่สาธารณะกับผู้อื่นเท่านั้น ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยการเล่นด้วยอภิญญาอันไม่มีที่เปรียบ, ด้วยทิพยวิหาร พรหมวิหาร และอริยวิหารอันสูงสุด’. การประกอบความว่า การถือเอาซึ่งสัมมาปฏิปัตติ ความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหว และสักการะ อันนับว่าเป็นการให้ทานเป็นต้น และการถือเอาซึ่งทรัพย์คือสัตตธนะเป็นต้น อันนับว่าความเป็นใหญ่แห่งจิต. และในที่นี้ พึงทราบว่าการถือเอาคือการชื่นชม การอนุโมทนา และการรับซึ่งสัมมาปฏิปัตติและความเลื่อมใสอันไม่หวั่นไหวที่ปรากฏในสิ่งเหล่านั้น และสักการะที่พวกเขานำมาถวาย. และพึงเห็นว่าการบัญญัติสิกขาบทก็สงเคราะห์เข้าด้วยคำสั่งสอนที่เหมาะสมกับสภาวะของธรรม โดยถือว่าเป็นการสั่งสอนที่เหมาะสมกับธรรมที่ล่วงละเมิด. คำว่า ญาณคติ (การไปแห่งญาณ) หมายถึง การรู้แจ้งซึ่งสิ่งที่ควรรู้ที่ญาณจะพึงไปถึง. คำว่า สมันนาคตตฺตา (เพราะประกอบด้วย) นี้ พึงประกอบเข้ากับบทมี ‘อภิญญากีฬาย’ เป็นต้น แต่ละบท. เช่นเดียวกับคำว่า สเทวเกน โลเกน (ด้วยโลกพร้อมทั้งเทวดา) นี้ พึงประกอบเข้ากับบทมี ‘คมนียโต’ เป็นต้น. คำว่า เต เทเว (เทวดาเหล่านั้น) หมายถึง เทวดาที่เป็นสมมติเทพเป็นต้น. คำว่า เตหิ คุเณหิ (ด้วยคุณเหล่านั้น) หมายถึง ด้วยคุณมีอภิญญาเป็นต้น. คำว่า ปูชนียตโร เทโว (เทวดาผู้ควรบูชายิ่งกว่า) นี้ กล่าวโดยถือว่าคำว่า อติ (ยิ่ง) นี้เป็นบทที่แสดงถึงความควรบูชา. คำว่า อติเรกตโร (ยิ่งกว่า) หมายถึง มากกว่า. คำว่า อุปปัตติเทวานํ (ของเทวดาผู้เกิด) นี้ กล่าวโดยความเป็นส่วนมาก. เพราะเทวดาผู้บริสุทธิ์ก็มีอยู่ในที่นั้นนั่นเอง หรือถือเอาเพียงความเป็นเทวดาผู้เกิดที่พึงได้ในเทวดาเหล่านั้น จึงกล่าวเช่นนั้น. คำว่า ปฏิปักขานํ (ของฝ่ายปฏิปักษ์) หมายถึง ของความทุศีล ความหลงลืมสติ ความฟุ้งซ่าน หรือของศีลวิบัติ อภิชฌา โทมนัส และนิวรณ์ที่เหลือ.

ဣသီနံ သတ္တမော, ဣသီသု သတ္တမောတိ ဒုဝိဓမ္ပိ အတ္ထံ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘စတုသစ္စာဝဗောဓဂတိယာ…ပေ… ဝုတ္တော’’တိ အာဟ. သပရသန္တာနေသု သီလာဒိဂုဏာနံ ဧသနဋ္ဌေန ဝါ ဣသယော, ဗုဒ္ဓါဒယော အရိယာ. ဣသိ စ သော သတ္တမော စာတိ ဣသိသတ္တမောတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘နာမရူပနိရောဓ’’န္တိ ဧတ္ထ ယံ နာမရူပံ နိရောဓေတဗ္ဗံ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယတော ဝိညာဏံ ပစ္စုဒါဝတ္တတီ’’တိ အာဟ. ဝဋ္ဋပရိယာပန္နဉှိ နာမရူပံ နိရောဓေတဗ္ဗံ. တသ္မိဉှိ နိရောဓိတေ သဗ္ဗသော နာမရူပံ နိရောဓိတမေဝ ဟောတိ. ယထာဟ ‘‘သောတာပတ္တိမဂ္ဂဉာဏေန အဘိသင်္ခါရဝိညာဏဿ နိရောဓေန သတ္တ ဘဝေ ဌပေတွာ အနမတဂ္ဂေ သံသာရေ ယေ ဥပ္ပဇ္ဇေယျုံ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, ဧတ္ထေတေ နိရုဇ္ဈန္တိ…ပေ… အရဟတော အနုပါဒိသေသာယ နိဗ္ဗာနဓာတုယာ ပရိနိဗ္ဗာယန္တဿ စရိမဝိညာဏဿ နိရောဓေန ပညာ စ သတိ စ နာမဉ္စ ရူပဉ္စ, ဧတ္ထေတေ နိရုဇ္ဈန္တိ ဝူပသမန္တိ အတ္ထံ ဂစ္ဆန္တိ ပဋိပ္ပဿမ္ဘန္တီ’’တိ (စူဠနိ. အဇိတမာဏဝပုစ္ဆာနိဒ္ဒေသ ၆). အတိဂမ္ဘီရနယမဏ္ဍိတဒေသနံ သာတိသယံ ပစ္စယာကာရဿ ဝိဘာဝနတော. သဘာဝတော စ ပစ္စယာကာရော ဂမ္ဘီရော. ယထာဟ ‘‘အဓိဂတော ခေါ မျာယံ ဓမ္မော ဂမ္ဘီရော’’တိအာဒိ (ဒီ. နိ. ၂.၆၇; မ. နိ. ၁.၂၈၁; ၂.၃၃၇; သံ. နိ. ၁.၁၇၂; မဟာဝ. ၇, ၈), ‘‘ဂမ္ဘီရော စာယံ, အာနန္ဒ, ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒေါ ဂမ္ဘီရာဝဘာသော’’တိ (ဒီ. နိ. ၂.၉၅; သံ. နိ. ၂.၆၀) စ အာဒိ. တဿ စာယံ အနန္တနယပဋ္ဌာနဒေသနာ အတိဂမ္ဘီရာဝ.

คำว่า อิสีนํ สตฺตโม (ที่ ๗ แห่งฤๅษีทั้งหลาย) และ อิสีสุ สตฺตโม (ที่ ๗ ในฤๅษีทั้งหลาย) ท่านแสดงโดยประกอบความหมายทั้งสองอย่างเข้าด้วยกัน โดยกล่าวว่า ‘ด้วยการดำเนินไปแห่งการตรัสรู้สัจจะ ๔…เป…กล่าวแล้ว’. หรือฤๅษีทั้งหลายคือพระพุทธเจ้าเป็นต้น เป็นพระอริยะ เพราะแสวงหาคุณมีศีลเป็นต้นในสันดานของตนและผู้อื่น. และพึงเห็นความหมายในที่นี้ว่า อิสิ จ โส สตฺตโม จาติ อิสิสตฺตโม (เป็นฤๅษีด้วย เป็นที่ ๗ ด้วย จึงเป็นอิสิสัตตมะ). ในคำว่า ‘นามรูปนิโรธํ’ นี้ ท่านแสดงนามรูปที่พึงดับ โดยกล่าวว่า ‘เพราะวิญญาณย่อมกลับมา’. เพราะนามรูปที่อยู่ในวัฏฏะเท่านั้นที่พึงดับ. เมื่อนามรูปนั้นดับแล้ว นามรูปทั้งหมดก็ดับแล้วนั่นเอง. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ด้วยโสดาปัตติมรรคญาณ เมื่ออภิสังขารวิญญาณดับแล้ว นามและรูปที่พึงเกิดขึ้นในสังสารวัฏอันหาที่สุดมิได้ เว้นภพ ๗ ภพเสีย ย่อมดับไปในที่นี้…เป…เมื่อวิญญาณสุดท้ายของพระอรหันต์ผู้ปรินิพพานด้วยอนุปาทิเสสนิพพานธาตุดับแล้ว ปัญญา สติ นาม และรูป ย่อมดับ สงบ ระงับ และคลายไปในที่นี้’ (จูฬนิทเทส อชิตมาณวกปุจฉานิทเทส ๖). คำว่า อติคมฺภีรนยมณฺฑิตเทสนํ (การแสดงที่ประดับด้วยนัยอันลึกซึ้งยิ่ง) เพราะแสดงปัจจยาการอันยิ่งใหญ่. และโดยสภาวะแล้ว ปัจจยาการเป็นของลึกซึ้ง. ดังที่กล่าวไว้ว่า ‘ธรรมที่เราได้บรรลุแล้วนี้ลึกซึ้ง’ เป็นต้น (ที.นิ. ๒.๖๗; ม.นิ. ๑.๒๘๑; ๒.๓๓๗; สํ.นิ. ๑.๑๗๒; มหาวรรค ๗, ๘), ‘อานนท์ ปฏิจจสมุปบาทนี้ลึกซึ้ง มีความลึกซึ้งปรากฏ’ (ที.นิ. ๒.๙๕; สํ.นิ. ๒.๖๐) เป็นต้น. และการแสดงปัฏฐานอันมีนัยไม่สิ้นสุดนี้ก็ลึกซึ้งยิ่งนัก.

ဂန္ထာရမ္ဘဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาการเริ่มต้นคัมภีร์ จบแล้ว.

ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาปัจจยุทเทส

သမာနနေတိ သမာနနယနေ, သမာဟရဏေ, သမာနကရဏေ ဝါ အဋ္ဌကထာဓိပ္ပာယံ. တတ္ထ ‘‘ဒွေ အနုလောမာနိ ဓမ္မာနုလောမဉ္စ ပစ္စယာနုလောမဉ္စာ’’တိအာဒိနာ ပရတော ဝဏ္ဏယိဿန္တိ.

ในคำว่า สมานเนติ (ย่อมนำมาซึ่งความเหมือนกัน) หมายถึง ในการนำมาซึ่งความเหมือนกัน, ในการรวบรวม, หรือในการทำให้เหมือนกัน ซึ่งความประสงค์ของอรรถกถา. ในที่นั้น จักอธิบายต่อไปด้วยคำมีอาทิว่า ‘อนุโลม ๒ อย่าง คือ ธรรมานุโลมและปัจจยานุโลม’.

ပဋ္ဌာနနာမတ္ထောတိ [Pg.225] ‘‘ပဋ္ဌာန’’န္တိ ဣမဿ နာမဿ အတ္ထော, တံ ပန ယသ္မာ အဝယဝဒွါရေန သမုဒါယေ နိရုဠှံ, တသ္မာ ယထာ အဝယဝေသု ပတိဋ္ဌိတံ, တမေဝ တာဝ ဒဿေတုံ ‘‘တိကပဋ္ဌာနာဒီနံ တိကပဋ္ဌာနာဒိနာမတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. အထ ဝါ အဝယဝါနမေဝ ပဋ္ဌာနနာမတ္ထော နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗော တံသမုဒါယမတ္တတ္တာ ပကရဏဿ. န ဟိ သမုဒါယော နာမ ကောစိ အတ္ထော အတ္ထီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပဋ္ဌာနံ…ပေ… နာမတ္ထော’’တိ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဣမဿ ပကရဏဿ…ပေ… သမောဓာနတာ စေတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗာ’’တိ. ဝစနသမုဒါယတ္ထဝိဇာနနေန ဝိဒိတပဋ္ဌာနသာမညတ္ထဿ ဝိတ္ထာရတော ပဋ္ဌာနကထာ ဝုစ္စမာနာ သုခဂ္ဂဟဏာ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဧဝဉှိ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. တတ္ထာတိ တာသု နာမတ္ထယထာဝုတ္တသမောဓာနတာသု. သဗ္ဗသာဓာရဏဿာတိ သဗ္ဗေသံ အဝယဝဘူတာနံ တိကပဋ္ဌာနာဒီနံ သမုဒါယဿ စ သာဓာရဏဿ. အတ္ထတော အာပန္နံ နာနာဝိဓဘာဝန္တိ ပကာရဂ္ဂဟဏေနေဝ ပကာရာနံ အနေကဝိဓတာ စ ဂဟိတာဝ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ. ပကာရေဟိ ဌာနန္တိ ဟိ ပဋ္ဌာနံ, နာနာဝိဓော ပစ္စယော, တံ ဧတ္ထ ဝိဘဇနဝသေန အတ္ထီတိ ပဋ္ဌာနံ, ပကရဏံ, တဒဝယဝေါ စ. ဧတသ္မိဉ္စ အတ္ထနယေ သဒ္ဒတောပိ နာနာဝိဓဘာဝသိဒ္ဓိ ဒဿိတာတိ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တတ္ထ နာနပ္ပကာရာ ပစ္စယတာ, နာနပ္ပကာရာနံ ပစ္စယတာ စ နာနပ္ပကာရပစ္စယတာတိ ဥဘယမ္ပိ သာမညနိဒ္ဒေသေန ဧကသေသနယေန ဝါ ဧကဇ္ဈံ ဂဟိတန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကဿပိ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗာ’’တိ အာဟ. အနေကဓမ္မဘာဝတောတိ အနေကေ ဓမ္မာ ဧတဿာတိ အနေကဓမ္မော, တဗ္ဘာဝတောတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. နာနပ္ပကာရပစ္စယတာတိ နာနပ္ပကာရပစ္စယဘာဝေါ, ယော အဋ္ဌကထာယံ ‘‘နာနပ္ပကာရပစ္စယဋ္ဌော’’တိ ဝုတ္တော.

คำว่า ปฏฺฐานนามตฺถ หมายถึง อรรถของชื่อว่า ปฏฺฐาน แต่เพราะชื่อนั้นเป็นที่รับรู้กันในส่วนรวมโดยทางส่วนย่อย ฉะนั้น เพื่อแสดงว่าชื่อนั้นตั้งอยู่ในส่วนย่อยอย่างไรก่อน จึงกล่าวว่า อรรถของชื่อติกปัฏฐานเป็นต้น อีกอย่างหนึ่ง พึงกำหนดอรรถของชื่อปัฏฐานเฉพาะส่วนย่อยเท่านั้น เพราะปกรณ์เป็นเพียงส่วนรวมของส่วนย่อยนั้น เพื่อแสดงว่าส่วนรวมที่ชื่อว่าอรรถอย่างใดอย่างหนึ่งไม่มี จึงกล่าวว่า ปฏฺฐาน...เป... นามตฺถ เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงกล่าวว่า การประมวลเข้ากัน...เป... แห่งปกรณ์นี้ พึงกล่าวในที่นี้ เพื่อแสดงว่า เมื่อรู้เนื้อความแห่งหมู่ของคำแล้ว เรื่องปัฏฐานที่กล่าวโดยพิสดารแก่ผู้รู้เนื้อความทั่วไปของปัฏฐานแล้ว ย่อมเป็นที่เข้าใจได้ง่าย จึงกล่าวว่า อย่างนี้แล...เป... ย่อมเป็น ในคำนั้น คำว่า ตตฺถ หมายถึง ในความเป็นผู้ประมวลเข้ากันแห่งอรรถของชื่อตามที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น คำว่า สพฺพสาธารณสฺส หมายถึง ทั่วไปแก่ส่วนย่อยทั้งหลายมีติกปัฏฐานเป็นต้นทั้งหมดและแก่ส่วนรวม คำว่า อตฺถโต อาปนฺนํ นานาวิธภาวํ ท่านกล่าวว่า ความเป็นต่างๆ กันของประเภททั้งหลาย ย่อมเป็นอันถูกถือเอาด้วยการถือเอาประเภทนั่นเอง เพราะว่า การตั้งอยู่โดยประเภทต่างๆ ชื่อว่า ปัฏฐาน คือปัจจัยหลายชนิด ปัจจัยนั้นมีอยู่ในที่นี้โดยการจำแนก ฉะนั้น จึงชื่อว่า ปัฏฐาน ได้แก่ ปกรณ์ และส่วนย่อยของปกรณ์นั้น และในนัยแห่งอรรถนี้ พึงทราบว่าความสำเร็จแห่งความเป็นต่างๆ กันแม้โดยศัพท์ ก็เป็นอันแสดงไว้แล้ว ในที่นั้น เพื่อแสดงว่า ความเป็นปัจจัยหลายชนิด และความเป็นปัจจัยของสิ่งหลายชนิด ทั้งสองอย่างนี้ ถูกถือเอาไว้รวมกันด้วยการระบุโดยทั่วไป หรือด้วยนัยแห่งเอกเสส จึงกล่าวว่า แม้สิ่งเดียว...เป... พึงทราบ คำว่า อเนกธมฺมภาวโต พึงประกอบว่า ธรรมหลายอย่างมีอยู่ในสิ่งนี้ ชื่อว่า อเนกธรรม เพราะความเป็นอย่างนั้น คำว่า นานปฺปการปจฺจยตา คือ ความเป็นปัจจัยหลายชนิด ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า อรรถแห่งปัจจัยหลายชนิด

ကာမံ ဓမ္မသင်္ဂဟာဒီသုပိ အတ္ထေဝ ပစ္စယဓမ္မဝိဘာဂေါ, သော ပန တတ္ထ ပစ္စယဘာဝေါ န တထာ တပ္ပရဘာဝေန ဝိဘတ္တော ယထာ ပဋ္ဌာနေတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧတေန…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ အာဟ. သာတိသယဝိဘာဂတံ ဣမဿ ပကရဏဿ တထာ တဒဝယဝါနံ.

จริงอยู่ แม้ในธัมมสังคหะเป็นต้น ก็มีการจำแนกธรรมที่เป็นปัจจัยอยู่แน่แท้ แต่เพื่อแสดงว่าความเป็นปัจจัยในที่นั้น ไม่ได้จำแนกโดยความเป็นประธานอย่างนั้นเหมือนในปัฏฐาน จึงกล่าวว่า ด้วยเหตุนี้...เป... ย่อมแสดง (ซึ่ง) ความเป็นผู้มีการจำแนกอย่างยิ่งยวดของปกรณ์นี้ และของส่วนย่อยของปกรณ์นั้น

သဗ္ဗညုတညာဏဿ ယထာဝုတ္တဂမနံ ယဒဓိကရဏံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထာတိ ဝစနသေသော’’တိ. ဂမနဒေသဘာဝတောတိ ပဝတ္တိဋ္ဌာနဘာဝတော. အညေဟိ ဂတိမန္တေဟီတိ တီသု ကာလေသု အပ္ပဋိဟတဉာဏာဒီဟိ. တဿ သဗ္ဗညုတညာဏဿ.

เพื่อแสดงว่า การดำเนินไปของสัพพัญญุตญาณตามที่กล่าวมาแล้วนั้น มีสิ่งใดเป็นที่ตั้ง จึงกล่าวว่า คำว่า เอตฺถ เป็นบทที่เหลือ คำว่า คมนเทสภาวโต หมายถึง เพราะความเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไป คำว่า อญฺเญหิ คติมนฺเตหิ หมายถึง โดยญาณที่ไม่ติดขัดในกาลทั้งสามเป็นต้น ของสัพพัญญุตญาณนั้น

တိဝိဓေန [Pg.226] ပရိစ္ဆေဒေန ဒေသိတေသု ဓမ္မေသု တိကဝေါဟာရောတိ အာဟ ‘‘တိကာနန္တိ တိကဝသေန ဝုတ္တဓမ္မာန’’န္တိ. တီဏိ ပရိမာဏာနိ ဧတေသန္တိ ဟိ တိကာ. သမန္တာတိ သမန္တတော သဗ္ဗဘာဂတောတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘အနုလောမာဒီဟိ သဗ္ဗပ္ပကာရေဟိပီ’’တိ. ဂတာနီတိ ပဝတ္တာနိ. သမန္တစတုဝီသတိပဋ္ဌာနာနီတိ သမန္တတော အနုလောမာဒိသဗ္ဗဘာဂတော သမောဓာနဝသေန စတုဝီသတိ ပဋ္ဌာနာနိ. အနုလောမာဒိသဗ္ဗကောဋ္ဌာသတောတိ အနုလောမာဒိစတုကောဋ္ဌာသတော. တိကာဒိဆဆဘာဝန္တိ တိကာဒိဒုကဒုကပရိယောသာနေဟိ ဆဆဘာဝံ. တေနာတိ ယထာဝုတ္တဒဿနေန. ဓမ္မာနုလောမာဒိသဗ္ဗကောဋ္ဌာသတောတိ ပစ္စနီကာဒိဒုကာဒိသဟဇာတဝါရာဒိပစ္စယပစ္စနီယာဒိအာရမ္မဏမူလာဒီနံ ဂဟဏံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယထာဝုတ္တတော အညဿ ပကာရဿ အသမ္ဘဝတော ‘‘အနူနေဟိ နယေဟိ ပဝတ္တာနီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. တာနိ ပန ယထာဝုတ္တာနိ သမန္တပဋ္ဌာနာနိ. အယဉ္စ အတ္ထဝဏ္ဏနာ အဋ္ဌကထာဝစနေန အညဒတ္ထု သံသန္ဒတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘တေနေဝါဟ…ပေ… ဝသေနာ’’တိ.

ในธรรมทั้งหลายที่แสดงแล้วด้วยการกำหนด ๓ อย่าง ชื่อว่า ติกโวหาร จึงกล่าวว่า คำว่า ติกานํ หมายถึง ของธรรมทั้งหลายที่กล่าวโดยความเป็นติกะ เพราะว่า สิ่งที่มีประมาณ ๓ ชื่อว่า ติกะ คำว่า สมนฺตา หมายถึง โดยรอบ คือโดยส่วนทั้งปวง จึงกล่าวว่า แม้โดยประเภททั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้น คำว่า คตานิ หมายถึง เป็นไปแล้ว คำว่า สมนฺตจตุวีสติปฏฺฐานานิ หมายถึง ปัฏฐาน ๒๔ โดยการประมวลเข้ากันจากส่วนทั้งปวงมีอนุโลมเป็นต้นโดยรอบ คำว่า อนุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโต หมายถึง จากส่วน ๔ มีอนุโลมเป็นต้น คำว่า ติกาติฉฉภาวํ หมายถึง ความเป็น ๖-๖ มีติกะเป็นต้นและมีทุกะทุกะเป็นที่สุด ด้วยคำนั้น (คือด้วยการแสดงตามที่กล่าวมาแล้ว) คำว่า ธมฺมานุโลมาทิสพฺพโกฏฺฐาสโต พึงเห็นว่าเป็นการถือเอาปัจจนีกะเป็นต้น ทุกะเป็นต้น สหชาตวาระเป็นต้น ปัจจัยปัจจนียะเป็นต้น และอารัมมณมูลเป็นต้น เพราะความเป็นไปไม่ได้ของประเภทอื่นจากที่กล่าวมาแล้ว จึงกล่าวว่า ย่อมเป็นไปโดยนัยที่ไม่บกพร่อง ปัฏฐานโดยรอบเหล่านั้นก็คือตามที่กล่าวมาแล้ว และเพื่อแสดงว่าการพรรณนาอรรถนี้ย่อมสอดคล้องกับคำของอรรถกถาโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า เพราะเหตุนั้นแล ท่านจึงกล่าวว่า...เป... โดยอาการ

ဟေတုနောတိ ဟေတုသဘာဝဿ ဓမ္မဿ. သတိပိ ဟေတုသဘာဝဿ အာရမ္မဏပစ္စယာဒိဘာဝေ သဝိသေသေ တာဝ ပစ္စယေ ဒဿေန္တေန ‘‘အဓိပတိပစ္စယာဒိဘူတဿ စာ’’တိ ဝုတ္တံ. ‘‘ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တေ ဓမ္မဿ ဟေတုသဘာဝတာ နိဒ္ဓါရိတာ, န ပစ္စယဝိသေသောတိ တဿ အဓိပတိပစ္စယာဒိဘာဝေါ န နိဝါရိတောတိ အာဟ ‘‘ဧတေနပိ သော ဧဝ ဒေါသော အာပဇ္ဇတီ’’တိ. တေနာတိ ဟေတုဘာဝဂ္ဂဟဏေန. ဣဓာတိ ‘‘ဟေတုပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ. ဓမ္မဂ္ဂဟဏန္တိ အလောဘာဒိဓမ္မဂ္ဂဟဏံ. သတ္တိဝိသေသော အတ္တနော ဗလံ သတ္တိကာရဏဘာဝေါ, ယော ရသောတိပိ ဝုစ္စတိ, သွာယံ အနညသာဓာရဏတာယ ဓမ္မတော အနညောပိ ပစ္စယန္တရသမဝါယေယေဝ လဗ္ဘမာနတ္တာ အညော ဝိယ ကတွာ ဝုတ္တော. တဿာတိ ဟေတုဘာဝသင်္ခါတဿ သာမတ္ထိယဿ. ဟေတု ဟုတွာတိ ဧတ္ထာပိ ဟေတုဘာဝဝါစကော ဟေတုသဒ္ဒေါ, န ဟေတုသဘာဝဓမ္မဝါစကောတိ အာဟ ‘‘ဟေတု ဟုတွာ ပစ္စယောတိ စ ဝုတ္တ’’န္တိ.

คำว่า เหตุโน หมายถึง ของธรรมที่มีสภาวะเป็นเหตุ แม้เมื่อสภาวะของเหตุมีภาวะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นอยู่แล้ว แต่เมื่อจะแสดงปัจจัยที่มีลักษณะพิเศษก่อน จึงกล่าวว่า และของสิ่งที่เป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้น เมื่อกล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ สภาวะความเป็นเหตุของธรรมย่อมถูกกำหนดไว้แล้ว ไม่ใช่ความพิเศษของปัจจัย ฉะนั้น ภาวะเป็นอธิปติปัจจัยเป็นต้นของธรรมนั้นจึงไม่ถูกห้าม จึงกล่าวว่า ด้วยเหตุนี้ โทษนั้นนั่นแลย่อมเกิดขึ้น คำว่า เตน หมายถึง ด้วยการถือเอาความเป็นเหตุ คำว่า อิธ หมายถึง ในคำว่า เหตุปัจจัย นี้ คำว่า ธมฺมคฺคหณํ หมายถึง การถือเอาธรรมมีอโลภะเป็นต้น ศักติพิเศษ คือกำลังของตน ภาวะเป็นเหตุแห่งศักติ ซึ่งเรียกว่า รส นี้ แม้โดยธรรมจะไม่ต่างกันเพราะไม่ทั่วไปแก่สิ่งอื่น แต่เพราะหาได้ในการรวมกันแห่งปัจจัยอื่นนั่นเอง จึงกล่าวเหมือนเป็นสิ่งอื่น คำว่า ตสฺส หมายถึง ของความสามารถที่นับว่าเป็นความเป็นเหตุ แม้ในคำว่า เหตุ หุตฺวา นี้ เหตุศัพท์ก็เป็นคำกล่าวถึงความเป็นเหตุ ไม่ใช่คำกล่าวถึงธรรมที่มีสภาวะเป็นเหตุ จึงกล่าวว่า และกล่าวว่า เป็นปัจจัยโดยเป็นเหตุ

ဧဝဉ္စ ကတွာတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေတိ. ယဒိ ဧဝံ အဋ္ဌကထာယံ ဓမ္မဿေဝ ပစ္စယတာဝစနံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိ[Pg.227]. တေနေဝ စေတ္ထ အမှေဟိပိ ‘‘ဓမ္မတော အနညောပိ အညော ဝိယ ကတွာ’’တိ စ ဝုတ္တံ. ယဒိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယော ဟိ ဓမ္မော, မူလဋ္ဌေန ဥပကာရကော ဓမ္မော’’တိ စ အာဒီသု ဓမ္မေန ဓမ္မသတ္တိဝိဘာဝနံ ကတံ, အထ ကသ္မာ ဣဓ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယောတိ ဓမ္မသတ္တိယေဝ ဝိဘာဝိတာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣဓာပိ ဝါ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ. ဓမ္မသတ္တိဝိဘာဝနံ ပနေတ္ထ န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အတ္ထော ဧတဿ အတ္ထီတိ အတ္ထော, အတ္ထာဘိဓာယိဝစနန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ဧတီတိ ဧတဿ အတ္ထော ဝတ္တတီ’’တိ, တသ္မာ အတ္ထောတိ အတ္ထဝစနန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘တဉ္စ ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌိတီနံ သာဓာရဏဝစန’’န္တိ. တဉ္စာတိ ဟိ ‘‘ဝတ္တတီ’’တိ ဝစနံ ပစ္စာမဋ္ဌံ. အထ ဝါ ဧတီတိ ဧတဿ အတ္ထောတိ ‘‘ဧတီ’’တိ ဧတဿ ပဒဿ အတ္ထော ‘‘ဝတ္တတီ’’တိ ဧတ္ထ ဝတ္တနကိရိယာ. တဉ္စာတိ တဉ္စ ဝတ္တနံ. ဧတသ္မိံ ပနတ္ထေ သာဓာရဏဝစနန္တိ ဧတ္ထ ဝစန-သဒ္ဒေါ အတ္ထပရိယာယော ဝေဒိတဗ္ဗော ‘‘ဝုစ္စတီ’’တိ ကတွာ. ယဒဂ္ဂေန ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယော, တဒဂ္ဂေန ဌိတိယာပိ ပစ္စယောတိ ကောစိ အာသင်္ကေယျာတိ တဒါသင်္ကာနိဝတ္တနတ္ထံ ဝုတ္တံ ‘‘ကောစိ ဟိ…ပေ… ဟေတုအာဒယော’’တိ. ဧတ္ထ စ ယထာ ဥပ္ပဇ္ဇနာရဟာနံ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယေ သတိယေဝ ဥပ္ပာဒေါ, နာသတိ, ဧဝံ တိဋ္ဌန္တာနမ္ပိ ဌိတိပစ္စယဝသေနေဝ ဌာနံ ယထာ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝသေန သဟဇာတဓမ္မာနန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယေ ပန အရူပဓမ္မာနံ ဌိတိံ ပဋိက္ခိပန္တိ, ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ.

และเมื่อทำอย่างนี้เป็นต้น ย่อมสนับสนุนอรรถที่กล่าวมาแล้วด้วยบาลี ถ้าเป็นเช่นนั้น การกล่าวถึงความเป็นปัจจัยของธรรมเท่านั้นในอรรถกถาเป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า “แต่ในอรรถกถา...เป็นต้น” และเพราะเหตุนั้น ในที่นี้พวกเราจึงกล่าวว่า “แม้ไม่ต่างจากธรรม ก็ทำเหมือนเป็นสิ่งอื่น” หากในอรรถกถา ในคำว่า “ธรรมใดแล เป็นธรรมที่อุปการะโดยเป็นรากเหง้า” เป็นต้น ได้มีการจำแนกพลังของธรรมด้วยธรรมแล้ว เหตุใดในที่นี้จึงจำแนกเฉพาะพลังของธรรมว่า “เป็นปัจจัยโดยภาวะแห่งเหตุ” เมื่อนึกถึงคำถามนี้ จึงกล่าวว่า “แม้ในที่นี้...เป็นต้น...ย่อมแสดง” และเพื่อแสดงว่า การจำแนกพลังของธรรมในที่นี้ไม่สามารถปฏิเสธได้ จึงกล่าวว่า “เพราะว่าไม่...เป็นต้น” คำว่า “อรรถ” คือ สิ่งที่มีอรรถนั้นอยู่, คำที่แสดงอรรถ จึงกล่าวว่า “คำว่า ‘เอติ’ (ย่อมไป) อรรถของคำนี้คือ ‘วตฺตติ’ (ย่อมเป็นไป)” ฉะนั้น คำว่า “อรรถ” จึงหมายถึง “คำที่แสดงอรรถ” เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “และคำนั้นเป็นคำทั่วไปแก่การเกิดขึ้นและการตั้งอยู่” เพราะว่า “ตญฺจ” (และคำนั้น) หมายถึง คำว่า “วตฺตติ” (ย่อมเป็นไป) ที่ถูกอ้างถึง อีกอย่างหนึ่ง คำว่า “เอติ” อรรถของคำนี้คือ “วตฺตติ” (ย่อมเป็นไป) ในที่นี้หมายถึง กิริยาที่เป็นไป คำว่า “ตญฺจ” (และสิ่งนั้น) หมายถึง การเป็นไปนั้น แต่ในอรรถนี้ คำว่า “วจน” (คำพูด) ใน “สาธารณวจน” (คำทั่วไป) พึงทราบว่าเป็นคำไวพจน์ของ “อรรถ” โดยถือว่า “ย่อมกล่าว” เพื่อระงับความสงสัยที่ว่า บางคนอาจสงสัยว่า “ปัจจัยของการเกิดขึ้นเป็นอย่างไร ปัจจัยของการตั้งอยู่ก็เป็นอย่างนั้น” จึงกล่าวว่า “เพราะว่าบางอย่าง...เป็นต้น...เหตุเป็นต้น” และในที่นี้ พึงทราบว่า การเกิดขึ้นของสิ่งที่ควรเกิดขึ้นย่อมมีได้เมื่อมีปัจจัยของการเกิดขึ้นเท่านั้น ไม่ใช่เมื่อไม่มีปัจจัย เช่นเดียวกัน การตั้งอยู่ของสิ่งที่ตั้งอยู่ก็ย่อมมีได้โดยอาศัยปัจจัยของการตั้งอยู่ เช่น ธรรมที่เกิดร่วมกันโดยอาศัยชีวิตินทรีย์ ส่วนผู้ที่ปฏิเสธการตั้งอยู่ของอรูปธรรม สิ่งที่ควรกล่าวก็กล่าวไว้ข้างล่างแล้ว

ယထာ အဓိကရဏသာဓနော ပတိဋ္ဌတ္ထော ဟေတု-သဒ္ဒေါ, ဧဝံ ကရဏသာဓနော ပဝတ္တိအတ္ထောပိ ယုဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဟိနောတီ’’တိအာဒိမာဟ. ‘‘လောဘော နိဒါနံ ကမ္မာနံ သမုဒယာယာ’’တိအာဒိဝစနတော ဟေတူနံ ကမ္မနိဒါနဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော.

เหมือนคำว่า "เหตุ" ที่เป็นอธิกรณสาธนะ มีความหมายว่า "ที่ตั้ง" แสดงว่า แม้คำว่า "เหตุ" ที่เป็นกรณสาธนะ มีความหมายว่า "เครื่องเป็นไป" ก็ย่อมสมควร จึงกล่าวคำว่า "หิโนติ" (ย่อมส่งไป) เป็นต้น เพราะคำว่า "โลภะเป็นที่ตั้งแห่งกรรมเพื่อความเกิดขึ้น" เป็นต้น พึงทราบว่าเหตุทั้งหลายเป็นที่ตั้งแห่งกรรม

ဧတေနာတိ ဟေတုပစ္စယတော အညေနေဝ ကုသလဘာဝသိဒ္ဓိဝစနေန. ဧကေ အာစရိယာ. သဘာဝတောဝါတိ ဧတေန ယထာ အညေသံ ရူပဂတံ ဩဘာသေန္တဿ ပဒီပဿ ရူပဂတောဘာသကေန အညေန ပယောဇနံ နတ္ထိ သယံ ဩဘာသနသဘာဝတ္တာ, ဧဝံ အညေသံ ကုသလာဒိဘာဝသာဓကာနံ ဟေတူနံ အညေန ကုသလာဒိဘာဝသာဓကေန ပယောဇနံ နတ္ထိ သယမေဝ ကုသလာဒိသဘာဝတ္တာတိ ဒဿေတိ. န သဘာဝသိဒ္ဓေါ အလောဘာဒီနံ ကုသလာဒိဘာဝေါ ဥဘယသဘာဝတ္တာ တံသမ္ပယုတ္တဖဿာဒီနံ ဝိယာတိ [Pg.228] ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘ယသ္မာ ပနာ’’တိအာဒိနာ. သာ ပန အညပဋိဗဒ္ဓါ ကုသလာဒိတာ.

ด้วยคำว่า "ด้วยเหตุนี้" คือด้วยคำที่ว่าความสำเร็จแห่งความเป็นกุศลด้วยปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัย อาจารย์บางพวกกล่าวว่า ด้วยคำว่า "โดยสภาพของตนเอง" นี้ แสดงว่า เหมือนประทีปที่ส่องรูปธรรมอื่น ไม่มีประโยชน์ด้วยสิ่งอื่นที่ส่องรูปธรรม เพราะมีสภาพส่องสว่างด้วยตนเอง ฉันใด เหตุทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังความเป็นกุศลเป็นต้นของสิ่งอื่นให้สำเร็จ ก็ไม่มีประโยชน์ด้วยสิ่งอื่นที่ยังความเป็นกุศลเป็นต้นให้สำเร็จ เพราะมีสภาพเป็นกุศลเป็นต้นด้วยตนเอง ฉันนั้น ความเป็นกุศลเป็นต้นของอโลภะเป็นต้น ไม่ได้สำเร็จด้วยสภาพของตนเอง เพราะมีสภาพเป็นสองอย่าง เหมือนผัสสะเป็นต้นที่สัมปยุตต์กับสิ่งนั้น จึงแสดงความหมายนี้ด้วยคำว่า "ก็เพราะว่า" เป็นต้น แต่ความเป็นกุศลเป็นต้นนั้นอาศัยสิ่งอื่น

န ကောစိ ဓမ္မော န ဟောတီတိ ရူပါဒိဘေဒေန ဆဗ္ဗိဓေသု သင်္ခတာသင်္ခတပညတ္တိဓမ္မေသု ကောစိပိ ဓမ္မော အာရမ္မဏပစ္စယော န န ဟောတိ, သွာယံ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေါ ဟေဋ္ဌာ ဓာတုဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တောယေဝ.

คำว่า "ไม่มีธรรมะใดที่ไม่เป็น" หมายถึง ในธรรมะ ๖ อย่าง คือ สังขตธรรม อสังขตธรรม และบัญญัติธรรม โดยจำแนกเป็นรูปเป็นต้น ธรรมะใดๆ ก็ไม่เป็นอารัมมณปัจจัยไม่ได้ (คือเป็นอารัมมณปัจจัยได้ทั้งหมด) ความเป็นอารัมมณปัจจัยนั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาธาตุวิภังค์ข้างล่าง

ပုရိမာဘိသင်္ခါရူပနိဿယန္တိ ‘‘ဆန္ဒဝတော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တာကာရေန ပုရိမသိဒ္ဓံ စိတ္တာဘိသင်္ခါရကသင်္ခါတံ ဥပနိဿယံ. စိတ္တေတိ စိတ္တသီသေနာယံ နိဒ္ဒေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. န ဟိ စိတ္တမေဝ တထာဘိသင်္ခရီယတိ, အထ ခေါ တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မာပိ. သာဓယမာနာတိ ဝသေ ဝတ္တယမာနာ. ဝသဝတ္တနဉ္စေတ္ထ တဒါကာရာနုဝိဓာနံ. ဆန္ဒာဒီသု ဟိ ဟီနေသု မဇ္ဈိမေသု ပဏီတေသု တံတံသမ္ပယုတ္တာပိ တထာ တထာ ပဝတ္တန္တိ. တေနာဟ ‘‘ဟီနာဒိဘာဝေန တဒနုဝတ္တနတော’’တိ. တေနာတိ အတ္တနော ဝသေ ဝတ္တာပနေန, တေသံ ဝါ ဝသေ ဝတ္တနေန. တေဟိ ဆန္ဒာဒယော. အဓိပတိပစ္စယာ ဟောန္တိ အတ္တာဓီနာနံ ပတိဘာဝေန ပဝတ္တနတော. ဂရုကာတဗ္ဗံ အာရမ္မဏံ မဟဂ္ဂတဓမ္မလောဘနီယဓမ္မာဒိ.

คำว่า "อุปนิสัยแห่งอภิสังขารก่อน" หมายถึง อุปนิสัยที่สำเร็จแล้วก่อน คือจิตตสังขารที่กล่าวไว้ด้วยอาการมีคำว่า "ผู้มีฉันทะ" เป็นต้น คำว่า "ในจิต" นี้ พึงทราบว่าเป็นคำแสดงโดยหัวข้อจิต เพราะไม่ใช่เฉพาะจิตเท่านั้นที่ถูกปรุงแต่งอย่างนั้น แต่ธรรมะที่สัมปยุตต์กับจิตนั้นก็ถูกปรุงแต่งด้วย คำว่า "ยังให้สำเร็จ" คือยังให้เป็นไปในอำนาจ การเป็นไปในอำนาจในที่นี้คือการเป็นไปตามอาการนั้น เพราะเมื่อฉันทะเป็นต้นเป็นของเลว เป็นของปานกลาง เป็นของประณีต ธรรมะที่สัมปยุตต์กับฉันทะเป็นต้นนั้นก็ย่อมเป็นไปอย่างนั้นๆ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะเป็นไปตามนั้นด้วยความเป็นของเลวเป็นต้น" คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือด้วยการยังตนให้เป็นไปในอำนาจ หรือด้วยการเป็นไปในอำนาจของสิ่งเหล่านั้น สิ่งเหล่านั้นคือฉันทะเป็นต้น ย่อมเป็นอธิปติปัจจัย เพราะเป็นไปโดยความเป็นใหญ่ของธรรมะที่อยู่ในอำนาจของตน อารมณ์ที่ควรเคารพคือ มหัคคตธรรม ธรรมะที่น่าปรารถนา เป็นต้น

တဒနန္တရုပ္ပာဒနိယမောတိ တဿ တဿေဝ စိတ္တဿ အနန္တရံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနတံ. တံတံသဟကာရီပစ္စယဝိသိဋ္ဌဿာတိ တေန တေန အာရမ္မဏာဒိနာ သဟကာရီကာရဏေန တဒုပ္ပာဒနသမတ္ထတာသင်္ခါတံ ဝိသေသံ ပတ္တဿ. တာယယေဝါတိ ယာ ဝေခါဒါနေ ပုပ္ဖနသမတ္ထတာ ဝေခါပဂမေ လဒ္ဓေါကာသာ, တာယမေဝ.

คำว่า "ความแน่นอนแห่งการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น" คือการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นของจิตนั้นๆ คำว่า "ของสิ่งที่มีความพิเศษด้วยปัจจัยที่ร่วมกันนั้นๆ" คือของสิ่งที่มีความพิเศษที่เรียกว่าความสามารถในการยังสิ่งนั้นให้เกิดขึ้น ด้วยเหตุที่ร่วมกันมีอารมณ์เป็นต้นนั้นๆ คำว่า "ด้วยความสามารถนั้นเอง" คือด้วยความสามารถในการเบ่งบานเมื่อได้รับน้ำฝน ซึ่งได้รับโอกาสเมื่อน้ำฝนหมดไปนั้นเอง

ဥပသဂ္ဂဝသေနပိ အတ္ထဝိသေသော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဒ္ဒတ္ထမတ္တတော နာနာကရဏ’’န္တိ. ဝစနီယတ္ထတောတိ ဘာဝတ္ထတော. ဘာဝတ္ထောပိ ဟိ ဝစနဂ္ဂဟဏာနုသာရေန ဝိညေယျတ္တာ ‘‘ဝစနီယော’’တိ ဝုစ္စတိ. နိရောဓုပ္ပာဒန္တရာဘာဝတောတိ ပုရိမနိရောဓဿ ပစ္ဆိမုပ္ပာဒဿ စ ဗျဝဓာယကာဘာဝတော. နိရန္တရုပ္ပာဒနသမတ္ထတာတိ ဧတေန နိရောဓာနံ နိရောဓသမကာလုပ္ပာဒဝါဒံ နိဝါရေတိ. သတိ ဟိ သမကာလတ္တေ ဗျဝဓာနာသင်္ကာ ဧဝ န သိယာ သဏ္ဌာနာဘာဝတော. ဣဒမိတော ဟေဋ္ဌာ ဥဒ္ဓံ တိရိယန္တိ ဝိဘာဂါဘာဝါ အတ္တနာ ဧကတ္တမိဝ ဥပနေတွာတိ ယောဇနာ. သဏ္ဌာနာဘာဝေန ဟိ အပ္ပဋိဃဘာဝူပလက္ခဏေန ဝိဘာဂါဘာဝံ, တေန ဧကတ္တမိဝူပနယနံ သုဋ္ဌု အနန္တရဘာဝံ သာဓေတိ, သဟာဝဋ္ဌာနာဘာဝေန ပန အနန္တရမေဝ ဥပ္ပာဒနံ.

คำว่า "ความแตกต่างจากความหมายของศัพท์เท่านั้น" ได้กล่าวไว้ว่า ความพิเศษของความหมายย่อมมีได้ด้วยอำนาจของอุปสรรค คำว่า "โดยความหมายที่ควรกล่าว" คือโดยภาวอรรถ เพราะภาวอรรถก็พึงรู้ได้ตามการรับคำ จึงเรียกว่า "ควรกล่าว" คำว่า "เพราะไม่มีระหว่างแห่งความดับและความเกิดขึ้น" คือเพราะไม่มีสิ่งขวางกั้นระหว่างความดับก่อนและความเกิดขึ้นทีหลัง ด้วยคำว่า "ความสามารถในการยังให้เกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่น" นี้ ย่อมห้ามวาทะที่ว่าความเกิดขึ้นมีในเวลาเดียวกับความดับ เพราะเมื่อมีเวลาเดียวกัน ความสงสัยในการขวางกั้นก็ย่อมไม่มี เพราะไม่มีรูปร่าง การประกอบความว่า "เพราะไม่มีการแบ่งแยกเป็นข้างล่าง ข้างบน ข้างขวางจากสิ่งนี้ จึงนำมาซึ่งความเป็นอันเดียวกันกับตน" เพราะการไม่มีรูปร่าง คือการไม่มีการกระทบกระทั่ง ย่อมยังการไม่มีการแบ่งแยกให้สำเร็จ และด้วยเหตุนั้น การนำมาซึ่งความเป็นอันเดียวกัน ย่อมยังความเป็นอนันตรภาวะอย่างยิ่งให้สำเร็จ แต่ด้วยการไม่มีการตั้งอยู่ร่วมกัน ย่อมเป็นการเกิดขึ้นโดยไม่มีระหว่างคั่นเท่านั้น

ဝိဘာဂတော [Pg.229] ဉာဏေန အာကရီယတီတိ အာကာရော, ဓမ္မာနံ ပဝတ္တိဘေဒေါ. နေဝသညာနာသညာယတနဖလသမာပတ္တီနံ နိရောဓုပ္ပာဒါနန္တရတာယာတိ ယောဇနာ. ပုရိမစုတီတိ အသညသတ္တုပ္ပတ္တိတော ပုရိမစုတိ. ယဒိ ကာလန္တရတာ နတ္ထိ, ကထမိဒံ ‘‘သတ္တာဟံ နိရောဓံ သမာပဇ္ဇိတွာ ပဉ္စ ကပ္ပသတာနိ အတိက္ကမိတွာ’’တိ ဝစနန္တိ အာဟ ‘‘န ဟိ တေသံ…ပေ… ဝုစ္စေယျာ’’တိ. နနု တေသံ အန္တရာ ရူပသန္တာနော ပဝတ္တတေဝါတိ အနုယောဂံ သန္ဓာယာဟ ‘‘န စ…ပေ… အညသန္တာနတ္တာ’’တိ. ယဒိ ဧဝံ တေသံ အညဘိန္နသန္တာနံ ဝိယ အညမညူပကာရေနပိ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ စောဒနာယ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပါရူပ…ပေ… ဟောန္တီ’’တိ. တေနေတံ ဒဿေတိ – ယဒိပိ ရူပါရူပဓမ္မာ ဧကသ္မိံ ပုဂ္ဂလေ ဝတ္တမာနာ ဝိသေသတော အညမညူပကာရကဘာဝေန ဝတ္တန္တိ, အညမညံ ပန ဝိသဒိသသဘာဝတာယ ဝိသုံယေဝ သန္တာနဘာဝေန ပဝတ္တနတော ဗျဝဓာယကာ န ဟောန္တိ သန္တတိဝသေန မိထု အပရိယာပန္နတ္တာ, ယတော ‘‘အညမညံ ဝိပ္ပယုတ္တာ, ဝိသံသဋ္ဌာ’’တိ စ ဝုတ္တန္တိ. ဥပကာရကော စ နာမ အစ္စန္တံ ဘိန္နသန္တာနာနမ္ပိ ဟောတိယေဝါတိ န တာဝတာ သန္တာနာဘေဒေါတိ ဘိယျောပိ နေသံ ဗျဝဓာယကတာဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. ယထာ သမာနဇာတိကာနံ စိတ္တုပ္ပာဒါနံ နိရန္တရတာ သုဋ္ဌု အနန္တရဘာဝေန ပါကဋာ, န တထာ အသမာနဇာတိကာနန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ဇဝနာနန္တရဿ ဇဝနဿ ဝိယ ဘဝင်္ဂါနန္တရဿ ဘဝင်္ဂဿ ဝိယာ’’တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า "อาการ" คือความแตกต่างแห่งการเป็นไปของธรรมะ ที่ถูกกระทำด้วยญาณโดยการจำแนก การประกอบความว่า "เพราะความไม่มีระหว่างแห่งความดับและความเกิดขึ้นของเนวสัญญานาสัญญายตนผลสมาบัติ" คำว่า "จุติก่อน" คือจุติก่อนการอุบัติในอสัญญีสัตว์ ถ้าไม่มีระหว่างแห่งกาลเวลา เหตุไฉนจึงมีคำกล่าวว่า "เข้าถึงนิโรธ ๗ วัน แล้วล่วงไป ๕๐๐ กัป" จึงกล่าวว่า "เพราะสิ่งเหล่านั้น... (ละไว้)... พึงกล่าว" พึงทราบว่าคำถามที่ว่า "ก็กระแสรูปย่อมเป็นไปในระหว่างสิ่งเหล่านั้นมิใช่หรือ" จึงกล่าวว่า "และไม่ใช่... (ละไว้)... เพราะเป็นกระแสอื่น" ถ้าเป็นเช่นนั้น สิ่งเหล่านั้นก็พึงเป็นผู้ช่วยเหลือซึ่งกันและกันเหมือนกระแสที่แตกต่างกัน จึงกล่าวตอบคำถามว่า "รูปและอรูป... (ละไว้)... ย่อมเป็น" ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า แม้รูปธรรมและอรูปธรรมที่เป็นไปในบุคคลคนเดียวกัน ย่อมเป็นไปโดยความเป็นผู้ช่วยเหลือซึ่งกันและกันโดยเฉพาะ แต่สิ่งเหล่านั้นไม่เป็นสิ่งขวางกั้น เพราะเป็นไปโดยความเป็นกระแสที่แยกต่างหากกัน ด้วยความเป็นสภาพที่แตกต่างกัน และเพราะไม่รวมอยู่ในกระแสเดียวกัน เพราะมีคำกล่าวว่า "เป็นวิปปยุตต์ซึ่งกันและกัน ไม่ปะปนกัน" และชื่อว่าผู้ช่วยเหลือย่อมมีได้แม้แก่กระแสที่แตกต่างกันอย่างยิ่ง เพราะฉะนั้นจึงไม่เป็นอันเดียวกัน พึงทราบว่าการไม่มีสิ่งขวางกั้นของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ยิ่งขึ้นไปอีก ด้วยความหมายที่ว่า ความไม่มีระหว่างคั่นของจิตตุปบาทที่มีชาติเสมอกัน ย่อมปรากฏโดยความเป็นอนันตรภาวะอย่างยิ่ง ฉันใด ความไม่มีระหว่างคั่นของจิตตุปบาทที่ไม่มีชาติเสมอกันก็ไม่เป็นฉันนั้น จึงกล่าวว่า "เหมือนชวนะที่เกิดต่อจากชวนะ เหมือนภวังค์ที่เกิดต่อจากภวังค์"

ပစ္စယဘာဝေါ စေတ္ထာတိ ဧတ္ထ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကော. သော ယေန ဝိသေသေနေတ္ထ ဥပ္ပာဒက္ခဏံ, တံ ဝိသေသံ ဇောတေတိ. အနန္တရပစ္စယာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သမနန္တရပစ္စယံ သင်္ဂဏှာတိ. ပုရေပစ္ဆာဘာဝါ, တဒုပါဒိကာ ဝါ ဥပ္ပာဒနိရောဓာ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တပရိစ္ဆေဒေါ, တေန ဂဟိတာနံ ခဏတ္တယပရိယာပန္နာနန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝစနံ အလဘန္တာန’’န္တိ. ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂီ ဟိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, နော စ ဥပ္ပန္နံ, ဘင်္ဂက္ခဏေ ဥပ္ပန္နံ နော စ ဥပ္ပဇ္ဇမာန’’န္တိ (ယမ. ၂.စိတ္တယမက.၈၁). သောတိ အနန္တရာဒိပစ္စယဘာဝေါ. အပရိစ္ဆေဒန္တိ ကာလဝသေန ပရိစ္ဆေဒရဟိတံ. ယတောတိ ပုဗ္ဗန္တာပရန္တဝသေန ပရိစ္ဆေဒါဘာဝတော. တေနေဝါတိ ကာလဝသေန ပရိစ္ဆိဇ္ဇ ဧဝ ဓမ္မာနံ ဂဟဏတော.

คำว่า "ความเป็นปัจจัยในที่นี้" ในที่นี้ ศัพท์ว่า "จะ" เป็นคำแย้ง ศัพท์นั้นย่อมส่องความพิเศษที่ว่าขณะแห่งการเกิดขึ้นในที่นี้มีอยู่ด้วยความพิเศษใด คำว่า "อนันตรปัจจัยเป็นต้น" ด้วยศัพท์ว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์สมนันตรปัจจัย ความหมายว่า "เพราะมีการมีอยู่ก่อนและหลัง หรือเพราะความดับและความเกิดขึ้นที่สืบเนื่องกัน เป็นการกำหนดเบื้องต้นและเบื้องปลาย จึงเป็นธรรมะที่ถูกถือเอาซึ่งรวมอยู่ในขณะทั้งสาม" เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของธรรมะที่ไม่ได้รับคำว่า 'ย่อมเกิดขึ้น'" เพราะธรรมะที่ประกอบด้วยขณะแห่งการเกิดขึ้น ย่อมเรียกว่า "ย่อมเกิดขึ้น" ดังที่กล่าวไว้ว่า "สิ่งที่กำลังเกิดขึ้นในขณะแห่งการเกิดขึ้น ไม่ใช่สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว สิ่งที่เกิดขึ้นแล้วในขณะแห่งความดับ ไม่ใช่สิ่งที่กำลังเกิดขึ้น" (ยมก ๒. จิตตยมก. ๘๑) สิ่งนั้นคือความเป็นอนันตรปัจจัยเป็นต้น คำว่า "ไม่กำหนด" คือปราศจากการกำหนดโดยกาลเวลา คำว่า "เพราะเหตุใด" คือเพราะไม่มีการกำหนดโดยเบื้องต้นและเบื้องปลาย คำว่า "ด้วยเหตุนั้นเอง" คือเพราะการถือเอาธรรมะโดยการกำหนดโดยกาลเวลาเท่านั้น

ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယဘာဝေန ပါကဋေနာတိ ဣဒံ တဿ နိဒဿနဘာဝနိဒဿနံ. သိဒ္ဓဉှိ နိဒဿနံ. ပစ္စယုပ္ပန္နာနန္တိ ပစ္စယနိဗ္ဗတ္တာနံ, အတ္တနော ဖလဘူတာနန္တိ [Pg.230] အဓိပ္ပာယော. သဟဇာတဘာဝေနာတိ သဟ ဥပ္ပန္နဘာဝေန. အတ္တနာ သဟုပ္ပန္နဓမ္မာနဉှိ သဟုပ္ပန္နဘာဝေန ဥပကာရကတာ သဟဇာတပစ္စယတာ. တေန ဌိတိက္ခဏေပိ နေသံ ဥပကာရကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝဉှိ ‘‘ပကာသဿ ပဒီပေါ ဝိယာ’’တိ နိဒဿနမ္ပိ သုဋ္ဌု ယုဇ္ဇတိ. ပဒီပေါ ဟိ ပကာသဿ ဌိတိယာပိ ပစ္စယောတိ.

คำว่า "ด้วยความเป็นปัจจัยที่ปรากฏโดยการเกิดขึ้น" นี้ เป็นการแสดงถึงความเป็นตัวอย่างของสิ่งนั้น เพราะตัวอย่างย่อมสำเร็จแล้ว คำว่า "ของปัจจยุปบัน" คือของสิ่งที่ปัจจัยยังให้เกิดขึ้น มีความหมายว่าของสิ่งที่เป็นผลของตน คำว่า "ด้วยความเป็นสหชาต" คือด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกัน เพราะการช่วยเหลือด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดขึ้นพร้อมกันของธรรมะที่เกิดขึ้นพร้อมกับตน ย่อมเป็นสหชาตปัจจัย เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่าการช่วยเหลือของสิ่งเหล่านั้นมีอยู่ในขณะที่ตั้งอยู่ด้วย ด้วยเหตุนี้ ตัวอย่างที่ว่า "เหมือนประทีปของแสงสว่าง" ก็ย่อมสมควรอย่างยิ่ง เพราะประทีปย่อมเป็นปัจจัยแม้แก่การตั้งอยู่ของแสงสว่าง

အညမညတာဝသေနေဝါတိ ဣမိနာ သဟဇာတာဒိဘာဝေန အတ္တနော ဥပကာရကဿ ဥပကာရကတာမတ္တံ န အညမညပစ္စယတာ, အထ ခေါ အညမညပစ္စယဘာဝဝသေနာတိ လက္ခဏသင်္ကရာဘာဝံ ဒဿေတိ, န သဟဇာတာဒိပစ္စယေဟိ ဝိနာ အညမညပစ္စယဿ ပဝတ္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘န သဟဇာတတာဒိဝသေနာ’’တိ. ယဒိပိ အညမညပစ္စယော သဟဇာတာဒိပစ္စယေဟိ ဝိနာ န ဟောတိ, သဟဇာတာဒိပစ္စယာ ပန တေန ဝိနာပိ ဟောန္တီတိ သဟဇာတတာဒိဝိဓုရေနေဝ ပကာရေန အညမညပစ္စယဿ ပဝတ္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဟဇာတာဒိ…ပေ… န ဟောတီ’’တိ ဝတွာ တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘န စ ပုရေဇာတ…ပေ… ဟောန္တီ’’တိ အာဟ. သဟဇာတတာဒီတိ စ အာဒိ-သဒ္ဒေန နိဿယအတ္ထိအဝိဂတာဒီနံ ဂဟဏံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ด้วยคำว่า "ด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน" นี้ แสดงว่า เพียงความเป็นอุปการะแก่ธรรมที่เป็นอุปการะแก่ตน ด้วยความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั้น ไม่ใช่ความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน แต่เป็นด้วยอำนาจแห่งความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน จึงแสดงความไม่มีการปะปนกันแห่งลักษณะ และการเกิดขึ้นแห่งปัจจัยซึ่งกันและกัน ย่อมไม่มีปัจจัยสหชาตเป็นต้น เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ไม่ใช่ด้วยอำนาจแห่งความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น" แม้ปัจจัยซึ่งกันและกันจะไม่มีได้หากปราศจากปัจจัยสหชาตเป็นต้น แต่ปัจจัยสหชาตเป็นต้นนั้นมีได้แม้ปราศจากปัจจัยซึ่งกันและกัน ดังนั้น เพื่อแสดงว่าปัจจัยซึ่งกันและกันย่อมเกิดขึ้นด้วยอาการที่ปราศจากปัจจัยสหชาตเป็นต้น จึงกล่าวว่า "สหชาตเป็นต้น... (ละ)... ย่อมไม่มี" แล้วเพื่อทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวว่า "และปัจจัยปุเรชาต... (ละ)... ย่อมมี" พึงทราบว่า ด้วยคำว่า "สหชาตเป็นต้น" นั้น พึงเข้าใจว่ารวมถึงปัจจัยนิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ เป็นต้น

ပထဝီဓာတုယံ ပတိဋ္ဌာယ ဧဝ သေသဓာတုယော ဥပါဒါရူပါနိ ဝိယ ယထာသကကိစ္စံ ကရောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဓိဋ္ဌာနာကာရေန ပထဝီဓာတု သေသဓာတူန’’န္တိ. ဧတ္ထ အဓိဋ္ဌာနာကာရေနာတိ အာဓာရာကာရေန. အာဓာရာကာရော စေတ္ထ နေသံ သာတိသယံ တဒဓီနဝုတ္တိတာယ ဝေဒိတဗ္ဗော, ယတော ဘူတာနိ အနိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဋ္ဌာနာနိ ဝုစ္စန္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာ စက္ခာဒီနမ္ပိ အဓိဋ္ဌာနာကာရေန ဥပကာရကတာ သုဋ္ဌု ယုဇ္ဇတိ. န ဟိ ယထာဝုတ္တံ တဒဓီနဝုတ္တိယာ ဝိသေသံ မုဉ္စိတွာ အညော စက္ခာဒီသု အဒေသကာနံ အရူပဓမ္မာနံ အဓိဋ္ဌာနာကာရော သမ္ဘဝတိ. ယဒိပိ ယံ ယံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ယေ ယေ ဓမ္မာ ပဝတ္တန္တိ, တေသံ သဗ္ဗေသံ တဒဓီနဝုတ္တိဘာဝေါ, ယေန ပန ပစ္စယဘာဝဝိသေသေန စက္ခာဒီနံ ပဋုမန္ဒဘာဝေသု စက္ခုဝိညာဏာဒယော တဒနုဝိဓာနာကာရေနေဝ ပဝတ္တန္တိ, သွာယမိဒံ တေသံ တဒဓီနဝုတ္တိယာ သိဒ္ဓေါ ဝိသေသောတိ ဝုတ္တော. ဧဝဉှိ ပစ္စယဘာဝသာမညေ သတိပိ အာရမ္မဏပစ္စယတော နိဿယပစ္စယဿ ဝိသေသော သိဒ္ဓေါတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. သွာယံ ဓာတုဝိဘင်္ဂေ ဝိဘာဝိတောယေဝ. ခန္ဓာဒယော တံတံနိဿယာနံ ခန္ဓာဒီနန္တိ ‘‘ဥပကာရကာ’’တိ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ.

ที่กล่าวว่า "ปฐวีธาตุเป็นอธิษฐานปัจจัยแก่ธาตุที่เหลือ" นั้น หมายความว่า ธาตุที่เหลือย่อมทำกิจของตนๆ โดยอาศัยปฐวีธาตุตั้งอยู่ เหมือนอุปาทารูปฉะนั้น ในที่นี้ คำว่า "โดยอาการแห่งอธิษฐาน" หมายถึง โดยอาการแห่งอาศัย พึงทราบว่าอาการแห่งอาศัยในที่นี้ คือการที่ธรรมเหล่านั้นมีการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้นอย่างยิ่ง เพราะภูตรูปทั้งหลายถูกเรียกว่าเป็นที่ตั้งที่ไม่อาจแสดงได้ เมื่อเป็นเช่นนี้ การที่จักขุเป็นต้นเป็นอุปการะโดยอาการแห่งอธิษฐานก็ย่อมสมควรอย่างยิ่ง เพราะอาการแห่งอธิษฐานอื่นของอรูปธรรมที่ไม่มีที่ตั้งในจักขุเป็นต้น ย่อมไม่มี นอกจากความพิเศษของการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้นตามที่กล่าวมาแล้ว แม้ธรรมใดๆ อาศัยธรรมใดๆ เกิดขึ้น ธรรมเหล่านั้นทั้งหมดก็มีการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น แต่ด้วยความพิเศษแห่งความเป็นปัจจัยที่ทำให้จักขุวิญญาณเป็นต้นย่อมเป็นไปตามอาการนั้นๆ ในความคมและความทื่อของจักขุเป็นต้น ความพิเศษนี้แหละที่กล่าวว่าสำเร็จได้ด้วยการเป็นไปขึ้นอยู่กับสิ่งนั้น เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้จะมีความเป็นปัจจัยโดยทั่วไป ก็พึงทราบว่าความพิเศษของนิสสยปัจจัยจากอารัมมณปัจจัยนั้นสำเร็จแล้ว ความพิเศษนี้ได้แสดงไว้แล้วในธาตุวิภังค์ พึงนำคำว่า "เป็นอุปการะ" มาเชื่อมกับคำว่า "ขันธ์เป็นต้นแก่ขันธ์เป็นต้นที่เป็นนิสสยะของตนๆ"

ယံ [Pg.231] ကိဉ္စိ ကာရဏံ နိဿယောတိ ဝဒတိ, န ဝုတ္တလက္ခဏူပပန္နမေဝ. ဧတေန ပစ္စယဋ္ဌော ဣဓ နိဿယဋ္ဌောတိ ဒဿေတိ. တတ္ထာတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဒ္ဓါရေတီ’’တိ.

ที่กล่าวว่า "เหตุใดๆ เป็นนิสสยะ" นั้น ไม่ใช่เฉพาะเหตุที่ประกอบด้วยลักษณะที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ด้วยเหตุนี้ จึงแสดงว่า อรรถแห่งปัจจัยในที่นี้คืออรรถแห่งนิสสยะ คำว่า "ในนั้น" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนด เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ย่อมกำหนด"

သုဋ္ဌုကတတံ ဒီပေတိ, ကဿ? ‘‘အတ္တနော’’တိ ဝုတ္တဿ ပကတသဒ္ဒေန ဝိသေသိယမာနဿ ပစ္စယဿ. ကေန ကတန္တိ? အတ္တနော ကာရဏေဟီတိ သိဒ္ဓေါဝါယမတ္ထော. တထာတိ ဖလဿ ဥပ္ပာဒနသမတ္ထဘာဝေန. အထ ဝါ တထာတိ နိပ္ဖာဒနဝသေန ဥပသေဝနဝသေန စ. တတ္ထ နိပ္ဖာဒနံ ဟေတုပစ္စယသမောဓာနေန ဖလဿ နိဗ္ဗတ္တနံ, တံ သုဝိညေယျန္တိ အနာမသိတွာ ဥပသေဝနမေဝ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဥပသေဝိတော ဝါ’’တိ အာဟ. တတ္ထ အလ္လီယာပနံ ပရိဘောဂဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘ဥပဘောဂူပသေဝန’’န္တိ. ဝိဇာနနာဒိဝသေနာတိ ဝိဇာနနသဉ္ဇာနနာနုဘဝနာဒိဝသေန. တေနာတိ ယထာဝုတ္တဥပသေဝိတဿ ပကတဘာဝေန. အနာဂတာနမ္ပိ…ပေ… ဝုတ္တာ ဟောတိ, ပဂေဝ အတီတာနံ ပစ္စုပ္ပန္နာနဉ္စာတိ အဓိပ္ပာယော. ပစ္စုပ္ပန္နဿပိ ဟိ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နံ ဥတု ဘောဇနံ သေနာသနံ ဥပနိဿာယ ဈာနံ ဥပ္ပာဒေန္တီ’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၂.၁၈.၈) ပကတူပနိဿယဘာဝေ လဗ္ဘတီတိ.

แสดงถึงความเป็นสิ่งที่ทำดีแล้ว ของอะไร? ของปัจจัยที่ถูกวิเศษด้วยคำว่า "ปกติ" ซึ่งกล่าวว่า "ของตน" ทำด้วยอะไร? ความหมายนี้สำเร็จแล้วว่า "ด้วยเหตุของตน" คำว่า "เช่นนั้น" หมายถึง ด้วยความสามารถในการยังผลให้เกิดขึ้น อีกนัยหนึ่ง คำว่า "เช่นนั้น" หมายถึง โดยการทำให้สำเร็จ และโดยการเสพ ในที่นั้น การทำให้สำเร็จคือการยังผลให้เกิดขึ้นด้วยการประชุมกันของเหตุปัจจัย ซึ่งเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย จึงไม่กล่าวถึง แต่แสดงเฉพาะการเสพเท่านั้น จึงกล่าวว่า "หรืออันบุคคลเสพแล้ว" ในที่นั้น พึงทราบว่าการเข้าไปติดข้องคือโดยการบริโภค เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การบริโภคและการเสพ" คำว่า "โดยการรู้เป็นต้น" หมายถึง โดยการรู้ การจำได้ การเสวยเป็นต้น คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" หมายถึง ด้วยความเป็นปกติของสิ่งที่ถูกเสพตามที่กล่าวมาแล้ว แม้ของอนาคต... (ละ)... ก็กล่าวไว้แล้ว ความหมายคือ ของอดีตและปัจจุบันก็ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึง แม้ของปัจจุบันก็ย่อมได้ซึ่งความเป็นปกตูปนิสสยปัจจัย จากคำกล่าวว่า "อาศัยฤดู อาหาร เสนาสนะในปัจจุบัน ย่อมยังฌานให้เกิดขึ้น" เป็นต้น (ปฏฺฐา. 2.18.8)

ယထာ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေ တေသံ ဧကံသေန ဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတပစ္စယာပိ ဟောန္တိ, တထာ ယေ ဓမ္မာ ယေသံ ဓမ္မာနံ ပုရေဇာတပစ္စယာ ဟောန္တိ, တေ တေသံ နိဿယာရမ္မဏပစ္စယာပိ ဟောန္တီတိ ဥဘယေသု ဥဘယေသံ ပစ္စယာကာရာနံ လက္ခဏတော သင်္ကရာဘာဝံ ဒဿေတုံ ‘‘ဝိပ္ပယုတ္တာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ, နိဿယာရမ္မဏာကာရာဒီဟိ ဝိသိဋ္ဌာ’’တိ စ ဝုတ္တံ. ယထာ ဟိ ပစ္ဆာဇာတပုရေဇာတာကာရာ အညမညဝိသိဋ္ဌာ, ဧဝံ ပစ္ဆာဇာတဝိပ္ပယုတ္တာကာရာဒယော ပုရေဇာတနိဿယာကာရာဒယော စ အညမညဝိဘတ္တသဘာဝါ ဧဝါတိ.

ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยปัจฉาชาตแก่ธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยวิปปยุต อัตถิ และอวิคตะแก่ธรรมเหล่านั้นโดยส่วนเดียวฉันใด ธรรมเหล่าใดเป็นปัจจัยปุเรชาตแก่ธรรมเหล่าใด ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยนิสสยะและอารัมมณะแก่ธรรมเหล่านั้นฉันนั้น เพื่อแสดงความไม่มีการปะปนกันแห่งลักษณะของปัจจยาการทั้งสองในธรรมทั้งสอง จึงกล่าวว่า "วิเศษด้วยอาการวิปปยุตเป็นต้น, วิเศษด้วยอาการนิสสยะและอารัมมณะเป็นต้น" เพราะว่าอาการปัจฉาชาตและปุเรชาตย่อมวิเศษซึ่งกันและกันฉันใด อาการปัจฉาชาตวิปปยุตเป็นต้น และอาการปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น ก็ย่อมมีสภาพที่แยกจากกันและกันฉันนั้น

မနောသဉ္စေတနာဟာရဝသေန ပဝတ္တမာနေဟီတိ ဣမိနာ စေတနာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ တဒနုဂုဏံ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေသု ပဝတ္တိမာဟ. တေနေဝါတိ စေတနာဟာရဝသေန ဥပကာရကတ္တာ ဧဝ.

ด้วยคำว่า "ด้วยธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งมโนสัญเจตนาหาร" นี้ แสดงถึงการเป็นไปของสัมปยุตตธรรมของเจตนาในปัจจยุบบันของตนตามสมควรแก่เจตนานั้นด้วย คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะความเป็นอุปการะโดยอำนาจแห่งเจตนาหารนั่นเอง

ပယောဂေန ကရဏီယဿာတိ ဧတေန ဘိန္နဇာတိ ယံ တာဒိသံ ပယောဂေန ကာတုံ န သက္ကာ, တံ နိဝတ္တေတိ. အနေကဝါရံ ပဝတ္တိယာ အာသေဝနဋ္ဌဿ ပါကဋဘာဝေါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ပုနပ္ပုနံ ကရဏ’’န္တိ. ဧကဿ ပန [Pg.232] ပစ္စယဓမ္မဿ ဧကဝါရမေဝ ပဝတ္တိ. အတ္တသဒိသဿာတိ အရူပဓမ္မသာရမ္မဏတာသုက္ကကဏှာဒိဘာဝေဟိ အတ္တနာ သဒိသဿ. ဣဒံ ပစ္စယုပ္ပန္နဝိသေသနံ, ‘‘အတ္တသဒိသသဘာဝတာပါဒန’’န္တိ ဣဒံ ပန ပစ္စယဘာဝဝိသေသနံ, တဉ္စ ဘိန္နဇာတိယတာဒိမေဝ ဝိသဒိသသဘာဝတံ နိဝတ္တေတိ, န ဘူမန္တရတာဒိ. န ဟိ ပရိတ္တာ ဓမ္မာ မဟဂ္ဂတအပ္ပမာဏာနံ ဓမ္မာနံ အာသေဝနပစ္စယာ န ဟောန္တီတိ. ဝါသနံ ဝါသံ ဂါဟာပနံ, ဣဓ ပန ဝါသနံ ဝိယ ဝါသနံ, ဘာဝနန္တိ အတ္ထော. ဂန္ထာဒီသူတိ ဂန္ထသိပ္ပာဒီသု. ဝိသယေ စေတံ ဘုမ္မံ, န နိဒ္ဓါရဏေ. တေန ဂန္ထသိပ္ပာဒိဝိသယာ ပုရိမသိဒ္ဓါ အဇ္ဈယနာဒိကိရိယာ ‘‘ဂန္ထာဒီသု ပုရိမာ ပုရိမာ’’တိ ဝုတ္တာ, သာ ပန အာသေဝနာကာရာ ဣဓ ဥဒါဟရဏဘာဝေန အဓိပ္ပေတာတိ အာဟ ‘‘ပုရိမာ ပုရိမာ အာသေဝနာ ဝိယာတိ အဓိပ္ပာယော’’တိ. နိဒ္ဓါရဏေ ဧဝ ဝါ ဧတံ ဘုမ္မံ. ဂန္ထာဒိဝိသယာ ဟိ အာသေဝနာ ဂန္ထာဒီတိ ဝုတ္တာ ယထာ ရူပဝိသယဇ္ဈာနံ ရူပန္တိ ဝုတ္တံ ‘‘ရူပီ ရူပါနိ ပဿတီ’’တိအာဒီသု (မ. နိ. ၂.၂၄၈; ၃.၃၁၂; ပဋိ. မ. ၁.၂၀၉; ဓ. သ. ၂၄၈).

ด้วยคำว่า "สิ่งที่พึงทำด้วยความพยายาม" นี้ ย่อมปฏิเสธสิ่งที่ต่างชนิดกันซึ่งไม่อาจทำได้ด้วยความพยายามเช่นนั้น ที่กล่าวว่า "การทำซ้ำๆ" นั้น เพราะความเป็นอรรถแห่งการเสพที่ปรากฏชัดด้วยการเป็นไปหลายครั้ง แต่ปัจจัยธรรมหนึ่งย่อมเป็นไปเพียงครั้งเดียว คำว่า "ที่คล้ายกับตน" หมายถึง ที่คล้ายกับตนโดยความเป็นอารมณ์ของอรูปธรรม โดยความเป็นขาวดำเป็นต้น คำนี้เป็นวิเสสนะของปัจจยุบบัน ส่วนคำว่า "การทำให้มีสภาพคล้ายกับตน" นี้เป็นวิเสสนะของความเป็นปัจจัย และคำนั้นย่อมปฏิเสธสภาพที่ไม่คล้ายกันอันมีสภาพต่างชนิดกันเป็นต้นเท่านั้น ไม่ใช่ภูมิอื่นเป็นต้น เพราะธรรมที่เป็นปริตตะย่อมไม่เป็นอาเสวนปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นมหัคคตะและอัปปมาณะก็หามิได้ คำว่า "วาสนา" คือการทำให้ติดกลิ่น แต่ในที่นี้ วาสนาเหมือนการติดกลิ่น หมายถึงภาวนา คำว่า "ในคัมภีร์เป็นต้น" หมายถึง ในคัมภีร์และศิลปะเป็นต้น และคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งวิสัย ไม่ใช่ในอรรถแห่งการกำหนด เพราะเหตุนั้น กิริยาการศึกษาเป็นต้นที่สำเร็จมาแล้วก่อนในวิสัยแห่งคัมภีร์และศิลปะเป็นต้น จึงถูกเรียกว่า "คัมภีร์เป็นต้นอันเป็นเบื้องต้น เบื้องต้น" แต่กิริยานั้นมีอาการแห่งการเสพ จึงประสงค์เอาในที่นี้โดยความเป็นตัวอย่าง จึงกล่าวว่า "ความหมายคือ การเสพเบื้องต้น เบื้องต้น" หรือคำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถแห่งการกำหนดนั่นเอง เพราะการเสพในวิสัยแห่งคัมภีร์เป็นต้น ถูกเรียกว่าคัมภีร์เป็นต้น เหมือนฌานที่มีรูปเป็นอารมณ์ถูกเรียกว่ารูปในคำว่า "ผู้มีรูปย่อมเห็นรูปทั้งหลาย" เป็นต้น (ม.อุ. 2.248; 3.312; ปฏิ.ม. 1.209; ธ.ส. 248)

အတ္တနော ဝိယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနမ္ပိ ကိစ္စသာဓိကာ စေတနာ စိတ္တဿ ဗျာပါရဘာဝေန လက္ခီယတီတိ အာဟ ‘‘စိတ္တပယောဂေါ စေတနာ’’တိ. တာယာတိ တာယ စေတနာယ. ဥပ္ပန္နကိရိယတာဝိသိဋ္ဌေတိ စိတ္တပယောဂသင်္ခါတာယ စေတနာကိရိယာယ ဥပ္ပတ္တိယာ ဝိသိဋ္ဌေ ဝိသေသံ အာပန္နေ. ယသ္မိဉှိ သန္တာနေ ကုသလာကုသလစေတနာ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တတ္ထ ယထာဗလံ တာဒိသံ ဝိသေသာဓာနံ ကတွာ နိရုဇ္ဈတိ, ယတော တတ္ထေဝ အဝသေသပစ္စယသမဝါယေ တဿာ ဖလဘူတာနိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနိ နိဗ္ဗတ္တိဿန္တိ. တေနာဟ ‘‘သေသပစ္စယ…ပေ… န အညထာ’’တိ. တေသန္တိ ဝိပါကကဋတ္တာရူပါနံ. တေနာတိ စိတ္တကိရိယဘာဝေန. ကိံ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အသဟဇာတာနမ္ပိ ဘာဝီနံ ဥပကာရိကာ စေတနာ သဟဇာတာနံ ဥပကာရိကာတိ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ အတ္ထော.

เจตนาที่ยังกิจให้สำเร็จแก่สัมปยุตตธรรมของตนด้วย เหมือนของตนเอง ย่อมถูกกำหนดรู้ด้วยความเป็นความพยายามของจิต เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "เจตนาคือความพยายามของจิต" คำว่า "ด้วยเจตนานั้น" หมายถึง ด้วยเจตนานั้น คำว่า "วิเศษด้วยความเป็นกิริยาที่เกิดขึ้นแล้ว" หมายถึง เมื่อมีความพิเศษเกิดขึ้นด้วยการเกิดขึ้นของเจตนากิริยาที่เรียกว่าความพยายามของจิต เพราะว่าในสันดานใดที่กุศลเจตนาหรืออกุศลเจตนาเกิดขึ้น เจตนานั้นย่อมดับไปหลังจากได้กระทำความพิเศษเช่นนั้นตามกำลังในสันดานนั้น เพราะในสันดานนั้นนั่นเอง เมื่อปัจจัยที่เหลือประชุมกัน วิบากและกตัตตารูปอันเป็นผลของเจตนานั้นย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ปัจจัยที่เหลือ... (ละ)... ไม่เป็นอย่างอื่น" คำว่า "ของธรรมเหล่านั้น" หมายถึง ของวิบากและกตัตตารูป คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" หมายถึง ด้วยความเป็นกิริยาของจิต คำว่า "จะกล่าวอะไร" หมายถึง ความหมายคือ ไม่จำเป็นต้องกล่าวเลยว่าเจตนาที่เป็นอุปการะแก่ธรรมที่ยังไม่เกิดแม้ที่ไม่ใช่สหชาต ก็เป็นอุปการะแก่ธรรมที่เป็นสหชาต

နိရုဿာဟသန္တဘာဝေနာတိ ဥဿာဟနံ ဥဿာဟော, နတ္ထိ ဧတဿ ဥဿာဟောတိ နိရုဿာဟော, သော ဧဝ သန္တဘာဝေါတိ နိရုဿာဟသန္တဘာဝေါ, တေန. ဥဿာဟောတိ စ ကိရိယမယစိတ္တုပ္ပာဒဿ ပဝတ္တိအာကာရော ဝေဒိတဗ္ဗော, ယော ဗျာပါရောတိ စ ဝုစ္စတိ, န ဝီရိယုဿာဟော. သွာယံ ယထာ အသမုဂ္ဃာတိတာနုသယာနံ ကိရိယမယစိတ္တုပ္ပာဒေသု သာတိသယော [Pg.233] လဗ္ဘတိ, န တထာ နိရနုသယာနံ. တတော ဧဝ တေ သန္တသဘာဝါ ဝိပါကုပ္ပာဒနဗျာပါရရဟိတာဝ ဟောန္တိ, ကိရိယမယစိတ္တုပ္ပာဒတာယ ပန သဥဿာဟာ ဧဝါတိ တတောပိ ဝိသေသနတ္ထံ ‘‘နိရုဿာဟသန္တဘာဝေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧတေနာတိ နိရုဿာဟသန္တဘာဝဂ္ဂဟဏေန. သာရမ္မဏာဒိဘာဝေနာတိ သာရမ္မဏအရူပဓမ္မစိတ္တစေတသိကဖဿာဒိဘာဝေန. ဝိသဒိသဝိပါကဘာဝံ ဒဿေတိ ယထာဝုတ္တဥဿာဟမတ္တရဟိတသန္တဘာဝဿ ဝိပက္ကဘာဝမာပန္နေသု အရူပဓမ္မေသု ဧဝ လဗ္ဘနတော. သောတိ ဝိပါကဘာဝေါ. ဝိပါကာနံ ပယောဂေန အသာဓေတဗ္ဗတာယာတိ ‘‘ဆန္ဒဝတော ကိံ နာမန သိဇ္ဈတီ’’တိအာဒိနာ စိတ္တာဘိသင်္ခါရပယောဂေန ယထာ ကုသလာကုသလာ နိပ္ဖာဒီယန္တိ, ဧဝံ ဝိပါကာနံ ပယောဂေန အနိပ္ဖာဒေတဗ္ဗတ္တာ. ပယောဂေနာတိ ကမ္မဖလုပ္ပတ္တိမူလဟေတုဘူတေန ပုရိမပယောဂေန. ယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ပယောဂသမ္ပတ္တိံ အာဂမ္မ ဝိပစ္စန္တီ’’တိအာဒိ. အညထာတိ ပယောဂေန ဝိနာ. သေသပစ္စယေသူတိ ကမ္မဿ ဝိပါကုပ္ပာဒနေ သဟကာရီကာရဏေသု. ကမ္မဿ ကဋတ္တာယေဝ ပယောဂေ သတိ အသတိပီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ အဝဓာရဏေန ဒဿေန္တော ဝိပါကာနံ နိရုဿာဟတံ ပါကဋံ ကရောတိ. န ကိလေသဝူပသမသန္တဘာဝေါ ယထာ တံ သန္တာနေသု ဈာနသမာပတ္တီသူတိ အဓိပ္ပာယော. အယဉ္စ ဝိပါကာနံ သန္တဘာဝေါ နာနုမာနိကော, အထ ခေါ ပစ္စက္ခသိဒ္ဓေါတိ ဒဿေန္တော ‘‘သန္တဘာဝတောယေဝါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ အဘိနိပါတဂ္ဂဟဏေန ကိစ္စတော ပဉ္စဝိညာဏာနိ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ပဉ္စဟိ ဝိညာဏေဟိ န ကိဉ္စိ ဓမ္မံ ပဋိဇာနာတိ အညတြ အဘိနိပါတမတ္တာ’’တိ. တပ္ပစ္စယဝတန္တိ ဝိပါကပစ္စယဝန္တာနံ, ဝိပါကပစ္စယေန ဥပကတ္တဗ္ဗာနန္တိ အတ္ထော. အဝိပါကာနံ ရူပဓမ္မာနံ. ဝိပါကာနုကုလံ ပဝတ္တိန္တိ သန္တသဘာဝံ ပစ္စယဘာဝမာဟ.

คำว่า นิรุสสาหสันตภาเวนะ มีวิเคราะห์ว่า ความพยายาม ชื่อว่า อุสสาหะ, ความพยายามของสภาวะนั้นไม่มี เหตุนั้น สภาวะนั้นจึงชื่อว่า นิรุสสาหะ (ไม่มีความพยายาม), สภาวะที่ไม่มีความพยายามนั้นนั่นเอง เป็นภาวะที่สงบ เหตุนั้น จึงชื่อว่า นิรุสสาหสันตภาวะ (ภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายาม), ด้วยภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามนั้น. และพึงทราบว่า อุสสาหะ คืออาการเป็นไปแห่งกิริยามยจิตตุปบาท ซึ่งเรียกว่า พยาปาระ (ความขวนขวาย) ไม่ใช่ความเพียรพยายาม (วีริยอุสสาหะ). อุสสาหะนั้น ย่อมมีได้มากในกิริยามยจิตตุปบาทของบุคคลผู้ยังละอนุสัยไม่ได้ เหมือนอย่างนั้น ย่อมไม่มีแก่บุคคลผู้ละอนุสัยได้แล้ว. เพราะเหตุนั้น วิบากเหล่านั้นจึงมีสภาพสงบ ปราศจากความพยายามในการให้ผลวิบากเกิดขึ้น ส่วนกิริยามยจิตตุปบาททั้งหลายยังมีความพยายามอยู่ เพราะความเป็นกิริยามยจิตตุปบาทนั่นเอง เพื่อให้เป็นคำพิเศษ จึงกล่าวว่า นิรุสสาหสันตภาเวนะ (ด้วยภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายาม). ด้วยคำว่า เอเตนะ คือด้วยการถือเอาภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามนี้. ด้วยคำว่า สารัมมณาทิภาเวนะ คือด้วยภาวะแห่งอรูปธรรมที่มีอารมณ์เป็นต้น คือ จิต เจตสิก และผัสสะ เป็นต้น. แสดงภาวะแห่งวิบากที่แตกต่างกัน เพราะภาวะที่สงบอันปราศจากความพยายามเพียงอย่างเดียวตามที่กล่าวมานั้น ย่อมมีได้เฉพาะในอรูปธรรมที่ถึงภาวะแห่งวิบากเท่านั้น. คำว่า โส คือภาวะแห่งวิบาก. ด้วยคำว่า วิปากานัง ปโยเคนะ อสาทเหตัพพตายะ คือเหมือนอย่างกุศลและอกุศลย่อมสำเร็จได้ด้วยความพยายามในการปรุงแต่งจิต มีคำกล่าวว่า เมื่อมีความพอใจแล้ว อะไรเล่าจะไม่สำเร็จ เป็นต้น ฉันใด วิบากก็ไม่ควรสำเร็จด้วยความพยายาม ฉันนั้น. ด้วยคำว่า ปโยเคนะ คือด้วยความพยายามในก่อนที่เป็นเหตุเบื้องต้นในการเกิดขึ้นแห่งผลกรรม. ซึ่งหมายถึงคำที่กล่าวว่า อาศัยความถึงพร้อมแห่งความพยายามแล้ว ย่อมให้ผล เป็นต้น. อัญญถา คือปราศจากความพยายาม. เสสปัจจเยสุ คือในปัจจัยที่เหลือซึ่งเป็นเหตุช่วยในการให้ผลวิบากของกรรม. ท่านแสดงความไม่มีความพยายามของวิบากให้ปรากฏชัดเจน ด้วยการเน้นย้ำความหมายที่กล่าวมาแล้วว่า แม้จะมีความพยายามหรือไม่มีก็ตาม เพราะกรรมได้กระทำไปแล้วนั่นเอง. อธิบายว่า ไม่ใช่ภาวะที่สงบจากการระงับกิเลส เหมือนอย่างภาวะที่สงบในฌานสมาบัติทั้งหลายในสันดานของพระขีณาสพเหล่านั้น. และภาวะที่สงบของวิบากนี้ ไม่ใช่สิ่งที่รู้ได้ด้วยการอนุมาน แต่เป็นสิ่งที่สำเร็จได้ด้วยการประจักษ์แจ้ง จึงกล่าวว่า สันตภาวะโตเยวะ เป็นต้น. ในที่นั้น การถือเอาคำว่า อภินิปาตะ (การตกกระทบ) ย่อมแสดงปัญจวิญญาณโดยกิจ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ปัญจวิญญาณไม่รับรู้ธรรมใดๆ นอกจากเพียงการตกกระทบเท่านั้น. ตัปปัจจยวันตัง คือมีวิปากปัจจัย, หมายถึงสิ่งที่ควรได้รับการอุปการะด้วยวิปากปัจจัย. คือของรูปธรรมทั้งหลายที่ไม่ใช่วิบาก. ท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยแห่งสภาวะที่สงบซึ่งเป็นไปตามวิบาก.

ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ နိဗ္ဗတ္တာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ အနုဗလပ္ပဒါနံ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ, တယိဒံ အာဟာရေသု န နိယတံ တတော အညထာပိ ပဝတ္တနတော. တထာ သတိ တဒေဝ တတ္ထ ကသ္မာ ဂဟိတန္တိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘သတိပိ…ပေ… ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ. တေန ပဓာနာပ္ပဓာနေသု ပဓာနေန နိဒ္ဒေသော ဉာယဂတောတိ ဒဿေတိ. ကာမဉ္စေတ္ထ ‘‘ရူပါရူပါနံ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေနာ’’တိ အဝိသေသတော ဝုတ္တံ, သာမညဇောတနာ ပန ဝိသေသေ အဝတိဋ္ဌတီတိ ယထာရဟံ ပစ္စယဘာဝေါ နိဒ္ဓါရေတဗ္ဗော. သွာယံ တေသံ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တဿ ပဓာနဘာဝဝိဘာဝနေနေဝ အာဝိ ဘဝတီတိ တမေဝ ဒဿေန္တော [Pg.234] ‘‘ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တဉှီ’’တိအာဒိမာဟ. ဖဿမနောသဉ္စေတနာဝိညာဏာနိ အတ္တနာ သဟဇာတဓမ္မာနံ သဟုပ္ပာဒနဘာဝေန ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ အာဟ ‘‘သတိပိ ဇနကတ္တေ အရူပီနံ အာဟာရာန’’န္တိ. ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ ဟောတိ ဥပ္ပာဒတော ပရမ္ပိ နေသံ ပစ္စယဘာဝတော. အသတိပိ ဇနကတ္တေ ဥပတ္ထမ္ဘိယမာနဿ ရူပဿ အညေဟိ ယထာသကံ ပစ္စယေဟိ ဇနိတတ္တာ. တေနာဟ ‘‘စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပူပတ္ထမ္ဘကရူပါဟာရဿာ’’တိ. ယဒဂ္ဂေန ရူပါရူပါဟာရာ အတ္တနော ဖလဿ ဥပ္ပတ္တိယာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, တဒဂ္ဂေန ဌိတိယာပိ ပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝါတိ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ ဇနကတ္တံ န ဗျဘိစရတိ, တသ္မာ အနုပတ္ထမ္ဘကဿ အာဟာရဿ ကုတော ဇနကတာ. တေနာဟ ‘‘အသတိ ပန…ပေ… နတ္ထီတိ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ ပဓာန’’န္တိ. ယသ္မာ ဇနကော အဇနကောပိ ဟုတွာ အာဟာရော ဥပတ္ထမ္ဘကော ဟောတိ, အနုပတ္ထမ္ဘကော ပန ဟုတွာ ဇနကော န ဟောတိယေဝ, တသ္မာဿ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တံ ပဓာနန္တိ အတ္ထော. ဣဒါနိ ဇနကတ္တမ္ပိ အာဟာရာနံ ဥပတ္ထမ္ဘနဝသေနေဝ ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဇနယမာနောပိ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. အဝိစ္ဆေဒဝသေနာတိ သန္တတိယာ ဃဋ္ဋနဝသေန.

ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ คือการให้กำลังสนับสนุนแก่ปัจจัยุปปันนธรรมที่เกิดขึ้นจากปัจจัยของตนๆ นั้น ไม่แน่นอนในอาหารทั้งหลาย เพราะย่อมเป็นไปโดยประการอื่นจากนั้นได้. เมื่อเป็นเช่นนั้น จึงทรงดำริถึงคำคัดค้านว่า เมื่อเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนจึงทรงถือเอาความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั้นไว้ในที่นั้น แล้วจึงตรัสว่า แม้มีอยู่... (ละไว้)... ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์. ด้วยคำนั้น ท่านแสดงว่า การระบุด้วยประธานในบรรดาประธานและอประธานนั้น เป็นไปตามหลักการ. แม้ในที่นี้จะกล่าวโดยไม่จำเพาะเจาะจงว่า ด้วยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของรูปและอรูป แต่การแสดงโดยทั่วไปย่อมตั้งอยู่ในความจำเพาะเจาะจง ดังนั้น พึงกำหนดความเป็นปัจจัยตามความเหมาะสม. ความเป็นปัจจัยนั้นย่อมปรากฏชัดเจนด้วยการแสดงความเป็นประธานแห่งความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของสิ่งเหล่านั้นเอง เมื่อจะแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นเอง เป็นต้น. ผัสสะ มโนสัญเจตนา และวิญญาณ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกับตนโดยความเป็นเครื่องให้เกิดขึ้นพร้อมกัน จึงกล่าวว่า แม้ในความเป็นเครื่องให้เกิดของอาหารที่เป็นอรูป. ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ย่อมมี เพราะความเป็นปัจจัยของสิ่งเหล่านั้นแม้หลังจากที่เกิดขึ้นแล้ว. แม้ไม่มีความเป็นเครื่องให้เกิด เพราะรูปที่ถูกอุปถัมภ์นั้นเกิดขึ้นด้วยปัจจัยอื่นๆ ของตนๆ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ของอาหารรูปที่เป็นเครื่องอุปถัมภ์รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๔. อาหารรูปและอรูปย่อมเป็นปัจจัยในการเกิดขึ้นแห่งผลของตนด้วยเหตุใด ย่อมเป็นปัจจัยในการตั้งอยู่ด้วยเหตุนั้นด้วย ฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์จึงไม่คลาดเคลื่อนจากความเป็นเครื่องให้เกิด เพราะฉะนั้น อาหารที่ไม่อุปถัมภ์จะมีความเป็นเครื่องให้เกิดได้อย่างไร. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า แต่เมื่อไม่มี... (ละไว้)... ไม่มี คือความเป็นเครื่องอุปถัมภ์เป็นประธาน. เพราะเหตุว่า อาหารย่อมเป็นเครื่องอุปถัมภ์ได้แม้โดยไม่เป็นเครื่องให้เกิด แต่เมื่อไม่เป็นเครื่องอุปถัมภ์แล้ว ย่อมไม่เป็นเครื่องให้เกิดเลย เพราะฉะนั้น ความเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของอาหารนั้นจึงเป็นประธาน นี้คือความหมาย. บัดนี้ เพื่อแสดงว่าความเป็นเครื่องให้เกิดของอาหารก็ย่อมมีโดยอาศัยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์นั่นเอง จึงกล่าวว่า แม้เมื่อยังให้เกิดอยู่ เป็นต้น. ด้วยคำว่า อวิจเฉทวเสนะ คือโดยการเชื่อมต่อกันแห่งสืบต่อ.

ယဒိ အဓိပတိယဋ္ဌော ဣန္ဒြိယပစ္စယတာ, ဧဝံ သန္တေ အဓိပတိပစ္စယတော ဣန္ဒြိယပစ္စယဿ ကိံ နာနာကရဏန္တိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ တံ တေသံ နာနာကရဏံ ဒဿေန္တော ‘‘န အဓိပတိပစ္စယဓမ္မာနံ ဝိယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပဝတ္တိနိဝါရကေတိ အတ္တနော အဓိပတိပစ္စယပဝတ္တိယာ နိဝါရကေ အညေ အဓိပတိပစ္စယဓမ္မေ. အဘိဘဝိတွာ ပဝတ္တနေနာတိ ပုရိမာဘိသင်္ခါရသိဒ္ဓေန ဓောရေယျဘာဝေန အဘိဘုယျ ပဝတ္တိယာ. ဂရုဘာဝေါတိ ဇေဋ္ဌကဘာဝေါ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ယေန ဇေဋ္ဌကဘာဝေန ဆန္ဒာဒယော အတ္တနော ပဝတ္တိဝိဗန္ဓကေ တုလျယောဂီဓမ္မေ တဒညဓမ္မေ ဝိယ အဘိဘုယျ ပဝတ္တန္တိ, န သော ဣန္ဒြိယပစ္စယတာယ အဓိပတိယဋ္ဌောတိ အဓိပ္ပေတောတိ. အထ ကော စရဟီတိ အာဟ ‘‘အထ ခေါ’’တိအာဒိ. ဒဿနာဒိကိစ္စေသု နိမိတ္တဘူတေသု စက္ခုဝိညာဏာဒီဟိ စက္ခာဒီဟိ ပစ္စယေဟိ စက္ခာဒီနံ အနုဝတ္တနီယတာတိ သမ္ဗန္ဓော. ဇီဝနေ အနုပါလနေ ဇီဝန္တေဟိ သဟဇာတဓမ္မေဟိ ဇီဝိတဿ, သုခိတာဒီဟိ သုခိတဒုက္ခိတသောမနဿိတဒေါမနဿိတုပေက္ခိတေဟိ သဟဇာတဓမ္မေဟိ သုခါဒီနံ အနုဝတ္တနီယတာတိ ယောဇနာ. တံတံကိစ္စေသူတိ ဝုတ္တမေဝ ဒဿနာဒိကိစ္စံ ပစ္စာမသတိ. စက္ခာဒယော [Pg.235] ပစ္စယာ ဧတေသန္တိ စက္ခာဒိပစ္စယာ, စက္ခုဝိညာဏာဒယော. တေဟိ စက္ခာဒိပစ္စယေဟိ. စက္ခာဒီနန္တိ စက္ခာဒိဇီဝိတသုခါဒိသဒ္ဓါဒီနံ.

ถ้าความเป็นอินทริยปัจจัยมีอธิปติอรรถ (ความหมายว่าความเป็นใหญ่) เมื่อเป็นเช่นนั้น ความต่างกันของอินทริยปัจจัยจากอธิปติปัจจัยคืออะไร? ทรงมนสิการถึงคำท้วงนี้แล้ว เมื่อจะทรงแสดงความต่างกันของปัจจัยเหล่านั้น จึงตรัสว่า “ไม่เหมือนกับธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัย” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ปวัตตินิวารเก” (ธรรมเครื่องห้ามการเป็นไป) คือธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัยอื่นที่ห้ามการเป็นไปแห่งอธิปติปัจจัยของตน. ด้วยคำว่า “อภิภวิตวา ปวัตเตนะ” (ด้วยการครอบงำแล้วเป็นไป) คือด้วยการครอบงำแล้วเป็นไปโดยความเป็นผู้เป็นใหญ่ที่สำเร็จด้วยอภิสังขารก่อนๆ. “ครุภาโว” (ความเป็นของหนัก) คือความเป็นหัวหน้า. ความหมายโดยย่อในที่นี้คือ ด้วยความเป็นหัวหน้าใด ฉันทะเป็นต้นย่อมครอบงำธรรมที่มีการประกอบเสมอกันซึ่งเป็นเครื่องขัดขวางการเป็นไปของตน แล้วเป็นไปเหมือนอย่างธรรมอื่นจากนั้น ความเป็นหัวหน้านั้นไม่ประสงค์เอาว่าเป็นอธิปติอรรถแห่งความเป็นอินทริยปัจจัย. ถ้าเช่นนั้น อะไรเล่า? จึงตรัสว่า “อถ โข” (แต่ว่า) เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ ความที่จักขุเป็นต้นควรเป็นไปตามปัจจัยคือจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งเป็นนิมิตในกิจมีการเห็นเป็นต้น. การประกอบความคือ ความที่ชีวิตควรเป็นไปตามธรรมที่เกิดร่วมกันที่ยังเป็นอยู่ ในการเป็นอยู่และการตามรักษา, ความที่สุขเป็นต้นควรเป็นไปตามธรรมที่เกิดร่วมกันมีสุขเป็นต้น คือสุข ทุกข์ โสมนัส โทมนัส และอุเบกขา. คำว่า “ตังตังกิจเจสุ” (ในกิจนั้นๆ) ย่อมหมายถึงกิจมีการเห็นเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. “จักขาทิปัจจยา” (ปัจจัยมีจักขุเป็นต้น) คือจักขุวิญญาณเป็นต้น เพราะจักขุเป็นต้นเป็นปัจจัยของธรรมเหล่านั้น. ด้วยปัจจัยมีจักขุเป็นต้นเหล่านั้น. “จักขาทีนัง” (แห่งจักขุเป็นต้น) คือแห่งจักขุเป็นต้น ชีวิต สุขเป็นต้น และศรัทธาเป็นต้น.

တေသု ကိစ္စေသူတိ ဒဿနာဒိကိစ္စေသု. စက္ခာဒီနံ ဣဿရိယံ အဓိပတိယဋ္ဌော, သာ ဣန္ဒြိယပစ္စယတာတိ အတ္ထော. တပ္ပစ္စယာနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ တဒနုဝတ္တနေန တေသံ စက္ခာဒီနံ အနုဝတ္တနေန. တတ္ထ ဒဿနာဒိကိစ္စေ. ပဝတ္တီတိ စ ဣဒံ တဿ အဓိပတိယဋ္ဌဿ ပါကဋကရဏံ. အနုဝတ္တကေန ဟိ အနုဝတ္တနီယော အဓိပတိယဋ္ဌော ပါကဋော ဟောတိ. ယထာ စက္ခာဒီနံ ကိစ္စဝသေန အဓိပတိယဋ္ဌော, န ဧဝံ ဘာဝဒွယဿ. တဿ ပန တာဒိသေန ကာရဏတာမတ္တေနာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယာနံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ပစ္စယေဟီတိ ကမ္မာဒိပစ္စယေဟိ. တတောတိ ဣတ္ထာဒိဂ္ဂဟဏပစ္စယဘာဝတော. တံသဟိတသန္တာနေတိ ဣတ္ထိန္ဒြိယာဒိသဟိတသန္တာနေ. ‘‘သုခိန္ဒြိယဒုက္ခိန္ဒြိယာနိပိ စက္ခာဒိဂ္ဂဟဏေန ဂဟိတာနီ’’တိ ဣဒံ ဣန္ဒြိယပစ္စယမေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ပစ္ဆာဇာတာဒီဟိ ပန တာနိ ရူပဓမ္မာနမ္ပိ ပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝ.

ในกิจเหล่านั้น คือในกิจมีการเห็นเป็นต้น. ความเป็นใหญ่ของจักขุเป็นต้น เป็นอธิปติอรรถ, อรรถนั้นคืออินทริยปัจจัย. ด้วยการคล้อยตามของจักขุวิญญาณเป็นต้นอันเป็นปัจจัยของจักขุเป็นต้นเหล่านั้น ด้วยการคล้อยตามจักขุเป็นต้นเหล่านั้น. ในกิจมีการเห็นเป็นต้นนั้น. และคำว่า “ปวัตติ” (การเป็นไป) นี้ เป็นการทำให้ปรากฏซึ่งอธิปติอรรถนั้น. เพราะว่าอธิปติอรรถที่ควรคล้อยตาม ย่อมปรากฏด้วยธรรมผู้คล้อยตาม. อธิปติอรรถโดยอำนาจกิจของจักขุเป็นต้นมีอยู่ฉันใด สำหรับภาวะสองอย่าง (อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์) ไม่เป็นเช่นนั้น. เมื่อจะทรงแสดงว่า ภาวะนั้นมีความเป็นเหตุเพียงเท่านั้น จึงตรัสว่า “อิตถิปุริสินทริยานัง ปนะ” (ส่วนอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์) เป็นต้น. ด้วยปัจจัยทั้งหลาย คือด้วยกรรมปัจจัยเป็นต้น. จากปัจจัยนั้น คือจากความเป็นปัจจัยแห่งการถือว่าเป็นหญิงเป็นต้น. ในสันดานที่ประกอบด้วยสิ่งนั้น คือในสันดานที่ประกอบด้วยอิตถินทรีย์เป็นต้น. คำว่า “สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์แม้เหล่านี้ ก็ถูกระบุถึงด้วยการระบุถึงจักขุเป็นต้น” นี้ ตรัสหมายถึงอินทริยปัจจัยเท่านั้น, แต่โดยปัจจัยมีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์เหล่านั้นย่อมเป็นปัจจัยแม้แก่รูปธรรมทั้งหลายแน่นอน.

လက္ခဏာရမ္မဏူပနိဇ္ဈာနဘူတာနန္တိ အနိစ္စတာဒိလက္ခဏဿ ပထဝီကသိဏာဒိအာရမ္မဏဿ စ ဥပနိဇ္ဈာနဝသေန ပဝတ္တာနံ. ဝိတက္ကာဒီနန္တိ ဝိတက္ကဝိစာရပီတိဝေဒနာစိတ္တေကဂ္ဂတာနံ. ဥပဂန္တွာ နိဇ္ဈာနန္တိ ဥပနိကစ္စ နိဇ္ဈာနဇ္ဈာနာရမ္မဏဿ ဈာနစက္ခုနာ ဗျတ္တတရံ ဩလောကနံ အတ္ထတော စိန္တနမေဝ ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပေက္ခနံ စိန္တနဉ္စာ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ဝိတက္ကနာဒိဝသေနာ’’တိ. ဝိတက္ကာဒီနံယေဝ သာဓာရဏော, ယေန တေယေဝ ‘‘ဈာနင်္ဂါနီ’’တိ ဝုစ္စန္တိ. သုခဒုက္ခဝေဒနာဒွယန္တိ သာမညဝစနမ္ပိ ဥပနိဇ္ဈာယနဋ္ဌဿ အဓိကတတ္တာ အနုပနိဇ္ဈာနသဘာဝမေဝ တံ ဗောဓေတီတိ အာဟ ‘‘သုခိန္ဒြိယဒုက္ခိန္ဒြိယဒွယ’’န္တိ. တဉှိ ဣဓာဓိပ္ပေတဗ္ဗံ, န သောမနဿဒေါမနဿိန္ဒြိယံ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဓိပ္ပာယော’’တိ. အဈာနင်္ဂါ ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာ ပဉ္စဝိညာဏသဟဂတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ ဝိတက္ကပစ္ဆိမကတ္တာ ဈာနင်္ဂါနံ. ယဒိ ဧဝန္တိ ဈာနင်္ဂဝစနေနေဝ အဈာနင်္ဂါနံ နိဝတ္တနံ ကတံ, ဧဝံ သန္တေ. ဧကန္တေန န ဥပေက္ခာယ ဝိယ အနေကန္တေန. အနေကန္တိကဉှိ ဥပေက္ခာယ အဈာနင်္ဂတ္တံ. ယဒိ ဧကန္တေန အဈာနင်္ဂံ သုခဒုက္ခိန္ဒြိယံ, အထ ကထံ ပသင်္ဂေါတိ အာဟ ‘‘ဈာနင်္ဂဋ္ဌာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ’’တိ. အထ ဝါ ယဒိ ဧကန္တေန အဈာနင်္ဂတံ ဝေဒနာဒွယံ, ကထံ ဈာနင်္ဂဝေါဟာရောတိ အာဟ ‘‘ဈာနင်္ဂဋ္ဌာနေ နိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာ’’တိ. သတိပိ…ပေ… ဒဿနတ္ထံ ‘‘ဌပေတွာ သုခဒုက္ခိန္ဒြိယဒွယ’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ[Pg.236]. ယဒိ ဧဝံ ယထာဝုတ္တဝေဒနာဒွယေန သဒ္ဓိံ တာဒိသာ ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာ ကသ္မာ န ဌပိတာတိ အာဟ ‘‘ဥပေက္ခာ…ပေ… အတ္ထီ’’တိ, ပဉ္စဝိညာဏသဟဂတာနံ ဈာနပစ္စယဘာဝေါ ပန နတ္ထိ, န ဣတရေသန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဂဟဏံ ကတံ ဥပေက္ခာစိတ္တေကဂ္ဂတာနန္တိ အာနေတွာ ယောဇနာ.

