นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

อภิธมฺมปิฏเก

ธมฺมสงฺคณี-อนุฏีกา

วีสติคาถาวณฺณนา

๑. อภิธมฺมสํวณฺณนาย [Pg.1] อตฺถํ สํวณฺเณตุกาโม ตสฺสา อาทิคาถาย ตาว ปโยชนสมฺพนฺธาภิธานปุพฺพงฺคมํ อตฺถํ นิทฺธาเรนฺโต อุฬารชฺฌาสยานํ นิสมฺมการีนํ ปฏิปตฺติ ปเรสํ วิวิธหิตสุขนิปฺผาทนปฺปโยชนาติ อาจริยสฺสาปิ ธมฺมสํวณฺณนาย อาทิมฺหิ สตฺถริ นิปจฺจการสฺส อนฺตรายวิโสสนตฺถตา วิย สตฺถริ ธมฺเม จ ปเรสํ อจฺจนฺตสุขปฺปฏิลาภสํวตฺตนิยสทฺธารตนุปฺปาทนตฺถตาปิ สิยาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมสํวณฺณนาย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโมติ สามญฺญวจโนปิ ธมฺม-สทฺโท สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน อิธ ปริยตฺติวิเสสวิสโย. สํวณฺณียติ อตฺโถ เอตายาติ สํวณฺณนา, อฏฺฐกถา.

ติวิธยานมุเขน วิมุตฺติธมฺมํ ยถารหมนุสาสตีติ สตฺถา. ปณมนํ ปณาโม, กายวาจาจิตฺเตหิ สตฺถุ คุณนินฺนตา. กิริยา กรณํ, ปณามสฺส กรณํ ปณามกรณํ, วนฺทนาปโยโค. โส จ กิญฺจาปิ ‘‘อิทานิ อธิปฺเปตํ ปณามํ กโรนฺโต’’ติอาทินา ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติอาทิกสฺส อธิปฺเปตปณามภาวํ ทสฺเสสฺสติ, ‘‘กรุณา วิยา’’ติอาทิกสฺส ปน สพฺพสฺส โถมนาวเสน วุตฺตสฺสปิ วเสน เวทิตพฺโพ. โส หิ สตฺถุ มหากรุณาทิคุณวิเสสกิตฺตนวเสน ปวตฺโต มหากรุณาทิคุณวิเสสาวินาภาวินา สํวณฺณิยมานสํวณฺณนาธมฺมวิภาวิเตน ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตภาเวน สฺวากฺขาตธมฺเม สตฺถริ [Pg.2] อนุปฺปนฺนสทฺธานํ สทฺธาชนนาย, อุปฺปนฺนสทฺธานญฺจ ภิยฺโยภาวาย โหติ. สตฺถุโน จ อวิปรีตธมฺมเทสนภาเวน อวิตถเทสนาภูเต ธมฺเมติ เอเตน สตฺถุโน มหากรุณาทิคุณานํเยว จ ผลวิเสสนิปฺผาทนสมตฺถตาย ปสาทาวหตํ อาห. ธมฺเมน หิ สตฺถุสิทฺธิ, สตฺถารา จ ธมฺมสิทฺธิ, ธมฺมสมฺปตฺติยาปิ สตฺถุคุณตาย สตฺถุคุณวิภาวเนน สมฺปชฺชตีติ.

เอวํ สตฺถริ ปณามกรณสฺส เอกํ ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺพนฺธํ วิภาเวติ ‘‘ตทุภยปฺปสาทา หี’’ติอาทินา. น หิ สตฺถริ ธมฺเม วา อปฺปสนฺโน สํวณฺณิยมาเน ตทธิคนฺตพฺเพ จ ธมฺเม สมฺมา ปฏิปชฺชติ, นาปิ สีลาทิอนุปาทาปรินิพฺพานนฺตํ มหนฺตํ อตฺถํ สาเธติ, ตสฺมา ธมฺมสํวณฺณนาสุ ปเรสํ สมฺมาปฏิปตฺติอากงฺขาย ตถารูปธมฺมปฏิคฺคาหเกหิ จ วินิโยชิเตน สตฺถริ ธมฺเม จ ปสาทุปฺปาทนํ สตฺถริ ปณามกรณํ วิหิตนฺติ อธิปฺปาโย.

ภควโต คุณสํกิตฺตนํ ตสฺส ธมฺมสงฺฆานมฺปิ โถมนา โหติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘รตนตฺตยปณามวจน’’นฺติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ภควโต โถมเนเนวา’’ติอาทิ (ธ. ส. มูลฏี. ๖). วกฺขมานํ วา ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส ปูเชตฺวา’’ติอาทึ สนฺธาย วุตฺตํ. วิญฺญาปนตฺถํ ปเรสํ วิญฺญูนนฺติ วา สมฺพนฺธนียํ. อวิญฺญูนํ อปฺปมาณตาย อภาชนตาย จ วิญฺญูนํ คหณํ. เต หิ พุทฺธาทีสุ สคารวสฺส ปมาณภูตตํ ชานนฺตา ตสฺส วจนํ โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญนฺติ, สมฺมเทว จ นํ อนุติฏฺฐนฺตา ตทธิปฺปายํ ปูเรนฺติ. อิธาปิ ปุริมนเยเนว สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ ปสาทวิญฺญาปนาทิมุเขนปิ สมฺมาปฏิปตฺติอากงฺขาย ปเวทิตตฺตา.

เอตฺถ จ ปฐโม อตฺถวิกปฺโป สทฺธานุสารีนํ ปุคฺคลานํ วเสน วุตฺโต, ทุติโย ธมฺมานุสารีนํ. ปฐโม วา อสํสิทฺธสตฺถุธมฺมานํ วเสน วุตฺโต, ทุติโย สํสิทฺธสตฺถุธมฺมานํ. ตถา ปฐโม ปฐเม รตเน ปณามกิริยาทสฺสนปโร, ทุติโย อิตเรสุปีติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

ปณาโม กรียติ เอตายาติ ปณามกรณํ, ปณามกิริยาภินิปฺผาทิกา เจตนา. สา หิ เขตฺตสมฺปตฺติยา อาจริยสฺส จ อชฺฌาสยสมฺปตฺติยา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส [Pg.3] พลานุปฺปทานวเสน ปุริมกมฺมนิปฺผนฺนสฺส วิปากสนฺตานสฺส อนฺตรา เวมชฺเฌ อายนฺติ อาปตนฺตีติ อนฺตรายาติ ลทฺธนามานํ โรคาทิอนตฺถานํ วิธายกสฺส อุปปีฬกสฺส อุปจฺเฉทกสฺส วา กมฺมสฺส วิทฺธํสนสมตฺโถ ปุญฺญาติสโยติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘รตนตฺตยปณาม…เป… วิเสสภาวโต’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา ราคาทิปริยุฏฺฐานาภาววจเนน อนฺตรายสฺส การณภูตาย ปโยควิปตฺติยา อภาวสฺส, อตฺถลาภาทิวจเนน อนนฺตรายตาเหตุภูตาย ปโยคสมฺปตฺติยา สพฺภาวสฺส, ‘‘สพฺยาปชฺฌาย ปชาย อพฺยาปชฺโฌ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑) วจเนน ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขวิหาริตาย จ ปกาสนํ มหานามสุตฺตํเยว อุทาหฏํ.

คุณวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ เอเตน สติปิ กายมโนปณามานํ อนฺตรายวิโสสนสมตฺถภาเว เตหิ ปณามวิสยสฺส ปณามารหภาววิภาวเนน สาติสโย วจีปณาโม วิหิโตติ ทสฺเสติ. คุณวิเสสวา หีติอาทินา อาจริยสฺส ยุตฺตปตฺตการิตํ ทสฺเสติ. เทสนา วินยปิฏเกติ เอตฺถ นนุ วินยปิฏกสฺสปิ เทสนาภาวโต เทสนาวินยปิฏกานํ เภทวจนํ น ยุตฺตนฺติ? โน น ยุตฺตํ ‘‘ตีสุปิ เจเตสุ เอเต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา) เอตฺถ วิย สมุทายเทสนาย อวยวเทสนานํ อาธารภาวโต. เทสนากาเล วา มนสา ววตฺถาปิตาย วินยตนฺติยา วินยปิฏกภาวโต ตทตฺถปญฺญาปนสฺส จ เทสนาภาวโต เภทวจนํ. อถ วา เทสียติ เอเตนาติ เทสนา, เทสนาสมุฏฺฐาปโก จิตฺตุปฺปาโท, ตสฺส จ วินยปิฏกวิสโย กรุณาปุพฺพงฺคโม จ โสติ เอวเมตฺถ เภทวจโนปปตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สุตฺตนฺตปิฏเกติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

กถํ ปน ภควโต เทสนา วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา, สุตฺตาภิธมฺมปิฏเกสุ จ ปญฺญากรุณาปญฺญาปฺปธานาติ วิญฺญายตีติ? ยโต อุกฺกํสปริยนฺตคตหิโรตฺตปฺโปปิ ภควา โลกิยสาธุชเนหิปิ ปริหริตพฺพานิ ‘‘สิขรณี’’ติอาทีนิ วจนานิ ยถาปราธญฺจ ครหวจนานิ วินยปิฏกเทสนายํ มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส มหาปริสมชฺเฌ อภาสิ, ตํตํสิกฺขาปทปญฺญตฺติการณาเปกฺขาย เวรญฺชาทีสุ สารีริกญฺจ [Pg.4] เขทมนุโภสิ, ตสฺมา กิญฺจาปิ ภูมนฺตรปจฺจยาการสมยนฺตรกถานํ วิย วินยปญฺญตฺติยาปิ สมุฏฺฐาปิกา ปญฺญา อนญฺญสาธารณตาย อติสยกิจฺจวตี, ตโตปิ กรุณาย กิจฺจํ อธิกนฺติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา’’ติ. กรุณาพฺยาปาราธิกตาย หิ เทสนาย กรุณาปฺปธานตา, สุตฺตนฺตเทสนาย มหากรุณาสมาปตฺติพหุโล เวเนยฺยสนฺตาเนสุ ตทชฺฌาสยานุโลเมน คมฺภีรมตฺถปทํ ปติฏฺฐเปสีติ กรุณาปญฺญาปฺปธานตา, อภิธมฺมเทสนาย ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิสยภาวปฺปโหนโก รูปารูปปริจฺเฉโท ธมฺมสภาวานุโรเธน ปวตฺติโตติ ปญฺญาปฺปธานตา. เตเนว จ การเณนาติอาทินา เทสนานุรูปตํตํสํวณฺณนาย โถมนา อาจริยสฺส ปกตีติ ทสฺเสติ.

กุสลา รูปํ จกฺขุมา ทส ทาฬิมาทิ สมูหวเสน อตฺถานวโพธนตฺโถ วิย อตฺถาวโพธนตฺโถ หิ สทฺทปฺปโยโค อตฺตปราธีโน เกวโล อตฺถปทตฺถโก, โส ปทตฺถวิปริเยสการินา อิติ-สทฺเทน สทฺทปทตฺถโก ชายตีติ อาห ‘‘กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจน’’นฺติ. นิทสฺสนญฺหิ นาม นิทสฺสิตพฺพธมฺเม เตน จ สมฺพนฺเธ สติ โหติ, นาญฺญถาติ ตสฺส นิทสฺสนภาวํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ยถา…เป… ปวตฺติตฺถาติ อตฺโถ’’ติ.

‘‘ตตฺถ กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจน’’นฺติอาทินา นิทสฺสนนิทสฺสิตพฺพธมฺมานํ อาธารวิสยพฺยาปาเรหิ สวิเสสเนหิ สห ปกาสนวเสน คาถาย อตฺถตตฺวํ ทสฺเสตฺวา อวยวเภทวเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กิรตีติ กรุณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิจฺฉนฺทราคานํ ภูตปุพฺพคติยา วา สตฺตตา เวทิตพฺพา. เอกสฺสปิ ธมฺมสฺส อเนกสามญฺญาการวนฺตตาย ‘‘ยถาสภาวํ ปกาเรหี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรนา’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) ธมฺมานํ อญฺเญยฺยตฺตํ ปฏิกฺขิปติ ญาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตาภาวโต. เอเตน ตสฺสา ปญฺญาย อกิจฺฉวุตฺติตํ อาห. ยเถว หิ ‘‘เญยฺเยสุ สพฺเพสุ ปวตฺติตฺถา’’ติ เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธ เตสํ อตฺตตฺตนิยตาวิรหสํสูจนตฺถํ ปเรสํ สตฺตาทิมิจฺฉาคาหปฏิเสธเนน ธมฺม-สทฺเทน เญยฺยา วิเสสิตพฺพา, เอวํ ‘‘ธมฺเมสุ สพฺเพสุ ปวตฺติตฺถา’’ติ เอตฺตาวตา [Pg.5] จ อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธ ธมฺเมสุ ตสฺสา ปญฺญาย อากงฺขปฺปฏิพทฺธตาย อกิจฺฉวุตฺติตํ ทสฺเสตุํ อญฺเญยฺยตฺตปฏิเสธเนน เญยฺย-สทฺเทน ธมฺมา วิเสสิตาติ. เญยฺยธมฺม-สทฺทา นีลุปฺปลสทฺทา วิย อญฺญมญฺญํ เภทาเภทยุตฺตาติ ‘‘เญยฺยา จ เต ธมฺมา จา’’ติ วุตฺตํ. ยา ยาติ ยถา-สทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. พฺยาปนิจฺฉายญฺหิ อยํ ยถา-สทฺโท, ตปฺปเภทา ปญฺญา ปวตฺติตฺถาติ สมฺพนฺโธติ.

ภควติ ปวตฺตาวาติ อิทํ เยภุยฺเยน อุปมาโนปเมยฺยตฺถานํ ภินฺนาธารตาย ภินฺนาธารสฺส จ อุปมานตฺถสฺส อิธ อสมฺภวโต วุตฺตํ. ภควโต กรุณาย อญฺเญหิ อสาธารณภาโว สตฺเต สํสารทุกฺขโต อุทฺธริตฺวา อจฺจนฺตสุเข นิพฺพาเน ปติฏฺฐเปตุํ อตฺตโน สรีรชีวิตปริจฺจาเคนปิ เอกนฺตหิตชฺฌาสยตาวเสน เวทิตพฺโพ, ยโต วิเนยฺยานํ โกโสหิตวตฺถคุยฺหปหูตชิวฺหาวิทํสนมฺปิ กตํ, ยญฺจ ยทิเม สตฺตา ชาเนยฺยุํ, ภควโต สาสเนน รหทมิว สีตลํ สมฺปชฺชลิตํ อคฺคิกฺขนฺธมฺปิ สโมคาเหยฺย. อญฺเญสํ ปสฺสนฺตานนฺติ สมฺพนฺโธ. อุทฺธฏาติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา มโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานนฺติ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – กามาทิมโหฆปกฺขนฺเท สตฺเต ตโต อุทฺธฏา นตฺถญฺโญ โกจิ มํ ฐเปตฺวาติ ปสฺสโต ยถา ภควโต กรุณาย อาวิสนํ โหติ, น เอวํ อญฺเญสํ ตถาทสฺสนสฺเสว อภาวโต. อถ วา อญฺเญสํ ปสฺสนฺตานนฺติ ยทิปิ ปเร ปสฺเสยฺยุํ, ตถาปิ น เตสํ ภควโต วิย กรุโณกฺกมนํ อตฺถิ อปฺปฏิปตฺติโต อตฺตหิตมตฺตปฏิปตฺติโต จาติ อตฺโถ.

อนาวรณา ตีสุ กาเลสุ สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตวุตฺติตาย, อสาธารณา สพฺพธมฺมานํ นิรวเสสเหตุปจฺจยปริคฺคหวเสน เตสญฺจ สภาวกิจฺจาทิอวตฺถาวิเสสาทิปริชานเนน อายูหนเวลายเมว ตํตํกมฺมานํ ตํตํผลวิเสสหีนมชฺฌิมปณีตาทิวิภาคสฺส อินฺทฺริยพทฺเธสุ อนินฺทฺริยพทฺเธสุ จ อติสุขุมติโรหิตวิทูรวุตฺติอตีตานาคตาทิเภทภินฺนานํ รูปธมฺมานํ ตํตํการณสมวายวิภาวเนเนว ตํตํผเลสุ วณฺณสณฺฐานคนฺธรสผสฺสาทิวิเสสสฺส นิรวเสสโต ปฏิวิชฺฌเนน เวทิตพฺพา. อยญฺจ อตฺโถ ภควโต อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ญาณาทิวเสน เวทิตพฺโพ. ยถา จ ปสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ ราคคฺคิอาทีหิ [Pg.6] โลกสนฺนิวาสสฺส อาทิตฺตตาทิอาการทสฺสนํ ภควโต มหากรุโณกฺกมนุปายํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตํ ปน พหุเกหิ อากาเรหิ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมติ. ‘‘อาทิตฺโต โลกสนฺนิวาโส…เป… อุยฺยุตฺโต…เป… ปยาโต…เป… กุมฺมคฺคปฺปฏิปนฺโน…เป… อุปนียติ โลโก อธุโว…เป… อตาโณ โลโก อนภิสฺสโร…เป… อสฺสโก โลโก สพฺพํ ปหาย คมนียํ…เป… อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗) ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปโรสตํ อากาเรหิ ทสฺสิตนฺติ คนฺถวิตฺถารํ ปริหริตุํ สํวณฺณยิตุญฺจ อุปายํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ตํ สพฺพํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค มหากรุณาญาณวิภงฺควเสน ชานิตพฺพ’’นฺติ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสย ยมกปาฏิหาริย สพฺพญฺญุตานาวรณญาณานิ เสสาสาธารณญาณานิ. เตสมฺปิ หิ วิภงฺโค ‘‘อิธ ตถาคโต สตฺเต ปสฺสติ อปฺปรชกฺเข’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๑) ปฏิสมฺภิทามคฺเค นานปฺปกาเรน ทสฺสิโตติ ปุริมนเยเนว อติทิสติ. อาทิ-สทฺเทน ตตฺถ วิภตฺตานํ ปฏิสมฺภิทาสจฺจญาณาทีนํ สงฺคโห กโตติ เวทิตพฺโพ.

นิปฺปเทสสปฺปเทสวิสยา กรุณา วิย ภควโต ปญฺญาปิ อิธ นิปฺปเทสสปฺปเทสวิสยา นิรวเสสา อธิปฺเปตาติ ตสฺสา กติปยเภททสฺสเนน นยโต ตทวสิฏฺฐเภทา คเหตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺญาคฺคหเณน จา’’ติอาทิมาห. เต ปน สีลสมาธิ ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสน, ทฺวาจตฺตาลีสสตทุกธมฺม, พาวีสติติกธมฺม, จตุสติปฏฺฐาน สมฺมปฺปธาน อิทฺธิปาท สามญฺญผล อริยวํสาทิ, ปญฺจคติ ปญฺจปธานิยงฺคปญฺจงฺคิกสมาธิ อินฺทฺริย พล นิสฺสารณียธาตุ วิมุตฺตายตน วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมสญฺญาทิ, ฉสารณียธมฺม อนุสฺสติฏฺฐาน อคารวคารว นิสฺสารณิยธาตุ สตตวิหาร อนุตฺตริย นิพฺเพธภาคิยปญฺญาทิ, สตฺตอปริหานิยธมฺม อริยธน โพชฺฌงฺค สปฺปุริสธมฺมนิชฺชรวตฺถุ สญฺญา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลขีณาสวพลาทิ, อฏฺฐปญฺญาปฏิลาภเหตุ มิจฺฉตฺต สมฺมตฺต โลกธมฺม อริยานริยโวหาร อารมฺภวตฺถุ กุสีตวตฺถุ อกฺขณ มหาปุริสวิตกฺก อภิภายตน วิโมกฺขาทิ, นวโยนิโสมนสิการมูลธมฺมปาริสุทฺธิปธานิยงฺค [Pg.7] สตฺตาวาส อาฆาตวตฺถุ อาฆาตปฏิวินย สญฺญานานตฺต อนุปุพฺพวิหาราทิ, ทสนาถกรธมฺม กสิณายตน อกุสลกมฺมปถ กุสลกมฺมปถ มิจฺฉตฺต สมฺมตฺต อริยวาส ทสพลญาณ อเสกฺขธมฺมาทิ, เอกาทสเมตฺตานิสํส สีลานิสํส ธมฺมตา พุทฺธิเหตุ, ทฺวาทสายตนปฏิจฺจสมุปฺปาท ธมฺมจกฺกาการ, เตรสธุตคุณ, จุทฺทสพุทฺธญาณ, ปญฺจทสจรณวิมุตฺติปริปาจนียธมฺม, โสฬสอานาปานสฺสติ สจฺจาการ สุตฺตนฺตปฏฺฐาน, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมธาตุ เภทกรวตฺถุ, เอกูนวีสติปจฺจเวกฺขณ, จตุวีสติปจฺจย, อฏฺฐวีสติสุตฺตนฺตปฏฺฐาน, ปณฺณาสอุทยพฺพยทสฺสน, ปโรปณฺณาสกุสลธมฺม, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต, อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตาทิเภทานํ ธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌนเทสนาการปฺปวตฺตา, เย จ จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณปฺปเภทา, เย จ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานปวิจยเทสนาการปฺปวตฺตา, เย จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตานํ สตฺตานํ อาสยานุสยจริตาทิวิภาวนาการปฺปวตฺตาติ เอวํปการา ภควโต ปญฺญาปเภทา, สพฺเพปิ อิธ อาทิ-สทฺเทน นยโต สงฺคยฺหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. โก หิ สมตฺโถ ภควโต ปญฺญาย ปเภเท อนุปทํ นิรวเสสโต ทสฺเสตุํ. เตเนว ภควนฺตํ ฐเปตฺวา ปญฺญวนฺตานํ อคฺคภูโต ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ พุทฺธคุณปริจฺเฉทนํ ปติอนุยุตฺโต ‘‘อปิจ เม, ภนฺเต, ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๖) อาหาติ.

สํสารมโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานํ ตโต สนฺตารณตฺถํ ปฏิปนฺโน เตหิ ปโยชิโต นาม โหติ อสติปิ เตสํ ตถาวิเธ อภิสนฺธิยนฺติ วุตฺตํ ‘‘สตฺตา หิ มหาโพธึ ปโยเชนฺตี’’ติ. เอเตน สพฺเพนาติ มหาโพธิมูลาทิทสฺสเนน. อปคมนํ นิรุปกฺกิเลสนฺติ โยเชตพฺพํ. ชาตสํวทฺธภาวทสฺสเนน ‘‘อนาทิ อนิธโน จ สตฺโต’’ติ เอวํปการา มิจฺฉาวาทา ปฏิเสธิตา โหนฺติ. สมญฺญา…เป… ทสฺเสติ สตฺเต ปรมตฺถโต อสติปิ สตฺตปญฺญตฺติโวหารสูจนโต. กรุณา อาทิปญฺญา ปริโยสานนฺติ อิทํ สมฺภรณนิปฺผตฺติกาลาเปกฺขาย วุตฺตํ, น ปริจฺเฉทวนฺตตาย. เตเนวาห ‘‘ตนฺนิทานภาวโต ตโต อุตฺตริกรณียาภาวโต’’ติ. สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ นยโต ทสฺสิตตฺตา. เอโส เอว หิ อนวเสสโต พุทฺธคุณทสฺสนุปาโย ยทิทํ นยคฺคาหณํ. ปรธนหรณาทิโตปิ วิรติ ปเรสํ อนตฺถปริหรณวสปฺปวตฺติยา [Pg.8] สิยา กรุณูปนิสฺสยาติ กรุณานิทานํ สีลํ. ตโต เอว ‘‘ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ.

๒. ยสฺสา สํวณฺณนนฺติอาทินา ‘‘ทยายา’’ติอาทิโถมนาย สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ปโยชนํ ปน วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อพฺภนฺตรํ นิยกชฺฌตฺตํ, ตโต พหิภูตํ พาหิรํ. ทยาติ กรุณา อธิปฺเปตาติ ทยา-สทฺทสฺส เมตฺตากรุณานํ วาจกตฺตา วกฺขมานญฺจ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ. ตาย หิ สมุสฺสาหิโต, น เมตฺตายาติ อธิปฺปาโย. ปุพฺเพ วุตฺตสฺส ปฏินิทฺเทโส โหตีติ ต-สทฺทสฺส อตฺถํ อาห. ตนฺติ ปญฺญํ วิเสเสตฺวา อุปมาภาเวน วินิวตฺตา จริตตฺถตาย. ปฏินิทฺเทสํ นารหติ ปธานาปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจทสฺสนโต. ทฺวินฺนํ ปทานํ…เป… วโตติ กรุณาวาจินา ทยา-สทฺเทน เอกาธิกรณภาเวน วุจฺจมาโน ต-สทฺโท ตโต อญฺญธมฺมวิสโย ภวิตุํ น ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. อปริยายสทฺทานํ สมานาธิกรณภาโว วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเว สติ โหติ, นาญฺญถาติ อาห ‘‘สมานา…เป… โหตี’’ติ. สมานาธิกรณภาเวน เหตฺถ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว สาธียติ, สา จ สมานาธิกรณตา วิสิฏฺฐวิภตฺติกานํ น โหตีติ สมานวิภตฺติตายปิ ตเมว สาธียตีติ ‘‘ทยา…เป… จิท’’นฺติ อิทํ ทยาย วิเสสิตพฺพภาเว การณวจนํ. ปธานตาย หิ สามญฺญตาย จ สา วิเสสิตพฺพา ชาตา. ตตฺถ ภควโต ตทญฺเญสญฺจ กรุณานํ วาจกตฺตา สามญฺญตา เวทิตพฺพา. ตสฺส จาติ ทยา-สทฺทสฺส. ‘‘ปธานญฺจ ปญฺญ’’นฺติอาทินา กิญฺจาปิ ปุริมคาถาย ปญฺญาปฺปธานา, ‘‘ตายา’’ติ ปน เกวลํ อวตฺวา ทยาวิเสสนภาเวน วุตฺตตฺตา อปฺปธานายปิ กรุณาย ปฏินิทฺเทโส ยุตฺโตติ ทสฺเสติ. อปฺปธานตา จ กรุณาย ปุริมคาถาย วเสน วุตฺตา, อิธ ปน ปธานา เอว. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ทยาสมุสฺสาหินีติ ปธานา’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๒).

กถํ ปน…เป… ญาตพฺพาติ วกฺขมานญฺเญว อตฺถํ หทเย ฐเปตฺวา โจเทติ. ยทิ เอวนฺติ ยทิ อฏฺฐกถาย อธิปฺปายํ อคฺคเหตฺวา วจนมตฺตเมว คณฺหสิ. เมตฺตาติ จ น ยุชฺเชยฺยาติ ยถา ‘‘เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน’’ติ เอติสฺสา อฏฺฐกถาย วเสน น ทยา กรุณา[Pg.9], เอวํ ‘‘นิกฺกรุณตํ อาปนฺโน’’ติ เอติสฺสา อฏฺฐกถาย วเสน น ทยา เมตฺตาติ วจนมตฺตคฺคหเณ อฏฺฐกถานมฺปิ วิโรธํ ทสฺเสติ. ‘‘อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตเมว อธิปฺปายํ ทยา-สทฺโท หีติอาทินา วิวรติ. อกฺขรจินฺตกา หิ ทยา-สทฺทํ ทานคติรกฺขเณสุ ปฐนฺติ. อนุรกฺขณญฺจ เมตฺตากรุณานํ หิตูปสํหารทุกฺขาปนยนาการวุตฺตีนํ สมานกิจฺจํ, ตสฺมา อุภยตฺถ ทยา-สทฺโท ปวตฺตตีติ วุตฺตํ. อนฺโตนีตนฺติ อนฺโตคธํ, รุกฺขตฺโถ วิย ธวขทิราทีนํ อนุรกฺขณตฺโถ เมตฺตากรุณานํ สามญฺญนฺติ อตฺโถ, อธิปฺปาโย ปน ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ อนนฺตรํ กรุณาย วุตฺตตฺตา ทยา-สทฺโท เมตฺตาปริยาโยติ วิญฺญายติ. เมตฺตาปิ หิ กรุณา วิย ปาณาติปาตวิรติยา การณนฺติ. ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ ปน การุณิโก อวิหึ สชฺฌาสยตฺตา ปเรสํ วิเหสามตฺตมฺปิ น กโรติ, โก ปน วาโท ปาณาติปาตเนติ นิกฺกรุณตาย ปาณาติปาติตา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เอตเมวตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอวญฺหิ อฏฺฐกถานํ อวิโรโธ โหตี’’ติ อาห. ยทิ ทยา-สทฺโท เมตฺตากรุณานํ วาจโก, เอวมฺปิกถํ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ ชานิตพฺพาติ อนุโยโค ตทวตฺโถ เอวาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา กรุณา จ เทสนายาติอาทินา กรุณาย เอว คหเณ การณมาห.

นนุ ตายาติอาทินา สามตฺถิยโตปิ ปกรณํ พลวนฺติ ปกรณวเสเนว กรุณาวิสยสฺส ญาตตํ ทสฺเสติ. ยถารุจิ ปวตฺติตฺถาติ เอตํ ปุริมคาถาย สปฺปเทสนิปฺปเทสสตฺตวิสยาย กรุณาย คหิตภาวสฺส การณวจนํ. ยถารุจิปวตฺติ หิ เอกสฺมึ อเนเกสุ จ อิจฺฉานุรูปปฺปวตฺตีติ. ‘‘อิธ ปน นิปฺปเทสสตฺตวิสยตํ คเหตุ’’นฺติ เอเตน สิทฺเธ สติ อารมฺโภ ญาปกตฺโถ โหตีติ ปุน ‘‘สตฺเตสู’’ติ วจนํ อิมมตฺถวิเสสํ โพเธตีติ ทสฺเสติ. น เทเวสุเยวาติอาทินาปิ ทยาสาธนสฺส สมุสฺสาหนสฺส สตฺตวิสยภาเว สามตฺถิยลทฺเธปิ ‘‘สตฺเตสู’’ติ วจนํ ตสฺส นิปฺปเทสสตฺตวิสยภาโว อธิปฺเปโตติ อิมํ วิเสสํ ญาเปตีติ ทสฺเสติ.

กาลเทสเทสกปริสาทิปริทีปนํ พาหิรนิทานนฺติ กาลาทีนิ นิทฺธาเรนฺโต ‘‘ยสฺมึ กาเล’’ติอาทิมาห. อวสานมฺหิ วสนฺโต ติทสาลเยติ วจนโตติ เอเตน ตสฺส ปาฏิหาริยสฺส สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน [Pg.10] อวจฺฉินฺนตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกาติ ปุถุชฺชนสนฺตาเนปิ ราคาทิปฏิปกฺขหรณสฺส อภาวโต นิจฺฉนฺทราเคสุ สตฺตโวหาโร วิย ปุถุชฺชนสนฺตาเน ราคาทิปฏิปกฺขหรณวเสน ปวตฺตํ ตทภาเวปิ ภควโต สนฺตาเน รุฬฺหีวเสน ปาฏิหาริยนฺตฺเวว วุจฺจตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐิหรณวเสน เย สมฺมาทิฏฺฐิกา ชาตา อเจลกกสฺสปาทโย วิย, ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน อปฺปฏิภานภาวาทิปฺปตฺติยา สจฺจกาทโย วิย.

๓ . สีตปพฺพตา นาม ‘‘สิเนรุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ยุคนฺธโร…เป… คิริ พฺรหา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๗; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) เอวํ วุตฺตปพฺพตา.

๔-๕. สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สพฺพโส อาคมฺม สพฺพโส สนฺนิสินฺเนนาติ สมฺพนฺธวเสน ตโย วิกปฺปา ยุตฺตา, สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ ทสหิ ทสหีติ ปน อนิฏฺฐสาธนโต ปฏิเสธิโต. วชฺชิตพฺเพติ เย วชฺเชตุํ สกฺกา ‘‘อติสมฺมุขา อติสมีปํ อุนฺนตปฺปเทโส’’ติ, เอเต. อิตเร ปน ตสฺสา ปริสาย มหนฺตภาเวน น สกฺกา ปริหริตุํ.

‘‘สพฺพเญยฺย…เป… สมตฺถา’’ติ วตฺวา เตสํ เทเสตพฺพปฺปการชานนสมตฺถาติ วจนํ อตฺตนา ปฏิวิทฺธาการสฺส ธมฺมสามินาปิ ปเรสํ เทเสตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ. อญฺญถา สพฺเพปิ สตฺตา ทิฏฺฐสจฺจา เอว ภเวยฺยุํ. สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถตาทิเยว ยถาวุตฺตพลํ. เตสํ คหณสมตฺถตํ ทีเปติ, อธิกวจนมญฺญมตฺถํ โพเธตีติ อธิปฺปาโย.

๖. ตถาคโต วนฺทนีโยติอาทินา ‘‘นมสฺสิตฺวา’’ติอาทิกิริยาวิเสสานํ ตํตํสุตฺตานุโรเธน ปวตฺติตมาห. สรีรโสภคฺคาทีติ อาทิ-สทฺเทน กลฺยาณวากฺกรณตาอาธิปจฺจปริวารสมฺปตฺติอาทิ สงฺคยฺหติ.

๗. อนฺตรธาเปตฺวาติ นิโรเธตฺวา. นิโรธนญฺเจตฺถ อุปฺปาทกเหตุปริหรณวเสน เตสํ อนุปฺปตฺติกรณนฺติ เวทิตพฺพํ. อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ สมฺพนฺโธติ ‘‘โสเสตฺวา’’ติ ปุพฺพกาลกิริยาย อปรกาลกิริยาเปกฺขตาย วุตฺตํ.

๘. ทุกฺกรภาวํ [Pg.11] ทีเปตุนฺติ อทุกฺกรสฺส ตถาอภิยาเจตพฺพตาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปาราชิกสงฺฆาทิเสสานํ สีลวิปตฺติภาวโต ถุลฺลจฺจยาทีนญฺจ เยภุยฺเยน อาจารวิปตฺติภาวโต อาจารสีลานํ ตถา โยชนา กตา, ตถา จาริตฺตสีลสฺส อาจารสภาวตฺตา อิตรํ สภาเวเนว คเหตฺวา ทุติยา. อสกฺกุเณยฺยนฺติ วิสุทฺธาจาราทิคุณสมนฺนาคเตน สพฺรหฺมจารินา สทฺธมฺมจิรฏฺฐิตตฺถํ สาทรํ อภิยาจิเตน เตน จ อภิธมฺมตฺถปฺปกาสเน สมตฺโถติ ยาถาวโต ปมาณิเตน ตพฺพิมุขภาโว น สุกโรติ อธิปฺปาโย.

๙. เทวเทว-สทฺทสฺส อตฺโถ ปฏฺฐานสํวณฺณนาฏีกายํ วิปญฺจิโตติ น วิตฺถารยิมฺห.

๑๓. ปฐมสงฺคีติยํ ยา อฏฺฐกถา สงฺคีตาติ วจเนน สา ภควโต ธรมานกาเลปิ อฏฺฐกถา สํวิชฺชติ, เตน ปาโฐ วิย ภควํมูลิกาวาติ วิญฺญายติ. ‘‘อภิธมฺมสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอตทเปกฺขนฺติ ‘‘กสฺส ปน สา อฏฺฐกถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อธิการวเสน ตเมว อภิธมฺมปทํ อากฑฺฒติ. อาวุตฺติอาทิวเสน วา อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ.

๑๖. อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานงฺควิเสสํ ปาทกชฺฌานเมว นิยเมตีติอาทินยปฺปวตฺโต ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโท อาทิ-สทฺเทน วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา นิยเมนฺติ, ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ เอวมาทโย โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรติปิฏกจูฬาภยตฺเถรวาทาทโย สงฺคยฺหนฺติ. ตปฺปกาสเนเนวาติ อภิธมฺมสฺส อตฺถปฺปกาสเนเนว. โสติ มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย. ตถาติ อสมฺมิสฺสานากุลภาเวน. อสมฺมิสฺสานากุลภูโต วา วินิจฺฉโย มหาวิหารวาสีนํ สนฺตกภาเวน, เอเตน อภิธมฺมสฺส อตฺถปฺปกาสเนเนว มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย อิธ อภินิปฺผาทียตีติ ทสฺเสติ. อถ วา ตปฺปกาสเนเนวาติ อสมฺมิสฺสานากุลภาวปฺปกาสเนเนว. โสติ ปกาสิยมาโน อภิธมฺมตฺโถ. ตถาติ มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉยภาเวน. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ‘‘อสมฺมิสฺสํ อนากุลํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ สมฺพนฺธนียํ.

๑๗. อญฺญญฺจ [Pg.12] สพฺพํ อตฺถปฺปกาสนํ โหตีติ โตสนํ โหตีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘สพฺเพน เตน โตสนํ กตํ โหตี’’ติ. ยุตฺตรูปา โยชนา.

วีสติคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิทานกถาวณฺณนา

ปริจฺเฉโท สตฺตปฺปกรณภาโว. สนฺนิเวโส สตฺตนฺนํ ปกรณานํ ตทวยวานญฺจ ววตฺถานํ. สาคเรหิ ตถา จินฺตาติ ‘‘อิมสฺส อภิธมฺมสฺส คมฺภีรภาววิชานนตฺถํ จตฺตาโร สาครา เวทิตพฺพา’’ติอาทินา นเยน ชลสาคราทีหิ สห นยสาครวิจาโร. ‘‘สตภาเคน สหสฺสภาเคน ธมฺมนฺตรา ธมฺมนฺตรํ สงฺกมิตฺวา สงฺกมิตฺวา เทเสสี’’ติอาทินา เทสนาเภเทหิ อภิธมฺมสฺส คมฺภีรภาวกถา เทสนาหิ คมฺภีรตา.

‘‘เอวํ เตมาสํ นิรนฺตรํ เทเสนฺตสฺสา’’ติอาทินา เทสนากาเล ภควโต สรีรสฺส ยาปิตาการวิจาโร เทสนา…เป… คหณํ. ตถา เถรสฺส…เป…ปิ จาติ ‘‘อภิธมฺเม วาจนามคฺโค นามา’’ติอาทินา อภิธมฺเม วาจนามคฺคสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสมฺพนฺธิตตา ตสฺส จ เตเนว อุปฺปาทิตตา. โย หิ ภควตา เทวตานํ เทสิตากาโร, โส อปริจฺฉินฺนวารนยตนฺติตาย อนนฺโต อปริมาโณ น ภิกฺขูนํ วาจนาโยคฺโค, โย จ เถรสฺส เทสิตากาโร, โส อติสํขิตฺตตาย. นาติสงฺเขปนาติวิตฺถารภูโต ปน ปาฐนโย เถรปฺปภาวิโต วาจนามคฺโคติ.

วจนตฺถวิชานเนนาติอาทินา กุสลา ธมฺมาติอาทิปทานญฺเญว อตฺถวณฺณนํ อกตฺวา อภิธมฺม-สทฺทวิจารสฺส สมฺพนฺธมาห. ‘‘เย เต มยา ธมฺมา อภิญฺญา เทสิตา. เสยฺยถิทํ – จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… สิกฺขิตํ สิกฺขึสุ ทฺเว ภิกฺขู อภิธมฺเม นานาวาทา’’ติอาทิสุตฺตวเสน กิญฺจาปิ โพธิปกฺขิยธมฺมา ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจนฺติ, ธมฺม-สทฺโท จ สมาธิอาทีสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค, ปริยตฺติธมฺโม เอว ปน อิธ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุตฺตนฺตาธิกา ปาฬีติ อตฺโถ’’ติ อาห. ตตฺถ ธมฺมพฺยภิจารภาเวน วิเสสโต อภิธมฺโม วิย สุตฺตนฺโตปิ ‘‘ธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โย [Pg.13] โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๑๖) อญฺญตฺถ จ สมฺภวโต อภิ-สทฺเทน นิวตฺเตตพฺพตฺถํ ทีเปตุํ ‘‘สุตฺตนฺตา’’ติ วุตฺตํ. นนุ จ อติเรกวิเสสฏฺฐา ภินฺนสภาวา ยโต เต ยถากฺกมํ อธิกวิจิตฺตปริยาเยหิ โพธิตา, ตสฺมา ‘‘ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐหี’’ติ พหุวจเนน ภวิตพฺพํ, น เอกวจเนนาติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ…เป… เอกวจนนิทฺเทโส กโต’’ติ.

ปโยคเมว นารหติ อุปสคฺค-สทฺทานํ ธาตุ-สทฺทสฺเสว ปุรโต ปโยชนียตฺตา. อถาปิ ปยุชฺเชยฺย อติมาลาทีสุ อติ-สทฺทาทโย วิย. เอวมฺปิ ยถา ‘‘อติมาลา’’ติ เอตฺถ สมาสวเสน อนาวิภูตาย กมนกิริยาย วิเสสโก อติ-สทฺโท, น มาลาย, เอวมิธาปิ อภิ-สทฺโท น ธมฺมวิเสสโก ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. อญฺญสฺสปิ หิ อุปสคฺคสฺสาติ อิทํ รุฬฺหีวเสน, อตฺเถ อุปสชฺชตีติ วา อุปสคฺคสฺส อนฺวตฺถสญฺญตํ คเหตฺวา วุตฺตํ. อติฉตฺตาทีสุ หิ อติ-สทฺโท อิธ อุปสคฺโคติ อธิปฺเปโต. ตตฺถ ยถา กลฺยาโณ ปูชิโต วา ปุริโส อติปุริโสติ ภวติ, เอวํ อติเรกวิเสสฏฺฐานมฺปิ กลฺยาณปูชิตตฺถภาวสมฺภวโต กลฺยาณํ วา ปูชิตํ วา ฉตฺตํ อติฉตฺตนฺติ สทฺทนโย เวทิตพฺโพ. กลฺยาณปูชิตภาวา หิ คุณวิเสสโยเคน อิจฺฉิตพฺพา. คุณวิเสโส เจส ยทิทํ ปมาณาติเรโก จ วิจิตฺตรูปตา จ. เอวญฺจ ปน กตฺวา ‘‘อกิริยายปี’’ติ วจนํ สมตฺถิตํ ภวติ. ยถา จ อติฉตฺตาทีสุ, เอวํ อภิธมฺม-สทฺเทปิ ทฏฺฐพฺพํ. อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. ตพฺภาวทีปกตฺตาติ อติเรกวิเสสภาวทีปกตฺตา.

เอกโต อนาคตตฺตาติ อิทํ สุตฺตนฺเต เอกโต อาคตานํ ขนฺธายตนาทีนํ สุตฺตนฺตภาชนียสฺส ทิฏฺฐตฺตา ‘‘ฉ อิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๔๙๕-๔๙๖) จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ อิตฺถินฺทฺริยาทีนํ ติณฺณํ สุขินฺทฺริยาทีนํ ปญฺจนฺนํ สทฺธินฺทฺริยาทีนํ ปญฺจนฺนํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนญฺจ ติณฺณํ วเสน วิสุํ วิสุํ สุตฺตนฺตภาเวน อาคตตฺตา เอกสุตฺตภาเวน อนาคตานํ พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ สุตฺตนฺตภาชนียสฺส อทิฏฺฐตฺตา จ วุตฺตํ, น สุตฺตนฺเต เอกโต อาคมนสฺส สุตฺตนฺตภาชนียสฺส การณตฺตา. สุตฺตนฺเต เอกโต สพฺเพน สพฺพญฺจ อนาคตา หิ ภูมนฺตรปริจฺเฉทปฏิสมฺภิทา สุตฺตนฺตภาชนียวเสน วิภตฺตา ทิสฺสนฺติ, เอกโต อาคตานิ จ [Pg.14] สิกฺขาปทานิ ตถา น วิภตฺตานิ. เวรมณีนํ วิย ปน สภาวกิจฺจาทิวิภาควินิมุตฺโต พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ สมาโน วิภชนปฺปกาโร นตฺถิ, โย สุตฺตนฺตภาชนียํ สิยาติ อินฺทฺริยวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถีติ ยุตฺตํ สิยา.

ยทิปิ ปจฺจยธมฺมวินิมุตฺโต ปจฺจยภาโว นาม นตฺถิ, ยถา ปน ปวตฺโต ปจฺจยธมฺโม ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจโย โหติ, โส ตสฺส ปวตฺติอาการวิเสโส เหตุอาทิภาโว ตโต อญฺโญ วิย ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยภาโวติ วุตฺโต, โส จ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตี’’ติอาทีสุ ปธานภาเวน วุตฺโต. ตตฺถ จ คุณีภูตา เหตุเหตุผลภูตา อวิชฺชาสงฺขาราทโยติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยภาโว อุทฺทิฏฺโฐ’’ติ. อุทฺทิฏฺฐธมฺมานนฺติอาทิ อุทฺเทเสน ปริจฺฉินฺนานํเยว ขนฺธาทีนํ ขนฺธวิภงฺคาทีสุ ปญฺหปุจฺฉกนโย ทสฺสิโต, น อิโต อญฺญถาติ กตฺวา วุตฺตํ.

สุตฺตนฺเต สงฺคีติสุตฺตนฺตาทิเก. ปญฺจ สิกฺขาปทานิ ปาณาติปาตา…เป… ปมาทฏฺฐานา เวรมณีติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐานิ. อญฺโญ ปน เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถีติ อิทํ อตีตานิจฺจาทิวิภาโค เวรมณีนํ ขนฺธายตนาทีสุ อนฺโตคธตฺตา ตพฺพเสเนว วิชานิตพฺโพ, ตโต ปน อญฺโญ อภิธมฺมนยวิธุโร เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ตถา จ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจ’’นฺติ อนุปทธมฺมสมฺมสนกถายํ น เวรมณิโย อุทฺธฏา.

นนุ ธมฺมสงฺคณีธาตุกถาทีนมฺปิ วเสน อภิธมฺมปาฬิยา อติเรกวิเสสภาโว ทสฺเสตพฺโพติ? สจฺจเมตํ, โส ปน เอกนฺตอภิธมฺมนยนิสฺสิโต อวุตฺโตปิ สิทฺโธติ กตฺวา น ทสฺสิโต. เอเตน วา นิทสฺสเนน โสปิ สพฺโพ เนตพฺโพ. อภิธมฺมนยสามญฺเญน วา อภิธมฺมภาชนียปญฺหปุจฺฉเกหิ โส วุตฺโต เอวาติ น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

ปญฺหวาราติ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตา ปาฬินยา. เอตฺเถวาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค เอว. อเปกฺขาวสิกตฺตา อปฺปมหนฺตภาวสฺส ยโต อปฺปมตฺติกา มหาธาตุกถาตนฺติ ธมฺมหทยวิภงฺควจนวเสน อวเสสา, ตํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมหทย…เป… อาคตตนฺติโต รูปกณฺฑธาตุวิภงฺคาทีสุ อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถายํ อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ สมฺพนฺโธ[Pg.15]. อถ ธาตุกถาย วิตฺถารกถา มหาธาตุกถา ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต ธาตุกถายํ อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถาย อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ โยเชตพฺพํ.

อุปลพฺภตีติ อนุโลมปจฺจนียปญฺจกสฺส, นุปลพฺภตีติ ปจฺจนียานุโลมปญฺจกสฺส อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ. สจฺจิกฏฺฐํ นิสฺสยนฺติ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา เทสาทิอนามสเนน รูปาทิสตฺตปญฺญาสธมฺมปฺปเภทํ สจฺจิกฏฺฐเมว นิสฺสยภูตํ. สพฺพตฺถาติ เอตฺถาปิ ‘‘อุปลพฺภติ นุปลพฺภตีติ ปฏิญฺญาย คหิตาย ปฏิกฺเขปคฺคหณตฺถ’’นฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธนียํ, ตถา สพฺพทา สพฺเพสูติ เอตฺถาปิ. ยทิ ขนฺธายตนาทโย คหิตา อฏฺฐกถายํ อาคตนเยน, อถ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. โย สจฺจิกฏฺโฐติ สจฺจิกฏฺฐนิสฺสยํ อุปลกฺเขติ. เอเตหีติ เอเตหิ วจเนหิ. สจฺจิกฏฺฐเทสกาลปฺปเทเสหิ กถํ สจฺจิกฏฺฐาทีนํ ปเทโส เอกเทสภูโต สพฺโพติ วุจฺจติ? ปเทสานํ ปุถุตฺตา. ‘‘สพฺเพสุ ปเทเสสู’’ติ ปจฺเจกํ เภทามสนวเสน จายํ ปญฺโห ปวตฺโตติ น ปุริเมหิ อวเสโส.

อุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉาติ เอกนฺติ อุปลพฺภตีติ ปฏิญฺญาคฺคหณปฏิกฺเขปคฺคหณนิคฺคณฺหนานํ อนุโลมปฏิโลมโต ปฏิญฺญาฐปนนิคฺคหปาปนาโรปนานญฺจ วเสน ปวตฺตา ตนฺติ ปฐมปญฺจกสฺส เอกํ องฺคํ เอโก อวยโวติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ เนตพฺพํ. นิคฺคหสฺส สุนิคฺคหภาวํ อิจฺฉโต สกวาทิโน ‘‘ตฺวํ เจ ปน มญฺญสิ วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๓) ปฏิญฺญาฐปเนน, เตน ‘‘ตว ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺโต เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ อถ ตํ นิคฺคณฺหาม สุนิคฺคหิโต จ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๒) ปรวาทิโน อตฺตโน ปฏิกมฺมํ ยถา สกวาที น นิพฺเพเฐติ, เอวํ กรณํ ปฏิกมฺมเวฐนํ. ปรวาทิโน ปฏิกมฺมสฺส ทุปฺปฏิกมฺมภาวํ อิจฺฉโต สกวาทิโน ตํนิทสฺสเนน ‘‘เอโส เจ ทุนฺนิคฺคหิโต เหว’’นฺติ ปฏิกมฺมนิทสฺสเนน, ‘‘วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… ปรมตฺเถนาติ (กถา. ๑). โน จ มยํ ตยา ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺโต เหวํ นิคฺคเหตพฺพา. อถ อมฺเห นิคฺคณฺหาสิ ทุนฺนิคฺคหิตา จ โหมา’’ติ วตฺวา ‘‘หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๕) นิคฺคหสฺส ทุนฺนิคฺคหิตภาวทสฺสเนน [Pg.16] อนิคฺคหิตภาวกรณํ นิคฺคหนิพฺเพฐนํ. ‘‘เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘เตน หิ เย กเต นิคฺคเห เส นิคฺคเห ทุกฺกเฏ สุกเต ปฏิกมฺเม สุกตา ปฏิปาทนา’’ติ สกวาทิโน นิคฺคหสฺส, อนิคฺคหภาวาโรปเนน อตฺตโน ปฏิกมฺมสฺส สุปฏิกมฺมภาวกรเณน จ สกวาทิโน นิคฺคหสฺส เฉโท วินาสนํ ปุคฺคลวาทนิเสธนวเสน สมุฏฺฐิตตฺตา. ธมฺมตาย อนุโลมนวเสน อุฏฺฐหิตฺวา ตพฺพิโลมนวเสน ปวตฺโต อนุโลมปจฺจนีกปญฺจโก วุตฺตวิปริยาเยน ทุติยปญฺจโก เวทิตพฺโพ.

ตทาธาโรติ เต สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถา รูปาทโย อาธารา เอตสฺสาติ ตทาธาโร. เอเตน ‘‘รูปสฺมึ อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร ปุคฺคลวาโท ทสฺสิโต โหติ. เตสํ วา อาธารภูโตติ เอเตน ‘‘อตฺตนิ รูป’’นฺติ เอวํปกาโร. อญฺญตฺร วา เตหีติ เตหิ รูปาทีหิ วินา. อาธาราเธยฺยาทิภาเวน อสํสฏฺโฐ วิสุํเยว วินา. เตน สตฺตาทิคุเณหิ อโวกิณฺโณ ปุริโสติ เอวมาทิโก. ตํสามิภูตตาย วา ตทธีนภาเวน ‘‘อญฺญตฺร วา เตหี’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘รูปวา อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร ปุคฺคลวาโท ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ. อนญฺโญติ เอเตน ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร. รุปฺปนาทิสภาโว รูปกฺขนฺธาทีนํ วิเสสลกฺขณํ, สปฺปจฺจยาทิสภาโว สามญฺญลกฺขณํ. รูปาทิโต อญฺโญ อนญฺโญ วา อญฺญตฺเต จ ตทาธาราทิภูโต อุปลพฺภมาโน อาปชฺชตีติ อนุยุญฺชติ สกวาที ปการนฺตรสฺส อสมฺภวโต. ปุคฺคลวาที ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ น อญฺญตฺตํ อิจฺฉติ รูปาทิ วิย ปจฺจกฺขโต อนุมานโต วา คาหยิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตสฺส จ การกเวทกภาวสฺส อยุชฺชมานกตฺตา. นาปิ อนญฺญตฺตํ รุปฺปนสปฺปจฺจยาทิสภาวปฺปสงฺคโต ปุคฺคลสฺเสว อภาวปฺปสงฺคโต จ. ยเถว หิ น วินา อินฺธเนน อคฺคิ ปญฺญาปิยติ, น จ อญฺญํ อินฺธนโต อคฺคึ สกฺกา ปฏิชานิตุํ, นาปิ อนญฺญํ. ยทิ หิ อญฺโญ สิยา, น อุณฺหํ อินฺธนํ สิยา. อถ อนญฺโญ, นิทฺทหิตพฺพํเยว ทาหกํ สิยา. เอวเมว น วินา รูปาทีหิ ปุคฺคโล ปญฺญาปิยติ, น จ เตหิ อญฺโญ, นาปิ อนญฺโญ สสฺสตุจฺเฉทภาวปฺปสงฺคโตติ ลทฺธิยํ ฐตฺวา ปุคฺคลวาที ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺขิปติ. ตตฺถ อคฺคินฺธโนปมา ตาว ยทิ โลกโวหาเรน วุตฺตา, อปฬิตฺตํ กฏฺฐาทิอินฺธนํ นิทฺทหิตพฺพญฺจ, ปฬิตฺตํ ภาสุรุณฺหํ อคฺคิ ทาหกญฺจ, ตญฺจ โอชฏฺฐมกรูปํ ปุริมปจฺฉิมกาลิกํ [Pg.17] อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ, ยทิ เอวํ ปุคฺคโล รูปาทีหิ อญฺโญ อนิจฺโจ จ อาปนฺโน. อถ ปรมตฺถโต, ตสฺมึเยว กฏฺฐาทิเก ปฬิตฺเต ยํ อุสุมํ โส อคฺคิ, ตํสหชาตานิ ตีณิ ภูตานิ อินฺธนํ, เอวมฺปิ สิทฺธํ ลกฺขณเภทโต อคฺคินฺธนานํ อญฺญตฺตนฺติ อคฺคิ วิย อินฺธนโต รูปาทีหิ อญฺโญ ปุคฺคโล อนิจฺโจ จ อาปนฺโนติ พฺยาหตาติ เวทิตพฺพํ.

ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ปฏิชานนฺตสฺส ปการนฺตรสฺส อสมฺภวโต วุตฺเตสุ ปกาเรสุ เอเกน ปกาเรน อุปลพฺภมาโน อุปลพฺภตีติ ‘‘อาปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิญฺญาย เอกตฺตาปนฺน’’นฺติ. เอกตฺตาปนฺนตฺตา เอว อปฺปฏิกฺขิปิตพฺพํ, ปุคฺคเล ปฏิสิทฺเธ ตทภินิเวโสปิ อยาถาวโต ปุคฺคลวาทิโน คหิตาการสุญฺญตาวิภาวเนน สกฏฺฐานโต จาวิโต ปฏิเสธิโต เอว นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปุคฺคลทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต’’ติ. ปุคฺคโลเยว วา ตถา ปสฺสิตพฺพตฺตา ทิฏฺฐิ. ‘‘สามี นิวาสี การโก เวทโก นิจฺโจ ธุโว’’ติ อภินิเวสวิสยภูโต หิ ปริกปฺปมตฺตสิทฺโธ ปุคฺคโล อิธ ปฏิกฺขิปียติ, ‘‘น จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา’’ติอาทินา วุตฺตโวหารปุคฺคโลติ อนนุโยโค อากาสกุสุมสฺส รตฺตนีลาทิภาววิจารณา วิยาติ อตฺโถ. ปุพฺเพ ‘‘นุปลพฺภตี’’ติ ปฏิชานิตฺวา วิเสสโจทนาย อนาปชฺชนโต ปุน ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺเขโป ปฏิญฺญาย อาปชฺชนเลโส. วญฺฌาปุตฺตกสฺส ทีฆรสฺสตานุโยคสฺส วิย สพฺเพน สพฺพํ ปรมตฺถโต อนุปลพฺภมานสฺส ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ อญฺญานญฺญตานุโยคสฺส อนนุโยคภาโว เอว อิธ อวิปรีตตฺโถ.

ยํการณาติ เอเตน ‘‘ยโตนิทาน’’นฺติ เอตฺถ วิภตฺติอโลโป ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสติ. อชฺฌาจรนฺตีติ อภิภวนฺติ. อภินนฺทนาทโย ตณฺหาทีหิ ยถาสงฺขฺยํ โยเชตพฺพา, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ วา อภินนฺทนชฺโฌสานานิ, ตีหิปิ อภิวทนํ อวิเสเสน วา ตีหิปิ ตโย โยเชตพฺพา. เอตฺถ เจ นตฺถิ อภินนฺทิตพฺพนฺติอาทินา อภินนฺทนาทีนํ อภาวสูจเนน ผลูปจารโต อภินนฺทนาทีนํ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิภูตํ มคฺคผลํ วุจฺจติ, ตํ ปจฺจามสนญฺจ เอเสวาติ อิทนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อภิ…เป… ผลํ วา’’ติ.

‘‘ญายตีติ ชาน’’นฺติ อุกฺกํสคติวิชานเนน นิรวเสสํ เญยฺยชาตํ ปริคฺคยฺหตีติ ตพฺพิสยาย ชานาติกิริยาย สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว กรณํ ภวิตุมรหตีติ [Pg.18] ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาตี’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ปกรณวเสน, ‘‘ภควา’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วา อยํ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ ติตฺถิยา ปฐมชฺฌานอรูปชฺฌาเนหิ กามรูปปริญฺญาวาทิโน. ชานนฺโต ชานาติเยว ภควา อนาคามิอรหตฺตมคฺเคหิ ตํปริญฺญาวาทิตาย. อยญฺจ อตฺโถ ทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตวเสน (ม. นิ. ๑.๑๖๓, ๑๗๕ อาทโย) วิภาเวตพฺโพ. ปญฺญาจกฺขุนา อุปฺปนฺนตฺตา วา จกฺขุภูโต. ญาณภูโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อถ วา ทิพฺพจกฺขุอาทิกํ ปญฺจวิธมฺปิ จกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ จกฺขุภูโต. เอวํ ญาณภูโตติอาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย สาติสโย ภควโต วตฺตุอาทิภาโวติ วุตฺตํ ‘‘จตุสจฺจธมฺเม วทตีติ วตฺตา’’ติอาทิ. ‘‘ปวตฺตา’’ติ เอตฺถ ป-การสฺส ปกฏฺฐตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิรํ…เป… ปวตฺตา’’ติ อาห. นิทฺธาเรตฺวา เนตา นินฺเนตา.

‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานี’’ติ วุตฺตา จิตฺตสหจริยาย ยถา ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติ. เตสญฺจ ปาฬิปเทสานํ เอเกกํ ปทํ อุทฺธริตฺวาปิ กิญฺจาปิ กุสลตฺติกปทานิเยว อุทฺธริตฺวา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, กุสลตฺติเกน ปน สภาวธมฺมสงฺคหิตานํ เสสตฺติกทุกปทานํ อสงฺคหิตานํ อภาวโต กุสลตฺติกปทุทฺธาเรน นยทสฺสนภูเตน อิตรตฺติกทุกปทานิปิ อุทฺธฏาเนวาติ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา มาติกาคฺคหณํ สมตฺถิตํ ภวติ.

โส จ ธมฺโมติ ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๐) ปุริมาย ปุริมาย ปาฬิยา ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อตฺถนิทฺเทโสติ วุตฺตํ. ‘‘สมาเนนฺตี’’ติสทฺทสฺส ปฏปฏายติ-สทฺทสฺส วิย สทฺทนโย ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมานํ กโรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมานกรณญฺจ อูนปกฺขิปเนน อธิกาปนยเนน วา โหติ, อิธ อูนปกฺขิปเนนาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปูเรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมาเนตพฺพนฺติ เอตฺถาปีติ ‘‘ปฏฺฐานํ สมาเนตพฺพ’’นฺติ เอตฺถ.

พลวตา ญาณเวเคน อภิธมฺมปจฺจเวกฺขณวสปฺปวตฺเตน. พลวโต ญาณเวคสฺส สพฺพกิเลสกฺเขปนวสปฺปวตฺตสฺส. คมฺภีรเมว คมฺภีรคตํ ทิฏฺฐิคตนฺติอาทีสุ วิย. นิรวเสเสนาติ น กญฺจิ อวเสเสตฺวา. ปญฺจขีลรหิเตนาติ ปญฺจเจโตขีลรหิเตน.

เอกาธิเกสุ [Pg.19] อฏฺฐสุ กิเลสสเตสูติ ‘‘ชาติมโท’’ติอาทินา เอกกวเสน อาคตา เตสตฺตติ, ‘‘โกโธ จ อุปนาโห จา’’ติอาทินา ทุกวเสน ฉตฺตึส, ‘‘ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติอาทินา ติกวเสน ปญฺจาธิกํ สตํ, ‘‘จตฺตาโร อาสวา’’ติอาทินา จตุกฺกวเสน ฉปฺปญฺญาส, ‘‘ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานี’’ติอาทินา ปญฺจกวเสน ปญฺจสตฺตติ, ‘‘ฉ วิวาทมูลานี’’ติอาทินา ฉกฺกวเสน จตุราสีติ, ‘‘สตฺต อนุสยา’’ติอาทินา สตฺตกวเสน เอกูนปญฺญาส, ‘‘อฏฺฐ กิเลสวตฺถูนี’’ติอาทินา อฏฺฐกวเสน จตุสฏฺฐิ, ‘‘นว อาฆาตวตฺถูนี’’ติอาทินา นวกวเสน เอกาสีติ, ‘‘ทส กิเลสวตฺถูนี’’ติอาทินา ทสกวเสน สตฺตติ, ‘‘อชฺฌตฺติกสฺสุปฺปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานี’’ติอาทินา อฏฺฐารสกวเสน อฏฺฐสตนฺติ เอวํ เอกาธิเกสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสุ. เสสา เตนวุตาธิกํ ฉสตํ กิเลสา. เต พฺรหฺมชาลสุตฺตาคตาหิ ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐีหิ สห ปญฺจปญฺญาสาธิกํ สตฺตสตํ โหนฺติ.

อถ วา จุทฺทเสกนฺตากุสลา, ปญฺจวีสติ กุสลาพฺยากตสาธารณา, จุทฺทส กุสลตฺติกสาธารณา, อุปจยาทิทฺวยํ เอกํ กตฺวา สตฺตวีสติ รูปานิ จาติ อิเม อสีติ ธมฺมา, อิเมสุ ภาวทฺวเย เอกํ ฐเปตฺวา อชฺฌตฺติกา เอกูนาสีติ, พาหิรา เอกูนาสีตีติ สพฺเพปิ อฏฺฐปญฺญาสาธิกํ สตํ โหนฺติ. อิเมสุ เอเกกสฺมึ ทสนฺนํ ทสนฺนํ กิเลสานํ อุปฺปชฺชนโต อสีติอธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺติ.

อถ วา เตปญฺญาส อรูปธมฺมา, อฏฺฐารส รูปรูปานิ, อากาสธาตุ, ลกฺขณรูปานิ จาติ ปญฺจสตฺตติ ธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต ปญฺญาสสตํ โหนฺติ. ตตฺถ เอเกกสฺมึ ทส ทส กิเลสาติปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ. ตถา เอตฺถ เวทนํ สุขินฺทฺริยาทิวเสน ปญฺจวิธํ กตฺวา สตฺตปญฺญาส อรูปธมฺมา, อฏฺฐารส รูปรูปานิ จาติ ปญฺจสตฺตติ วิปสฺสนูปคธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต ปญฺญาสสตํ โหนฺติ. เอเตสุ เอเกกสฺมึ ทส ทส กิเลสาติปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ.

อปโร นโย – ทฺวาทสอกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปฐเม ฉ กิเลสา, ทุติเย สตฺต, ตติเย ฉ, จตุตฺเถ สตฺต, ปญฺจเม ฉ, ฉฏฺเฐ สตฺต, สตฺตเม ฉ, อฏฺฐเม สตฺต, นวเม ปญฺจ, ทสเม ฉ, เอกาทสเม ปญฺจ, ทฺวาทสเม จตฺตาโรติ สพฺเพ ทฺวาสตฺตติ, อิเม ปญฺจทฺวาริกา ปญฺจสุ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ [Pg.20] เอเกกสฺมึ ทฺวาสตฺตตีติ สฏฺฐิอธิกานิ ตีณิ สตานิ, มโนทฺวาริกา ปน ฉสุ อารมฺมเณสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาสตฺตติ ทฺวาสตฺตตีติ กตฺวา ทฺวตฺตึสาธิกานิ จตฺตาริ สตานิ, สพฺพานิปิ ทฺวานวุติอธิกานิ สตฺตสตานิ, ตานิ อชฺฌตฺตพหิทฺธาวิสยตาย จตุราสีติอธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

อถ วา รูปารมฺมณาทีนิ ปญฺจ, อวเสสรูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณวเสน ปญฺจ ธมฺมารมฺมณกา เสสา จาติ ทส, เต อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต วีสติ, ปญฺญตฺติ จาติ เอกวีสติยา อารมฺมเณสุ ทฺวาสตฺตติ ทฺวาสตฺตติ กิเลสาติ ทฺวาทสาธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺติ.

อถ วา ทฺวาทสสุ อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปฐเม วีสติ ธมฺมา, ทุติเย ทฺวาวีสติ, ตติเย วีสติ, จตุตฺเถ ทฺวาวีสติ, ปญฺจเม เอกูนวีสติ, ฉฏฺเฐ เอกูนวีสติ, สตฺตเม เอกูนวีสติ, อฏฺฐเม เอกวีสติ, นวเม เอกูนวีสติ, ทสเม เอกวีสติ, เอกาทสเม โสฬส, ทฺวาทสเม โสฬสาติ สพฺเพ อกุสลธมฺมา ฉตฺตึสาธิกานิ ทฺเว สตานิ, อิเม ฉสุ อารมฺมเณสุ ปจฺเจกํ ฉตฺตึ สาธิกานิ ทฺเว สตานิ, สพฺเพ โสฬสาธิกานิ จตฺตาริ สตานิ จ สหสฺสํ โหนฺตีติ เอวมฺปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ เวทิตพฺพํ.

อิตเรสนฺติ ตณฺหาวิจริตานํ ‘‘อตีตานิ ฉตฺตึสา’’ติอาทินา อตีตาทิภาวามสนโต. เขปเนติ อริยมคฺเคน สมุจฺฉินฺทเน. ‘‘ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ เขเปตฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. ปรมตฺถโต อตีตาทีนํ มคฺเคน อปฺปหาตพฺพตฺตา ‘‘อตีตาทิภาวามสนา อคฺคหณํ เขปเน’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปน ปฏฺฐาเน ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา ติเก, ตถา ทสฺสเนน ปหาตพฺพาตีตติกติเก ‘‘อตีตา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’’ติอาทินา จ ตีสุ [Pg.21] กาเลสุ ทสฺสนาทิปหาตพฺพวจนํ กตํ, ตํ อตีตาทีนํ สํกิลิฏฺฐตาย อปายคมนียตาย จ ทสฺสนปหาตพฺเพหิ นิรติสยตฺตา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

น ภาสิตตฺถวจนนฺติ อิทํ ‘‘หิตปริยายวจน’’นฺติ เอเตน นิวตฺติตสฺส เอกเทสกถนํ. ยถา หิ อยํ อตฺถ-สทฺโท น ภาสิตตฺถวจนํ, เอวํ วิสยปฺปโยชนาทิวจนมฺปิ น โหตีติ. ยถาวุตฺตสฺสาติ หิตปริยายสฺส. ‘‘น หญฺญทตฺถตฺถิปสํสลาภา’’ติ ปทสฺส นิทฺเทเส ‘‘อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา’’ติอาทินา (มหานิ. ๖๙) กิญฺจาปิ สุตฺตนิรเปกฺขํ อตฺตตฺถาทโย วุตฺตา สุตฺตตฺถภาเวน อนิทฺทิฏฺฐตฺตา, เตสุ ปน เอโกปิ อตฺถปฺปเภโท สุตฺเตน ทีเปตพฺพตํ นาติกฺกมตีติ อาห ‘‘เต สุตฺตํ สูเจตี’’ติ. อิมสฺมึ วิกปฺเป อตฺถ-สทฺโท ภาสิตตฺถวจนมฺปิ โหติ. ปุริมกา หิ ปญฺจ อตฺถปฺปเภทา หิตปริยายา, ตโต ปเร ฉ ภาสิตตฺถปฺปเภทา, ปจฺฉิมกา ปน อุภยสภาวา. ตตฺถ ทุรธิคมตาย วิภาวเน อลทฺธคาโธ คมฺภีโร, น วิวโฏ คุฬฺโห, มูลุทกาทโย วิย ปํสุนา อกฺขรสนฺนิเวสาทินา ติโรหิโต ปฏิจฺฉนฺโน, นิทฺธาเรตฺวา ญาเปตพฺโพ เนยฺโย, ยถารุตวเสเนว เวทิตพฺโพ นีโต. อนวชฺชนิกฺกิเลสโวทานา ปริยายวเสน วุตฺตา, กุสลวิปากกิริยธมฺมวเสน วา. ปรมตฺโถ นิพฺพานํ, อวิปรีตสภาโว เอว วา. สาติสยํ ปกาสิตานิ ตปฺปรภาเวน ปกาสิตตฺตา. ‘‘เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺน’’นฺติ (ปาจิ. ๑๒๔๒), ‘‘สกวาเท ปญฺจสุตฺตสตานี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; กถา. อฏฺฐ. นิทานกถา) จ เอวมาทีสุ สุตฺต-สทฺโท อุปจริโตติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อิทเมว อตฺถานํ สูจนโต สุตฺตนฺติ วุตฺต’’นฺติ. เอกนฺตหิตปฏิลาภสํวตฺตนิกา สุตฺตนฺตเทสนาติ อิทมฺปิ วิเนยฺยานํ หิตสมฺปาปเน สุตฺตนฺตเทสนาย ตปฺปรภาวํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. ตปฺปรภาโว จ วิเนยฺยชฺฌาสยานุโลมโต ทฏฺฐพฺโพ, ตถา อตฺตตฺถาทิปฺปกาสนปธานตาปิ. อิตเรหีติ วินยาภิธมฺเมหิ.

รตฺติอาทีสูติ รตฺติราชวินเยสุ วิสยภูเตสุ. นนุ จ ‘‘อภิรตฺตี’’ติ อวุตฺตตฺตา รตฺติคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ, ‘‘อภิญฺญาตา อภิลกฺขิตา’’ติ จ ญาณลกฺขณกิริยาวิเสสโก อภิ-สทฺโทติ? น, ‘‘อภิญฺญาตา อภิลกฺขิตา’’ติ อภิ-สทฺทวิสิฏฺฐานํ ญาตลกฺขิตสทฺทานํ รตฺติสทฺเทน [Pg.22] สมานาธิกรณตาย รตฺติวิสยตฺตา. เอตฺถ จ วาจกสทฺทสนฺนิธาเน นิปาตานํ ตทตฺถโชตกมตฺตตฺตา ลกฺขิตสทฺทตฺถโชตโก อภิ-สทฺโท ลกฺขเณ วตฺตตีติ วุตฺโต. อภิลกฺขิตสทฺทปริยาโย จ อภิญฺญาตสทฺโทติ ทฏฺฐพฺโพ, อภิวินยสทฺทสฺส ปน อภิปุริสสฺส วิย สมาสสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. อเนกตฺถา หิ นิปาตา, อเนกตฺถเภโท จ สทฺทานํ ปโยควิสโยติ.

กิญฺจาปิ เทสนาทโย เทเสตพฺพาทินิรเปกฺขา น สนฺติ, อาณาทโย ปน วิเสสโต เทสกาทิอธีนาติ ตํตํวิเสสโยควเสน เตสํ เภโท วุตฺโต. ยถา หิ อาณาวิธานํ วิเสสโต อาณารหาธีนํ ตตฺถ โกสลฺลโยคโต, เอวํ โวหารปรมตฺถวิธานานิ จ วิธายกาธีนานีติ อาณาทิวิธิโน เทสกายตฺตตา วุตฺตา. อปราธชฺฌาสยานุรูปํ วิย ธมฺมานุรูปมฺปิ สาสนํ วิเสสโต ตถาวิเนตพฺพปุคฺคลาเปกฺขนฺติ วุตฺตํ ‘‘สาสิตพฺพ…เป… ตพฺพภาเวนา’’ติ. สํวราสํวรนามรูปานํ วิย วินิเวเฐตพฺพาย ทิฏฺฐิยาปิ กถนํ สติ วาจาวตฺถุสฺมึ, นาสตีติ วิเสสโต ตทธีนนฺติ อาห ‘‘กเถตพฺพสฺส…เป… กถา’’ติ. อุปารมฺภาทีติ อุปารมฺภนิสฺสรณธมฺมโกสรกฺขณานิ. ปริยาปุณนาทีติ ปริยาปุณนสุปฺปฏิปตฺติทุปฺปฏิปตฺติโย.

ตนฺติสมุทาโย อวยวตนฺติยา อาธาโร ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ. น โจเทตพฺพเมตํ สมุเขน, วิสยวิสยิมุเขน วา วินยาทีนํเยว คมฺภีรภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ธมฺโม หิ วินยาทโย, เตสญฺจ วิสโย อตฺโถ, ธมฺมตฺถวิสยา จ เทสนาปฏิเวธาติ. ‘‘ปฏิเวธสฺสา’’ติอาทินา ธมฺมตฺถานํ ทุปฺปฏิวิทฺธตฺตา เทสนาย อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ปฏิเวธสฺส อุปฺปาเทตุญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุญฺจ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุกฺโขคาหตํ ทสฺเสติ.

ธมฺมานุรูปํ ยถาธมฺมนฺติ จ อตฺโถ ยุชฺชติ. เทสนาปิ หิ ปฏิเวโธ วิย อวิปรีตํ สวิสยวิภาวนโต ธมฺมานุรูปํ ปวตฺตติ ยโต ‘‘อวิปรีตาภิลาโป’’ติ วุจฺจติ. ธมฺมนิรุตฺตึ ทสฺเสตีติ เอเตน เทสนาสทฺทสภาวาติ ทีเปติ. ตถา หิ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาย ปริตฺตารมฺมณาทิภาโว ปาฬิยํ วุตฺโต, อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตํตํสภาวนิรุตฺติสทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา’’ติอาทินา สทฺทารมฺมณตา. อิมสฺส อตฺถสฺส อยํ สทฺโท วาจโกติ วจนวจนียํ [Pg.23] ววตฺถเปตฺวา ตํตํวจนียวิภาวนวเสน ปวตฺติโต หิ สทฺโท เทสนาติ. นนุ จ ‘‘ธมฺโม ตนฺตี’’ติ อิมสฺมึ ปกฺเข ธมฺมสฺสปิ สทฺทสภาวตฺตา ธมฺมเทสนานํ วิเสโส น สิยาติ? น, เตสํ เตสํ อตฺถานํ โพธกภาเวน ญาโต อุคฺคหิตาทิวเสน จ ปุพฺเพ ปวตฺติโต สทฺทปฺปพนฺโธ ธมฺโม, ปจฺฉา ปเรสํ อวโพธนตฺถํ ปวตฺติโต ตทตฺถปฺปกาสนโก สทฺโท เทสนาติ. อถ วา ยถาวุตฺตสทฺทสมุฏฺฐาปโก จิตฺตุปฺปาโท เทสนา มุสาวาทาทโย วิย. วจนสฺส ปวตฺตนนฺติ จ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาทมาห. โส หิ วจนํ ปวตฺเตติ, ตํ วา เอเตน ปวตฺตียตีติ ปวตฺตนํ. เทสียติ อตฺโถ เอเตนาติ เทสนา. ปกาเรหิ ญาปียติ เอเตน, ปการโต ญาเปตีติ วา ปญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. เตเนวาห ‘‘อธิปฺปาโย’’ติอาทิ. อภิสเมติ, อภิสมียติ วา เอเตนาติ อภิสมโยติ เอวมฺปิ อภิสมยตฺโถ สมฺภวติ. อภิสเมตพฺพโต ปน อภิสมโยติ ทุติยวิกปฺเป ปฏิเวโธเยวาติ.

วุตฺตนเยน เวทิตพฺพาติ อวิชฺชาสงฺขาราทีนํ ธมฺมตฺถานํ ทุปฺปฏิวิชฺฌตาย ทุกฺโขคาหตา, เตสํ ปญฺญาปนสฺส ทุกฺกรภาวโต ตํเทสนาย ปฏิเวธนสงฺขาตสฺส ปฏิเวธสฺส อุปฺปาทนวิสยิกรณานํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา.

การเณ ผลโวหาเรน เต ธมฺมา ทุกฺขาย สํวตฺตนฺตีติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปารมฺภ…เป… เหตุภาเวนา’’ติ. อญฺญํ อตฺถนฺติ อุปารมฺภํ นิสฺสรณญฺจ. นิฏฺฐาเปตฺวาติ กถนวเสน ปริโยสาเปตฺวา. ตสฺส ‘‘อารทฺธ’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. อุทฺทานสงฺคหาทิเภโท สงฺคีโตติ ปาโฐ ยุตฺโต, ‘‘สงฺคีติยา’’ติ ปน ลิขนฺติ. ปุริมํ วา สงฺคีติยาติ ภาเวน ภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, ปจฺฉิมํ อธิกรเณ. ปิฏกาทีติ ปิฏกนิกายงฺคธมฺมกฺขนฺธานิ.

ตตฺถ องฺเคสุ สุตฺตงฺคเมว น สมฺภวติ ‘‘สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณ’’นฺติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) วุตฺตตฺตา, มงฺคลสุตฺตาทีนญฺจ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา คาถาภาวโต ธมฺมปทาทีนํ วิย, เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา สคาถกตฺตา สคาถาวคฺคสฺส วิย, ตถา อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปเทสานนฺติ? วุจฺจเต –

สุตฺตนฺติ [Pg.24] สามญฺญวิธิ, วิเสสวิธโย ปเร;

สนิมิตฺตา นิรุฬฺหตฺตา, สหตาญฺเญน นาญฺญโต. (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา);

สพฺพสฺสปิ หิ พุทฺธวจนสฺส สุตฺตนฺติ อยํ สามญฺญวิธิ. เตเนวาห อายสฺมา มหากจฺจายโน เนตฺติยํ ‘‘นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐี’’ติ (เนตฺติ. สงฺคหวาร). ‘‘เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺนํ (ปาจิ. ๑๒๔๒) สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; กถา. อฏฺฐ. นิทานกถา) เอวมาทิ จ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ, ตเทกเทเสสุ ปน เคยฺยาทโย วิเสสวิธโย เตน เตน นิมิตฺเตน ปติฏฺฐิตตฺตา. ตถา หิ เคยฺยสฺส สคาถกตฺตํ ตพฺภาวนิมิตฺตํ. โลเกปิ หิ สสิโลกํ สคาถกํ วา จุณฺณิยคนฺถํ ‘‘เคยฺย’’นฺติ วทนฺติ. คาถาวิรเห ปน สติ ปุจฺฉํ กตฺวา วิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนญฺหิ พฺยากรณนฺติ วุจฺจติ. พฺยากรณเมว เวยฺยากรณนฺติ.

เอวํ สนฺเต สคาถกานมฺปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตานํ เวยฺยากรณภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ เวยฺยากรณาทิสญฺญานํ อโนกาสภาวโต ‘‘คาถาวิรเห ปน สตี’’ติ วิเสสิตตฺตา จ. ตถา หิ ธมฺมปทาทีสุ เกวลํ คาถาพนฺเธสุ สคาถกตฺเตปิ โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺเตสุ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิวจนสมฺพนฺเธสุ อพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺเตสุ จ สุตฺตวิเสเสสุ ยถากฺกมํ คาถาอุทานอิติวุตฺตกอพฺภุตธมฺมสญฺญา ปติฏฺฐิตา, ตถา สติปิ คาถาพนฺธภาเว ภควโต อตีตาสุ ชาตีสุ จริยานุภาวปฺปกาสเกสุ ชาตกสญฺญา. สติปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนภาเว สคาถกตฺเต จ เกสุจิ สุตฺตนฺเตสุ เวทสฺส ลภาปนโต เวทลฺลสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ เอวํ เตน เตน สคาถกตฺตาทินา นิมิตฺเตน เตสุ เตสุ สุตฺตวิเสเสสุ เคยฺยาทิสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ วิเสสวิธโย สุตฺตงฺคโต ปเร เคยฺยงฺคาทโย. ยํ ปเนตฺถ เคยฺยงฺคาทินิมิตฺตรหิตํ, ตํ สุตฺตงฺคํ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโตติ.

นนุ จ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณนฺติ สุตฺตงฺคํ น สมฺภวตีติ โจทนา ตทวตฺถาติ? น, โสธิตตฺตา. โสธิตญฺหิ ปุพฺเพ คาถาวิรเห สติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณภาวสฺส นิมิตฺตนฺติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘คาถาภาวโต มงฺคลสุตฺตาทีนํ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา’’ติ, ตํ [Pg.25] น, นิรุฬฺหตฺตา. นิรุฬฺโห หิ มงฺคลสุตฺตาทีสุ สุตฺตภาโว. น หิ ตานิ ธมฺมปทพุทฺธวํสาทโย วิย คาถาภาเวน ปญฺญาตานิ, กินฺตุ สุตฺตภาเวเนว. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ สุตฺตนามกนฺติ นามคฺคหณํ กตํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สคาถกตฺตา เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา’’ติ, ตทปิ นตฺถิ. ยสฺมา สหตาญฺเญน. สห คาถาหีติ สคาถกํ, สหภาโว จ นาม อตฺตโต อญฺเญน โหติ, น จ มงฺคลสุตฺตาทีสุ คาถาวินิมุตฺโต โกจิ สุตฺตปฺปเทโส อตฺถิ, โย ‘‘สห คาถาหี’’ติ วุจฺเจยฺย, น จ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถิ. ยทปิ วุตฺตํ ‘‘อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานํ เคยฺยงฺคสงฺคโห สิยา’’ติ, ตทปิ น, อญฺญโต. อญฺญา เอว หิ ตา คาถา ชาตกาทิปริยาปนฺนตฺตา. อโต น ตาหิ อุภโตวิภงฺคาทีนํ เคยฺยงฺคภาโวติ เอวํ สุตฺตาทีนํ องฺคานํ อญฺญมญฺญสงฺกราภาโว เวทิตพฺโพ.

ชินสาสนํ อภิธมฺโม. ปฏิวิทฺธฏฺฐานํ ปฏิเวธภูมิ ปฏิเวธาวตฺถา, ปฏิเวธเหตุ วา. ‘‘โส เอวํ ปชานามิ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑-๑๒) วุตฺตํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘โส เอวํ ปชานามิ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิตํ. สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติ อาคตํ (สํ. นิ. ๕.๑๑-๑๒). ปจฺจยาทีหีติ ปจฺจยสภาววูปสมตทุปายาทีหิ. ปรวาทิโจทนํ ปตฺวาติ อฏฺฐกถายํ อาคตํ ปรวาทิโจทนํ ปตฺวา. อธิค…เป… รูเปนาติ อธิคนฺตพฺโพ จ โส เทเสตพฺโพ จาติ อธิคนฺตพฺพเทเสตพฺโพ, โส เอว ธมฺโม, ตทนุรูเปน. เอตฺถ จ ยถาธมฺมสาสนตฺตา ยถาธิคตธมฺมเทสนาภาวโต อภิธมฺมสฺส อภิสมฺโพธิ อธิคมนิทานํ. เทสกาลาทิเยว เทสนานิทานํ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘เทสนานิทานํ ยาว ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อภิธมฺมเทสนาวิเสเสน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺเต วา เทสิเตหิ อริยสจฺเจหิ สกลาภิธมฺมปทตฺถสงฺคหโต, ปรมตฺถโต อภิธมฺมภูตานํ วา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ตตฺถ เทสิตตฺตา วุตฺตํ. ตตฺตกานํเยว เทสนารุฬฺหตาย อฑฺฒฉกฺเกสุ ชาตกสเตสุ ปริปาจนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เอตฺตกาสุ เอว ชาตีสุ ปุญฺญาทิสมฺภารสมฺภรณํ, กึ ปน การณํ เอตฺตกา เอว ชาติโย เทสิตาติ? ตทญฺเญสํ อฏฺฐุปฺปตฺติยา อภาวโต.

สุเมธกถาวณฺณนา

อุปฺปนฺเน [Pg.26] พุทฺเธ ตโต อตฺตานํ เสยฺยโต วา สทิสโต วา ทหนฺโต ฌานาภิญฺญาหิ ปริหายติ, น ตถา สุเมธปณฺฑิโต อฏฺฐาสีติ ตสฺส ฌานาภิญฺญาหิ อปริหานิ ทฏฺฐพฺพา. เตเนวาห ‘‘ตาปเสหิ อสโม’’ติ. ยถา นิพฺพานํ, อญฺญํ วา นิจฺจาภิมตํ อวิปรีตวุตฺติตาย สพฺพกาลํ ตถาภาเวน ‘‘สสฺสต’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธานํ วจนนฺติ ตสฺส สสฺสตตา วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘อวิปรีตเมวา’’ติ. อุปปารมีอาทิวิภาเคน อเนกปฺปการตา. สมาทานาธิฏฺฐานนฺติ สมาทานสฺส อธิฏฺฐานํ ปวตฺตนํ กรณนฺติ อตฺโถ. ญาณเตเชนาติ ปารมีปวิจยญาณปฺปภาเวน. มหานุภาวญฺหิ ตํ ญาณํ โพธิสมฺภาเรสุ อนาวรณํ อนาจริยกํ มหาโพธิสมุปฺปตฺติยา อนุรูปปุพฺพนิมิตฺตภูตํ. ตถา หิ ตํ มนุสฺสปุริสภาวาทิอาธารเมว ชาตํ. กายาทีสุ อสุภสญฺญาทิภาเวน สุทฺธโคจรา. ‘‘อญฺญถา’’ติ ปทสฺส ปกรณปริจฺฉินฺนํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลีนตา’’ติ อาห. ลีนตาติ จ สงฺโกโจ วีริยหานิ วีริยารมฺภสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาห ‘‘เอสา เม วีริยปารมี’’ติ.

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๑. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ

ติกมาติกาปทวณฺณนา

๑. เตนาติ [Pg.27] เวทนาสทฺเทน. สพฺพปเทหีติ ตีหิ ปเทหิ ลทฺธนาโม โหติ อวยวธมฺเมนาปิ สมุทายสฺส อปทิสิตพฺพโต ยถา ‘‘สมํ จุณฺณ’’นฺติ. โจทโก ยถาธิปฺเปตมตฺถํ อปฺปฏิปชฺชมาโน วิภตฺติอนฺตสฺเสว ปทภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘นนุ สุขายา’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ‘‘อธิปฺเปตปฺปการตฺถคมกสฺสา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. เตน ‘‘วากฺยํ อิธ ปทนฺติ วุตฺต’’นฺติ ทสฺเสติ. เหตุปทสเหตุกปทาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน นเหตุปทอเหตุกปทเหตุสมฺปยุตฺตปทานิ เหตุวิปฺปยุตฺตปทมฺปิ วา สงฺคณฺหาติ.

อุภเยกปทวเสนาติ อุภยปทวเสน เหตุทุกสมฺพนฺโธ, เอกปทวเสน สเหตุกทุกสมฺพนฺโธ. ตถาติ อุภเยกปทวเสน. เอตฺถ จ สเหตุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกาติอาทินา ยถา เหตุโคจฺฉเก ปฐมทุกสมฺพนฺธา ทุติยตติยทุกา, ปฐมทุกทุติยทุกสมฺพนฺธา จตุตฺถฉฏฺฐทุกา, ปฐมทุกตติยทุกสมฺพนฺโธ ปญฺจโม ทุโก, เอวํ อาสวโคจฺฉกาทีสุปีติ นยํ ทสฺเสติ. สกฺกา หิ อิมินาว นเยน เตสุปิ ทุกนฺตรสมฺพนฺโธ วิญฺญาตุํ, เกวลํ ปน อาสวโคจฺฉกาทีสุ ทุติยทุกตติยทุกสมฺพนฺโธ โอสานทุโก, กิเลสโคจฺฉเก จ ทุติยจตุตฺถทุกสมฺพนฺโธติ. ธมฺมานํ สาวเสสนิรวเสสภาเวน ติกทุกานํ สปฺปเทสนิปฺปเทสตา วุตฺตาติ เยหิ ติกทุกา สาวเสสาติ ปทิสฺสนฺติ อปทิสฺสนฺติ, เต อสงฺคหิตธมฺมาปเทโส. เอวํ สติ ‘‘อสงฺคหิโต’’ติ วิเสสนํ กิมตฺถิยนฺติ? เอตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณตฺถํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปทิสฺสติ เอเตน สมุทาโยติ ปเทโส, อวยโว. ‘‘สามญฺญโชตนา วิเสเส อวติฏฺฐตี’’ติ ยถาธิปฺเปตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสงฺคหิโต’’ติ อาห.

อนวชฺชตฺโถ อวชฺชวิรหตฺโถ. นามํ สญฺญา, กิริยา กรณํ, ปโยชนํ รถรถงฺควิภาวเนน เตสํ ปการโต โยชนํ. กุเสน ญาเณน ลาตพฺพาติ กุสลาติ อยมตฺโถ ญาณสมฺปยุตฺตานํ ตาว โหตุ, ญาณวิปฺปยุตฺตานํ กถนฺติ อาห ‘‘ญาณวิปฺปยุตฺตานมฺปี’’ติอาทิ. ญาณวิปฺปยุตฺตาปิ [Pg.28] หิ ญาเณเนว ปวตฺติยนฺติ หิตสุขเหตุภูตาย ปวตฺติยา ปญฺญวนฺตานํ ปฏิปตฺติภาวโต. น หิ อนฺตเรน โยนิโสมนสิการํ กุสลุปฺปตฺติ อตฺถีติ. ‘‘ยทิ กุสลสฺส อุภยภาคคตํ สํกิเลสลวนํ ปากฏํ สิยา, กุสา วิย ลุนนฺตีติ กุสลาติ อยมตฺโถ ยุตฺโต สิยา’’ติ โกจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกาย อาห ‘‘สมฺมปฺปธานทฺวยํ วิยา’’ติ.

น จาติอาทินา ‘‘สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ เอตฺถ ปรมตฺถโต กตฺตุกมฺมสฺส จ เภโท นตฺถิ, กปฺปนาสิทฺโธ เอว ปน เภโทติ ทสฺเสติ. ตตฺถ นามวเสน วิญฺญาตาวิญฺญาเตติ เยสํ ‘‘ธมฺมา’’ติ อิมินา ปริยาเยน อวิญฺญาตา สภาวา, ‘‘สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ อิมินา จ ปริยาเยน วิญฺญาตา, เตสํ วเสน เอวํ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ปฐโม อตฺโถ สงฺขตาสงฺขตธมฺมวเสน วุตฺโต, ทุติโย สงฺขตวเสน, ตติโย สงฺขตาสงฺขตปญฺญตฺติธมฺมวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

กุสลปฏิเสธนํ กุสลาภาโว เอว. อภาโว หิ สตฺตาปฏิเสโธติ. ธมฺโมติ สภาวธมฺโม. อกุสลวจเนน น โกจิ อตฺโถ สภาวธมฺมสฺส อโพธกตฺตาติ อธิปฺปาโย. อถ สิยา อกุสลวจเนน โกจิ อตฺโถ อสภาวธมฺมโพธกตฺเตปิ ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา’’ติอาทีสุ วิย, เอวํ สติ ‘‘อนพฺยากตา’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, ตโต จายํ จตุกฺโก อาปชฺชติ, น ติโก. ตสฺมาติ ยสฺมา ทุกจตุกฺกภาโว อนพฺยากตโวหาโร จ นตฺถิ, โส จ วุตฺตนเยน อภาวมตฺตวจเน อาปชฺชติ, ตสฺมา. สภาวธารณาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ธารียนฺติ ปจฺจเยหี’’ติ อยมตฺโถ สงฺคหิโต. เญยฺยปริยาเยน ปน ธมฺม-สทฺเทนายํ โทโสติ นนุ อเญยฺยปริยาเยปิ ธมฺม-สทฺเท น โกจิ โทโสติ? น, วุตฺตโทสานติวตฺตนโต.

