นโม ตสฺส ภควโต อรหโต สมฺมาสมฺพุทฺธสฺส

그분 복되신 분, 아라한, 완전히 깨달으신 분께 귀의합니다.

อภิธมฺมปิฏเก

아비담마 삐따까(논장)에서

ธมฺมสงฺคณี-อนุฏีกา

담마상가니 아누띠까 (법집론 수석)

วีสติคาถาวณฺณนา

20게송의 주석

๑. อภิธมฺมสํวณฺณนาย [Pg.1] อตฺถํ สํวณฺเณตุกาโม ตสฺสา อาทิคาถาย ตาว ปโยชนสมฺพนฺธาภิธานปุพฺพงฺคมํ อตฺถํ นิทฺธาเรนฺโต อุฬารชฺฌาสยานํ นิสมฺมการีนํ ปฏิปตฺติ ปเรสํ วิวิธหิตสุขนิปฺผาทนปฺปโยชนาติ อาจริยสฺสาปิ ธมฺมสํวณฺณนาย อาทิมฺหิ สตฺถริ นิปจฺจการสฺส อนฺตรายวิโสสนตฺถตา วิย สตฺถริ ธมฺเม จ ปเรสํ อจฺจนฺตสุขปฺปฏิลาภสํวตฺตนิยสทฺธารตนุปฺปาทนตฺถตาปิ สิยาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ธมฺมสํวณฺณนาย’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยถานุสิฏฺฐํ ปฏิปชฺชมาเน อปาเยสุ อปตมาเน ธาเรตีติ ธมฺโมติ สามญฺญวจโนปิ ธมฺม-สทฺโท สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน อิธ ปริยตฺติวิเสสวิสโย. สํวณฺณียติ อตฺโถ เอตายาติ สํวณฺณนา, อฏฺฐกถา.

1. 아비담마 주석(Abhidhammasaṃvaṇṇanā)의 의미를 설명하고자 하는 [저자는] 그 첫 게송의 목적(payojana), 연결(connection), 명칭(abhidhāna)을 앞세워 의미를 확정하면서, 고결한 의도를 가지고 신중하게 행동하는 이들의 수행은 타인에게 다양한 이익과 행복을 성취하게 하는 목적이 있음을 보여준다. 스승(주석가)에게도 법의 주석을 시작함에 있어 스승(부처님)에 대해 공경을 표하는 것이 장애를 소멸시키기 위함인 것처럼, 타인들에게 스승과 법에 대해 궁극적인 행복의 획득으로 인도하는 신심이라는 보배를 일으키기 위함이기도 함을 보여주기 위해 “법의 주석을 위해(dhammasaṃvaṇṇanāya)” 등을 설하였다. 거기서 ‘법(dhamma)’이라는 말은 가르침대로 수행하는 자가 악처에 떨어지지 않도록 보호한다는 일반적인 의미이지만, 여기서는 다른 단어와의 결합에 의해 교학(pariyatti)의 특수한 영역을 의미한다. 이것에 의해 의미가 자세히 설명되므로 ‘주석(saṃvaṇṇanā)’ 즉, ‘주석서(aṭṭhakathā)’라고 한다.

ติวิธยานมุเขน วิมุตฺติธมฺมํ ยถารหมนุสาสตีติ สตฺถา. ปณมนํ ปณาโม, กายวาจาจิตฺเตหิ สตฺถุ คุณนินฺนตา. กิริยา กรณํ, ปณามสฺส กรณํ ปณามกรณํ, วนฺทนาปโยโค. โส จ กิญฺจาปิ ‘‘อิทานิ อธิปฺเปตํ ปณามํ กโรนฺโต’’ติอาทินา ‘‘ตสฺส ปาเท นมสฺสิตฺวา’’ติอาทิกสฺส อธิปฺเปตปณามภาวํ ทสฺเสสฺสติ, ‘‘กรุณา วิยา’’ติอาทิกสฺส ปน สพฺพสฺส โถมนาวเสน วุตฺตสฺสปิ วเสน เวทิตพฺโพ. โส หิ สตฺถุ มหากรุณาทิคุณวิเสสกิตฺตนวเสน ปวตฺโต มหากรุณาทิคุณวิเสสาวินาภาวินา สํวณฺณิยมานสํวณฺณนาธมฺมวิภาวิเตน ธมฺมสฺส สฺวากฺขาตภาเวน สฺวากฺขาตธมฺเม สตฺถริ [Pg.2] อนุปฺปนฺนสทฺธานํ สทฺธาชนนาย, อุปฺปนฺนสทฺธานญฺจ ภิยฺโยภาวาย โหติ. สตฺถุโน จ อวิปรีตธมฺมเทสนภาเวน อวิตถเทสนาภูเต ธมฺเมติ เอเตน สตฺถุโน มหากรุณาทิคุณานํเยว จ ผลวิเสสนิปฺผาทนสมตฺถตาย ปสาทาวหตํ อาห. ธมฺเมน หิ สตฺถุสิทฺธิ, สตฺถารา จ ธมฺมสิทฺธิ, ธมฺมสมฺปตฺติยาปิ สตฺถุคุณตาย สตฺถุคุณวิภาวเนน สมฺปชฺชตีติ.

세 가지 탈것(三乘)의 문을 통해 해탈의 법을 근기에 맞게 가르치시기에 ‘스승(satthā)’이라 한다. ‘빠나마(paṇāmo, 절)’는 경배하는 것이니, 몸과 말과 마음으로 스승의 덕성에 귀의하는 것이다. ‘절을 함(paṇāmakaraṇa)’은 절을 하는 행위이며 예배의 적용이다. 그것은 비록 “이제 의도한 절을 올리며”라거나 “그분의 발에 예배하고” 등의 구절을 통해 의도된 절의 상태를 보여주겠지만, “자애와 같이” 등과 같은 찬탄의 형식으로 설해진 모든 구절을 통해서도 이해되어야 한다. 왜냐하면 그것은 스승의 대비심(大悲心) 등의 특별한 덕성을 찬양하는 방식으로 전개되며, 대비심 등의 특별한 덕성과 분리될 수 없고 설명되고 있는 주석의 법에 의해 밝혀진 법의 ‘잘 설해짐(svākkhāta)’의 상태를 통해, 잘 설해진 법과 스승에 대해 아직 신심이 생기지 않은 이들에게는 신심을 일으키고, 이미 신심이 생긴 이들에게는 더욱 증장시키기 때문이다. 또한 스승이 전도되지 않은 법을 설하는 성질을 가졌기에 ‘거짓 없는 가르침인 법’ 안에서 스승의 대비심 등의 덕성 자체가 특별한 과보를 성취할 수 있는 능력을 갖추었으므로 [그것이] 청정함(pasāda)을 가져다준다는 것을 설하였다. 참으로 법을 통해 스승이 확립되고, 스승을 통해 법이 확립되며, 법의 성취 또한 스승의 덕성이기에 스승의 덕성을 밝힘으로써 성취되기 때문이다.

เอวํ สตฺถริ ปณามกรณสฺส เอกํ ปโยชนํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สมฺพนฺธํ วิภาเวติ ‘‘ตทุภยปฺปสาทา หี’’ติอาทินา. น หิ สตฺถริ ธมฺเม วา อปฺปสนฺโน สํวณฺณิยมาเน ตทธิคนฺตพฺเพ จ ธมฺเม สมฺมา ปฏิปชฺชติ, นาปิ สีลาทิอนุปาทาปรินิพฺพานนฺตํ มหนฺตํ อตฺถํ สาเธติ, ตสฺมา ธมฺมสํวณฺณนาสุ ปเรสํ สมฺมาปฏิปตฺติอากงฺขาย ตถารูปธมฺมปฏิคฺคาหเกหิ จ วินิโยชิเตน สตฺถริ ธมฺเม จ ปสาทุปฺปาทนํ สตฺถริ ปณามกรณํ วิหิตนฺติ อธิปฺปาโย.

이와 같이 스승께 절을 올리는 하나의 목적을 보여준 뒤, 이제 “그 두 가지에 대한 청정함(pasāda)은 참으로” 등의 구절로 연관성(sambandha)을 설명한다. 스승이나 법에 대해 청정한 믿음이 없는 자는 설명되는 법이나 마땅히 체득해야 할 법을 바르게 실천하지 못하며, 계(sīla) 등으로부터 시작하여 집착 없는 열반에 이르는 거대한 이익을 성취하지도 못한다. 그러므로 법을 주석함에 있어 타인들이 바르게 실천하기를 바라는 마음으로, 그와 같은 법을 수지하는 자들에 의해 부여된 스승과 법에 대한 청정한 믿음을 일으키기 위해 스승께 절을 올리는 것이 규정되었다는 뜻이다.

ภควโต คุณสํกิตฺตนํ ตสฺส ธมฺมสงฺฆานมฺปิ โถมนา โหติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘รตนตฺตยปณามวจน’’นฺติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ภควโต โถมเนเนวา’’ติอาทิ (ธ. ส. มูลฏี. ๖). วกฺขมานํ วา ‘‘สทฺธมฺมญฺจสฺส ปูเชตฺวา’’ติอาทึ สนฺธาย วุตฺตํ. วิญฺญาปนตฺถํ ปเรสํ วิญฺญูนนฺติ วา สมฺพนฺธนียํ. อวิญฺญูนํ อปฺปมาณตาย อภาชนตาย จ วิญฺญูนํ คหณํ. เต หิ พุทฺธาทีสุ สคารวสฺส ปมาณภูตตํ ชานนฺตา ตสฺส วจนํ โสตพฺพํ สทฺธาตพฺพํ มญฺญนฺติ, สมฺมเทว จ นํ อนุติฏฺฐนฺตา ตทธิปฺปายํ ปูเรนฺติ. อิธาปิ ปุริมนเยเนว สมฺพนฺโธ เวทิตพฺโพ ปสาทวิญฺญาปนาทิมุเขนปิ สมฺมาปฏิปตฺติอากงฺขาย ปเวทิตตฺตา.

세존의 덕성을 찬양하는 것은 그 법과 승가에 대한 찬탄도 되기 때문에 “삼보에 절을 올리는 말”이라고 하였다. 그와 같이 “세존을 찬탄함에 의해서만” 등(Dhs-aṭ. 6)으로 설할 것이다. 혹은 설해질 “정법과 그분께 공양 올리고” 등을 염두에 두고 설한 것이다. “지혜로운 이들에게 알리기 위해”라고 연결해야 한다. 지혜롭지 못한 이들은 [법의] 척도가 되지 못하고 [법을 담을] 그릇이 되지 못하기 때문에 지혜로운 이들을 거론한 것이다. 참으로 그들은 부처님 등에 대해 경외심을 가진 자의 권위를 알기에 그의 말을 들어야 할 것, 믿어야 할 것으로 여기며, 그것을 바르게 실천하여 그 의도를 충족시킨다. 여기서도 이전의 방식대로 연관성을 이해해야 하니, 청정한 믿음을 알리는 것 등을 통하여 바른 실천을 바라는 마음으로 공표되었기 때문이다.

เอตฺถ จ ปฐโม อตฺถวิกปฺโป สทฺธานุสารีนํ ปุคฺคลานํ วเสน วุตฺโต, ทุติโย ธมฺมานุสารีนํ. ปฐโม วา อสํสิทฺธสตฺถุธมฺมานํ วเสน วุตฺโต, ทุติโย สํสิทฺธสตฺถุธมฺมานํ. ตถา ปฐโม ปฐเม รตเน ปณามกิริยาทสฺสนปโร, ทุติโย อิตเรสุปีติ อยํ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

여기서 첫 번째 해석의 갈래(atthavikappa)는 신행자(saddhānusārī)들을 위해 설해진 것이고, 두 번째는 법행자(dhammānusārī)들을 위한 것이다. 또는 첫 번째는 스승과 법이 아직 확립되지 않은 이들을 위해 설해진 것이고, 두 번째는 스승과 법이 확립된 이들을 위한 것이다. 또한 첫 번째는 첫 번째 보배(부처님)에 대해 절하는 행위를 보여주는 데 주력하고, 두 번째는 나머지 보배들(법, 승가)에 대해서도 그러함을 보여준다는 차이점을 알아야 한다.

ปณาโม กรียติ เอตายาติ ปณามกรณํ, ปณามกิริยาภินิปฺผาทิกา เจตนา. สา หิ เขตฺตสมฺปตฺติยา อาจริยสฺส จ อชฺฌาสยสมฺปตฺติยา ทิฏฺฐธมฺมเวทนียภูตา ยถาลทฺธสมฺปตฺตินิมิตฺตกสฺส กมฺมสฺส [Pg.3] พลานุปฺปทานวเสน ปุริมกมฺมนิปฺผนฺนสฺส วิปากสนฺตานสฺส อนฺตรา เวมชฺเฌ อายนฺติ อาปตนฺตีติ อนฺตรายาติ ลทฺธนามานํ โรคาทิอนตฺถานํ วิธายกสฺส อุปปีฬกสฺส อุปจฺเฉทกสฺส วา กมฺมสฺส วิทฺธํสนสมตฺโถ ปุญฺญาติสโยติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘รตนตฺตยปณาม…เป… วิเสสภาวโต’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา ราคาทิปริยุฏฺฐานาภาววจเนน อนฺตรายสฺส การณภูตาย ปโยควิปตฺติยา อภาวสฺส, อตฺถลาภาทิวจเนน อนนฺตรายตาเหตุภูตาย ปโยคสมฺปตฺติยา สพฺภาวสฺส, ‘‘สพฺยาปชฺฌาย ปชาย อพฺยาปชฺโฌ วิหรตี’’ติ (อ. นิ. ๖.๑๐; ๑๑.๑๑) วจเนน ทิฏฺเฐว ธมฺเม สุขวิหาริตาย จ ปกาสนํ มหานามสุตฺตํเยว อุทาหฏํ.

이것에 의해 절이 행해지므로 ‘절을 함(paṇāmakaraṇa)’이라고 하니, 이는 절하는 행위를 일으키는 의도(cetanā)이다. 그것은 [공덕을 쌓는] 들판의 구족함(khettasampatti)과 스승의 의도의 구족함으로 인해 현법락(diṭṭhadhammavedanīya)이 되어, 이미 얻은 성취를 원인으로 하는 업의 힘을 부여함으로써 과거 업으로 인해 나타난 과보의 상속 중에 중간에 끼어든다고 하여 ‘장애(antarāya)’라고 불리는 질병 등의 불행을 규정하고 압박하거나 차단하는 업을 파괴할 수 있는 뛰어난 공덕이라는 의미를 “삼보에 대한 절... (중략) ...특별한 상태이기 때문에”라는 구절로 보여준다. 이와 같이 하여, 탐욕 등의 얽매임이 없다는 말로 장애의 원인이 되는 방편의 잘못(payogavipatti)이 없음을 밝히고, 이익의 획득 등의 말로 장애가 없게 하는 원인이 되는 방편의 구족(payogasampatti)이 실재함을 밝히며, “괴로움이 있는 대중 가운데 괴로움 없이 머문다”(A6.10; 11.11)는 구절로 현세에서의 행복한 머묾을 드러내는 마하나마 경(Mahānāmasutta)을 예로 들었다.

คุณวิเสสทสฺสนตฺถนฺติ เอเตน สติปิ กายมโนปณามานํ อนฺตรายวิโสสนสมตฺถภาเว เตหิ ปณามวิสยสฺส ปณามารหภาววิภาวเนน สาติสโย วจีปณาโม วิหิโตติ ทสฺเสติ. คุณวิเสสวา หีติอาทินา อาจริยสฺส ยุตฺตปตฺตการิตํ ทสฺเสติ. เทสนา วินยปิฏเกติ เอตฺถ นนุ วินยปิฏกสฺสปิ เทสนาภาวโต เทสนาวินยปิฏกานํ เภทวจนํ น ยุตฺตนฺติ? โน น ยุตฺตํ ‘‘ตีสุปิ เจเตสุ เอเต ธมฺมตฺถเทสนาปฏิเวธา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา) เอตฺถ วิย สมุทายเทสนาย อวยวเทสนานํ อาธารภาวโต. เทสนากาเล วา มนสา ววตฺถาปิตาย วินยตนฺติยา วินยปิฏกภาวโต ตทตฺถปญฺญาปนสฺส จ เทสนาภาวโต เภทวจนํ. อถ วา เทสียติ เอเตนาติ เทสนา, เทสนาสมุฏฺฐาปโก จิตฺตุปฺปาโท, ตสฺส จ วินยปิฏกวิสโย กรุณาปุพฺพงฺคโม จ โสติ เอวเมตฺถ เภทวจโนปปตฺติ ทฏฺฐพฺพา. สุตฺตนฺตปิฏเกติอาทีสุปิ เอเสว นโย.

"특별한 덕성을 드러내기 위해서"라는 말은, 몸과 마음의 경배가 장애를 소멸시키는 능력이 있음에도 불구하고, 그것들로써 경배의 대상이 경배받기에 합당하다는 사실을 밝힘으로써 더욱 뛰어난 언어적 경배가 이루어졌음을 보여준다. "덕성을 갖춘 분이기에" 등의 말로는 스승으로서 적절하고 합당한 행위를 하였음을 보여준다. "율장의 설법"이라는 구절에서 '율장 또한 설법인데 설법과 율장을 나누어 말하는 것이 부당하지 않은가?'라고 묻는다면, 그렇지 않다. "이 세 가지(삼장) 모두에 이러한 법, 의미, 설법, 통달이 있다"는 말씀처럼 여기에서도 전체로서의 설법이 부분으로서의 설법들의 의지처가 되기 때문이다. 또는 설법할 때 마음으로 확립된 율의 체계가 율장이고 그 의미를 공표하는 것이 설법이기 때문에 나누어 말한 것이다. 혹은 이것에 의해 설해지기에 '설법'이라 하니, 설법을 일으키는 마음의 일어남이며, 그것은 율장을 영역으로 하고 자비가 앞선 것이므로 이와 같이 여기에서 나누어 말하는 것이 타당함을 보아야 한다. 경장 등에 대해서도 이와 같은 방식이 적용된다.

กถํ ปน ภควโต เทสนา วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา, สุตฺตาภิธมฺมปิฏเกสุ จ ปญฺญากรุณาปญฺญาปฺปธานาติ วิญฺญายตีติ? ยโต อุกฺกํสปริยนฺตคตหิโรตฺตปฺโปปิ ภควา โลกิยสาธุชเนหิปิ ปริหริตพฺพานิ ‘‘สิขรณี’’ติอาทีนิ วจนานิ ยถาปราธญฺจ ครหวจนานิ วินยปิฏกเทสนายํ มหากรุณาสญฺโจทิตมานโส มหาปริสมชฺเฌ อภาสิ, ตํตํสิกฺขาปทปญฺญตฺติการณาเปกฺขาย เวรญฺชาทีสุ สารีริกญฺจ [Pg.4] เขทมนุโภสิ, ตสฺมา กิญฺจาปิ ภูมนฺตรปจฺจยาการสมยนฺตรกถานํ วิย วินยปญฺญตฺติยาปิ สมุฏฺฐาปิกา ปญฺญา อนญฺญสาธารณตาย อติสยกิจฺจวตี, ตโตปิ กรุณาย กิจฺจํ อธิกนฺติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘วินยปิฏเก กรุณาปฺปธานา’’ติ. กรุณาพฺยาปาราธิกตาย หิ เทสนาย กรุณาปฺปธานตา, สุตฺตนฺตเทสนาย มหากรุณาสมาปตฺติพหุโล เวเนยฺยสนฺตาเนสุ ตทชฺฌาสยานุโลเมน คมฺภีรมตฺถปทํ ปติฏฺฐเปสีติ กรุณาปญฺญาปฺปธานตา, อภิธมฺมเทสนาย ปน สพฺพญฺญุตญฺญาณสฺส วิสยภาวปฺปโหนโก รูปารูปปริจฺเฉโท ธมฺมสภาวานุโรเธน ปวตฺติโตติ ปญฺญาปฺปธานตา. เตเนว จ การเณนาติอาทินา เทสนานุรูปตํตํสํวณฺณนาย โถมนา อาจริยสฺส ปกตีติ ทสฺเสติ.

그런데 세존의 설법이 율장에서는 자비가 주가 되고, 경장과 논장에서는 지혜와 자비, 그리고 지혜가 주가 된다는 것을 어떻게 알 수 있는가? 최상의 부끄러움(hirottappa)을 갖추신 세존께서 세상의 선량한 사람들도 피해야 할 '시카라니' 등과 같은 말들과 잘못에 따른 비난의 말들을 율장의 설법에서 대비심에 고무된 마음으로 대중 가운데서 말씀하셨고, 여러 학처를 제정하기 위한 원인을 살피시며 베란자 등에서 육체적인 고달픔을 겪으셨기 때문이다. 그러므로 비록 다른 경지나 연기나 시기 등에 관한 이야기들처럼 율의 제정을 일으키는 지혜 또한 불공(不共)의 영역으로서 뛰어난 작용을 하지만, 그보다 자비의 작용이 더 많다는 의도로 "율장에서는 자비가 주가 된다"고 말씀하신 것이다. 자비의 작용이 많기 때문에 설법에서 자비가 주가 되는 것이며, 경전의 설법에서는 대비선정에 자주 드시어 제도할 중생들의 성향에 따라 깊은 의미의 구절을 확립하셨기에 자비와 지혜가 주가 되는 것이고, 아비달마 설법에서는 일체자지(一切者智)의 영역인 색법과 비색법의 구분이 법의 자성에 따라 전개되었기에 지혜가 주가 되는 것이다. "바로 그러한 이유로" 등의 말은 설법에 부합하는 각각의 해설을 통해 찬탄하는 것이 스승의 본성임을 보여준다.

กุสลา รูปํ จกฺขุมา ทส ทาฬิมาทิ สมูหวเสน อตฺถานวโพธนตฺโถ วิย อตฺถาวโพธนตฺโถ หิ สทฺทปฺปโยโค อตฺตปราธีโน เกวโล อตฺถปทตฺถโก, โส ปทตฺถวิปริเยสการินา อิติ-สทฺเทน สทฺทปทตฺถโก ชายตีติ อาห ‘‘กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจน’’นฺติ. นิทสฺสนญฺหิ นาม นิทสฺสิตพฺพธมฺเม เตน จ สมฺพนฺเธ สติ โหติ, นาญฺญถาติ ตสฺส นิทสฺสนภาวํ วิภาเวนฺโต อาห ‘‘ยสฺส ยถา…เป… ปวตฺติตฺถาติ อตฺโถ’’ติ.

'유익함', '물질', '눈을 가진 자', '열', '석류' 등이 무리(집합)의 힘이 없으면 의미를 이해하지 못하는 것과 같이, 의미를 이해시키기 위한 언어의 사용은 그 자체에 의존하며 오로지 구절의 의미를 목적으로 한다. 그것이 구절의 의미를 전환시키는 '이티(iti)'라는 말에 의해 말과 구절의 의미를 나타내는 것이 된다는 것을 "자비와 같이라는 것은 예시의 말이다"라고 하였다. 예시라는 것은 예시될 법과 그것의 연관성이 있을 때 성립하며 그렇지 않으면 성립하지 않기에, 그 예시의 상태를 설명하면서 "누구에게 어떻게 ... 전개되었는가라는 의미이다"라고 하였다.

‘‘ตตฺถ กรุณา วิยาติ นิทสฺสนวจน’’นฺติอาทินา นิทสฺสนนิทสฺสิตพฺพธมฺมานํ อาธารวิสยพฺยาปาเรหิ สวิเสสเนหิ สห ปกาสนวเสน คาถาย อตฺถตตฺวํ ทสฺเสตฺวา อวยวเภทวเสน อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘กิรตีติ กรุณา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิจฺฉนฺทราคานํ ภูตปุพฺพคติยา วา สตฺตตา เวทิตพฺพา. เอกสฺสปิ ธมฺมสฺส อเนกสามญฺญาการวนฺตตาย ‘‘ยถาสภาวํ ปกาเรหี’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ วุตฺตํ – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรนา’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ม. ๓.๕) ธมฺมานํ อญฺเญยฺยตฺตํ ปฏิกฺขิปติ ญาตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตาภาวโต. เอเตน ตสฺสา ปญฺญาย อกิจฺฉวุตฺติตํ อาห. ยเถว หิ ‘‘เญยฺเยสุ สพฺเพสุ ปวตฺติตฺถา’’ติ เอตฺตาวตา อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธ เตสํ อตฺตตฺตนิยตาวิรหสํสูจนตฺถํ ปเรสํ สตฺตาทิมิจฺฉาคาหปฏิเสธเนน ธมฺม-สทฺเทน เญยฺยา วิเสสิตพฺพา, เอวํ ‘‘ธมฺเมสุ สพฺเพสุ ปวตฺติตฺถา’’ติ เอตฺตาวตา [Pg.5] จ อธิปฺเปตตฺเถ สิทฺเธ ธมฺเมสุ ตสฺสา ปญฺญาย อากงฺขปฺปฏิพทฺธตาย อกิจฺฉวุตฺติตํ ทสฺเสตุํ อญฺเญยฺยตฺตปฏิเสธเนน เญยฺย-สทฺเทน ธมฺมา วิเสสิตาติ. เญยฺยธมฺม-สทฺทา นีลุปฺปลสทฺทา วิย อญฺญมญฺญํ เภทาเภทยุตฺตาติ ‘‘เญยฺยา จ เต ธมฺมา จา’’ติ วุตฺตํ. ยา ยาติ ยถา-สทฺทสฺสตฺถํ ทสฺเสติ. พฺยาปนิจฺฉายญฺหิ อยํ ยถา-สทฺโท, ตปฺปเภทา ปญฺญา ปวตฺติตฺถาติ สมฺพนฺโธติ.

"거기서 자비와 같이라는 것은 예시의 말이다" 등으로 예시와 예시될 법들을 수식어와 함께 의지처, 영역, 작용으로써 드러내어 게송의 실질적인 의미를 보여준 뒤, 부분적인 분류에 따라 의미를 보여주기 위해 "흩뿌리기에 자비라 한다" 등이 설해졌다. 거기서 욕탐을 떠난 이들에게는 이전의 상태에 따라 '중생(satta)'이라 불림을 알아야 한다. 하나의 법이라도 여러 가지 공통된 양상을 가졌기에 "자성대로 밝히소서"라고 하였다. 이와 같이 "모든 법을 모든 양상으로"라고 설해졌으니, 알 수 없는 것이 없으므로 법들의 알 수 없음을 부정한다. 이것으로 그 지혜의 거침없는 작용을 말한다. 마치 "모든 알 수 있는 것(ñeyya)들에서 전개되었다"는 것만으로 의도한 의미가 성립하지만, 그것들이 자아에 속박되어 있지 않음을 암시하기 위해 타인들의 중생 등에 대한 그릇된 집착을 물리침으로써 '법(dhamma)'이라는 말로써 알 수 있는 것들을 수식해야 하는 것과 같다. 이와 같이 "모든 법들에서 전개되었다"는 것만으로 의도한 의미가 성립하지만, 법들에 대한 그 지혜가 갈망에 얽매이지 않고 거침없이 작용함을 보여주기 위해 알 수 없음을 부정함으로써 '알 수 있는 것'이라는 말로써 법들을 수식한 것이다. '알 수 있는 것'과 '법'이라는 단어는 푸른 연꽃이라는 단어처럼 서로 차이점과 차이 없음이 결합되어 있기에 "그것들은 알 수 있는 것이자 법들이다"라고 하였다. '어떤(yā)'은 '어떻게(yathā)'라는 말의 의미를 나타낸다. 이 '어떻게'라는 말은 널리 퍼짐(pervasiveness)을 의미하며, 그러한 분류의 지혜가 전개되었다는 것이 연결된 의미이다.

ภควติ ปวตฺตาวาติ อิทํ เยภุยฺเยน อุปมาโนปเมยฺยตฺถานํ ภินฺนาธารตาย ภินฺนาธารสฺส จ อุปมานตฺถสฺส อิธ อสมฺภวโต วุตฺตํ. ภควโต กรุณาย อญฺเญหิ อสาธารณภาโว สตฺเต สํสารทุกฺขโต อุทฺธริตฺวา อจฺจนฺตสุเข นิพฺพาเน ปติฏฺฐเปตุํ อตฺตโน สรีรชีวิตปริจฺจาเคนปิ เอกนฺตหิตชฺฌาสยตาวเสน เวทิตพฺโพ, ยโต วิเนยฺยานํ โกโสหิตวตฺถคุยฺหปหูตชิวฺหาวิทํสนมฺปิ กตํ, ยญฺจ ยทิเม สตฺตา ชาเนยฺยุํ, ภควโต สาสเนน รหทมิว สีตลํ สมฺปชฺชลิตํ อคฺคิกฺขนฺธมฺปิ สโมคาเหยฺย. อญฺเญสํ ปสฺสนฺตานนฺติ สมฺพนฺโธ. อุทฺธฏาติ ปทํ อเปกฺขิตฺวา มโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานนฺติ กมฺมตฺเถ สามิวจนํ. อยญฺเหตฺถ สงฺเขปตฺโถ – กามาทิมโหฆปกฺขนฺเท สตฺเต ตโต อุทฺธฏา นตฺถญฺโญ โกจิ มํ ฐเปตฺวาติ ปสฺสโต ยถา ภควโต กรุณาย อาวิสนํ โหติ, น เอวํ อญฺเญสํ ตถาทสฺสนสฺเสว อภาวโต. อถ วา อญฺเญสํ ปสฺสนฺตานนฺติ ยทิปิ ปเร ปสฺเสยฺยุํ, ตถาปิ น เตสํ ภควโต วิย กรุโณกฺกมนํ อตฺถิ อปฺปฏิปตฺติโต อตฺตหิตมตฺตปฏิปตฺติโต จาติ อตฺโถ.

‘세존께 (연민이) 일어났다’는 것은 대개 비유되는 것과 비유하는 것의 대상이 다르기 때문이며, 여기서는 대상이 다른 비유의 의미가 성립할 수 없으므로 설해진 것이다. 세존의 연민이 다른 이들과 다른 독특함은, 중생들을 윤회의 고통에서 건져내어 궁극적인 행복인 열반에 머물게 하기 위해 자신의 몸과 생명까지도 버리면서 오직 이익만을 바라는 의지에 의한 것임을 알아야 한다. 이 때문에 제도해야 할 자들에게 감추어진 성기(陰藏相)와 넓은 혀(廣長舌)를 보여주기도 하셨으니, 만약 이 중생들이 알기만 한다면 세존의 가르침을 통해 활활 타오르는 불덩어리조차도 시원한 호수처럼 뛰어들 것이기 때문이다. ‘다른 이들이 볼 때’라는 것이 연결된다. ‘건져진’이라는 단어와 관련하여 ‘거대한 폭포에 휩쓸린 중생들의’라는 구절은 목적격의 의미를 지닌 소유격이다. 여기서 간략한 의미는 이러하다. ‘욕망 등의 거대한 폭포에 휩쓸린 중생들을 거기서 건져낼 자는 나 외에 아무도 없다’라고 보실 때 세존께 연민이 생겨나는 것과 같이, 다른 이들에게는 그와 같은 봄(見) 자체가 없으므로 그렇지 못하다. 또는 ‘다른 이들이 볼 때’라는 것은 비록 다른 이들이 보더라도, 그들은 실천이 없거나 오직 자신의 이익만을 위해 실천하기 때문에 세존과 같은 연민의 일어남이 없다는 의미이다.

อนาวรณา ตีสุ กาเลสุ สพฺพตฺถ อปฺปฏิหตวุตฺติตาย, อสาธารณา สพฺพธมฺมานํ นิรวเสสเหตุปจฺจยปริคฺคหวเสน เตสญฺจ สภาวกิจฺจาทิอวตฺถาวิเสสาทิปริชานเนน อายูหนเวลายเมว ตํตํกมฺมานํ ตํตํผลวิเสสหีนมชฺฌิมปณีตาทิวิภาคสฺส อินฺทฺริยพทฺเธสุ อนินฺทฺริยพทฺเธสุ จ อติสุขุมติโรหิตวิทูรวุตฺติอตีตานาคตาทิเภทภินฺนานํ รูปธมฺมานํ ตํตํการณสมวายวิภาวเนเนว ตํตํผเลสุ วณฺณสณฺฐานคนฺธรสผสฺสาทิวิเสสสฺส นิรวเสสโต ปฏิวิชฺฌเนน เวทิตพฺพา. อยญฺจ อตฺโถ ภควโต อเนกธาตุนานาธาตุโลกํ ยถาภูตํ ญาณาทิวเสน เวทิตพฺโพ. ยถา จ ปสฺสนฺตสฺสาติ อิทํ ราคคฺคิอาทีหิ [Pg.6] โลกสนฺนิวาสสฺส อาทิตฺตตาทิอาการทสฺสนํ ภควโต มหากรุโณกฺกมนุปายํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตํ ปน พหุเกหิ อากาเรหิ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมติ. ‘‘อาทิตฺโต โลกสนฺนิวาโส…เป… อุยฺยุตฺโต…เป… ปยาโต…เป… กุมฺมคฺคปฺปฏิปนฺโน…เป… อุปนียติ โลโก อธุโว…เป… อตาโณ โลโก อนภิสฺสโร…เป… อสฺสโก โลโก สพฺพํ ปหาย คมนียํ…เป… อูโน โลโก อติตฺโต ตณฺหาทาโสติ ปสฺสนฺตานํ พุทฺธานํ ภควนฺตานํ สตฺเตสุ มหากรุณา โอกฺกมตี’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๗) ปฏิสมฺภิทามคฺเค ปโรสตํ อากาเรหิ ทสฺสิตนฺติ คนฺถวิตฺถารํ ปริหริตุํ สํวณฺณยิตุญฺจ อุปายํ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ตํ สพฺพํ ปฏิสมฺภิทามคฺเค มหากรุณาญาณวิภงฺควเสน ชานิตพฺพ’’นฺติ. อินฺทฺริยปโรปริยตฺตอาสยานุสย ยมกปาฏิหาริย สพฺพญฺญุตานาวรณญาณานิ เสสาสาธารณญาณานิ. เตสมฺปิ หิ วิภงฺโค ‘‘อิธ ตถาคโต สตฺเต ปสฺสติ อปฺปรชกฺเข’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๑๑๑) ปฏิสมฺภิทามคฺเค นานปฺปกาเรน ทสฺสิโตติ ปุริมนเยเนว อติทิสติ. อาทิ-สทฺเทน ตตฺถ วิภตฺตานํ ปฏิสมฺภิทาสจฺจญาณาทีนํ สงฺคโห กโตติ เวทิตพฺโพ.

‘장애 없음(無碍)’은 세 가지 시간(삼세)의 모든 곳에서 거침없이 작용하기 때문이고, ‘특별함(不共)’은 모든 법을 남김없이 인(因)과 연(緣)으로 파악하고 그 법들의 자성(自性)과 작용과 상태의 차이 등을 온전하게 알기 때문이다. 또한 업을 짓는 바로 그 시기에 각각의 업들이 거두는 저급함·중간·승묘함 등의 과보의 차이를 구분하고, 생명이 있는 것(유정)이나 없는 것(무정)에 속하며 지극히 미세하고 은폐되어 있으며 멀리 떨어져 작용하는 과거와 미래 등의 구별로 나누어지는 색법(色法)들에 대해, 그 각각의 원인들의 결합을 드러냄으로써 각각의 결과물에서 색깔·형태·냄새·맛·감촉 등의 차이를 남김없이 꿰뚫어 아는 것으로 이해해야 한다. 이러한 의미는 세존의 ‘다양한 요소와 여러 가지 요소로 이루어진 세상(다계종계세간)’을 있는 그대로 아는 지혜 등에 의해 이해되어야 한다. ‘보는 바와 같이’라는 것은 탐욕의 불길 등으로 세상이 불타오르고 있는 모습 등을 보는 것이 세존께 대비심이 일어나는 방편임을 염두에 두고 설해진 것이다. 그것은 참으로 여러 가지 모습으로 보시는 부처님 세존들께 중생에 대한 대비심이 일어나는 것이다. ‘세상은 불타고 있다… (중략) …분주하다… 떠나간다… 그릇된 길을 가고 있다… 세상은 이끌려가니 영원하지 않다… 세상은 보호해 줄 이가 없고 주인도 없다… 세상은 자신의 것이 없으니 모든 것을 버리고 떠나야 한다… 세상은 부족하고 만족함이 없으며 갈애의 노예이다’라고 보시는 부처님 세존들께 중생에 대한 대비심이 일어난다는 등의 구절로 ‘무애해도(無礙解道)’에서 백 가지 이상의 모습으로 제시되어 있다. 문장의 번잡함을 피하고 설명하는 방편을 보여주기 위해 ‘그 모든 것은 ‘무애해도’의 “대비지분별(大悲智分別)”을 통해 알아야 한다’라고 말씀하신 것이다. 근기의 예리함과 둔함(근상하), 성향과 잠재성향(의락수면), 쌍신변(雙神變), 일체지(一切智), 장애 없는 지혜(무애지) 등이 나머지 불공지(不共智)들이다. 이것들의 분석 또한 ‘여기서 여래는 중생들이 번뇌의 먼지가 적은 것을 본다’는 등의 구절로 ‘무애해도’에서 여러 가지 방식으로 제시되어 있으므로 이전의 방식과 마찬가지로 준용하고 있다. ‘등(等)’이라는 말에 의해 거기서 분석된 무애해(無礙解)와 진제(眞諦)에 관한 지혜 등이 포함된 것임을 알아야 한다.

นิปฺปเทสสปฺปเทสวิสยา กรุณา วิย ภควโต ปญฺญาปิ อิธ นิปฺปเทสสปฺปเทสวิสยา นิรวเสสา อธิปฺเปตาติ ตสฺสา กติปยเภททสฺสเนน นยโต ตทวสิฏฺฐเภทา คเหตพฺพาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปญฺญาคฺคหเณน จา’’ติอาทิมาห. เต ปน สีลสมาธิ ปญฺญาวิมุตฺติวิมุตฺติญาณทสฺสน, ทฺวาจตฺตาลีสสตทุกธมฺม, พาวีสติติกธมฺม, จตุสติปฏฺฐาน สมฺมปฺปธาน อิทฺธิปาท สามญฺญผล อริยวํสาทิ, ปญฺจคติ ปญฺจปธานิยงฺคปญฺจงฺคิกสมาธิ อินฺทฺริย พล นิสฺสารณียธาตุ วิมุตฺตายตน วิมุตฺติปริปาจนียธมฺมสญฺญาทิ, ฉสารณียธมฺม อนุสฺสติฏฺฐาน อคารวคารว นิสฺสารณิยธาตุ สตตวิหาร อนุตฺตริย นิพฺเพธภาคิยปญฺญาทิ, สตฺตอปริหานิยธมฺม อริยธน โพชฺฌงฺค สปฺปุริสธมฺมนิชฺชรวตฺถุ สญฺญา ทกฺขิเณยฺยปุคฺคลขีณาสวพลาทิ, อฏฺฐปญฺญาปฏิลาภเหตุ มิจฺฉตฺต สมฺมตฺต โลกธมฺม อริยานริยโวหาร อารมฺภวตฺถุ กุสีตวตฺถุ อกฺขณ มหาปุริสวิตกฺก อภิภายตน วิโมกฺขาทิ, นวโยนิโสมนสิการมูลธมฺมปาริสุทฺธิปธานิยงฺค [Pg.7] สตฺตาวาส อาฆาตวตฺถุ อาฆาตปฏิวินย สญฺญานานตฺต อนุปุพฺพวิหาราทิ, ทสนาถกรธมฺม กสิณายตน อกุสลกมฺมปถ กุสลกมฺมปถ มิจฺฉตฺต สมฺมตฺต อริยวาส ทสพลญาณ อเสกฺขธมฺมาทิ, เอกาทสเมตฺตานิสํส สีลานิสํส ธมฺมตา พุทฺธิเหตุ, ทฺวาทสายตนปฏิจฺจสมุปฺปาท ธมฺมจกฺกาการ, เตรสธุตคุณ, จุทฺทสพุทฺธญาณ, ปญฺจทสจรณวิมุตฺติปริปาจนียธมฺม, โสฬสอานาปานสฺสติ สจฺจาการ สุตฺตนฺตปฏฺฐาน, อฏฺฐารส พุทฺธธมฺมธาตุ เภทกรวตฺถุ, เอกูนวีสติปจฺจเวกฺขณ, จตุวีสติปจฺจย, อฏฺฐวีสติสุตฺตนฺตปฏฺฐาน, ปณฺณาสอุทยพฺพยทสฺสน, ปโรปณฺณาสกุสลธมฺม, ทฺวาสฏฺฐิทิฏฺฐิคต, อฏฺฐสตตณฺหาวิจริตาทิเภทานํ ธมฺมานํ ปฏิวิชฺฌนเทสนาการปฺปวตฺตา, เย จ จตุวีสติโกฏิสตสหสฺสสมาปตฺติสญฺจาริมหาวชิรญาณปฺปเภทา, เย จ อนนฺตนยสมนฺตปฏฺฐานปวิจยเทสนาการปฺปวตฺตา, เย จ อนนฺตาสุ โลกธาตูสุ อนนฺตานํ สตฺตานํ อาสยานุสยจริตาทิวิภาวนาการปฺปวตฺตาติ เอวํปการา ภควโต ปญฺญาปเภทา, สพฺเพปิ อิธ อาทิ-สทฺเทน นยโต สงฺคยฺหนฺตีติ เวทิตพฺพํ. โก หิ สมตฺโถ ภควโต ปญฺญาย ปเภเท อนุปทํ นิรวเสสโต ทสฺเสตุํ. เตเนว ภควนฺตํ ฐเปตฺวา ปญฺญวนฺตานํ อคฺคภูโต ธมฺมเสนาปติสาริปุตฺตตฺเถโรปิ พุทฺธคุณปริจฺเฉทนํ ปติอนุยุตฺโต ‘‘อปิจ เม, ภนฺเต, ธมฺมนฺวโย วิทิโต’’ติ (ที. นิ. ๒.๑๔๖) อาหาติ.

영역에 제한이 없거나 제한이 있는 대상을 가진 자비와 마찬가지로, 세존의 지혜 또한 여기서 영역에 제한이 없거나 제한이 있는 대상을 가짐으로써 남김없는 것으로 의도되었다. 그러기에 그 지혜의 몇 가지 분류를 보여줌으로써 그 방법(naya)에 따라 그 나머지 분류들도 파악되어야 함을 나타내면서 '지혜를 취함으로써(paññāggahaṇena ca)' 등을 말씀하셨다. 그것들은 곧 계·정·혜·해탈·해탈지견, 142가지 이법(二法), 22가지 삼법(三法), 사념처, 사정근, 사신족, 사문과, 성종(聖種) 등, 오도(五道), 오정근지(五正勤支), 오지정(五支定), 오근, 오력, 오출리계(五出離界), 오해탈처, 오해탈성숙법, 오상(五想) 등, 육위법(六慰法), 육수념처, 육무경(無敬)·유경(有敬), 육출리계, 육항주(六恒住), 육무상(六無上), 육결택분혜(六決擇分慧) 등, 칠불퇴법(七不退法), 칠성재(七聖財), 칠각지, 칠선사법(七善士法), 칠멸진처(七滅盡處), 칠상(七想), 칠공양구(七供養具), 칠누진력 등, 팔지혜득인(八智慧得因), 팔사(八邪), 팔정(八正), 팔세간법, 팔성·비성어(聖·非聖語), 팔방편처(八方便處), 팔게으름처(八懈怠處), 팔비시(八非時), 팔대인사(八大人思), 팔승처(八勝處), 팔해탈 등, 구여리작의근본법청정정근지(九如理作意根本法淸淨正勤支), 구중생거(九衆生居), 구원한사(九怨恨事), 구원한조복(九怨恨調伏), 구상차별(九想差別), 구차제정(九次第定) 등, 십호주법(十護主法), 십편처, 십불선업도, 십선업도, 십사(十邪), 십정(十正), 십성주(十聖住), 십력지(十力智), 십무학법 등, 십일자비공덕, 십일계공덕, 십일법성불인(十一法性佛因), 십이처와 연기, 십이법륜양상, 십삼두타행, 십사불지(十四佛智), 십오행과 해탈성숙법, 십육수식념과 사성제 양상 및 경전설정(suttantapaṭṭhāna), 십팔불공법과 십팔계 및 분열근거(bhedakaravatthu), 십구관(十九觀), 이십사연, 이십팔경전설정, 오십생멸관, 오십개 이상의 선법, 육십이견, 백팔갈애망 등의 분류에 해당하는 법들을 꿰뚫어 알고 설법하는 양상으로 일어난 것들이다. 또한 이조 사천억(2,400,000,000,000)의 선정에 드나드는 대비구지(大金剛智)의 분류들과, 무한한 방법으로 두루한 발취(paṭṭhāna)를 조사하여 설법하는 양상으로 일어난 것들과, 무한한 세계에서 무한한 중생들의 성향(āsaya)과 잠재성향(anusaya)과 기질(carita) 등을 밝혀내어 설법하는 양상으로 일어난 것들, 이러한 종류의 세존의 지혜의 분류들은 모두 여기서 '등(ādi)'이라는 말에 의해 방법(naya)에 따라 포함되는 것으로 알아야 한다. 누가 세존의 지혜의 분류를 하나하나 남김없이 보여줄 수 있겠는가? 그러기에 세존을 제외하고 지혜로운 이들 중에 으뜸인 법장군 사리붓다 어른께서도 부처님의 덕의 한계를 질문받았을 때 '하지만 세존이시여, 저에게는 법의 유추(dhammanvaya)가 알려져 있습니다' (DN 16)라고 말씀하셨던 것이다.

สํสารมโหฆปกฺขนฺทานํ สตฺตานํ ตโต สนฺตารณตฺถํ ปฏิปนฺโน เตหิ ปโยชิโต นาม โหติ อสติปิ เตสํ ตถาวิเธ อภิสนฺธิยนฺติ วุตฺตํ ‘‘สตฺตา หิ มหาโพธึ ปโยเชนฺตี’’ติ. เอเตน สพฺเพนาติ มหาโพธิมูลาทิทสฺสเนน. อปคมนํ นิรุปกฺกิเลสนฺติ โยเชตพฺพํ. ชาตสํวทฺธภาวทสฺสเนน ‘‘อนาทิ อนิธโน จ สตฺโต’’ติ เอวํปการา มิจฺฉาวาทา ปฏิเสธิตา โหนฺติ. สมญฺญา…เป… ทสฺเสติ สตฺเต ปรมตฺถโต อสติปิ สตฺตปญฺญตฺติโวหารสูจนโต. กรุณา อาทิปญฺญา ปริโยสานนฺติ อิทํ สมฺภรณนิปฺผตฺติกาลาเปกฺขาย วุตฺตํ, น ปริจฺเฉทวนฺตตาย. เตเนวาห ‘‘ตนฺนิทานภาวโต ตโต อุตฺตริกรณียาภาวโต’’ติ. สพฺเพ พุทฺธคุณา ทสฺสิตา โหนฺติ นยโต ทสฺสิตตฺตา. เอโส เอว หิ อนวเสสโต พุทฺธคุณทสฺสนุปาโย ยทิทํ นยคฺคาหณํ. ปรธนหรณาทิโตปิ วิรติ ปเรสํ อนตฺถปริหรณวสปฺปวตฺติยา [Pg.8] สิยา กรุณูปนิสฺสยาติ กรุณานิทานํ สีลํ. ตโต เอว ‘‘ตโต ปาณาติปาตาทิวิรติปฺปวตฺติโต’’ติ วุตฺตํ.

윤회의 거센 물결에 휩쓸린 중생들을 그곳으로부터 건너가게 하기 위해 실천하는 이는, 비록 그들에게 그러한 종류의 의도가 없을지라도 그들에 의해 부림을 받는 것이라 하니, '중생들이 참으로 대보리(마하보디)를 부린다'라고 설해졌다. '이 모든 것에 의해서'라는 말은 대보리의 뿌리 등을 보여줌으로써라는 뜻이다. '떠남'은 '번뇌가 없음'과 연결되어야 한다. 태어나서 자라나는 상태를 보여줌으로써 '중생은 시작도 없고 끝도 없다'라는 종류의 사견들이 금지된다. '명칭(samaññā)... 등'은 중생이 제일의(第一義)로는 존재하지 않더라도 중생이라는 가설적인 통용어(vohāra)를 시사하기 때문에 중생을 나타내는 것이다. '자비가 시작이고 지혜가 끝이다'라는 이것은 공덕을 쌓고 성취하는 시점을 고려하여 설해진 것이지, 한계가 있기 때문이 아니다. 그러기에 '그것이 원인이 되기 때문이며, 그보다 더 위로 해야 할 일이 없기 때문이다'라고 말씀하셨다. 모든 부처님의 공덕은 방법(naya)으로써 나타나기에 다 나타난 것이다. 이 방법적인 파악이야말로 부처님의 공덕을 남김없이 보여주는 방편이기 때문이다. 타인의 재물을 뺏는 것 등으로부터 멀어지는 것도 타인에게 해악을 끼치지 않으려는 작용으로 일어나는 것이기에 자비가 의지처가 될 수 있으니, 계(sīla)는 자비를 원인으로 한다. 바로 그러한 까닭에 '거기서부터 살생 등을 멀리함이 일어난다'라고 설해졌다.

๒. ยสฺสา สํวณฺณนนฺติอาทินา ‘‘ทยายา’’ติอาทิโถมนาย สมฺพนฺธํ ทสฺเสติ. ปโยชนํ ปน วุตฺตนเยน เวทิตพฺพํ. อพฺภนฺตรํ นิยกชฺฌตฺตํ, ตโต พหิภูตํ พาหิรํ. ทยาติ กรุณา อธิปฺเปตาติ ทยา-สทฺทสฺส เมตฺตากรุณานํ วาจกตฺตา วกฺขมานญฺจ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา วุตฺตํ. ตาย หิ สมุสฺสาหิโต, น เมตฺตายาติ อธิปฺปาโย. ปุพฺเพ วุตฺตสฺส ปฏินิทฺเทโส โหตีติ ต-สทฺทสฺส อตฺถํ อาห. ตนฺติ ปญฺญํ วิเสเสตฺวา อุปมาภาเวน วินิวตฺตา จริตตฺถตาย. ปฏินิทฺเทสํ นารหติ ปธานาปธาเนสุ ปธาเน กิจฺจทสฺสนโต. ทฺวินฺนํ ปทานํ…เป… วโตติ กรุณาวาจินา ทยา-สทฺเทน เอกาธิกรณภาเวน วุจฺจมาโน ต-สทฺโท ตโต อญฺญธมฺมวิสโย ภวิตุํ น ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. อปริยายสทฺทานํ สมานาธิกรณภาโว วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเว สติ โหติ, นาญฺญถาติ อาห ‘‘สมานา…เป… โหตี’’ติ. สมานาธิกรณภาเวน เหตฺถ วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว สาธียติ, สา จ สมานาธิกรณตา วิสิฏฺฐวิภตฺติกานํ น โหตีติ สมานวิภตฺติตายปิ ตเมว สาธียตีติ ‘‘ทยา…เป… จิท’’นฺติ อิทํ ทยาย วิเสสิตพฺพภาเว การณวจนํ. ปธานตาย หิ สามญฺญตาย จ สา วิเสสิตพฺพา ชาตา. ตตฺถ ภควโต ตทญฺเญสญฺจ กรุณานํ วาจกตฺตา สามญฺญตา เวทิตพฺพา. ตสฺส จาติ ทยา-สทฺทสฺส. ‘‘ปธานญฺจ ปญฺญ’’นฺติอาทินา กิญฺจาปิ ปุริมคาถาย ปญฺญาปฺปธานา, ‘‘ตายา’’ติ ปน เกวลํ อวตฺวา ทยาวิเสสนภาเวน วุตฺตตฺตา อปฺปธานายปิ กรุณาย ปฏินิทฺเทโส ยุตฺโตติ ทสฺเสติ. อปฺปธานตา จ กรุณาย ปุริมคาถาย วเสน วุตฺตา, อิธ ปน ปธานา เอว. ตถา จ วุตฺตํ ‘‘ทยาสมุสฺสาหินีติ ปธานา’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๒).

2. 'Yassā saṃvaṇṇananti' 등으로 시작하여 'dayāyā' 등으로 시작하는 찬탄과의 연결을 보여줍니다. 그 목적은 언급된 방식대로 알아야 합니다. 'Abbhantara'는 자신의 내면(niyakajjhatta)이고, 그것으로부터 벗어난 것이 'bāhira'입니다. 'dayā'는 연민(karuṇā)을 의미하는데, 이는 'dayā'라는 단어가 자애(mettā)와 연민(karuṇā)을 모두 뜻하기 때문에 앞으로 나올 질문을 염두에 두고 한 말입니다. '그것(tāya)'에 의해 고무된 것이지 자애에 의한 것이 아니라는 뜻입니다. 이전에 언급된 것을 다시 지칭하는 것(paṭiniddesa)이므로 'ta'라는 단어의 의미를 말하였습니다. 'tam'은 지혜를 수식하여 비유의 상태에서 벗어나 성취된 의미를 지니기 때문입니다. 주된 것과 부수적인 것 중에서 주된 것에서 작용이 보이기 때문에 다시 지칭될 가치가 없습니다. 두 단어... (중략) ... 'vato'라고 한 것은 연민을 뜻하는 'dayā'라는 단어와 동격의 상태로 표현되는 'ta'라는 단어가 그 이외의 다른 법의 대상이 되는 것이 합당하지 않다는 뜻입니다. 동의어가 아닌 단어들의 동격 관계는 수식어와 피수식어의 관계가 있을 때 성립하며, 그렇지 않으면 성립하지 않는다고 하여 'samānā... hotī'라고 하였습니다. 여기서는 동격 관계에 의해 수식어와 피수식어의 관계가 성립되며, 그 동격 관계는 격이 다른 경우에는 성립하지 않으므로 같은 격인 것에 의해서도 그것이 성립된다고 하여 'dayā... cidam'이라 함은 'dayā'가 피수식어가 되는 이유를 설명한 것입니다. 주된 성격과 보편성 때문에 그것은 수식되어야 할 것이 되었습니다. 거기서 세존과 그 밖의 다른 이들의 연민을 뜻하므로 보편성을 알아야 합니다. 'tassa ca'는 'dayā'라는 단어를 가리킵니다. 'Padhānañca paññam' 등으로 앞의 게송에서 지혜가 주된 것이라 할지라도, 'tāyā'라고만 하지 않고 'dayā'의 수식어 상태로 언급되었기에 부수적인 연민에 대해서도 다시 지칭하는 것이 타당함을 보여줍니다. 연민의 부수적인 성격은 앞의 게송에 따라 언급된 것이고, 여기서는 주된 것입니다. 그래서 "dayāsamussāhinī(연민에 의해 고무된 자)라고 할 때 주된 것이다"(dha. sa. mūlaṭī. 2)라고 하였습니다.

กถํ ปน…เป… ญาตพฺพาติ วกฺขมานญฺเญว อตฺถํ หทเย ฐเปตฺวา โจเทติ. ยทิ เอวนฺติ ยทิ อฏฺฐกถาย อธิปฺปายํ อคฺคเหตฺวา วจนมตฺตเมว คณฺหสิ. เมตฺตาติ จ น ยุชฺเชยฺยาติ ยถา ‘‘เมตฺตจิตฺตตํ อาปนฺโน’’ติ เอติสฺสา อฏฺฐกถาย วเสน น ทยา กรุณา[Pg.9], เอวํ ‘‘นิกฺกรุณตํ อาปนฺโน’’ติ เอติสฺสา อฏฺฐกถาย วเสน น ทยา เมตฺตาติ วจนมตฺตคฺคหเณ อฏฺฐกถานมฺปิ วิโรธํ ทสฺเสติ. ‘‘อธิปฺปายวเสน โยเชตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตเมว อธิปฺปายํ ทยา-สทฺโท หีติอาทินา วิวรติ. อกฺขรจินฺตกา หิ ทยา-สทฺทํ ทานคติรกฺขเณสุ ปฐนฺติ. อนุรกฺขณญฺจ เมตฺตากรุณานํ หิตูปสํหารทุกฺขาปนยนาการวุตฺตีนํ สมานกิจฺจํ, ตสฺมา อุภยตฺถ ทยา-สทฺโท ปวตฺตตีติ วุตฺตํ. อนฺโตนีตนฺติ อนฺโตคธํ, รุกฺขตฺโถ วิย ธวขทิราทีนํ อนุรกฺขณตฺโถ เมตฺตากรุณานํ สามญฺญนฺติ อตฺโถ, อธิปฺปาโย ปน ‘‘ทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ สพฺพปาณภูตหิตานุกมฺปีติ อนนฺตรํ กรุณาย วุตฺตตฺตา ทยา-สทฺโท เมตฺตาปริยาโยติ วิญฺญายติ. เมตฺตาปิ หิ กรุณา วิย ปาณาติปาตวิรติยา การณนฺติ. ‘‘อทยาปนฺโน’’ติ เอตฺถ ปน การุณิโก อวิหึ สชฺฌาสยตฺตา ปเรสํ วิเหสามตฺตมฺปิ น กโรติ, โก ปน วาโท ปาณาติปาตเนติ นิกฺกรุณตาย ปาณาติปาติตา ทสฺสิตาติ เวทิตพฺพา. เอตเมวตฺถํ สนฺธาย ‘‘เอวญฺหิ อฏฺฐกถานํ อวิโรโธ โหตี’’ติ อาห. ยทิ ทยา-สทฺโท เมตฺตากรุณานํ วาจโก, เอวมฺปิกถํ ปน กรุณา ‘‘ทยา’’ติ ชานิตพฺพาติ อนุโยโค ตทวตฺโถ เอวาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา กรุณา จ เทสนายาติอาทินา กรุณาย เอว คหเณ การณมาห.

"어떻게 그러면... (중략) ... 알아야 하는가"라고 앞으로 말할 의미를 마음에 두고 질문합니다. '만약 그렇다면'은 만약 주석서의 의도를 파악하지 못하고 말 마디만 취한다면이라는 뜻입니다. '자애라고도 적절하지 않다'는 "자애로운 마음의 상태에 이르렀다"는 이 주석서에 따르면 'dayā'는 연민이 아니며, 이와 같이 "무자비한(nikkaruṇataṃ) 상태에 이르렀다"는 이 주석서에 따르면 'dayā'는 자애가 아니라는 말 마디만을 취할 때 주석서들 간의 모순을 보여줍니다. "의도에 따라 결합되어야 한다"고 말하고 나서 그 의도를 'dayā-saddo hi' 등으로 밝힙니다. 문법학자들은 'dayā'라는 단어를 보시(dāna), 진행(gati), 보호(rakkhaṇa)의 의미로 읽습니다. 그리고 보호한다는 것은 이익을 가져오고 고통을 제거하는 작용을 하는 자애와 연민의 공통된 기능이므로, 두 경우 모두에 'dayā'라는 단어가 통용된다고 말하였습니다. 'Antonīta'는 포함되었다는 뜻이며, 나무라는 의미가 다와(dhava)나 카디라(khadira) 등의 나무들에 공통된 것과 같이, 보호한다는 의미가 자애와 연민에 공통된다는 뜻입니다. 하지만 그 의도는 "dayāpanno(자애/연민을 갖춘)"라는 구절에서 "모든 생명체의 이익을 가엾게 여기는 자"라고 연민이 곧이어 언급되었기 때문에 'dayā'라는 단어가 자애의 동의어임을 알 수 있습니다. 자애 또한 연민과 마찬가지로 살생을 멀리하는 원인이 되기 때문입니다. 반면 "adayāpanno(자애/연민이 없는)"라는 구절에서는, 연민을 가진 자는 해치지 않으려는 성향 때문에 타인에게 괴로움만 주는 일조차 하지 않는데, 하물며 살생을 하겠는가라고 하여, 연민이 없음으로 인해 살생하게 됨을 보여주는 것으로 알아야 합니다. 바로 이 점을 염두에 두고 "이렇게 해야 주석서들의 모순이 없게 된다"고 하였습니다. 만약 'dayā'라는 단어가 자애와 연민을 모두 뜻한다면, 그럼에도 불구하고 어떻게 연민이 'dayā'인 줄 알 수 있는가라는 질문은 여전히 유효하다는 반론을 마음에 두고, 'karuṇā ca desanāyā' 등으로 오직 연민만을 취하는 이유를 말하였습니다.

นนุ ตายาติอาทินา สามตฺถิยโตปิ ปกรณํ พลวนฺติ ปกรณวเสเนว กรุณาวิสยสฺส ญาตตํ ทสฺเสติ. ยถารุจิ ปวตฺติตฺถาติ เอตํ ปุริมคาถาย สปฺปเทสนิปฺปเทสสตฺตวิสยาย กรุณาย คหิตภาวสฺส การณวจนํ. ยถารุจิปวตฺติ หิ เอกสฺมึ อเนเกสุ จ อิจฺฉานุรูปปฺปวตฺตีติ. ‘‘อิธ ปน นิปฺปเทสสตฺตวิสยตํ คเหตุ’’นฺติ เอเตน สิทฺเธ สติ อารมฺโภ ญาปกตฺโถ โหตีติ ปุน ‘‘สตฺเตสู’’ติ วจนํ อิมมตฺถวิเสสํ โพเธตีติ ทสฺเสติ. น เทเวสุเยวาติอาทินาปิ ทยาสาธนสฺส สมุสฺสาหนสฺส สตฺตวิสยภาเว สามตฺถิยลทฺเธปิ ‘‘สตฺเตสู’’ติ วจนํ ตสฺส นิปฺปเทสสตฺตวิสยภาโว อธิปฺเปโตติ อิมํ วิเสสํ ญาเปตีติ ทสฺเสติ.

"tāyā" 등으로 문맥의 힘에 의해서도 문맥(pakaraṇa)이 강하므로, 문맥에 따라 연민의 대상임을 알 수 있음을 보여줍니다. "원하는 대로 일어났다(yathāruci pavattittha)"는 것은 앞의 게송에서 부분적(sappadesa)이거나 전체적(nippadesa)인 중생을 대상으로 하는 연민이 취해진 이유를 설명하는 말입니다. 원하는 대로 일어난다는 것은 한 명 혹은 여러 명에게 의도에 따라 일어나는 것이기 때문입니다. "여기서는 전체적인 중생을 대상으로 함을 취하기 위해" 이것으로 이미 성립되었음에도 불구하고 다시 "중생들에게(sattesu)"라고 말한 것은 이러한 특별한 의미를 알려주기 위함임을 보여줍니다. "천신들에게만이 아니라" 등의 구절에서도 'dayā'의 수단인 고무함(samussāhana)이 중생을 대상으로 한다는 사실이 문맥상 얻어짐에도 불구하고 "중생들에게"라고 말한 것은 그것이 전체적인 중생을 대상으로 함이 의도된 것임을 이 특별한 점을 통해 알려주기 위함임을 보여줍니다.

กาลเทสเทสกปริสาทิปริทีปนํ พาหิรนิทานนฺติ กาลาทีนิ นิทฺธาเรนฺโต ‘‘ยสฺมึ กาเล’’ติอาทิมาห. อวสานมฺหิ วสนฺโต ติทสาลเยติ วจนโตติ เอเตน ตสฺส ปาฏิหาริยสฺส สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน [Pg.10] อวจฺฉินฺนตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ ปวตฺตโวหาเรน จ น สกฺกาติ ปุถุชฺชนสนฺตาเนปิ ราคาทิปฏิปกฺขหรณสฺส อภาวโต นิจฺฉนฺทราเคสุ สตฺตโวหาโร วิย ปุถุชฺชนสนฺตาเน ราคาทิปฏิปกฺขหรณวเสน ปวตฺตํ ตทภาเวปิ ภควโต สนฺตาเน รุฬฺหีวเสน ปาฏิหาริยนฺตฺเวว วุจฺจตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ อธิปฺปาโย. ทิฏฺฐิหรณวเสน เย สมฺมาทิฏฺฐิกา ชาตา อเจลกกสฺสปาทโย วิย, ทิฏฺฐิปฺปกาสเน อสมตฺถภาเวน อปฺปฏิภานภาวาทิปฺปตฺติยา สจฺจกาทโย วิย.

시간, 장소, 설법자, 청중 등을 밝히는 것을 '외부적 인연(bāhiranidāna)'이라 하며, 시간 등을 확정하며 '어떤 시간에(yasmiṃ kāle)' 등을 말하였습니다. "마지막에 삼십삼천(tidasālaya)에 머물며"라는 구절로 인해 그 신통(pāṭihāriya)이 다른 말과의 인접성으로 인해 구별됨을 보여줍니다. "그곳에서 통용되는 명칭으로는 불가능하다"는 것은, 범부의 상속(santāna)에서도 탐욕 등의 반대되는 것을 제거함이 없으므로, 탐욕이 없는 자들에게 중생이라는 명칭을 쓰듯이, 범부의 상속에서 탐욕 등의 반대되는 것을 제거하는 작용으로 일어난 것이 비록 세존의 상속에는 없을지라도 관습에 따라 '신통'이라고만 불린다고 말할 수는 없다는 뜻입니다. 사견을 제거함으로 인해 바른 견해를 갖게 된 자들은 아첼라카 캇사파(acelakakassapa) 등과 같고, 사견을 드러내는 데 무능하여 변재가 없는 등의 상태에 이른 자들은 삿자가(saccaka) 등과 같습니다.

๓ . สีตปพฺพตา นาม ‘‘สิเนรุํ ปริวาเรตฺวา ฐิตา ยุคนฺธโร…เป… คิริ พฺรหา’’ติ (วิสุทฺธิ. ๑.๑๓๗; ปารา. อฏฺฐ. ๑.๑ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) เอวํ วุตฺตปพฺพตา.

3. 시타(Sīta) 산들이란 '시네루 산을 둘러싸고 있는 유간타라(yugandhara)... (중략) ... 거대한 산' (visuddhi. 1.137; pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā)이라고 이와 같이 언급된 산들입니다.

๔-๕. สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ สพฺพโส อาคมฺม สพฺพโส สนฺนิสินฺเนนาติ สมฺพนฺธวเสน ตโย วิกปฺปา ยุตฺตา, สพฺพโส จกฺกวาฬสหสฺเสหิ ทสหิ ทสหีติ ปน อนิฏฺฐสาธนโต ปฏิเสธิโต. วชฺชิตพฺเพติ เย วชฺเชตุํ สกฺกา ‘‘อติสมฺมุขา อติสมีปํ อุนฺนตปฺปเทโส’’ติ, เอเต. อิตเร ปน ตสฺสา ปริสาย มหนฺตภาเวน น สกฺกา ปริหริตุํ.

4-5. '모든 면에서 천의 세계로부터(sabbaso cakkavāḷasahassehi)', '모든 면에서 와서(sabbaso āgamma)', '모든 면에서 앉아 있는(sabbaso sannisinnena)'이라는 연결의 관계에 따라 세 가지 해석이 적절하다. 그러나 '모든 면에서 열 개씩의 천의 세계로부터'라는 표현은 원치 않는 결과를 초래하므로 거부된다. '피해야 할 것'이란 '너무 정면이거나 너무 가깝거나 높은 곳'과 같이 피할 수 있는 것들을 말한다. 그러나 그 외의 것들은 그 회중의 방대함 때문에 피할 수가 없다.

‘‘สพฺพเญยฺย…เป… สมตฺถา’’ติ วตฺวา เตสํ เทเสตพฺพปฺปการชานนสมตฺถาติ วจนํ อตฺตนา ปฏิวิทฺธาการสฺส ธมฺมสามินาปิ ปเรสํ เทเสตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา วุตฺตํ. อญฺญถา สพฺเพปิ สตฺตา ทิฏฺฐสจฺจา เอว ภเวยฺยุํ. สพฺพเญยฺยธมฺมานํ ยถาสภาวชานนสมตฺถตาทิเยว ยถาวุตฺตพลํ. เตสํ คหณสมตฺถตํ ทีเปติ, อธิกวจนมญฺญมตฺถํ โพเธตีติ อธิปฺปาโย.

'모든 알 수 있는 것... 등등에 능숙한'이라고 말하고 나서, '그들에게 설법해야 할 방식을 아는 데 능숙하다'는 말은, 법의 주인이신 분조차도 스스로 깨달은 방식 그대로는 타인에게 설하는 것이 불가능하기 때문에 하신 말씀이다. 그렇지 않다면 모든 중생이 진리를 본 자(예류자 이상)가 되었을 것이다. 모든 알 수 있는 법들을 있는 그대로 아는 능력 등이 바로 앞에서 언급한 힘이다. 그것은 그들의 파악 능력을 나타내며, 덧붙여진 말은 다른 의미를 깨우쳐준다는 것이 그 뜻이다.

๖. ตถาคโต วนฺทนีโยติอาทินา ‘‘นมสฺสิตฺวา’’ติอาทิกิริยาวิเสสานํ ตํตํสุตฺตานุโรเธน ปวตฺติตมาห. สรีรโสภคฺคาทีติ อาทิ-สทฺเทน กลฺยาณวากฺกรณตาอาธิปจฺจปริวารสมฺปตฺติอาทิ สงฺคยฺหติ.

6. '여래는 예배받으실 분이다' 등의 구절을 통해 '예배하고' 등의 동사 수식어들이 해당 경전들에 부합하게 전개되었음을 설명한다. '신체의 아름다움 등'에서 '등'이라는 단어에는 훌륭한 언변, 지배력, 권속의 구족 등이 포함된다.

๗. อนฺตรธาเปตฺวาติ นิโรเธตฺวา. นิโรธนญฺเจตฺถ อุปฺปาทกเหตุปริหรณวเสน เตสํ อนุปฺปตฺติกรณนฺติ เวทิตพฺพํ. อตฺถํ ปกาสยิสฺสามีติ สมฺพนฺโธติ ‘‘โสเสตฺวา’’ติ ปุพฺพกาลกิริยาย อปรกาลกิริยาเปกฺขตาย วุตฺตํ.

7. '사라지게 하여(antaradhāpetvā)'는 '소멸시켜(nirodhetvā)'라는 뜻이다. 여기서 소멸이란 일어나는 원인을 제거함으로써 그것들이 다시 생겨나지 않게 하는 것임을 알아야 한다. '의미를 밝히리라'는 연결은 '정화하고(sosetvā)'라는 이전 시점의 동작이 이후 시점의 동작을 기대하기 때문에 언급된 것이다.

๘. ทุกฺกรภาวํ [Pg.11] ทีเปตุนฺติ อทุกฺกรสฺส ตถาอภิยาเจตพฺพตาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปาราชิกสงฺฆาทิเสสานํ สีลวิปตฺติภาวโต ถุลฺลจฺจยาทีนญฺจ เยภุยฺเยน อาจารวิปตฺติภาวโต อาจารสีลานํ ตถา โยชนา กตา, ตถา จาริตฺตสีลสฺส อาจารสภาวตฺตา อิตรํ สภาเวเนว คเหตฺวา ทุติยา. อสกฺกุเณยฺยนฺติ วิสุทฺธาจาราทิคุณสมนฺนาคเตน สพฺรหฺมจารินา สทฺธมฺมจิรฏฺฐิตตฺถํ สาทรํ อภิยาจิเตน เตน จ อภิธมฺมตฺถปฺปกาสเน สมตฺโถติ ยาถาวโต ปมาณิเตน ตพฺพิมุขภาโว น สุกโรติ อธิปฺปาโย.

8. '행하기 어려움(dukkarabhāvaṃ)을 나타낸다'는 것은 행하기 쉬운 일이라면 그렇게 간곡히 요청될 필요가 없기 때문이라는 뜻이다. 바라이(Pārājika)와 승잔(Saṅghādisesa) 등은 계의 파행(sīlavipatti)이고, 투란차(thullaccaya) 등은 대체로 행실의 파행(ācāravipatti)이므로 행실(ācāra)과 계(sīla)에 대해 그렇게 결합하였다. 또한 실천계(cārittasīla)는 행실의 자성을 가지므로 다른 하나를 자성으로 취한 것이 두 번째이다. '불가능하다(asakkuṇeyya)'는 것은 청정한 행실 등의 덕목을 갖춘 동료 수행자가 정법이 오래 머물기를 바라는 마음으로 정중하게 요청했을 때, 아비담마의 의미를 밝히는 데 능숙하다고 여겨지는 자로서 그 요청을 거절하기는 쉽지 않다는 뜻이다.

๙. เทวเทว-สทฺทสฺส อตฺโถ ปฏฺฐานสํวณฺณนาฏีกายํ วิปญฺจิโตติ น วิตฺถารยิมฺห.

9. '천중천(devadeva)'이라는 단어의 의미는 빳타나 주석서 복주(Paṭṭhānasaṃvaṇṇanāṭīkā)에서 상세히 설명되었으므로 자세히 서술하지 않았다.

๑๓. ปฐมสงฺคีติยํ ยา อฏฺฐกถา สงฺคีตาติ วจเนน สา ภควโต ธรมานกาเลปิ อฏฺฐกถา สํวิชฺชติ, เตน ปาโฐ วิย ภควํมูลิกาวาติ วิญฺญายติ. ‘‘อภิธมฺมสฺสา’’ติ ปทํ ‘‘อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ เอตทเปกฺขนฺติ ‘‘กสฺส ปน สา อฏฺฐกถา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา อธิการวเสน ตเมว อภิธมฺมปทํ อากฑฺฒติ. อาวุตฺติอาทิวเสน วา อยมตฺโถ วิภาเวตพฺโพ.

13. '제1차 결집에서 주석서가 결집되었다'는 말에 따르면, 세존께서 생존해 계실 때도 주석서가 존재했으므로, 성전 구절(pāṭha)처럼 세존을 근원으로 한다는 것을 알 수 있다. '아비담마의'라는 단어는 '의미를 밝히리라'는 구절과 관련되는데, "누구의 주석서인가?"라고 묻고 나서 주제에 따라 바로 그 아비담마라는 단어를 끌어온 것이다. 혹은 반복(āvutti) 등을 통해 이 의미를 설명해야 한다.

๑๖. อริยมคฺคสฺส โพชฺฌงฺคมคฺคงฺคฌานงฺควิเสสํ ปาทกชฺฌานเมว นิยเมตีติอาทินยปฺปวตฺโต ติปิฏกจูฬนาคตฺเถรวาโท อาทิ-สทฺเทน วิปสฺสนาย อารมฺมณภูตา ขนฺธา นิยเมนฺติ, ปุคฺคลชฺฌาสโย นิยเมตีติ เอวมาทโย โมรวาปิวาสิมหาทตฺตตฺเถรติปิฏกจูฬาภยตฺเถรวาทาทโย สงฺคยฺหนฺติ. ตปฺปกาสเนเนวาติ อภิธมฺมสฺส อตฺถปฺปกาสเนเนว. โสติ มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย. ตถาติ อสมฺมิสฺสานากุลภาเวน. อสมฺมิสฺสานากุลภูโต วา วินิจฺฉโย มหาวิหารวาสีนํ สนฺตกภาเวน, เอเตน อภิธมฺมสฺส อตฺถปฺปกาสเนเนว มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉโย อิธ อภินิปฺผาทียตีติ ทสฺเสติ. อถ วา ตปฺปกาสเนเนวาติ อสมฺมิสฺสานากุลภาวปฺปกาสเนเนว. โสติ ปกาสิยมาโน อภิธมฺมตฺโถ. ตถาติ มหาวิหารวาสีนํ วินิจฺฉยภาเวน. อิมสฺมึ อตฺถวิกปฺเป ‘‘อสมฺมิสฺสํ อนากุลํ อตฺถํ ปกาสยิสฺสามี’’ติ สมฺพนฺธนียํ.

16. 성스러운 도의 깨달음의 요소, 도의 요소, 선정의 요소의 차이는 토대 선정(pādakajjhāna)에 의해 결정된다는 등의 방식으로 전개되는 띠삐따까 쭐라나가 어른스님의 견해에서, '등'이라는 단어로 위빳사나의 대상이 되는 온(khandha)들이 결정하고 개인의 성향(ajjhāsaya)이 결정한다는 등의 모라와삐와시 마하닷따 어른스님과 띠삐따까 쭐라바야 어른스님 등의 견해들이 포함된다. '그것을 밝힘으로써만'은 아비담마의 의미를 밝힘으로써만을 의미한다. '그것'은 마하위하라 거주자들의 판결(vinicchaya)이다. '그와 같이'는 섞이지 않고 혼란스럽지 않은 방식으로이다. 혹은 마하위하라 거주자들의 소유이기에 섞이지 않고 혼란스럽지 않게 된 판결을 의미하며, 이것으로 아비담마의 의미를 밝힘으로써 마하위하라 거주자들의 판결이 여기서 성취됨을 보여준다. 또는 '그것을 밝힘으로써'는 섞이지 않고 혼란스럽지 않은 상태를 밝힘으로써를 의미한다. '그것'은 밝혀지는 아비담마의 의미이다. '그와 같이'는 마하위하라 거주자들의 판결이 된 상태를 의미한다. 이 해석의 경우에는 "섞이지 않고 혼란스럽지 않은 의미를 밝히리라"와 연결해야 한다.

๑๗. อญฺญญฺจ [Pg.12] สพฺพํ อตฺถปฺปกาสนํ โหตีติ โตสนํ โหตีติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘สพฺเพน เตน โตสนํ กตํ โหตี’’ติ. ยุตฺตรูปา โยชนา.

17. '그리고 다른 모든 의미를 밝히는 것이 된다'는 것은 기쁘게 하는 것이 된다는 뜻이다. 그래서 "그 모든 것으로 기쁨을 주었다"라고 하였다. 이는 적절한 결합이다.

วีสติคาถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

스무 게송에 대한 설명이 끝났다.

นิทานกถาวณฺณนา

서술(Nidānakathā)에 대한 설명

ปริจฺเฉโท สตฺตปฺปกรณภาโว. สนฺนิเวโส สตฺตนฺนํ ปกรณานํ ตทวยวานญฺจ ววตฺถานํ. สาคเรหิ ตถา จินฺตาติ ‘‘อิมสฺส อภิธมฺมสฺส คมฺภีรภาววิชานนตฺถํ จตฺตาโร สาครา เวทิตพฺพา’’ติอาทินา นเยน ชลสาคราทีหิ สห นยสาครวิจาโร. ‘‘สตภาเคน สหสฺสภาเคน ธมฺมนฺตรา ธมฺมนฺตรํ สงฺกมิตฺวา สงฺกมิตฺวา เทเสสี’’ติอาทินา เทสนาเภเทหิ อภิธมฺมสฺส คมฺภีรภาวกถา เทสนาหิ คมฺภีรตา.

'구분(pariccheda)'은 일곱 논서의 체계이다. '배치(sannivesa)'는 일곱 논서와 그 부분들에 대한 규정이다. '바다와 같이 고찰함'이란 "이 아비담마의 심오함을 알기 위해 네 바다를 알아야 한다"는 등의 방식으로 물의 바다 등과 함께 방법(naya)의 바다를 고찰하는 것이다. "백 분의 일, 천 분의 일로 법에서 다른 법으로 옮겨가며 설하셨다"는 등의 설법의 차이로 인한 아비담마의 심오함에 대한 설명이 '설법에 의한 심오함'이다.

‘‘เอวํ เตมาสํ นิรนฺตรํ เทเสนฺตสฺสา’’ติอาทินา เทสนากาเล ภควโต สรีรสฺส ยาปิตาการวิจาโร เทสนา…เป… คหณํ. ตถา เถรสฺส…เป…ปิ จาติ ‘‘อภิธมฺเม วาจนามคฺโค นามา’’ติอาทินา อภิธมฺเม วาจนามคฺคสฺส สาริปุตฺตตฺเถรสมฺพนฺธิตตา ตสฺส จ เตเนว อุปฺปาทิตตา. โย หิ ภควตา เทวตานํ เทสิตากาโร, โส อปริจฺฉินฺนวารนยตนฺติตาย อนนฺโต อปริมาโณ น ภิกฺขูนํ วาจนาโยคฺโค, โย จ เถรสฺส เทสิตากาโร, โส อติสํขิตฺตตาย. นาติสงฺเขปนาติวิตฺถารภูโต ปน ปาฐนโย เถรปฺปภาวิโต วาจนามคฺโคติ.

"이와 같이 석 달 동안 끊임없이 설하실 때" 등의 구절은 설법하실 때 세존의 몸이 유지된 방식에 대한 고찰로서 설법... 등등의 파악이다. 또한 '장로의... 등등'이라는 구절은 "아비담마에서 암송의 길(vācanāmaggo)이란" 등의 구절로 아비담마의 암송의 길이 사리뿟따 장로와 관련되어 있으며 그에 의해 그것이 창시되었음을 말한다. 세존께서 천신들에게 설하신 방식은 차례(vāra)와 방법(naya)과 성전(tanti)의 구분이 없어 끝없고 무량하므로 비구들이 암송하기에 적당하지 않다. 또한 장로가 전해받은 방식은 매우 간략하다. 그러나 너무 간략하지도 너무 상세하지도 않은 독송의 방식은 장로로부터 유래된 암송의 길이다.

วจนตฺถวิชานเนนาติอาทินา กุสลา ธมฺมาติอาทิปทานญฺเญว อตฺถวณฺณนํ อกตฺวา อภิธมฺม-สทฺทวิจารสฺส สมฺพนฺธมาห. ‘‘เย เต มยา ธมฺมา อภิญฺญา เทสิตา. เสยฺยถิทํ – จตฺตาโร สติปฏฺฐานา…เป… สิกฺขิตํ สิกฺขึสุ ทฺเว ภิกฺขู อภิธมฺเม นานาวาทา’’ติอาทิสุตฺตวเสน กิญฺจาปิ โพธิปกฺขิยธมฺมา ‘‘อภิธมฺโม’’ติ วุจฺจนฺติ, ธมฺม-สทฺโท จ สมาธิอาทีสุ ทิฏฺฐปฺปโยโค, ปริยตฺติธมฺโม เอว ปน อิธ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘สุตฺตนฺตาธิกา ปาฬีติ อตฺโถ’’ติ อาห. ตตฺถ ธมฺมพฺยภิจารภาเวน วิเสสโต อภิธมฺโม วิย สุตฺตนฺโตปิ ‘‘ธมฺโม’’ติ วุจฺจติ. ‘‘โย [Pg.13] โว, อานนฺท, มยา ธมฺโม จ วินโย จ เทสิโต ปญฺญตฺโต’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๑.๒๑๖) อญฺญตฺถ จ สมฺภวโต อภิ-สทฺเทน นิวตฺเตตพฺพตฺถํ ทีเปตุํ ‘‘สุตฺตนฺตา’’ติ วุตฺตํ. นนุ จ อติเรกวิเสสฏฺฐา ภินฺนสภาวา ยโต เต ยถากฺกมํ อธิกวิจิตฺตปริยาเยหิ โพธิตา, ตสฺมา ‘‘ธมฺมาติเรกธมฺมวิเสสฏฺเฐหี’’ติ พหุวจเนน ภวิตพฺพํ, น เอกวจเนนาติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ…เป… เอกวจนนิทฺเทโส กโต’’ติ.

’뜻의 의미를 아는 것(Vacanatthavijānana)’ 등으로 유익한 법들(kusalā dhammā) 등의 단어들에 대해서만 주석을 하지 않고 아비담마(Abhidhamma)라는 단어의 고찰과의 연결을 설명하였다. ‘내가 수증하여 설한 법들, 즉 네 가지 마음챙김의 확립(satipaṭṭhāna) … 등 … 아비담마에 대해 서로 다른 견해를 가진 두 비구가 공부하였다’는 등의 경(sutta)에 의거하여, 비록 보리분법(bodhipakkhiyadhamma)들을 ‘아비담마’라고 부르기도 하고, ‘담마(dhamma)’라는 단어가 삼매(samādhi) 등에서 사용되는 것이 보이지만, 여기서는 오직 교학의 법(pariyattidhamma)이 의도된 것임을 보이면서 ‘경장보다 뛰어난 성전(pāḷī)이라는 뜻이다’라고 말하였다. 거기서 법에 어긋남이 없으므로 특별히 아비담마처럼 경장도 ‘법(dhamma)’이라 불린다. ‘아난다여, 내가 너희에게 설하고 제정한 법(dhamma)과 율(vinaya)이’ 등의 (디가 니까야 1.216) 다른 곳에서도 나타나므로, ‘아비(abhi-)’라는 접두사로 제외되어야 할 의미를 나타내기 위해 ‘경장(suttanta)’이라고 말하였다. ‘참으로 그것들은 [경장보다] 더 많고 특별한 의미를 지니며 서로 다른 성질을 가진 것이니, 그것들은 각각 더 많고 다채로운 방식으로 깨달아진 것이므로, [단수가 아니라] ‘법의 탁월함과 법의 특별한 의미들 때문에(dhammātirekadhammavisesaṭṭhehī)’라고 복수로 사용되어야 하는 것 아닌가’라는 질문을 염두에 두고 ‘두 가지 모두 … 등 … 단수로 표시되었다’라고 말하였다.

ปโยคเมว นารหติ อุปสคฺค-สทฺทานํ ธาตุ-สทฺทสฺเสว ปุรโต ปโยชนียตฺตา. อถาปิ ปยุชฺเชยฺย อติมาลาทีสุ อติ-สทฺทาทโย วิย. เอวมฺปิ ยถา ‘‘อติมาลา’’ติ เอตฺถ สมาสวเสน อนาวิภูตาย กมนกิริยาย วิเสสโก อติ-สทฺโท, น มาลาย, เอวมิธาปิ อภิ-สทฺโท น ธมฺมวิเสสโก ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย. อญฺญสฺสปิ หิ อุปสคฺคสฺสาติ อิทํ รุฬฺหีวเสน, อตฺเถ อุปสชฺชตีติ วา อุปสคฺคสฺส อนฺวตฺถสญฺญตํ คเหตฺวา วุตฺตํ. อติฉตฺตาทีสุ หิ อติ-สทฺโท อิธ อุปสคฺโคติ อธิปฺเปโต. ตตฺถ ยถา กลฺยาโณ ปูชิโต วา ปุริโส อติปุริโสติ ภวติ, เอวํ อติเรกวิเสสฏฺฐานมฺปิ กลฺยาณปูชิตตฺถภาวสมฺภวโต กลฺยาณํ วา ปูชิตํ วา ฉตฺตํ อติฉตฺตนฺติ สทฺทนโย เวทิตพฺโพ. กลฺยาณปูชิตภาวา หิ คุณวิเสสโยเคน อิจฺฉิตพฺพา. คุณวิเสโส เจส ยทิทํ ปมาณาติเรโก จ วิจิตฺตรูปตา จ. เอวญฺจ ปน กตฺวา ‘‘อกิริยายปี’’ติ วจนํ สมตฺถิตํ ภวติ. ยถา จ อติฉตฺตาทีสุ, เอวํ อภิธมฺม-สทฺเทปิ ทฏฺฐพฺพํ. อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. ตพฺภาวทีปกตฺตาติ อติเรกวิเสสภาวทีปกตฺตา.

접두사(upasagga)는 어근(dhātu)의 앞에 놓여야 하므로 [그 자체로는] 쓰임에 적합하지 않다. 그럼에도 불구하고 아티말라(atimālā, 뛰어난 꽃다발) 등에서 아티(ati-)라는 접두사 등이 쓰이는 것과 같다. 이와 같이 ‘아티말라’에서 복합어의 힘으로 인해 명확히 드러나지 않는 ‘능가함(kamanakiriyā)’의 행위를 한정하는 것이 아티(ati-)이지, 꽃다발(mālā)을 한정하는 것이 아니듯, 여기서도 아비(abhi-)는 법(dhamma)을 한정하는 것이 아니라는 것이 의도이다. 또한 다른 접두사의 경우에도 이것은 관용적 표현(ruḷhī)에 의한 것이거나, ‘의미에 가까이 붙는다(atthe upasajjatī)’고 하여 접두사라는 명칭의 의미를 취하여 말한 것이다. 아티찻타(atichattā, 뛰어난 산개) 등에서 아티(ati-)라는 단어는 여기서 접두사로 의도된 것이다. 거기서 마치 훌륭하거나 존경받는 사람이 ‘아티푸리사(atipurisa, 위대한 사람)’가 되듯이, 이와 같이 뛰어나고 특별한 의미를 지닌 것들에도 훌륭함과 존경받는 의미가 존재할 수 있으므로, 훌륭하거나 존경받는 산개를 ‘아티찻타’라고 하는 식의 어법으로 이해해야 한다. 훌륭함과 존경받음은 덕성의 특별함과 결합함으로써 구하게 되는 것이다. 그리고 이 덕성의 특별함이란 분량의 탁월함과 형태의 다채로움이다. 이와 같이 함으로써 ‘행위가 없더라도(akiriyāyapī)’라는 말이 성립하게 된다. 아티찻타 등에서와 마찬가지로 아비담마라는 단어에서도 그렇게 보아야 한다. 불변어(nipāta)는 여러 의미를 지니기 때문이다. ‘그것의 상태를 나타내기 때문’이란 탁월하고 특별한 상태를 나타내기 때문이다.

เอกโต อนาคตตฺตาติ อิทํ สุตฺตนฺเต เอกโต อาคตานํ ขนฺธายตนาทีนํ สุตฺตนฺตภาชนียสฺส ทิฏฺฐตฺตา ‘‘ฉ อิมานิ, ภิกฺขเว, อินฺทฺริยานี’’ติอาทินา (สํ. นิ. ๕.๔๙๕-๔๙๖) จกฺขาทีนํ ฉนฺนํ อิตฺถินฺทฺริยาทีนํ ติณฺณํ สุขินฺทฺริยาทีนํ ปญฺจนฺนํ สทฺธินฺทฺริยาทีนํ ปญฺจนฺนํ อนญฺญาตญฺญสฺสามีตินฺทฺริยาทีนญฺจ ติณฺณํ วเสน วิสุํ วิสุํ สุตฺตนฺตภาเวน อาคตตฺตา เอกสุตฺตภาเวน อนาคตานํ พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ สุตฺตนฺตภาชนียสฺส อทิฏฺฐตฺตา จ วุตฺตํ, น สุตฺตนฺเต เอกโต อาคมนสฺส สุตฺตนฺตภาชนียสฺส การณตฺตา. สุตฺตนฺเต เอกโต สพฺเพน สพฺพญฺจ อนาคตา หิ ภูมนฺตรปริจฺเฉทปฏิสมฺภิทา สุตฺตนฺตภาชนียวเสน วิภตฺตา ทิสฺสนฺติ, เอกโต อาคตานิ จ [Pg.14] สิกฺขาปทานิ ตถา น วิภตฺตานิ. เวรมณีนํ วิย ปน สภาวกิจฺจาทิวิภาควินิมุตฺโต พาวีสติยา อินฺทฺริยานํ สมาโน วิภชนปฺปกาโร นตฺถิ, โย สุตฺตนฺตภาชนียํ สิยาติ อินฺทฺริยวิภงฺเค สุตฺตนฺตภาชนียํ นตฺถีติ ยุตฺตํ สิยา.

‘한꺼번에 전해지지 않았기 때문’이라는 것은, 경장(suttante)에서 한꺼번에 전해진 온(khandha)·처(āyatana) 등의 경장분석(suttantabhājanīya)이 보이기 때문에, ‘비구들이여, 이 여섯 가지 감각기관(indriya)이 있다’는 등의 (상윳다 니까야 5.495-496) 안근(cakkhu) 등의 6가지, 여근(itthindriya) 등의 3가지, 낙근(sukhindriya) 등의 5가지, 신근(saddhindriya) 등의 5가지, 미지당지근(anaññātaññassāmītindriya) 등의 3가지에 따라 각각 경장의 형태로 전해졌으므로, 하나의 경의 형태로 전해지지 않은 22가지 근(indriya)의 경장분석이 보이지 않는다는 것을 말한 것이지, 경장에서 한꺼번에 전해지는 것이 경장분석의 원인이기 때문은 아니다. 경장에서 전혀 한꺼번에 전해지지 않은 지계(bhūmi)의 차별과 무애해(paṭisambhidā)는 경장분석에 따라 분류된 것이 보이고, 한꺼번에 전해진 학습계율(sikkhāpada)들은 그와 같이 분류되지 않았기 때문이다. 그러나 금계(veramaṇī)들처럼 자성(sabhāva)과 역할(kicca) 등의 구분을 벗어난 22가지 근에 공통된 분류 방식은 없으므로, 그것이 경장분석이 될 수 있다는 점에서 ‘근분별(indriyavibhaṅga)에는 경장분석이 없다’는 것이 타당할 것이다.

ยทิปิ ปจฺจยธมฺมวินิมุตฺโต ปจฺจยภาโว นาม นตฺถิ, ยถา ปน ปวตฺโต ปจฺจยธมฺโม ปจฺจยุปฺปนฺนธมฺมานํ ปจฺจโย โหติ, โส ตสฺส ปวตฺติอาการวิเสโส เหตุอาทิภาโว ตโต อญฺโญ วิย ปจฺจยธมฺมสฺส ปจฺจยภาโวติ วุตฺโต, โส จ ‘‘อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา สมฺภวนฺตี’’ติอาทีสุ ปธานภาเวน วุตฺโต. ตตฺถ จ คุณีภูตา เหตุเหตุผลภูตา อวิชฺชาสงฺขาราทโยติ วุตฺตํ ‘‘ปจฺจยภาโว อุทฺทิฏฺโฐ’’ติ. อุทฺทิฏฺฐธมฺมานนฺติอาทิ อุทฺเทเสน ปริจฺฉินฺนานํเยว ขนฺธาทีนํ ขนฺธวิภงฺคาทีสุ ปญฺหปุจฺฉกนโย ทสฺสิโต, น อิโต อญฺญถาติ กตฺวา วุตฺตํ.

비록 조건이 되는 법(paccayadhamma)을 벗어난 조건의 상태(paccayabhāva)라는 것은 없지만, 작용하는 조건의 법이 조건 발생적 법(paccayuppannadhamma)들의 조건이 되는 방식에서, 그 발생 양상의 차별인 원인(hetu) 등의 상태가 그것과는 다른 것처럼 조건의 법의 조건의 상태라고 불린다. 그리고 그것은 ‘무명을 조건으로 상카라들이 생겨난다’는 등의 구절에서 주된 요소로서 설해졌다. 거기서 보조적인 요소인 원인과 원인의 결과가 된 무명과 상카라 등을 두고 ‘조건의 상태가 제시되었다’고 말한 것이다. ‘제시된 법들의’ 등은 [경에서] 열거함(uddesa)으로써 한정된 온(khandha) 등에 대해서만 온분별(khandhavibhaṅga) 등에서 질문의 방식(pañhapucchakanaya)이 제시된 것이지, 이와 다른 방식이 아니라는 뜻으로 말한 것이다.

สุตฺตนฺเต สงฺคีติสุตฺตนฺตาทิเก. ปญฺจ สิกฺขาปทานิ ปาณาติปาตา…เป… ปมาทฏฺฐานา เวรมณีติ เอวํ อุทฺทิฏฺฐานิ. อญฺโญ ปน เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถีติ อิทํ อตีตานิจฺจาทิวิภาโค เวรมณีนํ ขนฺธายตนาทีสุ อนฺโตคธตฺตา ตพฺพเสเนว วิชานิตพฺโพ, ตโต ปน อญฺโญ อภิธมฺมนยวิธุโร เวรมณีนํ วิภชิตพฺพปฺปกาโร นตฺถีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ตถา จ ปฏิสมฺภิทามคฺเค ‘‘จกฺขุํ อนิจฺจํ…เป… ชรามรณํ อนิจฺจ’’นฺติ อนุปทธมฺมสมฺมสนกถายํ น เวรมณิโย อุทฺธฏา.

‘경장에서’란 상기티 수타(Saṅgīti-sutta) 등을 말한다. 다섯 가지 학습계율은 살생 … 등 … 방일의 근본인 술에서 멀리함이라는 식으로 열거되었다. ‘금계(veramaṇī)들을 분류하는 다른 방식은 없다’는 것은, 과거·무상 등의 분류는 금계들이 온·처 등에 포함되므로 그것들에 의해서만 알아야 하며, 그 외에 아비담마의 방식과 다른 금계들의 분류 방식은 없다는 의도로 말한 것이다. 그와 같이 무애해도(Paṭisambhidāmagga)의 ‘눈은 무상하다 … 등 … 늙음과 죽음은 무상하다’라는 축자적 법의 고찰(anupadadhammasammasana)의 설명에서도 금계들은 인용되지 않았다.

นนุ ธมฺมสงฺคณีธาตุกถาทีนมฺปิ วเสน อภิธมฺมปาฬิยา อติเรกวิเสสภาโว ทสฺเสตพฺโพติ? สจฺจเมตํ, โส ปน เอกนฺตอภิธมฺมนยนิสฺสิโต อวุตฺโตปิ สิทฺโธติ กตฺวา น ทสฺสิโต. เอเตน วา นิทสฺสเนน โสปิ สพฺโพ เนตพฺโพ. อภิธมฺมนยสามญฺเญน วา อภิธมฺมภาชนียปญฺหปุจฺฉเกหิ โส วุตฺโต เอวาติ น วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ.

‘참으로 법집론(Dhammasaṅgaṇī)이나 계설론(Dhātukathā) 등에 의해서도 아비담마 성전의 탁월하고 특별한 상태가 제시되어야 하는 것 아닌가?’ 이는 사실이다. 그러나 그것은 오로지 아비담마의 방식에 의거한 것이므로 말하지 않아도 이미 확립된 것이라 여겨 제시하지 않은 것이다. 또는 이 예시를 통해 그 모든 것을 유추해야 한다. 혹은 아비담마 방식의 일반성 때문에 아비담마 분석(abhidhammabhājanīya)의 질문들(pañhapucchaka)에 의해 그것이 이미 언급된 것이나 다름없으므로 말하지 않은 것으로 보아야 한다.

ปญฺหวาราติ ปุจฺฉนวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตา ปาฬินยา. เอตฺเถวาติ ธมฺมหทยวิภงฺเค เอว. อเปกฺขาวสิกตฺตา อปฺปมหนฺตภาวสฺส ยโต อปฺปมตฺติกา มหาธาตุกถาตนฺติ ธมฺมหทยวิภงฺควจนวเสน อวเสสา, ตํ ทสฺสนตฺถํ ‘‘ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต’’ติ วุตฺตํ. ธมฺมหทย…เป… อาคตตนฺติโต รูปกณฺฑธาตุวิภงฺคาทีสุ อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถายํ อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ สมฺพนฺโธ[Pg.15]. อถ ธาตุกถาย วิตฺถารกถา มหาธาตุกถา ธมฺมหทยวิภงฺเค อนาคนฺตฺวา มหาธมฺมหทเย อาคตตนฺติโต ธาตุกถายํ อนาคนฺตฺวา มหาธาตุกถาย อาคตตนฺติ อปฺปมตฺติกาวาติ โยเชตพฺพํ.

'질문의 장(Pañhavāra)'이란 묻고 답하는 방식에 따라 전개되는 성전의 체계이다. '이곳에서만'이란 법심분별(Dhammahadayavibhaṅga)에서만을 의미한다. 큰 분량이 아닌 것에 의존하기 때문에 매우 적은 분량의 대계설(Mahādhātukathā)의 성전은 법심분별의 말씀에 따른 나머지이며, 그것을 보이기 위해 "법심분별에 나타나지 않고 대법심(Mahādhammahadaya)에 나타난 성전으로부터"라고 설해졌다. 법심... 줄임 ... 나타난 성전으로부터 루빠칸다(rūpakaṇḍa)와 계분별(dhātuvibhaṅga) 등에 나타나지 않고 대계설에 나타난 성전은 아주 적은 분량이라는 결합이다. 즉, 계설(dhātukathā)의 상세한 설명인 대계설은 법심분별에 나타나지 않고 대법심에 나타난 성전으로부터, 계설에 나타나지 않고 대계설에 나타난 성전은 아주 적은 분량이라고 연결하여 이해해야 한다.

อุปลพฺภตีติ อนุโลมปจฺจนียปญฺจกสฺส, นุปลพฺภตีติ ปจฺจนียานุโลมปญฺจกสฺส อุปลกฺขณวเสน วุตฺตํ. สจฺจิกฏฺฐํ นิสฺสยนฺติ ‘‘สพฺพตฺถา’’ติอาทินา เทสาทิอนามสเนน รูปาทิสตฺตปญฺญาสธมฺมปฺปเภทํ สจฺจิกฏฺฐเมว นิสฺสยภูตํ. สพฺพตฺถาติ เอตฺถาปิ ‘‘อุปลพฺภติ นุปลพฺภตีติ ปฏิญฺญาย คหิตาย ปฏิกฺเขปคฺคหณตฺถ’’นฺติ อาเนตฺวา สมฺพนฺธนียํ, ตถา สพฺพทา สพฺเพสูติ เอตฺถาปิ. ยทิ ขนฺธายตนาทโย คหิตา อฏฺฐกถายํ อาคตนเยน, อถ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. โย สจฺจิกฏฺโฐติ สจฺจิกฏฺฐนิสฺสยํ อุปลกฺเขติ. เอเตหีติ เอเตหิ วจเนหิ. สจฺจิกฏฺฐเทสกาลปฺปเทเสหิ กถํ สจฺจิกฏฺฐาทีนํ ปเทโส เอกเทสภูโต สพฺโพติ วุจฺจติ? ปเทสานํ ปุถุตฺตา. ‘‘สพฺเพสุ ปเทเสสู’’ติ ปจฺเจกํ เภทามสนวเสน จายํ ปญฺโห ปวตฺโตติ น ปุริเมหิ อวเสโส.

"인식된다(Upalabbhati)"는 것은 순차-역차의 5가지(anulomapaccanīyapañcaka)를 가리키며, "인식되지 않는다(nupalabbhati)"는 것은 역차-순차의 5가지를 구별하여 설한 것이다. "실재하는 의미에 의지한다(Saccikaṭṭhaṃ nissaya)"는 것은 "모든 곳에서" 등의 표현으로 장소 등을 지칭하지 않음으로써, 색(rūpa) 등 57가지 법의 분류인 실재하는 의미 자체를 의지처로 삼는 것이다. "모든 곳에서"라는 구절에서도 "인식된다, 인식되지 않는다는 주장을 받아들인 뒤에 부정하기 위한 목적"이라는 내용을 가져와 연결해야 하며, "항상", "모든 것에서"라는 구절에서도 마찬가지이다. 만약 온(khandha)·처(āyatana) 등이 주석서에 전해진 방식대로 수용되었다면, "그런데 설해졌다"라고 연결된다. "어떤 실재하는 의미인가"라는 것은 실재하는 의미에 대한 의지처를 구별하는 것이다. "이것들에 의해"라는 것은 이러한 말들에 의해서이다. 실재하는 의미, 장소, 시간, 부분 중에서 어떻게 일부분인 부분이 "전부"라고 불리는가? 부분들이 다양하기 때문이다. "모든 부분에서"라는 것은 각각의 차이를 지칭하는 방식에 따라 이 질문이 전개된 것이므로, 이전의 것들과 남은 차이가 없다.

อุปลพฺภติ…เป… มิจฺฉาติ เอกนฺติ อุปลพฺภตีติ ปฏิญฺญาคฺคหณปฏิกฺเขปคฺคหณนิคฺคณฺหนานํ อนุโลมปฏิโลมโต ปฏิญฺญาฐปนนิคฺคหปาปนาโรปนานญฺจ วเสน ปวตฺตา ตนฺติ ปฐมปญฺจกสฺส เอกํ องฺคํ เอโก อวยโวติ อตฺโถ. เอวํ เสเสสุปิ เนตพฺพํ. นิคฺคหสฺส สุนิคฺคหภาวํ อิจฺฉโต สกวาทิโน ‘‘ตฺวํ เจ ปน มญฺญสิ วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๓) ปฏิญฺญาฐปเนน, เตน ‘‘ตว ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺโต เหวํ นิคฺคเหตพฺเพ อถ ตํ นิคฺคณฺหาม สุนิคฺคหิโต จ โหตี’’ติ วตฺวา ‘‘หญฺจิ ปุคฺคโล นุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๒) ปรวาทิโน อตฺตโน ปฏิกมฺมํ ยถา สกวาที น นิพฺเพเฐติ, เอวํ กรณํ ปฏิกมฺมเวฐนํ. ปรวาทิโน ปฏิกมฺมสฺส ทุปฺปฏิกมฺมภาวํ อิจฺฉโต สกวาทิโน ตํนิทสฺสเนน ‘‘เอโส เจ ทุนฺนิคฺคหิโต เหว’’นฺติ ปฏิกมฺมนิทสฺสเนน, ‘‘วตฺตพฺเพ โข ปุคฺคโล อุปลพฺภติ…เป… ปรมตฺเถนาติ (กถา. ๑). โน จ มยํ ตยา ตตฺถ เหตาย ปฏิญฺญาย เหวํ ปฏิชานนฺโต เหวํ นิคฺคเหตพฺพา. อถ อมฺเห นิคฺคณฺหาสิ ทุนฺนิคฺคหิตา จ โหมา’’ติ วตฺวา ‘‘หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทินา (กถา. ๕) นิคฺคหสฺส ทุนฺนิคฺคหิตภาวทสฺสเนน [Pg.16] อนิคฺคหิตภาวกรณํ นิคฺคหนิพฺเพฐนํ. ‘‘เตน หิ ยํ นิคฺคณฺหาสิ หญฺจิ ปุคฺคโล อุปลพฺภตี’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘เตน หิ เย กเต นิคฺคเห เส นิคฺคเห ทุกฺกเฏ สุกเต ปฏิกมฺเม สุกตา ปฏิปาทนา’’ติ สกวาทิโน นิคฺคหสฺส, อนิคฺคหภาวาโรปเนน อตฺตโน ปฏิกมฺมสฺส สุปฏิกมฺมภาวกรเณน จ สกวาทิโน นิคฺคหสฺส เฉโท วินาสนํ ปุคฺคลวาทนิเสธนวเสน สมุฏฺฐิตตฺตา. ธมฺมตาย อนุโลมนวเสน อุฏฺฐหิตฺวา ตพฺพิโลมนวเสน ปวตฺโต อนุโลมปจฺจนีกปญฺจโก วุตฺตวิปริยาเยน ทุติยปญฺจโก เวทิตพฺโพ.

"인식된다... 줄임 ... 그르다는 하나이다"라는 것은, "인식된다"는 주장을 수용하고 부정하고 굴복시키는 것의 순차와 역차에 따라, 그리고 주장을 세우고 굴복시키고 오류를 전가하는 것에 따라 전개된 성전이 첫 번째 5가지 중 하나의 요소, 즉 하나의 부분이라는 의미이다. 이와 같이 나머지에서도 적용되어야 한다. 굴복(niggaha)이 원만히 이루어지기를 바라는 자설자(sakavādin)가 "만약 그대가 보충(Puggala)이 인식되지 않는다고 말해야 한다고 생각한다면" 등(Kathā. 3)으로 주장을 세움으로써, 그에 대해 "그대의 그 주장에 대해 그렇게 인정한다면 이와 같이 굴복시켜야 하니, 이제 그대를 굴복시키겠다. 그러면 잘 굴복된 것이다"라고 말하고, "만약 보충이 인식되지 않는다면" 등(Kathā. 2)으로 타설자(paravādin)가 자신의 대응(paṭikamma)을 자설자가 해결하지 못하도록 하는 것, 이와 같이 하는 것이 '대응의 얽어매기(paṭikammaveṭhana)'이다. 타설자의 대응이 어려운 대응이 되기를 바라는 자설자가 그것을 보여줌으로써 "이것은 참으로 굴복시키기 어려운 것이다"라고 대응의 사례를 보여줌으로써, "보충이 인식된다... 줄임 ... 제일의(paramattha)에 의해서라고 설해야 한다"(Kathā. 1). "우리는 그대의 그 주장에 대해 그렇게 인정한다고 해서 그와 같이 굴복당해서는 안 된다. 그런데 그대가 우리를 굴복시키려 하니 (우리는) 굴복시키기 어려운 자들이 된다"라고 말하고, "만약 보충이 인식된다면" 등(Kathā. 5)으로 굴복이 어려운 상태임을 보여줌으로써 굴복되지 않은 상태로 만드는 것이 '굴복의 풀기(niggahanibbeṭhana)'이다. "그러므로 그대가 굴복시키는 것, 즉 만약 보충이 인식된다면" 등을 말하고 "그러므로 행해진 굴복에 있어서 그 굴복은 잘못된 것이고, 잘 된 대응에 있어서는 잘 된 정립이다"라고 자설자의 굴복에 대해 굴복되지 않았음을 전가하고 자신의 대응이 훌륭한 대응임을 입증함으로써 자설자의 굴복을 끊어버리고 파괴하는 것은 보충설(puggalavāda)을 부정하는 것에 기인하여 일어난 것이기 때문이다. 법의 본성에 따라 순차적으로 일어나서 그 반대로 전개되는 순차-역차의 5가지는 앞에서 설명한 것의 반대 순서로 두 번째 5가지로 이해되어야 한다.

ตทาธาโรติ เต สจฺจิกฏฺฐปรมตฺถา รูปาทโย อาธารา เอตสฺสาติ ตทาธาโร. เอเตน ‘‘รูปสฺมึ อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร ปุคฺคลวาโท ทสฺสิโต โหติ. เตสํ วา อาธารภูโตติ เอเตน ‘‘อตฺตนิ รูป’’นฺติ เอวํปกาโร. อญฺญตฺร วา เตหีติ เตหิ รูปาทีหิ วินา. อาธาราเธยฺยาทิภาเวน อสํสฏฺโฐ วิสุํเยว วินา. เตน สตฺตาทิคุเณหิ อโวกิณฺโณ ปุริโสติ เอวมาทิโก. ตํสามิภูตตาย วา ตทธีนภาเวน ‘‘อญฺญตฺร วา เตหี’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘รูปวา อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร ปุคฺคลวาโท ทสฺสิโตติ เวทิตพฺโพ. อนญฺโญติ เอเตน ‘‘รูปํ อตฺตา’’ติ เอวํปกาโร. รุปฺปนาทิสภาโว รูปกฺขนฺธาทีนํ วิเสสลกฺขณํ, สปฺปจฺจยาทิสภาโว สามญฺญลกฺขณํ. รูปาทิโต อญฺโญ อนญฺโญ วา อญฺญตฺเต จ ตทาธาราทิภูโต อุปลพฺภมาโน อาปชฺชตีติ อนุยุญฺชติ สกวาที ปการนฺตรสฺส อสมฺภวโต. ปุคฺคลวาที ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ น อญฺญตฺตํ อิจฺฉติ รูปาทิ วิย ปจฺจกฺขโต อนุมานโต วา คาหยิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ตสฺส จ การกเวทกภาวสฺส อยุชฺชมานกตฺตา. นาปิ อนญฺญตฺตํ รุปฺปนสปฺปจฺจยาทิสภาวปฺปสงฺคโต ปุคฺคลสฺเสว อภาวปฺปสงฺคโต จ. ยเถว หิ น วินา อินฺธเนน อคฺคิ ปญฺญาปิยติ, น จ อญฺญํ อินฺธนโต อคฺคึ สกฺกา ปฏิชานิตุํ, นาปิ อนญฺญํ. ยทิ หิ อญฺโญ สิยา, น อุณฺหํ อินฺธนํ สิยา. อถ อนญฺโญ, นิทฺทหิตพฺพํเยว ทาหกํ สิยา. เอวเมว น วินา รูปาทีหิ ปุคฺคโล ปญฺญาปิยติ, น จ เตหิ อญฺโญ, นาปิ อนญฺโญ สสฺสตุจฺเฉทภาวปฺปสงฺคโตติ ลทฺธิยํ ฐตฺวา ปุคฺคลวาที ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺขิปติ. ตตฺถ อคฺคินฺธโนปมา ตาว ยทิ โลกโวหาเรน วุตฺตา, อปฬิตฺตํ กฏฺฐาทิอินฺธนํ นิทฺทหิตพฺพญฺจ, ปฬิตฺตํ ภาสุรุณฺหํ อคฺคิ ทาหกญฺจ, ตญฺจ โอชฏฺฐมกรูปํ ปุริมปจฺฉิมกาลิกํ [Pg.17] อนิจฺจํ สงฺขตํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนํ, ยทิ เอวํ ปุคฺคโล รูปาทีหิ อญฺโญ อนิจฺโจ จ อาปนฺโน. อถ ปรมตฺถโต, ตสฺมึเยว กฏฺฐาทิเก ปฬิตฺเต ยํ อุสุมํ โส อคฺคิ, ตํสหชาตานิ ตีณิ ภูตานิ อินฺธนํ, เอวมฺปิ สิทฺธํ ลกฺขณเภทโต อคฺคินฺธนานํ อญฺญตฺตนฺติ อคฺคิ วิย อินฺธนโต รูปาทีหิ อญฺโญ ปุคฺคโล อนิจฺโจ จ อาปนฺโนติ พฺยาหตาติ เวทิตพฺพํ.

‘그것을 의지함(tadādhāro)’이란 실제적인 의미의 제일의제(第一義諦)인 색(色) 등이 그것(보특가라)의 의지처가 된다는 뜻에서 ‘그것을 의지하는 자’라고 한다. 이것으로써 ‘물질 안에 자아가 있다’는 식의 보특가라론(人論)이 제시된 것이다. 혹은 ‘그것들의 의지처가 된다’는 뜻으로 ‘자아 안에 물질이 있다’는 식을 의미한다. ‘그것들과 다르다(aññatra vā tehi)’는 것은 색 등의 물질을 떠나서라는 뜻이다. 능의지(能依止)와 소의지(所依止) 등의 관계 없이 별개로 존재한다는 것이다. 이것은 ‘중생 등의 성질과 섞이지 않은 인간(purisa)’이라는 등의 주장을 뜻한다. 그것의 소유주가 됨으로써 혹은 그것에 종속됨으로써 ‘그것들과 다르다’라고 말해진 것은 ‘물질을 가진 자아’라는 식의 보특가라론이 제시된 것으로 이해해야 한다. ‘다르지 않음(anañño)’이라는 말로는 ‘물질이 곧 자아이다’라는 식을 뜻한다. 변형되는 성질 등은 색온 등의 개별적 특징(자상)이며, 조건에 따르는 성질 등은 일반적 특징(공상)이다. 색 등과 다르거나 다르지 않거나, 혹은 다름에 있어서 그것을 의지하는 것 등으로 존재하는 것이 인식된다는 귀결에 이르게 된다고 자론자(自論者)는 다른 방식이 불가능하기 때문에 추궁한다. 보특가라론자는 보특가라가 색 등과 다르다는 것을 인정하지 않는데, 이는 색 등처럼 지각(현량)이나 추론(비량)으로 파악될 수 없기 때문이며, 또한 그것이 행위자나 수용자가 되는 것이 타당하지 않기 때문이다. 또한 다르지 않음도 인정하지 않는데, 그것은 (보특가라가) 변형되거나 조건에 따르는 성질 등을 갖게 되는 과오에 빠지고 보특가라 자체가 존재하지 않게 되는 과오에 빠지기 때문이다. 마치 연료(indhana) 없이는 불이 알려지지 않으며, 연료와 다른 불을 인정할 수도 없고, 그렇다고 다르지 않은 것도 아닌 것과 같다. 만약 (불이 연료와) 다르다면 연료가 뜨겁지 않아야 할 것이다. 만약 다르지 않다면 태우는 것 자체가 태워지는 것이 되어버릴 것이다. 이와 마찬가지로 색 등 없이는 보특가라가 알려지지 않으며, 그것들과 다르지도 않고 다르지 않은 것도 아니니, 상견(常見)과 단견(斷見)의 과오에 빠지기 때문이라는 교리에 서서 보특가라론자는 ‘그렇지 않다’라고 부정한다. 여기서 불과 연료의 비유가 세속적 관습으로 말해진 것이라면, 불붙지 않은 나무 등은 연료이자 태워질 것이고, 불붙어 빛나고 뜨거운 것은 불이자 태우는 것이다. 그리고 그것은 팔분소(八分素)의 물질로 앞뒤의 시간을 가지며 무상하고 형성된 것이며 연기된 것이니, 만약 그렇다면 보특가라는 색 등과 다르고 무상하다는 결론에 이르게 된다. 만약 제일의(第一義)에 따른다면, 불붙은 나무 등에서 뜨거운 기운이 불이고, 그것과 함께 생겨난 세 가지 근본 요소(삼대)가 연료이니, 이처럼 특징의 차이로 인해 불과 연료의 다름이 확립된다. 따라서 보특가라도 불처럼 연료인 색 등과 다르고 무상하다는 결론에 이르게 되어 (그들의 논리가) 모순됨을 알아야 한다.

ปุคฺคโล อุปลพฺภตีติ ปฏิชานนฺตสฺส ปการนฺตรสฺส อสมฺภวโต วุตฺเตสุ ปกาเรสุ เอเกน ปกาเรน อุปลพฺภมาโน อุปลพฺภตีติ ‘‘อาปนฺน’’นฺติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิญฺญาย เอกตฺตาปนฺน’’นฺติ. เอกตฺตาปนฺนตฺตา เอว อปฺปฏิกฺขิปิตพฺพํ, ปุคฺคเล ปฏิสิทฺเธ ตทภินิเวโสปิ อยาถาวโต ปุคฺคลวาทิโน คหิตาการสุญฺญตาวิภาวเนน สกฏฺฐานโต จาวิโต ปฏิเสธิโต เอว นาม โหตีติ วุตฺตํ ‘‘ปุคฺคลทิฏฺฐึ ปฏิเสเธนฺโต’’ติ. ปุคฺคโลเยว วา ตถา ปสฺสิตพฺพตฺตา ทิฏฺฐิ. ‘‘สามี นิวาสี การโก เวทโก นิจฺโจ ธุโว’’ติ อภินิเวสวิสยภูโต หิ ปริกปฺปมตฺตสิทฺโธ ปุคฺคโล อิธ ปฏิกฺขิปียติ, ‘‘น จตฺตาโรเม, ภิกฺขเว, ปุคฺคลา’’ติอาทินา วุตฺตโวหารปุคฺคโลติ อนนุโยโค อากาสกุสุมสฺส รตฺตนีลาทิภาววิจารณา วิยาติ อตฺโถ. ปุพฺเพ ‘‘นุปลพฺภตี’’ติ ปฏิชานิตฺวา วิเสสโจทนาย อนาปชฺชนโต ปุน ‘‘น เหวา’’ติ ปฏิกฺเขโป ปฏิญฺญาย อาปชฺชนเลโส. วญฺฌาปุตฺตกสฺส ทีฆรสฺสตานุโยคสฺส วิย สพฺเพน สพฺพํ ปรมตฺถโต อนุปลพฺภมานสฺส ปุคฺคลสฺส รูปาทีหิ อญฺญานญฺญตานุโยคสฺส อนนุโยคภาโว เอว อิธ อวิปรีตตฺโถ.

‘보특가라가 인식된다’고 주장하는 자에게는 다른 방식이 불가능하므로, 언급된 방식들 중 어느 한 방식으로 인식되는 것이 인식되는 것이라는 뜻에서 ‘귀결된다’고 하였고, ‘주장에 의해 일체성(동일성)에 도달한다’고 하였다. 일체성에 도달하기 때문에 결코 부정될 수 없는 것인데, 보특가라가 부정될 때 그것에 대한 집착 또한 여실하지 못하므로, 보특가라론자가 취한 방식의 공(空)함을 밝힘으로써 자신의 입장에서 물러나게 하여 부정된 것이나 다름없다는 뜻에서 ‘보특가라의 견해를 부정하며’라고 하였다. 혹은 보특가라 자체가 그렇게 보여야 할 대상이기에 견해(diṭṭhi)라고 하였다. ‘주인, 거주자, 행위자, 수용자, 상주하는 자, 견고한 자’라는 집착의 대상이 되어 단지 상상 속에서만 성립하는 보특가라가 여기서 부정되는 것이지, ‘비구들이여, 이 네 부류의 사람들이 있다’는 등의 말씀에 나타난 세속적 명칭으로서의 보특가라를 추궁하는 것이 아니니, 이는 마치 허공의 꽃이 붉은색인지 푸른색인지를 논하는 것과 같다는 의미이다. 이전에 ‘인식되지 않는다’고 인정하고서 특별한 문책에 귀착되지 않았으므로 다시 ‘그렇지 않다’라고 부정하는 것은 주장에 따른 귀착의 구실일 뿐이다. 석녀(불임 여성)의 아들이 키가 큰지 작은지를 추궁하는 것과 같이, 모든 면에서 제일의(第一義)로 인식되지 않는 보특가라에 대해 색 등과 다른지 다르지 않은지를 추궁하는 것이 무의미하다는 사실 자체가 여기서 전도되지 않은 참된 의미이다.

ยํการณาติ เอเตน ‘‘ยโตนิทาน’’นฺติ เอตฺถ วิภตฺติอโลโป ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสติ. อชฺฌาจรนฺตีติ อภิภวนฺติ. อภินนฺทนาทโย ตณฺหาทีหิ ยถาสงฺขฺยํ โยเชตพฺพา, ตณฺหาทิฏฺฐีหิ วา อภินนฺทนชฺโฌสานานิ, ตีหิปิ อภิวทนํ อวิเสเสน วา ตีหิปิ ตโย โยเชตพฺพา. เอตฺถ เจ นตฺถิ อภินนฺทิตพฺพนฺติอาทินา อภินนฺทนาทีนํ อภาวสูจเนน ผลูปจารโต อภินนฺทนาทีนํ สมุจฺเฉทปฏิปฺปสฺสทฺธิภูตํ มคฺคผลํ วุจฺจติ, ตํ ปจฺจามสนญฺจ เอเสวาติ อิทนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘อภิ…เป… ผลํ วา’’ติ.

‘어떠한 원인으로(yaṃkāraṇā)’라는 말로써 ‘~로 인하여(yatonidānaṃ)’라는 구절에서 격의 생략이 있음을 보이고 있다. ‘압도한다(ajjhācaranti)’는 것은 정복한다는 뜻이다. 환희(abhinandana) 등은 갈애 등과 순서대로 연결해야 하며, 혹은 갈애와 견해에 의해 환희하고 집착하는 것으로 보거나, 세 가지(갈애·자만·견해) 모두에 세 가지를 차별 없이 연결해야 한다. 여기서 ‘즐거워할 것이 없다’는 등으로 즐거움 등의 부재를 시사함으로써, 결과에 근거한 은유적 표현(phalūpacāra)으로 환희 등을 완전히 끊어내고 가라앉힌 도(道)와 과(果)를 말하며, 그것을 반조(paccāmasana)하는 것이 바로 이것이라는 의미에서 ‘환희…(중략)… 혹은 과(果)’라고 하였다.

‘‘ญายตีติ ชาน’’นฺติ อุกฺกํสคติวิชานเนน นิรวเสสํ เญยฺยชาตํ ปริคฺคยฺหตีติ ตพฺพิสยาย ชานาติกิริยาย สพฺพญฺญุตญฺญาณเมว กรณํ ภวิตุมรหตีติ [Pg.18] ‘‘สพฺพญฺญุตญฺญาเณน ชานิตพฺพํ ชานาตี’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ปกรณวเสน, ‘‘ภควา’’ติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน วา อยํ อตฺโถ วิภาเวตพฺโพ. ปสฺสํ ปสฺสตีติ เอตฺถาปิ เอเสว นโย. ชานนฺตาปิ วิปลฺลาสวเสน ชานนฺติ ติตฺถิยา ปฐมชฺฌานอรูปชฺฌาเนหิ กามรูปปริญฺญาวาทิโน. ชานนฺโต ชานาติเยว ภควา อนาคามิอรหตฺตมคฺเคหิ ตํปริญฺญาวาทิตาย. อยญฺจ อตฺโถ ทุกฺขกฺขนฺธสุตฺตวเสน (ม. นิ. ๑.๑๖๓, ๑๗๕ อาทโย) วิภาเวตพฺโพ. ปญฺญาจกฺขุนา อุปฺปนฺนตฺตา วา จกฺขุภูโต. ญาณภูโตติอาทีสุปิ เอเสว นโย. อถ วา ทิพฺพจกฺขุอาทิกํ ปญฺจวิธมฺปิ จกฺขุํ ภูโต ปตฺโตติ จกฺขุภูโต. เอวํ ญาณภูโตติอาทีสุปิ ทฏฺฐพฺพํ. สามุกฺกํสิกาย ธมฺมเทสนาย สาติสโย ภควโต วตฺตุอาทิภาโวติ วุตฺตํ ‘‘จตุสจฺจธมฺเม วทตีติ วตฺตา’’ติอาทิ. ‘‘ปวตฺตา’’ติ เอตฺถ ป-การสฺส ปกฏฺฐตฺถตํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิรํ…เป… ปวตฺตา’’ติ อาห. นิทฺธาเรตฺวา เนตา นินฺเนตา.

‘알려지기 때문에 앎(jāna)이다’라고 한 것은 뛰어난 이해와 지각을 통해 남김없이 알아야 할 대상의 무리를 파악한다는 뜻이므로, 그러한 대상에 대한 앎의 작용에는 일체지(一切知)의 지혜만이 도구가 될 수 있기에 ‘일체지혜로 알아야 할 것을 안다’고 하였다. 또는 문맥에 따라서, 혹은 ‘세존’이라는 다른 단어와의 인접함에 의해 이 의미가 밝혀져야 한다. ‘보는 자가 본다’는 구절에도 이와 같은 원리가 적용된다. 외도들도 알기는 하지만 전도된 방식(vipallāsa)으로 안다. 즉, 초선정이나 무색계정으로써 욕계와 색계에 대한 변지(pariññā)를 주장하는 자들이다. 세존께서는 아나함도와 아라한도로써 그것들에 대한 완전한 변지를 주장하시기에 아는 자로서 참되게 아신다. 이 의미는 “고온경(Dukkhandhasutta)” 등의 내용에 따라 상세히 밝혀져야 한다. 혹은 통찰의 눈(paññācakkhu)으로 생겨나셨기에 ‘눈이 되신 분(cakkhubhūto)’이라 한다. ‘지혜가 되신 분(ñāṇabhūto)’ 등의 구절에서도 이와 같은 원리가 적용된다. 또는 천안(dibbacakkhu) 등의 다섯 가지 눈을 갖추셨기에 ‘눈이 되신 분’이다. ‘지혜가 되신 분’ 등에서도 이와 같이 보아야 한다. 독자적인 법의 설법(sāmukkaṃsikā dhammadesanā)에서 세존의 설법자로서의 탁월함이 나타나기에 ‘사성제의 법을 말하시기에 설하는 자(vattā)’라고 하였다. ‘전하는 자(pavattā)’에서 ‘파(pa-)’라는 글자가 지닌 탁월함의 의미를 보이기 위해 ‘오랫동안…(중략)… 전하는 자’라고 하였다. 가려내어 이끄는 분이 ‘인도하는 자(ninnetā)’이다.

‘‘เอกูนนวุติ จิตฺตานี’’ติ วุตฺตา จิตฺตสหจริยาย ยถา ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติ. เตสญฺจ ปาฬิปเทสานํ เอเกกํ ปทํ อุทฺธริตฺวาปิ กิญฺจาปิ กุสลตฺติกปทานิเยว อุทฺธริตฺวา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ จิตฺตานิ วิภตฺตานิ, กุสลตฺติเกน ปน สภาวธมฺมสงฺคหิตานํ เสสตฺติกทุกปทานํ อสงฺคหิตานํ อภาวโต กุสลตฺติกปทุทฺธาเรน นยทสฺสนภูเตน อิตรตฺติกทุกปทานิปิ อุทฺธฏาเนวาติ วุตฺตํ. เอวญฺจ กตฺวา มาติกาคฺคหณํ สมตฺถิตํ ภวติ.

"여든아홉 가지 마음"이라 함은, 마치 "창들이 돌아다닌다"라고 할 때와 같이 마음의 수반에 의해서 설해진 것이다. 그리고 그 빠알리 구절들 가운데 한 구절씩을 들어내더라도, 비록 유익함의 세 갈래(kusalattika)의 구절들만을 들어내어 마음의 일어남에 대한 품(cittuppādakaṇḍa)에서 마음들을 분류하였지만, 유익함의 세 갈래에 의해 자성법으로 포함된 것들 외에 나머지 세 갈래와 두 갈래의 구절들이 포함되지 않은 것이 없기 때문에, 법을 보여주는 방식이 된 유익함의 세 갈래 구절을 들어냄으로써 나머지 세 갈래와 두 갈래의 구절들도 또한 들어낸 것이라고 설해졌다. 이렇게 함으로써 마띠까(Mātikā)를 취하는 것이 확립된다.

โส จ ธมฺโมติ ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๐) ปุริมาย ปุริมาย ปาฬิยา ปจฺฉิมา ปจฺฉิมา อตฺถนิทฺเทโสติ วุตฺตํ. ‘‘สมาเนนฺตี’’ติสทฺทสฺส ปฏปฏายติ-สทฺทสฺส วิย สทฺทนโย ทฏฺฐพฺโพติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมานํ กโรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมานกรณญฺจ อูนปกฺขิปเนน อธิกาปนยเนน วา โหติ, อิธ อูนปกฺขิปเนนาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ปูเรนฺตี’’ติ วุตฺตํ. สมาเนตพฺพนฺติ เอตฺถาปีติ ‘‘ปฏฺฐานํ สมาเนตพฺพ’’นฺติ เอตฺถ.

그 법(dhamma)이란 "세 가지 유익한 뿌리" 등의 구절들(Dhs. 1060)에서 앞선 빠알리 본문에 대한 뒤이은 의미의 설명이라고 설해졌다. "결합시킨다(samānentī)"라는 단어가 "파타파타 소리 내다(paṭapaṭāyati)"라는 단어와 같이 의성어의 방식임을 보여주기 위해 "같게 만든다(samānaṃ karontī)"라고 설해졌다. 같게 만드는 것은 부족한 것을 채우거나 넘치는 것을 덜어냄으로써 이루어지는데, 여기서는 부족한 것을 채우는 것임을 보여주기 위해 "채운다(pūrentī)"라고 설해졌다. "빳타나(Paṭṭhāna)를 결합시켜야 한다"라는 말에서도 이와 같다.

พลวตา ญาณเวเคน อภิธมฺมปจฺจเวกฺขณวสปฺปวตฺเตน. พลวโต ญาณเวคสฺส สพฺพกิเลสกฺเขปนวสปฺปวตฺตสฺส. คมฺภีรเมว คมฺภีรคตํ ทิฏฺฐิคตนฺติอาทีสุ วิย. นิรวเสเสนาติ น กญฺจิ อวเสเสตฺวา. ปญฺจขีลรหิเตนาติ ปญฺจเจโตขีลรหิเตน.

아비담마를 반조함에 따라 일어나는 강력한 지혜의 힘으로. 모든 번뇌를 버리는 것에 따라 일어나는 강력한 지혜의 힘의. "깊은 것(gambhīra)"이란 '견해에 빠진 것(diṭṭhigata)' 등에서와 같이 바로 깊은 곳에 도달한 것을 의미한다. "남김없이"라는 것은 어느 것도 남기지 않았다는 의미이다. "다섯 가지 말뚝(khīla)이 없는"이란 다섯 가지 마음의 황폐함(cetokhīla)이 없는 것을 의미한다.

เอกาธิเกสุ [Pg.19] อฏฺฐสุ กิเลสสเตสูติ ‘‘ชาติมโท’’ติอาทินา เอกกวเสน อาคตา เตสตฺตติ, ‘‘โกโธ จ อุปนาโห จา’’ติอาทินา ทุกวเสน ฉตฺตึส, ‘‘ตีณิ อกุสลมูลานี’’ติอาทินา ติกวเสน ปญฺจาธิกํ สตํ, ‘‘จตฺตาโร อาสวา’’ติอาทินา จตุกฺกวเสน ฉปฺปญฺญาส, ‘‘ปญฺโจรมฺภาคิยานิ สํโยชนานี’’ติอาทินา ปญฺจกวเสน ปญฺจสตฺตติ, ‘‘ฉ วิวาทมูลานี’’ติอาทินา ฉกฺกวเสน จตุราสีติ, ‘‘สตฺต อนุสยา’’ติอาทินา สตฺตกวเสน เอกูนปญฺญาส, ‘‘อฏฺฐ กิเลสวตฺถูนี’’ติอาทินา อฏฺฐกวเสน จตุสฏฺฐิ, ‘‘นว อาฆาตวตฺถูนี’’ติอาทินา นวกวเสน เอกาสีติ, ‘‘ทส กิเลสวตฺถูนี’’ติอาทินา ทสกวเสน สตฺตติ, ‘‘อชฺฌตฺติกสฺสุปฺปาทาย อฏฺฐารส ตณฺหาวิจริตานี’’ติอาทินา อฏฺฐารสกวเสน อฏฺฐสตนฺติ เอวํ เอกาธิเกสุ อฏฺฐสุ กิเลสสเตสุ. เสสา เตนวุตาธิกํ ฉสตํ กิเลสา. เต พฺรหฺมชาลสุตฺตาคตาหิ ทฺวาสฏฺฐิยา ทิฏฺฐีหิ สห ปญฺจปญฺญาสาธิกํ สตฺตสตํ โหนฺติ.

"801가지 번뇌들"이란 '태생의 자만(jātimado)' 등으로 하나씩 나타난 것이 73가지, '분노와 원한(kodho ca upanāho ca)' 등으로 둘씩 된 것이 36가지, '세 가지 해로운 뿌리' 등으로 셋씩 된 것이 105가지, '네 가지 번뇌(āsava)' 등으로 넷씩 된 것이 56가지, '다섯 가지 낮은 단계의 결박(saṃyojana)' 등으로 다섯씩 된 것이 75가지, '여섯 가지 다툼의 뿌리' 등으로 여섯씩 된 것이 84가지, '일곱 가지 잠재성향(anusaya)' 등으로 일곱씩 된 것이 49가지, '여덟 가지 번뇌의 근거' 등으로 여덟씩 된 것이 64가지, '아홉 가지 원한의 근거' 등으로 아홉씩 된 것이 81가지, '열 가지 번뇌의 근거' 등으로 열씩 된 것이 70가지, '내적인 일어남에 대한 18가지 갈애의 행보' 등으로 18가지씩 된 것이 108가지로, 이와 같이 801가지 번뇌가 된다. 나머지 번뇌는 690가지이다. 그것들은 범망경(Brahmajāla Sutta)에 나오는 62가지 견해와 함께 755가지가 된다.

อถ วา จุทฺทเสกนฺตากุสลา, ปญฺจวีสติ กุสลาพฺยากตสาธารณา, จุทฺทส กุสลตฺติกสาธารณา, อุปจยาทิทฺวยํ เอกํ กตฺวา สตฺตวีสติ รูปานิ จาติ อิเม อสีติ ธมฺมา, อิเมสุ ภาวทฺวเย เอกํ ฐเปตฺวา อชฺฌตฺติกา เอกูนาสีติ, พาหิรา เอกูนาสีตีติ สพฺเพปิ อฏฺฐปญฺญาสาธิกํ สตํ โหนฺติ. อิเมสุ เอเกกสฺมึ ทสนฺนํ ทสนฺนํ กิเลสานํ อุปฺปชฺชนโต อสีติอธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺติ.

또는 14가지 전적으로 해로운 법, 25가지 유익함과 무기(byākata)에 공통된 법, 14가지 유익함의 세 갈래에 공통된 법, 그리고 증익(upacaya) 등 두 가지를 하나로 한 27가지 물질 등으로 이루어진 이들 80가지 법이 있다. 이들 가운데 두 가지 성(bhāva) 중 하나를 제외하면 내적인 것이 79가지, 외적인 것이 79가지로 모두 158가지가 된다. 이들 각각에서 10가지씩의 번뇌가 일어나기 때문에 1,580가지 번뇌가 된다.

อถ วา เตปญฺญาส อรูปธมฺมา, อฏฺฐารส รูปรูปานิ, อากาสธาตุ, ลกฺขณรูปานิ จาติ ปญฺจสตฺตติ ธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต ปญฺญาสสตํ โหนฺติ. ตตฺถ เอเกกสฺมึ ทส ทส กิเลสาติปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ. ตถา เอตฺถ เวทนํ สุขินฺทฺริยาทิวเสน ปญฺจวิธํ กตฺวา สตฺตปญฺญาส อรูปธมฺมา, อฏฺฐารส รูปรูปานิ จาติ ปญฺจสตฺตติ วิปสฺสนูปคธมฺมา อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต ปญฺญาสสตํ โหนฺติ. เอเตสุ เอเกกสฺมึ ทส ทส กิเลสาติปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ.

또는 53가지 무색(arūpa)의 법과 18가지 구체적인 물질(rūparūpa), 허공의 요소(ākāsadhātu), 그리고 특상의 물질(lakkhaṇarūpa)들을 합친 75가지 법은 내적·외적의 차이에 따라 150가지가 된다. 거기서 각각 10가지씩의 번뇌를 곱하면 또한 1,500가지 번뇌가 된다. 그와 같이 여기서 수(vedanā)를 즐거운 감각 기능(sukhindriya) 등에 따라 다섯 가지로 하여 57가지 무색의 법과 18가지 구체적인 물질을 합친 75가지 위빠사나의 대상이 되는 법은 내적·외적의 차이에 따라 150가지가 된다. 이들 각각에서 10가지씩의 번뇌를 곱하면 또한 1,500가지 번뇌가 된다.

อปโร นโย – ทฺวาทสอกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปฐเม ฉ กิเลสา, ทุติเย สตฺต, ตติเย ฉ, จตุตฺเถ สตฺต, ปญฺจเม ฉ, ฉฏฺเฐ สตฺต, สตฺตเม ฉ, อฏฺฐเม สตฺต, นวเม ปญฺจ, ทสเม ฉ, เอกาทสเม ปญฺจ, ทฺวาทสเม จตฺตาโรติ สพฺเพ ทฺวาสตฺตติ, อิเม ปญฺจทฺวาริกา ปญฺจสุ รูปาทีสุ อารมฺมเณสุ [Pg.20] เอเกกสฺมึ ทฺวาสตฺตตีติ สฏฺฐิอธิกานิ ตีณิ สตานิ, มโนทฺวาริกา ปน ฉสุ อารมฺมเณสุ เอเกกสฺมึ ทฺวาสตฺตติ ทฺวาสตฺตตีติ กตฺวา ทฺวตฺตึสาธิกานิ จตฺตาริ สตานิ, สพฺพานิปิ ทฺวานวุติอธิกานิ สตฺตสตานิ, ตานิ อชฺฌตฺตพหิทฺธาวิสยตาย จตุราสีติอธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺตีติ เวทิตพฺพํ.

또 다른 방법은, 12가지 해로운 마음의 일어남 가운데 첫 번째에는 6가지 번뇌, 두 번째에는 7가지, 세 번째에는 6가지, 네 번째에는 7가지, 다섯 번째에는 6가지, 여섯 번째에는 7가지, 일곱 번째에는 6가지, 여덟 번째에는 7가지, 아홉 번째에는 5가지, 열 번째에는 6가지, 열한 번째에는 5가지, 열두 번째에는 4가지로 모두 72가지이다. 이것들은 오문(pañcadvāra)에서 다섯 가지 형색 등의 대상 각각에 72가지씩 하여 360가지이고, 의문(manodvāra)에서는 여섯 가지 대상 각각에 72가지씩 하여 432가지가 되니, 모두 792가지이다. 그것들이 내적·외적의 대상이 됨에 따라 1,584가지 번뇌가 됨을 알아야 한다.

อถ วา รูปารมฺมณาทีนิ ปญฺจ, อวเสสรูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณวเสน ปญฺจ ธมฺมารมฺมณกา เสสา จาติ ทส, เต อชฺฌตฺตพหิทฺธาเภทโต วีสติ, ปญฺญตฺติ จาติ เอกวีสติยา อารมฺมเณสุ ทฺวาสตฺตติ ทฺวาสตฺตติ กิเลสาติ ทฺวาทสาธิกํ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ โหนฺติ.

또는 형색의 대상 등 다섯 가지와 나머지 물질·수·상·행·식에 따른 다섯 가지 법의 대상 등 열 가지가 있는데, 그것들은 내적·외적의 차이에 따라 20가지가 되고, 관념(paññatti)을 더하여 21가지 대상에 각각 72가지씩의 번뇌를 곱하면 1,512가지 번뇌가 된다.

อถ วา ทฺวาทสสุ อกุสลจิตฺตุปฺปาเทสุ ปฐเม วีสติ ธมฺมา, ทุติเย ทฺวาวีสติ, ตติเย วีสติ, จตุตฺเถ ทฺวาวีสติ, ปญฺจเม เอกูนวีสติ, ฉฏฺเฐ เอกูนวีสติ, สตฺตเม เอกูนวีสติ, อฏฺฐเม เอกวีสติ, นวเม เอกูนวีสติ, ทสเม เอกวีสติ, เอกาทสเม โสฬส, ทฺวาทสเม โสฬสาติ สพฺเพ อกุสลธมฺมา ฉตฺตึสาธิกานิ ทฺเว สตานิ, อิเม ฉสุ อารมฺมเณสุ ปจฺเจกํ ฉตฺตึ สาธิกานิ ทฺเว สตานิ, สพฺเพ โสฬสาธิกานิ จตฺตาริ สตานิ จ สหสฺสํ โหนฺตีติ เอวมฺปิ ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ เวทิตพฺพํ.

또는 12가지 해로운 마음의 일어남 가운데 첫 번째에는 20가지 법, 두 번째에는 22가지, 세 번째에는 20가지, 네 번째에는 22가지, 다섯 번째에는 19가지, 여섯 번째에는 19가지, 일곱 번째에는 19가지, 여덟 번째에는 21가지, 아홉 번째에는 19가지, 열 번째에는 21가지, 열한 번째에는 16가지, 열두 번째에는 16가지로 모든 해로운 법은 236가지이다. 이것들이 여섯 가지 대상 각각에 236가지씩 하여 모두 1,416가지가 되니, 이와 같이 해서도 1,500가지 번뇌가 됨을 알아야 한다.

อิตเรสนฺติ ตณฺหาวิจริตานํ ‘‘อตีตานิ ฉตฺตึสา’’ติอาทินา อตีตาทิภาวามสนโต. เขปเนติ อริยมคฺเคน สมุจฺฉินฺทเน. ‘‘ทิยฑฺฒกิเลสสหสฺสํ เขเปตฺวา’’ติ หิ วุตฺตํ. ปรมตฺถโต อตีตาทีนํ มคฺเคน อปฺปหาตพฺพตฺตา ‘‘อตีตาทิภาวามสนา อคฺคหณํ เขปเน’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปน ปฏฺฐาเน ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติอาทินา ติเก, ตถา ทสฺสเนน ปหาตพฺพาตีตติกติเก ‘‘อตีตา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา’’ติอาทินา จ ตีสุ [Pg.21] กาเลสุ ทสฺสนาทิปหาตพฺพวจนํ กตํ, ตํ อตีตาทีนํ สํกิลิฏฺฐตาย อปายคมนียตาย จ ทสฺสนปหาตพฺเพหิ นิรติสยตฺตา วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

"다른 것들"이란 "과거의 서른여섯 가지" 등으로 과거 등의 상태를 고찰하는 갈애의 행태들을 의미한다. "소멸시킴에서"란 성스러운 도에 의해 완전히 끊어버리는 것을 말한다. "천오백 가지 번뇌를 소멸시키고"라고 설해졌기 때문이다. 궁극적 의미(승의)에서 과거 등은 성스러운 도로써 끊어버려야 할 대상이 아니므로, "과거 등의 상태를 고찰하여 붙잡지 않는 것이 소멸시킴"이라고 설했다. 한편, 발취(Paṭṭhāna)의 삼구(Tika)에서 "견도에 의해 버려져야 할 법은 견도에 의해 버려져야 할 법의 무간연으로 연이 된다"라는 등의 구절과, 견도에 의해 버려져야 할 과거 삼구에서 "과거의 견도에 의해 버려져야 할 것들"이라는 등 세 가지 시간(삼세)에서 견도 등으로 버려져야 한다는 설법이 행해진 것은, 과거 등의 법들이 오염된 것이고 악처로 가게 하는 것이라는 점에서 견도에 의해 버려져야 할 법들과 차이가 없기 때문에 설해진 것이라고 보아야 한다.

น ภาสิตตฺถวจนนฺติ อิทํ ‘‘หิตปริยายวจน’’นฺติ เอเตน นิวตฺติตสฺส เอกเทสกถนํ. ยถา หิ อยํ อตฺถ-สทฺโท น ภาสิตตฺถวจนํ, เอวํ วิสยปฺปโยชนาทิวจนมฺปิ น โหตีติ. ยถาวุตฺตสฺสาติ หิตปริยายสฺส. ‘‘น หญฺญทตฺถตฺถิปสํสลาภา’’ติ ปทสฺส นิทฺเทเส ‘‘อตฺตตฺโถ วา ปรตฺโถ วา’’ติอาทินา (มหานิ. ๖๙) กิญฺจาปิ สุตฺตนิรเปกฺขํ อตฺตตฺถาทโย วุตฺตา สุตฺตตฺถภาเวน อนิทฺทิฏฺฐตฺตา, เตสุ ปน เอโกปิ อตฺถปฺปเภโท สุตฺเตน ทีเปตพฺพตํ นาติกฺกมตีติ อาห ‘‘เต สุตฺตํ สูเจตี’’ติ. อิมสฺมึ วิกปฺเป อตฺถ-สทฺโท ภาสิตตฺถวจนมฺปิ โหติ. ปุริมกา หิ ปญฺจ อตฺถปฺปเภทา หิตปริยายา, ตโต ปเร ฉ ภาสิตตฺถปฺปเภทา, ปจฺฉิมกา ปน อุภยสภาวา. ตตฺถ ทุรธิคมตาย วิภาวเน อลทฺธคาโธ คมฺภีโร, น วิวโฏ คุฬฺโห, มูลุทกาทโย วิย ปํสุนา อกฺขรสนฺนิเวสาทินา ติโรหิโต ปฏิจฺฉนฺโน, นิทฺธาเรตฺวา ญาเปตพฺโพ เนยฺโย, ยถารุตวเสเนว เวทิตพฺโพ นีโต. อนวชฺชนิกฺกิเลสโวทานา ปริยายวเสน วุตฺตา, กุสลวิปากกิริยธมฺมวเสน วา. ปรมตฺโถ นิพฺพานํ, อวิปรีตสภาโว เอว วา. สาติสยํ ปกาสิตานิ ตปฺปรภาเวน ปกาสิตตฺตา. ‘‘เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺน’’นฺติ (ปาจิ. ๑๒๔๒), ‘‘สกวาเท ปญฺจสุตฺตสตานี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; กถา. อฏฺฐ. นิทานกถา) จ เอวมาทีสุ สุตฺต-สทฺโท อุปจริโตติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘อิทเมว อตฺถานํ สูจนโต สุตฺตนฺติ วุตฺต’’นฺติ. เอกนฺตหิตปฏิลาภสํวตฺตนิกา สุตฺตนฺตเทสนาติ อิทมฺปิ วิเนยฺยานํ หิตสมฺปาปเน สุตฺตนฺตเทสนาย ตปฺปรภาวํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. ตปฺปรภาโว จ วิเนยฺยชฺฌาสยานุโลมโต ทฏฺฐพฺโพ, ตถา อตฺตตฺถาทิปฺปกาสนปธานตาปิ. อิตเรหีติ วินยาภิธมฺเมหิ.

"말해진 의미를 뜻하는 말이 아니다"라는 것은 "이익의 동의어"라는 표현에 의해 배제되었던 일부분에 대한 설명이다. 마치 이 'attha'라는 단어가 말해진 내용(bhāsitattha)을 뜻하는 말이 아닌 것처럼, 대상(visaya)이나 목적(payojana) 등을 뜻하는 말도 되지 않는다는 것이다. "설해진 바와 같은 것"이란 이익의 동의어를 말한다. "haññadatthatthipasaṃsalābhā"라는 구절의 상세 설명에서 "자신의 이익이나 타인의 이익" 등(Mahāni. 69)으로 설해진 것은, 비록 경전과 무관하게 자익(自益) 등을 설한 것이라 하더라도 경전의 의미로서 명시되지 않았기 때문에, 그 가운데 단 하나의 의미의 차별도 경전이 가리켜야 할 범위를 벗어나지 않는다는 의미에서 "그것들은 경전을 가리킨다"라고 말한 것이다. 이 견해에서 'attha'라는 단어는 설해진 의미를 뜻하는 말이 되기도 한다. 앞의 다섯 가지 의미의 분류는 이익의 동의어들이고, 그 뒤의 여섯 가지는 설해진 의미의 분류들이며, 마지막 것들은 두 가지 성질을 모두 가진 것들이다. 그중에서 도달하기 어려움을 드러내는 면에서 밑바닥을 알 수 없는 것이 '깊은(gambhīra)' 것이고, 드러나 있지 않은 것이 '숨겨진(guḷha)' 것이며, 마치 땅속의 물 등이 흙에 의해 가려진 것처럼 문자 배열 등에 의해 가려진 것이 '덮인(paṭicchanno)' 것이다. 추론하여 알려야 할 것이 '미료의(neyya)'이고, 말해진 소리 그대로 알아야 할 것이 '요의(nīta)'이다. 허물이 없고 번뇌가 깨끗해진 것은 방편(pariyāya)에 따라 설해졌거나, 혹은 유익하거나 과보이거나 작용만 하는 법에 따라 설해진 것이다. 궁극적 의미(paramattha)는 열반이거나 혹은 전도되지 않은 본성 그 자체이다. 탁월하게 밝혀진 것은 그것을 목적으로 하여 밝혀졌기 때문이다. "이만큼이 그 세존의 경전에 전승되고 경전에 포함된 것이다"(Pāci. 1242), "자신의 학설(Sakavāda)에 오백 개의 경이 있다"는 등의 문맥에서 'sutta'라는 단어는 비유적으로 쓰인 것이라는 의도로 "이것이 바로 의미들을 가리키기 때문에 sutta라고 불린다"라고 말했다. 오직 이익의 획득으로 인도하는 것이 경전의 설법(suttantadesanā)이라는 점 또한 교화될 자들의 이익을 성취하는 데 있어서 경전 설법이 오직 그것만을 목적으로 한다는 점을 염두에 두고 설해진 것이다. 그 목적성은 교화될 자들의 성향에 수순함에 따라 보아야 하며, 자익(自益) 등을 밝히는 것을 주된 업무로 함에 있어서도 마찬가지이다. "다른 것들과"란 율(Vinaya)과 아비달마(Abhidhamma)를 말한다.

รตฺติอาทีสูติ รตฺติราชวินเยสุ วิสยภูเตสุ. นนุ จ ‘‘อภิรตฺตี’’ติ อวุตฺตตฺตา รตฺติคฺคหณํ น กตฺตพฺพํ, ‘‘อภิญฺญาตา อภิลกฺขิตา’’ติ จ ญาณลกฺขณกิริยาวิเสสโก อภิ-สทฺโทติ? น, ‘‘อภิญฺญาตา อภิลกฺขิตา’’ติ อภิ-สทฺทวิสิฏฺฐานํ ญาตลกฺขิตสทฺทานํ รตฺติสทฺเทน [Pg.22] สมานาธิกรณตาย รตฺติวิสยตฺตา. เอตฺถ จ วาจกสทฺทสนฺนิธาเน นิปาตานํ ตทตฺถโชตกมตฺตตฺตา ลกฺขิตสทฺทตฺถโชตโก อภิ-สทฺโท ลกฺขเณ วตฺตตีติ วุตฺโต. อภิลกฺขิตสทฺทปริยาโย จ อภิญฺญาตสทฺโทติ ทฏฺฐพฺโพ, อภิวินยสทฺทสฺส ปน อภิปุริสสฺส วิย สมาสสิทฺธิ ทฏฺฐพฺพา. อเนกตฺถา หิ นิปาตา, อเนกตฺถเภโท จ สทฺทานํ ปโยควิสโยติ.

"밤 등에서"란 대상이 되는 밤(ratti)과 왕의 규율(rājavinaya)을 말한다. "완전한 밤(abhiratti)"이라고 말해지지 않았으므로 '밤'이라는 단어를 취해서는 안 되며, "분명하게 인식된(abhiññāatā)", "특징지어진(abhilakkhitā)"에서처럼 'abhi-'라는 단어는 지혜와 특징의 작용을 수식하는 것이 아닌가라고 물을 수 있다. 그렇지 않다. "분명하게 인식된", "특징지어진"에서 'abhi-'라는 단어로 수식된 '인식된(ñāta)', '특징지어진(lakkhita)'이라는 단어들이 '밤'이라는 단어와 격이 일치하므로 밤을 대상으로 하기 때문이다. 여기서 표현하는 단어가 근접해 있을 때 접두어(nipāta)들은 단지 그 의미를 밝혀줄 뿐이므로, '특징지어진(lakkhita)'이라는 단어의 의미를 밝혀주는 'abhi-'라는 단어가 '특징(lakkhaṇa)'의 의미로 쓰였다고 말한 것이다. '특징지어진(abhilakkhita)'이라는 단어의 동의어가 '분명하게 인식된(abhiññāta)'이라는 단어라고 보아야 하며, '상급의 규율(abhivinaya)'이라는 단어는 '상급의 인간(abhipurisa)'과 같이 복합어의 성립으로 보아야 한다. 접두어는 여러 의미를 가지며, 단어의 쓰임에 따라 여러 의미의 차이가 있기 때문이다.

กิญฺจาปิ เทสนาทโย เทเสตพฺพาทินิรเปกฺขา น สนฺติ, อาณาทโย ปน วิเสสโต เทสกาทิอธีนาติ ตํตํวิเสสโยควเสน เตสํ เภโท วุตฺโต. ยถา หิ อาณาวิธานํ วิเสสโต อาณารหาธีนํ ตตฺถ โกสลฺลโยคโต, เอวํ โวหารปรมตฺถวิธานานิ จ วิธายกาธีนานีติ อาณาทิวิธิโน เทสกายตฺตตา วุตฺตา. อปราธชฺฌาสยานุรูปํ วิย ธมฺมานุรูปมฺปิ สาสนํ วิเสสโต ตถาวิเนตพฺพปุคฺคลาเปกฺขนฺติ วุตฺตํ ‘‘สาสิตพฺพ…เป… ตพฺพภาเวนา’’ติ. สํวราสํวรนามรูปานํ วิย วินิเวเฐตพฺพาย ทิฏฺฐิยาปิ กถนํ สติ วาจาวตฺถุสฺมึ, นาสตีติ วิเสสโต ตทธีนนฺติ อาห ‘‘กเถตพฺพสฺส…เป… กถา’’ติ. อุปารมฺภาทีติ อุปารมฺภนิสฺสรณธมฺมโกสรกฺขณานิ. ปริยาปุณนาทีติ ปริยาปุณนสุปฺปฏิปตฺติทุปฺปฏิปตฺติโย.

비록 설법(desanā) 등은 설해져야 할 대상 등과 별개로 존재하지 않지만, 명령(āṇā) 등은 특히 설하는 자 등에게 의존하므로 그 각각의 특별한 결합에 따라 그 차별이 설해졌다. 마치 명령의 규정이 특별히 명령을 내릴 만한 권한이 있는 자에게 의존하고 거기에 교묘함이 결합되는 것과 같이, 세속(vohāra)과 승의(paramattha)의 규정도 그것을 규정하는 자에게 의존하므로 명령 등의 규정은 설하는 자에게 달려 있다고 말한 것이다. 잘못이나 성향에 부합하는 것처럼 법에 부합하는 가르침(sāsana)도 특히 그렇게 인도되어야 할 보전(puggalā)을 의지하므로 "가르쳐져야 할... 상태로"라고 설했다. 단속(saṃvara)과 비단속(asaṃvara), 명색(nāmarūpa)의 경우와 마찬가지로, 풀어내야 할 사견(diṭṭhi)에 대한 설명도 언어의 토대(vācāvatthu)가 있을 때 있는 것이지 없을 때 있는 것이 아니므로, 특히 그것에 의존한다고 보아 "말해져야 할 것의... 이야기"라고 하였다. '반박 등'이란 반박(upārambha), 벗어남(nissaraṇa), 법의 창고를 지킴(dhammakosarakkhaṇa)을 말한다. '학습 등'이란 학습(pariyāpuṇana), 바른 실천(suppaṭipatti), 잘못된 실천(duppatīpatti)을 말한다.

ตนฺติสมุทาโย อวยวตนฺติยา อาธาโร ยถา ‘‘รุกฺเข สาขา’’ติ. น โจเทตพฺพเมตํ สมุเขน, วิสยวิสยิมุเขน วา วินยาทีนํเยว คมฺภีรภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ อธิปฺปาโย. ธมฺโม หิ วินยาทโย, เตสญฺจ วิสโย อตฺโถ, ธมฺมตฺถวิสยา จ เทสนาปฏิเวธาติ. ‘‘ปฏิเวธสฺสา’’ติอาทินา ธมฺมตฺถานํ ทุปฺปฏิวิทฺธตฺตา เทสนาย อุปฺปาเทตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ปฏิเวธสฺส อุปฺปาเทตุญฺจ ปฏิวิชฺฌิตุญฺจ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ทุกฺโขคาหตํ ทสฺเสติ.

성전의 모음(tantisamudāyo)은 "나무에 가지가 있다"는 것처럼 부분적인 성전의 의지처가 된다. 이것을 직접적으로 비판해서는 안 되며, 대상과 대상를 가진 자의 측면에서 율 등의 깊은 상태가 설해진 것이라는 의도이다. 법(Dhamma)은 율 등을 말하며, 그것들의 대상은 의미(Attha)이고, 법과 의미를 대상으로 하는 것은 설법(desanā)과 통달(paṭivedha)이다. "통달의..."라는 구절 등에서 법과 의미가 통달하기 어렵기 때문에 설법으로 (통달을) 일으킬 수 없다는 점과, 통달을 일으키거나 통달하는 것이 불가능하다는 점에서 그 심오함(dukkhogāhata)을 보여준다.

ธมฺมานุรูปํ ยถาธมฺมนฺติ จ อตฺโถ ยุชฺชติ. เทสนาปิ หิ ปฏิเวโธ วิย อวิปรีตํ สวิสยวิภาวนโต ธมฺมานุรูปํ ปวตฺตติ ยโต ‘‘อวิปรีตาภิลาโป’’ติ วุจฺจติ. ธมฺมนิรุตฺตึ ทสฺเสตีติ เอเตน เทสนาสทฺทสภาวาติ ทีเปติ. ตถา หิ นิรุตฺติปฏิสมฺภิทาย ปริตฺตารมฺมณาทิภาโว ปาฬิยํ วุตฺโต, อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตํตํสภาวนิรุตฺติสทฺทํ อารมฺมณํ กตฺวา’’ติอาทินา สทฺทารมฺมณตา. อิมสฺส อตฺถสฺส อยํ สทฺโท วาจโกติ วจนวจนียํ [Pg.23] ววตฺถเปตฺวา ตํตํวจนียวิภาวนวเสน ปวตฺติโต หิ สทฺโท เทสนาติ. นนุ จ ‘‘ธมฺโม ตนฺตี’’ติ อิมสฺมึ ปกฺเข ธมฺมสฺสปิ สทฺทสภาวตฺตา ธมฺมเทสนานํ วิเสโส น สิยาติ? น, เตสํ เตสํ อตฺถานํ โพธกภาเวน ญาโต อุคฺคหิตาทิวเสน จ ปุพฺเพ ปวตฺติโต สทฺทปฺปพนฺโธ ธมฺโม, ปจฺฉา ปเรสํ อวโพธนตฺถํ ปวตฺติโต ตทตฺถปฺปกาสนโก สทฺโท เทสนาติ. อถ วา ยถาวุตฺตสทฺทสมุฏฺฐาปโก จิตฺตุปฺปาโท เทสนา มุสาวาทาทโย วิย. วจนสฺส ปวตฺตนนฺติ จ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาทมาห. โส หิ วจนํ ปวตฺเตติ, ตํ วา เอเตน ปวตฺตียตีติ ปวตฺตนํ. เทสียติ อตฺโถ เอเตนาติ เทสนา. ปกาเรหิ ญาปียติ เอเตน, ปการโต ญาเปตีติ วา ปญฺญตฺตีติ วุจฺจตีติ. เตเนวาห ‘‘อธิปฺปาโย’’ติอาทิ. อภิสเมติ, อภิสมียติ วา เอเตนาติ อภิสมโยติ เอวมฺปิ อภิสมยตฺโถ สมฺภวติ. อภิสเมตพฺพโต ปน อภิสมโยติ ทุติยวิกปฺเป ปฏิเวโธเยวาติ.

‘법에 부합함(Dhammānurūpaṃ)’은 ‘법에 따라서(yathādhamma)’라는 의미와 부합한다. 왜냐하면 설법(Desanā)도 통달(paṭivedha)과 마찬가지로 전도됨 없이 자신의 영역을 명확히 밝히기 때문에 법에 부합하게 진행되므로 ‘전도되지 않은 말’이라고 불리기 때문이다. ‘법의 어원을 보여준다’는 것은 이것에 의해 설법이라는 명칭의 자성임을 밝히는 것이다. 이와 같이 어원무애해(niruttipaṭisambhidā)에서 보잘것없는 대상 등의 상태가 성전(Pāḷi)에서 언급되었고, 주석서에서도 ‘그 성질의 어원 소리를 대상으로 하여’라는 등의 표현으로 소리를 대상으로 함이 언급되었다. ‘이 소리는 이 의미의 표시다’라고 말해지는 것과 말해질 것을 확정한 뒤에 각각의 말해질 것을 밝히는 방식으로 진행되는 소리가 바로 설법이다. 그렇다면 ‘법은 성전이다’라는 측면에서 법 또한 소리의 자성을 가지므로 법과 설법의 차이가 없지 않은가? 그렇지 않다. 각각의 의미들을 깨닫게 하는 성질로서 알려지고 학습된 것 등에 의해 이전에 진행된 소리의 연속이 법이며, 나중에 타인들을 이해시키기 위해 진행되어 그 의미를 드러내는 소리가 설법이다. 혹은 설해진 대로의 소리를 일으키는 심복기(cittuppāda)가 무사와다(musāvāda) 등과 같이 설법이다. ‘말의 진행’이라는 것은 앞서 말한 심복기를 의미한다. 그것이 말을 진행시키기 때문이며, 혹은 이것에 의해 그것이 진행되므로 ‘진행(pavattana)’이라 한다. 이것에 의해 의미가 설해지므로 ‘설법(desanā)’이다. 여러 방식으로 알려지게 하므로, 혹은 여러 방식으로 알리므로 ‘시설(paññatti)’이라 불린다. 그래서 ‘의도’라는 등의 말이 있었다. 이것에 의해 깨닫거나 깨달아지므로 ‘현관(abhisamaya)’이라고 하니, 이와 같이 현관의 의미가 성립한다. 그러나 깨달아야 할 대상이라는 점에서의 현관은 두 번째 분류에서 통달(paṭivedha)만을 의미한다.

วุตฺตนเยน เวทิตพฺพาติ อวิชฺชาสงฺขาราทีนํ ธมฺมตฺถานํ ทุปฺปฏิวิชฺฌตาย ทุกฺโขคาหตา, เตสํ ปญฺญาปนสฺส ทุกฺกรภาวโต ตํเทสนาย ปฏิเวธนสงฺขาตสฺส ปฏิเวธสฺส อุปฺปาทนวิสยิกรณานํ อสกฺกุเณยฺยตาย ทุกฺโขคาหตา เวทิตพฺพา.

언급된 방식대로 알아야 한다. 무명과 형성 등의 법들이 통달하기 어렵기 때문에 (그 깊이를) 헤아리기 어려움(dukkhogāhatā)을 알아야 하며, 그것들을 천명하는 것이 어렵기 때문에 그 설법에 의해 통달이라 일컬어지는 통달의 발생과 대상화가 불가능하다는 점에서 헤아리기 어려움을 알아야 한다.

การเณ ผลโวหาเรน เต ธมฺมา ทุกฺขาย สํวตฺตนฺตีติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘อุปารมฺภ…เป… เหตุภาเวนา’’ติ. อญฺญํ อตฺถนฺติ อุปารมฺภํ นิสฺสรณญฺจ. นิฏฺฐาเปตฺวาติ กถนวเสน ปริโยสาเปตฺวา. ตสฺส ‘‘อารทฺธ’’นฺติ เอเตน สมฺพนฺโธ. อุทฺทานสงฺคหาทิเภโท สงฺคีโตติ ปาโฐ ยุตฺโต, ‘‘สงฺคีติยา’’ติ ปน ลิขนฺติ. ปุริมํ วา สงฺคีติยาติ ภาเวน ภาวลกฺขเณ ภุมฺมํ, ปจฺฉิมํ อธิกรเณ. ปิฏกาทีติ ปิฏกนิกายงฺคธมฺมกฺขนฺธานิ.

원인에 결과의 명칭을 부여하는 방식(kāraṇe phalavohāra)으로 그 법들이 괴로움을 초래한다고 설해졌기에 ‘비난받음… 등의 원인이 됨으로써’라고 하였다. ‘다른 의미’란 비난과 벗어남이다. ‘끝마치고’란 말하는 방식을 통해 완료하고라는 뜻이다. 이것은 ‘시작된’이라는 단어와 연결된다. ‘요약의 요집 등의 구분인 결집(saṅgīto)’이라는 독송이 적절하지만, ‘결집에 의해(saṅgītiyā)’라고 쓰기도 한다. 앞의 ‘결집에 의해(saṅgītiyā)’는 상태의 의미에서 상태의 특징을 나타내는 처격(bhumma)이고, 뒤의 것은 처소의 의미이다. ‘비구 등’이란 바구, 니까야, 분교, 법온을 말한다.

ตตฺถ องฺเคสุ สุตฺตงฺคเมว น สมฺภวติ ‘‘สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณ’’นฺติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ปารา. อฏฺฐ. ๑.ปฐมมหาสงฺคีติกถา; ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา) วุตฺตตฺตา, มงฺคลสุตฺตาทีนญฺจ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา คาถาภาวโต ธมฺมปทาทีนํ วิย, เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา สคาถกตฺตา สคาถาวคฺคสฺส วิย, ตถา อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปเทสานนฺติ? วุจฺจเต –

거기서 (9)분교(aṅga)들 중에 수다라(sutta) 부문만이 존재하는 것은 아니다. ‘게송이 있는 것은 수다라요 게야(geyya)이며, 게송이 없는 것은 수다라요 베야가라나(veyyākaraṇa)이다’라고 설해졌기 때문이며, 마갈라숫타(Maṅgalasutta) 등은 게송으로 이루어졌으므로 담마파다(Dhammapada) 등처럼 수다라 부문의 섭수가 되지 않거나, 혹은 게송이 있으므로 사가타왁가(Sagāthāvagga)처럼 게야 부문의 섭수가 될 수도 있으며, 그와 같이 양분별(Ubhatovibhaṅga) 등에서도 게송이 있는 구절들에 대해서도 그러하기 때문인가? 이에 대해 답한다.

สุตฺตนฺติ [Pg.24] สามญฺญวิธิ, วิเสสวิธโย ปเร;

สนิมิตฺตา นิรุฬฺหตฺตา, สหตาญฺเญน นาญฺญโต. (เนตฺติ. อฏฺฐ. สงฺคหวารวณฺณนา);

수다라는 일반적 규정이고, 다른 것들은 특수적 규정이다. 원인이 있고 관습적으로 확립된 것이며, 다른 것과 결합하여 이루어지지 그 자체만으로는 아니다.

สพฺพสฺสปิ หิ พุทฺธวจนสฺส สุตฺตนฺติ อยํ สามญฺญวิธิ. เตเนวาห อายสฺมา มหากจฺจายโน เนตฺติยํ ‘‘นววิธสุตฺตนฺตปริเยฏฺฐี’’ติ (เนตฺติ. สงฺคหวาร). ‘‘เอตฺตกํ ตสฺส ภควโต สุตฺตาคตํ สุตฺตปริยาปนฺนํ (ปาจิ. ๑๒๔๒) สกวาเท ปญฺจ สุตฺตสตานี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. นิทานกถา; กถา. อฏฺฐ. นิทานกถา) เอวมาทิ จ เอตสฺส อตฺถสฺส สาธกํ, ตเทกเทเสสุ ปน เคยฺยาทโย วิเสสวิธโย เตน เตน นิมิตฺเตน ปติฏฺฐิตตฺตา. ตถา หิ เคยฺยสฺส สคาถกตฺตํ ตพฺภาวนิมิตฺตํ. โลเกปิ หิ สสิโลกํ สคาถกํ วา จุณฺณิยคนฺถํ ‘‘เคยฺย’’นฺติ วทนฺติ. คาถาวิรเห ปน สติ ปุจฺฉํ กตฺวา วิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณสฺส. ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนญฺหิ พฺยากรณนฺติ วุจฺจติ. พฺยากรณเมว เวยฺยากรณนฺติ.

모든 부처님의 말씀에 대해 ‘수다라’라고 하는 것은 일반적 규정이다. 그래서 존자 마하깟짜야나는 네띠(Netti)에서 ‘아홉 가지 수다라의 탐구’라고 하였다. ‘이만큼이 그 세존의 수다라에 전해지고 수다라에 포함된 것이며, 자신의 교설에 오백 개의 수다라가 있다’는 등의 표현이 이 의미를 증명한다. 그러나 그 부분들에 있어서 게야 등은 각각의 원인에 의해 확립된 특수적 규정들이다. 이와 같이 게야가 게송을 포함하고 있다는 점이 그것이 형성된 원인이다. 세상에서도 사람들은 시(sloka)가 있거나 게송이 있는 산문 저술을 ‘게야’라고 부른다. 그러나 게송이 없을 때 질문을 하고 답변을 하는 상태가 베야가라나(veyyākaraṇa)이다. 질문과 답변을 바로 바카라나(byākaraṇa)라고 하기 때문이다. 바카라나가 바로 베야가라나이다.

เอวํ สนฺเต สคาถกานมฺปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนวเสน ปวตฺตานํ เวยฺยากรณภาโว อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ เวยฺยากรณาทิสญฺญานํ อโนกาสภาวโต ‘‘คาถาวิรเห ปน สตี’’ติ วิเสสิตตฺตา จ. ตถา หิ ธมฺมปทาทีสุ เกวลํ คาถาพนฺเธสุ สคาถกตฺเตปิ โสมนสฺสญาณมยิกคาถาปฏิสํยุตฺเตสุ ‘‘วุตฺตญฺเหต’’นฺติอาทิวจนสมฺพนฺเธสุ อพฺภุตธมฺมปฏิสํยุตฺเตสุ จ สุตฺตวิเสเสสุ ยถากฺกมํ คาถาอุทานอิติวุตฺตกอพฺภุตธมฺมสญฺญา ปติฏฺฐิตา, ตถา สติปิ คาถาพนฺธภาเว ภควโต อตีตาสุ ชาตีสุ จริยานุภาวปฺปกาสเกสุ ชาตกสญฺญา. สติปิ ปญฺหวิสฺสชฺชนภาเว สคาถกตฺเต จ เกสุจิ สุตฺตนฺเตสุ เวทสฺส ลภาปนโต เวทลฺลสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ เอวํ เตน เตน สคาถกตฺตาทินา นิมิตฺเตน เตสุ เตสุ สุตฺตวิเสเสสุ เคยฺยาทิสญฺญา ปติฏฺฐิตาติ วิเสสวิธโย สุตฺตงฺคโต ปเร เคยฺยงฺคาทโย. ยํ ปเนตฺถ เคยฺยงฺคาทินิมิตฺตรหิตํ, ตํ สุตฺตงฺคํ วิเสสสญฺญาปริหาเรน สามญฺญสญฺญาย ปวตฺตนโตติ.