คำว่า “เป็นไปโดยการเพ่งพิจารณาลักษณะและอารมณ์” คือเป็นไปโดยอำนาจการเพ่งพิจารณาลักษณะมีการไม่เที่ยงเป็นต้น และอารมณ์มีปฐวีกสิณเป็นต้น. คำว่า “แห่งวิตกเป็นต้น” คือแห่งวิตก วิจาร ปีติ เวทนา และจิตเตกัคคตา. คำว่า “เข้าไปเพ่งพิจารณา” คือการเข้าไปใกล้แล้วเพ่งพิจารณา การมองดูอารมณ์แห่งฌานด้วยจักษุแห่งฌานให้ชัดเจนยิ่งขึ้น โดยอรรถแล้วก็คือการคิดนั่นเอง จึงตรัสว่า “การเพ่งดูและการคิด”. เพราะเหตุนั้นนั่นแล จึงตรัสว่า “โดยอำนาจแห่งการตรึกเป็นต้น”. เป็นสาธารณะแก่วิตกเป็นต้นเท่านั้น ซึ่งเป็นเหตุให้วิตกเป็นต้นเหล่านั้นถูกเรียกว่า “องค์ฌาน”. คำว่า “เวทนาสองอย่างคือสุขและทุกข์” แม้เป็นคำทั่วไป แต่เพราะอรรถคือการเพ่งพิจารณาถูกยกขึ้นกล่าว จึงทำให้เข้าใจว่าเวทนาสองอย่างนั้นมีสภาวะไม่เพ่งพิจารณา จึงตรัสว่า “สุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่าง”. เพราะสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่างนั้นแลเป็นที่ประสงค์ในที่นี้ ไม่ใช่โสมนัสสินทรีย์และโทมนัสสินทรีย์. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า “ความประสงค์”. อุเบกขาและจิตเตกัคคตาที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณ พึงเห็นว่าเป็นอฌานังคะ (ไม่ใช่องค์ฌาน) เพราะความเป็นที่สุดแห่งองค์ฌานของวิตก. ถ้าเป็นเช่นนั้น การห้ามอฌานังคะก็เป็นอันทำเสร็จแล้วด้วยคำว่าองค์ฌานนั่นเอง เมื่อเป็นเช่นนั้น. โดยส่วนเดียว ไม่เหมือนกับอุเบกขา (ที่ไม่เป็นอฌานังคะ) โดยไม่ส่วนเดียว. เพราะความเป็นอฌานังคะของอุเบกขาไม่แน่นอน. ถ้าสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์เป็นอฌานังคะโดยส่วนเดียว, เมื่อเป็นเช่นนั้น จะมีการพาดพิงได้อย่างไร จึงตรัสว่า “เพราะถูกระบุไว้ในฐานะแห่งองค์ฌาน”. อีกนัยหนึ่ง ถ้าเวทนาสองอย่างเป็นอฌานังคะโดยส่วนเดียว จะมีการเรียกขานว่าเป็นองค์ฌานได้อย่างไร จึงตรัสว่า “เพราะถูกระบุไว้ในฐานะแห่งองค์ฌาน”. พึงประกอบความว่า ตรัสคำว่า “เว้นสุขินทรีย์และทุกขินทรีย์สองอย่าง” เพื่อแสดงว่า แม้มีอยู่... (ละ)... ถ้าเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงไม่เว้นอุเบกขาและจิตเตกัคคตาเช่นนั้นพร้อมกับเวทนาสองอย่างที่กล่าวแล้วเล่า จึงตรัสว่า “อุเบกขา... (ละ)... มีอยู่” ความประสงค์คือ ความเป็นปัจจัยแห่งฌานของธรรมที่สหรคตด้วยปัญจวิญญาณนั้นไม่มี แต่ของธรรมอื่นมี. พึงนำมาประกอบความว่า “มีการระบุถึงอุเบกขาและจิตเตกัคคตาแล้ว”.

ယတော တတော ဝါတိ ဒုဂ္ဂတိတော ဝါ သုဂတိတော ဝါ သံကိလေသတော ဝါ ဝေါဒါနတော ဝါ နိယျာနဋ္ဌော, သွာယံ ယထာက္ကမံ သမ္မာ မိစ္ဆာ ဝါ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘သမ္မာ ဝါ မိစ္ဆာ ဝါတိ အတ္ထော’’တိ. အဟေတုကစိတ္တေသု န လဗ္ဘန္တီတိ ဧတ္ထ အဟေတုကစိတ္တေသု ဧဝ န လဗ္ဘန္တီတိ ဧဝမဝဓာရဏံ ဂဟေတဗ္ဗံ, န အဟေတုကစိတ္တေသု န လဗ္ဘန္တိ ဧဝါတိ. တသ္မာ ပုရိမသ္မိဉှိ အဝဓာရဏေ အဟေတုကစိတ္တေသု အလာဘော နိယတောတိ သော ပတိယောဂီသု နိဝတ္တိတော ဟောတိ. တေနာဟ ‘‘သဟေတုကစိတ္တေသု အလာဘာဘာဝဒဿနတ္ထံ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဒုတိယေ ပန အဟေတုကစိတ္တာနိ အလာဘေ နိယတာနီတိ တေသု အနဝသေသတော အလာဘေန ဘဝိတဗ္ဗံ. တထာ သတိ ယော ကေသုစိ အဟေတုကစိတ္တေသု ဈာနပစ္စယော လဗ္ဘတိ, သောပိ နိဝါရိတော သိယာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘န အဟေတုကစိတ္တေသူ’’တိအာဒိ. တတ္ထ လာဘာဘာဝဒဿနတ္ထန္တိ လာဘာဘာဝဿေဝ ဒဿနတ္ထံ န ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. တေန ဧကစ္စာလာဘော အပဋိက္ခိတ္တော ဟောတိ. တေနေဝါဟ ‘‘ကတ္ထစိ ကဿစိ လာဘော န နိဝါရိတော’’တိ. ဧဝံ အတ္ထေ ဂယှမာနေတိ ဧဝံ ဝုတ္တနယေန ပဌမပဒါဝဓာရဏဝသေန အတ္ထေ ဝိညာယမာနေ. ဧတ္တကမေဝ ဝိညာယေယျာတိ အဟေတုကစိတ္တေသု ကေသုစိ စိတ္တေသု ဈာနမဂ္ဂပစ္စယေသု ကဿစိ ပစ္စယဿ လာဘော န နိဝါရိတောတိ ဧတ္တကမေဝ ဝိညာယေယျ အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာ. ကိံ ပနေတ္ထ ဥပရိ ကာတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘န သဝိတက္က…ပေ… ကတ’’န္တိ. ယဒိပိ န ကတံ, အတ္ထတော ပန တံ ကတမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า "จากที่นั้นๆ" (ยโต ตโต วา) คือความหมายว่าเป็นการออกไปจากทุคติหรือสุคติ จากกิเลสหรือจากความบริสุทธิ์, การออกไปนี้ย่อมเป็นไปตามลำดับคือโดยชอบหรือโดยผิด ดังนี้จึงกล่าวว่า "ความหมายว่าโดยชอบหรือโดยผิด". ในคำว่า "ไม่พึงได้ในอเหตุกจิต" นี้ พึงถือเอาการกำหนดความว่า "ในอเหตุกจิตเท่านั้น ย่อมไม่พึงได้" (คือย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิต แต่พึงได้ในสเหตุกจิต) ไม่ใช่ "ย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเท่านั้น" (คือย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิต และย่อมไม่พึงได้ในที่อื่นด้วย). ดังนั้น ในการกำหนดความแบบแรก ความไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเป็นสิ่งแน่นอน ดังนั้นสิ่งนั้นจึงถูกห้ามในธรรมที่เป็นคู่ปรับ (คือในสเหตุกจิต). เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "กล่าวเพื่อแสดงความไม่มีแห่งความไม่พึงได้ในสเหตุกจิต". ส่วนในการกำหนดความแบบที่สอง อเหตุกจิตทั้งหลายเป็นสิ่งแน่นอนในความไม่พึงได้ ดังนั้นในอเหตุกจิตเหล่านั้น พึงมีความไม่พึงได้โดยไม่เหลือ. เมื่อเป็นเช่นนั้น ฌานปัจจัยใดพึงได้ในอเหตุกจิตบางอย่าง, ฌานปัจจัยนั้นก็พึงถูกห้าม. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ในอเหตุกจิต" ดังนี้เป็นต้น. ในคำนั้น ความหมายคือ ไม่ได้กล่าวเพื่อแสดงถึงความไม่มีการได้เท่านั้น. เพราะเหตุนั้น การได้บางส่วนจึงไม่ถูกปฏิเสธ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "การได้ของบางสิ่งในบางที่ไม่ได้ถูกห้าม". เมื่อความหมายถูกถือเอาเช่นนี้ คือเมื่อความหมายถูกเข้าใจโดยนัยที่กล่าวมาแล้ว โดยการกำหนดความของบทแรก. พึงเข้าใจเพียงเท่านี้ว่า การได้ปัจจัยบางอย่างในจิตบางอย่างที่เป็นฌานมรรคปัจจัยในอเหตุกจิตไม่ได้ถูกห้าม เพราะกล่าวไว้โดยไม่จำเพาะเจาะจง. ในเรื่องนี้ พึงทำอะไรต่อไป ดังนี้จึงกล่าวว่า "ไม่ประกอบด้วยวิตก... (ละไว้)... ได้กระทำแล้ว". แม้ว่าไม่ได้กระทำไว้, แต่โดยอรรถแล้ว พึงทราบว่าสิ่งนั้นได้กระทำไว้แล้ว.

အဟေတုကစိတ္တေသု ဝါ လာဘာဘာဝဒဿနတ္ထေတိအာဒိ ပစ္ဆိမပဒါဝဓာရဏဝသေန အတ္ထဒဿနံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အဟေတုကစိတ္တေသု န လဗ္ဘန္တိ ဧဝါတိ ဧဝံ နိယမေ ကရိယမာနေ ယထာဝုတ္တော အတ္ထော သမ္ဘဝတိ, တသ္မာ. အယဉ္စ အတ္ထော ပါဌန္တရေနပိ သံသန္ဒတီတိ ဒဿေတုံ ‘‘ယေန အလာဘေနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တံ အလာဘန္တိ တံ ဓမ္မသင်္ဂဏိယံ ပကာသိတံ အလာဘံ. ဧသာတိ ဧသ ဣဓ ပဋ္ဌာနဝဏ္ဏနာယံ ‘‘အဟေတုကစိတ္တေသု န လဗ္ဘန္တီ’’တိ [Pg.237] အလာဘော ဝုတ္တော. ကီဒိသော ပန အလာဘောတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဟေတုကေသူတိ သဟေတုကစိတ္တေသု. သင်္ကဍ္ဎိတွာတိ အဝိသဋေ ကတွာ. ဧကတ္တဂတဘာဝကရဏန္တိ ဧကဘာဝါပါဒနံ. ဣမသ္မိံ ပန ပကရဏေ ဈာနပစ္စယော ဝုတ္တောဝ ယထာလာဘပစ္စယာကာရဝိဘာဝနေ ဒေသနာယ တပ္ပရဘာဝတော.

หรือในความหมายว่าแสดงความไม่มีการได้ในอเหตุกจิต ดังนี้เป็นต้น เป็นการแสดงอรรถโดยการกำหนดความของบทหลัง. คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือเพราะเมื่อมีการกำหนดความว่า "ย่อมไม่พึงได้ในอเหตุกจิตเท่านั้น" ดังนี้ ความหมายที่กล่าวมาแล้วย่อมเป็นไปได้, เพราะเหตุนั้น. และเพื่อแสดงว่าความหมายนี้ย่อมสอดคล้องกับบทอื่นด้วย จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่พึงได้ใด" ดังนี้เป็นต้น. คำว่า "ความไม่พึงได้นั้น" คือความไม่พึงได้ที่แสดงไว้ในธรรมสังคณีนั้น. คำว่า "นี้" คือความไม่พึงได้ที่กล่าวไว้ในอรรถกถาปัฏฐานนี้ว่า "ไม่พึงได้ในอเหตุกจิต". ส่วนความไม่พึงได้เป็นเช่นไร ดังนี้ แสดงว่า "เหมือนอย่างว่า" ดังนี้เป็นต้น. ในคำนั้น คำว่า "ในสเหตุกจิต" คือในสเหตุกจิต. คำว่า "รวบรวม" คือทำให้ไม่กระจัดกระจาย. คำว่า "การทำให้ถึงความเป็นอันเดียวกัน" คือการทำให้เป็นอันเดียวกัน. ส่วนในปกรณ์นี้ ฌานปัจจัยได้ถูกกล่าวไว้แล้ว เพราะการแสดงนั้นมีฌานปัจจัยเป็นประธานในการจำแนกอาการแห่งปัจจัยตามที่พึงได้.

သမန္တိ အဝိသမံ, သမ္မာ, သဟ ဝါ. ပကာရေဟီတိ ဧကဝတ္ထုကတာဒိပ္ပကာရေဟိ. ယုတ္တတာယာတိ သံသဋ္ဌတာယ. သာ ပန သံသဋ္ဌတာ ယသ္မာ သဘာဝတော အနေကေသမ္ပိ သတံ ဧကတ္တဂမနံ ဝိယ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဧကီဘာဝေါပဂမနေန ဝိယ ဥပကာရကတာ’’တိ. ဧဝံ ဥပကာရကတာ စ တေသံ ဗဟူနံ သဟစ္စ ဧကတ္တကာရိတာယ နိဒဿေတဗ္ဗာ.

คำว่า "พร้อม" (สมํ) คือไม่วิสมะ (สม่ำเสมอ), โดยชอบ, หรือพร้อมด้วย. คำว่า "ด้วยอาการทั้งหลาย" คือด้วยอาการมีการมีวัตถุเป็นอันเดียวกันเป็นต้น. คำว่า "ด้วยความเหมาะสม" (ยุตฺตตาย) คือด้วยความสัมปยุตต์. ส่วนความสัมปยุตต์นั้น เพราะโดยสภาพแล้วย่อมเป็นเหมือนการถึงความเป็นอันเดียวกันของธรรมหลายอย่างที่มีอยู่, เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความเป็นอุปการะเหมือนการถึงความเป็นอันเดียวกัน". และความเป็นอุปการะเช่นนี้ พึงแสดงด้วยการกระทำความเป็นอันเดียวกันพร้อมกันของธรรมหลายอย่างเหล่านั้น.

ယုတ္တာနမ္ပိ သတန္တိ ဝုတ္တပ္ပကာရေန သံသဋ္ဌတာယ အညမညသမ္ဗန္ဓတာယ ယုတ္တာနမ္ပိ သမာနာနံ. အယဉ္စ ယုတ္တတာ န သမ္ပယုတ္တပစ္စယတာယ ဝိယ ပစ္စယဓမ္မေသု ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေသု စ ဝေဒိတဗ္ဗာ, ကေဝလံ တတ္ထ အရူပသဘာဝတ္တာ ဥဘယံ သမဓုရံ, ဣဓ ရူပါရူပသဘာဝတ္တာ ဝိဓုရန္တိ အယံ ဝိသေသော. ဝိပ္ပယုတ္တဘာဝေနာတိ ဝိသံသဋ္ဌဘာဝေန. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နာနတ္တူပဂမေနာ’’တိ. ဣဒဉှေတ္ထ ဝိပ္ပယုတ္တတာယ ဝိသေသနံ ယာ နာနတ္တူပဂမနသင်္ခါတာ ဝိပ္ပယုတ္တတာ, န သာ ‘‘ဉာဏဝိပ္ပယုတ္တ’’န္တိအာဒီသု ဝိယ အဘာဝမတ္တန္တိ, အယဉ္စ ဥပကာရကတာ ဝိနာ သံသဂ္ဂေန သဟာဝဋ္ဌာယိတာယ ကိစ္စကာရိတာဒီဟိ နိဒဿေတဗ္ဗာ. န ဟီတိအာဒိ ‘‘ယုတ္တာန’’န္တိ ဝုတ္တဿ အတ္ထဿ သမတ္ထနံ ‘‘တာဒိသေ ယောဂေ သတိယေဝ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. တဿတ္ထော – ယထာ ‘‘ဝတ္ထု ခန္ဓာနံ, သဟဇာတာ ကုသလာ ခန္ဓာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ, ပစ္ဆာဇာတာ ကုသလာ ခန္ဓာ ပုရေဇာတဿ ဣမဿ ကာယဿ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိဝစနတော (ပဋ္ဌာ. ၁.၁.၄၃၄) ဝတ္ထုသဟဇာတပစ္ဆာဇာတဝသေန ယုတ္တာနံ အတ္ထိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ, န ဧဝံ အယုတ္တာနံ ဝတ္ထုသဟဇာတ…ပေ… အတ္ထီတိ. ယဒိ ဧဝံ ရူပါနံ ရူပေဟိ ကသ္မာ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော န ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ရူပါနံ ပနာ’’တိအာဒိ. ဝိပ္ပယောဂေါယေဝ နတ္ထိ သမ္ပယောဂါသင်္ကာယ အဘာဝတော. သမ္ပယုဇ္ဇမာနာနဉှိ အရူပါနံ ရူပေဟိ, ရူပါနဉ္စ တေဟိ သိယာ သမ္ပယောဂါသင်္ကာ, သမ္ပယောဂလက္ခဏံ ပန နတ္ထီတိ တေသံ ဝိပ္ပယောဂေါ ဝုတ္တော. တေနာဟ ‘‘စတူဟိ သမ္ပယောဂေါ စတူဟိ ဝိပ္ပယောဂေါ’’တိ.

แม้ธรรมที่ประกอบกันอยู่ คือธรรมที่ประกอบกันอยู่ด้วยความเกี่ยวข้องกันและสัมพันธ์กันตามที่กล่าวมาแล้ว. ความประกอบกันนี้ไม่พึงทราบในธรรมที่เป็นปัจจัยและธรรมที่เกิดจากปัจจัยเหมือนในสัมปยุตตปัจจัย, เพียงแต่ว่าในสัมปยุตตปัจจัยนั้น ธรรมทั้งสองมีสภาพเป็นอรูป จึงเสมอกัน (สมธุระ), ส่วนในวิปปยุตตปัจจัยนี้ มีสภาพเป็นรูปและอรูป จึงต่างกัน (วิธุระ) นี่คือข้อแตกต่าง. ด้วยความเป็นวิปปยุตตะ คือด้วยความเป็นธรรมที่ไม่เกี่ยวข้องกัน. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยการถึงซึ่งความต่างกัน". ในที่นี้ คำว่าวิปปยุตตะนี้เป็นวิเสสนะของวิปปยุตตะที่นับว่าเป็นการถึงซึ่งความต่างกัน, ไม่ใช่เป็นเพียงความไม่มีเหมือนในคำว่า "ญาณวิปปยุตต์" เป็นต้น, และอุปการะนี้พึงแสดงด้วยการทำกิจเป็นต้น โดยการตั้งอยู่ร่วมกันโดยไม่มีการเกี่ยวข้องกัน. คำว่า "ไม่ใช่" เป็นต้น เป็นการสนับสนุนความหมายของคำว่า "ยุตตะ" ที่กล่าวมาแล้วว่า "เมื่อมีการประกอบกันเช่นนั้นเท่านั้น จึงจะมีวิปปยุตตปัจจัย". เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ไม่ใช่" เป็นต้น. ความหมายของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างที่กล่าวไว้ในปัฏฐาน (ปัฏฐาน 1.1.434) ว่า "วัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์ทั้งหลาย, กุศลขันธ์ที่เกิดพร้อมกันเป็นปัจจัยแก่รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน, กุศลขันธ์ที่เกิดภายหลังเป็นปัจจัยแก่กายนี้ที่เกิดก่อน ด้วยวิปปยุตตปัจจัย" เป็นต้น, วิปปยุตตปัจจัยมีอยู่แก่ธรรมที่ประกอบกันโดยเป็นวัตถุสหชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัย, แต่ไม่มีแก่ธรรมที่ไม่ประกอบกันโดยเป็นวัตถุสหชาตปัจจัย...เป็นต้น. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดจึงไม่กล่าววิปปยุตตปัจจัยของรูปกับรูปเล่า? จึงกล่าวว่า "ส่วนรูปทั้งหลาย" เป็นต้น. ความวิปปยุตต์นั่นแหละไม่มี เพราะไม่มีความสงสัยในสัมปยุตต์. เพราะอรูปธรรมที่สัมปยุตต์กับรูปธรรม และรูปธรรมที่สัมปยุตต์กับอรูปธรรม อาจมีความสงสัยในสัมปยุตต์ได้, แต่ลักษณะของสัมปยุตต์ไม่มี จึงกล่าววิปปยุตต์ของธรรมเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "สัมปยุตต์ด้วย 4 อย่าง, วิปปยุตต์ด้วย 4 อย่าง".

အတ္ထိ [Pg.238] မေ ပါပကမ္မံ ကတန္တိ ကတဘာဝဝိသိဋ္ဌာ အတ္ထိတာ ဝုစ္စမာနာ ကိရိယာယ သိဒ္ဓဘာဝမေဝ ဒီပေတိ, န သိဇ္ဈမာနတန္တိ အာဟ ‘‘နိဗ္ဗတ္တတာလက္ခဏံ အတ္ထိဘာဝ’’န္တိ. အတ္ထတော ပန ကမ္မဿ အနိဗ္ဗတ္တဖလတာယ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထိတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. အတ္ထိ ပုဂ္ဂလောတိ ပနေတ္ထ တဿာ ပညတ္တိယာ ဂဟေတဗ္ဗတာ, တဒုပါဒါနဿ ဝါ ပဗန္ဓာဝိစ္ဆေဒေါ လဗ္ဘတေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပလဗ္ဘမာနတာလက္ခဏံ အတ္ထိဘာဝ’’န္တိ. ပစ္စယဓမ္မဿ ယဒိပိ ဥပ္ပာဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဘင်္ဂါ လဗ္ဘမာနတာ အတ္ထိဘာဝေါ, တထာပိ တဿ ယထာ ဥပ္ပာဒက္ခဏတော ဌိတိက္ခဏေ သာတိသယော ဗျာပါရော, ဧဝံ ပစ္စယုပ္ပန္နေပီတိ ဝုတ္တံ ‘‘သတိပိ ဇနကတ္တေ ဥပတ္ထမ္ဘကပ္ပဋ္ဌာနာ အတ္ထိဘာဝေန ဥပကာရကတာ’’တိ. ဝတ္ထာရမ္မဏသဟဇာတာဒီနန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဒီနိ သင်္ဂဏှာတိ. အတ္ထိဘာဝေနေဝ န နိဿယာဒိဘာဝေနာတိ ‘‘သာဓာရဏ’’န္တိ ဝုတ္တံ ဥပကာရကတ္တံ ဝိဘာဝေတိ.

คำว่า "กรรมชั่วอันเราทำแล้วมีอยู่" เมื่อกล่าวถึงความเป็นอยู่ที่มีลักษณะพิเศษคือความเป็นอันทำแล้ว ย่อมแสดงถึงความเป็นอันสำเร็จแล้วของกรรมนั้น ไม่ใช่ความเป็นอันกำลังสำเร็จ จึงกล่าวว่า "ความเป็นอยู่ที่มีลักษณะคือความเป็นอันเกิดขึ้นแล้ว". แต่โดยอรรถแล้ว ความเป็นอยู่ของกรรมในที่นี้พึงทราบว่ามีอยู่โดยที่ผลยังไม่เกิดขึ้น. ในคำว่า "บุคคลมีอยู่" นี้ พึงทราบว่าความเป็นอยู่คือความปรากฏอยู่ของบัญญัตินั้น หรือความไม่ขาดสายของอุปาทานนั้นย่อมมีอยู่จริง จึงกล่าวว่า "ความเป็นอยู่ที่มีลักษณะคือความปรากฏอยู่". แม้ว่าความเป็นอยู่ของปัจจัยธรรมคือความปรากฏอยู่ได้ตั้งแต่ขณะเกิดจนถึงขณะดับ, ถึงกระนั้นก็ยังกล่าวว่า "แม้มีภาวะเป็นผู้ให้เกิด ก็ยังเป็นอุปการะด้วยความเป็นอยู่โดยตั้งอยู่เป็นเครื่องอุปถัมภ์" เพราะปัจจัยธรรมนั้นมีกิจพิเศษในขณะตั้งอยู่ยิ่งกว่าในขณะเกิด, แม้ในธรรมที่เกิดจากปัจจัยก็เช่นกัน. ในคำว่า "วัตถุ อารมณ์ สหชาต เป็นต้น" คำว่า "เป็นต้น" ย่อมรวบรวมเอาปุเรชาตปัจจัยและปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น. ด้วยความเป็นอยู่เท่านั้น ไม่ใช่ด้วยความเป็นนิสสยะเป็นต้น จึงแสดงความเป็นอุปการะที่เรียกว่า "สาธารณะ".

ဖဿာဒီနံ အနေကေသံ သဟဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဣဒံ န ဧကစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နေ သန္ဓာယ, အထ ခေါ နာနာစိတ္တုပ္ပာဒပရိယာပန္နေတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧကသ္မိံ ဖဿာဒိသမုဒါယေ သတိ ဒုတိယော န ဟောတီ’’တိ အာဟ. သွာယမတ္ထော ‘‘သဟဘာဝေါ နတ္ထီ’’တိ သဟဘာဝပဋိက္ခေပေနေဝ ဝိညာယတိ. ဧတ္တာဝတာ ပန အနဝဗုဇ္ဈန္တာနံ ဝသေန ဝိဝရိတွာ ဝုတ္တော. တေနာတိ အနေကေသံ ဖဿာဒီနံ သဟဘာဝါဘာဝေန. ယဒိ နတ္ထိတာမတ္တေန ဥပကာရကတာ နတ္ထိပစ္စယတာ, အနာနန္တရာတီတဝသေနပိ သိယာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သတိပီ’’တိအာဒိ. တာနီတိ ပုရိမတရစိတ္တာနိ. ဒဒမာနံ ဝိယာတိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ဩကာသံ ဒေတိယေဝ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဝတ္တိဩကာသဒါနေန ဥပကာရကတာ’’တိ? သစ္စမေတံ, ဧဝမဇ္ဈာသယာ ဝိယ ပစ္စယဓမ္မာ အဘာဝံ ဂစ္ဆန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝိယ-သဒ္ဒဂ္ဂဟဏံ.

คำว่า "ผัสสะเป็นต้นหลายอย่างไม่มีสหภาวะ" นี้ ไม่ได้หมายถึงสิ่งที่รวมอยู่ในจิตตุปบาทเดียวกัน, แต่หมายถึงสิ่งที่รวมอยู่ในจิตตุปบาทต่างกัน จึงแสดงว่า "เมื่อมีผัสสะเป็นต้นรวมกันอยู่ชุดหนึ่งแล้ว ชุดที่สองย่อมไม่มี". ความหมายนี้ย่อมเข้าใจได้ด้วยการปฏิเสธสหภาวะว่า "ไม่มีสหภาวะ". แต่ถึงกระนั้นก็ยังกล่าวอธิบายไว้เพื่อประโยชน์แก่ผู้ที่ไม่เข้าใจ. เพราะเหตุนั้น คือเพราะไม่มีสหภาวะของผัสสะเป็นต้นหลายอย่าง. หากความเป็นอุปการะเป็นนัตถิปัจจัยด้วยความเป็นเพียงความไม่มี, ก็อาจเป็นไปได้แม้ด้วยความเป็นอดีตที่ไม่มีระหว่างคั่น จึงกล่าวตอบข้อโต้แย้งว่า "แม้มีอยู่" เป็นต้น. คำว่า "เหล่านั้น" หมายถึงจิตที่เกิดก่อน. เหตุใดจึงกล่าวว่า "เหมือนให้" เล่า? ก็มันให้โอกาสอยู่แล้วมิใช่หรือ? ดังที่กล่าวไว้ว่า "ความเป็นอุปการะด้วยการให้โอกาสแห่งการเป็นไป" มิใช่หรือ? เป็นความจริง, การใช้คำว่า "เหมือน" ก็เพื่อแสดงว่าปัจจัยธรรมทั้งหลายย่อมถึงความไม่มีไปประหนึ่งว่ามีอัธยาศัยเช่นนั้น.

နတ္ထိတာဝိဂမာနံ သတိပိ ပစ္စယဿ ဓမ္မဿ အနုပလဒ္ဓိတာသာမညေ နတ္ထိဝိဂတပစ္စယေသု လဗ္ဘမာနံ ဝိသေသမတ္ထံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အဘာဝမတ္တေနာတိ ဟုတွာ အဘာဝမတ္တေန. တေနေတ္ထ နိရောဓာနန္တရံ ပစ္စယဓမ္မဿ ဥပကာရကတ္တံ အာဟ, ယထာ တံ ‘‘ဩကာသဒါန’’န္တိ ဝုတ္တံ. သဘာဝဝိဂမေနာတိ ဧတေန နိရောဓတော ပရမ္ပိ ယတော ‘‘ဝိဂတတာ နိရောဓပ္ပတ္တတာ’’တိ ဝုတ္တံ. ပစ္စယဓမ္မေ ယာသံ နတ္ထိတာဝိဂတတာနံ ဝသေန နတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ ဝုတ္တာ, တာသံ ဝိသေသေ ဒဿိတေ နတ္ထိဝိဂတပစ္စယာနံ ဝိသေသော [Pg.239] ဒဿိတော ဟောတီတိ ‘‘နတ္ထိတာ စ နိရောဓာနန္တရသုညတာ ဝိဂတတာ နိရောဓပ္ပတ္တတာ’’တိ ဝုတ္တံ, တတ္ထ နိရောဓာနန္တရာ န နိရောဓသမကာလာတိ အဓိပ္ပာယော. တထာတိ ဣမိနာ ယထာ ပစ္စယဓမ္မာဝိသေသေပိ နတ္ထိဝိဂတပစ္စယဘာဝဝိသေသော နိဒ္ဓါရိတော, တထာ အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယဘာဝဝိသေသောတိ ဣမမတ္ထံ ဥပသံဟရတိ. ယထာ ဟိ နိရောဓာနန္တရနိရောဓပ္ပတ္တီဟိ နတ္ထိဝိဂတတာနံ ဘေဒေါ လက္ခိတော, ဧဝံ ပစ္စယဓမ္မဿ ဓရမာနတာနိရောဓာနုပဂမေဟိ အတ္ထိအဝိဂတတာနန္တိ. ကထံ ပနာယံ ဓမ္မာဝိသေသေ ပစ္စယဘာဝဝိသေသော ဒုဝိညေယျရူပေန ဌိတော သမ္မာ ဝိဘာဝိဿတီတိ အာဟ ‘‘ဓမ္မာနဉှီ’’တိအာဒိ. တဒဘိသမယာယ တေသံ ပစ္စယဝိသေသာနံ အဓိဂမတ္ထံ.

แม้ว่าความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้วของปัจจัยธรรมจะมีความไม่ปรากฏเสมอกัน, แต่เพื่อแสดงความหมายพิเศษที่ปรากฏในนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัย จึงกล่าวว่า "ในที่นี้" เป็นต้น. ด้วยความเป็นเพียงความไม่มี คือด้วยความเป็นเพียงความไม่มีหลังจากมีอยู่แล้ว. เพราะเหตุนั้น ในที่นี้จึงกล่าวถึงความเป็นอุปการะของปัจจัยธรรมหลังจากดับไปแล้ว, เหมือนที่กล่าวว่า "การให้โอกาส". ด้วยการล่วงไปแห่งสภาพ คือด้วยเหตุนี้จึงกล่าวว่า "วิคตะคือการถึงซึ่งความดับ" แม้หลังจากดับไปแล้ว. เมื่อแสดงความพิเศษของความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้ว ซึ่งเป็นเหตุให้กล่าวถึงนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยในปัจจัยธรรม, ก็เท่ากับได้แสดงความพิเศษของนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยแล้ว จึงกล่าวว่า "ความเป็นความไม่มีคือความว่างเปล่าหลังจากดับไปแล้ว, ความเป็นความล่วงไปแล้วคือการถึงซึ่งความดับ", ในที่นี้มีความหมายว่า "หลังจากดับไปแล้ว" ไม่ใช่ "พร้อมกับความดับ". ด้วยคำว่า "เช่นนั้น" นี้ ย่อมสรุปความหมายว่า เหมือนอย่างที่ความพิเศษแห่งภาวะของนัตถิปัจจัยและวิคตปัจจัยถูกกำหนดไว้แม้ในปัจจัยธรรมที่ไม่มีความพิเศษ, ความพิเศษแห่งภาวะของอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยก็ถูกกำหนดไว้เช่นกัน. เหมือนอย่างที่ความแตกต่างของความเป็นความไม่มีและความเป็นความล่วงไปแล้วถูกกำหนดด้วยการดับไปแล้วและการถึงซึ่งความดับ, ความแตกต่างของความเป็นความมีอยู่และความไม่ล่วงไปแล้วก็ถูกกำหนดด้วยการดำรงอยู่และการไม่ถึงซึ่งความดับของปัจจัยธรรม. แต่ความพิเศษแห่งภาวะของปัจจัยนี้ซึ่งตั้งอยู่ในรูปที่เข้าใจยากในธรรมที่ไม่มีความพิเศษ จะแสดงให้เห็นได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า "เพราะธรรมทั้งหลาย" เป็นต้น. เพื่อการบรรลุถึงความพิเศษของปัจจัยเหล่านั้น.

စတူသု ခန္ဓေသု ဧကဿပိ အသင်္ဂဟိတတ္တာဘာဝတော အနန္တရာဒီဟီတိ ဝိဘတ္တိံ ပရိဏာမေတွာ ယောဇနာ. အညန္တိ သုခုမရူပံ. န ဟိ တံ ပုရေဇာတပစ္စယော ဟောတိ. နနု စ ရူပရူပမ္ပိ ပုရေဇာတပစ္စယဘာဝေန ကုသလတ္တိကေ နာဂတန္တိ အာဟ ‘‘ရူပရူပံ ပနာ’’တိအာဒိ. အညတ္ထ အာဂတမေဝါတိ ယဒိပိ ကုသလတ္တိကေ နာဂတံ, သနိဒဿနတ္တိကာဒီသု ပန အာဂတတ္တာ န သက္ကာ ရူပရူပဿ ပုရေဇာတပစ္စယတံ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ အတ္ထော.

การประกอบความหมายโดยเปลี่ยนวิภัตติว่า "อนันตรปัจจัยเป็นต้น" เพราะไม่มีขันธ์แม้แต่ขันธ์เดียวที่ไม่ได้สงเคราะห์เข้าไว้ในขันธ์ 4. คำว่า "อื่น" หมายถึงรูปที่ละเอียด. เพราะรูปนั้นไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย. ก็รูปกับรูปก็ไม่ได้มาในกุสลัตติกะโดยเป็นปุเรชาตปัจจัยมิใช่หรือ? จึงกล่าวว่า "ส่วนรูปกับรูป" เป็นต้น. คำว่า "มาแล้วในที่อื่น" หมายความว่า แม้จะไม่ได้มาในกุสลัตติกะ, แต่เพราะมาแล้วในสนิทัสสนัตติกะเป็นต้น จึงไม่สามารถปฏิเสธความเป็นปุเรชาตปัจจัยของรูปกับรูปได้.

ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปัจจัยุทเทสจบลงแล้ว.

ပစ္စယနိဒ္ဒေသော

ปัจจยนิทเทส

၁. ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายเหตุนิทเทส

၁. ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယဘာဝေါ ဟေတုပစ္စယောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌော, န ဟေတုပစ္စယဓမ္မောတိ အတ္ထော. သောတိ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယော. ဧတ္ထ စ ပဌမဝိကပ္ပေ ယော ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော, ယော စ ဒုတိယဝိကပ္ပေ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယော ဝုတ္တော, သော ယသ္မာ အတ္ထတော ယထာဝုတ္တဿ ပစ္စယဓမ္မဿ ယထာဝုတ္တာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေါယေဝ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥဘယထာပိ ဟေတုဘာဝေန ဥပကာရကတာ ဟေတုပစ္စယောတိ ဥဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ဒဿိတံ ဟောတီ’’တိ. ယထာ စေတ္ထ, ဧဝံ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယဘာဝေါ, အာရမ္မဏဘာဝေန ဝါ ပစ္စယော အာရမ္မဏပစ္စယော’’တိအာဒိနာ အာရမ္မဏပစ္စယာဒီသု အတ္ထော နေတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော [Pg.240] ‘‘ဧသ နယော သေသပစ္စယေသုပီ’’တိ အာဟ. ဓမ္မသဘာဝေါ ဧဝ, န ဓမ္မတော အညာ ဓမ္မသတ္တိ နာမ အတ္ထီတိ. ဥပကာရကံ ဓမ္မန္တိ ပစ္စယဓမ္မံ အာဟ. ဥပကာရကတန္တိ ပစ္စယတံ.

๑. สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัย ชื่อว่า เหตุปัจจัย ไม่ใช่ธรรมที่เป็นเหตุปัจจัย ดังนี้ อธิบายว่า เหตุปัจจัยนั้นเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ. ในที่นี้ สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยเหตุปัจจัยที่กล่าวไว้ในวิกัลป์ที่ ๑ และปัจจัยโดยความเป็นเหตุที่กล่าวไว้ในวิกัลป์ที่ ๒ นั้น เพราะโดยอรรถแล้วเป็นเพียงความเป็นเหตุปัจจัยของปัจจัยธรรมที่กล่าวแล้ว และของปัจจยุปบันธรรมที่กล่าวแล้วเท่านั้น เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "แสดงว่าไม่ว่าในสองนัยนี้ ความเป็นอุปการะโดยความเป็นเหตุ ชื่อว่า เหตุปัจจัย" ดังนี้. ในที่นี้ฉันใด พึงนำความหมายไปในอารัมมณปัจจัยเป็นต้นว่า "สภาพที่เป็นปัจจัยด้วยอารัมมณปัจจัย หรือปัจจัยโดยความเป็นอารมณ์ ชื่อว่า อารัมมณปัจจัย" เป็นต้น ฉันนั้น แสดงว่า "นัยนี้พึงทราบในปัจจัยที่เหลือด้วย" ดังนี้. เป็นเพียงสภาวะของธรรมเท่านั้น ไม่มีสิ่งที่เรียกว่าอำนาจแห่งธรรมอื่นไปจากธรรม. คำว่า "ธรรมที่ช่วยเหลือ" หมายถึง ปัจจัยธรรม. คำว่า "ความเป็นอุปการะ" หมายถึง ความเป็นปัจจัย.

ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ ပစ္စတ္တဝသေန နိဒ္ဒိဋ္ဌော, ပဌမာယ ဝိဘတ္တိယာ နိဒ္ဒိဋ္ဌောတိ အတ္ထော. တေနာတိ ပစ္စယဓမ္မနိဒ္ဒေသဘူတေန ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌေန ပဌမေန ဟေတုသဒ္ဒေန. ဧတဿာတိ ဟေတုသဒ္ဒါဘိဓေယျမတ္ထမာဟ. သော ဟိ ဆဗ္ဗိဓော နဝဝိဓော ဒွါဒသဝိဓောတိ အနေကဘေဒေန ဘိန္နောပိ ဟေတုဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဧကဝစနေန ဝုတ္တော. ဒုတိယော ဟေတုသဒ္ဒေါတိ အာနေတွာ ယောဇနာ. ဟေတုနာ သမ္ပယုတ္တာနန္တိ အဓိကတတ္တာ ဝုတ္တံ ‘‘ဟေတု သမ္ပယုတ္တာနံ ပစ္စယော ဟောန္တော ဟေတုနာ သမ္ပယုတ္တာနမေဝ ပစ္စယော ဟောတိ, န ဝိပ္ပယုတ္တာန’’န္တိ ဧဝံ ပဒမေတံ. န ဟိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ ဟေတုပစ္စယော န ဟောတီတိ. သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒဿ သမ္ဗန္ဓီသဒ္ဒတ္တာ ‘‘သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒဿ သာပေက္ခတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. သမ္ပယုတ္တောတိ ဟိ ဝုတ္တေ ကေန သမ္ပယုတ္တောတိ ဧကန္တတော သမ္ဗန္ဓိအန္တရံ အပေက္ခိတဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘အညဿ…ပေ… ဝိညာယတီ’’တိ. နာယံ ဧကန္တောတိ ယွာယံ ‘‘ဒုတိယေ ဟေတုသဒ္ဒေ အဝိဇ္ဇမာနေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တော အတ္ထော, အယမေကန္တော န ဟောတိ, အညာပေက္ခောပိ သဒ္ဒေါ အညဿ ဝိသေသနံ ဟောတီတိ ဣဒံ န သဗ္ဗတ္ထေဝ သမ္ဘဝတီတိ အတ္ထော. ‘‘ပစ္စတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော’’တိ ဣမိနာ ပဌမဿ ဟေတုသဒ္ဒဿ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒါနပေက္ခတံ အာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဟေဟုပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဧတ္ထေဝ ဗျာဝဋော’’တိ. အဝိသိဋ္ဌာတိ န ဝိသေသိတာ. ဧဝန္တိ ယထာ ဟေတုသဒ္ဒေန အညတ္ထ ဗျာဝဋေန သမ္ပယုတ္တာ န ဝိသေသိယန္တိ ကိစ္စန္တရပသုတတ္တာ, ဧဝံ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒေန ဟေတုသဒ္ဒဝိသေသနရဟိတေန တဒတ္ထမတ္တဗျာဝဋတ္တာ အဝိသေသတော သမ္ပယုတ္တာနံ ဂဟဏံ သိယာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒေနာ’’တိအာဒိ. အာဟာရိန္ဒြိယာသမ္ပယုတ္တဿ အဘာဝတောတိ အာဟာရေဟိ ဣန္ဒြိယေဟိ စ နသမ္ပယုတ္တဿ ဓမ္မဿ အဘာဝတော. န ဟိ ဖဿစေတနာဝိညာဏဝေဒနာဇီဝိတဝိရဟိတော စိတ္တုပ္ပာဒေါ အတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာ…ပေ… တံ န ကတ’’န္တိ. ဝဇ္ဇေတဗ္ဗံ ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တံ.

คำว่า ปัจจัตตนิเทศ (Paccattaniddiṭṭho) หมายถึง แสดงโดยปัจจัตตวจนะ คือแสดงด้วยวิภัตติที่ ๑. ด้วยคำว่า เตนะ (นั้น) หมายถึง ด้วยคำว่า เหตุ ตัวแรก ซึ่งเป็นปัจจัยธรรมที่แสดงโดยปัจจัตตนิเทศ. คำว่า เอตัสสะ (ของสิ่งนี้) หมายถึง อรรถที่พึงกล่าวด้วยคำว่า เหตุ. เหตุนั้นแม้จะต่างกันด้วยความหลากหลาย เช่น มี ๖ อย่าง มี ๙ อย่าง มี ๑๒ อย่าง แต่ก็ถูกกล่าวด้วยเอกพจน์ โดยรวมเข้าด้วยกันในความเป็นเหตุโดยทั่วไป. พึงนำคำว่า เหตุ ตัวที่สองมาประกอบ. คำว่า เหตุนา สัมปยุตตานัง (ของธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ) นี้กล่าวไว้เพราะเป็นบทที่ตั้งขึ้นว่า "เหตุเมื่อเป็นปัจจัยของธรรมที่สัมปยุตแล้ว ย่อมเป็นปัจจัยของธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุเท่านั้น ไม่ใช่ของธรรมที่วิปปยุต" ดังนี้. เพราะเหตุปัจจัยย่อมไม่เป็นปัจจัยของธรรมที่วิปปยุตจากเหตุทั้งหมดโดยประการทั้งปวงก็หามิได้. เพราะคำว่า สัมปยุต เป็นคำที่มีความสัมพันธ์กัน จึงกล่าวว่า "เพราะคำว่า สัมปยุต เป็นคำที่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ". เพราะเมื่อกล่าวว่า สัมปยุต ย่อมต้องอาศัยสิ่งอื่นที่สัมพันธ์กันอย่างแน่นอนว่า "สัมปยุตด้วยอะไร". เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ของสิ่งอื่น...ฯลฯ...พึงทราบ" ดังนี้. คำว่า นายัง เอกันโต (นี้ไม่เป็นเอกันตะ) หมายถึง อรรถที่กล่าวไว้ว่า "เมื่อไม่มีคำว่า เหตุ ตัวที่สอง" เป็นต้น นี้ไม่เป็นเอกันตะ (แน่นอนตายตัว) คือ คำที่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบก็เป็นวิเสสนะของสิ่งอื่นได้ ดังนี้ ไม่ได้เป็นไปได้ในทุกที่. ด้วยคำว่า ปัจจัตตนิเทศ นี้ กล่าวถึงความเป็นคำที่ไม่ต้องการคำว่า สัมปยุต มาประกอบของคำว่า เหตุ ตัวแรก. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "เป็นไปในคำว่า เหตุปัจจัย เป็นปัจจัย (เหตุปัจจเยนะ ปัจจโย) นี้เท่านั้น" ดังนี้. คำว่า อวิสิฏฐา (ไม่พิเศษ) หมายถึง ไม่ได้ถูกทำให้พิเศษ. ฉันใด ธรรมที่สัมปยุตไม่ได้ถูกทำให้พิเศษด้วยคำว่า เหตุ ที่เป็นไปในที่อื่น เพราะมุ่งหมายกิจอื่น ฉันนั้น การรับเอาธรรมที่สัมปยุตโดยไม่พิเศษด้วยคำว่า สัมปยุต ที่ปราศจากวิเสสนะของคำว่า เหตุ เพราะเป็นไปเพื่ออรรถนั้นเท่านั้น พึงมีได้. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ด้วยคำว่า สัมปยุต" เป็นต้น. คำว่า อาหารินทริยาสัมปยุตตัสสะ อภาวะโต (เพราะไม่มีธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์) หมายถึง เพราะไม่มีธรรมที่ไม่สัมปยุตด้วยอาหารและอินทรีย์. เพราะจิตตุปบาทที่ปราศจากผัสสะ เจตนา วิญญาณ เวทนา และชีวิต ย่อมไม่มี. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "พึงเว้น...ฯลฯ...ไม่ได้ทำสิ่งนั้น" ดังนี้. สิ่งที่พึงเว้น คือธรรมที่วิปปยุตจากเหตุ.

ဧဝမ္ပီတိ ဒုတိယေန ဟေတုသဒ္ဒေန ဂယှမာနေပိ နာပဇ္ဇတိ. ယဒိပိ ဟေတဝေါ ဗဟဝေါ, သာမညနိဒ္ဒေသော စာယံ, တထာပိ သာမညဇောတနာယ ဝိသေသနိဒ္ဒိဋ္ဌတ္တာတိ [Pg.241] အဓိပ္ပာယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စတ္တ…ပေ… ဝုတ္တတ္တာ’’တိ. ဝိနာပိ ဒုတိယေန ဟေတုသဒ္ဒေန ဟေတုသမ္ပယုတ္တဘာဝေ သိဒ္ဓေပီတိ ဣမိနာ ယံ ဝုတ္တံ ‘‘နာယမေကန္တော’’တိ, တမေဝ ဥလ္လိင်္ဂေတိ. န ပန ဟေတူနန္တိ ဣဒံ ဟေတုဿ ပစ္စယဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ဂဟဏံ န ယုဇ္ဇေယျာတိ အာသင်္ကမာနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနေဝါဟ ‘‘ဧဝမ္ပိ ဂဟဏံ သိယာ’’တိ. သောတိ ဒုတိယော ဟေတုသဒ္ဒေါ. အပရေ ပန ‘‘ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဟေတူနဉ္စ သမ္ပယုတ္တကာနဉ္စာတိ သမာသံ ဝိကပ္ပေန္တိ. ပတိဋ္ဌာမတ္တာဒိဘာဝေန နိရပေက္ခာတိ ဟေတုဈာနမဂ္ဂဓမ္မာ ပတိဋ္ဌာနဥပနိဇ္ဈာနနိယျာနမတ္တေန အညဓမ္မနိရပေက္ခာ ဟေတုဈာနမဂ္ဂပစ္စယကိစ္စံ ကရောန္တိ. သာပေက္ခာ ဧဝါတိ အညသာပေက္ခာ ဧဝ. အာဟရိတဗ္ဗဣသိတဗ္ဗာ အာဟာရိန္ဒြိယပစ္စယေဟိ ဥပကတ္တဗ္ဗဓမ္မာ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ယေဟိ သာပေက္ခာ, တေ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေ ပစ္စယဘာဝေနေဝ ပရိစ္ဆိန္ဒိတွာ တိဋ္ဌန္တိ, တသ္မာ. တေနာဟ ‘‘တေ ဝိနာပိ…ပေ… န ကတ’’န္တိ. ပရိစ္ဆိန္ဒန္တိ ဝိသေသေန္တိ. တန္တိ ဒုတိယံ အာဟာရိန္ဒြိယဂ္ဂဟဏံ. တတ္ထာတိ အာဟာရိန္ဒြိယပစ္စယနိဒ္ဒေသေ. န ကေဝလဉ္စ တတ္ထေဝ, ဣဓ စ ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ဒုတိယေန ဟေတုဂ္ဂဟဏေန ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပုန ဝိသေသနကိစ္စံ နတ္ထိ, ကသ္မာ? ပစ္စယဘူတေနေဝ ဟေတုနာ သမ္ပယုတ္တာနံ အညေသဉ္စ ဟေတူနံ အဝိစ္ဆိန္နတ္တာ.

คำว่า เอวัมปิ (แม้ดังนี้) หมายถึง แม้เมื่อถูกรับด้วยคำว่า เหตุ ตัวที่สอง ก็ไม่เกิด (โทษ). แม้เหตุทั้งหลายมีมาก และนี้เป็นการแสดงโดยทั่วไป แต่ก็ถูกแสดงโดยพิเศษเพื่อแสดงความเป็นทั่วไป ดังนี้เป็นอธิบาย. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ปัจจัตตะ...ฯลฯ...กล่าวแล้ว" ดังนี้. แม้เมื่อความเป็นธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุสำเร็จแล้วโดยไม่มีคำว่า เหตุ ตัวที่สอง ด้วยคำนี้ ย่อมชี้แจงสิ่งที่กล่าวไว้ว่า นี้ไม่เป็นเอกันตะ นั้นเอง. แต่คำว่า นะ ปะนะ เหตุูนัง (แต่ไม่ใช่ของเหตุทั้งหลาย) นี้กล่าวไว้โดยมุ่งหมายถึงผู้ที่สงสัยว่า "เพราะเหตุถูกรับไว้โดยความเป็นปัจจัยแล้ว การรับไว้โดยความเป็นปัจจยุปบัน (ปัจจยุปปันนภาวะ) ย่อมไม่สมควร" ดังนี้. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "แม้ดังนี้ การรับก็พึงมีได้" ดังนี้. คำว่า โส (นั้น) หมายถึง คำว่า เหตุ ตัวที่สอง. ส่วนอาจารย์อื่น ๆ ย่อมแยกสมาสในคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้ว่า "ของเหตุทั้งหลายด้วย และของธรรมที่สัมปยุตด้วย" ดังนี้. คำว่า ปฏิฏฐานมัตตาทิภาเวนะ นิรเปกขา (ไม่ต้องการสิ่งอื่นโดยความเป็นเพียงที่ตั้งเป็นต้น) หมายถึง ธรรมคือเหตุ ฌาน และมรรค ย่อมทำกิจของเหตุปัจจัย ฌานปัจจัย และมรรคปัจจัย โดยไม่ต้องการธรรมอื่นโดยความเป็นเพียงที่ตั้ง การเพ่งพินิจ และการนำออก. คำว่า สาเปกขา เอวะ (ต้องการสิ่งอื่นเท่านั้น) หมายถึง ต้องการสิ่งอื่นเท่านั้น. ธรรมที่พึงนำมาและพึงแสวงหา คือ ธรรมที่พึงช่วยเหลือด้วยอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย. คำว่า ตัสมา (เพราะฉะนั้น) หมายถึง เพราะเหตุว่า ธรรมที่ต้องการสิ่งใด ย่อมตั้งอยู่โดยกำหนดปัจจยุปบันธรรมของตนด้วยความเป็นปัจจัยเท่านั้น เพราะฉะนั้น. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ธรรมเหล่านั้นแม้ไม่มี...ฯลฯ...ไม่ได้ทำ" ดังนี้. คำว่า ปริจฉินทันติ (ย่อมกำหนด) หมายถึง ย่อมทำให้พิเศษ. คำว่า ตัง (นั้น) หมายถึง การรับเอาคำว่าอาหารและอินทรีย์ตัวที่สอง. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) หมายถึง ในการแสดงอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย. ไม่เพียงแต่ในที่นั้นเท่านั้น แม้ในการแสดงเหตุปัจจัยในที่นี้ ก็ไม่มีกิจที่จะทำให้ปัจจยุปบันพิเศษอีกด้วยการรับเอาเหตุตัวที่สอง เพราะอะไร? เพราะธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุที่เป็นปัจจัย และเหตุอื่น ๆ ไม่ได้ถูกตัดขาดจากกัน.

ပုရိမဝစနာပေက္ခော ဝုတ္တဿေဝ နိဒ္ဒေသောတိ တံ-သဒ္ဒဿ ပဋိနိဒ္ဒေသဘာဝမာဟ. ပါကဋီဘူတေ ဧဝ အတ္ထေ ပဝတ္တတိ, ပါကဋီဘာဝေါ စ အညာနပေက္ခေန သဒ္ဒေန ပကာသိတတ္တာ ဝေဒိတဗ္ဗော. အနပေက္ခနီယော အတ္ထန္တရဗျာဝဋတ္တာ. အညောတိ ဟေတုသဒ္ဒတော အညော. နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗပကာသကော ဝုတ္တော နတ္ထိ, ယော တံ-သဒ္ဒေန ပဋိနိဒ္ဒေသံ လဘေယျ.

คำว่า ปุริมวจนาเปกโข วุตตัสเสวะ นิทเทโส (การแสดงสิ่งที่กล่าวแล้วโดยอาศัยคำก่อน) นี้กล่าวถึงความเป็นคำที่อ้างถึงของคำว่า ตัง (นั้น). ย่อมเป็นไปในอรรถที่ปรากฏชัดเท่านั้น และความเป็นที่ปรากฏชัดนั้น พึงทราบเพราะถูกประกาศด้วยคำที่ไม่ต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ. ไม่พึงต้องการสิ่งอื่นมาประกอบ เพราะเป็นไปในอรรถอื่น. คำว่า อัญโญ (อื่น) หมายถึง อื่นจากคำว่า เหตุ. ไม่มีคำที่กล่าวไว้เพื่อแสดงสิ่งที่พึงแสดง ซึ่งจะพึงรับการอ้างถึงด้วยคำว่า ตัง.

ယဒိ ဧဝံ ‘‘တံသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဧတ္ထ ကထန္တိ အာဟ ‘‘ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနန္တိ ဣမိနာ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပန-သဒ္ဒေါ သတိပိ ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ နိဒ္ဒေသဘာဝေ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကသဒ္ဒေ လဗ္ဘမာနာနံ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာနံ ပါကဋီကရဏသင်္ခါတံ ဟေတုသဒ္ဒတော ဝိသေသံ ဇောတေတိ. ‘‘ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဣမဿ သမာသပဒဿ ဥတ္တရပဒတ္ထပ္ပဓာနတ္တမာဟ ‘‘ပစ္စယုပ္ပန္နဝစနေနာ’’တိ. တေန စ ယထာဓိပ္ပေတဿ အတ္ထဿ ဧကဒေသောဝ ဝုစ္စတိ ဓမ္မာနံ ဝိသေသနဘာဝတောတိ အာဟ ‘‘အသမတ္တေနာ’’တိ. ဝိသေသနံ နာမ ဝိသေသိတဗ္ဗာပေက္ခန္တိ အာဟ ‘‘ပစ္စယုပ္ပန္နဝစနန္တရာပေက္ခေနာ’’တိ. ဝုတ္တတာယ ဝိနာ ပဋိနိဒ္ဒေသတာ နတ္ထီတိ ‘‘ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တေနာ’’တိ ဝုတ္တံ.

ถ้าเป็นดังนั้น ในคำว่า ตังสมุฏฐานานัง (ของธรรมที่เกิดจากสิ่งนั้น) นี้เป็นอย่างไร? จึงกล่าวว่า "ด้วยคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้แล" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า ปะนะ (แต่) ย่อมแสดงความพิเศษจากคำว่า เหตุ อันได้แก่การทำให้สิ่งที่พึงแสดงที่พึงได้ในคำว่า เหตุสัมปยุตตกานัง ปรากฏชัด แม้เมื่อเหตุทั้งหลายมีอยู่และเป็นสภาพที่แสดงธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ. กล่าวถึงความเป็นบทที่มีอรรถของบทหลังเป็นประธานของบทสมาสว่า เหตุสัมปยุตตกานัง นี้ว่า "ด้วยคำว่า ปัจจยุปบัน". และด้วยคำนั้น ย่อมกล่าวถึงส่วนหนึ่งของอรรถที่มุ่งหมายไว้เท่านั้น เพราะความเป็นวิเสสนะของธรรมทั้งหลาย จึงกล่าวว่า "ด้วยความไม่สมบูรณ์" (อสมัตเตนะ). คำว่า วิเสสนะ (คำขยาย) ย่อมต้องการสิ่งที่ถูกขยาย จึงกล่าวว่า "ด้วยการต้องการคำอื่นที่เป็นปัจจยุปบันนวจนะมาประกอบ". เพราะไม่มีการอ้างถึงโดยปราศจากสิ่งที่กล่าวไว้แล้ว จึงกล่าวว่า "ด้วยสิ่งที่กล่าวไว้ก่อนแล้ว" ดังนี้.

တံ-သဒ္ဒေန [Pg.242] နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗန္တိ ‘‘တံသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗံ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကသဒ္ဒေ ပါကဋီဘူတံ ကိံ ပနာတိ ပုစ္ဆတိ. တေ ဟေတူ စေဝ…ပေ… ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာ စ တံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကသဒ္ဒေ ပါကဋီဘူတာတိ သမ္ဗန္ဓော. အညထာတိ ‘‘ယေဟိ ဟေတူဟီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တပ္ပကာရတော အညထာ အညေန ပကာရေန. တံ အညံ ပကာရံ ဒဿေန္တော ‘‘တေ ဟေတူ…ပေ… သမ္ဗန္ဓေ သတီ’’တိ အာဟ. ဣဓာတိ အနန္တရံ ဝုတ္တသမ္ဗန္ဓနံ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသေန ပရာမသတိ. တေနေဝါတိ ပဌမေနေဝ ဟေတုသဒ္ဒေန. တံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာတိ ‘‘တံသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဧတ္ထ တံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ ယထာ ပါကဋာ, ဧဝံ ပုဗ္ဗေ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဝုတ္တစောဒနာယမ္ပိ ဧဝမေဝ တေနေဝ တံ-သဒ္ဒေန နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗာ ပါကဋာ ဘဝိတုံ အရဟန္တိ. တထာ စ သတိ နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဿ…ပေ… န ယုဇ္ဇေယျ. ဒုဝိဓမ္ပိ ဝါ ဟေတုဂ္ဂဟဏံ အပနေတွာတိ ‘‘ဟေတူ ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဧတ္ထ ကတံ ဒွိပ္ပကာရဟေတုဂ္ဂဟဏံ အဝိစာရေတွာ ‘‘တံသမ္ပယုတ္တကာနန္တိ အဝတွာ’’တိအာဒိနာ တံ-သဒ္ဒဝစနီယတံ စောဒေတိ, ‘‘နိဒ္ဒိသိတဗ္ဗဿ အပါကဋတ္တာ’’တိအာဒိနာ ပရိဟရတိ စ. ဟေတူ ဟိ ပစ္စယာတိ ဣဒံ အယံ ဟေတုပစ္စယကထာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

ย่อมถามว่า พึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" (นั้น) ในบทว่า "ตังสามุฏฐานานัง" (มีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน) นี้ อะไรเล่าที่ปรากฏในบทว่า "เหตุสัมปยุตตกะ" (ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ) อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" นั้น? เหตุเหล่านั้นด้วย...และธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุด้วย อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" ปรากฏในบทว่า "เหตุสัมปยุตตกะ" ดังนี้ เป็นความสัมพันธ์กัน. คำว่า "อัญญถา" (โดยประการอื่น) นั้น หมายถึง โดยประการอื่นจากประการที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ด้วยเหตุเหล่าใด" เป็นต้น. เมื่อแสดงประการอื่นนั้น จึงกล่าวว่า "เหตุเหล่านั้น...เมื่อมีความสัมพันธ์กันอยู่" เป็นต้น. คำว่า "อิธะ" (ในที่นี้) นั้น ย่อมกล่าวถึงความสัมพันธ์ที่กล่าวไว้ในลำดับก่อนด้วยการแสดงในสัตตมีวิภัตติ. คำว่า "เตเนวะ" (ด้วยคำนั้นนั่นแหละ) นั้น หมายถึง ด้วยคำว่า "เหตุ" ในเบื้องต้นนั่นแหละ. คำว่า "อันพึงแสดงด้วยคำว่า ตัง" นั้น หมายถึง ในบทว่า "ตังสามุฏฐานานัง" (มีธรรมนั้นเป็นสมุฏฐาน) นี้ อันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" ปรากฏแล้วฉันใด ฉันนั้นนั่นแหละ ในการชี้แจงที่กล่าวไว้ก่อนว่า "ตังสัมปยุตตกานัง" (ของธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้น) ก็ควรจะปรากฏอันพึงแสดงด้วยคำว่า "ตัง" นั้นนั่นแหละ. เมื่อเป็นเช่นนั้น...ก็ไม่สมควรแก่สิ่งที่พึงแสดง. คำว่า "หรือว่าละการถือเอาเหตุทั้งสองอย่างเสีย" นั้น หมายถึง ไม่พิจารณาการถือเอาเหตุสองประการที่ทำไว้ในบทว่า "เหตุทั้งหลายเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเหตุ" ย่อมชี้แจงการที่พึงกล่าวด้วยคำว่า "ตัง" ด้วยบทว่า "ไม่กล่าวว่า ตังสัมปยุตตกานัง" เป็นต้น และย่อมแก้ด้วยบทว่า "เพราะสิ่งที่พึงแสดงไม่ปรากฏ" เป็นต้น. คำว่า "เหตุทั้งหลายเป็นปัจจัย" นั้น กล่าวไว้โดยทำว่า นี้เป็นเรื่องของเหตุปัจจัย.

တံ န ဝုတ္တန္တိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဝစနံ န ဝုတ္တံ. တဿာတိ သဟဇာတပစ္စယဿ. ကဋတ္တာရူပဿ ပစ္စယဘာဝေါ န ဝုတ္တော ဘဝေယျ, ဝုတ္တောဝ သော ‘‘ဝိပါကာဗျာကတော ဧကော ခန္ဓော တိဏ္ဏန္နံ ခန္ဓာနံ ကဋတ္တာ စ ရူပါနံ သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော, တယော ခန္ဓာ ဧကဿ ခန္ဓဿ ကဋတ္တာ စ ရူပါန’’န္တိအာဒိနာ, တသ္မာ စိတ္တစေတသိကာနံ ကဋတ္တာရူပပစ္စယဘာဝေါ န သက္ကာ နိဝါရေတုံ. တတ္ထာတိ သဟဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသေ. တတ္ထ ဟိ ‘‘စိတ္တစေတသိကာ ဓမ္မာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ရူပါနံ သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပါနိ ဧဝ နိဒ္ဒိဋ္ဌာနိ. ဣဓာပီတိ ဣမသ္မိံ ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသေပိ. ဧဝံ ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ နိဒ္ဒေသေန ဘဝိတဗ္ဗံ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ တထာ န ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနန္တိ ပနာ’’တိအာဒိ. ဝိသေသိတံ ဟောတိ သဗ္ဗစိတ္တစေတသိကာသမုဋ္ဌာနဘာဝေန. ဝစနေနာတိ ယထာဒဿိတေန သဟဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝစနေန. စိတ္တစေတသိကာနံ ပစ္စယဘာဝေါ ဧဝ ဟိ တတ္ထ ပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ဝုတ္တော, န စိတ္တစေတသိကာနံ သမုဋ္ဌာနဘာဝေါတိ အဓိပ္ပာယော.

คำว่า "ตัง นะ วุตตัง" นั้น หมายถึง ไม่ได้กล่าวคำว่า "จิตตสมุฏฐาน" (มีจิตเป็นสมุฏฐาน). คำว่า "ตัสสะ" (ของสิ่งนั้น) นั้น หมายถึง ของสหชาตปัจจัย. ความเป็นปัจจัยของกตัตตารูป (รูปที่เกิดจากกรรม) ไม่ได้กล่าวไว้ แต่ได้กล่าวไว้แล้วว่า "ขันธ์หนึ่งที่เป็นวิบากอัพยากตะ เป็นปัจจัยแก่ขันธ์สามและกตัตตารูปด้วยสหชาตปัจจัย, ขันธ์สามเป็นปัจจัยแก่ขันธ์หนึ่งและกตัตตารูป" เป็นต้น เพราะฉะนั้น ความเป็นปัจจัยของจิตเจตสิกแก่กตัตตารูปจึงไม่สามารถห้ามได้. คำว่า "ตัตถะ" (ในที่นั้น) นั้น หมายถึง ในการแสดงสหชาตปัจจัย. ในที่นั้นแล "จิตเจตสิกธรรมทั้งหลาย เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายที่มีจิตเป็นสมุฏฐานด้วยสหชาตปัจจัย" ดังนี้ รูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐานเท่านั้นที่ถูกแสดงไว้. คำว่า "อิธาปิ" (ในที่นี้ด้วย) นั้น หมายถึง ในการแสดงเหตุปัจจัยนี้ด้วย. คำว่า "พึงเป็นอย่างนี้" นั้น หมายถึง พึงเป็นด้วยการแสดงว่า "จิตตสมุฏฐานานัง" (ของรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน). ถ้าเป็นอย่างนั้น ทำไมจึงไม่กล่าวอย่างนั้น จึงกล่าวว่า "แต่ว่า จิตตสมุฏฐานานัง" เป็นต้น. ย่อมเป็นสิ่งที่ถูกจำแนกด้วยความเป็นสมุฏฐานของจิตเจตสิกทั้งหมด. คำว่า "ด้วยคำ" นั้น หมายถึง ด้วยคำแสดงสหชาตปัจจัยที่แสดงไว้แล้ว. ความเป็นปัจจัยของจิตเจตสิกเท่านั้นแลที่กล่าวไว้ในการแสดงปัจจัยนั้น ไม่ใช่ความเป็นสมุฏฐานของจิตเจตสิก ดังนี้ เป็นอัธยาศัย.

ဟေတုအာဒိပဋိဗဒ္ဓတဉ္စ ဒဿေတိ ယဒဂ္ဂေန တာနိ စိတ္တပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တီနိ, တဒဂ္ဂေန တံသမ္ပယုတ္တဓမ္မပဋိဗဒ္ဓဝုတ္တီနိပိ ဟောန္တီတိ. အာရမ္မဏမေတံ ဟောတီတိ [Pg.243] ယဒေတံ ကုသလာကုသလစေတနာဝသေန မနောဒွါရေ စေတနံ သေသဒွါရေသု ကာယဝစီပယောဂဝသေန သင်္ကပ္ပနံ, ယဉ္စ ကာမရာဂါဒီနံ သန္တာနေ အနုသယနံ, ဧတံ အာရမ္မဏံ ဧသော ပစ္စယော ကမ္မဝိညာဏဿ ဌိတိယာ ပတိဋ္ဌာနာယ. ပတိဋ္ဌိတေတိ ကမ္မံ ဇဝါပေတွာ ပဋိသန္ဓိအာကဍ္ဎနသမတ္ထတာပတိဋ္ဌာပတ္တေ ကမ္မဝိညာဏေ ဝိရုဠှေတိ တတော ဧဝ ကမ္မဝိညာဏတော ပဋိသန္ဓိဝိညာဏဗီဇေ ဝိရုဠှေ ဝိရုဟန္တေတိ အတ္ထော. အထ ဝါ ပတိဋ္ဌာ ဝိညာဏဿ ဟောတီတိ ကိလေသာဘိသင်္ခါရသင်္ခါတေ ကမ္မဝိညာဏဿ ဌိတိယာ ပဝတ္တိယာ အာရမ္မဏေ ပစ္စယေ ပဋိသိဒ္ဓေ အာယတိပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ပတိဋ္ဌာ ဟောတိ, တသ္မိံ ပဋိသန္ဓိဝိညာဏေ ပုနဗ္ဘဝါဘိနိဗ္ဗတ္တိဝသေန ပတိဋ္ဌိတေ ပတိဋ္ဌဟန္တေ ဝိရုဠှေ ဗီဇဘာဝေန ဝိရုဟန္တေ နာမရူပဿ အဝက္ကန္တိ ဟောတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိနာမရူပဿ ဝိညာဏပစ္စယတာ ဝုတ္တာ’’တိ.

และย่อมแสดงความเป็นสิ่งที่ผูกพันกับเหตุเป็นต้น ด้วยเหตุที่ธรรมเหล่านั้นมีจิตเป็นเครื่องผูกพัน ด้วยเหตุนั้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยธรรมนั้นก็ย่อมเป็นสิ่งที่ผูกพันด้วย. คำว่า "สิ่งนี้เป็นอารมณ์" นั้น หมายถึง เจตนาในมโนทวารโดยเป็นกุศลเจตนาและอกุศลเจตนา ความดำริในทวารที่เหลือโดยเป็นกายประโยคและวจีประโยค และกามราคะเป็นต้นที่นอนเนื่องอยู่ในสันดาน สิ่งนี้เป็นอารมณ์ เป็นปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความดำรงอยู่ของกรรมวิญญาณ. คำว่า "ตั้งมั่นแล้ว" นั้น หมายถึง ย่อมเจริญในกรรมวิญญาณที่ถึงความตั้งมั่นแห่งความสามารถในการชักนำปฏิสนธิให้กรรมแล่นไป หมายความว่า เมื่อปฏิสนธิวิญญาณอันเป็นพืชเจริญแล้ว ย่อมเจริญจากกรรมวิญญาณนั้นนั่นเอง. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า "เป็นที่ตั้งของวิญญาณ" นั้น หมายถึง เมื่ออารมณ์ปัจจัยเพื่อความตั้งอยู่ เพื่อความดำรงอยู่ของกรรมวิญญาณที่ชื่อว่ากิเลสและอภิสังขารถูกปฏิเสธแล้ว ย่อมเป็นที่ตั้งของปฏิสนธิวิญญาณในอนาคต เมื่อปฏิสนธิวิญญาณนั้นตั้งมั่นแล้ว ตั้งอยู่แล้ว เจริญแล้ว โดยความเป็นพืชที่เจริญแล้ว โดยความเป็นผู้บังเกิดในภพใหม่ ย่อมมีการหยั่งลงแห่งนามรูป พึงทราบอรรถในที่นี้อย่างนี้. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ความเป็นปัจจัยของวิญญาณแก่นามรูปในปฏิสนธิได้กล่าวไว้แล้ว" ดังนี้.

ပုရိမတရသိဒ္ဓါယာတိ ခေတ္တဘာဝနိဗ္ဗတ္တိယာ ပုရေတရမေဝ သိဒ္ဓါယ ပထဝိယာ. အတ္တလာဘောယေဝ စေတ္ထ ပတိဋ္ဌာနံ, န ပဋိလဒ္ဓတ္တဘာဝါနံ အဝဋ္ဌာနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘ပတိဋ္ဌာနံ ကမ္မဿ ကဋတ္တာ ဥပ္ပတ္တီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ.

คำว่า "อันสำเร็จแล้วก่อนกว่า" นั้น หมายถึง แผ่นดินที่สำเร็จแล้วก่อนกว่าการบังเกิดแห่งความเป็นเขต. การได้อัตภาพเท่านั้นเป็นที่ตั้งในที่นี้ ไม่ใช่การตั้งอยู่ของภาวะที่ได้แล้ว ดังนี้ เมื่อแสดง จึงกล่าวว่า "ที่ตั้งนั้น หมายถึง การเกิดขึ้นเพราะความเป็นสิ่งที่ทำไว้แห่งกรรม" ดังนี้.

သေသရူပါနန္တိ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ပထဝီဓာတုအာဒီနံ သေသရူပါနံ, ပဝတ္တေ ပန တိသန္တတိရူပါနမ္ပိ. သဟဘဝနမတ္တံ ဝါ ဒဿေတိ. သဟဘာဝေနပိ ဟိ အတ္ထိ ကာစိ ဝိသေသမတ္တာ. ကတ္ထစိ ကတ္ထစီတိ ပကတိကာလဘဝဝိသေသာဒိကေ. တတိယပကတိယဉှိ ပဌမကပ္ပိကကာလေ စ ဘာဝကလာပေါ နတ္ထိ, ရူပဘဝေ ကာယကလာပေါပိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန တတ္ထေဝ ဃာနဇိဝှာကလာပါ, ကာမဘဝေ စ အန္ဓာဒီနံ စက္ခာဒိကလာပါ သင်္ဂယှန္တိ. ကတ္ထစိ အဘာဝါဘာဝတောတိ နာမရူပေါကာသေ ကတ္ထစိပိ အဘာဝါဘာဝတော.

คำว่า "ของรูปที่เหลือ" นั้น หมายถึง รูปที่เหลือของปฐวีธาตุเป็นต้นในขณะปฏิสนธิ ส่วนในปวัตติกาล ก็หมายถึง รูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๓ ด้วย. หรือว่า ย่อมแสดงเพียงความเป็นสิ่งที่เกิดพร้อมกัน. เพราะแม้ด้วยความเป็นสิ่งที่เกิดพร้อมกัน ก็มีความพิเศษบางอย่างอยู่. คำว่า "ในบางแห่ง ในบางแห่ง" นั้น หมายถึง ในกาลปกติ ในภพพิเศษเป็นต้น. เพราะในปฐมกัป และในกาลแห่งปฐมกัป ไม่มีภาวกลาป (กลุ่มแห่งภาวะ) ในรูปภพก็ไม่มีกายกลาป (กลุ่มแห่งกาย). ด้วยคำว่า "เป็นต้น" นั้น ในที่นั้นนั่นแหละ ฆานกลาป (กลุ่มแห่งจมูก) และชิวหากลาป (กลุ่มแห่งลิ้น) และในกามภพ จักขุกลาป (กลุ่มแห่งตา) เป็นต้น ของคนตาบอดเป็นต้น ย่อมถูกสงเคราะห์. คำว่า "เพราะไม่มีในบางแห่ง" นั้น หมายถึง เพราะไม่มีในบางแห่งในโอกาสแห่งนามรูป.

တေသန္တိ ပဝတ္တိယံ ကဋတ္တာရူပါဒီနံ. န ဟိ ဟေတု ပဝတ္တိယံ ကဋတ္တာရူပဿ ပစ္စယော ဟောတိ, ဥတုအာဟာရဇာနံ ပန သမ္ဘဝေါယေဝ နတ္ထိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စယဘာဝပ္ပသင်္ဂေါယေဝ နတ္ထီ’’တိ. န ပန လဗ္ဘတိ ပစ္စယပစ္စနီယေ တာဒိသဿ ဝါရဿ အနုဒ္ဓဋတ္တာ. ဣဒန္တိ ‘‘ပဝတ္တိယံ ကဋတ္တာရူပါဒီနံ ပစ္စယဘာဝပဋိဗာဟနတော’’တိ ဣဒံ ‘‘ဟေတူ သဟဇာတာန’’န္တိ အဒေသနာယ ပရိဟာရဝစနံ, ဤဒိသီ ပန စောဒနာ အနောကာသာ ဧဝါတိ ဒဿေတုံ ‘‘ဘဂဝါ ပနာ’’တိအာဒိ [Pg.244] ဝုတ္တံ. ယော ဟိ ဓမ္မော ယထာ ဘဂဝတာ ဒေသိတော, သော တထေဝ ဂဟေတဗ္ဗောတိ.

คำว่า Tesanti (ของสิ่งเหล่านั้น) นั้น หมายถึง ของกตัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล. เพราะเหตุไม่เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูปในปวัตติกาล ส่วนรูปที่เกิดจากอุตุและอาหารนั้น ความเกิดขึ้นแห่งปัจจัยไม่มีเลย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ความเกี่ยวข้องแห่งความเป็นปัจจัยไม่มีเลย' ดังนี้. แต่ความเกี่ยวข้องนั้นย่อมไม่ได้ เพราะในปัจจัยปฏิปักษ์ไม่ได้ยกวาระเช่นนั้นขึ้นแสดง. คำว่า Idanti (นี้) นั้น หมายถึง 'เพราะห้ามความเป็นปัจจัยของกตัตตารูปเป็นต้นในปวัตติกาล' ดังนี้ นี้เป็นคำแก้สำหรับการไม่แสดงว่า 'เหตุเป็นปัจจัยแก่สหชาตธรรม' แต่เพื่อแสดงว่า การคัดค้านเช่นนี้ไม่มีโอกาสเลย จึงกล่าวว่า 'Bhagavā pana' (แต่ว่าพระผู้มีพระภาค) เป็นต้น. เพราะธรรมใดที่พระผู้มีพระภาคทรงแสดงไว้แล้วอย่างไร ธรรมนั้นก็พึงถือเอาอย่างนั้นนั่นแหละ.

ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาการแสดงเหตุปัจจัย จบแล้ว.

၂. အာရမ္မဏပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนาการแสดงอารัมมณปัจจัย.

၂. ဥပ္ပဇ္ဇနက္ခဏေယေဝါတိ ဧတ္ထ ဥပ္ပာဒတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ ဘင်္ဂါ ဥဒ္ဓံ ပဇ္ဇနံ ဂမနံ ပဝတ္တနံ ဥပ္ပဇ္ဇနံ, တဿ ခဏော, တသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇနက္ခဏေတိ ဧဝံ ဝါ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဧဝဉှိ သတိ ဥပ္ပဇ္ဇနသဒ္ဒေန ဥပ္ပန္နသဒ္ဒေန ဝိယ သဗ္ဗေ ပဝတ္တမာနဘာဝါ သင်္ဂဟိတာ ဟောန္တိ, န ဥပ္ပာဒမတ္တံ. တေနာတိ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ဝတ္တမာနက္ခဏေယေဝ ရူပါဒီနံ အာရမ္မဏပစ္စယတ္တေန. အနာလမ္ဗိယမာနာနန္တိ သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ နာလမ္ဗိယမာနာနန္တိ အတ္ထော. အညထာ ဟိ ယထာဝုတ္တာနံ ရူပါဒီနံ ယဒါ အာရမ္မဏပစ္စယတ္တာဘာဝေါ, တဒါ အနာလမ္ဗိယမာနတာဝါတိ. သဗ္ဗရူပါနီတိ သဗ္ဗာနိ ရူပါယတနာနိ, ယတ္တကာနိ တာနိ အာပါထဂတာနိ ယောဂျဒေသေ ဌိတာနိ, တာနိ သဗ္ဗာနီတိ အတ္ထော. သဟ န ဟောန္တီတိ ဧကဇ္ဈံ အာရမ္မဏံ န ဟောန္တိ. သတိပိ ဟိ အနေကေသံ ဧကဇ္ဈံ အာပါထဂမနေ ယတ္ထ ယတ္ထ ပုဗ္ဗာဘောဂေါ, တံ တံယေဝ အာရမ္မဏံ ဟောတိ, န သဗ္ဗံ. နီလာဒိသံဃာတဝသေန စေတံ ဝုတ္တံ, န ပစ္စေကံ နီလာဒိရူပါယတနမတ္တဝသေန. သမုဒိတာနိယေဝ ဟိ ရူပါယတနာနိ စက္ခုဝိညာဏဿ အာရမ္မဏံ, န ဝိသုံ ဝိသုန္တိ ဓာတုဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာယံ ဒဿိတောယံ နယော. ယံ ပန အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တေ တေ ဝိသုံ ဝိသုံ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောန္တီ’’တိပိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ယထာဝုတ္တမေဝတ္ထံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အညထာ ရူပါယတနံ မနိန္ဒြိယဂေါစရံ နာမ န သိယာ. သဒ္ဒါဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. တေနေဝါဟ ‘‘တထာ သဒ္ဒါဒယောပီ’’တိ. ‘‘သဟ န ဟောန္တီ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ပါဠိယာ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယံ ယန္တိ ဟိ ဝစနံ ရူပါဒီနိ ဘိန္ဒတီ’’တိ အာဟ.

๒. ในคำว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้นนั่นเอง' (Uppajjanakkhaṇeyeva) นี้ พึงเห็นอรรถว่า การเกิดขึ้น (uppajjana) คือ การดำเนินไป การไป การเป็นไป ตั้งแต่ความเกิดขึ้นจนถึงความดับ, ขณะของการเกิดขึ้นนั้น ชื่อว่า 'ในขณะแห่งการเกิดขึ้น'. เมื่อเป็นเช่นนี้ ด้วยคำว่า 'การเกิดขึ้น' ย่อมสงเคราะห์สภาวะที่เป็นไปทั้งหมด เหมือนกับคำว่า 'เกิดขึ้นแล้ว' (uppanna) ไม่ใช่เพียงความเกิดขึ้น (uppāda) เท่านั้น. ด้วยคำว่า 'Tenāti' (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะรูปเป็นต้น เป็นอารัมมณปัจจัยแก่จักขุวิญญาณเป็นต้น ในขณะที่เป็นไปนั่นเอง. คำว่า 'Anālambiyamānānaṃ' (ของรูปเป็นต้นที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์) หมายถึง ของรูปเป็นต้นที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์โดยประการทั้งปวง. เพราะมิฉะนั้น เมื่อใดรูปเป็นต้นที่กล่าวมาแล้ว ไม่มีภาวะเป็นอารัมมณปัจจัย เมื่อนั้นก็เป็นภาวะที่ไม่ถูกยึดหน่วงเป็นอารมณ์. คำว่า 'Sabbarūpāni' (รูปทั้งปวง) หมายถึง รูปายตนะทั้งปวง, รูปายตนะเหล่านั้นทั้งหมดเท่าที่มีอยู่ในวิสัยและตั้งอยู่ในที่ที่เหมาะสม. คำว่า 'Saha na honti' (ไม่เป็นพร้อมกัน) หมายถึง ไม่เป็นอารมณ์รวมกัน. แม้เมื่ออารมณ์หลายอย่างมาสู่คลองพร้อมกัน ที่ใดมีการใส่ใจก่อน ที่นั้นนั่นแหละเป็นอารมณ์ ไม่ใช่ทั้งหมด. ข้อนี้กล่าวโดยรวมกันแห่งสีเขียวเป็นต้น ไม่ใช่โดยรูปายตนะมีสีเขียวเป็นต้นแต่ละอย่าง. เพราะรูปายตนะที่รวมกันนั่นแหละเป็นอารมณ์ของจักขุวิญญาณ ไม่ใช่แยกกันแต่ละอย่าง วิธีนี้ได้แสดงไว้ในอรรถกถาธาตุวิภังค์. ส่วนที่อรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'สิ่งเหล่านั้นแต่ละอย่างเป็นอารัมมณปัจจัย' นั้น ก็กล่าวโดยหมายถึงอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง. มิฉะนั้น รูปายตนะก็จะไม่เป็นโคจรของมนินทรีย์. แม้ในเสียงเป็นต้นก็มีนัยนี้เหมือนกัน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'แม้เสียงเป็นต้นก็เช่นกัน'. เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวว่า 'ไม่เป็นพร้อมกัน' ด้วยบาลี จึงกล่าวว่า 'เพราะคำว่า สิ่งใดสิ่งใด ย่อมจำแนกรูปเป็นต้น'.

‘‘ယေ ဧတေ’’တိအာဒိကော ပုရိမော အတ္ထော, ‘‘န ဧကတော ဟောန္တီ’’တိအာဒိကော ပန ပစ္ဆိမော, ‘‘သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိဝသေန ဝါ ဣဓာပိ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘာ’’တိ ဣမိဿာ ပါဠိယာ ဝိယ ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဣမဿ ပါဌဿ ပုရတော မနောဝိညာဏဿ သဗ္ဗာရမ္မဏတာ နာဂတာ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ မနောဝိညာဏဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ. န [Pg.245] ဟိ အနန္တရမေဝ ပါဠိယံ သရူပတော အာဂတမတ္ထံ ဂဟေတွာ ပဒန္တရံ သံဝဏ္ဏေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ဟိ ‘‘ရူပါရမ္မဏံ ဝါ’’တိအာဒိနာ နိယမဝသေန ဆ အာရမ္မဏာနိ ဝတွာ ‘‘ယံ ယံ ဝါ ပနာရဗ္ဘာ’’တိ ဝစနံ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒိဒဿနန္တိ ယုတ္တမေဝေတန္တိ, ဣဓ ပန သဗ္ဗာရမ္မဏတံ ဝတွာ ပုန ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ အာရဗ္ဘာ’’တိ ဝုစ္စမာနံ သဗ္ဗာရမ္မဏတာဒဿနန္တိ ကထမိဒံ ယုဇ္ဇေယျ? ကမာဘာဝေါပိ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ’’တိ အဝိသေသဝစနေနေဝ သိဒ္ဓေါ အာရမ္မဏာနုပုဗ္ဗိယာဝ အဂ္ဂဟိတတ္တာ. န ဟိ မနောဓာတုယာ ဝိယ မနောဝိညာဏဓာတုယာ ဣဓ အာရမ္မဏာနိ အနုပုဗ္ဗတော ဂဟိတာနိ, တတ္ထ ဝိယ ဝါ ဧတေနေဝ နိယမာဘာဝေါပိ သံဝဏ္ဏိတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေနေဝေတ္ထ အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗော.

อรรถเบื้องต้นมีคำว่า 'Ye ete' (สิ่งเหล่านี้ใด) เป็นต้น, ส่วนอรรถเบื้องปลายมีคำว่า 'Na ekato honti' (ไม่เป็นพร้อมกัน) เป็นต้น. เหตุใดจึงกล่าวว่า 'ในที่นี้พึงถือเอาอรรถโดยความเป็นสัพพารัมมณตา (การมีธรรมทั้งปวงเป็นอารมณ์) เป็นต้นด้วย'? เพราะว่าความเป็นสัพพารัมมณตาของมโนวิญญาณ ไม่ได้มาปรากฏอยู่ก่อนบทว่า 'Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha' (ปรารภธรรมใดๆ) เหมือนอย่างบาลีว่า 'Yaṃ yaṃ vā panārabbha' (หรือปรารภสิ่งใดๆ). เพราะได้กล่าวไว้ว่า 'ธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย'. ไม่พึงถือเอาอรรถที่มาโดยตรงในบาลีนั้นแล้วอธิบายบทอื่นในทันที. ในที่นั้น เมื่อกล่าวอารมณ์ ๖ โดยเป็นกฎเกณฑ์ด้วยคำว่า 'รูปารมณ์บ้าง' เป็นต้น แล้วกล่าวคำว่า 'Yaṃ yaṃ vā panārabbha' ว่าเป็นการแสดงความเป็นสัพพารัมมณตาเป็นต้น ก็ย่อมสมควรอยู่, แต่ในที่นี้ เมื่อกล่าวความเป็นสัพพารัมมณตาแล้ว กล่าวคำว่า 'Yaṃ yaṃ dhammaṃ ārabbha' อีกว่าเป็นการแสดงความเป็นสัพพารัมมณตาเป็นต้น ข้อนี้จะสมควรได้อย่างไร? แม้การไม่มีลำดับ (kamābhāvo) ก็สำเร็จได้ด้วยคำว่า 'ธรรมทั้งปวง' ซึ่งเป็นคำทั่วไป เพราะไม่ได้ถือเอาอารมณ์ตามลำดับ. เพราะในที่นี้ อารมณ์ของมโนวิญญาณธาตุไม่ได้ถูกถือเอาตามลำดับเหมือนของมโนธาตุ, หรือพึงทราบว่าการไม่มีกฎเกณฑ์ก็ถูกอธิบายด้วยเหตุนี้เหมือนในที่นั้น. เพราะฉะนั้น ในที่นี้พึงถือเอาอรรถตามนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาเท่านั้น.

ပဝတ္တန္တိ ပဝတ္တနံ. နဒိယာ သန္ဒနံ ပဗ္ဗတဿ ဌာနန္တိ ဟိ ဝုတ္တာ အဝိရတမဝိစ္ဆေဒနာယံ တထာပဝတ္တိကိရိယာဝ. တေနာဟ ‘‘အဝိရတံ အဝိစ္ဆိန္နံ သန္ဒန္တီ’’တိ. ဧဝန္တိ ယထာ ‘‘သန္ဒန္တီ’’တိ ဝတ္တမာနဝစနံ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ သဗ္ဗသင်္ဂဟဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇနဿ ဂဟိတတ္တာ အာရမ္မဏပဝဂ္ဂတော ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဝတ္တမာနဝစနံ ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဗ္ဗကာလသင်္ဂဟဝသေနာ’’တိအာဒိ. တထာ စ ဝုတ္တံ ‘‘အတီတာနာဂတ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ, အတီတာနာဂတပစ္စုပ္ပန္နာနံ စိတ္တစေတသိကာနန္တိ အတ္ထော. သမုဒါယဝသေနာတိ စိတ္တေန ရာသီကရဏဝသေန. အဓိပ္ပာယောတိ ဣမိနာ ဝတ္တမာနုပစာရေန ဝိနာဝ ‘‘ယေ ယေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧတ္ထ ဝတ္တမာနတ္ထံ သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ ဣမမတ္ထံ ဥလ္လိင်္ဂေတိ. တေနာဟ ‘‘ဣမေ ပနာ’’တိအာဒိ. ယဒိပိ ပစ္စယဓမ္မာ ကေစိ အတီတာ အနာဂတာပိ ဟောန္တိ, ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မော ပန ပစ္စုပ္ပန္နော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘အတီတာနာဂတာနံ န ဟောန္တီ’’တိ. ဥပ္ပာဒေ ဝါ ဟိ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ပစ္စယေန ဘဝိတဗ္ဗံ ဌိတိယံ ဝါတိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အတီတာနာဂတာ ပရမတ္ထတော နတ္ထိ, တသ္မာ. တေသူတိ ပစ္စယုပ္ပန္နေသု. တံတံပစ္စယာတိ တံ တံ ရူပါဒိအာရမ္မဏံ ပစ္စယော ဧတေသန္တိ တံတံပစ္စယာ. အယမတ္ထော ဒဿိတော ဟောတိ သမာနသဘာဝတ္တာ. န ဟိ အတ္ထာဘေဒေန သဘာဝဘေဒေါ အတ္ထိ. န ပန တံတံပစ္စယဝန္တတာ ဒဿိတာ ဟောတိ အတီတာနာဂတေသု နိပ္ပရိယာယေန တဒဘာဝတော. ယသ္မာ ပစ္စယဝန္တော ပစ္စယုပ္ပန္နာယေဝ, တေ စ ပစ္စုပ္ပန္နာယေဝါတိ.

“ปวัตตันติ” (ย่อมเป็นไป) คือ การเป็นไป. เพราะได้กล่าวไว้ว่า การไหลของแม่น้ำ การตั้งอยู่ของภูเขา คือ กิริยาที่เป็นไปอย่างนั้นโดยไม่ขาดสาย ไม่มีการตัดขาด. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ย่อมไหลไปโดยไม่ขาดสาย ไม่มีการตัดขาด”. คำว่า เอวัง (ฉันนั้น) มีความหมายว่า เหมือนอย่างที่คำว่า “สันทันติ” (ย่อมไหลไป) เป็นคำปัจจุบันกาลที่กล่าวไว้, ฉันใด, คำว่า “เย เย ธัมมา อุปปัชชันติ” (ธรรมเหล่าใดเหล่าใด ย่อมเกิดขึ้น) ก็เป็นคำปัจจุบันกาลที่กล่าวไว้ เพราะการเกิดขึ้นถูกถือเอาโดยการสงเคราะห์ทั้งหมด จากหมวดอารมณ์ว่า “ย่อมเกิดขึ้น” ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า “โดยการสงเคราะห์กาลทั้งปวง” เป็นต้น. และที่กล่าวไว้ว่า “อดีต อนาคต...เป... อัธยาศัย” หมายถึง จิตและเจตสิกที่เป็นอดีต อนาคต และปัจจุบัน. คำว่า สมุทยวเสนะ (โดยความเป็นกลุ่มก้อน) หมายถึง โดยการรวมกันด้วยจิต. คำว่า อธิปปาโย (อัธยาศัย) นี้ ย่อมชี้ให้เห็นอรรถว่า สามารถประกอบอรรถปัจจุบันในคำว่า “เย เย ธัมมา อุปปัชชันติ” นี้ได้โดยไม่ต้องอาศัยปัจจุบันนุปจาร (การใช้คำปัจจุบันโดยอ้อม). เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ส่วนสิ่งเหล่านี้” เป็นต้น. แม้ว่าธรรมที่เป็นปัจจัยบางอย่างจะเป็นอดีตและอนาคตได้, แต่ธรรมที่เป็นปัจจัยเกิดขึ้น (ปัจจยุปบัน) ย่อมเป็นปัจจุบันเท่านั้น จึงกล่าวว่า “ไม่เป็นของอดีตและอนาคต”. เพราะธรรมที่เป็นปัจจยุปบัน พึงมีปัจจัยในขณะอุปปาทะ (เกิดขึ้น) หรือในขณะฐิติ (ตั้งอยู่). คำว่า ตสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะอดีตและอนาคตไม่มีโดยปรมัตถ์. คำว่า เตสุ (ในสิ่งเหล่านั้น) หมายถึง ในธรรมที่เป็นปัจจยุปบัน. คำว่า ตังตังปัจจยา (มีปัจจัยนั้นๆ) หมายถึง อารมณ์มีรูปเป็นต้นนั้นๆ เป็นปัจจัยของธรรมเหล่านี้ จึงชื่อว่า ตังตังปัจจยา. อรรถนี้แสดงให้เห็นโดยความเป็นสภาพเสมอกัน. เพราะไม่มีความแตกต่างกันแห่งสภาวะด้วยความแตกต่างกันแห่งอรรถ. แต่ความเป็นผู้มีปัจจัยนั้นๆ ไม่ได้แสดงไว้ในอดีตและอนาคต เพราะไม่มีสิ่งนั้นโดยตรง. เพราะธรรมที่มีปัจจัยคือธรรมที่เป็นปัจจยุปบันเท่านั้น และธรรมเหล่านั้นก็เป็นปัจจุบันเท่านั้น.

ယံ [Pg.246] ယံ ဓမ္မံ တေ တေ ဓမ္မာတိ ယံနိမိတ္တာယံဝစနဘေဒေါ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိ အာရဒ္ဓံ. ရူပါရူပဓမ္မာ ဟိ ကလာပတော ပဝတ္တမာနာပိ စိတ္တစေတသိကာနံ ကဒါစိ ဝိသုံ ဝိသုံ အာရမ္မဏံ ဟောန္တိ, ကဒါစိ ဧကဇ္ဈံ, န ဧတ္ထ နိယမော အတ္ထိ, ပုရိမာဘောဂေါယေဝ ပန တထာဂဟဏေ ကာရဏံ. တယိမံ ဒီပေတုံ ဘဂဝတာ ယံဝစနဘေဒေါ ကတောတိ စ သက္ကာ ဝတ္တုံ, ယသ္မာ ပန ဧကကလာပပရိယာပန္နာနမ္ပိ ဓမ္မာနံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟဏေ န သမုဒါယော ဂယှတိ တဒါဘောဂါဘာဝတော, အထ ခေါ သမုဒိတာ ဓမ္မာ ဧဝါတိ သဟဂ္ဂဟဏမ္ပိ ဝိသုံဂဟဏဂတိကံ, တသ္မာ ဝိသုံဂဟဏသဗ္ဘာဝဒီပနတ္ထံ ‘‘ယံ ယ’’န္တိ ဝတွာ သတိပိ ဝိသုံဂဟဏေ တေ သဗ္ဗေ ဧကဇ္ဈံ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောန္တီတိ ဒဿနတ္ထံ ‘‘တေ တေ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘စတ္တာရော ဟိ ခန္ဓာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝေဒနာဒီသူတိ ဝေဒနာဒီသု စတူသု ခန္ဓေသု အဘိန္ဒိတွာ ဂဟဏဝသေန, ဘိန္ဒိတွာ ပန ဂဟဏဝသေန ဖဿာဒီသု. ယော စ ရူပါဒိကောတိ ဣဒံ ဝိညာဏန္တရဿ သာဓာရဏာရမ္မဏဝသေန ဝုတ္တံ, ယေ စ အနေကေ ဖဿာဒယောတိ ဣဒံ အသာဓာရဏာရမ္မဏဝသေန. တေ သဗ္ဗေတိ တေ သာဓာရဏာသာဓာရဏပ္ပဘေဒေ သဗ္ဗေပိ အာရမ္မဏဓမ္မေ. ဧကေကမေဝ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီတိ ဧတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဟေဋ္ဌာ ဝုတ္တမေဝ. ရူပါရမ္မဏဓမ္မာ စ အနေကေ နီလာဒိဘေဒတော. တထာတိ အနေကေ. တေန ဘေရိသဒ္ဒါဒိကေ, မူလဂန္ဓာဒိကေ, မူလရသာဒိကေ, ကထိနသမ္ဖဿာဒိကေ, ဝေဒနာဒိကေ စ သင်္ဂဏှာတိ. အနေကေတိ ဟိ ဣမိနာ အနေကကလာပဂတာနံယေဝ ဝဏ္ဏာဒီနံ ဣန္ဒြိယဝိညာဏာရမ္မဏဘာဝမာဟ. သာမညတော ဟိ ဝုတ္တံ ယထာရဟံ ဘိန္ဒိတွာ နိဒဿိတဗ္ဗံ ဟောတီတိ.

เพื่อแสดงว่าความแตกต่างกันของคำว่า “ยัง ยัง ธัมมัง” (ธรรมใดๆ) และ “เต เต ธัมมา” (ธรรมเหล่านั้นๆ) มีอะไรเป็นเหตุ จึงเริ่มคำว่า “ในที่นี้ด้วย” เป็นต้น. เพราะรูปธรรมและอรูปธรรม แม้เป็นไปโดยกลุ่มก้อน (กลาป) บางครั้งก็เป็นอารมณ์ของจิตและเจตสิกแยกกันแต่ละอย่าง บางครั้งก็เป็นอารมณ์รวมกัน ในที่นี้ไม่มีกฎเกณฑ์ตายตัว แต่การใส่ใจ (อาโภค) ในเบื้องต้นนั่นแหละเป็นเหตุในการถือเอาเช่นนั้น. และอาจกล่าวได้ว่า พระผู้มีพระภาคได้ทรงกระทำความแตกต่างกันของคำนี้เพื่อแสดงสิ่งนี้, แต่เพราะเมื่อถือเอาธรรมที่รวมอยู่ในกลุ่มก้อนเดียวกันพร้อมกัน ก็ไม่ได้ถือเอาโดยความเป็นกลุ่มก้อน (สมุหะ) เพราะไม่มีการใส่ใจเช่นนั้น, แต่เป็นธรรมที่รวมกันนั่นเอง, ดังนั้น การถือเอาพร้อมกันก็เป็นไปในลักษณะของการถือเอาแยกกัน, เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงว่ามีการถือเอาแยกกันจริง จึงกล่าวว่า “ยัง ยัง” (สิ่งใดสิ่งใด) และเพื่อแสดงว่าแม้มีการถือเอาแยกกัน สิ่งเหล่านั้นทั้งหมดก็เป็นอารัมมณปัจจัยรวมกัน จึงกล่าวว่า “เต เต” (สิ่งเหล่านั้นๆ) เมื่อจะแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะขันธ์ ๔” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ในเวทนาเป็นต้น” หมายถึง โดยการถือเอาโดยไม่แยกกันในขันธ์ ๔ มีเวทนาเป็นต้น, ส่วนโดยการถือเอาโดยแยกกันในผัสสะเป็นต้น. คำว่า “รูปเป็นต้นใด” นี้ กล่าวโดยเป็นอารมณ์ร่วมกันของวิญญาณอื่น, ส่วนคำว่า “ผัสสะเป็นต้นหลายอย่างใด” นี้ กล่าวโดยเป็นอารมณ์ไม่ร่วมกัน. คำว่า “สิ่งเหล่านั้นทั้งหมด” หมายถึง ธรรมที่เป็นอารมณ์ทั้งหมดในประเภทที่เป็นอารมณ์ร่วมกันและไม่ร่วมกัน. สิ่งที่พึงกล่าวในคำว่า “ย่อมเกิดขึ้นปรารภสิ่งเดียวเท่านั้น” นั้น ได้กล่าวไว้ข้างต้นแล้ว. และธรรมที่เป็นรูปารมณ์ก็มีหลายอย่างโดยความแตกต่างกันของสีเขียวเป็นต้น. คำว่า ตถา (เช่นนั้น) คือ หลายอย่าง. ด้วยคำนั้น ท่านจึงสงเคราะห์เสียงกลองเป็นต้น, กลิ่นรากไม้เป็นต้น, รสรากไม้เป็นต้น, สัมผัสที่แข็งเป็นต้น, และเวทนาเป็นต้น. เพราะด้วยคำว่า “หลายอย่าง” นี้ ย่อมกล่าวถึงภาวะที่วรรณะเป็นต้นที่อยู่ในกลุ่มก้อนหลายกลุ่มเป็นอารมณ์ของอินทรียวิญญาณ. เพราะสิ่งที่กล่าวไว้โดยทั่วไปนั้น พึงจำแนกและแสดงตามความเหมาะสม.

ကုသလဝိပါကဿာတိ ကုသလဿ ဝိပါကဿ စ. န ဟိ နိဗ္ဗာနံ ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထန္တိ ဣဒံ ‘‘ဒိဋ္ဌနိဗ္ဗာနောယေဝါ’’တိအာဒိနာ ဝက္ခမာနမေဝ အတ္ထံ ဟဒယေ ဌပေတွာ ဝုတ္တံ. ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန ဟိ နိဗ္ဗာနဝိဘာဝနံ အဒိဋ္ဌသစ္စဿ ဝါ သိယာ ဒိဋ္ဌသစ္စဿပိ ဝါ. တတ္ထ အဒိဋ္ဌသစ္စေန တာဝ တံ ဝိဘာဝေတုမေဝ န သက္ကာ အပ္ပဋိဝိဒ္ဓတ္တာ, ဣတရဿ ပန ပဂေဝ ဝိဘူတမေဝါတိ တံ တေန ဝိဘာဝိတံ နာမ ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယော. ဧတ္ထ စ ‘‘န စ တံ ဝုတ္တ’’န္တိ ဣမိနာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏကရဏာဘာဝံ အာဂမတော ဒဿေတွာ ‘‘န ဟိ နိဗ္ဗာန’’န္တိအာဒိနာ ယုတ္တိတော ဒဿေတိ. တတ္ထ ‘‘န ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထံ အသင်္ခတတ္တာ’’တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ? ဂေါစရာသေဝနာယ အာသေဝိတဿပိ နိဝုတ္ထန္တိ ဣစ္ဆိတတ္တာ. ဒိဋ္ဌသစ္စောယေဝ ဟိ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏေန [Pg.247] နိဗ္ဗာနံ ဝိဘာဝေတိ, န အဒိဋ္ဌသစ္စော. တံ ပန ဉာဏံ ခန္ဓေ ဝိယ ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓေပိ ဝိဘာဝေတီတိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏခန္ဓဝိဘာဝနေ နိဗ္ဗာနမ္ပိ ဝိဘာဝေတီတိ သက္ကာ ဝိညာတုံ. ဧတေန ပယောဇနာဘာဝစောဒနာ ပဋိက္ခိတ္တာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ. ဧဝံ အနာဂတံသဉာဏေပိ ယောဇေတဗ္ဗန္တိ ယထာ ပုဗ္ဗေနိဝါသာနုဿတိဉာဏဿ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတာ ဒဿိတာ, ဧဝံ အနာဂတံသဉာဏေပိ ယထာရဟံ ယောဇေတဗ္ဗံ. တတ္ထ ပန ‘‘ခန္ဓပဋိဗဒ္ဓဝိဘာဝနကာလေ’’တိအာဒိနာ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ယထာရဟ’’န္တိ. ကဿစိ အဘိညာပ္ပတ္တဿပိ ရူပါဝစရဿ, ပဂေဝ ဣတရဿ.

คำว่า กุสลวิปากัสสะ (แห่งวิบากของกุศล) คือ แห่งกุศลและแห่งวิบาก. คำว่า “นิพพานไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน” (น หิ นิพพานัง ปุพเพ นิวุตถัง) นี้ เป็นคำที่กล่าวไว้โดยเก็บความหมายที่จักกล่าวต่อไปว่า ‘ผู้เห็นนิพพานแล้วเท่านั้น’ เป็นต้น ไว้ในใจ. การทำนิพพานให้ปรากฏด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณนั้น พึงมีแก่ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจ หรือแก่ผู้เห็นอริยสัจแล้วก็ได้. ในบรรดาบุคคลเหล่านั้น ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจย่อมไม่สามารถทำนิพพานนั้นให้ปรากฏได้เลย เพราะยังไม่แทงตลอด ส่วนของอีกฝ่ายหนึ่งนั้น นิพพานย่อมปรากฏชัดอยู่แล้วแต่ต้น เพราะฉะนั้น นิพพานนั้นชื่อว่าอันผู้นั้นทำให้ปรากฏแล้ว ดังนี้เป็นอัธยาศัย. ในอรรถกถานี้ คำว่า ‘และนิพพานนั้นมิได้กล่าวไว้’ (น จ ตัง วุตตัง) นี้ แสดงความที่ปุพเพนิวาสานุสสติญาณไม่มีนิพพานเป็นอารมณ์โดยอาคม แล้วแสดงโดยเหตุผลด้วยคำว่า ‘ก็แลนิพพานไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน’ เป็นต้น. ในอรรถกถานั้น เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘ไม่เคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน เพราะเป็นอสังขตะ’? เพราะประสงค์ว่า แม้สิ่งที่เสพแล้วด้วยการเสพอารมณ์ (โคจราเสวนา) ก็ชื่อว่าเคยเป็นที่อยู่อาศัยในกาลก่อน. ผู้เห็นอริยสัจแล้วเท่านั้นย่อมทำนิพพานให้ปรากฏด้วยปุพเพนิวาสานุสสติญาณ ไม่ใช่ผู้ยังไม่เห็นอริยสัจ. ก็ญาณนั้นย่อมทำขันธ์ให้ปรากฏได้ฉันใด ย่อมทำสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ให้ปรากฏได้ฉันนั้น เพราะฉะนั้น เมื่อทำขันธ์อันมีนิพพานเป็นอารมณ์ให้ปรากฏ ย่อมทำนิพพานให้ปรากฏด้วย ดังนี้ พึงทราบได้. ด้วยเหตุนี้ การคัดค้านว่าไม่มีประโยชน์จึงเป็นอันปฏิเสธแล้ว พึงเห็นดังนี้. พึงประกอบในอนาคตังสญาณด้วยอย่างนี้ คือ ความเป็นอารมณ์ของนิพพานของปุพเพนิวาสานุสสติญาณแสดงไว้แล้วฉันใด พึงประกอบในอนาคตังสญาณตามสมควรฉันนั้น. แต่ในอนาคตังสญาณนั้น พึงทราบการประกอบด้วยคำว่า ‘ในกาลที่ทำสิ่งที่เนื่องด้วยขันธ์ให้ปรากฏ’ เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ตามสมควร’. แก่รูปาวจรบุคคลบางคนผู้บรรลุอภิญญาแล้ว จะกล่าวไปไยถึงบุคคลอื่นเล่า.