ปาริเสเสนาติ เอตฺถ นนุ อยมกาโร น-อตฺถตฺตยสฺเสว โชตโก, อถ โข ‘‘อเหตุกา ธมฺมา, อภิกฺขุโก อาวาโส’’ติ ตํโยคนิวตฺติยา, ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา’’ติ ตํสมฺพนฺธิภาวนิวตฺติยา. ปจฺจยุปฺปนฺนญฺหิ ปจฺจยสมฺพนฺธีติ อปฺปจฺจยุปฺปนฺนตฺตา อสมฺพนฺธิตา เอตฺถ โชตียติ. ‘‘อนิทสฺสนา ธมฺมา’’ติ ตํสภาวนิวตฺติยา. นิทสฺสนญฺหิ ทฏฺฐพฺพตา. อถ จกฺขุวิญฺญาณํ นิทสฺสนํ, ตคฺคยฺหภาวนิวตฺติยา, ตถา ‘‘อนาสวา ธมฺมา’’ติ. ‘‘อปฺปฏิฆา ธมฺมา อนารมฺมณา ธมฺมา’’ติ ตํกิจฺจนิวตฺติยา. ‘‘อรูปิโน ธมฺมา อเจตสิกา [Pg.29] ธมฺมา’’ติ ตพฺภาวนิวตฺติยา. ตทญฺญตา หิ เอตฺถ ปกาสียติ. ‘‘อมนุสฺโส’’ติ ตพฺภาวมตฺตนิวตฺติยา. มนุสฺสตฺตมตฺตํ นตฺถิ อญฺญํ สมานนฺติ สทิสตา เหตฺถ สูจิยติ. ‘‘อสมโณ สมณปฏิญฺโญ อปุตฺโต’’ติ ตํสมฺภาวนคุณนิวตฺติยา. ครหา หิ เอตฺถ ญายติ. ‘‘กจฺจิ นุ โภโต อนามยา, อนุทรา กญฺญา’’ติ ตทปฺปภาวนิวตฺติยา. ‘‘อนุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ ตํสทิสภาวนิวตฺติยา. อตีตานญฺหิ อุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา อุปาทิธมฺมานญฺจ ปจฺจเยกเทสนิปฺผตฺติยา อารทฺธุปฺปาทภาวโต กาลวินิมุตฺตสฺส จ วิชฺชมานตฺตา อุปฺปนฺนานุกูลตา, ปเคว ปจฺจุปฺปนฺนานนฺติ ตพฺพิธุรภาโว เอตฺถ วิญฺญายติ. ‘‘อเสกฺขา ธมฺมา’’ติ ตทปริโยสานนิวตฺติยา. ตํนิฏฺฐานญฺเหตฺถ ปกาสียตีติ เอวมเนเกสํ อตฺถานํ โชตโก, ตตฺถ กึ วุจฺจเต อตฺถทฺวยเมว วตฺวา ปาริเสเสนาติ? อิตเรสํ เอตฺถ สุวิทูรภาวโต. น หิ กุสลวิปฺปยุตฺตาทีนํ ธมฺมานํ อกุสลภาโว ยุชฺชติ.

อกุสลสทฺทสฺส อุจฺจารณานนฺตรํ วิเนยฺยานํ กุสลปฏิปกฺขภูเต อตฺเถ ปฏิปตฺติภาวโต ตตฺถ นิรุฬฺหตา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘วิรุทฺธสภาวตฺตา’’ติ วุตฺตํ กิจฺจวิโรธาทีนมฺปิ ตทนฺโตคธตฺตา, วิรุทฺธสภาวตฺเตปิ วินาสกวินาสิตพฺพภาโว กุสลากุสเลสุ นิยโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตปฺปเหยฺยภาวโต’’ติ อาห. อิตรถา กุสลานมฺปิ อกุสเลหิ ปหาตพฺพภาเว อจฺจนฺตํ สมุจฺฉินฺนกุสลมูลตฺตา อปายปูรกา เอว สตฺตา สิยุํ. ยํ ปน ‘‘ธมฺมาปิ โว, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐) วุตฺตํ, ตํ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๓๓) วิย ตทารมฺมณสํกิเลสปฺปหานวเสน ปริยาเยน วุตฺตํ. ยถาห ‘‘น หิ กุสลา อกุสเลหิ ปหาตพฺพา’’ติ (ธ. ส. มูลฏี ๑).

ผสฺสาทิวจเนหิ ตํนิทฺเทสภูเตหิ. ตพฺพจนียภาเวนาติ เตหิ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิวจเนหิ อภิเธยฺยภาเวน. ยถา อนวชฺชสุขวิปากาทิอตฺถา กุสลาทิวจเนหิ, เอวํ อวิปากตฺถา อพฺยากตวจเนน โพธิตา เอวาติ อาห ‘‘อพฺยากตวจเนเนว จา’’ติ. การณํ อวตฺวาติ อิธ วุตฺตภาเวน อนุวตฺตมานตฺตาติ การณํ อวตฺวา. อญฺญา…เป… นิวาเรตพฺโพติ เอเตน กุสลากุสลสทฺทา วิย กุสลากุสลสภาวานํ [Pg.30] ตทุภยวิปรีตสภาวานํ ธมฺมานํ อพฺยากตสทฺโท โพธโกติ ทสฺเสติ. น หิ อวิปากวจนํ วุตฺตํ, อกุสลวจนญฺจ อวุตฺตํ. ยโต อวิปากวจนสฺส อธิกตภาโว อกุสลสฺส จ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตภาโว สิยา, ตสฺมา น อกุสลานํ อพฺยากตตาติ อยํ อกุสลานํ อนพฺยากตภาเว โยชนา.

ตํ ปริหริตุนฺติ อพฺยากตนิวตฺตนมาห. ยทิ เอวํ ‘‘สุขวิปากานวชฺชา’’ติ วตฺตพฺพํ. อนวชฺชา หิ พฺยภิจาริตาย วิเสสิตพฺพาติ? น, สุขวิปากวจนสฺส วิเสสนภาเวน อคฺคหิตตฺตา. สุขวิปากวจเนน หิ กุสลภาเว สมตฺโต วิญฺญายติ, อนวชฺชวจนํ ปเนตฺถ กุสลานํ อครหิตพฺพตาสงฺขาตํ กญฺจิ วิเสสมาห. เตเนว จ ตสฺส วิเสสนภาเวน วุตฺตสฺส ปวตฺติสุขตาทิทสฺสนภาวํ สยเมว วกฺขตีติ. มโนสมาจารวิเสสภูตา ผลธมฺมา วิเสเสน ปฏิปฺปสฺสทฺธาวชฺชา นาม โหนฺตีติ สมาจารตฺตยวเสน ตสฺมึ สุตฺเต อนวชฺชธมฺมานํ วุตฺตตฺตา จ เต อนวเสสโต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘วิรหิตาวชฺชมตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อวชฺชวินาสนภาโว ทสฺสิโต กณฺหสุกฺกธมฺมานํ วชฺฌฆาตกภาวสฺส นิยตตฺตา. สวิปากตา วิปากธมฺมตา. สุโข วิปาโก เอเตสนฺติ สุขวิปากาติ อิมินา สมาเสน กุสลานํ สุขวิปากวนฺตตา วุตฺตา. สา จ เนสํ น ตํสมงฺคิตาย อสหวตฺตนโตติ ตทุปฺปาทนสมตฺถตาติ วิญฺญายตีติ วุตฺตํ ‘‘สุขวิปากวิปจฺจนสภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. ยุตฺตเมตนฺติ ปรมตฺถโต เภทาภาเวปิ ยถาวุตฺตวจนวจนียภาวสงฺขาโต เภโท ตสฺมึ อภิเธยฺยตฺถภูเต วตฺถุสฺมึ อุปจาเรน โหตีติ ยุตฺตเมตฺถ ลกฺขณลกฺขิตพฺพภาเวน เภทวจนํ. ภวติ หิ สทฺทตฺถวิเสสมตฺเตนปิ อภินฺเน วตฺถุสฺมึ เภทวจนํ ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ.

วินาปิ ภาวาภิธายินา สทฺเทน ภาวปฺปธาโน นิทฺเทโส โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อนวชฺชวจเนน อนวชฺชตฺตํ อาหา’’ติ. เอวญฺเจตฺถ ปทวิคฺคโห คเหตพฺโพ – น อวชฺชํ อนวชฺชํ, อวชฺชปฏิปกฺขตาย อครหิตพฺพสภาโว. สุโข วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากํ, สุขวิปากวิปจฺจนสมตฺถตา. อนวชฺชญฺจ ตํ สุขวิปากญฺจาติ อนวชฺชสุขวิปากํ, ตํ ลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. อถ วา ปุพฺเพ วิย อนวชฺชํ, วิปจฺจนํ วิปาโก, สุขสฺส วิปาโก สุขวิปาโก, อนวชฺชญฺจ สุขวิปาโก [Pg.31] จ อนวชฺชสุขวิปากํ เอกตฺตวเสน. ตํ ลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. กึ ปเนตฺถ การณํ ปททฺวยปริคฺคเห, นนุ เอเกเนว ปเทน อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ. ยทิปิ ‘‘อวชฺชรหิตํ อนวชฺช’’นฺติ อิมสฺมึ ปน ปกฺเข อพฺยากตนิวตฺตนตฺถํ สุขวิปากคฺคหณํ กตฺตพฺพํ สิยา, สุขวิปากคฺคหเณ ปน กเต อนวชฺชคฺคหณํ น กตฺตพฺพเมว. ‘‘อวชฺชปฏิปกฺขา อนวชฺชา’’ติ เอตสฺมึ ปน ปกฺเข สุขวิปากคฺคหณญฺจาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตตฺถ อนวชฺชวจเนนา’’ติอาทิ. เตน ปวตฺติสุขสุขวิปากตาอตฺตสุทฺธิวิสุทฺธวิปากตาอกุสลอพฺยากตสภาวนิวตฺติรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวิเสสทีปนโต เอวํ วิปุลปฺปโยชนตฺโถ ปททฺวยปริคฺคโหติ ทสฺเสติ. สุข-สทฺทสฺส อิฏฺฐปริยายตา วิย ‘‘นิพฺพานปรมํ สุขํ (ธ. ป. ๒๐๓-๒๐๔), สุขา วิราคตา โลเก (อุทา. ๑๑), เตสํ วูปสโม สุโข’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๑, ๒๗๒) สงฺขารทุกฺขูปสมปริยายตาปิ วิชฺชติ, ตํอวิปากตาย ปน อิธ สุขวิปากภาโว น สกฺกา วตฺตุนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺขา…เป… นตฺถี’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เตภูมกกุสลานมฺปิ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสยภาเวน ปวตฺติสภาวตฺตา กิญฺจาปิ สพฺเพ กุสลา สงฺขารทุกฺขูปสมสุขนิปฺผาทกา สมฺภวนฺติ, ยถาวุตฺตสุขสฺส ปน อวิปากภาวโต น เอเตน ปเทน กุสลานํ สุขวิปากตา สมฺภวตีติ. วิปกฺกภาวมาปนฺเนสุ อรูปธมฺเมสุ นิรุฬฺหตฺตา วิปาก-สทฺทสฺส ‘‘ยทิ ปนา’’ติ สาสงฺกํ วทติ.

ยถาสมฺภวนฺติ สห อวชฺเชนาติ สาวชฺชา, ครหิตพฺพภาวยุตฺตา. เตน เนสํ ครหิตพฺพสภาวํ ทสฺเสติ. อญฺเญปิ อตฺถิ ทุกฺขภาเวน ครหิตพฺพสภาวา อกุสลวิปากาติ สาวชฺชวจนมตฺเตน เตสมฺปิ อกุสลตาปตฺติโทสํ ทิสฺวา ตํ ปริหริตุํ ทุกฺขวิปากวจนมาห. อวชฺช-สทฺโท วา ราคาทีสุ เอกนฺตากุสเลสุ นิรุฬฺโหติ ตํสหวตฺติธมฺมานํ เอว สาวชฺชภาเว กุสลาพฺยากเตหิ อกุสลานํ วิเสโส สาวชฺชวจเนเนว ทสฺสิโต. อพฺยากเตหิ ปน วิสิฏฺฐํ กุสลากุสลานํ สาธารณํ สวิปากตาลกฺขณนฺติ ตสฺมึ ลกฺขเณ วิเสสทสฺสนตฺถํ ทุกฺขวิปากลกฺขณํ วุตฺตํ. อิโต ปรํ ‘‘ทุกฺโข วิปาโก เอเตสนฺติ ทุกฺขวิปากา’’ติอาทินา สุขวิปากอนวชฺชกุสลปทานํ ฐาเน ทุกฺขวิปากสาวชฺชอกุสลปทานิ ฐเปตฺวา ยถาวุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ[Pg.32]. โยชนา จ สาวชฺชวจเนน อกุสลานํ ปวตฺติทุกฺขตํ ทสฺเสติ, ทุกฺขวิปากวจเนน วิปากทุกฺขตํ. ปุริมญฺหิ อตฺตโน ปวตฺติสภาววเสน ลกฺขณวจนํ, ปจฺฉิมํ กาลนฺตเร วิปากุปฺปาทนสมตฺถตายาติ. ตถา ปุริเมน อกุสลานํ อวิสุทฺธสภาวตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อวิสุทฺธวิปากตํ. ปุริเมน จ อกุสเล กุสลสภาวโต นิวตฺเตติ, ปจฺฉิเมน อพฺยากตสภาวโต สวิปากตฺตทีปกตฺตา ปจฺฉิมสฺส. ปุริเมน วา อวชฺชวนฺตตาทสฺสนโต กิจฺจฏฺเฐน รเสน อนตฺถชนนรสตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน สมฺปตฺติอตฺเถน อนิฏฺฐวิปากรสตํ. ปุริเมน จ อุปฏฺฐานาการฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน สํกิเลสปจฺจุปฏฺฐานตํ, ปจฺฉิเมน ผลฏฺเฐน ทุกฺขวิปากปจฺจุปฏฺฐานตํ. ปุริเมน จ อโยนิโสมนสิการํ อกุสลานํ ปทฏฺฐานํ ปกาเสติ. ตโต หิ เต สาวชฺชา ชาตาติ. ปจฺฉิเมน อกุสลานํ อญฺเญสํ ปทฏฺฐานภาวํ วิภาเวติ. เต หิ ทุกฺขวิปากสฺส การณํ โหตีติ. เอตฺถ จ ทุกฺข-สทฺโท อนิฏฺฐปริยายวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. อนิฏฺฐจตุกฺขนฺธวิปากา หิ อกุสลา, น ทุกฺขเวทนาวิปากาว. วิปาก-สทฺทสฺส ผลปริยายภาเว ปน นิสฺสนฺทวิปาเกน อนิฏฺฐรูเปนปิ ทุกฺขวิปากตา โยเชตพฺพา. วิปากธมฺมตาปฏิเสธวเสน อพฺยากตานํ อวิปากลกฺขณาติ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวิปาการหสภาวา’’ติ อาห. เอวํปการานนฺติ อภิญฺญาทิเก สงฺคณฺหาติ.

ฉหิ ปเทหิ ติเกสุ, จตูหิ ทุเกสุ ยถากฺกมํ ฉ จตฺตาโร อตฺถา วุตฺตา. ฉกฺกภาโว น ภวิสฺสตีติ เอเตน จตุกฺกภาวาภาโว ทสฺสิตนยตฺตา โจทิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถเภโท อุปปชฺชตีติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ ตีหิ ธมฺมสทฺเทหิ วุจฺจมาโน สภาวธารณาทิอตฺเถน อภินฺโน เอว โส อตฺโถติ? น, ชาติอาทิเภเทน เภทสพฺภาวโต. เภทกา หิ ชาติอาทโย. มาสปทตฺถตายาติ มาส-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน. ตพฺพจนียภินฺนตฺถานนฺติ เตหิ กาลสทฺทาทีหิ วตฺตพฺพานํ วิสิฏฺฐตฺถานํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยถา กาลสทฺทาทิอภิเธยฺยานํ กาลาทิอตฺถานํ ภินฺนสภาวานมฺปิ มาส-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน อเภโท, เอวํ ชาติอาทิเภเทน ภินฺนานมฺปิ เตสํ ติณฺณํ ทฺวินฺนญฺจ อตฺถานํ ธมฺม-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน นตฺถิ เภโท’’ติ. วินิ…เป… มานาติ ธมฺม-สทฺทสฺส รูปาเภเทปิ เภทการณมาห. ภินฺนชาติยตฺถวจนียตาย หิ ตสฺเสวตฺถเภโทติ.

สาเธตุนฺติ [Pg.33] โพเธตุํ. โหตุ อสมฺพนฺโธ, กา โน หานีติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกาย อาห ‘‘ปุพฺพา…เป… นาม โหนฺตี’’ติ. โส จาติ สภาวธารณปจฺจยธริยมานตาสงฺขาโต อตฺโถ น สกฺกา วตฺตุนฺติ ยถาวุตฺตสฺส อภาวสฺส อเปกฺขาวุตฺติตาย วุตฺตํ. น หิ อเปกฺขาวุตฺติโน อนฺตเรน อเปกฺขิตพฺพํ ลภนฺติ. สติปิ สภาวธารณาทิอตฺถสามญฺเญ กุสลชาติอาทิวิสิฏฺฐสฺเสว ตสฺส อิธ อธิปฺเปตตฺตา เอกตฺถตา น อนุญฺญาตาติ วุตฺตํ, วจนสิเลสวเสน วา. อถ วาติอาทินา ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ อภาวตฺตํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต นานตฺถตาภาวโทสํ ปริหรติ.

ญาปกเหตุภาวโต อุปปตฺติ อิธ การณนฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘การณํ นาม ยุตฺตี’’ติ. ปุนรุตฺตีติอาทินา นนุ ‘‘กุสลาทีนมฺปิ เอกตฺตํ อาปชฺชตี’’ติ วุตฺตตฺตา เอกตฺตาปตฺติปิ วตฺตพฺพาติ? สจฺจํ วตฺตพฺพา, สา ปน อภาวาปตฺติยํ เอว อนฺโตคธา นานตฺตาภาวโจทนาสามญฺเญน. เภทาเภทนิพนฺธนตฺตา วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวสฺส โส อจฺจนฺตมภินฺเนสุ นิยเมน นตฺถีติ วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาเวน อจฺจนฺตาเภทํ ทสฺเสติ, น ปน อจฺจนฺตํ อภินฺเนสุเยว วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวํ. อถ วา อจฺจนฺตํ อภินฺเนสุ อวิวฏสทฺทตฺถวิวรณตฺถํ ปวตฺตา. กสฺมา? วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวโตติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา. อมิตฺตํ อภิภวิตุํ สกฺกุณาตีติ สกฺโก, อินฺทตีติ อินฺโท, ปุริเม ททาตีติ ปุรินฺทโทติ เอวํ กิริยาคุณาทิปริคฺคหวิเสเสน.

เภทาเภทวนฺเตสูติ วิเสสสามญฺญวนฺเตสุ. นีล-สทฺโท หิ อุปฺปลสทฺทสมาโยโค รตฺตุปฺปลเสตุปฺปลาทิอุปฺปลชาติสามญฺญโต วินิวตฺเตตฺวา นีลคุณยุตฺตเมว อุปฺปลชาติวิเสสํ โชเตติ. อุปฺปล-สทฺโทปิ นีล-สทฺทสมายุตฺโต ภมรงฺคารโกกิลาทิคตนีลคุณสามญฺญโต อวจฺฉินฺทิตฺวา อุปฺปลวตฺถุคตเมว นีลคุณํ ปกาเสตีติ วิเสสตฺถสามญฺญตฺถยุตฺตตา ปททฺวยสฺส ทฏฺฐพฺพา. อิมินา นเยน อิตรตฺราปิ เภทาเภทวนฺตตา โยเชตพฺพา. ตาย ตาย อนุมติยาติ เตน เตน สงฺเกเตน. เต เต โวหาราติ อจฺจนฺตํ อภินฺเน อตฺเถ ปริยายภาเวน อจฺจนฺตํ ภินฺเน ยถาสกํ อตฺถวิวรณภาเวน เภทาเภทวนฺเต วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ตา ตา สมญฺญา ปญฺญตฺติโย สิทฺธาติ อตฺโถ[Pg.34]. สมาเนติ เอกสฺมึ. กุสลาทิภาวนฺติ กุจฺฉิตสลนาทิภาวํ. อภิธานตฺโถปิ หิ อนวชฺชสุขวิปากาทิอภิเธยฺยตฺโถ วิย สภาวธารณาทิสามญฺญตฺถํ วิเสเสตีติ.

เอตฺถาห ‘‘กึ ปน การณํ ติกา เอว ปฐมํ วุตฺตา, น ทุกา, ติเกสุปิ กุสลตฺติโกว, น อญฺโญ’’ติ? วุจฺจเต – สุขคฺคหณโต อปฺปเภทโต จ ติกา เอว ปฐมํ วุตฺตา. ยสฺมา ติเกหิ โพธิเต กุสลาทิเภเท ตพฺพิภาคภินฺนา เหตุอาทโย วุจฺจมานา สุวิญฺเญยฺยา โหนฺติ. ตถา หิ ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทินา กุสลาทิมุเขน เหตุอาทโย วิภตฺตา, กติปยเภทา จ ติกา ทฺวาวีสติปริมาณตฺตา.

เตสุ ปน สพฺพสงฺคหอสงฺกรอาทิกลฺยาณภาเวน ปฐมํ กุสลตฺติกํ วุตฺตํ. นิรวเสสา หิ รูปารูปธมฺมา กุสลตฺติเกน สงฺคหิตา, น ตถา เวทนาตฺติกาทีหิ. นนุ วิปากตฺติกาทีหิปิ นิรวเสสา ธมฺมา สงฺคหิตาติ? สจฺจเมตํ, เตสุ ปน อนวชฺชสาวชฺชธมฺมา น อสงฺกรโต วุตฺตา ยถา กุสลตฺติเก. นนุ จ สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกตฺติกาทีสุปิ เต อสงฺกรโต วุตฺตาติ? เอวเมตํ, เต ปน อกลฺยาณภูเต ปาปธมฺเม อาทึ กตฺวา วุตฺตา, น เอวมยํ. อยํ ปน กลฺยาณภูเต ปุชฺชภวปรินิพฺพุตินิปฺผาทเก ปุญฺญธมฺเม อาทึ กตฺวา วุตฺโต. อิติ ภควา สณฺหสุขุมํ รูปารูปเทสนํ อารภนฺโต สพฺพสงฺคหอสงฺกรอาทิกลฺยาณคุณโยคโต ปฐมํ กุสลตฺติกํ เทเสติ, กิญฺจ ตทญฺญตฺติกานํ สุขคฺคหณโต. ตถา หิ กุสลตฺติกมุเขน ‘‘กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา เวทนาตฺติกาทโย วิภตฺตาติ.

กุสลตฺติเกปิ จ ปธานปาสํสอุภยหิตภาวโต กุสลา ธมฺมา ปฐมํ วุตฺตา. กุสลา หิ ธมฺมา สุขวิปากตฺตา สพฺพสงฺขตธมฺมานํ อุตฺตมา อวชฺชวิธมนโต วิญฺญุปฺปสตฺถา อิธโลกปรโลเกสุ อตฺถาวหา นิสฺสรณาวหา จ, ตสฺมา ปธานาทิภาเวน ปฐมํ วุตฺตา, ตปฺปฏิปกฺขตฺตา ตทนนฺตรํ อกุสลา, ตทุภยวิปรีตสภาวา ตทนนฺตรํ อพฺยากตา วุตฺตา. กุสลวเสน วา อสฺสาโท, อกุสลวเสน อาทีนโว, อพฺยากตธมฺเมสุ นิพฺพานวเสน นิสฺสรณนฺติ อิมินา อสฺสาทาทิกฺกเมน, กุสเลสุ ปติฏฺฐาย ปณฺฑิตา อกุสเล ปชหนฺตา อพฺยากตธมฺมภูตมคฺคผลํ นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกโรนฺตีติ อิมินา วา ปฏิปตฺติกฺกเมน อยมนุปุพฺพี ฐปิตาติ เวทิตพฺพา.

กสฺมา [Pg.35] ปเนตฺถ เสกฺขตฺติกาทีสุ วิย สรูปโต ปุริมปททฺวยปฏิกฺเขปวเสน ตติยปทํ น วุตฺตํ ‘‘เนวกุสลา นากุสลา’’ติ? วิเสสทีปนตฺถํ. ยถา หิ เสกฺขาเสกฺขสภาเวสุ ธมฺเมสุ โกจิปิ ธมฺโม ตทุภยสภาเวน เกนจิปิ ปริยาเยน กทาจิ อพฺยากรณีโย นาม นตฺถีติ เสกฺขตฺติเก ปททฺวยปฏิกฺเขปวเสน ‘‘เนวเสกฺขา นาเสกฺขา’’ตฺเวว วุตฺตํ, น เอวํ อิธ. อิธ ปน กุสลสภาวา เอว ธมฺมา อคฺคผลุปฺปตฺติยา ตถา น พฺยากรณียา โหนฺตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทีปนตฺถํ ‘‘อพฺยากตา’’ติ วุตฺตํ. วจนมตฺเต เอว วา อิทํ นานากรณํ ‘‘อพฺยากตา เนวกุสลา นากุสลา’’ติ พฺยากต-สทฺเทน กุสลากุสลานํ โพธิตตฺตาติ.

เอตฺถ จ อกุสเลสุ ตณฺหาย สพฺพากุสเลหิ, เตภูมกกุสลากุสเลหิ วา สมุทยสจฺจํ, ตํตํอวสิฏฺฐเตภูมกธมฺเมหิ ทุกฺขสจฺจํ, โลกุตฺตรกุสเลน มคฺคสจฺจํ, อวสิฏฺฐอพฺยากตวิเสเสน นิโรธสจฺจํ ทสฺสิตํ โหติ. ตตฺถ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ. กิญฺจาปิ นามรูปปริจฺเฉทภาวโต สภาวธมฺมนิทฺธารณปธานา อภิธมฺมกถา, เตสํ ปน กุสลาทิวิเสเส นิทฺธาริเต ตสฺส อุปสมฺปาเทตพฺพตาทิปิ อตฺถโต วุตฺตเมว โหติ. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ (ธ. ป. ๑๘๓; ที. นิ. ๒.๙๐) เอวมาทิวจนโต หิ กุสลาทีนํ อุปสมฺปาทนาทิทสฺสนปรํ ภควโต สาสนํ, ตสฺมา กุสลานํ อุปสมฺปาทนํ อกุสลานํ ปหานญฺจ อุปาโย, อพฺยากตวิเสสสฺส สจฺฉิกิริยา ผลํ, กุสลาทีนํ อุปสมฺปาทนาทิอตฺถา เทสนา อาณตฺตีติ อยํ เทสนาหาโร.

อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน โกสลฺยสมฺภูตฏฺเฐน จ กุสลา, ตปฺปฏิปกฺขโต อกุสลา, ตทุภยวิปรีตโต อพฺยากตา, สภาวธารณาทิอตฺเถน ธมฺมาติ อนุปทวิจินนํ วิจโย หาโร.

ปุชฺชภวผลปรินิพฺพุตินิปฺผตฺติ กุสเลหีติ ยุชฺชติ สุขวิปากตฺตา, อปายทุกฺขสํสารทุกฺขุปฺปตฺติ อกุสเลหีติ ยุชฺชติ อนิฏฺฐผลตฺตา, ตทุภยผลานํ อนุปฺปตฺติ อพฺยากเตหีติ ยุชฺชติ อวิปากธมฺมตฺตาติ อยํ ยุตฺติ หาโร.

กุสลา [Pg.36] ธมฺมา สุขวิปากสฺส ปทฏฺฐานํ, อกุสลา ทุกฺขวิปากสฺส, อพฺยากตา กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานนฺติ อยํ ปทฏฺฐาโน หาโร.

กุสลคฺคหเณน เย อนวชฺชสุขวิปากา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากธมฺมธมฺมา อนุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนอนุปาทานิยา…เป… อรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ กุสลลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา. ตถา อกุสลคฺคหเณน เย สาวชฺชทุกฺขวิปากา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากธมฺมธมฺมา อนุปาทินฺนุปาทานิยา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา…เป… สรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ อกุสลลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา. ตถา อพฺยากตคฺคหเณน เย อวิปาการหา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากา ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนอนุปาทานิยา…เป… อรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ อพฺยากตลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตาติ อยํ ลกฺขโณ หาโร.

‘‘กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยนฺตี’’ติอาทินา นิรุตฺติ เวทิตพฺพา, กุสลาทิมุเขน รูปารูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา วิสุทฺธิปรมฺปราย ‘‘กถํ นุ โข สตฺตา อนุปาทิเสสนิพฺพานภาคิโน ภเวยฺยุ’’นฺติ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย, นิทานํ อสาธารณโต กุสลาทิเภเทน พุชฺฌนกสตฺตา. สาธารณโต ปน ปากฏเมว. ปฐมํ กุสลตฺติกสฺส เทสนา วิจาริตาเยวาติ อยํ จตุพฺยูโห หาโร.

กุสลคฺคหเณน กลฺยาณมิตฺตปริคฺคโห โยนิโสมนสิการปริคฺคโห จ. ตตฺถ ปฐเมน สกลํ พฺรหฺมจริยมาวตฺตติ, ทุติเยน จ โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา. อกุสลคฺคหเณน วุตฺตวิปริยาเยน โยเชตพฺพํ. อพฺยากตคฺคหเณน ปน สกลสํกิเลสโวทานปกฺโข ยถารหมาวตฺตตีติ อยํ อาวตฺโต หาโร.

ตตฺถ กุสลา ภูมิโต จตุธา วิภตฺตา, สมฺปยุตฺตปวตฺติอาการาทิโต ปน อเนกธา. อกุสลา ภูมิโต เอกธา วิภตฺตา, สมฺปยุตฺตาทิโต อเนกธา. อพฺยากตา ปน วิปากกิริยรูปนิพฺพานวเสน จตุธา ภูมิสมฺปยุตฺตาทิโต อเนกธา จ วิภตฺตาติ อยํ วิภตฺติ หาโร.

กุสลา [Pg.37] ธมฺมา อกุสลานํ ตทงฺคาทิปฺปหานาย วีติกฺกมาทิปฺปหานาย จ สํวตฺตนฺติ, อกุสลา ธมฺมา กุสลานํ อนุปสมฺปชฺชนาย, อพฺยากเตสุ อสงฺขตธาตุ สพฺพสงฺขตนิสฺสรณายาติ อยํ ปริวตฺโต หาโร.

กุสลา อนวชฺชา ปุญฺญานีติ ปริยายวจนํ, อกุสลา สาวชฺชา อปุญฺญานีติ ปริยาย วจนํ, อพฺยากตา อวิปาการหา เนวอาจยคามี นอปจยคามีโนติ ปริยายวจนนฺติ อยํ เววจโน หาโร.

กุสลาทโย ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติอาทินา ปภวภูมิเววจนปญฺญตฺติวเสน ยถาสมฺภวํ ปริญฺญาทิปญฺญตฺติวเสน จ ปญฺญตฺตาติ อยํ ปญฺญตฺติ หาโร.

อกุสลานํ กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ สลนํ กุสานํ วิย กุสานํ วา ราคาทีนํ ลวนํ เอวํธมฺมตาติ อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน อวตรณํ, ตถา กุเสน ลาตพฺพา โกสลฺลสมฺภูตา จาติ ปจฺจยปฏิพทฺธวุตฺติตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาท…เป… อวตรณํ, ปจฺจยปฏิพทฺธวุตฺติตาย วา อาทิอนฺตวนฺตา อนิจฺจนฺติกา จาติ อนิจฺจตามุเขน อวตรณํ, อนิจฺจตา เอว อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตาย ทุกฺขาติ ทุกฺขตามุเขน อวตรณํ, นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธมฺมาติ อพฺยาปารโต สุญฺญตามุเขน อวตรณํ, เอวํ กุสลาติ จตฺตาโร ขนฺธา ทฺวายตนานิ ทฺเว ธาตุโยติอาทินา ขนฺธายตนธาตาทิมุเขนปิ อวตรณํ เวทิตพฺพํ. อิมินา นเยน อกุสลาพฺยากเตสุปิ อวตรณํ ทสฺเสตพฺพนฺติ อยํ อวตรโณ หาโร.

กุสลาติ อารมฺโภ, ธมฺมาติ ปทสุทฺธิ, โน อารมฺภสุทฺธิ. ตถา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตาติ, ธมฺมาติ ปน ปทสุทฺธิ อารมฺภสุทฺธิ จาติ อยํ โสธโน หาโร.

ธมฺมาติ สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ, ตํ อวิกปฺเปตฺวา วิเสสวจนํ กุสลากุสลาพฺยากตาติ. ตถา กุสลา ธมฺมาติ สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ, ตํ อวิกปฺเปตฺวา กามาวจรํ โสมนสฺสสหคตนฺติอาทิ วิเสสวจนํ. อกุสลา ธมฺมาติอาทีสุปิ เอเสว นโยติ อยํ อธิฏฺฐาโน หาโร.

กุสลานํ ธมฺมานํ นวโม ขโณ จตฺตาริ จ สมฺปตฺติจกฺกานิ โยนิโสมนสิกาโร เอว วา เหตุ, วุตฺตวิปริยาเยน อกุสลานํ ธมฺมานํ เหตุ, กุสลากุสลา ธมฺมา ยถาสมฺภวํ อพฺยากตานํ ธมฺมานํ เหตูติ อยํ ปริกฺขาโร หาโร.

กุสลาติ [Pg.38] ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว ภาเวตพฺพคฺคหณญฺจ. อกุสลาติ ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว ปหาตพฺพคฺคหณญฺจ. อพฺยากตาติ ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว สจฺฉิกาตพฺพคฺคหณญฺจ. ธมฺมาติ ปริญฺญาทีนํ ปวตฺตนาการคฺคหณํ. เตน ปริญฺเญยฺยปฺปหานภาวนาสจฺฉิกรณานิ ทีปิตานีติ ตทงฺคาทิวีติกฺกมาทิปฺปหานานิ โลกิยโลกุตฺตรา จ ภาวนา ทสฺสิตาติ อยํ สมาโรปโน หาโร.

กามญฺเจตํ อวิเสสโต สภาวธมฺมกถนํ, วิเสสวนฺโต ปน ธมฺมา วิเสสโต นิทฺธาริตา. ตถา หิ จิตฺเตเนว สมโย นิยมิโต, ตสฺมา กุสลคฺคหเณน วิเสสโต สาธิฏฺฐาโน สมโถ วิปสฺสนา จ ทสฺสิตาติ. ตถา ตปฺปฏิปกฺขโต อกุสลคฺคหเณน สาธิฏฺฐานา ตณฺหา อวิชฺชา จ, อพฺยากตคฺคหเณน สปริวารา เจโตวิมุตฺติ ปญฺญาวิมุตฺติ จาติ อยํ นนฺทิยาวตฺตสฺส นยสฺส ภูมิ.

ตถา กุสลคฺคหเณน มูลภาววิเสสโต ตีณิ กุสลมูลานิ, เตสุ จ อโทเสน สีลกฺขนฺโธ, อโลเภน สมาธิกฺขนฺโธ, อโมเหน ปญฺญากฺขนฺโธ นียติ. ตถา อกุสลคฺคหเณน ตีณิ อกุสลมูลานิ, เตสุ จ โลเภน ตเทกฏฺฐา อกุสลา ธมฺมา. ตถา โทสโมเหหิ ตํตเทกฏฺฐา. อพฺยากตคฺคหเณน อปฺปณิหิตานิมิตฺตสุญฺญตา นียนฺตีติ อยํ ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ภูมิ.

ตถา กุสลคฺคหเณน ยโต โกสลฺลโต สมฺภูตา กุสลา, ตํ ปญฺญินฺทฺริยํ. ตํสหชาตา ตทุปนิสฺสยา จ สทฺทหนุสฺสหนาปิลาปาวิกฺเขปา สทฺธินฺทฺริยาทีนิ. เตหิ จ สพฺเพ สทฺธมฺมา โพธิตา ภวนฺติ. อกุสลคฺคหเณน อโกสลฺลปฏิจฺฉาทิตาทีนเวสุ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตาภินิเวสภูตา จตฺตาโร วิปลฺลาสา. อพฺยากตคฺคหเณน ยถาวุตฺตอินฺทฺริยปจฺจยานิ ยถาวุตฺตวิปลฺลาสปฺปหานภูตานิ จ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ โพธิตานีติ อยํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมีติ อิเม ตโย อตฺถนยา.

เตหิ จ สิทฺเธหิ ทฺเว กมฺมนยาปิ สิทฺธา โหนฺตีติ. อยํ ติโก สพฺพธมฺมสงฺคหิตสพฺพภาคิโย เวทิตพฺโพติ อิทํ สาสนปฏฺฐานํ.

อยํ ตาว เนตฺตินเยน กุสลตฺติกวณฺณนา.

เอวํ [Pg.39] เวทนาตฺติกาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ จตุสจฺจนิทฺธารณาทิวิธินา โสฬส หารา ปญฺจ นยา นิทฺทิสิตพฺพา, อติวิตฺถารภเยน ปน น วิตฺถารยาม. สกฺกา หิ อิมินา นเยน เตสุ เตสุ ติกทุเกสุ ตํตํหารนยโยชนานุรูปธมฺมนิทฺธารณวเสน เต เต หารนยา วิญฺญุนา นิทฺทิสิตุนฺติ.

๒. ตญฺจ สุขินฺทฺริยํ สุขเวทนา เอว โหติ สามญฺญสฺส เภทปริยาทานโต, เภทสฺส จ สามญฺญปริจฺจาคโตติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน วิเสสสามญฺญานิ อวยวสมุทายา วิย อญฺญมญฺญโต ภินฺนานิ, ตสฺมา ‘‘น ปน…เป… สมานตฺถตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตเมว เนสํ ภินฺนตตฺวํ ‘‘อยญฺหี’’ติอาทินา วิวรติ. ตนฺติ สุขเหตูนํ การณํ. เตน สุขสฺส การณํ สุขเหตุ, สุขสฺส การณการณํ สุขมูลนฺติ ทสฺเสติ. สุขเหตูนนฺติ เอตฺถ เหตุ-สทฺเทน การณภาวสามญฺญโต เหตุปจฺจยา สงฺคหิตาติ อาห ‘‘ปุญฺญปสฺสทฺธิอาทีน’’นฺติ. เอตฺถ จ สุขมูลสุขเหตูสุ ผลูปจาเรน, สุขารมฺมณสุขปจฺจยฏฺฐาเนสุ สุขสหจริยาย, อพฺยาปชฺชนิพฺพาเนสุ ทุกฺขาปคมภาเวน สุขปริยาโย วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐาสูติ สุขุเปกฺขานํ วิปริณามาญฺญาณสงฺขารทุกฺขตาย อนิฏฺฐภาโวปิ อตฺถีติ วิเสเสติ. อุเปกฺขเมว วา อเปกฺขิตฺวา วิเสสนํ กตํ. สา หิ อกุสลวิปากภูตา อนิฏฺฐาปิ อตฺถีติ. เอวมาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘โสวคฺคิกํ สุขวิปาก’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๓) เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. อิฏฺฐปริยาโย หิ เอตฺถ สุข-สทฺโทติ.

สงฺขารทุกฺขาทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ฐิติสุขํ วิปริณามทุกฺขํ, อกุสลํ กายกมฺมํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปาก’’นฺติอาทิเก สงฺคณฺหาติ. ยถากฺกมํ สุขเวทนา ทุกฺขอนิฏฺฐปริยาโย หิ เอตฺถ ทุกฺข-สทฺโทติ. ทุกฺขเวทนาทุกฺขวตฺถุอาทีสุ ทุกฺขสทฺทปฺปวตฺติ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพา. วิปากาวิปากเภทาย สพฺพายปิ สุขเวทนาย วเสน ลกฺขณสฺส วุตฺตตฺตา ตทุภยานุกูลมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สภาวโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิปากา สภาวโต อิฏฺฐสฺส อนุภวนลกฺขณา. อิตรา สภาวโต สงฺกปฺปโต จ อิฏฺฐสฺส อิฏฺฐาการสฺส วา อนุภวนลกฺขณาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อสมานปจฺจเยหิ [Pg.40] เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติโต สมานปจฺจเยหิ เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติ สาติสยาติ อุกฺกํสคติวิชานนวเสน ‘‘สมานปจฺจเยหิ สหุปฺปตฺติกาติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. อถ วา อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท, อุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ อุปฺปาโทติ ทุวิโธปิ อุปฺปาโท เอกุปฺปาทาติ เอตฺถ เอกเสสนเยน สงฺคหิโตติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘สมา…เป… อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ สิยา. เตน ตานิ เอกวตฺถุกานีติ เอตสฺส จ ‘‘กปฺเปนฺตสฺสา’’ติอาทินา สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปุริมวิกปฺเป เอกํ วตฺถุ นิสฺสโย เอเตสนฺติ โยชนา, น เอกํเยว วตฺถูติ. เอเกกภูตสฺส ภูตตฺตยนิสฺสิตตฺตา จตุภูตนิสฺสิตตฺตา จ อุปาทารูปานํ. ทุติยวิกปฺเป ปน เอกํเยว วตฺถุ เอเตสุ นิสฺสิตนฺติ โยชนา. นิสฺสยนิสฺสิตตาสงฺขาตอุปกาโรปกตฺตพฺพภาวทีปนํ เอกวตฺถุกวจนนฺติ ทุติยวิกปฺเป มหาภูตวเสน โยชนา กตา. อิตรถา เอกํ วตฺถุ เอเตสูติ สมาสตฺถภาเวน อุปาทารูปานมฺปิ ปริคฺคโห วตฺตพฺโพ สิยา. ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนานนฺติ อิทํ นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กิริยมโนธาตุจกฺขุวิญฺญาณาทโยปิ หิ เอการมฺมณาภินฺนวตฺถุกา จาติ ปากโฏยมตฺโถติ. สนฺตีรณาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน โวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺมณานิ สงฺคยฺหนฺติ, เอตานิ จ สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ จุติอาสนฺนานิ อิธาธิปฺเปตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ หิ ตทุทฺธํ กมฺมชรูปสฺส อนุปฺปตฺติโต เอกสฺมึเยว หทยวตฺถุสฺมึ วตฺตนฺติ, อิตรานิ ปน ปุริมปุริมจิตฺตกฺขณุปฺปนฺเน หทยวตฺถุสฺมึ อุตฺตรุตฺตรานิ ปวตฺตนฺตีติ. ฉสุ วา วตฺถูสุ เอกํ หทยวตฺถุเยว วตฺถุ เอเตสนฺติ เอวํ ปน อตฺเถ สติ จุติอาสนฺนโต อิตเรสํ สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ คหณํ สิยาติ ญาตพฺพํ.

เอตฺถาห – ‘‘กสฺมา ปเนตฺถ กุสลตฺติกานนฺตรํ เวทนาตฺติโกว วุตฺโต’’ติ? กิสฺมึ ปน วุจฺจมาเน อยมนุโยโค น สิยา, อปิจ อวยวานํ อเนกเภทตาทสฺสนตฺถา ติกนฺตรเทสนา. สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ กุสลตฺติเกน สพฺพธมฺมานํ ติธา วิภาคํ ทสฺเสตฺวา ปุน ตทวยวานํ กุสลาทีนมฺปิ อเนกเภทภินฺนตํ ทสฺเสนฺเตน เตสํ เวทนาสมฺปโยควิภาควิภาวนตฺถํ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. กุสลา หิ ธมฺมา สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา. อกุสลา ธมฺมา สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, ตถา อพฺยากตา สมฺปโยคารหาติ. เอวํ กุสลาทิธมฺมานํ [Pg.41] ปจฺเจกํ เวทนาเภเทน วิภาคทสฺสนตฺถํ กุสลตฺติกานนฺตรํ เวทนาตฺติกํ วตฺวา อิทานิ สุขสมฺปยุตฺตาทีนํ ปจฺเจกํ วิปากาทิเภทภินฺนตํ ทสฺเสตุํ เวทนาตฺติกานนฺตรํ วิปากตฺติโก วุตฺโต. สุขสมฺปยุตฺตา หิ ธมฺมา สิยา วิปากา, สิยา วิปากธมฺมธมฺมา, สิยา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. ตถา อทุกฺขมสุขสมฺปยุตฺตา, ทุกฺขสมฺปยุตฺตา ปน สิยา วิปากา, สิยา วิปากธมฺมธมฺมาติ อิมินา นเยน อวเสสตฺติกานํ ทุกานญฺจ ตสฺส ตสฺส อนนฺตรวจเน ปโยชนํ วิภาเวตพฺพํ.

๓. วิปากนิรุตฺติญฺจ ลภนฺตีติ เตสุ วิปากสทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ. สุกฺกกณฺหาทีติ อาทิ-สทฺเทน อกณฺหอสุกฺกผสฺสาทิภาโว ปริคฺคหิโต. สติ ปน ปาก-สทฺทสฺส ผลปริยายภาเว รูปํ วิย น นิหีโน ปกฺกํ วิย วิสิฏฺโฐ ปาโกติ วิปาโกติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สพฺยาปารตาติ สอุสฺสาหตา. สนฺตาเน สพฺยาปารตาติ เอเตน จิตฺตปฺปโยคสงฺขาเตน กิริยาภาเวน วิปากธมฺมานํ สนฺตานวิเสสมาห ‘‘ยโต ยสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท กุสลากุสลา เจตนา, ตํสนฺตาเน เอว ตสฺสา วิปากุปฺปตฺตี’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺยาปารตา’’ติ เอเตน อาวชฺชนทฺวยํ วิปากญฺจ นิวตฺเตติ, ‘‘อนุปจฺฉินฺนาวิชฺชาตณฺหามาเน’’ติ อิมินา อวสิฏฺฐํ กิริยํ นิวตฺเตติ. อุภเยนปิ อนุสยสหายสอุสฺสาหตาลกฺขณา วิปากธมฺมธมฺมาติ ทสฺเสติ. โลกุตฺตรกุสลานมฺปิ หิ อนุสยา อุปนิสฺสยา โหนฺติ, ยโต ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ…เป… ตสฺมึ สมเย อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา (วิภ. ๓๔๒) อริยมคฺคเจตนาย อวิชฺชาอุปนิสฺสยตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค ปกาสิตา. นิรุสฺสาหสนฺตภาวลกฺขณา วิปากา, อุภยวิปรีตลกฺขณา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมาติ.

อภิญฺญาทิกุสลานนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔) อิมินา ติเกน สงฺคหิตํ คติอุปธิกาลปโยคาภาเวน อวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียญฺจ สงฺคณฺหาติ. อปราปริยเวทนียํ ปน สํสารปฺปวตฺติยํ อโหสิกมฺมาทิภาวํ น ภชติ. ภาวนาย ปหาตพฺพาทีติ อาทิ-สทฺเทน ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สงฺคณฺหาติ. อุภยมฺปิ ‘‘วิปากานุปฺปาทเน’’ติ วจนโต คติอุปธิกาลปโยคาภาเวน อนุปฺปนฺนวิปากเมว อธิปฺเปตํ ภาวนาย ปหาตพฺพสฺสปิ ปวตฺติวิปากสฺส [Pg.42] อนุชานนโต. เยสํ ปน ภาวนาย ปหาตพฺพา อวิปากา, เตสํ มเตน อาทิ-สทฺเทน ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส อโหสิกมฺมนฺติ เอวํปการสฺเสว ปริคฺคโหติ เวทิตพฺพํ.

๔. ‘‘กถมาทินฺนา’’ติ อยมฺปิ ปญฺโห ลพฺภติ. ‘‘ผลภาเวนา’’ติ หิ อาทานปฺปการวจนํ. เกสญฺจิ โคตฺรภุปจฺจเวกฺขณาทีนํ อุเปตกิริยภูตานํ ตํกตฺตุภูตานญฺจ อตฺถานํ อุเปตพฺพสมฺพนฺธภาวโต ตทภิธายิโนปิ สทฺทา สมฺพนฺธา เอวาติ ‘‘อุเปตสทฺทสมฺพนฺธินา’’ติ วุตฺตํ. อุเปตนฺติ หิ อุเปตพฺพตฺเถ วุจฺจมาเน อวสฺสํ อุเปตกิริยา อุเปตา จ ญายตีติ. ‘‘รูปธาตุยา โข ปน, คหปติ, โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา เย อุปยุปาทานา, เจตโส อธิฏฺฐานา อภินิเวสา อนุสยา’’ติอาทีสุ ‘‘อุปโย’’ติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อุปย…เป… ทิฏฺฐีหี’’ติ. ยถาสมฺภวนฺติ ‘‘อารมฺมณกรณวเสนา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตอตฺเถสุ โย โย สมฺภวติ โยเชตุํ, โส โสติ อตฺโถ. น วจนานุปุพฺเพนาติ ‘‘กึ ปน ตํ อุเปต’’นฺติอาทินา วุตฺตวจนานุปุพฺเพน น โยเชตพฺโพ. สพฺพปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ สพฺพเตภูมกปจฺจยุปฺปนฺนานํ. นาปชฺชติ สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต วิเสสตฺถินา จ วิเสโส อนุปยุชฺชตีติ ตํ ปน วิเสสํ วุตฺตปฺปการํ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โพธเนยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อุเปตํ ทีเปตีติ ยถา ‘‘ปาจริโย’’ติ เอตฺถ ปคโต อาจริโย ปาจริโยติ ป-สทฺโท ปคตํ ทีเปติ, เอวํ อุป-สทฺโท อุเปตํ ทีเปติ เอว, น เจตฺถ คตาทิอตฺถานํ เอกนฺเตน ปจฺจตฺตวจนโยโค อิจฺฉิโตติ. อติสทฺโท วิยาติ จ อิทํ สสาธนกิริยาทีปนสามญฺเญน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจยภาเวนาติ เอเตน ปุริมนิพฺพตฺตึ วิเสเสติ. เตน สหชาตสฺสปิ อุปาทานสฺส สงฺคโห กโต โหติ. สหชาโตปิ หิ ธมฺโม ปจฺจยภูโต ปุริมนิปฺผนฺโน วิย โวหรียติ ยถา ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตา’’ติ, ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) จ. ธาตุกถายํ ปกาสิตนฺติ ‘‘อุปปตฺติภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต. กติหิ อสงฺคหิโต. น เกหิจิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา อสงฺคหิโต’’ติ (ธาตุ. ๖๗) เอวมาทึ [Pg.43] สนฺธายาห. ตสฺมา เอวาติ อุปาทินฺนสทฺทานเปกฺขตฺตา เอว. อวิเสเสตฺวาติ อุปาทินฺนานุปาทินฺนวิเสสํ อกตฺวา. อุปาทานานํ อารมฺมณภาวานติวตฺตนโต อุปาทาเนหิ อุปาทาตพฺพาติ วา อุปาทานิยา, อุปาทาตุํ วา อรหนฺตีติ อุปาทานิยา, อุปาทาเน นิยุตฺตาติ วา อุปาทานิยา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ.

๕. วิพาธนํ ปีฬนํ กิลมนํ อุปตาโป ปริฬาโห อปฺปสฺสทฺธิภาโว. วิทูสิตา มลีนา จ ยโต เกจิ อกิเลสสภาวาปิ อนิฏฺฐผลา คารยฺหา จ ชาตา.

๖. ‘‘สีลมตฺตกํ, ปรํ วิย มตฺตายา’’ติอาทีสุ มตฺตา-สทฺทสฺส ปมาณวาจกตา ทฏฺฐพฺพา. มริยาทวาจโก วา มตฺตา-สทฺโท. วิจาโร เหตฺถ ฌานงฺเคสุ เหฏฺฐิมมริยาโท, น ปฐมชฺฌานอุปจารชฺฌาเนสุ วิย วิตกฺโก. สา ปน วิจารมริยาทตา วิตกฺกาภาเวน เอเตสํ ชาตาติ อวิตกฺกคฺคหณํ กตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อวิตกฺกา หุตฺวา วิจารมริยาทฌานงฺเคสุ วิจารเหฏฺฐิมโกฏิกาติ. อถ วา อีสทตฺโถ มตฺตา-สทฺโท ‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๙๐) วิย. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – วิตกฺกรหิตา ภาวนาย อติสุขุมภูตวิจารตฺตา อีสํ วิจารา จ อวิตกฺกวิจารมตฺตาติ. น หิ อิโต ปรํ วิจาโร อตฺถีติ. ยทิ วิตกฺกวิเสสรหิตา วิจารมตฺตา, เอวํ สนฺเต อวิตกฺกวจนํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘วิจารมตฺตวจเนนา’’ติอาทิ. ยทิ วิจารมตฺตโต อญฺเญสมฺปิ อวิตกฺกานํ อตฺถิภาวโชตนตฺถํ อวิตกฺกวจนํ, อวิตกฺกา จ วิจารมตฺตา อวิจาราติ นิวตฺเตตพฺพา คเหตพฺพา จ, เอวํ สติ วิจารมตฺตา วิเสสนํ, อวิตกฺกา วิเสสิตพฺพาติ วิจารมตฺตาวิตกฺกาติ วตฺตพฺพนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว’’ติอาทิ. ยถากามนฺติ วตฺตุอิจฺฉานุรูปํ. เยน เยน หิ ปกาเรน ธมฺเมสุ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพภาวา ลพฺภนฺติ, เตน เตน ปกาเรน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว สมฺภวตีติ. ปทานํ อนุกฺกโม ปทานุกฺกโม.

อวิตกฺกา สวิตกฺกา จ สวิจารา อวิจารา จาติ อวิตกฺกาสวิจารา สวิตกฺกา อวิจาราติ โยเชตพฺพํ. อุภเยกเทสทสฺสนมฺปิ อุภยทสฺสนนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยทิ สวิตกฺกสวิจารา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิตรมฺปิ ปกาเสตุนฺติ [Pg.44] อิทํ ยถา สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺโก อวิตกฺกสวิจารตาย ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺโต’’ติ วุตฺโต, เอวํ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาเทสุ วิจาโร ‘‘สวิตกฺกอวิจาโร’’ติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิตกฺกาภาเวน เอเต วิจารมตฺตาติ อยมฺปิ อตฺโถ วิเสสนิวตฺติอตฺถํเยว มตฺตา-สทฺทํ คเหตฺวา วุตฺโต. วิจารมตฺตาติ หิ วิจารมตฺตวนฺโตติ วิญฺญายมานตฺตา ตทญฺญวิเสสวิรหสามญฺญโต นิวตฺเตตฺวา วิตกฺกวิเสสวิรหสงฺขาเต อวิตกฺก-สทฺโท สนฺนิธาปิโต วิเสเสติ ทุติยชฺฌานธมฺเมติ. ยถาห ‘‘น วิจารโต’’ติอาทิ.

๗. เวทยมานาติ อนุภวมานา. สุขากาเรติ อิฏฺฐากาเร, อิฏฺฐานุภวนากาเร วา. อุทาสินาติ นติอปนติรหิตา. สุขทุกฺขานํ อวิรุทฺธา เตสํ พฺยวธายิกาภาวโต. สุขทุกฺขานิ วิย หิ สุขทุกฺขานํ อนนฺตรํ ปวตฺตนโต พฺยวธายิกาภูตา น เตหิ วิรุชฺฌติ, น ปน สุขทุกฺขานิ อนนฺตราปวตฺติโต. ‘‘อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา’’ติ อยํ ปนตฺโถ อิธ อุเปกฺขา-สทฺทสฺส สพฺพุเปกฺขาปริยาทานโต น วุตฺโต. น หิ โลภสมฺปยุตฺตาทิอุเปกฺขา อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปีติสหคตาเยว น สุขสหคตา, สุขสหคตาปิ น ปีติสหคตา เอวาติ ปีติสหคตา สุขสหคตา จ อญฺญมญฺญํ ภินฺนา, ตสฺมา. สติปิ สุขสหคตานํ เยภุยฺเยน ปีติสหคตภาเว เยน สุเขน สมนฺนาคตา สุขสหคตา เอว โหนฺติ, น ปีติสหคตา, ตํ สุขํ นิปฺปีติกสุขนฺติ อยํ วิเสโส อิมินา ติเกน ทสฺสิโตติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปีติสหคตาติ วตฺวา’’ติอาทิมาห.

สิทฺโธติ สาวเสสํ นิรวเสสญฺจ สุขปีติโย สงฺคเหตฺวา ปวตฺเตหิ ปฐมทุติยปเทหิ โย ปีติสหคโต ธมฺมวิเสโส, ตํ สุขํ, โย จ สุขสหคโต ธมฺมวิเสโส, สา ปีตีติ สติปิ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐภาเว ปทนฺตรสงฺคหิตภาวทีปนโตสิทฺโธ ญาโต วิทิโตติ อตฺโถ. ‘‘จตุตฺถชฺฌานสุขํ อติปณีตสุขนฺติ โอฬาริกงฺคโต นีหริตฺวา ตสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสตุํ อยํ ติโก วุตฺโต’’ติ เกจิ วทนฺติ, ตเทตํ สพฺเพสํ สุขเวทนาสมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิธ ‘‘สุขสหคตา’’ติ วุตฺตตฺตา วิจาเรตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘สุขภูมิยํ กามาวจเร’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๒๘๓) ‘‘กามาวจรกุสลโต [Pg.45] จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๕๙๘) จ นิทฺเทโส ปวตฺโตติ.

๘. นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาห, น นิพฺพานปฏิวิชฺฌนํ, อิตรถา โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ อโจทนียา สิยาติ อธิปฺปาโย. นนุ จ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจกรเณน โสตาปตฺติมคฺโคว ทสฺสนนฺติ อุกฺกํสคติวิชานเนน นิพฺพานสฺส ปฏิวิชฺฌนเมว ทสฺสนนฺติ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ น โจเทตพฺพาวาติ? น, ทสฺสนสามญฺญสฺเสว สุยฺยมานตฺตา ทสฺสนกตฺตพฺพกิจฺจกรณานญฺจ เภเทน วุตฺตตฺตา. ตตฺถ ยทิปิ ‘‘ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๘๒) วิย อภินฺนกาลสฺสปิ ภินฺนกาลสฺส วิย เภโทปจารทสฺสนโต เภทวจนํ ยุตฺตํ, ทสฺสนวิเสเส ปน อธิปฺเปเต ทสฺสนสามญฺญวจนํ น กตฺตพฺพนฺติ ทสฺสนสามญฺญมตฺตํ คเหตฺวา โจทนา กตาติ ‘‘นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาหา’’ติ วุตฺตํ. ทุติยตติยมคฺคานมฺปิ ธมฺมจกฺขุปริยายสพฺภาวโต ‘‘ภาวนาภาวํ อปฺปตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ภาวนา วฑฺฒนา. สา จ พหุลํ อุปฺปตฺติยา โหตีติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนนา’’ติ. ตถา หิ สตีติ ‘‘อุภยปฏิกฺเขปวเสนา’’ติ ปทสฺส ทสฺสนภาวนาปฏิกฺเขปวเสนาติ อตฺเถ สติ. นนุ โลกิยสมถวิปสฺสนาปิ ยถาพลํ กามจฺฉนฺทาทีนํ ปหายกา, ตตฺร กถมิทํ วุตฺตํ, น จ อญฺโญ ปหายโก อตฺถีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อญฺเญหี’’ติอาทิ.

๙. อปฺปหาตพฺพเหตุมตฺเตสูติ อปฺปหาตพฺพเหตุกมตฺเตสุ. สพฺโพ กุสลาพฺยากตธมฺโม ยถาธิปฺเปตตฺโถ. สมาโส น อุปปชฺชติ อสมตฺถภาวโต. เยสนฺติ เย ตติยราสิภาเวน วุตฺตา ธมฺมา, อตฺโถ เตสํ. อุภินฺนนฺติ วิสุํ วิสุํ โยเชตพฺพตาย ทฺเว ปหาตพฺพเหตุสทฺทาติ กตฺวา วุตฺตํ. เอตนฺติ ‘‘เนวทสฺสเนน นภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถี’’ติ เอตํ วจนํ. เตหิ ทสฺสนภาวนาปเทหิ ยุตฺเตน ปหาตพฺพเหตุกปเทน. เอวญฺจ กตฺวาติ เอวํ ทสฺสนภาวนาปเทหิ ปหาตพฺพเหตุกปทสฺส วิสุํ วิสุํ โยชนโต. เอวญฺหิ ปุริมปททฺวย…เป… ทสฺสนเมตํ โหตีติ. เอวนฺติ ทสฺสนภาวนาหิ นปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสนฺติ เอวํ อตฺเถ สติ. ‘‘เหตุ…เป… สิยา’’ติ [Pg.46] เอตสฺส ‘‘ปุริมสฺมิญฺหิ อตฺเถ’’ติอาทินา อเหตุกานํ อคฺคหิตภาวทสฺสนวเสน อตฺถํ วตฺวา อิทานิ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา ทุติยสฺเสว อตฺถสฺส ยุตฺตภาวํ วิภาเวนฺโต ‘‘คเหตพฺพตฺถสฺเสวา’’ติอาทิมาห. โส หิ ‘‘เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ วุตฺตตฺตา คเหตพฺพตฺโถ.

๑๐. อญฺญถาติ อารมฺมณกรณมตฺเต อธิปฺเปเต. กถํ ปเนตํ ชานิตพฺพํ ‘‘อารมฺมณํ กตฺวาติ เอเตน จตุกิจฺจสาธกํ อารมฺมณกรณํ วุจฺจตี’’ติ? สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต อริยมคฺคธมฺมานํเยว จ อปจยคามิภาวโต. ‘‘จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา อปจยคามิโน’’ติ (ธ. ส. ๑๐๒๑) หิ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อริยมคฺคานํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ. เอเตเนว วา วิเสสุปลกฺขณเหตุภูเตน วจเนน ยถาวุตฺโต อารมฺมณกรณวิเสโส วิญฺญายติ. อุกฺกํสคติวิชานเนน วา อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจเวกฺขณาทีนนฺติ โวทานาทโย สงฺคณฺหาติ. เหตุภาเวนาติ สมฺปาปกเหตุภาเวน. ญาปโก การโก สมฺปาปโกติ ติวิโธ หิ เหตุ, ตถา ญาเปตพฺพาทิภาเวน ผลํ. ยถา นิรยาทิมนุสฺสภาวาทิคามิปฏิปทาภาวโต อกุสลโลกิยกุสลจิตฺตุปฺปาทา ‘‘อาจยคามิโน ธมฺมา’’ติ วุตฺตา, น มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิโลกิยสมฺมาทิฏฺฐิอาทิธมฺมา เอว, เอวํ นิพฺพานคามิปฏิปทาภาวโต โลกุตฺตรกุสลจิตฺตุปฺปาทา ‘‘อปจยคามิโน’’ติ ทฏฺฐพฺพา, น อริยมคฺคธมฺมา เอวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุริมปจฺฉิมาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อริยมคฺคสฺเสว นิพฺพานคามิปฏิปทาภาโว ปริพฺยตฺโตติ ตสฺเสว อปจยคามิภาโว ยุตฺโต, ตทนุวตฺตกตฺตา ปน เสสธมฺเม สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ. อปจเย ทุกฺขปริชานนาทินา สาติสยํ คมนํ เยสนฺเต อปจยคามิโนติ ‘‘มคฺคา เอว อปจยคามิโน’’ติ วุตฺตํ. ปุริมปจฺฉิมานนฺติ จ อิมสฺมึ ติเก ปฐมปททุติยปทสงฺคหิตานํ อตฺถานนฺติ อตฺโถ. ‘‘ชยํ เวรํ ปสวติ (ธ. ป. ๒๐๑), จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (อิติวุ. ๘๖, ๑๑๐; สุ. นิ. ๑๙๕) วิย สานุนาสิโก อาจย-สทฺโทติ ‘‘อนุนาสิกโลโป กโต’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘อาจิน’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘อาจย’’นฺติ พฺยตฺตยวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาจยา หุตฺวา คจฺฉนฺตีติ เอเตน อปจินนฺตีติ อปจยา, อปจยา หุตฺวา คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อยมตฺโถ นยโต ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๑. โลกิเยสุ [Pg.47] อเสกฺขภาวานาปตฺติ ทฏฺฐพฺพาติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ –

‘‘สิกฺขตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ, อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขติ อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขติ. สิกฺขตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ (อ. นิ. ๓.๘๖). โยปิ กลฺยาณปุถุชฺชโน อนุโลมปฏิปทาย ปริปูรการี สีลสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโต ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ ‘อชฺช วา สฺเว วา อญฺญตรํ สามญฺญผลํ อธิคมิสฺสามี’ติ, โสปิ สิกฺขตีติ เสกฺโข’’ติ –

วจนโต ยถาวุตฺตกลฺยาณปุถุชฺชนสฺสปิ สีลาทิธมฺมา เสกฺขาติ วุจฺจนฺตีติ? น, ปริยายภาวโต. นิปฺปริยาเยน หิ เสกฺขาเสกฺขภาโว ยถาสมฺภวํ มคฺคผลธมฺเมสุ เอวาติ โลกิเยสุ เสกฺขภาวาสงฺกาภาวโต อเสกฺขภาวานาปตฺติ วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘สีลสมาธี’’ติอาทิ. อรหตฺตผลธมฺมาปิ สิกฺขาผลภาเวน ปวตฺตนโต เหฏฺฐิมผลธมฺมา วิย สิกฺขาสุ ชาตาติอาทิอตฺเถหิ เสกฺขา สิยุํ, เหฏฺฐิมผลธมฺมาปิ วา สิกฺขาผลภาเวน ปวตฺตนโต อรหตฺตผลธมฺมา วิย อเสกฺขาติ โจทนํ มนสิกตฺวา ‘‘ปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตถา ‘‘เหฏฺฐิมผเลสุ ปนา’’ติอาทิ. ‘‘ตํ เอว สาลึ ภุญฺชามิ, สา เอว ติตฺติรี, ตานิ เอว โอสธานี’’ติอาทีสุ ตํสทิเสสุ ตพฺโพหาโร ทฏฺฐพฺโพ. เอเตน จ เสกฺขสทิสา อเสกฺขา ยถา ‘‘อมนุสฺโส’’ติ วุตฺตํ โหตีติ อญฺเญ. อญฺญตฺถ ‘‘อริฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ วุทฺธิอตฺเถปิ อ-กาโร ทิสฺสตีติ วุทฺธิปฺปตฺตา เสกฺขา อเสกฺขาติ อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต.

๑๒. กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตายาติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. วิตกฺกาทิวิกฺขมฺภนสมตฺถตาปิ เหตฺถ ลพฺภตีติ. อกุสลวิทฺธํสนรสตฺตา วา กุสลานํ ตตฺถ สาติสยกิจฺจยุตฺตตํ ปริตฺตธมฺเมหิ มหคฺคตานํ ปกาเสตุํ ‘‘กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตายา’’ติ วุตฺตํ. วิปากกิริเยสุ ทีฆสนฺตานตาว, น กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตา วิปุลผลตา จาติ [Pg.48] อตฺโถ. ‘‘วิปุลํ ผลํ วิปุลผล’’นฺติ เอวํ ปน อตฺเถ คยฺหมาเน วิปาเกสุปิ วิปุลผลตา ลพฺภเตว. โสปิ เอกเสสนเยน อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. มหนฺเตหิ คตา ปฏิปนฺนาติ อยํ ปนตฺโถ ติณฺณมฺปิ สาธารโณติ. คุณโต อยํ เอตฺตโกติ สตฺตานํ ปมาณํ กโรนฺตา วิย ปวตฺตนฺตีติ โอฬาริกา กิเลสา ‘‘ปมาณกรา’’ติ วุตฺตา. เตหิ ปริโต ขณฺฑิตา ปริจฺฉินฺนาติ ปริตฺตา. สติปิ เกหิจิ ปริจฺฉินฺนตฺเต มหาปมาณภาเวน คตา ปวตฺตาติ มหคฺคตา. ปริจฺเฉทกรานํ กิเลสานํ สุขุมานมฺปิ อโคจรภาวโต เตหิ น กถญฺจิปิ ปริจฺฉินฺนา วีติกฺกนฺตาติ อปริจฺฉินฺนา อปฺปมาณา, ยโต เต ‘‘อปริยาปนฺนา’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

๑๔. ติตฺตึ น ชเนนฺติ สนฺตตรตาย อเสจนกภาวโต. เอตฺถ จ ‘‘ปมาณกเรหี’’ติอาทิโก อตฺถวิกปฺโป ‘‘อตปฺปกตฺเถนา’’ติอาทิกาย หีนตฺติกปทวณฺณนาย ปรโต พหูสุ โปตฺถเกสุ ลิขียติ, ยถาฐาเน เอว ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺโพ.

๑๕. โลกิยสาธุชเนหิปิ อติชิคุจฺฉนีเยสุ อานนฺตริยกมฺมนตฺถิกวาทาทีสุ ปวตฺติ วินา วิปลฺลาสพลวภาเวน น โหตีติ ‘‘วิปริยาสทฬฺหตายา’’ติ วุตฺตํ. เอเตนาติ ‘‘วิปากทาเน สตี’’ติอาทินา สติปิ กาลนิยเม วิปากุปฺปาทเน สาสงฺกวจเนน. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺตนเยน นิยตตาย อติปฺปสงฺโค ทุนฺนิวาโร, ตสฺมา. พลวตา…เป… ปวตฺตีติ เอเตน อสมานชาติเกน อนิวตฺตนียวิปากตํ, สมานชาติเกน จ วิปากานุปฺปาทเนปิ อนนฺตรํ วิปากุปฺปาทนสมตฺถตาย อวิหนฺตพฺพตํ อนนฺตริกานํ ทสฺเสติ. ยโต เตสํ วิปากธมฺมตา วิย สภาวสิทฺธา นิยตานนฺตริยตา. อญฺญสฺส…เป… ทานโตติ อิมินาปิ อสมานชาติกาทีหิ อนิวตฺตนียผลตํ เอว วิภาเวติ.

โจทโก อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘นนู’’ติอาทินา อติปฺปสงฺคเมว โจเทติ. อิตโร ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. เอกนฺเตติ อวสฺสมฺภาวินิ. สนฺนิยตตฺตาติ สมฺปาทเน ชนเน นิยตภาวโต. อุปรตา อวิปจฺจนสภาวาสงฺกา เยสุ ตานิ อุปรตาวิปจฺจ…เป… สงฺกานิ, ตพฺภาโว อุป…เป… สงฺกตฺตํ, ตสฺมา. ‘‘น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ [Pg.49] พลวตาปิ อานนฺตริเยน อนุปหนฺตพฺพตํ อาห. อุปตฺถมฺภกานิ อนุพลปฺปทายกานิ โหนฺติ อุปฺปตฺติยา สนฺตานสฺส วิเสสิตตฺตา. เตน เนสํ วิปากานุปฺปาทเนปิ อโมฆวุตฺติตํ อาห.

๑๖. มคฺคกิจฺจํ ปริญฺญาทิ. อฏฺฐงฺคิกมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิมคฺคสมฺปยุตฺตาโลภาโทสสงฺขาเตหิ มคฺคเหตูหิ มคฺคสมฺปยุตฺตขนฺธเสสมคฺคงฺคสมฺมาทิฏฺฐีนํ สเหตุกภาวทสฺสนโต ติณฺณํ นยานํ อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสนาติ วุตฺตํ. เหตุพหุตาวเสนาติ พหุเหตุกสฺส ปฐมนยสฺส อนนฺตรํ พหุเหตุกตาสามญฺเญน นิกฺเขปกณฺฑปาฬิยํ ตติยํ วุตฺตนโย อิธ อฏฺฐกถายํ ทุติยํ วุตฺโต. ยถาสกํ ปจฺจเยหิ ปวตฺตมาเนสุ นิรีหเกสุ ธมฺเมสุ เกสญฺจิ อนุวตฺตนียภาโว น เกวลํ ธมฺมสภาวโตเยว, อถ โข ปุริมธมฺมานํ ปวตฺติวิเสเสนปิ โหตีติ อาห ‘‘ปุพฺพาภิสงฺขารวเสนา’’ติ. ปวตฺติวิเสโส หิ ปุริมปุริมานํ จิตฺตเจตสิกานํ อุตฺตรุตฺตเรสุ วิเสสาธานํ ภาวนาปุพฺพาภิสงฺขาโรติ. อนุวตฺตยมาโนติ ครุการยมาโน. อุทาหรณวเสนาติ นิทสฺสนวเสน, น นิรวเสสทสฺสนวเสน. ยสฺมา ปนาติอาทินา ยถาวุตฺตํ อตฺถํ ปาฐนฺตเรน สาเธติ. ตตฺถ หิ อธิปติปจฺจยสฺส ปจฺจนีเย ฐิตตฺตา มคฺโค อธิปติ มคฺคาธิปตีติ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ. สมานสทฺทตฺถวเสนาติ สติปิ อญฺญปทตฺถสมานาธิกรณสมาสตฺถเภเท มคฺคาธิปติสทฺทตฺถเภทาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

๑๗. อุปฺปนฺน-สทฺโท อุปฺปาทาทึ ปฏิปชฺชมาโน, ปตฺวา วิคโต จาติ ทุวิเธสุ อตฺเถสุ อุภเยสมฺปิ วาจโก, น ปุริมานํเยวาติ ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปฺปนฺนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปนฺนภาโว อุปฺปาทาทิปฺปตฺตตา. เตน อตีตาปิ สงฺคหิตา โหนฺติ. เตเนวาห ‘‘สพฺโพ อุปฺปนฺนภาโว’’ติ. อุปฺปนฺนธมฺมภาโว ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ ปเทน คหิตธมฺมภาโว, วตฺตมานธมฺมภาโวติ อตฺโถ. โย วา อุปฺปาทาทิปฺปตฺโต อตฺตโน จ สภาวํ ธาเรติ ปจฺจเยหิ จ ธารียติ, โส อุปฺปนฺนธมฺโมติ ปจฺจุปฺปนฺนภาโว อุปฺปนฺนธมฺมภาโวติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุปฺปนฺนธมฺเม วตฺวา ‘‘อนุปฺปนฺนา’’ติ วจนํ น ยถาธิคตปฏิเสธนนฺติ กถมิทํ ปจฺเจตพฺพนฺติ อาห ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อุปฺปนฺนาติ ปเทน อตีตาปิ สงฺคหิตา. ยทิ น สงฺคหิตา, นิพฺพานํ วิย เตปิ นวตฺตพฺพาติ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.50], น จ ตถา วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ ปน เตสํ มติมตฺตเมว. อยํ ปน ติโก ทฺวินฺนํ อทฺธานํ วเสน ปูเรตฺวา ทสฺสิโตติ อฏฺฐกถายํ วกฺขตีติ. เอวํ สนฺเต กสฺมา อตีตา นวตฺตพฺพาติ น วุตฺตาติ? ธมฺมวเสน อสงฺคหิตตฺตาภาวโต. ธมฺมวเสน หิ อสงฺคหิตํ นิพฺพานํ ตตฺถ นวตฺตพฺพํ ชาตํ, น จ นิโยคโต อตีตา นาม ธมฺมา เกจิ อตฺถิ, เย อิธ อสงฺคหิตตฺตา นวตฺตพฺพา สิยุนฺติ. ผลนิพฺพตฺติโต การณสฺส ปุเรตรํ นิพฺพตฺติ อิธ ปรินิฏฺฐิตสทฺเทน วุจฺจติ, น ตสฺส หุตฺวา วิคตภาโวติ อาห ‘‘อนาคเต วา’’ติ. ยโต เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต อุปฺปชฺชนกผลมฺปิ ‘‘อุปฺปาที’’ติ วุจฺจติ.

๒๐. ยสฺส ฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติอาทินา ‘‘เตนานนฺทา’’ติอาทิปาฬิยา เหฏฺฐาปาฬึ อตฺถวเสน ทสฺเสติ. อยญฺหิ ตตฺถ ปาฬิ –

‘‘กถญฺจานนฺท, ภิกฺขุ อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปติ สนฺนิสาเทติ เอโกทึ กโรติ สมาทหติ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอวํ โข…เป… สมาทหติ. โส อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิ กโรติ, ตสฺส อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรโต สุญฺญตาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจติ. เอวํ สนฺตเมตํ, อานนฺท, ภิกฺขุ เอวํ สมฺปชานาติ อชฺฌตฺตํ โข เม สุญฺญตํ มนสิกโรโต อชฺฌตฺตํ สุญฺญตาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจตีติ, อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. โส พหิทฺธา สุญฺญตํ…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สุญฺญตํ…เป… โส อาเนญฺชํ มนสิ กโรติ, ตสฺส อาเนญฺชํ มนสิกโรโต อาเนญฺชาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจตีติ, อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. เตนานนฺท, ภิกฺขุนา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๘).

ตตฺถ อชฺฌตฺตสุญฺญตาทีสูติ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา จ สุญฺญตาย อาเนญฺเช จ. ปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเตติ ปาทกภูตปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเต. อปคุณปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐิตสฺส หิ อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรโต ตตฺถ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ. ตโต ‘‘ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ พหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต ‘‘กาเลน อตฺตโน สนฺตาเน, กาเลน ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ [Pg.51] อชฺฌตฺตพหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต อุภโตภาควิมุตฺโต โหตุกาโม ‘‘อรูปสมาปตฺติยํ นุ โข กถ’’นฺติ อาเนญฺชํ มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ‘‘อิทานิ เม จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตี’’ติ วิสฺสฏฺฐวีริเยน น ภวิตพฺพํ, ปาทกชฺฌานเมว ปน สาธุกํ ปุนปฺปุนํ มนสิ กาตพฺพํ, เอวมสฺส รุกฺขํ ฉินฺทโต ผรสุมฺหิ อวหนฺเต ปุนปฺปุนํ นิสิตนิสิตํ กาเรตฺวา ฉินฺทนฺตสฺส ฉิชฺเช ผรสุ วิย กมฺมฏฺฐาเน มนสิกาโร วหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมึเยวา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ.

อตฺถโต จ อสมานตฺตาติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ เยสุ อตฺเถสุ อชฺฌตฺต-สทฺโท วตฺตติ, เต สพฺเพ ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตตฺถนิทฺธารณตฺถํ อตฺถุทฺธารวเสเนตํ วุตฺตํ. จกฺขาทีสุ จ อชฺฌตฺติก-สทฺโท อชฺฌตฺตานํ อพฺภนฺตรตาวิเสสมุปาทาย ปวตฺตติ, ยโต เต อชฺฌตฺตอชฺฌตฺตาติ วุจฺจนฺติ. อปิจ ‘‘ฉ อชฺฌตฺติกานี’’ติ อิทํ อชฺฌตฺติก-สทฺทสฺส จกฺขาทีนํ อชฺฌตฺตภาววิภาวนสพฺภาวโต อิธ อุทาหรณวเสน วุตฺตํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ อชฺฌตฺติกทุเก ‘‘อชฺฌตฺตาว อชฺฌตฺติกา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ น เอตฺถ สทฺทโต อสมานตาปิ สิยา, ตสฺมาเยว ยถาวุตฺตโจทนํ วิโสเธนฺโต ‘‘อยํ ปเนตฺถา’’ติอาทิมาห. เตนาติ ตสฺมา. ตํวาจกสฺสาติ อชฺฌตฺตชฺฌตฺตวาจกสฺส สกฺกา วตฺตุํ ตทตฺถสฺส อชฺฌตฺตภาวสพฺภาวโต.

‘‘น โข, อานนฺท, ภิกฺขุ โสภติ สงฺคณิการาโม สงฺคณิการโต สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๘๖) ปพฺพชิตาสารุปฺปสฺส เนกฺขมฺมสุขาทินิกามลาภิตาย อภาวสฺส จ ทสฺสเนน สงฺคณิการามตาย, ‘‘นาหํ, อานนฺท, เอกํ รูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยตฺถ รตฺตสฺส ยถาภิรตสฺส รูปสฺส วิปริณามญฺญถาภาวา น อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริ…เป… อุปายาสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๖) เอวํ รูปาทิรติยา จ อาทีนวํ วตฺวา สเจ โกจิ ทุปฺปญฺญชาติโก ปพฺพชิโต วเทยฺย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เขตฺเต ปวิฏฺฐา คาวิโย วิย อมฺเหเยว คณโต นีหรติ, เอกีภาเว นิโยเชติ, สยํ ปน ราชราชมหามตฺตาทีหิ ปริวุโต วิหรตี’’ติ, ตสฺส วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ จกฺกวาฬปริยนฺตาย ปริสาย มชฺเฌ นิสินฺโนปิ ตถาคโต เอกโกวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อยํ โข ปนา’’ติ เทสนา อารทฺธาติ อาห ‘‘ตปฺปฏิปกฺขวิหารทสฺสนตฺถ’’นฺติ. ตตฺถ สพฺพนิมิตฺตานนฺติ รูปาทีนํ สงฺขตนิมิตฺตานํ[Pg.52]. อชฺฌตฺตนฺติ วิสยชฺฌตฺตํ. สุญฺญตนฺติ อนตฺตานุปสฺสนานุภาวนิพฺพตฺตผลสมาปตฺตึ. เตเนวาห ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ทุติเย วิกปฺเป ฐาน-สทฺโท การณปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. สจฺจกสุตฺเตนาติ มหาสจฺจกสุตฺเตน. ตตฺถ หิ –

‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, อคฺคิเวสฺสน, อเนกสตาย ปริสาย ธมฺมํ เทเสตา, อปิสฺสุ มํ เอกเมโก เอวํ มญฺญติ ‘มเมวารพฺภ สมโณ โคตโม ธมฺมํ เทเสตี’ติ. น โข ปเนตํ, อคฺคิเวสฺสน, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยาวเทว วิญฺญาปนตฺถาย ตถาคโต ปเรสํ ธมฺมํ เทเสตีติ. โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสาเยว กถาย ปริโยสาเน ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ สนฺนิสาเทมิ, เอโกทึ กโรมิ, สมาทหามิ ‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) –

อาคตนฺติ.

๒๒. อญฺเญหิ อนิทสฺสเนหิ อญฺญํ วิย กตฺวา ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ. ธมฺมสภาวสามญฺเญนาติอาทินา กิญฺจาปิ รูปายตนโต อญฺโญ นิทสฺสนภาโว นาม นตฺถิ, ธมฺมสภาโว ปน อตฺถิ. ตโต จ รูปายตนสฺส วิเสโส นิทสฺสนภาเวน กโตติ ตทญฺญธมฺมวิเสสกโร นิทสฺสนภาโว รูปายตนโต อนญฺโญปิ อญฺโญ วิย กตฺวา อุปจริโตติ ทสฺเสติ. อตฺถวิเสโส สามญฺญวิเสสตฺถเภโท. สยํ สมฺปตฺตานํ โผฏฺฐพฺพธมฺมานํ, นิสฺสยวเสน สมฺปตฺตานํ ฆานชิวฺหากายานํ คนฺธรสานญฺจ, อิตเรสํ อสมฺปตฺตานํ. อญฺญมญฺญปตนํ อญฺญมญฺญสฺส โยคฺยเทเส อวฏฺฐานํ, เยน ปฏิหนนภาเวน. พฺยาปาราทีติ จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อกฺขิปฏลาทีนํ เหฏฺฐา อุปริ จ สํสีทนลงฺฆนาทิปฺปวตฺติมาห. วิการุปฺปตฺติ วิสทิสุปฺปตฺติ, วิสยสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐภาเวน อนุคฺคโห อุปฆาโต จาติ อตฺโถ.

ติกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุกมาติกาปทวณฺณนา

๑-๖. สมานเทสคฺคหณานํ [Pg.53] เอกสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ คเหตพฺพานํ, เอกวตฺถุวิสยานํ วา. อถ วา สมานเทสานํ เอกวตฺถุกตฺตา สมานคเหตพฺพภาวานํ เอกุปฺปาทิโตติ อตฺโถ. เย ธมฺมา เหตุสหคตา, เต เหตูหิ สห สงฺคยฺหนฺติ. โย จ เตสํ สเหตุกภาโว, โส สหชาตาทีหิ เหตูหิ กโตติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สมา…เป… สพฺภาว’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน เจตฺถ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนาทิเหตุพฺยาปาเร ปริคฺคณฺหาติ. เอกีภาวูปคมนนฺติ เอกกลาปภาเวน ปวตฺตมานานํ จิตฺตเจตสิกานํ สํสฏฺฐตาย สมูหฆนภาเวน ทุวิญฺเญยฺยนานากรณตํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. ธมฺมนานตฺตาภาเวปีติ สภาวตฺถเภทาภาเวปิ. ปทตฺถนานตฺเตนาติ นานาปทาภิเธยฺยตาเภเทน. เอเตน ปการนฺตราเปกฺขํ ทุกนฺตรวจนนฺติ ทสฺเสติ. อเนกปฺปการา หิ ธมฺมา. เตเนว ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ ติเกสุปิ ทฏฺฐพฺโพ. เยสํ วิเนยฺยานํ เยหิ ปการวิเสเสหิ ธมฺมานํ วิภาวเน กเต ปฏิเวโธ โหติ, เตสํ ตปฺปการเภเทหิ ธมฺมานํ วิภาวนํ. เยสํ ปน เยน เอเกเนว ปกาเรน วิภาวเน ปฏิเวโธ โหติ, เตสมฺปิ ตํ วตฺวา ธมฺมิสฺสรตฺตา ตทญฺญนิรวเสสปฺปการวิภาวนญฺจ เทสนาวิลาโสติ อาห ‘‘เทเสตพฺพปฺปการชานน’’นฺติอาทิ. นนุ เอเกน ปกาเรน ชานนฺตสฺส ตทญฺญปฺปการวิภาวนํ อผลํ โหตีติ? น โหติ ปฏิสมฺภิทาปฺปเภทสฺส อุปนิสฺสยตฺตา. เต ปการา เอเตสนฺติ ตปฺปการา, ตพฺภาโว ตปฺปการตา. อิมินา ธมฺมานํ วิชฺชมานสฺเสว ปการวิเสสสฺส วิภาวนํ เทสนาวิลาโสติ ทสฺเสติ.

อญฺญตฺถาปีติ ‘‘อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติอาทีสุ. ยถา ปฐมทุเกกเทเส คเหตฺวา ทุติยตติยทุเกหิ สทฺธึ ฉฏฺฐทุกนเย โยชนา ‘‘เหตู ธมฺมา สเหตุกาปิ อเหตุกาปี’’ติอาทโย ตโย ทุกา ลพฺภนฺติ, เอวํ ทุติยตติยทุเกกเทเส คเหตฺวา ปฐมทุเกน สทฺธึ โยชนาย ‘‘สเหตุกา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, อเหตุกา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, เหตุสมฺปยุตฺตา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, เหตุวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปี’’ติ จตฺตาโร ทุกา [Pg.54] ลพฺภนฺติ, เต ปน วุตฺตนเยเนว สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ น ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อถ วา ปาฬิยํ วุตฺเตหิ จตุตฺถปญฺจเมหิ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิเตหิ ปุริเมหิ ทฺวีหิ นินฺนานากรณโต เอเต น วุตฺตา. สนฺนิเวสวิเสสมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโสติ. เตเนว หิ นินฺนานตฺถตฺตา ปาฬิยํ อาคตทุเกสุ ยถานิทฺธาริตทุกานํ ยถาสมฺภวํ อวโรธเนน อวุตฺตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทิมาห.

อถ วา ‘‘เอเตน วา คติทสฺสเนนา’’ติอาทินา วกฺขมานนเยน ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จา’’ติอาทีนํ สมฺภวนฺตานํ ทุกานํ สงฺคเห สติ เอเตสมฺปิ สงฺคโห สิยา. ยโต วา ทุกโต ปทํ นิทฺธาเรตฺวา ทุกนฺตรํ วุจฺจติ, เตน สติ จ นานตฺเต ทุกนฺตรํ ลพฺภติ, น เจตฺถ โกจิ วิเสโส ยถาวุตฺตทุเกหีติ สํวณฺณนาสุ น ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ยถา สเหตุกทุกโต เหตุสมฺปยุตฺตทุกสฺส, เหตุสเหตุกทุกโต จ เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุกสฺส ปทตฺถมตฺตโต นานตฺตํ, น สภาวตฺถโต. เอวํ สนฺเตปิ สเหตุกเหตุสเหตุกทุเก วตฺวา อิตเรปิ วุตฺตา, เอวํ เหตุสมฺปยุตฺตเหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุกาทีหิ สภาวตฺถนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺตสมฺภวโต ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺเตน ทุกนฺตรํ วุจฺจตีติ วุตฺตตฺตา ‘‘เหตุสหคตา ธมฺมา, น เหตุสหคตา ธมฺมา, เหตุสหชาตา ธมฺมา, น เหตุสหชาตา ธมฺมา. เหตุสํสฏฺฐา ธมฺมา, เหตุวิสํสฏฺฐา ธมฺมา. เหตุสมุฏฺฐานา ธมฺมา, น เหตุสมุฏฺฐานา ธมฺมา. เหตุสหภุโน ธมฺมา, น เหตุสหภุโน ธมฺมา’’ติอาทีนํ, ตถา ‘‘เหตู เจว ธมฺมา เหตุสหคตา จา’’ติอาทีนํ, ‘‘น เหตู โข ปน ธมฺมา เหตุสหคตาปิ, น เหตุสหคตาปี’’ติอาทีนญฺจ สมฺภวนฺตานํ อเนเกสํ ทุกานํ สงฺคโห อนุญฺญาโต วิย ทิสฺสติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เอเตน วา คติทสฺสเนนา’’ติอาทิ. เอวํ อาสวโคจฺฉกาทีสุปิ อยมตฺโถ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺโพ. ธมฺมานํ วา สภาวกิจฺจาทึ โพเธตพฺพาการญฺจ ยาถาวโต ชานนฺเตน ธมฺมสามินา ยตฺตกา ทุกา วุตฺตา, ตตฺตเกสุ ฐาตพฺพํ. อทฺธา หิ เต ทุกา น วตฺตพฺพา, เย ภควตา น วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. น เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก ฉฏฺฐทุเกน นินฺนานตฺโถติ อธิปฺปาโย. เตสูติ ปฐมทุกตติยทุเกสุ. ยทิ ทุกนฺตเรหิ ทุกนฺตรปเทหิ จ สมานตฺถตฺตา เอเตสํ ทุกานํ ทุกนฺตรปทานญฺจ อวจนํ[Pg.55], เอวํ สติ ฉฏฺฐทุเก ปฐมปทมฺปิ น วตฺตพฺพํ จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน สมานตฺถตฺตา. ตถา จ ฉฏฺฐทุโกเยว น โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘จตุตฺถทุเก’’ติอาทิ. ทุกปูรณตฺถนฺติ อิทํ สมานตฺถตํเยว สนฺธาย วุตฺตํ, เทสนาวิเสโส ปน วิชฺชติเยว. อตฺถนฺตรตาภาเวปิ ปการเภทเหตุกํ ทุกนฺตรวจนนฺติ ทสฺสิโต หิ อยมตฺโถติ. เอเตน คติทสฺสเนนาติ อตฺถวิเสสาภาเวปิ ฉฏฺฐทุกปูรณสงฺขาเตน นยทสฺสเนน. ปฐมทุเก…เป… ทสฺสิโต ปาฬิยํ วุตฺเตหิ จตุตฺถปญฺจเมหิ, อฏฺฐกถายํ ทสฺสิเตหิ ปุริเมหิ ทฺวีหิ, อิธ ทสฺสิเตหิ จตูหิ. เตสูติ ทุติยตติยทุเกสุ. ปฐมทุกปกฺเขเปน ทสฺสิโต ปาฬิยํ ฉฏฺฐทุเกน อิตรตฺร จ อิตรทุเกหีติ เวทิตพฺพํ.

๗-๑๓. ปจฺจยภาวมตฺเตน…เป… อตฺถิตนฺติ เอเตน น ปฏิลทฺธตฺตตาสงฺขาตา สสภาวตาว อตฺถิตา, อถ โข ปฏิปกฺเขน อนิโรโธ อปฺปหีนตา อนิปฺผาทิตผลตา การณาสมุคฺฆาเตน ผลนิพฺพตฺตนารหตา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตี’’ติ เอตฺถ ‘‘สตี’’ติ อิมินา วจเนน เยน วินา ยํ น โหติ, ตํ อตีตาทิปิ การณํ สงฺคหิตเมวาติ. เตเนวาห ‘‘น สเหตุ…เป… กาลานเมวา’’ติ. สเม…เป… ทีเปติ สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตนฺติ. อยเมเตสํ วิเสโสติ อยํ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ ปจฺจยวนฺตตา อเนกปจฺจยนิปฺผาทิตตา จ ทุกทฺวเย ปุริมปทตฺถานํ เภโท, อิตเรสํ ปน ปุริมปทสงฺคหิตธมฺมวิธุรสภาวตายาติ. อวินิ…เป… ฐปนโตติ ‘‘เอตฺตกา’’ติ ปเภทปริจฺเฉทนิทฺธารณวเสน อภิธมฺมมาติกายํ ธมฺมานํ อวุตฺตตฺตา วุตฺตํ. สุตฺตนฺตมาติกายํ ปน นิทฺธาริตสรูปสงฺขาวิเสสตฺตา วินิจฺฉิตตฺถปริจฺเฉทาเยว อวิชฺชาทโย วุตฺตาติ. ‘‘ปถวีอาทิ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ อตฺถวิกปฺเป อเนกเหตุเกสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เหตูนํ สเหตุกภาโว วิย สพฺเพสํ ปถวีอาทีนํ รูปิภาโว สิทฺโธติ อาห ‘‘ปุริม…เป… ปชฺชตี’’ติ. น หิ เตสุ นิยโต กตฺถจิ สํสามิภาโวติ. อนิจฺจานุปสฺสนาย วา ลุชฺชติ ฉิชฺชติ วินสฺสตีติ คเหตพฺโพ โลโกติ ตํคหณรหิตานํ โลกุตฺตรานํ นตฺถิ โลกตา. เตเนวาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน ปริญฺเญยฺยภาเวนาติ อตฺโถ.