그렇다면 게송이 있으면서도 질문과 답변의 방식으로 진행되는 것들도 베야가라나의 상태에 해당하게 되는가? 그렇지 않다. 베야가라나 등의 명칭이 적용될 여지가 없으며, ‘게송이 없을 때’라고 한정했기 때문이다. 이와 같이 담마파다 등에서 오직 게송의 결합으로만 된 것들에는 게송이 있음에도 불구하고, 기쁨과 지혜가 섞인 게송과 관련된 것들이나 ‘이와 같이 말씀하셨다’ 등의 문구로 연결된 것들, 그리고 희유한 법과 관련된 특수한 수다라들에는 차례대로 게송(gāthā), 우다나(udāna), 이티붓타카(itivuttaka), 압부타담마(abbhutadhamma)라는 명칭이 확립되어 있다. 또한 게송의 결합 상태가 있음에도 불구하고 세존의 과거 생의 행적과 위력을 밝히는 것들에는 자타카(jātaka)라는 명칭이 있다. 질문과 답변의 상태와 게송의 결합이 있음에도 불구하고 어떤 수다라들에는 지혜(veda)를 얻게 하므로 베달라(vedalla)라는 명칭이 확립되어 있다. 이처럼 각각의 게송의 결합 등의 원인에 의해 그러한 특수한 수다라들에는 게야 등의 명칭이 확립되어 있으므로, 게야 부문 등은 수다라 부문 이외의 특수적 규정들이다. 여기서 게야 등의 원인이 없는 것을 수다라 부문이라고 하니, 이는 특수한 명칭을 제외하고 일반적인 명칭으로 통용되기 때문이다.

นนุ จ สคาถกํ สุตฺตํ เคยฺยํ, นิคฺคาถกํ สุตฺตํ เวยฺยากรณนฺติ สุตฺตงฺคํ น สมฺภวตีติ โจทนา ตทวตฺถาติ? น, โสธิตตฺตา. โสธิตญฺหิ ปุพฺเพ คาถาวิรเห สติ ปุจฺฉาวิสฺสชฺชนภาโว เวยฺยากรณภาวสฺส นิมิตฺตนฺติ. ยญฺจ วุตฺตํ ‘‘คาถาภาวโต มงฺคลสุตฺตาทีนํ สุตฺตงฺคสงฺคโห น สิยา’’ติ, ตํ [Pg.25] น, นิรุฬฺหตฺตา. นิรุฬฺโห หิ มงฺคลสุตฺตาทีสุ สุตฺตภาโว. น หิ ตานิ ธมฺมปทพุทฺธวํสาทโย วิย คาถาภาเวน ปญฺญาตานิ, กินฺตุ สุตฺตภาเวเนว. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ สุตฺตนามกนฺติ นามคฺคหณํ กตํ. ยํ ปน วุตฺตํ ‘‘สคาถกตฺตา เคยฺยงฺคสงฺคโห วา สิยา’’ติ, ตทปิ นตฺถิ. ยสฺมา สหตาญฺเญน. สห คาถาหีติ สคาถกํ, สหภาโว จ นาม อตฺตโต อญฺเญน โหติ, น จ มงฺคลสุตฺตาทีสุ คาถาวินิมุตฺโต โกจิ สุตฺตปฺปเทโส อตฺถิ, โย ‘‘สห คาถาหี’’ติ วุจฺเจยฺย, น จ สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถิ. ยทปิ วุตฺตํ ‘‘อุภโตวิภงฺคาทีสุ สคาถกปฺปเทสานํ เคยฺยงฺคสงฺคโห สิยา’’ติ, ตทปิ น, อญฺญโต. อญฺญา เอว หิ ตา คาถา ชาตกาทิปริยาปนฺนตฺตา. อโต น ตาหิ อุภโตวิภงฺคาทีนํ เคยฺยงฺคภาโวติ เอวํ สุตฺตาทีนํ องฺคานํ อญฺญมญฺญสงฺกราภาโว เวทิตพฺโพ.

가송(Geyya)은 게송을 포함한 경이고, 기설(Veyyākaraṇa)은 게송이 없는 경이라는 수다경(Sutta-aṅga)의 분류 체계가 성립되지 않는다는 비판이 여전하지 않은가? 아니다, 그것은 이미 규명되었기 때문이다. 앞서 게송이 없을 때 문답의 형식을 갖춘 것이 기설의 특징이라고 규명되었다. 또한 ‘게송의 형태이므로 망갈라경(Maṅgalasutta) 등은 수다경에 포함되지 않을 것이다’라고 말한 것은 옳지 않다. 왜냐하면 고착되었기 때문이다. 망갈라경 등에서 경(sutta)이라는 명칭은 이미 굳어진 것이다. 그것들은 법구경이나 불종성 등과 같이 게송의 형태로 알려진 것이 아니라 경의 형태로만 알려져 있다. 그러므로 주석서에서도 ‘경이라는 이름’이라고 명칭을 붙인 것이다. 또한 ‘게송이 있으므로 가송에 포함될 수도 있다’고 말한 것도 타당하지 않다. 왜냐하면 다른 것과 함께하기 때문이다. ‘게송과 함께함’이 가송인데, 함께한다는 것은 자신과 다른 것과 함께 있음을 뜻한다. 그러나 망갈라경 등에는 ‘게송과 함께함’이라고 부를 만한, 게송에서 분리된 어떤 경의 부분이 존재하지 않으며, [그것과 분리된] 전체도 존재하지 않는다. 또한 ‘양분별(Ubhatovibhaṅga) 등에서 게송이 있는 부분들은 가송에 포함되어야 한다’고 말한 것도 옳지 않다. 왜냐하면 그것은 다른 곳에 속하기 때문이다. 그 게송들은 자타카 등에 포함된 것이므로 다른 것이다. 따라서 그 게송들로 인해 양분별 등이 가송의 성격을 갖는 것은 아니다. 이와 같이 수다경 등의 갈래들이 서로 뒤섞이지 않음을 알아야 한다.

ชินสาสนํ อภิธมฺโม. ปฏิวิทฺธฏฺฐานํ ปฏิเวธภูมิ ปฏิเวธาวตฺถา, ปฏิเวธเหตุ วา. ‘‘โส เอวํ ปชานามิ สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติ (สํ. นิ. ๕.๑๑-๑๒) วุตฺตํ. ปาฬิยํ ปน ‘‘โส เอวํ ปชานามิ มิจฺฉาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิตํ. สมฺมาทิฏฺฐิปจฺจยาปิ เวทยิต’’นฺติ อาคตํ (สํ. นิ. ๕.๑๑-๑๒). ปจฺจยาทีหีติ ปจฺจยสภาววูปสมตทุปายาทีหิ. ปรวาทิโจทนํ ปตฺวาติ อฏฺฐกถายํ อาคตํ ปรวาทิโจทนํ ปตฺวา. อธิค…เป… รูเปนาติ อธิคนฺตพฺโพ จ โส เทเสตพฺโพ จาติ อธิคนฺตพฺพเทเสตพฺโพ, โส เอว ธมฺโม, ตทนุรูเปน. เอตฺถ จ ยถาธมฺมสาสนตฺตา ยถาธิคตธมฺมเทสนาภาวโต อภิธมฺมสฺส อภิสมฺโพธิ อธิคมนิทานํ. เทสกาลาทิเยว เทสนานิทานํ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ ‘‘เทสนานิทานํ ยาว ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อภิธมฺมเทสนาวิเสเสน ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนนฺติ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมจกฺกปฺปวตฺตนสุตฺเต วา เทสิเตหิ อริยสจฺเจหิ สกลาภิธมฺมปทตฺถสงฺคหโต, ปรมตฺถโต อภิธมฺมภูตานํ วา สมฺมาทิฏฺฐิอาทีนํ ตตฺถ เทสิตตฺตา วุตฺตํ. ตตฺตกานํเยว เทสนารุฬฺหตาย อฑฺฒฉกฺเกสุ ชาตกสเตสุ ปริปาจนํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. น หิ เอตฺตกาสุ เอว ชาตีสุ ปุญฺญาทิสมฺภารสมฺภรณํ, กึ ปน การณํ เอตฺตกา เอว ชาติโย เทสิตาติ? ตทญฺเญสํ อฏฺฐุปฺปตฺติยา อภาวโต.

승자(Jina)의 가르침이 아비담마이다. ‘관통한 곳’은 관통의 지위, 관통의 단계, 혹은 관통의 원인이다. ‘나는 이와 같이 정견을 연(緣)으로 하여 느껴진 것을 안다’고 설해졌다. 그러나 빠알리 원전에는 ‘나는 이와 같이 사견을 연으로 하여 느껴진 것을 안다. 정견을 연으로 하여 느껴진 것을 안다’라고 전해진다. ‘연 등으로’라는 것은 연의 자성이 가라앉음과 그 방편 등으로라는 뜻이다. ‘타론자의 비판에 이르러’라는 것은 주석서에 전해지는 타론자의 비판에 직면하여라는 의미이다. ‘도달... 등의 형태’라는 것은 도달해야 할 것이며 설해져야 할 것이므로 ‘도달하고 설해져야 할 것’이며, 그것이 바로 법이고 그에 부합하는 형태로라는 뜻이다. 여기에서 여법한 가르침이기에 깨달은 바대로 법을 설한 것이 되므로, 아비담마는 완전한 깨달음이 설법의 기원(nidāna)이 된다. 설법의 장소와 시간 등이 바로 설법의 기원이다. 그런데 주석서에서 ‘설법의 기원은 법륜을 굴릴 때까지이다’라고 말한 것은 아비담마 설법의 특수성으로 인해 초전법륜이라 하여 말해진 것이다. 혹은 초전법륜경에서 설해진 사성제에 모든 아비담마의 법과 의미가 함섭되기에, 또는 승의의 관점에서 아비담마인 정견 등이 거기에서 설해졌기에 그렇게 말한 것이다. 그만큼의 설법이 굳어졌기에 550 자타카에서 성숙시켰다고 말한 것임을 알아야 한다. 이토록 많은 생에서만 복덕 등의 자량을 쌓은 것이 아니거늘, 무슨 이유로 이만큼의 생애만 설해졌는가? 그 외의 생들은 사건의 발생(aṭṭhuppatti)이 없었기 때문이다.

สุเมธกถาวณฺณนา

수메다 이야기(Sumedhakathā)의 주석

อุปฺปนฺเน [Pg.26] พุทฺเธ ตโต อตฺตานํ เสยฺยโต วา สทิสโต วา ทหนฺโต ฌานาภิญฺญาหิ ปริหายติ, น ตถา สุเมธปณฺฑิโต อฏฺฐาสีติ ตสฺส ฌานาภิญฺญาหิ อปริหานิ ทฏฺฐพฺพา. เตเนวาห ‘‘ตาปเสหิ อสโม’’ติ. ยถา นิพฺพานํ, อญฺญํ วา นิจฺจาภิมตํ อวิปรีตวุตฺติตาย สพฺพกาลํ ตถาภาเวน ‘‘สสฺสต’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ พุทฺธานํ วจนนฺติ ตสฺส สสฺสตตา วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘อวิปรีตเมวา’’ติ. อุปปารมีอาทิวิภาเคน อเนกปฺปการตา. สมาทานาธิฏฺฐานนฺติ สมาทานสฺส อธิฏฺฐานํ ปวตฺตนํ กรณนฺติ อตฺโถ. ญาณเตเชนาติ ปารมีปวิจยญาณปฺปภาเวน. มหานุภาวญฺหิ ตํ ญาณํ โพธิสมฺภาเรสุ อนาวรณํ อนาจริยกํ มหาโพธิสมุปฺปตฺติยา อนุรูปปุพฺพนิมิตฺตภูตํ. ตถา หิ ตํ มนุสฺสปุริสภาวาทิอาธารเมว ชาตํ. กายาทีสุ อสุภสญฺญาทิภาเวน สุทฺธโคจรา. ‘‘อญฺญถา’’ติ ปทสฺส ปกรณปริจฺฉินฺนํ อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลีนตา’’ติ อาห. ลีนตาติ จ สงฺโกโจ วีริยหานิ วีริยารมฺภสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตนาห ‘‘เอสา เม วีริยปารมี’’ติ.

부처님이 출현하셨을 때 자신을 부처님보다 뛰어나다거나 동등하다고 여기면 선정과 신통에서 퇴보하게 되는데, 수메다 현자는 그렇게 하지 않았으므로 그가 선정과 신통에서 퇴보하지 않았음을 알아야 한다. 그러므로 ‘수행자들 중에서 비할 바 없다’고 하였다. 열반이나 혹은 다른 영원하다고 간주되는 것이 뒤바뀜 없는 작용으로 인해 항상 그러한 상태에 있는 것을 ‘상주(sassata)’라고 부르듯이, 부처님의 말씀도 그러하므로 그것의 상주성을 설한 것이다. 그러므로 ‘결코 뒤바뀜이 없다’고 하였다. 우바라밀(upapāramī) 등의 분류에 따라 여러 가지 측면이 있다. ‘수지와 결정’이란 수지한 것을 실천하는 것이라는 뜻이다. ‘지혜의 위력으로’란 파라밀을 간택하는 지혜의 광명으로라는 뜻이다. 그 지혜는 위신력이 커서 보리자량에 대해 장애가 없고 스승 없이 스스로 얻은 것이며, 위대한 깨달음의 발생에 부합하는 전조가 된다. 과연 그것은 인간의 신분 등을 토대로 발생한 것이다. 몸 등에 대해 부정상(asubhasaññā) 등을 닦음으로써 대상이 청정하다. ‘그렇지 않게’라는 단어의 문맥에 따른 의미를 보이면서 ‘위축됨’이라고 하였다. 위축됨이란 움츠러들어 정진이 쇠퇴하는 것인데, 여기서는 정진의 시작을 의도했기 때문이다. 그래서 ‘이것이 나의 정진 파라밀이다’라고 말하였다.

นิทานกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

인연담(Nidānakathā)의 주석이 끝났다.

๑. จิตฺตุปฺปาทกณฺฑํ

1. 심생기편(Cittuppādakaṇḍa)

ติกมาติกาปทวณฺณนา

3법(Tikā) 마띠까 구절의 주석

๑. เตนาติ [Pg.27] เวทนาสทฺเทน. สพฺพปเทหีติ ตีหิ ปเทหิ ลทฺธนาโม โหติ อวยวธมฺเมนาปิ สมุทายสฺส อปทิสิตพฺพโต ยถา ‘‘สมํ จุณฺณ’’นฺติ. โจทโก ยถาธิปฺเปตมตฺถํ อปฺปฏิปชฺชมาโน วิภตฺติอนฺตสฺเสว ปทภาวํ สลฺลกฺเขตฺวา ‘‘นนุ สุขายา’’ติอาทินา โจเทติ. อิตโร ‘‘อธิปฺเปตปฺปการตฺถคมกสฺสา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. เตน ‘‘วากฺยํ อิธ ปทนฺติ วุตฺต’’นฺติ ทสฺเสติ. เหตุปทสเหตุกปทาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน นเหตุปทอเหตุกปทเหตุสมฺปยุตฺตปทานิ เหตุวิปฺปยุตฺตปทมฺปิ วา สงฺคณฺหาติ.

1. ‘그것으로써’란 느낌(vedanā)이라는 단어로써라는 뜻이다. ‘모든 구절로써’란 세 구절에 의해 명칭을 얻게 된다는 것이니, 부분적인 법으로도 전체를 지칭할 수 있기 때문인데, 마치 ‘가루가 평평하다’고 하는 것과 같다. 비판자는 의도된 의미를 파악하지 못한 채 격어미로 끝나는 것만이 구절(pada)이라는 점에 착안하여 ‘즐거운... 등이 아니냐’고 비판한다. 다른 이(논주)는 ‘의도된 방식의 의미를 전달하는 것의...’라고 하며 자신의 의도를 밝힌다. 이로써 ‘여기서는 문장(vākya)을 구절(pada)이라 불렀다’는 것을 보여준다. ‘인(hetu) 구절과 유인(sahetuka) 구절 등’에서 ‘등’이라는 단어는 비인 구절, 무인 구절, 인상응 구절 또는 인불상응 구절까지 포함한다.

อุภเยกปทวเสนาติ อุภยปทวเสน เหตุทุกสมฺพนฺโธ, เอกปทวเสน สเหตุกทุกสมฺพนฺโธ. ตถาติ อุภเยกปทวเสน. เอตฺถ จ สเหตุกเหตุสมฺปยุตฺตทุกาติอาทินา ยถา เหตุโคจฺฉเก ปฐมทุกสมฺพนฺธา ทุติยตติยทุกา, ปฐมทุกทุติยทุกสมฺพนฺธา จตุตฺถฉฏฺฐทุกา, ปฐมทุกตติยทุกสมฺพนฺโธ ปญฺจโม ทุโก, เอวํ อาสวโคจฺฉกาทีสุปีติ นยํ ทสฺเสติ. สกฺกา หิ อิมินาว นเยน เตสุปิ ทุกนฺตรสมฺพนฺโธ วิญฺญาตุํ, เกวลํ ปน อาสวโคจฺฉกาทีสุ ทุติยทุกตติยทุกสมฺพนฺโธ โอสานทุโก, กิเลสโคจฺฉเก จ ทุติยจตุตฺถทุกสมฺพนฺโธติ. ธมฺมานํ สาวเสสนิรวเสสภาเวน ติกทุกานํ สปฺปเทสนิปฺปเทสตา วุตฺตาติ เยหิ ติกทุกา สาวเสสาติ ปทิสฺสนฺติ อปทิสฺสนฺติ, เต อสงฺคหิตธมฺมาปเทโส. เอวํ สติ ‘‘อสงฺคหิโต’’ติ วิเสสนํ กิมตฺถิยนฺติ? เอตสฺเสวตฺถสฺส ปากฏกรณตฺถํ ทฏฺฐพฺพํ. อถ วา ปทิสฺสติ เอเตน สมุทาโยติ ปเทโส, อวยโว. ‘‘สามญฺญโชตนา วิเสเส อวติฏฺฐตี’’ติ ยถาธิปฺเปตํ วิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อสงฺคหิโต’’ติ อาห.

‘두 가지 항과 한 가지 항의 방식에 의해서’라는 것은 두 가지 항의 방식에 의해서는 원인 2법(hetuduka)의 연계이고, 한 가지 항의 방식에 의해서는 원인을 가진 2법(sahetukaduka)의 연계이다. ‘이와 같이’라는 것은 두 가지 항과 한 가지 항의 방식에 의해서이다. 그리고 여기서 ‘원인을 가진 법, 원인과 상응하는 법의 2법’ 등에서와 같이, 원인 모음(hetugocchaka)에서 첫 번째 2법의 연계는 두 번째와 세 번째 2법이며, 첫 번째 2법과 두 번째 2법의 연계는 네 번째와 여섯 번째 2법이고, 첫 번째 2법과 세 번째 2법의 연계는 다섯 번째 2법인 것처럼, 번뇌 모음(āsavagocchaka) 등에서도 그러하다고 그 방법을 보여준다. 이 방법에 의해서 그것들에서도 다른 2법의 연계를 알 수 있다. 다만 번뇌 모음 등에서는 두 번째 2법과 세 번째 2법의 연계가 마지막 2법이고, 번뇌(kilesa) 모음에서는 두 번째와 네 번째 2법의 연계이다. 법들의 유여(sāvasesa)와 무여(niravasesa)의 상태에 따라 3법과 2법의 유여성(sappadesa)과 무여성(nippadesa)이 언급되었는데, 어떤 3법과 2법이 유여한 것으로 나타나거나 나타나지 않는다면, 그것들은 포함되지 않은 법들의 지시이다. 만약 그렇다면 ‘포함되지 않은 것’이라는 수식어는 무슨 목적이 있는가? 바로 이 의미를 분명하게 하기 위한 것으로 보아야 한다. 또는 그것으로 인해 전체가 나타나는 것을 부문(padesa), 즉 부분이라 한다. ‘일반적인 설명은 특별한 것에 머문다’는 말처럼 의도된 특별함을 보여주면서 ‘포함되지 않은 것’이라고 말하였다.

อนวชฺชตฺโถ อวชฺชวิรหตฺโถ. นามํ สญฺญา, กิริยา กรณํ, ปโยชนํ รถรถงฺควิภาวเนน เตสํ ปการโต โยชนํ. กุเสน ญาเณน ลาตพฺพาติ กุสลาติ อยมตฺโถ ญาณสมฺปยุตฺตานํ ตาว โหตุ, ญาณวิปฺปยุตฺตานํ กถนฺติ อาห ‘‘ญาณวิปฺปยุตฺตานมฺปี’’ติอาทิ. ญาณวิปฺปยุตฺตาปิ [Pg.28] หิ ญาเณเนว ปวตฺติยนฺติ หิตสุขเหตุภูตาย ปวตฺติยา ปญฺญวนฺตานํ ปฏิปตฺติภาวโต. น หิ อนฺตเรน โยนิโสมนสิการํ กุสลุปฺปตฺติ อตฺถีติ. ‘‘ยทิ กุสลสฺส อุภยภาคคตํ สํกิเลสลวนํ ปากฏํ สิยา, กุสา วิย ลุนนฺตีติ กุสลาติ อยมตฺโถ ยุตฺโต สิยา’’ติ โกจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกาย อาห ‘‘สมฺมปฺปธานทฺวยํ วิยา’’ติ.

비난받을 것이 없다는 뜻은 허물이 없다는 뜻이다. 명칭(Nāma)은 인식(saññā)이고, 작용(kiriyā)은 행함(karaṇa)이며, 목적(payojana)은 수레와 수레의 부속품을 밝힘으로써 그것들을 방식에 따라 결합하는 것이다. ‘쿠사(kusa)라는 지혜로 얻어야 하기에 유익한 것(kusala)이다’라는 이 의미는 우선 지혜와 상응하는 법들에게 해당된다면, 지혜와 상응하지 않는 법들은 어떠한가 하여 ‘지혜와 상응하지 않는 법들도’라고 하였다. 지혜와 상응하지 않는 법들도 지혜에 의해서 일어나는데, 이익과 행복의 원인이 되는 발생은 지혜로운 이들의 실천이 되기 때문이다. 체계적인 주의력(yonisomanasikāra) 없이는 유익한 법(kusala)의 생기란 있을 수 없다. ‘만약 유익한 법의 양측에 속하는 오염의 깎임이 분명하다면, 쿠사 풀을 베는 것과 같으므로 유익한 것(kusala)이다’라는 뜻이 타당할 것이라고 누군가 말할 수 있기에, 그 의구심에 대해 ‘두 가지 바른 노력(sammappadhāna)처럼’이라고 말하였다.

น จาติอาทินา ‘‘สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ เอตฺถ ปรมตฺถโต กตฺตุกมฺมสฺส จ เภโท นตฺถิ, กปฺปนาสิทฺโธ เอว ปน เภโทติ ทสฺเสติ. ตตฺถ นามวเสน วิญฺญาตาวิญฺญาเตติ เยสํ ‘‘ธมฺมา’’ติ อิมินา ปริยาเยน อวิญฺญาตา สภาวา, ‘‘สภาวํ ธาเรนฺตี’’ติ อิมินา จ ปริยาเยน วิญฺญาตา, เตสํ วเสน เอวํ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ปฐโม อตฺโถ สงฺขตาสงฺขตธมฺมวเสน วุตฺโต, ทุติโย สงฺขตวเสน, ตติโย สงฺขตาสงฺขตปญฺญตฺติธมฺมวเสนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘아니고’ 등의 말은 ‘자성을 유지한다’는 점에 있어서 궁극적 의미에서는 주체(kattu)와 대상(kamma)의 구분이 없으며, 단지 가설(kappanā)에 의해 성립된 구분일 뿐임을 보여준다. 거기서 명칭에 의해 알려진 것과 알려지지 않은 것 중에서, ‘법(dhammā)’이라는 이 방편으로는 알려지지 않은 자성들이고, ‘자성을 유지한다’는 이 방편으로는 알려진 것들이며, 그것들에 근거하여 이와 같이 말한 것이다. 그리고 여기서 첫 번째 의미는 유위와 무위법의 방식에 따라 언급된 것이고, 두 번째는 유위의 방식에 따라, 세 번째는 유위·무위·개념(paññatti) 법의 방식에 따라 언급된 것으로 보아야 한다.

กุสลปฏิเสธนํ กุสลาภาโว เอว. อภาโว หิ สตฺตาปฏิเสโธติ. ธมฺโมติ สภาวธมฺโม. อกุสลวจเนน น โกจิ อตฺโถ สภาวธมฺมสฺส อโพธกตฺตาติ อธิปฺปาโย. อถ สิยา อกุสลวจเนน โกจิ อตฺโถ อสภาวธมฺมโพธกตฺเตปิ ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา’’ติอาทีสุ วิย, เอวํ สติ ‘‘อนพฺยากตา’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, ตโต จายํ จตุกฺโก อาปชฺชติ, น ติโก. ตสฺมาติ ยสฺมา ทุกจตุกฺกภาโว อนพฺยากตโวหาโร จ นตฺถิ, โส จ วุตฺตนเยน อภาวมตฺตวจเน อาปชฺชติ, ตสฺมา. สภาวธารณาทีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ธารียนฺติ ปจฺจเยหี’’ติ อยมตฺโถ สงฺคหิโต. เญยฺยปริยาเยน ปน ธมฺม-สทฺเทนายํ โทโสติ นนุ อเญยฺยปริยาเยปิ ธมฺม-สทฺเท น โกจิ โทโสติ? น, วุตฺตโทสานติวตฺตนโต.

유익한 것의 부정은 유익한 것의 부재일 뿐이다. 부재는 존재의 부정이기 때문이다. 법(dhamma)은 자성법이다. 해로운(akusala)이라는 말으로는 자성법을 깨닫게 하는 어떠한 의미도 없다는 의도이다. 만약 ‘개념법(paññattidhammā)’ 등에서와 같이 비자성법을 깨닫게 하는 데에도 해로운이라는 말에 어떤 의미가 있다면, ‘무기(anabyākatā)’라고도 말해야 할 것이며, 그렇게 되면 이것은 4법(catukka)이 되지 3법(tika)이 되지 않는다. 그러므로 2법이나 4법의 상태와 무기라는 명칭이 존재하지 않고, 그것이 앞서 언급한 방식대로 부재만을 말할 때 발생하기 때문에 그러하다. ‘자성을 유지함’ 등의 ‘등(ādi)’이라는 단어에는 ‘조건들에 의해 유지된다’는 이 의미가 포함된다. 그런데 ‘알아야 할 것’의 방편으로서의 ‘법’이라는 단어에는 이러한 오류가 있지 않은가? ‘알아야 할 것’이 아닌 방편으로서의 ‘법’이라는 단어에는 아무런 오류가 없는가? 아니다, 언급된 오류에서 벗어나지 못하기 때문이다.

ปาริเสเสนาติ เอตฺถ นนุ อยมกาโร น-อตฺถตฺตยสฺเสว โชตโก, อถ โข ‘‘อเหตุกา ธมฺมา, อภิกฺขุโก อาวาโส’’ติ ตํโยคนิวตฺติยา, ‘‘อปฺปจฺจยา ธมฺมา’’ติ ตํสมฺพนฺธิภาวนิวตฺติยา. ปจฺจยุปฺปนฺนญฺหิ ปจฺจยสมฺพนฺธีติ อปฺปจฺจยุปฺปนฺนตฺตา อสมฺพนฺธิตา เอตฺถ โชตียติ. ‘‘อนิทสฺสนา ธมฺมา’’ติ ตํสภาวนิวตฺติยา. นิทสฺสนญฺหิ ทฏฺฐพฺพตา. อถ จกฺขุวิญฺญาณํ นิทสฺสนํ, ตคฺคยฺหภาวนิวตฺติยา, ตถา ‘‘อนาสวา ธมฺมา’’ติ. ‘‘อปฺปฏิฆา ธมฺมา อนารมฺมณา ธมฺมา’’ติ ตํกิจฺจนิวตฺติยา. ‘‘อรูปิโน ธมฺมา อเจตสิกา [Pg.29] ธมฺมา’’ติ ตพฺภาวนิวตฺติยา. ตทญฺญตา หิ เอตฺถ ปกาสียติ. ‘‘อมนุสฺโส’’ติ ตพฺภาวมตฺตนิวตฺติยา. มนุสฺสตฺตมตฺตํ นตฺถิ อญฺญํ สมานนฺติ สทิสตา เหตฺถ สูจิยติ. ‘‘อสมโณ สมณปฏิญฺโญ อปุตฺโต’’ติ ตํสมฺภาวนคุณนิวตฺติยา. ครหา หิ เอตฺถ ญายติ. ‘‘กจฺจิ นุ โภโต อนามยา, อนุทรา กญฺญา’’ติ ตทปฺปภาวนิวตฺติยา. ‘‘อนุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ ตํสทิสภาวนิวตฺติยา. อตีตานญฺหิ อุปฺปนฺนปุพฺพตฺตา อุปาทิธมฺมานญฺจ ปจฺจเยกเทสนิปฺผตฺติยา อารทฺธุปฺปาทภาวโต กาลวินิมุตฺตสฺส จ วิชฺชมานตฺตา อุปฺปนฺนานุกูลตา, ปเคว ปจฺจุปฺปนฺนานนฺติ ตพฺพิธุรภาโว เอตฺถ วิญฺญายติ. ‘‘อเสกฺขา ธมฺมา’’ติ ตทปริโยสานนิวตฺติยา. ตํนิฏฺฐานญฺเหตฺถ ปกาสียตีติ เอวมเนเกสํ อตฺถานํ โชตโก, ตตฺถ กึ วุจฺจเต อตฺถทฺวยเมว วตฺวา ปาริเสเสนาติ? อิตเรสํ เอตฺถ สุวิทูรภาวโต. น หิ กุสลวิปฺปยุตฺตาทีนํ ธมฺมานํ อกุสลภาโว ยุชฺชติ.

‘나머지에 의해서’라는 말에서, 여기서 이 ‘아(a-)’라는 글자는 단지 부정(na)의 세 가지 의미만을 나타내는 것이 아니라, ‘원인 없는(ahetuka) 법, 비구 없는(abhikkhuka) 처소’처럼 그것과의 결합을 제거함으로써, ‘조건 없는(appaccaya) 법’처럼 그것의 관계된 상태를 제거함으로써 나타난다. 조건에서 생긴 것은 조건과 관계된 것이기에, 조건에서 생기지 않았으므로 관계가 없음이 여기서 나타난다. ‘보이지 않는(anidassana) 법’은 그 자성을 제거함으로써 나타난다. 보임(nidassana)이란 보일 수 있는 상태이다. 또는 안식(cakkhuviññāṇa)이 보임인데, 그것에 의해 파악되는 상태를 제거함으로써 그러하며, ‘번뇌 없는(anāsava) 법’도 마찬가지이다. ‘저항이 없는(appaṭighā) 법, 대상이 없는(anārammaṇā) 법’은 그 작용을 제거함으로써, ‘색이 없는(arūpino) 법, 마음의 부수가 아닌(acetasikā) 법’은 그 상태를 제거함으로써 나타난다. 여기서는 그것과 다름이 선포된다. ‘비인간(amanusso)’은 그 존재 상태만을 제거함으로써 나타난다. 인간성 자체가 없고 다른 것과 같지 않다는 유사성이 여기서 암시된다. ‘사문이 아니면서 사문이라 자칭하는 자, 아들이 아닌 자’는 그 구족된 덕성을 제거함으로써 나타난다. 여기서는 비난의 의미가 알려진다. ‘귀하께서는 병이 없으신가(anāmayā), 허리가 가느다란(anudarā) 처녀’는 그 미미함을 제거함으로써 나타난다. ‘생겨나지 않은(anuppannā) 법’은 그 유사한 상태를 제거함으로써 나타난다. 과거의 법들은 이전에 생겨난 적이 있고, 집착의 대상이 되는 법들은 조건의 일부가 완성되어 생기기 시작한 상태이며, 시간을 벗어난 법은 현존하므로 생겨난 것과 유사하지만, 현재의 법보다도 앞서기에 그것과 다른 상태임이 여기서 알려진다. ‘무학(asekkhā)의 법’은 그 끝내지 못함을 제거함으로써 나타난다. 여기서는 그 완성이 선포된다. 이와 같이 여러 의미를 나타내는데, 거기서 왜 두 가지 의미만을 말하고 ‘나머지에 의해서’라고 하는가? 다른 것들은 여기서 아주 멀리 떨어져 있기 때문이다. 유익한 법과 분리된 법 등이 해로운 법이 되는 것은 타당하지 않다.

อกุสลสทฺทสฺส อุจฺจารณานนฺตรํ วิเนยฺยานํ กุสลปฏิปกฺขภูเต อตฺเถ ปฏิปตฺติภาวโต ตตฺถ นิรุฬฺหตา ทฏฺฐพฺพา. ‘‘วิรุทฺธสภาวตฺตา’’ติ วุตฺตํ กิจฺจวิโรธาทีนมฺปิ ตทนฺโตคธตฺตา, วิรุทฺธสภาวตฺเตปิ วินาสกวินาสิตพฺพภาโว กุสลากุสเลสุ นิยโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตปฺปเหยฺยภาวโต’’ติ อาห. อิตรถา กุสลานมฺปิ อกุสเลหิ ปหาตพฺพภาเว อจฺจนฺตํ สมุจฺฉินฺนกุสลมูลตฺตา อปายปูรกา เอว สตฺตา สิยุํ. ยํ ปน ‘‘ธมฺมาปิ โว, ภิกฺขเว, ปหาตพฺพา’’ติ (ม. นิ. ๑.๒๔๐) วุตฺตํ, ตํ ‘‘รูปํ, ภิกฺขเว, น ตุมฺหากํ, ตํ ปชหถา’’ติอาทีสุ (สํ. นิ. ๓.๓๓) วิย ตทารมฺมณสํกิเลสปฺปหานวเสน ปริยาเยน วุตฺตํ. ยถาห ‘‘น หิ กุสลา อกุสเลหิ ปหาตพฺพา’’ติ (ธ. ส. มูลฏี ๑).

불선(akusala)이라는 단어가 발음된 직후에, 교화되어야 할 이들에게 선(kusala)과 반대되는 의미로서 실천되는 상태가 있기 때문에, 그 단어가 거기(선에 반대되는 것)에 고착된 것으로 보아야 한다. ‘반대되는 성질을 가졌기 때문에’라고 말한 것은 작용의 상충 등도 그 안에 포함되기 때문이며, 반대되는 성질을 가졌더라도 소멸시키는 자와 소멸되는 자의 관계가 선과 불선에서 결정되어 있다는 것을 보여주기 위해 ‘그것에 의해 제거되어야 하는 성질 때문에’라고 하였다. 그렇지 않고 선 또한 불선에 의해 제거되어야 하는 것이라면, 선근이 완전히 끊어졌기 때문에 중생들은 오직 악처를 채우는 자들만 될 것이다. 한편 ‘비구들이여, 법들조차 그대들이 버려야 할 것이다’(M1.240)라고 하신 말씀은, ‘비구들이여, 색(rūpa)은 그대들의 것이 아니니 그것을 버려라’(S3.33) 등에서처럼 그것을 대상으로 하는 오염원을 제거하는 방식으로 방편에 의해 설해진 것이다. ‘진실로 선은 불선에 의해 제거되어야 하는 것이 아니다’(DhsA.1)라고 하신 바와 같다.

ผสฺสาทิวจเนหิ ตํนิทฺเทสภูเตหิ. ตพฺพจนียภาเวนาติ เตหิ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ธมฺมา’’ติอาทิวจเนหิ อภิเธยฺยภาเวน. ยถา อนวชฺชสุขวิปากาทิอตฺถา กุสลาทิวจเนหิ, เอวํ อวิปากตฺถา อพฺยากตวจเนน โพธิตา เอวาติ อาห ‘‘อพฺยากตวจเนเนว จา’’ติ. การณํ อวตฺวาติ อิธ วุตฺตภาเวน อนุวตฺตมานตฺตาติ การณํ อวตฺวา. อญฺญา…เป… นิวาเรตพฺโพติ เอเตน กุสลากุสลสทฺทา วิย กุสลากุสลสภาวานํ [Pg.30] ตทุภยวิปรีตสภาวานํ ธมฺมานํ อพฺยากตสทฺโท โพธโกติ ทสฺเสติ. น หิ อวิปากวจนํ วุตฺตํ, อกุสลวจนญฺจ อวุตฺตํ. ยโต อวิปากวจนสฺส อธิกตภาโว อกุสลสฺส จ ตพฺพจนียภาเวน อกถิตภาโว สิยา, ตสฺมา น อกุสลานํ อพฺยากตตาติ อยํ อกุสลานํ อนพฺยากตภาเว โยชนา.

그것들을 지시하는 성질이 있는 촉 등의 말에 의해서이다. ‘그것들에 의해 말해질 수 있는 상태’라는 것은 ‘즐거운 느낌과 결합된 법들’ 등의 말에 의해 의미가 전달되는 상태를 말한다. 허물없고 즐거운 과보 등의 의미가 선 등의 단어에 의해 알려지는 것처럼, 과보가 없다는 의미는 무기(abyākata)라는 단어에 의해서만 알려진 것이라고 ‘무기라는 단어에 의해서만’이라고 말하였다. ‘원인을 말하지 않고’라는 것은 여기서 설해진 상태에 따라 뒤따르는 것이므로 원인을 말하지 않은 것이다. ‘다른… (중략) … 차단되어야 한다’는 이것으로 선·불선의 단어처럼 선·불선의 성질과 상반되는 성질을 가진 법들에 대해 무기라는 단어가 알려주는 것임을 보여준다. 과보가 없다는 말은 설해졌으나, 불선이라는 말은 설해지지 않았기 때문이다. 과보가 없다는 말이 적용되는 상태가 불선의 경우에는 그것(무기)에 의해 말해질 수 있는 상태로 언급되지 않았을 것이므로, 따라서 불선이 무기가 아니라는 이것이 불선의 비무기성(anabyākatabhāva)에 대한 논증이다.

ตํ ปริหริตุนฺติ อพฺยากตนิวตฺตนมาห. ยทิ เอวํ ‘‘สุขวิปากานวชฺชา’’ติ วตฺตพฺพํ. อนวชฺชา หิ พฺยภิจาริตาย วิเสสิตพฺพาติ? น, สุขวิปากวจนสฺส วิเสสนภาเวน อคฺคหิตตฺตา. สุขวิปากวจเนน หิ กุสลภาเว สมตฺโต วิญฺญายติ, อนวชฺชวจนํ ปเนตฺถ กุสลานํ อครหิตพฺพตาสงฺขาตํ กญฺจิ วิเสสมาห. เตเนว จ ตสฺส วิเสสนภาเวน วุตฺตสฺส ปวตฺติสุขตาทิทสฺสนภาวํ สยเมว วกฺขตีติ. มโนสมาจารวิเสสภูตา ผลธมฺมา วิเสเสน ปฏิปฺปสฺสทฺธาวชฺชา นาม โหนฺตีติ สมาจารตฺตยวเสน ตสฺมึ สุตฺเต อนวชฺชธมฺมานํ วุตฺตตฺตา จ เต อนวเสสโต สงฺคเหตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘วิรหิตาวชฺชมตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อวชฺชวินาสนภาโว ทสฺสิโต กณฺหสุกฺกธมฺมานํ วชฺฌฆาตกภาวสฺส นิยตตฺตา. สวิปากตา วิปากธมฺมตา. สุโข วิปาโก เอเตสนฺติ สุขวิปากาติ อิมินา สมาเสน กุสลานํ สุขวิปากวนฺตตา วุตฺตา. สา จ เนสํ น ตํสมงฺคิตาย อสหวตฺตนโตติ ตทุปฺปาทนสมตฺถตาติ วิญฺญายตีติ วุตฺตํ ‘‘สุขวิปากวิปจฺจนสภาวํ ทสฺเสตี’’ติ. ยุตฺตเมตนฺติ ปรมตฺถโต เภทาภาเวปิ ยถาวุตฺตวจนวจนียภาวสงฺขาโต เภโท ตสฺมึ อภิเธยฺยตฺถภูเต วตฺถุสฺมึ อุปจาเรน โหตีติ ยุตฺตเมตฺถ ลกฺขณลกฺขิตพฺพภาเวน เภทวจนํ. ภวติ หิ สทฺทตฺถวิเสสมตฺเตนปิ อภินฺเน วตฺถุสฺมึ เภทวจนํ ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ.

그것을 피하기 위해 무기(abyākata)를 제외하는 것을 말하였다. 만약 그렇다면 ‘행복한 과보이고 허물없음’이라고 말해야 한다. 허물없음은 가변적이기 때문에 수식되어야 하는 것인가? 아니다. 행복한 과보라는 말이 수식어로서 취해지지 않았기 때문이다. 행복한 과보라는 말에 의해 선의 상태가 완전하게 알려지며, 여기서 허물없음이라는 말은 선법들의 비난받지 않음이라고 하는 어떤 특수성을 말한다. 바로 그 때문에 수식어로서 설해진 그것이 유전하는 행복 등을 나타내는 상태임을 스스로 말할 것이다. 마음의 행실(의업)의 특수성이 된 과보의 법들은 특별히 가라앉은 허물없음이라 불리므로, 세 가지 행실(삼업)의 관점에서 그 경전에서 설해진 허물없는 법들을 남김없이 포함하여 보여주기 위해 ‘허물이라 부를 만한 것이 없는 상태’라고 하였다. 흑백의 법들이 서로 죽이고 죽임을 당하는 관계임이 결정되어 있으므로 허물을 소멸시키는 상태가 나타났다. ‘과보를 가짐’은 과보를 갖는 법의 성질이다. ‘그것들에게 즐거운 과보가 있다’는 의미로 ‘즐거운 과보’라고 하니, 이 합성어에 의해 선법들이 즐거운 과보를 가졌음이 설해진 것이다. 그리고 그것은 그것들과 동일한 시점에 함께 존재하기 때문이 아니라 그것을 일으킬 능력이 있기 때문이라고 이해되므로 ‘즐거운 과보가 성숙하는 성질을 보여준다’고 하였다. 이것은 타당하다. 비록 궁극적인 의미(제일의)에서는 차별이 없더라도, 앞서 말한 ‘말하는 자와 말해지는 것’의 관계라고 하는 차별이 그 의미 대상이 되는 실체에 방편(upacāra)으로 존재하므로, 여기서 특징(lakkhaṇa)과 특징지어지는 것(lakkhitabba)의 관계로 차별을 말하는 것은 적절하다. 비록 실체에 차별이 없더라도 ‘돌인형의 몸’이라고 하는 것처럼 단지 단어의 의미 차이만으로 차별을 말하는 경우가 있기 때문이다.

วินาปิ ภาวาภิธายินา สทฺเทน ภาวปฺปธาโน นิทฺเทโส โหตีติ วุตฺตํ ‘‘อนวชฺชวจเนน อนวชฺชตฺตํ อาหา’’ติ. เอวญฺเจตฺถ ปทวิคฺคโห คเหตพฺโพ – น อวชฺชํ อนวชฺชํ, อวชฺชปฏิปกฺขตาย อครหิตพฺพสภาโว. สุโข วิปาโก อสฺสาติ สุขวิปากํ, สุขวิปากวิปจฺจนสมตฺถตา. อนวชฺชญฺจ ตํ สุขวิปากญฺจาติ อนวชฺชสุขวิปากํ, ตํ ลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. อถ วา ปุพฺเพ วิย อนวชฺชํ, วิปจฺจนํ วิปาโก, สุขสฺส วิปาโก สุขวิปาโก, อนวชฺชญฺจ สุขวิปาโก [Pg.31] จ อนวชฺชสุขวิปากํ เอกตฺตวเสน. ตํ ลกฺขณํ เอเตสนฺติ อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณา. กึ ปเนตฺถ การณํ ปททฺวยปริคฺคเห, นนุ เอเกเนว ปเทน อิฏฺฐปฺปสิทฺธิ. ยทิปิ ‘‘อวชฺชรหิตํ อนวชฺช’’นฺติ อิมสฺมึ ปน ปกฺเข อพฺยากตนิวตฺตนตฺถํ สุขวิปากคฺคหณํ กตฺตพฺพํ สิยา, สุขวิปากคฺคหเณ ปน กเต อนวชฺชคฺคหณํ น กตฺตพฺพเมว. ‘‘อวชฺชปฏิปกฺขา อนวชฺชา’’ติ เอตสฺมึ ปน ปกฺเข สุขวิปากคฺคหณญฺจาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ตตฺถ อนวชฺชวจเนนา’’ติอาทิ. เตน ปวตฺติสุขสุขวิปากตาอตฺตสุทฺธิวิสุทฺธวิปากตาอกุสลอพฺยากตสภาวนิวตฺติรสปจฺจุปฏฺฐานปทฏฺฐานวิเสสทีปนโต เอวํ วิปุลปฺปโยชนตฺโถ ปททฺวยปริคฺคโหติ ทสฺเสติ. สุข-สทฺทสฺส อิฏฺฐปริยายตา วิย ‘‘นิพฺพานปรมํ สุขํ (ธ. ป. ๒๐๓-๒๐๔), สุขา วิราคตา โลเก (อุทา. ๑๑), เตสํ วูปสโม สุโข’’ติอาทีสุ (ที. นิ. ๒.๒๒๑, ๒๗๒) สงฺขารทุกฺขูปสมปริยายตาปิ วิชฺชติ, ตํอวิปากตาย ปน อิธ สุขวิปากภาโว น สกฺกา วตฺตุนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘สงฺขา…เป… นตฺถี’’ติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – เตภูมกกุสลานมฺปิ วิวฏฺฏสนฺนิสฺสยภาเวน ปวตฺติสภาวตฺตา กิญฺจาปิ สพฺเพ กุสลา สงฺขารทุกฺขูปสมสุขนิปฺผาทกา สมฺภวนฺติ, ยถาวุตฺตสุขสฺส ปน อวิปากภาวโต น เอเตน ปเทน กุสลานํ สุขวิปากตา สมฺภวตีติ. วิปกฺกภาวมาปนฺเนสุ อรูปธมฺเมสุ นิรุฬฺหตฺตา วิปาก-สทฺทสฺส ‘‘ยทิ ปนา’’ติ สาสงฺกํ วทติ.

상태를 나타내는 말이 없더라도 상태가 위주가 되는 설명이 된다고 ‘허물없다는 말로 허물없음(anavajjatta)을 말하였다’고 하였다. 그리고 여기서 단어의 분석(padaviggaha)은 다음과 같이 취해져야 한다. 허물이 없는 것이 허물없음(anavajja)이니, 허물의 반대편이기에 비난받지 않아야 할 성질이다. 즐거운 과보가 그것에 있으므로 즐거운 과보(sukhavipāka)이니, 즐거운 과보가 성숙하게 할 수 있는 능력이다. 허물없으면서 그것이 즐거운 과보인 것이 허물없는 즐거운 과보(anavajjasukhavipāka)이며, 그것이 이들의 특징이므로 ‘허물없는 즐거운 과보를 특징으로 하는 것들’이다. 혹은 이전처럼 허물없음, 성숙하는 것이 과보, 즐거움의 과보가 즐거운 과보이며, 허물없음과 즐거운 과보가 허물없는 즐거운 과보로서 단수형으로 처리된다. 그것이 이들의 특징이므로 ‘허물없는 즐거운 과보를 특징으로 하는 것들’이다. 여기서 두 단어를 모두 취하는 이유는 무엇인가? 하나의 단어만으로도 원하는 바가 성취되지 않는가? 만약 ‘허물을 떠난 것이 허물없음’이라는 이 측면에서는 무기(abyākata)를 제외하기 위해 ‘즐거운 과보’라는 표현을 써야 하겠지만, ‘즐거운 과보’라는 표현을 썼을 때는 ‘허물없음’이라는 표현은 결코 쓸 필요가 없다. ‘허물의 반대편이 허물없음’이라는 이 측면에서 ‘즐거운 과보’를 취하는 것에 대한 반론을 염두에 두고 ‘거기서 허물없음이라는 말로’ 등을 말하였다. 그것에 의해 유전하는 행복과 즐거운 과보임, 자기 정화와 정화된 과보임, 불선과 무기의 성질을 배제함, 역할(rasa), 나타남(paccupaṭṭhāna), 가까운 원인(padaṭṭhāna)의 특수성을 밝히기 때문에 이와 같이 광범위한 유익을 위해 두 단어를 취한 것임을 보여준다. 즐거움(sukha)이라는 단어가 원하는 대상(iṭṭha)의 동의어인 것처럼, ‘열반은 최상의 즐거움(Dhp.203)’, ‘세상에서 탐욕을 떠남은 즐거움(Ud.11)’, ‘형성된 것들의 가라앉음은 즐거움(D2.221)’ 등에서는 형성된 것의 괴로움(saṅkhāradukkha)이 가라앉은 것의 동의어로도 존재한다. 그러나 그것은 과보가 아니므로 여기서 즐거운 과보의 상태라고 말할 수 없음을 보여주기 위해 ‘형성된 것… (중략) … 없다’고 하였다. 이 말의 의미는 다음과 같다. 삼계의 선법들 또한 해탈의 의지처가 됨으로써 유전하는 성질을 갖기 때문에, 비록 모든 선법이 형성된 것의 괴로움이 가라앉은 즐거움을 성취하는 원인이 될 수 있을지라도, 앞서 말한 (열반의) 즐거움은 과보가 아니기 때문에 이 단어로 선법들의 즐거운 과보임이 성립할 수 없다는 것이다. 과보의 상태에 이른 무색계 법들에서 ‘과보(vipāka)’라는 단어가 고착되었기 때문에 ‘만약 그렇다면’이라며 의구심을 가지고 말한다.

ยถาสมฺภวนฺติ สห อวชฺเชนาติ สาวชฺชา, ครหิตพฺพภาวยุตฺตา. เตน เนสํ ครหิตพฺพสภาวํ ทสฺเสติ. อญฺเญปิ อตฺถิ ทุกฺขภาเวน ครหิตพฺพสภาวา อกุสลวิปากาติ สาวชฺชวจนมตฺเตน เตสมฺปิ อกุสลตาปตฺติโทสํ ทิสฺวา ตํ ปริหริตุํ ทุกฺขวิปากวจนมาห. อวชฺช-สทฺโท วา ราคาทีสุ เอกนฺตากุสเลสุ นิรุฬฺโหติ ตํสหวตฺติธมฺมานํ เอว สาวชฺชภาเว กุสลาพฺยากเตหิ อกุสลานํ วิเสโส สาวชฺชวจเนเนว ทสฺสิโต. อพฺยากเตหิ ปน วิสิฏฺฐํ กุสลากุสลานํ สาธารณํ สวิปากตาลกฺขณนฺติ ตสฺมึ ลกฺขเณ วิเสสทสฺสนตฺถํ ทุกฺขวิปากลกฺขณํ วุตฺตํ. อิโต ปรํ ‘‘ทุกฺโข วิปาโก เอเตสนฺติ ทุกฺขวิปากา’’ติอาทินา สุขวิปากอนวชฺชกุสลปทานํ ฐาเน ทุกฺขวิปากสาวชฺชอกุสลปทานิ ฐเปตฺวา ยถาวุตฺตนเยน อตฺโถ เวทิตพฺโพ[Pg.32]. โยชนา จ สาวชฺชวจเนน อกุสลานํ ปวตฺติทุกฺขตํ ทสฺเสติ, ทุกฺขวิปากวจเนน วิปากทุกฺขตํ. ปุริมญฺหิ อตฺตโน ปวตฺติสภาววเสน ลกฺขณวจนํ, ปจฺฉิมํ กาลนฺตเร วิปากุปฺปาทนสมตฺถตายาติ. ตถา ปุริเมน อกุสลานํ อวิสุทฺธสภาวตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน อวิสุทฺธวิปากตํ. ปุริเมน จ อกุสเล กุสลสภาวโต นิวตฺเตติ, ปจฺฉิเมน อพฺยากตสภาวโต สวิปากตฺตทีปกตฺตา ปจฺฉิมสฺส. ปุริเมน วา อวชฺชวนฺตตาทสฺสนโต กิจฺจฏฺเฐน รเสน อนตฺถชนนรสตํ ทสฺเสติ, ปจฺฉิเมน สมฺปตฺติอตฺเถน อนิฏฺฐวิปากรสตํ. ปุริเมน จ อุปฏฺฐานาการฏฺเฐน ปจฺจุปฏฺฐาเนน สํกิเลสปจฺจุปฏฺฐานตํ, ปจฺฉิเมน ผลฏฺเฐน ทุกฺขวิปากปจฺจุปฏฺฐานตํ. ปุริเมน จ อโยนิโสมนสิการํ อกุสลานํ ปทฏฺฐานํ ปกาเสติ. ตโต หิ เต สาวชฺชา ชาตาติ. ปจฺฉิเมน อกุสลานํ อญฺเญสํ ปทฏฺฐานภาวํ วิภาเวติ. เต หิ ทุกฺขวิปากสฺส การณํ โหตีติ. เอตฺถ จ ทุกฺข-สทฺโท อนิฏฺฐปริยายวจนนฺติ เวทิตพฺพํ. อนิฏฺฐจตุกฺขนฺธวิปากา หิ อกุสลา, น ทุกฺขเวทนาวิปากาว. วิปาก-สทฺทสฺส ผลปริยายภาเว ปน นิสฺสนฺทวิปาเกน อนิฏฺฐรูเปนปิ ทุกฺขวิปากตา โยเชตพฺพา. วิปากธมฺมตาปฏิเสธวเสน อพฺยากตานํ อวิปากลกฺขณาติ ลกฺขณํ วุตฺตนฺติ ตทตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวิปาการหสภาวา’’ติ อาห. เอวํปการานนฺติ อภิญฺญาทิเก สงฺคณฺหาติ.

‘가능한 대로(Yathāsambhavanti)’는 허물(avajja)과 함께하므로 ‘유과(sāvajja, 허물이 있는 것)’이니, 비난받아야 마땅한 상태를 갖춘 것이다. 그것으로써 그것들의 비난받아야 할 자성을 나타낸다. ‘사과(sāvajja)’라는 말만으로는 괴로움의 상태로 인해 비난받아야 할 자성을 가진 다른 불선한 과보(akusalavipāka)들까지도 불선함에 빠지게 되는 과실을 보고, 그것을 피하기 위해 ‘괴로운 과보(dukkhavipāka)’라는 말을 하였다. 또는 ‘허물(avajja)’이라는 말이 탐욕 등 절대적인 불선법들에서 흔히 쓰이므로, 그것과 함께 일어나는 법들이 허물이 있는 상태(sāvajja-bhāva)라는 것만으로도 유익한 법(kusalā)이나 무기법(abyākata)들과 불선한 법들의 차이를 ‘사과(sāvajja)’라는 표현을 통해 나타낸 것이다. 그러나 무기법들과 구별되는 유익한 법과 불선한 법들의 공통된 특징은 과보를 갖는다는 특징(savipākatā-lakkhaṇa)이므로, 그 특징에서 차별점을 보여주기 위해 ‘괴로운 과보의 특징(dukkhavipāka-lakkhaṇa)’을 설하였다. 이 이후로는 “이것들은 괴로운 과보를 갖는다 하여 괴로운 과보(dukkhavipāka)이다”라는 식의 방법으로, 즐거운 과보와 허물없는 유익한 법의 구절이 있는 자리에 괴로운 과보와 허물 있는 불선한 법의 구절을 대입하여 앞서 언급한 방식대로 그 의미를 이해해야 한다. 문장의 연결(Yojanā)을 보면, ‘유과(sāvajja)’라는 표현으로는 불선법들의 진행 과정에서의 괴로움(pavattidukkhatā)을 나타내고, ‘괴로운 과보(dukkhavipāka)’라는 표현으로는 과보로서의 괴로움(vipākadukkhatā)을 나타낸다. 앞의 것은 자신의 전개되는 자성의 측면에서의 특징을 말한 것이고, 뒤의 것은 다른 시기에 과보를 생겨나게 하는 능력의 측면에서 말한 것이다. 또한 앞의 것은 불선법들의 청정하지 못한 자성을 나타내고, 뒤의 것은 청정하지 못한 과보를 나타낸다. 앞의 것으로는 불선법을 유익한 법의 자성으로부터 배제하고, 뒤의 것으로는 무기법의 자성으로부터 배제하는데, 이는 뒤의 것이 과보를 갖는다는 점을 밝히기 때문이다. 혹은 앞의 것으로는 허물이 있는 것으로 보아 작용(kicca)의 의미인 맛(rasa)으로써 ‘무익한 것을 생성하는 맛(anatthajanana-rasa)’을 나타내고, 뒤의 것으로는 성취(sampatti)의 의미로써 ‘원치 않는 과보의 맛(aniṭṭhavipāka-rasa)’을 나타낸다. 또한 앞의 것으로는 나타나는 방식(upaṭṭhānākāra)인 나타남(paccupaṭṭhāna)으로써 ‘오염된 나타남(saṃkilesa-paccupaṭṭhāna)’을, 뒤의 것으로는 결과(phala)의 의미로써 ‘괴로운 과보의 나타남(dukkhavipāka-paccupaṭṭhāna)’을 나타낸다. 그리고 앞의 것으로는 ‘그릇된 주의력(ayonisomanasikāra)’이 불선법들의 가까운 원인(padaṭṭhāna)임을 밝히니, 그것으로부터 허물 있는 법들이 생겨났기 때문이다. 뒤의 것으로는 불선법들이 다른 것들의 가까운 원인이 됨을 밝히니, 그것들이 괴로운 과보의 원인이 되기 때문이다. 여기서 ‘괴로움(dukkha)’이라는 말은 ‘원치 않는 것(aniṭṭha)’의 동의어로 이해해야 한다. 불선법들은 원치 않는 네 가지 무더기(khandha)를 과보로 가지는 것이지, 괴로운 느낌(dukkhavedanā)만을 과보로 가지는 것은 아니기 때문이다. 그러나 ‘과보(vipāka)’라는 말이 결과(phala)의 의미로 쓰일 때는 유출된 과보(nissandavipāka)인 원치 않는 물질(aniṭṭharūpa)까지도 괴로운 과보성에 포함시켜야 한다. ‘과보가 되는 성질(vipākadhammatā)’을 부정함으로써 무기법들이 과보가 없는 특징(avipākalakkhaṇa)을 가짐을 설하였으므로, 그 의미를 나타내기 위해 “과보를 맺기에 적합하지 않은 자성”이라고 하였다. “이와 같은 종류들(Evaṃpakārānaṃ)”이라는 말은 신통(abhiññā) 등의 법들을 포함한다.

ฉหิ ปเทหิ ติเกสุ, จตูหิ ทุเกสุ ยถากฺกมํ ฉ จตฺตาโร อตฺถา วุตฺตา. ฉกฺกภาโว น ภวิสฺสตีติ เอเตน จตุกฺกภาวาภาโว ทสฺสิตนยตฺตา โจทิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. อตฺถเภโท อุปปชฺชตีติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ ตีหิ ธมฺมสทฺเทหิ วุจฺจมาโน สภาวธารณาทิอตฺเถน อภินฺโน เอว โส อตฺโถติ? น, ชาติอาทิเภเทน เภทสพฺภาวโต. เภทกา หิ ชาติอาทโย. มาสปทตฺถตายาติ มาส-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน. ตพฺพจนียภินฺนตฺถานนฺติ เตหิ กาลสทฺทาทีหิ วตฺตพฺพานํ วิสิฏฺฐตฺถานํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘ยถา กาลสทฺทาทิอภิเธยฺยานํ กาลาทิอตฺถานํ ภินฺนสภาวานมฺปิ มาส-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน อเภโท, เอวํ ชาติอาทิเภเทน ภินฺนานมฺปิ เตสํ ติณฺณํ ทฺวินฺนญฺจ อตฺถานํ ธมฺม-สทฺทาภิเธยฺยภาเวน นตฺถิ เภโท’’ติ. วินิ…เป… มานาติ ธมฺม-สทฺทสฺส รูปาเภเทปิ เภทการณมาห. ภินฺนชาติยตฺถวจนียตาย หิ ตสฺเสวตฺถเภโทติ.

삼구(tika)들에서는 여섯 개의 단어로, 이구(duka)들에서는 네 개의 단어로 각각 순서대로 여섯 가지와 네 가지 의미가 설해졌다. ‘여섯 가지 상태가 되지 않을 것이다’라는 말에 의해 네 가지 상태가 없다는 것은 이미 설명된 방식에 의해 지적된 것으로 보아야 한다. ‘의미의 차이가 발생한다’는 것은 왜 그렇게 말했는가? 세 가지 ‘담마(dhamma)’라는 단어로 불리는 것은 자성을 유지하는 등의 의미에서 차이가 없는 바로 그 뜻이 아닌가? 그렇지 않다. 생기(jāti) 등의 차이에 의해 차이가 존재하기 때문이다. 생기 등이 차이를 만드는 요인이기 때문이다. ‘마사(māsa)라는 단어의 의미이기 때문에’라는 것은 마사라는 단어로 불리는 상태를 말한다. ‘그것들로 불리는 다른 의미들’이란 시간 등을 나타내는 단어들로 불리는 개별적인 의미들을 말한다. 이것은 다음과 같은 뜻이다. “마치 시간 등을 뜻하는 단어들로 불리는 시간 등의 의미들이 서로 다른 자성을 가졌음에도 ‘마사’라는 단어로 불리는 점에서는 차이가 없는 것처럼, 생기 등의 차이로 인해 서로 다른 그 세 가지 혹은 두 가지 의미들도 ‘담마’라는 단어로 불리는 점에서는 차이가 없다”는 것이다. ‘구별되는...’ 등은 ‘담마’라는 단어의 형태는 같더라도 의미가 다른 원인을 말한다. 서로 다른 생기의 의미를 나타내기 때문에 그 의미의 차이가 있다는 것이다.

สาเธตุนฺติ [Pg.33] โพเธตุํ. โหตุ อสมฺพนฺโธ, กา โน หานีติ กทาจิ วเทยฺยาติ อาสงฺกาย อาห ‘‘ปุพฺพา…เป… นาม โหนฺตี’’ติ. โส จาติ สภาวธารณปจฺจยธริยมานตาสงฺขาโต อตฺโถ น สกฺกา วตฺตุนฺติ ยถาวุตฺตสฺส อภาวสฺส อเปกฺขาวุตฺติตาย วุตฺตํ. น หิ อเปกฺขาวุตฺติโน อนฺตเรน อเปกฺขิตพฺพํ ลภนฺติ. สติปิ สภาวธารณาทิอตฺถสามญฺเญ กุสลชาติอาทิวิสิฏฺฐสฺเสว ตสฺส อิธ อธิปฺเปตตฺตา เอกตฺถตา น อนุญฺญาตาติ วุตฺตํ, วจนสิเลสวเสน วา. อถ วาติอาทินา ติณฺณํ ธมฺมสทฺทานํ อภาวตฺตํ อสมฺปฏิจฺฉนฺโต นานตฺถตาภาวโทสํ ปริหรติ.

‘성취하기 위해(Sādhetuṃ)’란 깨닫게 하기 위해서라는 뜻이다. ‘관련이 없어도 좋으니 우리에게 무슨 손해가 있겠는가’라고 혹시 누군가 말할까 우려하여 “이전의... 등이라 한다”라고 말하였다. ‘그리고 그것(So cā)’이란 자성을 유지하고 조건에 의해 유지되는 상태라고 일컬어지는 뜻은 말할 수 없으니, 앞에서 말한 부재(abhāva)가 의존하여 일어나는 상태에 대하여 설해진 것이다. 의존하여 일어나는 것들은 의존할 대상을 얻지 못하면 존재할 수 없기 때문이다. 자성을 유지하는 등의 일반적인 의미가 있더라도, 여기서는 유익한 자성 등으로 구별되는 것만을 의도했기 때문에 그 의미의 동일성(ekatthatā)은 인정되지 않는다고 설한 것이며, 혹은 말의 연결(vacanasilesa)에 의한 것이다. ‘혹은(Atha vā)’ 등으로 시작하는 부분은 세 가지 ‘담마’라는 단어들이 부재(abhāva)라는 점을 인정하지 않으면서, 의미의 차이가 없다는 허물을 피하고 있다.

ญาปกเหตุภาวโต อุปปตฺติ อิธ การณนฺติ วุตฺตาติ อาห ‘‘การณํ นาม ยุตฺตี’’ติ. ปุนรุตฺตีติอาทินา นนุ ‘‘กุสลาทีนมฺปิ เอกตฺตํ อาปชฺชตี’’ติ วุตฺตตฺตา เอกตฺตาปตฺติปิ วตฺตพฺพาติ? สจฺจํ วตฺตพฺพา, สา ปน อภาวาปตฺติยํ เอว อนฺโตคธา นานตฺตาภาวโจทนาสามญฺเญน. เภทาเภทนิพนฺธนตฺตา วิเสสนวิเสสิตพฺพภาวสฺส โส อจฺจนฺตมภินฺเนสุ นิยเมน นตฺถีติ วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาเวน อจฺจนฺตาเภทํ ทสฺเสติ, น ปน อจฺจนฺตํ อภินฺเนสุเยว วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวํ. อถ วา อจฺจนฺตํ อภินฺเนสุ อวิวฏสทฺทตฺถวิวรณตฺถํ ปวตฺตา. กสฺมา? วิเสสนวิเสสิตพฺพาภาวโตติ เอวํ โยชนา กาตพฺพา. อมิตฺตํ อภิภวิตุํ สกฺกุณาตีติ สกฺโก, อินฺทตีติ อินฺโท, ปุริเม ททาตีติ ปุรินฺทโทติ เอวํ กิริยาคุณาทิปริคฺคหวิเสเสน.

알려주는 원인(ñāpakahetu)의 상태로부터의 타당성(upapatti)이 여기서 원인(kāraṇa)이라 설해졌으므로 “원인이란 논리(yutti)이다”라고 하였다. ‘반복(Punarutti)’ 등과 관련하여, “유익한 법 등도 일체성(ekatta)에 이르게 된다”라고 설해졌으므로 일체성에 이름(ekattāpatti)도 언급되어야 하지 않는가? 맞다. 언급되어야 한다. 그러나 그것은 ‘의미의 차이가 없음(nānattābhāva)’이라는 지적의 일반성 때문에 부재(abhāva)의 범주 안에 포함된다. 수식하는 것(visesana)과 수식받는 것(visesitabba)의 관계는 차이와 차이 없음에 근거하므로, 그것은 완전히 동일한 것들 사이에서는 필연적으로 존재하지 않는다. 이를 통해 수식 관계가 없음을 들어 완전한 동일성을 나타내지만, 완전히 동일한 것들에 대해서만 수식 관계가 없다는 것은 아니다. 혹은 완전히 동일한 것들 사이에서 명확히 드러나지 않은 단어의 의미를 설명하기 위해 나타난 것이다. 왜인가? 수식 관계가 없기 때문이라는 식으로 연결해야 한다. ‘적을 이길 수 있으므로(sakkuṇāti)’ 샤카(Sakko)이고, ‘지배하므로(indati)’ 인드라(Indo)이며, ‘성읍을 파괴하므로(pure dadāti/purandara)’ 푸린다다(Purindado)라고 하는 것과 같이, 행위나 속성 등의 포착된 차이에 의한 것과 같다.

เภทาเภทวนฺเตสูติ วิเสสสามญฺญวนฺเตสุ. นีล-สทฺโท หิ อุปฺปลสทฺทสมาโยโค รตฺตุปฺปลเสตุปฺปลาทิอุปฺปลชาติสามญฺญโต วินิวตฺเตตฺวา นีลคุณยุตฺตเมว อุปฺปลชาติวิเสสํ โชเตติ. อุปฺปล-สทฺโทปิ นีล-สทฺทสมายุตฺโต ภมรงฺคารโกกิลาทิคตนีลคุณสามญฺญโต อวจฺฉินฺทิตฺวา อุปฺปลวตฺถุคตเมว นีลคุณํ ปกาเสตีติ วิเสสตฺถสามญฺญตฺถยุตฺตตา ปททฺวยสฺส ทฏฺฐพฺพา. อิมินา นเยน อิตรตฺราปิ เภทาเภทวนฺตตา โยเชตพฺพา. ตาย ตาย อนุมติยาติ เตน เตน สงฺเกเตน. เต เต โวหาราติ อจฺจนฺตํ อภินฺเน อตฺเถ ปริยายภาเวน อจฺจนฺตํ ภินฺเน ยถาสกํ อตฺถวิวรณภาเวน เภทาเภทวนฺเต วิเสสนวิเสสิตพฺพภาเวน ตา ตา สมญฺญา ปญฺญตฺติโย สิทฺธาติ อตฺโถ[Pg.34]. สมาเนติ เอกสฺมึ. กุสลาทิภาวนฺติ กุจฺฉิตสลนาทิภาวํ. อภิธานตฺโถปิ หิ อนวชฺชสุขวิปากาทิอภิเธยฺยตฺโถ วิย สภาวธารณาทิสามญฺญตฺถํ วิเสเสตีติ.

‘차별과 무차별을 가진 것들에서(Bhedābhedavantesū)’라는 말은 ‘특수함과 일반함을 가진 것들에서’라는 뜻이다. ‘청색(nīla)’이라는 단어는 ‘연꽃(uppala)’이라는 단어와 결합하여, 붉은 연꽃이나 흰 연꽃 등과 같은 연꽃 종의 일반성으로부터 벗어나 청색의 성질을 가진 연꽃이라는 종의 특수함만을 밝힌다. ‘연꽃’이라는 단어 또한 ‘청색’이라는 단어와 결합하여 벌, 숯, 뻐꾸기 등에 속한 청색 성질의 일반성으로부터 분리하여 연꽃이라는 대상에 속한 청색의 성질만을 나타낸다. 따라서 이 두 단어의 결합은 특수한 의미와 일반적인 의미가 결합된 상태로 보아야 한다. 이러한 방식으로 다른 경우에도 차별과 무차별의 소유 관계를 적용해야 한다. ‘그 각각의 약속에 따라(tāya tāya anumatiyā)’라는 말은 ‘그 각각의 약속(관습)에 의하여’라는 뜻이다. ‘그 각각의 명칭들(te te vohārā)’이란, 절대적으로 차별이 없는 의미에 대해서는 방편적인 상태(pariyāyabhāva)로, 절대적으로 차별이 있는 의미에 대해서는 각각의 의미를 드러내는 상태로, 차별과 무차별을 가진 것에 대해 수식하는 것과 수식받는 것의 상태로서 그 각각의 명칭과 개념이 성립한다는 의미이다. ‘동일한 것에서(samāne)’는 ‘하나의 것에서’라는 뜻이다. ‘선함 등의 상태(kusalādibhāvaṃ)’란 ‘추함을 없애는(kucchitasalana) 등의 상태’를 말한다. 명칭의 의미(abhidhānattha) 또한 허물이 없고 즐거운 과보를 가져오는 등의 뜻을 가진 명칭의 대상(abhidheyyattha)처럼, 자성을 유지하는 등의 일반적인 의미를 특수하게 한정하기 때문이다.

เอตฺถาห ‘‘กึ ปน การณํ ติกา เอว ปฐมํ วุตฺตา, น ทุกา, ติเกสุปิ กุสลตฺติโกว, น อญฺโญ’’ติ? วุจฺจเต – สุขคฺคหณโต อปฺปเภทโต จ ติกา เอว ปฐมํ วุตฺตา. ยสฺมา ติเกหิ โพธิเต กุสลาทิเภเท ตพฺพิภาคภินฺนา เหตุอาทโย วุจฺจมานา สุวิญฺเญยฺยา โหนฺติ. ตถา หิ ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทินา กุสลาทิมุเขน เหตุอาทโย วิภตฺตา, กติปยเภทา จ ติกา ทฺวาวีสติปริมาณตฺตา.

여기서 다음과 같은 질문이 있을 수 있다. “무슨 이유로 이법(二法, dukā)이 아니라 삼법(三法, tikā)을 먼저 설하셨으며, 삼법 중에서도 왜 다른 것이 아닌 유익한 법의 삼법(kusalattika)을 먼저 설하셨는가?” 이에 대해 답하자면, 파악하기 쉽고 분류가 적기 때문에 삼법을 먼저 설한 것이다. 삼법을 통해 유익함 등의 분류가 이해되면, 그 분류에 따라 나누어지는 원인(hetu) 등도 설명될 때 쉽게 이해될 수 있기 때문이다. 이와 같이 ‘세 가지 유익한 원인’ 등의 방식으로 유익함 등을 통로로 하여 원인 등이 분류되었으며, 삼법은 그 종류가 22가지로 한정되어 있기 때문이다.

เตสุ ปน สพฺพสงฺคหอสงฺกรอาทิกลฺยาณภาเวน ปฐมํ กุสลตฺติกํ วุตฺตํ. นิรวเสสา หิ รูปารูปธมฺมา กุสลตฺติเกน สงฺคหิตา, น ตถา เวทนาตฺติกาทีหิ. นนุ วิปากตฺติกาทีหิปิ นิรวเสสา ธมฺมา สงฺคหิตาติ? สจฺจเมตํ, เตสุ ปน อนวชฺชสาวชฺชธมฺมา น อสงฺกรโต วุตฺตา ยถา กุสลตฺติเก. นนุ จ สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกตฺติกาทีสุปิ เต อสงฺกรโต วุตฺตาติ? เอวเมตํ, เต ปน อกลฺยาณภูเต ปาปธมฺเม อาทึ กตฺวา วุตฺตา, น เอวมยํ. อยํ ปน กลฺยาณภูเต ปุชฺชภวปรินิพฺพุตินิปฺผาทเก ปุญฺญธมฺเม อาทึ กตฺวา วุตฺโต. อิติ ภควา สณฺหสุขุมํ รูปารูปเทสนํ อารภนฺโต สพฺพสงฺคหอสงฺกรอาทิกลฺยาณคุณโยคโต ปฐมํ กุสลตฺติกํ เทเสติ, กิญฺจ ตทญฺญตฺติกานํ สุขคฺคหณโต. ตถา หิ กุสลตฺติกมุเขน ‘‘กามาวจรกุสลโต จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา เวทนาตฺติกาทโย วิภตฺตาติ.

그 삼법들 중에서도 모든 것을 포함하고 혼란이 없으며 수승한 상태라는 점에서 유익한 법의 삼법(선법삼법)이 먼저 설해졌다. 유익한 법의 삼법은 모든 색법(rūpa)과 비색법(arūpa)을 남김없이 포함하지만, 느낌의 삼법(vedanāttika) 등은 그렇지 않기 때문이다. ‘보응의 삼법(vipākattika) 등도 법들을 남김없이 포함하지 않는가?’라고 묻는다면, 그것은 사실이다. 그러나 그 삼법들에서는 허물이 없는 법과 허물이 있는 법들이 유익한 법의 삼법에서처럼 혼란 없이 설해지지 않았다. ‘오염되고 오염원인 삼법(saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattika) 등에서도 그것들이 혼란 없이 설해지지 않았는가?’라고 한다면, 그것 또한 그러하다. 그러나 그것들은 수승하지 못한 악한 법들을 앞세워 설해졌지만, 이 삼법은 그렇지 않다. 이 삼법은 수승하고 존귀한 존재와 완전한 열반을 성취하게 하는 공덕이 되는 법들을 앞세워 설해졌다. 이와 같이 세존께서는 섬세하고 미묘한 색법과 비색법에 대한 설법을 시작하시면서, 모든 것을 포함하고 혼란이 없으며 수승한 공덕과 결합되어 있다는 점에서 유익한 법의 삼법을 먼저 설하셨으며, 또한 그것이 다른 삼법들을 쉽게 이해하게 하기 때문이다. 이와 같이 유익한 법의 삼법을 통로로 하여 ‘욕계의 유익한 마음에서 기쁨이 함께한 네 가지 마음의 발생’ 등의 방식으로 느낌의 삼법 등이 분류되기 때문이다.

กุสลตฺติเกปิ จ ปธานปาสํสอุภยหิตภาวโต กุสลา ธมฺมา ปฐมํ วุตฺตา. กุสลา หิ ธมฺมา สุขวิปากตฺตา สพฺพสงฺขตธมฺมานํ อุตฺตมา อวชฺชวิธมนโต วิญฺญุปฺปสตฺถา อิธโลกปรโลเกสุ อตฺถาวหา นิสฺสรณาวหา จ, ตสฺมา ปธานาทิภาเวน ปฐมํ วุตฺตา, ตปฺปฏิปกฺขตฺตา ตทนนฺตรํ อกุสลา, ตทุภยวิปรีตสภาวา ตทนนฺตรํ อพฺยากตา วุตฺตา. กุสลวเสน วา อสฺสาโท, อกุสลวเสน อาทีนโว, อพฺยากตธมฺเมสุ นิพฺพานวเสน นิสฺสรณนฺติ อิมินา อสฺสาทาทิกฺกเมน, กุสเลสุ ปติฏฺฐาย ปณฺฑิตา อกุสเล ปชหนฺตา อพฺยากตธมฺมภูตมคฺคผลํ นิพฺพานญฺจ สจฺฉิกโรนฺตีติ อิมินา วา ปฏิปตฺติกฺกเมน อยมนุปุพฺพี ฐปิตาติ เวทิตพฺพา.

유익한 법의 삼법 안에서도 주된 것이며 찬탄할 만하고 두 가지 이익(자타의 이익)이 된다는 점에서 유익한 법(선법)들이 먼저 설해졌다. 유익한 법들은 즐거운 과보를 가져오기에 모든 형성된 법들 중에서 으뜸이며, 허물을 물리치기에 현자들에게 찬탄받고, 현세와 내세에서 이익을 가져오며 해탈을 인도하기 때문에, 주된 것이라는 등의 이유로 먼저 설해졌다. 그것과 반대되는 성질이기에 그음에 해로운 법(불선법)이 설해졌고, 그 두 가지와 상반된 자성을 가졌기에 그 다음에 결정되지 않은 법(무기법)이 설해졌다. 또는 유익함을 통한 즐거움(assāda), 해로움을 통한 재난(ādīnava), 결정되지 않은 법들 중 열반을 통한 벗어남(nissaraṇa)이라는 이 ‘즐거움 등의 순서’에 따른 것이다. 혹은 현자들이 유익한 법에 머물며 해로운 법을 버리고 결정되지 않은 법이 된 도(道)와 과(果)와 열반을 체득한다는 이 ‘수행의 순서’에 의해 이 차례가 정해진 것으로 보아야 한다.

กสฺมา [Pg.35] ปเนตฺถ เสกฺขตฺติกาทีสุ วิย สรูปโต ปุริมปททฺวยปฏิกฺเขปวเสน ตติยปทํ น วุตฺตํ ‘‘เนวกุสลา นากุสลา’’ติ? วิเสสทีปนตฺถํ. ยถา หิ เสกฺขาเสกฺขสภาเวสุ ธมฺเมสุ โกจิปิ ธมฺโม ตทุภยสภาเวน เกนจิปิ ปริยาเยน กทาจิ อพฺยากรณีโย นาม นตฺถีติ เสกฺขตฺติเก ปททฺวยปฏิกฺเขปวเสน ‘‘เนวเสกฺขา นาเสกฺขา’’ตฺเวว วุตฺตํ, น เอวํ อิธ. อิธ ปน กุสลสภาวา เอว ธมฺมา อคฺคผลุปฺปตฺติยา ตถา น พฺยากรณียา โหนฺตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทีปนตฺถํ ‘‘อพฺยากตา’’ติ วุตฺตํ. วจนมตฺเต เอว วา อิทํ นานากรณํ ‘‘อพฺยากตา เนวกุสลา นากุสลา’’ติ พฺยากต-สทฺเทน กุสลากุสลานํ โพธิตตฺตาติ.

그런데 왜 여기서는 유학의 삼법(sekkhattika) 등에서처럼 앞의 두 구절을 부정하는 방식으로 제3구인 ‘유익한 것도 아니고 해로운 것도 아닌 것(nevakusalā nākusalā)’이라고 직접적으로 말하지 않았는가? 그것은 특수한 의미를 밝히기 위해서이다. 유학과 무학의 자성을 가진 법들 중에는 어떤 법도 그 두 가지 자성으로 인해 어떤 방편으로도 결코 무기(abyākaraṇīya, 설명될 수 없는 것)라고 이름할 수 없는 것이 없기에, 유학의 삼법에서는 두 구절을 부정하는 방식으로 ‘유학도 아니고 무학도 아닌 것’이라고 설해졌다. 그러나 여기서는 그렇지 않다. 여기서는 유익한 자성을 가진 법들조차도 제일의 과보(아라한과)를 얻음으로써 그와 같이 결정되지 않은 것(무기)이 된다는 이 특수함을 밝히기 위해 ‘무기법(abyākatā, 결정되지 않은 법들)’이라고 설한 것이다. 혹은 단순히 표현상의 차이일 뿐이다. ‘무기’라는 단어에 의해 유익한 법과 해로운 법이 이미 알려졌기에, ‘무기법은 유익한 것도 아니고 해로운 것도 아닌 것’과 같기 때문이다.

เอตฺถ จ อกุสเลสุ ตณฺหาย สพฺพากุสเลหิ, เตภูมกกุสลากุสเลหิ วา สมุทยสจฺจํ, ตํตํอวสิฏฺฐเตภูมกธมฺเมหิ ทุกฺขสจฺจํ, โลกุตฺตรกุสเลน มคฺคสจฺจํ, อวสิฏฺฐอพฺยากตวิเสเสน นิโรธสจฺจํ ทสฺสิตํ โหติ. ตตฺถ สมุทเยน อสฺสาโท, ทุกฺเขน อาทีนโว, มคฺคนิโรเธหิ นิสฺสรณํ. กิญฺจาปิ นามรูปปริจฺเฉทภาวโต สภาวธมฺมนิทฺธารณปธานา อภิธมฺมกถา, เตสํ ปน กุสลาทิวิเสเส นิทฺธาริเต ตสฺส อุปสมฺปาเทตพฺพตาทิปิ อตฺถโต วุตฺตเมว โหติ. อกุสลานํ ธมฺมานํ ปหานาย กุสลานํ ธมฺมานํ อุปสมฺปทาย ‘‘สพฺพปาปสฺส อกรณํ, กุสลสฺส อุปสมฺปทา’’ติ (ธ. ป. ๑๘๓; ที. นิ. ๒.๙๐) เอวมาทิวจนโต หิ กุสลาทีนํ อุปสมฺปาทนาทิทสฺสนปรํ ภควโต สาสนํ, ตสฺมา กุสลานํ อุปสมฺปาทนํ อกุสลานํ ปหานญฺจ อุปาโย, อพฺยากตวิเสสสฺส สจฺฉิกิริยา ผลํ, กุสลาทีนํ อุปสมฺปาทนาทิอตฺถา เทสนา อาณตฺตีติ อยํ เทสนาหาโร.

여기서 해로운 법들 중 갈애에 의한 모든 해로운 법들, 혹은 삼계의 유익하고 해로운 법들에 의해 집성제(samudayasacca)가 나타나고, 그 나머지 삼계의 법들에 의해 고성제(dukkhasacca)가, 출세간의 유익한 법에 의해 도성제(maggasacca)가, 나머지 무기법의 특수한 부분(열반)에 의해 멸성제(nirodhasacca)가 나타나게 된다. 거기서 집성제에 의해서는 즐거움(assāda)이, 고성제에 의해서는 재난(ādīnava)이, 도성제와 멸성제에 의해서는 벗어남(nissaraṇa)이 드러난다. 비록 아비달마의 설법이 명색(nāmarūpa)을 구별하는 상태로부터 법의 자성을 확정하는 것을 위주로 하지만, 그것들이 유익함 등의 차별로 확정될 때 그것을 성취해야 함 등도 의미상으로는 이미 설해진 것이다. 해로운 법을 버리고 유익한 법을 성취하기 위해 “모든 악을 짓지 말고, 선을 받들어 행하라(sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā)”는 등의 말씀처럼, 유익한 법 등을 성취하는 것 등을 보여주는 것이 세존의 가르침의 목적이기 때문이다. 그러므로 유익한 법을 성취하고 해로운 법을 버리는 것은 방편(upāya)이고, 무기법의 특수한 부분(열반)을 체득하는 것은 결과(phala)이며, 유익한 법 등을 성취하게 하는 등의 목적을 가진 설법은 명령(āṇatti)이니, 이것이 ‘설법의 인도 방식(desanāhāra)’이다.

อาโรคฺยฏฺเฐน อนวชฺชฏฺเฐน โกสลฺยสมฺภูตฏฺเฐน จ กุสลา, ตปฺปฏิปกฺขโต อกุสลา, ตทุภยวิปรีตโต อพฺยากตา, สภาวธารณาทิอตฺเถน ธมฺมาติ อนุปทวิจินนํ วิจโย หาโร.

병이 없다는 의미에서, 허물이 없다는 의미에서, 그리고 지혜로부터 생겨났다는 의미에서 유익한 법(선법)이며, 그 반대의 의미에서 해로운 법(불선법)이고, 그 두 가지와 상반된다는 의미에서 결정되지 않은 법(무기법)이며, 자성을 유지한다는 등의 의미에서 법(dhamma)이라고 단어별로 살피는 것이 ‘분별의 방식(vicaya hāra)’이다.

ปุชฺชภวผลปรินิพฺพุตินิปฺผตฺติ กุสเลหีติ ยุชฺชติ สุขวิปากตฺตา, อปายทุกฺขสํสารทุกฺขุปฺปตฺติ อกุสเลหีติ ยุชฺชติ อนิฏฺฐผลตฺตา, ตทุภยผลานํ อนุปฺปตฺติ อพฺยากเตหีติ ยุชฺชติ อวิปากธมฺมตฺตาติ อยํ ยุตฺติ หาโร.

유익한 법들에 의해서는 존귀한 존재의 과보와 완전한 열반의 성취가 이루어지는 것이 합당하니 즐거운 과보를 갖기 때문이며, 해로운 법들에 의해서는 악도와 윤회의 괴로움이 발생하는 것이 합당하니 원치 않는 결과를 갖기 때문이며, 결정되지 않은 법들에 의해서는 그 두 가지 결과가 발생하지 않는 것이 합당하니 과보를 낳지 않는 법이기 때문이다. 이것이 ‘논리의 방식(yutti hāra)’이다.

กุสลา [Pg.36] ธมฺมา สุขวิปากสฺส ปทฏฺฐานํ, อกุสลา ทุกฺขวิปากสฺส, อพฺยากตา กุสลากุสลาพฺยากตธมฺมานนฺติ อยํ ปทฏฺฐาโน หาโร.

유익한 법들은 행복한 과보의 발처(가까운 원인)이고, 해로운 법들은 괴로운 과보의 발처이며, 무기인 법들은 유익·해로운·무기인 법들의 발처이니, 이것이 발처(Padaṭṭhāna) 방식이다.

กุสลคฺคหเณน เย อนวชฺชสุขวิปากา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากธมฺมธมฺมา อนุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนอนุปาทานิยา…เป… อรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ กุสลลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา. ตถา อกุสลคฺคหเณน เย สาวชฺชทุกฺขวิปากา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากธมฺมธมฺมา อนุปาทินฺนุปาทานิยา สํกิลิฏฺฐสํกิเลสิกา…เป… สรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ อกุสลลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตา. ตถา อพฺยากตคฺคหเณน เย อวิปาการหา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา วิปากา ธมฺมา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา อุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนุปาทานิยา อนุปาทินฺนอนุปาทานิยา…เป… อรณา ธมฺมา, เต โพธิตา ภวนฺติ อพฺยากตลกฺขเณน เอกลกฺขณตฺตาติ อยํ ลกฺขโณ หาโร.

'유익함'을 취함으로써 비난받을 일 없고 행복한 과보를 가져오며, 즐거운 느낌과 결합되거나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌과 결합되고, 과보를 낳는 성질을 가진 법들, 집착의 대상이 아니면서 집착의 대상이 되기도 하는 것, 집착되지 않았고 집착의 대상도 아닌 것… 내지 번뇌 없는 법들은 유익함의 특징이라는 하나의 특징을 가졌기에 유익함의 특징으로 알려지게 된다. 그와 같이 '해로움'을 취함으로써 비난받아 마땅하고 괴로운 과보를 가져오며, 즐거운 느낌과 결합되거나 괴로운 느낌과 결합되거나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌과 결합되고, 과보를 낳는 성질을 가진 법들, 집착의 대상이 아니면서 집착의 대상이 되는 것, 오염되었고 오염의 대상이 되는 것… 내지 번뇌가 있는 법들은 해로움의 특징이라는 하나의 특징을 가졌기에 해로움의 특징으로 알려지게 된다. 그와 같이 '무기'를 취함으로써 과보를 낳지 않고 즐거운 느낌과 결합되거나 괴로운 느낌과 결합되거나 즐겁지도 괴롭지도 않은 느낌과 결합되며, 과보인 법들, 과보도 아니고 과보를 낳는 법도 아닌 법들, 집착된 것이면서 집착의 대상인 것, 집착되지 않았으면서 집착의 대상인 것, 집착되지 않았으면서 집착의 대상도 아닌 것… 내지 번뇌 없는 법들은 무기의 특징이라는 하나의 특징을 가졌기에 무기의 특징으로 알려지게 된다. 이것이 특상(Lakkhaṇa) 방식이다.

‘‘กุจฺฉิเต ปาปธมฺเม สลยนฺตี’’ติอาทินา นิรุตฺติ เวทิตพฺพา, กุสลาทิมุเขน รูปารูปธมฺเม ปริคฺคเหตฺวา วิสุทฺธิปรมฺปราย ‘‘กถํ นุ โข สตฺตา อนุปาทิเสสนิพฺพานภาคิโน ภเวยฺยุ’’นฺติ อยเมตฺถ ภควโต อธิปฺปาโย, นิทานํ อสาธารณโต กุสลาทิเภเทน พุชฺฌนกสตฺตา. สาธารณโต ปน ปากฏเมว. ปฐมํ กุสลตฺติกสฺส เทสนา วิจาริตาเยวาติ อยํ จตุพฺยูโห หาโร.

'천박하고 악한 법들을 떨쳐버린다(salayanti)'는 등의 어원적 해석을 알아야 한다. 유익한 법 등을 매개로 하여 물질적·정신적 법들을 파악하고 청정의 전승을 통해 '어떻게 해야 중생들이 남김없는 열반의 몫을 얻겠는가' 하는 것이 여기서 세존의 의도이며, 원인(nidāna)은 유익함 등의 차별에 따라 깨닫는 중생들이라는 점에서는 특별하고, 일반적인 면에서는 분명한 것이다. 처음에 유익함의 삼개조(kusalattika)에 대한 설법이 이미 고찰되었으니, 이것이 사법구조(Catubyūha) 방식이다.

กุสลคฺคหเณน กลฺยาณมิตฺตปริคฺคโห โยนิโสมนสิการปริคฺคโห จ. ตตฺถ ปฐเมน สกลํ พฺรหฺมจริยมาวตฺตติ, ทุติเยน จ โยนิโสมนสิการมูลกา ธมฺมา. อกุสลคฺคหเณน วุตฺตวิปริยาเยน โยเชตพฺพํ. อพฺยากตคฺคหเณน ปน สกลสํกิเลสโวทานปกฺโข ยถารหมาวตฺตตีติ อยํ อาวตฺโต หาโร.

'유익함'을 취함으로써 선지식을 취하는 것과 지혜로운 주의(yonisomanasikāra)를 취하는 것이 포함된다. 거기서 첫 번째 것에 의해 모든 범행(梵行)이 포괄되고, 두 번째 것에 의해 지혜로운 주의를 근간으로 하는 법들이 포괄된다. '해로움'을 취하는 것에 대해서는 앞서 말한 것의 반대로 연결해야 한다. '무기'를 취함으로써 모든 오염의 측면과 정화의 측면이 적절하게 포괄되니, 이것이 선회(Āvatta) 방식이다.

ตตฺถ กุสลา ภูมิโต จตุธา วิภตฺตา, สมฺปยุตฺตปวตฺติอาการาทิโต ปน อเนกธา. อกุสลา ภูมิโต เอกธา วิภตฺตา, สมฺปยุตฺตาทิโต อเนกธา. อพฺยากตา ปน วิปากกิริยรูปนิพฺพานวเสน จตุธา ภูมิสมฺปยุตฺตาทิโต อเนกธา จ วิภตฺตาติ อยํ วิภตฺติ หาโร.

거기서 유익한 법들은 지계(bhūmi)에 따라 네 가지로 분류되고, 결합된 상태나 일어나는 방식 등에 따라서는 무수히 분류된다. 해로운 법들은 지계에 따라 한 가지로 분류되고, 결합된 상태 등에 따라서는 무수히 분류된다. 무기인 법들은 과보·작용·물질·열반의 구분에 따라 네 가지로 분류되고 지계와 결합된 상태 등에 따라서는 무수히 분류되니, 이것이 분석(Vibhatti) 방식이다.

กุสลา [Pg.37] ธมฺมา อกุสลานํ ตทงฺคาทิปฺปหานาย วีติกฺกมาทิปฺปหานาย จ สํวตฺตนฺติ, อกุสลา ธมฺมา กุสลานํ อนุปสมฺปชฺชนาย, อพฺยากเตสุ อสงฺขตธาตุ สพฺพสงฺขตนิสฺสรณายาติ อยํ ปริวตฺโต หาโร.

유익한 법들은 해로운 법들을 그에 상응하는 부분적으로 제거(tadaṅgappahāna)하거나 범계(vītikkama) 등을 제거하기 위해 작용하고, 해로운 법들은 유익한 법들을 구족하지 못하게 하며, 무기인 법들 중에서 무위 요소(asaṅkhatadhātu)는 모든 유위의 벗어남을 위해 작용하니, 이것이 반전(Parivatta) 방식이다.

กุสลา อนวชฺชา ปุญฺญานีติ ปริยายวจนํ, อกุสลา สาวชฺชา อปุญฺญานีติ ปริยาย วจนํ, อพฺยากตา อวิปาการหา เนวอาจยคามี นอปจยคามีโนติ ปริยายวจนนฺติ อยํ เววจโน หาโร.

'유익함', '비난받지 않음', '공덕'은 유의어이고, '해로움', '비난받음', '공덕 아님'은 유의어이며, '무기', '과보를 가져오지 않음', '쌓임으로 가지도 않고 허물어짐으로 가지도 않음'은 유의어이니, 이것이 유의어(Vevacana) 방식이다.

กุสลาทโย ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติอาทินา ปภวภูมิเววจนปญฺญตฺติวเสน ยถาสมฺภวํ ปริญฺญาทิปญฺญตฺติวเสน จ ปญฺญตฺตาติ อยํ ปญฺญตฺติ หาโร.

유익한 법 등은 '어떤 때에'라는 등의 발생 근거, 지계, 유의어 시설(paññatti)에 따라, 그리고 가능함에 따라 철저한 앎(pariññā) 등의 시설에 따라 시설되었으니, 이것이 시설(Paññatti) 방식이다.

อกุสลานํ กุจฺฉิตานํ ปาปธมฺมานํ สลนํ กุสานํ วิย กุสานํ วา ราคาทีนํ ลวนํ เอวํธมฺมตาติ อยํ ปฏิจฺจสมุปฺปาทมุเขน อวตรณํ, ตถา กุเสน ลาตพฺพา โกสลฺลสมฺภูตา จาติ ปจฺจยปฏิพทฺธวุตฺติตาย ปฏิจฺจสมุปฺปาท…เป… อวตรณํ, ปจฺจยปฏิพทฺธวุตฺติตาย วา อาทิอนฺตวนฺตา อนิจฺจนฺติกา จาติ อนิจฺจตามุเขน อวตรณํ, อนิจฺจตา เอว อุทยพฺพยปฏิปีฬิตตาย ทุกฺขาติ ทุกฺขตามุเขน อวตรณํ, นิสฺสตฺตนิชฺชีวฏฺเฐน ธมฺมาติ อพฺยาปารโต สุญฺญตามุเขน อวตรณํ, เอวํ กุสลาติ จตฺตาโร ขนฺธา ทฺวายตนานิ ทฺเว ธาตุโยติอาทินา ขนฺธายตนธาตาทิมุเขนปิ อวตรณํ เวทิตพฺพํ. อิมินา นเยน อกุสลาพฺยากเตสุปิ อวตรณํ ทสฺเสตพฺพนฺติ อยํ อวตรโณ หาโร.

해롭고 천박한 악법들을 떨쳐버림(salana), 혹은 쿠사(kusa) 풀처럼 탐욕 등을 베어냄(lavana)이 그러한 법의 성질이라는 점이 연기(緣起)의 문을 통한 진입(avataraṇa)이다. 그와 같이 쿠사(지혜)로 잡아야 하는 것(lātabba)이자 지혜(kosalla)에서 생겨난 것이라는 점 등 조건에 매인 활동이라는 점에서 연기… 내지 진입이고, 혹은 조건에 매인 활동이기에 시작과 끝이 있고 영원하지 않다는 점에서 무상(無常)의 문을 통한 진입이다. 무상 그 자체가 생멸에 의해 압박받기에 괴로움이라는 점에서 고(苦)의 문을 통한 진입이다. 중생도 없고 생명도 없다는 의미에서 법들이라는 점에서, 작용이 없음으로부터 공(空)의 문을 통한 진입이다. 이와 같이 '유익한 법들은 네 가지 온(khandha), 두 가지 처(āyatana), 두 가지 계(dhātu)이다'라는 등 온·처·계 등의 문을 통해서도 진입을 알아야 한다. 이와 같은 방식으로 해로운 법과 무기인 법에서도 진입을 보여주어야 하니, 이것이 진입(Avataraṇa) 방식이다.

กุสลาติ อารมฺโภ, ธมฺมาติ ปทสุทฺธิ, โน อารมฺภสุทฺธิ. ตถา อกุสลา ธมฺมา อพฺยากตาติ, ธมฺมาติ ปน ปทสุทฺธิ อารมฺภสุทฺธิ จาติ อยํ โสธโน หาโร.

'유익한'은 시작(ārambha)이고, '법들'은 단어의 정화(padasuddhi)이지 시작의 정화는 아니다. 그와 같이 '해로운 법들', '무기인 법들'에서 '법들'은 단어의 정화이자 시작의 정화이니, 이것이 검증(Sodhana) 방식이다.

ธมฺมาติ สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ, ตํ อวิกปฺเปตฺวา วิเสสวจนํ กุสลากุสลาพฺยากตาติ. ตถา กุสลา ธมฺมาติ สามญฺญโต อธิฏฺฐานํ, ตํ อวิกปฺเปตฺวา กามาวจรํ โสมนสฺสสหคตนฺติอาทิ วิเสสวจนํ. อกุสลา ธมฺมาติอาทีสุปิ เอเสว นโยติ อยํ อธิฏฺฐาโน หาโร.

'법들'은 일반적인 안립(adhiṭṭhāna)이고, 그것을 구별하지 않은 채 '유익함·해로움·무기'라고 하는 것이 구체적인 진술(visesavacana)이다. 그와 같이 '유익한 법들'은 일반적인 안립이고, 그것을 구별하지 않은 채 '욕계에 속하고 기쁨이 함께하며'라고 하는 등이 구체적인 진술이다. 해로운 법들 등의 경우에도 이와 같은 방식이니, 이것이 안립(Adhiṭṭhāna) 방식이다.

กุสลานํ ธมฺมานํ นวโม ขโณ จตฺตาริ จ สมฺปตฺติจกฺกานิ โยนิโสมนสิกาโร เอว วา เหตุ, วุตฺตวิปริยาเยน อกุสลานํ ธมฺมานํ เหตุ, กุสลากุสลา ธมฺมา ยถาสมฺภวํ อพฺยากตานํ ธมฺมานํ เหตูติ อยํ ปริกฺขาโร หาโร.

유익한 법들에게는 아홉 번째 순간(khaṇa)과 네 가지 성취의 바퀴(sampatticakka), 혹은 지혜로운 주의 자체가 원인(hetu)이다. 앞에서 말한 것의 반대로 해로운 법들의 원인이 있고, 유익하고 해로운 법들은 가능함에 따라 무기인 법들의 원인이 되니, 이것이 여건(Parikkhāra) 방식이다.

กุสลาติ [Pg.38] ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว ภาเวตพฺพคฺคหณญฺจ. อกุสลาติ ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว ปหาตพฺพคฺคหณญฺจ. อพฺยากตาติ ปริญฺเญยฺยคฺคหณญฺเจว สจฺฉิกาตพฺพคฺคหณญฺจ. ธมฺมาติ ปริญฺญาทีนํ ปวตฺตนาการคฺคหณํ. เตน ปริญฺเญยฺยปฺปหานภาวนาสจฺฉิกรณานิ ทีปิตานีติ ตทงฺคาทิวีติกฺกมาทิปฺปหานานิ โลกิยโลกุตฺตรา จ ภาวนา ทสฺสิตาติ อยํ สมาโรปโน หาโร.

'유익함'은 철저히 알아야 할 것의 파악이자 닦아야 할 것의 파악이다. '해로움'은 철저히 알아야 할 것의 파악이자 버려야 할 것의 파악이다. '무기'은 철저히 알아야 할 것의 파악이자 실현해야 할 것의 파악이다. '법들'은 철저한 앎 등이 일어나는 방식의 파악이다. 그것으로 철저한 앎·버림·닦음·실현이 밝혀지며, 그에 상응하는 부분적 제거와 범계의 제거 등, 그리고 세간적·출세간적인 수행이 제시되었으니, 이것이 귀납(Samāropana) 방식이다.

กามญฺเจตํ อวิเสสโต สภาวธมฺมกถนํ, วิเสสวนฺโต ปน ธมฺมา วิเสสโต นิทฺธาริตา. ตถา หิ จิตฺเตเนว สมโย นิยมิโต, ตสฺมา กุสลคฺคหเณน วิเสสโต สาธิฏฺฐาโน สมโถ วิปสฺสนา จ ทสฺสิตาติ. ตถา ตปฺปฏิปกฺขโต อกุสลคฺคหเณน สาธิฏฺฐานา ตณฺหา อวิชฺชา จ, อพฺยากตคฺคหเณน สปริวารา เจโตวิมุตฺติ ปญฺญาวิมุตฺติ จาติ อยํ นนฺทิยาวตฺตสฺส นยสฺส ภูมิ.

이것이 비록 차별 없이 자성법을 설한 것이기는 하지만, 차별이 있는 법들은 특별히 규정된다. 왜냐하면 마음 자체에 의해 시기가 결정되기 때문이다. 그러므로 유익함을 취함으로써 특별히 안립된 토대를 갖춘 사마타와 위빳사나가 제시된 것이다. 그와 같이 그것의 반대인 해로움을 취함으로써 토대를 갖춘 갈애와 무명이, 무기를 취함으로써 그 권속들과 함께하는 심해탈(cetovimutti)과 혜해탈(paññāvimutti)이 제시되니, 이것이 희선(Nandiyāvatta) 방식의 지계이다.

ตถา กุสลคฺคหเณน มูลภาววิเสสโต ตีณิ กุสลมูลานิ, เตสุ จ อโทเสน สีลกฺขนฺโธ, อโลเภน สมาธิกฺขนฺโธ, อโมเหน ปญฺญากฺขนฺโธ นียติ. ตถา อกุสลคฺคหเณน ตีณิ อกุสลมูลานิ, เตสุ จ โลเภน ตเทกฏฺฐา อกุสลา ธมฺมา. ตถา โทสโมเหหิ ตํตเทกฏฺฐา. อพฺยากตคฺคหเณน อปฺปณิหิตานิมิตฺตสุญฺญตา นียนฺตีติ อยํ ติปุกฺขลสฺส นยสฺส ภูมิ.

이와 같이 선(善)을 취함으로써 근본 성질의 차별에 따라 세 가지 선근(善根)이 있으며, 그 가운데 부진(不瞋)에 의해 계온(戒蘊)이, 무탐(無貪)에 의해 삼매온(三昧蘊)이, 무치(無癡)에 의해 혜온(慧蘊)이 인도된다. 이와 같이 불선(不善)을 취함으로써 세 가지 불선근(不善根)이 있으며, 그 가운데 탐욕에 의해 그와 같은 부류의 불선법들이 있다. 성냄과 어리석음에 의해서도 각각 그와 같은 부류의 법들이 있다. 무기(無記)를 취함으로써 무원(無願)·무상(無相)·공(空)이 인도되니, 이것이 세 가지 수승한 방법(tipukkhalassa nayassa)의 단계이다.

ตถา กุสลคฺคหเณน ยโต โกสลฺลโต สมฺภูตา กุสลา, ตํ ปญฺญินฺทฺริยํ. ตํสหชาตา ตทุปนิสฺสยา จ สทฺทหนุสฺสหนาปิลาปาวิกฺเขปา สทฺธินฺทฺริยาทีนิ. เตหิ จ สพฺเพ สทฺธมฺมา โพธิตา ภวนฺติ. อกุสลคฺคหเณน อโกสลฺลปฏิจฺฉาทิตาทีนเวสุ กายเวทนาจิตฺตธมฺเมสุ สุภสุขนิจฺจอตฺตาภินิเวสภูตา จตฺตาโร วิปลฺลาสา. อพฺยากตคฺคหเณน ยถาวุตฺตอินฺทฺริยปจฺจยานิ ยถาวุตฺตวิปลฺลาสปฺปหานภูตานิ จ จตฺตาริ สามญฺญผลานิ โพธิตานีติ อยํ สีหวิกฺกีฬิตสฺส นยสฺส ภูมีติ อิเม ตโย อตฺถนยา.

이와 같이 선(善)을 취함으로써 교묘함(kosalla)으로부터 생겨난 선법은 혜근(慧根)이다. 그것과 함께 생겨나고 그것을 이지처로 하는 믿음, 노력, 챙김, 집중 등은 신근(信根) 등이다. 이것들에 의해 모든 바른 법(正法)들이 깨달아진다. 불선(不善)을 취함으로써 교묘하지 못함(akosalla)으로 인해 은폐된 잘못된 견해 등에서 몸·수(受)·심(心)·법(法)에 대해 정(淨)·락(樂)·상(常)·아(我)로 집착하는 네 가지 전도(顚倒)가 있게 된다. 무기(無記)를 취함으로써 앞서 설한 기능(indriya)을 연(緣)으로 하여 앞서 설한 전도를 버리는 네 가지 사문과(沙門果)가 깨달아지니, 이것이 사자분신 유희의 방법(sīhavikkīḷitassa nayassa)의 단계이며, 이상의 세 가지 의미의 방법들이다.

เตหิ จ สิทฺเธหิ ทฺเว กมฺมนยาปิ สิทฺธา โหนฺตีติ. อยํ ติโก สพฺพธมฺมสงฺคหิตสพฺพภาคิโย เวทิตพฺโพติ อิทํ สาสนปฏฺฐานํ.

그것들이 성취됨으로써 두 가지 업의 방법(kammanaya)도 성취된다. 이 삼법(tika)은 모든 법을 포함하며 모든 부분을 포괄하는 것으로 알아야 하니, 이것이 교법의 건립(sāsanapaṭṭhāna)이다.

อยํ ตาว เนตฺตินเยน กุสลตฺติกวณฺณนา.

이것이 우선 네띠 방법(nettinaya)에 의한 선 삼법(kusalattika)의 설명이다.

เอวํ [Pg.39] เวทนาตฺติกาทีสุปิ ยถาสมฺภวํ จตุสจฺจนิทฺธารณาทิวิธินา โสฬส หารา ปญฺจ นยา นิทฺทิสิตพฺพา, อติวิตฺถารภเยน ปน น วิตฺถารยาม. สกฺกา หิ อิมินา นเยน เตสุ เตสุ ติกทุเกสุ ตํตํหารนยโยชนานุรูปธมฺมนิทฺธารณวเสน เต เต หารนยา วิญฺญุนา นิทฺทิสิตุนฺติ.

이와 같이 수 삼법(vedanāttika) 등에서도 가능한 대로 사성제의 확정 등의 방식에 의해 16가지 하라(hāra)와 5가지 나야(naya)를 제시해야 하지만, 너무 번잡해질 것을 우려하여 상세히 설명하지 않는다. 현명한 이라면 이 방법에 의해 각각의 삼법과 이법(tikaduka)에서 각각의 하라와 나야의 적용에 알맞게 법을 확정함으로써 그러한 하라와 나야들을 제시할 수 있을 것이다.

๒. ตญฺจ สุขินฺทฺริยํ สุขเวทนา เอว โหติ สามญฺญสฺส เภทปริยาทานโต, เภทสฺส จ สามญฺญปริจฺจาคโตติ อธิปฺปาโย. ยสฺมา ปน วิเสสสามญฺญานิ อวยวสมุทายา วิย อญฺญมญฺญโต ภินฺนานิ, ตสฺมา ‘‘น ปน…เป… สมานตฺถตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตเมว เนสํ ภินฺนตตฺวํ ‘‘อยญฺหี’’ติอาทินา วิวรติ. ตนฺติ สุขเหตูนํ การณํ. เตน สุขสฺส การณํ สุขเหตุ, สุขสฺส การณการณํ สุขมูลนฺติ ทสฺเสติ. สุขเหตูนนฺติ เอตฺถ เหตุ-สทฺเทน การณภาวสามญฺญโต เหตุปจฺจยา สงฺคหิตาติ อาห ‘‘ปุญฺญปสฺสทฺธิอาทีน’’นฺติ. เอตฺถ จ สุขมูลสุขเหตูสุ ผลูปจาเรน, สุขารมฺมณสุขปจฺจยฏฺฐาเนสุ สุขสหจริยาย, อพฺยาปชฺชนิพฺพาเนสุ ทุกฺขาปคมภาเวน สุขปริยาโย วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อิฏฺฐาสูติ สุขุเปกฺขานํ วิปริณามาญฺญาณสงฺขารทุกฺขตาย อนิฏฺฐภาโวปิ อตฺถีติ วิเสเสติ. อุเปกฺขเมว วา อเปกฺขิตฺวา วิเสสนํ กตํ. สา หิ อกุสลวิปากภูตา อนิฏฺฐาปิ อตฺถีติ. เอวมาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘โสวคฺคิกํ สุขวิปาก’’นฺติ (ที. นิ. ๑.๑๖๓) เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. อิฏฺฐปริยาโย หิ เอตฺถ สุข-สทฺโทติ.

2. 그리고 그 낙근(樂根)은 일반적인 특징의 소멸과 차별의 포기 때문에 오직 즐거운 느낌(樂受)일 뿐이라는 것이 의도이다. 그런데 특수한 것과 일반적인 것은 마치 부분과 전체처럼 서로 다르기 때문에 “그러나... (중략) ... 같은 의미이기 때문에”라고 설해진 것이다. 이제 바로 그 차이점에 대해 “이것은 실로...” 등으로 해설한다. ‘그것’은 즐거움의 원인(kāraṇa)이다. 그것으로 즐거움의 원인은 즐거움의 연(sukhahetu)이 되고, 즐거움의 원인의 원인은 즐거움의 뿌리(sukhamūla)가 됨을 나타낸다. ‘즐거움의 원인들(sukhahetūnaṃ)’에서 ‘원인(hetu)’이라는 단어는 원인됨의 일반성으로부터 인연(hetupaccaya)들이 포함되기에 “공덕(puñña)과 경안(passaddhi) 등의”라고 하였다. 그리고 여기에서 즐거움의 뿌리와 즐거움의 원인들에서는 결과의 비유(phalūpacāra)로, 즐거움의 대상과 즐거움의 조건의 상태에서는 즐거움과의 동반으로, 괴로움이 없음(abyāpajja)과 열반에서는 괴로움의 떠남에 의해 즐거움이라는 방편적 명칭(pariyāya)이 설해졌다고 보아야 한다. ‘즐거운 것들에서’라는 것은 즐거움과 평온함(upekkhā)도 변괴고와 불지의 행고가 되기에 즐겁지 않은 성질도 있다는 점을 차별화한 것이다. 혹은 평온함을 고려하여 차별화한 것이다. 그것은 불선보보로 생긴 것으로서 즐겁지 않은 것도 있기 때문이다. “이와 같은 것들에서” 등의 ‘등’이라는 단어로 “천상의 즐거운 과보(sovaggikaṃ sukhavipākaṃ)” 등을 포함한다. 여기에서 즐거움(sukha)이라는 단어는 실로 즐거운 것의 방편적 명칭이기 때문이다.

สงฺขารทุกฺขาทีสูติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ฐิติสุขํ วิปริณามทุกฺขํ, อกุสลํ กายกมฺมํ ทุกฺขุทฺรยํ ทุกฺขวิปาก’’นฺติอาทิเก สงฺคณฺหาติ. ยถากฺกมํ สุขเวทนา ทุกฺขอนิฏฺฐปริยาโย หิ เอตฺถ ทุกฺข-สทฺโทติ. ทุกฺขเวทนาทุกฺขวตฺถุอาทีสุ ทุกฺขสทฺทปฺปวตฺติ วุตฺตนเยเนว โยเชตพฺพา. วิปากาวิปากเภทาย สพฺพายปิ สุขเวทนาย วเสน ลกฺขณสฺส วุตฺตตฺตา ตทุภยานุกูลมตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘สภาวโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิปากา สภาวโต อิฏฺฐสฺส อนุภวนลกฺขณา. อิตรา สภาวโต สงฺกปฺปโต จ อิฏฺฐสฺส อิฏฺฐาการสฺส วา อนุภวนลกฺขณาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘행고(行苦) 등에서’라는 표현에서 ‘등’이라는 단어로 “머무름은 즐거움이고 변하는 것은 괴로움이며, 해로운 신업은 괴로움을 낳고 괴로운 과보를 가져온다” 등의 내용을 포함한다. 차례대로 즐거운 느낌과 괴로운 느낌, 즐겁지 않은 방편적 명칭이 여기에서 괴로움(dukkha)이라는 단어의 의미이다. 괴로운 느낌과 괴로움의 대상 등에서 괴로움이라는 단어의 사용은 앞에서 말한 방식대로 적용해야 한다. 과보와 비과보의 차이를 위해 모든 즐거운 느낌에 대해서도 특징이 설해졌으므로, 그 두 가지에 모두 부합하는 의미를 해설하면서 “자성(sabhāva)에 의해” 등을 말하였다. 그중에서 과보는 자성으로 볼 때 즐거운 것을 수용하는 특징이 있다. 다른 것은 자성과 생각(saṅkappa)으로 볼 때 즐거운 것이나 혹은 즐거운 형태의 것을 수용하는 특징이 있다고 보아야 한다.

อสมานปจฺจเยหิ [Pg.40] เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติโต สมานปจฺจเยหิ เอกชฺฌํ อุปฺปตฺติ สาติสยาติ อุกฺกํสคติวิชานนวเสน ‘‘สมานปจฺจเยหิ สหุปฺปตฺติกาติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. อถ วา อุปฺปชฺชนํ อุปฺปาโท, อุปฺปชฺชติ เอตสฺมาติ อุปฺปาโทติ ทุวิโธปิ อุปฺปาโท เอกุปฺปาทาติ เอตฺถ เอกเสสนเยน สงฺคหิโตติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘สมา…เป… อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ สิยา. เตน ตานิ เอกวตฺถุกานีติ เอตสฺส จ ‘‘กปฺเปนฺตสฺสา’’ติอาทินา สมฺพนฺโธ. ตตฺถ ปุริมวิกปฺเป เอกํ วตฺถุ นิสฺสโย เอเตสนฺติ โยชนา, น เอกํเยว วตฺถูติ. เอเกกภูตสฺส ภูตตฺตยนิสฺสิตตฺตา จตุภูตนิสฺสิตตฺตา จ อุปาทารูปานํ. ทุติยวิกปฺเป ปน เอกํเยว วตฺถุ เอเตสุ นิสฺสิตนฺติ โยชนา. นิสฺสยนิสฺสิตตาสงฺขาตอุปกาโรปกตฺตพฺพภาวทีปนํ เอกวตฺถุกวจนนฺติ ทุติยวิกปฺเป มหาภูตวเสน โยชนา กตา. อิตรถา เอกํ วตฺถุ เอเตสูติ สมาสตฺถภาเวน อุปาทารูปานมฺปิ ปริคฺคโห วตฺตพฺโพ สิยา. ปญฺจวิญฺญาณสมฺปฏิจฺฉนานนฺติ อิทํ นิทสฺสนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กิริยมโนธาตุจกฺขุวิญฺญาณาทโยปิ หิ เอการมฺมณาภินฺนวตฺถุกา จาติ ปากโฏยมตฺโถติ. สนฺตีรณาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน โวฏฺฐพฺพนชวนตทารมฺมณานิ สงฺคยฺหนฺติ, เอตานิ จ สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ จุติอาสนฺนานิ อิธาธิปฺเปตานีติ ทฏฺฐพฺพํ. ตานิ หิ ตทุทฺธํ กมฺมชรูปสฺส อนุปฺปตฺติโต เอกสฺมึเยว หทยวตฺถุสฺมึ วตฺตนฺติ, อิตรานิ ปน ปุริมปุริมจิตฺตกฺขณุปฺปนฺเน หทยวตฺถุสฺมึ อุตฺตรุตฺตรานิ ปวตฺตนฺตีติ. ฉสุ วา วตฺถูสุ เอกํ หทยวตฺถุเยว วตฺถุ เอเตสนฺติ เอวํ ปน อตฺเถ สติ จุติอาสนฺนโต อิตเรสํ สมฺปฏิจฺฉนาทีนํ คหณํ สิยาติ ญาตพฺพํ.

동일하지 않은 조건들로부터 함께 일어나는 것보다 동일한 조건들로부터 함께 일어나는 것이 더 수승하므로, 뛰어난 상태를 아는 것에 의거하여 “동일한 조건들에 의해 함께 일어난다는 의미이다”라고 설해졌다. 또는 일어남이 발생(uppāda)이고, 이것으로부터 일어나는 것이 발생(uppāda)이므로, 두 가지 종류의 발생이 ‘동일한 발생(ekuppāda)’이라는 표현 속에 단어 생략법(ekasesanaya)에 의해 포함된다는 의도로 “동일한... (중략) ... 의미이다”라고 설해졌을 것이다. 따라서 “그것들은 동일한 물질적 토대(vatthu)를 가진다”는 표현은 “분별하는 자의...” 등과 연결된다. 거기서 첫 번째 해석에서는 ‘하나의 토대가 이것들의 의지처이다’라고 조합되니, 단지 하나의 토대만을 의미하는 것은 아니다. 각각의 존재가 세 가지 대종(bhūta)에 의지하고 네 가지 대종에 의지하기 때문에 파생된 물질(upādārūpa)들이 그러하다. 그러나 두 번째 해석에서는 ‘단 하나의 토대만이 이것들에 의지한다’라고 조합된다. 의지처와 의지하는 것의 관계인 도움을 주는 것과 도움을 받는 상태를 나타내는 것이 ‘동일한 토대를 가짐’이라는 말이므로, 두 번째 해석에서는 대종(mahābhūta)에 의거하여 조합이 이루어졌다. 그렇지 않으면 ‘하나의 토대가 이것들에’라는 합성어의 의미에 따라 파생된 물질들도 포함된다고 말해야 할 것이다. ‘오비식(五卑識)과 영수(領受)’라는 것은 이것이 예시임을 알아야 한다. 작용만 하는 의계(意界)와 안식(眼識) 등도 하나의 대상과 분리되지 않는 토대를 가지는 것이 명백하기 때문이다. ‘조사(santīraṇa) 등’에서 ‘등’이라는 단어로는 결정(voṭṭhabbana), 속행(javana), 피연(tadārammaṇa) 등이 포함되며, 이러한 영수 등은 여기에서 죽음에 임박한 상태의 것들이 의도된 것임을 알아야 한다. 그것들은 그 이후에 업에서 생긴 물질(kammajarūpa)이 생기지 않으므로 오직 하나의 심장 토대(hadayavatthu)에서만 작용하기 때문이다. 그러나 다른 것들은 앞선 심찰나에 생겨난 심장 토대에서 뒤따라 일어나는 것들이 작용한다. 혹은 여섯 가지 토대 중에서 오직 하나의 심장 토대만이 이것들의 토대라고 한다면, 그러한 의미가 있을 때 죽음에 임박한 상태로부터 다른 영수 등이 취해진다고 알아야 한다.

เอตฺถาห – ‘‘กสฺมา ปเนตฺถ กุสลตฺติกานนฺตรํ เวทนาตฺติโกว วุตฺโต’’ติ? กิสฺมึ ปน วุจฺจมาเน อยมนุโยโค น สิยา, อปิจ อวยวานํ อเนกเภทตาทสฺสนตฺถา ติกนฺตรเทสนา. สมฺมาสมฺพุทฺเธน หิ กุสลตฺติเกน สพฺพธมฺมานํ ติธา วิภาคํ ทสฺเสตฺวา ปุน ตทวยวานํ กุสลาทีนมฺปิ อเนกเภทภินฺนตํ ทสฺเสนฺเตน เตสํ เวทนาสมฺปโยควิภาควิภาวนตฺถํ ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. กุสลา หิ ธมฺมา สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา. อกุสลา ธมฺมา สิยา สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา ทุกฺขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, สิยา อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตา, ตถา อพฺยากตา สมฺปโยคารหาติ. เอวํ กุสลาทิธมฺมานํ [Pg.41] ปจฺเจกํ เวทนาเภเทน วิภาคทสฺสนตฺถํ กุสลตฺติกานนฺตรํ เวทนาตฺติกํ วตฺวา อิทานิ สุขสมฺปยุตฺตาทีนํ ปจฺเจกํ วิปากาทิเภทภินฺนตํ ทสฺเสตุํ เวทนาตฺติกานนฺตรํ วิปากตฺติโก วุตฺโต. สุขสมฺปยุตฺตา หิ ธมฺมา สิยา วิปากา, สิยา วิปากธมฺมธมฺมา, สิยา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมา. ตถา อทุกฺขมสุขสมฺปยุตฺตา, ทุกฺขสมฺปยุตฺตา ปน สิยา วิปากา, สิยา วิปากธมฺมธมฺมาติ อิมินา นเยน อวเสสตฺติกานํ ทุกานญฺจ ตสฺส ตสฺส อนนฺตรวจเน ปโยชนํ วิภาเวตพฺพํ.

여기서 질문하기를, “왜 여기서는 유익함의 삼구(kusalattika) 다음에 바로 느낌의 삼구(vedanāttika)가 설해졌는가?”라고 한다. 어떤 것이 설해지더라도 이러한 질문이 없을 수 없겠지만, 또한 부분들의 다양한 차별을 보여주기 위해 삼구 사이의 설법이 있는 것이다. 정등각자께서는 유익함의 삼구를 통해 모든 법의 세 가지 분류를 보여주신 뒤, 다시 그 부분들인 유익함 등의 법들도 다양한 차별로 나뉜다는 것을 보여주시기 위해, 그것들이 느낌과 결합하는 분류를 밝히고자 “즐거운 느낌과 결합된 것들”이라고 말씀하셨다. 유익한 법들은 즐거운 느낌과 결합될 수도 있고, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합될 수도 있기 때문이다. 해로운 법들은 즐거운 느낌과 결합될 수도 있고, 괴로운 느낌과 결합될 수도 있으며, 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합될 수도 있다. 무기(abyākata)의 법들도 결합될 수 있는 경우에 그러하다. 이와 같이 유익함 등의 법들을 각각 느낌의 차별에 따른 분류를 보여주기 위해 유익함의 삼구 다음에 느낌의 삼구를 말씀하신 뒤, 이제 즐거움과 결합된 것들 등의 법들이 각각 과보 등의 차별로 나뉜다는 것을 보여주기 위해 느낌의 삼구 다음에 과보의 삼구를 설하신 것이다. 즐거운 느낌과 결합된 법들은 과보일 수도 있고, 과보의 성질을 가진 법(vipākadhammadhamma)일 수도 있으며, 과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닐 수 있기 때문이다. 이와 마찬가지로 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합된 법들도 그러하며, 괴로운 느낌과 결합된 법들은 과보일 수도 있고 과보의 성질을 가진 법일 수도 있다. 이러한 방식으로 나머지 삼구들과 이구들(duka)에 대해서도 각각의 앞뒤 순서에 따른 설법의 이점을 이해해야 한다.

๓. วิปากนิรุตฺติญฺจ ลภนฺตีติ เตสุ วิปากสทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ. สุกฺกกณฺหาทีติ อาทิ-สทฺเทน อกณฺหอสุกฺกผสฺสาทิภาโว ปริคฺคหิโต. สติ ปน ปาก-สทฺทสฺส ผลปริยายภาเว รูปํ วิย น นิหีโน ปกฺกํ วิย วิสิฏฺโฐ ปาโกติ วิปาโกติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สพฺยาปารตาติ สอุสฺสาหตา. สนฺตาเน สพฺยาปารตาติ เอเตน จิตฺตปฺปโยคสงฺขาเตน กิริยาภาเวน วิปากธมฺมานํ สนฺตานวิเสสมาห ‘‘ยโต ยสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท กุสลากุสลา เจตนา, ตํสนฺตาเน เอว ตสฺสา วิปากุปฺปตฺตี’’ติ. เอตฺถ จ ‘‘สพฺยาปารตา’’ติ เอเตน อาวชฺชนทฺวยํ วิปากญฺจ นิวตฺเตติ, ‘‘อนุปจฺฉินฺนาวิชฺชาตณฺหามาเน’’ติ อิมินา อวสิฏฺฐํ กิริยํ นิวตฺเตติ. อุภเยนปิ อนุสยสหายสอุสฺสาหตาลกฺขณา วิปากธมฺมธมฺมาติ ทสฺเสติ. โลกุตฺตรกุสลานมฺปิ หิ อนุสยา อุปนิสฺสยา โหนฺติ, ยโต ‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา? ยสฺมึ สมเย โลกุตฺตรํ…เป… ตสฺมึ สมเย อวิชฺชาปจฺจยา สงฺขารา’’ติอาทินา (วิภ. ๓๔๒) อริยมคฺคเจตนาย อวิชฺชาอุปนิสฺสยตา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺเค ปกาสิตา. นิรุสฺสาหสนฺตภาวลกฺขณา วิปากา, อุภยวิปรีตลกฺขณา เนววิปากนวิปากธมฺมธมฺมาติ.

3. “과보라는 명칭(nirutti)을 얻는다”는 것은 그것들에서 ‘과보(vipāka)’라는 단어의 관용적 쓰임(niruḷha)을 보여준다. “희고 검은 것 등(sukkakaṇhādī)”에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 검지도 희지도 않은 촉(phassa) 등의 상태를 포함한다. 만약 ‘파카(pāka)’라는 단어가 ‘결과(phala)’의 동의어라면, 형상(rūpa)처럼 비천하지 않고 익은 열매(pakka)처럼 뛰어난 익음이 ‘비파카(vipāka, 과보)’라는 식으로 여기서 그 의미를 보아야 한다. ‘사뱌빠라따(sabyāpāratā)’는 ‘의욕적인 노력(saussāhatā)’을 의미한다. “상속(santāna)에서의 의욕적인 노력”이라는 표현을 통해, 마음의 작용(cittappayoga)이라 불리는 작용함의 상태(kiriyābhāva)로써 과보의 성질을 가진 법(vipākadhamma)들의 특별한 상속을 말하였다. “어떤 마음의 일어남에서 유익하거나 해로운 의도가 있을 때, 바로 그 상속에서 그것의 과보가 일어난다”는 이유 때문이다. 여기서 ‘의욕적인 노력’이라는 말로써 두 가지 전향(āvajjanadvaya)과 과보를 배제하고, “끊어지지 않은 무명·갈애·자만”이라는 말로써 나머지 작용(kiriya)을 배제한다. 이 두 가지로써 잠재성향(anusaya)과 함께하며 의욕적인 노력을 특징으로 하는 것이 ‘과보의 성질을 가진 법(vipākadhammadhamma)’임을 보여준다. 출세간의 유익한 법들에게도 잠재성향은 강력한 의지조건(upanissaya)이 되기 때문이다. 그래서 “어떤 법들이 유익한가? 어떤 때에 출세간의... (중략) ...그때 무명을 연으로 하여 상카라들이 [일어난다]”는 등의 구절(Vibha. 342)을 통해, 고귀한 도의 의도(ariyamaggacetanā)에 대해 무명이 강력한 의지조건이 됨을 연기분별(Paṭiccasamuppādavibhaṅga)에서 밝히셨다. ‘의욕적 노력이 없고 고요한 상태’를 특징으로 하는 것이 과보(vipāka)이며, 이 둘과 반대되는 특징을 가진 것이 ‘과보도 아니고 과보의 성질을 가진 법도 아닌 것’이다.

อภิญฺญาทิกุสลานนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อโหสิ กมฺมํ นาโหสิ กมฺมวิปาโก’’ติ (ปฏิ. ม. ๑.๒๓๔) อิมินา ติเกน สงฺคหิตํ คติอุปธิกาลปโยคาภาเวน อวิปากํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียญฺจ สงฺคณฺหาติ. อปราปริยเวทนียํ ปน สํสารปฺปวตฺติยํ อโหสิกมฺมาทิภาวํ น ภชติ. ภาวนาย ปหาตพฺพาทีติ อาทิ-สทฺเทน ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สงฺคณฺหาติ. อุภยมฺปิ ‘‘วิปากานุปฺปาทเน’’ติ วจนโต คติอุปธิกาลปโยคาภาเวน อนุปฺปนฺนวิปากเมว อธิปฺเปตํ ภาวนาย ปหาตพฺพสฺสปิ ปวตฺติวิปากสฺส [Pg.42] อนุชานนโต. เยสํ ปน ภาวนาย ปหาตพฺพา อวิปากา, เตสํ มเตน อาทิ-สทฺเทน ทสฺสเนน ปหาตพฺพสฺส อโหสิกมฺมนฺติ เอวํปการสฺเสว ปริคฺคโหติ เวทิตพฺพํ.

“신통 등의 유익한 법들”에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 “업은 있었으나 업의 과보는 없었다”(Paṭi. ma. 1.234)라는 이 삼구(tika)에 포함된, 태어날 곳(gati)·성취(upadhi)·시간(kāla)·노력(payoga)의 결여로 인해 과보가 없는 현법수보(현생에 받을 업)와 차생수보(다음 생에 받을 업)를 포함한다. 그러나 후보수보(그 다음 이후에 받을 업)는 윤회의 과정에서 실효된 업(ahosikamma) 등의 상태에 해당하지 않는다. “수행(bhāvanā)에 의해 버려져야 할 것 등”에서 ‘등’이라는 단어는 견해(dassana)에 의해 버려져야 할 것을 포함한다. 이 두 가지 모두 “과보를 일으키지 않음”이라는 말에 따라, 태어날 곳 등의 결여로 인해 과보가 생기지 않은 것만을 의미한다. 수행에 의해 버려져야 할 법에 대해서도 전개(pavatti)의 과보는 인정되기 때문이다. 그러나 수행에 의해 버려져야 할 법들이 과보가 없다고 보는 사람들의 견해에 따르면, ‘등’이라는 단어로써 견해에 의해 버려져야 할 법이 실효된 업이 된 것과 같은 종류만을 포함하는 것으로 이해해야 한다.

๔. ‘‘กถมาทินฺนา’’ติ อยมฺปิ ปญฺโห ลพฺภติ. ‘‘ผลภาเวนา’’ติ หิ อาทานปฺปการวจนํ. เกสญฺจิ โคตฺรภุปจฺจเวกฺขณาทีนํ อุเปตกิริยภูตานํ ตํกตฺตุภูตานญฺจ อตฺถานํ อุเปตพฺพสมฺพนฺธภาวโต ตทภิธายิโนปิ สทฺทา สมฺพนฺธา เอวาติ ‘‘อุเปตสทฺทสมฺพนฺธินา’’ติ วุตฺตํ. อุเปตนฺติ หิ อุเปตพฺพตฺเถ วุจฺจมาเน อวสฺสํ อุเปตกิริยา อุเปตา จ ญายตีติ. ‘‘รูปธาตุยา โข ปน, คหปติ, โย ฉนฺโท โย ราโค ยา นนฺที ยา ตณฺหา เย อุปยุปาทานา, เจตโส อธิฏฺฐานา อภินิเวสา อนุสยา’’ติอาทีสุ ‘‘อุปโย’’ติ ตณฺหาทิฏฺฐิโย อธิปฺเปตาติ อาห ‘‘อุปย…เป… ทิฏฺฐีหี’’ติ. ยถาสมฺภวนฺติ ‘‘อารมฺมณกรณวเสนา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตอตฺเถสุ โย โย สมฺภวติ โยเชตุํ, โส โสติ อตฺโถ. น วจนานุปุพฺเพนาติ ‘‘กึ ปน ตํ อุเปต’’นฺติอาทินา วุตฺตวจนานุปุพฺเพน น โยเชตพฺโพ. สพฺพปจฺจยุปฺปนฺนานนฺติ สพฺพเตภูมกปจฺจยุปฺปนฺนานํ. นาปชฺชติ สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต วิเสสตฺถินา จ วิเสโส อนุปยุชฺชตีติ ตํ ปน วิเสสํ วุตฺตปฺปการํ นิยเมตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โพธเนยฺยา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

4. “어떻게 취해졌는가(kathamādinnā)?”라는 질문도 성립한다. 왜냐하면 “결과로서”라는 말은 취하는 방식(ādānappakāra)을 뜻하기 때문이다. 종성(gotrabhū)이나 반조(paccavekkhaṇa) 등과 같은 어떤 것들은 ‘결합된 작용(upetakiriyā)’이 되며, 그것을 행하는 주체가 되는 의미들이 결합되어야 할 대상(upetabba)과 관계를 맺고 있기 때문에, 그것을 나타내는 단어들도 관계가 있다는 뜻에서 “우뻬따(upeta)라는 단어와 관계된 것”이라고 하였다. ‘우뻬따(결합된)’라는 말이 ‘결합되어야 할 대상’이라는 의미로 쓰일 때는 반드시 ‘결합된 작용’과 ‘결합된 것’이 알려지기 때문이다. “장주여, 색계에 대하여 어떤 욕탐, 어떤 탐욕, 어떤 기쁨, 어떤 갈애, 어떤 접근(upaya)과 취착(upādāna), 마음의 머묾과 집착과 잠재성향이 있다면...” 등의 구절에서 ‘우빠야(upaya)’는 갈애와 견해를 뜻하므로, “우빠야... (중략) ...견해들로써”라고 하였다. “가능한 대로(yathāsambhavaṃ)”라는 것은 “대상으로 삼는 방식에 의해” 등의 주석서에서 언급된 의미들 중 적용 가능한 것을 각각 적용한다는 뜻이다. “말의 순서에 따르지 않는다”는 것은 “무엇이 그것과 결합되었는가?” 등의 말해진 순서대로 적용해서는 안 된다는 뜻이다. “모든 조건에서 생긴 것들”이란 삼계(tebhūmaka)의 모든 조건에서 생긴 것들을 말한다. 일반적인 것을 나타냄으로써 특별한 것에 머물지 않게 되며, 특별한 것을 원하는 이에게는 특별한 것이 쓰이지 않게 되므로, 앞에서 말한 방식대로 그 특별한 것을 한정하여 보여주기 위해 “깨달을 수 있는 자(bodhaneyya)” 등의 말이 설해진 것이다.

อุเปตํ ทีเปตีติ ยถา ‘‘ปาจริโย’’ติ เอตฺถ ปคโต อาจริโย ปาจริโยติ ป-สทฺโท ปคตํ ทีเปติ, เอวํ อุป-สทฺโท อุเปตํ ทีเปติ เอว, น เจตฺถ คตาทิอตฺถานํ เอกนฺเตน ปจฺจตฺตวจนโยโค อิจฺฉิโตติ. อติสทฺโท วิยาติ จ อิทํ สสาธนกิริยาทีปนสามญฺเญน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจยภาเวนาติ เอเตน ปุริมนิพฺพตฺตึ วิเสเสติ. เตน สหชาตสฺสปิ อุปาทานสฺส สงฺคโห กโต โหติ. สหชาโตปิ หิ ธมฺโม ปจฺจยภูโต ปุริมนิปฺผนฺโน วิย โวหรียติ ยถา ‘‘เอกํ มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตา’’ติ, ‘‘เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) จ. ธาตุกถายํ ปกาสิตนฺติ ‘‘อุปปตฺติภโว ปญฺจหิ ขนฺเธหิ เอกาทสหายตเนหิ สตฺตรสหิ ธาตูหิ สงฺคหิโต. กติหิ อสงฺคหิโต. น เกหิจิ ขนฺเธหิ เอเกนายตเนน เอกาย ธาตุยา อสงฺคหิโต’’ติ (ธาตุ. ๖๗) เอวมาทึ [Pg.43] สนฺธายาห. ตสฺมา เอวาติ อุปาทินฺนสทฺทานเปกฺขตฺตา เอว. อวิเสเสตฺวาติ อุปาทินฺนานุปาทินฺนวิเสสํ อกตฺวา. อุปาทานานํ อารมฺมณภาวานติวตฺตนโต อุปาทาเนหิ อุปาทาตพฺพาติ วา อุปาทานิยา, อุปาทาตุํ วา อรหนฺตีติ อุปาทานิยา, อุปาทาเน นิยุตฺตาติ วา อุปาทานิยา ก-การสฺส ย-การํ กตฺวาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพติ.

'우뻬따(upeta, 구비된)를 나타낸다'는 것은, '빠짜리야(pācariya, 보조 스승)'에서 '빠(pa)'라는 접두사가 '빠가따(pagata, 나아간)'를 나타내어 '빠가따인 아짜리야(ācariya, 스승)'가 '빠짜리야'가 되는 것과 같이, '우빠(upa)'라는 접두사도 오직 '우뻬따'만을 나타낼 뿐이며, 여기에서 '가따(gata, 감)' 등의 의미와 격의 연결을 반드시 의도한 것은 아니라는 말이다. '아띠(ati)라는 단어와 같다'는 것은 수단과 행위 등을 나타내는 공통성에 의해 말해진 것으로 보아야 한다. '조건의 상태로(paccayabhāvena)'라는 말로 이전의 생성을 차별화한다. 이로써 함께 일어나는 취착(upādāna)도 포함된다. 함께 일어나는 법이라 할지라도 조건이 되는 것은 '한 거대 원소를 조건으로 세 거대 원소가 생긴다' 또는 '한 오온을 조건으로 세 오온이 생긴다'는 식의 표현처럼 이전에 성취된 것처럼 일컬어지기 때문이다. 다뚜까따(Dhātukathā)에서 밝혀졌다는 것은 "생성유(upapattibhavo)는 다섯 온, 열한 처, 열일곱 계에 포함된다. 몇 가지에 포함되지 않는가? 어떤 온에도 포함되지 않는 것이 없으며, 한 처와 한 계에 포함되지 않는다"는 등의 내용을 염두에 두고 한 말이다. '그러므로 바로(tasmā eva)'라는 것은 업보로 얻어진(upādinna) 것이라는 단어에 의존하지 않기 때문이다. '차별하지 않고(avisesetvā)'란 업보로 얻어진 것과 그렇지 않은 것의 차별을 두지 않고라는 뜻이다. 취착의 대상이 되는 성질을 벗어나지 않으므로 취착에 의해 취해져야 할 것이기에 '우빠다니야(upādāniyā)'라 하거나, 취착하기에 적합하므로 '우빠다니야', 또는 취착에 속해 있으므로 '우빠다니야'라고 하며, '까(ka)'자를 '야(ya)'자로 바꾸어 이와 같은 의미로 보아야 한다.

๕. วิพาธนํ ปีฬนํ กิลมนํ อุปตาโป ปริฬาโห อปฺปสฺสทฺธิภาโว. วิทูสิตา มลีนา จ ยโต เกจิ อกิเลสสภาวาปิ อนิฏฺฐผลา คารยฺหา จ ชาตา.

5. 괴롭힘(vibādhana)은 압박함(pīḷana), 지치게 함(kilamana), 고뇌(upatāpa), 번열(pariḷāha), 고요하지 못한 상태(appassaddhibhāvo)이다. 더러워지고(vidūsitā) 오염된(malīnā) 것이란, 번뇌가 없는 자성(自性)일지라도 어떤 것들은 원치 않는 결과가 되고 비난받을 만하게 되었기 때문이다.

๖. ‘‘สีลมตฺตกํ, ปรํ วิย มตฺตายา’’ติอาทีสุ มตฺตา-สทฺทสฺส ปมาณวาจกตา ทฏฺฐพฺพา. มริยาทวาจโก วา มตฺตา-สทฺโท. วิจาโร เหตฺถ ฌานงฺเคสุ เหฏฺฐิมมริยาโท, น ปฐมชฺฌานอุปจารชฺฌาเนสุ วิย วิตกฺโก. สา ปน วิจารมริยาทตา วิตกฺกาภาเวน เอเตสํ ชาตาติ อวิตกฺกคฺคหณํ กตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – อวิตกฺกา หุตฺวา วิจารมริยาทฌานงฺเคสุ วิจารเหฏฺฐิมโกฏิกาติ. อถ วา อีสทตฺโถ มตฺตา-สทฺโท ‘‘มตฺตาสุขปริจฺจาคา’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๙๐) วิย. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – วิตกฺกรหิตา ภาวนาย อติสุขุมภูตวิจารตฺตา อีสํ วิจารา จ อวิตกฺกวิจารมตฺตาติ. น หิ อิโต ปรํ วิจาโร อตฺถีติ. ยทิ วิตกฺกวิเสสรหิตา วิจารมตฺตา, เอวํ สนฺเต อวิตกฺกวจนํ กิมตฺถิยนฺติ อาห ‘‘วิจารมตฺตวจเนนา’’ติอาทิ. ยทิ วิจารมตฺตโต อญฺเญสมฺปิ อวิตกฺกานํ อตฺถิภาวโชตนตฺถํ อวิตกฺกวจนํ, อวิตกฺกา จ วิจารมตฺตา อวิจาราติ นิวตฺเตตพฺพา คเหตพฺพา จ, เอวํ สติ วิจารมตฺตา วิเสสนํ, อวิตกฺกา วิเสสิตพฺพาติ วิจารมตฺตาวิตกฺกาติ วตฺตพฺพนฺติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว’’ติอาทิ. ยถากามนฺติ วตฺตุอิจฺฉานุรูปํ. เยน เยน หิ ปกาเรน ธมฺเมสุ นิวตฺเตตพฺพคเหตพฺพภาวา ลพฺภนฺติ, เตน เตน ปกาเรน วิเสสนวิเสสิตพฺพภาโว สมฺภวตีติ. ปทานํ อนุกฺกโม ปทานุกฺกโม.

6. '실라마따까(sīlamattaka, 계율의 정도)', '빠랑 위야 마따야(paraṃ viya mattāyā, 타인과 같은 정도)' 등의 표현에서 '마따(mattā)'라는 단어는 양(量, pamāṇa)을 뜻하는 것으로 보아야 한다. 또는 '마따'라는 단어는 경계(mariyāda)를 뜻한다. 여기 선(禪)의 구성 요소들 중 위짜라(vicāra)는 하한선(下限線)이며, 초선(初禪)이나 근접정(近接定)에서처럼 위딱까(vitakka)가 있는 것이 아니다. 그런데 그 위짜라의 경계라는 특성은 위딱까가 없음으로 인해 이들에게 생겨난 것이기에 '위딱까 없음(avitakka)'이라는 표현을 쓴 것이다. 즉, 위딱까가 없으면서 위짜라를 경계로 하는 선의 구성 요소들 중에서 위짜라를 하한선으로 한다는 뜻이다. 또는 '마따'라는 단어가 '약간의 행복을 포기함(mattāsukhapariccāgā)' 등에서처럼 '약간(īsa)'이라는 뜻일 수도 있다. 여기서의 의미는 위딱까가 없고 수행에 의해 지극히 미세해진 위짜라이기 때문에 '약간의 위짜라'이며, 그래서 '위딱까는 없고 위짜라만 있는 것(avitakkavicāramatta)'이라는 뜻이다. 이보다 더 나아간 위짜라는 없기 때문이다. 만약 위딱까의 특수성이 없고 위짜라만 있다면, 그런 상태에서 '위딱까 없음'이라는 말이 무슨 소용인가라고 묻는 것에 대해 "위짜라만 있다는 말로써" 등을 설한 것이다. 만약 위짜라만 있는 것 외에 다른 위딱까 없는 것들의 존재를 나타내기 위해 '위딱까 없음'이라는 말을 썼고, 위딱까가 없으며 위짜라만 있는 것들은 위짜라가 없는 것에서 배제되어 취해져야 한다면, 이 경우 '위짜라만 있는 것'은 수식어(visesana)이고 '위딱까 없음'은 수식받는 말(visesitabba)이 되어 '위짜라만 있는 위딱까 없음'이라고 불러야 한다는 반론을 염두에 두고 "수식어와 수식받는 말의 관계" 등을 설한 것이다. '원하는 대로(yathākāmaṃ)'라는 것은 말하고자 하는 의도에 따른다는 것이다. 법들 중에서 배제되어야 할 것과 취해져야 할 것의 상태가 얻어지는 여러 방식에 따라 수식어와 수식받는 말의 관계가 성립하기 때문이다. 단어들의 순서가 단어의 순서(padānukkamo)이다.

อวิตกฺกา สวิตกฺกา จ สวิจารา อวิจารา จาติ อวิตกฺกาสวิจารา สวิตกฺกา อวิจาราติ โยเชตพฺพํ. อุภเยกเทสทสฺสนมฺปิ อุภยทสฺสนนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยทิ สวิตกฺกสวิจารา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อิตรมฺปิ ปกาเสตุนฺติ [Pg.44] อิทํ ยถา สวิตกฺกสวิจาเรสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ วิตกฺโก อวิตกฺกสวิจารตาย ‘‘อวิตกฺกวิจารมตฺโต’’ติ วุตฺโต, เอวํ ยถาวุตฺตจิตฺตุปฺปาเทสุ วิจาโร ‘‘สวิตกฺกอวิจาโร’’ติ สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ อิมมตฺถํ สนฺธาย วุตฺตํ. วิตกฺกาภาเวน เอเต วิจารมตฺตาติ อยมฺปิ อตฺโถ วิเสสนิวตฺติอตฺถํเยว มตฺตา-สทฺทํ คเหตฺวา วุตฺโต. วิจารมตฺตาติ หิ วิจารมตฺตวนฺโตติ วิญฺญายมานตฺตา ตทญฺญวิเสสวิรหสามญฺญโต นิวตฺเตตฺวา วิตกฺกวิเสสวิรหสงฺขาเต อวิตกฺก-สทฺโท สนฺนิธาปิโต วิเสเสติ ทุติยชฺฌานธมฺเมติ. ยถาห ‘‘น วิจารโต’’ติอาทิ.

"위딱까가 없고 위딱까가 있는 것, 위짜라가 있고 위짜라가 없는 것"은 "위딱까는 없고 위짜라만 있는 것, 위딱까는 있고 위짜라는 없는 것"으로 조합해야 한다. "만약 위딱까와 위짜라가 함께 있다면" 등은 양쪽의 일부분을 보여주는 것도 양쪽 모두를 보여주는 것이라는 의도에서 설해진 것이다. '다른 쪽도 밝히기 위해'라는 것은, 위딱까와 위짜라가 함께 있는 심일어남(cittuppāda)들 중에서 위딱까가 '위딱까는 없으나 위짜라만 있는 상태'에 대해 위딱까라고 불린 것과 같이, 위에서 언급한 심일어남들 중의 위짜라가 '위딱까는 있으나 위짜라는 없는 상태'라고 불릴 수 있음을 알게 하려는 의도를 담고 있다. 위딱까가 없으므로 이것들을 '위짜라만 있는 것'이라 한다는 이 뜻 또한 수식을 배제하려는 목적으로 '마따(mattā)'라는 단어를 사용하여 설해진 것이다. '위짜라만 있는 것'이란 위짜라만을 가진 것이라고 이해되므로, 그 외의 다른 특수한 것(위딱까)이 없는 공통성으로부터 배제하여, 위딱까라는 특수한 것이 없는 상태인 '위딱까 없음'이라는 단어가 곁에 놓여 제2선의 법들을 수식하는 것이다. "위짜라 때문이 아니라"라고 설한 바와 같다.

๗. เวทยมานาติ อนุภวมานา. สุขากาเรติ อิฏฺฐากาเร, อิฏฺฐานุภวนากาเร วา. อุทาสินาติ นติอปนติรหิตา. สุขทุกฺขานํ อวิรุทฺธา เตสํ พฺยวธายิกาภาวโต. สุขทุกฺขานิ วิย หิ สุขทุกฺขานํ อนนฺตรํ ปวตฺตนโต พฺยวธายิกาภูตา น เตหิ วิรุชฺฌติ, น ปน สุขทุกฺขานิ อนนฺตราปวตฺติโต. ‘‘อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ อุเปกฺขา’’ติ อยํ ปนตฺโถ อิธ อุเปกฺขา-สทฺทสฺส สพฺพุเปกฺขาปริยาทานโต น วุตฺโต. น หิ โลภสมฺปยุตฺตาทิอุเปกฺขา อุปปตฺติโต อิกฺขตีติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปีติสหคตาเยว น สุขสหคตา, สุขสหคตาปิ น ปีติสหคตา เอวาติ ปีติสหคตา สุขสหคตา จ อญฺญมญฺญํ ภินฺนา, ตสฺมา. สติปิ สุขสหคตานํ เยภุยฺเยน ปีติสหคตภาเว เยน สุเขน สมนฺนาคตา สุขสหคตา เอว โหนฺติ, น ปีติสหคตา, ตํ สุขํ นิปฺปีติกสุขนฺติ อยํ วิเสโส อิมินา ติเกน ทสฺสิโตติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘ปีติสหคตาติ วตฺวา’’ติอาทิมาห.

7. '느끼는 것(vedayamānā)'은 경험하는 것이다. '행복의 양상'이란 즐거운 양상, 혹은 즐거움을 경험하는 양상을 말한다. '우다시나(udāsinā, 중립적인)'란 치우침이나 치우치지 않음이 없는 것이다. 그것은 행복과 고통에 반대되지 않으며, 그것들의 간격을 메워주는 역할을 하기 때문이다. 행복과 고통처럼, 행복과 고통 다음에 즉시 일어나서 간격을 메워주는 존재가 되어 그것들과 반대되지 않지만, 행복과 고통이 즉시 일어나는 것으로부터는 그렇지 않다. '발생(upapatti)에 의해 살피기에 우뻬까(upekkhā)이다'라는 이 의미는 여기에서 모든 우뻬까를 포괄하기 위해 말해진 것이 아니다. 탐욕과 결합된 우뻬까 등은 발생에 의해 살피는 것이 아니기 때문이다. 그러므로 희열과 함께하는 것만이 행복과 함께하는 것이 아니며, 행복과 함께하는 것 또한 희열과 함께하는 것만은 아니어서, 희열과 함께하는 것과 행복과 함께하는 것은 서로 다르다. 행복과 함께하는 것들이 대부분 희열과 함께하는 상태에 있다 하더라도, 어떤 행복과 갖추어졌을 때 행복과 함께할 뿐 희열과 함께하지 않는다면, 그 행복은 '희열 없는 행복(nippītikasukha)'이다. 이러한 차별이 이 삼구(tika)에서 보여진다는 의미를 설명하며 "희열과 함께하는 것이라고 말하고서" 등을 설한 것이다.

สิทฺโธติ สาวเสสํ นิรวเสสญฺจ สุขปีติโย สงฺคเหตฺวา ปวตฺเตหิ ปฐมทุติยปเทหิ โย ปีติสหคโต ธมฺมวิเสโส, ตํ สุขํ, โย จ สุขสหคโต ธมฺมวิเสโส, สา ปีตีติ สติปิ อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐภาเว ปทนฺตรสงฺคหิตภาวทีปนโตสิทฺโธ ญาโต วิทิโตติ อตฺโถ. ‘‘จตุตฺถชฺฌานสุขํ อติปณีตสุขนฺติ โอฬาริกงฺคโต นีหริตฺวา ตสฺส ปณีตภาวํ ทสฺเสตุํ อยํ ติโก วุตฺโต’’ติ เกจิ วทนฺติ, ตเทตํ สพฺเพสํ สุขเวทนาสมฺปยุตฺตธมฺมานํ อิธ ‘‘สุขสหคตา’’ติ วุตฺตตฺตา วิจาเรตพฺพํ. ตถา หิ ‘‘สุขภูมิยํ กามาวจเร’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๒๘๓) ‘‘กามาวจรกุสลโต [Pg.45] จตฺตาโร โสมนสฺสสหคตจิตฺตุปฺปาทา’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๕๙๘) จ นิทฺเทโส ปวตฺโตติ.

'확립되었다(siddho)'는 유여(sāvasesa)와 무여(niravasesa)의 행복(sukha)과 희열(pīti)을 포괄하여 전개된 첫 번째와 두 번째 구절에 의해, 희열과 함께하는 법의 특수성이 곧 행복이며, 행복과 함께하는 법의 특수성이 곧 희열이라는, 서로 혼합된 상태임에도 불구하고 다른 단어에 포함된 상태를 밝힘으로써 확립되고 알려지고 이해되었다는 뜻이다. "네 번째 선정의 행복은 지극히 미묘한 행복이기에 거친 구성 요소로부터 분리하여 그 미묘함을 보이기 위해 이 삼법(tika)이 설해졌다"라고 어떤 이들은 말하지만, 그것은 여기서 모든 행복한 느낌과 결합된 법들에 대해 '행복과 함께하는'이라고 설해졌기 때문에 검토되어야 한다. 왜냐하면 "욕계의 행복의 지위에서" 등(Dhs. 1283)과 "욕계 선법으로부터 네 가지 기쁨이 함께하는 마음의 발생" 등(Dhs. 1598)으로 설명이 전개되기 때문이다.

๘. นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาห, น นิพฺพานปฏิวิชฺฌนํ, อิตรถา โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ อโจทนียา สิยาติ อธิปฺปาโย. นนุ จ ทิสฺวา กตฺตพฺพกิจฺจกรเณน โสตาปตฺติมคฺโคว ทสฺสนนฺติ อุกฺกํสคติวิชานเนน นิพฺพานสฺส ปฏิวิชฺฌนเมว ทสฺสนนฺติ โคตฺรภุสฺส ทสฺสนภาวาปตฺติ น โจเทตพฺพาวาติ? น, ทสฺสนสามญฺญสฺเสว สุยฺยมานตฺตา ทสฺสนกตฺตพฺพกิจฺจกรณานญฺจ เภเทน วุตฺตตฺตา. ตตฺถ ยทิปิ ‘‘ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๒.๑๘๒) วิย อภินฺนกาลสฺสปิ ภินฺนกาลสฺส วิย เภโทปจารทสฺสนโต เภทวจนํ ยุตฺตํ, ทสฺสนวิเสเส ปน อธิปฺเปเต ทสฺสนสามญฺญวจนํ น กตฺตพฺพนฺติ ทสฺสนสามญฺญมตฺตํ คเหตฺวา โจทนา กตาติ ‘‘นิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธายาหา’’ติ วุตฺตํ. ทุติยตติยมคฺคานมฺปิ ธมฺมจกฺขุปริยายสพฺภาวโต ‘‘ภาวนาภาวํ อปฺปตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ ภาวนา วฑฺฒนา. สา จ พหุลํ อุปฺปตฺติยา โหตีติ อาห ‘‘ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตเนนา’’ติ. ตถา หิ สตีติ ‘‘อุภยปฏิกฺเขปวเสนา’’ติ ปทสฺส ทสฺสนภาวนาปฏิกฺเขปวเสนาติ อตฺเถ สติ. นนุ โลกิยสมถวิปสฺสนาปิ ยถาพลํ กามจฺฉนฺทาทีนํ ปหายกา, ตตฺร กถมิทํ วุตฺตํ, น จ อญฺโญ ปหายโก อตฺถีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘อญฺเญหี’’ติอาทิ.

8. 열반을 대상으로 삼는 것을 염두에 두고 말한 것이지, 열반을 꿰뚫어 아는 것을 말한 것이 아니다. 그렇지 않으면 고트라부(gotrabhu, 종성구)가 '봄(dassana)'의 상태가 된다는 점에 대해 반박할 수 없게 될 것이라는 의도이다. "보았기 때문에 해야 할 일을 함으로써 수다원도만이 '봄'이며, 수승한 경지에 도달했음을 앎으로써 열반을 꿰뚫는 것만이 '봄'이라고 한다면, 고트라부가 '봄'의 상태라는 점은 비판받지 않아야 하는 것 아닌가?"라고 묻는다면, 그렇지 않다. '봄'의 일반적인 의미만 전해지며, '봄'과 '해야 할 일을 함'은 구별되어 설해졌기 때문이다. 거기서 비록 "통찰지로 그것을 보고 번뇌들이 소멸된다"는 등(MN 2.182)과 같이, 동시의 경우에도 시차가 있는 것처럼 구별하여 표현하는 것이 적절하지만, 특정한 '봄'을 의도할 때는 일반적인 '봄'이라는 용어를 사용해서는 안 된다는 점을 들어 일반적인 '봄'의 의미만을 취하여 비판이 제기되었기에 "열반을 대상으로 삼는 것을 염두에 두고 설했다"고 한 것이다. 두 번째와 세 번째 도들에 대해서도 법의 눈(dhammacakkhu)이라는 표현이 존재하기 때문에 "수행(bhāvanā)의 상태에 도달하지 않았다"고 설했다. 거기서 수행이란 증장(vaḍḍhanā)이다. 그것은 자주 발생함으로써 이루어지기에 "거듭거듭 생겨남으로써"라고 하였다. 또한 "두 가지를 부정함으로써"라는 구절이 '봄'과 '수행'을 부정한다는 의미일 때, "세간적인 사마타와 위빳사나도 힘에 따라 감각적 욕망 등을 제거하는데, 거기서 어찌하여 '다른 제거하는 자는 없다'고 설했는가?"라는 비판을 염두에 두고 "다른 것들에 의해" 등을 설하였다.

๙. อปฺปหาตพฺพเหตุมตฺเตสูติ อปฺปหาตพฺพเหตุกมตฺเตสุ. สพฺโพ กุสลาพฺยากตธมฺโม ยถาธิปฺเปตตฺโถ. สมาโส น อุปปชฺชติ อสมตฺถภาวโต. เยสนฺติ เย ตติยราสิภาเวน วุตฺตา ธมฺมา, อตฺโถ เตสํ. อุภินฺนนฺติ วิสุํ วิสุํ โยเชตพฺพตาย ทฺเว ปหาตพฺพเหตุสทฺทาติ กตฺวา วุตฺตํ. เอตนฺติ ‘‘เนวทสฺสเนน นภาวนาย ปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสํ อตฺถี’’ติ เอตํ วจนํ. เตหิ ทสฺสนภาวนาปเทหิ ยุตฺเตน ปหาตพฺพเหตุกปเทน. เอวญฺจ กตฺวาติ เอวํ ทสฺสนภาวนาปเทหิ ปหาตพฺพเหตุกปทสฺส วิสุํ วิสุํ โยชนโต. เอวญฺหิ ปุริมปททฺวย…เป… ทสฺสนเมตํ โหตีติ. เอวนฺติ ทสฺสนภาวนาหิ นปหาตพฺโพ เหตุ เอเตสนฺติ เอวํ อตฺเถ สติ. ‘‘เหตุ…เป… สิยา’’ติ [Pg.46] เอตสฺส ‘‘ปุริมสฺมิญฺหิ อตฺเถ’’ติอาทินา อเหตุกานํ อคฺคหิตภาวทสฺสนวเสน อตฺถํ วตฺวา อิทานิ ‘‘อถ วา’’ติอาทินา ทุติยสฺเสว อตฺถสฺส ยุตฺตภาวํ วิภาเวนฺโต ‘‘คเหตพฺพตฺถสฺเสวา’’ติอาทิมาห. โส หิ ‘‘เอวมตฺโถ คเหตพฺโพ’’ติ วุตฺตตฺตา คเหตพฺพตฺโถ.

9. '버려지지 않아야 할 원인들만(appahātabbahetumattesū)'이라는 것은 버려지지 않아야 할 원인을 가진 것들(appahātabbahetuka)만을 의미한다. 모든 유익한 법과 무기의 법이 의도된 의미이다. 결합은 적절하지 않은데, 능력이 없기 때문이다. '그들의(yesaṃ)'라는 것은 세 번째 부류로 설해진 법들을 의미한다. '둘의(ubhinnanti)'라는 것은 '버려져야 할 원인(pahātabbahetu)'이라는 두 단어가 각각 결합되어야 하기 때문에 한 말이다. '이것'이란 "견에 의해서도 수에 의해서도 버려져야 할 원인이 그들에게 없다"는 이 문장을 말한다. 견과 수의 구절들과 결합된 '버려져야 할 원인을 가진' 구절에 의해서이다. 이와 같이 하여 견과 수의 구절들을 '버려져야 할 원인을 가진' 구절과 각각 결합함으로 인해서이다. 이와 같이 앞의 두 구절... (중략) ...이것은 '봄'이 된다. 이와 같이 견과 수에 의해 버려지지 않아야 할 원인이 그들에게 있다는 뜻이 될 때, "원인... (중략) ...일 것이다"라는 것에 대해 "앞의 의미에서" 등으로 원인이 없는 것들이 포함되지 않았음을 보여줌으로써 의미를 설명하고, 이제 "혹은" 등으로 두 번째 의미가 타당함을 밝히면서 "취해야 할 의미에 대해서만" 등을 설하였다. 그것은 "이러한 의미로 취해져야 한다"고 설해졌기에 취해야 할 의미이다.

๑๐. อญฺญถาติ อารมฺมณกรณมตฺเต อธิปฺเปเต. กถํ ปเนตํ ชานิตพฺพํ ‘‘อารมฺมณํ กตฺวาติ เอเตน จตุกิจฺจสาธกํ อารมฺมณกรณํ วุจฺจตี’’ติ? สามญฺญโชตนาย วิเสเส อวฏฺฐานโต อริยมคฺคธมฺมานํเยว จ อปจยคามิภาวโต. ‘‘จตฺตาโร มคฺคา อปริยาปนฺนา อปจยคามิโน’’ติ (ธ. ส. ๑๐๒๑) หิ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อริยมคฺคานํ เอตํ อธิวจน’’นฺติ. เอเตเนว วา วิเสสุปลกฺขณเหตุภูเตน วจเนน ยถาวุตฺโต อารมฺมณกรณวิเสโส วิญฺญายติ. อุกฺกํสคติวิชานเนน วา อยมตฺโถ เวทิตพฺโพ. ปจฺจเวกฺขณาทีนนฺติ โวทานาทโย สงฺคณฺหาติ. เหตุภาเวนาติ สมฺปาปกเหตุภาเวน. ญาปโก การโก สมฺปาปโกติ ติวิโธ หิ เหตุ, ตถา ญาเปตพฺพาทิภาเวน ผลํ. ยถา นิรยาทิมนุสฺสภาวาทิคามิปฏิปทาภาวโต อกุสลโลกิยกุสลจิตฺตุปฺปาทา ‘‘อาจยคามิโน ธมฺมา’’ติ วุตฺตา, น มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทิโลกิยสมฺมาทิฏฺฐิอาทิธมฺมา เอว, เอวํ นิพฺพานคามิปฏิปทาภาวโต โลกุตฺตรกุสลจิตฺตุปฺปาทา ‘‘อปจยคามิโน’’ติ ทฏฺฐพฺพา, น อริยมคฺคธมฺมา เอวาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปุริมปจฺฉิมาน’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อริยมคฺคสฺเสว นิพฺพานคามิปฏิปทาภาโว ปริพฺยตฺโตติ ตสฺเสว อปจยคามิภาโว ยุตฺโต, ตทนุวตฺตกตฺตา ปน เสสธมฺเม สงฺคเหตฺวา วุตฺตํ. อปจเย ทุกฺขปริชานนาทินา สาติสยํ คมนํ เยสนฺเต อปจยคามิโนติ ‘‘มคฺคา เอว อปจยคามิโน’’ติ วุตฺตํ. ปุริมปจฺฉิมานนฺติ จ อิมสฺมึ ติเก ปฐมปททุติยปทสงฺคหิตานํ อตฺถานนฺติ อตฺโถ. ‘‘ชยํ เวรํ ปสวติ (ธ. ป. ๒๐๑), จรํ วา ยทิ วา ติฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ (อิติวุ. ๘๖, ๑๑๐; สุ. นิ. ๑๙๕) วิย สานุนาสิโก อาจย-สทฺโทติ ‘‘อนุนาสิกโลโป กโต’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถ จ ‘‘อาจิน’’นฺติ วตฺตพฺเพ ‘‘อาจย’’นฺติ พฺยตฺตยวเสน วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. อาจยา หุตฺวา คจฺฉนฺตีติ เอเตน อปจินนฺตีติ อปจยา, อปจยา หุตฺวา คจฺฉนฺติ ปวตฺตนฺตีติ อยมตฺโถ นยโต ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

10. '달리'라는 것은 대상을 만드는 것만을 의도했을 때를 말한다. 그렇다면 "대상을 삼음으로써라는 이것으로 네 가지 기능을 성취하는 대상의 작용을 말한다"는 것을 어떻게 알 수 있는가? 일반적인 의미를 나타내는 표현이 특정한 의미로 한정되지 않으며, 성스러운 도의 법들만이 아빠짜야(apacaya)로 가기 때문이다. "네 가지 도는 (세간에) 포함되지 않으며 아빠짜야로 가는 것들이다"(Dhs. 1021)라고 설해졌기 때문이다. 그래서 "이것은 성스러운 도들의 동의어이다"라고 하였다. 이것에 의해서, 혹은 특수성을 구별하는 원인이 되는 문구에 의해서, 앞에서 언급한 대상을 삼는 특수성이 이해된다. 또는 수승한 경지에 도달했음을 앎으로써 이 의미를 이해해야 한다. '반조 등'은 청정 등을 포함한다. '원인으로서'라는 것은 도달하게 하는 원인으로서이다. 알게 하는 자, 행하는 자, 도달하게 하는 자라는 세 가지 종류의 원인이 있으며, 결과 또한 알려져야 할 대상 등의 상태로 존재한다. 지옥 등이나 인간 등의 상태로 가는 도가 되기 때문에 해로운 마음과 세간적인 유익한 마음의 발생이 '쌓아 올리는(ācayagāmin) 법들'이라고 설해진 것처럼, 단지 사견 등이나 세간적인 정견 등의 법들만이 그러한 것이 아니라, 열반으로 가는 도가 되기 때문에 출세간의 유익한 마음의 발생은 '덜어내는(apacayagāmin)' 것으로 보아야 하며, 단지 성스러운 도의 법들만이 그러한 것이 아니라는 이 의미를 보이기 위해 "앞의 것과 뒤의 것의" 등을 설하였다. 거기서 성스러운 도만이 열반으로 가는 도라는 점이 명확하기에 그것만이 아빠짜야로 가는 것이 타당하지만, 그것을 따르는 나머지 법들을 포함하여 설해진 것이다. 아빠짜야에 있어서 괴로움의 철저한 앎 등에 의해 수승하게 나아가는 것들이 아빠짜야로 가는 것들이기에 "도들만이 아빠짜야로 가는 것이다"라고 설해진 것이다. '앞의 것과 뒤의 것의'라는 것은 이 삼법에서 첫 번째 구절과 두 번째 구절에 포함된 의미들을 뜻한다. "승리는 원한을 낳고"(Dhp. 201), "행할 때나 혹은 서 있을 때나"(Iti. 86) 등에서와 같이 아짜야(ācaya)라는 단어는 비음을 수반하기에 "비음의 생략이 이루어졌다"고 하였다. 여기서 '아찌낭(ācinaṃ)'이라고 해야 할 것을 '아짜야(ācaya)'라고 전도하여 설한 것으로 보아야 한다. '쌓여서 간다'는 것으로부터 '덜어내기 때문에 아빠짜야이며, 덜어내어 가고 전개된다'는 이 의미가 방법론적으로 제시된 것으로 보아야 한다.

๑๑. โลกิเยสุ [Pg.47] อเสกฺขภาวานาปตฺติ ทฏฺฐพฺพาติ กสฺมา เอวํ วุตฺตํ, นนุ –

11. "세간적인 것들에 있어서 무학(asekkhabhāva)의 상태에 도달하지 않음이 확인되어야 한다"라고 하였는데, 어찌하여 이와 같이 설했는가? 그렇지 않은가?

‘‘สิกฺขตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ. กิญฺจ สิกฺขติ, อธิสีลมฺปิ สิกฺขติ อธิจิตฺตมฺปิ สิกฺขติ อธิปญฺญมฺปิ สิกฺขติ. สิกฺขตีติ โข ภิกฺขุ ตสฺมา เสกฺโขติ วุจฺจติ (อ. นิ. ๓.๘๖). โยปิ กลฺยาณปุถุชฺชโน อนุโลมปฏิปทาย ปริปูรการี สีลสมฺปนฺโน อินฺทฺริเยสุ คุตฺตทฺวาโร โภชเน มตฺตญฺญู ชาคริยานุโยคมนุยุตฺโต ปุพฺพรตฺตาปรรตฺตํ โพธิปกฺขิยานํ ธมฺมานํ ภาวนานุโยคมนุยุตฺโต วิหรติ ‘อชฺช วา สฺเว วา อญฺญตรํ สามญฺญผลํ อธิคมิสฺสามี’ติ, โสปิ สิกฺขตีติ เสกฺโข’’ติ –

“비구여, ‘수행한다’고 해서 유학(有學)이라 한다. 무엇을 수행하는가? 증상계(增上戒)를 수행하고 증상심(增上心)을 수행하고 증상혜(增上慧)를 수행한다. 비구여, ‘수행한다’고 해서 유학이라 한다(앙굿따라 니까야 3.86). 수순하는 실천을 원만하게 행하고 계를 구족하며, 감각기관의 문을 보호하고 음식에 적절한 양을 알며 깨어 있음에 전념하고, 밤낮으로 보리분법(菩提分法)의 수행에 전념하며 머물면서 ‘오늘이나 내일 어떤 사문과를 얻으리라’고 생각하는 선한 범부(善凡夫) 또한 수행한다고 하므로 유학이다.”

วจนโต ยถาวุตฺตกลฺยาณปุถุชฺชนสฺสปิ สีลาทิธมฺมา เสกฺขาติ วุจฺจนฺตีติ? น, ปริยายภาวโต. นิปฺปริยาเยน หิ เสกฺขาเสกฺขภาโว ยถาสมฺภวํ มคฺคผลธมฺเมสุ เอวาติ โลกิเยสุ เสกฺขภาวาสงฺกาภาวโต อเสกฺขภาวานาปตฺติ วุตฺตา. เตเนวาห ‘‘สีลสมาธี’’ติอาทิ. อรหตฺตผลธมฺมาปิ สิกฺขาผลภาเวน ปวตฺตนโต เหฏฺฐิมผลธมฺมา วิย สิกฺขาสุ ชาตาติอาทิอตฺเถหิ เสกฺขา สิยุํ, เหฏฺฐิมผลธมฺมาปิ วา สิกฺขาผลภาเวน ปวตฺตนโต อรหตฺตผลธมฺมา วิย อเสกฺขาติ โจทนํ มนสิกตฺวา ‘‘ปรินิฏฺฐิตสิกฺขากิจฺจตฺตา’’ติ วุตฺตํ, ตถา ‘‘เหฏฺฐิมผเลสุ ปนา’’ติอาทิ. ‘‘ตํ เอว สาลึ ภุญฺชามิ, สา เอว ติตฺติรี, ตานิ เอว โอสธานี’’ติอาทีสุ ตํสทิเสสุ ตพฺโพหาโร ทฏฺฐพฺโพ. เอเตน จ เสกฺขสทิสา อเสกฺขา ยถา ‘‘อมนุสฺโส’’ติ วุตฺตํ โหตีติ อญฺเญ. อญฺญตฺถ ‘‘อริฏฺฐ’’นฺติอาทีสุ วุทฺธิอตฺเถปิ อ-กาโร ทิสฺสตีติ วุทฺธิปฺปตฺตา เสกฺขา อเสกฺขาติ อยมฺปิ อตฺโถ วุตฺโต.