အာရမ္မဏပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอารัมมณปัจจยนิทเทส จบแล้ว.

၃. အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๓. การพรรณนาอธิปติปัจจยนิทเทส

၃. ဓုရသဟစရိယတော ဓောရေယျော ‘‘ဓုရ’’န္တိ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဓုရန္တိ ဓုရဂ္ဂါဟ’’န္တိ. ဆန္ဒဿ ပုဗ္ဗင်္ဂမတာသိဒ္ဓံ ပါသံသဘာဝံ ဥပါဒါယ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဇေဋ္ဌက’’န္တိ ဝုတ္တန္တိ တမေဝတ္ထံ ဒီပေန္တော ‘‘သေဋ္ဌ’’န္တိ အာဟ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌသာလိနိယံ ‘‘ဆန္ဒံ ပုဗ္ဗင်္ဂမံ ကတွာ အာယူဟိတ’’န္တိ. ပုရိမဆန္ဒဿာတိ ‘‘ဆန္ဒာဓိပတီ’’တိ ပုရိမသ္မိံ ပဒေ နိဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တဿ ဆန္ဒသဒ္ဒဿ သမာနရူပေန သဒိသာကာရေန. တဒနန္တရံ နိဒ္ဒိဋ္ဌေနာတိ တဿ ပုရိမဿ ဆန္ဒသဒ္ဒဿ အနန္တရံ နိဒ္ဒေသဝသေန ဝုတ္တေန. တတော ဧဝ စ တံသမာနတ္ထတာယ စ တံသမ္ဗန္ဓေန ‘‘ဆန္ဒသမ္ပယုတ္တကာန’’န္တိ ဧတ္ထ ဆန္ဒသဒ္ဒေနေဝ အဓိပတိသဒ္ဒရဟိတေနာတိ အတ္ထော. ပစ္စယဘူတဿာတိ အဓိပတိပစ္စယဘူတဿ. သမ္ပယုတ္တကဝိသေသနဘာဝေါတိ အတ္တနာ သမ္ပယုတ္တဓမ္မာနံ သော ဧဝ အဓိပတိပစ္စယတာသင်္ခါတော ဝိသေသနဘာဝေါ. ဧသ နယောတိ ဣမိနာ ‘‘ဝီရိယာဓိပတိ ဝီရိယသမ္ပယုတ္တကာနန္တိအာဒီသု ပုရိမဝီရိယဿ သမာနရူပေနာ’’တိအာဒိနာ ဝတ္တဗ္ဗံ အတ္ထဝစနံ အတိဒိသတိ.

๓. เพราะความเป็นผู้ร่วมกับภาระ จึงกล่าวว่า ‘ธุระ’ คือ ‘ผู้ทรงภาระ’ ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘ธุระ คือ การถือภาระ’. อาศัยความเป็นที่น่าสรรเสริญที่สำเร็จด้วยความเป็นประธานของฉันทะ จึงกล่าวไว้ในอรรถกถาว่า ‘เป็นผู้ใหญ่’ ดังนี้ เมื่อแสดงความหมายนั้น จึงกล่าวว่า ‘เป็นผู้ประเสริฐ’. ดังที่กล่าวไว้ในอรรถสาลินีว่า ‘พยายามโดยมีฉันทะเป็นประธาน’. คำว่า ปุริมฉันทัสสะ (แห่งฉันทะก่อน) คือ แห่งฉันทศัพท์ที่กล่าวโดยการแสดงในบทก่อนว่า ‘ฉันทาธิปติ’ โดยมีรูปเสมอกัน โดยมีอาการคล้ายกัน. คำว่า ตทนันตระนิททิฏเฐนะ (อันกล่าวไว้ในลำดับต่อจากนั้น) คือ อันกล่าวไว้โดยการแสดงในลำดับต่อจากฉันทศัพท์นั้น. และเพราะมีความหมายเสมอกันกับฉันทศัพท์นั้น และเพราะมีความสัมพันธ์กับฉันทศัพท์นั้น ในคำว่า ‘ฉันทสัมปยุตตกานัง’ นี้ จึงมีความหมายว่า ด้วยฉันทศัพท์เท่านั้นที่ปราศจากอธิปติศัพท์. คำว่า ปัจจัยภูตัสสะ (แห่งธรรมที่เป็นปัจจัย) คือ แห่งธรรมที่เป็นอธิปติปัจจัย. คำว่า สัมปยุตตกวิเสสนภาโว (ความเป็นคุณบทของสัมปยุตตธรรม) คือ ความเป็นคุณบทนั้นเองที่นับว่าเป็นอธิปติปัจจัยของธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตต์กับตน. คำว่า เอสนัย (นัยนี้) นี้ ย่อมขยายความหมายที่พึงกล่าวด้วยคำว่า ‘ในคำว่า วีริยาธิปติ วีริยสัมปยุตตกานัง เป็นต้น โดยมีรูปเสมอกันกับวีริยศัพท์ก่อน’ เป็นต้น.

ကုသလာဗျာကတာနံ ပဝတ္တိန္တိ ကုသလာဗျာကတာနံ အဓိပတီနံ ပဝတ္တနာကာရံ. အလဒ္ဓံ အာရမ္မဏံ လဒ္ဓဗ္ဗံ လဗ္ဘနီယံ, လဒ္ဓုံ ဝါ သက္ကုဏေယျံ, ဒုတိယေ ပန အတ္ထေ လာဘမရဟတီတိ လဒ္ဓဗ္ဗံ. အဝညာတန္တိ ပဂေဝ အနဝညာတန္တိ အတ္ထော.

คำว่า กุสลาพยากตานัง ปวัตติ (ความประพฤติของกุศลและอัพยากตะ) คือ อาการเป็นไปของอธิบดีที่เป็นกุศลและอัพยากตะ. อารมณ์ที่ยังไม่ได้รับ พึงได้รับ พึงได้ หรือพึงสามารถได้ ส่วนในความหมายที่สองนั้น พึงได้รับ คือ ควรได้. คำว่า อวัญญาตัง (อันไม่ดูหมิ่น) คือ ไม่ดูหมิ่นมาแต่ต้น ดังนี้เป็นความหมาย.

အပ္ပနာပ္ပတ္တာ ကုသလကိရိယဓမ္မာ မဟာဗလာ သာဓိပတိကာ ဧဝ ဟောန္တိ, တထာ မိစ္ဆတ္တနိယတာပီတိ အာဟ ‘‘အပ္ပနာသဒိသာ…ပေ… နုပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ. အပ္ပနာသဒိသာတိ [Pg.248] အပ္ပနာပ္ပတ္တသဒိသာ. ကမ္မကိလေသာဝရဏဘူတာ စ တေတိ တေ မိစ္ဆတ္တနိယတဓမ္မာ ကမ္မာဝရဏဘူတာ, ယေ အာနန္တရိယပ္ပကာရာ ကိလေသာဝရဏဘူတာ, ယေ နိယတမိစ္ဆာဒိဋ္ဌိဓမ္မာ, သမ္ပယုတ္တစေတနာယ ပနေတ္ထ ကိလေသာဝရဏပက္ခိကတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ အာနန္တရိယစေတနာသမ္ပယုတ္တဿ ပဋိဃဿ ကမ္မာဝရဏပက္ခိကတာ ဝိယ. ပစ္စက္ခဂတိ အနန္တရတာယ ဝိနာ ဘာဝိနီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စက္ခသဂ္ဂါနံ ကာမာဝစရဒေဝါနမ္ပီ’’တိ. တေန တေသု အာနန္တရိယာ ဝိယ အသမ္ဘာဝိနော အဟေတုကာဘိနိဝေသာဒယောပီတိ ဒဿေတိ.

กุศลและกิริยาธรรมที่ถึงอัปปนา ย่อมมีกำลังมากและมีอธิบดีเท่านั้น แม้มิจฉัตตนิยตธรรมก็เช่นกัน ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘เหมือนอัปปนา...เป็นต้น...ย่อมไม่เกิดขึ้น’. คำว่า อัปปนาสทิสา (เหมือนอัปปนา) คือ เหมือนกับธรรมที่ถึงอัปปนา. และธรรมเหล่านั้นเป็นกัมมาวรณะและกิเลสาวรณะ คือ มิจฉัตตนิยตธรรมเหล่านั้นเป็นกัมมาวรณะ ธรรมที่เป็นอนันตริยกรรมเป็นกิเลสาวรณะ ธรรมที่เป็นนิยตมิจฉาทิฏฐิ ในที่นี้ พึงเห็นความเป็นฝ่ายกิเลสาวรณะด้วยเจตนาที่สัมปยุตต์ เหมือนความเป็นฝ่ายกัมมาวรณะของปฏิฆะที่สัมปยุตต์กับอนันตริยเจตนา. คำว่า ปัจจักขคติ (การไปสู่ที่เฉพาะหน้า) คือ การไปโดยไม่มีความห่างเหิน ดังนี้ จึงกล่าวว่า ‘แม้แก่เทวดาในกามภพผู้ไปสู่สวรรค์เฉพาะหน้า’. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่า แม้การยึดมั่นในอเหตุกทิฏฐิเป็นต้น ซึ่งเป็นไปไม่ได้ในเทวดาเหล่านั้น ก็เหมือนอนันตริยกรรม.

တိဝိဓောပိ ကိရိယာရမ္မဏာဓိပတီတိ ဧတ္ထ အယံ ကိရိယာရမ္မဏာဓိပတီတိ အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏော အဓိပ္ပေတော, ဥဒါဟု ဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏောတိ ဥဘယထာပိ န သမ္ဘဝေါ ဧဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ကာမာဝစရာဒိဘေဒတော ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ပရသန္တာနဂတာနံ သာရမ္မဏဓမ္မာနံ အဓိပတိပစ္စယတာ နတ္ထီတိ သမ္ဗန္ဓော. အဘာဝတောတိ အဝစနတော. အဝစနဉှိ နာမ ယထာဓမ္မသာသနေ အဘိဓမ္မေ အဘာဝေါ ဧဝါတိ ဧတေနေဝ အနုဒ္ဓဋတာပိ အဝုတ္တတော ဝေဒိတဗ္ဗာ. အဇ္ဈတ္တာရမ္မဏဗဟိဒ္ဓါရမ္မဏဒွယဝိနိမုတ္တဿ သာရမ္မဏဓမ္မဿ အဘာဝတော နတ္ထီတိ ဝိညာယတီတိ ဝတ္တဗ္ဗေ တမေဝ ဝိညာယမာနတံ သမ္ဘာဝေန္တော ‘‘နတ္ထီတိ ဝိညာယမာနေပီ’’တိ အာဟ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဗဟိဒ္ဓါ ခန္ဓေ’’တိအာဒိ. ရူပေ ဧဝ ဘဝိတုံ အရဟတိ ဧဒိသေသု ဌာနေသု အရူပေ အသမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. အသမ္ဘဝတော စ ယထာဝုတ္တပါဠိအနုသာရတောတိ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ. ‘‘ဝိစာရိတ’’န္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ, နနု ‘‘အတီတာရမ္မဏေ အနာဂတေ ခန္ဓေ ဂရုံ ကတွာ အဿာဒေတီ’’တိအာဒိဝစနတော အရူပေပိ ဧဒိသေသု ဌာနေသု ခန္ဓသဒ္ဒေါ ပဝတ္တတေဝ. အာဝဇ္ဇနကိရိယသဗ္ဘာဝတော ပနာတိ ဣဒံ ယထာဒဿိတပါဠိယာ ဝိရောဓပရိဟရဏာဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ, အဝစနံ ပန ကတ္ထစိ ဝိနေယျဇ္ဈာသယေန, ကတ္ထစိ နယဒဿနေန ဟောတီတိ ကုတော ဝိရောဓာဝသရော.

ในคำว่า กิริยาอารัมมณาธิปติทั้งสามอย่างนี้ กิริยาอารัมมณาธิปตินี้หมายถึงอารมณ์ภายใน หรืออารมณ์ภายนอก ดังนี้ เมื่อแสดงว่าไม่สามารถเป็นไปได้ทั้งสองอย่าง จึงกล่าวคำว่า ‘แต่โดยจำแนกเป็นกามวจรเป็นต้น’ เป็นต้น. ในที่นั้น ความเป็นอธิปติปัจจัยของสอารัมมณธรรมที่อยู่ในสันดานของผู้อื่นไม่มี ดังนี้เป็นความสัมพันธ์. คำว่า อภาวะโต (เพราะไม่มี) คือ เพราะไม่ได้กล่าวไว้. ก็การไม่ได้กล่าวไว้นั้น ชื่อว่าไม่มีในพระอภิธรรมตามพระธรรมวินัย ด้วยเหตุนี้ แม้การไม่ได้ยกขึ้นแสดงก็พึงทราบว่าเพราะไม่ได้กล่าวไว้. เมื่อจะกล่าวว่า เพราะไม่มีสอารัมมณธรรมที่พ้นจากอารมณ์ภายในและอารมณ์ภายนอกทั้งสองอย่าง จึงไม่มี ดังนี้ เมื่อพิจารณาถึงความเป็นที่รู้ได้นั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้เมื่อรู้ว่าไม่มี’. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘ขันธ์ภายนอก’ เป็นต้น. ในที่เช่นนี้ พึงเป็นไปในรูปเท่านั้น เพราะเป็นไปไม่ได้ในอรูป ดังนี้เป็นอัธยาศัย. และเพราะเป็นไปไม่ได้ พึงทราบว่าตามพระบาลีที่กล่าวไว้แล้ว. เหตุใดจึงกล่าวว่า ‘วิจาริตะ’ (พิจารณาแล้ว) ก็คำว่า ‘ย่อมเสพอารมณ์ในขันธ์ที่เป็นอดีตและอนาคตโดยทำเป็นของหนัก’ เป็นต้น ย่อมเป็นไปในที่เช่นนี้ แม้ในอรูปก็มีขันธศัพท์ปรากฏอยู่มิใช่หรือ. แต่คำว่า ‘เพราะมีอาวัชชนกิริยา’ นี้ กล่าวไว้ด้วยอัธยาศัยที่จะแก้ความขัดแย้งกับพระบาลีที่แสดงไว้แล้ว ส่วนการไม่ได้กล่าวไว้นั้น บางครั้งก็เป็นไปตามอัธยาศัยของเวไนยบุคคล บางครั้งก็เป็นไปตามการแสดงนัย เพราะฉะนั้น ความขัดแย้งจะมีมาแต่ที่ไหน.

အဓိပတိပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการแสดงอธิปติปัจจัย จบแล้ว.

၄. အနန္တရပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๔. คำอธิบายการแสดงอนันตรปัจจัย

၄. ယထာဝုတ္တာ နိရောဓာနန္တရသုညတာ နိရောဓပ္ပတ္တတာ ဩကာသဒါနဝိသေသော, အတ္တနော အနုရူပစိတ္တုပ္ပာဒနသမတ္ထတာ စိတ္တနိယမဟေတုတာ, တတ္ထ [Pg.249] အနန္တရုပ္ပာဒနသမတ္ထတာ စ သဏ္ဌာနာဘာဝတော သုဋ္ဌုတရံ နိရန္တရုပ္ပာဒနသမတ္ထတာ စ စိတ္တနိယမဟေတုဝိသေသော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဓာတုဝသေနာတိ ဝိညာဏဓာတုမနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတုဝသေန. ဧတ္တကာ ဧဝ ဟိ ဓာတုယော ဘိန္နသဘာဝါ အနန္တရပစ္စယတာယ နိယမေတွာ ဝတ္တဗ္ဗာ, အဘိန္နသဘာဝါ ပန ဝိသေသာဘာဝတော ပုရိမတာမတ္တံယေဝ ဝိသေသံ ပုရက္ခတွာ ဝတ္တဗ္ဗာတိ တာ ကုသလာဒိဘေဒေန တထာ ဝုတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ကုသလာဒိဝသေန စာ’’တိ. ယာ ပန မနောဓာတုမနောဝိညာဏဓာတုဝသေန အနန္တရပစ္စယတာ ဝတ္တဗ္ဗာ, တတ္ထ မနောဝိညာဏဓာတု မနောဓာတုယာ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယောတိ ဝုစ္စမာနော သမ္မောဟော သိယာ, ပုရေ မနောဓာတုယာ အနန္တရပစ္စယဘာဝေန ဝုတ္တာ, ဣဒါနိ မနောဝိညာဏဓာတု မနောဓာတုယာတိ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဝိသေသာ န ဝိညာယေယျ, မနောဓာတုယာ ပန စက္ခုဝိညာဏာဒိဓာတူနံ အနန္တရပစ္စယဘာဝေ ဝုစ္စမာနေ နိယမော နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘မနောဓာတု စက္ခုဝိညာဏဓာတုယာတိ စာ’’တိ. တထေဝါတိ နိယမာဘာဝတော ဧဝါတိ အတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဣတော အညထာ ဒေသနာယ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဝိသေသာဘာဝေါ စိတ္တဝိသေသဒဿနဝိစ္ဆေဒေါ နိယမာဘာဝေါ စာတိ ဣမေ ဒေါသာ အာပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ. နိဒဿနေနာတိ ဓာတုဝသေန နိဒဿနေန. နယံ ဒဿေတွာတိ ‘‘မနောဝိညာဏဓာတု တံသမ္ပယုတ္တကာ စ ဓမ္မာ မနောဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အနန္တရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧဝမာဒိကဿ အနန္တရပစ္စယတာဂ္ဂဟဏဿ နယံ ဒဿေတွာ. နိရဝသေသဒဿနတ္ထန္တိ နိရဝသေသဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝိနော စိတ္တုပ္ပာဒဿ ဒဿနတ္ထံ.

๔. ความว่างในลำดับแห่งนิโรธที่กล่าวแล้วนั้น คือความถึงซึ่งนิโรธ เป็นความพิเศษคือการให้โอกาส ความสามารถในการยังจิตที่สมควรแก่ตนให้เกิดขึ้น เป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิต ในที่นั้น ความสามารถในการยังจิตให้เกิดขึ้นในลำดับ และความสามารถในการยังจิตให้เกิดขึ้นโดยไม่ขาดสายอย่างดียิ่ง เพราะความไม่มีรูปร่าง พึงทราบว่าเป็นความพิเศษของเหตุแห่งความแน่นอนของจิต คำว่า "โดยความเป็นธาตุ" คือโดยความเป็นวิญญาณธาตุ มโนธาตุ มโนวิญญาณธาตุ ธาตุทั้งหลายมีประมาณเท่านี้แล มีสภาวะต่างกัน พึงกล่าวโดยกำหนดด้วยความเป็นอนันตรปัจจัย ส่วนธาตุทั้งหลายที่มีสภาวะไม่ต่างกัน เพราะไม่มีความพิเศษ พึงกล่าวโดยยกเอาความพิเศษเพียงความเป็นเบื้องต้นเท่านั้นขึ้นกล่าว ธาตุเหล่านั้นจึงถูกกล่าวโดยจำแนกเป็นกุศลเป็นต้นอย่างนั้น เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และโดยความเป็นกุศลเป็นต้น" ความเป็นอนันตรปัจจัยใดที่พึงกล่าวโดยความเป็นมโนธาตุและมโนวิญญาณธาตุ ในที่นั้น หากกล่าวว่า มโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุด้วยอนันตรปัจจัย ก็พึงเป็นความหลงผิด เพราะก่อนหน้านี้กล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของมโนธาตุไว้แล้ว บัดนี้หากกล่าวว่ามโนวิญญาณธาตุเป็นปัจจัยแก่มโนธาตุ ความพิเศษของปัจจัยและปัจจยุปบันก็จะไม่ปรากฏ แต่เมื่อกล่าวถึงความเป็นอนันตรปัจจัยของมโนธาตุแก่จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น ย่อมไม่มีข้อกำหนด เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และมโนธาตุเป็นปัจจัยแก่จักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น" คำว่า "เช่นนั้นแล" มีอรรถว่า เพราะไม่มีข้อกำหนดนั่นเอง คำว่า "เพราะเหตุนั้น" คือ เพราะเหตุที่หากแสดงต่างไปจากนี้แล้ว โทษเหล่านี้คือ ความไม่มีความพิเศษของปัจจัยและปัจจยุปบัน ความขาดตอนแห่งการแสดงความพิเศษของจิต และความไม่มีข้อกำหนด ย่อมเกิดขึ้น เพราะเหตุนั้น คำว่า "ด้วยการแสดง" คือ ด้วยการแสดงโดยความเป็นธาตุ คำว่า "แสดงนัย" คือ แสดงนัยแห่งการถือเอาความเป็นอนันตรปัจจัยมีอาทิอย่างนี้ว่า "มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุ เป็นปัจจัยแก่มโนธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนธาตุด้วยอนันตรปัจจัย" คำว่า "เพื่อแสดงโดยไม่เหลือ" คือ เพื่อแสดงจิตตุปบาทที่เป็นอนันตรปัจจัยโดยไม่เหลือ

သဒိသကုသလာနန္တိ သမာနကုသလာနံ, သမာနတာ စေတ္ထ ဧကဝီထိပရိယာပန္နတာယ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေနေဝါဟ ‘‘ဘူမိဘိန္နာနမ္ပိ ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော ဟောတီ’’တိ. သမာနဝီထိတာ စ ယသ္မာ သမာနဝေဒနာ သမာနဟေတုကာ စ ဟောန္တိ, တသ္မာ ‘‘ဝေဒနာယ ဝါ ဟေတူဟိ ဝါ သဒိသကုသလာန’’န္တိ အာဟ. ဝါ-သဒ္ဒေါ စေတ္ထ အနိယမတ္ထော. တေန ဉာဏသင်္ခါရာဒိဘေဒဿပိ ဝိကပ္ပနဝသေန သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. စုတိပိ ဂဟိတာ တံသဘာဝတ္တာ. ဘဝင်္ဂစိတ္တမေဝ ဟိ ပရိယောသာနေ ‘‘စုတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ကုသလာကုသလာနန္တရဉ္စ ကဒါစိ သာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ တဒါရမ္မဏမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, ကိရိယဇဝနာနန္တရံ တဒါရမ္မဏုပ္ပတ္တိယန္တိ အဓိပ္ပာယော.

คำว่า "กุศลที่คล้ายกัน" คือ กุศลที่เสมอกัน ความเสมอกันในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นผู้สงเคราะห์เข้าในวิถีเดียวกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ความเป็นปัจจัยแม้ของกุศลที่ต่างภูมิกันก็เป็นอันถูกกล่าวแล้ว" และเพราะความเป็นวิถีเดียวกัน ย่อมมีเวทนาเสมอกันและมีเหตุเสมอกัน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "กุศลที่คล้ายกันโดยเวทนา หรือโดยเหตุ" คำว่า "วา" ในที่นี้ มีอรรถว่าไม่กำหนดแน่นอน เพราะเหตุนั้น พึงทราบการสงเคราะห์แม้ความต่างกันมีญาณและสังขารเป็นต้น โดยการจำแนก จุติก็ถูกถือเอาด้วย เพราะมีสภาวะเช่นนั้น เพราะภวังคจิตนั่นเอง ในที่สุดเรียกว่า "จุติ" และบางครั้งจุตินั้นย่อมเกิดขึ้นในลำดับแห่งกุศลและอกุศล เพราะเหตุนั้น พึงทราบว่า ตทารัมมณะก็ถูกถือเอาด้วย มีอธิบายว่า การเกิดขึ้นของตทารัมมณะในลำดับแห่งกิริยาชวนะ

ကာမာဝစရကိရိယာယ [Pg.250] အာဝဇ္ဇနဿာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော အဓိပ္ပေတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘အာဝဇ္ဇနဂ္ဂဟဏေန ကာမာဝစရကိရိယံ ဝိသေသေတီ’’တိ အာဟ. တမေဝ ဟိ အတ္ထံ ပါကဋတရံ ကာတုံ ‘‘ကာမာဝစရဝိပါကော’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနမ္ပိ ဂဟိတံ သန္တီရဏာနန္တရတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

คำว่า "อาวัชชนะที่เป็นกามวจรกิริยา" แสดงว่าอรรถนี้พึงประสงค์ในที่นี้ จึงกล่าวว่า "ด้วยการถือเอาอาวัชชนะ ย่อมจำแนกกามวจรกิริยา" เพราะเพื่อทำอรรถนั้นให้ปรากฏชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กามวจรวิบาก" โวฏฐัพพนะก็ถูกถือเอาด้วย มีอธิบายว่า เพราะเป็นลำดับแห่งสันตีรณะ

အနန္တရပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอนันตรปัจจัยนิเทศ จบแล้ว

၆. သဟဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๖. การพรรณนาสหชาตปัจจัยนิเทศ

၆. ပေါရာဏပါဌောတိ ပုရာတနော အဋ္ဌကထာပါဌော. ဣမဿာတိ ဣမဿ ပဒဿ. အဝုတ္တဿာတိ ပါဠိယံ အဝုတ္တဿ. ယဒိပိ သဟဂတသဒ္ဒဿ အတ္ထသံဝဏ္ဏနာယံ သံသဋ္ဌသဒ္ဒဿ ဝိယ သမာနတ္ထဿပိ ကတ္ထစိ သဒ္ဒန္တရဿ အတ္ထော ဝုစ္စတိ ပရိယာယဝိသေသဗောဓနတ္ထံ, တထာပိ န မူလသဒ္ဒဿ အတ္ထော ဝိဘာဝိတော ဟောတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘န စ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ‘‘အညမည’’န္တိ စ ‘‘အညအည’’န္တိ ဝတ္တဗ္ဗေ မ-ကာရာဂမံ ကတွာ နိဒ္ဒေသော, ကမ္မဗျတိဟာရေ စေတံ ပဒံ, တသ္မာ ဣတရေတရန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဧကသ္မိံယေဝ ခဏေ ပစ္စယုပ္ပန္နပစ္စယဘာဝဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ ယော ဟိ ယဿ ပစ္စယော ယသ္မိံ ခဏေ, တသ္မိံယေဝ ခဏေ သောပိ တဿ ပစ္စယောတိ အယမေတ္ထ အညမညပစ္စယတာ. တထာ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အညော အညဿာ’’တိ ဝတွာ ‘‘ဣမိနာ…ပေ… ဒီပေတီ’’တိ ဝုတ္တံ. ဩက္ကမနံ ပဝိသနန္တိ အတ္ထော. အာသနက္ခဏေ ဟိ ဓမ္မာ ပုရိမဘဝတော ဣမံ ဘဝံ ပဝိသန္တာ ဝိယ ဟောန္တိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပရလောကတော ဣမံ လောကံ အာဂန္တွာ ပဝိသန္တံ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. တသ္မာ အဝိသေသေန ပဋိသန္ဓိ ဩက္ကန္တိသဒ္ဒါဘိဓေယျာတိ အဓိပ္ပာယေန ဝုတ္တံ ‘‘ဩက္ကန္တိ…ပေ… အဓိပ္ပာယေနာဟာ’’တိ. တံနိဝါရဏတ္ထန္တိ တဿ ခဏန္တရေ ရူပီနံ သဟဇာတပစ္စယဘာဝဿ ‘‘ကဉ္စိ ကာလေ န သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ နိဝါရဏတ္ထံ. တေန ပဒဒွယေန သမာနေသု ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မေသု ပုရိမတော ပစ္ဆိမဿ ဝိသေသမတ္ထံ ဒဿေတိ.

๖. คำว่า "ปุราณปาฐะ" คือ อรรถกถาปาฐะโบราณ คำว่า "อิมัสสะ" คือ ของบทนี้ คำว่า "อวุตตัสสะ" คือ ของบทที่ไม่ได้กล่าวไว้ในพระบาลี ถึงแม้ในการพรรณนาอรรถของคำว่า "สหคตะ" บางครั้งจะกล่าวอรรถของศัพท์อื่นที่มีอรรถเสมอกัน เช่นคำว่า "สังสัฏฐะ" เพื่อให้รู้ความพิเศษโดยปริยาย แต่ก็ไม่ได้แสดงอรรถของศัพท์เดิมให้ปรากฏชัดเจน จึงกล่าวว่า "และไม่...เป็นต้น...เป็น" คำว่า "อัญญมัญญะ" เป็นการนิเทศโดยทำ ม-อักษรอาคม ในที่ที่ควรกล่าวว่า "อัญญอัญญะ" และบทนี้เป็นคำในกัมมัพยติหาระ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ซึ่งกันและกัน" เพราะปรารถนาความเป็นปัจจัยและปัจจยุปบันของปัจจัยและปัจจยุปบันในขณะเดียวกัน ธรรมใดเป็นปัจจัยของธรรมใดในขณะใด ในขณะนั้นธรรมนั้นก็เป็นปัจจัยของธรรมนั้นด้วย นี้คือความเป็นอัญญมัญญปัจจัยในที่นี้ ด้วยว่าในอรรถกถาได้กล่าวไว้เช่นนั้นว่า "ธรรมหนึ่งเป็นปัจจัยของธรรมหนึ่ง" แล้วกล่าวว่า "ด้วยบทนี้...เป็นต้น...แสดง" คำว่า "โอกกมนะ" มีอรรถว่าการเข้าไป เพราะในขณะใกล้จะเกิด ธรรมทั้งหลายย่อมเป็นเสมือนเข้าไปสู่ภพนี้จากภพก่อน เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ย่อมเกิดขึ้นเหมือนมาและเข้าไปสู่โลกนี้จากโลกอื่น" เพราะเหตุนั้น ปฏิสนธิโดยไม่จำแนก พึงกล่าวด้วยคำว่า "โอกกัมติ" ท่านจึงกล่าวว่า "โอกกัมติ...เป็นต้น...ด้วยอธิบาย" คำว่า "เพื่อห้ามสิ่งนั้น" คือ เพื่อห้ามความเป็นสหชาตปัจจัยของรูปธรรมในขณะอื่นของสิ่งนั้นว่า "ในบางกาลไม่เป็นปัจจัยด้วยสหชาตปัจจัย" ด้วยบทสองบทนั้น ย่อมแสดงอรรถพิเศษของปัจจยุปบันจากปัจจัยในธรรมที่เป็นปัจจัยและปัจจยุปบันที่เสมอกัน

ဧဝဉ္စ ‘‘ကဉ္စိ ကာလေ’’တိ ပဒဿ ‘‘ကေစိ ကာလေတိ ဝါ, ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေ’’တိ ဝါ ဝိဘတ္တိဝိပလ္လာသေန အတ္ထော ဂဟေတဗ္ဗောတိ အဓိပ္ပာယေန ပဌမဝိကပ္ပံ ဒဿေတွာ ဣဒါနိ ပကာရန္တရေန ဒဿေတုံ ‘‘ကဉ္စိ ကာလေတိ ကေစိ [Pg.251] ကိသ္မိဉ္စိ ကာလေတိ ဝါ အတ္ထော’’တိ အာဟ. တေန ‘‘ကဉ္စီ’’တိ အယံ သာမညနိဒ္ဒေသောတိ ဒဿေတိ. ယော ဟိ အယံ ‘‘ကေစီ’’တိ ပစ္စတ္တဗဟုဝစနာဘိဓေယျော အတ္ထော, ယော စ ‘‘ကိသ္မိဉ္စီ’’တိ ဘုမ္မေကဝစနာဘိဓေယျော, တဒုဘယံ သတိ ကာလဝန္တကာလတာဝိဘာဂေ ကိံ-သဒ္ဒဿ ဝစနီယတာသာမညေန ပန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ‘‘ကဉ္စီ’’တိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ တံ ဝိဘဇိတွာ ဒဿေတုံ ‘‘ကေစိ ကိသ္မိဉ္စီ’’တိ ဝုတ္တံ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ကိသ္မိဉ္စီ’’တိ ဘုမ္မဝသေနေဝ ဝုတ္တံ. တေန ယထာဝုတ္တအတ္ထဝိဘာဂေန ပဒေန. ဝတ္ထုဘူတာတိ ဝတ္ထုသဘာဝါ. ဟဒယရူပမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတိ. ရူပန္တရာနန္တိ ဟဒယဝတ္ထုတော အညရူပါနံ. အရူပီနံ သဟဇာတပစ္စယတံ ပုဗ္ဗေ ‘‘ဩက္ကန္တိက္ခဏေ နာမရူပ’’န္တိ ဧတ္ထ အနိဝါရိတံ နိဝါရေတီတိ ယောဇနာ, တထာ ဝတ္ထုဿ စ ကာလန္တရေ ပဋိသန္ဓိကာလတော အညသ္မိံ ကာလေ အရူပီနံ နိဝါရေတီတိ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိအာဒိနာ ယထာဝုတ္တအတ္ထဝဏ္ဏနာယ ပါဠိယံ ဝိဘတ္တိနိဒ္ဒေသဿ ရူပကဘာဝမာဟ. ပုနပိ ပုရိမတော ပစ္ဆိမဿ ဥပစယေန ဝိသေသံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုရိမေန စာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပုရိမေနာတိ ‘‘ဩက္ကန္တိက္ခဏေ နာမရူပ’’န္တိ ဣမိနာ ပစ္စယနိဒ္ဒေသဝစနေန. ‘‘ဧကော ခန္ဓော ဝတ္ထု စ တိဏ္ဏံ ခန္ဓာန’’န္တိအာဒိနာ ပဋိစ္စဝါရာဒိပါဌေန. အတ္ထဝိဝရဏဉှိ ပစ္စယနိဒ္ဒေသပါဠိယာ သဗ္ဗေပိ သတ္တ မဟာဝါရာ. ဝတ္ထုဿ ဝတ္တဗ္ဗတ္တေ အာပန္နေ ကိန္တိ ပစ္စယောတိ တဿ နာမဿာတိ ယောဇနာ. ဧတေနာတိ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပီနံ ဓမ္မာန’’န္တိ ဧတေန ဝစနေန. ကေဝလဿာတိ နာမရဟိတဿ ဝတ္ထုဿ. တထာတိ နာမဿ ပစ္စယဘာဝေန.

และพึงทราบอรรถว่า ‘ในบางกาล’ ด้วยวิภัตติวิปลาสแห่งบทว่า ‘กัญจิ กาเล’ คือ ‘เกจิ กาเล’ หรือ ‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’ ด้วยอัธยาศัยอย่างนี้ แสดงวิกัลป์ที่หนึ่งแล้ว บัดนี้ เพื่อแสดงด้วยประการอื่น จึงกล่าวว่า ‘อรรถว่า กัญจิ กาเล คือ เกจิ หรือ กิสฺมิญฺจิ กาเล’ ด้วยบทนั้น จึงแสดงว่า ‘กัญจิ’ นี้เป็นการแสดงโดยสามัญ. อรรถใดอันพึงกล่าวด้วยพหุวจนะแห่งปัจจัตตะว่า ‘เกจิ’ และอรรถใดอันพึงกล่าวด้วยเอกวจนะแห่งสัตตมีว่า ‘กิสฺมิญฺจิ’ อรรถทั้งสองนั้น เมื่อมีการแบ่งกาลที่มีกาลและภาวะแห่งกาลแล้ว แต่ด้วยความเป็นสามัญแห่งคำที่พึงกล่าวของกิงสัพพ์ ทำให้เป็นอันเดียวกันแล้ว บาลีกล่าวว่า ‘กัญจิ’ เพื่อจำแนกแสดงสิ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘เกจิ กิสฺมิญฺจิ’. ส่วนในอรรถกถา กล่าวด้วยอำนาจแห่งสัตตมีเท่านั้นว่า ‘กิสฺมิญฺจิ’. ด้วยบทที่มีการจำแนกอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้น. บทว่า วัตถุภูตา ได้แก่ มีสภาพเป็นวัตถุ. กล่าวหมายถึงหทัยรูปเท่านั้น. บทว่า รูปันตรานํ ได้แก่ รูปอื่นจากหทัยวัตถุ. มีการประกอบความว่า ย่อมกั้นความเป็นปัจจัยโดยสหชาติของอรูปธรรมที่ไม่ได้กั้นไว้ก่อนในบทว่า ‘นามรูปในขณะหยั่งลง’ และกั้นอรูปธรรมในกาลอื่นจากกาลปฏิสนธิในวัตถุด้วย. และด้วยบทว่า ‘เอวัญจะ กตฺวา’ เป็นต้น กล่าวถึงความเป็นรูปกะแห่งการแสดงวิภัตติในบาลีด้วยการพรรณนาอรรถที่กล่าวแล้วอย่างนั้น. เพื่อแสดงความพิเศษด้วยการเพิ่มขึ้นของบทหลังจากบทหน้าอีก จึงกล่าวว่า ‘ปุริเมน จา’ เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ปุริเมน ได้แก่ ด้วยบทแสดงปัจจัยว่า ‘นามรูปในขณะหยั่งลง’ นี้. ด้วยบทว่า ‘ขันธ์หนึ่งและวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์สาม’ เป็นต้น ด้วยปฏิจจวาริปาฐะ. การอธิบายอรรถนั้นคือ มหาวารทั้งเจ็ดทั้งหมดในบาลีแสดงปัจจัย. เมื่อวัตถุถึงซึ่งความเป็นอันพึงกล่าวว่า ‘ปัจจัยคืออะไร’ มีการประกอบความว่า ‘ของนามนั้น’. ด้วยบทว่า ‘เอเตน’ ได้แก่ ด้วยบทว่า ‘รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม’. บทว่า เกวลสฺส ได้แก่ ของวัตถุที่ปราศจากนาม. บทว่า ตถา ได้แก่ ด้วยความเป็นปัจจัยของนาม.

ကတ္ထစီတိ ‘‘ရူပိနော ဓမ္မာ အရူပီနံ ဓမ္မာနံ ကဉ္စိ ကာလံ သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတသ္မိံ နိဒ္ဒေသေ. ဧတ္ထ ဟိ အညမညသဟဇာတပစ္စယဘာဝေါ လဗ္ဘတိ. ဝစနေနာတိ ‘‘အညမည’’န္တိ ဣမိနာ ဝစနေန ပါဠိယံ သဟဇာတပစ္စယဘာဝဿ အသင်္ဂဟိတတ္တာ, အတ္ထတော ပန လဗ္ဘတေဝါတိ. တေနာဟ ‘‘လဗ္ဘမာနေပီ’’တိ. တဿာတိ အညမညပစ္စယတ္တဿ. ဧဝန္တိ ‘‘န အညမညဝသေနာ’’တိ ဣမိနာ ပကာရေန. သမုဒါယေကဒေသဝသေန သာမိဝစနန္တိ အဝယဝါဝယဝိသမ္ဗန္ဓေ အဝယဝိနိ သာမိဝစနန္တိ အတ္ထော, နိဒ္ဓါရဏေ ဝါ ‘‘ကဏှာ ဂါဝီန’’န္တိအာဒီသု ဝိယ.

บทว่า กัตถจิ ได้แก่ ในนิเทศนี้ว่า ‘รูปธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมด้วยสหชาตปัจจัยในบางกาล’. ในนิเทศนี้ ย่อมได้ความเป็นปัจจัยโดยสหชาติซึ่งกันและกัน. บทว่า วจเนน ได้แก่ เพราะความเป็นอันไม่สงเคราะห์ซึ่งความเป็นสหชาตปัจจัยในบาลีด้วยบทว่า ‘อัญญมัญญะ’ นี้ แต่โดยอรรถย่อมได้อยู่. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า ‘แม้เมื่อได้อยู่’. บทว่า ตัสสะ ได้แก่ ของความเป็นอัญญมัญญปัจจัย. บทว่า เอวัง ได้แก่ ด้วยประการนี้ว่า ‘ไม่ใช่อำนาจซึ่งกันและกัน’. บทว่า สามิวจนะโดยส่วนแห่งหมู่และส่วนเดียว ได้แก่ อรรถว่า สามิวจนะในอวัยวีในความสัมพันธ์แห่งอวัยวะและอวัยวี หรือในนิธธารณะ เหมือนในบทว่า ‘แม่โคดำในบรรดาแม่โคทั้งหลาย’ เป็นต้น.

သဟဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนานิเทศสหชาตปัจจัย จบแล้ว.

၈. နိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๘. การพรรณนานิเทศนิสสยปัจจัย

၈. ကိသ္မိဉ္စိ [Pg.252] ကာလေတိ ဣဒံ န လဗ္ဘတိ သဗ္ဗဒါပိ နိဿယပစ္စယတာယ လဗ္ဘမာနတ္တာ. သဟဇံ ပုရေဇန္တိ ဟိ ဝိဘာဂံ အနာမသိတွာ နိဿယတာမတ္တမေဝ နိဿယပစ္စယတာ. ဝတ္ထုရူပံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေတိ ဝတ္ထုရူပံ ပဉ္စဝေါကာရဘဝေ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ လုတ္တနိဒ္ဒိဋ္ဌော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဿာတိ အာရုပ္ပဝိပါကဋ္ဌပနဿ. ပကာသေတဗ္ဗတ္တာတိ ဣမိနာ အပါကဋံ ပါကဋံ ကတွာ ဝစနေန စောဒနာ အနောကာသာတိ ဒဿေတိ.

๘. บทว่า ‘กิสฺมิญฺจิ กาเล’ นี้ย่อมไม่ได้ เพราะความเป็นอันได้ซึ่งนิสสยปัจจัยในกาลทั้งปวง. เพราะนิสสยปัจจัยคือความเป็นนิสสยะเท่านั้น โดยไม่กล่าวถึงการจำแนกสหชาติและปุเรชาตะ. บทว่า ‘วัตถุรูปในปัญจโวการภพ’ พึงเห็นว่า สัททะ ‘จะ’ ในบทว่า ‘วัตถุรูปในปัญจโวการภพด้วย’ เป็นบทที่ถูกลบไป. บทว่า ตัสสะ ได้แก่ ของการยกเว้นอารุปปวิบาก. บทว่า ปกาเสตัพพัตตา นี้แสดงว่า การกล่าวทำให้สิ่งที่ไม่ปรากฏปรากฏขึ้น ย่อมไม่มีโอกาสแห่งการคัดค้าน.

နိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนานิเทศนิสสยปัจจัย จบแล้ว.

၉. ဥပနိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๙. การพรรณนานิเทศอุปนิสสยปัจจัย

၉. ဥပနိဿယေ တယောတိ အနန္တရာရမ္မဏပကတူပနိဿယပ္ပဘေဒေ တယော ဥပနိဿယေ. အနေကသင်္ဂါဟကတာယာတိ အနေကေသံ ပစ္စယဓမ္မာနံ သင်္ဂဟဏတော. ဧကန္တေနေဝ ဟောန္တိ စိတ္တနိယမဟေတုဘာဝေန ပဝတ္တိနိယမတော. ယေသု ပဒေသူတိ ယေသု ကုသလာဒိပဒေသု. သင်္ဂဟိတောတိ သင်္ဂဟံ ဂတော, ကုသလာဒိပဒေသု ယေသံ ပဒါနံယေဝ အနန္တရူပနိဿယော လဗ္ဘတီတိ အတ္ထော. တေသု ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ န ဝုတ္တံ. ကသ္မာ? န သက္ကာ ဝတ္တုံ ဧကန္တေနေဝ ဥပလဗ္ဘနတော. တေသူတိ ကုသလာကုသလပဒေသု. န ဟိ ကုသလော အကုသလဿ အနန္တရူပနိဿယော ဟောတိ, အကုသလော ဝါ ကုသလဿ, အာရမ္မဏပကတူပနိဿယာ ပန အနေကန္တိကာ, တသ္မာ တတ္ထ ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိ ဝုတ္တံ. သိဒ္ဓါနံ ပစ္စယဓမ္မာနန္တိ ပစ္စယဘာဝေန ပုရိမနိပ္ဖန္နာနံ ကုသလာဒီနံ ကုသလဿ အကုသလဿ ဝါတိ အတ္ထော. အကုသလာဒီဟီတိ ယထာသင်္ချံ အကုသလေန ကုသလေန ဝါ. အဝိသေသေနာတိ ယထာဝုတ္တဝိသေသေ နိယမံ အဂ္ဂဟေတွာ အကုသလာဒီသု အကုသလကုသလာနံ ‘‘ကေသဉ္စီ’’တိအာဒိနာ.

๙. บทว่า ‘อุปนิสสยะสาม’ ได้แก่ อุปนิสสยะสามประเภท คือ อนันตรูปนิสสยะ อารัมมณูปนิสสยะ และปกตูปนิสสยะ. บทว่า อเนกสังคาหกตายะ ได้แก่ เพราะสงเคราะห์ปัจจัยธรรมหลายอย่าง. ย่อมมีโดยส่วนเดียว เพราะเป็นเหตุแห่งความแน่นอนของจิต และเพราะความแน่นอนแห่งการเป็นไป. บทว่า เยสุ ปเทสุ ได้แก่ ในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า สังคหิโต ได้แก่ ถึงซึ่งการสงเคราะห์ คือ อนันตรูปนิสสยะย่อมได้เฉพาะในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้นเหล่านั้นเท่านั้น. ในบทเหล่านั้น ไม่ได้กล่าวว่า ‘เกสัญจิ’. เพราะเหตุไร? เพราะไม่สามารถกล่าวได้ เพราะย่อมปรากฏโดยส่วนเดียว. บทว่า เตสุ ได้แก่ ในบททั้งหลายที่เป็นกุศลและอกุศล. เพราะกุศลย่อมไม่เป็นอนันตรูปนิสสยะของอกุศล หรืออกุศลย่อมไม่เป็นของกุศล. แต่อารัมมณูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะเป็นอเนกัตติกะ (ไม่แน่นอน) เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า ‘เกสัญจิ’ ในบทเหล่านั้น. บทว่า สิทธานัง ปัจจยธัมมานัง ได้แก่ อรรถว่า ของกุศลเป็นต้นที่สำเร็จแล้วก่อนโดยความเป็นปัจจัย คือ ของกุศล หรือของอกุศล. บทว่า อกุสลาทีหิ ได้แก่ โดยลำดับคือ ด้วยอกุศล หรือด้วยกุศล. บทว่า อวิเสเสนะ ได้แก่ โดยไม่ถือเอานิยามในวิเสสที่กล่าวแล้วอย่างนั้น ในอกุศลเป็นต้น ของอกุศลและกุศลด้วยบทว่า ‘เกสัญจิ’ เป็นต้น.

အနာရမ္မဏတ္တာ အာရမ္မဏူပနိဿယံ ပုဗ္ဗာပရနိယမေန အပ္ပဝတ္တိတော အနန္တရူပနိဿယံ န လဘတီတိ ယောဇနာ. ပကတဿာတိ နိပ္ဖာဒိတဿ, ဥပသေဝိတဿ ဝါ. န ဟိ ရူပသန္တာနဿ သဒ္ဓါဒိနိပ္ဖာဒနံ အတ္ထိ, ဥတုဘောဇနာဒိဥပသေဝနံ ဝါ သမ္ဘဝတိ. တေနာဟ ‘‘ယထာ ဟိ…ပေ… ရူပသန္တာနေနာ’’တိ. နနု စ ရူပသန္တာနေ ပုဗ္ဗေနာပရံ ဝိသေသော လဗ္ဘတိ[Pg.253], သော စ န ဝိနာ သမာနဇာတိယေန ကာရဏေနာတိ သွာယံ ပကတူပနိဿယလာဘောတိ ကဒါစိ အာသင်္ကေယျာတိ အာဟ ‘‘ယသ္မိဉ္စာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ တန္တိ ဥတုဗီဇာဒိကံ ကမ္မာဒိ စ တေန ရူပေန ပုရိမနိပ္ဖန္နေန. ဥပ္ပာဒနံ သာဘိသန္ဓိကံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. အဓိပတီသု ပုဗ္ဗာဘိသင်္ခါရော ဝိယ ပကပ္ပနံ သံဝိဒဟနံ. ပကရဏံ ဝုတ္တလက္ခဏေန ကာရဏဘာဝေန အဝဋ္ဌာနံ, ယတော ကာရဏဝိသေသော ‘‘ပကတီ’’တိ ဝုစ္စတိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ရူပဿေဝ တံ ပဋိက္ခိပီယတီတိ အာဟ ‘‘ယထာ စ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ. ဧဝမ္ပိ ဥတုဗီဇာဒီနံ အင်္ကုရာဒီသု ကထံ ပစ္စယဝိသေသဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘ဥတုဗီဇာဒယော ပန…ပေ… ဘာဝတော’’တိ. ဥပနိဿယောတိ စ ယသ္မာ ဗလဝတာကာရဏံ အဓိပ္ပေတံ, တသ္မာ န ဧတ္ထ ဧကန္တေန ပုရိမနိပ္ဖတ္တိ ဣစ္ဆိတဗ္ဗာ. ယဒိ ဧဝံ ပါဠိယံ ကထံ ပုရိမဂ္ဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ပုရိမပုရိမာနံယေဝ ပနာ’’တိအာဒိ. တေပိ ဝါ ပရိကပ္ပနဝသေန ပုရိမနိပ္ဖန္နာယေဝ နာမ ဟောန္တိ. န ဟိ အသံဝိဒိတာကာရေ ဝတ္ထုသ္မိံ ပတ္ထနာပဝတ္တီတိ. တေနာဟ ‘‘တံသမာနလက္ခဏတာယာ’’တိ.

การประกอบความว่า เพราะความเป็นอนารัมมณะ จึงไม่ได้อารัมมณูปนิสสยะ และเพราะไม่เป็นไปโดยความแน่นอนแห่งก่อนและหลัง จึงไม่ได้อนันตรูปนิสสยะ. บทว่า ปกตสฺส ได้แก่ ที่สำเร็จแล้ว หรือที่เสพแล้ว. เพราะในรูปสันดานไม่มีการสำเร็จศรัทธาเป็นต้น หรือการเสพอุตุโภชนะเป็นต้นย่อมไม่เป็นไปได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา หิ...เป... รูปสนฺตาเนน" ดังนี้. อนึ่ง ความแปลกกันย่อมได้ในรูปสันดานโดยก่อนและหลัง และความแปลกกันนั้นย่อมไม่ปราศจากเหตุที่มีชาติเสมอกัน เพราะฉะนั้น ใครๆ พึงสงสัยว่า "นี้คือการได้ปกตูปนิสสยะ" ดังนี้ ท่านจึงกล่าวว่า "ยสฺมิญฺจ" เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ตํ ได้แก่ อุตุและพืชเป็นต้น และกรรมเป็นต้น ด้วยรูปที่สำเร็จแล้วก่อนนั้น. พึงเห็นว่า การทำให้เกิดขึ้นนั้นมีความมุ่งหมาย. การกำหนดคือการจัดแจง เหมือนการปรุงแต่งก่อนในอธิปติทั้งหลาย. บทว่า ปกรณะ คือการตั้งอยู่โดยความเป็นเหตุที่มีลักษณะตามที่กล่าวแล้ว เพราะเหตุนั้น เหตุพิเศษจึงเรียกว่า "ปรกติ". ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงปฏิเสธสิ่งนั้นเฉพาะในรูปเท่านั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ยถา จ...เป... ทฏฺฐพฺพา" ดังนี้. แม้เช่นนั้น อุตุและพืชเป็นต้นเป็นปัจจัยพิเศษในหน่อเป็นต้นได้อย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "อุตุพืชเป็นต้น...เป... ภาวโต" ดังนี้. และเพราะอุปนิสสยะหมายถึงเหตุที่มีกำลังมาก เพราะฉะนั้น การสำเร็จก่อนโดยส่วนเดียวจึงไม่พึงปรารถนาในที่นี้. ถ้าเป็นเช่นนั้น การถือเอาบทว่า "ก่อน" ในบาลีเป็นอย่างไร ท่านจึงกล่าวว่า "ปุริมปุริมานํเยว ปน" เป็นต้น. แม้สิ่งเหล่านั้นย่อมชื่อว่าเป็นสิ่งที่สำเร็จแล้วก่อนนั่นเองโดยการกำหนด. เพราะความปรารถนาย่อมไม่เป็นไปในวัตถุที่มีอาการไม่ปรากฏ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ตํสมานลกฺขณตาย" ดังนี้.

ဓမ္မေတိ ပုဂ္ဂလသေနာသနပညတ္တီနံ ဥပါဒါနဘူတေ ဓမ္မေ. အယံ နယောတိ ပညတ္တိမုခေန ပညပေတဗ္ဗာ တဒုပါဒါနဘူတာ ဓမ္မာ ဂယှန္တီတိ ယထာဝုတ္တော နယော. ဧတ္ထေဝါတိ ‘‘သေနာသနမ္ပိ ဥပနိဿယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတသ္မိံယေဝ ဝစနေ. ကထံ ပစ္စုပ္ပန္နဿ ပကတူပနိဿယဘာဝေါတိ စောဒနာယ ‘‘ဝက္ခတီ’’တိအာဒိနာ အာဂမံ ဒဿေတွာ ယုတ္တိံ ဒဿေတုံ ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နာနမ္ပိစ တာဒိသာနံ ပုဗ္ဗေ ပကတတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ. တာဒိသာနန္တိ ယာဒိသာ ဥတုအာဒယော ပစ္စုပဋ္ဌိတာ, တာဒိသာနံ တတော ပုဗ္ဗေ ပုရေတရံ ပကတတ္တာ ပကတူပနိဿယယောဂျတာယ အာပါဒိတတ္တာ.

บทว่า ธมฺเม ได้แก่ ธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งอุปาทานของบัญญัติบุคคลและเสนาสนะ. นี้เป็นนัย คือธรรมทั้งหลายที่เป็นเหตุแห่งอุปาทานของบัญญัตินั้น พึงถือเอาโดยทางบัญญัติ ดังนัยที่กล่าวแล้ว. บทว่า เอตฺเถว ได้แก่ ในคำว่า "เสนาสนะก็เป็นปัจจัยโดยอุปนิสสยปัจจัย" นี้เอง. เพื่อแสดงเหตุผลแก่คำคัดค้านว่า "ความเป็นปกตูปนิสสยะของปัจจุบันเป็นอย่างไร?" โดยแสดงอาคมด้วยคำว่า "วกฺขติ" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "ปจฺจุปฺปนฺนานมฺปิจ ตาทิสานํ ปุพฺเพ ปกตตฺตา" (เพราะธรรมทั้งหลายเช่นนั้นที่เป็นปัจจุบัน ได้ถูกกระทำไว้ก่อนแล้ว). บทว่า ตาทิสานํ หมายถึง ธรรมทั้งหลายเช่นอุตุเป็นต้นที่ปรากฏอยู่ ได้ถูกกระทำไว้ก่อนหน้านั้นแล้ว คือได้ถูกทำให้ถึงความเหมาะสมแก่ความเป็นปกตูปนิสสยะ.

ကသိဏာဒီနမ္ပိ အာရမ္မဏူပနိဿယတာ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ‘ဧကစ္စာယာ’တိ အာဟာ’’တိ. တထာ ဟိ ‘‘ကသိဏမဏ္ဍလံ ဒိသွာ’’တိအာဒိနာ တဿ ဥပနိဿယဘာဝေါ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တော.

เพราะความเป็นอารัมมณูปนิสสยะของกสิณเป็นต้น ย่อมเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยอัธยาศัยนี้ จึงกล่าวว่า 'แก่บางอย่าง'". แท้จริง ความเป็นอุปนิสสยะของกสิณนั้น ท่านกล่าวไว้ในอรรถกถาด้วยคำว่า "เห็นกสิณมณฑลแล้ว" เป็นต้น.

အရူပါဝစရကုသလမ္ပိ ဥပနိဿယော ဟောတိ, ပဂေဝ ကာမာဝစရရူပါဝစရကုသလန္တိ အဓိပ္ပာယော. တံ ပန ယထာ ဥပနိဿယော ဟောတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ယသ္မိံ ကသိဏာဒိမှီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အနုပ္ပန္နဈာနုပ္ပာဒနေတိ ရူပါဝစရဇ္ဈာနံ သန္ဓာယာဟ, အရူပါဝစရဇ္ဈာနေ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တဒုပ္ပာဒကကုသလာနန္တိ တဿ ရူပါဝစရဝိပါကဿ ဥပ္ပာဒကကုသလာနံ, ရူပါဝစရကုသလာနန္တိ [Pg.254] အတ္ထော. ပဋိသန္ဓိနိယာမကဿာတိ ရူပါဝစရပဋိသန္ဓိနိယာမကဿ. စုတိတောတိ ရူပါဝစရပဋိသန္ဓိယာ အနန္တရပစ္စယဘူတာယ စုတိယာ. ပုရိမဇဝနဿ ဝသေနာတိ စုတိယာ အာသန္နဇဝနဘာဝေန. ရူပါဝစရကုသလံ အရူပါဝစရဝိပါကဿာတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘တဒုပ္ပာဒကကုသလာန’’န္တိအာဒိနာ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗံ. ယထာ စ ‘‘ရူပါဝစရကုသလံ အရူပါဝစရဝိပါကဿ ဥပနိဿယော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ‘‘ကာမာဝစရကုသလမ္ပိ တဒုပ္ပာဒကကုသလာန’’န္တိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗံ. လောကုတ္တရဝိပါကဿ တေဘူမကကုသလာနမ္ပိ ပါဒကာဒိဝသေန ဥပနိဿယဘာဝေါ ပါကဋောယေဝ, တထာ တံတံဘူမကကုသလာနံ တံတံဘူမကကိရိယာနံ, ကာမာဝစရကုသလဿ ရူပါရူပါဝစရကိရိယာနံ, ရူပါဝစရကုသလဿ အရူပါဝစရကိရိယာယ ဥပနိဿယဘာဝေါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဧဝံ ပစ္စေကံ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ အာဟ. ‘‘သဒ္ဓံ ဥပနိဿာယ ဒါနံ ဒေတီ’’တိအာဒိနာ ပကတူပနိဿယော ဥဒ္ဒေသဝသေနေဝ ပါဌော အာဂတော, န ဝိဘဇနဝသေနာတိ အာဟ ‘‘ပါဠိယမ္ပိ…ပေ… ဝိဿဇ္ဇိတော’’တိ. ကုသလတ္တိကာဒီသု အနုလောမာဒိဘေဒဘိန္နတ္တာ ပဉှာဝါရေသူတိ ဗဟုဝစနနိဒ္ဒေသော.

กุศลอรูปาวจรก็เป็นอุปนิสสยะได้ จะกล่าวไปใยถึงกุศลกามาวจรและรูปาวจรเล่า นี้เป็นอัธยาศัย. เพื่อแสดงว่ากุศลนั้นเป็นอุปนิสสยะได้อย่างไร จึงกล่าวคำว่า "ยสฺมึ กสิณาทิมฺหิ" เป็นต้น. บทว่า อนุปฺปนฺนฌานุปฺปาทเน ท่านกล่าวหมายถึงรูปาวจรฌาน ส่วนในอรูปาวจรฌานนั้น ไม่ต้องพูดถึงเลย. บทว่า ตทุปฺปาทกกุสลานํ หมายถึง กุศลทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังรูปาวจรวิบากนั้นให้เกิด คือรูปาวจรกุศลทั้งหลาย. บทว่า ปฏิสนฺธินิยามกสฺส หมายถึง ของเครื่องกำหนดรูปาวจรปฏิสนธิ. บทว่า จุติโต หมายถึง จุติที่เป็นอนันตรปัจจัยของรูปาวจรปฏิสนธิ. บทว่า ปุริมชวนสฺส วเสน หมายถึง โดยความเป็นชวนะที่ใกล้จุติ. ในคำว่า "รูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสสยะของอรูปาวจรวิบาก" นี้ ก็พึงนำคำว่า "ตทุปฺปาทกกุสลานํ" เป็นต้น มาประกอบ. และพึงประกอบคำว่า "กามาวจรกุศลก็เป็นอุปนิสสยะของกุศลทั้งหลายที่เป็นเครื่องยังวิบากนั้นให้เกิด" เป็นต้น เช่นเดียวกับที่กล่าวว่า "รูปาวจรกุศลเป็นอุปนิสสยะของอรูปาวจรวิบาก". ความเป็นอุปนิสสยะของกุศลในภูมิ 3 แก่โลกุตตรวิบาก โดยความเป็นบาทเป็นต้น ก็เป็นที่ปรากฏอยู่แล้ว. และเพื่อแสดงอรรถนี้ว่า ความเป็นอุปนิสสยะของกุศลในภูมินั้นๆ แก่กิริยาในภูมินั้นๆ, ของกามาวจรกุศลแก่กิริยารูปาวจรและอรูปาวจร, ของรูปาวจรกุศลแก่กิริยาอรูปาวจร ท่านจึงกล่าวว่า "เอวํ ปจฺเจกํ...เป... เวทิตพฺโพ" ดังนี้. บทว่า ปกตูปนิสสยะ มาในพระบาลีโดยนัยแห่งการยกขึ้นแสดงเท่านั้น ไม่ได้มาโดยนัยแห่งการจำแนก ดังคำว่า "อาศัยศรัทธาแล้วให้ทาน" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวว่า "ปาฬิยมฺปิ...เป... วิสฺสชฺชิโต" ดังนี้. บทว่า ปญฺหาวาเรสุ เป็นการกล่าวด้วยพหูพจน์ เพราะมีความแตกต่างกันด้วยการจำแนกเป็นอนุโลมเป็นต้น ในกุสลัตติกะเป็นต้น.

လောကုတ္တရနိဗ္ဗတ္တနံ ဥပနိဿာယ ပရဿ သိနေဟုပ္ပာဒနေ လောကုတ္တရဓမ္မာ ဥပနိဿယော ဝိယ ဟောန္တီတိ အယမေတ္ထ လေသော, ဘာဝိနော ပန လောကုတ္တရဿ အကုသလာနံ ဥပနိဿယတာ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘န ဣဒံ သာရတော ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ အဓိပ္ပာယော’’တိ. ရူပါဝစရာဒိကုသလာနန္တိ ရူပါရူပါဝစရလောကုတ္တရကုသလာနံ ဥပ္ပာဒိယမာနဿ ရူပါဝစရကုသလဿာတိ ယောဇနာ. ရူပါဝစရကိရိယဿ စ အရူပါဝစရဝိပါကော ဥပနိဿယော ကထန္တိ အာဟ ‘‘ပုဗ္ဗေ နိဝုတ္ထာဒီသု…ပေ… အရဟတော’’တိ. တံ တံ ဝိပါကံ ပတ္ထေန္တော တဿ တဿ ဝိပါကဿ ဟေတုဘူတံ ကုသလံ နိဗ္ဗတ္တေတီတိ ဝိပါကာနံ ကုသလူပနိဿယတာတိ အာဟ ‘‘စတုဘူမကာ…ပေ… ဥပနိဿယော’’တိ. လောကိယကုသလာနံ ပန လောကုတ္တရဝိပါကာ ဥပနိဿယော န ဟောန္တီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒိပီ’’တိအာဒိမာဟ. တေနေဝ ဟိ ‘‘တထာ တေဘူမကဝိပါကော’’တိ တေဘူမကဂ္ဂဟဏံ ကတံ. တတ္ထ တေနာတိ အနာဂါမိနာ. တန္တိ အရဟတ္တဖလံ. တသ္မာတိ အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတ္တာ. တာနိ ဝိယာတိ သောတာပတ္တိဖလာနိ ဝိယ. တေသန္တိ ပုထုဇ္ဇနာဒီနံ. ဣမဿာတိ အနာဂါမိနော. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ပုထုဇ္ဇနာဒီနံ သန္တာနေ ဈာနာဒီနံ သောတာပတ္တိဖလာဒီနံ န ဥပနိဿယပစ္စယော အနုပလဒ္ဓပုဗ္ဗတ္တာ, ဧဝံ အနာဂါမိနော ဈာနာဒီနံ [Pg.255] အဂ္ဂဖလံ ဥပနိဿယပစ္စယော အဒိဋ္ဌပုဗ္ဗတ္တာ. တေနာဟ ‘‘ဥပလဒ္ဓပုဗ္ဗသဒိသမေဝ ဟိ အနာဂတမ္ပိ ဥပနိဿယော’’တိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ဟေဋ္ဌိမဖလာနံ ကုသလူပနိဿယတာ ဝုတ္တာ ဧဝ.

ในที่นี้มีนัย (เลส) ว่า ธรรมโลกุตตระย่อมเป็นอุปนิสัย เหมือนในการยังความรักของผู้อื่นให้เกิดขึ้นโดยอาศัยการยังโลกุตตระให้เกิด. แต่ความเป็นอุปนิสัยแห่งอกุศลทั้งหลายของโลกุตตรธรรมที่จะมีในอนาคต ย่อมเป็นไปได้ จึงกล่าวว่า 'ไม่พึงเห็นสิ่งนี้โดยเนื้อแท้' นี้เป็นอัธยาศัย. คำว่า 'ของกุศลรูปาวจรเป็นต้น' พึงประกอบความว่า 'ของรูปาวจรกุศลที่กำลังถูกยังให้เกิดขึ้นแห่งกุศลรูปาวจร อรูปาวจร และโลกุตตระ'. และอรูปาวจรวิบากเป็นอุปนิสัยของรูปาวจรกิริยาได้อย่างไร? จึงกล่าวว่า 'ในผู้ที่เคยอยู่มาก่อนเป็นต้น... ของพระอรหันต์'. เมื่อปรารถนาวิบากนั้นๆ ย่อมยังกุศลที่เป็นเหตุของวิบากนั้นๆ ให้เกิดขึ้น ฉะนั้น ความเป็นกุสลูปนิสัยของวิบากทั้งหลาย จึงกล่าวว่า 'ในภูมิสี่... เป็นอุปนิสัย'. แต่เพื่อแสดงว่าโลกุตตรวิบากไม่เป็นอุปนิสัยของโลกียกุศล จึงกล่าวคำว่า 'ถึงแม้ว่า' เป็นต้น. ด้วยเหตุนั้นเอง จึงมีการถือเอาวิบากในภูมิสามด้วยคำว่า 'วิบากในภูมิสามเช่นนั้น'. ในที่นั้น คำว่า 'ด้วยผู้นั้น' หมายถึง ด้วยพระอนาคามี. คำว่า 'นั้น' หมายถึง อรหัตตผล. คำว่า 'เพราะเหตุนั้น' หมายถึง เพราะไม่เคยเห็นมาก่อน. คำว่า 'เหมือนสิ่งเหล่านั้น' หมายถึง เหมือนโสดาปัตติผลทั้งหลาย. คำว่า 'ของบุคคลเหล่านั้น' หมายถึง ของปุถุชนเป็นต้น. คำว่า 'ของผู้นี้' หมายถึง ของพระอนาคามี. มีคำอธิบายว่า เหมือนในสันดานของปุถุชนเป็นต้น ฌานเป็นต้นและโสดาปัตติผลเป็นต้น ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย เพราะไม่เคยได้ประสบมาก่อน ฉันใด อรหัตตผลก็เป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่ฌานเป็นต้นของพระอนาคามี เพราะไม่เคยเห็นมาก่อน ฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'เพราะว่าแม้สิ่งที่ยังไม่มาถึง ก็เป็นอุปนิสัยได้เหมือนสิ่งที่เคยประสบมาแล้วนั่นเอง'. แต่ในอรรถกถา ได้กล่าวถึงความเป็นกุสลูปนิสัยของผลเบื้องต่ำไว้แล้ว.

ယထာ ဝိပါကာ ကုသလာနံ, ဧဝံ ကိရိယာပိ တေသံ ဥပနိဿယော ဟောတီတိ တံ နယံ ဒဿေတုံ ‘‘ကိရိယံ အတ္ထပဋိသမ္ဘိဒါဒိ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယောနိသောမနသိကာရေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ စတုဘူမကကုသလဿပိ ယောနိသောမနသိကာရော ဥပနိဿယော ဟောတီတိ ဧတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ, တဒတ္ထံ ယောနိသောမနသိကာရံ ပဝတ္တေန္တဿာတိ အတ္ထော. တန္တိ ယောနိသောမနသိကာရံ. အကုသလဿ စ စတုဘူမကဝိပါကဿ ဥပနိဿယော ယောနိသောမနသိကာရောတိ ယောဇနာ. ဧဝံ ကိရိယဿပီတိ ယထာ ကုသလဿ ယောနိသောမနသိကာရဿ ဝသေန ဥပနိဿယော ဝုတ္တော, ဧဝံ ကိရိယဿပိ ယောနိသောမနသိကာရဿ ဝသေန ယောဇေတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. သော ဟိ တံ ဥပနိဿာယ ရာဂါဒိဥပ္ပာဒနေ အကုသလဿ ဝုတ္တနယေန ကုသလာကုသလူပနိဿယဘာဝမုခေန စတုဘူမကဝိပါကဿ ဥပနိဿယော ဟောတိယေဝ. ယဒိ ကိရိယသင်္ခါတော…ပေ… ဟောတိယေဝ, အထ ကသ္မာ ပကတူပနိဿယဝိဘဇနေ ကိရိယာ န ဂဟိတာ, ဥတုဘောဇနသေနာသနာနိယေဝ ဂဟိတာနီတိ အာဟ ‘‘နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မေသု…ပေ… နယဒဿနမတ္တမေဝါ’’တိ. ဧဝမာဒိကန္တိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ သဟဇာတော အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ န ဥပနိဿယပစ္စယာ’’တိ ဧဝမာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ. ဥပနိဿယပရိယာယော ဥပနိသသဒ္ဒေါတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဝိညာဏူပနိသံ နာမရူပံ, နာမရူပူပနိသဉ္စ သဠာယတနန္တိအာဒိကေနာ’’တိ. ဧတ္ထ ဟိ ဝိညာဏဿ နာမရူပါနံ ဖဿရူပါဒီနံ စက္ခာယတနာဒီနဉ္စ ဥပနိဿယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ.

เพื่อแสดงนัยว่า วิบากเป็นอุปนิสัยของกุศลฉันใด แม้กิริยาก็เป็นอุปนิสัยของกุศลเหล่านั้นฉันนั้น จึงกล่าวคำว่า 'กิริยาคืออรรถปฏิสัมภิทาเป็นต้น' เป็นต้น. ในโยนิโสมนสิการ ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลย คือในที่นี้ไม่มีอะไรจะต้องกล่าวเลยว่า แม้โยนิโสมนสิการก็เป็นอุปนิสัยของกุศลในภูมิสี่ด้วย หมายถึง ของผู้ที่ยังโยนิโสมนสิการให้เป็นไปเพื่อประโยชน์นั้น. คำว่า 'นั้น' หมายถึง โยนิโสมนสิการ. พึงประกอบความว่า โยนิโสมนสิการเป็นอุปนิสัยของอกุศลและของวิบากในภูมิสี่. คำว่า 'แม้ของกิริยาก็เช่นกัน' หมายถึง พึงประกอบโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการของกิริยา เช่นเดียวกับที่กล่าวถึงอุปนิสัยของกุศลโดยอำนาจแห่งโยนิโสมนสิการ. เพราะโยนิโสมนสิการนั้น อาศัยกิริยานั้นแล้ว ย่อมเป็นอุปนิสัยของอกุศลในการยังราคะเป็นต้นให้เกิดขึ้น และย่อมเป็นอุปนิสัยของวิบากในภูมิสี่ โดยทางความเป็นกุสลูปนิสัยและอกุสลูปนิสัยตามนัยที่กล่าวแล้ว. ถ้ากิริยาที่นับว่าเป็น... ย่อมเป็น (อุปนิสัย) อยู่แล้ว เหตุไฉนในการจำแนกปกตูปนิสัย จึงไม่ถือเอากิริยา แต่ถือเอาเฉพาะฤดู อาหาร และเสนาสนะเล่า? จึงกล่าวว่า 'ในธรรมที่ไม่ใช่วิบากและไม่ใช่วิบากธรรม... เป็นเพียงการแสดงนัยเท่านั้น'. คำว่า 'เป็นต้นอย่างนี้' ด้วยคำว่า 'เป็นต้น' ย่อมสงเคราะห์คำว่า 'ธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นอัพยากฤตที่เกิดร่วมกัน ย่อมเกิดขึ้น ไม่ใช่ด้วยอุปนิสสยปัจจัย' เป็นต้นอย่างนี้. เพราะคำว่า 'อุปนิสาสัพท์' เป็นไวพจน์ของอุปนิสสยะ จึงกล่าวว่า 'นามรูปมีวิญญาณเป็นอุปนิสัย, สฬายตนะมีนามรูปเป็นอุปนิสัย' เป็นต้น. ในที่นี้ ความเป็นอุปนิสัยของวิญญาณ แก่นามรูปทั้งหลาย มีผัสสะและรูปเป็นต้น และแก่จักขายตนะเป็นต้น ท่านกล่าวไว้แล้ว.

ဥပနိဿယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาอุปนิสสยปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

၁၀. ပုရေဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๐. การพรรณนาปุเรชาตปัจจัยนิเทศ

၁၀. ဒဿိတမေဝ နယဒဿနဝသေနာတိ ယောဇနာ. ယဒိ ဒဿိတမေဝ, ကသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သာဝသေသဝသေန ဒေသနာ ကတာ’’တိ အာဟ ‘‘သရူပေန အဒဿိတတ္တာ’’တိ. ‘‘ယံ ယံ ဓမ္မံ ပုရေဇာတံ အာရဗ္ဘ ယေ ယေ ဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ စိတ္တစေတသိကာ [Pg.256] ဓမ္မာ, တေ တေ ဓမ္မာ တေသံ တေသံ ဓမ္မာနံ ပုရေဇာတပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧဝံ သရူပေန ပါဠိယံ အဒဿိတတ္တာ. ဣဒ္ဓိဝိဓာဘိညာယ စာတိ စ-သဒ္ဒေန စုတူပပါတဉာဏဿပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တဿပိ ဟိ ရူပဓမ္မာရမ္မဏကာလေ အဋ္ဌာရသသု ယံ ကိဉ္စိ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဟောတိ ပစ္စုပ္ပန္နာရမ္မဏတ္တာ. ‘‘စဝမာနေ ဥပပဇ္ဇမာနေ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. ဒိဗ္ဗစက္ခုဒိဗ္ဗသောတဉာဏေသု စ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ.

๑๐. การประกอบความว่า โดยนัยแห่งการแสดงซึ่งสิ่งที่แสดงแล้วนั่นเอง. ถ้าแสดงแล้วนั่นเอง เหตุไฉนจึงกล่าวว่า 'การแสดงกระทำแล้วโดยมีส่วนเหลือ' จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตน'. เพราะไม่ได้แสดงโดยสภาวะของตนในบาลีว่า 'จิตและเจตสิกธรรมเหล่าใดเหล่าหนึ่งเกิดขึ้น โดยปรารภธรรมที่เกิดก่อนเหล่าใดๆ ธรรมเหล่านั้นๆ ย่อมเป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่านั้นๆ ด้วยปุเรชาตปัจจัย' อย่างนี้. พึงทราบว่า แม้จุตูปปาตญาณก็สงเคราะห์ด้วยศัพท์ว่า 'จะ' ในคำว่า 'อิทธิวิธาอภิญญายะ จะ'. เพราะว่าแม้จุตูปปาตญาณนั้น ในขณะที่มีรูปธรรมเป็นอารมณ์ ย่อมมีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยในรูป (นิพพรรณรูป) 18 อย่างใดอย่างหนึ่ง เพราะมีอารมณ์เป็นปัจจุบัน. เพราะท่านกล่าวไว้ว่า 'เมื่อกำลังจุติ เมื่อกำลังอุบัติ'. ส่วนในทิพยจักษุญาณและทิพยโสตญาณนั้น ไม่ต้องกล่าวถึงเลย.

ဣတရဿပိ အဘာဝါတိ အာရမ္မဏပုရေဇာတဿပိ အဘာဝါ အဂ္ဂဟဏံ ပဋိသန္ဓိဘာဝိနောတိ ယောဇနာ. သတိပိ ကဿစိ ပဋိသန္ဓိဘာဝိနော အာရမ္မဏပုရေဇာတေ ဝိဘူတံ ပန ကတွာ အာရမ္မဏကရဏာဘာဝတော အဝိဇ္ဇမာနသဒိသန္တိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဣတရဿပိ အဘာဝါ’’တိ. တေနေဝါဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိယာ ဝိယ အပရိဗျတ္တဿ အာရမ္မဏဿ အာရမ္မဏမတ္တဘာဝတော’’တိ. သန္တီရဏဘာဝိနော မနောဝိညာဏဓာတုယာပိ ဧကန္တေနေဝ ပုရေဇာတပစ္စယော ရူပါဒီနိ ပဉ္စာရမ္မဏာနီတိ ယောဇနာ. ဧတ္ထ စ ‘‘မနောဓာတူနဉ္စာ’’တိအာဒိ ‘‘တဒါရမ္မဏဘာဝိနော’’တိ ပဒဿ ပုရတော ဝတ္တဗ္ဗော, ဥပ္ပဋိပါဋိယာ လိခိတံ.

การประกอบความว่า เพราะไม่มีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยแม้อื่น (คือของปฏิสนธิ) จึงไม่ถือเอา (อารัมมณปุเรชาต) ของปฏิสนธิภาวี. แม้ว่าจะมีอารัมมณปุเรชาตปัจจัยของปฏิสนธิภาวีบางอย่างอยู่ แต่เพราะไม่มีการกระทำอารมณ์ให้ปรากฏชัด จึงกล่าวว่า 'เพราะไม่มีแม้อื่น' โดยถือว่าเหมือนไม่มี. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'เพราะเป็นเพียงอารมณ์ของอารมณ์ที่ไม่ปรากฏชัด เหมือนในปฏิสนธิ'. การประกอบความว่า แม้สำหรับมโนวิญญาณธาตุที่เป็นสันตีรณภาวี อารมณ์ 5 มีรูปเป็นต้น ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยโดยส่วนเดียว. ในที่นี้ พึงกล่าวคำว่า 'และมโนธาตุทั้งหลาย' เป็นต้น ไว้ข้างหน้าบทว่า 'ที่เป็นตทารัมมณภาวี' เพราะเขียนสลับลำดับกัน.

ပုရေဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปุเรชาตปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

၁၁. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๑. การพรรณนาปัจฉาชาตปัจจัยนิเทศ

၁၁. နိရဝသေသဒဿိတပုရေဇာတဒဿနဝသေနာတိ ‘‘စတုသမုဋ္ဌာနိကတိသမုဋ္ဌာနိကရူပကာယဿာ’’တိ ဧဝံ နိရဝသေသတော ဒဿိတဿ ပုရေဇာတဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဒဿနဝသေန. ပစ္စယာ ဟိ ဣဓ ကာမာဝစရရူပါဝစရဝိပါကာ, တေသု ကာမာဝစရဝိပါကော စ စတုသမုဋ္ဌာနိကရူပကာယဿ ပစ္စယော, န ဣတရော. တေနေဝါဟ ‘‘ရူပါဝစရဝိပါကော ပန အာဟာရသမုဋ္ဌာနဿ န ဟောတီ’’တိ, တသ္မာ ‘‘တဿေဝါ’’တိ ဝုတ္တေပိ ယထာရဟမတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

๑๑. โดยนัยแห่งการแสดงซึ่งปัจจยุบปันนะแห่งปุเรชาตปัจจัยที่แสดงไว้โดยไม่เหลือทั้งหมดอย่างนี้ว่า "ของรูปกายที่มีสมุฏฐาน 4 และมีสมุฏฐาน 3" เพราะว่าปัจจัยในที่นี้คือวิบากที่เป็นกามาวจรและรูปาวจร ในบรรดาวิบากเหล่านั้น กามาวจรวิบากเป็นปัจจัยแก่รูปกายที่มีสมุฏฐาน 4 ไม่ใช่วิบากนอกนี้ เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "ส่วนรูปาวจรวิบากย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐาน" เพราะฉะนั้น แม้เมื่อกล่าวว่า "ของรูปกายนั้นนั่นเอง" ก็พึงทราบเนื้อความตามสมควร.

ပစ္ဆာဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปัจฉาชาตปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

၁၂. အာသေဝနပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๒. คำอธิบายอาเสวนปัจจัยนิเทศ.

၁၂. ပကာရေဟိ [Pg.257] ဂုဏိတံ ပဂုဏံ, ဗဟုက္ခတ္တုံ ပဝတ္တိယာ ဘာဝိတန္တိ အတ္ထော. အတိသယေန ပဂုဏံ ပဂုဏတရံ, တတောယေဝ ဗလဝတရံ. တဿ ဘာဝေါ, တေန ပဂုဏတရဗလဝတရဘာဝေန ဝိသိဋ္ဌံ ဝိသေသပ္ပတ္တံ. သွာယံ ဝိသေသော ဝိပါကေ နတ္ထီတိ အာဟ ‘‘ဧတေန ဝိပါကာဗျာကတတော ဝိသေသေတီ’’တိ.

๑๒. คำว่า ปคุณะ หมายถึงสิ่งที่ทวีขึ้นด้วยอาการต่างๆ อธิบายว่า อบรมแล้วด้วยการเกิดขึ้นบ่อยครั้ง. คำว่า ปคุณตระ หมายถึงสิ่งที่คล่องแคล่ว (ปคุณะ) ยิ่งขึ้น คือมีกำลังยิ่งขึ้นด้วยเหตุนั้นเอง. ภาวะของสิ่งนั้น (ชื่อว่าปคุณตรพละ). ด้วยภาวะที่คล่องแคล่วและมีกำลังยิ่งขึ้นนั้น จึงชื่อว่าวิเศษ คือถึงความพิเศษ. ความพิเศษนี้ไม่มีในวิบาก ท่านจึงกล่าวว่า "ด้วยเหตุนี้ จึงจำแนกออกจากวิบากอัพยากตะ".

အာသေဝနပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายอาเสวนปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

၁၃. ကမ္မပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๓. คำอธิบายกรรมปัจจัยนิเทศ.

၁၃. ဧဝံသဘာဝါတိ ကမ္မပစ္စယေန ဥပကာရကသဘာဝါ. သမတ္ထတာတိ အာနုဘာဝေါ. တဿာတိ ဝိပါကက္ခန္ဓကဋတ္တာရူပသင်္ခါတဿ ဖလဿ. ကမ္မပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ ကမ္မပစ္စယေန ပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော. ဧကဝေါကာရေ ရူပမ္ပီတိ ဧကဝေါကာရေပိ ရူပံ န ဇနေတိ, ပဂေဝ စတုဝေါကာရေတိ အတ္ထော.

๑๓. คำว่า เอวังสภาวา หมายถึงมีสภาพเป็นอุปการะด้วยกรรมปัจจัย. คำว่า สมัตถตา หมายถึงอานุภาพ. คำว่า ตัสสะ (ของสิ่งนั้น) หมายถึงของผลที่นับว่าเป็นวิบากขันธ์และกฏัตตารูป. คำว่า กัมมปัจจยภาโว วุตโต หมายถึงกล่าวถึงความเป็นปัจจัยโดยกรรมปัจจัย. คำว่า แม้รูปในเอกโวการภพ หมายความว่า แม้ในเอกโวการภพก็ไม่ยังรูปให้เกิด จะกล่าวไปไยถึงในจตุโวการภพเล่า.

ကမ္မပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายกรรมปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

၁၄. ဝိပါကပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๔. คำอธิบายวิปากปัจจัยนิเทศ.

၁၄. ယထာ ဟိ ရူပဘဝေ သညီနံ တံနိဗ္ဗတ္တိတပုညာဘိသင်္ခါရေနေဝ ရူပုပ္ပတ္တိ, ဧဝံ အသညီနမ္ပီတိ တတ္ထ ကာမာဝစရကမ္မုနာ ယထာ ဝိပါကာနုရူပါနံ ပစ္စယော ဟောန္တော ကေသဉ္စိယေဝ ဟောတိ, န သဗ္ဗေသံ, ကတ္ထစိယေဝ ဟောတိ, န သဗ္ဗတ္ထ, န ဧဝံ ဝိပါကာနန္တိ အာဟ ‘‘ဧကန္တေနာ’’တိ. တေသံ ဝသေနာတိ တေသံ ဝိပါကပစ္စယလာဘီနံ ဝိပါကက္ခန္ဓာနံ ဝသေန. န ဟီတိအာဒိနာ ‘‘ဧကန္တေနာ’’တိ ဝုတ္တမတ္ထံ ဗျတိရေကတော ဝိဘာဝေတိ. ဘူမိဒွယဝိပါကောတိ ကာမာဝစရရူပါဝစရဝိပါကော အာရုပ္ပေ ရူပဿ န ဟိ ပစ္စယောတိ ယောဇနာ.

๑๔. เพราะว่าในรูปภพ การเกิดขึ้นของรูปของสัตว์มีสัญญา ย่อมเกิดขึ้นด้วยบุญญภิสังขารที่ยังรูปนั้นให้เกิดนั่นเอง ฉันใด แม้ของสัตว์ไม่มีสัญญา ก็ฉันนั้น ในที่นั้น กรรมที่เป็นกามาวจร เมื่อเป็นปัจจัยแก่รูปที่คล้อยตามวิบาก ย่อมเป็นปัจจัยแก่บางอย่างเท่านั้น ไม่ใช่ทั้งหมด ย่อมเป็นปัจจัยในบางแห่งเท่านั้น ไม่ใช่ในทุกแห่ง วิบากทั้งหลายย่อมไม่เป็นอย่างนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "โดยส่วนเดียว". คำว่า โดยอำนาจแห่งวิบากเหล่านั้น หมายถึงโดยอำนาจแห่งวิบากขันธ์ที่ได้รับวิปากปัจจัยเหล่านั้น. ด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น ท่านแสดงเนื้อความที่กล่าวว่า "โดยส่วนเดียว" โดยทางปฏิเสธ. การประกอบความว่า วิบากในสองภูมิ คือกามาวจรวิบากและรูปาวจรวิบาก ย่อมไม่เป็นปัจจัยแก่รูปในอรูปภพ.

ဝိပါကပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายวิปากปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

၁၅. အာဟာရပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๕. คำอธิบายอาหารปัจจัยนิเทศ.

၁၅. ကေဝလာယ [Pg.258] ဩဇာယ အဇ္ဈောဟရဏဿ အဘာဝါ ‘‘အသိတပီတာဒိဝတ္ထူဟိ သဟ အဇ္ဈောဟရိတောဝါ’’တိ ဝုတ္တံ. ခါဒနီယဘောဇနီယပ္ပဘေဒေ အသိတေ တာဝ ကဗဠီကာရတာ ဟောတု, ပါတဗ္ဗာဒိကေ ပန ကထန္တိ အာဟ ‘‘ပါတဗ္ဗ…ပေ… ဟောန္တီ’’တိ. ယေဘုယျဝသေန ဝါ ဧဝံ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๑๕. เพราะไม่มีการกลืนกินโอชะล้วนๆ จึงกล่าวว่า "กลืนกินพร้อมด้วยวัตถุมีของกินของดื่มเป็นต้น". ในของกินประเภทของเคี้ยวและของกิน (ขาทนียะและโภชนียะ) การทำเป็นคำๆ จงมีเถิด แต่ในของดื่มเป็นต้นจะเป็นอย่างไรเล่า ท่านจึงกล่าวว่า "ของดื่ม...เป็นต้น...ย่อมมี". หรือพึงทราบว่า ท่านกล่าวอย่างนี้โดยส่วนมาก.

အနုပါလကောတိ ဥပတ္ထမ္ဘကော. စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယဘာဝေါ ကဗဠီကာရာဟာရဿ ဝိစာရေတွာ ဂဟေတဗ္ဗော. ကသ္မာတိ စေ? ဧတ္ထ ကာရဏမာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ. သတိ ဟိ ပစ္စယဘာဝေ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနော ကဗဠီကာရာဟာရော စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ ကာယဿ အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ပန ဝုတ္တံ, နောစိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ ပန ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘တိဝိဓောပိ…ပေ… ဝုတ္တော’’တိ.

คำว่า อนุบาลโก หมายถึงผู้ค้ำจุน (อุปถัมภกะ). ความเป็นอาหารปัจจัยของกพฬีการาหารแก่กายที่เกิดจากจิต พึงพิจารณาแล้วถือเอา. หากถามว่า เพราะเหตุไร? ในที่นี้ท่านกล่าวเหตุด้วยบทว่า นะ หิ เป็นต้น. เพราะว่าหากมีความเป็นปัจจัย พึงกล่าวว่า "กพฬีการาหารที่เกิดจากจิต เป็นปัจจัยแก่กายที่เกิดจากจิต โดยอาหารปัจจัย" เป็นต้น แต่ท่านไม่ได้กล่าวไว้ แต่กลับกล่าวไว้แก่กายที่มิได้เกิดจากจิต. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "แม้ทั้ง 3 อย่าง...เป็นต้น...กล่าวแล้ว".

အာဟာရပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายอาหารปัจจัยนิเทศ จบแล้ว.

၁၆. ဣန္ဒြိယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๖. คำอธิบายอินทริยปัจจัยนิเทศ.

၁၆. ‘‘မိဿကတ္တာ’’တိ ဣဒံ ဣန္ဒြိယတာယ ရူပါရူပဇီဝိတိန္ဒြိယာနံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဒေသိတတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, တသ္မာ မိဿကတ္တာတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယမိဿကတ္တာတိ အတ္ထော. ဇီဝိတိန္ဒြိယန္တိ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ. န သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ ဝဇ္ဇိတဗ္ဗန္တိ ယထာ ပဉှာပုစ္ဆကေ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ မိဿကတ္တာ န ဂဟိတံ, န ဧဝမိဓ အရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ အဂ္ဂဟိတန္တိ အတ္ထော.

๑๖. คำว่า "เพราะเป็นของระคนกัน" (มิสสกัตตา) นี้ ท่านกล่าวหมายถึงการที่ทรงแสดงโดยรวมรูปชีวิตินทรีย์และอรูปชีวิตินทรีย์เข้าด้วยกันในความเป็นอินทรีย์ เพราะฉะนั้น คำว่า เพราะเป็นของระคนกัน จึงหมายถึงเพราะระคนกับรูปชีวิตินทรีย์. คำว่า ชีวิตินทรีย์ หมายถึงอรูปชีวิตินทรีย์. คำว่า ไม่ใช่ว่าจะต้องเว้นเสียทั้งหมดโดยประการทั้งปวง หมายความว่า อรูปชีวิตินทรีย์ไม่ได้ถูกละเว้นในที่นี้ เหมือนอย่างที่ไม่ได้ถูกถือเอาในปัญหาวารปุจฉกะเพราะเป็นของระคนกัน.

အရူပါနံ စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ ပစ္စယန္တရာပေက္ခာနိ အာဝဇ္ဇနာရမ္မဏာဒိအညပစ္စယသာပေက္ခာနိ ဣန္ဒြိယပစ္စယာ သိယုံ စက္ခာဒီနံ ရူပါရူပါနံ အညမညံ ကဒါစိပိ အဝိနိဗ္ဘုတ္တဘာဝဿ အဘာဝတော, ပစ္စယန္တရသမောဓာနာပေက္ခတာယ စ. ယော ပန နိရပေက္ခောတိ ယထာ စက္ခာဒီနိ ပစ္စယန္တရေသု သာပေက္ခာနိ, ဧဝံ သာပေက္ခော အဟုတွာ ယော တတ္ထ နိရပေက္ခော ဣန္ဒြိယပစ္စယော ဟောတိ အဝိနိဗ္ဘုတ္တဓမ္မာနံ ယထာ ဒုဝိဓမ္ပိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ, သော အတ္တနော…ပေ… နတ္ထီတိ ယောဇနာ. အဝိနိဗ္ဘုတ္တာနံ တေသမ္ပိ လိင်္ဂါဒီနံ သိယုံ ဝိနိဗ္ဘုတ္တာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ဣန္ဒြိယပစ္စယတာဘာဝဿ အဒိဋ္ဌတ္တာ. နနု စက္ခာဒီနံ ဝိနိဗ္ဘုတ္တာနံ [Pg.259] ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေါ ဒိဋ္ဌောတိ? သစ္စံ ဒိဋ္ဌော, န ပန သော သမာနဇာတိယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. သတိ စေဝန္တိ ဧဝံ ဝုတ္တပ္ပကာရေ သမာနဇာတိယံယေဝ အဝိနိဗ္ဘုတ္တဿ ဣန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေ သတိ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယေဟိ သဒ္ဓိံ. သဟယောဂေ ဟိ ဣဒံ ကရဏဝစနံ. ယဒိပိ ဣတ္ထိပုရိသိန္ဒြိယာနိ လိင်္ဂါဒီနံ ကလလာဒိကာလေ ဣန္ဒြိယပစ္စယတံ န ဖရေယျုံ တေသံ တဒါ အဘာဝတော. ယေ ပန ရူပဓမ္မာ တဒါ သန္တိ, တေဟိ အဝိနိဗ္ဘုတ္တာဝ, တေသံ ကသ္မာ န ဖရန္တီတိ အာဟ ‘‘အညေသံ ပနာ’’တိအာဒိ. အဗီဇဘာဝတော အနိမိတ္တဘာဝတော. တဒနုရူပါနန္တိ ကလလာဒိအဝတ္ထာနုရူပါနံ အတ္ထိတံ ဣစ္ဆန္တိ, ယတော ‘‘ဣတ္ထီ, ပုရိသော’’တိ ပကတိဝိဘာဂေါ ဝိညာယတီတိ တေသံ အဓိပ္ပာယော.

อินทริยปัจจัยของอรูปธรรมมีจักขุวิญญาณเป็นต้น ซึ่งต้องอาศัยปัจจัยอื่น และอาศัยปัจจัยอื่นมีอาวัชชนะและอารมณ์เป็นต้น พึงมีได้ เพราะไม่มีภาวะที่แยกกันไม่ได้ของจักขุเป็นต้น อันเป็นรูปและอรูปซึ่งกันและกันในกาลไหนๆ และเพราะความที่ต้องอาศัยการประกอบพร้อมแห่งปัจจัยอื่น. ส่วนคำว่า "ไม่ต้องอาศัย" นั้น พึงประกอบความว่า อินทริยปัจจัยใดในธรรมที่แยกกันไม่ได้ เช่น ชีวิตินทรีย์ทั้งสองอย่าง ไม่ต้องอาศัยปัจจัยอื่น เหมือนจักขุเป็นต้นอาศัยปัจจัยอื่น อินทริยปัจจัยนั้นย่อมไม่มีแก่ตน...ดังนี้. อินทริยปัจจัยพึงมีแก่ธรรมที่แยกกันไม่ได้เหล่านั้น แม้มีลิงคะเป็นต้น เพราะไม่เคยเห็นความเป็นอินทริยปัจจัยของปัจจยุบบันธรรมที่แยกกันได้. ถามว่า ก็ความเป็นอินทริยปัจจัยของจักขุเป็นต้นที่แยกกันได้ไม่เคยเห็นหรือ? ตอบว่า เห็นแล้วจริง แต่ท่านกล่าวคำมีอาทิว่า "นะ หิ" (ไม่จริง) เพื่อแสดงว่า อินทริยปัจจัยนั้นไม่มีในธรรมที่มีชาติเสมอกัน. เมื่อความเป็นอินทริยปัจจัยของธรรมที่แยกกันไม่ได้มีอยู่โดยชาติเสมอกันตามที่กล่าวมานี้ กับอิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์. คำว่า "กับ" นี้เป็นตติยาวิภัตติในสหโยคะ. ถึงแม้อิตถินทรีย์และปุริสินทรีย์จะไม่แผ่ความเป็นอินทริยปัจจัยแก่ลิงคะเป็นต้นในกาลมีกลละเป็นต้น เพราะอินทรีย์เหล่านั้นไม่มีในกาลนั้น แต่รูปธรรมเหล่าใดมีอยู่ในกาลนั้น อินทรีย์เหล่านั้นก็แยกกันไม่ได้กับรูปธรรมเหล่านั้น เหตุไฉนจึงไม่แผ่ไปเล่า? ท่านจึงกล่าวคำมีอาทิว่า "ส่วนของธรรมอื่น" เพราะไม่มีความเป็นพืช เพราะไม่มีความเป็นนิมิต. คำว่า "ที่สมควรแก่ธรรมเหล่านั้น" คือ ท่านประสงค์ความมีอยู่ของธรรมที่สมควรแก่อวัยวะมีกลละเป็นต้น เพราะการจำแนกเพศว่า "หญิง ชาย" ย่อมรู้ได้ด้วยเหตุนั้น นี่คือความประสงค์ของท่านเหล่านั้น.

ကုသလဇာတိယန္တိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ယေ ပန ‘‘ကုသလဇာတိက’’န္တိ ပဌန္တိ, တေသံ ပစ္စတ္တေကဝစနံ. ဝိသုံ ဧကဇာတိ ဝါ ဘူမိ ဝါ န ဟောတိ တဒေကဒေသဘာဝတော. ဟေတုအာဒီသုပီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အကုသလာဟာရေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဧဝမာဒိကံ သင်္ဂဏှာတိ. ဧသ နယောတိ ယွာယံ ‘‘ဘူမိဝသေန ဝုတ္တေသူ’’တိအာဒိနာ အရူပေ အလဗ္ဘမာနဿ ဣန္ဒြိယပစ္စယဿ အဋ္ဌပနေ အတ္ထနယော ဝုတ္တော, ဧသ နယော ယောဇေတဗ္ဗောတိ. တထာ အပရိယာပန္နကုသလဟေတု, တထာ အကုသလဟေတူတိ ဧတ္ထာပိ ပဌမာပရိယာပန္နကုသလဟေတု ဒေါမနဿသဟဂတာကုသလဟေတု စ ဝိသုံ ဧကဇာတိ ဘူမိ ဝါ န ဟောန္တီတိ အာရုပ္ပေ အလဗ္ဘမာနာပိ ဝိသုံ န ဌပိတာတိ ယောဇေတဗ္ဗော. ဧသ နယော ‘‘အကုသလာဟာရေသုပိ ဧသေဝ နယော’’တိ ဧဝမာဒီသု.

คำว่า "ในชาติที่เป็นกุศล" (Kusalajātiyaṃ) เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด (niddhāraṇa) ส่วนชนเหล่าใดอ่านว่า "กุศลชาติกะ" (Kusalajātikaṃ) คำนั้นเป็นปฐมาวิภัตติเอกพจน์ ไม่เป็นชาติเดียวหรือภูมิเดียวต่างหาก เพราะความเป็นส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น แม้ในเหตุเป็นต้น ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์คำมีอาทิว่า "แม้ในอกุศลอาหารก็มีนัยนี้" คำว่า "นัยนี้" คือ นัยแห่งอรรถที่กล่าวไว้ในการไม่ยกอินทรียปัจจัยที่หาไม่ได้ในอรูปขึ้นแสดง ด้วยคำมีอาทิว่า "ในธรรมที่กล่าวโดยภูมิ" นัยนี้พึงประกอบ แม้ในคำว่า "อปริยาปันนกุศลเหตุ" และ "อกุศลเหตุ" นี้ กุศลเหตุที่ไม่นับเนื่องและอกุศลเหตุที่เกิดพร้อมด้วยโทมนัส ก็ไม่เป็นชาติเดียวหรือภูมิเดียวต่างหาก จึงพึงประกอบว่า ไม่ได้ตั้งไว้ต่างหากในอรูป นัยนี้มีอยู่ในคำมีอาทิว่า "แม้ในอกุศลอาหารก็มีนัยนี้"

သတိ သဟဇာတပစ္စယတ္တေ ဥပ္ပာဒက္ခဏေပိ ဣန္ဒြိယပစ္စယတာ သိယာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတပစ္စယတ္တာဘာဝံ သန္ဓာယာ’’တိ. ဝုတ္တဉှိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇမာနော သဟ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဘာဝေန ဥပကာရကော ဓမ္မော သဟဇာတပစ္စယော’’တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ပစ္စယုဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ). တဿ ပန သဟဇာတပစ္စယတ္တာဘာဝေါ ယဒိပိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သဟဇာတပစ္စယတာ ပန တဿ နတ္ထီ’’တိ သရူပေနေဝ ဒဿိတော, တထာပိ တံ အနနုဇာနန္တော ‘‘ဥပ္ပာဒ…ပေ… နိဝါရေတု’’န္တိ ဝတွာ ‘‘ဝက္ခတီ’’တိအာဒိနာ တမတ္ထံ သမတ္ထေတိ. ကမ္မပစ္စယသဒိသန္တိ ဟိ ဧတေန တဿ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ ပစ္စယဘာဝေါ ပကာသိတော. ပဝတ္တေစာတိ စ-သဒ္ဒေန ပဋိသန္ဓိယဉ္စ ကဋတ္တာရူပဿ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယတော အညော ဣန္ဒြိယပစ္စယော န ဟိ အတ္ထီတိ ယောဇနာ. ပဋိစ္စဝါရာဒယော [Pg.260] သမ္ပယုတ္တဝါရပရိယောသာနာ ဆ ဝါရာ ဥပ္ပာဒက္ခဏမေဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တာ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိအာဒိနာ, န ဌိတိက္ခဏန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ဥပ္ပာဒက္ခဏမေဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတ္တာ. ဧတေသူတိ ယထာဝုတ္တေသု ဆသု ဝါရေသု. ကေစိ ပန ‘‘ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ အနုပါလနံ ဥပ္ပာဒက္ခဏေ န ပါကဋံ ဗလဝဉ္စ ယထာ ဌိတိက္ခဏေ ပစ္ဆာဇာတာဒိပစ္စယလာဘတော ထိရဘာဝပ္ပတ္တိယာဿ တံ ပါကဋံ ဗလဝဉ္စ, တသ္မာ ‘ဌိတိက္ခဏေ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

เมื่อความเป็นสหชาตปัจจัยมีอยู่ ความเป็นอินทรียปัจจัยพึงมีแม้ในขณะเกิด ท่านกล่าวไว้โดยมุ่งหมายความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัย เพราะท่านกล่าวไว้ว่า "ธรรมที่อุปการะด้วยความเป็นผู้เกิดพร้อมกับธรรมที่กำลังเกิด ชื่อว่าสหชาตปัจจัย" (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ปจฺจยุทฺเทสวณฺณนา) ส่วนความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัยของธรรมนั้น ถึงแม้ในอรรถกถาจะแสดงไว้โดยตรงว่า "ความเป็นสหชาตปัจจัยของธรรมนั้นไม่มี" ก็ตาม แต่ท่าน (อาจารย์ผู้รจนาฎีกา) เมื่อไม่ยอมรับข้อความนั้น ได้กล่าวคำว่า "พึงห้าม...ในขณะเกิด" แล้วสนับสนุนเนื้อความนั้นด้วยคำมีอาทิว่า "จักกล่าว" เพราะด้วยคำว่า "เหมือนกรรมปัจจัย" นี้ ความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นในขณะเกิดย่อมปรากฏ และด้วยคำว่า "ในปวัตติกาล" พึงประกอบความว่า อินทรียปัจจัยอื่นจากรูปชีวิตินทรีย์ของกฏัตตารูปย่อมไม่มีในปฏิสนธิและในปวัตติกาล วาระ ๖ มีปฏิจจวาระเป็นต้นจนถึงสัมปยุตตวาระ ดำเนินไปโดยถือเอาเฉพาะขณะเกิด ด้วยคำมีอาทิว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมย่อมเกิดด้วยเหตุปัจจัย" ไม่ใช่ขณะตั้งอยู่ นี่คือความประสงค์ และเมื่อเป็นเช่นนั้น คือเพราะดำเนินไปโดยถือเอาเฉพาะขณะเกิด ในวาระ ๖ ที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น ชนบางพวกกล่าวว่า "การอุปถัมภ์ของรูปชีวิตินทรีย์ในขณะเกิดไม่ปรากฏและไม่มีกำลัง เหมือนในขณะตั้งอยู่ เพราะการได้ปัจจัยมีปัจฉาชาตปัจจัยเป็นต้น ทำให้ความเป็นของมั่นคงนั้นย่อมปรากฏและมีกำลัง เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ในขณะตั้งอยู่'"

ဣန္ဒြိယပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาคำอธิบายอินทรียปัจจัยนิทเทสจบแล้ว

၁၇. ဈာနပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๗. การพรรณนาคำอธิบายฌานปัจจัยนิทเทส

၁၇. သောမနဿဒေါမနဿသင်္ခါတာနီတိ သောမနဿဒေါမနဿပရိယာယေန ဝုတ္တာနိ, ဈာနင်္ဂဘာဝဝိသေသနတော ဝါ သောမနဿဒေါမနဿဘူတာနေဝ သုခဒုက္ခာနိ ဈာနင်္ဂါနိ, န ဣတရသုခဒုက္ခာနီတိ ဈာနင်္ဂဘူတာနံယေဝ သုခဒုက္ခာနံ ဈာနင်္ဂဘာဝဒဿနတ္ထံ သောမနဿဒေါမနဿဂ္ဂဟဏံ ကတံ. ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမေဝ ‘‘ဒွိပဉ္စဝိညာဏေသူ’’တိအာဒိနာ ဝိတ္ထာရတော ဝိဘာဝေတိ, တံ သုဝိညေယျမေဝ. တေနာတိ ဝိသေသနဘူတေန သောမနဿဒေါမနဿဂ္ဂဟဏေန.

๑๗. คำว่า "ที่นับว่าเป็นโสมนัสและโทมนัส" คือ กล่าวโดยปริยายแห่งโสมนัสและโทมนัส หรือเพราะความพิเศษแห่งความเป็นองค์ฌาน สุขและทุกข์ที่เป็นโสมนัสและโทมนัสเท่านั้นเป็นองค์ฌาน ไม่ใช่สุขและทุกข์อื่น การระบุถึงโสมนัสและโทมนัสได้กระทำแล้ว เพื่อแสดงความเป็นองค์ฌานของสุขและทุกข์ที่เป็นองค์ฌานเท่านั้น บัดนี้ ท่านจำแนกโดยพิสดารด้วยคำมีอาทิว่า "ในทวิปัญจวิญญาณ" ตามที่กล่าวมาแล้วนั้น ซึ่งพึงรู้ได้ง่าย คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยการระบุถึงโสมนัสและโทมนัสอันเป็นวิเสสนะ

အဘိနိပါတမတ္တတ္တာတိ အာရမ္မဏကရဏမတ္တဘာဝတော. စိန္တနာပဝတ္တိယာ ဥပနိဇ္ဈာယနပဝတ္တိယာ. ယထာဝုတ္တေနေဝ ကာရဏေနာတိ ‘‘ဥပနိဇ္ဈာနာကာရဿ အဘာဝတော’’တိ ဧတေန ကာရဏေန. ပုဗ္ဗေတိအာဒိတော. စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ ဝဇ္ဇိတာနီတိ သတ္တသု အင်္ဂေသု ဒဿိယမာနေသု စတ္တာရိ အင်္ဂါနိ ဝဇ္ဇိတာနိ. အဋ္ဌကထာ ဟေသာတိ လေသေန အပကာသေတဗ္ဗတာယ ကာရဏမာဟ. တီသုပိ ဧကမေဝ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, တံသမာနလက္ခဏတာယ ဣတရေသံ တိဏ္ဏမ္ပိ ဂဟဏံ ဟောတီတိ. တိဏ္ဏံ ပန ဝစနေနာတိ ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခာနံ အဈာနင်္ဂတာဒဿနတ္ထေန ဝစနေန. တတော ဥပေက္ခာဒိတော အညဿ ဓမ္မဿ စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဈာနင်္ဂန္တိ ဥဒ္ဓဋဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ အဈာနင်္ဂေသု အဂ္ဂဟိတတ္တာ. ယထာဝုတ္တကာရဏတောတိ ‘‘ဥပနိဇ္ဈာနာကာရဿ အဘာဝတော’’တိ ဝုတ္တကာရဏတော အညေန ကာရဏေန အနုဒ္ဓဋဘာဝေါ ဝါ အာပဇ္ဇတိ အနုပနိဇ္ဈာယနသဘာဝေဟိ သဒ္ဓိံ အဂ္ဂဟိတတ္တာ ဥပနိဇ္ဈာယနာကာရဘာဝတော အညေနေဝ ကာရဏေန စိတ္တေကဂ္ဂတာယ [Pg.261] ပါဠိယံ အနုဒ္ဓဋဘာဝေါ အာပဇ္ဇတိ. တံဒေါသပရိဟရဏတ္ထန္တိ ယထာဝုတ္တဒေါသဝိနိမောစနတ္ထံ.