ทุกพหุตา อาปชฺชตีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ วีสติ ทุกา วิภตฺตา, ‘‘อวุตฺโตปิ ยถาลาภวเสน เวทิตพฺโพ’’ติ จ วกฺขตีติ ทุกพหุตา [Pg.56] อิจฺฉิตา เอวาติ? สจฺจเมตํ, ตํเยว ปน ทุกพหุตํ อนิจฺฉนฺโต เอวมาห. อปิจ ทุกพหุตา อาปชฺชติ, สา จ โข วิญฺญาณเภทานุสารินี, ตตฺราปิ กามาวจรกุสลโต ญาณสมฺปยุตฺตานิ, ตถา มหากิริยโต มโนทฺวาราวชฺชนนฺติ เอวํปการานํ สพฺพธมฺมารมฺมณวิญฺญาณานํ อนามสนโต น พฺยาปินีติ ทสฺเสติ ‘‘ทุกพหุตา’’ติอาทินา. อพฺยาปิภาเว ปน โทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา จ…เป… สิยา’’ติ อาห. นิทฺเทเสน จ วิรุทฺธนฺติ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติอาทินา รูปายตนาทีนํ ปจฺเจกจกฺขุวิญฺญาณาทินา เกนจิ วิญฺเญยฺยตํ, โสตวิญฺญาณาทินา เกนจิ นวิญฺเญยฺยตญฺจ ทสฺเสนฺเตน นิกฺเขปราสินิทฺเทเสน ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺตโต ทุโก โหตี’’ติ อิทํ วจนํ วิรุทฺธํ, ตถา อตฺถุทฺธารนิทฺเทเสนปิ อตฺถโต น สเมตีติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ตสฺสํ นิกฺเขปราสิสํวณฺณนายํ. โย จ ปฏิเสโธ กโต อตฺถนานตฺตโต ทุกํ ทสฺเสตุนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ สม…เป… เสเธตุนฺติ เอเตน ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติ เอตฺตเกสุ นิทฺเทสปเทสุ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ปาฬิโต เอว วิญฺญายตีติ ทสฺเสติ.

ตเถวาติ อุภินฺนํ เกจิน-สทฺทานํ อนิยมโต จกฺขุโสตาทินิสฺสยโวหาเรน จกฺขุโสตวิญฺญาณาทิโก ภินฺนสภาโวเยว ธมฺโม อตฺโถติ ทสฺสนวเสน. รูปายตนเมว หิ จกฺขุโสตวิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยาวิญฺเญยฺยภาวโต ‘‘เกนจิ วิญฺเญยฺยํ เกนจิ นวิญฺเญยฺย’’นฺติ จ วุจฺจตีติ. ยทิ เอวํ อิมสฺมิมฺปิ ปกฺเข ทุกพหุตา อาปชฺชตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘น เจตฺถา’’ติอาทิ. วิญฺญาตพฺพเภเทนาติ วิญฺญาตพฺพวิเสเสน, วิญฺเญยฺเยกเทเสนาติ อตฺโถ. ทุกเภโทติ ทุกวิเสโส, เกนจิ วิญฺเญยฺยทุโก, ตปฺปเภโทเยว วา. สมตฺโต ปริยตฺโต ปริปุณฺโณติ อตฺโถ. ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา ตตฺตกา ทุกาติ ทุกเภทาปชฺชนปฺปการทสฺสนํ. เอวญฺจ สตีติอาทินา อิมิสฺสา สํวณฺณนาย ลทฺธคุณํ ทสฺเสติ. ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติ รูปายตนสฺเสว วุตฺตตฺตา อตฺถเภทาภาวโต กถมยํ ทุโก โหตีติ อาห ‘‘วิญฺญาณนานตฺเตนา’’ติอาทิ. ยทิ ปน สพฺพวิญฺญาตพฺพสงฺคเห ทุโกสมตฺโต โหติ, นิกฺเขปราสินิทฺเทโส กถํ นียตีติ อาห ‘‘เอตสฺส ปนา’’ติอาทิ.

เอตฺถ [Pg.57] ปน ยถา วิญฺญาณนานตฺเตน วิญฺญาตพฺพํ ภินฺทิตฺวา ทุเก วุจฺจมาเน สติปิ วิญฺญาตพฺพานํ พหุภาเว ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา, ตตฺตกา ทุกาติ นตฺถิ ทุกพหุตา ทุกสงฺคหิตธมฺเมกเทเสสุ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติทสฺสนภาวโต. เอวํ ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺเตน ทุเก วุจฺจมาเนปิ ยตฺตกานิ วิญฺญาณานิ, ตตฺตกา ทุกาติ นตฺถิ ทุกพหุตา ทุกสงฺค…เป… ภาวโต เอว. น หิ เอกํเยว วิญฺญาณํ ‘‘เกนจิ เกนจี’’ติ วุตฺตํ, กินฺตุ อปรมฺปีติ สพฺพวิญฺญาณสงฺคเห ทุโก สมตฺโต โหติ, น จ กตฺถจิ ทุกสฺส ปจฺเฉโท อตฺถิ อินฺทฺริยวิญฺญาณานํ วิย มโนวิญฺญาณสฺสปิ วิสยสฺส ภินฺนตฺตา. น หิ อตีตารมฺมณํ วิญฺญาณํ อนาคตาทิอารมฺมณํ โหติ, อนาคตารมฺมณํ วา อตีตาทิอารมฺมณํ, ตสฺมา ยถาลทฺธวิเสเสน วิสิฏฺเฐสุ มโนวิญฺญาณเภเทสุ ตสฺส ตสฺส วิสยสฺส อาลมฺพนานาลมฺพนวเสน ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ น สกฺกา นิวาเรตุํ. เตเนว จ อฏฺฐกถายํ ‘‘มโนวิญฺญาเณน ปน เกนจิ วิญฺเญยฺยญฺเจว อวิญฺเญยฺยญฺจาติ อยมตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา โส อวุตฺโตปิ ยถาลาภวเสน เวทิตพฺโพ’’ติ ภูมิเภทวเสน ยถาลาภํ ทสฺเสสฺสติ. ‘‘ววตฺถานาภาวโต’’ติ อิทมฺปิ อนามฏฺฐวิเสสํ มโนวิญฺญาณสามญฺญเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. ปาฬิ ปน อินฺทฺริยวิญฺญาเณหิ นยทสฺสนวเสน อาคตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อิมิสฺสาปิ อตฺถวณฺณนาย ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ อนิยเมน สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกนฺติ สิทฺธํ โหติ, นิทฺเทเสน จ น โกจิ วิโรโธ. จกฺขุวิญฺเญยฺยนโสตวิญฺเญยฺยภาเวหิ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ทสฺสิตา, น ปน จกฺขุวิญฺเญยฺยาจกฺขุวิญฺเญยฺยภาเวหิ วิเสสการณาภาวโต. กิญฺจ ‘‘เย วา ปนา’’ติ ปทนฺตรสมฺปิณฺฑนโตปิ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา…เป… น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา’’ติ (ธ. ส. ๑๑๐๑) เอตฺตาวตา ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ทสฺสิตาติ วิญฺญายติ. ปทนฺตรภาวทสฺสนตฺโถ หิ เยวาปน-สทฺโท ยถา ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต กุสลมูลา. เย วา ปน กุสลมูลา, สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติอาทีสุ (ยม. ๑.มูลยมก.๑). อญฺญถา ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา’’ติ ปาฬิ อภวิสฺส. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา…เป… น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ อิมินา อตฺถโต ทฺเว [Pg.58] ทุกา วุตฺตา โหนฺตี’’ติ, ตทปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยาจกฺขุวิญฺเญยฺยตํ โสตวิญฺเญยฺยาโสตวิญฺเญยฺยตญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยนโสตวิญฺเญยฺยตํ โสตวิญฺเญยฺยนจกฺขุวิญฺเญยฺยตญฺจา’’ติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตน ปาฬิปฏิเสธนญฺจ นิวาริตํ ทฏฺฐพฺพํ ปฏิเสธนสฺเสว อภาวโต. ตถา ยสฺส อารมฺมณสฺส วิชานนภาเวน โย อตฺโถ วุจฺจมาโน อนิยมทสฺสนตฺถํ ‘‘เกนจี’’ติ วุตฺโต, โสเยว ตโต อญฺญสฺส อวิชานนภาเวน วุจฺจมาโน อนิยมทสฺสนตฺถํ ปุน ‘‘เกนจี’’ติ วุตฺโตติ ตทตฺถทสฺสเน เตเนวาติ อยํ ปทตฺโถ น สมฺภวตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอวเมตฺถ ยถา อฏฺฐกถา อวฏฺฐิตา, ตถา อตฺโถ ยุชฺชตีติ เวทิตพฺพํ.

๑๔-๑๙. สนฺตานสฺส อชญฺญมลีนภาวกรณโต กณฺหกมฺมวิปากเหตุโต จ อปริสุทฺธตฺตา ‘‘อสุจิภาเวน สนฺทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถาติ วเณ. ปคฺฆรณก…เป… สทฺโทติ เอเตน อาสโว วิย อาสโวติ อยมฺปิ อตฺโถ ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. โคตฺรภุ…เป… วุตฺตานีติ เอเตน โคตฺรภุคฺคหณํ อุปลกฺขณํ ยถา ‘‘กาเกหิ สปฺปิ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสติ. โคตฺรภุสทิสา โคตฺรภูติ ปน อตฺเถ สติ คุณปฺปธานตฺถานํ เอเกน สทฺเทน อวจนียตฺตา โวทานาทโยว วุตฺตา ภเวยฺยุํ. อถ วา โคตฺรภูติ เอกเสเสน สามญฺเญน วา อยํ นิทฺเทโสติ เวทิตพฺพํ. อภิวิธิวิสยํ อวธินฺติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา วตฺตพฺพํ.

สมฺปยุตฺเตหิ อาสเวหิ ตํสหิตตา อาสวสหิตตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา สเหตุกานํ สมฺปยุตฺเตหิ เหตูหิ สเหตุกตา, น เอวํ สาสวาติ วุตฺตธมฺมานํ สมฺปยุตฺเตหิ อาสเวหิ สาสวตา, อถ โข วิปฺปยุตฺเตหีติ. ทุกนฺตเร อวุตฺตปทภาโวเยเวตฺถ ทุกโยชนาย ญายาคตตา. ยทิ เอวํ เหตุโคจฺฉเก กถนฺติ อาห ‘‘เหตุโคจฺฉเก ปนา’’ติอาทิ. ปฐเม ทุเก ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ จตุตฺถทุกมาห. ปฐเม ทุเก ตติยสฺส ปกฺเขเป ทฺเวติ ‘‘อาสวา เจว ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา จ, อาสววิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ อาสวา’’ติ อิมินา สทฺธึ ปญฺจมทุกมาห. ปฐมสฺส ทุติเย ทุเก ปกฺเขเป เอโกติ ‘‘โน อาสวา ธมฺมา สาสวาปิ อนาสวาปี’’ติ อยเมโก. ตติเย ปฐมสฺส ปกฺเขเป ทฺเวติ ‘‘อาสวา ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ [Pg.59] อาสววิปฺปยุตฺตาปิ, โน อาสวาธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ อาสววิปฺปยุตฺตาปี’’ติ อิเม ทฺเว. ตติเย ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ ‘‘สาสวา ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ อาสววิปฺปยุตฺตาปี’’ติ เอโก. ทุติเย ตติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ ฉฏฺฐทุกมาห. ตีหีติ จตุตฺถปญฺจมฉฏฺเฐหิ. อิตเรติ ตทวสิฏฺฐา ปญฺจ. เต ปน ปฐเม ตติยทุกทุติยปทปกฺเขเป เอโก, ทุติเย ปฐมทุกทุติยปทปกฺเขเป เอโก, ตติเย ปฐมสฺส เอเกกปทปกฺเขเป ทฺเว, ตติเย ทุติยทุกปฐมปทปกฺเขเป เอโกติ เอวํ เวทิตพฺพา. ‘‘สาสวา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปิ. อาสวสมฺปยุตฺตา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปิ. อาสววิปฺปยุตฺตา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปี’’ติ เอเตสมฺปิ, ‘‘อาสวสหคตา ธมฺมา โน อาสวสหคตา ธมฺมา’’ติ เอวมาทีนญฺจ อคฺคหเณ การณํ คหณนโย จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

เอส นโยติ โย เอส ปฐมทุเก ทุติยทุกปกฺเขปาทิโก อุปาโย อิธ อาสวโคจฺฉเก วุตฺโต, เอส นโย สํโยชนโคจฺฉกาทีสุ ทุกนฺตรนิทฺธารเณติ อตฺโถ. ตตฺถ ปาฬิยํ อนาคตทุกา สํโยชนโคจฺฉเก ตาว ‘‘สํโยชนา เจว ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา จ, สํโยชนวิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ สํโยชนา, สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปิ, โน สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปิ, โน สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนิยาปิ อสํโยชนิยาปิ, สํโยชนิยา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ ปญฺจ. เอวํ คนฺถโอฆโยคอุปาทานโคจฺฉเกสุ ปจฺเจกํ ปญฺจ. นีวรณโคจฺฉเก ปน นีวรณานํ นีวรณวิปฺปยุตฺตภาวาภาวโต ‘‘โน นีวรณา ธมฺมา นีวรณิยาปิ อนีวรณิยาปิ, โน นีวรณา ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตาปิ นีวรณวิปฺปยุตฺตาปิ, นีวรณิยา ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตาปิ นีวรณวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ ตโย. ตถา ปรามาสโคจฺฉเก ‘‘โน ปรามาสา ธมฺมา ปรามฏฺฐาปิ อปรามฏฺฐาปิ, โน ปรามาสา ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตาปิ ปรามาสวิปฺปยุตฺตาปิ, ปรามฏฺฐา ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตาปิ ปรามาสวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ. กิเลสโคจฺฉเก ‘‘โน กิเลสา ธมฺมา สํกิเลสิกาปิ อสํกิเลสิกาปิ, โน กิเลสา ธมฺมา สํกิลิฏฺฐาปิ อสํกิลิฏฺฐาปิ, โน กิเลสา ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตาปิ กิเลสวิปฺปยุตฺตาปิ, สํกิเลสิกา ธมฺมา [Pg.60] สํกิลิฏฺฐาปิ อสํกิลิฏฺฐาปิ, สํกิเลสิกา ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตาปิ กิเลสวิปฺปยุตฺตาปิ, อสํกิลิฏฺฐา ธมฺมา สํกิเลสิกาปิ อสํกิเลสิกาปี’’ติ ฉ ทุกาติ เอวํ เวทิตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

๒๐-๒๕. ปจฺจยภาเวนาติ สํโยชนตฺถํ ทสฺเสติ. ยถาสกํ ปจฺจยภาโว เอว หิ กามราคาทีนํ วฏฺฏสํโยชนนฺติ. ยทิ เอวํ กถํ กามราคาทีนํเยว สํโยชนภาโวติ อาห ‘‘สติปี’’ติอาทิ. อญฺเญสนฺติ สํโยชเนหิ อญฺเญสํ กิเลสาภิสงฺขาราทีนํ. ตปฺปจฺจยภาเวติ เตสํ กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏานํ ปจฺจยภาเว. โอรมฺภาคิยุทฺธํภาคิยภาเวน สงฺคหิตา ปริจฺฉินฺนา โอร…เป… สงฺคหิตา, เตหิ กามราคาทีหิ วิเสสปจฺจยภูเตหิ. กามกมฺมภวาทีนํ กามูปปตฺติภวาทินิปฺผาทเนปิ นิยโมติ กตฺวา อาห ‘‘ตํตํ…เป… โหตี’’ติ. เตน สํโยชนานํ ภาเว ยถาวุตฺตนิยมานํ กมฺมูปปตฺติภวานํ ภาวํ ทสฺเสตฺวา ตทภาเว อภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จา’’ติอาทิมาห. พนฺธนํ อเสริภาวกรณํ อนฺทุพนฺธนาทโย วิย. คนฺถกรณํ อวจฺฉินฺนตากรณํ. จกฺกลกํ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลํ. น โจเทตพฺพนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา ปจุรชนสฺส ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ยถาวุตฺตวิเสสสฺส สทฺเธยฺยตํ อาห. ติวิโธ หิ อตฺโถ โกจิ ปจฺจกฺขสิทฺโธ โย รูปาทิธมฺมานํ ปจฺจตฺตเวทนีโย อนิทฺทิสิตพฺพากาโร, สพฺพธมฺมานํ สภาวลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. โกจิ อนุมานสิทฺโธ โย ฆฏาทีสุ ปฏาทีสุ จ ปสิทฺเธน ปจฺจยายตฺตภาเวน ฆฏปฏ-สทฺทาทีนํ อนิจฺจตาทิอากาโร, โกจิ โอกปฺปนสิทฺโธ โย ปจุรชนสฺส อจฺจนฺตมทิฏฺโฐ สทฺธาวิสโย สคฺคนิพฺพานาทิ. ตตฺถ ยสฺส สตฺถุโน วจนํ ปจฺจกฺขสิทฺเธ อนุมานสิทฺเธ จ อตฺเถ น วิสํวาเทติ อวิปรีตปฺปวตฺติยา, ตสฺส วจเนน สทฺเธยฺยตฺถสิทฺธีติ ตถารูโป จ ภควาติ ‘‘ธมฺมานํ สภาว…เป… น โจเทตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ เอวรูเปสุ.

๒๖-๓๗. ยถา สรเภหิ อติกฺกมิตพฺพา ปพฺพตราชิ สรภนิยา, เอวํ โอฆนิยาติ สทฺทสิทฺธีติ อาห ‘‘เตนา’’ติอาทิ.

๕๐-๕๔. วิปริเยสคฺคาโห ปรามสนนฺติ ‘‘ปรโต’’ติ เอตฺถ น ธมฺมสภาวโต อญฺญถามตฺตํ ปรนฺติ อธิปฺเปตํ, อถ โข ตพฺพิปริยาโยติ อาห ‘‘ปรโตติ นิจฺจาทิโต’’ติ.

๕๕-๖๘. ยทิ [Pg.61] สภาวโต อวิชฺชมานํ, กถมารมฺมณภาโวติ อาห ‘‘วิจิตฺตสญฺญาย สญฺญิต’’นฺติ, ปริกปฺปนามตฺตสิทฺธนฺติ อตฺโถ. ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตตาย นิรนฺตรภาวูปคมนํ สํสฏฺฐภาโวติ ‘‘สุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา น สํสฏฺฐตา’’ติ วุตฺตํ. เตสํ อรูปกฺขนฺธานํ. อิตเรหิ รูปนิพฺพาเนหิ. กึ ปน การณํ สมานุปฺปาทนิโรธานํ เอกกลาปภูตานํ อรูปธมฺมานเมว อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐตา วุจฺจติ, น ปน ตถาภูตานมฺปิ รูปธมฺมานนฺติ อาห ‘‘เอส หิ เตสํ สภาโว’’ติ. เตน ยทิปิ เกจิ อรูปธมฺมา วิสุํ อารมฺมณํ โหนฺติ, ทนฺธปฺปวตฺติกตฺตา ปน รูปธมฺมานํเยว สุวิญฺเญยฺยนานตฺตํ, น อรูปธมฺมานนฺติ เตสํ สํสฏฺฐภาโว ตทภาโว จ อิตเรสํ สภาวสิทฺโธติ ทสฺเสติ. สมูหฆนตาย วา ทุพฺพิภาคตรตฺตา นตฺถิ อรูปธมฺมานํ วิสุํ อารมฺมณภาโวติ ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา เตสํเยว สํสฏฺฐตา. อมุญฺจิตฺวา ตทธีนวุตฺติตาย คเหตพฺพโต พุทฺธิยา.

๘๓-๑๐๐. กามตณฺหา กาโม อุตฺตรปทโลเปน ยถา รูปภโว รูปํ. เอวํ เสเสสุปิ. อารมฺมณกรณวเสนาติ เอเตน กามรูปารูปตณฺหานํ วิสยภาโว ยถากฺกมํ กามรูปารูปาวจรตาย การณนฺติ ทสฺเสติ. อวสฺสญฺเจตเมวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา กามาวจราทิภาโว อปริปุณฺณวิสโย สิยา. ยทิ หิ อาลมฺพิตพฺพธมฺมวเสน ภูมิปริจฺเฉโท, เอวํ สติ อนารมฺมณานํ สงฺคโห น สิยา. อถ วิปากทานวเสน, เอวมฺปิ อวิปากานํ สงฺคโห น สิยา, ตสฺมา อารมฺมณกรณวเสน ปริยาปนฺนานํ ภูมิปริจฺเฉโท กาตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ กามาวจราทิภาโว ปริปุณฺณวิสโย สิยา. เตเนวาห ‘‘เอวญฺหิ สตี’’ติอาทิ. อปริยาปนฺนานํ ปน โลกโต อุตฺติณฺณภาเวน อนุตฺตรภูมิตา. อกามาวจราทิตา นาปชฺชตีติ อพฺยาปิตโทสํ ปริหรติ, กามาวจราทิตา นาปชฺชตีติ อติพฺยาปิตโทสํ. นนุ จ อิมสฺมึ ปกฺเข กามตณฺหา กตมา, กามาวจรธมฺมารมฺมณา ตณฺหา, กามาวจรธมฺมา กตเม, กามตณฺหาวิสยาติ อิตรีตรนิสฺสยตา โทโสติ? น, อวีจิอาทิเอกาทโสกาสนินฺนตาย กิญฺจิ ตณฺหํ กามตณฺหาภาเวน คเหตฺวา ตํสภาวาย วิสยภาเวน กามาวจรธมฺมานํ อุปลกฺเขตพฺพตฺตา.

อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาเฐน สมตฺเถนฺโต ‘‘นิกฺเขปกณฺเฑปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ หิ กามตณฺหาย อาลมฺพิตพฺพตฺตา กามธาตุปริยาปนฺนธมฺมา จ กามภวสงฺขาเต [Pg.62] กาเม โอคาฬฺหา หุตฺวา จรนฺติ, นาญฺญตฺถาติ เอตฺถาวจราติ วุตฺตนฺติ. วิเสสตฺถินา วิเสโส อนุปยุชฺชตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โลกสฺส วเสน ปริยาปนฺนนิจฺฉยโต’’ติ. เตน โลกิยธมฺเมสุ ปริยาปนฺน-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ ภควโต ตทุจฺจารณานนฺตรํ วิเนยฺยานํ ตทตฺถปฏิปตฺติโต. ปริจฺเฉทกาเปกฺขา ปริจฺฉินฺนตาติ ‘‘ปริจฺเฉทการิกาย ตณฺหายา’’ติ วุตฺตํ. สา หิ ธมฺมานํ กามาวจราทิภาวํ ปริจฺฉินฺทติ. ปริ-สทฺโท เจตฺถ ‘‘อุปาทินฺนา’’ติอาทีสุ อุป-สทฺโท วิย สสาธนํ กิริยํ ทีเปตีติ อยมตฺโถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

นิยฺยานกรณสีลา นิยฺยานิกา ยถา ‘‘อปูปภกฺขนสีโล อาปูปิโก’’ติ, นิยฺยานสีลา เอว วา. ราคโทสโมหาว คหิตาติ ญายติ, อิตรถา ปหาเนกฏฺฐตาวจนํ นิปฺปโยชนํ สิยา. ‘‘รโณหตา น โชตนฺติ, จนฺทสูริยา สตารกา’’ติอาทีสุ รณ-สทฺทสฺส เรณุปริยายตา ทฏฺฐพฺพา. สมฺปหารปริยายตฺตา ยุทฺธ-สทฺทสฺส สมฺปหาโร จ ปหริตพฺพาธาโรติ อกุสลเสนาว ‘‘สรณา’’ติ วุตฺตา. ทุกฺขาทีนนฺติ ผลภูตานํ ทุกฺขวิฆาตอุปายาสปริฬาหานํ สภาคภูตาย จ มิจฺฉาปฏิปทาย. ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานนฺติ เอเตน สพฺเพสมฺปิ อกุสลานํ สรณตํ ทสฺเสติ.

อภิธมฺมทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา

๑๐๑-๑๐๘. วิชฺชาสภาคตาย, น สงฺกปฺปาทโย วิย วิชฺชาย อุปการกภาวโต. ‘‘อเภชฺชํ…เป… รุหตี’’ติ อุภยมฺปิ อนวเสสปฺปหานเมว สนฺธาย วุตฺตํ. กิญฺจาปิ หิ เหฏฺฐิมมคฺเคหิปิ ปหียมานา กิเลสา เตน เตน โอธินา อนวเสสเมว ปหียนฺติ, เย ปน อวสิฏฺฐา ภินฺทิตพฺพา, เต โลภาทิกิเลสภาวสามญฺญโต ปุน วิรุฬฺหา วิย โหนฺติ. อรหตฺตมคฺเค ปน อุปฺปนฺเน น เอวํ อวสิฏฺฐาภาวโต. ตทุปจาเรน นิสฺสยโวหาเรน. กุสเลหิ ตาเปตพฺพาติ วา ตปนิยา, ตทงฺคาทิวเสน พาธิตพฺพา ปหาตพฺพาติ อตฺโถ. สมานตฺถานิ อธิวจนาทีนํ สงฺขาทิภาวโต. ‘‘สพฺเพว ธมฺมา อธิวจนปถา’’ติอาทินา อธิวจนาทีนํ วิสยภาเว น โกจิ ธมฺโม วชฺชิโต, วจนภาโว เอว จ [Pg.63] อธิวจนาทีนํ วกฺขมาเนน นเยน ยุชฺชตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘สพฺพญฺจ วจนํ อธิวจนาทิภาวํ ภชตี’’ติ.

๑๐๙-๑๑๘. อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา สยเมว อตฺตโน นามกรณสภาโว นามกรณฏฺโฐติ, เตน อรูปธมฺมานํ วิย โอปปาติกนามตาย ปถวีอาทีนมฺปิ นามภาโว สิยาติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถํ ‘‘นามนฺตรานาปชฺชนโต’’ติ อาห. น หิ วินา ปถวีอาทินาเมนปิ รูปธมฺมา วิย เกสาทินาเมหิ วินา เวทนาทินาเมหิ อญฺเญน นาเมน อรูปธมฺมา ปิณฺฑาการโต โวหรียนฺตีติ. ยํ ปน ปรสฺส นามํ กโรติ, ตสฺส อญฺญาเปกฺขํ นามกรณนฺติ นามกรณสภาวตา นตฺถีติ สามญฺญนามาทิกรณานํ นามภาโว นาปชฺชติ. ยสฺส จญฺเญหิ นามํ กรียติ, ตสฺส นามกรณสภาวตาย อภาโวเยวาติ นตฺถิ นามภาโว. เย ปน อนาปนฺนนามนฺตรา สภาวสิทฺธนามา จ, เต เวทนาทโยว นามํ นามาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺตนาวา’’ติอาทิมาห. ผสฺสาทีนํ อารมฺมณาภิมุขตา ตํ อคฺคเหตฺวา อปฺปวตฺติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวินาภาวโต’’ติ วุตฺตํ. อธิวจนสมฺผสฺโส มโนสมฺผสฺโส, โส นามมนฺตเรน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปากโฏติ นิทสฺสนภาเวน วุตฺโต. รุปฺปนสภาเวนาติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ปกาสกปกาสิตพฺพภาเวนปิ หิ วินาปิ นาเมน รูปธมฺมา ปากฏา โหนฺตีติ. อถ วา ปกาสกปกาสิตพฺพภาโว วิสยิวิสยภาโว จกฺขุรูปาทีนํ สภาโว, โส รุปฺปนสภาเว สามญฺเญ อนฺโตคโธติ ทฏฺฐพฺพํ.

๑๑๙-๑๒๓. อิโต ปุพฺเพ ปริกมฺมนฺติอาทินา สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา วิย สมาปตฺติกุสลตาปิ ฌานลาภีนํเยว โหตีติ วุตฺตํ วิย ทิสฺสติ. ‘‘อิตเรสมฺปิ อนุสฺสววเสน สมาปตฺตีนํ อปฺปนาปริจฺเฉทปญฺญา ลพฺภตี’’ติ วทนฺติ. ‘‘เอวํ สีลวิโสธนาทินา สมาปตฺตึ อปฺเปตีติ ชานนกปญฺญา สห ปริกมฺเมน อปฺปนาปริจฺเฉทชานนกปญฺญา’’ติ เกจิ. วุฏฺฐาเน กุสลภาโว วุฏฺฐานวสิตา. ปุพฺเพติ สมาปชฺชนโต ปุพฺเพ.

๑๒๔-๑๓๔. โสภเน รโต สุรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจนฺติ อาห ‘‘โสภนกมฺมรตตา’’ติ. สุฏฺฐุ วา โอรโต วิรโต โสรโต[Pg.64], ตสฺส ภาโว โสรจฺจนฺติ. อยํ ปนตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต เอว. อปฺปฏิสงฺขานํ โมโห. กุสลภาวนา โพธิปกฺขิยธมฺมานํ วฑฺฒนา. สญฺญาณํ อุปลกฺขณํ. สวิคฺคหํ สพิมฺพกํ. อุปลกฺเขตพฺพาการํ ธมฺมชาตํ, อารมฺมณํ วา. อวิกฺเขโปติ จิตฺตวิกฺเขปปฏิปกฺโข. อุชุวิปจฺจนีกตาย หิ ปหานวุฏฺฐาเนน จ อวิกฺเขโป วิกฺเขปํ ปฏิกฺขิปติ, ปวตฺติตุํ น เทตีติ.

๑๓๕-๑๔๒. การณสีลํ โลกิยํ. ผลสีลํ โลกุตฺตรํ เตน สิชฺฌตีติ กตฺวา, โลกิยสฺสปิ วา สีลสฺส การณผลภาโว ปุพฺพาปรภาเวน ทฏฺฐพฺโพ. สมฺปนฺนสมุทายสฺส ปริปุณฺณสมูหสฺส. อกุสลา สีลา อกุสลา สมาจารา. สีลสมฺปทา สีลสมฺปตฺติ สีลคุณาติ อตฺโถ. สโหตฺตปฺปํ ญาณนฺติ โอตฺตปฺปสฺส ญาณปฺปธานตํ อาห, น ปน ญาณสฺส โอตฺตปฺปสหิตตามตฺตํ. น หิ โอตฺตปฺปรหิตํ ญาณํ อตฺถีติ. อธิมุตฺตตา อภิรติวเสน นิราสงฺกาปวตฺติ. นิสฺสฏตา วิสํยุตฺตตา. เอตฺถ จ อธิมุตฺตตานิสฺสฏตาวจเนหิ ตทุภยปริยายา ทฺเว วิมุตฺติโย เอกเสสนเยน อิธ ‘‘วิมุตฺตี’’ติ วุตฺตาติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ นิพฺพานญฺจา’’ติ. อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ อุปฺปาโท, น อุปฺปาโทติ อนุปฺปาโท, ตพฺภูเต อนุปฺปาทปริโยสาเน วิโมกฺขนฺเต อนุปฺปาทสฺส อริยมคฺคสฺส กิเลสานํ วา อนุปฺปชฺชนสฺส ปริโยสาเนติ ฐานผเลหิ อริยผลเมว อุปลกฺขียตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

มาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กามาวจรกุสลปทภาชนียวณฺณนา

๑. อปฺเปตุนฺติ นิคเมตุํ. ‘‘ปทภาชนียํ น วุตฺต’’นฺติ ปทภาชนียาวจเนน อปฺปนาวโรธํ สาเธตฺวา ปทภาชนียาวจนสฺส การณํ วทนฺโต ‘‘สรูเปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติอาทีสุ โหติ-สทฺโท อตฺถิ-สทฺเทน อนานตฺโถติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘ทุติเยน โหติ-สทฺเทนา’’ติ. ปุพฺเพ อฏฺฐกถาธิปฺปาเยน วตฺวา ยถาวุตฺตสฺส ปาฬิปฺปเทสสฺส อปฺปนาวโรโธ สมตฺถิโตติ อตฺตโน อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สงฺเขเปนา’’ติอาทิมาห.

ญาตุํ [Pg.65] อิจฺฉิโตติ ลกฺขณสฺส ปุจฺฉาวิสยตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เยน เกนจีติ ทสฺสนาทิวิเสสยุตฺเตน, อิตเรน วา. อวตฺถาวิเสโส หิ ญาณสฺส ทสฺสนตุลนตีรณานิ. ‘‘อทิฏฺฐต’’นฺติอาทีสุ อาหาติ โยเชตพฺพํ, สพฺพตฺถ จ ลกฺขณสฺสาติ. ตญฺเหตฺถ อธิกตนฺติ. อทิฏฺฐํ โชตียติ เอตายาติ เอเตน ทิฏฺฐํ สํสนฺทติ เอตายาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนา. วิมตึ ฉินฺทติ เอตายาติ วิมติจฺเฉทนาติ เอตาสมฺปิ สทฺทตฺโถ นยโต ทสฺสิโต, อตฺถโต ปน สพฺพาปิ ตถาปวตฺตํ วจนํ, ตทุปฺปาทโก วา จิตฺตุปฺปาโทติ เวทิตพฺพํ.

อญฺญมญฺญโต ปภิชฺชตีติ ปเภโท, วิเสโส, เตน ปเภเทน. ธมฺมานํ เทสนนฺติ กิญฺจาปิ สมยภูมิชาติอารมฺมณสภาวาทิวเสน อนวเสสปฺปเภทปริคฺคหโต นิทฺเทสเทสนาว วตฺตุํ ยุตฺตา, ตถาปิ กุสลาทิมาติกาปทสงฺคหิตวิเสโสเยว อิธ ปเภโทติ อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘ปเภท…เป… เทสนํ อาหา’’ติ. เตเนวาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กุสล…เป… ทีเปตฺวาติ ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ธมฺมุทฺเทสวาร ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา). ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติอาทินา จ ปเภทวนฺโตว สาติสยํ นิทฺทิฏฺฐา, น ปน มาติกายํ วุตฺตปฺปเภโทติ ปเภทวนฺตทสฺสนํ นิทฺเทโส. อิทํ วุตฺตํ โหตีติอาทินา ‘‘ปเภเท…เป… ทสฺสนตฺถ’’นฺติ อิมสฺส วากฺยสฺส ปิณฺฑตฺถมาห. ยทิ ธมฺมา เอว ปุจฺฉิตพฺพา วิสฺสชฺเชตพฺพา จ, กสฺมา กุสลาติ ปเภทวจนนฺติ อาห ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ. น หิ ปเภเทหิ วินา ปเภทวนฺโต อตฺถีติ. ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ เอเตน ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติ, ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติ จ อาทินา อุทฺทิฏฺฐนิทฺทิฏฺฐานํ ธมฺมานํ กุสลภาโว วิสฺสชฺชิโต โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลาติ วิสฺสชฺชเนปี’’ติ อาห. อิมสฺมิญฺหีติ หิ-สทฺโท การณตฺโถ. เตน ยสฺมา ธมฺมาว เทเสตพฺพา, เต จ กุสลา…เป… เภทา เทเสตพฺพา, ตสฺมาติ เอวํ วา โยชนา. ธมฺมานเมวาติ อวธารณผลํ ทสฺเสติ ‘‘อโวหารเทสนาโต’’ติ. อตฺถานญฺจาติ จ-สทฺเทน ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติ เอวมาทิสภาวนิรุตฺตึ ยถาวุตฺตธมฺมาทิญาณญฺจ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อิติ เอวํ อยํ ปวตฺเตตพฺโพ นิวตฺเตตพฺโพ จา’’ติ ตถา ตถา วิเธตพฺพภาโว อิติกตฺตพฺพตา, ตาย ยุตฺโต อิติ…เป… ยุตฺโต[Pg.66], ตสฺส วิเธตพฺพสฺสาติ อตฺโถ, วิเสสนตฺตา ปเภทสฺสาติ อธิปฺปาโย.

อิติกตฺตพฺพตายุตฺตสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา อุทฺเทโส ธมฺมปฺปธาโน, ตสฺมา ตตฺถ ธมฺมสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ อยํ ปทานุกฺกโม กโต. ปุจฺฉา สํสยิตปฺปธานา อนิจฺฉิตนิจฺฉยนาย ปวตฺเตตพฺพตฺตา. เตน สพฺพธมฺเมสุ สมุคฺฆาฏิตวิจิกิจฺฉานุสยานมฺปิ ปุจฺฉา เทเสตพฺพปุคฺคลคตสํสยาปตฺตึ อตฺตนิ อาโรเปตฺวา สํสยาปนฺเนหิ วิย ปวตฺตียตีติ ทสฺเสติ. กามาวจราทิเภโท วิย กุสลาทิภาเวน กุสลาทิเภโท ธมฺมภาเวน นิยโตติ ธมฺมาติ วุตฺเต นิจฺฉยาภาวโต ‘‘กุสลา นุ โข อกุสลา นุ โข’’ติอาทินา สํสโย โหตีติ อาห ‘‘กุสลาทิเภโท ปน สํสยิโต’’ติ. ธมฺมภาโว ปน กุสลาทีสุ เอกนฺติกตฺตา นิจฺฉิโตเยวาติ วุตฺตํ ‘‘น จ ธมฺมภาโว สํสยิโต’’ติ. เตน สํสยิโต นิจฺเฉตพฺพภาเวน ปธาโน เอตฺถ กุสลภาโว, น ตถา ธมฺมภาโวติ ธมฺมา กุสลาติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

จิตฺตุปฺปาทสมเยติ จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนสมเย. ‘‘อถ วิชฺชมาเน’’ติ เอตฺถ อถ-สทฺทสฺส อตฺถมาห ‘‘ปจฺฉา’’ติ. โภชนคมนาทีหิ สมเยกเทสนานตฺตํ ทสฺเสตฺวา อวเสสนานตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมวายาที’’ติ วุตฺตํ. วิเสสิตาติ เอเตน ‘‘นิยมิตา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ, ตสฺมา ยถาวุตฺตจิตฺตวิเสสิตพฺพโต สมยโตติ อตฺโถ. ยถาธิปฺเปตานนฺติ กามาวจราทิวิเสสยุตฺตานํ. ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ จิตฺตุปฺปตฺติยา วิเสสิตพฺโพปิ สมโย เยน จิตฺเตน อุปฺปชฺชมาเนน วิเสสียติ, ตสฺเสว จิตฺตสฺส ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติ เอตฺถ สยํ วิเสสนภาวํ อาปชฺชติ. ตถา ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ เอตฺถ วิเสสนภูตํ จิตฺตํ อตฺตนา วิเสสิตพฺพสมยสฺส อุปการตฺถํ ‘‘ยสฺมึ สมเย…เป… จิตฺต’’นฺติ วิเสสิตพฺพภาวํ อาปชฺชติ. อุปกาโรติ จ อญฺญมญฺญํ อวจฺเฉทกาวจฺฉินฺทิตพฺพภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุริมธมฺมานํ ภงฺคสมกาลํ, ภงฺคานนฺตรเมว วา ปจฺฉิมธมฺมานํ อุปฺปตฺติ ปุริมปจฺฉิมานํ นิรนฺตรตา เกนจิ อนนฺตริตตา. ยาย ภาวปกฺขสฺส พลวภาเวน ปฏิจฺฉาทิโต วิย หุตฺวา อภาวปกฺโข น ปญฺญายตีติ ตเทเวตนฺติ คหณวเสน ปจุรชโน วิปริเยสิโต, โสยมตฺโถ [Pg.67] อลาตจกฺเกน สุปากโฏ โหติ. เตเนวาห ‘‘เอกีภูตานมิวา’’ติ. เอกสมูหวเสน เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สมูหฆนตา, ทุพฺพิญฺเญยฺยกิจฺจเภทวเสน เอกีภูตานมิว ปวตฺติ กิจฺจฆนตาติ โยชนา. เอตฺถ จ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน ปวตฺตมานานํ อเนเกสํ ธมฺมานํ กาลสภาวพฺยาปารารมฺมเณหิ ทุพฺพิญฺเญยฺยเภทตาย เอกีภูตานมิว คเหตพฺพตา ยถากฺกมํ สนฺตติฆนตาทโยติ ทฏฺฐพฺพํ.

สหการีการณสนฺนิชฺฌํ สเมตีติ สมโย, สมเวตีติ อตฺโถติ สมย-สทฺทสฺส สมวายตฺถตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจยสามคฺคิ’’นฺติ อาห. สเมติ สมาคจฺฉติ เอตฺถ มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตทาธารปุคฺคเลหีติ สมโย, ขโณ. สเมนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา, สมาคจฺฉนฺติ ธมฺมา สหชาตธมฺเมหิ อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ กรณํ วิย จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหรียตีติ. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. อวยวสหาวฏฺฐานเมว หิ สมูโห. ปจฺจยนฺตรสมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ ยถา ‘‘สมุทโย’’ติ. สเมติ สมฺพนฺโธ เอติ สวิสเย ปวตฺตติ, สมฺพนฺธา วา อยนฺติ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺตีติ. สมยนํ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมสฺส นิโรธสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโม อปฺปวตฺตีติ สมโย, ปหานํ. อภิมุขภาเวน สมฺมา เอตพฺโพ อภิสเมตพฺโพ อธิคนฺตพฺโพติ อวิปรีโต สภาโว อภิสมโย. อภิมุขภาเวน สมฺมา วา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ อภิสมโย, อวิราเธตฺวา ธมฺมานํ อวิปรีตสภาวาวโพโธ. เอตฺถ จ อุปสคฺคานํ โชตกมตฺตตฺตา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส วาจโก สมย-สทฺโท เอวาติ สอุปสคฺโคปิ วุตฺโต. ตาเนวาติ ปีฬนาทีเนว. วิปฺผาริกตา เสริภาเวน กิริยาสุ อุสฺสาหนปรินิปฺผนฺโน.

เกสุจีติ อกุสลวิปากาทีสุ. ขณสฺส อสมฺภโว เตน วินาภาโวติ อาห ‘‘นนู’’ติอาทิ. ธมฺเมเนวาติ วิเสสนฺตรรหิเตน. ตํเยว หิ อวธารเณน นิวตฺติตํ วิเสสํ ทสฺเสติ ‘‘น ตสฺส ปวตฺติตฺถา’’ติอาทินา. ยถา วา ตถา วาติ กาเลน โลโก ปวตฺตติ นิวตฺตตีติ วา กาโล นาม ภาโว วตฺตนลกฺขโณ ภาวานํ ปวตฺติโอกาสทายโกติ [Pg.68] วา เยน เตน ปกาเรน. อิธ อุตฺตมเหตุโน สมฺภโว เอว นตฺถีติ เหตุเหตุสาธารณเหตูเยว ปฏิเสเธติ. ตปฺปจฺจยตํ อเนกปจฺจยตํ.

ปกติสฺสรวาทคฺคหณํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ปชาปติปุริสกาลวาทาทโยปิ ‘‘เอกการณวาโท’’ติ. วา-สทฺเทน วา เตสมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวยว…เป… ทาโย วุตฺโต อวยวธมฺเมน สมุทายสฺส อปทิสิตพฺพตฺตา, ยถา ‘‘สมํ จุณฺณํ, อลงฺกโต เทวทตฺโต’’ติ จ. อนิปฺผาทนํ นิปฺผาทนาภาโว อเหตุภาโว. นิปฺผาเทตุํ อสมตฺถสฺส ปน ปจฺจยนฺตรานํ สหสฺเสปิ สมาคเต นตฺเถว สมตฺถตาติ อาห ‘‘นิปฺผาทนสมตฺถสฺสา’’ติ. เอตฺถ จ สหการีการณายตฺตา ผลุปฺปาทนา ปจฺจยธมฺมานํ อญฺญมญฺญาเปกฺขาติ วุตฺตาติ อเปกฺขา วิยาติ อเปกฺขา ทฏฺฐพฺพา.

นิพฺยาปาเรสุ อพฺยาวเฏสุ. เอเกกสฺมินฺติ อฏฺฐกถายํ อาเมฑิตวจนสฺส ลุตฺตนิทฺทิฏฺฐตํ ทสฺเสติ. สติ จ อาเมฑิเต สิทฺโธ พหุภาโวติ. อนฺธสตํ ปสฺสตีติ จ ปจฺจตฺตวจนํ นิทฺธารเณ ภุมฺมวเสน ปริณาเมตฺวา ‘‘อนฺธสเต’’ติ อาห. ตถา เอเกกสฺมินฺติ อิมินา วิสุํ อสมตฺถตา โชติตาติ อนฺธสตํ ปสฺสตีติ สมุทิตํ ปสฺสตีติ อตฺถโต อยมตฺโถ อาปนฺโนติ อาห ‘‘อนฺธสตํ สหิตํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย’’ติ. อญฺญถาติ ยถารุตวเสน อตฺเถ คยฺหมาเน. ยสฺมา อสา…เป… สิทฺโธ สิวิกุพฺพหนาทีสุ, ตสฺมา นายมตฺโถ สาเธตพฺโพ. อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส สุปากฏภาเวน อสาเธตพฺพตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิสุ’’นฺติอาทิมาห.

เอเตนุปาเยนาติ โยยํ ขณสงฺขาโต สมโย กุสลุปฺปตฺติยา ทุลฺลภภาวํ ทีเปติ. อตฺตโน ทุลฺลภตายาติ เอตฺถ ขณตฺโถ วา สมย-สทฺโท ขณสงฺขาโต สมโยติ อตฺโถ วุตฺโต. เอเตน อุปายภูเตน นยภูเตน. โยชนา กาตพฺพาติ เอตฺถายํ โยชนา – สมวาย…เป… วุตฺตึ ทีเปติ สยํ ปจฺจยสามคฺคิภาวโต, สมวายตฺโถ วา สมย-สทฺโท สมวายสงฺขาโต สมโย. โส ยาย ปจฺจยสามคฺคิยา สตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ปกาสนวเสน ธมฺมานํ อเนกเหตุโต วุตฺตึ ทีเปติ. กาล…เป… ปริตฺตตํ ทีเปติ อตฺตโน อติปริตฺตตาย. สมูห…เป… สหุปฺปตฺตึ ทีเปติ สยํ ธมฺมานํ สมุทายภาวโต. เหตุ…เป… วุตฺติตํ ทีเปติ สติ เอว อตฺตนิ อตฺตโน ผลานํ [Pg.69] สมฺภวโตติ. อตฺถปกฺเข จ สทฺทปกฺเข จ ยสฺมึ อติปริตฺเต กาเล ยสฺมึ ธมฺมสมุทาเย ยมฺหิ เหตุมฺหิ สตีติ เอตสฺส อตฺถสฺส ญาปนวเสน ตทาธาราย ตทธีนาย จ กุสลธมฺมปฺปวตฺติยา ทุปฺปฏิวิชฺฌตํ อเนเกสํ สหุปฺปตฺตึ ปราธีนปฺปตฺติญฺจ ทีเปตีติ.

ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหาติ ทฬฺหธนุโน อิสฺสาสา. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ จ ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาพทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. สิกฺขิตาติ ทสทฺวาทสวสฺสานิ อาจริยกุเล อุคฺคหิตสิปฺปา. กตหตฺถาติ ธนุสฺมึ จิณฺณวสีภาวา. โกจิ สิปฺปเมว อุคฺคณฺหาติ, กตหตฺโถ น โหติ, อิเม ปน น ตถาติ ทสฺเสติ. กตุปาสนาติ ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺปา. จตุทฺทิสา ฐิตา อสฺสูติ เอกสฺมึเยว ปเทเส ถมฺภํ วา รุกฺขํ วา ยํ กิญฺจิ เอกํเยว นิสฺสาย จตุทฺทิสาภิมุขา ฐิตา สิยุนฺติ อตฺโถ. เอวํ วุตฺตชวนปุริสสฺสาติ น เอวรูโป ปุริโส โกจิ ภูตปุพฺโพ อญฺญตฺร โพธิสตฺเตน. โส หิ ชวนหํสกาเล เอวรูปมกาสิ. สุตฺเต ปน อภูตปริกปฺปนวเสน อุปมามตฺตํ อาหฏํ. ตปฺปรภาวาติ ตปฺปรภาวโต เหตุสงฺขาตสฺส สมยสฺส ปรายตฺตวุตฺติทีปเน เอกนฺตพฺยาวฏสภาวโตติ อตฺโถ. เย ปน ‘‘ตปฺปรภาโว’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติทีปนโต ตปฺปรภาโว เหตุสงฺขาตสฺส สมยสฺส, ตสฺมา ตสฺส ปรายตฺตวุตฺติทีปนตา วุตฺตาติ โยชนา. สมุทายายตฺตตาทีปเน ตปฺปโร, ตเทกเทสายตฺตตาทีปเน ตปฺปโร น โหตีติ อาห ‘‘อตปฺปรภาวโต’’ติ.

นนุ จ ตํ ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺโต กาโล โวหารมตฺตโก, โส กถํ อาธาโร ตตฺถ วุตฺตธมฺมานนฺติ อาห ‘‘กาโลปิ หี’’ติอาทิ. ยทิ กิริยาย กิริยนฺตรลกฺขณํ ภาเวนภาวลกฺขณํ, กา ปเนตฺถ ลกฺขณกิริยาติ อาห ‘‘อิหาปี’’ติอาทิ. ลกฺขณภูตภาวยุตฺโตติ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา สตฺตาสงฺขาตาย ลกฺขณกิริยาย ยุตฺโต สมโย, ตสฺมา ตตฺถ ภูมินิทฺเทโสติ.

อุทฺทานโตติ ยทิ สงฺเขปโตติ อตฺโถ. นนุ จ อวสิฏฺฐกิเลสาทโย วิย กิเลสกาโมปิ อสฺสาเทตพฺพตาย วตฺถุกาเม สมวรุทฺโธ ญาณํ วิย เญยฺเยติ สงฺเขปโต เอโกเยว กาโม [Pg.70] สิยาติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘กิเลสกาโม’’ติอาทิ. สหิตสฺสาติ วิสยวิสยิภาเวน อวฏฺฐิตสฺส. ‘‘อุทฺทานโต ทฺเว กามา’’ติ กิญฺจาปิ สพฺเพ กามา อุทฺทิฏฺฐา, ‘‘จตุนฺนํ อปายาน’’นฺติอาทินา ปน วิสยสฺส วิเสสิตตฺตา โอรมฺภาคิยกิเลสภูโต กามราโค อิธ กิเลสกาโมติ คหิโตติ ‘‘เตนา’’ติอาทิมาห. โจทโก ตสฺส อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘นนุ จา’’ติอาทินา อนุยุญฺชติ. อิตโร ปน ‘‘พหลกิเลสสฺสา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ.

กามาวจรธมฺเมสุ วิมานกปฺปรุกฺขาทิปฺปกาเรสุ ปริตฺตกุสลาทีสุ วา. นนุ จ ‘‘จตุนฺนํ อปายาน’’นฺติ วิสยสฺส วิเสสิตตฺตา รูปารูปธาตุคฺคหณสฺส อสมฺภโวเยวาติ? น, ‘‘อุทฺทานโต ทฺเว กามา’’ติ นิรวเสสโต กามานํ อุทฺทิฏฺฐตฺตา. อุทฺทิฏฺเฐปิ หิ กามสมุทาเย ยถา ตเทกเทโสว คยฺหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุวิโธ’’ติอาทิมาห. กามราโค ปญฺจกามคุณิโก ราโค. กามตณฺหา กามาวจรธมฺมวิสยา ตณฺหา. นิโรธตณฺหา อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค. อิธาติ เอกาทสวิเธ ปเทเส. ยทิ อนวเสสปฺปวตฺติ อธิปฺเปตา, ‘‘ทุวิโธเปโส’’ติ น วตฺตพฺพํ วตฺถุกาเมกเทสสฺส อิธ อปฺปวตฺตนโตติ อนุโยเคน เยภุยฺยภาวโต อนวเสโส วิย อนวเสโสติ วา อตฺโถ คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุกาโมปี’’ติอาทิมาห. อนวเสสสทิสตา เจตฺถ สภาวภินฺนสฺส กสฺสจิ อนวเสสโต. เอวญฺจ กตฺวาติ กิเลสกามวตฺถุกามานํ อนวเสสปริปุณฺณภาเวน อภิลกฺขิตตฺตาติ อตฺโถ. จาสทฺทสฺส รสฺสตฺตํ กตนฺติ กามาวจรสทฺเท เหตุกตฺตุอตฺโถ อนฺโตนีโตติ ทสฺเสติ.

วิสเยติ วตฺถุสฺมึ อภิเธยฺยตฺเถติ อตฺโถ. นิมิตฺตวิรเหติ เอเตน รุฬฺหีสุ กิริยา วิภาคกรณาย, น อตฺตกิริยายาติ ทสฺเสติ. กุสลภาวนฺติ ชาตกพาหิติกสุตฺตอภิธมฺมปริยาเยน กถิตํ กุสลตฺตํ. ตสฺสาติ สุขวิปากภาวสฺส. ตสฺส ปจฺจุปฏฺฐานตํ วตฺตุกามตายาติ เอเตน ‘‘อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณ’’นฺติ เอตฺถ สุขสทฺโท อิฏฺฐปริยาโย วุตฺโตติ ทสฺเสติ. สญฺญาปญฺญากิจฺจํ สญฺญาณกรณปฏิวิชฺฌนานิ, ตทุภยวิธุรา อารมฺมณูปลทฺธิ ‘‘วิชานาตี’’ติ อิมินา วุจฺจตีติ อาห ‘‘สญฺญา…เป… คหณ’’นฺติ. นนุ จ ผสฺสาทิกิจฺจโตปิ วิสิฏฺฐกิจฺจํ จิตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, โส ปน วิเสโส น ตถา ทุรวโพโธ, ยถา [Pg.71] สญฺญาปญฺญาวิญฺญาณานนฺติ สญฺญาปญฺญากิจฺจวิสิฏฺฐลกฺขณตาย วิญฺญาณลกฺขณมาห. อนนฺตรธมฺมานํ ปคุณพลวภาวสฺส การณภาเวน ปวตฺตมาโน สนฺตานํ จิโนติ นาม. ตถาปวตฺติ จ อาเสวนปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนตี’’ติ.

จิตฺตกตเมวาติ อภิสงฺขารวิญฺญาณกตเมว. นานตฺตาทีนํ ววตฺถานนฺติ เอตฺถ ววตฺถานํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ววตฺถานํ ปริจฺเฉโท อสงฺกรภาโว. เตน จ ธมฺโม นิจฺฉิโต นาม โหตีติ อาห ‘‘นิจฺฉิตตา’’ติ. ลิงฺคนานตฺตาทีนีติ เอตฺถ อิตฺถิปุริสสณฺฐานวเสน ลิงฺคนานตฺตํ. เทวมนุสฺสติรจฺฉานาทิวเสน อิตฺถิลิงฺคสฺส ปุถุตฺตํ, ตถา ปุริสลิงฺคสฺส. เทวาทิเภเท อิตฺถิลิงฺเค ปจฺเจกํ นานตฺตกายตาสงฺขาตสฺส อญฺญมญฺญวิสทิสสภาวสฺส เทสาทิเภทภินฺนสฺส จ วิเสสสฺส วเสน ปเภโท เวทิตพฺโพ. ตถา ปุริสลิงฺเค. ลิงฺคนิพฺพตฺตกสฺส วา กมฺมสฺส ยถาวุตฺตนานตฺตาทิวเสน ลิงฺคสฺส นานตฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ลิงฺคนานตฺตาทีสุ ปวตฺตตฺตา สญฺญาทีนํ นานตฺตาทีนิ. เตเนวาห ‘‘กมฺมนานตฺตาทีหิ นิพฺพตฺตานิ หิ ตานี’’ติ. อปทาทินานากรณทสฺสเนน ลิงฺคนานตฺตํ ทสฺสิตํ. ตสฺมิญฺจ ทสฺสิเต สญฺญานานตฺตาทโย ทสฺสิตา เอวาติ อาวตฺตติ ภวจกฺกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนาค…เป… ฆเฏนฺโต’’ติ. อิตฺถิลิงฺคปุริสลิงฺคาทิ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตสฺส รูปกฺขนฺธสฺส สนฺนิเวสวิเสโส. สญฺญาสีเสน จตฺตาโร ขนฺธา วุตฺตา. โวหารวจเนน จ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ โวหริตพฺพภาเวน ปวตฺติ ทีปิตา, ยา สา ตณฺหาทิฏฺฐิอภินิเวสเหตูติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลิงฺคาทิ…เป… โยสานานี’’ติ อาห.

‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา, สพฺเพเต มโนปุพฺพงฺคมา’’ติ (อ. นิ. ๑.๕๖-๕๗), ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ (ธ. ป. ๑, ๒) จ เอวมาทิวจนโต จิตฺตเหตุกํ กมฺมนฺติ อาห ‘‘กมฺมญฺหิ จิตฺตโต นิพฺพตฺต’’นฺติ. ยถาสงฺขฺยนฺติ กมฺมโต ลิงฺคํ ลิงฺคโต สญฺญาติ อตฺโถ. น ปุริมวิกปฺเป วิย กมฺมโต ลิงฺคสญฺญา ลิงฺคโต ลิงฺคสญฺญาติ อุภยโต อุภยปฺปวตฺติทสฺสนวเสน. ‘‘เภทํ คจฺฉนฺติ อิตฺถายํ ปุริโสติ วา’’ติ เภทสฺส วิเสสิตตฺตา อิตฺถาทิภาเวน โวหริตพฺพภาโว อิธ เภโทติ ‘‘อิตฺถิปุริสาทิโวหารํ คจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อทฺธทฺวยวเสนาติ อตีตปจฺจุปฺปนฺนทฺธทฺวยวเสน. คุณาภิพฺยาปนํ [Pg.72] กิตฺตีติ อาห ‘‘ปตฺถฏยสต’’นฺติ. กมฺมนานากรเณน วินา กมฺมนิพฺพตฺตนานาการณาภาวโต ‘‘กมฺมเชหิ…เป… นานากรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อวิปจฺจโนกาโส อฏฺฐานภูตา, คติกาโลปิ วา. กามาวจรํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ รูปธาตุยา จกฺขุวิญฺญาณาทึ ชเนตฺวา อโนกาสตาย ตทารมฺมณํ อชเนนฺตํ เอตฺถ นิทสฺเสตพฺพํ. เอกจฺจจิตฺตกรณสฺส อธิปฺเปตตฺตา จกฺขาทิเวกลฺเลน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อชนกํ กมฺมวิญฺญาณํ อวเสสปจฺจยวิกเล อโนคธํ ทฏฺฐพฺพํ. ตทปิ กาลคติปโยคาทีติ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตนฺติ. เอตฺถ จ ‘‘สหการีการณวิกลํ วิปากสฺส อจฺจนฺตํ โอกาสเมว น ลภติ, อิตรํ วิปาเกกเทสสฺส ลทฺโธกาสนฺติ, อิทเมเตสํ นานตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ วิปากสฺส โอกาสลาเภ สติ สหายการณวิกลตาว นตฺถีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ.

ภวตุ ตาว ภวิตฺวา อปคตํ ภูตาปคตํ, อนุภวิตฺวา อปคตํ ปน กถนฺติ อาห ‘‘อนุภูตภูตา’’ติอาทิ. เตน อนุภูต-สทฺเทน โย อตฺโถ วุจฺจติ, ตสฺส ภูต-สทฺโทเยว วาจโก, น อนุ-สทฺโท, อนุ-สทฺโท ปน โชตโกติ ทสฺเสติ. สาขาภงฺคสทิสา หิ นิปาโตปสคฺคาติ. กิริยาวิเสสกตฺตญฺจ อุปสคฺคานํ อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ เตหิ วตฺตพฺพวิเสสสฺส โชตนภาเวเนว อวจฺฉินฺทนนฺติ ยตฺตกา ธาตุสทฺเทน อภิธาตพฺพา อตฺถวิเสสา, เตสํ ยํ สามญฺญํ อวิเสโส, ตสฺส วิเสเส อวฏฺฐาปนํ ตสฺส ตสฺส วิเสสสฺส โชตนเมวาติ อาห ‘‘สามญฺญ…เป… วิเสสียตี’’ติ. อนุภูต-สทฺโท พหุลํ กมฺมตฺเถ เอว ทิสฺสตีติ ตสฺส อิธ กตฺตุอตฺถวาจิตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุภูตสทฺโท จา’’ติอาทิมาห. สติปิ สพฺเพสํ จิตฺตุปฺปาทานํ สเวทยิตภาวโต อารมฺมณานุภวเน, สวิปลฺลาเส ปน สนฺตาเน จิตฺตาภิสงฺขารวเสน ปวตฺติโต อพฺยากเตหิ วิสิฏฺโฐ กุสลากุสลานํ สาติสโย วิสยานุภวนากาโรติ อยมตฺโถ อิธาธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺตุํ อธิปฺปายวเสนา’’ติ อาห. ภูตาปคตภาวาภิธานาธิปฺปาเยนาติ กุสลากุสลสฺส อากฑฺฒนุปายมาห.

อุปฺปติตกิจฺจนิปฺผาทนโต อุปฺปติตสทิสตฺตา ‘‘อุปฺปติต’’นฺติ วุตฺตํ. อุปฺปชฺชิตุํ อารทฺโธติ อนาคตสฺสปิ ตสฺเสว อุปฺปนฺน-สทฺเทน วุตฺตตาย การณมาห. เอตฺถ จ รชฺชนาทิวเสน อารมฺมณรสานุภวนํ สาติสยนฺติ อกุสลญฺจ กุสลญฺจ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธตาสามญฺเญน ‘‘สพฺพสงฺขตํ ภูตาปคต’’นฺติ [Pg.73] วุตฺตํ. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘วิปากานุภวนวเสน ตทารมฺมณํ. อวิปกฺกวิปากสฺส สพฺพถา อวิคตตฺตา ภวิตฺวา วิคตตามตฺตวเสนกมฺมญฺจ ภูตาปคต’’นฺติ วุตฺตํ. เตเนว ตตฺถ โอกาสกตุปฺปนฺนนฺติ วิปากเมวาห. อิธ ปน กมฺมมฺปีติ. อารมฺมณกรณวเสน ภวติ เอตฺถ กิเลสชาตนฺติ ภูมีติ วุตฺตา อุปาทานกฺขนฺธา. อคฺคิอาหิโต วิยาติ ภูมิลทฺธนฺติ วตฺตพฺพตาย อุปายํ ทสฺเสติ. เอเตนาติ กมฺมํ. เอตสฺสาติ วิปาโก วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

อวิกฺขมฺภิตตฺตาติ อวิโนทิตตฺตา. สภูมิยนฺติ สกภูมิยํ. วิจฺฉินฺทิตฺวาติ ปุน อุปฺปชฺชิตุํ อทตฺวา. ขณตฺตเยกเทสคตํ ขณตฺตยคตนฺติ วุตฺตนฺติ ยถาวุตฺตสฺส อุทาหรณสฺส อุปจารภาวมาห. เตน อุปฺปนฺนา ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมาติ อิทเมตฺถ อุทาหรณํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ปธาเนนาติ ปธานภาเวน. เทสนาย จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมนฺติ โลกิยธมฺเม เทเสตพฺเพ จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา เทสนา ภควตา อุจิตาติ ทสฺเสติ. ธมฺมสภาวํ วา สนฺธายาติ โลกิยธมฺมานํ อยํ สภาโว ยทิทํ เต จิตฺตเชฏฺฐกา จิตฺตปุพฺพงฺคมา ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสติ. เตน เตสํ ตถาเทสนาย การณมาห, สพฺเพ อกุสลา ธมฺมา จิตฺตวชฺชาติ อตฺโถ. เกจีติ ปทการา. ผสฺสาทโยปีติ ปิ-สทฺเทน ราคาทโย สมฺปิณฺเฑติ. กาลเภทาภาเวปิ ปจฺจยภาเวน อเปกฺขิโต ธมฺโม ปุริมนิปฺผนฺโน วิย โวหรียตีติ อาห ‘‘ปฐมํ อุปฺปนฺโน วิยา’’ติ. อนุปจริตเมวสฺส ปุพฺพงฺคมภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนนฺตรปจฺจยมน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ขีณา ภวเนตฺตี’’ติอาทิวจนโต (ที. นิ. ๒.๑๕๕; เนตฺติ. ๑๑๔) เนตฺติภูตาย ตณฺหาย ยุตฺตํ จิตฺตํ นายกนฺติ อาห ‘‘ตณฺหาสมฺปยุตฺตํ วา’’ติ.

‘‘ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาต’’นฺติ นิทฺทิฏฺฐตฺตา โสมนสฺสเวทนา สาตสภาวาติ อาห ‘‘สภาววเสน วุตฺต’’นฺติ. นิปฺปริยาเยน มธุร-สทฺโท รสวิเสสปริยาโย, อิฏฺฐภาวสามญฺเญน อิธ อุปจาเรน วุตฺโตติอาห ‘‘มธุรํ วิยา’’ติ. ปรมตฺถโต ตณฺหาวินิมุตฺโต นนฺทิราโค นนฺทิราคภาโว วา นตฺถีติ ‘‘น เอตฺถ สมฺปโยควเสน สหคตภาโว อตฺถี’’ติ, ‘‘นนฺทิราคสหคตา’’ติ จ วุจฺจติ. เตน วิญฺญายติ ‘‘สหคตสทฺโท ตณฺหาย นนฺทิราคภาวํ โชเตตี’’ติ. อวตฺถาวิเสสวาจโก วา [Pg.74] สห-สทฺโท ‘‘สนิทสฺสนา’’ติอาทีสุ วิย, สพฺพาสุปิ อวตฺถาสุ นนฺทิราคสภาวาวิชหนทีปนวเสน นนฺทิราคภาวํ คตา นนฺทิราคสหคตาติ ตณฺหา วุตฺตา. คต-สทฺทสฺส วา ‘‘ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทีสุ วิย อตฺถนฺตราภาวโต นนฺทิราคสภาวา ตณฺหา ‘‘นนฺทิราคสหคตา’’ติ วุตฺตา, นนฺทิราคสภาวาติ อตฺโถ. อิธาปีติ อิมิสฺสํ อฏฺฐกถายํ. อิมสฺมิมฺปิ ปเทติ ‘‘โสมนสฺสสหคต’’นฺติ เอตสฺมิมฺปิ ปเท. อยเมวตฺโถติ สํสฏฺโฐ เอว. ยถาทสฺสิตสํสฏฺฐสทฺโทติ อตฺถุทฺธารปฺปสงฺเคน ปาฬิโต อฏฺฐกถาย อาคตสํสฏฺฐสทฺโท. สหชาเตติ สหชาตตฺเถ.

กาลวิเสสานเปกฺโข กมฺมสาธโน อาภฏฺฐ-สทฺโท ภาสิตปริยาโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อภาสิตพฺพตา อนาภฏฺฐตา’’ติ. ปาฬิยนฺติ อิมิสฺสา ปฐมจิตฺตุปฺปาทปาฬิยํ. อภาสิตตฺตา เอวาติ อสงฺขาริกภาวสฺส อวุตฺตตฺตา เอว. การณปริยายตฺตา วตฺถุสทฺทสฺส ปจฺจยภาวสามญฺญโต ทฺวารภูตธมฺมานมฺปิ สิยา วตฺถุปริยาโยติ อาห ‘‘ทฺวารํ วตฺถูติ วุตฺต’’นฺติ. เตน วตฺถุ วิย วตฺถูติ ทสฺเสติ. มโนทฺวารภูตา ธมฺมา เยภุยฺเยน หทยวตฺถุนา สห จรนฺตีติ ทฺวาเรน…เป… หทยวตฺถุ วุตฺตนฺติ อาห ยถา ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติ. สกิจฺจภาเวนาติ อตฺตโน กิจฺจภาเวน, กิจฺจสหิตตาย วา. อญฺญาสาธารโณติ ส-สทฺทสฺส อตฺถมาห. สโก หิ รโส สรโสติ.

อนนฺตรจิตฺตเหตุกตฺตา จิตฺตสฺส เอกสมุฏฺฐานตา วุตฺตา, สหชาตจิตฺตผสฺสเหตุกตฺตา เจตสิกานํ ทฺวิสมุฏฺฐานตา. ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานา ธมฺมา, ผุฏฺโฐ ภิกฺขเว เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) หิ วุตฺตํ.

สุขุมรชาทิรูปนฺติ อณุตชฺชาริรูปมาห. ปรมาณุรูเป ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. วตฺถุปริตฺตตายาติ เอเตน อเนกกลาปคตานิ พหูนิเยว รูปายตนานิ สมุทิตานิ สํหจฺจการิตาย สิวิกุพฺพหนญาเยน จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจโย, น เอกํ กติปยานิ วาติ ทสฺเสติ. นนุ จ เอวํ สนฺเต จกฺขุวิญฺญาณํ สมุทายารมฺมณํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ สมุทายสฺเสว อภาวโต. น หิ ปรมตฺถโต สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถิ. วณฺณายตนเมว หิ ยตฺตกํ โยคฺยเทเส อวฏฺฐิตํ, สติ [Pg.75] ปจฺจยนฺตรสมาโยเค ตตฺตกํ ยถาวุตฺเตน ญาเยน จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจโย โหติ อวิกปฺปกตฺตา ตสฺส. ตทภินิหฏํ ปน มโนวิญฺญาณํ อเนกกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชมานํ ปุริมสิทฺธกปฺปนาวเสน สมูหากาเรน สณฺฐานาทิอากาเรน จ ปวตฺตตีติ กึ จกฺขุวิญฺญาณสฺส เอกํ วณฺณายตนํ อารมฺมณํ, อุทาหุ อเนกานีติ น โจเทตพฺพเมตํ. น หิ ปจฺจกฺขวิสเย ยุตฺติมคฺคนา ยุตฺตา. กิญฺจ ภิยฺโย อจฺฉราสงฺฆาตกฺขเณน อเนกโกฏิสงฺขาย จิตฺตุปฺปตฺติยา ปวตฺตนโต จิตฺตสฺส ลหุปริวตฺติตาย สมาเนปิ ฆฏสราวาทิวณฺณานํ โยคฺยเทสาวฏฺฐาเน ปุริมมนสิการานุรูปํ ‘‘ฆโฏ’’ติ วา ‘‘สราโว’’ติ วา ปฐมํ ตาว เอโก มโนวิญฺญาณสนฺตาเนน ปริจฺฉิชฺชติ, ปจฺฉา อิตโร จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา พฺยวหิเตนาติ อวิเสสวิทุตาย ปน ฆฏสราวาทิพุทฺธิยา อเภทาปตฺติปริกปฺปนาติ. อีทิสีเปตฺถ โจทนา อโจทนาติ ทฏฺฐพฺพา. ขณปริตฺตตายาติ ปพนฺธกฺขณสฺส อิตฺตรตาย. ปพนฺธวเสน หิ ปจฺเจกํ รูปารูปธมฺมา วิโรธิอวิโรธิปจฺจยสมาโยเค ลหุํ ทนฺธญฺจ นิรุชฺฌนโต ปริตฺตกาลา ทีฆกาลา จ โหนฺติ, สภาวลกฺขณวเสน ปน เอกปริจฺเฉทา เอวาติ. ยถา จ รูปายตนํ, เอวํ อิตรานิปิ. สทฺทาทโยปิ หิ วตฺถุปริตฺตตาทิภาเวน ลพฺภนฺตีติ. อจฺจาสนฺนาทิตายาติ อาทิ-สทฺเทน อนาวชฺชนํ เกนจิ ปฏิจฺฉนฺนตาติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. วิสยิธมฺมํ วิเสสโต สิโนติ พนฺธตีติ วิสโยติ อนญฺญตฺถภาวาเปกฺโข วิสโยติ อาห ‘‘วิสโย อนญฺญตฺถภาเวนา’’ติ. น หิ จกฺขุวิญฺญาณาทโย รูปายตนาทิโต อญฺญสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺตนฺตีติ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิยาติ โคจโรติ สมฺพหุลจาริตาเปกฺโข โคจโรติ อาห ‘‘โคจโร ตตฺถ จรเณนา’’ติ. พหุลญฺหิ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ รูปาทโย คยฺหนฺติ, น ตถา มโนวิญฺญาเณนาติ. เตสนฺติ มโนวิญฺญาเณน คยฺหมานานํ รูปายตนาทีนํ. ‘‘วจนสฺส อนุปปตฺติโต’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ปญฺจทฺวาเร ปวตฺตมโนวิญฺญาณธาตุํ สนฺธาย เตสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตีติ วจนํ อุปปชฺชติเยวาติ? น, นิยมาภาวโต. น หิ ปญฺจทฺวาราภินิหฏํเยว มโน อิธ ‘‘มโน’’ติ วุตฺตนฺติ นิยมเหตุ อตฺถีติ, เอตํเยว วา โจทนํ มนสิ กตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาณาทิคฺคหณํ กตํ. เอวํวณฺโณติอาทิวจนโต ปุพฺเพนิวาสอตีตานาคตํสญาณาทโยปิ อิธ สมฺภวนฺติ. อิตรถาติ รูปํ สทฺทนฺติอาทินา.

โภชน [Pg.76]…เป… อุสฺสาหาทีหีติ อิทํ ยาย กมฺมญฺญตาย รูปกายสฺส กลฺลตา โหติ, ตสฺสา ปจฺจยนิทสฺสนํ. โภชเน หิ สมฺมาปริณเต สปฺปาเย จ อุตุโภชเน สมฺมุปยุตฺเต สมฺมาปโยคสงฺขาเต กายิกเจตสิกวีริเย จ สมารทฺเธ ลหุตาทิสพฺภาเวน กาโย กมฺมกฺขโม โหติ สพฺพกิริยานุกูโลติ. อถ วา โภชน…เป… อุสฺสาหาทีหีติ อิทํ กายสฺส กลฺยตาย วิย อุปทฺทุตตายปิ การณวจนํ. วิสมโภชนาปริณามาทิโต หิ กายสฺส อุปทฺทวกรา วาตาทโย อุปฺปชฺชนฺตีติ. อนุวตฺตนฺตสฺสาติ ปทํ ‘‘ชยํ เวรํ ปสวตี’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๐๑) วิย เหตุอตฺถวเสน เวทิตพฺพํ. ชาครณนิมิตฺตญฺหิ อิธ อนุวตฺตนํ อธิปฺเปตนฺติ. อถ วา อนุวตฺตนฺตสฺสาติ อิทํ ปกติยา ทิฏฺฐาทิวเสน อาปาถคมนุปนิสฺสยานํ กลฺยตาทินิพฺพตฺตานํ กายิกสุขาทีนํ สมฺภวทสฺสนํ. กายกลฺยตาทึ อนนุวตฺตนฺตสฺส หิ ยถาวุตฺตอุปนิสฺสยาโภคาภาเวน วุตฺตปฺปการํ อาปาถคมนํ น สิยาติ. ยถานุภูเต รูปาทิวิสเย จิตฺตสฺส ฐปนํ อาวชฺชนํ จิตฺตปณิทหนํ. ยถานุภูเตน รูปาทินา สทิสํ อสทิสํ สมฺพนฺธญฺจ สทิสาสทิสสมฺพนฺธํ, ตสฺส ทสฺสนาทิ สทิสาสทิสสมฺพนฺธทสฺสนาทิ, จิตฺตปณิทหนญฺจ สทิสาสทิส…เป… ทสฺสนาทิ จ จิตฺต…เป… ทสฺสนาทโย เต ปจฺจยาติ โยเชตพฺพํ. ธาตุกฺโขภาทีติ อาทิ-สทฺเทน เทวตูปสํหาราทึ สงฺคณฺหาติ. ตํสทิสตา ทิฏฺฐสุตสทิสตา. ตํสมฺปยุตฺตตา ทิฏฺฐสุตปฏิพทฺธตา. เกนจิ วุตฺเตติ อิมินา สทฺธาย อนุสฺสวนิพฺพตฺตตํ อาห. อาการวิจารณนฺติ เตสํ เตสํ อตฺถานํ อุปฏฺฐานาการวิจารณํ. กตฺถจิ อตฺเถ.

นิยมิตสฺสาติ กุสลเมว มยา อุปฺปาเทตพฺพนฺติ เอวํ นิยมิตสฺส. ปสาทสิเนหาภาโว โทสพหุลตาย โหตีติ ลูขปุคฺคลา โทสพหุลาติ อาห.

อายตนภาวโตติ การณภาวโต.

วิชฺชมานวตฺถุสฺมินฺติ เอเตน ‘‘วินาปิ เทยฺยธมฺมปริจฺจาเคน จิตฺตุปฺปาทมตฺเตเนว ทานมยํ กุสลํ อุปจิตํ โหตี’’ติ เกสญฺจิ อติธาวนํ นิวตฺติตํ โหตีติ.

ธมฺมสวนสฺส [Pg.77] โฆสนํ ธมฺมสวนโฆสนํ. ตสฺสาติ ‘‘สทฺททานํ ทสฺสามี’’ติ สทฺทวตฺถูนํ ฐานกรณเภริอาทีนํ สสทฺทปฺปวตฺติกรณสฺส. จินฺตนํ ตถา ตถา จิตฺตุปฺปาทนํ. อญฺญตฺถาติ สุตฺเตสุ. อปรตฺถาติ อภิธมฺมปเทสุ. อปริยาปนฺนาติ ปทสฺส อตฺถวณฺณนา ‘‘ปริโภครโส’’ติอาทิกาย อตฺถวณฺณนาย ปรโต พหูสุ โปตฺถเกสุ ลิขียติ, ยถาฐาเนเยว ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺพา. ตตฺถ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานตฺตา ลกฺขณปญฺญตฺติโย อญฺญายตนตฺตา ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ อสงฺคหิตา ธมฺมายตเนนาติ โยเชตพฺพํ.

‘‘เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร อุปฺปชฺชตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ ยถา น อญฺญารมฺมณํ โหติ จิตฺตวิเสสสฺส อธิปฺเปตตฺตา, เอวํ กมฺมวิเสเส อธิปฺเปเต กายทฺวาราทีสุ เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร น อุปฺปชฺชติ ตตฺเถว ปริโยสิตตฺตา, อถ กมฺมสามญฺญํ อธิปฺเปตํ, รูปาทีสุ เอการมฺมณนฺติ อิทํ อุทาหรณํ น สิยาติ? น, อสทิสภาววิภาวนวเสน อุทาหฏตฺตา, อิตรถา มโนวิญฺญาณภูตํ อิทํ จิตฺตํ ฉสุปิ วิสเยสุ ปวตฺตนโต อนิพทฺธารมฺมณนฺติ อารมฺมณํ สทิสูทาหรณภาเวน วุจฺเจยฺย อารมฺมณํ วิย ทฺวารมฺปิ อนิพทฺธนฺติ. ยสฺมา ปน สติปิ กมฺมานํ ทฺวารนฺตรจรเณ เยภุยฺเยน วุตฺติยา ตพฺพหุลวุตฺติยา จ ทฺวารกมฺมานํ อญฺญมญฺญํ ววตฺถานํ วกฺขติ, ตสฺมา ปาณาติปาตาทิภาวสามญฺเญน กมฺมํ เอกตฺตนยวเสน คเหตฺวา ตสฺส วจีทฺวาราทีสุ ปวตฺติสพฺภาวโต กมฺมสฺส อนิพทฺธตฺตาติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กายทฺวาราทีสุ เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร น นุปฺปชฺชตี’’ติ. รูปาทีสุ ปน เอการมฺมณํ จิตฺตํ เตเนวารมฺมเณน ปริจฺฉินฺนนฺติ วิสิฏฺฐเมว คหิตนฺติ อารมฺมณเมว นิพทฺธนฺติ วุตฺตนฺติ จิตฺตวิเสโส เอว คหิโต, น จิตฺตสามญฺญํ. ‘‘นนุ จ รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนา’’ติ อารมฺมณมฺปิ อนิยเมเนว วุตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, ตตฺถ ปน ยํ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ, ตํ เตน วินา นปฺปวตฺตติ, กมฺมํ ปน กายทฺวาริกาทิเภทํ วจีทฺวาราทีสุ น นปฺปวตฺตตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส โชตนตฺถํ ปาฬิยํ อารมฺมณเมว คหิตํ, ทฺวารํ น คหิตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อารมฺมณเมว นิพทฺธ’’นฺติอาทินา. วจีทฺวาเร อุปฺปชฺชมานมฺปิ ปาณาติปาตาทีติ อตฺโถ.

กามาวจรกุสลํ

กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

กมฺมทฺวารานนฺติอาทินา [Pg.78] ปกาเสตพฺพสฺส สรูปํ ปกาสนุปายญฺจ ทสฺเสติ. นิยตรูปรูปวเสนาติ ธมฺมสงฺคเห นิทฺทิฏฺฐนิยตรูปรูปวเสน. อญฺญถา กมฺมสมุฏฺฐานิกกาเย หทยวตฺถุปิ คเหตพฺพํ สิยา. เอกสนฺตติปริยาปนฺโน อุปาทินฺนกกาโย อิธ คหิโตติ จกฺขายตนาทีติ วุตฺเตสุ เอโก ภาโว หทยวตฺถุ จ คหิตนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘จกฺขายตนาทีนิ ชีวิตปริยนฺตานี’’ติ สนฺนิเวสสฺส วิภาวิตตฺตา.

วิปฺผนฺทมานวณฺณคฺคหณานนฺตรํ วิญฺญตฺติคฺคหณสฺส อิจฺฉิตตฺตา จลนาการาว วาโยธาตุ วิญฺญตฺติวิการสหิตาติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปฐมชวนสมุฏฺฐิตา’’ติ อาห. เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน จาเลตุนฺติ เอเตน เทสนฺตรุปฺปตฺติ จลนํ, ตํนิมิตฺเต จ กตฺตุภาโว อุปจริโตติ ทสฺเสติ, อญฺญถา ขณิกตา อพฺยาปารตา จ ธมฺมานํ น สมฺภเวยฺยาติ. ตทภิมุขภาววิการวตีติ ตํทิสมภิมุโข ตทภิมุโข, ตสฺส ภาโว ตทภิมุขภาโว, โส เอว วิกาโร, ตํสมงฺคินี วาโยธาตุ ตทภิมุขภาววิการวตี. อิทานิ ตทภิมุขภาววิกา รสฺส วิญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อธิปฺปายสหภาวี’’ติอาทิ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา อิมิสฺสา อตฺถวณฺณนาย ลทฺธคุณํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อาวชฺชนสฺสาติ มโนทฺวาราวชฺชนสฺส. ยโต พาตฺตึสาติอาทินา ตสฺส วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตา น สกฺกา ปฏิเสเธตุนฺติ ทสฺเสติ.

ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถติ เอเตน ยถาวุตฺตวาโยธาตุยา ถมฺภนจลนสงฺขาตกิจฺจนิปฺผาทเน ตสฺส อาการวิเสสสฺส สหการีการณภาวมาห. อนิทสฺสนสปฺปฏิฆตาทโย วิย มหาภูตานํ อวตฺถาวิเสสมตฺตํ โส อาการวิเสโสติ ปรมตฺถโต น กิญฺจิ โหตีติ ‘‘ปรมตฺถโต อภาวํ ทสฺเสตี’’ติ อาห. ปรมตฺถโต จิตฺตสมุฏฺฐานภาโว ปฏิเสธิโต. กมฺมสมุฏฺฐานาทิภาวสฺส ปน สมฺภโวเยว นตฺถีติ ยถาวุตฺตวิการสฺส ปรมตฺถโต สพฺภาเว นกุโตจิสมุฏฺฐิตตฺตา อปฺปจฺจยตฺตํ อาปนฺนํ. น หิ รูปํ อปฺปจฺจยํ อตฺถิ, อปฺปจฺจยตฺเต จ สติ นิจฺจภาโว อาปชฺชติ, น จ นิพฺพานวชฺโช อตฺโถ สภาวธมฺโม [Pg.79] นิจฺโจ อตฺถิ. จิตฺตสมุฏฺฐานภาโว วิยาติ วิญฺญตฺติยา จิตฺตสมุฏฺฐานอุปาทารูปภาโว อุปจารสิทฺโธติ ทสฺเสติ.

วิญฺญตฺติยา กรณภูตาย. ยํ กรณนฺติ ยํ จิตฺตกิริยํ จิตฺตพฺยาปารํ. วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตตฺตนฺติ อิทเมส กาเรตีติ ยเทตํ อธิปฺปายวิภาวนํ, เอตํ วิญฺญตฺติวิการรหิเตสุ รุกฺขจลนาทีสุ น ทิฏฺฐํ, หตฺถจลนาทีสุ ปน ทิฏฺฐํ, ตสฺมา วิปฺผนฺทมานวณฺณวินิมุตฺโต โกจิ วิกาโร อตฺถิ กายิกกรณสงฺขาตสฺส อธิปฺปายสฺส ญาปโกติ วิญฺญายติ. ญาปโก จ เหตุ ญาเปตพฺพมตฺถํ สยํ ญาโตเยว ญาเปติ, น สพฺภาวมตฺเตนาติ วณฺณคฺคหณานนฺตรํ วิการคฺคหณมฺปิ วิญฺญายติ. ตถา หิ วิสยภาวมาปนฺโน เอว สทฺโท อตฺถํ ปกาเสติ, เนตโร. เตเนวาห ‘‘น หิ วิญฺญตฺตี’’ติอาทิ. ยทิ ปน จิตฺตชรูปานํ จลนากาโร วิญฺญตฺติ, จกฺขุวิญฺญาณสฺส วิปฺผนฺทมานวณฺณารมฺมณตฺตา เตนปิ สา คหิตา สิยาติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถํ อาห ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสฺสา’’ติอาทิ.

ตาลปณฺณาทิรูปานีติอาทินาปิ วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตพฺพตํ มโนวิญฺญาเณเนว จ วิญฺญาตพฺพตํ ทสฺเสติ. สญฺชานาติ เอเตนาติ สญฺญาณํ, ตสฺส อุทกาทิโน สญฺญาณํ ตํสญฺญาณํ, ตสฺส อากาโร ตํสญฺญาณากาโร, อุทกาทิสหจาริปฺปกาโร จ โส ตํสญฺญาณากาโร จาติ อุทกา…เป… กาโร, ตํ คเหตฺวา ชานิตฺวา. ตทาการสฺสาติ อุทกาทิญาปนาการสฺส. ยทิ ยถาวุตฺตวิการคฺคหณํเยว การณํ อธิปฺปายคฺคหณสฺส, อถ กสฺมา อคฺคหิตสงฺเกตสฺส อธิปฺปายคฺคหณํ น โหตีติ? น เกวลํ วิการคฺคหณเมว อธิปฺปายคฺคหณสฺส การณํ, กิญฺจรหีติ อาห ‘‘เอตสฺส ปนา’’ติอาทิ.

อถ ปนาติอาทินา วิญฺญตฺติยา อนุมาเนน คเหตพฺพตํ ทสฺเสติ. สาธิปฺปาย…เป… นนฺตรนฺติ อธิปฺปายสหิตวิกาเรน สหชาตวณฺณายตนคฺคหณสงฺขาตสฺส จกฺขุทฺวาริกวิญฺญาณสนฺตานสฺส อนนฺตรํ. อธิปฺปายคฺคหณสฺสาติ อธิปฺปายววตฺถาปกสฺส ตติยวาเร ชวนสฺส. อธิปฺปายสหภู วิการาภาเว อภาวโตติ เอเตน ยถาวุตฺตวิการํ อธิปฺปายคฺคหเณน อนุมิโนติ. เอวํ สตีติอาทินา ยถานุมิตมตฺถํ นิคมนวเสน ทสฺเสติ. ตตฺถ อุทกาทิคฺคหเณเนวาติ ตาลปณฺณาทีนํ วณฺณคฺคหณานนฺตเรน ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธานุคฺคหิเตน อุทกาทีนํ ตตฺถ อตฺถิภาววิชานเนเนว. ยถา ตาลปณฺณาทีนํ อุทกาทิสหจาริปฺปการตํ [Pg.80] สญฺญาณากาโร วิญฺญาโตเยว โหติ นานนฺตริยกตฺตา, เอวํ วิปฺผนฺทมานวณฺณคฺคหณานนฺตเรน ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธานุคฺคหิเตน คนฺตุกามตาทิอธิปฺปายวิชานเนเนว วิญฺญตฺติ วิญฺญาตา โหติ ตทภาเว อภาวโตติ อุปมาโยชนา.

สภาวภูตนฺติ อนฺวตฺถภูตํ. ทฺวิธาติ วิญฺญาปนโต วิญฺเญยฺยโต จ. กายวิญฺญตฺติยา ตถาปวตฺตมานาย เจตนาสงฺขาตสฺส กมฺมสฺส กายกมฺมภาโว นิปฺผชฺชติ ตาย อุปลกฺขิตพฺพตฺตา, น ปน จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ เกนจิ ปจฺจยภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมึ ทฺวาเร สิทฺธา’’ติอาทิมาห. เตน วจีทฺวารุปฺปนฺนาปิ ปาณาติปาตาทโย สงฺคหิตาติ เตสํ สงฺคหิตภาวํ ทสฺเสติ. อถ วา กายทฺวารุปฺปนฺนาย กายกมฺมภูตาย เจตนาย วเสน ‘‘เตน ทฺวาเรน วิญฺญาตพฺพภาวโต’’ติ วุตฺตํ, ตสฺสาเยว ทฺวารนฺตรุปฺปนฺนาย วเสน ‘‘เตน ทฺวาเรน นามลาภโต’’ติ. มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาโว นิจฺฉิโตติ ‘‘เอกาทสนฺนํ กิริยจิตฺตาน’’นฺติ อาห.

ทฺวารนฺตรจาริโนติ ทฺวารนฺตรภาเวน ปวตฺตนกา. ทฺวารสมฺเภทาติ ทฺวารานํ สงฺกรณโต. ทฺวารานญฺหิ ทฺวารนฺตรภาวปฺปตฺติยา สติ กายทฺวารสฺส วจีทฺวาราทิภาโว, วจีทฺวารสฺส จ กายทฺวาราทิภาโว อาปชฺชตีติ ตํตํทฺวารุปฺปนฺนกมฺมานมฺปิ สงฺกโร สิยา. เตนาห ‘‘กมฺมสมฺเภโทปี’’ติ. เอวํ สติ กายกมฺมํ…เป… ววตฺถานํ น สิยา. ยทิ กมฺมานิ กมฺมนฺตรจารีนิ โหนฺติ, กายกมฺมาทิกสฺส วจีกมฺมาทิกภาวาปตฺติโต ‘‘กมฺมสมฺเภทา ทฺวารสมฺเภโทปี’’ติ กายกมฺมํ กายกมฺมทฺวารนฺติ อญฺญมญฺญววตฺถานํ น สิยาติ อิมมตฺถมาห ‘‘กมฺมานมฺปิ กมฺมนฺตรจรเณ เอเสว นโย’’ติ. กมฺมนฺตรจรณํ กมฺมนฺตรูปลกฺขณตา. เตเนวาห ‘‘ทฺวารภาเวนา’’ติ. ทฺวารนฺตรจรณํ ทฺวารนฺตรุปฺปตฺติ. ทฺวาเรติ อตฺตโน ทฺวาเร. อญฺญสฺมินฺติ ทฺวารนฺตเร. กมฺมานีติ ตํตํทฺวาริกกมฺมานิ. อญฺญานีติ อญฺญทฺวาริกกมฺมานิ. ทฺวาเร ทฺวารานิ น จรนฺตีติ ทฺวารนฺตรภาเวน นปฺปวตฺตนฺติ, ทฺวารนฺตรํ วา น สงฺกมนฺติ. กิญฺจาปิ วิญฺญตฺติยา จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ เยน เกนจิ ปจฺจเยน เจตนาย ปจฺจยภาโว นตฺถิ, ตถา ปน วิญฺญตฺติยา ปวตฺตมานาย เอว ปาณาติปาตาทิ โหติ, นาญฺญถาติ สิยา วิญฺญตฺติยา เหตุภาโว เจตนายาติ วุตฺตํ ‘‘ทฺวาเรหิ การณภูเตหี’’ติ. กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ กมฺมววตฺถานสฺเสว วา [Pg.81] การณภาวํ สนฺธาย ‘‘ทฺวาเรหิ การณภูเตหี’’ติ วุตฺตํ. ยทิปิ ‘‘ทฺวาเรหิ กมฺมานี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตา’’ติ ปน วุตฺตตฺตา กมฺเมหิปิ ทฺวารานิ ววตฺถิตานีติ อยมตฺโถปิ สิทฺโธเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อทฺวารจารีหีติ ทฺวารานํ สยํ ววตฺถิตภาวมาห, น ปน อววตฺถานํ, ววตฺถานเมวาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ตํ ววตฺถานํ วิภาเวติ กมฺมานเปกฺขาติอาทินา. ตตฺถ สมยนิยมิเตน จิตฺเตน สมโย วิย ทฺวารนิยมิเตหิ กมฺเมหิ ทฺวารานิ นิยมิตานีติ อยํ สงฺเขปตฺโถ.

เอวํสภาวตฺตาติ ทฺวารภูเตหิ กายาทีหิ อุปลกฺขณียสภาวตฺตา. อาณตฺติ…เป… มานสฺสาติ กายวจีกมฺมานํ วจีกายวิญฺญตฺตีหิ ปกาเสตพฺพตํ อาห. กายาทีหีติ กายวจีวิญฺญตฺตีหิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ทฺวารนฺตเร จรนฺตานิปิ กมฺมานิ สเกน ทฺวาเรน อุปลกฺขิตาเนว จรนฺติ, ตสฺมา. นาปิ กมฺมํ ทฺวารสฺสาติ ยสฺมึ ทฺวารนฺตเร กมฺมํ จรติ, ตสฺส ทฺวารสฺส อนตฺตนิยสฺส. ตํตํทฺวารเมวาติ สกทฺวารเมว. กมฺมสฺสาติ สกสกกมฺมสฺส. ยทิ กมฺเมหิ ทฺวารานิ ววตฺถิตานิ, ‘‘กมฺมสฺส อนิพทฺธตฺตา’’ติ อิทํ กถํ นียตีติ อาห ‘‘ปุพฺเพ ปนา’’ติอาทิ.