이 말씀에 따르면 앞에서 언급한 선한 범부의 계 등의 법들도 유학(有學)이라 불리는가? 아니다, 그것은 방편상의 표현(pariyāya)이기 때문이다. 왜냐하면 직접적인 의미(nippariyāya)에서 유학과 무학(無學)의 상태는 가능한 한 도(道)와 과(果)의 법들에만 해당하므로, 세간적인 것들에 유학의 상태가 있다는 의구심이 없기에 무학의 상태가 되지 않음이 설해진 것이다. 그래서 ‘계·정’ 등으로 말씀하신 것이다. 아라한과의 법들도 수행의 결과로서 나타나기에 하위의 과의 법들처럼 수행에서 생겨났다는 등의 의미로 유학이 될 수도 있고, 혹은 하위의 과의 법들도 수행의 결과로서 나타나기에 아라한과의 법들처럼 무학이 될 수도 있다는 반론을 염두에 두고 ‘수행의 의무를 완수했기 때문’이라고 하였으며, 또한 ‘그러나 하위의 과에서는’ 등으로 말씀하신 것이다. ‘바로 그 쌀을 먹는다, 바로 그 자고새다, 바로 그 약초들이다’ 등과 같이 그것과 유사한 것에 대해 그러한 명칭을 사용하는 것으로 보아야 한다. 이로 인해 유학과 유사한 무학은 마치 ‘비인(非人, 인간이 아님)’이라고 부르는 것과 같다고 다른 이들은 말한다. 다른 곳에서 ‘아릿따(ariṭṭha)’ 등의 단어에서 부정어 ‘아(a-)’가 증장의 의미로도 쓰이듯이, 수행이 정점에 도달한(vuddhippattā) 유학이 무학이라는 이 의미 또한 설해졌다.

๑๒. กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตายาติ อิทํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. วิตกฺกาทิวิกฺขมฺภนสมตฺถตาปิ เหตฺถ ลพฺภตีติ. อกุสลวิทฺธํสนรสตฺตา วา กุสลานํ ตตฺถ สาติสยกิจฺจยุตฺตตํ ปริตฺตธมฺเมหิ มหคฺคตานํ ปกาเสตุํ ‘‘กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตายา’’ติ วุตฺตํ. วิปากกิริเยสุ ทีฆสนฺตานตาว, น กิเลสวิกฺขมฺภนสมตฺถตา วิปุลผลตา จาติ [Pg.48] อตฺโถ. ‘‘วิปุลํ ผลํ วิปุลผล’’นฺติ เอวํ ปน อตฺเถ คยฺหมาเน วิปาเกสุปิ วิปุลผลตา ลพฺภเตว. โสปิ เอกเสสนเยน อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ เวทิตพฺโพ. มหนฺเตหิ คตา ปฏิปนฺนาติ อยํ ปนตฺโถ ติณฺณมฺปิ สาธารโณติ. คุณโต อยํ เอตฺตโกติ สตฺตานํ ปมาณํ กโรนฺตา วิย ปวตฺตนฺตีติ โอฬาริกา กิเลสา ‘‘ปมาณกรา’’ติ วุตฺตา. เตหิ ปริโต ขณฺฑิตา ปริจฺฉินฺนาติ ปริตฺตา. สติปิ เกหิจิ ปริจฺฉินฺนตฺเต มหาปมาณภาเวน คตา ปวตฺตาติ มหคฺคตา. ปริจฺเฉทกรานํ กิเลสานํ สุขุมานมฺปิ อโคจรภาวโต เตหิ น กถญฺจิปิ ปริจฺฉินฺนา วีติกฺกนฺตาติ อปริจฺฉินฺนา อปฺปมาณา, ยโต เต ‘‘อปริยาปนฺนา’’ติปิ วุจฺจนฺติ.

12. ‘번뇌를 억제하는 능력 때문에’라는 것은 하나의 예를 보여준 것으로 보아야 한다. 심사(尋伺) 등을 억제하는 능력 또한 여기에서 얻어지기 때문이다. 혹은 불선(不善)을 파괴하는 성질이 있기에, 하열한 법(소항법)들에 비해 고귀한 법(대항법)들이 그곳에서 탁월한 작용을 갖추고 있음을 나타내기 위해 ‘번뇌를 억제하는 능력 때문에’라고 하였다. 과보심과 작용심에서는 (작용의) 지속성만 있을 뿐, 번뇌를 억제하는 능력이나 광대한 과보가 있는 것은 아니라는 의미이다. 그러나 ‘광대한 과보’를 ‘커다란 결과’라는 의미로 취한다면 과보심들에서도 광대한 과보가 인정된다. 그것 또한 주석서에서 일개세법(一箇餘法, ekasesanaya)으로 설해진 것으로 이해해야 한다. ‘위대한 이들이 가신 길’이라는 이 의미는 세 가지 모두에 공통적이다. 공덕의 측면에서 ‘이것은 이만큼이다’라고 중생들을 한정 짓는 것처럼 작용하는 거친 번뇌들을 ‘한정 짓는 것(pamāṇakarā)’이라 하였다. 이것들에 의해 사방으로 부서지고 제한된 것을 ‘작은 것(paritta)’이라 한다. 비록 일부가 제한되었더라도 커다란 정도에 이른 상태로 전개되는 것을 ‘고귀한 것(mahaggata)’이라 한다. 한정 짓는 번뇌들이 미세하더라도 그것들의 영역이 아니기에, 그것들에 의해 전혀 제한되지 않고 넘어선 것을 ‘제한되지 않은 것’ 즉 ‘무량한 것(appamāṇā)’이라 하며, 그래서 그것들을 ‘출세간(apariyāpannā)’이라고도 한다.

๑๔. ติตฺตึ น ชเนนฺติ สนฺตตรตาย อเสจนกภาวโต. เอตฺถ จ ‘‘ปมาณกเรหี’’ติอาทิโก อตฺถวิกปฺโป ‘‘อตปฺปกตฺเถนา’’ติอาทิกาย หีนตฺติกปทวณฺณนาย ปรโต พหูสุ โปตฺถเกสุ ลิขียติ, ยถาฐาเน เอว ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺโพ.

14. 더욱 고요하고 순수하기(asecanaka) 때문에 물림(titti)을 일으키지 않는다. 그리고 여기서 ‘한정 짓는 것들로 인해’ 등으로 시작하는 해석의 대안은 ‘만족시키지 못한다는 의미로’ 등으로 시작하는 하열한 법의 삼구(hīnattika)에 대한 설명 뒤에 많은 판본에서 적혀 있으나, 적절한 위치에 가져와서 설명해야 한다.

๑๕. โลกิยสาธุชเนหิปิ อติชิคุจฺฉนีเยสุ อานนฺตริยกมฺมนตฺถิกวาทาทีสุ ปวตฺติ วินา วิปลฺลาสพลวภาเวน น โหตีติ ‘‘วิปริยาสทฬฺหตายา’’ติ วุตฺตํ. เอเตนาติ ‘‘วิปากทาเน สตี’’ติอาทินา สติปิ กาลนิยเม วิปากุปฺปาทเน สาสงฺกวจเนน. ตสฺมาติ ยสฺมา ยถาวุตฺตนเยน นิยตตาย อติปฺปสงฺโค ทุนฺนิวาโร, ตสฺมา. พลวตา…เป… ปวตฺตีติ เอเตน อสมานชาติเกน อนิวตฺตนียวิปากตํ, สมานชาติเกน จ วิปากานุปฺปาทเนปิ อนนฺตรํ วิปากุปฺปาทนสมตฺถตาย อวิหนฺตพฺพตํ อนนฺตริกานํ ทสฺเสติ. ยโต เตสํ วิปากธมฺมตา วิย สภาวสิทฺธา นิยตานนฺตริยตา. อญฺญสฺส…เป… ทานโตติ อิมินาปิ อสมานชาติกาทีหิ อนิวตฺตนียผลตํ เอว วิภาเวติ.

15. 세간의 선량한 사람들에게도 매우 혐오스러운 오무간업(五無間業)이나 허무견(虛無見) 등의 전개는 전도(顚倒)된 마음의 강력한 힘이 없이는 일어나지 않기에 ‘전도의 견고함 때문에’라고 하였다. ‘과보를 주는 일이 있을 때’ 등이라는 표현은, 시간의 한정이 있더라도 과보를 생성함에 있어서 의구심이 있는 표현이다. 그러므로 앞에서 말한 방식대로 결정되어 있기 때문에 (그 결과를) 피하기 어렵기 때문이다. ‘강력한... 전개된다’는 이 말로써, 다른 종류의 업에 의해 그 과보가 번복되지 않으며, 같은 종류의 업이 과보를 생성하지 않더라도 (그 직후에) 과보를 생성하는 능력은 오무간업의 경우 방해받지 않음을 보여준다. 왜냐하면 그것들에게는 과보를 주는 성질과 마찬가지로 무간(無間)의 결정성이 본성적으로 확립되어 있기 때문이다. ‘다른 것의... 주므로’라는 이 말로도 다른 종류의 업 등에 의해 그 결과가 번복되지 않음을 상세히 설명한다.

โจทโก อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘นนู’’ติอาทินา อติปฺปสงฺคเมว โจเทติ. อิตโร ‘‘นาปชฺชตี’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. เอกนฺเตติ อวสฺสมฺภาวินิ. สนฺนิยตตฺตาติ สมฺปาทเน ชนเน นิยตภาวโต. อุปรตา อวิปจฺจนสภาวาสงฺกา เยสุ ตานิ อุปรตาวิปจฺจ…เป… สงฺกานิ, ตพฺภาโว อุป…เป… สงฺกตฺตํ, ตสฺมา. ‘‘น สมตฺถตาวิฆาตตฺตาติ [Pg.49] พลวตาปิ อานนฺตริเยน อนุปหนฺตพฺพตํ อาห. อุปตฺถมฺภกานิ อนุพลปฺปทายกานิ โหนฺติ อุปฺปตฺติยา สนฺตานสฺส วิเสสิตตฺตา. เตน เนสํ วิปากานุปฺปาทเนปิ อโมฆวุตฺติตํ อาห.

반론자는 의도를 알지 못하고 ‘그렇지 않은가’ 등으로 지나친 비약(atippasaṅga)을 들어 반박한다. 다른 이는 ‘그렇게 되지 않는다’ 등으로 자신의 의도를 드러낸다. ‘결단코(ekante)’란 반드시 일어나는 것이다. ‘확정되었기 때문에(sanniyatattā)’란 성취하고 생성함에 있어서 결정된 상태이기 때문이다. ‘과보가 익지 않을 성질에 대한 의구심이 그친 것들’이란 그런 의구심이 사라진 상태를 의미하며, 그 때문에 그러하다. ‘능력이 파괴되지 않기 때문에’라는 것은 강력한 오무간업에 의해서도 파괴될 수 없음을 말한다. 지원하는 것(upatthambhaka)들은 생겨나는 상속이 차별화됨으로써 뒤에서 힘을 보태주는 것들이다. 이로 인해 그것들이 과보를 생성하지 않더라도 헛되지 않음을 말한 것이다.

๑๖. มคฺคกิจฺจํ ปริญฺญาทิ. อฏฺฐงฺคิกมคฺคสมฺมาทิฏฺฐิมคฺคสมฺปยุตฺตาโลภาโทสสงฺขาเตหิ มคฺคเหตูหิ มคฺคสมฺปยุตฺตขนฺธเสสมคฺคงฺคสมฺมาทิฏฺฐีนํ สเหตุกภาวทสฺสนโต ติณฺณํ นยานํ อสงฺคหิตสงฺคณฺหนวเสนาติ วุตฺตํ. เหตุพหุตาวเสนาติ พหุเหตุกสฺส ปฐมนยสฺส อนนฺตรํ พหุเหตุกตาสามญฺเญน นิกฺเขปกณฺฑปาฬิยํ ตติยํ วุตฺตนโย อิธ อฏฺฐกถายํ ทุติยํ วุตฺโต. ยถาสกํ ปจฺจเยหิ ปวตฺตมาเนสุ นิรีหเกสุ ธมฺเมสุ เกสญฺจิ อนุวตฺตนียภาโว น เกวลํ ธมฺมสภาวโตเยว, อถ โข ปุริมธมฺมานํ ปวตฺติวิเสเสนปิ โหตีติ อาห ‘‘ปุพฺพาภิสงฺขารวเสนา’’ติ. ปวตฺติวิเสโส หิ ปุริมปุริมานํ จิตฺตเจตสิกานํ อุตฺตรุตฺตเรสุ วิเสสาธานํ ภาวนาปุพฺพาภิสงฺขาโรติ. อนุวตฺตยมาโนติ ครุการยมาโน. อุทาหรณวเสนาติ นิทสฺสนวเสน, น นิรวเสสทสฺสนวเสน. ยสฺมา ปนาติอาทินา ยถาวุตฺตํ อตฺถํ ปาฐนฺตเรน สาเธติ. ตตฺถ หิ อธิปติปจฺจยสฺส ปจฺจนีเย ฐิตตฺตา มคฺโค อธิปติ มคฺคาธิปตีติ อยมตฺโถ ลพฺภตีติ. สมานสทฺทตฺถวเสนาติ สติปิ อญฺญปทตฺถสมานาธิกรณสมาสตฺถเภเท มคฺคาธิปติสทฺทตฺถเภทาภาวํ สนฺธาย วุตฺตํ.

16. 도의 역할은 철저한 앎(변지) 등이다. 팔정도의 정견과 도에 결합된 무탐·무진이라고 불리는 도의 원인들(도해)에 의해, 도에 결합된 온(蘊)들과 나머지 도의 구성 요소들 및 정견이 원인을 가진 상태(유인성)임을 보기 때문에, 세 가지 방식에 포함되지 않은 것을 포함하는 방식에 의해서라고 설해졌다. '원인의 다수성에 의해서'라는 것은 원인이 많은 첫 번째 방식 다음에, 원인이 많은 상태의 공통성에 의해 '니케파깐다 팔리'에서 세 번째로 설해진 방식이 여기 주석서에서는 두 번째로 설해졌다. 각각의 조건에 의해 일어나며 작위가 없는 법들에 있어서 어떤 것들의 수순하는 상태는 단지 법의 자성 때문만이 아니라, 앞선 법들의 일어남의 특별함에 의해서도 일어난다는 뜻에서 ‘이전의 의도적 형성(전가행)에 의해서’라고 하였다. 일어남의 특별함이란 앞서 일어난 마음과 마음부수들이 뒤따라 일어나는 것들에 특별함을 부여하는 수행의 이전 의도적 형성이다. ‘수순하는 것’이란 존중하는 것이다. ‘예시의 방식에 의해’라는 것은 예증의 방식에 의한 것이지, 빠짐없이 다 보여주는 방식에 의한 것은 아니다. ‘그런데 왜냐하면’ 등으로 앞에서 말한 의미를 다른 구절로 증명한다. 거기서 우위 조건(증상연)의 반대편에 머물기 때문에 도가 우위(증상)이며 ‘도의 우위’라는 이 의미가 얻어지기 때문이다. ‘같은 단어의 의미에 기인하여’라는 것은 다른 단어의 의미와의 공동 격성(동격)에 따른 결합어의 의미 차이가 있음에도 불구하고, ‘마가디파티(maggādhipati, 도의 우위)’라는 단어의 의미에는 차이가 없음을 염두에 두고 한 말이다.

๑๗. อุปฺปนฺน-สทฺโท อุปฺปาทาทึ ปฏิปชฺชมาโน, ปตฺวา วิคโต จาติ ทุวิเธสุ อตฺเถสุ อุภเยสมฺปิ วาจโก, น ปุริมานํเยวาติ ตมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุปฺปนฺนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปนฺนภาโว อุปฺปาทาทิปฺปตฺตตา. เตน อตีตาปิ สงฺคหิตา โหนฺติ. เตเนวาห ‘‘สพฺโพ อุปฺปนฺนภาโว’’ติ. อุปฺปนฺนธมฺมภาโว ‘‘อุปฺปนฺนา ธมฺมา’’ติ ปเทน คหิตธมฺมภาโว, วตฺตมานธมฺมภาโวติ อตฺโถ. โย วา อุปฺปาทาทิปฺปตฺโต อตฺตโน จ สภาวํ ธาเรติ ปจฺจเยหิ จ ธารียติ, โส อุปฺปนฺนธมฺโมติ ปจฺจุปฺปนฺนภาโว อุปฺปนฺนธมฺมภาโวติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. อุปฺปนฺนธมฺเม วตฺวา ‘‘อนุปฺปนฺนา’’ติ วจนํ น ยถาธิคตปฏิเสธนนฺติ กถมิทํ ปจฺเจตพฺพนฺติ อาห ‘‘ยทิ หี’’ติอาทิ. เกจิ ปเนตฺถ ‘‘อุปฺปนฺนาติ ปเทน อตีตาปิ สงฺคหิตา. ยทิ น สงฺคหิตา, นิพฺพานํ วิย เตปิ นวตฺตพฺพาติ วตฺตพฺพํ สิยา[Pg.50], น จ ตถา วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ ปน เตสํ มติมตฺตเมว. อยํ ปน ติโก ทฺวินฺนํ อทฺธานํ วเสน ปูเรตฺวา ทสฺสิโตติ อฏฺฐกถายํ วกฺขตีติ. เอวํ สนฺเต กสฺมา อตีตา นวตฺตพฺพาติ น วุตฺตาติ? ธมฺมวเสน อสงฺคหิตตฺตาภาวโต. ธมฺมวเสน หิ อสงฺคหิตํ นิพฺพานํ ตตฺถ นวตฺตพฺพํ ชาตํ, น จ นิโยคโต อตีตา นาม ธมฺมา เกจิ อตฺถิ, เย อิธ อสงฺคหิตตฺตา นวตฺตพฺพา สิยุนฺติ. ผลนิพฺพตฺติโต การณสฺส ปุเรตรํ นิพฺพตฺติ อิธ ปรินิฏฺฐิตสทฺเทน วุจฺจติ, น ตสฺส หุตฺวา วิคตภาโวติ อาห ‘‘อนาคเต วา’’ติ. ยโต เมตฺเตยฺยสฺส ภควโต อุปฺปชฺชนกผลมฺปิ ‘‘อุปฺปาที’’ติ วุจฺจติ.

17. ‘일어난(uppanna)’이라는 말은 일어남 등에 도달하고 있는 것과, (일어남에) 도달하여 사라진 것이라는 두 가지 의미에서 둘 모두를 나타내는 것이지 이전의 것들(일어남에 도달한 것들)만을 의미하는 것은 아니라는 그 뜻을 보이기 위해 ‘일어나지 않은’ 등을 설하였다. 거기서 ‘일어난 상태’란 일어남 등에 도달한 상태이다. 그것에 의해 과거의 것도 포함된다. 그래서 ‘모든 일어난 상태’라고 하였다. ‘일어난 법의 상태’란 ‘일어난 법들’이라는 구절로 파악된 법의 상태이며, 현재의 법의 상태라는 의미이다. 혹은 일어남 등에 도달하여 자신의 자성을 유지하고 조건들에 의해 유지되는 것, 그것이 일어난 법이므로 현재의 상태가 일어난 법의 상태라고 이와 같이 여기서 그 의미를 보아야 한다. 일어난 법에 대해 말하고 나서 ‘일어나지 않은’이라고 말한 것은 이미 얻은 것(이해한 것)에 대한 부정이 아닌데, 이것을 어떻게 믿어야 하는가에 대해 ‘만약 그렇다면’ 등을 설하였다. 여기서 어떤 이들은 ‘일어난’이라는 구절에 의해 과거의 것도 포함된다고 한다. 만약 포함되지 않는다면 열반처럼 그것들도 말할 수 없는 것이라고 말해야 할 것인데, 그렇게 설해지지 않았다고 말하지만 그것은 단지 그들의 사견일 뿐이다. 그러나 이 삼구분(tika)은 두 가지 시간(addhāna, 과거와 현재)의 구분을 통해 완성되어 나타난다고 주석서에서 설해질 것이다. 상황이 그러하다면 왜 과거의 것은 ‘말할 수 없는 것’이라고 설하지 않았는가? 법의 관점에서 포함되지 않는 상태가 아니기 때문이다. 법의 관점에서 포함되지 않는 열반은 거기서 말할 수 없는 것이 되었지만, 과거의 법들 중에서 여기서 포함되지 않았기 때문에 말할 수 없는 것이 되어야 할 그런 법은 결정적으로 존재하지 않기 때문이다. 결과의 생성보다 원인이 먼저 생성되는 것을 여기서는 ‘성취된(pariniṭṭhita)’이라는 단어로 말하며, 그것이 생겨났다가 사라진 상태를 말하는 것은 아니라는 뜻에서 ‘혹은 미래에’라고 하였다. 그러므로 메테야(미륵) 세존의 일어날 결과조차도 ‘일어났다(uppādī)’라고 불리는 것이다.

๒๐. ยสฺส ฌานา วุฏฺฐหิตฺวาติอาทินา ‘‘เตนานนฺทา’’ติอาทิปาฬิยา เหฏฺฐาปาฬึ อตฺถวเสน ทสฺเสติ. อยญฺหิ ตตฺถ ปาฬิ –

20. ‘어떤 선정에서 출정하여’ 등의 구절로 ‘그러므로 아난다여’ 등의 성전(Pāḷi) 아래에 있는 성전을 의미에 따라 나타낸다. 거기서 성전은 다음과 같다.

‘‘กถญฺจานนฺท, ภิกฺขุ อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปติ สนฺนิสาเทติ เอโกทึ กโรติ สมาทหติ. อิธานนฺท, ภิกฺขุ วิวิจฺเจว…เป… จตุตฺถํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ. เอวํ โข…เป… สมาทหติ. โส อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิ กโรติ, ตสฺส อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรโต สุญฺญตาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจติ. เอวํ สนฺตเมตํ, อานนฺท, ภิกฺขุ เอวํ สมฺปชานาติ อชฺฌตฺตํ โข เม สุญฺญตํ มนสิกโรโต อชฺฌตฺตํ สุญฺญตาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจตีติ, อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. โส พหิทฺธา สุญฺญตํ…เป… อชฺฌตฺตพหิทฺธา สุญฺญตํ…เป… โส อาเนญฺชํ มนสิ กโรติ, ตสฺส อาเนญฺชํ มนสิกโรโต อาเนญฺชาย จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ…เป… มุจฺจตีติ, อิติห ตตฺถ สมฺปชาโน โหติ. เตนานนฺท, ภิกฺขุนา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๘).

“아난다여, 어떻게 비구가 안으로만 마음을 안정시키고 가라앉히고 한곳으로 모으고 집중하는가? 아난다여, 여기 비구는 감각적 욕망들을 멀리하고… 생략 … 네 번째 선정을 구족하여 머문다. 아난다여, 이와 같이… 생략 … 집중한다. 그는 안으로 공성(空性)을 작의한다. 그가 안으로 공성을 작의할 때 그의 마음이 안으로 공성으로 달려가지 않고… 생략 … 해탈한다. 아난다여, 이와 같이 존재할 때 비구는 이와 같이 분명히 안다. ‘내가 안으로 공성을 작의할 때 내 마음이 안으로 공성으로 달려가지 않고… 생략 … 해탈한다’라고. 이와 같이 거기서 분명한 앎(正知)을 갖춘다. 그는 밖으로 공성을… 생략 … 안팎으로 공성을… 생략 … 그는 부동(不動, āneñja)을 작의한다. 그가 부동을 작의할 때 그의 마음이 부동으로 달려가지 않고… 생략 … 해탈한다. 이와 같이 거기서 분명한 앎을 갖춘다. 그러므로 아난다여, 비구는… ” (Majjhima Nikāya 3.188)

ตตฺถ อชฺฌตฺตสุญฺญตาทีสูติ อชฺฌตฺตํ พหิทฺธา อชฺฌตฺตพหิทฺธา จ สุญฺญตาย อาเนญฺเช จ. ปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเตติ ปาทกภูตปฐมชฺฌานาทิสมาธินิมิตฺเต. อปคุณปาทกชฺฌานโต วุฏฺฐิตสฺส หิ อชฺฌตฺตํ สุญฺญตํ มนสิกโรโต ตตฺถ จิตฺตํ น ปกฺขนฺทติ. ตโต ‘‘ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ พหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต ‘‘กาเลน อตฺตโน สนฺตาเน, กาเลน ปรสฺส สนฺตาเน นุ โข กถ’’นฺติ [Pg.51] อชฺฌตฺตพหิทฺธา มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ตโต อุภโตภาควิมุตฺโต โหตุกาโม ‘‘อรูปสมาปตฺติยํ นุ โข กถ’’นฺติ อาเนญฺชํ มนสิ กโรติ, ตตฺถปิ น ปกฺขนฺทติ. ‘‘อิทานิ เม จิตฺตํ น ปกฺขนฺทตี’’ติ วิสฺสฏฺฐวีริเยน น ภวิตพฺพํ, ปาทกชฺฌานเมว ปน สาธุกํ ปุนปฺปุนํ มนสิ กาตพฺพํ, เอวมสฺส รุกฺขํ ฉินฺทโต ผรสุมฺหิ อวหนฺเต ปุนปฺปุนํ นิสิตนิสิตํ กาเรตฺวา ฉินฺทนฺตสฺส ฉิชฺเช ผรสุ วิย กมฺมฏฺฐาเน มนสิกาโร วหตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ตสฺมึเยวา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ.

거기서 ‘안의 공성 등에서’란 안, 밖, 안팎의 공성과 부동에서를 의미한다. ‘초선 등의 삼매의 표상에서’란 토대가 되는 초선 등의 삼매의 표상에서라는 뜻이다. 익숙하지 않은 기초 선정에서 출정한 자가 안의 공성을 작의할 때 거기서 마음이 달려가지 않는다. 그 후에 ‘다른 사람의 상속(상태)에서는 어떠한가’라고 밖으로 작의해 보아도 거기서도 달려가지 않는다. 그 후에 ‘때로는 자신의 상속에, 때로는 다른 사람의 상속에 대해서는 어떠한가’라고 안팎으로 작의해 보아도 거기서도 달려가지 않는다. 그 후에 양면의 해탈(ubhatobhāgavimutta)을 얻고자 하여 ‘무색계 삼매에서는 어떠한가’라고 부동을 작의해 보아도 거기서도 마음이 달려가지 않는다. ‘이제 내 마음이 달려가지 않는다’라고 해서 노력을 늦추어서는 안 되며, 오히려 토대가 되는 선정을 다시 잘 반복해서 작의해야 한다. 이것은 나무를 베는 사람이 도끼가 잘 들지 않을 때 다시 날카롭게 갈아서 베면 도끼가 잘 들어 나무가 베어지는 것처럼, 명상 주제(kammaṭṭhāna)에 대한 작의가 잘 진행된다는 것을 보여주기 위해 ‘바로 그것에’ 등이 설해진 것이다.

อตฺถโต จ อสมานตฺตาติ อิทํ กสฺมา วุตฺตํ. นนุ เยสุ อตฺเถสุ อชฺฌตฺต-สทฺโท วตฺตติ, เต สพฺเพ ทสฺเสตฺวา อิธาธิปฺเปตตฺถนิทฺธารณตฺถํ อตฺถุทฺธารวเสเนตํ วุตฺตํ. จกฺขาทีสุ จ อชฺฌตฺติก-สทฺโท อชฺฌตฺตานํ อพฺภนฺตรตาวิเสสมุปาทาย ปวตฺตติ, ยโต เต อชฺฌตฺตอชฺฌตฺตาติ วุจฺจนฺติ. อปิจ ‘‘ฉ อชฺฌตฺติกานี’’ติ อิทํ อชฺฌตฺติก-สทฺทสฺส จกฺขาทีนํ อชฺฌตฺตภาววิภาวนสพฺภาวโต อิธ อุทาหรณวเสน วุตฺตํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ อชฺฌตฺติกทุเก ‘‘อชฺฌตฺตาว อชฺฌตฺติกา’’ติ วุตฺตํ. เอวญฺจ สติ น เอตฺถ สทฺทโต อสมานตาปิ สิยา, ตสฺมาเยว ยถาวุตฺตโจทนํ วิโสเธนฺโต ‘‘อยํ ปเนตฺถา’’ติอาทิมาห. เตนาติ ตสฺมา. ตํวาจกสฺสาติ อชฺฌตฺตชฺฌตฺตวาจกสฺส สกฺกา วตฺตุํ ตทตฺถสฺส อชฺฌตฺตภาวสพฺภาวโต.

“의미에 있어서도 동등하지 않다”는 것은 왜 말해졌는가? ‘내적(ajjhatta)’이라는 단어가 사용되는 그 모든 의미들을 보여주어 여기서 의도된 의미를 확정하기 위해 의미를 추출하는 방식으로 이것을 말한 것이 아니겠는가? 안근(눈) 등에서 ‘내적인 것(ajjhattika)’이라는 단어는 내적인 것들이 가지는 내부성(abbhantaratā)의 차별을 근거로 하여 일어나며, 그 때문에 그것들은 ‘내적인 것, 내적인 것(ajjhatta-ajjhatta)’이라고 불린다. 또한 “여섯 가지 내적인 것”이라는 표현은 ‘내적인 것(ajjhattika)’이라는 단어가 안근 등의 내적인 상태(ajjhattabhāva)를 분명하게 나타내는 성질이 있기 때문에 여기서 예시로서 언급된 것이다. 바로 그렇기 때문에 주석서의 ‘내적인 것의 이법(ajjhattika-duka)’에서 “내적인 것이 바로 내적인 것(ajjhattika)이다”라고 말한 것이다. 이와 같다면 여기서 단어상으로도 동등하지 않음이 없을 것이니, 그러므로 앞서 언급된 비판을 해소하면서 “그러나 여기서는...” 등으로 말하였다. ‘그것으로(Tenā)’는 ‘그 때문에(tasmā)’를 뜻한다. ‘그것을 말하는 것의(taṃvācakassa)’는 ‘내적인 것, 내적인 것’을 말하는 단어라고 할 수 있는데, 그 의미에 내적인 상태가 실재하기 때문이다.

‘‘น โข, อานนฺท, ภิกฺขุ โสภติ สงฺคณิการาโม สงฺคณิการโต สงฺคณิการามตํ อนุยุตฺโต’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๑๘๖) ปพฺพชิตาสารุปฺปสฺส เนกฺขมฺมสุขาทินิกามลาภิตาย อภาวสฺส จ ทสฺสเนน สงฺคณิการามตาย, ‘‘นาหํ, อานนฺท, เอกํ รูปมฺปิ สมนุปสฺสามิ, ยตฺถ รตฺตสฺส ยถาภิรตสฺส รูปสฺส วิปริณามญฺญถาภาวา น อุปฺปชฺเชยฺยุํ โสกปริ…เป… อุปายาสา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๘๖) เอวํ รูปาทิรติยา จ อาทีนวํ วตฺวา สเจ โกจิ ทุปฺปญฺญชาติโก ปพฺพชิโต วเทยฺย ‘‘สมฺมาสมฺพุทฺโธ เขตฺเต ปวิฏฺฐา คาวิโย วิย อมฺเหเยว คณโต นีหรติ, เอกีภาเว นิโยเชติ, สยํ ปน ราชราชมหามตฺตาทีหิ ปริวุโต วิหรตี’’ติ, ตสฺส วจโนกาสุปจฺเฉทนตฺถํ จกฺกวาฬปริยนฺตาย ปริสาย มชฺเฌ นิสินฺโนปิ ตถาคโต เอกโกวาติ ทสฺสนตฺถํ ‘‘อยํ โข ปนา’’ติ เทสนา อารทฺธาติ อาห ‘‘ตปฺปฏิปกฺขวิหารทสฺสนตฺถ’’นฺติ. ตตฺถ สพฺพนิมิตฺตานนฺติ รูปาทีนํ สงฺขตนิมิตฺตานํ[Pg.52]. อชฺฌตฺตนฺติ วิสยชฺฌตฺตํ. สุญฺญตนฺติ อนตฺตานุปสฺสนานุภาวนิพฺพตฺตผลสมาปตฺตึ. เตเนวาห ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ ทุติเย วิกปฺเป ฐาน-สทฺโท การณปริยาโย ทฏฺฐพฺโพ. สจฺจกสุตฺเตนาติ มหาสจฺจกสุตฺเตน. ตตฺถ หิ –

“아난다여, 무리 짓기를 즐기고, 무리 짓는 것을 기뻐하고, 무리 짓는 것에 전념하는 비구는 빛나지 않는다” (중부 3.186) 등의 말씀으로 출가자에게 어울리는 출가의 행복 등을 마음껏 얻지 못함을 보여줌으로써 무리 짓기를 즐기는 것에 대해, 그리고 “아난다여, 나는 탐착하고 깊이 빠진 어떤 형색에 대해서도, 그 형색이 변하고 바뀜에 따라 슬픔과... 고통이 일어나지 않는 것을 단 하나도 보지 못한다” (중부 3.186)라고 형색 등에 대한 즐거움의 위험(과오)을 말씀하신 후, 만약 어떤 지혜 없는 출가자가 “세존께서는 마치 논밭에 들어온 암소들을 몰아내듯 우리를 무리에서 내보내고 홀로 있음에 매진하게 하시면서, 당신께서는 왕이나 왕의 대신들에게 둘러싸여 지내신다”라고 말한다면, 그의 말할 기회를 차단하기 위해, 비록 법륜(세상의 끝)에 이르는 회중 가운데 앉아 계실지라도 여래는 오직 홀로 계신 것과 같음을 보여주기 위해 “그러나 이것은...”이라는 설법이 시작되었다고 하며 “그 반대되는 머묾을 보여주기 위해”라고 말하였다. 거기서 ‘모든 표상(sabbanimitta)’이란 형색 등의 형성된 표상들을 말한다. ‘내적으로(ajjhatta)’는 대상의 내면을 말한다. ‘공(suññata)’은 무아의 관찰(anattānupassanā)의 힘으로 생긴 과등지(phalasamāpatti)를 말한다. 그래서 “내적으로...” 등을 말씀하신 것이다. 거기서 두 번째 해석에서 ‘처(ṭhāna)’라는 단어는 ‘원인(kāraṇa)’의 동의어로 보아야 한다. ‘사짜까 경(Saccakasutta)’은 ‘마하사짜까 경’을 뜻한다. 거기서 다음과 같이 설한다.

‘‘อภิชานามิ โข ปนาหํ, อคฺคิเวสฺสน, อเนกสตาย ปริสาย ธมฺมํ เทเสตา, อปิสฺสุ มํ เอกเมโก เอวํ มญฺญติ ‘มเมวารพฺภ สมโณ โคตโม ธมฺมํ เทเสตี’ติ. น โข ปเนตํ, อคฺคิเวสฺสน, เอวํ ทฏฺฐพฺพํ. ยาวเทว วิญฺญาปนตฺถาย ตถาคโต ปเรสํ ธมฺมํ เทเสตีติ. โส โข อหํ, อคฺคิเวสฺสน, ตสฺสาเยว กถาย ปริโยสาเน ตสฺมึเยว ปุริมสฺมึ สมาธินิมิตฺเต อชฺฌตฺตเมว จิตฺตํ สณฺฐเปมิ สนฺนิสาเทมิ, เอโกทึ กโรมิ, สมาทหามิ ‘เยน สุทํ นิจฺจกปฺปํ วิหรามี’’ติ (ม. นิ. ๑.๓๘๗) –

“악기벳사나여, 나는 수백 명의 회중에게 법을 설하면서도, 어떤 한 사람이 ‘이 사문 고따마는 오직 나만을 위해서 법을 설하신다’라고 생각하는 것을 잘 안다. 그러나 악기벳사나여, 그렇게 보아서는 안 된다. 여래는 오직 다른 사람들을 이해시키기 위해서만 타인에게 법을 설한다. 악기벳사나여, 나는 그 설법이 끝날 때 바로 그 이전의 삼매의 표상에 내적으로 마음을 확립하고 안주시킨다. ‘그것으로써 평소에 항상 머무는 것’처럼 마음을 한곳에 집중하고 삼매에 든다.” (중부 1.387)

อาคตนฺติ.

전해진다.

๒๒. อญฺเญหิ อนิทสฺสเนหิ อญฺญํ วิย กตฺวา ยถา ‘‘สิลาปุตฺตกสฺส สรีร’’นฺติ. ธมฺมสภาวสามญฺเญนาติอาทินา กิญฺจาปิ รูปายตนโต อญฺโญ นิทสฺสนภาโว นาม นตฺถิ, ธมฺมสภาโว ปน อตฺถิ. ตโต จ รูปายตนสฺส วิเสโส นิทสฺสนภาเวน กโตติ ตทญฺญธมฺมวิเสสกโร นิทสฺสนภาโว รูปายตนโต อนญฺโญปิ อญฺโญ วิย กตฺวา อุปจริโตติ ทสฺเสติ. อตฺถวิเสโส สามญฺญวิเสสตฺถเภโท. สยํ สมฺปตฺตานํ โผฏฺฐพฺพธมฺมานํ, นิสฺสยวเสน สมฺปตฺตานํ ฆานชิวฺหากายานํ คนฺธรสานญฺจ, อิตเรสํ อสมฺปตฺตานํ. อญฺญมญฺญปตนํ อญฺญมญฺญสฺส โยคฺยเทเส อวฏฺฐานํ, เยน ปฏิหนนภาเวน. พฺยาปาราทีติ จิตฺตกิริยาวาโยธาตุวิปฺผารวเสน อกฺขิปฏลาทีนํ เหฏฺฐา อุปริ จ สํสีทนลงฺฆนาทิปฺปวตฺติมาห. วิการุปฺปตฺติ วิสทิสุปฺปตฺติ, วิสยสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐภาเวน อนุคฺคโห อุปฆาโต จาติ อตฺโถ.

22. 다른 무견(anidassana)의 것들을 통해 다른 것처럼 하여, 예를 들어 “돌 인형의 몸”이라고 하는 것과 같다. “법의 자성(dhammasabhāva)의 공통성으로” 등에서 비록 색처(rūpāyatana)와 별개인 무견의 상태(nidassanabhāva)라는 것은 없지만, 법의 자성은 존재한다. 그리고 색처의 차별이 무견의 상태로 설정되었기에, 그 밖의 법의 차별을 만드는 무견의 상태는 색처와 다르지 않으면서도 다른 것처럼 방편적으로 설해졌음을 보여준다. ‘의미의 차별(atthaviseso)’은 보편적인 것과 특수한 것의 의미 차별이다. 스스로 도달한 촉법(phoṭṭhabbadhamma)들의 경우와, 의지처(nissaya)를 통해 도달한 비근·설근·신근과 향·미의 경우에는 [직접 접촉하는 것이고], 그 외의 것들은 도달하지 않는 것이다. ‘서로 부딪침(aññamaññapatana)’은 서로 적절한 장소에 머무는 것인데, 부딪히는 성질에 의한 것이다. ‘작용 등(byāpārādi)’은 마음의 작용과 풍계(vāyodhātu)의 확산에 따라 눈꺼풀 등이 아래위로 가라앉거나 솟아오르는 등의 움직임을 말한다. ‘변이의 발생(vikāruppatti)’은 다른 상태가 일어나는 것인데, 대상의 즐겁거나 즐겁지 않은 상태에 따라 순응하거나 해를 입는 의미이다.

ติกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼람(Tika) 마띠까 구절에 대한 설명이 끝났다.

ทุกมาติกาปทวณฺณนา

이람(Duka) 마띠까 구절에 대한 설명

๑-๖. สมานเทสคฺคหณานํ [Pg.53] เอกสฺมึเยว วตฺถุสฺมึ คเหตพฺพานํ, เอกวตฺถุวิสยานํ วา. อถ วา สมานเทสานํ เอกวตฺถุกตฺตา สมานคเหตพฺพภาวานํ เอกุปฺปาทิโตติ อตฺโถ. เย ธมฺมา เหตุสหคตา, เต เหตูหิ สห สงฺคยฺหนฺติ. โย จ เตสํ สเหตุกภาโว, โส สหชาตาทีหิ เหตูหิ กโตติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สมา…เป… สพฺภาว’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน เจตฺถ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนาทิเหตุพฺยาปาเร ปริคฺคณฺหาติ. เอกีภาวูปคมนนฺติ เอกกลาปภาเวน ปวตฺตมานานํ จิตฺตเจตสิกานํ สํสฏฺฐตาย สมูหฆนภาเวน ทุวิญฺเญยฺยนานากรณตํเยว สนฺธาย วุตฺตํ. ธมฺมนานตฺตาภาเวปีติ สภาวตฺถเภทาภาเวปิ. ปทตฺถนานตฺเตนาติ นานาปทาภิเธยฺยตาเภเทน. เอเตน ปการนฺตราเปกฺขํ ทุกนฺตรวจนนฺติ ทสฺเสติ. อเนกปฺปการา หิ ธมฺมา. เตเนว ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕) วุตฺตํ. อยญฺจ อตฺโถ ติเกสุปิ ทฏฺฐพฺโพ. เยสํ วิเนยฺยานํ เยหิ ปการวิเสเสหิ ธมฺมานํ วิภาวเน กเต ปฏิเวโธ โหติ, เตสํ ตปฺปการเภเทหิ ธมฺมานํ วิภาวนํ. เยสํ ปน เยน เอเกเนว ปกาเรน วิภาวเน ปฏิเวโธ โหติ, เตสมฺปิ ตํ วตฺวา ธมฺมิสฺสรตฺตา ตทญฺญนิรวเสสปฺปการวิภาวนญฺจ เทสนาวิลาโสติ อาห ‘‘เทเสตพฺพปฺปการชานน’’นฺติอาทิ. นนุ เอเกน ปกาเรน ชานนฺตสฺส ตทญฺญปฺปการวิภาวนํ อผลํ โหตีติ? น โหติ ปฏิสมฺภิทาปฺปเภทสฺส อุปนิสฺสยตฺตา. เต ปการา เอเตสนฺติ ตปฺปการา, ตพฺภาโว ตปฺปการตา. อิมินา ธมฺมานํ วิชฺชมานสฺเสว ปการวิเสสสฺส วิภาวนํ เทสนาวิลาโสติ ทสฺเสติ.

1-6. ‘동일한 장소의 파악’이란 동일한 실체에서 파악되어야 하는 것들, 또는 동일한 실체를 대상으로 하는 것들을 의미한다. 혹은 동일한 장소라는 것은 동일한 실체를 기초로 하기에 동일하게 파악되어야 하는 성질이 함께 생겨났다는 뜻이다. 원인과 결합된 법들은 원인들과 함께 파악된다. 그 법들이 ‘원인을 가짐(sahetukabhāva)’은 구생인(俱生因) 등의 원인들에 의해 만들어진 것이기에 “동일한... (중략) ... 존재함”이라고 설해졌다. 여기서 ‘등(ādi)’이라는 말로 잘 확립된 상태를 성취하는 등의 원인 작용을 포함한다. ‘일체화에 이름(ekībhāvūpagamana)’이란 하나의 무리(kalāpa)로서 전개되는 심·심소들이 서로 섞여 있기 때문에, 집합적인 밀도(ghaṇa)로 인해 그 차이를 알기 어려운 상태를 염두에 두고 설한 것이다. ‘법의 다양성이 없음에도’라는 것은 자성(sabhāva)의 의미에 차이가 없음에도라는 뜻이다. ‘어구의 의미의 다양성으로’라는 것은 서로 다른 단어들로 표현되는 대상의 차이에 의한 것이다. 이것으로 다른 방식(pakāra)을 기대하는 다른 이법(duka)의 설시임을 보여준다. 법들은 실로 여러 가지 방식을 가지고 있기 때문이다. 그래서 “모든 법은 모든 방식으로 부처님 세존의 지혜의 문에 나타난다”라고 설해졌다. 그리고 이 의미는 삼법(tika)들에서도 확인되어야 한다. 어떤 교화 대상자들이 어떤 특별한 방식들로 법들이 설명될 때 통찰(paṭivedho)이 일어난다면, 그들에게는 그러한 방식의 차이들로 법을 설명하는 것이다. 그러나 어떤 이들에게 단 한 가지 방식의 설명으로 통찰이 일어난다면, 그들에게 그것을 설한 뒤에, 법의 주인이시기에 그 외의 나머지 모든 방식들로 설명하시는 것이 설법의 묘미(desanāvilāsa)이므로 “설해야 할 방식들을 아심” 등을 말씀하셨다. 그렇다면 한 가지 방식으로 아는 자에게 그 외의 다른 방식의 설명은 무익한 것이 아닌가? 그렇지 않다. 그것은 무애해(paṭisambhidā)의 분류를 위한 강력한 의지처(upanissaya)가 되기 때문이다. 그러한 방식들을 가진 것이 ‘그 방식들임(tappakāra)’이고, 그 상태가 ‘그 방식의 상태(tappakāratā)’이다. 이것으로 법들에 존재하는 특별한 방식들을 설명하는 것이 설법의 묘미임을 보여준다.

อญฺญตฺถาปีติ ‘‘อเหตุกา เจว ธมฺมา น จ เหตู’’ติอาทีสุ. ยถา ปฐมทุเกกเทเส คเหตฺวา ทุติยตติยทุเกหิ สทฺธึ ฉฏฺฐทุกนเย โยชนา ‘‘เหตู ธมฺมา สเหตุกาปิ อเหตุกาปี’’ติอาทโย ตโย ทุกา ลพฺภนฺติ, เอวํ ทุติยตติยทุเกกเทเส คเหตฺวา ปฐมทุเกน สทฺธึ โยชนาย ‘‘สเหตุกา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, อเหตุกา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, เหตุสมฺปยุตฺตา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปิ, เหตุวิปฺปยุตฺตา ธมฺมา เหตูปิ น เหตูปี’’ติ จตฺตาโร ทุกา [Pg.54] ลพฺภนฺติ, เต ปน วุตฺตนเยเนว สกฺกา ทสฺเสตุนฺติ น ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพา. อถ วา ปาฬิยํ วุตฺเตหิ จตุตฺถปญฺจเมหิ อฏฺฐกถายํ ทสฺสิเตหิ ปุริเมหิ ทฺวีหิ นินฺนานากรณโต เอเต น วุตฺตา. สนฺนิเวสวิเสสมตฺตเมว เหตฺถ วิเสโสติ. เตเนว หิ นินฺนานตฺถตฺตา ปาฬิยํ อาคตทุเกสุ ยถานิทฺธาริตทุกานํ ยถาสมฺภวํ อวโรธเนน อวุตฺตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘เอเตสุ ปนา’’ติอาทิมาห.

‘다른 곳에서도’라는 것은 “원인이 없으면서 원인도 아닌 법들” 등에서이다. 첫 번째 이법의 일부를 취하여 두 번째와 세 번째 이법들과 함께 여섯 번째 이법의 방식에 따라 조합하면 “원인인 법들은 원인을 가지기도 하고 원인이 없기도 하다” 등의 세 가지 이법을 얻게 되는 것과 같다. 이와 같이 두 번째와 세 번째 이법의 일부를 취하여 첫 번째 이법과 조합하면, “원인을 가진 법들은 원인이기도 하고 원인이 아니기도 하며, 원인이 없는 법들은 원인이기도 하고 원인이 아니기도 하며, 원인과 상응하는 법들은 원인이기도 하고 원인이 아니기도 하며, 원인과 상응하지 않는 법들은 원인이기도 하고 원인이 아니기도 하다”라는 네 가지 이법을 얻게 된다. 그러나 그것들은 이미 언급된 방식에 따라 보여줄 수 있기 때문에 보여주지 않은 것으로 보아야 한다. 혹은 경전(Pāḷi)에서 설해진 네 번째와 다섯 번째 이법들이 주석서에서 보여준 앞의 두 가지와 차이가 없기 때문에 이것들을 설하지 않은 것이다. 여기서는 배열의 차이만이 특별할 뿐이다. 실로 그 의미에 차이가 없기 때문에, 경전에 나오는 이법들 중에서 확정된 이법들을 가능한 한 포함시키면서 언급되지 않은 이유를 보여주기 위해 “그러나 이들 중에서” 등을 말씀하셨다.

อถ วา ‘‘เอเตน วา คติทสฺสเนนา’’ติอาทินา วกฺขมานนเยน ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จา’’ติอาทีนํ สมฺภวนฺตานํ ทุกานํ สงฺคเห สติ เอเตสมฺปิ สงฺคโห สิยา. ยโต วา ทุกโต ปทํ นิทฺธาเรตฺวา ทุกนฺตรํ วุจฺจติ, เตน สติ จ นานตฺเต ทุกนฺตรํ ลพฺภติ, น เจตฺถ โกจิ วิเสโส ยถาวุตฺตทุเกหีติ สํวณฺณนาสุ น ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เอตฺถ จ ยถา สเหตุกทุกโต เหตุสมฺปยุตฺตทุกสฺส, เหตุสเหตุกทุกโต จ เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุกสฺส ปทตฺถมตฺตโต นานตฺตํ, น สภาวตฺถโต. เอวํ สนฺเตปิ สเหตุกเหตุสเหตุกทุเก วตฺวา อิตเรปิ วุตฺตา, เอวํ เหตุสมฺปยุตฺตเหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุกาทีหิ สภาวตฺถนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺตสมฺภวโต ธมฺมนานตฺตาภาเวปิ ปทตฺถนานตฺเตน ทุกนฺตรํ วุจฺจตีติ วุตฺตตฺตา ‘‘เหตุสหคตา ธมฺมา, น เหตุสหคตา ธมฺมา, เหตุสหชาตา ธมฺมา, น เหตุสหชาตา ธมฺมา. เหตุสํสฏฺฐา ธมฺมา, เหตุวิสํสฏฺฐา ธมฺมา. เหตุสมุฏฺฐานา ธมฺมา, น เหตุสมุฏฺฐานา ธมฺมา. เหตุสหภุโน ธมฺมา, น เหตุสหภุโน ธมฺมา’’ติอาทีนํ, ตถา ‘‘เหตู เจว ธมฺมา เหตุสหคตา จา’’ติอาทีนํ, ‘‘น เหตู โข ปน ธมฺมา เหตุสหคตาปิ, น เหตุสหคตาปี’’ติอาทีนญฺจ สมฺภวนฺตานํ อเนเกสํ ทุกานํ สงฺคโห อนุญฺญาโต วิย ทิสฺสติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘เอเตน วา คติทสฺสเนนา’’ติอาทิ. เอวํ อาสวโคจฺฉกาทีสุปิ อยมตฺโถ ยถาสมฺภวํ วตฺตพฺโพ. ธมฺมานํ วา สภาวกิจฺจาทึ โพเธตพฺพาการญฺจ ยาถาวโต ชานนฺเตน ธมฺมสามินา ยตฺตกา ทุกา วุตฺตา, ตตฺตเกสุ ฐาตพฺพํ. อทฺธา หิ เต ทุกา น วตฺตพฺพา, เย ภควตา น วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. น เหตุเหตุสมฺปยุตฺตทุโก ฉฏฺฐทุเกน นินฺนานตฺโถติ อธิปฺปาโย. เตสูติ ปฐมทุกตติยทุเกสุ. ยทิ ทุกนฺตเรหิ ทุกนฺตรปเทหิ จ สมานตฺถตฺตา เอเตสํ ทุกานํ ทุกนฺตรปทานญฺจ อวจนํ[Pg.55], เอวํ สติ ฉฏฺฐทุเก ปฐมปทมฺปิ น วตฺตพฺพํ จตุตฺถทุเก ทุติยปเทน สมานตฺถตฺตา. ตถา จ ฉฏฺฐทุโกเยว น โหตีติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘จตุตฺถทุเก’’ติอาทิ. ทุกปูรณตฺถนฺติ อิทํ สมานตฺถตํเยว สนฺธาย วุตฺตํ, เทสนาวิเสโส ปน วิชฺชติเยว. อตฺถนฺตรตาภาเวปิ ปการเภทเหตุกํ ทุกนฺตรวจนนฺติ ทสฺสิโต หิ อยมตฺโถติ. เอเตน คติทสฺสเนนาติ อตฺถวิเสสาภาเวปิ ฉฏฺฐทุกปูรณสงฺขาเตน นยทสฺสเนน. ปฐมทุเก…เป… ทสฺสิโต ปาฬิยํ วุตฺเตหิ จตุตฺถปญฺจเมหิ, อฏฺฐกถายํ ทสฺสิเตหิ ปุริเมหิ ทฺวีหิ, อิธ ทสฺสิเตหิ จตูหิ. เตสูติ ทุติยตติยทุเกสุ. ปฐมทุกปกฺเขเปน ทสฺสิโต ปาฬิยํ ฉฏฺฐทุเกน อิตรตฺร จ อิตรทุเกหีติ เวทิตพฺพํ.

혹은 ‘이러한 방식의 설명(gatidassana)에 의해서’라는 등의 방법으로 장차 설명할 내용인 ‘인(因)이면서 유인법인 것’ 등의 가능한 이법(二法, duka)들을 포섭할 때, 이것들 또한 포섭될 수 있을 것이다. 어떤 이법으로부터 구(句)를 추출하여 다른 이법을 설할 때, 그 차이가 존재함으로써 다른 이법이 얻어지는 것이지, 여기에서 앞서 언급한 이법들과 어떠한 특별한 차이가 있는 것은 아니라고 주석서들에서 나타나지 않은 것임을 알아야 한다. 그리고 여기에서 ‘유인 이법(sahetuka-duka)’으로부터 ‘인상응 이법(hetusampayutta-duka)’이, 그리고 ‘인-유인 이법(hetusahetuka-duka)’으로부터 ‘인-인상응 이법(hetuhetusampayutta-duka)’이 단어의 의미(padattha)만으로 차이가 있을 뿐 자성적인 의미(sabhāvattha)로 차이가 있는 것이 아닌 것과 같다. 비록 그러함에도 ‘유인’과 ‘인-유인’ 이법을 설하고 다른 것들도 설하였으니, 이처럼 ‘인상응’과 ‘인-인상응’ 이법 등에서 자성적인 의미의 차이가 없을지라도 단어의 의미상으로 차이가 생길 수 있기 때문에, 법의 차이가 없을지라도 단어의 의미 차이로 인하여 다른 이법이 설해진다고 말한다. 그러므로 ‘인과 함께하는 법(hetusahagatā dhammā), 인과 함께하지 않는 법, 인과 동생하는 법(hetusahajātā dhammā), 인과 동생하지 않는 법, 인과 결합한 법(hetusaṃsaṭṭhā dhammā), 인과 결합하지 않은 법, 인을 원인으로 일어나는 법(hetusamuṭṭhānā dhammā), 인을 원인으로 일어나지 않는 법, 인과 공존하는 법(hetusahabhuno dhammā), 인과 공존하지 않는 법’ 등과 같이, 또한 ‘인(因)이면서 인과 함께하는 법’ 등과, ‘인은 아니나 인과 함께하기도 하고 인과 함께하지 않기도 하는 법’ 등과 같이 가능한 수많은 이법들의 포섭이 허용된 것처럼 보인다. 왜냐하면 ‘이러한 방식의 설명에 의해서’ 등으로 말할 것이기 때문이다. 이와 같이 ‘번뇌의 묶음(āsavagocchaka)’ 등에서도 이러한 의미를 가능성에 따라 말해야 한다. 혹은 법들의 자성과 역할 등을 알아야 할 방식대로 정확히 아시는 법의 주인이신 부처님께서 말씀하신 만큼의 이법들에 머물러야 한다. 참으로 세존께서 말씀하지 않으신 그러한 이법들은 말해서는 안 된다는 것을 알아야 한다. ‘인-인상응 이법’이 여섯 번째 이법과 의미상 차이가 없다는 것이 그 의도이다. ‘그것들 중에서’란 첫 번째 이법과 세 번째 이법을 말한다. 만약 다른 이법들과 다른 이법의 구(句)들이 의미가 같다는 이유로 이러한 이법들과 다른 이법의 구들을 설하지 않는다면, 이와 같을 때 여섯 번째 이법의 첫 번째 구 또한 설해서는 안 될 것이다. 네 번째 이법의 두 번째 구와 의미가 같기 때문이다. 그렇게 되면 여섯 번째 이법 자체가 존재하지 않게 된다는 반박을 염두에 두고 ‘네 번째 이법에서’ 등을 말씀하셨다. ‘이법을 채우기 위해서’라는 것은 바로 이러한 의미의 동일함을 염두에 두고 하신 말씀이지만, 가르침의 차별성(desanāvisesa)은 확실히 존재한다. 의미의 차이가 없을지라도 방식의 차이(pakārabheda)로 인해 다른 이법을 설하는 것이라는 점이 이 의미에서 나타나 있기 때문이다. ‘이 방식의 설명에 의해서’라는 것은 의미의 특별한 차이가 없을지라도 여섯 번째 이법을 채우는 것으로 간주되는 방법의 제시를 뜻한다. ‘첫 번째 이법에서… (중략) …나타나 있다’는 것은 경(Pāli)에서 설해진 네 번째와 다섯 번째 이법들로, 주석서(Aṭṭhakathā)에서 나타난 앞의 두 가지로, 그리고 여기에서 나타난 네 가지로 나타나 있다는 뜻이다. ‘그것들 중에서’란 두 번째와 세 번째 이법을 말한다. 첫 번째 이법을 포함시킴으로써 경에서는 여섯 번째 이법으로, 다른 곳에서는 다른 이법들로 나타나 있다는 것을 알아야 한다.

๗-๑๓. ปจฺจยภาวมตฺเตน…เป… อตฺถิตนฺติ เอเตน น ปฏิลทฺธตฺตตาสงฺขาตา สสภาวตาว อตฺถิตา, อถ โข ปฏิปกฺเขน อนิโรโธ อปฺปหีนตา อนิปฺผาทิตผลตา การณาสมุคฺฆาเตน ผลนิพฺพตฺตนารหตา จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘อิมสฺมึ สติ อิทํ โหตี’’ติ เอตฺถ ‘‘สตี’’ติ อิมินา วจเนน เยน วินา ยํ น โหติ, ตํ อตีตาทิปิ การณํ สงฺคหิตเมวาติ. เตเนวาห ‘‘น สเหตุ…เป… กาลานเมวา’’ติ. สเม…เป… ทีเปติ สเมจฺจ สมฺภูย ปจฺจเยหิ กตนฺติ สงฺขตนฺติ. อยเมเตสํ วิเสโสติ อยํ ปจฺจยนิพฺพตฺตานํ ปจฺจยวนฺตตา อเนกปจฺจยนิปฺผาทิตตา จ ทุกทฺวเย ปุริมปทตฺถานํ เภโท, อิตเรสํ ปน ปุริมปทสงฺคหิตธมฺมวิธุรสภาวตายาติ. อวินิ…เป… ฐปนโตติ ‘‘เอตฺตกา’’ติ ปเภทปริจฺเฉทนิทฺธารณวเสน อภิธมฺมมาติกายํ ธมฺมานํ อวุตฺตตฺตา วุตฺตํ. สุตฺตนฺตมาติกายํ ปน นิทฺธาริตสรูปสงฺขาวิเสสตฺตา วินิจฺฉิตตฺถปริจฺเฉทาเยว อวิชฺชาทโย วุตฺตาติ. ‘‘ปถวีอาทิ รูป’’นฺติ เอตสฺมึ อตฺถวิกปฺเป อเนกเหตุเกสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เหตูนํ สเหตุกภาโว วิย สพฺเพสํ ปถวีอาทีนํ รูปิภาโว สิทฺโธติ อาห ‘‘ปุริม…เป… ปชฺชตี’’ติ. น หิ เตสุ นิยโต กตฺถจิ สํสามิภาโวติ. อนิจฺจานุปสฺสนาย วา ลุชฺชติ ฉิชฺชติ วินสฺสตีติ คเหตพฺโพ โลโกติ ตํคหณรหิตานํ โลกุตฺตรานํ นตฺถิ โลกตา. เตเนวาติ ทุกฺขสจฺจภาเวน ปริญฺเญยฺยภาเวนาติ อตฺโถ.

7-13. ‘조건이 되는 상태일 뿐(Paccayabhāvamattena)… (중략) …존재한다(atthiti)’는 것은, 이것으로 단지 [결과를] 얻었기에 성립하는 자성으로서의 존재만을 뜻하는 것이 아니라, 오히려 반대되는 것에 의해 소멸되지 않음, 버려지지 않음, 아직 결과를 내지 않음, 원인이 뽑히지 않았기에 결과를 낼 만한 자격이 있음이라는 이 의미를 보여준다. 왜냐하면 ‘이것이 있을 때 이것이 생긴다’라고 할 때, 여기에서 ‘있을 때(sati)’라는 말에 의해 그것 없이는 일어나지 않는 것인 과거의 원인 등도 포함되기 때문이다. 그래서 ‘유인이 아니다… (중략) …시간들만의’라고 말씀하신 것이다. ‘함께… (중략) …밝힌다’는 것은 조건들이 모여서 결합하여 만들어진 것이 ‘유위(saṅkhata)’라는 뜻이다. ‘이것이 이것들의 차이이다’라는 것은, 조건에서 생겨난 것들에게 조건이 있음(paccayavantatā)과 여러 조건에 의해 성취됨이라는 두 이법의 앞 구절 의미들의 차이이며, 다른 것들에 대해서는 앞 구절에 포함된 법들과는 반대되는 자성을 가짐으로 인한 차이이다. ‘나누지 않고… (중략) …설정함으로부터’라는 것은 ‘이만큼이다’라고 분류의 한계를 확정하는 방식으로 아비담마 마띠까(Abhidhamma-mātikā)에서 법들을 설하지 않았기 때문에 하신 말씀이다. 그러나 숫탄따 마띠까(Suttanta-mātikā)에서는 확정된 구체적인 숫자와 형태의 차이가 있기 때문에, 결정된 의미의 구분에 따라 무명(avijjā) 등을 설하신 것이다. ‘지(地) 등은 물질이다’라는 이 해석의 대안에서, 여러 인(因)이 있는 심찰나들에서 인(因)들이 ‘유인(sahetuka)’의 상태인 것과 같이, 모든 지(地) 등의 ‘물질임(rūpibhāva)’이 확립되므로 ‘앞의… (중략) …해당한다’라고 말씀하셨다. 참으로 그것들 중 어느 것에도 소유주(saṃsāmī)의 상태가 정해져 있지 않기 때문이다. 혹은 무상관(aniccānupassanā)에 의해 ‘무너지고(lujjati) 끊어지고 멸망하는 것’을 세상(loka)이라 잡아야 하니, 그러한 집착이 없는 출세간법(lokuttara)에는 세상의 상태(lokatā)가 없다. ‘그렇기 때문에’란 고성제(dukkhasacca)의 상태이기에, 즉 철저히 알아야 할 상태(pariññeyyabhāva)라는 의미이다.

ทุกพหุตา อาปชฺชตีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ วีสติ ทุกา วิภตฺตา, ‘‘อวุตฺโตปิ ยถาลาภวเสน เวทิตพฺโพ’’ติ จ วกฺขตีติ ทุกพหุตา [Pg.56] อิจฺฉิตา เอวาติ? สจฺจเมตํ, ตํเยว ปน ทุกพหุตํ อนิจฺฉนฺโต เอวมาห. อปิจ ทุกพหุตา อาปชฺชติ, สา จ โข วิญฺญาณเภทานุสารินี, ตตฺราปิ กามาวจรกุสลโต ญาณสมฺปยุตฺตานิ, ตถา มหากิริยโต มโนทฺวาราวชฺชนนฺติ เอวํปการานํ สพฺพธมฺมารมฺมณวิญฺญาณานํ อนามสนโต น พฺยาปินีติ ทสฺเสติ ‘‘ทุกพหุตา’’ติอาทินา. อพฺยาปิภาเว ปน โทสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตถา จ…เป… สิยา’’ติ อาห. นิทฺเทเสน จ วิรุทฺธนฺติ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติอาทินา รูปายตนาทีนํ ปจฺเจกจกฺขุวิญฺญาณาทินา เกนจิ วิญฺเญยฺยตํ, โสตวิญฺญาณาทินา เกนจิ นวิญฺเญยฺยตญฺจ ทสฺเสนฺเตน นิกฺเขปราสินิทฺเทเสน ‘‘ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺตโต ทุโก โหตี’’ติ อิทํ วจนํ วิรุทฺธํ, ตถา อตฺถุทฺธารนิทฺเทเสนปิ อตฺถโต น สเมตีติ อตฺโถ. ตตฺถาติ ตสฺสํ นิกฺเขปราสิสํวณฺณนายํ. โย จ ปฏิเสโธ กโต อตฺถนานตฺตโต ทุกํ ทสฺเสตุนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ สม…เป… เสเธตุนฺติ เอเตน ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติ เอตฺตเกสุ นิทฺเทสปเทสุ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ปาฬิโต เอว วิญฺญายตีติ ทสฺเสติ.

"이분법의 과다함(dukabahutā)이 발생한다"고 말한 이유는 무엇인가? 스무 가지 이분법이 분석되어 있지 않은가? 또한 "언급되지 않은 것도 얻어지는 바에 따라 알아야 한다"고 말할 것이니, 이분법의 과다함은 바로 원하는 바가 아닌가? 이것은 사실이다. 그러나 바로 그 이분법의 과다함을 원하지 않으면서 이와 같이 말했다. 또한 이분법의 과다함이 발생하는데, 그것은 식(識)의 분류를 따르는 것이다. 거기에서도 욕계 선심의 지혜와 결합된 것들이나, 그와 같이 대작심(大作心)의 의문전향심과 같은 종류의 모든 법을 대상으로 하는 식들을 포괄하지 못하므로, [그 이분법이] 두루 미치지 못한다는 것을 "이분법의 과다함" 등의 말로 보여준다. 두루 미치지 못함에 있어서 허물을 보여주면서 "그와 같이... 일 것이다"라고 말했다. 또한 니뗏사(설명)와 모순된다는 것은, "안식으로 알 수 있는 그 법들은 이식으로 알 수 있는 법들이 아니다"라는 등의 구절을 통해 색처 등이 각각 안식 등에 의해서는 어떤 것으로 알 수 있는 것이고 이식 등에 의해서는 어떤 것으로 알 수 없는 것임을 보여주는 닉케파라시 니뗏사에서 "두 구절의 의미가 다르기 때문에 이분법이 된다"는 이 말이 모순된다는 것이며, 그와 같이 앗따웃다라 니뗏사와도 의미상 일치하지 않는다는 뜻이다. '거기서'란 그 닉케파라시의 주석에서라는 뜻이다. 그리고 금지가 이루어진 것은 의미의 다름으로부터 이분법을 보여주기 위한 의도이다. "실로 같지 않다... 금지한다"는 이 말로써 "안식으로 알 수 있는 그 법들은 이식으로 알 수 있는 법들이 아니다"라는 이만큼의 니뗏사 구절들에서 이분법의 두 구절이 전개됨을 빠알리 원문 자체로부터 알 수 있음을 보여준다.

ตเถวาติ อุภินฺนํ เกจิน-สทฺทานํ อนิยมโต จกฺขุโสตาทินิสฺสยโวหาเรน จกฺขุโสตวิญฺญาณาทิโก ภินฺนสภาโวเยว ธมฺโม อตฺโถติ ทสฺสนวเสน. รูปายตนเมว หิ จกฺขุโสตวิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยาวิญฺเญยฺยภาวโต ‘‘เกนจิ วิญฺเญยฺยํ เกนจิ นวิญฺเญยฺย’’นฺติ จ วุจฺจตีติ. ยทิ เอวํ อิมสฺมิมฺปิ ปกฺเข ทุกพหุตา อาปชฺชตีติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘น เจตฺถา’’ติอาทิ. วิญฺญาตพฺพเภเทนาติ วิญฺญาตพฺพวิเสเสน, วิญฺเญยฺเยกเทเสนาติ อตฺโถ. ทุกเภโทติ ทุกวิเสโส, เกนจิ วิญฺเญยฺยทุโก, ตปฺปเภโทเยว วา. สมตฺโต ปริยตฺโต ปริปุณฺโณติ อตฺโถ. ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา ตตฺตกา ทุกาติ ทุกเภทาปชฺชนปฺปการทสฺสนํ. เอวญฺจ สตีติอาทินา อิมิสฺสา สํวณฺณนาย ลทฺธคุณํ ทสฺเสติ. ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา’’ติ รูปายตนสฺเสว วุตฺตตฺตา อตฺถเภทาภาวโต กถมยํ ทุโก โหตีติ อาห ‘‘วิญฺญาณนานตฺเตนา’’ติอาทิ. ยทิ ปน สพฺพวิญฺญาตพฺพสงฺคเห ทุโกสมตฺโต โหติ, นิกฺเขปราสินิทฺเทโส กถํ นียตีติ อาห ‘‘เอตสฺส ปนา’’ติอาทิ.

"그와 같이(Tathevā)"라는 것은 두 '어떤(kecina)'이라는 단어가 일정하지 않기 때문에, 안근과 이근 등의 의지처라는 언어적 관습에 따라 안식과 이식 등의 서로 다른 자성을 가진 법이 그 의미라는 것을 보여주는 관점에 따른 것이다. 왜냐하면 색처 자체가 안식과 이식에 의해 알 수 있는 상태와 알 수 없는 상태에 따라 "어떤 것에 의해서는 알 수 있는 것이고 어떤 것에 의해서는 알 수 없는 것"이라고 불리기 때문이다. 만약 그렇다면 이 견해에서도 이분법의 과다함이 발생한다는 비판을 염두에 두고 "여기서는 아니다(na cetthā)" 등을 말했다. "알아야 할 것의 분류에 의해"란 알아야 할 것의 차별에 의해, 즉 인식 대상의 일부분에 의해서라는 뜻이다. "이분법의 분류"란 이분법의 차별, 즉 '어떤 것에 의해 알 수 있는 이분법' 혹은 바로 그것의 분류를 말한다. '완료되었다', '숙달되었다'는 '충만하다'는 뜻이다. "알아야 할 것이 있는 만큼 이분법이 있다"는 것은 이분법의 과다함이 발생하는 방식을 보여주는 것이다. "이와 같이 될 때" 등의 말로 이 주석에서 얻어지는 장점을 보여준다. "안식으로 알 수 있는 그 법들은 이식으로 알 수 있는 법들이 아니다"라고 색처에 대해서만 말했기 때문에, 의미의 차별이 없는데 어떻게 이것이 이분법이 되는가라고 하여 "식의 다양함에 의해" 등을 말했다. 만약 모든 알아야 할 것의 포함에서 이분법이 완료된다면, 닉케파라시 니뗏사는 어떻게 인도되는가라고 하여 "그러나 이것의" 등을 말했다.

เอตฺถ [Pg.57] ปน ยถา วิญฺญาณนานตฺเตน วิญฺญาตพฺพํ ภินฺทิตฺวา ทุเก วุจฺจมาเน สติปิ วิญฺญาตพฺพานํ พหุภาเว ยตฺตกา วิญฺญาตพฺพา, ตตฺตกา ทุกาติ นตฺถิ ทุกพหุตา ทุกสงฺคหิตธมฺเมกเทเสสุ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติทสฺสนภาวโต. เอวํ ทฺวินฺนมฺปิ ปทานํ อตฺถนานตฺเตน ทุเก วุจฺจมาเนปิ ยตฺตกานิ วิญฺญาณานิ, ตตฺตกา ทุกาติ นตฺถิ ทุกพหุตา ทุกสงฺค…เป… ภาวโต เอว. น หิ เอกํเยว วิญฺญาณํ ‘‘เกนจิ เกนจี’’ติ วุตฺตํ, กินฺตุ อปรมฺปีติ สพฺพวิญฺญาณสงฺคเห ทุโก สมตฺโต โหติ, น จ กตฺถจิ ทุกสฺส ปจฺเฉโท อตฺถิ อินฺทฺริยวิญฺญาณานํ วิย มโนวิญฺญาณสฺสปิ วิสยสฺส ภินฺนตฺตา. น หิ อตีตารมฺมณํ วิญฺญาณํ อนาคตาทิอารมฺมณํ โหติ, อนาคตารมฺมณํ วา อตีตาทิอารมฺมณํ, ตสฺมา ยถาลทฺธวิเสเสน วิสิฏฺเฐสุ มโนวิญฺญาณเภเทสุ ตสฺส ตสฺส วิสยสฺส อาลมฺพนานาลมฺพนวเสน ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ น สกฺกา นิวาเรตุํ. เตเนว จ อฏฺฐกถายํ ‘‘มโนวิญฺญาเณน ปน เกนจิ วิญฺเญยฺยญฺเจว อวิญฺเญยฺยญฺจาติ อยมตฺโถ อตฺถิ, ตสฺมา โส อวุตฺโตปิ ยถาลาภวเสน เวทิตพฺโพ’’ติ ภูมิเภทวเสน ยถาลาภํ ทสฺเสสฺสติ. ‘‘ววตฺถานาภาวโต’’ติ อิทมฺปิ อนามฏฺฐวิเสสํ มโนวิญฺญาณสามญฺญเมว คเหตฺวา วุตฺตํ. ปาฬิ ปน อินฺทฺริยวิญฺญาเณหิ นยทสฺสนวเสน อาคตาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอวญฺจ กตฺวา อิมิสฺสาปิ อตฺถวณฺณนาย ‘‘เกนจี’’ติ ปทํ อนิยเมน สพฺพวิญฺญาณสงฺคาหกนฺติ สิทฺธํ โหติ, นิทฺเทเสน จ น โกจิ วิโรโธ. จกฺขุวิญฺเญยฺยนโสตวิญฺเญยฺยภาเวหิ ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ทสฺสิตา, น ปน จกฺขุวิญฺเญยฺยาจกฺขุวิญฺเญยฺยภาเวหิ วิเสสการณาภาวโต. กิญฺจ ‘‘เย วา ปนา’’ติ ปทนฺตรสมฺปิณฺฑนโตปิ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา…เป… น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา’’ติ (ธ. ส. ๑๑๐๑) เอตฺตาวตา ทุกปททฺวยปฺปวตฺติ ทสฺสิตาติ วิญฺญายติ. ปทนฺตรภาวทสฺสนตฺโถ หิ เยวาปน-สทฺโท ยถา ‘‘เย เกจิ กุสลา ธมฺมา, สพฺเพ เต กุสลมูลา. เย วา ปน กุสลมูลา, สพฺเพ เต ธมฺมา กุสลา’’ติอาทีสุ (ยม. ๑.มูลยมก.๑). อญฺญถา ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา. เย เต ธมฺมา โสตวิญฺเญยฺยา, น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา’’ติ ปาฬิ อภวิสฺส. ยํ ปน วทนฺติ ‘‘เย เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยา…เป… น เต ธมฺมา จกฺขุวิญฺเญยฺยาติ อิมินา อตฺถโต ทฺเว [Pg.58] ทุกา วุตฺตา โหนฺตี’’ติ, ตทปิ จกฺขุวิญฺเญยฺยาจกฺขุวิญฺเญยฺยตํ โสตวิญฺเญยฺยาโสตวิญฺเญยฺยตญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ, น ปน ‘‘จกฺขุวิญฺเญยฺยนโสตวิญฺเญยฺยตํ โสตวิญฺเญยฺยนจกฺขุวิญฺเญยฺยตญฺจา’’ติ ทฏฺฐพฺพํ. เอเตน ปาฬิปฏิเสธนญฺจ นิวาริตํ ทฏฺฐพฺพํ ปฏิเสธนสฺเสว อภาวโต. ตถา ยสฺส อารมฺมณสฺส วิชานนภาเวน โย อตฺโถ วุจฺจมาโน อนิยมทสฺสนตฺถํ ‘‘เกนจี’’ติ วุตฺโต, โสเยว ตโต อญฺญสฺส อวิชานนภาเวน วุจฺจมาโน อนิยมทสฺสนตฺถํ ปุน ‘‘เกนจี’’ติ วุตฺโตติ ตทตฺถทสฺสเน เตเนวาติ อยํ ปทตฺโถ น สมฺภวตีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. เอวเมตฺถ ยถา อฏฺฐกถา อวฏฺฐิตา, ตถา อตฺโถ ยุชฺชตีติ เวทิตพฺพํ.

여기서 알음알이(식)의 다양함에 따라 알아야 할 것(소연)을 나누어 2인조(duka)를 설할 때, 비록 알아야 할 것들이 많다 하더라도 알아야 할 것들의 수만큼 2인조가 많은 것은 아니다. 왜냐하면 2인조에 포함된 법들의 일부분에서 2인조의 두 구절이 나타남을 보이기 때문이다. 이와 같이 두 구절의 의미의 다양함에 따라 2인조를 설할 때도, 알음알이들이 있는 만큼 2인조가 많은 것은 아니니, 2인조에 포함된... (중략) ...일어남을 보이기 때문이다. 하나의 알음알이만을 ‘어떤 것에 의해서, 어떤 것에 의해서’라고 설한 것이 아니라, 다른 것도 포함하기 때문에 모든 알음알이를 포함할 때 2인조가 완성되며, 감각기관의 알음알이들처럼 의식(마노의 알음알이)의 대상도 다르기 때문에 어느 곳에서도 2인조의 단절은 없다. 과거를 대상으로 하는 알음알이가 미래 등을 대상으로 하는 것이 아니고, 미래를 대상으로 하는 것이 과거 등을 대상으로 하는 것이 아니기 때문이다. 그러므로 얻어진 차이에 따라 구별되는 의식의 종류들에서 각각의 대상에 대한 인식 여부에 따라 2인조의 두 구절이 일어나는 것을 막을 수 없다. 바로 그 때문에 주석서에서 ‘의식에 의해서는 어떤 것은 알아야 할 것이고 어떤 것은 알아야 할 것이 아니라는 이 의미가 있다. 그러므로 그것은 설해지지 않았더라도 얻어지는 바에 따라 알아야 한다’라고 지위(bhūmi)의 차이에 따라 얻어지는 바를 보여줄 것이다. ‘결정이 없기 때문에’라는 이것도 특별한 구분을 언급하지 않고 의식의 일반적인 성질만을 취하여 설한 것이다. 그러나 성전(Pāḷi)은 감각기관의 알음알이들에 의한 방법(naya)을 보이는 것으로서 전해졌다고 보아야 한다. 이와 같이 하여 이 주석에서도 ‘어떤 것에 의해’라는 구절은 정해지지 않은 채로 모든 알음알이를 포함하는 것으로 확립되며, 설명(niddesa)과도 어떤 모순도 없다. 안식으로 알아야 할 상태와 이식으로 알아야 할 상태에 의해 2인조의 두 구절의 발생이 보였으나, 특별한 이유가 없기 때문에 안식으로 알아야 할 상태와 안식으로 알 수 없는 상태에 의해서는 아니다. 또한 ‘혹은(ye vā pana)’이라는 다른 구절을 결합하는 것에서도 ‘어떤 법들이 안식으로 알아야 할 것이라면... (중략) ...그 법들은 안식으로 알아야 할 것이 아니다’(법집성론 1101)라는 이만큼에 의해 2인조의 두 구절의 발생이 나타났음을 알 수 있다. 왜냐하면 ‘예와빠나(yevāpana)’라는 단어는 ‘어떤 법이든 유익한 법이면 모두 유익한 뿌리를 가진 것이다. 혹은 유익한 뿌리를 가진 것이라면 모두 유익한 법이다’(쌍론 1.1.1) 등에서처럼 다른 구절의 존재를 나타내기 위한 것이기 때문이다. 그렇지 않다면 ‘어떤 법들이 안식으로 알아야 할 것이라면 그 법들은 이식으로 알아야 할 것이 아니다. 어떤 법들이 이식으로 알아야 할 것이라면 그 법들은 안식으로 알아야 할 것이 아니다’라는 성전이 되었을 것이다. 한편 ‘어떤 법들이 안식으로 알아야 할 것이라면... (중략) ...안식으로 알아야 할 것이 아니다라는 이것에 의해 의미상 두 개의 2인조가 설해진 것이다’라고 말하는 것은 안식으로 알아야 할 상태와 안식으로 알 수 없는 상태, 그리고 이식으로 알아야 할 상태와 이식으로 알 수 없는 상태를 염두에 두고 설한 것이지, ‘안식으로 알아야 할 것과 이식으로 알아야 할 것의 상태, 이식으로 알아야 할 것과 안식으로 알아야 할 것의 상태’라고 보아서는 안 된다. 이것으로 성전에 대한 부정 또한 방지된 것으로 보아야 하니, 부정 자체가 존재하지 않기 때문이다. 또한 어떤 대상에 대한 앎의 상태로서 설해지는 어떤 의미가 규정되지 않음을 보이기 위해 ‘어떤 것에 의해’라고 설해졌고, 바로 그것이 그 외의 다른 것에 대한 알지 못함의 상태로서 설해질 때 다시 규정되지 않음을 보이기 위해 다시 ‘어떤 것에 의해’라고 설해졌다면, 그 의미를 나타내는 데 있어 ‘바로 그것에 의해’라는 구절의 의미가 성립되지 않는다고 말할 수 없다. 이와 같이 여기서 주석서가 확립된 것처럼 그 의미가 타당하다고 보아야 한다.

๑๔-๑๙. สนฺตานสฺส อชญฺญมลีนภาวกรณโต กณฺหกมฺมวิปากเหตุโต จ อปริสุทฺธตฺตา ‘‘อสุจิภาเวน สนฺทนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถาติ วเณ. ปคฺฆรณก…เป… สทฺโทติ เอเตน อาสโว วิย อาสโวติ อยมฺปิ อตฺโถ ทสฺสิโตติ ทฏฺฐพฺพํ. โคตฺรภุ…เป… วุตฺตานีติ เอเตน โคตฺรภุคฺคหณํ อุปลกฺขณํ ยถา ‘‘กาเกหิ สปฺปิ รกฺขิตพฺพ’’นฺติ ทสฺเสติ. โคตฺรภุสทิสา โคตฺรภูติ ปน อตฺเถ สติ คุณปฺปธานตฺถานํ เอเกน สทฺเทน อวจนียตฺตา โวทานาทโยว วุตฺตา ภเวยฺยุํ. อถ วา โคตฺรภูติ เอกเสเสน สามญฺเญน วา อยํ นิทฺเทโสติ เวทิตพฺพํ. อภิวิธิวิสยํ อวธินฺติ วิภตฺตึ ปริณาเมตฺวา วตฺตพฺพํ.

14-19. 상속을 저열하고 오염되게 만들며 검은 업의 과보를 원인으로 하기에 청정하지 못하므로 “부정한 상태로 흐른다”라고 설해졌다. ‘거기에’란 상처에서이다. ‘흘러나오는 것’ 등... (중략) ...이라는 단어에 의해 번뇌(āsava)와 같은 것이 번뇌라는 이 의미도 나타났다고 보아야 한다. ‘종성... (중략) ...라고 설해졌다’는 이것에 의해 종성을 취함은 “까마귀들로부터 정제된 버터를 지켜야 한다”는 것과 같은 예시(upalakkhaṇa)임을 보여준다. 그러나 ‘종성과 유사한 것이 종성이다’라는 의미가 있을 때는 덕성이 주된 것이 되는 처소들을 하나의 단어로 표현할 수 없으므로 청정(vodāna) 등만이 설해졌을 것이다. 또는 종성이라는 이 설명은 단어 생략법(ekasesa)이나 일반적인 명칭에 의한 것임을 알아야 한다. 포괄적인 범위를 한계(avadhi)로 하여 격을 변화시켜 말해야 한다.

สมฺปยุตฺเตหิ อาสเวหิ ตํสหิตตา อาสวสหิตตา. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา สเหตุกานํ สมฺปยุตฺเตหิ เหตูหิ สเหตุกตา, น เอวํ สาสวาติ วุตฺตธมฺมานํ สมฺปยุตฺเตหิ อาสเวหิ สาสวตา, อถ โข วิปฺปยุตฺเตหีติ. ทุกนฺตเร อวุตฺตปทภาโวเยเวตฺถ ทุกโยชนาย ญายาคตตา. ยทิ เอวํ เหตุโคจฺฉเก กถนฺติ อาห ‘‘เหตุโคจฺฉเก ปนา’’ติอาทิ. ปฐเม ทุเก ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ จตุตฺถทุกมาห. ปฐเม ทุเก ตติยสฺส ปกฺเขเป ทฺเวติ ‘‘อาสวา เจว ธมฺมา อาสววิปฺปยุตฺตา จ, อาสววิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ อาสวา’’ติ อิมินา สทฺธึ ปญฺจมทุกมาห. ปฐมสฺส ทุติเย ทุเก ปกฺเขเป เอโกติ ‘‘โน อาสวา ธมฺมา สาสวาปิ อนาสวาปี’’ติ อยเมโก. ตติเย ปฐมสฺส ปกฺเขเป ทฺเวติ ‘‘อาสวา ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ [Pg.59] อาสววิปฺปยุตฺตาปิ, โน อาสวาธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ อาสววิปฺปยุตฺตาปี’’ติ อิเม ทฺเว. ตติเย ทุติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ ‘‘สาสวา ธมฺมา อาสวสมฺปยุตฺตาปิ อาสววิปฺปยุตฺตาปี’’ติ เอโก. ทุติเย ตติยสฺส ปกฺเขเป เอโกติ ฉฏฺฐทุกมาห. ตีหีติ จตุตฺถปญฺจมฉฏฺเฐหิ. อิตเรติ ตทวสิฏฺฐา ปญฺจ. เต ปน ปฐเม ตติยทุกทุติยปทปกฺเขเป เอโก, ทุติเย ปฐมทุกทุติยปทปกฺเขเป เอโก, ตติเย ปฐมสฺส เอเกกปทปกฺเขเป ทฺเว, ตติเย ทุติยทุกปฐมปทปกฺเขเป เอโกติ เอวํ เวทิตพฺพา. ‘‘สาสวา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปิ. อาสวสมฺปยุตฺตา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปิ. อาสววิปฺปยุตฺตา ธมฺมา อาสวาปิ โน อาสวาปี’’ติ เอเตสมฺปิ, ‘‘อาสวสหคตา ธมฺมา โน อาสวสหคตา ธมฺมา’’ติ เอวมาทีนญฺจ อคฺคหเณ การณํ คหณนโย จ ปุพฺเพ วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพํ.

결합된 번뇌들로 인해 그것과 함께함이 ‘번뇌와 함께함(āsavasahitatā)’이다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 원인을 가진 법들(sahetuka)이 결합된 원인들에 의해 ‘원인을 가짐(sahetukatā)’이 되는 것과 같이, ‘유루(sāsava)’라고 불리는 법들이 결합된 번뇌들에 의해 ‘유루임(sāsavatā)’이 되는 것이 아니라, 오히려 [번뇌와] 결합되지 않은 것들에 의해서도 그러하다는 것이다. 2법의 중간에서 언급되지 않은 구절의 상태 자체가 여기서 2법을 조합하는 논리적 귀결이다. 만약 그렇다면 ‘원인의 무리(hetugocchaka)’에서는 어떠한가라고 하여 ‘원인의 무리에서는 그러나(hetugocchake panā)’ 등을 설하셨다. 첫 번째 2법에 두 번째 2법을 포함시킨 것이 하나라고 한 것은 네 번째 2법을 말한다. 첫 번째 2법에 세 번째 2법을 포함시킨 것이 둘이라고 한 것은 ‘번뇌이면서 번뇌와 결합되지 않은 법들, 번뇌와 결합되지 않았으면서 번뇌가 아닌 법들’이라는 이것과 함께 다섯 번째 2법을 말한다. 첫 번째의 두 번째 2법에 포함시킨 것이 하나라고 한 것은 ‘번뇌가 아닌 법들이면서 유루이기도 하고 무루이기도 한 법들’이라는 이것이 그 하나이다. 세 번째에 첫 번째를 포함시킨 것이 둘이라고 한 것은 ‘번뇌인 법들이면서 번뇌와 결합되기도 하고 번뇌와 결합되지 않기도 한 법들, 번뇌가 아닌 법들이면서 번뇌와 결합되기도 하고 번뇌와 결합되지 않기도 한 법들’이라는 이 두 가지이다. 세 번째에 두 번째를 포함시킨 것이 하나라고 한 것은 ‘유루인 법들이면서 번뇌와 결합되기도 하고 번뇌와 결합되지 않기도 한 법들’이라는 그 하나이다. 두 번째에 세 번째를 포함시킨 것이 하나라고 한 것은 여섯 번째 2법을 말한다. ‘세 가지로써’란 네 번째, 다섯 번째, 여섯 번째 2법을 말한다. 그 밖의 것들이란 그 남은 다섯 가지이다. 그것들은 첫 번째에 세 번째 2법의 두 번째 구절을 포함시킨 것이 하나, 두 번째에 첫 번째 2법의 두 번째 구절을 포함시킨 것이 하나, 세 번째에 첫 번째의 각 구절을 포함시킨 것이 둘, 세 번째에 두 번째 2법의 첫 번째 구절을 포함시킨 것이 하나라는 식으로 알아야 한다. ‘유루인 법들은 번뇌이기도 하고 번뇌가 아니기도 하다. 번뇌와 결합된 법들은 번뇌이기도 하고 번뇌가 아니기도 하다. 번뇌와 결합되지 않은 법들은 번뇌이기도 하고 번뇌가 아니기도 하다’라는 이것들과, ‘번뇌와 함께하는 법들, 번뇌와 함께하지 않는 법들’ 이와 같은 것들을 취하지 않은 이유와 취하는 방식은 이전에 설한 방식대로 알아야 한다.

เอส นโยติ โย เอส ปฐมทุเก ทุติยทุกปกฺเขปาทิโก อุปาโย อิธ อาสวโคจฺฉเก วุตฺโต, เอส นโย สํโยชนโคจฺฉกาทีสุ ทุกนฺตรนิทฺธารเณติ อตฺโถ. ตตฺถ ปาฬิยํ อนาคตทุกา สํโยชนโคจฺฉเก ตาว ‘‘สํโยชนา เจว ธมฺมา สํโยชนวิปฺปยุตฺตา จ, สํโยชนวิปฺปยุตฺตา เจว ธมฺมา โน จ สํโยชนา, สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปิ, โน สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปิ, โน สํโยชนา ธมฺมา สํโยชนิยาปิ อสํโยชนิยาปิ, สํโยชนิยา ธมฺมา สํโยชนสมฺปยุตฺตาปิ สํโยชนวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ ปญฺจ. เอวํ คนฺถโอฆโยคอุปาทานโคจฺฉเกสุ ปจฺเจกํ ปญฺจ. นีวรณโคจฺฉเก ปน นีวรณานํ นีวรณวิปฺปยุตฺตภาวาภาวโต ‘‘โน นีวรณา ธมฺมา นีวรณิยาปิ อนีวรณิยาปิ, โน นีวรณา ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตาปิ นีวรณวิปฺปยุตฺตาปิ, นีวรณิยา ธมฺมา นีวรณสมฺปยุตฺตาปิ นีวรณวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ ตโย. ตถา ปรามาสโคจฺฉเก ‘‘โน ปรามาสา ธมฺมา ปรามฏฺฐาปิ อปรามฏฺฐาปิ, โน ปรามาสา ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตาปิ ปรามาสวิปฺปยุตฺตาปิ, ปรามฏฺฐา ธมฺมา ปรามาสสมฺปยุตฺตาปิ ปรามาสวิปฺปยุตฺตาปี’’ติ. กิเลสโคจฺฉเก ‘‘โน กิเลสา ธมฺมา สํกิเลสิกาปิ อสํกิเลสิกาปิ, โน กิเลสา ธมฺมา สํกิลิฏฺฐาปิ อสํกิลิฏฺฐาปิ, โน กิเลสา ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตาปิ กิเลสวิปฺปยุตฺตาปิ, สํกิเลสิกา ธมฺมา [Pg.60] สํกิลิฏฺฐาปิ อสํกิลิฏฺฐาปิ, สํกิเลสิกา ธมฺมา กิเลสสมฺปยุตฺตาปิ กิเลสวิปฺปยุตฺตาปิ, อสํกิลิฏฺฐา ธมฺมา สํกิเลสิกาปิ อสํกิเลสิกาปี’’ติ ฉ ทุกาติ เอวํ เวทิตพฺพา. เสสํ วุตฺตนยเมว.

‘이러한 방법(esa nayo)’이란, 여기 번뇌의 무리(āsavagocchaka)에서 설해진 첫 번째 2법에 두 번째 2법을 포함시키는 등의 방법이 상요전(saṃyojana, 결박)의 무리 등에서 다른 2법을 가려내는 방법이라는 뜻이다. 거기서 성전(Pāḷi)에 나타나지 않은 2법들은, 우선 상요전의 무리에서는 ‘상요전이면서 상요전과 결합되지 않은 법들, 상요전과 결합되지 않았으면서 상요전이 아닌 법들, 상요전인 법들이면서 상요전과 결합되기도 하고 상요전과 결합되지 않기도 한 법들, 상요전이 아닌 법들이면서 상요전과 결합되기도 하고 상요전과 결합되지 않기도 한 법들, 상요전이 아닌 법들이면서 상요전의 대상이 되기도 하고 상요전의 대상이 되지 않기도 한 법들, 상요전의 대상인 법들이면서 상요전과 결합되기도 하고 상요전과 결합되지 않기도 한 법들’이라는 다섯 가지이다. 이와 같이 매듭(gantha), 폭류(ogha), 멍에(yoga), 집착(upādāna)의 무리들에서도 각각 다섯 가지이다. 그러나 장애(nīvaraṇa)의 무리에서는 장애들이 장애와 결합되지 않은 상태의 유무에 따라 ‘장애가 아닌 법들이면서 장애의 대상이 되기도 하고 장애의 대상이 되지 않기도 한 법들, 장애가 아닌 법들이면서 장애와 결합되기도 하고 장애와 결합되지 않기도 한 법들, 장애의 대상인 법들이면서 장애와 결합되기도 하고 장애와 결합되지 않기도 한 법들’이라는 세 가지이다. 이와 마찬가지로 움켜쥠(parāmāsa, 전도된 견해)의 무리에서도 ‘움켜쥠이 아닌 법들이면서 움켜쥐어진 것이기도 하고 움켜쥐어지지 않은 것이기도 한 법들, 움켜쥠이 아닌 법들이면서 움켜쥠과 결합되기도 하고 움켜쥠과 결합되지 않기도 한 법들, 움켜쥐어진 법들이면서 움켜쥠과 결합되기도 하고 움켜쥠과 결합되지 않기도 한 법들’이라는 세 가지이다. 오염원(kilesa)의 무리에서는 ‘오염원이 아닌 법들이면서 오염원이 되기 쉬운 것이기도 하고 오염원이 되기 쉽지 않은 것이기도 한 법들, 오염원이 아닌 법들이면서 오염된 것이기도 하고 오염되지 않은 것이기도 한 법들, 오염원이 아닌 법들이면서 오염원과 결합되기도 하고 오염원과 결합되지 않기도 한 법들, 오염원이 되기 쉬운 법들이면서 오염된 것이기도 하고 오염되지 않은 것이기도 한 법들, 오염원이 되기 쉬운 법들이면서 오염원과 결합되기도 하고 오염원과 결합되지 않기도 한 법들, 오염되지 않은 법들이면서 오염원이 되기 쉬운 것이기도 하고 오염원이 되기 쉽지 않은 것이기도 한 법들’이라는 여섯 가지 2법으로 이와 같이 알아야 한다. 나머지는 설해진 방식 그대로이다.

๒๐-๒๕. ปจฺจยภาเวนาติ สํโยชนตฺถํ ทสฺเสติ. ยถาสกํ ปจฺจยภาโว เอว หิ กามราคาทีนํ วฏฺฏสํโยชนนฺติ. ยทิ เอวํ กถํ กามราคาทีนํเยว สํโยชนภาโวติ อาห ‘‘สติปี’’ติอาทิ. อญฺเญสนฺติ สํโยชเนหิ อญฺเญสํ กิเลสาภิสงฺขาราทีนํ. ตปฺปจฺจยภาเวติ เตสํ กิเลสกมฺมวิปากวฏฺฏานํ ปจฺจยภาเว. โอรมฺภาคิยุทฺธํภาคิยภาเวน สงฺคหิตา ปริจฺฉินฺนา โอร…เป… สงฺคหิตา, เตหิ กามราคาทีหิ วิเสสปจฺจยภูเตหิ. กามกมฺมภวาทีนํ กามูปปตฺติภวาทินิปฺผาทเนปิ นิยโมติ กตฺวา อาห ‘‘ตํตํ…เป… โหตี’’ติ. เตน สํโยชนานํ ภาเว ยถาวุตฺตนิยมานํ กมฺมูปปตฺติภวานํ ภาวํ ทสฺเสตฺวา ตทภาเว อภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จา’’ติอาทิมาห. พนฺธนํ อเสริภาวกรณํ อนฺทุพนฺธนาทโย วิย. คนฺถกรณํ อวจฺฉินฺนตากรณํ. จกฺกลกํ ปาทปุญฺฉนรชฺชุมณฺฑลํ. น โจเทตพฺพนฺติ ปญฺญาจกฺขุนา ปจุรชนสฺส ปสฺสิตุํ อสกฺกุเณยฺยตฺตา ยถาวุตฺตวิเสสสฺส สทฺเธยฺยตํ อาห. ติวิโธ หิ อตฺโถ โกจิ ปจฺจกฺขสิทฺโธ โย รูปาทิธมฺมานํ ปจฺจตฺตเวทนีโย อนิทฺทิสิตพฺพากาโร, สพฺพธมฺมานํ สภาวลกฺขณนฺติ วุตฺตํ โหติ. โกจิ อนุมานสิทฺโธ โย ฆฏาทีสุ ปฏาทีสุ จ ปสิทฺเธน ปจฺจยายตฺตภาเวน ฆฏปฏ-สทฺทาทีนํ อนิจฺจตาทิอากาโร, โกจิ โอกปฺปนสิทฺโธ โย ปจุรชนสฺส อจฺจนฺตมทิฏฺโฐ สทฺธาวิสโย สคฺคนิพฺพานาทิ. ตตฺถ ยสฺส สตฺถุโน วจนํ ปจฺจกฺขสิทฺเธ อนุมานสิทฺเธ จ อตฺเถ น วิสํวาเทติ อวิปรีตปฺปวตฺติยา, ตสฺส วจเนน สทฺเธยฺยตฺถสิทฺธีติ ตถารูโป จ ภควาติ ‘‘ธมฺมานํ สภาว…เป… น โจเทตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. เอส นโย อิโต ปเรสุปิ เอวรูเปสุ.

20-25. ‘연(緣)의 상태로서(paccayabhāvena)’란 결박(saṃyojana)의 의미를 나타낸다. 왜냐하면 욕탐(kāmarāga) 등이 윤회의 결박이 되는 것은 바로 그들 각자의 연의 상태이기 때문이다. 만약 그렇다면 어떻게 욕탐 등만이 결박의 상태가 되는가라고 하여 ‘있음에도 불구하고(satipī)’ 등을 설하셨다. ‘다른 것들의(aññesaṃ)’란 결박들 이외의 다른 번뇌, 형성(saṅkhāra) 등을 말한다. ‘그 연의 상태에서(tappaccayabhāve)’란 그러한 번뇌, 업, 과보의 윤회의 연의 상태를 말한다. 하분결(orambhāgiya)과 상분결(uddhambhāgiya)의 상태로 포함되고 한정된... (중략) ...포함된, 특별한 연이 된 그러한 욕탐 등에 의해서이다. 욕계의 업과 존재 등이 욕계의 태어남과 존재 등을 성취함에 있어서도 결정된 법칙이 있다고 하여 ‘그것그것이... (중략) ...된다’라고 설하셨다. 그것으로 결박들이 있을 때 앞서 말한 결정된 법칙에 따른 업과 태어남과 존재가 있음을 보여주고, 그것이 없을 때 [존재 등도] 없음을 보여주기 위해 ‘또한 그렇지 않다(na cā)’ 등을 설하셨다. 묶음(bandhana)이란 수당(andubandhana, 차꼬와 밧줄) 등과 같이 자유롭지 못하게 만드는 것이다. 매듭(ganthakaraṇa)이란 끊어지지 않게 만드는 것이다. 수레바퀴(cakkalaka)란 발을 닦는 밧줄 고리를 말한다. ‘반박해서는 안 된다’ 함은 일반 사람들이 지혜의 눈으로 보기 어려운 것이기에 앞서 말한 특별한 점에 대해 믿어야 함을 설한 것이다. 세 가지 종류의 의미(artha)가 있는데, 어떤 것은 직접 지각되어 성취되는 것(paccakkhasiddha)으로, 이는 색(rūpa) 등의 법들에 대해 각자 스스로가 경험해야 하고 말로 표현할 수 없는 방식이며 모든 법들의 자성(sabhāva)의 특징이라고 설해진 것이다. 어떤 것은 추론으로 성취되는 것(anumānasiddha)으로, 이는 항아리나 옷 등에서 잘 알려진 연(緣)에 의존하는 상태를 통해 항아리, 옷, 소리 등의 무상함 등의 방식이다. 어떤 것은 확신으로 성취되는 것(okappanasiddha)으로, 이는 일반 사람들에게 전혀 보이지 않는 믿음의 영역인 천상과 열반 등이다. 거기서 어떤 스승의 말씀이 직접 지각되어 성취되는 의미와 추론으로 성취되는 의미에 있어서 틀리지 않고 어긋남 없이 작용한다면, 그분의 말씀에 의해 믿어야 할 의미가 성취되는 것이며, 세존께서는 그러한 분이시기에 ‘법들의 자성... (중략) ...반박해서는 안 된다’라고 설해진 것이다. 이러한 방식은 이 이후의 이와 같은 다른 경우들에도 적용된다.

๒๖-๓๗. ยถา สรเภหิ อติกฺกมิตพฺพา ปพฺพตราชิ สรภนิยา, เอวํ โอฆนิยาติ สทฺทสิทฺธีติ อาห ‘‘เตนา’’ติอาทิ.

26-37. 사라바(sarabha, 산양의 일종)가 넘어가야 할 산맥이 사라바니야(sarabhaniya)인 것과 같이, 폭류(ogha)의 대상이 되는 것이 오가니야(oghaniya)라는 단어의 성립을 말한다. ‘그것으로(tenā)’ 등을 설하셨다.

๕๐-๕๔. วิปริเยสคฺคาโห ปรามสนนฺติ ‘‘ปรโต’’ติ เอตฺถ น ธมฺมสภาวโต อญฺญถามตฺตํ ปรนฺติ อธิปฺเปตํ, อถ โข ตพฺพิปริยาโยติ อาห ‘‘ปรโตติ นิจฺจาทิโต’’ติ.

50-54. ‘뒤바뀐 집착(Vipariyesaggāho)’이란 집착(parāmasana)을 의미한다. ‘타자로서(parato)’라는 말에서 ‘타자(para)’는 법의 자성으로부터 단지 다르다는 뜻이 아니라, 그 반대되는 성질이라는 뜻이므로 “타자로서란 항상함 등으로서이다”라고 하였다.

๕๕-๖๘. ยทิ [Pg.61] สภาวโต อวิชฺชมานํ, กถมารมฺมณภาโวติ อาห ‘‘วิจิตฺตสญฺญาย สญฺญิต’’นฺติ, ปริกปฺปนามตฺตสิทฺธนฺติ อตฺโถ. ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตตาย นิรนฺตรภาวูปคมนํ สํสฏฺฐภาโวติ ‘‘สุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา น สํสฏฺฐตา’’ติ วุตฺตํ. เตสํ อรูปกฺขนฺธานํ. อิตเรหิ รูปนิพฺพาเนหิ. กึ ปน การณํ สมานุปฺปาทนิโรธานํ เอกกลาปภูตานํ อรูปธมฺมานเมว อญฺญมญฺญํ สํสฏฺฐตา วุจฺจติ, น ปน ตถาภูตานมฺปิ รูปธมฺมานนฺติ อาห ‘‘เอส หิ เตสํ สภาโว’’ติ. เตน ยทิปิ เกจิ อรูปธมฺมา วิสุํ อารมฺมณํ โหนฺติ, ทนฺธปฺปวตฺติกตฺตา ปน รูปธมฺมานํเยว สุวิญฺเญยฺยนานตฺตํ, น อรูปธมฺมานนฺติ เตสํ สํสฏฺฐภาโว ตทภาโว จ อิตเรสํ สภาวสิทฺโธติ ทสฺเสติ. สมูหฆนตาย วา ทุพฺพิภาคตรตฺตา นตฺถิ อรูปธมฺมานํ วิสุํ อารมฺมณภาโวติ ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตตฺตา เตสํเยว สํสฏฺฐตา. อมุญฺจิตฺวา ตทธีนวุตฺติตาย คเหตพฺพโต พุทฺธิยา.

55-68. 만약 자성(sabhāva)으로 존재하지 않는다면 어떻게 대상이 될 수 있는가에 대하여 “다양한 인식으로 인식된 것”이라고 하였으니, 단지 분별(parikappanā)에 의해 성립된 것이라는 뜻이다. 차이를 알기 어렵기 때문에 중단 없이 일어나는 상태가 ‘뒤섞인 상태(saṃsaṭṭhabhāva)’이므로, “차이를 알기 쉽기 때문에 뒤섞인 것이 아니다”라고 설해졌다. 그것들[무색온]의 경우이다. 다른 색법이나 열반과 달리, 왜 함께 일어나고 함께 멸하며 한 무리가 된 무색법들끼리만 서로 뒤섞였다고 하고, 그렇게 된 색법들에 대해서는 그렇게 말하지 않는가에 대하여 “이것이 그것들의 자성이기 때문이다”라고 하였다. 이로써 비록 어떤 무색법들이 개별적으로 대상이 되더라도, 색법은 느리게 진행되기 때문에 그 차이를 알기 쉽지만 무색법은 그렇지 않기에, 그들의 뒤섞인 상태와 다른 것들의 그렇지 않은 상태는 자성에 의해 확립된 것임을 보여준다. 혹은 무더기로 뭉쳐 있어 나누기 어렵기 때문에 무색법들은 개별적으로 대상이 되는 일이 없으므로, 차이를 알기 어렵다는 점에서 그것들만이 뒤섞여 있는 것이다. 그것[식]에 의존하여 일어나는 상태를 놓치지 않고 지혜로 파악해야 하기 때문이다.

๘๓-๑๐๐. กามตณฺหา กาโม อุตฺตรปทโลเปน ยถา รูปภโว รูปํ. เอวํ เสเสสุปิ. อารมฺมณกรณวเสนาติ เอเตน กามรูปารูปตณฺหานํ วิสยภาโว ยถากฺกมํ กามรูปารูปาวจรตาย การณนฺติ ทสฺเสติ. อวสฺสญฺเจตเมวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา กามาวจราทิภาโว อปริปุณฺณวิสโย สิยา. ยทิ หิ อาลมฺพิตพฺพธมฺมวเสน ภูมิปริจฺเฉโท, เอวํ สติ อนารมฺมณานํ สงฺคโห น สิยา. อถ วิปากทานวเสน, เอวมฺปิ อวิปากานํ สงฺคโห น สิยา, ตสฺมา อารมฺมณกรณวเสน ปริยาปนฺนานํ ภูมิปริจฺเฉโท กาตพฺโพ. เอวญฺหิ สติ กามาวจราทิภาโว ปริปุณฺณวิสโย สิยา. เตเนวาห ‘‘เอวญฺหิ สตี’’ติอาทิ. อปริยาปนฺนานํ ปน โลกโต อุตฺติณฺณภาเวน อนุตฺตรภูมิตา. อกามาวจราทิตา นาปชฺชตีติ อพฺยาปิตโทสํ ปริหรติ, กามาวจราทิตา นาปชฺชตีติ อติพฺยาปิตโทสํ. นนุ จ อิมสฺมึ ปกฺเข กามตณฺหา กตมา, กามาวจรธมฺมารมฺมณา ตณฺหา, กามาวจรธมฺมา กตเม, กามตณฺหาวิสยาติ อิตรีตรนิสฺสยตา โทโสติ? น, อวีจิอาทิเอกาทโสกาสนินฺนตาย กิญฺจิ ตณฺหํ กามตณฺหาภาเวน คเหตฺวา ตํสภาวาย วิสยภาเวน กามาวจรธมฺมานํ อุปลกฺเขตพฺพตฺตา.

83-100. 감각적 욕망에 대한 갈애(kāmataṇhā)는 뒷말이 생략된 형태의 ‘욕계(kāmo)’이니, 이는 ‘색계의 존재(rūpabhava)’를 ‘색계(rūpa)’라고 하는 것과 같다. 나머지도 이와 같다. ‘대상으로 삼는 방식에 의해’라는 말로써, 욕계·색계·무색계 갈애의 대상이 됨이 순서대로 욕계·색계·무색계에 속하는 원인임을 보여준다. 반드시 이와 같이 받아들여야 한다. 그렇지 않으면 욕계 등에 속하는 상태의 대상 범위가 불완전해질 것이다. 만약 인식되는 법에 의해 계(bhūmi)를 구분한다면, 대상을 갖지 않는 법들(anārammaṇa)은 포함되지 않을 것이다. 또한 과보를 주는 방식에 의한다면, 과보가 없는 법들(avipāka)은 포함되지 않을 것이다. 그러므로 대상으로 삼는 방식에 의해 [그 계에] 포함된 것들로 계의 구분을 해야 한다. 이렇게 해야 욕계 등에 속하는 상태의 대상 범위가 완전해진다. 그래서 “이와 같이 될 때” 등의 말이 설해진 것이다. 출세간의 법들(apariyāpanna)은 세상에서 벗어났으므로 ‘위가 없는 계(anuttarabhūmi)’이다. [이 정의는] ‘욕계 등에 속하지 않음’에 해당하지 않는다는 것으로 ‘포괄하지 못하는 오류(abyāpita-dosa)’를 피하고, ‘욕계 등에 속함’에 해당하지 않는다는 것으로 ‘과하게 포괄하는 오류(atibyāpita-dosa)’를 피한다. “이 견해에 따르면 감각적 욕망에 대한 갈애는 무엇인가? 그것은 욕계의 법을 대상으로 하는 갈애이다. 욕계의 법은 무엇인가? 그것은 감각적 욕망에 대한 갈애의 대상이다. 그렇다면 순환 논증(itarītaranissaya)의 오류가 있지 않은가?”라고 묻는다면, 그렇지 않다. 무간지옥 등 11가지 처소에 기울어지는 어떤 갈애를 ‘욕계 갈애’라는 상태로 파악하고, 그 갈애의 자성이 대상이 됨으로써 욕계의 법들을 특징지을 수 있기 때문이다.

อิทานิ ยถาวุตฺตมตฺถํ ปาเฐน สมตฺเถนฺโต ‘‘นิกฺเขปกณฺเฑปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ หิ กามตณฺหาย อาลมฺพิตพฺพตฺตา กามธาตุปริยาปนฺนธมฺมา จ กามภวสงฺขาเต [Pg.62] กาเม โอคาฬฺหา หุตฺวา จรนฺติ, นาญฺญตฺถาติ เอตฺถาวจราติ วุตฺตนฺติ. วิเสสตฺถินา วิเสโส อนุปยุชฺชตีติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘โลกสฺส วเสน ปริยาปนฺนนิจฺฉยโต’’ติ. เตน โลกิยธมฺเมสุ ปริยาปนฺน-สทฺทสฺส นิรุฬฺหตํ ทสฺเสติ ภควโต ตทุจฺจารณานนฺตรํ วิเนยฺยานํ ตทตฺถปฏิปตฺติโต. ปริจฺเฉทกาเปกฺขา ปริจฺฉินฺนตาติ ‘‘ปริจฺเฉทการิกาย ตณฺหายา’’ติ วุตฺตํ. สา หิ ธมฺมานํ กามาวจราทิภาวํ ปริจฺฉินฺทติ. ปริ-สทฺโท เจตฺถ ‘‘อุปาทินฺนา’’ติอาทีสุ อุป-สทฺโท วิย สสาธนํ กิริยํ ทีเปตีติ อยมตฺโถ วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

이제 앞에서 말한 의미를 본문(pāṭha)으로 확증하기 위해 “니케빠깐다(분류편)에서도” 등을 설하였다. 거기서 감각적 욕망에 대한 갈애에 의해 인식되어야 할 대상이기에, 욕계에 포함된 법들은 ‘욕계의 존재(kāmabhava)’라 불리는 욕계 속으로 깊이 들어가서 활동하며 다른 곳에서 그러지 않으므로 여기서 ‘아와짜라(avacara, 영역)’라고 불린 것이다. 특별한 의미를 원하는 자에게는 [일반적인 의미와 구분되는] 차별점이 소용없다는 이 의미를 보여주기 위해 “세상에 따라 포함되는 것을 확정함으로 인해”라고 하였다. 이로써 세간의 법들에 ‘빠리야빤나(pariyāpanna, 포함된)’라는 단어가 고착되었음을 보여주는데, 이는 세존께서 그것을 말씀하시자마자 가르침을 받는 자들이 그 의미를 이해했기 때문이다. 구획하는 것에 의존하는 구획된 상태이므로 “구획하는 갈애에 의해”라고 설해졌다. 그것이 법들의 욕계 등에 속하는 상태를 구획하기 때문이다. 여기서 ‘빠리(pari-)’라는 접두어는 ‘우빠딘나(upādinna, 집착된)’ 등에서의 ‘우빠(upa-)’ 접두어와 같이 수단(sādhana)을 동반한 행위를 나타내는데, 이것이 설해진 의미라고 보아야 한다.

นิยฺยานกรณสีลา นิยฺยานิกา ยถา ‘‘อปูปภกฺขนสีโล อาปูปิโก’’ติ, นิยฺยานสีลา เอว วา. ราคโทสโมหาว คหิตาติ ญายติ, อิตรถา ปหาเนกฏฺฐตาวจนํ นิปฺปโยชนํ สิยา. ‘‘รโณหตา น โชตนฺติ, จนฺทสูริยา สตารกา’’ติอาทีสุ รณ-สทฺทสฺส เรณุปริยายตา ทฏฺฐพฺพา. สมฺปหารปริยายตฺตา ยุทฺธ-สทฺทสฺส สมฺปหาโร จ ปหริตพฺพาธาโรติ อกุสลเสนาว ‘‘สรณา’’ติ วุตฺตา. ทุกฺขาทีนนฺติ ผลภูตานํ ทุกฺขวิฆาตอุปายาสปริฬาหานํ สภาคภูตาย จ มิจฺฉาปฏิปทาย. ตนฺนิพฺพตฺตกสภาวานํ อกุสลานนฺติ เอเตน สพฺเพสมฺปิ อกุสลานํ สรณตํ ทสฺเสติ.

해탈하게 하는 성질이 있는 것이 ‘나이야니까(niyyānika, 해탈로 인도하는)’이니, 마치 “빵을 먹는 습관이 있는 자를 아뿌삐까(āpūpiko)라고 하는 것”과 같으며, 혹은 단지 해탈하는 성질을 가진 것이다. 탐·진·치만이 취해진 것으로 알려지니, 그렇지 않으면 ‘버림받음과 같은 목적을 가짐’이라는 말이 무의미해질 것이다. “번뇌(raṇa)에 눌린 자들은 빛나지 않으니, 달과 해도 별들과 함께 그러하다” 등의 구절에서 ‘라나(raṇa)’라는 단어가 ‘먼지(reṇu)’의 유의어임을 알 수 있다. 싸움의 유의어인 ‘윳다(yuddha)’라는 단어와 관련하여 싸움은 타격해야 할 토대이므로, 해로운 군대를 ‘사라나(saraṇa, 번뇌와 함께함)’라고 하였다. 괴로움 등의 결과인 고통·절망·근심·번민의 부류인 그릇된 실천에 대해서도 마찬가지이다. 그것들을 발생시키는 성질을 가진 해로운 법들에 대하여, 이것으로 모든 해로운 법들이 번뇌와 함께함(saraṇata)을 보여준다.

อภิธมฺมทุกมาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

아비담마 2개조 마띠까 구절에 대한 주석이 끝났다.

สุตฺตนฺติกทุกมาติกาปทวณฺณนา

숫딴띠까(경장) 2개조 마띠까 구절에 대한 주석

๑๐๑-๑๐๘. วิชฺชาสภาคตาย, น สงฺกปฺปาทโย วิย วิชฺชาย อุปการกภาวโต. ‘‘อเภชฺชํ…เป… รุหตี’’ติ อุภยมฺปิ อนวเสสปฺปหานเมว สนฺธาย วุตฺตํ. กิญฺจาปิ หิ เหฏฺฐิมมคฺเคหิปิ ปหียมานา กิเลสา เตน เตน โอธินา อนวเสสเมว ปหียนฺติ, เย ปน อวสิฏฺฐา ภินฺทิตพฺพา, เต โลภาทิกิเลสภาวสามญฺญโต ปุน วิรุฬฺหา วิย โหนฺติ. อรหตฺตมคฺเค ปน อุปฺปนฺเน น เอวํ อวสิฏฺฐาภาวโต. ตทุปจาเรน นิสฺสยโวหาเรน. กุสเลหิ ตาเปตพฺพาติ วา ตปนิยา, ตทงฺคาทิวเสน พาธิตพฺพา ปหาตพฺพาติ อตฺโถ. สมานตฺถานิ อธิวจนาทีนํ สงฺขาทิภาวโต. ‘‘สพฺเพว ธมฺมา อธิวจนปถา’’ติอาทินา อธิวจนาทีนํ วิสยภาเว น โกจิ ธมฺโม วชฺชิโต, วจนภาโว เอว จ [Pg.63] อธิวจนาทีนํ วกฺขมาเนน นเยน ยุชฺชตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘สพฺพญฺจ วจนํ อธิวจนาทิภาวํ ภชตี’’ติ.

101-108. 명지(vijjā)와 성질이 같기 때문이지, 사유(saṅkappa) 등처럼 명지에 도움이 되기 때문이 아니다. “부술 수 없는... (중략) ...자라난다”는 두 구절 모두 남김없이 버리는 것만을 염두에 두고 설해진 것이다. 비록 낮은 단계의 도(magga)들에 의해서도 번뇌들이 각각의 경계에 따라 남김없이 버려지지만, 아직 남아 있어 부수어야 할 것들은 탐욕 등 번뇌라는 공통된 성질 때문에 다시 자라난 것과 같다. 그러나 아라한도가 일어날 때는 이와 같이 남은 것이 없기 때문이다. 그것[명지]에 가까운 것(upacāra)이기에 의지한다는 표현을 쓴 것이다. 유익한 법들에 의해 태워져야 하기에 ‘따빠니야(tapaniyā, 괴로움을 주는 것)’이며, [도라는] 부분적 일어남 등에 의해 억눌리고 버려져야 한다는 뜻이다. ‘아디와짜나(adhivacana, 명칭)’ 등은 수(saṅkhā) 등의 상태이므로 같은 의미이다. “모든 법은 명칭의 길이다” 등의 구절로 보아 명칭 등의 대상에서 제외되는 법은 없으며, 말해지는 방식에 따라 모든 말이 명칭 등의 상태를 갖게 된다는 의도로 “모든 말은 명칭 등의 상태를 공유한다”라고 하였다.

๑๐๙-๑๑๘. อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา สยเมว อตฺตโน นามกรณสภาโว นามกรณฏฺโฐติ, เตน อรูปธมฺมานํ วิย โอปปาติกนามตาย ปถวีอาทีนมฺปิ นามภาโว สิยาติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถํ ‘‘นามนฺตรานาปชฺชนโต’’ติ อาห. น หิ วินา ปถวีอาทินาเมนปิ รูปธมฺมา วิย เกสาทินาเมหิ วินา เวทนาทินาเมหิ อญฺเญน นาเมน อรูปธมฺมา ปิณฺฑาการโต โวหรียนฺตีติ. ยํ ปน ปรสฺส นามํ กโรติ, ตสฺส อญฺญาเปกฺขํ นามกรณนฺติ นามกรณสภาวตา นตฺถีติ สามญฺญนามาทิกรณานํ นามภาโว นาปชฺชติ. ยสฺส จญฺเญหิ นามํ กรียติ, ตสฺส นามกรณสภาวตาย อภาโวเยวาติ นตฺถิ นามภาโว. เย ปน อนาปนฺนนามนฺตรา สภาวสิทฺธนามา จ, เต เวทนาทโยว นามํ นามาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺตนาวา’’ติอาทิมาห. ผสฺสาทีนํ อารมฺมณาภิมุขตา ตํ อคฺคเหตฺวา อปฺปวตฺติเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวินาภาวโต’’ติ วุตฺตํ. อธิวจนสมฺผสฺโส มโนสมฺผสฺโส, โส นามมนฺตเรน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปากโฏติ นิทสฺสนภาเวน วุตฺโต. รุปฺปนสภาเวนาติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ปกาสกปกาสิตพฺพภาเวนปิ หิ วินาปิ นาเมน รูปธมฺมา ปากฏา โหนฺตีติ. อถ วา ปกาสกปกาสิตพฺพภาโว วิสยิวิสยภาโว จกฺขุรูปาทีนํ สภาโว, โส รุปฺปนสภาเว สามญฺเญ อนฺโตคโธติ ทฏฺฐพฺพํ.

다른 것에 의존하지 않고 스스로 자신의 이름을 짓는 성품이 이름을 짓는 의미(nāmakaraṇaṭṭha)이므로, 그 때문에 무색법(無色法)과 같이 화생(化生)하는 이름이기 때문에 땅(地) 등도 이름인 상태가 된다는 의심을 물리치기 위해 '다른 이름에 도달하지 않기 때문'이라고 말하였다. 진실로 땅 등의 이름이 없더라도 색법(色法)이 머리카락 등의 이름 없이는 성립하지 않듯이, 느낌(受) 등의 이름 없이는 다른 이름으로써 무색법이 덩어리의 형태로 표현되지 않기 때문이다. 그러나 타인의 이름을 짓는 것은 다른 것에 의존하는 이름 짓기이므로 이름 짓는 성품이 없으며, 따라서 보편적인 이름 등을 짓는 것이 이름인 상태에 해당하지는 않는다. 또한 타인에 의해 이름이 지어지는 대상은 이름 짓는 성품이 없으므로 이름인 상태가 아니다. 다른 이름에 도달하지 않고 성품으로 확립된 이름을 가진 것들, 즉 느낌 등이 바로 이름임을 보이기 위해 '스스로' 등으로 시작하는 구절을 말하였다. 촉(觸) 등이 대상을 향하는 것은 그것을 거머쥐지 않고는 결코 일어나지 않음을 보이기 위해 '분리될 수 없기 때문'이라고 하였다. 명칭접촉(adhivacanasamphasso)은 의촉(意觸)이며, 그것은 이름 없이는 파악할 수 없기에 분명하며 예시로서 언급되었다. '변형되는 성품에 의해'라는 것은 예시일 뿐이라고 보아야 한다. 왜냐하면 이름을 알리는 상태와 알려지는 상태의 관계가 없더라도 이름 없이는 색법이 분명하게 드러나기 때문이다. 또는 알리는 상태와 알려지는 상태는 대상과 대상 주체인 안(眼)과 색(色) 등의 성품이며, 그것은 보편적인 변형되는 성품에 포함된다고 보아야 한다.

๑๑๙-๑๒๓. อิโต ปุพฺเพ ปริกมฺมนฺติอาทินา สมาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา วิย สมาปตฺติกุสลตาปิ ฌานลาภีนํเยว โหตีติ วุตฺตํ วิย ทิสฺสติ. ‘‘อิตเรสมฺปิ อนุสฺสววเสน สมาปตฺตีนํ อปฺปนาปริจฺเฉทปญฺญา ลพฺภตี’’ติ วทนฺติ. ‘‘เอวํ สีลวิโสธนาทินา สมาปตฺตึ อปฺเปตีติ ชานนกปญฺญา สห ปริกมฺเมน อปฺปนาปริจฺเฉทชานนกปญฺญา’’ติ เกจิ. วุฏฺฐาเน กุสลภาโว วุฏฺฐานวสิตา. ปุพฺเพติ สมาปชฺชนโต ปุพฺเพ.

이전에 '예비 단계(parikamma)' 등으로 언급한 것처럼 선정에 드는 숙련됨(samāpattikusalatā)도 출정(出定)의 숙련됨처럼 선정을 얻은 자에게만 있는 것처럼 보인다. 그러나 '다른 이들에게도 전승된 가르침(anussava)에 의해 선정의 안주(appanā)를 구별하는 지혜가 얻어진다'라고 말한다. 어떤 이들은 '이와 같이 계를 청정히 하는 것 등으로 선정에 안주한다는 것을 아는 지혜가 예비 단계와 함께 안주를 구별하여 아는 지혜이다'라고 한다. 출정의 숙련된 상태는 출정자재(vuṭṭhānavasitā)이다. '이전'이라는 것은 선정에 들기 전을 의미한다.

๑๒๔-๑๓๔. โสภเน รโต สุรโต, ตสฺส ภาโว โสรจฺจนฺติ อาห ‘‘โสภนกมฺมรตตา’’ติ. สุฏฺฐุ วา โอรโต วิรโต โสรโต[Pg.64], ตสฺส ภาโว โสรจฺจนฺติ. อยํ ปนตฺโถ อฏฺฐกถายํ วุตฺโต เอว. อปฺปฏิสงฺขานํ โมโห. กุสลภาวนา โพธิปกฺขิยธมฺมานํ วฑฺฒนา. สญฺญาณํ อุปลกฺขณํ. สวิคฺคหํ สพิมฺพกํ. อุปลกฺเขตพฺพาการํ ธมฺมชาตํ, อารมฺมณํ วา. อวิกฺเขโปติ จิตฺตวิกฺเขปปฏิปกฺโข. อุชุวิปจฺจนีกตาย หิ ปหานวุฏฺฐาเนน จ อวิกฺเขโป วิกฺเขปํ ปฏิกฺขิปติ, ปวตฺติตุํ น เทตีติ.

아름다운 것(sobhaṇa)에 즐거워하는 자는 수라토(surato)이고, 그 상태를 소랏짱(soracca, 유순함)이라 하기에 '아름다운 업에 즐거워함'이라고 하였다. 또는 악에서 잘 물러난 자가 수라토이고 그 상태가 소랏짱이다. 이 의미는 주석서에 이미 설해진 바와 같다. '반조하지 않음(appaṭisaṅkhānaṃ)'은 미혹(moho)이다. '유익한 수행(kusalabhāvanā)'은 보리분법(bodhipakkhiyadhamma)을 증장시키는 것이다. '인식(saññāṇa)'은 특징을 파악하는 것(upalakkhaṇa)이다. '형체가 있는 것(saviggahaṃ)'은 형상이 있는 것(sabimbakaṃ)이다. 특징지어지는 법의 종류나 대상을 의미한다. '산란하지 않음(avikkhepo)'은 마음의 산란의 반대이다. 바른 대치(對治)와 버림과 일어남을 통해 산란하지 않음이 산란을 물리치며, 그것이 일어나지 못하게 하기 때문이다.

๑๓๕-๑๔๒. การณสีลํ โลกิยํ. ผลสีลํ โลกุตฺตรํ เตน สิชฺฌตีติ กตฺวา, โลกิยสฺสปิ วา สีลสฺส การณผลภาโว ปุพฺพาปรภาเวน ทฏฺฐพฺโพ. สมฺปนฺนสมุทายสฺส ปริปุณฺณสมูหสฺส. อกุสลา สีลา อกุสลา สมาจารา. สีลสมฺปทา สีลสมฺปตฺติ สีลคุณาติ อตฺโถ. สโหตฺตปฺปํ ญาณนฺติ โอตฺตปฺปสฺส ญาณปฺปธานตํ อาห, น ปน ญาณสฺส โอตฺตปฺปสหิตตามตฺตํ. น หิ โอตฺตปฺปรหิตํ ญาณํ อตฺถีติ. อธิมุตฺตตา อภิรติวเสน นิราสงฺกาปวตฺติ. นิสฺสฏตา วิสํยุตฺตตา. เอตฺถ จ อธิมุตฺตตานิสฺสฏตาวจเนหิ ตทุภยปริยายา ทฺเว วิมุตฺติโย เอกเสสนเยน อิธ ‘‘วิมุตฺตี’’ติ วุตฺตาติ ทสฺเสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘จิตฺตสฺส จ อธิมุตฺติ นิพฺพานญฺจา’’ติ. อุปฺปชฺชติ เอเตนาติ อุปฺปาโท, น อุปฺปาโทติ อนุปฺปาโท, ตพฺภูเต อนุปฺปาทปริโยสาเน วิโมกฺขนฺเต อนุปฺปาทสฺส อริยมคฺคสฺส กิเลสานํ วา อนุปฺปชฺชนสฺส ปริโยสาเนติ ฐานผเลหิ อริยผลเมว อุปลกฺขียตีติ ทฏฺฐพฺพํ.

원인이 되는 계(kāraṇasīla)는 세간적인 것이다. 결과가 되는 계(phalasīla)는 출세간적인 것이며 그것에 의해 성취된다. 혹은 세간적인 계라도 전후 관계에 따라 원인과 결과의 상태로 보아야 한다. '성취된 무리(sampannasamudāyassa)'는 원만한 모임을 의미한다. '해로운 계'는 해로운 행실이다. '계의 성취(sīlasampadā)'는 계의 구족, 계의 공덕이라는 뜻이다. '두려움과 함께하는 지혜'는 두려움(ottappa)에 있어서 지혜가 주도적임을 말한 것이지, 지혜가 단순히 두려움을 동반하는 것만을 의미하는 것은 아니다. 왜냐하면 두려움이 없는 지혜는 없기 때문이다. '확신함(adhimuttatā)'은 즐거워함에 의해 의심 없이 나아가는 것이다. '벗어남(nissaṭatā)'은 결합되지 않은 상태이다. 여기서 '확신함'과 '벗어남'이라는 말로써 이 두 가지 방편의 해탈을 단수형(ekasesanaya)으로 여기서는 '해탈(vimutti)'이라고 불렀음을 보여준다. 그 때문에 '마음의 확신과 열반'이라고 설해진 것이다. 이것에 의해 일어난다고 해서 일어남(uppāda)이며, 일어나지 않는 것이 비발생(anuppāda)이다. 비발생의 완성인 해탈의 끝에서, 즉 비발생인 성도(聖道)나 번뇌가 생기지 않음의 끝에서 그 장소와 결과에 의해 성과(聖果)만이 특징지어진다고 보아야 한다.

มาติกาปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마띠까(Mātikā) 구절에 대한 설명이 끝났다.

กามาวจรกุสลปทภาชนียวณฺณนา

욕계 유익한 법의 단어 분류에 대한 설명.

๑. อปฺเปตุนฺติ นิคเมตุํ. ‘‘ปทภาชนียํ น วุตฺต’’นฺติ ปทภาชนียาวจเนน อปฺปนาวโรธํ สาเธตฺวา ปทภาชนียาวจนสฺส การณํ วทนฺโต ‘‘สรูเปนา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติอาทีสุ โหติ-สทฺโท อตฺถิ-สทฺเทน อนานตฺโถติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ ‘‘ทุติเยน โหติ-สทฺเทนา’’ติ. ปุพฺเพ อฏฺฐกถาธิปฺปาเยน วตฺวา ยถาวุตฺตสฺส ปาฬิปฺปเทสสฺส อปฺปนาวโรโธ สมตฺถิโตติ อตฺตโน อธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สงฺเขเปนา’’ติอาทิมาห.

1. 안주시키기 위해서(appetuṃ)란 결론짓기 위해서(nigametuṃ)라는 뜻이다. '단어 분류는 언급되지 않았다'라는 구절로 단어 분류를 언급하지 않음으로써 안주함의 포함을 증명하고, 단어 분류를 언급하지 않은 이유를 말하면서 '자체로서' 등으로 시작하는 구절을 말하였다. 그중 '촉이 있다(phasso hoti)' 등에서 '있다(hoti)'는 '존재함(atthi)'과 뜻이 다르지 않다는 의도로 '두 번째 hoti라는 단어로써'라고 하였다. 이전에 주석서의 의도에 따라 말하고, 앞에서 말한 경전 구절이 안주함에 포함되는 것이 증명되었으므로 자신의 의도를 보이면서 '요약하자면' 등으로 시작하는 구절을 말하였다.

ญาตุํ [Pg.65] อิจฺฉิโตติ ลกฺขณสฺส ปุจฺฉาวิสยตํ ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. เยน เกนจีติ ทสฺสนาทิวิเสสยุตฺเตน, อิตเรน วา. อวตฺถาวิเสโส หิ ญาณสฺส ทสฺสนตุลนตีรณานิ. ‘‘อทิฏฺฐต’’นฺติอาทีสุ อาหาติ โยเชตพฺพํ, สพฺพตฺถ จ ลกฺขณสฺสาติ. ตญฺเหตฺถ อธิกตนฺติ. อทิฏฺฐํ โชตียติ เอตายาติ เอเตน ทิฏฺฐํ สํสนฺทติ เอตายาติ ทิฏฺฐสํสนฺทนา. วิมตึ ฉินฺทติ เอตายาติ วิมติจฺเฉทนาติ เอตาสมฺปิ สทฺทตฺโถ นยโต ทสฺสิโต, อตฺถโต ปน สพฺพาปิ ตถาปวตฺตํ วจนํ, ตทุปฺปาทโก วา จิตฺตุปฺปาโทติ เวทิตพฺพํ.

알고자 원해진 것이라는 말로써 특징이 질문의 대상임을 보이기 위해 언급되었다. '어떤 것에 의해서라도'란 봄(dassana) 등의 특별한 기능이 있는 것이나 혹은 다른 것을 말한다. 지혜의 상태의 차이가 바로 봄, 헤아림(tulana), 판단함(tīraṇa)이기 때문이다. '보이지 않는 것' 등으로 시작하는 구절에는 '말하였다'를 연결해야 하며, 모든 곳에 '특징의'를 연결해야 한다. 여기서 그것이 다루어지기 때문이다. '보이지 않는 것이 이것에 의해 밝혀진다'라고 해서 이것에 의해 본 것을 대조하므로 '본 것의 대조(diṭṭhasaṃsandanā)'라고 한다. '의심을 이것에 의해 끊는다'라고 해서 '의심의 끊음(vimaticchedanā)'이라고 한다. 이것들의 단어 뜻도 방법론에 따라 나타냈으나, 의미상으로는 모든 것이 그렇게 일어나는 말이나 혹은 그것을 일으키는 마음의 일어남이라고 알아야 한다.

อญฺญมญฺญโต ปภิชฺชตีติ ปเภโท, วิเสโส, เตน ปเภเทน. ธมฺมานํ เทสนนฺติ กิญฺจาปิ สมยภูมิชาติอารมฺมณสภาวาทิวเสน อนวเสสปฺปเภทปริคฺคหโต นิทฺเทสเทสนาว วตฺตุํ ยุตฺตา, ตถาปิ กุสลาทิมาติกาปทสงฺคหิตวิเสโสเยว อิธ ปเภโทติ อธิปฺเปโตติ วุตฺตํ ‘‘ปเภท…เป… เทสนํ อาหา’’ติ. เตเนวาห อฏฺฐกถายํ ‘‘กุสล…เป… ทีเปตฺวาติ ผสฺโส โหติ…เป… อวิกฺเขโป โหตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ธมฺมุทฺเทสวาร ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา). ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติอาทินา จ ปเภทวนฺโตว สาติสยํ นิทฺทิฏฺฐา, น ปน มาติกายํ วุตฺตปฺปเภโทติ ปเภทวนฺตทสฺสนํ นิทฺเทโส. อิทํ วุตฺตํ โหตีติอาทินา ‘‘ปเภเท…เป… ทสฺสนตฺถ’’นฺติ อิมสฺส วากฺยสฺส ปิณฺฑตฺถมาห. ยทิ ธมฺมา เอว ปุจฺฉิตพฺพา วิสฺสชฺเชตพฺพา จ, กสฺมา กุสลาติ ปเภทวจนนฺติ อาห ‘‘เต ปนา’’ติอาทิ. น หิ ปเภเทหิ วินา ปเภทวนฺโต อตฺถีติ. ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ เอเตน ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติ, ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติ จ อาทินา อุทฺทิฏฺฐนิทฺทิฏฺฐานํ ธมฺมานํ กุสลภาโว วิสฺสชฺชิโต โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลาติ วิสฺสชฺชเนปี’’ติ อาห. อิมสฺมิญฺหีติ หิ-สทฺโท การณตฺโถ. เตน ยสฺมา ธมฺมาว เทเสตพฺพา, เต จ กุสลา…เป… เภทา เทเสตพฺพา, ตสฺมาติ เอวํ วา โยชนา. ธมฺมานเมวาติ อวธารณผลํ ทสฺเสติ ‘‘อโวหารเทสนาโต’’ติ. อตฺถานญฺจาติ จ-สทฺเทน ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติ เอวมาทิสภาวนิรุตฺตึ ยถาวุตฺตธมฺมาทิญาณญฺจ สงฺคณฺหาติ. ‘‘อิติ เอวํ อยํ ปวตฺเตตพฺโพ นิวตฺเตตพฺโพ จา’’ติ ตถา ตถา วิเธตพฺพภาโว อิติกตฺตพฺพตา, ตาย ยุตฺโต อิติ…เป… ยุตฺโต[Pg.66], ตสฺส วิเธตพฺพสฺสาติ อตฺโถ, วิเสสนตฺตา ปเภทสฺสาติ อธิปฺปาโย.

‘서로 구분된다’는 것이 분류(pabheda)이며 차별(viseso)이니, 그러한 분류에 의해서이다. ‘법들의 설함’이란 비록 때(samaya), 지위(bhūmi), 태어남(jāti), 대상(ārammaṇa), 자성(sabhāva) 등의 측면에서 남김없이 분류를 파악하여 설명(niddesa)으로 설하는 것이 마땅하지만, 여기서는 유익함 등의 마띠까(mātikā) 구절에 포함된 차별만을 분류(pabheda)라고 의도하였으므로 ‘분류…(중략)… 설법을 말씀하셨다’라고 하였다. 그래서 주석서에서 ‘유익함…(중략)… 밝히고 나서 촉이 있고…(중략)… 불산란이 있다’라고 하였다. ‘촉은 닿음이다’ 등의 방법으로 분류를 가진 것들(pabhedavantā)이 뛰어나게 설명되었으나, 마띠까에서 언급된 분류는 아니므로 분류를 가진 것들을 보여주는 것이 상세한 설명(niddesa)이다. ‘이것은 설해진 바이다’ 등의 구절로 ‘분류를…(중략)… 보이기 위해서’라는 이 문장의 요지를 말하였다. 만약 법들만이 질문되고 답변되어야 한다면, 왜 ‘유익한 것들’이라는 분류의 말을 하였는가에 대해 ‘그것들은…’ 등으로 말하였다. 분류 없이는 분류되는 것들이 존재하지 않기 때문이다. ‘이 법들은 유익하다’는 이것으로 ‘촉이 있다’, ‘촉은 닿음이다’ 등으로 제시되고 설명된 법들의 유익한 상태가 답변된 것이라는 의도로 ‘이 법들은 유익하다는 답변에서도’라고 말하였다. 여기서 ‘hi’라는 단어는 원인의 의미이다. 그러므로 법들만이 설해져야 하고, 그것들이 유익함…(중략)… 등의 구분이 설해져야 하기 때문에 이와 같이 연결된다. ‘법들만을’이라고 한정하는 결과를 ‘비관념적 설법(avohāradesanā)이기 때문에’라고 보여준다. ‘뜻들(atthānaṃ)과’라는 말에서 ‘ca’라는 단어로 ‘촉은 닿음이다’ 등의 자성적 어원과 앞에서 언급한 법 등에 대한 지혜를 포함한다. ‘이와 같이 이것은 일으켜져야 하고 멈춰져야 한다’는 등의 그렇게 행해져야 할 상태가 이띠깟따바따(itikattabbatā, 의무)이며, 그것과 결합된 것이 ‘이띠…(중략) 결합된 것’이니, 그것은 행해져야 할 것의 뜻이라는 것이며, 분류의 수식어이기 때문이라는 의도이다.

อิติกตฺตพฺพตายุตฺตสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา อุทฺเทโส ธมฺมปฺปธาโน, ตสฺมา ตตฺถ ธมฺมสฺส วิเสสิตพฺพตฺตา ‘‘กุสลา ธมฺมา’’ติ อยํ ปทานุกฺกโม กโต. ปุจฺฉา สํสยิตปฺปธานา อนิจฺฉิตนิจฺฉยนาย ปวตฺเตตพฺพตฺตา. เตน สพฺพธมฺเมสุ สมุคฺฆาฏิตวิจิกิจฺฉานุสยานมฺปิ ปุจฺฉา เทเสตพฺพปุคฺคลคตสํสยาปตฺตึ อตฺตนิ อาโรเปตฺวา สํสยาปนฺเนหิ วิย ปวตฺตียตีติ ทสฺเสติ. กามาวจราทิเภโท วิย กุสลาทิภาเวน กุสลาทิเภโท ธมฺมภาเวน นิยโตติ ธมฺมาติ วุตฺเต นิจฺฉยาภาวโต ‘‘กุสลา นุ โข อกุสลา นุ โข’’ติอาทินา สํสโย โหตีติ อาห ‘‘กุสลาทิเภโท ปน สํสยิโต’’ติ. ธมฺมภาโว ปน กุสลาทีสุ เอกนฺติกตฺตา นิจฺฉิโตเยวาติ วุตฺตํ ‘‘น จ ธมฺมภาโว สํสยิโต’’ติ. เตน สํสยิโต นิจฺเฉตพฺพภาเวน ปธาโน เอตฺถ กุสลภาโว, น ตถา ธมฺมภาโวติ ธมฺมา กุสลาติ วุตฺตนฺติ ทสฺเสติ.

행해져야 할 상태(itikattabbatā)와 결합된 것이 수식되어야 하기에 제시는 법이 주가 된다. 그러므로 거기서 법이 수식되어야 하기에 ‘유익한 법들’이라고 이 구절의 순서를 정한 것이다. 질문은 의심이 주가 되며, 원치 않는 것을 확정하기 위해 진행되어야 한다. 그러므로 모든 법에 대해 의심의 잠재성향을 뿌리 뽑은 분들이라도 질문은 설법을 듣는 이들에게 생긴 의심을 자신에게 옮겨와서 의심에 빠진 사람들처럼 진행한다는 것을 보여준다. 욕계 등의 구분처럼 유익함 등의 상태에 의한 유익함 등의 분류는 법의 상태로서 결정되어 있으므로, ‘법들’이라고 말했을 때 확신이 없기 때문에 ‘유익한 것인가, 해로운 것인가’ 등의 의심이 생긴다고 ‘유익함 등의 분류는 의심된다’라고 하였다. 그러나 법의 상태는 유익한 것 등에서 일방적이기에 확실하다는 것을 ‘법의 상태는 의심되지 않는다’라고 하였다. 그러므로 여기서 의심되어 확정되어야 할 상태로 주가 되는 것은 유익한 상태이지, 법의 상태가 그러한 것은 아니기에 ‘법들은 유익하다’라고 말했음을 보여준다.

จิตฺตุปฺปาทสมเยติ จิตฺตสฺส อุปฺปชฺชนสมเย. ‘‘อถ วิชฺชมาเน’’ติ เอตฺถ อถ-สทฺทสฺส อตฺถมาห ‘‘ปจฺฉา’’ติ. โภชนคมนาทีหิ สมเยกเทสนานตฺตํ ทสฺเสตฺวา อวเสสนานตฺตํ ทสฺเสตุํ ‘‘สมวายาที’’ติ วุตฺตํ. วิเสสิตาติ เอเตน ‘‘นิยมิตา’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ, ตสฺมา ยถาวุตฺตจิตฺตวิเสสิตพฺพโต สมยโตติ อตฺโถ. ยถาธิปฺเปตานนฺติ กามาวจราทิวิเสสยุตฺตานํ. ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ จิตฺตุปฺปตฺติยา วิเสสิตพฺโพปิ สมโย เยน จิตฺเตน อุปฺปชฺชมาเนน วิเสสียติ, ตสฺเสว จิตฺตสฺส ‘‘ยสฺมึ สมเย’’ติ เอตฺถ สยํ วิเสสนภาวํ อาปชฺชติ. ตถา ‘‘ตสฺมึ สมเย’’ติ เอตฺถ วิเสสนภูตํ จิตฺตํ อตฺตนา วิเสสิตพฺพสมยสฺส อุปการตฺถํ ‘‘ยสฺมึ สมเย…เป… จิตฺต’’นฺติ วิเสสิตพฺพภาวํ อาปชฺชติ. อุปกาโรติ จ อญฺญมญฺญํ อวจฺเฉทกาวจฺฉินฺทิตพฺพภาโวติ ทฏฺฐพฺพํ. ปุริมธมฺมานํ ภงฺคสมกาลํ, ภงฺคานนฺตรเมว วา ปจฺฉิมธมฺมานํ อุปฺปตฺติ ปุริมปจฺฉิมานํ นิรนฺตรตา เกนจิ อนนฺตริตตา. ยาย ภาวปกฺขสฺส พลวภาเวน ปฏิจฺฉาทิโต วิย หุตฺวา อภาวปกฺโข น ปญฺญายตีติ ตเทเวตนฺติ คหณวเสน ปจุรชโน วิปริเยสิโต, โสยมตฺโถ [Pg.67] อลาตจกฺเกน สุปากโฏ โหติ. เตเนวาห ‘‘เอกีภูตานมิวา’’ติ. เอกสมูหวเสน เอกีภูตานมิว ปวตฺติ สมูหฆนตา, ทุพฺพิญฺเญยฺยกิจฺจเภทวเสน เอกีภูตานมิว ปวตฺติ กิจฺจฆนตาติ โยชนา. เอตฺถ จ ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน ปวตฺตมานานํ อเนเกสํ ธมฺมานํ กาลสภาวพฺยาปารารมฺมเณหิ ทุพฺพิญฺเญยฺยเภทตาย เอกีภูตานมิว คเหตพฺพตา ยถากฺกมํ สนฺตติฆนตาทโยติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘마음이 일어나는 때에’란 마음이 일어나는 시기를 의미한다. ‘그런데 있는(atha vijjamāne)’에서 ‘atha’라는 단어의 의미를 ‘나중에’라고 설명하였다. 식사나 이동 등에 의한 시간의 부분적 차이를 보인 뒤, 나머지 차이를 보이기 위해 ‘화합 등’이라고 하였다. ‘수식되었다’는 것으로 ‘한정되었다’는 단어의 의미를 설명하니, 그러므로 앞에서 언급한 마음으로 수식되어야 하기에 ‘때로부터’라는 뜻이다. ‘의도된 대로의 것들’이란 욕계 등의 차이를 가진 것들을 말한다. ‘그 시기에’라고 할 때 마음의 일어남에 의해 수식되어야 할 시간일지라도, 일어나는 마음에 의해 수식되므로, 그 마음 자체에 대해 ‘어느 시기에’에서 수식어의 상태가 된다. 또한 ‘그 시기에’에서 수식어가 된 마음은 자신이 수식해야 할 시간에 도움을 주기 위해 ‘어느 시기에…(중략)… 마음’이라며 수식받는 상태가 된다. ‘도움’이란 서로를 한정하는 것(avacchedaka)과 한정되는 것(avacchinditabba)의 상태라고 보아야 한다. 앞선 법들이 소멸하는 시점과 같거나, 소멸한 직후에 뒤의 법들이 일어나는 것이 앞뒤의 끊어짐 없음(nirantaratā)이며 어떤 것에 의해서도 간격이 없는 상태이다. 이것에 의해 존재의 측면이 강함으로 인해 가려진 것처럼 되어 비존재의 측면이 드러나지 않으므로, ‘바로 그것이다’라고 거머쥐는 바람에 많은 사람들이 전도되었는데, 이 의미는 불막대기를 돌려 만든 원(alātacakka)으로 잘 드러난다. 그래서 ‘하나가 된 것처럼’이라고 하였다. 하나의 무리라는 측면에서 하나가 된 것처럼 진행하는 것이 집합의 밀집(samūhaghanatā)이며, 알기 어려운 역할의 구분 측면에서 하나가 된 것처럼 진행하는 것이 역할의 밀집(kiccaghanatā)이라고 연결된다. 여기서 원인과 결과의 상태로 진행하는 수많은 법이 시간, 자성, 작용, 대상에 의해 그 구분을 알기 어렵기 때문에 하나가 된 것처럼 파악되는 것이 순서대로 상속의 밀집(santatighanatā) 등이라고 보아야 한다.

สหการีการณสนฺนิชฺฌํ สเมตีติ สมโย, สมเวตีติ อตฺโถติ สมย-สทฺทสฺส สมวายตฺถตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปจฺจยสามคฺคิ’’นฺติ อาห. สเมติ สมาคจฺฉติ เอตฺถ มคฺคพฺรหฺมจริยํ ตทาธารปุคฺคเลหีติ สมโย, ขโณ. สเมนฺติ เอตฺถ, เอเตน วา, สมาคจฺฉนฺติ ธมฺมา สหชาตธมฺเมหิ อุปฺปาทาทีหิ วาติ สมโย, กาโล. ธมฺมปฺปวตฺติมตฺตตาย อตฺถโต อภูโตปิ หิ กาโล ธมฺมปฺปวตฺติยา อธิกรณํ กรณํ วิย จ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺเธน รูเปน โวหรียตีติ. สมํ, สห วา อวยวานํ อยนํ ปวตฺติ อวฏฺฐานนฺติ สมโย, สมูโห ยถา ‘‘สมุทาโย’’ติ. อวยวสหาวฏฺฐานเมว หิ สมูโห. ปจฺจยนฺตรสมาคเม เอติ ผลํ เอตสฺมา อุปฺปชฺชติ ปวตฺตติ จาติ สมโย, เหตุ ยถา ‘‘สมุทโย’’ติ. สเมติ สมฺพนฺโธ เอติ สวิสเย ปวตฺตติ, สมฺพนฺธา วา อยนฺติ เอเตนาติ สมโย, ทิฏฺฐิ. ทิฏฺฐิสํโยชเนน หิ สตฺตา อติวิย พชฺฌนฺตีติ. สมยนํ สงฺคติ สโมธานนฺติ สมโย, ปฏิลาโภ. สมสฺส นิโรธสฺส ยานํ, สมฺมา วา ยานํ อปคโม อปฺปวตฺตีติ สมโย, ปหานํ. อภิมุขภาเวน สมฺมา เอตพฺโพ อภิสเมตพฺโพ อธิคนฺตพฺโพติ อวิปรีโต สภาโว อภิสมโย. อภิมุขภาเวน สมฺมา วา เอติ คจฺฉติ พุชฺฌตีติ อภิสมโย, อวิราเธตฺวา ธมฺมานํ อวิปรีตสภาวาวโพโธ. เอตฺถ จ อุปสคฺคานํ โชตกมตฺตตฺตา ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส วาจโก สมย-สทฺโท เอวาติ สอุปสคฺโคปิ วุตฺโต. ตาเนวาติ ปีฬนาทีเนว. วิปฺผาริกตา เสริภาเวน กิริยาสุ อุสฺสาหนปรินิปฺผนฺโน.

협력하는 원인들의 결합을 이룬다(sameti)고 해서 '사마야(samayo)'라 하며, 결합한다(samaveti)는 뜻이다. 사마야라는 단어의 결합(samavāya)이라는 의미를 나타내면서 '조건들의 화합(paccayasāmaggi)'이라고 하였다. 도의 청정범행이 그것을 의지하는 사람들과 함께 여기서 만난다(sameti, samāgacchati)는 의미에서 사마야는 '순간(khaṇa)'이다. 법들이 여기서 또는 이것에 의해 함께 생겨나는 법들인 생겨남 등과 함께 모인다(samenti)는 의미에서 사마야는 '시간(kāla)'이다. 단지 법의 진행일 뿐이어서 실제로는 존재하지 않더라도, 시간은 법의 진행의 처소(adhikaraṇa)이자 수단(karaṇa)인 것처럼 상정된 모습으로 통용되기 때문이다. 부분들이 평등하게(samaṃ) 또는 함께(saha) 진행하는 것(ayana), 즉 머무는 것이라 하여 사마야는 '무리(samūha)'이니, '집합(samudāya)'과 같다. 부분들이 함께 머무는 것 자체가 무리이기 때문이다. 다른 조건들의 결합에서 결과가 나오고(eti), 이것으로부터 생겨나고 진행한다고 해서 사마야는 '원인(hetu)'이니, '일어남(samudaya)'과 같다. 연결되어 있고(sameti), 자기 대상에서 진행하며, 연결에 의해 나아간다(eti)고 해서 사마야는 '견해(diṭṭhi)'이다. 견해의 결합(diṭṭhisaṃyojana)에 의해 중생들이 몹시 묶이기 때문이다. 모임과 결합(samayana)이라는 의미에서 사마야는 '획득(paṭilābha)'이다. 고통의 가라앉음(sama)인 소멸로 가는 것(yāna), 또는 바르게 가는 것, 즉 물러남과 비진행이라는 의미에서 사마야는 '버림(pahāna)'이다. 마주하는 상태로 바르게 가야 할 것, 즉 통달해야 하고 도달해야 하는 것이라는 뜻에서 전도되지 않은 본성이 '아비사마야(abhisamaya, 현관)'이다. 마주하는 상태로 또는 바르게 가고 이해한다(eti, gacchati, bujjhati)는 의미에서 아비사마야는 법들의 전도되지 않은 본성을 어기지 않고 깨닫는 것이다. 여기서 접두사는 의미를 밝혀줄 뿐이므로, 각각의 의미를 나타내는 것은 '사마야'라는 단어 자체이며, 따라서 접두사가 붙은 형태도 설명된 것이다. '그것들'이란 바로 압박함 등의 의미이다. 확산됨(vipphārikatā)이란 자재로운 상태로 행위들에 노력하여 성취하는 것이다.

เกสุจีติ อกุสลวิปากาทีสุ. ขณสฺส อสมฺภโว เตน วินาภาโวติ อาห ‘‘นนู’’ติอาทิ. ธมฺเมเนวาติ วิเสสนฺตรรหิเตน. ตํเยว หิ อวธารเณน นิวตฺติตํ วิเสสํ ทสฺเสติ ‘‘น ตสฺส ปวตฺติตฺถา’’ติอาทินา. ยถา วา ตถา วาติ กาเลน โลโก ปวตฺตติ นิวตฺตตีติ วา กาโล นาม ภาโว วตฺตนลกฺขโณ ภาวานํ ปวตฺติโอกาสทายโกติ [Pg.68] วา เยน เตน ปกาเรน. อิธ อุตฺตมเหตุโน สมฺภโว เอว นตฺถีติ เหตุเหตุสาธารณเหตูเยว ปฏิเสเธติ. ตปฺปจฺจยตํ อเนกปจฺจยตํ.

'어떤 것들에서'란 해로운 과보 등에서를 말한다. 찰나(khaṇa)가 존재할 수 없다는 것은 그것 없이는 존재할 수 없다는 뜻이기에 '안 그런가' 등을 말하였다. '오직 법에 의해서만'이란 다른 특별한 차이가 없음을 뜻한다. 바로 그것을 한정함으로써 배제된 차별을 '그것의 진행은 머물지 않는다'는 등의 말로 나타낸다. 혹은 '어떠한 방식으로든'이란 시간이 세상에 진행하거나 물러난다는 것이거나, 시간이라는 존재가 진행의 특징을 가져서 존재들이 진행할 기회를 제공한다는 것이거나, 그러한 온갖 방식을 말한다. 여기서는 수승한 원인이 존재하지 않는다는 것 자체를 말하며, 원인과 원인 아닌 것, 일반적인 원인 자체를 부정한다. '그 조건성(tappaccayataṃ)'이란 여러 조건이 있음(anekapaccayataṃ)을 뜻한다.

ปกติสฺสรวาทคฺคหณํ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ. ปชาปติปุริสกาลวาทาทโยปิ ‘‘เอกการณวาโท’’ติ. วา-สทฺเทน วา เตสมฺปิ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อวยว…เป… ทาโย วุตฺโต อวยวธมฺเมน สมุทายสฺส อปทิสิตพฺพตฺตา, ยถา ‘‘สมํ จุณฺณํ, อลงฺกโต เทวทตฺโต’’ติ จ. อนิปฺผาทนํ นิปฺผาทนาภาโว อเหตุภาโว. นิปฺผาเทตุํ อสมตฺถสฺส ปน ปจฺจยนฺตรานํ สหสฺเสปิ สมาคเต นตฺเถว สมตฺถตาติ อาห ‘‘นิปฺผาทนสมตฺถสฺสา’’ติ. เอตฺถ จ สหการีการณายตฺตา ผลุปฺปาทนา ปจฺจยธมฺมานํ อญฺญมญฺญาเปกฺขาติ วุตฺตาติ อเปกฺขา วิยาติ อเปกฺขา ทฏฺฐพฺพา.

자성론(Pakativāda)과 자재신론(Issaravāda)을 언급한 것은 단지 예시로 보아야 한다. 파자파티(Pajāpati), 푸루사(Purisa), 시간론(Kālavāda) 등도 '단일 원인론'이다. '또는(vā)'이라는 단어로 그것들 또한 포함되는 것으로 보아야 한다. '부분... (중략)... 집합(dāya)'이라고 말한 것은 부분의 법에 의해 전체(집합)를 지칭할 수 있기 때문이니, 마치 '가루가 평등하다', '데와닷타가 장엄되었다'고 하는 것과 같다. '생성하지 않음'이란 생성이 없는 것, 즉 원인이 없는 상태를 말한다. 생성할 능력이 없는 것은 비록 수천 개의 다른 조건이 모이더라도 능력이 없으므로 '생성할 능력이 있는 것의'라고 하였다. 여기서 협력하는 원인들에 의거하여 결과를 생성하는 것은 조건이 되는 법들이 서로를 의존하는 것이라고 설명되었으므로, '의존하는 것과 같이'에서 '의존(apekkha)'으로 보아야 한다.

นิพฺยาปาเรสุ อพฺยาวเฏสุ. เอเกกสฺมินฺติ อฏฺฐกถายํ อาเมฑิตวจนสฺส ลุตฺตนิทฺทิฏฺฐตํ ทสฺเสติ. สติ จ อาเมฑิเต สิทฺโธ พหุภาโวติ. อนฺธสตํ ปสฺสตีติ จ ปจฺจตฺตวจนํ นิทฺธารเณ ภุมฺมวเสน ปริณาเมตฺวา ‘‘อนฺธสเต’’ติ อาห. ตถา เอเกกสฺมินฺติ อิมินา วิสุํ อสมตฺถตา โชติตาติ อนฺธสตํ ปสฺสตีติ สมุทิตํ ปสฺสตีติ อตฺถโต อยมตฺโถ อาปนฺโนติ อาห ‘‘อนฺธสตํ สหิตํ ปสฺสตีติ อธิปฺปาโย’’ติ. อญฺญถาติ ยถารุตวเสน อตฺเถ คยฺหมาเน. ยสฺมา อสา…เป… สิทฺโธ สิวิกุพฺพหนาทีสุ, ตสฺมา นายมตฺโถ สาเธตพฺโพ. อิทานิ ตสฺสตฺถสฺส สุปากฏภาเวน อสาเธตพฺพตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิสุ’’นฺติอาทิมาห.

'작용이 없는 것들(nibyāpāresu)'이란 힘쓰지 않는 것들을 말한다. '각각에서'라는 것은 주석서에서 반복된 단어가 생략되어 표시되었음을 보여준다. 반복될 때 다수성이 성립하기 때문이다. '백 명의 눈먼 이가 본다'는 주격 문장을 구별을 나타내는 처격으로 바꾸어 '백 명의 눈먼 이에게서'라고 하였다. 이와 같이 '각각에서'라는 말로 개별적인 무능력함을 나타냈으므로, '백 명의 눈먼 이가 본다'는 것은 '함께 모여서 본다'는 뜻이 된다고 하여 '백 명의 눈먼 이가 함께 본다'는 뜻이라고 하였다. 그렇지 않다면, 즉 문구 그대로의 의미로 받아들인다면, '그것은... (중략)... 가마를 메는 등의 일에서 성립하므로' 이 의미는 성립될 수 없다. 이제 그 의미가 매우 명확하므로 성립될 수 없음을 나타내기 위해 '별개로' 등을 말하였다.

เอเตนุปาเยนาติ โยยํ ขณสงฺขาโต สมโย กุสลุปฺปตฺติยา ทุลฺลภภาวํ ทีเปติ. อตฺตโน ทุลฺลภตายาติ เอตฺถ ขณตฺโถ วา สมย-สทฺโท ขณสงฺขาโต สมโยติ อตฺโถ วุตฺโต. เอเตน อุปายภูเตน นยภูเตน. โยชนา กาตพฺพาติ เอตฺถายํ โยชนา – สมวาย…เป… วุตฺตึ ทีเปติ สยํ ปจฺจยสามคฺคิภาวโต, สมวายตฺโถ วา สมย-สทฺโท สมวายสงฺขาโต สมโย. โส ยาย ปจฺจยสามคฺคิยา สตีติ อิมสฺส อตฺถสฺส ปกาสนวเสน ธมฺมานํ อเนกเหตุโต วุตฺตึ ทีเปติ. กาล…เป… ปริตฺตตํ ทีเปติ อตฺตโน อติปริตฺตตาย. สมูห…เป… สหุปฺปตฺตึ ทีเปติ สยํ ธมฺมานํ สมุทายภาวโต. เหตุ…เป… วุตฺติตํ ทีเปติ สติ เอว อตฺตนิ อตฺตโน ผลานํ [Pg.69] สมฺภวโตติ. อตฺถปกฺเข จ สทฺทปกฺเข จ ยสฺมึ อติปริตฺเต กาเล ยสฺมึ ธมฺมสมุทาเย ยมฺหิ เหตุมฺหิ สตีติ เอตสฺส อตฺถสฺส ญาปนวเสน ตทาธาราย ตทธีนาย จ กุสลธมฺมปฺปวตฺติยา ทุปฺปฏิวิชฺฌตํ อเนเกสํ สหุปฺปตฺตึ ปราธีนปฺปตฺติญฺจ ทีเปตีติ.

'이러한 방법으로'란 찰나라고 일컬어지는 이 사마야(때)가 유익한 법이 생겨나기 어려움을 나타낸다는 것이다. '자신의 얻기 어려움에 의해'에서 사마야라는 단어는 찰나의 의미이거나, 찰나라고 일컬어지는 사마야라는 뜻으로 설명되었다. '이러한 방법(upāya)' 즉 '논리(naya)'에 의해서이다. '조합되어야 한다'에서 그 조합은 다음과 같다. 결합... (중략)... 스스로 조건들의 화합이 됨으로써 진행을 나타내거나, '결합'의 의미를 가진 사마야라는 단어는 결합이라 일컬어지는 사마야이다. 그것은 조건들의 화합이 있을 때라는 이 의미를 밝힘으로써 법들이 여러 원인으로부터 진행됨을 나타낸다. 시간... (중략)... 자신의 지극히 짧음에 의해 짧음을 나타낸다. 무리... (중략)... 스스로 법들의 집합이 됨으로써 함께 생겨남을 나타낸다. 원인... (중략)... 자기 자신이 있을 때 비로소 자신의 결과들이 발생한다는 점으로써 진행을 나타낸다. 의미의 측면과 단어의 측면 모두에서, 지극히 짧은 시간에, 어떤 법들의 집합에서, 어떤 원인이 있을 때라는 이 의미를 알려줌으로써, 그것을 의지하고 그것에 종속된 유익한 법들의 진행이 통달하기 어려움과 여러 법이 함께 생겨남과 타자에 의존하여 생겨남을 나타낸다는 것이다.

ทฬฺหธมฺมา ธนุคฺคหาติ ทฬฺหธนุโน อิสฺสาสา. ทฬฺหธนุ นาม ทฺวิสหสฺสถามํ วุจฺจติ. ทฺวิสหสฺสถามนฺติ จ ยสฺส อาโรปิตสฺส ชิยาพทฺโธ โลหสีสาทีนํ ภาโร ทณฺเฑ คเหตฺวา ยาว กณฺฑปฺปมาณา อุกฺขิตฺตสฺส ปถวิโต มุจฺจติ. สิกฺขิตาติ ทสทฺวาทสวสฺสานิ อาจริยกุเล อุคฺคหิตสิปฺปา. กตหตฺถาติ ธนุสฺมึ จิณฺณวสีภาวา. โกจิ สิปฺปเมว อุคฺคณฺหาติ, กตหตฺโถ น โหติ, อิเม ปน น ตถาติ ทสฺเสติ. กตุปาสนาติ ราชกุลาทีสุ ทสฺสิตสิปฺปา. จตุทฺทิสา ฐิตา อสฺสูติ เอกสฺมึเยว ปเทเส ถมฺภํ วา รุกฺขํ วา ยํ กิญฺจิ เอกํเยว นิสฺสาย จตุทฺทิสาภิมุขา ฐิตา สิยุนฺติ อตฺโถ. เอวํ วุตฺตชวนปุริสสฺสาติ น เอวรูโป ปุริโส โกจิ ภูตปุพฺโพ อญฺญตฺร โพธิสตฺเตน. โส หิ ชวนหํสกาเล เอวรูปมกาสิ. สุตฺเต ปน อภูตปริกปฺปนวเสน อุปมามตฺตํ อาหฏํ. ตปฺปรภาวาติ ตปฺปรภาวโต เหตุสงฺขาตสฺส สมยสฺส ปรายตฺตวุตฺติทีปเน เอกนฺตพฺยาวฏสภาวโตติ อตฺโถ. เย ปน ‘‘ตปฺปรภาโว’’ติ ปฐนฺติ, เตสํ ปจฺจยายตฺตวุตฺติทีปนโต ตปฺปรภาโว เหตุสงฺขาตสฺส สมยสฺส, ตสฺมา ตสฺส ปรายตฺตวุตฺติทีปนตา วุตฺตาติ โยชนา. สมุทายายตฺตตาทีปเน ตปฺปโร, ตเทกเทสายตฺตตาทีปเน ตปฺปโร น โหตีติ อาห ‘‘อตปฺปรภาวโต’’ติ.

‘강한 활을 가진 궁수들(daḷhadhammā dhanuggahāti)’이란 강한 활을 가진 사수(issāsā)들을 말한다. ‘강한 활(daḷhadhanu)’이란 이천 명의 힘(dvisahassathāma)이라 불린다. ‘이천 명의 힘’이란, 시위가 걸린 활에 쇠뭉치 등의 무게를 매달아 막대기로 잡고 화살 크기만큼 들어 올렸을 때 지면에서 떨어지는 무게를 말한다. ‘훈련된(sikkhitā)’이란 스승의 문하에서 10~12년 동안 기예를 배운 자들을 말한다. ‘숙련된(katahatthā)’이란 활쏘기에 익숙해진 상태를 말한다. 어떤 이는 기예만을 배울 뿐 숙련되지는 못하지만, 이들은 그렇지 않음을 보여준다. ‘연습을 마친(katupāsanā)’이란 왕실 등에서 기예를 시연한 자들을 말한다. ‘네 방향에 서 있다(catuddisā ṭhitā assu)’는 것은 한 장소에서 기둥이나 나무 등 어느 하나만을 의지하여 네 방향을 마주 보고 서 있는 상태를 뜻한다. ‘그토록 빠른 사람(evatūpajavanapuriso)’이란 과거에 보살을 제외하고는 그런 사람이 존재한 적이 없다. 보살께서는 자반하사(Javanahaṃsa, 빠른 거위) 시절에 그와 같은 일을 하셨다. 그러나 경(Sutta)에서는 존재하지 않는 것을 가정하는 방식에 따라 단지 비유로써 가져온 것이다. ‘그것에 전념하는 상태(tapparabhāvā)’란 그것에 전념하는 상태로부터 원인이라 일컬어지는 시간의 타자 의존적 작용을 나타내며, 전적으로 관여하는 성품이라는 뜻이다. ‘tapparabhāvo’라고 읽는 이들에게는 조건에 의존하는 작용을 나타내기에, ‘tapparabhāvo’는 원인이라 일컬어지는 시간의 것이며, 따라서 그 시간의 타자 의존적 작용을 나타내는 것이라고 결합한다. 전체에 의존함을 나타낼 때는 ‘tapparo’(그것에 전념하는 것)이고, 그 일부분에 의존함을 나타낼 때는 ‘tapparo’가 아니기에 ‘atapparabhāvato’(그것에 전념하지 않는 상태로부터)라고 하였다.

นนุ จ ตํ ตํ อุปาทาย ปญฺญตฺโต กาโล โวหารมตฺตโก, โส กถํ อาธาโร ตตฺถ วุตฺตธมฺมานนฺติ อาห ‘‘กาโลปิ หี’’ติอาทิ. ยทิ กิริยาย กิริยนฺตรลกฺขณํ ภาเวนภาวลกฺขณํ, กา ปเนตฺถ ลกฺขณกิริยาติ อาห ‘‘อิหาปี’’ติอาทิ. ลกฺขณภูตภาวยุตฺโตติ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยสฺมา สตฺตาสงฺขาตาย ลกฺขณกิริยาย ยุตฺโต สมโย, ตสฺมา ตตฺถ ภูมินิทฺเทโสติ.

그 각각을 연하여 시설된 시간은 단지 세속적인 명칭(vohāra)일 뿐인데, 그것이 어떻게 거기서 설해진 법들의 의지처가 될 수 있는가라는 물음에 ‘시간 또한(kālopi hī)’ 등으로 답하였다. 만약 하나의 행위가 다른 행위를 특징짓는 것이라면, 여기서 특징짓는 행위는 무엇인가라는 물음에 ‘여기서도(ihāpī)’ 등으로 답하였다. ‘~라는 이유로(iti)’라는 단어는 원인의 의미로 ‘특징이 되는 상태와 결합된 것’을 뜻한다. 즉, 중생이라 일컬어지는 특징짓는 행위와 결합된 시간이기에, 그곳에 처소의 제시(bhūminiddesa)가 있다는 뜻이다.

อุทฺทานโตติ ยทิ สงฺเขปโตติ อตฺโถ. นนุ จ อวสิฏฺฐกิเลสาทโย วิย กิเลสกาโมปิ อสฺสาเทตพฺพตาย วตฺถุกาเม สมวรุทฺโธ ญาณํ วิย เญยฺเยติ สงฺเขปโต เอโกเยว กาโม [Pg.70] สิยาติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘กิเลสกาโม’’ติอาทิ. สหิตสฺสาติ วิสยวิสยิภาเวน อวฏฺฐิตสฺส. ‘‘อุทฺทานโต ทฺเว กามา’’ติ กิญฺจาปิ สพฺเพ กามา อุทฺทิฏฺฐา, ‘‘จตุนฺนํ อปายาน’’นฺติอาทินา ปน วิสยสฺส วิเสสิตตฺตา โอรมฺภาคิยกิเลสภูโต กามราโค อิธ กิเลสกาโมติ คหิโตติ ‘‘เตนา’’ติอาทิมาห. โจทโก ตสฺส อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘นนุ จา’’ติอาทินา อนุยุญฺชติ. อิตโร ปน ‘‘พหลกิเลสสฺสา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ.