คำว่า "เพราะความเป็นเพียงการเข้าไปกระทบ" คือ เพราะความเป็นเพียงการทำอารมณ์ ด้วยการเป็นไปแห่งการตรึก ด้วยการเป็นไปแห่งการเพ่ง ด้วยเหตุที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง คือด้วยเหตุว่า "เพราะไม่มีอาการแห่งการเพ่ง" ตั้งแต่เบื้องต้น คำว่า "องค์ ๔ เว้นแล้ว" คือ เมื่อแสดงองค์ ๗ องค์ ๔ เว้นแล้ว อรรถกถาจารย์กล่าวเหตุที่พึงแสดงโดยนัยว่า "แม้ในองค์ ๓ ก็พึงกล่าวเพียงองค์เดียว เพราะมีลักษณะเสมอกัน การถือเอาองค์ ๓ ที่เหลือย่อมมี" ส่วนด้วยคำที่แสดงความไม่เป็นองค์ฌานของอุเบกขาสุขและทุกข์นั้น ความที่ (เอกัคคตา) ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึงแก่จิตเตกัคคตา เพราะไม่ได้ถือเอาในธรรมที่ไม่ใช่ส่วนประกอบของฌาน หรือด้วยเหตุอื่นจากเหตุที่กล่าวมาแล้ว คือ "เพราะไม่มีอาการแห่งการเพ่ง" ความที่ (เอกัคคตา) ไม่ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึง เพราะไม่ได้ถือเอาพร้อมกับธรรมที่มีสภาพไม่เพ่ง หรือด้วยเหตุอื่นจากความเป็นอาการแห่งการเพ่ง ความที่ (เอกัคคตา) ไม่ถูกยกขึ้นแสดงย่อมถึงแก่จิตเตกัคคตาในบาลี คำว่า "เพื่อป้องกันโทษนั้น" คือ เพื่อเปลื้องโทษที่กล่าวมาแล้ว

ယေ ပနာတိအာဒိ ပဒကာရမတ္တဒဿနံ. သောမနဿာဒီဟီတိ သောမနဿဒေါမနဿဈာနင်္ဂုပေက္ခာဟိ. အဝိဘူတဘာဝေါ ဥပေက္ခနံ. ဥပေက္ခာ ဟိ အဝိဘူတကိစ္စာ ဝုတ္တာ. သမာနာနံ ကေသံ? သုခါဒီနံ, ကေဟိ? သောမနဿာဒီဟိ, ကထံ? သုခ…ပေ… ယုတ္တတာတိ ယောဇနာ. န စိတ္တေကဂ္ဂတာယာတိ သုခါဒီဟိ, တဒညေဟိ အဘိနိရောပနာဒီဟိ စ အနိန္ဒြိယကိစ္စတာယ စ အနုပနိဇ္ဈာယနကိစ္စတာယ စ အသမာနတာယ ပဉ္စဝိညာဏေသု စိတ္တေကဂ္ဂတာယ ဈာနင်္ဂန္တိ အနုဒ္ဓဋဘာဝေ ကာရဏံ န ဝတ္တဗ္ဗန္တိ. သာတိ စိတ္တေကဂ္ဂတာ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဥပေက္ခာသုခဒုက္ခာနီ’’တိ ဧတသ္မိံ အဋ္ဌကထာဝစနေ န ဂဟိတာ. ဝိစိကိစ္ဆာယုတ္တမနောဓာတုအာဒီသူတိ ဝိစိကိစ္ဆာသမ္ပယုတ္တစိတ္တေ မနောဓာတုယာ သမ္ပဋိစ္ဆနာဒီသု စ. တဿာပိ စိတ္တေကဂ္ဂတာယပိ.

คำมีอาทิว่า "ส่วนชนเหล่าใด" เป็นเพียงการแสดงการทำบท คำว่า "ด้วยโสมนัสเป็นต้น" คือ ด้วยโสมนัส โทมนัส องค์ฌาน และอุเบกขา ความมีสภาวะไม่ปรากฏคืออุเบกขา เพราะอุเบกขาถูกกล่าวว่ามีกิจไม่ปรากฏ พึงประกอบความว่า "ของอะไรที่เสมอกัน? ของสุขเป็นต้น ด้วยอะไร? ด้วยโสมนัสเป็นต้น อย่างไร? เพราะประกอบด้วยสุข...ดังนี้" คำว่า "ไม่ใช่จิตเตกัคคตา" คือ ไม่พึงกล่าวเหตุในการที่จิตเตกัคคตาไม่ถูกยกขึ้นแสดงว่าเป็นองค์ฌานในปัญจวิญญาณ เพราะมีกิจไม่เป็นอินทรีย์ และมีกิจไม่เพ่ง และไม่เสมอกัน จิตเตกัคคตานั้น ในคำอรรถกถาว่า "อุเบกขาสุขและทุกข์" นี้ ไม่ได้ถือเอา คำว่า "ในมโนธาตุที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉาเป็นต้น" คือ ในจิตที่ประกอบด้วยวิจิกิจฉา ในมโนธาตุ ในสัมปฏิจฉันนะเป็นต้น และแม้ในจิตเตกัคคตานั้นด้วย

ဈာနပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาคำอธิบายฌานปัจจัยนิทเทสจบแล้ว

၁၈. မဂ္ဂပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๑๘. การพรรณนาคำอธิบายมรรคปัจจัยนิทเทส

၁၈. ဒုဝိဓမ္ပိ သင်္ကပ္ပန္တိ သမ္မာသင်္ကပ္ပော မိစ္ဆာသင်္ကပ္ပောတိ စ ဧဝံ အနဝဇ္ဇသာဝဇ္ဇဘေဒေန ဒုဝိဓမ္ပိ. ဝီရိယံ သမာဓိန္တိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. သင်္ဂဏှိတွာ ဝိတက္ကာဒိဘာဝသာမညေန သဟ ဂဟေတွာ, ဧကေကမေဝ ကတွာ ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. တေဟိ မိစ္ဆာဝါစာကမ္မန္တာဇီဝေဟိ. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ မဂ္ဂပစ္စယနိဒ္ဒေသေ လဗ္ဘမာနာနိ စ မဂ္ဂပစ္စယဘာဝတော, စ-သဒ္ဒေန အလဗ္ဘမာနာနိ စ မဂ္ဂပစ္စယတ္တာဘာဝါ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဝုတ္တာနီတိ အာဟ ‘‘မဂ္ဂင်္ဂဝစနသာမညေနာ’’တိ. ဧဝံ ပရိယာယနိဒ္ဒေသော ဣဓ ကိမတ္ထိယောတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဧဝဉှိ သုတ္တဝေါဟာရောပိ ဒဿိတော ဟောတီ’’တိ. ဧဝံ ပန ဒဿေန္တေနာတိ ပရမတ္ထတော အမဂ္ဂင်္ဂါနိပိ သုတ္တေ မဂ္ဂင်္ဂဝေါဟာရသိဒ္ဓိယာ ဣဓ မဂ္ဂင်္ဂေဟိ သဟ ဒဿေန္တေန. ဥဒ္ဓရိတွာတိ ပဒုဒ္ဓါရံ ကတွာ. ဣဒါနိ မိစ္ဆာဝါစာဒီဟိ သဒ္ဓိံ ဒွါဒသင်္ဂါနိ န ဒဿေတဗ္ဗာနိ, ကသ္မာတိ စေတိ အာဟ ‘‘န ဟိ ပါဠိယံ…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗော’’တိ. တပ္ပဋိပက္ခဘာဝတောယေဝ မိစ္ဆာမဂ္ဂင်္ဂါနိ, န မိစ္ဆာဒိဋ္ဌိအာဒယော ဝိယ သဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော.

๑๘. แม้สังขัปปะทั้งสองอย่าง คือ สัมมาสังขัปปะและมิจฉาสังขัปปะ ดังนี้ ก็เป็นสองอย่างด้วยความต่างกันแห่งธรรมที่ไม่มีโทษและมีโทษ. แม้วิริยะและสมาธิในที่นี้ก็นัยนี้เหมือนกัน. คำว่า สังคณหิตวา คือ รวบรวมเอาไว้พร้อมด้วยความเป็นสามัญแห่งสภาวะมีวิตกเป็นต้น, อธิบายว่า ถือเอาโดยทำให้เป็นอย่างหนึ่งๆ. คำว่า เตหิ คือ ด้วยมิจฉาวาจา มิจฉากัมมันตะ และมิจฉาอาชีวะเหล่านั้น. คำว่า อิทะ คือ ในมรรคปัจจยนิเทศนี้ ธรรมที่พึงได้เพราะความเป็นมรรคปัจจัย และธรรมที่ไม่ได้ (โดยศัพท์ว่า 'จะ') เพราะความที่ไม่ได้เป็นมรรคปัจจัย. ถ้าเป็นอย่างนั้น ทำไมจึงกล่าวไว้เล่า? จึงกล่าวว่า 'ด้วยความเป็นสามัญแห่งคำว่าองค์มรรค'. การแสดงโดยปริยายในที่นี้มีประโยชน์อะไร? จึงกล่าวหมายถึงการซักถามว่า 'เพราะอย่างนี้ แม้การใช้ในพระสูตรก็แสดงไว้แล้ว'. อธิบายว่า ผู้แสดงอย่างนี้ คือ ผู้แสดงพร้อมด้วยองค์มรรคในที่นี้ ด้วยความสำเร็จแห่งการใช้คำว่าองค์มรรคในพระสูตร แม้ธรรมที่ไม่เป็นองค์มรรคโดยปรมัตถ์. คำว่า อุทฺธริตฺวา คือ ยกบทขึ้นมา. บัดนี้ องค์ ๑๒ พร้อมด้วยมิจฉาวาจาเป็นต้น ไม่ควรแสดง, ทำไมเล่า? จึงกล่าวว่า 'ในพระบาลี…เป… ไม่ควรกล่าว'. อธิบายว่า มิจฉาองค์มรรคทั้งหลายเป็นปฏิปักษ์ต่อองค์มรรคเหล่านั้นเท่านั้น ไม่ใช่โดยสภาวะเหมือนมิจฉาทิฏฐิเป็นต้น.

ပရိယာယနိပ္ပရိယာယမဂ္ဂင်္ဂဒဿနတ္ထေပိ အတ္ထဝစနေ ဧဝံ န ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပရိယာယ…ပေ… အဓိကရဏာနီ’’တိ အာဟ. တဿတ္ထော – ယထာ [Pg.262] ‘‘အညဘာဂိယဿ အဓိကရဏဿာ’’တိ ဧတ္ထ ပါဠိဂတအဓိကရဏသဒ္ဒပတိရူပကော အညော အဓိကရဏသဒ္ဒေါ ပါဠိဂတတဒညသာဓာရဏတာယ ဥဘယပဒတ္ထော ဥဒ္ဓဋော ‘‘အဓိကရဏံ နာမ စတ္တာရိ အဓိကရဏာနီ’’တိ, ဧဝမိဓာပိ နိပ္ပရိယာယံ ဣတရဉ္စ မဂ္ဂင်္ဂံ ဒဿေတုကာမေန ပါဠိဂတတဒညသာဓာရဏော မဂ္ဂင်္ဂသဒ္ဒေါ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ, တထာ န ကတန္တိ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပါဠိဂတောယေဝ မဂ္ဂင်္ဂသဒ္ဒေါ ဥဒ္ဓဋော, န တဒညသာဓာရဏော, န စ အတ္ထုဒ္ဓါရမုခေန အဓိပ္ပေတတ္ထော နိယမိတော, တသ္မာ. တေသူတိ အဟေတုကစိတ္တုပ္ပာဒေသု. ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိ…ပေ… သမာဓယော’’တိ ဧတ္ထ သင်္ကပ္ပဝါယာမသမာဓယော သမ္မာမိစ္ဆာသဒ္ဒေဟိ ဝိသေသေတွာ ဝုတ္တာတိ အာဟ ‘‘သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယော ယထာဝုတ္တာ သန္တီ’’တိ. သင်္ကပ္ပဝါယာမသမာဓိပ္ပတ္တာ ပန တတ္ထ ကေစိ သန္တိယေဝါတိ. အထ ဝါ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒယောတိ ဝုတ္တပ္ပကာရေ သမ္မာဒိဋ္ဌိအာဒိကေ အနဝသေသေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ယထာဝုတ္တာ’’တိ. ဥပ္ပတ္တိဋ္ဌာနနိယမနတ္ထတ္တာ န ဝိသေသနတ္ထတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော.

แม้ในอรรถแห่งการแสดงองค์มรรคโดยปริยายและโดยนิปปริยาย ก็ไม่ควรกล่าวอย่างนี้ในคำอธิบายอรรถ ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'ปริยาย…เป… อธิกรณ์ทั้งหลาย'. อรรถของคำนั้นคือ – เหมือนอย่างคำว่า 'อธิกรณ์ของบุคคลผู้มีส่วนแห่งอธิกรณ์อื่น' ในที่นี้ คำว่า 'อธิกรณ์' อื่น ซึ่งเป็นปฏิรูปแห่งคำว่า 'อธิกรณ์' ที่มาในพระบาลี ได้ถูกยกขึ้นมาซึ่งอรรถของบททั้งสองด้วยความเป็นคำทั่วไปแก่คำที่มาในพระบาลีและคำอื่นนอกจากนั้นว่า 'อธิกรณ์มี ๔ อย่าง' ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน ผู้ประสงค์จะแสดงองค์มรรคโดยนิปปริยายและโดยปริยาย ก็พึงยกคำว่า 'องค์มรรค' ซึ่งเป็นคำทั่วไปแก่คำที่มาในพระบาลีและคำอื่นนอกจากนั้นขึ้นมา, แต่ไม่ได้ทำอย่างนั้น. คำว่า ตสฺมา คือ เพราะเหตุที่คำว่า 'องค์มรรค' ที่มาในพระบาลีเท่านั้นถูกยกขึ้นมา ไม่ใช่คำที่เป็นคำทั่วไปแก่คำอื่น และอรรถที่ประสงค์ก็ไม่ได้ถูกกำหนดด้วยการยกอรรถขึ้นมา, เพราะเหตุนั้น. คำว่า เตสุ คือ ในอเหตุกจิตตุปบาททั้งหลาย. คำว่า 'สัมมาทิฏฐิ…เป… สมาธิทั้งหลาย' ในที่นี้ สังขัปปะ วิริยะ และสมาธิ ถูกกล่าวโดยจำแนกด้วยคำว่า 'สัมมา' และ 'มิจฉา' ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'สัมมาทิฏฐิเป็นต้นมีอยู่ตามที่กล่าวมาแล้ว'. อธิบายว่า สังขัปปะ วิริยะ และสมาธิที่ถึงแล้วในที่นั้น บางอย่างก็มีอยู่. อีกอย่างหนึ่ง คำว่า 'สัมมาทิฏฐิเป็นต้น' นี้ กล่าวหมายถึงสัมมาทิฏฐิเป็นต้นที่กล่าวมาแล้วโดยไม่เหลือ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'ตามที่กล่าวมาแล้ว'. อธิบายว่า มีประโยชน์ในการกำหนดสถานที่เกิด ไม่ใช่มีประโยชน์ในการจำแนก.

မဂ္ဂပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการแสดงปัจจัยคือมรรค จบแล้ว.

၂၀. ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๒๐. คำอธิบายการแสดงวิปปยุตตปัจจัย

၂၀. သမ္ပယောဂါသင်္ကာဝတ္ထုဘူတောတိ သမ္ပယောဂါသင်္ကာယ အဓိဋ္ဌာနဘူတော. တေနာဟ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အရူပိနော ဟိ ခန္ဓာ စက္ခာဒီနံ ဝတ္ထူနံ အဗ္ဘန္တရတော နိက္ခမန္တာ ဝိယ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ.

๒๐. คำว่า สัมปโยคาสังกาวัตถุภูโต คือ เป็นที่ตั้งแห่งความสงสัยในการประกอบกัน. เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'เพราะขันธ์อันไม่มีรูป ย่อมเกิดขึ้นประหนึ่งออกจากภายในแห่งวัตถุทั้งหลายมีจักษุเป็นต้น'.

ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการแสดงวิปปยุตตปัจจัย จบแล้ว.

၂၁. အတ္ထိပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๒๑. คำอธิบายการแสดงอัตถิปัจจัย

၂၁. ယသ္မိံ သတိ ယံ ဟောတိ, အသတိ စ န ဟောတိ, သော တဿ ပစ္စယောတိ ယဒိဒံ သမာသတော ပစ္စယလက္ခဏံ ယံ သန္ဓာယ သုတ္တေ ဝုတ္တံ ‘‘ဣမသ္မိံ သတိ ဣဒံ ဟောတိ, ဣမသ္မိံ အသတိ ဣဒံ န ဟောတီ’’တိ, တယိဒံ အတ္ထိပစ္စယေ ယောဇေတွာ ဒဿေန္တော ‘‘ယော ဟီ’’တိအာဒိံ ဝတွာ အယဉ္စ နယော နိဗ္ဗာနေ န လဗ္ဘတိ, တသ္မာ နိဗ္ဗာနံ အတ္ထိပစ္စယဘာဝေန န ဥဒ္ဓဋန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘နိဗ္ဗာနဉ္စ…ပေ… ဥပကာရကံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. တေန ပစ္စယဓမ္မာနံ [Pg.263] ပစ္စယဘာဝေါ ဝိသေသတော ဗျတိရေကမုခေန ပါကဋော ဟောတီတိ ဒဿေတိ. နတ္ထိဘာဝေါပကာရကတာဝိရုဒ္ဓေါတိ နတ္ထိပစ္စယဘာဝဝိရုဒ္ဓေါ. ဝိဂတာဝိဂတပစ္စယာ ဝိယ ဟိ အညမညံ ဥဇုပစ္စနီကဘာဝေန ဌိတာ နတ္ထိအတ္ထိပစ္စယာ. န နိဗ္ဗာနံ အတ္ထိပစ္စယော နတ္ထိဘာဝေါပကာရကတာအဝိရောဓတော. ယေ ဟိ အတ္ထိပစ္စယဓမ္မာ, တေ နတ္ထိဘာဝေါပကာရကတာဝိရုဒ္ဓါ ဧဝ ဒိဋ္ဌာတိ အဓိပ္ပာယော.

๒๑. คำว่า 'เมื่อสิ่งใดมีอยู่ สิ่งใดก็มี, เมื่อสิ่งใดไม่มีอยู่ สิ่งใดก็ไม่มี, สิ่งนั้นเป็นปัจจัยของสิ่งนั้น' นี้คือลักษณะของปัจจัยโดยย่อ ซึ่งพระสูตรกล่าวไว้โดยหมายถึงว่า 'เมื่อสิ่งนี้มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมมี, เมื่อสิ่งนี้ไม่มีอยู่ สิ่งนี้ย่อมไม่มี' ดังนี้, ผู้แสดงโดยนำคำนี้ไปประกอบในอัตถิปัจจัย โดยกล่าวว่า 'โย หิ' เป็นต้น และแสดงว่านัยนี้ไม่พึงได้ในนิพพาน เพราะเหตุนั้น นิพพานจึงไม่ถูกยกขึ้นมาด้วยความเป็นอัตถิปัจจัย ดังนี้ จึงกล่าวว่า 'นิพพาน…เป… ย่อมเป็นอุปการะ'. ด้วยเหตุนั้น จึงแสดงว่าความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งหลายย่อมปรากฏชัดโดยเฉพาะด้วยทางแห่งความปฏิเสธ. คำว่า นัตถิภาโวปการกตาวิรุทโธ คือ ตรงกันข้ามกับความเป็นนัตถิปัจจัย. เพราะนัตถิปัจจัยและอัตถิปัจจัยตั้งอยู่ด้วยความเป็นปฏิปักษ์กันโดยตรง เหมือนวิคตปัจจัยและอวิคตปัจจัย. นิพพานไม่เป็นอัตถิปัจจัย เพราะไม่ขัดแย้งกับความเป็นนัตถิภาโวปการกะ. อธิบายว่า ธรรมที่เป็นอัตถิปัจจัยทั้งหลายนั้น ย่อมถูกเห็นว่าตรงกันข้ามกับความเป็นนัตถิภาโวปการกะเท่านั้น.

သတိ စ ဥပ္ပန္နတ္တေတိ သမ္ဗန္ဓော. ယေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ အာဟာရိန္ဒြိယာတိ ယောဇနာ. ဧကတောတိ သဟ. သဟဇာတာဒိပစ္စယတ္တာဘာဝတောတိ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတပစ္စယတ္တာဘာဝတော. တဒဘာဝေါတိ သဟဇာတာဒိပစ္စယတ္တာဘာဝေါ. ဧတေသန္တိ အတ္ထိပစ္စယတာဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ အာဟာရိန္ဒြိယာနံ. ဓမ္မသဘာဝဝသေနာတိ ဓမ္မတာဝသေန. ဓမ္မတာ ဟေသာ, ယဒိဒံ ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ သဟ ပုရေတရံ ပစ္ဆာ စ လဗ္ဘမာနာ အာဟာရိန္ဒြိယာ တေသံ အတ္ထိပစ္စယာ ဟောန္တိ, န သဟဇာတာဒိပစ္စယာတိ. ယထာ ဝါ စက္ခာဒိဒွါရာနံ ရူပါဒိအာရမ္မဏာနံ သတိပိ နိယတဝုတ္တိတာယ ဒွါရာရမ္မဏတော ဝိညာဏဿ ဆဗ္ဗိဓဘာဝေ အာရမ္မဏမနာမသိတွာ, ဒွါရတော ဒွါရမနာမသိတွာ အာရမ္မဏတော ဆဗ္ဗိဓတာ ဝုစ္စတိ, ဧဝမိဓာပိ အာဟာရိန္ဒြိယာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ သတိပိ သဟဇာတာဒိဘာဝေ အရူပက္ခန္ဓာဒိဝသေန သဟဇာတာဒိဘေဒဘိန္နဿ အတ္ထိပစ္စယဿ ဒဿိတတ္တာ ပဉှာဝါရေ အာဟာရိန္ဒြိယာနံ ဝသေန အာဂတေ စတုတ္ထပဉ္စမကောဋ္ဌာသဘူတေ အတ္ထိပစ္စယဝိသေသေ သဟဇာတာဒိဘေဒံ အာမသိတုံ န လဗ္ဘတီတိ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အာဟာရော ဣန္ဒြိယဉ္စ သဟဇာတာဒိဘေဒံ န လဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ, န ပန အာဟာရိန္ဒြိယေသု သဟဇာတာဒိဘာဝဿ အဘာဝတော. ဧဝမ္ပေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော.

คำว่า สติ จ อุปฺปนฺนตฺเตติ เป็นบทเชื่อม. คำว่า เยสํ ปจฺจยา โหนฺติ อาหารินฺทฺริยาติ เป็นบทประกอบ. คำว่า เอกโต คือ พร้อมกัน. คำว่า สหชาตาทิปัจจยัตตาภาวโต คือ เพราะไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า ตทภาโว คือ การไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นนั้น. คำว่า เอเตสํ คือ แห่งอาหารและอินทรีย์ทั้งหลายที่ดำเนินไปโดยความเป็นอัตถิปัจจัย. คำว่า ธัมมสภาววเสนะ คือ โดยสภาวธรรม. ธรรมดานี้คือ อาหารและอินทรีย์ทั้งหลายที่พึงได้พร้อมกับปัจจยุบบัน ทั้งก่อนและหลัง ย่อมเป็นอัตถิปัจจัยของปัจจยุบบันเหล่านั้น ไม่ใช่สหชาตปัจจัยเป็นต้น. หรือเหมือนอย่างว่า แม้เมื่อทวารมีจักษุเป็นต้น และอารมณ์มีรูปเป็นต้น มีการดำเนินไปที่แน่นอน เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๖ อย่างของวิญญาณโดยทวาร ก็ไม่ระบุถึงอารมณ์, เมื่อกล่าวถึงความเป็น ๖ อย่างโดยอารมณ์ ก็ไม่ระบุถึงทวาร ฉันใด, ในที่นี้ก็ฉันนั้นเหมือนกัน แม้เมื่ออาหารและอินทรีย์ทั้งหลายมีสหชาตปัจจัยเป็นต้นพร้อมกับปัจจยุบบัน ก็เพราะอัตถิปัจจัยที่จำแนกด้วยสหชาตปัจจัยเป็นต้น โดยความเป็นอรูปขันธ์เป็นต้น ได้ถูกแสดงไว้แล้ว, ในอัตถิปัจจัยพิเศษซึ่งเป็นส่วนที่ ๔ และที่ ๕ ที่มาโดยอาศัยอาหารและอินทรีย์ในปัญหาวาระ จึงไม่พึงระบุถึงสหชาตปัจจัยเป็นต้น ดังนี้ อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'อาหารและอินทรีย์ไม่พึงได้สหชาตปัจจัยเป็นต้น' ไม่ใช่เพราะไม่มีสหชาตปัจจัยเป็นต้นในอาหารและอินทรีย์. อรรถในที่นี้พึงเห็นอย่างนี้.

အတ္ထိပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการแสดงอัตถิปัจจัย จบแล้ว.

၂၂-၂၃-၂၄. နတ္ထိဝိဂတအဝိဂတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ

๒๒-๒๓-๒๔. คำอธิบายการแสดงนัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอวิคตปัจจัย

၂၂-၂၃. ဧတ္ထာတိ နတ္ထိပစ္စယေ. နာနန္တိ နာနတ္တံ. ဧတေနာတိ အနန္တရပစ္စယတော နတ္ထိပစ္စယဿ ဝိသေသမတ္တဒီပနေန ‘‘ပစ္စယလက္ခဏမေဝ ဟေတ္ထ နာန’’န္တိ ဣမိနာ ဝစနေန. အတ္ထောတိ ဓမ္မော. ဗျဉ္ဇနသင်္ဂဟိတေတိ ‘‘နတ္ထိပစ္စယော [Pg.264] ဝိဂတပစ္စယော’’တိ ဧဝမာဒိဗျဉ္ဇနေန သင်္ဂဟိတေ. ပစ္စယလက္ခဏမတ္တေတိ ဧတ္ထ ပဝတ္တိဩကာသဒါနေန ဥပကာရကာ အရူပဓမ္မာ, ဝိဂတဘာဝေန ဥပကာရကာတိ ဧဝမာဒိကေ ပစ္စယာနံ လက္ခဏမတ္တေ.

๒๒-๒๓. คำว่า เอตฺถะ คือ ในนัตถิปัจจัย. คำว่า นานํ คือ ความต่างกัน. คำว่า เอเตนะ คือ ด้วยการแสดงความพิเศษของนัตถิปัจจัยจากอนันตรปัจจัย ด้วยคำว่า “ลักษณะของปัจจัยเท่านั้นในที่นี้ต่างกัน”. คำว่า อัตถะ คือ ธรรม. คำว่า พยัญชนสังคหิเตติ คือ ที่สงเคราะห์ด้วยพยัญชนะมีคำว่า “นัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย” เป็นต้น. คำว่า ปัจจยลักขณมัตเตติ คือ ในเพียงลักษณะของปัจจัยเท่านั้น คือ อรูปธรรมทั้งหลายที่เป็นอุปการะด้วยการให้โอกาสแห่งการเป็นไป, ที่เป็นอุปการะด้วยความเป็นวิคตะ เป็นต้น.

နတ္ထိဝိဂတအဝိဂတပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการแสดงนัตถิปัจจัย วิคตปัจจัย และอวิคตปัจจัย จบแล้ว.

ပစ္စယနိဒ္ဒေသဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายการแสดงปัจจัย จบแล้ว.

ပစ္စယနိဒ္ဒေသပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယကထာဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายเรื่องวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดในการแสดงปัจจัย

အာဒိမပါဌောတိ ပုရိမပါဌော. တထာ စ သတီတိ ဒေါသဿပိ သတ္တရသဟိ ပစ္စယေဟိ ပစ္စယဘာဝေ သတိ. အဓိပတိပစ္စယဘာဝေါပိဿ အနုညာတော ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဒေါသဿပိ ဂရုကရဏံ ပါဠိယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ’’တိ. ‘‘သေသာန’’န္တိ ဝစနေနေဝ နိဝါရိတောတိ ကဒါစိ အာသင်္ကေယျာတိ တံနိဝတ္တနတ္ထမာဟ ‘‘န စ သေသာန’’န္တိအာဒိ. ပုရေဇာတာဒီဟီတိ ပုရေဇာတကမ္မာဟာရဈာနိန္ဒြိယမဂ္ဂဝိပါကပစ္စယေဟိ. တန္နိဝါရဏတ္ထန္တိ တဿ ယထာဝုတ္တဒေါသဿ နိဝါရဏတ္ထံ. ဝိသုဉ္စ အဂ္ဂဟေတွာတိ လောဘမောဟာ ဝိပါကပစ္စယာပိ န ဟောန္တိ, တထာ ဒေါသောတိ ဧဝံ ဝိသုဉ္စ အဂ္ဂဟေတွာ. ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနံ ကာယဝိညာဏဓာတုယာ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယော ဟောန္တံယေဝ ပထဝီအာဒိသဘာဝတ္တာ အတ္တနာ သဟဇာတာနံ သဟဇာတာဒိပစ္စယာ ဟောန္တိယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဿ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတီ’’တိ. ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာန’’န္တိ ‘‘သဗ္ဗေ ဓမ္မာ မနောဝိညာဏဓာတုယာ တံသမ္ပယုတ္တကာနဉ္စ ဓမ္မာနံ အာရမ္မဏပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တေ သဗ္ဗဓမ္မေ သန္ဓာယာဟ ‘‘သဗ္ဗဓမ္မာနံ ယထာယောဂံ ဟေတာဒိပစ္စယဘာဝံ ဒဿေတီ’’တိ. န ဟိ ဧတံ…ပေ… ဘာဝဒဿနံ, အထ ခေါ ဧကဓမ္မဿ အနေကပစ္စယဘာဝဒဿနံ, တသ္မာ ‘‘ဧတေန ဖောဋ္ဌဗ္ဗာယတနဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. ရူပါဒီနန္တိ ရူပါယတနာဒီနံ.

คำว่า บทแรก คือ บทก่อน. และเมื่อเป็นเช่นนั้น คือ เมื่อโทสะมีความเป็นปัจจัยด้วยปัจจัย ๑๗ อย่าง. แม้ความเป็นอธิปติปัจจัยของโทสะนั้นก็เป็นอันอนุญาตแล้ว จึงกล่าวว่า “การทำโทสะให้เป็นอารมณ์หนักแน่น พึงกล่าวไว้ในบาลี”. พึงสงสัยว่า “ด้วยคำว่า ‘ของธรรมที่เหลือ’ นั่นแหละ เป็นอันห้ามแล้ว” เพื่อแก้ความสงสัยนั้น จึงกล่าวว่า “และไม่ใช่ของธรรมที่เหลือ” เป็นต้น. ด้วยปัจจัยมีปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น คือ ด้วยปัจจัยมีปุเรชาตกรรม อาหาร ฌาน อินทรีย์ มรรค วิบาก เป็นต้น. เพื่อห้ามโทสะที่กล่าวแล้วนั้น. และไม่ถือเอาโดยแยกต่างหาก คือ โลภะและโมหะก็ไม่เป็นวิปากปัจจัย, โทสะก็เช่นกัน ไม่ถือเอาโดยแยกต่างหากอย่างนี้. โผฏฐัพพายตนะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นแก่กายวิญญาณธาตุเท่านั้น เพราะมีสภาวะเป็นปฐวีธาตุเป็นต้น จึงเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นแก่ธรรมที่เกิดพร้อมกับตนเท่านั้น จึงกล่าวว่า “แสดงความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้นของโผฏฐัพพายตนะ”. คำว่า “ของธรรมทั้งปวง” ในที่นี้หมายถึงธรรมทั้งปวงที่กล่าวไว้ในประโยคว่า “ธรรมทั้งปวงเป็นปัจจัยแก่มโนวิญญาณธาตุและธรรมที่สัมปยุตด้วยมโนวิญญาณธาตุด้วยอารัมมณปัจจัย” จึงกล่าวว่า “แสดงความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้นของธรรมทั้งปวงตามสมควร”. เพราะนั่นไม่ใช่การแสดงความเป็น... (ละไว้)... แต่เป็นการแสดงความเป็นปัจจัยหลายอย่างของธรรมอย่างหนึ่ง, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ด้วยเหตุนี้ ของโผฏฐัพพายตนะ” เป็นต้น ดังนี้เป็นอธิบาย. คำว่า “ของรูปเป็นต้น” คือ ของรูปายตนะเป็นต้น.

ဘေဒါတိ ဝိသေသာ. ဘေဒံ အနာမသိတွာတိ စက္ခုဝိညာဏဓာတုအာဒိဝိသေသံ အဂ္ဂဟေတွာ. တေ ဧဝါတိ ယထာဝုတ္တဝိသေသာနံ သာမညဘူတေ ခန္ဓေ ဧဝ. ယံ သန္ဓာယ ‘‘ဧဝံ န သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ဝိဘာဝေတုံ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋ္ဌာနသံဝဏ္ဏနာ ဟေသာတိ ဧတေန သုတ္တေ ဝုတ္တပရိယာယမဂ္ဂဘာဝေနေတ္ထ န သက္ကာ မိစ္ဆာဝါစာဒီနံ မဂ္ဂပစ္စယံ ဝတ္တုန္တိ ဒဿေတိ. သေသပစ္စယဘာဝေါတိ မဂ္ဂပစ္စယံ ဌပေတွာ ယထာဝုတ္တေဟိ သေသေဟိ အဋ္ဌာရသဟိ [Pg.265] ပစ္စယေဟိ ပစ္စယဘာဝေါ. အဓိပတိပစ္စယော န ဟောတီတိ အာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယော န ဟောတိ. တန္တိ ဝိစိကိစ္ဆံ. တတ္ထာတိ ယထာဝုတ္တေသု အဟိရိကာဒီသု.

คำว่า ความต่างกัน คือ ความพิเศษ. ไม่กล่าวถึงความต่างกัน คือ ไม่ถือเอาความพิเศษมีจักขุวิญญาณธาตุเป็นต้น. ธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ คือ ขันธ์ทั้งหลายที่เป็นสามัญญะของความพิเศษที่กล่าวแล้วนั่นเอง. เพื่อแสดงสิ่งที่กล่าวไว้ว่า “ไม่สามารถกล่าวอย่างนี้ได้” จึงกล่าวว่า “ไม่ใช่” เป็นต้น. เพราะนี่คือคำอธิบายปัฏฐาน ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่า ในที่นี้ไม่สามารถกล่าวถึงมรรคปัจจัยของมิจฉาวาจาเป็นต้นได้ ด้วยความเป็นมรรคตามปริยายที่กล่าวไว้ในพระสูตร. ความเป็นปัจจัยที่เหลือ คือ ความเป็นปัจจัยด้วยปัจจัยที่เหลือ ๑๘ อย่างที่กล่าวแล้ว เว้นมรรคปัจจัย. ไม่เป็นอธิปติปัจจัย คือ ไม่เป็นอารัมมณาธิปติปัจจัย. คำว่า นั้น คือ วิจิกิจฉา. คำว่า ในที่นั้น คือ ในอหิริกะเป็นต้นที่กล่าวแล้ว.

ဒသဓာ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, ပုန တထာ ဟဒယဝတ္ထုန္တိ ဣဒံ အတ္ထမတ္တဝစနံ. ပါဌော ပန ‘‘ဟဒယဝတ္ထု တေသဉ္စေဝ ဝိပ္ပယုတ္တဿ စ ဝသေန ဒသဓာ ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသာယတနမတ္တမေဝါတိ ဣဒံ ရူပါဒီနံ သဟဇာတပစ္စယတာယ ဝိယ နိဿယပစ္စယတာယ စ အဘာဝတော, ပုရေဇာတပစ္စယတာယ စ ဘာဝတော ဝုတ္တံ. ဧတာနီတိ ယထာဝုတ္တာနိ ရူပသဒ္ဒဂန္ဓရသာရမ္မဏာနိ. သဗ္ဗာတိက္ကန္တပစ္စယာပေက္ခာတိ ‘‘ဧကဓမ္မဿ အနေကပစ္စယဘာဝတော’’တိ ဧတသ္မိံ ဝိစာရေ ဟေတုအာဒိအတိက္ကန္တပစ္စယာပေက္ခာ ဧတေသံ ရူပါဒီနံ အပုဗ္ဗတာ နတ္ထိ, အထ ခေါ အာရမ္မဏအာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယပစ္စယာပေက္ခာ. န ဟိ ရူပါဒီနိ ဟေတုသဟဇာတာဓိပတိအာဒိဝသေန ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ. တဿာတိ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿ ပုရေဇာတပစ္စယဘာဝတော အပုဗ္ဗတာ, တသ္မာ တံ ဧကူနဝီသတိဝိဓော ပစ္စယော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. သတ္တဓာ ပစ္စယဘာဝေါ ယောဇေတဗ္ဗော, န ဟိ ဩဇာ ပုရေဇာတပစ္စယော န ဟောတီတိ.

“ปัจจัยมี ๑๐ อย่าง, อีกทั้งหทัยวัตถุด้วย” นี้เป็นเพียงคำกล่าวเพียงเนื้อความ. แต่พึงทราบว่า บาลีคือ “หทัยวัตถุเป็นปัจจัย ๑๐ อย่าง โดยความเป็นวิปปยุตปัจจัยของธรรมเหล่านั้นนั่นเอง”. “รูป เสียง กลิ่น รส อายตนะเท่านั้น” นี้กล่าวไว้เพราะรูปเป็นต้นไม่มีความเป็นสหชาตปัจจัยและนิสสยปัจจัยเหมือนอย่างนั้น, แต่มีความเป็นปุเรชาตปัจจัย. “สิ่งเหล่านี้” คือ อารมณ์มีรูป เสียง กลิ่น และรส ที่กล่าวแล้ว. “ความมุ่งหมายถึงปัจจัยที่ล่วงพ้นไปทั้งหมด” ในการพิจารณาว่า “เพราะธรรมอย่างหนึ่งมีปัจจัยหลายอย่าง” นี้ ไม่มีความแปลกใหม่ในการมุ่งหมายถึงปัจจัยที่ล่วงพ้นไปมีเหตุเป็นต้นของรูปเป็นต้นเหล่านี้, แต่เป็นการมุ่งหมายถึงอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย. เพราะรูปเป็นต้นไม่เป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ สหชาต และอธิปติเป็นต้น. “ของสิ่งนั้น” คือ ความแปลกใหม่เพราะความเป็นปุเรชาตปัจจัยของรูปชีวิตินทรีย์, เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า สิ่งนั้นเป็นปัจจัย ๑๙ อย่าง. พึงประกอบความเป็นปัจจัย ๗ อย่าง, เพราะโอชาไม่เป็นปุเรชาตปัจจัยก็หามิได้.

အတ္ထောတိ ဝါ ဟေတုအာဒိဓမ္မာနံ သဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. သော ဟိ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နေဟိ အရဏီယတော ဥပဂန္တဗ္ဗတော, ဉာဏေန ဝါ ဉာတဗ္ဗတော ‘‘အတ္ထော’’တိ ဝုစ္စတိ. အာကာရောတိ တဿေဝ ပဝတ္တိအာကာရော, ယေန အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယဘာဝံ ဥပဂစ္ဆတီတိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. တံ ပန ဝိပ္ပယုတ္တံ. ‘‘သတ္တဟာကာရေဟီ’’တိ ပဌာနဿ ကာရဏမာဟ ‘‘ဥက္ကဋ္ဌပရိစ္ဆေဒေါ ဟီ’’တိအာဒိနာ.

คำว่า “อรรถ” หรือ พึงทราบว่าเป็นสภาวะของธรรมมีเหตุเป็นต้น. เพราะธรรมนั้นเป็นสิ่งที่ปัจจยุปบันทั้งหลายของตนพึงเข้าถึง, หรือเป็นสิ่งที่พึงรู้ด้วยญาณ จึงเรียกว่า “อรรถ”. คำว่า “อาการ” คือ อาการแห่งการเป็นไปของธรรมนั้นนั่นเอง, ซึ่งธรรมนั้นเข้าถึงความเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุปบันของตนด้วยอาการใด, พึงเห็นอรรถในที่นี้อย่างนี้. แต่สิ่งนั้นเป็นวิปปยุต. กล่าวเหตุแห่งปัฏฐานว่า “ด้วยอาการ ๗ อย่าง” ด้วยคำว่า “เพราะเป็นการกำหนดอย่างสูงสุด” เป็นต้น.

ယံ ကမ္မပစ္စယော…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗံ အာသေဝနကမ္မပစ္စယာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ အနန္တရဋ္ဌာနတာယ. သဟဇာတမ္ပိ ဟိ အနန္တရမေဝါတိ. ကောစိ ပနေတ္ထာတိ ဧတ္ထ ဧတသ္မိံ ပကတူပနိဿယသမုဒါယေ ကောစိ တဒေကဒေသဘူတော ကမ္မသဘာဝေါ ပကတူပနိဿယောတိ အတ္ထော. တတ္ထာတိ ‘‘ယဒိဒံ အာရမ္မဏပုရေဇာတေ ပနေတ္ထ ဣန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ န လဗ္ဘတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တသ္မိံ, တသ္မိံ ဝါ အာရမ္မဏပုရေဇာတဂ္ဂဟဏေ. ဝတ္ထုဿ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယတာ လဗ္ဘတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗာ. န ဟိ အာရမ္မဏဘူတံ ဝတ္ထု ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ဟောတိ, အထ ခေါ နိဿယဘူတမေဝါတိ. ဣတော ဥတ္တရီတိ ဧတ္ထ ‘‘ဣတော’’တိ ဣဒံ ပစ္စာမသနံ ပုရေဇာတံ ဝါ သန္ဓာယ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဝါ. တတ္ထ ပဌမနယံ အပေက္ခိတွာ ဝုတ္တံ [Pg.266] ‘‘ပုရေဇာတတော ပရတောပီ’’တိ. တေန ကမ္မာဒိပစ္စယေသုပိ ဝက္ခမာနေသု လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနံ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ဒုတိယံ ပန နယံ အနပေက္ခိတွာ အဋ္ဌကထာယံ အာဂတဝသေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣတော ဝါ ဣန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တတော’’တိ, အတ္တနာ ဝုတ္တနယေန ပန ‘‘နိဿယိန္ဒြိယဝိပ္ပယုတ္တတော ဝါ’’တိ. တတ္ထ ဝတ္တဗ္ဗံ သယမေဝါဟ ‘‘အာရမ္မဏာဓိပတီ’’တိအာဒိ. ကမ္မာဒီသု လဗ္ဘမာနာလဗ္ဘမာနံ န ဝက္ခတိ ‘‘ဣတော ဥတ္တရီ’’တိအာဒိနာ ပဂေဝ အတိဒေသဿ ကတတ္တာ, တသ္မာ ပုရိမောယေဝ ပုရေဇာတတောပီတိ ဝုတ္တအတ္ထောယေဝ အဓိပ္ပေတော.

“กรรมปัจจัยใด... (ละไว้)... พึงเห็นว่าเพราะปัจจยุปบันของอาเสวนกรรมปัจจัยอยู่ในฐานะอันเป็นอนันตระ.” เพราะแม้สหชาตก็เป็นอนันตระนั่นเอง. “บางอย่างในที่นี้” ในที่นี้หมายถึง สภาวะของกรรมบางอย่างซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของปรกตูปนิสสยสมุทัยนี้ เป็นปรกตูปนิสสยะ. “ในที่นั้น” คือ ในอารัมมณปุเรชาตที่กล่าวไว้ว่า “ในอารัมมณปุเรชาตนี้ ไม่ได้อินทริยวิปปยุตตปัจจยตา”, หรือในการถือเอาอารัมมณปุเรชาตนั้น. ไม่พึงกล่าวว่า “ได้วิปปยุตตปัจจยตาของวัตถุ”. เพราะวัตถุที่เป็นอารมณ์ไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัย, แต่เป็นวัตถุที่เป็นนิสสยะเท่านั้น. “จากนี้ไป” ในที่นี้ คำว่า “จากนี้” นี้หมายถึงปุเรชาต หรืออารัมมณปุเรชาต. ในที่นั้น เมื่ออ้างถึงนัยแรก จึงกล่าวว่า “แม้จากปุเรชาตไปข้างหน้า”. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า พึงทราบสิ่งที่ได้และไม่ได้ในกรรมปัจจัยเป็นต้นที่จะกล่าวต่อไป. แต่นัยที่สอง ไม่ได้อ้างถึง จึงกล่าวไว้ตามที่มาในอรรถกถาว่า “หรือจากอินทริยวิปปยุตจากนี้”, แต่ตามนัยที่ตนกล่าวไว้คือ “หรือจากนิสสยอินทริยวิปปยุต”. สิ่งที่พึงกล่าวในที่นั้น ตนเองกล่าวไว้ว่า “อารัมมณาธิปติ” เป็นต้น. จะไม่กล่าวถึงสิ่งที่ได้และไม่ได้ในกรรมปัจจัยเป็นต้นด้วยคำว่า “จากนี้ไป” เป็นต้น เพราะได้ทำอติเทสไว้ก่อนแล้ว, เพราะฉะนั้น อรรถที่กล่าวไว้ว่า “แม้จากปุเรชาตไปข้างหน้า” นั่นแหละเป็นที่ประสงค์.

‘‘မဂ္ဂပစ္စယတံ အဝိဇဟန္တောဝါ’’တိ ဣမိနာ စ မဂ္ဂပစ္စယော ဝုတ္တောတိ ‘‘မဂ္ဂဝဇ္ဇာနံ နဝန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ ပစ္ဆိမပါဌေ, ပုရိမပါဌေ ပန ‘‘မဂ္ဂပစ္စယတံ အဝိဇဟန္တောဝါ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ ဧဝ မဂ္ဂပစ္စယေန သဒ္ဓိံ သဟဇာတာဒိပစ္စယာ ဂဟေတဗ္ဗာတိ ‘‘ဒသန္န’’န္တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ပစ္ဆိမပါဌေ ‘‘ဧကာဒသဟာကာရေဟီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, ပုရိမပါဌေ ‘‘ဒွါဒသဟီ’’တိ.

“และด้วยคำว่า ‘ไม่ละความเป็นมรรคปัจจัย’ นี้ มรรคปัจจัยก็เป็นอันกล่าวแล้ว” เพราะฉะนั้นในบทหลังจึงกล่าวว่า “ของ ๙ อย่างเว้นมรรค”, แต่ในบทต้น เพราะกล่าวว่า “ไม่ละความเป็นมรรคปัจจัย” นั่นเอง จึงพึงถือเอาสหชาตปัจจัยเป็นต้นพร้อมกับมรรคปัจจัย จึงกล่าวว่า “ของ ๑๐ อย่าง”. ในที่นั้น ในบทหลังพึงกล่าวว่า “ด้วยอาการ ๑๑ อย่าง”, ในบทต้นพึงกล่าวว่า “ด้วยอาการ ๑๒ อย่าง”.

သမနန္တရနိရုဒ္ဓတာယ အာရမ္မဏဘာဝေန စာတိ ဝိဇ္ဇမာနမ္ပိ ဝိသေသမနာမသိတွာ ကေဝလံ သမနန္တရနိရုဒ္ဓတာယ အာရမ္မဏဘာဝေန, န စ သမနန္တရနိရုဒ္ဓတာအာရမ္မဏဘာဝသာမညေနာတိ အတ္ထော. ‘‘ဣမိနာ ဥပါယေနာ’’တိ ပစ္စယသဘာဂတာဒဿနေန ပစ္စယဝိသဘာဂတာဒဿနေန စ ဝုတ္တံ ပဒဒွယံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ပဒုဒ္ဓါရော ကတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဟေတုအာဒီနံ သဟဇာတာနံ…ပေ… ယောဇေတဗ္ဗာ’’တိ အာဟ. ဟေတုအာရမ္မဏာဒီနံ သဟဇာတာသဟဇာတဘာဝေန အညမညဝိသဘာဂတာတိ ယောဇနာ. ဧဝမာဒိနာတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ပုရေဇာတာနံ စက္ခာဒီနံ ရူပါဒီနဉ္စ ပုရေဇာတဘာဝေန သဘာဂတာ, ပဝတ္တိယံ ဝတ္ထုခန္ဓာဒီနံ ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာနံ ပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတဘာဝေန ဝိသဘာဂတာတိ ဧဝမာဒီနမ္ပိ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ဟေတုနဟေတုအာဒိဘာဝတောပိ စေတ္ထ ယုဂဠကတော ဝိညာတဗ္ဗော ဝိနိစ္ဆယော. ဟေတုပစ္စယော ဟိ ဟေတုဘာဝေန ပစ္စယော, ဣတရေ တဒညဘာဝေန. ဧဝမိတရေသုပိ ယထာရဟံ ယုဂဠကတော ဝေဒိတဗ္ဗော.

แม้มีความพิเศษปรากฏอยู่โดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่น ก็ไม่กล่าวถึงความพิเศษนั้น แต่กล่าวถึงเพียงโดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่นเท่านั้น ไม่ใช่โดยความเป็นอารมณ์แห่งธรรมที่ดับไปแล้วโดยไม่มีระหว่างคั่นโดยทั่วไป คำว่า ‘ด้วยอุบายนี้’ หมายถึง การนำบทสองบทที่กล่าวไว้โดยการแสดงความมีสภาพเสมอกันแห่งปัจจัย และการแสดงความมีสภาพไม่เสมอกันแห่งปัจจัย มารวมกันแล้วยกบทขึ้นแสดง จึงกล่าวว่า ‘พึงประกอบในธรรมทั้งหลายมีเหตุเป็นต้นที่เป็นสหชาต…เป็นต้น’ การประกอบความว่า ธรรมทั้งหลายมีเหตุและอารมณ์เป็นต้น มีสภาพไม่เสมอกันและกันโดยความเป็นสหชาตและอสหชาต คำว่า ‘เป็นต้นอย่างนี้’ ด้วยคำว่า ‘เป็นต้น’ พึงทราบการสงเคราะห์ธรรมทั้งหลายมีจักขุเป็นต้น และรูปเป็นต้นที่เป็นปุเรชาต มีสภาพเสมอกันโดยความเป็นปุเรชาต และธรรมทั้งหลายมีวัตถุและขันธ์เป็นต้นที่เป็นปุเรชาตและปัจฉาชาตในปวัตติกาล มีสภาพไม่เสมอกันโดยความเป็นปุเรชาตและปัจฉาชาต เป็นต้นอย่างนี้ด้วย แม้ในที่นี้ พึงทราบการวินิจฉัยโดยความเป็นคู่กัน โดยความเป็นเหตุและไม่เป็นเหตุเป็นต้น เพราะเหตุปัจจัยเป็นปัจจัยโดยความเป็นเหตุ ส่วนปัจจัยอื่นเป็นปัจจัยโดยความเป็นอย่างอื่นจากเหตุนั้น แม้ในปัจจัยอื่น ๆ ก็พึงทราบโดยความเป็นคู่กันตามสมควร

ဥဘယပ္ပဓာနတာတိ ဇနနောပတ္ထမ္ဘနပ္ပဓာနတာ. ဌာနန္တိ ပဒဿ အတ္ထဝစနံ ကာရဏဘာဝေါတိ ဝိနာပိ ဘာဝပစ္စယံ ဘာဝပစ္စယဿ အတ္ထော ဉာယတီတိ. ဥပနိဿယံ ဘိန္ဒန္တေနာတိ အနန္တရူပနိဿယပကတူပနိဿယဝိဘာဂေန ဝိဘဇန္တေန. တယောပိ ဥပနိဿယာ ဝတ္တဗ္ဗာ ဥပနိဿယဝိဘာဂဘာဝတော. ဥပနိဿယဂ္ဂဟဏမေဝ ကာတဗ္ဗံ သာမညရူပေန. တတ္ထာတိ ဧဝမဝဋ္ဌိတေ အနန္တရူပနိဿယပကတူပနိဿယောတိ [Pg.267] ဘိန္ဒနံ ဝိဘာဂကရဏံ ယဒိ ပကတူပနိဿယဿ ရူပါနံ ပစ္စယတ္တာဘာဝဒဿနတ္ထံ, နနု အာရမ္မဏူပနိဿယအနန္တရူပနိဿယာပိ ရူပါနံ ပစ္စယာ န ဟောန္တိယေဝါတိ? သစ္စံ န ဟောန္တိ, တေ ပန ဒဿိတနယာတိ တဒေကဒေသေန ဣတရမ္ပိ ဒဿိတမေဝ ဟောတီတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘အာရမ္မဏံ…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗ’’န္တိ အာဟ. တံသမာနဂတိကတ္တာတိ တေဟိ အနန္တရာဒီဟိ သမာနဂတိကတ္တာ အရူပါနံယေဝ ပစ္စယဘာဝတော. တန္တိ ပုရေဇာတပစ္စယံ. တတ္ထာတိ အနန္တရာဒီသု ပဌိတွာ.

คำว่า ‘ความเป็นประธานทั้งสอง’ หมายถึง ความเป็นประธานในการยังให้เกิดและอุปถัมภ์ คำว่า ‘ฐานะ’ มีอรรถว่า ‘ความเป็นเหตุ’ แม้ไม่มีปัจจัยคือภาวะ ก็พึงทราบอรรถของปัจจัยคือภาวะได้ คำว่า ‘เมื่อจำแนกอุปนิสัย’ หมายถึง เมื่อจำแนกโดยส่วนแห่งอนันตรูปนิสัยและปกตูปนิสัย อุปนิสัยทั้งสามก็พึงกล่าวได้ เพราะมีความเป็นส่วนแห่งอุปนิสัย พึงถือเอาอุปนิสัยเท่านั้นโดยรูปทั่วไป คำว่า ‘ในที่นั้น’ เมื่อเป็นเช่นนี้ การจำแนกคือการแบ่งเป็นอนันตรูปนิสัยและปกตูปนิสัย หากมีเพื่อแสดงความที่ปกตูปนิสัยไม่มีความเป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลาย ไฉนอารัมมณูปนิสัยและอนันตรูปนิสัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลายเล่า? จริงอยู่ อุปนิสัยเหล่านั้นไม่เป็นปัจจัยแก่รูปทั้งหลาย แต่เมื่อแสดงโดยนัยที่แสดงไว้แล้วนั้น แม้ส่วนอื่นก็เป็นอันแสดงแล้วด้วยส่วนหนึ่งนั้น จึงกล่าวว่า ‘พึงทราบอารมณ์…เป็นต้น’ เพื่อแสดงอรรถนี้ คำว่า ‘เพราะมีความเป็นไปเสมอกันกับอุปนิสัยนั้น’ หมายถึง เพราะมีความเป็นไปเสมอกันกับอนันตรูปนิสัยเป็นต้นเหล่านั้น โดยความเป็นปัจจัยของอรูปธรรมเท่านั้น คำว่า ‘นั้น’ หมายถึง ปุเรชาตปัจจัย คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง เมื่ออ่านในอนันตรูปนิสัยเป็นต้น

ပစ္စယနိဒ္ဒေသပကိဏ္ဏကဝိနိစ္ဆယကထာဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเรื่องการวินิจฉัยเบ็ดเตล็ดในการแสดงปัจจัย จบแล้ว

ပုစ္ဆာဝါရော

หมวดคำถาม

၁. ပစ္စယာနုလောမဝဏ္ဏနာ

๑. คำอธิบายปัจจยานุโลม

ဧကေကံ တိကံ ဒုကဉ္စာတိ ကုသလတ္တိကာဒီသု ဗာဝီသတိယာ တိကေသု ဟေတုဒုကာဒီသု သတံ ဒုကေသု ဧကေကံ တိကံ ဒုကဉ္စ. န တိကဒုကန္တိ တုလျယောဂီနံ န တိကဒုကန္တိ အတ္ထော. တိကဝိသိဋ္ဌံ ပန ဒုကံ, ဒုကဝိသိဋ္ဌဉ္စ တိကံ, တိကဝိသိဋ္ဌတိကဒုကဝိသိဋ္ဌဒုကေသု ဝိယ နိဿာယ ဥပရိ ဒေသနာ ပဝတ္တာ ဧဝါတိ.

คำว่า ‘ติกะและทุกะแต่ละอย่าง’ หมายถึง ติกะและทุกะแต่ละอย่างในติกะ ๒๒ หมวดมีกุสลัตติกะเป็นต้น และในทุกะ ๑๐๐ หมวดมีเหตุทุกะเป็นต้น คำว่า ‘ไม่ใช่ติกะและทุกะ’ มีอรรถว่า ไม่ใช่ติกะและทุกะของธรรมที่มีการประกอบเสมอกัน แต่ทุกะที่วิเศษกว่าติกะ และติกะที่วิเศษกว่าทุกะ การแสดงธรรมได้ดำเนินไปเบื้องบนโดยอาศัยติกะที่วิเศษกว่าติกะและทุกะที่วิเศษกว่าทุกะเป็นต้นอย่างนั้น

ယေ ကုသလာဒိဓမ္မေ ပဋိစ္စာတိ ဝုတ္တာ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ဟေတုပစ္စယာ’’တိအာဒီသု, တေ ကုသလာဒိဓမ္မာ ပဋိစ္စတ္ထံ ဖရန္တာ ဟေတုအာဒိပစ္စယဋ္ဌံ သာဓေန္တာ ကုသလာဒိပစ္စယာ စေဝါတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟာတိ ယသ္မာ ပစ္စယဓမ္မာနံ ပစ္စယုပ္ပန္နေသု ပဋိစ္စတ္ထဖရဏံ ဥဘယေသံ တေသံ သဟဘာဝေ သတိ, နာညထာ. တေနေဝ ကာရဏေနာဟ ‘‘တေ စ ခေါ သဟဇာတာဝါ’’တိ. တေတိ ဟေတုအာဒိပစ္စယာ. တေသု ဟိ ဟေတုသဟဇာတအညမညနိဿယာဒယော သဟဇာတာ, အနန္တရသမနန္တရာဒယော အသဟဇာတာ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ. ဧတေဟိ ဒွီဟိ ဝါရေဟိ ဣတရေတရတ္ထဗောဓနဝသေန ပဝတ္တာယ ဒေသနာယ ကိံ သာဓိတံ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဧဝဉ္စ နိရုတ္တိကောသလ္လံ ဇနိတံ ဟောတီ’’တိ.

คำว่า ‘อาศัยกุศลธรรมเป็นต้นเหล่าใด’ ที่กล่าวไว้ในประโยคว่า ‘กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย’ เป็นต้นนั้น กุศลธรรมเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อแผ่ไปซึ่งอรรถแห่งปฏิจจะ และยังอรรถแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้นให้สำเร็จ ก็เป็นกุศลปัจจัยเป็นต้นด้วย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า เพราะการแผ่ไปซึ่งอรรถแห่งปฏิจจะของปัจจัยธรรมทั้งหลายในปัจจยุปบันธรรมทั้งหลาย ย่อมมีได้เมื่อธรรมทั้งสองนั้นมีอยู่ร่วมกันเท่านั้น หามีได้ด้วยประการอื่นไม่ ด้วยเหตุนั้นจึงกล่าวว่า ‘ธรรมเหล่านั้นเป็นสหชาต’ คำว่า ‘ธรรมเหล่านั้น’ หมายถึง ปัจจัยมีเหตุเป็นต้น เพราะในปัจจัยเหล่านั้น ปัจจัยมีเหตุ สหชาต อัญญมัญญะ นิสสยะ เป็นต้น เป็นสหชาตปัจจัย ส่วนปัจจัยมีอนันตระ สมนันตระ เป็นต้น เป็นอสหชาตปัจจัย การแสดงธรรมที่ดำเนินไปโดยการแสดงอรรถซึ่งกันและกันด้วยวาระทั้งสองนี้ ได้สำเร็จอะไรเล่า? จึงกล่าวว่า ‘อนึ่ง ความฉลาดในนิรุตติก็เกิดขึ้นอย่างนี้’

တေ တေ ပဉှေ ဥဒ္ဓရိတွာတိ ‘‘သိယာ ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒယော ယေ ယေ ပဉှာ ဝိဿဇ္ဇနံ လဘန္တိ, တေ တေ ပဉှေ ဥဒ္ဓရိတွာ. ပမာဒလေခါ ဧသာတိ ဣဒံ ‘‘ကုသလော ဟေတု ဟေတုသမ္ပယုတ္တကာနံ ဓမ္မာန’’န္တိ လိခိတံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဋိစ္စသဟဇာတဝါရေသု သဟဇာတပစ္စယော, ပစ္စယနိဿယဝါရေသု နိဿယပစ္စယော, သံသဋ္ဌသမ္ပယုတ္တဝါရေသု [Pg.268] သမ္ပယုတ္တပစ္စယော ဧကန္တိကောတိ ကတွာ ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ပုရိမဝါရေသု…ပေ… နိယမေတွာ’’တိ. တတ္ထာတိ တေသု ပုရိမဝါရေသု ဆသု. န ဝိညာယန္တိ သရူပတော အနုဒ္ဓဋတ္တာ. ဧဝမာဒီဟိ ပဉှေဟိ. ဟေတာဒိပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နေသူတိ ဟေတုအာဒီသု ပစ္စယဓမ္မေသု သမ္ပယုတ္တက္ခန္ဓာဒိဘေဒေသု တေသံ ပစ္စယုပ္ပန္နေသု. နိဒ္ဓါရဏေ စေတံ ဘုမ္မံ. ဟေတာဒိပစ္စယာနံ နိစ္ဆယာဘာဝတောတိ ‘‘ဣမေ နာမ တေ ဟေတုအာဒယော ပစ္စယဓမ္မာ’’တိ နိစ္ဆယာဘာဝတော သရူပတော အနိဒ္ဓါရိတတ္တာ. ယထာ ဟိ နာမ နာနာဇဋာဇဋိတံ ဂုမ္ဗန္တရဂတဉ္စ တံသဒိသံ သရူပတော အဒိဿမာနံ ဣဒံ တန္တိ န ဝိနိစ္ဆိနီယတိ, ဧဝံ ဉာတုံ ဣစ္ဆိတောပိ အတ္ထော သရူပတော အနိဒ္ဓါရိတော နိဇ္ဇဋော နိဂုမ္ဗော စ နာမ န ဟောတိ နိစ္ဆယာဘာဝတော, သရူပတော ပန တသ္မိံ နိဒ္ဓါရိတေ တဗ္ဗိသယဿ နိစ္ဆယဿ ဝသေန ပုဂ္ဂလဿ အသမ္ဗုဒ္ဓဘာဝါပ္ပတ္တိယာ သော ပဉှော နိဇ္ဇဋော နိဂုမ္ဗော စ နာမ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘နိစ္ဆယာဘာဝတော တေ ပဉှာ နိဇ္ဇဋာ နိဂုမ္ဗာ စ ကတွာ န ဝိဘတ္တာ’’တိ, ‘‘န ကောစိ ပုစ္ဆာသင်္ဂဟိတော…ပေ… ဝိဘတ္တာ’’တိ စ. တန္တိ ပဉှာဝိဿဇ္ဇနံ သန္ဓာယ နိဇ္ဇဋတာ န ဝုတ္တာ, အထ ခေါ နိစ္ဆယုပ္ပာဒနန္တိ အဓိပ္ပာယော.

คำว่า ‘ยกปัญหาเหล่านั้น ๆ ขึ้นแสดง’ หมายถึง ยกปัญหาเหล่านั้น ๆ ที่ได้รับวิสัชนาขึ้นแสดง มีประโยคว่า ‘กุศลธรรมพึงเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยเหตุปัจจัย’ เป็นต้น คำว่า ‘นี้เป็นอักษรที่เขียนผิด’ กล่าวไว้โดยอ้างถึงข้อความที่เขียนว่า ‘เหตุที่เป็นกุศลของธรรมทั้งหลายที่สัมปยุตด้วยเหตุ’ ในวาระปฏิจจสหชาต สหชาตปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน ในวาระปัจจยานิสสยะ นิสสยปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน ในวาระสังสัฏฐสัมปยุต สัมปยุตปัจจัยเป็นปัจจัยแน่นอน จึงกล่าวว่า ‘ในวาระก่อน ๆ...เป... กำหนดไว้’ คำว่า ‘ในที่นั้น’ หมายถึง ในวาระก่อน ๖ วาระเหล่านั้น ไม่ปรากฏชัดเพราะไม่ได้ยกขึ้นแสดงโดยสภาพ ด้วยปัญหาเป็นต้นอย่างนี้ คำว่า ‘ในปัจจัยและปัจจยุปบันมีเหตุเป็นต้น’ หมายถึง ในปัจจัยธรรมมีเหตุเป็นต้น และในปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้นที่มีขันธ์เป็นต้นที่สัมปยุตกันเป็นประเภท อนึ่ง คำนี้เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด คำว่า ‘เพราะไม่มีความแน่นอนแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้น’ หมายถึง เพราะไม่มีความแน่นอนว่า ‘ปัจจัยธรรมมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้นชื่อนี้’ เพราะไม่ได้กำหนดโดยสภาพ จริงอยู่ เหมือนอย่างว่า สิ่งที่พันกันยุ่งเหยิงด้วยเถาวัลย์ต่าง ๆ และอยู่ในพุ่มไม้ และสิ่งที่คล้ายกันนั้น เมื่อไม่ปรากฏโดยสภาพ ก็ไม่สามารถวินิจฉัยได้ว่า ‘นี่คือสิ่งนั้น’ ฉันใด อรรถที่ต้องการทราบก็ฉันนั้น เมื่อไม่ได้กำหนดโดยสภาพ ก็ไม่ชื่อว่าปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้ เพราะไม่มีความแน่นอน แต่เมื่อกำหนดโดยสภาพในอรรถนั้นแล้ว ปัญหานั้นก็ชื่อว่าปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้ เพราะบุคคลไม่ถึงความเป็นผู้ไม่รู้แจ้งโดยอาศัยความแน่นอนในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะไม่มีความแน่นอน ปัญหาเหล่านั้นจึงไม่ได้จำแนกโดยทำให้ปราศจากเถาวัลย์และพุ่มไม้’ และ ‘ไม่มีปัญหาใด ๆ ที่สงเคราะห์ไว้...เป... จำแนกแล้ว’ คำว่า ‘นั้น’ ไม่ได้กล่าวถึงความปราศจากเถาวัลย์โดยอ้างถึงการวิสัชนาปัญหา แต่มีอธิบายว่าเพื่อยังความแน่นอนให้เกิดขึ้น

ဌပနံ နာမ ဣဓ ဝိနေယျသန္တာနေ ပတိဋ္ဌပနံ, တံ ပန တဿ အတ္ထဿ ဒီပနံ ဇောတနန္တိ အာဟ ‘‘ပကာသိတတ္တာ’’တိ. ပကာရေဟီတိ ဟေတုအာဒိပစ္စယပ္ပကာရေဟိ, ကုသလာဒိပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နပ္ပကာရေဟိ ဝါ.

คำว่า ‘การตั้งไว้’ ในที่นี้ หมายถึง การตั้งไว้ในสันดานของเวไนยบุคคล แต่การตั้งไว้นั้นเป็นการแสดงให้เห็นอรรถนั้น จึงกล่าวว่า ‘เพราะได้ประกาศแล้ว’ คำว่า ‘ด้วยประการทั้งหลาย’ หมายถึง ด้วยประการแห่งปัจจัยมีเหตุเป็นต้น หรือด้วยประการแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันมีกุศลเป็นต้น

၂၅-၃၄. ပရိကပ္ပနံ ဝိဒဟနန္တိ ကတွာ အာဟ ‘‘ပရိကပ္ပပုစ္ဆာတိ ဝိဓိပုစ္ဆာ’’တိ. သိယာတိ ဘဝေယျာတိ အတ္ထော. ဧသော ဝိဓိ ကိံ အတ္ထီတိ ဧတေန ‘‘သိယာ’’တိ ဝိဓိမှိ ကိရိယာပဒံ. ပုစ္ဆာ ပန ဝါကျတ္ထသိဒ္ဓါ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တမေဝ ဟိ ဝါကျတ္ထသိဒ္ဓံ ပုစ္ဆံ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယမ္ပိ ‘‘ကိံ သော ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သိယာ’’တိ ဝုတ္တံ. သံပုစ္ဆနံ ပရိကပ္ပပုစ္ဆာတိ တသ္မိံ ပက္ခေ ဟိ ကိရိယာယ ပဒေနေဝ ပုစ္ဆာ ဝိဘာဝီယတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတီတိ. ‘‘သိယာ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဥဘယမိဒံ ပစ္စယဝစနံ, ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဝစနံ. တေသု ပစ္စယဓမ္မဿ ပစ္စယဘာဝေ ဝိဘာဝိတေ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထတော ဝိဘာဝိတာယေဝ ဟောတီတိ ပစ္စယဓမ္မောဝ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော. တတ္ထ စ ပစ္စယဓမ္မဝိသိဋ္ဌော ပဋိစ္စတ္ထော ဝါ ပုစ္ဆိတဗ္ဗော သိယာ ပစ္စယဝိသိဋ္ဌော ဝါတိ ဒုဝိဓာ ပုစ္ဆိတဗ္ဗာယေဝ အတ္ထဝိကပ္ပာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တာ. တေသု ပဌမသ္မိံ ပုစ္ဆာ [Pg.269] သဒေါသာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယော ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ သဗ္ဗပုစ္ဆာနံ ပဝတ္တိတောတိ ကုသလမူလာဒီနံ သတ္တသတ္တပုစ္ဆာနံ ပဝတ္တနတော, ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကုသလံ. တေဟိ ပစ္စယေဟီတိ ပစ္ဆာဇာတဝိပါကပစ္စယေဟိ ဥပ္ပတ္တိ အနုညာတာတိ အာပဇ္ဇတိ, န စ တံ ယုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယော. တံတံပစ္စယာတိ တတော တတော ယောနိသောမနသိကာရာဒိပစ္စယတော. ဘဝနမတ္ထိတာ ဧတ္ထ န စ ပုစ္ဆိတာတိ ‘‘ကိံ သိယာ’’တိ ဝုတ္တယောဇနာယ ဒေါသမာဟ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ဥပ္ပတ္တိယာ ဧဝ ပုစ္ဆိတတ္တာ.

๒๕-๓๔. เพราะทำความหมายว่าการจัดแจง จึงกล่าวว่า "ปรีกัปปปุจฉา คือ วิธิปุจฉา" คำว่า "สิยา" มีอรรถว่า "พึงมี" ด้วยคำว่า "สิยา" นี้ ซึ่งมีความหมายว่า "วิธินี้มีอยู่หรือ" จึงเป็นกิริยาบทในวิธิ ส่วนปุจฉาพึงทราบว่าสำเร็จด้วยอรรถแห่งประโยค เพื่อแสดงปุจฉาที่สำเร็จด้วยอรรถแห่งประโยคนั้นแล แม้ในอรรถกถาก็กล่าวว่า "กุศลธรรมนั้นอาศัยกุศลธรรมพึงมีหรือ" การสอบถาม (สัมปุจฉนะ) คือ ปรีกัปปปุจฉา ในฝ่ายนั้นแล ปุจฉาย่อมถูกแสดงให้ปรากฏด้วยกิริยาบทนั่นเอง ดังนี้ ในประโยคว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมพึงเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย" ในที่นี้ คำว่า "อาศัยกุศลธรรมด้วยเหตุปัจจัย" ทั้งสองนี้เป็นคำกล่าวถึงปัจจัย ส่วนคำว่า "กุศลธรรมพึงเกิดขึ้น" เป็นคำกล่าวถึงปัจจยุปบัน ในธรรมเหล่านั้น เมื่อความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมปรากฏแล้ว การเกิดขึ้นของปัจจยุปบันย่อมปรากฏโดยอรรถอยู่แล้ว ฉะนั้น พึงถามเฉพาะปัจจัยธรรมเท่านั้น ในปุจฉานั้น อรรถกถาได้กล่าวถึงความแตกต่างแห่งอรรถที่พึงถามสองอย่าง คือ พึงถามอรรถแห่งการอาศัยที่วิเศษด้วยปัจจัยธรรม หรือพึงถามอรรถแห่งการอาศัยที่วิเศษด้วยปัจจัย ในปุจฉาทั้งสองนั้น เมื่อจะแสดงว่าปุจฉาแรกมีโทษ จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กุศลธรรมใดพึงเกิดขึ้น" ในปุจฉานั้น คำว่า "การเป็นไปของปุจฉาทั้งปวง" หมายถึง เพราะการเป็นไปของปุจฉาเจ็ดเจ็ดอย่างมีกุศลมูลเป็นต้น กุศลที่กำลังเกิดขึ้น คำว่า "ด้วยปัจจัยเหล่านั้น" หมายถึง ย่อมถึงความที่การเกิดขึ้นด้วยปัจจัยคือปัจฉาชาตและวิบากเป็นสิ่งที่ได้รับอนุญาต และความหมายคือสิ่งนั้นไม่สมควร คำว่า "ปัจจัยนั้นๆ" หมายถึง ปัจจัยมีโยนิโสมนสิการเป็นต้นจากที่นั้นๆ คำว่า "ความเป็นอยู่ไม่ได้ถูกถามในที่นี้" หมายถึง กล่าวโทษในการประกอบคำว่า "กิํ สิยา" (พึงมีอะไร) และเมื่อทำอย่างนี้ เพราะการเกิดขึ้นเท่านั้นถูกถาม

တတ္ထာတိ ‘‘အထ ဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေ အတ္ထန္တရေ. ဥပ္ပဇ္ဇေယျာတိ ဥပ္ပတ္တိံ အနုဇာနိတွာတိ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ ဧတ္ထ ဝုတ္တံ ကုသလပစ္စယံ ဥပ္ပတ္တိံ အနုဇာနိတွာ. တဿာတိ ဥပ္ပတ္တိယာ. ဘဝနပုစ္ဆနန္တိ ဟေတုပစ္စယာ ဘဝနပုစ္ဆနံ န ယုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ပုန တဿာတိ ဟေတုပစ္စယာ ဥပ္ပတ္တိယာ. ဘဝနပုစ္ဆနန္တိ ကေဝလံ ဘဝနပုစ္ဆနံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ဝုတ္တနယေန ဥဘယတ္ထာပိ ဥပ္ပတ္တိအနုဇာနနမုခေန ဘဝနပုစ္ဆနံ အယုတ္တံ, တသ္မာ. အနုဇာနနဉ္စ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တေ အတ္ထဝိကပ္ပဒွယေ အတ္ထတော အာပန္နံ, တံ အနနုဇာနန္တော အာဟ ‘‘အနနုဇာနိတွာဝါ’’တိအာဒိ. သံပုစ္ဆနမေဝါတိ ဣမိနာ သံပုစ္ဆနေ ‘‘ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိ ဣဒံ ကိရိယာပဒန္တိ ဒဿေတိ. ယဒိ ဧဝံ ‘‘သိယာ’’တိ ဣဒံ ကထန္တိ အာဟ ‘‘သိယာတိ…ပေ… ပုစ္ဆတီ’’တိ. အယံ နယောတိ ‘‘သိယာ’’တိအာဒိနာ အနန္တရဝုတ္တော အတ္ထနယော. န ဝိညာယတိ အနာမဋ္ဌဝိသေသတ္တာ. ဒွေပိ ပုစ္ဆာတိ သမ္ဘဝနပုစ္ဆာ တဗ္ဗိသေသပုစ္ဆာ စာတိ ဒုဝိဓာပိ ပုစ္ဆာ ဧကာယေဝ ပုစ္ဆာ သံပုစ္ဆနဘာဝတော ဧကာဓိကရဏဘာဝတော စ.

คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึง ในอรรถอื่นที่กล่าวไว้มีอาทิว่า "อีกอย่างหนึ่ง" คำว่า "พึงเกิดขึ้น" หมายถึง ทรงอนุญาตการเกิดขึ้น คือ ทรงอนุญาตการเกิดขึ้นของกุศลปัจจัยที่กล่าวไว้ในคำว่า "พึงเกิดขึ้น" คำว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึง ของการเกิดขึ้น คำว่า "การถามถึงความมีอยู่" มีความสัมพันธ์ว่า การถามถึงความมีอยู่ด้วยเหตุปัจจัยไม่สมควร อีกครั้ง คำว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึง ของการเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัย คำว่า "การถามถึงความมีอยู่" หมายถึง การถามถึงความมีอยู่เท่านั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะการถามถึงความมีอยู่โดยมุขคือการอนุญาตการเกิดขึ้นไม่สมควรในทั้งสองกรณีตามนัยที่กล่าวมาแล้ว เพราะเหตุนั้น และการอนุญาตนั้นย่อมถึงโดยอรรถในความแตกต่างแห่งอรรถสองอย่างที่กล่าวไว้ในอรรถกถา เมื่อไม่ทรงอนุญาตสิ่งนั้น จึงตรัสคำมีอาทิว่า "หรือโดยไม่ทรงอนุญาต" คำว่า "การสอบถามเท่านั้น" ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า "พึงเกิดขึ้น" นี้เป็นกิริยาบทในการสอบถาม ถ้าเป็นเช่นนั้น คำว่า "สิยา" นี้เป็นอย่างไร จึงกล่าวว่า "สิยา...เป็นต้น...ย่อมถาม" คำว่า "นัยนี้" หมายถึง อรรถนัยที่กล่าวไว้ในลำดับถัดมามีอาทิว่า "สิยา" ไม่ปรากฏ เพราะมีความพิเศษที่ไม่ได้ถูกระบุถึง คำว่า "ปุจฉาทั้งสอง" หมายถึง ปุจฉาสองอย่างคือ สัมภาวนปุจฉา และตัพพิเสสปุจฉา ปุจฉาทั้งสองอย่างนี้เป็นปุจฉาเดียวกัน เพราะความเป็นสัมปุจฉนะ และเพราะมีอธิกรณ์เดียวกัน

ဂမနုဿုက္ကဝစနန္တိ ဂမနဿ ဥဿုက္ကဝစနံ. ဂမနကိရိယာယ ယထာ အတ္တနော ကတ္တာ ဥပရိ ကတ္တဗ္ဗကိရိယာယ ယောဂျရူပေါ ဟောတိ, ဧဝမေဝ ဌာနံ ဂမနုဿုက္ကနံ တဿ ဗောဓနံ ဝစနံ. ဧဝံဘူတာ စ ကိရိယာ ယသ္မာ အတ္ထတော ကိရိယန္တရာပေက္ခာ နာမ ဟောတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဂမနဿ…ပေ… အတ္ထော’’တိ. ကထံ ပနေတသ္မိံ သဟဇာတပစ္စယပဋ္ဌာနေ ပဋိစ္စဝါရေ ပဋိစ္စသဒ္ဒဿ ပစ္ဆိမကာလကိရိယာပေက္ခတာတိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘ယဒိပီ’’တိအာဒိ. တေနေတံ ဒဿေတိ ‘‘အသတိပိ ပဋိအယနုပ္ပဇ္ဇနာနံ ကာလဘေဒေ အညတြ ဟေတုဖလေသု ဒိဿမာနံ ပုရိမပစ္ဆိမကာလတံ ဟေတုဖလတာသာမညတော ဣဓာပိ သမာရောပေတွာ ရုဠှီဝသေန ပုရိမပစ္ဆိမကာလဝေါဟာရော ကတော’’တိ. တေနာဟ ‘‘ဂဟဏပ္ပဝတ္တိအာကာရဝသေန…ပေ… ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ. တတ္ထ အတ္တပဋိလာဘော ဥပ္ပာဒေါတိ အတ္ထော.

คำว่า "คมนัสสุกกวจนะ" คือ คำที่แสดงความขวนขวายในการไป เหมือนอย่างที่ผู้กระทำของกิริยาไป ย่อมมีรูปที่เหมาะสมสำหรับกิริยาที่พึงทำต่อไปฉันใด สถานที่นั้นก็เป็นคำที่แสดงความขวนขวายในการไปฉันนั้น และเพราะกิริยาที่มีลักษณะเช่นนี้ ย่อมชื่อว่าอาศัยกิริยาอื่นโดยอรรถ เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อรรถแห่งการไป...เป็นต้น" แต่ในสหชาตปัจจัยปัฏฐานนี้ ในปฏิจจวาระ คำว่า "ปฏิจจ" ย่อมอาศัยกิริยาในกาลภายหลังได้อย่างไร? เมื่อทรงคำนึงถึงคำคัดค้านนี้ จึงตรัสคำมีอาทิว่า "ถึงแม้ว่า" ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงว่า "ถึงแม้จะไม่มีความแตกต่างกันของกาลเวลาในการไปและการเกิดขึ้น เว้นแต่ในเหตุและผลที่ปรากฏ ความเป็นกาลก่อนและกาลหลังนั้น เมื่อนำมาสมมติในที่นี้โดยความเป็นสามัญของความเป็นเหตุและผลแล้ว จึงมีการใช้โวหารว่า กาลก่อนและกาลหลัง โดยนัยแห่งรุฬหี" เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "พึงเห็นโดยอาการแห่งการรับและการเป็นไป...เป็นต้น" ในที่นั้น คำว่า "อัตตปฏิลาภะ" มีอรรถว่า "การเกิดขึ้น"

ဂမနန္တိ [Pg.270] ‘‘ပဋိစ္စာ’’တိ ဧတ္ထ လဗ္ဘမာနံ အယနကိရိယံ ပရိယာယန္တရေနာဟ. သာ ပနတ္ထတော ပဝတ္တိ, ပဝတ္တိ စ ဓမ္မာနံ ယထာပစ္စယံ ဥပ္ပတ္တိယေဝ. သဘာဝဓမ္မာနဉှိ ဥပ္ပတ္တိယံ လောကေ သဗ္ဗော ကိရိယာကာရကဝေါဟာရော, တသ္မာ ‘‘ပဋိစ္စာ’’တိ ဧတ္ထ လဗ္ဘမာနံ ယံ ပဋိအယနံ ပဋိဂမနံ အတ္ထတော ပဋိဥပ္ပဇ္ဇမာနံ, တဉ္စ ဂစ္ဆန္တာဒိအပေက္ခာယ ဟောတီတိ အာဟ ‘‘ဂစ္ဆန္တဿ ပဋိဂမနံ, ဥပ္ပဇ္ဇန္တဿ ပဋိဥပ္ပဇ္ဇန’’န္တိ. တယိဒံ ဂမနပဋိဂမနံ, ဥပ္ပဇ္ဇနပဋိဥပ္ပဇ္ဇနံ သမာနကိရိယာ. ကထံ? ယသ္မာ ပဋိကရဏံ ပဋိသဒ္ဒတ္ထော. တသ္မာတိ ယသ္မာ သဟဇာတပစ္စယဘူတဿ ဥပ္ပဇ္ဇန္တဿ ပဋိဥပ္ပဇ္ဇနံ ‘‘ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧတ္ထ အတ္ထော, တသ္မာ. တဒါယတ္တုပ္ပတ္တိယာတိ သဟယောဂေ ကရဏဝစနံ, ကရဏတ္ထေ, ဟေတုတ္ထေ ဝါ, တသ္မိံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ ကုသလဓမ္မေ အာယတ္တာယ ပဋိဗဒ္ဓါယ ဥပ္ပတ္တိယာ သဟေဝ ပဋိဂန္တွာတိ အတ္ထော. တေန ပဋိအယနတ္တလာဘာနံ သမာနကာလတံ ဒဿေတိ. တေနေဝါဟ ‘‘သဟဇာတပစ္စယံ ကတွာတိ ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိအာဒိ. နနု စ သမာနကာလကိရိယာယံ ဤဒိသော သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ နတ္ထိ, ပုရိမကာလကိရိယာယမေဝ စ အတ္ထီတိ? နာယမေကန္တော သမာနကာလကိရိယာယမ္ပိ ကေဟိစိ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တထာ ဟိ –

คำว่า "การไป" หมายถึง กิริยาคือการไปที่ได้ในคำว่า "ปฏิจจ" โดยนัยอื่น แต่โดยอรรถแล้ว การไปนั้นคือความเป็นไป และความเป็นไปของธรรมทั้งหลายคือการเกิดขึ้นตามปัจจัยนั่นเอง เพราะว่าในโลกนี้ โวหารว่ากิริยาและผู้กระทำทั้งปวงย่อมมีในการเกิดขึ้นของสภาวธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น การไปตอบ (ปฏิอายนะ) การกลับไป (ปฏิคมนะ) ที่ได้ในคำว่า "ปฏิจจ" ซึ่งโดยอรรถคือการเกิดขึ้นตอบ และสิ่งนั้นย่อมมีโดยอาศัยผู้ไปเป็นต้น จึงกล่าวว่า "การกลับไปของผู้ไป, การเกิดขึ้นตอบของผู้กำลังเกิดขึ้น" การไปและการกลับไปนี้, การเกิดขึ้นและการเกิดขึ้นตอบนี้ เป็นกิริยาเดียวกัน อย่างไร? เพราะคำว่า "ปฏิ" มีอรรถว่า "การกระทำตอบ" คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึง เพราะการเกิดขึ้นตอบของผู้กำลังเกิดขึ้นซึ่งเป็นสหชาตปัจจัย เป็นอรรถในคำว่า "อาศัยแล้วย่อมเกิดขึ้น" เพราะเหตุนั้น คำว่า "ด้วยการเกิดขึ้นที่อาศัยสิ่งนั้น" เป็นตติยาวิภัตติในความร่วมกัน, ในอรรถแห่งเครื่องมือ, หรือในอรรถแห่งเหตุ, มีอรรถว่า "เมื่อกุศลธรรมนั้นกำลังเกิดขึ้น พึงไปตอบพร้อมกับการเกิดขึ้นที่อาศัยและผูกพันกับกุศลธรรมนั้น" ด้วยคำนั้น ย่อมแสดงความเป็นกาลเดียวกันของการไปตอบและการได้อัตตา เพราะเหตุนั้น จึงตรัสว่า "ชื่อว่าทำสหชาตปัจจัย" เป็นต้น ก็แล การใช้ศัพท์เช่นนี้ไม่มีในกิริยาที่เป็นกาลเดียวกัน แต่มีเฉพาะในกิริยาที่เป็นกาลก่อนมิใช่หรือ? ข้อนี้ไม่เป็นเอกันตะ เพราะบางท่านก็ปรารถนาในกิริยาที่เป็นกาลเดียวกันด้วย ดังนี้ –

‘‘နိဟန္တွာ တိမိရံ လောကေ, ဥဒိတော သတရံသမိ;

လောကေကစက္ခုဘူတောယ-မတ္ထမေတိ ဒိဝါကရော.

"พระอาทิตย์ผู้มีรัศมีร้อย (ดวงอาทิตย์) ขึ้นแล้ว กำจัดความมืดในโลกแล้ว ย่อมถึงความอัสดง ผู้เป็นดวงตาเดียวของโลกนี้

‘‘သိရီဝိလာသရူပေန, သဗ္ဗသောဘာဝိဘာဝိနာ;

ဩဘာသေတွာဒိတော ဗုဒ္ဓေါ, သတရံသိ ယထာ ပရော’’တိ. –

"พระพุทธเจ้าทรงส่องสว่างแต่แรกเริ่ม ด้วยพระรูปอันมีสิริวิลาสะ ผู้ทรงยังความงามทั้งปวงให้ปรากฏ เหมือนดวงอาทิตย์ดวงอื่นฉะนั้น"

စ ပယောဂါ ဒိဿန္တိ.

และการใช้ประโยคเช่นนี้ย่อมปรากฏ

၃၅-၃၈. တာသူတိ ဒုကမူလကနယေ ဟေတာရမ္မဏဒုကေ ဧကူနပညာသပုစ္ဆာ, တာသု. ဟေတာရမ္မဏဒုကေတိ ‘‘ဟေတုပစ္စယာ အာရမ္မဏပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ ဟေတုပစ္စယအာရမ္မဏပစ္စယာနံ ဝသေန အာဂတေ ပစ္စယဒုကေ. ဒွိန္နံ ပုစ္ဆာနံ ဒဿိတတ္တာတိ ယသ္မိံ ဝါစနာမဂ္ဂေ ကုသလပဒမူလာ ကုသလပဒါဝသာနာ, ကုသလာဒိပဒတ္တယမူလာ ကုသလာဒိပဒတ္တယာဝသာနာ စ ဧကူနပညာသာယ ပုစ္ဆာနံ အာဒိပရိယောသာနဘူတာ ဒွေ ဧဝ ပုစ္ဆာ ဒဿိတာ, တံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ ပဏ္ဏတ္တိဝါရေ ပုစ္ဆာနံ ဝုတ္တော န ပစ္စယာနန္တိ အတ္ထော. ပုစ္ဆာယ ဟိ ဝသေန ဟေတုပစ္စယေ ဟေတုပစ္စယသင်္ခါတံ ဧကမူလံ ဧတဿာတိ ဧကမူလကော, နယသဒ္ဒါပေက္ခာယ စာယံ ပုလ္လိင်္ဂနိဒ္ဒေသော. ဧဝံ အာရမ္မဏပစ္စယမူလကာဒီသု. တထာ ဟေတုအာရမ္မဏပစ္စယသင်္ခါတာနိ [Pg.271] ဒွေ မူလာနိ ဧတဿာတိ ဒွိမူလကောတိအာဒိနာ ယောဇေတဗ္ဗာ. ပစ္စယာနံ ပန ဝုစ္စမာနေ ပဌမနယဿ ဧကမူလကတာ န သိယာ. န ဟိ တတ္ထ ပစ္စယန္တရံ အတ္ထိ, ယံ မူလဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. တေနာဟ ‘‘ပစ္စယာနံ ပန ဝသေနာ’’တိအာဒိ. ဟေတာရမ္မဏဒုကာဒီနန္တိ အဝယဝေ သာမိဝစနံ, အဓိပတိအာဒီနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တတော ပရံ မူလဿ အဘာဝတော သဗ္ဗမူလကံ အနဝသေသာနံ ပစ္စယာနံ မူလဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ. န ဟိ မူလဝန္တဘာဝေန ဂဟိတာ ပစ္စယာ မူလဘာဝေန ဂယှန္တိ. ပစ္စယဂမနံ ပါဠိဂမနန္တိ ဝိညာယတိ အဘိဓေယျာနုရူပံ လိင်္ဂဝစနာဒီတိ ကတွာ. ဣဓာတိ အနုလောမေ. စ-သဒ္ဒေါ ဥပစယတ္ထော. သော တေဝီသတိမူလဿ သဗ္ဗမူလဘာဝံ ဥပစယေန ဝုစ္စမာနံ ဇောတေတိ.

๓๕-๓๘. คำว่า ตาสุ (ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น) คือ ปุจฉา 49 ปุจฉา ในนัยที่มีมูลเป็นทุกะ ในทุกะที่มีเหตุและอารมณ์เป็นมูล ในบรรดาปุจฉาเหล่านั้น. คำว่า เหตุอารัมมณทุกะ คือ ทุกะแห่งปัจจัยที่มาโดยความเป็นปัจจัยคือเหตุและปัจจัยคืออารมณ์อย่างนี้ว่า “ปัจจัยคือเหตุ ปัจจัยคืออารมณ์”. คำว่า เพราะแสดงปุจฉา 2 ปุจฉา คือ หมายถึงว่า ในวจนมรรคใด ปุจฉา 2 ปุจฉาเท่านั้นที่แสดงไว้ ซึ่งเป็นเบื้องต้นและเบื้องปลายของปุจฉา 49 ปุจฉา ที่มีบทว่ากุสละเป็นมูลและมีบทว่ากุสละเป็นที่สุด และมีบท 3 บทมีกุสละเป็นต้นเป็นมูลและมีบท 3 บทมีกุสละเป็นต้นเป็นที่สุด. คำว่า เอตถะ (ในที่นี้) คือ ในปัญญัตติวารนี้ หมายถึงว่า กล่าวถึงปุจฉา ไม่ได้กล่าวถึงปัจจัย. เพราะโดยความเป็นปุจฉา ในเหตุปัจจัยนั้น ที่มีมูลหนึ่งคือเหตุปัจจัยนั้น ชื่อว่า เอกมูลกะ (มีมูลเดียว) และการกำหนดนี้เป็นปุงลิงค์โดยอ้างถึงคำว่า นยะ (นัย). ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้นก็เช่นกัน. อนึ่ง ที่มีมูลสองคือเหตุและอารมณ์ปัจจัยนั้น พึงประกอบอย่างนี้ว่า ทวิมูลกะ (มีสองมูล) เป็นต้น. แต่ถ้ากล่าวถึงปัจจัย นัยที่หนึ่งจะไม่เป็นเอกมูลกะ. เพราะในที่นั้นไม่มีปัจจัยอื่นใดที่จะพึงกล่าวโดยความเป็นมูล. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “แต่โดยความเป็นปัจจัย” เป็นต้น. คำว่า เหตุอารัมมณทุกะเป็นต้น เป็นสามีวจนะในส่วนย่อย, ความสัมพันธ์คือ อธิปติเป็นต้น. หลังจากนั้น เพราะไม่มีมูล จึงเป็น สัพพมูลกะ (มีมูลทั้งหมด) เพราะปัจจัยที่เหลือทั้งหมดถูกถือเอาโดยความเป็นมูล. เพราะปัจจัยที่ถูกถือเอาโดยความเป็นผู้มีมูล ย่อมไม่ถูกถือเอาโดยความเป็นมูล. พึงทราบว่า การดำเนินไปของปัจจัย คือการดำเนินไปของบาลี โดยถือว่า ลิงค์ วจนะ เป็นต้น ย่อมเป็นไปตามอภิเธยยะ (สิ่งที่พึงกล่าว). คำว่า อิธะ (ในที่นี้) คือ ในอนุโลม. คำว่า จะ มีอรรถว่า อุปจยะ (การเพิ่มขึ้น). คำนั้นย่อมแสดงว่า สัพพมูลกะของมูล 23 มูลนั้น ถูกกล่าวโดยอุปจยะ.

၃၉-၄၀. ဧဝံ သတီတိ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ အာရဘိတွာ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ အဝိဂတပစ္စယာ, အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ ဝါစနာမဂ္ဂေ သတိ. စက္ကဗန္ဓနဝသေန ပါဠိဂတိ အာပဇ္ဇတု, ကော ဒေါသောတိ ကဒါစိ ဝဒေယျာတိ အာဟ ‘‘ဟေဋ္ဌိမသောဓနဝသေန စ ဣဓ အဘိဓမ္မေ ပါဠိ ဂတာ’’တိ. တထာ ဟိ ခန္ဓဝိဘင်္ဂါဒီသုပိ ပါဠိ ဟေဋ္ဌိမသောဓနဝသေန ပဝတ္တာ. ဂဏနစာရေန တမတ္ထံ သာဓေတုံ ‘‘ဧဝဉ္စ ကတွာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏာဒီသူတိ အာရမ္မဏမူလကာဒီသု နယေသု. တသ္မိံ တသ္မိန္တိ တသ္မိံ တသ္မိံ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယေ. သုဒ္ဓိကတောတိ သုဒ္ဓိကနယတော. တသ္မာတိ အာရမ္မဏမူလကာဒီသု သုဒ္ဓိကနယဿ အလဗ္ဘမာနတ္တာ. ဧကမူလကနယော ဒဋ္ဌဗ္ဗော အာရမ္မဏမူလကေတိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ…ပေ… အဝိဂတပစ္စယာတိ ဝါ’’တိအာဒိ တာဒိသံ ဝါစနာမဂ္ဂံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ယတ္ထ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယာ ဟေတုပစ္စယာ, အာရမ္မဏပစ္စယာ အဓိပတိပစ္စယာ, အာရမ္မဏပစ္စယာ…ပေ… အဝိဂတပစ္စယာ’’တိ ဧဝံ အာရမ္မဏမူလကေ အနန္တရပစ္စယမူလဘူတာ အာရမ္မဏပစ္စယပရိယောသာနမေဝ ဧကမူလကံ ဒဿေတွာ ဥပရိ အဝသိဋ္ဌဧကမူလကတော ပဋ္ဌာယ ယာဝ သဗ္ဗမူလကေ ဝိဂတပစ္စယာ, တာဝ သံခိပိတွာ အဝိဂတပစ္စယောဝ ဒဿိတော. တေနာဟ ‘‘ဧကမူလကေသူ’’တိအာဒိ. ဣတော ပရေသုပိ ဧဒိသေသု ဌာနေသု ဧသေဝ နယော. မူလမေဝ ဒဿေတွာတိ အဓိပတိမူလကေ ဧကမူလကဿ အာဒိမေဝ ဒဿေတွာ. န သုဒ္ဓိကဒဿနန္တိ န သုဒ္ဓိကနယဒဿနံ. ‘‘သုဒ္ဓိကနယော ဟိ ဝိသေသာဘာဝတော အာရမ္မဏမူလကာဒီသု န လဗ္ဘတီ’’တိ ဟိ ဝုတ္တံ. နာပိ သဗ္ဗမူလကေ [Pg.272] ကတိပယပစ္စယဒဿနံ ဥပရိ သဗ္ဗမူလကေ ဧကမူလကဿ အာဂတတ္တာ.

๓๙-๔๐. คำว่า เอวัง สติ (เมื่อเป็นเช่นนั้น) คือ เมื่อมีวจนมรรคอย่างนี้ว่า “ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคือเหตุ” เป็นต้น และ “ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคืออวิคตะ, ปัจจัยคืออารมณ์ ปัจจัยคือเหตุ”. บางทีอาจมีผู้กล่าวว่า “การดำเนินไปของบาลีจงเป็นไปโดยการผูกเป็นวงล้อ จะมีโทษอะไร?” จึงกล่าวว่า “และในอภิธรรมนี้ บาลีดำเนินไปโดยวิธีชำระเบื้องต่ำ”. เพราะในขันธวิภังค์เป็นต้น บาลีก็ดำเนินไปโดยวิธีชำระเบื้องต่ำเช่นกัน. เพื่อยืนยันอรรถนั้นด้วยวิธีนับ จึงกล่าวว่า “เอวัญจะ กัตวา” (และเมื่อทำอย่างนี้) เป็นต้น. คำว่า อารัมมณาดีสุ (ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น) คือ ในนัยทั้งหลายที่มีอารัมมณปัจจัยเป็นมูลเป็นต้น. คำว่า ตัสสมิง ตัสสมิง (ในปัจจัยนั้นๆ) คือ ในปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้นนั้นๆ. คำว่า สุทธิกโต (โดยวิธีสุทธิกะ) คือ โดยสุทธิกนัย. คำว่า ตัสมา (เพราะเหตุนั้น) คือ เพราะสุทธิกนัยไม่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น. มีอธิบายว่า พึงเห็นเอกมูลกนัยในอารัมมณปัจจัยมูลกะ. คำว่า “อารัมมณปัจจัย…เป…อวิคตปัจจัย” เป็นต้น กล่าวโดยอ้างถึงวจนมรรคเช่นนั้น. ในที่ใด ในอารัมมณปัจจัยมูลกะ ได้แสดงเอกมูลกะเพียงที่สุดของอารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นมูลของอนันตรปัจจัยเท่านั้น แล้วย่อตั้งแต่เอกมูลกะที่เหลือข้างบนไปจนถึงวิคตปัจจัยในสัพพมูลกะ โดยแสดงเพียงอวิคตปัจจัยเท่านั้น. เพราะฉะนั้นจึงกล่าวว่า “ในเอกมูลกะทั้งหลาย” เป็นต้น. ในที่อื่นๆ ที่เป็นเช่นนี้ต่อไป ก็เป็นนัยเดียวกันนี้. คำว่า มูลเมวะ ทัสเสตวา (แสดงแต่มูลเท่านั้น) คือ แสดงแต่เบื้องต้นของเอกมูลกะในอธิปติมูลกะ. คำว่า น สุทธิกทัสสนัง (ไม่ใช่การแสดงสุทธิกะ) คือ ไม่ใช่การแสดงสุทธิกนัย. เพราะได้กล่าวไว้แล้วว่า “สุทธิกนัยย่อมไม่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น เพราะไม่มีความพิเศษ”. และไม่ใช่การแสดงปัจจัยบางส่วนในสัพพมูลกะ เพราะเอกมูลกะได้มาแล้วในสัพพมูลกะข้างบน.

၄၁. ဧကသ္မိဉ္စာတိ အဝိဂတမူလကာဒိကေ စ နယေ. သင်္ခေပန္တရဂတောတိ သင်္ခေပဿ သင်္ခိပိတဿ အဗ္ဘန္တရဂတော, သင်္ခိပိတဗ္ဗောတိ အတ္ထော. မဇ္ဈိမာနံ ဒဿနန္တိ မဇ္ဈိမာနံ နယတော ဒဿနံ, အညထာ သင်္ခေပေါ ဧဝ န သိယာ. ဂတိဒဿနန္တိ အန္တဒဿနံ အကတွာ ပါဠိဂတိယာ ဒဿနံ, တဉ္စ အာဒိတော ပဋ္ဌာယ ကတိပယဒဿနမေဝ. တေန ဝိဂတပစ္စယုဒ္ဓါရဏေန ဩသာနစတုက္ကံ ဒဿေတိ အဝိဂတမူလကေ ဝိဂတပစ္စယဿ ဩသာနဘာဝတော. သဗ္ဗမူလကဿ အဝသာနေန ‘‘ဝိဂတပစ္စယာ’’တိ ပဒေန.

๔๑. และในนัยหนึ่งคืออวิคตมูลกะเป็นต้น. คำว่า สังเขปันตรคโต (รวมอยู่ในสังเขป) คือ รวมอยู่ในสังเขปที่ย่อไว้แล้ว หมายถึงว่า พึงย่อ. คำว่า มัชฌิมานัง ทัสสนัง (การแสดงส่วนกลาง) คือ การแสดงส่วนกลางโดยนัย มิฉะนั้นก็จะไม่เป็นสังเขป. คำว่า คติทัสสนัง (การแสดงคติ) คือ การแสดงคติของบาลีโดยไม่แสดงที่สุด และนั่นคือการแสดงเพียงบางส่วนตั้งแต่ต้น. ด้วยการยกวิคตปัจจัยนั้นขึ้นแสดง จึงแสดงจตุกะสุดท้าย เพราะวิคตปัจจัยเป็นที่สุดในอวิคตมูลกะ. ด้วยบทว่า “วิคตปัจจัย” อันเป็นที่สุดของสัพพมูลกะ.

ယထာ ဟေတုအာဒီနံ ပစ္စယာနံ ဥဒ္ဒေသာနုပုဗ္ဗိယာ ဒုကတိကာဒိယောဇနာ ကတာ, ဧဝံ တတ္ထ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယေ လင်္ဃိတွာပိ သက္ကာ ယောဇနံ ကာတုံ, တထာ ကသ္မာ န ကတာ? ယဒိပိ အနဝသေသတော ပစ္စယာနံ မူလဘာဝေန ဂဟိတတ္တာ ကေသဉ္စိ ကေဟိစိ ယောဇနေ အတ္ထဝိသေသော နတ္ထိ, အာရမ္မဏမူလကာဒီသု ပန အာရမ္မဏာဓိပတိဒုကာဒီနံ ဟေတုမူလကေ စ ဟေတုအဓိပတိအနန္တရတိကာဒီနံ တံတံအဝသိဋ္ဌပစ္စယေဟိ ယောဇနာယ အတ္ထေဝ ဝိသေသော, ဧဝံ သန္တေပိ ယသ္မာ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ယောဇနာ န သုခဂ္ဂဟဏာ, သက္ကာ စ ဉာဏုတ္တရေန ပုဂ္ဂလေန ယထာဒဿိတေန နယေန ယောဇိတုန္တိ ဥပ္ပဋိပါဋိယာ ပစ္စယေ အဂ္ဂဟေတွာ ပဋိပါဋိယာဝ တေ ယောဇေတွာ ဒဿိတာတိ ဣမမတ္ထမာဟ ‘‘ဧတ္ထ စာ’’တိအာဒိနာ.

เหมือนอย่างที่การประกอบทุกะ ติกะเป็นต้น ได้ทำไปตามลำดับการแสดงปัจจัยมีเหตุเป็นต้น ฉันใด ในที่นั้นก็สามารถประกอบโดยข้ามปัจจัยมีอารัมมณปัจจัยเป็นต้นได้ ฉันนั้น ทำไมจึงไม่ทำอย่างนั้น? ถึงแม้ว่าเพราะปัจจัยทั้งหมดถูกถือเอาโดยความเป็นมูลโดยไม่เหลือเลย จึงไม่มีความพิเศษในอรรถของการประกอบบางอย่างสำหรับบางปัจจัย แต่ในอารัมมณปัจจัยมูลกะเป็นต้น สำหรับอารัมมณาธิปติทุกะเป็นต้น และในเหตุปัจจัยมูลกะ สำหรับเหตุอธิปติอนันตรติกะเป็นต้น ย่อมมีความพิเศษในอรรถของการประกอบกับปัจจัยที่เหลือของตนๆ. ถึงแม้จะเป็นเช่นนั้น แต่เพราะการประกอบโดยลำดับย้อนกลับไม่สะดวกแก่การทำความเข้าใจ และบุคคลผู้มีปัญญาเลิศก็สามารถประกอบได้ตามนัยที่แสดงไว้แล้ว เพราะฉะนั้นจึงไม่ถือเอาปัจจัยโดยลำดับย้อนกลับ แต่แสดงโดยประกอบปัจจัยเหล่านั้นตามลำดับเท่านั้น จึงกล่าวอรรถนี้ว่า “และในที่นี้” เป็นต้น.

တဉ္စ ဂမနံ ယုတ္တန္တိ ယံ သဗ္ဗေဟိ တိကေဟိ ဧကေကဿ ဒုကဿ ယောဇနာဝသေန ပါဠိဂမနံ, တံ ယုတ္တံ တိကေသု ဒုကာနံ ပက္ခေပဘာဝတော. တတ္ထာတိ ဒုကေသု. ဧကေကသ္မိန္တိ ဧကေကသ္မိံ ဒုကတိကေ. နယာတိ အနုလောမနယာဒယော ဝါရေ ဝါရေ စတ္တာရော နယာ, ပုစ္ဆာ ပန သတ္တဝီသတိ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ဟေတုဒုကေန သမာနာတိ? တံ တိကပဒေသု ပစ္စေကံ ဟေတုဒုကဿ လဗ္ဘမာနဿ ဟေတုဒုကဘာဝသာမညတော ဝုတ္တံ.