สาติ วิญฺญตฺติ. ตสฺสาติ กมฺมสฺส. เกนจิ ปกาเรนาติ จตุวีสติยา ปจฺจยปฺปกาเรสุ เกนจิ ปกาเรน. ตํสหชาตาติ เอเตน กายวิญฺญตฺติยา สพฺภาเวเยว กายกมฺมสฺส สพฺภาโว, นาญฺญถาติ ปริยาเยน วิญฺญตฺติยา กมฺมสฺส การณภาวํ วิภาเวติ. เตเนวาห ‘‘อุปฺปตฺติฏฺฐานภาเวน วุตฺตา’’ติ. ยถาวุตฺตนิยเมนาติอาทินา กมฺมสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภาเว พฺยภิจาราภาวมาห. ตตฺถ ยถาวุตฺตนิยเมนาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตปฺปกาเรน ววตฺถานยุตฺติสงฺขาเตน นิยเมน. ทฺวารจรเณติ อญฺญทฺวารจรเณ.

กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

จตูหิ องฺเคหีติ เอตฺถ ‘‘สุภาสิตํเยว ภาสติ, โน ทุพฺภาสิตํ. ธมฺมํเยว, ปิยํเยว, สจฺจํเยว ภาสติ, โน อลิก’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๓; สุ. นิ. สุภาสิตสุตฺต) ยานิ องฺคานิ สุตฺเต [Pg.82] วุตฺตานิ, เตสํ เจตนาสภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุภาสิตภาสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถาปวตฺตาติ สุภาสิตภาสนาทิภาเวน ปวตฺตา. สห สมฺภูตตฺตาติ สเหว อุปฺปนฺนตฺตา. น หิ วจีวิญฺญตฺติ สทฺทรหิตา อตฺถิ. ตถา หิ ‘‘ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘วาจาคิรา พฺยปโถ’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๓๖) นาติสุขุมํเยว สทฺทวาจํ วตฺวา ‘‘ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺตี’’ติ, ตาย สทฺธึ โยเชตฺวา วจีวิญฺญตฺติยา วุตฺตตฺตา รูปายตนํ วิย วตฺถุปริตฺตตาทินา สทฺทายตนมฺปิ อนินฺทฺริยโคจโร อตฺถีติ จ อธิปฺปาเยน ‘‘ยา ตาย…เป… วิญฺญายตี’’ติ อาห.

อิทานิ อวิเสเสน จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺทสฺส โสตวิญฺญาณารมฺมณตา ปาฬิยํ วุตฺตาติ วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท น โสตวิญฺเญยฺโยติ มหาอฏฺฐกถาวาทสฺส ปาฬิยา วิโรธํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สงฺคหการสฺส อธิปฺปาเย ฐตฺวา มหาอฏฺฐกถาวาทสฺส ปฏิเสเธตพฺพตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตโน อธิปฺปาเย ฐตฺวา ตํ ปริหริตุํ ‘‘มหาอฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิมาห. สงฺฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺตานํ ภูตานํ สทฺทสฺส นิสฺสยภาวโต สงฺฆฏฺฏเนน สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชติ. ตปฺปจฺจยภาโวติ อุปาทินฺนกฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภาโว. จิตฺตชปถวีธาตุยา อุปาทินฺนกฆฏฺฏเน ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถ จิตฺตสมุฏฺฐานมหาภูตานํ เอโก อาการวิเสโส อตฺถิ. ตทาการตฺตา หิ เตสํ ปถวีธาตุ อุปาทินฺนกํ ฆฏฺเฏตีติ อิมมตฺถํ วุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺพตฺตา ‘‘วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตเมว วุตฺตนยํ ‘‘ตพฺพิการาน’’นฺติอาทินา วิภาเวติ. ตตฺถ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยภาโว ตปฺปจฺจยภาโว วุตฺโตติ อตฺโถ. อญฺญมฺปิ สพฺพํ วิธานนฺติ ‘‘น จิตฺตสมุฏฺฐานาติ เอเตน ปรมตฺถโต อภาวํ ทสฺเสตี’’ติอาทินา อตฺตนา วุตฺตวิธานํ. อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตวิธานํ ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพ’’นฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมวาติ.

อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เทสนฺตเร ปารมฺปริเยน อุปฺปาทนํ เทสนฺตรุปฺปาทนปรมฺปรตา. ลทฺธาเสวเนนาติ ลทฺธปุพฺพาภิสงฺขาเรน. จิตฺเตเนวาติ ปฐมจิตฺเตเนว. ‘‘สตฺต ชวนานิ สตฺต อกฺขรานิ นิพฺพตฺเตนฺตีติ วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกชวนวารปริยาปนฺนานิ จิตฺตานิ เอกมกฺขรํ นิพฺพตฺเตนฺตี’’ติ วทนฺติ. กิญฺจาปิ ปฐมจิตฺเตนปิ ฆฏฺฏนา นิปฺผชฺชติ, เอกสฺเสว ปน พหุโส ปวตฺตเนน [Pg.83] อตฺถิ โกจิ วิเสโสติ ปุริมชวนสมุฏฺฐิตาหิ ฆฏฺฏนาหิ ปฏิลทฺธาเสวเนน สตฺตมชวเนน สมุฏฺฐิตา ฆฏฺฏนา ปริพฺยตฺตมกฺขรํ นิพฺพตฺเตตีติ อุปตฺถมฺภนํ นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ลทฺธาภิสงฺขาเรน ปน ปฐมจิตฺเตนปิ ฆฏฺฏนา พลวตี โหตีติ อฏฺฐกถายํ ‘‘อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ สิยา, สพฺพเมตํ วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

‘‘สพฺพายปิ กายวจีวิญฺญตฺติยา กายวจีทฺวารภาโว วิย สพฺพสฺสปิ จิตฺตสฺส มโนทฺวารภาโว สมฺภวตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อยํ นาม มโน มโนทฺวารํ น โหตีติ น วตฺตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตํทฺวารวนฺตธมฺมทสฺสนตฺถํ ‘‘อยํ นาม เจตนา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยสฺส ทฺวารํ มโน, ตํ ทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. ยถา ปน ติวิธจตุพฺพิธกายวจีกมฺมานํ ทฺวารภาวโต กายกมฺมทฺวารวจีกมฺมทฺวารานิ วุตฺตานิ, เอวํ มโนกมฺมนฺติ วุตฺตอภิชฺฌาทีนํ ทฺวารภาวโต วฏฺฏเหตุภูตโลกิยกุสลากุสลสมฺปยุตฺตมโน เอว มโนกมฺมทฺวารนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เจตนาย อตฺตโน กิจฺจํ อารทฺธาย สมฺปยุตฺตาปิ ตํ ตํ สกิจฺจํ อารภนฺตีติ สา เน สกิจฺเจ ปวตฺเตติ นาม, ตถา ปวตฺเตนฺตี จ สมฺปยุตฺเต เอกสฺมึ อารมฺมเณ อวิปฺปกิณฺเณ กโรติ พฺยาปาเรติ จาติ วุจฺจติ, ตถา สมฺปยุตฺตานํ ยถาวุตฺตํ อวิปฺปกิณฺณกรณํ สมฺปิณฺฑนํ อายูหนํ พฺยาปาราปาทนํ พฺยาปารณํ เจตยนนฺติ อายูหนเจตยนานํ นานตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ผสฺสาทิธมฺเมหี’’ติอาทิมาห. ตถากรณนฺติ ยถา ผสฺสาทโย สกสกกิจฺเจ ปสุตา ภวนฺติ, ตถา กรณํ. เตเนว ยถาวุตฺเตน อวิปฺปกิณฺณพฺยาปารณากาเรน สมฺปยุตฺตานํ กรณํ ปวตฺตนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กมฺมกฺขยกรตฺตาติ กมฺมกฺขยกรมนสฺส กมฺมทฺวารภาโว น ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. ยโต ‘‘กมฺมปถกถา โลกิยา เอวา’’ติ วทนฺติ.

มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กมฺมกถาวณฺณนา

สมานกาลาปิ [Pg.84] การณผลกิริยา ปุพฺพาปรกาลา วิย วตฺตุํ ยุตฺตาเยว. เสยฺยถาปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. โจปนกิริยนฺติ วิญฺญตฺติทฺวยํ อาห. ตสฺสา หิ จิตฺตสมุฏฺฐานกายสทฺทวาจาหิ กายวจีวิญฺญตฺตีหิ เอว วา ปุริมปุริมาหิ ปวตฺเตตพฺพตฺตา ‘‘กายวาจาหิ โจปนกิริยํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ ตพฺพิการานํ ภูตานํ ตถาปวตฺตนโต. อถ วา กายวาจาหีติ กายวจีวิญฺญตฺตีหิ. โจปนกิริยนฺติ รูปกายสฺส ถมฺภนจลนกิริยํ อุปาทินฺนกฆฏฺฏนกิริยญฺจ. เอสา หิ กิริยา ‘‘รูปกายํ ถมฺเภตุํ จาเลตุํ ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถ’’ติ, ‘‘อุปาทินฺนกฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภูโต’’ติ จ วุตฺตตฺตา กายวจีวิญฺญตฺตีหิ นิปฺผชฺชตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘โจปนกิริยานิสฺสยภูตา กายวาจา’’ติ, ‘‘กายาทีหิ กรณภูเตหิ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยํ กโรนฺติ วาสิอาทีหิ วิย เฉทนาทิ’’นฺติ จ อิทมฺปิ วจนํ สมตฺถิตํ ภวติ. น เกวลํ ธรมานตาว สพฺภาโว, อถ โข มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนิโรธิเตวา’’ติ อาห. อสมุจฺฉินฺนตา จ กายาทีนํ ตทุปนิสฺสยกิเลสาสมุจฺเฉเทเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กายาทีหิ กรณภูเตหิ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยํ กโรนฺตี’’ติ เอเตน โจปนาภิชฺฌาทิกิริยานิพฺพตฺติทฺวาเรน เจตนานิพฺพตฺติเยว วุตฺตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘เอวญฺจ…เป… ยุชฺชนฺตี’’ติ อาห. เอวญฺจ กตฺวา กาเย สติ วาจาย สตีติอาทิวจนํ อนุโลมิตํ โหติ. ยาย เจตนายาติ กรณนิทฺเทโส ปน กายาทีนํ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยาย จ เจตนาเหตุกตฺตทสฺสนตฺถํ วุตฺโตติ.

สภาวโต อุปการกโต มคฺเค สติ สพฺภาวโต จ โพชฺฌงฺคา มคฺเค อนฺโตคธาติ อาห ‘‘น จ น สกฺกา’’ติอาทิ.

กมฺมปถํ อปฺปตฺตานมฺปิ ตํตํทฺวาเร สํสนฺทนนฺติ ยถา กมฺมปถํ ปตฺตานํ, เอวํ กมฺมปถํ อปฺปตฺตานมฺปิ สติปิ ทฺวารนฺตรุปฺปตฺติยํ ยถาสกํ ทฺวาเรเหว นามคฺคหณนฺติ วทนฺติ, เอวํ สติ อฏฺฐกถาย วิโรโธ. ทุติยตฺถสฺส จ อภาโว สิยา, ตสฺมา ตํตํทฺวาเร สํสนฺทนนฺติ ยสฺมึ ยสฺมึ ทฺวาเร กมฺมปถํ อปฺปตฺตา อกุสลเจตนาทโย ปวตฺตา, ตาสํ เตน เตเนว ทฺวาเรน นามคฺคหณํ. ตํ ปน ตํตํทฺวารปกฺขิกภาวกรณโต ตตฺถ อวโรธนนฺติ [Pg.85] วุตฺตํ. ยถา หิ กมฺมปถํ ปตฺตา กายกมฺมาทิสงฺขาตา เจตนา ทฺวารนฺตเร อุปฺปนฺนาปิ กายกมฺมาทินามเมว ลภนฺติ, น เอวํ กมฺมปถํ อปฺปตฺตา. ตา ปน ยตฺถ ยตฺถ ทฺวาเร อุปฺปชฺชนฺติ, เตน เตเนว ทฺวาเรน กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตนฺติอาทินามํ ลภนฺติ. เอวํ นามคฺคหณเมว หิ เตสํ ตํตํทฺวารปกฺขิกกรณํ วุตฺตํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘กิญฺจาปิ วจีทฺวาเร โจปนปฺปตฺตํ กมฺมปถํ, อปฺปตฺตตาย ปน กายกมฺมํ น โหติ, เกวลํ วจีทุจฺจริตํ นาม โหตี’’ติ วุตฺตํ.

สติปิ ปาณาติปาตาทิเจตนาย วจีทฺวาราทีสุ ปวตฺติยํ ยถาวุตฺตเยภุยฺยตพฺพหุลวุตฺติยา กายกมฺมาทิภาวววตฺถาปนํ กายาทิกสฺส ตํตํทฺวารภาวววตฺถาปนญฺจ กมฺมทฺวาราเภทนํ. ตญฺหิ กมฺมทฺวารานํ อสํกิณฺณภาเวน ปติฏฺฐาปนํ. ยํ สนฺธาย ‘‘อาณตฺติสมุฏฺฐิเตสู’’ติ อฏฺฐกถายํ วกฺขติ. เกจิ ปน ‘‘เอเกกสฺมึ ทฺวาเร อเนเกสํ กมฺมานํ ปวตฺติทสฺสนมฺปิ ทฺวารสํสนฺทน’’นฺติ วทนฺติ. ยถา ปวตฺโต พฺยาปาโท กมฺมปโถ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตู’’ติ ปวตฺติ พฺยาปาทสฺส ทสฺสิตา. กายทฺวาริกเจตนาย สหการีการณภาวโต กายกมฺมโวหารลาภา, อภิชฺฌาทีนํ ปรสนฺตกสฺส อตฺตโน ปริณามนวเสน ‘‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตู’’ติอาทินา จ อปฺปวตฺตตฺตา มโนกมฺมโวหารวิรหา, อเจตนาสภาวโต วา ปาณาติปาตาทิวเสน อพฺโพหาริกา, ปาณาติปาตาทิภาเวน น วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ อพฺโพหาริกภาเว.

ทสวิธา อิทฺธิ…เป… ตพฺพา วิตฺถาเรนาติ อธิปฺปาโย.

เตนาธิปฺเปตนฺติ ‘‘อกุสลํ วจีกมฺมํ มโนทฺวาเร สมุฏฺฐาตี’’ติ วทนฺเตน อธิปฺเปตํ. ‘‘น อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เตน อุโปสถกฺขนฺธกโต สุตฺตํ อาหฏนฺติ? กิญฺจาปิ อาหฏํ, ตตฺถ อวุตฺโตเยว ปน โส เตน วุตฺโตติ คหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ อวุตฺตเมวา’’ติอาทิมาห.

‘‘สุคติทุคฺคตีสุ อุปปชฺชนํ สุกตทุกฺกฏกมฺมโต น โหติ, ขนฺธสิวาทีหิ ปน โหตีติ คเหตฺวา ‘นตฺถิ ทินฺน’นฺติอาทินา ปรามสนฺตสฺส วเสน ‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… ปริภณฺฑาทีนิ กโรตี’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. อภิชฺฌาทิปธานตฺตาติ เอเตน วิชฺชมาเนสุปิ พฺยาปาทาทีสุ ยทา กายวจีทฺวาเรสุ เจตนา [Pg.86] พลวตี โหติ, น ตถา อิตเร, ตทา ปธานภาวโต เจตนา กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ จ โวหารํ ลภติ. โส โข ปนสฺสา ปธานภาโว ปาณาติปาตาทิสิทฺธิยา วิญฺญายติ. ยทา ปน เตสุเยว ทฺวาเรสุ อภิชฺฌาทโย พลวนฺโต โหนฺติ, น ตถา เจตนา, ตทา ตตฺถ วิชฺชมานาปิ เจตนา อปธานภาวโต กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ จ โวหารํ น ลภติ. อภิชฺฌาทโย ปน ปธานภาวโต สติปิ กายงฺควาจงฺคโจปเน สเกน ววตฺถาเนน มโนกมฺมนฺตฺเวว วุจฺจนฺตีติ ทสฺเสติ. เย ปน ‘‘ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กมฺมปถภาเวน อปฺปตฺติยา ทฺวารตฺตเยปิ กมฺมปถปฺปตฺตมโนกมฺเมน สห ปวตฺติยา จ เจตนา เอตฺถ กมฺมนฺติ น วุจฺจตี’’ติ วทนฺติ, เตหิ อภิชฺฌาทีนํ ปธานสภาวํเยว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. อถ วา เจตนาย นิปฺปริยายกมฺมภาวโต ปริยายกมฺเม อนวโรเธตพฺพตฺตา ‘‘อพฺโพหาริกา’’ติ วุตฺตํ. อตฺตโน สภาเวเนว ปน สา เอตฺถาปิ กมฺมนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามี’’ติอาทิ (กถา. ๕๓๙). อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตสฺมึ ทฺวาเร สิทฺธา เจตนา’’ติอาทินา เจตนาเยว ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘สภาเวเนว สา มโนกมฺม’’นฺติอาทิ. อถ วา กมฺมปถปฺปตฺตอภิชฺฌาทีหิ กายวจีทฺวาเร สหชาตา เจตนา กายวจีกมฺมวเสน อพฺโพหาริกา เจตนาสงฺขาตมโนกมฺมตฺตาติ. ยทิ อภิชฺฌาทโย ปธานา, น เจตนา, เอวํ สติ อภิชฺฌาทโย เจตฺถ กมฺมํ, น เจตนา, อภิชฺฌาทิปกฺขิกา วา สา สิยาติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว’’ติอาทิ. ‘‘เจตนาปิ…เป… มโนทฺวาเร เอว สมุฏฺฐหนฺตี’’ติ อิทํ มโนทฺวาเร เจตนาย อภิชฺฌาทีหิ มโนกมฺมภาเว นิพฺพิเสสภาวทสฺสนนฺติ กตฺวา ‘‘เจตนา…เป… อธิปฺปาโย’’ติ อาห. เจตนา เจตนากมฺมํ, อภิชฺฌาทโย เจตนาสมฺปยุตฺตกมฺมนฺติ เอตฺตกเมว หิ เอตฺถ วิเสโสติ. เอตฺถ จ เจตนาย กายวจีกมฺมภาโว สิยาติ อาสงฺกาย อภาวโต มโนทฺวาเร อกุสลกายวจีกมฺมานํ อนุปฺปตฺติโต จ อพฺโพหาริกาติ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

วิรติวิสิฏฺฐาติ วิรติโต เจตนาย ปธานภาวมาห. ตตฺถ ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา’’ติอาทินา (กถา. ๕๓๙) อาคมมฺหิ ‘‘ปาณาติปาตาทิปฏิปกฺขภูตา’’ติ ยุตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺมา จ ปฏฺฐาเน เจตนาว ‘‘กมฺมปจฺจโย’’ติ [Pg.87] วุตฺตา, น วิรติ, อภิชฺฌาทโย วา, ตสฺมา นิปฺปริยาเยน กมฺมํ ‘‘เจตนา’’ติ อนภิชฺฌาทโย ‘‘เจตนาปกฺขิกา วา’’ติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. อสงฺกรโต กมฺมทฺวารานิ ววตฺถเปนฺโต ‘‘รกฺขตี’’ติ, วิปริยาเยน ‘‘ภินฺทตี’’ติ วุตฺโตติ รกฺขณภินฺทนานิ อนาเสตฺวา นาเสตฺวา จ กถนนฺติ วุตฺตานีติ.

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ตติโย วิกปฺโป ปฐมจตุตฺถวิญฺญาณทฺวาเรสุเยว ลพฺภติ, น อิตรตฺถ ‘‘โสตํ ฆาน’’นฺติอาทินา อวุตฺตตฺตา, อิตรถาปิ วา อวิภตฺติเก นิทฺเทเส ลพฺภติ. ยโต สํวรวเสน ปาติโมกฺขสีลํ ปวตฺตติ, ตํ ทุสฺสีลฺยนฺติ อาห ‘‘ทุสฺสีลฺยํ ปาณาติปาตาทิเจตนา’’ติ. อิตรา สํวรวินิมุตฺตา อภิชฺฌาโทมนสฺสยุตฺตา ตปฺปธานา วา อกุสลธมฺมา สติปฏิปกฺขา อกุสลา ธมฺมา. อารมฺมเณ จิตฺตโวสฺสคฺควเสน ปวตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท ปมาโท. วีริยปโนทนภาวโต ถินมิทฺธํ ‘‘โกสชฺช’’นฺติ วุตฺตํ, ถินมิทฺธปฺปธาโน วา จิตฺตุปฺปาโท.

อสุทฺธตาติ อเกวลตา อญฺเญน สมฺมิสฺสตา. ทฺวารญฺหิ ทฺวารนฺตริกกมฺมสฺส ทฺวารํ โหนฺตํ เตน มิสฺสิตํ วิย โหติ. เตเนวาห ‘‘มุสาวาทาทิโนปิ กายทฺวาเร ปวตฺติสพฺภาวา’’ติ. เกจิ ปน ‘‘อวิญฺเญยฺยมานนฺตรานํ ทฺวารนฺตรจิตฺตานํ อนฺตรนฺตรา อปฺปวตฺติโต สุทฺธนฺติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ อเนกสฺสปิ ชวนวารสฺส กายกมฺมาทิภาเวน ปพนฺธนวเสน ปวตฺติ อตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ. อวิรุทฺธํ โหตีติ อกุสลกายกมฺมาทิภาเวน อวธาเรตฺวา อสํวรํ วตฺวา ปุน ตสฺเสว วาจาอสํวรทฺวาราทีสุ อุปฺปตฺติวจนํ กายทฺวารูปลกฺขิโต อสํวโร ทฺวารนฺตเร ปวตฺโตปิ กายทฺวาริโก เอวาติ เอวํ สํวณฺณนาย สติ น วิรุชฺฌตีติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ อวิรุชฺฌนาการํ ‘‘อสํวโร หี’’ติอาทินา วิภาเวติ. สทฺวาเรติ อตฺตโน ทฺวาเร. อสํวโร ทฺวารนฺตเร อุปฺปชฺชมาโนปิ สทฺวารวเสน อุปฺปนฺโนติ วุจฺจตีติ เอเตน วาจาอสํวรทฺวาเร อุปฺปนฺโนปิ กายิโก อสํวโร โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโนตฺเวว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อิตรตฺถาปิ. กมฺมํ อญฺญทฺวาเรติ กมฺมสฺส ทฺวารนฺตรจรณํ ปากฏนฺติ กตฺวา วุตฺตํ.

เอวํ [Pg.88] สตีติ โจปนสงฺขาเต กายอสํวรทฺวาเร อสํวโรติ เอตฺตเก เอว คหิเต. กมฺมปถภาวปฺปตฺตสฺเสว กมฺมภาโว อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ อาห ‘‘กมฺมปถภาวปฺปตฺตตาย วจีมโนกมฺม’’นฺติ. เสสนฺติ ทฺวารนฺตรานุปลกฺขิตํ. ตถา น วุจฺจตีติ กายกมฺมนฺติ น วุจฺจตีติ อตฺโถ. ตตฺเถว วกฺขามาติ กมฺมปถสํสนฺทเน วกฺขาม. ‘‘โส หิ กายทฺวาเร โจปนปฺปตฺโต อกุสลํ กายกมฺมํ โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. อฏฺฐ. กมฺมปถสํสนฺทนกถา) ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา จ วจีกมฺมาทีนญฺจ กมฺมปถปฺปตฺตานํ อสํวรภูตานํ กายกมฺมาทิภาเว อาปนฺเน ‘‘จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ อกุสลํ วจีกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา อปวาเทน นิวตฺติ ทฏฺฐพฺพาติ เอวํ วกฺขมานตํ สนฺธายาห. อนฺโตคธตา ทฏฺฐพฺพา ปจฺจยสนฺนิสฺสิตอาชีวปาริสุทฺธิสีลานํ ญาณวีริเยหิ สาเธตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย.

อกุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา

สรเสน อตฺตโน สภาเวน. ยาย เจตนาย ปวตฺตมานสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปจฺจยภูเตสุ มหาภูเตสุ อุปกฺกมกรณเหตุ ตํมหาภูตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกมหาภูตา นุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สา ตาทิสปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ปาณาติปาโต นาม. ลทฺธุปกฺกมานิ หิ ภูตานิ น ปุริมภูตานิ วิย วิสทานีติ สมานชาติยานํ ภูตานํ การณํ น โหนฺตีติ. เอกสฺสปิ ปโยคสฺส สหสา นิปฺผาทนวเสน กิจฺจสาธิกาย พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺตชวเนหิ ลทฺธาเสวนาย จ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย วเสน ปโยคสฺส มหนฺตภาโว. สติปิ กทาจิ ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ปาเณ ปโยคสฺส สมภาเว มหนฺตํ หนนฺตสฺส เจตนา ติพฺพตรา อุปฺปชฺชตีติ วตฺถุสฺส มหนฺตภาโวติ ตทุภยํ เจตนาย พลวภาเวเนว โหตีติ อาห ‘‘ปโยค…เป… ภาวโต’’ติ. ยถาวุตฺตปจฺจยวิปริยาเยปีติ ปโยควตฺถุอาทิปจฺจยานํ อมหตฺเตปิ. ตํตํปจฺจเยหีติ คุณวนฺตตาทิปจฺจเยหิ. เอตฺถ จ หนฺตพฺพสฺส คุณวนฺตตาย มหาสาวชฺชตา วตฺถุมหนฺตตาย วิย ทฏฺฐพฺพา. กิเลสานํ อุปกฺกมานํ ทฺวินฺนญฺจ มุทุตาย ติพฺพตาย จ อปฺปสาวชฺชตา มหาสาวชฺชตา จ โยเชตพฺพา. ปาโณ ปาณสญฺญิตา วธกจิตฺตญฺจ ปุพฺพภาคสมฺภารา, อุปกฺกโม [Pg.89] วธกเจตนาสมุฏฺฐาปิโต, ปญฺจสมฺภารวตี ปาณาติปาตเจตนาติ สา ปญฺจสมฺภารวินิมุตฺตา ทฏฺฐพฺพา. เอส นโย อทินฺนาทานาทีสุปิ.

มนฺตปริชปฺปเนน ปรสฺส สนฺตกหรณํ วิชฺชามโย, วินา มนฺเตน ปรสนฺตกสฺส กายวจีปโยเคหิ อากฑฺฒนํ ตาทิสอิทฺธิโยเคน อิทฺธิมโย ปโยโคติ อทินฺนาทานสฺสปิ ฉ ปโยคา สาหตฺถิกาทโย เวทิตพฺพา.

อภิภวิตฺวา วีติกฺกมเน มิจฺฉาจาโร มหาสาวชฺโช, น ตถา อุภินฺนํ สมานจฺฉนฺทภาเว. ‘‘จตฺตาโร สมฺภาราติ วุตฺตตฺตา อภิภวิตฺวา วีติกฺกมเน สติปิ มคฺเคนมคฺคปฏิปตฺติอธิวาสเน ปุริมุปฺปนฺนเสวนาภิสนฺธิปโยคาภาวโต มิจฺฉาจาโร น โหติ อภิภุยฺยมานสฺสา’’ติ วทนฺติ. เสวนจิตฺเต สติ ปโยคาภาโว น ปมาณํ อิตฺถิยา เสวนปฺปโยคสฺส เยภุยฺเยน อภาวโต. ปุริสสฺเสว หิ เยภุยฺเยน เสวนปฺปโยโค โหตีติ อิตฺถิยา ปุเรตรํ เสวนจิตฺตํ อุปฏฺฐาเปตฺวา นิปนฺนายปิ มิจฺฉาจาโร น สิยาติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปุริสสฺส วเสน อุกฺกํสโต จตฺตาโร สมฺภารา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญถา อิตฺถิยา ปุริสกิจฺจกรณกาเล ปุริสสฺสปิ เสวนปฺปโยคาภาวโต มิจฺฉาจาโร น สิยาติ. เกจิ ปน ‘‘อตฺตโน รุจิยา ปวตฺติตสฺส ตีณิ องฺคานิ, พลกฺกาเรน ปวตฺติตสฺส ตีณีติ สพฺพานิ อคฺคหิตคฺคหเณน จตฺตารี’’ติ วทนฺติ, วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

ทุฏฺฐจิตฺตสฺส อมรณาธิปฺปายสฺส ผรุสกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา ผรุสเจตนา ผรุสวาจา. มรณาธิปฺปาเย ปน สติ อตฺถสิทฺธิตทภาเวสุ ปาณาติปาตา พฺยาปาทา จ โหนฺตีติ. ยํ ปติ ผรุสวาจา ปยุชฺชติ, ตสฺส สมฺมุขาว สีสํ เอติ. ‘‘ปรมฺมุเขปิ ผรุสวาจา โหตี’’ติ วทนฺติ.

ยทิ เจตนาย สพฺพทา กมฺมปถภาวาภาวโต อนิยโต กมฺมปถภาโวติ กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, นนุ อภิชฺฌาทีนมฺปิ กมฺมปถํ อปฺปตฺตานํ อตฺถิตาย อนิยโต กมฺมปถภาโวติ เตสมฺปิ กมฺมปถราสิยํ อวจนํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, กมฺมปถตาตํสภาคตาหิ เตสํ ตตฺถ วุตฺตตฺตา. ยทิ เอวํ เจตนาปิ ตตฺถ วตฺตพฺพา สิยาติ? สจฺจเมตํ, สา ปน ปาณาติปาตาทิกาติ ปากโฏ ตสฺสา [Pg.90] กมฺมปถภาโวติ น วุตฺตํ สิยา. เจตนาย หิ ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ,’’‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา อกุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจเนหิ กมฺมภาโว ทีปิโต. กมฺมํเยว จ สุคติทุคฺคตีนํ ตทุปฺปชฺชนสุขทุกฺขานญฺจ ปถภาเวน ปวตฺตํ กมฺมปโถติ วุจฺจตีติ ปากโฏ ตสฺสา กมฺมปถภาโว. อภิชฺฌาทีนํ ปน เจตนาสมีหนภาเวน สุจริตทุจฺจริตภาโว, เจตนาชนิตตํพนฺธติภาเวน สุคติทุคฺคติตทุปฺปชฺชนสุขทุกฺขานํ ปถภาโว จาติ น ตถา ปากโฏ กมฺมปถภาโวติ เต เอว กมฺมปถราสิภาเวน วุตฺตา. อตถาชาติยตฺตา วา เจตนา เตหิ สทฺธึ น วุตฺตา สิยา. วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

ปาณาติปาตาทีนํ อารมฺมณาเนว ตพฺพิรติอารมฺมณานีติ ปญฺจ สิกฺขาปทา ปริตฺตารมฺมณา เอวาติ วจเนน อทินฺนาทานาทีนํ สตฺตารมฺมณตาวจนสฺส วิโรธํ โจเทติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘วีติกฺกมิตพฺพโตเยว หิ เวรมณี นาม โหตี’’ติ. สยเมว ปริหริสฺสตีติ สิกฺขาปทวิภงฺเค ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนํ สนฺธาย วทติ. ตตฺถ หิ ‘‘ยสฺมา สตฺโตติ สงฺขฺยํ คเต สงฺขาเรเยว อารมฺมณํ กโรติ, ตสฺมา ปริตฺตารมฺมณาติ วุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

ทุคฺคตตาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อลทฺธาลาโภ ลทฺธวินาโส อิจฺฉิตานํ โภคานํ กิจฺฉปฏิลาโภ ราชาทีหิ สาธารณโภคตา ทุกฺขวิหาโร สาสงฺกวิหาโร’’ติ เอวมาทโย สงฺคหิตา. เกจิ ปน ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม โภคชานิอาทโย นิสฺสนฺทผล’’นฺติ วทนฺติ.

กุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา

ตาสญฺจ วิรตีนํ เจตนาสมฺปยุตฺตตฺตา เจตนาทฺวาเรน สุคติทุคฺคติตทุปฺปชฺชนสุขทุกฺขานํ ปถภาโว ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย.

กมฺมปถสํสนฺทนกถาวณฺณนา

ตถาติ กมฺมปถปฺปตฺตานํ. เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ กมฺมปถปฺปตฺตานเมว ทุสฺสีลฺยาทีนํ สุสีลฺยาทีนญฺจ กมฺมปเถหิ อตฺถโต นานตฺตาภาวทสฺสนํ, เตสํ วา ผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธภาเวน ทีปนํ กมฺมปถสํสนฺทนนฺติ วทติ. กมฺมปถตา นตฺถีติ เอเตน ยถาวุตฺตานํ อสํวรสํวรานํ [Pg.91] เตสํ วาเท กมฺมปถสํสนฺทเน อสงฺคหิตตํ ทสฺเสติ. เย ปน สงฺคหํ ลภนฺติ, เตสํ คหเณ ปโยชนาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ติวิธ…เป… ทสฺสเนนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ปุริมปกฺเข สงฺเขปโต โทสํ วตฺวา ทุติยปกฺเขปิ วตฺตุํ ‘‘น จ ทุจฺจริตาน’’นฺติอาทิมาห. เตน เย ทุจฺจริตสุจริตอสํวรสํวรา อนุจรียนฺติ, เตสํ กายกมฺมาทิตา วิธียตีติ ทสฺเสติ. ‘‘ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อสํวโร อกุสลํ มโนกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา หิ วุตฺตนฺติ. ยทิ จาติอาทินา อนวเสสปริยาทานาภาวมาห. อุปฺปตฺติ น วตฺตพฺพาติ กมฺมปถ…เป… วทนฺเตหิ ‘‘มโนกมฺมํ ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชตี’’ติ น วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ยทิ กมฺมปถปฺปตฺตาเนว ทุสฺสีลฺยาทีนิ กายกมฺมาทินาเมหิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตานีติ เอวํ วทนฺเตหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ มโนกมฺมสฺส ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปตฺติ น วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. ตํตํกมฺมภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ ‘‘ติวิธํ กายทุจฺจริตํ อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทึ (วิภ. ๙๑๓) สนฺธายาห.

กมฺมนฺตรมฺปิ ตํทฺวาริกกมฺมเมว สิยาติ ปาณาติปาตาทิกสฺส วจีกมฺมาทิภาวมาสงฺกติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เกสญฺจิ อสํวรานํ สํวรานญฺจ กมฺมปถตา นตฺถิ, กายทุจฺจริตาทีนญฺจ กมฺมปเถหิ นานตฺตาภาวทสฺสเนน ปโยชนํ นตฺถิ, น จ ทุจฺจริตาทีนํ ผสฺสทฺวารานํ วเสน อุปฺปตฺติ ทีปิตา, น จายํ วิธิ นิรวเสสสงฺคาหิกา, กมฺมานญฺจ สงฺกโร อาปชฺชติ, อฏฺฐกถายญฺจ ปุพฺพาปรวิโรโธ, ตสฺมาติ อตฺโถ. สมานนามตา กายกมฺมาทิตา. สามญฺญนามาวิชหนํ กายกมฺมาทิภาวาวิชหนํ. อุภเยสนฺติ กมฺมปถากมฺมปถานํ. อุปฺปตฺติปริยายวจนาภาวโตติ เอเตน ผสฺสทฺวารอสํวรทฺวาราทีนํ ตํทฺวาริกกมฺมานญฺจ อตฺถโต นานตฺตาภาเวปิ ตถา ตถา ปวตฺตเทสนาวเสน เต วิจาริตาติ ทสฺเสติ. ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน น อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิโก ทุติยวินิจฺฉโย.

กาเย วาจาย จ…เป… สิทฺธิโตติ เอเตน โจปนปฺปตฺตํ อกุสลํ มโนกมฺมํ โจปนํ อปฺปตฺตโต วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กายวจีกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ, น ปน กายวจีกมฺมภาวโตติ ทสฺเสติ. เตน กายวจีคหณํ ยถาวุตฺตโจปนปฺปตฺตํ เอว วิภาเวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห – ‘‘โจปนปฺปตฺตํ อกุสลํ กายทฺวาเร วจีทฺวาเร จ มโนกมฺมํ โหตี’’ติ. ตํ-สทฺเท [Pg.92] วุตฺเต ยํ-สทฺโท อพฺยภิจาริตสมฺพนฺธตาย วุตฺโตเยว โหตีติ กตฺวา ‘‘ยํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปาทมตฺตปริจฺฉินฺเนนาติ ฉผสฺสทฺวาริกกมฺเมนาติ อตฺโถ. มตฺต-สทฺเทน วิเสสนิวตฺติอตฺเถน มโนกมฺมตาวิเสสํ นิวตฺเตติ. นิยมสฺส เอว-สทฺทสฺส อกตตฺตา ‘‘กายวจีกมฺมเมว โหตี’’ติ อวุตฺตตฺตา. อิทานิ นิยมากรเณน ลทฺธคุณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ปน สพฺพมฺปี’’ติอาทิมาห.

‘‘นิยมสฺส อกตตฺตา’’ติอาทิ ปุริมนโยติ อธิปฺเปโต. วตฺตุอธิปฺปายานุโรธินี สทฺทปฺปวตฺตีติ สมาสปเท เอกเทโสปิ อากฑฺฒียติ อธิการวเสนาติ อธิปฺปาเยน ‘‘กมฺม-สทฺทมตฺเตน สมฺพนฺธํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปน วทนฺตีติอาทินา เอตฺถ ปทการมตสฺส อยุตฺตตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ เจตนาปกฺขิกานนฺติ กายวจีกมฺมภูตเจตนาปกฺขิกานํ. สตนฺติ สมานานํ. ตํตํทฺวารกมฺมปถานญฺจาติ อิทํ อิมสฺส จิตฺตสฺส กมฺมปถภาเวน ปวตฺตํ กาลํ สนฺธาย วุตฺตํ, น สพฺพทา, กมฺมปถภาเวเนว ปวตฺตนโต. จ-สทฺเทน วา อกมฺมปถสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา ตํตํทฺวารา จ ตํตํทฺวารกมฺมปถา จ ตํตํทฺวารกมฺมปถาติ ‘‘ตํตํทฺวารา’’ติ ปเทน อกมฺมปถานํ สํวรานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เตน สภาเวนาติ มโนกมฺมสฺส ทฺวารภาเวน, น อตฺตโนติ อธิปฺปาโย. เอวมิธาปีติ จิตฺตชนิโต จิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส กมฺมสฺส ทฺวารภาโว จิตฺเตปิ อุปจริโตติ อตฺโถ. วตฺตพฺพเมว นตฺถิ อนนฺตรปจฺจยภูตมโนรหิตสฺส จิตฺตสฺส อภาวโตติ.

ทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กมาภาวนิยมาภาเว สพฺพารมฺมณตาทีติ อาทิ-สทฺเทน สงฺคณฺหาติ. น หิ…เป… อตฺถีติ ปธาเน อสมฺภวโต อปฺปธานํ อธิกรียตีติ ทสฺเสติ.

ธมฺมุทฺเทสวารกถา

ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา

‘‘ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหตี’’ติอาทิกาย ปาฬิยา ผสฺสาทีนํ กามาวจรตาทิทสฺสเน น ตปฺปรภาโว, สภาวทสฺสเน เอว ปน ตปฺปรภาโวติ ทสฺเสติ ‘‘น หิ ผสฺสาทีน’’นฺติอาทินา.

จิตฺตกิริยาภาเวนาติ [Pg.93] จิตฺตพฺยาปารภาเวน. ผสฺสสฺส สมฺปชฺชนมุปฺปชฺชนเมว. สนฺนิปติตปฺปวตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ เอเตน จิตฺตารมฺมณสนฺนิปาตการณํ ผสฺโส จิตฺตารมฺมณสนฺนิปาโตติ วุตฺโตติ ทสฺเสติ. ผสฺโส หิ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ ผุสนากาเรเนว ปวตฺติโต ตสฺส อารมฺมเณ สนฺนิปติตปฺปวตฺติยา ปจฺจโยติ จ วุจฺจติ. สา จสฺส ผุสนาการปฺปวตฺติ สาขคฺเค ฐิตํ ทิสฺวา ภูมิสณฺฐิตสฺส อวีรกปุริสสฺส ชงฺฆจลนํ, อมฺพิลอมฺพปกฺกาทึ ขาทนฺตํ ทิสฺวา มุเข เขฬุปฺปตฺติ, ทยาลุกสฺส ปรํ หญฺญมานํ ทิสฺวา สรีรกมฺปนนฺติ เอวมาทีสุ ปริพฺยตฺตา โหติ. ตพฺพิเสสภูตา รูปธมฺมาติ ยถา ปฏิหนนวเสน อญฺญมญฺญํ อาสนฺนตรํ อุปฺปชฺชมาเนสุ รูปธมฺมวิเสเสสุ สงฺฆฏฺฏนปริยาโย, เอวํ จิตฺตารมฺมณานํ วิสยกรณวิสยภาวปฺปตฺติ ปฏิหนนากาเรน โหติ. โส จ จิตฺตนิสฺสิโต ธมฺมวิเสโส สงฺฆฏฺฏนปริยาเยน วุตฺโต, ยทาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ. เกจิ ปน ‘‘สงฺฆฏฺฏนรโส ผสฺโส ปญฺจทฺวาริโกว, น อิตโร วตฺถารมฺมณสงฺฆฏฺฏนาภาวโต’’ติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อุปจารสิทฺธตฺตา สงฺฆฏฺฏนสฺส. อิตรถา ปญฺจทฺวาริกสฺสปิ ตํ น สมฺภเวยฺยาติ. อินฺทฺริยมนสิกาเรสุ ยถาปวตฺตมาเนสุ ตํตํอารมฺมเณ วิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ, เตสํ ตถาปวตฺติเยว วิญฺญาณสฺส วิสยภาวกรณํ.

‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ วุจฺจติ กามานํ อสฺสาโท’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๙.๓๔) สุขเวทนาว อสฺสาโทติ อาห ‘‘อสฺสาทภาวโต’’ติ. ผุสนาทิภาเวน อารมฺมณคฺคหณํ เอกเทสานุภวนนฺติ อนุปจริตเมว ผสฺสาทีนํ อนุภวนกิจฺจมาห.

นิมิตฺเตนาติ นีลาทินา ทีฆาทินา จ นิมิตฺเตน. เอเตนุปาเยนาติ ยถา ญาณปฺปธาเน จิตฺตุปฺปาเท สญฺญา ญาณมนุวตฺตติ, เอวํ สมาธิปฺปธาเน สมาธินฺติ ทสฺเสติ.

ปพนฺธตีติ ปฏฺฐเปติ สมฺปยุตฺตธมฺเม สกสกกิจฺเจ ปฏฺฐเปติ. เตเนว หิ ตทตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ปวตฺเตตี’’ติ อาห.

วิชฺชมานตาวาจี โหติ-สทฺโท, วิชฺชมานตา จ สงฺขตธมฺมานํ อุปฺปชฺชเนน วินา นตฺถีติ ‘‘จิตฺตํ น ตถา อตฺถโต นุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. เตน ยสฺมา จิตฺตํ [Pg.94] น นุปฺปชฺชติ อุปฺปชฺชติ เอว, ตสฺมา จิตฺตํ โหตีติ วุตฺตนฺติ อยเมตฺถ อฏฺฐกถาย อตฺโถ. เอวมวฏฺฐิเต โหติ-อุปฺปชฺชติ-สทฺทานํ สมานตฺถตฺเตน น กิญฺจิ ปโยชนํ ทิสฺสติ. อถ วา ภวนํ นาม สตฺตา, สตฺตา จ อุปฺปาทาทินา สมงฺคิตาติ ผสฺสาทีนํ ขณตฺตยปริยาปนฺนตา ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติอาทีสุ โหติ-สทฺเทน วุตฺตา. ตตฺถ โย ภาโว อุปฺปาทสมงฺคี, น โส น โหติ นาม, ตสฺมา อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน วุจฺจมานสฺส อตฺถสฺส โหติ-สทฺทวจนียตา น น สมฺภวติ. อุปฺปนฺนํ โหตีติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ อุปฺปนฺน-สทฺเทเนว อุปฺปาทาทิสมงฺคิตา วุจฺจติ, ตพฺภาวานติวตฺติ ปน โหติ-สทฺเทน วุตฺตา ขณตฺตยวีติวตฺเตปิ อุปฺปนฺน-สทฺทสฺส วตฺตนโต, ตสฺมา น เอตฺถ อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน สมานตฺถตาสพฺภาวทสฺสนํ วิย อุปฺปชฺชติทสฺสนมฺปิ วิรุชฺฌติ ปากฏกรณภาวโต. อิตรถา ‘‘จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ อิมินาว จิตฺตสฺส วิชฺชมานภาโว ทสฺสิโตติ กึ ปุน วิชฺชมานภาวทสฺสเนนาติ น น สกฺกา วตฺตุํ, สมยววตฺถานวเสน สวิเสสํ วุตฺตมฺปิ จิตฺตํ ผสฺสาทีหิ สหุปฺปตฺติยา สุฏฺฐุตรํ นิพฺพิเสสนฺติ ทสฺเสตุํ จิตฺตสฺส ปุน วจนํ. อุทฺทิฏฺฐธมฺมานํเยว เจตฺถ นิทฺเทสวาเร วิภชนํ, น วิภงฺเค วิย ปาฬิยา อารุฬฺหสพฺพปทานนฺติ ‘‘อุทฺเทสวาเร สงฺคณฺหนตฺถํ นิทฺเทสวาเร วิภชนตฺถ’’นฺติ อยมฺปิ อตฺโถ นิจฺจโล. ตถา หิ ‘‘ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติอาทีสุ มคฺคาทโย น วิภตฺตา. อปิจ อธิปติภาเวน อินฺทฺริเยสุ วิย ผสฺสเวทนาสญฺญาเจตนาหิ สห สพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณราสิยํ คเหตพฺพตฺตา สมยววตฺถาเน วุตฺตมฺปิ จิตฺตํ ผสฺสปญฺจมเก วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

ฌานงฺคราสิวณฺณนา

วิตกฺกนนฺติ วิตกฺกนกิริยา, สา จ วิตกฺกสฺส อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปวตฺติมตฺตเมวาติ ภาวนิทฺเทโส วสวตฺติภาวนิวารณาย โหติ. ยสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ, ตํ ตสฺส คหณโยคฺยํ กโรนฺโต วิตกฺโก อาโกเฏนฺโต วิย ปริวตฺเตนฺโต วิย จ โหตีติ ตสฺส อาโกฏนลกฺขณตา ปริยาหนนรสตา จ วุตฺตา. อิทญฺจ ลกฺขณํ กิจฺจสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมานญฺหิ สภาววินิมุตฺตา กาจิ กิริยา นาม นตฺถิ, ตถา คเหตพฺพากาโร. โพธเนยฺยชนานุโรเธน ปน ปรมตฺถโต เอกสภาโวปิ สภาวธมฺโม ปริยายวจเนหิ วิย สมาโรปิตรูเปหิ พหูหิ ปกาเรหิ ปกาสียติ. เอวญฺหิ โส สุฏฺฐุ ปกาสิโต โหตีติ.

วิปฺผาโร [Pg.95] นาม วิตกฺกสฺส ถินมิทฺธปฏิปกฺโข อารมฺมเณ อโนลีนตา อสงฺโกโจ, โส ปน อภินิโรปนภาวโต จลนํ วิย โหตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘วิปฺผารวาติ วิจลนยุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. อุปจารปฺปนาสุ สนฺตาเนน ปวตฺติยนฺติ เอเตน ยถา อปุพฺพารมฺมเณ ปฐมาภินิปาตภูโต วิตกฺโก วิปฺผารวา โหติ, น ตถา เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ นิรนฺตรํ อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺติยํ, นาติวิปฺผารวา ปน ตตฺถ โหติ สนฺนิสินฺนภาวโตติ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘นิจฺจโล หุตฺวา’’ติอาทิ.

‘‘ปีติสุเขน อภิสนฺเทตี’’ติอาทิวจนโต (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๔๒๗) ปีติยา ผรณํ กายวิสยนฺติ ยถา ตํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปณีตรูเปหี’’ติ วุตฺตํ.

วิสารสฺส พฺยคฺคภาวสฺส ปฏิปกฺโข สภาโว อวิสาโร, น วิสาราภาวมตฺตํ. อวิสาราวิกฺเขปานํ สมาธานภาวโต อตฺถโต วิเสสาภาเวปิ สมุเขน สมฺปยุตฺตมุเขน จ อุภยํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิสา…เป… วิกฺเขโป’’ติ วุตฺตํ. วิเสสโตติ อติสเยนาติ วา อตฺโถ คเหตพฺโพ. สุขญฺหิ สมาธิสฺส วิเสสการณํ ‘‘สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙; อ. นิ. ๓.๙๖; ๖.๑๐; ๑๑.๑๒) วจนโต.

อินฺทฺริยราสิวณฺณนา

ตตฺถาติ สทฺทหนสงฺขาเต อธิโมกฺขลกฺขเณ. ปุคฺคโล สทฺทหตีติ อิมินาปิ สทฺธาย อาหิตวิเสสานํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมานํ สทฺทหนกิริยาย กตฺตุภาวเมว วิภาเวติ. อวยวพฺยาปาโร หิ สมุทาเย โวหรียตีติ. น เกวลํ ปสาทนียวตฺถุสฺมึ อปฺปสาทนาการปฺปวตฺตเมว อกุสลํ อสฺสทฺธิยํ, อถ โข อปฺปสาทนียวตฺถุสฺมึ ปสาทนาการปฺปวตฺตมฺปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิจฺฉาธิโมกฺโข’’ติ วุตฺตํ. เตน ปูรณาทีสุ ปสาทสฺส อสฺสทฺธิยตมาห. ปสาทภูโตติ เอเตน อปฺปสาทภูตํ อสฺสทฺธิยํ นิวตฺเตติ. วตฺถุคโตติ อิมินา มิจฺฉาธิโมกฺขํ. ‘‘ปสาทภูโต นิจฺฉโย’’ติ อิมินา ปน วิภาวิตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘น เยวาปนกาธิโมกฺโข’’ติ อาห. อกาลุสฺสิยํ ปสาโท, ตํ ปน อสงฺโขภภาวโต ‘‘อนาวิลภาโว’’ติ วุตฺตํ. ตญฺหิ สมฺปยุตฺเตสุ วิทหนฺตี สทฺธา อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา. เอวเมตนฺติ อธิมุจฺจนากาเรน ปน คเหตพฺพตฺตา [Pg.96] อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา. พุทฺธาทิวตฺถูนีติ เอตฺถ อิธโลกปรโลกกมฺมผลสมฺพนฺธาปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สทฺธาหตฺโถ, มหานาม, อริยสาวโก’’ติ, ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔), ‘‘สทฺธา พีชํ ตโป วุฏฺฐี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๙๗; สุ. นิ. ๗๗) เอวมาทิวจนโต กุสลธมฺมานํ อาทานาทีสุ หตฺถาทโย วิย สทฺธา ทฏฺฐพฺพา.

‘‘อิธ ภิกฺขุนา กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหติ. ตสฺส เอวํ โหติ ‘กมฺมํ โข เม กตฺตพฺพํ ภวิสฺสติ, กมฺมํ โข ปน เม กโรนฺตสฺส น สุกรํ พุทฺธานํ สาสนํ มนสิ กาตุํ, หนฺทาหํ วีริยํ อารภามิ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๕) –

อาทิกา อนุรูปปจฺจเวกฺขณา.

ตํมูลกานีติ คนฺตพฺพมคฺคาทิมูลกานิ. เอตฺถ จ มคฺโค คนฺตพฺโพ โหตีติอาทโย อฏฺฐกถายํ ทสฺสนวเสเนว วุตฺตา, น ปาฬิยํ อาคตานุกฺกเมนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

กรณาทิกาเล วิย จิรกตาทิอารมฺมณํ วิภูตํ กตฺวา ปวตฺตนฺตี สติ ตํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐนฺตี อนิสฺสชฺชนฺตี จ โหติ. ยํ อารมฺมณํ สมฺมุฏฺฐํ, ตํ ปิลวิตฺวา คตํ วิย จลิตํ วิย จ โหติ, ตปฺปฏิปกฺขภาเวน ปน อสมฺมุฏฺฐนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุทเก อลาพุ วิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สารณนฺติ เอเตน ‘‘สรนฺติ ตายา’’ติ อิมเมวตฺถํ วิภาเวติ. สรณกิริยาย หิ ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ ตตฺถ อาธิปจฺจภาเวน สติ ปจฺจโย. ตสฺสา หิ ตถา ปจฺจยภาเว สติ เต ธมฺมา สาริตา อสมฺมุฏฺฐกตา อปิลาวิตาโหนฺตีติ. ‘‘อิเมหิ นาม เหตูหิ ปจฺจเยหิ จ เอเต ธมฺมา สมฺภวนฺตี’’ติ สมฺภวโต. ‘‘อิมํ นาม ผลํ นิพฺพตฺเตนฺตี’’ติ ผลโต ธมฺมา อุปฺปชฺชเนน วิปจฺจเนน จ นิปฺผนฺนา นาม โหนฺตีติ. วตฺถุภูตาติ อารมฺมณภูตา.

สติปิ สพฺเพสํ สารมฺมณธมฺมานํ อารมฺมณคฺคหเณ น จิตฺตํ วิย ปเร ปริจฺฉิชฺชคาหิโนติ ‘‘ปริจฺฉินฺโนปลทฺธิวเสน ชานาตี’’ติ จิตฺตํ วุตฺตํ. เจตสิเกสุ หิ เกจิ วิสยํ ปริจฺฉิชฺช คเหตุํ น สกฺโกนฺติ, เกจิ ปน ปริจฺเฉทมตฺเตเยว [Pg.97] ติฏฺฐนฺติ, น วิญฺญาณํ วิย วิสยํ คณฺหนฺตีติ เย อาสงฺกิตพฺพา, เตสุ ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น สญฺญา…เป… วิชฺฌนวเสนา’’ติ อาห.

ปีติยา จ โสมนสฺสภาโว อาปชฺชตีติ อิทํ ปีติ จ โสมนสฺสญฺจ ปีติโสมนสฺสนฺติ ปีติโสมนสฺสานํ ตุลฺยโยคํ สนฺธาย วุตฺตํ. โสมนสฺสสฺเสว ปน ‘‘อาชญฺญรโถ’’ติ วิย ปีติยุตฺตํ โสมนสฺสํ ปีติโสมนสฺสนฺติ ปธานภาโว อิจฺฉิโตติ น ปีติยา โสมนสฺสภาวปฺปตฺติ. น หิ ปธาเน วิชฺชมาเน อปฺปธานํ อุปยุชฺชติ, ปีติคฺคหณญฺเจตฺถ ปีติยุตฺตสฺส โสมนสฺสสฺส เยภุยฺเยน ภาวโต ปริพฺยตฺตกิจฺจโต จ กตํ, น จ นิปฺปีติกโสมนสฺสสฺส อสงฺคโห. รุฬฺหีสทฺเทสุ กิริยาย อนจฺจนฺติกภาวโต. ปีติยา ปน อุปลกฺขณภาเวน อยมตฺโถ สุฏฺฐุ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปีติอุปลกฺขิตํ วา’’ติอาทิ.

ปวตฺตํ อุปาทินฺนกฺขนฺธํ. จิรฏฺฐิติกํ โหตีติ เอเตน น เกวลํ อนุปาเลตพฺพธมฺมานํ ขณฏฺฐิติยาเยว, อถ โข ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺสปิ ชีวิตํ การณนฺติ ทสฺเสติ. อญฺญถา หิ อายุกฺขยมรณํ น ยุชฺเชยฺยาติ. อวิเสเสนาติ การณวิเสสานเปกฺเขน ชีวิตินฺทฺริยตาสามญฺเญน. ยทิปิ อรูปาสญฺญภเวสุ รูปารูปธมฺมา นปฺปวตฺตนฺติ, เตหิ ปน ปุริมปจฺฉิมภเวสุ จริมปฐมธมฺมา สมานชาติเยน อพฺยวหิตตาย นิรนฺตราเยว นาม โหนฺตีติ ‘‘ยาว ปรินิพฺพานํ อวิจฺฉินฺนํ ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. อนุปาลนาทิกสฺสาติ อนุปาลนปวตฺตนฏฺฐปนานิเยว วทติ. ชีวมานวิเสสปฺปจฺจยภาวโตติ สหชาตานํ ชีวมานตาวิเสสสฺส ปจฺจยภาวโต. อินฺทฺริยพทฺธสฺส หิ มตรูปโต กมฺมชสฺส จ อุตุชาทิโต วิเสโส ชีวิตินฺทฺริยกโตติ.

มคฺคงฺคราสิวณฺณนา

อวิปรีตนิยฺยานิกภาเวนาติ อิทํ สมฺมา-สทฺทสฺส ทิฏฺฐิ-อาทิสทฺทานญฺจ สมานาธิกรณตาวเสน ทิฏฺฐิอาทีนํ อวิเสสภูตสฺส นิยฺยานิกภาวสฺส สมฺมา-สทฺเทน วิเสสิตพฺพตฺตา วุตฺตํ. อวิปรีตตฺโถ หิ สมฺมา-สทฺโท, น นิยฺยานิกตฺโถติ. อวิปรีตนิยฺยานิกตฺโถ เอว วา สมฺมา-สทฺโท. อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. เอวเมวาติ อวิปรีตนิยฺยานิกภาเวน.

พลราสิวณฺณนา

ปติสฺสโว [Pg.98] วจนสมฺปฏิคฺคโหติ อธิปฺปาเยน ‘‘สปฺปติสฺสวํ ปติสฺสวภูตํ ตํสภาคญฺจ ยํ กิญฺจิ คารว’’นฺติ อาห. ตตฺถ ตตฺถ ปากฏภาเวนาติ อชฺฌตฺตภูเตสุ ชาติยาทีสุ พหิทฺธาภูเตสุ ภิกฺขุอาทีสุ หิโรตฺตปฺปานํ อนุรูปปจฺจเวกฺขณวเสน สสมฺภารปถวีอาทีสุ ปถวีธาตุอาทีนํ วิย วิภูตกิจฺจภาเวนาติ อตฺโถ.

มูลราสิวณฺณนา

เอวญฺหิ อุปมาย สเมตีติ ยถา อสุจิมฺหิ ปติตปุริสสฺส สติปิ กาเยน อลฺลียเน ภาโว อนลฺลีโน, เอวํ อโลโภปิ อารมฺมณกรณวเสน คหิเตปิ อารมฺมเณ อลคฺคภาเวน อนลฺลีนภาโว อนลฺลีนากาโร เอว ปวตฺตติ. เอวํสภาโว หิ โส ธมฺโมติ. กิญฺจิ ทุสฺสีลฺยํ โทสสมุฏฺฐานํ สพฺพมฺปิ ทุสฺสีลฺยํ โทสูปนิสฺสยนฺติ ‘‘โทสสมุฏฺฐานตํ โทสูปนิสฺสยตญฺจา’’ติ วุตฺตํ. เตน อโทโส โทสสฺเสว อุชุวิปจฺจนีโก, ตํมุเขน ทุสฺสีลฺยสฺสาติ ทสฺเสติ.

ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน…เป… อาเสวนฏฺเฐน ภาวนาติ โย โส เอกตฺตุปคโต ปฐมชฺฌานาทิอปฺปนาจิตฺตุปฺปาโท อาสนฺนูปจาราหิตวิเสโส นีวรณาทิปริปนฺถวิสุทฺธิยา วิสุทฺโธ, ตทาวรณวิสยวิรเหน จ สมปฺปวตฺตอปฺปนาสมาธิสงฺขาตํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปนฺโน, เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา เอว ตตฺถุปคมเนน ตตฺถ จ ปกฺขนฺโท, วิโสเธตพฺพสฺส วิกฺเขปสฺส กิเลสสํสคฺคสฺส จ อภาวโต วิโสธนสมาธานเอกตฺตุปฏฺฐานพฺยาปารวิรเหน วิสุทฺธิสมถปฏิปตฺติเอกตฺตุปฏฺฐานากาเร อชฺฌุเปกฺขนฺโต อภิพฺยตฺตรูปาย สหชาตตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหิโต, ตสฺมึเยว ชาตา สมาธิปญฺญาสงฺขาตา ยุคนทฺธธมฺมา. เต ยถา อญฺญํ อนติวตฺตมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, เอวํ ภาวนา พฺรูหนา. ตถา ยานิ ตตฺถ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ นานากิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติรเสน เอกรสานิ หุตฺวา ปวตฺตานิ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุปคํ, เตสํ อนติวตฺตนเอกรสภาวานํ อนุจฺฉวิกํ วีริยํ วาหียติ ปวตฺตียติ, ยา จสฺส ตสฺมึ ขเณ ปวตฺตา ปคุณพลวภาวาปตฺติสงฺขาตา อาเสวนา. สพฺเพสํ เอเตสํ อาการานํ ภาวนา อุปฺปาทนา วฑฺฒนา, อยํ ตตฺถ ชาตานํ…เป… อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา นาม.

ยสฺมา [Pg.99] ปนายํ ภาวนากาโร ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาที’’ติอาทินาปิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๘) ปาฬิยํ อาคโต เอว, ญาเณน จ สํกิเลสโวทาเนสุ ตํ ตํ อาทีนวํ อานิสํสญฺจ ทิสฺวา ตถา ตถา นิปฺผาเทตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘เอวํ วุตฺตาย ปญฺญาสาธนาย ภาวนายา’’ติ วุตฺตํ. อปฺปวตฺตีติ ยสฺมึ ธมฺเม สติ ยถาวุตฺตา ภาวนา นปฺปวตฺตติ, โส ธมฺโม ปฏิปกฺขภาวนาปรามสเนน อภาวนาติ วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. น หิ อภาวมตฺตสฺส อโมโห ปฏิปกฺโขติ ยุชฺชตีติ. ตปฺปฏิปกฺขภูตา อกุสลา กามจฺฉนฺทาทโย ทฏฺฐพฺพา. ปมาทวิเสโส วา อภาวนา. โส หิ ‘‘กุสลานํ วา ธมฺมานํ อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺม’’นฺติอาทินา นิทฺทิฏฺโฐติ.

เอกนฺเตน อลพฺภเนยฺยทสฺสนตฺถํ ‘‘ชราธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘ชาติธมฺมานํ, ภิกฺขเว, สตฺตานํ เอวํ อิจฺฉา อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๗๓) อิจฺฉิตาลาโภ วิภตฺโต. อโลภานุภาเวน กายานุปสฺสนาย, อโมหานุภาเวน จิตฺตธมฺมานุปสฺสนาย สิทฺธิ ปากฏาเยวาติ อปากฏํ อโทสานุภาเวน เวทนานุปสฺสนาสิทฺธึ วิภาเวนฺโต ‘‘สุขวิปริณาเม’’ติอาทิมาห. อยญฺจ โยชนา อโลภาทีนํ วิเสสปจฺจยตํ สนฺธาย กตา, อวิเสเสน ปน สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยา. สภาวโต สงฺกปฺปโต จ อุปฺปนฺนสฺส ทุกฺขสฺส อสหนวเสเนว อุปฺปชฺชตีติ โทโส ตํทสฺสนสฺส อาสนฺนปฏิปกฺโข, น ราโค วิย ทูรปฏิปกฺโข.

กมฺมปถราสิวณฺณนา

อภิชฺฌาทโย วิย อนภิชฺฌาทโยปิ น เอกนฺตํ กมฺมปถภูตาเยวาติ อาห ‘‘กมฺมปถตาตํสภาคตาหี’’ติ. มโนกมฺมปถภาเวน ปวตฺตนกมฺมภาวโต หิ เอเตสํ กมฺมปถราสิภาเวน สงฺคโห, น สพฺพทา กมฺมปถาเยวาติ. เตน โย อญฺโญปิ ธมฺโม อนิยโต กมฺมปถภาเวน ปากโฏ จ, ตสฺสปิ กมฺมปถตาวจนํ น วิรุชฺฌตีติ ทสฺเสติ.

ปสฺสทฺธาทิยุคลวณฺณนา

สมนฺติ [Pg.100] สมฺมา. เจติยวนฺทนาทิอตฺถนฺติ เจติยวนฺทนาทิเหตุ. สมถจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานวเสน ตพฺเภทวเสน จ สพฺพกมฺมฏฺฐานภาวนาภิยุตฺตานํ มุทุมชฺฌิมติกฺขินฺทฺริยตาทิเภทวเสน สพฺพโยคีนํ จิตฺตสฺส ลีนุทฺธจฺจาทิกาลวเสน สพฺพทา หิตาหิตธมฺมูปลกฺขณภาวโต ยถาสภาวํ ปฏิเวธภาวโต จ สติสมฺปชญฺญานํ ปาริพนฺธกหรณภาวนาวฑฺฒนานิ อวิเสสโต ทฏฺฐพฺพานิ. ยถา อปฺปนาโกสลฺเลน วินา สมโถ สมถมนฺตเรน ยถาภูตาวโพโธ จ นตฺถีติ นานากฺขณิกา สมาธิปญฺญา อญฺญมญฺญสฺส วิเสสการณํ, เอวํ ปฏิเวเธ เอกกฺขณิกาปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ นิมิตฺตภาเวนา’’ติ. ปญฺญาย หิ สาติสยํ อวภาสิยมาเน วิสเย สมาธิ เอกตฺตวเสน อปฺเปตุํ สกฺโกติ, สมาธิมฺหิ จ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปนฺเน ปญฺญา อารมฺมเณสุ วิสทา วหตีติ. สมํ ปวตฺตาติ อญฺญมญฺญานติวตฺตเนน สมํ อวิสมํ เอกรสภาเวน ปวตฺตา. อญฺญมญฺญสหายภาวูปคมเนน โยคิโน มโนรถธุรากฑฺฒเน รถธุรากฑฺฒเน วิย อาชาเนยฺยยุโค ยุคลโก หุตฺวา อญฺญมญฺญานติวตฺตมาเนน นทฺธา พทฺธา วิยาติ วา ยุคนทฺธา. อธิจิตฺตมนุยุตฺเตหิ วีริยสมาธโย สมํ โยเชตพฺพาติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ปุพฺเพ คหิตาปิ เต ปุน คหิตาติ ทสฺเสตุํ วีริยสมาธิโยชนตฺถายาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตํ ปน สมาธิวีริยโยคสฺส วิภาวนํ โหตีติ ‘‘โยควจนตฺถายาติ อตฺโถ’’ติ อาห.

เยวาปนกวณฺณนา

ยถา ตถา วาติ สมฺมา มิจฺฉา วา. อนธิมุจฺจนฺโตติ ‘‘อิทํ กริสฺสามิ, เอตํ กริสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺตปุพฺพภาคสนฺนิฏฺฐานเหตุเกน ปโยคกาลสนฺนิฏฺฐาเนน อนิจฺฉินนฺโต. ยตฺถ หิ อนิจฺฉโย, ตตฺถ อปฺปฏิปตฺติ เอวาติ. สํสปฺปนํ สํสโย. โส หิ ‘‘อาสปฺปนา ปริสปฺปนา’’ติ วุตฺโต. อสติปิ พฺยาปาเร ตตฺรมชฺฌตฺตตาย สติ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา สกสกกิจฺจวเสน อนูนานธิกตาย อลีนอนุทฺธตตาย จ สํวตฺตนฺตีติ สา เตสํ ตถาปวตฺติยา ปจฺจยภูตา อูนาธิกภาวํ นิวาเรติ วิยาติ อูนาธิกนิวารณรสา วุตฺตา. ตถา ปวตฺติปจฺจยตฺตาเยว เตสุ ธมฺเมสุ มชฺฌตฺตตาติ จ วุตฺตา.

ฌานปทสฺสาติ [Pg.101] ฌานสทฺทสฺส. เตสูติ ปญฺจสุ. ปญฺจ หิ องฺคานิ ฌานปทสฺส อตฺโถติ อิทํ สํวณฺณิยมานตฺตาเยว อิมํ จิตฺตุปฺปาทํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ สพฺพสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ปญฺเจว ฌานงฺคานิ. ปทสมูโห วากฺยํ, ปทโกฏฺฐาโส วา ผสฺสปญฺจมกาทิ ธมฺมราสิ. วุตฺตํ ปูริตนฺติ ฉปณฺณาสาทิตาย ปูรณวเสน. ผสฺสปจฺจยา เวทนา ‘‘ผุฏฺโฐ เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาตี’’ติอาทิวจนโต (สํ. นิ. ๔.๙๓) ผสฺโส เวทนาทีนํ ปจฺจโย. ยทิปิ ฉนฺทาทโย ยถาวุตฺตราสิกิจฺจาภาวโต เตสุ น วตฺตพฺพา, วิสุํ ราสิอนฺตรภาเวน ปน สรูปโต วตฺตพฺพาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ‘‘วุตฺตานมฺปี’’ติอาทิมาห.

ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กามาวจรกุสลํ

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

๒. สนฺเตติ สภาวโต วิชฺชมาเน. ผสฺสสฺส วิสยวิสยีนํ สนฺนิปตนากาเรน คเหตพฺพตฺตา ผุสนํ วิสเย จิตฺตสฺส สนฺนิปตนํ วุตฺตํ. ‘‘จินฺตนฏฺเฐน จิตฺตํ, มนนฏฺเฐน มโน’’ติอาทินา จิตฺตาทิสทฺทา จินฺตนาทิพฺยาปารมุเขน อตฺตโน อตฺถํ วิภาเวนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตํ มโนติอาทีสุ วิย กิจฺจวิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา’’ติ. ยถา โลเก วิกตเมว เวกตํ, วิสโย เอว เวสยนฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโน เอว มานสนฺติ สทฺทมตฺตวิเสโส. นีลาทิ-สทฺทา วิย วตฺถาทีสุ จิตฺเตสุ ปริสุทฺธภาวนิพนฺธนา ปณฺฑรสทฺทสฺส ปวตฺตีติ ตสฺส คุณวิเสสาเปกฺขตา วุตฺตา. ยถา กายิกํ สาตนฺติ เอตฺถ กายปฺปสาทนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ, เอวํ เจตสิกํ สาตนฺติ เอตฺถ เจโตนิสฺสิตํ สาตนฺติ นิสฺสยวิเสสาเปกฺขตา วุตฺตา. เอกกฺขณิกา นานากฺขณิกา จ จิตฺตสฺส ฐิติ นาม, ตสฺส อวตฺถาวิเสโสติ อวตฺถาวิเสสาเปกฺโข จิตฺตสฺส ฐิตีติ เอวํปกาโร นิทฺเทโส. ‘‘น ลุพฺภตี’’ติ วุตฺตสฺส จิตฺตสฺส, ปุคฺคลสฺส วา ปวตฺติอาการภาเวน อลุพฺภนาติ อโลโภ วุตฺโตติ อญฺญสฺส กิริยาภาววิเสสาเปกฺโข อลุพฺภนาติ นิทฺเทโส. วุตฺตนเยเนว อลุพฺภิตสฺส ภาโว อลุพฺภิตตฺตนฺติ อยํ นิทฺเทโส อญฺญสฺส ภาวภูตตาวิเสสาเปกฺโข วุตฺโต. กตฺตุกรณภาวาทโย สภาวธมฺมานํ อชฺฌาโรปนวเสเนว สิชฺฌนฺติ[Pg.102], ภาวนิทฺเทโส ปน อชฺฌาโรปนานเปกฺโข, ตโตเยว จ วิเสสนฺตรวินิมุตฺโต วินิวตฺโต วิเสสโต นิชฺชีวภาวคิภาวโต สภาวนิทฺเทโส นาม โหตีติ ผสฺโสติ อิทํ ผุสนฏฺเฐน ‘‘ธมฺมมตฺตทีปนํ สภาวปท’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณํ ผุสนฺตสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺติอากาโร ผุสนพฺยาปาโร โหตีติ ‘‘ผุสนกิริยา ผุสนากาโร’’ติ วุตฺตํ. สมฺผุสนาติ สํ-สทฺโท ‘‘สมุทโย’’ติอาทีสุ วิย สมาคมตฺถทีปโกติ อาห ‘‘สมาคมผุสนา’’ติ. ‘‘ผุสามิ เนกฺขมฺมสุข’’นฺติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๗๒) ปฏิลาโภปิ ผุสนา สมฺผุสนาติ จ วุจฺจตีติ อาห ‘‘น ปฏิลาภสมฺผุสนา’’ติ.

อปเรน เววจเนน. พหุสฺสุตภาวสมฺปาทิกาย ปญฺญาย ปณฺฑิจฺจปริยาโย. สิปฺปายตนาทีสุ ทกฺขตาภูตาย โกสลฺลปริยาโย, ยตฺถ กตฺถจิ ติกฺขสุขุมาย เนปุญฺญปริยาโย, สมฺมา ธมฺเม ปญฺญเปนฺติยา เวภพฺยาปริยาโยติ เอวมาทินา เตสุ เตสุ ปญฺญาวิเสเสสุ เต เต ปริยายวิเสสา วิเสเสน ปวตฺตาติ เตสํ ปญฺญาวิเสสานํ นานากาเล ลพฺภมานตา วุตฺตา, อิตเรปิ อนุคตา โหนฺติ เยภุยฺเยนาติ อธิปฺปาโย. อตฺถนานตฺเตน ปญฺญาทิอตฺถวิเสเสน. โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตนฺติ เอวํปการา นิทฺเทสา สภาวาการภาวทีปนวเสน พฺยญฺชนวเสเนว วิภาควจนํ. ปณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ปญฺญาวิเสสนิพนฺธนตฺตา อตฺถวเสน วิภาควจนนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘อถ วา’’ติอาทินา. เอวมากาโร ปนาติ ปุริมาการโต วิเสโส อตฺถโต วิภตฺติคมนสฺส การณํ วุตฺตํ.

ปฏิกฺขิปนํ ปฏิเสธนํ ปฏิกฺเขโป, ตสฺส นานตฺตํ วิเสโส ปฏิกฺเขปนานตฺตํ, สทฺธมฺมครุตาย ปฏิกฺเขโป สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขโป, เตน สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขเปน นานตฺตํ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺตํ. ตํ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺตํ ปน โกธครุตาทิเภทภินฺนนฺติ ‘‘โกธครุตาทิวิสิฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. โกธาทีหิ วิสิฏฺโฐ ภินฺโน สทฺธมฺมครุตาย ปฏิกฺเขโป ปฏิเสธนํ โกธาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขโป. โกธครุตาทิเยว, ตสฺส นานตฺเตน สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตนาติ โกธครุตา สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโข. มกฺขลาภสกฺการครุตา สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺขภาววิเสเสน อสทฺธมฺมครุตา ตพฺภาเวน [Pg.103] เอกีภูตาปิ นานตฺตํ คตา. ยสฺมา ปน โกโธ อตฺถโต โทโสเยว. มกฺโข โทสปฺปธานา ปรคุณวิทฺธํสนาการปฺปวตฺตา อกุสลา ขนฺธา. ตคฺครุตา จ เตสํ สาทรอภิสงฺขรณวเสน ปวตฺตนเมว. ลาภครุตา จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สกฺการครุตา, เตสํเยว สุสงฺขตานํ ลทฺธกามตา. ตทุภเยสุ จ อาทรกิริยา ตถาปวตฺตา อิจฺฉาเยว, ตสฺมา ‘‘สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตน อสทฺธมฺมา นานตฺตํ คตา’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ จตฺตาโร อสทฺธมฺมา อิจฺเจว อุทฺทิฏฺฐา. อสทฺธมฺมครุตาติ เอตฺถ จ ปุริมสฺมึ วิกปฺเป ‘‘น สทฺธมฺมครุตา’’ติ สทฺธมฺมครุตา น โหตีติ อตฺโถ. ทุติยสฺมึ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ สทฺธมฺมครุตา เอว วา ปฏิปกฺโข, ตสฺส นานตฺเตน สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โกธมกฺขครุตานญฺหิ สทฺธมฺมวิเสสา ปวตฺติเภทภินฺนา เมตฺตา ปฏิปกฺโข. ลาภสกฺการครุตานํ อปฺปิจฺฉตา สนฺโตสา. เตน โกธครุตา น สทฺธมฺมครุตาติ โกธครุตา กายจิ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. ตถา มกฺขครุตาทีสุปิ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘จตฺตาโร สทฺธมฺมา สทฺธมฺมครุตา น โกธครุตา…เป… สทฺธมฺมครุตา น สกฺการครุตา’’ติ (อ. นิ. ๔.๔๔) อาคตตนฺติปิ สมตฺถิตา ภวติ. โลโภ น โหตีติ อโลโภ ลุพฺภนา น โหตีติ อลุพฺภนาติ เอวมาทิโก อโลโภติอาทีนํ โลภาทิวิสิฏฺโฐ ปฏิกฺเขโป ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติอาทิเกหิ วิสทิสภาวโต ‘‘ผสฺสาทีหิ นานตฺต’’นฺติ วุตฺโต. ผสฺสาทีหีติ เจตฺถ อลุพฺภนาทโยปิ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. โลภาทิปฏิปกฺเขนาติ ‘‘โลภปฏิปกฺโข อโลโภ’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อโลภาโทสาโมหานํ วิธุรตาย ปฏิปกฺขภาเวน จ ลพฺภมาโน อญฺญมญฺญวิสทิโส โลภาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขปภาเวน โลภาทิปฏิปกฺขภาเวน จ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อโลภา…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ. พหูหิ ปกาเรหิ ทีเปตพฺพตฺถตา มหตฺถตา. อาทรวเสน โสตูนํ.

๓. ยทิปิ เอกสฺมึ ขเณ เอกํเยว อารมฺมณํ โหติ, ฉสุปิ ปน อารมฺมเณสุ อุปฺปตฺติรหตฺตา ‘‘เตหิ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสาติ สาตสฺส สุขสฺส. ชาตาติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘การณภาเวน ผสฺสตฺถํ ปวตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา เจตสิกสาตสงฺขาตา โสมนสฺสเวทนา [Pg.104] สเหว อุปฺปชฺชติ, เอวํ ตทนุรูปผสฺสสหิตา หุตฺวา ปวตฺตา ตชฺชาติ วุตฺตา. สาทยตีติ อธิคมาสีสาย อนญฺญนินฺนํ กโรติ.

๕. น ตสฺสา ตชฺชตาติ ตสฺสา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตสฺสารุปฺปา ‘‘ตสฺส ชาตา’’ติ วา อุภยถาปิ ตชฺชตา น ยุชฺชติ. ยทิปิ ผสฺโส วิญฺญาณสฺส วิเสสปจฺจโย น โหติ, ตถาปิ โส ตสฺส ปจฺจโย โหติเยวาติ ตสฺส ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชตา วตฺตพฺพาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น จ ตเทวา’’ติอาทิ. เตหิ อารมฺมเณหิ ชาตา ตชฺชาติ อิมินาปิ อตฺเถน ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชาติ วตฺตุํ น สกฺกา. วิญฺญาณสฺส ปน ตชฺชตาปญฺญตฺติ ลพฺภเตว. ตถา หิ ‘‘กึ วา เอเตนา’’ติอาทินา ผสฺสาทีนํ ตถา เทเสตพฺพตํ อาห.

๗. จิตฺตสฺส อารมฺมเณ อานยนาการปฺปวตฺโต วิตกฺโก อตฺถโต อารมฺมณํ ตตฺถ อากฑฺฒนฺโต วิย โหตีติ ‘‘อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกน’’นฺติ วุตฺตํ.

๘. อารมฺมณสฺส อนุมชฺชนาการปฺปวตฺโต วิจาโร ตตฺถ ปริพฺภมนฺโต วิย สมนฺตโต จรนฺโต วิย จ โหตีติ ‘‘สมนฺตโต จรณํ วิจรณ’’นฺติ วุตฺตํ.

๑๑. ตถา อวฏฺฐานมตฺตภาวโตติ ปาณวธาทิสาธนอวฏฺฐานมตฺตภาวโต, น พลวภาวโตติ อธิปฺปาโย.

๑๔. เยน ธมฺเมน จิตฺเต อารมฺมณํ อุปติฏฺฐติ โชตติ จ, โส ธมฺโม อุปฏฺฐานํ โชตนนฺติ จ วุตฺโตติ อาห ‘‘อุปฏฺฐานํ โชตนญฺจ สติเยวา’’ติ.

๑๖. สณฺหฏฺเฐนาติ สุขุมฏฺเฐน.

๓๐. ภาโวติ หิริยนํ วทติ.

๓๓. น พฺยาปาเทตพฺโพติ อพฺยาปชฺช-สทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ อาห.

๔๒-๔๓. ยทิ อนวชฺชธมฺมานํ สีฆสีฆปริวตฺตนสมตฺถตา ลหุตา, สาวชฺชธมฺมานํ กถนฺติ อาห ‘‘อวิชฺชานีวรณาน’’นฺติอาทิ. เตสํ ภาโว [Pg.105] ครุตาติ เอเตน สติปิ สพฺเพสํ อรูปธมฺมานํ สมานขณตฺเต โมหสมฺปยุตฺตานํ สาติสโย ทนฺโธ ปวตฺติอากาโรติ ทสฺเสติ. โส ปน เตสํ ทนฺธากาโร สนฺตาเน ปากโฏ โหติ.

๔๔-๔๕. อปฺปฏิฆาโต อวิโลมนํ.

๔๖-๔๗. กิลินฺนนฺติ อวสฺสุตํ.

๕๐-๕๑. ปจฺโจสกฺกนํ มายา ยา อจฺจสราติปิ วุจฺจติ. อรุมกฺขนํ วณาเลปนํ. เวฬุ เอว ทาตพฺพภาเวน ปริคฺคหิโต เวฬุทานํ นาม.

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โกฏฺฐาสวารกถาวณฺณนา

๕๘-๑๒๐. เตติ ผสฺสปญฺจมกาทโย. สงฺคหคมเนเนวาติ สาธารณตาทินา เกนจิ สทิสตาเลเสน, น ผสฺสาทโย วิย วิสุํ ธมฺมภาเวเนวาติ อตฺโถ. ตถา อวิปฺปกิณฺณตฺตาติ ผสฺสาทโย วิย สรูเปน วิสุํ วิสุํ อวุตฺตตฺตา. ยทิปิ ฉนฺทาทโย สงฺคหสุญฺญตวาเรสุปิ สรูเปน น วุตฺตา, ขนฺธายตนธาตุราสีสุ ปน สงฺคหิตาเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตํนิทฺเทเสติ สงฺขารกฺขนฺธนิทฺเทเส. ขนฺธานํ ธาตายตนภาเว พฺยภิจาราภาวโต อขนฺธภาวนิวารเณน อนายตนาธาตุภาวนิวารณมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ ขนฺธาทิราสิอนฺโตคธตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุทฺเทสาทีสุ ปน ‘‘เยวาปนาตฺเวว วุตฺตานํ เตสํ ตถาเยว สงฺคโห ยุตฺโต’’ติ อฏฺฐกถายํ ‘‘ฐเปตฺวา เยวาปนเก’’ติ วุตฺตํ. สรูเปน อวุตฺตานมฺปิ จิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ขนฺธาทิภาโว น วาเรตพฺโพติ น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ วุตฺตนฺติ อุภเยสมฺปิ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

อาหารปจฺจยสงฺขาเตนาติ อุปตฺถมฺภกปจฺจยสงฺขาเตน. โส จ อาหารานํ อุปตฺถมฺภกภาโว ปากโฏติ กตฺวา วุตฺโต, น ชนกตฺตาภาวโต. โอชฏฺฐมกรูปสฺส หิ เวทนาทีนญฺจ อาหารณโต เตสํ ชนกตฺตํ ลพฺภตีติ. ยทิ อุปตฺถมฺภโก อิธ ปจฺจโยติ อธิปฺเปโต, กพฬีการาหารสฺส ตาว โหตุ, อิตเรสํ กถนฺติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ[Pg.106]. สหชาตาทิปจฺจเยติ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเย วทติ, มหาจตุกฺกํ วา, เอเกนากาเรนาติ รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตน อุปการกภาวมาห. โส เอว จ เนสํ อาหรณกิจฺจํ. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ วจนโต เจตนาย วิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาโว สาติสโยติ อาห ‘‘วิญฺญาณํ วิเสเสนา’’ติ.

ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต การณผลานํ อเภทูปจาเรนาติ ทฏฺฐพฺพํ, นานากฺขณิโก อฏฺฐงฺคิกมคฺโค อุปนิสฺสโย เอตสฺสาติ อฏฺฐงฺคิกมคฺคูปนิสฺสโย. อริยมคฺคสฺส ยถาคตมคฺคปริยาโย วุจฺจมาโน ตสฺส ยา ปุริมกาลภูตา อเภโทปจารสิทฺธา อาคมนาวตฺถา ตโต นาติวิลกฺขณาติ อิมมตฺถํ วิภาเวตีติ อาห ‘‘ปุพฺพภาค…เป… ทีปิตา’’ติ. วิญฺญาณสฺส จิตฺตวิจิตฺตตา วิชานนภาววิเสสา เอวาติ อาห ‘‘วิชานนเมว จิตฺตวิจิตฺตตา’’ติ. เวทนากฺขนฺธาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ทฺวายตนานิ โหนฺตี’’ติอาทีสุ วุตฺตมนายตนาทโยปิ สงฺคณฺหาติ. ตปฺปฏิกฺเขโปติ ตสฺส ชาตินิทฺเทสภาวสฺส ปฏิกฺเขโป. กโต โหตีติ เอเตน อาหารินฺทฺริยฌานมคฺคผลเหตุโย ยตฺตกา อิมสฺมึ จิตฺเต ลพฺภนฺติ, เต สพฺเพปิ ‘‘เอโก วิญฺญาณาหาโร โหตี’’ติอาทินา อวุตฺตาปิ อตฺถโต วุตฺตาเยวาติ ทสฺเสติ. เอส นโย อญฺญตฺถาปิ.

โกฏฺฐาสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

สุญฺญตวาราทิวณฺณนา

๑๒๑-๑๔๕. ยถาวุตฺเต สมเยติ วุตฺตปฺปการสมูเห.

๑๔๖. อุสฺสาหนํ เปสนํ นิโยชนํ.

๑๕๖-๑๕๙. นาติสมาหิตายาติ นานาวชฺชนูปจารํ สนฺธาย วทติ. เยวาปนเกหิปิ นิพฺพิเสสตํ ทสฺเสติ กรุณามุทิตานมฺปิ อุปฺปชฺชนโต.

กายวจีกิริยา กายวจีปวตฺติ, วิญฺญตฺติ เอว วา. อสมตฺตภาวนนฺติ ปุพฺพภาคภาวนมาห.

กามาวจรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รูปาวจรกุสลํ

จตุกฺกนโย

ปฐมชฺฌานกถาวณฺณนา

๑๖๐. อุตฺตรปทโลปํ [Pg.107] กตฺวา ‘‘รูปภโว รูป’’นฺติ วุตฺโต, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสติ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙), รูปราโค’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๖๓) วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปโยคสมฺปาทิตสฺส รูปชฺฌานสฺส รูปภวาติกฺกมสฺสปิ อุปายภาวโต ยถา รูปูปปตฺติยา เอว มคฺโคติ อยํ นิยโม น ยุชฺชติ, เอวํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ รูปูปปตฺติยา อนภินิปฺผาทกสฺสปิ อตฺถิภาวโต รูปูปปตฺติยา มคฺโค เอวาติ อยมฺปิ นิยโม น ยุชฺชติ. เอวญฺจ สติ ยเทว รูปูปปตฺติยา นิปฺผาทกํ, ตสฺเสว สมฺปยุตฺตสฺส รูปาวจรกุสลภาโว, น อนภินิปฺผาทกสฺสาติ อยมตฺโถ อาปนฺโนติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ น สพฺพสฺส กุสลชฺฌานสฺสาติอาทินา. ตตฺถ สามญฺญสทฺโทปิ อธิการวเสน วิเสสนิทฺทิฏฺโฐ โหตีติ ‘‘กุสลชฺฌานสฺส มคฺคภาโว’’ติ วุตฺตํ.

รูปูปปตฺติชนกสภาโว รูปภววิปจฺจนสภาโวติ ตสฺสปิ วิปากธมฺมภาเว สติปิ สพฺพกุสลากุสลสาธารณํ วิปากธมฺมภาวสามญฺญํ ‘‘วิปากธมฺมภาโว วิยา’’ติ อุทาหรณภาเวน วุตฺตํ. สามญฺญมฺปิ หิ วิเสสโต ภินฺนํ กตฺวา โวหรียตีติ. สพฺพสมาโนติ รูปูปปตฺติยา นิปฺผาทกสฺส ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อนิปฺผาทกสฺส จ สพฺพสฺส ยถาธิคตสฺส ฌานสฺส สาธารโณ. เอเตน อุตฺตรปทาวธารณสฺส ปริคฺคหิตตํ ทสฺเสติ. ‘‘อิโต อญฺโญ มคฺโค นาม นตฺถี’’ติ อิมินาปิ สชาติยา สาธารโณ อญฺญชาติวินิวตฺติยา อนญฺญสาธารโณ อิมสฺส ฌานสฺส รูปูปปตฺติยา อุปายภาโว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตเร ทฺเว สทฺธา หิรี จ. ยทิ ปฏิปทาย สาเธตพฺพโต ปุคฺคลปุพฺพงฺคมาย เทสนาย ภาเวนฺเตน สมยววตฺถานํ กตํ. ปฏิปทารหิเตสุ กถนฺติ อาห ‘‘เกสญฺจี’’ติอาทิ. ตตฺถ เกสญฺจีติ สมถภาวนาย กตาธิการานํ. เตสญฺหิ มคฺคาธิคมนโต ปุพฺเพ อนธิคตชฺฌานานํ ปฏิสมฺภิทาทโย วิย มคฺคาธิคเมเนว ตานิ สมิชฺฌนฺติ.

อญฺญานีติ อริยมคฺคสิทฺธิโต อญฺญานิ. เตสุปีติ อริยมคฺเคน สิทฺธตฺตา ปฏิปทารหิเตสุปิ. นนุ จ อริยมคฺคสิทฺธสฺสปิ อาคมนวเสน ปฏิปทา อุปลพฺภติเยว. อิตรถา ‘‘น กามาวจรํ วิย วินา ปฏิปทาย อุปฺปชฺชตี’’ติ[Pg.108], ‘‘พหุตรํ โลกิยชฺฌานมฺปิ น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌตี’’ติ จ วจนํ วิรุชฺเฌยฺยาติ? น, เยภุยฺเยน คหณโต ปุคฺคลวิเสสาเปกฺขตฺตา จ. อริยมคฺคสมิชฺฌนกญฺหิ ฌานํ กสฺสจิเทว โหติ, ตสฺมา อิตรํ พหุตรํ โลกิยชฺฌานํ ปุถุชฺชนสฺส อริยสฺส จ อกตาธิการสฺส น วินา ปฏิปทาย สิชฺฌตีติ เตสํ วเสน วุตฺตํ. อริยมคฺคสิทฺธสฺสปิ ฌานสฺส วิปากานํ วิย กุสเลน อริยมคฺเคน สทิสตฺตาภาวโต อตพฺพิปากตฺตา จ น มคฺคาคมนวเสน ปฏิปทา ยุชฺชติ, เอวมสฺส ปฏิปทาวิรโห สิทฺโธ. เอวญฺจ กตฺวา สุทฺธิกนวกเทสนาปิ สุฏฺฐุ นีตา โหติ. ตถา จ วกฺขติ โลกุตฺตรกถายํ ‘‘โลกิยชฺฌานมฺปี’’ติอาทิ (ธ. ส. มูลฏี. ๒๗๗).

วฏฺฏาสยสฺส วิเสสปจฺจยภูตาย ตณฺหาย ตนุกรณวเสน วิวฏฺฏาสยสฺส วฑฺฒนนฺติ อาห ‘‘ตณฺหาสํกิเลสโสธเนน อาสยโปสน’’นฺติ. อาสยโปสนนฺติ จ ฌานภาวนาย ปจฺจยภูตา ปุพฺพโยคาทิวเสน สิทฺธา อชฺฌาสยสมฺปทา. สา ปน ตณฺหุปตาปวิคเมน โหตีติ อาห ‘‘ตณฺหาสํกิเลสโสธเนนา’’ติ.

ถินมิทฺธาทีนนฺติ ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉานํ. ปหานนฺติ ปหายกํ.

ตํสทิเสสูติ มหคฺคตภาวาทินา ปฐมชฺฌานสมาธิสทิเสสุ.

ปีติสุขวนฺตํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุตฺตํ ยถา อริสโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปีติสุข…เป… อกาโร วุตฺโต’’ติ อาห. มคฺคสฺสปิ วา นิพฺพานารมฺมณโต ตถลกฺขณูปนิชฺฌานตา โยเชตพฺพา. อสมฺโมสธมฺมนฺติ อวินาสภาวํ.

ทุติยชฺฌานกถาวณฺณนา

๑๖๑-๑๖๒. ทิฏฺฐาทีนวสฺส ตํตํฌานกฺขเณ อนุปฺปชฺชนธมฺมตาปาทนํ วูปสมนํ วิรชฺชนํ ปหานญฺจาติ อิธาธิปฺเปตวิตกฺกาทโยเยว ฌานงฺคภูตา ตถา กรียนฺติ, น ตํสมฺปยุตฺตผสฺสาทโยติ วิตกฺกาทีนํเยว วูปสมาทิวจนํ ญายาคตํ. ยสฺมา ปน วิตกฺกาทโย วิย ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ เอเตน เอตํ โอฬาริกนฺติ ทิฏฺฐาทีนวา เอว, ตสฺมา อวิเสเสน วิตกฺกาทีนํ ตํสหชาตานญฺจ วูปสมาทิเก วตฺตพฺเพ วิตกฺกวิจาราทีนํเยว วูปสมาทิกํ วุจฺจมานํ ‘‘อธิกวจนมญฺญมตฺถํ โพเธตี’’ติ กิญฺจิ วิเสสํ ทีเปตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยหิ วิตกฺกวิจาเรหี’’ติอาทิมาห. วิสุํ [Pg.109] วิสุํ ฐิตานิปิ วิตกฺกวิจารสมติกฺกมวจนาทีนิ ปเหยฺยงฺคนิทฺเทสตาสามญฺเญน จิตฺเตน สมูหโต คเหตฺวา อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณํ กตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสํ…เป… ตํ ทีปกนฺติ วุตฺต’’นฺติ อาห. อิทานิ อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณํ วินา วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนน ปีติวิราคาทิวจนานํ สวิสเย สมานพฺยาปารตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห.