‘요약하자면(uddānatoto)’이란 ‘간략히 말하자면’이라는 뜻이다. 남아있는 번뇌 등과 마찬가지로 번뇌로서의 욕망(kilesakāmo)도 즐겨야 할 대상이기에 대상으로서의 욕망(vatthukāme)에 포함되며, 지혜가 알아야 할 대상(ñeyya)과 같으므로 요약하면 욕망은 하나여야 하지 않는가라는 반론을 염두에 두고 ‘번뇌로서의 욕망(kilesakāmo)’ 등을 설하였다. ‘함께하는 자의(sahitassa)’란 대상과 대상의 주체(visayavisayibhāva)로 머무는 자의 것이라는 뜻이다. ‘요약하자면 두 가지 욕망이다(uddānato dve kāmā)’라고 하여 비록 모든 욕망이 제시되었을지라도, ‘네 가지 악처의(catunnaṃ apāyānaṃ)’ 등의 표현으로 대상이 한정되었기 때문에 여기서 번뇌로서의 욕망은 낮은 단계에 속하는 번뇌인 욕탐(kāmarāgo)으로 취해졌음을 ‘그 때문에(tenā)’ 등으로 설명한다. 질문자는 그 의도를 알지 못한 채 ‘어찌하여(nanu cā)’ 등으로 묻는다. 그러나 다른 이(주석가)는 ‘강한 번뇌의(bahalakilesassā)’ 등으로 자신의 의도를 드러낸다.

กามาวจรธมฺเมสุ วิมานกปฺปรุกฺขาทิปฺปกาเรสุ ปริตฺตกุสลาทีสุ วา. นนุ จ ‘‘จตุนฺนํ อปายาน’’นฺติ วิสยสฺส วิเสสิตตฺตา รูปารูปธาตุคฺคหณสฺส อสมฺภโวเยวาติ? น, ‘‘อุทฺทานโต ทฺเว กามา’’ติ นิรวเสสโต กามานํ อุทฺทิฏฺฐตฺตา. อุทฺทิฏฺเฐปิ หิ กามสมุทาเย ยถา ตเทกเทโสว คยฺหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทุวิโธ’’ติอาทิมาห. กามราโค ปญฺจกามคุณิโก ราโค. กามตณฺหา กามาวจรธมฺมวิสยา ตณฺหา. นิโรธตณฺหา อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคโต ราโค. อิธาติ เอกาทสวิเธ ปเทเส. ยทิ อนวเสสปฺปวตฺติ อธิปฺเปตา, ‘‘ทุวิโธเปโส’’ติ น วตฺตพฺพํ วตฺถุกาเมกเทสสฺส อิธ อปฺปวตฺตนโตติ อนุโยเคน เยภุยฺยภาวโต อนวเสโส วิย อนวเสโสติ วา อตฺโถ คเหตพฺโพติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุกาโมปี’’ติอาทิมาห. อนวเสสสทิสตา เจตฺถ สภาวภินฺนสฺส กสฺสจิ อนวเสสโต. เอวญฺจ กตฺวาติ กิเลสกามวตฺถุกามานํ อนวเสสปริปุณฺณภาเวน อภิลกฺขิตตฺตาติ อตฺโถ. จาสทฺทสฺส รสฺสตฺตํ กตนฺติ กามาวจรสทฺเท เหตุกตฺตุอตฺโถ อนฺโตนีโตติ ทสฺเสติ.

욕계의 법들이란 비만(vimāna)이나 겁수(kapparukkha) 등의 종류나 혹은 미세한 유익한 법 등을 말한다. ‘네 가지 악처의’라고 대상이 한정되었기 때문에 색계와 무색계의 파악은 불가능하지 않은가? 아니다. ‘요약하자면 두 가지 욕망’이라고 예외 없이 욕망들이 제시되었기 때문이다. 욕망의 전체 집합이 제시되었음에도 그 일부분만이 취해지는 방식임을 보여주기 위해 ‘두 가지(duvidho)’ 등을 설하였다. ‘욕탐(kāmarāgo)’은 다섯 가지 감각적 욕망의 가닥에 대한 탐욕이다. ‘욕애(kāmataṇhā)’는 욕계의 법을 대상으로 하는 갈애이다. ‘멸애(nirodhataṇhā)’는 단견(ucchedadiṭṭhi)과 함께하는 탐욕이다. ‘여기서(idhā)’란 11가지 종류의 처소에서이다. 만약 남김없는 작용이 의도된 것이라면 ‘이것은 두 가지이다’라고 말해서는 안 되는데, 대상으로서의 욕망의 일부분이 여기서 작용하지 않기 때문이다. 따라서 대다수의 존재함으로부터 남김없는 것과 같으므로 남김없다는 의미로 파악해야 함을 보여주기 위해 ‘대상으로서의 욕망 또한(vatthukāmopī)’ 등을 설하였다. 여기서 남김없음과 유사하다는 것은 자성이 다른 어떤 것들이 남김없이 존재하기 때문이다. 이와 같이 하여 번뇌로서의 욕망과 대상으로서의 욕망이 남김없이 충만하게 갖추어진 상태로 특징지어졌다는 뜻이다. ‘ca’라는 단어를 짧게 만든 것은 ‘욕계(kāmāvacara)’라는 단어 안에 사역의 의미가 포함되어 있음을 보여준다.

วิสเยติ วตฺถุสฺมึ อภิเธยฺยตฺเถติ อตฺโถ. นิมิตฺตวิรเหติ เอเตน รุฬฺหีสุ กิริยา วิภาคกรณาย, น อตฺตกิริยายาติ ทสฺเสติ. กุสลภาวนฺติ ชาตกพาหิติกสุตฺตอภิธมฺมปริยาเยน กถิตํ กุสลตฺตํ. ตสฺสาติ สุขวิปากภาวสฺส. ตสฺส ปจฺจุปฏฺฐานตํ วตฺตุกามตายาติ เอเตน ‘‘อนวชฺชสุขวิปากลกฺขณ’’นฺติ เอตฺถ สุขสทฺโท อิฏฺฐปริยาโย วุตฺโตติ ทสฺเสติ. สญฺญาปญฺญากิจฺจํ สญฺญาณกรณปฏิวิชฺฌนานิ, ตทุภยวิธุรา อารมฺมณูปลทฺธิ ‘‘วิชานาตี’’ติ อิมินา วุจฺจตีติ อาห ‘‘สญฺญา…เป… คหณ’’นฺติ. นนุ จ ผสฺสาทิกิจฺจโตปิ วิสิฏฺฐกิจฺจํ จิตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, โส ปน วิเสโส น ตถา ทุรวโพโธ, ยถา [Pg.71] สญฺญาปญฺญาวิญฺญาณานนฺติ สญฺญาปญฺญากิจฺจวิสิฏฺฐลกฺขณตาย วิญฺญาณลกฺขณมาห. อนนฺตรธมฺมานํ ปคุณพลวภาวสฺส การณภาเวน ปวตฺตมาโน สนฺตานํ จิโนติ นาม. ตถาปวตฺติ จ อาเสวนปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘อาเสวนปจฺจยภาเวน จิโนตี’’ติ.

‘대상에서(visaye)’란 ‘대상(vatthu)이 되는 의미에서’라는 뜻이다. ‘표식의 결여(nimittaviraha)’란 이것에 의해 관습적인 명칭들에서 기능의 구분을 하기 위함이지, 자신의 작용을 위한 것이 아님을 보여준다. ‘유익한 상태(kusalabhāva)’란 자타카, 바히티카 수타, 아비담마의 방식에 따라 설해진 유익함이다. ‘그것의(tassa)’란 행복한 과보를 낳는 상태를 말한다. ‘그것의 나타남(paccupaṭṭhāna)을 말하고자 함’에 의해, ‘비난받을 일 없고 행복한 과보를 특징으로 한다’는 문구에서 ‘행복(sukha)’이라는 단어가 원하는 대로(iṭṭha)라는 의미로 쓰였음을 보여준다. 지각(saññā)과 통찰(paññā)의 기능은 지각함과 꿰뚫어 앎이며, 그 두 가지와 구별되는 대상의 파악을 ‘안다(vijānāti)’라고 표현함을 ‘지각…(중략)… 파악’이라 하였다. 지각과 통찰의 기능보다 수승한 기능이 마음(citta)이지 않은가? 그것은 사실이지만, 그 차이는 지각·통찰·식(viññāṇa)의 차이만큼 알기 어려운 것은 아니기에, 지각과 통찰의 기능과 구별되는 특징으로서 식(viññāṇa)의 특징을 설하였다. 바로 앞선 법들의 숙달된 힘의 원인으로서 작용하며 상속(santāna)을 쌓는 것(cinoti)을 ‘마음’이라 한다. 그리고 그와 같은 작용은 반복 조건(āsevanapaccaya)의 상태이기에 ‘반복 조건의 상태로 쌓는다(cinoti)’라고 하였다.

จิตฺตกตเมวาติ อภิสงฺขารวิญฺญาณกตเมว. นานตฺตาทีนํ ววตฺถานนฺติ เอตฺถ ววตฺถานํ ปจฺเจกํ โยเชตพฺพํ. ววตฺถานํ ปริจฺเฉโท อสงฺกรภาโว. เตน จ ธมฺโม นิจฺฉิโต นาม โหตีติ อาห ‘‘นิจฺฉิตตา’’ติ. ลิงฺคนานตฺตาทีนีติ เอตฺถ อิตฺถิปุริสสณฺฐานวเสน ลิงฺคนานตฺตํ. เทวมนุสฺสติรจฺฉานาทิวเสน อิตฺถิลิงฺคสฺส ปุถุตฺตํ, ตถา ปุริสลิงฺคสฺส. เทวาทิเภเท อิตฺถิลิงฺเค ปจฺเจกํ นานตฺตกายตาสงฺขาตสฺส อญฺญมญฺญวิสทิสสภาวสฺส เทสาทิเภทภินฺนสฺส จ วิเสสสฺส วเสน ปเภโท เวทิตพฺโพ. ตถา ปุริสลิงฺเค. ลิงฺคนิพฺพตฺตกสฺส วา กมฺมสฺส ยถาวุตฺตนานตฺตาทิวเสน ลิงฺคสฺส นานตฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ลิงฺคนานตฺตาทีสุ ปวตฺตตฺตา สญฺญาทีนํ นานตฺตาทีนิ. เตเนวาห ‘‘กมฺมนานตฺตาทีหิ นิพฺพตฺตานิ หิ ตานี’’ติ. อปทาทินานากรณทสฺสเนน ลิงฺคนานตฺตํ ทสฺสิตํ. ตสฺมิญฺจ ทสฺสิเต สญฺญานานตฺตาทโย ทสฺสิตา เอวาติ อาวตฺตติ ภวจกฺกนฺติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อนาค…เป… ฆเฏนฺโต’’ติ. อิตฺถิลิงฺคปุริสลิงฺคาทิ วิญฺญาณาธิฏฺฐิตสฺส รูปกฺขนฺธสฺส สนฺนิเวสวิเสโส. สญฺญาสีเสน จตฺตาโร ขนฺธา วุตฺตา. โวหารวจเนน จ ปญฺจนฺนํ ขนฺธานํ โวหริตพฺพภาเวน ปวตฺติ ทีปิตา, ยา สา ตณฺหาทิฏฺฐิอภินิเวสเหตูติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ลิงฺคาทิ…เป… โยสานานี’’ติ อาห.

‘마음에 의해 만들어진 것’이란 형성의 식(업형성식)에 의해 만들어진 것을 의미한다. ‘다양성 등의 규정’에서 여기서 ‘규정(vavatthāna)’은 각각에 연결되어야 한다. 규정이란 구분하는 것, 혼란되지 않게 하는 상태이다. 그것에 의해 법이 결정되었다고 불리기에 ‘결정됨(nicchitatā)’이라고 하였다. ‘성별의 다양성 등’에서 여기서 여성과 남성의 형태에 따른 성별의 다양성이다. 천신, 인간, 축생 등에 따른 여성상의 차별, 남성상도 마찬가지다. 천신 등의 구별에 따른 여성상에서 각각 ‘신체의 다양성’이라 불리는 서로 다른 자성, 장소 등에 따른 차별의 위세로 그 분류를 알아야 한다. 남성상도 그러하다. 또는 성별을 생기게 하는 업의 위와 같은 다양성 등에 따라 성별의 다양성 등을 연결해야 한다. 성별의 다양성 등에 근거하여 전개되므로 인식(saññā) 등의 다양성이다. 그래서 ‘그것들은 업의 다양성 등에 의해 생겨난 것이기 때문이다’라고 하였다. 발이 없는 것(무족) 등의 차이를 보임으로써 성상의 다양성을 나타냈다. 그것이 나타났을 때 인식의 다양성 등도 나타난 것이기에 윤회가 회전함을 보여주며 ‘미래... 결합시키면서’라고 말씀하셨다. 여성상과 남성상 등은 식이 머무는 색온의 특별한 배치이다. 인식(saññā)을 우두머리로 하여 네 가지 온이 설해졌다. 그리고 언어의 표현에 의해 다섯 가지 온이 불릴 수 있는 상태로서의 전개가 밝혀졌으니, 그것은 갈애와 견해의 집착의 원인이다. 이 의미를 나타내며 ‘성상 등... 마침’이라고 하였다.

‘‘เย เกจิ, ภิกฺขเว, ธมฺมา อกุสลา อกุสลภาคิยา, สพฺเพเต มโนปุพฺพงฺคมา’’ติ (อ. นิ. ๑.๕๖-๕๗), ‘‘มโนปุพฺพงฺคมา ธมฺมา’’ติ (ธ. ป. ๑, ๒) จ เอวมาทิวจนโต จิตฺตเหตุกํ กมฺมนฺติ อาห ‘‘กมฺมญฺหิ จิตฺตโต นิพฺพตฺต’’นฺติ. ยถาสงฺขฺยนฺติ กมฺมโต ลิงฺคํ ลิงฺคโต สญฺญาติ อตฺโถ. น ปุริมวิกปฺเป วิย กมฺมโต ลิงฺคสญฺญา ลิงฺคโต ลิงฺคสญฺญาติ อุภยโต อุภยปฺปวตฺติทสฺสนวเสน. ‘‘เภทํ คจฺฉนฺติ อิตฺถายํ ปุริโสติ วา’’ติ เภทสฺส วิเสสิตตฺตา อิตฺถาทิภาเวน โวหริตพฺพภาโว อิธ เภโทติ ‘‘อิตฺถิปุริสาทิโวหารํ คจฺฉนฺตี’’ติ วุตฺตํ. อทฺธทฺวยวเสนาติ อตีตปจฺจุปฺปนฺนทฺธทฺวยวเสน. คุณาภิพฺยาปนํ [Pg.72] กิตฺตีติ อาห ‘‘ปตฺถฏยสต’’นฺติ. กมฺมนานากรเณน วินา กมฺมนิพฺพตฺตนานาการณาภาวโต ‘‘กมฺมเชหิ…เป… นานากรณ’’นฺติ วุตฺตํ. อวิปจฺจโนกาโส อฏฺฐานภูตา, คติกาโลปิ วา. กามาวจรํ อภิสงฺขารวิญฺญาณํ รูปธาตุยา จกฺขุวิญฺญาณาทึ ชเนตฺวา อโนกาสตาย ตทารมฺมณํ อชเนนฺตํ เอตฺถ นิทสฺเสตพฺพํ. เอกจฺจจิตฺตกรณสฺส อธิปฺเปตตฺตา จกฺขาทิเวกลฺเลน จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ อชนกํ กมฺมวิญฺญาณํ อวเสสปจฺจยวิกเล อโนคธํ ทฏฺฐพฺพํ. ตทปิ กาลคติปโยคาทีติ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตนฺติ. เอตฺถ จ ‘‘สหการีการณวิกลํ วิปากสฺส อจฺจนฺตํ โอกาสเมว น ลภติ, อิตรํ วิปาเกกเทสสฺส ลทฺโธกาสนฺติ, อิทเมเตสํ นานตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ วิปากสฺส โอกาสลาเภ สติ สหายการณวิกลตาว นตฺถีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ.

‘비구들이여, 어떤 법들이든 해롭고 해로움에 속하는 것들은 모두 마음이 앞서간다’(증지부 1.56-57), ‘마음이 법들에 앞서간다’(법구경 1, 2) 등의 말씀으로부터 마음을 원인으로 하는 것이 업이기에 ‘업은 마음으로부터 생겨난다’라고 하였다. ‘차례대로’라는 것은 업으로부터 성상이, 성상으로부터 인식이 생긴다는 뜻이다. 이전의 분석에서처럼 업으로부터 성상과 인식, 성상으로부터 성상과 인식이 생긴다는 식으로 양쪽에서 양쪽이 일어나는 것을 보여주는 것이 아니다. ‘이 사람은 여자다 혹은 남자다라는 구별(bheda)에 이른다’라고 하여 구별이 특수화되었으므로, 여자 등의 상태로 불릴 수 있는 상태가 여기서의 구별이다. 그래서 ‘여성과 남성 등의 명칭에 이른다’라고 하였다. ‘두 시기에 따라’라는 것은 과거와 현재라는 두 시기에 따름을 의미한다. 덕이 널리 퍼지는 것이 명성(kitti)이기에 ‘퍼진 명성’이라고 하였다. 업의 차별 없이는 업에서 생겨나는 차별이 있을 수 없기에 ‘업에서 생긴 것들에 의해... 차별’이라고 하였다. 과보가 익을 기회가 없는 상태는 불가능한 경우이거나, 태어나는 곳(선처/악처)이나 시간의 문제이다. 욕계의 업형성식이 색계에서 안식 등을 일으키고 나서, 기회가 없기 때문에 그 대상(과보)을 일으키지 않는 것을 여기서 예로 들어야 한다. 일부의 마음 작용이 의도된 것이므로, 눈 등의 결함으로 인해 안식 등을 일으키지 않는 업의 식은 나머지 조건이 결여되어 포함되지 않는 것으로 보아야 한다. 그것 또한 시기, 노력 등의 ‘등(ādi)’이라는 말에 포함된다. 그리고 여기서 ‘협조적인 원인이 결여된 것은 과보의 기회를 전혀 얻지 못하고, 다른 것은 과보의 일부가 기회를 얻은 것이다. 이것이 이들의 차이점이다’라고 말하는데, 그것은 과보가 기회를 얻었을 때 협조적인 원인의 결여란 아예 없다는 의도로 말해진 것이다.

ภวตุ ตาว ภวิตฺวา อปคตํ ภูตาปคตํ, อนุภวิตฺวา อปคตํ ปน กถนฺติ อาห ‘‘อนุภูตภูตา’’ติอาทิ. เตน อนุภูต-สทฺเทน โย อตฺโถ วุจฺจติ, ตสฺส ภูต-สทฺโทเยว วาจโก, น อนุ-สทฺโท, อนุ-สทฺโท ปน โชตโกติ ทสฺเสติ. สาขาภงฺคสทิสา หิ นิปาโตปสคฺคาติ. กิริยาวิเสสกตฺตญฺจ อุปสคฺคานํ อเนกตฺถตฺตา ธาตุสทฺทานํ เตหิ วตฺตพฺพวิเสสสฺส โชตนภาเวเนว อวจฺฉินฺทนนฺติ ยตฺตกา ธาตุสทฺเทน อภิธาตพฺพา อตฺถวิเสสา, เตสํ ยํ สามญฺญํ อวิเสโส, ตสฺส วิเสเส อวฏฺฐาปนํ ตสฺส ตสฺส วิเสสสฺส โชตนเมวาติ อาห ‘‘สามญฺญ…เป… วิเสสียตี’’ติ. อนุภูต-สทฺโท พหุลํ กมฺมตฺเถ เอว ทิสฺสตีติ ตสฺส อิธ กตฺตุอตฺถวาจิตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนุภูตสทฺโท จา’’ติอาทิมาห. สติปิ สพฺเพสํ จิตฺตุปฺปาทานํ สเวทยิตภาวโต อารมฺมณานุภวเน, สวิปลฺลาเส ปน สนฺตาเน จิตฺตาภิสงฺขารวเสน ปวตฺติโต อพฺยากเตหิ วิสิฏฺโฐ กุสลากุสลานํ สาติสโย วิสยานุภวนากาโรติ อยมตฺโถ อิธาธิปฺเปโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺตุํ อธิปฺปายวเสนา’’ติ อาห. ภูตาปคตภาวาภิธานาธิปฺปาเยนาติ กุสลากุสลสฺส อากฑฺฒนุปายมาห.

‘있다가 사라진 것’을 ‘bhūtāpagata(존재했다가 사라진 것)’라고 한다면, ‘경험하고 사라진 것’은 어떻게 표현하는가에 대해 ‘anubhūtabhūta(경험되어 존재한 것)’ 등으로 말하였다. 그 ‘anubhūta(경험된)’라는 단어에 의해 말해지는 의미에 대해서는 ‘bhūta’라는 단어만이 의미를 전달하는 것이며, ‘anu’라는 접두사는 의미를 분명히 해줄 뿐임을 보여준다. 왜냐하면 불변사와 접두사는 나뭇가지를 꺾는 것과 같기 때문이다. 접두사는 행위의 특수성을 나타내며, 어근의 단어들이 여러 의미를 갖기 때문에 그것들에 의해 말해져야 할 특수성을 분명히 함으로써 한정짓는다. 어근에 의해 표현될 수 있는 특수한 의미들이 아무리 많아도, 그것들의 일반적이고 차별 없는 의미를 특수한 의미로 확정하는 것은 각각의 특수성을 밝혀주는 것일 뿐이기에 ‘일반적인 것... 특별해진다’라고 하였다. ‘anubhūta’라는 단어는 주로 수동의 의미로 보이지만, 여기서는 능동의 의미를 나타내기 위해 ‘anubhūta라는 단어는 또한...’ 등을 말하였다. 모든 마음의 일어남에 대상을 경험하는 느껴짐의 상태가 있다 하더라도, 전도된 흐름 속에서 마음의 형성에 의해 전개되므로, 무기법과 구별되는 유익하거나 해로운 법들의 뛰어난 대상 경험 방식이 여기서 의도된 의미임을 나타내며 ‘말하려는 의도에 따라’라고 하였다. 존재했다가 사라진 상태를 설명하려는 의도로써 유익함과 해로움을 끌어오는 수단을 말하였다.

อุปฺปติตกิจฺจนิปฺผาทนโต อุปฺปติตสทิสตฺตา ‘‘อุปฺปติต’’นฺติ วุตฺตํ. อุปฺปชฺชิตุํ อารทฺโธติ อนาคตสฺสปิ ตสฺเสว อุปฺปนฺน-สทฺเทน วุตฺตตาย การณมาห. เอตฺถ จ รชฺชนาทิวเสน อารมฺมณรสานุภวนํ สาติสยนฺติ อกุสลญฺจ กุสลญฺจ อุปฺปชฺชิตฺวา นิรุทฺธตาสามญฺเญน ‘‘สพฺพสงฺขตํ ภูตาปคต’’นฺติ [Pg.73] วุตฺตํ. สมฺโมหวิโนทนิยํ ปน ‘‘วิปากานุภวนวเสน ตทารมฺมณํ. อวิปกฺกวิปากสฺส สพฺพถา อวิคตตฺตา ภวิตฺวา วิคตตามตฺตวเสนกมฺมญฺจ ภูตาปคต’’นฺติ วุตฺตํ. เตเนว ตตฺถ โอกาสกตุปฺปนฺนนฺติ วิปากเมวาห. อิธ ปน กมฺมมฺปีติ. อารมฺมณกรณวเสน ภวติ เอตฺถ กิเลสชาตนฺติ ภูมีติ วุตฺตา อุปาทานกฺขนฺธา. อคฺคิอาหิโต วิยาติ ภูมิลทฺธนฺติ วตฺตพฺพตาย อุปายํ ทสฺเสติ. เอเตนาติ กมฺมํ. เอตสฺสาติ วิปาโก วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ.

발생한 기능을 성취하기 때문에 발생한 것과 유사하므로 ‘발생한 것(uppatita)’이라고 하였다. 생겨나기 시작했다는 것은 아직 오지 않은(미래의) 것에 대해서도 ‘생겨난(uppanna)’이라는 단어로 표현된 것에 대한 이유를 말한 것이다. 그리고 여기서 탐착 등에 의해 대상의 맛을 경험하는 것이 뛰어나기에, 해로운 것과 유익한 것이 생겨났다가 소멸했다는 공통성 때문에 ‘모든 형성된 것은 존재했다가 사라진 것’이라고 하였다. ‘미혹의 제거(Sammohavinodanī)’에서는 ‘과보를 경험함에 따라 그것이 대상이 된다. 아직 익지 않은 과보가 결코 사라지지 않았으므로, 존재했다가 사라진 것일 뿐인 성질에 따라 업도 존재했다가 사라진 것’이라고 하였다. 그래서 거기서는 기회가 만들어져 생겨난 것을 과보라고만 하였다. 하지만 여기서는 업 또한 그러하다. 대상을 만드는 위세에 의해 이곳에서 번뇌의 무리가 생겨나므로 취온(upādānakkhandha)을 ‘토대(bhūmi)’라고 불렀다. 불이 붙은 것처럼 ‘토대를 얻은 것’이라고 말해야 하는 방편을 보여준다. ‘이것에 의해’는 업을, ‘이것의’는 과보를 말하는 것으로 보아야 한다.

อวิกฺขมฺภิตตฺตาติ อวิโนทิตตฺตา. สภูมิยนฺติ สกภูมิยํ. วิจฺฉินฺทิตฺวาติ ปุน อุปฺปชฺชิตุํ อทตฺวา. ขณตฺตเยกเทสคตํ ขณตฺตยคตนฺติ วุตฺตนฺติ ยถาวุตฺตสฺส อุทาหรณสฺส อุปจารภาวมาห. เตน อุปฺปนฺนา ธมฺมา ปจฺจุปฺปนฺนา ธมฺมาติ อิทเมตฺถ อุทาหรณํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ปธาเนนาติ ปธานภาเวน. เทสนาย จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมนฺติ โลกิยธมฺเม เทเสตพฺเพ จิตฺตํ ปุพฺพงฺคมํ กตฺวา เทสนา ภควตา อุจิตาติ ทสฺเสติ. ธมฺมสภาวํ วา สนฺธายาติ โลกิยธมฺมานํ อยํ สภาโว ยทิทํ เต จิตฺตเชฏฺฐกา จิตฺตปุพฺพงฺคมา ปวตฺตนฺตีติ ทสฺเสติ. เตน เตสํ ตถาเทสนาย การณมาห, สพฺเพ อกุสลา ธมฺมา จิตฺตวชฺชาติ อตฺโถ. เกจีติ ปทการา. ผสฺสาทโยปีติ ปิ-สทฺเทน ราคาทโย สมฺปิณฺเฑติ. กาลเภทาภาเวปิ ปจฺจยภาเวน อเปกฺขิโต ธมฺโม ปุริมนิปฺผนฺโน วิย โวหรียตีติ อาห ‘‘ปฐมํ อุปฺปนฺโน วิยา’’ติ. อนุปจริตเมวสฺส ปุพฺพงฺคมภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘อนนฺตรปจฺจยมน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ขีณา ภวเนตฺตี’’ติอาทิวจนโต (ที. นิ. ๒.๑๕๕; เนตฺติ. ๑๑๔) เนตฺติภูตาย ตณฺหาย ยุตฺตํ จิตฺตํ นายกนฺติ อาห ‘‘ตณฺหาสมฺปยุตฺตํ วา’’ติ.

"억제되지 않음(Avikkhambhitattā)"은 물리치지 않았음(avinoditattā)을 의미한다. "자신의 지위에서(Sabhūmiyaṃ)"는 자신의 단계(sakabhūmiyaṃ)를 말한다. "끊고(Vicchinditvā)"는 다시 일어나지 못하게 하여(puna uppajjituṃ adatvā)라는 뜻이다. '세 순간의 일부에 도달한 것'을 '세 순간에 도달한 것(khaṇattayagata)'이라고 말한 것은, 앞에서 언급한 예가 비유적인 표현(upacāra)임을 말한 것이다. 이로써 '일어난 법들(uppannā dhammā)'이 '현재의 법들(paccuppannā dhammā)'이라는 점이 이 대목에서 적절한 예시임을 보여준다. "주요함으로(Padhānenā)"는 주된 상태(padhānabhāva)로라는 뜻이다. "설법에서 마음이 선구자이다(cittaṃ pubbaṅgamaṃ)"라는 것은 세간의 법(lokiyadhamma)을 설해야 할 때, 부처님께서 마음을 앞세워 설하시는 것이 적절함을 보여준다. 혹은 "법의 자성(dhammasabhāva)을 반조하여"라는 것은 세간의 법들의 이러한 자성, 즉 그것들이 마음을 으뜸으로 하고 마음을 선구자로 하여 일어난다는 점을 보여준다. 이로써 그것들을 그렇게 설하신 원인을 말하였으니, 모든 불선법은 마음을 제외한다는 뜻이다. "어떤 이들(Kecī)"은 문장 구성을 설명하는 이들(padakārā)이다. "촉 등도(Phassādayo pi)"에서 '도(pi)'라는 단어로 탐욕(rāga) 등을 포함한다. 시간의 차이가 없음에도 불구하고 조건의 상태(paccayabhāva)로서 의존하는 법을 마치 먼저 성취된 것처럼 표현하기 때문에 "먼저 일어난 것처럼(paṭhamaṃ uppanno viyā)"이라고 하였다. 그것의 비유적이지 않은 선구자적 성질을 보여주기 위해 "무간연인 의(anantarapaccayamana)" 등이 설해졌다. "생존의 밧줄이 다했다(khīṇā bhavanettī)" 등의 구절(D.ii.155)로부터 밧줄(netti)이 된 갈애(taṇhā)와 결합된 마음이 인도자이므로 "혹은 갈애와 상응하는(taṇhāsampayuttaṃ vā)"이라고 하였다.

‘‘ยํ ตสฺมึ สมเย เจตสิกํ สาต’’นฺติ นิทฺทิฏฺฐตฺตา โสมนสฺสเวทนา สาตสภาวาติ อาห ‘‘สภาววเสน วุตฺต’’นฺติ. นิปฺปริยาเยน มธุร-สทฺโท รสวิเสสปริยาโย, อิฏฺฐภาวสามญฺเญน อิธ อุปจาเรน วุตฺโตติอาห ‘‘มธุรํ วิยา’’ติ. ปรมตฺถโต ตณฺหาวินิมุตฺโต นนฺทิราโค นนฺทิราคภาโว วา นตฺถีติ ‘‘น เอตฺถ สมฺปโยควเสน สหคตภาโว อตฺถี’’ติ, ‘‘นนฺทิราคสหคตา’’ติ จ วุจฺจติ. เตน วิญฺญายติ ‘‘สหคตสทฺโท ตณฺหาย นนฺทิราคภาวํ โชเตตี’’ติ. อวตฺถาวิเสสวาจโก วา [Pg.74] สห-สทฺโท ‘‘สนิทสฺสนา’’ติอาทีสุ วิย, สพฺพาสุปิ อวตฺถาสุ นนฺทิราคสภาวาวิชหนทีปนวเสน นนฺทิราคภาวํ คตา นนฺทิราคสหคตาติ ตณฺหา วุตฺตา. คต-สทฺทสฺส วา ‘‘ทิฏฺฐิคต’’นฺติอาทีสุ วิย อตฺถนฺตราภาวโต นนฺทิราคสภาวา ตณฺหา ‘‘นนฺทิราคสหคตา’’ติ วุตฺตา, นนฺทิราคสภาวาติ อตฺโถ. อิธาปีติ อิมิสฺสํ อฏฺฐกถายํ. อิมสฺมิมฺปิ ปเทติ ‘‘โสมนสฺสสหคต’’นฺติ เอตสฺมิมฺปิ ปเท. อยเมวตฺโถติ สํสฏฺโฐ เอว. ยถาทสฺสิตสํสฏฺฐสทฺโทติ อตฺถุทฺธารปฺปสงฺเคน ปาฬิโต อฏฺฐกถาย อาคตสํสฏฺฐสทฺโท. สหชาเตติ สหชาตตฺเถ.

"그 당시에 마음의 즐거움(sāta)인 것"이라고 지시되었으므로, 희수(somanassavedanā)는 즐거운 자성(sātasabhāva)임을 "자성에 따라 설해졌다(sabhāvavasena vuttaṃ)"고 하였다. 비유가 아닌 직접적인 표현으로 '달콤함(madhura)'이라는 단어는 맛의 차이를 나타내는 동의어이지만, 여기서는 바라는 상태(iṭṭhabhāva)의 공통성 때문에 비유적으로 사용되었으므로 "달콤한 것처럼(madhuraṃ viyā)"이라고 하였다. 승의의 관점에서 갈애를 벗어난 희탐(nandirāga)이나 희탐의 상태는 없으므로, "여기서 상응의 방식에 따른 수반되는 상태(sahagatabhāva)는 없다"라고 하며 "희탐에 수반되는(nandirāgasahagatā)"이라고 불린다. 이로써 "수반된다(sahagata)는 단어는 갈애의 희탐의 성질을 밝힌다"는 것을 알 수 있다. 혹은 '함께(saha)'라는 단어는 "견해를 동반함(sanidassanā)" 등에서처럼 특정한 상태를 나타내는 것인데, 모든 상태에서 희탐의 자성을 버리지 않음을 나타냄으로써 희탐의 상태에 도달한 것을 '희탐에 수반되는 것'이라 하여 갈애를 설한 것이다. 혹은 '도달한/상태(gata)'라는 단어가 "견해에 빠진(diṭṭhigata)" 등에서처럼 다른 의미가 없기 때문에, 희탐의 자성을 가진 갈애를 "희탐에 수반되는"이라고 설한 것이니, 희탐의 자성을 가졌다는 뜻이다. "여기서도(idhāpi)"란 이 주석서(aṭṭhakathā)에서라는 뜻이다. "이 단어에서도(imasmimpi pade)"란 "희열에 수반되는(somanassasahagata)"이라는 이 단어에서도라는 뜻이다. "바로 이 의미(ayamevattho)"란 결합된(saṃsaṭṭha) 것 자체이다. "제시된 바와 같은 '결합된'이라는 단어"는 의미를 추출하는 문맥에서 빠알리로부터 주석서에 나타난 '결합된'이라는 단어이다. "Sahajāte"는 구생(俱生, 함께 태어남)의 의미이다.

กาลวิเสสานเปกฺโข กมฺมสาธโน อาภฏฺฐ-สทฺโท ภาสิตปริยาโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อภาสิตพฺพตา อนาภฏฺฐตา’’ติ. ปาฬิยนฺติ อิมิสฺสา ปฐมจิตฺตุปฺปาทปาฬิยํ. อภาสิตตฺตา เอวาติ อสงฺขาริกภาวสฺส อวุตฺตตฺตา เอว. การณปริยายตฺตา วตฺถุสทฺทสฺส ปจฺจยภาวสามญฺญโต ทฺวารภูตธมฺมานมฺปิ สิยา วตฺถุปริยาโยติ อาห ‘‘ทฺวารํ วตฺถูติ วุตฺต’’นฺติ. เตน วตฺถุ วิย วตฺถูติ ทสฺเสติ. มโนทฺวารภูตา ธมฺมา เยภุยฺเยน หทยวตฺถุนา สห จรนฺตีติ ทฺวาเรน…เป… หทยวตฺถุ วุตฺตนฺติ อาห ยถา ‘‘กุนฺตา ปจรนฺตี’’ติ. สกิจฺจภาเวนาติ อตฺตโน กิจฺจภาเวน, กิจฺจสหิตตาย วา. อญฺญาสาธารโณติ ส-สทฺทสฺส อตฺถมาห. สโก หิ รโส สรโสติ.

시간의 차이에 관계없이 수동태 형용사인 '접촉된(ābhaṭṭha)'이라는 단어가 '설해진(bhāsita)'의 동의어임을 나타내며 "설해지지 않음이 anābhaṭṭhatā이다"라고 하였다. "빠알리에서"란 이 첫 번째 마음의 일어남의 빠알리(paṭhamacittuppādapāḷiyaṃ)에서라는 뜻이다. "설해지지 않았기 때문에(abhāsitattā eva)"란 무작위적인 상태(asaṅkhārikabhāva)가 언급되지 않았기 때문이다. 원인의 동의어이기 때문에 'vatthu(토대)'라는 단어는 조건의 상태라는 공통점으로부터 문(dvāra)이 된 법들에게도 토대의 동의어가 될 수 있으므로 "문(dvāra)이 토대(vatthu)라고 설해졌다"고 하였다. 이로써 그것이 토대와 같기 때문에 토대라고 보여준다. 의문(manodvāra)이 된 법들은 대체로 심장토대(hadayavatthu)와 함께 움직이므로, 문을 통하여 (생략) 심장토대가 설해졌다고 하며, 마치 "창들이 움직인다(kuntā pacarantī)" [창을 든 병사들이 움직인다는 비유]라고 하는 것과 같다. "자신의 기능으로(sakiccabhāvena)"란 자신의 역할로, 혹은 역할과 함께함으로라는 뜻이다. "다른 것과 공통되지 않음(aññāsādhāraṇo)"은 'sa-'라는 접두어의 의미를 말한 것이다. 참으로 자신의 맛이 '본질적 맛(sarasa)'이기 때문이다.

อนนฺตรจิตฺตเหตุกตฺตา จิตฺตสฺส เอกสมุฏฺฐานตา วุตฺตา, สหชาตจิตฺตผสฺสเหตุกตฺตา เจตสิกานํ ทฺวิสมุฏฺฐานตา. ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐานา ธมฺมา, ผุฏฺโฐ ภิกฺขเว เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาติ, ผุฏฺโฐ เจเตตี’’ติ (สํ. นิ. ๔.๙๓) หิ วุตฺตํ.

이전 마음을 원인으로 하기 때문에 마음의 단일 발생(ekasamuṭṭhānatā)이 설해졌고, 구생하는 마음과 촉을 원인으로 하기 때문에 심소들의 이중 발생(dvisamuṭṭhānatā)이 설해졌다. "법들은 마음에서 생긴다. 비구들이여, 촉접한 자가 느끼고, 촉접한 자가 인식하며, 촉접한 자가 의도한다(S.iv.93)"라고 설해졌기 때문이다.

สุขุมรชาทิรูปนฺติ อณุตชฺชาริรูปมาห. ปรมาณุรูเป ปน วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. วตฺถุปริตฺตตายาติ เอเตน อเนกกลาปคตานิ พหูนิเยว รูปายตนานิ สมุทิตานิ สํหจฺจการิตาย สิวิกุพฺพหนญาเยน จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจโย, น เอกํ กติปยานิ วาติ ทสฺเสติ. นนุ จ เอวํ สนฺเต จกฺขุวิญฺญาณํ สมุทายารมฺมณํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ สมุทายสฺเสว อภาวโต. น หิ ปรมตฺถโต สมุทาโย นาม โกจิ อตฺถิ. วณฺณายตนเมว หิ ยตฺตกํ โยคฺยเทเส อวฏฺฐิตํ, สติ [Pg.75] ปจฺจยนฺตรสมาโยเค ตตฺตกํ ยถาวุตฺเตน ญาเยน จกฺขุวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจโย โหติ อวิกปฺปกตฺตา ตสฺส. ตทภินิหฏํ ปน มโนวิญฺญาณํ อเนกกฺขตฺตุํ อุปฺปชฺชมานํ ปุริมสิทฺธกปฺปนาวเสน สมูหากาเรน สณฺฐานาทิอากาเรน จ ปวตฺตตีติ กึ จกฺขุวิญฺญาณสฺส เอกํ วณฺณายตนํ อารมฺมณํ, อุทาหุ อเนกานีติ น โจเทตพฺพเมตํ. น หิ ปจฺจกฺขวิสเย ยุตฺติมคฺคนา ยุตฺตา. กิญฺจ ภิยฺโย อจฺฉราสงฺฆาตกฺขเณน อเนกโกฏิสงฺขาย จิตฺตุปฺปตฺติยา ปวตฺตนโต จิตฺตสฺส ลหุปริวตฺติตาย สมาเนปิ ฆฏสราวาทิวณฺณานํ โยคฺยเทสาวฏฺฐาเน ปุริมมนสิการานุรูปํ ‘‘ฆโฏ’’ติ วา ‘‘สราโว’’ติ วา ปฐมํ ตาว เอโก มโนวิญฺญาณสนฺตาเนน ปริจฺฉิชฺชติ, ปจฺฉา อิตโร จกฺขุวิญฺญาณวีถิยา พฺยวหิเตนาติ อวิเสสวิทุตาย ปน ฆฏสราวาทิพุทฺธิยา อเภทาปตฺติปริกปฺปนาติ. อีทิสีเปตฺถ โจทนา อโจทนาติ ทฏฺฐพฺพา. ขณปริตฺตตายาติ ปพนฺธกฺขณสฺส อิตฺตรตาย. ปพนฺธวเสน หิ ปจฺเจกํ รูปารูปธมฺมา วิโรธิอวิโรธิปจฺจยสมาโยเค ลหุํ ทนฺธญฺจ นิรุชฺฌนโต ปริตฺตกาลา ทีฆกาลา จ โหนฺติ, สภาวลกฺขณวเสน ปน เอกปริจฺเฉทา เอวาติ. ยถา จ รูปายตนํ, เอวํ อิตรานิปิ. สทฺทาทโยปิ หิ วตฺถุปริตฺตตาทิภาเวน ลพฺภนฺตีติ. อจฺจาสนฺนาทิตายาติ อาทิ-สทฺเทน อนาวชฺชนํ เกนจิ ปฏิจฺฉนฺนตาติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. วิสยิธมฺมํ วิเสสโต สิโนติ พนฺธตีติ วิสโยติ อนญฺญตฺถภาวาเปกฺโข วิสโยติ อาห ‘‘วิสโย อนญฺญตฺถภาเวนา’’ติ. น หิ จกฺขุวิญฺญาณาทโย รูปายตนาทิโต อญฺญสฺมึ อารมฺมเณ ปวตฺตนฺตีติ. คาโว จรนฺติ เอตฺถาติ โคจโร, โคจโร วิยาติ โคจโรติ สมฺพหุลจาริตาเปกฺโข โคจโรติ อาห ‘‘โคจโร ตตฺถ จรเณนา’’ติ. พหุลญฺหิ จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ รูปาทโย คยฺหนฺติ, น ตถา มโนวิญฺญาเณนาติ. เตสนฺติ มโนวิญฺญาเณน คยฺหมานานํ รูปายตนาทีนํ. ‘‘วจนสฺส อนุปปตฺติโต’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ปญฺจทฺวาเร ปวตฺตมโนวิญฺญาณธาตุํ สนฺธาย เตสํ โคจรวิสยํ ปจฺจนุโภตีติ วจนํ อุปปชฺชติเยวาติ? น, นิยมาภาวโต. น หิ ปญฺจทฺวาราภินิหฏํเยว มโน อิธ ‘‘มโน’’ติ วุตฺตนฺติ นิยมเหตุ อตฺถีติ, เอตํเยว วา โจทนํ มนสิ กตฺวา ทิพฺพจกฺขุญาณาทิคฺคหณํ กตํ. เอวํวณฺโณติอาทิวจนโต ปุพฺเพนิวาสอตีตานาคตํสญาณาทโยปิ อิธ สมฺภวนฺติ. อิตรถาติ รูปํ สทฺทนฺติอาทินา.

'미세한 먼지 등의 물질'이란 원자와 그와 유사한 물질을 말한다. 그러나 원자 자체의 물질에 대해서는 말할 것도 없다. '대상(물질)의 미세함 때문에'라는 말은, 여러 무리(kalāpa)에 속한 많은 색처(rūpāyatana)들이 모여서 결합하여 작용함으로써, 가마를 메는 이치(sivikubbahanañāya)와 같이 안식(眼識)의 대상의 조건(ārammaṇapaccayo)이 되는 것이지, 하나나 소수만이 그렇게 되는 것이 아님을 보여준다. 그렇다면 안식이 집합된 것을 대상으로 삼게 되는 것 아닌가? 그렇지 않다. 집합 그 자체는 실재하지 않기 때문이다. 법(dhamma)의 관점에서는 집합이라는 것이 따로 존재하지 않는다. 색처(色處)가 적절한 장소에 머물러 있을 때, 다른 조건들이 갖추어지면 앞에서 말한 이치에 따라 안식의 대상의 조건이 되며, 안식은 그것을 분별하지 않는다. 그러나 그 후에 일어나는 의식(意識)은 여러 번 일어나면서 이전의 습득된 관념에 따라 집단적인 형태나 모양 등으로 작용하므로, 안식의 대상이 하나의 색처인가 아니면 여러 개인가를 따질 필요가 없다. 현량(現量)의 대상에 대해 논리적 추론을 하는 것은 적절하지 않기 때문이다. 또한 손가락을 튕기는 찰나에 수억 번의 마음의 생기(cittuppāda)가 일어나므로 마음은 매우 빠르게 변한다. 항아리나 사발 등의 색깔이 적절한 곳에 놓여 있을 때, 이전의 주의집중(manasikāra)에 따라 먼저 '항아리'나 '사발'이라는 하나가 의식의 상속(santāna)에 의해 구획되고, 나중에 다른 것이 안식의 과정(vīthi)에 의해 구별된다. 따라서 차이를 알지 못하기 때문에 항아리와 사발 등에 대한 인식에 차이가 없다고 가정하는 것이다. 이러한 비판은 비판할 가치가 없는 것으로 보아야 한다. '찰나의 미세함 때문에'란 상속의 찰나(pabandhakkhaṇa)가 짧기 때문이다. 상속의 힘에 의해 각각의 유위법(색법과 무색법)은 조화롭거나 상충하는 조건들의 결합 속에서 빠르게 또는 느리게 소멸하므로 시간이 짧기도 하고 길기도 하지만, 자성(sabhāva)의 특징상으로는 동일한 한계(pariccheda)를 가진다. 색처가 그러하듯이 다른 것들도 마찬가지다. 소리(sadda) 등도 대상의 미세함 등의 상태로 얻어진다. '매우 가까움 등'에서 '등'이라는 말은 주의를 기울이지 않음(anāvajjana)이나 무언가에 가려짐 등을 포함한다. 대상(visaya)은 인식의 주체인 법을 특별히 묶어두는 것이라는 의미에서 대상이라 하며, 다른 곳으로 가지 않는다는 측면을 고려하여 '다른 상태가 되지 않음으로써 대상이다'라고 하였다. 안식 등은 색처 등 이외의 다른 대상에서 일어나지 않기 때문이다. '소들이 이곳에서 거닌다'는 뜻에서 고초(gocaro, 영역)라 하며, 고초와 같다는 의미에서 고초이다. 이는 많은 수행(caraṇa)을 고려한 것이기에 '그곳에서 행함(caraṇa)으로써 고초이다'라고 하였다. 대개 안식 등에 의해 색(色) 등이 취해지며, 의식에 의해서는 그와 같지 않다. '그들의'란 의식에 의해 취해지는 색처 등을 말한다. "말이 성립되지 않기 때문에"라고 왜 말했는가? 오문(五門)에서 일어나는 의계(意界)를 염두에 두고 "그들의 영역과 대상을 경험한다"는 말이 성립되지 않는가? 그렇지 않다. 결정된 바가 없기 때문이다. 여기서 '마음(mano)'이라고 불리는 것이 반드시 오문에서 일어난 마음만을 뜻한다는 결정적인 이유는 없다. 또는 이러한 비판을 염두에 두고 천안통(dibbacakkhu) 등의 얻음을 언급한 것이다. "이러한 색깔" 등의 말에 따라 숙명통이나 과거와 미래에 관한 지혜 등도 여기서 가능하다. 그렇지 않다면 "물질, 소리" 등과 같이 표현했을 것이다.

โภชน [Pg.76]…เป… อุสฺสาหาทีหีติ อิทํ ยาย กมฺมญฺญตาย รูปกายสฺส กลฺลตา โหติ, ตสฺสา ปจฺจยนิทสฺสนํ. โภชเน หิ สมฺมาปริณเต สปฺปาเย จ อุตุโภชเน สมฺมุปยุตฺเต สมฺมาปโยคสงฺขาเต กายิกเจตสิกวีริเย จ สมารทฺเธ ลหุตาทิสพฺภาเวน กาโย กมฺมกฺขโม โหติ สพฺพกิริยานุกูโลติ. อถ วา โภชน…เป… อุสฺสาหาทีหีติ อิทํ กายสฺส กลฺยตาย วิย อุปทฺทุตตายปิ การณวจนํ. วิสมโภชนาปริณามาทิโต หิ กายสฺส อุปทฺทวกรา วาตาทโย อุปฺปชฺชนฺตีติ. อนุวตฺตนฺตสฺสาติ ปทํ ‘‘ชยํ เวรํ ปสวตี’’ติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๐๑) วิย เหตุอตฺถวเสน เวทิตพฺพํ. ชาครณนิมิตฺตญฺหิ อิธ อนุวตฺตนํ อธิปฺเปตนฺติ. อถ วา อนุวตฺตนฺตสฺสาติ อิทํ ปกติยา ทิฏฺฐาทิวเสน อาปาถคมนุปนิสฺสยานํ กลฺยตาทินิพฺพตฺตานํ กายิกสุขาทีนํ สมฺภวทสฺสนํ. กายกลฺยตาทึ อนนุวตฺตนฺตสฺส หิ ยถาวุตฺตอุปนิสฺสยาโภคาภาเวน วุตฺตปฺปการํ อาปาถคมนํ น สิยาติ. ยถานุภูเต รูปาทิวิสเย จิตฺตสฺส ฐปนํ อาวชฺชนํ จิตฺตปณิทหนํ. ยถานุภูเตน รูปาทินา สทิสํ อสทิสํ สมฺพนฺธญฺจ สทิสาสทิสสมฺพนฺธํ, ตสฺส ทสฺสนาทิ สทิสาสทิสสมฺพนฺธทสฺสนาทิ, จิตฺตปณิทหนญฺจ สทิสาสทิส…เป… ทสฺสนาทิ จ จิตฺต…เป… ทสฺสนาทโย เต ปจฺจยาติ โยเชตพฺพํ. ธาตุกฺโขภาทีติ อาทิ-สทฺเทน เทวตูปสํหาราทึ สงฺคณฺหาติ. ตํสทิสตา ทิฏฺฐสุตสทิสตา. ตํสมฺปยุตฺตตา ทิฏฺฐสุตปฏิพทฺธตา. เกนจิ วุตฺเตติ อิมินา สทฺธาย อนุสฺสวนิพฺพตฺตตํ อาห. อาการวิจารณนฺติ เตสํ เตสํ อตฺถานํ อุปฏฺฐานาการวิจารณํ. กตฺถจิ อตฺเถ.

음식 … 생략 … 노력 등에 의해서라는 것은 물질적인 몸(rūpakāya)의 건강함(kallatā)을 가져오는 적합함(kammaññatā)에 대한 조건의 제시이다. 음식이 잘 소화되고 적절한 기후와 음식이 공급되며, 올바른 정진이라 불리는 신체적·정신적 정진이 시작될 때, 가벼움 등이 존재하여 몸은 모든 활동에 적합하고 일을 감당할 수 있게 된다. 또는 음식 … 노력 등에 의해서라는 말은 몸의 건강함뿐만 아니라 장애(upadduta)의 원인에 대한 설명이기도 한다. 부적절한 음식이나 소화 불량 등으로 인해 몸에 장애를 일으키는 바람(vātā) 등이 생기기 때문이다. '따르는(anuvattantassa)'이라는 단어는 '승리는 원한을 낳고'(법구경 201) 등에서와 같이 원인의 의미로 이해해야 한다. 여기서 따름이란 깨어 있음의 원인(jāgaraṇanimitta)을 의미하기 때문이다. 또는 따르는 자란 본래 본 것 등에 의해 인식의 통로(āpātha)에 들어온 조력자들, 즉 건강함 등에서 생긴 신체적 즐거움 등의 발생을 보여주는 것이다. 신체의 건강함 등을 따르지 않는 자는 위에서 말한 조력자의 주의집중이 없으므로 위에서 언급한 것과 같은 인식의 통로에 나타남이 없을 것이기 때문이다. 이미 경험한 색 등의 대상에 마음을 두는 것이 전향(āvajjana)이며 마음의 지향(citta-paṇidhana)이다. 이미 경험한 색 등과 '비슷한 것, 비슷하지 않은 것, 그리고 관계된 것'이 '비슷하거나 비슷하지 않은 관계'이며, 그것을 '보는 것 등'이 '비슷하거나 비슷하지 않은 관계를 보는 것 등'이다. 그리고 '마음의 지향'과 '비슷하거나 비슷하지 않은 … 생략 … 보는 것 등' 그리고 '마음 … 생략 … 보는 것 등'이 조건이라고 연결해야 한다. '계(界)의 동요 등'에서 '등'이라는 말은 천신의 인도(devatūpasaṃhāra) 등을 포함한다. '그와 유사함'이란 보고 들은 것과 유사함이다. '그와 관련됨'이란 보고 들은 것과 결부됨이다. '누군가가 말했을 때'라는 표현은 믿음(saddhā)에 의해 전승된 것(anussava)에서 생겨난 것을 말한다. '형태의 조사(ākāravicāraṇa)'란 여러 가지 의미가 나타나는 형태를 조사하는 것이다. 어떤 의미에 있어서.

นิยมิตสฺสาติ กุสลเมว มยา อุปฺปาเทตพฺพนฺติ เอวํ นิยมิตสฺส. ปสาทสิเนหาภาโว โทสพหุลตาย โหตีติ ลูขปุคฺคลา โทสพหุลาติ อาห.

'결정된(niyamitassa)'이란 "나는 오직 선(kusala)만을 일으키겠다"라고 이와 같이 결정한 자를 말한다. 청정함과 애정의 결여는 진심(dosabahulatā)이 많기 때문이므로, 거친(lūkha) 보글라는 진심이 많다고 말한 것이다.

อายตนภาวโตติ การณภาวโต.

'처(處)의 상태(āyatanabhāvatoti)'란 원인의 상태(kāraṇabhāvato)를 말한다.

วิชฺชมานวตฺถุสฺมินฺติ เอเตน ‘‘วินาปิ เทยฺยธมฺมปริจฺจาเคน จิตฺตุปฺปาทมตฺเตเนว ทานมยํ กุสลํ อุปจิตํ โหตี’’ติ เกสญฺจิ อติธาวนํ นิวตฺติตํ โหตีติ.

'실재하는 물건이 있을 때'라는 말로써 "보시할 물건을 내놓지 않고 마음을 일으키는 것만으로도 보시의 선업이 쌓인다"는 일부의 지나친 주장을 물리친 것이다.

ธมฺมสวนสฺส [Pg.77] โฆสนํ ธมฺมสวนโฆสนํ. ตสฺสาติ ‘‘สทฺททานํ ทสฺสามี’’ติ สทฺทวตฺถูนํ ฐานกรณเภริอาทีนํ สสทฺทปฺปวตฺติกรณสฺส. จินฺตนํ ตถา ตถา จิตฺตุปฺปาทนํ. อญฺญตฺถาติ สุตฺเตสุ. อปรตฺถาติ อภิธมฺมปเทสุ. อปริยาปนฺนาติ ปทสฺส อตฺถวณฺณนา ‘‘ปริโภครโส’’ติอาทิกาย อตฺถวณฺณนาย ปรโต พหูสุ โปตฺถเกสุ ลิขียติ, ยถาฐาเนเยว ปน อาเนตฺวา วตฺตพฺพา. ตตฺถ ปรมตฺถโต อวิชฺชมานตฺตา ลกฺขณปญฺญตฺติโย อญฺญายตนตฺตา ฉ อชฺฌตฺติกายตนานิ อสงฺคหิตา ธมฺมายตเนนาติ โยเชตพฺพํ.

법을 듣기 위한 선포가 법문 듣기 선포(dhammasavanaghosana)이다. '소리의 보시를 베풀리라'라고 생각하며 소리의 물질들인 자리나 도구, 북 등을 소리가 나게끔 하는 것에 대한 설명이다. '사유함(cintana)'이란 이러저러하게 마음을 일으키는 것이다. '다른 곳에서'란 경들에서이다. '또 다른 곳에서'란 아비담마 구절들에서이다. '포함되지 않은 것'이란 단어의 뜻에 대한 주석이 '수용의 맛' 등과 같은 뜻의 주석 다음에 많은 사본에 기록되어 있는데, 제자리에 가져와서 설해야 한다. 거기서 궁극적 의미(勝義)로는 존재하지 않기 때문에, 특성(lakkhaṇa)과 개념(paññatti)은 다른 처(處)이므로 '여섯 가지 내입처(內入處)는 법처(法處)에 포함되지 않는다'라고 결합해야 한다.

‘‘เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร อุปฺปชฺชตี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ ยถา น อญฺญารมฺมณํ โหติ จิตฺตวิเสสสฺส อธิปฺเปตตฺตา, เอวํ กมฺมวิเสเส อธิปฺเปเต กายทฺวาราทีสุ เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร น อุปฺปชฺชติ ตตฺเถว ปริโยสิตตฺตา, อถ กมฺมสามญฺญํ อธิปฺเปตํ, รูปาทีสุ เอการมฺมณนฺติ อิทํ อุทาหรณํ น สิยาติ? น, อสทิสภาววิภาวนวเสน อุทาหฏตฺตา, อิตรถา มโนวิญฺญาณภูตํ อิทํ จิตฺตํ ฉสุปิ วิสเยสุ ปวตฺตนโต อนิพทฺธารมฺมณนฺติ อารมฺมณํ สทิสูทาหรณภาเวน วุจฺเจยฺย อารมฺมณํ วิย ทฺวารมฺปิ อนิพทฺธนฺติ. ยสฺมา ปน สติปิ กมฺมานํ ทฺวารนฺตรจรเณ เยภุยฺเยน วุตฺติยา ตพฺพหุลวุตฺติยา จ ทฺวารกมฺมานํ อญฺญมญฺญํ ววตฺถานํ วกฺขติ, ตสฺมา ปาณาติปาตาทิภาวสามญฺเญน กมฺมํ เอกตฺตนยวเสน คเหตฺวา ตสฺส วจีทฺวาราทีสุ ปวตฺติสพฺภาวโต กมฺมสฺส อนิพทฺธตฺตาติ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘กายทฺวาราทีสุ เอกทฺวาริกกมฺมํ อญฺญสฺมึ ทฺวาเร น นุปฺปชฺชตี’’ติ. รูปาทีสุ ปน เอการมฺมณํ จิตฺตํ เตเนวารมฺมเณน ปริจฺฉินฺนนฺติ วิสิฏฺฐเมว คหิตนฺติ อารมฺมณเมว นิพทฺธนฺติ วุตฺตนฺติ จิตฺตวิเสโส เอว คหิโต, น จิตฺตสามญฺญํ. ‘‘นนุ จ รูปารมฺมณํ วา…เป… ธมฺมารมฺมณํ วา ยํ ยํ วา ปนา’’ติ อารมฺมณมฺปิ อนิยเมเนว วุตฺตนฺติ? สจฺจเมตํ, ตตฺถ ปน ยํ รูปาทีสุ เอการมฺมณํ จิตฺตํ, ตํ เตน วินา นปฺปวตฺตติ, กมฺมํ ปน กายทฺวาริกาทิเภทํ วจีทฺวาราทีสุ น นปฺปวตฺตตีติ อิมสฺส วิเสสสฺส โชตนตฺถํ ปาฬิยํ อารมฺมณเมว คหิตํ, ทฺวารํ น คหิตนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสติ ‘‘อารมฺมณเมว นิพทฺธ’’นฺติอาทินา. วจีทฺวาเร อุปฺปชฺชมานมฺปิ ปาณาติปาตาทีติ อตฺโถ.

‘한 문의 업이 다른 문에서 일어난다’라고 왜 말했는가? 형색 등에 대해 하나의 대상을 가진 마음이 다른 대상을 가지지 않는 것은 마음의 차별이 의도되었기 때문이 아닌가? 이와 같이 업의 차별이 의도되었을 때, 신문(身門) 등에서 한 문의 업은 거기서 끝맺기 때문에 다른 문에서 일어나지 않는다. 만약 업의 일반적인 특성이 의도되었다면, ‘형색 등에 대해 하나의 대상을 가진다’라는 이 예시는 적절하지 않게 되지 않겠는가? 아니다. 유사하지 않은 상태를 밝히는 방식으로 예로 들었기 때문이다. 그렇지 않다면 의식(manoviññāṇa)이 된 이 마음은 여섯 가지 대상 모두에서 일어나므로 고정되지 않은 대상을 가진다. 따라서 대상이 유사한 예시가 됨으로써 대상처럼 문(門)도 고정되지 않았다고 말해질 것이다. 그러나 업들이 다른 문으로 옮겨가더라도 대개는 그것이 많이 일어나는 방식에 따라 문과 업의 상호 규정을 설할 것이기 때문에, 살생 등의 일반적인 업의 상태를 일체성(一體性)의 관점으로 취하여 그것이 구문(口門) 등에서 일어나는 것이 존재하므로 ‘업은 고정되지 않았다’라고 말한 것이라고 [주석서에서] ‘신문 등에서 한 문의 업이 다른 문에서 일어나지 않는 것이 아니다’라고 하였다. 형색 등에 대해서 하나의 대상을 가진 마음은 바로 그 대상에 의해 한정되므로 특별한 것만이 취해진 것이며, ‘대상이 고정되었다’라고 말한 것은 마음의 특수한 경우를 취한 것이지 일반적인 마음을 취한 것이 아니다. ‘형색을 대상으로 하거나... 내지... 법을 대상으로 하거나 어떤 것이든’이라며 대상도 정해지지 않은 것으로 말하지 않았는가? 그것은 사실이다. 그러나 거기서 형색 등에 대해 하나의 대상을 가진 마음은 그것 없이는 일어나지 않지만, 업은 신문업(身門業) 등의 차이가 구문(口門) 등에서 일어나지 않는 것이 아니라는 이 차이점을 밝히기 위해, 빠알리(본문)에서 대상만을 취하고 문은 취하지 않았다는 이 뜻을 ‘대상만이 고정되었다’는 등의 구절로 보여준다. 구문에서 일어나는 것도 살생 등이라는 뜻이다.

กามาวจรกุสลํ

욕계 유익한 [마음]

กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

신업문(身業門)에 대한 설명

กมฺมทฺวารานนฺติอาทินา [Pg.78] ปกาเสตพฺพสฺส สรูปํ ปกาสนุปายญฺจ ทสฺเสติ. นิยตรูปรูปวเสนาติ ธมฺมสงฺคเห นิทฺทิฏฺฐนิยตรูปรูปวเสน. อญฺญถา กมฺมสมุฏฺฐานิกกาเย หทยวตฺถุปิ คเหตพฺพํ สิยา. เอกสนฺตติปริยาปนฺโน อุปาทินฺนกกาโย อิธ คหิโตติ จกฺขายตนาทีติ วุตฺเตสุ เอโก ภาโว หทยวตฺถุ จ คหิตนฺติ น สกฺกา วตฺตุํ ‘‘จกฺขายตนาทีนิ ชีวิตปริยนฺตานี’’ติ สนฺนิเวสสฺส วิภาวิตตฺตา.

‘업의 문들’이라는 등의 구절로 밝혀져야 할 내용의 본체와 밝히는 방식을 보여준다. ‘결정된 물질의 상태로’란 법집론(Dhammasaṅgaṇī)에서 설해진 결정된 물질의 상태에 의해서이다. 그렇지 않다면 업에서 생긴 몸에서 심장 토대도 취해져야 할 것이다. 한 상속(santati)에 포함된 집수(執受)된 몸이 여기서 취해졌으므로, ‘안처(眼處) 등’이라고 설해졌을 때 한 존재와 심장 토대가 취해졌다고 말할 수 없다. ‘안처 등에서 생명[근]에 이르기까지’라는 배치가 밝혀졌기 때문이다.

วิปฺผนฺทมานวณฺณคฺคหณานนฺตรํ วิญฺญตฺติคฺคหณสฺส อิจฺฉิตตฺตา จลนาการาว วาโยธาตุ วิญฺญตฺติวิการสหิตาติ กทาจิ อาสงฺเกยฺยาติ ตนฺนิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปฐมชวนสมุฏฺฐิตา’’ติ อาห. เทสนฺตรุปฺปตฺติเหตุภาเวน จาเลตุนฺติ เอเตน เทสนฺตรุปฺปตฺติ จลนํ, ตํนิมิตฺเต จ กตฺตุภาโว อุปจริโตติ ทสฺเสติ, อญฺญถา ขณิกตา อพฺยาปารตา จ ธมฺมานํ น สมฺภเวยฺยาติ. ตทภิมุขภาววิการวตีติ ตํทิสมภิมุโข ตทภิมุโข, ตสฺส ภาโว ตทภิมุขภาโว, โส เอว วิกาโร, ตํสมงฺคินี วาโยธาตุ ตทภิมุขภาววิการวตี. อิทานิ ตทภิมุขภาววิกา รสฺส วิญฺญตฺติภาวํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อธิปฺปายสหภาวี’’ติอาทิ. เอวญฺจ กตฺวาติอาทินา อิมิสฺสา อตฺถวณฺณนาย ลทฺธคุณํ ทสฺเสติ. ตตฺถ อาวชฺชนสฺสาติ มโนทฺวาราวชฺชนสฺส. ยโต พาตฺตึสาติอาทินา ตสฺส วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตา น สกฺกา ปฏิเสเธตุนฺติ ทสฺเสติ.

진동하는 색(vaṇṇa)을 파악한 직후에 암시(viññatti)를 파악하고자 하므로, 움직이는 형태인 풍대(風大)가 암시의 변이(vikāra)를 포함하고 있다고 혹시 의심할 수 있는데, 그것을 물리치기 위해 ‘첫 번째 자바나(javana)에서 생긴 것’이라고 하였다. ‘다른 장소에서 일어남의 원인이 됨으로써 움직이게 한다’는 이것으로 다른 장소에서 일어나는 것이 움직임이며, 그 원인에 대해 작용자(kattu)의 상태를 비유적으로 표현한 것임을 보여준다. 그렇지 않다면 법들의 찰나성과 작용 없음이 성립하지 않을 것이기 때문이다. ‘그 방향을 향하는 상태의 변이를 가진 것’이란 그 방향을 마주하는 것이 그 방향을 향하는 것이고, 그것의 상태가 그 방향을 향하는 상태이며, 그것이 바로 변이이다. 그것을 갖춘 풍대가 그 방향을 향하는 상태의 변이를 가진 것이다. 이제 그 방향을 향하는 상태의 변이가 암시의 상태임을 보여주기 위해 ‘의도와 공존하는 것’ 등의 구절을 설하였다. ‘이와 같이 하여’ 등의 구절로 이 주석에서 얻어진 장점을 보여준다. 거기서 ‘전향(āvajjana)의’란 의문전향(manodvārāvajjanassa)의 것이다. ‘서른두 가지로부터’ 등의 구절로 그것이 암시를 일으키는 원인임을 부정할 수 없음을 보여준다.

ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถติ เอเตน ยถาวุตฺตวาโยธาตุยา ถมฺภนจลนสงฺขาตกิจฺจนิปฺผาทเน ตสฺส อาการวิเสสสฺส สหการีการณภาวมาห. อนิทสฺสนสปฺปฏิฆตาทโย วิย มหาภูตานํ อวตฺถาวิเสสมตฺตํ โส อาการวิเสโสติ ปรมตฺถโต น กิญฺจิ โหตีติ ‘‘ปรมตฺถโต อภาวํ ทสฺเสตี’’ติ อาห. ปรมตฺถโต จิตฺตสมุฏฺฐานภาโว ปฏิเสธิโต. กมฺมสมุฏฺฐานาทิภาวสฺส ปน สมฺภโวเยว นตฺถีติ ยถาวุตฺตวิการสฺส ปรมตฺถโต สพฺภาเว นกุโตจิสมุฏฺฐิตตฺตา อปฺปจฺจยตฺตํ อาปนฺนํ. น หิ รูปํ อปฺปจฺจยํ อตฺถิ, อปฺปจฺจยตฺเต จ สติ นิจฺจภาโว อาปชฺชติ, น จ นิพฺพานวชฺโช อตฺโถ สภาวธมฺโม [Pg.79] นิจฺโจ อตฺถิ. จิตฺตสมุฏฺฐานภาโว วิยาติ วิญฺญตฺติยา จิตฺตสมุฏฺฐานอุปาทารูปภาโว อุปจารสิทฺโธติ ทสฺเสติ.

‘조건이 될 수 있다’는 이것으로 위에서 말한 풍대가 버티고 움직이는 것으로 명명된 역할을 완수함에 있어, 그 특별한 형태가 협력 원인(sahakārīkāraṇabhāva)이 됨을 말한다. 보이지 않고 부딪힘이 있는 성질 등처럼 대종(mahābhūta)의 특별한 상태일 뿐인 그 특별한 형태는 궁극적 의미(paramattha)에서는 아무것도 아니기 때문에 ‘궁극적 의미에서 존재하지 않음을 보여준다’라고 하였다. 궁극적 의미에서 마음에서 생긴 상태임은 부정되었다. 업에서 생긴 상태 등은 아예 발생할 수 없으므로, 위에서 말한 변이가 궁극적 의미에서 존재한다면 어디에서도 생겨나지 않은 것이 되어 조건 지어지지 않음(appaccayatta)에 빠지게 된다. 조건 지어지지 않은 물질은 존재하지 않으며, 조건 지어지지 않았다면 영원함(nicca)에 빠지게 되는데, 열반을 제외하고는 고유한 성질을 가진 법(sabhāvadhammo)으로서 영원한 것은 존재하지 않기 때문이다. ‘마음에서 생긴 상태와 같이’란 암시가 마음에서 생긴 파생물질(upādārūpa)이라는 상태는 비유적으로 성립함을 보여준다.

วิญฺญตฺติยา กรณภูตาย. ยํ กรณนฺติ ยํ จิตฺตกิริยํ จิตฺตพฺยาปารํ. วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตตฺตนฺติ อิทเมส กาเรตีติ ยเทตํ อธิปฺปายวิภาวนํ, เอตํ วิญฺญตฺติวิการรหิเตสุ รุกฺขจลนาทีสุ น ทิฏฺฐํ, หตฺถจลนาทีสุ ปน ทิฏฺฐํ, ตสฺมา วิปฺผนฺทมานวณฺณวินิมุตฺโต โกจิ วิกาโร อตฺถิ กายิกกรณสงฺขาตสฺส อธิปฺปายสฺส ญาปโกติ วิญฺญายติ. ญาปโก จ เหตุ ญาเปตพฺพมตฺถํ สยํ ญาโตเยว ญาเปติ, น สพฺภาวมตฺเตนาติ วณฺณคฺคหณานนฺตรํ วิการคฺคหณมฺปิ วิญฺญายติ. ตถา หิ วิสยภาวมาปนฺโน เอว สทฺโท อตฺถํ ปกาเสติ, เนตโร. เตเนวาห ‘‘น หิ วิญฺญตฺตี’’ติอาทิ. ยทิ ปน จิตฺตชรูปานํ จลนากาโร วิญฺญตฺติ, จกฺขุวิญฺญาณสฺส วิปฺผนฺทมานวณฺณารมฺมณตฺตา เตนปิ สา คหิตา สิยาติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถํ อาห ‘‘จกฺขุวิญฺญาณสฺสา’’ติอาทิ.

암시(viññatti)가 수단이 된다는 것에 대하여, ‘수단’이란 마음의 작용이나 마음의 활동을 의미합니다. ‘암시에 의해 알게 된다’는 것은 ‘이 사람이 이것을 하려 한다’는 의도를 밝히는 것을 말하는데, 이러한 의도의 현현은 암시적 변형이 없는 나무의 흔들림 등에서는 보이지 않지만, 손의 움직임 등에서는 보입니다. 그러므로 요동치는 색깔(색경)과는 구별되는 어떤 변형(vikāra)이 있어, 그것이 신체적 작용이라 불리는 의도를 알려주는 것(ñāpaka)으로 인식됩니다. 알려주는 원인은 알려져야 할 대상을 스스로 알려진 상태에서만 알려주는 것이지, 단순히 존재한다고 해서 알려주는 것이 아니므로, 색깔을 파악한 직후에 변형을 파악하는 것 또한 인식됩니다. 이와 같이 대상의 상태에 도달한 소리만이 의미를 밝혀낼 뿐, 다른 것은 그렇지 못합니다. 그래서 ‘암시는 아니다’ 등의 말씀이 있는 것입니다. 만일 마음에서 생긴 물질들의 움직임의 양상이 암시라면, 안식(눈의 알음알이)이 요동치는 색깔을 대상으로 삼기 때문에 그에 의해서도 암시가 파악될 수 있다는 의구심을 없애기 위해 ‘안식의’ 등의 말씀을 하신 것입니다.

ตาลปณฺณาทิรูปานีติอาทินาปิ วิญฺญตฺติยา วิญฺญาตพฺพตํ มโนวิญฺญาเณเนว จ วิญฺญาตพฺพตํ ทสฺเสติ. สญฺชานาติ เอเตนาติ สญฺญาณํ, ตสฺส อุทกาทิโน สญฺญาณํ ตํสญฺญาณํ, ตสฺส อากาโร ตํสญฺญาณากาโร, อุทกาทิสหจาริปฺปกาโร จ โส ตํสญฺญาณากาโร จาติ อุทกา…เป… กาโร, ตํ คเหตฺวา ชานิตฺวา. ตทาการสฺสาติ อุทกาทิญาปนาการสฺส. ยทิ ยถาวุตฺตวิการคฺคหณํเยว การณํ อธิปฺปายคฺคหณสฺส, อถ กสฺมา อคฺคหิตสงฺเกตสฺส อธิปฺปายคฺคหณํ น โหตีติ? น เกวลํ วิการคฺคหณเมว อธิปฺปายคฺคหณสฺส การณํ, กิญฺจรหีติ อาห ‘‘เอตสฺส ปนา’’ติอาทิ.

‘종려나무 잎 등의 형태’라는 등의 구절을 통해 암시는 오직 의식(마노의 알음알이)에 의해서만 알아차려야 한다는 점을 보여줍니다. ‘이것에 의해 인식한다’고 해서 인식의 수단(saññāṇa)이라 하며, 물 등에 대한 인식의 수단이 ‘그 인식의 수단’입니다. 그것의 양상이 ‘그 인식의 수단의 양상’이며, 물 등과 동반되는 방식이면서 그 인식의 수단의 양상이기도 하기에 ‘물 등의… 양상’이라 하며, 그것을 붙잡고(파악하고) 아는 것입니다. ‘그 양상의’란 물 등을 알려주는 양상을 의미합니다. 만일 위에서 말한 변형을 파악하는 것만이 의도를 파악하는 원인이라면, 어째서 약속된 기호(saṅketa)를 파악하지 못한 자에게는 의도 파악이 일어나지 않는가? 의도를 파악하는 데는 단지 변형을 파악하는 것만이 원인이 아니기 때문입니다. 이에 대해 ‘그러나 이것의’라고 말씀하신 것입니다.

อถ ปนาติอาทินา วิญฺญตฺติยา อนุมาเนน คเหตพฺพตํ ทสฺเสติ. สาธิปฺปาย…เป… นนฺตรนฺติ อธิปฺปายสหิตวิกาเรน สหชาตวณฺณายตนคฺคหณสงฺขาตสฺส จกฺขุทฺวาริกวิญฺญาณสนฺตานสฺส อนนฺตรํ. อธิปฺปายคฺคหณสฺสาติ อธิปฺปายววตฺถาปกสฺส ตติยวาเร ชวนสฺส. อธิปฺปายสหภู วิการาภาเว อภาวโตติ เอเตน ยถาวุตฺตวิการํ อธิปฺปายคฺคหเณน อนุมิโนติ. เอวํ สตีติอาทินา ยถานุมิตมตฺถํ นิคมนวเสน ทสฺเสติ. ตตฺถ อุทกาทิคฺคหเณเนวาติ ตาลปณฺณาทีนํ วณฺณคฺคหณานนฺตเรน ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธานุคฺคหิเตน อุทกาทีนํ ตตฺถ อตฺถิภาววิชานเนเนว. ยถา ตาลปณฺณาทีนํ อุทกาทิสหจาริปฺปการตํ [Pg.80] สญฺญาณากาโร วิญฺญาโตเยว โหติ นานนฺตริยกตฺตา, เอวํ วิปฺผนฺทมานวณฺณคฺคหณานนฺตเรน ปุริมสิทฺธสมฺพนฺธานุคฺคหิเตน คนฺตุกามตาทิอธิปฺปายวิชานเนเนว วิญฺญตฺติ วิญฺญาตา โหติ ตทภาเว อภาวโตติ อุปมาโยชนา.

‘그런데’ 등의 말씀으로 암시가 추론(anumāna)에 의해 파악되어야 함을 보여줍니다. ‘의도를 가진… 직후에’라는 말은 의도를 동반한 변형과 함께 일어난 색처를 파악하는 안문 인식과정의 직후를 의미합니다. ‘의도를 파악함에 있어서’란 의도를 확정하는 세 번째 단계의 속행(javana)을 말합니다. ‘의도와 함께 발생하는 변형이 없을 때 (의도도) 없다’는 원칙에 의해, 위에서 말한 변형을 통해 의도 파악을 추론합니다. ‘이와 같을 때’ 등의 구절은 추론된 의미를 결론적으로 보여줍니다. 거기서 ‘물 등을 파악함에 의해서만’이라는 것은 종려나무 잎 등의 색깔을 파악한 직후에, 이전에 성립된 관계(연관성)의 도움을 받아 그곳에 물 등이 있다는 사실을 아는 것과 같습니다. 마치 종려나무 잎 등이 물과 동반되는 방식인 ‘인식의 수단의 양상’이 이미 알려져 있을 뿐이고 직후에 작용하는 원인은 아니듯이, 요동치는 색깔을 파악한 직후에 이전에 성립된 관계의 도움으로 가고자 하는 등의 의도를 아는 것만으로 암시가 알려진 것이며, 그것이 없으면 암시도 없다는 비유의 적용입니다.

สภาวภูตนฺติ อนฺวตฺถภูตํ. ทฺวิธาติ วิญฺญาปนโต วิญฺเญยฺยโต จ. กายวิญฺญตฺติยา ตถาปวตฺตมานาย เจตนาสงฺขาตสฺส กมฺมสฺส กายกมฺมภาโว นิปฺผชฺชติ ตาย อุปลกฺขิตพฺพตฺตา, น ปน จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ เกนจิ ปจฺจยภาวโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตสฺมึ ทฺวาเร สิทฺธา’’ติอาทิมาห. เตน วจีทฺวารุปฺปนฺนาปิ ปาณาติปาตาทโย สงฺคหิตาติ เตสํ สงฺคหิตภาวํ ทสฺเสติ. อถ วา กายทฺวารุปฺปนฺนาย กายกมฺมภูตาย เจตนาย วเสน ‘‘เตน ทฺวาเรน วิญฺญาตพฺพภาวโต’’ติ วุตฺตํ, ตสฺสาเยว ทฺวารนฺตรุปฺปนฺนาย วเสน ‘‘เตน ทฺวาเรน นามลาภโต’’ติ. มโนทฺวาราวชฺชนสฺสปิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาโว นิจฺฉิโตติ ‘‘เอกาทสนฺนํ กิริยจิตฺตาน’’นฺติ อาห.

‘본질적인 것’이란 이름에 부합하는 실재를 의미합니다. ‘두 가지’란 알리는 측면과 알려지는 측면을 말합니다. 신표업(kāyaviññatti)이 그와 같이 진행될 때 의도라고 불리는 업의 ‘신업(身業)임’이 성취되는데, 이는 그것에 의해 특징지어지기 때문이지, 24가지 연(緣) 중 어떤 연의 상태가 되기 때문은 아니라는 점을 보여주기 위해 ‘그 문에서 성취된다’ 등을 말씀하셨습니다. 이로써 구문(口門)에서 일어난 살생 등도 포함되며 그 포함된 상태를 보여줍니다. 혹은 신문(身門)에서 일어난 신업이 된 의도에 의해 ‘그 문을 통해 알려지는 상태이기에’라고 하였고, 다른 문에서 일어난 그 의도에 의해서는 ‘그 문을 통해 이름을 얻기에’라고 하였습니다. 의문전향(manodvārāvajjana) 또한 암시를 일으키는 상태임이 확정되었기에 ‘열한 가지 작용하는 마음들의’라고 하였습니다.

ทฺวารนฺตรจาริโนติ ทฺวารนฺตรภาเวน ปวตฺตนกา. ทฺวารสมฺเภทาติ ทฺวารานํ สงฺกรณโต. ทฺวารานญฺหิ ทฺวารนฺตรภาวปฺปตฺติยา สติ กายทฺวารสฺส วจีทฺวาราทิภาโว, วจีทฺวารสฺส จ กายทฺวาราทิภาโว อาปชฺชตีติ ตํตํทฺวารุปฺปนฺนกมฺมานมฺปิ สงฺกโร สิยา. เตนาห ‘‘กมฺมสมฺเภโทปี’’ติ. เอวํ สติ กายกมฺมํ…เป… ววตฺถานํ น สิยา. ยทิ กมฺมานิ กมฺมนฺตรจารีนิ โหนฺติ, กายกมฺมาทิกสฺส วจีกมฺมาทิกภาวาปตฺติโต ‘‘กมฺมสมฺเภทา ทฺวารสมฺเภโทปี’’ติ กายกมฺมํ กายกมฺมทฺวารนฺติ อญฺญมญฺญววตฺถานํ น สิยาติ อิมมตฺถมาห ‘‘กมฺมานมฺปิ กมฺมนฺตรจรเณ เอเสว นโย’’ติ. กมฺมนฺตรจรณํ กมฺมนฺตรูปลกฺขณตา. เตเนวาห ‘‘ทฺวารภาเวนา’’ติ. ทฺวารนฺตรจรณํ ทฺวารนฺตรุปฺปตฺติ. ทฺวาเรติ อตฺตโน ทฺวาเร. อญฺญสฺมินฺติ ทฺวารนฺตเร. กมฺมานีติ ตํตํทฺวาริกกมฺมานิ. อญฺญานีติ อญฺญทฺวาริกกมฺมานิ. ทฺวาเร ทฺวารานิ น จรนฺตีติ ทฺวารนฺตรภาเวน นปฺปวตฺตนฺติ, ทฺวารนฺตรํ วา น สงฺกมนฺติ. กิญฺจาปิ วิญฺญตฺติยา จตุวีสติยา ปจฺจเยสุ เยน เกนจิ ปจฺจเยน เจตนาย ปจฺจยภาโว นตฺถิ, ตถา ปน วิญฺญตฺติยา ปวตฺตมานาย เอว ปาณาติปาตาทิ โหติ, นาญฺญถาติ สิยา วิญฺญตฺติยา เหตุภาโว เจตนายาติ วุตฺตํ ‘‘ทฺวาเรหิ การณภูเตหี’’ติ. กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ กมฺมววตฺถานสฺเสว วา [Pg.81] การณภาวํ สนฺธาย ‘‘ทฺวาเรหิ การณภูเตหี’’ติ วุตฺตํ. ยทิปิ ‘‘ทฺวาเรหิ กมฺมานี’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อญฺญมญฺญํ ววตฺถิตา’’ติ ปน วุตฺตตฺตา กมฺเมหิปิ ทฺวารานิ ววตฺถิตานีติ อยมตฺโถปิ สิทฺโธเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘น เกวล’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อทฺวารจารีหีติ ทฺวารานํ สยํ ววตฺถิตภาวมาห, น ปน อววตฺถานํ, ววตฺถานเมวาติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ตํ ววตฺถานํ วิภาเวติ กมฺมานเปกฺขาติอาทินา. ตตฺถ สมยนิยมิเตน จิตฺเตน สมโย วิย ทฺวารนิยมิเตหิ กมฺเมหิ ทฺวารานิ นิยมิตานีติ อยํ สงฺเขปตฺโถ.

‘다른 문을 다니는 것’이란 다른 문의 상태로 작용하는 것들을 말합니다. ‘문의 혼란’이란 문들이 서로 뒤섞이는 것을 말합니다. 문들이 다른 문의 상태가 된다면 신문(身門)이 구문(口門) 등이 되고, 구문이 신문 등이 되는 일이 발생하여, 각 문에서 일어나는 업들도 뒤섞이게 될 것입니다. 그래서 ‘업의 혼란 또한’이라고 말씀하신 것입니다. 그렇게 되면 신업 등의 규정이 성립되지 않을 것입니다. 만일 업들이 다른 업의 영역을 다닌다면, 신업 등이 구업 등이 되는 결과가 되어 ‘업의 혼란으로 인해 문의 혼란도 생겨’ 신업과 신문 등의 상호 규정이 성립되지 않을 것이라는 이 의미를 ‘업들이 다른 업의 영역을 다니는 경우에도 이와 같은 이치다’라고 하였습니다. ‘다른 업의 영역을 다님’이란 다른 업으로 특징지어지는 것을 뜻합니다. 그래서 ‘문의 상태로써’라고 하였습니다. ‘다른 문을 다님’이란 다른 문에서 일어나는 것입니다. ‘문에서’란 자기의 문에서입니다. ‘다른 것에서’란 다른 문에서입니다. ‘업들’이란 각각의 문에 속한 업들입니다. ‘다른 것들’이란 다른 문에 속한 업들입니다. ‘문에서 문들이 다니지 않는다’는 것은 다른 문의 상태로 작용하지 않거나, 다른 문으로 옮겨가지 않는다는 뜻입니다. 비록 암시가 24연 중 어떤 연으로도 의도의 조건이 되지는 않지만, 암시가 작용할 때에만 살생 등이 가능하고 그렇지 않으면 불가능하므로, 암시가 의도의 원인 상태가 된다고 하여 ‘원인이 되는 문들에 의해’라고 하였습니다. 또는 신업, 구업이라는 업의 분류 자체의 원인이 되는 상태를 염두에 두고 ‘원인이 되는 문들에 의해’라고 하였습니다. 비록 ‘문들에 의한 업들’이라고 표현되었지만, ‘상호 규정된다’고 하였으므로 업들에 의해서 문들도 규정된다는 이 의미 또한 성립됨을 보여주기 위해 ‘단지 … 뿐만 아니라’ 등을 말씀하셨습니다. ‘문이 아닌 곳을 다니는 것들에 의해’라는 것은 문들이 스스로 규정되어 있음을 말하는 것이지, 규정되지 않음이 아니라 바로 규정됨을 뜻합니다. 이제 그 규정을 ‘업을 기대하지 않고’ 등으로 상세히 밝힙니다. 거기서 때(samaya)에 의해 제한된 마음처럼, 문에 의해 제한된 업들에 의해 문들이 제한된다는 것이 간략한 의미입니다.

เอวํสภาวตฺตาติ ทฺวารภูเตหิ กายาทีหิ อุปลกฺขณียสภาวตฺตา. อาณตฺติ…เป… มานสฺสาติ กายวจีกมฺมานํ วจีกายวิญฺญตฺตีหิ ปกาเสตพฺพตํ อาห. กายาทีหีติ กายวจีวิญฺญตฺตีหิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ทฺวารนฺตเร จรนฺตานิปิ กมฺมานิ สเกน ทฺวาเรน อุปลกฺขิตาเนว จรนฺติ, ตสฺมา. นาปิ กมฺมํ ทฺวารสฺสาติ ยสฺมึ ทฺวารนฺตเร กมฺมํ จรติ, ตสฺส ทฺวารสฺส อนตฺตนิยสฺส. ตํตํทฺวารเมวาติ สกทฺวารเมว. กมฺมสฺสาติ สกสกกมฺมสฺส. ยทิ กมฺเมหิ ทฺวารานิ ววตฺถิตานิ, ‘‘กมฺมสฺส อนิพทฺธตฺตา’’ติ อิทํ กถํ นียตีติ อาห ‘‘ปุพฺเพ ปนา’’ติอาทิ.

‘그러한 성질이기 때문에(Evaṃsabhāvattā)’라는 것은 문이 되는 신체 등에 의해 특징지어질 수 있는 성질이기 때문이다. ‘명령(Āṇatti)… [중략] …마음의’라는 것은 신체적·언어적 업이 언어적·신체적 암시(viññatti)를 통해 나타나야 함을 말한 것이다. ‘신체 등에 의해’라는 것은 신체적·언어적 암시에 의해서라는 뜻이다. ‘그러므로’라는 것은 다른 문에서 행해지는 업이라 할지라도 자신의 문에 의해 특징지어진 채로 행해지기 때문이다. ‘업이 문에 속하는 것도 아니다(Nāpi kammaṃ dvārassā)’라는 것은 업이 행해지는 그 다른 문의 소유가 아니라는 뜻이다. ‘각각의 그 문일 뿐이다(Taṃtaṃdvāramevāti)’라는 것은 각각 자신의 문일 뿐이라는 뜻이다. ‘업의’라는 것은 각각 자신의 업의 [문이라는] 뜻이다. 만약 업에 의해 문들이 확정된다면, ‘업에 얽매이지 않기 때문에’라는 이것이 어떻게 귀결되는가에 대해 ‘그러나 이전에는(pubbe panā)’ 등으로 설명하였다.

สาติ วิญฺญตฺติ. ตสฺสาติ กมฺมสฺส. เกนจิ ปกาเรนาติ จตุวีสติยา ปจฺจยปฺปกาเรสุ เกนจิ ปกาเรน. ตํสหชาตาติ เอเตน กายวิญฺญตฺติยา สพฺภาเวเยว กายกมฺมสฺส สพฺภาโว, นาญฺญถาติ ปริยาเยน วิญฺญตฺติยา กมฺมสฺส การณภาวํ วิภาเวติ. เตเนวาห ‘‘อุปฺปตฺติฏฺฐานภาเวน วุตฺตา’’ติ. ยถาวุตฺตนิยเมนาติอาทินา กมฺมสฺส อุปฺปตฺติฏฺฐานภาเว พฺยภิจาราภาวมาห. ตตฺถ ยถาวุตฺตนิยเมนาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตปฺปกาเรน ววตฺถานยุตฺติสงฺขาเตน นิยเมน. ทฺวารจรเณติ อญฺญทฺวารจรเณ.

‘그것(Sā)’은 암시(viññatti)이다. ‘그것의(tassa)’는 업의 [뜻이다]. ‘어떤 방식으로(Kenaci pakārenā)’라는 것은 스물네 가지 연(paccaya)의 방식 중 어떤 방식으로라는 뜻이다. ‘그것과 함께 생긴 것(Taṃsahajātā)’이라는 이것으로, 신체적 암시가 있을 때에만 신체적 업이 있는 것이지 다른 경우는 아니라는 점을 들어, 방편적으로 암시가 업의 원인이 됨을 밝히고 있다. 그래서 ‘일어나는 장소의 상태로 설해졌다’라고 말한 것이다. ‘앞서 설한 원칙에 따라’ 등으로 업이 일어나는 장소가 되는 것에 어긋남이 없음을 말하였다. 거기서 ‘앞서 설한 원칙에 따라’라는 것은 주석서에서 설한 방식대로 확정된 논리라고 하는 원칙에 의해서라는 뜻이다. ‘문의 운용(Dvāracaraṇe)’은 다른 문의 운용에 있어서이다.

กายกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

신업문(身業門)에 대한 설명이 끝났다.

วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

구업문(口業門)에 대한 설명

จตูหิ องฺเคหีติ เอตฺถ ‘‘สุภาสิตํเยว ภาสติ, โน ทุพฺภาสิตํ. ธมฺมํเยว, ปิยํเยว, สจฺจํเยว ภาสติ, โน อลิก’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๑๓; สุ. นิ. สุภาสิตสุตฺต) ยานิ องฺคานิ สุตฺเต [Pg.82] วุตฺตานิ, เตสํ เจตนาสภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุภาสิตภาสนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตถาปวตฺตาติ สุภาสิตภาสนาทิภาเวน ปวตฺตา. สห สมฺภูตตฺตาติ สเหว อุปฺปนฺนตฺตา. น หิ วจีวิญฺญตฺติ สทฺทรหิตา อตฺถิ. ตถา หิ ‘‘ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺตี’’ติ วุตฺตํ. ‘‘วาจาคิรา พฺยปโถ’’ติอาทินา (ธ. ส. ๖๓๖) นาติสุขุมํเยว สทฺทวาจํ วตฺวา ‘‘ยา ตาย วาจาย วิญฺญตฺตี’’ติ, ตาย สทฺธึ โยเชตฺวา วจีวิญฺญตฺติยา วุตฺตตฺตา รูปายตนํ วิย วตฺถุปริตฺตตาทินา สทฺทายตนมฺปิ อนินฺทฺริยโคจโร อตฺถีติ จ อธิปฺปาเยน ‘‘ยา ตาย…เป… วิญฺญายตี’’ติ อาห.

‘네 가지 요소에 의해(Catūhi aṅgehī)’라는 것에 대하여, 여기서 ‘잘 설해진 것만을 말하고 잘못 설해진 것을 말하지 않는다. 법만을 말하고, 사랑스러운 것만을 말하고, 진실만을 말하며 거짓을 말하지 않는다’(Saṃ. ni. 1.213; su. ni. subhāsitasutta)라고 경에서 설해진 요소들, 그것들의 의지(cetanā)의 자성을 보이기 위해 ‘잘 설해진 말을 함’ 등으로 설해졌다. ‘그와 같이 전개된’이란 잘 설해진 말을 하는 등의 방식으로 전개된 것을 말한다. ‘함께 생겨났기 때문에(Saha sambhūtattā)’라는 것은 함께 일어났기 때문이다. 진실로 언어적 암시(vacīviññatti)는 소리 없이 존재하지 않는다. 이와 같이 ‘그 말에 의한 암시’라고 설해졌다. ‘말, 음성, 언어적 표현(vācāgirā byapatho)’ 등(Dha. sa. 636)으로 지나치게 미세하지 않은 소리-말을 말하고 ‘그 말에 의한 암시’라고 하여, 그것과 결합하여 언어적 암시가 설해졌으므로, 형색의 대상(rūpāyatana)처럼 물질의 작음 등에 의해 소리의 대상(saddāyatana)도 감각기관의 영역이 아닌 것이 있다는 의도로 ‘그것에 의해… [중략] …알려진다’라고 말하였다.

อิทานิ อวิเสเสน จิตฺตสมุฏฺฐานสทฺทสฺส โสตวิญฺญาณารมฺมณตา ปาฬิยํ วุตฺตาติ วิตกฺกวิปฺผารสทฺโท น โสตวิญฺเญยฺโยติ มหาอฏฺฐกถาวาทสฺส ปาฬิยา วิโรธํ ทสฺเสตุํ ‘‘จิตฺตสมุฏฺฐาน’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. เอวํ สงฺคหการสฺส อธิปฺปาเย ฐตฺวา มหาอฏฺฐกถาวาทสฺส ปฏิเสเธตพฺพตํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ อตฺตโน อธิปฺปาเย ฐตฺวา ตํ ปริหริตุํ ‘‘มหาอฏฺฐกถายํ ปนา’’ติอาทิมาห. สงฺฆฏฺฏนากาเรน ปวตฺตานํ ภูตานํ สทฺทสฺส นิสฺสยภาวโต สงฺฆฏฺฏเนน สเหว สทฺโท อุปฺปชฺชติ. ตปฺปจฺจยภาโวติ อุปาทินฺนกฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภาโว. จิตฺตชปถวีธาตุยา อุปาทินฺนกฆฏฺฏเน ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถ จิตฺตสมุฏฺฐานมหาภูตานํ เอโก อาการวิเสโส อตฺถิ. ตทาการตฺตา หิ เตสํ ปถวีธาตุ อุปาทินฺนกํ ฆฏฺเฏตีติ อิมมตฺถํ วุตฺตานุสาเรน เวทิตพฺพตฺตา ‘‘วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตเมว วุตฺตนยํ ‘‘ตพฺพิการาน’’นฺติอาทินา วิภาเวติ. ตตฺถ อญฺญมญฺญสฺส ปจฺจยภาโว ตปฺปจฺจยภาโว วุตฺโตติ อตฺโถ. อญฺญมฺปิ สพฺพํ วิธานนฺติ ‘‘น จิตฺตสมุฏฺฐานาติ เอเตน ปรมตฺถโต อภาวํ ทสฺเสตี’’ติอาทินา อตฺตนา วุตฺตวิธานํ. อฏฺฐกถายํ ปน วุตฺตวิธานํ ‘‘เหฏฺฐา วุตฺตนเยเนว เวทิตพฺพ’’นฺติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตเมวาติ.

이제 차별 없이 ‘마음에서 생긴 것’이라는 단어가 이식(耳識)의 대상임이 성전(Pāḷi)에서 설해졌으므로, ‘사유의 확산(vitakkavipphāra)’에 의한 소리는 이식으로 인식될 수 있는 것이 아니라는 대주석서(Mahāaṭṭhakathā)의 주장이 성전과 모순됨을 보이기 위해 ‘마음에서 생긴 것’ 등으로 설해졌다. 이와 같이 상가하(Saṅgaha) 저자의 의도에 서서 대주석서의 주장이 거부되어야 함을 보이고, 이제 자신의 의도에 서서 그것을 해결하기 위해 ‘대주석서에서는 그러나’ 등으로 말하였다. 충돌하는 방식으로 전개되는 근본 물질(bhūta)들이 소리의 의지처(nissaya)가 되기 때문에, 충돌과 함께 소리가 일어난다. ‘그것의 조건이 됨(Tappaccayabhāvo)’이란 집수(upādinnaka, 유정물)의 충돌의 조건이 됨이다. 심생(cittaja) 지계(pathavīdhātu)가 집수의 충돌에 조건이 될 수 있는, 마음에서 생긴 근본 물질(cittasamuṭṭhānamahābhūta)들의 한 가지 특별한 양상이 있다. 그러한 양상 때문에 그것들의 지계가 집수의 것을 충돌시킨다는 이 뜻은 설해진 방식에 따라 알아야 하므로 ‘설해진 방식대로 알아야 한다’라고 말하고, 바로 그 설해진 방식을 ‘그것들의 변이의’ 등으로 상세히 밝히고 있다. 거기서 ‘서로에 대한 조건이 됨’이 ‘그것의 조건이 됨’이라고 설해졌다는 뜻이다. ‘다른 모든 규정’이란 ‘마음에서 생긴 것이 아니다라는 이것으로 제일의제(paramattha)에서의 부재를 보인다’ 등 자신이 설한 규정이다. 그러나 주석서에서의 규정은 ‘아래에서 설한 방식대로 알아야 한다’라고 주석서에서 설해진 그대로이다.

อตฺตโน อตฺตโน ปจฺจยุปฺปนฺนสฺส เทสนฺตเร ปารมฺปริเยน อุปฺปาทนํ เทสนฺตรุปฺปาทนปรมฺปรตา. ลทฺธาเสวเนนาติ ลทฺธปุพฺพาภิสงฺขาเรน. จิตฺเตเนวาติ ปฐมจิตฺเตเนว. ‘‘สตฺต ชวนานิ สตฺต อกฺขรานิ นิพฺพตฺเตนฺตีติ วาทํ ปฏิกฺขิปิตฺวา เอกชวนวารปริยาปนฺนานิ จิตฺตานิ เอกมกฺขรํ นิพฺพตฺเตนฺตี’’ติ วทนฺติ. กิญฺจาปิ ปฐมจิตฺเตนปิ ฆฏฺฏนา นิปฺผชฺชติ, เอกสฺเสว ปน พหุโส ปวตฺตเนน [Pg.83] อตฺถิ โกจิ วิเสโสติ ปุริมชวนสมุฏฺฐิตาหิ ฆฏฺฏนาหิ ปฏิลทฺธาเสวเนน สตฺตมชวเนน สมุฏฺฐิตา ฆฏฺฏนา ปริพฺยตฺตมกฺขรํ นิพฺพตฺเตตีติ อุปตฺถมฺภนํ นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุํ. ลทฺธาภิสงฺขาเรน ปน ปฐมจิตฺเตนปิ ฆฏฺฏนา พลวตี โหตีติ อฏฺฐกถายํ ‘‘อุปตฺถมฺภนกิจฺจํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ สิยา, สพฺพเมตํ วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

자기 자신의 연에서 생긴 것(paccayuppanna)을 다른 장소에서 연쇄적으로 일으키는 것이 ‘다른 장소에서의 발생의 연쇄(desantaruppādanaparamparatā)’이다. ‘반복(asevana)을 얻음으로써’란 이전에 얻은 형성(abhisaṅkhāra)에 의해서이다. ‘마음만으로’란 첫 번째 마음만으로라는 뜻이다. ‘일곱 개의 속행(javana)이 일곱 개의 음절을 발생시킨다’는 설을 물리치고, ‘하나의 속행 과정(javanavāra)에 포함된 마음들이 하나의 음절을 발생시킨다’고 말한다. 비록 첫 번째 마음에 의해서도 충돌이 완성되지만, 한 번의 과정이 여러 번 전개됨으로써 어떤 특별함이 있으니, 이전의 속행에서 생긴 충돌들에 의해 반복을 얻은 일곱 번째 속행에 의해 일어난 충돌이 명확한 음절을 발생시킨다는 점에 있어 [앞선 마음들의] 후원이 없다고 말할 수는 없다. 그러나 형성(abhisaṅkhāra)을 얻은 첫 번째 마음에 의해서도 충돌이 강력해지기 때문에, 주석서에서 ‘후원하는 역할이 없다’고 설해졌을 것이니, 이 모든 것을 잘 검토하여 수용해야 한다.

วจีกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

구업문에 대한 설명이 끝났다.

มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา

의업문(意業門)에 대한 설명

‘‘สพฺพายปิ กายวจีวิญฺญตฺติยา กายวจีทฺวารภาโว วิย สพฺพสฺสปิ จิตฺตสฺส มโนทฺวารภาโว สมฺภวตี’’ติ ทสฺสนตฺถํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อยํ นาม มโน มโนทฺวารํ น โหตีติ น วตฺตพฺโพ’’ติ วตฺวา ตํทฺวารวนฺตธมฺมทสฺสนตฺถํ ‘‘อยํ นาม เจตนา’’ติอาทิ วุตฺตนฺติ อาห ‘‘ยสฺส ทฺวารํ มโน, ตํ ทสฺสนตฺถํ วุตฺต’’นฺติ. ยถา ปน ติวิธจตุพฺพิธกายวจีกมฺมานํ ทฺวารภาวโต กายกมฺมทฺวารวจีกมฺมทฺวารานิ วุตฺตานิ, เอวํ มโนกมฺมนฺติ วุตฺตอภิชฺฌาทีนํ ทฺวารภาวโต วฏฺฏเหตุภูตโลกิยกุสลากุสลสมฺปยุตฺตมโน เอว มโนกมฺมทฺวารนฺติ สนฺนิฏฺฐานํ กตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เจตนาย อตฺตโน กิจฺจํ อารทฺธาย สมฺปยุตฺตาปิ ตํ ตํ สกิจฺจํ อารภนฺตีติ สา เน สกิจฺเจ ปวตฺเตติ นาม, ตถา ปวตฺเตนฺตี จ สมฺปยุตฺเต เอกสฺมึ อารมฺมเณ อวิปฺปกิณฺเณ กโรติ พฺยาปาเรติ จาติ วุจฺจติ, ตถา สมฺปยุตฺตานํ ยถาวุตฺตํ อวิปฺปกิณฺณกรณํ สมฺปิณฺฑนํ อายูหนํ พฺยาปาราปาทนํ พฺยาปารณํ เจตยนนฺติ อายูหนเจตยนานํ นานตฺตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ผสฺสาทิธมฺเมหี’’ติอาทิมาห. ตถากรณนฺติ ยถา ผสฺสาทโย สกสกกิจฺเจ ปสุตา ภวนฺติ, ตถา กรณํ. เตเนว ยถาวุตฺเตน อวิปฺปกิณฺณพฺยาปารณากาเรน สมฺปยุตฺตานํ กรณํ ปวตฺตนนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กมฺมกฺขยกรตฺตาติ กมฺมกฺขยกรมนสฺส กมฺมทฺวารภาโว น ยุชฺชตีติ อธิปฺปาโย. ยโต ‘‘กมฺมปถกถา โลกิยา เอวา’’ติ วทนฺติ.

"모든 신표업(身表業)과 어표업(語表業)이 신문(身門)과 어문(語門)의 상태인 것과 같이, 모든 마음에도 의문(意門)의 상태가 존재한다"는 것을 보여주기 위해, 주석서에서 "이 마음이라 하는 것은 의문이 아니라고 말해서는 안 된다"라고 말하고, 그 문을 가진 법들을 보여주기 위해 "이 의도(cetanā)라고 하는 것" 등을 말하였다고 하며, "의문이 문인 것(그 상태)을 보여주기 위해 말해진 것이다"라고 하였다. 한편, 세 가지와 네 가지의 신업과 구업이 문의 상태가 됨에 따라 신업의 문과 구업의 문이 언급된 것처럼, 의업이라고 불리는 탐욕(abhijjhā) 등의 문의 상태가 됨에 따라 윤회의 원인이 되는 세간의 유익하거나 해로운 마음과 결합한 마음만이 바로 의업의 문이라고 결론지어야 함을 알아야 한다. 의도가 자신의 기능을 시작하면 결합된 법들도 각각의 기능을 시작하므로, 그것(의도)이 그것들을 각자의 기능에 작용하게 한다고 하며, 그렇게 작용하게 하면서 결합된 법들을 하나의 대상에 흩어지지 않게 하고 노력하게 한다고 한다. 이와 같이 결합된 법들을 앞에서 말한 것처럼 흩어지지 않게 함, 모음, 쌓음(āyūhana), 노력하게 함, 작용함, 의도함(cetayana)이라 하는데, 쌓음과 의도함의 차이를 보여주기 위해 "촉(phassa) 등의 법들에 의해"라고 시작하는 내용을 말하였다. "그렇게 함"이란 촉 등이 각각의 기능에 전념하게 되는 것처럼 그렇게 만드는 것을 의미한다. 따라서 앞에서 말한 흩어지지 않게 작용하는 방식으로 결합된 법들을 만드는 작용이라고 보아야 한다. "업을 소멸하게 하는 성질 때문에"라는 것은 업을 소멸하게 하는 마음에는 업의 문의 상태가 적절하지 않다는 뜻이다. 그러므로 "업도(業道)에 관한 설명은 세간적인 것일 뿐이다"라고 말한다.

มโนกมฺมทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

의업의 문에 대한 설명의 주석이 끝났다.

กมฺมกถาวณฺณนา

업에 대한 설명의 주석

สมานกาลาปิ [Pg.84] การณผลกิริยา ปุพฺพาปรกาลา วิย วตฺตุํ ยุตฺตาเยว. เสยฺยถาปิ ปฏิจฺจสมุปฺปาเท ‘‘จกฺขุญฺจ ปฏิจฺจ รูเป จ อุปฺปชฺชติ จกฺขุวิญฺญาณ’’นฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห. โจปนกิริยนฺติ วิญฺญตฺติทฺวยํ อาห. ตสฺสา หิ จิตฺตสมุฏฺฐานกายสทฺทวาจาหิ กายวจีวิญฺญตฺตีหิ เอว วา ปุริมปุริมาหิ ปวตฺเตตพฺพตฺตา ‘‘กายวาจาหิ โจปนกิริยํ กโรตี’’ติ วุตฺตํ ตพฺพิการานํ ภูตานํ ตถาปวตฺตนโต. อถ วา กายวาจาหีติ กายวจีวิญฺญตฺตีหิ. โจปนกิริยนฺติ รูปกายสฺส ถมฺภนจลนกิริยํ อุปาทินฺนกฆฏฺฏนกิริยญฺจ. เอสา หิ กิริยา ‘‘รูปกายํ ถมฺเภตุํ จาเลตุํ ปจฺจโย ภวิตุํ สมตฺโถ’’ติ, ‘‘อุปาทินฺนกฆฏฺฏนสฺส ปจฺจยภูโต’’ติ จ วุตฺตตฺตา กายวจีวิญฺญตฺตีหิ นิปฺผชฺชตีติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘โจปนกิริยานิสฺสยภูตา กายวาจา’’ติ, ‘‘กายาทีหิ กรณภูเตหิ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยํ กโรนฺติ วาสิอาทีหิ วิย เฉทนาทิ’’นฺติ จ อิทมฺปิ วจนํ สมตฺถิตํ ภวติ. น เกวลํ ธรมานตาว สพฺภาโว, อถ โข มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนตาปีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อนิโรธิเตวา’’ติ อาห. อสมุจฺฉินฺนตา จ กายาทีนํ ตทุปนิสฺสยกิเลสาสมุจฺเฉเทเนวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘กายาทีหิ กรณภูเตหิ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยํ กโรนฺตี’’ติ เอเตน โจปนาภิชฺฌาทิกิริยานิพฺพตฺติทฺวาเรน เจตนานิพฺพตฺติเยว วุตฺตาติ อิมินา อธิปฺปาเยน ‘‘เอวญฺจ…เป… ยุชฺชนฺตี’’ติ อาห. เอวญฺจ กตฺวา กาเย สติ วาจาย สตีติอาทิวจนํ อนุโลมิตํ โหติ. ยาย เจตนายาติ กรณนิทฺเทโส ปน กายาทีนํ โจปนาภิชฺฌาทิกิริยาย จ เจตนาเหตุกตฺตทสฺสนตฺถํ วุตฺโตติ.

동시일지라도 원인과 결과의 작용은 전후의 시간인 것처럼 말하는 것이 타당하다. 마치 연기에서 "눈을 인연으로 하고 형색을 인연으로 하여 안식이 일어난다"는 것을 보여주기 위해 "혹은" 등으로 말한 것과 같다. "움직이는 작용"이란 두 가지 표업을 말한다. 그것은 마음에서 생긴 신체와 소리인 말, 즉 신표업과 어표업에 의해, 혹은 이전의 것들에 의해 진행되어야 하므로 "몸과 말로 움직이는 작용을 한다"고 하였으니, 그것이 변형된 근본 요소(大種)들이 그렇게 진행되기 때문이다. 혹은 "몸과 말로"란 신표업과 어표업을 의미한다. "움직이는 작용"이란 색신(色身)을 지탱하고 움직이는 작용과 집수된 것(발성 기관)이 부딪치는 작용을 말한다. 이 작용은 "색신을 지탱하고 움직이게 하는 조건이 될 수 있다"고 하였고, "집수된 것의 부딪침의 조건이 된다"고 하였으므로 신표업과 어표업에 의해 성취된다. 이와 같이 하여 "움직이는 작용의 의지처가 된 몸과 말"이라든가, "몸 등을 도구로 하여 움직임과 탐욕 등의 작용을 하니, 도끼 등으로 베는 등의 일을 하는 것과 같다"는 이 말도 확립된다. 단지 실재하는 상태만이 존재가 아니라, 도(道)에 의해 끊어지지 않은 상태 또한 존재임을 보여주기 위해 "소멸되지 않은 채로"라고 하였다. 그리고 몸 등의 끊어지지 않음은 그것들의 강한 의지처가 되는 번뇌가 끊어지지 않음에 의한 것임을 알아야 한다. "몸 등을 도구로 하여 움직임과 탐욕 등의 작용을 한다"는 이것으로 움직임과 탐욕 등의 작용이 일어나는 문을 통해 의도가 일어남을 말한 것이라는 의도로 "이와 같이... 등이 적절하다"라고 하였다. 이와 같이 함으로써 "몸이 있을 때, 말이 있을 때" 등의 말이 일맥상통하게 된다. "어떤 의도에 의해"라는 도구격의 제시는 몸 등의 움직임과 탐욕 등의 작용이 의도를 원인으로 함을 보여주기 위해 언급된 것이다.

สภาวโต อุปการกโต มคฺเค สติ สพฺภาวโต จ โพชฺฌงฺคา มคฺเค อนฺโตคธาติ อาห ‘‘น จ น สกฺกา’’ติอาทิ.

자성(自性)으로 보나 조력(助力)으로 보나 도(道)가 있을 때 존재한다는 점으로 보나, 보리분법은 도에 포함되므로 "불가능한 것이 아니다"라고 말하였다.

กมฺมปถํ อปฺปตฺตานมฺปิ ตํตํทฺวาเร สํสนฺทนนฺติ ยถา กมฺมปถํ ปตฺตานํ, เอวํ กมฺมปถํ อปฺปตฺตานมฺปิ สติปิ ทฺวารนฺตรุปฺปตฺติยํ ยถาสกํ ทฺวาเรเหว นามคฺคหณนฺติ วทนฺติ, เอวํ สติ อฏฺฐกถาย วิโรโธ. ทุติยตฺถสฺส จ อภาโว สิยา, ตสฺมา ตํตํทฺวาเร สํสนฺทนนฺติ ยสฺมึ ยสฺมึ ทฺวาเร กมฺมปถํ อปฺปตฺตา อกุสลเจตนาทโย ปวตฺตา, ตาสํ เตน เตเนว ทฺวาเรน นามคฺคหณํ. ตํ ปน ตํตํทฺวารปกฺขิกภาวกรณโต ตตฺถ อวโรธนนฺติ [Pg.85] วุตฺตํ. ยถา หิ กมฺมปถํ ปตฺตา กายกมฺมาทิสงฺขาตา เจตนา ทฺวารนฺตเร อุปฺปนฺนาปิ กายกมฺมาทินามเมว ลภนฺติ, น เอวํ กมฺมปถํ อปฺปตฺตา. ตา ปน ยตฺถ ยตฺถ ทฺวาเร อุปฺปชฺชนฺติ, เตน เตเนว ทฺวาเรน กายทุจฺจริตํ วจีทุจฺจริตนฺติอาทินามํ ลภนฺติ. เอวํ นามคฺคหณเมว หิ เตสํ ตํตํทฺวารปกฺขิกกรณํ วุตฺตํ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ‘‘กิญฺจาปิ วจีทฺวาเร โจปนปฺปตฺตํ กมฺมปถํ, อปฺปตฺตตาย ปน กายกมฺมํ น โหติ, เกวลํ วจีทุจฺจริตํ นาม โหตี’’ติ วุตฺตํ.

"업도(業道)에 이르지 못한 것들도 각각의 문에 배대된다"는 것은, 업도에 이른 것들과 마찬가지로 업도에 이르지 못한 것들도 다른 문에서 일어날지라도 각자의 문에 따라 이름을 얻는다고 말하는 것인데, 그렇게 되면 주석서와 모순이 된다. 또한 두 번째 의미가 없게 될 것이다. 그러므로 "각각의 문에 배대된다"는 것은 업도에 이르지 못한 해로운 의도 등이 어느 문에서 일어났든지 간에 그 문에 따라 이름을 얻는다는 것이다. 그것은 그것들을 각각의 문의 부류에 속하게 만들기 때문에 거기에 포함시킨다고 하였다. 업도에 이른 신업 등으로 불리는 의도는 다른 문에서 일어날지라도 신업 등의 이름만을 얻지만, 업도에 이르지 못한 것들은 그렇지 않다. 그것들은 어느 문에서 일어나든지 그 문에 따라 신악행, 어악행 등의 이름을 얻는다. 이와 같이 이름을 얻는 것 자체가 그것들을 각각의 문의 편에 속하게 만드는 것이라고 말한 것이다. 그렇기 때문에 주석서에서 "비록 어문(語門)에서 움직임이 일어나 업도에 이르더라도, (해당 결과에) 이르지 못했기 때문에 신업은 되지 않고 단지 어악행이라 불린다"라고 하였다.

สติปิ ปาณาติปาตาทิเจตนาย วจีทฺวาราทีสุ ปวตฺติยํ ยถาวุตฺตเยภุยฺยตพฺพหุลวุตฺติยา กายกมฺมาทิภาวววตฺถาปนํ กายาทิกสฺส ตํตํทฺวารภาวววตฺถาปนญฺจ กมฺมทฺวาราเภทนํ. ตญฺหิ กมฺมทฺวารานํ อสํกิณฺณภาเวน ปติฏฺฐาปนํ. ยํ สนฺธาย ‘‘อาณตฺติสมุฏฺฐิเตสู’’ติ อฏฺฐกถายํ วกฺขติ. เกจิ ปน ‘‘เอเกกสฺมึ ทฺวาเร อเนเกสํ กมฺมานํ ปวตฺติทสฺสนมฺปิ ทฺวารสํสนฺทน’’นฺติ วทนฺติ. ยถา ปวตฺโต พฺยาปาโท กมฺมปโถ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตู’’ติ ปวตฺติ พฺยาปาทสฺส ทสฺสิตา. กายทฺวาริกเจตนาย สหการีการณภาวโต กายกมฺมโวหารลาภา, อภิชฺฌาทีนํ ปรสนฺตกสฺส อตฺตโน ปริณามนวเสน ‘‘อิเม สตฺตา หญฺญนฺตู’’ติอาทินา จ อปฺปวตฺตตฺตา มโนกมฺมโวหารวิรหา, อเจตนาสภาวโต วา ปาณาติปาตาทิวเสน อพฺโพหาริกา, ปาณาติปาตาทิภาเวน น วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. เอตฺถาติ อพฺโพหาริกภาเว.

살생 등의 의도가 말의 문 등에서 일어날 때에도, 앞서 말한 대다수의 빈번한 작용에 따라 신업 등으로 규정하는 것과 신체 등을 각각의 문으로 규정하는 것이 업의 문의 구별이다. 그것은 업의 문들이 혼란스럽지 않게 확립하는 것이다. 이를 염두에 두고 주석서에서 '명령에 의해 일어난 것들에서'라고 말할 것이다. 그러나 어떤 이들은 '하나의 문에서 여러 업의 작용을 보여주는 것도 문의 결합이다'라고 말한다. 악의가 어떻게 일어날 때 업의 통로가 되는지 보여주기 위해 '이 중생들이 죽임을 당하기를'이라는 악의의 작용이 제시되었다. 신체 문에 의한 의도가 협력 원인이 되기 때문에 '신업'이라는 명칭을 얻고, 탐욕 등은 남의 소유를 자기 것으로 돌리는 방식이나 '이 중생들이 죽임을 당하기를' 등으로는 일어나지 않으므로 '의업'이라는 명칭이 없다. 혹은 의도가 아닌 성질 때문에 살생 등으로 인해서는 명칭이 붙지 않으므로(abbohārikā), 살생 등으로 불려서는 안 된다는 뜻이다. '여기에서'라는 말은 명칭이 붙지 않는 상태를 뜻한다.

ทสวิธา อิทฺธิ…เป… ตพฺพา วิตฺถาเรนาติ อธิปฺปาโย.

열 가지 신통... 생략... 상세히 알아야 한다는 뜻이다.

เตนาธิปฺเปตนฺติ ‘‘อกุสลํ วจีกมฺมํ มโนทฺวาเร สมุฏฺฐาตี’’ติ วทนฺเตน อธิปฺเปตํ. ‘‘น อุโปสถกฺขนฺธเก วุตฺต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ เตน อุโปสถกฺขนฺธกโต สุตฺตํ อาหฏนฺติ? กิญฺจาปิ อาหฏํ, ตตฺถ อวุตฺโตเยว ปน โส เตน วุตฺโตติ คหิโตติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ อวุตฺตเมวา’’ติอาทิมาห.

'그에 의해 의도된 것'이란 '불선한 구업이 의문에서 일어난다'고 말하는 자의 의도이다. '우포사타 칸다카에서 언급되지 않았다'고 왜 말했는가? 그가 우포사타 칸다카에서 경을 인용하지 않았는가? 비록 인용했을지라도, 거기서 언급되지 않은 것을 그가 언급된 것으로 취급했음을 보여주기 위해 '거기서는 언급되지 않은 것일 뿐이다' 등을 말하였다.

‘‘สุคติทุคฺคตีสุ อุปปชฺชนํ สุกตทุกฺกฏกมฺมโต น โหติ, ขนฺธสิวาทีหิ ปน โหตีติ คเหตฺวา ‘นตฺถิ ทินฺน’นฺติอาทินา ปรามสนฺตสฺส วเสน ‘มิจฺฉาทิฏฺฐิ…เป… ปริภณฺฑาทีนิ กโรตี’ติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ. อภิชฺฌาทิปธานตฺตาติ เอเตน วิชฺชมาเนสุปิ พฺยาปาทาทีสุ ยทา กายวจีทฺวาเรสุ เจตนา [Pg.86] พลวตี โหติ, น ตถา อิตเร, ตทา ปธานภาวโต เจตนา กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ จ โวหารํ ลภติ. โส โข ปนสฺสา ปธานภาโว ปาณาติปาตาทิสิทฺธิยา วิญฺญายติ. ยทา ปน เตสุเยว ทฺวาเรสุ อภิชฺฌาทโย พลวนฺโต โหนฺติ, น ตถา เจตนา, ตทา ตตฺถ วิชฺชมานาปิ เจตนา อปธานภาวโต กายกมฺมํ วจีกมฺมนฺติ จ โวหารํ น ลภติ. อภิชฺฌาทโย ปน ปธานภาวโต สติปิ กายงฺควาจงฺคโจปเน สเกน ววตฺถาเนน มโนกมฺมนฺตฺเวว วุจฺจนฺตีติ ทสฺเสติ. เย ปน ‘‘ตีสุปิ ทฺวาเรสุ กมฺมปถภาเวน อปฺปตฺติยา ทฺวารตฺตเยปิ กมฺมปถปฺปตฺตมโนกมฺเมน สห ปวตฺติยา จ เจตนา เอตฺถ กมฺมนฺติ น วุจฺจตี’’ติ วทนฺติ, เตหิ อภิชฺฌาทีนํ ปธานสภาวํเยว สนฺธาย วุตฺตํ สิยา. อถ วา เจตนาย นิปฺปริยายกมฺมภาวโต ปริยายกมฺเม อนวโรเธตพฺพตฺตา ‘‘อพฺโพหาริกา’’ติ วุตฺตํ. อตฺตโน สภาเวเนว ปน สา เอตฺถาปิ กมฺมนฺติ วุจฺจติ. ยถาห ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามี’’ติอาทิ (กถา. ๕๓๙). อฏฺฐกถายญฺจ ‘‘ตสฺมึ ทฺวาเร สิทฺธา เจตนา’’ติอาทินา เจตนาเยว ปธานํ กตฺวา วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘สภาเวเนว สา มโนกมฺม’’นฺติอาทิ. อถ วา กมฺมปถปฺปตฺตอภิชฺฌาทีหิ กายวจีทฺวาเร สหชาตา เจตนา กายวจีกมฺมวเสน อพฺโพหาริกา เจตนาสงฺขาตมโนกมฺมตฺตาติ. ยทิ อภิชฺฌาทโย ปธานา, น เจตนา, เอวํ สติ อภิชฺฌาทโย เจตฺถ กมฺมํ, น เจตนา, อภิชฺฌาทิปกฺขิกา วา สา สิยาติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว’’ติอาทิ. ‘‘เจตนาปิ…เป… มโนทฺวาเร เอว สมุฏฺฐหนฺตี’’ติ อิทํ มโนทฺวาเร เจตนาย อภิชฺฌาทีหิ มโนกมฺมภาเว นิพฺพิเสสภาวทสฺสนนฺติ กตฺวา ‘‘เจตนา…เป… อธิปฺปาโย’’ติ อาห. เจตนา เจตนากมฺมํ, อภิชฺฌาทโย เจตนาสมฺปยุตฺตกมฺมนฺติ เอตฺตกเมว หิ เอตฺถ วิเสโสติ. เอตฺถ จ เจตนาย กายวจีกมฺมภาโว สิยาติ อาสงฺกาย อภาวโต มโนทฺวาเร อกุสลกายวจีกมฺมานํ อนุปฺปตฺติโต จ อพฺโพหาริกาติ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

'선처나 악처에 태어나는 것은 잘 지은 업이나 잘못 지은 업 때문이 아니라, 온(蘊)이나 시바(Siva) 등에 의해 일어난다'고 집착하여 '보시는 없다'는 등의 견해를 가진 자의 세력으로 '사견... 생략... 주변 장식 등을 한다'고 설해졌다고들 말한다. '탐욕 등이 주된 것이기 때문'이라는 것은, 비록 악의 등이 존재하더라도 신문이나 구문의 의도가 강력할 때는 다른 것들이 그렇지 않으므로, 주된 상태에 따라 의도가 신업이나 구업이라는 명칭을 얻는다는 것이다. 그 주된 상태는 살생 등의 성취를 통해 알 수 있다. 그러나 바로 그 문들에서 탐욕 등이 강력하고 의도가 그렇지 않을 때는, 거기 존재하는 의도라 할지라도 주된 것이 아니므로 신업이나 구업이라는 명칭을 얻지 못한다. 탐욕 등은 주된 성질 때문에 몸이나 말의 움직임이 있더라도 자신의 규정에 따라 '의업'이라고만 불림을 보여준다. 어떤 이들은 '세 문 모두에서 업도가 되지 못하므로, 그리고 세 문 모두에서 업도가 된 의업과 함께 일어나므로 여기서 의도는 업이라고 불리지 않는다'고 말하는데, 그들은 탐욕 등의 주된 자성만을 염두에 두고 말한 것일 것이다. 혹은 의도는 직접적인 업이고 방편적인 업에 포함되지 않으므로 '명칭이 붙지 않는다'고 하였다. 그러나 의도는 그 자체의 자성으로 여기서도 업이라 불린다. '비구들이여, 나는 의도를 업이라 부른다'라고 하신 것과 같다. 주석서에서도 '그 문에서 성취된 의도'라고 하여 의도를 주된 것으로 하여 설했다. 그러므로 '자성으로 그것은 의업이다'라고 하였다. 또는 업도에 이른 탐욕 등과 함께 신문이나 구문에서 생긴 의도는 신업이나 구업으로서는 명칭이 붙지 않는데, 이는 의도로 불리는 의업이기 때문이다. 만약 탐욕 등이 주된 것이고 의도가 아니라면, 탐욕 등이 여기서 업이지 의도가 아니거나, 혹은 의도가 탐욕 등의 부류에 속할 것이라는 질문을 염두에 두고 '비구들이여, 세 가지가 있다' 등을 설하셨다. '의도 또한... 생략... 의문에서만 일어난다'는 것은 의문에서 의도가 탐욕 등과 함께 의업이 되는 데 차이가 없음을 보여주는 것이라고 보아 '의도... 생략... 의도이다'라고 말하였다. 의도는 의도업이고, 탐욕 등은 의도와 결합된 업이라는 점만이 여기서의 차이일 뿐이다. 여기서는 의도가 신업이나 구업이 될 가능성에 대한 의심이 없고, 의문에서 불선한 신업이나 구업이 생기지 않으므로 '명칭이 붙지 않는다'고 말하지 않았음을 알아야 한다.

วิรติวิสิฏฺฐาติ วิรติโต เจตนาย ปธานภาวมาห. ตตฺถ ‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา’’ติอาทินา (กถา. ๕๓๙) อาคมมฺหิ ‘‘ปาณาติปาตาทิปฏิปกฺขภูตา’’ติ ยุตฺตึ ทสฺเสติ. ยสฺมา จ ปฏฺฐาเน เจตนาว ‘‘กมฺมปจฺจโย’’ติ [Pg.87] วุตฺตา, น วิรติ, อภิชฺฌาทโย วา, ตสฺมา นิปฺปริยาเยน กมฺมํ ‘‘เจตนา’’ติ อนภิชฺฌาทโย ‘‘เจตนาปกฺขิกา วา’’ติ วุตฺตาติ เวทิตพฺพํ. อสงฺกรโต กมฺมทฺวารานิ ววตฺถเปนฺโต ‘‘รกฺขตี’’ติ, วิปริยาเยน ‘‘ภินฺทตี’’ติ วุตฺโตติ รกฺขณภินฺทนานิ อนาเสตฺวา นาเสตฺวา จ กถนนฺติ วุตฺตานีติ.

'절제보다 뛰어나다'는 것은 절제보다 의도가 주된 것임을 말한다. 거기서 '비구들이여, 세 가지 몸의 의도가 있다'는 등의 성전에서 '살생 등의 반대되는 것이다'라는 논리를 보여준다. 그리고 빳타나에서 의도만이 '업연'이라 불렸고, 절제나 탐욕 등은 그렇지 않으므로, 직접적인 의미의 업은 '의도'이고, 무탐 등은 '의도의 부류'라고 불림을 알아야 한다. 혼란 없이 업의 문을 규정하면서 '보호한다'고 했고, 그 반대로 '파괴한다'고 했으니, 보호와 파괴는 (업의 문을) 훼손하지 않거나 훼손하면서 말하는 것이라고 설해진 것이다.

กมฺมกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

업에 대한 설명의 주해가 끝났다.

ตติโย วิกปฺโป ปฐมจตุตฺถวิญฺญาณทฺวาเรสุเยว ลพฺภติ, น อิตรตฺถ ‘‘โสตํ ฆาน’’นฺติอาทินา อวุตฺตตฺตา, อิตรถาปิ วา อวิภตฺติเก นิทฺเทเส ลพฺภติ. ยโต สํวรวเสน ปาติโมกฺขสีลํ ปวตฺตติ, ตํ ทุสฺสีลฺยนฺติ อาห ‘‘ทุสฺสีลฺยํ ปาณาติปาตาทิเจตนา’’ติ. อิตรา สํวรวินิมุตฺตา อภิชฺฌาโทมนสฺสยุตฺตา ตปฺปธานา วา อกุสลธมฺมา สติปฏิปกฺขา อกุสลา ธมฺมา. อารมฺมเณ จิตฺตโวสฺสคฺควเสน ปวตฺโต อกุสลจิตฺตุปฺปาโท ปมาโท. วีริยปโนทนภาวโต ถินมิทฺธํ ‘‘โกสชฺช’’นฺติ วุตฺตํ, ถินมิทฺธปฺปธาโน วา จิตฺตุปฺปาโท.

세 번째 유형은 첫 번째와 네 번째의 식(識)의 문에서만 얻어지며, 다른 곳에서는 '귀, 코' 등에서 언급되지 않았으므로 얻어지지 않는다. 혹은 분류되지 않은 설명에서도 얻어진다. 단속을 통해 별해탈계가 일어나는 것에 대해, 그것의 반대인 파계를 '파계는 살생 등의 의도이다'라고 말하였다. 다른 것들은 단속에서 벗어나 탐욕과 도심(domanassa)이 결합되었거나 그것이 주된 불선법들이며, 마음챙김(sati)에 반대되는 불선법들이다. 대상에 마음을 놓아버림으로써 일어나는 불선한 마음의 일어남이 방일이다. 정진을 물리치는 성질 때문에 혼침과 수면을 '게으름'이라 불렀고, 혹은 혼침과 수면이 주된 마음의 일어남을 뜻한다.

อสุทฺธตาติ อเกวลตา อญฺเญน สมฺมิสฺสตา. ทฺวารญฺหิ ทฺวารนฺตริกกมฺมสฺส ทฺวารํ โหนฺตํ เตน มิสฺสิตํ วิย โหติ. เตเนวาห ‘‘มุสาวาทาทิโนปิ กายทฺวาเร ปวตฺติสพฺภาวา’’ติ. เกจิ ปน ‘‘อวิญฺเญยฺยมานนฺตรานํ ทฺวารนฺตรจิตฺตานํ อนฺตรนฺตรา อปฺปวตฺติโต สุทฺธนฺติ วุตฺต’’นฺติ วทนฺติ, ตํ อเนกสฺสปิ ชวนวารสฺส กายกมฺมาทิภาเวน ปพนฺธนวเสน ปวตฺติ อตฺถีติ กตฺวา วุตฺตํ. อวิรุทฺธํ โหตีติ อกุสลกายกมฺมาทิภาเวน อวธาเรตฺวา อสํวรํ วตฺวา ปุน ตสฺเสว วาจาอสํวรทฺวาราทีสุ อุปฺปตฺติวจนํ กายทฺวารูปลกฺขิโต อสํวโร ทฺวารนฺตเร ปวตฺโตปิ กายทฺวาริโก เอวาติ เอวํ สํวณฺณนาย สติ น วิรุชฺฌตีติ อตฺโถ. อิทานิ ตํ อวิรุชฺฌนาการํ ‘‘อสํวโร หี’’ติอาทินา วิภาเวติ. สทฺวาเรติ อตฺตโน ทฺวาเร. อสํวโร ทฺวารนฺตเร อุปฺปชฺชมาโนปิ สทฺวารวเสน อุปฺปนฺโนติ วุจฺจตีติ เอเตน วาจาอสํวรทฺวาเร อุปฺปนฺโนปิ กายิโก อสํวโร โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโนตฺเวว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. เอส นโย อิตรตฺถาปิ. กมฺมํ อญฺญทฺวาเรติ กมฺมสฺส ทฺวารนฺตรจรณํ ปากฏนฺติ กตฺวา วุตฺตํ.

불순(不純)함이란 온전하지 못함, 즉 다른 것과 섞여 있음을 의미한다. 왜냐하면 문(門)이 다른 문의 행위에 대한 문이 될 때, 그것은 그 문과 섞인 것과 같기 때문이다. 그래서 ‘망어(妄語) 등도 신문(身門)에서 발생하는 일이 존재한다’고 설한 것이다. 그러나 어떤 이들은 ‘인식할 수 없는 간격 없이 이어지는 다른 문의 마음들이 그 사이에 발생하지 않기에 순수하다’고 말한다. 그것은 비록 여러 번의 속행 과정(javanavāra)이라 할지라도 신업(身業) 등의 상태로 연결되는 흐름이 존재한다는 점에 근거하여 설해진 것이다. ‘모순되지 않는다’는 것은, 불선한 신업 등으로 확정하지 않고 비단속(非斷束, asaṃvara)이라 말한 뒤, 다시 그것이 구문(口門) 등의 비단속에서 일어난다고 말하는 것이 신문으로 특징지어지는 비단속이 다른 문에서 발생하더라도 신문에 속하는 것일 뿐이라는 식으로 설명될 때 모순되지 않는다는 뜻이다. 이제 ‘비단속이란...’ 등으로 그 모순되지 않는 양상을 상세히 설명한다. ‘자기의 문에서(sadvāre)’란 자신의 문을 뜻한다. 비단속이 다른 문에서 발생하더라도 자신의 문에 의해 발생했다고 말해지므로, 구비단속문(口非斷束門)에서 발생한 신체적 비단속도 동작을 통한 신비단속문(身非斷束門)에 의해 발생한 것이라고만 설해졌음을 알아야 한다. 이러한 논리는 다른 경우에도 적용된다. ‘업이 다른 문에서’라는 말은 업이 다른 문으로 옮겨가는 것이 분명하다는 점을 근거로 설해진 것이다.

เอวํ [Pg.88] สตีติ โจปนสงฺขาเต กายอสํวรทฺวาเร อสํวโรติ เอตฺตเก เอว คหิเต. กมฺมปถภาวปฺปตฺตสฺเสว กมฺมภาโว อฏฺฐกถายํ วุตฺโตติ อาห ‘‘กมฺมปถภาวปฺปตฺตตาย วจีมโนกมฺม’’นฺติ. เสสนฺติ ทฺวารนฺตรานุปลกฺขิตํ. ตถา น วุจฺจตีติ กายกมฺมนฺติ น วุจฺจตีติ อตฺโถ. ตตฺเถว วกฺขามาติ กมฺมปถสํสนฺทเน วกฺขาม. ‘‘โส หิ กายทฺวาเร โจปนปฺปตฺโต อกุสลํ กายกมฺมํ โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. อฏฺฐ. กมฺมปถสํสนฺทนกถา) ‘‘โจปนกายอสํวรทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา จ วจีกมฺมาทีนญฺจ กมฺมปถปฺปตฺตานํ อสํวรภูตานํ กายกมฺมาทิภาเว อาปนฺเน ‘‘จตุพฺพิธํ วจีทุจฺจริตํ อกุสลํ วจีกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา อปวาเทน นิวตฺติ ทฏฺฐพฺพาติ เอวํ วกฺขมานตํ สนฺธายาห. อนฺโตคธตา ทฏฺฐพฺพา ปจฺจยสนฺนิสฺสิตอาชีวปาริสุทฺธิสีลานํ ญาณวีริเยหิ สาเธตพฺพตฺตาติ อธิปฺปาโย.

‘그와 같을 때(Evaṃ satī)’란 동작(copana)으로 일컬어지는 신비단속문에서 비단속이 그만큼만 취해졌을 때를 말한다. 주석서에서 업도(業道, kammapatha)의 상태에 이른 것만을 업의 상태라고 설했으므로 ‘업도의 상태에 이르렀기 때문에 구업(口業)과 의업(意業)이다’라고 하였다. ‘나머지’란 다른 문으로 특정되지 않은 것이다. ‘그렇게 불리지 않는다’란 신업이라 불리지 않는다는 뜻이다. ‘거기에서 설명하겠다’란 업도의 비교(kammapathasaṃsandana)에서 설명하겠다는 것이다. ‘그것은 신문에서 동작에 이르러 불선한 신업이 된다’는 등의 말씀(법집론 주석서 업도비교론)과 ‘동작을 통한 신비단속문에 의해 발생한 것은 불선한 신업일 뿐이다’라는 등의 말씀에 의해, 업도에 이른 비단속의 상태인 구업 등이 신업 등의 상태가 되었을 때, ‘네 가지 구악행(口惡行)은 불선한 구업일 뿐이다’라는 등의 예외적 규정으로 인해 제외됨을 알아야 하니, 이처럼 장차 설해질 내용을 염두에 두고 말한 것이다. 의지처(paccaya)에 근거한 사명청정계(司命淸淨戒)는 지혜와 정진으로 성취되어야 하는 것이므로 그 안에 포함된 것으로 보아야 한다는 것이 그 취지이다.

อกุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา

불선업도에 관한 설명

สรเสน อตฺตโน สภาเวน. ยาย เจตนาย ปวตฺตมานสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺส ปจฺจยภูเตสุ มหาภูเตสุ อุปกฺกมกรณเหตุ ตํมหาภูตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกมหาภูตา นุปฺปชฺชิสฺสนฺติ, สา ตาทิสปโยคสมุฏฺฐาปิกา เจตนา ปาณาติปาโต นาม. ลทฺธุปกฺกมานิ หิ ภูตานิ น ปุริมภูตานิ วิย วิสทานีติ สมานชาติยานํ ภูตานํ การณํ น โหนฺตีติ. เอกสฺสปิ ปโยคสฺส สหสา นิปฺผาทนวเสน กิจฺจสาธิกาย พหุกฺขตฺตุํ ปวตฺตชวเนหิ ลทฺธาเสวนาย จ สนฺนิฏฺฐาปกเจตนาย วเสน ปโยคสฺส มหนฺตภาโว. สติปิ กทาจิ ขุทฺทเก เจว มหนฺเต จ ปาเณ ปโยคสฺส สมภาเว มหนฺตํ หนนฺตสฺส เจตนา ติพฺพตรา อุปฺปชฺชตีติ วตฺถุสฺส มหนฺตภาโวติ ตทุภยํ เจตนาย พลวภาเวเนว โหตีติ อาห ‘‘ปโยค…เป… ภาวโต’’ติ. ยถาวุตฺตปจฺจยวิปริยาเยปีติ ปโยควตฺถุอาทิปจฺจยานํ อมหตฺเตปิ. ตํตํปจฺจเยหีติ คุณวนฺตตาทิปจฺจเยหิ. เอตฺถ จ หนฺตพฺพสฺส คุณวนฺตตาย มหาสาวชฺชตา วตฺถุมหนฺตตาย วิย ทฏฺฐพฺพา. กิเลสานํ อุปกฺกมานํ ทฺวินฺนญฺจ มุทุตาย ติพฺพตาย จ อปฺปสาวชฺชตา มหาสาวชฺชตา จ โยเชตพฺพา. ปาโณ ปาณสญฺญิตา วธกจิตฺตญฺจ ปุพฺพภาคสมฺภารา, อุปกฺกโม [Pg.89] วธกเจตนาสมุฏฺฐาปิโต, ปญฺจสมฺภารวตี ปาณาติปาตเจตนาติ สา ปญฺจสมฺภารวินิมุตฺตา ทฏฺฐพฺพา. เอส นโย อทินฺนาทานาทีสุปิ.

‘사라세나(Sarasena)’란 자신의 본성(sabhāva)에 의한 것이다. 어떤 의지(cetanā)로 인하여 유지되고 있는 생명기능(jīvitindriya)의 조건이 되는 대종(大種, mahābhūta)들에 가해(加害)를 함으로써, 그 대종들을 조건으로 일어날 미래의 대종들이 일어나지 않게 된다면, 그러한 방편(payoga)을 일으키는 의지가 바로 살생(殺生, pāṇātipāta)이다. 가해를 입은 물질(bhūta)들은 이전의 물질들처럼 명료하지 않으므로 동종(同種)의 물질을 생성하는 원인이 되지 못하기 때문이다. 단 한 번의 방편이라 할지라도 즉각적으로 완수됨으로써 기능을 수행하며, 여러 번 반복되는 속행(javana)들에 의해 익혀짐(āsevana)으로써 결정적인 의지가 되어 그 방편이 중대해진다. 때로는 작거나 큰 생명체에 대해 방편이 동일하더라도, 큰 생명체를 죽이는 자의 의지가 더 강렬하게 일어나므로 대상(vatthu)의 중대함이 있게 된다. 이 두 가지는 의지의 강력함에 의해 결정되므로 ‘방편... (중략) ... 상태로 인해’라고 설하였다. ‘설명한 조건들이 반대되는 경우에도’란 방편이나 대상 등의 조건들이 크지 않은 경우를 말한다. ‘각각의 조건들에 의해’란 덕(guṇa)이 있는 등의 조건들을 말한다. 여기서 죽임을 당하는 자가 덕이 높음으로 인해 죄가 큰 것은 대상이 중대함으로 인한 것과 같이 보아야 한다. 번뇌와 방편의 두 가지가 부드러운가 강렬한가에 따라 죄가 작고 큼을 적용해야 한다. 생명체, 생명체라는 인식, 살해하려는 마음은 전단계의 구성요소(sambhāra)이며, 방편은 살해의 의지에 의해 일어나는 것이고, 살생의 의지는 다섯 가지 구성요소를 갖춘 것이니, 그것은 다섯 가지 구성요소와 구별되는 것으로 보아야 한다. 이러한 논리는 투도(偸盜) 등에 대해서도 마찬가지이다.

มนฺตปริชปฺปเนน ปรสฺส สนฺตกหรณํ วิชฺชามโย, วินา มนฺเตน ปรสนฺตกสฺส กายวจีปโยเคหิ อากฑฺฒนํ ตาทิสอิทฺธิโยเคน อิทฺธิมโย ปโยโคติ อทินฺนาทานสฺสปิ ฉ ปโยคา สาหตฺถิกาทโย เวทิตพฺพา.

주문을 외움으로써 타인의 소유물을 가로채는 것은 지혜(vijjā)로 이루어진 것이며, 주문 없이 타인의 소유물을 신체나 언어적 방편으로 끌어오는 것은 그러한 신통(iddhi)을 사용한 신통으로 이루어진 방편이다. 투도(adinnādāna)의 경우에도 직접 자기 손으로 하는 것(sāhatthika) 등 여섯 가지 방편이 있음을 알아야 한다.

อภิภวิตฺวา วีติกฺกมเน มิจฺฉาจาโร มหาสาวชฺโช, น ตถา อุภินฺนํ สมานจฺฉนฺทภาเว. ‘‘จตฺตาโร สมฺภาราติ วุตฺตตฺตา อภิภวิตฺวา วีติกฺกมเน สติปิ มคฺเคนมคฺคปฏิปตฺติอธิวาสเน ปุริมุปฺปนฺนเสวนาภิสนฺธิปโยคาภาวโต มิจฺฉาจาโร น โหติ อภิภุยฺยมานสฺสา’’ติ วทนฺติ. เสวนจิตฺเต สติ ปโยคาภาโว น ปมาณํ อิตฺถิยา เสวนปฺปโยคสฺส เยภุยฺเยน อภาวโต. ปุริสสฺเสว หิ เยภุยฺเยน เสวนปฺปโยโค โหตีติ อิตฺถิยา ปุเรตรํ เสวนจิตฺตํ อุปฏฺฐาเปตฺวา นิปนฺนายปิ มิจฺฉาจาโร น สิยาติ อาปชฺชติ, ตสฺมา ปุริสสฺส วเสน อุกฺกํสโต จตฺตาโร สมฺภารา วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ. อญฺญถา อิตฺถิยา ปุริสกิจฺจกรณกาเล ปุริสสฺสปิ เสวนปฺปโยคาภาวโต มิจฺฉาจาโร น สิยาติ. เกจิ ปน ‘‘อตฺตโน รุจิยา ปวตฺติตสฺส ตีณิ องฺคานิ, พลกฺกาเรน ปวตฺติตสฺส ตีณีติ สพฺพานิ อคฺคหิตคฺคหเณน จตฺตารี’’ติ วทนฺติ, วีมํสิตฺวา คเหตพฺพํ.

강압적으로 범하는 사음(micchācāra)은 죄가 크며, 양측이 서로 원해서 하는 경우는 그렇지 않다. ‘네 가지 구성요소’라고 설했으므로 강압적으로 범해지는 일이 있더라도, 도(道)가 아닌 길로 행해지는 것을 허용할 때 이전에 발생한 즐기려는 의도나 방편이 없으므로, 강압을 당하는 자에게는 사음이 성립하지 않는다고들 말한다. 그러나 즐기려는 마음이 있을 때 방편이 없다는 것만으로는 기준이 되지 못한다. 왜냐하면 여성의 경우 즐기려는 방편이 대체로 없기 때문이다. 대개 남성에게만 즐기려는 방편이 있으므로, 여성의 경우 미리 즐기려는 마음을 내어 누워 있더라도 사음이 되지 않는다는 결론에 이르게 된다. 그러므로 남성을 기준으로 최대치인 네 가지 구성요소를 설한 것으로 보아야 한다. 그렇지 않으면 여성이 남성의 역할을 할 때 남성에게 즐기려는 방편이 없으므로 사음이 되지 않게 될 것이다. 어떤 이들은 ‘자신의 뜻대로 행할 때는 세 가지 요소가 있고, 강제로 행해질 때는 세 가지 요소가 있으나, 중복되는 것을 포함하여 모두 네 가지이다’라고 말하는데, 이는 잘 검토하여 받아들여야 한다.

ทุฏฺฐจิตฺตสฺส อมรณาธิปฺปายสฺส ผรุสกายวจีปโยคสมุฏฺฐาปิกา ผรุสเจตนา ผรุสวาจา. มรณาธิปฺปาเย ปน สติ อตฺถสิทฺธิตทภาเวสุ ปาณาติปาตา พฺยาปาทา จ โหนฺตีติ. ยํ ปติ ผรุสวาจา ปยุชฺชติ, ตสฺส สมฺมุขาว สีสํ เอติ. ‘‘ปรมฺมุเขปิ ผรุสวาจา โหตี’’ติ วทนฺติ.

죽이려는 의도가 없는 나쁜 마음을 가진 자에게서 신체와 언어의 거친 방편을 일으키는 거친 의지가 바로 악구(惡口, pharusavācā)이다. 그러나 죽이려는 의도가 있는 경우에 그 목적이 달성되느냐 아니냐에 따라 살생이나 악의(byāpāda)가 된다. 악구가 가해지는 대상을 향해 직접적으로 면전에서 이루어진다. ‘보이지 않는 곳에서도 악구가 성립한다’고들 말한다.

ยทิ เจตนาย สพฺพทา กมฺมปถภาวาภาวโต อนิยโต กมฺมปถภาโวติ กมฺมปถราสิมฺหิ อวจนํ, นนุ อภิชฺฌาทีนมฺปิ กมฺมปถํ อปฺปตฺตานํ อตฺถิตาย อนิยโต กมฺมปถภาโวติ เตสมฺปิ กมฺมปถราสิยํ อวจนํ อาปชฺชตีติ? นาปชฺชติ, กมฺมปถตาตํสภาคตาหิ เตสํ ตตฺถ วุตฺตตฺตา. ยทิ เอวํ เจตนาปิ ตตฺถ วตฺตพฺพา สิยาติ? สจฺจเมตํ, สา ปน ปาณาติปาตาทิกาติ ปากโฏ ตสฺสา [Pg.90] กมฺมปถภาโวติ น วุตฺตํ สิยา. เจตนาย หิ ‘‘เจตนาหํ, ภิกฺขเว, กมฺมํ วทามิ,’’‘‘ติวิธา, ภิกฺขเว, กายสญฺเจตนา อกุสลํ กายกมฺม’’นฺติอาทิวจเนหิ กมฺมภาโว ทีปิโต. กมฺมํเยว จ สุคติทุคฺคตีนํ ตทุปฺปชฺชนสุขทุกฺขานญฺจ ปถภาเวน ปวตฺตํ กมฺมปโถติ วุจฺจตีติ ปากโฏ ตสฺสา กมฺมปถภาโว. อภิชฺฌาทีนํ ปน เจตนาสมีหนภาเวน สุจริตทุจฺจริตภาโว, เจตนาชนิตตํพนฺธติภาเวน สุคติทุคฺคติตทุปฺปชฺชนสุขทุกฺขานํ ปถภาโว จาติ น ตถา ปากโฏ กมฺมปถภาโวติ เต เอว กมฺมปถราสิภาเวน วุตฺตา. อตถาชาติยตฺตา วา เจตนา เตหิ สทฺธึ น วุตฺตา สิยา. วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

의도(cetanā)가 항상 업도(業道, kammapatha)가 되는 것은 아니기 때문에 업도의 무리에 언급되지 않는다면, 업도에 이르지 못한 탐욕(abhijjhā) 등도 존재하므로 그들도 업도의 무리에 언급되지 않아야 하는 것 아닌가? 그렇지 않다. 그것들은 업도의 성질을 가졌기에 거기서 언급된 것이다. 만약 그렇다면 의도도 거기서 언급되어야 하지 않는가? 사실이다. 그러나 그것이 살생 등의 업도가 된다는 것은 너무나 분명하기에 [따로] 업도라고 언급하지 않았을 뿐이다. 의도에 대해서는 '비구들이여, 나는 의도를 업이라 말한다', '비구들이여, 세 가지 몸의 의도가 해로운 신업이다' 등의 말씀으로 업임이 밝혀졌다. 업 자체가 선처와 악처, 그리고 거기서 발생하는 행복과 고통으로 가는 길(path)로 작용하기에 업도라 불리는 것이며, 의도가 업도가 됨은 분명하다. 그러나 탐욕 등은 의도에 의해 일어나는 상태로서 선행과 악행이 되고, 의도에 의해 생성되어 결합하는 상태로서 선처와 악처 및 거기서 발생하는 행복과 고통으로 가는 길이 된다는 사실이 그만큼 분명하지 않기에 그것들만이 업도의 무리로 언급된 것이다. 또는 종류가 다르기 때문에 의도는 그것들과 함께 언급되지 않았을 수도 있다. 잘 검토하여 받아들여야 한다.

ปาณาติปาตาทีนํ อารมฺมณาเนว ตพฺพิรติอารมฺมณานีติ ปญฺจ สิกฺขาปทา ปริตฺตารมฺมณา เอวาติ วจเนน อทินฺนาทานาทีนํ สตฺตารมฺมณตาวจนสฺส วิโรธํ โจเทติ. ตถา หิ วกฺขติ ‘‘วีติกฺกมิตพฺพโตเยว หิ เวรมณี นาม โหตี’’ติ. สยเมว ปริหริสฺสตีติ สิกฺขาปทวิภงฺเค ปญฺหปุจฺฉกวณฺณนํ สนฺธาย วทติ. ตตฺถ หิ ‘‘ยสฺมา สตฺโตติ สงฺขฺยํ คเต สงฺขาเรเยว อารมฺมณํ กโรติ, ตสฺมา ปริตฺตารมฺมณาติ วุจฺจนฺตี’’ติ วุตฺตํ.

살생 등의 대상이 바로 그것으로부터 멀어짐(virati)의 대상이라는 점에서, 다섯 가지 학습계목은 오직 제한된 대상(parittārammaṇa)을 가진다는 말로써 주지 않는 것을 가지는 것(adinnādāna) 등이 중생을 대상으로 한다는 말과의 모순을 지적한다. 실제로 '범해야 할 대상에 대해서만 멀어짐(veramaṇī)이라 한다'라고 설할 것이다. [주석가] 스스로 해결할 것이니, 학습계목 분별의 질문과 답변에 대한 설명을 염두에 두고 말하는 것이다. 거기서 '중생이라고 이름 붙여진 형성된 것(saṅkhāra)만을 대상으로 하기 때문에 제한된 대상을 가진다고 한다'라고 설해졌다.

ทุคฺคตตาทีนีติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อลทฺธาลาโภ ลทฺธวินาโส อิจฺฉิตานํ โภคานํ กิจฺฉปฏิลาโภ ราชาทีหิ สาธารณโภคตา ทุกฺขวิหาโร สาสงฺกวิหาโร’’ติ เอวมาทโย สงฺคหิตา. เกจิ ปน ‘‘ทิฏฺเฐว ธมฺเม โภคชานิอาทโย นิสฺสนฺทผล’’นฺติ วทนฺติ.

'불행함 등'이라는 말에서 '등(ādi)'이라는 단어에는 '이익을 얻지 못함, 얻은 것을 잃음, 원하는 유희를 어렵게 얻음, 왕 등과 재물을 공유함, 고통스러운 삶, 불안한 삶' 등이 포함된다. 어떤 이들은 '현세에서 재물을 잃는 것 등은 유출 결과(nissandaphala)이다'라고 말한다.

กุสลกมฺมปถกถาวณฺณนา

유익한 업도에 대한 설명의 주석

ตาสญฺจ วิรตีนํ เจตนาสมฺปยุตฺตตฺตา เจตนาทฺวาเรน สุคติทุคฺคติตทุปฺปชฺชนสุขทุกฺขานํ ปถภาโว ยุตฺโตติ อธิปฺปาโย.

그러한 멀어짐(virati)들은 의도와 결합되어 있으므로, 의도의 문을 통해 선처와 악처 및 거기서 발생하는 행복과 고통으로 가는 길이 된다는 것이 타당하다는 뜻이다.

กมฺมปถสํสนฺทนกถาวณฺณนา

업도의 대조에 대한 설명의 주석

ตถาติ กมฺมปถปฺปตฺตานํ. เกจีติ ธมฺมสิริตฺเถรํ สนฺธายาห. โส หิ กมฺมปถปฺปตฺตานเมว ทุสฺสีลฺยาทีนํ สุสีลฺยาทีนญฺจ กมฺมปเถหิ อตฺถโต นานตฺตาภาวทสฺสนํ, เตสํ วา ผสฺสทฺวาราทีหิ อวิโรธภาเวน ทีปนํ กมฺมปถสํสนฺทนนฺติ วทติ. กมฺมปถตา นตฺถีติ เอเตน ยถาวุตฺตานํ อสํวรสํวรานํ [Pg.91] เตสํ วาเท กมฺมปถสํสนฺทเน อสงฺคหิตตํ ทสฺเสติ. เย ปน สงฺคหํ ลภนฺติ, เตสํ คหเณ ปโยชนาภาวํ ทสฺเสตุํ ‘‘ติวิธ…เป… ทสฺสเนนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ปุริมปกฺเข สงฺเขปโต โทสํ วตฺวา ทุติยปกฺเขปิ วตฺตุํ ‘‘น จ ทุจฺจริตาน’’นฺติอาทิมาห. เตน เย ทุจฺจริตสุจริตอสํวรสํวรา อนุจรียนฺติ, เตสํ กายกมฺมาทิตา วิธียตีติ ทสฺเสติ. ‘‘ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปนฺโน อสํวโร อกุสลํ มโนกมฺมเมว โหตี’’ติอาทินา หิ วุตฺตนฺติ. ยทิ จาติอาทินา อนวเสสปริยาทานาภาวมาห. อุปฺปตฺติ น วตฺตพฺพาติ กมฺมปถ…เป… วทนฺเตหิ ‘‘มโนกมฺมํ ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปชฺชตี’’ติ น วตฺตพฺพนฺติ อตฺโถ. อถ วา ยทิ กมฺมปถปฺปตฺตาเนว ทุสฺสีลฺยาทีนิ กายกมฺมาทินาเมหิ อฏฺฐกถายํ วุตฺตานีติ เอวํ วทนฺเตหิ อฏฺฐกถาจริเยหิ มโนกมฺมสฺส ฉผสฺสทฺวารวเสน อุปฺปตฺติ น วตฺตพฺพาติ อตฺโถ. ตํตํกมฺมภาวสฺส วุตฺตตฺตาติ ‘‘ติวิธํ กายทุจฺจริตํ อกุสลํ กายกมฺมเมว โหตี’’ติอาทึ (วิภ. ๙๑๓) สนฺธายาห.

'그와 같이'란 업도에 이른 것들을 말한다. '어떤 이들'이란 담마시리(Dhammasiri) 상좌를 염두에 두고 한 말이다. 그는 업도에 이른 부도덕함 등과 도덕적임 등이 업도와 실질적으로 차이가 없음을 보이는 것이나, 그것들이 접촉의 문 등을 통해 모순 없이 나타남을 밝히는 것이 업도의 대조(saṃsandana)라고 말한다. '업도임이 없다'는 것은 이와 같이 설해진 비율의(asaṃvara)와 율의(saṃvara)가 그들의 설(vāda)에서 업도의 대조에 포함되지 않음을 보이는 것이다. 포함되는 것들의 경우, 그것들을 취하는 데 이득이 없음을 보이기 위해 '세 가지... (중략) ... 견해로써'라고 하였다. 이처럼 앞선 견해에서 간략하게 오류를 언급한 뒤, 두 번째 견해에서도 말하기 위해 '그릇된 행위가 아니며' 등을 설하였다. 이를 통해 실천되는 그릇된 행위와 바른 행위, 비율의와 율의가 신업 등으로 규정됨을 보인다. '다섯 가지 접촉의 문을 통해 일어난 비율의는 해로운 의업일 뿐이다' 등으로 설해졌기 때문이다. '만약' 등의 구절로 남김없이 모두 포함되지 않음을 말한다. '발생을 말해서는 안 된다'는 것은, 업도... (중략) ...를 말하는 이들이 '의업은 여섯 가지 접촉의 문을 통해 일어난다'고 말해서는 안 된다는 뜻이다. 또는, 만약 업도에 이른 부도덕함 등이 신업 등의 이름으로 주석서에서 설해졌다고 말하는 이들이라면, 주석가들에 의해 의업이 여섯 가지 접촉의 문을 통해 일어난다고 설해져서는 안 된다는 뜻이다. '각각의 업임이 설해졌기 때문'이라는 것은 '세 가지 신체적 그릇된 행위는 해로운 신업일 뿐이다' 등(비방가 913)을 염두에 둔 것이다.

กมฺมนฺตรมฺปิ ตํทฺวาริกกมฺมเมว สิยาติ ปาณาติปาตาทิกสฺส วจีกมฺมาทิภาวมาสงฺกติ. ตสฺมาติ ยสฺมา เกสญฺจิ อสํวรานํ สํวรานญฺจ กมฺมปถตา นตฺถิ, กายทุจฺจริตาทีนญฺจ กมฺมปเถหิ นานตฺตาภาวทสฺสเนน ปโยชนํ นตฺถิ, น จ ทุจฺจริตาทีนํ ผสฺสทฺวารานํ วเสน อุปฺปตฺติ ทีปิตา, น จายํ วิธิ นิรวเสสสงฺคาหิกา, กมฺมานญฺจ สงฺกโร อาปชฺชติ, อฏฺฐกถายญฺจ ปุพฺพาปรวิโรโธ, ตสฺมาติ อตฺโถ. สมานนามตา กายกมฺมาทิตา. สามญฺญนามาวิชหนํ กายกมฺมาทิภาวาวิชหนํ. อุภเยสนฺติ กมฺมปถากมฺมปถานํ. อุปฺปตฺติปริยายวจนาภาวโตติ เอเตน ผสฺสทฺวารอสํวรทฺวาราทีนํ ตํทฺวาริกกมฺมานญฺจ อตฺถโต นานตฺตาภาเวปิ ตถา ตถา ปวตฺตเทสนาวเสน เต วิจาริตาติ ทสฺเสติ. ‘‘อกุสลํ กายกมฺมํ ปญฺจผสฺสทฺวารวเสน น อุปฺปชฺชตี’’ติอาทิโก ทุติยวินิจฺฉโย.

'다른 업이라도 그 문에서 일어난 업일 뿐이다'라는 것은 살생 등이 구업(口業) 등이 될 수 있음을 우려하는 것이다. '그러므로'라는 것은 어떤 비율의와 율의는 업도가 아니며, 신체적 그릇된 행위 등이 업도와 실질적으로 차이가 없음을 보이는 것이 이득이 없고, 그릇된 행위 등이 접촉의 문을 통해 일어남이 밝혀지지 않았으며, 이 방식이 남김없이 포함하는 것도 아니고, 업의 혼란이 발생하며, 주석서 내에서도 전후 모순이 있기 때문이라는 뜻이다. '동일한 명칭'이란 신업 등이라는 명칭이다. '보편적인 명칭을 버리지 않음'이란 신업 등의 상태를 버리지 않음이다. '둘 다'란 업도인 것과 업도가 아닌 것 둘 다를 의미한다. '발생의 방편 설교가 없기 때문'이라는 이 구절은, 접촉의 문이나 비율의의 문 등과 그 문에서 일어나는 업들이 실질적으로는 차이가 없더라도, 각각의 설법 방식에 따라 그것들이 검토되었음을 보여준다. '해로운 신업은 다섯 가지 접촉의 문을 통해 일어나지 않는다' 등이 두 번째 판정이다.

กาเย วาจาย จ…เป… สิทฺธิโตติ เอเตน โจปนปฺปตฺตํ อกุสลํ มโนกมฺมํ โจปนํ อปฺปตฺตโต วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘กายวจีกมฺม’’นฺติ วุตฺตํ, น ปน กายวจีกมฺมภาวโตติ ทสฺเสติ. เตน กายวจีคหณํ ยถาวุตฺตโจปนปฺปตฺตํ เอว วิภาเวตีติ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห – ‘‘โจปนปฺปตฺตํ อกุสลํ กายทฺวาเร วจีทฺวาเร จ มโนกมฺมํ โหตี’’ติ. ตํ-สทฺเท [Pg.92] วุตฺเต ยํ-สทฺโท อพฺยภิจาริตสมฺพนฺธตาย วุตฺโตเยว โหตีติ กตฺวา ‘‘ยํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปาทมตฺตปริจฺฉินฺเนนาติ ฉผสฺสทฺวาริกกมฺเมนาติ อตฺโถ. มตฺต-สทฺเทน วิเสสนิวตฺติอตฺเถน มโนกมฺมตาวิเสสํ นิวตฺเตติ. นิยมสฺส เอว-สทฺทสฺส อกตตฺตา ‘‘กายวจีกมฺมเมว โหตี’’ติ อวุตฺตตฺตา. อิทานิ นิยมากรเณน ลทฺธคุณํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น ปน สพฺพมฺปี’’ติอาทิมาห.

‘몸으로나 말로나… (중략) … 성취됨으로써’라는 말은, 이로써 진동(copana)에 도달한 해로운 의업(manokamma)을 진동에 도달하지 않은 것과 구별하여 보여주기 위해 ‘신구업(kāyavacīkamma)’이라고 말한 것이지, 신구업의 상태이기 때문이 아님을 보여준다. 그러므로 ‘신구업’이라는 표현은 앞서 언급한 진동에 도달한 것만을 분명하게 나타내는 것으로 보아야 한다. 그래서 ‘진동에 도달한 해로운 의업은 신문(身門)과 구문(口門)에서 일어나는 의업이 된다’라고 설해진 것이다. ‘그것(taṃ)’이라는 단어가 언급되었을 때, ‘어떤 것(yaṃ)’이라는 단어는 어긋남 없는 관계성 때문에 이미 언급된 것이나 다름없으므로 ‘일어나는 것(yaṃ uppajjati)’이라고 설해졌다. ‘일어남 그 자체로 한정된 것’이라는 말은 ‘여섯 가지 감각접촉의 문을 통한 업’이라는 뜻이다. ‘~뿐(matta)’이라는 단어는 차별을 배제하는 의미로, 의업이라는 특수성을 배제한다. ‘오직(~eva)’이라는 단어를 통한 한정을 하지 않았기 때문에, ‘오직 신구업만이 된다’라고 말하지 않은 것이다. 이제 한정을 하지 않음으로써 얻어지는 장점을 보여주기 위해 ‘그러나 전부는 아니다’라는 등의 내용을 설하였다.

‘‘นิยมสฺส อกตตฺตา’’ติอาทิ ปุริมนโยติ อธิปฺเปโต. วตฺตุอธิปฺปายานุโรธินี สทฺทปฺปวตฺตีติ สมาสปเท เอกเทโสปิ อากฑฺฒียติ อธิการวเสนาติ อธิปฺปาเยน ‘‘กมฺม-สทฺทมตฺเตน สมฺพนฺธํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. ยํ ปน วทนฺตีติอาทินา เอตฺถ ปทการมตสฺส อยุตฺตตํ ทสฺเสติ. ตตฺถ เจตนาปกฺขิกานนฺติ กายวจีกมฺมภูตเจตนาปกฺขิกานํ. สตนฺติ สมานานํ. ตํตํทฺวารกมฺมปถานญฺจาติ อิทํ อิมสฺส จิตฺตสฺส กมฺมปถภาเวน ปวตฺตํ กาลํ สนฺธาย วุตฺตํ, น สพฺพทา, กมฺมปถภาเวเนว ปวตฺตนโต. จ-สทฺเทน วา อกมฺมปถสงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. อถ วา ตํตํทฺวารา จ ตํตํทฺวารกมฺมปถา จ ตํตํทฺวารกมฺมปถาติ ‘‘ตํตํทฺวารา’’ติ ปเทน อกมฺมปถานํ สํวรานํ สงฺคโห ทฏฺฐพฺโพ. เตน สภาเวนาติ มโนกมฺมสฺส ทฺวารภาเวน, น อตฺตโนติ อธิปฺปาโย. เอวมิธาปีติ จิตฺตชนิโต จิตฺตสมฺปยุตฺตสฺส กมฺมสฺส ทฺวารภาโว จิตฺเตปิ อุปจริโตติ อตฺโถ. วตฺตพฺพเมว นตฺถิ อนนฺตรปจฺจยภูตมโนรหิตสฺส จิตฺตสฺส อภาวโตติ.

‘한정을 하지 않았기 때문에’라는 등의 내용은 이전의 방식이라는 의도이다. ‘언어의 작용은 화자의 의도를 따른다’는 원칙에 따라, 복합어에서 일부분이라도 문맥(adhikāra)의 힘에 의해 끌어온다는 의도로 ‘업(kamma)이라는 단어에만 연결하여’라고 설하였다. ‘어떤 이들이 말하기를’이라는 등의 내용은 여기서 주석가(padakāra)의 견해가 부적절함을 보여준다. 그 구절에서 ‘의도의 측면에 속하는 것들’이란 신구업이 된 의도의 측면에 속하는 것들을 말한다. ‘있는(sataṃ)’이란 ‘동일한’이라는 뜻이다. ‘그 각각의 문의 업도의(taṃtaṃdvārakammapathānañca)’라는 표현은 이 마음이 업도의 상태로 일어난 때를 염두에 두고 한 말이지, 항상 그렇다는 것은 아니다. 왜냐하면 오직 업도의 상태로만 일어나기 때문이다. 또한 ‘ca’라는 단어로 업도가 아닌 것들의 포함도 확인해야 한다. 혹은 ‘각각의 문과 각각의 문의 업도’가 ‘각각의 문의 업도’이므로, ‘각각의 문’이라는 단어로 업도가 아닌 단속(saṃvara)들의 포함을 확인해야 한다. ‘그 본성으로(tena sabhāvena)’라는 것은 의업의 문이 되는 상태를 말하는 것이지, 자기 자신의 문이 된다는 의도는 아니다. ‘이와 같이 여기서도’라는 것은 마음에서 생긴, 마음과 결합한 업의 문의 상태가 마음에도 비유적으로 적용된다는 뜻이다. 전향의 조건(anantarapaccaya)이 되는 마음(manorahita)이 없는 마음이란 존재하지 않기 때문에, (이 점에 대해서는) 더 말할 필요도 없다.

ทฺวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

문에 대한 이야기의 주석이 끝났다.

กมาภาวนิยมาภาเว สพฺพารมฺมณตาทีติ อาทิ-สทฺเทน สงฺคณฺหาติ. น หิ…เป… อตฺถีติ ปธาเน อสมฺภวโต อปฺปธานํ อธิกรียตีติ ทสฺเสติ.

순서가 없고 한정이 없을 때 ‘모든 대상이 되는 성질 등’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어로 포함한다. ‘참으로… (중략) … 없다’는 것은 주된 것(padhāna)에서 불가능하기 때문에 주되지 않은 것이 다루어짐을 보여준다.

ธมฺมุทฺเทสวารกถา

법의 제시의 장(Dhammuddesavāra)에 대한 이야기

ผสฺสปญฺจมกราสิวณฺณนา

촉을 첫째로 하는 무리(Phassapañcamakarāsi)에 대한 주석

‘‘ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหตี’’ติอาทิกาย ปาฬิยา ผสฺสาทีนํ กามาวจรตาทิทสฺสเน น ตปฺปรภาโว, สภาวทสฺสเน เอว ปน ตปฺปรภาโวติ ทสฺเสติ ‘‘น หิ ผสฺสาทีน’’นฺติอาทินา.

‘그때에 감각접촉(phassa)이 있다’라는 등의 성전 구절로 촉 등이 욕계에 속함 등을 보여줄 때는 그것에 전념하는 상태(tapparabhāva)가 아니지만, 그 자성(sabhāva)을 보여줄 때만은 그것에 전념하는 상태임을 ‘참으로 촉 등의’라는 등의 구절로 보여준다.

จิตฺตกิริยาภาเวนาติ [Pg.93] จิตฺตพฺยาปารภาเวน. ผสฺสสฺส สมฺปชฺชนมุปฺปชฺชนเมว. สนฺนิปติตปฺปวตฺติยา ปจฺจโย โหตีติ เอเตน จิตฺตารมฺมณสนฺนิปาตการณํ ผสฺโส จิตฺตารมฺมณสนฺนิปาโตติ วุตฺโตติ ทสฺเสติ. ผสฺโส หิ จิตฺตสฺส อารมฺมเณ ผุสนากาเรเนว ปวตฺติโต ตสฺส อารมฺมเณ สนฺนิปติตปฺปวตฺติยา ปจฺจโยติ จ วุจฺจติ. สา จสฺส ผุสนาการปฺปวตฺติ สาขคฺเค ฐิตํ ทิสฺวา ภูมิสณฺฐิตสฺส อวีรกปุริสสฺส ชงฺฆจลนํ, อมฺพิลอมฺพปกฺกาทึ ขาทนฺตํ ทิสฺวา มุเข เขฬุปฺปตฺติ, ทยาลุกสฺส ปรํ หญฺญมานํ ทิสฺวา สรีรกมฺปนนฺติ เอวมาทีสุ ปริพฺยตฺตา โหติ. ตพฺพิเสสภูตา รูปธมฺมาติ ยถา ปฏิหนนวเสน อญฺญมญฺญํ อาสนฺนตรํ อุปฺปชฺชมาเนสุ รูปธมฺมวิเสเสสุ สงฺฆฏฺฏนปริยาโย, เอวํ จิตฺตารมฺมณานํ วิสยกรณวิสยภาวปฺปตฺติ ปฏิหนนากาเรน โหติ. โส จ จิตฺตนิสฺสิโต ธมฺมวิเสโส สงฺฆฏฺฏนปริยาเยน วุตฺโต, ยทาห ‘‘เอว’’นฺติอาทิ. เกจิ ปน ‘‘สงฺฆฏฺฏนรโส ผสฺโส ปญฺจทฺวาริโกว, น อิตโร วตฺถารมฺมณสงฺฆฏฺฏนาภาวโต’’ติ วทนฺติ, ตํ น ยุชฺชติ อุปจารสิทฺธตฺตา สงฺฆฏฺฏนสฺส. อิตรถา ปญฺจทฺวาริกสฺสปิ ตํ น สมฺภเวยฺยาติ. อินฺทฺริยมนสิกาเรสุ ยถาปวตฺตมาเนสุ ตํตํอารมฺมเณ วิญฺญาณํ อุปฺปชฺชติ, เตสํ ตถาปวตฺติเยว วิญฺญาณสฺส วิสยภาวกรณํ.