และการดำเนินไปนั้นสมควร คือ การดำเนินไปของพระบาลีโดยการประกอบทุกะแต่ละอย่างเข้ากับติกะทั้งหมดนั้นสมควร เพราะความเป็นที่รวมลงแห่งทุกะทั้งหลายในติกะทั้งหลาย. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) คือ ในทุกะทั้งหลาย. คำว่า เอกกัสสมิง (ในแต่ละอย่าง) คือ ในทุกะติกะแต่ละอย่าง. คำว่า นัย คือ นัย ๔ มีอนุโลมนัยเป็นต้นในแต่ละวาระ แต่ปุจฉามี ๒๗. ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรจึงเหมือนกับเหตุทุกะ? คำนั้นกล่าวไว้เพราะความเป็นเหตุทุกะโดยทั่วไปของเหตุทุกะที่พึงได้ในบทติกะแต่ละบท.

ဝုတ္တနယေနာတိ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ ဒုကတိကေ ဝုတ္တနယေန. တတ္ထ ဟိ န ဒုကဿ ယောဇနာ အတ္ထိ, အထ ခေါ ဒုကာနံ ဧကေကေန ပဒေန တိကဿ ယောဇနာ. တေနာဟ ‘‘ဧကေကော တိကော ဒုကသတေန ယောဇိတော’’တိ. ဧကေကသ္မိန္တိ ဧကေကသ္မိံ တိကဒုကေ.

คำว่า วุตตนเยนะ (โดยนัยที่กล่าวแล้ว) คือ โดยนัยที่กล่าวไว้ในทุกะติกะมีคำว่า 'น หิ' เป็นต้น. เพราะในที่นั้นไม่มีการประกอบทุกะ แต่เป็นการประกอบติกะเข้ากับบทแต่ละบทของทุกะทั้งหลาย. เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ติกะแต่ละอย่างประกอบด้วยทุกะร้อยหนึ่ง'. คำว่า เอกกัสสมิง (ในแต่ละอย่าง) คือ ในติกะทุกะแต่ละอย่าง.

တိကာဒယော [Pg.273] ဆ နယာတိ ‘‘တိကဉ္စ ပဋ္ဌာနဝရ’’န္တိအာဒိနာ ဂါထာယံ ဝုတ္တာ တိကပဋ္ဌာနာဒယော ဆ နယာ. သတ္တဝိဓမ္ပီတိ ဝါရဘေဒေန သတ္တဓာ ဘိန္ဒိတွာ ဝုတ္တမ္ပိ. အနုလောမန္တိ ပစ္စယာနုလောမံ အနုလောမဘာဝသာမညေန သဟ ဂဟေတွာ. တထာ စတုဗ္ဗိဓမ္ပိ တိကပဋ္ဌာနံ တိကပဋ္ဌာနတာသာမညေန, ဒုကပဋ္ဌာနာဒီနိ စ စတ္တာရိ စတ္တာရိ တံသာမညေန သဟ ဂဟေတွာ. ဣမမတ္ထံ ဂဟေတွာ ‘‘တိကဉ္စ ပဋ္ဌာနဝရ’’န္တိ ဂါထာယ အဓိပ္ပာယဝိဘာဝနဝသေန ‘‘အနုလောမမှီ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ ဣမမတ္ထံ ဂဟေတွာ. သတ္တပ္ပဘေဒေတိ ပဋိစ္စဝါရာဒိဝသေန သတ္တပ္ပဘေဒေ. ဆပိ ဧတေ တိကာဒိဘေဒေန စတုစတုပ္ပဘေဒါ ဓမ္မာနုလောမာဒိဝသေန ဆ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာတိ ဣဒံ ဒဿေတီတိ ယောဇနာ. အယဉှေတ္ထ သင်္ခေပတ္ထော – ဓမ္မာနုလောမာဒိဝိဘာဂဘိန္နာပိ တိကာဒိဘာဝသာမညေန ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝုတ္တာ တိကပဋ္ဌာနာဒိသင်္ခါတာ တိကာဒယော ဆ ဓမ္မနယာ ပဋိစ္စဝါရာဒိဝသေန ဝိဘဇိယမာနာ တတ္ထ တတ္ထ နိဒ္ဓါရိယမာနေ အနုလောမတာသာမညေန အနုလောမန္တိ ဧကတော ဂဟိတေ ပစ္စယာနုလောမေ သုဋ္ဌု အတိဝိယ ဂမ္ဘီရာတိ. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ဣဓ ပန အယံ ဂါထာ တသ္မိံ ဓမ္မာနုလောမေ ပစ္စယာနုလောမံ သန္ဓာယ ဝုတ္တာ’’တိ ဓမ္မာနုလောမော ပစ္စယာနုလောမဿ ဝိသေသနဘာဝေန နိယမေတွာ ဝုတ္တော. ဧသ နယော ပစ္စနီယဂါထာဒီသုပိ. တိကပဋ္ဌာနဿ ဒုကပဋ္ဌာနဿ စ ပုဗ္ဗေ အတ္ထော ဝုတ္တောတိ အာဟ ‘‘ဒုကတိကပဋ္ဌာနာဒီသူ’’တိ. တိကေဟိ ပဋ္ဌာနန္တိ တိကေဟိ နာနပ္ပကာရတော ပစ္စယဝိဘာဝနံ, တိကေဟိ ဝါ ဉာဏဿ ပဝတ္တနဋ္ဌာနံ. ဒုကသမ္ဗန္ဓိ တိကပဋ္ဌာနံ, ဒုကဝိသိဋ္ဌာနံ ဝါ တိကာနံ ပဋ္ဌာနံ ဒုကတိကပဋ္ဌာနန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ဒုကာန’’န္တိအာဒိမာဟ. ဒုကာဒိဝိသေသိတဿာတိ ဒုကာဒိပဒဝိသေသိတဿ ဒုကာဒိဘာဝေါ ဒဋ္ဌဗ္ဗော ‘‘ဟေတုံ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ, နဟေတုံ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိဝစနတော.

คำว่า 'ติกะเป็นต้น ๖ นัย' หมายถึง นัย ๖ อย่าง มีติกปัฏฐานเป็นต้น ที่กล่าวไว้ในคาถาว่า 'ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ' เป็นต้น. คำว่า 'แม้มี ๗ อย่าง' หมายถึง ที่กล่าวไว้โดยแบ่งเป็น ๗ อย่าง ด้วยการจำแนกวาระ. คำว่า 'อนุโลม' หมายถึง การรวบรวมปัจจยานุโลมเข้ากับความเป็นอนุโลมโดยทั่วไป. อนึ่ง ติกปัฏฐานแม้มี ๔ อย่าง ก็รวบรวมเข้ากับความเป็นติกปัฏฐานโดยทั่วไป และทุกปัฏฐานเป็นต้น ๔ อย่าง ๔ อย่าง ก็รวบรวมเข้ากับความเป็นนั้นโดยทั่วไป. พึงถือเอาอรรถนี้ โดยนัยที่กล่าวไว้ว่า 'ในอนุโลม' เป็นต้น โดยการแสดงอัธยาศัยของคาถาว่า 'ติกะและปัฏฐานอันประเสริฐ' เป็นต้น. คำว่า 'มี ๗ ประเภท' หมายถึง มี ๗ ประเภท โดยปฏิจจวาระเป็นต้น. พึงประกอบความว่า 'นัย ๖ อย่างเหล่านี้ แม้มี ๔ ประเภท ๔ ประเภท โดยติกะเป็นต้น พึงยกขึ้นแสดง ๖ อย่าง โดยธรรมานุโลมเป็นต้น' ดังนี้ เพื่อแสดงอรรถนี้. อรรถสังเขปในที่นี้คือ นัยแห่งธรรม ๖ อย่าง มีติกะเป็นต้น ที่กล่าวไว้โดยรวบรวมเข้าเป็นอันเดียวกัน ด้วยความเป็นติกะเป็นต้น แม้จะต่างกันด้วยการจำแนกธรรมานุโลมเป็นต้น เมื่อจำแนกโดยปฏิจจวาระเป็นต้น และเมื่อกำหนดในที่นั้นๆ โดยความเป็นอนุโลมโดยทั่วไป ก็คือปัจจยานุโลมที่รวบรวมเข้าเป็นอันเดียวกันนั้น ลึกซึ้งยิ่งนัก. แต่ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า 'ในที่นี้ คาถานี้กล่าวอ้างถึงปัจจยานุโลมในธรรมานุโลมนั้น' โดยกำหนดว่าธรรมานุโลมเป็นบทวิเสสนะของปัจจยานุโลม. นัยนี้พึงทราบในคาถาปัจจนียะเป็นต้นด้วย. อรรถของติกปัฏฐานและทุกปัฏฐานได้กล่าวไว้ก่อนแล้ว จึงกล่าวว่า 'ในทุกติกปัฏฐานเป็นต้น'. คำว่า 'ปัฏฐานด้วยติกะ' หมายถึง การจำแนกปัจจัยโดยประการต่างๆ ด้วยติกะ หรือเป็นที่ตั้งแห่งการเป็นไปของญาณด้วยติกะ. ติกปัฏฐานที่เกี่ยวข้องกับทุกะ หรือปัฏฐานของติกะที่วิเศษด้วยทุกะ ชื่อว่า ทุกติกปัฏฐาน เมื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า 'ของทุกะ' เป็นต้น. คำว่า 'ที่วิเศษด้วยทุกะเป็นต้น' หมายถึง ความเป็นทุกะเป็นต้นของบทที่วิเศษด้วยบททุกะเป็นต้น พึงทราบจากคำว่า 'อาศัยธรรมที่เป็นกุศลมีเหตุเป็นปัจจัย, อาศัยธรรมที่เป็นกุศลไม่มีเหตุเป็นปัจจัย' เป็นต้น.

ပစ္စယာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ปัจจยานุโลมวัณณนา จบแล้ว.

၂. ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

๒. ปัจจัยปัจจนียวัณณนา

၄၂-၄၄. ယာဝါတိ ပါဠိပဒဿ အတ္ထဝစနံ ယတ္တကောတိ အာဟ ‘‘ပဘေဒေါ’’တိ. အတ္ထိ တေဝီသတိမူလကဿာတိ အတ္ထော. တာဝ တတ္တကံ ပဘေဒံ. တတ္ထာတိ အနုလောမေ အာဂတန္တိ အတ္ထော. နယဒဿနဝသေန ဒဿိတံ[Pg.274], ကိန္တိ? ဧကေကဿ ပဒဿ ဝိတ္ထာရံ ဒဿေတိ. အဝသေသဿ ပစ္စယဿ မူလဝန္တဘာဝေန ဂဟိတဿ.

๔๒-๔๔. คำว่า ยาวะ เป็นคำอธิบายอรรถของบทพระบาลีว่า ยัตตะโก (มีประมาณเท่าใด) จึงกล่าวว่า ปเภโท (การจำแนก). อธิบายว่า มีมูล ๒๓. ปเภทมีประมาณเท่านั้น. คำว่า ตัตถะ (ในที่นั้น) อธิบายว่า มาแล้วในอนุโลม. แสดงไว้ด้วยอำนาจการแสดงนัย, อย่างไร? คือแสดงความพิสดารของบทแต่ละบท. ของปัจจัยที่เหลือที่ถือเอาโดยความเป็นธรรมมีมูล.

ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ปัจจัยปัจจนียวัณณนา จบแล้ว.

၃. အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

๓. อนุโลมปัจจนียวัณณนา

၄၅-၄၈. ပုန တတ္ထာတိ အနုလောမေ. ပစ္စယပဒါနီတိ ပစ္စယာ ဧဝ ပဒါနိ ပစ္စယပဒါနိ. ဣဓာတိ အနုလောမပစ္စနီယေ. သုဒ္ဓိကပစ္စယာနန္တိ ပစ္စယန္တရေန အဝေါမိဿာနံ ပစ္စယာနံ, အနုလောမပစ္စနီယဒေသနံ ဝက္ခမာနံ သန္ဓာယာတိ အတ္ထော.

๔๕-๔๘. คำว่า 'อีกในที่นั้น' หมายถึง ในอนุโลม. คำว่า 'ปัจจัยบท' หมายถึง ปัจจัยนั่นแหละเป็นบท ชื่อว่าปัจจัยบท. คำว่า 'ในที่นี้' หมายถึง ในอนุโลมปัจจนียะ. คำว่า 'ของปัจจัยที่เป็นสุทธิกะ' หมายถึง ของปัจจัยที่ไม่ปะปนกับปัจจัยอื่น, อธิบายว่า หมายถึงการแสดงอนุโลมปัจจนียะที่จะกล่าวต่อไป.

အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อนุโลมปัจจนียวัณณนา จบแล้ว.

ပုစ္ဆာဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

ปุจฉาวารวัณณนา จบแล้ว.

၁. ကုသလတ္တိကံ

๑. กุสลัตติกะ

၁. ပဋိစ္စဝါရဝဏ္ဏနာ

๑. ปฏิจจวารวัณณนา

၁. ပစ္စယာနုလောမံ

๑. ปัจจยานุโลม

(၁) ဝိဘင်္ဂဝါရဝဏ္ဏနာ

(๑) วิภังควัณณนา

၅၃. တိကပဒါနံ တိကန္တရပဒေဟိ ဝိသဒိသတာ ပါကဋာယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘တိကပဒနာနတ္တမတ္တေန ဝိနာ’’တိ. မူလာဝသာနဝသေနာတိ ‘‘ဧကမူလေကာဝသာနံ နဝါ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တမူလာဝသာနဝသေန. ‘‘န တာယေဝ ဝေဒနာတ္တိကာဒီသူ’’တိ ဧတ္ထ ယာ သဒိသတာ ပဋိက္ခိတ္တာ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘သဒိသတံ သန္ဓာယ ‘န တာယေဝါ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ အာဟ. ယာတိ ယာ ပုစ္ဆာ. သဗ္ဗပုစ္ဆာသမာဟရဏန္တိ သဗ္ဗာသံ ဧကူနပညာသာယ ပုစ္ဆာနံ သမုစ္စယနံ အနဝသေသေတွာ ကထနံ. ဣဓ ဣမသ္မိံ ပဋိစ္စဝါရုဒ္ဒေသေ ကတ္တဗ္ဗံ. အာဒိတော ဟိ အနဝသေသတော ဝုတ္တေ ပစ္ဆာ ယထာရဟံ တဒေကဒေသဝစနံ ယုတ္တံ. န ဟိ တတ္ထ ဧကူနပညာသ ပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇနံ လဘန္တီတိ တတ္ထ တသ္မိံ ဓမ္မာနုလောမပစ္စနီယေ ပီတိတ္တိကေ ဧကူနပညာသ ပုစ္ဆာ ဝိဿဇ္ဇနံ န ဟိ လဘန္တိ, အဋ္ဌဝီသေ ပန လဘန္တီတိ အတ္ထော.

๕๓. ความไม่เหมือนกันของบทติกะทั้งหลายกับบทติกะอื่นเป็นที่ปรากฏชัดอยู่แล้ว จึงกล่าวว่า 'เว้นแต่ความต่างกันของบทติกะเท่านั้น'. คำว่า โดยมูลและอวสาน หมายถึง โดยมูลและอวสานที่กล่าวไว้ว่า 'มีมูลเดียวมีอวสานเดียว ๙' เป็นต้น. เพื่อแสดงความเหมือนกันที่ถูกปฏิเสธไว้ในคำว่า 'ไม่ใช่อย่างนั้นในเวทนาติกะเป็นต้น' จึงกล่าวว่า 'หมายถึงความเหมือนกัน จึงกล่าวว่า ไม่ใช่อย่างนั้น'. คำว่า ยา หมายถึง ปุจฉาใด. คำว่า การรวบรวมปุจฉาทั้งหมด หมายถึง การรวบรวมปุจฉาทั้งหมด ๔๙ ปุจฉา คือการกล่าวโดยไม่เหลือ. พึงกระทำในปฏิจจวารุทเทสนี้. เพราะเมื่อกล่าวโดยไม่เหลือตั้งแต่ต้นแล้ว การกล่าวถึงส่วนหนึ่งของปุจฉานั้นตามสมควรในภายหลังย่อมสมควร. คำว่า ปุจฉา ๔๙ ย่อมไม่ได้วิสัชนาในที่นั้น หมายความว่า ในธรรมานุโลมปัจจนียะ ปีติตติกะนั้น ปุจฉา ๔๙ ย่อมไม่ได้วิสัชนา แต่ย่อมได้ใน ๒๘ ปุจฉา.

တေန သဟဇာတပစ္စယဘူတေနာတိ တေန ဝေဒနာဒိဘေဒေန ဧကေန ဓမ္မေန သဟဇာတပစ္စယော ဟောန္တေန, သဟဇာတပစ္စယတံ ဝါ ပတ္တေန ပါပုဏန္တေနာတိ [Pg.275] အတ္ထော. အနုညာတံ ဝိယ ဟောတီတိ ယဒိပိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ယာဝ နိရောဓဂမနာ’’တိအာဒိဝစနေဟိ ခဏတ္တယသမင်္ဂီ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အနုညာတံ ဝိယ ဟောတိ, ဥပ္ပာဒက္ခဏသမင်္ဂီယေဝ ပန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝုတ္တော ပဋိစ္စဝါရာဒီနံ ဆန္နံ ဝါရာနံ ဥပ္ပာဒမေဝ ဂဟေတွာ ပဝတ္တတ္တာ. တထာ ဟိ တေသု ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော အနုလောမတော န တိဋ္ဌတိ.

คำว่า “โดยธรรมนั้นที่เป็นปัจจัยสหชาต” หมายถึง โดยธรรมอันหนึ่งมีเวทนาเป็นต้นนั้น ที่เป็นปัจจัยสหชาต หรือที่ถึงความเป็นปัจจัยสหชาต. คำว่า “ย่อมเป็นประหนึ่งว่าอนุญาต” หมายถึง แม้ในอรรถกถาจะกล่าวไว้ว่า “จนถึงความดับ” เป็นต้น ทำให้เป็นประหนึ่งว่าอนุญาตว่า “ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะ ๓” แต่ก็กล่าวว่า “ย่อมเกิดขึ้นพร้อมด้วยขณะเกิดเท่านั้น” เพราะวาระ ๖ มีปฏิจจวาระเป็นต้น ย่อมเป็นไปโดยถือเอาแต่การเกิดขึ้นเท่านั้น. เพราะในวาระเหล่านั้น ปัจจัยปัจฉาชาตย่อมไม่ตั้งอยู่โดยอนุโลม.

ဣဓ ကုသလဝစနေန ဂဟိတေ ခန္ဓေ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ ဣမသ္မိံ ပဋိစ္စဝါရေ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ကုသလသဒ္ဒေန ဂဟိတေ ခန္ဓေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ စတူသုပိ ကုသလခန္ဓေသု ဧကတော ဥပ္ပဇ္ဇမာနေသု သာမညတော ဝုတ္တေသု သဟဇာတာဒိသာဓာရဏပစ္စယဝသေန အဝိသေသတော သဗ္ဗေ သဗ္ဗေသံ ပစ္စယာတိ အယမေဝ ဣမဿ ပစ္စယော, ဣမဿေဝ အယံ ပစ္စယောတိ စ နိယမေတွာ ဝတ္တုံ န သက္ကာ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧကဿေဝ ဒွိန္နံယေဝ ဝါ’’တိအာဒိ. ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒီသု ပန ဝိသေသနဘာဝေန ဝေဒနာဒီနံ ဝိသုံ ဂဟိတတ္တာ ‘‘ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ ဒွေ ခန္ဓာ’’တိအာဒိ ဝတ္တုံ သက္ကာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဝေဒနာတ္တိကာဒီသု ပနာ’’တိအာဒိ. တထာတိ ဣမိနာ ‘‘ဧကေကဿပိ ဒုကာဒိဘေဒါနဉ္စာ’’တိ ဣမံ အနုကဍ္ဎတိ.

คำว่า “ในที่นี้กล่าวอ้างถึงขันธ์ที่ถูกถือเอาด้วยคำว่ากุศล” หมายถึง ในปฏิจจวาระนี้ คำว่า “อาศัยธรรมที่เป็นกุศล ธรรมที่เป็นกุศลย่อมเกิดขึ้น” กล่าวอ้างถึงขันธ์ที่ถูกถือเอาด้วยคำว่ากุศล เมื่อกุศลขันธ์ทั้ง ๔ เกิดขึ้นพร้อมกัน และกล่าวโดยทั่วไป โดยปัจจัยสาธารณะมีสหชาตเป็นต้น โดยไม่จำแนก ย่อมไม่สามารถกล่าวจำกัดได้ว่า “ทั้งหมดเป็นปัจจัยของทั้งหมด” หรือ “สิ่งนี้เป็นปัจจัยของสิ่งนี้เท่านั้น หรือสิ่งนี้เท่านั้นเป็นปัจจัยของสิ่งนี้”. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า “ของสิ่งเดียว หรือของสองสิ่งเท่านั้น” เป็นต้น. แต่ในคำว่า “อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา” เป็นต้น สามารถกล่าวได้ว่า “อาศัยขันธ์หนึ่ง ขันธ์สอง” เป็นต้น เพราะเวทนาเป็นต้นถูกถือเอาต่างหากโดยความเป็นบทวิเสสนะ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “แต่ในเวทนาติกะเป็นต้น” เป็นต้น. คำว่า “เช่นนั้น” ด้วยคำนี้ ย่อมดึงคำว่า “ของทุกะเป็นต้นแต่ละอย่าง” นี้มาด้วย.

ဧတသ္မိန္တိ ‘‘ဝိပါကာဗျာကတံ ကိရိယာဗျာကတ’’န္တိ ဧဝံ ဝိပါကကိရိယာဗျာကတဂ္ဂဟဏေ. ‘‘သဗ္ဗသ္မိံ န ဂဟေတဗ္ဗ’’န္တိ ဝုတ္တံ, ကတ္ထ ပန ဂဟေတဗ္ဗန္တိ အာဟ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စ ရူပန္တိ ဧတ္ထေဝါ’’တိ. ဧဝံ ပဌမေ ဝါကျေ အတိဗျာပိတံ ပရိဟရိတွာ ဒုတိယေ အဗျာပိတံ ပရိဟရိတုံ ‘‘န ကေဝလ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဧတ္ထာတိ ‘‘ဝိပါကာဗျာကတံ ကိရိယာဗျာကတ’’န္တိ ဧတ္ထ န ဂဟေတဗ္ဗံ တဿပိ အာရုပ္ပေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ရူပေန ဝိနာ ဥပ္ပတ္တိတော. ဧတ္ထ စ ယထာ ဟေတုပစ္စယဂ္ဂဟဏေနေဝ အဟေတုကံ နိဝတ္တိတံ, ဧဝံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စ ရူပန္တိ ရူပဂ္ဂဟဏေနေဝ အာရုပ္ပေ ဝိပါကောပိ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန စိတ္တုပ္ပာဒေန သဒ္ဓိံ န ဂဟိတော. တံ ပနေတံ အတ္ထသိဒ္ဓမေဝ အကတွာ သရူပတော ပါကဋတရံ ကတွာ ဒဿေတုံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဝိပါကာဗျာကတ’’န္တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပဋိသန္ဓိပစ္ဆိမစိတ္တာနိ ပနေတ္ထ သတိပိ ရူပဿ အနုပ္ပာဒနေ ဝဝတ္ထာနာဘာဝတော န ဂဟိတာနီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ.

คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในการถือเอาวิปากาพยากตะและกิริยาพยากตะอย่างนี้. กล่าวว่า “ไม่พึงถือเอาในทั้งหมด” แต่จะพึงถือเอาในที่ไหน? จึงกล่าวว่า “ในคำว่า ‘รูปที่เกิดจากจิต’ นี้เท่านั้น”. ดังนั้น เพื่อหลีกเลี่ยงความกว้างขวางเกินไปในประโยคแรก และเพื่อหลีกเลี่ยงความไม่ครอบคลุมในประโยคที่สอง จึงกล่าวว่า “ไม่เพียงแต่” เป็นต้น. คำว่า “ในที่นี้” หมายถึง ในคำว่า “วิปากาพยากตะ กิริยาพยากตะ” นี้ ไม่พึงถือเอา เพราะแม้สิ่งนั้นก็เกิดขึ้นในอรูปภูมิโดยไม่มีรูป. ในที่นี้ อเหตุกะถูกห้ามด้วยการถือเอาเหตุปัจจัยเท่านั้นฉันใด วิบากในอรูปภูมิก็ไม่ถูกถือเอาพร้อมกับจิตตุปบาทที่เกิดขึ้นในที่นั้น ด้วยการถือเอารูปในคำว่า “รูปที่เกิดจากจิต” ฉันนั้น. แต่เพื่อแสดงอรรถนั้นให้ชัดเจนยิ่งขึ้นโดยสภาพ ไม่ใช่เพียงแค่สำเร็จด้วยอรรถเท่านั้น จึงกล่าวในอรรถกถาว่า “วิปากาพยากตะ” เป็นต้น. พึงทราบว่า ปฏิสนธิจิตและจุติจิตในที่นี้ ไม่ถูกถือเอา เพราะไม่มีการกำหนด แม้จะไม่มีรูปเกิดขึ้นก็ตาม.

ပစ္စယဘူတဿာတိ ခန္ဓာနံ ပစ္စယဘူတဿ ဝတ္ထုဿ အဂ္ဂဟိတတာပတ္တိံ နိဝါရေတုံ, ကထံ? ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန, ကတ္ထ? ‘‘ကဋတ္တာ စ ရူပ’’န္တိ ဧတသ္မိံ သာမညဝစနေ ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထူ’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝဉှိဿ ပစ္စယုပ္ပန္နတာ ဒဿိတာ [Pg.276] ဟောတီတိ. အညမညာပေက္ခံ ဝစနဒွယန္တိ ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထု, ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ’’တိ ပဒဒွယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. သာမညေန ဂဟိတန္တိ ‘‘ကဋတ္တာ စ ရူပ’’န္တိ ဣမိနာ သာမညဝစနေန, ကဋတ္တာရူပသာမညေန ဝါ ဂဟိတံ.

คำว่า ปัจจัยภูตัสสะ (เป็นปัจจัย) คือ เพื่อป้องกันความผิดพลาดในการไม่ยึดถือวัตถุที่เป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลาย อย่างไร? ด้วยความเป็นปัจจยุบบัน (ผลของปัจจัย) ที่ไหน? ในคำทั่วไปว่า “กตัตตารูป” นี้ ได้กล่าวว่า “วัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลาย” ด้วยประการฉะนี้ ความเป็นปัจจยุบบันของวัตถุนั้นจึงได้แสดงไว้แล้ว. คำว่า บทสองบทที่อิงอาศัยกันและกัน คือ กล่าวหมายถึงบทสองบทว่า “วัตถุอาศัยขันธ์ทั้งหลาย, ขันธ์ทั้งหลายอาศวัตถุ”. คำว่า ยึดถือโดยทั่วไป คือ ยึดถือด้วยคำทั่วไปว่า “กตัตตารูป” นี้ หรือยึดถือโดยความเป็นกตัตตารูปโดยทั่วไป.

ဥပါဒါရူပဂ္ဂဟဏေန ဝိနာ ‘‘ဥပါဒါရူပ’’န္တိ အဂ္ဂဟေတွာ ကေဝလံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ‘‘ကဋတ္တာရူပံ’’ဣစ္စေဝ ဂဟေတွာတိ အတ္ထော. ဧတသ္မိံ ပန ဒဿနေတိ ‘‘မဟာဘူတေပိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိဒဿနတ္ထ’’န္တိ ဝုတ္တေ ဧတသ္မိံ အတ္ထဒဿနေ. ခန္ဓပစ္စယသဟိတန္တိ ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပံ, ပဝတ္တိယံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဝဒတိ. အသဟိတန္တိ ပန ပဝတ္တိယံ ကဋတ္တာရူပံ အာဟာရသမုဋ္ဌာနံ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ အနိန္ဒြိယဗဒ္ဓံ အသညဘဝသင်္ဂဟိတဉ္စ ရူပံ. ပဋိသန္ဓိယမ္ပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန ပဝတ္တိယမ္ပိ ကဋတ္တာရူပံ အညဉ္စ တတ္ထ ဥပ္ပဇ္ဇနကံ ဥပါဒါရူပန္တိ အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ကထံ ပနေတ္ထ ဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇမာနဿ ရူပဿ ဟေတုပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ? ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဟေတုပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ရူပံ ဘူတေပိ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဧဝံ ပဒမေတံ, ဘူတာနံ ဝါ ဟေတုပစ္စယတော နိဗ္ဗတ္တတ္တာ ဧဝံ ဝုတ္တံ. ကာရဏကာရဏမ္ပိ ဟိ ကာရဏန္တွေဝ ဝုစ္စတိ ယထာ ‘‘စောရေဟိ ဂါမော ဒဍ္ဎော’’တိ.

อธิบายว่า โดยไม่ยึดถืออุปาทารูปว่า “อุปาทารูป” โดยปราศจากการยึดถืออุปาทารูป แต่ยึดถือเฉพาะจิตตสมุฏฐานรูปว่า “กตัตตารูป” เท่านั้น. ส่วนในทัศนะนี้ คือในทัศนะที่แสดงอรรถนี้ที่กล่าวว่า “เพื่อแสดงการเกิดขึ้นโดยอาศัยมหาภูตรูปด้วย”. คำว่า “ประกอบด้วยปัจจัยคือขันธ์” หมายถึง กตัตตารูปในปฏิสนธิ และจิตตสมุฏฐานรูปในปวัตติ. ส่วนคำว่า “ไม่ประกอบด้วย” หมายถึง กตัตตารูปในปวัตติ, อาหารสมุฏฐานรูป, อุตุสมุฏฐานรูป, อนินทริยพัทธรูป และรูปที่สงเคราะห์เข้าในอสัญญภพ. พึงทราบอรรถว่า คำว่า “ในปฏิสนธิด้วย” ด้วยศัพท์ว่า “ปิ” (ด้วย) หมายถึง กตัตตารูปในปวัตติ และอุปาทารูปอื่นที่เกิดขึ้นในที่นั้นด้วย. ในที่นี้ รูปที่เกิดขึ้นโดยอาศัยภูตรูป ย่อมเกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยได้อย่างไร? บทนี้กล่าวอย่างนี้ว่า “รูปที่เกิดขึ้นด้วยเหตุปัจจัยโดยอาศัยขันธ์ทั้งหลาย ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยภูตรูปด้วย” หรือกล่าวอย่างนี้เพราะภูตรูปเกิดขึ้นจากเหตุปัจจัย. เพราะแม้เหตุของเหตุ ก็เรียกว่าเหตุเท่านั้น เหมือนอย่างที่กล่าวว่า “หมู่บ้านถูกโจรเผา”.

ဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပါဒါရူပန္တိ ပဒုဒ္ဓါရော ကတော, ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ပန ပါဌောတိ အဋ္ဌကထာယဉ္စ တမေဝ ဝုတ္တံ. အယံ ဟေတ္ထတ္ထော – ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ပါဌေ ဝုတ္တနယေန ဥပါဒါရူပမ္ပိ ကုသလေ ခန္ဓေ မဟာဘူတေ စ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ. ကော ပန သော နယောတိ တံ ဒဿေတုံ ‘‘မဟာဘူတေ…ပေ… သန္ဓာယာဟာ’’တိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ အတ္ထတော အယံ နယော ဝုတ္တောတိ ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဣမိနာ အဗျာကတေ ခန္ဓေ မဟာဘူတေ စ ပဋိစ္စ ဥပါဒါရူပါနံ ဥပ္ပတ္တိဝစနေန ကုသလေ ခန္ဓေ မဟာဘူတေ စ ပဋိစ္စ ဥပါဒါရူပါနံ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထတော ဝုတ္တော ဟောတီတိ အတ္ထော.

มีการยกบทว่า “อุปาทารูปอาศัยภูตรูป” ขึ้นมา. ส่วนในอรรถกถาได้กล่าวบทว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” นั้นเอง. อรรถในที่นี้คือ อุปาทารูปย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นกุศลและมหาภูตรูปด้วย โดยนัยที่กล่าวไว้ในบทว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” นี้. นัยนั้นคืออะไร? เพื่อแสดงนัยนั้น จึงกล่าวว่า “มหาภูตรูป...เป...อาศัยกล่าวแล้ว”. อรรถว่า นัยนี้กล่าวไว้ในที่นั้นโดยอรรถว่า ด้วยการกล่าวถึงการเกิดขึ้นของอุปาทารูปโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นอัพยากฤตและมหาภูตรูป ด้วยบทว่า “จิตตสมุฏฐานรูป กตัตตารูป อุปาทารูป อาศัยมหาภูตรูป” นี้ การเกิดขึ้นของอุปาทารูปโดยอาศัยขันธ์ที่เป็นกุศลและมหาภูตรูปจึงเป็นอันกล่าวไว้โดยอรรถ.

၅၄. ရူပေန ဝိနာ ပစ္စယုပ္ပန္နံ န လဗ္ဘတီတိ ဧတေန ယာ ပုစ္ဆာ အရူပမိဿကာဝသာနာ, တာပိ ဣဓ န ဂယှန္တိ, ပဂေဝ ရူပါဝသာနာတိ ဒဿေတိ.

๕๔. ด้วยเหตุที่ว่า “ปัจจยุบบันย่อมไม่ได้ปราศจากรูป” นี้ คำถามใดที่ลงท้ายด้วยอรูปผสม คำถามเหล่านั้นก็ไม่ถูกยึดถือในที่นี้ ยิ่งไม่ต้องกล่าวถึงคำถามที่ลงท้ายด้วยรูป.

၅၇. တာယ သမာနလက္ခဏာတိ ပဉ္စက္ခန္ဓပဋိသန္ဓိတာယ ဂဗ္ဘသေယျကပဋိသန္ဓိယာ သမာနလက္ခဏာ. ပရိပုဏ္ဏဓမ္မာနန္တိ ပရိယတ္တိဝိဘာဂါနံ ပဉ္စက္ခန္ဓဓမ္မာနံ. ဧတ္ထာတိ ဧတသ္မိံ သဟဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသေ.

๕๗. คำว่า “มีลักษณะเสมอกันกับปฏิสนธินั้น” คือ มีลักษณะเสมอกันกับปฏิสนธิในครรภ์ที่ประกอบด้วยปัญจขันธ์. คำว่า “แห่งธรรมที่บริบูรณ์” คือ แห่งธรรมคือปัญจขันธ์ที่มีส่วนแห่งปริยัติ. คำว่า “ในที่นี้” คือ ในการแสดงสหชาตปัจจัยนี้.

စိတ္တကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပန္တိ [Pg.277] စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ကမ္မသမုဋ္ဌာနရူပဉ္စ. ပုန အာဟာရသမုဋ္ဌာနန္တိ ဧတ္ထ ပုနဂဟဏံ ဥတုသမုဋ္ဌာနာပေက္ခံ. န ဟိ တံ ပုဗ္ဗေ ဗာဟိရဂ္ဂဟဏေန အဂ္ဂဟိတံ, အာဟာရသမုဋ္ဌာနံ ပန အဂ္ဂဟိတမေဝ, ဥတုသမုဋ္ဌာနဿ ကသ္မာ ပုနဂဟဏန္တိ အာဟ ‘‘ဧတေဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထာတိ အသညသတ္တေသု. တဿာတိ ဥတုသမုဋ္ဌာနဿ. အာဒိမှီတိ ဗာဟိရအာဟာရသမုဋ္ဌာနဥတုသမုဋ္ဌာနအသညသတ္တဝသေန အာဂတဝါရေဟိ ပဌမဝါရေ. အဝိသေသဝစနန္တိ ဗာဟိရာဒိဝိသေသံ အကတွာ ဝုတ္တဝစနံ, အရူပမ္ပိ ပစ္စယံ လဘန္တံ အတ္ထံ ဟေတာဒိကေ ပစ္စယေ လဘန္တံ သဟ သင်္ဂဏှိတွာတိ ယောဇနာ. တဿာတိ, တတ္ထာတိ စ ပဒဒွယေန ယထာဝုတ္တံ ပဌမဝါရမေဝ ပစ္စာမသတိ. တံသမာနဂတိကန္တိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဂတိကံ. ဣဓာပီတိ ဣမသ္မိံ သဟဇာတပစ္စယနိဒ္ဒေသေပိ. ကမ္မပစ္စယဝိဘင်္ဂေ ဝိယာတိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ဝိယ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တံသမုဋ္ဌာနန္တိ ဣမိနာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကဋတ္တာရူပမ္ပိ သင်္ဂဏှာတီ’’တိ. အယဉ္စ အတ္ထဝိသေသော ဧတ္ထ ဧကံသေန ဣစ္ဆိတဗ္ဗောတိ ဒဿေန္တော ‘‘န ဟိ…ပေ… အတ္ထီ’’တိ အာဟ.

คำว่า “จิตตกัมมสมุฏฐานรูป” คือ จิตตสมุฏฐานรูปและกัมมสมุฏฐานรูป. ในที่นี้ การกล่าวซ้ำว่า “ปุนะ อาหารสมุฏฐาน” เป็นการอ้างถึงอุตุสมุฏฐาน. เพราะอุตุสมุฏฐานนั้นไม่ได้ถูกถือเอาด้วยการถือเอาภายนอกมาก่อน, แต่อาหารสมุฏฐานนั้นก็ยังไม่ถูกถือเอาเหมือนกัน. เหตุใดจึงกล่าวซ้ำถึงอุตุสมุฏฐาน? จึงกล่าวว่า “ด้วยสิ่งเหล่านี้” เป็นต้น. คำว่า “ในที่นั้น” คือ ในอสัญญสัตว์. คำว่า “ของสิ่งนั้น” คือ ของอุตุสมุฏฐาน. คำว่า “ในเบื้องต้น” คือ ในวาระแรกจากวาระที่มาโดยอาศัยภายนอก, อาหารสมุฏฐาน, อุตุสมุฏฐาน และอสัญญสัตว์. คำว่า “คำที่ไม่ได้จำแนก” คือ คำที่กล่าวโดยไม่ได้จำแนกความพิเศษภายนอกเป็นต้น, การเชื่อมโยงคือ การสงเคราะห์อรูปที่ได้ปัจจัย และอรรถที่ได้ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเข้าไว้ด้วยกัน. ด้วยบทสองบทคือ “ตัสสะ” (ของสิ่งนั้น) และ “ตัตถะ” (ในที่นั้น) ย่อมหมายถึงวาระแรกที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น. คำว่า “มีคติเสมอกันกับสิ่งนั้น” คือ มีคติเสมอกันกับจิตตสมุฏฐาน. คำว่า “ในที่นี้ด้วย” คือ ในการแสดงสหชาตปัจจัยนี้ด้วย. เหมือนอย่างในกัมมปัจจัยวิภังค์ คือ เหมือนอย่างในการแสดงนานาขณิกกัมมปัจจัย. เพราะในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ด้วยคำว่า ‘ตังสามุฏฐาน’ นี้ ย่อมสงเคราะห์กตัตตารูปในขณะปฏิสนธิด้วย”. และเพื่อแสดงว่าอรรถพิเศษนี้พึงประสงค์ในที่นี้โดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า “ไม่...เป...มีอยู่”.

အဝိသေသေတွာတိ ‘‘ဥတုသမုဋ္ဌာန’’န္တိအာဒိနာ ဝိသေသံ အကတွာ. ဥပါဒါရူပန္တိ ဝိသေသေတွာဝ ကသ္မာ ပန ဝုတ္တာနီတိ ယောဇနာ. ဟေတုပစ္စယာဒီသူတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန သဟဇာတပစ္စယာဒိံ သင်္ဂဏှာတိ. သဟာတိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပံ ကဋတ္တာရူပန္တိ ဧဝံ ဧကတော. ဝိသုန္တိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ကဋတ္တာရူပတော ဝိသေသေတွာ. တတ္ထ ဗာဟိရဂ္ဂဟဏာဒီဟိ ဝိယာတိ ယထာ ‘‘ဗာဟိရံ ဧကံ မဟာဘူတ’’န္တိအာဒီသု ဗာဟိရအာဟာရသမုဋ္ဌာနဥတုသမုဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေဟိ မဟာဘူတာနိ ဝိသေသိတာနိ, ဧဝံ ဧတ္ထ ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စာ’’တိ ဧတသ္မိံ နိဒ္ဒေသေ မဟာဘူတာနံ ကေနစိ ဝိသေသနေန အဝိသေသိတတ္တာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဘာဝကဋတ္တာရူပဘာဝေဟိ ဝိသေသေတွာဝ ဝုတ္တာနီတိ ယောဇနာ.

คำว่า “โดยไม่จำแนก” คือ โดยไม่ทำความพิเศษด้วยคำว่า “อุตุสมุฏฐาน” เป็นต้น. การเชื่อมโยงคือ เหตุใดจึงกล่าวจำแนกอุปาทารูปไว้? คำว่า “ในเหตุปัจจัยเป็นต้น” คือ ด้วยศัพท์ว่า “อาทิ” (เป็นต้น) ย่อมสงเคราะห์สหชาตปัจจัยเป็นต้น. คำว่า “พร้อมกัน” คือ จิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูปอย่างนี้รวมกัน. คำว่า “แยกกัน” คือ จำแนกจิตตสมุฏฐานรูปออกจากกตัตตารูป. การเชื่อมโยงคือ ในที่นั้น เหมือนอย่างที่มหาภูตรูปถูกจำแนกด้วยการถือเอาภายนอกเป็นต้น ในคำว่า “มหาภูตรูปภายนอกหนึ่ง” เป็นต้น โดยการถือเอาภายนอก, อาหารสมุฏฐาน และอุตุสมุฏฐาน มหาภูตรูปจึงถูกจำแนกไว้, ในการแสดงนี้ว่า “อาศัยมหาภูตรูป” นี้ มหาภูตรูปไม่ได้ถูกจำแนกด้วยการจำแนกใดๆ จึงกล่าวจำแนกด้วยความเป็นจิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูป.

ဣဒါနိ အညေနပိ ကာရဏေန တေသံ ဝိသေသိတဗ္ဗတံ ဒဿေတုံ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ န ကောစိ ပစ္စယောတိ ဣဒံ ပဋ္ဌာနေ အာဂတနိယာမေန ရူပံ ဥပနိဿယပစ္စယံ န လဘတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ဟေတာဒီသူ’’တိ. တဒဝိနာဘာဝတော ပန တဿ စိတ္တကမ္မာနံ ကာရဏဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော, ယတော ဣဒ္ဓိစိတ္တနိဗ္ဗတ္တာနိ ကမ္မပစ္စယာနိ စာတိ ဝုတ္တာနိ. နနု စိတ္တံ အာဟာရဥတုသမုဋ္ဌာနာနံ ပစ္စယော ဟောတီတိ? သစ္စံ ဟောတိ, သော ပန ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေန, န ဇနကတ္တေနာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အာဟာရ…ပေ… ဇနက’’န္တိ[Pg.278]. ကိံ ပန တေသံ ဇနကန္တိ အာဟ ‘‘မဟာဘူတာနေဝ…ပေ… ဇနကာနီ’’တိ. စိတ္တေန ကမ္မုနာ စ ဝိနာ အဘာဝေ ယထာက္ကမံ စိတ္တကမ္မသမုဋ္ဌာနဥပါဒါရူပါနန္တိ အတ္ထော. စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပကဋတ္တာရူပဘူတာနေဝါတိ စိတ္တကမ္မသမုဋ္ဌာနမဟာဘူတနိဗ္ဗတ္တာနေဝ မဟာဘူတာနံ တေသံ အာသန္နကာရဏတ္တာ. အညာနီတိ ဥတုအာဟာရသမုဋ္ဌာနာနိ ဥပါဒါရူပါနိ ဝဒတိ. ဝိသေသနံ ကတံ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ. သမာနဇာတိကေန ရူပေန ဥတုနာ အာဟာရေန စာတိ အတ္ထော. ပါကဋဝိသေသနာနေဝါတိ ဣဒံ ယေဟိ မဟာဘူတေဟိ တာနိ နိဗ္ဗတ္တာနိ, တေသံ ‘‘အာဟာရသမုဋ္ဌာနံ ဥတုသမုဋ္ဌာန’’န္တိ ဝိသေသိတတ္တာ ဝုတ္တံ. န ဝိသေသနံ အရဟန္တိ န ဝိသေသိတဗ္ဗာနိ ကာရဏဝိသေသနေနေဝ ဝိသေသဿ သိဒ္ဓတ္တာ, ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပါဒါရူပ’’န္တွေဝ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဧတာနိ ပန စိတ္တဇကမ္မဇရူပါနိ.

บัดนี้ เพื่อแสดงว่าสิ่งเหล่านั้นพึงจำแนกด้วยเหตุอื่นอีก จึงกล่าวคำว่า “อนึ่ง” เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า “ไม่มีปัจจัยใดๆ” นี้ กล่าวไว้เพราะรูปย่อมไม่ได้อุปนิสสยปัจจัยโดยนัยที่มาในปัฏฐาน. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ในเหตุปัจจัยเป็นต้น”. ส่วนความเป็นเหตุของจิตและกรรมของรูปนั้น พึงทราบเพราะรูปนั้นไม่พรากจากจิตและกรรม, เพราะได้กล่าวไว้ว่า “รูปที่เกิดจากอิทธิฤทธิ์จิตและรูปที่มีกรรมเป็นปัจจัย”. ก็จิตมิใช่เป็นปัจจัยของอาหารสมุฏฐานและอุตุสมุฏฐานหรือ? จริงอยู่ จิตเป็นปัจจัย แต่เป็นโดยความเป็นอุปถัมภก ไม่ใช่โดยความเป็นผู้ให้เกิด จึงแสดงว่า “อาหาร...เป...ผู้ให้เกิด”. อะไรเล่าเป็นผู้ให้เกิดของสิ่งเหล่านั้น? จึงกล่าวว่า “มหาภูตรูปเท่านั้น...เป...เป็นผู้ให้เกิด”. อรรถว่า ในเมื่อไม่มีจิตและกรรมตามลำดับ อุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานและกัมมสมุฏฐานก็ไม่มี. คำว่า “จิตตสมุฏฐานรูปและกตัตตารูปเท่านั้น” คือ มหาภูตรูปที่เกิดขึ้นจากจิตและกรรมเท่านั้น เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นเป็นเหตุใกล้ของรูปเหล่านั้น. คำว่า “อื่นๆ” หมายถึง อุปาทารูปที่เป็นอุตุสมุฏฐานและอาหารสมุฏฐาน. มีการจำแนกไว้ว่า “จิตตสมุฏฐานรูป กตัตตารูป อุปาทารูป”. อรรถว่า ด้วยรูปที่มีชาติเสมอกัน ด้วยอุตุและด้วยอาหาร. คำว่า “เป็นเครื่องจำแนกที่ปรากฏชัดเท่านั้น” นี้ กล่าวไว้เพราะมหาภูตรูปเหล่านั้นที่รูปเหล่านั้นเกิดขึ้น ถูกจำแนกไว้ว่า “อาหารสมุฏฐาน อุตุสมุฏฐาน”. อรรถว่า ไม่ควรจำแนก คือ ไม่พึงจำแนก เพราะความพิเศษสำเร็จได้ด้วยการจำแนกเหตุเท่านั้น พึงกล่าวว่า “อุปาทารูปอาศัยมหาภูตรูป” เท่านั้น. ส่วนรูปเหล่านี้เป็นจิตตชรูปและกัมมชรูป.

သဝိသေသေနာတိ ယေန ဝိသေသေန ဝိသေသိတာ, တံ ဒဿေန္တော စိတ္တံ သန္ဓာယာဟ ‘‘သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝတော’’တိ, ဣတရံ ပန သန္ဓာယ ‘‘မူလကာရဏဘာဝတော’’တိ, ကမ္မူပနိဿယပစ္စယဘာဝတောတိ အတ္ထော. ဣတရာနီတိ အာဟာရဥတုသမုဋ္ဌာနာနိပိ ဥပါဒါရူပါနိ. မဟာဘူတဝိသေသနေနေဝ ဝိသေသိတာနီတိ ‘‘အာဟာရသမုဋ္ဌာနံ ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စ ဥတုသမုဋ္ဌာနံ ဧကံ မဟာဘူတံ ပဋိစ္စာ’’တိ မဟာဘူတဝိသေသနေနေဝ ဇနကပစ္စယေန အာဟာရေန ဥတုနာ စ ဝိသေသိတာနိ. ဣဓာတိ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဣမသ္မိံ ဝစနေ. ဧတ္ထ ဟိ ဥပါဒါရူပါနံ စိတ္တကမ္မသမုဋ္ဌာနတာဝစနေန တံနိဿယာနမ္ပိ တဗ္ဘာဝေါ ပကာသိတောတိ. အညတရဝိသေသနံ ဥဘယဝိသေသနံ ဟောတိ ဥဘယေသံ အဝိနိဗ္ဘောဂေန ပဝတ္တနတော.

คำว่า "สวิเสเสนะ" คือด้วยวิเสสที่วิเสสิตแล้ว แสดงซึ่งวิเสสนั้น ประสงค์เอาจิตจึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นปัจจัยมีสหชาตปัจจัยเป็นต้น" ส่วนประสงค์เอาอย่างอื่นจึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นมูลเหตุ" คือเพราะความเป็นกรรมูปนิสสยปัจจัย. คำว่า "อิตรานิ" คืออุปาทารูปทั้งหลายที่เกิดจากอาหารและอุตุด้วย. วิเสสิตแล้วด้วยวิเสสนะคือมหาภูตเท่านั้น คือวิเสสิตแล้วด้วยวิเสสนะคือมหาภูตเท่านั้น ด้วยปัจจัยที่เป็นชนกคืออาหารและอุตุว่า "อาศัยมหาภูตหนึ่งที่เกิดจากอาหาร อาศัยมหาภูตหนึ่งที่เกิดจากอุตุ". คำว่า "อิทะ" คือในคำว่า "รูปที่เกิดจากจิต รูปที่เกิดจากกรรม อุปาทารูป" นี้. ในคำนี้ การกล่าวถึงความเป็นอุปาทารูปที่เกิดจากจิตและกรรม ย่อมประกาศความเป็นเช่นนั้นของมหาภูตรูปที่เป็นที่อาศัยของอุปาทารูปเหล่านั้นด้วย. วิเสสนะอย่างใดอย่างหนึ่ง ย่อมเป็นวิเสสนะของทั้งสอง เพราะเป็นไปโดยไม่แยกจากกันของทั้งสอง.

၅၈. ပုဗ္ဗေတိ ဟေတုပစ္စယာဒီသု. ဝိသုံ ပစ္စယဘာဝေနာတိ ‘‘ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝိပါကာဗျာကတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စ တယော ခန္ဓာ ကဋတ္တာ စ ရူပ’’န္တိအာဒိနာ ဝတ္ထုဿ ဝိသုံ ပစ္စယဘာဝေန. ဧတ္ထ စ ဝိသုံယေဝ ပစ္စယဘာဝေန ဒဿိတာနီတိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထု, ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ’’တိ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေါ ဝိယ ခန္ဓာနံ ဧကတောပိ ပစ္စယဘာဝေါ ဒဿိတော. တေနေဝ ဟိ တသ္မိံ အတ္ထေ အတ္တနော အရုစိံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေနာဟာ’’တိ. ယော ပနတ္ထော အတ္တနော ရုစ္စတိ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဝတ္ထူတိ ဣဒံ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ခန္ဓာနံ ပစ္စယဘူတာနံ ပဋိစ္စဋ္ဌဖရဏတာဒဿနံ[Pg.279], ဝတ္ထုဿ ပစ္စယဘူတဿ ပဋိစ္စဋ္ဌဖရဏတာဒဿနံ, န ခန္ဓာနန္တိ သမ္ဗန္ဓော. ဣဓေဝါတိ ဣမသ္မိံ အညမညပစ္စယေ ဧဝ. ဟေတုပစ္စယာဒီသုပိ အယမေဝ နယော, တတ္ထ ဟိ ပဋိစ္စဋ္ဌဖရဏဿ သမာနတာ. ဒဿိတာယ ပဋိစ္စဋ္ဌဒွယဖရဏတာယ. ခန္ဓဝတ္ထူနဉ္စ ဒဿိတာယေဝါတိ ခန္ဓဝတ္ထူနဉ္စ ဧကတော ပဋိစ္စဋ္ဌဖရဏတာ ဒဿိတာယေဝ.

๕๘. คำว่า "ปุพเพ" ในเหตุปัจจัยเป็นต้น. "วิสุง ปัจจยภาเวนะ" คือด้วยความเป็นปัจจัยต่างหากของวัตถุ โดยนัยมีอาทิว่า "ในขณะปฏิสนธิ อาศัยขันธ์หนึ่งที่เป็นวิบากอัพยากตะ ขันธ์สามและกฏัตตารูปก็เกิด". ในคำนี้ ไม่สามารถกล่าวได้ว่า "แสดงแล้วด้วยความเป็นปัจจัยต่างหากเท่านั้น" เพราะความเป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายแม้โดยรวมกันก็แสดงแล้ว เหมือนความเป็นปัจจยุบบันแห่งขันธ์ทั้งหลายว่า "อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ, อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย". เพราะเหตุนั้นแล เมื่อแสดงความไม่ชอบใจของตนในอรรถนั้น จึงกล่าวว่า "กล่าวด้วยอัธยาศัยนี้". ส่วนอรรถใดที่ตนชอบใจ เพื่อแสดงอรรถนั้น จึงกล่าวมีอาทิว่า "อนึ่ง คำว่า 'อาศัยขันธ์ทั้งหลาย วัตถุ' นี้". การแสดงความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของขันธ์ทั้งหลายที่เป็นปัจจัย, การแสดงความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของวัตถุที่เป็นปัจจัย, ไม่ใช่ของขันธ์ทั้งหลาย ดังนี้คือความสัมพันธ์. คำว่า "อิเธวะ" คือในอัญญมัญญปัจจัยนี้เท่านั้น. แม้ในเหตุปัจจัยเป็นต้นก็นัยนี้เหมือนกัน เพราะในปัจจัยเหล่านั้นมีความเสมอกันแห่งความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัย. ด้วยความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยสองอย่างที่แสดงแล้ว. และความแผ่ไปแห่งความหมายแห่งการอาศัยของขันธ์และวัตถุทั้งหลายก็แสดงแล้วโดยรวมกันนั่นเอง.

ဧဝမာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ‘‘အကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စာ’’တိ ဧဝမာဒိ သင်္ဂယှတိ. နနု ဘဝိတဗ္ဗန္တိ ယောဇနာ. ဟေတုပစ္စယာဒီဟိ ဝိယာတိ သဒိသူဒါဟရဏန္တိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ယံ ‘‘ဧကံ, တယော, ဒွေ စ ခန္ဓေ ပဋိစ္စာ’’တိ ဝုတ္တံ ပစ္စယဇာတန္တိ အတ္ထော. ပစ္စယဋ္ဌော ဟိ ပဋိစ္စဋ္ဌော. တေနာဟ ‘‘တေ ဟေတုပစ္စယဘူတာ ဧဝ န ဟောန္တီ’’တိ. ဧတေန န ပဋိစ္စဋ္ဌဖရဏကဿ ဧကန္တိကော ဟေတုအာဒိပစ္စယဘာဝေါတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဧသ နယော အာရမ္မဏပစ္စယာဒီသူ’’တိ. န ဟိ အာရမ္မဏပစ္စယဘူတော ဓမ္မော ပဋိစ္စဋ္ဌံ ဖရတိ. ဝုတ္တဉ္စ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အာရမ္မဏပစ္စယာ’’တိ.

คำว่า "เอวมฺมาทิ" คือด้วยคำว่า "อาทิ" ย่อมสงเคราะห์มีอาทิว่า "อาศัยอกุศลธรรม". การประกอบความว่า "จะไม่พึงมีหรือ". คำว่า "เหมือนเหตุปัจจัยเป็นต้น" คืออุทาหรณ์ที่คล้ายกัน เมื่อแสดงอุทาหรณ์นั้น จึงกล่าวมีอาทิว่า "ไม่ใช่เลย". อรรถว่า "ธรรมที่เกิดจากปัจจัย" คือสิ่งที่กล่าวแล้วว่า "อาศัยขันธ์หนึ่ง, สาม, และสอง". เพราะความหมายแห่งปัจจัยก็คือความหมายแห่งการอาศัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ขันธ์เหล่านั้นไม่เป็นเหตุปัจจัยเท่านั้น". ด้วยคำนี้ ย่อมแสดงว่า ความเป็นเหตุปัจจัยเป็นต้น ไม่เป็นไปโดยส่วนเดียวแก่ธรรมที่แผ่ไปในความหมายแห่งการอาศัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "นัยนี้พึงมีในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น". เพราะธรรมที่เป็นอารัมมณปัจจัย ย่อมไม่แผ่ไปในความหมายแห่งการอาศัย. และคำว่า "อาศัยกุศลธรรม กุศลธรรมย่อมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัย" ก็กล่าวแล้ว.

ပစ္စယန္တရေနပိ ဥပကာရကတာမတ္တမ္ပိ ဂဟေတွာ ပဋိစ္စဝါရေ ဝါရန္တရေ စ ဟေတုအာဒိပစ္စယာ ဒဿိတာတိ ဥပစယေန ယထာဝုတ္တံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ပစ္စယဝါရေ စာ’’တိအာဒိမာဟ. တံပစ္စယာတိ ဝတ္ထုပစ္စယာ, ယထာရဟံ ပစ္စယဘူတံ ဝတ္ထုံ လဘိတွာတိ အတ္ထော. တေတိ ကုသလေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ. တေသန္တိ မဟာဘူတာနံ ခန္ဓာနံ. ပစ္စယဘာဝါဘာဝတောတိ ဣဒံ ခန္ဓာနံ ဟေတုသဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝဿ မဟာဘူတေသု ဒိဋ္ဌတ္တာ ဝုတ္တံ. ယဒိ ဧဝံ အညမညပစ္စယာပိ တေ တေသံ ဘဝေယျုန္တိ ပရဿ အာသင်္ကနိရာသင်္ကံ ကရောန္တော ‘‘အညမညသဒ္ဒေါ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. နိရပေက္ခောတိ အညနိရပေက္ခော. န ဟိ ဟေတုဓမ္မော ဓမ္မန္တရာပေက္ခော ဟုတွာ ဟေတုပစ္စယော ဟောတိ, သဒ္ဒသီသေနေတ္ထ အတ္ထော ဝုတ္တော. အညတရာပေက္ခောတိ အတ္တနာ သဟကာရိကာရဏဘူတံ, ဣတရံ ဝါ ယံ ကိဉ္စိ အညတရံ အပေက္ခတီတိ အညတရာပေက္ခော. ယထာဝုတ္တေတရေတရာပေက္ခောတိ အရူပက္ခန္ဓာဒိဘေဒံ ပါဠိယံ ဝုတ္တပ္ပကာရံ ဣတရေတရံ မိထု ပစ္စယဘူတံ အပေက္ခတီတိ ဣတရေတရာပေက္ခော. ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နာ စ ခန္ဓာ မဟာဘူတာ ဣဓ ယထာဝုတ္တာ ဘဝေယျုန္တိ ကသ္မာ ဝုတ္တံ. န ဟိ ခန္ဓာ မဟာဘူတာ အညမညံ အညမညပစ္စယဘာဝေန ဝုတ္တာ, အထ ခန္ဓာ စ မဟာဘူတာ စာတိ ဝိသုံ ဝိသုံ ဂယှေယျုံ, ဧဝံ သတိ ‘‘မဟာဘူတာ ခန္ဓာနံ န ကောစိ ပစ္စယော’’တိ န ဝတ္တဗ္ဗံ.

แม้ด้วยปัจจัยอื่น ก็ถือเอาเพียงความเป็นอุปการะ แล้วแสดงเหตุปัจจัยเป็นต้นในปฏิจจวาระและวารอื่น ด้วยอุปจาระ เมื่อแสดงสิ่งที่กล่าวแล้วตามลำดับ จึงกล่าวมีอาทิว่า "และในปัจจัยวาระ". คำว่า "ตังปัจจยา" คือวัตถุปัจจัย อรรถว่า "ได้วัตถุที่เป็นปัจจัยตามสมควร". คำว่า "เต" คืออาศัยกุศลขันธ์ทั้งหลาย. คำว่า "เตสัง" คือของมหาภูตและขันธ์ทั้งหลาย. คำว่า "ปัจจยภาวาภาวโต" นี้กล่าวแล้ว เพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลาย ปรากฏในมหาภูตทั้งหลาย. ถ้าเป็นเช่นนั้น ขันธ์เหล่านั้นก็พึงเป็นอัญญมัญญปัจจัยของมหาภูตทั้งหลายด้วย เมื่อทำความสงสัยของผู้อื่นให้หมดไป จึงกล่าวมีอาทิว่า "เพราะคำว่า 'อัญญมัญญะ'". คำว่า "นิรเปกโข" คือไม่ขึ้นอยู่กับสิ่งอื่น. เพราะเหตุธรรมย่อมไม่เป็นเหตุปัจจัยโดยขึ้นอยู่กับธรรมอื่น ในที่นี้กล่าวอรรถด้วยหัวข้อของศัพท์. คำว่า "อัญญตรเปกโข" คือขึ้นอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่ง คือขึ้นอยู่กับสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่เป็นเหตุร่วมกันกับตน หรือสิ่งอื่นใด. คำว่า "ยถาวุตเตตเรตระเปกโข" คือขึ้นอยู่กับสิ่งซึ่งกันและกันตามที่กล่าวไว้ในบาลี มีอรูปขันธ์เป็นต้น ที่เป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. และขันธ์ทั้งหลายกับมหาภูตทั้งหลายที่เป็นปัจจัยและปัจจยุบบัน พึงเป็นไปตามที่กล่าวไว้ในที่นี้ เพราะเหตุใดจึงกล่าวเช่นนั้น. เพราะขันธ์ทั้งหลายกับมหาภูตทั้งหลาย ไม่ได้กล่าวไว้ด้วยความเป็นอัญญมัญญปัจจัยซึ่งกันและกัน แต่พึงถือเอาขันธ์ทั้งหลายและมหาภูตทั้งหลายต่างหากกัน เมื่อเป็นเช่นนี้ ก็ไม่ควรกล่าวว่า "มหาภูตทั้งหลายไม่เป็นปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายเลย".

ယဿ [Pg.280] သယံ ပစ္စယော, တတော တေန တန္နိဿိတေန ဝါတိ ယဿ ဓမ္မဿ သယံ အတ္တနာ ပစ္စယော ဟောတိ, တတော ဓမ္မတော သယံ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ ကထံ တေန ဓမ္မေန တန္နိဿိတေန ဝါ အညမညပစ္စယေန ဧဝံဘူတံ တံ ဓမ္မဇာတံ အညမညပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဝတ္တဗ္ဗတံ အရဟတီတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဥဒါဟရဏေန ဝိဘာဝေတိ ‘‘ယထာ’’တိအာဒိနာ. တတ္ထ ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ’’တိ ဣဒံ ‘‘တေန အညမညပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇမာန’’န္တိ ဣမဿ ဥဒါဟရဏံ, ‘‘ဝတ္ထုံ ပစ္စယာ ခန္ဓာ’’တိ ဣဒံ ပန ‘‘တန္နိဿိတေန အညမညပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇမာန’’န္တိ ဧတဿ. တသ္မာတိ ဝုတ္တမေဝ အတ္ထံ ကာရဏဘာဝေန ပစ္စာမသတိ. အတ္တနော ပစ္စယဿ ပစ္စယတ္တာဘာဝတောတိ အတ္တနော ပစ္စယဘူတဿ အရူပက္ခန္ဓဿ ပစ္စယဘာဝါဘာဝတော. န ဟိ မဟာဘူတာ ယတော ခန္ဓတော ဥပ္ပန္နာ, တေသံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. တဒပေက္ခတ္တာတိ ဣတရေတရပစ္စယဘာဝါပေက္ခတ္တာ. ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ပစ္စယာ စာတိ ပဋိစ္စဝါရေ ဝုတ္တနိယာမေနေဝ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ, ပစ္စယဝါရေ ဝုတ္တနိယာမေန ခန္ဓေ ပစ္စယာ စ. နအညမညပစ္စယာ စ ဝုတ္တာတိ အညမညပစ္စယတော အညသ္မာ နိဿယပစ္စယာဒိတော မဟာဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိ ဝုတ္တာ စာတိ အတ္ထော. ဝတ္ထုံ ပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာတိ ဝတ္ထုံ ပုရေဇာတပစ္စယံ ကတွာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာ. တန္နိဿိတေန စ အညမညပစ္စယေနာတိ တံ ဝတ္ထုံ နိဿိတေန ခန္ဓေန အညမညပစ္စယဘူတေန ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, တသ္မာ ယထာဝုတ္တေန ကာရဏေန ဝတ္ထုံ ပစ္စယာ…ပေ… ဝုတ္တာ, ဣမိနာ ပရိယာယေန ပန ဥဇုကံ ပဝတ္တိယံ ဝတ္ထုဿ အညမညပစ္စယဘာဝေါတိ အတ္ထော.

คำว่า "ยัสสะ สยัง ปัจจโย ตโต เตนะ ตันนิสสิเตน วา" คือธรรมใดเป็นปัจจัยด้วยตนเอง ธรรมชาตินั้นที่เกิดขึ้นจากธรรมนั้น จะพึงควรกล่าวว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยด้วยธรรมนั้น หรือด้วยธรรมที่อาศัยธรรมนั้น" ได้อย่างไร ดังนี้ เมื่อแสดงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยอุทาหรณ์ จึงกล่าวมีอาทิว่า "เหมือนอย่าง". ในคำนั้น คำว่า "อาศัยขันธ์ทั้งหลาย ขันธ์ทั้งหลาย" นี้เป็นอุทาหรณ์ของคำว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยนั้น" ส่วนคำว่า "อาศัยวัตถุ ขันธ์ทั้งหลาย" นี้เป็นอุทาหรณ์ของคำว่า "เกิดขึ้นด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่อาศัยวัตถุนั้น". คำว่า "ตัสมา" คือย่อมรำลึกถึงอรรถที่กล่าวแล้วด้วยความเป็นเหตุ. คำว่า "อัตตโน ปัจจยัสสะ ปัจจยัตตาภาวโต" คือเพราะความไม่มีแห่งความเป็นปัจจัยของอรูปขันธ์ที่เป็นปัจจัยของตน. เพราะมหาภูตทั้งหลายที่เกิดขึ้นจากขันธ์ใด ย่อมไม่เป็นปัจจัยของขันธ์เหล่านั้น. คำว่า "ตทเปกขัตตา" คือเพราะขึ้นอยู่กับความเป็นปัจจัยซึ่งกันและกัน. คำว่า "ขันเธ ปฏิจจ ปัจจยา จ" คืออาศัยขันธ์ทั้งหลายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปฏิจจวาระ, และปัจจัยของขันธ์ทั้งหลายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในปัจจัยวาระ. และคำว่า "และไม่ได้กล่าวว่า (เกิดขึ้น) จากอัญญมัญญปัจจัย" คืออรรถว่า "การเกิดขึ้นของมหาภูตทั้งหลายกล่าวไว้แล้วจากปัจจัยอื่นมีนิสสยปัจจัยเป็นต้น ไม่ใช่จากอัญญมัญญปัจจัย". คำว่า "วัตถุง ปัจจยา อุปปัชชมานา" คือเกิดขึ้นโดยมีวัตถุเป็นปุเรชาตปัจจัย. และด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่อาศัยวัตถุนั้น คือเกิดขึ้นด้วยขันธ์ที่อาศัยวัตถุนั้นซึ่งเป็นอัญญมัญญปัจจัย, เพราะเหตุนั้น ด้วยเหตุที่กล่าวแล้วว่า "อาศัยวัตถุ... (ละไว้)... กล่าวแล้ว" ส่วนโดยปริยายนี้ อรรถว่า "ความเป็นอัญญมัญญปัจจัยของวัตถุในความเป็นไปโดยตรง".

၅၉. သာ န ဂဟိတာတိ ယာ ‘‘စက္ခာယတနံ နိဿာယာ’’တိအာဒိနာ စက္ခာယတနာဒီနံ နိဿယပစ္စယတာ ဝုတ္တာ, သာ ဣဓ ပဋိစ္စဝါရေ န ဝုတ္တာတိ အတ္ထော သဟဇာတတ္ထော ပဋိစ္စတ္ထောတိ ကတွာ. တေနာဟ ‘‘စက္ခာယတနာဒီနိ…ပေ… အဓိပ္ပာယော’’တိ. ယေသံ ပန အရူပက္ခန္ဓမဟာဘူတနာမရူပစိတ္တစေတသိကမဟာဘူတရူပိဓမ္မာနံ ဝသေန ဆဓာ နိဿယပစ္စယော ဣစ္ဆိတော, တေသံ ဝသေန ဣဓ ဝိဘတ္တော ဧဝ. ကထံ ရူပိဝသေန ဝိဘတ္တောတိ စေ? ‘‘ဝတ္ထုံ ပဋိစ္စ ခန္ဓာ’’တိ ဟဒယဝတ္ထုဝသေန သရူပတော ဒဿိတော ဧဝ. ဣတရေသမ္ပိ ဝသေန ‘‘အဗျာကတံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အဗျာကတော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နိဿယပစ္စယာ’’တိ ဧတ္ထ ဒဿိတော. ယထာ ဟိ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ အာရမ္မဏပစ္စယာ’’တိအာဒီသု ရူပါယတနာဒီနံ အသတိပိ ပဋိစ္စဋ္ဌဖရဏေ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ, ဧဝမိဓာပိ စက္ခာယတနာဒီနံ နိဿယပစ္စယဘာဝေါ ဒဿိတော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘နိဿယ…ပေ… န ဂဟိတာနီ’’တိ.

๕๙. บทว่า "สิ่งนั้นไม่ได้ถูกถือเอา" หมายถึงความเป็นปัจจัยโดยนิสสยะของจักขายตนะเป็นต้น ที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "อาศัยจักขายตนะ" เป็นต้น สิ่งนั้นไม่ได้ถูกกล่าวไว้ในปฏิจจวาระนี้ โดยถือเอาว่าอรรถแห่งสหชาตะเป็นอรรถแห่งปฏิจจะ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "จักขายตนะเป็นต้น... (ละไว้)... เป็นอัธยาศัย" ส่วนนิสสยปัจจัย ๖ อย่างที่พึงประสงค์โดยอาศัยอรูปขันธ์ มหาภูตรูป นามรูป จิต เจตสิก มหาภูตรูป และรูปธรรมนั้น ก็ได้จำแนกไว้ในที่นี้แล้วนั่นเอง ถ้าว่าจำแนกโดยอาศัยรูปอย่างไร? ก็ได้แสดงไว้โดยสภาพของหทัยวัตถุด้วยบทว่า "ขันธ์ทั้งหลายอาศัยวัตถุ" นั่นเอง โดยอาศัยธรรมอื่น ๆ ก็ได้แสดงไว้ในบทว่า "ธรรมที่เป็นอัพยากฤตอาศัยธรรมที่เป็นอัพยากฤตเกิดขึ้นด้วยนิสสยปัจจัย" นี้ เหมือนอย่างในบทว่า "กุศลธรรมอาศัยกุศลธรรมเกิดขึ้นด้วยอารัมมณปัจจัย" เป็นต้น แม้เมื่อไม่มีการแผ่ไปแห่งอรรถปฏิจจะของรูปายตนะเป็นต้น ก็ได้แสดงความเป็นอารัมมณปัจจัยไว้ ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น ได้แสดงความเป็นนิสสยปัจจัยของจักขายตนะเป็นต้นไว้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "นิสสยะ... (ละไว้)... ไม่ได้ถูกถือเอา"

၆၀. ဒွီသု [Pg.281] ဥပနိဿယေသူတိ အနန္တရပကတူပနိဿယေသု. ကုသလာပိ ပန မဟဂ္ဂတာတိ ပိ-သဒ္ဒေန အဗျာကတေ မဟဂ္ဂတေ အာကဍ္ဎတိ ‘‘ကုသလာပိ မဟဂ္ဂတာ အာရမ္မဏူပနိဿယံ န လဘန္တိ, ပဂေဝ အဗျာကတာ’’တိ. ကဒါစိ န လဘန္တိ, ယဒါ ဂရုံ ကတွာ န ပဝတ္တန္တီတိ အတ္ထော.

๖๐. บทว่า "ในอุปนิสสยะ ๒ อย่าง" หมายถึงในอนันตรูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ บทว่า "ส่วนกุศลที่เป็นมหัคคตะก็ดี" ด้วยศัพท์ว่า "ปิ" (ก็ดี) ย่อมดึงอัพยากฤตที่เป็นมหัคคตะเข้ามา (มีความหมายว่า) "กุศลที่เป็นมหัคคตะก็ไม่ได้รับอารัมมณูปนิสสยะ จะกล่าวไปไยถึงอัพยากฤตเล่า" บางครั้งไม่ได้รับ หมายถึงเมื่อไม่เป็นไปโดยทำความเคารพ ดังนี้เป็นอรรถ

၆၁. အညတ္ထ ဟေတုပစ္စယာဒီသု. ပစ္စယံ အနိဒ္ဒိသိတွာတိ ပစ္စယံ ဓမ္မံ သရူပတော အနိဒ္ဒိသိတွာ. န ဟိ ဟေတုပစ္စယနိဒ္ဒေသာဒီသု အလောဘာဒိကုသလာဒိသရူပဝိသေသတော ဟေတုအာဒိဓမ္မာ ဒဿိတာ. ကုသလာဒီသူတိ ဣဒံ အလောဘာဒိဝိသေသနံ. တေန ယထာ အလောဘာဒီသု အယမေဝ ပစ္စယောတိ နိယမော နတ္ထိ, ဧဝံ တဗ္ဗိသေသေသု ကုသလာဒီသူတိ ဒဿေတိ. ဣဓ ပန ပုရေဇာတပစ္စယေ. ဝတ္ထုနဝတ္ထုဓမ္မေသူတိ နိဒ္ဓါရဏေ ဘုမ္မံ. ပုရေဇာတပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနာနန္တိ ဣမိနာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ, အာရုပ္ပေ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေ စ ခန္ဓေ နိဝတ္တေတိ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ ဝတ္ထုပုရေဇာတမေဝ ဂဟိတံ, န အာရမ္မဏပုရေဇာတန္တိ စောဒနံ မနသိ ကတွာ အာဟ ‘‘အာရမ္မဏပုရေဇာတမ္ပိ ဟိ ဝတ္ထုပုရေဇာတေ အဝိဇ္ဇမာနေ န လဗ္ဘတီ’’တိ. တဿာတိ ပဋိသန္ဓိဝိပါကဿ. န ဥဒ္ဓဋောတိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋံ ကာတုံ ‘‘နေဝဝိပါက…ပေ… တီဏီတိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အလာဘတောတိ ယဒိ လဗ္ဘေယျ, ‘‘စတ္တာရီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ ဒဿေတိ. တတ္ထာတိ ဝိပါကတ္တိကေ. တီဏီတိ ‘‘ဝိပါကံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ ဝိပါကော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ ပုရေဇာတပစ္စယာ, ဝိပါကဓမ္မဓမ္မံ, နေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မံ ပဋိစ္စာ’’တိ ဣမာနိ တီဏိ.

๖๑. ในปัจจัยอื่น ๆ มีเหตุปัจจัยเป็นต้น บทว่า "ไม่แสดงปัจจัย" หมายถึงไม่แสดงปัจจัยธรรมโดยสภาพ ก็แล ในการแสดงเหตุปัจจัยเป็นต้น ไม่ได้แสดงธรรมมีเหตุเป็นต้นโดยสภาพพิเศษของกุศลมีอโลภะเป็นต้น บทว่า "ในกุศลเป็นต้น" นี้เป็นวิเสสนะของอโลภะเป็นต้น เพราะเหตุนั้น ย่อมแสดงว่า เหมือนอย่างในอโลภะเป็นต้น ไม่มีกฎเกณฑ์ว่าปัจจัยนี้เท่านั้น ฉันใด ในกุศลเป็นต้นซึ่งเป็นวิเสสนะของธรรมเหล่านั้นก็ฉันนั้น ส่วนในที่นี้ ในปุเรชาตปัจจัย บทว่า "ในวัตถุและอวัตถุธรรม" เป็นสัตตมีวิภัตติในอรรถกำหนด ด้วยบทว่า "ของขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นด้วยปุเรชาตปัจจัย" นี้ ย่อมห้ามขันธ์ทั้งหลายที่เกิดขึ้นในขณะปฏิสนธิและในอรูปภพ เมื่อทำความสงสัยว่า "เพราะเหตุไรในที่นี้จึงถือเอาเฉพาะวัตถุปุเรชาตะ ไม่ถือเอาอารัมมณปุเรชาตะ" ไว้ในใจ จึงกล่าวว่า "ก็อารัมมณปุเรชาตะนั้นแล เมื่อวัตถุปุเรชาตะไม่มี ก็ย่อมไม่ได้" บทว่า "ของสิ่งนั้น" หมายถึงของปฏิสนธิวิบาก บทว่า "ไม่ได้ยกขึ้นแสดง" เพื่อทำอรรถที่กล่าวไว้แล้วนั่นเองให้ปรากฏ จึงกล่าวว่า "เนววิบาก... (ละไว้)... กล่าวว่า ๓" บทว่า "เพราะไม่ได้" ย่อมแสดงว่า ถ้าพึงได้ ก็พึงกล่าวว่า "๔" บทว่า "ในที่นั้น" หมายถึงในวิบากติกะ บทว่า "๓" คือ ๓ บทเหล่านี้ว่า "วิบากธรรมอาศัยวิบากธรรมเกิดขึ้นด้วยปุเรชาตปัจจัย, อาศัยวิปากธัมมธรรม, อาศัยเนววิบากนาวิปากธัมมธรรม"

၆၃. တဒုပါဒါရူပါနန္တိ တေ မဟာဘူတေ နိဿာယ ပဝတ္တဥပါဒါရူပါနံ. ဝဒတီတိ ဧကက္ခဏိကနာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယံ ဝဒတိ အဝိနိဗ္ဘောဂဝသေန ပဝတ္တမာနာနံ တေသံ ပစ္စယေန ဝိသေသာဘာဝတော. ပဝတ္တိယံ ကဋတ္တာရူပါနန္တိ ဝိသေသနံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ကဋတ္တာရူပါနံ ဧကက္ခဏိကဿပိ ကမ္မပစ္စယဿ ဣစ္ဆိတတ္တာ. တေနေဝ ဟိ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘တထာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ မဟာဘူတာန’’န္တိ ဒုဝိဓောပိ ကမ္မပစ္စယော ဝုတ္တော.

๖๓. บทว่า "ของอุปาทารูปเหล่านั้น" หมายถึงของอุปาทารูปที่เป็นไปอาศัยมหาภูตรูปเหล่านั้น บทว่า "ย่อมกล่าว" หมายถึงย่อมกล่าวถึงกรรมปัจจัยที่เป็นเอกขณะและนานาขณะ เพราะไม่มีความพิเศษด้วยปัจจัยของธรรมเหล่านั้นที่เป็นไปโดยไม่แยกกัน บทว่า "ของกตัตตารูปในปวัตติกาล" เป็นวิเสสนะ เพราะกรรมปัจจัยที่เป็นเอกขณะของกตัตตารูปในขณะปฏิสนธิก็พึงประสงค์ ก็เพราะเหตุนั้นแล ในอรรถกถาจึงกล่าวถึงกรรมปัจจัยทั้งสองอย่างว่า "อนึ่ง มหาภูตรูปในขณะปฏิสนธิก็ฉันนั้น"

၆၄. ယံ ယံ ပဋိသန္ဓိယံ လဗ္ဘတီတိ စက္ခုန္ဒြိယာဒီသု ယံ ယံ ဣန္ဒြိယရူပံ ပဋိသန္ဓိယံ လဗ္ဘတိ, တဿ တဿ ဝသေန ဣန္ဒြိယရူပဉ္စ ဝတ္ထုရူပဉ္စ ‘‘ကဋတ္တာရူပ’’န္တိ ဝုတ္တံ.

๖๔. บทว่า "สิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ได้ในปฏิสนธิ" หมายถึงอินทริยรูปสิ่งใดสิ่งหนึ่งที่ได้ในปฏิสนธิ มีจักขุนทรีย์เป็นต้น โดยอาศัยอินทริยรูปนั้น ๆ และวัตถุรูปนั้น ๆ จึงกล่าวว่า "กตัตตารูป"

၆၉. ကေသဉ္စီတိ ပဉ္စဝေါကာရေ ပဋိသန္ဓိက္ခန္ဓာဒီနံ. တေသဉှိ ဝတ္ထု နိယမတော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော ဟောတိ. သမာနဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာတိ သဒိသဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ. ကုသလာကုသလာ ဟိ ခန္ဓာ ဧကစ္စေ စ အဗျာကတာ ယဿ [Pg.282] ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တိ, န သယံ တတော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယံ လဘန္တိ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနံ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာဘာဝတော ဝတ္ထုနာဝ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇနတော. ဧကစ္စေ ပန အဗျာကတာ ယဿ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ဟောန္တိ, သယမ္ပိ တတော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယံ လဘန္တိ ယထာ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝတ္ထုက္ခန္ဓာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ကေသဉ္စိ ခန္ဓာ…ပေ… နာနာဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာပီ’’တိ. ပစ္စယံ ပစ္စယံ ကရောတီတိ ပစ္စယဓမ္မံ ဝတ္ထုံ ခန္ဓေ စ အတ္တနော ပစ္စယဘူတံ ကရောတိ, ယထာဝုတ္တံ ပစ္စယဓမ္မံ ပစ္စယံ ကတွာ ပဝတ္တတီတိ အတ္ထော. တံကိရိယာကရဏတောတိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယကိစ္စကရဏတော. ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထီတိ ပဋိစ္စဋ္ဌဖရဏံ နတ္ထိ သဟဇာတဋ္ဌော ပဋိစ္စဋ္ဌောတိ ကတွာ. ‘‘ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇန္တီ’’တိ ဧတ္တကမေဝါဟ, ကိံ ပဋိစ္စ? ခန္ဓေတိ ပါကဋောယမတ္ထောတိ. တေနာဟ ‘‘ကိံ ပန ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိ. ပစ္စာသတ္တိဉာယေန အနန္တရဿ ဝိဓိ ပဋိသေဓော ဝါ ဟောတီတိ ဂဏှေယျာတိ တံ နိဝါရေတုံ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အနန္တရတ္တာ…ပေ… ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ.

๖๙. บทว่า "ของบางพวก" หมายถึงของปฏิสนธิขันธ์เป็นต้นในปัญจโวการภพ ก็วัตถุของธรรมเหล่านั้นแล ย่อมเป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยแน่นอน บทว่า "มีวิปปยุตตปัจจัยเสมอกัน" หมายถึงมีวิปปยุตตปัจจัยคล้ายกัน ก็ขันธ์ที่เป็นกุศล อกุศล และอัพยากฤตบางพวก เป็นวิปปยุตตปัจจัยของธรรมใด ย่อมไม่ได้รับวิปปยุตตปัจจัยจากธรรมนั้นด้วยตนเอง เพราะไม่มีวิปปยุตตปัจจัยของจิตตสมุฏฐาน และเพราะเกิดขึ้นด้วยวิปปยุตตปัจจัยโดยวัตถุเท่านั้น ส่วนอัพยากฤตบางพวก เป็นวิปปยุตตปัจจัยของธรรมใด ย่อมได้รับวิปปยุตตปัจจัยจากธรรมนั้นด้วยตนเองด้วย เหมือนวัตถุและขันธ์ในขณะปฏิสนธิ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ขันธ์ของบางพวก... (ละไว้)... มีวิปปยุตตปัจจัยต่างกันด้วย" บทว่า "ย่อมทำปัจจัยให้เป็นปัจจัย" หมายถึงย่อมทำวัตถุและขันธ์ซึ่งเป็นปัจจัยธรรมให้เป็นปัจจัยของตน หมายความว่า ย่อมเป็นไปโดยทำปัจจัยธรรมที่กล่าวไว้แล้วให้เป็นปัจจัย บทว่า "เพราะทำกิจนั้น" หมายถึงเพราะทำกิจของวิปปยุตตปัจจัย บทว่า "ไม่มีการเกิดขึ้นโดยอาศัย" หมายถึงไม่มีการแผ่ไปแห่งอรรถปฏิจจะ โดยถือเอาว่าอรรถแห่งสหชาตะเป็นอรรถแห่งปฏิจจะ กล่าวเพียงเท่านี้ว่า "ย่อมเกิดขึ้นโดยอาศัย" "อาศัยอะไร? อาศัยขันธ์" ดังนี้เป็นอรรถที่ปรากฏแล้ว เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็อาศัยอะไรเล่า?" เป็นต้น เพื่อห้ามความเข้าใจที่ว่า "พึงถือเอาว่า 'ด้วยนัยแห่งความใกล้ชิด ย่อมเป็นวิธีกฎหรือปฏิเสธของอนันตระ'" จึงกล่าวว่า "เพราะความเป็นอนันตระ... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันกล่าวแล้ว" ดังนี้

၇၁-၇၂. သင်္ခိပိတွာ ဒဿိတာနံ ဝသေနေတံ ဝုတ္တန္တိ သင်္ခိပိတွာ ဒဿိတာနံ ပစ္စယာနံ ဝသေန ဧတံ ‘‘ဣမေ တေဝီသတိ ပစ္စယာ’’တိအာဒိဝစနံ ဝါစနာမဂ္ဂံ ဒဿေန္တေဟိပိ ပါဠိယံ ဝုတ္တန္တိ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ. ဧကေနပီတိ ကုသလာဒီသု စ ပဒေသု ဧကေနပိ ပဒေန, တသ္မိံ တသ္မိံ ဝါ ပစ္စယနိဒ္ဒေသေ ဝါကျသင်္ခါတေန ဧကေနပိ ပဒေန. တယော ပစ္စယာတိ ဟေတုအာရမ္မဏာဓိပတိပစ္စယာ. တေ စတ္တာရော ပစ္ဆာဇာတဉ္စ ဝဇ္ဇေတွာတိ ဧတ္ထ ယထာဝုတ္တေ စတ္တာရော ပစ္စယေ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ ‘‘ဝဇ္ဇေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ, ပစ္ဆာဇာတံ ပန သဗ္ဗေန သဗ္ဗံ အဂ္ဂဟိတတ္တာ. ဧတ္တကာ ဟိ ဧကူနဝီသတိ ပစ္စယာ ယထာဝုတ္တေ ပစ္စယေ ဝဇ္ဇေတွာ အဝသိဋ္ဌာ. ယေ ပနာတိ ပဒကာရကေ ဝဒတိ. သင်္ခိပိတွာတိ ပဒဿ ‘‘ပါဠိယံ ဝိတ္ထာရိတံ အဝိတ္ထာရိတဉ္စ သဗ္ဗံ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တ’’န္တိ အတ္ထံ ဝဒန္တိ. ‘‘တေဝီသတိ ပစ္စယာ’’တိ ပါဌေန ဘဝိတဗ္ဗံ ‘‘သဗ္ဗံ သင်္ဂဟေတွာ’’တိ ဝုတ္တတ္တာ. ပစ္ဆာဇာတပစ္စယောယေဝ ဟိ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗောတိ. ဧဝံ ဝါဒန္တရေ ဝတ္တဗ္ဗံ ဝတွာ ဣဒါနိ ပါဠိယာ အဝိပရီတံ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘အာဒိမှိ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

(ข้อ ๗๑-๗๒) บทว่า "กล่าวสิ่งนี้โดยอาศัยปัจจัยที่แสดงโดยย่อ" หมายความว่า แม้เมื่อแสดงหนทางแห่งการกล่าว บทว่า "ปัจจัย ๒๓ เหล่านี้" เป็นต้นนี้ ก็กล่าวไว้ในบาลีโดยอาศัยปัจจัยที่แสดงโดยย่อ ดังนี้ อรรถกถากล่าวไว้ บทว่า "แม้ด้วยบทเดียว" หมายถึงด้วยบทเดียวในบททั้งหลายมีกุศลเป็นต้น หรือด้วยบทเดียวอันนับว่าเป็นประโยคในการแสดงปัจจัยนั้น ๆ บทว่า "ปัจจัย ๓" คือ เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย อธิปติปัจจัย บทว่า "เว้นปัจจัย ๔ เหล่านั้นและปัจฉาชาตะ" ในที่นี้กล่าวว่า "เว้น" เพราะปัจจัย ๔ อย่างที่กล่าวไว้แล้วนั้นถูกขยายความไว้ ส่วนปัจฉาชาตะนั้น เพราะไม่ได้ถูกถือเอาทั้งหมด ก็ปัจจัย ๑๙ อย่างมีประมาณเท่านี้แล เป็นปัจจัยที่เหลือจากการเว้นปัจจัยที่กล่าวไว้แล้ว บทว่า "ส่วนบทว่า 'เย' (เหล่าใด)" ย่อมกล่าวถึงผู้ทำบท สำหรับบทว่า "โดยย่อ" ย่อมกล่าวอรรถว่า "กล่าวโดยรวบรวมทั้งหมดทั้งที่ขยายความไว้ในบาลีและที่ไม่ได้ขยายความไว้" พึงเป็นบทว่า "ปัจจัย ๒๓" เพราะกล่าวว่า "รวบรวมทั้งหมด" ก็ปัจฉาชาตปัจจัยเท่านั้นแลที่พึงเว้น ครั้นกล่าวสิ่งที่พึงกล่าวในวาทะอื่นอย่างนี้แล้ว บัดนี้เพื่อแสดงอรรถที่ไม่ผิดจากบาลี จึงกล่าวว่า "ส่วนในเบื้องต้น" เป็นต้น

ဝိဘင်္ဂဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาแห่งวิภังควาระจบแล้ว

(၂) သင်္ချာဝါရဝဏ္ဏနာ

(๒) อรรถกถาแห่งสังขยาวาระ

၇၃. ယထာ [Pg.283] အညမညပစ္စယေ ဝိသေသော ဝိဘင်္ဂေ အတ္ထီတိ ဣဒံ ဟေတုပစ္စယာဒိဝိဘင်္ဂတော ဝိသေသဘာဝသာမညေန ဝုတ္တံ. န ဟိ ယာဒိသော အညမညပစ္စယဝိဘင်္ဂေ ဝိသေသော, တာဒိသော ပုရေဇာတပစ္စယဝိဘင်္ဂေ. တထာ ဟိ အညမညပစ္စယေ ပဋိသန္ဓိ လဗ္ဘတိ, န ပုရေဇာတပစ္စယေ. ‘‘ဝိပါကာဗျာကတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိကေ ဝိဘင်္ဂေတိ ဣမိနာ ယသ္မိံ ပစ္စယေ ဝိပါကာဗျာကတံ ဥဒ္ဓဋံ, တံ နိဒဿနဝသေန ဒဿေတိ. ဣဒံ ဝုတ္တံ ဟောတိ – ယထာ ဟေတုပစ္စယာဒီသု ‘‘ဝိပါကာဗျာကတံ ဧကံ ခန္ဓံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိနာ ဝိဘင်္ဂေ ဝိပါကာဗျာကတံ ဥဒ္ဓဋံ အတ္ထိ, ဧဝံ ဝိပါကာဗျာကတာဘာဝံ အာသေဝနပစ္စယေ ဝိသေသံ ဒဿေတီတိ.

๗๓. ความที่ในวิภังค์แห่งอัญญมัญญปัจจัยมีข้อแตกต่างกันนั้น บัณฑิตกล่าวไว้ด้วยความเป็นของมีข้อแตกต่างกันโดยทั่วไปจากวิภังค์แห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ข้อแตกต่างกันในวิภังค์แห่งอัญญมัญญปัจจัยเป็นเช่นใด ข้อแตกต่างกันในวิภังค์แห่งปุเรชาตปัจจัยก็ไม่เป็นเช่นนั้น เพราะว่าในอัญญมัญญปัจจัยย่อมได้ปฏิสนธิ แต่ในปุเรชาตปัจจัยย่อมไม่ได้ ด้วยบทว่า “วิภังค์เป็นต้นว่า อาศัยขันธ์อันเป็นวิบากอัพยากฤตอย่างหนึ่ง” นี้ บัณฑิตแสดงปัจจัยใดที่ยกวิบากอัพยากฤตขึ้นไว้ในปัจจัยนั้น โดยเป็นตัวอย่าง ความข้อนี้บัณฑิตกล่าวไว้แล้วว่า “ในวิภังค์แห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น มีวิบากอัพยากฤตที่ยกขึ้นไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า ‘อาศัยขันธ์อันเป็นวิบากอัพยากฤตอย่างหนึ่ง’ ฉันใด ความที่ไม่มีวิบากอัพยากฤตในอาเสวนปัจจัย ก็ย่อมแสดงข้อแตกต่างกันฉันนั้น”

၇၄. ဧတသ္မိံ အနုလောမေတိ ဣမသ္မိံ ပဋိစ္စဝါရေ ပစ္စယာနုလောမေ. သုဒ္ဓိကနယေတိ ပဌမေ နယေ. ဒဿိတဂဏနတောတိ ‘‘နဝ, တီဏိ, ဧက’’န္တိ ဧဝံ သင်္ခေပတော ဒဿိတဂဏနတော. တတော ပရေသု နယေသူတိ တတော ပဌမနယတော ပရေသု ဒုတိယာဒိနယေသု. အညိဿာတိ နဝါဒိဘေဒတော အညိဿာ ဂဏနာယ. အဗဟုဂဏနေန ယုတ္တဿ ဗဟုဂဏနဿ ပစ္စယဿ, တေန အဗဟုဂဏနေန. သမာနဂဏနတာ စာတိ စ-သဒ္ဒေါ ဗျတိရေကော. တေန ပစ္စနီယတော အနုလောမေ ယော ဝိသေသော ဝုစ္စတိ, တံ ဇောတေတိ. တေနာဟ ‘‘အနုလောမေယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ. အနုလောမေယေဝါတိ အဝဓာရဏေန နိဝတ္တိတံ ဒဿေတုံ ‘‘ပစ္စနီယေ…ပေ… ဝက္ခတီ’’တိ ဝုတ္တံ.

๗๔. ในบทว่า “ในอนุโลมนี้” คือในปัจจยานุโลมแห่งปฏิจจวารนี้ ในบทว่า “ในสุทธิกนัย” คือในนัยที่หนึ่ง ในบทว่า “จากจำนวนที่แสดงแล้ว” คือจากจำนวนที่แสดงโดยย่อว่า “เก้า, สาม, หนึ่ง” ดังนี้ ในบทว่า “ในนัยทั้งหลายที่เหลือจากนั้น” คือในนัยที่สองเป็นต้นที่เหลือจากนัยที่หนึ่งนั้น ในบทว่า “แก่จำนวนอื่น” คือแก่จำนวนอื่นจากเก้าเป็นต้น แก่ปัจจัยที่มีจำนวนมากที่ประกอบด้วยจำนวนไม่มาก, ด้วยจำนวนไม่มากนั้น บทว่า “และมีความนับเท่ากัน” นั้น ศัพท์ว่า “จะ” เป็นบทปฏิเสธ ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงแสดงข้อแตกต่างกันใดที่กล่าวไว้ในอนุโลมจากปัจจนียะ ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงกล่าวว่า “พึงเห็นในอนุโลมเท่านั้น” เพื่อแสดงสิ่งที่ถูกห้ามด้วยบทว่า “ในอนุโลมเท่านั้น” อันเป็นบทกำหนด บัณฑิตจึงกล่าวว่า “ในปัจจนียะ...เป็นต้น...จักกล่าว”

၇၆-၇၉. တေ ပန တေရသမူလကာဒိကေ နယေ သာသေဝနသဝိပါကေသု ဒွီသု ဒွါဝီသတိမူလကေသု သာသေဝနမေဝ ဂဟေတွာ ဣတရံ ပဇဟန္တော အာဟ ‘‘ပစ္ဆာဇာတဝိပါကာနံ ပရိဟီနတ္တာ’’တိ. ဝိရောဓာဘာဝေ သတီတိ ဣဒံ ‘‘သိယာ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ အကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇေယျာ’’တိအာဒီသု ဝိယ ပရိကပ္ပဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တေနာဟ ‘‘ပုစ္ဆာယ ဒဿိတနယေနာ’’တိ. တဿ စ တေဝီသတိမူလကဿ. နာမန္တိ တေဝီသတိမူလကန္တိ နာမံ. ဒွါဝီသတိ…ပေ… ဝုတ္တန္တိ ဧတေန ဒွါဝီသတိမူလကောဝ ပရမတ္ထတော လဗ္ဘတိ, န တေဝီသတိမူလကောတိ ဒဿေတိ.

๗๖-๗๙. ส่วนในนัยมีเตรรสมูลกะเป็นต้นนั้น บัณฑิตรับเอาเฉพาะสาเสวนะในสองอย่างคือสาเสวนะและสวิบากะในทวาวีสติมูลกะ แล้วละทิ้งอย่างอื่นเสีย จึงกล่าวว่า “เพราะวิบากที่เกิดภายหลังเสื่อมไป” บทว่า “เมื่อไม่มีความขัดแย้ง” นี้ บัณฑิตกล่าวหมายถึงคำสมมติ เช่นในบทเป็นต้นว่า “บางทีอกุศลธรรมพึงเกิดขึ้นอาศัยกุศลธรรม” ด้วยเหตุนั้น บัณฑิตจึงกล่าวว่า “ด้วยนัยที่แสดงไว้ในปัญหา” และของเตวีสติมูลกะนั้น บทว่า “ชื่อ” คือชื่อว่าเตวีสติมูลกะ ด้วยบทว่า “ยี่สิบสอง...เป็นต้น...กล่าวแล้ว” นี้ บัณฑิตแสดงว่า “โดยปรมัตถ์แล้ว ย่อมได้เฉพาะทวาวีสติมูลกะเท่านั้น ไม่ใช่เตวีสติมูลกะ”

အညပဒါနီတိ [Pg.284] ဟေတုအဓိပတိပဒါဒီနိ. သုဒ္ဓိကနယောတိ ပဌမနယော, ယံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘ဧကမူလ’’န္တိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏမူလကာဒီသု န လဗ္ဘတီတိ ဒုမူလကာဒီသု တံ န ယောဇီယတိ. ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမံ သောဓေတွာ ဧဝ ဟိ အဘိဓမ္မပါဠိ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အာရမ္မဏေ…ပေ… ပဉှာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထာတိ ‘‘တီဏိယေဝ ပဉှာ’’တိ ပါဌေ. ‘‘ဝတ္တု အဓိပ္ပာယာနုဝိဓာယီ သဒ္ဒပ္ပယောဂေါ’’တိ ကတွာ အဓိပ္ပာယံ ဝိဘာဝေန္တော အာဟ ‘‘တတော ဥဒ္ဓံ ဂဏနံ နိဝါရေတိ, န အဓော ပဋိက္ခိပတီ’’တိ. ဂဏနာယ ဥပနိက္ခိတ္တပညတ္တိဘာဝတော ဟေဋ္ဌာဂဏနံ အမုဉ္စိတွာဝ ဥပရိဂဏနာ သမ္ဘဝတီတိ အာဟ ‘‘တီသု ဧကဿ အန္တောဂဓတာယ စ ‘တီဏိယေဝါ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. အတ္တနော ဝစနန္တိ ‘‘တတြိဒံ လက္ခဏ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တံ အတ္တနော ဝစနံ.

บทว่า “บทอื่น” คือบทมีเหตุและอธิปติเป็นต้น บทว่า “สุทธิกนัย” คือนัยที่หนึ่ง ซึ่งในอรรถกถาเรียกว่า “เอกมูล” บทว่า “ย่อมไม่ได้ในอารัมมณมูลกะเป็นต้น” คือในทุมูลกะเป็นต้นนั้น ไม่พึงประกอบ เพราะว่าพระอภิธรรมปาฬีดำเนินไปโดยการชำระล้างสิ่งที่ต่ำกว่าลงไปเรื่อยๆ ฉะนั้นจึงมีความสัมพันธ์กันว่า “ในอารัมมณะ...เป็นต้น...ปัญหา” ดังนี้ ในบทว่า “ในที่นั้น” คือในบทว่า “ปัญหาเพียงสามเท่านั้น” เมื่อทำความเข้าใจว่า “การใช้ถ้อยคำย่อมเป็นไปตามความประสงค์ของผู้กล่าว” บัณฑิตจึงแสดงความประสงค์ว่า “ย่อมห้ามจำนวนที่สูงกว่าจากนั้น ไม่ได้ปฏิเสธจำนวนที่ต่ำกว่า” เพราะความเป็นบัญญัติที่ถูกวางไว้ด้วยจำนวน การนับที่สูงกว่าย่อมเป็นไปได้โดยไม่ละทิ้งการนับที่ต่ำกว่า บัณฑิตจึงกล่าวว่า “และเพราะการรวมเข้าไว้ซึ่งหนึ่งในสาม จึงกล่าวว่า ‘เพียงสามเท่านั้น’” บทว่า “คำของตน” คือคำของตนที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า “ในที่นั้นมีลักษณะดังนี้”

၈၀-၈၅. အဝိဂတာ…ပေ… ဝုတ္တေပိ ဝိပလ္လာသယောဇနံ အကတွာတိ အဓိပ္ပာယော. သာ ဒဿိတာ ဟောတီတိ သာ ဝိပလ္လာသယောဇနံ အကတွာ ဒဿိယမာနာ ယဒိပိ ဒဿိတာ ဟောတိ, န ဧဝံ အာဝိကရဏဝသေန ဒဿိတာ ဟောတိ တာဒိသဿ လိင်္ဂနဿ အဘာဝတော ယထာ ဝိပလ္လာသယောဇနာယန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ဝိပလ္လာသ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. ဧဝမေဝ အဓိပ္ပာယော ယောဇေတဗ္ဗောတိ ‘‘ယေ…ပေ… တံ ဒဿေတု’’န္တိ ဧတ္ထ ‘‘ယဒိပိ အဝိဂတာနန္တရ’’န္တိအာဒိနာ ယထာ အဓိပ္ပာယော ယောဇိတော, ဧဝမေဝ ‘‘တေနေတံ အာဝိကရောတီ’’တိ ဧတ္ထာပိ အဓိပ္ပာယော ယောဇေတဗ္ဗော. ကိံ ဝုတ္တံ ဟောတိ? ယထာ တတ္ထ ‘‘ဦနတရဂဏနေဟိ သမာနဂဏနေဟိ စ သဒ္ဓိံ သံသန္ဒနေ ဦနတရာ သမာနာ စ ဂဏနာ ဟောတီ’’တိ အယမတ္ထော ဉာပနဝသေန ဒဿိတော, ဧဝမိဓာပီတိ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘အာရမ္မဏပစ္စယော ယေန ယေန ဗဟုတရဂဏနေန ဝါ သမာနဂဏနေန ဝါ ပစ္စယေန သဒ္ဓိံ တိကဒုကာဒိဘေဒံ ဂစ္ဆတိ, သဗ္ဗတ္ထ တီဏေဝ ပဉှဝိဿဇ္ဇနာနိ ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ. န ကေဝလမတ္ထဝိသေသာဝိကရဏတ္ထမေဝေတ္ထ တထာ ယောဇနာ ကတာ, အထ ခေါ ဒေသနာက္ကမောယေဝ သောတိ ဒဿေတုံ ‘‘ပစ္စနီယာဒီသုပိ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ မူလပဒန္တိ အာရမ္မဏပစ္စယာဒိကံ တသ္မိံ တသ္မိံ နယေ မူလဘူတံ ပဒံ. တတ္ထာတိ ပစ္စနီယာဒီသု. ဧတံ လက္ခဏန္တိ ‘‘တတြိဒံ လက္ခဏ’’န္တိအာဒိနာ ဝုတ္တလက္ခဏံ. တသ္မာတိ ယသ္မာ ပုဗ္ဗေနာပရံ ပါဠိ ဧဝမေဝ ပဝတ္တာ, တသ္မာ ဧဝ. တေန မူလပဒံ အာဒိမှိယေဝ ဌပေတွာ ဒေသနာ ဉာယာဂတာတိ ဒဿေတိ. ယဒိ ဧဝံ လိင်္ဂနေန အတ္ထဝိသေသာဝိကရဏံ ကထန္တိ [Pg.285] အာဟ ‘‘န စ ဝိညာတေ အတ္ထေ ဝစနေန လိင်္ဂေန စ ပယောဇနံ အတ္ထီ’’တိ.

๘๐-๘๕. บทว่า อวิคตา...เป... แม้กล่าวแล้ว มีอธิบายว่า โดยไม่กระทำการประกอบแบบสลับลำดับ (วิปัลลาสโยชนา). บทว่า สิ่งนั้นถูกแสดงแล้ว มีอธิบายว่า แม้สิ่งนั้นเมื่อถูกแสดงโดยไม่กระทำการประกอบแบบสลับลำดับ จะชื่อว่าถูกแสดงแล้วก็ตาม แต่ก็มิได้ชื่อว่าถูกแสดงโดยอำนาจแห่งการทำให้แจ้งอย่างนั้น เพราะไม่มีเครื่องหมายเช่นนั้น เหมือนในการประกอบแบบสลับลำดับ. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า วิปัลลาส...เป... ย่อมมี. พึงประกอบอธิบายอย่างนี้นั่นแลว่า ในบทว่า เพื่อแสดง...เป... ซึ่งสิ่งนั้น นี้ อธิบายถูกประกอบไว้แล้วด้วยบทเป็นต้นว่า แม้ว่าอวิคตานันตระ ฉันใด ในบทว่า ด้วยเหตุนั้น จึงทำให้แจ้งสิ่งนี้ นี้ ก็พึงประกอบอธิบายฉันนั้น. อธิบายว่าอะไร? อธิบายว่า เนื้อความนี้ถูกแสดงโดยอำนาจการทำให้รู้แจ้งว่า เมื่อเปรียบเทียบกับจำนวนที่น้อยกว่าและจำนวนที่เท่ากัน จำนวนที่น้อยกว่าและจำนวนที่เท่ากันย่อมมี ฉันใด ในที่นี้ก็ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น ในอรรถกถาจึงกล่าวว่า อารัมมณปัจจัยย่อมถึงความต่างกันมีติกะและทุกะเป็นต้น กับปัจจัยใดที่มีจำนวนมากกว่าหรือมีจำนวนเท่ากัน ในที่ทั้งปวง พึงทราบปัญหาพยากรณ์เพียง ๓ เท่านั้น. การประกอบอย่างนั้นในที่นี้ มิใช่กระทำเพื่อต้องการทำให้แจ้งความพิเศษแห่งเนื้อความเท่านั้น แต่เพื่อแสดงว่า นั่นเป็นลำดับแห่งการแสดงธรรมนั่นเอง ท่านจึงกล่าวบทเป็นต้นว่า แม้ในปัจจนียะเป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า มูลบท คือบทที่เป็นมูลฐานในนัยนั้นๆ มีอารัมมณปัจจัยเป็นต้น. บทว่า ในที่นั้น คือในปัจจนียะเป็นต้น. บทว่า ลักษณะนี้ คือลักษณะที่กล่าวไว้ด้วยบทเป็นต้นว่า ในที่นั้นมีลักษณะดังนี้. บทว่า เพราะเหตุนั้น คือเพราะพระบาลีดำเนินไปอย่างนี้แลทั้งเบื้องต้นและเบื้องปลาย. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงแสดงว่า การแสดงธรรมดำเนินไปตามหลักการ โดยการวางมูลบทไว้ในเบื้องต้นนั่นเอง. หากเป็นเช่นนั้น การทำให้แจ้งความพิเศษแห่งเนื้อความด้วยเครื่องหมายจะเป็นอย่างไร? ท่านจึงกล่าวว่า เมื่อเนื้อความเป็นที่รู้กันแล้ว ก็ไม่มีประโยชน์ด้วยถ้อยคำและเครื่องหมาย.