ตสฺมึ ทสฺสิเตติ ‘‘ยา สทฺธา สทฺทหนา’’ติอาทินา ฌานวิภงฺเค สมฺปสาทเน ทสฺสิเต. สมานาธิกรณนิทฺเทเสเนวาติ ตตฺเถว วิภงฺเค อุทฺเทสปทุทฺธาราทีสุ สทฺธาฌานานํ ‘‘สมฺปสาทน’’นฺติ เอกาธิกรณตาวจเนเนว.

โอฬาริกงฺคมุเขน ‘‘ตทนุธมฺมตา สตี’’ติ วุตฺตาย ตํตํฌานนิกนฺติยา วิกฺขมฺภนํ วิตกฺกวิจารวูปสมวจนาทีหิ ปกาสิตนฺติ อาห ‘‘ตณฺหาปฺปหานํ เอเตสํ วูปสมน’’นฺติ (วิภ. ๗๙๙). ยโต วิตกฺกวิจาเรสุ วิรตฺตภาวทีปกํ วิตกฺกวิจารวูปสมวจนนฺติ ตทุภยาภาวทีปนํ ปุน กตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

ตติยชฺฌานกถาวณฺณนา

๑๖๓. วีริยํ อุเปกฺขาติ วุตฺตํ ‘‘ปคฺคหนิคฺคเหสุ พฺยาปารากรเณน อุเปกฺขิยตี’’ติ. คหเณ มชฺฌตฺตภาเวน สงฺขาเร อุเปกฺขตีติ สงฺขารุเปกฺขา, ตถาปวตฺตา วิปสฺสนา ปญฺญา. ตสฺสา ปน วิสยโต ปเภโท ‘‘อฏฺฐ สงฺขารุเปกฺขา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๕๗) ยสฺสํ ปาฬิยํ วุตฺโต, ตํ ปาฬิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฐมชฺฌาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปาทนฺติ ปุริมกมฺมปจฺจยา อิธ อุปฺปตฺตึ. ปวตฺตนฺติ ตถา อุปฺปนฺนสฺส ปวตฺตึ. นิมิตฺตนฺติ สพฺพมฺปิ สงฺขารคตํ นิมิตฺตภาเวน อุปฏฺฐานโต. อายูหนนฺติ อายตึ ปฏิสนฺธิเหตุภูตํ กมฺมํ. ปฏิสนฺธินฺติ อายตึ อุปปตฺตึ. คตินฺติ ยาย คติยา สา ปฏิสนฺธิ โหติ. นิพฺพตฺตินฺติ ขนฺธานํ นิพฺพตฺตนํ. อุปปตฺตินฺติ ‘‘สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา’’ติ เอวํ วุตฺตํ วิปากปฺปวตฺตึ. ชาตินฺติ ชราทีนํ ปจฺจยภูตํ ภวปจฺจยา ชาตึ. ชรามรณาทโย ปากฏา เอว. เอตฺถ จ อุปฺปาทาทโย ปญฺเจว สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส วิสยวเสน วุตฺตา, เสสา เตสํ เววจนวเสน. ‘‘นิพฺพตฺติ [Pg.110] ชาตี’’ติ อิทญฺหิ ทฺวยํ อุปฺปาทสฺส เจว ปฏิสนฺธิยา จ เววจนํ. ‘‘คติ อุปปตฺติ จา’’ติ อิทํ ทฺวยํ ปวตฺตสฺส. ชราทโย นิมิตฺตสฺสาติ.

ภูตสฺสาติ ขนฺธปญฺจกสฺส. เอเตหีติ ฌานจิตฺตสมุฏฺฐิตรูเปหิ.

จตุกฺกนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปญฺจกนยวณฺณนา

๑๖๗. อาการเภทนฺติ อาการวิเสสํ. อเนกาการา หิ ธมฺมา, เต จ นิรวเสสํ ยาถาวโต ภควตา อภิสมฺพุทฺธา. ยถาห – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ๓.๕). ทุติยชฺฌานปกฺขิกํ น ปฐมชฺฌานปกฺขิกนฺติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘ปฐมชฺฌานเมว หี’’ติอาทิ. อตฺถโต หิ จตุกฺกปญฺจกนยา อญฺญมญฺญานุปฺปเวสิโน. ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานํ กึ สวิจารตาย ปฐมชฺฌานปกฺขิกํ อุทาหุ อวิตกฺกตาย ทุติยชฺฌานปกฺขิกนฺติ สิยา อาสงฺกาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถมิทํ วุตฺตํ. กสฺมาติอาทินา ตตฺถ การณมาห. สุตฺตนฺตเทสนาสุ จ ทุติยชฺฌานเมว ภชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. จ-สทฺเทน น เกวลํ อิเธว, อถ โข สุตฺตนฺตเทสนาสุปีติ เทสนนฺตเรปิ ยถาวุตฺตชฺฌานสฺส ปฐมชฺฌานปกฺขิกตฺตาภาวํ ทสฺเสติ. อิทานิ ภชนมฺปิ ทสฺเสตุํ ‘‘วิตกฺกวูปสมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน สุตฺตนฺเตปิ ปญฺจกนยสฺส ลพฺภมานตํ ทสฺเสติ.

นนุ จ สุตฺตนฺเต จตฺตาริเยว ฌานานิ วิภตฺตานีติ ปญฺจกนโย นตฺถิเยวาติ? น, ‘‘สวิตกฺกสวิจาโร สมาธี’’ติอาทินา สมาธิตฺตยาปเทเสน ปญฺจกนยสฺส ลพฺภมานตฺตา. จตุกฺกนยนิสฺสิโต ปน กตฺวา ปญฺจกนโย วิภตฺโตติ ตตฺถาปิ ปญฺจกนโย นิทฺธาเรตพฺโพ. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ หิ วิตกฺกสฺส วิจารสฺส วิตกฺกวิจารานญฺจ วิตกฺกวิจารานนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. ตถา อวิตกฺกอวิจารานนฺติ จ วินา สห จ วิจาเรน วิตกฺกปฺปหาเนน อวิตกฺกํ สห วินา จ วิตกฺเกน วิจารปฺปหาเนน อวิจารนฺติ อวิตกฺกํ อวิจารํ อวิตกฺกอวิจารญฺจาติ วา ติวิธมฺปิ สกฺกา สงฺคณฺหิตุํ.

ทุติยนฺติ [Pg.111] จ วิตกฺกรหิเต วิตกฺกวิจารทฺวยรหิเต จ ญายาคตา เทสนา. ทุติยํ อธิคนฺตพฺพตฺตา วิจารมตฺตรหิเตปิ ทฺวยปฺปหานาธิคตสมานธมฺมตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา ปญฺจกนยนิทฺเทเส ทุติเย วูปสนฺโตปิ วิตกฺโก ตํสหายวิจาราวูปสเมน น สมฺมาวูปสนฺโตติ วิตกฺกวิจารทฺวยรหิเต วิย วิจารวูปสเมเนว ตทุปสมํ เสสธมฺมสมานตญฺจ ทสฺเสนฺเตน ‘‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ ตติยํ จตุกฺกนเย ทุติเยน นิพฺพิเสสํ วิภตฺตํ. ทุวิธสฺสปิ สหายวิรเหน อญฺญถา จ วิตกฺกปฺปหาเนน อวิตกฺกตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขตฺตญฺจ สมานนฺติ สมานธมฺมตฺตาปิ ทุติยนฺติ นิทฺเทโส. วิจารมตฺตมฺปิ หิ วิตกฺกวิจารทฺวยรหิตํ วิย ‘‘ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ อวิตกฺกํ สมาธิชํ ปีติสุขนฺติ วิภตฺตํ. ปฐมชฺฌาเน วา สหจารีสุ วิตกฺกวิจาเรสุ เอกํ อติกฺกมิตฺวา ทุติยมฺปิ ตตฺรฏฺฐเมว โทสโต ทิสฺวา อุภยมฺปิ สหาติกฺกมนฺตสฺส ปญฺจกนเย ตติยํ วุตฺตํ ตติยํ อธิคนฺตพฺพตฺตา. ปฐมโต อนนฺตรภาเวน ปนสฺส ทุติยภาโว จ อุปฺปชฺชติ. กสฺมา ปเนตฺถ สรูปโต ปญฺจกนโย น วิภตฺโตติ? วิเนยฺยชฺฌาสยโต. ยถานุโลมเทสนา หิ สุตฺตนฺตเทสนาติ.

ปฏิปทาจตุกฺกาทิวณฺณนา

๑๗๖-๑๘๐. ตทนุรูปตาติ ตสฺส ปฐมาทิชฺฌานสฺส อนุรูปสภาวา. ยถาลทฺธชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต ทิสฺวา อสฺสาทยมานา นิกนฺติ ตํสมฺปยุตฺตา ขนฺธา วา ตทารกฺขภูตา สติเยว วา ตสฺส ฌานสฺส อนุจฺฉวิกตาย ‘‘ตทนุธมฺมตา สตี’’ติ วุตฺตาติ. กทาจีติ ยทา ปฐมํ อธิคนฺตฺวา ยถานิสินฺโนเยว วินา ปโยคนฺตรํ ทุติยาทีนิ อธิคจฺฉติ, อีทิเส กาเลติ อตฺโถ.

๑๘๖. กุสลชฺฌานสฺส อธิคตตฺตา ‘‘เสกฺขา’’ติ วุตฺตํ. น หิ เต อุปฺปาเทนฺติ นามาติ อริยมคฺคกฺขเณ รูปาวจรชฺฌานานํ อนุปฺปชฺชมานตํ สนฺธายาห.

กสิณกถาวณฺณนา

๒๐๓. อารุปฺปปาทกตา [Pg.112] จ ทสฺสิตา วินา อภาวโต. น หิ เตสํ อารุปฺปปาทกตาย วินา นิโรธปาทกตา อตฺถีติ. นิมฺมินิตุํ อิจฺฉิตสฺส วตฺถุโน นิมฺมานวเสน ขิปฺปํ นิสนฺติ นิสามนํ อาโลจนํ อธิคโม เอตสฺสาติ ขิปฺปนิสนฺติ. ตพฺภาโว ‘‘ขิปฺปนิสนฺติภาโว’’ติ อาห ‘‘ขิปฺปทสฺสนํ ขิปฺปาภิญฺญตา’’ติ.

กสิณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อภิภายตนกถาวณฺณนา

๒๐๔. ปฏิภาคนิมิตฺตภูตํ กสิณารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ การณํ เอตสฺสาติ กสิณายตนํ, ฌานํ. อถ วา อารมฺมณสฺส อนวเสสผรณฏฺเฐน กสิณญฺจ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติ สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ กสิณายตนํ. เตเนวาห ‘‘สติปิ อภิภายตนานํ กสิณายตนตฺเต’’ติ. ภาวนาย นิมิตฺตํ ภาวนานิมิตฺตํ, อารมฺมณสฺส ปริตฺตปฺปมาณตา สุวิสุทฺธนีลาทิตา จ, ตเทว นานตฺตํ. ภาวนา เอว วา ปุพฺพภาคภูตา ภาวนานิมิตฺตํ, ตสฺส นานตฺตํ ภาวนานิมิตฺตนานตฺตํ. ปุพฺพภาคภาวนา หิ ยถาวุตฺตวิเสเส อารมฺมเณ ปวตฺติอาการวิเสสโต นานาสภาวาติ. กสิณนิมิตฺตสฺส อภิภวนกภาวนานิมิตฺตนานตฺตํ กสิณ…เป… นานตฺตํ, ตโตติ โยเชตพฺพํ.

เอตฺถ จ ปุริมานิ จตฺตาริ อภิภายตนานิ ภูตกสิณารมฺมณานิ, ภูตกสิเณสุ จ ยํ สุวณฺณํ ทุพฺพณฺณนฺติ จ น สกฺกา วตฺตุํ. ตตฺถ ปวตฺติตานิ สพฺพตฺถ วา วณฺณาโภครหิเตน ปวตฺติตานิ ปฐมตติยาภิภายตนานีติ ทุติยจตุตฺถานิ วณฺณกสิณารมฺมณานิ. ยทิ เอวํ ทุติยจตุตฺเถหิ ปญฺจมาทีนํ โก วิเสโสติ ‘‘ปญฺจมาทีนิ วณฺณโต รมณียตรานิ, น ตถา อิตรานี’’ติ วทนฺติ. ปุริมานิปิ จตฺตาริ อฏฺฐ กสิณารมฺมณาเนว, ตสฺมา ตํ เนสํ มติมตฺตํ ‘‘อฏฺฐสุ กสิเณสู’’ติ วุตฺตตฺตา. วิโมกฺเขสุ จ ปฐมทุติยวิโมกฺขา อฏฺฐ กสิณารมฺมณา. ตติโย วณฺณกสิณารมฺมโณ. ปฐมทุติยาปิ วา วณฺณกสิณารมฺมณา เอว ‘‘พหิทฺธา นีลกสิณาทิรูปานิ [Pg.113] ฌานจกฺขุนา ปสฺสตี’’ติ วุตฺตตฺตา. อารมฺมณมนุญฺญตาย หิ ตตฺถ อนิคฺคติตภาเวน เตสํ ปวตฺตีติ. เอวํ สนฺเต ตติยสฺส อิตเรหิ โก วิเสโสติ? สุภาการาโภโค. ตติโย เอว หิ สุภนฺติ อาภุชนวเสน ปวตฺตติ, น อิตเรติ.

ญาณํ อปฺปนาปญฺญา. วิชฺชมาเนปีติ อปิ-สทฺเทน อวิชฺชมาเนปีติ ทสฺเสติ. ปริตฺตปฺปมาณตา อภิภวนสฺส การณํ อิเมสุ จตูสุ อภิภายตเนสูติ อธิปฺปาโย. นนุ จ สพฺพตฺถ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วจนโต วณฺณาโภคสหิตานิเยว คหิตานีติ? น คหิตานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถาติ อาคเมสุ. ตถา อปฺปมาณานีติ วณฺณาโภครหิตานิ จ สพฺพานิ อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กถํ วิสิฏฺฐานํ วณฺณาโภเคน รหิตานํ สหิตานญฺจ เอกชฺฌํ มนสิ กโรติ? น เอกชฺฌํ, วิสุํเยว ปน เตสุ มนสิกาโร. ยทิ วิสุํ กถเมกนฺติ? ปริตฺตภาวสามญฺญโต. ยทิ เอวํ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณคฺคหณํ อติริจฺฉตี’’ติ, นาติริจฺฉตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถิ หิ เอโส ปริยาโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยทิทํ วณฺณาโภคชนิตํ วิเสสํ อคฺคเหตฺวา ปริตฺตสามญฺเญน เอกตฺตํ เนตฺวา ‘‘ปริตฺตานิ อภิภุยฺยา’’ติ วตฺวา ปุน ตทนฺโตคธธมฺมปฺปเภทํ วิเนยฺยวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยา’’ติ วตฺตพฺพตาย วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ วิสุํ มนสิ กตฺวา อุภยตฺถาปิ วณฺณาโภครหิตปริตฺตาภิภวเน ตํ สหิตปริตฺตาภิภวเน จ ปริตฺตาภิภวนสฺส สามญฺญํ คเหตฺวา เอกนฺติ วจนํ, เอโส ปริยาโย วิชฺชตีติ อยมธิปฺปาโย.

เอวํ สุตฺตนฺตาภิธมฺมปาฐวิเสสโต อฏฺฐกถาย วิโรธาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สุตฺตนฺตาภิธมฺมปาฐานํ อวิโรธํ อธิปฺปายวิภาวเนน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถจา’’ติอาทิมาห. เอวํ อภิธมฺเม วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ วิสุํ วุตฺตานิ. สุตฺตนฺเต ปน ‘‘อุภยานิ เอกชฺฌ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ กถํ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ตเทต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อาคตสฺสาติ สุตฺตนฺเต อาคตสฺส. ตตฺถ หิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตํ. อวจนโตติ อภิธมฺเม อวจนโต. ยทิปิ วิโมกฺขา วิสุํ เทสิตา, กสิณายตนภาโว วิย ปน อภิภายตนานํ วิโมกฺขกิจฺจตาปิ อตฺถีติ อภิภายตนวิโมกฺขานํ อิธาปิ สงฺกโร ทุนฺนิวาโรติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห [Pg.114] ‘‘สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต’’ติ. เตน ยถา อภิภายตนเทสนายํ อภิภายตนกิจฺจานิ นิรวเสสโต วุตฺตานิ, เอวํ วิโมกฺขเทสนายํ วิโมกฺขกิจฺจานีติ อิธ เตสํ อสงฺกโรเยวาติ ทสฺเสติ.

เย จ ยถาวุตฺตํ ววตฺถานํ น สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เตหิ สุตฺตนฺตาภิธมฺมปาฐเภเท อญฺญํ การณํ วตฺตพฺพํ สิยา. กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ, นนุ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา ปน ยถา สุตฺตนฺเต’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ การณํ วุตฺตนฺติ. น ตํ ตสฺส การณวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อชฺฌตฺตรูปาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยนฺติ อิธ สุตฺตนฺเต จ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๖๕) วุตฺตวจนํ สนฺธายาห. พหิทฺธา รูปานิเยว หิ อภิภวนียานีติ. อญฺญเหตุกนฺติ เทสนาวิลาสโต อญฺญํ อภิภวนียเหตุ เอตสฺสาติ อญฺญเหตุกํ. อชฺฌตฺตอรูปสญฺญิตาย เอว, น สุตฺตนฺเต วิย อชฺฌตฺตรูปสญฺญิตาย จาติ อตฺโถ. อวิภูตตฺตาติ อิทํ ญาณุตฺตรานํ สห นิมิตฺตุปฺปาทเนน อปฺปนานิพฺพตฺตนํ อารมฺมณสฺส อภิภโว น สุฏฺฐุ วิภูตภาวมนฺตเรน สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. นนุ จ อฏฺฐกถายํ ปาฐทฺวยวิเสสสฺส เทสนาวิลาโส การณภาเวน วุตฺโตติ อาห ‘‘เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ’’ติ. เทสนาวิลาโส หิ นาม วิเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ วิชฺชมานสฺเสว ปริยายสฺส วิภาวนํ น ยสฺส กสฺสจีติ. ตตฺถ จ ‘‘ปริยายเทสนตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปการววตฺถานํ เทสนาวิลาสนิพนฺธนมาห. ตถา เจว หิ ปุรโต เทสนาวิลาโส วิภาวิโต.

อภิภายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

วิโมกฺขกถาวณฺณนา

๒๔๘. ตนฺติ ‘‘สสนฺตติปริยาปนฺนรูป’’นฺติ วุตฺตเกสาทิวณฺณมาห. ตํ ปน ยสฺมา ขลมณฺฑลาทิ วิย ปรมฺปราย ฌานสฺส การณํ, ตสฺมา ‘‘ฌานสฺส เหตุภาเวนา’’ติ อาห. เยนาติ ยถาวุตฺตรูปวิเสเสน. วิสิฏฺเฐนาติ อติสยปฺปตฺเตน ‘‘รูปูปปตฺติยา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๖๐ อาทโย; วิภ. ๖๒๕) วิย อุตฺตรปทโลเปน [Pg.115] ‘‘รูป’’นฺติ วุตฺเตน รูปฌาเนน. ‘‘วิสิฏฺเฐนา’’ติ อิมินา หิ อติสยรูปยุตฺโต รูปีติ วุตฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๔๙๙) ฌานานเมว กสิณภาเวน ปวตฺตา. สุตฺเต อารมฺมณานํ กสิณภาเวน ปวตฺตา ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๖๐; อ. นิ. ๑๐.๒๕).

วิโมกฺขกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา

๒๕๑. อญฺญาณสมฺปยุตฺตาปิ วา อุเปกฺขาเวทนา อญฺญาณุเปกฺขา, อุเปกฺขาติ อญฺญาณสมฺปยุตฺตา อุเปกฺขาเวทนา, อญฺญาณุเปกฺขาติปิ เอตาสํเยว นามนฺติ (วิภ. อฏฺฐ. ๙๔๗) หิ สมฺโมหวิโนทนิยํ วกฺขตีติ. อปฺปฏิภาคนิมิตฺตตฺเตปิ เอกํ กติปเย วา สตฺเต โอทิสฺส ปวตฺตา ปริจฺฉินฺนรูปาทิอุปาทานวิสเย ปวตฺตตฺตา กถมปฺปมาณโคจราติ อาห ‘‘น จ สมฺมุติสจฺจวเสนา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ ยถา นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ สตฺตวเสน ปวตฺตายปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สงฺขารารมฺมณตา วุจฺจติ อุปาทานวเสน, เอวํ สตฺตวเสน ปวตฺตานมฺปิ เมตฺตาทีนํ สงฺขารารมฺมณตาปิ สิยาติ เจ? น, อปรามสนวเสน ปวตฺตานํ เมตฺตาทีนํ สอุปาทานคฺคหณาสมฺภวโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปรามาสา’’ติอาทิ.

พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อสุภกถาวณฺณนา

๒๖๓. ‘‘เอกาหมตํ วา ทฺวีหมตํ วา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๓๗๙; ม. นิ. ๑.๑๑๒) วุตฺตาสุ นวสุ สิวถิกาสุ วณฺณวเสน ปวตฺตชฺฌานํ สิวถิกาวณฺณชฺฌานํ. นนุ เจตสฺส วณฺณกสิเณหิ คหณํ ยุตฺตํ, น อสุเภหีติ? น, สิวถิกาวณฺณํ อุปมํ กตฺวา อตฺตโน กาเย ปฏิกูลตฺตํ อมุญฺจิตฺวาว วณฺณวเสน ปวตฺตนโต[Pg.116]. เตเนวาห ‘‘ปฏิกูลมนสิการสามญฺเญนา’’ติ. อยมตฺโถ สิวถิกาวณฺณชฺฌานสฺสาติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺโพติ วิภาเวนฺโต ‘‘ตมฺปี’’ติอาทิมาห.

อสุภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รูปาวจรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา

๒๖๕. รูปนิมิตฺตนฺติ รูปเหตุ รูปาธิกรณํ. รูปารูปนิมิตฺเตสูติ รูปธมฺเมสุ จ ปถวีกสิณาทินิมิตฺเตสุ จ. ตทารมฺมณชฺฌาเนสูติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน รูปนิมิตฺตํ ปจฺจามสติ รูปมฺปิ วา รูปธมฺมารมฺมณานมฺปิ รูปาวจรชฺฌานานํ สมฺภวโต. รูปาทีสูติ รูปารูปนิมิตฺตตทารมฺมณชฺฌาเนสุ รูปปฏิพทฺธธมฺเมสุ จ. อนาวชฺชิตุกามตาทินาติ อาทิ-สทฺเทน อสมาปชฺชิตุกามตาทึ สงฺคณฺหาติ.

จุติโต อุทฺธํ อุปฺปตฺติรหานํ…เป… อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน สมติกฺกโมติ เอเตน สมติกฺกมิตพฺพตฺเตน รูปาวจรกุสลานํ รูปาวจรวิปากกิริเยหิ วิเสสาภาวํ ทสฺเสติ อนธิคตภาวโต. เยสญฺหิ รูปสญฺญาทีนํ อรูปภาวนาย สมติกฺกมาทิโก ลพฺภติ, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อรูปภาวนาย อภาเว จุติโต อุทฺธํ อุปฺปตฺติรหาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ. ยาติ เอกนฺตรูปนิสฺสิตา อวสิฏฺฐปริตฺตวิปากสญฺญาทโย.

อาเนญฺชสนฺตสมาปตฺติสุขานุภวนภววิเสสูปปชฺชนาทโย อารุปฺปสมาปตฺตีนํ อตฺถาติ อาห ‘‘รูปสญฺญา…เป… น อตฺโถ’’ติ.

อิธ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน ปริตฺตานนฺตตา โหติ นิปฺปริยายเทสนตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยทิ เอวํ ปริตฺตกสิณุคฺฆาฏิเต กถมากาสานญฺจายตนวจนนฺติ? ตตฺถาปิ อนนฺตผรณสพฺภาวโต. เตเนวาห ‘‘อนนฺตผรณตาสพฺภาเว’’ติ. ยทิ สพฺพตฺถ อนนฺตผรณตา อตฺถิ, อถ กสฺมา ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สมยววตฺถาปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปฏิปตฺตีติ ฌานภาวนาการมาห.

๒๖๖. อุคฺฆาฏภาโว อุคฺฆาฏิมํ. ยถา ปากิมํ.

๒๖๘. อากาเส [Pg.117] ปวตฺติตวิญฺญาณาติกฺกมโต ตติยาติ ปทุทฺธารํ กตฺวา ยุตฺติโต อาคมโต จ ตทตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ตทติกฺกมโต หี’’ติอาทิมาห. อารุปฺปสมาปตฺตีนํ อารมฺมณาติกฺกเมน ปตฺตพฺพตฺตา วิเสสโต อารมฺมเณ โทสทสฺสนํ ตเทว อติกฺกมิตพฺพนฺติ อยํ ยุตฺติ, อารมฺมเณ ปน อติกฺกนฺเต ตทารมฺมณํ ฌานมฺปิ อติกฺกนฺตเมว โหติ. ภาวนาย อารมฺมณสฺส วิคมนํ อปนยนํ วิภาวนา. ปาฬิยนฺติ วิภงฺเค. นนุ จ ปาฬิยํ ‘‘ตญฺเญว วิญฺญาณ’’นฺติ อวิเสเสน วุตฺตํ ‘‘น อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณ’’นฺติ. ‘‘น ตญฺเญววิญฺญาณนฺติ วิเสสวจเนน อยมตฺโถ สิทฺโธ’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิญฺญาณญฺจายตน’’นฺติอาทิมาห.

อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

เตภูมกกุสลวณฺณนา

๒๖๙. สตฺตหิ มหาวาเรหีติ ปฏิจฺจสหชาตปจฺจยนิสฺสยสํสฏฺฐสมฺปยุตฺตปญฺหาวาเรหิ อนุโลมปจฺจนียอนุโลมปจฺจนียปจฺจนียานุโลมาทินยา อนุโลมาทินยา. ภารทฺวาชโคตมาทโย อฏฺฐจตฺตาลีส โลเก โคตฺตานิ มูลภูตานิ, ตถา กฏฺฐกลาปาทโย อฏฺฐจตฺตาลีเสว จรณานีติ อาห ‘‘อฏฺฐจตฺตาลีส’’นฺติอาทิ. ตตฺถ เตสนฺติ ภพฺพาภพฺพานํ. ทฺวารสีเสน ทฺวารวนฺตานิ คยฺหนฺตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ตํตํทฺวารานิ วา กายาทีนี’’ติ. อจิตฺตีกาเรน วา กตํ หีนํ, อชฺฌุเปกฺขเนน กตํ มชฺฌิมํ, สกฺกจฺจกตํ ปณีตํ. อามิสกิญฺชกฺขาทิเหตุ วา กตํ หีนํ, ปุญฺญผลกามตาย กตํ มชฺฌิมํ, กตฺตพฺพมิจฺเจว อริยภาเว ฐิเตน กตํ ปณีตํ. ภวสมฺปตฺติโลเภน วา ปวตฺติตํ หีนํ, อโลภชฺฌาสเยน ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ, ปรหิตาย ปวตฺติตํ ปณีตํ. ปริตฺตกตํ วา หีนํ, มตฺตโส กตํ มชฺฌิมํ, อธิมตฺตโส กตํ ปณีตํ. มหคฺคเตสุ ปน ปฏิลทฺธมตฺตํ หีนํ, นาติสุภาวิตํ มชฺฌิมํ, สุภาวิตํ วสิปฺปตฺตํ ปณีตํ. อิเมสุปิ เอเกกสฺส หีนาทิกสฺส อายูหนนานตฺตาทิวเสน หีนาทิเภโท ลพฺภติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วเสนาติ โย จิตฺตปฺปภาวิโต จิตฺตสมฺปยุตฺตานํ จิตฺตาธิปเตยฺยภาโว, โส ตํนิมิตฺเต จิตฺเต อุปจริโตติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ.

เตภูมกกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โลกุตฺตรกุสลวณฺณนา

๒๗๗. ‘‘เกนฏฺเฐน [Pg.118] โลกุตฺตร’’นฺติอาทิ ปฏิสมฺภิทาวจนํ (ปฏิ. ม. ๒.๔๓) อฏฺฐกถาย อาภตํ, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘ติวิโธปิ อนุตฺตรธมฺโม โลกํ ตรตี’’ติอาทินา สงฺคหิโตติ ตํ ตีหิ ปเทหิ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โลกํ ตรตีติ เอเตนา’’ติอาทิมาห. เอเกกสฺมึ โยเชตพฺโพ โลกสฺส อนฺตคมนาทิตาย มคฺคาทีสุปิ ลพฺภมานตฺตา. มคฺเคเยว วา ติวิโธปิ อตฺโถ โยเชตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. อนติวตฺตนาทีติ อาทิ-สทฺเทน อินฺทฺริยานํ เอกรสตา ตทุปควีริยวาหนํ อาเสวนาติ อิเม ตโย ภาวนาวิเสเส สงฺคณฺหาติ. ยสฺมา เจเต ภาวนาวิเสสา สํกิเลสโวทาเนสุ วฏฺฏวิวฏฺเฏสุ จ ตํตํอาทีนวานิสํสทสฺสนภูตาย ปุพฺพภาคปญฺญาย สมฺปาทิเตน ญาณวิเสเสน นิปฺผชฺชนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อญฺญมญฺญํ…เป… วฑฺเฒตี’’ติ.

นิสฺสโย โหตีติ รุกฺโข วิย สาขาย อาธารภาเวน โวหรียตีติ อตฺโถ. ผลญาณผลงฺคานํ นิสฺสยวจนํ นิสฺสยปจฺจยตฺตา. ตโตเยว นิสฺสยภาวโต ปติฏฺฐาภาวโต. อริยผลสนฺนิสฺสเยน หิ อริยา กตกิจฺจา สุฏฺฐุ นิพฺพินฺนสพฺพภวาปิ จิรตรํ โลเก ปรหิตาย ติฏฺฐนฺติ. กิเลสานํ โอธิโส ปชหนกาปิ อริยมคฺคา อวิเสเสน สพฺพากุสลานํ สพฺพกุสลปฏิปกฺขตาย อญฺญมคฺคปฺปหาตพฺเพสุปิ เกนจิ ปหานากาเรน ปวตฺตนฺตีติ ตํ ปหานาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตเรสํ วิชฺชุโตภาเสน วิย ตมสฺสา’’ติ อาห. เยน ปาฬิยํ เหฏฺฐิมมคฺคญาณานํ วิชฺชูปมตา ทสฺสิตา. ยทิ เอวํ อุปริมคฺควชฺฌา กิเลสา อิตเรติ อิธาธิปฺเปตา. น เตสํ สมุจฺเฉทวจนํ ยุตฺตํ. น หิ ภาวนาย ปหาตพฺเพ ทสฺสนมคฺโค สมุจฺฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ตถา จ สติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เอว เต สิยุํ. อถ ตทงฺคปฺปหานํ อธิปฺเปตํ, เยน ‘‘วิชฺชุโตภาเสน วิย ตมสฺสา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปุพฺพภาควิปสฺสนาย เอว สิทฺธํ น จ ยุตฺตํ โลกุตฺตรมคฺโค ตทงฺควเสน กิเลเส ปชหตีติ. วิกฺขมฺภเนปิ เอเสว นโย, อนุโลมญาเณเนว ตสฺส สาติสยํ สาธิตตฺตา. อถ ปน ปฐมมคฺควชฺฌา เอว กิเลสา อิตเรติ อธิปฺเปตา, เอวํ สนฺเต เตสํ อิตรภาโวว น สิยา, น จ อนปายคมนียา [Pg.119] นาม กิเลสา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา อตฺถิ, นาปิ ปฐมมคฺควชฺฌา กิเลสา เตน วิชฺชุโตภาเสน วิย ตโม สมุจฺฉินฺทิตพฺพาติ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ อุปปริกฺขิตพฺโพยํ ‘‘อิตเรสํ…เป… สมุจฺเฉโท’’ติ. โลกิยชฺฌานมฺปิ น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌตีติ อิทํ อธิปฺปายวเสน เนตพฺพํ เนยฺยตฺถตฺตาติ ตํ อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘อกตาธิการสฺสา’’ติ อาห. เตน ยถาวุตฺตวจนสฺส จ สปฺปเทสตํ ทสฺเสติ. นนุ จ กตาธิการสฺส อริยสฺส มคฺเคน สมิชฺฌมานมฺปิ ฌานํ มคฺคปฏิปทาวเสน ปฏิปทาสหิตเมวาติ. น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌตีติ สกฺกา วตฺตุํ, เตเนตํ วจนํ นิปฺปเทสเมวาติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘กตาธิการสฺส ปนา’’ติอาทิ. อิทานิ ตสฺส วจนสฺส อธิปฺปายวเสน คเหตพฺพตฺถตา ปาฬิโตปิ วิญฺญายตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถาวุตฺต…เป… กตา’’ติ.

‘‘โย โกจีติ อวิเสสวจน’’นฺติ ตสฺส อปวาทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สกึ ทฺวิกฺขตฺตุ’’นฺติ อาทิมาห. ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ ปริชานนํ. นามรูปววตฺถาปนาทีนนฺติ นามรูปววตฺถาปนปจฺจยปริคฺคหลกฺขณปฏิเวธนิกนฺติปริยาทานานํ. กิจฺฉสิทฺธิโตติ นามรูปววตฺถาปนาทีนํ เกสญฺจิ สพฺเพสมฺปิ วา กิจฺฉสิทฺธิโต. เอส นโย ทุติยวาราทีสุปิ ยถาสมฺภวํ. สุขสิทฺธิยมฺปีติ นามรูปววตฺถาปนาทีนํ กิจฺฉสิทฺธิ มคฺคปาตุภาวทนฺธภาวสฺส การณภาเว อเนกนฺติกา. วิปสฺสนาสหคตินฺทฺริยานํ ปน มนฺทตา ตสฺส เอกนฺตการณนฺติ ทสฺเสติ.

เอตทนฺตตฺตา ปฏิปทายาติ เอเตน นิปฺปริยายโต ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิสงฺขาตาย วิปสฺสนาปญฺญาย จิราจิรปฺปวตฺติวเสน มคฺคสฺส ขิปฺปทนฺธาภิญฺญตา วุตฺตาติ ทสฺเสติ. ปุริมานนฺติ ปุริมวารานํ, ลกฺขณปฏิเวธาทีนํเยว วา. เหฏฺฐิมโกฏิยา ติกฺขตฺตุํ กิเลสวิกฺขมฺภเน สติ ทุกฺขาปฏิปทาภาโว, น ตโต เหฏฺฐาติ นิจฺฉิตตฺตา อาห ‘‘ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารตาวเสนา’’ติ. ตสฺส สุขาปฏิปทา เวทิตพฺพา อุกฺกํสวเสนาติ อธิปฺปาโย.

ยสฺมึ ปุคฺคเล วิสํวาทนเภทนานิฏฺฐานตฺถนิโยชนานํ ปวตฺติ, ตตฺถ สิเนหวิรเหเนว เตสํ ปวตฺติ, โส จ ปุคฺคโล อสงฺคหิโต โหตีติ มุสาวาทาทีนํ วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย ลูขตา จ อปริคฺคหตา จ วุตฺตา. ตปฺปฏิปกฺขวิรุทฺธสภาวตฺตา สมฺมาวาจาย สินิทฺธภาวตา ปริคฺคาหกสภาวตา[Pg.120]. สทฺธาวิเสสโยคโต วา ตสฺสา สินิทฺธภาโว ทฏฺฐพฺโพ. สมุฏฺฐาเปตีติ ปวตฺเตติ. ชีวมาโน วา สตฺโต, สมฺปยุตฺตธมฺมา วา โวทายนฺติ เอเตน สยํ วา โวทายตีติ โวทานํ.

๒๘๕. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปติฏฺฐานํ. อวเสสกิเลสาภิสงฺขาเรหิ อายูหนา. สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐานํ. อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา. ลีนวเสน ปติฏฺฐานํ. อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา. กามสุขานุโยควเสน ปติฏฺฐานํ. อตฺตกิลมถานุโยควเสน อายูหนา. สพฺพากุสลาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานํ. สพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารวเสน อายูหนาติ โอฆตรณสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺเตสุ ปการนฺตเรสุ อิธ อวุตฺตานํ วเสนปิ ปติฏฺฐานายูหนา เวทิตพฺพา.

อถ วา กิเลสคฺคหเณน ตณฺหาสสฺสตทิฏฺฐิสพฺพากุสลาภิสงฺขารา คหิตา ตํสภาคตาย ตเทกฏฺฐตาย จ. ตถา อภิสงฺขารคฺคหเณน อวเสสกิเลสอุจฺเฉททิฏฺฐิสพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารา. ลีนุทฺธจฺจกามสุขตฺตกิลมถานุโยคานํ วิสุํ วุตฺตตฺตา เตหิ น โยเชตพฺพนฺติ กิเลสาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานายูหเน วตฺวา ตณฺหาทิฏฺฐีนํ ตตฺถ วิเสสปจฺจยตํ ทีเปตุํ ตทุภยวเสนปิ โยชนา กตา. นยทสฺสนํ วา เอตํ ตตฺถ ทฏฺฐพฺพํ. เอวมิตเรปิ ปการา โยเชตพฺพาติ. ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๔.๑๑๒, ๑๑๔) องฺค-สทฺทสฺส การณตฺถตา ทฏฺฐพฺพา.

๒๙๙. มุสาวาทาทีนิ ภาสมาโน กโรติ นาม กึ วกฺขมานํ กิริยํ, กา ปน สาติ? มุสาวาทาทิกิริยาติ วิทิโตวายมตฺโถ. เอวํ วา เอตฺถ โยชนา ทฏฺฐพฺพา.

๓๐๑. นิปฺผาทิตปจฺจยานนฺติ จีวราทิปจฺจยานํ. กุหนวตฺถูนีติ ปาปิจฺฉตํ นิสฺสาย ลูขจีวราทิเสวนวเสน ‘‘โย เต วิหาเร วสติ, โส อรหา’’ติอาทินา (ปารา. ๒๒๔) อตฺตานํ อริยคุณสามนฺตํ กตฺวา ภณนวเสน วิเสสลาภิโน วิย อตฺตโน ปริหรณวเสน จ ปวตฺตา อกุสลจิตฺตุปฺปาทา ปเรสํ วิมฺหาปนการณานิ กุหนวตฺถูนิ.

๓๔๓. สติปิ [Pg.121] สคุณารมฺมเณหิ มคฺคสฺส อนิมิตฺตนามลาเภ น นิปฺปริยาเยน วิปสฺสนา อนิมิตฺตนามิกาติ อาคมนโต มคฺโค อนิมิตฺตนามํ น ลภตีติ อาห ‘‘น ปน สคุณารมฺมเณหิ…เป… สิทฺธํ โหตี’’ติ. ยสฺมา ปน อาคมนโต สุญฺญตํ อปฺปณิหิตนฺติ ลทฺธนามสฺส มคฺคสฺส สคุณโต อารมฺมณโต จ ตํนามาภาโว น กทาจิปิ อตฺถิ, ตสฺมา นามตฺตยปาริปูริเหตุอาคมนโต นามลาโภติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ปริปุณฺณนามสิทฺธิเหตุตฺตา’’ติ. สพฺเพสนฺติ สพฺพวิโมกฺขมุขาคตานมฺปิ มคฺคานํ. นามตฺตยโยโคติ สุญฺญตาปณิหิตานิมิตฺตนามโยโค. ววตฺถานํ อสงฺกโร.

๓๕๐. นิมิตฺตธมฺมา สงฺขารา เตหิ สนิมิตฺตา สวิคฺคหา วิย อุปฏฺฐหนฺตีติ เตสํ อภาวิตภาวนสฺส ภาวิตภาวนสฺส จ อุปฏฺฐหนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมูหาที’’ติอาทิมาห. เตน จ ‘‘วิโมกฺเขน สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐) วุตฺตํ, น ‘‘ตสฺมึ วิโมกฺเข’’ติ, ตสฺมา ‘‘อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ อนิจฺจานุปสฺสนํ อาหา’’ติ วุตฺตํ. อิตรตฺถาปิ เอเสว นโย. อนิมิตฺตสฺส อนิมิตฺตภาวาภาโว นตฺถีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ จ อนิจฺจานุปสฺสนาย อนิมิตฺตวิโมกฺขภาโว ปริยาเยนาติ นิปฺปริยายเทสนาย ตสฺสา อนิมิตฺตภาวาภาโว อตฺถิ เอว, เอวญฺจ สติ ‘‘อนิมิตฺตสฺส อนิมิตฺตนามทานาภาโว’’ติ จ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ อุปมาสํสนฺทนํ สุฏฺฐุตรํ ยุชฺชติ, ตถา อนิมิตฺเตน มคฺคสฺส อนิมิตฺตภาโว น ยุชฺชติเยว. เตนาห ‘‘ปรมตฺถโต นามํ ทาตุํ น สกฺโกตี’’ติ? สจฺจเมตํ, ปริยายสิทฺธํเยว ปน อนิจฺจานุปสฺสนาย อนิมิตฺตภาวํ คเหตฺวา มคฺคโสธนวเสนายมนุโยโค กโต ‘‘อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺส อนิมิตฺตภาวาภาโว นตฺถีติวิรุทฺธํ วิย โหตี’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อนิมิตฺตํ…เป… ทีปิโต โหตี’’ติ สยเมว วกฺขตีติ. สามญฺญนฺติ อุปโมปมิตพฺพานํ สมฺพนฺธมาห. น มคฺคาธิปตีติ มคฺโค อธิปติ มคฺคาธิปตีติ ฉนฺทจิตฺตานํ อยํ สมญฺญา นตฺถีติ อตฺโถ. น จ เตหิ มคฺคสฺสาติ ฉนฺทจิตฺเตหิ มคฺโค อธิปติ เอตสฺสาติ มคฺคาธิปตีติ อยํ สมญฺญา มคฺคสฺส นตฺถิ. กสฺมา? เตสํ ฉนฺทจิตฺตานํ อมคฺคงฺคตฺตา.

ฌานสฺส สุญฺญตาทินามกตฺตาติ เอเตน อินฺทฺริยพลาทีนมฺปิ มคฺคสมฺปโยคโต สุญฺญตาทินามกตา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. สติปิ ปจฺจนีกามสเน [Pg.122] น ตสฺส มคฺคสฺส ตํ ปริพฺยตฺตํ ยถา สรสตาติ อาห ‘‘สรสปฺปธาโน’’ติ. ทฺวีหีติ สรสปจฺจนีเกหิ. อญฺญนิรเปกฺเขหีติ อาคมนนิรเปกฺเขหิ. ตสฺมาติ ยสฺมา สรสโตว นามลาเภ อววตฺถานาปตฺติ สพฺพสฺส มคฺคสฺส สพฺพนามภาวาปตฺติ โหติ, ตสฺมา. อตฺตาภิ…เป… มคฺคาติ เตน อาคมนโต นามลาภสฺส ปจฺจนีกโต นามลาภภาวํ ทสฺเสติ. สรสนฺตเรติ อนิมิตฺตภาวาทิเก. ปจฺจนีกสหิเตน สรเสนาติ สุญฺญตาปฺปณิหิตภาเวหิ ตทาคมเนหิ. นิมิตฺตคฺคหณานิวารณาติ สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส อนิเสธนโต. สุญฺญตาปฺปณิหิตสฺเสว มคฺคสฺส วุตฺตตฺตา อนิจฺจโต วุฏฺฐหนฺตสฺส มคฺโค อิธ อสงฺคหิโต สิยาติ อาสงฺกิตฺวา อาห ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนา’’ติอาทิ. สงฺขาเรหิ วุฏฺฐานํ น สิยา, ลกฺขเณหิ เอว วุฏฺฐานํ สิยาติ อธิปฺปาโย, ลกฺขณปฏิเวโธ น สิยา อตทารมฺมณตฺตาติ อตฺโถ. สงฺขารานญฺหิ หุตฺวา อภาวอุทยพฺพยปฏิปีฬนาวสวตฺตนากาเรสุ อนิจฺจตาทิลกฺขณโวหาโร.

อาการวนฺเตสุ คหิเตสุ ตทากาโรปิ คหิโตเยว โหตีติ อาห ‘‘ลกฺขณานิปิ ปฏิวิทฺธานิ โหนฺติ ตทาการสงฺขารคฺคหณโต’’ติ. ยถาวุตฺตาธิปฺปาเยนาติ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ‘‘สงฺขาเรสู’’ติอาทินาว วุตฺตปฺปการาธิปฺปาเยน. วิสุนฺติ สงฺขาเรหิ วินิวตฺเตตฺวา.

โลกุตฺตรกุสลํ

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

ปญฺจธา อุทฺทิสติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อชฺฌตฺตทุกวเสน รูปทุกวเสน จ ภินฺทิตฺวา อภินฺทิตฺวา จ นิมิตฺตวจเนเนว อุทฺทิสติ ปวตฺตสฺสปิ สงฺขารนิมิตฺตภาวานติวตฺตนโต วุฏฺฐาตพฺพตาสามญฺญโต จ. เตเนว อุปาทินฺนานุปาทินฺนวเสน ปวตฺตํ ทฺวิธา กตฺวา นิทฺทิสิตฺวาปิ ‘‘อยํ ตาว นิมิตฺเต วินิจฺฉโย’’ติ นิมิตฺตวเสเนว นิคเมติ. เอตฺถ จ นิมิตฺตํ อชฺฌตฺตพหิทฺธา, ปวตฺตํ ปน อชฺฌตฺตเมวาติ อยเมเตสํ วิเสโส. โพชฺฌงฺคาทิวิเสสนฺติ โพชฺฌงฺคฌานงฺคมคฺคงฺคานํ อสทิสตํ. อสมาปชฺชิตุกามตาสงฺขาตา วิตกฺกาทิวิราคภาวนา อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนา. อิตรสฺสาติ ปาทกชฺฌานาทิกสฺส. อตพฺภาวโตติ ยถาวุตฺตวิราคภาวนาภาวสฺส อภาวโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา มคฺคาสนฺนาย วิปสฺสนาย โสมนสฺสสหคตตฺเต มคฺคสฺส ปฐมาทิชฺฌานิกตา จ อุเปกฺขาสหคตตฺเต [Pg.123] ปญฺจมชฺฌานิกตา เอว จ ตพฺพเสน จ โพชฺฌงฺคาทีนํ วิเสโสติ เตสํ นิยเม อาสนฺนการณํ ปธานการณญฺจ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา, น เอวํ ปาทกชฺฌานาทโยติ.

อิทานิ อปาทกปฐมชฺฌานปาทกานํ ปกิณฺณกสงฺขารปฐมชฺฌานานิ สมฺมสิตฺวา นิพฺพตฺติตานญฺจ มคฺคานํ เอกนฺเตน ปฐมชฺฌานิกภาวโต วิปสฺสนานิยโมเยเวตฺถ เอกนฺติโก ปธานญฺจาติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘วิปสฺสนานิยเมเนวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิตเรติ ทุติยชฺฌานิกาทิมคฺคา. ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนาภูตา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อธิฏฺฐานภูเตน ปาทกชฺฌาเนน อาหิตวิเสสา มคฺคสฺส ฌานงฺคาทิวิเสสนิยามิกา โหตีติ ‘‘ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหี’’ติ วุตฺตํ. ยถา จ อธิฏฺฐานภูเตน ปาทกชฺฌาเนน, เอวํ อารมฺมณภูเตน สมฺมสิตชฺฌาเนน อุภยสพฺภาเว อชฺฌาสยวเสน อาหิตวิเสสา วิปสฺสนา นิยเมตีติ อาห ‘‘เอวํ เสสวาเทสุปิ…เป… โยเชตพฺโพ’’ติ.

ปาทกชฺฌานสงฺขาเรสูติ ปฐมชฺฌานสงฺขาเรสุ. ‘‘ปฐมชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐) หิ วุตฺตํ. ตํตํวิราคาวิราคภาวนาภาเวนาติ วิตกฺกาทีนํ วิรชฺชนาวิรชฺชนภาวนาภาเวน. เตน อารมฺมณชฺฌานสฺสปิ วิปสฺสนาย วิเสสาธานํ อุปนิสฺสยตมาห.

ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานานิเยว โพชฺฌงฺคาทิวิเสสานํ อุปนิสฺสโย การณนฺติ ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสโย, ตสฺส สพฺภาเว. ตทภาวาภาวโตติ ตสฺส อชฺฌาสยสฺส อภาวาภาวโต.

จตุตฺถชฺฌานิกสฺส มคฺคสฺส อารุปฺเป อรูปชฺฌานเมว ปาทกํ สิยาติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานิกวชฺชาน’’นฺติ. อริยมคฺคสฺส โอฬาริกงฺคาติกฺกมนูปนิสฺสยา วิปสฺสนาย อธิฏฺฐานารมฺมณภูตา ทุติยชฺฌานาทโย. ปญฺจหิ องฺเคหีติ ปญฺจหิ ฌานงฺเคหิ. ‘‘ตํตํวาเทหิ ปญฺญาปิยมานานิ ปาทกชฺฌานาทีนิ วาทสหจาริตาย ‘วาทา’ติ วุจฺจนฺตี’’ติ อธิปฺปาเยน ‘‘ตโยเปเต วาเท’’ติ อาห. วทนฺติ เอเตหีติ วา วาทกรณภูตานิ ปาทกชฺฌานาทีนิ วาทา.

วิปากสนฺตานสฺส…เป… [Pg.124] สุสงฺขตตฺตาติ เอเตน ยสฺมึ สนฺตาเน กมฺมํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ อุปฺปชฺชมานเมว กิญฺจิ วิเสสาธานํ กโรตีติ ทีเปติ. ยโต ตสฺมึเยว สนฺตาเน ตสฺส วิปาโก, นาญฺญตฺถ.

ปุริมานุโลมํ วิย ตนฺติ ยถา โคตฺรภุฏฺฐาเน อุปฺปนฺนานุโลมโต ปุริมอนุโลมญาณํ ตํ โคตฺรภุฏฺฐาเน อุปฺปนฺนานุโลมํ อนุพนฺธติ, เอวํ. ตทปีติ โคตฺรภุฏฺฐาเน อุปฺปนฺนานุโลมญาณมฺปิ อญฺญํ อนุโลมญาณเมว อนุพนฺเธยฺย, ตสฺส อนนฺตรํ อุปฺปชฺเชยฺย. สา ภูมีติ สา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตา กิเลสานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ภูมิ. เอโก ภโวติ คเหตฺวา วุตฺตนฺติ เอเตน สตฺต ภเว ทฺเว ภเวติ อิทมฺปิ อธิปฺปายวเสน เนตพฺพตฺถํ, น ยถารุตวเสนาติ ทสฺเสติ. ตตฺถายํ อธิปฺปาโย – เอกวารํ กามาวจรเทเวสุ เอกวารํ มนุสฺเสสูติ เอวมฺปิ มิสฺสิตูปปตฺติวเสน เตสุ เอกิสฺสา เอว อุปปตฺติยา อยํ ปริจฺเฉโท. ยํ ปน ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๙; สุ. นิ. ๒๓๒) วุตฺตํ, ตมฺปิ กามาวจรภวํเยว สนฺธายาห. มหคฺคตภวานํ ปริจฺเฉโท นตฺถีติ วทนฺติ. ตถา ‘‘ฐเปตฺวา ทฺเว ภเว’’ติ เอตฺถาปิ กามาวจรเทวมนุสฺสภวานํ มิสฺสกวเสเนว, ตสฺมา กามธาตุยํ เย ทฺเว ภวาติ กามาวจรเทวมนุสฺสวเสน เย ทฺเว ภวาติ อตฺโถ. ปุริมวิกปฺเปสุ ปุคฺคลเภเทน ปฏิปทา ภินฺทิตฺวา กสฺสจิ จลตีติ, กสฺสจิ น จลตีติ กตฺวา ‘‘จลติ เอวา’’ติ อวธารณมนฺตเรน อตฺโถ วุตฺโต. ยสฺมา ปน อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐ โลกุตฺตรกุสลปกิณฺณกกถา) ‘‘ยถา จ ปฏิปทา, เอวํ อธิปติปิ จลติ เอวา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา สพฺเพสมฺปิ ปฏิปทาสุ อเภเทน คหิตาสุ เอกนฺเตน จลนํ สมฺภวตีติ ‘‘จลติจฺเจว วุตฺตํ, น น จลตี’’ติ ตติยวิกปฺโป จลนาวธารโณ วุตฺโต.

โลกุตฺตรกุสลปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ปฐมมคฺควีสติมหานยวณฺณนา

๓๕๗. ฌานมคฺคาทิปริยาเยหิ กถิเต โพชฺฌนกาติ อธิปฺเปตา, วิเสสโต ปุพฺพภาเค ‘‘ฌานํ ภาเวมิ มคฺคํ ภาเวมี’’ติ ปวตฺตชฺฌาสยา โหนฺตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยสฺส ปุพฺพภาเค’’ติอาทิมาห.

๓๕๘. อุปนิสฺสยวเสนาติ [Pg.125] ตถา จิตฺตปฺปวตฺติสงฺขาเตน ปุพฺพภาคาภิสงฺขาเรน. เตเนวาห ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ. ตทนุรูปพลาติ อธิปติปจฺจยลาเภน สตฺติวิเสสโยคมาห. ยทิ ปุพฺพภาคาภิสงฺขารวเสน ฉนฺทาทีนํ อธิปติภาโว, กิมตฺถเมเตเยว เอวํ วุตฺตา, นนุ สทฺธาทีนมฺปิ ปุพฺพภาคาภิสงฺขาโร ลพฺภตีติ อาห ‘‘เสสธมฺมาน’’นฺติอาทิ. อตํสภาวตฺตาติ สมฺปยุตฺเตหิ สาติสยมนุวตฺติตพฺพภาวรหิตตฺตา. กิญฺจาปิ หิ สทฺธาทโยปิ อินฺทฺริยปจฺจยตาย สมฺปยุตฺเตหิ อนุวตฺตยนฺติ, เอกสฺมึ ปน จิตฺตุปฺปาเท สมธุเรน อญฺเญน วินา สมฺปยุตฺเตหิ อนุวตฺตนียภาโว น เตสํ ยถา ฉนฺทาทีนนฺติ เตเยว อธิปติภาเวน วุตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยสหชาตาธิปติปจฺจยานํ วิเสโส ปริพฺยตฺโต โหติ.

จตุมคฺคนยสหสฺสวณฺณนา

๓๖๒. มานสฺส ทิฏฺฐิสทิสา ปวตฺติ. ตถา หิ โส อธิปติ วิย อญฺญาธิปตินา ทิฏฺฐิยา สห นปฺปวตฺตตีติ. เอกเทส…เป… อุปมา โหติ, น สพฺพสามญฺเญน, อิตรถา สูริยตฺถงฺคมเน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย อคฺคมคฺคติโรธาเน สจฺจปฏิจฺฉาทกตมปฺปวตฺติ อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. อญฺญมญฺญนฺติ อญฺเญ อญฺเญ. ‘‘อานีตํ อิทํ สุตฺต’’นฺติ วิภตฺติ ปริณาเมตพฺพา. ยถาวุตฺตนเยนาติ อิมิสฺสา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน. น อุปมาย วุตฺตตฺตาติ อิมสฺมึ สุตฺเต น อุปมาย วุตฺตภาวโต. ยถาวุตฺตนเยนาติ วา เอตสฺมึ สุตฺเต วุตฺตปฺปกาเรน นเยน อิมิสฺสา อฏฺฐกถายํ อุปมาย น วุตฺตตฺตา. อวยวา วิย โหนฺติ, เยน เต เจตสิ นิยุตฺตา, จิตฺตสฺส เอเตติ จ เจตสิกาติอาทินา วุจฺจนฺติ, น ปน ‘‘ผสฺสิกา’’ติอาทินาติ ทฏฺฐพฺพํ.

กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อกุสลปทํ

ธมฺมุทฺเทสวาโร

ปฐมจิตฺตวณฺณนา

๓๖๕. ขณตฺตยสฺส อกุสเลสุ อสมฺภวโต สมวายกาลเหตุสมูหตฺโถ สมย-สทฺโท. โลภาภิภูตาย เอว อิฏฺฐารมฺมณสฺมึ อิตรตฺร [Pg.126] จ อิฏฺฐาการคฺคหณวเสน โสมนสฺสสหคตภาโวติ เอวมาทึ สนฺธาย ‘‘ยถานุรูป’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘กิเลสาตุรตาย อนาโรคฺยฏฺเฐน กิเลสวชฺชสพฺภาวโต สาวชฺชฏฺเฐน อวิชฺชาสมฺภูตตาย อโกสลฺยสมฺภูตฏฺเฐน อกุสล’’นฺติ จ ‘‘สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณํ, อนตฺถชนนรสํ, สํกิเลสปจฺจุปฏฺฐานํ, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ, คารยฺหภาวโต วา สาวชฺชลกฺขณํ, สํกิเลสภาวรสํ, อนิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, ยถาวุตฺตปทฏฺฐานเมวา’’ติ จ เอวมาทินา วุตฺตนเยน อนุคนฺตพฺพตาย วุตฺตํ ‘‘วุตฺตนยํ อนุคนฺตฺวา’’ติ.

คตํ คมนํ ปวตฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘คตมตฺตํ คติมตฺตํ คหณมตฺต’’นฺติ. ทิฏฺฐิยา หิ คติ ปวตฺติ เอวาติ. อาสนฺนการณตฺตาติ ปทฏฺฐานตาย, โยนิโสมนสิกาโร วิย หิ กุสลสฺส อโยนิโสมนสิกาโร อกุสลสฺส อจฺจาสนฺนเหตุ. ตถา หิ สติปิ อสทฺธมฺมสวนาทิการเณ อโยนิโส อนาวชฺชิเต อววตฺถาปิเต จ นตฺถิ อกุสลปฺปวตฺติ. ตถา จ วกฺขติ อฏฺฐกถายํ ‘‘อโยนิโส อกุสล’’นฺติ. เอเตน เอกนฺตการณตา จ วุตฺตตฺถา โหติ. ปฏิสงฺขา สีตาทิขมนํ อปฺปมาทวิหาโรติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปมชฺชนํ ขมน’’นฺติ. เตน สติสํวโรติ อิธ ขนฺติสํวโร วุตฺโตติ อธิปฺปาโย อินฺทฺริยสํวรสฺส วุตฺตตฺตา. ปหานสํวโรติ วีริยสํวโร. โส หิ ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ ปชหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๔; ๖.๕๘) วุตฺโตติ.

สมฺมาปฏิปตฺติยา ปฏิปกฺขภาเวน คเหตพฺพตากาโร โมโห สมฺมาปฏิปตฺติปฏิปกฺขภาวคฺคหณากาโร. เตน หิ นิวุตา น สมฺมา ปฏิปชฺชนฺติ. อภิชฺฌาย วิเสสโยโค กมฺมปถปฺปตฺติ.

อนุปปริกฺขา โมโห. โส เจตฺถ ทิฏฺฐิรหิโต เวทิตพฺโพ. ทิฏฺฐิสหิตสฺส ปน ทิฏฺฐิยา อนุวิธายกตฺตา ตคฺคหเณเนว คหณนฺติ. อวตฺถุสฺมินฺติ อสทฺทหนีเย วตฺถุสฺมึ. สานุนโย อธิโมกฺโขติ โมหทิฏฺฐีนํ สทฺธาปติรูปตมาห. อหิริกาโนตฺตปฺปโมหาทีหิ ปมชฺชนโต อหิริกาทีหิ การเณหิ. อารกฺขรหิตจิตฺเตติ จิตฺตสฺส สติวิรหตํเยว ทสฺเสติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา หิ สตีติ. เอเตน ‘‘อสฺสทฺธิยจิตฺเต อนฺธพาลจิตฺเต’’ติ ปททฺวยํ วุตฺตตฺถํ โหติ. อุปนาหาทีติ อาทิ-สทฺเทน [Pg.127] ราคาทโย สงฺคยฺหนฺติ. ราคาทีนํ ปริยุฏฺฐานาทิสภาวตาย ‘‘อวิเสเสนา’’ติ วุตฺตํ วิเสสสฺส เอกจฺจสฺส อสมฺภวโต. อิธาติ, อิมสฺมึ จิตฺเต. นิปฺผาเทตพฺเพ ปโยชเน ภุมฺมํ ‘‘จมฺมสฺมึ ทีปินํ หนฺตี’’ติ (วชิร. ฏี. ๑๗-๑๘ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) วิย อารมฺมณํ วา อวูปสโม ผลูปจาเรน ‘‘เสมฺโห คุโฬ’’ติ วิย.

ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

๓๙๐. สภาวปฏิจฺฉาทวเสน ปกติอตฺตาทิอสนฺตคฺคหณสฺส นิสฺสยตฺตา นิมิตฺตตฺตา อสนฺตํ พุชฺฌติ, นิจฺจาทิวิสมคฺคหณสฺส สญฺญาทิวิปริเยสสฺส นิสฺสยตฺตา อสมํ พุชฺฌตีติ โมโห วุตฺโต นิมิตฺตสฺส กตฺตุภาเวน อุปจาริตตฺตา, อยญฺจ อตฺโถ ทิฏฺฐิสหิตโมหวเสน ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ ปกตีติ กาปิลานํ ปธานํ.

ตติยจิตฺตวณฺณนา

๔๐๐. อปณฺณกปทํ วิย อวิรชฺฌนกปทมฺปิ กทาจิ นิยตภาวํ ทีเปยฺยาติ อนิยตตํ ทีเปตุํ ‘‘อุปฺปตฺติอรหงฺคานี’’ติ วุตฺตํ มานสฺส อนิยตตฺตา. ยทิ หิ มาโน นิยโต สิยา, กามราคสฺส มานรหิตา ปวตฺติ น สิยา, ตถา ภวราคสฺส. เอวํ สติ ปฏฺฐาเน จตุกฺขตฺตุํ กามราเคน โยชนา น สิยา, ติกฺขตฺตุํเยว สิยา, ภวราคมูลิกา จ น สิยา, เอวญฺจ สํโยชนานํ สํโยชเนหิ อฏฺฐวิเธน โยชนา สิยา, น ทสวิธา ทสฺสิตาติ ยถาวุตฺตาหิ โยชนาหิ มานสฺส อนิยตภาโว ปกาสิโต. อถ วา มาเนน สทฺธึ ปญฺจ โหนฺติ ยถาวุตฺตานิ อปณฺณกงฺคานิ, กึ ปน โหนฺตีติ อเปกฺขายํ เยวาปนกาติ วิทิโตวายมตฺโถ. เยวาปนกานญฺหิ ปญฺจภาโว อิธ วิธียติ, น อปณฺณกงฺคานนฺติ โส ยถา โหติ, ตถา โยเชตพฺพํ. กิเลสทุเก ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘กิเลสํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กิเลโส ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทีสุ ‘‘โลภํ ปฏิจฺจ โมโห มาโน ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ. โลภํ ปฏิจฺจ โมโห มาโน อุทฺธจฺจํ [Pg.128] อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ. โลภํ ปฏิจฺจ โมโห ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ. โลภํ ปฏิจฺจ โมโห อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺป’’นฺติ วิภตฺตตฺตา ‘‘ตถา กิเลสทุเกปี’’ติ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตสสงฺขาริกาสงฺขาริกจิตฺตวเสน หิ อยํ ปาฐเภโทติ.

‘‘กามราโค จตุธา เอกโต อุปฺปชฺชติ, ปฏิโฆ ติธา, มาโน เอกธา, ตถา วิจิกิจฺฉา ภวราโคติ อุทฺทิสิตฺวา กามราโค มานสํโยชนอวิชฺชาสํโยชเนหิ เจว อวิชฺชาสํโยชนมตฺเตเนว จ สทฺธึ มาโน ภวราคาวิชฺชาสํโยชเนหิ สทฺธึ ภวราโค อวิชฺชาสํโยชเนน สทฺธิ’’นฺติ อฏฺฐกถากณฺฑวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๘๕) วกฺขมานตฺตา ‘‘อิธ จ วกฺขตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺเถว ‘‘โลโภ ฉธา เอกโต อุปฺปชฺชติ, ปฏิโฆ ทฺเวธา, ตถา โมโห’’ติ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘โลโภ อสงฺขาริโก ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺโต โมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, สสงฺขาริโก โมหถินอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, อสงฺขาริโก เอว โมหมานอุทฺธจฺจอหิริกอโนตฺตปฺเปหิ, สสงฺขาริโก เอว จ โมหมานถินอุทฺธจฺจอหิริกอโนตฺตปฺเปหี’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘ตถาทสวิธา กิเลสาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อห’’นฺติ คหณตาย อวํกตฺวา คหณมฺปิ ‘‘สมฺปคฺคโห’’ติ วุตฺตํ.

จตุตฺถจิตฺตวณฺณนา

๔๐๒. อุสฺสาหํ ชเนนฺตาติ เอตฺถ จิตฺตปโยคสงฺขาโต สงฺขาโร เอว อุสฺสาโห, น วีริยุสฺสาโหติ.

นวมจิตฺตวณฺณนา

๔๑๓. วิสปฺปนานิฏฺฐรูปสมุฏฺฐานํ เยน กุปิตสฺส สกลสรีรํ กมฺปติ, กุปิตากาโร ปญฺญายติ. เอเตน สมฺปตฺติอตฺโถ รโส ทสฺสิโต โหติ, ปวตฺติอาการวเสน วา วิสปฺปนรโส. ตถา หิ ยสฺส กุปฺปติ, ตสฺส อมิตฺตสฺส สมฺปตฺติ เยภุยฺเยน ปฏิฆุปฺปตฺติเหตุ โหตีติ. เอเตน กิจฺจตฺโถ รโส วุตฺโต โหตีติ.

๔๑๘. วจนตฺถเมว วจนปริยายเมว.

เอกาทสมจิตฺตวณฺณนา

๔๒๔. นิจฺฉยาภาวาติ [Pg.129] อธิโมกฺขาภาวา. อสณฺฐหนโตติ สนฺตานวเสน เอกสฺมึ อารมฺมเณ อนวฏฺฐานโต.

ทฺวาทสมจิตฺตวณฺณนา

๔๒๙. สหชาตาธิปติ นตฺถิ ‘‘ฉนฺทวโต เจ วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, สา มยฺหํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทิปฺปวตฺติยา อภาวา. อนุทฺธฏตฺตา ปฏิสิทฺธตา, ยถาธมฺมสาสเน อวจนมฺปิ อภาวํ ทีเปติ.

อวจนโตติ อ-การสฺส ตทญฺญวจนตํ ทสฺเสติ. เอเตน จ ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อภาววจเนน การณสิทฺธิยา ผลสิทฺธีติ ตตฺถ อภาวสฺส การณเมว ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต’’ติ วุตฺตํ. เตน ตํสภาวตา ตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส วุตฺตา โหติ. ตโต จ ‘‘พลวํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ, ทุพฺพลํ นากฑฺฒตี’’ติ อิทํ ปฏิสนฺธิทานสภาเวสุ. ยสฺส ปน ปฏิสนฺธิทานสภาโว เอว นตฺถิ, น ตสฺส พลวภาโว ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน การณนฺติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. อนากฑฺฒนํ สาเธติ ‘‘ยทิ หิ อากฑฺเฒยฺยา’’ติอาทินา. ยสฺมา จ นาคตํ, ตสฺมา นากฑฺฒตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยสฺมา ปน ตํ ปฏิสนฺธิทานํ นตฺถิ, ตสฺมา นาคต’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘อนากฑฺฒนโต อนาคมนํ สาเธตุ’’นฺติ วุตฺตํ.

อปายคมนียสฺสาติ อปายํ คเมตีติ อปายคมนียํ, ตํสภาวนฺติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน สติ อุทฺธจฺจสหคตํ เอกนฺเตน อปายคมนียํ สิยา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๒๙) ‘‘อิตรสฺสาปิ เอตฺเถว ปฏิสนฺธิทานํ ภเวยฺยา’’ติ. น หิ อกุสลปฏิสนฺธิ สุคติยํ สมฺภวตีติ. ‘‘จตูหิ อปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต (ขุ. ปา. ๖.๑๑; สุ. นิ. ๒๓๔) อวินิปาตธมฺโม’’ติ (ส. นิ. ๒.๔๑; ๕.๙๙๘, ๑๐๐๔) วจนโต อปายคมนียญฺจ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ. เตนาห ‘‘อปายคมนียสฺส ทสฺสเนน ปหาตพฺพตฺตา’’ติ. น เจตํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ, น โส ตสฺส อปายคมนีโย ราโค โทโส โมโห ตเทกฏฺฐา จ กิเลสาติ เอเตน สงฺคโหติ สกฺกา วตฺตุํ นิโยคโต ภาวนาย ปหาตพฺพภาเวน วุตฺตตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท’’ติ (ธ. ส. ๑๔๐๖).

‘‘กุสลากุสลํ [Pg.130] กมฺมํ วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๗) วุตฺตกมฺมปจฺจยภาโว นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว. โส จ ยทิ อุทฺธจฺจสหคตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺเฒยฺย, ตสฺสาปิ สิยา. ตถา จ สติ อุทฺธจฺจสหคตํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพานํเยว นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา. น เจตํ ทสฺเสเนน ปหาตพฺพนฺติ สพฺพํ ปุพฺเพ วิย อาวตฺตติ.

สหชาตเมว วิภตฺตนฺติ ยถา ทสฺสเนน ปหาตพฺพวิภงฺเค ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๖) สหชาตํ นานากฺขณิกนฺติ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘สหชาตา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, นานากฺขณิกา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วิภตฺตํ, เอวํ อวิภชิตฺวา ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺพา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘นานากฺขณิกา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. เตน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโวติ วิญฺญายติ. ปจฺจนีเยปิ ยถาสมฺภวํ สงฺคาหกปจฺจยานํ วเสน ปจฺจยุทฺธาเร กริยมาเน. อิตรตฺถ จาติ ทสฺสเนนปหาตพฺพปเท. ตตฺถ หิ ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตอุปนิสฺสยปจฺฉาชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๗๑) กมฺมปจฺจโยปิ วุตฺโตติ.

ตทภาวาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยตฺตาภาวา. น จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วินา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนํ อตฺถีติ ‘‘ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ตตฺถ อนาคตา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถาติ ‘‘ฐเปตฺวา อุทฺธจฺจสหคตํ เสสานิ เอกาทเสว ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒนฺตี’’ติ เอตฺถ. ปวตฺติวิปากสฺสาติ ปวตฺติยํ วิปาโก ปวตฺติเอกเทสตาย ปวตฺติภูโต วา วิปาโก เอตสฺสาติ ปวตฺติวิปากํ, กมฺมํ, ตสฺส. อถ วา ปวตฺติยํ วิปาโก ปวตฺติวิปาโก. อิมสฺมึ ปน อตฺเถ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย เอตสฺสาติ นานา…เป… โย, ตพฺภาโว…เป… ตาติ เอวํ ปทจฺเฉโท ทฏฺฐพฺโพ. น สกฺกา นิวาเรตุํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วินา วิปากสฺส อนุปฺปชฺชนโต.

อิทานิ [Pg.131] ปวตฺติวิปากานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยลาภิตาย อาหจฺจภาสิตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วุตฺตญฺจา’’ติอาทิมาห. วิปากทานํ ปฏิสนฺธิวิปากธมฺมตาติ มญฺญมาโน ‘‘ยทิ ภาวนา’’ติอาทิมาห. อิตโร วิปากทานาภาเวปิ สิทฺโธ วิปากธมฺมภาโว ตาทิสานํ อญฺเญสมฺปิ ลพฺภมานตฺตาติ อาห ‘‘อภิญฺญาจิตฺตาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน อตฺตโน กาลมติกฺกนฺตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียญฺจ สงฺคณฺหาติ. วุตฺตํ สิยาติ อิทํ สหายปจฺจยลาภโต ปุถุชฺชนสนฺตานวุตฺติโน อุทฺธจฺจสหคตสฺส วิปากุปฺปาทนํ, ตทภาวา เสกฺขสนฺตติยํ ตสฺส วิปากานุปฺปาทนญฺจ ยุตฺตํ สิยาติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ปน ฐานํ สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพ’’นฺติอาทิ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ปุถุชฺชเนสุ อุปฺปชฺชมานานํ สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทีนํ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส จ สํโยชนตฺตยตเทกฏฺฐกิเลสานํ อนุปจฺฉินฺนตาย อปริกฺขีณสหายานํ วิปากุปฺปาทนํ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อุทฺธจฺจสหคตธมฺมานํ วิปาโก วิภงฺเค วุตฺโต’’ติ. ตสฺส ตาทิสสฺเสว สติ สหาเย วิปากุปฺปาทนวจนํ, อสติ วิปากานุปฺปาทนวจนํ วิรุชฺฌตีติ จ ปวตฺติวิปากทายิกํ วา อุทฺธจฺจสหคตสฺส มนสิ กตฺวา ‘‘วุตฺตํ สิยา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปวตฺติวิปากญฺหิ สนฺธาย ‘เตสํ วิปาเก ญาณ’นฺติ ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค (วิภ. ๗๒๕-๗๒๖) วุตฺต’’นฺติ เอเก วณฺณยนฺติ. เอวํ อุทฺธจฺจเจตนาปิ น โหติ, สาปิ วิญฺญาณปจฺจยภาเว อปเนตพฺพาติ อิทมฺปิ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ.

อกุสลปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อพฺยากตปทํ

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา

๔๓๑. กามาวจร…เป… อาทิ วุตฺตนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อุปจิตตฺตา’’ติ ปทํ สงฺคยฺหติ ‘‘อสาธารณกมฺมปจฺจยวเสนา’’ติ วุตฺตตฺตา. ‘‘อุปจิตตฺตาติ ลทฺธาเสวนตฺตา’’ติ เกจิ วทนฺติ, ตํ ปฐมชวนสฺส น ยุชฺชติ อนาเสวนตฺตา. ตถา จ สติ ตสฺส วิปากทานเมว น สิยาติ ตโต อญฺญถา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิปากาภิมุขนฺติ วิปากทานาภิมุขํ กโตกาสํ. กโตกาสตา จ อนาทิมฺหิ สํสาเร อเนเกสํ กมฺมานํ กตานํ อตฺถิตาย ปรสฺส ปฏิพาหเนน โหตีติ ‘‘อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วฑฺฒิตตา [Pg.132] จ สกมฺมสฺส พลทานสมตฺถตาวเสน อตฺตโน การเณหิ อภิสงฺขตตา. อสาธารเณน นามํ อุทฺธฏํ ‘‘เภรีสทฺโท ยวงฺกุโร’’ติ ยถา. วิญฺญาณานนฺติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ. วิเสสปจฺจยตฺตาติ อธิกปจฺจยตฺตา.

จกฺขุสนฺนิสฺสิตญฺจ ตํ รูปวิชานนญฺจาติ เอเตน สมานาธิกรณตํ สมาสสฺส ทสฺเสนฺโต ตตฺถ จ ‘‘จกฺขุสนฺนิสฺสิต’’นฺติอาทิปททฺวยสฺส นีลุปฺปลสทฺทาทีนํ วิย อญฺญมญฺญวิเสสนวิเสสิตพฺพภาวมาห. อญฺญวิญฺญาณนฺติ รูปารมฺมณํ มโนวิญฺญาณํ. รูปํเยวารมฺมณนฺติ ปน อตฺเถ ทิพฺพจกฺขุวิญฺญาณํ ทฏฺฐพฺพํ ตํสทิสานํ ตทุปจารํ กตฺวา ยถา ‘‘สา เอว ติตฺติรี ตานิ เอว โอสธานี’’ติ. ฌานปจฺจยตฺตาภาเว น ฌานงฺคตา นตฺถีติ ปญฺจวิญฺญาเณสุ อุเปกฺขาทีนํ อุปจริตฌานงฺคตํ สาเธติ. น หิ ฌานงฺคานํ ฌานปจฺจยตํ วตฺวา เตสํ ฌานปจฺจยภาโว ปฏิกฺขิตฺโตติ. ยทิ เอวํ ปญฺจวิญฺญาเณสุ อุเปกฺขาทโย ฌานราสิฏฺฐาเน น วตฺตพฺพา สิยุนฺติ อาห ‘‘ฌานปจฺจยตฺตาภาเว’’ติอาทิ. อุเปกฺขาทิภาวโตติ อุเปกฺขาสุขทุกฺเขกคฺคตาภาวโต. อญฺญฏฺฐานาภาวโตติ จิตฺตฏฺฐิตึ เอว สนฺธาย วุตฺตํ.

๔๓๖. อกุสลํ ภวงฺคนิสฺสนฺเทน ‘‘ปณฺฑร’’นฺติ วุจฺจติ, ภวงฺเค อปณฺฑเร ตํมูลิกา กุโต อกุสลสฺส ปณฺฑรตาติ ‘‘อกุสลสฺส จา’’ติ วุตฺตํ. ปณฺฑรตาย การณํ วตฺตพฺพํ, ยทิ อญฺญการณา ปณฺฑรตา, สภาโววายนฺติ จิตฺตสฺส อกิเลสสภาวตาย วุตฺตํ, น เจตฺถ ผสฺสาทีนมฺปิ ปณฺฑรตาปตฺติ. ยโต ธมฺมานํ สภาวกิจฺจวิเสสญฺญุนา ภควตา วิญฺญาณํเยว ตถา นิทฺทิฏฺฐนฺติ.

๔๓๙. อนติกฺกมเนน ภาวนาย. ปสาทฆฏฺฏนํ วิสยสฺส โยคฺยเทเส อวฏฺฐานนฺติ ‘‘ปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา อาปาถํ คนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํ. มหาภูเตสุ ปฏิหญฺญตีติ เอตฺถ น สยํ กิญฺจิ ปฏิหญฺญติ, นาปิ เกนจิ ปฏิหญฺญียติ อโผฏฺฐพฺพสภาวตฺตา. วิสยวิสยีภูตํ ปน อภิมุขภาวปฺปตฺติยา วิญฺญาณุปฺปตฺติยา เหตุตาย วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺตํ ปฏิหตปฏิฆาตกภาเวน โวหรียติ, ตสฺมา เตสุ สปฺปฏิฆโวหาโร. ‘‘อุปาทารูปํ ฆฏฺเฏตีติ เอวมาทิ จ อุปจารวเสเนว เวทิตพฺพํ. มหาภูตารมฺมเณน ปน [Pg.133] กายปฺปสาทนิสฺสยภูเตสุ มหาภูเตสุ ฆฏฺฏิยมาเนสุ ปสาโทปิ ฆฏฺฏิโต เอว นาม โหตีติ วตฺวา วีมํสิตพฺพ’’นฺติ วทนฺติ. ยถาธิปฺเปเตน เอกเทสสามญฺเญน อุปมาวจนโต นิสฺสิตนิสฺสยฆฏฺฏนานํ สติปิ ปุพฺพาปรภาเว อุปมตฺเต อุปมาภาเวน คเหตพฺพภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุภยฆฏฺฏนทสฺสนตฺถ’’นฺติ อาห.

๔๕๕. ทสฺสนาทิปฺปวตฺติภาวโตติ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ อทสฺสนาทิตาย สา เอเตสํ เอว วิเสโส. อนญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตายาติ อญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตฺตาภาวโต. อญฺญนิสฺสยวิญฺญาณสฺส อนนฺตรปจฺจยตฺตาภาเวนาติ อิมินา กิริยามโนธาตุโตปิ วิเสสสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘มโนทฺวารนิคฺคมนมุขภาวาภาวโต’’ติ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘นิคฺคมนปเวสมุขภาวาภาวโต’’ติ. ติวิเธนปิ หิ มโนธาตุวิญฺญาณธาตูหิ มโนวิญฺญาณธาตุยา วิเสโส ทสฺสิโตติ. ตโต เอว วิชานนวิเสสวิรหโตเยว. ยทิ มโนธาตุ ‘‘มโนวิญฺญาณ’’นฺติ น วุจฺจติ, ฉวิญฺญาณกายาติ กถํ มโนธาตุยา ตตฺถ สงฺคโห โหตีติ? สงฺคโห เอว ปริยายเทสนตฺตา. อตฺถิ หิ เอส ปริยาโย ‘‘มนนมตฺตํ วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ ยถา ‘‘มนนมตฺตา ธาตุ มโนธาตู’’ติ. อปิจ วตฺถุกิจฺเจหิ มโนวิญฺญาณสภาคตฺตา ตสฺส อุปรมุปฺปาทภาวโต อนฺตาทิภาวโต จ มโนวิญฺญาณกายสงฺคหิตา มโนธาตุ, น เสสวิญฺญาณกายสงฺคหิตา อตํสภาคตฺตา, อิธ ปน นิปฺปริยายกตตฺตา มนโส สมฺภูย วิสิฏฺฐมโนกิจฺจยุตฺตํ มโนวิญฺญาณนฺติ ตทภาวโต ‘‘มโนวิญฺญาณนฺติปิ น วุจฺจตี’’ติ อิมเมวตฺถํ สาเธตุํ ‘‘น หิ ตํ วิญฺญาณํ มนโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน มโนธาตุยา นิปฺปริยายโต มโนวิญฺญาณกิจฺจวิรหํเยว ทสฺเสติ. ทสฺสนาทีนํ ปนาติอาทินา อญฺญวิญฺญาณวิธุรํ มโนธาตุยา จ สภาวํ ทสฺเสติ.

ยทิ ชนกสทิสตา นาม มหาวิปาเกสุ วิตกฺกาทีนํ สมฺมาสงฺกปฺปาทิตา, ติเหตุกโต นิพฺพตฺตานํ ติเหตุกานํ, ทุเหตุกโต นิพฺพตฺตานํ ทุเหตุกานญฺจ ภวตุ สมฺมาสงฺกปฺปาทิตา, ติเหตุกโต ปน นิพฺพตฺตทุเหตุกานํ กถนฺติ อาห ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิ. ตํโสตปติตตา น สิยา ตสฺสา อนานนฺตรตฺตา. ตโต เอว หีติอาทินา วุตฺตโสตปติตํ เอวานนฺตเรน วจเนน สมตฺถยติ. ยทิ วิชฺชมานานมฺปิ [Pg.134] มโนธาตุอาทีสุ วิตกฺกาทีนํ ปญฺจวิญฺญาเณสุ วิย อคณนูปคภาโว, เอวํ สนฺเต ปฏฺฐาเน กถํ เตสํ ฌานปจฺจยตาวจนํ. ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๑), ‘‘วิปากาพฺยากตานิ กิริยาพฺยากตานิ ฌานงฺคานิ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๑) หิ วุตฺตํ. ปจฺจนีเยปิ ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ฌานปจฺจยา, ปญฺจวิญฺญาณสหิตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๘) ปญฺจวิญฺญาณานิ เอว อุทฺธฏานิ, น มโนธาตุอาทีนีติ อาห ‘‘ฌานปจฺจยกิจฺจมตฺตโต’’ติอาทิ. น เหตฺถ ฌานงฺคานํ พลวทุพฺพลภาโว อธิกโต, อถ โข ฌานปจฺจยภาวมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

๔๖๙. สมานวตฺถุกํ อนนฺตรปจฺจยํ ลภิตฺวาติ ทสฺสนาทิโต มโนธาตุยา จ พลวภาเว การณวจนํ. ยถารมฺมณนฺติ อารมฺมณานุรูปํ. ยทิ สมานนิสฺสยตาย มโนธาตุโต พลวตรตฺตํ วิปากมโนวิญฺญาณธาตุยา โสมนสฺสสหคตาย, โวฏฺฐพฺพนํ กถํ มชฺฌตฺตเวทนนฺติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา ตสฺส พลวภาวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สนฺตติปริณามนพฺยาปารวิเสสา น โสมนสฺสเวทนนฺติ ปริหารํ วทนฺโต ‘‘โวฏฺฐพฺพน’’นฺติอาทิมาห. วิปาโก วิย อนุภวนเมว น โหตีติ สติ สมตฺถตาย วิปากานํ เอกนฺเตน อารมฺมณรสานุภวนตาย วุตฺตํ.

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อฏฺฐมหาวิปากจิตฺตวณฺณนา

๔๙๘. วิปากธมฺมานํ กมฺมทฺวารํ วุตฺตํ ทฺวารกถายํ ‘‘เตภูมกกุสลากุสโล เอกูนตึสวิโธ มโน’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. มโนกมฺมทฺวารกถา). ปโยเคนาติ อตฺตนา ปเรหิ วา กเตน อุสฺสาหนปโยเคน. กุสลากุสลานิ วิย เยสํ ตํ ตทารมฺมณํ อนุพนฺธภูตํ. ปฐมปญฺจมจิตฺตานํ อญฺญมญฺญพลวทุพฺพลภาววิจาเรน ทุติยฉฏฺฐาทีนมฺปิ โส วิจาริโต โหตีติ ‘‘เอเตสุ พลวํ ทุพฺพลญฺจ วิจาเรตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ยถา สาลิอาทีนํ ถทฺธมุทุภูมิวเสน ติณาทีนํ [Pg.135] อนีหรณนีหรณวเสน อุตุอาทิอวเสสปจฺจยานํ วิปตฺติสมฺปตฺติวเสน จ ผลวิเสสโยโค, เอวํ กมฺมสฺส สุคติทุคฺคติวเสน อวิสุทฺธวิสุทฺธปโยควเสน อุปปตฺติยา วิปตฺติสมฺปตฺติวเสน จ วิสิฏฺฐผลตาย ปริณมนํ, เอวเมว คิมฺหวสฺสกาลาทีสุ พีชานํ ผลวิเสสโยโค วิย ตํตํกาลวิเสเสน กมฺมสฺส ผลวิเสสโยโค โหตีติ อาห ‘‘กาลวเสน ปริณมตี’’ติ. สุกฺกโสณิตปจฺจยานนฺติ กมฺมวิเสสปริภาวิตสนฺตานุปฺปนฺนตาย สุกฺกโสณิตานํ อายุวิเสสเหตุภาวมาห สุกฺกโสณิตวเสนปิ วณฺณาทิวิเสสทสฺสนโต, เยน ‘‘ปิตูนํ อาการํ ปุตฺโต อนุวิทหตี’’ติ วุจฺจติ. ตํมูลกานนฺติ อปฺปายุกสํวตฺตนิยกมฺมมูลกานํ. อาหาราทีติ อาทิ-สทฺเทน วิสมูปกฺกมาทโย ปริคฺคณฺหาติ.

วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา

ยโต ติเหตุกาทิกมฺมโต. ยสฺมิญฺจ ฐาเนติ ปฏิสนฺธิอาทิฏฺฐาเน, สุคติทุคฺคติยํ วา. ติเหตุกโต ทุเหตุกํ อนิจฺฉนฺโต ปฏิสนฺธินฺติ อธิปฺปาโย. ปวตฺติวิปากํ ปน ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อิจฺฉติ เอว. ตถา หิ วกฺขติ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ ปุริมาย เหตุกิตฺตนลทฺธิยา น ยุชฺชตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘).

เย ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ, ‘‘เอกปุปฺผํ ยชิตฺวาน, อสีติ กปฺปโกฏิโย (เถรคา. ๙๖). ทุคฺคตึ นาภิชานามี’’ติ (อป. เถร ๒.๔๖.๖๔) จ เอวมาทิวจนสฺส อธิปฺปายํ อชานนฺตา ‘‘กึ นุ โข เอเกนปิ กมฺเมน อเนกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ, ‘‘ทิสฺวา กุมารํ สตปุญฺญลกฺขณ’’นฺติอาทิวจนสฺส (ที. นิ. ๓.๒๐๕) อตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา ‘‘กินฺนุ โข นานากมฺเมหิ เอกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ สํสยปกฺขนฺทา, เตสํ พีชงฺกุโรปมาย ‘‘เอกสฺมา เอกา, อเนกสฺมา จ อเนกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ วินิจฺฉิตตฺตา กมฺมปฏิสนฺธิววตฺถานโต สาเกตปญฺเห วิปากุทฺธารกถาย อุสฺสทกิตฺตนคหณสฺส สมฺพนฺธํ อาห ‘‘กมฺมวเสน…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. ปฏิสนฺธิชนกกมฺมวเสน ปฏิสนฺธิวิปาโก เอว อโลภโลภาทิคุณโทสาติเรกภาวเหตูติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘โส เตน กมฺเมน ทินฺนปฏิสนฺธิวเสน นิพฺพตฺโต ลุทฺโธ โหตี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ โลภวเสน, โทส, โมห[Pg.136], โลภโทส, โลภโมห, โทสโมห, โลภโทสโมหวเสนาติ ตโย เอกกา, ตโย ทฺวิกา, เอโก ติโกติ โลภาทิทสฺสนวเสน อกุสลปกฺเขเยว สตฺต วารา. ตถา กุสลปกฺเข อโลภาทิทสฺสนวเสนาติ จุทฺทส วารา ลพฺภนฺติ.

ตตฺถ ‘‘อโลภโทสาโมหา, อโลภาโทสโมหา, อโลภโทสาโมหา พลวนฺโต’’ติ อาคเตหิ กุสลปกฺเข ตติยทุติยปฐมวาเรหิ โทสุสฺสทโมหุสฺสทโทสโมหุสฺสทวารา คหิตา. ตถา อกุสลปกฺเข ‘‘โลภาโทสโมหา, โลภโทสาโมหา, โลภาโทสาโมหา พลวนฺโต’’ติ อาคเตหิ ตติยทุติยปฐมวาเรหิ อโทสุสฺสทอโมหุสฺสทอโทสาโมหุสฺสทวารา คหิตาเยวาติ อกุสลกุสลปกฺเข ตโย ตโย วาเร อนฺโตคเธ กตฺวา อฏฺเฐว วารา ทสฺสิตา. เย ปน อุภเยสํ โวมิสฺสตาวเสเนว โลภาโลภุสฺสทวาราทโย อปเร เอกูนปญฺญาส วารา ทสฺเสตพฺพา, เต อสมฺภวโต เอว น ทสฺสิตา. น หิ เอกสฺมึ สนฺตาเน อนฺตเรน อวตฺถนฺตรํ โลโภ พลวา อโลโภ จาติ ยุชฺชติ. ปฏิปกฺขโตเยว หิ เอเตสํ พลวทุพฺพลภาโว, สหชาตธมฺมโต วา. เตสุ โลภสฺส ตาว ปฏิปกฺขโต อโลเภน อนภิภูตตาย พลวภาโว, ตถา โทสโมหานํ อโทสาโมเหหิ. อโลภาทีนํ ปน โลภาทิอภิภวนโต สพฺเพสญฺจ สมานชาติยํ สมภิภูย ปวตฺติวเสเนว สหชาตธมฺมโต พลวภาโว. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘โลโภ พลวา, อโลโภ มนฺโท, อโทสาโมหา พลวนฺโต, โทสโมหา มนฺทา’’ติ. โส จ เตสํ มนฺทพลวภาโว ปุริมูปนิสฺสยโต อาสยสฺส ปริภาวิตตาย เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ปฐมทุติเยหิ, สตฺตมปฐเมหิ วา วาเรหิ ติเหตุกกมฺมโต ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน ติเหตุกวิปาโก, อิตเรหิ ติเหตุกทุเหตุกกมฺมโต ยถาสมฺภวํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน ทุเหตุกาเหตุกวิปากา ทสฺสิตาติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

อิธาติ วิปากุทฺธารมาติกายํ. เตน เหตุกิตฺตนํ วิเสเสติ. ชจฺจนฺธาทิวิปตฺตินิมิตฺตํ โมโห, สพฺพากุสลํ วา. ยํ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เตน ปฏิสมฺภิทามคฺควจเนน. คติสมฺปตฺติยา สติ ญาณสมฺปยุตฺเต ปฏิสนฺธิมฺหิ [Pg.137] นิปฺผาเทตพฺเพ. อญฺญตฺถาติ นิกนฺติปฏิสนฺธิกฺขเณสุ. กมฺมสริกฺขโกติ อิธ สาติสโย สริกฺขภาโว อธิปฺเปโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อิตรถา ติเหตุกทุเหตุกาปิ อญฺญมญฺญํ สริกฺขาเยวาติ ทสฺสิตเมตนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนีติ เอตฺถ ปญฺจวิญฺญาณานิ วิย อปุพฺพนิสฺสยปวตฺตินี วิชานนวิเสสรหิตา จ มโนธาตุ อิฏฺฐาทิภาคคฺคหเณ น สมตฺถาติ ‘‘ปากฏาเยวา’’ติ น วุตฺตา, อาทิ-สทฺเทน วา สงฺคหิตา. ตทารมฺมณปจฺจยสพฺพชวนวตาติ ตทารมฺมณสฺส ปจฺจยภูตสกลชวนปฺปวตฺติสหิเตน. ยํ สนฺธาย ‘‘อิธ ปริปกฺกตฺตา อายตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. อญฺญกาเลติ อพุทฺธิปวตฺติกาเล.