‘마음의 작용으로서’란 마음의 활동으로서라는 뜻이다. 촉이 ‘함께 생겨남(sampajjana)’은 바로 ‘일어남(uppajjana)’이다. ‘결합하여 일어남의 조건이 된다’는 이 말로써, 마음과 대상이 결합하는 원인인 촉이 ‘마음과 대상의 결합’이라고 불림을 보여준다. 참으로 촉은 마음이 대상에 닿는 양상으로 일어나므로, 그것이 대상에서 결합하여 일어나는 것의 조건이라고도 불린다. 그리고 그 촉의 닿는 양상의 작용은, 나뭇가지 끝에 있는 것을 보고 땅에 서 있는 겁쟁이의 다리가 떨리는 것, 신 망고 등을 먹는 것을 보고 입에 침이 고이는 것, 자비로운 사람이 남이 맞는 것을 보고 몸을 떠는 것 등에서 분명하게 나타난다. ‘그것의 특수한 상태인 색법들’이란 마치 충돌하는 방식에 의해 서로 아주 가깝게 일어나는 특수한 색법들에서 충돌의 과정이 있는 것처럼, 마음과 대상이 인식 주체와 인식 대상의 상태가 되는 것이 충돌하는 양상으로 일어난다는 것이다. 그리고 그 마음에 의지하는 특수한 법(촉)이 충돌의 과정으로 설해졌으니, ‘이와 같이’라는 등의 내용이 그것이다. 그러나 어떤 이들은 ‘충돌의 역할(rasa)을 하는 촉은 오직 오문(五門)의 촉일 뿐이며, 다른 것(의문)은 토대와 대상의 충돌이 없기 때문에 그렇지 않다’라고 말하는데, 그것은 옳지 않다. 충돌이 비유적으로 성립하기 때문이다. 그렇지 않다면 오문의 촉에서도 그것이 가능하지 않을 것이다. 감각기관과 주의집중(manasikāra)이 일어날 때 그 각각의 대상에 알음알이(viññāṇa)가 일어나는데, 그것들이 그렇게 일어나는 것 자체가 알음알이가 대상을 인식하게 만드는 것이다.

‘‘ยํ โข, ภิกฺขเว, อิเม ปญฺจ กามคุเณ ปฏิจฺจ อุปฺปชฺชติ สุขํ โสมนสฺสํ, อยํ วุจฺจติ กามานํ อสฺสาโท’’ติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๙.๓๔) สุขเวทนาว อสฺสาโทติ อาห ‘‘อสฺสาทภาวโต’’ติ. ผุสนาทิภาเวน อารมฺมณคฺคหณํ เอกเทสานุภวนนฺติ อนุปจริตเมว ผสฺสาทีนํ อนุภวนกิจฺจมาห.

“비구들이여, 이 다섯 가지 가닥의 욕망을 인연하여 즐거움과 기쁨이 일어나는 것, 이것을 욕망의 달콤함(assāda)이라 한다”라는 등의 말씀(A9:34)에 따라, 즐거운 느낌(sukhavedanā)이 바로 달콤함이라고 ‘달콤함의 상태이기 때문에’라고 말하였다. 닿음 등의 상태로 대상을 거머쥐는 것이 ‘일부분의 경험’이라고 하여, 촉 등의 경험하는 작용이 (비유가 아닌) 실제임을 말하였다.

นิมิตฺเตนาติ นีลาทินา ทีฆาทินา จ นิมิตฺเตน. เอเตนุปาเยนาติ ยถา ญาณปฺปธาเน จิตฺตุปฺปาเท สญฺญา ญาณมนุวตฺตติ, เอวํ สมาธิปฺปธาเน สมาธินฺติ ทสฺเสติ.

‘표상(nimitta)으로’란 청색 등의 표상과 길다란 것 등의 표상을 말한다. ‘이러한 방편으로’란 지혜가 주도적인 마음의 일어남에서 산냐(saññā, 상)가 지혜를 따르는 것처럼, 삼매가 주도적일 때도 (산냐가) 삼매를 (따름을) 보여준다.

ปพนฺธตีติ ปฏฺฐเปติ สมฺปยุตฺตธมฺเม สกสกกิจฺเจ ปฏฺฐเปติ. เตเนว หิ ตทตฺถํ วิวรนฺโต ‘‘ปวตฺเตตี’’ติ อาห.

‘결합시킨다(pabandhati)’란 설정한다는 것이니, 결합된 법들을 각각의 자기 작용에 설정하는 것이다. 바로 그렇기 때문에 그 의미를 풀이하면서 ‘수행하게 한다(pavatteti)’라고 하였다.

วิชฺชมานตาวาจี โหติ-สทฺโท, วิชฺชมานตา จ สงฺขตธมฺมานํ อุปฺปชฺชเนน วินา นตฺถีติ ‘‘จิตฺตํ น ตถา อตฺถโต นุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. เตน ยสฺมา จิตฺตํ [Pg.94] น นุปฺปชฺชติ อุปฺปชฺชติ เอว, ตสฺมา จิตฺตํ โหตีติ วุตฺตนฺติ อยเมตฺถ อฏฺฐกถาย อตฺโถ. เอวมวฏฺฐิเต โหติ-อุปฺปชฺชติ-สทฺทานํ สมานตฺถตฺเตน น กิญฺจิ ปโยชนํ ทิสฺสติ. อถ วา ภวนํ นาม สตฺตา, สตฺตา จ อุปฺปาทาทินา สมงฺคิตาติ ผสฺสาทีนํ ขณตฺตยปริยาปนฺนตา ‘‘ผสฺโส โหตี’’ติอาทีสุ โหติ-สทฺเทน วุตฺตา. ตตฺถ โย ภาโว อุปฺปาทสมงฺคี, น โส น โหติ นาม, ตสฺมา อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน วุจฺจมานสฺส อตฺถสฺส โหติ-สทฺทวจนียตา น น สมฺภวติ. อุปฺปนฺนํ โหตีติ เอตฺถ ปน กิญฺจาปิ อุปฺปนฺน-สทฺเทเนว อุปฺปาทาทิสมงฺคิตา วุจฺจติ, ตพฺภาวานติวตฺติ ปน โหติ-สทฺเทน วุตฺตา ขณตฺตยวีติวตฺเตปิ อุปฺปนฺน-สทฺทสฺส วตฺตนโต, ตสฺมา น เอตฺถ อุปฺปชฺชติ-สทฺเทน สมานตฺถตาสพฺภาวทสฺสนํ วิย อุปฺปชฺชติทสฺสนมฺปิ วิรุชฺฌติ ปากฏกรณภาวโต. อิตรถา ‘‘จิตฺตํ อุปฺปนฺนํ โหตี’’ติ อิมินาว จิตฺตสฺส วิชฺชมานภาโว ทสฺสิโตติ กึ ปุน วิชฺชมานภาวทสฺสเนนาติ น น สกฺกา วตฺตุํ, สมยววตฺถานวเสน สวิเสสํ วุตฺตมฺปิ จิตฺตํ ผสฺสาทีหิ สหุปฺปตฺติยา สุฏฺฐุตรํ นิพฺพิเสสนฺติ ทสฺเสตุํ จิตฺตสฺส ปุน วจนํ. อุทฺทิฏฺฐธมฺมานํเยว เจตฺถ นิทฺเทสวาเร วิภชนํ, น วิภงฺเค วิย ปาฬิยา อารุฬฺหสพฺพปทานนฺติ ‘‘อุทฺเทสวาเร สงฺคณฺหนตฺถํ นิทฺเทสวาเร วิภชนตฺถ’’นฺติ อยมฺปิ อตฺโถ นิจฺจโล. ตถา หิ ‘‘ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวตี’’ติอาทีสุ มคฺคาทโย น วิภตฺตา. อปิจ อธิปติภาเวน อินฺทฺริเยสุ วิย ผสฺสเวทนาสญฺญาเจตนาหิ สห สพฺพจิตฺตุปฺปาทสาธารณราสิยํ คเหตพฺพตฺตา สมยววตฺถาเน วุตฺตมฺปิ จิตฺตํ ผสฺสปญฺจมเก วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘hoti’라는 말은 존재함을 뜻한다. 유위법의 존재함은 생겨남 없이는 존재할 수 없기에 “마음은 실제적으로 생겨나지 않는 것이 아니다”라고 하였다. 따라서 마음은 생겨나지 않는 것이 아니라 반드시 생겨나므로 “마음이 있다(hoti)”라고 설한 것이 주석서의 뜻이다. 이와 같이 확정될 때 ‘hoti(있다)’, ‘uppajjati(생겨난다)’는 말들이 같은 의미이므로 차별적인 용도가 보이지 않는다. 혹은 ‘bhavana(존재함)’란 중생을 의미하며, 중생은 생겨남 등과 결합되어 있으므로 감촉(phassa) 등이 세 찰나(생·주·멸)에 포함된 상태를 ‘감촉이 있다’ 등에서 ‘hoti’라는 말로 설한 것이다. 거기서 생겨남의 찰나와 결합된 존재 상태는 있지 않은 것이 아니므로, ‘생겨난다’는 말로 표현되는 의미가 ‘있다’는 말로 불릴 수 없는 것은 아니다. ‘생겨나 있다(uppannaṃ hoti)’라는 표현에서 비록 ‘생겨난(uppanna)’이라는 말 자체로 생겨남 등의 찰나와 결합됨을 뜻하지만, 그 존재 상태를 벗어나지 않음은 ‘hoti’라는 말로 설해진 것이다. 세 찰나가 지나갔을 때도 ‘생겨난’이라는 말을 사용하기 때문이다. 그러므로 여기서 ‘생겨난다’는 말과 동일한 의미를 갖는다는 사실을 보여주는 것처럼 ‘생겨남’을 보여주는 것도 의미를 명확하게 하기 때문에 모순되지 않는다. 그렇지 않다면 “마음이 생겨나 있다”는 말만으로도 마음의 존재 상태가 나타나는데 왜 다시 존재 상태를 나타내느냐고 말할 수 있을 것이다. 시간적 규정에 의해 차별적으로 설해진 마음이라 할지라도 감촉 등과 함께 생겨나기에 차별이 없음을 더 잘 보여주기 위해 마음을 다시 언급한 것이다. 또한 여기 제시된 법들의 분류(niddesavāra)에서는 분류만 할 뿐, 비방가(Vibhaṅga)에서처럼 성전에 오른 모든 단어들을 다루는 것은 아니므로 “요약(uddesavāra)에서는 포함시키기 위해, 분류(niddesavāra)에서는 나누기 위해”라는 이 뜻도 확고하다. 왜냐하면 “어떤 시기에 색계의 태어남을 위해 도를 닦는다” 등의 구절에서 도와 그 부수 법들은 분류되지 않았기 때문이다. 또한 지배적인 상태로서 기능(indriya)들에서처럼, 감촉·느낌·지각·의도와 함께 모든 마음의 일어남에 공통되는 무리에 포함되어야 하므로, 시간적 규정에서 설해진 마음일지라도 ‘감촉의 다섯 가지(phassapañcamaka)’에서 설해진 것으로 보아야 한다.

ฌานงฺคราสิวณฺณนา

선정의 구성 요소들의 무리에 대한 설명

วิตกฺกนนฺติ วิตกฺกนกิริยา, สา จ วิตกฺกสฺส อตฺตโน ปจฺจเยหิ ปวตฺติมตฺตเมวาติ ภาวนิทฺเทโส วสวตฺติภาวนิวารณาย โหติ. ยสฺมึ อารมฺมเณ จิตฺตํ อภินิโรเปติ, ตํ ตสฺส คหณโยคฺยํ กโรนฺโต วิตกฺโก อาโกเฏนฺโต วิย ปริวตฺเตนฺโต วิย จ โหตีติ ตสฺส อาโกฏนลกฺขณตา ปริยาหนนรสตา จ วุตฺตา. อิทญฺจ ลกฺขณํ กิจฺจสนฺนิสฺสิตํ กตฺวา วุตฺตํ. ธมฺมานญฺหิ สภาววินิมุตฺตา กาจิ กิริยา นาม นตฺถิ, ตถา คเหตพฺพากาโร. โพธเนยฺยชนานุโรเธน ปน ปรมตฺถโต เอกสภาโวปิ สภาวธมฺโม ปริยายวจเนหิ วิย สมาโรปิตรูเปหิ พหูหิ ปกาเรหิ ปกาสียติ. เอวญฺหิ โส สุฏฺฐุ ปกาสิโต โหตีติ.

‘vitakkana(사유함)’란 사유하는 작용이며, 그것은 사유(vitakka)가 자신의 조건에 따라 전개되는 것일 뿐임을 나타내어 지배자라는 관념을 배제하기 위해 상태(bhāva)로 설명한 것이다. 어떤 대상에 마음을 안착시킬 때, 그 대상을 포착하기에 적합하게 만드는 사유는 마치 두드리는 것과 같고 반복해서 문지르는 것과 같으므로, 그것의 특징을 ‘두드림(ākoṭana)’으로, 역할을 ‘반복적 타격(pariyāhanana)’으로 설했다. 이 특징은 기능(kicca)에 근거하여 설해진 것이다. 법들의 고유 성질과 분리된 어떤 작용이란 존재하지 않기 때문이며, 포착되는 방식도 그러하다. 깨달아야 할 사람들의 수준에 맞추기 위해, 비록 궁극적 의미(paramattha)에서는 하나의 고유 성질일지라도 법은 동의어들을 통하여 마치 여러 모습이 겹쳐진 것처럼 다양한 방식으로 나타내어진다. 이렇게 해야 그것이 잘 드러나기 때문이다.

วิปฺผาโร [Pg.95] นาม วิตกฺกสฺส ถินมิทฺธปฏิปกฺโข อารมฺมเณ อโนลีนตา อสงฺโกโจ, โส ปน อภินิโรปนภาวโต จลนํ วิย โหตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘วิปฺผารวาติ วิจลนยุตฺโต’’ติ วุตฺตํ. อุปจารปฺปนาสุ สนฺตาเนน ปวตฺติยนฺติ เอเตน ยถา อปุพฺพารมฺมเณ ปฐมาภินิปาตภูโต วิตกฺโก วิปฺผารวา โหติ, น ตถา เอกสฺมึเยว อารมฺมเณ นิรนฺตรํ อนุปฺปพนฺธวเสน ปวตฺติยํ, นาติวิปฺผารวา ปน ตตฺถ โหติ สนฺนิสินฺนภาวโตติ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘นิจฺจโล หุตฺวา’’ติอาทิ.

‘vipphāra(확산)’란 사유가 혼침과 수면의 반대인 것으로서 대상에 대해 위축되지 않고 오므라들지 않는 것이다. 그것은 안착시키는 성질 때문에 움직임과 같다는 뜻에서 “확산이란 움직임을 동반하는 것”이라고 설해졌다. 근접 삼매와 안지 삼매에서 상속(santāna)하여 전개될 때, 새로운 대상에 처음 뛰어드는 단계의 사유가 확산의 성질을 갖는 것이지, 동일한 대상에 끊임없이 연결되어 전개될 때는 그 안주하는 성질로 인해 그만큼 확산적이지 않음을 보여준다. 그래서 “흔들림 없이” 등으로 설한 것이다.

‘‘ปีติสุเขน อภิสนฺเทตี’’ติอาทิวจนโต (ที. นิ. ๑.๒๒๖; ม. นิ. ๑.๔๒๗) ปีติยา ผรณํ กายวิสยนฺติ ยถา ตํ โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปณีตรูเปหี’’ติ วุตฺตํ.

“희열과 행복으로 가득 채운다” 등의 구절에서처럼 희열이 몸의 영역에 퍼지는 방식이 어떠한지를 보여주기 위해 “수승한 형태들로”라고 설해졌다.

วิสารสฺส พฺยคฺคภาวสฺส ปฏิปกฺโข สภาโว อวิสาโร, น วิสาราภาวมตฺตํ. อวิสาราวิกฺเขปานํ สมาธานภาวโต อตฺถโต วิเสสาภาเวปิ สมุเขน สมฺปยุตฺตมุเขน จ อุภยํ วุตฺตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘อวิสา…เป… วิกฺเขโป’’ติ วุตฺตํ. วิเสสโตติ อติสเยนาติ วา อตฺโถ คเหตพฺโพ. สุขญฺหิ สมาธิสฺส วิเสสการณํ ‘‘สุขิโน จิตฺตํ สมาธิยตี’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๕๙; อ. นิ. ๓.๙๖; ๖.๑๐; ๑๑.๑๒) วจนโต.

‘avisāra(흩어지지 않음)’란 산만함(visāra)인 들뜸의 반대되는 고유 성질로서, 단순히 산만함이 없는 상태만을 의미하는 것이 아니다. ‘흩어지지 않음’과 ‘산란하지 않음(avikkhepa)’은 집중(samādhāna)된 상태라는 점에서 의미상 차이가 없지만, 직접적인 측면과 상응하는 측면을 통해 두 가지 모두를 언급했음을 보여주기 위해 “avisā…pe… vikkhepo”라고 설했다. ‘특별히(visesato)’란 ‘탁월하게’라는 의미로 이해해야 한다. “행복한 자의 마음은 집중된다”는 말씀처럼 행복은 삼매의 특별한 원인이기 때문이다.

อินฺทฺริยราสิวณฺณนา

기능들의 무리에 대한 설명

ตตฺถาติ สทฺทหนสงฺขาเต อธิโมกฺขลกฺขเณ. ปุคฺคโล สทฺทหตีติ อิมินาปิ สทฺธาย อาหิตวิเสสานํ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมานํ สทฺทหนกิริยาย กตฺตุภาวเมว วิภาเวติ. อวยวพฺยาปาโร หิ สมุทาเย โวหรียตีติ. น เกวลํ ปสาทนียวตฺถุสฺมึ อปฺปสาทนาการปฺปวตฺตเมว อกุสลํ อสฺสทฺธิยํ, อถ โข อปฺปสาทนียวตฺถุสฺมึ ปสาทนาการปฺปวตฺตมฺปีติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิจฺฉาธิโมกฺโข’’ติ วุตฺตํ. เตน ปูรณาทีสุ ปสาทสฺส อสฺสทฺธิยตมาห. ปสาทภูโตติ เอเตน อปฺปสาทภูตํ อสฺสทฺธิยํ นิวตฺเตติ. วตฺถุคโตติ อิมินา มิจฺฉาธิโมกฺขํ. ‘‘ปสาทภูโต นิจฺฉโย’’ติ อิมินา ปน วิภาวิตเมวตฺถํ ปากฏํ กโรนฺโต ‘‘น เยวาปนกาธิโมกฺโข’’ติ อาห. อกาลุสฺสิยํ ปสาโท, ตํ ปน อสงฺโขภภาวโต ‘‘อนาวิลภาโว’’ติ วุตฺตํ. ตญฺหิ สมฺปยุตฺเตสุ วิทหนฺตี สทฺธา อกาลุสฺสิยปจฺจุปฏฺฐานา. เอวเมตนฺติ อธิมุจฺจนากาเรน ปน คเหตพฺพตฺตา [Pg.96] อธิมุตฺติปจฺจุปฏฺฐานา. พุทฺธาทิวตฺถูนีติ เอตฺถ อิธโลกปรโลกกมฺมผลสมฺพนฺธาปิ สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘สทฺธาหตฺโถ, มหานาม, อริยสาวโก’’ติ, ‘‘สทฺธีธ วิตฺตํ ปุริสสฺส เสฏฺฐ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๒๔๖; สุ. นิ. ๑๘๔), ‘‘สทฺธา พีชํ ตโป วุฏฺฐี’’ติ (สํ. นิ. ๑.๑๙๗; สุ. นิ. ๗๗) เอวมาทิวจนโต กุสลธมฺมานํ อาทานาทีสุ หตฺถาทโย วิย สทฺธา ทฏฺฐพฺพา.

‘거기서’란 확신(saddahana)이라 불리는 결정(adhimokkha)의 특징에 대해서이다. “개인이 확신한다”는 표현으로 신심에 의해 생겨난 특별한 상태인 상응 법들이 확신하는 작용의 주체임을 밝힌 것이다. 부분의 작용이 전체의 명칭으로 불리기 때문이다. 단순히 청정하게 여겨야 할 대상에 대해 청정하지 않은 방식으로 작용하는 것만이 불선인 ‘믿음 없음(assaddhiya)’이 아니라, 청정하게 여기지 말아야 할 대상에 대해 청정하게 여기는 방식으로 작용하는 것도 포함됨을 보여주기 위해 “그릇된 결정(micchādhimokkho)”이라고 설했다. 그 때문에 푸라나 등에 대한 청정함을 가장 큰 믿음 없음이라 한다. ‘청정하게 된 것’이라는 말로 청정하지 않은 상태인 믿음 없음을 배제한다. ‘대상에 이른 것’이라는 말로 그릇된 결정을 배제한다. “청정하게 된 확신”이라는 말로 그 의미를 명확히 하면서 “단순히 어쩌다 생긴 결정이 아니다”라고 하였다. 흐리지 않음이 청정함(pasāda)인데, 그것은 동요가 없는 상태이므로 “혼탁함이 없음(anāvilabhāvo)”이라 하였다. 그것을 상응 법들에 부여하기에 신심은 흐리지 않음을 나타나는 모습으로 한다. “이것은 이러하다”라는 결정의 방식으로 파악되기에 ‘결정(adhimutti)’을 나타나는 모습으로 한다. 부처님 등의 대상에는 이 세상과 저 세상, 업과 과보의 연결도 포함된다고 보아야 한다. “마하나마여, 성스러운 제자는 신심이라는 손을 가졌으며”, “신심은 이 세상에서 인간의 가장 뛰어난 재산이다”, “신심은 씨앗이요, 고행은 비이다” 등의 말씀처럼, 유익한 법들을 받아들이는 데 있어서 신심은 손 등과 같다고 보아야 한다.

‘‘อิธ ภิกฺขุนา กมฺมํ กตฺตพฺพํ โหติ. ตสฺส เอวํ โหติ ‘กมฺมํ โข เม กตฺตพฺพํ ภวิสฺสติ, กมฺมํ โข ปน เม กโรนฺตสฺส น สุกรํ พุทฺธานํ สาสนํ มนสิ กาตุํ, หนฺทาหํ วีริยํ อารภามิ อปฺปตฺตสฺส ปตฺติยา อนธิคตสฺส อธิคมาย อสจฺฉิกตสฺส สจฺฉิกิริยายา’’’ติ (ที. นิ. ๓.๓๓๕) –

“여기 비구에게 해야 할 일이 있다. 그에게 이런 생각이 든다. ‘나는 참으로 해야 할 일이 있을 것이다. 그러나 일을 하는 동안에는 부처님들의 가르침을 마음에 잡도리하기가 쉽지 않다. 그러니 나는 아직 도달하지 못한 것에 도달하고, 아직 얻지 못한 것을 얻고, 아직 체득하지 못한 것을 체득하기 위해 정진을 시작하리라’” (디가 니까야 3.335) —

อาทิกา อนุรูปปจฺจเวกฺขณา.

처음의 것은 적절한 반조이다.

ตํมูลกานีติ คนฺตพฺพมคฺคาทิมูลกานิ. เอตฺถ จ มคฺโค คนฺตพฺโพ โหตีติอาทโย อฏฺฐกถายํ ทสฺสนวเสเนว วุตฺตา, น ปาฬิยํ อาคตานุกฺกเมนาติ ทฏฺฐพฺพํ.

‘그것을 근원으로 하는 것들’이란 가야 할 길 등을 근원으로 하는 것들이다. 여기서 ‘가야 할 길이 있다’는 등의 내용은 주석서에서 [비유적으로] 보여주기 위해 말해진 것일 뿐, 경전(Pāḷi)에 나온 순서대로인 것은 아니라고 보아야 한다.

กรณาทิกาเล วิย จิรกตาทิอารมฺมณํ วิภูตํ กตฺวา ปวตฺตนฺตี สติ ตํ อุปคนฺตฺวา ติฏฺฐนฺตี อนิสฺสชฺชนฺตี จ โหติ. ยํ อารมฺมณํ สมฺมุฏฺฐํ, ตํ ปิลวิตฺวา คตํ วิย จลิตํ วิย จ โหติ, ตปฺปฏิปกฺขภาเวน ปน อสมฺมุฏฺฐนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุทเก อลาพุ วิยา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สารณนฺติ เอเตน ‘‘สรนฺติ ตายา’’ติ อิมเมวตฺถํ วิภาเวติ. สรณกิริยาย หิ ปวตฺตมานานํ ธมฺมานํ ตตฺถ อาธิปจฺจภาเวน สติ ปจฺจโย. ตสฺสา หิ ตถา ปจฺจยภาเว สติ เต ธมฺมา สาริตา อสมฺมุฏฺฐกตา อปิลาวิตาโหนฺตีติ. ‘‘อิเมหิ นาม เหตูหิ ปจฺจเยหิ จ เอเต ธมฺมา สมฺภวนฺตี’’ติ สมฺภวโต. ‘‘อิมํ นาม ผลํ นิพฺพตฺเตนฺตี’’ติ ผลโต ธมฺมา อุปฺปชฺชเนน วิปจฺจเนน จ นิปฺผนฺนา นาม โหนฺตีติ. วตฺถุภูตาติ อารมฺมณภูตา.

행위 등을 할 때와 같이 오래전에 행한 일 등의 대상을 분명하게 하여 일어나는 마음챙김(Sati)은 그것에 다가가 머물며 놓치지 않는 것이다. 망각된 대상은 물에 떠내려간 것 같고 흔들리는 것 같으나, 그것의 반대되는 상태로서 망각되지 않음을 보여주기 위해 ‘물 위의 박처럼’ 등을 말씀하셨다. 거기서 ‘상기시킴(sāraṇa)’이라는 말로 ‘그것에 의해 기억한다’는 바로 이 뜻을 밝힌다. 기억하는 행위로 일어나는 법들에게는 그곳에서 지배적인 상태로서 마음챙김이 조건이 된다. 그것이 그렇게 조건이 될 때, 그 법들은 상기되고 망각되지 않으며 떠내려가지 않게 된다. ‘참으로 이러한 원인들과 조건들에 의해 이 법들이 생겨난다’는 점에서 발생(sambhavato)이라 하고, ‘참으로 이러한 결과를 산출한다’는 결과(phalato)의 측면에서 법들은 생겨남과 익음(vipaccana)에 의해 성취된 것이라 한다. ‘바탕이 된 것(vatthubhūtā)’이란 대상이 된 것을 말한다.

สติปิ สพฺเพสํ สารมฺมณธมฺมานํ อารมฺมณคฺคหเณ น จิตฺตํ วิย ปเร ปริจฺฉิชฺชคาหิโนติ ‘‘ปริจฺฉินฺโนปลทฺธิวเสน ชานาตี’’ติ จิตฺตํ วุตฺตํ. เจตสิเกสุ หิ เกจิ วิสยํ ปริจฺฉิชฺช คเหตุํ น สกฺโกนฺติ, เกจิ ปน ปริจฺเฉทมตฺเตเยว [Pg.97] ติฏฺฐนฺติ, น วิญฺญาณํ วิย วิสยํ คณฺหนฺตีติ เย อาสงฺกิตพฺพา, เตสุ ตทภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น สญฺญา…เป… วิชฺฌนวเสนา’’ติ อาห.

모든 대상을 가지는 법들이 대상을 거머쥠이 있음에도 불구하고, 마음(Citta)처럼 다른 것들을 구별하여 파악하지는 못하므로, ‘구별된 인식의 방식에 따라 안다’고 마음을 설명하였다. 마음부수들 중에는 어떤 것들은 대상을 구별하여 거머쥘 수 없고, 어떤 것들은 구별하는 정도에만 머물 뿐 식(viññāṇa)처럼 대상을 거머쥐지는 못한다. 의심될 만한 것들 중에서 그러한 성질이 없음을 보여주기 위해 ‘지각(saññā)이 아니다… (중략) … 꿰뚫는 방식에 의한 것이 아니다’라고 말씀하셨다.

ปีติยา จ โสมนสฺสภาโว อาปชฺชตีติ อิทํ ปีติ จ โสมนสฺสญฺจ ปีติโสมนสฺสนฺติ ปีติโสมนสฺสานํ ตุลฺยโยคํ สนฺธาย วุตฺตํ. โสมนสฺสสฺเสว ปน ‘‘อาชญฺญรโถ’’ติ วิย ปีติยุตฺตํ โสมนสฺสํ ปีติโสมนสฺสนฺติ ปธานภาโว อิจฺฉิโตติ น ปีติยา โสมนสฺสภาวปฺปตฺติ. น หิ ปธาเน วิชฺชมาเน อปฺปธานํ อุปยุชฺชติ, ปีติคฺคหณญฺเจตฺถ ปีติยุตฺตสฺส โสมนสฺสสฺส เยภุยฺเยน ภาวโต ปริพฺยตฺตกิจฺจโต จ กตํ, น จ นิปฺปีติกโสมนสฺสสฺส อสงฺคโห. รุฬฺหีสทฺเทสุ กิริยาย อนจฺจนฺติกภาวโต. ปีติยา ปน อุปลกฺขณภาเวน อยมตฺโถ สุฏฺฐุ ยุชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ปีติอุปลกฺขิตํ วา’’ติอาทิ.

희열(pīti)에 기쁨(somanassa)의 상태가 수반된다는 것은, ‘희열과 기쁨’을 ‘희열-기쁨’이라 하여 희열과 기쁨의 동등한 결합을 염두에 두고 한 말이다. 그러나 기쁨에 대해서만 ‘준마(駿馬)가 끄는 수레’처럼 희열과 결합된 기쁨을 ‘희열-기쁨’이라 하여 주된 상태임을 의도한 것이지, 희열이 기쁨의 상태가 되는 것은 아니다. 주된 것이 존재할 때 부수적인 것이 쓰이지 않기 때문이며, 여기서 희열을 언급한 것은 희열과 결합된 기쁨이 대개 존재하고 그 역할이 분명하기 때문이지, 희열 없는 기쁨을 제외하려는 것은 아니다. 관용어(rūḷhīsadda)에서는 그 작용이 절대적인 것은 아니기 때문이다. 희열이 특징짓는 상태(upalakkhaṇabhāva)라는 점에서 이 뜻이 잘 부합함을 보여주기 위해 ‘혹은 희열로 특징지어지는’ 등의 말을 하였다.

ปวตฺตํ อุปาทินฺนกฺขนฺธํ. จิรฏฺฐิติกํ โหตีติ เอเตน น เกวลํ อนุปาเลตพฺพธมฺมานํ ขณฏฺฐิติยาเยว, อถ โข ปพนฺธานุปจฺเฉทสฺสปิ ชีวิตํ การณนฺติ ทสฺเสติ. อญฺญถา หิ อายุกฺขยมรณํ น ยุชฺเชยฺยาติ. อวิเสเสนาติ การณวิเสสานเปกฺเขน ชีวิตินฺทฺริยตาสามญฺเญน. ยทิปิ อรูปาสญฺญภเวสุ รูปารูปธมฺมา นปฺปวตฺตนฺติ, เตหิ ปน ปุริมปจฺฉิมภเวสุ จริมปฐมธมฺมา สมานชาติเยน อพฺยวหิตตาย นิรนฺตราเยว นาม โหนฺตีติ ‘‘ยาว ปรินิพฺพานํ อวิจฺฉินฺนํ ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. อนุปาลนาทิกสฺสาติ อนุปาลนปวตฺตนฏฺฐปนานิเยว วทติ. ชีวมานวิเสสปฺปจฺจยภาวโตติ สหชาตานํ ชีวมานตาวิเสสสฺส ปจฺจยภาวโต. อินฺทฺริยพทฺธสฺส หิ มตรูปโต กมฺมชสฺส จ อุตุชาทิโต วิเสโส ชีวิตินฺทฺริยกโตติ.

전개된 것은 취착된 오온(upādinnakkhandha)이다. ‘오래 머무는 것이 된다’는 이 말로, 보호받아야 할 법들의 찰나적 머묾뿐만 아니라 상속이 끊어지지 않는 것에도 생명(jīvita)이 원인임을 보여준다. 그렇지 않다면 수명이 다하여 죽는 것이 성립하지 않을 것이기 때문이다. ‘차별 없이’란 원인의 차별을 고려하지 않은 생명기능(jīvitindriya)의 일반적인 성격에 의한 것이다. 비록 무색계나 무상유정천에서는 색법과 명법이 전개되지 않더라도, 그 이전 생과 이후 생에서 마지막 법과 첫 번째 법이 같은 종류로서 간격이 없기에 끊어지지 않은 것이므로 ‘반열반에 들 때까지 끊임없이 이어진다’고 하였다. ‘보호함 등’이란 보호함, 전개함, 유지함을 말한다. ‘살아있는 상태의 특별한 조건이 됨’이란 함께 일어나는 것들이 살아있는 특별한 상태가 되는 조건이 되기 때문이다. 감각기관에 묶인 것은 죽은 물질이나 업에서 생긴 것, 기온에서 생긴 것 등과 차이가 나는 것은 생명기능에 의한 것이기 때문이다.

มคฺคงฺคราสิวณฺณนา

도지(道支)의 모음에 대한 설명

อวิปรีตนิยฺยานิกภาเวนาติ อิทํ สมฺมา-สทฺทสฺส ทิฏฺฐิ-อาทิสทฺทานญฺจ สมานาธิกรณตาวเสน ทิฏฺฐิอาทีนํ อวิเสสภูตสฺส นิยฺยานิกภาวสฺส สมฺมา-สทฺเทน วิเสสิตพฺพตฺตา วุตฺตํ. อวิปรีตตฺโถ หิ สมฺมา-สทฺโท, น นิยฺยานิกตฺโถติ. อวิปรีตนิยฺยานิกตฺโถ เอว วา สมฺมา-สทฺโท. อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. เอวเมวาติ อวิปรีตนิยฺยานิกภาเวน.

‘전도되지 않고 벗어나게 하는 상태’라는 것은, ‘바름(sammā)’이라는 단어와 ‘견해(diṭṭhi)’ 등의 단어들이 동격의 관계를 가짐으로써, 견해 등에 차별이 없는 ‘벗어나게 하는 상태’가 ‘바름’이라는 단어에 의해 수식되어야 함을 말한 것이다. ‘바름’이라는 단어는 전도되지 않았다는 뜻이지, 벗어나게 한다는 뜻이 아니기 때문이다. 혹은 ‘바름’이라는 단어 자체가 전도되지 않고 벗어나게 한다는 뜻을 가지기도 한다. 불변어(nipāta)는 여러 의미를 가지기 때문이다. ‘이와 같이’란 전도되지 않고 벗어나게 하는 상태를 말한다.

พลราสิวณฺณนา

힘(力)의 모음에 대한 설명

ปติสฺสโว [Pg.98] วจนสมฺปฏิคฺคโหติ อธิปฺปาเยน ‘‘สปฺปติสฺสวํ ปติสฺสวภูตํ ตํสภาคญฺจ ยํ กิญฺจิ คารว’’นฺติ อาห. ตตฺถ ตตฺถ ปากฏภาเวนาติ อชฺฌตฺตภูเตสุ ชาติยาทีสุ พหิทฺธาภูเตสุ ภิกฺขุอาทีสุ หิโรตฺตปฺปานํ อนุรูปปจฺจเวกฺขณวเสน สสมฺภารปถวีอาทีสุ ปถวีธาตุอาทีนํ วิย วิภูตกิจฺจภาเวนาติ อตฺโถ.

‘승낙(patissava)은 말을 받아들임’이라는 뜻에서 ‘공경함이 있는 것, 승낙이 된 것, 그리고 그와 유사한 어떤 존경’이라고 하였다. ‘곳곳에서 분명하게 드러남으로써’란 내적인 태생 등에 대해서나 외적인 비구 등에 대해 양심(hiri)과 수치심(ottappa)의 적절한 반조를 통하여, 지수화풍 등에서 지대(pathavī-dhātu) 등의 작용이 분명하게 드러나는 것과 같다는 의미이다.

มูลราสิวณฺณนา

뿌리(根)의 모음에 대한 설명

เอวญฺหิ อุปมาย สเมตีติ ยถา อสุจิมฺหิ ปติตปุริสสฺส สติปิ กาเยน อลฺลียเน ภาโว อนลฺลีโน, เอวํ อโลโภปิ อารมฺมณกรณวเสน คหิเตปิ อารมฺมเณ อลคฺคภาเวน อนลฺลีนภาโว อนลฺลีนากาโร เอว ปวตฺตติ. เอวํสภาโว หิ โส ธมฺโมติ. กิญฺจิ ทุสฺสีลฺยํ โทสสมุฏฺฐานํ สพฺพมฺปิ ทุสฺสีลฺยํ โทสูปนิสฺสยนฺติ ‘‘โทสสมุฏฺฐานตํ โทสูปนิสฺสยตญฺจา’’ติ วุตฺตํ. เตน อโทโส โทสสฺเสว อุชุวิปจฺจนีโก, ตํมุเขน ทุสฺสีลฺยสฺสาติ ทสฺเสติ.

이와 같이 비유에 부합한다. 오물에 떨어진 사람이 몸으로는 닿아 있어도 마음은 달라붙지 않는 것처럼, 탐욕 없음(alobha) 또한 대상을 취하는 방식으로 대상을 거머쥐더라도 집착하지 않는 상태로, 즉 달라붙지 않는 모습으로만 작용한다. 참으로 그 법은 그러한 자성을 가졌기 때문이다. ‘어떠한 계율 위반도 진심(dosa)에서 비롯되며, 모든 계율 위반은 진심을 의지처로 삼는다’는 의미에서 ‘진심에서 비롯됨과 진심을 의지처로 삼음’이라고 하였다. 그것으로 무진(adoso)이 진심에 대한 직접적인 반대이며, 그것을 통해 계율 위반에 반대됨을 보여준다.

ตตฺถ ชาตานํ ธมฺมานํ อนติวตฺตนฏฺเฐน…เป… อาเสวนฏฺเฐน ภาวนาติ โย โส เอกตฺตุปคโต ปฐมชฺฌานาทิอปฺปนาจิตฺตุปฺปาโท อาสนฺนูปจาราหิตวิเสโส นีวรณาทิปริปนฺถวิสุทฺธิยา วิสุทฺโธ, ตทาวรณวิสยวิรเหน จ สมปฺปวตฺตอปฺปนาสมาธิสงฺขาตํ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปนฺโน, เอวํ ปฏิปนฺนตฺตา เอว ตตฺถุปคมเนน ตตฺถ จ ปกฺขนฺโท, วิโสเธตพฺพสฺส วิกฺเขปสฺส กิเลสสํสคฺคสฺส จ อภาวโต วิโสธนสมาธานเอกตฺตุปฏฺฐานพฺยาปารวิรเหน วิสุทฺธิสมถปฏิปตฺติเอกตฺตุปฏฺฐานากาเร อชฺฌุเปกฺขนฺโต อภิพฺยตฺตรูปาย สหชาตตตฺรมชฺฌตฺตุเปกฺขาย กิจฺจวเสน อุเปกฺขานุพฺรูหิโต, ตสฺมึเยว ชาตา สมาธิปญฺญาสงฺขาตา ยุคนทฺธธมฺมา. เต ยถา อญฺญํ อนติวตฺตมานา หุตฺวา ปวตฺตนฺติ, เอวํ ภาวนา พฺรูหนา. ตถา ยานิ ตตฺถ สทฺธาทีนิ อินฺทฺริยานิ นานากิเลเสหิ วิมุตฺตตฺตา วิมุตฺติรเสน เอกรสานิ หุตฺวา ปวตฺตานิ. ยญฺจ ตตฺถ ตทุปคํ, เตสํ อนติวตฺตนเอกรสภาวานํ อนุจฺฉวิกํ วีริยํ วาหียติ ปวตฺตียติ, ยา จสฺส ตสฺมึ ขเณ ปวตฺตา ปคุณพลวภาวาปตฺติสงฺขาตา อาเสวนา. สพฺเพสํ เอเตสํ อาการานํ ภาวนา อุปฺปาทนา วฑฺฒนา, อยํ ตตฺถ ชาตานํ…เป… อาเสวนฏฺเฐน ภาวนา นาม.

거기서 일어난 법들이 서로를 넘어서지 않는다는 의미에서... (중략) ...반복해서 닦는다는 의미에서 수행(bhāvanā)이란, 일념에 도달한 초선 등의 안지(安止)의 마음의 일어남이 근접(upacāra)에 의해 가져온 특별함이 있고, 장애(nīvaraṇa) 등의 장애물로부터 정화되어 깨끗하며, 그 장애의 대상을 멀리 여의어 고르게 진행되는 안지삼매라 일컫는 중간의 사마타 표상(samathanimitta)을 증득한 것이다. 이와 같이 증득했기에 거기에 도달하고 거기에 뛰어들며, 정화되어야 할 산란과 번뇌의 섞임이 없으므로 정화·집중·일념의 나타남의 작용을 멀리 여읨으로써, 청정한 사마타의 수행이 일념으로 나타나는 양상을 평온하게 관찰하며, 뚜렷한 형태를 지닌 구생사(俱生捨)의 작용으로 인해 우뻬카(upekkhā)가 증장된 것이니, 바로 거기서 일어난 삼매와 통찰지라 일컫는 유건나타(yuganaddha)의 법들이다. 그것들이 서로를 넘어서지 않으면서 전개되는 것, 이것이 수행이며 증장이다. 또한 거기서 믿음(saddhā) 등의 기능(indriya)들이 여러 번뇌로부터 해탈했기 때문에 해탈의 맛으로 한결같은 맛(ekara-sa)이 되어 전개된다. 그리고 거기서 그것에 수반되는, 그 넘어서지 않음과 한결같은 맛의 상태에 적합한 정진(vīriya)이 운용되고 전개되며, 그 찰나에 전개되는 숙달되고 힘 있는 상태에 이르는 것을 뜻하는 반복(āsevanā)이 있다. 이 모든 양상들을 일으키고 증장시키는 것이 수행이니, 이것이 거기서 일어난... (중략) ...반복해서 닦는다는 의미의 수행이라 한다.

ยสฺมา [Pg.99] ปนายํ ภาวนากาโร ‘‘ปฐมสฺส ฌานสฺส ปฏิปทาวิสุทฺธิ อาที’’ติอาทินาปิ (ปฏิ. ม. ๑.๑๕๘) ปาฬิยํ อาคโต เอว, ญาเณน จ สํกิเลสโวทาเนสุ ตํ ตํ อาทีนวํ อานิสํสญฺจ ทิสฺวา ตถา ตถา นิปฺผาเทตพฺโพ, ตสฺมา ‘‘เอวํ วุตฺตาย ปญฺญาสาธนาย ภาวนายา’’ติ วุตฺตํ. อปฺปวตฺตีติ ยสฺมึ ธมฺเม สติ ยถาวุตฺตา ภาวนา นปฺปวตฺตติ, โส ธมฺโม ปฏิปกฺขภาวนาปรามสเนน อภาวนาติ วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. น หิ อภาวมตฺตสฺส อโมโห ปฏิปกฺโขติ ยุชฺชตีติ. ตปฺปฏิปกฺขภูตา อกุสลา กามจฺฉนฺทาทโย ทฏฺฐพฺพา. ปมาทวิเสโส วา อภาวนา. โส หิ ‘‘กุสลานํ วา ธมฺมานํ อนาเสวนา อภาวนา อพหุลีกมฺม’’นฺติอาทินา นิทฺทิฏฺโฐติ.

그런데 이러한 수행의 양상은 '초선의 실천의 청정 등'의 표현으로 경전(Pāḷi)에도 이미 전해지고 있으며, 지혜로써 오염원과 정화에 있어 각각의 위험과 이익을 보고 그에 따라 성취되어야 하므로, '이와 같이 언급된 지혜를 성취하기 위한 수행에 의해'라고 말한 것이다. '부작용(appavatti)'이란 어떤 법이 있을 때 앞에서 말한 수행이 일어나지 않는다면, 그 법은 수행의 반대라는 측면에서 '비수행(abhāvanā)'이라 불린다는 뜻이다. 왜냐하면 단지 없음(abhāva)에 대해서만 어리석지 않음(amoho)이 반대되는 것이라고 하는 것은 적절하지 않기 때문이다. 그 반대가 되는 해로운 감각적 욕탐(kāmacchanda) 등을 보아야 한다. 또는 방일(pamāda)의 특별한 형태가 비수행이다. 그것은 '유익한 법들을 닦지 않음, 수행하지 않음, 많이 공부하지 않음' 등으로 명시되었기 때문이다.

เอกนฺเตน อลพฺภเนยฺยทสฺสนตฺถํ ‘‘ชราธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ปาฬิยํ ‘‘ชาติธมฺมานํ, ภิกฺขเว, สตฺตานํ เอวํ อิจฺฉา อุปฺปชฺชตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๓.๓๗๓) อิจฺฉิตาลาโภ วิภตฺโต. อโลภานุภาเวน กายานุปสฺสนาย, อโมหานุภาเวน จิตฺตธมฺมานุปสฺสนาย สิทฺธิ ปากฏาเยวาติ อปากฏํ อโทสานุภาเวน เวทนานุปสฺสนาสิทฺธึ วิภาเวนฺโต ‘‘สุขวิปริณาเม’’ติอาทิมาห. อยญฺจ โยชนา อโลภาทีนํ วิเสสปจฺจยตํ สนฺธาย กตา, อวิเสเสน ปน สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยา. สภาวโต สงฺกปฺปโต จ อุปฺปนฺนสฺส ทุกฺขสฺส อสหนวเสเนว อุปฺปชฺชตีติ โทโส ตํทสฺสนสฺส อาสนฺนปฏิปกฺโข, น ราโค วิย ทูรปฏิปกฺโข.

결코 얻을 수 없음을 보여주기 위해 '늙기 마련인 것(jarādhammo)'이라고 하였다. 이와 같이 경전(Pāḷi)에서 '비구들이여, 태어나기 마련인 중생들에게 이러한 욕구가 일어난다'는 등의 말씀으로 원하는 것을 얻지 못함이 분류되었다. 무탐(alobha)의 위력으로 신념처(kāyānupassanā)가, 무치(amoha)의 위력으로 심념처와 법념처의 성취가 분명하듯이, 분명하지 않은 무진(adosa)의 위력에 의한 수념처(vedanānupassanā)의 성취를 설명하면서 '즐거움의 변함(sukhavipariṇāme)에' 등을 말씀하셨다. 이 결합은 무탐 등이 특별한 조건이 됨을 염두에 두고 이루어진 것이지만, 일반적으로는 모든 것이 모든 것의 조건이다. 본성상으로나 생각으로나 일어난 괴로움을 참지 못함으로 인해 일어나기 때문에, 진심(dosa)은 그것을 보는 것의 가까운 적(āsannapaṭipakkho)이지, 탐욕(rāga)처럼 멀리 있는 적이 아니다.

กมฺมปถราสิวณฺณนา

업도(業道)의 무리에 대한 설명

อภิชฺฌาทโย วิย อนภิชฺฌาทโยปิ น เอกนฺตํ กมฺมปถภูตาเยวาติ อาห ‘‘กมฺมปถตาตํสภาคตาหี’’ติ. มโนกมฺมปถภาเวน ปวตฺตนกมฺมภาวโต หิ เอเตสํ กมฺมปถราสิภาเวน สงฺคโห, น สพฺพทา กมฺมปถาเยวาติ. เตน โย อญฺโญปิ ธมฺโม อนิยโต กมฺมปถภาเวน ปากโฏ จ, ตสฺสปิ กมฺมปถตาวจนํ น วิรุชฺฌตีติ ทสฺเสติ.

탐욕 없음(anabhijjhā) 등도 탐욕(abhijjhā) 등과 마찬가지로 전적으로 업도(業道)인 것만은 아니라고 '업도성(業道性)과 그와 유사함에 의해서'라고 말하였다. 의업(意業)의 도로서 전개되는 업의 상태이기 때문에 이것들이 업도의 무리로 포함되는 것이지, 항상 업도인 것만은 아니기 때문이다. 이로써 업도의 상태로 결정되지 않았더라도 분명하게 드러나는 다른 법에 대해서도 업도라고 말하는 것이 모순되지 않음을 보여준다.

ปสฺสทฺธาทิยุคลวณฺณนา

경안(輕安) 등의 쌍에 대한 설명

สมนฺติ [Pg.100] สมฺมา. เจติยวนฺทนาทิอตฺถนฺติ เจติยวนฺทนาทิเหตุ. สมถจตุสจฺจกมฺมฏฺฐานวเสน ตพฺเภทวเสน จ สพฺพกมฺมฏฺฐานภาวนาภิยุตฺตานํ มุทุมชฺฌิมติกฺขินฺทฺริยตาทิเภทวเสน สพฺพโยคีนํ จิตฺตสฺส ลีนุทฺธจฺจาทิกาลวเสน สพฺพทา หิตาหิตธมฺมูปลกฺขณภาวโต ยถาสภาวํ ปฏิเวธภาวโต จ สติสมฺปชญฺญานํ ปาริพนฺธกหรณภาวนาวฑฺฒนานิ อวิเสสโต ทฏฺฐพฺพานิ. ยถา อปฺปนาโกสลฺเลน วินา สมโถ สมถมนฺตเรน ยถาภูตาวโพโธ จ นตฺถีติ นานากฺขณิกา สมาธิปญฺญา อญฺญมญฺญสฺส วิเสสการณํ, เอวํ ปฏิเวเธ เอกกฺขณิกาปีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อญฺญมญฺญํ นิมิตฺตภาเวนา’’ติ. ปญฺญาย หิ สาติสยํ อวภาสิยมาเน วิสเย สมาธิ เอกตฺตวเสน อปฺเปตุํ สกฺโกติ, สมาธิมฺหิ จ มชฺฌิมํ สมถนิมิตฺตํ ปฏิปนฺเน ปญฺญา อารมฺมเณสุ วิสทา วหตีติ. สมํ ปวตฺตาติ อญฺญมญฺญานติวตฺตเนน สมํ อวิสมํ เอกรสภาเวน ปวตฺตา. อญฺญมญฺญสหายภาวูปคมเนน โยคิโน มโนรถธุรากฑฺฒเน รถธุรากฑฺฒเน วิย อาชาเนยฺยยุโค ยุคลโก หุตฺวา อญฺญมญฺญานติวตฺตมาเนน นทฺธา พทฺธา วิยาติ วา ยุคนทฺธา. อธิจิตฺตมนุยุตฺเตหิ วีริยสมาธโย สมํ โยเชตพฺพาติ อิมสฺส วิเสสสฺส ทสฺสนตฺถํ ปุพฺเพ คหิตาปิ เต ปุน คหิตาติ ทสฺเสตุํ วีริยสมาธิโยชนตฺถายาติ อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ. ตํ ปน สมาธิวีริยโยคสฺส วิภาวนํ โหตีติ ‘‘โยควจนตฺถายาติ อตฺโถ’’ติ อาห.

'사마(Sama)'란 바르게(sammā)라는 뜻이다. '제티야 참배 등의 목적을 위해'란 제티야 참배 등을 원인으로 한다는 뜻이다. 사마타와 사성제라는 명상 주제(kammaṭṭhāna)의 방식과 그 분류에 따라 모든 명상 수행에 매진하는 이들에게, 연약함·중간·예리함 등의 기능(indriya)의 차이에 따른 모든 수행자들에게, 마음의 침체나 들뜸 등의 시기에 따라 항상 이롭거나 해로운 법들을 가려내는 상태이므로, 그리고 자성대로 꿰뚫어 아는 상태이므로, 마음챙김과 알아차림(satisampajaññāna)의 장애 제거와 수행의 증장은 차별 없이 보아야 한다. 안지(安止)의 숙달 없이는 사마타가 없고, 사마타 없이는 있는 그대로의 깨달음(yathābhūtāvabodho)이 없듯이, 서로 다른 찰나의 삼매와 통찰지가 서로에 대해 특별한 원인이 되는 것처럼, 꿰뚫어 앎(paṭivedha)에 있어서는 한 찰나의 것들도 그러함을 보여주기 위해 '서로 표상(nimitta)이 됨으로써'라고 하였다. 통찰지에 의해 대상이 뛰어나게 비추어질 때 삼매는 일념의 상태로 안지할 수 있고, 삼매에서 중간의 사마타 표상을 얻었을 때 통찰지는 대상들 속에서 명료하게 작용하기 때문이다. '고르게 전개됨(samaṃ pavattā)'이란 서로 어긋나지 않게 고르고 평등하게 한결같은 맛으로 전개됨을 말한다. 서로 돕는 상태에 이름으로써, 수행자의 소원이라는 짐을 끄는 데 있어 수레를 끄는 준마의 한 쌍처럼 쌍(yugalako)이 되어 서로 앞서지 않으며 묶인 것과 같으므로 '유건나타(yuganaddhā)'라고 한다. 증상심(adhicitta)에 전념하는 자들은 정진과 삼매를 고르게 결합해야 한다는 이 특별한 점을 보여주기 위해, 이전에 언급되었음에도 다시 언급되었음을 나타내려고 '정진과 삼매의 결합을 위해'라고 주석서에서 말씀하셨다. 그것은 삼매와 정진의 결합을 설명하는 것이므로 ''요가(yoga)'라는 단어의 의미를 위해서라는 뜻이다'라고 하였다.

เยวาปนกวณฺณนา

'또한(yevāpanaka) 등의 법'에 대한 설명

ยถา ตถา วาติ สมฺมา มิจฺฉา วา. อนธิมุจฺจนฺโตติ ‘‘อิทํ กริสฺสามิ, เอตํ กริสฺสามี’’ติ เอวํ ปวตฺตปุพฺพภาคสนฺนิฏฺฐานเหตุเกน ปโยคกาลสนฺนิฏฺฐาเนน อนิจฺฉินนฺโต. ยตฺถ หิ อนิจฺฉโย, ตตฺถ อปฺปฏิปตฺติ เอวาติ. สํสปฺปนํ สํสโย. โส หิ ‘‘อาสปฺปนา ปริสปฺปนา’’ติ วุตฺโต. อสติปิ พฺยาปาเร ตตฺรมชฺฌตฺตตาย สติ ตํสมฺปยุตฺตธมฺมา สกสกกิจฺจวเสน อนูนานธิกตาย อลีนอนุทฺธตตาย จ สํวตฺตนฺตีติ สา เตสํ ตถาปวตฺติยา ปจฺจยภูตา อูนาธิกภาวํ นิวาเรติ วิยาติ อูนาธิกนิวารณรสา วุตฺตา. ตถา ปวตฺติปจฺจยตฺตาเยว เตสุ ธมฺเมสุ มชฺฌตฺตตาติ จ วุตฺตา.

‘어떠한 방식이든’이란 바르게든 그릇되게든을 말한다. ‘확신하지 않는 것’이란 ‘이것을 하리라, 저것을 하리라’라고 이와 같이 이전에 일어난 결정에 근거한 실행 시점의 결정을 내리지 못하는 것이다. 결정이 없는 곳에는 실행도 없기 때문이다. 머뭇거림은 의심이다. 그것은 ‘머뭇거림, 서성거림’이라고 일컬어진다. 노력이 없더라도 중립성이 있을 때는 그와 결합된 법들이 각자의 기능에 따라 부족함이나 지나침이 없이, 위축되거나 들뜨지 않음으로 전개된다. 따라서 그것(중립성)은 법들이 그렇게 전개되는 원인이 되어 부족함이나 지나침을 막는 것처럼 보이므로 ‘부족함과 지나침을 막는 역할(맛)’이라고 한다. 이와 같이 전개의 원인이 되기에 그러한 법들 사이에서 ‘중립성’이라고도 불린다.

ฌานปทสฺสาติ [Pg.101] ฌานสทฺทสฺส. เตสูติ ปญฺจสุ. ปญฺจ หิ องฺคานิ ฌานปทสฺส อตฺโถติ อิทํ สํวณฺณิยมานตฺตาเยว อิมํ จิตฺตุปฺปาทํ สนฺธาย วุตฺตํ. น หิ สพฺพสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท ปญฺเจว ฌานงฺคานิ. ปทสมูโห วากฺยํ, ปทโกฏฺฐาโส วา ผสฺสปญฺจมกาทิ ธมฺมราสิ. วุตฺตํ ปูริตนฺติ ฉปณฺณาสาทิตาย ปูรณวเสน. ผสฺสปจฺจยา เวทนา ‘‘ผุฏฺโฐ เวเทติ, ผุฏฺโฐ สญฺชานาตี’’ติอาทิวจนโต (สํ. นิ. ๔.๙๓) ผสฺโส เวทนาทีนํ ปจฺจโย. ยทิปิ ฉนฺทาทโย ยถาวุตฺตราสิกิจฺจาภาวโต เตสุ น วตฺตพฺพา, วิสุํ ราสิอนฺตรภาเวน ปน สรูปโต วตฺตพฺพาติ โจทนํ มนสิ กตฺวา ‘‘วุตฺตานมฺปี’’ติอาทิมาห.

‘선정의 단어’란 선정이라는 낱말에 대한 것이다. ‘그것들 중에’란 다섯 가지 가운데를 말한다. 다섯 가지 요소가 선정이라는 단어의 의미라는 것은, 이것이 해설되는 성격상 이 마음의 일어남을 염두에 두고 설해진 것이다. 모든 마음의 일어남에 다섯 가지 선정의 요소만 있는 것은 아니기 때문이다. 단어의 모임은 문장이고, 단어의 분류는 촉을 다섯 번째로 하는 등의 법의 무리이다. ‘가득 채워졌다고 설해진 것’은 쉰여섯 가지 등의 충족에 의한 것이다. ‘촉을 연하여 느낌이 있다’는 ‘닿아서 느끼고, 닿아서 지각한다’ 등의 말씀(S.n. 4.93)에 따라 촉은 느낌 등의 조건이 된다. 비록 욕구(chanda) 등은 앞서 언급된 무리의 역할을 하지 않으므로 그것들 중에서 언급되지 않아야 하지만, 별도의 부류로서 그 자체로 언급되어야 한다는 비판을 염두에 두고 ‘언급된 것들이라도’ 등을 말씀하셨다.

ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법의 열거의 장(Dhammuddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

กามาวจรกุสลํ

욕계 유익한 마음

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

상세 설명의 장(Niddesavāra)에 대한 설명

๒. สนฺเตติ สภาวโต วิชฺชมาเน. ผสฺสสฺส วิสยวิสยีนํ สนฺนิปตนากาเรน คเหตพฺพตฺตา ผุสนํ วิสเย จิตฺตสฺส สนฺนิปตนํ วุตฺตํ. ‘‘จินฺตนฏฺเฐน จิตฺตํ, มนนฏฺเฐน มโน’’ติอาทินา จิตฺตาทิสทฺทา จินฺตนาทิพฺยาปารมุเขน อตฺตโน อตฺถํ วิภาเวนฺตีติ อาห ‘‘จิตฺตํ มโนติอาทีสุ วิย กิจฺจวิเสสํ อนเปกฺขิตฺวา’’ติ. ยถา โลเก วิกตเมว เวกตํ, วิสโย เอว เวสยนฺติ วุจฺจติ, เอวํ มโน เอว มานสนฺติ สทฺทมตฺตวิเสโส. นีลาทิ-สทฺทา วิย วตฺถาทีสุ จิตฺเตสุ ปริสุทฺธภาวนิพนฺธนา ปณฺฑรสทฺทสฺส ปวตฺตีติ ตสฺส คุณวิเสสาเปกฺขตา วุตฺตา. ยถา กายิกํ สาตนฺติ เอตฺถ กายปฺปสาทนิสฺสิตนฺติ อตฺโถ, เอวํ เจตสิกํ สาตนฺติ เอตฺถ เจโตนิสฺสิตํ สาตนฺติ นิสฺสยวิเสสาเปกฺขตา วุตฺตา. เอกกฺขณิกา นานากฺขณิกา จ จิตฺตสฺส ฐิติ นาม, ตสฺส อวตฺถาวิเสโสติ อวตฺถาวิเสสาเปกฺโข จิตฺตสฺส ฐิตีติ เอวํปกาโร นิทฺเทโส. ‘‘น ลุพฺภตี’’ติ วุตฺตสฺส จิตฺตสฺส, ปุคฺคลสฺส วา ปวตฺติอาการภาเวน อลุพฺภนาติ อโลโภ วุตฺโตติ อญฺญสฺส กิริยาภาววิเสสาเปกฺโข อลุพฺภนาติ นิทฺเทโส. วุตฺตนเยเนว อลุพฺภิตสฺส ภาโว อลุพฺภิตตฺตนฺติ อยํ นิทฺเทโส อญฺญสฺส ภาวภูตตาวิเสสาเปกฺโข วุตฺโต. กตฺตุกรณภาวาทโย สภาวธมฺมานํ อชฺฌาโรปนวเสเนว สิชฺฌนฺติ[Pg.102], ภาวนิทฺเทโส ปน อชฺฌาโรปนานเปกฺโข, ตโตเยว จ วิเสสนฺตรวินิมุตฺโต วินิวตฺโต วิเสสโต นิชฺชีวภาวคิภาวโต สภาวนิทฺเทโส นาม โหตีติ ผสฺโสติ อิทํ ผุสนฏฺเฐน ‘‘ธมฺมมตฺตทีปนํ สภาวปท’’นฺติ วุตฺตํ. อารมฺมณํ ผุสนฺตสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺติอากาโร ผุสนพฺยาปาโร โหตีติ ‘‘ผุสนกิริยา ผุสนากาโร’’ติ วุตฺตํ. สมฺผุสนาติ สํ-สทฺโท ‘‘สมุทโย’’ติอาทีสุ วิย สมาคมตฺถทีปโกติ อาห ‘‘สมาคมผุสนา’’ติ. ‘‘ผุสามิ เนกฺขมฺมสุข’’นฺติอาทีสุ (ธ. ป. ๒๗๒) ปฏิลาโภปิ ผุสนา สมฺผุสนาติ จ วุจฺจตีติ อาห ‘‘น ปฏิลาภสมฺผุสนา’’ติ.

2. ‘있음’이란 자성으로 존재하는 것을 말한다. 촉은 대상과 대상 주체가 만나는 양상으로 파악되어야 하므로, 대상을 ‘만짐’은 대상에 마음이 만나는 것이라고 설해졌다. ‘생각한다는 의미에서 마음(citta), 생각한다는 의미에서 의(mano)’ 등에서 마음 등의 단어는 생각함 등의 작용을 통해 자신의 의미를 드러내므로, ‘마음(citta), 의(mano) 등에서처럼 특정한 작용을 고려하지 않고’라고 말씀하셨다. 세상에서 변형된 것(vikata)을 변형(vekata)이라 하고, 영역(visaya)을 영역(vesa)이라 부르는 것처럼, 의(mano)를 심(mānasa)이라 하는 것도 단지 단어의 차이일 뿐이다. ‘백색(paṇḍara)’이라는 이름은 청색 등의 단어가 사물 등에 쓰이는 것처럼 마음들의 청정함에 근거하여 쓰이므로, 그것의 특수한 성질을 고려한 것임이 언급되었다. ‘신체적 즐거움’에서 그것이 몸의 감각(신투명)에 의거한다는 의미인 것처럼, ‘정신적 즐거움’에서도 그것이 마음에 의거한 즐거움이라는 의지처의 특수성을 고려한 것임이 언급되었다. 마음의 머묾(ṭhiti)에는 찰나적인 것과 여러 찰나에 걸친 것이 있으며, 이는 마음의 상태의 차이이므로 ‘마음의 머묾’이라는 이와 같은 설명은 상태의 차이를 고려한 것이다. ‘탐욕을 부리지 않는다’고 설해진 마음이나 개인의 전개 양상으로서의 탐욕 없음이 무탐(alobho)이라고 설해졌으므로, ‘탐욕을 부리지 않음’이라는 설명은 다른 행위의 양상에 대한 차이를 고려한 것이다. 앞서 말한 방식대로 탐욕하지 않은 상태가 ‘탐욕하지 않음의 상태(alubbhitatta)’라는 이 설명은 다른 상태가 됨의 특수성을 고려하여 설해졌다. 주격, 도구격, 상태격 등은 자성법들을 상정함에 따라 성립되지만, 상태의 설명(bhāvaniddesa)은 그러한 상정을 고려하지 않으며, 바로 그 때문에 다른 차이들로부터 벗어나고 구별되어 특히 생명 없음(무아성)을 나타내기에 ‘자성적인 설명(sabhāvaniddesa)’이라 한다. 그러므로 ‘촉’이라는 것은 만진다는 의미에서 ‘법 자체만을 나타내는 자성의 단어’라고 설해졌다. 대상을 만지는 마음의 전개 양상이 만지는 작용이 되므로 ‘만지는 행위가 만지는 양상이다’라고 설해졌다. ‘삼파사나(samphusanā, 접촉)’에서 ‘삼(saṃ)’이라는 글자는 ‘사무다야(samudaya, 발생)’ 등에서처럼 만남의 의미를 나타내므로 ‘만남의 접촉’이라고 말씀하셨다. ‘출리의 행복을 접촉한다(phusāmi)’ 등(Dhp. 272)에서 성취(paṭilābha)도 촉(phusanā)이나 삼파사나(samphusanā)라고 불리므로 ‘성취로서의 접촉은 아니다’라고 말씀하셨다.

อปเรน เววจเนน. พหุสฺสุตภาวสมฺปาทิกาย ปญฺญาย ปณฺฑิจฺจปริยาโย. สิปฺปายตนาทีสุ ทกฺขตาภูตาย โกสลฺลปริยาโย, ยตฺถ กตฺถจิ ติกฺขสุขุมาย เนปุญฺญปริยาโย, สมฺมา ธมฺเม ปญฺญเปนฺติยา เวภพฺยาปริยาโยติ เอวมาทินา เตสุ เตสุ ปญฺญาวิเสเสสุ เต เต ปริยายวิเสสา วิเสเสน ปวตฺตาติ เตสํ ปญฺญาวิเสสานํ นานากาเล ลพฺภมานตา วุตฺตา, อิตเรปิ อนุคตา โหนฺติ เยภุยฺเยนาติ อธิปฺปาโย. อตฺถนานตฺเตน ปญฺญาทิอตฺถวิเสเสน. โกโธ กุชฺฌนา กุชฺฌิตตฺตนฺติ เอวํปการา นิทฺเทสา สภาวาการภาวทีปนวเสน พฺยญฺชนวเสเนว วิภาควจนํ. ปณฺฑิจฺจนฺติอาทโย ปญฺญาวิเสสนิพนฺธนตฺตา อตฺถวเสน วิภาควจนนฺติ อิมมตฺถมาห ‘‘อถ วา’’ติอาทินา. เอวมากาโร ปนาติ ปุริมาการโต วิเสโส อตฺถโต วิภตฺติคมนสฺส การณํ วุตฺตํ.

다른 동의어로 설명한다. 박학다식함을 성취하게 하는 지혜에 대해서는 ‘학식(paṇḍicca)’이라는 표현을 쓴다. 기술과 처소 등에서의 숙련됨에 대해서는 ‘능숙함(kosalla)’이라는 표현을, 어디에서든 날카롭고 미세함에 대해서는 ‘교묘함(nepuñña)’이라는 표현을, 법들을 바르게 분석하는 것에 대해서는 ‘분석(vebhabyā)’이라는 표현을 쓰는 등, 각각의 지혜의 특수성에 따라 그러한 특수한 표현들이 특별히 사용되므로 그러한 지혜의 특수성들이 서로 다른 시기에 얻어짐이 언급되었다. 다른 것들도 대개는 그에 따른다는 뜻이다. ‘의미의 차이’란 지혜 등의 구체적인 의미의 차이를 말한다. ‘노여움, 노여워함, 노여워하는 상태’와 같은 식의 설명은 자성의 양상과 상태를 나타냄으로써 단지 표현상의 구분을 말한 것이다. 반면 ‘학식’ 등은 지혜의 특수성에 근거한 것이므로 의미에 따른 구분이라는 내용을 ‘또한’ 등으로 말씀하셨다. 이러한 양상은 앞선 양상과는 다른 것으로, 의미에 따라 구별되는 원인을 설명한 것이다.

ปฏิกฺขิปนํ ปฏิเสธนํ ปฏิกฺเขโป, ตสฺส นานตฺตํ วิเสโส ปฏิกฺเขปนานตฺตํ, สทฺธมฺมครุตาย ปฏิกฺเขโป สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขโป, เตน สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขเปน นานตฺตํ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺตํ. ตํ สทฺธมฺมครุตาปฏิกฺเขปนานตฺตํ ปน โกธครุตาทิเภทภินฺนนฺติ ‘‘โกธครุตาทิวิสิฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. โกธาทีหิ วิสิฏฺโฐ ภินฺโน สทฺธมฺมครุตาย ปฏิกฺเขโป ปฏิเสธนํ โกธาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขโป. โกธครุตาทิเยว, ตสฺส นานตฺเตน สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตนาติ โกธครุตา สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโข. มกฺขลาภสกฺการครุตา สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺขภาววิเสเสน อสทฺธมฺมครุตา ตพฺภาเวน [Pg.103] เอกีภูตาปิ นานตฺตํ คตา. ยสฺมา ปน โกโธ อตฺถโต โทโสเยว. มกฺโข โทสปฺปธานา ปรคุณวิทฺธํสนาการปฺปวตฺตา อกุสลา ขนฺธา. ตคฺครุตา จ เตสํ สาทรอภิสงฺขรณวเสน ปวตฺตนเมว. ลาภครุตา จตุนฺนํ ปจฺจยานํ สกฺการครุตา, เตสํเยว สุสงฺขตานํ ลทฺธกามตา. ตทุภเยสุ จ อาทรกิริยา ตถาปวตฺตา อิจฺฉาเยว, ตสฺมา ‘‘สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตน อสทฺธมฺมา นานตฺตํ คตา’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ จตฺตาโร อสทฺธมฺมา อิจฺเจว อุทฺทิฏฺฐา. อสทฺธมฺมครุตาติ เอตฺถ จ ปุริมสฺมึ วิกปฺเป ‘‘น สทฺธมฺมครุตา’’ติ สทฺธมฺมครุตา น โหตีติ อตฺโถ. ทุติยสฺมึ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ สทฺธมฺมครุตา เอว วา ปฏิปกฺโข, ตสฺส นานตฺเตน สทฺธมฺมครุตาปฏิปกฺขนานตฺเตนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. โกธมกฺขครุตานญฺหิ สทฺธมฺมวิเสสา ปวตฺติเภทภินฺนา เมตฺตา ปฏิปกฺโข. ลาภสกฺการครุตานํ อปฺปิจฺฉตา สนฺโตสา. เตน โกธครุตา น สทฺธมฺมครุตาติ โกธครุตา กายจิ สทฺธมฺมครุตาย ปฏิปกฺโขติ อยมตฺโถ วุตฺโต โหติ. ตถา มกฺขครุตาทีสุปิ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘จตฺตาโร สทฺธมฺมา สทฺธมฺมครุตา น โกธครุตา…เป… สทฺธมฺมครุตา น สกฺการครุตา’’ติ (อ. นิ. ๔.๔๔) อาคตตนฺติปิ สมตฺถิตา ภวติ. โลโภ น โหตีติ อโลโภ ลุพฺภนา น โหตีติ อลุพฺภนาติ เอวมาทิโก อโลโภติอาทีนํ โลภาทิวิสิฏฺโฐ ปฏิกฺเขโป ‘‘ผสฺโส ผุสนา’’ติอาทิเกหิ วิสทิสภาวโต ‘‘ผสฺสาทีหิ นานตฺต’’นฺติ วุตฺโต. ผสฺสาทีหีติ เจตฺถ อลุพฺภนาทโยปิ อาทิ-สทฺเทน สงฺคหิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. โลภาทิปฏิปกฺเขนาติ ‘‘โลภปฏิปกฺโข อโลโภ’’ติอาทินา โยเชตพฺพํ. เสสํ ปุริมสทิสเมว. อโลภาโทสาโมหานํ วิธุรตาย ปฏิปกฺขภาเวน จ ลพฺภมาโน อญฺญมญฺญวิสทิโส โลภาทิวิสิฏฺฐปฏิกฺเขปภาเวน โลภาทิปฏิปกฺขภาเวน จ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘อโลภา…เป… โยเชตพฺพ’’นฺติ. พหูหิ ปกาเรหิ ทีเปตพฺพตฺถตา มหตฺถตา. อาทรวเสน โสตูนํ.

거부함과 물리침이 거부(paṭikkhepa)이며, 그것의 차별과 구별이 거부의 다양성이다. 정법을 존중함에 의한 거부가 정법존중거부이며, 그 정법존중거부에 의한 차이가 정법존중거부의 다양성이다. 그 정법존중거부의 다양성은 분노를 존중함 등의 차이로 나뉘기 때문에 ‘분노를 존중함 등으로 구별되는’이라고 설해졌다. 분노 등에 의해 구별되고 나뉘는, 정법을 존중함에 의한 거부와 물리침이 분노 등으로 구별되는 거부이다. 분노를 존중함 등 그 자체이며, 그것의 다양성에 의해 ‘정법존중의 반대측의 다양성’이라고 하였으니, 분노를 존중함은 정법을 존중함의 반대이다. 경멸과 이득과 명예를 존중함은 정법을 존중함의 반대이다. 정법을 존중함의 반대되는 상태의 차별에 의해, 사법(부정한 법)을 존중함은 그 상태와 일체화되어 있으면서도 다양성에 이르게 된다. 그러나 분노는 실재하는 법으로는 도사(성냄)일 뿐이다. 경멸은 도사가 주된 것으로 타인의 덕을 파괴하는 양상으로 일어나는 해로운 무더기(불선온)들이다. 그것들을 존중함은 그것들을 소중히 여겨 형성하는 방식으로 일어나는 것일 뿐이다. 이득을 존중함은 네 가지 필수품에 대한 것이고, 명예를 존중함은 그것들이 잘 갖추어지기를 바라는 것이다. 이 두 가지 모두에서 소중히 여기는 행위는 그와 같이 일어나는 욕구일 뿐이다. 그러므로 ‘정법존중의 반대측의 다양성에 의해 사법들이 다양성에 이르렀다’고 설해졌다. 이처럼 네 가지 사법이 이와 같이 제시되었다. ‘사법을 존중함’이라는 말에서 앞의 해석에서는 ‘정법을 존중하지 않음’ 즉 정법을 존중함이 없다는 뜻이다. 두 번째 해석에서는 정법을 존중함의 반대측이라는 뜻이거나, 혹은 정법을 존중함 자체가 반대되는 것이니, 그것의 다양성에 의해 정법존중의 반대측의 다양성이라고 이와 같이 여기서 그 뜻을 보아야 한다. 분노와 경멸을 존중함에 대해서는 정법의 차별로서 일어나는 구별로 나뉘는 자애(mettā)가 반대되는 것이고, 이득과 명예를 존중함에 대해서는 적은 욕심(소욕)과 만족(지족)이 반대되는 것이다. 그러므로 분노를 존중함은 정법을 존중함이 아니니, 분노를 존중함은 어떤 정법을 존중함의 반대측이라는 뜻이 설해진 것이다. 경멸을 존중함 등에서도 마찬가지이다. 이와 같이 하여 ‘네 가지 정법은 정법을 존중하는 것이지 분노를 존중하는 것이 아니며… (중략) …정법을 존중하는 것이지 명예를 존중하는 것이 아니다’(A4:44)라고 전승되는 성전의 말씀도 잘 확립된다. 탐욕이 없는 것이 무탐(alobha)이니, 탐착하지 않는 것이 탐착하지 않음 등이며, 이와 같은 무탐 등은 탐욕 등과 구별되는 거부로서, ‘촉은 닿음이다’라는 등의 말씀과 서로 다른 상태이기 때문에 ‘촉 등과의 다양성’이라고 설해졌다. ‘촉 등’이라는 말에는 ‘탐착하지 않음 등’도 ‘등’이라는 단어에 포함되는 것으로 보아야 한다. ‘탐욕 등의 반대측’이라는 말은 ‘탐욕의 반대측은 무탐이다’라는 식으로 연결해야 한다. 나머지는 앞의 것과 같다. 무탐·무진·무치의 견고함과 반대되는 상태로 얻어지는 서로 다른 것들은 탐욕 등과 구별되는 거부의 상태로서, 그리고 탐욕 등의 반대되는 상태로서 알려지기에 ‘무탐… (중략) …연결해야 한다’고 말씀하신 것이다. 여러 가지 방식으로 밝혀져야 할 의미가 있다는 것이 큰 의미(mahatthatā)를 가짐이다. 듣는 이들을 존중하기 때문이다.

๓. ยทิปิ เอกสฺมึ ขเณ เอกํเยว อารมฺมณํ โหติ, ฉสุปิ ปน อารมฺมเณสุ อุปฺปตฺติรหตฺตา ‘‘เตหิ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสาติ สาตสฺส สุขสฺส. ชาตาติ เอตสฺส อตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘การณภาเวน ผสฺสตฺถํ ปวตฺตา’’ติ วุตฺตํ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา เจตสิกสาตสงฺขาตา โสมนสฺสเวทนา [Pg.104] สเหว อุปฺปชฺชติ, เอวํ ตทนุรูปผสฺสสหิตา หุตฺวา ปวตฺตา ตชฺชาติ วุตฺตา. สาทยตีติ อธิคมาสีสาย อนญฺญนินฺนํ กโรติ.

3. 비록 한순간에 하나의 대상만이 있지만, 여섯 가지 대상에서 일어나기 때문에 ‘그것들에 의해’라고 설해졌다. ‘그것의’란 즐거운 행복의 것이다. ‘생겨난’이라는 말의 뜻을 보이기 위해 ‘원인의 상태로서 촉의 의미로 일어난 것’이라고 설해졌다. 이것은 다음과 같은 뜻이다. 즉, 마음의 즐거움이라 일컬어지는 기쁨의 느낌(희수)이 동시에 일어나는 것처럼, 그와 같이 그에 상응하는 촉을 수반하여 일어난 것을 ‘그로부터 생겨난 것(tajjā)’이라고 한다. ‘즐긴다’는 것은 성취하기를 바라는 마음으로 다른 곳으로 기울지 않게 하는 것이다.

๕. น ตสฺสา ตชฺชตาติ ตสฺสา มโนวิญฺญาณธาตุยา ตสฺสารุปฺปา ‘‘ตสฺส ชาตา’’ติ วา อุภยถาปิ ตชฺชตา น ยุชฺชติ. ยทิปิ ผสฺโส วิญฺญาณสฺส วิเสสปจฺจโย น โหติ, ตถาปิ โส ตสฺส ปจฺจโย โหติเยวาติ ตสฺส ตชฺชามโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชตา วตฺตพฺพาติ โจทนํ สนฺธายาห ‘‘น จ ตเทวา’’ติอาทิ. เตหิ อารมฺมเณหิ ชาตา ตชฺชาติ อิมินาปิ อตฺเถน ตชฺชา มโนวิญฺญาณธาตุสมฺผสฺสชาติ วตฺตุํ น สกฺกา. วิญฺญาณสฺส ปน ตชฺชตาปญฺญตฺติ ลพฺภเตว. ตถา หิ ‘‘กึ วา เอเตนา’’ติอาทินา ผสฺสาทีนํ ตถา เทเสตพฺพตํ อาห.

5. 그것(의식)에게 그것으로부터 생겨남(tajjatā)이란 성립하지 않는다. 그 의식계에게 그 무색계의 것이 ‘그것에서 생겨난 것’이라거나, 혹은 두 가지 경우 모두에서 ‘그로부터 생겨남’은 적절하지 않다. 비록 촉이 식의 특별한 조건은 아닐지라도, 여전히 그것의 조건은 되기 때문에, ‘그로부터 생겨난 의식계의 접촉에서 생긴 것’이라고 말해야 한다는 반론을 염두에 두고 ‘그 자체가 아니고’ 등을 말씀하셨다. ‘그 대상들로부터 생겨난 것(tajjā)’이라는 이 의미로도 ‘그로부터 생겨난 의식계의 접촉에서 생긴 것’이라고 말할 수 없다. 그러나 식의 경우에는 ‘그로부터 생겨남’이라는 명칭이 얻어질 뿐이다. 그래서 ‘이것으로 무엇을 하는가’라는 등의 말씀으로 촉 등의 그와 같은 설해짐을 말씀하신 것이다.

๗. จิตฺตสฺส อารมฺมเณ อานยนาการปฺปวตฺโต วิตกฺโก อตฺถโต อารมฺมณํ ตตฺถ อากฑฺฒนฺโต วิย โหตีติ ‘‘อารมฺมณสฺส อากฑฺฒนํ วิตกฺกน’’นฺติ วุตฺตํ.

7. 마음을 대상으로 가져오는 양상으로 일어나는 위딱까(일으킨 생각)는 실재하는 법으로서 대상을 그곳으로 끌어당기는 것과 같기에 ‘대상을 끌어당김이 위딱까함(vitakkana)’이라고 설해졌다.

๘. อารมฺมณสฺส อนุมชฺชนาการปฺปวตฺโต วิจาโร ตตฺถ ปริพฺภมนฺโต วิย สมนฺตโต จรนฺโต วิย จ โหตีติ ‘‘สมนฺตโต จรณํ วิจรณ’’นฺติ วุตฺตํ.

8. 대상을 문지르는 양상으로 일어나는 위짜라(지속적 고찰)는 그곳에서 배회하는 것과 같고 두루 돌아다니는 것과 같기에 ‘두루 돌아다님(samantato caraṇa)이 위짜라함(vicaraṇa)’이라고 설해졌다.

๑๑. ตถา อวฏฺฐานมตฺตภาวโตติ ปาณวธาทิสาธนอวฏฺฐานมตฺตภาวโต, น พลวภาวโตติ อธิปฺปาโย.

11. 그와 같이 ‘머무름의 상태일 뿐임’이란 살생 등을 행하는 머무름의 상태일 뿐이지, 강력한 상태는 아니라는 뜻이다.

๑๔. เยน ธมฺเมน จิตฺเต อารมฺมณํ อุปติฏฺฐติ โชตติ จ, โส ธมฺโม อุปฏฺฐานํ โชตนนฺติ จ วุตฺโตติ อาห ‘‘อุปฏฺฐานํ โชตนญฺจ สติเยวา’’ติ.

14. 어떤 법에 의해 마음속에 대상이 나타나고 빛나는가, 그 법이 나타남(upaṭṭhāna)과 빛남(jotana)이라고 설해졌기에 ‘나타남과 빛남은 마음챙김(sati)에만 있다’고 말씀하신 것이다.

๑๖. สณฺหฏฺเฐนาติ สุขุมฏฺเฐน.

16. ‘부드러운 뜻으로(saṇhaṭṭhena)’란 ‘미세한 뜻으로’이다.

๓๐. ภาโวติ หิริยนํ วทติ.

30. ‘상태(bhāvo)’란 부끄러워함(hiriyana)을 말한다.

๓๓. น พฺยาปาเทตพฺโพติ อพฺยาปชฺช-สทฺทสฺส กมฺมตฺถตํ อาห.

33. ‘해쳐지지 않아야 함’이란 아뱌빳자(abyāpajja, 해침 없음)라는 단어가 목적격의 의미임을 말씀하신 것이다.

๔๒-๔๓. ยทิ อนวชฺชธมฺมานํ สีฆสีฆปริวตฺตนสมตฺถตา ลหุตา, สาวชฺชธมฺมานํ กถนฺติ อาห ‘‘อวิชฺชานีวรณาน’’นฺติอาทิ. เตสํ ภาโว [Pg.105] ครุตาติ เอเตน สติปิ สพฺเพสํ อรูปธมฺมานํ สมานขณตฺเต โมหสมฺปยุตฺตานํ สาติสโย ทนฺโธ ปวตฺติอากาโรติ ทสฺเสติ. โส ปน เตสํ ทนฺธากาโร สนฺตาเน ปากโฏ โหติ.

만약 허물없는 법(무죄법)들이 매우 빠르게 변하는 능력이 가뿐함(lahutā)이라면, 허물 있는 법(유죄법)들은 어떠한가라고 하여 ‘무명과 장애들의’ 등을 말씀하셨다. 그것들의 상태가 무거움(garutā)이라는 것으로써, 비록 모든 무색의 법들이 같은 순간에 존재할지라도, 어리석음(moha)과 결합된 것들은 유난히 느린 발생 양상을 가짐을 보이신 것이다. 그들의 그러한 느린 양상은 상속(심상속) 속에서 분명하게 나타난다.

๔๔-๔๕. อปฺปฏิฆาโต อวิโลมนํ.

부딪힘 없음(appaṭighāto)은 거스르지 않음(avilomana)이다.

๔๖-๔๗. กิลินฺนนฺติ อวสฺสุตํ.

젖은 것(kilinnaṃ)은 (번뇌가) 흐르는 것(avassutaṃ)이다.

๕๐-๕๑. ปจฺโจสกฺกนํ มายา ยา อจฺจสราติปิ วุจฺจติ. อรุมกฺขนํ วณาเลปนํ. เวฬุ เอว ทาตพฺพภาเวน ปริคฺคหิโต เวฬุทานํ นาม.

물러남(paccosakkanaṃ)은 마야(māyā, 속임수)이니, 이는 지나치게 나아감이라고도 불린다. 상처를 바르는 것(arumakkhanaṃ)은 종기에 연고를 바르는 것이다. 대나무(veḷu) 자체가 주어야 할 물건으로 취해진 것이 대나무를 주는 것(veḷudāna)이다.

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

니데사바라(Niddesavāra, 상세한 설명의 장)의 주석이 끝났다.

โกฏฺฐาสวารกถาวณฺณนา

꼬타사바라(Koṭṭhāsavāra, 분류의 장)의 주석.

๕๘-๑๒๐. เตติ ผสฺสปญฺจมกาทโย. สงฺคหคมเนเนวาติ สาธารณตาทินา เกนจิ สทิสตาเลเสน, น ผสฺสาทโย วิย วิสุํ ธมฺมภาเวเนวาติ อตฺโถ. ตถา อวิปฺปกิณฺณตฺตาติ ผสฺสาทโย วิย สรูเปน วิสุํ วิสุํ อวุตฺตตฺตา. ยทิปิ ฉนฺทาทโย สงฺคหสุญฺญตวาเรสุปิ สรูเปน น วุตฺตา, ขนฺธายตนธาตุราสีสุ ปน สงฺคหิตาเยวาติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิมาห. ตํนิทฺเทเสติ สงฺขารกฺขนฺธนิทฺเทเส. ขนฺธานํ ธาตายตนภาเว พฺยภิจาราภาวโต อขนฺธภาวนิวารเณน อนายตนาธาตุภาวนิวารณมฺปิ ทฏฺฐพฺพํ. น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ ขนฺธาทิราสิอนฺโตคธตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อุทฺเทสาทีสุ ปน ‘‘เยวาปนาตฺเวว วุตฺตานํ เตสํ ตถาเยว สงฺคโห ยุตฺโต’’ติ อฏฺฐกถายํ ‘‘ฐเปตฺวา เยวาปนเก’’ติ วุตฺตํ. สรูเปน อวุตฺตานมฺปิ จิตฺตุปฺปาทปริยาปนฺนานํ ขนฺธาทิภาโว น วาเรตพฺโพติ น เยวาปนกา ฐเปตพฺพาติ วุตฺตนฺติ อุภเยสมฺปิ อธิปฺปาโย เวทิตพฺโพ.

촉을 다섯 번째로 하는 법(phassapañcamaka) 등이 있다는 것이다. '포섭되는 방식에 의해서만'이라는 것은 공통성 등에 의한 어떤 유사함의 구실일 뿐, 촉 등과 같이 별개의 법의 상태로서 포섭되는 것은 아니라는 뜻이다. '그와 같이 흩어지지 않음'이란 촉 등과 같이 그 자체로 각각 설해지지 않았기 때문이다. 비록 욕구(chanda) 등이 '포섭과 공(saṅgahasuññata)'의 장들에서 그 자체로 설해지지 않았더라도, 무더기(khandha)·처(āyatana)·계(dhātu)의 무리들 안에는 포섭되어 있음을 보이기 위해 '그러나 ~이기에' 등을 설하였다. 그 설명 즉, 상행(saṅkhārakkhandha)의 설명에서, 무더기들이 계와 처의 상태임에 어긋남이 없으므로 무더기가 아님을 배제함으로써 처가 아님과 계가 아님을 배제하는 것도 보아야 한다. '예와파나카(yevāpanaka) 법들은 제외되지 않는다'는 것은 무더기 등의 무리 속에 포함됨을 염두에 두고 설한 것이다. 그러나 개요(uddesa) 등에서 '예와파나카라고만 설해진 것들은 그와 같이 포섭되는 것이 마땅하다'고 주석서에서 '예와파나카를 제외하고'라고 설했다. 그 자체로 설해지지 않았더라도 심의 일어남(cittuppāda)에 포함된 것들이 무더기 등의 상태임을 부정해서는 안 되기에 '예와파나카는 제외되지 않는다'고 설한 것이니, 두 가지 모두의 의도를 알아야 한다.

อาหารปจฺจยสงฺขาเตนาติ อุปตฺถมฺภกปจฺจยสงฺขาเตน. โส จ อาหารานํ อุปตฺถมฺภกภาโว ปากโฏติ กตฺวา วุตฺโต, น ชนกตฺตาภาวโต. โอชฏฺฐมกรูปสฺส หิ เวทนาทีนญฺจ อาหารณโต เตสํ ชนกตฺตํ ลพฺภตีติ. ยทิ อุปตฺถมฺภโก อิธ ปจฺจโยติ อธิปฺเปโต, กพฬีการาหารสฺส ตาว โหตุ, อิตเรสํ กถนฺติ อาห ‘‘ยถา หี’’ติอาทิ[Pg.106]. สหชาตาทิปจฺจเยติ สหชาตอญฺญมญฺญนิสฺสยสมฺปยุตฺตอตฺถิอวิคตปจฺจเย วทติ, มหาจตุกฺกํ วา, เอเกนากาเรนาติ รูปารูปานํ อุปตฺถมฺภกตฺเตน อุปการกภาวมาห. โส เอว จ เนสํ อาหรณกิจฺจํ. ‘‘สงฺขารปจฺจยา วิญฺญาณ’’นฺติ วจนโต เจตนาย วิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาโว สาติสโยติ อาห ‘‘วิญฺญาณํ วิเสเสนา’’ติ.

'식연(āhārapaccaya)으로 불리는 것'이란 '지원하는 조건(upatthambhakapaccaya)으로 불리는 것'을 말한다. 식(āhāra)들이 지원하는 상태임은 분명하기에 그렇게 설한 것이지, 생성하는 성질(janakatta)이 없기 때문은 아니다. 팔요소로 된 물질(ojaṭṭhamakarūpa)과 수(受) 등의 법들을 가져오기(āharaṇa) 때문에 그것들의 생성하는 성질이 인정되기 때문이다. 만약 여기서 '지원하는 것'이 조건의 의미라면, 단식(kabaḷīkārāhāra, 먹는 음식)은 그렇다 치고 나머지는 어떠한가라고 묻기에 '마치 ~와 같이' 등을 설했다. '구생연(sahajātapaccaya) 등'은 구생·상호·의지·상응·유·비이거연을 말하거나 혹은 커다란 네 가지(mahācatukka)를 말하는데, 한 가지 방식으로 물질과 정신을 지원함으로써 돕는 상태를 말한다. 그것이 바로 그것들의 가져오는 작용(āharaṇakicca)이다. '행(saṅkhāra)을 연하여 식(viññāṇa)이 있다'는 말씀에 따라 의도(cetanā)가 식에 대해 조건이 되는 상태는 뛰어난 것이기에 '식은 특별히'라고 설했다.

ยถาคตมคฺโคติ วุตฺโต การณผลานํ อเภทูปจาเรนาติ ทฏฺฐพฺพํ, นานากฺขณิโก อฏฺฐงฺคิกมคฺโค อุปนิสฺสโย เอตสฺสาติ อฏฺฐงฺคิกมคฺคูปนิสฺสโย. อริยมคฺคสฺส ยถาคตมคฺคปริยาโย วุจฺจมาโน ตสฺส ยา ปุริมกาลภูตา อเภโทปจารสิทฺธา อาคมนาวตฺถา ตโต นาติวิลกฺขณาติ อิมมตฺถํ วิภาเวตีติ อาห ‘‘ปุพฺพภาค…เป… ทีปิตา’’ติ. วิญฺญาณสฺส จิตฺตวิจิตฺตตา วิชานนภาววิเสสา เอวาติ อาห ‘‘วิชานนเมว จิตฺตวิจิตฺตตา’’ติ. เวทนากฺขนฺธาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ทฺวายตนานิ โหนฺตี’’ติอาทีสุ วุตฺตมนายตนาทโยปิ สงฺคณฺหาติ. ตปฺปฏิกฺเขโปติ ตสฺส ชาตินิทฺเทสภาวสฺส ปฏิกฺเขโป. กโต โหตีติ เอเตน อาหารินฺทฺริยฌานมคฺคผลเหตุโย ยตฺตกา อิมสฺมึ จิตฺเต ลพฺภนฺติ, เต สพฺเพปิ ‘‘เอโก วิญฺญาณาหาโร โหตี’’ติอาทินา อวุตฺตาปิ อตฺถโต วุตฺตาเยวาติ ทสฺเสติ. เอส นโย อญฺญตฺถาปิ.

'온 길 그대로의 도(yathāgatamagga)'라고 불리는 것은 원인과 결과의 무차별적 가설(abhedūpacāra)에 의한 것이라고 보아야 한다. 서로 다른 찰나의 팔정도(aṭṭhaṅgikamagga)가 이것의 강력한 의지처(upanissaya)가 되기에 '팔정도를 강력한 의지처로 하는 것'이라 한다. 성스러운 도(ariyamagga)에 대해 '온 길 그대로의 도'라는 명칭이 설해지는 것은, 그것의 이전 단계인, 무차별적 가설로 성립된 '도달한 상태(āgamanāvatthā)'로부터 크게 다르지 않다는 이 의미를 분명히 하기 위함이기에 '전단계... (중략) ...밝혀졌다'고 설했다. 식(viññāṇa)의 마음의 다양함(cittavicittatā)은 바로 아는 상태의 차별일 뿐이기에 '아는 것 자체가 마음의 다양함이다'라고 설했다. '수온(vedanākkhandha) 등'에서 '등'이라는 단어는 '두 가지 처가 된다'는 등의 구절에서 설해진 처가 아닌 것 등도 포함한다. '그것을 부정함'은 그러한 종류의 설명임을 부정하는 것이다. '이루어진다'는 것은 이 마음에서 얻어지는 식·식(āhāra)·인(indriya)·선(jhāna)·도(magga)·과(phala)·인(hetu)들이 아무리 많더라도, 그 모든 것들이 '하나의 식(識)의 양식이 된다'는 등의 말씀에 의해 비록 직접 설해지지 않았더라도 실질적으로는 설해진 것임을 보여준다. 이 방식은 다른 곳에서도 마찬가지다.

โกฏฺฐาสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

분석의 장(Koṭṭhāsavāra)에 대한 설명이 끝났다.

สุญฺญตวาราทิวณฺณนา

공의 장(Suññatavāra) 등의 설명.

๑๒๑-๑๔๕. ยถาวุตฺเต สมเยติ วุตฺตปฺปการสมูเห.

'말한 바와 같은 때에'라는 것은 설해진 방식의 무리(samūha)를 말한다.

๑๔๖. อุสฺสาหนํ เปสนํ นิโยชนํ.

146. 노력함, 보냄, 촉구함이다.

๑๕๖-๑๕๙. นาติสมาหิตายาติ นานาวชฺชนูปจารํ สนฺธาย วทติ. เยวาปนเกหิปิ นิพฺพิเสสตํ ทสฺเสติ กรุณามุทิตานมฺปิ อุปฺปชฺชนโต.

'지나치게 집중되지 않은'이란 여러 가지 전향(āvajjana)의 근접(upacāra) 단계를 염두에 두고 하는 말이다. 예와파나카(yevāpanaka) 법들과도 차별이 없음을 보여주는데, 비(karuṇā)와 희(muditā)도 일어나기 때문이다.

กายวจีกิริยา กายวจีปวตฺติ, วิญฺญตฺติ เอว วา. อสมตฺตภาวนนฺติ ปุพฺพภาคภาวนมาห.

신업과 구업은 신체적·언어적 활동이며, 곧 암시(viññatti)이다. '미완의 수행'이란 예비 단계의 수행(pubbabhāgabhāvana)을 말한다.

กามาวจรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

욕계 선법에 대한 설명이 끝났다.

รูปาวจรกุสลํ

색계 선법.

จตุกฺกนโย

사분법(Catukkanaya).

ปฐมชฺฌานกถาวณฺณนา

초선에 대한 설명.

๑๖๐. อุตฺตรปทโลปํ [Pg.107] กตฺวา ‘‘รูปภโว รูป’’นฺติ วุตฺโต, ‘‘รูปี รูปานิ ปสฺสติ (ม. นิ. ๒.๒๔๘; ๓.๓๑๒; ธ. ส. ๒๔๘; ปฏิ. ม. ๑.๒๐๙), รูปราโค’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๓๖๓) วิยาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปโยคสมฺปาทิตสฺส รูปชฺฌานสฺส รูปภวาติกฺกมสฺสปิ อุปายภาวโต ยถา รูปูปปตฺติยา เอว มคฺโคติ อยํ นิยโม น ยุชฺชติ, เอวํ ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ รูปูปปตฺติยา อนภินิปฺผาทกสฺสปิ อตฺถิภาวโต รูปูปปตฺติยา มคฺโค เอวาติ อยมฺปิ นิยโม น ยุชฺชติ. เอวญฺจ สติ ยเทว รูปูปปตฺติยา นิปฺผาทกํ, ตสฺเสว สมฺปยุตฺตสฺส รูปาวจรกุสลภาโว, น อนภินิปฺผาทกสฺสาติ อยมตฺโถ อาปนฺโนติ โจทนํ สมุฏฺฐาเปติ น สพฺพสฺส กุสลชฺฌานสฺสาติอาทินา. ตตฺถ สามญฺญสทฺโทปิ อธิการวเสน วิเสสนิทฺทิฏฺโฐ โหตีติ ‘‘กุสลชฺฌานสฺส มคฺคภาโว’’ติ วุตฺตํ.

160. 뒷부분의 단어를 생략하여 '색의 존재(rūpabhava)가 색(rūpa)이다'라고 설한 것은 '색을 가진 자가 색들을 본다', '색에 대한 탐착' 등에서와 같이 보아야 한다. 노력으로 성취된 색계 선정이 색계 존재를 넘어서는 방편이 되기도 하므로, '오직 색계에 태어나기 위한 도(magga)이다'라는 이러한 제한이 타당하지 않은 것처럼, 다른 조건의 결여 등으로 인해 색계에 태어남을 성취하지 못하는 경우도 존재하므로 '색계에 태어나기 위한 도가 아니다'라는 제한도 타당하지 않다. 상황이 이러하므로 색계에 태어남을 실현하는 것만이 그와 상응하는 색계 선법의 상태이며, 실현하지 못하는 것은 그렇지 않다는 그러한 의미가 도출된다는 반론을 '모든 선정의 선정에 대해서는 아니다' 등의 구절로 제기한다. 거기서 일반적인 명칭(sāmaññasadda)도 문맥에 따라 특별한 의미로 규정되므로 '선정의 도의 상태'라고 설해졌다.

รูปูปปตฺติชนกสภาโว รูปภววิปจฺจนสภาโวติ ตสฺสปิ วิปากธมฺมภาเว สติปิ สพฺพกุสลากุสลสาธารณํ วิปากธมฺมภาวสามญฺญํ ‘‘วิปากธมฺมภาโว วิยา’’ติ อุทาหรณภาเวน วุตฺตํ. สามญฺญมฺปิ หิ วิเสสโต ภินฺนํ กตฺวา โวหรียตีติ. สพฺพสมาโนติ รูปูปปตฺติยา นิปฺผาทกสฺส ปจฺจยนฺตรวิกลตาทีหิ อนิปฺผาทกสฺส จ สพฺพสฺส ยถาธิคตสฺส ฌานสฺส สาธารโณ. เอเตน อุตฺตรปทาวธารณสฺส ปริคฺคหิตตํ ทสฺเสติ. ‘‘อิโต อญฺโญ มคฺโค นาม นตฺถี’’ติ อิมินาปิ สชาติยา สาธารโณ อญฺญชาติวินิวตฺติยา อนญฺญสาธารโณ อิมสฺส ฌานสฺส รูปูปปตฺติยา อุปายภาโว วุตฺโตติ ทฏฺฐพฺพํ. อิตเร ทฺเว สทฺธา หิรี จ. ยทิ ปฏิปทาย สาเธตพฺพโต ปุคฺคลปุพฺพงฺคมาย เทสนาย ภาเวนฺเตน สมยววตฺถานํ กตํ. ปฏิปทารหิเตสุ กถนฺติ อาห ‘‘เกสญฺจี’’ติอาทิ. ตตฺถ เกสญฺจีติ สมถภาวนาย กตาธิการานํ. เตสญฺหิ มคฺคาธิคมนโต ปุพฺเพ อนธิคตชฺฌานานํ ปฏิสมฺภิทาทโย วิย มคฺคาธิคเมเนว ตานิ สมิชฺฌนฺติ.

색계에 태어남을 생성하는 자성은 색계 존재로 성숙하는 자성이다. 그것에 과보를 초래하는 성질(vipākadhammabhāva)이 있음에도 불구하고, 모든 선법과 불선법에 공통된 '과보를 초래하는 일반적인 성질'을 '과보를 초래하는 성질과 같이'라고 예시로 설했다. 일반적인 성질이라 하더라도 특별한 것과 구분하여 표현하기 때문이다. '모두와 같다'는 것은 색계에 태어남을 실현하는 것이나 다른 조건의 결여 등으로 실현하지 못하는 것이나, 얻어진 모든 선정에 공통됨을 의미한다. 이것으로 뒷말의 한정(avadhāraṇa)이 수용되었음을 보여준다. '이것 외에 다른 도(magga)란 없다'는 이 말에 의해서도, 같은 종류에는 공통되고 다른 종류와는 구별되어 다른 것과는 공유되지 않는 이 선정의 색계 태어남에 대한 방편임이 설해진 것으로 보아야 한다. 나머지 두 가지는 믿음(saddhā)과 양심(hirī)이다. 만약 도(paṭipadā)에 의해 성취되어야 하므로 사람을 앞세운 가르침(desanā)에 의해 닦는 이가 때(samaya)를 정했다면, 도가 없는 이들의 경우는 어떠한가라고 묻기에 '어떤 이들에게는' 등을 설했다. 거기서 '어떤 이들에게는'이란 사마타 수행에 숙련된 이들을 말한다. 그들에게는 도를 증득하기 전에는 얻지 못했던 선정들이 무애해(paṭisambhidā) 등과 같이 도의 증득과 함께 성취되기 때문이다.

อญฺญานีติ อริยมคฺคสิทฺธิโต อญฺญานิ. เตสุปีติ อริยมคฺเคน สิทฺธตฺตา ปฏิปทารหิเตสุปิ. นนุ จ อริยมคฺคสิทฺธสฺสปิ อาคมนวเสน ปฏิปทา อุปลพฺภติเยว. อิตรถา ‘‘น กามาวจรํ วิย วินา ปฏิปทาย อุปฺปชฺชตี’’ติ[Pg.108], ‘‘พหุตรํ โลกิยชฺฌานมฺปิ น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌตี’’ติ จ วจนํ วิรุชฺเฌยฺยาติ? น, เยภุยฺเยน คหณโต ปุคฺคลวิเสสาเปกฺขตฺตา จ. อริยมคฺคสมิชฺฌนกญฺหิ ฌานํ กสฺสจิเทว โหติ, ตสฺมา อิตรํ พหุตรํ โลกิยชฺฌานํ ปุถุชฺชนสฺส อริยสฺส จ อกตาธิการสฺส น วินา ปฏิปทาย สิชฺฌตีติ เตสํ วเสน วุตฺตํ. อริยมคฺคสิทฺธสฺสปิ ฌานสฺส วิปากานํ วิย กุสเลน อริยมคฺเคน สทิสตฺตาภาวโต อตพฺพิปากตฺตา จ น มคฺคาคมนวเสน ปฏิปทา ยุชฺชติ, เอวมสฺส ปฏิปทาวิรโห สิทฺโธ. เอวญฺจ กตฺวา สุทฺธิกนวกเทสนาปิ สุฏฺฐุ นีตา โหติ. ตถา จ วกฺขติ โลกุตฺตรกถายํ ‘‘โลกิยชฺฌานมฺปี’’ติอาทิ (ธ. ส. มูลฏี. ๒๗๗).

'다른 것들(Aññāni)'이란 성스러운 도의 성취로 인한 다른 것들을 말한다. '그것들 중에서도'란 성스러운 도에 의해 성취되었기에 수행법(paṭipadā)이 없는 것들에서도 그러하다. 성스러운 도에 의해 성취된 것이라도 [도에] 이르는 방식에 따라 수행법이 발견되지 않는가? 그렇지 않다면 '욕계의 법처럼 수행법 없이 생겨나지 않는다'라거나 '대부분의 세간적 선정도 수행법 없이는 성취되지 않는다'라는 말이 모순되지 않겠는가? 아니다. 대개 [세간적인 것을] 취하기 때문이고, 특별한 보완을 필요로 하기 때문이다. 성스러운 도에서 성취되는 선정은 어떤 이에게만 일어나기 때문에, 그 밖의 대부분의 세간적 선정은 범부나 공덕을 쌓지 못한 성자에게 수행법 없이는 성취되지 않는다는 점에 의거하여 설해진 것이다. 또한 성스러운 도에 의해 성취된 선정도, 그 과보들처럼 유익한 성스러운 도와 같지 않고 그 결과가 다르기 때문에, 도에 이르는 방식에 따른 수행법은 적절하지 않다. 이와 같이 그에게 수행법의 결여가 성립된다. 이렇게 함으로써 순수한 아홉 가지 가르침도 잘 이끌어지게 된다. 또한 '세간적 선정도' 등(dha. sa. mūlaṭī. 277)의 내용에서 출세간의 담론으로 설해질 것이다.

วฏฺฏาสยสฺส วิเสสปจฺจยภูตาย ตณฺหาย ตนุกรณวเสน วิวฏฺฏาสยสฺส วฑฺฒนนฺติ อาห ‘‘ตณฺหาสํกิเลสโสธเนน อาสยโปสน’’นฺติ. อาสยโปสนนฺติ จ ฌานภาวนาย ปจฺจยภูตา ปุพฺพโยคาทิวเสน สิทฺธา อชฺฌาสยสมฺปทา. สา ปน ตณฺหุปตาปวิคเมน โหตีติ อาห ‘‘ตณฺหาสํกิเลสโสธเนนา’’ติ.

윤회의 성향(vaṭṭāsayassa)에 대한 특별한 조건이 되는 갈애를 희박하게 함으로써 윤회에서 벗어나려는 성향(vivaṭṭāsayassa)을 증진하는 것을 두고 '갈애의 오염을 씻어냄으로써 성향을 기르는 것'이라 하였다. '성향을 기르는 것'이란 선정 수행의 조건이 되는, 전생의 수행 등을 통해 성취된 내적 성향의 구족을 말한다. 그것은 갈애의 고통이 사라짐으로써 이루어지기에 '갈애의 오염을 씻어냄으로써'라고 하였다.

ถินมิทฺธาทีนนฺติ ถินมิทฺธอุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจวิจิกิจฺฉานํ. ปหานนฺติ ปหายกํ.

'해태와 혼면 등'이란 해태와 혼면, 들뜸과 후회, 의심을 말한다. '버림(pahāna)'이란 버리는 것을 뜻한다.

ตํสทิเสสูติ มหคฺคตภาวาทินา ปฐมชฺฌานสมาธิสทิเสสุ.

'그와 유사한 것들'이란 고귀한 상태(mahaggatabhāva) 등으로 인해 초선정의 삼매와 유사한 것들을 말한다.

ปีติสุขวนฺตํ ฌานํ ปีติสุขนฺติ วุตฺตํ ยถา อริสโสติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปีติสุข…เป… อกาโร วุตฺโต’’ติ อาห. มคฺคสฺสปิ วา นิพฺพานารมฺมณโต ตถลกฺขณูปนิชฺฌานตา โยเชตพฺพา. อสมฺโมสธมฺมนฺติ อวินาสภาวํ.

희열과 행복을 가진 선정을 '희열과 행복'이라 부른 것은 마치 '치질이 있는 사람을 치질(arisasoti)'이라 부르는 것과 같음을 보이시려고 '희열과 행복... (중략) ... 아(a)자가 설해졌다'라고 말씀하셨다. 또는 도(magga)의 경우에도 열반을 대상으로 하기에 그와 같은 특징을 가진 대상에 대한 집중(upanijjhāna)으로 결합되어야 한다. '망실되지 않는 법(asammosadhamma)'이란 소멸하지 않는 성질을 말한다.

ทุติยชฺฌานกถาวณฺณนา

제2선에 대한 설명의 주석

๑๖๑-๑๖๒. ทิฏฺฐาทีนวสฺส ตํตํฌานกฺขเณ อนุปฺปชฺชนธมฺมตาปาทนํ วูปสมนํ วิรชฺชนํ ปหานญฺจาติ อิธาธิปฺเปตวิตกฺกาทโยเยว ฌานงฺคภูตา ตถา กรียนฺติ, น ตํสมฺปยุตฺตผสฺสาทโยติ วิตกฺกาทีนํเยว วูปสมาทิวจนํ ญายาคตํ. ยสฺมา ปน วิตกฺกาทโย วิย ตํสมฺปยุตฺตธมฺมาปิ เอเตน เอตํ โอฬาริกนฺติ ทิฏฺฐาทีนวา เอว, ตสฺมา อวิเสเสน วิตกฺกาทีนํ ตํสหชาตานญฺจ วูปสมาทิเก วตฺตพฺเพ วิตกฺกวิจาราทีนํเยว วูปสมาทิกํ วุจฺจมานํ ‘‘อธิกวจนมญฺญมตฺถํ โพเธตี’’ติ กิญฺจิ วิเสสํ ทีเปตีติ ตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘เยหิ วิตกฺกวิจาเรหี’’ติอาทิมาห. วิสุํ [Pg.109] วิสุํ ฐิตานิปิ วิตกฺกวิจารสมติกฺกมวจนาทีนิ ปเหยฺยงฺคนิทฺเทสตาสามญฺเญน จิตฺเตน สมูหโต คเหตฺวา อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณํ กตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘เตสํ…เป… ตํ ทีปกนฺติ วุตฺต’’นฺติ อาห. อิทานิ อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณํ วินา วิตกฺกวิจารวูปสมวจเนน ปีติวิราคาทิวจนานํ สวิสเย สมานพฺยาปารตํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อถ วา’’ติอาทิมาห.

161-162. [그것의] 결점을 본 이에게 해당 선정의 순간에 [일으킨 생각 등이] 생겨나지 않는 성질을 갖게 하는 것이 가라앉힘(vūpasamana)이며, 탐욕을 빛바래게 함(virajjana)이고, 버림(pahāna)이다. 여기서는 선정의 구성 요소가 되는 일으킨 생각(vitakka) 등만이 그렇게 되는 것이지, 그와 결합된 촉(phassa) 등이 아니기 때문에 일으킨 생각 등이 가라앉는다는 등의 말이 이치에 맞다. 그러나 일으킨 생각 등과 마찬가지로 그와 결합된 법들도 이것으로 인하여 거칠다는 등의 결점이 보이므로, 차별 없이 일으킨 생각 등과 그와 함께 생겨난 것들의 가라앉음 등을 설해야 함에도 불구하고, 일으킨 생각과 지속적 고찰 등의 가라앉음만을 설하는 것은 '강조하는 말이 다른 의미를 깨닫게 한다'라는 원칙에 따라 어떤 특별한 점을 나타내기 위한 것이다. 이를 보이시려고 '어떤 일으킨 생각과 지속적 고찰에 의해서인가' 등을 말씀하셨다. 각각 따로 존재하는 일으킨 생각과 지속적 고찰을 초월한다는 말 등은 버려야 할 요소(paheyyaṅga)라는 공통된 성격에 따라 마음으로 모아서 취한 것이며, 부분으로써 전체를 특징지은 것임을 보이시려고 '그들의... (중략) ... 그것을 나타내는 것이라고 설해졌다'라고 말씀하셨다. 이제 부분으로써 전체를 특징짓는 것 외에, 일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉았다는 말로써 희열이 빛바랜다는 등의 말이 각각의 영역에서 동일한 작용을 함을 보이시려고 '혹은(atha vā)' 등을 말씀하셨다.

ตสฺมึ ทสฺสิเตติ ‘‘ยา สทฺธา สทฺทหนา’’ติอาทินา ฌานวิภงฺเค สมฺปสาทเน ทสฺสิเต. สมานาธิกรณนิทฺเทเสเนวาติ ตตฺเถว วิภงฺเค อุทฺเทสปทุทฺธาราทีสุ สทฺธาฌานานํ ‘‘สมฺปสาทน’’นฺติ เอกาธิกรณตาวจเนเนว.

'그것이 제시되었을 때'란 선정분별(jhānavibhaṅge)에서 '어떤 믿음이 믿는 것인가' 등으로 내적인 평온(sampasādane)이 제시되었을 때를 말한다. '동격의 설명으로써만'이란 바로 그 분별(vibhaṅga)의 주제어(uddesapada)를 인용하는 등에서 믿음과 선정에 대해 '내적인 평온'이라고 동격으로 설한 것만으로도 그러하다는 뜻이다.

โอฬาริกงฺคมุเขน ‘‘ตทนุธมฺมตา สตี’’ติ วุตฺตาย ตํตํฌานนิกนฺติยา วิกฺขมฺภนํ วิตกฺกวิจารวูปสมวจนาทีหิ ปกาสิตนฺติ อาห ‘‘ตณฺหาปฺปหานํ เอเตสํ วูปสมน’’นฺติ (วิภ. ๗๙๙). ยโต วิตกฺกวิจาเรสุ วิรตฺตภาวทีปกํ วิตกฺกวิจารวูปสมวจนนฺติ ตทุภยาภาวทีปนํ ปุน กตนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘เย จา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

거친 요소의 측면에서 '그에 수순하는 법인 마음챙김'이라 설해진 해당 선정에 대한 애착의 억제가 '일으킨 생각과 지속적 고찰의 가라앉음' 등의 말로 밝혀졌음을 보이시려고 '갈애를 버리는 것이 이것들을 가라앉히는 것'(vibha. 799)이라고 말씀하셨다. 일으킨 생각과 지속적 고찰에 대해 탐욕이 빛바랜 상태를 나타내는 '일으킨 생각과 지속적 고찰의 가라앉음'이라는 말이 그 두 가지가 없음을 나타내는 것임을 다시 한 번 보이기 위해 '어떤 자들인가' 등이 설해졌다.

ตติยชฺฌานกถาวณฺณนา

제3선에 대한 설명의 주석

๑๖๓. วีริยํ อุเปกฺขาติ วุตฺตํ ‘‘ปคฺคหนิคฺคเหสุ พฺยาปารากรเณน อุเปกฺขิยตี’’ติ. คหเณ มชฺฌตฺตภาเวน สงฺขาเร อุเปกฺขตีติ สงฺขารุเปกฺขา, ตถาปวตฺตา วิปสฺสนา ปญฺญา. ตสฺสา ปน วิสยโต ปเภโท ‘‘อฏฺฐ สงฺขารุเปกฺขา’’ติอาทินา (ปฏิ. ม. ๑.๕๗) ยสฺสํ ปาฬิยํ วุตฺโต, ตํ ปาฬิเสสํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฐมชฺฌาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ อุปฺปาทนฺติ ปุริมกมฺมปจฺจยา อิธ อุปฺปตฺตึ. ปวตฺตนฺติ ตถา อุปฺปนฺนสฺส ปวตฺตึ. นิมิตฺตนฺติ สพฺพมฺปิ สงฺขารคตํ นิมิตฺตภาเวน อุปฏฺฐานโต. อายูหนนฺติ อายตึ ปฏิสนฺธิเหตุภูตํ กมฺมํ. ปฏิสนฺธินฺติ อายตึ อุปปตฺตึ. คตินฺติ ยาย คติยา สา ปฏิสนฺธิ โหติ. นิพฺพตฺตินฺติ ขนฺธานํ นิพฺพตฺตนํ. อุปปตฺตินฺติ ‘‘สมาปนฺนสฺส วา อุปปนฺนสฺส วา’’ติ เอวํ วุตฺตํ วิปากปฺปวตฺตึ. ชาตินฺติ ชราทีนํ ปจฺจยภูตํ ภวปจฺจยา ชาตึ. ชรามรณาทโย ปากฏา เอว. เอตฺถ จ อุปฺปาทาทโย ปญฺเจว สงฺขารุเปกฺขาญาณสฺส วิสยวเสน วุตฺตา, เสสา เตสํ เววจนวเสน. ‘‘นิพฺพตฺติ [Pg.110] ชาตี’’ติ อิทญฺหิ ทฺวยํ อุปฺปาทสฺส เจว ปฏิสนฺธิยา จ เววจนํ. ‘‘คติ อุปปตฺติ จา’’ติ อิทํ ทฺวยํ ปวตฺตสฺส. ชราทโย นิมิตฺตสฺสาติ.

163. 정진을 평온이라 부른 것은 '추진하거나 억제하는 작용을 하지 않음으로써 평온하게 대한다'라고 설해졌기 때문이다. [대상을] 취함에 있어 중립적인 태도로 형성된 것들(saṅkhāre)을 평온하게 관찰하므로 형성물에 대한 평온(saṅkhārupekkhā)이라 하며, 그렇게 전개된 위빳사나 지혜를 말한다. 그것의 대상에 따른 분류는 '여덟 가지 형성물에 대한 평온' 등(paṭi. ma. 1.57)의 경전 구절에 설해져 있는데, 그 나머지 경전 구절을 보이시려고 '초선정' 등을 말씀하셨다. 거기서 '일어남(uppādanti)'이란 이전 업의 조건으로 인해 여기서 태어남을 말한다. '전개(pavattanti)'란 그렇게 생겨난 것의 지속을 말한다. '표상(nimittanti)'이란 모든 형성된 것이 표상의 상태로 나타나기 때문이다. '의도적 노력(āyūhananti)'이란 미래의 재생연결의 원인이 되는 업을 말한다. '재생연결(paṭisandhinti)'이란 미래의 태어남을 말한다. '태어날 곳(gatinti)'이란 그 재생연결이 일어나는 곳을 말한다. '발생(nibbattinti)'이란 오온이 나타나는 것을 말한다. '나타남(upapattinti)'이란 '선정에 든 자 혹은 태어난 자의'라고 설해진 것처럼 과보의 전개를 말한다. '생(jātinti)'이란 늙음 등의 조건이 되는, 존재를 조건으로 한 생(jāti)을 말한다. 늙음과 죽음 등은 명백하다. 여기서 일어남 등 다섯 가지만이 형성물에 대한 평온의 지혜의 대상으로 설해졌고, 나머지는 그것들의 유의어로서 설해졌다. '발생'과 '생' 이 두 가지는 일어남과 재생연결의 유의어이다. '태어날 곳'과 '나타남' 이 두 가지는 전개의 유의어이다. 늙음 등은 표상의 유의어이다.

ภูตสฺสาติ ขนฺธปญฺจกสฺส. เอเตหีติ ฌานจิตฺตสมุฏฺฐิตรูเปหิ.

'생겨난 것'이란 오온(khandhapañcakassa)을 말한다. '이것들로써'란 선정의 마음에서 생겨난 형색들(rūpa)을 말한다.

จตุกฺกนยวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사분법(四分法)에 대한 설명이 끝났다.

ปญฺจกนยวณฺณนา

오분법(五分法)에 대한 설명

๑๖๗. อาการเภทนฺติ อาการวิเสสํ. อเนกาการา หิ ธมฺมา, เต จ นิรวเสสํ ยาถาวโต ภควตา อภิสมฺพุทฺธา. ยถาห – ‘‘สพฺเพ ธมฺมา สพฺพากาเรน พุทฺธสฺส ภควโต ญาณมุเข อาปาถํ อาคจฺฉนฺตี’’ติ (มหานิ. ๑๕๖; จูฬนิ. โมฆราชมาณวปุจฺฉานิทฺเทส ๘๕; ปฏิ. ๓.๕). ทุติยชฺฌานปกฺขิกํ น ปฐมชฺฌานปกฺขิกนฺติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘ปฐมชฺฌานเมว หี’’ติอาทิ. อตฺถโต หิ จตุกฺกปญฺจกนยา อญฺญมญฺญานุปฺปเวสิโน. ปญฺจกนเย ทุติยชฺฌานํ กึ สวิจารตาย ปฐมชฺฌานปกฺขิกํ อุทาหุ อวิตกฺกตาย ทุติยชฺฌานปกฺขิกนฺติ สิยา อาสงฺกาติ ตทาสงฺกานิวตฺตนตฺถมิทํ วุตฺตํ. กสฺมาติอาทินา ตตฺถ การณมาห. สุตฺตนฺตเทสนาสุ จ ทุติยชฺฌานเมว ภชนฺตีติ สมฺพนฺโธ. จ-สทฺเทน น เกวลํ อิเธว, อถ โข สุตฺตนฺตเทสนาสุปีติ เทสนนฺตเรปิ ยถาวุตฺตชฺฌานสฺส ปฐมชฺฌานปกฺขิกตฺตาภาวํ ทสฺเสติ. อิทานิ ภชนมฺปิ ทสฺเสตุํ ‘‘วิตกฺกวูปสมา’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน สุตฺตนฺเตปิ ปญฺจกนยสฺส ลพฺภมานตํ ทสฺเสติ.

167. ‘Ākārabhedanti’는 형태의 차이를 의미한다. 법들은 참으로 여러 형태를 가지고 있으며, 그것들을 세존께서 남김없이 여실하게 깨달으셨다. “모든 법은 모든 형태로 부처님 세존의 지혜의 문에 나타난다”고 (Mahāni. 156 등에서) 말씀하신 바와 같다. (5비구의 경우처럼) 두 번째 선정의 부류이지 첫 번째 선정의 부류가 아니라는 의미이다. 그래서 “첫 번째 선정일 뿐이다” 등으로 말씀하신 것이다. 뜻으로 볼 때 4단법과 5단법은 서로 연관되어 있다. 5단법에서 두 번째 선정은 지속적 고찰(vicāra)이 있으므로 첫 번째 선정의 부류인가, 아니면 일으킨 생각(vitakka)이 없으므로 두 번째 선정의 부류인가 하는 의구심이 생길 수 있는데, 그러한 의구심을 없애기 위해 이와 같이 말씀하셨다. “무엇 때문인가”라는 등으로 거기서 그 이유를 설하셨다. “경전의 설법에서는 두 번째 선정에만 해당한다”고 연결된다. ‘Ca(또한)’라는 단어는 단지 여기서뿐만 아니라 다른 경전의 설법에서도 위에서 언급한 선정이 첫 번째 선정의 부류가 아님을 나타낸다. 이제 그 해당함을 보이기 위해 “일으킨 생각이 가라앉음으로써” 등을 설하셨다. 이것으로 경전에서도 5단법이 얻어짐을 보여준다.

นนุ จ สุตฺตนฺเต จตฺตาริเยว ฌานานิ วิภตฺตานีติ ปญฺจกนโย นตฺถิเยวาติ? น, ‘‘สวิตกฺกสวิจาโร สมาธี’’ติอาทินา สมาธิตฺตยาปเทเสน ปญฺจกนยสฺส ลพฺภมานตฺตา. จตุกฺกนยนิสฺสิโต ปน กตฺวา ปญฺจกนโย วิภตฺโตติ ตตฺถาปิ ปญฺจกนโย นิทฺธาเรตพฺโพ. วิตกฺกวิจารานํ วูปสมาติ หิ วิตกฺกสฺส วิจารสฺส วิตกฺกวิจารานญฺจ วิตกฺกวิจารานนฺติ สกฺกา วตฺตุํ. ตถา อวิตกฺกอวิจารานนฺติ จ วินา สห จ วิจาเรน วิตกฺกปฺปหาเนน อวิตกฺกํ สห วินา จ วิตกฺเกน วิจารปฺปหาเนน อวิจารนฺติ อวิตกฺกํ อวิจารํ อวิตกฺกอวิจารญฺจาติ วา ติวิธมฺปิ สกฺกา สงฺคณฺหิตุํ.

“경전에서는 네 가지 선정만이 분류되어 있으니 5단법은 아예 없는 것이 아닌가?”라고 한다면, 그렇지 않다. “일으킨 생각과 지속적 고찰이 있는 삼매” 등의 세 가지 삼매의 표현으로 5단법이 얻어지기 때문이다. 다만 4단법에 근거하여 5단법을 분류한 것이므로, 거기서도 5단법을 확정해야 한다. “일으킨 생각과 지속적 고찰의 가라앉음”이라는 말은 일으킨 생각의 가라앉음, 지속적 고찰의 가라앉음, 그리고 일으킨 생각과 지속적 고찰 모두의 가라앉음이라고 말할 수 있다. 또한 “일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없는”이라는 말은 지속적 고찰과 함께하거나 혹은 그것 없이 일으킨 생각을 버림으로써 ‘일으킨 생각이 없는’ 상태가 되고, 일으킨 생각과 함께하거나 혹은 그것 없이 지속적 고찰을 버림으로써 ‘지속적 고찰이 없는’ 상태가 되는 것이니, ‘일으킨 생각이 없는 것’, ‘지속적 고찰이 없는 것’, ‘일으킨 생각과 지속적 고찰이 모두 없는 것’의 세 종류로 포함할 수 있다.

ทุติยนฺติ [Pg.111] จ วิตกฺกรหิเต วิตกฺกวิจารทฺวยรหิเต จ ญายาคตา เทสนา. ทุติยํ อธิคนฺตพฺพตฺตา วิจารมตฺตรหิเตปิ ทฺวยปฺปหานาธิคตสมานธมฺมตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา ปญฺจกนยนิทฺเทเส ทุติเย วูปสนฺโตปิ วิตกฺโก ตํสหายวิจาราวูปสเมน น สมฺมาวูปสนฺโตติ วิตกฺกวิจารทฺวยรหิเต วิย วิจารวูปสเมเนว ตทุปสมํ เสสธมฺมสมานตญฺจ ทสฺเสนฺเตน ‘‘วิตกฺกวิจารานํ วูปสมา อชฺฌตฺตํ สมฺปสาทนํ เจตโส เอโกทิภาวํ อวิตกฺกํ อวิจารํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ตติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ ตติยํ จตุกฺกนเย ทุติเยน นิพฺพิเสสํ วิภตฺตํ. ทุวิธสฺสปิ สหายวิรเหน อญฺญถา จ วิตกฺกปฺปหาเนน อวิตกฺกตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขตฺตญฺจ สมานนฺติ สมานธมฺมตฺตาปิ ทุติยนฺติ นิทฺเทโส. วิจารมตฺตมฺปิ หิ วิตกฺกวิจารทฺวยรหิตํ วิย ‘‘ยสฺมึ สมเย รูปูปปตฺติยา มคฺคํ ภาเวติ อวิตกฺกวิจารมตฺตํ สมาธิชํ ปีติสุขํ ทุติยํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรตี’’ติ อวิตกฺกํ สมาธิชํ ปีติสุขนฺติ วิภตฺตํ. ปฐมชฺฌาเน วา สหจารีสุ วิตกฺกวิจาเรสุ เอกํ อติกฺกมิตฺวา ทุติยมฺปิ ตตฺรฏฺฐเมว โทสโต ทิสฺวา อุภยมฺปิ สหาติกฺกมนฺตสฺส ปญฺจกนเย ตติยํ วุตฺตํ ตติยํ อธิคนฺตพฺพตฺตา. ปฐมโต อนนฺตรภาเวน ปนสฺส ทุติยภาโว จ อุปฺปชฺชติ. กสฺมา ปเนตฺถ สรูปโต ปญฺจกนโย น วิภตฺโตติ? วิเนยฺยชฺฌาสยโต. ยถานุโลมเทสนา หิ สุตฺตนฺตเทสนาติ.

“두 번째”라는 말은 일으킨 생각이 없는 경우와 일으킨 생각과 지속적 고찰의 둘 다 없는 경우에 대해 이치에 맞게 설해진 것이다. (5단법의) 두 번째 선정은 도달해야 할 것이라는 점에서 지속적 고찰만 없는 경우에도 (4단법의 두 번째 선정과) 두 가지를 버리고 도달했다는 공통된 특성이 있으므로 ‘두 번째’라고 한다. 이와 같이 5단법의 설명에서 (두 번째 선정에서) 가라앉은 일으킨 생각이라 할지라도 그 동료인 지속적 고찰이 가라앉지 않았기 때문에 완전히 가라앉은 것은 아니다. 그래서 일으킨 생각과 지속적 고찰 두 가지가 없는 경우처럼 지속적 고찰의 가라앉음만으로 그것의 가라앉음과 나머지 법들의 공통성을 나타내면서 “일으킨 생각과 지속적 고찰이 가라앉음으로써 내적인 평온과 마음의 한결같음을 얻고, 일으킨 생각도 없고 지속적 고찰도 없는 삼매에서 생긴 기쁨과 행복이 있는 세 번째 선정을 구족하여 머문다”라고 하여 (5단법의) 세 번째 선정은 4단법의 두 번째 선정과 다름없이 분류되었다. 두 종류 모두 동료가 없음으로써, 그리고 다른 점으로는 일으킨 생각의 버림으로써 ‘일으킨 생각이 없음’과 ‘삼매에서 생긴 기쁨과 행복이 있음’이 같으므로 공통된 특성에 의해 ‘두 번째’라고 설해진 것이다. 지속적 고찰만 있는 경우에도 일으킨 생각과 지속적 고찰 두 가지가 없는 경우처럼 “어떤 때에 색계에 태어나기 위해 도를 닦아 일으킨 생각은 없고 지속적 고찰만 있으며 삼매에서 생긴 기쁨과 행복이 있는 두 번째 선정을 구족하여 머문다”라고 하여 ‘일으킨 생각이 없음’과 ‘삼매에서 생긴 기쁨과 행복’으로 분류되었다. 혹은 첫 번째 선정의 동료인 일으킨 생각과 지속적 고찰 중에서 하나를 넘어서서 그곳에 머무는 것 자체를 허물로 보고 두 가지를 함께 넘어서는 자에게는 5단법에서 ‘세 번째’라고 설해졌으니, 이는 도달해야 할 세 번째 선정이기 때문이다. 그러나 첫 번째 선정 바로 다음에 일어난다는 점에서는 그것의 ‘두 번째’ 성질이 생긴다. 왜 여기서는 5단법이 그 자체의 형태로 분류되지 않았는가? 가르침을 받는 자의 성향 때문이다. 경전의 설법은 가르침을 받는 자의 성향에 따르는 설법(수순설)이기 때문이다.

ปฏิปทาจตุกฺกาทิวณฺณนา

도닦음의 네 가지 등에 대한 설명

๑๗๖-๑๘๐. ตทนุรูปตาติ ตสฺส ปฐมาทิชฺฌานสฺส อนุรูปสภาวา. ยถาลทฺธชฺฌานํ สนฺตโต ปณีตโต ทิสฺวา อสฺสาทยมานา นิกนฺติ ตํสมฺปยุตฺตา ขนฺธา วา ตทารกฺขภูตา สติเยว วา ตสฺส ฌานสฺส อนุจฺฉวิกตาย ‘‘ตทนุธมฺมตา สตี’’ติ วุตฺตาติ. กทาจีติ ยทา ปฐมํ อธิคนฺตฺวา ยถานิสินฺโนเยว วินา ปโยคนฺตรํ ทุติยาทีนิ อธิคจฺฉติ, อีทิเส กาเลติ อตฺโถ.

176-180. ‘Tadanurūpatā’는 그 첫 번째 선정 등에 부합하는 성질이다. 얻은 바 선정을 고요한 것으로, 수승한 것으로 보고 즐거워하는 갈애(nikanti)나 그것과 상응하는 무더기(khandha)들, 혹은 그것을 수호하는 것이 되었을 때, 그 선정에 적절하므로 “그 법에 수순하는 마음챙김(tadanudhammatā satī)”이라고 한다. ‘Kadācī(어느 때)’란 처음으로 선정에 도달한 후 앉은 그대로 다른 노력 없이 두 번째 선정 등에 도달할 때, 그러한 때를 의미한다.

๑๘๖. กุสลชฺฌานสฺส อธิคตตฺตา ‘‘เสกฺขา’’ติ วุตฺตํ. น หิ เต อุปฺปาเทนฺติ นามาติ อริยมคฺคกฺขเณ รูปาวจรชฺฌานานํ อนุปฺปชฺชมานตํ สนฺธายาห.

186. 유익한 선정을 얻었기 때문에 “유학(sekkhā)”이라고 하였다. “그것들은 생겨나지 않는다”는 말은 성스러운 도의 순간에 색계 선정들이 생겨나지 않는다는 점을 염두에 두고 하신 말씀이다.

กสิณกถาวณฺณนา

카시나에 대한 설명

๒๐๓. อารุปฺปปาทกตา [Pg.112] จ ทสฺสิตา วินา อภาวโต. น หิ เตสํ อารุปฺปปาทกตาย วินา นิโรธปาทกตา อตฺถีติ. นิมฺมินิตุํ อิจฺฉิตสฺส วตฺถุโน นิมฺมานวเสน ขิปฺปํ นิสนฺติ นิสามนํ อาโลจนํ อธิคโม เอตสฺสาติ ขิปฺปนิสนฺติ. ตพฺภาโว ‘‘ขิปฺปนิสนฺติภาโว’’ติ อาห ‘‘ขิปฺปทสฺสนํ ขิปฺปาภิญฺญตา’’ติ.

203. 무색계가 토대가 됨은 (선정이) 없이는 존재할 수 없기 때문에 나타내어졌다. 참으로 무색계가 토대가 됨이 없이는 멸진정이 토대가 됨은 있을 수 없기 때문이다. 만들고자 하는 대상을 만드는 힘으로 빠르게 관찰하고 파악하며 나아가는 것이 ‘khippanisanti’이다. 그러한 상태가 ‘khippanisantibhāvo’이므로 “빠른 통찰, 빠른 신통”이라고 하였다.

กสิณกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

카시나에 대한 설명이 끝났다.

อภิภายตนกถาวณฺณนา

아비바야타나(도월처)에 대한 설명

๒๐๔. ปฏิภาคนิมิตฺตภูตํ กสิณารมฺมณสงฺขาตํ อายตนํ การณํ เอตสฺสาติ กสิณายตนํ, ฌานํ. อถ วา อารมฺมณสฺส อนวเสสผรณฏฺเฐน กสิณญฺจ ตํ อายตนญฺจ โยคิโน สุขวิเสสานํ อธิฏฺฐานภาวโต มนายตนธมฺมายตนภาวโต จาติ สสมฺปยุตฺตํ ฌานํ กสิณายตนํ. เตเนวาห ‘‘สติปิ อภิภายตนานํ กสิณายตนตฺเต’’ติ. ภาวนาย นิมิตฺตํ ภาวนานิมิตฺตํ, อารมฺมณสฺส ปริตฺตปฺปมาณตา สุวิสุทฺธนีลาทิตา จ, ตเทว นานตฺตํ. ภาวนา เอว วา ปุพฺพภาคภูตา ภาวนานิมิตฺตํ, ตสฺส นานตฺตํ ภาวนานิมิตฺตนานตฺตํ. ปุพฺพภาคภาวนา หิ ยถาวุตฺตวิเสเส อารมฺมเณ ปวตฺติอาการวิเสสโต นานาสภาวาติ. กสิณนิมิตฺตสฺส อภิภวนกภาวนานิมิตฺตนานตฺตํ กสิณ…เป… นานตฺตํ, ตโตติ โยเชตพฺพํ.

204. 닮은 표상이 된 카시나의 대상을 의미하는 아야타나(처)가 이것의 원인이 되므로 ‘카시나야타나’, 즉 선정이다. 또는 대상을 남김없이 두루 채운다는 의미에서 카시나이고, 수행자의 특별한 즐거움의 근거가 되며 마노의 처(의처)와 법의 처(법처)가 되기 때문에 ‘아야타나’이니, 상응하는 법들과 함께하는 선정이 카시나야타나이다. 그래서 “아비바야타나가 카시나야타나임에도 불구하고”라고 하셨다. 수행의 표상은 수행의 대상이니, 대상이 미세하거나 매우 깨끗한 청색 등인 것, 그것이 바로 다양함이다. 혹은 전단계의 수행 자체가 수행의 표상이며, 그것의 다양함이 수행 표상의 다양함이다. 전단계의 수행은 위에서 언급한 특별한 대상에서 일어나는 방식의 차이에 따라 다양한 성질을 갖기 때문이다. 카시나 표상을 압도하는 수행 표상의 다양함을 ‘카시나… 다양함’이라고 연결해야 한다.

เอตฺถ จ ปุริมานิ จตฺตาริ อภิภายตนานิ ภูตกสิณารมฺมณานิ, ภูตกสิเณสุ จ ยํ สุวณฺณํ ทุพฺพณฺณนฺติ จ น สกฺกา วตฺตุํ. ตตฺถ ปวตฺติตานิ สพฺพตฺถ วา วณฺณาโภครหิเตน ปวตฺติตานิ ปฐมตติยาภิภายตนานีติ ทุติยจตุตฺถานิ วณฺณกสิณารมฺมณานิ. ยทิ เอวํ ทุติยจตุตฺเถหิ ปญฺจมาทีนํ โก วิเสโสติ ‘‘ปญฺจมาทีนิ วณฺณโต รมณียตรานิ, น ตถา อิตรานี’’ติ วทนฺติ. ปุริมานิปิ จตฺตาริ อฏฺฐ กสิณารมฺมณาเนว, ตสฺมา ตํ เนสํ มติมตฺตํ ‘‘อฏฺฐสุ กสิเณสู’’ติ วุตฺตตฺตา. วิโมกฺเขสุ จ ปฐมทุติยวิโมกฺขา อฏฺฐ กสิณารมฺมณา. ตติโย วณฺณกสิณารมฺมโณ. ปฐมทุติยาปิ วา วณฺณกสิณารมฺมณา เอว ‘‘พหิทฺธา นีลกสิณาทิรูปานิ [Pg.113] ฌานจกฺขุนา ปสฺสตี’’ติ วุตฺตตฺตา. อารมฺมณมนุญฺญตาย หิ ตตฺถ อนิคฺคติตภาเวน เตสํ ปวตฺตีติ. เอวํ สนฺเต ตติยสฺส อิตเรหิ โก วิเสโสติ? สุภาการาโภโค. ตติโย เอว หิ สุภนฺติ อาภุชนวเสน ปวตฺตติ, น อิตเรติ.

여기서 앞의 네 가지 승처(勝處)는 지·수·화·풍의 사대(四大) 카시나를 대상으로 하며, 사대 카시나에 대해서는 그것이 아름답다거나 추하다고 말할 수 없다. 거기서 일어난 것들 중 모든 경우에 색채에 대한 작의(作意) 없이 일어난 것이 첫 번째와 세 번째 승처이며, 두 번째와 네 번째는 색채 카시나를 대상으로 한다. 만약 그렇다면 두 번째와 네 번째 승처와 다섯 번째 이후의 승처들은 어떤 차이가 있는가? ‘다섯 번째 이후의 것들은 색채 면에서 더욱 아름답고, 다른 것들은 그렇지 않다’라고 (교사들은) 말한다. 앞의 네 가지 승처 또한 여덟 가지 카시나만을 대상으로 하므로, ‘여덟 가지 카시나에서’라고 설해졌기 때문에 그것은 그들의 견해일 뿐이다. 해탈(解脫) 가운데 첫 번째와 두 번째 해탈은 여덟 가지 카시나를 대상으로 한다. 세 번째는 색채 카시나를 대상으로 한다. 혹은 첫 번째와 두 번째도 ‘외부의 청색 카시나 등의 형색을 선정의 눈으로 본다’라고 설해졌기 때문에 색채 카시나를 대상으로 하는 것일 뿐이다. 대상의 즐거움 때문에 거기서 혐오감이 없이 그것들이 일어나기 때문이다. 상황이 이렇다면 세 번째 해탈은 다른 것들과 어떤 차이가 있는가? 그것은 아름다움의 형상에 대한 작의(subhākārābhogo)이다. 오직 세 번째 해탈만이 ‘아름답다’라고 작의하는 방식으로 일어나며, 다른 것들은 그렇지 않기 때문이다.

ญาณํ อปฺปนาปญฺญา. วิชฺชมาเนปีติ อปิ-สทฺเทน อวิชฺชมาเนปีติ ทสฺเสติ. ปริตฺตปฺปมาณตา อภิภวนสฺส การณํ อิเมสุ จตูสุ อภิภายตเนสูติ อธิปฺปาโย. นนุ จ สพฺพตฺถ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณานี’’ติ วจนโต วณฺณาโภคสหิตานิเยว คหิตานีติ? น คหิตานีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตตฺถ จา’’ติอาทิมาห. ตตฺถาติ อาคเมสุ. ตถา อปฺปมาณานีติ วณฺณาโภครหิตานิ จ สพฺพานิ อปฺปมาณานิ สุวณฺณทุพฺพณฺณานีติ อตฺโถ. ยทิ เอวํ กถํ วิสิฏฺฐานํ วณฺณาโภเคน รหิตานํ สหิตานญฺจ เอกชฺฌํ มนสิ กโรติ? น เอกชฺฌํ, วิสุํเยว ปน เตสุ มนสิกาโร. ยทิ วิสุํ กถเมกนฺติ? ปริตฺตภาวสามญฺญโต. ยทิ เอวํ ‘‘สุวณฺณทุพฺพณฺณคฺคหณํ อติริจฺฉตี’’ติ, นาติริจฺฉตีติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อตฺถิ หิ เอโส ปริยาโย’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ยทิทํ วณฺณาโภคชนิตํ วิเสสํ อคฺคเหตฺวา ปริตฺตสามญฺเญน เอกตฺตํ เนตฺวา ‘‘ปริตฺตานิ อภิภุยฺยา’’ติ วตฺวา ปุน ตทนฺโตคธธมฺมปฺปเภทํ วิเนยฺยวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘ตานิ เจ กทาจิ วณฺณวเสน อาภุชิตานิ โหนฺติ สุวณฺณทุพฺพณฺณานิ อภิภุยฺยา’’ติ วตฺตพฺพตาย วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ วิสุํ มนสิ กตฺวา อุภยตฺถาปิ วณฺณาโภครหิตปริตฺตาภิภวเน ตํ สหิตปริตฺตาภิภวเน จ ปริตฺตาภิภวนสฺส สามญฺญํ คเหตฺวา เอกนฺติ วจนํ, เอโส ปริยาโย วิชฺชตีติ อยมธิปฺปาโย.

‘지혜(ñāṇa)’는 안지(安止, appanā)의 통찰지이다. ‘존재할 때도(vijjamānepī)’라는 말에서 ‘api’라는 단어는 존재하지 않을 때도 그러함을 나타낸다. 이 네 가지 승처에서 압도함(abhibhavana)의 원인은 한정됨(paritta)과 무량함(appamāṇa)이라는 것이 그 취지이다. 모든 곳에서 ‘아름답거나 추한 것’이라고 말했으므로 색채에 대한 작의를 포함하는 것들만이 취해진 것이 아닌가? 그렇지 않다는 것을 보여주기 위해 ‘거기서(tattha ca)’ 등을 설하였다. ‘거기서’란 성전(āgama)에서를 의미한다. 이와 같이 ‘무량한 것들’이란 색채에 대한 작의가 없는 것들과 모든 무량하고 아름답거나 추한 것들이라는 뜻이다. 그렇다면 어떻게 색채 작의가 있는 뛰어난 것들과 없는 것들을 한꺼번에 마음에 잡도리(作意)하는가? 한꺼번에 하는 것이 아니라, 그것들에 대해 각각 따로 마음에 잡도리하는 것이다. 만약 따로 한다면 어떻게 하나라고 하는가? 한정되어 있다는 성질의 공통성 때문이다. 그렇다면 ‘아름답거나 추한 것을 취하는 것이 지나치다’라고 하겠지만, 그렇지 않음을 보여주기 위해 ‘진실로 이러한 방편(pariyāya)이 있다’ 등을 설하였다. 거기서 색채 작의로 인해 생긴 차별을 취하지 않고 한정됨의 공통성으로 하나로 묶어 ‘한정된 것들을 압도하여’라고 말하고, 다시 그 안에 포함된 법의 차별을 인도될 사람(vineyya)에 따라 보여주기 위해 ‘만약 그것들이 때때로 색채의 방식에 의해 작의되어 아름답거나 추한 것들을 압도하여’라고 말해야 하므로, 색채 작의가 없는 것과 있는 것을 따로 마음에 잡도리하여, 양쪽 모두에서 색채 작의가 없는 한정된 것을 압도함과 색채 작의가 있는 한정된 것을 압도함에 대해 ‘한정된 것을 압도함’이라는 공통성을 취하여 하나라고 말하는, 그러한 방편이 존재한다는 것이 이 설명의 취지이다.

เอวํ สุตฺตนฺตาภิธมฺมปาฐวิเสสโต อฏฺฐกถาย วิโรธาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ สุตฺตนฺตาภิธมฺมปาฐานํ อวิโรธํ อธิปฺปายวิภาวเนน ทสฺเสตุํ ‘‘ตตฺถจา’’ติอาทิมาห. เอวํ อภิธมฺเม วณฺณาโภครหิตานิ สหิตานิ จ วิสุํ วุตฺตานิ. สุตฺตนฺเต ปน ‘‘อุภยานิ เอกชฺฌ’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ กถํ วิญฺญายตีติ อาห ‘‘ตเทต’’นฺติอาทิ. ตตฺถ อาคตสฺสาติ สุตฺตนฺเต อาคตสฺส. ตตฺถ หิ ‘‘อชฺฌตฺตํ รูปสญฺญี’’ติ อาคตํ. อวจนโตติ อภิธมฺเม อวจนโต. ยทิปิ วิโมกฺขา วิสุํ เทสิตา, กสิณายตนภาโว วิย ปน อภิภายตนานํ วิโมกฺขกิจฺจตาปิ อตฺถีติ อภิภายตนวิโมกฺขานํ อิธาปิ สงฺกโร ทุนฺนิวาโรติ โจทนํ มนสิ กตฺวา อาห [Pg.114] ‘‘สพฺพวิโมกฺขกิจฺจสาธารณวจนภาวโต’’ติ. เตน ยถา อภิภายตนเทสนายํ อภิภายตนกิจฺจานิ นิรวเสสโต วุตฺตานิ, เอวํ วิโมกฺขเทสนายํ วิโมกฺขกิจฺจานีติ อิธ เตสํ อสงฺกโรเยวาติ ทสฺเสติ.

이와 같이 경장(Suttanta)과 논장(Abhidhamma)의 독법(讀法)의 차이로 인해 주석서(Aṭṭhakathā)와 모순이 없음을 보인 뒤, 이제 경장과 논장의 독법이 그 취지를 밝힘으로써 모순이 없음을 보이기 위해 ‘거기서(tattha ca)’ 등을 설하였다. 이와 같이 논장에서는 색채 작의가 없는 것과 있는 것이 따로 설해졌다. 그러나 경장에서는 ‘둘 다를 한꺼번에’라고 설해졌는데, 그것을 어떻게 이해해야 하는가에 대해 ‘그것은(tadetaṃ)’ 등을 설하였다. 거기서 ‘나온 것’이란 경장에 나온 것을 의미한다. 거기서는 ‘안으로 물질이라는 인식을 가진 자’라고 나오기 때문이다. ‘말하지 않음으로’란 논장에서 말하지 않았기 때문이다. 비록 해탈(Vimokkha)이 따로 설해졌을지라도, 카시나 처(處)의 상태처럼 승처 또한 해탈의 작용이 있으므로 승처와 해탈이 여기서도 혼용되는 것을 피하기 어렵다는 반론을 염두에 두고 ‘모든 해탈의 작용에 공통된 말씀이기 때문’이라고 설하였다. 그로 인해 승처의 설법에서 승처의 작용들이 남김없이 설해진 것처럼, 해탈의 설법에서 해탈의 작용들이 설해졌으므로 여기서 그것들은 혼용되지 않는 것임을 보여준다.

เย จ ยถาวุตฺตํ ววตฺถานํ น สมฺปฏิจฺฉนฺติ, เตหิ สุตฺตนฺตาภิธมฺมปาฐเภเท อญฺญํ การณํ วตฺตพฺพํ สิยา. กิเมตฺถ วตฺตพฺพํ, นนุ อฏฺฐกถายํ ‘‘กสฺมา ปน ยถา สุตฺตนฺเต’’ติอาทึ วตฺวา ‘‘อชฺฌตฺตรูปานํ อนภิภวนียโต’’ติ การณํ วุตฺตนฺติ. น ตํ ตสฺส การณวจนนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘อชฺฌตฺตรูปาน’’นฺติอาทิมาห. ตตฺถ ยนฺติ อิธ สุตฺตนฺเต จ ‘‘พหิทฺธา รูปานิ ปสฺสตี’’ติ (อ. นิ. ๘.๖๕) วุตฺตวจนํ สนฺธายาห. พหิทฺธา รูปานิเยว หิ อภิภวนียานีติ. อญฺญเหตุกนฺติ เทสนาวิลาสโต อญฺญํ อภิภวนียเหตุ เอตสฺสาติ อญฺญเหตุกํ. อชฺฌตฺตอรูปสญฺญิตาย เอว, น สุตฺตนฺเต วิย อชฺฌตฺตรูปสญฺญิตาย จาติ อตฺโถ. อวิภูตตฺตาติ อิทํ ญาณุตฺตรานํ สห นิมิตฺตุปฺปาทเนน อปฺปนานิพฺพตฺตนํ อารมฺมณสฺส อภิภโว น สุฏฺฐุ วิภูตภาวมนฺตเรน สมฺภวตีติ กตฺวา วุตฺตํ. นนุ จ อฏฺฐกถายํ ปาฐทฺวยวิเสสสฺส เทสนาวิลาโส การณภาเวน วุตฺโตติ อาห ‘‘เทสนาวิลาโส จ ยถาวุตฺตววตฺถานวเสน เวทิตพฺโพ’’ติ. เทสนาวิลาโส หิ นาม วิเนยฺยชฺฌาสยานุรูปํ วิชฺชมานสฺเสว ปริยายสฺส วิภาวนํ น ยสฺส กสฺสจีติ. ตตฺถ จ ‘‘ปริยายเทสนตฺตา’’ติอาทินา วุตฺตปฺปการววตฺถานํ เทสนาวิลาสนิพนฺธนมาห. ตถา เจว หิ ปุรโต เทสนาวิลาโส วิภาวิโต.

앞서 말한 규정을 받아들이지 않는 사람들에게는 경장과 논장의 독법 차이에 대해 다른 이유가 언급되어야 할 것이다. 여기서 무엇을 말해야 하는가? 주석서에서 ‘왜 경장에서처럼 하지 않는가’ 등을 말한 뒤 ‘내부의 물질들은 압도될 수 없기 때문’이라고 이유를 들지 않았는가? 그것이 그에 대한 이유를 말하는 것이 아님을 보이기 위해 ‘내부의 물질들을(ajjhattarūpānaṃ)’ 등을 설하였다. 거기서 ‘무엇을’이란 여기서와 경장에서 ‘외부의 형색들을 본다’(증지부 8.65)라고 설해진 구절을 가리킨다. 외부의 형색들만이 압도될 수 있는 것이기 때문이다. ‘다른 원인을 가진 것(aññahetuka)’이란 설법의 묘미(desanāvilāsa)와는 다른, 압도될 수 있는 원인이 이것에 있다는 뜻이므로 ‘다른 원인을 가진 것’이라 한다. 즉 내부에서 물질이라는 인식이 없음(ajjhatta-arūpasaññitā) 때문이지, 경장에서처럼 내부에서 물질이라는 인식을 가졌기 때문이 아니라는 뜻이다. ‘명확하지 않기 때문(avibhūtattā)’이란 뛰어난 지혜를 가진 자들이 니밋타(표상)를 일으킴과 동시에 안지(安止)를 성취함에 있어서, 대상에 대한 압도가 아주 명확한 상태가 아니고서는 불가능하다는 점을 들어 설한 것이다. 주석서에서 두 독법의 차이에 대해 설법의 묘미가 원인으로 설해지지 않았는가? 이에 대해 ‘설법의 묘미는 앞서 말한 규정에 따라 이해되어야 한다’라고 하였다. 설법의 묘미란 인도될 사람의 성향에 따라 존재하는 방편을 밝히는 것이지, 아무렇게나 하는 것이 아니기 때문이다. 거기서 ‘방편으로 설했기 때문에’ 등으로 말한 것과 같은 종류의 규정은 설법의 묘미에 근거한 것임을 말한다. 실제로 앞에서 설법의 묘미가 밝혀진 바와 같다.

อภิภายตนกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

승처(勝處)에 대한 설명의 주석이 끝났다.

วิโมกฺขกถาวณฺณนา

해탈(解脫)에 대한 설명의 주석

๒๔๘. ตนฺติ ‘‘สสนฺตติปริยาปนฺนรูป’’นฺติ วุตฺตเกสาทิวณฺณมาห. ตํ ปน ยสฺมา ขลมณฺฑลาทิ วิย ปรมฺปราย ฌานสฺส การณํ, ตสฺมา ‘‘ฌานสฺส เหตุภาเวนา’’ติ อาห. เยนาติ ยถาวุตฺตรูปวิเสเสน. วิสิฏฺเฐนาติ อติสยปฺปตฺเตน ‘‘รูปูปปตฺติยา’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๖๐ อาทโย; วิภ. ๖๒๕) วิย อุตฺตรปทโลเปน [Pg.115] ‘‘รูป’’นฺติ วุตฺเตน รูปฌาเนน. ‘‘วิสิฏฺเฐนา’’ติ อิมินา หิ อติสยรูปยุตฺโต รูปีติ วุตฺโตติ ทสฺเสติ. ‘‘ปฐมํ ฌานํ อุปสมฺปชฺช วิหรติ ปถวีกสิณ’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๔๙๙) ฌานานเมว กสิณภาเวน ปวตฺตา. สุตฺเต อารมฺมณานํ กสิณภาเวน ปวตฺตา ‘‘ปถวีกสิณเมโก สญฺชานาตี’’ติอาทินา (ที. นิ. ๓.๓๖๐; อ. นิ. ๑๐.๒๕).

248. ‘그것(Taṃ)’이란 ‘자신의 상속에 포함된 물질’이라고 설명된 머리카락 등의 색을 말한다. 그것은 타작마당 등과 같이 점진적으로 선의 원인이 되기 때문에 ‘선의 원인이 되는 상태로’라고 하였다. ‘어떤 것으로(Yena)’란 앞에서 말한 물질의 특별한 상태를 의미한다. ‘뛰어난 것(Visiṭṭhena)’이란 수승함에 도달한 것이니, ‘색계에 태어남’ 등(법집설 160 등; 분별론 625)에서처럼 뒷말이 생략되어 ‘색’이라고 불리는 색계 선을 의미한다. ‘뛰어난 것’이라는 말로써 수승한 물질을 갖춘 자가 ‘물질을 가진 자’라고 불린다는 것을 보여준다. ‘첫 번째 선에 들어 머문다, 흙의 까시나를’ 등(법집설 499)에 의해 선 자체가 까시나의 상태로 작용한다. 경전에서는 대상이 까시나의 상태로 작용하는 것을 ‘어떤 이는 흙의 까시나를 인식한다’ 등(장부 3.360; 증지부 10.25)으로 설명한다.

วิโมกฺขกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

해탈에 대한 설명의 주석이 끝났다.

พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา

범주처에 대한 설명의 주석

๒๕๑. อญฺญาณสมฺปยุตฺตาปิ วา อุเปกฺขาเวทนา อญฺญาณุเปกฺขา, อุเปกฺขาติ อญฺญาณสมฺปยุตฺตา อุเปกฺขาเวทนา, อญฺญาณุเปกฺขาติปิ เอตาสํเยว นามนฺติ (วิภ. อฏฺฐ. ๙๔๗) หิ สมฺโมหวิโนทนิยํ วกฺขตีติ. อปฺปฏิภาคนิมิตฺตตฺเตปิ เอกํ กติปเย วา สตฺเต โอทิสฺส ปวตฺตา ปริจฺฉินฺนรูปาทิอุปาทานวิสเย ปวตฺตตฺตา กถมปฺปมาณโคจราติ อาห ‘‘น จ สมฺมุติสจฺจวเสนา’’ติอาทิ. เอวมฺปิ ยถา นตฺถิ สตฺตา โอปปาติกาติ สตฺตวเสน ปวตฺตายปิ มิจฺฉาทิฏฺฐิยา สงฺขารารมฺมณตา วุจฺจติ อุปาทานวเสน, เอวํ สตฺตวเสน ปวตฺตานมฺปิ เมตฺตาทีนํ สงฺขารารมฺมณตาปิ สิยาติ เจ? น, อปรามสนวเสน ปวตฺตานํ เมตฺตาทีนํ สอุปาทานคฺคหณาสมฺภวโตติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อปรามาสา’’ติอาทิ.

251. 어리석음과 결합된 평온의 느낌 또한 어리석은 평온(무명평온)이다. 평온이란 어리석음과 결합된 평온의 느낌이며, 어리석은 평온이라는 것도 바로 이것들의 이름이다(분별론 주석 947). 참으로 삼모하비노다니에서 이와 같이 말할 것이다. 닮은 표상이 없음에도 불구하고, 한 명 또는 몇 명의 중생을 한정하여 일어난 것, 즉 한정된 물질 등을 취착하는 영역에서 일어난 것이 어떻게 무량한 대상이 될 수 있는가에 대해 ‘세속제의 관점이 아니며’ 등이라고 하였다. 이와 같이 ‘화생하는 중생은 없다’는 식으로 중생의 관점에서 일어난 사견이라 하더라도 취착의 힘에 의해 ‘형성된 것(상)’을 대상으로 한다고 일컬어지는 것처럼, 중생의 관점에서 일어난 자애 등도 ‘형성된 것’을 대상으로 할 수 있는 것 아닌가? 아니다. 집착(그릇된 견해) 없이 일어난 자애 등은 취착과 함께 파악되는 것이 불가능하다는 것을 보여주기 위해 ‘집착이 없는’ 등이라고 하였다.

พฺรหฺมวิหารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

범주처에 대한 설명의 주석이 끝났다.

อสุภกถาวณฺณนา

부정에 대한 설명의 주석

๒๖๓. ‘‘เอกาหมตํ วา ทฺวีหมตํ วา’’ติอาทินา (ที. นิ. ๒.๓๗๙; ม. นิ. ๑.๑๑๒) วุตฺตาสุ นวสุ สิวถิกาสุ วณฺณวเสน ปวตฺตชฺฌานํ สิวถิกาวณฺณชฺฌานํ. นนุ เจตสฺส วณฺณกสิเณหิ คหณํ ยุตฺตํ, น อสุเภหีติ? น, สิวถิกาวณฺณํ อุปมํ กตฺวา อตฺตโน กาเย ปฏิกูลตฺตํ อมุญฺจิตฺวาว วณฺณวเสน ปวตฺตนโต[Pg.116]. เตเนวาห ‘‘ปฏิกูลมนสิการสามญฺเญนา’’ติ. อยมตฺโถ สิวถิกาวณฺณชฺฌานสฺสาติ เอตฺถาปิ โยเชตพฺโพติ วิภาเวนฺโต ‘‘ตมฺปี’’ติอาทิมาห.

263. ‘죽은 지 하루나 이틀’ 등(장부 2.379; 중부 1.112)으로 언급된 아홉 가지 묘지의 형상에 의해 일어나는 선이 묘지 형상의 선이다. 이것은 색 까시나로 파악하는 것이 타당하지, 부정관으로 파악하는 것은 아니지 않는가? 아니다. 묘지의 형상을 비유로 삼아 자신의 몸에서 혐오스러움을 버리지 않은 채 그 색을 통해 일어나기 때문이다. 그래서 ‘혐오스러움의 주의집중이라는 공통점에 의해’라고 하였다. ‘이러한 의미는 묘지 형상의 선에도 적용되어야 한다’는 것을 분명히 하기 위해 ‘그것도’ 등을 말하였다.

อสุภกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

부정에 대한 설명의 주석이 끝났다.

รูปาวจรกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색계 유익한 업에 대한 설명의 주석이 끝났다.

อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา

무색계 유익한 업에 대한 설명의 주석

๒๖๕. รูปนิมิตฺตนฺติ รูปเหตุ รูปาธิกรณํ. รูปารูปนิมิตฺเตสูติ รูปธมฺเมสุ จ ปถวีกสิณาทินิมิตฺเตสุ จ. ตทารมฺมณชฺฌาเนสูติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน รูปนิมิตฺตํ ปจฺจามสติ รูปมฺปิ วา รูปธมฺมารมฺมณานมฺปิ รูปาวจรชฺฌานานํ สมฺภวโต. รูปาทีสูติ รูปารูปนิมิตฺตตทารมฺมณชฺฌาเนสุ รูปปฏิพทฺธธมฺเมสุ จ. อนาวชฺชิตุกามตาทินาติ อาทิ-สทฺเทน อสมาปชฺชิตุกามตาทึ สงฺคณฺหาติ.

265. ‘물질의 표상’이란 물질을 원인으로 하고 물질을 근거로 하는 것이다. ‘물질인 것과 물질인 것의 표상들에서’란 물질적 법들과 흙의 까시나 등의 표상들을 말한다. ‘그것을 대상으로 하는 선들에서’라는 구절에서 ‘그것(taṃ)’이라는 단어는 물질의 표상을 가리킨다. 왜냐하면 물질 자체이거나 혹은 물질적 법을 대상으로 하는 색계 선들이 존재하기 때문이다. ‘물질 등에서’란 물질인 것과 물질인 것의 표상, 그리고 그것을 대상으로 하는 선들과 물질에 얽매인 법들을 의미한다. ‘주의를 기울이고 싶어 하지 않음 등’에서 ‘등’이라는 단어는 ‘증득하고 싶어 하지 않음’ 등을 포함한다.

จุติโต อุทฺธํ อุปฺปตฺติรหานํ…เป… อนุปฺปตฺติธมฺมตาปาทเนน สมติกฺกโมติ เอเตน สมติกฺกมิตพฺพตฺเตน รูปาวจรกุสลานํ รูปาวจรวิปากกิริเยหิ วิเสสาภาวํ ทสฺเสติ อนธิคตภาวโต. เยสญฺหิ รูปสญฺญาทีนํ อรูปภาวนาย สมติกฺกมาทิโก ลพฺภติ, เต ทสฺเสตุํ ‘‘อรูปภาวนาย อภาเว จุติโต อุทฺธํ อุปฺปตฺติรหาน’’นฺติ วุตฺตนฺติ. ยาติ เอกนฺตรูปนิสฺสิตา อวสิฏฺฐปริตฺตวิปากสญฺญาทโย.

‘죽음 이후에 태어날 가치가 없는… (중략) …다시는 생겨나지 않는 성질을 갖게 함으로써 뛰어넘음’이란, 이 뛰어넘어야 할 대상으로서 색계의 유익한 업들이 색계의 과보와 작용들과 특별한 차이가 없음을 보여준다. 왜냐하면 아직 도달하지 못한 상태이기 때문이다. 어떤 물질의 지각 등이 무색계의 수행에 의해 뛰어넘음 등이 얻어지는가를 보여주기 위해 ‘무색계 수행이 없을 때 죽음 이후에 태어날 가치가 없는 것’이라고 말한 것이다. ‘그것(Yā)’이란 오직 물질에 의지하고 있는 나머지 미세한 과보의 지각 등을 의미한다.

อาเนญฺชสนฺตสมาปตฺติสุขานุภวนภววิเสสูปปชฺชนาทโย อารุปฺปสมาปตฺตีนํ อตฺถาติ อาห ‘‘รูปสญฺญา…เป… น อตฺโถ’’ติ.

부동의 고요한 증득의 행복을 경험함과 수승한 존재에 태어남 등이 무색계 증득의 목적이므로, ‘물질의 지각… (중략) …은 목적이 아니다’라고 하였다.

อิธ อุคฺฆาฏิตกสิณวเสน ปริตฺตานนฺตตา โหติ นิปฺปริยายเทสนตฺตาติ อธิปฺปาโย. ยทิ เอวํ ปริตฺตกสิณุคฺฆาฏิเต กถมากาสานญฺจายตนวจนนฺติ? ตตฺถาปิ อนนฺตผรณสพฺภาวโต. เตเนวาห ‘‘อนนฺตผรณตาสพฺภาเว’’ติ. ยทิ สพฺพตฺถ อนนฺตผรณตา อตฺถิ, อถ กสฺมา ‘‘อนนฺโต อากาโส’’ติ น วุตฺตนฺติ อาห ‘‘สมยววตฺถาปนา’’ติอาทิ. ตตฺถ ปฏิปตฺตีติ ฌานภาวนาการมาห.

여기에서 제거된 까시나의 힘에 의해 한정된 것과 무한한 것이 있게 되는데, 이는 직접적인 설법이기 때문이라는 뜻이다. 만약 그렇다면, 한정된 까시나를 제거했을 때 어떻게 공무변처라고 부르는가? 거기에도 무한하게 퍼지는 성질이 있기 때문이다. 그래서 ‘무한하게 퍼지는 성질이 있기 때문에’라고 하였다. 만약 모든 곳에 무한하게 퍼지는 성질이 있다면, 어째서 ‘무한한 허공’이라고 말하지 않았는가에 대해 ‘때에 따른 규정’ 등이라고 하였다. 거기서 ‘실천’이란 선의 수행 방식을 말한다.

๒๖๖. อุคฺฆาฏภาโว อุคฺฆาฏิมํ. ยถา ปากิมํ.

266. 제거된 상태가 제거된 것이다. 마치 익힌 것과 같다.

๒๖๘. อากาเส [Pg.117] ปวตฺติตวิญฺญาณาติกฺกมโต ตติยาติ ปทุทฺธารํ กตฺวา ยุตฺติโต อาคมโต จ ตทตฺถํ วิภาเวตุํ ‘‘ตทติกฺกมโต หี’’ติอาทิมาห. อารุปฺปสมาปตฺตีนํ อารมฺมณาติกฺกเมน ปตฺตพฺพตฺตา วิเสสโต อารมฺมเณ โทสทสฺสนํ ตเทว อติกฺกมิตพฺพนฺติ อยํ ยุตฺติ, อารมฺมเณ ปน อติกฺกนฺเต ตทารมฺมณํ ฌานมฺปิ อติกฺกนฺตเมว โหติ. ภาวนาย อารมฺมณสฺส วิคมนํ อปนยนํ วิภาวนา. ปาฬิยนฺติ วิภงฺเค. นนุ จ ปาฬิยํ ‘‘ตญฺเญว วิญฺญาณ’’นฺติ อวิเสเสน วุตฺตํ ‘‘น อากาสานญฺจายตนวิญฺญาณ’’นฺติ. ‘‘น ตญฺเญววิญฺญาณนฺติ วิเสสวจเนน อยมตฺโถ สิทฺโธ’’ติ ทสฺเสนฺโต ‘‘วิญฺญาณญฺจายตน’’นฺติอาทิมาห.

268. ‘허공에서 일어난 식을 뛰어넘었으므로 세 번째이다’라는 구절을 가져와서 논리와 전승에 따라 그 의미를 밝히기 위해 ‘그것을 뛰어넘었으므로’ 등을 말하였다. 무색계 증득은 대상을 뛰어넘음으로써 도달해야 하는 것이기에 특별히 대상에서 허물을 보고 바로 그것을 뛰어넘어야 한다는 것이 논리적이다. 대상을 뛰어넘으면 그 대상을 가진 선 또한 뛰어넘게 된다. 수행을 통해 대상이 사라지게 하고 제거하는 것이 비바와나(사라지게 함)이다. ‘성전에서’란 분별론에서이다. 그런데 성전에서는 ‘바로 그 식’이라고 차별 없이 말했지, ‘공무변처의 식’이라고 하지 않았는가? ‘바로 그 식이 아니다’라는 차별된 말에 의해 이 의미가 성립된다는 것을 보여주기 위해 ‘식무변처’ 등을 말하였다.

อรูปาวจรกุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무색계 유익한 업에 대한 설명의 주석이 끝났다.

เตภูมกกุสลวณฺณนา

삼계의 유익한 업에 대한 주석

๒๖๙. สตฺตหิ มหาวาเรหีติ ปฏิจฺจสหชาตปจฺจยนิสฺสยสํสฏฺฐสมฺปยุตฺตปญฺหาวาเรหิ อนุโลมปจฺจนียอนุโลมปจฺจนียปจฺจนียานุโลมาทินยา อนุโลมาทินยา. ภารทฺวาชโคตมาทโย อฏฺฐจตฺตาลีส โลเก โคตฺตานิ มูลภูตานิ, ตถา กฏฺฐกลาปาทโย อฏฺฐจตฺตาลีเสว จรณานีติ อาห ‘‘อฏฺฐจตฺตาลีส’’นฺติอาทิ. ตตฺถ เตสนฺติ ภพฺพาภพฺพานํ. ทฺวารสีเสน ทฺวารวนฺตานิ คยฺหนฺตีติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ตํตํทฺวารานิ วา กายาทีนี’’ติ. อจิตฺตีกาเรน วา กตํ หีนํ, อชฺฌุเปกฺขเนน กตํ มชฺฌิมํ, สกฺกจฺจกตํ ปณีตํ. อามิสกิญฺชกฺขาทิเหตุ วา กตํ หีนํ, ปุญฺญผลกามตาย กตํ มชฺฌิมํ, กตฺตพฺพมิจฺเจว อริยภาเว ฐิเตน กตํ ปณีตํ. ภวสมฺปตฺติโลเภน วา ปวตฺติตํ หีนํ, อโลภชฺฌาสเยน ปวตฺติตํ มชฺฌิมํ, ปรหิตาย ปวตฺติตํ ปณีตํ. ปริตฺตกตํ วา หีนํ, มตฺตโส กตํ มชฺฌิมํ, อธิมตฺตโส กตํ ปณีตํ. มหคฺคเตสุ ปน ปฏิลทฺธมตฺตํ หีนํ, นาติสุภาวิตํ มชฺฌิมํ, สุภาวิตํ วสิปฺปตฺตํ ปณีตํ. อิเมสุปิ เอเกกสฺส หีนาทิกสฺส อายูหนนานตฺตาทิวเสน หีนาทิเภโท ลพฺภติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺปยุตฺตธมฺมานํ วเสนาติ โย จิตฺตปฺปภาวิโต จิตฺตสมฺปยุตฺตานํ จิตฺตาธิปเตยฺยภาโว, โส ตํนิมิตฺเต จิตฺเต อุปจริโตติ เอวํ วา เอตฺถ อตฺโถ.