ပစ္စယာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปัจจยานุโลม จบแล้ว.

ပဋိစ္စဝါရော

ปฏิจจวาร

ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ

၈၆-၈၇. ရူပသမုဋ္ဌာပကဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ အဋ္ဌကထာဝစနံ အနန္တရံ ‘‘စိတ္တသမုဋ္ဌာနဉ္စ ရူပ’’န္တိ ပါဠိယံ အာဂတတ္တာ ဝုတ္တံ, ပဉ္စဝိညာဏာနံ ပန အဟေတုကပဋိသန္ဓိစိတ္တာနဉ္စ ဝသေန ယောဇနာ သမ္ဘဝတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗသင်္ဂါဟိကဝသေန ပနေတံ န န သက္ကာ ယောဇေတု’’န္တိ.

๘๖-๘๗. คำอรรถกถาว่า พึงทราบโดยอำนาจแห่งธรรมที่ยังรูปให้ตั้งขึ้นเท่านั้น นี้ ท่านกล่าวไว้เพราะมีมาในพระบาลีโดยลำดับว่า และรูปที่มีจิตเป็นสมุฏฐาน แต่เพราะการประกอบโดยอำนาจแห่งปัญจวิญญาณและอเหตุกปฏิสนธิจิตย่อมเป็นไปได้ ท่านจึงกล่าวว่า แต่การประกอบนี้ มิใช่ว่าจะทำไม่ได้โดยอำนาจแห่งการสงเคราะห์ทั้งหมด.

၉၃. သဟဇာတပုရေဇာတပစ္စယာတိ ဣဒံ ပစ္စယေန ပစ္စယဓမ္မောပလက္ခဏန္တိ ဒဿေတုံ ‘‘သဟဇာတာ စ ဟေတုအာဒယော…ပေ… အတ္ထော ဒဋ္ဌဗ္ဗော’’တိ ဝတွာ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ သမတ္ထေတိ.

๙๓. เพื่อแสดงว่า บทว่า สหชาตปุเรชาตปัจจัย นี้ เป็นการระบุปัจจัยธรรมด้วยปัจจัย ท่านจึงกล่าวว่า เหตุเป็นต้นที่เป็นสหชาตะ...เป... พึงเห็นเนื้อความ ดังนี้แล้ว จึงสนับสนุนเนื้อความนั้นด้วยบทเป็นต้นว่า จริงอยู่...ไม่.

၉၄-၉၇. သော ပစ္စယောတိ သော ပဋိစ္စဋ္ဌဖရဏကော ပစ္စယော.

๙๔-๙๗. บทว่า ปัจจัยนั้น คือปัจจัยที่แผ่ไปในปฏิจจัฏฐะนั้น.

၉၉-၁၀၂. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒယောတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဗာဟိရရူပအာဟာရသမုဋ္ဌာနာဒယော ရူပကောဋ္ဌာသာ သင်္ဂယှန္တိ. တဿာတိ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘန္တဿ ရူပဿ. ဧဝမေဝ ပနာတိ ဣမိနာ ယထာ နမဂ္ဂပစ္စယေ ဝုတ္တံ, ဧဝမေဝ နဟေတုပစ္စယာဒီသု ယံ ဟေတုပစ္စယံ လဘတိ, တဿ ပရိဟီနတ္တာတိ ဣမမတ္ထံ ဥပသံဟရတိ. တေနာဟ ‘‘ဧကစ္စရူပဿ ပစ္စယုပ္ပန္နတာ ဒဋ္ဌဗ္ဗာ’’တိ.

๙๙-๑๐๒. บทว่า จิตตสมุฏฐานเป็นต้น ด้วยศัพท์ว่า เป็นต้น ย่อมสงเคราะห์ส่วนของรูปมีรูปภายนอกและรูปที่มีอาหารเป็นสมุฏฐานเป็นต้น. บทว่า ของรูปนั้น คือของรูปที่ได้มรรคปัจจัย. ด้วยบทว่า ก็อย่างนั้นแล นี้ ท่านประมวลเนื้อความนี้ว่า ในนเหตุปัจจัยเป็นต้น รูปใดได้เหตุปัจจัย เพราะความที่รูปนั้นไม่มี (ในนเหตุ) ฉันใด ในนมรรคปัจจัยที่กล่าวแล้วก็ฉันนั้น. ด้วยเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า พึงเห็นความเป็นปัจจยุปบันของรูปบางอย่าง.

၁၀၇-၁၃၀. သဗ္ဗတ္ထာတိ ပန္နရသမူလကာဒီသု သဗ္ဗေသု နယေသု. ကာမံ သုဒ္ဓိကနယာဒီသု ဝိသဒိသဝိဿဇ္ဇနာ, ဣဓာဓိပ္ပေတတ္ထံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ဧကေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣဓာတိ ဧတေသု နာဟာရမူလကာဒိနယေသု. ဂဏနာယေဝ န သရူပဒဿနန္တိ သုဒ္ဓိကနယေ ဝိယ ဂဏနာယ ဧဝ န သရူပဒဿနံ အဓိပ္ပေတန္တိ အတ္ထော.

๑๐๗-๑๓๐. บทว่า ในที่ทั้งปวง คือในนัยทั้งปวงมีปัณณรสมูลกะเป็นต้น. จริงอยู่ ในสุทธิกนัยเป็นต้น มีการพยากรณ์ที่ไม่เหมือนกัน แต่เพื่อแสดงเนื้อความที่ประสงค์ในที่นี้ ท่านจึงกล่าวบทเป็นต้นว่า ในบางอย่าง. บทว่า ในที่นี้ คือในนัยมีนอาหารมูลกะเป็นต้นเหล่านี้. บทว่า เป็นเพียงการนับ มิใช่การแสดงโดยสรูป มีอธิบายว่า ประสงค์เพียงการนับเท่านั้น มิใช่ประสงค์การแสดงโดยสรูป เหมือนในสุทธิกนัย.

ပစ္စယပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปัจจยปัจจนียะ จบแล้ว.

ပစ္စယာနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ

၁၃၁-၁၈၉. တိဏ္ဏန္တိ [Pg.286] ဟေတု အဓိပတိ မဂ္ဂေါတိ ဣမေသံ တိဏ္ဏံ ပစ္စယာနံ. သာဓာရဏာနန္တိ ယေ တေသံ တိဏ္ဏံ သာဓာရဏာ ပစ္စယာ ပစ္စနီကတော န လဗ္ဘန္တိ, ယသ္မာ တေသံ သင်္ဂဏှနဝသေန ဝုတ္တံ, တသ္မာ. မဂ္ဂပစ္စယေတိ မဂ္ဂပစ္စယေ အနုလောမတော ဌိတေ. ဣတရေဟီတိ ဟေတုအဓိပတိပစ္စယေဟိ. သာဓာရဏာ သတ္တေဝါတိ မဂ္ဂပစ္စယဝဇ္ဇေ သတ္တေဝ. ဟေတုပစ္စယောပိ ပစ္စနီယတော န လဗ္ဘတီတိ ဟေတုရဟိတေသု အဓိပတိနော အဘာဝါ. သော ပနာတိ ဟေတုပစ္စယော အသာဓာရဏောတိ ကတွာ န ဝုတ္တော သာဓာရဏာနံ အလဗ္ဘမာနာနံ ဝုစ္စမာနတ္တာ. န ဟိ ဟေတုပစ္စယော မဂ္ဂပစ္စယဿ သာဓာရဏော. ယေဟီတိ ယေဟိ ပစ္စယေဟိ. တေတိ အနန္တရပစ္စယာဒယော. ဧကန္တိကတ္တာတိ အဝိနာဘာဝတော. အရူပဋ္ဌာနိကာတိ အရူပပစ္စယာ အရူပဓမ္မာနံယေဝ ပစ္စယဘူတာ အနန္တရပစ္စယာဒယော. တေနာတိ ‘‘ဧကန္တိကာနံ အရူပဋ္ဌာနိကာ’’တိ ဣဓာဓိပ္ပေတတ္တာ. တေဟီတိ ပုရေဇာတာသေဝနပစ္စယေဟိ. တေသံ ဝသေနာတိ တေသံ ဦနတရဂဏနာနံ ဧကကာဒီနံ ဝသေန. တဿ တဿာတိ ပစ္စနီယတော ယောဇိတဿ တဿ တဿ ဒုကာဒိကဿ ဗဟုဂဏနဿ. ဂဏနာတိ ဦနတရဂဏနာ. အနုလောမတော ဌိတဿပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန အနုလောမတော ဌိတော ဝါ ဟောတု ပစ္စနီယတော ယောဇိတော ဝါ, ဦနတရဂဏနာယ သမာနန္တိ ဒဿေတိ. နယိဒံ လက္ခဏံ ဧကန္တိကန္တိ ဣမိနာ ယထာဝုတ္တလက္ခဏံ ယေဘုယျဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဒဿေတိ.

๑๓๑-๑๘๙. บทว่า ติณฺณํ คือแห่งปัจจัย ๓ เหล่านี้ คือ เหตุ อธิปติ และมรรค. บทว่า สาธารณานํ คือปัจจัยเหล่าใดที่เป็นสาธารณะแก่ปัจจัย ๓ เหล่านั้น ย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะเหตุที่ท่านกล่าวโดยการสงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้น. บทว่า มคฺคปจฺจเย คือเมื่อมรรคปัจจัยตั้งอยู่โดยอนุโลม. บทว่า อิตเรหิ คือด้วยเหตุปัจจัยและอธิปติปัจจัย. บทว่า สาธารณา สตฺเตว คือปัจจัย ๗ เท่านั้น เว้นมรรคปัจจัย. บทว่า เหตุปจฺจโยปิ ปจฺจนียโต น ลพฺภติ คือแม้เหตุปัจจัยก็ไม่ได้โดยปัจจนียะ เพราะในธรรมที่ปราศจากเหตุย่อมไม่มีอธิปติปัจจัย. บทว่า โส ปน คือแต่เหตุปัจจัยนั้น ท่านไม่กล่าวว่าเป็นอสาธารณะ เพราะกล่าวถึงปัจจัยที่เป็นสาธารณะที่ไม่ได้อยู่. จริงอยู่ เหตุปัจจัยไม่เป็นสาธารณะแก่มรรคปัจจัย. บทว่า เยหิ คือด้วยปัจจัยเหล่าใด. บทว่า เต คืออนันตรปัจจัยเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า เอกนฺติกตฺตา คือเพราะความไม่แยกจากกัน (โดยแน่นอน). บทว่า อรูปฏฺฐานิกา คือปัจจัยที่เป็นอรูป (อรูปปัจจัย) มีอนันตรปัจจัยเป็นต้น ซึ่งเป็นปัจจัยแก่ธรรมที่เป็นอรูปเท่านั้น. บทว่า เตน คือเพราะในที่นี้ประสงค์เอาว่า เป็นปัจจัยที่แน่นอนและเป็นอรูปฐาน. บทว่า Tehī คือด้วยปุเรชาตปัจจัยและอาเสวนปัจจัย. บทว่า เตสํ วเสน คือด้วยอำนาจแห่งจำนวนที่น้อยกว่ามีเอกกะเป็นต้นของปัจจัยเหล่านั้น. บทว่า ตสฺส ตสฺส คือของทุกะเป็นต้นที่มีจำนวนมากนั้นๆ ที่ประกอบโดยปัจจนียะ. บทว่า คณนา คือจำนวนที่น้อยกว่า. บทว่า อนฺโลมโต ฐิตสฺสาปิ ด้วยศัพท์ว่า ปิ แสดงว่า ไม่ว่าจะเป็นปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม หรือประกอบโดยปัจจนียะ ก็เท่ากับจำนวนที่น้อยกว่า. บทว่า นยิทํ ลกฺขณํ เอกนฺติกํ นี้ ท่านแสดงว่า ลักษณะที่กล่าวมาแล้วนั้น กล่าวโดยส่วนมาก.

ပစ္စယာနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปัจจยานุโลมปัจจนียะ จบแล้ว.

ပစ္စယပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาปัจจยปัจจนียานุโลม

၁၉၀. သဗ္ဗေသုပီတိ ပစ္ဆာဇာတံ ဌပေတွာ သဗ္ဗေသုပိ ပစ္စယေသု. သော ဟိ အနုလောမတော အလဗ္ဘမာနဘာဝေန ဂဟိတော ‘‘သဗ္ဗေသူ’’တိ ဧတ္ထ သင်္ဂဟံ န လဘတိ. အရူပါဝစရဝိပါကဿ အာရုပ္ပေ ဥပ္ပန္နလောကုတ္တရဝိပါကဿ စ ပုရေဇာတာသေဝနာနံ အလဗ္ဘနတောတိ ‘‘ကိဉ္စိ နိဒဿနဝသေန ဒဿေန္တော’’တိ အာဟ.

๑๙๐. บทว่า สพฺเพสุปิ ได้แก่ ในปัจจัยทั้งปวง เว้นปัจฉาชาตะ. เพราะปัจฉาชาตะนั้นถูกถือว่าไม่พึงได้โดยอนุโลม จึงไม่ได้รับการสงเคราะห์ในบทว่า “สพฺเพสุ”. เพราะปุเรชาตะและอาเสวนะไม่พึงได้ในอรูปาวจรวิบาก และโลกุตตรวิบากที่เกิดขึ้นในอรูปภพ จึงกล่าวว่า “แสดงโดยยกตัวอย่างบางอย่าง”.

အဝသေသာနံ လာဘမတ္တန္တိ အဝသေသာနံ ဧကစ္စာနံ လာဘံ. တေနာဟ ‘‘န သဗ္ဗေသံ အဝသေသာနံ လာဘ’’န္တိ. ပစ္ဆာဇာတေ ပသင်္ဂေါ နတ္ထီတိ ပစ္ဆာဇာတော [Pg.287] အနုလောမတော တိဋ္ဌတီတိ အယံ ပသင်္ဂေါ ဧဝ နတ္ထိ. ပုရေဇာ…ပေ… လဗ္ဘတီတိ ဣမိနာ ဝိပ္ပယုတ္တေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ ပုရေဇာတော လဗ္ဘတီတိ အယမ္ပိ အတ္ထတော အာပန္နော ဟောတီတိ တံ နိဒ္ဓါရေတွာ တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ ဒဿေတုံ ‘‘ပုရေဇာတော ပန ဝိပ္ပယုတ္တေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ အနုလောမတော လဗ္ဘတီတိ ဣဒမ္ပီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ‘‘အဝသေသာ သဗ္ဗေပီတိ အတ္ထေ ဂယှမာနေ အာပဇ္ဇေယျာ’’တိ ဣဒံ တဿာ အတ္ထာပတ္တိယာ သဗ္ဘာဝဒဿနမတ္တံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ, အတ္ထော ပန တာဒိသော န ဥပလဗ္ဘတီတိ အယမေတ္ထ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘ယမ္ပိ ကေစီ’’တိအာဒိ.

บทว่า อวเสสานํ ลาภมตฺตํ ได้แก่ การได้มาซึ่งบางส่วนของปัจจัยที่เหลือ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “ไม่ใช่การได้มาซึ่งปัจจัยที่เหลือทั้งหมด”. บทว่า ปจฺฉาชาเต ปสงฺโค นตฺถิ ได้แก่ การที่ปัจฉาชาตะตั้งอยู่โดยอนุโลมนั้น ไม่มีข้อสงสัยเลย. ด้วยบทว่า ปุเรชา...เป... ลพฺภติ นี้ ความหมายว่า เมื่อวิปปยุตปัจจัยตั้งอยู่โดยปฏิปักษ์ ปุเรชาตปัจจัยย่อมได้ ก็เป็นความหมายที่เกิดขึ้นโดยอรรถ ดังนั้น เพื่อแสดงสิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น จึงกล่าวบทว่า “ปุเรชาโต ปน วิปฺปยุตฺเต ปจฺจนียโต ฐิเต อนฺโลมโต ลพฺภตีติ อิทมฺปิ” เป็นต้น. ในที่นั้น บทว่า “อวเสสา สพฺเพปิ” หากถือเอาความหมายว่า “ปัจจัยที่เหลือทั้งหมด” ก็จะเกิดความขัดแย้งขึ้นได้ พึงเห็นว่านี่เป็นเพียงการแสดงถึงความเป็นไปได้ของความขัดแย้งนั้น แต่ความหมายเช่นนั้นไม่ปรากฏ นี่คือความประสงค์ในที่นี้. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวบทว่า “ยํปิ เกจิ” เป็นต้น.

တတ္ထ ကေစီတိ ပဒကာရေ သန္ဓာယာဟ. တေ ဟိ ‘‘အရူပဓာတုယာ စဝိတွာ ကာမဓာတုံ ဥပပဇ္ဇန္တဿ ဂတိနိမိတ္တံ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ ဟောတီတိ ဉာပေတုံ ‘နဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ ပုရေဇာတေ’တိ အယမတ္ထော နိဒ္ဓါရိတော’’တိ ဝဒန္တိ, တံ န ယုဇ္ဇတိ အာရုပ္ပေ ရူပံ အာရဗ္ဘ စိတ္တုပ္ပာဒဿ အသမ္ဘဝတော. တထာ ဟေကေ အသညဘဝါနန္တရဿ ဝိယ အာရုပ္ပာနန္တရဿ ကာမာဝစရပဋိသန္ဓိဝိညာဏဿ ပုရိမာနုပဋ္ဌိတာရမ္မဏံ ဣစ္ဆန္တိ. တေနေဝါဟ ‘‘တမ္ပိ တေသံ ရုစိမတ္တမေဝါ’’တိအာဒိ. ယုဇ္ဇမာနကပစ္စယုပ္ပန္နဝသေန ဝါတိ ယသ္မိံ ယသ္မိံ ပစ္စယေ အနုလောမတော ဌိတေ ယံ ယံ ပစ္စယုပ္ပန္နံ ဘဝိတုံ ယုဇ္ဇတိ, တဿ တဿ ဝသေနာတိ အတ္ထော. န ဝိစာရိတံ သုဝိညေယျတ္တာတိ အဓိပ္ပာယော. နဝါတိ အာရမ္မဏအနန္တရသမနန္တရူပနိဿယပုရေဇာတာသေဝနသမ္ပယုတ္တနတ္ထိဝိဂတပစ္စယာ. တမ္ပိ တေသံ နဝန္နံ ပစ္စယာနံ အနုလောမတော အလဗ္ဘမာနတံ.

ในที่นั้น บทว่า เกจิ กล่าวโดยอ้างถึงนักอธิบายบท. พวกเขากล่าวว่า “เพื่อแสดงว่าคตินิมิตของบุคคลผู้จุติจากอรูปธาตุแล้วไปเกิดในกามธาตุ เป็นอารัมมณปุเรชาตะ จึงกำหนดความหมายว่า 'ไม่มีวิปปยุตปัจจัยในปุเรชาตะ'” คำกล่าวนี้ไม่สมเหตุสมผล เพราะการเกิดขึ้นของจิตโดยอาศัยรูปในอรูปภพนั้นเป็นไปไม่ได้. อีกอย่าง บางพวกก็ปรารถนาอารมณ์ที่ไม่ได้ปรากฏก่อนหน้า สำหรับกามวจรปฏิสนธิวิญญาณที่เกิดต่อจากอรูปภพ เหมือนกับที่เกิดต่อจากอสัญญภพ. เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “นั่นก็เป็นเพียงความเห็นชอบของพวกเขาเท่านั้น” เป็นต้น. บทว่า ยุชฺชมานกปจฺจยุปฺปนฺนวเสน วา ได้แก่ โดยอาศัยปัจจยุปปันน์ที่สมควรจะเกิดขึ้นในปัจจัยนั้นๆ ที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม. ความประสงค์คือ ไม่ได้พิจารณา เพราะเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ง่าย. บทว่า นว ได้แก่ อารัมมณปัจจัย อนันตรปัจจัย สมนันตรปัจจัย อุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัย อาเสวนปัจจัย สัมปยุตตปัจจัย นัตถิปัจจัย และวิคตปัจจัย. นั่นก็คือการที่ปัจจัย ๙ เหล่านั้นไม่พึงได้โดยอนุโลม.

၁၉၁-၁၉၅. န အညမညေန ဃဋိတဿ မူလဿာတိ အညမညပစ္စယေန ပစ္စနီယတော ဌိတေန ယောဇိတဿ သတ္တမဿ မူလဿ ဝိတ္ထာရိတတ္တာ. သဗ္ဗံ သဒိသန္တိ သဗ္ဗပါဠိဂမနံ သဒိသံ.

๑๙๑-๑๙๕. บทว่า น อญฺญมญฺเญน ฆฏิตสฺส มูลสฺส ได้แก่ เพราะมูลที่ ๗ ที่ประกอบด้วยอัญญมัญญปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปฏิปักษ์ ได้ถูกขยายความแล้ว. บทว่า สพฺพํ สทิสํ ได้แก่ การดำเนินไปในพระบาลีทั้งหมดเหมือนกัน.

ဣမသ္မိံ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဧတ္ထ ဣမသ္မိံ ဧတ္ထာတိ ဒွေ ဘုမ္မနိဒ္ဒေသာ. တေသု ပဌမဿ ဝိသယော ပစ္စနီယာနုလောမေတိ အဋ္ဌကထာယမေဝ ဒဿိတောတိ အဒဿိတဿ ဝိသယံ ဒဿေတုံ ‘‘ဧတေသူ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပိ-သဒ္ဒေနာတိ ‘‘ဣမေသမ္ပီ’’တိ ဧတ္ထ ပိ-သဒ္ဒေန. ကိသ္မိဉ္စိ ပစ္စယေ. ကမ္မပစ္စယံ လဘန္တာနိပိ စက္ခာဒီနိ ဝိပါကဝိညာဏာဒီနိ စ ဣန္ဒြိယံ န လဘန္တီတိ ကတွာ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ ဝုတ္တံ, ကတိပယံ န လဘတီတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. မဂ္ဂပစ္စယန္တိအာဒီသုပိ ဧသေဝ နယော. ယထာဝုတ္တာနီတိ ပဉ္စဝေါကာရပဝတ္တိအသညဘဝပရိယာပန္နာနိ ကဋတ္တာရူပါနေဝ ဝဒတိ, န စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပါနီတိ [Pg.288] အဓိပ္ပာယော. ယေ ရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တီတိ ယေ ဟေတုအဓိပတိသဟဇာတာဒိပစ္စယာ ရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယာ ဟောန္တိ, ဧတေယေဝ ဟေတုအဓိပတိအာဒိကေ ဆ ပစ္စယေ န လဘန္တိ. ဧတေယေဝါတိ ဝစနေန အညေ ကတိပယေ လဘန္တီတိ သိဒ္ဓံ ဟောတီတိ တံ ဒဿေန္တော ‘‘ပစ္ဆာဇာတာ…ပေ… လဘတီ’’တိ အာဟ. အယဉ္စ ပစ္စယလာဘော န ဇနကဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘လဗ္ဘမာနာ…ပေ… ဒဿန’’န္တိ ဝုတ္တံ. ဓမ္မဝသေနာတိ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မဝသေန. ဣန္ဒြိယန္တိ ဣန္ဒြိယပစ္စယံ. ယဒိ ဧဝန္တိ ကဋတ္တာရူပံ ယံ ယံ န လဘတိ, တံ တံ ယဒိ ဝတ္တဗ္ဗံ, ဧဝံ သန္တေ ရူပဓမ္မေသု ဘူတရူပါနိယေဝ အညမညပစ္စယံ လဘန္တီတိ အာဟ ‘‘ဥပါဒါရူပါနိ…ပေ… ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. တံ ပန ဥပါဒါရူပါနံ အညမညပစ္စယာလာဘဝစနံ. အရူပိန္ဒြိယာလာဘန္တိ အရူပီနံ ဣန္ဒြိယာနံ ဝသေန ဣန္ဒြိယပစ္စယာလာဘံ.

ในบทว่า อิมสฺมึ...เป... เวทิตพฺโพ นี้ มีบทนิเทศที่เป็นภูมิวิภัตติ ๒ บท คือ อิมสฺมึ และ เอตฺถ. ในบทเหล่านั้น ขอบเขตของบทแรกคือ ปัจจนียานุโลม ได้แสดงไว้ในอรรถกถาแล้ว เพื่อแสดงขอบเขตที่ยังไม่ได้แสดง จึงกล่าวบทว่า “เอเตสุ” เป็นต้น. ด้วยศัพท์ว่า ปิ ในบทว่า “อิเมสมฺปิ”. ในปัจจัยบางอย่าง. แม้จักขุเป็นต้นและวิปากวิญญาณเป็นต้นที่ได้กรรมปัจจัย ก็ไม่ได้อินทริยปัจจัย เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “โดยส่วนมาก” ซึ่งหมายความว่า บางส่วนไม่ได้. ในมรรคปัจจัยเป็นต้น ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า ยถาวุตฺตานิ หมายถึง กตัตตารูปที่สงเคราะห์เข้าในปัญจโวการปวัตติและอสัญญภพเท่านั้น ไม่ใช่จิตตสมุฏฐานรูป นี่คือความประสงค์. บทว่า เย รูปธมฺมานํ ปจฺจยา โหนฺติ ได้แก่ ปัจจัยมีเหตุ อธิปติ สหชาตะ เป็นต้น เหล่าใดเป็นปัจจัยของรูปธรรม ปัจจัย ๖ มีเหตุ อธิปติ เป็นต้น เหล่านี้เองย่อมไม่ได้. ด้วยคำว่า “เอเตเยว” ย่อมสำเร็จว่าปัจจัยอื่นบางส่วนย่อมได้ เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า “ปัจฉาชาตะ...เป...ย่อมได้”. การได้ปัจจัยนี้ไม่พึงทราบโดยความเป็นผู้ให้เกิด เพื่อแสดงสิ่งนั้นจึงกล่าวว่า “การได้...เป...การแสดง”. บทว่า ธมฺมวเสน ได้แก่ โดยอาศัยปัจจยุปปันนธรรม. บทว่า อินฺทฺริยํ ได้แก่ อินทริยปัจจัย. ถ้าเป็นเช่นนั้น หากจะกล่าวถึงกตัตตารูปที่ไม่ได้สิ่งใดสิ่งหนึ่ง ในกรณีเช่นนี้ เฉพาะภูตรูปเท่านั้นที่ได้อัญญมัญญปัจจัยในรูปธรรม จึงกล่าวว่า “อุปาทารูป...เป...ควรกล่าว”. นั่นคือคำกล่าวว่าอุปาทารูปไม่ได้อัญญมัญญปัจจัย. บทว่า อรูปินฺทฺริยลาภํ ได้แก่ การไม่ได้อินทริยปัจจัยโดยอาศัยอินทรีย์ที่เป็นอรูป

၁၉၆-၁၉၇. ဗဟုဂဏနမ္ပိ ဦနတရဂဏနေန ယောဇိတံ ဦနတရဂဏမေဝ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ယဒိပိ တိကာဒီသု ‘ဟေတုယာ ပဉ္စာ’တိ ဣဒံ နတ္ထီ’’တိ. အနုတ္တာနံ ဒုဝိညေယျတာယ ဂမ္ဘီရံ. ယထာ စ ဘူတရူပါနိ နာရမ္မဏပစ္စယာ အညမညပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ဧဝံ ပဋိသန္ဓိက္ခဏေ ဝတ္ထုရူပန္တိ အာဟ ‘‘ဝတ္ထုပိ ပန လဘတီ’’တိ. ယထာ ဟေဋ္ဌာ ဧကမူလကံ ‘‘ဒုမူလက’’န္တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ဣဓာပိ ဒုမူလကံ ‘‘တိမူလက’’န္တိ ဝဒန္တိ.

๑๙๖-๑๙๗. แม้การนับที่มาก เมื่อประกอบกับการนับที่น้อยกว่า ก็ย่อมเป็นการนับที่น้อยกว่าเท่านั้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แม้ในติกะเป็นต้น บทว่า 'เหตุยา ปญฺจา' นี้ไม่มี”. ลึกซึ้งเพราะเป็นสิ่งที่เข้าใจได้ยากและไม่ตื้น. และเหมือนกับที่ภูตรูปทั้งหลายเกิดขึ้นโดยไม่อารัมมณปัจจัยและอัญญมัญญปัจจัย ฉันใด วัตถุรูปในขณะปฏิสนธิก็ฉันนั้น จึงกล่าวว่า “วัตถุก็ย่อมได้”. เหมือนกับที่ข้างล่างกล่าวเอกมูลกะว่า “ทุมูลกะ” ฉันใด ในที่นี้ก็กล่าวทุมูลกะว่า “ติมูลกะ” ฉันนั้น.

၂၀၃-၂၃၃. စေတနာမတ္တသင်္ဂါဟကေတိ စေတနာမတ္တံယေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နံ ဂဟေတွာ ဌိတေ ပဉှေ. တတ္ထ ဟိ ‘‘နကမ္မပစ္စယာ ဟေတုပစ္စယာ’’တိ ဝတ္တုံ သက္ကာ. ဧဝံပကာရေတိ ဣဒံ ‘‘တီဏီတိအာဒီသူ’’တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒဿ အတ္ထဝစနန္တိ ဒဿေန္တော ‘‘အာဒိ-သဒ္ဒေါ ဟိ ပကာရတ္ထောဝ ဟောတီ’’တိ အာဟ. ရူပမ္ပိ လဗ္ဘတိ စေတနာမတ္တမေဝ အသင်္ဂဏှနတော.

๒๐๓-๒๓๓. บทว่า เจตนา มตฺตสงฺคาหเก ได้แก่ ในปัญหาที่ตั้งอยู่โดยถือเอาเฉพาะเจตนาเท่านั้นที่เป็นปัจจยุปปันน์. ในที่นั้น ย่อมสามารถกล่าวได้ว่า “ปัจจัยที่ไม่ใช่กรรมปัจจัยคือเหตุปัจจัย”. บทว่า เอวํปกาเร นี้ เพื่อแสดงว่าเป็นคำอธิบายความหมายของศัพท์ว่า “อาทิ” ในบทว่า “ตีณิติอาทีสุ” จึงกล่าวว่า “ศัพท์ว่า อาทิ ย่อมเป็นไปในความหมายว่า ประเภทเท่านั้น”. รูปก็ย่อมได้ เพราะไม่ได้สงเคราะห์เฉพาะเจตนาเท่านั้น.

ပစ္စယပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปัจจัยปัจจนียานุโลม จบแล้ว.

ပဋိစ္စဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปฏิจจวาร จบแล้ว.

၂. သဟဇာတဝါရဝဏ္ဏနာ

๒. คำอธิบายสหชาตวาร

၂၃၄-၂၄၂. သဟဇာတပစ္စယကရဏန္တိ သဟဇာတံ ပစ္စယဓမ္မံ ပစ္စယံ ကတွာ ပဝတ္တိ. သဟဇာတာယတ္တဘာဝဂမနန္တိ သဟဇာတေ ပစ္စယဓမ္မေ အာယတ္တဘာဝဿ [Pg.289] ဂမနံ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ အတ္တနာ သဟဇာတပစ္စယာယတ္တဝုတ္တိတာ. ဧတ္ထ စ သဟဇာတပစ္စယသင်္ခါတံ သဟဇာတံ ကရောတီတိ သဟဇာတော, တထာပဝတ္တော ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မော. တတ္ထ ပဝတ္တမာနော သဟဇာတသဒ္ဒေါ ယသ္မာ တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ အတ္တနာ သဟဇာတံ ပစ္စယဓမ္မံ ပစ္စယံ ကတွာ ပဝတ္တိံ တဒါယတ္တဘာဝူပဂမနဉ္စ ဝဒတီတိ ဝုစ္စတိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတသဒ္ဒေန…ပေ… ဝုတ္တ’’န္တိ. တဿ ကရဏဿ ဂမနဿ ဝါတိ တဿ ယထာဝုတ္တဿ သဟဇာတပစ္စယကရဏဿ သဟဇာတာယတ္တဘာဝူပဂမနဿ ဝါ. ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ သဟဇာတော’’တိ ဣမဿ ကုသလံ ဓမ္မံ သဟဇာတံ တံသဟဘာဝိတဉ္စ ပစ္စယံ ကတွာတိ အယမတ္ထောတိ အာဟ ‘‘ကုသလာဒီနံ ကမ္မဘာဝတော’’တိ. သဟဇာတပစ္စယသဟဘာဝီနံ ပစ္စယာနံ သင်္ဂဏှတ္ထဉှေတ္ထ ‘‘သဟဇာတာယတ္တဘာဝဂမနံ ဝါ’’တိ ဝုတ္တံ.

๒๓๔-๒๔๒. บทว่า สหชาตปัจจัยกรณะ คือ การเป็นไปโดยทำสหชาตธรรมให้เป็นปัจจัย. บทว่า สหชาตายัตตภาวคมนะ คือ การถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัยธรรม เป็นการเป็นไปของปัจจยุปบันธรรมที่อาศัยสหชาตปัจจัยด้วยตนเอง. ในที่นี้ ธรรมที่ทำสหชาตปัจจัยให้สำเร็จ ชื่อว่า สหชาตะ คือ ปัจจยุปบันธรรมที่เป็นไปอย่างนั้น. ในที่นี้ สหชาตศัพท์ที่กำลังเป็นไปนั้น เพราะกล่าวถึงการเป็นไปของปัจจยุปบันธรรมนั้น โดยทำสหชาตธรรมที่เป็นสหชาตะให้เป็นปัจจัย และการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยปัจจัยนั้นด้วยตนเอง จึงกล่าวว่า “ด้วยสหชาตศัพท์…เป็นต้น…กล่าวแล้ว”. บทว่า ตัสสะ กรณัสสะ คมนัสสะ วา คือ การทำนั้น หรือการถึงนั้น ซึ่งสหชาตปัจจัยกรณะที่กล่าวมาแล้ว หรือการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัยที่กล่าวมาแล้วนั้น. บทว่า “กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต” ความว่า โดยทำกุศลธรรมที่เกิดขึ้นพร้อมกันนั้น และที่เกิดร่วมกันนั้นให้เป็นปัจจัย ดังนี้ จึงกล่าวว่า “เพราะความเป็นกรรมของกุศลธรรมเป็นต้น”. ในที่นี้ เพื่อสงเคราะห์ปัจจัยทั้งหลายที่มีสหชาตปัจจัยเป็นสหภาวี จึงกล่าวว่า “หรือการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยสหชาตปัจจัย”.

တံကမ္မဘာဝတောတိ တေသံ ယထာဝုတ္တပစ္စယကရဏတဒါယတ္တဘာဝဂမနာနံ ကမ္မဘာဝတော. အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ သဟဇာတောတိ ကုသလံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ တေန သဟဇာတော ဟုတွာ’’တိ ပဋိစ္စသဒ္ဒံ အာဟရိတွာ အတ္ထော ဝုတ္တော, တံ ‘‘ပဋိစ္စတ္ထော သဟဇာတတ္ထော’’တိ ကတွာ ဝုတ္တံ. သဟဇာတသဒ္ဒယောဂေ ကုသလံ ဓမ္မန္တိ ဥပယောဂဝစနဿ ယုတ္တိ န ဝုတ္တာ, ‘‘တေန သဟဇာတော ဟုတွာ’’တိ ပန ဝုတ္တတ္တာ ကရဏတ္ထေ ဥပယောဂဝစနန္တိ ဒဿိတန္တိ ကေစိ. နိဿယဝါရေ ပန ကုသလံ ဓမ္မံ နိဿယတ္ထေန ပစ္စယံ ကတွာတိ ဝဒန္တေန ဣဓာပိ ‘‘ကုသလံ ဓမ္မံ သဟဇာတတ္ထေန ပစ္စယံ ကတွာ’’တိ အယမတ္ထော ဝုတ္တောယေဝ ဟောတိ, ပဋိစ္စသဒ္ဒါဟရဏမ္ပိ ဣမမေဝတ္ထံ ဉာပေတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဥပါဒါရူပံ ကိဉ္စိ ဘူတရူပဿ အနုပါလကံ ဥပတ္ထမ္ဘကဉ္စ ဟောန္တမ္ပိ သဟဇာတလက္ခဏေန န ဟောတိ, တသ္မာ ပဋိစ္စတ္ထံ န ဖရတီတိ အာဟ ‘‘ပဋိစ္စာတိ ဣမိနာ ဝစနေန ဒီပိတော ပစ္စယော န ဟောတီ’’တိ. နိဒဿနဝသေန ဝုတ္တန္တိ ဥဒါဟရဏဝသေန ဝုတ္တံ, န အနဝသေသတောတိ အတ္ထော. ယထာဝုတ္တောတိ ပဋိစ္စတ္ထဖရဏဝသေန ဝုတ္တော. ယထာ စ ဥပါဒါရူပံ ဘူတရူပဿ ဥပါဒါရူပဿ စ ပစ္စယော န ဟောတိ, ဧဝံ ဌပေတွာ ဆ ဝတ္ထူနိ သေသရူပါနိ အရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယော န ဟောတီတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝတ္ထုဝဇ္ဇာနိ ရူပါနိ စ အရူပါန’’န္တိ အာဟ.

บทว่า ตังกัมมภาวโต คือ เพราะความเป็นกรรมของการทำปัจจัยและการถึงซึ่งภาวะที่อาศัยปัจจัยที่กล่าวมาแล้วเหล่านั้น. ส่วนในอรรถกถา ได้กล่าวอธิบายโดยนำปฏิจจศัพท์มาว่า “กุสลํ ธมฺมํ สหชาโต” คือ อาศัยกุศลธรรมแล้วเป็นสหชาตะด้วยกุศลธรรมนั้น, ซึ่งกล่าวไว้โดยถือว่า “ปฏิจจัตถะเป็นสหชาตัตถะ”. ในการประกอบสหชาตศัพท์นั้น ไม่ได้กล่าวถึงความสมควรของอุปโยควจนะว่า กุสลํ ธมฺมํ แต่เพราะกล่าวว่า “เตน สหชาโต หุตฺวา” จึงแสดงว่า เป็นอุปโยควจนะในอรรถว่ากรณะ ดังนี้บ้าง. ส่วนในนิสสยวาร เมื่อกล่าวว่า “โดยทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยด้วยอรรถว่านิสสยะ” ในที่นี้ก็ย่อมกล่าวความนี้ว่า “โดยทำกุศลธรรมให้เป็นปัจจัยด้วยอรรถว่าสหชาตะ” นั่นเอง, และพึงเห็นว่า การนำปฏิจจศัพท์มาก็ย่อมแสดงความหมายนี้เช่นกัน. อุปาทารูปบางอย่าง แม้จะเป็นเครื่องตามรักษาและอุปถัมภ์ของภูตรูป ก็ไม่เป็นไปโดยลักษณะของสหชาตะ, เพราะฉะนั้น จึงไม่แผ่ไปในอรรถว่าปฏิจจะ ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ปัจจัยที่แสดงด้วยบทว่า ปฏิจจะ นี้ ย่อมไม่มี”. บทว่า นิทัสสนวเสนะ วุตฺตํ คือ กล่าวโดยเป็นตัวอย่าง, ไม่ใช่กล่าวโดยไม่เหลือทั้งหมด ดังนี้เป็นอรรถ. บทว่า ยถาวุตฺโต คือ กล่าวโดยแผ่ไปในอรรถว่าปฏิจจะ. และอุปาทารูปไม่เป็นปัจจัยของภูตรูปและอุปาทารูปฉันใด, รูปที่เหลือเว้นวัตถุ ๖ อย่าง ก็ไม่เป็นปัจจัยของอรูปธรรมฉันนั้น ดังนี้ เมื่อจะแสดง จึงกล่าวว่า “รูปทั้งหลายที่เว้นวัตถุ (ไม่เป็นปัจจัย) แก่อรูปธรรมทั้งหลาย”.

သဟဇာတဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายสหชาตวาร จบแล้ว.

၃. ပစ္စယဝါရဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายปัจจยวาร

၂၄၃. ပတိ-သဒ္ဒေါ [Pg.290] ပတိဋ္ဌတ္ထံ ဒီပေတိ ‘‘သာရေ ပတိဋ္ဌိတော’’တိအာဒီသု, အယ-သဒ္ဒေါ ဂတိံ ဒီပေတိ ‘‘ဧတိ ဧတ္ထာတိ အယော’’တိ.

๒๔๓. บทว่า ปฏิ แสดงอรรถว่าตั้งมั่น ในประโยคมีอาทิว่า “ตั้งมั่นอยู่ในสาระ”, บทว่า อยะ แสดงอรรถว่าการไป ในประโยคว่า “ย่อมไปในที่นี้ ชื่อว่า อยะ”.

ဘူတုပါဒါရူပါနိ သဟ သင်္ဂဏှိတွာ ဝုတ္တံ ဥပါဒါရူပါနံ ဝိယ ဘူတရူပါနိ နိဿယော ဟောတီတိ ကတွာ. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘မဟာဘူတေ နိဿာယ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဥပါဒါရူပံယေဝ ဒဿိတန္တိ အာဟ ‘‘အဋ္ဌကထာယံ ပနာ’’တိအာဒိ.

กล่าวโดยรวมภูตรูปและอุปาทารูปเข้าด้วยกัน โดยถือว่า ภูตรูปเป็นนิสสยะเหมือนอุปาทารูป. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุใดในอรรถกถาจึงแสดงแต่อุปาทารูปว่า “อุปาทารูปที่เกิดจากจิตอาศัยมหาภูตรูป” ดังนี้ จึงกล่าวว่า “ส่วนในอรรถกถาเป็นต้น”.

၂၅၅. ပဋိစ္စဝါရေ သဟဇာတေတိ ပဋိစ္စဝါရေ သဟဇာတပစ္စယဝဏ္ဏနာယံ, ကမ္မဥတုဇာနန္တိ ကမ္မဇာနံ ဥတုဇာနဉ္စ ဝသေန အတ္ထော ဝုတ္တောတိ ယောဇနာ. တထာ ဟိ တတ္ထ ဝုတ္တံ ‘‘ဒွိသန္တတိသမုဋ္ဌာနဘူတဝသေန ဝုတ္တ’’န္တိ (ပဋ္ဌာ. အဋ္ဌ. ၁.၅၇). ကမ္မေ စာတိ ကမ္မေ ဇနကကမ္မပစ္စယေ ဂဟိတေ. ဧကန္တာနေကန္တကမ္မဇာနန္တိ ဧကန္တေန ကမ္မဇာနံ န ဧကန္တကမ္မဇာနဉ္စ. တတ္ထ အသညဘဝေ ဧကန္တကမ္မဇံ နာမ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ, ဣတရံ ဥပါဒါရူပံ ဘူတရူပဉ္စ န ဧကန္တကမ္မဇံ, တဒုဘယမ္ပိ တတ္ထ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝုတ္တံ, ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ကဋတ္တာရူပ’’န္တိ ဣဒံ ပန ကမ္မသမုဋ္ဌာနဝသေနေဝ ဝုတ္တန္တိ. သော နာဓိပ္ပေတောတိ ယော ယထာဒဿိတော ပဋိစ္စဝါရေ သဟဇာတပစ္စယေ အတ္ထော ဝုတ္တော, သော ဣဓ န အဓိပ္ပေတော. ကသ္မာတိ စေ, အာဟ ‘‘ကဋတ္တာ…ပေ… ဂဟိတတ္တာ’’တိ. တံ ပဟာယာတိ တံ ပဋိစ္စဝါရေ ဝုတ္တမတ္ထံ ပဟာယ အဂ္ဂဟေတွာ. ယထာဂဟိတဿာတိ ‘‘အသည…ပေ… ကဋတ္တာရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ပါဠိယံ ဧဝ ဂဟိတဿ. ပဋိစ္စ ပစ္စယာတိ ဣဒံ ဒွိန္နံ ဝါရာနံ ဥပလက္ခဏံ. ပဋိစ္စဝါရေ အာဂတနယေန မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ, ပစ္စယဝါရေ အာဂတနယေန မဟာဘူတေ ပစ္စယာ မဟာဘူတာနံ ဥပ္ပတ္တိ န နိဝါရေတဗ္ဗာ, တသ္မာ ‘‘ဥပါဒါရူပသင်္ခါတံ ကဋတ္တာရူပ’’န္တိ ဧဝံ ဥပါဒါရူပဂ္ဂဟဏေန ကဋတ္တာရူပံ အဝိသေသေတွာ ဥပါဒါရူပါနံ နိဝတ္တေတဗ္ဗာနံ ဥတုစိတ္တာဟာရသမုဋ္ဌာနာနံ အတ္ထိတာယ ကဋတ္တာ…ပေ… ဝိသေသနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗန္တိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๒๕๕. บทว่า ปฏิจจวาเร สหชาเต คือ ในคำอธิบายสหชาตปัจจัยในปฏิจจวาร, บทว่า กัมมุตตุชานํ คือ ความหมายกล่าวไว้โดยอาศัยกรรมชรูปและอุตุชรูป ดังนี้เป็นโยชนา. แท้จริง ในที่นั้นกล่าวไว้ว่า “กล่าวโดยเป็นภูตรูปที่เกิดจากสมุฏฐาน ๒” (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. 1.57). บทว่า กัมเม จ คือ เมื่อกรรมอันเป็นชนกกรรมปัจจัยถูกถือเอา. บทว่า เอกันตาเนกันตกัมมชานํ คือ กรรมชรูปที่เป็นโดยส่วนเดียวและไม่เป็นโดยส่วนเดียว. ในที่นั้น ในอสัญญีภพ สิ่งที่เป็นกรรมชะโดยส่วนเดียว คือ ชีวิตินทรีย์, ส่วนอุปาทารูปและภูตรูปอื่นไม่เป็นกรรมชะโดยส่วนเดียว, ทั้งสองอย่างนั้นกล่าวรวมกันไว้ในที่นั้น, ส่วนบทว่า “อาศัยมหาภูตรูปแล้วเป็นกตัตตารูป” นี้ กล่าวไว้โดยอาศัยกรรมสมุฏฐานเท่านั้น. บทว่า โส นาธิปฺเปโต คือ ความหมายที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัยในปฏิจจวารที่แสดงมาแล้วนั้น ไม่เป็นที่ประสงค์ในที่นี้. ถ้าถามว่า เพราะเหตุใด, จึงกล่าวว่า “กตัตตา…เป็นต้น…ถูกถือเอาแล้ว”. บทว่า ตํ ปหาย คือ ละความหมายที่กล่าวไว้ในปฏิจจวารนั้น ไม่ถือเอา. บทว่า ยถาคหิตัสสะ คือ ของที่ถูกถือเอาไว้ในบาลีว่า “อสัญญะ…เป็นต้น…กตัตตารูปเป็นอุปาทารูป” นั่นเอง. บทว่า ปฏิจจ ปัจจยา นี้เป็นเครื่องหมายของวารทั้งสอง. โดยนัยที่มาในปฏิจจวารว่า อาศัยมหาภูตรูป, โดยนัยที่มาในปัจจยวารว่า มหาภูตรูปเป็นปัจจัย, การเกิดขึ้นของมหาภูตรูปไม่พึงห้าม, เพราะฉะนั้น พึงทราบโยชนาในที่นี้ว่า “กตัตตารูปที่นับว่าเป็นอุปาทารูป” ดังนี้ โดยการถือเอาอุปาทารูป ไม่ระบุเจาะจงกตัตตารูป, เพราะความมีอยู่ของอุปาทารูปที่พึงคัดออก ซึ่งเกิดจากอุตุ จิต และอาหาร, จึงพึงเห็นวิเสสนะว่า กตัตตา…เป็นต้น.

၂၈၆-၂၈၇. ဧကစ္စဿ ရူပဿာတိ အဟေတုကစိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ. ဣတော ပရေသုပိ ဧကစ္စရူပဂ္ဂဟဏေ ဧသေဝ နယော. စက္ခာဒိဓမ္မဝသေနာတိ စက္ခာယတနာဒိရူပဓမ္မဝသေန. စိတ္တသမုဋ္ဌာနာဒိကောဋ္ဌာသဝသေနာတိ စိတ္တဇာဒိရူပဓမ္မဘာဂဝသေန. သဗ္ဗံ လဗ္ဘတီတိ သတိပိ ဣမဿ နယဿ နဟေတုမူလကတ္တေ [Pg.291] နောနတ္ထိနောဝိဂတေသု ဧကန္တိ ဂဏနံ သဗ္ဗံ ရူပံ သဗ္ဗဿ ရူပဿ ဝသေန ဂဏနာ လဗ္ဘတိ စတုသန္တတိဝသေန ဝတ္တမာနေသု ပဉ္စဝီသတိယာ ရူပဓမ္မေသု ဝဇ္ဇိတဗ္ဗဿ အဘာဝါ.

๒๘๖-๒๘๗. บทว่า เอกัจจัสสะ รูปัสสะ คือ ของรูปที่เกิดจากจิตที่ไม่มีเหตุ. แม้ในการถือเอารูปบางอย่างในที่อื่นต่อจากนี้ ก็มีนัยนี้เช่นกัน. บทว่า จักขาธิธัมมวเสนะ คือ โดยอำนาจแห่งรูปธรรมมีจักขายตนะเป็นต้น. บทว่า จิตตสมุฏฐานาทิโกฏฐาสวเสนะ คือ โดยอำนาจแห่งส่วนของรูปธรรมมีรูปที่เกิดจากจิตเป็นต้น. บทว่า สัพพํ ลัพภตีติ คือ แม้เมื่อนัยนี้ไม่มีเหตุเป็นมูล, การนับที่แน่นอนในโนนัตถิและโนวิคตปัจจัย, การนับรูปทั้งหมดโดยอำนาจแห่งรูปทั้งหมด ย่อมได้ เพราะไม่มีสิ่งที่พึงยกเว้นในรูปธรรม ๒๕ ประการที่กำลังเป็นไปโดยอำนาจแห่งสันตติ ๔.

ပစ္စယဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปัจจยวาร จบแล้ว.

၄. နိဿယဝါရဝဏ္ဏနာ

๔. คำอธิบายนิสสยวาร

၃၂၉-၃၃၇. နိဿယပစ္စယဘာဝန္တိ နိဿယဝါရေ ဝုတ္တဿ သဟဇာတပုရေဇာတဿ စ နိဿယဋ္ဌဿ ဓမ္မဿ ပစ္စယဘာဝံ ပစ္စယဝါရေန နိယမေတုန္တိ ယောဇနာ. တထာ ပစ္စယဝါရေ ‘‘ပစ္စယာ’’တိ ဝုတ္တဿ ပစ္စယဓမ္မဿ သဟဇာတပုရေဇာတဘာဝံ နိဿယဝါရေန နိယမေတုန္တိ ယောဇနာ. နိယမနဉ္စေတ္ထ ပစ္စယဋ္ဌနိဿယဋ္ဌာနံ ပရိယာယန္တရေန ပကာသိတတ္တာ အတ္ထတော ဘေဒါဘာဝဒဿနန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စယတ္တံ နာမ နိဿယတ္တံ, နိဿယတ္တံ နာမ ပစ္စယတ္တ’’န္တိ.

๓๒๙-๓๓๗. บทว่า นิสสยปัจจัยภาวัง คือ พึงกำหนดความเป็นปัจจัยของธรรมที่มีนิสสยัฏฐะ อันเป็นสหชาตะและปุเรชาตะที่กล่าวไว้ในนิสสยวาร ด้วยปัจจยวาร ดังนี้เป็นโยชนา. เช่นเดียวกัน พึงกำหนดความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะของปัจจัยธรรมที่กล่าวไว้ในปัจจยวารว่า “ปัจจยา” ด้วยนิสสยวาร ดังนี้เป็นโยชนา. และการกำหนดในที่นี้ พึงทราบว่า เป็นการแสดงว่าไม่มีความแตกต่างกันโดยอรรถ เพราะมีการประกาศปัจจยัฏฐะและนิสสยัฏฐะด้วยวิธีอื่น. ด้วยเหตุนั้น จึงกล่าวว่า “ความเป็นปัจจัย ชื่อว่า ความเป็นนิสสยะ, ความเป็นนิสสยะ ชื่อว่า ความเป็นปัจจัย”.

နိဿယဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายนิสสยวาร จบแล้ว.

၅. သံသဋ္ဌဝါရဝဏ္ဏနာ

๕. คำอธิบายสังสัฏฐวาร

၃၅၁-၃၆၈. သာတိ သဝတ္ထုကာ ပဋိသန္ဓိ. ဣဓာပီတိ ဣမသ္မိံ သံသဋ္ဌဝါရေပိ. အဓိပတိပုရေဇာတာသေဝနေသု အနုလောမတော နကမ္မနဝိပါကနဈာနနဝိပ္ပယုတ္တေသု ပစ္စနီယတော ဌိတေသု န လဗ္ဘတိ, အညေသု သဟဇာတာဒီသု အနုလောမတော ဟေတုအာဒီသု ပစ္စနီယတော စ အနုလောမတော စ ဌိတေသု လဗ္ဘတီတိ. တေနာဟ ‘‘လဗ္ဘမာနပစ္စယေသူ’’တိ. ဣမဿ ဝိသေသဿာတိ ဣမဿ ယထာဝုတ္တဿ ဝိသေသဿ ဒဿနတ္ထံ ဥဒ္ဓဋာ, တသ္မာ တာဒိသဿ ဝိသေသဿ ဒဿေတဗ္ဗဿ အဘာဝတော ဝတ္ထုဝိရဟိတာ ပဋိသန္ဓိ အနုဒ္ဓဋာ, န ဝိပ္ပယုတ္တေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ အဘာဝတောတိ အတ္ထော. ဟေတုပစ္စယဝိရဟိတမတ္တဒဿနတ္ထန္တိ ဣမိနာ ဘူတကထနံ အဟေတုကဂ္ဂဟဏံ န ဗျဘိစာရနိဝတ္တနန္တိ ဒဿေတိ. ‘‘အဟေတုကဝိပါကကိရိယဝသေနာ’’တိ ဘဝိတဗ္ဗံ ဟေတုပရိယန္တတ္တာ မဂ္ဂဿ.

๓๕๑-๓๖๘. บทว่า สา คือ ปฏิสนธิที่มีวัตถุ. แม้ในสังสัฏฐวารนี้ก็เหมือนกัน. ในอธิปติ ปุเรชาตะ และอาเสวนปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม และในนกัมมะ นวิปากะ นฌานะ และนวิปปยุตตปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ ย่อมไม่ได้, ในปัจจัยอื่นๆ มีสหชาตะเป็นต้นที่ตั้งอยู่โดยอนุโลม และในปัจจัยมีเหตุเป็นต้นที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะและโดยอนุโลม ย่อมได้. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปัจจัยที่พึงได้'. บทว่า อิมัสสะ วิเสสัสสะ คือ ยกขึ้นแสดงเพื่อแสดงความพิเศษตามที่กล่าวมานี้, เพราะฉะนั้น ปฏิสนธิที่ปราศจากวัตถุจึงไม่ยกขึ้นแสดง เพราะไม่มีความพิเศษเช่นนั้นที่จะพึงแสดง. อธิบายว่า เพราะไม่มีในวิปปยุตตปัจจัยที่ตั้งอยู่โดยปัจจนียะ. บทว่า เหตุปัจจยวิรหิตมัตตทัสสนัตถัง นี้ แสดงว่า การถือเอาอเหตุกะเป็นการกล่าวตามความเป็นจริง ไม่ใช่เพื่อห้ามความคลาดเคลื่อน. ควรเป็น 'โดยอำนาจแห่งอเหตุกวิปากกิริยา' เพราะมรรคมีเหตุเป็นที่สุด.

၃၆၉-၃၉၁. ‘‘ဟေတုမှိ အနုလောမတော ဌိတေ ဈာနမဂ္ဂါ ပစ္စနီယတော န လဗ္ဘန္တီ’’တိအာဒိ ယံ ဣဓ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ, တံ ဟေတုပစ္စယာဒိဝသေန ဥပ္ပဇ္ဇမာနော [Pg.292] ဓမ္မော စတ္တာရော သဗ္ဗဋ္ဌာနိကာ အာဟာရိန္ဒြိယဈာနမဂ္ဂါ စာတိ ဣမေ အဋ္ဌ ပစ္စယေ အလဘန္တော နာမ နတ္ထီတိ ဣမိနာ ပဋိစ္စဝါရေ အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တေန နယေန ဝေဒိတုံ သက္ကာတိ အာဟ ‘‘ပဋိစ္စဝါရေ…ပေ… နယေနာ’’တိ. သေသေသူတိ အဟေတုကမောဟဝဇ္ဇာဟေတုကေသု ပဉ္စဝိညာဏာ…ပေ… ဈာနပစ္စယံ လဘန္တိ, တသ္မာ ‘‘အဟေတုကမောဟောဝ ဈာနမဂ္ဂပစ္စယံ လဘတီ’’တိ န သက္ကာ ဝတ္တုံ, ကိဉ္စ ပစ္စနီယာနုလောမေ ဒွိန္နံ ပစ္စယာနံ အနုလောမေန အနုလောမဝသေန သဟ ယောဇနာ နတ္ထိ ဧကေကဿေဝ ယောဇနာယ အာဂတတ္တာ, တသ္မာ အဟေတုကမောဟောဝ မဂ္ဂပစ္စယံ လဘတီတိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

369-391. คำว่า 'เมื่อเหตุตั้งอยู่โดยอนุโลม ฌานและมรรคย่อมไม่ได้โดยปัจจนียะ' เป็นต้น ที่กล่าวไว้ในอรรถกถานี้ สามารถทราบได้ด้วยนัยที่กล่าวไว้ในการพรรณนาอนุโลมปัจจนียะในปฏิจจวารว่า 'ธรรมที่เกิดขึ้นโดยอำนาจแห่งเหตุปัจจัยเป็นต้น ชื่อว่าไม่ได้รับปัจจัย ๘ เหล่านี้ คือ สัพพัฏฐานิกะ ๔ อาหาร อินทรีย์ ฌาน และมรรค ย่อมไม่มี' เพราะฉะนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปฏิจจวาร...เป...ด้วยนัย'. บทว่า เสเสสุ คือ ในอเหตุกธรรมที่เว้นอเหตุกโมหะ ปัญจวิญญาณ...เป...ย่อมได้ฌานปัจจัย, เพราะฉะนั้น จึงไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า 'อเหตุกโมหะเท่านั้นย่อมได้ฌานและมรรคปัจจัย', อีกอย่างหนึ่ง ในปัจจนียานุโลม ไม่มีการประกอบปัจจัย ๒ อย่างเข้าด้วยกันโดยอนุโลมกับอนุโลม เพราะมาโดยการประกอบทีละอย่างเท่านั้น, เพราะฉะนั้น พึงทราบการประกอบในที่นี้ว่า 'อเหตุกโมหะเท่านั้นย่อมได้มรรคปัจจัย' ดังนี้.

သံသဋ္ဌဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถาธิบายสัมสัฏฐวารจบแล้ว.

၆. သမ္ပယုတ္တဝါရဝဏ္ဏနာ

๖. อรรถาธิบายสัมปยุตตวาร.

၃၉၂-၄၀၀. သဒိသံ သမ္ပယုတ္တန္တိ ‘‘ယံ သဒိသံ, တံ သံသဋ္ဌ’’န္တိ ဝုစ္စမာနံ သမ္ပယုတ္တံ န ဟောတိ ‘‘သံသဋ္ဌာ ယောဇိတာ ဟယာ’’တိအာဒီသု. အသံသဋ္ဌံ ဝေါကိဏ္ဏန္တိ ယံ န သံသဋ္ဌံ အန္တရန္တရာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနေန ဝေါကိဏ္ဏမ္ပိ ဝိမိဿတာယ သမ္ပယုတ္တန္တိ ဝုစ္စမာနံ, တံ သံသဋ္ဌံ န ဟောတိ ‘‘ယာ သာ ဝီမံသာ…ပေ… ကောသဇ္ဇသမ္ပယုတ္တာ’’တိအာဒီသု. ဧဝံ အသမ္ပယုတ္တဿပိ သံသဋ္ဌပရိယာယော အသံသဋ္ဌဿ စ သမ္ပယုတ္တပရိယာယော အတ္ထီတိ တဒုဘယံ ဣတရေတရံ နိယမေတီတိ ဒဿနတ္ထံ ဝါရဒွယဒေသနာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဥဘယံ…ပေ… နိယာမကံ ဟောတီ’’တိ, သံသဋ္ဌသဒ္ဒေါ ဟိ ဝေါကိဏ္ဏဋ္ဌော နတ္ထိ, သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒေါ စ သဒိသတ္ထော, တသ္မာ ယထာ သံသဋ္ဌသဒ္ဒေါ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒါပေက္ခော သဒိသတ္ထတော ဝိနိဝတ္တိတွာ ဧကုပ္ပာဒါဒိသဘာဝမေဝ အတ္ထံ ဗောဓေတိ, ဧဝံ သမ္ပယုတ္တသဒ္ဒေါပိ သံသဋ္ဌသဒ္ဒါပေက္ခော ဝေါကိဏ္ဏဋ္ဌတော ဝိနိဝတ္တိတွာတိ အညမညာပေက္ခဿ သဒ္ဒဒွယဿ အညမညနိယာမကတာ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๓๙๒-๔๐๐. บทว่า สทิสัง สัมปยุตตัง คือ คำที่กล่าวว่า 'สิ่งใดเสมอกัน สิ่งนั้นชื่อว่าสังสัฏฐะ' ย่อมไม่เป็นสัมปยุตต์ในประโยคเป็นต้นว่า 'ม้าทั้งหลายที่สังสัฏฐะ (ผูกรวมกัน) แล้ว'. บทว่า อสังสัฏฐัง โวกิณณัง คือ สิ่งใดที่ไม่สังสัฏฐะกัน แม้จะปะปนกันโดยเกิดขึ้นคั่นในระหว่างๆ ก็เรียกว่าสัมปยุตต์เพราะความระคนกัน, สิ่งนั้นย่อมไม่เป็นสังสัฏฐะในประโยคเป็นต้นว่า 'วิมังสาใด...เป...สัมปยุตด้วยโกสัชชะ'. เมื่อเป็นเช่นนี้ แม้ธรรมที่ไม่สัมปยุตก็มีปริยายแห่งสังสัฏฐะ และธรรมที่ไม่สังสัฏฐะก็มีปริยายแห่งสัมปยุต, เพื่อแสดงว่าทั้งสองอย่างนั้นย่อมกำหนดซึ่งกันและกัน จึงมีการแสดงวารทั้งสอง ท่านจึงกล่าวแสดงว่า 'ทั้งสอง...เป...ย่อมเป็นเครื่องกำหนด', เพราะว่าคำว่า สังสัฏฐะ ไม่มีอรรถว่าปะปนกัน และคำว่า สัมปยุตต์ มีอรรถว่าเสมอกัน, เพราะฉะนั้น คำว่า สังสัฏฐะ เมื่ออาศัยคำว่า สัมปยุตต์ ย่อมเว้นจากอรรถว่าเสมอกันแล้วแสดงอรรถที่มีสภาวะมีเอกุปปาทะเป็นต้นเท่านั้น ฉันใด แม้คำว่า สัมปยุตต์ เมื่ออาศัยคำว่า สังสัฏฐะ ก็เว้นจากอรรถว่าปะปนกัน ฉันนั้น, พึงทราบความเป็นเครื่องกำหนดซึ่งกันและกันของคำทั้งสองที่อาศัยซึ่งกันและกัน.

သမ္ပယုတ္တဝါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถาธิบายสัมปยุตตวารจบแล้ว.

၇. ပဉှာဝါရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ

๗. อรรถาธิบายปัญหาวารวิภังค์.

၄၀၁-၄၀၃. တေ [Pg.293] ပစ္စယေတိ တေ ဟေတုအာဒိကေ ပစ္စယေ. ပဋိပါဋိယာတိ ဧတ္ထ ပစ္စယပဋိပါဋိယာ ကုသလာဒိပဒပဋိပါဋိယာ ဝါတိ အာသင်္ကာယံ ဥဘယဝသေနပိ အတ္ထော ယုဇ္ဇတီတိ ဒဿေန္တော ပဌမံ တာဝ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယထာက္ကမေနာ’’တိအာဒိ. တဿတ္ထော – ‘‘ဟေတုပစ္စယော အာရမ္မဏပစ္စယော’’တိအာဒိနာ နယေန ဒေသနာက္ကမေန ယာယ ပဋိပါဋိယာ ပဋိစ္စဝါရေ ပစ္စယာ အာဂတာ, တဒနုရူပံ တေ ဒဿေတုန္တိ. ဒုတိယံ ပန ဒဿေတုံ ‘‘ကုသလော ကုသလဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သာ ပနာယံ ပဒပဋိပါဋိ ယသ္မာ န ကုသလပဒဒဿနမတ္တေန ဒဿိတာ ဟောတိ, တသ္မာ တံ ဧကဒေသေန သကလံ နယတော ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ကုသလော ကုသလဿာတိ…ပေ… ဟောတီ’’တိ. တေနာတိ နိဒဿနမတ္တေန ‘‘ကုသလော ကုသလဿာ’’တိ ပဒေန. သဗ္ဗော ပဘေဒေါတိ ယံ တတ္ထ တတ္ထ ပစ္စယေ ‘‘ကုသလော ကုသလဿာ’’တိအာဒိကော ယတ္တကော ပဘေဒေါ ဝိဿဇ္ဇနံ လဘတိ, သော သဗ္ဗော ပဘေဒေါတိ အတ္ထော. တေ ပစ္စယေ ပဋိပါဋိယာ ဒဿေတုန္တိ တေ ဟေတုအာဒိပစ္စယေ ကုသလာဒိပဒပဋိပါဋိယာ ဒဿေတုံ.

๔๐๑-๔๐๓. บทว่า Te paccaye ความว่า ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้น. บทว่า Paṭipāṭiyā ในที่นี้ เมื่อมีความสงสัยว่า 'โดยลำดับแห่งปัจจัย หรือว่าโดยลำดับแห่งบทมีกุศลเป็นต้น' พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงว่าเนื้อความย่อมสมควรแม้ด้วยอาการทั้งสอง จึงกล่าวถึงนัยแรกก่อนว่า yathākkamena เป็นต้น. เนื้อความของคำนั้นคือ เพื่อจะแสดงปัจจัยเหล่านั้นให้สอดคล้องกับลำดับที่ปัจจัยมาในปฏิจจวาร โดยนัยแห่งลำดับการเทศนาว่า 'เหตุปัจจัย อารัมมณปัจจัย' เป็นต้น. ส่วนเพื่อจะแสดงนัยที่สอง จึงกล่าวว่า kusalo kusalassa เป็นต้น. ก็ลำดับแห่งบทนี้ เนื่องจากมิใช่ว่าจะแสดงเพียงการแสดงบทกุศลเท่านั้น ฉะนั้น พระอรรถกถาจารย์เมื่อจะแสดงลำดับแห่งบทนั้นทั้งหมดโดยนัยเพียงบางส่วน จึงกล่าวว่า kusalo kusalassāti...pe... hotī. บทว่า Tenā คือ ด้วยบทที่เป็นตัวอย่างว่า kusalo kusalassa. บทว่า Sabbo pabhedo ความว่า การจำแนกมี 'กุศลเป็นปัจจัยแก่กุศล' เป็นต้น มีประมาณเท่าใดที่ได้รับวิสัชนาในปัจจัยนั้นๆ การจำแนกทั้งหมดนั้น ชื่อว่า Sabbo pabhedo. บทว่า Te paccaye paṭipāṭiyā dassetuṃ ความว่า เพื่อจะแสดงปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้น ตามลำดับแห่งบทมีกุศลเป็นต้น.

၄၀၄. ဖလဝိသေသံ အာကင်္ခန္တာ ပဋိဂ္ဂါဟကတော ဝိယ ဒါယကတောပိ ယထာ ဒက္ခိဏာ ဝိသုဇ္ဈတိ, ဧဝံ ဒါနံ ဒေန္တီတိ အာဟ ‘‘ဝိသုဒ္ဓံ ကတွာ’’တိ. တေသန္တိ ဝတ္တဗ္ဗတာရဟန္တိ ဣမိနာ ဝေါဒါနဿ သကဒါဂါမိအာဒီနံ အာဝေဏိကတံ ဒဿေတိ. ကာမံ အဂ္ဂမဂ္ဂပုရေစာရိကမ္ပိ ဝေါဒါနမေဝ, အသေက္ခော ပန ဟုတွာ တံ ပစ္စဝေက္ခတီတိ န တံ ဣဓ ဂဟိတံ. တန္တိ ဝေါဒါနံ. ဂေါတြဘုစိတ္တန္တိ အဋ္ဌမကဿ ဥပ္ပဇ္ဇနကာလေ ‘‘ဂေါတြဘူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗတာရဟံ စိတ္တံ. ဂေါတြဘုသဒိသန္တိ ဝါ သောတာပန္နာဒိဂေါတြာဘိဘာဝီတိ ဝါ ဂေါတြဘုစိတ္တန္တိ ဧဝမေတ္ထ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော. ပစ္စယုပ္ပန္နံ ဘူမိတော ဝဝတ္ထပေတိ, ‘‘တေဘူမကကုသလမေဝါ’’တိ ဧတ္ထ ဝိယ န ပစ္စယဓမ္မန္တိ အတ္ထော. ဒေသနန္တရတ္တာတိ ‘‘ကုသလစိတ္တသမင်္ဂိဿာ’’တိအာဒိနာ ပုဂ္ဂလာမသနဒေသနတော အညတ္တာ, အညထာ ဂဟိတံ ပုန န ဂဏှေယျာတိ အဓိပ္ပာယော.

๔๐๔. ทายกทั้งหลายเมื่อหวังผลพิเศษ ย่อมให้ทานโดยทำทานนั้นให้บริสุทธิ์ เหมือนอย่างที่ทักษิณาบริสุทธิ์ได้แม้จากฝ่ายทายก เหมือนจากฝ่ายปฏิคาหก ฉะนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า visuddhaṃ katvā. ด้วยคำว่า Tesanti vattabbatārahaṃ นี้ พระอรรถกถาจารย์แสดงความเป็นของเฉพาะแห่งโวทานของพระสกทาคามีเป็นต้น. จริงอยู่ แม้โวทานที่เกิดก่อนมรรคเบื้องสูงก็เป็นโวทานนั่นเอง แต่เพราะบุคคลเป็นพระอเสกขะแล้วจึงพิจารณาโวทานนั้น ฉะนั้น โวทานนั้นจึงไม่ถูกถือเอาในที่นี้. บทว่า Tanti หมายถึง โวทานนั้น. บทว่า Gotrabhucittanti คือ จิตที่ควรเรียกว่า 'โคตรภู' ในขณะที่อัฏฐมกะเกิดขึ้น. อีกอย่างหนึ่ง พึงทราบอรรถในคำว่า Gotrabhucittaṃ นี้ว่า จิตที่คล้ายกับโคตรภู หรือจิตที่ครอบงำโคตรของพระโสดาบันเป็นต้น. พระอรรถกถาจารย์ย่อมกำหนดปัจจัยอุบัติโดยภูมิ อธิบายว่า มิใช่กำหนดปัจจัยธรรม เหมือนในคำว่า 'เป็นกุศลในภูมิ 3 เท่านั้น'. บทว่า Desanantarattā ความว่า เพราะเป็นเทศนาที่ต่างไปจากการเทศนาที่ยกบุคคลขึ้นอ้างว่า 'ของผู้ประกอบด้วยกุศลจิต' เป็นต้น อธิบายว่า มิฉะนั้นแล้ว สิ่งที่ถือเอาแล้วก็จะไม่พึงถือเอาซ้ำอีก.

၄၀၅. ရာဂရဟိတဿ ဝိယ သောမနဿရဟိတဿ စ ရာဂဿ န အာရမ္မဏေ အဿာဒနဝသေန ပဝတ္တိ အဇ္ဈုပေက္ခနတောတိ ဝုတ္တံ ‘‘အဿာဒနံ…ပေ… ကိစ္စ’’န္တိ. သဟသာကာရပ္ပဝတ္တာယ ဥပ္ပိလာဝိတသဘာဝါယ ပီတိယာ အာဟိတဝိသေသာယ တဏှာယ တံ တဏှာဘိနန္ဒနန္တိ ဝုစ္စတီတိ တံ သန္ဓာယာဟ [Pg.294] ‘‘ပီတိကိစ္စသဟိတာယ တဏှာယ ကိစ္စ’’န္တိ. ယထာ စ ယထာဝုတ္တကိစ္စဝိသေသာယ ပီတိယာ အာဟိတဝိသေသာ တဏှာ တဏှာဘိနန္ဒနာ, ဧဝံ ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ယသ္မာ ပန သာ အတ္ထတော ပစ္စယဝိသေသဝိသိဋ္ဌာ ဒိဋ္ဌိယေဝ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာ ဒိဋ္ဌိယေဝါ’’တိ. ဧတ္ထ ပနာတိ ‘‘အဘိနန္ဒတီ’’တိ ပဒဿ တဏှာဒိဋ္ဌိဝသေန ဝုတ္တေသု ဧတေသု ပန ဒွီသု အတ္ထေသု. အဘိနန္ဒန္တဿာတိ ဣဒံ ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနံယေဝ သန္ဓာယ ဝုတ္တန္တိ အဓိပ္ပာယေန ‘‘ပစ္ဆိမတ္ထမေဝ ဂဟေတွာ’’တိ ဝုတ္တံ. အဘိနန္ဒန္တဿာတိ ပန အဝိသေသတော ဝုတ္တတ္တာ တဏှာဝသေန ဒိဋ္ဌိဝသေန အဘိနန္ဒန္တဿာတိ အယမေတ္ထ အတ္ထော အဓိပ္ပေတော, တသ္မာ ‘‘အဘိနန္ဒနာ…ပေ… န သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိ ဣဒမိဓ ဝစနမနောကာသံ. ကသ္မာ? ဒိဋ္ဌိရဟိတေပိ သန္တာနေ အဘိနန္ဒနဿ ဝုတ္တတ္တာ. တဏှာဝသေန နန္ဒတီတိ တဏှာဘိနန္ဒနဝသေနေဝ ဝုတ္တော အတ္ထော ပုရိမော အတ္ထော. ဒွီသု ပန သောမနဿသဟဂတစိတ္တုပ္ပာဒေသူတိ ဒိဋ္ဌိရဟိတာနိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တာနိ သန္ဓာယာဟ. ယထာဝုတ္တေနာတိ ‘‘သရာဂဿ သောမနဿဿာ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေန သောမနဿေန အဿာဒေန္တဿ, ရာဂေန စ တေသုယေဝ ယထာဝုတ္တေသု ဒွီသု စိတ္တေသု အဿာဒေန္တဿ, စတူသုပိ သောမနဿသဟဂတစိတ္တေသု သပ္ပီတိကတဏှာယ အဘိနန္ဒန္တဿ, စတူသုပိ ဒိဋ္ဌိသမ္ပယုတ္တေသု ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာယ အဘိနန္ဒန္တဿ ဒိဋ္ဌိ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ ဧဝမေတ္ထ ယောဇနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣတိပိ သက္ကာ ယောဇေတု’’န္တိ. ယထာ ဒိဋ္ဌူပနိဿယတော ဒိဋ္ဌာဘိနန္ဒနာ သမ္ဘဝတိ, ဧဝံ တဏှူပနိဿယတော တဏှာဘိနန္ဒနာပိ သမ္ဘဝတီတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အဘိနန္ဒတိ ရာဂေါ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ ဝစနတော သပ္ပီတိကတဏှာယ အဘိနန္ဒန္တဿ ရာဂုပ္ပတ္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗာ, န ဝါ ဝတ္တဗ္ဗာ တဏှာဘိနန္ဒနာယ ဧဝ ရာဂုပ္ပတ္တိယာ ဝုတ္တတ္တာ.

๔๐๕. การเป็นไปโดยอาการลิ้มรสในอารมณ์ ย่อมไม่มีแก่ราคะที่ปราศจากโสมนัส เหมือนราคะที่ปราศจากราคะ เพราะเป็นการเพิกเฉยต่ออารมณ์ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'assādanaṃ...pe... kiccaṃ'. ตัณหาที่มีความพิเศษอันปีติซึ่งมีสภาวะฟูขึ้นที่เกิดขึ้นโดยอาการฉับพลันให้เกิดแล้ว เรียกว่า ตัณหาภินันทนา พระอรรถกถาจารย์มุ่งหมายถึงตัณหาภินันทนานั้นจึงกล่าวว่า 'กิจของตัณหาที่ประกอบด้วยกิจของปีติ'. ตัณหาที่มีความพิเศษอันปีติซึ่งมีกิจพิเศษตามที่กล่าวแล้วให้เกิดแล้ว เป็นตัณหาภินันทนา ฉันใด พึงทราบทิฏฐาภินันทนา ก็ฉันนั้น. แต่เพราะทิฏฐาภินันทนานั้น โดยอรรถก็คือทิฏฐินั่นเองที่วิเศษด้วยปัจจัยพิเศษ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ทิฏฐาภินันทนา คือทิฏฐินั่นเอง'. บทว่า Ettha pana ความว่า ในบรรดาอรรถ 2 อย่างเหล่านี้ที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาและทิฏฐิของบทว่า abhinandati. คำว่า 'ถือเอาเฉพาะอรรถหลังเท่านั้น' พระฎีกาจารย์กล่าวไว้โดยมีอธิบายว่า บทว่า abhinandantassa นี้ กล่าวหมายถึงทิฏฐาภินันทนานี้เท่านั้น. แต่เพราะบทว่า abhinandantassa กล่าวไว้โดยไม่เจาะจง อรรถในที่นี้จึงประสงค์เอาว่า 'ของผู้เพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหาและด้วยอำนาจแห่งทิฏฐิ' ฉะนั้น คำกล่าวในที่นี้ว่า 'abhindanā...pe... na sakkā vattuṃ' นี้ จึงไม่มีโอกาส. เพราะเหตุไร? เพราะมีการกล่าวถึงความเพลินแม้ในสันดานที่ปราศจากทิฏฐิ. อรรถแรกที่กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งตัณหาภินันทนาเท่านั้น คือเพลินด้วยอำนาจแห่งตัณหา. ส่วนบทว่า Dvīsu pana somanassasahagatacittuppādesu พระอรรถกถาจารย์กล่าวหมายถึงโสมนัสสหคตจิตที่ปราศจากทิฏฐิ. พึงทราบการประกอบความในที่นี้ดังนี้ว่า ทิฏฐิย่อมเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้ลิ้มรสด้วยโสมนัสตามที่กล่าวแล้วว่า 'ของผู้มีราคะ มีโสมนัส' เป็นต้น และผู้ลิ้มรสด้วยราคะในจิต 2 ดวงตามที่กล่าวแล้วนั่นเอง, แก่บุคคลผู้เพลินด้วยตัณหาที่มีปีติในโสมนัสสหคตจิตทั้ง 4 ดวง และแก่บุคคลผู้เพลินด้วยทิฏฐาภินันทนาในทิฏฐิสัมปยุตตจิตทั้ง 4 ดวง. เพราะเหตุนั้น พระอรรถกถาจารย์จึงกล่าวว่า 'แม้ดังนี้ ก็สามารถประกอบความได้'. พึงเห็นว่า ทิฏฐาภินันทนาย่อมมีได้เพราะทิฏฐูปนิสสัย ฉันใด แม้ตัณหาภินันทนาก็ย่อมมีได้เพราะตัณหูปนิสสัย ฉันนั้น. จากคำว่า 'เพลินอยู่ ราคะย่อมเกิดขึ้น' จะกล่าวว่าราคะเกิดขึ้นแก่บุคคลผู้เพลินด้วยตัณหาที่มีปีติก็ได้ หรือจะไม่กล่าวก็ได้ เพราะการเกิดขึ้นแห่งราคะถูกกล่าวไว้ด้วยตัณหาภินันทนานั่นเอง.

၄၀၆. ‘‘တဒါရမ္မဏတာယာ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗေ ‘‘တဒါရမ္မဏတာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ဝိဘတ္တိလောပေါ ဟေတ္ထ ကတော’’တိ. တဒါရမ္မဏတာတိ ဧတ္ထ တာ-သဒ္ဒါဘိဓေယျော အတ္ထော ဘာဝေါ နာမ, သော ပန တဒါရမ္မဏသဒ္ဒါဘိဓေယျတော အညော နတ္ထီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ဘာဝဝန္တတော ဝါ အညော ဘာဝေါ နာမ နတ္ထီ’’တိ. ဧတေန သကတ္ထေ အယံ တာ-သဒ္ဒေါတိ ဒဿေတိ. တေနာဟ ‘‘ဝိပါကော တဒါရမ္မဏဘာဝဘူတောတိ အတ္ထော’’တိ. ဧတသ္မိဉ္စတ္ထေ ‘‘တဒါရမ္မဏတာ’’တိ ပစ္စတ္တေကဝစနံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝိညာဏဉ္စာယတန…ပေ… န ဝုတ္တန္တိ ယဒိပိ ကာမာဝစရဝိပါကာနမ္ပိ ကမ္မံ [Pg.295] အာရမ္မဏံ လဗ္ဘတိ, တံ ပန ဝိညာဏဉ္စာယတနနေဝသညာနာသညာယတနဝိပါကာနံ ဝိယ န ဧကန္တေန ဣမဿ ဝိပါကစိတ္တဿ ဣဒံ ကမ္မံ အာရမ္မဏန္တိ ဝဝတ္ထိတံ ကာမာဝစရဝိပါကစိတ္တာနံ ဗဟုဘေဒတ္တာ, တသ္မာ တံ လဗ္ဘမာနမ္ပိ န ဝုတ္တန္တိ အတ္ထော. ယဒိ ဧဝံ ကိံ တံ လဗ္ဘမာနမ္ပိ န ဒဿိတမေဝါတိ အာသင်္ကာယံ အာဟ ‘‘တဒါရမ္မဏေန ပနာ’’တိအာဒိ. အနုလောမတော သမာပဇ္ဇနေ ယေဘုယျေန အာသန္နသမာပတ္တိယာ အာရမ္မဏဘာဝေါ ဒဿိတော, အညထာ ‘‘ပဋိလောမတော ဝါ ဧကန္တရိကဝသေန ဝါ’’တိ ဝစနံ နိရတ္ထကံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ဘဝေယျာတိ အနာသန္နာပိ သမာပတ္တိ အာရမ္မဏံ ဘဝေယျ, န သက္ကာ ပဋိက္ခိပိတုန္တိ အတ္ထော. တေနေဝ ဟိ ‘‘ယေဘုယျေနာ’’တိ ဝုတ္တံ. ဧဝံ သတီတိ ယဒိ အာဝဇ္ဇနာယ ဧဝ အာရမ္မဏဘာဝေန ကုသလာနံ ခန္ဓာနံ အဗျာကတာရမ္မဏတာ အဓိပ္ပေတာ, ဧဝံ သန္တေ. ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ ‘‘ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿာ’’တိ စ ပါဠိယံ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ တဿာပိ အာဝဇ္ဇနာယ အာရမ္မဏဘာဝတော. တံ န ဝုတ္တန္တိ တံ အဗျာကတံ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏံ ‘‘ကုသလာ ခန္ဓာ ဣဒ္ဓိဝိဓဉာဏဿာ’’တိ န ဝုတ္တံ. ဟောန္တီတိ အာရမ္မဏံ ဟောန္တိ. တာနီတိ စေတောပရိယဉာဏာဒီနိ. ယာယ ကာယစီတိ စေတောပရိယဉာဏာဒီနံ အညေသဉ္စ ကုသလာနံ အာရမ္မဏကရဏဝသေန အာဝဇ္ဇန္တိယာ.

๔๐๖. พึงกล่าวว่า 'ตทารัมมณตายะ' แต่กล่าวว่า 'ตทารัมมณตา' จึงกล่าวว่า 'ในที่นี้มีการลบวิภัตติ' ในคำว่า 'ตทารัมมณตา' นี้ อรรถที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'ตา' คือ 'ภาวะ' แต่ภาวะนั้นไม่มีอย่างอื่นนอกจากสิ่งที่พึงกล่าวด้วยคำว่า 'ตทารัมมณะ' ดังที่แสดงไว้ว่า 'ภาวะอย่างอื่นนอกจากสิ่งที่มีภาวะไม่มี' ด้วยเหตุนี้จึงแสดงว่าคำว่า 'ตา' นี้อยู่ในอรรถของตนเอง ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'วิบากมีภาวะเป็นตทารัมมณะ' เป็นอรรถ ในอรรถนี้ พึงเห็นว่า 'ตทารัมมณตา' เป็นปฐมาวิภัตติ เอกพจน์ วิญญาณัญจายตนะ...เป็นต้น ไม่ได้กล่าวไว้ แม้ว่ากรรมจะเป็นอารมณ์ของกามวจรวิบากได้ แต่กรรมนั้นไม่ได้ถูกกำหนดตายตัวว่า 'กรรมนี้เป็นอารมณ์ของจิตวิบากนี้' เหมือนวิบากของวิญญาณัญจายตนะและเนวสัญญานาสัญญายตนะ เพราะกามวจรวิบากมีหลายประเภท ฉะนั้นจึงมีความหมายว่า แม้จะสามารถได้มาก็ไม่ได้กล่าวไว้ ถ้าเป็นเช่นนั้น ทำไมจึงไม่แสดงสิ่งที่สามารถได้มานั้นเลย? เมื่อเกิดความสงสัย จึงกล่าวว่า 'แต่ด้วยตทารัมมณะ' เป็นต้น ในการเข้าสมาบัติโดยอนุโลม ส่วนใหญ่ได้แสดงภาวะที่สมาบัติที่ใกล้เคียงเป็นอารมณ์ มิฉะนั้นคำกล่าวที่ว่า 'โดยปฏิโลม หรือโดยเว้นหนึ่ง' ก็จะไร้ประโยชน์ พึงเป็น คือ สมาบัติที่ไม่ใกล้เคียงก็พึงเป็นอารมณ์ได้ ไม่สามารถปฏิเสธได้ ฉะนั้นจึงกล่าวว่า 'ส่วนใหญ่' เมื่อเป็นเช่นนั้น คือ ถ้าความที่ขันธ์ที่เป็นกุศลมีอารมณ์เป็นอัพยากตะนั้น มุ่งหมายโดยความที่อาวัชชนะเป็นอารมณ์เท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น พึงกล่าวว่า 'ของอิทธิวิธญาณ' ด้วยในพระบาลี เพราะอิทธิวิธญาณนั้นก็เป็นอารมณ์ของอาวัชชนะ สิ่งนั้นไม่ได้กล่าวไว้ คือ อิทธิวิธญาณที่เป็นอัพยากตะนั้น ไม่ได้กล่าวไว้ว่า 'ขันธ์ที่เป็นกุศลเป็นของอิทธิวิธญาณ' ย่อมเป็น คือ ย่อมเป็นอารมณ์ สิ่งเหล่านั้น คือ เจโตปริยญาณเป็นต้น ด้วยอาวัชชนะใดอาวัชชนะหนึ่ง คือ ด้วยอาวัชชนะที่ทำเจโตปริยญาณเป็นต้น และกุศลอื่น ๆ ให้เป็นอารมณ์

၄၀၇-၄၀၉. အာဒီနဝဒဿနေန သဘာဝတော စ အနိဋ္ဌတာမတ္တဝသေန စ ဒေါမနဿဿ ဥပ္ပတ္တိ ဝေဒိတဗ္ဗာတိ ယောဇေတဗ္ဗံ. အာဃာတဝတ္ထုအာဒိဘေဒေန အက္ခန္တိဘေဒါ ဝေဒိတဗ္ဗာ.

๔๐๗-๔๐๙. พึงทราบว่าการเกิดขึ้นของโทมนัส โดยการเห็นโทษ โดยสภาพ และโดยความเป็นสิ่งไม่น่าปรารถนาเท่านั้น พึงประกอบความอย่างนี้ พึงทราบประเภทของความไม่อดทน (อักขันติ) โดยมีอาฆาตวัตถุเป็นต้นเป็นประเภท

၄၁၀. သဗ္ဗဿာတိ ပကရဏပရိစ္ဆိန္နေ ဂယှမာနေ သဗ္ဗဿ အဗျာကတဿ, အတ္ထန္တရဝသေန ပန ဂယှမာနေ သဗ္ဗဿ ဉေယျဿာတိ အတ္ထော. အသက္ကုဏေယျတ္တာတိ ဣဒံ ဝတ္တဗ္ဗဿ အနန္တာပရိမေယျတာယ ဝုတ္တံ, န အညာဏပဋိဃာတတော.

๔๑๐. คำว่า 'ของทั้งหมด' (sabbassa) นี้ เมื่อถือเอาโดยจำกัดในบทประพันธ์ หมายถึงอัพยากตะทั้งหมด แต่เมื่อถือเอาโดยอรรถอื่น หมายถึงสิ่งที่พึงรู้ทั้งหมด คำว่า 'เพราะไม่สามารถ' (asakkuṇeyyattā) นี้ กล่าวไว้โดยความที่สิ่งที่พึงกล่าวมีประมาณไม่สิ้นสุด ไม่ใช่เพราะการขัดขวางของอวิชชา

၄၁၇. ဝေါဒါနသင်္ခါတံ ဝုဋ္ဌာနံ အပုဗ္ဗတော န ဟောတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘အပုဗ္ဗတော စိတ္တသန္တာနတော ဝုဋ္ဌာနံ ဘဝင်္ဂမေဝါ’’တိ. တဉှိ ယထာလဒ္ဓဿ ဝိသေသဿ ဝေါဒါပနံ ပဂုဏဘာဝါပါဒနံ အပုဗ္ဗံ နာမ န ဟောတိ. တထာ ဟိ ဝုတ္တံ ‘‘ဟေဋ္ဌိမံ ဟေဋ္ဌိမဉှိ ပဂုဏဇ္ဈာနံ ဥပရိမဿ ဥပရိမဿ ပဒဋ္ဌာနံ ဟောတိ, တသ္မာ ဝေါဒါနမ္ပိ ဝုဋ္ဌာနန္တိ ဝုတ္တ’’န္တိ. အဝဇ္ဇေတဗ္ဗတ္တာ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထီတိ ကုသလဘာဝေန [Pg.296] သမာနတ္တာ ဝဇ္ဇေတဗ္ဗတာယ အဘာဝတော ဝိဘဇိတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ နတ္ထိ, တသ္မာ ယဒေတ္ထ ဝိသေသနံ လဗ္ဘတိ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘နေဝသညာနာသညာယတနံ…ပေ… သမာပတ္တိယာ’’တိ အာဟ. စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍေ ဝုတ္တမေဝါတိ ပဋ္ဌာနေ ပန ‘‘ကုသလေ နိရုဒ္ဓေ ဝိပါကော တဒါရမ္မဏတာ ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ ‘‘ကိရိယာနန္တရံ တဒါရမ္မဏဘာဝေ’’တိ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တံ စိတ္တုပ္ပာဒကဏ္ဍဝဏ္ဏနာယံ ဝုတ္တမေဝ.

๔๑๗. การออกจากภพที่เรียกว่าโวทาน (ความผ่องแผ้ว) ไม่ได้เกิดขึ้นจากสิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน ดังที่กล่าวไว้ว่า 'การออกจากภพจากกระแสจิตที่ไม่เคยมีมาก่อนคือภวังค์นั่นเอง' เพราะการทำให้ผ่องแผ้วซึ่งคุณวิเศษที่ได้มาแล้ว การทำให้ชำนาญนั้น ไม่ใช่สิ่งที่ไม่เคยมีมาก่อน ดังที่กล่าวไว้ว่า 'ฌานที่ชำนาญในระดับต่ำกว่าย่อมเป็นบาทฐานของฌานที่สูงกว่า ฉะนั้นโวทานจึงเรียกว่าวุฏฐาน (การออกจากภพ) ด้วย' เพราะไม่พึงยกเว้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าว คือ เพราะมีความเสมอกันด้วยความเป็นกุศล และไม่มีสิ่งที่ควรเว้น จึงไม่มีอะไรจะกล่าวโดยการจำแนก ฉะนั้นจึงแสดงคุณบทที่พึงได้ในที่นี้ โดยกล่าวว่า 'เนวสัญญานาสัญญายตนะ...เป็นต้น...ด้วยสมาบัติ' กล่าวไว้แล้วในจิตตุปปาทกัณฑ์ คือ ในปัฏฐานนั้น สิ่งที่พึงกล่าวว่า 'เมื่อกุศลดับไป วิบากที่เป็นตทารัมมณะย่อมเกิดขึ้น' เป็นต้น และ 'ในภาวะที่เป็นตทารัมมณะหลังจากกิริยา' นั้น ได้กล่าวไว้แล้วในอรรถกถาจิตตุปปาทกัณฑ์

တာ ဥဘောပီတိ ယာ ‘‘ကုသလဝိပါကာဟေတုကသောမနဿသဟဂတာ ဥပေက္ခာသဟဂတာ စာ’’တိ ဒွေ မနောဝိညာဏဓာတုယော ဝုတ္တာ, တာ ဥဘောပိ သောမနဿသဟဂတမနောဝိညာဏဓာတုဝသေန ဝုတ္တာ. ကသ္မာ? ဒသန္နံ ကာမာဝစရဘဝင်္ဂါနံ အတ္တနော တဒါရမ္မဏကာလေ သန္တီရဏကာလေ စ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနဿ အနန္တရပစ္စယဘာဝတော. ဥပေက္ခာသဟဂတာ ပန ယထာဝုတ္တာနံ ဒသန္နံ ဝိပါကာနံ မနောဝိညာဏဓာတူနံ အတ္တနော တဒါရမ္မဏာဒိကာလေ ဝေါဋ္ဌဗ္ဗနကိရိယဿ သန္တီရဏကာလေ မနောဓာတုကိရိယဿ ဘဝင်္ဂကာလေတိ ယောဇေတဗ္ဗံ.

ธาตุรู้ทางใจสองอย่างที่กล่าวไว้ว่า 'กุศลวิบากอเหตุกะที่ประกอบด้วยโสมนัส และที่ประกอบด้วยอุเบกขา' นั้น ทั้งสองอย่างนี้กล่าวโดยเป็นธาตุรู้ทางใจที่ประกอบด้วยโสมนัส เพราะเหตุใด? เพราะเป็นอนันตรปัจจัยของโวฏฐัพพนะ (การตัดสินอารมณ์) ในขณะที่เป็นตทารัมมณะและขณะที่เป็นสันตีรณะ (การไตร่สวนอารมณ์) ของภวังค์กามวจรทั้งสิบ ส่วนธาตุรู้ทางใจที่ประกอบด้วยอุเบกขา พึงประกอบความว่า เป็นกิริยาโวฏฐัพพนะในขณะที่เป็นตทารัมมณะเป็นต้นของธาตุรู้ทางใจที่เป็นวิบากทั้งสิบที่กล่าวมาแล้ว เป็นกิริยามโนธาตุในขณะที่เป็นสันตีรณะ และเป็นภวังค์ในขณะที่เป็นภวังค์

၄၂၃. ပဋိဝိဇ္ဈိတွာတိ ဇာနိတွာ. ဒဠှံ န ဂဟေတဗ္ဗန္တိ ဒဠှဂ္ဂါဟံ န ဂဟေတဗ္ဗံ. ဗလဝတော…ပေ… ဝိပစ္စနတောတိ ဧတေန ဗလဝတာ ဒုဗ္ဗလတာ စ အပ္ပမာဏံ, ကတောကာသတာ ပမာဏန္တိ ဒဿေတိ. ကတောကာသတာ စ အဝသေသပစ္စယသမဝါယေ ဝိပါကာဘိမုခတာတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ယံ ကိဉ္စီတိ စ ဗလဝံ ဒုဗ္ဗလံ ဝါတိ အတ္ထော. ဝိပါကဇနကမ္ပိ ကိဉ္စိ ကမ္မံ ဥပနိဿယပစ္စယော န ဟောတီတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. သတိ ဟိ ကမ္မဥပနိဿယပစ္စယာနံ အဝိနာဘာဝေ ဝိပါကတ္တိကေ ဥပနိဿယပစ္စယေ ဂဟိတေ ကမ္မပစ္စယော ဝိသုံ န ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ, ဝေဒနာတ္တိကေ စ ဥပနိဿယေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ ကမ္မပစ္စယေန သဒ္ဓိံ အဋ္ဌာတိ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ပစ္စယဒွယဿ ပန လဗ္ဘမာနတပ္ပရာယ ဒေသနာယ ဥပနိဿယေ ဂဟိတေပိ ကမ္မပစ္စယော ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗောယေဝါတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. လဗ္ဘမာနဿ ဟိ ဥဒ္ဓရဏံ ဉာယာဂတံ, တထာ ဥပနိဿယေ ပစ္စနီယတော ဌိတေပိ ကမ္မပစ္စယော ဝတ္တဗ္ဗောဝ ဥပနိဿယဿ အနေကဘေဒတ္တာ, ဝိပါကံ ဇနေန္တံ ကမ္မံ ဝိပါကဿ ဥပနိဿယော န ဟောတီတိ န ဝတ္တဗ္ဗမေဝါတိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๔๒๓. บทว่า ปฏิวชฺฌิตฺวา คือรู้แล้ว. บทว่า ทฬฺหํ น คเหตพฺพํ คือไม่พึงยึดมั่นอย่างเหนียวแน่น. ด้วยบทว่า พลวโต...เป...วิปจฺจนโต นี้ พระผู้มีพระภาคทรงแสดงว่า ความเป็นผู้มีกำลังและความเป็นผู้ทุรพลไม่เป็นประมาณ, แต่การทำโอกาสให้เป็นประมาณ. และพึงทราบว่า การทำโอกาสให้เป็นไปนั้น คือความพร้อมที่จะให้ผลเมื่อปัจจัยที่เหลือประชุมกัน. และบทว่า ยํ กิญฺจิ มีอรรถว่า ไม่ว่าจะเป็นกรรมที่มีกำลังหรือกรรมที่ทุรพล. อาจกล่าวได้ว่า กรรมบางอย่างที่ยังวิบากให้เกิด ก็ไม่เป็นอุปนิสสยปัจจัย. เพราะเมื่อกรรมและอุปนิสสยปัจจัยมีความไม่แยกจากกัน ในวิปากัตติกะ เมื่ออุปนิสสยปัจจัยถูกถือเอาแล้ว กรรมปัจจัยก็ไม่พึงถูกยกขึ้นต่างหาก และในเวทนัตติกะ เมื่ออุปนิสสยปัจจัยตั้งอยู่โดยเป็นปฏิปักษ์ ก็ไม่พึงกล่าวว่า กรรมปัจจัยตั้งอยู่พร้อมด้วยอุปนิสสยปัจจัย ดังนี้เป็นอัธยาศัย. แต่ในการแสดงที่มุ่งหมายถึงการได้ปัจจัยสองอย่าง อาจกล่าวได้ว่า แม้เมื่ออุปนิสสยปัจจัยถูกถือเอาแล้ว กรรมปัจจัยก็ยังพึงถูกยกขึ้น. เพราะการยกขึ้นซึ่งสิ่งที่ได้มานั้นเป็นไปตามหลักการ, อนึ่ง แม้เมื่ออุปนิสสยปัจจัยตั้งอยู่โดยเป็นปฏิปักษ์ กรรมปัจจัยก็ยังพึงกล่าวถึง เพราะอุปนิสสยะมีหลายประเภท, และพึงทราบว่า ไม่พึงกล่าวเลยว่า กรรมที่ยังวิบากให้เกิดไม่เป็นอุปนิสสยะของวิบาก.

ပရဿ [Pg.297] ပဝတ္တံ ဩမာနန္တိ ပရသန္တာနေ အတ္တာနံ ဥဒ္ဒိဿ ပဝတ္တံ အဝမာနံ. တေသူတိ ယော အနေန ပုဗ္ဗေ ဟတော, တဿ ဉာတိမိတ္တေသု. မာတုဃာတနတ္ထံ ပဝတ္တိတတာယ ပုရိမစေတနာယ မာတုဃာတကမ္မေန သဒိသတာ, ယထာ စ အာဏတ္တိယံ ပဟာရေပိ ဧသေဝ နယော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဧသ နယော ဒွီဟိ ပကာရေဟီတိ ဧတ္ထာပီ’’တိ.

บทว่า ปรสฺส ปวตฺตํ โอมานํ คือการดูหมิ่นที่เกิดขึ้นในสันดานของผู้อื่นโดยมุ่งหมายถึงตน. บทว่า เตสุ คือในญาติมิตรของบุคคลที่ถูกผู้นั้นฆ่าแล้วในกาลก่อน. ความเสมอกันกับมาตุฆาตกรรมด้วยเจตนาแรกที่เกิดขึ้นเพื่อฆ่ามารดา, และในกรณีของการสั่งให้ทำร้ายก็มีนัยเดียวกัน. เพราะเหตุนั้นจึงตรัสว่า "นัยนี้พึงทราบในที่นี้ด้วยสองประการ."

ဝဋ္ဋနိဿိတော ဒါနာဒိဝသေန သဒ္ဓံ ဥပ္ပာဒေန္တော ရာဂံ ဥပနိဿာယ ဒါနာဒိဝသေန သဒ္ဓံ ဥပ္ပာဒေတိ နာမ, န ဝိဝဋ္ဋနိဿိတော အဝိသေသေန ဝုတ္တတ္တာတိ အာဟ ‘‘ဣမိနာ အဓိပ္ပာယေန ဝဒတီ’’တိ. ဧတေသန္တိ ကာယိကသုခဒုက္ခာနံ. ဧကတောပီတိ ဣဒံ ယဒိပိ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ သုခဒုက္ခာနံ ဧကသ္မိံ ခဏေ ဥပ္ပတ္တိ နတ္ထိ, ပစ္စယသမာယောဂေါ ပန တေသံ ဧကဇ္ဈမ္ပိ ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ.

ผู้ที่อาศัยวัฏฏะ เมื่อยังศรัทธาให้เกิดด้วยอำนาจทานเป็นต้น ชื่อว่ายังศรัทธาให้เกิดด้วยอำนาจทานเป็นต้นโดยอาศัยราคะ, ไม่ใช่ผู้ที่อาศัยวิวัฏฏะ เพราะกล่าวไว้โดยไม่เจาะจง จึงกล่าวว่า "กล่าวด้วยอัธยาศัยนี้." บทว่า เอเตสํ คือของสุขและทุกข์ทางกาย. บทว่า เอกโตปิ นี้ ท่านกล่าวไว้โดยหมายความว่า แม้ว่าการเกิดขึ้นแห่งสุขและทุกข์ในขณะเดียวกันในสันดานเดียวกันจะไม่มีก็ตาม แต่การประชุมกันแห่งปัจจัยของสุขและทุกข์เหล่านั้นย่อมมีได้พร้อมกัน.

၄၂၅. ပုရိမဝါရေသု ဝိယာတိ ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ပုရိမေသု ဝိယ. ဣမသ္မိန္တိ ပဉှာဝါရေ. ပစ္စယေန ဥပ္ပတ္တိ ဝုစ္စတီတိ ဟေတုအာဒိနာ တေန တေန ပစ္စယေန တံတံပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဥပ္ပတ္တိ န ဝုစ္စတိ. တေသံ တေသံ ဓမ္မာနန္တိ ဟေတုအာဒီနံ တေသံ တေသံ ပစ္စယဓမ္မာနံ. တံတံပစ္စယဘာဝေါတိ ဟေတုအာဒီနံ တံတံပစ္စယဘာဝေါ ဝုစ္စတိ. တေနေဝ ပုရိမေသု ဆသု ဝါရေသု ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိအာဒိနာ တတ္ထ တတ္ထ ဥပ္ပာဒဂ္ဂဟဏံ ကတံ, ဣဓ ပန ‘‘ကုသလဿ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိအာဒိနာ ပစ္စယဘာဝေါ ဂဟိတော. တေနာတိ ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေန ပစ္စယဘာဝေန. ဣဓာတိ ပဉှာဝါရေ.

๔๒๕. บทว่า ปุริมวาเรสุ วิย คือเหมือนในวาระก่อนๆ มีปฏิจจวาระเป็นต้น. บทว่า อิมสฺมึ คือในปัญหาวาระนี้. บทว่า ปจฺจเยน อุปฺปตฺติ วุจฺจติ ความว่า การเกิดขึ้นแห่งธรรมที่เกิดจากปัจจัยนั้นๆ ด้วยปัจจัยนั้นๆ มีเหตุเป็นต้น ท่านไม่ได้กล่าวไว้. บทว่า เตสํ เตสํ ธมฺมานํ คือของปัจจัยธรรมเหล่านั้นๆ มีเหตุเป็นต้น. บทว่า ตํตํปจฺจยภาโว คือท่านกล่าวถึงความเป็นปัจจัยนั้นๆ ของธรรมมีเหตุเป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ในวาระ ๖ ก่อน จึงมีการถือเอาการเกิดขึ้นในที่นั้นๆ ด้วยบทว่า "กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ" เป็นต้น แต่ในวาระนี้ มีการถือเอาความเป็นปัจจัยด้วยบทว่า "กุสลสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย" เป็นต้น. บทว่า เตน คือด้วยความเป็นปัจจัยโดยความเป็นเครื่องอุปถัมภ์. บทว่า อิธ คือในปัญหาวาระ.

၄၂၇. ပတိဋ္ဌာဘူတဿာတိ နိဿယဘူတဿ. ကမ္မပစ္စယောတိ သဟဇာတကမ္မပစ္စယော. ဒုကမူလကဒုကာဝသာနာတိ ‘‘ကုသလော စ အဗျာကတော စ ဓမ္မာ ကုသလဿ စ အဗျာကတဿ စ ဓမ္မဿာ’’တိ ဧဝံ ဒုကမူလကဒုကာဝသာနာ ကတွာ ဝုတ္တပဉှာ. တတ္ထာတိ ပစ္စယဝါရေ. ကုသလော စ အဗျာကတော စ ဓမ္မာတိ ကုသလာဗျာကတပ္ပဘေဒါ ပစ္စယုပ္ပန္နာ ဓမ္မာ. ယတော တတော ဝါတိ ပစ္စယဓမ္မနိယမံ အကတွာ ယတော တတော ဝါ ကုသလာဗျာကတဝသေန ဥဘယပစ္စယတော ဥပ္ပတ္တိမတ္တမေဝ တတ္ထ ပစ္စယဝါရေ အဓိပ္ပေတံ, ဥဘယဿ ယထာဝုတ္တဿ ပစ္စယုပ္ပန္နဿ ဥဘိန္နံ ယထာဝုတ္တာနံယေဝ ပစ္စယဓမ္မာနံ ပစ္စယဘာဝေါ န အဓိပ္ပေတော ဥပ္ပာဒပဓာနတ္တာ တဿာ ဒေသနာယာတိ အဓိပ္ပာယော. နိဿယာဒိဘူတာတိ နိဿယအတ္ထိအဝိဂတဘူတာ ပစ္စယဓမ္မာ န လဗ္ဘန္တိ, တသ္မာ ကုသလော စ…ပေ… န ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ.