อนุโลเมติ ธมฺมานุโลเม. อาเสวนปจฺจยาติ อาเสวนภูตา ปจฺจยา. น มคฺเค อมคฺคปจฺจเย. โสปิ โมฆวาโร ลพฺเภยฺยาติ ยทิ โวฏฺฐพฺพนมฺปิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, ยถา ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อาเสวนปจฺจยา น (ปฏฺฐา. ๑.๒.๓) มคฺคปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๒.๑๔) อนุโลมปจฺจนีเย, ปจฺจนียานุโลเม จ ‘‘สุขา…เป… น มคฺคปจฺจยา อาเสวนปจฺจยา’’ติ จ วุตฺตํ หสิตุปฺปาทจิตฺตวเสน, เอวํ โวฏฺฐพฺพนวเสน ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ปาโฐ สิยา, ตถา จ สติ วารทฺวยวเสน คณนายํ ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค ทฺเว. น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน ทฺเว’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, ตสฺมา น ลพฺเภยฺยายํ โมฆวาโรติ อธิปฺปาโย.

โวฏฺฐพฺพนมฺปิ ยทิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, ทุติยโมฆวาเร อตฺตโน วิย ตติยจตุตฺถวาเรสุปิ สิยา, ตถา สติ อตฺตนาปิ กุสลากุสลานํ สิยา. น หิ…เป… อวุตฺโต อตฺถิ ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา’’ติอาทินา อนวเสสโต วุตฺตตฺตา. โวฏฺฐพฺพนสฺส…เป… อวุตฺโต ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย. อกุสลสฺส…เป… ปจฺจโย’’ติ วจนาภาวโต. น เกวลํ อวุตฺโต, อถ โข กุสลํ…เป… ปฏิกฺขิตฺโตว. อถาปิ สิยาติอาทิ มคฺคโสธนตฺถเมว วุจฺจติ. สมานเวทนานํ เอว อาเสวนปจฺจยภาวสฺส ทสฺสนโต ‘‘อสมานเวทนานํ วเสนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ‘‘อาเสวน ปจฺจเยน [Pg.138] ปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา, สมานเวทนาวเสนาติ อธิปฺปาโย. อภินฺนชาติกสฺส จาติ จ-สทฺโท อภินฺนเวทนสฺส จาติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เวทนาตฺติเกปิ โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนปจฺจยตฺตสฺส อภาวาติ โยชนา. กุสลตฺติกาทีสุ ยถาทสฺสิตปาฬิปฺปเทเสสุปีติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิ-สทฺโท. คณนาย การณภูตาย คณนาย นิทฺธาริยมานาย สติ คณนาย วา อพฺภนฺตเร. ทุติโย โมฆวาโร วีมํสิตพฺโพติ อาเสวนปจฺจยตฺตาภาวา ชวนฏฺฐาเน ฐาตุํ น ยุชฺชติ. น หิ วินา อาเสวนํ ชวนปฺปวตฺติ อตฺถีติ อธิปฺปาโย.

อปิเจตฺถ ‘‘ยํ ชวนภาวปฺปตฺตํ, ตํ ฉินฺนมูลกรุกฺขปุปฺผํ วิยา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๖) วกฺขมานตฺตา อนุปจฺฉินฺนภวมูลานํ ปวตฺตมานสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส กิริยภาโว น สิยา, วุตฺโต จ ‘‘ยสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา อุเปกฺขาสหคตา’’ติ, ตสฺมา ‘‘ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวาติ ชวนสฺส อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺติตฺวา, น ชวนภาเวนา’’ติ, ‘‘อาเสวนํ ลภิตฺวาติ จ อาเสวนํ วิย อาเสวน’’นฺติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ, วิปฺผาริกสฺส ปน สโต ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺติเยเวตฺถ อาเสวนสทิสตา. วิปฺผาริกตาย หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตญฺจสฺส วุจฺจติ. วิปฺผาริกมฺปิ ชวนํ วิย อเนกกฺขตฺตุํ อปฺปวตฺติยา ทุพฺพลตฺตา น นิปฺปริยายโต อาเสวนปจฺจยภาเวน ปวตฺเตยฺยาติ น อิมสฺส ปาเฐ อาเสวนตฺถํ วุตฺตํ, อฏฺฐกถายํ ปน ปริยายโต วุตฺตํ ยถา ‘‘ผลจิตฺเตสุ มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ. อยเมตฺถ อตฺตโนมติ. อยมฺปิ โปราณเกหิ อสํวณฺณิตตฺตา สาธุกํ อุปปริกฺขิตพฺโพ.

เอวญฺจ กตฺวาติ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนานํ อนตฺถนฺตรภาวโต ‘‘อาวชฺชนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ, โวฏฺฐพฺพนฏฺฐาเนปีติ อธิปฺปาโย. ตสฺมาติ ยสฺมา โวฏฺฐพฺพนํ อาวชฺชนาเยว อตฺถโต อุเปกฺขาสหคตาเหตุกกิริยมโนวิญฺญาณธาตุภาวโต, ตสฺมา. ตํ อาวชฺชนา วิย สติ อุปฺปตฺติยํ กามาวจรกุสลากุสลกิริยชวนานํ เอกนฺตโต อนนฺตรปจฺจยภาเวเนว วตฺเตยฺย, โน อญฺญถาติ อธิปฺปาเยน ‘‘โวฏฺฐพฺพนโต’’ติอาทิมาห. จตุนฺนนฺติ มุญฺฉามรณาสนฺนเวลาทีสุ มนฺทีภูตเวคตาย จตฺตาริปิ ชวนานิ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. อยเมตสฺส สภาโวติ [Pg.139] อารมฺมณมุเขนปิ จิตฺตนิยามํเยว ทสฺเสติ. ยทิปิ ‘‘ชวนาปาริปูริยา…เป… ยุตฺโต’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อาวชฺชนาทีนํ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตี’’ติ ปน วุตฺตตฺตา จิตฺตปฺปวตฺติวเสน ปฐมโมฆวารโต เอตสฺส น โกจิ วิเสโส. เตเนวาห ‘‘อยมฺปิ…เป… เรตพฺโพ’’ติ. ปฏิสนฺธิจิตฺเตเยว ปวตฺติยํ ‘‘ภวงฺค’’นฺติ วุจฺจมาเน น ตสฺส เหตุวเสน เภโทติ ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) น สกฺกา วตฺตุํ, วุตฺตญฺจ, ตสฺมา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ ตทารมฺมณํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

สภาวกิจฺเจหิ อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยภาโว, สภาวกิจฺจานํ วา ผลภูตานํ ปจฺจยภาโว สภาวกิจฺจปจฺจยภาโว. อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ‘‘ทุเหตุกโสมนสฺสสหคตอสงฺขาริกชวนาวสาเน เอวา’’ติ อิมสฺส อตฺถสฺส อนธิปฺเปตตฺตา. ยถา จ อเหตุกทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ ติเหตุกชวนาวสาเน อเหตุกทุเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ, เอวํ ติเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส ติเหตุกชวนานนฺตรํ ทุเหตุกตทารมฺมณํ, ทุเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส จ ทุเหตุกานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ติเหตุกกมฺมํ ติเหตุกมฺปิ ทุเหตุกมฺปิ อเหตุกมฺปิ วิปากํ เทตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘) หิ วุตฺตํ. ปริปุณฺณวิปากสฺสาติ อิมินาปิ ติเหตุกชวนโต ยถาวุตฺตตทารมฺมณสฺส อปฺปฏิสิทฺธํเยว สาเธติ. น หิ ปจฺจยนฺตรสามคฺคิยา อสติ ตทารมฺมณํ สพฺพํ อวิปจฺจนฺตํ กมฺมํ ปริปุณฺณวิปากํ โหตีติ. มุขนิทสฺสนมตฺตเมว ยถาวุตฺตตทารมฺมณปฺปวตฺติยา อวิภาวิตตฺตา. ติเหตุกาทิกมฺมสฺส หิ อุกฺกฏฺฐสฺส ติเหตุกกมฺมสฺส โสฬส, อิตรสฺส ทฺวาทส, อุกฺกฏฺฐสฺเสว ทุเหตุกกมฺมสฺส ทฺวาทส, อิตรสฺส อฏฺฐาติ เอวํ โสฬสวิปากจิตฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปริปุณฺณวิปากสฺส ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสฺส วเสน วิปากวิภาวนาย มุขนิทสฺสนมตฺตเมเวตํ, ตสฺมา.

เอวญฺจ กตฺวาติ นานากมฺมโต ตทารมฺมณุปฺปตฺติยํ อิโต อญฺญถาปิ สมฺภวโตติ อตฺโถ. ‘‘อุเปกฺขา…เป… อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ เกน กิจฺเจน อุปฺปชฺชตีติ? ตทารมฺมณกิจฺจํ ตาว น โหติ ชวนารมฺมณสฺส อนาลมฺพณโต, นาปิ สนฺตีรณกิจฺจํ ตถา อปฺปวตฺตนโต, ปฏิสนฺธิจุตีสุ วตฺตพฺพเมว [Pg.140] นตฺถิ, ปาริเสสโต ภวงฺคกิจฺจนฺติ ยุตฺตํ สิยา. น หิ ปฏิสนฺธิภูตํเยว จิตฺตํ ‘‘ภวงฺค’’นฺติ วุจฺจตีติ.

ตนฺนินฺนนฺติ อาปาถคตวิสยนินฺนํ อาวชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺส วิย ปฐมชฺฌานาทิกสฺส วิย. เอตสฺสปิ สาวชฺชนตาย ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อตทตฺถาติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิโรธํ ปจฺจามสติ. อุปฺปตฺติยาติ อุปฺปตฺติโต. ตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ตสฺส นิโรธสฺส. ตถา จ อุปฺปชฺชตีติ ‘‘อนนฺตรปจฺจโย โหตี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. ยถาวุตฺตา วุตฺตปฺปการา. โวทานํ ทุติยมคฺคาทีนํ ปุเรจาริกญาณํ. เอเตสนฺติ อริยมคฺคจิตฺตมคฺคานนฺตรผลจิตฺตานํ. เอตสฺสาติ ยถาวุตฺตวิปากจิตฺตสฺส.

อุปนิสฺสยโต ตสฺเสว จกฺขุวิญฺญาณาทิวิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ จกฺขาทีนํ ทสฺสนาทิอตฺถโต ทสฺสนาทิผลโต, ทสฺสนาทิปฺปโยชนโต วา. ปุริมจิตฺตานิ อาวชฺชนาทีนิ. วตฺถนฺตรรหิตตฺเต ทสฺเสตพฺเพ วตฺถนฺตเร วิย อารมฺมณนฺตเรปิ น วตฺตตีติ ‘‘วตฺถารมฺมณนฺตรรหิต’’นฺติ วุตฺตํ.

ยทิ วิปาเกน กมฺมสริกฺเขเนว ภวิตพฺพํ, เอวํ สติ อิมสฺมึ วาเร อเหตุกวิปากานํ อสมฺภโว เอว สิยา เตสํ อกมฺมสริกฺขกตฺตาติ อิมมตฺถํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อเหตุกานํ ปนา’’ติ. อภินิปาตมตฺตนฺติ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ กิจฺจมาห. เต หิ อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ อภินิปาตนมตฺเตเนว วตฺตนฺติ. อาทิ-สทฺเทน สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. กุสเลสุ กุสลากุสลกิริเยสุปิ วา วิชฺชมานา สสงฺขาริกาสงฺขาริกตา อญฺญมญฺญํ อสริกฺขตฺตา ปหานาวฏฺฐานโต จ วิรุทฺธา วิยาติ วิปาเกสุ สา ตทนุกูลา สิยา, สา ปน มูลาภาเวน น สุปฺปติฏฺฐิตานํ สวิสยาภินิปตนมตฺตาทิวุตฺตีนํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘น สสงฺขาริกวิรุทฺโธ’’ติอาทิ. อุภเยนปิ เตสํ นิพฺพตฺตึ อนุชานาติ ยถา ‘‘กฏตฺตารูปาน’’นฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิปากธมฺมธมฺโม วิปากสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย. วิปากธมฺมธมฺเม ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ, อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, กุสลากุสเล นิรุทฺเธ’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๓) วิปากตฺติเก วิย สิยา กุสลตฺติเกปิ ปาฬีติ กตฺวา ‘‘กุสลตฺติเก จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา กุสลํ อนิจฺจโต [Pg.141] ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺติ, กุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชติ, กุสลํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, อุทฺธจฺจํ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวิชฺชมานตฺตา เอว อวจนนฺติ อธิปฺปาเยน ตตฺถ ยุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘วิปฺผาริกญฺหี’’ติอาทินา.

เอตฺถ เกจิ ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขาวโตปิ กิริยมยจิตฺตตาย กิริยชวนสฺส วิปฺผาริกกิริยภาโว น สกฺกา นิเสเธตุนฺติ นิทสฺสนภาเวน ปณฺณปุฏมุปนีตํ อสมานํ. กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณาภาวสฺส ปาฬิยํ อวจนมฺปิ อการณํ ลพฺภมานสฺสปิ กตฺถจิ เกนจิ อธิปฺปาเยน อวจนโต. ตถา หิ ธมฺมสงฺคเห อกุสลนิทฺเทเส ลพฺภมาโนปิ อธิปติ น วุตฺโต, ตสฺมา กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณาภาโว วีมํสิตพฺโพ’’ติ วทนฺติ. สติปิ กิริยมยตฺเต สพฺพตฺถ ตาทิภาวปฺปตฺตานํ ขีณาสวานํ ชวนจิตฺตํ น อิตเรสํ วิย วิปฺผาริกํ, สนฺตสภาวตาย ปน สนฺนิสินฺนรสํ สิยาติ ตสฺส ปณฺณปุฏํ ทสฺสิตํ. ธมฺมสงฺคเห อกุสลนิทฺเทเส อธิปติโน วิย ปฏฺฐาเน กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส ลพฺภมานสฺส อวจเน น กิญฺจิ การณํ ทิสฺสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ตตฺถ อฏฺฐกถายํ ‘‘เหฏฺฐา ทสฺสิตนยตฺตา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๒๙). น เจตฺถ ทสฺสิตนยตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ วิปากธมฺมธมฺเมหิ กุสลากุสเลหิ อตํสภาวานํ นยทสฺสนสฺส อยุชฺชมานกตฺตา. อปิจ ตตฺถ วีมํสาย เกสุจิ สพฺเพสญฺจ อธิปตีนํ อภาวโต เอกรสํ เทสนํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุทฺธโฏ’’ติ จ สกฺกา วตฺตุํ, อิธ ปน น ตาทิสํ อวจเน การณํ ลพฺภตีติ ‘‘อวจเน การณํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ.

อธิปฺปาเยนาติ อกุสลานนฺตรํ สเหตุกตทารมฺมณํ นตฺถีติ ตสฺส เถรสฺส มติมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘) วจนโต ปน อกุสลานนฺตรํ สเหตุกตทารมฺมณมฺปิ วิชฺชติเยวาติ อุปฺปตฺตึ วทนฺตสฺส ยุตฺตคฺคหณวเสนาติ อธิปฺปาโย.

น เอตฺถ การณํ ทิสฺสตีติ เอเตน ติเหตุกชวนานนฺตรํ ติวิธมฺปิ ตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เยน อธิปฺปาเยนาติ ปฐมเถเรน ตาว เอเกน [Pg.142] กมฺมุนา อเนกตทารมฺมณํ นิพฺพตฺตมานํ กมฺมวิเสสาภาวา ตํตํชวนสงฺขาตปจฺจยวิเสเสน วิสิฏฺฐํ โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ชวนวเสน ตทารมฺมณสฺส สสงฺขาราทิวิธานํ วุตฺตํ, วิปาเกน นาม กมฺมสริกฺเขน ภวิตพฺพํ, น กมฺมวิรุทฺธสภาเวน. อญฺญถา อนิฏฺฐปฺปสงฺโค สิยาติ เอวมธิปฺปาเยน ทุติยตฺเถโร กมฺมวเสเนว ตทารมฺมณวิเสสํ อาห. ญาณสฺส ชจฺจนฺธาทิทุคฺคติวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขตา วิย สุคติวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขตาปิ สิยาติ มญฺญมาโน ตติยตฺเถโร ‘‘ติเหตุกกมฺมโต ทุเหตุกปฏิสนฺธิมฺปิ นานุชานาตี’’ติ อิมินา นเยน เตสุ วาเทสุ อธิปฺปายาวิโรธวเสน ยุตฺตํ คเหตพฺพํ. มหาปกรเณ อาคตปาฬิยาติ ‘‘สเหตุโก ธมฺโม อเหตุกสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) อิมสฺส วิภงฺเค ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สเหตุกา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวมาทินา ปฏฺฐาเน สเหตุกทุกาทีสุ อาคตปาฬิยาติ อตฺโถ.

กามาวจรกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา

๔๙๙. ตสฺมึ ขเณ วิชฺชมานานํ ฉนฺทาทีนนฺติ เอเตน วิปากชฺฌาเน ทุกฺขาปฏิปทาทิภาวสฺส อวิชฺชมานตํ ทสฺเสติ. น หิ กุสลชฺฌานํ วิย วิปากชฺฌานํ ปริกมฺมวเสน นิพฺพตฺตตีติ. น เจตฺถ ปฏิปทาเภโท วิย กุสลานุรูโป วิปากสฺส อารมฺมณเภโทปิ น ปรมตฺถิโก สิยาติ สกฺกา วตฺตุํ เอกนฺเตน สารมฺมณตฺตา อรูปธมฺมานํ วิปากสฺส จ กมฺมนิมิตฺตารมฺมณตาย อญฺญตฺราปิ วิชฺชมานตฺตา. นานากฺขเณสุ นานาธิปเตยฺยนฺติ ‘‘ยสฺมึ ขเณ ยํ ฌานํ ยทธิปติกํ, ตโต อญฺญสฺมึ ขเณ ตํ ฌานํ เอกนฺเตน ตทธิปติกํ น โหตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. จตุตฺถชฺฌานสฺเสวาติ จ ปฏิปทา วิย อธิปตโย น เอกนฺติกาติ อิมเมวตฺถํ ทสฺเสติ.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา

๕๐๕. ตณฺหาวิชฺชาทีหิ [Pg.143] อาหิตวิเสสํ โลกิยกมฺมํ วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ โหติ, น อญฺญถาติ วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาทีหิ อภิสงฺขต’’นฺติ. อิตรสฺสาติ สุญฺญตาปฺปณิหิตนามรหิตสฺส. โย สุทฺธิกปฏิปทาย วิภาวิโต, โย จ สุตฺตนฺตปริยาเยน อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. เตเนวาห ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนานนฺตรสฺสปิ มคฺคสฺสา’’ติอาทิ. วฬญฺชน…เป… เภโท โหติ มคฺคาคมนวเสนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘มคฺคานนฺตรผลจิตฺตสฺมึ เยวา’’ติ วจนํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘สุญฺญตาทินามลาเภ สตี’’ติ สาสงฺกํ อาห. อนิมิตฺตนามญฺจ ลภติ มคฺคาคมนโต ผลสฺส นามลาเภ วิเสสาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ตาทิสาย เอวาติ ยาทิสา มคฺเค สทฺธา, ตาทิสาย เอว ผเล สทฺธาย.

๕๕๕. ‘‘กตเม ธมฺมา นิยฺยานิกา? จตฺตาโร มคฺคา’’ติ วจนโต (ธ. ส. ๑๒๙๕, ๑๖๐๙) อนิยฺยานิกปทนิทฺเทเส จ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก’’ติ (ธ. ส. ๑๖๑๐) วุตฺตตฺตา น นิปฺปริยาเยน ผลํ นิยฺยานสภาวํ, นิยฺยานสภาวสฺส ปน วิปาโก กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานวเสน ปวตฺตมาโน ปริยายโต ตถา วุจฺจตีติ อาห ‘‘นิยฺยานิกสภาวสฺสา’’ติอาทิ. ปญฺจงฺคิโก จาติ เอเตน มคฺควิภงฺเค สพฺพวาเรสุปิ ผลสฺส มคฺคปริยาโย อาคโตติ ทสฺเสติ. ตตฺถ หิ อริยมคฺคกฺขเณ วิชฺชมานาสุปิ วิรตีสุ ตทวสิฏฺฐานํ ปญฺจนฺนํ การาปกงฺคานํ อติเรกกิจฺจตาทสฺสนตฺถํ ปาฬิยํ ปญฺจงฺคิโกปิ มคฺโค อุทฺธโฏติ. เอวํ โพชฺฌงฺคาปีติ ยถา มคฺโค, เอวํ มคฺคโพชฺฌงฺควิภงฺเคสุ ผเลสุ จ โพชฺฌงฺคา อุทฺธฏาติ อตฺโถ.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

กิริยาพฺยากตกถาวณฺณนา

๕๖๘. ปุริมา ปวตฺตีติ มหากิริยจิตฺตปฺปวตฺตึ อาห. ตาย หิ ขีณาสโว เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ปน จิตฺตํ วิจารณปญฺญารหิต’’นฺติ. เอวนฺติ ยถา โสตทฺวาเร, เอวํ ฆานทฺวาราทีสุปิ มหากิริยจิตฺเตหิ ตสฺมึ ตสฺมึ วิสเย อิทมตฺถิกตาย ปริจฺฉินฺนาย อิทํ จิตฺตํ วตฺตตีติ [Pg.144] ทสฺเสติ. ปญฺจทฺวารานุคตํ หุตฺวา ลพฺภมานนฺติ ปญฺจทฺวาเร ปวตฺตมหากิริยจิตฺตานํ ปิฏฺฐิวฏฺฏกภาเวน อิมสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ, ปญฺจทฺวาเร เอว วา อิทเมว ปวตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โลลุปฺป…เป… ภูต’’นฺติ วุตฺตตฺตา ปญฺจทฺวาเร ปฐมํ อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสิโต หุตฺวา ปจฺฉา มหากิริยจิตฺเตหิ ตํ ตํ อตฺถํ วิจิโนตีติ อยมตฺโถ วุตฺโต วิย ทิสฺสติ. ปุพฺเพเยว ปน มโนทฺวาริกจิตฺเตน ปธานสารุปฺปฏฺฐานาทึ ปริจฺฉินฺทนฺตสฺส ปญฺจทฺวาเร ตาทิสสฺเสว ตาทิเสสุ รูปาทีสุ อิทํ จิตฺตํ ปวตฺตตีติ วทนฺติ. อยมฺปิ อตฺโถ ปญฺจทฺวาเร เอว ปวตฺตํ โลลุปฺปตณฺหาปหานาทิปจฺจเวกฺขณาเหตุ ยถาวุตฺตการณภูตํ ชาตนฺติ เอวํ โยเชตฺวา สกฺกา วตฺตุํ. เอวญฺจ สติ อิมสฺส จิตฺตสฺส ปจฺจยภูตา ปุริมา ปวตฺตีติ อิทมฺปิ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

เอตฺถ จ ปญฺจทฺวาเร อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสุปฺปาทนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, น หาสุปฺปาทนํ ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ อวิญฺญตฺติชนกตฺตา, มโนทฺวาเร ปน หาสุปฺปาทนํ โหติ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ปญฺจทฺวาเร ‘‘โสมนสฺสิโต โหตี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, มโนทฺวาเร จ ‘‘หาสยมาน’’นฺติ. อิมินา หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ. เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ, เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐกถายํ ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อาวชฺชนจิตฺตสฺสปิ ภควโต ปวตฺติ น ยุชฺเชยฺย. ตสฺสปิ หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา, น จ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺเต ตํสมุฏฺฐิตาย วิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาวชฺชนภาโว วิพนฺธตีติ.

ตโต เอวาติ มูลาภาเวน น สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา เอว. ‘‘อเหตุกานํ ฌานงฺคานิ พลานิ จา’’ติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ฌานงฺคานิ จาติ จ-สทฺโท. ยทิ อปริปุณฺณตฺตา พลภาวสฺส อิมสฺมึ อเหตุกทฺวเย พลานิ อนุทฺทิฏฺฐานิ อสงฺคหิตานิ จ, อถ กสฺมา นิทฺทิฏฺฐานีติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. สมฺมา นิยฺยานิกสภาวานํ กุสลานํ ปฏิภาคภูโต วิปาโกปิ ผลํ วิย ตํสภาโว สิยาติ สเหตุกวิปากจิตฺตานิ อคฺคเหตฺวา กิริยจิตฺตกตตฺตา วา ‘‘มหากิริยจิตฺเตสู’’ติ วุตฺตํ. อถ วา มหากิริยจิตฺเตสุจาติ จ-สทฺเทน สเหตุกวิปากจิตฺตานิปิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

๕๗๔. ‘‘อินฺทฺริย [Pg.145]…เป… อิมสฺสานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานานี’’ติ วุตฺตํ เตสํ ญาณานํ กามาวจรตฺตา. อิตเรสํ มหคฺคตตฺตา ‘‘ปริกมฺมานนฺตรานี’’ติ วุตฺตํ.

๕๗๗. อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, โส เอว ภวติ อุปฺปชฺชติ, น ปรปริกปฺปิโต วิย นิจฺโจติ อตฺตภาโว. อตฺตาติ วา ทิฏฺฐิคติเกหิ คเหตพฺพากาเรน ภวติ ปวตฺตตีติ อตฺตภาโว.

กิริยาพฺยากตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๒. รูปกณฺฑํ

อุทฺเทสวณฺณนา

เกนจีติ [Pg.146] รูเปน วา อรูเปน วา. จิตฺตุปฺปาเทน ตาว รูปสฺส สมยววตฺถานํ น สกฺกา กาตุํ อพฺยาปิตาย อเนกนฺติกตาย จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ จิตฺตสฺส ตีสุ ขเณสุ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ ตาว วาเท จิตฺตุปฺปตฺติสมเยน รูปูปปตฺติสมยสฺส ววตฺถานํ มา โหตุ, จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว สพฺพมฺปิ รูปํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ ปน วาเท กถนฺติ? เอตฺถาปิ อจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ จิตฺเตน สหุปฺปาเทปิ อนินฺทฺริยพทฺธรูปํ วิย อจิตฺตปฏิ พนฺธุปฺปาทตาย น จิตฺเตน ววตฺถาเปตพฺพสมยนฺติ วุตฺตํ ‘‘อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต’’ติ. เตน จิตฺตุปฺปาเทน รูปสฺส สมยววตฺถานํ น พฺยาปีติ ทสฺเสติ. อเนกจิตฺตสมุฏฺฐานตาย ววตฺถานาภาวโตติ สมฺพนฺโธ. นิยเต หิ สมุฏฺฐาปกจิตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส สิยา ววตฺถานนฺติ.

เกสญฺจีติ กามาวจรกุสลาทีนํ. กตฺถจีติ อารุปฺเป. เกสญฺจีติ วา เกสญฺจิ ปญฺจโวการวิปากานํ. กตฺถจีติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ จริมกฺขเณ จ. ‘‘ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) จิตฺตสหภาวินํ เอว จิตฺเตน สมยววตฺถานํ กตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อจิตฺตสหภุภาวโต’’ติ. เตสนฺติ อุปาทารูปานํ. โย ยสฺส สหภาเวน อุปการโก, โส เอว ตสฺส สมยววตฺถาปกภาเวน วุตฺโตติ อาห ‘‘สหชาต…เป… ตฺตนโต’’ติ. นาปิ มหาภูเตหีติอาทินา ววตฺถานาภาวเมว ทสฺเสติ. เกสญฺจีติ อกมฺมชาทีนํ. เกหิจีติ กมฺมชาทีหิ. ปวตฺติโตติ ปวตฺตนโต. สหาติ เอกสฺมึ กาเล. อภาวาติ นิโยคโต อภาวา.

วิญฺญตฺติ …เป… น สกฺกา วตฺตุํ มหาภูเตหิ สมยววตฺถาเน กริยมาเน เตหิ อยาวภาวิตตายาติ อธิปฺปาโย. เอกสฺมึ กาเลติอาทินาปิ มหาภูเตหิ สมยนิยมเน ววตฺถานาภาวเมว วิภาเวติ. ‘‘ตถา วิภชนตฺถ’’นฺติ, ‘‘อวิภตฺตํ อพฺยากตํ อตฺถีติ ทสฺเสตุ’’นฺติ จ อิเมสํ ปทานํ ‘‘วิภตฺตํ อวิภตฺตญฺจ สพฺพํ สงฺคณฺหนฺโต อาหา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. สมยววตฺถานํ กตฺวา นิทฺทิสิยมานสฺส นิปฺปเทสตาย อสมฺภวโต [Pg.147] เอกเทสํ นิทฺทิสิตฺวา สามญฺเญน นิคมนํ ยุตฺตํ, อกตฺวา ปน สมยววตฺถานํ สรูปโต นิทฺทิสเนน ตถาติ อิมมตฺถํ อาห ‘‘สมยววตฺถาเนนา’’ติอาทินา. อวิภตฺเตติ วิปากกิริยาพฺยากตํ วิย น ปุพฺเพ วิภตฺเต. วิภชิตพฺเพติ เภทวนฺตตาย วิภชนารเห. ทสฺสิเตติ อุทฺทิสนวเสน ทสฺสิเต. วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถารตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิมาห.

วิปากาทิธมฺมานํ นยนํ นโย, โสว ทสฺสนนฺติ นยทสฺสนํ. ‘‘เทสนา’’ติ วุตฺตํ เหฏฺฐา คหณเมว นยทสฺสนนฺติ. ทุติยวิกปฺเป ปน กามาวจราทิภาเวน นียตีติ นโย, กิริยาพฺยากตํ. ตสฺส ทสฺสนํ นยทสฺสนนฺติ โยเชตพฺพํ. ทุกาทีสุ นิทฺเทสวาเร จ หทยวตฺถุโน อนาคตตฺตา ตํ อคฺคเหตฺวา ปฐมวิกปฺโป วุตฺโต, เอกเก ปน วตฺถุปิ คหิตนฺติ ‘‘หทยวตฺถุญฺจา’’ติ ทุติยวิกปฺเป วุตฺตํ. กึ ปน การณํ ทุกาทีสุ นิทฺเทสวาเร จ หทยวตฺถุ น คหิตนฺติ? อิตรวตฺถูหิ อสมานคติกตฺตา เทสนาเภทโต จ. ยถา หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ เอกนฺตโต จกฺขาทินิสฺสยานิ, น เอวํ มโนวิญฺญาณํ เอกนฺตโต หทยวตฺถุนิสฺสยํ, นิสฺสิตมุเขน จ วตฺถุทุกาทิเทสนา ปวตฺตา. ยมฺปิ เอกนฺตโต หทยวตฺถุนิสฺสยํ, ตสฺส วเสน ‘‘อตฺถิ รูปํ มโนวิญฺญาณสฺส วตฺถู’’ติอาทินา ทุกาทีสุ วุจฺจมาเนสุปิ ตทนุกูลอารมฺมณทุกาทโย น สมฺภวนฺติ. น หิ ‘‘อตฺถิ รูปํ มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ รูปํ น มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณ’’นฺติอาทินา สกฺกา วตฺตุนฺติ วตฺถารมฺมณทุกเทสนา ภินฺนคติกา สิยุํ, สมานคติกา จ ตา เทเสตุํ ภควโต อชฺฌาสโย. เอสา หิ ภควโต เทสนา ปกติ. เตเนว หิ นิกฺเขปกณฺเฑ จิตฺตุปฺปาทวิภาเคน อวุจฺจมานตฺตา อวิตกฺกาวิจารปทวิสฺสชฺชเน วิจาโรติ วตฺตุํ น สกฺกาติ อวิตกฺกวิจารมตฺตปทวิสฺสชฺชเน ลพฺภมาโนปิ วิตกฺโก น อุทฺธโฏ, อญฺญถา วิตกฺโก จาติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. เอวํ อิตรวตฺถูหิ อสมานคติกตฺตา เทสนาเภทโต จ ทุกาทีสุ อุทฺเทเส น คหิตํ. อุทฺทิฏฺฐสฺเสว หิ นิทฺทิสนโต นิทฺเทเสปิ น คหิตํ หทยวตฺถูติ วทนฺติ.

จกฺขาทิทสกา สตฺตาติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายอิตฺถิภาวปุริสภาวทสกา สตฺต, เอกสนฺตานวเสน วา จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายภาววตฺถุทสกา สตฺต. นิพฺพานสฺส อสติปิ ปรมตฺถโต เภเท ปริกปฺปิตเภโทปิ [Pg.148] เภโทเยว โวหารวิสเยติ กตฺวา โสปาทิเสสาทิเภโท วุตฺโต.

๕๘๔. กิญฺจาปิ อญฺญตฺถ กุกฺกุฏณฺฑสณฺฐาเน ปริมณฺฑล-สทฺโท ทิสฺสติ, จกฺกสณฺฐานตา ปน วฏฺฏสณฺฐาเน จกฺกวาเฬ วุจฺจมาโน ปริมณฺฑล-สทฺโท วฏฺฏปริยาโย สิยา. อเนกตฺถา หิ สทฺทาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วฏฺฏํ ปริมณฺฑล’’นฺติ. เอตฺถ จ สิเนรุยุคนฺธราทีนํ สมุทฺทโต อุปริอโธภาคานํ วเสน อุพฺเพโธ วุตฺโต, อายามวิตฺถาเรหิปิ สิเนรุ จตุราสีติโยชนสหสฺสปริมาโณว. ยถาห ‘‘สิเนรุ, ภิกฺขเว, ปพฺพตราชา จตุราสีติ โยชนสหสฺสานิ อายาเมน, จตุราสีติ โยชนสหสฺสานิ วิตฺถาเรนา’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๖). สิเนรุํ ปาการปริกฺเขปวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตา ยุคนฺธราทโย, สิเนรุยุคนฺธราทีนํ อนฺตเรปิ สีตสมุทฺทา นาม. ‘‘เต วิสาลโต ยถากฺกมํ สิเนรุอาทีนํ อจฺจุคฺคมนสมานปริมาณา’’ติ วทนฺติ.

โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬสฺเสว อาณาเขตฺตภาโว ทสสหสฺสจกฺกวาฬสฺส ชาติเขตฺตภาโว วิย ธมฺมตาวเสเนว เวทิตพฺโพ. วิกปฺปสมานสมุจฺจยวิภาวเนสุ วิย อวธารเณ อนิยเม จ วา-สทฺโท วตฺตตีติ ตถา โยชนา กตา. อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. ตตฺถ อเนกนฺติกตฺโถ อนิยมตฺโถ.

สีลาทิวิสุทฺธิสมฺปาทเนน, จตุธาตุววตฺถานวเสเนว วา มหากิจฺจตาย มหนฺเตน วายาเมน. สติปิ ลกฺขณาทิเภเท เอกสฺมึ เอว กาเล เอกสฺมึ สนฺตาเน อเนกสตสหสฺสกลาปวุตฺติโต มหนฺตานิ พหูนิ ภูตานิ ปรมตฺถโต วิชฺชมานานีติ วา มหาภูตานิ ยถา ‘‘มหาชโน’’ติ. เอวนฺติ ‘‘อุปาทาย ปวตฺต’’นฺติ อตฺเถ สติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตา วุตฺตา โหติ ปจฺจยสมฺภูตตาทีปนโต. อุปาทายตีติ อุปาทายติ เอวาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘เอกนฺตนิสฺสิตสฺสา’’ติ. ‘‘ภวติ หิ นิสฺสยรูปานํ สามิภาโว’’ติ อาธาราเธยฺยสมฺพนฺธวจนิจฺฉาย อภาเว อาธารภูโตปิ อตฺโถ สํสามิสมฺพนฺธวจนิจฺฉาย สามิภาเวน วุจฺจติ ยถา ‘‘รุกฺขสฺส สาขา’’ติ อธิปฺปาโย.

ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา

๕๘๕. วิญฺญตฺติทุโก [Pg.149] จาติ จ-สทฺเทน จิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุกาปิ สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. สกฺกา หิ เอเตน นเยน…เป… วิญฺญาตุนฺติ เอตฺถ ปญฺจวีสาย ตาว วตฺถุทุเกสุ ปฐมทุกปญฺจกาทโย จุทฺทสหิปิ ปกิณฺณกทุเกหิ อวสิฏฺเฐหิ วตฺถุทุเกหิ ปญฺจวีสาย อารมฺมณทุเกหิ ปญฺจหิ พาหิรายตนทุเกหิ รูปธาตุทุกาทีหิ ปญฺจหิ ธาตุทุเกหิ ปจฺฉิมเกหิ ตีหิ อินฺทฺริยทุเกหิ ทฺวาทสหิปิ สุขุมรูปทุเกหิ ปฐมาทิวชฺเชหิ อวสิฏฺเฐหิ อายตนธาตุอินฺทฺริยทุเกหิ จ โยชนํ คจฺฉนฺติ. ปญฺจวีสาย ปน อารมฺมณทุเกสุ ปุริมโก ทุกปญฺจโก อุปาทินฺนอุปาทินฺนุปาทานิยสนิทสฺสนจิตฺตสมุฏฺฐานจิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุกวชฺเชหิ ปกิณฺณกทุเกหิ สพฺเพหิปิ วตฺถุทุเกหิ รูปายตนรูปธาตุทุกวชฺเชหิ อายตนธาตุทุเกหิ สพฺเพหิปิ อินฺทฺริยทุกสุขุมรูปทุเกหิ โยชนํ คจฺฉติ. ทุติยทุกปญฺจกาทีสุ ยถากฺกมํ สทฺทายตนสทฺทธาตุทุกาทโย โยชนํ น คจฺฉนฺติ, รูปายตนรูปธาตุทุกาทโย คจฺฉนฺติ. ปกิณฺณกทุเกสุ สนิทสฺสนทุกญฺจาติ อยเมว วิเสโส. ยถา จ วตฺถุทุเกสุ, เอวํ จกฺขายตนจกฺขุธาตุจกฺขุนฺทฺริยาทิทุกปญฺจเกสุ. ยถา จ อารมฺมณทุเกสุ, เอวํ รูปายตนรูปธาตุอาทิทุกปญฺจเกสุ ติกโยชนา. อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยทุกา สุขุมรูปทุกา จ สพฺเพหิปิ ทุเกหิ โยชนํ คจฺฉนฺตีติ เอวํ ตาว ติกโยชนา เวทิตพฺพา. นนุ จายมฺปิ โยชนา ภควตา น เทสิตาติ น กาตพฺพาติ? นยิทํ เอกนฺติกํ. กสฺมา? ภควตา ทินฺนนเยน โยชนาปิ ภควโตเยว เทสนา. ตถา หิ วุตฺตํ มาติกาวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑-๖) ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จาติ อิทมฺปิ สมฺภวตี’’ติอาทิ. สมฺภโว หิ คหณสฺส การณนฺติ จ.

ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา

๕๘๖. จิตฺตโต เอว สมุฏฺฐาตีติ จิตฺตสมุฏฺฐานนฺติ อิมเมว อตฺถํ คเหตฺวา ‘‘วิญฺญตฺติทุกาทีหิ สมานคติโก จิตฺตสมุฏฺฐานทุโก’’ติ วุตฺตํ[Pg.150]. วินิวตฺติเต หิ สามญฺเญ ยํ รูปํ ชนกปจฺจเยสุ จิตฺตโต สมุฏฺฐาติ, ตํ จิตฺตโต เอว สมุฏฺฐาตีติ. วิญฺญตฺติทุกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุเก สงฺคณฺหาติ. ลพฺภมาโนติ ยํ ตํ รูปํ อุปาทา, ตํ อตฺถิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ. ยํ ตํ รูปํ นุปาทา, ตํ อตฺถิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ น จิตฺตสมุฏฺฐานนฺติ เอวํ ลพฺภมาโน. สนิทสฺสนทุกาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สปฺปฏิฆมหาภูตทุกาทโย สงฺคณฺหาติ. เตนาติ จิตฺตสมุฏฺฐานทุเกน. ตสฺสาติ จิตฺตสมุฏฺฐานทุกสฺเสว. อญฺเญ ปนาติ วิญฺญตฺติจิตฺตสมุฏฺฐานจิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุเกหิ อญฺเญปิ ปกิณฺณกทุกา.

สทฺทายตนสฺส เอกนฺตโต อนุปาทินฺนตฺตา ‘‘โสตสมฺผสฺสารมฺมณทุกาทโย วชฺเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ. จตุกฺกา ลพฺภนฺตีติ ยํ ตํ รูปํ อุปาทินฺนํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทินฺนํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณนฺติ เอวมาทโย สพฺพารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ โยชนายํ จตุกฺกา ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อวเสเสหีติ อารมฺมณพาหิรายตนรูปธาตุทุกาทิโต ลพฺภมานทุเกหีติ วุตฺตทุกราสิโต อวเสเสหิ. เตสนฺติ อุปาทินฺนอุปาทินฺนุปาทานิยจิตฺตสมุฏฺฐานทุกานํ. อญฺเญสนฺติ อุปาทินฺนทุกาทิโต อญฺเญสํ อุปาทาทุกาทีนํ. วตฺถุทุกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จกฺขายตนทุกาทโย สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาปิ อวเสเสหิ เตสํ อญฺเญสญฺจ โยชนาย จตุกฺกา น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รูปวิภตฺติ

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

๕๙๔. ปถวีอาทีนํ ธมฺมานํ รุปฺปนสภาโว วิย น เหตุอาทิภาโวปิ สาธารโณติ น เหตูสุ วิภชิตพฺโพติ วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชมานวิภาคสฺสา’’ติ. ตสฺส ปน วิภาคาภาวทสฺสนสรูปทสฺสนเมว นิทฺเทโส. เอวญฺจ กตฺวา นิพฺพานสฺสปิ วิภาครหิตตฺตา ‘‘อสงฺขตา ธาตู’’ติ เอตฺตกเมว นิทฺเทสวเสน วุตฺตํ.

ยทิปิ [Pg.151] หิโนติ เอเตน ปติฏฺฐาติ กุสลาทิโก ธมฺโมติ อโลภาทโย เกวลํ เหตุปทวจนียา, การณภาวสามญฺญโต ปน มหาภูตาทโยปิ เหตุ-สทฺทาภิเธยฺยาติ มูลฏฺฐวาจินา ทุติเยน เหตุ-สทฺเทน วิเสเสตฺวา อาห ‘‘เหตุเหตู’’ติ. สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนโต กุสลาทิธมฺมานํ มูลตฺเถน อุปการกธมฺมา ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๕๙-๑๐๖๐) ปฏฺฐาเน จ เตเยว ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘มูลเหตุ ปจฺจยเหตูติ วา อยมตฺโถ’’ติ. หิโนติ เอเตน, เอตสฺมา วา ผลํ ปวตฺตตีติ เหตุ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา เอติ ปวตฺตตีติ ปจฺจโยติ เอวํ เหตุปจฺจย-สทฺทานํ อนานตฺถตํ สนฺธาย เหตุสทฺทปริยายภาเวน ปจฺจย-สทฺโท วุตฺโตติ อาห ‘‘เหตุปจฺจยสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา’’ติ. ภูตตฺตยนิสฺสิตานิ จ มหาภูตานิ จตุมหาภูตนิสฺสิตํ อุปาทารูปนฺติ สพฺพมฺปิ รูปํ สพฺพทา สพฺพตฺถ สพฺพาการํ จตุมหาภูตเหตุกํ มหาภูตานิ จ อนามฏฺฐเภทานิ สามญฺญโต คหิตานีติ วุตฺตํ ‘‘รูปกฺขนฺธสฺส เหตู’’ติ.

กมฺมสมาทานานนฺติ สมาทานานํ กมฺมานํ, สมาทิยิตฺวา กตกมฺมานํ วา. อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ วิปากสฺส ตณฺหาวิชฺชาทีสุ.

‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ กายทุจฺจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ กายทุจฺจริตสฺส อนิฏฺโฐ อกนฺโต อมนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชติ. วจี…เป… มโน…เป… วิชฺชติ…เป… อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ กายสุจริตสฺส อนิฏฺโฐ อกนฺโต อมนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๓๑; วิภ. ๘๐๙),

‘‘กมฺมํ สตฺเต วิภชติ, ยทิทํ หีนปณีตตายา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๘๙) – เอวมาทิวจนโต กมฺมํ วิปากสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐตํ นิยเมตีติ อาห ‘‘อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากนิยามกตฺตา’’ติ. คติอุปธิกาลปโยคสมฺปตฺติวิปตฺติโยเยว ฐานํ วิปากสฺส โอกาสภาวโต. น หิ เตหิ วินา โกจิ วิปาโก นิพฺพตฺตตีติ. ยถาวุตฺตฏฺฐาเน สติ อธิคนฺตพฺพํ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ ‘‘คติ…เป… นิปฺผาทิต’’นฺติ วุตฺตํ. วิปากสฺส อารมฺมเณน วินา อภาวโต อารมฺมณมฺปิ [Pg.152] ตสฺส ปธานํ การณํ. อนญฺญสภาวโตติ เหตุอาทิสภาวาภาวโต.

รุปฺปนํ รูปํ. ตํ อสฺส อตฺถีติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ วุจฺจมาโน ปถวีอาทิอตฺโถเยว รุปฺปตีติปิ วุจฺจตีติ อาห ‘‘รุปฺปนลกฺขณยุตฺตสฺเสว รูปีรูปภาวโต’’ติ. เอตํ สภาวนฺติ เอตํ อุปฺปนฺนภาเว สติ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวํ รูเป นิยเมติ รูปสฺเสว ตํสภาวตฺตา. น รูปํ เอตสฺมินฺติ กาลเภทวเสน อตํสภาวสฺสปิ รูปสฺส อตฺถิตาย น รูปํ ตตฺถ นิยนฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อตฺถิ หีติอาทินา ตตฺถ รูปสฺเสว นิยนฺตพฺพตาภาวํเยว วิวรติ. เอตเมวาติอาทินา อุทฺเทเสน นิทฺเทสํ สํสนฺเทติ. เอตฺถ เอตเมว รูเป ยถาวุตฺตสภาวํ นิยเมตพฺพํ นิทฺเทเส เอว-สทฺเทน นิยเมติ อวธาเรตีติ อตฺโถ. ยถาวุตฺโต นิยโมติ อุปฺปนฺนภาเว สติ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยภาโว นิยนฺตพฺพตาย ‘‘นิยโม’’ติ วุตฺโต, โส รูเป อตฺถิ เอว รูปสฺเสว ตํสภาวตฺตา. วิสิฏฺฐกาลสฺส วุตฺตปฺปการํ อวธารณํเยว วา ยถาวุตฺโต นิยโม, โส รูเป อตฺถิเยว สมฺภวติเยว, น อรูเป วิย น สมฺภวตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. กาลเภทนฺติ กาลวิเสสํ. อนามสิตฺวาติ อคฺคเหตฺวา. ตํ สพฺพนฺติ อนามฏฺฐกาลเภทํ ตโตเยว อรูเปหิ สมานวิญฺเญยฺยสภาวํ สพฺพํ รูปํ. อุปฺปนฺนนฺติ เอเตน กาลเภทามสเนน วิเสเสติ ‘‘อุปฺปนฺนํ…เป… เมวา’’ติ.

วตฺตมานกาลิกํ สพฺพํ รูปํ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตสภาวํ, ตํ ยถาสกํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวเมว, น เตหิ อวิญฺเญยฺยํ. นาปิ อุปฺปนฺนเมว ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวํ เอกนฺตลกฺขณนิยมาภาวาปตฺติโตติ เอวํ อวิปรีเต อตฺเถ วิภาวิเตปิ โจทโก อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘นนุ เอว’’นฺติอาทินา สพฺพสฺส สพฺพารมฺมณตาปตฺตึ โจเทติ. อิตโร ‘‘รูปํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิภาเวติ. เอตฺถ เอกีภาเวน คเหตฺวาติ อิทํ ‘‘สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติ เอตสฺส อตฺถวจนํ. เอกนฺตลกฺขณํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาโวเยว. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กิญฺจาปิ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ วิสยนฺตเร อปฺปวตฺตนโต น สพฺพสฺส สพฺพารมฺมณตา, สพฺพสฺสปิ ปน รูปสฺส ฉวิญฺญาณารมฺมณภาวโต ยถาสกํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยตาย ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยตาว อตฺถิ, ตํ เอกโต สงฺคหณวเสน คเหตฺวา ‘‘อุปฺปนฺนํ สพฺพํ รูปํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺย’’นฺติ [Pg.153] วุตฺตํ ยถา ‘‘อภิญฺญาปฺปตฺตํ ปญฺจมชฺฌานํ ฉฬารมฺมณํ โหตี’’ติ. ยถา หิ ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตาทิอภิญฺญาปฺปตฺตสฺส ปญฺจมชฺฌานสฺส วิสุํ อสพฺพารมฺมณตฺเตปิ เอกนฺตลกฺขณวเสน เอกีภาเวน คเหตฺวา อารมฺมณวเสน ปฐมชฺฌานาทิโต วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิญฺญาปฺปตฺตํ ปญฺจมชฺฌานํ ฉฬารมฺมณํ โหตี’’ติ วุจฺจติ, เอวํ อรูปโต รูปสฺส วิสยวเสน วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปฺป …เป… วิญฺเญยฺย’’นฺติ วุตฺตนฺติ. ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยภาโว รูเป นิยเมตพฺโพ, น ปน รูปํ ตสฺมึ นิยเมตพฺพํ, อนิยตเทโส จ เอว-สทฺโทติ อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฏ. ๕๙๔) ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ฉหิ เวทิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมวา’’ติอาทินา ตตฺถ โทสมาห. ตสฺมาติ ยสฺมา ปาฬิยํ วิญฺเญยฺยเมวาติ เอว-สทฺโท วุตฺโต, น จ ตสฺส อฏฺฐานโยชเนน กาจิ อิฏฺฐสิทฺธิ, อถ โข อนิฏฺฐสิทฺธิเยว สพฺพรูปสฺส เอกนฺตลกฺขณนิยมาทสฺสนโต, ตสฺมา. ยถารุตวเสเนว นิยเม คยฺหมาเน อุปฺป…เป… ปตฺติ นตฺถิ, ตโต จ โสตปติตตายปิ ปโยชนํ นตฺถีติ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อรูปโต วิธุร’’นฺติอาทินา วุตฺตนเยน.

ญาณสฺส วา อุตฺตรสฺส ปุริมญาณํ วตฺถุการณนฺติ ญาณวตฺถุ. ‘‘สชาตี’’ติ เอตฺถ ส-กาโร สมานสทฺทตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมานชาติกาน’’นฺติ วุตฺตํ. สมานชาติตา จ สมฺมาวาจาทีนํ สีลนตฺโถ เอว. เอเตน สมานสภาวตา สชาติสงฺคโหติ เวทิตพฺโพ. อารมฺมเณ เจตโส อวิกฺเขปปฺปวตฺติยา อุปฏฺฐานุสฺสาหนานิ วิย เตสํ อวิกฺเขโปปิ อติสเยน อุปการโกติ ‘‘อญฺญมญฺโญปการวเสนา’’ติ วุตฺตํ. เตเนว วิชฺชมาเนสุปิ อญฺเญสุ สหชาตธมฺเมสุ เอเตสํเยว สมาธิกฺขนฺธสงฺคโห ทสฺสิโต. ยํ ปน สจฺจวิภงฺควณฺณนายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙) วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๘) จ ‘‘วายามสติโย กิริยโต สงฺคหิตา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อสมาธิสภาวตํ เตสํ สมาธิสฺส อุปการกตฺตญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ. เตเนว จ ตตฺถ ‘‘สมาธิเยเวตฺถ สชาติโต สมาธิกฺขนฺเธน สงฺคหิโต’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๘; วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙) วุตฺตํ. อิธ ปน สชาติสงฺคโหติ สมาธิตทุปการกธมฺมานํ อุปฺปตฺติเทสวเสน สงฺคโห วุตฺโตติ. อวิราเธตฺวา วิสยสภาวาวคฺคหณํ ปฏิเวโธ, อปฺปนา จ อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาโต ตทวคาโหเยวาติ ‘‘ปฏิเวธสทิสํ กิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา อารมฺมณปฏิเวธสฺส ตทาหนนปริยาหนนมนุคุณตาย [Pg.154] สมานนฺติ ปญฺญาวิตกฺกานํ กิจฺจสริกฺขตา วุตฺตา.

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุกนิทฺเทโส

อุปาทาภาชนียวณฺณนา

๕๙๖. สมนฺตโต สพฺพโส ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ สมนฺตจกฺขูติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพสงฺขตาสงฺขตทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวมาทินาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ‘‘ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาต’’นฺติ ตีสุปิ ปเทสุ ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาที’’ติอาทินา (มหาว. ๑๕; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) หิ ปาฬิ ปวตฺตาติ. อากาเรนาติ ทฺวาทสวิเธน อากาเรน. ตมฺปิ กามาวจรํ วิปสฺสนาปจฺจเวกฺขณญาณภาวโต. ‘‘ญาณจกฺขุ สหอริยมคฺคํ วิปสฺสนาญาณนฺติปิ ยุชฺชตี’’ติ วทนฺติ. อคฺคมคฺเคน ปน สห วิปสฺสนา ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ.

ยถาวุตฺเต มํสปิณฺเฑ สสมฺภาเร จกฺขุโวหาโร สนฺตานวเสน ปวตฺตมาเน จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเม อุปาทาย ปวตฺโตติ ‘‘จตุ…เป… สมฺภารา’’ติ วุตฺตํ. สณฺฐานนฺติ วณฺณายตนเมวาติ เตน เตน อากาเรน สนฺนิวิฏฺเฐสุ มหาภูเตสุ ตํตํสณฺฐานวเสน วณฺณายตนสฺส วิญฺญายมานตฺตา วุตฺตํ, น วณฺณายตนสฺเสว สณฺฐานปญฺญตฺติยา อุปาทานตฺตา. ตถา หิ อนฺธกาเร ผุสิตฺวาปิ สณฺฐานํ วิญฺญายตีติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ทีฆาทีนิ ผุสิตฺวาปิ สกฺกา ชานิตุ’’นฺติ, (ธ. ส. อฏฺฏ. ๖๑๖) ‘‘ทีฆาทิสนฺนิเวสํ ภูตสมุทายํ นิสฺสายา’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๖๑๖) จ. เตสํ สมฺภวสณฺฐานานํ อาโปธาตุวณฺณายตเนหิ อนตฺถนฺตรภาเวปิ เตหิ วิสุํ วจนํ ตถาภูตานํ สมฺภวภูตานํ สณฺฐานภูตานญฺจ. เอเตน อาโปธาตุวณฺณายตนานํ วเสน วตฺตมานอวตฺถาวิเสโส สมฺภโว สณฺฐานญฺจาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. ตตฺถ สมฺภโว จตุสมุฏฺฐานิโก โสฬสวสฺสกาเล อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ราควเสน ฐานา วจนํ โหตีติ วทนฺติ. อตถาภูตานํ [Pg.155] ตโต อญฺญถาภูตานํ. ยถาวุตฺเต สมฺภารวตฺถุสงฺขาเต. วิชฺชมานตฺตาติ ภิยฺโยวุตฺติวเสน วุตฺตํ. ตถา หิ ขีณาสวานํ พฺรหฺมานญฺจ สมฺภโว นตฺถีติ. อาโปธาตุวิเสสตฺตา สมฺภโว อาโปธาตุสมฺพนฺธี อาโปธาตุตนฺนิสฺสยนิสฺสิโตปิ โหตีติ ตสฺส จตุธาตุนิสฺสิตตาย อวิโรโธ วุตฺโต.

อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานนฺติ เอตฺถ ‘‘กลาปนฺตรคตา อุตุอาหารา อธิปฺเปตา’’ติ วทนฺติ. อเนกกลาปคตภาวํ จกฺขุสฺส ทสฺเสติ ยโต อุปทฺทุตปฏเล นิรากรเณปิ จกฺขุ วิชฺชตีติ. ปฏิฆฏฺฏนํ วิสยาภิมุขภาโว นิฆํสปจฺจยตฺตา. นิฆํโส นิสฺสยภาวาปตฺติ. ยโต จกฺขาทินิสฺสิตา สญฺญา ‘‘ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ.

อเนกตฺตาติ อิทํ อวจนสฺส การณํ, น เหตุกิริยาย วิญฺญายมานภาวสฺส. โส ปน อเปกฺขาสิทฺธิโต เอว เวทิตพฺโพ. เหตุกิริยาเปกฺขา หิ ผลกิริยาติ. จกฺขุํ สงฺคณฺหาตีติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวานุปคมเนปิ ตํสภาวานติวตฺตนโต ตสฺสา สมญฺญาย ตตฺถ นิรุฬฺหภาวํ ทสฺเสติ. ทสฺสนปริณายกฏฺโฐ จกฺขุสฺส อินฺทฏฺโฐเยวาติ ‘‘ยถา หิ อิสฺสโร’’ติอาทินา อิสฺสโรปมา วุตฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺเจ ปริณายนฺตํ จกฺขุ ตํสหชาเต จกฺขุสมฺผสฺสาทโยปิ ตตฺถ ปริณายตีติ วุจฺจตีติ ‘‘เต ธมฺเม…เป… ปริณายตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ ทสฺสนกิจฺจตฺตา. อถ วา จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน อุปการกํ จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺเจ ปริณายนฺตํ จกฺขุ ตตฺถ จกฺขุสมฺผสฺสาทโยปิ ตทนุวตฺตเก ปริณายตีติ อตฺถายํ ปริยาโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เต ธมฺเม…เป… ณายตี’’ติ. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ จกฺขตีติ อิมสฺส ‘‘ปริณายติ ปกาเสตี’’ติ จ อตฺถา วุตฺตา. สณฺฐานมฺปิ รูปายตนเมวาติ ‘‘สมวิสมานิ รูปานิ จกฺขตีติ จกฺขู’’ติ วุตฺตํ. ตํทฺวาริกานํ ผสฺสาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจยภาโว เอว วฬญฺชนตฺโถ.

๕๙๙. ตํทฺวาริกา…เป… อุปฺปตฺติ วุตฺตาติ จกฺขุวิญฺญาเณ อุปฺปนฺเน สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ พลวารมฺมเณ ชวนํ เอกนฺเตน อุปฺปชฺชตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา เจว หิ อนฺตรา จกฺขุวิญฺญาเณ วา สมฺปฏิจฺฉเน วา สนฺตีรเณ วา ฐตฺวา นิวตฺติสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ นิจฺฉิตํ. เตน ปจฺจเยนาติ ตํปกาเรน ปจฺจเยน. ตํสทิสานนฺติ ครุํ กตฺวา อสฺสาทนาทิปฺปวตฺติวิเสสรหิตตาย ทสฺสนสทิสานํ มโนธาตุสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนานํ. ปญฺจทฺวาริกชวนานํ [Pg.156] อสฺสาทนาทิโต อญฺญถา ครุํ กตฺวา ปวตฺติ นตฺถิ รูปธมฺมวิสยตฺตาติ ‘‘อสฺสาทนาภินนฺทนภูตานี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. มโนทฺวาริกชวนปิฏฺฐิวฏฺฏกานมฺปิ หิ ปญฺจทฺวาริกชวนานํ อสฺสาทนาภินนฺทนภาเวน รูปํ ครุํ กตฺวา ปวตฺติ นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. รูปํ อารมฺมณาธิปติ อกุสลสฺเสว โหติ. ตถา หิ ปฏฺฐาเน ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อกุสลสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณาธิปติ จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทตี’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๖) รูปธมฺโมปิ อารมฺมณาธิปติ วิภตฺโต. ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อพฺยากโต ธมฺโม กุสลสฺสา’’ติ เอตฺถ ปน ผลนิพฺพานาเนว อารมฺมณาธิปติภาเวน วิภตฺตานีติ. คณนาย จ ‘‘อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยปุเรชาตอตฺถิอวิคตนฺติ เอก’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๔๕) วุตฺตํ. ยทิ กุสลสฺสปิ สิยา, ทฺเวติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. ตานีติ ยถาวุตฺตชวนานิ ปฏินิทฺทิฏฺฐานิ. ตํสมฺปยุตฺตานิ จาติ ชวนสมฺปยุตฺตานิ. อญฺญานิ จกฺขุสมฺผสฺสาทีนิ. ยทิ รูปสฺส อารมฺมณปจฺจยภาวมตฺตํ อธิปฺเปตํ, ‘‘ตํ รูปารมฺมเณติ เอเตเนว สิชฺเฌยฺยา’’ติ เอตฺตกเมว วเทยฺย. ยสฺมา ปน รูปํ ตํทฺวาริกชวนานํ ปจฺจยวิเสโสปิ โหติ, ตสฺมา ตสฺส วิเสสสฺส ทีปนตฺถํ ‘‘อารพฺภา’’ติ วจนํ วุตฺตํ สิยาติ อาห ‘‘อารมฺมณปจฺจยโต อญฺญปจฺจยภาวสฺสปิ ทีปก’’นฺติ.

๖๐๐. โสตวิญฺญาณปฺปวตฺติยํ สวนกิริยาโวหาโรติ โสตสฺส สวนกิริยาย กตฺตุภาโว โสตวิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาเวนาติ วุตฺตํ ‘‘โสตวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาเวน สุณาตี’’ติ. ชีวิตนิมิตฺตมาหารรโส ชีวิตํ, ตสฺมึ นินฺนตาย ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหาติ เอวํ สิทฺเธน ชิวฺหา-สทฺเทน ปกาสิยมานา รสาวฺหายนสงฺขาตา สายนกิริยา ลพฺภตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ชิวฺหาสทฺเทน วิญฺญายมานา กิริยาสายน’’นฺติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ชีวิตมวฺหายตีติ ชิวฺหา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๕๔). อาโยติ อุปฺปตฺติเทโส. ปสาทกายสฺส กายิกานํ ทุกฺขสุขานํ นิสฺสยภาวโต อิตเรสํ อุปนิสฺสยภาวโต ‘‘ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขานํ อาโย’’ติ วุตฺตํ. พฺยาปิตายาติ พฺยาปิภาเว, พฺยาปิภาเวน วา. กายปฺปสาทภาโวติ กายปฺปสาทสพฺภาโว. อนุวิทฺธตฺตาติ อนุยุตฺตภาวโต, สํสฏฺฐภาวโตติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยาวตา อิมสฺมึ [Pg.157] กาเย อุปาทินฺนกปวตฺตํ นาม อตฺถิ, สพฺพตฺถ กายายตนํ กปฺปาสปฏเล สฺเนโห วิยาติ วุตฺตํ, ตสฺมา. ปณฺฑรสภาวา ปสาทา อาปาถคตํ วิสยํ วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาเวน ปกาเสนฺตา วิย โหนฺตีติ เตสํ วิสยาวภาสนกิจฺจตา วุตฺตา. สมานนิสฺสยานนฺติ เอกนิสฺสยานํ. อวินิพฺภุตฺเตสุ หิ รูปรสาทีสุ ยํนิสฺสยํ รูปํ, ตํนิสฺสโย เอว รสาทีติ. อญฺญมญฺญสภาวานุปคเมนาติ ลกฺขณสงฺกราภาวมาห.

ยสฺมา ปจฺจยนฺตรสหิโตเยว จกฺขุปฺปสาโท รูปาภิหนนวเสน ปวตฺตติ, น ปจฺจยนฺตรรหิโต, ตสฺมา รูปาภิฆาโต โหตุ วา มา วา โหตุ, เอวํสภาโว โส รูปธมฺโมติ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปาภิฆาตารโห’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘วิปาการหสภาวา กุสลากุสลา’’ติ. วิสยวิสยีนํ อญฺญมญฺญํ อภิมุขภาโว อภิฆาโต วิยาติ อภิฆาโต, โส รูเป จกฺขุสฺส, จกฺขุมฺหิ วา รูปสฺส โหตีติ วุตฺตํ ‘‘รูเป, รูปสฺส วา อภิฆาโต’’ติ. เตเนวาห ‘‘ยมฺหิ จกฺขุมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปฏิหญฺญิ วา’’ติ (ธ. ส. ๕๙๗), ‘‘จกฺขุ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ รูปมฺหิ สนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา’’ติ (ธ. ส. ๕๙๘) จ อาทิ. เอตฺถ จ ตํตํภวปตฺถนาวเสน จกฺขาทีสุ อวิคตราคสฺส อตฺตภาวนิปฺผาทกสาธารณกมฺมวเสน ปุริมํ จกฺขุลกฺขณํ วุตฺตํ, สุทูรสุขุมาทิเภทสฺสปิ รูปสฺส คหณสมตฺถเมว จกฺขุ โหตูติ เอวํ นิพฺพตฺติตอาเวณิกกมฺมวเสน ทุติยํ. เอส นโย เสเสสุปิ. อถ วา สติปิ ปญฺจนฺนํ ปสาทภาวสามญฺเญ สวิสยาวภาสนสงฺขาตสฺส ปสาทพฺยาปารสฺส ทสฺสนวเสน ปุริมํ วุตฺตํ, ปสาทการณสฺส สติปิ กมฺมภาวสามญฺเญ อตฺตโน การณเภเทน เภททสฺสนวเสน ทุติยํ.

กามตณฺหาติ กามภเว ตณฺหา. ตถา รูปตณฺหา ทฏฺฐพฺพา. ตสฺส ตสฺส ภวสฺส มูลการณภูตา ตณฺหา ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อุปฺปชฺชนารหายตนวิสยาปิ นาม โหตีติ กามตณฺหาทีนํ ทฏฺฐุกามตาทิโวหารารหตา วุตฺตา. ทฏฺฐุกามตาติ หิ ทฏฺฐุมิจฺฉา รูปตณฺหาติ อตฺโถ. ตถา เสสาสุปีติ. เอตฺถ จ ทฏฺฐุกามตาทีนํ ตํตํอตฺตภาวนิพฺพตฺตกกมฺมายูหนกฺขณโต สติ ปุริมนิพฺพตฺติยํ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อสติปิ ตสฺส มคฺเคน อสมุคฺฆาติตภาเวเนว การณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยโต [Pg.158] มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนํ การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชิตฺวา อตฺตโน ผลสฺส การณภาวูปคมนโต วิชฺชมานเมวาติ อุปฺปนฺนอตฺถิตาปริยาเยหิ วุจฺจติ ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรนฺโต อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อนฺตราเยว อนฺตรธาเปติ’’ (สํ. นิ. ๕.๑๕๗), ‘‘สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ กามจฺฉนฺทํ อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ กามจฺฉนฺโทติ ปชานาตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๒; ม. นิ. ๑.๑๑๕) จ เอวมาทีสุ.

เอตฺถาห – จกฺขาทีนํ อินฺทฺริยานํ กึ เอกกมฺมุนา อุปฺปตฺติ, อุทาหุ นานากมฺมุนาติ? อุภยถาปีติ โปราณา. ตตฺถ นานากมฺมุนา ตาว อุปฺปตฺติยํ จกฺขาทีนํ วิเสเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ การณสฺส ภินฺนตฺตา. เอกกมฺมุนา ปน อุปฺปตฺติยํ เตสํ กถํ วิเสโสติ? การณสฺส ภินฺนตฺตาเยว. ตํตํภวปตฺถนาภูตา หิ ตณฺหา ตํตํภวปริยาปนฺนายตนาภิลาสตาย สยํ วิจิตฺตรูปา อุปนิสฺสยภาเวน ตํตํภวนิพฺพตฺตกกมฺมสฺส วิจิตฺตเภทตํ วิทหติ. ยโต ตทาหิตวิเสสํ ตํ ตถารูปสมตฺถตาโยเคน อเนกรูปาปนฺนํ วิย อเนกํ วิสิฏฺฐสภาวํ ผลํ นิพฺพตฺเตติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘กมฺมเมว เนสํ วิเสสการณ’’นฺติ. น เจตฺถ สมตฺถตาภาวโต อญฺญํ เวทิตพฺพํ การณวิเสเสนาหิตวิเสสสฺส วิสิฏฺฐผลนิปฺผาทนโยคฺยตาภาวโต. ตถา หิ สติ เอกสฺสปิ กมฺมสฺส อเนกินฺทฺริยเหตุตาวิเสสโยคํ เอกมฺปิ กมฺมนฺติอาทินา ยุตฺติโต อาคมโตปิ ปรโต สยเมว วกฺขติ. ตถา จ เอกสฺเสว กุสลจิตฺตสฺส โสฬสาทิวิปากจิตฺตนิพฺพตฺติเหตุภาโว วุจฺจติ. โลเกปิ เอกสฺเสว สาลิพีชสฺส ปริปุณฺณาปริปุณฺณตณฺฑุลผลนิพฺพตฺติเหตุตา ทิสฺสติ. กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตาย, น จินฺติตพฺพเมเวตํ. ยโต กมฺมวิปาโก จกฺขาทีนิ กมฺมวิปาโก จ สพฺพาการโต พุทฺธานํเยว กมฺมวิปากญาณผลยุตฺตานํ วิสโย, น อญฺเญสํ อตกฺกาวจรตาย. เตเนว จ ภควตา ‘‘กมฺมวิปาโก อจินฺเตยฺโย น จินฺเตตพฺโพ, โย จินฺเตยฺย อุมฺมาทสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๗) อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺขิตฺตํ. อาวิญฺฉนํ ปุคฺคลสฺส วิญฺญาณสฺส วา ตํนินฺนภาวปฺปตฺติยา เหตุภาโว.

สพฺเพสนฺติ ปทสฺส ปกรณโต ปาริเสสโต วา ลพฺภมานํ อตฺถวิเสสํ อชานนฺโต ยถารุตวเสเนว อตฺถํ คเหตฺวา ‘‘โก เอตฺถ วิเสโส’’ติอาทินา [Pg.159] โจเทติ. อิตโร เตชาทีนํ ปจฺเจกํ อธิกภาเว วิย ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา อธิกภาเวปิ ยถาวุตฺตาธิกภาเวเนว เอกกาทิวเสน ลพฺภมานาย โอมตฺตตายปิ กายปฺปสาโท น โหตีติ วิญฺญายมานตฺตา ปกรณโต ปาริเสสโต วา จตุนฺนมฺปิ ภูตานํ สมภาเวน กาโย โหตีติ อยมตฺโถ สิทฺโธติ สพฺพ-สทฺโท อิธ สมภาวทีปโกติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทํ ปนา’’ติอาทิมาห. อิมมตฺถํ ทีเปตีติ จ ยถาวุตฺเตน ญาเยน ‘‘สพฺเพส’’นฺติ วจนโต อยมตฺโถ ลพฺภติ, น ตสฺส วาจกตฺตาติ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘อนุวตฺต…เป… วเสน วุตฺตตฺตา’’ติ. เอกเทสาธิกภาวนิวารเณเนว หิ เอกเทโสมตฺตตานิวารณมฺปิ วิญฺญายตีติ. เอกเทโส อวยโว. จตุธาตุสมุทายนิสฺสยสฺส หิ ปสาทสฺส ตเทกธาตุอธิกตา อวยวาธิกตา โหตีติ.

‘‘ปุริมา เจตฺถ ทฺเวปิ วาทิโน นิกายนฺตริยา’’ติ วทนฺติ. อาโลกาทิสหการีการณสหิตานํเยว จกฺขาทีนํ รูปาทิอวภาสนสมตฺถตา วิวรสฺส จ โสตวิญฺญาณุปนิสฺสยภาโว คุโณติ เตสํ ลทฺธีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ตํตํภูตคุเณหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตชาทีนํ วิย วิวรสฺส ภูตภาวาภาวโต ‘‘ยถาโยค’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา รูปาทโย วิย วิวรมฺปิ ภูตคุโณติ ปราธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํตํภูตคุเณหี’’ติ อาห. เตชสฺส ปน อาโลกรูเปน, อากาสสงฺขาตสฺส วิวรสฺส สทฺเทน, วายุสฺส คนฺเธน, อุทกสฺส รเสน, ปถวิยา โผฏฺฐพฺเพนาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ยถาโยคํ ตํตํภูตคุเณหี’’ติ วุตฺตํ สิยา. รูปาทิคฺคหเณติ รูปาทิวิสเย จกฺขุวิญฺญาณาทิเก นิปฺผาเทตพฺเพติ อตฺโถ. อุปกริตพฺพโตติ สหการีการณภูเตหิ ยถาวุตฺตภูตคุเณหิ จกฺขาทีนํ สกิจฺจกรเณ อุปกริตพฺพโต. สภาเวน สุยฺยมานสฺสาติ เกนจิ อนุจฺจาริยมานสฺเสว ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. ฆฏฺฏนํ ปน วินา วายุสทฺโทปิ นตฺถีติ. อถ วา วายุมฺหิ สทฺโท สภาเวน สุยฺยตีติ อาเป รโส มธุโรติ จ ตสฺส ลทฺธิเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุติยวาทิสฺสปิ นิคฺคโห โหติ ตสฺสปิ เตชาทิคุณา รูปาทโยติ เอวํลทฺธิกตฺตา.

รูปาทิวิเสสคุเณหีติ รูปาทิวิเสสคุณยุตฺเตหิ. เตช…เป… วายูหีติ สหากาเสหิ เตชาทิปรมาณูหิ. กปฺปาสโต วิสทิสายาติ [Pg.160] กปฺปาสปถวิโต วิเสสยุตฺตาย ตโต อธิกสามตฺถิยยุตฺตายาติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาเยวาติ กปฺปาสปถวิยาเยว. ยสฺมา สา วิชฺชมานานิปิ อวิเสสภูตานิ อตฺถีติ คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยภาเวน อภิภวิตฺวา ฐิตา, ตสฺมา ตสฺสาเยว คนฺโธ อธิกตโร ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อยญฺจ สพฺโพ อุตฺตโร ‘‘ตสฺส ตสฺส ภูตสฺส อธิกตายา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๐๐) วุตฺตตฺตา ตถาคตานํ วาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วทนฺตสฺส กณาทสฺส วเสน วุตฺโต. ‘‘อตฺตโน ปน มเตน กณาทกปิลาทโย เกวลํ ปถวาทิทฺรพฺยเมวาติอาทิ ลทฺธิ. กณาทสาสนาย อธิมุตฺตานํ สาสเน อนวคาฬฺหานํ เกสญฺจิ อยํ วาโท’’ติ จ วทนฺติ. เอตสฺสุภยสฺสาติ อาสวคนฺธโต กปฺปาสคนฺโธ อธิโก สีตุทกวณฺณโต อุณฺโหทกวณฺโณ จ อธิโกติ เอตสฺส อุภยสฺส. เตชาทิอธิเกสุ จ สมฺภาเรสุ รูปาทีนํ วิเสสสฺส อทสฺสนโต น รูปาทโย เตชาทีนํ วิเสสคุโณติ สิทฺธนฺติ อาห ‘‘ตทภา…เป… ตฺติตา’’ติ. เตน น รูปํ เตชสฺส วิเสสคุโณ เอกนฺตโต เตชาทิเก สมฺภาเร วิเสเสน อทสฺสนโต, โย ยสฺส วิเสสคุโณ, น โส ตทธิเก สมฺภาเร เอกนฺตโต วิเสเสน ทิสฺสติ ยถา ปถวีอธิเก สมฺภาเร อาโปธาตูติ ทสฺเสติ. เอวํ เสเสสุปิ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. โก ปน วาโท นานากลาเปติ สภาวโต นานตฺตาภาเวปิ มูลการณนานตฺตวเสน อตฺถิ โกจิ วิเสโส อสงฺฆาเตติ ทสฺเสติ, ยโต ปรมรณาทิกิริยาสมตฺถตา เนสํ เกสญฺจิเยว ทิสฺสตีติ.

เอกมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อเนกสฺมึ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. ปญฺจายตนิกตฺตภาเว ปตฺถนา ยา ทฏฺฐุกามตาทิภาเวน วุตฺตา, ตาย นิปฺผนฺนํ. เอเตน การณวิเสเสน ผลวิเสสมาห. น หีติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺถยติ. ตนฺติ กมฺมํ. วิเสเสนาติ อตฺตโน การเณน อาหิตาติสเยน. เตเนว โสตสฺส น โหติ ปจฺจโย, ตโต อญฺเญเนว ปน โหตีติ อธิปฺปาโย. เตน อเนกสภาเวน การเณน อาหิตวิเสสํ เอกมฺปิ กมฺมํ อเนกสภาวํ ผลํ นิปฺผาเทตุํ สมตฺถํ โหตีติ ทสฺเสติ. อิทานิ กมฺมสฺส วุตฺตปฺปการวิเสสาภาเว [Pg.161] โทสมาห ‘‘อินฺทฺริยนฺตราภาวปฺปตฺติโต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – การณวิเสสาภาเว ผลวิเสสสฺส อสมฺภวโต ยํ วิเสสยุตฺตํ กมฺมํ จกฺขุสฺส การณํ, ตสฺส ตโต อญฺญวิเสสาภาเว ตทญฺญินฺทฺริยุปฺปาทกตาปิ น สิยาติ โสตินฺทฺริยาทีนํ ตโต อนุปฺปตฺติ เอว สิยา. เอวมิตรตฺถาปิ. วิเสโสติ เจตฺถ กมฺมสฺส ตํตํอินฺทฺริยุปฺปาทนสมตฺถตา อธิปฺเปตา, สา จ ปุพฺเพ ทสฺสิตสภาโวว.

อเนกาหิ มหคฺคตเจตนาหิ เอกาย วา ปริตฺตเจตนาสหิตาย ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปานํ นิพฺพตฺตีติ น สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ ‘‘สพฺเพสํ…เป… วิญฺญายตี’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตเมว อสกฺกุเณยฺยตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘นานาเจตนายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – ‘‘ปฏิส…เป… ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ ยทิ นานากมฺมวเสน อินฺทฺริยานํ อุปฺปตฺติ อธิปฺเปตา, เอวํ สติ มหคฺคตกมฺเมน จ กามาวจรกมฺเมน จ ตํตํปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปํ อุปฺปนฺนํ สิยา, น เจตํ ยุตฺตํ ‘‘มหคฺคตเจตนา กมฺมปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๗๘) วุตฺตตฺตา. นาปิ ตํตํภวนิยตรูปินฺทฺริเยหิ วิกลินฺทฺริยตา คติสมฺปตฺติยา โอปปาติกโยนิยํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ยุตฺตา. อถ มหคฺคตาหิ เอว นานาเจตนาหิ นิพฺพตฺตํ, น เจกา ปฏิสนฺธิ อเนกกมฺมนิพฺพตฺตา โหติ. นิจฺฉิตญฺเหตํ สาเกตปญฺเหนาติ. เอวํ เอเกน มหคฺคตกมฺมุนา จกฺขุนฺทฺริยโสตินฺทฺริยหทยวตฺถูนํ อุปฺปตฺติญาปเกน อิมินา วจเนน ปริตฺตกมฺมุนาปิ เอเกน ยถารหํ อเนเกสํ อินฺทฺริยานํ อุปฺปตฺติ สิทฺธาวาติ วุตฺตํ ‘‘สิทฺธเมเกน กมฺเมน อเนกินฺทฺริยุปฺปตฺติ โหตี’’ติ.

สมฺปตฺโตเยว นาม สมฺปตฺติกิจฺจกรณโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิ…เป… นกโต’’ติ วุตฺตํ. อติสุขุมภาวโต มํสจกฺขุอโคจเรน รูปายตเนน สมนฺนาคตสงฺฆาตวุตฺติตาย จ ‘‘วายุ วิยา’’ติ วุตฺตํ. จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส กทาจิปิ อารมฺมณปจฺจโย น สิยา ธาตุปรมฺปราย ฆฏฺเฏนฺตสฺส อุตุสมุฏฺฐานตฺตา. เตนาห ‘‘น หิ…เป… ปชฺชตี’’ติ. ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒) จ ‘‘สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อวิเสเสน วุตฺตํ.

นนุ จิเรน สุยฺยนฺตีติ ทูเร ฐิตานํ ลหุกํ สวนํ นตฺถิ, เตสมฺปิ วา ลหุกํ สวเนน ทูราสนฺนภาวานํ วิเสโส น สิยาติ อธิปฺปาโย. น[Pg.162], ทู…เป… โตติ น ทูเร ฐิเตหิ รชกาทิสทฺทา จิเรน โสตวิญฺญาเณน สุยฺยนฺติ, สเจ สวนูปจาเร โส สทฺโท ทูเร อาสนฺเน จ ฐิตานํ ยถาภูเต อาปาถคเต สทฺเท มโนวิญฺญาณสงฺขาตโต คหณวิเสสโต จิเรน สุโต สีฆํ สุโตติ อภิมาโนติ อตฺโถ. เอตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. นิจฺฉย…เป… อภิมาโน โหติ, โสตวิญฺญาณปฺปวตฺติ ปน อุภยตฺถาปิ สมานา, ยสฺมา โส ปน สทฺโท…เป… อาคจฺฉตีติ. ยทิ ธาตุปรมฺปราย สทฺโท นปฺปวตฺตติ, กถํ ปฏิโฆสาทีนํ อุปฺปตฺตีติ อาห ‘‘ทูเร…เป… ปจฺจโย โหตี’’ติ. อุปฺปตฺติวเสน อาคตานีติ เอเตน รูปธมฺมาปิ ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ, น เทสนฺตรํ สงฺกมนฺตีติ ทสฺเสติ. ฆฏฺฏนสภาวาเนวาติ เตสํ ภูตานํ สทฺทสมุปฺปตฺติเหตุภาวมาห. โสตปเทสสฺสาติ โสตเทสสฺส, โสตเทเส ฐิตสฺสาติ อตฺโถ.

จกฺขุมโต ปุคฺคลสฺส อชฺฌาสยวเสนาติ จิตฺรวิจิตฺรรูปายตเน เยภุยฺเยน สตฺตานํ จกฺขุทฺวาริกชวนสฺส อนุกฑฺฒนวเสน ปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. กณฺณกูปจฺฉิทฺเทเยว ปวตฺตนโตติ เอเตน อธิฏฺฐานโต พหิทฺธา อินฺทฺริยํ ปวตฺตีติ วาทํ ปฏิเสเธติ. อธิฏฺฐานเทเส เอว หิ อินฺทฺริยํ วตฺตติ ตตฺถ กิจฺจาทิปฺปโยคทสฺสนโต. สติปิ ปนสฺส พหิทฺธา วุตฺติยํ น วิสยคฺคหเณ สมตฺถตา, อญฺญถา อธิฏฺฐานปิทหเนปิ วิสยคฺคหณํ ภเวยฺยาติ. อารมฺมณคฺคหณเหตุโต จาติ กณฺณกูปจฺฉิทฺเทเยว ฐตฺวา อารมฺมณกรณสฺส วิญฺญาณสฺส วา เหตุภาวโต.

ตพฺโพหาเรนาติ คนฺธคนฺธคฺคหณสฺส สหจริตาย คนฺโธปิ ตถา วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. คนฺโธ ปจฺจโยติ คนฺโธ สหการีปจฺจโยติ อตฺโถ. เขฬาทิโก ปจฺจโยติ โยเชตพฺพํ. ตถา ปถวีติ สหการีปจฺจยนฺตรภูตา อชฺฌตฺติกพาหิรา ปถวี อารมฺมณคฺคหเณ ปจฺจโยติ อตฺโถ. อาธารภูตาติ เตโชวาโยธาตูนํ อาธารภูตา. นิสฺสยภูตานนฺติ นิสฺสยมหาภูตานํ อาโปเตโชวาโยธาตูนํ. สพฺพทาติ อุปฺปีฬนกาเล จ อนุปฺปีฬนกาเล จ. ตตฺถาติ จตุราสีติปเภเท อุปริมกายสงฺขาเต รูปสมูเห. วินิพฺภุชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยานนฺติ อิทํ จกฺขุทสกํ อิทํ กายทสกํ อิทํ ภาวทสกนฺติ เอวํ กลาปโตปิ วินิพฺภุชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยานํ.

๖๑๖. ทีฆาทีนํ [Pg.163] ผุสิตฺวา ชานิตพฺพโตติ อิทํ ทีฆาทีนํ น กายวิญฺญาณโคจรตฺตา วุตฺตํ, ทีฆาทิโวหารรูปาทีนํ ปน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา กายวิญฺญาณวีถิยา ปรโต ปวตฺเตน มโนวิญฺญาเณนปิ ชานิตพฺพตฺตา วุตฺตํ. ทีฆาทิสนฺนิเวสนฺติ ทีฆาทิสนฺนิเวสวนฺตํ. เอกสฺมึ อิตรสฺส อภาวาติ ฉายาตปานํ อาโลกนฺธการานญฺจ อสหฏฺฐายิตํ อาห. กถํ ปน อาโลโก อนฺธการํ วิธมตีติ? ‘‘อาโลกปฺปวตฺติสมานกาลํ อนฺธการสภาเวน ปวตฺตมานํ วณฺณายตนํ ภิชฺชติ. อนฺธการสฺส นิสฺสโย หุตฺวา ปวตฺตมานานิ ภูตานิ กเมน ตถารูปสฺส วณฺณายตนสฺส นิสฺสยภาวํ คจฺฉนฺตี’’ติ เกจิ. สห อนฺธกาเรน ตนฺนิสฺสยภูตานํ นิโรธสมนนฺตรํ ตํสนฺตติยํ ตาทิเส ปจฺจยสนฺนิปาเต อาโลกนิสฺสยภูตานํ อุปฺปตฺตีติ เวทิตพฺพํ. น หิ นิสฺสยมหาภูเตหิ วินา อาโลกปฺปวตฺติ อตฺถิ, นาปิ อนฺธการสงฺขาตํ วณฺณายตนเมว นิรุชฺฌติ ตํนิสฺสเยหิ ปยุชฺชมานกเอกกลาปภูโตปาทารูปานํ สเหว นิรุชฺฌนโต. ปทีปสิขามณิรํสิโย วิย ปถวีปาการรุกฺขาทีนิ มุญฺจิตฺวาปิ อนฺธกาโร ปวตฺตตีติ วทนฺติ. มนฺทํ ปน ปาการาทิอาธารรหิตํ น สุฏฺฐุ ปญฺญายติ, พหลํ อาธารํ นิสฺสาย ปวตฺตตีติ ยุตฺตนฺติ จ วทนฺติ.

๖๒๐. ‘‘อมนุสฺสสทฺโท’’ติ เอตฺถ อ-กาโร น มนุสฺสตามตฺตนิวตฺติอตฺโถ สทิสภาวทีปนตาย อนธิปฺเปตตฺตา, มนุสฺสโต ปน อนญฺญตานิวตฺติอตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘อมนุสฺส…เป… ฏฺฐาทโยปี’’ติ อาห. ตถา กิตฺเตตพฺโพติ ‘‘วํสผาลนสทฺโท’’ติอาทินา วตฺถุวเสน กิตฺเตตพฺโพ.

๖๓๒. กมฺมจิตฺตาทินาติ อาทิ-สทฺเทน อุตุอาหาเร สงฺคณฺหาติ. ตํตทาการานีติ อิตฺถิลิงฺคาทิอาการานิ. อิตฺถินฺทฺริยํ ปฏิจฺจ สมุฏฺฐหนฺตีติ อญฺญมญฺญปจฺจยานิปิ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ เยภุยฺเยน อิตฺถินฺทฺริยสหิเต เอว สนฺตาเน สพฺภาวา อิตรตฺถ จ อภาวา อินฺทฺริยเหตุกานิ วุตฺตานิ. อญฺญถาติ อิตฺถิลิงฺคาทิอาการโต อญฺญถา, อิตฺถินฺทฺริยาภาเว วา. อิตฺถิคฺคหณสฺส จาติ อิตฺถีติ จิตฺตปฺปวตฺติยา. เตสํ รูปานนฺติ อิตฺถิลิงฺคาทิอาการรูปานํ. ยทิ อิตฺถินฺทฺริยํ อิตฺถิลิงฺคาทิอาการรูปานํ สหการีการณํ, อถ กสฺมา ตสฺส อินฺทฺริยาทิปจฺจยภาโว เตสํ น วุตฺโตติ? เนว ตํ สหการีการณํ, อถ โข เตสํ ตพฺภาวภาวิตามตฺเตน ตํ การณนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ.

๖๓๓. ลิงฺคํ [Pg.164] ปริวตฺตมานํ ปุริมลิงฺคาธารชาติอนุรูปเมว หุตฺวา ปริวตฺตตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ วิย ปวตฺเตปี’’ติ. ยสฺส…เป… โนติ อาทิวจนโตติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยสฺส วา ปน ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ โน’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๘) สงฺคณฺหาติ.

๖๓๕. ทฺวารภาเวน กุจฺฉิตานํ อาสวธมฺมานํ ปวตฺติฏฺฐานตาย ปสาทวิเสเส วิย วิญฺญตฺติวิเสเสปิ กายโวหารปฺปวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. วิตฺถมฺภนสภาวตาย วาโยธาตุยา ถมฺภนํ ‘‘วาโยธาตุกิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. กิจฺจมฺปิ หิ ธมฺมานํ สภาโวเยวาติ. ปถวีธาตุยา อากาโร วจีวิญฺญตฺตีติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา.

๖๓๖. วิตกฺก…เป… คหิตาติ ยถาธิปฺเปตตฺถาภิพฺยญฺชิกาย วาจาย สมุฏฺฐาปนาธิปฺปายปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ตทา หิ สา เตหิ ปริคฺคหิตา นาม โหตีติ. เอกสฺสปิ อกฺขรสฺส อเนเกหิ ชวเนหิ นิพฺพตฺเตตพฺพตฺตา ตถา นิพฺพตฺติยมานตาย อสมตฺถสภาวตฺตา น วิญฺญาตวิเสสา น ภินฺนา เอวาติ อาห ‘‘สว…เป… ภินฺนา’’ติ. อพฺโพกิณฺเณติ อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนหิ อสํสฏฺเฐ. ‘‘ปจฺฉิมจิตฺต’’นฺติ อวิเสเสน จุติจิตฺตํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘อญฺเญสมฺปิ จุติจิตฺตํ…เป… ญายตี’’ติ วุตฺตํ.

อถ วา ‘‘เย จ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ เตสํ วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โน จ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๘๘) รูปารูปภวูปปชฺชนกานํ กามาวจรจุติจิตฺตสฺสปิ กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนวจเนน ขีณาสเวหิ อญฺเญสมฺปิ…เป… ญายตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา จ –

‘‘ยสฺส กายสงฺขาโร นิรุชฺฌติ, ตสฺส วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตีติ อามนฺตา’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๑๐๘),

‘‘ยสฺส กายสงฺขาโร นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตีติ อามนฺตา’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๑๐๘) จ,

‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ กายสงฺขาโร จ น นิรุชฺฌติ จิตฺตสงฺขาโร จ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๑๑๓) –

อาทิวจนโต [Pg.165] จ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสเมน จิตฺเตน ตโต โอริเมน วา สทฺธึ อสฺสาสปสฺสาสา น อุปฺปชฺชนฺตีติ สิทฺธํ. ยทิ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ กายสงฺขาโร น นิรุชฺฌตี’’ติ น วเทยฺย, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา เหฏฺฐิมโกฏิยา จุติโต ปุริเมน สตฺตรสเมน อุปฺปนฺนา อสฺสาสปสฺสาสา จุติยา เหฏฺฐา ทุติเยน จิตฺเตน สทฺธึ นิรุชฺฌนฺติ. เตน ‘‘ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จุติจิตฺตสฺสานนฺตรปจฺจยภูตสฺสปิ จิตฺตสฺส กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนตา วุตฺตา.

อถ วา ยสฺส จิตฺตสฺสาติ เยน จิตฺเตน สพฺพปจฺฉิโม กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. ตํ จิตฺตํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ, น ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อนนฺตรปจฺจยภูตํ. อนนฺตราติ หิ กายสงฺขารุปฺปาทนํ อนฺตรํ วินา, ยโต ปจฺฉา กายสงฺขารุปฺปาทเนน อนนฺตริตํ หุตฺวา ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ อตฺโถ. กสฺมา? ‘‘อิตเรสํ วจีสงฺขาโร จ นิรุชฺฌิสฺสติ กายสงฺขาโร จ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๘๘) วุตฺตตฺตา. อญฺญถาปจฺฉิมจิตฺตโต ปุริมตติยจิตฺตสมงฺคีนํ กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชตีติ อาปชฺชตีติ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ จุติจิตฺตสฺส รูปชนกตาภาเว อาคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยุตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ คพฺภคมนาทีติ อาทิ-สทฺเทน อุทกนิมุคฺคอสญฺญีภูตกาลกตจตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนรูปารูปภวสมงฺคีนิโรธสมาปนฺนภาเว สงฺคณฺหาติ.

๖๓๗. อเนเกสํ กลาปานํ เอกโต หุตฺวา เอกฆนปิณฺฑภาเวน ปวตฺตนโต กลาปนฺตรภูตานํ กลาปนฺตรภูเตหิ สมฺผุฏฺฐภาโว วุตฺโต. ยโต เตสํ ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตํ, น ปน อวินิพฺภุตฺตภาวโต. ตํตํภูตวิวิตฺตตาติ เตสํ เตสํ ภูตานํ วิภตฺตภาโว กลาปนฺตรภูเตหิ วิภตฺตสภาวตา อสํกิณฺณตาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ยถาวุตฺตา วิวิตฺตตา รูปานํ โอสานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘รูปปริยนฺโต’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ตํตํภูตสุญฺญตา. เยสญฺหิ ปริจฺเฉโท อากาโส, เตสํ ปริยนฺตตาย เตหิ สุญฺญภาโวติ ลกฺขิตพฺโพ. ตโตเยว จ โส ภูตนฺตเรหิ วิย เตหิ อสมฺผุฏฺโฐติ วุจฺจตีติ. อญฺญถาติ ปริจฺฉินฺทิตพฺเพหิ อสมฺผุฏฺฐภาวาภาเว.