269. 일곱 가지 큰 회전(mahāvāra)이란, 연생(緣生), 구생(俱生), 의지(依止), 상잡(相雜), 상응(相應) 등의 문답회(問答回)들로서, 순(順), 역(逆), 순역(順逆), 역순(逆順) 등의 방식과 순의 방식 등을 말한다. 바라드와자(Bhāradvāja)와 고타마(Gotama) 등 마흔여덟 가지는 세간에서 근본이 되는 성씨이며, 그와 같이 깟타깔라빠(Kaṭṭhakalāpa) 등 마흔여덟 가지는 수행(caraṇa)이라고 '마흔여덟' 등으로 말하였다. 거기서 '그들의'란 유분(有分)과 무분(無分)의 자들을 말한다. '문의 우두머리(dvārasīsa)로써 문을 가진 자들을 취한다'는 의도로 '그 각각의 문 혹은 몸 등'이라고 하였다. 무심코 행한 것은 하열(劣)하고, 평온으로 행한 것은 중등(中)이며, 공경하며 행한 것은 승묘(勝)이다. 혹은 재물이나 명예 등의 원인으로 행한 것은 하열하고, 복의 결과를 바라며 행한 것은 중등이며, 해야만 한다는 생각으로 성스러운 상태에 머물러 행한 것은 승묘이다. 혹은 생존의 성취에 대한 탐욕으로 일어난 것은 하열하고, 탐욕 없음의 성향으로 일어난 것은 중등이며, 타인의 이익을 위해 일어난 것은 승묘이다. 혹은 작게 행한 것은 하열하고, 적당히 행한 것은 중등이며, 과도하게 행한 것은 승묘이다. 또한 고귀한 상태(mahaggata)에 있어서는 단지 얻기만 한 것은 하열하고, 아주 잘 닦이지 않은 것은 중등이며, 잘 닦여 자재함을 얻은 것은 승묘이다. 이들 각각의 하열함 등에 있어서도 노력의 차이 등에 따라 하열함 등의 구별이 얻어진다고 보아야 한다. '상응하는 법들의 힘에 의해서'라는 것은, 마음에서 비롯된 것이 마음과 상응하는 법들에 대해 가지는 마음의 주권적 상태(cittādhipateyyabhāvo)를 말하며, 그것이 그 원인이 되는 마음에 비유(upacarita)된 것이라는 등의 의미가 여기에 있다.

เตภูมกกุสลวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼계의 선(善)에 대한 설명이 끝났다.

โลกุตฺตรกุสลวณฺณนา

출세간의 선(善)에 대한 설명

๒๗๗. ‘‘เกนฏฺเฐน [Pg.118] โลกุตฺตร’’นฺติอาทิ ปฏิสมฺภิทาวจนํ (ปฏิ. ม. ๒.๔๓) อฏฺฐกถาย อาภตํ, ตสฺมา ตตฺถ ‘‘ติวิโธปิ อนุตฺตรธมฺโม โลกํ ตรตี’’ติอาทินา สงฺคหิโตติ ตํ ตีหิ ปเทหิ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘โลกํ ตรตีติ เอเตนา’’ติอาทิมาห. เอเกกสฺมึ โยเชตพฺโพ โลกสฺส อนฺตคมนาทิตาย มคฺคาทีสุปิ ลพฺภมานตฺตา. มคฺเคเยว วา ติวิโธปิ อตฺโถ โยเชตพฺโพติ สมฺพนฺโธ. อนติวตฺตนาทีติ อาทิ-สทฺเทน อินฺทฺริยานํ เอกรสตา ตทุปควีริยวาหนํ อาเสวนาติ อิเม ตโย ภาวนาวิเสเส สงฺคณฺหาติ. ยสฺมา เจเต ภาวนาวิเสสา สํกิเลสโวทาเนสุ วฏฺฏวิวฏฺเฏสุ จ ตํตํอาทีนวานิสํสทสฺสนภูตาย ปุพฺพภาคปญฺญาย สมฺปาทิเตน ญาณวิเสเสน นิปฺผชฺชนฺติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อญฺญมญฺญํ…เป… วฑฺเฒตี’’ติ.

277. '어떠한 의미에서 출세간인가'라는 등의 무애해도(paṭisambhidā)의 말씀이 주석서에 인용되었다. 그러므로 거기서 '세 가지 종류의 위없는 법이 세상을 건넌다'는 등으로 요약된 것을 세 단어와 결합하여 나타내기 위해 '세상을 건넌다는 이것에 의해' 등을 말하였다. 세상의 끝에 도달하는 등의 성질 때문에 도(道) 등에서도 얻어지므로 각각에 결합되어야 한다. 혹은 도에서만 세 가지 의미가 모두 결합되어야 한다는 문맥이다. '넘어서지 않음 등'에서 '등'이라는 단어는 기능들의 한결같은 맛(ekaratā), 그것에 도달하는 정진의 운용, 반복 수행(āsevanā)이라는 이 세 가지 수행의 차별을 포함한다. 그리고 이러한 수행의 차별들은 번뇌(saṃkilesa)와 청정(vodāna), 윤회(vaṭṭa)와 윤회로부터의 벗어남(vivaṭṭa)에서 각각의 과실과 이익을 보는 것이 된 예비 단계의 지혜(pubbabhāga-paññā)에 의해 성취된 특별한 지혜로 완성되기에, '서로... (중략) ... 증장시킨다'라고 하였다.

นิสฺสโย โหตีติ รุกฺโข วิย สาขาย อาธารภาเวน โวหรียตีติ อตฺโถ. ผลญาณผลงฺคานํ นิสฺสยวจนํ นิสฺสยปจฺจยตฺตา. ตโตเยว นิสฺสยภาวโต ปติฏฺฐาภาวโต. อริยผลสนฺนิสฺสเยน หิ อริยา กตกิจฺจา สุฏฺฐุ นิพฺพินฺนสพฺพภวาปิ จิรตรํ โลเก ปรหิตาย ติฏฺฐนฺติ. กิเลสานํ โอธิโส ปชหนกาปิ อริยมคฺคา อวิเสเสน สพฺพากุสลานํ สพฺพกุสลปฏิปกฺขตาย อญฺญมคฺคปฺปหาตพฺเพสุปิ เกนจิ ปหานากาเรน ปวตฺตนฺตีติ ตํ ปหานาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อิตเรสํ วิชฺชุโตภาเสน วิย ตมสฺสา’’ติ อาห. เยน ปาฬิยํ เหฏฺฐิมมคฺคญาณานํ วิชฺชูปมตา ทสฺสิตา. ยทิ เอวํ อุปริมคฺควชฺฌา กิเลสา อิตเรติ อิธาธิปฺเปตา. น เตสํ สมุจฺเฉทวจนํ ยุตฺตํ. น หิ ภาวนาย ปหาตพฺเพ ทสฺสนมคฺโค สมุจฺฉินฺทิตุํ สกฺโกติ. ตถา จ สติ ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เอว เต สิยุํ. อถ ตทงฺคปฺปหานํ อธิปฺเปตํ, เยน ‘‘วิชฺชุโตภาเสน วิย ตมสฺสา’’ติ วุตฺตํ, ตํ ปุพฺพภาควิปสฺสนาย เอว สิทฺธํ น จ ยุตฺตํ โลกุตฺตรมคฺโค ตทงฺควเสน กิเลเส ปชหตีติ. วิกฺขมฺภเนปิ เอเสว นโย, อนุโลมญาเณเนว ตสฺส สาติสยํ สาธิตตฺตา. อถ ปน ปฐมมคฺควชฺฌา เอว กิเลสา อิตเรติ อธิปฺเปตา, เอวํ สนฺเต เตสํ อิตรภาโวว น สิยา, น จ อนปายคมนียา [Pg.119] นาม กิเลสา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา อตฺถิ, นาปิ ปฐมมคฺควชฺฌา กิเลสา เตน วิชฺชุโตภาเสน วิย ตโม สมุจฺฉินฺทิตพฺพาติ วตฺตุํ ยุตฺตนฺติ อุปปริกฺขิตพฺโพยํ ‘‘อิตเรสํ…เป… สมุจฺเฉโท’’ติ. โลกิยชฺฌานมฺปิ น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌตีติ อิทํ อธิปฺปายวเสน เนตพฺพํ เนยฺยตฺถตฺตาติ ตํ อธิปฺปายํ วิภาเวนฺโต ‘‘อกตาธิการสฺสา’’ติ อาห. เตน ยถาวุตฺตวจนสฺส จ สปฺปเทสตํ ทสฺเสติ. นนุ จ กตาธิการสฺส อริยสฺส มคฺเคน สมิชฺฌมานมฺปิ ฌานํ มคฺคปฏิปทาวเสน ปฏิปทาสหิตเมวาติ. น วินา ปฏิปทาย อิชฺฌตีติ สกฺกา วตฺตุํ, เตเนตํ วจนํ นิปฺปเทสเมวาติ อนุโยคํ สนฺธายาห ‘‘กตาธิการสฺส ปนา’’ติอาทิ. อิทานิ ตสฺส วจนสฺส อธิปฺปายวเสน คเหตพฺพตฺถตา ปาฬิโตปิ วิญฺญายตีติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘ยถาวุตฺต…เป… กตา’’ติ.

'의지처가 된다'는 것은 나무가 가지의 토대가 되는 것처럼 불린다는 의미이다. 과지(果智)와 과(果)의 구성 요소들에 대해 의지처라고 말한 것은 의지연(依止緣, nissaya-paccaya)이기 때문이다. 바로 그 의지하는 상태이자 토대가 되는 상태 때문이다. 성스러운 과(果)에 의지함으로써 성자들은 할 일을 다 마쳐서 모든 존재에 대해 완전히 염오했음에도 불구하고, 타인의 이익을 위해 세상에 더 오래 머문다. 번뇌를 부분적으로 버리는 성스러운 도들도 차별 없이 모든 해로운 법들에 대해 모든 유익한 법들이 대치되는 것이므로, 다른 도들에 의해 버려져야 할 것들에 대해서도 어떤 버리는 방식으로 일어난다. 그 버리는 방식을 나타내며 '다른 것들에 대해서는 번개 빛에 의해 어둠이 (사라지는) 것과 같다'고 하였다. 그래서 경전(Pāḷi)에서 낮은 도의 지혜들이 번개에 비유됨을 보였다. 만약 그렇다면 상위의 도에 의해 제거되어야 할 번뇌들이 여기서 의도된 '다른 것들'이다. 그것들에 대해 '단멸(samuccheda)'이라고 말하는 것은 적절하지 않다. 왜냐하면 수행에 의해 버려져야 할 것을 견도(dassanamagga)가 단멸할 수는 없기 때문이다. 만약 그렇다면 그것들은 견도에 의해 버려져야 할 것들이 될 것이다. 만약 그것이 '번개 빛에 의해 어둠이 (사라지는) 것과 같다'고 말해진 '일시적인 버림(tadaṅga-pahāna)'을 의미한다면, 그것은 예비 단계의 위빳사나만으로도 성취되는 것이며, 출세간의 도가 일시적인 버림의 방식으로 번뇌를 버린다는 것은 적절하지 않다. 진압(vikkhambhana)의 경우에도 이와 같은 방식이니, 수순지(anuloma-ñāṇa)만으로도 그것이 탁월하게 성취되기 때문이다. 만약 첫 번째 도에 의해 제거되어야 할 번뇌들만이 '다른 것들'로 의도되었다면, 그렇게 될 때 그것들이 '다른 것'이라는 상태 자체가 되지 않을 것이며, 불퇴전의 상태에 이르게 하는 번뇌들이 견도에 의해 버려져야 할 것으로 있는 것도 아니며, 또한 첫 번째 도에 의해 제거되어야 할 번뇌들이 그 번개 빛에 의한 어둠처럼 단멸되어야 한다고 말하는 것도 적절하지 않다. 그러므로 이 '다른 것들의... (중략) ... 단멸'이라는 대목은 면밀히 검토되어야 한다. '세간의 선정도 도(paṭipadā) 없이는 성취되지 않는다'는 것은 그 의도에 따라 해석되어야 할 미료의(neyyattha)이므로, 그 의도를 상세히 설명하며 '공덕을 쌓지 않은 자에게'라고 하였다. 그것으로 앞서 말한 문장이 제한적인 범위(sappadesa)를 가짐을 보여준다. '공덕을 쌓은 성자에게 도에 의해 성취되는 선정이라 할지라도 도의 실천(maggapaṭipadā)에 따르므로 실천을 포함한 것뿐이다. 실천 없이 성취된다고 말할 수 없다'는 논란을 염두에 두고 '공덕을 쌓은 자에게는 그러나' 등을 말하였다. 이제 그 문장이 의도에 따라 파악되어야 할 의미라는 점이 경전에서도 알려짐을 보여주며 '앞서 말한... (중략) ... 행해진'이라고 하였다.

‘‘โย โกจีติ อวิเสสวจน’’นฺติ ตสฺส อปวาทํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สกึ ทฺวิกฺขตฺตุ’’นฺติ อาทิมาห. ปริจฺฉินฺทิตฺวา คหณํ ปริชานนํ. นามรูปววตฺถาปนาทีนนฺติ นามรูปววตฺถาปนปจฺจยปริคฺคหลกฺขณปฏิเวธนิกนฺติปริยาทานานํ. กิจฺฉสิทฺธิโตติ นามรูปววตฺถาปนาทีนํ เกสญฺจิ สพฺเพสมฺปิ วา กิจฺฉสิทฺธิโต. เอส นโย ทุติยวาราทีสุปิ ยถาสมฺภวํ. สุขสิทฺธิยมฺปีติ นามรูปววตฺถาปนาทีนํ กิจฺฉสิทฺธิ มคฺคปาตุภาวทนฺธภาวสฺส การณภาเว อเนกนฺติกา. วิปสฺสนาสหคตินฺทฺริยานํ ปน มนฺทตา ตสฺส เอกนฺตการณนฺติ ทสฺเสติ.

'누구든지'라는 말은 차별 없는 표현임을 나타내며, 그것에 대한 예외를 보여주기 위해 '한 번, 두 번' 등을 말하였다. 한정하여 파악하는 것이 철저한 앎(parijānana)이다. '명색의 구별 등'이란 명색의 구별, 조건의 파악, 특성의 통달, 갈애의 소멸 등을 말한다. '어렵게 성취됨으로써'란 명색의 구별 등의 일부 혹은 전부가 어렵게 성취됨을 말한다. 이 방식은 두 번째 회전 등에서도 가능한 대로 적용된다. '쉽게 성취되는 경우에도' 명색의 구별 등의 성취가 어려움이 도(道)가 나타나는 것이 더딘 것의 원인이 된다는 점은 일정하지 않다. 위빳사나와 결합된 기능(indriya)들의 나약함이 그것의 결정적인 원인임을 보여준다.

เอตทนฺตตฺตา ปฏิปทายาติ เอเตน นิปฺปริยายโต ปฏิปทาญาณทสฺสนวิสุทฺธิสงฺขาตาย วิปสฺสนาปญฺญาย จิราจิรปฺปวตฺติวเสน มคฺคสฺส ขิปฺปทนฺธาภิญฺญตา วุตฺตาติ ทสฺเสติ. ปุริมานนฺติ ปุริมวารานํ, ลกฺขณปฏิเวธาทีนํเยว วา. เหฏฺฐิมโกฏิยา ติกฺขตฺตุํ กิเลสวิกฺขมฺภเน สติ ทุกฺขาปฏิปทาภาโว, น ตโต เหฏฺฐาติ นิจฺฉิตตฺตา อาห ‘‘ติกฺขตฺตุํ วิกฺขมฺภนวารตาวเสนา’’ติ. ตสฺส สุขาปฏิปทา เวทิตพฺพา อุกฺกํสวเสนาติ อธิปฺปาโย.

‘이것이 도의 끝이기 때문에(Etadantattā paṭipadāyā)’라는 것은, 도의 지견청정(道之見淸淨)이라고 불리는 위빳사나 지혜에 의해, 직설적으로(nippariyāyato) 도의 닦음이 얼마나 오랫동안 지속되었느냐에 따라 도의 속해(速解)와 점해(漸解)가 설명됨을 보여준다. ‘이전의 것들의(Purimānaṃ)’란 이전의 과정들을 의미하거나 혹은 특성(lakkhaṇa)의 통찰 등을 의미한다. 낮은 단계의 한계(heṭṭhimakoṭi)에서 번뇌의 억제(vikkhambhana)가 세 번 있을 때 고통스러운 수행(dukkhā paṭipadā)이 되며, 그보다 더 낮은 상태는 없다는 것이 확정되었으므로 ‘세 번 억제하는 과정의 힘으로’라고 말씀하셨다. 그것의 즐거운 수행(sukhā paṭipadā)은 탁월함의 힘으로 이해되어야 한다는 것이 그 취지이다.

ยสฺมึ ปุคฺคเล วิสํวาทนเภทนานิฏฺฐานตฺถนิโยชนานํ ปวตฺติ, ตตฺถ สิเนหวิรเหเนว เตสํ ปวตฺติ, โส จ ปุคฺคโล อสงฺคหิโต โหตีติ มุสาวาทาทีนํ วิสํวาทนาทิกิจฺจตาย ลูขตา จ อปริคฺคหตา จ วุตฺตา. ตปฺปฏิปกฺขวิรุทฺธสภาวตฺตา สมฺมาวาจาย สินิทฺธภาวตา ปริคฺคาหกสภาวตา[Pg.120]. สทฺธาวิเสสโยคโต วา ตสฺสา สินิทฺธภาโว ทฏฺฐพฺโพ. สมุฏฺฐาเปตีติ ปวตฺเตติ. ชีวมาโน วา สตฺโต, สมฺปยุตฺตธมฺมา วา โวทายนฺติ เอเตน สยํ วา โวทายตีติ โวทานํ.

어떤 사람에게 속임(visaṃvādana), 이간(bhedana), 원치 않는 결과로 인도함(aniṭṭhānatthaniyojana) 등의 작용이 일어날 때, 그것들은 애정의 결여(sinehavirahena)로 인해 일어나는 것이며, 그 사람은 포섭되지 못한(asaṅgahito) 자가 된다. 따라서 거짓말 등은 속이는 작용 등을 하기 때문에 거칠음(lūkhatā)과 포섭되지 못함(apariggahatā)으로 설명되었다. 그것과 반대되는 성질을 가졌기에 바른 말(sammāvācā)은 부드러움(siniddhabhāvatā)과 포섭하는 성질(pariggāhakasabhāvatā)을 가진다. 혹은 특별한 믿음과의 결합으로 인해 그것의 부드러움을 보아야 한다. ‘일으킨다(Samuṭṭhāpeti)’는 것은 발생시킨다는 것이다. 살아있는 중생이나 혹은 상응하는 법들이 이것에 의해 정화되거나, 혹은 스스로 정화되기 때문에 정화(vodāna)라고 한다.

๒๘๕. ตณฺหาทิฏฺฐีหิ ปติฏฺฐานํ. อวเสสกิเลสาภิสงฺขาเรหิ อายูหนา. สสฺสตทิฏฺฐิยา ปติฏฺฐานํ. อุจฺเฉททิฏฺฐิยา อายูหนา. ลีนวเสน ปติฏฺฐานํ. อุทฺธจฺจวเสน อายูหนา. กามสุขานุโยควเสน ปติฏฺฐานํ. อตฺตกิลมถานุโยควเสน อายูหนา. สพฺพากุสลาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานํ. สพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารวเสน อายูหนาติ โอฆตรณสุตฺตวณฺณนายํ วุตฺเตสุ ปการนฺตเรสุ อิธ อวุตฺตานํ วเสนปิ ปติฏฺฐานายูหนา เวทิตพฺพา.

285. 갈애와 견해로 머묾(patiṭṭhāna)이 있고, 나머지 번뇌와 의도적 형성들로 애씀(āyūhanā)이 있다. 상견(sassatadiṭṭhi)으로 머묾이 있고, 단견(ucchedadiṭṭhi)으로 애씀이 있다. 침체(līna)에 의해 머묾이 있고, 들뜸(uddhacca)에 의해 애씀이 있다. 감각적 쾌락의 탐닉에 의해 머묾이 있고, 자기 고행의 탐닉에 의해 애씀이 있다. 모든 불선한 의도적 형성들에 의해 머묾이 있고, 모든 세간적인 선한 의도적 형성들에 의해 애씀이 있다. 이와 같이 ‘폭류를 건너는 경(Oghataraṇasutta)’의 주석에서 설해진 다른 방식들 중 여기에 언급되지 않은 방식들에 의해서도 머묾과 애씀을 이해해야 한다.

อถ วา กิเลสคฺคหเณน ตณฺหาสสฺสตทิฏฺฐิสพฺพากุสลาภิสงฺขารา คหิตา ตํสภาคตาย ตเทกฏฺฐตาย จ. ตถา อภิสงฺขารคฺคหเณน อวเสสกิเลสอุจฺเฉททิฏฺฐิสพฺพโลกิยกุสลาภิสงฺขารา. ลีนุทฺธจฺจกามสุขตฺตกิลมถานุโยคานํ วิสุํ วุตฺตตฺตา เตหิ น โยเชตพฺพนฺติ กิเลสาภิสงฺขารวเสน ปติฏฺฐานายูหเน วตฺวา ตณฺหาทิฏฺฐีนํ ตตฺถ วิเสสปจฺจยตํ ทีเปตุํ ตทุภยวเสนปิ โยชนา กตา. นยทสฺสนํ วา เอตํ ตตฺถ ทฏฺฐพฺพํ. เอวมิตเรปิ ปการา โยเชตพฺพาติ. ‘‘จตูหิ, ภิกฺขเว, องฺเคหิ สมนฺนาคโต ปุคฺคโล’’ติอาทีสุ (ม. นิ. ๔.๑๑๒, ๑๑๔) องฺค-สทฺทสฺส การณตฺถตา ทฏฺฐพฺพา.

혹은 번뇌(kilesa)라는 용어를 취함으로써 갈애, 상견, 모든 불선한 의도적 형성들이 그와 유사하거나 같은 처지에 있기 때문에 포함된다. 마찬가지로 형성(abhisaṅkhāra)이라는 용어를 취함으로써 나머지 번뇌, 단견, 모든 세간적인 선한 의도적 형성들이 포함된다. 침체, 들뜸, 감각적 쾌락의 탐닉, 자기 고행의 탐닉은 별도로 언급되었으므로 그것들과 결합해서는 안 된다. 따라서 번뇌와 형성의 힘에 의한 머묾과 애씀을 설하고 나서, 거기에서 갈애와 견해의 특별한 조건성을 밝히기 위해 그 두 가지 모두에 의한 결합이 이루어졌다. 혹은 거기서 이러한 방법의 제시(nayadassana)를 보아야 한다. 이와 같이 다른 방식들도 결합되어야 한다. ‘비구들이여, 네 가지 요소(aṅga)를 갖춘 사람은’ 등(중부 4.112, 114)에서 요소(aṅga)라는 단어는 원인(kāraṇa)의 의미로 보아야 한다.

๒๙๙. มุสาวาทาทีนิ ภาสมาโน กโรติ นาม กึ วกฺขมานํ กิริยํ, กา ปน สาติ? มุสาวาทาทิกิริยาติ วิทิโตวายมตฺโถ. เอวํ วา เอตฺถ โยชนา ทฏฺฐพฺพา.

299. 거짓말 등을 말하는 자가 행한다고 할 때, 장차 언급될 어떤 행위(kiriya)를 하는 것이며, 그것은 무엇인가? 그것은 거짓말 등을 하는 행위라는 의미로 알려져 있다. 혹은 여기서는 이와 같이 결합하여 보아야 한다.

๓๐๑. นิปฺผาทิตปจฺจยานนฺติ จีวราทิปจฺจยานํ. กุหนวตฺถูนีติ ปาปิจฺฉตํ นิสฺสาย ลูขจีวราทิเสวนวเสน ‘‘โย เต วิหาเร วสติ, โส อรหา’’ติอาทินา (ปารา. ๒๒๔) อตฺตานํ อริยคุณสามนฺตํ กตฺวา ภณนวเสน วิเสสลาภิโน วิย อตฺตโน ปริหรณวเสน จ ปวตฺตา อกุสลจิตฺตุปฺปาทา ปเรสํ วิมฺหาปนการณานิ กุหนวตฺถูนิ.

301. ‘성취된 조건들(nipphāditapaccayānaṃ)’이란 가사 등의 필수품들을 의미한다. ‘기만의 근거들(kuhanavatthūni)’이란 나쁜 욕망에 의지하여 거친 가사 등을 사용함으로써 ‘그대의 사원에 머무는 자가 바로 아라한이다’라는 등(바라이 224)의 방식으로 자신을 성자의 덕에 가까운 것처럼 꾸며 말함으로써, 특별한 이득을 얻으려는 자처럼 자신을 처신함으로써 발생하는, 다른 사람들을 놀라게 하는 원인이 되는 불선한 마음의 일어남이 바로 기만의 근거들이다.

๓๔๓. สติปิ [Pg.121] สคุณารมฺมเณหิ มคฺคสฺส อนิมิตฺตนามลาเภ น นิปฺปริยาเยน วิปสฺสนา อนิมิตฺตนามิกาติ อาคมนโต มคฺโค อนิมิตฺตนามํ น ลภตีติ อาห ‘‘น ปน สคุณารมฺมเณหิ…เป… สิทฺธํ โหตี’’ติ. ยสฺมา ปน อาคมนโต สุญฺญตํ อปฺปณิหิตนฺติ ลทฺธนามสฺส มคฺคสฺส สคุณโต อารมฺมณโต จ ตํนามาภาโว น กทาจิปิ อตฺถิ, ตสฺมา นามตฺตยปาริปูริเหตุอาคมนโต นามลาโภติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ปริปุณฺณนามสิทฺธิเหตุตฺตา’’ติ. สพฺเพสนฺติ สพฺพวิโมกฺขมุขาคตานมฺปิ มคฺคานํ. นามตฺตยโยโคติ สุญฺญตาปณิหิตานิมิตฺตนามโยโค. ววตฺถานํ อสงฺกโร.

343. 자신의 성질과 대상에 의해 도(magga)가 표상 없음(animitta)이라는 이름을 얻더라도, 직설적으로(nippariyāyena) 위빳사나가 표상 없음이라는 이름을 가진 것은 아니기에, 전승(āgamana)에 따라 도가 표상 없음이라는 이름을 얻는 것은 아니라고 하여 ‘자신의 성질과 대상에 의해서는... (중략) ...성립되지 않는다’라고 하였다. 그러나 전승에 따라 공(suññata)이나 무원(appaṇihita)이라는 이름을 얻은 도가 그 성질이나 대상에 따라 그 이름들이 없게 되는 경우는 결코 없기 때문에, 세 가지 이름의 원만한 성취라는 전승의 원인으로 인해 이름을 얻는다는 취지로 ‘완전한 이름의 성취의 원인이 되기 때문에’라고 말씀하셨다. ‘모든 것의(sabbesaṃ)’란 모든 해탈의 관문으로 들어온 도들의 의미이다. ‘세 가지 이름의 결합(nāmattayayogo)’이란 공, 무원, 표상 없음이라는 이름의 결합이다. ‘확정(vavatthānaṃ)’이란 섞이지 않음(asaṅkaro)이다.

๓๕๐. นิมิตฺตธมฺมา สงฺขารา เตหิ สนิมิตฺตา สวิคฺคหา วิย อุปฏฺฐหนฺตีติ เตสํ อภาวิตภาวนสฺส ภาวิตภาวนสฺส จ อุปฏฺฐหนาการํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สมูหาที’’ติอาทิมาห. เตน จ ‘‘วิโมกฺเขน สทฺธินฺทฺริยํ อธิมตฺตํ โหตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐) วุตฺตํ, น ‘‘ตสฺมึ วิโมกฺเข’’ติ, ตสฺมา ‘‘อนิมิตฺตวิโมกฺโขติ อนิจฺจานุปสฺสนํ อาหา’’ติ วุตฺตํ. อิตรตฺถาปิ เอเสว นโย. อนิมิตฺตสฺส อนิมิตฺตภาวาภาโว นตฺถีติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ จ อนิจฺจานุปสฺสนาย อนิมิตฺตวิโมกฺขภาโว ปริยาเยนาติ นิปฺปริยายเทสนาย ตสฺสา อนิมิตฺตภาวาภาโว อตฺถิ เอว, เอวญฺจ สติ ‘‘อนิมิตฺตสฺส อนิมิตฺตนามทานาภาโว’’ติ จ น น สกฺกา วตฺตุนฺติ อุปมาสํสนฺทนํ สุฏฺฐุตรํ ยุชฺชติ, ตถา อนิมิตฺเตน มคฺคสฺส อนิมิตฺตภาโว น ยุชฺชติเยว. เตนาห ‘‘ปรมตฺถโต นามํ ทาตุํ น สกฺโกตี’’ติ? สจฺจเมตํ, ปริยายสิทฺธํเยว ปน อนิจฺจานุปสฺสนาย อนิมิตฺตภาวํ คเหตฺวา มคฺคโสธนวเสนายมนุโยโค กโต ‘‘อนิมิตฺตวิโมกฺขสฺส อนิมิตฺตภาวาภาโว นตฺถีติวิรุทฺธํ วิย โหตี’’ติ. เอวญฺจ กตฺวา ‘‘อนิมิตฺตํ…เป… ทีปิโต โหตี’’ติ สยเมว วกฺขตีติ. สามญฺญนฺติ อุปโมปมิตพฺพานํ สมฺพนฺธมาห. น มคฺคาธิปตีติ มคฺโค อธิปติ มคฺคาธิปตีติ ฉนฺทจิตฺตานํ อยํ สมญฺญา นตฺถีติ อตฺโถ. น จ เตหิ มคฺคสฺสาติ ฉนฺทจิตฺเตหิ มคฺโค อธิปติ เอตสฺสาติ มคฺคาธิปตีติ อยํ สมญฺญา มคฺคสฺส นตฺถิ. กสฺมา? เตสํ ฉนฺทจิตฺตานํ อมคฺคงฺคตฺตา.

350. 표상(nimitta)이라는 법은 형성된 것들(saṅkhārā)인데, 그것들은 표상을 가진 것(sanimitta)으로서 마치 형체가 있는 것처럼 나타난다. 그것들이 수행을 닦지 않은 상태와 수행을 닦은 상태에서 나타나는 양상을 보여주기 위해 ‘집단(samūha) 등’이라고 말씀하셨다. 그리고 ‘해탈에 의해 믿음의 기능(saddhindriya)이 넘치게 된다’(법집설 주석서 350)라고 설해졌지, ‘그 해탈 안에서’라고 설해진 것이 아니다. 그러므로 ‘표상 없는 해탈은 무상관(aniccānupassanā)을 말한다’라고 설해졌다. 다른 경우에도 이와 같은 방식이다. ‘표상 없음(animitta)에 표상 없음의 상태가 없다는 것이 아니다’라고 왜 말했는가? 무상관에 의한 표상 없는 해탈의 상태는 방편(pariyāya)에 의한 것이고, 직설(nippariyāya)적인 가르침에서는 그것에 표상 없음의 상태가 실제로 존재하는 것이 아닌가? 이와 같을 때 ‘표상 없음에 표상 없음이라는 이름을 부여하지 못함이 아니다’라고 말할 수 없는 것이 아니기에 비유의 비교가 아주 잘 들어맞는다. 마찬가지로 표상 없음에 의해 도가 표상 없음이 되는 것은 결코 타당하지 않다. 그래서 ‘제일의(paramatthato)의 관점에서는 이름을 줄 수 없다’라고 말씀하신 것인가? 그것은 사실이다. 방편으로 성립된 무상관의 표상 없음의 상태를 취하여, 도를 정화하는 관점에서 ‘표상 없는 해탈에 표상 없음의 상태가 없다는 것은 모순되는 것 같다’는 이 반론이 제기된 것이다. 이렇게 하고 나서 ‘표상 없음은... (중략) ...밝혀진 것이다’라고 스스로 설명할 것이다. ‘공통성(sāmaññaṃ)’이란 비유되는 것과 비유하는 것의 연결을 말한다. ‘도(magga)가 지배자가 아니다’라는 것은, 도가 지배자라는 ‘도지배(maggādhipatī)’라는 명칭이 욕구(chanda)나 마음(citta)에는 없다는 의미이다. 또한 ‘그것들에 의해 도의 것(지배)이 아니다’라는 것은, 욕구나 마음에 의해 도가 지배자인 ‘도지배’라는 명칭이 도에게는 없다는 것이다. 왜인가? 그 욕구와 마음은 도의 구성 요소(maggaṅga)가 아니기 때문이다.

ฌานสฺส สุญฺญตาทินามกตฺตาติ เอเตน อินฺทฺริยพลาทีนมฺปิ มคฺคสมฺปโยคโต สุญฺญตาทินามกตา ทสฺสิตาติ ทฏฺฐพฺพํ. สติปิ ปจฺจนีกามสเน [Pg.122] น ตสฺส มคฺคสฺส ตํ ปริพฺยตฺตํ ยถา สรสตาติ อาห ‘‘สรสปฺปธาโน’’ติ. ทฺวีหีติ สรสปจฺจนีเกหิ. อญฺญนิรเปกฺเขหีติ อาคมนนิรเปกฺเขหิ. ตสฺมาติ ยสฺมา สรสโตว นามลาเภ อววตฺถานาปตฺติ สพฺพสฺส มคฺคสฺส สพฺพนามภาวาปตฺติ โหติ, ตสฺมา. อตฺตาภิ…เป… มคฺคาติ เตน อาคมนโต นามลาภสฺส ปจฺจนีกโต นามลาภภาวํ ทสฺเสติ. สรสนฺตเรติ อนิมิตฺตภาวาทิเก. ปจฺจนีกสหิเตน สรเสนาติ สุญฺญตาปฺปณิหิตภาเวหิ ตทาคมเนหิ. นิมิตฺตคฺคหณานิวารณาติ สงฺขารนิมิตฺตคฺคาหสฺส อนิเสธนโต. สุญฺญตาปฺปณิหิตสฺเสว มคฺคสฺส วุตฺตตฺตา อนิจฺจโต วุฏฺฐหนฺตสฺส มคฺโค อิธ อสงฺคหิโต สิยาติ อาสงฺกิตฺวา อาห ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนา’’ติอาทิ. สงฺขาเรหิ วุฏฺฐานํ น สิยา, ลกฺขเณหิ เอว วุฏฺฐานํ สิยาติ อธิปฺปาโย, ลกฺขณปฏิเวโธ น สิยา อตทารมฺมณตฺตาติ อตฺโถ. สงฺขารานญฺหิ หุตฺวา อภาวอุทยพฺพยปฏิปีฬนาวสวตฺตนากาเรสุ อนิจฺจตาทิลกฺขณโวหาโร.

선(禪)이 공(空) 등의 이름을 가진다는 것을 통해 기능(indriya)과 힘(bala) 등도 도(道)와의 결합에 의해 공 등의 이름을 가지게 됨을 보여준다고 보아야 한다. 반대되는 것의 억제(paccanīkāmasana)가 있음에도 불구하고, 그 도(道)에 있어서 그것이 자신의 본성(sarasatā)만큼 분명하지 않기 때문에 "자신의 본성이 주된 것"이라고 하였다. "둘에 의해"라는 것은 자신의 본성과 반대되는 것에 의해서라는 뜻이다. "다른 것에 의존하지 않고"라는 것은 도달함(āgamana)에 의존하지 않고라는 뜻이다. "그러므로"라는 것은 만약 자신의 본성에 의해서만 이름을 얻는다면 [명칭의] 무질서에 빠지게 되어 모든 도(道)가 모든 이름을 가지게 될 것이기 때문에, 그러므로 [그렇게 말한 것이다]. "자기의... 도"라는 구절은 도달함(āgamana)으로부터 이름을 얻는 것과 반대되는 것(paccanīka)으로부터 이름을 얻는 상태를 보여준다. "다른 본성(sarasantara)에서"라는 것은 표상 없음(animitta) 등의 상태에서라는 뜻이다. "반대되는 것과 결합된 자신의 본성에 의해"라는 것은 공(空)과 무원(無願)의 상태인 그것들의 도달에 의해서라는 뜻이다. "표상을 취하는 것을 방해하지 않음"이라는 것은 행(saṅkhāra)의 표상을 취하는 것을 금지하지 않기 때문이다. 공(空)과 무원(無願)의 도(道)만이 언급되었으므로 무상(anicca)에서 출현하는 자의 도가 여기서 포함되지 않을까 우려하여 "무상수관(aniccānupassanā)" 등을 말하였다. 행(saṅkhāra)으로부터의 출현은 있을 수 없으며, 특징(lakkhaṇa)들로부터만 출현이 있을 수 있다는 것이 의도이다. 즉, 특징의 통찰(paṭivedha)은 그것이 대상이 아니기 때문에 있을 수 없다는 의미이다. 왜냐하면 행(saṅkhāra)들이 존재했다가 없어짐, 일어남과 사라짐, 압박함, 지배되지 않는 양상들에서 무상 등의 특징이라는 명칭이 사용되기 때문이다.

อาการวนฺเตสุ คหิเตสุ ตทากาโรปิ คหิโตเยว โหตีติ อาห ‘‘ลกฺขณานิปิ ปฏิวิทฺธานิ โหนฺติ ตทาการสงฺขารคฺคหณโต’’ติ. ยถาวุตฺตาธิปฺปาเยนาติ ‘‘อนิจฺจ’’นฺติอาทินา ‘‘สงฺขาเรสู’’ติอาทินาว วุตฺตปฺปการาธิปฺปาเยน. วิสุนฺติ สงฺขาเรหิ วินิวตฺเตตฺวา.

양상(ākāra)을 가진 것들이 파악될 때 그 양상 또한 파악되는 것이므로 "그 양상을 가진 행(saṅkhāra)들을 파악함으로 인해 특징들도 통찰된다"고 하였다. "상술한 의도대로"라는 것은 "무상" 등과 "행들에서" 등으로 이미 언급된 방식의 의도를 뜻한다. "따로(visuṃ)"라는 것은 행(saṅkhāra)들로부터 구별하여라는 뜻이다.

โลกุตฺตรกุสลํ

출세간의 유익함

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

잡론에 대한 설명

ปญฺจธา อุทฺทิสติ ปญฺจุปาทานกฺขนฺเธ อชฺฌตฺตทุกวเสน รูปทุกวเสน จ ภินฺทิตฺวา อภินฺทิตฺวา จ นิมิตฺตวจเนเนว อุทฺทิสติ ปวตฺตสฺสปิ สงฺขารนิมิตฺตภาวานติวตฺตนโต วุฏฺฐาตพฺพตาสามญฺญโต จ. เตเนว อุปาทินฺนานุปาทินฺนวเสน ปวตฺตํ ทฺวิธา กตฺวา นิทฺทิสิตฺวาปิ ‘‘อยํ ตาว นิมิตฺเต วินิจฺฉโย’’ติ นิมิตฺตวเสเนว นิคเมติ. เอตฺถ จ นิมิตฺตํ อชฺฌตฺตพหิทฺธา, ปวตฺตํ ปน อชฺฌตฺตเมวาติ อยเมเตสํ วิเสโส. โพชฺฌงฺคาทิวิเสสนฺติ โพชฺฌงฺคฌานงฺคมคฺคงฺคานํ อสทิสตํ. อสมาปชฺชิตุกามตาสงฺขาตา วิตกฺกาทิวิราคภาวนา อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนา. อิตรสฺสาติ ปาทกชฺฌานาทิกสฺส. อตพฺภาวโตติ ยถาวุตฺตวิราคภาวนาภาวสฺส อภาวโต. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ยถา มคฺคาสนฺนาย วิปสฺสนาย โสมนสฺสสหคตตฺเต มคฺคสฺส ปฐมาทิชฺฌานิกตา จ อุเปกฺขาสหคตตฺเต [Pg.123] ปญฺจมชฺฌานิกตา เอว จ ตพฺพเสน จ โพชฺฌงฺคาทีนํ วิเสโสติ เตสํ นิยเม อาสนฺนการณํ ปธานการณญฺจ วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา, น เอวํ ปาทกชฺฌานาทโยติ.

다섯 가지 방식으로 제시하는데, 오취온(pañcupādānakkhandha)을 내적인 것의 쌍(ajjhattaduka)과 색(rūpa)의 쌍에 따라 나누기도 하고 나누지 않기도 하면서 "표상(nimitta)"이라는 말만으로 제시하는 것은, 일어남(pavatta) 또한 행의 표상 상태를 벗어나지 않으며 출현해야 한다는 공통점이 있기 때문이다. 바로 그 때문에 업에 의해 생성된 것(upādinna)과 생성되지 않은 것의 구분에 따라 일어남을 두 가지로 나누어 설명하면서도 "이것이 우선 표상에 대한 결정이다"라고 표상에 의해서만 결론을 맺는다. 여기서 표상은 내외(內外)에 걸치지만, 일어남(pavatta)은 내적인 것에만 한정된다는 점이 이들의 차이점이다. "보리분(bojjhaṅga) 등의 차이"란 보리분, 선의 구성 요소(jhānaṅga), 도의 구성 요소(maggaṅga)들 사이의 다름을 의미한다. 들지 않으려는 욕구로 이름 붙여진 일으킨 생각(vitakka) 등에 대한 이욕의 수행(virāgabhāvanā)이 들지 않으려는 욕구에 의한 이욕의 수행이다. "다른 것의"란 근거선(pādakajjhāna) 등의 것이다. "그 상태가 아니기 때문에"란 상술한 이욕의 수행 상태가 없기 때문이다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 도에 근접한 위빳사나가 희열(somanassa)과 함께할 때 도가 초선(初禪) 등의 성격을 띠고, 평온(upekkhā)과 함께할 때 오선(五禪)의 성격을 띠며, 그 힘에 의해 보리분 등의 차이가 생기는 것처럼, 그것들의 결정에 있어서 근접 원인(āsannakāraṇa)이자 주된 원인은 출현으로 인도하는 위빳사나이지, 근거선(pādakajjhāna) 등이 아니라는 것이다.

อิทานิ อปาทกปฐมชฺฌานปาทกานํ ปกิณฺณกสงฺขารปฐมชฺฌานานิ สมฺมสิตฺวา นิพฺพตฺติตานญฺจ มคฺคานํ เอกนฺเตน ปฐมชฺฌานิกภาวโต วิปสฺสนานิยโมเยเวตฺถ เอกนฺติโก ปธานญฺจาติ อิมมตฺถํ วิภาเวนฺโต ‘‘วิปสฺสนานิยเมเนวา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อิตเรติ ทุติยชฺฌานิกาทิมคฺคา. ปาทกชฺฌานาติกฺกนฺตานํ องฺคานํ อสมาปชฺชิตุกามตาวิราคภาวนาภูตา วุฏฺฐานคามินิวิปสฺสนา อธิฏฺฐานภูเตน ปาทกชฺฌาเนน อาหิตวิเสสา มคฺคสฺส ฌานงฺคาทิวิเสสนิยามิกา โหตีติ ‘‘ปาทกชฺฌานวิปสฺสนานิยเมหี’’ติ วุตฺตํ. ยถา จ อธิฏฺฐานภูเตน ปาทกชฺฌาเนน, เอวํ อารมฺมณภูเตน สมฺมสิตชฺฌาเนน อุภยสพฺภาเว อชฺฌาสยวเสน อาหิตวิเสสา วิปสฺสนา นิยเมตีติ อาห ‘‘เอวํ เสสวาเทสุปิ…เป… โยเชตพฺโพ’’ติ.

이제 근거선이 없는 초선과 근거선이 있는 초선의 잡다한 행들을 성찰하여 발생한 도(道)들이 전적으로 초선의 성격을 띠기 때문에 위빳사나의 결정만이 여기서 결정적이고 주된 것임을 밝히면서 "위빳사나의 결정에 의해서만" 등을 말하였다. 거기서 "다른 것"이란 이선(二禪) 등의 도(道)를 말한다. 근거선을 초월한 요소들에 대해 들지 않으려는 욕구에 의한 이욕의 수행이 된 출현으로 인도하는 위빳사나는 토대가 된 근거선에 의해 부여된 차이를 통해 도의 선 요소 등의 차이를 결정하는 것이 되므로 "근거선과 위빳사나의 결정에 의해"라고 하였다. 그리고 토대가 된 근거선에 의해서처럼, 대상이 된 성찰선(sammasitajjhāna)에 의해서도, 양자가 모두 존재할 때는 성향(ajjhāsaya)에 따라 부여된 차이가 있는 위빳사나가 결정하므로 "이와 같이 나머지 설들에서도... 적용해야 한다"고 하였다.

ปาทกชฺฌานสงฺขาเรสูติ ปฐมชฺฌานสงฺขาเรสุ. ‘‘ปฐมชฺฌานํ ปาทกํ กตฺวา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐) หิ วุตฺตํ. ตํตํวิราคาวิราคภาวนาภาเวนาติ วิตกฺกาทีนํ วิรชฺชนาวิรชฺชนภาวนาภาเวน. เตน อารมฺมณชฺฌานสฺสปิ วิปสฺสนาย วิเสสาธานํ อุปนิสฺสยตมาห.

"근거선의 행들에서"란 초선의 행들에서라는 뜻이다. "초선을 근거로 하여"라고 말씀하셨기 때문이다. "각각의 이욕과 이욕 없음의 수행 상태에 의해"란 일으킨 생각(vitakka) 등에 대한 탐욕의 빛바램(virajjana)과 빛바래지 않음의 수행 상태를 의미한다. 이것을 통해 대상이 된 선(jhāna)도 위빳사나에 차이를 부여하는 의지처(upanissaya)임을 말하고 있다.

ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานานิเยว โพชฺฌงฺคาทิวิเสสานํ อุปนิสฺสโย การณนฺติ ปาทกชฺฌานสมฺมสิตชฺฌานุปนิสฺสโย, ตสฺส สพฺภาเว. ตทภาวาภาวโตติ ตสฺส อชฺฌาสยสฺส อภาวาภาวโต.

근거선과 성찰선 자체가 보리분 등의 차이의 의지처이자 원인이라는 것이 "근거선과 성찰선의 의지처"이며, 그것이 존재할 때 [차이가 생긴다]. "그것이 없지 않기 때문에"란 그 성향(ajjhāsaya)이 없지 않기 때문이다.

จตุตฺถชฺฌานิกสฺส มคฺคสฺส อารุปฺเป อรูปชฺฌานเมว ปาทกํ สิยาติ อาห ‘‘จตุตฺถชฺฌานิกวชฺชาน’’นฺติ. อริยมคฺคสฺส โอฬาริกงฺคาติกฺกมนูปนิสฺสยา วิปสฺสนาย อธิฏฺฐานารมฺมณภูตา ทุติยชฺฌานาทโย. ปญฺจหิ องฺเคหีติ ปญฺจหิ ฌานงฺเคหิ. ‘‘ตํตํวาเทหิ ปญฺญาปิยมานานิ ปาทกชฺฌานาทีนิ วาทสหจาริตาย ‘วาทา’ติ วุจฺจนฺตี’’ติ อธิปฺปาเยน ‘‘ตโยเปเต วาเท’’ติ อาห. วทนฺติ เอเตหีติ วา วาทกรณภูตานิ ปาทกชฺฌานาทีนิ วาทา.

사선(四禪)의 도에 있어서는 무색계에서는 무색선(arūpajjhāna)만이 근거가 될 것이므로 "사선의 도를 제외한 것들"이라고 하였다. 거친 요소들을 초월하는 의지처가 되어 성스러운 도를 돕는 위빳사나의 토대와 대상이 되는 것이 이선(二禪) 등이다. "다섯 가지 요소에 의해"란 다섯 가지 선의 구성 요소에 의해서라는 뜻이다. "각각의 설들에 의해 알려지는 근거선 등은 설(vāda)과 동행하므로 설(vāda)이라고 불린다"는 의도로 "이 세 가지 설들"이라고 하였다. 이것들에 의해 말하므로(vadanti), 즉 설의 원인이 되는 근거선 등이 설(vāda)이다.

วิปากสนฺตานสฺส…เป… [Pg.124] สุสงฺขตตฺตาติ เอเตน ยสฺมึ สนฺตาเน กมฺมํ อุปฺปชฺชติ, ตตฺถ อุปฺปชฺชมานเมว กิญฺจิ วิเสสาธานํ กโรตีติ ทีเปติ. ยโต ตสฺมึเยว สนฺตาเน ตสฺส วิปาโก, นาญฺญตฺถ.

과보의 상속이... 잘 형성되었기 때문에라는 말은, 업이 발생하는 그 상속에서 발생하는 것만이 어떤 차이를 부여함을 나타낸다. 왜냐하면 그 상속에서만 그것의 과보가 있고 다른 곳에는 없기 때문이다.

ปุริมานุโลมํ วิย ตนฺติ ยถา โคตฺรภุฏฺฐาเน อุปฺปนฺนานุโลมโต ปุริมอนุโลมญาณํ ตํ โคตฺรภุฏฺฐาเน อุปฺปนฺนานุโลมํ อนุพนฺธติ, เอวํ. ตทปีติ โคตฺรภุฏฺฐาเน อุปฺปนฺนานุโลมญาณมฺปิ อญฺญํ อนุโลมญาณเมว อนุพนฺเธยฺย, ตสฺส อนนฺตรํ อุปฺปชฺเชยฺย. สา ภูมีติ สา ปญฺจุปาทานกฺขนฺธสงฺขาตา กิเลสานํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ภูมิ. เอโก ภโวติ คเหตฺวา วุตฺตนฺติ เอเตน สตฺต ภเว ทฺเว ภเวติ อิทมฺปิ อธิปฺปายวเสน เนตพฺพตฺถํ, น ยถารุตวเสนาติ ทสฺเสติ. ตตฺถายํ อธิปฺปาโย – เอกวารํ กามาวจรเทเวสุ เอกวารํ มนุสฺเสสูติ เอวมฺปิ มิสฺสิตูปปตฺติวเสน เตสุ เอกิสฺสา เอว อุปปตฺติยา อยํ ปริจฺเฉโท. ยํ ปน ‘‘น เต ภวํ อฏฺฐมมาทิยนฺตี’’ติ (ขุ. ปา. ๖.๙; สุ. นิ. ๒๓๒) วุตฺตํ, ตมฺปิ กามาวจรภวํเยว สนฺธายาห. มหคฺคตภวานํ ปริจฺเฉโท นตฺถีติ วทนฺติ. ตถา ‘‘ฐเปตฺวา ทฺเว ภเว’’ติ เอตฺถาปิ กามาวจรเทวมนุสฺสภวานํ มิสฺสกวเสเนว, ตสฺมา กามธาตุยํ เย ทฺเว ภวาติ กามาวจรเทวมนุสฺสวเสน เย ทฺเว ภวาติ อตฺโถ. ปุริมวิกปฺเปสุ ปุคฺคลเภเทน ปฏิปทา ภินฺทิตฺวา กสฺสจิ จลตีติ, กสฺสจิ น จลตีติ กตฺวา ‘‘จลติ เอวา’’ติ อวธารณมนฺตเรน อตฺโถ วุตฺโต. ยสฺมา ปน อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๓๕๐ โลกุตฺตรกุสลปกิณฺณกกถา) ‘‘ยถา จ ปฏิปทา, เอวํ อธิปติปิ จลติ เอวา’’ติ วุตฺตํ, ตสฺมา สพฺเพสมฺปิ ปฏิปทาสุ อเภเทน คหิตาสุ เอกนฺเตน จลนํ สมฺภวตีติ ‘‘จลติจฺเจว วุตฺตํ, น น จลตี’’ติ ตติยวิกปฺโป จลนาวธารโณ วุตฺโต.

이전의 수순지(anuloma)와 같이, 종성(gotrabhu)에서 일어난 수순으로부터 이전의 수순지가 그 종성에서 일어난 수순지를 뒤따르는 것처럼 그러하다. '그것도 역시'란 종성에서 일어난 수순지도 다른 수순지(anulomañāṇa)만을 뒤따르며 그 직후에 일어난다는 것이다. '그 지지(sā bhūmī)'란 오취온이라 불리는 번뇌들이 일어나는 장소로서의 지지이다. '하나의 존재(eko bhavo)'라고 취하여 설한 것은 '일곱 번의 존재'나 '두 번의 존재'라는 것도 역시 의도에 따라 해석되어야 할 대상이지 문자 그대로(yathāruta)는 아니라는 것을 보여준다. 여기서 의도는 이러하다. 한 번은 욕계 천신들에게, 한 번은 인간들에게 태어나는 식으로 섞여서 태어남에 따라 그 중 하나의 태어남으로 이 한정(paricchedo)이 이루어진 것이다. "그들은 여덟 번째 존재를 취하지 않는다"라고 설해진 것 또한 욕계의 존재만을 염두에 두고 설한 것이다. 고대(mahaggata) 존재들에 대해서는 한정이 없다고 말한다. 또한 "두 존재를 제외하고"라는 말에서도 역시 욕계의 천신과 인간의 존재를 혼합한 것이므로, 욕계의 두 존재란 욕계 천신과 인간의 상태에 따른 두 존재라는 뜻이다. 이전의 분석들에서 사람의 차이에 따라 도(paṭipadā)가 나뉘어 어떤 이에게는 흔들리고 어떤 이에게는 흔들리지 않는다고 하여, '흔들린다'라고만 단정하지 않고 의미가 설해졌다. 그러나 주석서에서 "도와 같이 지배(adhipati) 또한 흔들린다"라고 설해졌으므로, 모든 도(paṭipadā)를 구별 없이 취할 때 반드시 흔들림이 발생한다는 의미에서 "흔들린다라고만 설했고 흔들리지 않는다고는 하지 않았다"는 세 번째 분석이 흔들림을 단정하여 설해진 것이다.

โลกุตฺตรกุสลปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

출세간 유익한 법의 잡다한 문구들에 대한 설명(Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā)이 끝났다.

ปฐมมคฺควีสติมหานยวณฺณนา

첫 번째 도의 스무 가지 커다란 방법(Paṭhamamaggavīsatimahānaya)에 대한 설명.

๓๕๗. ฌานมคฺคาทิปริยาเยหิ กถิเต โพชฺฌนกาติ อธิปฺเปตา, วิเสสโต ปุพฺพภาเค ‘‘ฌานํ ภาเวมิ มคฺคํ ภาเวมี’’ติ ปวตฺตชฺฌาสยา โหนฺตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ยสฺส ปุพฺพภาเค’’ติอาทิมาห.

357. 선정이나 도 등의 방편으로 설해졌기에 깨달음의 구성 요소들(bojjhanakā)이라 의도된 것이며, 특히 앞 단계(pubbabhāge)에서 "나는 선정을 닦는다, 나는 도를 닦는다"라는 성향이 일어난다는 의도로 "누구에게 앞 단계에서" 등을 설했다.

๓๕๘. อุปนิสฺสยวเสนาติ [Pg.125] ตถา จิตฺตปฺปวตฺติสงฺขาเตน ปุพฺพภาคาภิสงฺขาเรน. เตเนวาห ‘‘ยสฺส หี’’ติอาทิ. ตทนุรูปพลาติ อธิปติปจฺจยลาเภน สตฺติวิเสสโยคมาห. ยทิ ปุพฺพภาคาภิสงฺขารวเสน ฉนฺทาทีนํ อธิปติภาโว, กิมตฺถเมเตเยว เอวํ วุตฺตา, นนุ สทฺธาทีนมฺปิ ปุพฺพภาคาภิสงฺขาโร ลพฺภตีติ อาห ‘‘เสสธมฺมาน’’นฺติอาทิ. อตํสภาวตฺตาติ สมฺปยุตฺเตหิ สาติสยมนุวตฺติตพฺพภาวรหิตตฺตา. กิญฺจาปิ หิ สทฺธาทโยปิ อินฺทฺริยปจฺจยตาย สมฺปยุตฺเตหิ อนุวตฺตยนฺติ, เอกสฺมึ ปน จิตฺตุปฺปาเท สมธุเรน อญฺเญน วินา สมฺปยุตฺเตหิ อนุวตฺตนียภาโว น เตสํ ยถา ฉนฺทาทีนนฺติ เตเยว อธิปติภาเวน วุตฺตา. เอวญฺจ กตฺวา อินฺทฺริยสหชาตาธิปติปจฺจยานํ วิเสโส ปริพฺยตฺโต โหติ.

358. '의지조건(upanissaya)의 힘으로'란 그렇게 마음이 전개되는 것을 말하는 앞 단계의 형성(pubbabhāgābhisaṅkhāra)에 의해서이다. 그러므로 "누구에게는 진정으로" 등을 설했다. '그에 걸맞은 힘'이란 지배연(adhipatipaccaya)을 얻음으로써 특별한 능력(satti)이 결합된 것을 말한다. 만약 앞 단계의 형성에 의해 열의(chanda) 등이 지배적인 상태가 된다면, 어찌하여 이들만 이렇게 설해졌는가? 믿음(saddhā) 등도 앞 단계의 형성을 얻지 않는가? 이에 대해 "그 밖의 법들은" 등을 설했다. '그러한 성질이 없기 때문에'란 상응하는 법들에 의해 각별히 뒤따라져야 할 성질이 없기 때문이다. 비록 믿음 등도 기능연(indriyapaccaya)으로서 상응하는 법들을 따르게 하지만, 하나의 심찰나(cittuppāda)에서 동등하게 균형을 맞춘 다른 것 없이 상응하는 법들에 의해 뒤따라져야 하는 성질은 열의 등과 같지 않기 때문에, 오직 그들만이 지배적인 상태로 설해진 것이다. 이와 같이 하여 기능연과 구생지배연의 차이가 분명해진다.

จตุมคฺคนยสหสฺสวณฺณนา

네 가지 도의 천 가지 방법(Catumagganayasahassa)에 대한 설명.

๓๖๒. มานสฺส ทิฏฺฐิสทิสา ปวตฺติ. ตถา หิ โส อธิปติ วิย อญฺญาธิปตินา ทิฏฺฐิยา สห นปฺปวตฺตตีติ. เอกเทส…เป… อุปมา โหติ, น สพฺพสามญฺเญน, อิตรถา สูริยตฺถงฺคมเน อนฺธการาวตฺถรณํ วิย อคฺคมคฺคติโรธาเน สจฺจปฏิจฺฉาทกตมปฺปวตฺติ อาปชฺเชยฺยาติ อธิปฺปาโย. อญฺญมญฺญนฺติ อญฺเญ อญฺเญ. ‘‘อานีตํ อิทํ สุตฺต’’นฺติ วิภตฺติ ปริณาเมตพฺพา. ยถาวุตฺตนเยนาติ อิมิสฺสา อฏฺฐกถายํ วุตฺตนเยน. น อุปมาย วุตฺตตฺตาติ อิมสฺมึ สุตฺเต น อุปมาย วุตฺตภาวโต. ยถาวุตฺตนเยนาติ วา เอตสฺมึ สุตฺเต วุตฺตปฺปกาเรน นเยน อิมิสฺสา อฏฺฐกถายํ อุปมาย น วุตฺตตฺตา. อวยวา วิย โหนฺติ, เยน เต เจตสิ นิยุตฺตา, จิตฺตสฺส เอเตติ จ เจตสิกาติอาทินา วุจฺจนฺติ, น ปน ‘‘ผสฺสิกา’’ติอาทินาติ ทฏฺฐพฺพํ.

362. 자만(māna)의 전개는 사견(diṭṭhi)과 유사하다. 왜냐하면 그것은 마치 지배자(adhipati)와 같아서 다른 지배자인 사견과 함께 전개되지 않기 때문이다. '부분적으로... (중략)' 비유가 성립하는 것이지 모든 공통점으로 성립하는 것은 아니다. 그렇지 않다면 해가 질 때 어둠이 덮치는 것처럼, 최상의 도(aggamagga)가 가려질 때 진리를 가리는 어둠이 나타나는 일이 발생할 것이라는 뜻이다. '서로(aññamaññaṃ)'란 각각 다른 것을 말한다. "이 경이 인용되었다"라는 문구에서 격은 변화되어야 한다. '앞서 말한 방식대로'란 이 주석서에서 설한 방식대로이다. '비유로 설해지지 않았기 때문에'란 이 경에서 비유로 설해진 상태가 아니기 때문이다. 또는 '앞서 말한 방식대로'란 이 경에서 설해진 유형의 방식으로 이 주석서에서 비유로 설해지지 않았기 때문이다. 수족(avayavā)과 같은 것이어서 그것들이 마음에 결합되어 있으므로, '마음의 것' 또는 '심소(cetasikā)' 등으로 불리는 것이지, '촉에 속하는 것(phassikā)' 등으로 불리는 것이 아님을 알아야 한다.

กุสลกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

유익한 법에 대한 설명(Kusalakathāvaṇṇanā)이 끝났다.

อกุสลปทํ

해로운 법의 구절(Akusalapadaṃ).

ธมฺมุทฺเทสวาโร

법의 열거 대목(Dhammuddesavāro).

ปฐมจิตฺตวณฺณนา

첫 번째 마음에 대한 설명(Paṭhamacittavaṇṇanā).

๓๖๕. ขณตฺตยสฺส อกุสเลสุ อสมฺภวโต สมวายกาลเหตุสมูหตฺโถ สมย-สทฺโท. โลภาภิภูตาย เอว อิฏฺฐารมฺมณสฺมึ อิตรตฺร [Pg.126] จ อิฏฺฐาการคฺคหณวเสน โสมนสฺสสหคตภาโวติ เอวมาทึ สนฺธาย ‘‘ยถานุรูป’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘กิเลสาตุรตาย อนาโรคฺยฏฺเฐน กิเลสวชฺชสพฺภาวโต สาวชฺชฏฺเฐน อวิชฺชาสมฺภูตตาย อโกสลฺยสมฺภูตฏฺเฐน อกุสล’’นฺติ จ ‘‘สาวชฺชทุกฺขวิปากลกฺขณํ, อนตฺถชนนรสํ, สํกิเลสปจฺจุปฏฺฐานํ, อโยนิโสมนสิการปทฏฺฐานํ, คารยฺหภาวโต วา สาวชฺชลกฺขณํ, สํกิเลสภาวรสํ, อนิฏฺฐวิปากปจฺจุปฏฺฐานํ, ยถาวุตฺตปทฏฺฐานเมวา’’ติ จ เอวมาทินา วุตฺตนเยน อนุคนฺตพฺพตาย วุตฺตํ ‘‘วุตฺตนยํ อนุคนฺตฺวา’’ติ.

365. 해로운 마음들에서는 (찰나의 생주멸이라는) 세 찰나가 불가능하기 때문에 '때(samaya)'라는 단어는 화합, 시간, 원인, 무리의 의미를 가진다. 탐욕에 압도된 채로 즐거운 대상에 대해서나 그 밖의 대상에 대해서 즐거운 방식(iṭṭhākāra)으로 취함으로써 기쁨이 함께하게 된다(somanassasahagata)는 등의 의미를 염두에 두고 "적절한 대로"라고 설했다. "번뇌로 인해 병든 상태이므로 건강하지 못하다는 의미에서, 번뇌라는 허물이 존재하므로 비난받을 만하다는 의미에서, 무지로부터 생겨났으므로 미숙함(akosalla)에서 생겨났다는 의미에서 해로운(akusala) 것이다"라고 하고, 또한 "비난받을 만하고 괴로운 과보를 초래하는 특징이 있고, 해로움을 일으키는 작용(rasa)이 있으며, 오염원(saṃkilesa)으로 나타나고, 비여리작의(ayonisomanasikāra)를 가까운 원인(padaṭṭhāna)으로 한다. 또는 비난받을 만한 상태이므로 비난받을 만한 특징이 있고, 오염된 상태의 작용이 있으며, 원치 않는 과보로 나타나고, 앞서 말한 것과 같은 것을 가까운 원인으로 한다"라는 등으로 설해진 방식을 따라야 하기에 "설해진 방식을 따라"라고 설했다.

คตํ คมนํ ปวตฺตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘คตมตฺตํ คติมตฺตํ คหณมตฺต’’นฺติ. ทิฏฺฐิยา หิ คติ ปวตฺติ เอวาติ. อาสนฺนการณตฺตาติ ปทฏฺฐานตาย, โยนิโสมนสิกาโร วิย หิ กุสลสฺส อโยนิโสมนสิกาโร อกุสลสฺส อจฺจาสนฺนเหตุ. ตถา หิ สติปิ อสทฺธมฺมสวนาทิการเณ อโยนิโส อนาวชฺชิเต อววตฺถาปิเต จ นตฺถิ อกุสลปฺปวตฺติ. ตถา จ วกฺขติ อฏฺฐกถายํ ‘‘อโยนิโส อกุสล’’นฺติ. เอเตน เอกนฺตการณตา จ วุตฺตตฺถา โหติ. ปฏิสงฺขา สีตาทิขมนํ อปฺปมาทวิหาโรติ วุตฺตํ ‘‘อปฺปมชฺชนํ ขมน’’นฺติ. เตน สติสํวโรติ อิธ ขนฺติสํวโร วุตฺโตติ อธิปฺปาโย อินฺทฺริยสํวรสฺส วุตฺตตฺตา. ปหานสํวโรติ วีริยสํวโร. โส หิ ‘‘อุปฺปนฺนํ กามวิตกฺกํ นาธิวาเสติ ปชหตี’’ติอาทินา (ม. นิ. ๑.๒๖; อ. นิ. ๔.๑๔; ๖.๕๘) วุตฺโตติ.

'갔음(gata)', '가는 것(gamana)', '전개(pavatti)'라고 하여 "단지 감, 단지 진행, 단지 취함"이라고 설했다. 사견의 진행(gati)은 바로 전개이기 때문이다. '가까운 원인이기 때문에'란 가까운 원인(padaṭṭhāna)의 상태를 말한다. 여리작의가 유익한 법의 원인인 것처럼, 비여리작의는 해로운 법의 아주 가까운 원인이기 때문이다. 참으로 사법(asaddhamma)을 듣는 등의 원인이 있더라도, 비여리작의로 반조하지 않고 확정하지 않으면 해로운 법의 전개는 없다. 그래서 주석서에서 "비여리작의가 해로운 법이다"라고 설하게 될 것이다. 이것으로 결정적인 원인임이 설해진 셈이다. '사유(paṭisaṅkhā)'란 추위 등을 견디는 것이며 방일하지 않게 머무는 것이라고 하여 "방일하지 않음, 인내함"이라고 설했다. 여기서는 감관의 단속이 설해졌으므로 새김의 단속(satisaṃvara) 대신 인내의 단속(khantisaṃvara)이 설해졌다는 뜻이다. '버림의 단속(pahānasaṃvara)'이란 정진의 단속(vīriyasaṃvara)이다. 그것은 "일어난 감각적 욕망에 대한 사유를 용납하지 않고 버린다" 등(M.I.26; A.IV.14; 6.58)으로 설해졌기 때문이다.

สมฺมาปฏิปตฺติยา ปฏิปกฺขภาเวน คเหตพฺพตากาโร โมโห สมฺมาปฏิปตฺติปฏิปกฺขภาวคฺคหณากาโร. เตน หิ นิวุตา น สมฺมา ปฏิปชฺชนฺติ. อภิชฺฌาย วิเสสโยโค กมฺมปถปฺปตฺติ.

어리석음(moha)은 바른 수행(sammāpaṭipatti)의 반대되는 상태로 파악되는 양상이며, 바른 수행의 반대되는 상태를 취하는 양상이다. 참으로 그것에 가려진 사람들은 바르게 수행하지 못한다. 간탐(abhijjhā)의 특별한 결합이 업도(kammapatha)에 이르는 것이다.

อนุปปริกฺขา โมโห. โส เจตฺถ ทิฏฺฐิรหิโต เวทิตพฺโพ. ทิฏฺฐิสหิตสฺส ปน ทิฏฺฐิยา อนุวิธายกตฺตา ตคฺคหเณเนว คหณนฺติ. อวตฺถุสฺมินฺติ อสทฺทหนีเย วตฺถุสฺมึ. สานุนโย อธิโมกฺโขติ โมหทิฏฺฐีนํ สทฺธาปติรูปตมาห. อหิริกาโนตฺตปฺปโมหาทีหิ ปมชฺชนโต อหิริกาทีหิ การเณหิ. อารกฺขรหิตจิตฺเตติ จิตฺตสฺส สติวิรหตํเยว ทสฺเสติ. อารกฺขปจฺจุปฏฺฐานา หิ สตีติ. เอเตน ‘‘อสฺสทฺธิยจิตฺเต อนฺธพาลจิตฺเต’’ติ ปททฺวยํ วุตฺตตฺถํ โหติ. อุปนาหาทีติ อาทิ-สทฺเทน [Pg.127] ราคาทโย สงฺคยฺหนฺติ. ราคาทีนํ ปริยุฏฺฐานาทิสภาวตาย ‘‘อวิเสเสนา’’ติ วุตฺตํ วิเสสสฺส เอกจฺจสฺส อสมฺภวโต. อิธาติ, อิมสฺมึ จิตฺเต. นิปฺผาเทตพฺเพ ปโยชเน ภุมฺมํ ‘‘จมฺมสฺมึ ทีปินํ หนฺตี’’ติ (วชิร. ฏี. ๑๗-๑๘ เวรญฺชกณฺฑวณฺณนา) วิย อารมฺมณํ วา อวูปสโม ผลูปจาเรน ‘‘เสมฺโห คุโฬ’’ติ วิย.

면밀히 조사하지 않음(anupaparikkhā)이 어리석음이다. 여기서 그것은 견해(diṭṭhi)가 없는 것으로 알아야 한다. 그러나 견해가 있는 경우에는 견해를 따르는 성질 때문에 그것을 파악하는 것만으로 파악된다. '대상이 아닌 것(avatthusmiṃ)'이란 믿을 수 없는 대상을 말한다. '애착이 수반된 확신(sānunayo adhimokkho)'이란 어리석음과 견해가 신심(saddhā)과 유사한 모습임을 말한다. 무참(ahirikā)과 무괴(anottappa)와 어리석음 등으로 인하여 방일하게 되므로, 무참 등의 원인들로 인해서이다. '보호가 없는 마음(ārakkharahitacitte)'에서는 마음의 마음챙김(sati)이 없음을 보여준다. 참으로 보호라는 나타남(paccupaṭṭhāna)이 마음챙김이기 때문이다. 이것으로 '믿음이 없는 마음, 어리석은 마음'이라는 두 구절은 설명된 의미가 된다. '원한 등'에서 '등'이라는 단어로 탐욕 등이 포함된다. 탐욕 등이 마음을 휩쓰는 등의 성질을 가지므로 '차별 없이'라고 말한 것이니, 특별한 어떤 것이 존재하지 않기 때문이다. '여기서'란 이 마음에 있다는 것이다. 성취해야 할 목적에 관해서 처소격(bhumma)으로 쓰인 것은 '피혁을 위해 표범을 죽인다'는 예와 같이 대상이거나, 혹은 가라앉지 않음(avūpasama)을 결과에 비유하여 '가래 덩어리'라고 부르는 것과 같다.

ธมฺมุทฺเทสวารกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

법의 요약 제시의 절(Dhammuddesavāra)에 대한 설명이 끝났다.

นิทฺเทสวารกถาวณฺณนา

상세한 설명의 절(Niddesavāra)에 대한 설명

๓๙๐. สภาวปฏิจฺฉาทวเสน ปกติอตฺตาทิอสนฺตคฺคหณสฺส นิสฺสยตฺตา นิมิตฺตตฺตา อสนฺตํ พุชฺฌติ, นิจฺจาทิวิสมคฺคหณสฺส สญฺญาทิวิปริเยสสฺส นิสฺสยตฺตา อสมํ พุชฺฌตีติ โมโห วุตฺโต นิมิตฺตสฺส กตฺตุภาเวน อุปจาริตตฺตา, อยญฺจ อตฺโถ ทิฏฺฐิสหิตโมหวเสน ทฏฺฐพฺโพ. เอตฺถ จ ปกตีติ กาปิลานํ ปธานํ.

390. 자성(sabhāva)을 은폐함으로 인하여 원질(pakati)이나 자아(attā) 등 존재하지 않는 것을 거머쥐는 의지처가 되고 원인이 되므로, 존재하지 않는 것을 안다(bujjhati). 항상함(nicca) 등의 왜곡된 파악과 상(saññā) 등의 전도(vipariyesa)의 의지처가 되므로 평등하지 않은 것을 안다. 그래서 어리석음(moha)이라 불리며, 원인이 행위자의 상태로 비유되었기 때문이다. 이 의미는 견해가 결합된 어리석음의 관점에서 보아야 한다. 여기서 '원질(pakati)'이란 까삘라 학파의 주된 원리(padhāna)를 말한다.

ตติยจิตฺตวณฺณนา

세 번째 마음에 대한 설명

๔๐๐. อปณฺณกปทํ วิย อวิรชฺฌนกปทมฺปิ กทาจิ นิยตภาวํ ทีเปยฺยาติ อนิยตตํ ทีเปตุํ ‘‘อุปฺปตฺติอรหงฺคานี’’ติ วุตฺตํ มานสฺส อนิยตตฺตา. ยทิ หิ มาโน นิยโต สิยา, กามราคสฺส มานรหิตา ปวตฺติ น สิยา, ตถา ภวราคสฺส. เอวํ สติ ปฏฺฐาเน จตุกฺขตฺตุํ กามราเคน โยชนา น สิยา, ติกฺขตฺตุํเยว สิยา, ภวราคมูลิกา จ น สิยา, เอวญฺจ สํโยชนานํ สํโยชเนหิ อฏฺฐวิเธน โยชนา สิยา, น ทสวิธา ทสฺสิตาติ ยถาวุตฺตาหิ โยชนาหิ มานสฺส อนิยตภาโว ปกาสิโต. อถ วา มาเนน สทฺธึ ปญฺจ โหนฺติ ยถาวุตฺตานิ อปณฺณกงฺคานิ, กึ ปน โหนฺตีติ อเปกฺขายํ เยวาปนกาติ วิทิโตวายมตฺโถ. เยวาปนกานญฺหิ ปญฺจภาโว อิธ วิธียติ, น อปณฺณกงฺคานนฺติ โส ยถา โหติ, ตถา โยเชตพฺพํ. กิเลสทุเก ปฏิจฺจวาราทีสุ ‘‘กิเลสํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กิเลโส ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา’’ติอาทีสุ ‘‘โลภํ ปฏิจฺจ โมโห มาโน ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ. โลภํ ปฏิจฺจ โมโห มาโน อุทฺธจฺจํ [Pg.128] อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ. โลภํ ปฏิจฺจ โมโห ถินํ อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺปํ. โลภํ ปฏิจฺจ โมโห อุทฺธจฺจํ อหิริกํ อโนตฺตปฺป’’นฺติ วิภตฺตตฺตา ‘‘ตถา กิเลสทุเกปี’’ติ วุตฺตํ. ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตสสงฺขาริกาสงฺขาริกจิตฺตวเสน หิ อยํ ปาฐเภโทติ.

400. 확실한 구절(apaṇṇakapada)처럼 어긋나지 않는 구절(avirajjhanakapada)도 때로는 결정된 상태를 나타낼 수 있으므로, 결정되지 않았음을 나타내기 위해 '일어날 가치가 있는 요소들(uppattiarahaṅgāni)'이라고 말했으니 자만(māna)이 결정되지 않았기 때문이다. 만일 자만이 결정된 것이라면, 자만이 없는 감각적 탐욕(kāmarāga)의 일어남은 없을 것이며 존재에 대한 탐욕(bhavarāga)도 그와 같을 것이다. 만일 그렇다면 발취(Paṭṭhāna)에서 감각적 탐욕과의 결합을 네 번으로 하지 않고 세 번으로만 했을 것이며, 존재에 대한 탐욕을 근본으로 하는 것도 없었을 것이다. 이와 같이 상요잔(saṃyojana)들의 상요잔들과의 결합이 여덟 가지로 나타났을 것이며 열 가지로 제시되지 않았을 것이니, 앞서 말한 결합들에 의해 자만이 결정되지 않은 상태임이 밝혀졌다. 혹은 자만과 함께 앞서 말한 다섯 가지 확실한 요소들이 있는데, '무엇이 참으로 있는가'라는 기대에서 '참으로 있는 것들(yevāpanakā)'이라는 이 의미는 이미 알려진 것이다. 참으로 '참으로 있는 것들'의 다섯 가지 상태가 여기서 규정되는 것이지, 확실한 요소들이 규정되는 것이 아니므로, 그것이 있는 그대로 결합되어야 한다. 번뇌의 이법(kilesaduka)의 조건의 절(paṭiccavāra) 등에서 "번뇌인 법을 연하여 번뇌인 법이 헤뚜 연(hetupaccaya)으로 일어난다" 등의 구절에서 "탐욕을 연하여 어리석음, 자만, 혼침, 들뜸, 무참, 무괴가 일어난다. 탐욕을 연하여 어리석음, 자만, 들뜸, 무참, 무괴가 일어난다. 탐욕을 연하여 어리석음, 혼침, 들뜸, 무참, 무괴가 일어난다. 탐욕을 연하여 어리석음, 들뜸, 무참, 무괴가 일어난다"라고 분석되었기 때문에 "이와 같이 번뇌의 이법에서도"라고 말한 것이다. 견해와 결합되지 않은 유자력(sasaṅkhārika)과 무자력(asaṅkhārika)의 마음의 관점에서 이 문구의 차이가 있기 때문이다.

‘‘กามราโค จตุธา เอกโต อุปฺปชฺชติ, ปฏิโฆ ติธา, มาโน เอกธา, ตถา วิจิกิจฺฉา ภวราโคติ อุทฺทิสิตฺวา กามราโค มานสํโยชนอวิชฺชาสํโยชเนหิ เจว อวิชฺชาสํโยชนมตฺเตเนว จ สทฺธึ มาโน ภวราคาวิชฺชาสํโยชเนหิ สทฺธึ ภวราโค อวิชฺชาสํโยชเนน สทฺธิ’’นฺติ อฏฺฐกถากณฺฑวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๘๕) วกฺขมานตฺตา ‘‘อิธ จ วกฺขตี’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺเถว ‘‘โลโภ ฉธา เอกโต อุปฺปชฺชติ, ปฏิโฆ ทฺเวธา, ตถา โมโห’’ติ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘โลโภ อสงฺขาริโก ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺโต โมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, สสงฺขาริโก โมหถินอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, อสงฺขาริโก เอว โมหมานอุทฺธจฺจอหิริกอโนตฺตปฺเปหิ, สสงฺขาริโก เอว จ โมหมานถินอุทฺธจฺจอหิริกอโนตฺตปฺเปหี’’ติ วกฺขมานตฺตา ‘‘ตถาทสวิธา กิเลสาน’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘อห’’นฺติ คหณตาย อวํกตฺวา คหณมฺปิ ‘‘สมฺปคฺคโห’’ติ วุตฺตํ.

"감각적 탐욕은 네 가지 방식으로 함께 일어나고, 진애(paṭigha)는 세 가지 방식으로, 자만은 한 가지 방식으로, 그와 같이 의심(vicikicchā)과 존재에 대한 탐욕도 그러하다"라고 요약한 뒤, "감각적 탐욕은 자만상요잔 및 무명상요잔과 함께 일어나기도 하고, 단지 무명상요잔과만 함께 일어나기도 하며, 자만은 존재에 대한 탐욕 및 무명상요잔과 함께 일어나고, 존재에 대한 탐욕은 무명상요잔과 함께 일어난다"라고 주석서의 설명에서 말해질 것이므로 "여기서 말해질 것이다"라고 말한 것이다. 거기서 "탐욕은 여섯 가지 방식으로 함께 일어나고, 진애는 두 가지 방식으로, 어리석음도 그와 같다"라고 요약한 뒤, "탐욕은 무자력이면서 견해와 결합되지 않은 경우 어리석음, 들뜸, 무참, 무괴와 함께하고, 유자력인 경우 어리석음, 혼침, 들뜸, 무참, 무괴와 함께하며, 또한 무자력인 경우 어리석음, 자만, 들뜸, 무참, 무괴와 함께하고, 또한 유자력인 경우 어리석음, 자만, 혼침, 들뜸, 무참, 무괴와 함께한다"라고 말해질 것이므로 "이와 같이 열 가지 방식의 번뇌들"이라고 말한 것이다. "나"라고 거머쥐는 성질 때문에 굽히지 않고 거머쥐는 것도 '확실히 거머쥠(sampaggaho)'이라고 하였다.

จตุตฺถจิตฺตวณฺณนา

네 번째 마음에 대한 설명

๔๐๒. อุสฺสาหํ ชเนนฺตาติ เอตฺถ จิตฺตปโยคสงฺขาโต สงฺขาโร เอว อุสฺสาโห, น วีริยุสฺสาโหติ.

402. '의욕을 일으키는 것'이란 여기서 마음의 방편(cittapayoga)이라 일컬어지는 형성(saṅkhāra)만이 의욕이지, 정진(vīriya)의 의욕이 아니다.

นวมจิตฺตวณฺณนา

아홉 번째 마음에 대한 설명

๔๑๓. วิสปฺปนานิฏฺฐรูปสมุฏฺฐานํ เยน กุปิตสฺส สกลสรีรํ กมฺปติ, กุปิตากาโร ปญฺญายติ. เอเตน สมฺปตฺติอตฺโถ รโส ทสฺสิโต โหติ, ปวตฺติอาการวเสน วา วิสปฺปนรโส. ตถา หิ ยสฺส กุปฺปติ, ตสฺส อมิตฺตสฺส สมฺปตฺติ เยภุยฺเยน ปฏิฆุปฺปตฺติเหตุ โหตีติ. เอเตน กิจฺจตฺโถ รโส วุตฺโต โหตีติ.

413. 퍼져나감(visappana)은 싫어하는 대상의 일어남이니, 이것으로 화난 사람의 온 몸이 떨리고 화난 모습이 나타난다. 이것으로 성취(sampatti)의 의미인 역할(rasa)이 제시된 것이거나, 혹은 일어나는 양상에 따른 퍼져나가는 역할이다. 참으로 누구에게 화를 내면, 그 원수의 성취가 대체로 진애(paṭigha)가 일어나는 원인이 되기 때문이다. 이것으로 작용(kicca)의 의미인 역할이 언급된 것이다.

๔๑๘. วจนตฺถเมว วจนปริยายเมว.

418. 단어의 의미일 뿐이며, 단어의 표현 방식일 뿐이다.

เอกาทสมจิตฺตวณฺณนา

열한 번째 마음에 대한 설명

๔๒๔. นิจฺฉยาภาวาติ [Pg.129] อธิโมกฺขาภาวา. อสณฺฐหนโตติ สนฺตานวเสน เอกสฺมึ อารมฺมเณ อนวฏฺฐานโต.

424. '결정이 없음'이란 확신(adhimokkha)이 없기 때문이다. '머물지 못함'이란 상속의 관점에서 하나의 대상에 머물지 못하기 때문이다.

ทฺวาทสมจิตฺตวณฺณนา

열두 번째 마음에 대한 설명

๔๒๙. สหชาตาธิปติ นตฺถิ ‘‘ฉนฺทวโต เจ วิจิกิจฺฉา อุปฺปชฺชติ, สา มยฺหํ อุปฺปชฺเชยฺยา’’ติอาทิปฺปวตฺติยา อภาวา. อนุทฺธฏตฺตา ปฏิสิทฺธตา, ยถาธมฺมสาสเน อวจนมฺปิ อภาวํ ทีเปติ.

429. 구생증상(sahajātādhipati)은 없다. "열의(chanda)가 있는 자에게 의심(vicikicchā)이 생긴다면 그것이 나에게 생기기를" 등의 과정이 없기 때문이다. 들뜸(uddhacca)이 없으므로 금지된 것이니, 법의 가르침에서 언급되지 않은 것도 없음(abhāva)을 나타내는 것과 같다.

อวจนโตติ อ-การสฺส ตทญฺญวจนตํ ทสฺเสติ. เอเตน จ ทสฺสเนน ปหาตพฺเพสุ อภาววจเนน การณสิทฺธิยา ผลสิทฺธีติ ตตฺถ อภาวสฺส การณเมว ตาว ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต’’ติ วุตฺตํ. เตน ตํสภาวตา ตสฺส จิตฺตุปฺปาทสฺส วุตฺตา โหติ. ตโต จ ‘‘พลวํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒติ, ทุพฺพลํ นากฑฺฒตี’’ติ อิทํ ปฏิสนฺธิทานสภาเวสุ. ยสฺส ปน ปฏิสนฺธิทานสภาโว เอว นตฺถิ, น ตสฺส พลวภาโว ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน การณนฺติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. อนากฑฺฒนํ สาเธติ ‘‘ยทิ หิ อากฑฺเฒยฺยา’’ติอาทินา. ยสฺมา จ นาคตํ, ตสฺมา นากฑฺฒตีติ อธิปฺปาโย. ‘‘ยสฺมา ปน ตํ ปฏิสนฺธิทานํ นตฺถิ, ตสฺมา นาคต’’นฺติ วุตฺตตฺตา ‘‘อนากฑฺฒนโต อนาคมนํ สาเธตุ’’นฺติ วุตฺตํ.

'말하지 않음(avacanato)'이라는 것은 'a-'라는 글자가 '그 이외의 것을 말함'을 나타낸다. 그리고 견도(見道)로 끊어야 할 것들 중에서 [들뜸이] 없다고 말함으로써, 원인의 확립을 통해 결과의 확립이 이루어지므로, 거기서 [결과인] 없음의 원인을 먼저 보이기 위해 "재생연결을 끌어오지 않기 때문에"라고 하였다. 그것에 의해 그 마음의 일어남(心起)의 자성이 언급된 것이다. 그러므로 "강한 것은 재생연결을 끌어오고, 약한 것은 끌어오지 않는다"라는 것은 재생연결을 주는 자성이 있는 것들에 대한 말이다. 그러나 재생연결을 주는 자성 자체가 없는 것의 경우, 그 강한 상태가 재생연결을 끌어오는 원인이 아니라는 이 뜻이 밝혀진 것이다. "만약 끌어온다면" 등의 문구로 끌어오지 않음을 증명한다. 오지 않았기 때문에 끌어오지 않는다는 것이 그 의도이다. "그 재생연결을 주는 것이 없기 때문에 오지 않은 것"이라고 설명되었으므로, "끌어오지 않음으로부터 오지 않음을 증명하기 위해"라고 말한 것이다.

อปายคมนียสฺสาติ อปายํ คเมตีติ อปายคมนียํ, ตํสภาวนฺติ อตฺโถ. ปฏิสนฺธิอากฑฺฒเน สติ อุทฺธจฺจสหคตํ เอกนฺเตน อปายคมนียํ สิยา. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๒๙) ‘‘อิตรสฺสาปิ เอตฺเถว ปฏิสนฺธิทานํ ภเวยฺยา’’ติ. น หิ อกุสลปฏิสนฺธิ สุคติยํ สมฺภวตีติ. ‘‘จตูหิ อปาเยหิ จ วิปฺปมุตฺโต (ขุ. ปา. ๖.๑๑; สุ. นิ. ๒๓๔) อวินิปาตธมฺโม’’ติ (ส. นิ. ๒.๔๑; ๕.๙๙๘, ๑๐๐๔) วจนโต อปายคมนียญฺจ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ. เตนาห ‘‘อปายคมนียสฺส ทสฺสเนน ปหาตพฺพตฺตา’’ติ. น เจตํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ, น โส ตสฺส อปายคมนีโย ราโค โทโส โมโห ตเทกฏฺฐา จ กิเลสาติ เอเตน สงฺคโหติ สกฺกา วตฺตุํ นิโยคโต ภาวนาย ปหาตพฺพภาเวน วุตฺตตฺตา. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘กตเม ธมฺมา ภาวนาย ปหาตพฺพา, อุทฺธจฺจสหคโต จิตฺตุปฺปาโท’’ติ (ธ. ส. ๑๔๐๖).

'악처로 가게 하는 것(apāyagamanīyassa)'이란 악처로 가게 하므로 '악처로 가게 하는 것'이며, 그러한 자성을 가졌다는 뜻이다. 만약 재생연결을 끌어옴이 있다면 들뜸과 결합한 것(uddhaccasahagata)은 전적으로 악처로 가게 하는 것이 될 것이다. 그래서 주석서에서 "다른 것(들뜸)에게도 여기에서 재생연결을 주는 것이 있을 것이다"라고 하였다. 왜냐하면 해로운 재생연결이 선처(좋은 곳)에서 일어나는 일은 없기 때문이다. "네 가지 악처에서 완전히 벗어나 타락하지 않는 법을 가진 자(avinipātadhammo)"라는 말씀에 따라 악처로 가게 하는 것은 견도로 끊어야 할 것이다. 그래서 "악처로 가게 하는 것은 견도로 끊어야 할 것이기 때문에"라고 하였다. 그런데 이것(들뜸)은 견도로 끊어야 할 것이 아니며, 그것이 악처로 가게 하는 탐욕, 성냄, 어리석음 및 그것들과 같은 자리에 있는 번뇌들이라고 포함해서 말할 수도 없다. 왜냐하면 반드시 수도(修道)로 끊어야 할 상태로 언급되었기 때문이다. "어떤 법들이 수도로 끊어야 할 것인가? 들뜸과 결합한 마음의 일어남이다"라고 말씀하셨기 때문이다.

‘‘กุสลากุสลํ [Pg.130] กมฺมํ วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๒๗) วุตฺตกมฺมปจฺจยภาโว นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโว. โส จ ยทิ อุทฺธจฺจสหคตํ ปฏิสนฺธึ อากฑฺเฒยฺย, ตสฺสาปิ สิยา. ตถา จ สติ อุทฺธจฺจสหคตํ ทสฺสเนน ปหาตพฺพํ สิยา ทสฺสเนน ปหาตพฺพานํเยว นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาวสฺส วุตฺตตฺตา. น เจตํ ทสฺเสเนน ปหาตพฺพนฺติ สพฺพํ ปุพฺเพ วิย อาวตฺตติ.

"유익하거나 해로운 업은 과보의 온(蘊)들과 지어진 물질(kaṭattā rūpā)들에게 업연(業緣)으로 조건이 된다"라고 설해진 업연의 상태는 이찰나업연(異刹那業緣, nānākkhaṇikakammapaccaya)의 상태이다. 만약 들뜸과 결합한 것이 재생연결을 끌어온다면 그것에게도 [이찰나업연이] 있을 것이다. 그렇게 되면 들뜸과 결합한 것은 견도로 끊어야 할 것이 될 것인데, 왜냐하면 견도로 끊어야 할 것들에 대해서만 이찰나업연의 상태가 설해졌기 때문이다. 그러나 이것은 견도로 끊어야 할 것이 아니므로, 모든 것이 앞서와 같이 돌아가게 된다.

สหชาตเมว วิภตฺตนฺติ ยถา ทสฺสเนน ปหาตพฺพวิภงฺเค ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๖) สหชาตํ นานากฺขณิกนฺติ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘สหชาตา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย, นานากฺขณิกา ทสฺสเนน ปหาตพฺพา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ วิภตฺตํ, เอวํ อวิภชิตฺวา ‘‘ภาวนาย ปหาตพฺพา เจตนา จิตฺตสมุฏฺฐานานํ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๘๙) เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘นานากฺขณิกา เจตนา วิปากานํ ขนฺธานํ กฏตฺตา จ รูปานํ กมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ. เตน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยภาโวติ วิญฺญายติ. ปจฺจนีเยปิ ยถาสมฺภวํ สงฺคาหกปจฺจยานํ วเสน ปจฺจยุทฺธาเร กริยมาเน. อิตรตฺถ จาติ ทสฺสเนนปหาตพฺพปเท. ตตฺถ หิ ‘‘ทสฺสเนน ปหาตพฺโพ ธมฺโม เนว ทสฺสเนน น ภาวนาย ปหาตพฺพสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย, สหชาตอุปนิสฺสยปจฺฉาชาตกมฺมปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๘.๗๑) กมฺมปจฺจโยปิ วุตฺโตติ.

'구사생(俱生)만을 분류했다'는 것은, 견도로 끊어야 할 분류(dassanena pahātabbavibhaṅge)에서 "견도로 끊어야 할 법은 견도로도 수도로도 끊어야 할 것이 아닌 법에게 업연으로 조건이 된다"라고 구사생과 이찰나를 제시한 뒤, "구사생인 견도로 끊어야 할 의도(cetanā)는 마음에서 생긴 물질들에게 업연으로 조건이 되고, 이찰나인 견도로 끊어야 할 의도는 과보의 온들과 지어진 물질들에게 업연으로 조건이 된다"라고 분류한 것과 같다. 이와 달리 분류하지 않고 "수도로 끊어야 할 의도는 마음에서 생긴 물질들에게 업연으로 조건이 된다"라고 이만큼만 말했으며, "이찰나인 의도는 과보의 온들과 지어진 물질들에게 업연으로 조건이 된다"라고는 말하지 않았다. 그것에 의해 수도로 끊어야 할 것에는 이찰나업연의 상태가 없다는 것을 알 수 있다. 반대되는 경우(paccanīya)에도 가능성에 따라 포함하는 연(緣)들의 힘에 의해 연의 추출이 이루어질 때도 그러하다. '다른 곳에서도(itarattha ca)'란 견도로 끊어야 할 구절에서이다. 거기서 "견도로 끊어야 할 법은 견도로도 수도로도 끊어야 할 것이 아닌 법에게 대상연으로 조건이 되고, 구사생·의지·후생·업연으로 조건이 된다"라고 업연도 언급되었기 때문이다.

ตทภาวาติ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยตฺตาภาวา. น จ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วินา ปฏิสนฺธิอากฑฺฒนํ อตฺถีติ ‘‘ปฏิสนฺธิอนากฑฺฒนโต ตตฺถ อนาคตา’’ติ วุตฺตํ. เอตฺถาติ ‘‘ฐเปตฺวา อุทฺธจฺจสหคตํ เสสานิ เอกาทเสว ปฏิสนฺธึ อากฑฺฒนฺตี’’ติ เอตฺถ. ปวตฺติวิปากสฺสาติ ปวตฺติยํ วิปาโก ปวตฺติเอกเทสตาย ปวตฺติภูโต วา วิปาโก เอตสฺสาติ ปวตฺติวิปากํ, กมฺมํ, ตสฺส. อถ วา ปวตฺติยํ วิปาโก ปวตฺติวิปาโก. อิมสฺมึ ปน อตฺเถ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย เอตสฺสาติ นานา…เป… โย, ตพฺภาโว…เป… ตาติ เอวํ ปทจฺเฉโท ทฏฺฐพฺโพ. น สกฺกา นิวาเรตุํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยํ วินา วิปากสฺส อนุปฺปชฺชนโต.

'그것이 없음(tadabhāva)'이란 이찰나업연의 상태가 없음이다. 이찰나업연 없이는 재생연결을 끌어옴이 없으므로 "재생연결을 끌어오지 않기 때문에 거기서 오지 않았다"라고 하였다. '여기서(ettha)'란 "들뜸과 결합한 것을 제외한 나머지 열한 가지만이 재생연결을 끌어온다"라는 여기에서이다. '전개되는 과보(pavattivipākassa)'란 전개(pavatti) 중에 생기는 과보이거나, 전개의 일부분으로서 전개 상태가 된 과보가 이것에게 있다는 것이니 '전개되는 과보'인 업을 뜻한다. 또는 전개 중에 생기는 과보가 전개되는 과보이다. 이 의미에서 '이찰나업연이 이것에게 있다'는 것이 nānā...pe...yo이며, '그 상태'가 ...pe...tā라고 이와 같이 단어의 분해를 보아야 한다. 이찰나업연 없이는 과보가 생겨나지 않으므로 [전개 중에] 이찰나업연을 막을 수는 없다.

อิทานิ [Pg.131] ปวตฺติวิปากานํ นานากฺขณิกกมฺมปจฺจยลาภิตาย อาหจฺจภาสิตตํ ทสฺเสตุํ ‘‘วุตฺตญฺจา’’ติอาทิมาห. วิปากทานํ ปฏิสนฺธิวิปากธมฺมตาติ มญฺญมาโน ‘‘ยทิ ภาวนา’’ติอาทิมาห. อิตโร วิปากทานาภาเวปิ สิทฺโธ วิปากธมฺมภาโว ตาทิสานํ อญฺเญสมฺปิ ลพฺภมานตฺตาติ อาห ‘‘อภิญฺญาจิตฺตาทีน’’นฺติ. อาทิ-สทฺเทน อตฺตโน กาลมติกฺกนฺตํ ทิฏฺฐธมฺมเวทนียํ อุปปชฺชเวทนียญฺจ สงฺคณฺหาติ. วุตฺตํ สิยาติ อิทํ สหายปจฺจยลาภโต ปุถุชฺชนสนฺตานวุตฺติโน อุทฺธจฺจสหคตสฺส วิปากุปฺปาทนํ, ตทภาวา เสกฺขสนฺตติยํ ตสฺส วิปากานุปฺปาทนญฺจ ยุตฺตํ สิยาติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ปน ฐานํ สุฏฺฐุ วิจาเรตพฺพ’’นฺติอาทิ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ปุถุชฺชเนสุ อุปฺปชฺชมานานํ สกภณฺเฑ ฉนฺทราคาทีนํ อุทฺธจฺจสหคตจิตฺตุปฺปาทสฺส จ สํโยชนตฺตยตเทกฏฺฐกิเลสานํ อนุปจฺฉินฺนตาย อปริกฺขีณสหายานํ วิปากุปฺปาทนํ น สกฺกา ปฏิกฺขิปิตุนฺติ อุทฺธจฺจสหคตธมฺมานํ วิปาโก วิภงฺเค วุตฺโต’’ติ. ตสฺส ตาทิสสฺเสว สติ สหาเย วิปากุปฺปาทนวจนํ, อสติ วิปากานุปฺปาทนวจนํ วิรุชฺฌตีติ จ ปวตฺติวิปากทายิกํ วา อุทฺธจฺจสหคตสฺส มนสิ กตฺวา ‘‘วุตฺตํ สิยา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘ปวตฺติวิปากญฺหิ สนฺธาย ‘เตสํ วิปาเก ญาณ’นฺติ ปฏิสมฺภิทาวิภงฺเค (วิภ. ๗๒๕-๗๒๖) วุตฺต’’นฺติ เอเก วณฺณยนฺติ. เอวํ อุทฺธจฺจเจตนาปิ น โหติ, สาปิ วิญฺญาณปจฺจยภาเว อปเนตพฺพาติ อิทมฺปิ ปฏิสนฺธิวิญฺญาณเมว สนฺธาย วุตฺตนฺติ.

이제 전개기의 과보들이 서로 다른 찰나의 업의 연(緣)을 얻는 것에 대해 직접적으로 설해진 것임을 보이기 위해 '설해진 바와 같이(vuttañca)' 등의 말을 하였다. 과보를 주는 것이 재생연결의 과보의 성질이라고 생각하여 '만약 수행이(yadi bhāvanā)' 등의 말을 하였다. 다른 이는 과보를 주는 것이 없을지라도 과보의 성질임이 성립하는 것은 그와 같은 다른 것들에서도 얻어지기 때문이라고 하며 '신통심 등(abhiññācittādīnaṃ)'이라고 말하였다. '등(ādi)'이라는 단어로 자신의 시간을 넘긴 현법수번업(現法受煩業)과 차생수번업(次生受煩業)을 포함한다. '말해질 수 있다(vuttaṃ siyā)'는 것은 보조적인 연(緣)을 얻음으로 인해 범부의 상속에서 일어나는 들뜸과 결합한 것의 과보 발생과, 그것의 부재로 인해 유학(有學)의 상속에서 그것의 과보가 발생하지 않는 것이 타당할 수 있다는 말이다. 그래서 '이 대목은 잘 고찰되어야 한다'는 등의 말을 하였다. 또한 다음과 같이 말할 것이다. '범부들에게 일어나는 자신의 소유인 탐욕 등과 들뜸과 결합한 마음의 일어남이 세 가지 결박과 같은 층의 번뇌들이 끊어지지 않았기에, 소멸되지 않은 조력자들에 의한 과보의 발생은 부정할 수 없으므로, 들뜸과 결합한 법들의 과보는 비방가(Vibhaṅga)에서 설해졌다'라고. 그와 같은 것의 경우 조력자가 있을 때 과보가 발생한다는 설함과, 없을 때 과보가 발생하지 않는다는 설함이 모순된다고 하며, 혹은 전개기의 과보를 주는 들뜸과 결합한 것을 마음에 두고 '말해질 수 있다'라고 하였다. '전개기의 과보를 염두에 두고 <그것들의 과보에 대한 지혜>라고 빠띠삼비다 비방가에서 설해졌다'라고 어떤 이들은 설명한다. 이와 같이 들뜸의 의도 또한 [재생연결의 조건이] 되지 않으며, 그것 또한 식(識)의 연이 되는 상태에서 제거되어야 하므로, 이것 역시 재생연결식만을 염두에 두고 설해진 것이다.

อกุสลปทวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

불선구(不善句)에 대한 설명이 끝났다.

อพฺยากตปทํ

무기구(無記句)

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา

원인 없는 선의 과보에 대한 설명

๔๓๑. กามาวจร…เป… อาทิ วุตฺตนฺติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน ‘‘อุปจิตตฺตา’’ติ ปทํ สงฺคยฺหติ ‘‘อสาธารณกมฺมปจฺจยวเสนา’’ติ วุตฺตตฺตา. ‘‘อุปจิตตฺตาติ ลทฺธาเสวนตฺตา’’ติ เกจิ วทนฺติ, ตํ ปฐมชวนสฺส น ยุชฺชติ อนาเสวนตฺตา. ตถา จ สติ ตสฺส วิปากทานเมว น สิยาติ ตโต อญฺญถา อตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา’’ติอาทิมาห. ตตฺถ วิปากาภิมุขนฺติ วิปากทานาภิมุขํ กโตกาสํ. กโตกาสตา จ อนาทิมฺหิ สํสาเร อเนเกสํ กมฺมานํ กตานํ อตฺถิตาย ปรสฺส ปฏิพาหเนน โหตีติ ‘‘อญฺญสฺส วิปากํ ปฏิพาหิตฺวา’’ติอาทิ วุตฺตํ. วฑฺฒิตตา [Pg.132] จ สกมฺมสฺส พลทานสมตฺถตาวเสน อตฺตโน การเณหิ อภิสงฺขตตา. อสาธารเณน นามํ อุทฺธฏํ ‘‘เภรีสทฺโท ยวงฺกุโร’’ติ ยถา. วิญฺญาณานนฺติ จกฺขุวิญฺญาณาทีนํ. วิเสสปจฺจยตฺตาติ อธิกปจฺจยตฺตา.

431. 욕계…생략… '등(ādi)'이 설해졌다는 것에서, 여기 '등'이라는 단어로 '쌓였기 때문에(upacitattā)'라는 구절이 포함되니, '불공(不共)한 업의 연의 힘으로'라고 설해졌기 때문이다. '쌓였기 때문에란 습행(āsevanā)을 얻었기 때문'이라고 어떤 이들은 말하지만, 그것은 첫 번째 자바나(javana)에는 적절하지 않으니 습행이 없기 때문이다. 만약 그렇다면 그것은 과보를 주는 것조차 없을 것이기에 그와 다른 의미를 나타내며 '어떻게(yathā)' 등의 말을 하였다. 거기서 '과보를 향함(vipākābhimukha)'이란 과보를 주기 위해 기회를 만든 것을 의미한다. 기회를 만든다는 것은 시작 없는 윤회 속에서 지어진 많은 업들이 존재하기에 다른 것을 막음으로써 이루어지므로 '다른 것의 과보를 막고' 등의 말이 설해졌다. '증장됨(vaḍḍhitatā)'이란 자신의 업에 힘을 주는 능력에 따라 자신의 원인들에 의해 형성된 상태이다. '불공(不共)한 것'에 의해 이름이 붙여진 것은 '북소리'나 '보리 싹'과 같다. '식들의(viññāṇānaṃ)'란 안식(眼識) 등을 말한다. '특별한 연이기 때문(visesapaccayattā)'이란 뛰어난 연이기 때문이라는 뜻이다.

จกฺขุสนฺนิสฺสิตญฺจ ตํ รูปวิชานนญฺจาติ เอเตน สมานาธิกรณตํ สมาสสฺส ทสฺเสนฺโต ตตฺถ จ ‘‘จกฺขุสนฺนิสฺสิต’’นฺติอาทิปททฺวยสฺส นีลุปฺปลสทฺทาทีนํ วิย อญฺญมญฺญวิเสสนวิเสสิตพฺพภาวมาห. อญฺญวิญฺญาณนฺติ รูปารมฺมณํ มโนวิญฺญาณํ. รูปํเยวารมฺมณนฺติ ปน อตฺเถ ทิพฺพจกฺขุวิญฺญาณํ ทฏฺฐพฺพํ ตํสทิสานํ ตทุปจารํ กตฺวา ยถา ‘‘สา เอว ติตฺติรี ตานิ เอว โอสธานี’’ติ. ฌานปจฺจยตฺตาภาเว น ฌานงฺคตา นตฺถีติ ปญฺจวิญฺญาเณสุ อุเปกฺขาทีนํ อุปจริตฌานงฺคตํ สาเธติ. น หิ ฌานงฺคานํ ฌานปจฺจยตํ วตฺวา เตสํ ฌานปจฺจยภาโว ปฏิกฺขิตฺโตติ. ยทิ เอวํ ปญฺจวิญฺญาเณสุ อุเปกฺขาทโย ฌานราสิฏฺฐาเน น วตฺตพฺพา สิยุนฺติ อาห ‘‘ฌานปจฺจยตฺตาภาเว’’ติอาทิ. อุเปกฺขาทิภาวโตติ อุเปกฺขาสุขทุกฺเขกคฺคตาภาวโต. อญฺญฏฺฐานาภาวโตติ จิตฺตฏฺฐิตึ เอว สนฺธาย วุตฺตํ.

'눈에 의지한 것이면서 형색을 인식하는 것'이라는 이것으로 복합어의 동격(同格)임을 보이면서, 거기서 '눈에 의지한' 등의 두 단어가 '푸른 연꽃' 등의 단어들처럼 서로 수식어와 피수식어의 관계에 있음을 말하였다. '다른 식'이란 형색을 대상으로 하는 의식(意識)이다. '형색만을 대상으로 함'이라는 의미에서는 천안식(天眼識)을 보아야 하니, 그와 유사한 것들에 대해 '바로 그 자고새, 바로 그 약초들'과 같이 방편(upacāra)으로 삼은 것이다. 선(禪)의 연이 되는 상태가 없을지라도 선의 구성요소가 없는 것은 아니므로, 오식(五識)에서 우뻬카(upekkhā) 등의 방편적인 선의 구성요소임을 확정한다. 선의 구성요소들에 대해 선의 연이 됨을 말하고 나서 그것들의 선의 연이 되는 상태를 부정한 것은 아니기 때문이다. 만약 그렇다면 오식에서의 우뻬카 등은 선의 부류에서 말해지지 않아야 할 것이기에 '선의 연이 되는 상태가 없을지라도' 등을 말하였다. '우뻬카 등의 상태이기 때문'이란 우뻬카, 즐거움, 괴로움, 집중(ekaggatā)의 상태이기 때문이다. '다른 장소가 없기 때문'이란 마음의 안정(cittaṭṭhiti)만을 염두에 두고 한 말이다.

๔๓๖. อกุสลํ ภวงฺคนิสฺสนฺเทน ‘‘ปณฺฑร’’นฺติ วุจฺจติ, ภวงฺเค อปณฺฑเร ตํมูลิกา กุโต อกุสลสฺส ปณฺฑรตาติ ‘‘อกุสลสฺส จา’’ติ วุตฺตํ. ปณฺฑรตาย การณํ วตฺตพฺพํ, ยทิ อญฺญการณา ปณฺฑรตา, สภาโววายนฺติ จิตฺตสฺส อกิเลสสภาวตาย วุตฺตํ, น เจตฺถ ผสฺสาทีนมฺปิ ปณฺฑรตาปตฺติ. ยโต ธมฺมานํ สภาวกิจฺจวิเสสญฺญุนา ภควตา วิญฺญาณํเยว ตถา นิทฺทิฏฺฐนฺติ.

436. 불선(不善)은 유분(有分, bhavaṅga)의 유출물로서 '빛나는 것(paṇḍara)'이라 불리는데, 유분이 빛나지 않는다면 그것을 뿌리로 하는 불선이 어떻게 빛나겠는가라고 하여 '불선의 것도'라고 말하였다. 빛남의 원인이 언급되어야 하니, 만약 다른 원인으로 인해 빛나거나 이것이 본성이라면, 그것은 마음이 번뇌 없는 본성이기 때문에 설해진 것이며, 여기서 촉(phassa) 등도 빛나게 되는 것은 아니다. 법들의 본성과 작용의 차이를 아시는 세존에 의해 식(識)만이 그렇게 지적되었기 때문이다.

๔๓๙. อนติกฺกมเนน ภาวนาย. ปสาทฆฏฺฏนํ วิสยสฺส โยคฺยเทเส อวฏฺฐานนฺติ ‘‘ปสาทํ ฆฏฺเฏตฺวา อาปาถํ คนฺตฺวา’’ติ วุตฺตํ. มหาภูเตสุ ปฏิหญฺญตีติ เอตฺถ น สยํ กิญฺจิ ปฏิหญฺญติ, นาปิ เกนจิ ปฏิหญฺญียติ อโผฏฺฐพฺพสภาวตฺตา. วิสยวิสยีภูตํ ปน อภิมุขภาวปฺปตฺติยา วิญฺญาณุปฺปตฺติยา เหตุตาย วิสิฏฺฐภาวปฺปตฺตํ ปฏิหตปฏิฆาตกภาเวน โวหรียติ, ตสฺมา เตสุ สปฺปฏิฆโวหาโร. ‘‘อุปาทารูปํ ฆฏฺเฏตีติ เอวมาทิ จ อุปจารวเสเนว เวทิตพฺพํ. มหาภูตารมฺมเณน ปน [Pg.133] กายปฺปสาทนิสฺสยภูเตสุ มหาภูเตสุ ฆฏฺฏิยมาเนสุ ปสาโทปิ ฆฏฺฏิโต เอว นาม โหตีติ วตฺวา วีมํสิตพฺพ’’นฺติ วทนฺติ. ยถาธิปฺเปเตน เอกเทสสามญฺเญน อุปมาวจนโต นิสฺสิตนิสฺสยฆฏฺฏนานํ สติปิ ปุพฺพาปรภาเว อุปมตฺเต อุปมาภาเวน คเหตพฺพภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อุภยฆฏฺฏนทสฺสนตฺถ’’นฺติ อาห.

439. 수행을 초월하지 않음으로써이다. 감관(pasāda)의 부딪힘은 대상이 적절한 장소에 머무는 것을 의미하므로 '감관을 부딪치고 영역에 들어와서'라고 설해졌다. '대종(大種)들에 부딪힌다'는 것에서 여기서 스스로 무언가에 부딪히는 것도 아니요, 무언가에 의해 부딪히는 것도 아니니, 감촉되지 않는 본성(aphoṭṭhabbasabhāva)이기 때문이다. 그러나 대상과 주체가 된 것이 서로 마주 보게 되어 식(識)의 발생의 원인이 됨으로써 특별한 상태에 이르렀을 때, 부딪히는 자와 부딪힘을 당하는 자의 상태로 일컬어지니, 그래서 그것들에 대해 '유대(有對, sappaṭigha)'라는 명칭이 쓰인다. '파생물질(upādārūpa)을 부딪친다'는 등의 표현도 방편(upacāra)에 의한 것으로 알아야 한다. 그러나 대종을 대상으로 함으로써 몸의 감관의 의지처가 되는 대종들이 부딪힐 때 감관도 부딪힌 것이라고 말하며 고찰해 보아야 한다고들 말한다. 의도된 바와 같은 일부분의 유사성에 의한 비유적 표현이기에, 의지하는 것과 의지처의 부딪힘에 선후 관계가 있을지라도 비유일 뿐이므로 비유로서 받아들여야 할 상태임을 보이면서 '양자의 부딪힘을 보이기 위해'라고 말하였다.

๔๕๕. ทสฺสนาทิปฺปวตฺติภาวโตติ มโนธาตุมโนวิญฺญาณธาตูนํ อทสฺสนาทิตาย สา เอเตสํ เอว วิเสโส. อนญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตายาติ อญฺญนิสฺสยมโนปุพฺพงฺคมตฺตาภาวโต. อญฺญนิสฺสยวิญฺญาณสฺส อนนฺตรปจฺจยตฺตาภาเวนาติ อิมินา กิริยามโนธาตุโตปิ วิเสสสฺส วุตฺตตฺตา ‘‘มโนทฺวารนิคฺคมนมุขภาวาภาวโต’’ติ วุตฺตํ, น วุตฺตํ ‘‘นิคฺคมนปเวสมุขภาวาภาวโต’’ติ. ติวิเธนปิ หิ มโนธาตุวิญฺญาณธาตูหิ มโนวิญฺญาณธาตุยา วิเสโส ทสฺสิโตติ. ตโต เอว วิชานนวิเสสวิรหโตเยว. ยทิ มโนธาตุ ‘‘มโนวิญฺญาณ’’นฺติ น วุจฺจติ, ฉวิญฺญาณกายาติ กถํ มโนธาตุยา ตตฺถ สงฺคโห โหตีติ? สงฺคโห เอว ปริยายเทสนตฺตา. อตฺถิ หิ เอส ปริยาโย ‘‘มนนมตฺตํ วิญฺญาณํ มโนวิญฺญาณ’’นฺติ ยถา ‘‘มนนมตฺตา ธาตุ มโนธาตู’’ติ. อปิจ วตฺถุกิจฺเจหิ มโนวิญฺญาณสภาคตฺตา ตสฺส อุปรมุปฺปาทภาวโต อนฺตาทิภาวโต จ มโนวิญฺญาณกายสงฺคหิตา มโนธาตุ, น เสสวิญฺญาณกายสงฺคหิตา อตํสภาคตฺตา, อิธ ปน นิปฺปริยายกตตฺตา มนโส สมฺภูย วิสิฏฺฐมโนกิจฺจยุตฺตํ มโนวิญฺญาณนฺติ ตทภาวโต ‘‘มโนวิญฺญาณนฺติปิ น วุจฺจตี’’ติ อิมเมวตฺถํ สาเธตุํ ‘‘น หิ ตํ วิญฺญาณํ มนโต’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตน มโนธาตุยา นิปฺปริยายโต มโนวิญฺญาณกิจฺจวิรหํเยว ทสฺเสติ. ทสฺสนาทีนํ ปนาติอาทินา อญฺญวิญฺญาณวิธุรํ มโนธาตุยา จ สภาวํ ทสฺเสติ.

455. 보는 것(dassanā) 등으로 일어나는 성질 때문에 의계(意界)와 의식계(意識界)가 보지 않는 것 등이 바로 이들의 차이점이다. '다른 것에 의지하지 않고 마음이 앞서가는 성질'이란 다른 것에 의지하여 마음이 앞서가는 성질이 없기 때문이다. '작용의 의계로부터도 차이가 설해졌기 때문에'라는 말은 다른 의지처인 의식의 등무간연(等無間緣)이 되지 않으므로 '의문(意門)에서 나가는 통로가 되는 성질이 없기 때문'이라고 한 것이지, '나오고 들어가는 통로가 되는 성질이 없기 때문'이라고 말한 것은 아니다. 세 가지 방식으로 의계와 의식계에 의해 의식계의 차이가 나타나기 때문이다. 바로 그 때문에 아는 것(vijānana)의 차이가 없기 때문이다. 만약 의계를 '의식'이라 부르지 않는다면, 어떻게 6식신(六識身)에 의계가 포함되겠는가? 포함되는 것은 방편적인 설법(pariyāyadesanā)이기 때문이다. '생각하는 것뿐인 식(識)이 의식'이라는 방편이 있으니, 마치 '생각하는 것뿐인 계(界)가 의계'인 것과 같다. 또한 토(vatthu)와 작용(kicca)에 의해 의식의 자성과 같으므로, 그것이 그치고 일어나는 성질과 끝과 처음의 성질 때문에 의식신(意識身)에 의계가 포함되는 것이지, 다른 식신(識身)에 포함되는 것이 아니다. 그것들과 자성이 같지 않기 때문이다. 그러나 여기서는 방편을 쓰지 않았기 때문에(nippariyāya), 마음에서 생겨나 특별한 마음의 작용과 결합된 것이 의식(manoviññāṇa)이므로 그것이 없기 때문에 '의식이라고도 부르지 않는다'는 바로 이 뜻을 입증하기 위해 '그 식은 마음으로부터(manato) 생겨난 것이 아니다'라는 등의 말이 설해졌다. 이것으로 의계가 방편이 아닌 방식(nippariyāya)으로 의식의 작용이 없음을 나타낸다. '보는 것 등'이라는 구절은 다른 식들과 구별되는 의계의 자성을 나타낸다.

ยทิ ชนกสทิสตา นาม มหาวิปาเกสุ วิตกฺกาทีนํ สมฺมาสงฺกปฺปาทิตา, ติเหตุกโต นิพฺพตฺตานํ ติเหตุกานํ, ทุเหตุกโต นิพฺพตฺตานํ ทุเหตุกานญฺจ ภวตุ สมฺมาสงฺกปฺปาทิตา, ติเหตุกโต ปน นิพฺพตฺตทุเหตุกานํ กถนฺติ อาห ‘‘ตตฺถ หี’’ติอาทิ. ตํโสตปติตตา น สิยา ตสฺสา อนานนฺตรตฺตา. ตโต เอว หีติอาทินา วุตฺตโสตปติตํ เอวานนฺตเรน วจเนน สมตฺถยติ. ยทิ วิชฺชมานานมฺปิ [Pg.134] มโนธาตุอาทีสุ วิตกฺกาทีนํ ปญฺจวิญฺญาเณสุ วิย อคณนูปคภาโว, เอวํ สนฺเต ปฏฺฐาเน กถํ เตสํ ฌานปจฺจยตาวจนํ. ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๑), ‘‘วิปากาพฺยากตานิ กิริยาพฺยากตานิ ฌานงฺคานิ สมฺปยุตฺตกานํ ขนฺธานํ จิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ รูปานํ ฌานปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๓๑) หิ วุตฺตํ. ปจฺจนีเยปิ ‘‘อพฺยากตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ อพฺยากโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ฌานปจฺจยา, ปญฺจวิญฺญาณสหิตํ เอกํ ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๙๘) ปญฺจวิญฺญาณานิ เอว อุทฺธฏานิ, น มโนธาตุอาทีนีติ อาห ‘‘ฌานปจฺจยกิจฺจมตฺตโต’’ติอาทิ. น เหตฺถ ฌานงฺคานํ พลวทุพฺพลภาโว อธิกโต, อถ โข ฌานปจฺจยภาวมตฺตนฺติ อธิปฺปาโย.

만약 생산자와 유사함이라는 것이 대과보심(mahāvipāka)에서 심(vitakka) 등이 정사유(正思惟) 등이 되는 것이라면, 삼인(三因)에서 태어난 삼인인 것들과 이인(二因)에서 태어난 이인인 것들에게 정사유 등이 있게 하라. 그러나 삼인에서 태어난 이인인 것들에게는 어떠한가라는 질문에 '거기서(tattha hi)' 등을 말하였다. 그것은 흐름에 들어간 성질(sotapatitatā)이 아닐 것이니, 그것이 끊어짐이 없기 때문이다. '그 때문에 바로(tato eva hi)'라는 등의 말로 설해진 '흐름에 들어간 것'을 바로 다음의 문장으로 설명한다. 만약 의계 등에 심(vitakka) 등이 존재하더라도 오식(五識)에서처럼 수(數)에 포함되지 않는 성질이 있다면, 그러한 상황에서 발취론(Paṭṭhāna)에서 어떻게 그것들에 대해 선정연(jhānapaccaya)이 됨을 설했겠는가. '무기법은 무기법에게 선정연으로 연이 된다', '과보무기와 작용무기인 선정의 요소들은 결합된 온(khandha)들과 마음에서 생긴 형색들에게 선정연으로 연이 된다'고 설해졌기 때문이다. 반대되는 경우(paccanīya)에도 '무기법을 인연하여 무기법이 일어나되 선정연에 의해서가 아니니, 오식과 함께하는 한 온을 인연하여 세 온이 일어난다'는 등의 말로 오직 오식만을 제외하였지, 의계 등은 제외하지 않았으므로 '선정연의 작용뿐인 것에서' 등을 말하였다. 여기서는 선정 요소들의 강하고 약한 상태를 다루는 것이 아니라, 선정연이 되는 성질 자체를 의미하기 때문이다.

๔๖๙. สมานวตฺถุกํ อนนฺตรปจฺจยํ ลภิตฺวาติ ทสฺสนาทิโต มโนธาตุยา จ พลวภาเว การณวจนํ. ยถารมฺมณนฺติ อารมฺมณานุรูปํ. ยทิ สมานนิสฺสยตาย มโนธาตุโต พลวตรตฺตํ วิปากมโนวิญฺญาณธาตุยา โสมนสฺสสหคตาย, โวฏฺฐพฺพนํ กถํ มชฺฌตฺตเวทนนฺติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา ตสฺส พลวภาวํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา สนฺตติปริณามนพฺยาปารวิเสสา น โสมนสฺสเวทนนฺติ ปริหารํ วทนฺโต ‘‘โวฏฺฐพฺพน’’นฺติอาทิมาห. วิปาโก วิย อนุภวนเมว น โหตีติ สติ สมตฺถตาย วิปากานํ เอกนฺเตน อารมฺมณรสานุภวนตาย วุตฺตํ.

469. 동일한 토(vatthu)인 등무간연(等無間緣)을 얻어서라는 것은 보는 것 등으로부터 의계가 강력해지는 원인에 대한 말이다. '대상에 따라서'란 대상에 상응함이다. 만약 동일한 의지처(nissaya)를 가졌기 때문에 의계보다 과보의식계가 희락(somanassa)과 함께할 때 더 강력하다면, 결정(voṭṭhabbana)은 어째서 중립적인 느낌(majjhattavedanā)인가라는 질문을 염두에 두고, 그것의 강력한 상태는 인정하면서도 상속을 변화시키는 특별한 기능(byāpāra)이지 희락의 느낌은 아니라는 답변을 하며 '결정(voṭṭhabbana)' 등을 말하였다. 과보처럼 느끼는 것(anubhavana)만이 아니라는 것은, 과보들이 대상을 온전히 누리는 능력이 확실히 있기 때문에 설해진 것이다.

อเหตุกกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

무인선과보(無因善果報)에 대한 설명이 끝났다.

อฏฺฐมหาวิปากจิตฺตวณฺณนา

여덟 가지 대과보심(大果報心)에 대한 설명

๔๙๘. วิปากธมฺมานํ กมฺมทฺวารํ วุตฺตํ ทฺวารกถายํ ‘‘เตภูมกกุสลากุสโล เอกูนตึสวิโธ มโน’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. มโนกมฺมทฺวารกถา). ปโยเคนาติ อตฺตนา ปเรหิ วา กเตน อุสฺสาหนปโยเคน. กุสลากุสลานิ วิย เยสํ ตํ ตทารมฺมณํ อนุพนฺธภูตํ. ปฐมปญฺจมจิตฺตานํ อญฺญมญฺญพลวทุพฺพลภาววิจาเรน ทุติยฉฏฺฐาทีนมฺปิ โส วิจาริโต โหตีติ ‘‘เอเตสุ พลวํ ทุพฺพลญฺจ วิจาเรตุ’’นฺติ วุตฺตํ. ยถา สาลิอาทีนํ ถทฺธมุทุภูมิวเสน ติณาทีนํ [Pg.135] อนีหรณนีหรณวเสน อุตุอาทิอวเสสปจฺจยานํ วิปตฺติสมฺปตฺติวเสน จ ผลวิเสสโยโค, เอวํ กมฺมสฺส สุคติทุคฺคติวเสน อวิสุทฺธวิสุทฺธปโยควเสน อุปปตฺติยา วิปตฺติสมฺปตฺติวเสน จ วิสิฏฺฐผลตาย ปริณมนํ, เอวเมว คิมฺหวสฺสกาลาทีสุ พีชานํ ผลวิเสสโยโค วิย ตํตํกาลวิเสเสน กมฺมสฺส ผลวิเสสโยโค โหตีติ อาห ‘‘กาลวเสน ปริณมตี’’ติ. สุกฺกโสณิตปจฺจยานนฺติ กมฺมวิเสสปริภาวิตสนฺตานุปฺปนฺนตาย สุกฺกโสณิตานํ อายุวิเสสเหตุภาวมาห สุกฺกโสณิตวเสนปิ วณฺณาทิวิเสสทสฺสนโต, เยน ‘‘ปิตูนํ อาการํ ปุตฺโต อนุวิทหตี’’ติ วุจฺจติ. ตํมูลกานนฺติ อปฺปายุกสํวตฺตนิยกมฺมมูลกานํ. อาหาราทีติ อาทิ-สทฺเทน วิสมูปกฺกมาทโย ปริคฺคณฺหาติ.

498. 과보의 법들에 대한 업의 문(kammadvāra)은 문(門)에 관한 설명에서 '삼계의 유익하거나 해로운 스물아홉 가지 마음'이라고 설해졌다. '방편(payoga)으로'라는 것은 자신이나 타인에 의해 행해진 노력의 방편으로라는 뜻이다. 유익하거나 해로운 법들처럼 그것을 따르는 대상이 피연(tadārammaṇa)이 된 것이다. 첫 번째와 다섯 번째 마음의 상호간의 강하고 약한 상태를 고찰함으로써 두 번째와 여섯 번째 등의 마음들도 고찰된 것이므로 '이들 중에서 강한 것과 약한 것을 고찰하라'고 하였다. 마치 벼 등의 작물이 딱딱하거나 부드러운 토양의 상태에 따라, 잡초 등을 제거하거나 제거하지 않음에 따라, 기후 등 나머지 연(paccaya)들의 결핍이나 성취에 따라 특별한 열매를 맺는 것과 같다. 이와 같이 업이 선처나 악처에 따라, 청정하거나 청정하지 않은 방편에 따라, 태어남의 결핍이나 성취에 따라 특별한 과보로 성숙하는 것이며, 마치 여름이나 우기 등에 씨앗이 특별한 열매를 맺는 것처럼 각각의 특별한 시간에 따라 업의 특별한 과보가 성숙한다고 하여 '시간에 따라 성숙한다'고 하였다. '정액과 난자의 연'이라는 것은 특별한 업에 의해 훈습된 상속에서 일어났으므로 정액과 난자가 특별한 수명의 원인이 됨을 말한 것이니, 정액과 난자의 상태에 따라 피부색 등의 차이가 나타나므로 '아들은 부모의 형상을 따른다'고 말하는 것과 같다. '그것을 근본으로 하는 것'이란 단명하게 하는 업을 근본으로 하는 것들이다. '음식 등'에서 '등'이라는 단어는 불균형한 노력 등을 포함한다.

วิปากุทฺธารกถาวณฺณนา

과보의 추출(Vipākuddhāra)에 관한 설명

ยโต ติเหตุกาทิกมฺมโต. ยสฺมิญฺจ ฐาเนติ ปฏิสนฺธิอาทิฏฺฐาเน, สุคติทุคฺคติยํ วา. ติเหตุกโต ทุเหตุกํ อนิจฺฉนฺโต ปฏิสนฺธินฺติ อธิปฺปาโย. ปวตฺติวิปากํ ปน ติเหตุกโต ทุเหตุกมฺปิ อิจฺฉติ เอว. ตถา หิ วกฺขติ อฏฺฐกถายํ ‘‘ยํ ปุริมาย เหตุกิตฺตนลทฺธิยา น ยุชฺชตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘).

어떤 삼인(三因) 등의 업으로부터. '어떤 장소에서'란 재생연결 등의 장소에서, 또는 선처나 악처에서이다. 삼인으로부터 이인(二因)으로 재생연결이 되는 것을 원하지 않는다는 뜻이다. 그러나 전기과보(pavattivipāka)는 삼인으로부터 이인이 되는 것도 인정한다. 그래서 주석서에서 '앞에서 설한 원인의 설명과 맞지 않는 것'이라고 설하게 될 것이다.

เย ‘‘ตสฺเสว กมฺมสฺส วิปากาวเสเสนา’’ติ, ‘‘เอกปุปฺผํ ยชิตฺวาน, อสีติ กปฺปโกฏิโย (เถรคา. ๙๖). ทุคฺคตึ นาภิชานามี’’ติ (อป. เถร ๒.๔๖.๖๔) จ เอวมาทิวจนสฺส อธิปฺปายํ อชานนฺตา ‘‘กึ นุ โข เอเกนปิ กมฺเมน อเนกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ, ‘‘ทิสฺวา กุมารํ สตปุญฺญลกฺขณ’’นฺติอาทิวจนสฺส (ที. นิ. ๓.๒๐๕) อตฺถํ อสลฺลกฺเขตฺวา ‘‘กินฺนุ โข นานากมฺเมหิ เอกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ สํสยปกฺขนฺทา, เตสํ พีชงฺกุโรปมาย ‘‘เอกสฺมา เอกา, อเนกสฺมา จ อเนกา ปฏิสนฺธิ โหตี’’ติ วินิจฺฉิตตฺตา กมฺมปฏิสนฺธิววตฺถานโต สาเกตปญฺเห วิปากุทฺธารกถาย อุสฺสทกิตฺตนคหณสฺส สมฺพนฺธํ อาห ‘‘กมฺมวเสน…เป… ทสฺเสตุ’’นฺติ. ปฏิสนฺธิชนกกมฺมวเสน ปฏิสนฺธิวิปาโก เอว อโลภโลภาทิคุณโทสาติเรกภาวเหตูติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘โส เตน กมฺเมน ทินฺนปฏิสนฺธิวเสน นิพฺพตฺโต ลุทฺโธ โหตี’’ติอาทิ. เอตฺถ จ โลภวเสน, โทส, โมห[Pg.136], โลภโทส, โลภโมห, โทสโมห, โลภโทสโมหวเสนาติ ตโย เอกกา, ตโย ทฺวิกา, เอโก ติโกติ โลภาทิทสฺสนวเสน อกุสลปกฺเขเยว สตฺต วารา. ตถา กุสลปกฺเข อโลภาทิทสฺสนวเสนาติ จุทฺทส วารา ลพฺภนฺติ.

"그 업의 과보의 남은 부분으로 인해"라고 하거나 "꽃 한 송이를 보시하고서 80억 겁 동안 불행한 곳(악처)을 알지 못했다"는 등의 말씀에 대한 의도를 알지 못하여 "어찌하여 하나의 업으로도 여러 번의 재생연결이 일어나는가?"라고 하거나, "백 가지 복의 특징을 갖춘 동자를 보고서" 등의 말씀의 의미를 살피지 못하여 "어찌하여 여러 가지 업으로 하나의 재생연결이 일어나는가?"라고 의심에 빠진 이들에게, 씨앗과 싹의 비유로써 "하나에서 하나가, 여럿에서 여럿의 재생연결이 일어난다"고 결정된 것이므로 업에 의한 재생연결의 확립으로부터 사케타 질문(Sāketapañha)에서 과보를 이끌어내는 설명(Vipākuddhārakathā) 중에 우세함의 언급(ussadakittana)을 취한 것의 관련성을 "업의 영향으로... 보여주기 위해"라고 하였다. 재생연결을 생성하는 업의 영향으로 재생연결의 과보 자체가 무탐·무진 등의 공덕이나 탐욕 등의 결함이 과도하게 나타나는 원인이 된다는 뜻으로 보아야 한다. 이와 같이 "그는 그 업에 의해 주어진 재생연결의 영향으로 태어나 탐욕스러운 자가 된다"는 등의 말씀이 있다. 여기서 탐욕의 영향으로, 성냄, 미혹, 탐욕과 성냄, 탐욕과 미혹, 성냄과 미혹, 탐욕과 성냄과 미혹의 영향으로라는 세 가지 단일 요소, 세 가지 이중 요소, 한 가지 삼중 요소가 탐욕 등의 나타남에 따라 불선 측에 일곱 가지 차례(vāra)가 있다. 그와 같이 선 측에서도 무탐 등의 나타남에 따라 14가지 차례를 얻는다.

ตตฺถ ‘‘อโลภโทสาโมหา, อโลภาโทสโมหา, อโลภโทสาโมหา พลวนฺโต’’ติ อาคเตหิ กุสลปกฺเข ตติยทุติยปฐมวาเรหิ โทสุสฺสทโมหุสฺสทโทสโมหุสฺสทวารา คหิตา. ตถา อกุสลปกฺเข ‘‘โลภาโทสโมหา, โลภโทสาโมหา, โลภาโทสาโมหา พลวนฺโต’’ติ อาคเตหิ ตติยทุติยปฐมวาเรหิ อโทสุสฺสทอโมหุสฺสทอโทสาโมหุสฺสทวารา คหิตาเยวาติ อกุสลกุสลปกฺเข ตโย ตโย วาเร อนฺโตคเธ กตฺวา อฏฺเฐว วารา ทสฺสิตา. เย ปน อุภเยสํ โวมิสฺสตาวเสเนว โลภาโลภุสฺสทวาราทโย อปเร เอกูนปญฺญาส วารา ทสฺเสตพฺพา, เต อสมฺภวโต เอว น ทสฺสิตา. น หิ เอกสฺมึ สนฺตาเน อนฺตเรน อวตฺถนฺตรํ โลโภ พลวา อโลโภ จาติ ยุชฺชติ. ปฏิปกฺขโตเยว หิ เอเตสํ พลวทุพฺพลภาโว, สหชาตธมฺมโต วา. เตสุ โลภสฺส ตาว ปฏิปกฺขโต อโลเภน อนภิภูตตาย พลวภาโว, ตถา โทสโมหานํ อโทสาโมเหหิ. อโลภาทีนํ ปน โลภาทิอภิภวนโต สพฺเพสญฺจ สมานชาติยํ สมภิภูย ปวตฺติวเสเนว สหชาตธมฺมโต พลวภาโว. เตน วุตฺตํ อฏฺฐกถายํ ‘‘โลโภ พลวา, อโลโภ มนฺโท, อโทสาโมหา พลวนฺโต, โทสโมหา มนฺทา’’ติ. โส จ เตสํ มนฺทพลวภาโว ปุริมูปนิสฺสยโต อาสยสฺส ปริภาวิตตาย เวทิตพฺโพ. เอตฺถ จ ปฐมทุติเยหิ, สตฺตมปฐเมหิ วา วาเรหิ ติเหตุกกมฺมโต ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน ติเหตุกวิปาโก, อิตเรหิ ติเหตุกทุเหตุกกมฺมโต ยถาสมฺภวํ ปฏิสนฺธิปวตฺติวเสน ทุเหตุกาเหตุกวิปากา ทสฺสิตาติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

거기서 "무탐·성냄·미혹, 무탐·무진·미혹, 무탐·성냄·무치가 강력하다"고 전해진 선 측의 세 번째, 두 번째, 첫 번째 차례에 의해 진심우세, 치심우세, 진치우세의 차례가 파악된다. 이와 같이 불선 측에서도 "탐욕·무진·무치, 탐욕·성냄·무치, 탐욕·무진·미혹이 강력하다"고 전해진 세 번째, 두 번째, 첫 번째 차례에 의해 무진우세, 무치우세, 무진무치우세의 차례가 이미 파악된 것이므로, 불선과 선의 측면에서 각각 세 가지 차례를 포함시켜 여덟 가지 차례만을 보여주었다. 양측의 혼합에 의해서만 탐욕우세와 무탐우세의 차례 등 다른 49가지 차례를 보여주어야 하겠지만, 그것들은 성립할 수 없기 때문에 보여주지 않았다. 하나의 상속 안에서 다른 상태의 사이가 아니고서는 탐욕이 강하면서 동시에 무탐이 강하다는 것은 이치에 맞지 않기 때문이다. 이들의 강함과 약함은 반대되는 것이거나 혹은 구생법(sahajātadhamma)에 의한 것이기 때문이다. 그중 탐욕의 경우 반대되는 무탐에 의해 압도되지 않음으로써 강한 상태가 되며, 성냄과 미혹도 무진·무치에 의해 그러하다. 무탐 등은 탐욕 등을 압도하기 때문이며, 모든 것이 동일한 종류에서 동등하게 압도하여 일어나는 방식에 의해서만 구생법으로서 강한 상태가 된다. 그래서 주석서에서 "탐욕은 강하고 무탐은 미약하며, 무진과 무치는 강하고 성냄과 미혹은 미약하다"고 하였다. 그 미약함과 강함은 이전의 의지 조건으로부터 성향이 익혀진 상태에 의해 알아야 한다. 그리고 여기서 첫 번째와 두 번째, 혹은 일곱 번째와 첫 번째 차례에 의해 삼인의 업으로부터 재생연결이 일어남에 따라 삼인의 과보를 보여주며, 나머지에서는 삼인 또는 이인의 업으로부터 가능한 대로 재생연결이 일어남에 따라 이인 또는 무인의 과보를 보여준 것이니, 이러한 차이점도 알아야 한다.

อิธาติ วิปากุทฺธารมาติกายํ. เตน เหตุกิตฺตนํ วิเสเสติ. ชจฺจนฺธาทิวิปตฺตินิมิตฺตํ โมโห, สพฺพากุสลํ วา. ยํ ปน วุตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. เตน ปฏิสมฺภิทามคฺควจเนน. คติสมฺปตฺติยา สติ ญาณสมฺปยุตฺเต ปฏิสนฺธิมฺหิ [Pg.137] นิปฺผาเทตพฺเพ. อญฺญตฺถาติ นิกนฺติปฏิสนฺธิกฺขเณสุ. กมฺมสริกฺขโกติ อิธ สาติสโย สริกฺขภาโว อธิปฺเปโตติ ทฏฺฐพฺโพ. อิตรถา ติเหตุกทุเหตุกาปิ อญฺญมญฺญํ สริกฺขาเยวาติ ทสฺสิตเมตนฺติ. จกฺขุวิญฺญาณาทีนีติ เอตฺถ ปญฺจวิญฺญาณานิ วิย อปุพฺพนิสฺสยปวตฺตินี วิชานนวิเสสรหิตา จ มโนธาตุ อิฏฺฐาทิภาคคฺคหเณ น สมตฺถาติ ‘‘ปากฏาเยวา’’ติ น วุตฺตา, อาทิ-สทฺเทน วา สงฺคหิตา. ตทารมฺมณปจฺจยสพฺพชวนวตาติ ตทารมฺมณสฺส ปจฺจยภูตสกลชวนปฺปวตฺติสหิเตน. ยํ สนฺธาย ‘‘อิธ ปริปกฺกตฺตา อายตนาน’’นฺติ วุตฺตํ. อญฺญกาเลติ อพุทฺธิปวตฺติกาเล.

'여기서'란 과보를 이끌어냄의 명칭(Vipākuddhāramātikā)에서이다. 그것으로 원인에 대한 언급을 구별한다. 선천적 맹인 등의 과보의 결함에 대한 원인은 미혹이거나 혹은 모든 불선이다. "말해진 바"라는 연결은 그 빠띠삼비다막가의 말씀에 의한 것이다. 태어나는 곳의 성취가 있을 때 지혜와 결합한 재생연결이 성취되어야 한다. "다른 곳에서"란 갈망이 있는 재생연결의 순간들에서이다. "업과 유사한"이란 여기서 뛰어난 유사성을 뜻하는 것으로 보아야 한다. 그렇지 않다면 삼인과 이인도 서로 유사할 뿐이라고 이것을 보여준 것이다. "안식 등의 것들"이란 여기서 오식과 같이 이전의 의지 조건으로 일어나고 인식의 차별이 없는 의계는 즐거운 대상 등의 부분을 파악하는 데 능숙하지 못하므로 "분명하다"고 말하지 않았거나, '등'이라는 단어에 포함시켰다. "피소연의 조건인 모든 속행을 갖춘 것과 함께"라는 것은 피소연의 조건이 되는 모든 속행의 일어남과 함께한다는 것이다. 그것을 염두에 두고 "여기서 감각장소가 성숙했기 때문에"라고 말하였다. "다른 때에"란 지혜가 작용하지 않는 때이다.

อนุโลเมติ ธมฺมานุโลเม. อาเสวนปจฺจยาติ อาเสวนภูตา ปจฺจยา. น มคฺเค อมคฺคปจฺจเย. โสปิ โมฆวาโร ลพฺเภยฺยาติ ยทิ โวฏฺฐพฺพนมฺปิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, ยถา ‘‘สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ สุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺโต ธมฺโม อุปฺปชฺชติ อาเสวนปจฺจยา น (ปฏฺฐา. ๑.๒.๓) มคฺคปจฺจยา’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๒.๑๔) อนุโลมปจฺจนีเย, ปจฺจนียานุโลเม จ ‘‘สุขา…เป… น มคฺคปจฺจยา อาเสวนปจฺจยา’’ติ จ วุตฺตํ หสิตุปฺปาทจิตฺตวเสน, เอวํ โวฏฺฐพฺพนวเสน ‘‘อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตํ ธมฺมํ ปฏิจฺจา’’ติอาทินา ปุพฺเพ วุตฺตนเยน ปาโฐ สิยา, ตถา จ สติ วารทฺวยวเสน คณนายํ ‘‘อาเสวนปจฺจยา น มคฺเค ทฺเว. น มคฺคปจฺจยา อาเสวเน ทฺเว’’ติ จ วตฺตพฺพํ สิยา, น ปน วุตฺตํ, ตสฺมา น ลพฺเภยฺยายํ โมฆวาโรติ อธิปฺปาโย.

"순차"란 법의 순차에서이다. "수습연에 의해"란 수습이 되는 조건들을 말한다. "도가 아닌 것"은 도연이 아닌 것에서이다. "그 헛된 차례도 얻어질 수 있다"는 것은 만약 결정(voṭṭhabbana)도 수습연이 된다면, 마치 순차-역차에서 "즐거운 느낌과 결합된 법을 조건으로 즐거운 느낌과 결합된 법이 일어난다. 수습연에 의해서이고 도연에 의해서는 아니다"라고 하였고, 역차-순차에서 "즐거운... 도연에 의해서가 아니라 수습연에 의해서이다"라고 미소짓는 마음의 영향으로 말한 것과 같이, 결정의 영향으로 "괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합된 법을 조건으로" 등의 앞에서 말한 방식에 따라 본문이 있어야 할 것이다. 만약 그러하다면 두 가지 차례의 방식에 의한 계산에서 "수습연에 의해 도연이 아닌 것에서 둘, 도연이 아닌 조건에 의해 수습연에서 둘"이라고 말해야 할 것이나, 말하지 않았다. 그러므로 이 헛된 차례는 얻어지지 않는다는 것이 의도이다.

โวฏฺฐพฺพนมฺปิ ยทิ อาเสวนปจฺจโย สิยา, ทุติยโมฆวาเร อตฺตโน วิย ตติยจตุตฺถวาเรสุปิ สิยา, ตถา สติ อตฺตนาปิ กุสลากุสลานํ สิยา. น หิ…เป… อวุตฺโต อตฺถิ ‘‘ปุริมา ปุริมา กุสลา ธมฺมา’’ติอาทินา อนวเสสโต วุตฺตตฺตา. โวฏฺฐพฺพนสฺส…เป… อวุตฺโต ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม กุสลสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย. อกุสลสฺส…เป… ปจฺจโย’’ติ วจนาภาวโต. น เกวลํ อวุตฺโต, อถ โข กุสลํ…เป… ปฏิกฺขิตฺโตว. อถาปิ สิยาติอาทิ มคฺคโสธนตฺถเมว วุจฺจติ. สมานเวทนานํ เอว อาเสวนปจฺจยภาวสฺส ทสฺสนโต ‘‘อสมานเวทนานํ วเสนา’’ติ วุตฺตํ. เอวํ ‘‘อาเสวน ปจฺจเยน [Pg.138] ปจฺจโย’’ติปิ วตฺตพฺพํ สิยา, สมานเวทนาวเสนาติ อธิปฺปาโย. อภินฺนชาติกสฺส จาติ จ-สทฺโท อภินฺนเวทนสฺส จาติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เวทนาตฺติเกปิ โวฏฺฐพฺพนสฺส อาเสวนปจฺจยตฺตสฺส อภาวาติ โยชนา. กุสลตฺติกาทีสุ ยถาทสฺสิตปาฬิปฺปเทเสสุปีติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ปิ-สทฺโท. คณนาย การณภูตาย คณนาย นิทฺธาริยมานาย สติ คณนาย วา อพฺภนฺตเร. ทุติโย โมฆวาโร วีมํสิตพฺโพติ อาเสวนปจฺจยตฺตาภาวา ชวนฏฺฐาเน ฐาตุํ น ยุชฺชติ. น หิ วินา อาเสวนํ ชวนปฺปวตฺติ อตฺถีติ อธิปฺปาโย.

만일 결정(심)도 반복연(āsevanapaccaya)이 된다면, 두 번째 무효의 과정(moghavāra)에서처럼 세 번째와 네 번째 과정에서도 자신에게 그러하듯 (반복연이) 되어야 할 것이며, 그렇게 되면 자신에 의해서도 선법과 불선법에 대한 (반복연이) 되어야 할 것이다. ‘앞선 선법들이...’라는 등의 말씀으로 남김없이 설해졌기 때문에 설해지지 않은 것은 결코 없다. 결정(심)에 대해서는 ‘무기법이 선법의 반복연으로 연이 된다. 불선법의... 연이 된다’는 말이 없기 때문에 설해지지 않은 것이다. 단지 설해지지 않았을 뿐만 아니라, 선법 등에 대해서는 오히려 부정되었다. ‘또한 (반복연이) 된다면’이라는 등의 말은 도(道)를 정화하기 위한 목적으로만 설해진 것이다. 느낌이 같은(samānavedana) 법들만이 반복연의 상태가 된다는 것을 보여주기 위해 ‘느낌이 다른 것들의 위세로는 (반복연이 되지 않는다)’고 설해졌다. 이와 같이 ‘반복연으로 연이 된다’는 말도 느낌이 같은 것들의 위세에 의한 것이라는 의도에서 마땅히 설해져야 한다. ‘같은 종류의(abhinnajātika) 것과’라는 문장에서 ‘과(ca)’라는 단어는 ‘같은 느낌의 것과’라는 의미를 포함하는 것이다. 느낌의 삼구(vedanāttika)에서도 결정(심)이 반복연이 되지 않기 때문이라는 문맥으로 이어진다. ‘선(善)의 삼구 등에서 보여진 바와 같은 성전의 구절들에서도’라는 의미에서 ‘도(pi)’라는 단어는 합치는 의미를 갖는다. 계산의 원인이 되는 계산이 확정될 때, 혹은 계산의 범위 내에 있을 때이다. 두 번째 무효의 과정은 검토되어야 하니, 반복연의 상태가 없기 때문에 자와나(javana)의 위치에 머무는 것은 적절하지 않다. 왜냐하면 반복연 없이는 자와나의 전개가 있을 수 없다는 의도이기 때문이다.

อปิเจตฺถ ‘‘ยํ ชวนภาวปฺปตฺตํ, ตํ ฉินฺนมูลกรุกฺขปุปฺผํ วิยา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๕๖๖) วกฺขมานตฺตา อนุปจฺฉินฺนภวมูลานํ ปวตฺตมานสฺส โวฏฺฐพฺพนสฺส กิริยภาโว น สิยา, วุตฺโต จ ‘‘ยสฺมึ สมเย มโนวิญฺญาณธาตุ อุปฺปนฺนา โหติ กิริยา เนว กุสลา นากุสลา น จ กมฺมวิปากา อุเปกฺขาสหคตา’’ติ, ตสฺมา ‘‘ชวนฏฺฐาเน ฐตฺวาติ ชวนสฺส อุปฺปชฺชนฏฺฐาเน ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺติตฺวา, น ชวนภาเวนา’’ติ, ‘‘อาเสวนํ ลภิตฺวาติ จ อาเสวนํ วิย อาเสวน’’นฺติ วุจฺจมาเน น โกจิ วิโรโธ, วิปฺผาริกสฺส ปน สโต ทฺวิกฺขตฺตุํ ปวตฺติเยเวตฺถ อาเสวนสทิสตา. วิปฺผาริกตาย หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺตญฺจสฺส วุจฺจติ. วิปฺผาริกมฺปิ ชวนํ วิย อเนกกฺขตฺตุํ อปฺปวตฺติยา ทุพฺพลตฺตา น นิปฺปริยายโต อาเสวนปจฺจยภาเวน ปวตฺเตยฺยาติ น อิมสฺส ปาเฐ อาเสวนตฺถํ วุตฺตํ, อฏฺฐกถายํ ปน ปริยายโต วุตฺตํ ยถา ‘‘ผลจิตฺเตสุ มคฺคงฺคํ มคฺคปริยาปนฺน’’นฺติ. อยเมตฺถ อตฺตโนมติ. อยมฺปิ โปราณเกหิ อสํวณฺณิตตฺตา สาธุกํ อุปปริกฺขิตพฺโพ.

또한 여기에서 ‘자와나의 상태에 도달한 것은 뿌리가 잘린 나무의 꽃과 같다’(Dha. Sa. Aṭṭha. 566)고 설해질 것이므로, 존재의 뿌리가 끊어지지 않은 자들에게 일어나는 결정(심)의 작용(kiriyā) 상태는 성립하지 않을 것이다. 그러나 ‘어떤 때에 평온이 함께하고 선도 아니고 불선도 아니며 업의 과보도 아닌 작용의 의식의 요소(manoviññāṇadhātu)가 발생한다’고 설해졌으므로, ‘자와나의 위치에 머물러서’라는 말은 자와나가 일어나는 위치에서 두 번 발생한 것이지 자와나의 상태로서가 아니라는 의미이다. ‘반복을 얻어서’라고 할 때 반복과 같은 것을 반복이라고 부르는 것이니 아무런 모순이 없다. 다만 확산(vipphāra)이 있는 경우에 두 번 발생하는 것이 여기서는 반복과 유사한 상태이다. 확산의 상태이기 때문에 이것은 암시(viññatti)를 일으키는 것이라고 설해진다. 확산이 있더라도 자와나처럼 여러 번 발생하지 않아 약하기 때문에 직접적으로 반복연의 상태로 전개되지는 않을 것이므로, 이 구절에서 반복의 의미로 설해진 것은 아니다. 그러나 주석서에서는 ‘과보의 마음들에 있는 도의 구성 요소는 도에 포함된다’고 하는 것처럼 방편(pariyāya)으로 설해졌다. 이것은 여기에서 나의 견해이다. 이것 또한 옛 스승들에 의해 해설되지 않았으므로 잘 살펴보아야 한다.

เอวญฺจ กตฺวาติ โวฏฺฐพฺพนาวชฺชนานํ อนตฺถนฺตรภาวโต ‘‘อาวชฺชนา’’อิจฺเจว วุตฺตํ, โวฏฺฐพฺพนฏฺฐาเนปีติ อธิปฺปาโย. ตสฺมาติ ยสฺมา โวฏฺฐพฺพนํ อาวชฺชนาเยว อตฺถโต อุเปกฺขาสหคตาเหตุกกิริยมโนวิญฺญาณธาตุภาวโต, ตสฺมา. ตํ อาวชฺชนา วิย สติ อุปฺปตฺติยํ กามาวจรกุสลากุสลกิริยชวนานํ เอกนฺตโต อนนฺตรปจฺจยภาเวเนว วตฺเตยฺย, โน อญฺญถาติ อธิปฺปาเยน ‘‘โวฏฺฐพฺพนโต’’ติอาทิมาห. จตุนฺนนฺติ มุญฺฉามรณาสนฺนเวลาทีสุ มนฺทีภูตเวคตาย จตฺตาริปิ ชวนานิ อุปฺปชฺเชยฺยุนฺติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. อยเมตสฺส สภาโวติ [Pg.139] อารมฺมณมุเขนปิ จิตฺตนิยามํเยว ทสฺเสติ. ยทิปิ ‘‘ชวนาปาริปูริยา…เป… ยุตฺโต’’ติ วุตฺตํ, ‘‘อาวชฺชนาทีนํ ปจฺจโย ภวิตุํ น สกฺโกตี’’ติ ปน วุตฺตตฺตา จิตฺตปฺปวตฺติวเสน ปฐมโมฆวารโต เอตสฺส น โกจิ วิเสโส. เตเนวาห ‘‘อยมฺปิ…เป… เรตพฺโพ’’ติ. ปฏิสนฺธิจิตฺเตเยว ปวตฺติยํ ‘‘ภวงฺค’’นฺติ วุจฺจมาเน น ตสฺส เหตุวเสน เภโทติ ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) น สกฺกา วตฺตุํ, วุตฺตญฺจ, ตสฺมา สเหตุกํ ภวงฺคนฺติ ตทารมฺมณํ วุตฺตนฺติ วิญฺญายติ.

‘이와 같이 함으로써’라는 말은 결정(심)과 전향(심)이 실재에 있어서 차이가 없기 때문에 ‘전향’이라고만 설한 것이니, 결정의 단계에서도 그러하다는 뜻이다. ‘그 때문에’라는 것은 결정(심)이 본질적으로 전향(심)과 마찬가지로 평온이 함께하는 무인작용의식의 요소(ahetukakiriyamanoviññāṇadhātu)이기 때문이다. 그것은 전향(심)과 같이 발생할 때 욕계의 선·불선·작용 자와나들에게 단정적으로 등무간연(anantarapaccaya)의 상태로만 작용해야지 다른 방식으로는 아니라는 의도로 ‘결정(심)으로부터’라는 등의 말을 하였다. ‘네 가지’라는 것은 임종 시나 죽음이 임박한 때 등에 속도가 느려짐으로 인해 네 개의 자와나만 발생할 수도 있다는 의도로 설해진 것이다. ‘이것이 이것의 자성이다’라는 것은 대상을 통하는 방식으로도 마음의 결정 법칙(cittaniyāma)을 보여주는 것이다. 비록 ‘자와나의 충족으로 인해... 합당하다’고 설해졌지만, ‘전향(심) 등의 연이 될 수 없다’고 설해졌으므로 마음의 전개 방식에 있어서 첫 번째 무효의 과정과 이것 사이에 아무런 차이가 없다. 그래서 ‘이것 또한... 기억해야 한다’고 하였다. 재생연결의 마음에서만 전개될 때 ‘바왕가(bhavaṅga)’라고 불리는 것이니, 그것의 원인에 따른 차별은 없으므로 ‘유인 바왕가가 무인 바왕가에 등무간연으로 연이 된다’(Paṭṭhā. 3.1.102)고 말할 수 없다. 그렇게 설해졌으므로, 유인 바왕가는 그때의 등록(심, tadārammaṇa)을 설한 것이라고 이해된다.

สภาวกิจฺเจหิ อตฺตโน ผลสฺส ปจฺจยภาโว, สภาวกิจฺจานํ วา ผลภูตานํ ปจฺจยภาโว สภาวกิจฺจปจฺจยภาโว. อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพนฺติ ‘‘ทุเหตุกโสมนสฺสสหคตอสงฺขาริกชวนาวสาเน เอวา’’ติ อิมสฺส อตฺถสฺส อนธิปฺเปตตฺตา. ยถา จ อเหตุกทุเหตุกปฏิสนฺธิกานํ ติเหตุกชวนาวสาเน อเหตุกทุเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ, เอวํ ติเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส ติเหตุกชวนานนฺตรํ ทุเหตุกตทารมฺมณํ, ทุเหตุกปฏิสนฺธิกสฺส จ ทุเหตุกานนฺตรํ อเหตุกตทารมฺมณํ อปฺปฏิสิทฺธํ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ติเหตุกกมฺมํ ติเหตุกมฺปิ ทุเหตุกมฺปิ อเหตุกมฺปิ วิปากํ เทตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๙๘) หิ วุตฺตํ. ปริปุณฺณวิปากสฺสาติ อิมินาปิ ติเหตุกชวนโต ยถาวุตฺตตทารมฺมณสฺส อปฺปฏิสิทฺธํเยว สาเธติ. น หิ ปจฺจยนฺตรสามคฺคิยา อสติ ตทารมฺมณํ สพฺพํ อวิปจฺจนฺตํ กมฺมํ ปริปุณฺณวิปากํ โหตีติ. มุขนิทสฺสนมตฺตเมว ยถาวุตฺตตทารมฺมณปฺปวตฺติยา อวิภาวิตตฺตา. ติเหตุกาทิกมฺมสฺส หิ อุกฺกฏฺฐสฺส ติเหตุกกมฺมสฺส โสฬส, อิตรสฺส ทฺวาทส, อุกฺกฏฺฐสฺเสว ทุเหตุกกมฺมสฺส ทฺวาทส, อิตรสฺส อฏฺฐาติ เอวํ โสฬสวิปากจิตฺตาทีนิ โยเชตพฺพานิ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปริปุณฺณวิปากสฺส ปฏิสนฺธิชนกกมฺมสฺส วเสน วิปากวิภาวนาย มุขนิทสฺสนมตฺตเมเวตํ, ตสฺมา.

자성역할(sabhāvakicca)들에 의해 자신의 결과에 대해 연이 되는 상태, 혹은 결과가 된 자성역할들에 대해 연이 되는 상태가 자성역할연(sabhāvakiccapaccaya)의 상태이다. ‘금지되지 않은 것으로 보아야 한다’는 것은 ‘이인(duhetuka)의 기쁨이 함께하는 아상카리카(asaṅkhārika) 자와나가 끝날 때에만’이라는 뜻이 의도된 것이 아니기 때문이다. 무인(ahetuka)이나 이인(duhetuka)으로 재생연결하는 자들이 삼인(tihetuka) 자와나가 끝난 뒤에 무인이나 이인의 등록(심)이 일어나는 것이 금지되지 않은 것처럼, 삼인으로 재생연결하는 자가 삼인 자와나 직후에 이인 등록(심)이 일어나는 것이나, 이인으로 재생연결하는 자가 이인 자와나 직후에 무인 등록(심)이 일어나는 것도 금지되지 않은 것으로 보아야 한다. ‘삼인의 업은 삼인뿐만 아니라 이인과 무인의 과보도 준다’(Dha. Sa. Aṭṭha. 498)고 설해졌기 때문이다. ‘원만한 과보의’라는 말로도 삼인 자와나로부터 위에서 언급한 등록(심)이 생기는 것이 금지되지 않았음을 증명한다. 다른 연들의 화합이 없는 한, 과보를 맺지 않는 모든 업이 원만한 과보가 되는 것은 아니기 때문이다. 위에서 언급한 등록(심)의 전개가 상세히 밝혀지지 않았으므로 단지 주요한 예시를 든 것일 뿐이다. 삼인 업 등에서 수승한 삼인 업에는 16가지, 다른 것(보통의 삼인 업)에는 12가지, 수승한 이인 업에는 12가지, 다른 것(보통의 이인 업)에는 8가지라는 식으로 16가지 과보의 마음 등을 조합해야 한다. ‘그 때문에’라는 것은 원만한 과보를 가진 재생연결을 생성하는 업의 위세에 따라 과보를 밝히기 위한 주요한 예시일 뿐이기 때문이다.

เอวญฺจ กตฺวาติ นานากมฺมโต ตทารมฺมณุปฺปตฺติยํ อิโต อญฺญถาปิ สมฺภวโตติ อตฺโถ. ‘‘อุเปกฺขา…เป… อุปฺปชฺชตี’’ติ เอตฺถ เกน กิจฺเจน อุปฺปชฺชตีติ? ตทารมฺมณกิจฺจํ ตาว น โหติ ชวนารมฺมณสฺส อนาลมฺพณโต, นาปิ สนฺตีรณกิจฺจํ ตถา อปฺปวตฺตนโต, ปฏิสนฺธิจุตีสุ วตฺตพฺพเมว [Pg.140] นตฺถิ, ปาริเสสโต ภวงฺคกิจฺจนฺติ ยุตฺตํ สิยา. น หิ ปฏิสนฺธิภูตํเยว จิตฺตํ ‘‘ภวงฺค’’นฺติ วุจฺจตีติ.

"이와 같이 함으로써"라는 것은, 다양한 업으로부터 그 대상(타다람마나)이 발생하는 데 있어 이와 다른 방식으로도 가능할 수 있다는 의미이다. "평온이... 일어난다"라는 구절에서, 이것은 어떤 작용(kicca)으로 일어나는가? 우선 타다람마나 작용은 아니다. 속행의 대상을 대상으로 취하지 않기 때문이다. 또한 조사(santīraṇa) 작용도 아니다. 그와 같이 전개되지 않기 때문이다. 재생연결이나 죽음에 대해서는 말할 것도 없다. 나머지를 고려하면 유분(bhavaṅga) 작용이라고 하는 것이 타당할 것이다. 재생연결이 된 마음만을 '유분'이라고 부르는 것은 아니기 때문이다.

ตนฺนินฺนนฺติ อาปาถคตวิสยนินฺนํ อาวชฺชนนฺติ สมฺพนฺโธ. อญฺญสฺส วิย ปฐมชฺฌานาทิกสฺส วิย. เอตสฺสปิ สาวชฺชนตาย ภวิตพฺพนฺติ อธิปฺปาโย. อตทตฺถาติ เอตฺถ ตํ-สทฺเทน นิโรธํ ปจฺจามสติ. อุปฺปตฺติยาติ อุปฺปตฺติโต. ตนฺติ เนวสญฺญานาสญฺญายตนํ. ตสฺส นิโรธสฺส. ตถา จ อุปฺปชฺชตีติ ‘‘อนนฺตรปจฺจโย โหตี’’ติ ปทสฺส อตฺถํ วิวรติ. ยถาวุตฺตา วุตฺตปฺปการา. โวทานํ ทุติยมคฺคาทีนํ ปุเรจาริกญาณํ. เอเตสนฺติ อริยมคฺคจิตฺตมคฺคานนฺตรผลจิตฺตานํ. เอตสฺสาติ ยถาวุตฺตวิปากจิตฺตสฺส.

"그것으로 기울어진 것"이란 인식 범위에 들어온 대상으로 기울어진 전향(āvajjana)이라는 결합이다. 다른 것, 즉 초선정 등과 같이 말이다. 이것 또한 전향을 동반해야 한다는 의도이다. "그것을 목적으로 하지 않음(atadatthā)"에서 '그것(taṃ)'이라는 단어는 멸진(nirodha)을 가리킨다. "발생함으로부터"란 발생으로 인함이다. '그것(taṃ)'은 비상비비상처이다. "그 멸진의"란 그 멸진의 [뒤에]라는 뜻이다. 그리고 "그와 같이 일어난다"는 것은 "무간연이 된다"는 구절의 의미를 설명하는 것이다. "말한 바와 같은"이란 언급된 종류를 말한다. "정화(vodāna)"란 제2도 등의 앞에 오는 지혜이다. "이것들의"란 성스러운 도의 마음과 도의 직후인 과의 마음들의 것이다. "이것의"란 앞에서 말한 과보의 마음의 것이다.

อุปนิสฺสยโต ตสฺเสว จกฺขุวิญฺญาณาทิวิปากสฺส ทสฺสนตฺถํ จกฺขาทีนํ ทสฺสนาทิอตฺถโต ทสฺสนาทิผลโต, ทสฺสนาทิปฺปโยชนโต วา. ปุริมจิตฺตานิ อาวชฺชนาทีนิ. วตฺถนฺตรรหิตตฺเต ทสฺเสตพฺเพ วตฺถนฺตเร วิย อารมฺมณนฺตเรปิ น วตฺตตีติ ‘‘วตฺถารมฺมณนฺตรรหิต’’นฺติ วุตฺตํ.

강력한 의지연(upanissaya)으로부터 바로 그 안식 등의 과보를 보이기 위해, 안근 등의 봄(dassana) 등의 목적이나, 봄 등의 결과, 또는 봄 등의 용도로부터이다. "앞선 마음들"은 전향 등이다. 다른 토대가 없음을 보여주어야 할 때, 다른 토대에서와 마찬가지로 다른 대상에서도 작용하지 않는다는 의미에서 "토대와 대상의 다름이 없음(vatthārammaṇantararahita)"이라고 하였다.

ยทิ วิปาเกน กมฺมสริกฺเขเนว ภวิตพฺพํ, เอวํ สติ อิมสฺมึ วาเร อเหตุกวิปากานํ อสมฺภโว เอว สิยา เตสํ อกมฺมสริกฺขกตฺตาติ อิมมตฺถํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘อเหตุกานํ ปนา’’ติ. อภินิปาตมตฺตนฺติ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ กิจฺจมาห. เต หิ อาปาถคเตสุ รูปาทีสุ อภินิปาตนมตฺเตเนว วตฺตนฺติ. อาทิ-สทฺเทน สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ สงฺคณฺหาติ. กุสเลสุ กุสลากุสลกิริเยสุปิ วา วิชฺชมานา สสงฺขาริกาสงฺขาริกตา อญฺญมญฺญํ อสริกฺขตฺตา ปหานาวฏฺฐานโต จ วิรุทฺธา วิยาติ วิปาเกสุ สา ตทนุกูลา สิยา, สา ปน มูลาภาเวน น สุปฺปติฏฺฐิตานํ สวิสยาภินิปตนมตฺตาทิวุตฺตีนํ นตฺถีติ วุตฺตํ ‘‘น สสงฺขาริกวิรุทฺโธ’’ติอาทิ. อุภเยนปิ เตสํ นิพฺพตฺตึ อนุชานาติ ยถา ‘‘กฏตฺตารูปาน’’นฺติ อธิปฺปาโย. ‘‘วิปากธมฺมธมฺโม วิปากสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย. วิปากธมฺมธมฺเม ขนฺเธ อนิจฺจโต ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสติ, อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, กุสลากุสเล นิรุทฺเธ’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๓.๙๓) วิปากตฺติเก วิย สิยา กุสลตฺติเกปิ ปาฬีติ กตฺวา ‘‘กุสลตฺติเก จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘กุสโล ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อุทฺทิสิตฺวา ‘‘เสกฺขา วา ปุถุชฺชนา วา กุสลํ อนิจฺจโต [Pg.141] ทุกฺขโต อนตฺตโต วิปสฺสนฺติ, กุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชติ, กุสลํ อสฺสาเทติ อภินนฺทติ, ตํ อารพฺภ ราโค อุปฺปชฺชติ, ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา, อุทฺธจฺจํ, โทมนสฺสํ อุปฺปชฺชติ, อกุสเล นิรุทฺเธ วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวิชฺชมานตฺตา เอว อวจนนฺติ อธิปฺปาเยน ตตฺถ ยุตฺตึ ทสฺเสติ ‘‘วิปฺผาริกญฺหี’’ติอาทินา.

만약 과보가 업과 유사한 것이어야만 한다면, 이 경우에는 무인과보(ahetukavipāka)들이 발생할 수 없게 될 것이다. 그것들은 업과 유사하지 않기 때문이다. 이 점을 염두에 두고 "그러나 무인[과보]들의 경우"라고 말하였다. "단순히 부딪힘(abhinipātamatta)"이란 오식(五識)의 작용을 말한다. 그것들은 인식 범위에 들어온 색(色) 등에 단지 부딪히는 것만으로 작용하기 때문이다. "등(ādi)"이라는 단어로 영수(sampaṭicchana) 등을 포함한다. 유익하거나 해로운 마음 또는 작용의 마음들에도 존재하는 유행(sasaṅkhārika)과 무행(asaṅkhārika)의 성질은 서로 유사하지 않고 버림과 머무름에 의해 반대되는 것 같으므로, 과보들에서도 그것은 그에 따를 것이다. 그러나 그것은 뿌리(mūla)가 없기 때문에 잘 확립되지 않은, 자기 대상에 단지 부딪히는 등의 작용들에는 존재하지 않으므로 "유행과 반대되지 않는다"라고 말하였다. 양쪽 모두에 의해 그것들의 생성을 허용한다는 것은 "업으로 생성된 물질(kaṭattārūpa)"의 경우와 같은 의도이다. "과보의 성질을 가진 법은 과보의 법에 대하여 대상연으로 연이 된다. 과보의 성질을 가진 오온을 무상, 고, 무아로 통찰하고, 즐기고 기뻐하면, 그것을 인연으로 탐욕이 일어나고, 근심이 일어나며, 유익하거나 해로운 마음이 소멸했을 때..." 등의 구절은 과보의 삼항에서와 마찬가지로 유익함의 삼항에서도 경전의 말씀(Pāḷi)이 있다고 하여 "유익함의 삼항에서도"라고 하였다. 거기서 "유익한 법은 무기법에 대하여 대상연으로 연이 된다"라고 설한 뒤, "학인이나 범부가 유익한 법을 무상, 고, 무아로 통찰할 때, 유익한 법이 소멸한 뒤 과보인 타다람마나가 일어난다. 유익한 법을 즐기고 기뻐하며, 그것을 인연으로 탐욕, 견해, 의심, 들뜸, 근심이 일어나고, 불선법이 소멸한 뒤 과보인 타다람마나가 일어난다"라고 하였다. 존재하지 않기 때문에 언급하지 않았다는 의도로 그 논리를 "확산되는 것(vipphārika)이기 때문이다" 등으로 설명한다.

เอตฺถ เกจิ ‘‘ฉฬงฺคุเปกฺขาวโตปิ กิริยมยจิตฺตตาย กิริยชวนสฺส วิปฺผาริกกิริยภาโว น สกฺกา นิเสเธตุนฺติ นิทสฺสนภาเวน ปณฺณปุฏมุปนีตํ อสมานํ. กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณาภาวสฺส ปาฬิยํ อวจนมฺปิ อการณํ ลพฺภมานสฺสปิ กตฺถจิ เกนจิ อธิปฺปาเยน อวจนโต. ตถา หิ ธมฺมสงฺคเห อกุสลนิทฺเทเส ลพฺภมาโนปิ อธิปติ น วุตฺโต, ตสฺมา กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณาภาโว วีมํสิตพฺโพ’’ติ วทนฺติ. สติปิ กิริยมยตฺเต สพฺพตฺถ ตาทิภาวปฺปตฺตานํ ขีณาสวานํ ชวนจิตฺตํ น อิตเรสํ วิย วิปฺผาริกํ, สนฺตสภาวตาย ปน สนฺนิสินฺนรสํ สิยาติ ตสฺส ปณฺณปุฏํ ทสฺสิตํ. ธมฺมสงฺคเห อกุสลนิทฺเทเส อธิปติโน วิย ปฏฺฐาเน กิริยชวนานนฺตรํ ตทารมฺมณสฺส ลพฺภมานสฺส อวจเน น กิญฺจิ การณํ ทิสฺสติ. ตถา หิ วุตฺตํ ตตฺถ อฏฺฐกถายํ ‘‘เหฏฺฐา ทสฺสิตนยตฺตา’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๔๒๙). น เจตฺถ ทสฺสิตนยตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ วิปากธมฺมธมฺเมหิ กุสลากุสเลหิ อตํสภาวานํ นยทสฺสนสฺส อยุชฺชมานกตฺตา. อปิจ ตตฺถ วีมํสาย เกสุจิ สพฺเพสญฺจ อธิปตีนํ อภาวโต เอกรสํ เทสนํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุทฺธโฏ’’ติ จ สกฺกา วตฺตุํ, อิธ ปน น ตาทิสํ อวจเน การณํ ลพฺภตีติ ‘‘อวจเน การณํ นตฺถี’’ติ วุตฺตํ.

여기서 어떤 이들은 말한다. "육항평온을 가진 자도 작용의 마음 상태이므로 작용 속행이 확산되는 작용이라는 사실을 부정할 수 없다. 이는 잎사귀 그릇을 가져온 비유와 같지 않다. 작용 속행 직후에 타다람마나가 없다는 것이 경전에 언급되지 않은 것도 근거가 될 수 없다. 비록 존재하더라도 어떤 의도에 의해 언급되지 않을 수 있기 때문이다. 실제로 법집설의 불선 설법에서 존재하는 증상(adhipati)이 언급되지 않았으니, 그러므로 작용 속행 직후의 타다람마나의 부재는 검토되어야 한다." 작용의 성질이 있다 하더라도, 모든 면에서 '그러한 상태(tādibhāva)'에 도달한 번뇌가 다한 자(아라한)들의 속행심은 다른 이들의 것처럼 확산되지 않고, 평온한 자성으로 인해 가라앉은 맛(sannisinnarasa)을 가질 것이므로 그에 대해 잎사귀 그릇을 보인 것이다. 법집설의 불선 설법에서의 증상의 경우처럼, 파타나에서 작용 속행 직후에 타다람마나가 존재하는데도 언급하지 않은 이유는 보이지 않는다. 실제로 그 주석서에서 "앞에서 보여준 방식에 따라"라고 언급되었다. 여기서는 "보여준 방식에 따라"라고 말할 수 없는 것은, 과보의 성질을 가진 유익·불선법들과 그 성질이 같지 않은 것들에 대해 방식의 설명을 보여주는 것이 부적절하기 때문이다. 또한 거기서 조사(vīmaṃsā)에 있어서 일부 또는 전체 증상이 없기 때문에 일관된 설법을 보이기 위해 "들뜬 것"이라고 말할 수도 있겠지만, 여기서는 언급하지 않은 그러한 이유를 찾을 수 없으므로 "언급하지 않은 이유가 없다"라고 하였다.