๔๒๗. บทว่า ปติฏฺฐาภูตสฺส คือของธรรมที่เป็นที่อาศัย. บทว่า กมฺมปจฺจโย คือสหชาตกัมมปัจจัย. บทว่า ทุกมูลกทุกาวสานา คือปัญหาที่ท่านกล่าวไว้โดยทำให้มีทุกะเป็นมูลและมีทุกะเป็นที่สุดอย่างนี้ว่า "กุศลธรรมและอัพยากตธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม." บทว่า ตตฺถ คือในปัจจัยวาระ. บทว่า กุสโล จ อพฺยากโต จ ธมฺมา คือธรรมที่เกิดจากปัจจัยซึ่งจำแนกเป็นกุศลและอัพยากตะ. บทว่า ยโต ตโต วา ความว่า ในปัจจัยวาระนั้น ท่านมุ่งหมายเพียงการเกิดขึ้นจากปัจจัยทั้งสองอย่าง โดยไม่กำหนดปัจจัยธรรมว่าจากที่ไหนๆ โดยความเป็นกุศลและอัพยากตะ ไม่ได้มุ่งหมายความเป็นปัจจัยของปัจจัยธรรมทั้งสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว แก่ธรรมที่เกิดจากปัจจัยทั้งสองอย่างที่กล่าวมาแล้ว เพราะการแสดงนั้นมีการเกิดขึ้นเป็นประธาน ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า นิสฺสยาทิภูตา ความว่า ปัจจัยธรรมที่เป็นนิสสยะ อัตถิ และอวิคตะ ย่อมไม่ได้ เพราะฉะนั้น จึงไม่กล่าวว่า "กุสโล จ...เป..." ดังนี้ เป็นคำเชื่อมโยง.

ပဉှာဝါရဝိဘင်္ဂဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

อรรถกถาปัญหาวารวิภังค์ จบแล้ว.

ပဉှာဝါရဿ ဃဋနေ အနုလောမဂဏနာ

การนับอนุโลมในการประกอบปัญหาวาระ.

၄၃၉. ဧတ္ထာတိ [Pg.298] အဗျာကတမူလကေ. ယဒိ ဧဝန္တိ ယဒိ ကုသလာကုသလမူလေဟိ အလဗ္ဘမာနမ္ပိ လဗ္ဘတိ, ဧဝံ သန္တေ. ဂဏနမတ္တသာမညတော, န ပစ္စယသာမညတောတိ အဓိပ္ပာယော.

๔๓๙. บทว่า เอตฺถ คือในอัพยากตมูลกะ. บทว่า ยทิ เอวํ คือถ้าหากว่า แม้สิ่งที่ไม่ได้จากกุศลและอกุศลมูลก็ยังได้ เมื่อเป็นเช่นนั้น. มีอัธยาศัยว่า โดยความเสมอกันเพียงการนับ ไม่ใช่โดยความเสมอกันของปัจจัย.

၄၄၀. နိဒဿနဝသေန ဒဋ္ဌဗ္ဗော ယေဘုယျေန ဣန္ဒြိယမဂ္ဂပစ္စယာနဉ္စ ဟေတုပစ္စယဿ ဝိသဘာဂတ္တာ. ဣန္ဒြိယမဂ္ဂပစ္စယာ စ ဝိသဘာဂါတိ ဝိသေသနေန ယော တတ္ထ သဘာဂဘာဝေါ, တံ နိဝတ္တေတိ. တထာ ဘာဝါဘာဝတောတိ တသ္မိံ ဟေတုပစ္စယာကာရေ သတိ ဘာဝတော, ဟေတုဓမ္မာနံ ဟေတုပစ္စယဘာဝေ သတိ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝတောတိ အတ္ထော. အဓိပတိပစ္စယာဒီနန္တိ အဓိပတိန္ဒြိယမဂ္ဂပစ္စယာနံ. ဝိသဘာဂတာ ဟေတုပစ္စယဿ. ကုသလာဒိဟေတူနန္တိ ကုသလာကုသလကိရိယာဗျာကတဟေတူနံ. ဟေတုပစ္စယဘာဝေတိ ဟေတုပစ္စယတ္တေ ဟေတုဘာဝေန ဥပကာရကတ္တေ. ဝိပါကပစ္စယဘာဝါဘာဝတောတိ ဝိပါကပစ္စယဘာဝဿ အဘာဝတော. န ဟိ ဝိပါကာနံ ဝိပါကပစ္စယတာ အတ္ထိ. ဝိပါကဟေတူနံ ဣတရဟေတူဟိ ဟေတုပစ္စယတာယ အတ္ထိ သဘာဂတာတိ အာဟ ‘‘ဟေတုဝဇ္ဇာန’’န္တိ. ဝိပါကာနံ ဝိသဘာဂတာယ ဘဝိတဗ္ဗံ, န ဟိ ဝိပါကဓမ္မဓမ္မနေဝဝိပါကနဝိပါကဓမ္မဓမ္မာနံ ဝိပါကေဟိ သဘာဂတာ အတ္ထိ ရာသန္တရဘာဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. ဥဘယပစ္စယသဟိတေတိ ဟေတုဝိပါကပစ္စယသဟိတေ. ဟေတုပစ္စယဘာဝေ ဝိပါကမှီတိ ဟေတုပစ္စယဘာဝေန ဝတ္တမာနေ ဝိပါကဓမ္မေ. ဝိပါကပစ္စယတ္တာဘာဝါဘာဝတောတိ ဝိပါကပစ္စယဘာဝါဘာဝဿ အဘာဝတော. န ဟိ ဝိပါကော ဝိပါကဿ ဝိပါကပစ္စယော န ဟောတိ, တသ္မာ နတ္ထိ ဟေတုဝိပါကပစ္စယာနံ ဝိသဘာဂတာတိ အဓိပ္ပာယော.

๔๔๐. พึงเห็นโดยความเป็นตัวอย่าง เพราะโดยมากอินทรียปัจจัยและมรรคปัจจัยมีความต่างกันกับเหตุปัจจัย. และอินทรียปัจจัยและมรรคปัจจัยก็ต่างกัน ด้วยบทวิเสสนะนี้ ย่อมห้ามความเสมอกันที่มีอยู่ในที่นั้น. อนึ่ง บทว่า ภาวาภาวโต มีอรรถว่า เพราะมีอยู่เมื่อมีอาการแห่งเหตุปัจจัยนั้น คือเมื่อมีความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุธรรมทั้งหลาย ก็มีความเป็นปัจจัยมีสหชาตะเป็นต้น. บทว่า อธิปติปจฺจยาทีนํ คือของอธิปติปัจจัย อินทรียปัจจัย และมรรคปัจจัย. ความต่างกันของเหตุปัจจัย. บทว่า กุสลาทิเหตุูนํ คือของเหตุที่เป็นกุศล อกุศล กิริยา และอัพยากตะ. บทว่า เหตุปจฺจยภาเว คือในความเป็นเหตุปัจจัย ในความเป็นเครื่องอุปการะโดยความเป็นเหตุ. บทว่า วิปากปจฺจยภาวาภาวโต คือเพราะไม่มีความเป็นวิปากปัจจัย. เพราะความเป็นวิปากปัจจัยของวิบากทั้งหลายไม่มี. ความเสมอกันโดยความเป็นเหตุปัจจัยของวิปากเหตุทั้งหลายกับเหตุอื่นๆ มีอยู่ จึงกล่าวว่า "เว้นเหตุ." วิบากทั้งหลายพึงมีความต่างกัน เพราะความเสมอกันของธรรมที่เป็นวิบาก ธรรมที่ไม่ใช่วิบาก และธรรมที่เนววิปากนวิปากธัมมะกับวิบากทั้งหลายไม่มี เพราะมีความเป็นกองที่ต่างกัน ดังนี้เป็นอัธยาศัย. บทว่า อุภยปจฺจยสหิเต คือประกอบด้วยเหตุปัจจัยและวิปากปัจจัย. บทว่า เหตุปจฺจยภาเว วิปากมฺหิ คือในวิบากธรรมที่กำลังเป็นไปโดยความเป็นเหตุปัจจัย. บทว่า วิปากปจฺจยตฺตาภาวาภาวโต คือเพราะไม่มีความไม่มีแห่งความเป็นวิปากปัจจัย. เพราะวิบากจะไม่เป็นวิปากปัจจัยของวิบากหามิได้ เพราะฉะนั้น ความต่างกันของเหตุปัจจัยและวิปากปัจจัยจึงไม่มี ดังนี้เป็นอัธยาศัย.

ဣဒါနိ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဥဒါဟရဏေန သမတ္ထေန္တော ‘‘ယထာ ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဟေတုသဟဇာတပစ္စယသဟိတေတိ ဟေတုပစ္စယသဟဇာတပစ္စယသဟိတေ, ဥဘယပစ္စယယုတ္တေတိ အတ္ထော. ဟေတူနန္တိ ဣဒံ ‘‘သဟဇာတပစ္စယတ္တာဘာဝေါ’’တိ ဣမိနာပိ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဟေတူနဉှိ ဟေတုပစ္စယသဟိတေ ရာသိမှိ ဟေတုပစ္စယဘာဝေါ ဝိယ သဟဇာတပစ္စယဘာဝေါပိ အတ္ထီတိ. တတ္ထ ဟေတုဝဇ္ဇာနံ သဟဇာတဓမ္မာနံ ဟေတုဓမ္မဿ စ န သဘာဂတာ ဝုစ္စတိ သဟဇာတပစ္စယေန သဘာဂဘာဝတော. ဧဝမိဓာပီတိ ယထာ ဟေတုသဟဇာတပစ္စယေသု ဝုတ္တပ္ပကာရေန နတ္ထိ ဝိသဘာဂတာ, ဧဝမိဓာပိ [Pg.299] ဟေတုဝိပါကပစ္စယေသု နတ္ထိ ဝိသဘာဂတာတိ အတ္ထော. ဧသ နယော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေပီတိ ယွာယံ နယော ဟေတုသဟဇာတပစ္စယေသု ဝိသဘာဂတာဘာဝေါ ဝုတ္တော, ဧသ နယော ဟေတုသဟိတေ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေပီတိ အတ္ထော. တတ္ထာပိ ဟိ ‘‘ဟေတုဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယသဟိတေ ရာသိမှီ’’တိအာဒိ သက္ကာ ယောဇေတုန္တိ. ပစ္စုပ္ပန္နော ဧဝ ပစ္စယုပ္ပန္နော, ပစ္စယော ပန အတီတောပိ အနာဂတောပိ ကာလဝိနိမုတ္တောပိ ဟောတီတိ ပစ္စုပ္ပန္နက္ခဏေ ဟေတုပစ္စယဘာဝေ သဟဇာတာဒိပစ္စယဘာဝံ သန္ဓာယ တထာဘာဝါဘာဝဝသေန သဘာဂတာယ ဝုစ္စမာနာယ နာနာက္ခဏိကာနံ ကုသလာဒီနံ ဟေတူနံ ဝိပါကာနဉ္စ ဝသေန ဝိသဘာဂတာ တဿေဝ ဟေတုဿ န ဝတ္တဗ္ဗာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ ‘‘အပိစာ’’တိအာဒိနာ.

บัดนี้ ท่านกล่าวคำว่า 'ยถา หิ' เป็นต้น เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวแล้วนั่นแลด้วยอุทาหรณ์. คำว่า 'เหตุสหชาตปัจจัยสหิต' หมายถึง ประกอบด้วยเหตุปัจจัยและสหชาตปัจจัย คือประกอบด้วยปัจจัยทั้งสอง. คำว่า 'เหตุทั้งหลาย' นี้ พึงเชื่อมโยงกับคำว่า 'ความไม่มีแห่งความเป็นสหชาตปัจจัย' นี้ด้วย. เพราะในหมวดธรรมที่ประกอบด้วยเหตุปัจจัยนั้น แม้ความเป็นสหชาตปัจจัยก็มีอยู่ เหมือนความเป็นเหตุปัจจัยของเหตุทั้งหลาย. ในที่นั้น ความไม่เป็นสภาคะกันของสหชาตธรรมที่เว้นเหตุและของเหตุธรรม ท่านไม่กล่าวไว้ เพราะความเป็นสภาคะกันด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า 'เอวมิธาปิ' หมายความว่า ความเป็นวิสภาคะไม่มีในเหตุสหชาตปัจจัยโดยประการที่กล่าวแล้วฉันใด แม้ในเหตุวิปากปัจจัยในที่นี้ ความเป็นวิสภาคะก็ไม่มีฉันนั้น. คำว่า 'เอส นโย วิปปยุตตปัจจเยปิ' หมายความว่า นัยคือความไม่มีแห่งความเป็นวิสภาคะที่กล่าวแล้วในเหตุสหชาตปัจจัยนี้ เป็นนัยแม้ในวิปปยุตตปัจจัยที่ประกอบด้วยเหตุ. เพราะในที่นั้น แม้คำว่า 'ในหมวดธรรมที่ประกอบด้วยเหตุวิปปยุตตปัจจัย' เป็นต้น ก็สามารถประกอบได้. ปัจจยุปบันเป็นปัจจุบันเท่านั้น ส่วนปัจจัยเป็นได้ทั้งอดีต อนาคต และพ้นจากกาล ท่านแสดงเนื้อความนี้ด้วยคำว่า 'อปิจา' เป็นต้น เพื่อแสดงว่า เมื่อกล่าวถึงความเป็นสภาคะกันโดยความเป็นหรือไม่เป็นเช่นนั้น โดยหมายถึงความเป็นสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในขณะแห่งความเป็นเหตุปัจจัยที่เป็นปัจจุบัน ความเป็นวิสภาคะด้วยอำนาจแห่งเหตุที่เป็นกุศลเป็นต้น และวิบากทั้งหลายที่มีขณะต่างกัน ไม่พึงกล่าวแก่เหตุนั้นนั่นแล.

အဂ္ဂဟိတဝိသေသတော သာမညတော ဝိသေသော န သုဝိညေယျော ဟောတီတိ အဓိပ္ပာယေနာဟ ‘‘ကုသလာ ဝီမံသာဓိပတီတိ ဧဝံ ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ.

ด้วยความประสงค์ว่า ความพิเศษย่อมไม่เป็นที่รู้ได้ง่ายจากสามัญญะ (ความเป็นทั่วไป) โดยที่ไม่ได้กำหนดความพิเศษไว้ จึงกล่าวว่า 'กุสลา วิมังสาธิปตีติ เอวัง วัตตัพพัง' (พึงกล่าวอย่างนี้ว่า วิมังสาธิปติเป็นกุศล).

၄၄၁-၄၄၃. ‘‘ဣတရာနိ ဒွေ လဘတီ’’တိ ဧဝံ ဝတ္တုံ န သက္ကာ, ဟေတာဓိပတိဒုကေဟိ ဒဿိတာနိ ယာနိ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ ဓမ္မဿ, ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ, ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ စ အဗျာကတဿ စ, အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ စတ္တာရိ ဝိဿဇ္ဇနာနိ, တေသု ဟေတုသဟဇာတနိဿယအတ္ထိအဝိဂတဣန္ဒြိယမဂ္ဂပစ္စယေသု သမ္ပယုတ္တပစ္စယေ ပဝိဋ္ဌေ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ, အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ ဣမာနိ ဒွေ လဘတိ. ယံ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တံ ‘‘သစေ တေဟိ သဒ္ဓိံ…ပေ… တာနေဝ ဒွေ လဘတီ’’တိ, တေဟိ ပန ဣတရာနိ နာမ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ, ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ စ အဗျာကတဿ စာ’’တိ ဣမာနိ ဒွေပိ သိယုံ. န ဟိ ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ဣတရာနိ ဒွေ လဘတီတိ ပုရိမပါဌော’’တိအာဒိ. ဣတရာနိ ဒွေတိ ဝါ အညာနိ ဒွေ, ယာနိ သမ္ပယုတ္တပစ္စယဝသေန ဒွေ ဝိဿဇ္ဇနာနိ, ဝိပ္ပယုတ္တပဝေသေ ပန တတော အညာနိ အညထာဘူတာနိ ဒွေ ဝိဿဇ္ဇနာနိ. ယာနိ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ ‘‘ကုသလော အဗျာကတဿ, အဗျာကတော အဗျာကတဿာတိ ဒွေ လဘတီတိ ပဌန္တီ’’တိ. တေသူတိ ဦနတရဂဏနာဟေတူသု ဝိပါကအညမညာဒီသု.

441-443. ไม่สามารถจะกล่าวว่า 'ย่อมได้อีกสองอย่าง' (อิตรานิ ทเว ลภติ) ได้, ในบรรดาวิสัชนา ๔ อย่างที่แสดงไว้ในเหตุอธิปติทุกะ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม' นั้น เมื่อสัมปยุตตปัจจัยเข้าสู่ปัจจัยเหล่านี้ คือ เหตุ สหชาต นิสสยะ อัตถิ อวิคต อินทรีย์ และมรรคปัจจัย ย่อมได้วิสัชนา ๒ อย่างนี้ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม'. อรรถกถาได้กล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า 'ถ้าพร้อมด้วยปัจจัยเหล่านั้น... ย่อมได้สองอย่างนั้นเอง', แต่คำว่า 'อิตรานิ' (ที่เหลือ) นั้น อาจหมายถึงสองอย่างนี้ก็ได้ คือ 'กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม'. เพราะกุศลธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมด้วยวิปปยุตตปัจจัย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า 'บทว่า อิตรานิ ทเว ลภติ เป็นบทเดิม' เป็นต้น. อีกนัยหนึ่ง คำว่า 'อิตรานิ ทเว' หรือ 'อัญญานิ ทเว' หมายถึง วิสัชนาสองอย่างที่เป็นไปด้วยอำนาจสัมปยุตตปัจจัย แต่เมื่อวิปปยุตตปัจจัยเข้าถึง วิสัชนาอีกสองอย่างที่ต่างไปจากนั้นย่อมมี. อรรถกถาได้กล่าวหมายถึงวิสัชนาเหล่านั้นว่า 'ย่อมได้สองอย่าง คือ กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม ดังนี้เป็นบทอ่าน'. คำว่า 'ในปัจจัยเหล่านั้น' หมายถึง ในปัจจัยที่มีการนับน้อยกว่า เช่น วิบากปัจจัย อัญญมัญญปัจจัย เป็นต้น.

အနာမဋ္ဌဝိပါကာနီတိ [Pg.300] အဂ္ဂဟိတဝိပါကပစ္စယာနိ, ဃဋနံ အပေက္ခိတွာ အယံ နပုံသကနိဒ္ဒေသော. န ဝိပါကဟေတုရဟိတာနိ သာဓာရဏဝသေန ဝုတ္တတ္တာ. တေန ဝုတ္တံ အဋ္ဌကထာယံ ‘‘သာမညတော နဝန္နမ္ပိ ဟေတူနံ ဝသေန ဝုတ္တာနီ’’တိ, ‘‘ဝိပါကဟေတုပိ လဗ္ဘတီ’’တိ စ.

คำว่า 'อนามัฏฐวิปากานิ' หมายถึง วิบากปัจจัยที่ยังไม่ได้ถูกยกขึ้นแสดง, การระบุเป็นนปุงสกลิงค์นี้ โดยเพ่งถึงการประกอบ (ฆฏนา). ไม่ใช่ว่าปราศจากวิบากเหตุ เพราะกล่าวไว้ด้วยอำนาจสามัญญะ (ความเป็นทั่วไป). เพราะเหตุนั้น อรรถกถาจึงกล่าวว่า 'กล่าวไว้ด้วยอำนาจแห่งเหตุทั้ง ๙ โดยความเป็นทั่วไป' และ 'ย่อมได้วิบากเหตุด้วย'.

တတ္ထာတိ ပဉ္စမဃဋနတော ပဋ္ဌာယ ပဉ္စသု ဃဋနေသု. တေန ဝိပါကေန သဟ, သမံ ဝါ ဥဋ္ဌာနံ ဧတဿာတိ သမုဋ္ဌာနန္တိ အယမ္ပိ အတ္ထော သမ္ဘဝတီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပဋိသန္ဓိယံ ကဋတ္တာရူပမ္ပိ တံသမုဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေနေဝ သင်္ဂဏှာတီ’’တိ. ဧသေဝ နယောတိ ဣမိနာ ကဋတ္တာရူပမ္ပိ တံသမုဋ္ဌာနဂ္ဂဟဏေနေဝ သင်္ဂဏှာတီတိ ဣမမေဝတ္ထံ အတိဒိသတိ.

คำว่า 'ในที่นั้น' หมายถึง ในการประกอบ ๕ อย่าง ตั้งแต่การประกอบที่ ๕ เป็นต้นไป. คำว่า 'สมุฏฐาน' นี้ แม้ความหมายว่า 'การเกิดขึ้นพร้อมกับวิบากนั้น หรือการเกิดขึ้นเสมอกันกับวิบากนั้น' ก็เป็นไปได้ จึงกล่าวว่า 'แม้กตัตตารูปในปฏิสนธิ ก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาคำว่า ตังสุมฏฐาน (มีวิบากนั้นเป็นสมุฏฐาน) นั่นเอง'. คำว่า 'เอเสว นโย' (นัยนี้นั่นแล) นี้ ย่อมถ่ายทอดเนื้อความนี้เองว่า แม้กตัตตารูปก็สงเคราะห์เข้าด้วยการถือเอาคำว่า ตังสุมฏฐาน นั่นเอง.

ဧဝမ္ပီတိ ‘‘ဧတေသု ပနာ’’တိအာဒိနာ သင်္ခေပတော ဝုတ္တပ္ပကာရေပီတိ အတ္ထော. တေနာဟ ‘‘ဧတေသု ပန…ပေ… ဝုတ္တနယေနပီ’’တိ. ယော ယော ပစ္စယောတိ ယော ယော ဟေတုအာဒိပစ္စယော မူလဘာဝေန ဌိတော ပရေသံ ပစ္စယာနံ. တပ္ပစ္စယဓမ္မာနန္တိ တေဟိ ဟေတုအာဒိပစ္စယေဟိ ပစ္စယဘူတာနံ ဟေတုအာဒိဓမ္မာနံ. နိရဝသေသဦနဦနတရဦနတမလာဘက္ကမေနာတိ တေ ဓမ္မာ ယေသု ဝိဿဇ္ဇနေသု ယထာရဟံ နိရဝသေသာ လဗ္ဘန္တိ, ယေသု ဦနာ ဦနတရာ ဦနတမာ စ လဗ္ဘန္တိ, တေန ကမေန ဃဋနာဝစနတော ပစ္စယုပ္ပန္နာပိ ယထာက္ကမံ နိရဝသေသာဒိက္ကမေနေဝ လဗ္ဘန္တိ. တေနာဟ ‘‘နိရဝသေသလာဘေ စ…ပေ… ဝေဒိတဗ္ဗော’’တိ.

คำว่า 'เอวมฺปิ' หมายถึง แม้โดยประการที่กล่าวไว้โดยย่อด้วยคำว่า 'เอเตสุ ปนา' เป็นต้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'ในปัจจัยเหล่านั้น... แม้โดยนัยที่กล่าวแล้ว' เป็นต้น. คำว่า 'โย โย ปัจจโย' หมายถึง ปัจจัยใดๆ มีเหตุปัจจัยเป็นต้น ที่ตั้งอยู่โดยความเป็นมูลแก่ปัจจัยอื่นๆ. คำว่า 'ตัปปัจจยธัมมานัง' หมายถึง ธรรมทั้งหลายมีเหตุเป็นต้นที่เป็นปัจจัยด้วยปัจจัยมีเหตุปัจจัยเป็นต้นเหล่านั้น. คำว่า 'นิรวเสสอูนอูนตรอูนตมลาภักกเมนะ' หมายถึง ธรรมเหล่านั้นย่อมได้โดยไม่เหลือในวิสัชนาใดๆ ตามสมควร และย่อมได้น้อยลง น้อยลงไปอีก และน้อยที่สุดในวิสัชนาใดๆ ด้วยลำดับนั้น เพราะเป็นการกล่าวถึงการประกอบ ปัจจยุปบันทั้งหลายก็ย่อมได้โดยลำดับแห่งการได้โดยไม่เหลือเป็นต้นตามลำดับ. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า 'และในการได้โดยไม่เหลือ... พึงทราบ' เป็นต้น.

ဟေတုမူလကံ နိဋ္ဌိတံ.

หมวดที่มีเหตุเป็นมูล จบแล้ว.

၄၄၅. ပဉ္စမေ ဧကန္တိ သနိဿယတော အဗျာကတမူလံ အကုသလန္တိ ဣဒံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ဝတ္ထုဝသေန သနိဿယံ ဝက္ခတီ’’တိ. န ဣဒန္တိ ဣဒံ စတုတ္ထံ ဃဋနံ လဗ္ဘမာနဿပိ ဝတ္ထုဿ ဝသေန ဃဋနံ န ဟောတိ တဿ ဝက္ခမာနတ္တာ, တသ္မာ ‘‘အာရမ္မဏဝသေနေဝါ’’တိ ဧကံသော ဂဟိတောတိ အတ္ထယောဇနာ.

๔๔๕. ในการประกอบที่ ๕ คำว่า 'เอกัง' (อย่างหนึ่ง) หมายถึง อกุศลที่มีอัพยากตมูลพร้อมด้วยนิสสยะ ท่านกล่าวหมายถึงข้อนี้ว่า 'จะกล่าวถึงธรรมที่มีนิสสยะด้วยอำนาจแห่งวัตถุ'. คำว่า 'น อิทัง' (ไม่ใช่อันนี้) หมายถึง การประกอบที่ ๔ นี้ แม้จะพึงได้ แต่ก็ไม่เป็นการประกอบด้วยอำนาจแห่งวัตถุ เพราะวัตถุนั้นท่านจะกล่าวในภายหลัง เพราะฉะนั้น การเชื่อมโยงเนื้อความจึงถือเอาโดยส่วนเดียวว่า 'ด้วยอำนาจแห่งอารมณ์เท่านั้น'.

၄၄၆. သဟဇာတပုရေဇာတာ ဧကော နိဿယပစ္စယောတိ ဣမိနာ သတိပိ ပစ္စယဓမ္မဘေဒေ ပစ္စယဘာဝဘေဒေါ နတ္ထီတိ ဒဿေတိ, တထာ ‘‘အတ္ထိပစ္စယော’’တိ ဣမိနာပိ. အဝိဂတပစ္စယောပေတ္ထ အတ္ထိပစ္စယေနေဝ သင်္ဂဟိတောတိ ဒဋ္ဌဗ္ဗော. ‘‘အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယော’’တိ ပါဌော. သဟဇာတာရမ္မဏာဓိပတိ ပန န ကေဝလံ ပစ္စယဓမ္မပ္ပဘေဒေါဝ, အထ ခေါ ပစ္စယဘာဝဘေဒေါပိ အတ္ထေဝါတိ အာဟ ‘‘ဧဝံ…ပေ… အဘာဝတော’’တိ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ပါကဋတရံ [Pg.301] ကာတုံ ‘‘နိဿယဘာဝေါ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ သဟဇာတပုရေဇာတနိဿယာဒီနန္တိ သဟဇာတနိဿယပုရေဇာတနိဿယာဒီနံ. အာဒိ-သဒ္ဒေန သဟဇာတပုရေဇာတအတ္ထိအဝိဂတဘာဝေ သင်္ဂဏှာတိ. န ပနေဝန္တိအာဒိနာ ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိဝရန္တော ‘‘သဟဇာတော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဘိန္နသဘာဝါတိ သမာနေပိ အဓိပတိသဒ္ဒဝစနီယဘာဝေ ပစ္စယဘာဝဝိသိဋ္ဌေန သဘာဝေန ဘိန္နသဘာဝါ, န ဟေတုပစ္စယာဒယော ဝိယ သဘာဝမတ္တေန. တေနေဝါတိ ဘိန္နသဘာဝတ္တာ ဧဝ. အညထာ ‘‘ကုသလော ကုသလဿ သဟဇာတဝသေန, အဗျာကတော အာရမ္မဏဝသေန အဓိပတိပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတီ’’တိ တဒုဘယံ ဧကဇ္ဈံ ကတွာ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န စ ဝုတ္တန္တိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပဉှာဝါရဝိဘင်္ဂေ…ပေ… န ဝုတ္တ’’န္တိ.

๔๔๖. ด้วยคำว่า "สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัยเป็นนิสสยปัจจัยอย่างหนึ่ง" นี้ ท่านแสดงว่า แม้จะมีความแตกต่างกันในปัจจัยธรรม แต่ก็ไม่มีความแตกต่างกันในความเป็นปัจจัย และด้วยคำว่า "อัตถิปัจจัย" นี้ก็เช่นกัน. พึงทราบว่า อวิคตปัจจัยในที่นี้ก็สงเคราะห์เข้าด้วยอัตถิปัจจัยนั่นเอง. บทว่า "อัตถิอวิคตปัจจัย" (มีอยู่). แต่สหชาตาธิปติและอารัมมณาธิปติ ไม่ใช่เพียงแค่ความแตกต่างกันของปัจจัยธรรมเท่านั้น แต่ยังมีความแตกต่างกันของความเป็นปัจจัยด้วย จึงกล่าวว่า "เอวัง...เพราะไม่มี" เป็นต้น. เพื่อให้เนื้อความที่กล่าวแล้วชัดเจนยิ่งขึ้น จึงกล่าวคำว่า "เพราะความเป็นนิสสยะ" เป็นต้น. คำว่า "ในสหชาตปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น" หมายถึง ในสหชาตนิสสยะและปุเรชาตนิสสยะเป็นต้น. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์ความเป็นสหชาตะ ปุเรชาตะ อัตถิ และอวิคตะ. และเมื่ออธิบายเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "น ปเนวัง" เป็นต้น ท่านจึงกล่าวคำว่า "เพราะสหชาต" เป็นต้น. คำว่า "ภินนสภาวา" (มีสภาวะต่างกัน) หมายถึง มีสภาวะต่างกันด้วยสภาวะที่พิเศษด้วยความเป็นปัจจัย แม้จะมีความเป็นอธิปติศัพท์ที่พึงกล่าวได้เหมือนกัน ไม่เหมือนกับเหตุปัจจัยเป็นต้นที่ต่างกันเพียงสภาวะเท่านั้น. คำว่า "เตเนว" (เพราะเหตุนั้นเอง) หมายถึง เพราะมีสภาวะต่างกันนั่นเอง. มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวรวมกันทั้งสองอย่างว่า "กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมโดยอำนาจสหชาตะ, อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยโดยอำนาจแห่งอารัมมณะด้วยอธิปติปัจจัย" แต่ก็ไม่ได้กล่าวไว้เช่นนั้น ท่านแสดงสิ่งนี้โดยกล่าวว่า "ในปัญหาวารวิภังค์...ไม่ได้กล่าวไว้" เป็นต้น.

၄၄၇-၄၅၂. သာဓာရဏဝသေနာတိ အဓိပတိန္ဒြိယဘာဝသာမညေန. တထာ စေဝ ဆ ဃဋနာနိ ယောဇေတွာ ဒဿေတိ ‘‘အဓိပတီ’’တိအာဒိနာ. ဒွေ ပစ္စယဓမ္မာတိ ဝီရိယဝီမံသာနံ ဝသေန ဒွေ ပစ္စယဓမ္မာ, ဧကောယေဝ စိတ္တာဓိပတိဝသေန. သမဂ္ဂကာနိ ပုဗ္ဗေ ဝတ္တဗ္ဗာနိ သိယုံ အဓိပတိပဋိပါဋိယာတိ အဓိပ္ပာယော. ပဌမဉှိ ဝီရိယာဓိပတိ ပစ္ဆာ စိတ္တာဓိပတီတိ. တေသံ အာဟာရမဂ္ဂပစ္စယာနံ ပစ္ဆာ ဝုတ္တာနိ သမဂ္ဂကာနိ. သဒိသတ္တာတိ ဣဒံ ပရတော ‘‘ဟေတုဝသေန ဝုတ္တဃဋနေဟိ သဒိသတ္တာ’’တိအာဒိဝစနံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ.

๔๔๗-๔๕๒. คำว่า "โดยความเป็นสามัญ" คือ โดยความเป็นสามัญแห่งภาวะของอธิปติและอินทรีย์. และเช่นนั้นนั่นแหละ แสดงโดยประกอบการผูก ๖ อย่าง มีคำว่า "อธิปติ" เป็นต้น. ธรรมที่เป็นปัจจัย ๒ อย่าง คือ ธรรมที่เป็นปัจจัย ๒ อย่าง โดยอำนาจแห่งวิริยะและวิมังสา, อย่างเดียวเท่านั้น โดยอำนาจแห่งจิตตาธิปติ. มีความประสงค์ว่า ธรรมที่รวมกันพึงกล่าวไว้ก่อน โดยลำดับแห่งอธิปติ. เพราะวิริยาธิปติเป็นอันดับแรก จิตตาธิปติเป็นอันดับหลัง. ธรรมที่รวมกันที่กล่าวไว้ภายหลังแห่งอาหารปัจจัยและมรรคปัจจัยเหล่านั้น. คำว่า "โดยความเหมือนกัน" นี้ กล่าวหมายถึงคำว่า "โดยความเหมือนกันด้วยการผูกที่กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งเหตุ" เป็นต้น ในภายหลัง.

၄၅၇-၄၆၀. ဒုမူလကန္တိ ကုသလာဗျာကတမူလကံ. တံ ကုသလမူလကေသု ကသ္မာ ဝုတ္တန္တိ စောဒနာယံ အာဟ ‘‘အဗျာကတသဟိတဿ ကုသလဿ ပစ္စယဘာဝဒဿနဝသေနာ’’တိ. ဧတ္ထာတိ အနုလောမဂဏနေ. ယထာဝုတ္တေသူတိ ‘‘သဟဇာတအညမညနိဿယဝိပါကသမ္ပယုတ္တဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတမူလကေသူ’’တိ ဧဝံ ဝုတ္တေသု သဟဇာတာဒိမူလကေသု. အတ္ထိအဝိဂတမူလကဝဇ္ဇေသူတိ အတ္ထိအဝိဂတမူလကာနိ ဌပေတွာ အဝသေသေသု အာဟာရေန အာဟာရပစ္စယေန ဃဋနာနိ န ယောဇိတာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. အဓိပတိန္ဒြိယေဟိ စ နိဿယာဒိဝဇ္ဇေသု သဟဇာတာဒီသု ဃဋနာနိ န ယောဇိတာနီတိ ယောဇနာ. တေသူတိ ဟေတုကမ္မဈာနမဂ္ဂေသု အာဟာရေ အဓိပတိန္ဒြိယေသု စ တံတံဃဋနဝသေန ယထာဝုတ္တေသု ယောဇိယမာနေသု. တေနာတိ ဟေတုအာဒိအရူပဓမ္မာနံယေဝ လဗ္ဘနတော. တေဟိ ဃဋနာနီတိ ဟေတုအာဒီဟိ ယောဇိယမာနာနိ ဃဋနာနိ. ရူပမိဿကတ္တာဘာဝေနာတိ ဣဒံ ဝုတ္တသဒိသတာယ ကာရဏဝစနံ. ကသ္မာ ပနေတ္ထ အတ္ထိအဝိဂတမူလကာနိ နိဿယဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာနိ [Pg.302] တေဟိ ဝဇ္ဇိတာနီတိ အာဟ ‘‘အတ္ထိအဝိဂတေဟိ ပနာ’’တိအာဒိ. နိဿယာဒီဟိ ယောဇိယမာနာနိ အဓိပတိန္ဒြိယာနိ ရူပမိဿကာနိ ဟောန္တီတိ န ဝုတ္တာနီတိ သမ္ဗန္ဓော. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ အတ္ထိအဝိဂတမူလကေသု အာဟာရေန, နိဿယာဒိမူလကေသု စ အဓိပတိန္ဒြိယေဟိ ယောဇနာ ကတာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဓိပတာဟာရိန္ဒြိယမူလကေသူ’’တိအာဒိ.

๔๕๗-๔๖๐. คำว่า "ทวิมูลกะ" คือ มีกุศลและอัพยากตะเป็นมูล. ในการถามว่า "เหตุไฉนจึงกล่าวไว้ในกุสลมูลกะเหล่านั้น?" จึงกล่าวว่า "โดยอำนาจแห่งการแสดงความเป็นปัจจัยของกุศลที่เกิดร่วมกับอัพยากตะ." ในที่นี้ คือ ในการนับตามลำดับ. ในมูลกะที่กล่าวไว้แล้ว คือ ในมูลกะมีสหชาตะเป็นต้น ที่กล่าวไว้แล้วอย่างนี้ว่า "ในสหชาตะ อัญญมัญญะ นิสสยะ วิปากะ สัมปยุตตะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ มูลกะ." ความสัมพันธ์คือ ในมูลกะที่เว้นอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ คือ เว้นอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะแล้ว ในมูลกะที่เหลือ การผูกด้วยอาหารคืออาหารปัจจัยไม่ได้ประกอบไว้. และการประกอบคือ การผูกด้วยอธิปติและอินทรีย์ในสหชาตะเป็นต้น ที่เว้นนิสสยะเป็นต้น ไม่ได้ประกอบไว้. ในมูลกะเหล่านั้น คือ ในเหตุ กรรม ฌาน มรรค อาหาร และอธิปติและอินทรีย์ เมื่อประกอบตามการผูกนั้นๆ ในมูลกะที่กล่าวไว้แล้ว. เพราะได้เฉพาะอรูปธรรมมีเหตุเป็นต้นเท่านั้น. การผูกเหล่านั้น คือ การผูกที่ประกอบด้วยเหตุเป็นต้น. คำว่า "โดยความไม่มีภาวะที่มีรูปผสม" นี้ เป็นคำบอกเหตุแห่งความเหมือนกันที่กล่าวไว้. เหตุไฉนในที่นี้ อัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ นิสสยะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ จึงถูกเว้นจากสิ่งเหล่านั้น? จึงกล่าวว่า "ก็ด้วยอัตถิและอวิคตะ" เป็นต้น. ความสัมพันธ์คือ อธิปติและอินทรีย์ที่ประกอบด้วยนิสสยะเป็นต้น ย่อมเป็นรูปผสม จึงไม่ได้กล่าวไว้. ถ้าเป็นเช่นนั้น เหตุไฉนการประกอบด้วยอาหารในอัตถิมูลกะและอวิคตมูลกะ และด้วยอธิปติและอินทรีย์ในนิสสยะเป็นต้นมูลกะ จึงกระทำไว้? จึงกล่าวหมายถึงการถามว่า "ในอธิปติ อาหาร และอินทรีย์ มูลกะ" เป็นต้น.

၄၇၃-၄၇၇. ဧဒိသေသု ဌာနေသု ခန္ဓ-သဒ္ဒေါ အရူပေသွေဝ နိရုဠှောတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘န ပဝတ္တေ ဝိယ ခန္ဓာယေဝ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ဂဟေတဗ္ဗာ’’တိ. ကဋတ္တာရူပမ္ပိ ပန လဗ္ဘတီတိ ဣမိနာ ‘‘ဧကက္ခဏိကကမ္မဝသေန ဝုတ္တာနီ’’တိ ဝစနံ ပဋိက္ခိပတိ. ယမတ္ထံ သန္ဓာယ ‘‘ကသ္မာ န ဝုတ္တ’’န္တိ ဝုတ္တံ, တံ ပါကဋတရံ ကရောန္တော ‘‘နနူ’’တိအာဒိံ ဝတွာ ပုန တံ ဥဒါဟရဏေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ယထာစာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. အာရမ္မဏနိဿယပစ္စယဘာဝေနာတိ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန နိဿယပစ္စယဘာဝေန စ. ကမ္မဿ စ ပစ္စယဘာဝေါ ပါကဋောယေဝါတိ အာဟ ‘‘ကမ္မမ္ပိ အာရမ္မဏပစ္စယဘာဝေန ဝတ္တဗ္ဗ’’န္တိ. ဒွိန္နံ ပစ္စယဘာဝါနန္တိ ကမ္မာရမ္မဏပစ္စယဘာဝါနံ. အညမညပဋိက္ခေပတောတိ ဣမိနာ ဒွိန္နံ ပစ္စယဘာဝါနံ ဘိန္နတ္တာ ပဝတ္တိအာကာရဿ ဧကက္ခဏေ ဧကသ္မိံ ပစ္စယဓမ္မေ အယုဇ္ဇမာနတံ ဒဿေတိ. ယထာဒဿိတဿ နိဒဿိတဗ္ဗေန အသမာနတံ ဒဿေန္တော ‘‘ပစ္စုပ္ပန္နဉှိ…ပေ… ယုတ္တံ ဝတ္တု’’န္တိ အာဟ. ကမ္မံ ပနာတိအာဒိနာ ကမ္မာရမ္မဏပစ္စယာနံ ပဝတ္တိအာကာရဿ ဘိန္နတ္တာ ဧကဇ္ဈံ ဟုတွာ အပ္ပဝတ္တိမေဝ ဝိဘာဝေတိ. ယတော တေ အညမညံ ပဋိက္ခေပကာ ဝုတ္တာ, ကသ္မာ ပန တံယေဝ ဝတ္ထု အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတိ နိဿယပစ္စယော စ, န တံယေဝ ကမ္မံ အာရမ္မဏပစ္စယော စ ကမ္မပစ္စယော စာတိ? န စောဒေတဗ္ဗမေတံ, ဓမ္မသဘာဝေါ ဧသောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဧသ စ သဘာဝေါ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဝတ္တမာနာနန္တိ ပစ္စုပ္ပန္နာနံ. ယန္တိ ဣဒံ ‘‘ဝတ္တဗ္ဗတာ’’တိ ဣမိနာ သမ္ဗန္ဓိယမာနံ ‘‘ယာ’’တိ ဣတ္ထိလိင်္ဂဝသေန ဝိပရိဏာမေတဗ္ဗံ. ယထာတိအာဒိနာ တမေဝတ္ထံ ဥဒါဟရဏဒဿနေန ဝိဘာဝေတိ.

๔๗๓-๔๗๗. ในที่เช่นนี้ คำว่า "ขันธ์" ย่อมเป็นที่รู้จักกันในอรูปธรรมเท่านั้น จึงกล่าวว่า "ไม่พึงถือเอาขันธ์เท่านั้นโดยความเป็นปัจจยุปบันเหมือนในปวัตติ." ก็กตัตตารูปก็ย่อมได้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงปฏิเสธคำว่า "กล่าวไว้โดยอำนาจแห่งกรรมที่มีขณะเดียว." ความหมายใดที่กล่าวหมายถึงคำว่า "เหตุไฉนจึงไม่กล่าวไว้?" ทำให้ความหมายนั้นชัดเจนยิ่งขึ้น โดยกล่าวคำว่า "ก็จริงอยู่" เป็นต้น แล้วจึงกล่าวคำว่า "และอย่างไร" เป็นต้น เพื่อแสดงความหมายนั้นด้วยตัวอย่างอีกครั้ง. โดยความเป็นอารัมมณนิสสยปัจจัย คือ โดยความเป็นอารัมมณปัจจัยและโดยความเป็นนิสสยปัจจัย. และความเป็นปัจจัยของกรรมก็เป็นที่ประจักษ์อยู่แล้ว จึงกล่าวว่า "กรรมก็พึงกล่าวโดยความเป็นอารัมมณปัจจัย." แห่งความเป็นปัจจัย ๒ อย่าง คือ แห่งความเป็นกรรมปัจจัยและอารัมมณปัจจัย. โดยการปฏิเสธซึ่งกันและกันนี้ แสดงถึงความไม่สมควรแห่งอาการเป็นไปในปัจจัยธรรมอันเดียวในขณะเดียว เพราะความเป็นปัจจัย ๒ อย่างนั้นต่างกัน. แสดงถึงความไม่เหมือนกันของสิ่งที่แสดงไว้กับสิ่งที่พึงแสดง โดยกล่าวว่า "เพราะปัจจุปบัน...เป็นต้น...ควรกล่าว." ก็กรรมเป็นต้น แสดงถึงความไม่เป็นไปพร้อมกันโดยความเป็นอันเดียวกัน เพราะอาการเป็นไปของกรรมปัจจัยและอารัมมณปัจจัยต่างกัน. เพราะสิ่งเหล่านั้นถูกกล่าวว่าเป็นปฏิเสธซึ่งกันและกัน, เหตุไฉนวัตถุนั้นเองจึงเป็นอารัมมณปัจจัยและนิสสยปัจจัยได้, แต่กรรมนั้นเองกลับไม่เป็นทั้งอารัมมณปัจจัยและกรรมปัจจัยเล่า? ไม่พึงถามข้อนี้, แสดงว่า "นี้เป็นสภาวะของธรรม" เป็นต้น. ในที่นั้น คือ แห่งธรรมทั้งหลายที่กำลังเป็นไป. คำว่า "ยํ" นี้ เมื่อสัมพันธ์กับคำว่า "วตฺตพฺพตา" พึงเปลี่ยนรูปเป็น "ยา" โดยอำนาจแห่งอิตถีลิงค์. โดยคำว่า "อย่างไร" เป็นต้น ย่อมแสดงความหมายนั้นให้ชัดเจนด้วยการแสดงตัวอย่าง."

၄၇၈-၄၈၃. ယံ ဝိညာဏံ အဓိပတိပစ္စယော န ဟောတိ, တံ အနာမဋ္ဌာဓိပတိဘာဝံ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ဝတ္ထုဿ ဝသေနာတိ ဟာပေတဗ္ဗဿ ဝတ္ထုဿ ဝသေန.

๔๗๘-๔๘๓. วิญญาณใดไม่เป็นอธิปติปัจจัย, วิญญาณนั้นพึงเห็นโดยความเป็นอธิปติที่ไม่ได้ถูกต้อง. โดยอำนาจแห่งวัตถุ คือ โดยอำนาจแห่งวัตถุที่พึงละเสีย.

၄၈၄-၄၉၅. အရူပိန္ဒြိယာနိ [Pg.303] ရူပါနံ ပစ္စယတ္တေန လဗ္ဘန္တီတိ ယောဇနာ. ယဒိပိ ဧဝံ ဝုတ္တံ ရူပိန္ဒြိယာနံ အရူပါနံ ပစ္စယတ္တဉ္စ လဗ္ဘတီတိ အာဟ ‘‘စက္ခာဒီနိ စ ပန စက္ခုဝိညာဏာဒီနံ လဗ္ဘန္တီ’’တိ. တံသမာနဂတိကာတိ ဝီရိယေန သမာနဂတိကာ မဂ္ဂပစ္စယတာယ.

๔๘๔-๔๙๕. การประกอบคือ อรูปินทรีย์ย่อมได้โดยความเป็นปัจจัยของรูป. ถึงแม้จะกล่าวไว้อย่างนี้ว่า ความเป็นปัจจัยของรูปินทรีย์ต่ออรูปธรรมก็ย่อมได้ด้วย จึงกล่าวว่า "ก็จักขุเป็นต้น ย่อมได้แก่จักขุวิญญาณเป็นต้น." คำว่า "มีคติเสมอกันกับสิ่งนั้น" คือ มีคติเสมอกันด้วยวิริยะ โดยความเป็นมรรคปัจจัย.

၅၁၁-၅၁၄. ဝိပ္ပယုတ္တမူလကေ ‘‘ဒသမေ ကုသလာဒယော စိတ္တသမုဋ္ဌာနာန’’န္တိ ဣဒံ ပဝတ္တိဝသေန အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တန္တိ အာဟ ‘‘ပဋိသန္ဓိယံ ပန ‘ခန္ဓာ ကဋတ္တာရူပါနံ ဝတ္ထု စ ခန္ဓာန’န္တိ ဣဒမ္ပိ လဗ္ဘတီ’’တိ. တဿ ဒဿနဝသေနာတိ တဿ ဝတ္ထုဿ ဒဿနဝသေန, န အနဝသေသတော ပစ္စယဓမ္မဿ ဒဿနဝသေန. တေနာဟ ‘‘ခန္ဓာ စ ဝတ္ထုဿာတိ ဣဒမ္ပိ ပန လဗ္ဘတေဝါ’’တိ. န ဝဇ္ဇေတဗ္ဗာနီတိ တေသမ္ပိ ပစ္စယုပ္ပန္နဘာဝေန ယောဇေတဗ္ဗတ္တာ.

๕๑๑-๕๑๔. ในวิปปยุตตมูลกะ คำว่า "ในทัสสมะ กุศลเป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่จิตตสมุฏฐาน" นี้ กล่าวไว้ในอรรถกถาโดยอำนาจแห่งปวัตติ จึงกล่าวว่า "ก็ในปฏิสนธิ คำว่า 'ขันธ์เป็นปัจจัยแก่กตัตตารูป และวัตถุเป็นปัจจัยแก่ขันธ์' นี้ก็ย่อมได้ด้วย." โดยอำนาจแห่งการแสดงสิ่งนั้น คือ โดยอำนาจแห่งการแสดงวัตถุนั้น, ไม่ใช่โดยอำนาจแห่งการแสดงปัจจัยธรรมทั้งหมด. เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่า "ก็คำว่า 'ขันธ์เป็นปัจจัยแก่วัตถุ' นี้ก็ย่อมได้ด้วย." ไม่พึงเว้น เพราะสิ่งเหล่านั้นก็พึงประกอบโดยความเป็นปัจจยุปบัน.

၅၁၅-၅၁၈. အရူပဝတ္ထာရမ္မဏမဟာဘူတဣန္ဒြိယာဟာရာနံ ပစ္စယဓမ္မာနန္တိ အတ္ထော. ‘‘အာဟာရိန္ဒြိယပစ္စယာ စာ’’တိပိ ပန ဝတ္တဗ္ဗံ. ကသ္မာ? န ဟိ ဣန္ဒြိယာဟာရာနံ ဝသေန သဟဇာတာဒယော လဗ္ဘန္တိ, ဣန္ဒြိယာဟာရာနံ ပန ဝသေန ဣန္ဒြိယာဟာရပစ္စယာဝ လဗ္ဘန္တိ. ‘‘သဟဇာတံ ပုရေဇာတံ ပစ္ဆာဇာတံ အာဟာရံ ဣန္ဒြိယ’’န္တိ ဟိ ဥဒ္ဒိသိတွာ အတ္ထိပစ္စယော ဝိဘတ္တောတိ. ကေစိ ပနေတ္ထ ‘‘အာဟာရဂ္ဂဟဏေန ကဗဠီကာရော အာဟာရောဝ ဂဟိတော, ဣန္ဒြိယဂ္ဂဟဏေန စ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယမေဝ, သေသာဟာရိန္ဒြိယာနိ သဟဇာတာဒီသွေဝ အန္တောဂဓာနိ ကတာနိ. ယာနိ တဒန္တောဂဓာနိ, တေ သန္ဓာယ အဋ္ဌကထာယံ ‘အရူပဝတ္ထာရမ္မဏမဟာဘူတဣန္ဒြိယာဟာရာနံ ဝသေနာ’တိ ဧတ္ထ ဣန္ဒြိယာဟာရဂ္ဂဟဏံ ကတန္တိ ‘သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတပစ္စယာ လဗ္ဘန္တီ’တိ ဝုတ္တ’’န္တိ ဝဒန္တိ.

๕๑๕-๕๑๘. ความหมายคือ แห่งปัจจัยธรรมทั้งหลายมีอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูต อินทรีย์ และอาหาร. ก็พึงกล่าวว่า "และอาหารอินทรียปัจจัย" ด้วย. เพราะเหตุไร? เพราะสหชาตะเป็นต้น ย่อมไม่ได้โดยอำนาจแห่งอินทรีย์และอาหาร, แต่โดยอำนาจแห่งอินทรีย์และอาหาร ย่อมได้เฉพาะอินทรียาหารปัจจัยเท่านั้น. เพราะเมื่อกล่าวถึง "สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร อินทรีย์" แล้ว อัตถิปัจจัยก็ถูกจำแนกไว้. บางท่านในที่นี้กล่าวว่า "ด้วยการถือเอาอาหาร ย่อมถือเอาเฉพาะกพฬีกาอาหารเท่านั้น, และด้วยการถือเอาอินทรีย์ ย่อมถือเอาเฉพาะรูปชีวิตินทรีย์เท่านั้น, อินทรีย์และอาหารที่เหลือถูกรวมไว้ในสหชาตะเป็นต้นนั่นเอง. อรรถกถาได้กล่าวถึงสิ่งเหล่านั้นที่ถูกรวมไว้ในนั้นว่า 'โดยอำนาจแห่งอรูป วัตถุ อารมณ์ มหาภูต อินทรีย์ และอาหาร' ในที่นี้ การถือเอาอินทรีย์และอาหารได้กระทำไว้ จึงกล่าวว่า 'สหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ ปัจจัยย่อมได้'."

တတ္ထ အရူပါနံ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယပစ္စယဘာဝေါ ယထာရဟံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဝတ္ထု သဟဇာတံ ပုရေဇာတဉ္စ, အာရမ္မဏံ ပုရေဇာတမေဝ, အဘိညာဉာဏဿ ပန ကဒါစိ သဟဇာတမ္ပိ အာရမ္မဏပစ္စယော ဟောတိယေဝ. သဟဇာတဂ္ဂဟဏေန ပနေတ္ထ သဟဇာတပစ္စယဘူတောဝ ဂယှတိ, သော စ ဧကုပ္ပာဒါဒိလက္ခဏယုတ္တောဝါတိ ယော ဓမ္မော သဟဇာတော ဟုတွာ အာရမ္မဏံ ဟောတိ, န သော ဣဓ အဓိပ္ပေတော. ယဒိ သဟဇာတောပိ အာရမ္မဏံ ဟောတိ, ကသ္မာ ပါဠိယံ တထာ န ဝိဘတ္တန္တိ? ဧကကလာပပရိယာပန္နဿ ဧကုပ္ပာဒါဒိလက္ခဏယုတ္တဿ ဘိန္နကလာပပရိယာပန္နတော သင်္ကရမောစနတ္ထံ. အပိစ အပ္ပစုရဘာဝတော အပါကဋဘာဝတော စ တံ န ဂဟိတံ[Pg.304]. တတောတိ နဝမတောတိ အတ္ထော, န ဒသမတောတိ အဓိပ္ပာယော. န ဟိ ဧကာဒသမေ အဓိပတိ အတ္ထီတိ. တထာ စုဒ္ဒသမေတိ ဧတ္ထ တထာ-သဒ္ဒေန ဝတ္ထုဂ္ဂဟဏေန စက္ခာဒိဝတ္ထူနိပိ ဂဟိတာနီတိ ဣမမတ္ထံ ဥပသံဟရတိ. တဒေဝါတိ အာရမ္မဏမေဝ.

ในบรรดาอรูปธรรมเหล่านั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยคือสหชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ ตามสมควร. วัตถุเป็นสหชาตและปุเรชาต ส่วนอารัมมณะเป็นปุเรชาตเท่านั้น แต่บางครั้งสหชาตก็เป็นอารัมมณปัจจัยของอภิญญาญาณได้. ในที่นี้ การถือเอาสหชาต ย่อมถือเอาเฉพาะธรรมที่เป็นสหชาตปัจจัยเท่านั้น และธรรมนั้นประกอบด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น ดังนั้น ธรรมใดที่เกิดขึ้นพร้อมกันแล้วเป็นอารัมมณะ ธรรมนั้นไม่พึงประสงค์ในที่นี้. ถ้าสหชาตก็เป็นอารัมมณะได้ เหตุไฉนในบาลีจึงไม่จำแนกไว้เช่นนั้น? เพื่อป้องกันความปะปนกันของธรรมที่อยู่ในกลุ่มเดียวกัน ซึ่งประกอบด้วยลักษณะมีการเกิดขึ้นพร้อมกันเป็นต้น กับธรรมที่อยู่ในกลุ่มที่ต่างกัน. อีกประการหนึ่ง เพราะความเป็นของไม่มาก และความเป็นของไม่ปรากฏ จึงไม่ถือเอาธรรมนั้น. คำว่า "ตโต" (ในที่นั้น) หมายถึง "ในปัจจัยที่ ๙" ไม่ได้หมายถึง "ในปัจจัยที่ ๑๐". เพราะในปัจจัยที่ ๑๑ ไม่มีอธิปติปัจจัย. ในคำว่า "ตถา จุททสเมติ" (เช่นเดียวกับในปัจจัยที่ ๑๔) คำว่า "ตถา" นี้ ย่อมประมวลความหมายนี้ว่า วัตถุทั้งหลายมีจักขุวัตถุเป็นต้น ก็ถูกถือเอาด้วยการถือเอาวัตถุ. คำว่า "ตเทว" (สิ่งนั้นนั่นแหละ) หมายถึง อารัมมณะเท่านั้น.

၅၁၉. သဟဇာတာနိ ဝိယာတိ သဟဇာတပစ္စယသဟိတာနိ ဝိယ ဃဋနာနိ. သဟဇာတေနာတိ သဟဇာတပစ္စယေန. တာနီတိ ‘‘ပကိဏ္ဏကဃဋနာနီ’’တိ ဝုတ္တဃဋနာနိ. ယာနိ ဟိ သဟဇာတပစ္စယေန န ယောဇိတာနိ, တာနေတ္ထ ပကိဏ္ဏကဃဋနာနီတိ ဝုတ္တာနိ. ပုရေဇာတ…ပေ… ဝသေနာတိ ဧတ္ထ အယံ ယောဇနာ – ပုရေဇာတဿ ပစ္ဆာဇာတဿ အာဟာရဿ ဣန္ဒြိယဿ စ သဟဇာတေန အညမညဉ္စ သာမညဝသေန, တေသံယေဝ သဟဇာတေန အညမညဉ္စ အသာမညဝသေန စာတိ ဝုတ္တံ ဟောတိ. ယထာ ပုရေဇာတဿ ပစ္ဆာဇာတဿ စ သဟဇာတေန အသာမညံ ဘိန္နသဘာဝတ္တာ, တတော ဧဝ အာဟာရိန္ဒြိယာနမ္ပိ တေန အသာမညံ, ဧဝံ ပုရေဇာတာဒီနံ စတုန္နမ္ပိ အညမညံ အသာမညံ ဘိန္နသဘာဝတ္တာ. ဧဝံ အသာမညဝသေန အသမာနတာဝသေန ယထာဝုတ္တာနိ ဃဋနာနိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနိ. ယထာ ပန သဟဇာတပစ္စယဓမ္မာ အရူပက္ခန္ဓာဒယော တေနေဝ သဟဇာတပစ္စယတာသင်္ခါတေန မိထူနံ သမာနဘာဝေန အညေဟိ အသံကိဏ္ဏာ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ ပစ္စယော ဟောန္တီတိ အသာမညဝသေန တေသံ ပဝတ္တိ, ဧဝံ ပုရေဇာတာဒိပစ္စယဓမ္မာပီတိ တေသံ သဟဇာတေန အညမညဉ္စ ယထာဝုတ္တဿ သာမညဿ အသာမညဿ စ ဝသေန တာနိ ဃဋနာနိ ဝိပ္ပကိဏ္ဏာနီတိ ပကိဏ္ဏကာနိ ဝုတ္တာနိ. ဧဝံ သန္တေ သဟဇာတာနမ္ပိ ဃဋနာနံ ပကိဏ္ဏကဘာဝေါ အာပဇ္ဇတီတိ? နာပဇ္ဇတိ, တေသံ သဟဇာတတာယ ဧဝ အဝိပ္ပကိဏ္ဏဘာဝသိဒ္ဓိတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတံ အဂ္ဂဟေတွာ ဝုတ္တာနိ ပကိဏ္ဏကာနိ နာမာ’’တိ.

๕๑๙. คำว่า "สหชาตานิ วิยาติ" (เหมือนสหชาตทั้งหลาย) หมายถึง การประกอบกันที่ประกอบด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า "สหชาเตนาติ" (ด้วยสหชาต) หมายถึง ด้วยสหชาตปัจจัย. คำว่า "ตานิ" (การประกอบกันเหล่านั้น) หมายถึง การประกอบกันที่กล่าวว่า "ปกิณณกฆฏนานิ" (การประกอบกันเบ็ดเตล็ด). การประกอบกันใดที่ไม่ได้ประกอบด้วยสหชาตปัจจัย การประกอบกันเหล่านั้นในที่นี้เรียกว่า "ปกิณณกฆฏนานิ". ในคำว่า "ปุเรชาต...เป... โดยความเป็น" นี้ มีการประกอบความดังนี้ คือ ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร และอินทรีย์ ย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัยในลักษณะสามัญ และย่อมเป็นปัจจัยแก่กันและกันโดยสหชาตปัจจัยในลักษณะอสามัญ. เหมือนกับที่ปุเรชาตและปัจฉาชาตมีความไม่สามัญกันโดยสหชาตปัจจัย เพราะมีสภาพต่างกัน ฉันใด อาหารและอินทรีย์ก็มีความไม่สามัญกันด้วยสหชาตปัจจัยนั้น ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ ธรรมทั้งสี่มีปุเรชาตเป็นต้น ก็มีความไม่สามัญกันและกัน เพราะมีสภาพต่างกัน. ด้วยประการฉะนี้ การประกอบกันที่กล่าวมาแล้ว ย่อมกระจัดกระจายไปโดยความไม่สามัญ โดยความไม่เสมอกัน. แต่เหมือนกับที่สหชาตปัจจัยธรรมทั้งหลายมีอรูปขันธ์เป็นต้น ย่อมเป็นปัจจัยแก่ปัจจยุบบันธรรมของตน โดยความเป็นสภาพที่เสมอกันเป็นคู่ๆ อันไม่ปะปนกับธรรมอื่น ด้วยความเป็นสหชาตปัจจัยนั้นเอง การเป็นไปของธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นไปโดยความไม่สามัญ ฉันใด ปุเรชาตปัจจัยธรรมเป็นต้นก็ฉันนั้น. ด้วยประการฉะนี้ การประกอบกันเหล่านั้นจึงถูกกล่าวว่าเป็น "ปกิณณกะ" (เบ็ดเตล็ด) เพราะกระจัดกระจายไปโดยความสามัญและความไม่สามัญที่กล่าวมาแล้วของธรรมเหล่านั้นแก่กันและกันด้วยสหชาตปัจจัย. เมื่อเป็นเช่นนี้ การประกอบกันของสหชาตทั้งหลายก็ย่อมถึงความเป็นเบ็ดเตล็ดด้วยหรือ? ไม่ถึง เพราะความเป็นสหชาตของธรรมเหล่านั้นนั่นแหละ ย่อมสำเร็จความเป็นของไม่กระจัดกระจาย. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ธรรมที่กล่าวโดยไม่ถือเอาสหชาต ชื่อว่า ปกิณณกะ".

တာနီတိ ပကိဏ္ဏကဃဋနာနိ. ကုသလဝိပါကာတိ ကုသလာ စ ဝိပါကာ စ, ယေ အဘိန္နလက္ခဏာ ဟုတွာ ကုသလသဘာဝါ ဝိပါကသဘာဝါ စာတိ အတ္ထော. ဧဝံသဘာဝဉ္စ ဧကံ အညိန္ဒြိယမေဝါတိ အာဟ ‘‘ဣဒံ…ပေ… လဗ္ဘတီ’’တိ. နနု စ သဒ္ဓိန္ဒြိယာဒိဝသေနပိ အယမတ္ထော လဗ္ဘတီတိ? တေသံ ကိရိယသဘာဝတာပိ အတ္ထေဝါတိ. ဒုက္ခန္တိ စေတသိကဒုက္ခံ. တေနာဟ ‘‘အကုသလမေဝါ’’တိ. ဝိပါကဿ ဒုက္ခဿာတိ ယောဇနာ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အဈာနင်္ဂတ္တာ’’တိ. အကုသလဝိပါကကိရိယာတိ ဝိစိကိစ္ဆာစိတ္တပဉ္စဝိညာဏကိရိယာမနောဓာတူသု ပဝတ္တနတော အကုသလဝိပါကကိရိယာဝ ဟောတိ စိတ္တဋ္ဌိတီတိ [Pg.305] အတ္ထော. ယသ္မာ အကုသလဝိပါကာတိ ဧဝမတ္ထေ ဂယှမာနေ ဒုက္ခဿ စိတ္တဋ္ဌိတိယာ စ ဝသေန ယထာ ဈာနေသု, ဧဝံ အညေသံ ဝသေန အညေသု စ န လဗ္ဘတိ, တသ္မာ အကုသလဿ ဝိပါကာတိ ဧဝမတ္ထေ ဂယှမာနေ ဒုက္ခိန္ဒြိယဿ ဝသေန ဣန္ဒြိယေသု လဗ္ဘတီတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘အကုသလဿ…ပေ… လဗ္ဘေယျာ’’တိ. ဣမသ္မိံ ကုသလတ္တိကေ ဝိပါကော ဝိပါကာဗျာကတမိစ္စေဝ ဂယှတိ, န အကုသလာဒိပဒေဟိ ဝိသေသေတွာတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေန္တော ‘‘ကုသလဝိပါကာ…ပေ… နတ္ထီ’’တိ အာဟ.

คำว่า "ตานิ" (การประกอบกันเหล่านั้น) หมายถึง การประกอบกันเบ็ดเตล็ด. คำว่า "กุสลวิปากาติ" (กุศลวิบาก) หมายถึง กุศลด้วย วิบากด้วย คือธรรมทั้งหลายที่มีลักษณะไม่ต่างกัน เป็นสภาพของกุศลและเป็นสภาพของวิบาก. และธรรมที่มีสภาพเช่นนี้มีเพียงอัญญินทรีย์เดียวเท่านั้น จึงกล่าวว่า "สิ่งนี้...เป็นต้น...ย่อมได้". ก็ความหมายนี้ย่อมได้โดยสัทธินทรีย์เป็นต้นด้วยมิใช่หรือ? (ตอบว่า) ธรรมเหล่านั้นก็มีสภาพเป็นกิริยาด้วย. คำว่า "ทุกขัง" (ทุกข์) หมายถึง ทุกข์ทางใจ. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "อกุศลเท่านั้น". มีการประกอบความว่า "ของวิบาก ของทุกข์". เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะไม่เป็นองค์ฌาน". คำว่า "อกุสลวิปากกิริยาติ" (อกุศลวิบากกิริยา) หมายถึง การเป็นไปในวิจิกิจฉาจิต ปัญจวิญญาณ และกิริยามโนธาตุ ย่อมเป็นอกุศลวิบากกิริยาเท่านั้น คือ จิตฐิติ (การตั้งอยู่ของจิต). เพราะเมื่อถือเอาความหมายว่า "อกุศลวิบาก" เช่นนี้ ย่อมไม่ได้โดยทุกข์และจิตฐิติ เหมือนในฌานทั้งหลาย และย่อมไม่ได้โดยธรรมอื่นในธรรมอื่นทั้งหลาย. เพราะเหตุนั้น เมื่อถือเอาความหมายว่า "วิบากของอกุศล" เช่นนี้ ย่อมได้โดยทุกขินทรีย์ในอินทรีย์ทั้งหลาย ดังนี้ จึงแสดงว่า "ของอกุศล...เป็นต้น...พึงได้". ในกุสลัตติกะนี้ วิบากย่อมถูกถือเอาว่าเป็นวิบากอัพยากตะเท่านั้น ไม่ได้ถูกจำแนกด้วยบทมีอกุศลเป็นต้น ดังนี้ จึงแสดงความหมายนี้ว่า "กุศลวิบาก...เป็นต้น...ไม่มี".

ပဉှာဝါရဿ ဃဋနေ အနုလောမဂဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การนับอนุโลมในการประกอบกันแห่งปัญหาวาระ จบลงแล้ว.

ပစ္စနီယုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ

คำพรรณนาการยกปัจจนียะขึ้นแสดง

၅၂၇. နဟေတုပစ္စယေနာတိ ဧတ္ထ န-ကာရော အညတ္ထောတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဟေတုပစ္စယတော အညေန ပစ္စယေနာ’’တိ အာဟ. အဂ္ဂဟိတဂ္ဂဟဏေနာဟိ သဟဇာတာဒိသင်္ဂဟဝသေန အဂ္ဂဟိတာနံ ဂဟဏေန. အဋ္ဌ ဟောန္တီတိ ဣမိဿာ ပါဠိယာ အာဂတာ အာရမ္မဏာဒယော အဋ္ဌ ပစ္စယာ ဟောန္တိ. တေသူတိ အဋ္ဌသု ပစ္စယေသု. တီဟီတိ အာရမ္မဏသဟဇာတဥပနိဿယပစ္စယေဟိ. ဒွီဟီတိ အာရမ္မဏပစ္စယဥပနိဿယပစ္စယေဟိ. တသ္မိံ တသ္မိံ ပစ္စယေတိ တသ္မိံ တသ္မိံ ဟေတုအာဒိကေ ပစ္စယေ. တတော ဟေတုအာဒိပစ္စယတော. ယထာယောဂံ ယောဇေတဗ္ဗာတိ ယသ္မိံ ပစ္စယေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ ယေ ပစ္စယာ အနုလောမတော ယောဇနံ လဘန္တိ, တေ ယောဇေတဗ္ဗာတိ အတ္ထော.

๕๒๗. ในคำว่า "นเหตุปัจจัยเนติ" (ด้วยปัจจัยที่ไม่ใช่เหตุ) นี้ คำว่า "น" ย่อมแสดงว่า "ในที่อื่น" จึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัย". ด้วยการถือเอาธรรมที่ยังไม่ได้ถูกถือเอา โดยการสงเคราะห์สหชาตเป็นต้น. คำว่า "อัฏฐะ โหนตีติ" (มี ๘) หมายถึง ปัจจัย ๘ มีอารัมมณะเป็นต้น ที่มาในบาลีนี้. คำว่า "เตสูติ" (ในปัจจัยเหล่านั้น) หมายถึง ในปัจจัย ๘. คำว่า "ตีหีติ" (ด้วย ๓) หมายถึง ด้วยอารัมมณปัจจัย สหชาตปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "ทวีหีติ" (ด้วย ๒) หมายถึง ด้วยอารัมมณปัจจัย และอุปนิสสยปัจจัย. คำว่า "ตสฺมึ ตสฺมึ ปจฺจเยติ" (ในปัจจัยนั้นๆ) หมายถึง ในปัจจัยนั้นๆ มีเหตุเป็นต้น. คำว่า "ตโต" (จากปัจจัยนั้น) หมายถึง จากปัจจัยมีเหตุเป็นต้น. คำว่า "ยถาโยคํ โยเชตพฺพาติ" (พึงประกอบตามสมควร) หมายถึง ธรรมเหล่าใดที่ตั้งอยู่ในปฏิเสธปัจจัย และปัจจัยเหล่าใดที่ได้การประกอบกันโดยอนุโลม ธรรมเหล่านั้นพึงประกอบกัน.

ဒွိန္နန္တိ အနန္တရူပနိဿယဿ ပကတူပနိဿယဿာတိ ဣမေသံ ဒွိန္နံ. ဝတ္ထုပုရေဇာတဿ ဝသေန ပုရေဇာတံ အာရမ္မဏပုရေဇာတဿ အာရမ္မဏေန သင်္ဂဟိတတ္တာ. အညိဿာ စေတနာယာတိ နာနာက္ခဏိကကမ္မပစ္စယဘာဝေနေဝ ပဝတ္တာယ စေတနာယ. အရူပါဟာရာ အပရိစ္စတ္တသဟဇာတဘာဝါ ဧဝ အာဟာရပစ္စယော ဟောန္တိ, ရူပါဟာရော ဌိတိပ္ပတ္တောယေဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတတော အညဿ ကဗဠီကာရာဟာရဿ ဝသေန အာဟာရော’’တိ. သဟဇာတတော အညဿာတိ စ ဣဒံ အရူပါဟာရနိဝတ္တနတ္ထံ ဝုတ္တံ, န ကဗဠီကာရာဟာရဝိသေသနိဝတ္တနတ္ထံ တာဒိသဿေဝ တဿ အဘာဝတော. န ဟိ ရူပါဟာရော သဟဇာတပစ္စယော ဟောတိ, နာပိ ပုရေဇာတပစ္စယော ဟောတိ[Pg.306]. ယထာ သဟဇာတာနံ သဟဇာတပစ္စယော န ဟောတိ, ဧဝံ ပုရေဇာတာနံ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော န ဟောတိ, ပစ္ဆာဇာတာနဉ္စ ပုရေဇာတပစ္စယော န ဟောတိ. ကသ္မာ? တာဒိသဿ ပစ္စယလက္ခဏဿ အဘာဝတော. ယေသဉှိ ယော ဇနကော, န တေဟိ တဿ သဟဇာတတာ အတ္ထိ, နာပိ ပုရေဇာတတာ ပုရေဇာတပစ္စယလက္ခဏယုတ္တာ, ပစ္ဆာဇာတပစ္စယတာယ ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ ရူပဓမ္မတ္တာ. ဥပတ္ထမ္ဘကတ္တေပိ ဧသေဝ နယော, တသ္မာ သဟဇာတာဒိဝိဓုရော ဧဝ တဿ ပစ္စယဘာဝေါ ဝေဒိတဗ္ဗော. တေနေဝ ဟိ ‘‘သဟဇာတံ ပုရေဇာတံ ပစ္ဆာဇာတံ အာဟာရံ ဣန္ဒြိယ’’န္တိ ဧတ္ထ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ ရူပါဟာရော ဝိသုံ ဂဟိတော. တထာ စာဟ ‘‘ရူပါဟာရော…ပေ… အာဟာရပစ္စယောဝ ဟောတီ’’တိ. သဟဇာတတော ပုရေဇာတတော စ အညဿ ရူပဇီဝိတိန္ဒြိယဿာတိ ဧတ္ထ ရူပါဟာရေ ဝုတ္တနယေနေဝ အတ္ထော ဝေဒိတဗ္ဗော.

คำว่า "ทวินนันติ" (ของ ๒) หมายถึง ของอนันตรูปนิสสยะและปกตูปนิสสยะ ๒ อย่างนี้. ปุเรชาตโดยวัตถุปุเรชาต เพราะอารัมมณปุเรชาตถูกสงเคราะห์ด้วยอารัมมณปัจจัย. คำว่า "อัญญิสสา เจตนายาติ" (ด้วยเจตนาอื่น) หมายถึง ด้วยเจตนาที่เป็นไปโดยความเป็นนานาขณิกกรรมปัจจัยเท่านั้น. อรูปอาหารทั้งหลายย่อมเป็นอาหารปัจจัยโดยความเป็นสหชาตที่ยังไม่ถูกสละเท่านั้น ส่วนรูปอาหารย่อมถึงความตั้งอยู่เท่านั้น ดังนี้ จึงกล่าวว่า "อาหารโดยความเป็นกพฬิงการาหารอื่นจากสหชาต". และคำว่า "อื่นจากสหชาต" นี้ กล่าวเพื่อห้ามอรูปอาหาร ไม่ได้กล่าวเพื่อห้ามกพฬิงการาหารพิเศษ เพราะกพฬิงการาหารพิเศษเช่นนั้นไม่มี. รูปอาหารย่อมไม่เป็นสหชาตปัจจัย และย่อมไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย. เหมือนกับที่สหชาตปัจจัยไม่เป็นปัจจัยแก่สหชาตทั้งหลาย ฉันใด ปัจฉาชาตปัจจัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ปุเรชาตทั้งหลาย ฉันนั้น และปุเรชาตปัจจัยก็ไม่เป็นปัจจัยแก่ปัจฉาชาตทั้งหลาย. เพราะเหตุไร? เพราะไม่มีลักษณะปัจจัยเช่นนั้น. เพราะธรรมใดเป็นผู้ให้เกิดแก่ธรรมใด ความเป็นสหชาตของธรรมนั้นย่อมไม่มีด้วยธรรมเหล่านั้น และความเป็นปุเรชาตที่ประกอบด้วยลักษณะปุเรชาตปัจจัยก็ไม่มี ส่วนความเป็นปัจฉาชาตปัจจัยนั้นไม่ต้องกล่าวถึงเลย เพราะเป็นรูปธรรม. แม้ในความเป็นอุปถัมภกะก็มีนัยนี้เหมือนกัน เพราะเหตุนั้น พึงทราบความเป็นปัจจัยของธรรมนั้นที่ปราศจากสหชาตเป็นต้นเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ในคำว่า "สหชาต ปุเรชาต ปัจฉาชาต อาหาร อินทรีย์" นี้ รูปอาหารจึงถูกถือเอาต่างหาก เหมือนรูปชีวิตินทรีย์. และจึงกล่าวว่า "รูปอาหาร...เป็นต้น...ย่อมเป็นอาหารปัจจัยเท่านั้น". ในคำว่า "ของรูปชีวิตินทรีย์อื่นจากสหชาตและปุเรชาต" นี้ พึงทราบความหมายด้วยนัยที่กล่าวไว้ในรูปอาหารนั่นเอง.

ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ပုရိမပုရိမေဟိ အသင်္ဂဟိတသင်္ဂဏှနဝသေန ပစ္ဆိမပစ္ဆိမာနံ ဂဟိတတ္တာ တထာ ရူပါဟာရဿ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စ ဝသေန ဣဓ အာဟာရိန္ဒြိယပစ္စယာနံ ဂဟိတတ္တာတိ အတ္ထော, အညထာ ‘‘အာဟာရပစ္စယေန ပစ္စယော, ဣန္ဒြိယပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာတိ အဓိပ္ပာယော. တေနေဝါဟ ‘‘အာရမ္မဏ…ပေ… ဣစ္စေဝ ဝုတ္တ’’န္တိ. တဒညာဘာဝါတိ တတော အာရမ္မဏာဒိပစ္စယတော အညဿ ဣဓာဓိပ္ပေတကမ္မာဒိပစ္စယဿ ကုသလေ အဘာဝါ. တသ္မာတိ ယသ္မာ အာရမ္မဏတော အညေသံ ဒွိန္နံ ဝသေန ဥပနိဿယော ဝုတ္တော, တသ္မာ ‘‘အာရမ္မဏာဓိပတိ အာရမ္မဏပစ္စယေ သင်္ဂဟံ ဂစ္ဆတီ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ, န အာရမ္မဏူပနိဿယေတိ အဓိပ္ပာယော. ယဒိ ဧဝံ ကသ္မာ ပရိတ္တတ္တိကပဉှာဝါရပစ္စနီယေ အာရမ္မဏံ န ဝုတ္တံ. ဥပနိဿယေန ဟိ အသင်္ဂဟိတတ္တေ တံ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ သိယာတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ယံ ပနာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ပုရိမေဟိ အသင်္ဂဟိတဝသေန ဝုတ္တာနန္တိ ပုရိမေဟိ ပစ္စယေဟိ အသင်္ဂဟိတဝသေန ဝုတ္တာနံ ပစ္ဆိမာနံ ပစ္စယာနံ. သင်္ဂဟိတဝိဝဇ္ဇနာဘာဝတောတိ အတ္တနာ သမာနလက္ခဏတာယ သင်္ဂဟိတဿ ပစ္စယဿ ဝိဝဇ္ဇနာဘာဝတော, ဝိဝဇ္ဇနေ ကာရဏံ နတ္ထီတိ အတ္ထော. ဥပနိဿယတော အညာရမ္မဏာဘာဝတောတိ အပ္ပမာဏော ဓမ္မော အပ္ပမာဏဿ ဓမ္မဿ အာရမ္မဏံ ဟောန္တော အာရမ္မဏူပနိဿယောဝ ဟောတိ အာရမ္မဏာဓိပတိဘာဝတောတိ အတ္ထော. ယထာ အာရမ္မဏေ ဂဟိတေ အာရမ္မဏူပနိဿယော ဂဟိတောဝ ဟောတိ ဗလဝါရမ္မဏဘာဝတော[Pg.307], ဧဝံ အာရမ္မဏူပနိဿယေ ဂဟိတေ အာရမ္မဏံ ဂဟိတမေဝ ဟောတိ တံသဘာဝတ္တာတိ တတ္ထ တံ ဝိသုံ န ဥဒ္ဓဋန္တိ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. တေနာဟ ‘‘န ပန အာရမ္မဏူပနိဿယဿ အာရမ္မဏေ အသင်္ဂဟိတတ္တာ’’တိ.

และเมื่อทำอย่างนี้แล้ว โดยนัยแห่งการสงเคราะห์สิ่งที่ยังไม่ได้สงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ เพราะมีการถือเอาปัจจัยหลังๆ และโดยนัยแห่งรูปาหารและชีวิตินทรีย์ ในที่นี้หมายถึงมีการถือเอาอาหารปัจจัยและอินทรียปัจจัย มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "ปัจจัยด้วยอาหารปัจจัย, ปัจจัยด้วยอินทรียปัจจัย" ดังนี้ นั่นคือความประสงค์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "อารัมมณะ...เป็นต้น...ดังนี้เท่านั้น" เพราะไม่มีสิ่งอื่นจากนั้น คือกรรมปัจจัยเป็นต้นที่ประสงค์ในที่นี้ ซึ่งเป็นสิ่งอื่นจากอารัมมณาปัจจัยเป็นต้นนั้น ไม่มีในกุศล เพราะเหตุนั้น เพราะว่าอุปนิสสยะถูกกล่าวโดยนัยแห่งสองอย่างอื่นจากอารัมมณะ เพราะเหตุนั้น พึงกล่าวว่า "อารัมมณาธิปติย่อมถึงการสงเคราะห์ในอารัมมณปัจจัย" ไม่ใช่อารัมมณูปนิสสยะ นั่นคือความประสงค์ ถ้าเป็นเช่นนั้น เพราะเหตุไรอารัมมณะจึงไม่ถูกกล่าวในปริตตัตติกปัญหาวารปัจจนียะ เพราะว่าเมื่อไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะ สิ่งนั้นพึงถูกกล่าวอย่างแน่นอน พึงกล่าวโดยอ้างถึงการโต้แย้งว่า "ก็สิ่งใด" เป็นต้น ในที่นั้น คำว่า "ที่ถูกกล่าวโดยนัยแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ" หมายถึงปัจจัยหลังๆ ที่ถูกกล่าวโดยนัยแห่งการไม่ถูกสงเคราะห์ด้วยปัจจัยก่อนๆ เพราะไม่มีการละเว้นสิ่งที่ถูกสงเคราะห์ หมายถึงเพราะไม่มีการละเว้นปัจจัยที่ถูกสงเคราะห์โดยมีลักษณะเสมอกันกับตน หมายถึงไม่มีเหตุในการละเว้น เพราะไม่มีอารัมมณะอื่นจากอุปนิสสยะ ธรรมอันไม่มีประมาณ เมื่อเป็นอารัมมณะของธรรมอันไม่มีประมาณ ย่อมเป็นอารัมมณูปนิสสยะเท่านั้น โดยความเป็นอารัมมณาธิปติ นั่นคือความหมาย เหมือนอย่างเมื่ออารัมมณะถูกถือเอา อารัมมณูปนิสสยะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นอารัมมณะที่แข็งแรง ฉันใด เมื่ออารัมมณูปนิสสยะถูกถือเอา อารัมมณะก็ถูกถือเอาแล้วนั่นเอง เพราะความเป็นเช่นนั้น พึงเห็นว่าในที่นั้น สิ่งนั้นจึงไม่ถูกยกขึ้นมาต่างหาก เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็เพราะอารัมมณูปนิสสยะไม่ถูกสงเคราะห์ในอารัมมณะ"

ပစ္ဆာဇာတအာဟာရာနန္တိ အတ္တနော ပစ္စယုပ္ပန္နတော ပုရေဇာတကာယတော ပစ္ဆာဇာတာနံ အရူပါဟာရာနံ. တေ ဟိ အတ္တနာ သဟဇာတအရူပဓမ္မာနံ တံသမုဋ္ဌာနရူပဓမ္မာနမ္ပိ သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယာ ဟောန္တိ, ပုရေဇာတာနံ ပန ဝတ္ထူနံ ပစ္ဆာဇာတအတ္ထိပစ္စယော. ပစ္ဆာဇာတိန္ဒြိယာနန္တိ ပစ္ဆာဇာတာနံ အရူပိန္ဒြိယာနံ. သေသံ အာဟာရေ ဝုတ္တနယေန ယောဇေတဗ္ဗံ. ယသ္မာ ဧတေ အာဟာရိန္ဒြိယာ ယသ္မိံ ခဏေ ပုရေဇာတအတ္ထိပစ္စယံ လဘန္တိ, တသ္မိံယေဝ ခဏေ တံတံပစ္စယုပ္ပန္နာနံ သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယော ပစ္ဆာဇာတအတ္ထိပစ္စယော စ ဟောန္တိ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘သဟာပိ အတ္ထိအဝိဂတပစ္စယဘာဝေါ ဟောတီ’’တိ. တိဏ္ဏန္တိ သဟဇာတာဒီနံ တိဏ္ဏံ. ဆဟိ ဘေဒေဟီတိ ဝိသုံ ဂဟိတေဟိ သဟဇာတာဒီဟိ ပဉ္စဟိ ယထာရဟံ ဧကဇ္ဈံ ဂဟိတဘေဒေန စာတိ ဆဟိ အတ္ထိပစ္စယဘေဒေဟိ. ဧကေကံ သင်္ဂဟေတွာတိ အတ္ထိပစ္စယလက္ခဏံ အဝိဂတပစ္စယလက္ခဏဉ္စ ဝိသုံ ဝိသုံ ဆဟိ ဘေဒေဟိ သင်္ဂဟေတွာ ဝုတ္တံ.

คำว่า "แห่งปัจฉาชาตอาหาร" หมายถึงอรูปอาหารที่เกิดภายหลังกายที่เกิดก่อนซึ่งเป็นปัจจยุปบันของตน ธรรมเหล่านั้นย่อมเป็นสหชาตัตถิปัจจัยของอรูปธรรมที่เกิดพร้อมกับตน และของรูปธรรมที่เกิดจากธรรมเหล่านั้นด้วย ส่วนของวัตถุที่เกิดก่อน ย่อมเป็นปัจฉาชาตัตถิปัจจัย คำว่า "แห่งปัจฉาชาตินทรีย์" หมายถึงอรูปินทรีย์ที่เกิดภายหลัง ที่เหลือพึงประกอบด้วยนัยที่กล่าวไว้ในอาหาร เพราะว่าอาหารและอินทรีย์เหล่านี้ในขณะใด ย่อมได้ปุเรชาตัตถิปัจจัย ในขณะนั้นนั่นเอง ย่อมเป็นสหชาตัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตัตถิปัจจัยของปัจจยุปบันนั้นๆ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ความเป็นอัตถิปัจจัยและอวิคตปัจจัยย่อมมีพร้อมกัน" คำว่า "สาม" หมายถึงสามอย่างมีสหชาตะเป็นต้น คำว่า "ด้วยหกประเภท" หมายถึงด้วยห้าอย่างมีสหชาตะเป็นต้นที่ถือเอาต่างหาก และด้วยประเภทที่ถือเอาพร้อมกันตามสมควร รวมเป็นหกประเภทแห่งอัตถิปัจจัย คำว่า "สงเคราะห์แต่ละอย่าง" หมายถึงลักษณะแห่งอัตถิปัจจัยและลักษณะแห่งอวิคตปัจจัย ถูกกล่าวโดยสงเคราะห์ด้วยหกประเภทต่างหากกัน

အဇ္ဈတ္တိကဗာဟိရဘေဒတောတိ ဝတ္တဗ္ဗံ စက္ခာဒီနံ ဇီဝိတိန္ဒြိယဿ စ အဓိပ္ပေတတ္တာ, သပရသန္တာနိကာနဉ္စ ဣန္ဒြိယာနံ အနဓိပ္ပေတတ္တာ. နိဿယပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ္တအတ္ထိအဝိဂတာနံ ပုရေဇာတဘူတာနန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေသဉှိ ပုရေဇာတေ သင်္ဂဟော. တဒေကဒေသဿာတိ အာရမ္မဏေကဒေသဿ, အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယာနန္တိ အတ္ထော. တေသန္တိ နိဿယာဒီနံ. ဥပနိဿယာဒီသူတိ ဥပနိဿယပုရေဇာတပစ္စယာဒီသု. တံ ပန ပုရေဇာတဘူတံ အာရမ္မဏံ. တတ္ထာတိ ဥပနိဿယပစ္စယသင်္ဂဟေ. ယထာဝုတ္တနယော စေတ္ထ ဧကန္တေန ဂဟေတဗ္ဗောတိ ဒဿေတုံ ‘‘အထ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ.

พึงกล่าวว่า "โดยความต่างกันแห่งอายตนะภายในและภายนอก" เพราะประสงค์เอาจักขุเป็นต้นและชีวิตินทรีย์ และเพราะไม่ประสงค์เอาอินทรีย์ที่เป็นของตนและของผู้อื่น หมายถึงสิ่งที่เกิดก่อนของนิสสยะ ปุเรชาตะ วิปปยุตตะ อัตถิ และอวิคตะ นั่นคือความประสงค์ เพราะว่าการสงเคราะห์ย่อมมีในสิ่งที่เกิดก่อนของสิ่งเหล่านั้น คำว่า "แห่งส่วนหนึ่งของสิ่งนั้น" หมายถึงแห่งส่วนหนึ่งของอารัมมณะ คืออารัมมณาธิปติและอารัมมณูปนิสสยะ นั่นคือความหมาย คำว่า "ของสิ่งเหล่านั้น" หมายถึงของนิสสยะเป็นต้น คำว่า "ในอุปนิสสยะเป็นต้น" หมายถึงในอุปนิสสยปัจจัย ปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น ก็อารัมมณะนั้นเป็นสิ่งที่เกิดก่อน คำว่า "ในที่นั้น" หมายถึงในการสงเคราะห์อุปนิสสยปัจจัย เพื่อแสดงว่านัยที่กล่าวมาแล้วในที่นี้พึงถือเอาโดยส่วนเดียว จึงกล่าวว่า "ก็อีกอย่างหนึ่ง" เป็นต้น

ဧဝ-သဒ္ဒေါ အာနေတွာ ယောဇေတဗ္ဗော, အညထာ တေသု ပဉှေသု ဧကသဘာဝတောဝ ပစ္စယဿ အာဂမနံ ဝုတ္တံ သိယာ. တေနာတိ ‘‘ဧကောဝါ’’တိ အဝဓာရဏေန အဂ္ဂဟိတေန. တေသူတိ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္စယေသု. ဥက္ကဋ္ဌဝသေနာတိ ‘‘ဧကော ဒွေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တဥက္ကံသဝသေန. တေ တေ ပစ္စယေ သင်္ဂဟေတွာတိ တေ ဟေတုအာဒိပစ္စယေ သဟဇာတာဒိပစ္စယေဟိ သင်္ဂဟေတွာ. ဒဿိတပစ္စယပရိစ္ဆေဒေါတိ သောဠသာဒိဘေဒေန သင်္ဂဟေတွာ ဒဿိတပစ္စယပရိစ္ဆေဒေါ.

พึงนำคำว่า "เอวะ" มาประกอบ มิฉะนั้นแล้ว การมาแห่งปัจจัยในปัญหาเหล่านั้น พึงถูกกล่าวโดยความเป็นสภาพอย่างเดียวเท่านั้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึงด้วยการไม่ถือเอาบทกำหนดว่า "อย่างเดียวเท่านั้น" คำว่า "ในสิ่งเหล่านั้น" หมายถึงในสหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย คำว่า "โดยนัยแห่งความเป็นเลิศ" หมายถึงโดยนัยแห่งความเป็นเลิศที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "หนึ่ง สอง" เป็นต้น คำว่า "สงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงสงเคราะห์ปัจจัยมีเหตุเป็นต้นเหล่านั้นด้วยปัจจัยมีสหชาตะเป็นต้น คำว่า "การกำหนดปัจจัยที่แสดงแล้ว" หมายถึงการกำหนดปัจจัยที่แสดงแล้วโดยสงเคราะห์ด้วยประเภทมีสิบหกเป็นต้น

ပဘေဒပရိဟာနီသူတိ [Pg.308] သဟဇာတပစ္စယာဒီဟိ သင်္ဂဟိတပစ္စယပ္ပဘေဒေ တံတံပစ္စယပဋိက္ခေပေ ပဉှာပရိဟာနိယဉ္စာတိ အတ္ထော. နဟေတုပစ္စယာတိ ဣမိနာ ဟေတုပစ္စယတော အညေ ပစ္စယာ ဂဟိတာတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘နဟေတုပစ္စယာတိ ဧတ္ထ လဗ္ဘမာနပစ္စယေ သန္ဓာယ ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ သဗ္ဗပစ္စနီယသာဓာရဏလက္ခဏဝသေန ဝုတ္တတ္တာ ဧဝ န ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ, န ဟိ ဟေတုပစ္စယေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ ဟေတုဓမ္မော ဟေတုဿ ဓမ္မဿ သဟဇာတပစ္စယေန ပစ္စယောတိ သက္ကာ ဝတ္တုံ. ဝီသတိ ပစ္စယာတိ ဟေတုပစ္စယေန သဒ္ဓိံ ဝီသတိ ပစ္စယာ. ပရိဟာနီယံ ဝိတ္ထာရကထံ ဒဿေန္တောတိ ယောဇနာ.

คำว่า "ในความเสื่อมแห่งประเภท" หมายถึงในประเภทแห่งปัจจัยที่ถูกสงเคราะห์ด้วยสหชาตปัจจัยเป็นต้น ในการปฏิเสธปัจจัยนั้นๆ และในความเสื่อมแห่งปัญหา นั่นคือความหมาย เพราะถือว่าปัจจัยอื่นจากเหตุปัจจัยถูกถือเอาด้วยบทว่า "ไม่เป็นเหตุปัจจัย" นี้ จึงกล่าวว่า "คำว่า 'ไม่เป็นเหตุปัจจัย' ในที่นี้กล่าวโดยอ้างถึงปัจจัยที่พึงได้" และเมื่อทำอย่างนี้แล้ว เพราะถูกกล่าวโดยนัยแห่งลักษณะทั่วไปของปัจจนียะทั้งหมด จึงไม่พึงกล่าวอย่างนั้น เพราะว่าเมื่อเหตุปัจจัยตั้งอยู่ในฐานะเป็นปัจจนียะ ย่อมไม่สามารถกล่าวได้ว่า เหตุธรรมเป็นปัจจัยแก่เหตุธรรมด้วยสหชาตปัจจัย คำว่า "ยี่สิบปัจจัย" หมายถึงยี่สิบปัจจัยพร้อมด้วยเหตุปัจจัย พึงประกอบว่า "แสดงคำอธิบายโดยพิสดารในความเสื่อม"

၅၂၈. တေဟိ တေဟိ ပစ္စယေဟီတိ သဟဇာတပစ္စယာဒီဟိ တေဟိ တေဟိ သင်္ဂါဟကဘူတေဟိ ပစ္စယေဟိ. တေ တေ ပစ္စယာတိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာ အညမညပစ္စယာဒယော ဟေတုပစ္စယာဒယော ဝါ တေ တေ ပစ္စယာ. အညေသံ အဘာဝံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, န တေသံ သဗ္ဗေသံ သမ္ဘဝန္တိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဒွေယေဝါတိ အာရမ္မဏာဓိပတိံ အပနေတွာ အာဟ. အဗျာကတဿပီတိ ပိ-သဒ္ဒေန န ကေဝလံ ကုသလဿေဝ, အထ ခေါ အဗျာကတဿပီတိ ကုသလံ သမ္ပိဏ္ဍေတိ.

๕๒๘. คำว่า "ด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงด้วยปัจจัยเหล่านั้นๆ ที่เป็นผู้สงเคราะห์ มีสหชาตปัจจัยเป็นต้น คำว่า "ปัจจัยเหล่านั้นๆ" หมายถึงปัจจัยเหล่านั้นๆ ที่พึงสงเคราะห์ มีอัญญมัญญปัจจัยเป็นต้น หรือมีเหตุปัจจัยเป็นต้น กล่าวโดยหมายถึงการไม่มีของสิ่งอื่น ไม่ใช่ว่าสิ่งเหล่านั้นทั้งหมดจะมีได้ นั่นคือความประสงค์ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น คำว่า "ในที่นั้นมีสองอย่างเท่านั้น" กล่าวโดยเว้นอารัมมณาธิปติ คำว่า "แม้ของอัพยากตะ" ด้วยคำว่า "ปิ" ไม่ใช่เฉพาะของกุศลเท่านั้น แต่ยังรวมกุศลเข้าไว้ด้วยในคำว่า "แม้ของอัพยากตะ"

၅၃၀. တေန သဒ္ဓိန္တိ ဝတ္ထုနာ သဒ္ဓိံ. သုဒ္ဓါနန္တိ ကေဝလာနံ ဝတ္ထုနာ ဝိနာ စ ဂဟိတာနံ ကုသလက္ခန္ဓာနံ. ယဒိပိ ဝတ္ထုနာ သဒ္ဓိံ သဟဇာတဋ္ဌော နတ္ထိ, နိဿယာဒိဘာဝေါ ပန အတ္ထေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ဝတ္ထုနာ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ.

๕๓๐. คำว่า "พร้อมด้วยสิ่งนั้น" หมายถึงพร้อมด้วยวัตถุ คำว่า "ของสิ่งที่บริสุทธิ์" หมายถึงของกุศลขันธ์ล้วนๆ ที่ถือเอาโดยไม่มีวัตถุ ถึงแม้ว่าความเป็นสหชาตะพร้อมด้วยวัตถุจะไม่มี แต่ความเป็นนิสสยะเป็นต้นย่อมมีอยู่แน่นอน เพื่อแสดงเนื้อความนั้น จึงกล่าวว่า "ก็ด้วยวัตถุ" เป็นต้น

သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတအာဟာရိန္ဒြိယာနံ အတ္ထိပစ္စယေန သင်္ဂဟေတဗ္ဗတ္တာ သဟဇာတာဒီဟိ သင်္ဂဟေတဗ္ဗာနံ တံသင်္ဂဟော သုကရောတိ ဒဿေတုံ ဥပနိဿယေန သင်္ဂဟေတဗ္ဗာနံ သင်္ဂဟော ဝုတ္တနယော ဧဝါတိ ဝုတ္တံ ‘‘စတူသု သဗ္ဗပစ္စယေ သင်္ဂဏှိတွာ’’တိ. ကမ္မံ ပန သဟဇာတူပနိဿယေဟိ အသင်္ဂဟေတဗ္ဗတာပိ အတ္ထီတိ သရူပတော ဂဟိတံ, အညထာ ‘‘တီသု ပစ္စယေသူ’’တိ ဝတ္တဗ္ဗံ သိယာ. မိဿကာမိဿကဿာတိ သဟဇာတပုရေဇာတာဒိဘာဝေဟိ မိဿကဿ တထာ အမိဿကဿ စ. ဝုတ္တမေဝတ္ထံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေတုံ ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တေနာတိ အတ္ထိပစ္စယဝိဘာဂသင်္ဂါဟကာနံ သဟဇာတာဒီနံ ဂဟဏေန. သဗ္ဗပစ္စယာနံ…ပေ… ဟောတီတိ ဣမိနာ ‘‘ဣမသ္မိံ ပန ပစ္စယုဒ္ဓါရေ’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တောပိ ပစ္စယသင်္ဂဟော ဣဓ အတ္ထတော ဒဿိတောယေဝါတိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတိ.

เพราะสหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ พึงสงเคราะห์ด้วยอัตถิปัจจัย เพื่อแสดงว่าการสงเคราะห์ปัจจัยเหล่านั้นที่พึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตะเป็นต้นเป็นเรื่องง่าย การสงเคราะห์ปัจจัยที่พึงสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะเป็นนัยที่กล่าวมาแล้วนั่นเอง ดังนี้ จึงกล่าวว่า "สงเคราะห์ปัจจัยทั้งหมดในสี่อย่าง" แต่กรรมก็มีความที่ไม่พึงสงเคราะห์ด้วยสหชาตูปนิสสยะอยู่ด้วย จึงถูกถือเอาโดยสภาวะของตน มิฉะนั้นแล้ว พึงกล่าวว่า "ในปัจจัยสามอย่าง" คำว่า "ของสิ่งที่ปะปนและไม่ปะปน" หมายถึงของสิ่งที่ปะปนด้วยความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะเป็นต้น และของสิ่งที่ไม่ปะปน เพื่อแสดงอรรถที่กล่าวมาแล้วนั่นเองโดยพิสดาร จึงกล่าวว่า "ก็หามิได้" เป็นต้น คำว่า "เพราะเหตุนั้น" หมายถึงด้วยการถือเอาสหชาตะเป็นต้นที่เป็นผู้สงเคราะห์การจำแนกอัตถิปัจจัย ด้วยบทว่า "ปัจจัยทั้งหมด...เป็นต้น...ย่อมมี" นี้ การสงเคราะห์ปัจจัยที่กล่าวไว้ด้วยบทว่า "ก็ในการยกปัจจัยขึ้นแสดงนี้" เป็นต้น ก็ถูกแสดงโดยอรรถในที่นี้แล้วนั่นเอง ย่อมแสดงอรรถนี้

နိဿယော [Pg.309] ကသ္မာ န ဝုတ္တော? သဟဇာတနိဿယော ပုရေဇာတနိဿယောတိ ဟိ သက္ကာ ဝိဘဇိတုန္တိ အဓိပ္ပာယော. ဝိပ္ပယုတ္တော ဝါ ကသ္မာ န ဝုတ္တော? ပုရေဇာတဝိပ္ပယုတ္တော ပစ္ဆာဇာတဝိပ္ပယုတ္တောတိ ဝိဘဇိတုံ သက္ကာတိ အတ္ထော. ယံ မိဿကာမိဿကဘာဝံ မနသိ ကတွာ ‘‘အဝတ္တဗ္ဗတ္တာ’’တိ ဝုတ္တံ, တံ ဒဿေန္တော ‘‘နိဿယော တာဝါ’’တိအာဒိမာဟ. ဝိသေသိတဗ္ဗော ‘‘ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ အဝိသေသေန ပါဠိယံ ဝုတ္တတ္တာ. သော ဝိယာတိ အတ္ထိပစ္စယော ဝိယ, နိဿယပစ္စယော ဝိယ ဝါ အတ္ထိပစ္စယဝိသေသာဘာဝေန ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော န ဝတ္တဗ္ဗောဝ. ဒွိန္နံ ပစ္စယာနံ ဝိယ ပဘေဒသဗ္ဘာဝတောတိ ဒဿေန္တော ‘‘သဟဇာတပုရေဇာတာနဉ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. တထာတိအာဒိနာ ဝုတ္တမတ္ထံ ပါဠိယာ သမတ္ထေတုံ ‘‘ဝက္ခတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. တတ္ထ မဂ္ဂဖလဓမ္မာနံ မဂ္ဂဖလတံသမုဋ္ဌာနရူပဝသေန သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယော တေသံယေဝ ပုရေဇာတစတုသန္တတိရူပဝသေန ပစ္ဆာဇာတအတ္ထိပစ္စယော ဝုတ္တော, န ပန ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယဘာဝေါ ဝက္ခတီတိ ယောဇနာ. သောတိ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော.

เหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงนิสสยปัจจัย? มีอธิบายว่า เพราะนิสสยปัจจัยนั้นสามารถจำแนกได้เป็นสหชาตนิสสยปัจจัยและปุเรชาตนิสสยปัจจัย หรือเหตุไฉนจึงไม่กล่าวถึงวิปปยุตตปัจจัย? มีอรรถว่า เพราะสามารถจำแนกได้เป็นปุเรชาตวิปปยุตตปัจจัยและปัจฉาชาตวิปปยุตตปัจจัย เพื่อแสดงถึงความเป็นทั้งปะปนและไม่ปะปนที่ทรงหมายเอาแล้วตรัสว่า "เพราะไม่ควรกล่าว" จึงกล่าวว่า "นิสสยปัจจัยก่อน" เป็นต้น วิปปยุตตปัจจัยนั้นควรจำแนกให้ละเอียด เพราะในบาลีกล่าวไว้โดยไม่จำแนกว่า "ปัจจัยด้วยวิปปยุตตปัจจัย" วิปปยุตตปัจจัยนั้นเหมือนอัตถิปัจจัย หรือเหมือนนิสสยปัจจัย เพราะไม่มีความพิเศษจากอัตถิปัจจัย จึงไม่ควรกล่าวถึงวิปปยุตตปัจจัย เพื่อแสดงว่ามีความแตกต่างกันเหมือนปัจจัยสองอย่าง จึงกล่าวว่า "สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย" เป็นต้น เพื่อสนับสนุนเนื้อความที่กล่าวไว้ด้วยคำว่า "เช่นนั้น" เป็นต้น จึงกล่าวว่า "จะกล่าว" เป็นต้น ในที่นั้น สหชาตอัตถิปัจจัยกล่าวไว้โดยความเป็นรูปที่เกิดพร้อมกับมรรคและผล และปัจฉาชาตอัตถิปัจจัยกล่าวไว้โดยความเป็นรูปในสันตติ ๔ ที่เกิดก่อนของมรรคและผลเหล่านั้นเอง แต่ความเป็นวิปปยุตตปัจจัยจะไม่กล่าวถึง นี้คือการเชื่อมโยงความ คำว่า "ปัจจัยนั้น" คือวิปปยุตตปัจจัย

ဟေတုအာဒီနံ သဟဇာတန္တောဂဓတ္တာ ဟေတုအာဒယော တဗ္ဗိသေသာ ဟောန္တီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတပစ္စယော စ ဟေတုအာဒီဟိ ဝိသေသေတဗ္ဗော’’တိ. သောတိ သဟဇာတပစ္စယော. ဝိရုဒ္ဓပစ္စယေဟီတိ သဟဇာတပုရေဇာတဿ သဟဇာတာဒိဘာဝေန ဝိရုဒ္ဓေဟိ ပစ္စယေဟိ. တေနာဟ ‘‘ဥပ္ပတ္တိကာလဝိရုဒ္ဓေဟိ ပစ္စယေဟီ’’တိ.

เพราะเหตุเป็นต้นรวมอยู่ในสหชาตปัจจัย เหตุเป็นต้นจึงเป็นความพิเศษของสหชาตปัจจัยนั้น จึงกล่าวว่า "สหชาตปัจจัยควรจำแนกด้วยเหตุเป็นต้น" คำว่า "ปัจจัยนั้น" คือสหชาตปัจจัย ด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกัน คือด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกันโดยความเป็นสหชาตะและปุเรชาตะเป็นต้น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "ด้วยปัจจัยที่ขัดแย้งกันในเวลาเกิด"

ပစ္စနီယုဒ္ဓါရဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการพรรณนาการยกปฏิปักษ์ขึ้นแสดง

ပစ္စနီယဂဏနဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาการนับปฏิปักษ์

နဟေတုမူလကဝဏ္ဏနာ

การพรรณนาหมวดที่มีนเหตุเป็นมูล

၅၃၂. အဓိပတိပစ္စယာဒိဘူတော အာရမ္မဏပစ္စယောတိ အာရမ္မဏအာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယေ ဝဒတိ. တေ စ ယသ္မာ အာရမ္မဏသဘာဝါ ဧဝ, တသ္မာ ဝုတ္တံ ‘‘ပရိဟာယတိယေဝါ’’တိ. ပန္နရသသူတိ ဒုတိယေ သဟဇာတပစ္စယေ ‘‘ဟေတုပစ္စယော’’တိအာဒိနာ ဝုတ္တေသု ပန္နရသသု. ဧကာဒသန္နံ ဝသေနာတိ သဟဇာတပစ္စယော, သဟဇာတတာဝိသိဋ္ဌာ အဓိပတိနိဿယကမ္မာဟာရိန္ဒြိယတ္ထိအဝိဂတဟေတုဈာနမဂ္ဂါ စာတိ ဣမေသံ ဧကာဒသန္နံ [Pg.310] ဝသေန. သဟဇာတေ အန္တောဂဓာ ဟေတုအာဒယော. တသ္မိံ ပဋိက္ခိတ္တေတိ တသ္မိံ သဟဇာတေ ပဋိက္ခိတ္တေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ. အနန္တောဂဓာ သဟဇာတေ, ကေ ပန တေတိ အာဟ ‘‘အာရမ္မဏာဓိပတိပုရေဇာတနိဿယာဒယော’’တိ. အာရမ္မဏာဒိအာကာရေနာတိ အာရမ္မဏပုရေဇာတနိဿယနာနာက္ခဏိကကမ္မာဒိအာကာရေန.