๖๓๘. ตํตํวิการาธิกรูเปหีติ [Pg.166] เอตฺถ กถํ จมฺมสุวณฺเณสุ มุทุตากมฺมญฺญตา ลพฺภนฺติ, นนุ ลหุตาทิวิการา เอกนฺตโต อินฺทฺริยพทฺธรูเป เอว ปวตฺตนโต อนินฺทฺริยพทฺเธ น ลพฺภนฺตีติ? สจฺจเมตํ, อิธ ปน ตํสทิเสสุ ตพฺโพหารวเสน วุตฺตํ. ตถา หิ ตูลปิจุอาทีสุ ครุภาวาทิเหตูนํ ภูตานํ อธิกภาวาภาวโต ลหุอาทิโวหาโร. นิทฺทิสิตพฺพธมฺมนิสฺสยรูเป เอว วา สนฺธาย ‘‘ตํตํวิการาธิกรูเปหี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยา ลหุตาทีนํ อญฺญมญฺญาวิชหนโตติ อธิปฺปาโย.

๖๔๑. อาจยสทฺเทเนวาติ นิทฺเทเส วุตฺตอาจยสทฺเทเนว. โย อายตนานํ อาทิจยตฺตา อาจโย ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตมานานํ, โสว รูปสฺส อุปริจยตฺตา อุปจโยติ อธิปฺเปตํ อตฺถํ ปาฬิยํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ปาฬิยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุป-สทฺโท ปฐมตฺโถ ‘‘ทานํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตุปญฺญตฺต’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๔๕) วิย. อุปริอตฺโถจ ‘‘สมฺมฏฺเฐ อุปสิตฺเต จ, เต นิสีทึสุ มณฺฑเป’’ติอาทีสุ วิย. อญฺญถาติ อุป-สทฺทสฺส อุปริอตฺถสฺเสว คหเณ.

๖๔๓. ผลวิปจฺจนปกติยาติ ผลวิปจฺจนสภาเวน. ผลเมว วา ปกตีติ อายุสํหานาทินา ผลสภาเวน ชรานิทฺเทโสติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘ผลูปจาเรน วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สุปริณตรูปปริปากกาเล หานิทสกาทีสุ.

๖๔๕. กตฺตพฺพสภาวโตติ มูลผลาทีนํ อิธาธิปฺเปตอาหารวตฺถูนํ มุเขน อสนาทิกตฺตพฺพสภาวโต. วิสภูเต สงฺฆาเต โอชา มนฺทา โหตีติ สวิสตฺตาภาวโต สุขุมตา วุตฺตา. องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สาโรติ รสหรณีธมนิชาลานุสาเรน สรีราวยเว อนุปฺปวิฏฺฐสฺส อาหารรสสฺส อพฺภนฺตราหารปจฺจโย สฺเนโห, โย โลเก รสธาตูติ วุจฺจติ.

อุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

โนอุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา

๖๔๖. ‘‘เอกํ [Pg.167] มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตา ตโย มหาภูเต ปฏิจฺจ เอกํ มหาภูต’’นฺติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) เอกํ มหาภูตํ อวเสสมหาภูเต นิสฺสยติ, เตหิ อุปาทารูเปน จ นิสฺสียตีติ อาห ‘‘นิสฺสยติ จ นิสฺสียติ จา’’ติ.

๖๔๗. มหาภูตานํ อญฺญมญฺญาวิชหนโต เอกสฺมิมฺปิ กลาเป อเนกํ โผฏฺฐพฺพํ อตฺถีติ โผฏฺฐพฺพสภาเวสุเยว อเนเกสุปิ อารมฺมเณสุ อาปาถคเตสุ อาโภคาทิวเสน เอกํเยว วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุ โหตีติ อยํ วิจาโร ทสฺสิโต. อิตเรสุปิ ปน ยถาโยคํ ทสฺเสตพฺโพ. ตตฺถ รสารมฺมณํ ตาว อินฺทฺริยนิสฺสยํ อลฺลียิตฺวา วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาวโต สติปิ อเนเกสํ รสานํ อาปาถคมเน เอกสฺมึ ขเณ เอกปฺปการํเยว ยถาวุตฺตนเยน ชิวฺหาวิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุ โหติ, ตถา คนฺธารมฺมณํ. รูปสทฺทารมฺมณานิ ปน อินฺทฺริยนิสฺสยํ อสมฺปตฺวาว วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาวโต โยคฺยเทเส อวฏฺฐิตานิ ยตฺตกานิ สหการีปจฺจยนฺตรคตํ อุปการํ ลภนฺติ, ตตฺตกานิ เอกสฺมึ ขเณ เอกชฺฌํ อารมฺมณํ น โหนฺตีติ น วตฺตพฺพานิ. ตถา หิ สทฺโท นิคฺโฆสาทิโก อเนกกลาปคโต ตถา วณฺโณปิ สิวิกุพฺพหนนิยาเมน เอกชฺฌํ อารมฺมณํ โหตีติ. เอตฺถาปิ จ อาภุชิตวเสน อารมฺมณาธิมตฺตตาวเสน อเนกกลาปสนฺนิปาเตปิ กตฺถจิ วิญฺญาณุปฺปตฺติ โหติเยว. ปสาทาธิมตฺตตา ปิตฺตาทิวิพนฺธาภาเวน ปสาทสฺส ติกฺขตา. กถํ ปน จิตฺตสฺสาติ จิตฺตสามญฺญโต เอกตฺตนยวเสน ปุจฺฉติ.

๖๕๑. ตาทิสายาติ ยา ปจุรชนสฺส อตฺถีติปิ น คหิตา. สนฺตี สมานา. เอวนฺติ ยถาสสมฺภารุทกํ สสมฺภารปถวิยา อาพนฺธกํ, เอวํ ปรมตฺถุทกํ ปรมตฺถปถวิยาติ ทสฺเสติ. ตทนุรูปปจฺจเยหีติ อตฺตโน อาพนฺธนานุคุเณหิ อาพนฺธิยมาเนหิ สนฺธารณาทิกิจฺเจหิ ปุริเมหิ จ ปถวีอาทีหิ. อผุสิตฺวา ปติฏฺฐา โหติ, อผุสิตฺวา อาพนฺธตีติ อิมินา ผุสิตพฺพผุสนกภาโว อาโปธาตุยํ นตฺถีติ โผฏฺฐพฺพวเสน อุภยธมฺมตํ อาห. อญฺญมญฺญํ นิสฺสยตา อญฺญมญฺญนิสฺสยตา. อถ วา [Pg.168] อญฺญมญฺญตา จ นิสฺสยตา จ อญฺญมญฺญนิสฺสยตา. ยทิ โผฏฺฐพฺพาโผฏฺฐพฺพธาตูนํ โผฏฺฐพฺพภาเวน วินา อญฺญมญฺญนิสฺสยตา, ปถวีอาทีนํ กกฺขฬาทิสภาโว เอว โผฏฺฐพฺพภาโวติ ตพฺพิรเหน กถํ เตสํ อาโปธาตุยา นิสฺสยาทิภาโวติ อาห ‘‘อวินิพฺโภควุตฺตีสู’’ติอาทิ. อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตสูติ เอเตน อุปาทารูปํ นิวตฺเตติ. อถ วา ปุพฺเพ อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา โผฏฺฐพฺพาโผฏฺฐพฺพธาตูนํ วิสิฏฺฐํ อญฺญมญฺญนิสฺสยตํ วตฺวา อิทานิ อตฺตโน อธิปฺปาเย ฐตฺวา อวิเสเสน ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวินิพฺโภควุตฺตีสู’’ติอาทิ. ตํเยว อวิสิฏฺฐํ อญฺญมญฺญนิสฺสยตํ ทฬฺหํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปิ สหชาเตสู’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อผุสนํ ตาว เอกกลาปคตตฺตา น วิจาเรตพฺพํ, ผุสนํ ปน กถนฺติ? เอกกลาปคตตฺตา เอว. วิสุํ สิทฺธานํเยว หิ วิสยมหาภูตานํ กายปฺปสาทนิสฺสยภูเตสุ ผุสนํ ทิสฺสติ.

ฌายตีติ ปริปจฺจติ. น อุณฺหา หุตฺวาติ เอตสฺส อุณฺหสภาวา หุตฺวาติ อยมตฺโถติ กตฺวา ‘‘เตโชสภาวตํเยว ปฏิกฺขิปตี’’ติ วุตฺตํ. อุณฺหปฏิปกฺขตฺตา สีตสฺส อุณฺหตาย ปฏิกฺเขเป สีตตาสงฺกา สิยาติ อาห ‘‘น สีตตฺตํ อนุชานาตี’’ติ. เตโชสภาคตํเยว วา สีตตายปิ ทสฺเสตุํ ‘‘น สีตตฺตํ อนุชานาตี’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘เตโช เอว หิ สีต’’นฺติ. มนฺเท หิ อุณฺหภาเว สีตพุทฺธีติ เตโช เอว หิ สีตํ. กถํ ปเนตํ วิญฺญายตีติ? สีตพุทฺธิยา อววตฺถิตภาวโต ปาราปารํ วิย. ตถา หิ อาตเป ฐตฺวา ฉายํ ปวิฏฺฐานํ สีตพุทฺธิ โหติ, ตตฺเถว ปถวีคพฺภโต นิคฺคตานํ อุณฺหพุทฺธีติ. ยทิ เตโชเยว สีตํ, อุณฺหภาเวน สทฺธึ สีตภาโวปิ เอกสฺมึ กลาเป อุปลพฺเภยฺยาติ อาห ‘‘สีตุณฺหานญฺจา’’ติอาทิ. อุณฺหสีตกลาเปสุ สีตุณฺหานํ อปฺปวตฺติ. ทฺวินฺนํ…เป… ยุชฺชติ, น อาโปธาตุวาโยธาตูนํ สีตภาเวติ อธิปฺปาโย. อาโปธาตุยา หิ วาโยธาตุยา สีตภาเว อุณฺหภาเวน สทฺธึ เอกสฺมึ กลาเป สีตภาโว ลพฺเภยฺย, น ปน ลพฺภติ. น เจตฺถ อาโปธาตุอธิเก วาโยธาตุอธิเก วา กลาเป สีตภาโวติ สกฺกา วิญฺญาตุํ ตาทิเสปิ กตฺถจิ กลาเป อลพฺภมานตฺตา สีตภาวสฺสาติ. ขรตาทิสภาวาธิกสฺส ภูตสงฺฆาตสฺส ทวตาทิสภาวาธิกตาปตฺติ ภาวญฺญถตฺตํ. ตํ ปน ยถา โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจ…เป… ปฺปตฺตี’’ติ อาห.

๖๕๒. เอกนฺตนจิตฺตสมุฏฺฐานาทีติ [Pg.169] อาทิ-สทฺเทน เอกนฺตอนุปาทินฺนุปาทานิยาทึ สงฺคณฺหาติ. ปุริมานมฺปีติ ‘‘ยํ วา ปนญฺญมฺปี’’ติ เอตสฺมา วจนโต ปุริมานํ อนุปาทินฺนานํ สทฺทายตนกายวิญฺญตฺติอาทีนํ นจิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ จกฺขายตนโสตายตนาทีนํ. นกมฺมสฺสกตตฺตาภาวาทิกนฺติ นกมฺมสฺสกตตฺตาภาวํ นจิตฺตสมุฏฺฐานภาวนฺติ เอวมาทิกํ. เอกนฺตากมฺมชาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน เอกนฺตาจิตฺตชํ คยฺหติ. ตา ชรตาอนิจฺจตา. อเนกนฺเตสุ น คหิตาติ เอกนฺตโต อกมฺมเชสุ สทฺทายตนาทีสุ อจิตฺตเชสุ จ จกฺขายตนาทีสุ คเหตฺวา จตุสมุฏฺฐานิกตฺตา อเนกนฺเตสุ รูปายตนาทีสุ น คหิตาติ อตฺโถ.

๖๖๖. อนิปฺผนฺนตฺตาติ อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา สภาวโต อสิทฺธตฺตํ. ตสฺสาติ วิญฺญตฺติทฺวยสฺส.

โนอุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

๙๖๖. ‘‘สพฺพํ รูปํ มนสา วิญฺญาต’’นฺติ วจนโต ยทิ วิญฺญาตโต อญฺญํ ทิฏฺฐาทิ น โหตีติ ‘‘กตมํ ตํ รูปํ ทิฏฺฐ’’นฺติอาทินา ปุจฺฉา น กตา, เอวํ สนฺเต จตุกฺกภาโว กถนฺติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ทสฺสนาทิคฺคหณวิเสสโต’’ติ. ทสฺสนํ สวนํ มินิตฺวา ชานนํ วิชานนญฺจาติ เอตสฺมา ทสฺสนาทิคฺคหณวิเสสโต. เอเตน คาหกเภเทน คเหตพฺพเภโทติ ทสฺเสติ. อิทานิ สมุเขนปิ คเหตพฺพเภโท ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐา…เป… ภาวโต’’ติ วุตฺตํ.

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

๙๖๙. ตทิทํ นยกรณํ ฉพฺพิธาทีสุ ตีสุ สงฺคเหสุ โยชิตํ.

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

๙๗๕. เอกนฺตโต นีวรณตฺตา มิทฺธสฺส ‘‘นตฺถิ นีวรณา’’ติ วจเนน คหณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิทฺธสฺสปิ นีวรณสฺสา’’ติ วุตฺตํ. น จ รูปํ ปหาตพฺพํ นิปฺปริยายปฺปหานสฺส อิธ [Pg.170] อธิปฺเปตตฺตา. เอตฺถ เกจิ ‘‘นามกายรูปกายเคลญฺญสภาวโต ทุวิธํ มิทฺธํ. ตตฺถ ปุริมํ ‘นีวรณา’ติ วจเนน วุตฺตํ, อิตรํ รูปสภาว’’นฺติ วทนฺติ. ตตฺถ ยํ ตํ อรูปโต อญฺญํ มิทฺธํ ปริกปฺปิตํ, ตมฺปิ นีวรณํ มิทฺธสภาวโต อิตรํ มิทฺธํ วิยาติ ปริกปฺปิตมิทฺธสฺสปิ น สกฺกา นีวรณภาวํ นิวตฺเตตุนฺติ เตสํ วจนสฺส นีวรณปฺปหานวจเนน วิโรธํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จ รูปกาย’’นฺติอาทิมาห. อถ วา ขีณาสวานํ โสปฺปนสภาวโต โสปฺปสฺส จ มิทฺธเหตุกตฺตา อตฺถิ มิทฺธรูปนฺติ วาทํ สนฺธาย อุตฺตรมาห ‘‘น จ รูปกายเคลญฺญ’’นฺติอาทินา. ตตฺถ มิทฺธเมว โสปฺปเหตูติ นายํ อวธารณา อิจฺฉิตา, โสปฺปเหตุ เอว มิทฺธนฺติ ปน อิจฺฉิตาติ มิทฺธโต อญฺโญปิ โสปฺปเหตุ อตฺถิ, โก ปน โส? รูปกายเคลญฺญํ. น จ รูป…เป… วจนโตติ โยชนา ทฏฺฐพฺพา.

วจีโฆสาทีติ อาทิ-สทฺเทน หุํการาทิสทฺโท สงฺคยฺหติ. องฺคุลิโผฏาทิสทฺโท อุตุสมุฏฺฐาโนเยว, จิตฺตปจฺจโย ปน โหติ. รูปภาวมตฺตานีติ ชรามรณสภาวานํ รูปานํ ตํธมฺมมตฺตานิ, ตโต เอว น ชาติอาทิธมฺมวนฺตานีติ อาห ‘‘น สยํ สภาววนฺตานี’’ติ. ยถา ชรา อนิจฺจตา จ รูปภาวมตฺตํ, เอวํ ชาติปีติ ชาติยา รูปภาวมตฺตตาย อุปสํหรณตฺโถ ตถา-สทฺโท.

เตสํ รูปธมฺมานํ. สงฺขาตาทิ-สทฺโท วิย อภินิพฺพตฺติต-สทฺโทปิ วตฺตมานกาลิโกปิ โหตีติ ‘‘อภินิพฺพตฺติยมานธมฺมกฺขณสฺมิ’’นฺติ วุตฺตํ. เอวมปีติ ยทิปิ ชิรณภิชฺชนภาวา ชิรณาทิสภาวานํ ธมฺมานํ ชนกปจฺจยกิจฺจานุภาวกฺขเณ อภาวโต ตปฺปจฺจยภาวโวหารํ อภินิพฺพตฺติโวหารญฺจ น ลภนฺติ, เอวมปิ เตสํ อุปาทินฺนตา วตฺตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ชรามรณํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ วจนโต ตสฺส ปริยายตํ วิวรติ ‘‘เตสํ อุปฺปาเท สตี’’ติอาทินา.

ยทิ เอวนฺติ ยทิ นิสฺสยปฏิพทฺธวุตฺติกา ชาติอาทโย, เอวํ สติ. ‘‘มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ วจนโต ภูตนิสฺสิเตสุ เกวโล อุปาทายโวหาโรติ อุปาทาเย นิสฺสิตาปิ อปเรน อุปาทาย-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วตฺตพฺพาติ อธิปฺปาเยน ‘‘อุปาทายุปาทายภาโว อาปชฺชตี’’ติ อาห. การณการเณปิ การเณ วิย โวหาโร โหติ [Pg.171] ‘‘โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ’’ติ ยถาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภูต…เป… ตฺตนโต’’ติ อาห. อิทานิ ปรมฺปรา วินา นิปฺปริยายโต อุปฺปาทาทีนํ ภูตปฏิพทฺธภาวํ สห นิทสฺสเนน ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติอาทิมโวจ. วิการปริจฺเฉทาปิ อุปาทายรูปวิการาทิภาเว ภูตปฏิพทฺธภาวาวินิวตฺติโต เอกสฺมึ กลาเป เอเกกาว วิการาทโยติ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย กลาปานุปาลกํ กลาปวิการาทิภาวโต จ ‘‘อุปาทายรูปานิ’’อิจฺเจว วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘เอวํ วิกา…เป… โยเชตพฺพานี’’ติ.

อสงฺขตภาวนิวารณตฺถํ ปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตาติ อิทํ อปรินิปฺผนฺนสภาววโต อนุปลพฺภมานตาย สสวิสาณํ วิย เกนจิ น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ นาม สิยาติ อิมิสฺสา อาสงฺกาย นิวตฺตนวเสน วุตฺตํ. อถ วา รูปวิการาทิภาวโต รูปภาโว วิย รูเป สติ สนฺติ, อสติ น สนฺตีติ สิทฺธาย ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตาย สาธิตา ปรินิปฺผนฺนตา เตสํ สงฺขตภาวํ สาเธนฺตี อสงฺขตภาวํ นิวารณตฺถํ ชายตีติ วุตฺตํ ‘‘อสงฺขตภาวนิวารณตฺถํ ปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตา’’ติ.

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

รูปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๓. นิกฺเขปกณฺฑํ

ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

๙๘๕. ยถาวุตฺตผสฺสปญฺจมกาทิราสิกิจฺจรหิตตฺตา [Pg.172] เกจิ ธมฺเม วิสุํ ฐเปตฺวา โสวจสฺสตาทิอวุตฺตวิเสสสงฺคณฺหนตฺถญฺจ, เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา ฉนฺทาทโย ‘‘เยวาปนา’’ติ วุตฺตาติ เยวาปนกานํ ปทุทฺธาเรน นิทฺเทสานรหตาย การณํ วุตฺตนฺติ หทยวตฺถุสฺส ตถา นิทฺเทสานรหตาย การณํ วทนฺโต ‘‘สุขุมุปา…เป… หิตสฺสา’’ติ อาห. สุขุมภาเวปิ อินฺทฺริยาทิสภาวานิ อุปาทายรูปานิ อาธิปจฺจาทิวเสน ปากฏานิ โหนฺติ, น อตํสภาวํ สุขุมุปาทายรูปนฺติ หทยวตฺถุสฺส ปทุทฺธาเรน กุสลตฺติกปทภาชเน นิทฺเทสานรหตา วุตฺตา. สุขุมภาวโตเยว หิ ตํ มหาปกรเณปิ ‘‘ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๘) นิสฺสิตธมฺมมุเขน ทสฺสิตนฺติ. เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา หทยวตฺถุ ปทุทฺธาเรน น ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เยน ปน อธิปฺปาเยน รูปกณฺเฑ หทยวตฺถุ ทุวิเธน รูปสงฺคหาทีสุ น วุตฺตํ, โส รูปกณฺฑวณฺณนาย วิภาวิโต เอวาติ. นิกฺขิปิตฺวาติ ปทสฺส ปกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถติ อธิปฺปาเยน ‘‘วิตฺถารเทสนํ อนฺโตคธํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. มูลาทิวเสน หิ เทสิตา กุสลาทิธมฺมา ตํตํจิตฺตุปฺปาทาทิวเสนปิ เทสิตา เอว นาม โหนฺติ ตํสภาวานติวตฺตนโตติ.

มูลวเสนาติ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนวเสน. เอตานิ เหตุปทาทีนิ หิโนติ ผลํ เอตสฺมา ปวตฺตตีติ เหตุ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา เอตีติ ปจฺจโย, ชเนตีติ ชนโก, นิพฺพตฺเตตีติ นิพฺพตฺตโกติ เสสานํ วจนตฺโถ. ‘‘มูลฏฺฐสฺส…เป… วุตฺต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘ปีฬนฏฺโฐ’’ติอาทีสุ วิย มูลภาโว มูลฏฺโฐ, ตีณิ กุสลมูลานีติ อยญฺจ มูลโต นิกฺเขโปติ? น, มูลสฺส อตฺโถ มูลฏฺโฐ, โส เอว มูลฏฺโฐติ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนฏฺเฐน มูลสภาวานํ อโลภาทิธมฺมานํ กุสลธมฺเมสุ กิจฺจวิเสสสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตเนวาห ‘‘อตฺโถติ ธมฺมกิจฺจ’’นฺติ. อถ วา อตฺถวเสนาติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติ วุตฺตานํ เตสํ มูลานํ สภาวสงฺขาตอตฺถวเสน, น คาถาย วุตฺตอตฺถวเสน. ยสฺมา [Pg.173] ปน โส มูลฏฺโฐเยว จ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อโลภาทีน’’นฺติอาทิ. อโลภาทโย วิย เวทนากฺขนฺธาทโยปิ อธิกตตฺตา ตํ-สทฺเทน ปฏินิทฺทิสิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘เต กุสลมูลา ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ. เตหิ อโลภาทีหีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน วา เวทนากฺขนฺธาทโยปิ สงฺคหิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เต กุสลมูลา ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ผสฺสาทิเภทโต จตฺตาโร ขนฺเธ ทสฺเสตฺวา ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ (ธ. ส. ๑) วุตฺตตา ขนฺธา จ กุสลนฺติ วุตฺตํ ‘‘ขนฺเธหิ สภาวโต กุสเล ปริยาทิยตี’’ติ. เวทนากฺขนฺโธ วาติ กุสลํ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ วาติ. อญฺญสฺส อตฺตโน ผลสฺส. มูเลหิ กุสลานํ อนวชฺชตาย เหตุํ ทสฺเสตีติ อิทํ น มูลานํ กุสลสฺส อนวชฺชภาวสาธกตฺตา วุตฺตํ, อถ โข ตสฺส อนวชฺชตาย สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธกตฺตา. ยทิ หิ มูเลหิ กโต กุสลานํ อนวชฺชภาโว ภเวยฺย, ตํสมุฏฺฐานรูปสฺสปิ โส ภเวยฺย, มูลานํ วา เตสํ ปจฺจยภาโว น สิยา, โหติ จ โส. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘เหตู เหตุ…เป… ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑.). กิญฺจ ภิยฺโย กุสลานํ วิย อกุสลาพฺยากตานมฺปิ ตพฺภาโว มูลปฏิพทฺโธ ภเวยฺย, ตถา สติ อเหตุกานํ อกุสลาพฺยากตานํ ตพฺภาโว น สิยา, ตสฺมา กุสลาทีนํ โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, น มูลปฏิพทฺโธ, มูลานิ ปน กุสลาทีนํ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนานีติ เวทิตพฺพํ. สเหตุกา หิ ธมฺมา วิรุฬฺหมูลา วิย ปาทปา สุปฺปติฏฺฐิตา ถิรา โหนฺติ, น ตถา อเหตุกาติ. ตํสมฺปโยคกตํ อนวชฺชสภาวนฺติ อิทมฺปิ น อนวชฺชสภาวสฺส ตํสมฺปโยเคน นิปฺผาทิตตฺตา วุตฺตํ, อนวชฺชสภาวํ ปน วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. อโลภาทิสมฺปโยคโต หิ กุสลาทีนํ ขนฺธานํ อนวชฺชภาโว สุปฺปติฏฺฐิโต ชายติ, น อเหตุกาพฺยากตานํ วิย น สุปฺปติฏฺฐิโตติ. ยทิ เอวํ น เตสํ ขนฺธานํ กุสลาทิภาโว ทสฺสิโต สิยา? น, อธิการโต กุสลภาวสฺส วิญฺญายมานตฺตา. กมฺม-สทฺโท วิย วิปากธมฺมตาวาจิโน น มูลกฺขนฺธสทฺทา, โส จ อิธ อวิเสสโต วุตฺโตติ อาห ‘‘กมฺเมหิ สุขวิปากตํ ทสฺเสตี’’ติ. อาทิกลฺยาณตํ กุสลานํ [Pg.174] ทสฺเสตีติ โยชนา. อนวชฺชเหตุสภาวสุขวิปากภาวนิทานาทิสมฺปตฺติโย ทฏฺฐพฺพา, โยนิโสมนสิการอวชฺชปฏิปกฺขตาอิฏฺฐวิปากตาวเสนปิ นิทานาทิสมฺปตฺติโย โยเชตพฺพา. โยนิโสมนสิการโต หิ กุสลา อโลภาทิมูลกา, อโลภาทิสมฺปโยคโต จ โลภาทิปฏิปกฺขสุขวิปากาว ชาตาติ.

๙๘๖. ‘‘กสฺมา วุตฺต’’นฺติ อนุยุญฺชิตฺวา โจทโก ‘‘นนู’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. อิตโร ยถาวุตฺตโมหสฺส อิธ สมฺปยุตฺต-สทฺเทน อวุจฺจมานตํ ‘‘สจฺจเมต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ‘‘เตนา’’ติอาทินา ปริหารมาห. ตสฺสตฺโถ – ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา’’ติปเทน กิญฺจาปิ ยถาวุตฺตโมโห ปธานภาเวน น คหิโต, นานนฺตริยกตาย ปน คุณภาเวน คหิโตติ. อญฺญตฺถ อภาวาติ ยถาวุตฺตสมฺปยุตฺตโต อญฺญตฺถ อภาวา. น หิ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคโต โมโห วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจาทิธมฺเมหิ วินา โหตีติ.

๙๘๗. อุปฺปาทาทิสงฺขตลกฺขณวินิวตฺตนตฺถํ ‘‘อนิจฺจทุกฺขอนตฺตตา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปาทาทโย ปน ตทวตฺถธมฺมวิการภาวโต ตํตํธมฺมคฺคหเณน คหิตาเยว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ชรามรณํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๗๑), ‘‘รูปสฺส อุปจโย’’ติ จ อาทิ. เกสกุมฺภาทิ สพฺพํ นามํ นามปญฺญตฺติ, รูปเวทนาทิอุปาทานา พฺรหฺมวิหาราทิโคจรา อุปาทาปญฺญตฺติ สตฺตปญฺญตฺติ, ตํตํภูตนิมิตฺตํ ภาวนาวิเสสญฺจ อุปาทาย คเหตพฺโพ ฌานโคจรวิเสโส กสิณปญฺญตฺติ. ปรมตฺเถ อมุญฺจิตฺวา โวหริยมานาติ อิมินา วิหารมญฺจาทิปญฺญตฺตีนํ สตฺตปญฺญตฺติสทิสตํ ทสฺเสติ, ยโต ตา สตฺตปญฺญตฺติคฺคหเณน คยฺหนฺติ. หุตฺวา อภาวปฏิปีฬนอวสวตฺตนาการภาวโต สงฺขตธมฺมานํ อาการภาวโต สงฺขตธมฺมานํ อาการวิเสสภูตานิ ลกฺขณานิ วิญฺญตฺติอาทโย วิย วตฺตพฺพานิ สิยุํ, ตานิ ปน นิสฺสยานเปกฺขํ น ลพฺภนฺตีติ ปญฺญตฺติสภาวาเนว ตชฺชาปญฺญตฺติภาวโตติ น วุตฺตานิ, สตฺตฆฏาทิโต วิเสสทสฺสนตฺถํ ปน อฏฺฐกถายํ วิสุํ วุตฺตานีติ. น หิ โก…เป… วตฺตุํ ยุตฺตํ กุสลตฺติกสฺส นิปฺปเทสตฺตา.

๙๘๘. ภวติ เอตฺถาติ ภูมิ, นิสฺสยปจฺจยภาวโต สุขสฺส ภูมิ สุขภูมิ. สุขเวทนาสหิตํ จิตฺตํ. ตสฺส ภูมิเภเทน นิทฺธารณตฺถํ ตํนิสฺสยภูตา [Pg.175] สมฺปยุตฺตธมฺมา ‘‘กามาวจเร’’ติ วุตฺตา. ตสฺส วา เอกเทสภูตสฺส สมุทายภาวโต อาธารณภาเวน อเปกฺขิตฺวา ตํสมานภูมิ ‘‘กามาวจเร’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘สุขภูมิยํ กามาวจเร’’ติ ทฺเวปิ ภุมฺมวจนานิ ภินฺนาธิกรณภาเวน อฏฺฐกถายํ วุตฺตานีติ อุภเยสมฺปิ สมานาธิกรณภาเวน อตฺถโยคํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุขภูมีติ กามาวจราทโยปิ ยุชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยเถว หิ จิตฺตํ, เอวํ สพฺเพปิ ปริตฺตสุเขน สมฺปยุตฺตา ธมฺมา ตสฺส นิสฺสยภาวโต ภูมิ กามาวจราติ. อฏฺฐกถายมฺปิ วา อยมตฺโถ วุตฺโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘จิตฺต’’นฺติ หิ จิตฺตุปฺปาโทปิ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ เอตฺถ จิตฺตเมว อคฺคเหตฺวา ปโรปณฺณาสกุสลธมฺเมหิ สทฺธึเยว จิตฺตํ คหิต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สุขภูมิยนฺติ จิตฺตุปฺปาทสฺส วิญฺญายมานตฺตา. วิภาคทสฺสนํ วิเสสทสฺสนํ. ภาสิตพฺพํ ภาสิตํ, ตเทว อตฺโถติ ภาสิตตฺโถ. อภิเธยฺยตฺโถ. ตทตฺถวิญฺญาปเนนาติ ติกทุกานํ กุจฺฉิตานํ สลนาทิอตฺถทีปเกน.

๙๙๔. โก ปน วาโท ขนฺธารมฺมณสฺสาติ ปุพฺพาปรภาเวน วตฺตมาเน อรหโต ขนฺเธ เอกตฺตนยวเสน สนฺตานโต ‘‘อมฺหากํ มาตุลตฺเถโร’’ติอาทินา อาลมฺพิตฺวา ปวตฺตมานํ อุปาทานํ ตสฺส อุปาทานกฺขนฺเธเยว คณฺหาติ. สติปิ ตํสนฺตติปริยาปนฺเน โลกุตฺตรกฺขนฺเธ ตตฺถ ปวตฺติตุํ อสมตฺถภาวโต กา ปน กถา ขนฺเธ อารพฺภ ปวตฺตมาเน. เอเตน นตฺถิ มคฺโค วิสุทฺธิยา, นตฺถิ นิพฺพานนฺติ เอวมาทิวเสน ปวตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย น มคฺคาทิวิสยา ตํตํปญฺญตฺติวิสยาติ ทีปิตํ โหติ.

๙๙๘. เอวํ สํ…เป… เลสิกาติ อนุปาทานิเยหิ อสํกิเลสิกานํ เภทาภาวมาห.

๑๐๐๖. อวิชฺชมาโน จ โส นิจฺจาทิวิปริยาสากาโร จาติ อวิ…เป… สากาโรติ ปทจฺเฉโท. ทิฏฺฐิยา นิจฺจาทิอวิชฺชมานากาเรน คยฺหมานตฺเตปิ น ตทากาโร วิย ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโน, อถ โข วิชฺชมาโน [Pg.176] กาโย สกฺกาโยติ อวิชฺชมานนิจฺจาทิวิปริยาสาการโต วิเสสนนฺติ โลกุตฺตรา น อิทํ วิเสสนํ อรหนฺติ ‘‘สนฺโต วิชฺชมาโน กาโย สกฺกาโย’’ติ. วตฺถุ อวิเสสิตํ โหตีติ อิทํ ‘‘สตี กาเย’’ติ เอตฺถ กาย-สทฺโท สมูหตฺถตาย อนามสิตวิเสสํ ขนฺธปญฺจกํ วทตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ปสาทกาโย วิย กุจฺฉิตานํ ราคาทีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย กาโยติ วุจฺจตีติ เอวํ ปน อตฺเถ สติ ทิฏฺฐิยา วตฺถุ วิเสสิตเมว โหตีติ โลกุตฺตราปิ อปนีตา. น หิ โลกุตฺตรา ขนฺธา อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ‘‘กาโย’’ติ วุจฺจนฺตีติ. สุทฺธิยา อเหตุภูเตนาติ โคสีลาทินา, โลกิยสีเลน วา โลกุตฺตรสีลสฺส อปทฏฺฐาเนน. ‘‘อวีติกฺกมนียตาสตตํจริตพฺพตาหิ วา สีลํ, ตโปจรณภาเวน สมาทินฺนตาย วตํ. อตฺตโน ควาทิภาวาธิฏฺฐานํ สีลํ, คจฺฉนฺโตเยว ภกฺขนาทิควาทิกิริยากรณํ วตํ. อกตฺตพฺพาภิมตโต นิวตฺตนํ วา สีลํ, ตํสมาทานวโต เวสโภชนกิจฺจจรณาทิวิเสสปฏิปตฺติ วต’’นฺติ จ สีลพฺพตานํ วิเสสํ วทนฺติ.

๑๐๐๗. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโทติ น ชนนมตฺตํ อธิปฺเปตํ, อถ โข อนิโรโธปีติ ‘‘อวิฆาตํ ชนสทฺโท วทตี’’ติ อาห. ตตฺถายํ ชน-สทฺเท นโย, ชนิตาติ ชนา, อวิหตาติ อตฺโถ. ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนาติ ปุถุสตฺถุมานิโน สตฺตา. อภิสงฺขรณาทิอตฺโถ วา ชน-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ. ขนฺธายตนาทีนํ สวนาธีนตฺตา ปญฺญาจกฺขุปฏิลาภสฺส เตสํ สวนาภาวทีปกํ ‘‘อสฺสุตวา’’ติ อิทํ ปทํ อนฺธตํ วทติ.

กตํ ชานนฺตีติ อตฺตนา ปเรหิ จ กตํ กุสลากุสลํ เตหิ นิปฺผาทิตํ สุขทุกฺขํ ยาถาวโต ชานนฺติ. ปเรสํ อตฺตนา, อตฺตโน จ ปเรหิ กตํ อุปการํ ยถาวุตฺตากาเรน ปากฏํ กโรนฺติ. พฺยาธิอาทีหิ ทุกฺขิตสฺส อุปฏฺฐานาทิกาตพฺพํ, สํสารทุกฺขทุกฺขิตสฺเสว วา ยถาวุตฺตากาเรน กาตพฺพํ กโรนฺติ. อริยกรธมฺมา อริยสจฺจานีติ ปุริมสจฺจทฺวยวเสน วุตฺตํ ‘‘วิปสฺสิยมานา อนิจฺจาทโย’’ติ. ปริญฺญาทิวิเสเสน วา ปสฺสิยมานาติ อตฺเถ สติ อนิจฺจาทโยติ อาทิ-สทฺเทน นิจฺจมฺปิ นิพฺพานํ คหิตนฺติ จตุสจฺจวเสนปิ โยเชตพฺพํ, อนิจฺจตฺตาทโย วา ‘‘อนิจฺจาทโย’’ติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

อวเสสกิเลสา กิเลสโสตํ. ญาณนฺติ ยาถาวโต ชานนํ. ยถาภูตาวโพเธน หิ ตสฺส ตานิ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิตตาย สนฺตาเน [Pg.177] อปฺปเวสารหานิ ‘‘สํวุตานิ ปิหิตานี’’ติ จ วุจฺจนฺติ. ตถาติ สพฺพสงฺขารานํ วิปฺปการสฺส ขมนากาเรน. อวิปรีตธมฺมา เอตาย นิชฺฌายํ ขมนฺตีติ ปญฺญา ขนฺตีติ. อทุฏฺฐสฺเสว ติติกฺขาภาวโต ตถาปวตฺตา ขนฺธาติ อโทสปฺปธานา ขนฺธา วุตฺตาติ ‘‘อโทโส เอว วา’’ติ ตติโย วิกปฺโป วุตฺโต. สติปฏิปกฺขตฺตา อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ‘‘มุฏฺฐสฺสจฺจ’’นฺติ วุตฺตา. อกฺขนฺติ โทโส. สสฺสตาทิอนฺตวินิมุตฺตา ธมฺมฏฺฐิตีติ สสฺสตุจฺเฉทาทิคาโห ตปฺปฏิโลมภาโว วุตฺโต. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาโท นิพฺพาเน ปฏิโลมภาโว. จริมานุโลมญาณวชฺฌตณฺหาทิโก กิเลโสติ วุตฺโต, ปฏิปทาญาณทสฺสนญาณทสฺสนานิ วิย โคตฺรภุญาณํ กิเลสานํ อปฺปวตฺติกรณภาเวน วตฺตติ, กิเลสวิสยาติลงฺฆนภาเวน ปน ปวตฺตตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สงฺขาร…เป… ปหาน’’นฺติ.

ทิฏฺฐิยาทีนํ สมุทยสภาคตา กมฺมสฺส วิกุปฺปาทเน สหการีการณภาโว, ทสฺสนาทิพฺยาปารํ วา อตฺตานญฺจ ทสฺสนาทิกิจฺจํ จกฺขาทีนนฺติ เอวญฺหิ ยถาตกฺกิตํ อตฺตานํ รูปนฺติ คณฺหาติ. ยถาทิฏฺฐนฺติ ตกฺกทสฺสเนน ยโถปลทฺธนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ ทิฏฺฐิคติโก รูปายตนเมว อตฺตาติ คณฺหาตีติ. อิมิสฺสาปวตฺติยาติ สามญฺเญน รูปํ อตฺตาติ สพฺพสงฺคาหกภูตาย ปวตฺติยา. รูเป…เป… มานนฺติ จกฺขาทีสุ ตํสภาโว อตฺตาติ ปวตฺตมานํ อตฺตคฺคหณํ. อนญฺญตฺตาทิคฺคหณนฺติ อนญฺญตฺตํ อตฺตนิยอตฺตนิสฺสิตอตฺตาธารตาคหณํ. วณฺณาทีนนฺติ วณฺณรุกฺขปุปฺผมณีนํ. นนุ จ รุกฺขปุปฺผมณิโย ปรมตฺถโต น วิชฺชนฺติ? สจฺจํ น วิชฺชนฺติ, ตทุปาทานํ ปน วิชฺชตีติ ตํ สมุทิตาทิปฺปการํ อิธ รุกฺขาทิปริยาเยน วุตฺตนฺติ รุกฺขาทินิทสฺสเนปิ น โทโส ฉายารุกฺขาทีนํ วิย รูปสฺส อตฺตโน จ สํสามิภาวาทิมตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

๑๐๐๘. ชาติอาทิสภาวนฺติ ชาติภวาทีนํ นิพฺพตฺตินิพฺพตฺตนาทิสภาวํ, อุปฺปาทนสมตฺถตา ปจฺจยภาโว.

๑๐๐๙. สามญฺเญน ‘‘ตเทกฏฺฐา กิเลสา’’ติ (ธ. ส. ๑๐๑๐), ปรโต ‘‘อวเสโส โลโภ’’ติอาทิวจนโต (ธ. ส. ๑๐๑๑) ปาริเสสโต สามตฺถิยโต วา ลพฺภมานตาย สติปิ อาคตตฺเต สรูเปน ปเภเทน วา ทิฏฺฐิอาทโย วิย อนาคตตฺตา โลภาทโย ‘‘อนาคตา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อิธ [Pg.178]…เป… สฺเสตุ’’นฺติ. อตฺถโต วิญฺญายติ โลภาทีหิ สหชาตา หุตฺวา ทิฏฺฐิยา เอว ปาฬิยํ วุตฺตกิเลสภาวโต. อิติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ สํโยชนกิเลสานมฺปิ ปฏินิทฺเทสารหตฺตา สมฺปยุตฺตสมุฏฺฐานภาวโต จ. สํโยชนรหิเตหีติ สํโยชนภาวรหิเตหิ ถินอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, ถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ วา.

๑๐๑๓. เอกเท…เป… วทติ อวยเวนปิ สมุทาโย วุจฺจตีติ. เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ วา เหตุกา. อนิยโตติ น อวธาริโต. ปุริมปทาวธารณวเสน คเหตพฺพตฺถตฺตา วิวรณียตฺถวา. อตฺถโต นิกฺขิปิตุนฺติ ‘‘ตโย กุสลเหตู อโลโภ อโทโส อโมโห’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๐) วิย ปุริมนเยน ทสฺสิตธมฺเมเยว เหตุปหาตพฺพเหตุกเภทโต อตฺถทสฺสนวเสน นิทฺทิสิตุนฺติ อตฺโถ.

๑๐๒๙. อภิญฺญายุตฺตวชฺชานํ มหคฺคตานํ ปริตฺตารมฺมณตฺตาภาวา ‘‘มหคฺคตา วา อิทฺธิวิธาทโย’’ติ วุตฺตํ. อตีตํสญาณสฺส กามาวจรตฺตา ‘‘เจโต…เป… ญาณสมฺปยุตฺตา’’ติ อาห.

๑๐๓๕. อนนฺตเร นิยุตฺตานีติ จุติอนนฺตรํ ผลํ อนนฺตรํ, ตสฺมึ นิยุตฺตานิ ตํ เอกนฺเตน นิปฺผาทนโต อนติกฺกมนกานีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการสฺส อนนฺตรสฺส กรณํ อนนฺตรํ, ตํ สีลานีติ โยเชตพฺพํ. อเนเกสุ อานนฺตริเยสุ กเตสุ กิญฺจาปิ พลวโตเยว ปฏิสนฺธิทานํ, น อิตเรสํ, อตฺตนา ปน กาตพฺพกิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา ตสฺส วิปากสฺส อุปตฺถมฺภนวเสน ปวตฺตนโต น อิตรานิ เตน นิวาริตผลานิ นาม โหนฺติ, โก ปน วาโท ปฏิปกฺเขสุ กุสเลสูติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิปกฺเขน อนิวารณียผลตฺตา’’ติ. ‘‘อเนกสฺมิมฺปิ…เป… นตฺถี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อเนเกสุ อานนฺตริเยสุ กเตสุ พลวํเยว ปฏิสนฺธิทายกนฺติ เตน อิตเรสํ วิปาโก ปฏิพาหิโต โหตีติ อาห ‘‘น จ เตส’’นฺติอาทิ. ตญฺจ เตสํ อญฺญมญฺญํ อปฺปฏิพาหกตฺตํ มาติกาวณฺณนายํ วิตฺถาเรน วิจาริตเมว.

อตฺถโต อาปนฺนํ อคฺคเหตฺวา ยถารุตวเสเนว ปาฬิยา อตฺถํ คเหตฺวา เตสํ วาทานํ ตปฺปรภาเวน ปวตฺตึ สนฺธาย อเหตุกวาทาทีนํ วิเสสํ [Pg.179] ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริมวาโท’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิยฺยานิกนิยฺยานิกเภทํ ปน สมฺภารกมฺมํ พนฺธโมกฺขเหตูติ พนฺธโมกฺขเหตุํ ปฏิเสเธนฺโตปิ กมฺมํ ปฏิเสเธติ. สุมงฺคลวิลาสินิยํ ปน วิปากสฺส กมฺมกิเลสสมาธิปญฺญานํ เหตุภาวโต วิปาโกปิ พนฺธโมกฺขเหตูติ ‘‘นตฺถิ เหตูติ วทนฺโต อุภยํ ปฏิพาหตี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๐-๑๗๒) วุตฺตํ. ตตฺถ กมฺมํ ปฏิเสเธนฺเตนปิ วิปาโก ปฏิเสธิโต โหติ, วิปากํ ปฏิเสเธนฺเตนปิ กมฺมนฺติ ตโยปิ เอเต วาทา อตฺถโต อุภยปฏิเสธกาติ เวทิตพฺพา. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐินฺติ อเหตุกวาทาทิปฏิสํยุตฺเต อสทฺธมฺเม อุคฺคหปริปุจฺฉาวินิจฺฉยปสุตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตู’’ติอาทินา รโห นิสีทิตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม อเตกิจฺฉภาวํ ปตฺโต นาม โหติ. ยา เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิ’’นฺติ. ตโต ปุริมภาวา อนิยตา.

๑๐๓๙. สหชาต อญฺญมญฺญ นิสฺสย อตฺถิ อวิคตาทิวิสิฏฺฐภาเวปิ มคฺคปจฺจยสฺส สมฺปโยควิสิฏฺฐตาทีปเนเนว สหชาตาทิวิสิฏฺฐตาปิ วิญฺญายตีติ ปาฬิยํ ‘‘สมฺปยุตฺโต’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘สมฺปโยควิสิฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. มคฺค…เป… ทสฺเสตุํ, น ปน มคฺคงฺคานํ อญฺญมญฺญํ มคฺคปจฺจยภาวาภาวโตติ อธิปฺปาโย. เอวํ สตีติ ยทิ มคฺคงฺคานํ มคฺคปจฺจยลาภิตาย ปกาสโน ปฐมนโย, เอวํ สนฺเต. มคฺคงฺคานิปิ เวทนาทโย วิย มคฺคเหตุกภาเวน วตฺตพฺพตฺตา อมคฺคสภาวานํ อโลภาทีนํ ตทญฺเญสํ ตทุภยสภาวานํ ธมฺมานํ ปจฺจยภาวทีปเน ตติยนเย วิย น ฐเปตพฺพานีติ อาห ‘‘ฐเปตฺวาติ น วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ. ปุพฺเพติ ปุริมนเย.

ทุติยนเยปีติ ปิ-สทฺเทน ปฐมนยํ สมฺปิณฺเฑติ. เตน สมฺมาทิฏฺฐิยา ปุริมสฺมึ นยทฺวเย ฐปิตตฺตา ตสฺส สเหตุกภาวทสฺสโน ตติยนโย อารทฺโธติ ทสฺเสติ. ตติยนเย สมฺมาทิฏฺฐิยา สเหตุกภาวทสฺสนํ อนิจฺฉนฺโต โจทโก ‘‘กถํ ทสฺสิโต’’ติ โจเทตฺวา ‘‘นนู’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. อิตโร ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุภาเวน วุตฺตานมฺปิ โลภาทีนํ อญฺญมญฺญํ สหเชกฏฺฐสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนโต ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกสงฺคโห [Pg.180] วิย มคฺคเหตุภาเวน วุตฺตายปิ สมฺมาทิฏฺฐิยา มคฺคเหตุกภาโวปิ ยุชฺชติ มคฺคเหตุสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนภาวโตติ ทสฺเสติ.

ตโต อญฺญสฺเสวาติ ตโต สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาตเหตุโต อญฺญสฺส อโลภาโทสสฺเสว. อญฺเญนาติ ‘‘มคฺโค เหตู’’ติ อิโต อญฺเญน. อโลภาโทสานํเยว อธิปฺเปตตฺตา เตสํเยว อาเวณิเกน มคฺคเหตูติ อิมินา ปริยาเยน. สาธารเณน ปริยาเยนาติ ติณฺณมฺปิ เหตูนํ อธิปฺเปตตฺตา มคฺคามคฺคสภาวานํ สาธารเณน มคฺคเหตุมคฺคเหตูติ อิมินา ปริยาเยน. เตสนฺติ เหตูนํ. อญฺเญสนฺติ เหตุสมฺปยุตฺตานํ. อตฺถวิเสสวเสนาติ ‘‘มคฺคเหตุกา’’ติ ปาฬิยา อตฺถวิเสสวเสน. อโมเหน อโลภาโทสาโมเหหิ จ เสสธมฺมานํ สเหตุกภาวทสฺสนวเสน ปวตฺตา ทุติยตติยนยา ‘‘สรูปโต เหตุเหตุมนฺตทสฺสน’’นฺติ วุตฺตา. ตถาอทสฺสนโตติ สรูเปน อทสฺสนโต. อตฺเถน…เป… คมนโตติ ‘‘มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา ตํสมฺปยุตฺโต’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วจนโต มคฺคสภาวานํ ธมฺมานํ มคฺคปจฺจยตาสงฺขาโต สมฺปยุตฺตานํ เหตุภาโว สรูปโต ทสฺสิโต. มคฺคเหตุภูตาย ปน สมฺมาทิฏฺฐิยา สมฺปยุตฺตานํ เหตุเหตุภาโว อตฺถโต ญาปิโต โหตีติ อตฺโถ.

๑๐๔๐. อสภาวธมฺโม ครุกาตพฺโพ น โหตีติ ‘‘สภาวธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. เตเนว ปฏฺฐานวณฺณนายํ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๓) ‘‘อารมฺมณาธิปติ ชาติเภทโต กุสลากุสลวิปากกิริยรูปนิพฺพานวเสน ฉพฺพิโธ’’ติ วกฺขติ. มคฺคาทีนิ ฐเปตฺวาติ มคฺคาทีนิ ปหาย. อญฺเญสนฺติ มคฺคาทิโต อญฺเญสํ. อธิ…เป… วสฺสาติ อารมฺมณาธิปติปจฺจยภาวสฺส. ปญฺญุตฺตรตฺตา กุสลานํ โลกุตฺตรกถาย จ ปญฺญาธุรตฺตา วีมํสาธิปติสฺส เสสาธิปตีนํ ปธานตา เวทิตพฺพา.

๑๐๔๑. ปเทสสตฺตวิสยตฺตา ปฐมวิกปฺปสฺส สกลสตฺตวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘กปฺปสหสฺสาติกฺกเมปิ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ลทฺโธกาสํ ยํ ภวิสฺสตีติ ลทฺโธกาสํ ยํ กมฺมํ ปาปุณิสฺสติ. กปฺปสหสฺสาติกฺกเม อวสฺสํ อุปฺปชฺชนวิปากตฺตา ตทปิ…เป… วุจฺจตีติ. อลทฺธตฺตลาภตาย อุปฺปาทาทิกฺขณํ [Pg.181] อปฺปตฺตสฺส วิปากสฺส อนุปฺปนฺนภาโว นตฺถิภาโว ปากฏภาวาภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘นตฺถิ นาม น โหตีติ อนุปฺปนฺโน นาม น โหตี’’ติ. ตตฺถาติ อรูปภวงฺเค.

อวิปกฺกวิปากํ กมฺมํ สหการีการณสมวายาลาเภน อกโตกาสํ วิปากาภิมุขภาวาภาวโต วิปกฺกวิปากกมฺมสริกฺขกนฺติ วุตฺตํ ‘‘อลทฺโธ…เป… เทยฺยา’’ติ. กิจฺจนิปฺผตฺติยา อสติ อุปฺปนฺนมฺปิ กมฺมํ อนุปฺปนฺนสมานนฺติ ‘‘โอกาโส น ภเวยฺยา’’ติ เอตสฺส สมตฺถตา น สิยาติ อตฺถมาห. เตน อปจยคามิกมฺมกิจฺจสฺส โอกาสาภาโว ทสฺสิโต. ปุพฺเพ นิรตฺถกตฺตา อุปฺปตฺติยา โอกาโส น ภเวยฺยาติ ปโยชนาภาวโต กมฺมุปฺปตฺติยา โอกาสาภาโว วุตฺโต. ‘‘วิปากโต อญฺญสฺส ปวตฺติโอกาโส น ภเวยฺยา’’ติ อิมินา อสมฺภวโตติ อยเมเตสํ วิเสโส. ธุววิปากสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน นิทสฺสนมตฺตภูเตนาติ อธิปฺปาโย. อริยมคฺคอานนฺตริยกมฺมานํ วิย มหคฺคตกมฺมานํ นิยตสภาวตาภาวา อฏฺฐสมาปตฺตีนํ ‘‘พลววิรเห’’ติอาทินา สวิเสสนธุววิปากตา วุตฺตา. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺจ อานนฺตริยกมฺมานี’’ติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยาปิ ธุววิปากตฺตา. ยสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา โย วิปาโก นิโยคโต อุปฺปชฺชิสฺสติ, โส ตสฺส อนาคตกาเลปิ อุปฺปาทิโวหารํ ลภติ. โส จ อุปฺปาทิโวหาโร อายูหิตกมฺมวเสน วุจฺจมาโน ภาวินา อายูหิตภาเวน มคฺโค อนุปฺปนฺโนติ เอตฺถ วุตฺโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ อายูหิตํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๑๐๕๐. อุปาทาเนหิ อาทินฺนาติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญติ อุปาทานารมฺมเณหิ อญฺเญ อนุปาทานิยาติ อตฺโถ. อาทิเกน คหเณนาติ ‘‘อหํ ผลํ สจฺฉากาสิ’’นฺติ เอวํ ปจฺจเวกฺขณญาณสงฺขาเตน คหเณน. อิทานิ อุเปตตฺถทีปกสฺส อุป-สทฺทสฺส วเสน อุปาทินฺน-สทฺทสฺส อตฺถํ วตฺตุํ ‘‘อุปาทินฺนสทฺเทน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิพฺพานสฺส อนชฺฌตฺตภาวโต ‘‘อมคฺคผลธมฺมาเยว วุตฺตา’’ติ อาห. อิตเรหีติ อชฺฌตฺตปทาทีหิ.

ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

๑๐๖๒. เมตฺตาย [Pg.182] อยนํ อุปคมนํ เมตฺตายนํ, ตญฺจ อตฺตโน สนฺตาเน เมตฺตาย ลาโภ อุปฺปาทนํ สตฺตานํ อนุปคโม อตฺถโต มชฺชนเมวาติ ‘‘เมตฺตา, เมทน’’นฺติ วตฺวา ‘‘สิเนหน’’นฺติ อาห.

๑๐๖๕. ตสฺมึ ตสฺมึ วิสเย จิตฺตํ สํรญฺชตีติ จิตฺตสฺส สํรญฺชนํ. ตณฺหาวิจริตาทีติ อาทิ-สทฺเทน เอสนาทโย สงฺคหิตา. ตณฺหาย วิปุลตา วิสยวเสน ปวตฺติวเสน วา เวทิตพฺพา. อนิจฺจาทิสภาวสฺส รูปาทิกสฺส นิจฺจาทิโต คหณํ อภินิเวโส วิเสสโต ตณฺหาวเสน โหติ ตณฺหารหิตาย ทิฏฺฐิยา อภาวาติ อุปจารวเสน นิมิตฺตสฺส กตฺตุภาวมาห ‘‘นิจฺจาทิโต คณฺหนฺตี วิสํวาทิกา โหตี’’ติ. ปากเฏน สทฺเทน ลพฺภมานตฺตา ยถารุตวิญฺญายมานตฺตา จ วิสตฺติกาสทฺทสฺส วิสตสภาโว ‘‘ปธาโน อตฺโถ’’ติ วุตฺโต. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส. เตน ตํ พาธยิสฺสามี’’ติอาทิวเสน (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) มาเรน คหิตตาย.

๑๐๖๖. อนตฺถจรณาทิอนภิสนฺธานกตาย อฏฺฐานภูเตสุ จ วสฺสวาตาทิสงฺขาเรสุ อุปฺปนฺนโกโป วิย สตฺเตสุ อตฺถาจรณาทินา อาโรปนาธิปฺปาเยสุเยว ตทชฺฌาโรปนวเสน ปวตฺโต ยทิปิ อนายตนุปฺปตฺติยา อฏฺฐานาฆาโตเยว โหติ, สตฺตวิสยตฺตา ปน สติ จิตฺตสฺส เอกนฺตพฺยาปตฺติยํ กมฺมปถเภโท โหติเยวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ, อฏฺฐานุปฺปตฺติยํ ปนสฺส น สิยา กมฺมปถเภโทติ อาห ‘‘สตฺเตสุ อุปฺปนฺโน อฏฺฐานโกโป กโรตี’’ติ. ปฏิฆาทิปทานํ ฆฏฺฏนาปุริมยามวิการุปฺปตฺติสมญฺญาทีสุปิ ทสฺสนโต ‘‘ปฏิวิโรธาทิปทานิ เตสํ วิเสสนตฺถานี’’ติ วุตฺตํ.

๑๐๙๑. ทฺเว ธมฺมา ตโย ธมฺมาติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน ปริจฺเฉทวโต พหุวจนสฺส ทสฺสนโต ‘‘อปริจฺเฉเทน พหุวจเนนา’’ติ วุตฺตํ. อุทฺเทโส กโตติ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. เตน พหุวจเนน อุทฺเทสกรณํ พหุวจเนน ปุจฺฉาย การณนฺติ ทีเปติ. อุทฺเทสานุวิธายินี หิ ปุจฺฉาติ. ตถา หิ สงฺขาปริจฺฉินฺเน อุทฺเทเส ‘‘กตเม วา ตโย’’ติ สงฺขาปริจฺฉินฺนาว ปุจฺฉา [Pg.183] กรียตีติ. อุทฺเทเสน ธมฺมานํ อตฺถิตามตฺตวจนิจฺฉายํ สภาวภูมิการณผลาทิปริจฺเฉโท วิย สงฺขาปริจฺเฉโทปิ น กาตพฺโพติ อธิปฺปาเยน ‘‘อนิทฺธาริตปริจฺเฉเท’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อปจฺจยา ธมฺมา’’ติ ปทโต ปน เหฏฺฐา อเนกเภทภินฺนา ธมฺมา อปริจฺเฉเทน พหุวจเนเนว อุทฺทิฏฺฐา, อุทฺธญฺจ ตถา อุทฺทิสียนฺตีติ ตํ โสตปติตตาย เภทาภาเวปิ ปรมตฺถโต อปฺปจฺจยธมฺมสฺส อสงฺขตธมฺมสฺส จ โสปาทิเสสนิรุปาทิเสสราคกฺขยาทิอสงฺขตาทิวจนวจนียภาเวน อุปจริตเภเทคหิเต ปททฺวเยน อตฺถิ กาจิ เภทมตฺตาติ อปริจฺเฉเทน พหุวจเนน อุทฺเทโส กโตติ ยุตฺตํ สิยา. อุทฺเทสานุสารีนิ ปุจฺฉานิคมนานีติ ตานิปิ ตถา ปวตฺตานิ. นิทฺเทโส ปน ยถาธิปฺเปตสภาวาทิปริจฺเฉทวิภาวนวเสเนว กาตพฺโพติ อสงฺขตา ธาตุ อิจฺเจว กโต ปรมตฺถโต เภทาภาวทีปนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กเถตุกามตาวเสน ปุจฺฉนฺโต ยสฺส กเถติ, เตน กาตพฺพปุจฺฉาย กรณโต ตคฺคตํ อชานนํ สํสยํ วา อนุวิธายเยว ปุจฺฉตีติ ‘‘สภาว…เป… อชานนฺตสฺส วเสน ปุจฺฉา กรียตี’’ติ วุตฺตํ. นิทฺเทสโต ปุพฺเพติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ปุจฺฉานุสนฺธึเยว วิภาเวติ.

๑๑๐๑. ภินฺทิตฺวาติ วิภชิตฺวา. รูปาว…เป… วิญฺเญยฺยาติ กามาวจรกุสลมหากิริยวิญฺญาเณน มหคฺคตธมฺมานํ สมฺมสนวเสน ยถาโยคํ มหคฺคตปฺปมาณธมฺมานํ ปจฺจเวกฺขณาทิวเสน รูปราคารูปราคสมฺปยุตฺเตน อกุสลมโนวิญฺญาเณน มหคฺคตธมฺมานํ อภินิเวสนอสฺสาทนวเสน ตํตํปญฺญตฺติยญฺจ ตํตํโวหารวเสน ปวตฺเตน อาวชฺชเนน จ ยถาวุตฺตวิญฺญาณานํ ปุเรจาริเกน กามาวจรธมฺมา น วิญฺเญยฺยา. อิตเรนาติ ปริตฺตารมฺมเณน. กามาวจรานเมว อารมฺมณานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. รูปารมฺมณาทีหิ วิญฺญาเณหิ ตตฺถ รูปารมฺมเณน วิญฺญาเณนปิ สทฺทาทีนํ อวิญฺเญยฺยตา รูปสฺส จ วิญฺเญยฺยตา. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา ทฏฺฐพฺพา. จกฺขุทฺวาริเกน สทฺทาทีนํ อวิญฺเญยฺยตา รูปสฺส วิญฺเญยฺยตาติอาทินา ทฺวารเภทวเสน โยเชตพฺพํ. อิตรนฺติ อิฏฺฐมชฺฌตฺตํ อนิฏฺฐมนิฏฺฐมชฺฌตฺตญฺจ. รูปาวจราทโย กามาวจรวิปากาทีหีติ รูปาวจรารูปาวจรโลกุตฺตรปญฺญตฺติโย กามาวจรวิปาเกหิ โลกุตฺตรา กามาวจรโต ญาณวิปฺปยุตฺตกุสลกิริเยหิ อกุสเลหิ จ อวิญฺเญยฺยาติ โยเชตพฺพํ. นิพฺพานสฺส อวิชานนสภาโว เอว อตฺตสมฺภโว.

๑๑๐๒. รูปารูปาวจรกมฺมูปปตฺติภเว [Pg.184] ทิฏฺฐิรหิโต โลโภ ภวาสโวติ ยถาวุตฺตวิสโย ทิฏฺฐิสหิโต สพฺพกามาวจรธมฺมวิสโย จ โลโภ กามาสโว ภวิตุํ ยุตฺโตติ วุตฺตํ ‘‘ภวาสวํ…เป… สิยา’’ติ. กามาสวภวาสววินิมุตฺตสฺส หิ โลภสฺส อภาวํ สยเมว วกฺขตีติ. ปาฬิยนฺติ อฏฺฐกถากณฺฑปาฬิยํ. ตตฺถ ยถา ‘‘กามาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘ภวาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ อวตฺวา ‘‘จตูสุทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ธ. ส. ๑๔๖๕) วุตฺตตฺตา ‘‘ภวาสโว…เป… ยุตฺเตสุ เอว อุปฺปชฺชตี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺโตติ สาวธารณํ วุตฺตํ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ภวาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ อวิชฺชาสเวน สทฺธึ เอกธาว เอกโต อุปฺปชฺชตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๗๓). โสปิ ราโคติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค. กามภวปตฺถนา วิย กามาสโวติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. สสฺสตทิฏฺฐิสหคตราคกามภวปตฺถนานมฺปิ หิ ภวาสโวติ วตฺตพฺพปริยาโย อตฺถีติ ‘‘สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภวราควเสน ปตฺถนา ภวาสโว นามา’’ติ วุตฺตํ, น เตสํ อิธ อธิปฺเปตภวาสวภาวทสฺสนตฺถนฺติ อฏฺฐกถายํ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘รูปารูปสงฺขาเต กมฺมโต จ อุปปตฺติโต จ ทุวิเธปิ ภเว อาสโว ภวาสโว’’ติ วุตฺตนฺติ. ตตฺถ กามภวปตฺถนาย ตาว กามาสวภาโว โหตุ, รูปารูปภเวสุ สสฺสตาภินิเวสสหคตราคสฺส กถนฺติ? โสปิ ยถาวุตฺตวิสเย กามนวเสน ปวตฺติโต กามาสโวเยว นาม. สพฺเพปิ หิ เตภูมกา ธมฺมา กมนียฏฺเฐน กามาติ. น เจตฺถ อนิฏฺฐปฺปสงฺโค ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภสฺส ภวาสวภาเวน วิสุํ อุทฺธฏตฺตา. อวสฺสญฺเจตเมวํ วิญฺญาตพฺพํ, อิตรถา รูปารูปภเวสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคตสฺสปิ โลภสฺส ภวาสวภาโว อาปชฺเชยฺยาติ. กามาสวาทโย เอว ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาสวภาเวน ทฺวิธา วุตฺตา.

๑๑๐๓. อิธ ปาฬิยาปิ ภวาสววินิมุตฺตโลภสฺส กามาสวภาโว น น สกฺกา โยเชตุนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘กามาสวนิทฺเทเส จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ธมฺมจฺฉนฺโท สทฺธา’’ติ เกจิ.

๑๑๐๕. อุปาทานกฺขนฺเธสฺเวว [Pg.185] ปวตฺตติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส ธมฺมสฺส ชีวคฺคหณวิสยสฺส ปรมตฺถโต อภาวา. รูเป…เป… วิญฺญาเณ วา ปน น ปติฏฺฐาติ รูปาทีนํ อวิปรีตสภาวมตฺเต อฏฺฐตฺวา สยํ สมาโรปิตสฺส เตสุ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺธสฺส กสฺสจิ อาการสฺส อภินิเวสนโต. เตเนวาห ‘‘ตโต อญฺญํ กตฺวา’’ติ. ตโต อุปาทานกฺขนฺธโต. เวทนาทโยปิ หิ เกจิ ทิฏฺฐิคติกา อนิจฺจาติ ปสฺสนฺตีติ. ตโตติ วา สรีรสงฺขาตรูปกฺขนฺธโต. ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ หิ วุตฺตํ. โหตีติ ภวติ สสฺสตํ อตฺตาติ อตฺโถ. อญฺญนฺติ พฺรหฺมอิสฺสราทิโต อญฺญํ.

อรูปภโว วิย รูปราคปฺปหาเนน รูปภโว กามราคปฺปหาเนน ปตฺตพฺโพ. รูปีพฺรหฺมานญฺจ ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปหียติ, น วิมานาทีสุ ราโคติ โส อกามราโคติ กตฺวา กามาสโว น โหตีติ อฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺตํ. ฏีกากาเรหิ ปน กามาสวภวาสววินิมุตฺตโลภาภาวทสฺสเนน รูปีพฺรหฺมานํ วิมานาทิราคสฺสปิ กามจฺฉนฺทาทิภาวโต ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตรูปารูปภวราควินิมุตฺโต สพฺโพ โลโภ กามาสโวติ ทสฺสิโต. ตตฺถ ยุตฺตํ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ. สิยา อาสวสมฺปยุตฺโต กามราเคน ภวราเคน วา สหุปฺปตฺติยํ, สิยา อาสววิปฺปยุตฺโต ตทญฺญราเคน สหุปฺปตฺติยํ, ‘‘จตูสุ ทิฏฺฐิคตา’’ติอาทิปาฬิยา อภาวทสฺสเนน กามาสวภวาสววินิมุตฺตโลภาภาวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กามาสโว’’ติอาทิปาฬิทสฺสเนน ทิฏฺฐิราคสฺส กามาสวภาวํ สาเธติ. ปหาตพฺพทสฺสนตฺถนฺติ ปหาตพฺพตาทสฺสนตฺถํ. ปหาเนติ ปหานนิมิตฺตํ.

๑๑๒๑. ชาติยาติ ขตฺติยสภาวาทิชาติสมฺปตฺติยา. โคตฺเตนาติ โคตมโคตฺตาทิอุกฺกฏฺฐโคตฺเตน. โกลปุตฺติเยนาติ มหากุลภาเวน. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺณสมฺปนฺนสรีรตาย. ‘‘โปกฺขร’’นฺติ หิ สรีรํ วุจฺจตีติ. มานํ ชปฺเปตีติ มานํ ปวตฺเตติ กโรติ. ปวตฺโต มาโน ปวตฺตมาโน. ปุคฺคลวิเสสนฺติ เสยฺยสฺส เสยฺโยติอาทิเภทํ ปุคฺคลวิเสสํ. เสยฺยํ ภินฺทิตฺวา ปวตฺตมาโน เสยฺยมาโน. ติณฺณนฺติ เสยฺยสฺส เสยฺยาทีนํ ติณฺณํ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา อญฺญํ ปุคฺคลํ อนิสฺสาย วุตฺตานํ. เสยฺยาทิวเสน อตฺตโน มนนํ ปคฺคโห มาโน, ตสฺส กรณํ เสยฺโยหมสฺมีติอาทิปวตฺติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘เสยฺโยติ อาทิกิจฺจกรณ’’นฺติ.

๑๑๔๐. สพฺโพปิ [Pg.186] โลโภ อภิชฺฌาสภาโวติ อภิชฺฌา อาสวทฺวยสภาวา, กามราโค กามาสวสภาโว เอวาติ อาสวทฺวยเอกาสวภาโว อภิชฺฌากามราคานํ วิเสโส วุตฺโต. น อภิชฺฌา จ ธมฺมา ฐเปตฺวา ทิฏฺฐึ อวิชฺชญฺจ โนอาสวสภาวา. อภิชฺฌา จ อาสวทฺวยสภาวา เอว, นอภิชฺฌาสภาโว จ โลโภ นตฺถีติ อธิปฺปาเยน ‘‘โนอาสวโลภสฺส สพฺภาโว วิจาเรตพฺโพ’’ติ อาห. คณนาย เหตุยา สตฺตาติ วุตฺตนฺติ ปญฺหาวารปาฐํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘อาสโว ธมฺโม อาสวสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย. อาสโว ธมฺโม โนอาสวสฺส ธมฺมสฺส. อาสโว ธมฺโม อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ. โนอาสโว ธมฺโม โนอาสวสฺส. โนอาสโว ธมฺโม อาสวสฺส. โนอาสโว ธมฺโม อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ. อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา โนอาสวสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๓.๑๖) อิเมสํ วารานํ วเสน ‘‘คณนาย สตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทิ โนอาสวสภาโวปิ โลโภ สิยา, ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส วเสน ‘‘อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา โมหยถาวุตฺตโลภา อาสวสฺส ธมฺมสฺส ทิฏฺฐิยา เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ สตฺตโม, ปาฬิยํ อาคตํ สตฺตมํ อฏฺฐมํ กตฺวา ‘‘อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นวโม ปญฺโห วุจฺเจยฺย, น ปน วุตฺโตติ. เอวํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตโลภสฺส โนอาสวภาวาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิตรสฺสปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต จา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๑๑๖๒. ยถารูเป รูปปฺปพนฺเธ วตฺตมาเน ปุคฺคโล คจฺฉติ ติฏฺฐติ นิสีทตีติ วุจฺจติ, ตถา วิสทรูปสฺส อุปฺปาทกํ จิตฺตํ อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ. ตํ ปน กุสลโต กิริยโต จ ปญฺจมชฺฌานจิตฺตํ อภิญฺญาปฺปตฺตํ อปฺปตฺตญฺจ ภินฺทิตฺวา สตฺตปญฺญาส ชวนานิ โวฏฺฐพฺพนญฺจาติ อฏฺฐปญฺญาสวิธํ. สหชาตธมฺมานํ อกมฺมญฺญภาวกรตฺตา ถินมิทฺธสหคตจิตฺตํ วิสทานิ รูปานิ น สมุฏฺฐเปติ น อุปตฺถมฺเภติ จาติ วุตฺตํ ‘‘อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺต’’นฺติ.

๑๑๖๓. วิปกฺเขปิ ภาวโต อเนกนฺติกตฺตา รูปตฺตาสาธกตฺตํ. ครุภาวปฺปตฺติ ลหุตาวิรโห ทฏฺฐพฺโพ. สติปิ อญฺเญสมฺปิ อกุสลาทีนํ ลหุตาวิรเห [Pg.187] ถินมิทฺธานํ เอกนฺตโต ลหุตาปฏิปกฺขตฺตา การณานุรูปตฺตา จ ผลสฺส ‘‘ถินมิทฺธสมุฏฺฐิตรูเปหี’’ติ วุตฺตํ. น ชาคร…เป… สนฺตตินฺติ เอเตน นามกาเย สุปนสฺส อสิทฺธตํ ทสฺเสติ. มิทฺธสฺส ผลตฺตาติ เอตฺถ มิทฺธํเยว นิทฺทาการณนฺติ นายํ นิยโม อิจฺฉิโต, นิทฺทาการณเมว ปน มิทฺธนฺติ นิยโม อิจฺฉิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ขีณาสวานํ นิทฺทาย มิทฺธโต อญฺญํ การณํ กรชกายสฺส ทุพฺพลภาโว อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโตติ.

ฉาทนํ, อวตฺถรณํ วา โอนาโห, โส รูปสฺเสว สภาโวติ ปรสฺส อาสงฺกํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘เตน สห วุตฺตา โอนาหปริโยนาหา จา’’ติ. อสงฺโกจวเสน วิสทา ปวตฺติ วิปฺผาริกภาโว. อาวรณภาโว วิยาติ เอเตน อาวรณสภาวตฺเตปิ มิทฺธสฺส ตพฺพิธุโร อนญฺญสาธารณตฺตา โอนหนาทิภาโวติ ทสฺเสติ. สามญฺญญฺหิ ปญฺจนฺนมฺปิ กามจฺฉนฺทาทีนํ อาวรณสภาโวติ อาวรณภาวสทิสสฺส โอนหนาทิภาวสฺส นามกาเย ลพฺภมานสฺส คหิตตาติ เอตฺถาธิปฺปาโย.

ปานนฺติ อนุโยโคติ จ ตํกิริยาสาธิกา เจตนา อธิปฺเปตาติ สุราปานสฺส สุรา…เป… โยคสฺส จ อกุสลภาเวน อุปกฺกิเลสทุพฺพลีกรณภาโว ยุตฺโตติ วุตฺโต. ‘‘สุราเมรยสฺส อชฺโฌหรณํ ปานํ ปมาทฏฺฐานานุโยโค จา’’ติ ปรสฺส อธิปฺปาโย. นีวรณํ หุตฺวา วาติอาทินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘นีวรณสภาวานํ นีวรณสมฺปยุตฺตภาวทสฺสนปราย โจทนาย นีวรณนฺติ กตฺถจิ อทิฏฺฐปโยคสฺส อสมฺปยุตฺตสฺส รูปสฺส ยถาลาภโต คหณํ ญาโยเยว น โหติ, สิทฺธนีวรณภาวสมฺปยุตฺตสภาวานํเยว ปน คหณนฺติ ตํสภาวา อรูปธมฺมาเยว ทสฺสิตา, น รูปนฺติ ถินํ วิย มิทฺธมฺปิ อรูปเมวาติ วิญฺญายตี’’ติ. ยนฺติ เยน วจเนน. อสมฺภววจนโตติ อสมฺภววจนภาวโต.

เตนาติ เตน รูปารมฺมณสฺส ฉนฺทราคสฺส ปหานวจเนน. รูปปฺปหานโต อญฺโญติ กตฺวา รูเป ฉนฺทราคปฺปหานํ ‘‘อญฺโญ กาโร’’ติ วุตฺตํ. ยํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญถา’’ติ วุตฺตํ. อิทนฺติอาทินา ‘‘ตํ ปชหถา’’ติ ปาฬิยา น นิปฺปริยายปฺปหานํ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสติ. อรูปสฺเสว ยุชฺชตีติ [Pg.188] สุทุทฺทสํ ทูรงฺคมาทิปฺปวตฺตกํ จิตฺตํ ตํสมฺปยุตฺโต อรูปธมฺโมเยว วิพนฺธิตุํ สมตฺโถติ ทสฺเสติ. เจตโส ปริยุฏฺฐานนฺติ กุสลจิตฺตสฺส คหณํ. นีวรณานิ หิ อุปฺปชฺชมานานิ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน กุสลวารํ คณฺหนฺตีติ วุจฺจนฺติ. คหณญฺเจตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ‘‘โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสู’’ติอาทีสุ วิย.

๑๑๗๖. อุทฺธจฺจํ กุกฺกุจฺจญฺจ สห วุตฺตนฺติ อุทฺเทสปุจฺฉานิคมเน สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ อุทฺธจฺจสฺส กุกฺกุจฺเจน วินาภาวการณํ วตฺวา ‘‘ภินฺทิตฺวา วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ‘‘นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จา’’ติ ปทสฺส นิทฺเทเส อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานํ วิสุํ นิทฺทิฏฺฐตํ สนฺธาย วุตฺตํ. กามจฺฉนฺทสฺส อุกฺกฏฺฐนีวรณตา โอรมฺภาคิยภาโว. โส หิ รูปราคารูปราคปฺปการกามจฺฉนฺทํ อุปาทาย ตโต ติพฺพกิจฺจตาย ‘‘อุกฺกฏฺฐนีวรณ’’นฺติ วุจฺจติ. กามจฺฉนฺทนีวรณนฺตฺเวว โลโภ วุตฺโต, น ภินฺทิตฺวา. กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส จ อนวเสสโต อนาคามิมคฺเคน ปหาเน วุจฺจมาเน จตุตฺถมคฺควชฺโฌ โลโภ อนีวรณสภาโว อาปชฺชตีติ อาห ‘‘ยทิ…เป… สิยา’’ติ. โนนีวรโณ รูปราคารูปราคปฺปกาโร โลภธมฺโม นีวรณสฺส อวิชฺชาทิกสฺส. อาทิ-สทฺเทน ‘‘โนนีวรโณ ธมฺโม นีวรณสฺส จ โนนีวรณสฺส จ ธมฺมสฺส. นีวรโณ จ โนนีวรโณ จ ธมฺมา นีวรณสฺส ธมฺมสฺส. นีวรโณ จ โนนีวรโณ จ ธมฺมา โนนีวรณสฺส ธมฺมสฺส. นีวรโณ จ โนนีวรโณ จ ธมฺมา นีวรณสฺส จ โนนีวรณสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๒๕) อิเม ปญฺเห สงฺคณฺหาติ. จตฺตารีติ วุตฺตํ นีวรณปทมูลกานํ ติณฺณํ โนนีวรณมูลกสฺส เอกสฺส วเสน. นีวรณโนนีวรณตทุภยมูลกานํ ปน ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน นวาติ วุตฺตํ. ตสฺมาติ ยถาทสฺสิตนยาย ปาฬิยา อภาวา โนนีวรณโลภาภาวา.

๑๒๑๙. เตเนวาติ ปุริมทิฏฺฐิอากาเรเนว อุปฺปชฺชมาเนน. ทิฏฺฐิคติเกหิ วุจฺจมานานํ ‘‘นิจฺจํ สุภ’’นฺติ เอวมาทิวจนานํ, ทิฏฺฐิรหิเตหิ วุจฺจมานานํ คคนกุสุมาทิโลกโวหารวจนานญฺจ วตฺถูนิ วาจาวตฺถุมตฺตานีติ อาห ‘‘วาจา…เป… วา’’ติ.

๑๒๒๑. จิตฺเตน [Pg.189] ปรโลเก ฐิโตติ ยสฺมึ โลเก นิพฺพตฺติวเสน สยํ ฐิโต, ตโต อญฺญํ โลกํ ปรโลโกติ จิตฺเตน คเหตฺวา ฐิโต.

๑๒๓๖. น หิ ปุริเมหีติอาทินา ปฐมมคฺคาทีหิ สมุคฺฆาฏิตอปายคมนียภาวาทิกา เอว ราคาทโย ทุติยมคฺคาทีหิ ปหียนฺตีติ ทสฺเสติ.

๑๒๘๗. อุปฏฺฐิเตปิ ทุคฺคตินิมิตฺตาทิเก น ตถา ติพฺโพ โลโภ อุปฺปชฺชติ, ยถา สุคตินิมิตฺตาทิเกติ อาห ‘‘พลวนิกนฺติวิรเหนา’’ติ.

๑๓๐๑. เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปนฺนานํ วิย เอกสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺนานมฺปิ สหปวตฺติปริยาโย อตฺถีติ ปหาเนกฏฺเฐน ราครเณน วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตโมหสฺส สรณตา วุตฺตา. อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาหิ โย โมโห สหชาโต ภเว, โสปิ ราเคน สรโณ ปหาเนกฏฺฐภาวโตติ. โลภโทสโมหตเทกฏฺฐกิเลสตํสมฺปยุตฺตกฺขนฺธตํสมุฏฺฐานกมฺมเภทโต สพฺพสฺสปิ อกุสลสฺส สงฺคหณวเสน ปวตฺโต สรณปทนิทฺเทโส อรณวิภงฺคสุตฺเตนปิ อญฺญทตฺถุ สํสนฺทตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อรณวิภงฺคสุตฺเต’’ติอาทิมาห. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ สมฺปโยคปฺปหาเนกฏฺฐภาวทีปเนน ราคาทีนํ สพฺเพสํ วา อกุสลธมฺมานํ สรณภาวทสฺสนํ, ตํ ปาฬิยา ยถาทสฺสิตธมฺมานํ อญฺญมญฺญสรณภาวทสฺสนปรํ, ตทญฺญธมฺมานํ สรณภาวปฏิเสธนปรนฺติ อรณวิภงฺคสุตฺตวิโรโธติ ทฏฺฐพฺพํ. สุตฺตนฺตเทสนาย วา ปริยายกถาภาวโต นิปฺปริยายโต สรณภาโว วิย อรณภาโวปิ อกุสลธมฺมานํเยวาติ ตถาปวตฺตาย อฏฺฐกถาย น โกจิ สุตฺตวิโรโธติ ทฏฺฐพฺพํ.

สุตฺตนฺติกทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

๑๓๑๓. อหํ-สทฺเทน เหตุภูเตน โย อตฺโถติ เอตฺถ อหํ-สทฺโท อตฺโถติ อธิปฺเปโต. อตฺถาวโพธนตฺโถ หิ สทฺทปฺปโยโค. อตฺถปราธีโน เกวโล อตฺถปทตฺถโก, โส ปทตฺถวิปริเยสการินา ปน อิติ-สทฺเทน ปรโต ปยุตฺเตน สทฺทปทตฺถโก ชายติ ยถา คาวีติ อยมาหาติ โค-สทฺทํ อาหาติ วิญฺญายติ. เตน วิญฺญตฺติวิการสหิโต สทฺโท ปญฺญตฺตีติ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต [Pg.190] โวหาโร โลกิยโสเต ปฏิหญฺญตี’’ติอาทินา (กถา. ๓๔๗) ปญฺญตฺติยา วจนภาวํ สาธยติ. อญฺญถาติอาทินา ปญฺญตฺติยา อสทฺทสภาวตฺเต โทสมาห. อธิวจนาทิตา สิยา, ตถา จ อธิวจนาทีนํ อธิวจนปถาทิโต วิเสโส น สิยาติ ทุโกเยว น สมฺภเวยฺยาติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํ ปน สกสนฺตติปริยาปนฺเน รูปาทโย ธมฺเม สมูหโต สนฺตานโต จ เอกตฺตวเสน คเหตฺวา อหนฺติ โวหริยมานา อุปาทาปญฺญตฺติ สงฺขายติ โวหรียตีติ สงฺขาติ อธิปฺเปตา. ตถา เสเสสุ ยถาสมฺภวํ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ทตฺโตติ เอตฺตาวตา สตฺตปญฺญตฺตึ ทสฺเสตฺวา อญฺญมฺปิ อุปาทาปญฺญตฺตึ ทสฺเสตุ’’นฺติอาทิ. ปทตฺถสฺสาติ อหํ-สทฺทาทิปทาภิเธยฺยสฺส, ปรมตฺถสฺส วา. อธิวจนํ สทฺโทติ อธิปฺปาเยน ‘‘วทนฺเตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โส หิ อตฺตนา ญาเปตพฺพมตฺถํ สยํ ญาโต เอว ญาเปตีติ อคฺคหิตสมฺพนฺธสฺส น สทฺโท อตฺถปฺปกาสนสมตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ คหิตสญฺเญนา’’ติ. วิเสเสน ญายตีติ สมญฺญาติ สํ-สทฺทสฺส วิเสสตฺถตํ อาห.

กรียตีติ อิทํ อิมสฺสตฺถสฺส อธิวจนนฺติ เอวํ นิกฺขิปียติ. นามภูตํ วจนเมว ตํ ตํ อตฺถํ นิทฺธาเรตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วทติ พฺยญฺชยติ จาติ อาห ‘‘นามมิจฺเจว วุตฺตํ โหตี’’ติ. เตเนวาห ‘‘น หิ ปถวี’’ติอาทิ. ปถวีสงฺขาตนฺติ ปถวี-สทฺทาภิเธยฺยํ.

อาจริยาติ อฏฺฐกถาย สํวณฺณนกา อาจริยา, น อฏฺฐกถาจริยาติ อธิปฺปาเยน วทติ. มาติกายนฺติ มาติกาวณฺณนายํ. เตนาติ มาติกาวณฺณนาวจเนน. อิมิสฺสา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อตฺถทสฺสนสฺส เอตสฺส ยถาวุตฺตสฺส อาจริยวาทสฺส วิโรโธ สิยา, ตเมว วิโรธํ ‘‘น หี’’ติอาทินา วิวรติ. ตตฺถ อธิวจนปถาทิภาเวน วุตฺตานํ ธมฺมานํ ปกาสกสฺส สภาวสฺส วิญฺญตฺติวิการสหิตสทฺทสฺเสว วจนมตฺตํ อธิการํ กตฺวา ปวตฺติอาทิ ยุชฺชติ, น อสภาวสฺสาติ อธิปฺปาเยน ‘‘อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อนิทฺธาริตสภาวสฺสาติ ปรมตฺถโต อนุปลทฺธสภาวสฺส.

ทุวิธาติ ปญฺญาปนปญฺญาปิตพฺพเภทโต ทุวิธา. ยถาวุตฺตปฺปการาติ อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตาติอาทิปฺปการา. อฏฺฐกถายํ ปุคฺคลปญฺญตฺติวณฺณนายํ. นนุ [Pg.191] จ ตตฺถ อุปนิธาปญฺญตฺติอาทโย อปราปิ ปญฺญตฺติโย วุตฺตา, อถ กสฺมา ‘‘ฉ ปญฺญตฺติโยว วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ? สจฺจํ วุตฺตา, ตา ปน วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทีสุ ฉสุ เอว อนฺโตคธาติ ‘‘อฏฺฐกถายํ วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทโย ฉ ปญฺญตฺติโยว วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

ตตฺถ รูปาทิ วิย อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญาปิตพฺพตฺตา จ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมานสฺส จ สตฺตรถาทิอตฺถสฺส ปญฺญาปนโต อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ เอวํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติวจเนน ยถาวุตฺตา ทุวิธาปิ ปญฺญตฺติ สงฺคหิตาติ อาห ‘‘อวิชฺชมาน…เป… วุตฺตา’’ติ. อิตเรหีติ วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทีหิ อวเสเสหิ ปญฺจหิ, รูปเวทนาทีนํ สตฺตรถาทีนญฺจ อตฺถานํ ปกาเรหิ ญาปนโต ตํตํวาจโก สทฺโทเยว วิสยเภทโต วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทิเภทา ปญฺญตฺติ สงฺขาทีหิ ทสหิ ปเทหิ วุตฺตาติ อยํ ปุริโม อตฺโถ, โส จ ยถารุตวเสเนว ปาฬิยา วิญฺญายมานตฺตา ‘‘ปาฬิอนุคโต อุชุโก’’ติ จ วุตฺโต. ยทิ จาติอาทีสุ สตฺตาทิกา ยถาวุตฺตปฺปการา อุปาทาปญฺญตฺติ ยทิ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, สา อตฺถีติ น วตฺตพฺพา. อวิชฺชมานา จ สา ปญฺญาปิตพฺพโต ปญฺญตฺติ จาติ เตสํ อาจริยานํ ลทฺธีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ตสฺสา ลทฺธิยา วเสน ปญฺญตฺติปถาติ วุตฺตธมฺมานมฺปิ วิชฺชมานปญฺญตฺติภาวาปตฺติโจทเนน ตตฺถ โทสํ ทสฺเสติ ‘‘ยถา จา’’ติอาทินา. ตโตติ ยสฺมา อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญาปิตพฺพตฺตา จ สตฺตรถาทีนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว วิย วิชฺชมานตฺตา ปญฺญาปิตพฺพตฺตา จ สพฺเพสํ สภาวธมฺมานํ วิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมาติ อตฺโถ.

‘‘อถา’’ติอาทินา ปญฺญตฺติปถนิทฺเทสโต วิสิฏฺฐสฺส ปญฺญตฺติธมฺมนิทฺเทสสฺส สยเมว การณมาสงฺกติ. ‘‘นาปี’’ติอาทินา ตสฺส การณสฺส อสิทฺธตํ ทสฺเสติ. ‘‘ปุริโสติ สงฺขา’’ติอาทีสุ สงฺขาทโยปิ นามาทีหิ อตฺถโต อวิสิฏฺฐา วุตฺตาติ อาห ‘‘สงฺขาทิสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา’’ติ. วจนคฺคหณํ วจนุจฺจารณํ. อญฺญสฺสาติ นามปญฺญตฺตึ สนฺธายาห. เตสนฺติ สงฺเกตคฺคหณวจนคฺคหณานํ. อสมตฺถตา น สมฺภวตีติ โยชนา. ตเมว อสมฺภวํ ‘‘ยทิ หี’’ติอาทินา วิวรติ. ปญฺญตฺติยาติ นามปญฺญตฺติยา. ปญฺญตฺติปญฺญาปเนติ ยาย นามปญฺญตฺติยา อุปาทายปญฺญตฺติ รูปาทโย จ ปญฺญาปียนฺติ, ยา จ โสตทฺวารวิญฺญาณสนฺตานานนฺตรมุปฺปนฺเนน คหิตปุพฺพสงฺเกเตน มโนทฺวารวิญฺญาณสนฺตาเนน คยฺหติ, สา อยํ นามาติ ตสฺสา [Pg.192] ปญฺญาปเน อสงฺกรโต ฐปเน. อถ วา โสตทฺวารวิญฺญาณสนฺตานานนฺตรมุปฺปนฺเนน มโนทฺวารวิญฺญาณสนฺตาเนน ปญฺญตฺติยา คาหาปเน ปริจฺฉินฺทเน. ตสฺสา อญฺญา ปญฺญตฺติ วตฺตพฺพา สิยาติ ตสฺสา นามปญฺญตฺติยา ญาปเน สงฺเกตคฺคหณวจนคฺคหณานํ สหการีการณภูตา อญฺญา นามปญฺญตฺติ อตฺถีติ วตฺตพฺพา อนุญฺญาตพฺพา สิยา. ตโต อตฺถวิชานนเมว น สิยาติ เกวลานิ สงฺเกตคฺคหณวจนคฺคหณานิ อตฺถปญฺญาปเน วิย ปญฺญตฺติญาปเนปิ อสมตฺถานิ, ปญฺญตฺติ จ ญาตาเยว เตสํ สหการีการณํ ตํชานนตฺถํ ปญฺญตฺติอนนฺตรปริกปฺปเน จ อนวตฺถานาปตฺตีติ อตฺถาธิคมสฺส สมฺภโว เอว น ภเวยฺย.

สงฺเกโต รูปาทีสุ น กิญฺจิ โหติ, ภูตาทินิมิตฺตํ ภาวนาวิเสสญฺจ อุปาทาย โวหริยมานา กสิณาทิปญฺญตฺติ วิย ตํ ตํ สงฺเกติตพฺพํ สงฺเกตกรณญฺจ อุปาทาย โวหารมตฺโต, ตสฺส จ ปญฺญาปิกา นามปญฺญตฺตีติ ยถาวุตฺตโทสาปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปิ สงฺเกตคฺคหณ’’นฺติ อโวจ. นนุ จ อตฺถวิชานนาสมฺภวโจทเนเนว สงฺเกตคฺคหณาภโวปิ ทสฺสิโตติ? สจฺจเมตํ, สงฺเกเต ปน อาจริยานํ มติเภโท วิชฺชติ. ตตฺถ เอกปกฺขิโก อยํ โทโสติ ทสฺสนตฺถํ ตสฺส วิสุํ วจนํ วุจฺจมานา รูปาทโย ธมฺมาวจนตฺถา ปญฺญาปิตพฺพา จ, ตทภิธายโก สทฺโท ปญฺญตฺตีติ. เอตฺตาวตา สพฺพโวหาโร สิชฺฌตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘วจน…เป… ชนํ นตฺถี’’ติ อาห. ปญฺญตฺติยา วจนภาโว สิทฺโธ ปฏิหนนโสตพฺพตาทีปกตฺตา เตสํ ปาฐานนฺติ อธิปฺปาโย. อาทิ-สทฺเทน ‘‘อตฺถิ เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ สุณนฺติ, นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา’’ติ ปทสฺส ยถาวุตฺตปญฺญตฺติโย อตฺโถติ เอตสฺมึ ปกฺเข มาติกาวณฺณนาย วิโรโธ, อฏฺฐกถายํ อวุตฺตตา, อิมิสฺสา ปาฬิยา อนนุคโม, สพฺเพ ธมฺมา ปญฺญตฺตีติ นิทฺทิสิตพฺพตา, ปญฺญตฺติปถปทสฺส นวตฺตพฺพตา, อนวตฺถานาปตฺติโต อตฺถวิชานนาสมฺภโวติ อเนเก โทสา, วิญฺญตฺติวิการสหิตสฺส ปน สทฺทสฺส ปญฺญตฺติภาเว ยถาวุตฺตโทสาภาโว อเนเกสํ ปาฐปฺปเทสานญฺจ อนุโลมนํ, ตสฺมา. ตตฺถ ยุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ปาฬิ…เป… ตพฺโพ’’ติ.