อธิปฺปาเยนาติ อกุสลานนฺตรํ สเหตุกตทารมฺมณํ นตฺถีติ ตสฺส เถรสฺส มติมตฺตนฺติ ทสฺเสติ. ‘‘กุสลากุสเล นิรุทฺเธ สเหตุโก วิปาโก ตทารมฺมณตา อุปฺปชฺชตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๙๘) วจนโต ปน อกุสลานนฺตรํ สเหตุกตทารมฺมณมฺปิ วิชฺชติเยวาติ อุปฺปตฺตึ วทนฺตสฺส ยุตฺตคฺคหณวเสนาติ อธิปฺปาโย.

"의도에 의해"라는 것은 불선 직후에 유인(sahetuka) 타다람마나가 없다는 것은 그 장로의 생각일 뿐임을 나타낸다. "유익하거나 해로운 법이 소멸했을 때 유인 과보인 타다람마나가 일어난다"라는 구절에 따르면 불선 직후에도 유인 타다람마나가 실제로 존재하므로, 그 발생을 주장하는 사람의 타당한 견해를 취한다는 의도이다.

น เอตฺถ การณํ ทิสฺสตีติ เอเตน ติเหตุกชวนานนฺตรํ ติวิธมฺปิ ตทารมฺมณํ ยุตฺตนฺติ ทสฺเสติ. เยน อธิปฺปาเยนาติ ปฐมเถเรน ตาว เอเกน [Pg.142] กมฺมุนา อเนกตทารมฺมณํ นิพฺพตฺตมานํ กมฺมวิเสสาภาวา ตํตํชวนสงฺขาตปจฺจยวิเสเสน วิสิฏฺฐํ โหตีติ อิมินา อธิปฺปาเยน ชวนวเสน ตทารมฺมณสฺส สสงฺขาราทิวิธานํ วุตฺตํ, วิปาเกน นาม กมฺมสริกฺเขน ภวิตพฺพํ, น กมฺมวิรุทฺธสภาเวน. อญฺญถา อนิฏฺฐปฺปสงฺโค สิยาติ เอวมธิปฺปาเยน ทุติยตฺเถโร กมฺมวเสเนว ตทารมฺมณวิเสสํ อาห. ญาณสฺส ชจฺจนฺธาทิทุคฺคติวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขตา วิย สุคติวิปตฺตินิมิตฺตปฏิปกฺขตาปิ สิยาติ มญฺญมาโน ตติยตฺเถโร ‘‘ติเหตุกกมฺมโต ทุเหตุกปฏิสนฺธิมฺปิ นานุชานาตี’’ติ อิมินา นเยน เตสุ วาเทสุ อธิปฺปายาวิโรธวเสน ยุตฺตํ คเหตพฺพํ. มหาปกรเณ อาคตปาฬิยาติ ‘‘สเหตุโก ธมฺโม อเหตุกสฺส ธมฺมสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑๐๒) อิมสฺส วิภงฺเค ‘‘สเหตุกํ ภวงฺคํ อเหตุกสฺส ภวงฺคสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย, สเหตุกา ขนฺธา วุฏฺฐานสฺส อนนฺตรปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอวมาทินา ปฏฺฐาเน สเหตุกทุกาทีสุ อาคตปาฬิยาติ อตฺโถ.

여기서 원인이 보이지 않는다는 것은 세 가지 뿌리를 가진 속행(tihetuka-javana) 직후에 세 가지 종류의 등록(tadārammaṇa) 모두가 적절하다는 것을 보여준다. 어떤 의도로 했느냐 하면, 첫 번째 장로에 따르면 하나의 업에 의해 여러 등록이 생겨날 때 업의 차별이 없으므로 그 각각의 속행이라고 불리는 조건의 차별에 의해 수승하게 된다는 이 의도에 따라 속행의 힘에 의해 등록의 유행상(sasaṅkhāra) 등의 설함이 언급되었다. 과보라는 것은 업과 유사해야지 업과 반대되는 성질을 가져서는 안 된다. 그렇지 않으면 원치 않는 결론에 이르게 될 것이라는 이런 의도로 두 번째 장로는 업의 힘에 의해서만 등록의 차별을 말했다. 지혜가 태생적 맹인 등의 악처에 태어나는 과보의 결함과 반대되듯이 선처에 태어나는 과보의 결함과도 반대될 수 있다고 생각한 세 번째 장로는 '세 가지 뿌리를 가진 업으로부터 두 가지 뿌리를 가진 재생연결식조차 허용하지 않는다'는 이 방법으로, 이러한 주장들 중에서 의도에 모순이 없는 방식에 따라 적절한 것을 취해야 한다. 마하파카라나(대론)에 전해지는 경문에 따르면 '원인을 가진 법은 원인 없는 법에 대하여 무간연으로 조건이 된다'(Paṭṭhāna 3.1.102)라는 이 분석에서 '원인을 가진 유분은 원인 없는 유분에 대하여 무간연으로 조건이 되고, 원인을 가진 온들은 출관에 대하여 무간연으로 조건이 된다'는 등의 방식으로 빳타나(Paṭṭhāna)의 사헤투카두카(sahetukaduka) 등에 전해지는 경문이라는 뜻이다.

กามาวจรกุสลวิปากวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

욕계 유익한 업의 과보에 대한 설명이 끝났다.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา

색계와 무색계 과보에 대한 설명

๔๙๙. ตสฺมึ ขเณ วิชฺชมานานํ ฉนฺทาทีนนฺติ เอเตน วิปากชฺฌาเน ทุกฺขาปฏิปทาทิภาวสฺส อวิชฺชมานตํ ทสฺเสติ. น หิ กุสลชฺฌานํ วิย วิปากชฺฌานํ ปริกมฺมวเสน นิพฺพตฺตตีติ. น เจตฺถ ปฏิปทาเภโท วิย กุสลานุรูโป วิปากสฺส อารมฺมณเภโทปิ น ปรมตฺถิโก สิยาติ สกฺกา วตฺตุํ เอกนฺเตน สารมฺมณตฺตา อรูปธมฺมานํ วิปากสฺส จ กมฺมนิมิตฺตารมฺมณตาย อญฺญตฺราปิ วิชฺชมานตฺตา. นานากฺขเณสุ นานาธิปเตยฺยนฺติ ‘‘ยสฺมึ ขเณ ยํ ฌานํ ยทธิปติกํ, ตโต อญฺญสฺมึ ขเณ ตํ ฌานํ เอกนฺเตน ตทธิปติกํ น โหตี’’ติ กตฺวา วุตฺตํ. จตุตฺถชฺฌานสฺเสวาติ จ ปฏิปทา วิย อธิปตโย น เอกนฺติกาติ อิมเมวตฺถํ ทสฺเสติ.

499. '그 찰나에 존재하는 욕구(chanda) 등'이라는 말로 과보의 선(vipāka-jhāna)에서 괴로운 수행도(dukkhā-paṭipadā) 등이 존재하지 않음을 보여준다. 유익한 선(kusala-jhāna)과 달리 과보의 선은 예비 수행(parikamma)에 의해 생겨나는 것이 아니기 때문이다. 그리고 여기서 수행도의 차이처럼, 유익한 마음에 상응하는 과보의 대상의 차이 또한 궁극적인 의미에서 존재하지 않는다고 말할 수 없다. 왜냐하면 무색계의 법들은 결정적으로 대상을 가지며, 과보는 업의 표상(kamma-nimitta)을 대상으로 하기에 다른 곳에서도 존재하기 때문이다. '서로 다른 찰나에 서로 다른 지배력(adhipati)'이라는 말은 '어느 찰나에 어떤 선이 어떤 지배력을 가지면, 다른 찰나에 그 선은 반드시 그 지배력을 갖는 것이 아니다'라고 하여 설해진 것이다. '네 번째 선과 마찬가지로'라는 말은 수행도처럼 지배력 또한 결정적인 것이 아니라는 바로 이 의미를 보여준다.

รูปาวจรารูปาวจรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

색계와 무색계 과보에 대한 설명이 끝났다.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา

출세간 과보에 대한 설명

๕๐๕. ตณฺหาวิชฺชาทีหิ [Pg.143] อาหิตวิเสสํ โลกิยกมฺมํ วิปากุปฺปาทนสมตฺถํ โหติ, น อญฺญถาติ วุตฺตํ ‘‘ตณฺหาทีหิ อภิสงฺขต’’นฺติ. อิตรสฺสาติ สุญฺญตาปฺปณิหิตนามรหิตสฺส. โย สุทฺธิกปฏิปทาย วิภาวิโต, โย จ สุตฺตนฺตปริยาเยน อนิมิตฺโตติ วุจฺจติ. เตเนวาห ‘‘อนิจฺจานุปสฺสนานนฺตรสฺสปิ มคฺคสฺสา’’ติอาทิ. วฬญฺชน…เป… เภโท โหติ มคฺคาคมนวเสนาติ อธิปฺปาโย. ‘‘มคฺคานนฺตรผลจิตฺตสฺมึ เยวา’’ติ วจนํ อเปกฺขิตฺวา ‘‘สุญฺญตาทินามลาเภ สตี’’ติ สาสงฺกํ อาห. อนิมิตฺตนามญฺจ ลภติ มคฺคาคมนโต ผลสฺส นามลาเภ วิเสสาภาวโตติ อธิปฺปาโย. ตาทิสาย เอวาติ ยาทิสา มคฺเค สทฺธา, ตาทิสาย เอว ผเล สทฺธาย.

505. 갈애와 무명 등에 의해 차별이 생겨난 세간의 업은 과보를 산출할 능력이 있지만, 그렇지 않은 경우는 그렇지 않다는 의미에서 '갈애 등에 의해 형성된 것'이라고 설해졌다. 다른 것의 경우, 즉 공성(suññatā)이나 무원(appaṇihita)이라는 명칭이 없는 경우이다. 순수한 수행도에 의해 드러난 것이나 경전의 방법으로 '표상 없음(animitta)'이라 불리는 것이다. 그래서 '무상관(aniccānupassanā) 직후의 도(magga)의 경우에도'라고 말한 것이다. '사용함... 등... 의 차이는 도의 도래에 의한 것이다'라는 뜻이다. '도 직후의 과보의 마음에서만'이라는 말을 고려하여 '공성 등의 이름을 얻을 때'라고 의문을 제기하며 말했다. '표상 없음'이라는 이름도 도가 도래함에 따라 얻는 것이며, 과보가 이름을 얻는 데 있어서 특별한 차이가 없다는 뜻이다. '그와 같은 것'이란 도에 있는 믿음과 같은 종류의 믿음이 과보에도 있다는 것이다.

๕๕๕. ‘‘กตเม ธมฺมา นิยฺยานิกา? จตฺตาโร มคฺคา’’ติ วจนโต (ธ. ส. ๑๒๙๕, ๑๖๐๙) อนิยฺยานิกปทนิทฺเทเส จ ‘‘จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก’’ติ (ธ. ส. ๑๖๑๐) วุตฺตตฺตา น นิปฺปริยาเยน ผลํ นิยฺยานสภาวํ, นิยฺยานสภาวสฺส ปน วิปาโก กิเลสานํ ปฏิปฺปสฺสทฺธิปฺปหานวเสน ปวตฺตมาโน ปริยายโต ตถา วุจฺจตีติ อาห ‘‘นิยฺยานิกสภาวสฺสา’’ติอาทิ. ปญฺจงฺคิโก จาติ เอเตน มคฺควิภงฺเค สพฺพวาเรสุปิ ผลสฺส มคฺคปริยาโย อาคโตติ ทสฺเสติ. ตตฺถ หิ อริยมคฺคกฺขเณ วิชฺชมานาสุปิ วิรตีสุ ตทวสิฏฺฐานํ ปญฺจนฺนํ การาปกงฺคานํ อติเรกกิจฺจตาทสฺสนตฺถํ ปาฬิยํ ปญฺจงฺคิโกปิ มคฺโค อุทฺธโฏติ. เอวํ โพชฺฌงฺคาปีติ ยถา มคฺโค, เอวํ มคฺคโพชฺฌงฺควิภงฺเคสุ ผเลสุ จ โพชฺฌงฺคา อุทฺธฏาติ อตฺโถ.

555. '어떤 법들이 해탈로 이끄는(niyyānikā) 것인가? 네 가지 도이다'라는 말씀(Dhs. 1295, 1609)에 따라, 그리고 해탈로 이끌지 않는 법의 해설에서 '네 가지 지위에서의 과보'라고 설해졌으므로, 과보는 직설적으로는 해탈로 이끄는 자성이 아니다. 그러나 해탈로 이끄는 자성(도)의 과보는 번뇌의 가라앉음과 버림의 위력으로 일어나는 것이기에 방편적으로 그렇게 불린다고 하여 '해탈로 이끄는 자성의...' 등을 설했다. '다섯 가지 요소를 가진 것'이라는 말로 도의 분석의 모든 대목에서 과보에 대해서도 도라는 방편적 표현이 전해짐을 보여준다. 거기서 성스러운 도의 찰나에 존재하고 있는 절제(virati)들에 있어서도, 그 나머지 다섯 가지 실행 요소들의 뛰어난 작용을 나타내기 위해 경문에서 다섯 가지 요소를 가진 도가 언급된 것이다. '이와 같이 보리분법(bojjhaṅga)들도'라는 것은 도가 그러하듯이, 도와 보리분법의 분석들에서 과보들에 대해서도 보리분법들이 언급되었다는 뜻이다.

โลกุตฺตรวิปากกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

출세간 과보에 대한 설명이 끝났다.

กิริยาพฺยากตกถาวณฺณนา

작용 무기에 대한 설명

๕๖๘. ปุริมา ปวตฺตีติ มหากิริยจิตฺตปฺปวตฺตึ อาห. ตาย หิ ขีณาสโว เอวํ ปจฺจเวกฺขติ. เตเนวาห ‘‘อิทํ ปน จิตฺตํ วิจารณปญฺญารหิต’’นฺติ. เอวนฺติ ยถา โสตทฺวาเร, เอวํ ฆานทฺวาราทีสุปิ มหากิริยจิตฺเตหิ ตสฺมึ ตสฺมึ วิสเย อิทมตฺถิกตาย ปริจฺฉินฺนาย อิทํ จิตฺตํ วตฺตตีติ [Pg.144] ทสฺเสติ. ปญฺจทฺวารานุคตํ หุตฺวา ลพฺภมานนฺติ ปญฺจทฺวาเร ปวตฺตมหากิริยจิตฺตานํ ปิฏฺฐิวฏฺฏกภาเวน อิมสฺส จิตฺตสฺส ปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ, ปญฺจทฺวาเร เอว วา อิทเมว ปวตฺตนฺติ สมฺพนฺโธ. ‘‘โลลุปฺป…เป… ภูต’’นฺติ วุตฺตตฺตา ปญฺจทฺวาเร ปฐมํ อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสิโต หุตฺวา ปจฺฉา มหากิริยจิตฺเตหิ ตํ ตํ อตฺถํ วิจิโนตีติ อยมตฺโถ วุตฺโต วิย ทิสฺสติ. ปุพฺเพเยว ปน มโนทฺวาริกจิตฺเตน ปธานสารุปฺปฏฺฐานาทึ ปริจฺฉินฺทนฺตสฺส ปญฺจทฺวาเร ตาทิสสฺเสว ตาทิเสสุ รูปาทีสุ อิทํ จิตฺตํ ปวตฺตตีติ วทนฺติ. อยมฺปิ อตฺโถ ปญฺจทฺวาเร เอว ปวตฺตํ โลลุปฺปตณฺหาปหานาทิปจฺจเวกฺขณาเหตุ ยถาวุตฺตการณภูตํ ชาตนฺติ เอวํ โยเชตฺวา สกฺกา วตฺตุํ. เอวญฺจ สติ อิมสฺส จิตฺตสฺส ปจฺจยภูตา ปุริมา ปวตฺตีติ อิทมฺปิ วจนํ สมตฺถิตํ โหติ.

568. '이전의 전개'라는 것은 대작용심(mahākiriyacitta)의 전개를 말한다. 번뇌가 다한 자는 그것에 의해 이와 같이 반조하기 때문이다. 그래서 '그러나 이 마음은 조사하는 지혜가 없다'라고 설한 것이다. '이와 같이'라는 것은 이문(sotadvāra)에서와 마찬가지로 비문(ghānadvāra) 등에서도 대작용심들에 의해 각각의 대상에 대하여 목적에 따라 확정된 이 마음이 일어남을 보여준다. '오문(pañcadvāra)을 따라가며 얻어지는 것'이란 오문에서 전개되는 대작용심들의 뒤를 따르는 상태로서 이 마음의 전개를 염두에 두고 설한 것이거나, 또는 오문에서 바로 이것이 전개된다는 연결이다. '탐욕... 등... 이 된'이라고 설해졌으므로, 오문에서 먼저 이 마음에 의해 기뻐한 뒤에 나중에 대작용심들로 그 각각의 대상을 조사한다는 뜻이 설해진 것으로 보인다. 그러나 전부터 의문식으로 주된 적합한 장소 등을 확정하는 자에게 오문에서 그와 같은 종류의 색 등에 대하여 이 마음이 전개된다고 (주석가들은) 말한다. 이 의미 또한 '오문에서만 전개되며 탐욕과 갈애를 버림 등에 대한 반조를 원인으로 하여 위에서 말한 바와 같은 이유로 생겨난 것'이라고 이와 같이 조합하여 말할 수 있다. 이렇게 하면 이 마음의 조건이 되는 '이전의 전개'라는 이 말도 타당하게 된다.

เอตฺถ จ ปญฺจทฺวาเร อิมินา จิตฺเตน โสมนสฺสุปฺปาทนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ, น หาสุปฺปาทนํ ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ อวิญฺญตฺติชนกตฺตา, มโนทฺวาเร ปน หาสุปฺปาทนํ โหติ. เตเนว หิ อฏฺฐกถายํ ปญฺจทฺวาเร ‘‘โสมนสฺสิโต โหตี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ, มโนทฺวาเร จ ‘‘หาสยมาน’’นฺติ. อิมินา หสิตุปฺปาทจิตฺเตน ปวตฺติยมานมฺปิ ภควโต สิตกรณํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสสพฺพญฺญุตญฺญาณานํ อนุวตฺตกตฺตา ญาณานุปริวตฺติเยวาติ. เอวํ ปน ญาณานุปริวตฺติภาเว สติ น โกจิ ปาฬิอฏฺฐกถานํ วิโรโธ, เอวญฺจ กตฺวา อฏฺฐกถายํ ‘‘เตสํ ญาณานํ จิณฺณปริยนฺเต อิทํ จิตฺตํ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ. อวสฺสญฺจ เอตํ เอวํ อิจฺฉิตพฺพํ, อญฺญถา อาวชฺชนจิตฺตสฺสปิ ภควโต ปวตฺติ น ยุชฺเชยฺย. ตสฺสปิ หิ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกภาวสฺส นิจฺฉิตตฺตา, น จ วิญฺญตฺติสมุฏฺฐาปกตฺเต ตํสมุฏฺฐิตาย วิญฺญตฺติยา กายกมฺมาทิภาวํ อาวชฺชนภาโว วิพนฺธตีติ.

여기서 오문(五門)에서는 이 마음[미소지음의 마음]으로 단지 기쁨을 일으키는 것(somanassuppādanamatta)만 보아야 하고, 웃음을 일으키는 것(hāsuppādana)은 아니니, 오문의 마음은 암시(viññatti)를 생성하지 않기 때문이다. 그러나 의문(意門)에서는 웃음을 일으킴이 있다. 바로 그렇기 때문에 주석서에서 오문에 대해서는 '기뻐한다'고만 말했고, 의문에 대해서는 '웃게 한다'고 말했다. 이 웃음을 일으키는 마음으로 진행되는 부처님의 미소(sitakaraṇa)는 숙명통, 미래분지, 일체지(sabbaññutaññāṇa)를 따르는 것이기에 오직 지혜를 따르는 것일 뿐이다. 이와 같이 지혜를 따르는 상태일 때 성전(Pāḷi)과 주석서들 사이에 아무런 모순이 없으며, 이렇게 함으로써 주석서에서 '그 지혜들의 익숙해진 영역의 끝에서 이 마음이 일어난다'고 설해진 것이다. 그리고 이것은 반드시 이와 같이 받아들여져야 하니, 그렇지 않으면 전향하는 마음(āvajjanacitta)조차 부처님께 일어나는 것이 타당하지 않게 될 것이기 때문이다. 그것 또한 암시를 일으키는 원인이 되는 상태가 확실하기 때문이며, 암시를 일으키는 원인이 된다고 해서 그것에 의해 일어난 암시가 신업(身業) 등이 되는 것을 전향의 상태가 막는 것은 아니기 때문이다.

ตโต เอวาติ มูลาภาเวน น สุปฺปติฏฺฐิตตฺตา เอว. ‘‘อเหตุกานํ ฌานงฺคานิ พลานิ จา’’ติ สมฺปิณฺฑนตฺโถ ฌานงฺคานิ จาติ จ-สทฺโท. ยทิ อปริปุณฺณตฺตา พลภาวสฺส อิมสฺมึ อเหตุกทฺวเย พลานิ อนุทฺทิฏฺฐานิ อสงฺคหิตานิ จ, อถ กสฺมา นิทฺทิฏฺฐานีติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. สมฺมา นิยฺยานิกสภาวานํ กุสลานํ ปฏิภาคภูโต วิปาโกปิ ผลํ วิย ตํสภาโว สิยาติ สเหตุกวิปากจิตฺตานิ อคฺคเหตฺวา กิริยจิตฺตกตตฺตา วา ‘‘มหากิริยจิตฺเตสู’’ติ วุตฺตํ. อถ วา มหากิริยจิตฺเตสุจาติ จ-สทฺเทน สเหตุกวิปากจิตฺตานิปิ คหิตานีติ เวทิตพฺพานิ.

'그로부터 바로 그렇기 때문에(Tato evāti)'라는 것은 근거가 없어서 잘 확립되지 않았기 때문이다. '원인 없는 것들의 선정 요소들과 힘들(Ahetukānaṃ jhānaṅgāni balāni cā)'이라는 것은 함께 묶는다는 의미로 '선정 요소들과(jhānaṅgāni cā)'라고 'ca'라는 단어를 썼다. 만약 힘(bala)의 상태가 불완전하기 때문에 이 두 가지 원인 없는 것들에서 힘들이 제시되지 않고 포함되지 않았다면, 어째서 제시되었는가에 대해 '왜냐하면(yasmā panā)' 등을 설했다. 바르게 해탈로 인도하는 성질을 가진 유익한 것(kusalā)의 짝이 되는 과보 또한 결과와 같이 그러한 성질이 있을 것이기에, 원인이 있는 과보의 마음을 취하지 않고 작용만 하는 마음(kiriyacitta)으로 되었기 때문에 '대작용심(mahākiriyacittesū)들에서'라고 설했다. 또는 '대작용심들에서(mahākiriyacittesucā)'라는 말의 'ca'라는 단어로 원인이 있는 과보의 마음들도 취해진 것으로 알아야 한다.

๕๗๔. ‘‘อินฺทฺริย [Pg.145]…เป… อิมสฺสานนฺตรํ อุปฺปชฺชมานานี’’ติ วุตฺตํ เตสํ ญาณานํ กามาวจรตฺตา. อิตเรสํ มหคฺคตตฺตา ‘‘ปริกมฺมานนฺตรานี’’ติ วุตฺตํ.

574. '감관(Indriya) … 등 … 이것 다음에 일어나는 것들'이라고 설해진 것은 그 지혜들이 욕계(kāmāvacara)에 속하기 때문이다. 다른 것들은 고귀한 상태(mahaggata)이기 때문에 '예비 수행(parikamma) 다음의 것들'이라고 설해진 것이다.

๕๗๗. อาหิโต อหํ มาโน เอตฺถาติ อตฺตา, โส เอว ภวติ อุปฺปชฺชติ, น ปรปริกปฺปิโต วิย นิจฺโจติ อตฺตภาโว. อตฺตาติ วา ทิฏฺฐิคติเกหิ คเหตพฺพากาเรน ภวติ ปวตฺตตีติ อตฺตภาโว.

577. '나(attā)'라는 아만이 여기에 놓여 있다(āhito)고 해서 '자체(attabhāvo)'라 하니, 그것이 생겨나고 일어나는 것이지, 다른 이들이 상상하듯이 영원한 것은 아니다. 또는 '자아(attā)'라고 견해를 가진 자들에 의해 집착될 만한 양상으로 존재하고 진행되기 때문에 '자체(attabhāvo)'라 한다.

กิริยาพฺยากตกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

작용 무기설(kiriyābyākatakathā)에 대한 설명이 끝났다.

จิตฺตุปฺปาทกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

마음의 일어남의 장(Cittuppādakaṇḍa)에 대한 설명이 끝났다.

๒. รูปกณฺฑํ

2. 물질의 장(Rūpakaṇḍaṃ)

อุทฺเทสวณฺณนา

요설(Uddesa)의 설명

เกนจีติ [Pg.146] รูเปน วา อรูเปน วา. จิตฺตุปฺปาเทน ตาว รูปสฺส สมยววตฺถานํ น สกฺกา กาตุํ อพฺยาปิตาย อเนกนฺติกตาย จาติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ จิตฺตสฺส ตีสุ ขเณสุ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ ตาว วาเท จิตฺตุปฺปตฺติสมเยน รูปูปปตฺติสมยสฺส ววตฺถานํ มา โหตุ, จิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณเยว สพฺพมฺปิ รูปํ อุปฺปชฺชตีติ อิมสฺมึ ปน วาเท กถนฺติ? เอตฺถาปิ อจิตฺตสมุฏฺฐานํ รูปํ จิตฺเตน สหุปฺปาเทปิ อนินฺทฺริยพทฺธรูปํ วิย อจิตฺตปฏิ พนฺธุปฺปาทตาย น จิตฺเตน ววตฺถาเปตพฺพสมยนฺติ วุตฺตํ ‘‘อจิตฺตสมุฏฺฐานสพฺภาวโต’’ติ. เตน จิตฺตุปฺปาเทน รูปสฺส สมยววตฺถานํ น พฺยาปีติ ทสฺเสติ. อเนกจิตฺตสมุฏฺฐานตาย ววตฺถานาภาวโตติ สมฺพนฺโธ. นิยเต หิ สมุฏฺฐาปกจิตฺเต จิตฺตสมุฏฺฐานรูปสฺส สิยา ววตฺถานนฺติ.

'어느 것(Kenacī)'이란 물질이나 비물질을 말한다. 우선 마음의 일어남으로는 물질의 시간적 확정(samayavavatthāna)을 할 수 없으니, [물질은 마음과 달리] 두루 퍼져 있지 않고 일정하지 않기 때문이라는 이 뜻을 나타내면서 '마음에서 생기지 않는 것의 실재성 때문에(acittasamuṭṭhānasabbhāvato)' 등을 설했다. 거기서 마음에서 생기지 않는 물질이 마음의 세 순간에 일어난다는 이 학설에서 우선 마음이 일어나는 시간으로 물질이 일어나는 시간을 확정하지 말도록 하자. 그렇다면 마음의 일어나는 순간(uppādakkhaṇa)에만 모든 물질이 일어난다는 이 학설에서는 어떠한가? 여기서도 마음에서 생기지 않는 물질은 마음과 함께 일어나더라도 감관에 묶이지 않은 물질(anindriyabaddharūpa)처럼 마음과 관계없이 일어나기 때문에 마음으로 시간을 확정할 수 없다는 의미에서 '마음에서 생기지 않는 것의 실재성 때문에'라고 설했다. 그것으로 마음의 일어남으로는 물질의 시간적 확정을 두루 할 수 없음을 나타낸다. '여러 마음에서 생기기 때문에 확정할 수 없음으로 인해'라고 연결된다. 왜냐하면 생기게 하는 마음이 정해져 있을 때만 마음에서 생긴 물질의 확정이 있을 수 있기 때문이다.

เกสญฺจีติ กามาวจรกุสลาทีนํ. กตฺถจีติ อารุปฺเป. เกสญฺจีติ วา เกสญฺจิ ปญฺจโวการวิปากานํ. กตฺถจีติ ปฏิสนฺธิกฺขเณ จริมกฺขเณ จ. ‘‘ตสฺมึ สมเย ผสฺโส โหตี’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑) จิตฺตสหภาวินํ เอว จิตฺเตน สมยววตฺถานํ กตนฺติ วุตฺตํ ‘‘อจิตฺตสหภุภาวโต’’ติ. เตสนฺติ อุปาทารูปานํ. โย ยสฺส สหภาเวน อุปการโก, โส เอว ตสฺส สมยววตฺถาปกภาเวน วุตฺโตติ อาห ‘‘สหชาต…เป… ตฺตนโต’’ติ. นาปิ มหาภูเตหีติอาทินา ววตฺถานาภาวเมว ทสฺเสติ. เกสญฺจีติ อกมฺมชาทีนํ. เกหิจีติ กมฺมชาทีหิ. ปวตฺติโตติ ปวตฺตนโต. สหาติ เอกสฺมึ กาเล. อภาวาติ นิโยคโต อภาวา.

'어떤 것들의(Kesañcī)'란 욕계 유익한 마음 등을 말한다. '어느 곳에서(Katthacī)'란 무색계에서이다. 또는 '어떤 것들의'란 어떤 오온이 있는 과보(pañcavokāravipāka)들을 말한다. '어느 곳에서'란 재생연결의 순간과 마지막 순간에서이다. '그 시기에 감촉(phassa)이 있다' 등(Dhs. 1)으로 마음과 함께하는 것들만을 마음으로 시간적 확정을 했다는 것을 '마음과 함께 존재하지 않기 때문에(acittasahabhubhāvato)'라고 설했다. '그것들의(Tesanti)'란 파생된 물질(upādārūpa)들을 말한다. 어떤 것이 어떤 것과 함께 존재함으로써 도와주는 것이라면, 그것만이 그것의 시간적 확정을 해주는 상태라고 설해졌기에 '함께 생겨나고 … 등 … 상태로부터'라고 설했다. '또한 근본 물질들(mahābhūtehi)에 의해서도 아니다' 등은 확정할 수 없음만을 나타낸다. '어떤 것들의'란 업에서 생기지 않은 것 등이다. '어떤 것들에 의해'란 업에서 생긴 것 등에 의해서이다. '진행되었으므로'란 진행되었기 때문이다. '함께(Sahā)'란 같은 시간에이다. '없기 때문에(Abhāvāti)'란 반드시 있지는 않기 때문이다.

วิญฺญตฺติ …เป… น สกฺกา วตฺตุํ มหาภูเตหิ สมยววตฺถาเน กริยมาเน เตหิ อยาวภาวิตตายาติ อธิปฺปาโย. เอกสฺมึ กาเลติอาทินาปิ มหาภูเตหิ สมยนิยมเน ววตฺถานาภาวเมว วิภาเวติ. ‘‘ตถา วิภชนตฺถ’’นฺติ, ‘‘อวิภตฺตํ อพฺยากตํ อตฺถีติ ทสฺเสตุ’’นฺติ จ อิเมสํ ปทานํ ‘‘วิภตฺตํ อวิภตฺตญฺจ สพฺพํ สงฺคณฺหนฺโต อาหา’’ติ อิมินา สมฺพนฺโธ. สมยววตฺถานํ กตฺวา นิทฺทิสิยมานสฺส นิปฺปเทสตาย อสมฺภวโต [Pg.147] เอกเทสํ นิทฺทิสิตฺวา สามญฺเญน นิคมนํ ยุตฺตํ, อกตฺวา ปน สมยววตฺถานํ สรูปโต นิทฺทิสเนน ตถาติ อิมมตฺถํ อาห ‘‘สมยววตฺถาเนนา’’ติอาทินา. อวิภตฺเตติ วิปากกิริยาพฺยากตํ วิย น ปุพฺเพ วิภตฺเต. วิภชิตพฺเพติ เภทวนฺตตาย วิภชนารเห. ทสฺสิเตติ อุทฺทิสนวเสน ทสฺสิเต. วุตฺตเมวตฺถํ วิตฺถารตเรน ทสฺเสตุํ ‘‘เอตฺถ ปนา’’ติอาทิมาห.

'암시(Viññatti) … 등'은 근본 물질들로 시간적 확정이 이루어질 때 그것들에 의해 끝까지 밝혀지지 않기 때문이라는 뜻이다. '동시에' 등도 근본 물질들로 시간을 규정할 때 확정할 수 없음만을 상세히 밝힌다. '그와 같이 분류하기 위해'와 '분류되지 않은 무기가 있음을 나타내기 위해'라는 이 구절들은 '분류된 것과 분류되지 않은 것 모두를 포함하여 말씀하셨다'라는 이것과 연결된다. 시간적 확정을 하여 제시되는 것은 부분적이지 않게 되는 것이 불가능하기 때문에, 일부분을 제시하고 일반적인 것으로 결론짓는 것이 타당하다. 그러나 시간적 확정을 하지 않고 본래의 모습대로 제시함으로써 '그와 같이'라는 이 뜻을 '시간적 확정으로(samayavavatthānenā)' 등으로 설했다. '분류되지 않은 것(avibhatte)'이란 과보와 작용 무기처럼 이전에 분류되지 않은 것을 말한다. '분류되어야 할 것'이란 차별이 있어서 분류하기에 적합한 것을 말한다. '나타내어진 것'이란 제시를 통해 나타내어진 것을 말한다. 설해진 뜻을 더 상세히 나타내기 위해 '여기서(ettha panā)' 등을 설했다.

วิปากาทิธมฺมานํ นยนํ นโย, โสว ทสฺสนนฺติ นยทสฺสนํ. ‘‘เทสนา’’ติ วุตฺตํ เหฏฺฐา คหณเมว นยทสฺสนนฺติ. ทุติยวิกปฺเป ปน กามาวจราทิภาเวน นียตีติ นโย, กิริยาพฺยากตํ. ตสฺส ทสฺสนํ นยทสฺสนนฺติ โยเชตพฺพํ. ทุกาทีสุ นิทฺเทสวาเร จ หทยวตฺถุโน อนาคตตฺตา ตํ อคฺคเหตฺวา ปฐมวิกปฺโป วุตฺโต, เอกเก ปน วตฺถุปิ คหิตนฺติ ‘‘หทยวตฺถุญฺจา’’ติ ทุติยวิกปฺเป วุตฺตํ. กึ ปน การณํ ทุกาทีสุ นิทฺเทสวาเร จ หทยวตฺถุ น คหิตนฺติ? อิตรวตฺถูหิ อสมานคติกตฺตา เทสนาเภทโต จ. ยถา หิ จกฺขุวิญฺญาณาทีนิ เอกนฺตโต จกฺขาทินิสฺสยานิ, น เอวํ มโนวิญฺญาณํ เอกนฺตโต หทยวตฺถุนิสฺสยํ, นิสฺสิตมุเขน จ วตฺถุทุกาทิเทสนา ปวตฺตา. ยมฺปิ เอกนฺตโต หทยวตฺถุนิสฺสยํ, ตสฺส วเสน ‘‘อตฺถิ รูปํ มโนวิญฺญาณสฺส วตฺถู’’ติอาทินา ทุกาทีสุ วุจฺจมาเนสุปิ ตทนุกูลอารมฺมณทุกาทโย น สมฺภวนฺติ. น หิ ‘‘อตฺถิ รูปํ มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ รูปํ น มโนวิญฺญาณสฺส อารมฺมณ’’นฺติอาทินา สกฺกา วตฺตุนฺติ วตฺถารมฺมณทุกเทสนา ภินฺนคติกา สิยุํ, สมานคติกา จ ตา เทเสตุํ ภควโต อชฺฌาสโย. เอสา หิ ภควโต เทสนา ปกติ. เตเนว หิ นิกฺเขปกณฺเฑ จิตฺตุปฺปาทวิภาเคน อวุจฺจมานตฺตา อวิตกฺกาวิจารปทวิสฺสชฺชเน วิจาโรติ วตฺตุํ น สกฺกาติ อวิตกฺกวิจารมตฺตปทวิสฺสชฺชเน ลพฺภมาโนปิ วิตกฺโก น อุทฺธโฏ, อญฺญถา วิตกฺโก จาติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. เอวํ อิตรวตฺถูหิ อสมานคติกตฺตา เทสนาเภทโต จ ทุกาทีสุ อุทฺเทเส น คหิตํ. อุทฺทิฏฺฐสฺเสว หิ นิทฺทิสนโต นิทฺเทเสปิ น คหิตํ หทยวตฺถูติ วทนฺติ.

과보 등의 법들을 인도하는 것이 방법(naya)이며, 그것을 보는 것이 바로 '방법의 봄(nayanadassana)'이다. 앞에서 '설법'이라고 말한 취지 자체가 바로 '방법의 봄'이다. 두 번째 견해에서는 욕계 등의 상태로 인도되기에 '방법'이라고 하며, 이는 작용성 무기(kiriyābyākata)이다. 그것을 보는 것을 '방법의 봄'으로 연결해야 한다. 2법(duka) 등의 해설 부분(niddesavāra)에서는 심장 토대(hadayavatthu)가 미래에 속하기에 그것을 취하지 않고 첫 번째 견해를 말했지만, 1법(ekaka)에서는 토대도 취해졌으므로 "심장 토대와"라고 두 번째 견해에서 말하였다. 왜 2법 등의 해설 부분에서는 심장 토대를 취하지 않았는가? 다른 토대들과는 그 추이가 같지 않고 설법의 방식이 다르기 때문이다. 시각 의식 등은 전적으로 안구 등의 의지처를 가지지만, 의식(manoviññāṇa)은 전적으로 심장 토대를 의지처로 가지는 것은 아니며, 의지하는 측면으로 토대 2법 등의 설법이 진행되었다. 비록 전적으로 심장 토대에 의지하는 경우라도, 그것의 힘에 의해 "의식의 토대인 물질이 있다" 등의 방식으로 2법 등에서 설해질 때, 그에 부합하는 대상 2법 등은 성립하지 않는다. "의식의 대상인 물질이 있다, 의식의 대상이 아닌 물질이 있다" 등의 방식으로 말할 수 없으므로 토대와 대상의 2법 설법은 그 추이가 다르게 되며, 부처님의 의도는 그것들을 같은 추이로 설하는 데 있기 때문이다. 이것이 부처님의 설법의 본성이다. 그렇기 때문에 닠케파 깐다(Nikkhepakaṇḍa)에서 마음의 일어남의 구분으로 설해지지 않기 때문에, 일으킨 생각(vitakka)과 지속적 고찰(vicāra)이 없는 구절의 해설에서 '지속적 고찰'이라고 말할 수 없으므로, 일으킨 생각과 지속적 고찰만이 있는 구절의 해설에서 얻어지는 '일으킨 생각'도 제외되지 않았다. 그렇지 않다면 '일으킨 생각과'라고 말해야 했을 것이다. 이처럼 다른 토대들과 추이가 같지 않고 설법의 방식이 다르기 때문에 2법 등의 명칭(uddesa)에서는 취해지지 않았다. 명칭에서 제시된 것만을 해설하기 때문에 해설 부분에서도 심장 토대를 취하지 않았다고 말한다.

จกฺขาทิทสกา สตฺตาติ จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายอิตฺถิภาวปุริสภาวทสกา สตฺต, เอกสนฺตานวเสน วา จกฺขุโสตฆานชิวฺหากายภาววตฺถุทสกา สตฺต. นิพฺพานสฺส อสติปิ ปรมตฺถโต เภเท ปริกปฺปิตเภโทปิ [Pg.148] เภโทเยว โวหารวิสเยติ กตฺวา โสปาทิเสสาทิเภโท วุตฺโต.

안구 등의 10법(dasaka)이 일곱 가지라는 것은 안구, 귀, 코, 혀, 몸, 여성성, 남성성의 10법 일곱 가지를 의미하거나, 혹은 한 상속(santāna)의 측면에서 안구, 귀, 코, 혀, 몸, 성(bhāva), 토대(vatthu)의 10법 일곱 가지를 의미한다. 열반은 제일의제(paramattha) 측면에서 차별이 없지만, 개념적으로 설정된 차별도 언어 관습의 영역에서는 차별이기에 유여의열반 등의 차별이 설해졌다.

๕๘๔. กิญฺจาปิ อญฺญตฺถ กุกฺกุฏณฺฑสณฺฐาเน ปริมณฺฑล-สทฺโท ทิสฺสติ, จกฺกสณฺฐานตา ปน วฏฺฏสณฺฐาเน จกฺกวาเฬ วุจฺจมาโน ปริมณฺฑล-สทฺโท วฏฺฏปริยาโย สิยา. อเนกตฺถา หิ สทฺทาติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘วฏฺฏํ ปริมณฺฑล’’นฺติ. เอตฺถ จ สิเนรุยุคนฺธราทีนํ สมุทฺทโต อุปริอโธภาคานํ วเสน อุพฺเพโธ วุตฺโต, อายามวิตฺถาเรหิปิ สิเนรุ จตุราสีติโยชนสหสฺสปริมาโณว. ยถาห ‘‘สิเนรุ, ภิกฺขเว, ปพฺพตราชา จตุราสีติ โยชนสหสฺสานิ อายาเมน, จตุราสีติ โยชนสหสฺสานิ วิตฺถาเรนา’’ติ (อ. นิ. ๗.๖๖). สิเนรุํ ปาการปริกฺเขปวเสน ปริกฺขิปิตฺวา ฐิตา ยุคนฺธราทโย, สิเนรุยุคนฺธราทีนํ อนฺตเรปิ สีตสมุทฺทา นาม. ‘‘เต วิสาลโต ยถากฺกมํ สิเนรุอาทีนํ อจฺจุคฺคมนสมานปริมาณา’’ติ วทนฺติ.

584. 비록 다른 곳에서 '빠리만달라(parimaṇḍala, 원형)'라는 단어가 닭의 알 모양에 대해 보이지만, 원륜(cakkavāḷa, 세계)에서 바퀴 모양인 둥근 모양에 대해 언급되는 '빠리만달라'라는 단어는 '둥글다(vaṭṭa)'의 동의어일 것이다. 단어는 여러 의미를 가지기에 "둥근 것이 빠리만달라이다"라고 그 취지를 설명했다. 그리고 여기서 시네루(Sineru, 수미산), 유간하라(Yugandhara) 등의 바다 위아래 부분에 따른 높이(ubbedha)가 언급되었는데, 길이나 넓이로도 시네루는 8만 4천 요자나의 분량이다. "비구들이여, 산의 왕 시네루는 길이가 8만 4천 요자나요, 넓이가 8만 4천 요자나이다"(A7.66)라고 말씀하신 바와 같다. 시네루를 담장처럼 둘러싸고 서 있는 산들이 유간하라 등이며, 시네루와 유간하라 등의 사이에는 시따(sīta, 차가운) 바다라고 불리는 것들이 있다. "그것들은 넓이에 있어 차례대로 시네루 등의 높이와 같은 크기이다"라고 말한다.

โกฏิสตสหสฺสจกฺกวาฬสฺเสว อาณาเขตฺตภาโว ทสสหสฺสจกฺกวาฬสฺส ชาติเขตฺตภาโว วิย ธมฺมตาวเสเนว เวทิตพฺโพ. วิกปฺปสมานสมุจฺจยวิภาวเนสุ วิย อวธารเณ อนิยเม จ วา-สทฺโท วตฺตตีติ ตถา โยชนา กตา. อเนกตฺถา หิ นิปาตาติ. ตตฺถ อเนกนฺติกตฺโถ อนิยมตฺโถ.

1천억 세계(cakkavāḷa)가 권능의 영역(āṇākhetta)이 됨은, 1만 세계가 탄생의 영역(jātikhetta)이 됨과 같이 법성(dhammatā)의 힘으로만 이해되어야 한다. '와(vā)'라는 단어는 대안(vikappa), 유사(samāna), 집합(samuccaya), 상세(vibhāvana)에서처럼 한정(avadhāraṇa)과 비한정(aniyama)에서도 쓰이기에 그렇게 해석이 이루어졌다. 조사(nipāta)는 여러 의미를 지니기 때문이다. 거기서 비결정적인 의미는 비한정의 의미이다.

สีลาทิวิสุทฺธิสมฺปาทเนน, จตุธาตุววตฺถานวเสเนว วา มหากิจฺจตาย มหนฺเตน วายาเมน. สติปิ ลกฺขณาทิเภเท เอกสฺมึ เอว กาเล เอกสฺมึ สนฺตาเน อเนกสตสหสฺสกลาปวุตฺติโต มหนฺตานิ พหูนิ ภูตานิ ปรมตฺถโต วิชฺชมานานีติ วา มหาภูตานิ ยถา ‘‘มหาชโน’’ติ. เอวนฺติ ‘‘อุปาทาย ปวตฺต’’นฺติ อตฺเถ สติ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตา วุตฺตา โหติ ปจฺจยสมฺภูตตาทีปนโต. อุปาทายตีติ อุปาทายติ เอวาติ อธิปฺปาโย. เตเนวาห ‘‘เอกนฺตนิสฺสิตสฺสา’’ติ. ‘‘ภวติ หิ นิสฺสยรูปานํ สามิภาโว’’ติ อาธาราเธยฺยสมฺพนฺธวจนิจฺฉาย อภาเว อาธารภูโตปิ อตฺโถ สํสามิสมฺพนฺธวจนิจฺฉาย สามิภาเวน วุจฺจติ ยถา ‘‘รุกฺขสฺส สาขา’’ติ อธิปฺปาโย.

계 등의 청정함을 성취함으로써, 혹은 4계 분별에 의해서만 큰 역할(mahākicca)을 하기에, 또는 큰 노력(mahānta vāyāma)에 의해서 대종이라 한다. 특징 등의 차이가 있더라도 동시에 한 상속(santāna)에서 수십만 개의 깔라빠(kalāpavutti)가 작용하기에, 제일의제로서 존재하는 거대하고 많은 요소들이라는 의미에서 '마하부따(mahābhūta, 대종)'라고 한다. 마치 '마하자나(mahājana, 대중)'라는 말과 같다. 이와 같이 "의지하여 일어난다(upādāya pavatta)"는 의미가 있을 때, 조건에서 생겨남 등을 밝혀주기 때문에 연기(paṭiccasamuppanna)가 설해진 것이다. '의지한다(upādāyati)'는 것은 바로 의지한다는 뜻이다. 그래서 "전적으로 의지하는 것의"라고 말한 것이다. "의지처가 되는 물질들의 소유주 상태가 존재한다"는 것은, 의지처(ādhāra)와 의지하는 것(ādheyya)의 관계를 표현하려는 의사가 없을 때, 비록 토대가 되는 의미라 할지라도 소유주와 관련지어 표현하려는 의사에 의해 소유격으로 표현된다는 뜻이다. 마치 "나무의 가지"라고 하는 것과 같은 취지이다.

ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา

세 가지 물질 요약에 대한 설명

๕๘๕. วิญฺญตฺติทุโก [Pg.149] จาติ จ-สทฺเทน จิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุกาปิ สงฺคหิตาติ เวทิตพฺพา. สกฺกา หิ เอเตน นเยน…เป… วิญฺญาตุนฺติ เอตฺถ ปญฺจวีสาย ตาว วตฺถุทุเกสุ ปฐมทุกปญฺจกาทโย จุทฺทสหิปิ ปกิณฺณกทุเกหิ อวสิฏฺเฐหิ วตฺถุทุเกหิ ปญฺจวีสาย อารมฺมณทุเกหิ ปญฺจหิ พาหิรายตนทุเกหิ รูปธาตุทุกาทีหิ ปญฺจหิ ธาตุทุเกหิ ปจฺฉิมเกหิ ตีหิ อินฺทฺริยทุเกหิ ทฺวาทสหิปิ สุขุมรูปทุเกหิ ปฐมาทิวชฺเชหิ อวสิฏฺเฐหิ อายตนธาตุอินฺทฺริยทุเกหิ จ โยชนํ คจฺฉนฺติ. ปญฺจวีสาย ปน อารมฺมณทุเกสุ ปุริมโก ทุกปญฺจโก อุปาทินฺนอุปาทินฺนุปาทานิยสนิทสฺสนจิตฺตสมุฏฺฐานจิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุกวชฺเชหิ ปกิณฺณกทุเกหิ สพฺเพหิปิ วตฺถุทุเกหิ รูปายตนรูปธาตุทุกวชฺเชหิ อายตนธาตุทุเกหิ สพฺเพหิปิ อินฺทฺริยทุกสุขุมรูปทุเกหิ โยชนํ คจฺฉติ. ทุติยทุกปญฺจกาทีสุ ยถากฺกมํ สทฺทายตนสทฺทธาตุทุกาทโย โยชนํ น คจฺฉนฺติ, รูปายตนรูปธาตุทุกาทโย คจฺฉนฺติ. ปกิณฺณกทุเกสุ สนิทสฺสนทุกญฺจาติ อยเมว วิเสโส. ยถา จ วตฺถุทุเกสุ, เอวํ จกฺขายตนจกฺขุธาตุจกฺขุนฺทฺริยาทิทุกปญฺจเกสุ. ยถา จ อารมฺมณทุเกสุ, เอวํ รูปายตนรูปธาตุอาทิทุกปญฺจเกสุ ติกโยชนา. อิตฺถินฺทฺริยปุริสินฺทฺริยชีวิตินฺทฺริยทุกา สุขุมรูปทุกา จ สพฺเพหิปิ ทุเกหิ โยชนํ คจฺฉนฺตีติ เอวํ ตาว ติกโยชนา เวทิตพฺพา. นนุ จายมฺปิ โยชนา ภควตา น เทสิตาติ น กาตพฺพาติ? นยิทํ เอกนฺติกํ. กสฺมา? ภควตา ทินฺนนเยน โยชนาปิ ภควโตเยว เทสนา. ตถา หิ วุตฺตํ มาติกาวณฺณนายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑-๖) ‘‘เหตู เจว ธมฺมา อเหตุกา จาติ อิทมฺปิ สมฺภวตี’’ติอาทิ. สมฺภโว หิ คหณสฺส การณนฺติ จ.

585. ‘암시의 이법(Viññattiduka)과’에서 ‘과(ca)’라는 단어에 의해 ‘마음과 함께 생기는 이법(cittasahabhū-duka)’과 ‘마음을 따르는 이법(cittānuparivatti-duka)’도 포함된 것으로 알아야 한다. 실제로 이러한 방법에 따라 …중략… ‘인지해야 한다’는 것에서, 우선 25가지 토대 이법(vatthu-duka)들 중 첫 번째 이법의 다섯 쌍 등은 남은 14가지 잡다한 이법(pakiṇṇaka-duka)들과 토대 이법들, 25가지 대상 이법(ārammaṇa-duka)들, 5가지 외부 처(bāhirāyatana) 이법들, 색계 이법(rūpadhātu-duka) 등 5가지 계(dhātu) 이법들, 마지막 3가지 감관(indriya) 이법들, 12가지 미세한 물질(sukhumarūpa) 이법들, 그리고 첫 번째 등을 제외한 나머지 처·계·감관 이법들과 결합하여 진행된다. 그러나 25가지 대상 이법들 중 앞의 다섯 쌍의 이법은 업으로 집수된 것(upādinna), 집수되고 집착의 대상이 되는 것(upādinnupādāniya), 유견(sanidassana), 심생(cittasamuṭṭhāna), 마음과 함께 생기는 것, 마음을 따라 일어나는 것의 이법을 제외한 모든 잡다한 이법들과 모든 토대 이법들, 그리고 색처(rūpāyatana)와 색계(rūpadhātu) 이법을 제외한 처·계 이법들, 모든 감관 이법 및 미세한 물질 이법들과 결합하여 진행된다. 두 번째 이법의 다섯 쌍 등에서는 순서대로 성처(saddāyatana)와 성계(saddadhātu) 이법 등은 결합하지 않고, 색처와 색계 이법 등은 결합한다. 잡다한 이법들 중에서는 ‘유견의 이법(sanidassana-duka)’이라는 점이 차이점이다. 토대 이법들에서와 같이 안처(cakkhāyatana), 안계(cakkhudhātu), 안근(cakkhundriya) 등의 이법의 다섯 쌍에서도 그러하다. 대상 이법들에서와 같이 색처, 색계 등의 이법의 다섯 쌍에서도 삼법의 결합이 있다. 여근(itthindriya), 남근(purisindriya), 명근(jīvitindriya) 이법과 미세한 물질 이법은 모든 이법과 결합하여 진행된다. 이와 같이 우선 삼법의 결합을 알아야 한다. ‘그런데 이 결합 또한 세존께서 설하시지 않았으니 행해서는 안 되는 것 아닌가?’라고 한다면, 그것은 전적으로 옳은 것은 아니다. 왜냐하면 세존께서 부여하신 방법에 의한 결합 또한 세존의 가르침이기 때문이다. 그래서 마띠까 주석(dha. sa. aṭṭha. 1-6)에서 ‘원인이면서 법인 것과 원인이 없는 것, 이것 또한 가능하다’는 등의 말이 설해진 것이다. 얻어지는 가능성이야말로 취하는 원인이기 때문이다.

ติวิธรูปสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼종 물질 요약에 대한 설명이 끝났다.

จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา

사종 등의 물질 요약에 대한 설명

๕๘๖. จิตฺตโต เอว สมุฏฺฐาตีติ จิตฺตสมุฏฺฐานนฺติ อิมเมว อตฺถํ คเหตฺวา ‘‘วิญฺญตฺติทุกาทีหิ สมานคติโก จิตฺตสมุฏฺฐานทุโก’’ติ วุตฺตํ[Pg.150]. วินิวตฺติเต หิ สามญฺเญ ยํ รูปํ ชนกปจฺจเยสุ จิตฺตโต สมุฏฺฐาติ, ตํ จิตฺตโต เอว สมุฏฺฐาตีติ. วิญฺญตฺติทุกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุเก สงฺคณฺหาติ. ลพฺภมาโนติ ยํ ตํ รูปํ อุปาทา, ตํ อตฺถิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ น จิตฺตสมุฏฺฐานํ. ยํ ตํ รูปํ นุปาทา, ตํ อตฺถิ จิตฺตสมุฏฺฐานํ, อตฺถิ น จิตฺตสมุฏฺฐานนฺติ เอวํ ลพฺภมาโน. สนิทสฺสนทุกาทีนนฺติ อาทิ-สทฺเทน สปฺปฏิฆมหาภูตทุกาทโย สงฺคณฺหาติ. เตนาติ จิตฺตสมุฏฺฐานทุเกน. ตสฺสาติ จิตฺตสมุฏฺฐานทุกสฺเสว. อญฺเญ ปนาติ วิญฺญตฺติจิตฺตสมุฏฺฐานจิตฺตสหภุจิตฺตานุปริวตฺติทุเกหิ อญฺเญปิ ปกิณฺณกทุกา.

586. ‘마음으로부터만 일어난다’는 것은 ‘심생(마음에서 생긴 것)’이다. 바로 이 의미를 취하여 ‘암시의 이법 등과 같은 경로를 가는 것이 심생의 이법이다’라고 설해졌다. 일반적인 성질을 제외하면, 산출 조건들 중에서 마음으로부터 일어나는 물질은 ‘마음으로부터만 일어난다’고 한다. ‘암시의 이법 등’에서 ‘등(ādi)’이라는 단어는 마음과 함께 생기는 이법과 마음을 따라 일어나는 이법을 포함한다. ‘얻어지는 것’이란, 파생된 물질(upādā)인 그것은 심생인 것도 있고 심생이 아닌 것도 있으며, 파생되지 않은 물질(nupādā)인 그것은 심생인 것도 있고 심생이 아닌 것도 있다는 식으로 얻어지는 것이다. ‘유견의 이법 등’에서 ‘등’이라는 단어는 유대(sappaṭigha)의 이법과 대종(mahābhūta)의 이법 등을 포함한다. ‘그것에 의해’란 심생의 이법에 의해서다. ‘그것의’란 심생의 이법의 것이다. ‘다른 것들’이란 암시, 심생, 마음과 함께 생기는 것, 마음을 따라 일어나는 이법들을 제외한 다른 잡다한 이법들이다.

สทฺทายตนสฺส เอกนฺตโต อนุปาทินฺนตฺตา ‘‘โสตสมฺผสฺสารมฺมณทุกาทโย วชฺเชตฺวา’’ติ วุตฺตํ. จตุกฺกา ลพฺภนฺตีติ ยํ ตํ รูปํ อุปาทินฺนํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณํ. ยํ ตํ รูปํ อนุปาทินฺนํ, ตํ อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส อารมฺมณํ, อตฺถิ จกฺขุสมฺผสฺสสฺส นารมฺมณนฺติ เอวมาทโย สพฺพารมฺมณพาหิรายตนาทิลพฺภมานทุเกหิ โยชนายํ จตุกฺกา ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ. อวเสเสหีติ อารมฺมณพาหิรายตนรูปธาตุทุกาทิโต ลพฺภมานทุเกหีติ วุตฺตทุกราสิโต อวเสเสหิ. เตสนฺติ อุปาทินฺนอุปาทินฺนุปาทานิยจิตฺตสมุฏฺฐานทุกานํ. อญฺเญสนฺติ อุปาทินฺนทุกาทิโต อญฺเญสํ อุปาทาทุกาทีนํ. วตฺถุทุกาทีหีติ อาทิ-สทฺเทน จกฺขายตนทุกาทโย สงฺคณฺหาติ. เอตฺถาปิ อวเสเสหิ เตสํ อญฺเญสญฺจ โยชนาย จตุกฺกา น ลพฺภนฺตีติ สมฺพนฺโธ.

성처(saddāyatana)는 결정적으로 업으로 집수되지 않은 것(anupādinna)이므로 ‘이촉의 대상 이법(sotasamphassārammaṇaduka) 등을 제외하고’라고 설해졌다. ‘4종의 조합이 얻어진다’는 것은, 업으로 집수된 물질인 그것은 안촉의 대상인 것도 있고 안촉의 대상이 아닌 것도 있으며, 업으로 집수되지 않은 물질인 그것은 안촉의 대상인 것도 있고 안촉의 대상이 아닌 것도 있다는 식이다. 이와 같이 모든 대상과 외부 처 등에서 얻어지는 이법들과의 결합에서 ‘4종의 조합이 얻어진다’는 것과 연결된다. ‘나머지들과’란 대상, 외부 처, 색계 이법 등으로부터 얻어지는 이법들이라고 언급된 이법의 무리에서 남은 것들과의 의미이다. ‘그것들의’란 업으로 집수된 것, 집수되고 집착의 대상이 되는 것, 심생의 이법들의 의미이다. ‘다른 것들의’란 업으로 집수된 이법 등과 다른 파생된 물질 이법(upādā-duka) 등의 의미이다. ‘토대 이법 등’에서 ‘등’이라는 단어는 안처 이법 등을 포함한다. 여기에서도 나머지들과 그것들 및 다른 것들과의 결합에서는 ‘4종의 조합이 얻어지지 않는다’는 것과 연결된다.

จตุพฺพิธาทิรูปสงฺคหวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

사종 등의 물질 요약에 대한 설명이 끝났다.

อุทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

요약(목차)에 대한 설명이 끝났다.

รูปวิภตฺติ

물질의 분석

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา

1법 해설에 대한 설명

๕๙๔. ปถวีอาทีนํ ธมฺมานํ รุปฺปนสภาโว วิย น เหตุอาทิภาโวปิ สาธารโณติ น เหตูสุ วิภชิตพฺโพติ วุตฺตํ ‘‘อวิชฺชมานวิภาคสฺสา’’ติ. ตสฺส ปน วิภาคาภาวทสฺสนสรูปทสฺสนเมว นิทฺเทโส. เอวญฺจ กตฺวา นิพฺพานสฺสปิ วิภาครหิตตฺตา ‘‘อสงฺขตา ธาตู’’ติ เอตฺตกเมว นิทฺเทสวเสน วุตฺตํ.

594. 지(地) 등의 법들의 변형되는 자성(ruppana-sabhāvo)과 같이 원인 등의 상태도 공통되는 것은 아니므로, ‘분류가 존재하지 않는 것’에 대해 원인들 속에서 분류해서는 안 된다고 설해졌다. 그것의 분류가 없음을 보여주는 것은 그 자체의 자성을 보여주는 것일 뿐인 해설(niddesa)이다. 이와 같이 함으로써 열반 또한 분류가 없기 때문에 ‘무위계(asaṅkhatā dhātu)’라는 이만큼만 해설의 방식으로 설해졌다.

ยทิปิ [Pg.151] หิโนติ เอเตน ปติฏฺฐาติ กุสลาทิโก ธมฺโมติ อโลภาทโย เกวลํ เหตุปทวจนียา, การณภาวสามญฺญโต ปน มหาภูตาทโยปิ เหตุ-สทฺทาภิเธยฺยาติ มูลฏฺฐวาจินา ทุติเยน เหตุ-สทฺเทน วิเสเสตฺวา อาห ‘‘เหตุเหตู’’ติ. สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนโต กุสลาทิธมฺมานํ มูลตฺเถน อุปการกธมฺมา ‘‘ตโย กุสลเหตู’’ติอาทินา (ธ. ส. ๑๐๕๙-๑๐๖๐) ปฏฺฐาเน จ เตเยว ‘‘เหตุปจฺจโย’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘มูลเหตุ ปจฺจยเหตูติ วา อยมตฺโถ’’ติ. หิโนติ เอเตน, เอตสฺมา วา ผลํ ปวตฺตตีติ เหตุ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา เอติ ปวตฺตตีติ ปจฺจโยติ เอวํ เหตุปจฺจย-สทฺทานํ อนานตฺถตํ สนฺธาย เหตุสทฺทปริยายภาเวน ปจฺจย-สทฺโท วุตฺโตติ อาห ‘‘เหตุปจฺจยสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา’’ติ. ภูตตฺตยนิสฺสิตานิ จ มหาภูตานิ จตุมหาภูตนิสฺสิตํ อุปาทารูปนฺติ สพฺพมฺปิ รูปํ สพฺพทา สพฺพตฺถ สพฺพาการํ จตุมหาภูตเหตุกํ มหาภูตานิ จ อนามฏฺฐเภทานิ สามญฺญโต คหิตานีติ วุตฺตํ ‘‘รูปกฺขนฺธสฺส เหตู’’ติ.

‘Hino’라는 말에 의해, 이것에 의해 유익한 법 등이 머물기 때문에 무탐(alobha) 등은 오직 원인(hetu)이라는 단어로 표현되어야 하지만, 원인으로서의 일반적인 상태 때문에 대종(mahābhūta) 등도 원인이라는 명칭으로 불리므로, 근본(mūla)의 의미를 나타내는 두 번째 원인이라는 단어로 한정하여 ‘원인인 원인(hetu-hetu)’이라고 하였다. 유익한 법 등을 잘 머물게 하는 성질을 성취하므로 근본의 의미로 도와주는 법들을 ‘세 가지 유익한 원인’ 등(Dhs. 1059-1060)이라 하였고, 발취론(Paṭṭhāna)에서도 그것들을 ‘원인연(hetu-paccayo)’이라 하였기에 ‘근본인 원인(mūla-hetu) 또는 조건인 원인(paccaya-hetu)이라는 것이 이 뜻이다’라고 하였다. ‘Hino’라는 말에 의해, 이것에 의해 또는 이것으로부터 결과가 발생하기 때문에 원인(hetu)이고, 이것을 의지하여 발생하기 때문에 조건(paccaya)이다. 이와 같이 원인과 조건이라는 단어의 의미가 차이가 없음을 염두에 두고 원인이라는 단어의 동의어로서 조건이라는 단어가 사용되었기에 ‘원인과 조건이라는 단어는 같은 의미이기 때문이다’라고 하였다. 세 가지 대종에 의지하는 대종들과 네 가지 대종에 의지하는 파생된 물질(upādārūpa) 등 모든 물질은 언제 어디서나 모든 방식으로 네 가지 대종을 원인으로 하며, 대종들은 분류되지 않은 상태에서 일반적인 것으로 취해졌기에 ‘물질무더기(rūpakkhandha)의 원인들’이라고 설해졌다.

กมฺมสมาทานานนฺติ สมาทานานํ กมฺมานํ, สมาทิยิตฺวา กตกมฺมานํ วา. อญฺเญสุ ปจฺจเยสุ วิปากสฺส ตณฺหาวิชฺชาทีสุ.

‘업의 수지(kammasamādāna)의’란 수지된 업들의, 또는 수지하여 행해진 업들의 의미이다. 다른 조건들에서 결과(vipāka)의 원인은 갈애와 무명 등이다.

‘‘อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ กายทุจฺจริตสฺส อิฏฺโฐ กนฺโต มนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย, เนตํ ฐานํ วิชฺชติ. ฐานญฺจ โข เอตํ, ภิกฺขเว, วิชฺชติ, ยํ กายทุจฺจริตสฺส อนิฏฺโฐ อกนฺโต อมนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺย. ฐานเมตํ วิชฺชติ. วจี…เป… มโน…เป… วิชฺชติ…เป… อฏฺฐานเมตํ, ภิกฺขเว, อนวกาโส, ยํ กายสุจริตสฺส อนิฏฺโฐ อกนฺโต อมนาโป วิปาโก นิพฺพตฺเตยฺยา’’ติ (ม. นิ. ๓.๑๓๑; วิภ. ๘๐๙),

“비구들이여, 몸의 악행에 대하여 원하고 즐겁고 마음에 드는 과보가 생겨난다는 것은 불가능한 일이며 그럴 기회도 없으니, 그러한 경우는 존재하지 않는다. 비구들이여, 몸의 악행에 대하여 원하지 않고 즐겁지 않고 마음에 들지 않는 과보가 생겨난다는 것은 가능한 일이니, 그러한 경우는 존재한다. 말의 악행... 마음의 악행... 존재한다... 비구들이여, 몸의 선행에 대하여 원하지 않고 즐겁지 않고 마음에 들지 않는 과보가 생겨난다는 것은 불가능한 일이며 그럴 기회도 없으니...”

‘‘กมฺมํ สตฺเต วิภชติ, ยทิทํ หีนปณีตตายา’’ติ (ม. นิ. ๓.๒๘๙) – เอวมาทิวจนโต กมฺมํ วิปากสฺส อิฏฺฐานิฏฺฐตํ นิยเมตีติ อาห ‘‘อิฏฺฐานิฏฺฐวิปากนิยามกตฺตา’’ติ. คติอุปธิกาลปโยคสมฺปตฺติวิปตฺติโยเยว ฐานํ วิปากสฺส โอกาสภาวโต. น หิ เตหิ วินา โกจิ วิปาโก นิพฺพตฺตตีติ. ยถาวุตฺตฏฺฐาเน สติ อธิคนฺตพฺพํ อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณํ ‘‘คติ…เป… นิปฺผาทิต’’นฺติ วุตฺตํ. วิปากสฺส อารมฺมเณน วินา อภาวโต อารมฺมณมฺปิ [Pg.152] ตสฺส ปธานํ การณํ. อนญฺญสภาวโตติ เหตุอาทิสภาวาภาวโต.

“‘업이 중생들을 하열함과 승묘함으로 차별한다’라는 등의 말씀으로부터 업이 과보의 원함과 원하지 않음을 결정한다고 하였으니, ‘원하고 원하지 않는 과보를 결정하는 것이기 때문’이라고 하였다. 태어나는 곳(gati), 신체적 조건(upadhi), 시기(kāla), 노력(payoga)의 성취와 실패만이 과보의 기회가 되기 때문이다. 참으로 이것들 없이는 어떤 과보도 생겨나지 않기 때문이다. 상술한 조건이 있을 때 얻어지는 원하고 원하지 않는 대상에 대해 ‘태어나는 곳... 성취된 것’이라고 하였다. 과보는 대상 없이는 존재할 수 없으므로 대상 또한 그것의 주된 원인이다. ‘다른 자성이 없기 때문’이라는 것은 원인 등의 자성이 없기 때문이다.”

รุปฺปนํ รูปํ. ตํ อสฺส อตฺถีติ เอตฺถ ‘‘อสฺสา’’ติ วุจฺจมาโน ปถวีอาทิอตฺโถเยว รุปฺปตีติปิ วุจฺจตีติ อาห ‘‘รุปฺปนลกฺขณยุตฺตสฺเสว รูปีรูปภาวโต’’ติ. เอตํ สภาวนฺติ เอตํ อุปฺปนฺนภาเว สติ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวํ รูเป นิยเมติ รูปสฺเสว ตํสภาวตฺตา. น รูปํ เอตสฺมินฺติ กาลเภทวเสน อตํสภาวสฺสปิ รูปสฺส อตฺถิตาย น รูปํ ตตฺถ นิยนฺตพฺพนฺติ ทสฺเสติ. อตฺถิ หีติอาทินา ตตฺถ รูปสฺเสว นิยนฺตพฺพตาภาวํเยว วิวรติ. เอตเมวาติอาทินา อุทฺเทเสน นิทฺเทสํ สํสนฺเทติ. เอตฺถ เอตเมว รูเป ยถาวุตฺตสภาวํ นิยเมตพฺพํ นิทฺเทเส เอว-สทฺเทน นิยเมติ อวธาเรตีติ อตฺโถ. ยถาวุตฺโต นิยโมติ อุปฺปนฺนภาเว สติ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยภาโว นิยนฺตพฺพตาย ‘‘นิยโม’’ติ วุตฺโต, โส รูเป อตฺถิ เอว รูปสฺเสว ตํสภาวตฺตา. วิสิฏฺฐกาลสฺส วุตฺตปฺปการํ อวธารณํเยว วา ยถาวุตฺโต นิยโม, โส รูเป อตฺถิเยว สมฺภวติเยว, น อรูเป วิย น สมฺภวตีติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. กาลเภทนฺติ กาลวิเสสํ. อนามสิตฺวาติ อคฺคเหตฺวา. ตํ สพฺพนฺติ อนามฏฺฐกาลเภทํ ตโตเยว อรูเปหิ สมานวิญฺเญยฺยสภาวํ สพฺพํ รูปํ. อุปฺปนฺนนฺติ เอเตน กาลเภทามสเนน วิเสเสติ ‘‘อุปฺปนฺนํ…เป… เมวา’’ติ.

변화하는 것이 물질이다. ‘그것이 그에게 있다’는 것에서, ‘그에게’라고 말해지는 지대(地大) 등이 변화한다고도 일컬어지므로 ‘변화하는 특징을 갖춘 것에만 물질임과 물질 아님이 있기 때문’이라고 하였다. ‘이러한 자성’이란 이것이 일어난 상태일 때 여섯 가지 알음알이로 알 수 있는 자성을 물질에 한정하는 것이니, 물질만이 그러한 자성을 갖기 때문이다. ‘물질이 여기에 없다’는 것은 시간의 차이에 따라 그러한 자성을 갖지 않는 물질도 존재하므로 물질이 거기에 한정되지 않음을 보여준다. ‘존재한다’라는 등의 말로 그곳에 물질만이 한정되어야 하는 성질이 없음을 밝힌다. ‘이것만을’이라는 등의 제시로 상세한 설명을 대조한다. 여기서 ‘이것만을’이란 물질에 대해 상술한 자성을 한정해야 함을 상세한 설명에서 ‘에와(eva)’라는 단어로 한정하고 확정한다는 뜻이다. 상술한 ‘한정’이란 일어난 상태일 때 여섯 가지 알음알이로 알 수 있는 상태가 한정되어야 하기에 ‘한정’이라 하였는데, 그것은 물질에 존재하니 물질만이 그러한 자성을 갖기 때문이다. 또는 특별한 시간에 대해 말한 방식대로 확정하는 것만이 상술한 한정이며, 그것은 물질에 존재하고 성립하며, 비물질에서처럼 성립하지 않는 것이 아니라는 뜻으로 보아야 한다. ‘시간의 차이’란 시간의 특별함이다. ‘만지지 않고’란 취하지 않고라는 뜻이다. ‘그 전부’란 취하지 않은 시간의 차이 때문에 비물질들과 마찬가지로 알 수 있는 자성을 가진 모든 물질이다. ‘일어난 것’이란 이러한 시간의 차이를 고려함으로써 ‘일어난... 오직 그것뿐’이라고 차별화한다.

วตฺตมานกาลิกํ สพฺพํ รูปํ ทิฏฺฐสุตมุตวิญฺญาตสภาวํ, ตํ ยถาสกํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวเมว, น เตหิ อวิญฺเญยฺยํ. นาปิ อุปฺปนฺนเมว ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาวํ เอกนฺตลกฺขณนิยมาภาวาปตฺติโตติ เอวํ อวิปรีเต อตฺเถ วิภาวิเตปิ โจทโก อธิปฺปายํ อชานนฺโต ‘‘นนุ เอว’’นฺติอาทินา สพฺพสฺส สพฺพารมฺมณตาปตฺตึ โจเทติ. อิตโร ‘‘รูปํ สพฺพํ สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิภาเวติ. เอตฺถ เอกีภาเวน คเหตฺวาติ อิทํ ‘‘สมฺปิณฺเฑตฺวา’’ติ เอตสฺส อตฺถวจนํ. เอกนฺตลกฺขณํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยสภาโวเยว. อิทํ วุตฺตํ โหติ – กิญฺจาปิ ปญฺจนฺนํ วิญฺญาณานํ วิสยนฺตเร อปฺปวตฺตนโต น สพฺพสฺส สพฺพารมฺมณตา, สพฺพสฺสปิ ปน รูปสฺส ฉวิญฺญาณารมฺมณภาวโต ยถาสกํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยตาย ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยตาว อตฺถิ, ตํ เอกโต สงฺคหณวเสน คเหตฺวา ‘‘อุปฺปนฺนํ สพฺพํ รูปํ ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺย’’นฺติ [Pg.153] วุตฺตํ ยถา ‘‘อภิญฺญาปฺปตฺตํ ปญฺจมชฺฌานํ ฉฬารมฺมณํ โหตี’’ติ. ยถา หิ ทิพฺพจกฺขุทิพฺพโสตาทิอภิญฺญาปฺปตฺตสฺส ปญฺจมชฺฌานสฺส วิสุํ อสพฺพารมฺมณตฺเตปิ เอกนฺตลกฺขณวเสน เอกีภาเวน คเหตฺวา อารมฺมณวเสน ปฐมชฺฌานาทิโต วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อภิญฺญาปฺปตฺตํ ปญฺจมชฺฌานํ ฉฬารมฺมณํ โหตี’’ติ วุจฺจติ, เอวํ อรูปโต รูปสฺส วิสยวเสน วิเสสํ ทสฺเสตุํ ‘‘อุปฺป …เป… วิญฺเญยฺย’’นฺติ วุตฺตนฺติ. ฉหิ วิญฺญาเณหิ วิญฺเญยฺยภาโว รูเป นิยเมตพฺโพ, น ปน รูปํ ตสฺมึ นิยเมตพฺพํ, อนิยตเทโส จ เอว-สทฺโทติ อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฏ. ๕๙๔) ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมว จกฺขุวิญฺญาณาทีหิ ฉหิ เวทิตพฺพ’’นฺติ วุตฺตํ. ‘‘ปจฺจุปฺปนฺนรูปเมวา’’ติอาทินา ตตฺถ โทสมาห. ตสฺมาติ ยสฺมา ปาฬิยํ วิญฺเญยฺยเมวาติ เอว-สทฺโท วุตฺโต, น จ ตสฺส อฏฺฐานโยชเนน กาจิ อิฏฺฐสิทฺธิ, อถ โข อนิฏฺฐสิทฺธิเยว สพฺพรูปสฺส เอกนฺตลกฺขณนิยมาทสฺสนโต, ตสฺมา. ยถารุตวเสเนว นิยเม คยฺหมาเน อุปฺป…เป… ปตฺติ นตฺถิ, ตโต จ โสตปติตตายปิ ปโยชนํ นตฺถีติ. วุตฺตนเยนาติ ‘‘อรูปโต วิธุร’’นฺติอาทินา วุตฺตนเยน.

현재 시점의 모든 물질은 보고 듣고 닿고 아는 자성을 가지며, 그것은 각각 자신의 여섯 가지 알음알이로 알 수 있는 자성일 뿐, 그것들에 의해 알 수 없는 것이 아니다. 또한 일어난 것만이 여섯 가지 알음알이로 알 수 있는 자성이라는 결정적인 특징의 한정이 없게 될 것이라는 점에 빠지게 되므로, 이와 같이 뒤바뀌지 않은 의미가 설명되었음에도 질문자는 의도를 알지 못하고 ‘그렇지 않습니까’라는 등으로 모든 것이 모든 것의 대상이 된다는 점을 반박한다. 다른 이는 ‘모든 물질을 합쳐서’라는 등으로 자신의 의도를 설명한다. 여기서 ‘하나의 상태로 취하여’라는 것은 ‘합쳐서’라는 것의 뜻풀이이다. 결정적인 특징은 여섯 가지 알음알이로 알 수 있는 자성뿐이다. 이것은 다음과 같은 뜻이다. 비록 다섯 가지 알음알이가 다른 대상에 작용하지 않으므로 모든 것이 모든 것의 대상이 되는 것은 아니지만, 모든 물질 또한 여섯 알음알이의 대상이 되므로 각각 자신의 여섯 가지 알음알이로 알 수 있는 성질로서 여섯 가지 알음알이로 알 수 있는 성질이 있는 것이니, 그것을 하나로 묶는 취함에 따라 ‘일어난 모든 물질은 여섯 가지 알음알이로 알 수 있다’라고 하였으니, 마치 ‘신통지를 얻은 제5선은 여섯 가지 대상을 가진다’라고 하는 것과 같다. 마치 천안통, 천이통 등의 신통지를 얻은 제5선이 각각은 모든 대상이 아님에도 불구하고 결정적인 특징에 따라 하나로 묶어 취하여 대상의 측면에서 초선 등과의 차이를 보이기 위해 ‘신통지를 얻은 제5선은 여섯 가지 대상을 가진다’라고 말하는 것처럼, 이와 같이 비물질로부터 물질의 대상에 따른 차이를 보이기 위해 ‘일어난... 알 수 있다’라고 말한 것이다. 여섯 가지 알음알이로 알 수 있는 상태가 물질에 한정되어야 하지, 물질이 그것에 한정되어야 하는 것은 아니다. 그리고 ‘에와(eva)’라는 단어의 위치가 한정되지 않았기에 주석서(DhsA. 594)에서 ‘현재의 물질만이 안식 등의 여섯 가지에 의해 알아야 한다’라고 하였다. ‘현재의 물질만이’라는 등의 말로 거기서 잘못을 말하였다. 그러므로 경전(Pāḷi)에서 ‘알 수 있는 것만이’라고 ‘에와(eva)’라는 단어를 사용하였고, 그것을 어울리지 않는 곳에 연결하여 어떤 원하는 바가 성취되는 것이 아니라, 오히려 모든 물질의 결정적인 특징의 한정이 보이지 않게 되어 원치 않는 결과가 성취되기 때문이다. 말해진 그대로 한정이 취해질 때 ‘일어난... 것’의 모순이 생기지 않으며, 그로 인해 귀에 들림에도 이익이 없기 때문이다. ‘말해진 방식대로’라는 것은 ‘비물질과는 다른’이라는 등으로 말해진 방식대로라는 뜻이다.

ญาณสฺส วา อุตฺตรสฺส ปุริมญาณํ วตฺถุการณนฺติ ญาณวตฺถุ. ‘‘สชาตี’’ติ เอตฺถ ส-กาโร สมานสทฺทตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘สมานชาติกาน’’นฺติ วุตฺตํ. สมานชาติตา จ สมฺมาวาจาทีนํ สีลนตฺโถ เอว. เอเตน สมานสภาวตา สชาติสงฺคโหติ เวทิตพฺโพ. อารมฺมเณ เจตโส อวิกฺเขปปฺปวตฺติยา อุปฏฺฐานุสฺสาหนานิ วิย เตสํ อวิกฺเขโปปิ อติสเยน อุปการโกติ ‘‘อญฺญมญฺโญปการวเสนา’’ติ วุตฺตํ. เตเนว วิชฺชมาเนสุปิ อญฺเญสุ สหชาตธมฺเมสุ เอเตสํเยว สมาธิกฺขนฺธสงฺคโห ทสฺสิโต. ยํ ปน สจฺจวิภงฺควณฺณนายํ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙) วิสุทฺธิมคฺคาทีสุ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๘) จ ‘‘วายามสติโย กิริยโต สงฺคหิตา’’ติ วุตฺตํ, ตํ อสมาธิสภาวตํ เตสํ สมาธิสฺส อุปการกตฺตญฺจ สนฺธาย วุตฺตํ. เตเนว จ ตตฺถ ‘‘สมาธิเยเวตฺถ สชาติโต สมาธิกฺขนฺเธน สงฺคหิโต’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๕๖๘; วิภ. อฏฺฐ. ๑๘๙) วุตฺตํ. อิธ ปน สชาติสงฺคโหติ สมาธิตทุปการกธมฺมานํ อุปฺปตฺติเทสวเสน สงฺคโห วุตฺโตติ. อวิราเธตฺวา วิสยสภาวาวคฺคหณํ ปฏิเวโธ, อปฺปนา จ อารมฺมเณ ทฬฺหนิปาโต ตทวคาโหเยวาติ ‘‘ปฏิเวธสทิสํ กิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา อารมฺมณปฏิเวธสฺส ตทาหนนปริยาหนนมนุคุณตาย [Pg.154] สมานนฺติ ปญฺญาวิตกฺกานํ กิจฺจสริกฺขตา วุตฺตา.

보다 수승한 지혜의 앞선 지혜가 토대가 되는 원인이라는 의미에서 '지혜의 토대(ñāṇavatthu)'라 한다. '동류(sajātī)'라는 말에서 'sa'라는 글자는 '같다(samāna)'는 뜻임을 나타내기 위해 '같은 종류의 것들(samānajātikānaṃ)'이라고 설했다. 같은 종류라는 것은 정어(sammāvācā) 등의 계(sīla)의 의미일 뿐이다. 이것으로 같은 본성을 가짐이 동류에 포함되는 것임을 알아야 한다. 마음이 대상에서 산란하지 않게 일어날 때 확립(upaṭṭhāna)과 격려(ussāhana)가 그러하듯이, 그것들의 산란하지 않음(avikkhepa)도 매우 도움이 되므로 '상호 보조의 힘에 의해'라고 설했다. 바로 그 때문에 다른 동구생 법(sahajātadhamma)들이 존재함에도 불구하고 이들(정진, 사띠)만이 삼매의 무더기(samādhikkhandha)에 포함됨을 보여주었다. 그런데 [성실론] 주석과 [청정도론] 등에서 "노력(vāyāma)과 마음챙김(sati)은 작용(kiriyā)에 의해 포함된다"고 설한 것은 그것들이 삼매와 본성이 같지 않음(asamādhisabhāvataṃ)과 삼매의 보조자가 됨을 염두에 두고 설한 것이다. 바로 그 때문에 거기서 "삼매만이 여기에서 동류로서 삼매의 무더기에 포함된다"고 설했다. 그러나 여기서 '동류의 포함'이란 삼매와 그것을 돕는 법들이 일어나는 장소의 측면에서 포함됨을 설한 것이다. 어긋남 없이 대상의 자성을 파악하는 것이 꿰뚫음(paṭivedha)이고, 안주(appanā)는 대상에 견고하게 몰입하여 그것을 파악하는 것이므로 '꿰뚫음과 유사한 작용'이라 설했다. 또는 대상에 대한 꿰뚫음이 그것을 치고 두드리는 데 적합하다는 점이 유사하므로 통찰(paññā)과 일으킨 생각(vitakka)의 작용의 유사성을 설한 것이다.

เอกกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

하나의 모음(Ekakaniddesa)의 설명이 끝났다.

ทุกนิทฺเทโส

둘의 모음(Dukaniddeso)

อุปาทาภาชนียวณฺณนา

파생된 것(Upādā)의 분류에 대한 설명

๕๙๖. สมนฺตโต สพฺพโส ทสฺสนฏฺเฐน จกฺขุ สมนฺตจกฺขูติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘สพฺพสงฺขตาสงฺขตทสฺสน’’นฺติ วุตฺตํ. เอวมาทินาติ เอตฺถ อาทิ-สทฺโท ‘‘ทุกฺขํ ปริญฺเญยฺยํ ปริญฺญาต’’นฺติ ตีสุปิ ปเทสุ ปจฺเจกํ โยเชตพฺโพ. ‘‘อิทํ ทุกฺขนฺติ เม, ภิกฺขเว, ปุพฺเพ อนนุสฺสุเตสุ ธมฺเมสุ จกฺขุํ อุทปาทิ, ญาณํ อุทปาที’’ติอาทินา (มหาว. ๑๕; ปฏิ. ม. ๒.๓๐) หิ ปาฬิ ปวตฺตาติ. อากาเรนาติ ทฺวาทสวิเธน อากาเรน. ตมฺปิ กามาวจรํ วิปสฺสนาปจฺจเวกฺขณญาณภาวโต. ‘‘ญาณจกฺขุ สหอริยมคฺคํ วิปสฺสนาญาณนฺติปิ ยุชฺชตี’’ติ วทนฺติ. อคฺคมคฺเคน ปน สห วิปสฺสนา ปจฺจเวกฺขณญาณนฺติ ยุตฺตํ วิย ทิสฺสติ.

596. 주변을 모든 방법으로 본다는 의미에서 눈을 '보편적인 눈(samantacakkhu)'이라 한다. 이 뜻을 나타내기 위해 '모든 유위와 무위를 봄'이라고 설했다. '이와 같은 등(evamādinā)'에서 '등(ādi)'이라는 단어는 "괴로움은 철저히 알아야 할 것이며, 철저히 알았다"는 세 구절 각각에 연결되어야 한다. "비구들이여, 이것이 괴로움이다라고 나에게 이전에는 들어보지 못한 법들에 대해 눈이 생겼고, 지혜가 생겼다" 등의 구절로 법이 전개되기 때문이다. '양상(ākārena)'은 12가지 양상을 말한다. 그것 또한 욕계의 위빠사나 반조의 지혜이기 때문이다. "지혜의 눈(ñāṇacakkhu)은 성스러운 도와 함께하는 위빠사나 지혜이기도 하다"라고들 말한다. 그러나 최상의 도(aggamagga)와 함께하는 위빠사나 반조의 지혜라고 하는 것이 타당해 보인다.

ยถาวุตฺเต มํสปิณฺเฑ สสมฺภาเร จกฺขุโวหาโร สนฺตานวเสน ปวตฺตมาเน จตุสมุฏฺฐานิกรูปธมฺเม อุปาทาย ปวตฺโตติ ‘‘จตุ…เป… สมฺภารา’’ติ วุตฺตํ. สณฺฐานนฺติ วณฺณายตนเมวาติ เตน เตน อากาเรน สนฺนิวิฏฺเฐสุ มหาภูเตสุ ตํตํสณฺฐานวเสน วณฺณายตนสฺส วิญฺญายมานตฺตา วุตฺตํ, น วณฺณายตนสฺเสว สณฺฐานปญฺญตฺติยา อุปาทานตฺตา. ตถา หิ อนฺธกาเร ผุสิตฺวาปิ สณฺฐานํ วิญฺญายตีติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ทีฆาทีนิ ผุสิตฺวาปิ สกฺกา ชานิตุ’’นฺติ, (ธ. ส. อฏฺฏ. ๖๑๖) ‘‘ทีฆาทิสนฺนิเวสํ ภูตสมุทายํ นิสฺสายา’’ติ (ธ. ส. มูลฏี. ๖๑๖) จ. เตสํ สมฺภวสณฺฐานานํ อาโปธาตุวณฺณายตเนหิ อนตฺถนฺตรภาเวปิ เตหิ วิสุํ วจนํ ตถาภูตานํ สมฺภวภูตานํ สณฺฐานภูตานญฺจ. เอเตน อาโปธาตุวณฺณายตนานํ วเสน วตฺตมานอวตฺถาวิเสโส สมฺภโว สณฺฐานญฺจาติ อยมตฺโถ ทสฺสิโต โหติ. ตตฺถ สมฺภโว จตุสมุฏฺฐานิโก โสฬสวสฺสกาเล อุปฺปชฺชติ. ตสฺส ราควเสน ฐานา วจนํ โหตีติ วทนฺติ. อตถาภูตานํ [Pg.155] ตโต อญฺญถาภูตานํ. ยถาวุตฺเต สมฺภารวตฺถุสงฺขาเต. วิชฺชมานตฺตาติ ภิยฺโยวุตฺติวเสน วุตฺตํ. ตถา หิ ขีณาสวานํ พฺรหฺมานญฺจ สมฺภโว นตฺถีติ. อาโปธาตุวิเสสตฺตา สมฺภโว อาโปธาตุสมฺพนฺธี อาโปธาตุตนฺนิสฺสยนิสฺสิโตปิ โหตีติ ตสฺส จตุธาตุนิสฺสิตตาย อวิโรโธ วุตฺโต.

앞서 말한 살덩어리의 구성 요소에 대해, 상속(santāna)의 측면에서 진행되는 사원생(catusamuṭṭhānika) 물질 현상들을 의지하여 눈이라는 명칭이 쓰인다는 점을 "네 가지... (중략) ...구성 요소"라고 설했다. '형태(saṇṭhāna)'란 색처(vaṇṇāyatana)일 뿐이다. 이는 각각의 양상으로 결합된 근본 물질들에서 각각의 형태에 따라 색처가 인지되기 때문에 설한 것이지, 색처 자체의 형태 개념을 취하기 때문은 아니다. 실제로 어둠 속에서도 만져봄으로써 형태를 인지할 수 있기 때문이다. 그래서 "길이 등을 만져보고도 알 수 있다", "길이 등의 배치를 근본 물질의 모임에 의지하여 [안다]"라고 말하게 될 것이다. 그 생성과 형태가 수대(āpodhātu)나 색처와 실재적으로 다르지 않음에도 불구하고 그것들을 별도로 언급한 것은, 그렇게 생성된 것과 형태가 된 것들에 대한 것이다. 이로써 수대와 색처에 따라 현재 진행되는 상태의 차별이 생성(sambhava)과 형태(saṇṭhāna)라는 의미를 나타낸 것이다. 거기서 '생성'은 사원생이며 16세 때 일어난다. 그것은 탐욕의 힘에 의해 머무는 것을 말한다고들 한다. '그렇지 않은 것'이란 그것과 다른 것을 말한다. 앞서 말한 구성 요소인 토대라고 일컬어지는 것에서. '존재하기 때문에'라는 말은 주로 존재하는 경우를 들어 설한 것이다. 실제로 번뇌를 다한 성자들이나 범천들에게는 그러한 생성이 없기 때문이다. 수대의 차별이기에 생성은 수대와 관련되고 수대와 그 의지처에 의지하기도 하므로, 그것이 사대에 의지한다는 점에 모순이 없음을 설했다.

อุตุจิตฺตาหาเรหิ อุปตฺถมฺภิยมานนฺติ เอตฺถ ‘‘กลาปนฺตรคตา อุตุอาหารา อธิปฺเปตา’’ติ วทนฺติ. อเนกกลาปคตภาวํ จกฺขุสฺส ทสฺเสติ ยโต อุปทฺทุตปฏเล นิรากรเณปิ จกฺขุ วิชฺชตีติ. ปฏิฆฏฺฏนํ วิสยาภิมุขภาโว นิฆํสปจฺจยตฺตา. นิฆํโส นิสฺสยภาวาปตฺติ. ยโต จกฺขาทินิสฺสิตา สญฺญา ‘‘ปฏิฆสญฺญา’’ติ วุจฺจติ.

'온도와 마음과 음식에 의해 보조되는 것'이란 여기서 "깔라빠 사이에 있는 온도와 음식을 뜻한다"고들 한다. 눈이 여러 깔라빠에 걸쳐 있음을 보여주는데, 왜냐하면 [눈병으로] 덮인 막을 제거하더라도 눈이 존재하기 때문이다. '충돌(paṭighaṭṭana)'은 대상과 마주 보는 것이며 비볏음(nighaṃsa)의 원인이 되기 때문이다. '비볏음'은 의지처의 상태가 됨을 말한다. 그래서 눈 등에 의지하는 상(saññā)을 '충돌의 상(paṭighasaññā)'이라 한다.

อเนกตฺตาติ อิทํ อวจนสฺส การณํ, น เหตุกิริยาย วิญฺญายมานภาวสฺส. โส ปน อเปกฺขาสิทฺธิโต เอว เวทิตพฺโพ. เหตุกิริยาเปกฺขา หิ ผลกิริยาติ. จกฺขุํ สงฺคณฺหาตีติ จกฺขุวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาวานุปคมเนปิ ตํสภาวานติวตฺตนโต ตสฺสา สมญฺญาย ตตฺถ นิรุฬฺหภาวํ ทสฺเสติ. ทสฺสนปริณายกฏฺโฐ จกฺขุสฺส อินฺทฏฺโฐเยวาติ ‘‘ยถา หิ อิสฺสโร’’ติอาทินา อิสฺสโรปมา วุตฺตา. จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺเจ ปริณายนฺตํ จกฺขุ ตํสหชาเต จกฺขุสมฺผสฺสาทโยปิ ตตฺถ ปริณายตีติ วุจฺจตีติ ‘‘เต ธมฺเม…เป… ปริณายตี’’ติ วุตฺตํ, น ปน จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ ทสฺสนกิจฺจตฺตา. อถ วา จกฺขุสมฺผสฺสาทีนํ อินฺทฺริยปจฺจยภาเวน อุปการกํ จกฺขุวิญฺญาณํ ทสฺสนกิจฺเจ ปริณายนฺตํ จกฺขุ ตตฺถ จกฺขุสมฺผสฺสาทโยปิ ตทนุวตฺตเก ปริณายตีติ อตฺถายํ ปริยาโยติ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘เต ธมฺเม…เป… ณายตี’’ติ. อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ จกฺขตีติ อิมสฺส ‘‘ปริณายติ ปกาเสตี’’ติ จ อตฺถา วุตฺตา. สณฺฐานมฺปิ รูปายตนเมวาติ ‘‘สมวิสมานิ รูปานิ จกฺขตีติ จกฺขู’’ติ วุตฺตํ. ตํทฺวาริกานํ ผสฺสาทีนํ อุปนิสฺสยปจฺจยภาโว เอว วฬญฺชนตฺโถ.

'여러 가지 뜻이 있기 때문에'라는 이것은 설명하지 않은 이유이지, 원인 작용(hetukiriyā)으로 인지되는 상태의 이유는 아니다. 그것은 기대하는 바의 성취로부터만 알아야 한다. 원인 작용을 기대하는 것이 결과 작용(phalakiriyā)이기 때문이다. '눈을 포함한다'는 것은 안식의 의지처가 되지 않더라도 그 자성을 벗어나지 않으므로 그 명칭이 거기에 굳어진 상태임을 보여준다. 보는 것을 인도하는 의미(dassanapariṇāyakaṭṭho)는 눈의 지배력의 의미이므로 "마치 주인처럼" 등의 주인의 비유가 설해졌다. 안식이 보는 작용을 인도할 때, 눈은 그와 동구생하는 안촉 등을 거기서 인도한다고 말해지므로 "그 법들을... (중략) ...인도한다"고 설한 것이지, 안촉 등이 보는 작용을 하기 때문은 아니다. 또는 안촉 등의 기능 조건(indriyapaccaya)으로서 보조자가 되는 안식이 보는 작용을 인도할 때, 눈은 거기서 그것을 따르는 안촉 등도 인도한다는 뜻의 방편임을 나타내기 위해 "그 법들을... 인도한다"고 설했다. 여러 의미가 있으므로 요소(dhātu)들이 본다는 것에 대해 "인도한다, 나타낸다"는 의미도 설해졌다. '형태 또한 색처일 뿐이다'라고 하여 "고르고 고르지 못한 색들을 보므로 눈이다"라고 설했다. 그것을 문으로 하는 촉 등의 토대 조건(upanissayapaccaya)이 되는 것이 바로 활용의 의미(vaḷañjanattho)이다.

๕๙๙. ตํทฺวาริกา…เป… อุปฺปตฺติ วุตฺตาติ จกฺขุวิญฺญาเณ อุปฺปนฺเน สมฺปฏิจฺฉนาทีนิ พลวารมฺมเณ ชวนํ เอกนฺเตน อุปฺปชฺชตีติ กตฺวา วุตฺตํ. ตถา เจว หิ อนฺตรา จกฺขุวิญฺญาเณ วา สมฺปฏิจฺฉเน วา สนฺตีรเณ วา ฐตฺวา นิวตฺติสฺสตีติ เนตํ ฐานํ วิชฺชตีติ นิจฺฉิตํ. เตน ปจฺจเยนาติ ตํปกาเรน ปจฺจเยน. ตํสทิสานนฺติ ครุํ กตฺวา อสฺสาทนาทิปฺปวตฺติวิเสสรหิตตาย ทสฺสนสทิสานํ มโนธาตุสนฺตีรณโวฏฺฐพฺพนานํ. ปญฺจทฺวาริกชวนานํ [Pg.156] อสฺสาทนาทิโต อญฺญถา ครุํ กตฺวา ปวตฺติ นตฺถิ รูปธมฺมวิสยตฺตาติ ‘‘อสฺสาทนาภินนฺทนภูตานี’’ติ เอตฺตกเมว วุตฺตํ. มโนทฺวาริกชวนปิฏฺฐิวฏฺฏกานมฺปิ หิ ปญฺจทฺวาริกชวนานํ อสฺสาทนาภินนฺทนภาเวน รูปํ ครุํ กตฺวา ปวตฺติ นตฺถีติ น สกฺกา วตฺตุนฺติ. รูปํ อารมฺมณาธิปติ อกุสลสฺเสว โหติ. ตถา หิ ปฏฺฐาเน ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อกุสลสฺส ธมฺมสฺส อธิปติปจฺจเยน ปจฺจโย. อารมฺมณาธิปติ จกฺขุํ ครุํ กตฺวา อสฺสาเทติ อภินนฺทตี’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๑๖) รูปธมฺโมปิ อารมฺมณาธิปติ วิภตฺโต. ‘‘อพฺยากโต ธมฺโม อพฺยากตสฺส ธมฺมสฺส อพฺยากโต ธมฺโม กุสลสฺสา’’ติ เอตฺถ ปน ผลนิพฺพานาเนว อารมฺมณาธิปติภาเวน วิภตฺตานีติ. คณนาย จ ‘‘อารมฺมณอารมฺมณาธิปติอุปนิสฺสยปุเรชาตอตฺถิอวิคตนฺติ เอก’’นฺติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๔๔๕) วุตฺตํ. ยทิ กุสลสฺสปิ สิยา, ทฺเวติ วตฺตพฺพํ สิยาติ. ตานีติ ยถาวุตฺตชวนานิ ปฏินิทฺทิฏฺฐานิ. ตํสมฺปยุตฺตานิ จาติ ชวนสมฺปยุตฺตานิ. อญฺญานิ จกฺขุสมฺผสฺสาทีนิ. ยทิ รูปสฺส อารมฺมณปจฺจยภาวมตฺตํ อธิปฺเปตํ, ‘‘ตํ รูปารมฺมเณติ เอเตเนว สิชฺเฌยฺยา’’ติ เอตฺตกเมว วเทยฺย. ยสฺมา ปน รูปํ ตํทฺวาริกชวนานํ ปจฺจยวิเสโสปิ โหติ, ตสฺมา ตสฺส วิเสสสฺส ทีปนตฺถํ ‘‘อารพฺภา’’ติ วจนํ วุตฺตํ สิยาติ อาห ‘‘อารมฺมณปจฺจยโต อญฺญปจฺจยภาวสฺสปิ ทีปก’’นฺติ.

599. '그 문에서... 생겨남이 설해졌다'는 것은 안식(眼識)이 일어났을 때 영수(領受) 등이 일어나고, 강력한 대상(balavārammaṇa)일 경우 속행(速行)이 반드시 일어난다는 뜻에서 설해진 것이다. 왜냐하면 안식이나 영수나 조사(調査) 단계에서 중간에 멈추어 되돌아가는 일은 결코 있을 수 없다고 확정되었기 때문이다. '그 조건으로써'라는 것은 그러한 방식의 조건으로써라는 뜻이다. '그것과 유사한 것들'이라는 것은 [대상을] 중요하게 여겨 맛보는 등의 특별한 전개 없이, [대상을] 보는 것과 유사한 의계(意界), 조사, 결정을 말한다. 오문(五門)의 속행들은 색법(色法)을 대상으로 하기 때문에 맛보는 것 등과 달리 [대상을] 중요하게 여겨 전개되는 일이 없으므로, 오직 '맛보고 즐거워하는 것들'이라고만 설해졌다. 의문(意門) 속행의 뒤를 따르는 오문 속행들에 대해서도, 맛보고 즐거워함으로써 색(色)을 중요하게 여겨 전개되는 일이 없다고는 말할 수 없기 때문이다. 색은 오직 불선(不善)에 대해서만 대상증상(對象增上)이 된다. 왜냐하면 ‘빳따나(Paṭṭhāna)’에서 '무기법은 불선법에 대하여 대상증상연으로 연이 된다. 눈을 중요하게 여겨 맛보고 즐거워한다'는 등의 말씀으로 색법도 대상증상으로 분류되었기 때문이다. 그러나 '무기법이 무기법에게, 무기법이 선법(善法)에게'라는 대목에서는 오직 과보(果)와 열반만이 대상증상의 상태로 분류되어 있다. 또한 수치상의 계산에서도 '대상-대상증상-의지-전생-유-이거는 하나다'라고 설해졌다. 만약 선법에 대해서도 [색이 대상증상이] 된다면, '둘'이라고 말해야 했을 것이다. '그것들'이란 앞에서 언급한 속행들을 가리킨다. '그것들과 결합된 것들'이란 속행과 결합된 것들을 말한다. 그 외의 것들은 안촉(眼觸) 등을 말한다. 만약 색이 대상연(對象緣)이 되는 성질만을 의도했다면, '그 색의 대상에서'라고만 말했을 것이다. 그러나 색은 그 문(門)의 속행들에 대해 특별한 조건도 되기 때문에, 그 특별함을 나타내기 위해 '반연하여(ārabbha)'라는 말을 사용한 것이라고 하며, '대상연 이외의 다른 연의 상태도 나타내는 것'이라고 설명한 것이다.

๖๐๐. โสตวิญฺญาณปฺปวตฺติยํ สวนกิริยาโวหาโรติ โสตสฺส สวนกิริยาย กตฺตุภาโว โสตวิญฺญาณสฺส ปจฺจยภาเวนาติ วุตฺตํ ‘‘โสตวิญฺญาณสฺส นิสฺสยภาเวน สุณาตี’’ติ. ชีวิตนิมิตฺตมาหารรโส ชีวิตํ, ตสฺมึ นินฺนตาย ตํ อวฺหายตีติ ชิวฺหาติ เอวํ สิทฺเธน ชิวฺหา-สทฺเทน ปกาสิยมานา รสาวฺหายนสงฺขาตา สายนกิริยา ลพฺภตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ชิวฺหาสทฺเทน วิญฺญายมานา กิริยาสายน’’นฺติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ชีวิตมวฺหายตีติ ชิวฺหา’’ติ (วิภ. อฏฺฐ. ๑๕๔). อาโยติ อุปฺปตฺติเทโส. ปสาทกายสฺส กายิกานํ ทุกฺขสุขานํ นิสฺสยภาวโต อิตเรสํ อุปนิสฺสยภาวโต ‘‘ทุกฺขทุกฺขวิปริณามทุกฺขานํ อาโย’’ติ วุตฺตํ. พฺยาปิตายาติ พฺยาปิภาเว, พฺยาปิภาเวน วา. กายปฺปสาทภาโวติ กายปฺปสาทสพฺภาโว. อนุวิทฺธตฺตาติ อนุยุตฺตภาวโต, สํสฏฺฐภาวโตติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ยาวตา อิมสฺมึ [Pg.157] กาเย อุปาทินฺนกปวตฺตํ นาม อตฺถิ, สพฺพตฺถ กายายตนํ กปฺปาสปฏเล สฺเนโห วิยาติ วุตฺตํ, ตสฺมา. ปณฺฑรสภาวา ปสาทา อาปาถคตํ วิสยํ วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาเวน ปกาเสนฺตา วิย โหนฺตีติ เตสํ วิสยาวภาสนกิจฺจตา วุตฺตา. สมานนิสฺสยานนฺติ เอกนิสฺสยานํ. อวินิพฺภุตฺเตสุ หิ รูปรสาทีสุ ยํนิสฺสยํ รูปํ, ตํนิสฺสโย เอว รสาทีติ. อญฺญมญฺญสภาวานุปคเมนาติ ลกฺขณสงฺกราภาวมาห.

600. 이식(耳識)의 전개에 있어서 '듣는 작용'이라는 표현은, 귀가 이식의 조건이 됨으로써 듣는 작용의 주체(kattu)가 된다는 뜻에서 '이식의 의지처(nissaya)가 됨으로써 듣는다'고 설해진 것이다. 생명의 원인이며 영양의 정수인 것을 '지위따(jīvita)'라 하고, 그것에 기울어져 그것을 불러들인다(avhāyati)는 뜻에서 '지화(jivhā, 혀)'라고 한다. 이처럼 '지화'라는 단어로 나타나는 '맛을 불러들임'이라 일컬어지는 '맛보는 작용'이 성립되므로, '지화라는 단어로 알 수 있는 작용이 맛보는 것'이라고 설해진 것이다. 그래서 '생명을 불러들이기에 혀(jivhā)라 한다'고 설하게 될 것이다. '아야(āyo)'란 생겨나는 장소를 뜻한다. 신투명(身淨)이 신체적인 괴로움과 즐거움의 의지처가 되고, 다른 것들의 강력한 의지처(upanissaya)가 되기 때문에 '고고(苦苦)와 괴고(壞苦)가 생겨나는 곳'이라고 설해졌다. '뱌삐따야(byāpitāya)'란 두루 퍼져 있는 상태에서, 혹은 두루 퍼져 있는 상태에 의해서라는 뜻이다. '신투명의 상태'란 신투명이 존재함을 뜻한다. '아누윗다따(anuviddhattā)'란 결합되어 있기 때문이며, 섞여 있는 상태이기 때문이라는 뜻이다. '그러므로'라는 것은, 이 몸에서 업에서 생긴 것[집수(執受)]의 전개가 있는 한, 어디에나 신처(身處)가 솜 뭉치 속의 기름처럼 퍼져 있다고 설했기 때문이다. 맑고 깨끗한 상태인 감각기관들[정색(淨色)]은 영역 안에 들어온 대상을 식이 일어나는 원인이 됨으로써 마치 나타내 보이는 것처럼 작용하므로, 그것들의 대상을 비추는 작용이 설해진 것이다. '동일한 의지처를 가진 것들'이란 하나의 의지처를 가진 것들을 말한다. 분리되지 않는 색·미 등 중에서 색이 의지하는 바로 그것을 맛 등도 의지하기 때문이다. '서로의 자성에 혼동되지 않음'이란 특징의 혼란이 없음을 말한다.

ยสฺมา ปจฺจยนฺตรสหิโตเยว จกฺขุปฺปสาโท รูปาภิหนนวเสน ปวตฺตติ, น ปจฺจยนฺตรรหิโต, ตสฺมา รูปาภิฆาโต โหตุ วา มา วา โหตุ, เอวํสภาโว โส รูปธมฺโมติ ทสฺเสตุํ ‘‘รูปาภิฆาตารโห’’ติ วุตฺตํ ยถา ‘‘วิปาการหสภาวา กุสลากุสลา’’ติ. วิสยวิสยีนํ อญฺญมญฺญํ อภิมุขภาโว อภิฆาโต วิยาติ อภิฆาโต, โส รูเป จกฺขุสฺส, จกฺขุมฺหิ วา รูปสฺส โหตีติ วุตฺตํ ‘‘รูเป, รูปสฺส วา อภิฆาโต’’ติ. เตเนวาห ‘‘ยมฺหิ จกฺขุมฺหิ อนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ รูปํ สนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ ปฏิหญฺญิ วา’’ติ (ธ. ส. ๕๙๗), ‘‘จกฺขุ อนิทสฺสนํ สปฺปฏิฆํ รูปมฺหิ สนิทสฺสนมฺหิ สปฺปฏิฆมฺหิ ปฏิหญฺญิ วา’’ติ (ธ. ส. ๕๙๘) จ อาทิ. เอตฺถ จ ตํตํภวปตฺถนาวเสน จกฺขาทีสุ อวิคตราคสฺส อตฺตภาวนิปฺผาทกสาธารณกมฺมวเสน ปุริมํ จกฺขุลกฺขณํ วุตฺตํ, สุทูรสุขุมาทิเภทสฺสปิ รูปสฺส คหณสมตฺถเมว จกฺขุ โหตูติ เอวํ นิพฺพตฺติตอาเวณิกกมฺมวเสน ทุติยํ. เอส นโย เสเสสุปิ. อถ วา สติปิ ปญฺจนฺนํ ปสาทภาวสามญฺเญ สวิสยาวภาสนสงฺขาตสฺส ปสาทพฺยาปารสฺส ทสฺสนวเสน ปุริมํ วุตฺตํ, ปสาทการณสฺส สติปิ กมฺมภาวสามญฺเญ อตฺตโน การณเภเทน เภททสฺสนวเสน ทุติยํ.

안투명(眼淨)은 다른 조건들과 결합되어 있을 때에만 색(色)과 충돌하는 방식으로 전개되고 다른 조건들이 없으면 전개되지 않으므로, 색과의 충돌이 있든 없든 그것이 그러한 성질을 가진 색법임을 나타내기 위해서 '색과 충돌하기에 적합한 것'이라고 설해졌다. 마치 '선법과 불선법은 과보를 맺기에 적합한 성질을 가졌다'고 하는 것과 같다. 대상과 주체가 서로 마주 보는 것이 마치 '충돌(abhighāta)'과 같으므로 충돌이라 한다. 그것은 색에 대한 눈의 충돌이거나, 눈에 대한 색의 충돌이기에 '색에 대하여, 혹은 색의 충돌'이라고 설해진 것이다. 그래서 '보이지 않고 저항성이 있는 안(眼)에, 보이고 저항성이 있는 색(色)이 부딪쳤거나...', '보이지 않고 저항성이 있는 안(眼)이, 보이고 저항성이 있는 색(色)에 부딪쳤거나...' 등으로 설하신 것이다. 여기서 첫 번째 안(眼)의 특징은 여러 생존을 열망함에 따라 눈 등에 대해 탐욕이 떠나지 않은 자의 존재를 생성하는 공통된 업의 힘에 의한 것을 말하며, 두 번째는 '매우 멀거나 미세한 것 등으로 구분되는 색마저도 포착할 수 있는 눈이 되기를' 바라며 생겨난 개별적인 업의 힘에 의한 것이다. 이 방식은 나머지 감각기관에도 적용된다. 또는, 다섯 가지 감각기관이 모두 정색(淨色)이라는 점에서는 공통되지만, 자신의 대상을 비추는 기능인 정색의 작용을 보여주는 측면에서 첫 번째가 설해졌고, 정색의 원인이 업이라는 점에서는 공통되지만 그 원인의 차이에 따른 구별을 보여주는 측면에서 두 번째가 설해진 것이다.

กามตณฺหาติ กามภเว ตณฺหา. ตถา รูปตณฺหา ทฏฺฐพฺพา. ตสฺส ตสฺส ภวสฺส มูลการณภูตา ตณฺหา ตสฺมึ ตสฺมึ ภเว อุปฺปชฺชนารหายตนวิสยาปิ นาม โหตีติ กามตณฺหาทีนํ ทฏฺฐุกามตาทิโวหารารหตา วุตฺตา. ทฏฺฐุกามตาติ หิ ทฏฺฐุมิจฺฉา รูปตณฺหาติ อตฺโถ. ตถา เสสาสุปีติ. เอตฺถ จ ทฏฺฐุกามตาทีนํ ตํตํอตฺตภาวนิพฺพตฺตกกมฺมายูหนกฺขณโต สติ ปุริมนิพฺพตฺติยํ วตฺตพฺพํ นตฺถิ. อสติปิ ตสฺส มคฺเคน อสมุคฺฆาติตภาเวเนว การณนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. ยโต [Pg.158] มคฺเคน อสมุจฺฉินฺนํ การณลาเภ สติ อุปฺปชฺชิตฺวา อตฺตโน ผลสฺส การณภาวูปคมนโต วิชฺชมานเมวาติ อุปฺปนฺนอตฺถิตาปริยาเยหิ วุจฺจติ ‘‘อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ ภาเวนฺโต อริยํ อฏฺฐงฺคิกํ มคฺคํ พหุลีกโรนฺโต อุปฺปนฺนุปฺปนฺเน ปาปเก อกุสเล ธมฺเม อนฺตราเยว อนฺตรธาเปติ’’ (สํ. นิ. ๕.๑๕๗), ‘‘สนฺตํ วา อชฺฌตฺตํ กามจฺฉนฺทํ อตฺถิ เม อชฺฌตฺตํ กามจฺฉนฺโทติ ปชานาตี’’ติ (ที. นิ. ๒.๓๘๒; ม. นิ. ๑.๑๑๕) จ เอวมาทีสุ.

욕애(欲愛)란 욕계의 존재(욕유)에 대한 갈애이다. 색애(色愛) 등도 이와 같이 보아야 한다. 각각의 존재(유)의 근본 원인이 되는 갈애는 각각의 존재에서 일어날 만한 처(處)와 대상이 되기도 하므로, 욕애 등을 ‘보고자 하는 욕구’ 등의 표현으로 부를 만하다고 설해졌다. ‘보고자 하는 욕구’란 보기를 원한다는 것이니 색애라는 뜻이다. 나머지들에 대해서도 이와 같다. 그리고 여기서 보고자 하는 욕구 등이 각각의 개체(자아의 존재)를 생성하는 업을 쌓는 찰나에 있을 때, 이전의 생성에 대해서는 말할 것이 없다. 그것이 (현재) 없다 하더라도 도로써 제거되지 않은 상태이기 때문에 원인이라고 보아야 한다. 왜냐하면 도로써 단절되지 않은 것은 원인을 얻었을 때 일어나서 자신의 결과의 원인이 되는 상태에 이르기 때문에 존재하는 것이라고 ‘일어남’과 ‘존재’의 맥락에서 일컬어지기 때문이다. ‘성스러운 여덟 가지 길을 닦고, 성스러운 여덟 가지 길을 많이 공부할 때, 일어난 악하고 불선한 법들을 그 사이에서 사라지게 한다’ (상윳따 니까야 5.157), ‘안으로 감각적 욕망이 있을 때, 나에게 안으로 감각적 욕망이 있다고 꿰뚫어 안다’ (디가 니까야 2.382, 맛지마 니까야 1.115) 등에서와 같다.

เอตฺถาห – จกฺขาทีนํ อินฺทฺริยานํ กึ เอกกมฺมุนา อุปฺปตฺติ, อุทาหุ นานากมฺมุนาติ? อุภยถาปีติ โปราณา. ตตฺถ นานากมฺมุนา ตาว อุปฺปตฺติยํ จกฺขาทีนํ วิเสเส วตฺตพฺพํ นตฺถิ การณสฺส ภินฺนตฺตา. เอกกมฺมุนา ปน อุปฺปตฺติยํ เตสํ กถํ วิเสโสติ? การณสฺส ภินฺนตฺตาเยว. ตํตํภวปตฺถนาภูตา หิ ตณฺหา ตํตํภวปริยาปนฺนายตนาภิลาสตาย สยํ วิจิตฺตรูปา อุปนิสฺสยภาเวน ตํตํภวนิพฺพตฺตกกมฺมสฺส วิจิตฺตเภทตํ วิทหติ. ยโต ตทาหิตวิเสสํ ตํ ตถารูปสมตฺถตาโยเคน อเนกรูปาปนฺนํ วิย อเนกํ วิสิฏฺฐสภาวํ ผลํ นิพฺพตฺเตติ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘กมฺมเมว เนสํ วิเสสการณ’’นฺติ. น เจตฺถ สมตฺถตาภาวโต อญฺญํ เวทิตพฺพํ การณวิเสเสนาหิตวิเสสสฺส วิสิฏฺฐผลนิปฺผาทนโยคฺยตาภาวโต. ตถา หิ สติ เอกสฺสปิ กมฺมสฺส อเนกินฺทฺริยเหตุตาวิเสสโยคํ เอกมฺปิ กมฺมนฺติอาทินา ยุตฺติโต อาคมโตปิ ปรโต สยเมว วกฺขติ. ตถา จ เอกสฺเสว กุสลจิตฺตสฺส โสฬสาทิวิปากจิตฺตนิพฺพตฺติเหตุภาโว วุจฺจติ. โลเกปิ เอกสฺเสว สาลิพีชสฺส ปริปุณฺณาปริปุณฺณตณฺฑุลผลนิพฺพตฺติเหตุตา ทิสฺสติ. กึ วา เอตาย ยุตฺติจินฺตาย, น จินฺติตพฺพเมเวตํ. ยโต กมฺมวิปาโก จกฺขาทีนิ กมฺมวิปาโก จ สพฺพาการโต พุทฺธานํเยว กมฺมวิปากญาณผลยุตฺตานํ วิสโย, น อญฺเญสํ อตกฺกาวจรตาย. เตเนว จ ภควตา ‘‘กมฺมวิปาโก อจินฺเตยฺโย น จินฺเตตพฺโพ, โย จินฺเตยฺย อุมฺมาทสฺส วิฆาตสฺส ภาคี อสฺสา’’ติ (อ. นิ. ๔.๗๗) อาทีนวํ ทสฺเสตฺวา ปฏิกฺขิตฺตํ. อาวิญฺฉนํ ปุคฺคลสฺส วิญฺญาณสฺส วา ตํนินฺนภาวปฺปตฺติยา เหตุภาโว.

여기서 질문하기를, ‘안근(眼根) 등의 감관들은 하나의 업에 의해 생겨나는가, 아니면 서로 다른 업들에 의해 생겨나는가?’라고 한다. 고대의 스승들은 ‘둘 다이다’라고 말한다. 거기서 먼저 서로 다른 업들에 의해 생겨날 때에는 원인이 다르기 때문에 안근 등의 차이에 대해 말할 것이 없다. 그러나 하나의 업에 의해 생겨날 때 그들의 차이는 어떻게 생기는가? 그것 역시 원인이 다르기 때문이다. 각각의 존재를 갈망하는 갈애는 각각의 존재에 포함된 처(處)들을 열망함으로써 스스로 다양한 형태를 띠며, 강한 의지연(依止緣)으로서 각각의 존재를 생성하는 업의 다양한 차별을 부여한다. 그리하여 그 업에 부여된 차별은 그러한 형태를 가질 수 있는 능력과 결합하여, 마치 여러 형태를 띤 것처럼 다양한 수의 특별한 성질을 가진 결과를 생성한다. 그래서 나중에 ‘업이야말로 그들의 차별의 원인이다’라고 말하게 될 것이다. 여기서는 능력이 있다는 사실 외에 다른 것으로 알아서는 안 된다. 원인의 차별에 의해 부여된 차별이 특별한 결과를 만들어낼 적합성을 갖추지 못했기 때문이 아니다. 사실이 그러하기에, 하나의 업이라 할지라도 여러 감관의 원인이 되는 특별한 결합을 가진다는 것을 ‘하나의 업일지라도’ 등의 논리로부터, 그리고 성전(聖典)으로부터 나중에 스스로 말하게 될 것이다. 이와 같이 단 하나의 유익한 마음(善心)이 열여섯 가지 등의 과보의 마음을 생성하는 원인이 됨이 설해져 있다. 세상에서도 단 하나의 쌀 씨앗이 완전하거나 불완전한 쌀알의 결과를 생성하는 원인이 됨이 관찰된다. 그런데 이러한 논리적 사유가 무슨 소용인가, 이것은 사유되어서는 안 되는 것이다. 왜냐하면 안근 등과 같은 업의 과보와 그 과보는 모든 측면에서 업의 과보에 대한 지혜의 결실을 갖춘 부덕하신 분들(부처님들)만의 영역이며, 사유의 영역을 넘어섰기에 다른 이들의 영역이 아니기 때문이다. 바로 그 때문에 세존께서는 ‘업의 과보는 불가사의하므로 생각해서는 안 된다. 그것을 생각하는 자는 광기나 곤혹에 빠질 것이다’ (앙굿따라 니까야 4.77)라고 재난을 보여주시며 금지하셨다. 이끌림(Āviñchana)은 보충하자면 인격(Puggala)이나 식(Viññāṇa)이 그것에 기울어지는 상태에 이르는 원인이 되는 상태이다.

สพฺเพสนฺติ ปทสฺส ปกรณโต ปาริเสสโต วา ลพฺภมานํ อตฺถวิเสสํ อชานนฺโต ยถารุตวเสเนว อตฺถํ คเหตฺวา ‘‘โก เอตฺถ วิเสโส’’ติอาทินา [Pg.159] โจเทติ. อิตโร เตชาทีนํ ปจฺเจกํ อธิกภาเว วิย ทฺวินฺนํ ติณฺณํ วา อธิกภาเวปิ ยถาวุตฺตาธิกภาเวเนว เอกกาทิวเสน ลพฺภมานาย โอมตฺตตายปิ กายปฺปสาโท น โหตีติ วิญฺญายมานตฺตา ปกรณโต ปาริเสสโต วา จตุนฺนมฺปิ ภูตานํ สมภาเวน กาโย โหตีติ อยมตฺโถ สิทฺโธติ สพฺพ-สทฺโท อิธ สมภาวทีปโกติ ทสฺเสตุํ ‘‘อิทํ ปนา’’ติอาทิมาห. อิมมตฺถํ ทีเปตีติ จ ยถาวุตฺเตน ญาเยน ‘‘สพฺเพส’’นฺติ วจนโต อยมตฺโถ ลพฺภติ, น ตสฺส วาจกตฺตาติ ทสฺเสติ. เตเนวาห ‘‘อนุวตฺต…เป… วเสน วุตฺตตฺตา’’ติ. เอกเทสาธิกภาวนิวารเณเนว หิ เอกเทโสมตฺตตานิวารณมฺปิ วิญฺญายตีติ. เอกเทโส อวยโว. จตุธาตุสมุทายนิสฺสยสฺส หิ ปสาทสฺส ตเทกธาตุอธิกตา อวยวาธิกตา โหตีติ.

‘모든(sabbesaṃ)’이라는 단어가 문맥이나 나머지 논증을 통해 얻어지는 특별한 의미를 알지 못하고, 문자 그대로의 뜻에 따라 의미를 파악하여 ‘여기에 무슨 차이가 있는가?’ 등의 말로 반박한다. 다른 이는 화대(火大) 등이 각각 우세할 때와 마찬가지로, 둘이나 셋이 우세할 때에도 앞서 말한 우세함 때문에 생기는 부족함으로 인해 신투명원소가 생기지 않는다는 것을 알 수 있으므로, 문맥이나 나머지 논증을 통해 네 가지 근본 물질(사대)이 균등할 때 신(身)이 된다는 이 의미가 확립된다. 따라서 여기서 ‘모든’이라는 단어는 균등함을 나타내는 것임을 보여주기 위해 ‘그러나 이것은’ 등을 말하였다. ‘이 의미를 밝힌다’는 것은 앞서 언급한 논리에 따라 ‘모든’이라는 말로부터 이 의미가 얻어지는 것이지, 그 단어가 직접적으로 그것을 지칭하기 때문이 아님을 보여준다. 그래서 ‘따름... 중략... 에 따라 설해졌기 때문이다’라고 말한 것이다. 왜냐하면 일부분이 우세함을 부정함으로써 일부분이 부족함 역시 부정된다는 것을 알 수 있기 때문이다. ‘일부분(ekadesa)’이란 구성 요소를 말한다. 사대(四大)의 결합에 의거하는 투명원소(Pasāda)에 있어서, 그중 한 가지 원소의 우세함은 곧 구성 요소의 우세함이 되기 때문이다.

‘‘ปุริมา เจตฺถ ทฺเวปิ วาทิโน นิกายนฺตริยา’’ติ วทนฺติ. อาโลกาทิสหการีการณสหิตานํเยว จกฺขาทีนํ รูปาทิอวภาสนสมตฺถตา วิวรสฺส จ โสตวิญฺญาณุปนิสฺสยภาโว คุโณติ เตสํ ลทฺธีติ อธิปฺปาเยน ‘‘ตํตํภูตคุเณหี’’ติอาทิ วุตฺตํ. เตชาทีนํ วิย วิวรสฺส ภูตภาวาภาวโต ‘‘ยถาโยค’’นฺติ วุตฺตํ. อถ วา รูปาทโย วิย วิวรมฺปิ ภูตคุโณติ ปราธิปฺปายํ ทสฺเสนฺโต ‘‘ตํตํภูตคุเณหี’’ติ อาห. เตชสฺส ปน อาโลกรูเปน, อากาสสงฺขาตสฺส วิวรสฺส สทฺเทน, วายุสฺส คนฺเธน, อุทกสฺส รเสน, ปถวิยา โผฏฺฐพฺเพนาติ อิมมตฺถํ สนฺธาย ‘‘ยถาโยคํ ตํตํภูตคุเณหี’’ติ วุตฺตํ สิยา. รูปาทิคฺคหเณติ รูปาทิวิสเย จกฺขุวิญฺญาณาทิเก นิปฺผาเทตพฺเพติ อตฺโถ. อุปกริตพฺพโตติ สหการีการณภูเตหิ ยถาวุตฺตภูตคุเณหิ จกฺขาทีนํ สกิจฺจกรเณ อุปกริตพฺพโต. สภาเวน สุยฺยมานสฺสาติ เกนจิ อนุจฺจาริยมานสฺเสว ลพฺภมานตฺตา วุตฺตํ. ฆฏฺฏนํ ปน วินา วายุสทฺโทปิ นตฺถีติ. อถ วา วายุมฺหิ สทฺโท สภาเวน สุยฺยตีติ อาเป รโส มธุโรติ จ ตสฺส ลทฺธิเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ทุติยวาทิสฺสปิ นิคฺคโห โหติ ตสฺสปิ เตชาทิคุณา รูปาทโยติ เอวํลทฺธิกตฺตา.

‘여기서 앞의 두 주장자들은 다른 부파의 사람들이다’라고 말한다. 빛 등의 협조적인 원인을 동반한 안근 등이 색 등을 비출 수 있는 능력을 갖는 것과 빈틈(Vīvara)이 이식(耳識)의 강한 의지연이 되는 성질이 그들의 견해라는 점을 나타내기 위해 ‘그 각각의 근본 물질의 속성들로써’ 등이 설해졌다. 화대(火大) 등과는 달리 빈틈은 근본 물질의 상태가 아니기 때문에 ‘적절하게’라고 말하였다. 또는 색 등과 마찬가지로 빈틈도 근본 물질의 속성이라는 타인의 의도를 보여주기 위해 ‘그 각각의 근본 물질의 속성들로써’라고 말하였다. 화대는 빛의 형태로, 공계(空界)라 일컬어지는 빈틈은 소리로, 풍대는 냄새로, 수대는 맛으로, 지대는 감촉으로라는 이 의미를 염두에 두고 ‘적절하게 그 각각의 근본 물질의 속성들로써’라고 설했을 것이다. ‘색 등의 파악에 있어서’란 색 등의 대상에 대해 안식 등을 생성해야 할 때라는 뜻이다. ‘도움을 받아야 하므로’란 협조적인 원인이 된 앞서 언급한 근본 물질의 속성들에 의해 안근 등이 자신의 기능을 수행하는 데 도움을 받아야 하기 때문이다. ‘본래 들리는 것’이란 누군가에 의해 발성되지 않아도 얻어지는 것이기에 그렇게 말한 것이다. 그러나 마찰이 없으면 바람의 소리도 없다. 또는 바람 속에서 소리가 본래 들린다는 것이나 물속에서 단맛이 난다는 것은 그들의 견해일 뿐이라고 보아야 한다. 두 번째 주장자 또한 반박을 받게 되는데, 그에게도 화대 등의 속성이 색 등이라는 그러한 견해를 가지고 있기 때문이다.

รูปาทิวิเสสคุเณหีติ รูปาทิวิเสสคุณยุตฺเตหิ. เตช…เป… วายูหีติ สหากาเสหิ เตชาทิปรมาณูหิ. กปฺปาสโต วิสทิสายาติ [Pg.160] กปฺปาสปถวิโต วิเสสยุตฺตาย ตโต อธิกสามตฺถิยยุตฺตายาติ อธิปฺปาโย. ตสฺสาเยวาติ กปฺปาสปถวิยาเยว. ยสฺมา สา วิชฺชมานานิปิ อวิเสสภูตานิ อตฺถีติ คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยภาเวน อภิภวิตฺวา ฐิตา, ตสฺมา ตสฺสาเยว คนฺโธ อธิกตโร ภเวยฺยาติ อตฺโถ. อยญฺจ สพฺโพ อุตฺตโร ‘‘ตสฺส ตสฺส ภูตสฺส อธิกตายา’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๖๐๐) วุตฺตตฺตา ตถาคตานํ วาทํ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา วทนฺตสฺส กณาทสฺส วเสน วุตฺโต. ‘‘อตฺตโน ปน มเตน กณาทกปิลาทโย เกวลํ ปถวาทิทฺรพฺยเมวาติอาทิ ลทฺธิ. กณาทสาสนาย อธิมุตฺตานํ สาสเน อนวคาฬฺหานํ เกสญฺจิ อยํ วาโท’’ติ จ วทนฺติ. เอตสฺสุภยสฺสาติ อาสวคนฺธโต กปฺปาสคนฺโธ อธิโก สีตุทกวณฺณโต อุณฺโหทกวณฺโณ จ อธิโกติ เอตสฺส อุภยสฺส. เตชาทิอธิเกสุ จ สมฺภาเรสุ รูปาทีนํ วิเสสสฺส อทสฺสนโต น รูปาทโย เตชาทีนํ วิเสสคุโณติ สิทฺธนฺติ อาห ‘‘ตทภา…เป… ตฺติตา’’ติ. เตน น รูปํ เตชสฺส วิเสสคุโณ เอกนฺตโต เตชาทิเก สมฺภาเร วิเสเสน อทสฺสนโต, โย ยสฺส วิเสสคุโณ, น โส ตทธิเก สมฺภาเร เอกนฺตโต วิเสเสน ทิสฺสติ ยถา ปถวีอธิเก สมฺภาเร อาโปธาตูติ ทสฺเสติ. เอวํ เสเสสุปิ ยถาโยคํ โยเชตพฺพํ. โก ปน วาโท นานากลาเปติ สภาวโต นานตฺตาภาเวปิ มูลการณนานตฺตวเสน อตฺถิ โกจิ วิเสโส อสงฺฆาเตติ ทสฺเสติ, ยโต ปรมรณาทิกิริยาสมตฺถตา เนสํ เกสญฺจิเยว ทิสฺสตีติ.

‘색 등의 수승한 성질들로써’라는 것은 색 등의 수승한 성질을 갖춘 것들로써라는 뜻이다. ‘화(火)… 내지… 풍(火)들로써’라는 것은 허공과 함께하는 화(火) 등의 극미(paramāṇu)들로써라는 뜻이다. ‘면화(kappāsa)보다 다른 것에서’라는 것은 면화의 지대(地界)보다 특별함을 갖춘 것, 즉 그보다 더 큰 능력을 갖춘 것에서라는 취지이다. ‘바로 그것의’라는 것은 면화의 지대 바로 그것의라는 뜻이다. 왜냐하면 그것은 실재하면서도 차별되지 않은 상태로 존재하는 것들을 ‘있다’고 파악할 수 없는 상태로 압도하여 머물기 때문에, 바로 그것의 냄새가 더 강할 것이라는 의미이다. 그리고 이 모든 답변은 ‘각각의 근본 요소의 과잉으로 인해’라는 등의 주석서(Dhs.A. 600) 말씀에 따라 여래의 가르침을 받아들여 말하는 카나다(Kaṇāda)의 관점에서 설해진 것이다. ‘그러나 자신의 견해에 따르면 카나다나 카필라(Kapilā) 등은 오직 지대 등의 실체(drabya)일 뿐이라는 등의 견해를 가진다. 카나다의 가르침에 전념하여 가르침에 깊이 들어오지 못한 어떤 이들에게 이것은 그들의 주장이다’라고도 말한다. ‘이 두 가지에’라는 것은 술의 냄새보다 면화의 냄새가 더 강하고, 찬물의 색보다 뜨거운 물의 색이 더 강하다는 이 두 가지를 말한다. 화대(火界) 등이 우세한 결합물들에서 색 등의 수승함이 보이지 않으므로 색 등은 화대 등의 수승한 성질이 아니라는 것이 확립되기에 ‘그것의 부재… 내지… 존재함’이라고 말하였다. 그러므로 색은 화대의 수승한 성질이 아니다. 화대가 우세한 결합물에서 결정적으로 수승하게 보이지 않기 때문이니, 어떤 것이 다른 것의 수승한 성질이라면 그것이 우세한 결합물에서 결정적으로 수승하게 보이지 않는 일은 없다. 마치 지대가 우세한 결합물에서의 수대(水界)와 같음을 보여준다. 이와 같이 나머지 요소들에서도 적절하게 적용해야 한다. 서로 다른 깔라빠(무리)들에서는 어떠한가? 본질적으로 차별이 없더라도 근본 원인의 차별로 인해 화합물이 아닐 때 어떤 차별이 있음을 보여주니, 왜냐하면 그것들 중 어떤 것들에서만 극미의 활동 등의 능력이 보이기 때문이다.

เอกมฺปีติ ปิ-สทฺเทน อเนกสฺมึ วตฺตพฺพเมว นตฺถีติ ทสฺเสติ. ปญฺจายตนิกตฺตภาเว ปตฺถนา ยา ทฏฺฐุกามตาทิภาเวน วุตฺตา, ตาย นิปฺผนฺนํ. เอเตน การณวิเสเสน ผลวิเสสมาห. น หีติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ สมตฺถยติ. ตนฺติ กมฺมํ. วิเสเสนาติ อตฺตโน การเณน อาหิตาติสเยน. เตเนว โสตสฺส น โหติ ปจฺจโย, ตโต อญฺเญเนว ปน โหตีติ อธิปฺปาโย. เตน อเนกสภาเวน การเณน อาหิตวิเสสํ เอกมฺปิ กมฺมํ อเนกสภาวํ ผลํ นิปฺผาเทตุํ สมตฺถํ โหตีติ ทสฺเสติ. อิทานิ กมฺมสฺส วุตฺตปฺปการวิเสสาภาเว [Pg.161] โทสมาห ‘‘อินฺทฺริยนฺตราภาวปฺปตฺติโต’’ติ. ตสฺสตฺโถ – การณวิเสสาภาเว ผลวิเสสสฺส อสมฺภวโต ยํ วิเสสยุตฺตํ กมฺมํ จกฺขุสฺส การณํ, ตสฺส ตโต อญฺญวิเสสาภาเว ตทญฺญินฺทฺริยุปฺปาทกตาปิ น สิยาติ โสตินฺทฺริยาทีนํ ตโต อนุปฺปตฺติ เอว สิยา. เอวมิตรตฺถาปิ. วิเสโสติ เจตฺถ กมฺมสฺส ตํตํอินฺทฺริยุปฺปาทนสมตฺถตา อธิปฺเปตา, สา จ ปุพฺเพ ทสฺสิตสภาโวว.

‘하나라도’라는 말에서 ‘도(pi)’라는 단어는 여럿에 대해서는 말할 필요조차 없음을 보여준다. 다섯 가지 감각 장소(처)를 가진 존재 상태에 대한 열망이 ‘보고 싶어 함’ 등의 상태로 설해졌는데, 그 열망에 의해 성취된다. 이러한 원인의 특수성으로 결과의 특수성을 말한다. ‘아니기 때문이다’라는 등의 말로 설해진 바로 그 의미를 확립한다. ‘그것’은 업을 의미한다. ‘특수함으로써’라는 것은 자신의 원인에 의해 부여된 탁월함으로써라는 뜻이다. 바로 그 때문에 청각(이근)의 조건이 되지 않고, 그와는 다른 원인에 의해 생긴다는 취지이다. 그러므로 여러 성질을 가진 원인에 의해 부여된 특수함을 가진 하나의 업이라도 여러 성질을 가진 결과를 성취할 능력이 있음을 보여준다. 이제 업에 설해진 방식의 특수성이 없을 때의 오류를 ‘다른 감각기관의 부재에 이르게 됨’이라고 말한다. 그 뜻은, 원인의 특수성이 없으면 결과의 특수성이 불가능하므로, 안근(눈)의 원인이 되는 특수한 업이 그 이외의 다른 특수함이 없다면 그와 다른 감각기관을 생성하는 성질도 없을 것이니, 이근(귀) 등은 그 업으로부터 생겨나지 않게 될 뿐이라는 것이다. 다른 경우도 이와 같다. 여기서 ‘특수함’이란 업이 각각의 감각기관을 생성할 수 있는 능력을 의미하며, 그것은 앞에서 보인 성질과 같은 것이다.

อเนกาหิ มหคฺคตเจตนาหิ เอกาย วา ปริตฺตเจตนาสหิตาย ปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปานํ นิพฺพตฺตีติ น สกฺกา วิญฺญาตุนฺติ ‘‘สพฺเพสํ…เป… วิญฺญายตี’’ติ วุตฺตํ. อิทานิ ตเมว อสกฺกุเณยฺยตํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘นานาเจตนายา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตสฺสายํ สงฺเขปตฺโถ – ‘‘ปฏิส…เป… ปจฺจโย’’ติ เอตฺถ ยทิ นานากมฺมวเสน อินฺทฺริยานํ อุปฺปตฺติ อธิปฺเปตา, เอวํ สติ มหคฺคตกมฺเมน จ กามาวจรกมฺเมน จ ตํตํปฏิสนฺธิกฺขเณ กฏตฺตารูปํ อุปฺปนฺนํ สิยา, น เจตํ ยุตฺตํ ‘‘มหคฺคตเจตนา กมฺมปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๗๘) วุตฺตตฺตา. นาปิ ตํตํภวนิยตรูปินฺทฺริเยหิ วิกลินฺทฺริยตา คติสมฺปตฺติยา โอปปาติกโยนิยํ ปฏิสนฺธิกฺขเณ ยุตฺตา. อถ มหคฺคตาหิ เอว นานาเจตนาหิ นิพฺพตฺตํ, น เจกา ปฏิสนฺธิ อเนกกมฺมนิพฺพตฺตา โหติ. นิจฺฉิตญฺเหตํ สาเกตปญฺเหนาติ. เอวํ เอเกน มหคฺคตกมฺมุนา จกฺขุนฺทฺริยโสตินฺทฺริยหทยวตฺถูนํ อุปฺปตฺติญาปเกน อิมินา วจเนน ปริตฺตกมฺมุนาปิ เอเกน ยถารหํ อเนเกสํ อินฺทฺริยานํ อุปฺปตฺติ สิทฺธาวาติ วุตฺตํ ‘‘สิทฺธเมเกน กมฺเมน อเนกินฺทฺริยุปฺปตฺติ โหตี’’ติ.

여러 대성한 의도들이나 혹은 하나의 욕계 의도와 결합하여 재생연결의 순간에 업에서 생긴 물질(kaṭattārūpa)들이 생성된다는 것은 알 수 없으므로 ‘모든… 내지… 알려진다’라고 설해졌다. 이제 바로 그 불가능함을 상세히 보이기 위해 ‘여러 의도에 의해’라는 등의 말이 설해졌다. 그 요약된 의미는 다음과 같다. ‘재생연결… 내지… 조건이다’라는 여기서 만약 여러 업에 의해 감각기관들이 생성되는 것을 의미한다면, 이와 같이 대성한 업과 욕계 업에 의해 각각의 재생연결 순간에 업에서 생긴 물질이 생성되어야 하는데, 이는 ‘대성한 의도는 업의 조건이다’(Paṭṭh. 2.12.78)라고 설해졌으므로 적절하지 않다. 또한 각각의 존재에 결정된 물질적 감각기관들 중에서 화생(opapātika)의 모태에서 태어나는 경우에 재생연결의 순간에 감각기관이 결여되는 것은 태어남의 완성(gatisampatti)과 맞지 않다. 만약 여러 대성한 의도들에 의해 생성된다고 하더라도, 하나의 재생연결이 여러 업에 의해 생성되지는 않는다. 이는 사께따(Sāketa)의 질문에서 확정된 것이다. 이와 같이 하나의 대성한 업에 의해 안근, 이근, 심장 토대가 생성됨을 알려주는 이 말씀에 의해, 보잘것없는(욕계) 업에 의해서도 하나의 업으로 적절하게 여러 감각기관이 생성됨이 확립된다고 ‘하나의 업에 의해 여러 감각기관의 생성이 이루어진다’라고 설해진 것이다.

สมฺปตฺโตเยว นาม สมฺปตฺติกิจฺจกรณโตติ อิมมตฺถํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปฏิ…เป… นกโต’’ติ วุตฺตํ. อติสุขุมภาวโต มํสจกฺขุอโคจเรน รูปายตเนน สมนฺนาคตสงฺฆาตวุตฺติตาย จ ‘‘วายุ วิยา’’ติ วุตฺตํ. จิตฺตสมุฏฺฐานํ สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส กทาจิปิ อารมฺมณปจฺจโย น สิยา ธาตุปรมฺปราย ฆฏฺเฏนฺตสฺส อุตุสมุฏฺฐานตฺตา. เตนาห ‘‘น หิ…เป… ปชฺชตี’’ติ. ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒) จ ‘‘สทฺทายตนํ โสตวิญฺญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อวิเสเสน วุตฺตํ.

‘도달한 것’이란 도달하는 작용을 수행하기 때문이라는 이 의미를 나타내기 위해 ‘재생… 내지… 수행하기 때문’이라고 설해졌다. 매우 미세하기 때문에 육안의 대상이 되지 않는 색처(色處)와 결합된 무리(saṅghāta)의 작용이므로 ‘바람처럼’이라고 설해졌다. 마음에서 생긴 소리(saddāyatana)는 이식(sotaviññāṇa)의 대상연이 결코 될 수 없으니, 요소의 연속을 타격하는 것은 시절에서 생긴(utusamuṭṭhāna) 것이기 때문이다. 그래서 ‘아니기 때문이다… 내지… 생기지 않는다’라고 하였다. 발취론(Paṭṭhāna, 1.1.2)에서는 ‘소리(saddāyatana)는 이식의 대상연으로 조건이 된다’라고 차별 없이 설해졌다.

นนุ จิเรน สุยฺยนฺตีติ ทูเร ฐิตานํ ลหุกํ สวนํ นตฺถิ, เตสมฺปิ วา ลหุกํ สวเนน ทูราสนฺนภาวานํ วิเสโส น สิยาติ อธิปฺปาโย. น[Pg.162], ทู…เป… โตติ น ทูเร ฐิเตหิ รชกาทิสทฺทา จิเรน โสตวิญฺญาเณน สุยฺยนฺติ, สเจ สวนูปจาเร โส สทฺโท ทูเร อาสนฺเน จ ฐิตานํ ยถาภูเต อาปาถคเต สทฺเท มโนวิญฺญาณสงฺขาตโต คหณวิเสสโต จิเรน สุโต สีฆํ สุโตติ อภิมาโนติ อตฺโถ. เอตเมวตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสนฺโต ‘‘ยถา หี’’ติอาทิมาห. นิจฺฉย…เป… อภิมาโน โหติ, โสตวิญฺญาณปฺปวตฺติ ปน อุภยตฺถาปิ สมานา, ยสฺมา โส ปน สทฺโท…เป… อาคจฺฉตีติ. ยทิ ธาตุปรมฺปราย สทฺโท นปฺปวตฺตติ, กถํ ปฏิโฆสาทีนํ อุปฺปตฺตีติ อาห ‘‘ทูเร…เป… ปจฺจโย โหตี’’ติ. อุปฺปตฺติวเสน อาคตานีติ เอเตน รูปธมฺมาปิ ยตฺถ อุปฺปชฺชนฺติ, ตตฺเถว ภิชฺชนฺติ, น เทสนฺตรํ สงฺกมนฺตีติ ทสฺเสติ. ฆฏฺฏนสภาวาเนวาติ เตสํ ภูตานํ สทฺทสมุปฺปตฺติเหตุภาวมาห. โสตปเทสสฺสาติ โสตเทสสฺส, โสตเทเส ฐิตสฺสาติ อตฺโถ.

‘멀리 떨어진 곳에 있는 자들에게는 소리가 즉시 들리지 않는다’는 것은 멀리 있는 자들에게는 빨리 듣는 일이 없거나, 혹은 멀리 있거나 가까이 있거나 소리를 듣는 데에 차이가 없다는 의미인가? 아니다. ‘멀리서… 등’이란 멀리 서 있는 사람들에게 세탁하는 소리 등이 이식(耳識)에 의해 늦게 들리는 것이 아니다. 만약 청취의 과정에서 그 소리가 멀리 있든 가까이 있든 실제로 인식의 영역(境)에 들어온 소리에 대해, 의식(意識)이라고 불리는 인식의 차이로 인해 ‘늦게 들렸다’ 혹은 ‘빨리 들렸다’고 생각(Abhimāna)하는 것일 뿐이라는 뜻이다. 이 내용을 상세히 설명하기 위해 ‘마치 ~와 같이’ 등을 말씀하셨다. ‘결정… 등’이란 아만(阿慢)이 생기지만, 이식(耳識)의 발생은 양쪽 모두 동일하다. 왜냐하면 그 소리는… 오기 때문이다. 만약 물질의 연속(dhātuparamparā)에 의해 소리가 전달되지 않는다면, 어떻게 메아리 등이 발생하는가라는 질문에 ‘멀리서… 조건이 된다’라고 하셨다. ‘발생에 의해 왔다’는 것은 물질적 현상들이 발생하는 바로 그곳에서 소멸하며, 다른 곳으로 옮겨가지 않음을 보여준다. ‘충돌하는 성질일 뿐’이라는 것은 그 근본 요소들이 소리 발생의 원인이 됨을 말한다. ‘귀의 부위(sotapadesa)’란 귀의 장소, 즉 귀의 장소에 머무는 것이라는 뜻이다.

จกฺขุมโต ปุคฺคลสฺส อชฺฌาสยวเสนาติ จิตฺรวิจิตฺรรูปายตเน เยภุยฺเยน สตฺตานํ จกฺขุทฺวาริกชวนสฺส อนุกฑฺฒนวเสน ปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. กณฺณกูปจฺฉิทฺเทเยว ปวตฺตนโตติ เอเตน อธิฏฺฐานโต พหิทฺธา อินฺทฺริยํ ปวตฺตีติ วาทํ ปฏิเสเธติ. อธิฏฺฐานเทเส เอว หิ อินฺทฺริยํ วตฺตติ ตตฺถ กิจฺจาทิปฺปโยคทสฺสนโต. สติปิ ปนสฺส พหิทฺธา วุตฺติยํ น วิสยคฺคหเณ สมตฺถตา, อญฺญถา อธิฏฺฐานปิทหเนปิ วิสยคฺคหณํ ภเวยฺยาติ. อารมฺมณคฺคหณเหตุโต จาติ กณฺณกูปจฺฉิทฺเทเยว ฐตฺวา อารมฺมณกรณสฺส วิญฺญาณสฺส วา เหตุภาวโต.

‘눈이 있는 사람의 의도에 따른다’는 것은, 다채로운 형상의 대상에 대해 대개 중생들의 안문속행(眼門速行)이 끌어당기는 힘에 의해 일어나는 것을 염두에 두고 하신 말씀이다. ‘귓구멍 안에서만 일어난다’는 것은 감관이 그 토대(adhiṭṭhāna) 밖에서 작용한다는 설을 부정하는 것이다. 감관은 오직 그 토대가 되는 장소에서만 작용하는데, 거기서 작용 등의 수단이 보이기 때문이다. 비록 감관이 토대 밖에서 작용한다 하더라도 대상을 파악하는 데는 능력이 없다. 그렇지 않다면 토대를 막았을 때도 대상을 파악할 수 있어야 하기 때문이다. ‘대상을 파악하는 원인으로 인해서’라는 것은 귓구멍 안에 머물면서 대상을 만드는 것 혹은 알음알이(識)의 원인이 되기 때문이다.

ตพฺโพหาเรนาติ คนฺธคนฺธคฺคหณสฺส สหจริตาย คนฺโธปิ ตถา วุตฺโตติ อธิปฺปาโย. คนฺโธ ปจฺจโยติ คนฺโธ สหการีปจฺจโยติ อตฺโถ. เขฬาทิโก ปจฺจโยติ โยเชตพฺพํ. ตถา ปถวีติ สหการีปจฺจยนฺตรภูตา อชฺฌตฺติกพาหิรา ปถวี อารมฺมณคฺคหเณ ปจฺจโยติ อตฺโถ. อาธารภูตาติ เตโชวาโยธาตูนํ อาธารภูตา. นิสฺสยภูตานนฺติ นิสฺสยมหาภูตานํ อาโปเตโชวาโยธาตูนํ. สพฺพทาติ อุปฺปีฬนกาเล จ อนุปฺปีฬนกาเล จ. ตตฺถาติ จตุราสีติปเภเท อุปริมกายสงฺขาเต รูปสมูเห. วินิพฺภุชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยานนฺติ อิทํ จกฺขุทสกํ อิทํ กายทสกํ อิทํ ภาวทสกนฺติ เอวํ กลาปโตปิ วินิพฺภุชฺชิตุํ อสกฺกุเณยฺยานํ.

‘그 명칭에 의해(tabbohārena)’라는 것은 냄새와 냄새를 맡는 일이 함께 일어나는 것이기에 냄새 또한 그렇게 불린다는 의미이다. ‘냄새가 조건이다’라는 것은 냄새가 협력적인 조건(sahakārīpaccaya)이라는 뜻이다. 침 등의 조건도 이와 같이 결합되어야 한다. ‘그와 같이 지(地) 요소’란 협력적인 조건에 포함된 내부와 외부의 지 요소가 대상을 파악하는 데 조건이 된다는 뜻이다. ‘의지처가 됨’이란 화(火)와 풍(風) 요소의 의지처가 된다는 것이다. ‘의지하는 것들의’란 의지하는 대종(大種)인 수(水), 화, 풍 요소를 말한다. ‘항상’이란 압박할 때나 압박하지 않을 때나 언제나를 의미한다. ‘거기서’란 84가지 종류의 상부 신체라고 불리는 색(色)의 무리에서이다. ‘구별할 수 없는 것들’이란 이것은 안십법(眼十法)이고, 이것은 신십법(身十法)이며, 이것은 성십법(性十法)이라고 깔라빠(kalāpa) 단위로도 구별할 수 없는 것들을 말한다.

๖๑๖. ทีฆาทีนํ [Pg.163] ผุสิตฺวา ชานิตพฺพโตติ อิทํ ทีฆาทีนํ น กายวิญฺญาณโคจรตฺตา วุตฺตํ, ทีฆาทิโวหารรูปาทีนํ ปน โผฏฺฐพฺพํ ผุสิตฺวา กายวิญฺญาณวีถิยา ปรโต ปวตฺเตน มโนวิญฺญาเณนปิ ชานิตพฺพตฺตา วุตฺตํ. ทีฆาทิสนฺนิเวสนฺติ ทีฆาทิสนฺนิเวสวนฺตํ. เอกสฺมึ อิตรสฺส อภาวาติ ฉายาตปานํ อาโลกนฺธการานญฺจ อสหฏฺฐายิตํ อาห. กถํ ปน อาโลโก อนฺธการํ วิธมตีติ? ‘‘อาโลกปฺปวตฺติสมานกาลํ อนฺธการสภาเวน ปวตฺตมานํ วณฺณายตนํ ภิชฺชติ. อนฺธการสฺส นิสฺสโย หุตฺวา ปวตฺตมานานิ ภูตานิ กเมน ตถารูปสฺส วณฺณายตนสฺส นิสฺสยภาวํ คจฺฉนฺตี’’ติ เกจิ. สห อนฺธกาเรน ตนฺนิสฺสยภูตานํ นิโรธสมนนฺตรํ ตํสนฺตติยํ ตาทิเส ปจฺจยสนฺนิปาเต อาโลกนิสฺสยภูตานํ อุปฺปตฺตีติ เวทิตพฺพํ. น หิ นิสฺสยมหาภูเตหิ วินา อาโลกปฺปวตฺติ อตฺถิ, นาปิ อนฺธการสงฺขาตํ วณฺณายตนเมว นิรุชฺฌติ ตํนิสฺสเยหิ ปยุชฺชมานกเอกกลาปภูโตปาทารูปานํ สเหว นิรุชฺฌนโต. ปทีปสิขามณิรํสิโย วิย ปถวีปาการรุกฺขาทีนิ มุญฺจิตฺวาปิ อนฺธกาโร ปวตฺตตีติ วทนฺติ. มนฺทํ ปน ปาการาทิอาธารรหิตํ น สุฏฺฐุ ปญฺญายติ, พหลํ อาธารํ นิสฺสาย ปวตฺตตีติ ยุตฺตนฺติ จ วทนฺติ.

616. ‘길이 등을 접촉하여 알아야 한다’는 것은, 길이 등이 신식(身識)의 대상이기 때문에 하신 말씀이 아니라, 길이 등의 명칭으로 불리는 형색 등을 감촉하고 신식의 과정 이후에 일어나는 의식(意識)에 의해서도 알아야 하기 때문에 하신 말씀이다. ‘길이 등의 형태’란 길이 등의 형태를 가진 것을 의미한다. ‘하나가 있을 때 다른 것이 없음’이란 그늘과 햇빛, 빛과 어둠이 함께 존재하지 않음을 말한다. 그렇다면 어떻게 빛이 어둠을 물리치는가? ‘빛이 생겨나는 것과 동시에 어둠의 성질로 존재하던 색처(色處)가 소멸한다. 어둠의 의지처가 되어 존재하던 대종들이 점차 그러한 형태의 색처의 의지처가 된다’라고 어떤 이들은 말한다. 어둠과 함께 그 의지처가 된 법들이 멸한 직후, 그 상속 과정에서 그러한 조건들이 모여 빛의 의지처가 되는 것들이 생겨나는 것으로 이해해야 한다. 의지처가 되는 대종들 없이는 빛이 생겨날 수 없으며, 어둠이라고 불리는 색처만이 소멸하는 것도 아니다. 그 의지처들과 결합된 하나의 깔라빠를 이루는 파생물질들도 함께 소멸하기 때문이다. 등불의 불꽃이나 보석의 빛처럼 지(地), 벽, 나무 등을 떠나서도 어둠이 존재한다고 말하는 이들도 있다. 그러나 벽 등의 토대가 없으면 미약하여 잘 나타나지 않고, 견고한 토대에 의지하여 존재한다고 보는 것이 타당하다고 그들은 말한다.

๖๒๐. ‘‘อมนุสฺสสทฺโท’’ติ เอตฺถ อ-กาโร น มนุสฺสตามตฺตนิวตฺติอตฺโถ สทิสภาวทีปนตาย อนธิปฺเปตตฺตา, มนุสฺสโต ปน อนญฺญตานิวตฺติอตฺโถติ ทสฺเสตุํ ‘‘อมนุสฺส…เป… ฏฺฐาทโยปี’’ติ อาห. ตถา กิตฺเตตพฺโพติ ‘‘วํสผาลนสทฺโท’’ติอาทินา วตฺถุวเสน กิตฺเตตพฺโพ.

620. ‘비인간의 소리(amanussasaddo)’에서 ‘비(a-)’라는 글자는 단지 인간임을 부정하는 의미가 아니다. 유사함을 나타내려는 의도가 아니기에, 인간과 다르지 않음을 부정하는 의미임을 보여주기 위해 ‘비인간… 등’이라고 말씀하셨다. ‘그와 같이 일컬어져야 한다’는 것은 ‘대나무 쪼개는 소리’ 등과 같이 대상에 따라 불려야 한다는 것이다.

๖๓๒. กมฺมจิตฺตาทินาติ อาทิ-สทฺเทน อุตุอาหาเร สงฺคณฺหาติ. ตํตทาการานีติ อิตฺถิลิงฺคาทิอาการานิ. อิตฺถินฺทฺริยํ ปฏิจฺจ สมุฏฺฐหนฺตีติ อญฺญมญฺญปจฺจยานิปิ อิตฺถิลิงฺคาทีนิ เยภุยฺเยน อิตฺถินฺทฺริยสหิเต เอว สนฺตาเน สพฺภาวา อิตรตฺถ จ อภาวา อินฺทฺริยเหตุกานิ วุตฺตานิ. อญฺญถาติ อิตฺถิลิงฺคาทิอาการโต อญฺญถา, อิตฺถินฺทฺริยาภาเว วา. อิตฺถิคฺคหณสฺส จาติ อิตฺถีติ จิตฺตปฺปวตฺติยา. เตสํ รูปานนฺติ อิตฺถิลิงฺคาทิอาการรูปานํ. ยทิ อิตฺถินฺทฺริยํ อิตฺถิลิงฺคาทิอาการรูปานํ สหการีการณํ, อถ กสฺมา ตสฺส อินฺทฺริยาทิปจฺจยภาโว เตสํ น วุตฺโตติ? เนว ตํ สหการีการณํ, อถ โข เตสํ ตพฺภาวภาวิตามตฺเตน ตํ การณนฺติ วุจฺจตีติ ทสฺเสตุํ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ.

632. ‘업과 마음 등’에서 ‘등’이라는 단어는 계절(utu)과 음식(āhāra)을 포함한다. ‘그와 같은 형태들’이란 여성의 특징 등의 형태들이다. ‘여근(女根)을 연하여 일어난다’는 것은, 서로 조건이 되는 여성의 특징 등이 대개 여근과 함께 있는 상속(santāna)에서만 존재하고 다른 곳에는 존재하지 않으므로, 이를 기능(indriya)을 원인으로 한다고 설하신 것이다. ‘그렇지 않으면’이란 여성의 특징 등의 형태와 다르거나, 혹은 여근이 없을 때를 말한다. ‘여성이라는 파악’이란 여성이라는 마음의 작용을 말한다. ‘그 물질들의’란 여성의 특징 등의 형태를 가진 물질들을 말한다. 만약 여근이 여성의 특징 등의 물질들의 협력적 원인이라면, 왜 그것이 그 물질들에 대한 기능의 조건(indriyapaccaya) 등으로 설해지지 않았는가? 그것은 협력적 원인이라기보다, 단지 그것이 존재할 때 존재한다는 사실만으로 원인이라 불리는 것임을 보여주기 위해 ‘왜냐하면…’ 등을 말씀하셨다.

๖๓๓. ลิงฺคํ [Pg.164] ปริวตฺตมานํ ปุริมลิงฺคาธารชาติอนุรูปเมว หุตฺวา ปริวตฺตตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘ปฏิสนฺธิยํ วิย ปวตฺเตปี’’ติ. ยสฺส…เป… โนติ อาทิวจนโตติ อาทิ-สทฺเทน ‘‘ยสฺส วา ปน ปุริสินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺส อิตฺถินฺทฺริยํ อุปฺปชฺชตีติ โน’’ติ (ยม. ๓.อินฺทฺริยยมก.๑๘๘) สงฺคณฺหาติ.

633. ‘특징이 변화할 때’ 이전 특징의 토대가 되었던 성질에 부합하게 변화한다는 점을 들어 ‘재생연결에서와 같이 전개될 때도’라고 말씀하셨다. ‘누구에게… 아니다’ 등의 말씀에서 ‘등’이라는 단어는 ‘혹은 남근(男根)이 일어나는 자에게 여근(女根)이 일어나는가? 아니다’(인드리아야마까)라는 구절을 포함한다.

๖๓๕. ทฺวารภาเวน กุจฺฉิตานํ อาสวธมฺมานํ ปวตฺติฏฺฐานตาย ปสาทวิเสเส วิย วิญฺญตฺติวิเสเสปิ กายโวหารปฺปวตฺติ ทฏฺฐพฺพา. วิตฺถมฺภนสภาวตาย วาโยธาตุยา ถมฺภนํ ‘‘วาโยธาตุกิจฺจ’’นฺติ วุตฺตํ. กิจฺจมฺปิ หิ ธมฺมานํ สภาโวเยวาติ. ปถวีธาตุยา อากาโร วจีวิญฺญตฺตีติ วตฺตุํ วฏฺฏตีติ โยชนา.

635. 문(門)의 상태로서 추악한 번뇌의 법들이 일어나는 장소이기 때문에, 감각기관의 명료함(pasāda)의 차이에서처럼 암시(viññatti)의 차이에서도 '몸'이라는 명칭의 작용이 있다고 보아야 한다. 또는 버티는 성질을 가진 풍대(vāyodhātu)에 의한 버팀을 '풍대의 역할'이라고 하였다. 왜냐하면 법들의 역할은 곧 그들의 자성(sabhāva)이기 때문이다. 지대(pathavīdhātu)의 양태가 언어적 암시(vacīviññattī)라고 말하는 것이 타당하다는 결합이다.

๖๓๖. วิตกฺก…เป… คหิตาติ ยถาธิปฺเปตตฺถาภิพฺยญฺชิกาย วาจาย สมุฏฺฐาปนาธิปฺปายปฺปวตฺตึ สนฺธาย วุตฺตํ. ตทา หิ สา เตหิ ปริคฺคหิตา นาม โหตีติ. เอกสฺสปิ อกฺขรสฺส อเนเกหิ ชวเนหิ นิพฺพตฺเตตพฺพตฺตา ตถา นิพฺพตฺติยมานตาย อสมตฺถสภาวตฺตา น วิญฺญาตวิเสสา น ภินฺนา เอวาติ อาห ‘‘สว…เป… ภินฺนา’’ติ. อพฺโพกิณฺเณติ อนฺตรนฺตรา อุปฺปชฺชมาเนหิ อสํสฏฺเฐ. ‘‘ปจฺฉิมจิตฺต’’นฺติ อวิเสเสน จุติจิตฺตํ วุตฺตนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘อญฺเญสมฺปิ จุติจิตฺตํ…เป… ญายตี’’ติ วุตฺตํ.

636. 위딱카(vitakka)... 생략 ... 잡혔다'는 것은 의도한 의미를 나타내는 말을 일으키려는 의도의 작용을 염두에 두고 한 말이다. 그때 그것은 그것들에 의해 붙잡힌 것이라 하기 때문이다. 단 하나의 음절도 여러 자와나(javana)에 의해 생성되어야 하므로, 그렇게 생성되는 과정에서 구별되는 특징이 없고 나뉘지 않기 때문에 '들리는... 생략... 나뉘지 않는다'라고 하였다. '뒤섞이지 않은(abbokiṇṇe)'이란 중간중간 일어나는 것들과 섞이지 않은 것을 말한다. '마지막 마음'이란 차별 없이 죽음의 마음(cuticitta)을 말한다는 취지로 '다른 이들의 죽음의 마음도... 생략... 알려진다'라고 하였다.

อถ วา ‘‘เย จ รูปาวจรํ อรูปาวจรํ อุปปชฺชิตฺวา ปรินิพฺพายิสฺสนฺติ, เตสํ จวนฺตานํ เตสํ วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสติ, โน จ เตสํ กายสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๘๘) รูปารูปภวูปปชฺชนกานํ กามาวจรจุติจิตฺตสฺสปิ กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนวจเนน ขีณาสเวหิ อญฺเญสมฺปิ…เป… ญายตี’’ติ วุตฺตํ. ยสฺมา จ –

또는 "색계나 무색계에 태어나서 반열반할 이들에게, 그들이 죽을 때 그들의 구행(口行, vacīsaṅkhāra)은 소멸할 것이지만 그들의 신행(身行, kāyasaṅkhāra)은 소멸하지 않을 것이다"(야마까 2. 상카라야마까. 88)라고 하여, 색계와 무색계에 태어나는 이들의 욕계 죽음의 마음에서도 신행을 일으키지 않는다는 말씀에 따라 '번뇌를 다한 성자들(khīṇāsava) 외의 다른 이들도... 생략... 알려진다'라고 하였다. 왜냐하면

‘‘ยสฺส กายสงฺขาโร นิรุชฺฌติ, ตสฺส วจีสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตีติ อามนฺตา’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๑๐๘),

"어떤 사람에게 신행이 소멸하면, 그에게 구행이 소멸할 것인가? 그렇다"(야마까 2. 상카라야마까. 108),

‘‘ยสฺส กายสงฺขาโร นิรุชฺฌติ, ตสฺส จิตฺตสงฺขาโร นิรุชฺฌิสฺสตีติ อามนฺตา’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๑๐๘) จ,

"어떤 사람에게 신행이 소멸하면, 그에게 심행(cittasaṅkhāra)이 소멸할 것인가? 그렇다"(야마까 2. 상카라야마까. 108) 및

‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ กายสงฺขาโร จ น นิรุชฺฌติ จิตฺตสงฺขาโร จ น นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๑๑๓) –

"마지막 마음의 붕괴의 순간에 그들에게 신행은 소멸하지 않고, 심행도 소멸하지 않을 것이다"(야마까 2. 상카라야마까. 113)라는

อาทิวจนโต [Pg.165] จ ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ปุรโต โสฬสเมน จิตฺเตน ตโต โอริเมน วา สทฺธึ อสฺสาสปสฺสาสา น อุปฺปชฺชนฺตีติ สิทฺธํ. ยทิ อุปฺปชฺเชยฺยุํ, ‘‘ปจฺฉิมจิตฺตสฺส ภงฺคกฺขเณ เตสํ กายสงฺขาโร น นิรุชฺฌตี’’ติ น วเทยฺย, วุตฺตญฺเจตํ, ตสฺมา เหฏฺฐิมโกฏิยา จุติโต ปุริเมน สตฺตรสเมน อุปฺปนฺนา อสฺสาสปสฺสาสา จุติยา เหฏฺฐา ทุติเยน จิตฺเตน สทฺธึ นิรุชฺฌนฺติ. เตน ‘‘ยสฺส จิตฺตสฺส อนนฺตรา กามาวจรานํ ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสตี’’ติ จุติจิตฺตสฺสานนฺตรปจฺจยภูตสฺสปิ จิตฺตสฺส กายสงฺขาราสมุฏฺฐาปนตา วุตฺตา.

말씀들로부터 마지막 마음 이전의 16번째 마음이나 그보다 앞선 마음과 함께 들숨과 날숨이 일어나지 않는다는 것이 입증된다. 만약 일어난다면 "마지막 마음의 붕괴의 순간에 그들에게 신행이 소멸하지 않는다"라고 말하지 않았을 것이다. 그렇게 말씀하셨으므로, 하한선으로 죽음의 마음보다 앞선 17번째에 생겨난 들숨과 날숨은 죽음 이전의 두 번째 마음과 함께 소멸한다. 이로써 "어떤 마음의 다음에 욕계 중생들의 마지막 마음이 일어날 것인가"라고 하여, 죽음의 마음의 바로 앞 조건이 되는 마음에 대해서도 신행을 일으키지 않음이 설해진 것이다.

อถ วา ยสฺส จิตฺตสฺสาติ เยน จิตฺเตน สพฺพปจฺฉิโม กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชติ. ตํ จิตฺตํ วุตฺตนฺติ คเหตพฺพํ, น ปจฺฉิมจิตฺตสฺส อนนฺตรปจฺจยภูตํ. อนนฺตราติ หิ กายสงฺขารุปฺปาทนํ อนฺตรํ วินา, ยโต ปจฺฉา กายสงฺขารุปฺปาทเนน อนนฺตริตํ หุตฺวา ปจฺฉิมจิตฺตํ อุปฺปชฺชิสฺสตีติ อตฺโถ. กสฺมา? ‘‘อิตเรสํ วจีสงฺขาโร จ นิรุชฺฌิสฺสติ กายสงฺขาโร จ นิรุชฺฌิสฺสตี’’ติ (ยม. ๒.สงฺขารยมก.๘๘) วุตฺตตฺตา. อญฺญถาปจฺฉิมจิตฺตโต ปุริมตติยจิตฺตสมงฺคีนํ กายสงฺขาโร อุปฺปชฺชตีติ อาปชฺชตีติ. เอวํ สพฺเพสมฺปิ จุติจิตฺตสฺส รูปชนกตาภาเว อาคมํ ทสฺเสตฺวา อิทานิ ยุตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘น หี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ คพฺภคมนาทีติ อาทิ-สทฺเทน อุทกนิมุคฺคอสญฺญีภูตกาลกตจตุตฺถชฺฌานสมาปนฺนรูปารูปภวสมงฺคีนิโรธสมาปนฺนภาเว สงฺคณฺหาติ.

또는 '어떤 마음의'라는 것은 그 마음에 의해 가장 마지막 신행이 일어나는 그 마음을 말하는 것으로 이해해야 하며, 마지막 마음의 바로 앞 조건이 되는 마음을 뜻하는 것이 아니다. '바로 다음(anantarā)'이란 신행을 일으키는 것 사이에 다른 간격이 없다는 것이니, 그 이후에 신행을 일으킴으로써 간격 없이 마지막 마음이 일어날 것이라는 의미이다. 왜냐하면 "다른 이들에게는 구행도 소멸할 것이고 신행도 소멸할 것이다"(야마까 2. 상카라야마까. 88)라고 설해졌기 때문이다. 그렇지 않으면 마지막 마음보다 세 단계 앞선 마음을 갖춘 자들에게 신행이 일어난다는 결론에 이르게 된다. 이처럼 모든 죽음의 마음이 물질을 생성하지 않는다는 성전의 근거를 보여주고, 이제 논리적 근거를 보여주기 위해 "그렇지 않다" 등을 말씀하셨다. 거기서 '태어남(gabbhagamanā) 등'의 '등'이라는 단어에는 물에 잠긴 자, 무상유정, 죽은 자, 제4선의 삼매에 든 자, 색계나 무색계의 유정, 멸진정에 든 상태가 포함된다.

๖๓๗. อเนเกสํ กลาปานํ เอกโต หุตฺวา เอกฆนปิณฺฑภาเวน ปวตฺตนโต กลาปนฺตรภูตานํ กลาปนฺตรภูเตหิ สมฺผุฏฺฐภาโว วุตฺโต. ยโต เตสํ ทุวิญฺเญยฺยนานตฺตํ, น ปน อวินิพฺภุตฺตภาวโต. ตํตํภูตวิวิตฺตตาติ เตสํ เตสํ ภูตานํ วิภตฺตภาโว กลาปนฺตรภูเตหิ วิภตฺตสภาวตา อสํกิณฺณตาติ อตฺโถ. ยสฺมา ปน ยถาวุตฺตา วิวิตฺตตา รูปานํ โอสานํ โหติ, ตสฺมา ‘‘รูปปริยนฺโต’’ติ วุตฺตํ. อถ วา ตํตํภูตสุญฺญตา. เยสญฺหิ ปริจฺเฉโท อากาโส, เตสํ ปริยนฺตตาย เตหิ สุญฺญภาโวติ ลกฺขิตพฺโพ. ตโตเยว จ โส ภูตนฺตเรหิ วิย เตหิ อสมฺผุฏฺโฐติ วุจฺจตีติ. อญฺญถาติ ปริจฺฉินฺทิตพฺเพหิ อสมฺผุฏฺฐภาวาภาเว.