๕๓๒. อารัมมณปัจจัยซึ่งเป็นปัจจัยมีอธิปติปัจจัยเป็นต้น หมายถึงอารัมมณปัจจัย อารัมมณาธิปติปัจจัย และอารัมมณูปนิสสยปัจจัย และเพราะปัจจัยเหล่านั้นมีสภาพเป็นอารมณ์เท่านั้น จึงกล่าวว่า "ย่อมเสื่อมไปเท่านั้น" ในปัจจัย ๑๕ อย่างที่กล่าวไว้ในสหชาตปัจจัยที่สองด้วยคำว่า "เหตุปัจจัย" เป็นต้น โดยนัยแห่งปัจจัย ๑๑ อย่าง คือ สหชาตปัจจัย และปัจจัยที่วิเศษด้วยความเป็นสหชาตะ ได้แก่ อธิปติ นิสสยะ กัมมะ อาหาระ อินทรียะ อัตถิ อวิคตะ เหตุ ฌาน และมรรค เหตุเป็นต้นรวมอยู่ในสหชาตปัจจัย เมื่อสหชาตปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ คือเมื่อสหชาตปัจจัยนั้นตั้งอยู่ในฐานะปฏิปักษ์ ปัจจัยที่ไม่รวมอยู่ในสหชาตปัจจัยคืออะไรบ้าง? จึงกล่าวว่า "อารัมมณาธิปติ ปุเรชาตนิสสยะ เป็นต้น" โดยอาการแห่งอารัมมณปัจจัยเป็นต้น คือโดยอาการแห่งอารัมมณปัจจัย ปุเรชาตนิสสยปัจจัย นานักขณิกกรรมปัจจัย เป็นต้น

တသ္မိံ ပဋိက္ခိတ္တေတိ တသ္မိံ သဟဇာတပစ္စယေ ပဋိက္ခိတ္တေ. ဣမေ ဝါရာတိ သဟဇာတံ ပုရေဇာတန္တိ ဝိဿဇ္ဇိတဝါရာ. ဧတေ နိဿယာဒယောတိ သဟဇာတတာဝိသိဋ္ဌေ နိဿယာဒိကေ ဝဒတိ, န ဣတရေ. တေနာဟ ‘‘ယသ္မာ စ…ပေ… ပဋိက္ခေပေန ပဋိက္ခိတ္တာ’’တိ.

เมื่อสหชาตปัจจัยนั้นถูกปฏิเสธ วาระเหล่านี้คือวาระที่วิสัชนาไว้ว่า สหชาตปัจจัยและปุเรชาตปัจจัย คำว่า "นิสสยปัจจัยเป็นต้นเหล่านี้" หมายถึงนิสสยปัจจัยเป็นต้นที่วิเศษด้วยความเป็นสหชาตะ ไม่ใช่ปัจจัยอื่น เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า "และเพราะ...ถูกปฏิเสธด้วยการปฏิเสธ"

နိဿယာဒိဘူတဉ္စ သဟဇာတပစ္စယံ ဌပေတွာတိ ဧတေန ‘‘ဌပေတွာ သဟဇာတပစ္စယ’’န္တိ ဧတ္ထ အန္တောဂဓနိဿယာဒိဘာဝေါယေဝ သဟဇာတပစ္စယော ဂဟိတောတိ ဒဿေတိ. နိဿယာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန ဟေတုအာဒီနံ သင်္ဂဟော ဒဋ္ဌဗ္ဗော. အညမညပစ္စယဓမ္မဝသေန ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတောတိ အညမညပစ္စယဓမ္မဝသေန သဟဇာတာဒီဟိ ပဝတ္တိသဗ္ဘာဝတော အညမညေ ပဋိက္ခိတ္တေ ‘‘ကုသလော ကုသလာဗျာကတဿာ’’တိ ဝါရော ပရိဟာယတိ. တေသံ တေသံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနန္တိ ဣဒံ သာမညဝစနမ္ပိ ‘‘အညမညပစ္စယသင်္ဂဟံ ဂတာ’’တိ ဝစနတော အညမညပစ္စယလာဘီနံယေဝ ဂဟဏံ သိယာတိ အာသင်္ကံ နိဝတ္တေတုံ ‘‘ကုသလော စ ကုသလဿာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. သမုဒါယဘူတောတိ စတုက္ခန္ဓသမုဒါယဘူတော. ဧကဒေသဘူတေဟီတိ တဿေဝ ဧကဒေသဘူတေဟိ. ‘‘ကုသလော ပနာ’’တိအာဒိ ‘‘နအညမညပစ္စယေန…ပေ… ပရိဟာယတီ’’တိ ဣမဿ အဋ္ဌကထာဝစနဿ သမာဓာနဝစနံ.

เว้นสหชาตปัจจัยซึ่งเป็นนิสสยปัจจัยเป็นต้น ด้วยคำนี้แสดงว่า ในคำว่า “เว้นสหชาตปัจจัย” นี้ สหชาตปัจจัยที่รวมอยู่ในนิสสยปัจจัยเป็นต้นเท่านั้นที่ถูกถือเอา คำว่า “นิสสยปัจจัยเป็นต้น” พึงทราบว่ารวมถึงเหตุปัจจัยเป็นต้นด้วยคำว่า “เป็นต้น” เพราะมีความเป็นไปโดยธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย คือเพราะมีความเป็นไปโดยสหชาตปัจจัยเป็นต้นโดยธรรมที่เป็นอัญญมัญญปัจจัย เมื่ออัญญมัญญปัจจัยถูกปฏิเสธ วาระที่ว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” ย่อมถูกยกเว้น เพื่อระงับความสงสัยว่า คำทั่วไปที่ว่า “ปัจจยุปบันธรรมเหล่านั้นๆ” นี้ อาจหมายถึงเฉพาะปัจจยุปบันธรรมที่ได้รับอัญญมัญญปัจจัยเท่านั้น ตามหลักที่ว่า “รวมอยู่ในอัญญมัญญปัจจัย” จึงกล่าวว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม” เป็นต้น เป็นหมู่ คือเป็นหมู่ของขันธ์สี่ ด้วยส่วนหนึ่ง คือด้วยส่วนหนึ่งของสิ่งนั้นเอง คำว่า “แต่กุศลธรรม” เป็นต้น เป็นคำแก้คำอรรถกถาที่ว่า “ไม่ใช่อัญญมัญญปัจจัย...ย่อมถูกยกเว้น”

ရူပက္ခန္ဓေကဒေသောဝ ဟောန္တိ ရူပါဟာရရူပိန္ဒြိယဝသေန, ‘‘ဧကန္တေန ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယဓမ္မေဟီ’’တိ ဝုတ္တဓမ္မာ ‘‘တေ’’တိ ပစ္စာမဋ္ဌာတိ အာဟ ‘‘တေတိ တေ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယဓမ္မာ’’တိ.

เป็นเพียงส่วนหนึ่งของรูปขันธ์โดยเป็นรูปอาหารและรูปอินทรีย์ ธรรมที่กล่าวไว้ว่า “ด้วยธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยส่วนเดียว” นั้น คำว่า “เต” (เหล่านั้น) หมายถึงธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “เต คือ ธรรมที่เป็นวิปปยุตตปัจจัยเหล่านั้น”

၅၃၃. ပစ္စနီယဂဏနံ ဒဿေတုန္တိ ဝုတ္တေပိ နနု ပစ္စယဂဏနမေဝ ဒဿိတံ ဟောတီတိ ကဿစိ အာသင်္ကာ သိယာတိ တံ နိဝတ္တေန္တော အာဟ ‘‘ပစ္စနီယဝါရဂဏနာ ဟိ ဒဿိတာ’’တိ. ဗလဝကမ္မံ ဝိပါကဿ ဥပနိဿယော ဟောတိ, ဣတရံ ကမ္မပစ္စယော ဧဝါတိ အာဟ ‘‘ဝိပါကဿပိ ပန…ပေ… ကမ္မပစ္စယော ဟောတီ’’တိ.

๕๓๓. แม้จะกล่าวว่า “เพื่อแสดงการนับปัจจนียะ” แต่ก็อาจมีผู้สงสัยว่า “ไม่ใช่ว่าเป็นการแสดงการนับปัจจัยเท่านั้นหรือ?” เพื่อระงับความสงสัยนั้น จึงกล่าวว่า “เพราะได้แสดงการนับวาระปัจจนียะแล้ว” กรรมที่มีกำลังเป็นอุปนิสสยปัจจัยแก่วิปากธรรม ส่วนกรรมอื่นเป็นกรรมปัจจัยเท่านั้น จึงกล่าวว่า “แม้ของวิปากธรรม...เป็นกรรมปัจจัยเท่านั้น”

နဟေတုမူလကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายมูลที่ไม่ใช่เหตุจบแล้ว

၅၃၄. ပရိစ္ဆိန္နဂဏနာနီတိ [Pg.311] ဣဒံ န ဂဏနာပေက္ခံ, အထ ခေါ ဝိဿဇ္ဇနာပေက္ခန္တိ အာဟ ‘‘ပရိစ္ဆိန္နဂဏနာနိ ဝိဿဇ္ဇနာနီ’’တိ. ပစ္စနီယတော ဌိတောပိ ဟေတု နယာနံ မူလဘာဝေနေဝ ဌိတောတိ အာဟ ‘‘ဟေတုမူလကေ’’တိ, အဋ္ဌကထာယံ ပန ‘‘နဟေတုမူလက’’မိစ္စေဝ ဝုတ္တံ.

๕๓๔. คำว่า “การนับที่กำหนดไว้” นี้ ไม่ได้มุ่งหมายถึงการนับ แต่หมายถึงการวิสัชนา จึงกล่าวว่า “การวิสัชนาที่กำหนดไว้” แม้เหตุจะตั้งอยู่ในฐานะปัจจนียะ แต่ก็ตั้งอยู่ในฐานะเป็นมูลของนัยทั้งหลาย จึงกล่าวว่า “ในเหตุที่เป็นมูล” แต่ในอรรถกถาได้กล่าวไว้ว่า “ในมูลที่ไม่ใช่เหตุ” เท่านั้น

၅၃၈. မူလံ သင်္ခိပိတွာတိ သတ္တမူလကံ အဋ္ဌမူလကံ နဝမူလကဉ္စ သင်္ခိပိတွာ. ဒွီသူတိ ‘‘တီဏီ’’တိ ဝုတ္တေသု တီသု ဝိဿဇ္ဇနေသု ပုရိမေသု ဒွီသု ‘‘ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ, အကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ ဣမေသု. တေနာဟ ‘‘ဝိပါကော ပစ္စယုပ္ပန္နော ဟောတီ’’တိ. တတိယေတိ ‘‘အဗျာကတော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ ဣမသ္မိံ. တေသမုဋ္ဌာနိကကာယောတိ ဥတုစိတ္တာဟာရာနံ ဝသေန တေသမုဋ္ဌာနိကကာယော.

๕๓๘. ย่อมูล คือย่อมูลที่เจ็ด มูลที่แปด และมูลที่เก้า ในสองอย่าง คือในสองอย่างแรกของการวิสัชนาสามอย่างที่กล่าวไว้ว่า “สาม” ได้แก่ “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” เหล่านี้ เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “วิปากธรรมเป็นปัจจยุปบันธรรม” ในที่สาม คือในคำว่า “อัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” นี้ กายที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้น คือกายที่เกิดจากสิ่งเหล่านั้นโดยเป็นอุตุ จิต และอาหาร

၅၄၅. ဧတံ ဒွယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ, ယထာ အရူပံ အရူပဿ, ဧဝံ ရူပမ္ပိ ရူပဿ ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယော န ဟောတီတိ. ရူပါဗျာကတော အရူပါဗျာကတဿာတိ ဣဒံ ဝတ္ထုခန္ဓေ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. အရူပါဗျာကတော ရူပါဗျာကတဿာတိ ဣဒံ ပန စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပဉ္စာတိ တေသံ ဧကန္တိကော ဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယဘာဝေါတိ အာဟ ‘‘သဟဇာတ…ပေ… ဟောတိယေဝါ’’တိ. သဟဇာတာဟာရိန္ဒြိယဝသေနာတိ သဟဇာတအရူပါဟာရိန္ဒြိယဝသေန.

๕๔๕. คำนี้กล่าวโดยอ้างถึงสองอย่างนี้ คือเหมือนอรูปธรรมไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่อรูปธรรม ฉันใด รูปธรรมก็ไม่เป็นวิปปยุตตปัจจัยแก่รูปธรรม ฉันนั้น คำว่า “รูปอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่อรูปอัพยากตธรรม” นี้ กล่าวโดยอ้างถึงวัตถุขันธ์ ส่วนคำว่า “อรูปอัพยากตธรรมเป็นปัจจัยแก่รูปอัพยากตธรรม” นี้ และรูปที่เกิดจากจิต เป็นต้น เป็นวิปปยุตตปัจจัยโดยส่วนเดียวของสิ่งเหล่านั้น จึงกล่าวว่า “สหชาตปัจจัย...ย่อมเป็นเท่านั้น” โดยเป็นสหชาตอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย คือโดยเป็นสหชาตอรูปอาหารปัจจัยและอินทริยปัจจัย

၅၄၆. ဧကမူလကေကာဝသာနာ အနန္တရပကတူပနိဿယဝသေန လဗ္ဘန္တီတိ ဣဒံ ယထာရဟဝသေန ဝုတ္တန္တိ တံ ယထာရဟံ ပဋိက္ခေပါပဋိက္ခေပဝသေနပိ ဒဿေတဗ္ဗန္တိ ‘‘အတ္ထိပစ္စယေ ပနာ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ပုရိမေသူတိ နာရမ္မဏာဒီသု. နဝါတိ ဧကမူလကာဝသာနာ နဝ. ဒွေယေဝါတိ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿ, အကုသလော ဓမ္မော အဗျာကတဿာ’’တိ ဣမေ ဒွေယေဝ.

๕๔๖. คำว่า “ปัจจัยที่เหลือจากมูลเดียว ย่อมได้โดยอนันตรูปนิสสยปัจจัยและปกตูปนิสสยปัจจัย” นี้ กล่าวไว้ตามสมควร จึงควรแสดงสิ่งนั้นตามสมควรโดยนัยแห่งการปฏิเสธและไม่ปฏิเสธด้วย จึงกล่าวว่า “แต่ในอัตถิปัจจัย” เป็นต้น ในปัจจัยก่อนๆ คือในปัจจัยที่ไม่ใช่อารัมมณปัจจัยเป็นต้น เก้า คือปัจจัยที่เหลือจากมูลเดียวมีเก้า มีเพียงสองอย่างเท่านั้น คือ “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อัพยากตธรรม” สองอย่างนี้เท่านั้น

ပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายปัจจนียะจบแล้ว

အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะ

၅၅၀. ဣမေဟေဝါတိ ‘‘ကုသလော ကုသလဿ, အကုသလော အကုသလဿာ’’တိ ဣမေဟိ ဧဝ သမာနာ ဟောန္တိ ကုသလာဒိတာသာမညေန. တေန ဝုတ္တံ ‘‘အတ္ထာဘာဝတော ပန န အနုရူပါ’’တိ. ‘‘ကုသလော ကုသလဿာ’’တိအာဒိနာ [Pg.312] သတိပိ ဥဒ္ဒေသတော သာမညေ ယေဘုယျေန သိယာ ဝိဘင်္ဂေ ဝိသေသောတိ အာဟ ‘‘ယထာယောဂံ နိဒ္ဒေသတော စာ’’တိ.

๕๕๐. ด้วยปัจจัยเหล่านี้เท่านั้น คือด้วยปัจจัยที่ว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม, อกุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่อกุศลธรรม” เหล่านี้เท่านั้น ย่อมเสมอกันด้วยความเป็นกุศลเป็นต้นโดยทั่วไป เพราะเหตุนั้นจึงกล่าวว่า “แต่เพราะไม่มีอรรถ จึงไม่เหมาะสม” แม้จะมีความทั่วไปโดยการยกขึ้นแสดงด้วยคำว่า “กุศลธรรมเป็นปัจจัยแก่กุศลธรรม” เป็นต้น แต่ส่วนใหญ่แล้วอาจมีความพิเศษในการจำแนก จึงกล่าวว่า “และโดยการแสดงตามสมควร”

၅၅၁. ဟေတုနာမန္တိ ဟေတု စ တံ နာမဉ္စာတိ ဟေတုနာမံ. ပစ္စယန္တိ တမေဝ ပစ္စယဘူတံ သန္ဓာယာတိ ယောဇနာ.

๕๕๑. คำว่า “เหตุและนาม” คือเหตุและนามนั้นรวมกันเป็นเหตุและนาม คำว่า “ปัจจัย” คือการเชื่อมโยงความโดยอ้างถึงสิ่งที่เป็นปัจจัยนั้นเอง

၅၅၂. ဒွိန္နမ္ပိ အဓိပတီနန္တိ သဟဇာတာရမ္မဏာဓိပတီနံ ဝသေန, တံ ‘‘ကုသလံ ကုသလဿ သဟဇာတတော စေဝ အာရမ္မဏတော စာ’’တိအာဒိနာ အဋ္ဌကထာယံ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ. နာရမ္မဏေ သတ္တာတိ သဟဇာတာဓိပတိဿ ဝသေန ဝုတ္တံ, န သဟဇာတေ သတ္တာတိ အာရမ္မဏာဓိပတိဿ ဝသေန ဝုတ္တန္တိ ယောဇနာ. ဧဝန္တိ ယထာ အဓိပတိမှိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ သဗ္ဗတ္ထ သဗ္ဗပစ္စယေသု. ‘‘တသ္မိံ တသ္မိံ…ပေ… ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာ’’တိ ဝတွာ တဿ ဂဏနုဒ္ဓါရဿ သုကရတံ ဥပါယဉ္စ ဒဿေန္တော ‘‘အနုလောမေ…ပေ… ဝိညာတု’’န္တိ အာဟ.

๕๕๒. โดยอาศัยอธิบดีทั้งสอง คือ สหชาตาธิบดีและอารัมมณาธิบดี พึงทราบข้อนั้นโดยนัยที่กล่าวไว้ในอรรถกถาว่า "กุศลเป็นสหชาตปัจจัยและอารัมมณปัจจัยแก่กุศล" เป็นต้น นั่นเอง การประกอบความว่า "ในอารัมมณะไม่มี ๗" นั้น กล่าวโดยสหชาตาธิบดี ไม่ได้กล่าวโดยอารัมมณาธิบดีว่า "ในสหชาตะไม่มี ๗" อย่างนี้ คือ เหมือนที่กล่าวไว้ในอธิบดีฉันใด ก็พึงทราบอย่างนี้ในปัจจัยทั้งปวงทุกแห่งฉันนั้น ครั้นกล่าวว่า "ในปัจจัยนั้นๆ... พึงยกขึ้น" แล้ว แสดงความง่ายและอุบายในการยกจำนวนนั้น จึงกล่าวว่า "ในอนุโลม... พึงทราบ"

အနုလောမပစ္စနီယဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายอนุโลมปัจจนียะจบแล้ว

ပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ

คำอธิบายปัจจนียานุโลม

၆၃၁. ပရိဟာပနဂဏနာယာတိ ပရိဟာပေတဗ္ဗဂဏနာယ သမာနတ္တဉ္စ န ဧကန္တိကံ ဦနတမဘာဝဿပိ သမ္ဘဝတောတိ အဓိပ္ပာယော. တေနာဟ ‘‘နဟေတုနာရမ္မဏဒုကဿာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ သဒ္ဓိံ ယောဇိယမာနေန ဦနတရဂဏနေန အဓိပတိပစ္စယေန ပရိဟီနာပီတိ ယောဇနာ. သဒ္ဓိံ ပရိဟီနာပီတိ ဝါ ဣမသ္မိံ ပက္ခေ ‘‘အဓိပတိပစ္စယေနာ’’တိ ဣတ္ထမ္ဘူတလက္ခဏေ ကရဏဝစနံ. ဧတန္တိ လက္ခဏံ.

๖๓๑. คำว่า "โดยการนับที่ลดลง" หมายถึง การนับที่พึงให้ลดลง และความเท่ากันก็ไม่เป็นเอกันตะ เพราะความเป็นไปได้ที่จะไม่น้อยกว่าก็มี เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "ของทุกะที่ไม่มีเหตุ ไม่มีอารัมมณะ" เป็นต้น ในที่นั้น การประกอบความว่า "แม้ลดลงด้วยอธิปติปัจจัย ซึ่งมีการนับที่น้อยกว่าที่พึงประกอบร่วมกัน" หรือในฝ่ายนี้ คำว่า "แม้ลดลงพร้อมกัน" คำว่า "ด้วยอธิปติปัจจัย" เป็นกรณวจนะในอิตถัมภูตลักขณะ ข้อนี้เป็นลักษณะ

အဋ္ဌာနန္တိ အနုလောမတော အဋ္ဌာနံ အတိဋ္ဌနံ. တိဋ္ဌန္တီတိ အနုလောမတောတိ ယောဇနာ. တေသန္တိ ဟေတုအာဒီနံ. ဣတရေသူတိ ယာဒိသာ အဓိပ္ပေတာ, တေ ဒဿေတုံ ‘‘အဓိပတီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ဣမာနိ ဒွေတိ ‘‘ကုသလာဗျာကတာ အဗျာကတဿ, အကုသလာအဗျာကတာ အဗျာကတဿာ’’တိ ဣမာနိ စ ဒွေ.

คำว่า "อัฏฐาน" คือ การไม่ตั้งอยู่ การไม่ดำรงอยู่โดยอนุโลม. การประกอบความว่า "ตั้งอยู่โดยอนุโลม". คำว่า "ของเหล่านั้น" คือ ของเหตุเป็นต้น. คำว่า "ในปัจจัยที่เหลือ" คือ เพื่อแสดงปัจจัยเหล่านั้นที่ประสงค์ไว้ จึงกล่าวว่า "อธิปติ" เป็นต้น. คำว่า "สองอย่างนี้" คือ "กุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ, อกุศลและอัพยากตะเป็นปัจจัยแก่อัพยากตะ" สองอย่างนี้.

နဟေတုမူလကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนานเหตุหมวดมูล จบแล้ว.

၆၃၆. ဟေတုယာ [Pg.313] ဝုတ္တေဟိ တီဟီတိ ဟေတုပစ္စယာ ဝုတ္တေဟိ တီဟိ ဝိဿဇ္ဇနေဟိ သဒ္ဓိံ. ဝါရသာမညမေဝ ဝဒတိ, န အတ္ထသာမညန္တိ အဓိပ္ပာယော. တထာ ကမ္မေ တီဏီတိ ဟေတုယာ ဝုတ္တာနေဝါတိ စာတိ ‘‘ကမ္မေ တီဏီ’’တိ ဧတ္ထ ‘‘ဟေတုယာ ဝုတ္တာနေဝါ’’တိ ဣမသ္မိံ အတ္ထဝစနေပိ တထာ ဝါရသာမညမေဝ သန္ဓာယ ဝဒတီတိ အတ္ထော.

๖๓๖. คำว่า "ด้วย ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในเหตุ" คือ พร้อมด้วยวิสัชนา ๓ อย่างที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัย. มีอธิบายว่า กล่าวถึงความเหมือนกันแห่งวาระเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงความเหมือนกันแห่งอรรถ. เช่นเดียวกัน คำว่า "ในกรรม ๓" และคำว่า "ที่กล่าวไว้ในเหตุเท่านั้น" ในที่นี้ แม้ในคำอธิบายความว่า "ในกรรม ๓" นี้ ก็กล่าวโดยหมายถึงความเหมือนกันแห่งวาระเท่านั้น.

၆၄၄. ဧကေကမေဝါတိ ဧကေကမေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ.

๖๔๔. คำว่า "แต่ละอย่างเท่านั้น" คือ วิสัชนาแต่ละอย่างเท่านั้น.

၆၅၀. သကဋ္ဌာနေတိ အတ္တနာ ဌိတဋ္ဌာနေ. တတော ပရေတရာတိ တတော အဂ္ဂဟိတပစ္စယတော ပရေတရာ ပစ္စနီယတော. နာဟာရေ…ပေ… လာဘော ဟောတီတိ အာဟာရပစ္စယေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ ဣန္ဒြိယပစ္စယံ, အနုလောမတော ဣန္ဒြိယပစ္စယေ စ ပစ္စနီယတော ဌိတေ အာဟာရပစ္စယံ အနုလောမတော ယောဇေတွာ ယထာ ပဉှော လဗ္ဘတီတိ အတ္ထော. တေသူတိ အာဟာရိန္ဒြိယေသု. ဒွိဓာ ဘိန္နာနိ ပစ္စနီယတော အနုလောမတော စ ယောဇေတဗ္ဗဘာဝေန.

๖๕๐. คำว่า "ในที่ของตน" คือ ในที่ที่ตนตั้งอยู่. คำว่า "ปัจจัยอื่นจากนั้น" คือ ปัจจัยอื่นจากปัจจัยที่ไม่ได้ถือเอาจากปัจจนียะนั้น. คำว่า "ในอาหาร... (ละไว้)... ย่อมมีลาภ" มีอธิบายว่า เมื่ออินทรียปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะในอาหารปัจจัย และเมื่ออาหารปัจจัยตั้งอยู่ในปัจจนียะในอินทรียปัจจัย พึงประกอบโดยอนุโลม เพื่อให้ได้ปัญหาตามที่ได้. คำว่า "ในปัจจัยเหล่านั้น" คือ ในอาหารและอินทรีย์. แยกเป็น ๒ อย่าง โดยความเป็นปัจจนียะและอนุโลมที่พึงประกอบ.

ပစ္စနီယာနုလောမဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนาปัจจนียานุโลม จบแล้ว.

ကုသလတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

การพรรณนากุสลัตติกะ จบแล้ว.

၂. ဝေဒနာတ္တိကဝဏ္ဏနာ

๒. การพรรณนาเวทนาติกะ

၁. ဝေဒနာတ္တိကေ ပဋိစ္စာဒိနိယမန္တိ တိကပဒသမ္ဗန္ဓဝသေန ပဋိစ္စဝါရာဒီသု ဝတ္တဗ္ဗံ ပဋိစ္စသဟဇာတဋ္ဌာဒိနိယမနံ န လဘန္တိ ဝေဒနာရူပနိဗ္ဗာနာနိ. ကသ္မာ? တိကမုတ္တကတ္တာ. တထာ ပစ္စယုပ္ပန္နဝစနံ. န ဟိ သက္ကာ ဝတ္တုံ ဝေဒနံ ရူပံ နိဗ္ဗာနဉ္စ သန္ဓာယ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စ သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဥပ္ပဇ္ဇတီ’’တိ. တိကဓမ္မာနန္တိ ဝေဒနာတ္တိကဓမ္မာနံ. တတ္ထာတိ ဟေတုပစ္စယာဒီသု. ယထာနုရူပတောတိ ဝေဒနာဒီသု ယော ယဿ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တဓမ္မဿ အာရမ္မဏာဒိပစ္စယော ဘဝိတုံ ယုတ္တော, တဒနုရူပတော. အာရမ္မဏာဒီတိ အာဒိ-သဒ္ဒေန အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ.

๑. ในเวทนาติกะ คำว่า "การกำหนดปฏิจจะเป็นต้น" คือ เวทนา รูป และนิพพาน ย่อมไม่ได้การกำหนดปฏิจจสหชาตฐานเป็นต้นที่พึงกล่าวในปฏิจจวาระเป็นต้น โดยความสัมพันธ์แห่งบทติกะ. เพราะเหตุไร? เพราะเป็นธรรมที่พ้นจากติกะ. เช่นเดียวกัน คำว่า ปัจจยุปบัน. เพราะไม่สามารถจะกล่าวโดยหมายถึงเวทนา รูป และนิพพานว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา อาศัยธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ย่อมเกิดขึ้น". คำว่า "ของติกธรรมทั้งหลาย" คือ ของเวทนาติกธรรมทั้งหลาย. คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในเหตุปัจจัยเป็นต้น. คำว่า "ตามสมควร" คือ ในเวทนาเป็นต้น ธรรมใดสมควรที่จะเป็นอารัมมณปัจจัยเป็นต้นแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยเวทนาของธรรมใด ก็ตามสมควรแก่ธรรมนั้น. คำว่า "อารัมมณปัจจัยเป็นต้น" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์อารัมมณาธิปติ อารัมมณูปนิสสยะ เป็นต้น.

၁၀. ကုသလတ္တိကေပိ ပရိဟီနန္တိ ဣဒံ ပစ္စနီယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ရူပါရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကတ္တာတိ ဣဒံ အနာဒိဘူတဿပိ သဟဇာတဿ အာဒိမှိ ဌပနေ [Pg.314] ကာရဏဝစနံ. အာဒိ-သဒ္ဒေနာတိ ‘‘သဟဇာတာဒယော’’တိ ဧတ္ထ အာဒိ-သဒ္ဒေန. ယထာရဟံ အာရဗ္ဘ ဥပ္ပတ္တိဝသေန သဗ္ဗေ အရူပဓမ္မာ အာရမ္မဏာဒီနံ ပစ္စယုပ္ပန္နာ ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ ‘‘ပစ္စယုပ္ပန္နဝသေန သဗ္ဗာရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကာနံ အာရမ္မဏာဒီန’’န္တိ. အာဒိ-သဒ္ဒေန အာရမ္မဏာဓိပတိအာရမ္မဏူပနိဿယာဒိကေ သင်္ဂဏှာတိ. တေနာတိ ‘‘သဗ္ဗာရူပဓမ္မပရိဂ္ဂါဟကာ ပနာ’’တိအာဒိဝစနေန. သဗ္ဗဋ္ဌာနိကာနံ…ပေ… ဒဿိတာ ဟောတိ သဟဇာတဒဿနေနာတိ အတ္ထော. ဧကဒေသပရိဟာနိဒဿနေနေဝ ဟိ သမုဒါယပရိဟာနိ ဒဿိတာ ဟောတီတိ. သဟဇာတာဒယောတိ ဝါ အာဒိ-သဒ္ဒေန သဗ္ဗဋ္ဌာနိကာ စတ္တာရောပိ ဒဿိတာ ဟောန္တီတိ. သဟဇာတမူလကာတိ သဟဇာတပစ္စယေ သတိ ဘဝန္တာ န သဟဇာတံ ပုရတော ကတွာ ပါဠိယံ အာဂတာ. တေနာဟ ‘‘သဟဇာတနိဗန္ဓနာ…ပေ… ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ. သော ပစ္ဆာဇာတော ကသ္မာ ပန န ပရိဟာယတီတိ သမ္ဗန္ဓော. တတ္ထာတိ ယထာဝုတ္တာယ ပရိဟာနိယံ အပရိဟာနိယဉ္စ. သဟဇာတနိဗန္ဓနေဟီတိ သဟဇာတဓမ္မနိမိတ္တေဟိ ပစ္စယဘာဝေဟိ ဣဓ ပစ္စယဓမ္မဟေတုကော ဝုတ္တော. ဧတ္ထေဝါတိ ပရိဟာနိယံယေဝ. သာ ဟိ ဣဓ အဓိကတာ. သဟဇာတနိဗန္ဓနာနမေဝ ပရိဟာနီတိ ဝုတ္တေ ‘‘ကိံ သဗ္ဗေသံယေဝ နေသံ ပရိဟာနီ’’တိ အာသင်္ကာယ အာဟ ‘‘သဟဇာတ…ပေ… ဒဿိတမေတ’’န္တိ.

๑๐. คำว่า "แม้ในกุสลัตติกะก็ลดลง" นี้ กล่าวโดยหมายถึงปัจจนียะ. คำว่า "เพราะเป็นเครื่องสงเคราะห์รูปและอรูปธรรม" นี้ เป็นคำแสดงเหตุในการตั้งสหชาตะที่ไม่ได้เป็นเบื้องต้นไว้ในเบื้องต้น. คำว่า "ด้วยคำว่า 'เป็นต้น'" คือ ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "สหชาตเป็นต้น" นี้. คำว่า "อารัมมณปัจจัยเป็นต้น ที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวงโดยปัจจยุปบัน" นี้ กล่าวว่า อรูปธรรมทั้งปวงย่อมเป็นปัจจยุปบันของอารัมมณปัจจัยเป็นต้น โดยอาศัยการเกิดขึ้นตามสมควร. ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ย่อมสงเคราะห์อารัมมณาธิปติ อารัมมณูปนิสสยะ เป็นต้น. คำว่า "ด้วยเหตุนั้น" คือ ด้วยคำว่า "ก็ปัจจัยที่สงเคราะห์อรูปธรรมทั้งปวง" เป็นต้น. มีอธิบายว่า "ของปัจจัยที่ตั้งอยู่ในทุกฐาน... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันแสดงแล้วด้วยการแสดงสหชาตะ". เพราะการแสดงความลดลงเพียงส่วนเดียว ย่อมเป็นอันแสดงความลดลงทั้งหมด. หรือว่า ด้วยคำว่า "เป็นต้น" ในคำว่า "สหชาตเป็นต้น" ย่อมเป็นอันแสดงปัจจัยที่ตั้งอยู่ในทุกฐานทั้ง ๔ อย่าง. คำว่า "มีสหชาตะเป็นมูล" คือ ธรรมที่เกิดขึ้นเมื่อมีสหชาตปัจจัย ไม่ได้มาในบาลีโดยกระทำสหชาตะไว้ข้างหน้า. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "สหชาตนิพันธนะ... (ละไว้)... ย่อมเป็นอันกล่าวแล้ว". ความสัมพันธ์คือ "ก็ปัจฉาชาตะนั้น เพราะเหตุไรจึงไม่ลดลง?". คำว่า "ในที่นั้น" คือ ในความลดลงและความไม่ลดลงที่กล่าวมาแล้ว. คำว่า "ด้วยสหชาตนิพันธนะ" คือ ด้วยนิมิตแห่งสหชาตธรรมทั้งหลาย โดยความเป็นปัจจัย ในที่นี้กล่าวถึงปัจจัยที่มีธรรมเป็นเหตุ. คำว่า "ในที่นี้เท่านั้น" คือ ในความลดลงเท่านั้น เพราะความลดลงนั้นเป็นเรื่องที่ยกขึ้นกล่าวในที่นี้. เมื่อกล่าวว่า "ความลดลงของสหชาตนิพันธนะเท่านั้น" เพื่อระงับความสงสัยว่า "เป็นความลดลงของปัจจัยเหล่านั้นทั้งหมดเลยหรือ?" จึงกล่าวว่า "สหชาตะ... (ละไว้)... นี้ได้แสดงไว้แล้ว".

၁၇. နယဒဿနမေဝ ကရောတီတိ ယထာ အဟေတုကကိရိယစေတနံ သန္ဓာယ ‘‘နဟေတုပစ္စယာ နကမ္မပစ္စယာ’’တိ ဝတ္တုံ လဗ္ဘာ, ဧဝံ နဝိပါကပစ္စယာတိပိ လဗ္ဘာ. အဟေတုကမောဟံ ပန သန္ဓာယ ‘‘နဟေတုပစ္စယာ နဝိပါကပစ္စယာ’’တိ လဗ္ဘာ, န ‘‘နကမ္မပစ္စယာ’’တိ. တေနာဟ ‘‘န စ ပစ္စယပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မသာမညဒဿန’’န္တိအာဒိ.

๑๗. คำว่า "ย่อมแสดงเพียงนัยเท่านั้น" คือ เหมือนที่สามารถกล่าวโดยหมายถึงอเหตุกกิริยาเจตนาว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีกรรมปัจจัย" ฉันใด ก็สามารถกล่าวว่า "ไม่มีวิปากปัจจัย" ได้ฉันนั้น. แต่โดยหมายถึงอเหตุกโมหะ สามารถกล่าวว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีวิปากปัจจัย" ได้ แต่ไม่สามารถกล่าวว่า "ไม่มีกรรมปัจจัย". เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า "และไม่ใช่การแสดงความเหมือนกันแห่งปัจจัยและปัจจยุปบันธรรม" เป็นต้น.

၂၅-၃၇. ယထာ ကုသလတ္တိကံ, ဧဝံ ဂဏေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ ယံ သန္ဓာယ ပါဠိယံ နိက္ခိတ္တံ, တံ ဒဿေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘ဟေတုမူလကာနံ…ပေ… နဂဏနသာမည’’န္တိ. န ဟိ ကုသလတ္တိကေ အနုလောမပစ္စနီယေ ဂဏနာဟိ ဝေဒနာတ္တိကေ တာ သမာနာ. ပရိဝတ္တေတွာပိ ယောဇိတာတိ ဧတ္ထ ‘‘နဟေတုပစ္စယာ နပုရေဇာတပစ္စယာ အာရမ္မဏေ ဧက’’န္တိ အာရမ္မဏံ ပဌမံ ဝတွာ ဝတ္တဗ္ဗမ္ပိ ပုရေဇာတံ ပရိဝတ္တေတွာ ပဌမံ ဝုတ္တန္တိ ဝဒန္တိ. တထာ နဟေတုပစ္စယာ ကမ္မေ တီဏီတိ ဣဒမေဝ ပဒံ ပရိဝတ္တေတွာ ‘‘နကမ္မပစ္စယာ ဟေတုယာ တီဏီတိ ဝုတ္တ’’န္တိပိ ဝဒန္တိ.

(ข้อ ๒๕-๓๗) คำว่า "พึงนับเหมือนกุสลัตติกะ" นี้ กล่าวเพื่อแสดงสิ่งที่หมายถึงในบาลีว่า "ของธรรมที่มีเหตุเป็นมูล... (ละไว้)... ไม่ใช่ความเหมือนกันแห่งการนับ". เพราะการนับในอนุโลมปัจจนียะในกุสลัตติกะกับการนับในเวทนาติกะไม่เท่ากัน. คำว่า "แม้ประกอบโดยสลับกัน" ในที่นี้ ท่านกล่าวว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ไม่มีปุเรชาตปัจจัย ในอารัมมณะมี ๑" โดยกล่าวอารัมมณะก่อน แล้วสลับปุเรชาตะที่พึงกล่าวทีหลังมากล่าวเป็นอันดับแรก. เช่นเดียวกัน คำว่า "ไม่มีเหตุปัจจัย ในกรรมมี ๓" นี้ ท่านก็กล่าวโดยสลับบทนี้ว่า "ไม่มีกรรมปัจจัย ในเหตุมี ๓" ดังนี้บ้าง.

၃၉. တံသမ္ပယုတ္တေတိ [Pg.315] တေန ဒေါမနဿေန သမ္ပယုတ္တေ. ဒေါမနဿသီသေန သမ္ပယုတ္တဓမ္မာ ဝုတ္တာ. သဒ္ဓါပဉ္စကေသူတိ သဒ္ဓါသီလသုတစာဂပညာသု. ကတ္တဗ္ဗန္တိ ဝါ ယောဇနာ ကာတဗ္ဗာတိ အတ္ထော. အဝသေသေသူတိ ရာဂါဒီသု. ပါဠိဂတိဒဿနတ္ထန္တိ ‘‘ဧဝံ ပါဠိ ပဝတ္တာ’’တိ ပါဠိယာ ပဝတ္တိဒဿနတ္ထံ. ရာဂါဒီဟိ ဥပနိဿယဘူတေဟိ. အနုပ္ပတ္တိတောတိ န ဥပ္ပဇ္ဇနတော. တံ ပါဠိဂတိံ တိကန္တရပါဠိယာ ဒဿေန္တော ‘‘ကုသလတ္တိကေပိဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ဣဓာပီတိ ဣမသ္မိံ ဝေဒနာတ္တိကေပိ.

๓๙. คำว่า "สัมปยุตด้วยธรรมนั้น" คือ สัมปยุตด้วยโทมนัสนั้น ธรรมที่สัมปยุตด้วยโทมนัส ท่านกล่าวโดยหัวข้อโทมนัส คำว่า "ในสัทธาปัญจกะ" คือ ในสัทธา ศีล สุตะ จาคะ ปัญญา หรือคำว่า "พึงกระทำ" มีอธิบายว่า พึงประกอบ คำว่า "ในธรรมที่เหลือ" คือ ในราคะเป็นต้น คำว่า "เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลี" คือ เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลีว่า "บาลีเป็นไปอย่างนี้" ด้วยราคะเป็นต้นที่เป็นอุปนิสสยะ คำว่า "เพราะไม่เกิดขึ้น" คือ เพราะไม่เกิดขึ้น เพื่อแสดงความเป็นไปแห่งบาลีนั้นด้วยติกะอันตรบาลี จึงกล่าวว่า "แม้ในกุสลัตติกะ" เป็นต้น คำว่า "ในที่นี้ด้วย" คือ ในเวทนาติกะนี้ด้วย

၆၂. အနညတ္တန္တိ အဘေဒံ. သုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တော ဟိ ဓမ္မော သုခဝေဒနာသမ္ပယုတ္တဿေဝ ဓမ္မဿ ဟေတုပစ္စယေန ပစ္စယော, န ဣတရေသံ. ဧသ နယော သေသပဒေသု သေသေသု စ ‘‘တီဏီ’’တိ အာဂတဋ္ဌာနေသု. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဗ္ဗာနိ တီဏိ သုဒ္ဓါနံ တိဏ္ဏံ ပဒါနံ ဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာနီ’’တိ. ‘‘ပစ္ဆာဇာတာ အရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယော န ဟောန္တီ’’တိ ယုတ္တမေတံ, ပုရေဇာတာ ပန အရူပဓမ္မာနံ ပစ္စယာ န ဟောန္တီတိ ကထမိဒံ ဂဟေတဗ္ဗန္တိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘ပုရေဇာတာ’’တိအာဒိ, ပုရေဇာတာ ဟုတွာ ပစ္စယော န ဟောန္တီတိ အတ္ထော. ပုရိမတရံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဌိတာ ဟိ ရူပဓမ္မာ ပစ္ဆာ ဥပ္ပန္နာနံ အရူပဓမ္မာနံ ပုရေဇာတပစ္စယော ဟောန္တိ, န စာယံ နယော အရူပဓမ္မေသု လဗ္ဘတိ. တေန ဝုတ္တံ ‘‘ပုရေဇာတတ္တာဘာဝတော’’တိ. တထာ ပစ္ဆာဇာတတ္တာဘာဝတောတိ ယထာ ဣမသ္မိံ တိကေ ကဿစိ ဓမ္မဿ ပုရေဇာတတ္တာဘာဝတော ပုရေဇာတပစ္စယော န ဟောန္တီတိ ဝုတ္တံ, တထာ ပစ္ဆာဇာတတ္တာဘာဝတော ပစ္ဆာဇာတာ ဟုတွာ ပစ္စယော န ဟောန္တိ, ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော န ဟောန္တီတိ အတ္ထော. န ဟိ ဧကသ္မိံ သန္တာနေ ကေသုစိ အရူပဓမ္မေသု ပဌမတရံ ဥပ္ပဇ္ဇိတွာ ဌိတေသု ပစ္ဆာ ကေစိ အရူပဓမ္မာ ဥပ္ပဇ္ဇန္တိ, ယတော တေ တေသံ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယော ဘဝေယျုံ.

๖๒. คำว่า อนัญญัตตะ คือ ความไม่แตกต่างกัน (ความไม่แยกกัน) ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา ย่อมเป็นปัจจัยโดยเหตุปัจจัยแก่ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนาเท่านั้น ไม่เป็นปัจจัยแก่ธรรมเหล่าอื่น นัยนี้พึงทราบในบทที่เหลือ และในที่ที่กล่าวว่า "สาม" ที่เหลือทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "สามทั้งหมด พึงทราบโดยบทสามที่บริสุทธิ์" คำว่า "ปัจฉาชาตธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม" นี้สมควรแล้ว แต่คำว่า "ปุเรชาตธรรมไม่เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรม" นี้พึงถือเอาอย่างไร? พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภคำถามนั้นจึงตรัสว่า "ปุเรชาตธรรม" เป็นต้น หมายความว่า เป็นปุเรชาตธรรมแล้วไม่เป็นปัจจัย เพราะรูปธรรมที่เกิดขึ้นก่อนแล้วตั้งอยู่ ย่อมเป็นปุเรชาตปัจจัยแก่อรูปธรรมที่เกิดขึ้นภายหลัง แต่นัยนี้ไม่พึงได้ในอรูปธรรมทั้งหลาย เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "เพราะไม่มีความเป็นปุเรชาตธรรม" อนึ่ง คำว่า "เพราะไม่มีความเป็นปัจฉาชาตธรรม" คือ เหมือนอย่างที่ในติกะนี้ กล่าวว่า เพราะไม่มีความเป็นปุเรชาตธรรมของธรรมบางอย่าง จึงไม่เป็นปุเรชาตปัจจัย ฉันใด อนึ่ง เพราะไม่มีความเป็นปัจฉาชาตธรรม ปัจฉาชาตธรรมจึงไม่เป็นปัจจัย หมายความว่า ไม่เป็นปัจฉาชาตปัจจัย ฉันนั้น เพราะว่าในสันดานเดียวกัน เมื่ออรูปธรรมบางอย่างเกิดขึ้นก่อนแล้วตั้งอยู่ อรูปธรรมบางอย่างก็ไม่เกิดขึ้นภายหลัง ซึ่งอรูปธรรมเหล่านั้นพึงเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแก่อรูปธรรมเหล่านั้นได้

၈၃-၈၇. အဝသေသေသု အဋ္ဌသူတိ ‘‘သုခါယ ဝေဒနာယ သမ္ပယုတ္တော ဓမ္မော’’တိအာဒိနာ ဧကမူလကေကာဝသာနာ ယေ နဝ နဝ ဝါရာ အာရမ္မဏပစ္စယာဒီသု လဗ္ဘန္တိ, တေသု ယထာဝုတ္တမေကံ ဝဇ္ဇေတွာ သေသေသု အဋ္ဌသု. တီသွေဝါတိ သုဒ္ဓေသု တီသွေဝ သဟဇာတကမ္မပစ္စယော လဗ္ဘတိ.

๘๓-๘๗. ใน ๘ บทที่เหลือ คือ ใน ๙ วาระที่พึงได้ในอารัมมณปัจจัยเป็นต้น ซึ่งมีมูลเดียวและมีที่สุดเดียว โดยบทว่า "ธรรมที่สัมปยุตด้วยสุขเวทนา" เป็นต้น ในวาระเหล่านั้น เว้นวาระหนึ่งที่กล่าวมาแล้ว ใน ๘ วาระที่เหลือ ใน ๓ บทเท่านั้น คือ ใน ๓ บทที่บริสุทธิ์เท่านั้น พึงได้สหชาตกัมมปัจจัย

ဝေဒနာတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายเวทนาติกะจบแล้ว

၃. ဝိပါကတ္တိကဝဏ္ဏနာ

๓. คำอธิบายวิปากติกะ

၁-၂၃. သောယေဝါတိ [Pg.316] အကတသမာသေဟိ ပဒေဟိ ယော အတ္ထော ဝုစ္စတိ, သောယေဝ အတ္ထော ဝုတ္တော ဟောတိ.

๑-๒๓. คำว่า "โสเยวะ" (นั้นเอง) คือ อรรถใดที่กล่าวด้วยบทที่ไม่ได้ทำสมาส อรรถนั้นนั่นแหละชื่อว่ากล่าวแล้ว

၂၄-၅၂. တန္တိ တံ ဝစနံ, တံ ဝါ ကဋတ္တာရူပံ. ယသ္မာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနဿ ဥပါဒါရူပဿ ယထာ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိ, တထာ မဟာဘူတေ စ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိ. န ဟိ တဿ တဒုဘယံ ဝိနာ ဥပ္ပတ္တိ အတ္ထိ, န ဧဝံ ကဋတ္တာရူပဿ. တဉှိ ကမ္မဿ ကဋတ္တာ ဥပ္ပဇ္ဇမာနံ မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပဇ္ဇတိ, တသ္မာ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဥပါဒါရူပဿ တံ ဝိသေသံ ဒဿေတုံ တဒေဝ ဝုတ္တံ, န ကဋတ္တာရူပံ ဝုတ္တန္တိ ဣမမတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘ခန္ဓေ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိမာဟ. ယဒိပိ ကဋတ္တာရူပံ ‘‘မဟာဘူတေ ပဋိစ္စ စိတ္တသမုဋ္ဌာနံ ရူပံ ဥပါဒါရူပ’’န္တိ ဧတ္ထ န ဂဟိတံ, ဝစနန္တရေန ပန ဂဟိတမေဝါတိ ဒဿေန္တော ‘‘ပဝတ္တိယံ ပနာ’’တိအာဒိမာဟ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ ဥပ္ပတ္တိယာ အဘာဝတောယေဝ. နာဟာရပစ္စယေတိ အာဟာရပစ္စယေ ပစ္စနီယတော ဌိတေ. တမ္ပီတိ ကဋတ္တာရူပမ္ပိ. ဌိတိက္ခဏေ ကဋတ္တာရူပဿ အာဟာရော ဥပတ္ထမ္ဘကော ဟောတီတိ ကတွာ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပ္ပာဒက္ခဏေ’’တိ.

๒๔-๕๒. คำว่า "ตัง" (นั้น) คือ คำนั้น หรือ กตัตตารูปนั้น เพราะว่าอุปาทารูปที่เกิดจากจิต มีการเกิดขึ้นอาศัยขันธ์ ฉันใด ก็มีการเกิดขึ้นอาศัยมหาภูตรูป ฉันนั้น เพราะการเกิดขึ้นของอุปาทารูปนั้น ย่อมไม่มีหากปราศจากทั้งสองอย่างนั้น แต่กตัตตารูปไม่เป็นเช่นนั้น เพราะกตัตตารูปนั้นเกิดขึ้นเพราะกรรมกระทำแล้ว ย่อมเกิดขึ้นอาศัยมหาภูตรูป เพราะฉะนั้น เพื่อแสดงความพิเศษนั้นของอุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูป จึงกล่าวถึงอุปาทารูปนั้นเท่านั้น ไม่ได้กล่าวถึงกตัตตารูป เพื่อแสดงอรรถนี้ จึงกล่าวว่า "อาศัยขันธ์" เป็นต้น ถึงแม้กตัตตารูปจะไม่ถูกถือเอาในบทว่า "อุปาทารูปที่เป็นจิตตสมุฏฐานรูป อาศัยมหาภูตรูป" นี้ แต่เพื่อแสดงว่าถูกถือเอาด้วยคำอื่น จึงกล่าวว่า "ในปวัตติกาล" เป็นต้น และเมื่อทำอย่างนี้ คือ เพราะไม่มีการเกิดขึ้นอาศัยขันธ์นั่นเอง คำว่า "ในนาหารปัจจัย" คือ เมื่อตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์ต่ออาหารปัจจัย คำว่า "ตัมปิ" (นั้นด้วย) คือ กตัตตารูปนั้นด้วย เพราะอาหารเป็นเครื่องอุปถัมภ์ของกตัตตารูปในขณะตั้งอยู่ จึงกล่าวว่า "ในขณะเกิด"

ဝိပါကတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

คำอธิบายวิปากติกะจบแล้ว

၄. ဥပါဒိန္နတ္တိကဝဏ္ဏနာ

๔. คำอธิบายอุปาทินนติกะ

၅၁. အဓိပတိဓမ္မောယေဝ လောကုတ္တရဓမ္မေသု နာဓိပတိပစ္စယာ ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ အာဟ ‘‘နာဓိပတိပစ္စယာတိ သယံ အဓိပတိဘူတတ္တာ’’တိ. နနု အဓိပတိဓမ္မောပိ အာရမ္မဏာဓိပတိဝသေန အဓိပတိပစ္စယေန ဥပ္ပဇ္ဇတီတိ စောဒနံ သန္ဓာယာဟ ‘‘အဝိရဟိတာ…ပေ… ဒဿေတီ’’တိ. အဝိရဟိတာရမ္မဏာဓိပတီသူတိ လောကုတ္တရေ သန္ဓာယာဟ. တေ ဟိ နိဗ္ဗာနာရမ္မဏတ္တာ ဧဝံ ဝုစ္စတိ. ပိ-သဒ္ဒေန ကော ပန ဝါဒေါ ဝိရဟိတာရမ္မဏာဓိပတိအနေကန္တာရမ္မဏာဓိပတီသူတိ ဒဿေတိ.

๕๑. ธรรมที่เป็นอธิบดีเท่านั้นในโลกุตตรธรรมทั้งหลาย ย่อมไม่เกิดขึ้นจากอธิปติปัจจัย จึงกล่าวว่า "ไม่เป็นอธิปติปัจจัย เพราะตนเองเป็นอธิบดี" ก็อธิปติธรรมย่อมเกิดขึ้นโดยอธิปติปัจจัยโดยอาลัมมณาธิปติมิใช่หรือ? พระผู้มีพระภาคเจ้าทรงปรารภคำถามนั้นจึงตรัสว่า "อวิรหิตา...เป... แสดง" คำว่า "ในอวิรหิตาลัมมณาธิปติทั้งหลาย" นี้ ทรงปรารภโลกุตตรธรรม เพราะโลกุตตรธรรมเหล่านั้นมีนิพพานเป็นอารมณ์ จึงกล่าวอย่างนี้ ด้วยคำว่า "ปิ" (ด้วย) ย่อมแสดงว่า จะกล่าวไปไยในวิรหิตาลัมมณาธิปติและอาลัมมณาธิปติที่ไม่แน่นอนเล่า

၇၂. အနုပါလနုပတ္ထမ္ဘနဝသေနာတိ ဇီဝိတိန္ဒြိယံ ဝိယ ကဋတ္တာရူပါနံ အနုပါလနဝသေန ဩဇာ တဿေဝ ကမ္မဇကာယဿ ဥပတ္ထမ္ဘနဝသေန ပစ္စယော ဟောတိ, န ဇနကဝသေနာတိ ယောဇနာ. ဧတသ္မိံ ပန အတ္ထေ သတီတိ [Pg.317] ကမ္မဇကလာပေ ဩဇာ တဿေဝ ကမ္မဇကာယဿ ဥပတ္ထမ္ဘကဝသေန ပစ္စယော ဟောတီတိ ဧတသ္မိံ အတ္ထေ လဗ္ဘမာနေ. အာဟာရန္တိပိ ဝတ္တဗ္ဗန္တိ ယထာ ဇီဝိတိန္ဒြိယဝသေန ‘‘ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယော ဓမ္မော ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ယထာဝုတ္တအာဟာရဿပိ ဝသေန ဝတ္တဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ဧတ္ထ စ ယသ္မိံ ကလာပေ ကမ္မဇာ ဩဇာ ကဒါစိ တဿေဝ ဥပတ္ထမ္ဘနပစ္စယော ဟောတီတိ အယမတ္ထော အဋ္ဌကထာယံ ဒဿိတော. ယဒိ ကမ္မဇာ ဩဇာ ဧကံသတော သကလာပရူပူပတ္ထမ္ဘနဝသေနေဝ ပဝတ္တတိ, တထာ သတိ ဣမာယ ပါဠိယာ ဝိရောဓော သိယာတိ ဒဿေန္တော ‘‘ယဒိ စ…ပေ… ဟောတီ’’တိ အဋ္ဌကထာဝစနံ ဥဒ္ဓရိတွာ တတ္ထ ဒေါသံ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ဧဝံ သတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ တန္တိ တံ ဝစနံ. အနဇ္ဈောဟဋာယ အတ္တနော ပစ္စယတော နိဗ္ဗတ္တာယ, ပစ္စယော စေတ္ထ ကမ္မံယေဝ. တေနာဟ ‘‘သသန္တာနဂတာယ ဥပါဒိန္နောဇာယာ’’တိ.

๗๒. คำว่า "โดยนัยแห่งการอนุบาลและการอุปถัมภ์" คือ การประกอบความว่า โอชะย่อมเป็นปัจจัยโดยการอนุบาลกตัตตารูปทั้งหลาย เหมือนชีวิตินทรีย์ และโดยการอุปถัมภ์กายอันเกิดจากกรรมนั้นเอง ไม่ใช่โดยการเป็นผู้ให้เกิด. อนึ่ง เมื่อมีอรรถนี้ คือ เมื่อได้อรรถนี้ว่า โอชะในกัมมชกลาป ย่อมเป็นปัจจัยโดยการอุปถัมภ์กายอันเกิดจากกรรมนั้นเอง. คำว่า "พึงกล่าวถึงอาหารด้วย" คือ เหมือนอย่างที่กล่าวว่า "อุปาทินนูปาทานิยธรรม ย่อมเป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมโดยอัตถิปัจจัย" โดยชีวิตินทรีย์ ฉันใด ก็พึงกล่าวโดยอาหารที่กล่าวมาแล้ว ฉันนั้น. และในที่นี้ อรรถนี้ว่า โอชะที่เกิดจากกรรมในกลาปใด บางครั้งย่อมเป็นปัจจัยอุปถัมภ์ของกลาปนั้นเอง ได้แสดงไว้ในอรรถกถา. หากโอชะที่เกิดจากกรรมย่อมเป็นไปโดยการอุปถัมภ์รูปในกลาปทั้งหมดโดยส่วนเดียวเท่านั้น เมื่อเป็นเช่นนั้น ย่อมขัดแย้งกับพระบาลีนี้ เพื่อแสดงดังนั้น จึงยกคำอรรถกถาว่า "หาก...เป็นต้น...ย่อมเป็น" ขึ้นมา แล้วแสดงโทษในคำนั้น จึงกล่าวว่า "เมื่อเป็นเช่นนั้น". ในที่นั้น คำว่า "ตัง" (นั้น) คือ คำนั้น. แก่โอชะที่ไม่ได้ถูกกลืนกิน ซึ่งเกิดขึ้นจากปัจจัยของตน และปัจจัยในที่นี้คือกรรมนั่นเอง. เพราะเหตุนั้น จึงกล่าวว่า "แก่อุปาทินโนชะที่อยู่ในสันดานของตน".

အယမ္ပိ ပဉှော, န ကေဝလံ ပုဗ္ဗေ ဝုတ္တအာဟာရောယေဝါတိ အဓိပ္ပာယော. ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗော သိယာ, န စ ဥဒ္ဓဋော. တသ္မာတိ ဧတဿ ‘‘ဝါဒေါ ဗလဝတရော’’တိ ဧတေန သမ္ဗန္ဓော. ကသ္မာ ပန ယထာဝုတ္တေသု ဒွီသု ပဉှေသု အာဟာရော န ဥဒ္ဓဋောတိ အာဟ ‘‘အဇ္ဈောဟဋဿာ’’တိအာဒိ. တတ္ထ ဒုတိယပဉှောတိ ဒုကမူလကေ ဒုတိယပဉှောတိ ယောဇနာ. ဒုတိယပဉှော စ န ဥဒ္ဓဋောတိ ဧတ္ထာပိ ‘‘အဇ္ဈောဟဋဿ…ပေ… အဘာဝတော’’တိ ဣဒံ အာနေတွာ သမ္ဗန္ဓိတဗ္ဗံ. ဣတရဿာတိ အနဇ္ဈောဟဋဿ. အဇ္ဈောဟဋမေဝ န အနဇ္ဈောဟဋံ, ယထာဝုတ္တောဇန္တိ အဓိပ္ပာယော. ‘‘ဗလဝတရော’’တိ ဝတွာ တဿ ဗလဝတရဘာဝံ ဒဿေန္တော ‘‘န ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. ကတိပယာလောပေ အဇ္ဈောဟရိတွာ ဝသိတွာ ဌိတဿ ဝိယ အဇ္ဈောဟဋမတ္တာဟိ မဏ္ဍူကာဒီဟိ အဇ္ဈောဟာရကဿ သရီရေ ဝိသေသာဓာနံ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

ปัญหานี้ด้วย ไม่ใช่เฉพาะอาหารที่กล่าวมาแล้วเท่านั้น ดังนี้เป็นอัธยาศัย. พึงยกขึ้นมา แต่ก็ไม่ได้ยกขึ้นมา. คำว่า "ตัสมา" (เพราะเหตุนั้น) นี้ มีความสัมพันธ์กับคำว่า "วาทะมีกำลังกว่า". ก็เพราะเหตุไร อาหารจึงไม่ถูกยกขึ้นมาในสองปัญหาที่กล่าวมาแล้ว? จึงกล่าวว่า "เพราะอัชโฌหริต" เป็นต้น. ในที่นั้น คำว่า "ทุติยปัญหา" (ปัญหาที่สอง) คือ การประกอบความว่า ปัญหาที่สองในทุกมูลกะ. และปัญหาที่สองไม่ได้ถูกยกขึ้นมา ในที่นี้ก็พึงนำคำว่า "เพราะอัชโฌหริต...เป็นต้น...ไม่มี" มาประกอบ. คำว่า "อิตรัสสะ" (ของอื่น) คือ ของอนัชโฌหริต. หมายความว่า เป็นอัชโฌหริตเท่านั้น ไม่ใช่อนัชโฌหริต คือ โอชะที่กล่าวมาแล้ว. เมื่อกล่าวว่า "มีกำลังกว่า" เพื่อแสดงความเป็นผู้มีกำลังกว่าของคำนั้น จึงกล่าวว่า "นะ หิ" (ไม่) เป็นต้น. พึงทราบการเพิ่มความพิเศษในร่างกายของผู้กลืนกิน โดยสัตว์มีกบเป็นต้นที่ถูกกลืนกินแล้วตั้งอยู่ เหมือนผู้ที่กลืนกินเพียงไม่กี่คำแล้วอยู่ได้.

ဣဓ ဝုတ္တေဟီတိ ဣမသ္မိံ ဥပါဒိန္နတ္တိကေ ဝုတ္တေဟိ. ဧကမူလကဒုကတိကာဝသာနပဉှဝိဿဇ္ဇနေဟီတိ ဧကပဒမူလကေဟိ ဒုကာဝသာနေဟိ တိကာဝသာနေဟိ စ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေဟိ. တေ ပန ‘‘အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယော ဓမ္မော ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ စ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော, အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယော ဓမ္မော ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ အနုပါဒိန္နအနုပါဒါနိယဿ စ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧဝံ ဝေဒိတဗ္ဗော. ဣဓာတိ ဣမသ္မိံ ဥပါဒိန္နတ္တိကေ. ဒုတိယဒုကာဝသာနေ ဝိယာတိ ဒုတိယဒုကာဝသာနေ ပဉှဝိဿဇ္ဇနေ ဝိယ, ‘‘အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယော [Pg.318] ဓမ္မော ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ စ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော, သဟဇာတံ ပစ္ဆာဇာတ’’န္တိ ဧတဿ ဝိဿဇ္ဇနေ ဝိယာတိ အတ္ထော. အယဉ္စ အတ္ထော တတိယပဒမူလကေသု ဒုကတိကာဝသာနပဉှေသုပိ လဗ္ဘတေဝ. ယဒိ ပန တေ ပဉှာ ကုသလတ္တိကေပိ လဗ္ဘန္တိ, အထ ကသ္မာ တတ္ထ န ဥဒ္ဓဋာတိ အာဟ ‘‘သုခါဝဗောဓနတ္ထံ ပန တတ္ထ သဟဇာတဝသေနေဝ ဝိဿဇ္ဇနံ ကတ’’န္တိ. သဟဇာတဝသေနေဝါတိ သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယဝသေနေဝ. ဧကမူလကဒုကာဝသာနာတိ ‘‘ကုသလော ဓမ္မော ကုသလဿ စ အဗျာကတဿ စာ’’တိ ဧဝံပကာရာ ပဉှာ. တတ္ထ ကုသလတ္တိကေ ဥဒ္ဓဋာ. ဣဓ ပန ဣမသ္မိံ ဥပါဒိန္နတ္တိကေ. ဧတေဟိ ယထာဝုတ္တေဟိ ဝိဿဇ္ဇနေဟိ. ဧကော ဓမ္မောတိ ဧကော ဝေဒနာဒိကော ပစ္စယဓမ္မော. အနေကေဟီတိ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတာဒီဟိ အနေကေဟိ အတ္ထိပစ္စယဝိသေသေဟိ. အနေကေသံ ဓမ္မာနန္တိ အနေကေသံ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာနံ. ဧကော အတ္ထိပစ္စယောတိ ဣဒံ အတ္ထိပစ္စယတာသာမညတော ဝုတ္တံ.

บทว่า ด้วยบทที่กล่าวไว้ในอุปาทินนัตติกะนี้ คือด้วยบทที่กล่าวไว้ในอุปาทินนัตติกะนี้. บทว่า ด้วยการวิสัชนาปัญหาที่มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะและติกะ คือด้วยการวิสัชนาปัญหาที่มีบทมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะและมีที่สุดเป็นติกะ. แต่ปัญหาเหล่านั้น พึงทราบอย่างนี้ว่า ‘ธรรมที่ไม่อุปาทินนูปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย, ธรรมที่ไม่อุปาทินนานุปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม อนุปาทินนูปาทานิยธรรม และอนุปาทินนานุปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย’. บทว่า อิทะ (ในอุปาทินนัตติกะนี้) คือในอุปาทินนัตติกะนี้. บทว่า เหมือนในที่สุดทุกะที่สอง คือเหมือนในการวิสัชนาปัญหาที่มีที่สุดเป็นทุกะที่สอง, อธิบายว่า เหมือนในการวิสัชนาปัญหาที่ว่า ‘ธรรมที่ไม่อุปาทินนูปาทานิยะ เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยปัจจัยคืออัตถิปัจจัย, สหชาตะ ปัจฉาชาตะ’. และอรรถนี้ก็พึงได้ในปัญหาที่มีมูลบทที่สาม มีที่สุดเป็นทุกะและติกะด้วย. ถ้าปัญหาเหล่านั้นพึงได้ในกุสลัตติกะด้วย, เหตุไฉนจึงไม่ยกขึ้นแสดงในกุสลัตติกะนั้น? ท่านจึงกล่าวว่า ‘แต่ในกุสลัตติกะนั้น การวิสัชนาได้ทำไปโดยสหชาตวาระเท่านั้น เพื่อความเข้าใจง่าย’. บทว่า โดยสหชาตวาระเท่านั้น คือโดยสหชาตอัตถิปัจจัยวาระเท่านั้น. บทว่า มีที่สุดเป็นทุกะมีมูลบทเดียว คือปัญหาประเภทที่ว่า ‘กุศลธรรม เป็นปัจจัยแก่กุศลธรรมและอัพยากตธรรม’. ปัญหาเหล่านั้นได้ยกขึ้นแสดงในกุสลัตติกะนั้นแล้ว. แต่ในอุปาทินนัตติกะนี้. ด้วยการวิสัชนาที่กล่าวมาแล้วเหล่านี้. บทว่า ธรรมอย่างหนึ่ง คือปัจจัยธรรมอย่างหนึ่ง มีเวทนาเป็นต้น. บทว่า ด้วยปัจจัยหลายอย่าง คือด้วยอัตถิปัจจัยพิเศษหลายอย่าง มีสหชาตะและปัจฉาชาตะเป็นต้น. บทว่า แห่งธรรมหลายอย่าง คือแห่งปัจจยุบบันนธรรมหลายอย่าง. บทว่า อัตถิปัจจัยอย่างหนึ่ง นี้กล่าวโดยสามัญแห่งอัตถิปัจจัย.

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တံ အဝုတ္တဉ္စ အတ္ထိပစ္စယေ လဗ္ဘမာနံ ဝိသေသံ ဝိတ္ထာရတော ဒဿေန္တော ‘‘ဧကော ဟီ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧကောတိ အတ္ထိပစ္စယဝိသေသေသု ဧကော. ဧကဿာတိ တာဒိသဿေဝ ဧကဿ. အညထာ ဟိ ဧကော ဓမ္မော ဧကဿ ဓမ္မဿ ပစ္စယော နာမ နတ္ထိ. ဧကေနေဝါတိ သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယေနေဝ ယထာ ဩက္ကန္တိက္ခဏေ ဝတ္ထု. တဉှိ အတ္တနာ သဟဇာတဿ နာမဿ သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယေနေဝ ပစ္စယော ဟောတိ, န ပုရေဇာတာဒိနာ. ဧကော သဟဇာတအရူပက္ခန္ဓော အနေကေသံ အတ္တနာ သဟဇာတာနံ အရူပက္ခန္ဓာနံ ဧကေန သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယေန, အနေကေဟိ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတအတ္ထိပစ္စယေဟိ ယထာက္ကမံ အတ္တနာ သဟဇာတာနံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနရူပါနံ ပုရေဇာတာနံ တေသမုဋ္ဌာနိကရူပါနံ. အနေကော ပုရေဇာတဝတ္ထုရူပဉ္စေဝ သဟဇာတအရူပက္ခန္ဓာ စ ဧကဿ အရူပက္ခန္ဓဿ ယထာက္ကမံ ပုရေဇာတသဟဇာတအတ္ထိပစ္စယေဟိ. အနေကော အရူပဓမ္မော အနေကေသံ သဟဇာတအရူပဓမ္မာနံ ပုရေဇာတရူပဓမ္မာနဉ္စ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတအတ္ထိပစ္စယေဟိ. အနေကော ဝါ အာဟာရိန္ဒြိယပ္ပကာရော အနေကေသံ ရူပဓမ္မာနံ ယထာရဟံ သဟဇာတပုရေဇာတပစ္ဆာဇာတာဟာရိန္ဒြိယဝသေန အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော ဟောတိ. ဧဝံ ပစ္စယုပ္ပန္နာနံ အသမာနတ္တေပိ အယမတ္ထော သမ္ဘဝတိ, သမာနတ္တေ [Pg.319] ပန ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထိ. တေနာဟ ‘‘သမာနတ္တေ ပစ္စယုပ္ပန္နဓမ္မာန’’န္တိ. သဟဇာတံ ပုရေဇာတေနေဝ သဟ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီတိ သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယဓမ္မော ပုရေဇာတအတ္ထိပစ္စယဓမ္မေန သဟေဝ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတိ. ယထာ ဝတ္ထုနာ ပုရေဇာတအတ္ထိပစ္စယံ လဘန္တာ ဧဝ ကုသလာဒိဓမ္မာ သဟဇာတာနံ ခန္ဓာနံ စိတ္တသမုဋ္ဌာနာနဉ္စ ရူပါနံ သဟဇာတအတ္ထိပစ္စယော ဟောန္တိ, တထာ တေ ပုရေဇာတဿ ကာယဿ ပစ္ဆာဇာတပစ္စယောပိ ဟောန္တိယေဝ. တေနာဟ ‘‘ပစ္ဆာဇာတေန စာ’’တိ. အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီတိ သမ္ဗန္ဓော. အယံ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတာနံ အတ္ထိပစ္စယဘာဝေါ ပစ္စယဓမ္မာနံ အဘေဒေ ဧဝ ဣစ္ဆိတော, န ဘေဒေ. တေနာဟ ‘‘အနညဓမ္မတ္တေန…ပေ… နာနာဓမ္မတ္တေ’’တိ.

บัดนี้ ท่านเมื่อจะแสดงความพิเศษที่พึงได้ในอัตถิปัจจัย ทั้งที่กล่าวแล้วและยังมิได้กล่าวโดยพิสดาร จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘eko hī’ (ธรรมอย่างหนึ่ง) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า eko คือ อย่างหนึ่งในบรรดาความพิเศษแห่งอัตถิปัจจัยทั้งหลาย. บทว่า ekassa คือ แห่งธรรมอย่างหนึ่งเช่นนั้นนั่นเอง. เพราะว่าหากมิใช่เช่นนั้น ธรรมอย่างหนึ่งชื่อว่าเป็นปัจจัยแห่งธรรมอย่างหนึ่ง ย่อมไม่มี. บทว่า ekenevāti คือ ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยเท่านั้น เหมือนวัตถุในขณะหยั่งลงสู่ครรภ์. เพราะวัตถุนั้นย่อมเป็นปัจจัยแก่นามที่เกิดพร้อมกับตน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยเท่านั้น ไม่ใช่ด้วยปุเรชาตปัจจัยเป็นต้น. อรูปขันธ์ที่เป็นสหชาตะอย่างหนึ่ง เป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์หลายอย่างที่เกิดพร้อมกับตน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่ง, เป็นปัจจัยแก่รูปที่เกิดจากจิตที่เกิดพร้อมกับตน และแก่รูปที่เกิดก่อนและรูปที่มีรูปที่เกิดก่อนนั้นเป็นสมุฏฐาน ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตอัตถิปัจจัยหลายอย่างตามลำดับ. รูปวัตถุที่เป็นปุเรชาตะหลายอย่าง และอรูปขันธ์ที่เป็นสหชาตะหลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่อรูปขันธ์อย่างหนึ่ง ด้วยปุเรชาตอัตถิปัจจัยและสหชาตอัตถิปัจจัยตามลำดับ. อรูปธรรมหลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่อรูปธรรมที่เป็นสหชาตะหลายอย่าง และแก่รูปธรรมที่เป็นปุเรชาตะ ด้วยสหชาตอัตถิปัจจัยและปัจฉาชาตอัตถิปัจจัย. หรือว่าประเภทแห่งอาหารและอินทรีย์หลายอย่าง เป็นปัจจัยแก่รูปธรรมหลายอย่าง ด้วยอัตถิปัจจัย โดยอำนาจแห่งสหชาตะ ปุเรชาตะ ปัจฉาชาตะ อาหาร และอินทรีย์ตามสมควร. แม้ในเมื่อปัจจยุบบันนธรรมทั้งหลายไม่เสมอกัน อรรถนี้ก็ย่อมเป็นไปได้, แต่ในเมื่อเสมอกันแล้ว ไม่ต้องกล่าวถึงเลย. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘samānatte paccayuppannadhammānaṃ’ (ในเมื่อปัจจยุบบันนธรรมทั้งหลายเสมอกัน). บทว่า สหชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตะเท่านั้น คือสหชาตอัตถิปัจจัยธรรม เป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตอัตถิปัจจัยธรรมเท่านั้น. กุศลธรรมเป็นต้นเหล่านั้น เมื่อได้ปุเรชาตอัตถิปัจจัยด้วยวัตถุแล้ว ย่อมเป็นสหชาตอัตถิปัจจัยแห่งขันธ์ทั้งหลายและรูปที่เกิดจากจิตที่เป็นสหชาตะฉันใด, ธรรมเหล่านั้นก็ย่อมเป็นปัจฉาชาตปัจจัยแห่งกายที่เป็นปุเรชาตะด้วยฉันนั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘pacchājātena cā’ (และด้วยปัจฉาชาตะ). มีการประกอบความว่า ‘เป็นอัตถิปัจจัย’. ความเป็นอัตถิปัจจัยของสหชาตะและปัจฉาชาตะนี้ พึงประสงค์ในเมื่อปัจจัยธรรมทั้งหลายไม่ต่างกันเท่านั้น ไม่ใช่ในเมื่อต่างกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘anaññadhammattena...เป... nānādhammatte’ (เพราะความเป็นธรรมไม่ต่างกัน...ฯลฯ...ในความเป็นธรรมต่างกัน).

ဣဒါနိ တဿ နာနာဓမ္မတ္တေ အဘာဝံ ပါဠိယာ ဝိဘာဝေန္တော ‘‘ယဒိ သိယာ’’တိအာဒိမာဟ. တတ္ထ ဧကော အတ္ထိပစ္စယဘာဝေါ နတ္ထီတိ ဧကဿေဝ ပစ္စယဓမ္မဿ ဝသေန လဗ္ဘမာနော ဧကော အတ္ထိပစ္စယဘာဝေါ နတ္ထိ. ကသ္မာ? ဝိရောဓတော. တေန ဝုတ္တံ ‘‘သဟဇာတ…ပေ… န ဝုတ္တ’’န္တိ. ဧဝဉ္စ ကတွာတိ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတာနံ ဧကဓမ္မဝသေန သဟ အလာဘတော ဧဝ. ဧကဓမ္မဝသေနာတိ ဧကဿေဝ ပစ္စယဓမ္မဿ ဝသေန. တေနာဟ ‘‘နာနာဓမ္မာနံ ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတ္တာ’’တိ. ဝိရုဒ္ဓသဘာဝတာ စ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတဝသေန ဝေဒိတဗ္ဗာ, ဣဓ ပန လောကိယလောကုတ္တရာဒိဘာဝတောတိ. အညထာတိ တေသံ သဟဇာတပစ္ဆာဇာတာနံ ဧကဇ္ဈံ လာဘေ. ဣန္ဒြိယပဋိက္ခေပေပီတိ ဣန္ဒြိယပစ္စယေ ပစ္စနီကတော ဌိတေပိ. တဿ ပဉှဿ လာဘတောတိ ‘‘ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယော စ အနုပါဒိန္နုပါဒါနိယော စ ဓမ္မာ ဥပါဒိန္နုပါဒါနိယဿ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧတဿ ပဉှဿ လာဘတော. ဗာဝီသာတိ ဧကမူလကာဝသာနာ နဝ, ဧကမူလကဒုကာဝသာနာ ပဉ္စ, ဧကမူလကတိကာဝသာနမေကံ, ဒုကမူလကေကာဝသာနာ စတ္တာရော, ဒုကမူလကာဝသာနာ ဒွေ, ဒုကမူလကတိကာဝသာနမေကန္တိ ဧဝံ ဗာဝီသတိ. ယထာ ပုဗ္ဗေ သဟဇာတံ ပုရေဇာတေန သဟေဝ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီတိ ဝုတ္တံ, ဧဝံ ပုရေဇာတမ္ပိ တေနာတိ ဒဿေန္တော အာဟ ‘‘ပုရေဇာတံ သဟဇာတေနေဝ သဟ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီ’’တိ. တတ္ထ သဟဇာတေနေဝ သဟာတိ သဟဇာတေန သဟေဝ. အဋ္ဌာနပ္ပယုတ္တော ဟိ အယံ ဧဝ-သဒ္ဒေါ, သဟဇာတေန န ဝိနာ ပုရေဇာတအတ္ထိပစ္စယောတိ အတ္ထော. ဣတရေသု ပန အတ္ထိပစ္စယဓမ္မေသု နိယမော နတ္ထိ တေဟိ [Pg.320] သဟာပိ ဝိနာပိ ဘာဝတော. တေနာဟ ‘‘န ဣတရေဟီ’’တိ. တမ္ပိ ဝတ္ထု တံသဟိတပုရေဇာတမေဝါတိ ယံ ‘‘ပုရေဇာတံ သဟဇာတေနေဝ သဟ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီ’’တိ ဝုတ္တံ, တမ္ပိ ဝတ္ထုပုရေဇာတဉ္စေဝ တံသဟိတာရမ္မဏပုရေဇာတမေဝ စ, န ကေဝလံ အာရမ္မဏပုရေဇာတံ. တေနာဟ ‘‘န ဣတရ’’န္တိ.

บัดนี้ ท่านเมื่อจะแสดงความไม่มีแห่งปัจจัยนั้นในความเป็นธรรมต่างกันโดยพระบาลี จึงกล่าวคำมีอาทิว่า ‘yadi siyā’ (ถ้าพึงมี) เป็นต้น. ในบทเหล่านั้น บทว่า ความเป็นอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่งไม่มี คือความเป็นอัตถิปัจจัยอย่างหนึ่งที่พึงได้โดยอำนาจแห่งปัจจัยธรรมอย่างเดียวย่อมไม่มี. เพราะเหตุไร? เพราะความขัดแย้งกัน. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘sahajāta...เป... na vuttaṃ’ (สหชาตะ...ฯลฯ...ไม่กล่าว). และเมื่อกระทำอย่างนี้ คือเพราะไม่ได้สหชาตะและปัจฉาชาตะพร้อมกันโดยอำนาจแห่งธรรมอย่างเดียวเท่านั้น. บทว่า โดยอำนาจแห่งธรรมอย่างเดียว คือโดยอำนาจแห่งปัจจัยธรรมอย่างเดียวเท่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘เพราะธรรมทั้งหลายต่างกัน มีสภาพขัดแย้งกัน’. และสภาพที่ขัดแย้งกันนั้น พึงทราบโดยอำนาจแห่งสหชาตะและปัจฉาชาตะ, แต่ในที่นี้ พึงทราบโดยความเป็นโลกิยะและโลกุตตระเป็นต้น. บทว่า มิฉะนั้น คือในเมื่อได้สหชาตะและปัจฉาชาตะเหล่านั้นพร้อมกัน. บทว่า แม้ในเมื่อปฏิเสธอินทรีย์ คือแม้ในเมื่ออินทริยปัจจัยตั้งอยู่ในฐานะเป็นปฏิปักษ์. บทว่า เพราะได้ปัญหาข้อนั้น คือเพราะได้ปัญหาที่ว่า ‘อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยอัตถิปัจจัย’ (อุปาทินนูปาทานิยธรรมและอนุปาทินนูปาทานิยธรรม เป็นปัจจัยแก่อุปาทินนูปาทานิยธรรม ด้วยอัตถิปัจจัย). บทว่า ๒๒ คือ ปัญหาที่มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นเอกะ ๙, มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นทุกะ ๕, มีมูลบทเดียว มีที่สุดเป็นติกะ ๑, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นเอกะ ๔, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นทุกะ ๒, มีมูลบทเป็นทุกะ มีที่สุดเป็นติกะ ๑, รวมเป็น ๒๒ อย่างนี้. ท่านแสดงว่า สหชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับปุเรชาตะเท่านั้น ดังที่กล่าวมาแล้วในก่อนฉันใด, ปุเรชาตะก็เป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะนั้นด้วยฉันนั้น จึงกล่าวว่า ‘ปุเรชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะเท่านั้น’. ในบทเหล่านั้น บทว่า sahajāteneva saha คือ พร้อมกับสหชาตะนั่นเอง. เพราะว่าศัพท์ว่า เอวะ นี้ ท่านใช้ในที่ที่มิใช่ฐานะ, อธิบายว่า ปุเรชาตอัตถิปัจจัยย่อมไม่มีปราศจากสหชาตะ. แต่ในอัตถิปัจจัยธรรมเหล่าอื่น ไม่มีกฎเกณฑ์ เพราะมีได้ทั้งพร้อมกับปัจจัยเหล่านั้นและปราศจากปัจจัยเหล่านั้น. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘na itarehi’ (ไม่ใช่ด้วยปัจจัยเหล่าอื่น). บทว่า tampi vatthu taṃsahitapurejātamevāti ความว่า คำที่กล่าวว่า ‘ปุเรชาตะเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตะเท่านั้น’ นั้น แม้ปุเรชาตะนั้น ก็เป็นทั้งวัตถุปุเรชาตะ และเป็นอารัมมณปุเรชาตะที่ประกอบด้วยสหชาตะนั้นนั่นเอง, ไม่ใช่เป็นอารัมมณปุเรชาตะเพียงอย่างเดียว. เพราะเหตุนั้น ท่านจึงกล่าวว่า ‘na itaraṃ’ (ไม่ใช่ปัจจัยอื่น).

ဣဒါနိ ယထာဝုတ္တမတ္ထံ ပါဌန္တရေန ဝိဘာဝေတုံ ‘‘ကုသလတ္တိကေ ဟီ’’တိအာဒိ ဝုတ္တံ. ယဒိ ပုရေဇာတံ တံသဟဇာတေန ဝိနာပိ အတ္ထိပစ္စယော သိယာ, ‘‘နဝိပ္ပယုတ္တပစ္စယာ အတ္ထိယာ ပဉ္စာ’’တိ ဝတ္တုံ န သက္ကာ, ဝုတ္တဉ္စေတံ, တသ္မာ ဝိညာယတိ ‘‘ပုရေဇာတံ သဟဇာတေန သဟေဝ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီ’’တိ. နဝိပ္ပယုတ္တေ ဗာဝီသာတိ ဧတ္ထာပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထာတိ သနိဒဿနတ္တိကေ. အတ္ထိဝိဘင်္ဂေတိ အတ္ထိပစ္စယဿ ဝိဘဇနေ. တိကမူလကေကာဝသာနန္တိ ‘‘သနိဒဿနသပ္ပဋိဃော စ အနိဒဿနသပ္ပဋိဃော စ အနိဒဿနအပ္ပဋိဃော စ ဓမ္မာ အနိဒဿနသပ္ပဋိဃဿ ဓမ္မဿ အတ္ထိပစ္စယေန ပစ္စယော’’တိ ဧဝံ တိကမူလကော ဧကာဝသာနော ပဉှော ဥဒ္ဓဋော. ပစ္စယုဒ္ဓါရေတိ စ တတ္ထေဝ ပစ္စယုဒ္ဓါရေ. တထာ စ သော ပဉှော ဥဒ္ဓဋော. တယိဒံ ကထံ, ယဒိ ပုရေဇာတံ သဟဇာတေနေဝ သဟ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီတိ စောဒနာယံ အာဟ ‘‘တံ ဝတ္ထုသဟိတဿ…ပေ… ပစ္စယဘာဝတော’’တိ. တဿတ္ထော – ယဒိပိ တတ္ထ သနိဒဿနသပ္ပဋိဃဂ္ဂဟဏေန အာရမ္မဏပုရေဇာတဿ အတ္ထိပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တော, တထာပိ အနိဒဿနအပ္ပဋိဃဂ္ဂဟဏတော ဝတ္ထုမ္ပိ ဂဟိတန္တိ ဝတ္ထုသဟိတဿ အာရမ္မဏပုရေဇာတဿ သဟဇာတေန သဟေဝ အတ္ထိပစ္စယဘာဝေါ ဝုတ္တောတိ. ပစ္ဆာဇာတံ အာဟာရိန္ဒြိယေဟေဝ သဟ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတိ, န ပုရေဇာတေနာတိ အဓိပ္ပာယော. အနညဓမ္မတ္တေတိ ပစ္စယဓမ္မဿ အနညတ္တေ. သဟဇာတေန သဟ အတ္ထိပစ္စယော ဟောတီတိ ယောဇနာ. သေသပဒဒွယေပိ ဧသေဝ နယော. တတ္ထာပိ ပဋိယောဂိပုရေဇာတံယေဝ ဒဋ္ဌဗ္ဗံ. ‘‘အတ္ထိပစ္စယဝိသေသေသု ပနာ’’တိအာဒိနာ အတ္တနာ ဒဿိတံ ဝိစာရံ ‘‘ဧဝမေတ’’န္တိ နိဂမနဝသေန ပစ္စာမသတိ.

บัดนี้ เพื่อแสดงเนื้อความที่กล่าวแล้วโดยปาฐะอื่น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กุสลตฺติเก หิ" (ในกุสลัตติกะ) หากปุเรชาตปัจจัยพึงเป็นอัตถิปัจจัยได้โดยปราศจากสหชาตปัจจัยนั้น ก็ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า "นวิปฺปยุตฺตปจฺจยา อตฺถิยา ปญฺจ" (ในนวิปปยุตตปัจจัย มีอัตถิปัจจัย ๕) แต่คำนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้ว เพราะฉะนั้นจึงทราบได้ว่า "ปุเรชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น" แม้ในคำว่า "นวิปฺปยุตฺเต พาวีสา" (ในนวิปปยุตตปัจจัย ๒๒) นี้ ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "ตตฺถ" (ในนั้น) คือ ในสนิทัสสนัตติกะ. คำว่า "อตฺถิวิภงฺเค" (ในอัตถิวิภังค์) คือ ในการจำแนกอัตถิปัจจัย. คำว่า "ติกมูลเกกาวสานํ" (มีติกะเป็นมูล มีเอกะเป็นที่สุด) คือ ปัญหาที่ยกขึ้นมามีติกะเป็นมูล มีเอกะเป็นที่สุดอย่างนี้ว่า "ธรรมทั้งหลายคือ สนิทัสสนสัปปฏิฆะ อนิทัสสนสัปปฏิฆะ และอนิทัสสนอัปปฏิฆะ เป็นปัจจัยแก่อนิทัสสนสัปปฏิฆธรรมด้วยอัตถิปัจจัย". และในปัจจยุทธาระในที่นั้นนั่นเอง ปัญหานั้นก็ถูกยกขึ้นมาแล้ว. ปัญหานั้นเป็นอย่างไร? หากปุเรชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น เมื่อมีการโต้แย้ง จึงกล่าวว่า "ตํ วตฺถุสหิตสฺส...เป... ปจฺจยภาวโต" (เพราะความเป็นปัจจัยแห่งอารัมมณปุเรชาตนั้นที่ประกอบด้วยวัตถุ...เป็นต้น). อธิบายว่า แม้ในที่นั้น การระบุถึงสนิทัสสนสัปปฏิฆะ จะกล่าวถึงความเป็นอัตถิปัจจัยของอารัมมณปุเรชาตปัจจัยไว้ก็ตาม ถึงกระนั้น เพราะมีการระบุถึงอนิทัสสนอัปปฏิฆะ จึงเป็นการถือเอาวัตถุไว้ด้วย เพราะฉะนั้น จึงกล่าวว่าความเป็นอัตถิปัจจัยของอารัมมณปุเรชาตปัจจัยที่ประกอบด้วยวัตถุ ย่อมเป็นไปพร้อมกับสหชาตปัจจัยเท่านั้น. มีอธิบายว่า ปัจฉาชาตปัจจัยย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับอาหาเรนทรีย์เท่านั้น ไม่ใช่พร้อมกับปุเรชาตปัจจัย. คำว่า "อนญฺญธมฺมตฺเต" (ในการไม่เป็นธรรมอื่น) คือ ในความไม่เป็นอย่างอื่นแห่งปัจจัยธรรม. มีการประกอบความว่า "ย่อมเป็นอัตถิปัจจัยพร้อมกับสหชาตปัจจัย". ในบทที่เหลืออีก ๒ บท ก็มีนัยนี้เหมือนกัน. ในที่นั้นก็พึงเห็นปฏิโยคีปุเรชาตปัจจัยนั่นเอง. อนึ่ง ด้วยคำมีอาทิว่า "อตฺถิปจฺจยวิเสเสสุ ปน" (ก็ในอัตถิปัจจัยพิเศษทั้งหลาย) ท่านย่อมทบทวนการพิจารณาที่ตนแสดงไว้แล้ว โดยนัยแห่งการสรุปว่า "เอวเมตํ" (เป็นอย่างนี้).

ဥပါဒိန္နတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการอธิบายอุปาทินนัตติกะ

၆. ဝိတက္ကတ္တိကဝဏ္ဏနာ

๖. การอธิบายวิตักกัตติกะ

၂၂. ဝိတက္ကတ္တိကေ [Pg.321] သတ္တသု မူလကေသူတိ ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရံ ဓမ္မံ ပဋိစ္စာ’’တိအာဒိနာ အာဂတာနိ တီဏိ ဧကကာနိ, တီဏိ ဒုကာနိ, ဧကံ တိကန္တိ ဧဝံ ဧကမူလကာနိ ယာနိ သတ္တမူလကာနိ, တေသု. ယထာက္ကမန္တိ ပါဠိယံ အာဂတာနုက္ကမေန. သတ္တာတိ ပဌမေ ဧကကေ သတ္တ. ပဉ္စာတိ ဒုတိယေ ပဉ္စ. တာနိမာနိ ဟေတုပစ္စယေ ဝုတ္တနယေန ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. ဣဓ ပန ပဝတ္တိဝသေနေဝ ယောဇေတဗ္ဗံ. တီဏီတိအာဒီသု တတိယေ တီဏိ, စတုတ္ထေ ဧကံ, ပဉ္စမေ တီဏိ, ဆဋ္ဌေပိ တီဏိ, သတ္တမေ ဧကံ. တာနိ ပန ယထာက္ကမံ တတိယပဒံ ပဋိစ္စ တတိယပဒဒုတိယပဒတဒုဘယဝသေန, ပဌမပဒတတိယပဒါနိ ပဋိစ္စ တတိယပဒဝသေန, ပဌမပဒဒုတိယပဒါနိ ပဋိစ္စ ပဌမပဒတတိယပဒတဒုဘယဝသေန, ဒုတိယပဒတတိယပဒါနိ ပဋိစ္စ ပဌမပဒတတိယပဒတဒုဘယဝသေန, ပဌမဒုတိယတတိယပဒါနိ ပဋိစ္စ တတိယပဒဝသေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗာနိ. အညမညေ အဋ္ဌဝီသာတိအာဒီသုပိ ဣမိနာဝ နယေန ဂဏနာ ဝေဒိတဗ္ဗာ. ဧဝန္တိ ယထာဝုတ္တံ ဂဏနံ ပစ္စာမသတိ. ဒုတိယတတိယမူလကေသု ဧကံ ဧကန္တိ ဒုတိယမူလကေ ဧကံ, တတိယမူလကေ ဧကန္တိ ယောဇေတဗ္ဗံ. တထာ အာသေဝနေတိ ယထာ ပုရေဇာတေ ဧကာဒသ, တထာ အာသေဝနေတိ အတ္ထော. အညာနီတိ အဓိပတိအညမညပုရေဇာတာသေဝနတော အညေသု ပစ္စယေသု ဂဏနာနိ. ဟေတုအာရမ္မဏသဒိသာနီတိ ဟေတုအာရမ္မဏပစ္စယေသု ဂဏနာသဒိသာနိ.

๒๒. ในวิตักกัตติกะ ในมูลกะ ๗ ด้วยคำว่า "สวิตกฺกสวิจารํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ" (อาศัยธรรมที่มีวิตักกะมีวิจาร) เป็นต้น มีเอกะ ๓ ทุกะ ๓ ติกะ ๑ รวมเป็นมูลกะ ๑ ที่เป็นมูลกะ ๗ เหล่านั้น. คำว่า "ยถากฺกมํ" (ตามลำดับ) คือ ตามลำดับที่มาในพระบาลี. คำว่า "สตฺต" (๗) คือ ในเอกะแรกมี ๗. คำว่า "ปญฺจ" (๕) คือ ในเอกะที่สองมี ๕. พึงทราบเนื้อความเหล่านี้โดยนัยที่กล่าวไว้ในเหตุปัจจัย. แต่ในที่นี้พึงประกอบโดยนัยแห่งการเป็นไปเท่านั้น. ในคำมีอาทิว่า "ตีณิ" (๓) คือ ในมูลกะที่ ๓ มี ๓, ในที่ ๔ มี ๑, ในที่ ๕ มี ๓, ในที่ ๖ ก็มี ๓, ในที่ ๗ มี ๑. พึงทราบเนื้อความเหล่านั้นตามลำดับ คือ อาศัยบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓ บทที่ ๒ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๑ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓, อาศัยบทที่ ๑ และบทที่ ๒ โดยนัยแห่งบทที่ ๑ บทที่ ๓ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๒ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๑ บทที่ ๓ และทั้งสองบทนั้น, อาศัยบทที่ ๑ บทที่ ๒ และบทที่ ๓ โดยนัยแห่งบทที่ ๓ เท่านั้น. แม้ในคำมีอาทิว่า "อญฺญมญฺเญ อฏฺฐวีสา" (ในอัญญมัญญปัจจัย มี ๒๘) ก็พึงทราบการนับด้วยนัยนี้เหมือนกัน. คำว่า "เอวํ" (อย่างนี้) ท่านย่อมทบทวนการนับที่กล่าวไว้แล้ว. คำว่า "ทุติยตติยมูลเกสุ เอกํ เอกํ" (ในมูลกะที่ ๒ และที่ ๓ มีอย่างละ ๑) พึงประกอบว่า ในมูลกะที่ ๒ มี ๑ ในมูลกะที่ ๓ มี ๑. คำว่า "ตถา อาเสวเน" (ในอาเสวนะก็เช่นกัน) ความว่า เหมือนในปุเรชาตะมี ๑๑ ในอาเสวนะก็มี ๑๑ เช่นกัน. คำว่า "อญฺญานิ" (อื่น ๆ) คือ การนับในปัจจัยอื่น ๆ นอกจากการอธิปติ อัญญมัญญะ ปุเรชาตะ และอาเสวนะ. คำว่า "เหตุอารมฺมณสทิสานิ" (เหมือนเหตุและอารัมมณะ) คือ เหมือนการนับในเหตุปัจจัยและอารัมมณปัจจัย.

၃၁. အဝိသေသေနာတိ ‘‘ဝိပါက’’န္တိ ဝိသေသနံ အကတွာ န ပန ဝိဿဇ္ဇနံ ကတန္တိ ယောဇနာ. တတ္ထ ကာရဏံ ဝတ္တုံ ‘‘ကသ္မာ’’တိအာဒိမာဟ. ဣတရေသန္တိ လောကိယဝိပါကာနံ. တေ ဝိသုံ နိဒ္ဓါရေတွာ ဝုတ္တာတိ တေ ယထာဝုတ္တလောကိယဝိပါကာ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တသာမညတော ဝိသုံ နီဟရိတွာ ဝုတ္တာ. ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တေ ခန္ဓေ ပဋိစ္စ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တာ အဓိပတီ’’တိ ဝုတ္တရာသိ ပုရိမကောဋ္ဌာသော.

๓๑. คำว่า "อวิเสเสน" (โดยไม่จำแนก) คือ มีการประกอบความว่า ไม่ได้ทำวิเสสนะว่า "วิปากํ" (วิบาก) แต่หาใช่ว่าไม่ได้ทำวิสัชนาไม่. เพื่อจะกล่าวเหตุในที่นั้น จึงกล่าวคำมีอาทิว่า "กสฺมา" (เพราะเหตุไร). คำว่า "อิตเรสํ" (ของเหล่าอื่น) คือ ของโลกิยวิบากทั้งหลาย. คำว่า "เต วิสุํ นิทฺธาเรตฺวา วุตฺตา" (ธรรมเหล่านั้นถูกแยกออกมากล่าวต่างหาก) คือ โลกิยวิบากที่กล่าวแล้วเหล่านั้น ถูกแยกออกมากล่าวต่างหากจากความเป็นอวิตักกวิจารมัตตะทั่วไป. คำว่า "อาศัยขันธ์ที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะ อธิปติที่เป็นอวิตักกวิจารมัตตะย่อมเกิดขึ้น" เป็นส่วนแรกของหมวดที่กล่าวแล้ว.

၃၈. ဧတန္တိ ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ အဝိတက္က…ပေ… သဟ ဂစ္ဆန္တေနာ’’တိ အာဂတပါဠိပဒံ. တဿ အတ္ထံ ဒဿေတုံ ‘‘မူလံ…ပေ… ဝုတ္တံ ဟောတီ’’တိ အာဟ. တတ္ထ အဝိတက္က…ပေ… ယောဇေန္တေနာတိ အဝိတက္ကေဟိ အဝိတက္ကပရိယာယေန ဝုတ္တေဟိ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တအဝိတက္ကအဝိစာရပဒေဟိ သဟ မူလပဒံ[Pg.322], အာသေဝနမူလကမေဝ ဝါ ဂစ္ဆန္တေန ယောဇေန္တေန နပုရေဇာတသဒိသံ နာသေဝနေ ပါဠိဂမနံ ကာတဗ္ဗံ, ပဌိတဗ္ဗန္တိ အတ္ထော. ပေါတ္ထကေသု ပန ‘‘အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တံ ဝိပါကေန သဟ ဂစ္ဆန္တေနာ’’တိ ဒိဿတိ, ဝိပါကေန ဝိသေသနဘူတေန သဟ ယောဇေန္တေနာတိ အတ္ထော. တေနေဝါဟ ‘‘ဝိပါကံ အဝိတက္ကဝိစာရမတ္တန္တိအာဒိ ယောဇေတဗ္ဗ’’န္တိ.

๓๘. คำว่า "เอตํ" (นี้) คือ บทบาลีที่มาว่า "อวิตกฺกวิจารมตฺตํ อวิตกฺก...เป... สห คจฺฉนฺเตน" (อวิตักกวิจารมัตตะไปพร้อมกับอวิตักกะ...เป็นต้น). เพื่อแสดงอรรถของบทนั้น จึงกล่าวว่า "มูลํ...เป... วุตฺตํ โหติ" (ย่อมกล่าวว่า มูล...เป็นต้น). ในที่นั้น คำว่า "อวิตกฺก...เป... โยเชนฺเตน" (โดยประกอบอวิตักกะ...เป็นต้น) คือ เมื่อประกอบบทมูลพร้อมกับบทอวิตักกวิจารมัตตะและอวิตักกะอวิจาระที่กล่าวโดยปริยายของอวิตักกะ หรือเมื่อประกอบบทที่ไปพร้อมกับอาเสวนมูละเท่านั้น ไม่พึงทำทางไปแห่งบาลีในอาเสวนะให้เหมือนปุเรชาตะ คือพึงอ่านอย่างนี้. แต่ในคัมภีร์ทั้งหลายปรากฏว่า "อวิตกฺกวิจารมตฺตํ วิปากเน สห คจฺฉนฺเตน" (อวิตักกวิจารมัตตะไปพร้อมกับวิบาก) ความว่า เมื่อประกอบพร้อมกับวิบากที่เป็นวิเสสนะ. เพราะเหตุนั้นท่านจึงกล่าวว่า "พึงประกอบคำมีอาทิว่า วิปากํ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ" (วิบากเป็นอวิตักกวิจารมัตตะ).

ဧကမူလကေ ပါဠိယံ ယောဇိတမေဝါတိ ‘‘ဒုမူလကေသု ပဌမေ’’တိ ဝုတ္တံ.

คำว่า "ในเอกมูลกะ บาลีได้ประกอบไว้แล้ว" คือที่กล่าวว่า "ในทุมูลกะแรก".

၄၉. မူလပဒမေဝ အဝသာနဘာဝေနာတိ ‘‘သဝိတက္ကသဝိစာရံ ဓမ္မံ ပစ္စယာ သဝိတက္ကသဝိစာရော ဓမ္မော ဥပ္ပဇ္ဇတိ နဟေတုပစ္စယာ’’တိအာဒိနာ မူလပဒမေဝ အဝသာနဘာဝေန ယောဇိတံ. သတ္တ မောဟာ ဥဒ္ဓရိတဗ္ဗာတိ ဣဒံ နဟေတုပစ္စယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. ပဋိစ္စဝါရေ ဟိ အဟေတုကမောဟော တိက္ခတ္တုမေဝ အာဂတော. ဣဓ ပန ‘‘ဝတ္ထုံ ပစ္စယာ’’တိအာဒိနာ စတူသုပိ မူလကေသု အာဂတော, တသ္မာ သတ္တက္ခတ္တုံ အာဂမနံ သန္ဓာယ ‘‘သတ္တ မောဟာ’’တိ ဝုတ္တန္တိ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

๔๙. คำว่า "บทมูลนั่นเองโดยความเป็นที่สุด" คือ บทมูลนั่นเองถูกประกอบโดยความเป็นที่สุดด้วยคำมีอาทิว่า "อาศัยธรรมที่มีวิตักกะมีวิจาร ธรรมที่มีวิตักกะมีวิจารย่อมเกิดขึ้น เพราะนเหตุปัจจัย". คำว่า "โมหะ ๗ พึงยกขึ้นมา" นี้ กล่าวหมายถึงนเหตุปัจจัย. เพราะในปฏิจจวาระ อเหตุกโมหะมาเพียง ๓ ครั้งเท่านั้น. แต่ในที่นี้มาในมูลกะทั้ง ๔ ด้วยคำมีอาทิว่า "อาศัยวัตถุ" เพราะฉะนั้น พึงทราบว่าท่านกล่าวคำว่า "โมหะ ๗" หมายถึงการมา ๗ ครั้ง.

ဥပနိဿယေန သင်္ဂဟိတတ္တာတိ ဥပနိဿယပစ္စယေနေဝ ကမ္မပစ္စယဿ သင်္ဂဟိတတ္တာ. သဗ္ဗဿပိ ရူပါရူပါဝစရကမ္မဿ ဗလဝဘာဝတော ဥပနိဿယတ္တာဘာဝေါ နတ္ထိ, ယတော တံ ‘‘ဂရူ’’တိ ဝုစ္စတိ, ကမ္မက္ခယကရဿ ပန ကမ္မဿ ဗလဝဘာဝေ ဝတ္တဗ္ဗမေဝ နတ္ထီတိ ဣမမတ္ထံ ပါဠိယာ ဧဝ ဝိဘာဝေတုံ ဝုတ္တံ ‘‘ဥပါဒိန္နတ္တိကပဉှာဝါရပစ္စနီယေ ဟိ…ပေ… ဝိညာယတီ’’တိ.

คำว่า 'เพราะความเป็นผู้ถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยะ' คือเพราะความที่กรรมปัจจัยถูกสงเคราะห์ด้วยอุปนิสสยปัจจัยนั่นเอง. ความไม่มีแห่งความเป็นอุปนิสสยะ ย่อมไม่มี เพราะความที่รูปาวจรกรรมและอรูปาวจรกรรมแม้ทั้งปวงเป็นสภาพมีกำลัง เพราะเหตุนั้น กรรมนั้นจึงถูกเรียกว่า 'ครุ' (กรรมหนัก), ส่วนในเรื่องความมีกำลังของกรรมที่ทำให้สิ้นกรรม ไม่ต้องพูดถึงเลย. เพื่อจะไขเนื้อความนี้ด้วยพระบาลีนั่นเอง จึงกล่าวว่า 'ในปัจจนียะแห่งปัญหาวารในอุปาทินนัตติกะ... เป็นต้น... พึงทราบ'

ဝိတက္ကတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการอธิบายวิตักกัตติกะ

၈. ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗတ္တိကဝဏ္ဏနာ

๘. การอธิบายทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ

ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဝိဘင်္ဂေ ဝိစာရိတနယေန ဝိစာရေတဗ္ဗန္တိ ဣဒံ ‘‘န စ ပုထုဇ္ဇနာနံ ဒဿနေန ပဟာတုံ သက္ကုဏေယျော, ဣတရေသံ န ကေနစိ ပစ္စယေန ပစ္စယော န ဟောန္တီတိ သက္ကာ ဝတ္တု’’န္တိအာဒိနာ အတ္တနာ အာနီတံ [Pg.323] အမတဂ္ဂပထဝိနိစ္ဆယံ သန္ဓာယ ဝုတ္တံ. တတ္ထ ယံ ဝတ္တဗ္ဗံ, တမ္ပိ ပဋိစ္စသမုပ္ပာဒဋီကာယ အတ္ထဝိဝရဏေ ဝုတ္တမေဝ, တသ္မာ တတ္ထ ဝုတ္တနယေနေဝ ဝေဒိတဗ္ဗံ.

คำว่า 'พึงพิจารณาโดยนัยที่พิจารณาแล้วในปฏิจจสมุปปาทวิภังค์' นี้ ท่านกล่าวหมายถึงอมตัคคปถวินิจฉัยที่ตนนำมาด้วยคำมีอาทิว่า 'และไม่สามารถจะละได้ด้วยทัสสนะของพวกปุถุชน, ส่วนธรรมของบุคคลนอกนี้ ไม่สามารถจะกล่าวได้ว่า ไม่เป็นปัจจัยโดยปัจจัยไรๆ'. สิ่งที่ควรกล่าวในเรื่องนั้น แม้สิ่งนั้นก็ได้กล่าวไว้แล้วในการไขเนื้อความแห่งปฏิจจสมุปปาทฎีกา เพราะฉะนั้น พึงทราบโดยนัยที่กล่าวไว้ในที่นั้นนั่นแล

ဒဿနေနပဟာတဗ္ဗတ္တိကဝဏ္ဏနာ နိဋ္ဌိတာ.

จบการอธิบายทัสสเนนปหาตัพพัตติกะ

ပဋ္ဌာနပကရဏ-အနုဋီကာ သမတ္တာ.

ปัฏฐานปกรณ์อนุฏีกา จบบริบูรณ์

ဣတိ ပဉ္စပကရဏမူလဋီကာယ လီနတ္ထဝဏ္ဏနာ

ลีนัตถวัณณนาในมูลฏีกาแห่งปัญจปกรณ์ จบเพียงเท่านี้

အနုဋီကာ သမတ္တာ.

อนุฏีกา จบบริบูรณ์

အဘိဓမ္မဿ အနုဋီကာ သမတ္တာ.

อนุฏีกาแห่งพระอภิธรรม จบบริบูรณ์