ยทิ [Pg.193] สตฺตาติอาทินา สทฺทสฺส ปญฺญตฺติภาเว อฏฺฐกถาย วิโรธมาห. เอวํ ปญฺญตฺติภาเว ยทิ สทฺทสฺส ปญฺญตฺติภาโว, ตสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานตฺตา รูปาทิอตฺถสฺส จ ปญฺญาปนโต วิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว เอว สิยา, น อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว. น หิ เต สตฺตาทโย ปญฺญตฺตีติ. เอวญฺจ อวิชฺชมานปญฺญตฺติยา อภาโว เอว สิยา. วุตฺตา จ อฏฺฐกถายํ (ป. ป. อฏฺฐ. ๑ มาติกาวณฺณนา) ‘‘อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. อิตโร วิสยสฺส อวิชฺชมานตฺตา ตสฺส อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโวติ ยถาวุตฺตวิโรธาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวิชฺชมานาน’’นฺติอาทิมาห. อิทานิ สตฺตาทิวิสยสฺส เกนจิปิ ปริยาเยน อตฺถิตาย อภาวทสฺสเนน ตพฺพิสยาย ปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํเยว ววตฺถเปติ ‘‘อยญฺจ วาโท’’ติ. วิชฺชมานา เอว สตฺตาทโย รูปาทิสภาวาภาววเสน ‘‘อวิชฺชมานา’’ติ วุจฺจนฺติ, น สพฺพถา อภาวโต. ตถา หิ ตถา ตถา ปญฺญาปิยมานภาเวน วิญฺญายนฺตีติ ยถาวุตฺตรูโป วาโท ‘‘รูปํ อตฺถีติ? เหวตฺถิ เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ เสว นตฺถีติ. น เหวํ วตฺตพฺเพ. เสวตฺถิ เสว นตฺถีติ. อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ’’ติ (กถา. ๓๐๖) เอวํ ปวตฺตาย เหวตฺถิกถาย. ตตฺถ หิ รูปาทโย ธมฺมา รูปาทิสภาเวน อตฺถิ, เวทนาทิสภาเวน นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพเมวิทํ เอวํ อตฺถิ เอวํ นตฺถีติ เอวํลทฺธิเก สนฺธาย ‘‘รูปํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ‘‘เหวตฺถิ เหว นตฺถี’’ติ วิสฺสชฺชนํ ปรวาทิสฺส. อถ นํ สกวาที ยทิ รูปเมว เอวํ อตฺถิ เอวํ นตฺถีติ ลทฺธิ, เอวํ สนฺเต โส เอว อตฺถิ โส เอว นตฺถิ นามาติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เสวตฺถี’’ติ อาห. อิตโร เตเนว สภาเวน อตฺถิตํ, เตเนว นตฺถิตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. ทุติยํ ปุฏฺโฐ สกภาเวน อตฺถิตํ, ปรภาเวน นตฺถิตํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. ตโต สกวาที ‘‘อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ’’ติอาทินา อตฺถิตา วา นตฺถิตา วา อญฺญมญฺญวิรุทฺธา เอกสฺมึ ธมฺเม วินา กาลเภเทน อสมฺภวตฺตาติ กึ เอกตฺตํ อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ปรวาทึ นิคฺคณฺหาตีติ. ปฏิสิทฺโธติ จ ‘‘รูปํ ‘รูป’นฺติ เหวตฺถิ, รูปํ ‘เวทนา’ติ เหว นตฺถี’’ติอาทินา (กถา. ๓๐๖) วุตฺตาย รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานํ สกภาเวน อตฺถิตาย ปรภาเวน นตฺถิตาย จ ปฏิเสธเนน สตฺตาทีนมฺปิ ตถาภาโว ปฏิเสธิโต โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

รูปาทโย [Pg.194] น โหนฺตีติ รูปาทิสภาวา น โหนฺติ. ตถา ตถาติ สมูหสนฺตานาทิวเสน. วิจิตฺตสญฺญา ปริกปฺปวเสน อุปฺปชฺชติ. ยทิ สตฺตรถาทิสญฺญาวลมฺพิโต วจนตฺโถ วิชฺชมาโน น โหติ, นนุ สตฺตรถาทิอภิลาปา อนริยโวหารา ชายนฺตีติ อาห ‘‘น จ เต อภิลาปา’’ติอาทิ. อตฺตโน วเสน กิญฺจิ อโหนฺตํ ปญฺญาปกสฺส วจนสฺเสว วเสน ปญฺญาปิตพฺพตฺตา ปญฺญตฺติโวหารํ ลภติ. อิมินาว อธิปฺปาเยนาติอาทิ ‘‘สยํ อวิชฺชมาโน’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ สนฺธายาห. ตนฺติ สตฺตาทิคฺคหณํ. ‘‘พฺรหฺมวิหารจตุกฺกํ สตฺตปญฺญตฺตึ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา นวตฺตพฺพารมฺมณํ นาม โหตี’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๒๑) ตตฺถ ตตฺถ น วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ยทิ ปริตฺตาทิภาเวน น วตฺตพฺพํ, กถํ อวิชฺชมานสฺส สตฺตาทิกสฺส ปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘ขนฺธสมูหสนฺตาน’’นฺติอาทิ. ตนฺติ ขนฺธสมูหสนฺตานํ. ตทุปาทานภูตนฺติ ปุคฺคโลติ คหณปญฺญตฺตีนํ การณภูตํ. ยทิ ปุคฺคลสญฺญาย เสวมานสฺส กุสลาทิอุปฺปตฺติ โหติ, กถํ ปุคฺคลทสฺสนํ มิจฺฉาทสฺสนนฺติ ปฏิสิทฺธนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ปถวีธาตุ อุปลพฺภตีติ ปุคฺคลาภาเว วิปกฺขวเสน นิทสฺสนมาห. อิทญฺเหตฺถ อนุมานํ. น รูปาทโย วิเวเจตฺวา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ เตสํ อคฺคหเณ ตถารูปาย พุทฺธิยา อภาวโต เสวนาทโย วิยาติ. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺเถน โย ฉวิญฺญาณวิญฺเญยฺโยติ สํสรติ มุจฺจติ จาติ เอวํ ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิตปุคฺคโลว ปฏิเสธิโต, น โวหารปุคฺคโลติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิเส…เป… ทิฏฺฐี’’ติ อาห.

คาถาย ปญฺจสุ ขนฺเธสุ รูปํ เวทนา สญฺญา เจตนา วิญฺญาณนฺติ เอเตสุ กํ นาม ธมฺมํ สตฺโตติ ชานาสิ นุ, เอเตสุ เอกมฺปิ สตฺโตติ คณฺหิตุํ นารหตีติ ทสฺเสติ. อถ เอเตหิ อญฺโญ เอโก สตฺโต อตฺถีติ ปจฺเจสิ. เอวมฺปิ มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต. นุ-สทฺโท ทิฏฺฐิคตเมเวติ อวธารณตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ. ตเมวตฺถํ วิวรติ ‘‘นยิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ. ยสฺมา ปจฺจกฺขโต วา อนุมานโต วา อนุปลทฺธิโต นตฺถิ เอตฺถ โกจิ สตฺโต นามาติ อธิปฺปาโย. ยทิ สตฺโต นตฺถิ, กถํ สตฺโต สํสารมาปาทีติอาทิ นียตีติ. กิเมตฺถ เนตพฺพํ, สตฺโตติ โวหารสตฺโต อธิปฺเปโต, ยสฺมา สตฺต-สทฺโท โวหาเร [Pg.195] ปวตฺตตีติ. ทุติยคาถาย สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺโต ปนา’’ติอาทิมาห. องฺคสมฺภาราติ องฺคสมฺภารโต อกฺขจกฺกอีสาทิองฺคสมฺภารมุปาทายาติ อตฺโถ. สตฺโตติ โวหาโร.

อวิชฺชมานสฺสาติ อจฺจนฺตํ อวิชฺชมานสฺส สสวิสาณาทิกสฺส. ยทิ อจฺจนฺตํ อวิชฺชมานํ, กถํ ตํ คยฺหตีติ อาห ‘‘ปริกปฺปิต’’นฺติ. โลกสญฺญาตํ ฆฏาทิ. เอตฺถ ปน ยถา อตฺตานํ อารพฺภ อุปฺปชฺชมานกธมฺมานํ ตํสนฺตติปติตานญฺจ กิเลสุปตาปาภาเวน อสฺสตฺถภาวปจฺจยตาย อุปฺปาทาทิรหิตมฺปิ นิพฺพานํ ‘‘อสฺสาสนกรส’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺตนกธมฺมวเสน อุปฺปาทาทิรหิตาปิ ปญฺญตฺติ ปวตฺตาติ วุตฺตา. เหตุอตฺโถ วา อนฺโตนีโตติ ปวตฺติตา โวหาริตาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา นามปญฺญตฺติ ปญฺญเปตพฺพมตฺถํ คหิตาเยว ปญฺญาเปติ, วิญฺญตฺติ วิย อธิปฺปายํ วิญฺญาเปตีติ สา คเหตพฺพาภาวโต วุจฺจมานตฺถทฺวาเรน วุจฺจมานาติ วุตฺตา. ปญฺญาปิตพฺพปญฺญตฺติยา ปน วุจฺจมานภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตถา ปการโต ญาปนภาเวน ญาเปตพฺพญาปนนฺติ กตฺวา คเหตพฺพตฺตาเยว จ ตสฺสา อนิทฺธาริตสภาวตา ปฏิกฺขิตฺตา ทฏฺฐพฺพา. น หิ สภาวธมฺมานํ กกฺขฬผุสนาทิ สรูปโต สทฺเทน วจนียภาวํ ภชติ, อปิจ โข เนสํ กาลเทสาทิเภทภินฺนานํ วินิวตฺตอญฺญชาติยโก สชาติยสาธารโณ ปุพฺพสงฺเกตานุรูปํ อชฺฌาโรปสิทฺโธ สามญฺญากาโร วจนีโย. ตตฺถาปิ น วินา เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน สทฺโท ปวตฺตตีติ ตสฺส ปวตฺตินิมิตฺตภูโต โลกสงฺเกตสิทฺโธ ตํตํวจนตฺถนิยโต สามญฺญาการวิเสโส นาม ปญฺญตฺตีติ ปุพฺพาจริยา. โส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สทฺทํ นาเมติ, ตสฺส ตสฺส วา อตฺถสฺส นามสญฺญํ กโรตีติ นามํ, ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติ จาติ.

กสฺส ปน โส อาการวิเสโสติ? ปญฺญาเปตพฺพตฺถสฺสาติ เวทิตพฺพํ. อเนกาการา หิ อตฺถาติ. เอวญฺจ กตฺวา ตสฺสา ปญฺญตฺติยา คเหตพฺพตาวจนญฺจ สมตฺถิตํ ภวติ, อวสฺสญฺจ เอตเมวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อญฺญถา วจนวจนียเภทานํ สงฺกโร สิยา, สพฺโพปิ อตฺโถ สพฺพสฺส สทฺทสฺส วจนีโย, สพฺโพ จ สทฺโท สพฺพสฺส อตฺถสฺส วาจโกติ น เจตฺถ สงฺเกตคฺคหเณเนว เตสํ ปวตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ ววตฺถิเตสุ เอว เตสุ สงฺเกตคฺคหณสฺส ปวตฺติโต.

อปเร [Pg.196] ปน ‘‘ยถา ธูมโต อคฺคิอนุมาเน น เกวเลน ธูเมเนว อคฺคิ วิญฺญายติ, ธูมสฺส ปน อคฺคินา อวินาภาวสงฺขาโต สมฺพนฺโธ วิญฺญายมาโน ธูเมน อคฺคิ วิญฺญายติ, เอวํ สทฺเทน อตฺถวิชานเน น เกวเลน สทฺเทน ตทตฺโถ วิญฺญายติ. ตํตํสทฺทสฺส ปน เตน เตน อตฺเถน อวินาภาวสงฺขาโต สมฺพนฺโธ วิญฺญายมาโน เตน เตน สทฺเทน อตฺถํ ญาเปตีติ เวทิตพฺพํ. อญฺญถา อคฺคหิตสมฺพนฺเธนปิ สทฺทสวนมตฺเตน ตทตฺโถ วิญฺญาเยยฺยาติ. โย ยเมตฺถ ยถาวุตฺตรูโป สมฺพนฺโธ, โส ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส สญฺญาปนภาเวน นามนฺติ ปรมตฺถโต อภาวา โลกสงฺเกตวเสน โลกสงฺเกโตติ วา สิทฺโธ ญาโตติ โลกสงฺเกตสิทฺโธติ, สทฺเทน ปกาสิยมานานํ อตฺถปฺปการานํ อธิคมเหตุตาย ปการโต ญาปนโต ปญฺญตฺตีติ จ วุตฺโต’’ติ วณฺณยนฺติ.

สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตสฺสปิ เญยฺยวิเสสสฺส อภาเว ฆฏาทิสทฺทาภิเธยฺยา วิย ปถวีผสฺสาทิสทฺทวจนีโยปิ น ลพฺภติเยวาติ สพฺพโวหารโลโป สิยา. ยสฺมา จ รูปารูปธมฺมา ปพนฺธสงฺขาตตํตํวิเสสาการวเสเนว ปวตฺตนฺติ, น เกวลา, ตสฺมา เตสํ เต สณฺฐานสมูหอวตฺถาวิเสสาการา ยทิปิ ปรมตฺถโต กิญฺจิ น โหนฺติ, ปรมตฺถโต ปน วิชฺชมานานํ รูปาทีนํ อุปาทานานํ วเสน วิชฺชมานภาวํ ลภิตฺวา ตํตํคหณานุรูปํ ตํตํอภิลาปาธิกรณํ ภวติ. อุปาทายปญฺญตฺติ หิ อุปาทานโต ยถา อญฺญา อนญฺญาติ จ น วตฺตพฺพา, เอวํ สพฺพถา อตฺถิ นตฺถีติ จ น วตฺตพฺพา. ตโยปิ หิ เอเต สนฺตาเยวาติ เอวํ ตาว มาติกาวณฺณนาย น โกจิ วิโรโธ. สงฺขายติ สํกถียตีติ สงฺขาติ อยมตฺโถ กเถตพฺพภาเวน วจนตฺเถเยว นิรุฬฺโห, น วจนสฺมินฺติ วจนปกฺขสฺส อุชุกตา สมฺภวติ. วจนปกฺโขเยว ปาฬิอนุคโต, น ปรมฺปราคโต ยถาวุตฺโต อตฺโถติ กุโต ปเนตํ ลพฺภา. น หิ อนีโต อตฺโถ ปาฬิอนนุคโต, นาปิ สพฺพา ปาฬินีตตฺถา เอวาติ ยถาวุตฺตา ทุวิธา ปญฺญตฺติโย อฏฺฐกถายํ ฉหิ ปญฺญตฺตีหิ ยถาสมฺภวํ วุตฺตาเยวาติ สิทฺธเมตํ อตฺถีติ น วตฺตพฺพาติ.

ยทิ ปรมตฺถโต อตฺถิตาปฏิเสโธ, อิฏฺฐเมตํ. อถ โวหารโต, สตฺตรถฆฏาทีหิ สตฺตรถาทิวจนปฺปโยโคเยว น สมฺภเวยฺยาติ. น [Pg.197] หิ วจนียรหิโต วจนปฺปโยโค อตฺถีติ. ปรมตฺถธมฺมานํ อสภาวธมฺมภูตาย ปญฺญตฺติยา วิภาคทสฺสนตฺถา อธิวจนาทิทุกตฺตยเทสนาติ น ปรมตฺถธมฺมานํ รูปาทีนํ ปญฺญตฺติภาวาปตฺตีติ. น จ ปญฺญตฺติปถปญฺญตฺติธมฺมนิทฺเทสานํ อวิเสสวจนํ ยุตฺตํ, สทฺทสฺเสว ปน ปญฺญตฺติภาเว สิยา กาจิ เตสํ วิเสสมตฺตา. ปญฺญาปิตพฺพสฺส อปรมตฺถสภาวสฺเสว ปญฺญตฺติภาโว อธิปฺเปโตติ น สพฺโพ ปญฺญตฺติปโถ ปญฺญตฺติสทฺเทน วุตฺโต, ปญฺญตฺติ จ ปญฺญาเปตพฺพภาเวน วุตฺตาติ ปญฺญตฺติปถปทํ วตฺตพฺพเมว. เอวญฺเจตํ อิจฺฉิตพฺพํ. อิตรถา สทฺทสฺส จ ปญฺญาปิตพฺพตาย ปญฺญตฺติปถภาโวติ ปญฺญตฺติปทํ น วตฺตพฺพํ สิยาติ จ สกฺกา วตฺตุํ, นิกฺเขปกณฺเฑ วิภตฺตาเยว ปญฺญตฺติ ‘‘ปุริโส มาคณฺฑิโย’’ติ เอตฺถาปิ ทสฺสิตาติ น น สกฺกา วตฺตุํ. ตถาปิ หิ ยถาวุตฺตอุปาทายปญฺญตฺตินามปญฺญตฺตีนํ สภาวสมฺภวโตติ สงฺขาทิสทฺทานํ สมานตฺถตาปิ เตสํ มติมตฺตเมว, วิญฺญตฺติ วิย อธิปฺปายํ วิญฺญาเปนฺตา สยํ ญาตาเยว นามปญฺญตฺติ ปญฺญาเปตพฺพมตฺถํ ปญฺญาเปติ คหิตสรูปตาย ปทีโป วิย รูปคตวิธํสเนติ น ปญฺญตฺติอนฺตรปริกปฺปเนน ปโยชนํ อตฺถิ ปญฺญาเปตพฺพตฺถปญฺญาปเน, นามปญฺญตฺติปญฺญาปเน ปน อุปาทานเภทภินฺนา อุปาทายปญฺญตฺติ วิย ตํตํวจนวจนตฺถเภทภินฺนา นามปญฺญตฺตีติ อญฺญา ปญฺญตฺติ อิจฺฉิตา เอว. น จ อนวตฺถานโทโส ตํตํวจนสฺส ตทตฺถวิภาวเน สหการีการณภาเวน ปฏินิยตสรูปตฺตา. เอเตน สงฺเกตคฺคหณาภาโวปิ ปฏิสิทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, ตถา นามปญฺญตฺติยา ปโยชนาภาโว. ทสฺสิตปฺปโยชนา หิ สา ปุพฺเพติ.

‘‘โวหาโร โลกิยโสเต ปฏิหญฺญตี’’ติอาทีสุ โสตพฺพสฺส สทฺทสฺส วเสน ตพฺพิสยภูตา โวหาราทโย ปฏิหนนโสตพฺพตาปริยาเยน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สทฺโทเยว วา ตตฺถ โวหาราทิสหจาริตาย ตถา วุตฺโต. น หิ สกฺกา สพฺพตฺถ เอกรสา เทสนา ปวตฺตีติ วตฺตุํ. ตถา หิ กตฺถจิ สุขา ทุกฺขา, สุขาปิ เวทนา ทุกฺขาติ วุจฺจนฺติ, ทุกฺขา สุขา, ทุกฺขาปิ สุขาติ, เอวํ ยถาวุตฺตา ทุวิธาปิ ปญฺญตฺติ อธิวจนาทิปาฐสฺส อตฺถภาเวน อฏฺฐกถายํ วุตฺตาเยวาติ. อยํ สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตํ เญยฺยวิเสสํ อิจฺฉนฺตานํ วเสน วินิจฺฉโย.

๑๓๑๖. สติปิ ปเรสํ สามญฺญาทินามการกานํ นามกรณภาเว ปรานเปกฺขตาย ตโต อติวิย ยุตฺโต อิธ นามกรณสภาโว อุกฺกํสปริจฺเฉเทน [Pg.198] นามกรณตฺโถติ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา’’ติอาทิมาห. นามกรณสภาวตา น โหติ อสภาวิกตาย กทาจิเทว ปวตฺติโต จาติ อธิปฺปาโย. สภาวสิทฺธตฺตาติ เวทนาทีนํ เวทนาทินามกรณธมฺมตํ อาห. ยทิ เวทนาทีนํ เกนจิ อกตํ สกนามํ อาทายเยว ปวตฺตนโต โอปปาติกนามานํ นามกรณฏฺเฐน นามภาโว, เอวํ สติ ปถวีอาทีนมฺปิ นามภาโว อาปชฺชติ, อญฺญถา ปถวีอาทินิทสฺสนเมว น สิยาติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปถวีอาทินิทสฺสเนนา’’ติอาทิ. เอกเทสสามญฺเญน หิ ยถาธิปฺเปเตน อุปมา โหติ, น สพฺพสามญฺเญนาติ. เอวมฺปิ ยทิ สภาวสิทฺธนามตฺตา เวทนาทโย นามํ, ปถวีอาทีนมฺปิ อนิวตฺตนีโย นามภาโวติ อาห ‘‘นิรุฬฺหตฺตา’’ติอาทิ. เตน ยํนิมิตฺตํ เวทนาทีสุ นามสทฺทปฺปวตฺติ, สติปิ ตทญฺเญสํ ตํนิมิตฺตโยเค โค-สทฺโท วิย กุกฺกุฏาทิสตฺตปิณฺเฑ นิรุฬฺหโต เวทนาทีสุ นาม-สทฺโท ปวตฺโตติ ทสฺเสติ. ตถา หิ อเนเกสุ สุตฺตปเทเสสุ เตสํเยว นามโวหาโร ทิสฺสติ. นามตานาปตฺติ วุตฺตา เกสกุมฺภาทินามนฺตราปชฺชนโต. เอตเมวตฺถํ นิทสฺสนภาเวน ‘‘น หี’’ติอาทินา วิวรติ. ยทิปิ สมูหาทิฆนวินิพฺโภคาภาวโต เวทนาทิอรูปธมฺเมสุปิ ปิณฺฑากาเรน คหณํ ปวตฺตติ, ตํ ปน เยภุยฺเยน อตฺถาติปริกปฺปมุเขน เอกธมฺมวเสเนว, น สมูหวเสนาติ วุตฺตํ ‘‘อญฺเญน…เป… นตฺถี’’ติ.

ปกาสกปกาสิตพฺพภาโว วิสยิวิสยภาโว เอว. อธิวจนสมฺผสฺโส มโนสมฺผสฺโส. โส นามมนฺตเรน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปากโฏติ นิทสฺสนภาเวน วุตฺโต. ‘‘อธิวจนสมฺผสฺโส วิยา’’ติ วจเนน มโนสมฺผสฺสตปฺปการานเมว นามภาโว สิยา, น ปฏิฆสมฺผสฺสตปฺปการานนฺติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปฏิฆสมฺผสฺโสปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺจวิญฺญาณสหคโต ผสฺโส ปฏิฆสมฺผสฺโส. ปิ-สทฺโท สมฺภาวเน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – วิสยีวิสยสงฺฆฏฺฏนสมุปฺปตฺติยา อญฺญผสฺสโต โอฬาริโกปิ ปฏิฆสมฺผสฺโส น รูปธมฺมา วิย วิภูตากาโร, ตโต นามายตฺตคหณิยภาโว นามสฺเสวาติ. อรูปตาย วาติอาทินา สามญฺญโต วิเสสโต จ ปฏิฆสมฺผสฺสสฺส อุปจารวเสน นามภาวมาห. ปจฺฉิมปุริมานนฺติ ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ อิมํ อนุปุพฺพึ สนฺธาย วุตฺตํ. สติปิ รูปสฺสาติอาทินา นามโวหารเหตุํ [Pg.199] อนญฺญสาธารณํ นิพฺพานสฺส อธิปติปจฺจยภาวํ เอว วิภาเวติ, ยโต อริยานํ อญฺญวิสยวินิสฺสฏํ นินฺนโปณปพฺภารภาเวน อสงฺขตธาตุยํ เอว จิตฺตํ ปวตฺตตีติ.

๑๓๑๘. วฏฺฏสฺมึ อาทีนวปฏิจฺฉาทนโต ตทสฺสาทนาภินนฺทนโต จ วฏฺฏสฺส มูลํ ปธานการณนฺติ วฏฺฏมูลํ.

๑๓๒๐. เอเกกสฺมึ รูปาทิเก ยถาภินิวิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ อหํมานาธารนิมิตฺตตํ กุสลากุสลตพฺพิปากโลกาธารตญฺจ สมาโรเปตฺวา ปวตฺตคฺคหณวิเสโส. ยา กาจิ ทิฏฺฐิ นิวิสมานา ธมฺมสภาวํ อติจฺจปรามสนากาเรเนว นิวิสตีติ วุตฺตํ ‘‘ปรามสนฺตีติ อตฺโถ’’ติ.

๑๓๓๒. เจตนาปฺปธาโน สงฺขารกฺขนฺโธติ กตฺวา ‘‘ยาย เจตนายา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

๑๓๓๓. ทุนฺนามํ คารยฺหนามํ. อนุปสงฺกมนฺตสฺสาติอาทินา เสวนภชนานํ วิเสสมาห.

๑๓๓๖. อาปตฺติอาปตฺติวุฏฺฐานปริจฺเฉทชานนูปายทสฺสนํ สห วตฺถุนา สห กมฺมวาจายาทิวจนนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุวีติกฺกมโต’’ติอาทิมาห. ‘‘อาปตฺติกุสลตา อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๑๙) หิ วุตฺตนฺติ. การณชานเนน ผลํ สุฏฺฐุ ญาตํ โหตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาปตฺติยา วา’’ติอาทิมาห.

๑๓๔๒. ตสฺสาติ มนสิการกุสลตาย.

๑๓๔๔. อนุปฺปชฺชมานาเนว อนุปฺปชฺชนฺตาเนว.

๑๓๔๘. อกรเณน อนาทรวเสนาติ อธิปฺปาโย.

๑๓๕๐. เผคฺคุรุกฺขสฺส สิคฺคุอาทิกสฺส.

๑๓๕๒. จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺสาติ จกฺขุนฺทฺริยาสํวรณสฺส. อสํวุตจกฺขุนฺทฺริยสฺเสว เหตูติ จกฺขุทฺวาริกสฺส อภิชฺฌาทิอนฺวาสฺสวนสฺส ตํทฺวาริกวิญฺญาณสฺส [Pg.200] วิย จกฺขุนฺทฺริยํ ปธานการณํ. สติ หิ อสํวุตตฺเต จกฺขุนฺทฺริยสฺส เต เต อนฺวาสฺสวนฺตีติ อสํวริยมานจกฺขุนฺทฺริยเหตุโก โส อสํวโร ตถาวุตฺโตติ อฏฺฐกถาย อธิปฺปายํ ทสฺเสติ. อิทานิ ยถาวุตฺเต อธิปฺปาเย ฐตฺวา ‘‘ยตฺวาธิกรณนฺติ หี’’ติอาทินา ปาฬิยา โยชนํ ทสฺเสติ. กสฺส จาติ ปการํ ปุจฺฉติ, กถํวิธสฺส กถํสณฺฐิตสฺสาติ อตฺโถ. น หิ สรูเป วุตฺเต ปุน สรูปปุจฺฉาย ปโยชนํ อตฺถิ. อนฺวาสฺสวนฺติ อภิชฺฌาทโย. ตทุปลกฺขิตนฺติ อนฺวาสฺสวูปลกฺขิตํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตนฺติ โยชนา.

ยถาสมฺภวนฺติ ทุสฺสีลฺยาสํวโร มโนทฺวารวเสน, เสสาสํวโร ฉทฺวารวเสน โยเชตพฺโพ. มุฏฺฐสฺสจฺจาทีนํ สติปฏิปกฺขากุสลธมฺมาทิภาวโต สิยา ปญฺจทฺวาเร อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว กายิกวาจสิกวีติกฺกมภูตสฺส ทุสฺสีลฺยสฺส ตตฺถ อุปฺปตฺติ ปญฺจทฺวาริกชวนานํ อวิญฺญตฺติชนกตฺตาติ ตเมว ยถาสมฺภวํ ‘‘น หิ ปญฺจทฺวาเร’’ติอาทินา วิวรติ.

ยถา กินฺติ เยน ปกาเรน ชวเน อุปฺปชฺชมาโน อสํวโร ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย อสํวโร’’ติ วุจฺจติ, ตํ นิทสฺสนํ กินฺติ อตฺโถ. ตตฺถายํ ปวตฺติกฺกโม – ปญฺจทฺวาเร รูปาทิอารมฺมเณ อาปาถคเต นิยมิตาทิวเสน กุสลากุสลชวเน อุปฺปชฺชิตฺวา ภวงฺคํ โอติณฺเณ มโนทฺวาริกชวนํ ตํเยวารมฺมณํ กตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ, ปุน ตสฺมึเยว ทฺวาเร ‘‘อิตฺถิปุริโส’’ติอาทินา ววตฺถเปตฺวา ชวนํ ภวงฺคํ โอตรติ. ปุน วาเร ปสาทรชฺชนาทิวเสน ชวนํ ชวติ. ปุน ยทิ ตํ อารมฺมณํ อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตํสทิสเมว ปญฺจทฺวาราทีสุ ชวนํ ตทา อุปฺปชฺชมานกํ สนฺธาย ‘‘เอวเมว ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อยํ ปน อุกฺกฏฺฐนโย ปริจิตารมฺมณํ สนฺธาย วุตฺโต, อปริจิเต อนฺตรนฺตรา ปญฺจทฺวาเร อุปฺปชฺชิตฺวา ตทนุรูปํ มโนทฺวาเรปิ อุปฺปชฺชตีติ. ทฺวารภวงฺคาทีนํ ชวเนน สมฺพนฺโธ เอกสนฺตติปริยาปนฺนโต ทฏฺฐพฺโพ.

สติ ทฺวารภวงฺคาทิเกติ ปจฺจยภาเวน ปุริมนิปฺผนฺนํ ชวนกาเล อสนฺตมฺปิ ภวงฺคาทิ จกฺขาทิ วิย ผลนิปฺผตฺติยา สนฺตญฺเญว นามาติ วุตฺตํ. น หิ ธรมานํเยว สนฺตนฺติ วุจฺจตีติ. พาหิรํ วิย กตฺวาติ ปรมตฺถโต ชวนสฺส พาหิรภาเว อิตรสฺส จ อพฺภนฺตรภาเว อสติปิ ‘‘ปภสฺสรมิทํ[Pg.201], ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐ’’นฺติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๑.๔๙) อาคนฺตุกภูตสฺส กทาจิ กทาจิ อุปฺปชฺชมานสฺส ชวนสฺส พาหิรภาโว ตพฺพิธุรสภาวสฺส อิตรสฺส อพฺภนฺตรภาโว ปริยายโต วุตฺโตติ ทสฺเสติ. อสํวรเหตุภาวาปตฺติโตติ ทฺวาราทีนํ อสํวรเหตุภาวาปชฺชนสฺส ปากฏภาวํ สนฺธายาห. อุปฺปนฺเน หิ อสํวเร ทฺวาราทีนํ ตสฺส เหตุภาโว ปญฺญายตีติ. ทฺวารภวงฺคาทิมูสนนฺติ ทฺวารภวงฺคาทีสุ มูสนํ. ยสฺมิญฺหิ ทฺวาเร อสํวโร อุปฺปชฺชติ, โส ตตฺถ ทฺวาราทีนํ สํวรูปนิสฺสยภาวํ อุปจฺฉินฺทนฺโตเยว ปวตฺตตีติ. เตเนวาห ‘‘กุสลภณฺฑวินาสน’’นฺติ.

เอตฺถ จ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติอาทิปาฬิยํ สํวโร, สํวริตพฺพํ, สํวรณุปาโย, ยโต จ โส สํวโร, ยตฺถ จ โส สํวโรติ อิมํ ปเภทํ ทสฺเสตฺวา โยเชตพฺพา. กถํ? ‘‘รกฺขติ…เป… สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ เอเตน สํวโร วุตฺโต. สตึ ปจฺจุฏฺฐเปตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถติ. จกฺขาทิ สํวริตพฺพํ. น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหีติ สํวรณุปาโย. ‘‘ยตฺวาธิกรณ’’นฺติอาทินา สํวรณาวธิ. รูปาทโย สํวรวิสโยติ. กิญฺจ ปฏิสงฺขาภาวนาพลสงฺคหิตภาเวน ทุวิโธปิ อินฺทฺริยสํวโร? ตตฺถ ปุริเมน วิสเยสุ อาทีนวทสฺสนํ, อิตเรน อาทีนวปฺปหานํ. ตถา ปุริเมน ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ, อิตเรน อนุสยปฺปหานํ. ตถา ปุริโม โลกิยมคฺคสงฺคหิโต, ทุติโย โลกุตฺตรมคฺคสงฺคหิโตติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

๑๓๕๓. ทวตฺถาทิอภิลาโสติ ทโว เอว อตฺโถ ปโยชนนฺติ ทวตฺโถ, โส อาทิ เยสํ เต ทวตฺถาทโย. เตสุ, เตสํ วา อภิลาโส, ทโว วา อตฺโถ เอตสฺสาติ ทวตฺโถ, ตทาทิโก ทวตฺถาทิ, โก ปน โสติ อาห ‘‘อภิลาโส’’ติ. อาหารปริโภเค อสนฺตุสฺสนาติ อาหารปริโภเค อติตฺติ. พหุโน อุฬารสฺส จ ปตฺถนาวเสน ปวตฺตา ภิยฺโยกมฺยตา อสนฺตุสฺสนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ยุชฺชติ.

๑๓๕๕. มชฺชนากาเรน ปวตฺติ มานสฺเสวาติ กตฺวา ‘‘มาโนว มานมโท’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ชาติมทาทโย ‘‘มาโน มญฺญนา’’ติอาทินา มานภาเวเนว [Pg.202] วิภตฺตาติ. ขุทา นาม กมฺมชเตโช. ตํ ปน อภุตฺเต ภุตฺเต จ อุปฺปชฺชตีติ ยํ ตตฺถ อามาสยสงฺขาตสฺส สรีรเทสสฺส ปีฬนโต วิหึสาสทฺทวจนียํ, ตเทว ทสฺเสตพฺพํ, อิตรญฺจ นิวตฺเตตพฺพนฺติ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกตฺเตน ขุทา วิเสสิตาติ อาห ‘‘ขุทาย วิเสสน’’นฺติ. เย ปน ‘‘กมฺมชเตชปจฺจยา ทุกฺขา เวทนา ขุทา’’ติ วทนฺติ, เตสํ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกาติ วิเสสนเมว น ยุชฺชติ. สติปิ ตสฺมึ ภูตตฺถกถเน วิหึสูปรติปุราณเวทนาปฏิหนนานํ วิเสสาภาโว อาปชฺชตีติ ปุริโมเยเวตฺถ อตฺโถ. เอตาสํ โก วิเสโสติ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา, ภุตฺตปจฺจยา น อุปฺปชฺชนกเวทนาติ ทฺเวปิ เจตา เวทนา ยาวตา อนาคตาเยวาติ อธิปฺปาโย. สติปิ อนาคตตฺเต ปุริมา อุปฺปนฺนสทิสี, อิตรา ปน อตํสทิสี อจฺจนฺตํ อนุปฺปนฺนาวาติ อยเมตฺถ วิเสโส. เตเนว ‘‘ยถาปวตฺตา’’ติ ปุริมายํ วุตฺตํ, อิตรตฺถ จ ‘‘อปฺปวตฺตา’’ติ. อถ วา อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา ปุพฺเพ กตกมฺมสฺส วิปากตฺตา ปุราณเวทนา นาม. อปฺปจฺจเวกฺขณาทิอยุตฺตปริโภคปจฺจยา ปจฺจเวกฺขณาทิยุตฺตปริโภคโต อายตึ น อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ภุตฺตปจฺจยา น อุปฺปชฺชนกเวทนา นวเวทนา นาม. วิหึสานิมิตฺตตา วิหึสานิพฺพตฺตตา.

ยาเปนฺติ เอเตนาติ ยาปนาติ วุตฺตสฺส สรีรยาปนการณสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺสปิยาปนการณนฺติ อิมสฺส วิเสสสฺสทสฺสนตฺถํ ‘‘ชีวิตินฺทฺริยยาปนตฺถายา’’ติ วตฺวา น เกวลํ ชีวิตินฺทฺริยสฺเสว ยาปนการณมาหาโร, อถ โข ฐานาทิปวตฺติอาการวิเสสยุตฺตสฺส สกลสรีรสฺสปิ ยาปนการณนฺติ ตํทีปนตฺถํ ยาตฺราติ วจนนฺติ ยาปนา เม ภวิสฺสตีติ อวิเสเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุนฺนํ อิริยาปถานํ อวิจฺเฉทสงฺขาตา ยาปนา ยาตฺรา’’ติ อาห. อฏฺฐานโยชนอปริโภคทุปฺปริโภคาทิวเสน สทฺธาเทยฺยสฺส วินาสนํ สทฺธาเทยฺยวินิปาตนํ. เยนาติ คณโภชนลกฺขณปฺปตฺตสฺส ถูปีกตาทิกสฺส วา ปฏิคฺคหเณน. สาวชฺชํ สนินฺทํ ปริโภคํ กโรตีติ วา อตฺโถ.

อิริยา…เป… วุตฺตนฺติ สุขํ ปวตฺตมาเนหิ อิริยาปเถหิ เตสํ ตถาปวตฺติยา การณนฺติ คหิตตฺตา วิทิตตฺตา ยถาวุตฺตภุญฺชนปิวนานิ ปุพฺพกาลกิริยาภาเวน วุจฺจมานานิ อิริยาปถกตฺตุกานิ วิย วุตฺตานีติ อตฺโถ. ยถา หิ ‘‘ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ [Pg.203] (ม. นิ. ๑.๒๗๑; ๒.๑๘๒) ทสฺสนสฺส ขยเหตุตา, ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ ภวติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ ภวตี’’ติ จ ปานทสฺสนานํ พลภยเหตุตา วุจฺจติ, เอวํ ภุญฺชนปิวนานํ อิริยาปถสุขปฺปวตฺติเหตุภาโว วุตฺโตติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สุลภานวชฺชภาโว วิย อปฺปภาโวปิ ปจฺจยานํ ปรมสลฺเลขวุตฺตีนํ สุขวิหาราย ปริยตฺโตติ จีวรเสนาสนานํ อปฺปภาวุกฺกํสานุชานนวเสน ปวตฺตาหิ อนนฺตรคาถาหิ อิธาปิ ธมฺมเสนาปตินา สุขวิหาราย ปริยตฺโต อปฺปภาวุกฺกํโส อนุญฺญาโตติ วิญฺญายตีติ ‘‘ปุนปี’’ติอาทินา ‘‘ภุตฺวานา’’ติ ปาฐํ สมตฺถยติ.

๑๓๖๘. สติอาทิธมฺมาติ สติปญฺญาสมาธิวีริยสมฺมาวาจาทิธมฺมา, เย ฉหิ ทุเกหิ ปริคฺคหิตา.

๑๓๗๓. ปฏิวิชฺฌิตพฺเพหิ ปฏิเวโธ วุตฺโต. วิสเยนปิ หิ วิสยี วุจฺจติ สหจรภาวโต. ยถา –

‘‘อุปฺปาเทตฺวาน สํเวคํ, ทุกฺเขนสฺส จ เหตุนา;

วฑฺฒยิตฺวา สมฺมสิตฺวา, มุตฺติยา มคฺคมพฺรวี’’ติ

‘‘สจฺจปริโยสาเน’’ติ จ.

ยถา ทุกฺขาทีนํ ปริญฺญาทิวเสน ปวตฺตมานํ ปฏิเวธญาณํ อสมฺโมหโต เต อวิโลเมตฺวา อวิโรเธตฺวา ปวตฺตติ นาม, เอวํ ตทุปนิสฺสยภาวํ วิปสฺสนาญาณมฺปิ ยถาพลํ เต อวิโลเมตฺวา ปวตฺตตีติ จตุนฺนํ สจฺจานํ อนุโลมนฺติ วุตฺตนฺติ ทุติโย อตฺถวิกปฺโป วุตฺโต. เอตฺถ จ ‘‘จตุนฺนํ สจฺจาน’’นฺติ ปทํ วินา อุปจาเรน วุตฺตํ, ปุริมสฺมึ อุปจาเรนาติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺมาทิฏฺฐิปฺปธานตฺตา วา เสสมคฺคงฺคานํ มคฺคสจฺเจกเทสสฺส ปฏิเวธสฺส อนุโลมํ สมุทายานุโลมํ วุตฺตํ, จตุสจฺเจกเทสสฺส มคฺคสฺส วา.

๑๓๘๐. ขยสมเยติ ขยสมูเห. ‘‘กิเลสานํ ขยวเสน ปวตฺตธมฺมปุญฺเช’’ติ จ วทนฺติ.

๑๓๘๑. อปริพนฺธภาเวน นิราสงฺกา, อารมฺมเณ อภิรติภาเวน จ ปวตฺติ อธิมุจฺจนฏฺโฐติ อาห ‘‘อนิ…เป… ตฺตนฏฺเฐนา’’ติ.

๑๓๘๒. อริยมคฺคปฺปวตฺติยา [Pg.204] อุตฺตรกาลํ ปวตฺตมานํ ผลญาณํ ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสานํ ขยปริโยสาเน ปวตฺตตฺตา ‘‘ขีณนฺเต ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ตํ มคฺคานนฺตรํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา มคฺเคน ฐานโส ขีเณสุ กิเลเสสุ เตสํ ขีณภาวานนฺตรํ ปวตฺตมานํ ขีณภาวานํ ปฐมกาเล ปวตฺตนฺติปิ วุจฺจตีติ ทุติโย วิกปฺโป วุตฺโต.

ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

นิกฺเขปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

๔. อฏฺฐกถากณฺฑํ

ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา

๑๓๘๔. นยคมนนฺติ [Pg.205] นียติ, เนติ, นียนฺติ วา เอเตนาติ นโย, คมฺมติ เอเตนาติ คมนํ, นโยว, นยสฺส วา คมนํ นยคมนํ. คติ เอว วา คมนํ. ปฐเมน อาทิ-สทฺเทน อภิธมฺมภาชนียาทิสงฺคหาสงฺคหาทิเอกกาทิสุทฺธิกสจฺฉิ กฏฺฐาทิมูลมูลาทิกา ปญฺจปกรณิกา นยคติ สงฺคยฺหติ. อนุโลมาทีติ ปน ปจฺจนียอนุโลมปจฺจนียปจฺจนียานุโลมปการา เอกมูลาทิปฺปการา จ. เอตฺถ อตฺเถสุ นิจฺฉิเตสูติ เอตสฺมึ อฏฺฐกถากณฺเฑ จิตฺตุปฺปาทวเสน ภูมนฺตรวิเสสโยคโต สพฺเพสํ มาติกาปทานํ อตฺเถสุ สงฺเขปโต ววตฺถาปิเตสุ.

ปญฺหุทฺธารนฺติอาทีสุ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๕) กุสลปทํ อาทึ กตฺวา กุสลากุสลาพฺยากตนฺตา ติสฺโส กุสลาทิกา, กุสลาพฺยากตอกุสลาพฺยากตกุสลากุสลนฺตา ติสฺโส, กุสลากุสลาพฺยากตนฺตา เอกาติ กุสลาทิกา สตฺต ปุจฺฉา, ตถา อกุสลาทิกา, อพฺยากตาทิกา, กุสลาพฺยากตาทิกา, อกุสลาพฺยากตาทิกา, กุสลากุสลาทิกา, กุสลากุสลาพฺยากตาทิกาติ สตฺตนฺนํ สตฺตกานํ วเสน ธมฺมานุโลเม กุสลตฺติกํ นิสฺสาย เหตุปจฺจเย เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา, ตถา เสสปจฺจเยสุ เสสติเกสุ ธมฺมปจฺจนียาทีสุ จ. ตํ สนฺธาย ‘‘เอกูนปญฺญาสาย เอกูนปญฺญาสายา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สิยา เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑) ‘‘เหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ, เหตุํ ปฏิจฺจ นเหตุ, เหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จ. นเหตุํ ปฏิจฺจ นเหตุ, นเหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ, นเหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จ. เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ เหตุ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ นเหตุ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จา’’ติ เอเกกสฺมึ ทุเก เหตุปจฺจยาทีสุ เอกเมกสฺมึ ปจฺจเย นว นว ปุจฺฉา โหนฺติ. ตา สนฺธาย ‘‘นวสุ นวสุ ปญฺเหสู’’ติ วุตฺตํ.

ลพฺภมานสฺสาติ กุสลตฺติเก ตาว ปฏิจฺจวาเร เหตุปจฺจเย ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา, กุสลํ เอกํ [Pg.206] ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) กุสเลน กุสลํ, กุสเลน อพฺยากตํ, กุสเลน กุสลาพฺยากตํ, อกุสเลน อกุสลํ, อกุสเลน อพฺยากตํ, อกุสเลน อกุสลาพฺยากตํ, อพฺยากเตน อพฺยากตํ, กุสลาพฺยากเตน อพฺยากตํ, อกุสลาพฺยากเตน อพฺยากตนฺติ นวนฺนํ นวนฺนํ ปญฺหานํ อตฺถโต สมฺภวนฺตสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชนวเสน อุทฺธรณํ, ตถา เสสปจฺจยวารตฺติกาทีสุ. เตสุเยวาติ ยถาวุตฺเตสุ เอว ปญฺเหสุ อตฺถสมฺภวโต ยถาวิภตฺตานํ ปญฺหวิสฺสชฺชนานํ ‘‘เหตุยา นวา’’ติอาทินา คณนาฐปนํ. ปสเฏ ธมฺเมติ ยถา เหฏฺฐา กณฺฑทฺวเย ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺต’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑) วิปฺปกิณฺเณ มุตฺตปุปฺเผ วิย ผสฺสาทโย ธมฺเม. อวิสิฏฺฐนิทฺเทโส สามญฺญนิทฺเทโส. วิญฺญาตธมฺมสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อธิปฺปาโย.

ยทิ จิตฺตุปฺปาทรูปกณฺเฑสุ จตุภูมิจิตฺตุปฺปาทาทิวเสน วิญฺญาตธมฺมสฺส อตฺถุทฺธารเทสนา อารทฺธา, เอวํ สนฺเต อิธ กสฺมา กุสลตฺติกนิทฺเทโส วุตฺโตติ อาห ‘‘ยทิปิ กุสลตฺติกวิตฺถาโร’’ติอาทิ. ธมฺมวิเสสนภาวโตติ ‘‘ธมฺมา’’ติ ปทสฺส ปธานภาวํ ทสฺเสติ. อโต หิ ตทภิเธยฺยา ปุจฺฉิตพฺพา ชาตา. วิญฺญาตาหีติ ภูมีนํ วิเสสนลกฺขณโยคมาห. เอตฺถ ปธานนฺติ กิญฺจาปิ อุทฺเทเส กุสลปเทน ธมฺมา วิเสสิตพฺพา, ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสล’’นฺติ อิมสฺมึ ปน นิทฺเทเส ภูมีหิ วิเสสิตพฺพตฺตา กุสลปทํ ปธานนฺติ วิเสสนภาเวน วจนิจฺฉาย อภาวโต สติปิ วิเสสิตพฺพธมฺมานํ กามาวจราทิผสฺสาทิเภเท ตทนเปกฺขํ อนวชฺชสุขวิปากตาสงฺขาตํ อตฺตโน กุสลาการเมว คเหตฺวา ปวตฺตมานตฺตา ‘‘เอกตฺตเมว อุปาทาย ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. สพฺเพปิ หิ กุสลา ธมฺมา อนวชฺชสุขวิปากตาย เอกสภาวาเยวาติ.

๑๓๘๕. ยถาโยคํ โยเชตพฺพนฺติ จตูหิ ภูมีหิ อาธารภูตาหิ วิเสเสตฺวา สมยผสฺสาทิเภทํ อนามสิตฺวา วิปากภาเวน เอกตฺตํ เนตฺวา ‘‘จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ. เอส นโย ‘‘ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากต’’นฺติอาทีสุปิ.

อุปฺปชฺชติ เอตฺถาติ อุปฺปาโท, เจตสิกา. เต หิ จิตฺตสฺส สพฺพถาปิ นิสฺสยาทิปจฺจยภาวโต เอตฺถ จ อุปฺปตฺติยา อาธารภาเวน อเปกฺขิตา. ยถา [Pg.207] จ เจตสิกา จิตฺตสฺส, เอวํ จิตฺตมฺปิ เจตสิกานํ นิสฺสยาทิปจฺจยภาวโต อาธารภาเวน วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ยถาวุตฺตํ อุปฺปาทสทฺทาภิเธยฺยตํ น วินิวตฺตติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘จิตฺตุปฺปาโท’’ติ เอตฺถ อุปฺปาทสฺส วิเสสนภาเวน ปวตฺตมานมฺปิ จิตฺตํ อตฺตนิ ยถาวุตฺตอุปฺปาทอตฺถสมฺภวโต อปริจฺจตฺตวิเสสิตพฺพภาวเมว หุตฺวา ตสฺส วิเสสนภาวํ ปฏิปชฺชตีติ. ยทาห ‘‘อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณวเสน อตฺโถ สมฺภวตี’’ติ. จิตฺตสมานคติกสฺส อิธ จิตฺตคฺคหเณน คเหตพฺพตาย ‘‘ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานี’’ติ นิทสฺสเนน วกฺขมานตฺตา ‘‘จิตฺต…เป… คหณํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญสฺสาติ รูปสฺส.

๑๔๒๐. ปญฺจทฺวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ. อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณานุภวนนฺติ วิปากสฺส ปกปฺเปตฺวา อารมฺมณคฺคหณาภาวมาห. ตโต กมฺมานุรูปํ ปวตฺตมาโน วิปาโก ปริตฺตกมฺมวิปากตาย ปริตฺตารมฺมเณเยว ปวตฺติตุมรหติ, น มหคฺคตปฺปมาณารมฺมเณติ อธิปฺปาโย. สมาธิปฺปธานสฺสปิ กสฺสจิ กมฺมสฺส อปฺปนาอปฺปตฺตสฺส เอกนฺเตน สทิสวิปากตาอภาวโต ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตสฺสา’’ติ กมฺมํ วิเสสิตํ. วณฺณลกฺขณาทึ อคฺคเหตฺวา โลกสญฺญานุโรเธเนว คหิเต ปถวาทิเก ปริกมฺมสญฺญาย สมุปฺปาทิตตฺตา ปฏิภาคนิมิตฺตสงฺขาตํ สญฺญาวสํ อารมฺมณํ อสฺสาติ สญฺญาวสารมฺมณํ. ตาทิเสเนวาติ สมาธิปฺปธานตาย อปฺปนาปฺปตฺตีหิ วิย สญฺญาวสารมฺมณตาย จ นิพฺพิเสเสเนว. โสปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘อตฺตโน กมฺมสฺส สมานภูมิกธมฺมารมฺมณตาย วิย ตสฺส อารมฺมณารมฺมณตายปิ วิปาโก กมฺมานุรูโปเยว นาม โหตี’’ติ.

ยทิ เอวํ กสฺมา มหคฺคตปฺปมาณารมฺมณสฺส ปริตฺตกมฺมสฺส วิปาโก ตทารมฺมณารมฺมโณ น โหตีติ? อปฺปนาปฺปตฺตกมฺมวิปากสฺส วิย ตสฺส กมฺมารมฺมณารมฺมณตาย นิยมาภาวโต กมฺมานุรูปตาย จ อเนกรูปตฺตา. ยถา อตฺตโน กมฺมสทิสสฺส มหคฺคตชวนสฺส ปริตฺตารมฺมณสฺสปิ ตทารมฺมณํ นานุพนฺธกํ ปริจยาภาวโต, เอวํ อตฺตโน กมฺมสฺส นิมิตฺตภูเตปิ ตสฺส สหการีการณาหิ อปริยาทินฺเน มหคฺคตปฺปมาเณ อารมฺมเณ ปริจยาภาวโต ปริตฺตวิปาโก น ปวตฺตติ, กมฺมนิมิตฺตารมฺมโณ ปน ชายมาโน ปริตฺเตเนว เตน โหตีติ อาห [Pg.208] ‘‘ปฏิสนฺธิอาทิภูโต’’ติอาทิ. ยสฺมา ปนาติอาทินา ปาฬิยาว ยถาวุตฺตมตฺถํ นิจฺฉิโนติ. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย หิ เอตฺถ อธิปฺเปโต ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ ภินฺนารมฺมณตาย วุตฺตตฺตา. น จาติอาทินา ปริตฺตวิปากา เอว อิธ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน วุตฺตาติ ทสฺเสติ. อิธาติ อิมสฺมึ อตฺถุทฺธารกณฺเฑ.

สติเวปุลฺลปฺปตฺตานํ สติวิรหิตสฺส กายกมฺมสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘วาสนาวเสนา’’ติ วุตฺตํ. อวีตราคานํ อปริตฺเตปิ กตฺถจิ อารมฺมเณ สิยา เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตนฺติ ‘‘กิเลสวิรเห’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. อาทรากรณวเสเนวาติ อาทรากรณมตฺตวเสเนวาติ วิเสสนิวตฺติอตฺโถ เอว-สทฺโท ตเมว นิวตฺเตตพฺพํ วิเสสํ ทสฺเสติ, นาญฺญถา. โกสชฺชาทีติ อาทิ-สทฺเทน โทสาทโย สงฺคณฺหาติ. อาทรากรณํ นิรุสฺสุกฺกตา เอวาติ อาทรํ กโรนฺตา นิรุสฺสุกฺกภาเวเนว น โหนฺติ, น ปน อาทรํ น กโรนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจฺเจ ปน ‘‘อกมฺมญฺญสรีรตาย อญฺญวิหิตตาย จ ขีณาสวานํ อสกฺกจฺจทานาทิปวตฺติ น อนาทรวเสนา’’ติ วทนฺติ.

๑๔๒๑. อติปคุณานนฺติ สุภาวิตานํ สุฏฺฐุตรํ วสิปฺปตฺตานํ. เอวํ ปคุณชฺฌาเนสุปิ ปวตฺติ โหติ ตตฺถ วิจารณุสฺสาหสฺส มนฺทภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปุพฺเพ ทสฺสิตนฺติ ‘‘ตีณิ ลกฺขณานีติ อหนฺติ วา’’ติอาทินา ปุพฺเพ ทสฺสิตํ. ‘‘อวิชฺชมาโน อปรมตฺถภาวโต, วิชฺชมาโน จ โลกสงฺเกตสิทฺธิยา สมฺมุติสจฺจภาวโต อตฺโถ อรียติ จิตฺเตน คมฺมติ ญายตี’’ติ อาจริยา วทนฺติ. ยโต ตพฺพิสยา จิตฺตุปฺปาทา นวตฺตพฺพํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ นวตฺตพฺพารมฺมณาติ อญฺญปทตฺถสมาสวเสน วุจฺจนฺติ. อยํ ปน วาโท เหวตฺถิกวาโท วิย โหตีติ ตสฺส อจฺจนฺตํ อวิชฺชมานตํ มญฺญนฺโต อิโต จ อญฺญถา อวิชฺชมานปญฺญตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมุติสจฺเจ ปนา’’ติอาทิมาห. กถํ ปน ตสฺส อจฺจนฺตมวิชฺชมานตฺเต ตพฺพิสยานํ ธมฺมานํ ปวตฺติ นวตฺตพฺพารมฺมณภาโว จาติ อาห ‘‘อวิชฺชมานมฺปี’’ติอาทิ. ปริตฺตาทิอารมฺมณาติ น วตฺตพฺพาติ วุตฺตาติ ปริตฺตาทโย วิย ตสฺส วิสุํ ววตฺถิตภาวํ นิเสเธติ.

วิกฺขิปนํ นานารมฺมเณสุ จิตฺตสฺส ปวตฺตนํ. อนวฏฺฐานํ เอกสฺมึเยว ปวตฺติตุํ อปฺปทานํ. ทุติยาทิมคฺคปุเรจาริกํ ผลสมาปตฺติปุเรจาริกญฺจ กามาวจรญาณํ [Pg.209] นิพฺพานารมฺมณตาย โลกุตฺตรจิตฺตสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยตาย จ ปฐมมคฺคปุเรจาริกญาเณน สมานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘โคตฺรภุโวทาเน โคตฺรภูติ คเหตฺวา’’ติ.

สพฺพตฺถปาทกนฺติ นิปฺผาเทตพฺเพ, ปโยชเน วา ภุมฺมํ ‘‘เจตโส อวูปสเม’’ติอาทีสุ วิย. เตน สพฺเพสุ วิปสฺสนาทีสุ นิปฺผาเทตพฺเพสูติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘สพฺเพสู’’ติอาทิ. อตีตํสญาณสฺส กามาวจรตฺตา อิทฺธิวิธาทีสุ ตสฺส อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส ปน อตีตสตฺตทิวสโต เหฏฺฐา ยาว ปจฺจุปฺปนฺนปฏิสนฺธิ, ตาว วิสโยติ วทนฺติ. อตีตสตฺตทิวเสสุปิ ขนฺธปฏิพทฺธานํ ตสฺส วิสยภาโว ยุตฺโต วิย ทิสฺสติ.

ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ปริกมฺเมหิ คเหตฺวาติ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อิทํ จิตฺตํ วิย อยํ กาโย สีฆคมโน โหตู’’ติ ปุพฺพภาคปริกมฺเมหิ รูปกายสฺส วิย ปาทกชฺฌานจิตฺตสฺสปิ คเหตพฺพตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิทํ ปน อธิฏฺฐานํ เอวํ ปวตฺตตีติ เวทิตพฺพํ. อธิปฺเปตฏฺฐานปาปุณนตฺถํ คนฺตุกามตํ ปุรกฺขตฺวา ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อิทํ จิตฺตํ วิย อยํ กาโย สีฆคมโน โหตู’’ติ กรชกายารมฺมณํ ปริกมฺมํ กตฺวา ภวงฺคํ โอตริตฺวา วุฏฺฐาย ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปุน ภวงฺเค โอติณฺเณ มโนทฺวาราวชฺชนํ รูปกายํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ อนุโลมานิ จ. ตโต อธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ ตเมวารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ. ตสฺสานุภาเวน ยถาธิปฺเปตฏฺฐานํ คโตเยว โหติ. เอวํ อทิสฺสมาเนน กาเยน คจฺฉนฺโต ปนายํ กึ ตสฺส อธิฏฺฐานจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ คจฺฉติ, อุทาหุ ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ วาติ? ตีสุ ขเณสุ คจฺฉตีติ อิจฺฉนฺติ. จิตฺเตติ ปาทกชฺฌานจิตฺเต. สโมทหตีติ จิตฺตานุคติกํ จิตฺตํ วิย สีฆคมนํ กโรตีติ อตฺโถ. ยถา หิ จิตฺตํ อิจฺฉิตกฺขเณ อติทูเรปิ วิสยํ อารพฺภ ปวตฺตติ, เอวํ รูปกายสฺสปิ ลหุปริวตฺติภาวาปาทนํ จิตฺตวเสน กายปริณามนํ. น เจตฺถ รูปธมฺมานํ ทนฺธปริวตฺติภาวโต เอกจิตฺตกฺขเณน เทสนฺตรุปฺปตฺติ น ยุชฺชตีติ วตฺตพฺพา อธิฏฺฐานจิตฺเตน รูปกายสฺส ลหุปริวตฺติภาวสฺส อาปาทิตตฺตา. เตเนวาห ‘‘จิตฺตวเสน กายํ อธิฏฺฐหิตฺวา สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา อทิสฺสมาเนน กาเยน พฺรหฺมโลกํ คจฺฉตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๗). อจินฺเตยฺโย หิ อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสโยติ.

จิตฺตสนฺตานํ [Pg.210] รูปกาเย สโมทหิตนฺติ ยตฺตเกหิ จิตฺเตหิ ทิสฺสมาเนน กาเยน ยถาธิปฺเปตฏฺฐานปฺปตฺติ, ตตฺตกานํ จิตฺตานํ ปพนฺธสฺส ทนฺธคมนกรณโต อิมสฺส อธิฏฺฐานสฺส กรชกาเย อาโรปิตํ ตทนุคุณนฺติ อตฺโถ. อิทมฺปิ อธิฏฺฐานปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อยํ กาโย วิย อิทํ จิตฺตํ ทนฺธคมนํ โหตู’’ติ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตชฺฌานจิตฺตารมฺมณํ ปริกมฺมํ กตฺวา ภวงฺคํ โอตริตฺวา ภวงฺคโต วุฏฺฐาย ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปุน ภวงฺเค โอติณฺเณ มโนทฺวาราวชฺชนํ ปาทกชฺฌานํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ อนุโลมานิ จ. ตโต อธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ ตเมวารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ. ตสฺสานุภาเวน อนฺตรา ปญฺจวิญฺญาณาทีสุ อุปฺปนฺเนสุปิ อปตนฺโต อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉติ. เอวํ คจฺฉนฺโต จ สเจ อิจฺฉติ, ปถวีกสิณวเสน อากาเส มคฺคํ นิมฺมินิตฺวา ปทสา คจฺฉติ. สเจ อิจฺฉติ, วาโยกสิณวเสน วายุํ อธิฏฺฐหิตฺวา ตูลปิจุ วิย วายุนา คจฺฉติ. อปิจ คนฺตุกามตาว เอตฺถ ปมาณํ. สติ หิ คนฺตุกามตาย เอวํ กตาธิฏฺฐาโน อธิฏฺฐานเวคกฺขิตฺโตเวโส อิสฺสาสปกฺขิตฺโต สโร วิย ทิสฺสมาโน คจฺฉตีติ. ตตฺถ อากาเส มคฺคํ นิมฺมินิตฺวา คจฺฉนฺโต วินาปิ อภิญฺญาญาเณน ปกติปถวิยํ วิย คจฺฉติ. เตเนว ‘‘ปทสา คจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ. วายุํ อธิฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺโต อภิญฺญาญาณสมุฏฺฐิตวาโยธาตุปรมฺปราย คจฺฉติ. อุภยตฺถาปิ อนฺตรา วนรามณียกาทีนิ เปกฺขมาโน อาปาถคเต สทฺเท จ สุณมาโน คจฺฉตีติ วทนฺติ. เกจิ ปน ‘‘อทิสฺสมาเนน กาเยน เอกจิตฺตกฺขเณเนว อิจฺฉิตฏฺฐานคมเน ทิสฺสมาเนน กาเยน ปทสา วายุนา จ คมเน อภิญฺญาจิตฺตสมุฏฺฐิตกายวิญฺญตฺติวิปฺผาเรน คมน’’นฺติ วทนฺติ. อปเร ‘‘อภิญฺญาจิตฺตสฺส วิญฺญตฺตินิพฺพตฺตนกิจฺจํ นตฺถี’’ติ วทนฺติ.

อธิฏฺฐานทฺวยนฺติ จิตฺตกายวเสน กายจิตฺตปริณามนภูตํ รูปกายปาทกชฺฌานจิตฺตารมฺมณํ อุภยํ อธิฏฺฐานํ. ตํสมฺปยุตฺตายาติ ยถาวุตฺตอธิฏฺฐานทฺวยสมฺปยุตฺตาย. สุขสญฺญาลหุสญฺญาภาวโตติ สุขสญฺญาลหุสญฺญาสพฺภาวโต, ตพฺภาวํ อาปชฺชนโตติ อตฺโถ. สุขสญฺญาติ เจตฺถ อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตา สญฺญา. อุเปกฺขา หิ ‘‘สนฺตํ สุข’’นฺติ วุตฺตา. สาเยว จ สญฺญา นีวรเณหิ เจว วิตกฺกาทีหิ ปจฺจนีเกหิ จ วิมุตฺตตฺตา ‘‘ลหุสญฺญา’’ติปิ เวทิตพฺพา. ตาหิ สโมกฺกนฺตาหิ รูปกาโยปิ ตูลปิจุ วิย สลฺลหุโก โหติ. โส เอวํ วาตกฺขิตฺตตูลปิจุนา [Pg.211] วิย สลฺลหุเกน เอกจิตฺตกฺขเณน อทิสฺสมาเนน จ กาเยน ยถารุจิ คจฺฉตีติ.

‘‘มุตฺโต วตมฺหิ ตาย อนตฺถสํหิตาย ทุกฺกรการิกาย, สาธุ วตมฺหิ สมฺมาสมฺโพธึ สมฺพุชฺฌ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๓๗) ปวตฺตํ ภควโต เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย มาโร ‘‘อมุตฺตภาวมสฺส กริสฺสามี’’ติ,

‘‘ตโปกมฺมา อปกฺกมฺม, ยํ น สุชฺฌนฺติ มาณวา;

อสุทฺโธ มญฺญสิ สุทฺโธ, สุทฺธิมคฺคา อปรทฺโธ’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๓๗) –

อาหาติ เอวมาทึ สนฺธาย ‘‘มาราทีนมฺปิ ภควโต จิตฺตชานนํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. นิพฺพานปจฺจเวกฺขณญฺจ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน นิพฺพานา…เป… ญาเตสุ ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. นิพฺพานา…เป… ญาเตสูติ อิทํ อภิญฺญาญาณสฺส ปรโต ปวตฺตมานํ ปจฺจเวกฺขณํ อภิญฺญาญาณสฺส วิสเย วิย อภิญฺญาญาณวิสยวิสเยปิ กทาจิ ปวตฺติตุํ อรหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อปฺปมาณารมฺมณตนฺติ อปฺปมาณขนฺธารมฺมณตนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส นิพฺพานารมฺมณภาวทีปโก โกจิ ปาโฐ นตฺถิ, ตสฺมา. ปจฺจเวกฺขณกิจฺเจ วุจฺจมาเนติ รุฬฺหึ อคฺคเหตฺวา มคฺคาทีนํ อตีตานํ ปติ ปติ อเวกฺขนํ อนุสฺสรณํ ปจฺจเวกฺขณนฺติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส กิจฺจํเยว ปจฺจเวกฺขณนฺติ วุจฺจมาเนติ อตฺโถ. อนุญฺญาตาติ ทิสฺสตีติ ‘‘มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณโต’’ติ อิทเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน นิพฺพานารมฺมเณ ขนฺเธ ทิสฺวา ‘‘อิเม ธมฺมา กึ นุ โข อารพฺภ ปวตฺตา’’ติ อาวชฺเชนฺตสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ นิพฺพานารมฺมเณ ปวตฺตตีติ. อนาคตํสญาเณปิ เอเสว นโย.

ยทิ เอวํ กสฺมา ปริตฺตตฺติเก ‘‘อปฺปมาโณ ธมฺโม มหคฺคตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๘) เอตฺถ ‘‘อปฺปมาณา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อชฺฌตฺตตฺติเก จ ‘‘พหิทฺธาธมฺโม พหิทฺธาธมฺมสฺส, พหิทฺธาธมฺโม อชฺฌตฺตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอเตสํ วิภงฺเคสุ ‘‘พหิทฺธา ขนฺธา [Pg.212] อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยปุพฺเพนิวาสยถากมฺมูปคอนาคตํสอาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๒๐.๒๙) เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ นิพฺพานนฺติ. เจโตปริยอิทฺธิวิธาทิญาเณหิ สห วุตฺตตฺตาติ เจ, เอวมฺปิ วิสุํ วิภชิตพฺพํ สิยา. น หิ วิสุํ วิภชนารหํ สห วิภชตีติ? น, อวจนสฺส อญฺญการณตฺตา. ยานิ หิ ปุถุชฺชนานํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณานิ, เตสํ อวิสโย เอว นิพฺพานํ. อริยานํ ปน มคฺคผลปจฺจเวกฺขเณหิ สจฺฉิกตนิพฺพานานํ อิเมหิ ญาเณหิ ปจฺจกฺขกรเณ ปโยชนํ นตฺถีติ สาธารเณน อิทฺธิวิธญาณาทีนํ คหิตตฺตา นิพฺพานํ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิพฺพตฺตกฺขนฺธชานนมาห, น นิพฺพตฺตกกฺขนฺธชานนํ. ยถากมฺมูปคญาณกิจฺจญฺหิ ตนฺติ. อตฺโถ สมฺภวตีติ อิทํ อนาคตํสญาณสฺสปิ อนิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

๑๔๒๙. มคฺคารมฺมณตฺติเก ยสฺมา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ โพธิเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอกนฺตโต มคฺคารมฺมณาเยว เกจิ นตฺถิ, มคฺคารมฺมณาเยว ปน กทาจิ มคฺคาธิปติโน โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘กตเม ธมฺมา มคฺคารมฺมณา’’ติ เอกเมว ปุจฺฉํ กตฺวา ตโยปิ โกฏฺฐาสา ลพฺภมานวเสน วิภตฺตา. อิมินา นเยน ปรโตปิ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘จิตฺตุปฺปาทา’’ติ, ‘‘มคฺคารมฺมณา’’ติ จ วุตฺตธมฺมานํเยว มคฺคเหตุกตฺตาภาวํ สาเธตุํ ‘‘อสหชาตตฺตา’’ติ อิทํ เหตุวจนนฺติ ‘‘อสมฺปยุตฺตตฺตาติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘น หิ อรูปธมฺมาน’’นฺติอาทิ. ‘‘อญฺญธมฺมารมฺมณกาเล เอวา’’ติ อวธารณสฺส อคฺคหิตตฺตา ครุํ อกตฺวา มคฺคารมฺมณกาเลปิ มคฺคาธิปติภาเวน น วตฺตพฺพาติ อยมฺปิ อตฺโถ อฏฺฐกถายํ ปริคฺคหิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขณกาเล’’ติ หิ วุตฺตตฺตา ครุํ อกตฺวา ปจฺจเวกฺขณกาเลปิ อตฺถิ เอว. ตทา จ มคฺคาธิปติภาเวน น วตฺตพฺพา เต ธมฺมาติ ภิยฺโยปิ สิทฺโธวายมตฺโถ.

๑๔๓๔. อตีตารมฺมณาวาติ อุทฺธฏํ, ‘‘อตีตารมฺมณา’’ติ ปน อฏฺฐกถาปาโฐ พหูสุ โปตฺถเกสุ ทิสฺสติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺควณฺณนายํ (วิภ. อ. ๒๒๗) ‘‘มรณสมเย ญาตกา ‘อยํ, ตาต, ตวตฺถาย พุทฺธปูชา กรียติ, จิตฺตํ ปสาเทหี’ติ วตฺวา’’ติอาทินา ปญฺจทฺวาเร รูปาทิอารมฺมณูปสํหรณํ ตตฺถ ตทารมฺมณปริโยสานานํ จุทฺทสนฺนํ [Pg.213] จิตฺตานํ ปวตฺติญฺจ วตฺวา ตสฺมึเยว เอกจิตฺตกฺขณฏฺฐิติเก อารมฺมเณ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณภาวํ ปฏิสนฺธิยา วกฺขติ, ตสฺมาติ อตฺโถ. ทฺเว ภวงฺคานิ อาวชฺชนํ มรณสฺสาสนฺนภาเวน มนฺทีภูตเวคตฺตา ปญฺจ ชวนานิ ทฺเว ตทารมฺมณานิ จุติจิตฺตนฺติ เอกาทส จิตฺตกฺขณา อตีตาติ อาห ‘‘ปญฺจจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุเก’’ติ. อิตรตฺถาติ อญฺญตทารมฺมณาย จุติยา. อิทานิ ตเมว ‘‘อิตรตฺถา’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ยทา หี’’ติอาทิมาห. จุติยา ตทารมฺมณรหิตตฺตา ปฏิสนฺธิยา จ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา ‘‘รูปา…เป… ชฺชนฺตสฺสา’’ติ อุทาหฏํ. ฉ ภวงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ โหนฺติ, นว จิตฺตกฺขณา อตีตาติ สตฺตจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุเก คตินิมิตฺเต ปฏิสนฺธิยา ปวตฺตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

วิชฺชมานเมว กายํ อารมฺมณํ กโรตีติ เอเตน สุขลหุสญฺโญกฺกมเนน ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว ภูตุปาทายรูปสงฺฆาตสฺส ลหุปริวตฺติภาวาปาทนํ, น ภาวิโนติ ทสฺเสติ.

เอตฺถนฺตเรติ อปากฏกาลโต ปฏฺฐาย ยาว ปากฏกาโล, เอตสฺมึ อนฺตเร. ยสฺมา ปน กสฺสจิ กิญฺจิ สีฆํ ปากฏํ โหติ, กสฺสจิ ทนฺธํ, ตสฺมา ‘‘เอกทฺเวสนฺตติวารา’’ติ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ. ‘‘วจนสิลิฏฺฐตาวเสน วุตฺต’’นฺติ เอเก, เกจิ ปน ‘‘เอตฺถนฺตเร ปวตฺตา รูปธมฺมา อรูปธมฺมา จ ปจฺจุปฺปนฺนาติ คหิเต เอโก สนฺตติวาโร โหติ, ตํ ปน ทฺวิธา วิภชิตฺวา อปากฏกาลํ อาทึ กตฺวา เยภุยฺเยน ปากฏกาลโต โอรภาโว เอโก โกฏฺฐาโส เยภุยฺเยน ปากฏกาลํ อาทึ กตฺวา ยาว สุปากฏกาโล เอโกติ เอเต ทฺเว สนฺตติวารา. อิมินา นเยน เสสสนฺตติวารเภทาปิ เวทิตพฺพา. ตตฺถ กาลวเสน สพฺเพสํ สมานภาวํ อคฺคเหตฺวา ธมฺมานํ สทิสปฺปวตฺติวเสน สนฺตติปริจฺเฉโท ทีปิตพฺโพ’’ติ วทนฺติ. กิญฺจิ กิญฺจิ กาลํ สทิสํ ปวตฺตมานาปิ หิ อุตุจิตฺตาทิสมุฏฺฐานา รูปธมฺมา สนฺตติวาราติ วุจฺจนฺติ. ยทาห ‘‘อติปริตฺตา’’ติอาทินา, อรูปสนฺตติปิ เจตฺถ ยถาวุตฺตรูปสนฺตติปริจฺฉินฺนา สงฺคหิตาเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ สํหีรตีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อากฑฺฒนียฏฺฐานภาเวน วุตฺตํ. ‘‘โย จาวุโส, มโน เย จ ธมฺมา’’ติ วิสยิวิสยภูตา เอกภวภูตา จ เอกสนฺตติปริยาปนฺนา ธมฺมา วิภาคํ อกตฺวา คยฺหมานา อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ โหติ, สติ ปน วิภาคกรเณ [Pg.214] ขณสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนตา ลพฺภตีติ อาห ‘‘อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ เอตํ อุภยํ โหตี’’ติ.

ตสฺสาติ มหาชนสฺส. อตีตาทิวิภาคํ อกตฺวาติ อาวชฺชนาทีนํ สมานาการปฺปวตฺติยา อุปายํ ทสฺเสติ. สิทฺธํ โหตีติ ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺเตปิ ปริกมฺมเจโตปริยญาณานํ อยํ ปาฬิ สุฏฺฐุ นีตา โหตีติ อตฺโถ. อตีตตฺติโก จ เอวํ อภินฺโน โหตีติ เอวํ ขณปจฺจุปฺปนฺเนเยว ธมฺเม อิธ ปจฺจุปฺปนฺโนติ คยฺหมาเน อญฺญปทสงฺคหิตสฺเสว อนนฺตรปจฺจยภาวํ ปกาเสนฺโต อตีตตฺติโก จ ปฏฺฐาเน อเภทโต สมฺมา อตฺถสฺส อุทฺธฏตฺตา อวินาสิโต โหติ. อถ วา อตีตตฺติโกติ ปฏฺฐาเน อตีตตฺติกปาฬิ, อิมาย อตีตตฺติกปาฬิยา ยถาวุตฺตการณโตเยว อภินฺโน อวิสิฏฺโฐ อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ สเมตีติ อตฺโถ.

ยถาสมฺภวนฺติ อาวชฺชนาย อนาคตารมฺมณตา, ชวนานํ ปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณตา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณตาติ โยเชตพฺพํ. นานารมฺมณตา น สิยา อทฺธาวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตาติ อธิปฺปาโย. อยญฺจ อตฺโถ เอกิสฺสา ชวนวีถิยา เอกสฺมึเยว จิตฺเต ปวตฺติยํ อาวชฺชนาทีนํ อนาคตาทิอารมฺมณตา สมฺภวตีติ สมฺภวทสฺสนวเสน วุตฺโตติ ยถาธิปฺเปตสฺส อภิญฺญาจิตฺตสฺส ขณปจฺจุปฺปนฺเน ปวตฺตึ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เตนา’’ติอาทิมาห. ตีณีติ ‘‘อตีตารมฺมโณ ธมฺโม อตีตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย, อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม อนาคตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๓๔) ปทนฺตรสงฺคหิตธมฺมานเปกฺขา ธมฺมา ตีณิ ปญฺหวิสฺสชฺชนานีติ อตฺโถ. อนาเสวนํ นตฺถีติ อาเสวนลาเภ สติ ยถาธมฺมสาสเน อวจนสฺส การณํ นตฺถีติ อวจเนน ตตฺถ อิตเรสํ ปญฺหานํ ปฏิเสโธ วิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย.

เอตสฺส วาทสฺสาติ ‘‘อาวชฺชนชวนานํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺเตปิ เจโตปริยญาณํ สิทฺธ’’นฺติ วาทสฺส. นิสฺสยภาโวติ อตฺถสมฺภวโต ยถาวุตฺตนยสฺส โชตกภาโว. ยนฺติ จิตฺตํ. ตสฺสาติ อาวชฺชนชวนานํ [Pg.215] ขณปจฺจุปฺปนฺนนิรุทฺธารมฺมณตาวจนสฺส. เอตฺถ จ กาลวิเสสํ อามสติ, อนาคตาเยว จ อาวชฺชนา ปวตฺตตีติ นยิทํ ยุชฺชมานกํ. อถ ‘‘ยํ อิมสฺส จิตฺตํ ภวิสฺสติ, ตํ ชานามี’’ติ อาโภคํ กโรติ, เอวํ สติ ปริกมฺมาภิญฺญาจิตฺตานมฺปิ อนาคตารมฺมณตฺตเมวาติ สพฺพตฺถ อาวชฺชนชวนานํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา น สิชฺฌตีติ อาห ‘‘ปวตฺติ…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. โทสาปตฺติยาติ โทสาปชฺชเนน, โทสาปตฺติโต วา. ราสิเอกเทสาวชฺชนปฏิเวเธติ ยถารุตวเสเนว ปุริมวาทิปกฺขมาห, สมฺปตฺตสมฺปตฺตาวชฺชนชานเนติ อตฺตนา นิทฺธาริตปกฺขํ. ปุริมวาทิโน นานุชาเนยฺยุนฺติ อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนปทตฺถตา อภิธมฺมมาติกายํ อาคตปจฺจุปฺปนฺนปทสฺส นตฺถีติ อธิปฺปาเย ฐตฺวา นานุชาเนยฺยุํ. เอตฺถ จ สติปิ สภาวเภเท อาการเภทาภาวโต เอกตฺตนยวเสน อาวชฺชนปริกมฺมาภิญฺญาจิตฺตานํ นานารมฺมณตาโทโส นตฺถีติ ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา เจโตปริยญาณสฺส ปุริมวาทีนํ อธิปฺปายวิภาวนมุเขน ทสฺสิตา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สภาวเภเท สติ นานารมฺมณตาโทสาภาโว นตฺถิ เอวาติ เอกสฺมึ เอว จิตฺเต อทฺธาสนฺตติวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วิภาวิตา’’ติ ทฺวีสุปิ วาเทสุ ยํ ยุตฺตํ, ตํ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

เตเนวาติ ยสฺมา อตีตตฺติเก อุปฺปนฺนตฺติเก จ เจโตปริยญาณสฺส วตฺตมานธมฺมารมฺมณภาวโชตโน ปาโฐ น ทิสฺสติ, เตเนว การเณน. ทฺวีสุ ญาเณสูติ ปุพฺเพนิวาสเจโตปริยญาเณสุ. กมฺมมุเขน คยฺหนฺตีติ สติปิ อารมฺมณภาเว จตฺตาโร ขนฺธา ยถากมฺมูปคญาเณน กมฺมทฺวาเรน กุสลากุสลา อิจฺเจว คยฺหนฺติ, น ปน วิภาคโสติ ทสฺเสติ. โลภาทิสมฺปโยควิเสเสน ทุจฺจริตภาโว, อโลภาทิสมฺปโยควิเสเสน จ สุจริตภาโว ลกฺขียตีติ ทุจฺจริตสุจริตานิ วิภาเวนฺตํ โลภาทโยปิ วิภาเวติเยว นาม โหตีติ อาห ‘‘ทุจฺจริต…เป… ภาวนํ โหตี’’ติ.

๑๔๓๕. อสภาวธมฺมสฺส ‘‘อห’’นฺติอาทิปญฺญตฺติยา อชฺฌตฺตธมฺมุปาทานตาย สิยา โกจิ อชฺฌตฺตปริยาโย, น ปน สภาวธมฺมสฺส อสตฺตสนฺตาเนว ตสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘สภาว…เป… อโหนฺต’’นฺติ. ตถา หิ ‘‘อตฺตโน ขนฺธาทีนิ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อชฺฌตฺตารมฺมณา’’ติ ปทสฺส อตฺถวิวรณวเสน ‘‘อชฺฌตฺตํ คยฺหมานํ อหนฺติ ปญฺญตฺตึ อาทิ-สทฺเทน คณฺหาตี’’ติ [Pg.216] วกฺขติ. ยทิ เอวํ ตสฺส อชฺฌตฺตตฺติเกปิ อชฺฌตฺตภาโว วตฺตพฺโพ สิยา? น, พหิทฺธาภาวสฺส วิย อชฺฌตฺตภาวสฺสปิ อชฺฌตฺตตฺติเก นิปฺปริยายวเสน อธิปฺเปตตฺตาติ. ยทาห ‘‘อสภา…เป… น วุตฺต’’นฺติ. อากิญฺจญฺญายตนาทีติ อาทิ-สทฺเทน สาวชฺชนานิ ตสฺส ปุเรจาริกอุปจารจิตฺตานิ ตสฺส อารมฺมเณน ปวตฺตนกปจฺจเวกฺขณอสฺสาทนาทิจิตฺตานิ จ สงฺคณฺหาติ.

อากิญฺจญฺญายตนํ ตํ-สทฺเทน อากฑฺฒิตฺวา วทติ, น ปน ตํ สพฺพนฺติ วุตฺตํ, ยญฺจ ตสฺส ปุเรจาริกนฺติ อตฺโถ. เลสวจนนฺติ เอกเทสสารุปฺเปน สมานารมฺมณภาเวน เอกเทสสฺเสว วจนํ. ลิสฺสติ สิลิสฺสติ เอกเทเสน อลฺลียตีติ หิ เลโส. เยสนฺติ กามาวจรกุสลากุสลมหากิริยาวชฺชนจิตฺตานํ กุสลกิริยาเภทสฺส รูปาวจรจตุตฺถสฺส จ. เอวํ อุเปกฺขาสหคตนิทฺเทสาทีสูติ เยสํ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตตา วุตฺตา, เตสุ เอกเมว อุเปกฺขาสหคตนิทฺเทสํ วตฺวา อิตรํ น วตฺตพฺพํ สิยาติ อตฺโถ. อาทิ-สทฺเทน เหตุสมฺปยุตฺตกามาวจราทินิทฺเทเส สงฺคณฺหาติ. ตตฺถาปิ หิ ปริตฺตสเหตุกาทิภาเวน วุตฺเตสุ ธมฺเมสุ เอกเมว วตฺวา อิตรํ น วตฺตพฺพํ สิยาติ. อภาวนานิฏฺฐปฺปวตฺติยาติ อภาวนานิฏฺฐปฺปวตฺติยา อภาวนาการสฺส อุกฺกํสปฺปวตฺติยาติ อตฺโถ, อภาวสฺส วา อุกฺกํสปฺปวตฺติยา. นวตฺตพฺพํ ชาตํ อชฺฌตฺตารมฺมณาทิภาเวนาติ อธิปฺปาโย. ตานีติ อากิญฺจญฺญายตเนน สมานารมฺมณานิ อาวชฺชนาทีนิ. ยทิ เอวํ ‘‘อภาวนาสามญฺเญ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ อากิญฺจญฺญายตนารมฺมณสฺส ปจฺจเวกฺขณอสฺสาทนาทิวเสน ปวตฺตจิตฺตานํ อภาวนากาเรน ปวตฺติ อตฺถีติ? น, อภาเวตพฺพตาย อธิปฺเปตตฺตา. น ภาวียตีติ หิ อภาวนํ, น น ภาเวตีติ.

คหณวิเสสนิมฺมิตานีติอาทีสุ อยมธิปฺปาโย – ยทิปิ ภาวนาญาณนิมฺมิตาการมตฺเตสุ สภาวโต อวิชฺชมาเนสุ วิสเยสุ เยภุยฺเยน มหคฺคตา ธมฺมา ปวตฺตนฺติ, พหิทฺธาการคฺคหณวเสน ปน กสิณาทีนํ พหิทฺธาภาโวติ ตทารมฺมณธมฺมา พหิทฺธารมฺมณาติ วุตฺตํ. กสิณานญฺหิ สนฺตานํ มุญฺจิตฺวา อุปฏฺฐานํ วิเสสโต วฑฺฒิตกสิณวเสน วิญฺญายติ, ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาวสฺส ปน น พหิทฺธากาโร, นาปิ อชฺฌตฺตากาโรติ [Pg.217] อุภยาการวิธุเร ตสฺมึ อนญฺญสาธารเณน ปวตฺติยากาเรน ปวตฺตมานํ อากิญฺจญฺญายตนเมว นวตฺตพฺพารมฺมณํ วุตฺตํ, น อิตเร อิตราการปฺปวตฺติโตติ. กามาวจรกุสลานนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

อากิญฺจญฺญายตนวิปากํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส วิปากาทิกสฺสาติ อตฺถวเสน วิภตฺติ ปริณาเมตพฺพา. อภินีหาราสมฺภวโตติ สมาปตฺติจิตฺตสฺส อภินีหรณาสมฺภวโต. กุสลเมว วิปากสฺส อารมฺมณนฺติ กตฺวา ‘‘วิปากสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

อสภาวธมฺมตฺเตปิ พหิทฺธากาเรน คหณียภาวโต กสิณานํ พหิทฺธาภาโว วิย เอกนฺตโต อิธ อชฺฌตฺตธมฺมุปาทานตาย อหนฺติ ปญฺญตฺติยา สิยา อชฺฌตฺตภาโวติ วุตฺตํ ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. ‘‘ขนฺธาทีติ อาทิ-สทฺเทน ธาตุอายตนาทิ สงฺคยฺหตี’’ติ จ วทนฺติ. เอส นโยติ ‘‘อรูปกฺขนฺเธ ขนฺธาติ คเหตฺวา’’ติอาทิกํ วณฺณนานีตึ อาห. ปเรสํ ขนฺธาทิคฺคหเณติ ปเรสํ ขนฺธาทีติ อิมสฺส ปทสฺส กถเน อุจฺจารเณ. สพฺพํ อุปาทาปญฺญตฺตึ อาห อาทิสทฺเทนาติ สมฺพนฺโธ.

ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

ทุกอตฺถุทฺธารวณฺณนา

๑๔๗๓. อญฺญถาติ วุตฺตปฺปการสฺส ทสฺสเน. วุตฺตปฺปการสฺส ทสฺสนโต เอว หิ อฏฺฐกถายํ สสงฺขาริกานํ ถินมิทฺธวิรเห อสงฺขาริกสทิสี โยชนา น ทสฺสิตา. ภวราคาทีสูติ ภวราคมูลิกาทีสุ โยชนาสุ.

๑๕๑๑. ทฺเวติ อุทฺธจฺจาวิชฺชานีวรณานิ. ตีณีติ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทวิจิกิจฺฉาสุ เอเกเกน อุทฺธจฺจาวิชฺชานีวรณานิ. ทฺเว วา ตีณิ วาติ ปาฬิยํ วา-สทฺทสฺส ลุตฺตนิทฺทิฏฺฐตํ อาห. อถ วา นิปาตสทฺทสนฺนิธาเนปิ นามปทาทีหิ เอว สมุจฺจยาทิอตฺโถ วุจฺจติ, น นิปาตปเทหิ เตสํ อวาจกตฺตาติ อนฺตเรนปิ นิปาตปทํ อยมตฺโถ ลพฺภติ. ตถา วจนิจฺฉาย สมฺภโว เอว เหตฺถ ปมาณนฺติ ปาฬิยํ ‘‘ทฺเว ตีณี’’ติ วุตฺตํ. ยตฺถ [Pg.218] สหุปฺปตฺตีติอาทินา ‘‘ทฺเว ตีณี’’ติ ลกฺขณวจนนฺติ สพฺพสาธารณมตฺถมาห. ตถา หิ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา กิเลสโคจฺฉเก จา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสายมธิปฺปาโย – กิเลสทฺวยสหิตสฺเสว จิตฺตุปฺปาทสฺส อภาเวปิ ปาฬิยํ ทฺวิคฺคหณํ กตํ, กิเลสานญฺจ สมฺภวนฺตานํ สพฺเพสํ สรูเปน คหณํ น กตนฺติ ทฺเว ตโยติ ลกฺขณกรณนฺติ วิญฺญายตีติ.

ยทิ สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชนกสฺสปิ อุทฺธจฺจสฺส เอโก เอว จิตฺตุปฺปาโท วิสยภาเวน วุจฺจติ, อวิชฺชานีวรณสฺสปิ ตถา วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘กสฺมา วุตฺต’’นฺติอาทินา โจเทติ. อิตโร อุทฺธจฺจนีวรณสฺเสว ตถา วตฺตพฺพตํ อวิชฺชานีวรณสฺส ตถา วตฺตพฺพตาภาวญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺตนฺเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตนฺเต วุตฺเตสุ ปญฺจสุ นีวรเณสูติ อุทฺธจฺจสหคเต อุทฺธจฺจสฺส อวิชฺชานีวรเณน นีวรณสหิตตํ อาสงฺกิตฺวา วุตฺตํ. นนุ จ สุตฺตนฺเตปิ ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔) อวิชฺชา ‘‘นีวรณ’’นฺติ วุตฺตาติ? สจฺจเมตํ, ฌานงฺคานํ ปฏิปกฺขภาเวน ปน สุตฺตนฺเต พหุลํ กามจฺฉนฺทาทโย ปญฺเจว นีวรณานิ วุตฺตานีติ เยภุยฺยวุตฺติวเสน เอตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

เกจิ ปน ‘‘ยถา นิกฺเขปกณฺเฑ กุสลปฏิปกฺขภูตานิ ทุพฺพลานิปิ นีวรณานิ ปฏฺฐาเน วิย ทสฺสิตานิ. ตถา หิ ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๓.๘.๑) ‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ปุเรชาตปจฺจยา. อรูเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรณ’นฺติอาทิ วุตฺตํ, น เอวํ อฏฺฐกถากณฺเฑ. อฏฺฐกถากณฺเฑ ปน ฌานปฏิปกฺขภูตานิเยว นีวรณานิ นิทฺทิฏฺฐานีติ ‘อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน อุทฺธจฺจนีวรณสฺส กามจฺฉนฺทาทีหิ เอกโต อุปฺปตฺติทสฺสนํ นิกฺเขปกณฺฑานุสาเรน กตํ เอกโต อุปฺปตฺติยา ปเภททสฺสนตฺถํ. ตตฺถ หิ ปาฬิยํเยว ตานิ วิตฺถารโต วุตฺตานี’’ติ วทนฺติ. อยญฺจ วาโท ‘‘อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’’ติ อิทเมว วจนํ ญาปกนฺติ กตฺวา วุตฺโต. อญฺญถา อวิชฺชานีวรณํ วิย วตฺตพฺพํ สิยา. น ติ อิโต อญฺญํ ปริยุฏฺฐานปฏฺฐายีนิเยว นีวรณานิ อตฺถุทฺธารกณฺเฑ อธิปฺเปตานีติ อิมสฺส อตฺถสฺส สาธกํ วจนํ อตฺถิ, อิทํ วจนํ ทฺเวตีณิวจนสฺส สามญฺเญน สพฺพนีวรณสงฺคาหกตฺตา ยถาวุตฺตวจนสฺส วิสยวิเสสปฺปกาสนสงฺขาเตน [Pg.219] ปโยชนนฺตเรน วุตฺตภาวสฺส ทสฺสิตตฺตา จ ญาปกํ น ภวตีติ ทิสฺสติ, ตสฺมา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

อคฺคเหตฺวาติ ยถารุตวเสเนว อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ยถา นิกฺเขปกณฺฑปฏฺฐานาทีหิ น อิมิสฺสา ปาฬิยา วิโรโธ โหติ, เอวํ อธิปฺปาโย คเวสิตพฺโพติ ยถาวุตฺตเมวตฺถํ นิคเมติ.

๑๕๗๗. เตสนฺติ โลภาทิโต อญฺเญสํ. ทสฺสิตาติ กถํ ทสฺสิตา? มาโน ตาว โลภโมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหถินอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, ตถา ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา โมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, ถินํ โลภโมหทิฏฺฐิอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, อุทฺธจฺจํ โลภโมหทิฏฺฐิอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหทิฏฺฐิถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โมหวิจิกิจฺฉาอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โมหอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ เอกโต อุปฺปชฺชติ.

ยถา จ อุทฺธจฺจํ, เอวํ อหิริกาโนตฺตปฺปานิ จ โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. กถํ? อหิริกํ โลภโมหทิฏฺฐิอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหทิฏฺฐิถินอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานถินอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหถินอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหถินอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โมหวิจิกิจฺฉาอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โมหอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ จ เอกโต อุปฺปชฺชติ. อโนตฺตปฺปํ โลภโมหทิฏฺฐิอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหทิฏฺฐิถินอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหมานอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหมานถินอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหถินอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โทสโมหอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โทสโมหถินอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โมหวิจิกิจฺฉาอุทฺธจฺจาหิริเกหิ[Pg.220], โมหอุทฺธจฺจาหิริเกหิ จ เอกโต อุปฺปชฺชตีติ เอวเมตฺถ มานาทีนมฺปิ เอกโต อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว.

อฏฺฐกถากณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

อิติ ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกาย ลีนตฺถปทวณฺณนา

ธมฺมสงฺคณี-อนุฏีกา สมตฺตา.