637. 여러 깔라빠(kalāpa)들이 하나로 뭉쳐서 하나의 견고한 덩어리 상태로 존재하기 때문에, 다른 깔라빠에 속한 것들이 또 다른 깔라빠에 속한 것들과 접촉하는 상태가 언급되었다. 그로부터 그것들의 식별하기 어려운 차이가 생기는 것이지, 분리되지 않는 상태 때문은 아니다. '각각의 근본 물질에서 분리됨(taṃtaṃbhūtavivittatā)'이란 그 각각의 근본 물질들이 다른 깔라빠에 속한 것들과 구별되는 상태, 즉 뒤섞이지 않은 상태를 의미한다. 그런데 위에서 말한 분리됨이 물질의 끝(경계)에서 일어나기 때문에 '물질의 한계(rūpapariyanto)'라고 하였다. 또는 각각의 근본 물질의 비어 있음이다. 왜냐하면 구획(pariccheda)이 허공인 것들은 그 한계 때문에 그것들이 비어 있는 상태로 특징지어지기 때문이다. 바로 그 때문에 그것은 마치 다른 근본 물질들과 접촉하지 않는 것처럼 말해진다. 그렇지 않다면 구획되어야 할 것들과 접촉하지 않는 상태가 아니게 될 것이다.

๖๓๘. ตํตํวิการาธิกรูเปหีติ [Pg.166] เอตฺถ กถํ จมฺมสุวณฺเณสุ มุทุตากมฺมญฺญตา ลพฺภนฺติ, นนุ ลหุตาทิวิการา เอกนฺตโต อินฺทฺริยพทฺธรูเป เอว ปวตฺตนโต อนินฺทฺริยพทฺเธ น ลพฺภนฺตีติ? สจฺจเมตํ, อิธ ปน ตํสทิเสสุ ตพฺโพหารวเสน วุตฺตํ. ตถา หิ ตูลปิจุอาทีสุ ครุภาวาทิเหตูนํ ภูตานํ อธิกภาวาภาวโต ลหุอาทิโวหาโร. นิทฺทิสิตพฺพธมฺมนิสฺสยรูเป เอว วา สนฺธาย ‘‘ตํตํวิการาธิกรูเปหี’’ติ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. สพฺเพ สพฺเพสํ ปจฺจยา ลหุตาทีนํ อญฺญมญฺญาวิชหนโตติ อธิปฺปาโย.

638. '각각의 변화가 현저한 물질들에 의해'라는 구절에서, 가죽이나 금에서 부드러움(mudutā)과 적합함(kammaññatā)이 어떻게 얻어지는가? 가벼움(lahutā) 등의 변화는 전적으로 감각기관에 매인 물질(indriyabaddha)에서만 나타나고 감각기관에 매이지 않은 물질(anindriyabaddha)에서는 얻어지지 않는 것이 아닌가? 그것은 사실이지만, 여기서는 그와 유사한 것들에 대해 그러한 명칭을 사용하여 말한 것이다. 즉 솜뭉치 등에서 무거움 등의 원인이 되는 근본 물질들이 과도하게 많지 않기 때문에 가벼움 등의 명칭을 쓰는 것과 같다. 또는 설명되어야 할 법들의 토대가 되는 물질만을 염두에 두고 '각각의 변화가 현저한 물질들에 의해'라고 말한 것으로 보아야 한다. 모든 것이 모든 것의 조건이 된다는 것은 가벼움 등이 서로를 떠나지 않기 때문이라는 취지이다.

๖๔๑. อาจยสทฺเทเนวาติ นิทฺเทเส วุตฺตอาจยสทฺเทเนว. โย อายตนานํ อาทิจยตฺตา อาจโย ปุนปฺปุนํ นิพฺพตฺตมานานํ, โสว รูปสฺส อุปริจยตฺตา อุปจโยติ อธิปฺเปตํ อตฺถํ ปาฬิยํ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘ปาฬิยํ ปนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. อุป-สทฺโท ปฐมตฺโถ ‘‘ทานํ, ภิกฺขเว, ปณฺฑิตุปญฺญตฺต’’นฺติอาทีสุ (อ. นิ. ๓.๔๕) วิย. อุปริอตฺโถจ ‘‘สมฺมฏฺเฐ อุปสิตฺเต จ, เต นิสีทึสุ มณฺฑเป’’ติอาทีสุ วิย. อญฺญถาติ อุป-สทฺทสฺส อุปริอตฺถสฺเสว คหเณ.

641. '아짜야(ācaya)라는 단어로써'라는 것은 상세한 설명에서 언급된 아짜야라는 단어 자체를 말한다. 처(āyatana)들의 최초의 쌓임이기 때문에 '아짜야'인 것이 바로, 거듭해서 생겨나는 것들이라는 측면에서 물질의 '우빠짜야(upacaya, 적집)'라는 의도된 의미를 빠알리 원문에 연결하여 보여주기 위해 "빠알리에서는..." 등을 말씀하셨다. '우빠(upa)-'라는 접두사는 '비구들이여, 보시는 현자가 가르친 것(paṇḍitupaññatta)이다' 등에서처럼 '최초'의 의미이다. 또한 '잘 쓸고 물을 뿌린(upasitte) 곳에서 그들은 정자에 앉았다' 등에서처럼 '위(upari)'의 의미이기도 하다. 그렇지 않다면 '우빠-'라는 단어를 '위'라는 의미로만 취하게 된다.

๖๔๓. ผลวิปจฺจนปกติยาติ ผลวิปจฺจนสภาเวน. ผลเมว วา ปกตีติ อายุสํหานาทินา ผลสภาเวน ชรานิทฺเทโสติ อตฺโถ. ตถา หิ ‘‘ผลูปจาเรน วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ. สุปริณตรูปปริปากกาเล หานิทสกาทีสุ.

643. '결과가 익어가는 성질에 의해'라는 것은 결과를 익게 하는 자성(sabhāva)을 말한다. 또는 결과 그 자체가 성질이므로, 수명의 감소 등에 의한 결과의 성질로서 '늙음(jarā)'을 설명했다는 의미이다. 그래서 '결과의 비유(phalūpacāra)로 설해졌다'라고 하였다. 물질이 완전히 익어 성숙한 시기인 쇠퇴의 십분법(hānidasaka) 등에서 그러하다.

๖๔๕. กตฺตพฺพสภาวโตติ มูลผลาทีนํ อิธาธิปฺเปตอาหารวตฺถูนํ มุเขน อสนาทิกตฺตพฺพสภาวโต. วิสภูเต สงฺฆาเต โอชา มนฺทา โหตีติ สวิสตฺตาภาวโต สุขุมตา วุตฺตา. องฺคมงฺคานุสาริโน รสสฺส สาโรติ รสหรณีธมนิชาลานุสาเรน สรีราวยเว อนุปฺปวิฏฺฐสฺส อาหารรสสฺส อพฺภนฺตราหารปจฺจโย สฺเนโห, โย โลเก รสธาตูติ วุจฺจติ.

645. 행해져야 할 자성(kattabbasabhāva)으로부터라는 것은, 뿌리와 열매 등 여기서 의도된 영양소의 토대들이 입으로 먹는 등의 행해져야 할 자성으로부터라는 뜻이다. ‘이질적인 결합체에서는 자양(ojā)이 미약하다’는 것은 독이 없음으로 인해 미세함이 언급된 것이다. ‘사지백체에 퍼지는 맛의 정수’라는 것은 맛을 운반하는 신경망(rasaharaṇīdhamanijāla)을 따라 신체 부위에 침투한 자양의 맛에 대하여, 내부의 영양을 조건으로 하는 유성(sneha)을 말하며, 이것을 세상에서는 맛의 요소(rasadhātu)라고 부른다.

อุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

파생된 것의 분류에 대한 설명이 끝났다.

โนอุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา

파생되지 않은 것의 분류에 대한 설명

๖๔๖. ‘‘เอกํ [Pg.167] มหาภูตํ ปฏิจฺจ ตโย มหาภูตา ตโย มหาภูเต ปฏิจฺจ เอกํ มหาภูต’’นฺติอาทิวจนโต (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) เอกํ มหาภูตํ อวเสสมหาภูเต นิสฺสยติ, เตหิ อุปาทารูเปน จ นิสฺสียตีติ อาห ‘‘นิสฺสยติ จ นิสฺสียติ จา’’ติ.

646. ‘하나의 근본물질(대종)을 조건으로 세 개의 근본물질이, 세 개의 근본물질을 조건으로 하나의 근본물질이 생긴다’는 등의 말씀(발취론 1.1.53)으로부터, 하나의 근본물질이 나머지 근본물질들을 의지하고, 그것들과 파생된 물질에 의해 의지된다는 의미에서 ‘의지하기도 하고 의지 되기도 한다’고 설하셨다.

๖๔๗. มหาภูตานํ อญฺญมญฺญาวิชหนโต เอกสฺมิมฺปิ กลาเป อเนกํ โผฏฺฐพฺพํ อตฺถีติ โผฏฺฐพฺพสภาเวสุเยว อเนเกสุปิ อารมฺมเณสุ อาปาถคเตสุ อาโภคาทิวเสน เอกํเยว วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุ โหตีติ อยํ วิจาโร ทสฺสิโต. อิตเรสุปิ ปน ยถาโยคํ ทสฺเสตพฺโพ. ตตฺถ รสารมฺมณํ ตาว อินฺทฺริยนิสฺสยํ อลฺลียิตฺวา วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาวโต สติปิ อเนเกสํ รสานํ อาปาถคมเน เอกสฺมึ ขเณ เอกปฺปการํเยว ยถาวุตฺตนเยน ชิวฺหาวิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุ โหติ, ตถา คนฺธารมฺมณํ. รูปสทฺทารมฺมณานิ ปน อินฺทฺริยนิสฺสยํ อสมฺปตฺวาว วิญฺญาณุปฺปตฺติเหตุภาวโต โยคฺยเทเส อวฏฺฐิตานิ ยตฺตกานิ สหการีปจฺจยนฺตรคตํ อุปการํ ลภนฺติ, ตตฺตกานิ เอกสฺมึ ขเณ เอกชฺฌํ อารมฺมณํ น โหนฺตีติ น วตฺตพฺพานิ. ตถา หิ สทฺโท นิคฺโฆสาทิโก อเนกกลาปคโต ตถา วณฺโณปิ สิวิกุพฺพหนนิยาเมน เอกชฺฌํ อารมฺมณํ โหตีติ. เอตฺถาปิ จ อาภุชิตวเสน อารมฺมณาธิมตฺตตาวเสน อเนกกลาปสนฺนิปาเตปิ กตฺถจิ วิญฺญาณุปฺปตฺติ โหติเยว. ปสาทาธิมตฺตตา ปิตฺตาทิวิพนฺธาภาเวน ปสาทสฺส ติกฺขตา. กถํ ปน จิตฺตสฺสาติ จิตฺตสามญฺญโต เอกตฺตนยวเสน ปุจฺฉติ.

647. 근본물질들이 서로를 떠나지 않기 때문에 하나의 무리(kalāpa) 안에도 여러 촉감이 있으니, 여러 촉감의 자성들이 대상에 나타날 때 주의(ābhoga) 등에 따라 오직 하나만이 인식(viññāṇ)이 일어나는 원인이 된다는 이 고찰이 제시되었다. 나머지 대상들에 대해서도 적절하게 제시되어야 한다. 거기서 맛의 대상은 우선 감관의 토대에 밀착하여 인식이 일어나는 원인이 되므로, 여러 맛이 대상에 나타나더라도 한순간에 앞서 말한 방식대로 오직 한 종류만이 설인식(舌認識)이 일어나는 원인이 되며, 냄새의 대상도 그와 같다. 그러나 형색과 소리의 대상은 감관의 토대에 닿지 않고도 인식이 일어나는 원인이 되므로, 적절한 장소에 머물며 협력하는 다른 조건의 도움을 받는 만큼은 한순간에 한꺼번에 대상이 되지 않는다고 말할 수 없다. 왜냐하면 큰 소리 등은 여러 무리에 속해 있고, 형색 또한 가마를 메는 방식과 같이 한꺼번에 대상이 되기 때문이다. 여기서도 주의를 기울임에 따라, 혹은 대상의 강렬함에 따라 여러 무리의 결합에서도 어떤 경우에는 인식이 일어날 뿐이다. ‘감관의 명료함’이란 담즙 등의 장애가 없음으로 인해 감관이 날카로운 상태를 말한다. ‘그런데 어떻게 마음의’라고 묻는 것은 마음의 일반적인 특성에 따라 단일함의 관점에서 묻는 것이다.

๖๕๑. ตาทิสายาติ ยา ปจุรชนสฺส อตฺถีติปิ น คหิตา. สนฺตี สมานา. เอวนฺติ ยถาสสมฺภารุทกํ สสมฺภารปถวิยา อาพนฺธกํ, เอวํ ปรมตฺถุทกํ ปรมตฺถปถวิยาติ ทสฺเสติ. ตทนุรูปปจฺจเยหีติ อตฺตโน อาพนฺธนานุคุเณหิ อาพนฺธิยมาเนหิ สนฺธารณาทิกิจฺเจหิ ปุริเมหิ จ ปถวีอาทีหิ. อผุสิตฺวา ปติฏฺฐา โหติ, อผุสิตฺวา อาพนฺธตีติ อิมินา ผุสิตพฺพผุสนกภาโว อาโปธาตุยํ นตฺถีติ โผฏฺฐพฺพวเสน อุภยธมฺมตํ อาห. อญฺญมญฺญํ นิสฺสยตา อญฺญมญฺญนิสฺสยตา. อถ วา [Pg.168] อญฺญมญฺญตา จ นิสฺสยตา จ อญฺญมญฺญนิสฺสยตา. ยทิ โผฏฺฐพฺพาโผฏฺฐพฺพธาตูนํ โผฏฺฐพฺพภาเวน วินา อญฺญมญฺญนิสฺสยตา, ปถวีอาทีนํ กกฺขฬาทิสภาโว เอว โผฏฺฐพฺพภาโวติ ตพฺพิรเหน กถํ เตสํ อาโปธาตุยา นิสฺสยาทิภาโวติ อาห ‘‘อวินิพฺโภควุตฺตีสู’’ติอาทิ. อญฺญมญฺญปจฺจยภูเตสูติ เอเตน อุปาทารูปํ นิวตฺเตติ. อถ วา ปุพฺเพ อฏฺฐกถาธิปฺปาเย ฐตฺวา โผฏฺฐพฺพาโผฏฺฐพฺพธาตูนํ วิสิฏฺฐํ อญฺญมญฺญนิสฺสยตํ วตฺวา อิทานิ อตฺตโน อธิปฺปาเย ฐตฺวา อวิเสเสน ตํ ทสฺเสนฺโต อาห ‘‘อวินิพฺโภควุตฺตีสู’’ติอาทิ. ตํเยว อวิสิฏฺฐํ อญฺญมญฺญนิสฺสยตํ ทฬฺหํ กตฺวา ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปิ สหชาเตสู’’ติอาทิมาห. ตตฺถ อผุสนํ ตาว เอกกลาปคตตฺตา น วิจาเรตพฺพํ, ผุสนํ ปน กถนฺติ? เอกกลาปคตตฺตา เอว. วิสุํ สิทฺธานํเยว หิ วิสยมหาภูตานํ กายปฺปสาทนิสฺสยภูเตสุ ผุสนํ ทิสฺสติ.

651. ‘그러한 것’이란 일반 대중들에게 ‘있다’고조차 파악되지 않는 것이다. ‘있는 상태에서’도 마찬가지다. ‘이와 같이’란 조성된 물이 조성된 지대를 결합하듯, 궁극적 의미의 수대(水界)가 궁극적 의미의 지대를 결합한다는 것을 보여준다. ‘그에 상응하는 조건들로써’란 자신의 결합에 적합한 결합되는 성질들과 지탱하는 등의 작용들, 그리고 이전의 지대(地界) 등으로써를 말한다. ‘닿지 않고 머무름이 있고, 닿지 않고 결합한다’는 이것으로써 닿아야 할 성질과 닿는 성질이 수대에는 없다는 것을 촉감의 측면에서 양면성을 설하였다. ‘서로를 의지함’이 서로 의지함(aññamaññanissayatā)이다. 또는 ‘서로임’과 ‘의지함’이 서로 의지함이다. 만약 촉감인 요소와 촉감이 아닌 요소들이 촉감의 성질 없이 서로 의지한다면, 지대 등의 거친 자성 등이 바로 촉감의 성질인데 그것이 없이 어떻게 그것들이 수대에 대해 의지하는 등의 상태가 되겠는가라고 하여 ‘분리되지 않고 존재하는 것들에서’라고 시작되는 말을 하였다. ‘서로의 조건이 된 것들에서’라는 말로써 파생된 물질을 배제한다. 또는 이전에 주석서의 의도에 서서 촉감인 요소와 촉감이 아닌 요소들의 특별한 상호 의지성을 말하고, 이제 자신의 견해에 서서 차별 없이 그것을 보이며 ‘분리되지 않고 존재하는 것들에서’라고 시작되는 말을 하였다. 그 차별 없는 상호 의지성을 확고히 하여 보이면서 ‘함께 태어난 것들에서도 아니요’ 등을 설하였다. 거기서 닿지 않음은 우선 한 무리에 속해 있기 때문에 고찰할 필요가 없으나, 닿음은 어떠한가? 바로 한 무리에 속해 있기 때문이다. 따로 성립된 대상으로서의 근본물질들이 신체 감관의 토대가 된 것들에 대해서만 닿음이 나타나기 때문이다.

ฌายตีติ ปริปจฺจติ. น อุณฺหา หุตฺวาติ เอตสฺส อุณฺหสภาวา หุตฺวาติ อยมตฺโถติ กตฺวา ‘‘เตโชสภาวตํเยว ปฏิกฺขิปตี’’ติ วุตฺตํ. อุณฺหปฏิปกฺขตฺตา สีตสฺส อุณฺหตาย ปฏิกฺเขเป สีตตาสงฺกา สิยาติ อาห ‘‘น สีตตฺตํ อนุชานาตี’’ติ. เตโชสภาคตํเยว วา สีตตายปิ ทสฺเสตุํ ‘‘น สีตตฺตํ อนุชานาตี’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘เตโช เอว หิ สีต’’นฺติ. มนฺเท หิ อุณฺหภาเว สีตพุทฺธีติ เตโช เอว หิ สีตํ. กถํ ปเนตํ วิญฺญายตีติ? สีตพุทฺธิยา อววตฺถิตภาวโต ปาราปารํ วิย. ตถา หิ อาตเป ฐตฺวา ฉายํ ปวิฏฺฐานํ สีตพุทฺธิ โหติ, ตตฺเถว ปถวีคพฺภโต นิคฺคตานํ อุณฺหพุทฺธีติ. ยทิ เตโชเยว สีตํ, อุณฺหภาเวน สทฺธึ สีตภาโวปิ เอกสฺมึ กลาเป อุปลพฺเภยฺยาติ อาห ‘‘สีตุณฺหานญฺจา’’ติอาทิ. อุณฺหสีตกลาเปสุ สีตุณฺหานํ อปฺปวตฺติ. ทฺวินฺนํ…เป… ยุชฺชติ, น อาโปธาตุวาโยธาตูนํ สีตภาเวติ อธิปฺปาโย. อาโปธาตุยา หิ วาโยธาตุยา สีตภาเว อุณฺหภาเวน สทฺธึ เอกสฺมึ กลาเป สีตภาโว ลพฺเภยฺย, น ปน ลพฺภติ. น เจตฺถ อาโปธาตุอธิเก วาโยธาตุอธิเก วา กลาเป สีตภาโวติ สกฺกา วิญฺญาตุํ ตาทิเสปิ กตฺถจิ กลาเป อลพฺภมานตฺตา สีตภาวสฺสาติ. ขรตาทิสภาวาธิกสฺส ภูตสงฺฆาตสฺส ทวตาทิสภาวาธิกตาปตฺติ ภาวญฺญถตฺตํ. ตํ ปน ยถา โหติ, ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ปจฺจ…เป… ปฺปตฺตี’’ติ อาห.

‘태운다(jhāyati)’는 것은 성숙시킨다는 뜻이다. ‘뜨겁게 되지 않고’라는 것은 이것이 뜨거운 자성이 되지 않는다는 뜻으로 해석하여 ‘화대(火界)의 자성 자체를 부정한다’고 설해졌다. 뜨거움의 반대인 차가움에 대하여 뜨거움으로 부정하면 차가운 성질이라는 의구심이 생길 수 있으므로 ‘차가운 성질을 허용하지 않는다’고 설하였다. 또는 화대와 같은 부류임을 차가움에 대해서도 보이기 위해 ‘차가운 성질을 허용하지 않는다’고 설하였다. 그래서 ‘화대가 바로 차가움이다’라고 하였다. 뜨거운 상태가 미약할 때 차갑다는 인식이 생기므로 화대가 바로 차가움인 것이다. 그렇다면 이것을 어떻게 알 수 있는가? 차갑다는 인식은 확정된 상태가 아니기 때문이니, 마치 이쪽과 저쪽의 관계와 같다. 즉 햇볕에 있다가 그늘에 들어온 자들에게는 차갑다는 인식이 생기지만, 바로 그곳에서도 땅속에서 나온 자들에게는 뜨겁다는 인식이 생기는 것과 같다. 만약 화대가 바로 차가움이라면 뜨거운 상태와 함께 차가운 상태도 하나의 무리에서 발견되어야 하므로 ‘차가움과 뜨거움의’라고 시작되는 말을 하였다. 뜨겁거나 차가운 무리들에서 차가움과 뜨거움은 함께 일어나지 않는다. ‘둘의… (중략)…’가 적절하며, 수대와 풍대의 차가운 성질은 적절하지 않다는 것이 의도이다. 수대와 풍대의 차가운 성질이 있다면 뜨거운 상태와 함께 하나의 무리에서 차가운 상태가 발견되어야 하겠지만, 발견되지 않는다. 또한 수대가 우세하거나 풍대가 우세한 무리에서 차가운 상태가 있다고 알 수도 없으니, 그러한 어떤 무리에서도 차가운 상태가 발견되지 않기 때문이다. 딱딱함 등의 자성이 우세한 물질의 결합체가 유동성 등의 자성이 우세한 상태로 변하는 것이 상태의 변화이다. 그것이 어떻게 일어나는지 보이기 위해 ‘성숙하여… (중략) …생겨남’이라고 설하였다.

๖๕๒. เอกนฺตนจิตฺตสมุฏฺฐานาทีติ [Pg.169] อาทิ-สทฺเทน เอกนฺตอนุปาทินฺนุปาทานิยาทึ สงฺคณฺหาติ. ปุริมานมฺปีติ ‘‘ยํ วา ปนญฺญมฺปี’’ติ เอตสฺมา วจนโต ปุริมานํ อนุปาทินฺนานํ สทฺทายตนกายวิญฺญตฺติอาทีนํ นจิตฺตสมุฏฺฐานานญฺจ จกฺขายตนโสตายตนาทีนํ. นกมฺมสฺสกตตฺตาภาวาทิกนฺติ นกมฺมสฺสกตตฺตาภาวํ นจิตฺตสมุฏฺฐานภาวนฺติ เอวมาทิกํ. เอกนฺตากมฺมชาทีสูติ อาทิ-สทฺเทน เอกนฺตาจิตฺตชํ คยฺหติ. ตา ชรตาอนิจฺจตา. อเนกนฺเตสุ น คหิตาติ เอกนฺตโต อกมฺมเชสุ สทฺทายตนาทีสุ อจิตฺตเชสุ จ จกฺขายตนาทีสุ คเหตฺวา จตุสมุฏฺฐานิกตฺตา อเนกนฺเตสุ รูปายตนาทีสุ น คหิตาติ อตฺโถ.

652. ‘절대적으로 마음에서 생긴 것이 아닌 것 등’이란 ‘등’이라는 말로 ‘절대적으로 업에 의해 집수되지 않았으나 집착의 대상이 되는 것 등’을 포함한다. ‘앞의 것들도’라는 것은 “혹은 그 밖의 다른 어떤 것이든”이라는 이 말로부터 앞의 업에 의해 집수되지 않은 소리 대상과 신체적 암시 등과 마음에서 생기지 않은 안처와 이처 등을 의미한다. ‘업에 의한 자성이 없음 등’이란 업에 의한 자성이 없는 상태, 마음에서 생기지 않는 상태 등을 말한다. ‘절대적으로 업에서 생기지 않은 것 등’에서 ‘등’이라는 말로 절대적으로 마음에서 생기지 않은 것을 취한다. 그것들은 노사와 무상이다. ‘결정되지 않은 것들 중에는 취해지지 않았다’는 것은, 절대적으로 업에서 생기지 않은 소리 대상 등과 마음에서 생기지 않은 안처 등에서 취하여, 네 가지 원인에서 생긴 것이므로 결정되지 않은 색처 등에 대해서는 취해지지 않았다는 뜻이다.

๖๖๖. อนิปฺผนฺนตฺตาติ อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา สภาวโต อสิทฺธตฺตํ. ตสฺสาติ วิญฺญตฺติทฺวยสฺส.

666. ‘완성되지 않은 것이기 때문’이란 다른 것에 의존하지 않고 자체 성질상 성립되지 않음을 말한다. ‘그것의’란 두 가지 암시(신표와 어표)를 말한다.

โนอุปาทาภาชนียกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

파생되지 않은 물질의 분류에 대한 설명이 끝났다.

ทุกนิทฺเทสวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

이법의 상세한 설명이 끝났다.

จตุกฺกนิทฺเทสวณฺณนา

사법의 상세한 설명

๙๖๖. ‘‘สพฺพํ รูปํ มนสา วิญฺญาต’’นฺติ วจนโต ยทิ วิญฺญาตโต อญฺญํ ทิฏฺฐาทิ น โหตีติ ‘‘กตมํ ตํ รูปํ ทิฏฺฐ’’นฺติอาทินา ปุจฺฉา น กตา, เอวํ สนฺเต จตุกฺกภาโว กถนฺติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ทสฺสนาทิคฺคหณวิเสสโต’’ติ. ทสฺสนํ สวนํ มินิตฺวา ชานนํ วิชานนญฺจาติ เอตสฺมา ทสฺสนาทิคฺคหณวิเสสโต. เอเตน คาหกเภเทน คเหตพฺพเภโทติ ทสฺเสติ. อิทานิ สมุเขนปิ คเหตพฺพเภโท ลพฺภตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐา…เป… ภาวโต’’ติ วุตฺตํ.

966. “모든 물질은 마음에 의해 인식된다”는 말에 따라, 만약 인식된 것 외에 본 것 등이 없다면 “그 본 것이란 어떤 물질인가?” 등의 질문은 이루어지지 않았을 것이다. 그러함에도 불구하고 사법의 존재가 어떻게 성립하는지에 대한 의문을 염두에 두고 “보는 것 등의 포착의 차이로부터”라고 말하였다. 보는 것, 듣는 것, 추론하여 아는 것, 그리고 식별하여 아는 것 등, 이러한 보는 것 등의 포착의 차이로부터 (성립한다). 이것으로 포착하는 주체의 차이에 의해 포착되는 대상의 차이가 있음을 보여준다. 이제 직접적으로도 포착되는 대상의 차이가 얻어짐을 보여주기 위해 “본 것... 등... 상태로부터”라고 설해졌다.

ปญฺจกนิทฺเทสวณฺณนา

오법의 상세한 설명

๙๖๙. ตทิทํ นยกรณํ ฉพฺพิธาทีสุ ตีสุ สงฺคเหสุ โยชิตํ.

969. 바로 이 방법의 적용은 육법 등 세 가지 분류에 적용되었다.

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา

잡다한 이야기에 대한 설명

๙๗๕. เอกนฺตโต นีวรณตฺตา มิทฺธสฺส ‘‘นตฺถิ นีวรณา’’ติ วจเนน คหณนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘มิทฺธสฺสปิ นีวรณสฺสา’’ติ วุตฺตํ. น จ รูปํ ปหาตพฺพํ นิปฺปริยายปฺปหานสฺส อิธ [Pg.170] อธิปฺเปตตฺตา. เอตฺถ เกจิ ‘‘นามกายรูปกายเคลญฺญสภาวโต ทุวิธํ มิทฺธํ. ตตฺถ ปุริมํ ‘นีวรณา’ติ วจเนน วุตฺตํ, อิตรํ รูปสภาว’’นฺติ วทนฺติ. ตตฺถ ยํ ตํ อรูปโต อญฺญํ มิทฺธํ ปริกปฺปิตํ, ตมฺปิ นีวรณํ มิทฺธสภาวโต อิตรํ มิทฺธํ วิยาติ ปริกปฺปิตมิทฺธสฺสปิ น สกฺกา นีวรณภาวํ นิวตฺเตตุนฺติ เตสํ วจนสฺส นีวรณปฺปหานวจเนน วิโรธํ ทสฺเสนฺโต ‘‘น จ รูปกาย’’นฺติอาทิมาห. อถ วา ขีณาสวานํ โสปฺปนสภาวโต โสปฺปสฺส จ มิทฺธเหตุกตฺตา อตฺถิ มิทฺธรูปนฺติ วาทํ สนฺธาย อุตฺตรมาห ‘‘น จ รูปกายเคลญฺญ’’นฺติอาทินา. ตตฺถ มิทฺธเมว โสปฺปเหตูติ นายํ อวธารณา อิจฺฉิตา, โสปฺปเหตุ เอว มิทฺธนฺติ ปน อิจฺฉิตาติ มิทฺธโต อญฺโญปิ โสปฺปเหตุ อตฺถิ, โก ปน โส? รูปกายเคลญฺญํ. น จ รูป…เป… วจนโตติ โยชนา ทฏฺฐพฺพา.

975. 혼침은 전적으로 장애이기 때문에 “장애는 없다”는 말로 포착되지 않음을 보여주기 위해 “혼침이라는 장애의 경우에도”라고 설해졌다. 그리고 물질은 버려져야 할 것이 아니니, 여기서는 방편이 아닌 직접적인 버림이 의도되었기 때문이다. 이에 대해 어떤 이들은 “명신과 색신의 병약한 상태에 따라 혼침은 두 가지이다. 그중 앞의 것은 ‘장애’라는 말로 설해졌고, 다른 하나는 물질의 자성이다”라고 말한다. 거기서 만약 무색 이외의 다른 혼침을 상정한다면, 그것 또한 혼침의 자성상 다른 혼침과 마찬가지로 장애일 것이기에, 상정된 혼침이라 하더라도 장애가 아님을 막을 수 없다는 그들의 주장에 대해, 장애를 버린다는 말과의 모순을 보여주며 “색신이 아니다” 등을 설하였다. 또는 아라한들에게도 수면의 상태가 있고 수면은 혼침을 원인으로 하기에 혼침이라는 물질이 존재한다는 주장을 염두에 두고 답변을 설하기를 “색신의 병약함 등이 아니다”라고 하였다. 거기서 혼침만이 수면의 원인이라는 한정적인 의미가 의도된 것이 아니라, 수면의 원인이 바로 혼침이라는 점이 의도되었기에, 혼침 이외에도 수면의 원인이 있으니 그것은 무엇인가? 바로 색신의 병약함이다. “색신이 아니다... 등... 라는 말로부터”라고 연결해서 보아야 한다.

วจีโฆสาทีติ อาทิ-สทฺเทน หุํการาทิสทฺโท สงฺคยฺหติ. องฺคุลิโผฏาทิสทฺโท อุตุสมุฏฺฐาโนเยว, จิตฺตปจฺจโย ปน โหติ. รูปภาวมตฺตานีติ ชรามรณสภาวานํ รูปานํ ตํธมฺมมตฺตานิ, ตโต เอว น ชาติอาทิธมฺมวนฺตานีติ อาห ‘‘น สยํ สภาววนฺตานี’’ติ. ยถา ชรา อนิจฺจตา จ รูปภาวมตฺตํ, เอวํ ชาติปีติ ชาติยา รูปภาวมตฺตตาย อุปสํหรณตฺโถ ตถา-สทฺโท.

‘말의 음성 등’에서 ‘등’이라는 말로 훔 소리 등이 포함된다. 손가락을 퉁기는 소리 등은 기온에서 생긴 것일 뿐이지만 마음의 조건이 된다. ‘물질의 상태일 뿐인 것들’이란 늙음과 죽음의 자성을 가진 물질들의 그러한 법일 뿐인 것을 말하며, 그 때문에 스스로 자성을 가진 것이 아니므로 “그 자체가 자성을 가진 것은 아니다”라고 하였다. 마치 늙음과 무상이 물질의 상태일 뿐인 것처럼, 생겨남 또한 그러하므로, 생겨남이 물질의 상태일 뿐임을 유추하게 하려고 ‘그와 같이’라는 단어를 사용했다.

เตสํ รูปธมฺมานํ. สงฺขาตาทิ-สทฺโท วิย อภินิพฺพตฺติต-สทฺโทปิ วตฺตมานกาลิโกปิ โหตีติ ‘‘อภินิพฺพตฺติยมานธมฺมกฺขณสฺมิ’’นฺติ วุตฺตํ. เอวมปีติ ยทิปิ ชิรณภิชฺชนภาวา ชิรณาทิสภาวานํ ธมฺมานํ ชนกปจฺจยกิจฺจานุภาวกฺขเณ อภาวโต ตปฺปจฺจยภาวโวหารํ อภินิพฺพตฺติโวหารญฺจ น ลภนฺติ, เอวมปิ เตสํ อุปาทินฺนตา วตฺตพฺพาติ สมฺพนฺโธ. ‘‘ชรามรณํ ปฏิจฺจสมุปฺปนฺน’’นฺติ วจนโต ตสฺส ปริยายตํ วิวรติ ‘‘เตสํ อุปฺปาเท สตี’’ติอาทินา.

‘그들’이란 그 물질의 법들을 말한다. ‘형성된 것’ 등의 단어처럼 ‘생겨난’이라는 단어도 현재 시제로 쓰이기에 “법이 생겨나고 있는 찰나에”라고 설해졌다. ‘이와 같더라도’란 비록 늙어감과 부서짐의 상태가 늙음 등의 자성을 가진 법들의 산출적 조건의 기능이 일어나는 찰나에는 존재하지 않기에 그러한 조건의 상태라는 표현이나 생겨남이라는 표현을 얻지 못할지라도, 이와 같더라도 그것들이 집수된 것임은 말해져야 한다는 연관성이다. “늙음과 죽음은 연기된 것이다”라는 말로부터 그것의 방편적인 의미를 “그들이 생겨남이 있을 때” 등으로 풀이한다.

ยทิ เอวนฺติ ยทิ นิสฺสยปฏิพทฺธวุตฺติกา ชาติอาทโย, เอวํ สติ. ‘‘มหาภูตานํ อุปาทายรูป’’นฺติ วจนโต ภูตนิสฺสิเตสุ เกวโล อุปาทายโวหาโรติ อุปาทาเย นิสฺสิตาปิ อปเรน อุปาทาย-สทฺเทน วิเสเสตฺวา วตฺตพฺพาติ อธิปฺปาเยน ‘‘อุปาทายุปาทายภาโว อาปชฺชตี’’ติ อาห. การณการเณปิ การเณ วิย โวหาโร โหติ [Pg.171] ‘‘โจเรหิ คาโม ทฑฺโฒ’’ติ ยถาติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ภูต…เป… ตฺตนโต’’ติ อาห. อิทานิ ปรมฺปรา วินา นิปฺปริยายโต อุปฺปาทาทีนํ ภูตปฏิพทฺธภาวํ สห นิทสฺสเนน ทสฺเสตุํ ‘‘อปิ จา’’ติอาทิมโวจ. วิการปริจฺเฉทาปิ อุปาทายรูปวิการาทิภาเว ภูตปฏิพทฺธภาวาวินิวตฺติโต เอกสฺมึ กลาเป เอเกกาว วิการาทโยติ ชีวิตินฺทฺริยํ วิย กลาปานุปาลกํ กลาปวิการาทิภาวโต จ ‘‘อุปาทายรูปานิ’’อิจฺเจว วุจฺจนฺตีติ อาห ‘‘เอวํ วิกา…เป… โยเชตพฺพานี’’ติ.

‘만약 그렇다면’이란 만약 생겨남 등이 의지처에 결속되어 활동한다면, 그러할 경우에 (그렇다는 뜻이다). “대종을 근거로 한 파생된 물질”이라는 말로부터 대종에 의지한 것에만 ‘파생된’이라는 표현이 쓰이기에, 파생된 것에 의지한 것 또한 또 다른 ‘파생된’이라는 말로 구별하여 말해야 한다는 의도로 “파생의 파생인 상태에 이르게 된다”라고 말하였다. 원인의 원인에 대해서도 원인에서와 마찬가지로 “도둑들이 마을을 태웠다”는 식의 표현이 쓰이는 것과 같음을 보여주며 “대종... 등... 상태로부터”라고 하였다. 이제 전승을 통하지 않고 직접적으로 생겨남 등이 대종에 결속된 상태임을 사례와 함께 보여주기 위해 “또한” 등을 언급하였다. 변화와 한정 또한 파생된 물질의 변화 등의 상태에서 대종에 결속된 상태로부터 벗어나지 않기에, 한 무리 안에 각각 하나의 변화 등이 있는 것이니, 생명기능이 무리를 수호하는 것처럼 무리의 변화 등의 상태로부터 “파생된 물질들”이라고만 불린다고 하며 “이와 같이 변화... 등... 적용해야 한다”라고 하였다.

อสงฺขตภาวนิวารณตฺถํ ปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตาติ อิทํ อปรินิปฺผนฺนสภาววโต อนุปลพฺภมานตาย สสวิสาณํ วิย เกนจิ น สงฺขตนฺติ อสงฺขตํ นาม สิยาติ อิมิสฺสา อาสงฺกาย นิวตฺตนวเสน วุตฺตํ. อถ วา รูปวิการาทิภาวโต รูปภาโว วิย รูเป สติ สนฺติ, อสติ น สนฺตีติ สิทฺธาย ปฏิจฺจสมุปฺปนฺนตาย สาธิตา ปรินิปฺผนฺนตา เตสํ สงฺขตภาวํ สาเธนฺตี อสงฺขตภาวํ นิวารณตฺถํ ชายตีติ วุตฺตํ ‘‘อสงฺขตภาวนิวารณตฺถํ ปรินิปฺผนฺนตา วุตฺตา’’ติ.

무위의 상태를 배제하기 위해 ‘완성된 상태’가 설해졌다는 것은, 이것이 완성되지 않은 자성을 가진 것으로서 발견되지 않기에 토끼 뿔처럼 아무것에 의해서도 형성되지 않은 것이라 하여 무위라고 불릴 수도 있다는 의구심을 물리치기 위해 설해진 것이다. 또는 물질의 변화 등의 상태처럼 물질이 있을 때 있고 물질이 없을 때 없는 것으로서 확립된 연기성에 의해 입증된 완성된 상태가 그것들의 유위의 상태를 확증하며 무위의 상태를 배제하기 위해 생겨난 것이므로 “무위의 상태를 배제하기 위해 완성된 상태가 설해졌다”라고 하였다.

ปกิณฺณกกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

잡다한 이야기에 대한 설명이 끝났다.

รูปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

물질의 장에 대한 설명이 끝났다.

๓. นิกฺเขปกณฺฑํ

3. 요약의 장

ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

삼법 요약에 대한 설명

๙๘๕. ยถาวุตฺตผสฺสปญฺจมกาทิราสิกิจฺจรหิตตฺตา [Pg.172] เกจิ ธมฺเม วิสุํ ฐเปตฺวา โสวจสฺสตาทิอวุตฺตวิเสสสงฺคณฺหนตฺถญฺจ, เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา ฉนฺทาทโย ‘‘เยวาปนา’’ติ วุตฺตาติ เยวาปนกานํ ปทุทฺธาเรน นิทฺเทสานรหตาย การณํ วุตฺตนฺติ หทยวตฺถุสฺส ตถา นิทฺเทสานรหตาย การณํ วทนฺโต ‘‘สุขุมุปา…เป… หิตสฺสา’’ติ อาห. สุขุมภาเวปิ อินฺทฺริยาทิสภาวานิ อุปาทายรูปานิ อาธิปจฺจาทิวเสน ปากฏานิ โหนฺติ, น อตํสภาวํ สุขุมุปาทายรูปนฺติ หทยวตฺถุสฺส ปทุทฺธาเรน กุสลตฺติกปทภาชเน นิทฺเทสานรหตา วุตฺตา. สุขุมภาวโตเยว หิ ตํ มหาปกรเณปิ ‘‘ยํ รูปํ นิสฺสาย มโนธาตุ จ มโนวิญฺญาณธาตุ จ วตฺตนฺตี’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๘) นิสฺสิตธมฺมมุเขน ทสฺสิตนฺติ. เวเนยฺยชฺฌาสยวเสน วา หทยวตฺถุ ปทุทฺธาเรน น ทสฺสิตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. เยน ปน อธิปฺปาเยน รูปกณฺเฑ หทยวตฺถุ ทุวิเธน รูปสงฺคหาทีสุ น วุตฺตํ, โส รูปกณฺฑวณฺณนาย วิภาวิโต เอวาติ. นิกฺขิปิตฺวาติ ปทสฺส ปกฺขิปิตฺวาติ อตฺโถติ อธิปฺปาเยน ‘‘วิตฺถารเทสนํ อนฺโตคธํ กตฺวา’’ติ วุตฺตํ. มูลาทิวเสน หิ เทสิตา กุสลาทิธมฺมา ตํตํจิตฺตุปฺปาทาทิวเสนปิ เทสิตา เอว นาม โหนฺติ ตํสภาวานติวตฺตนโตติ.

985. 앞에서 설한 촉을 다섯 번째로 하는 등의 무리(rāsiki)의 작용이 없기 때문에, 어떤 법들을 별도로 두어 순종함(sovacassatā) 등 언급되지 않은 특수한 것들을 포함하기 위해, 또는 유도(veneyya)의 의도에 따라 욕구(chanda) 등이 ‘그 밖에 어떤(yevāpanā)’이라고 설해졌다. ‘예바파나’ 법들은 항목의 추출(paduddhāra)을 통한 서술에 적합하지 않은 이유가 설해졌기에, 심장토대(hadayavatthu)에 대해서도 그와 같이 서술에 적합하지 않은 이유를 설명하며 ‘미세한 파생... 내지 ...한 것의(sukhumupā…pe… hitassā)’라고 하였다. 미세함에도 불구하고 감관 등의 자성을 가진 파생물질(upādāyarūpāni)은 지배력(ādhipacca) 등에 의해 분명하게 나타나지만, 심장토대는 그러한 성질이 없는 미세한 파생물질이라는 점에서 항목 추출을 통한 유익한 법의 삼구 분류(kusalattikapadabhājane)에서 서술에 적합하지 않음이 언급되었다. 미세함 때문에 대론(mahāpakaraṇa, 발취론)에서도 ‘어떤 형색을 의지하여 의계와 의식계가 일어난다’(paṭṭhā. 1.1.8)라고 의지하는 법(nissitadhamma)의 측면에서 나타내었다. 또는 유도의 의도에 따라 심장토대가 항목의 추출로 나타나지 않았다고 보아야 한다. 그러나 어떤 의도로 물질의 품(rūpakaṇḍe)에서 심장토대가 두 가지 방식으로 물질의 갈래(rūpasaṅgaha) 등에서 언급되지 않았는지는 물질의 품의 주석에서 이미 밝혀진 바와 같다. ‘던져넣고(nikkhipitvā)’라는 단어는 ‘포함시키고(pakkhipitvā)’라는 뜻이라는 의도에서 ‘상세한 설법을 안에 포함시켜서’라고 하였다. 뿌리(mūla) 등에 의해 설해진 유익한 법 등은 각각의 마음의 일어남 등에 의해서도 설해진 것이라 할 수 있는데, 그 성질을 벗어나지 않기 때문이다.

มูลวเสนาติ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนวเสน. เอตานิ เหตุปทาทีนิ หิโนติ ผลํ เอตสฺมา ปวตฺตตีติ เหตุ, ปฏิจฺจ เอตสฺมา เอตีติ ปจฺจโย, ชเนตีติ ชนโก, นิพฺพตฺเตตีติ นิพฺพตฺตโกติ เสสานํ วจนตฺโถ. ‘‘มูลฏฺฐสฺส…เป… วุตฺต’’นฺติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ ‘‘ปีฬนฏฺโฐ’’ติอาทีสุ วิย มูลภาโว มูลฏฺโฐ, ตีณิ กุสลมูลานีติ อยญฺจ มูลโต นิกฺเขโปติ? น, มูลสฺส อตฺโถ มูลฏฺโฐ, โส เอว มูลฏฺโฐติ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนฏฺเฐน มูลสภาวานํ อโลภาทิธมฺมานํ กุสลธมฺเมสุ กิจฺจวิเสสสฺส อธิปฺเปตตฺตา. เตเนวาห ‘‘อตฺโถติ ธมฺมกิจฺจ’’นฺติ. อถ วา อตฺถวเสนาติ ‘‘ตีณิ กุสลมูลานี’’ติ วุตฺตานํ เตสํ มูลานํ สภาวสงฺขาตอตฺถวเสน, น คาถาย วุตฺตอตฺถวเสน. ยสฺมา [Pg.173] ปน โส มูลฏฺโฐเยว จ โหติ, ตสฺมา วุตฺตํ ‘‘อโลภาทีน’’นฺติอาทิ. อโลภาทโย วิย เวทนากฺขนฺธาทโยปิ อธิกตตฺตา ตํ-สทฺเทน ปฏินิทฺทิสิตพฺพาติ วุตฺตํ ‘‘เต กุสลมูลา ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ. เตหิ อโลภาทีหีติ เอตฺถ อาทิ-สทฺเทน วา เวทนากฺขนฺธาทโยปิ สงฺคหิตาติ ทสฺเสตุํ ‘‘เต กุสลมูลา ตํสมฺปยุตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

‘뿌리의 방식에 의해(mūlavasenāti)’라는 것은 굳건히 확립된 상태를 성취하는 방식에 의해서라는 뜻이다. 이러한 원인의 구절(hetupadādīni)들 중, 결과(phala)가 이로부터 생겨나므로 원인(hetu)이고, 이로부터 연하여 가므로 연(paccaya)이며, 낳으므로 생기자(janaka)이고, 일어나게 하므로 발생자(nibbattakoti)라는 것이 나머지 단어들의 뜻이다. ‘뿌리의 의미로... 라고 설했다’는 것은 왜 설했는가? ‘박해하는 의미(pīḷanaṭṭho)’ 등에서처럼 뿌리의 상태가 뿌리의 의미이고, ‘세 가지 유익한 뿌리’라는 이것이 뿌리로부터의 배치(nikkhepa)가 아닌가? 아니다. 뿌리의 목적이 뿌리의 의미(mūlaṭṭho)이며, 그것이 바로 뿌리의 의미이니, 굳건히 확립된 상태를 성취하는 의미로 뿌리의 자성인 무탐(alobha) 등의 법들이 유익한 법들에서 특별한 작용을 하는 것이 의도되었기 때문이다. 그래서 ‘의미란 법의 작용(dhammakicca)이다’라고 하였다. 또는 의미의 방식이란 ‘세 가지 유익한 뿌리’라고 설해진 그 뿌리들의 자성이라 일컬어지는 의미에 의한 것이지, 게송에서 설해진 의미에 의한 것이 아니다. 그것이 바로 뿌리의 의미이기 때문에 ‘무탐 등의’라고 말한 것이다. 무탐 등과 같이 수온(vedanākkhandha) 등도 주제가 되었으므로 ‘그(taṃ)’라는 단어로 다시 지칭되어야 하기에 ‘그 유익한 뿌리들과 그것에 상응하는 것들’이라고 하였다. ‘그 무탐 등에 의해’라는 구절에서 ‘등(ādi)’이라는 단어로 수온 등도 포함되었음을 보이기 위해 ‘그 유익한 뿌리들과 그것에 상응하는 것들’이라고 설한 것이다.

‘‘กตเม ธมฺมา กุสลา’’ติ ปุจฺฉิตฺวา ผสฺสาทิเภทโต จตฺตาโร ขนฺเธ ทสฺเสตฺวา ‘‘อิเม ธมฺมา กุสลา’’ติ (ธ. ส. ๑) วุตฺตตา ขนฺธา จ กุสลนฺติ วุตฺตํ ‘‘ขนฺเธหิ สภาวโต กุสเล ปริยาทิยตี’’ติ. เวทนากฺขนฺโธ วาติ กุสลํ…เป… วิญฺญาณกฺขนฺโธ วาติ. อญฺญสฺส อตฺตโน ผลสฺส. มูเลหิ กุสลานํ อนวชฺชตาย เหตุํ ทสฺเสตีติ อิทํ น มูลานํ กุสลสฺส อนวชฺชภาวสาธกตฺตา วุตฺตํ, อถ โข ตสฺส อนวชฺชตาย สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธกตฺตา. ยทิ หิ มูเลหิ กโต กุสลานํ อนวชฺชภาโว ภเวยฺย, ตํสมุฏฺฐานรูปสฺสปิ โส ภเวยฺย, มูลานํ วา เตสํ ปจฺจยภาโว น สิยา, โหติ จ โส. วุตฺตญฺเหตํ ‘‘เหตู เหตุ…เป… ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๑.๑.๑.). กิญฺจ ภิยฺโย กุสลานํ วิย อกุสลาพฺยากตานมฺปิ ตพฺภาโว มูลปฏิพทฺโธ ภเวยฺย, ตถา สติ อเหตุกานํ อกุสลาพฺยากตานํ ตพฺภาโว น สิยา, ตสฺมา กุสลาทีนํ โยนิโสมนสิการาทิปฏิพทฺโธ กุสลาทิภาโว, น มูลปฏิพทฺโธ, มูลานิ ปน กุสลาทีนํ สุปฺปติฏฺฐิตภาวสาธนานีติ เวทิตพฺพํ. สเหตุกา หิ ธมฺมา วิรุฬฺหมูลา วิย ปาทปา สุปฺปติฏฺฐิตา ถิรา โหนฺติ, น ตถา อเหตุกาติ. ตํสมฺปโยคกตํ อนวชฺชสภาวนฺติ อิทมฺปิ น อนวชฺชสภาวสฺส ตํสมฺปโยเคน นิปฺผาทิตตฺตา วุตฺตํ, อนวชฺชสภาวํ ปน วิเสเสตฺวา ทสฺเสตุํ วุตฺตํ. อโลภาทิสมฺปโยคโต หิ กุสลาทีนํ ขนฺธานํ อนวชฺชภาโว สุปฺปติฏฺฐิโต ชายติ, น อเหตุกาพฺยากตานํ วิย น สุปฺปติฏฺฐิโตติ. ยทิ เอวํ น เตสํ ขนฺธานํ กุสลาทิภาโว ทสฺสิโต สิยา? น, อธิการโต กุสลภาวสฺส วิญฺญายมานตฺตา. กมฺม-สทฺโท วิย วิปากธมฺมตาวาจิโน น มูลกฺขนฺธสทฺทา, โส จ อิธ อวิเสสโต วุตฺโตติ อาห ‘‘กมฺเมหิ สุขวิปากตํ ทสฺเสตี’’ติ. อาทิกลฺยาณตํ กุสลานํ [Pg.174] ทสฺเสตีติ โยชนา. อนวชฺชเหตุสภาวสุขวิปากภาวนิทานาทิสมฺปตฺติโย ทฏฺฐพฺพา, โยนิโสมนสิการอวชฺชปฏิปกฺขตาอิฏฺฐวิปากตาวเสนปิ นิทานาทิสมฺปตฺติโย โยเชตพฺพา. โยนิโสมนสิการโต หิ กุสลา อโลภาทิมูลกา, อโลภาทิสมฺปโยคโต จ โลภาทิปฏิปกฺขสุขวิปากาว ชาตาติ.

‘어떤 법들이 유익한가’라고 묻고 촉 등을 시작으로 네 가지 무더기(khandha)를 보인 후 ‘이러한 법들이 유익하다’(Dha.Sa. 1)라고 하였으므로 무더기들이 유익한 것이라고 ‘무더기로써 자성상 유익한 법들을 남김없이 포함한다’고 하였다. 혹은 수온이 유익한 것이거나... 내지 식온이 유익한 것이다. 다른 자신의 결과에 대하여. ‘뿌리들로써 유익한 법들의 허물없음(anavajjatā)의 원인을 보인다’는 이것은 뿌리들이 유익함의 허물없는 상태를 성취하기 때문에 설해진 것이 아니라, 그 허물없음에 대해 굳건히 확립된 상태를 성취하기 때문에 설해진 것이다. 만약 뿌리들에 의해 유익한 법들의 허물없음이 만들어진다면, 그것은 그로부터 일어나는 물질(samuṭṭhānarūpa)에도 있어야 하며, 혹은 그 뿌리들이 그것의 연(paccaya)이 되지 않아야 하지만, 실제로는 연이 된다. ‘원인은 원인... 연이다’(Paṭṭhā. 1.1.1)라고 설해졌기 때문이다. 또한 유익한 법들처럼 해로운 법이나 무기(abyākata)의 법들의 상태도 뿌리에 매여 있어야 하는데, 그렇게 되면 원인 없는(ahetuka) 해로운 법이나 무기법들의 상태는 존재하지 않게 될 것이다. 그러므로 유익함 등의 상태는 지혜로운 주의력(yonisomanasikāra) 등에 매여 있는 것이지 뿌리에 매여 있는 것이 아니다. 다만 뿌리들은 유익함 등의 굳건히 확립된 상태를 성취하는 것임을 알아야 한다. 원인을 가진(sahetuka) 법들은 뿌리가 내린 나무처럼 굳건히 확립되어 견고하지만, 원인 없는 법들은 그렇지 않기 때문이다. ‘그것과의 상응으로 인해 만들어진 허물없는 자성’이라는 이 말도 허물없는 자성이 그것과의 상응에 의해 생성되었기 때문에 설해진 것이 아니라, 허물없는 자성을 특별하게 보이기 위해 설해진 것이다. 무탐 등과의 상응으로 인해 유익함 등의 무더기들의 허물없는 상태가 굳건히 확립되어 생겨나는 것이지, 원인 없는 무기법들처럼 굳건히 확립되지 않는 것이 아니기 때문이다. 그렇다면 그 무더기들의 유익함 등의 상태가 나타나지 않는 것인가? 아니다. 문맥상 유익한 상태임이 알려지기 때문이다. ‘업(kamma)’이라는 단어처럼 과보의 성질을 나타내는 말은 뿌리나 무더기라는 단어가 아니며, 그것이 여기서는 차별 없이 설해졌기에 ‘업들에 의해 행복한 과보임을 보인다’고 하였다. ‘유익한 법들의 처음의 훌륭함(ādikalyāṇataṃ)을 보인다’는 구성이다. 허물없는 원인의 자성과 행복한 과보의 상태인 원인(nidāna) 등의 성취를 보아야 하며, 지혜로운 주의력과 주의(avajja)의 반대되는 상태, 그리고 원하는 과보를 얻는 측면에서도 원인 등의 성취를 연결해야 한다. 지혜로운 주의력으로부터 무탐 등을 뿌리로 하는 유익한 법들이 생기며, 무탐 등과의 상응으로 인해 탐욕 등의 반대인 행복한 과보로서 생겨나기 때문이다.

๙๘๖. ‘‘กสฺมา วุตฺต’’นฺติ อนุยุญฺชิตฺวา โจทโก ‘‘นนู’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. อิตโร ยถาวุตฺตโมหสฺส อิธ สมฺปยุตฺต-สทฺเทน อวุจฺจมานตํ ‘‘สจฺจเมต’’นฺติ สมฺปฏิจฺฉิตฺวา ‘‘เตนา’’ติอาทินา ปริหารมาห. ตสฺสตฺโถ – ‘‘ตํสมฺปยุตฺตา’’ติปเทน กิญฺจาปิ ยถาวุตฺตโมโห ปธานภาเวน น คหิโต, นานนฺตริยกตาย ปน คุณภาเวน คหิโตติ. อญฺญตฺถ อภาวาติ ยถาวุตฺตสมฺปยุตฺตโต อญฺญตฺถ อภาวา. น หิ วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคโต โมโห วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจาทิธมฺเมหิ วินา โหตีติ.

986. ‘왜 말했는가’라고 추궁하며 질문자(codaka)는 ‘그렇지 않은가’라며 자신의 의도를 드러낸다. 다른 이는 앞에서 언급된 미혹(moha)이 여기서 ‘상응한다’는 단어로 언급되지 않았음을 ‘그것은 사실이다’라고 인정하며 ‘그러므로’라는 말로 답변을 한다. 그 뜻은, ‘그것과 상응하는 것들’이라는 구절에 의해 비록 앞에서 언급된 미혹이 주된 요소로 취급되지는 않았지만, 분리되지 않음으로 인해 부차적인 요소로 취급되었다는 것이다. ‘다른 곳에 존재하지 않음’이란 앞에서 말한 상응하는 상태 외에 다른 곳에 존재하지 않음을 뜻한다. 의심(vicikicchā)이나 들뜸(uddhacca)과 함께하는 미혹은 의심이나 들뜸 등의 법들 없이 존재하지 않기 때문이다.

๙๘๗. อุปฺปาทาทิสงฺขตลกฺขณวินิวตฺตนตฺถํ ‘‘อนิจฺจทุกฺขอนตฺตตา’’ติ วุตฺตํ. อุปฺปาทาทโย ปน ตทวตฺถธมฺมวิการภาวโต ตํตํธมฺมคฺคหเณน คหิตาเยว. ตถา หิ วุตฺตํ ‘‘ชรามรณํ ทฺวีหิ ขนฺเธหิ สงฺคหิต’’นฺติ (ธาตุ. ๗๑), ‘‘รูปสฺส อุปจโย’’ติ จ อาทิ. เกสกุมฺภาทิ สพฺพํ นามํ นามปญฺญตฺติ, รูปเวทนาทิอุปาทานา พฺรหฺมวิหาราทิโคจรา อุปาทาปญฺญตฺติ สตฺตปญฺญตฺติ, ตํตํภูตนิมิตฺตํ ภาวนาวิเสสญฺจ อุปาทาย คเหตพฺโพ ฌานโคจรวิเสโส กสิณปญฺญตฺติ. ปรมตฺเถ อมุญฺจิตฺวา โวหริยมานาติ อิมินา วิหารมญฺจาทิปญฺญตฺตีนํ สตฺตปญฺญตฺติสทิสตํ ทสฺเสติ, ยโต ตา สตฺตปญฺญตฺติคฺคหเณน คยฺหนฺติ. หุตฺวา อภาวปฏิปีฬนอวสวตฺตนาการภาวโต สงฺขตธมฺมานํ อาการภาวโต สงฺขตธมฺมานํ อาการวิเสสภูตานิ ลกฺขณานิ วิญฺญตฺติอาทโย วิย วตฺตพฺพานิ สิยุํ, ตานิ ปน นิสฺสยานเปกฺขํ น ลพฺภนฺตีติ ปญฺญตฺติสภาวาเนว ตชฺชาปญฺญตฺติภาวโตติ น วุตฺตานิ, สตฺตฆฏาทิโต วิเสสทสฺสนตฺถํ ปน อฏฺฐกถายํ วิสุํ วุตฺตานีติ. น หิ โก…เป… วตฺตุํ ยุตฺตํ กุสลตฺติกสฺส นิปฺปเทสตฺตา.

987. 생겨남 등의 유위(saṅkhata)의 특징을 구별하기 위해서 ‘무상·고·무아’라고 설해졌다. 그러나 생겨남 등은 그 상태에 있는 법의 변형된 모습이기 때문에 각각의 법을 파악할 때 이미 파악된 것이다. 그래서 ‘노사와 사는 두 가지 온에 포함된다’(Dhātu. 71), ‘색의 집적(upacaya)’ 등이 설해진 것이다. 머리카락, 항아리 등은 모두 명칭인 명칭시설(nāmapaññatti)이다. 색·수 등을 취착함과 범주(brahmavihāra) 등의 영역은 유전시설(upādāpaññatti)이자 유정시설(sattapaññatti)이다. 각각의 물질적 표상(bhūtanimitta)과 수행의 특별함을 반연하여 파악되는 선정의 특별한 영역은 가시나시설(kasiṇapaññatti)이다. ‘제일의제(paramattha)를 버리지 않고 세속적으로 표현되는 것’이라는 말로 사원, 침상 등의 시설이 유정시설과 유사함을 보여주는데, 그것들은 유정시설의 파악에 의해 취해지기 때문이다. 생겨났다가 사라지는 압박과 통제할 수 없는 양상 때문에 유위법의 특별한 양상인 특징들(lakkhaṇa)은 표상(viññatti) 등과 같이 설해져야 할 것이나, 그것들은 의지처와 무관하게 얻어질 수 없으므로 시설의 자성일 뿐이며 그로부터 생긴 시설의 상태이므로 설해지지 않았다. 그러나 중생이나 항아리 등과 구별하여 보여주기 위해 주석서에서는 별도로 설해졌다. [쿠살라티카]의 무차별성 때문에 ...라고 말하는 것은 적절하지 않다.

๙๘๘. ภวติ เอตฺถาติ ภูมิ, นิสฺสยปจฺจยภาวโต สุขสฺส ภูมิ สุขภูมิ. สุขเวทนาสหิตํ จิตฺตํ. ตสฺส ภูมิเภเทน นิทฺธารณตฺถํ ตํนิสฺสยภูตา [Pg.175] สมฺปยุตฺตธมฺมา ‘‘กามาวจเร’’ติ วุตฺตา. ตสฺส วา เอกเทสภูตสฺส สมุทายภาวโต อาธารณภาเวน อเปกฺขิตฺวา ตํสมานภูมิ ‘‘กามาวจเร’’ติ วุตฺตา. ตตฺถ ‘‘สุขภูมิยํ กามาวจเร’’ติ ทฺเวปิ ภุมฺมวจนานิ ภินฺนาธิกรณภาเวน อฏฺฐกถายํ วุตฺตานีติ อุภเยสมฺปิ สมานาธิกรณภาเวน อตฺถโยคํ ทสฺเสตุํ ‘‘สุขภูมีติ กามาวจราทโยปิ ยุชฺชนฺตี’’ติ วุตฺตํ. ยเถว หิ จิตฺตํ, เอวํ สพฺเพปิ ปริตฺตสุเขน สมฺปยุตฺตา ธมฺมา ตสฺส นิสฺสยภาวโต ภูมิ กามาวจราติ. อฏฺฐกถายมฺปิ วา อยมตฺโถ วุตฺโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘จิตฺต’’นฺติ หิ จิตฺตุปฺปาโทปิ วุจฺจติ. เตน วุตฺตํ ‘‘จิตฺตํ อุปฺปนฺนนฺติ เอตฺถ จิตฺตเมว อคฺคเหตฺวา ปโรปณฺณาสกุสลธมฺเมหิ สทฺธึเยว จิตฺตํ คหิต’’นฺติ. เอวญฺจ กตฺวาติ สุขภูมิยนฺติ จิตฺตุปฺปาทสฺส วิญฺญายมานตฺตา. วิภาคทสฺสนํ วิเสสทสฺสนํ. ภาสิตพฺพํ ภาสิตํ, ตเทว อตฺโถติ ภาสิตตฺโถ. อภิเธยฺยตฺโถ. ตทตฺถวิญฺญาปเนนาติ ติกทุกานํ กุจฺฉิตานํ สลนาทิอตฺถทีปเกน.

988. 그곳에서 존재하기에 지(bhūmi)라고 한다. 의지처가 되는 조건(nissayapaccaya)이 되므로 행복의 지(bhūmi)를 ‘행복지(sukhabhūmi)’라 한다. 이는 행복한 느낌과 결합한 마음이다. 그 지(bhūmi)의 차이에 따라 결정하기 위해 그 의지처가 되는 상응법들을 ‘욕계(kāmāvacara)’라고 설했다. 혹은 그 일부분인 것이 전체의 상태가 되므로 수용하는 상태로서 기대하여 그와 대등한 지(bhūmi)를 ‘욕계’라고 설했다. 거기서 ‘행복지에서 욕계에’라는 두 처격 단어는 주석서에서 서로 다른 근거(bhinnādhikaraṇa)로 설해졌기에, 두 가지 모두 동일한 근거(samānādhikaraṇa)로 의미의 결합을 보여주기 위해 ‘행복지란 욕계 등과도 결합한다’라고 설해졌다. 마음과 마찬가지로 미세한 행복과 결합한 모든 법도 그것의 의지처가 되기에 욕계라는 지(bhūmi)이다. 주석서에서도 이 의미가 설해졌다고 보아야 한다. ‘마음’이란 마음의 일어남(cittuppāda)도 의미하기 때문이다. 그래서 ‘마음이 일어났다’라는 구절에서 마음만을 파악하지 않고 50여 가지의 유익한 법들과 함께 마음이 파악되었다고 설한 것이다. 이와 같이 함으로써 ‘행복지에서’라는 말로 마음의 일어남이 알려지기 때문이다. 분류를 보여주는 것은 특징을 보여주는 것이다. 설해져야 할 것이 설해졌고, 그것이 바로 의미이므로 ‘설해진 의미(bhāsitattho)’이다. 즉 표현되어야 할 의미(abhidheyyattho)이다. 그 의미를 알게 함으로써, 즉 [삼법(tika)과 이법(duka)]의 나쁜 흔들림 등의 의미를 밝히는 것으로써 그러하다.

๙๙๔. โก ปน วาโท ขนฺธารมฺมณสฺสาติ ปุพฺพาปรภาเวน วตฺตมาเน อรหโต ขนฺเธ เอกตฺตนยวเสน สนฺตานโต ‘‘อมฺหากํ มาตุลตฺเถโร’’ติอาทินา อาลมฺพิตฺวา ปวตฺตมานํ อุปาทานํ ตสฺส อุปาทานกฺขนฺเธเยว คณฺหาติ. สติปิ ตํสนฺตติปริยาปนฺเน โลกุตฺตรกฺขนฺเธ ตตฺถ ปวตฺติตุํ อสมตฺถภาวโต กา ปน กถา ขนฺเธ อารพฺภ ปวตฺตมาเน. เอเตน นตฺถิ มคฺโค วิสุทฺธิยา, นตฺถิ นิพฺพานนฺติ เอวมาทิวเสน ปวตฺตา มิจฺฉาทิฏฺฐิอาทโย น มคฺคาทิวิสยา ตํตํปญฺญตฺติวิสยาติ ทีปิตํ โหติ.

994. 오온을 대상으로 하는 것에 대해 무슨 말이 더 필요하겠는가? 선후 관계 속에서 전개되는 아라한의 오온을 상속(santāna)의 단일성 관점에서 대상으로 삼아 ‘우리의 외삼촌 장로님’ 등의 방식으로 일어나는 집착은 그의 취온(upādānakkhandha)만을 파악한다. 그 상속에 포함된 출세간의 온들이 있다 하더라도 거기서 작용할 능력이 없는데, 오온을 조건으로 일어나는 것에 대해서는 말해 무엇하겠는가? 이것으로 ‘청정을 위한 도는 없다’, ‘열반은 없다’는 등의 방식으로 일어나는 사견 등은 도(magga) 등을 대상으로 하는 것이 아니라 각각의 시설(paññatti)을 대상으로 함이 밝혀진 것이다.

๙๙๘. เอวํ สํ…เป… เลสิกาติ อนุปาทานิเยหิ อสํกิเลสิกานํ เภทาภาวมาห.

998. 이와 같이 ... 번뇌의 대상이 아닌 것(anupādāniya)과 번뇌가 없는 것(asaṅkilesika) 사이에 차이가 없음을 말한다.

๑๐๐๖. อวิชฺชมาโน จ โส นิจฺจาทิวิปริยาสากาโร จาติ อวิ…เป… สากาโรติ ปทจฺเฉโท. ทิฏฺฐิยา นิจฺจาทิอวิชฺชมานากาเรน คยฺหมานตฺเตปิ น ตทากาโร วิย ปรมตฺถโต อวิชฺชมาโน, อถ โข วิชฺชมาโน [Pg.176] กาโย สกฺกาโยติ อวิชฺชมานนิจฺจาทิวิปริยาสาการโต วิเสสนนฺติ โลกุตฺตรา น อิทํ วิเสสนํ อรหนฺติ ‘‘สนฺโต วิชฺชมาโน กาโย สกฺกาโย’’ติ. วตฺถุ อวิเสสิตํ โหตีติ อิทํ ‘‘สตี กาเย’’ติ เอตฺถ กาย-สทฺโท สมูหตฺถตาย อนามสิตวิเสสํ ขนฺธปญฺจกํ วทตีติ อธิปฺปาเยน วุตฺตํ. ปสาทกาโย วิย กุจฺฉิตานํ ราคาทีนํ อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย กาโยติ วุจฺจตีติ เอวํ ปน อตฺเถ สติ ทิฏฺฐิยา วตฺถุ วิเสสิตเมว โหตีติ โลกุตฺตราปิ อปนีตา. น หิ โลกุตฺตรา ขนฺธา อุปฺปตฺติฏฺฐานตาย ‘‘กาโย’’ติ วุจฺจนฺตีติ. สุทฺธิยา อเหตุภูเตนาติ โคสีลาทินา, โลกิยสีเลน วา โลกุตฺตรสีลสฺส อปทฏฺฐาเนน. ‘‘อวีติกฺกมนียตาสตตํจริตพฺพตาหิ วา สีลํ, ตโปจรณภาเวน สมาทินฺนตาย วตํ. อตฺตโน ควาทิภาวาธิฏฺฐานํ สีลํ, คจฺฉนฺโตเยว ภกฺขนาทิควาทิกิริยากรณํ วตํ. อกตฺตพฺพาภิมตโต นิวตฺตนํ วา สีลํ, ตํสมาทานวโต เวสโภชนกิจฺจจรณาทิวิเสสปฏิปตฺติ วต’’นฺติ จ สีลพฺพตานํ วิเสสํ วทนฺติ.

1006. 존재하지 않는 것과 영원함 등의 전도된 양상이라는 뜻에서 ‘아비자마노(avijjamāno)...’라는 단어 분리가 이루어진다. 견해(diṭṭhi)에 의해 영원함 등의 존재하지 않는 양상으로 파악되더라도, 그 양상처럼 제일의제로서 존재하지 않는 것이 아니라, 실재하는 몸이 유신(sakkāya)이므로 존재하지 않는 영원함 등의 전도된 양상과는 구별된다. 그러므로 출세간의 법들은 ‘존재하고 실재하는 몸이 유신이다’라는 이 구별을 갖기에 적합하지 않다. ‘몸이 있을 때’라는 구절에서 ‘몸’이라는 단어는 집합의 의미로서 특별히 지칭되지 않은 오온을 말한다는 의도로 ‘대상이 구별되지 않는다’고 설해졌다. 그러나 정화된 몸(pasādakāya)처럼 추악한 탐욕 등이 일어나는 장소라는 의미에서 ‘몸’이라 불린다는 의미가 성립한다면, 견해의 대상은 구별되는 것이므로 출세간의 법들은 제외된다. 출세간의 온들은 일어나는 장소라는 의미에서 ‘몸’이라 불리지 않기 때문이다. 원인이 아닌 것으로 청정해진다는 것은 소의 계행(gosīla) 등이나, 출세간의 계(sīla)의 발판이 되지 못하는 세간의 계를 말한다. ‘금지된 것을 범하지 않음과 항상 행해져야 함으로 인해 계(sīla)라 하고, 고행의 실천으로서 수지된 것이기에 금계(vata)라 한다. 스스로 소 등의 상태를 확신하는 것이 계(sīla)이고, 소의 행위를 하는 것이 금계(vata)이다. 하지 말아야 할 것으로부터 물러나는 것이 계(sīla)이고, 옷이나 음식, 의례 등을 특별하게 실천하는 것이 금계(vata)이다’라고 계와 금계의 차이를 말한다.

๑๐๐๗. อิมสฺสุปฺปาทา อิทํ อุปฺปชฺชตีติ อุปฺปาโทติ น ชนนมตฺตํ อธิปฺเปตํ, อถ โข อนิโรโธปีติ ‘‘อวิฆาตํ ชนสทฺโท วทตี’’ติ อาห. ตตฺถายํ ชน-สทฺเท นโย, ชนิตาติ ชนา, อวิหตาติ อตฺโถ. ปุถู ชนา เอเตสนฺติ ปุถุชฺชนาติ ปุถุสตฺถุมานิโน สตฺตา. อภิสงฺขรณาทิอตฺโถ วา ชน-สทฺโท อเนกตฺถตฺตา ธาตูนํ. ขนฺธายตนาทีนํ สวนาธีนตฺตา ปญฺญาจกฺขุปฏิลาภสฺส เตสํ สวนาภาวทีปกํ ‘‘อสฺสุตวา’’ติ อิทํ ปทํ อนฺธตํ วทติ.

1007. ‘이것이 생겨남으로써 이것이 생겨난다’는 구절에서 생겨남(uppāda)은 단순한 생성을 의미하는 것이 아니라, 사라지지 않음(anirodha)도 의미하기에 ‘생(jana)이라는 단어는 파괴되지 않음을 말한다’라고 하였다. 여기서 생(jana)이라는 단어의 용례는 생성하는 자(janitā)가 생(janā)이며 파괴되지 않는 자라는 의미이다. ‘많은 스승을 모시는 중생들’이라는 의미에서 범부(puthujjana)이다. 혹은 ‘생(jana)’이라는 단어는 어근의 다의성으로 인해 행작(abhisaṅkharaṇa) 등의 의미도 가진다. ‘배우지 못한(assutavā)’이라는 단어는 온과 처소 등을 듣는 것에 의존하여 지혜의 눈을 얻는데, 그것을 듣지 못함을 나타내어 무지함(andhata)을 말한다.

กตํ ชานนฺตีติ อตฺตนา ปเรหิ จ กตํ กุสลากุสลํ เตหิ นิปฺผาทิตํ สุขทุกฺขํ ยาถาวโต ชานนฺติ. ปเรสํ อตฺตนา, อตฺตโน จ ปเรหิ กตํ อุปการํ ยถาวุตฺตากาเรน ปากฏํ กโรนฺติ. พฺยาธิอาทีหิ ทุกฺขิตสฺส อุปฏฺฐานาทิกาตพฺพํ, สํสารทุกฺขทุกฺขิตสฺเสว วา ยถาวุตฺตากาเรน กาตพฺพํ กโรนฺติ. อริยกรธมฺมา อริยสจฺจานีติ ปุริมสจฺจทฺวยวเสน วุตฺตํ ‘‘วิปสฺสิยมานา อนิจฺจาทโย’’ติ. ปริญฺญาทิวิเสเสน วา ปสฺสิยมานาติ อตฺเถ สติ อนิจฺจาทโยติ อาทิ-สทฺเทน นิจฺจมฺปิ นิพฺพานํ คหิตนฺติ จตุสจฺจวเสนปิ โยเชตพฺพํ, อนิจฺจตฺตาทโย วา ‘‘อนิจฺจาทโย’’ติ วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

'행한 바를 안다'는 것은 자신과 타인에 의해 행해진 선과 불선, 그리고 그로부터 생겨난 행복과 고통을 사실 그대로 아는 것을 말한다. 타인이 자신에게, 그리고 자신이 타인에게 행한 도움을 앞에서 언급한 방식대로 분명하게 드러낸다. 질병 등으로 고통받는 자에게 간호 등을 행하거나, 혹은 윤회의 고통으로 괴로워하는 자에게 앞에서 언급한 방식대로 해야 할 일을 행한다. '성스럽게 만드는 법이 성스러운 진리들이다'라는 것은 앞의 두 진리의 측면에서 '무상(無常) 등이라고 관찰되는 것들'이라고 설해졌다. 혹은 철지(pariññā) 등의 차별적 지혜로 관찰되는 것이라는 의미가 있을 때, '무상 등'이라는 말에서 '등'이라는 단어로 영원한 열반도 포함되므로 사성제의 측면에서도 연결되어야 하며, 혹은 무상성(無常性) 등이기에 '무상 등'이라고 설해진 것으로 보아야 한다.

อวเสสกิเลสา กิเลสโสตํ. ญาณนฺติ ยาถาวโต ชานนํ. ยถาภูตาวโพเธน หิ ตสฺส ตานิ อนุปฺปตฺติธมฺมตํ อาปาทิตตาย สนฺตาเน [Pg.177] อปฺปเวสารหานิ ‘‘สํวุตานิ ปิหิตานี’’ติ จ วุจฺจนฺติ. ตถาติ สพฺพสงฺขารานํ วิปฺปการสฺส ขมนากาเรน. อวิปรีตธมฺมา เอตาย นิชฺฌายํ ขมนฺตีติ ปญฺญา ขนฺตีติ. อทุฏฺฐสฺเสว ติติกฺขาภาวโต ตถาปวตฺตา ขนฺธาติ อโทสปฺปธานา ขนฺธา วุตฺตาติ ‘‘อโทโส เอว วา’’ติ ตติโย วิกปฺโป วุตฺโต. สติปฏิปกฺขตฺตา อภิชฺฌาโทมนสฺสานํ ‘‘มุฏฺฐสฺสจฺจ’’นฺติ วุตฺตา. อกฺขนฺติ โทโส. สสฺสตาทิอนฺตวินิมุตฺตา ธมฺมฏฺฐิตีติ สสฺสตุจฺเฉทาทิคาโห ตปฺปฏิโลมภาโว วุตฺโต. ทิฏฺฐธมฺมนิพฺพานวาโท นิพฺพาเน ปฏิโลมภาโว. จริมานุโลมญาณวชฺฌตณฺหาทิโก กิเลโสติ วุตฺโต, ปฏิปทาญาณทสฺสนญาณทสฺสนานิ วิย โคตฺรภุญาณํ กิเลสานํ อปฺปวตฺติกรณภาเวน วตฺตติ, กิเลสวิสยาติลงฺฆนภาเวน ปน ปวตฺตตีติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘สงฺขาร…เป… ปหาน’’นฺติ.

나머지 번뇌들이 번뇌의 흐름이다. 지혜란 사실 그대로 아는 것이다. 참된 깨달음으로 인해 그것들이 다시는 일어나지 않는 법의 상태에 이르렀기 때문에, 상속(santāna) 안으로 들어올 수 없게 되어 '단속되고 막혔다'고 일컬어진다. '이와 같이'란 모든 형성된 것들의 다양한 양상을 수용하는 방식이다. 전도되지 않은 법들이 이것에 의해 숙고를 받아들이기 때문에 통찰지(paññā)가 인(khantī)이다. 성내지 않는 자에게만 인내함이 있으므로, 그와 같이 작용하는 무더기들은 성내지 않음이 주된 무더기라고 설해졌기에, '혹은 성내지 않음 그 자체'라는 세 번째 대안이 설해졌다. 마음챙김의 반대이기 때문에 간탐과 불만을 '망각'이라 했다. 불인은 성냄이다. 상견 등의 양 극단에서 벗어난 것이 법의 머무름이므로, 상견과 단견 등의 집착과 그에 반대되는 상태가 설해졌다. 현법열반론은 열반에 반대되는 상태이다. 마지막 수순지에 의해 제거될 갈애 등의 번뇌가 설해졌고, 도지견과 지견처럼 종성지는 번뇌들이 일어나지 않게 하는 상태로 작용하며, 번뇌의 영역을 뛰어넘는 상태로 작용한다는 점을 고려하여 '형성된 것 ... (중략) ... 버림'이라고 설해졌다.

ทิฏฺฐิยาทีนํ สมุทยสภาคตา กมฺมสฺส วิกุปฺปาทเน สหการีการณภาโว, ทสฺสนาทิพฺยาปารํ วา อตฺตานญฺจ ทสฺสนาทิกิจฺจํ จกฺขาทีนนฺติ เอวญฺหิ ยถาตกฺกิตํ อตฺตานํ รูปนฺติ คณฺหาติ. ยถาทิฏฺฐนฺติ ตกฺกทสฺสเนน ยโถปลทฺธนฺติ อธิปฺปาโย. น หิ ทิฏฺฐิคติโก รูปายตนเมว อตฺตาติ คณฺหาตีติ. อิมิสฺสาปวตฺติยาติ สามญฺเญน รูปํ อตฺตาติ สพฺพสงฺคาหกภูตาย ปวตฺติยา. รูเป…เป… มานนฺติ จกฺขาทีสุ ตํสภาโว อตฺตาติ ปวตฺตมานํ อตฺตคฺคหณํ. อนญฺญตฺตาทิคฺคหณนฺติ อนญฺญตฺตํ อตฺตนิยอตฺตนิสฺสิตอตฺตาธารตาคหณํ. วณฺณาทีนนฺติ วณฺณรุกฺขปุปฺผมณีนํ. นนุ จ รุกฺขปุปฺผมณิโย ปรมตฺถโต น วิชฺชนฺติ? สจฺจํ น วิชฺชนฺติ, ตทุปาทานํ ปน วิชฺชตีติ ตํ สมุทิตาทิปฺปการํ อิธ รุกฺขาทิปริยาเยน วุตฺตนฺติ รุกฺขาทินิทสฺสเนปิ น โทโส ฉายารุกฺขาทีนํ วิย รูปสฺส อตฺตโน จ สํสามิภาวาทิมตฺตสฺส อธิปฺเปตตฺตา.

견해 등의 발생적 유사성은 업의 작용을 일으키는 협력적 원인의 상태이며, 보는 등의 작용 혹은 자신과 눈 등의 보는 작용 등을 통해 이처럼 추론된 대로 자신을 물질(rūpa)이라고 취착한다. '본 바와 같이'란 추론적 견해에 의해 얻어진 바와 같다는 뜻이다. 왜냐하면 견해에 빠진 자는 물질의 영역만을 자아라고 취착하지 않기 때문이다. '이러한 전개'란 일반적으로 물질을 자아라고 모두 포괄하는 방식의 전개를 의미한다. '물질에 있어서 ... (중략) ... 자만'이란 눈 등에서 그와 같은 자성의 자아라고 일어나는 자아에 대한 움켜짐이다. '다르지 않음 등의 움켜짐'이란 다르지 않음, 자아의 소유, 자아에 의지함, 자아를 기반으로 함이라고 움켜쥐는 것이다. '색깔 등'이란 색깔, 나무, 꽃, 보석 등을 말한다. 나무, 꽃, 보석 등은 승의(paramattha)의 관점에서는 존재하지 않는 것 아닌가? 사실이다, 존재하지 않는다. 그러나 그것을 집착하는 마음은 존재하므로, 그것이 모인 것 등의 양상을 여기서 나무 등의 방편으로 설한 것이기에, 나무 등을 예로 든 것에는 허물이 없다. 그것은 그림자와 나무 등의 관계처럼 물질과 자아의 소유주 상태 등을 의도한 것이기 때문이다.

๑๐๐๘. ชาติอาทิสภาวนฺติ ชาติภวาทีนํ นิพฺพตฺตินิพฺพตฺตนาทิสภาวํ, อุปฺปาทนสมตฺถตา ปจฺจยภาโว.

1008. '태어남 등의 자성'이란 태어남과 존재 등의 생성되고 생성하게 하는 등의 자성이며, 생겨나게 하는 능력인 조건(paccaya)의 상태를 말한다.

๑๐๐๙. สามญฺเญน ‘‘ตเทกฏฺฐา กิเลสา’’ติ (ธ. ส. ๑๐๑๐), ปรโต ‘‘อวเสโส โลโภ’’ติอาทิวจนโต (ธ. ส. ๑๐๑๑) ปาริเสสโต สามตฺถิยโต วา ลพฺภมานตาย สติปิ อาคตตฺเต สรูเปน ปเภเทน วา ทิฏฺฐิอาทโย วิย อนาคตตฺตา โลภาทโย ‘‘อนาคตา’’ติ วุตฺตาติ อาห ‘‘อิธ [Pg.178]…เป… สฺเสตุ’’นฺติ. อตฺถโต วิญฺญายติ โลภาทีหิ สหชาตา หุตฺวา ทิฏฺฐิยา เอว ปาฬิยํ วุตฺตกิเลสภาวโต. อิติปิ อตฺโถ ยุชฺชติ สํโยชนกิเลสานมฺปิ ปฏินิทฺเทสารหตฺตา สมฺปยุตฺตสมุฏฺฐานภาวโต จ. สํโยชนรหิเตหีติ สํโยชนภาวรหิเตหิ ถินอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, ถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ วา.

1009. 일반적인 의미에서 '그와 함께 머무는 번뇌들'이라고 했고, 뒤에 '나머지 탐욕' 등의 구절이 나오므로, 나머지에 해당하거나 그 능력에 의해 얻어질 수 있음에도 불구하고, 견해 등처럼 구체적인 형태나 분류로 나타나지 않았기에 탐욕 등은 '나타나지 않은 것'이라고 설해졌으며, 그래서 '여기서 ... (중략) ... 보여주기 위해'라고 말했다. 의미상으로 탐욕 등과 함께 생겨나 견해의 측면에서만 성전(pāḷi)에서 언급된 번뇌의 상태로 이해된다. 또한 결합(saṃyojana)의 번뇌들도 상세한 설명이 필요하고 상응하여 일어나는 상태이기 때문에 이러한 의미도 타당하다. '결합이 없는 것들로'라는 것은 결합의 상태가 없는 혼침, 들뜸, 무참, 무괴 혹은 혼침, 무참, 무괴를 말한다.

๑๐๑๓. เอกเท…เป… วทติ อวยเวนปิ สมุทาโย วุจฺจตีติ. เหตุ เอเตสํ อตฺถีติ วา เหตุกา. อนิยโตติ น อวธาริโต. ปุริมปทาวธารณวเสน คเหตพฺพตฺถตฺตา วิวรณียตฺถวา. อตฺถโต นิกฺขิปิตุนฺติ ‘‘ตโย กุสลเหตู อโลโภ อโทโส อโมโห’’ติอาทีสุ (ธ. ส. ๑๐๖๐) วิย ปุริมนเยน ทสฺสิตธมฺเมเยว เหตุปหาตพฺพเหตุกเภทโต อตฺถทสฺสนวเสน นิทฺทิสิตุนฺติ อตฺโถ.

1013. '일부분 ... (중략) ... 말한다'는 것은 부분으로써 전체를 말한다는 것이다. '이러한 원인들이 있다'는 의미에서 유인(hetuka)이다. '결정되지 않은'이란 확정되지 않았다는 뜻이다. 앞 구절의 한정에 의해 취해져야 할 의미이기에 '설명되어야 할 의미'이다. '의미상으로 제시하다'라는 것은 '세 가지 유익한 원인' 등에서처럼 앞에서 언급한 방식대로 제시된 법들을 원인과 '원인에 의해 제거되어야 할 것'의 차이에 따라 의미를 나타내는 방식으로 설명한다는 뜻이다.

๑๐๒๙. อภิญฺญายุตฺตวชฺชานํ มหคฺคตานํ ปริตฺตารมฺมณตฺตาภาวา ‘‘มหคฺคตา วา อิทฺธิวิธาทโย’’ติ วุตฺตํ. อตีตํสญาณสฺส กามาวจรตฺตา ‘‘เจโต…เป… ญาณสมฺปยุตฺตา’’ติ อาห.

1029. 신통(abhiññā)과 상응하는 것들을 제외한 고귀한 것(mahaggata)들은 미세한 대상을 가지는 상태가 아니기 때문에 '고귀하거나 신족통 등'이라고 설해졌다. 과거를 아는 지혜는 욕계에 속하기 때문에 '심(ceto) ... (중략) ... 지혜와 상응하는'이라고 말했다.

๑๐๓๕. อนนฺตเร นิยุตฺตานีติ จุติอนนฺตรํ ผลํ อนนฺตรํ, ตสฺมึ นิยุตฺตานิ ตํ เอกนฺเตน นิปฺผาทนโต อนติกฺกมนกานีติ อตฺโถ. วุตฺตปฺปการสฺส อนนฺตรสฺส กรณํ อนนฺตรํ, ตํ สีลานีติ โยเชตพฺพํ. อเนเกสุ อานนฺตริเยสุ กเตสุ กิญฺจาปิ พลวโตเยว ปฏิสนฺธิทานํ, น อิตเรสํ, อตฺตนา ปน กาตพฺพกิจฺจสฺส เตเนว กตตฺตา ตสฺส วิปากสฺส อุปตฺถมฺภนวเสน ปวตฺตนโต น อิตรานิ เตน นิวาริตผลานิ นาม โหนฺติ, โก ปน วาโท ปฏิปกฺเขสุ กุสเลสูติ วุตฺตํ ‘‘ปฏิปกฺเขน อนิวารณียผลตฺตา’’ติ. ‘‘อเนกสฺมิมฺปิ…เป… นตฺถี’’ติ กสฺมา วุตฺตํ, นนุ อเนเกสุ อานนฺตริเยสุ กเตสุ พลวํเยว ปฏิสนฺธิทายกนฺติ เตน อิตเรสํ วิปาโก ปฏิพาหิโต โหตีติ อาห ‘‘น จ เตส’’นฺติอาทิ. ตญฺจ เตสํ อญฺญมญฺญํ อปฺปฏิพาหกตฺตํ มาติกาวณฺณนายํ วิตฺถาเรน วิจาริตเมว.

1035. '무간(anantara)에 결합된 것들'이란 죽음 직후의 과보가 무간이며, 거기에 결합되어 그것을 반드시 성취하여 벗어나지 않는다는 뜻이다. 앞에서 언급한 방식의 무간을 만드는 것이 무간이며, 그것을 지계(sīla)들과 연결해야 한다. 여러 무간업(ānantariya)들을 지었을 때 비록 강한 것만이 재생연결을 주고 다른 것들은 그렇지 않더라도, 스스로 해야 할 일을 바로 그것이 수행했기에 그 과보를 후원하는 방식으로 작용하므로, 다른 업들이 그것에 의해 과보가 가로막힌 것은 아니다. 하물며 반대되는 유익한 업들에 있어서는 말할 것도 없기에 '반대되는 것에 의해 가로막을 수 없는 과보를 가졌기 때문'이라고 설해졌다. '여러 가지가 있더라도 ... (중략) ... 없다'고 왜 말했는가? 여러 무간업을 지었을 때 강한 것만이 재생연결을 주는 것이라면 그것에 의해 다른 것들의 과보가 저지되는 것이 아닌가라는 물음에 '그것들은 ...' 등으로 답했다. 그리고 그것들이 서로 저지하지 않는다는 사실은 마띠까 주석에서 상세히 고찰되었다.

อตฺถโต อาปนฺนํ อคฺคเหตฺวา ยถารุตวเสเนว ปาฬิยา อตฺถํ คเหตฺวา เตสํ วาทานํ ตปฺปรภาเวน ปวตฺตึ สนฺธาย อเหตุกวาทาทีนํ วิเสสํ [Pg.179] ทสฺเสตุํ ‘‘ปุริมวาโท’’ติอาทิ วุตฺตํ. อนิยฺยานิกนิยฺยานิกเภทํ ปน สมฺภารกมฺมํ พนฺธโมกฺขเหตูติ พนฺธโมกฺขเหตุํ ปฏิเสเธนฺโตปิ กมฺมํ ปฏิเสเธติ. สุมงฺคลวิลาสินิยํ ปน วิปากสฺส กมฺมกิเลสสมาธิปญฺญานํ เหตุภาวโต วิปาโกปิ พนฺธโมกฺขเหตูติ ‘‘นตฺถิ เหตูติ วทนฺโต อุภยํ ปฏิพาหตี’’ติ (ที. นิ. อฏฺฐ. ๑.๑๗๐-๑๗๒) วุตฺตํ. ตตฺถ กมฺมํ ปฏิเสเธนฺเตนปิ วิปาโก ปฏิเสธิโต โหติ, วิปากํ ปฏิเสเธนฺเตนปิ กมฺมนฺติ ตโยปิ เอเต วาทา อตฺถโต อุภยปฏิเสธกาติ เวทิตพฺพา. นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐินฺติ อเหตุกวาทาทิปฏิสํยุตฺเต อสทฺธมฺเม อุคฺคหปริปุจฺฉาวินิจฺฉยปสุตสฺส ‘‘นตฺถิ เหตู’’ติอาทินา รโห นิสีทิตฺวา จินฺเตนฺตสฺส ตสฺมึ อารมฺมเณ มิจฺฉาสติ สนฺติฏฺฐติ, จิตฺตํ เอกคฺคํ โหติ, ชวนานิ ชวนฺติ. ปฐมชวเน สเตกิจฺโฉ โหติ, ตถา ทุติยาทีสุ. สตฺตเม อเตกิจฺฉภาวํ ปตฺโต นาม โหติ. ยา เอวํ ปวตฺตา ทิฏฺฐิ, ตํ สนฺธาย วุตฺตํ ‘‘นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิ’’นฺติ. ตโต ปุริมภาวา อนิยตา.

의미에 도달한 것을 취하지 않고 단순히 문구의 표현(yathāruta)에 따라 빠알리의 의미를 파악하여, 그들의 주장이 그러한 상태로 진행됨을 근거로 무인론(ahetukavāda) 등의 차이점을 보이기 위해 ‘이전의 주장(purimavādo)’ 등이 설해졌다. 비해탈도와 해탈도의 구분이 되는 선행하는 업(sambhārakamma)을 속박과 해탈의 원인이라고 할 때, 속박과 해탈의 원인을 부정하는 자 또한 업(kamma)을 부정한다. 그러나 수망갈라빌라시니(Sumaṅgalavilāsinī)에서는 과보(vipāka)가 업, 번뇌, 삼매, 지혜의 원인이 되기 때문에 과보 또한 속박과 해탈의 원인이라 하며, ‘원인이 없다고 말하는 자는 양자(원인과 결과)를 모두 부정한다’(D.a. 1.170-172)고 설해졌다. 거기서 업을 부정하는 자에 의해 과보 또한 부정되며, 과보를 부정하는 자에 의해 업 또한 부정되므로, 이 세 가지 주장 모두는 의미상 양자를 모두 부정하는 것이라고 알아야 한다. 결정사견(niyatamicchādiṭṭhi)이란 무인론 등과 관련된 사법(asaddhamma)을 배우고 묻고 결정하는 데 전념하는 자가 ‘원인은 없다’는 등의 생각으로 은밀히 앉아 숙고할 때, 그 대상에 그릇된 마음챙김(micchāsati)이 확립되고 마음이 집중되어 자바나(javana)가 일어나는 것이다. 첫 번째 자바나에서는 치유가 가능하지만, 두 번째 등에서도 그러하다. 일곱 번째에 이르러서 비로소 치유 불가능한 상태(atekicchabhāva)에 이른다. 이와 같이 일어난 견해를 두고 ‘결정사견’이라 한다. 그 이전의 상태는 부정(aniyata)이다.

๑๐๓๙. สหชาต อญฺญมญฺญ นิสฺสย อตฺถิ อวิคตาทิวิสิฏฺฐภาเวปิ มคฺคปจฺจยสฺส สมฺปโยควิสิฏฺฐตาทีปเนเนว สหชาตาทิวิสิฏฺฐตาปิ วิญฺญายตีติ ปาฬิยํ ‘‘สมฺปยุตฺโต’’ติ วุตฺตนฺติ ‘‘สมฺปโยควิสิฏฺเฐนา’’ติ วุตฺตํ. มคฺค…เป… ทสฺเสตุํ, น ปน มคฺคงฺคานํ อญฺญมญฺญํ มคฺคปจฺจยภาวาภาวโตติ อธิปฺปาโย. เอวํ สตีติ ยทิ มคฺคงฺคานํ มคฺคปจฺจยลาภิตาย ปกาสโน ปฐมนโย, เอวํ สนฺเต. มคฺคงฺคานิปิ เวทนาทโย วิย มคฺคเหตุกภาเวน วตฺตพฺพตฺตา อมคฺคสภาวานํ อโลภาทีนํ ตทญฺเญสํ ตทุภยสภาวานํ ธมฺมานํ ปจฺจยภาวทีปเน ตติยนเย วิย น ฐเปตพฺพานีติ อาห ‘‘ฐเปตฺวาติ น วตฺตพฺพํ สิยา’’ติ. ปุพฺเพติ ปุริมนเย.

1039. 구생(sahajāta), 상호(aññamañña), 의지(nissaya), 유(atthi), 비리(avigata) 등의 차별된 상태가 있음에도 불구하고, 도연(maggapaccaya)의 상응의 차별성(sampayogavisiṭṭhatā)을 밝히는 것만으로 구생 등의 차별성 또한 알 수 있다는 취지로 빠알리에서 ‘상응(sampayutto)’이라 설했기에 ‘상응의 차별성에 의해’라고 설해졌다. 도... (중략) ...를 보이기 위한 것이지, 도의 구성요소(maggaṅga)들이 상호 간에 도연의 상태가 되거나 되지 않는다는 뜻은 아니다. ‘이와 같이 있을 때’란 만약 도의 구성요소들이 도연을 얻는다는 것을 드러내는 것이 첫 번째 방식이라면, 그러한 경우에 (라는 뜻이다). 도의 구성요소들도 수(vedanā) 등과 같이 도의 원인인 상태로 말해야 하므로, 도의 자성이 아닌 무탐(alobha) 등과 그 외의 것들, 그리고 그 두 가지 자성을 모두 가진 법들이 연의 상태임을 드러내는 세 번째 방식에서처럼 제외되어서는 안 된다고 하여 ‘제외하고서라고 말해서는 안 될 것이다’라고 하였다. ‘이전에’란 이전의 방식에서라는 뜻이다.

ทุติยนเยปีติ ปิ-สทฺเทน ปฐมนยํ สมฺปิณฺเฑติ. เตน สมฺมาทิฏฺฐิยา ปุริมสฺมึ นยทฺวเย ฐปิตตฺตา ตสฺส สเหตุกภาวทสฺสโน ตติยนโย อารทฺโธติ ทสฺเสติ. ตติยนเย สมฺมาทิฏฺฐิยา สเหตุกภาวทสฺสนํ อนิจฺฉนฺโต โจทโก ‘‘กถํ ทสฺสิโต’’ติ โจเทตฺวา ‘‘นนู’’ติอาทินา อตฺตโน อธิปฺปายํ วิวรติ. อิตโร ‘‘ยถา หี’’ติอาทินา ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุภาเวน วุตฺตานมฺปิ โลภาทีนํ อญฺญมญฺญํ สหเชกฏฺฐสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนโต ทสฺสเนน ปหาตพฺพเหตุกสงฺคโห [Pg.180] วิย มคฺคเหตุภาเวน วุตฺตายปิ สมฺมาทิฏฺฐิยา มคฺคเหตุกภาโวปิ ยุชฺชติ มคฺคเหตุสมฺปยุตฺตสงฺขารกฺขนฺธปริยาปนฺนภาวโตติ ทสฺเสติ.

‘두 번째 방식에서도’라는 말에서 ‘도(api)’라는 단어는 첫 번째 방식을 포함한다. 그것으로써 정견(sammādiṭṭhi)이 앞의 두 방식에서 제외되었기 때문에, 그것이 원인을 가진 상태(sahetukabhāva)임을 보이기 위해 세 번째 방식이 시작되었음을 나타낸다. 세 번째 방식에서 정견이 원인을 가진 상태임을 보여주는 것을 원치 않는 반론자가 ‘어떻게 나타나는가?’라고 반문하며 ‘그렇지 않은가’ 등의 말로 자신의 의도를 드러낸다. 상대방은 ‘마치 ~처럼’ 등의 예를 들어 보임으로써, 견도에 의해 버려져야 할 원인의 상태로 설해진 탐욕(lobha) 등도 상호 간에 구생·일주·상응의 특징을 가진 행온(saṅkhārakkhandha)에 포함되기 때문에 견소단(dassanena pahātabba)의 원인에 포함되는 것과 같이, 도의 원인 상태로 설해진 정견이라 할지라도 도의 원인과 상응하는 행온에 포함되기 때문에 도의 원인을 가진 상태라는 것이 타당함을 보여준다.

ตโต อญฺญสฺเสวาติ ตโต สมฺมาทิฏฺฐิสงฺขาตเหตุโต อญฺญสฺส อโลภาโทสสฺเสว. อญฺเญนาติ ‘‘มคฺโค เหตู’’ติ อิโต อญฺเญน. อโลภาโทสานํเยว อธิปฺเปตตฺตา เตสํเยว อาเวณิเกน มคฺคเหตูติ อิมินา ปริยาเยน. สาธารเณน ปริยาเยนาติ ติณฺณมฺปิ เหตูนํ อธิปฺเปตตฺตา มคฺคามคฺคสภาวานํ สาธารเณน มคฺคเหตุมคฺคเหตูติ อิมินา ปริยาเยน. เตสนฺติ เหตูนํ. อญฺเญสนฺติ เหตุสมฺปยุตฺตานํ. อตฺถวิเสสวเสนาติ ‘‘มคฺคเหตุกา’’ติ ปาฬิยา อตฺถวิเสสวเสน. อโมเหน อโลภาโทสาโมเหหิ จ เสสธมฺมานํ สเหตุกภาวทสฺสนวเสน ปวตฺตา ทุติยตติยนยา ‘‘สรูปโต เหตุเหตุมนฺตทสฺสน’’นฺติ วุตฺตา. ตถาอทสฺสนโตติ สรูเปน อทสฺสนโต. อตฺเถน…เป… คมนโตติ ‘‘มคฺคงฺคานิ ฐเปตฺวา ตํสมฺปยุตฺโต’’ติ (ธ. ส. ๑๐๓๙) วจนโต มคฺคสภาวานํ ธมฺมานํ มคฺคปจฺจยตาสงฺขาโต สมฺปยุตฺตานํ เหตุภาโว สรูปโต ทสฺสิโต. มคฺคเหตุภูตาย ปน สมฺมาทิฏฺฐิยา สมฺปยุตฺตานํ เหตุเหตุภาโว อตฺถโต ญาปิโต โหตีติ อตฺโถ.

‘그것과 다른 것의’란 정견이라 일컬어지는 원인과 다른 무탐·무진(alobhādosā)만의 것이다. ‘다른 것에 의해’란 ‘도는 원인이다’라는 이것과 다른 것에 의해서이다. 무탐과 무진만을 의도했기 때문에 그들만의 고유한 방식인 ‘도의 원인(maggahetu)’이라는 이 방편으로 (설명된다). ‘공통의 방편으로’란 세 가지 원인 모두를 의도했기 때문에, 도의 자성인 것과 도의 자성이 아닌 것들에 공통된 ‘도의 원인과 도의 원인을 가진 것(maggahetu-maggahetuka)’이라는 이 방편으로 (설명된다). ‘그들의’란 원인들의 것이다. ‘다른 것들의’란 원인과 상응하는 것들의 것이다. ‘뜻의 차이에 따라’란 ‘도의 원인을 가진 것들(maggahetukā)’이라는 빠알리의 특별한 의미에 따라(라는 뜻이다). 무치(amoha)와 무탐·무진·무치에 의해 나머지 법들이 원인을 가진 상태임을 보여주는 방식으로 진행된 두 번째와 세 번째 방식은 ‘그 자체의 형상(sarūpa)으로 원인과 원인을 가진 자의 관계를 보여주는 것’이라 설해졌다. 그와 같이 보이지 않기 때문에, 즉 그 자체의 형상으로 보이지 않기 때문이다. ‘뜻으로... (중략) ...가기 때문에’란 ‘도의 구성요소들을 제외하고 그와 상응하는 것’이라는 구절(Dhs. 1039)에 의해, 도의 자성인 법들이 도연(maggapaccaya)이라 일컬어지는 상응하는 것들의 원인 상태임이 그 자체의 형상으로 드러났다. 그러나 도의 원인이 된 정견에 의해 상응하는 것들의 원인과 결과의 상태는 의미상으로 알려지게 된다는 뜻이다.

๑๐๔๐. อสภาวธมฺโม ครุกาตพฺโพ น โหตีติ ‘‘สภาวธมฺโม’’ติ วุตฺตํ. เตเนว ปฏฺฐานวณฺณนายํ (ปฏฺฐา. อฏฺฐ. ๑.๓) ‘‘อารมฺมณาธิปติ ชาติเภทโต กุสลากุสลวิปากกิริยรูปนิพฺพานวเสน ฉพฺพิโธ’’ติ วกฺขติ. มคฺคาทีนิ ฐเปตฺวาติ มคฺคาทีนิ ปหาย. อญฺเญสนฺติ มคฺคาทิโต อญฺเญสํ. อธิ…เป… วสฺสาติ อารมฺมณาธิปติปจฺจยภาวสฺส. ปญฺญุตฺตรตฺตา กุสลานํ โลกุตฺตรกถาย จ ปญฺญาธุรตฺตา วีมํสาธิปติสฺส เสสาธิปตีนํ ปธานตา เวทิตพฺพา.

1040. 자성이 없는 법(asabhāvadhammo)은 중요하게 여겨질 수 없으므로 ‘자성법(sabhāvadhammo)’이라 설해졌다. 바로 그렇기 때문에 발취론 주석(Paṭṭhānavaṇṇanā)에서 ‘대상증상(ārammaṇādhipati)은 종별에 따라 유익함, 해로움, 과보, 작용, 형태(rūpa), 열반의 여섯 가지이다’라고 설하게 될 것이다. ‘도 등을 제외하고서’란 도 등을 버리고서라는 뜻이다. ‘다른 것들의’란 도 등 이외의 다른 것들의 것이다. ‘증상... (중략) ...의’란 대상증상연(ārammaṇādhipatipaccaya)의 상태를 말한다. 혜(paññā)가 수승하기 때문에, 그리고 유익한 법들의 출세간에 대한 담론에서 지혜가 주도적이기 때문에, 관찰증상(vīmaṃsādhipati)이 나머지 증상들보다 우수하다는 점을 알아야 한다.

๑๐๔๑. ปเทสสตฺตวิสยตฺตา ปฐมวิกปฺปสฺส สกลสตฺตวเสน ทสฺเสตุํ ‘‘กปฺปสหสฺสาติกฺกเมปิ วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ลทฺโธกาสํ ยํ ภวิสฺสตีติ ลทฺโธกาสํ ยํ กมฺมํ ปาปุณิสฺสติ. กปฺปสหสฺสาติกฺกเม อวสฺสํ อุปฺปชฺชนวิปากตฺตา ตทปิ…เป… วุจฺจตีติ. อลทฺธตฺตลาภตาย อุปฺปาทาทิกฺขณํ [Pg.181] อปฺปตฺตสฺส วิปากสฺส อนุปฺปนฺนภาโว นตฺถิภาโว ปากฏภาวาภาวโตติ วุตฺตํ ‘‘นตฺถิ นาม น โหตีติ อนุปฺปนฺโน นาม น โหตี’’ติ. ตตฺถาติ อรูปภวงฺเค.

1041. 첫 번째 대안이 특정 지역의 중생을 대상으로 하기 때문에, 모든 중생의 측면에서 보여주기 위해 ‘천 겁이 지난 후에도’ 등이 설해졌다. ‘기회를 얻은 것은 무엇이든 일어날 것이다’란 기회를 얻은 업은 무엇이든 (과보에) 도달할 것이라는 뜻이다. ‘천 겁이 지나더라도 반드시 일어날 과보이기 때문에 그것 또한... (중략) ...라 불린다.’ 기회를 얻지 못했기에 일어남의 찰나 등에 도달하지 못한 과보가 생겨나지 않은 상태(anuppannabhāvo)는 뚜렷하게 나타나지 않기 때문이므로, ‘없다는 것은 존재하지 않는다는 것이 아니라, 아직 생겨나지 않았다는 뜻이다’라고 설해졌다. ‘거기서’란 무색계의 유분(arūpabhavaṅga)에서라는 뜻이다.

อวิปกฺกวิปากํ กมฺมํ สหการีการณสมวายาลาเภน อกโตกาสํ วิปากาภิมุขภาวาภาวโต วิปกฺกวิปากกมฺมสริกฺขกนฺติ วุตฺตํ ‘‘อลทฺโธ…เป… เทยฺยา’’ติ. กิจฺจนิปฺผตฺติยา อสติ อุปฺปนฺนมฺปิ กมฺมํ อนุปฺปนฺนสมานนฺติ ‘‘โอกาโส น ภเวยฺยา’’ติ เอตสฺส สมตฺถตา น สิยาติ อตฺถมาห. เตน อปจยคามิกมฺมกิจฺจสฺส โอกาสาภาโว ทสฺสิโต. ปุพฺเพ นิรตฺถกตฺตา อุปฺปตฺติยา โอกาโส น ภเวยฺยาติ ปโยชนาภาวโต กมฺมุปฺปตฺติยา โอกาสาภาโว วุตฺโต. ‘‘วิปากโต อญฺญสฺส ปวตฺติโอกาโส น ภเวยฺยา’’ติ อิมินา อสมฺภวโตติ อยเมเตสํ วิเสโส. ธุววิปากสฺส กมฺมสฺส วิปาเกน นิทสฺสนมตฺตภูเตนาติ อธิปฺปาโย. อริยมคฺคอานนฺตริยกมฺมานํ วิย มหคฺคตกมฺมานํ นิยตสภาวตาภาวา อฏฺฐสมาปตฺตีนํ ‘‘พลววิรเห’’ติอาทินา สวิเสสนธุววิปากตา วุตฺตา. เอตฺถ จ ‘‘ปญฺจ อานนฺตริยกมฺมานี’’ติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ นิยตมิจฺฉาทิฏฺฐิยาปิ ธุววิปากตฺตา. ยสฺส กมฺมสฺส กตตฺตา โย วิปาโก นิโยคโต อุปฺปชฺชิสฺสติ, โส ตสฺส อนาคตกาเลปิ อุปฺปาทิโวหารํ ลภติ. โส จ อุปฺปาทิโวหาโร อายูหิตกมฺมวเสน วุจฺจมาโน ภาวินา อายูหิตภาเวน มคฺโค อนุปฺปนฺโนติ เอตฺถ วุตฺโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘ยํ อายูหิตํ ภวิสฺสตี’’ติอาทิ วุตฺตํ.

아직 과보가 성숙하지 않은 업은 협조하는 원인들의 화합을 얻지 못함으로써 기회를 얻지 못하며, 과보를 향하는 상태가 없기 때문에 ‘과보가 성숙한 업과 유사한 것’이라고 하여 ‘얻지 못하면… (과보를) 주어야 한다’라고 설해진 것이다. 작용의 성취가 없을 때는 일어난 업이라 할지라도 일어나지 않은 것과 같으므로 ‘기회가 없을 것이다’라는 이 구절의 타당성이 없을 것이라는 의미를 말하였다. 그것에 의해 번뇌를 덜어내는 업의 작용이 기회를 얻지 못함을 나타내었다. 이전에 무익했기 때문에 ‘태어남의 기회가 없을 것이다’라는 것은 목적이 없으므로 업의 발생에 대한 기회가 없음을 말한 것이다. ‘과보 이외에 다른 전개의 기회가 없을 것이다’라는 이 구절은 불가능하기 때문이라는 것이 이들의 차이점이다. 확정된 과보를 가진 업의 과보에 의해 예시가 된 것이라는 뜻이다. 아리야 도의 무간업(ānantariyakamma)처럼 고귀한 업(mahaggatakamma)들은 결정된 자성(niyatasabhāva)이 없기 때문에 팔등지(aṭṭhasamāpatti)에 대해 ‘강력한 힘이 없을 때’ 등의 표현으로 차이가 있는 확정되지 않은 과보를 설하였다. 여기서 ‘다섯 가지 무간업’이라고 한 것은 결정된 사견(niyaticchādiṭṭhi) 또한 확정된 과보를 가지기 때문에 예시로만 보아야 한다. 어떤 업을 지었기 때문에 어떤 과보가 필연적으로 일어날 것이라면, 그것은 미래의 시간에서도 ‘일어남’이라는 명칭을 얻는다. 그 ‘일어남’이라는 명칭은 쌓인 업의 힘에 의해 말해지는 것이며, 장차 쌓일 상태에 의해 ‘도가 일어나지 않았다’는 곳에서 설해졌음을 보이기 위해 ‘장차 쌓일 것’ 등의 내용이 설해졌다.

๑๐๕๐. อุปาทาเนหิ อาทินฺนาติ สมฺพนฺโธ. อญฺเญติ อุปาทานารมฺมเณหิ อญฺเญ อนุปาทานิยาติ อตฺโถ. อาทิเกน คหเณนาติ ‘‘อหํ ผลํ สจฺฉากาสิ’’นฺติ เอวํ ปจฺจเวกฺขณญาณสงฺขาเตน คหเณน. อิทานิ อุเปตตฺถทีปกสฺส อุป-สทฺทสฺส วเสน อุปาทินฺน-สทฺทสฺส อตฺถํ วตฺตุํ ‘‘อุปาทินฺนสทฺเทน วา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ นิพฺพานสฺส อนชฺฌตฺตภาวโต ‘‘อมคฺคผลธมฺมาเยว วุตฺตา’’ติ อาห. อิตเรหีติ อชฺฌตฺตปทาทีหิ.

1050. ‘취착들(upādānehi)에 의해 취해진(ādinnā)’이라는 결합이다. ‘그 외의 것들’이란 취착의 대상이 되는 것들 이외의 ‘취착되지 않는 것들(anupādāniyā)’이라는 의미이다. ‘시초의 파악(ādikena gahaṇena)’이란 ‘나는 과를 체득했다’는 등의 반조의 지혜라고 일컬어지는 파악을 말한다. 이제 ‘upa’라는 접두사의 의미를 나타내는 것에 근거하여 ‘upādinna(업에서 생겨난 것/집수)’라는 단어의 의미를 말하기 위해 ‘upādinna라는 단어로 혹은’ 등이 설해졌다. 거기서 열반은 내적인 상태(anajjhattabhāva)가 아니기 때문에 ‘도와 과의 법이 아닌 것들만 설해졌다’고 하였다. ‘다른 것들에 의해’라는 것은 ‘내적인 것(ajjhatta)’ 등의 구절들에 의해서이다.

ติกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼구(Tika) 요약문 주석이 끝났다.

ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

이구(Duka) 요약문 주석

๑๐๖๒. เมตฺตาย [Pg.182] อยนํ อุปคมนํ เมตฺตายนํ, ตญฺจ อตฺตโน สนฺตาเน เมตฺตาย ลาโภ อุปฺปาทนํ สตฺตานํ อนุปคโม อตฺถโต มชฺชนเมวาติ ‘‘เมตฺตา, เมทน’’นฺติ วตฺวา ‘‘สิเนหน’’นฺติ อาห.

1062. 자애(mettā)로 나아가는 것이 자애함(mettāyana)이며, 그것은 자신의 상속(santāna) 안에 자애를 얻어 일으키는 것이다. 중생들에게 나아가는 것은 실질적으로 친밀해지는 것일 뿐이므로 ‘자애(mettā), 친밀함(medana)’이라고 말한 뒤 ‘애정(sinehana)’이라고 하였다.

๑๐๖๕. ตสฺมึ ตสฺมึ วิสเย จิตฺตํ สํรญฺชตีติ จิตฺตสฺส สํรญฺชนํ. ตณฺหาวิจริตาทีติ อาทิ-สทฺเทน เอสนาทโย สงฺคหิตา. ตณฺหาย วิปุลตา วิสยวเสน ปวตฺติวเสน วา เวทิตพฺพา. อนิจฺจาทิสภาวสฺส รูปาทิกสฺส นิจฺจาทิโต คหณํ อภินิเวโส วิเสสโต ตณฺหาวเสน โหติ ตณฺหารหิตาย ทิฏฺฐิยา อภาวาติ อุปจารวเสน นิมิตฺตสฺส กตฺตุภาวมาห ‘‘นิจฺจาทิโต คณฺหนฺตี วิสํวาทิกา โหตี’’ติ. ปากเฏน สทฺเทน ลพฺภมานตฺตา ยถารุตวิญฺญายมานตฺตา จ วิสตฺติกาสทฺทสฺส วิสตสภาโว ‘‘ปธาโน อตฺโถ’’ติ วุตฺโต. ‘‘อนฺตลิกฺขจโร ปาโส, ยฺวายํ จรติ มานโส. เตน ตํ พาธยิสฺสามี’’ติอาทิวเสน (สํ. นิ. ๑.๑๕๑; มหาว. ๓๓) มาเรน คหิตตาย.

1065. 그 각각의 대상에 마음이 물들기 때문에 ‘마음의 물듦(saṃrañjana)’이라 한다. ‘갈애의 편력(taṇhāvicarita) 등’에서 ‘등’이라는 단어로 추구(esanā) 등이 포함된다. 갈애의 광대함은 대상에 따라서나 전개되는 방식에 따라 알아야 한다. 무상(aniccā) 등의 자성을 가진 색(rūpa) 등을 상(nicca) 등으로 파악하는 집착(abhinivesa)은 특별히 갈애의 힘에 의해 일어난다. 갈애가 없는 견해는 존재하지 않기 때문에 비유적으로 대상의 능동적 성격을 ‘상 등으로 파악하여 기만적인 것이 된다’고 말하였다. 명확한 소리로 얻어지는 것이며 글자 그대로 이해되는 것이기 때문에 비삿티카(visattikā)라는 단어의 ‘퍼지는 자성’이 ‘주요한 의미’라고 설해졌다. ‘허공을 다니는 올가미, 이것이 마음에서 움직인다. 그것으로 그를 결박하리라’는 등의 내용에 따라 마라(māra)에게 붙잡힌 상태를 의미한다.

๑๐๖๖. อนตฺถจรณาทิอนภิสนฺธานกตาย อฏฺฐานภูเตสุ จ วสฺสวาตาทิสงฺขาเรสุ อุปฺปนฺนโกโป วิย สตฺเตสุ อตฺถาจรณาทินา อาโรปนาธิปฺปาเยสุเยว ตทชฺฌาโรปนวเสน ปวตฺโต ยทิปิ อนายตนุปฺปตฺติยา อฏฺฐานาฆาโตเยว โหติ, สตฺตวิสยตฺตา ปน สติ จิตฺตสฺส เอกนฺตพฺยาปตฺติยํ กมฺมปถเภโท โหติเยวาติ สกฺกา วิญฺญาตุํ, อฏฺฐานุปฺปตฺติยํ ปนสฺส น สิยา กมฺมปถเภโทติ อาห ‘‘สตฺเตสุ อุปฺปนฺโน อฏฺฐานโกโป กโรตี’’ติ. ปฏิฆาทิปทานํ ฆฏฺฏนาปุริมยามวิการุปฺปตฺติสมญฺญาทีสุปิ ทสฺสนโต ‘‘ปฏิวิโรธาทิปทานิ เตสํ วิเสสนตฺถานี’’ติ วุตฺตํ.

1066. 해로운 일을 행하려는 등의 의도가 없었기에 부적절한 대상인 비나 바람 등으로 일컬어지는 것들에 대해 일어난 분노처럼, 중생들에 대해 이익을 행하지 않는 것 등을 전가하려는 의도에서만 그것을 전가하는 방식으로 일어난 것이 비록 부적절한 곳에서 일어났기에 부적절한 노여움(aṭṭhānāghāta)일 뿐일지라도, 중생을 대상으로 하기에 마음에 확정적인 악의(byāpatti)가 있다면 업도(kammapatha)의 파괴가 확실히 일어난다는 것을 알 수 있다. 그러나 부적절한 대상(비생물)에서 일어난 경우에는 업도의 파괴가 있지 않을 것이기에 ‘중생에게서 일어난 부적절한 분노가 (업도의 파괴를) 행한다’고 하였다. ‘충돌(paṭighā)’ 등의 단어들이 부딪침, 이전 상태의 변화, 일어남의 공통성 등에서도 보이기 때문에 ‘반대(paṭivirodha) 등의 단어들은 그것들을 수식하는 의미들이다’라고 설해졌다.

๑๐๙๑. ทฺเว ธมฺมา ตโย ธมฺมาติ สทฺทนฺตรสนฺนิธาเนน ปริจฺเฉทวโต พหุวจนสฺส ทสฺสนโต ‘‘อปริจฺเฉเทน พหุวจเนนา’’ติ วุตฺตํ. อุทฺเทโส กโตติ อิติ-สทฺโท เหตุอตฺโถ. เตน พหุวจเนน อุทฺเทสกรณํ พหุวจเนน ปุจฺฉาย การณนฺติ ทีเปติ. อุทฺเทสานุวิธายินี หิ ปุจฺฉาติ. ตถา หิ สงฺขาปริจฺฉินฺเน อุทฺเทเส ‘‘กตเม วา ตโย’’ติ สงฺขาปริจฺฉินฺนาว ปุจฺฉา [Pg.183] กรียตีติ. อุทฺเทเสน ธมฺมานํ อตฺถิตามตฺตวจนิจฺฉายํ สภาวภูมิการณผลาทิปริจฺเฉโท วิย สงฺขาปริจฺเฉโทปิ น กาตพฺโพติ อธิปฺปาเยน ‘‘อนิทฺธาริตปริจฺเฉเท’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘อปจฺจยา ธมฺมา’’ติ ปทโต ปน เหฏฺฐา อเนกเภทภินฺนา ธมฺมา อปริจฺเฉเทน พหุวจเนเนว อุทฺทิฏฺฐา, อุทฺธญฺจ ตถา อุทฺทิสียนฺตีติ ตํ โสตปติตตาย เภทาภาเวปิ ปรมตฺถโต อปฺปจฺจยธมฺมสฺส อสงฺขตธมฺมสฺส จ โสปาทิเสสนิรุปาทิเสสราคกฺขยาทิอสงฺขตาทิวจนวจนียภาเวน อุปจริตเภเทคหิเต ปททฺวเยน อตฺถิ กาจิ เภทมตฺตาติ อปริจฺเฉเทน พหุวจเนน อุทฺเทโส กโตติ ยุตฺตํ สิยา. อุทฺเทสานุสารีนิ ปุจฺฉานิคมนานีติ ตานิปิ ตถา ปวตฺตานิ. นิทฺเทโส ปน ยถาธิปฺเปตสภาวาทิปริจฺเฉทวิภาวนวเสเนว กาตพฺโพติ อสงฺขตา ธาตุ อิจฺเจว กโต ปรมตฺถโต เภทาภาวทีปนตฺถนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. กเถตุกามตาวเสน ปุจฺฉนฺโต ยสฺส กเถติ, เตน กาตพฺพปุจฺฉาย กรณโต ตคฺคตํ อชานนํ สํสยํ วา อนุวิธายเยว ปุจฺฉตีติ ‘‘สภาว…เป… อชานนฺตสฺส วเสน ปุจฺฉา กรียตี’’ติ วุตฺตํ. นิทฺเทสโต ปุพฺเพติอาทินา อฏฺฐกถายํ วุตฺตํ ปุจฺฉานุสนฺธึเยว วิภาเวติ.

1091. ‘두 가지 법’, ‘세 가지 법’ 등 다른 단어와의 인접함으로 인해 한정된 복수가 보이기 때문에 ‘한정되지 않은 복수로’라고 말하였다. ‘개설(uddesa)이 되었다’에서 ‘iti’라는 단어는 원인의 의미이다. 그것으로써 복수로 개설한 것이 복수로 질문한 원인임을 밝힌다. 왜냐하면 질문은 개설을 따르기 때문이다. 이와 같이 수치로 한정된 개설에서는 ‘무엇이 그 세 가지인가’라고 수치로 한정된 질문이 행해진다. 개설에 의해 법들이 존재한다는 사실만을 말하고자 할 때는 자성, 토대, 원인, 결과 등의 한정처럼 수치의 한정도 해서는 안 된다는 취지로 ‘분류되지 않은 한정에서’ 등이 설해졌다. 그러나 ‘조건 지어지지 않은 법들(apaccayā dhammā)’이라는 구절로부터 아래로는 여러 갈래로 나누어진 법들이 한정되지 않은 복수로만 개설되었고, 위로도 그와 같이 개설되었으므로, 그것이 귀에 들린 상태이기에 차이가 없을지라도, 제일의(paramattha)의 관점에서는 조건 지어지지 않은 법(appaccayadhamma)이자 무위의 법(asaṅkhatadhamma)에 대해 유여의, 무여의, 탐욕의 소멸 등 무위라는 명칭 등으로 불리는 성질에 의해 비유적인 차이가 수용된 두 구절 사이에 어떤 차이점이 있을 것이기에 한정되지 않은 복수로 개설한 것이 타당할 것이다. 개설을 따르는 질문과 결론들도 그와 같이 전개되었다. 그러나 상세한 설명(niddesa)은 의도된 자성 등의 한정을 밝히는 방식에 의해서만 행해져야 하므로, 제일의의 관점에서 차이가 없음을 나타내기 위해 ‘무위계(asaṅkhatā dhātu)’라고만 설명된 것으로 보아야 한다. 설하고자 하는 의지에 따라 질문하는 자는 자신이 설명해 주는 대상이 해야 할 질문을 대신 하는 것이므로, 그가 가진 무지나 의심을 따라 질문하는 것이기에 ‘자성…등… 알지 못하는 자의 관점에서 질문이 행해진다’고 하였다. ‘상세한 설명 이전’ 등의 내용은 주석서에서 설해진 질문의 연관성을 밝히고 있다.

๑๑๐๑. ภินฺทิตฺวาติ วิภชิตฺวา. รูปาว…เป… วิญฺเญยฺยาติ กามาวจรกุสลมหากิริยวิญฺญาเณน มหคฺคตธมฺมานํ สมฺมสนวเสน ยถาโยคํ มหคฺคตปฺปมาณธมฺมานํ ปจฺจเวกฺขณาทิวเสน รูปราคารูปราคสมฺปยุตฺเตน อกุสลมโนวิญฺญาเณน มหคฺคตธมฺมานํ อภินิเวสนอสฺสาทนวเสน ตํตํปญฺญตฺติยญฺจ ตํตํโวหารวเสน ปวตฺเตน อาวชฺชเนน จ ยถาวุตฺตวิญฺญาณานํ ปุเรจาริเกน กามาวจรธมฺมา น วิญฺเญยฺยา. อิตเรนาติ ปริตฺตารมฺมเณน. กามาวจรานเมว อารมฺมณานนฺติ นิทฺธารเณ สามิวจนํ. รูปารมฺมณาทีหิ วิญฺญาเณหิ ตตฺถ รูปารมฺมเณน วิญฺญาเณนปิ สทฺทาทีนํ อวิญฺเญยฺยตา รูปสฺส จ วิญฺเญยฺยตา. เอวํ เสเสสุปิ โยชนา ทฏฺฐพฺพา. จกฺขุทฺวาริเกน สทฺทาทีนํ อวิญฺเญยฺยตา รูปสฺส วิญฺเญยฺยตาติอาทินา ทฺวารเภทวเสน โยเชตพฺพํ. อิตรนฺติ อิฏฺฐมชฺฌตฺตํ อนิฏฺฐมนิฏฺฐมชฺฌตฺตญฺจ. รูปาวจราทโย กามาวจรวิปากาทีหีติ รูปาวจรารูปาวจรโลกุตฺตรปญฺญตฺติโย กามาวจรวิปาเกหิ โลกุตฺตรา กามาวจรโต ญาณวิปฺปยุตฺตกุสลกิริเยหิ อกุสเลหิ จ อวิญฺเญยฺยาติ โยเชตพฺพํ. นิพฺพานสฺส อวิชานนสภาโว เอว อตฺตสมฺภโว.

1101. ‘깨뜨려서(Bhinditvā)’란 분류하여(vibhajitvā)라는 뜻이다. ‘색계의... 생략 ...알아야 할 것(viññeyyā)’이란, 욕계의 유익한 마음이나 큰 작용을 하는 의식(mahākiriyaviññāṇa)으로 고귀한 법(mahaggatadhamma)들을 파악하는 방식에 따라, 그리고 적절하게 고귀하고 무량한 법(mahaggatappamāṇadhamma)들을 반조하는 방식 등에 따라, 색탐(rūparāga)과 무색탐(arūparāga)이 결합된 해로운 마노의 의식으로 고귀한 법들을 집착하고 즐기는 방식에 따라, 그리고 각각의 명칭(paññatti)과 각각의 세속적 명칭(vohāra)에 따라 일어나는 전향(āvajjana)과 앞에서 언급한 의식들이 앞서가는 것에 의해 욕계의 법들은 인식되지 않아야 한다. ‘다른 것(Itarena)’이란 한정된 대상(parittārammaṇa)에 의한 것을 말한다. ‘욕계의 대상들만’이라는 표현에서 소유격(sāmivacana)은 한정(niddhāraṇa)의 의미이다. 색(色)의 대상 등의 의식들에 있어서, 거기서 색의 대상인 의식에 의해서도 소리 등은 인식되지 않으며 색만이 인식된다. 이와 같이 나머지에서도 적용 방식을 이해해야 한다. ‘안문(眼門)의 인식에 의해 소리 등은 인식되지 않고 색만이 인식된다’는 등과 같이 문의 차이에 따라 적용해야 한다. ‘다른 것’이란 즐겁고 중간인 것(iṭṭhamajjhatta)과 즐겁지 않고 중간인 것(aniṭṭhamajjhatta)을 말한다. ‘색계 등은 욕계 과보 등 등에 의해’란 색계·무색계·출세간·명칭들은 욕계 과보들에 의해 인식되지 않으며, 출세간은 욕계의 지혜와 결합하지 않은 유익하거나 작용하는 마음들과 해로운 마음들에 의해 인식되지 않는다고 적용해야 한다. 열반을 알지 못하는 성품 자체가 자아의 발생(attasambhava)이다.

๑๑๐๒. รูปารูปาวจรกมฺมูปปตฺติภเว [Pg.184] ทิฏฺฐิรหิโต โลโภ ภวาสโวติ ยถาวุตฺตวิสโย ทิฏฺฐิสหิโต สพฺพกามาวจรธมฺมวิสโย จ โลโภ กามาสโว ภวิตุํ ยุตฺโตติ วุตฺตํ ‘‘ภวาสวํ…เป… สิยา’’ติ. กามาสวภวาสววินิมุตฺตสฺส หิ โลภสฺส อภาวํ สยเมว วกฺขตีติ. ปาฬิยนฺติ อฏฺฐกถากณฺฑปาฬิยํ. ตตฺถ ยถา ‘‘กามาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ วุตฺตํ, เอวํ ‘‘ภวาสโว อฏฺฐสุ โลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ อวตฺวา ‘‘จตูสุทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺตโลภสหคตจิตฺตุปฺปาเทสุ อุปฺปชฺชตี’’ติ (ธ. ส. ๑๔๖๕) วุตฺตตฺตา ‘‘ภวาสโว…เป… ยุตฺเตสุ เอว อุปฺปชฺชตี’’ติ ปาฬิยํ วุตฺโตติ สาวธารณํ วุตฺตํ. ตถา จ วกฺขติ ‘‘ภวาสโว จตูสุ ทิฏฺฐิคตวิปฺปยุตฺเตสุ อวิชฺชาสเวน สทฺธึ เอกธาว เอกโต อุปฺปชฺชตี’’ติ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๗๓). โสปิ ราโคติ สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค. กามภวปตฺถนา วิย กามาสโวติ ยุตฺตํ วตฺตุํ. สสฺสตทิฏฺฐิสหคตราคกามภวปตฺถนานมฺปิ หิ ภวาสโวติ วตฺตพฺพปริยาโย อตฺถีติ ‘‘สสฺสตทิฏฺฐิสหคโต ราโค ภวราควเสน ปตฺถนา ภวาสโว นามา’’ติ วุตฺตํ, น เตสํ อิธ อธิปฺเปตภวาสวภาวทสฺสนตฺถนฺติ อฏฺฐกถายํ อธิปฺปาโย ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ‘‘รูปารูปสงฺขาเต กมฺมโต จ อุปปตฺติโต จ ทุวิเธปิ ภเว อาสโว ภวาสโว’’ติ วุตฺตนฺติ. ตตฺถ กามภวปตฺถนาย ตาว กามาสวภาโว โหตุ, รูปารูปภเวสุ สสฺสตาภินิเวสสหคตราคสฺส กถนฺติ? โสปิ ยถาวุตฺตวิสเย กามนวเสน ปวตฺติโต กามาสโวเยว นาม. สพฺเพปิ หิ เตภูมกา ธมฺมา กมนียฏฺเฐน กามาติ. น เจตฺถ อนิฏฺฐปฺปสงฺโค ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตโลภสฺส ภวาสวภาเวน วิสุํ อุทฺธฏตฺตา. อวสฺสญฺเจตเมวํ วิญฺญาตพฺพํ, อิตรถา รูปารูปภเวสุ อุจฺเฉททิฏฺฐิสหคตสฺสปิ โลภสฺส ภวาสวภาโว อาปชฺเชยฺยาติ. กามาสวาทโย เอว ทิฏฺฐธมฺมิกสมฺปรายิกาสวภาเวน ทฺวิธา วุตฺตา.

1102. 색계와 무색계의 업유(kammabhava)와 생유(upapattibhava)에 있어서 견해(diṭṭhi)를 여읜 탐욕이 유루(bhavāsava)이다. 앞에서 언급한 대상을 가지고 견해와 함께하며 모든 욕계 법을 대상으로 하는 탐욕은 욕루(kāmāsava)가 되는 것이 타당하다는 뜻에서 ‘유루는... 생략 ...일 수 있다’라고 설해졌다. 왜냐하면 욕루와 유루를 벗어난 탐욕이 없다는 것을 스스로 말하게 될 것이기 때문이다. ‘빠알리에서’란 주석서 편(aṭṭhakathākaṇḍa)의 빠알리를 말한다. 거기서 ‘욕루는 여덟 가지 탐욕이 함께하는 마음의 일어남에서 일어난다’고 설해진 것과 같이, ‘유루는 여덟 가지 탐욕이 함께하는 마음의 일어남에서 일어난다’고 말하지 않고, ‘네 가지 사견과 결합하지 않은 탐욕이 함께하는 마음의 일어남에서 일어난다’고 설해졌기 때문에, ‘유루는... 그러한 마음들에서만 일어난다’고 빠알리에서 설해진 것은 한정하여 설해진 것이다. 또한 ‘유루는 네 가지 사견과 결합하지 않은 마음에서 무명루와 함께 단번에 한꺼번에 일어난다’고 설할 것이다. ‘그 탐욕(Sopi rāgo)’이란 상견(sassatadiṭṭhi)과 함께하는 탐욕이다. 욕유(kāmabhava)를 바라는 것과 마찬가지로 욕루라고 부르는 것이 타당하다. 상견과 함께하는 탐욕이나 욕유를 바라는 것들도 유루라고 부를 수 있는 방편이 있기 때문에 ‘상견과 함께하는 탐욕이 존재에 대한 탐욕(bhavarāga)의 힘으로 바라는 것이 유루라고 한다’라고 설해진 것이지, 그것이 여기서 의도된 유루의 성질임을 보이기 위한 것이 아니라는 것이 주석서의 의도로 이해되어야 한다. 왜냐하면 ‘색계와 무색계로 일컬어지는 업과 재생의 두 가지 존재에서의 번뇌가 유루이다’라고 설해졌기 때문이다. 거기서 욕유를 바라는 것은 우선 욕루라 하더라도, 색계와 무색계에서 상견의 집착과 함께하는 탐욕은 어떠한가? 그것도 앞에서 언급한 대상에 대해 갈구하는 방식(kāmanavasena)으로 일어난 것이기에 욕루라고 이름한다. 왜냐하면 삼계의 모든 법은 갈구할 만하다는 의미에서 욕(kāma)이기 때문이다. 여기에는 원치 않는 오류가 없는데, 견해와 분리된 탐욕이 유루의 성질로서 따로 발췌되었기 때문이다. 반드시 이와 같이 이해되어야 한다. 그렇지 않으면 색계와 무색계에서 단견(ucchedadiṭṭhi)과 함께하는 탐욕도 유루의 성질에 해당하게 될 것이기 때문이다. 욕루 등만이 현세와 내세의 번뇌의 성질로서 두 가지로 설해졌다.

๑๑๐๓. อิธ ปาฬิยาปิ ภวาสววินิมุตฺตโลภสฺส กามาสวภาโว น น สกฺกา โยเชตุนฺติ ทสฺเสตุํ ‘‘กามาสวนิทฺเทเส จา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ‘‘ธมฺมจฺฉนฺโท สทฺธา’’ติ เกจิ.

1103. 여기서 빠알리에 의해서도 유루를 벗어난 탐욕이 욕루의 성질을 갖는다는 것을 적용할 수 없지 않음을 보이기 위해 ‘욕루의 해설에서 또한’ 등이 설해졌다. 어떤 이들은 ‘법에 대한 열의(dhammacchanda)가 신심(saddhā)이다’라고 말한다.

๑๑๐๕. อุปาทานกฺขนฺเธสฺเวว [Pg.185] ปวตฺตติ ตพฺพินิมุตฺตสฺส ธมฺมสฺส ชีวคฺคหณวิสยสฺส ปรมตฺถโต อภาวา. รูเป…เป… วิญฺญาเณ วา ปน น ปติฏฺฐาติ รูปาทีนํ อวิปรีตสภาวมตฺเต อฏฺฐตฺวา สยํ สมาโรปิตสฺส เตสุ ปริกปฺปนามตฺตสิทฺธสฺส กสฺสจิ อาการสฺส อภินิเวสนโต. เตเนวาห ‘‘ตโต อญฺญํ กตฺวา’’ติ. ตโต อุปาทานกฺขนฺธโต. เวทนาทโยปิ หิ เกจิ ทิฏฺฐิคติกา อนิจฺจาติ ปสฺสนฺตีติ. ตโตติ วา สรีรสงฺขาตรูปกฺขนฺธโต. ‘‘อญฺญํ ชีวํ อญฺญํ สรีร’’นฺติ หิ วุตฺตํ. โหตีติ ภวติ สสฺสตํ อตฺตาติ อตฺโถ. อญฺญนฺติ พฺรหฺมอิสฺสราทิโต อญฺญํ.

1105. 취착의 무리[五取蘊]에서만 일어난다. 그것을 벗어난 법으로서 생명(jīva)으로 파악되는 대상은 승의(paramattha)에 있어서 존재하지 않기 때문이다. 혹은 색... 생략 ...식(viññāṇa)에 머물지 않는다는 것은, 색 등의 왜곡되지 않은 자성(sabhāva) 그대로에 머물지 않고, 스스로 덧씌운 것, 즉 그것들에 대해 단지 상상으로만 성립된 어떤 형태에 집착하기 때문이다. 그래서 ‘그것으로부터 다른 것으로 여겨서’라고 하였다. ‘그것으로부터’란 취착의 무리로부터라는 뜻이다. 어떤 견해를 가진 자들은 느낌[受] 등도 무상하다고 보기 때문이다. 혹은 ‘그것으로부터’란 신체라 불리는 색온(rūpakkhandha)으로부터라는 뜻이다. 왜냐하면 ‘생명과 신체는 다르다’고 설해졌기 때문이다. ‘존재한다(hoti)’란 영원한 자아가 존재한다는 뜻이다. ‘다른 것’이란 범천이나 자재신 등과 다른 것을 말한다.

อรูปภโว วิย รูปราคปฺปหาเนน รูปภโว กามราคปฺปหาเนน ปตฺตพฺโพ. รูปีพฺรหฺมานญฺจ ปญฺจกามคุณิโก ราโค ปหียติ, น วิมานาทีสุ ราโคติ โส อกามราโคติ กตฺวา กามาสโว น โหตีติ อฏฺฐกถายํ ปฏิกฺขิตฺตํ. ฏีกากาเรหิ ปน กามาสวภวาสววินิมุตฺตโลภาภาวทสฺสเนน รูปีพฺรหฺมานํ วิมานาทิราคสฺสปิ กามจฺฉนฺทาทิภาวโต ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺตรูปารูปภวราควินิมุตฺโต สพฺโพ โลโภ กามาสโวติ ทสฺสิโต. ตตฺถ ยุตฺตํ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ. สิยา อาสวสมฺปยุตฺโต กามราเคน ภวราเคน วา สหุปฺปตฺติยํ, สิยา อาสววิปฺปยุตฺโต ตทญฺญราเคน สหุปฺปตฺติยํ, ‘‘จตูสุ ทิฏฺฐิคตา’’ติอาทิปาฬิยา อภาวทสฺสเนน กามาสวภวาสววินิมุตฺตโลภาภาวํ ทสฺเสตฺวา ‘‘กามาสโว’’ติอาทิปาฬิทสฺสเนน ทิฏฺฐิราคสฺส กามาสวภาวํ สาเธติ. ปหาตพฺพทสฺสนตฺถนฺติ ปหาตพฺพตาทสฺสนตฺถํ. ปหาเนติ ปหานนิมิตฺตํ.

무색계의 존재와 마찬가지로, 색계의 존재는 색탐(rūparāga)을 버림으로써, [욕계의 존재는] 욕탐(kāmarāga)을 버림으로써 도달해야 한다. 색계 범천들에게는 다섯 가지 가닥의 욕망(pañcakāmaguṇika)에 대한 탐욕은 버려지지만, 천궁(vimāna) 등에 대한 탐욕은 버려지지 않는다. 그것은 ‘욕탐이 아닌 것(akāmarāga)’이기에 욕루가 아니라고 주석서에서 부정되었다. 그러나 복주서의 스승(ṭīkākāra)들은 욕루와 유루를 벗어난 탐욕이 없음을 보여줌으로써, 색계 범천들의 천궁 등에 대한 탐욕도 욕탐(kāmacchanda) 등의 성질을 갖기 때문에, 견해와 분리된 색계·무색계의 존재에 대한 탐욕을 제외한 모든 탐욕은 욕루라고 나타내었다. 거기서는 적절하게 조사하여 받아들여야 한다. 번뇌와 결합하여 욕탐이나 유존탐(bhavarāga)과 함께 일어날 수도 있고, 번뇌와 분리되어 그 밖의 탐욕과 함께 일어날 수도 있다. ‘네 가지 사견...’ 등의 빠알리에서 [욕루와 유루를 벗어난 탐욕의] 부재를 보여줌으로써 욕루와 유루를 벗어난 탐욕이 없음을 보이고, ‘욕루는...’ 등의 빠알리를 보여줌으로써 견해와 함께하는 탐욕이 욕루임을 확립한다. ‘버려야 할 것을 보여주기 위해서’란 버려져야 함을 보여주기 위해서라는 뜻이다. ‘버림에 있어서’란 버림의 원인을 말한다.

๑๑๒๑. ชาติยาติ ขตฺติยสภาวาทิชาติสมฺปตฺติยา. โคตฺเตนาติ โคตมโคตฺตาทิอุกฺกฏฺฐโคตฺเตน. โกลปุตฺติเยนาติ มหากุลภาเวน. วณฺณโปกฺขรตายาติ วณฺณสมฺปนฺนสรีรตาย. ‘‘โปกฺขร’’นฺติ หิ สรีรํ วุจฺจตีติ. มานํ ชปฺเปตีติ มานํ ปวตฺเตติ กโรติ. ปวตฺโต มาโน ปวตฺตมาโน. ปุคฺคลวิเสสนฺติ เสยฺยสฺส เสยฺโยติอาทิเภทํ ปุคฺคลวิเสสํ. เสยฺยํ ภินฺทิตฺวา ปวตฺตมาโน เสยฺยมาโน. ติณฺณนฺติ เสยฺยสฺส เสยฺยาทีนํ ติณฺณํ ‘‘เสยฺโยหมสฺมี’’ติอาทินา อญฺญํ ปุคฺคลํ อนิสฺสาย วุตฺตานํ. เสยฺยาทิวเสน อตฺตโน มนนํ ปคฺคโห มาโน, ตสฺส กรณํ เสยฺโยหมสฺมีติอาทิปวตฺติเยวาติ วุตฺตํ ‘‘เสยฺโยติ อาทิกิจฺจกรณ’’นฺติ.

1121. ‘태생에 의해’(Jātiyāti)란 크샤트리야의 본성 등 태생의 성취에 의한 것을 말한다. ‘성씨에 의해’(Gottenāti)란 고타마 성씨 등 수승한 성씨에 의한 것을 말한다. ‘명문가 자제임에 의해’(Kolaputtiyenāti)란 명문 대가족의 상태에 의한 것을 말한다. ‘용모의 수려함에 의해’(Vaṇṇapokkharatāyāti)란 색택(色澤)이 원만한 신체의 상태에 의한 것을 말한다. 왜냐하면 ‘폭카라’(Pokkhara)는 신체를 의미하기 때문이다. ‘자만을 부린다’(Mānaṃ jappetīti)는 것은 자만을 일으키고 행한다는 것이다. ‘일어난 자만’(Pavatto māno)이 곧 ‘진행 중인 자만’(pavattamāno)이다. ‘인격적 차이’(Puggalavisesanti)란 ‘수승한 자보다 더 수승하다’는 등의 분류에 따른 인격적 차이를 말한다. ‘수승하다’는 생각을 품고 일어나는 것이 ‘수승하다는 자만’(seyyamāno)이다. ‘세 가지에 대해’(Tiṇṇanti)란 ‘내가 더 낫다’는 등의 방식으로 다른 사람과 비교하지 않고 말해진 ‘수승한 자’ 등 세 부류에 대한 것이다. 수승함 등의 관점에서 자신을 평가하여 치켜세우는 마음이 자만이며, 그것을 행하는 것이 ‘내가 더 낫다’는 등의 활동을 하는 것이기에 ‘수승함 등의 기능을 수행함’(seyyoti ādikiccakaraṇaṃ)이라고 하였다.

๑๑๔๐. สพฺโพปิ [Pg.186] โลโภ อภิชฺฌาสภาโวติ อภิชฺฌา อาสวทฺวยสภาวา, กามราโค กามาสวสภาโว เอวาติ อาสวทฺวยเอกาสวภาโว อภิชฺฌากามราคานํ วิเสโส วุตฺโต. น อภิชฺฌา จ ธมฺมา ฐเปตฺวา ทิฏฺฐึ อวิชฺชญฺจ โนอาสวสภาวา. อภิชฺฌา จ อาสวทฺวยสภาวา เอว, นอภิชฺฌาสภาโว จ โลโภ นตฺถีติ อธิปฺปาเยน ‘‘โนอาสวโลภสฺส สพฺภาโว วิจาเรตพฺโพ’’ติ อาห. คณนาย เหตุยา สตฺตาติ วุตฺตนฺติ ปญฺหาวารปาฐํ สนฺธาย วุตฺตํ. ตตฺถ หิ ‘‘อาสโว ธมฺโม อาสวสฺส ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย. อาสโว ธมฺโม โนอาสวสฺส ธมฺมสฺส. อาสโว ธมฺโม อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ. โนอาสโว ธมฺโม โนอาสวสฺส. โนอาสโว ธมฺโม อาสวสฺส. โนอาสโว ธมฺโม อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ. อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา โนอาสวสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๓.๑๖) อิเมสํ วารานํ วเสน ‘‘คณนาย สตฺตา’’ติ วุตฺตํ. ตตฺถ ยทิ โนอาสวสภาโวปิ โลโภ สิยา, ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตจิตฺตสฺส วเสน ‘‘อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา โมหยถาวุตฺตโลภา อาสวสฺส ธมฺมสฺส ทิฏฺฐิยา เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ สตฺตโม, ปาฬิยํ อาคตํ สตฺตมํ อฏฺฐมํ กตฺวา ‘‘อาสโว จ โนอาสโว จ ธมฺมา อาสวสฺส จ โนอาสวสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ นวโม ปญฺโห วุจฺเจยฺย, น ปน วุตฺโตติ. เอวํ ทิฏฺฐิสมฺปยุตฺตโลภสฺส โนอาสวภาวาภาวํ ทสฺเสตฺวา อิตรสฺสปิ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘ทิฏฺฐิวิปฺปยุตฺเต จา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

1140. 모든 탐욕은 간탐(Abhijjhā)의 본성을 지니므로 간탐은 두 가지 번뇌(āsava, 즉 욕루와 유루)의 본성을 지니며, 감각적 욕망에 대한 탐착(kāmarāgo)은 욕루(kāmāsava)의 본성일 뿐이라는 점에서, 두 가지 번뇌와 한 가지 번뇌라는 간탐과 감각적 탐착의 차이가 설명되었다. 간탐이 아닌 법들 중에서 사견(diṭṭhi)과 무명(avijja)을 제외하면 번뇌의 본성이 아닌 것은 없다. 간탐은 두 가지 번뇌의 본성일 뿐이며, 간탐의 본성이 아닌 탐욕은 존재하지 않는다는 의도로 ‘번뇌가 아닌 탐욕의 존재 여부를 검토해야 한다’고 하였다. ‘계산상으로 일곱 가지’(gaṇanāya hetuyā sattā)라고 한 것은 질문의 문맥(pañhāvārapāṭha)을 염두에 두고 한 말이다. 거기서 ‘번뇌인 법은 번뇌인 법의 원인조건에 의한 조건이다. 번뇌인 법은 번뇌가 아닌 법의 원인조건이다. 번뇌인 법은 번뇌인 법과 번뇌가 아닌 법의 원인조건이다. 번뇌가 아닌 법은 번뇌가 아닌 법의 원인조건이다. 번뇌가 아닌 법은 번뇌인 법의 원인조건이다. 번뇌가 아닌 법은 번뇌인 법과 번뇌가 아닌 법의 원인조건이다. 번뇌인 법과 번뇌가 아닌 법은 번뇌가 아닌 법의 원인조건이다’(발취론 3.3.16)라는 이 구절들에 따라 ‘계산상으로 일곱 가지’라고 한 것이다. 만약 거기서 번뇌가 아닌 본성을 지닌 탐욕이 있다면, 사견과 결합한 마음의 관점에서 ‘번뇌인 법과 번뇌가 아닌 법은, 모치(moha)와 앞에서 말한 탐욕이 번뇌인 법인 사견의 원인조건에 의한 조건이다’라는 일곱 번째 항이 되고, 성전에 전해지는 일곱 번째와 여덟 번째를 합쳐서 아홉 번째 질문이 제기되었을 것이나, 그렇게 말해지지 않았다. 이처럼 사견과 결합한 탐욕이 번뇌가 아님이 없음을 보인 뒤, 다른 경우에도 그것을 보이기 위해 ‘사견과 결합하지 않은 경우에도’(diṭṭhivippayutte cā) 등이 설해졌다.

๑๑๖๒. ยถารูเป รูปปฺปพนฺเธ วตฺตมาเน ปุคฺคโล คจฺฉติ ติฏฺฐติ นิสีทตีติ วุจฺจติ, ตถา วิสทรูปสฺส อุปฺปาทกํ จิตฺตํ อิริยาปถูปตฺถมฺภกํ. ตํ ปน กุสลโต กิริยโต จ ปญฺจมชฺฌานจิตฺตํ อภิญฺญาปฺปตฺตํ อปฺปตฺตญฺจ ภินฺทิตฺวา สตฺตปญฺญาส ชวนานิ โวฏฺฐพฺพนญฺจาติ อฏฺฐปญฺญาสวิธํ. สหชาตธมฺมานํ อกมฺมญฺญภาวกรตฺตา ถินมิทฺธสหคตจิตฺตํ วิสทานิ รูปานิ น สมุฏฺฐเปติ น อุปตฺถมฺเภติ จาติ วุตฺตํ ‘‘อิริยาปถํ สนฺธาเรตุํ อสกฺโกนฺต’’นฺติ.

1162. 어떠한 형태의 물질적 연속(rūpappabandha)이 진행될 때 사람이 가고 서고 앉는다고 말해지는 것처럼, 명료한 물질을 일으키는 마음이 신체적 위의(iriyāpatha)를 지탱한다. 그것은 유익한 마음과 작용만 하는 마음 중에서 신통에 도달했거나 도달하지 않은 다섯 번째 선정의 마음을 나누어 보면, 57가지 속행(javana)과 결정하는 마음(voṭṭhabbana)을 포함하여 58가지가 된다. 구생법들을 무기력하게 만들기 때문에, 혼침과 수면(thinamiddha)과 결합한 마음은 명료한 물질들을 일으키지도 못하고 지탱하지도 못하므로 ‘위의를 유지하지 못함’(iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkontaṃ)이라고 하였다.

๑๑๖๓. วิปกฺเขปิ ภาวโต อเนกนฺติกตฺตา รูปตฺตาสาธกตฺตํ. ครุภาวปฺปตฺติ ลหุตาวิรโห ทฏฺฐพฺโพ. สติปิ อญฺเญสมฺปิ อกุสลาทีนํ ลหุตาวิรเห [Pg.187] ถินมิทฺธานํ เอกนฺตโต ลหุตาปฏิปกฺขตฺตา การณานุรูปตฺตา จ ผลสฺส ‘‘ถินมิทฺธสมุฏฺฐิตรูเปหี’’ติ วุตฺตํ. น ชาคร…เป… สนฺตตินฺติ เอเตน นามกาเย สุปนสฺส อสิทฺธตํ ทสฺเสติ. มิทฺธสฺส ผลตฺตาติ เอตฺถ มิทฺธํเยว นิทฺทาการณนฺติ นายํ นิยโม อิจฺฉิโต, นิทฺทาการณเมว ปน มิทฺธนฺติ นิยโม อิจฺฉิโตติ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา หิ ขีณาสวานํ นิทฺทาย มิทฺธโต อญฺญํ การณํ กรชกายสฺส ทุพฺพลภาโว อฏฺฐกถายํ ทสฺสิโตติ.

1163. 반대되는 경우에도 존재하기 때문에 결정적이지 않아서 물질성을 증명하지 못한다. 무거운 상태가 되는 것은 가벼움이 없는 상태로 보아야 한다. 다른 불선법 등에도 가벼움의 부재가 있더라도, 혼침과 수면은 전적으로 가벼움과 반대되는 것이고 원인에 부합하는 결과가 나타나기 때문에 ‘혼침과 수면에서 생겨난 물질들에 의해’라고 하였다. ‘깨어 있지 않고… (중략) …연속’이라는 이 구절로 명신(nāmakāya, 정신적 작용)에서 잠이 성립하지 않음을 보여준다. ‘수면(middha)의 결과이기 때문’이라는 설명에서 수면 자체가 잠의 원인이라는 이 규칙이 의도된 것이 아니라, 잠의 원인만이 수면이라는 규칙이 의도된 것임을 알아야 한다. 왜냐하면 번뇌가 다한 자(아라한)들의 잠은 수면(middha) 이외의 다른 원인인 육신(karajakāya)의 쇠약함 때문임이 주석서에서 밝혀졌기 때문이다.

ฉาทนํ, อวตฺถรณํ วา โอนาโห, โส รูปสฺเสว สภาโวติ ปรสฺส อาสงฺกํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘เตน สห วุตฺตา โอนาหปริโยนาหา จา’’ติ. อสงฺโกจวเสน วิสทา ปวตฺติ วิปฺผาริกภาโว. อาวรณภาโว วิยาติ เอเตน อาวรณสภาวตฺเตปิ มิทฺธสฺส ตพฺพิธุโร อนญฺญสาธารณตฺตา โอนหนาทิภาโวติ ทสฺเสติ. สามญฺญญฺหิ ปญฺจนฺนมฺปิ กามจฺฉนฺทาทีนํ อาวรณสภาโวติ อาวรณภาวสทิสสฺส โอนหนาทิภาวสฺส นามกาเย ลพฺภมานสฺส คหิตตาติ เอตฺถาธิปฺปาโย.

가리는 것(chādana) 또는 뒤덮는 것(avattharaṇa)이 ‘억누름’(onāha)인데, 그것이 물질의 본성일 뿐이라는 타인의 의구심을 염두에 두고 ‘그와 함께 설해진 억누름(onāha)과 휘감음(pariyonāha)’이라고 하였다. 위축됨이 없이 명료하게 진행되는 것이 확산하는 상태(vipphārikabhāvo)이다. ‘장애와 같은 상태’라는 말로, 장애의 본성을 가졌더라도 수면(middha)은 그와 상반되는 다른 것과 공유되지 않는 특성을 가졌기에 억누름 등의 상태가 됨을 보여준다. 감각적 욕망 등 다섯 가지 모두가 장애의 본성이라는 점은 공통적이지만, 장애의 상태와 유사한 억누름 등의 상태가 정신적 작용(nāmakāya)에서 발견되는 것을 취했다는 것이 여기서의 의도이다.

ปานนฺติ อนุโยโคติ จ ตํกิริยาสาธิกา เจตนา อธิปฺเปตาติ สุราปานสฺส สุรา…เป… โยคสฺส จ อกุสลภาเวน อุปกฺกิเลสทุพฺพลีกรณภาโว ยุตฺโตติ วุตฺโต. ‘‘สุราเมรยสฺส อชฺโฌหรณํ ปานํ ปมาทฏฺฐานานุโยโค จา’’ติ ปรสฺส อธิปฺปาโย. นีวรณํ หุตฺวา วาติอาทินา อิทํ ทสฺเสติ ‘‘นีวรณสภาวานํ นีวรณสมฺปยุตฺตภาวทสฺสนปราย โจทนาย นีวรณนฺติ กตฺถจิ อทิฏฺฐปโยคสฺส อสมฺปยุตฺตสฺส รูปสฺส ยถาลาภโต คหณํ ญาโยเยว น โหติ, สิทฺธนีวรณภาวสมฺปยุตฺตสภาวานํเยว ปน คหณนฺติ ตํสภาวา อรูปธมฺมาเยว ทสฺสิตา, น รูปนฺติ ถินํ วิย มิทฺธมฺปิ อรูปเมวาติ วิญฺญายตี’’ติ. ยนฺติ เยน วจเนน. อสมฺภววจนโตติ อสมฺภววจนภาวโต.

‘음주’(pāna)와 ‘전념’(anuyoga)이라는 말은 그 행위를 성취하는 의도(cetanā)를 의미하므로, 술을 마시는 것과… (중략) …전념하는 것이 불선(akusala)이기에 수번뇌(upakkilesa)로서 (마음을) 약하게 만드는 성질을 갖는다는 것이 타당하다고 설명되었다. ‘소마나 메라야 술을 들이켜는 마심과 방일의 장소에 전념함’이라는 것은 타인의 의도이다. ‘장애가 되어서’라는 등의 설명은 다음과 같은 점을 보여준다. ‘장애의 본성을 가진 법들이 장애와 결합한 상태임을 보여주려는 목적의 비판에서, 장애라고 어디에서도 보이지 않는 용례이거나 (장애와) 결합하지 않은 물질을 경우에 따라 취하는 것은 이치에 맞지 않는다. 다만 이미 확립된 장애의 성질과 결합한 본성들만을 취하는 것이기에, 그 본성을 지닌 비물질적 법(arūpadhamma)들만을 보인 것이지 물질을 보인 것이 아니다. 그러므로 혼침(thina)과 마찬가지로 수면(middha)도 비물질적 법임이 이해된다.’ ‘어떤 것’(yaṃ)이란 어떤 말에 의한 것인가를 뜻한다. ‘발생할 수 없다는 말로부터’(asambhavavacanatoti)란 발생할 수 없는 말의 상태를 의미한다.

เตนาติ เตน รูปารมฺมณสฺส ฉนฺทราคสฺส ปหานวจเนน. รูปปฺปหานโต อญฺโญติ กตฺวา รูเป ฉนฺทราคปฺปหานํ ‘‘อญฺโญ กาโร’’ติ วุตฺตํ. ยํ อฏฺฐกถายํ ‘‘อญฺญถา’’ติ วุตฺตํ. อิทนฺติอาทินา ‘‘ตํ ปชหถา’’ติ ปาฬิยา น นิปฺปริยายปฺปหานํ อธิปฺเปตนฺติ ทสฺเสติ. อรูปสฺเสว ยุชฺชตีติ [Pg.188] สุทุทฺทสํ ทูรงฺคมาทิปฺปวตฺตกํ จิตฺตํ ตํสมฺปยุตฺโต อรูปธมฺโมเยว วิพนฺธิตุํ สมตฺโถติ ทสฺเสติ. เจตโส ปริยุฏฺฐานนฺติ กุสลจิตฺตสฺส คหณํ. นีวรณานิ หิ อุปฺปชฺชมานานิ อุปฺปชฺชิตุํ อปฺปทาเนน กุสลวารํ คณฺหนฺตีติ วุจฺจนฺติ. คหณญฺเจตฺถ ปริยุฏฺฐานํ ‘‘โจรา มคฺเค ปริยุฏฺฐึสู’’ติอาทีสุ วิย.

‘그것에 의해서(Tenāti)’는 그 색경(色境)에 대한 욕탐(欲탐)을 버리라는 말씀에 의한 것이다. 색(色)을 버리는 것과는 다르다고 간주하여, 색에 대한 욕탐을 버리는 것을 ‘다른 작용(añño kāro)’이라고 하였다. 주석서에서 ‘달리(aññathā)’라고 한 것이 이것이다. ‘이것을’ 등으로 시작되는 구절은 ‘그것을 버려라’는 성전(Pāḷi) 구절이 직접적인 버림(nippariyāyappahāna)을 의도한 것이 아님을 보여준다. ‘무색(無色)의 법에만 적절하다’는 것은, 보기 매우 어렵고 멀리 가는 것 등의 특징을 가진 마음과 그와 결합된 무색의 법만이 [유익한 마음을] 가로막을 수 있음을 보여준다. ‘마음의 전방위적 얽매임(cetaso pariyuṭṭhāna)’이란 유익한 마음을 붙잡는 것을 의미한다. 장애(nīvaraṇa)들은 일어날 때 [유익한 마음이] 일어날 기회를 주지 않음으로써 유익한 차례를 가로챈다고 하기 때문이다. 여기서 붙잡는다는 의미의 전방위적 얽매임은 ‘도적들이 길에서 가로막았다(pariyuṭṭhiṃsu)’ 등의 표현에서와 같다.

๑๑๗๖. อุทฺธจฺจํ กุกฺกุจฺจญฺจ สห วุตฺตนฺติ อุทฺเทสปุจฺฉานิคมเน สนฺธาย วุตฺตํ. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ อุทฺธจฺจสฺส กุกฺกุจฺเจน วินาภาวการณํ วตฺวา ‘‘ภินฺทิตฺวา วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ, ตํ ‘‘นีวรณา เจว นีวรณสมฺปยุตฺตา จา’’ติ ปทสฺส นิทฺเทเส อุทฺธจฺจกุกฺกุจฺจานํ วิสุํ นิทฺทิฏฺฐตํ สนฺธาย วุตฺตํ. กามจฺฉนฺทสฺส อุกฺกฏฺฐนีวรณตา โอรมฺภาคิยภาโว. โส หิ รูปราคารูปราคปฺปการกามจฺฉนฺทํ อุปาทาย ตโต ติพฺพกิจฺจตาย ‘‘อุกฺกฏฺฐนีวรณ’’นฺติ วุจฺจติ. กามจฺฉนฺทนีวรณนฺตฺเวว โลโภ วุตฺโต, น ภินฺทิตฺวา. กามจฺฉนฺทนีวรณสฺส จ อนวเสสโต อนาคามิมคฺเคน ปหาเน วุจฺจมาเน จตุตฺถมคฺควชฺโฌ โลโภ อนีวรณสภาโว อาปชฺชตีติ อาห ‘‘ยทิ…เป… สิยา’’ติ. โนนีวรโณ รูปราคารูปราคปฺปกาโร โลภธมฺโม นีวรณสฺส อวิชฺชาทิกสฺส. อาทิ-สทฺเทน ‘‘โนนีวรโณ ธมฺโม นีวรณสฺส จ โนนีวรณสฺส จ ธมฺมสฺส. นีวรโณ จ โนนีวรโณ จ ธมฺมา นีวรณสฺส ธมฺมสฺส. นีวรโณ จ โนนีวรโณ จ ธมฺมา โนนีวรณสฺส ธมฺมสฺส. นีวรโณ จ โนนีวรโณ จ ธมฺมา นีวรณสฺส จ โนนีวรณสฺส จ ธมฺมสฺส เหตุปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๓.๘.๒๕) อิเม ปญฺเห สงฺคณฺหาติ. จตฺตารีติ วุตฺตํ นีวรณปทมูลกานํ ติณฺณํ โนนีวรณมูลกสฺส เอกสฺส วเสน. นีวรณโนนีวรณตทุภยมูลกานํ ปน ติณฺณํ ติณฺณํ วเสน นวาติ วุตฺตํ. ตสฺมาติ ยถาทสฺสิตนยาย ปาฬิยา อภาวา โนนีวรณโลภาภาวา.

1176. ‘들뜸과 후회가 함께 설해졌다’는 것은 주제의 제시, 질문, 결론과 관련하여 설해진 것이다. 한편 주석서에서 들뜸이 후회 없이 존재하는 원인을 말하면서 ‘나누어서 설해졌다’고 한 것은, ‘장애이기도 하고 장애와 결합되기도 한 것’이라는 구절의 해설에서 들뜸과 후회가 별개로 명시된 점을 염두에 두고 설해진 것이다. 감각적 욕망(kāmacchanda)이 으뜸가는 장애라는 것은 낮은 단계의 결박(orambhāgiya)의 상태를 말한다. 그것은 색탐과 무색탐의 종류인 감각적 욕망을 포함하여 그보다 더 강렬하게 작용하기 때문에 ‘으뜸가는 장애’라고 불린다. 탐욕(lobha)은 감각적 욕망의 장애라고만 일컬어졌지 나누어지지 않았다. 또한 감각적 욕망의 장애가 아나함의 도에 의해 남김없이 버려진다고 할 때, 네 번째 도(아라한 도)에 의해 제거되어야 할 탐욕이 장애가 아닌 성질을 갖게 되는 문제가 발생하므로 ‘만약… 라면’ 등을 설하였다. 장애가 아닌 색탐과 무색탐의 종류인 탐욕의 법은 무명 등과 같은 장애의 [조건이 된다]. ‘등(ādi)’이라는 단어를 통해 ‘장애가 아닌 법이 장애와 장애가 아닌 법의… 장애와 장애가 아닌 법이 장애인 법의… 장애와 장애가 아닌 법이 장애가 아닌 법의… 장애와 장애가 아닌 법이 장애와 장애가 아닌 법의 원인조건으로 조건이 된다(Paṭṭhāna 3.8.25)’는 이 질문들을 포함한다. ‘네 가지’라고 한 것은 장애라는 말을 근거로 한 세 가지와 장애 아님을 근거로 한 한 가지를 기준으로 한 것이다. 그러나 장애, 장애 아님, 그 둘 모두를 근거로 한 각각 세 가지씩을 기준으로는 ‘아홉 가지’라고 설해졌다. ‘그러므로’라는 것은 앞서 제시된 방식에 따른 성전 구절이 없기 때문에, 즉 장애가 아닌 탐욕이 없기 때문이다.

๑๒๑๙. เตเนวาติ ปุริมทิฏฺฐิอากาเรเนว อุปฺปชฺชมาเนน. ทิฏฺฐิคติเกหิ วุจฺจมานานํ ‘‘นิจฺจํ สุภ’’นฺติ เอวมาทิวจนานํ, ทิฏฺฐิรหิเตหิ วุจฺจมานานํ คคนกุสุมาทิโลกโวหารวจนานญฺจ วตฺถูนิ วาจาวตฺถุมตฺตานีติ อาห ‘‘วาจา…เป… วา’’ติ.

1219. ‘바로 그것에 의해서(Tenevāti)’는 이전의 사견의 방식 그대로 일어나는 것에 의해서이다. 사견을 가진 자들이 말하는 ‘영원하다, 아름답다’ 등의 말과, 사견이 없는 자들이 말하는 ‘허공의 꽃’ 등과 같은 세상의 관습적인 언어들의 대상은 단지 말의 대상일 뿐이기에 ‘말(vācā)… 혹은’이라고 하였다.

๑๒๒๑. จิตฺเตน [Pg.189] ปรโลเก ฐิโตติ ยสฺมึ โลเก นิพฺพตฺติวเสน สยํ ฐิโต, ตโต อญฺญํ โลกํ ปรโลโกติ จิตฺเตน คเหตฺวา ฐิโต.

1221. ‘마음으로 내세에 머문다’는 것은 태어남의 힘으로 자신이 머물고 있는 세상으로부터, 그와 다른 세상을 내세라고 마음으로 취하여 머무는 것이다.

๑๒๓๖. น หิ ปุริเมหีติอาทินา ปฐมมคฺคาทีหิ สมุคฺฆาฏิตอปายคมนียภาวาทิกา เอว ราคาทโย ทุติยมคฺคาทีหิ ปหียนฺตีติ ทสฺเสติ.

1236. ‘이전의 것들에 의해서가 아니기 때문’ 등으로 시작되는 구절은 첫 번째 도 등에 의해 근절되는 악처에 떨어지는 성질 등을 가진 것들 이외의 탐욕 등이 두 번째 도 등에 의해 버려짐을 보여준다.

๑๒๘๗. อุปฏฺฐิเตปิ ทุคฺคตินิมิตฺตาทิเก น ตถา ติพฺโพ โลโภ อุปฺปชฺชติ, ยถา สุคตินิมิตฺตาทิเกติ อาห ‘‘พลวนิกนฺติวิรเหนา’’ติ.

1287. ‘악처의 징조(duggatinimitta) 등이 나타나더라도 선처의 징조 등이 나타날 때처럼 그렇게 강한 탐욕이 일어나지는 않는다’는 것을 ‘강한 갈망의 부재로 인해’라고 하였다.

๑๓๐๑. เอกสฺมึ จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปนฺนานํ วิย เอกสฺมึ สนฺตาเน อุปฺปนฺนานมฺปิ สหปวตฺติปริยาโย อตฺถีติ ปหาเนกฏฺเฐน ราครเณน วิจิกิจฺฉุทฺธจฺจสหคตโมหสฺส สรณตา วุตฺตา. อุทฺธจฺจวิจิกิจฺฉาหิ โย โมโห สหชาโต ภเว, โสปิ ราเคน สรโณ ปหาเนกฏฺฐภาวโตติ. โลภโทสโมหตเทกฏฺฐกิเลสตํสมฺปยุตฺตกฺขนฺธตํสมุฏฺฐานกมฺมเภทโต สพฺพสฺสปิ อกุสลสฺส สงฺคหณวเสน ปวตฺโต สรณปทนิทฺเทโส อรณวิภงฺคสุตฺเตนปิ อญฺญทตฺถุ สํสนฺทตีติ ทสฺเสตุํ ‘‘อรณวิภงฺคสุตฺเต’’ติอาทิมาห. ยํ ปน อฏฺฐกถายํ สมฺปโยคปฺปหาเนกฏฺฐภาวทีปเนน ราคาทีนํ สพฺเพสํ วา อกุสลธมฺมานํ สรณภาวทสฺสนํ, ตํ ปาฬิยา ยถาทสฺสิตธมฺมานํ อญฺญมญฺญสรณภาวทสฺสนปรํ, ตทญฺญธมฺมานํ สรณภาวปฏิเสธนปรนฺติ อรณวิภงฺคสุตฺตวิโรโธติ ทฏฺฐพฺพํ. สุตฺตนฺตเทสนาย วา ปริยายกถาภาวโต นิปฺปริยายโต สรณภาโว วิย อรณภาโวปิ อกุสลธมฺมานํเยวาติ ตถาปวตฺตาย อฏฺฐกถาย น โกจิ สุตฺตวิโรโธติ ทฏฺฐพฺพํ.

1301. 한 마음의 일어남 속에서 발생한 것들처럼, 한 상속(santāna) 내에서 발생한 것들에게도 함께 일어남의 방식이 있으므로, 버려지는 장소가 같다는 의미(pahānekaṭṭha)에서 탐욕의 전쟁(rāgaraṇa)과 더불어 의심 및 들뜸과 결합된 미혹의 전쟁 상태(saraṇatā)를 설한 것이다. 들뜸 및 의심과 함께 생긴 미혹이 있다면, 그것 또한 버려지는 장소가 같다는 점 때문에 탐욕과 함께 전쟁(saraṇa)이 된다. 탐욕·성냄·어리석음과 그와 같은 장소에 있는 번뇌들, 그와 결합된 온(khandha)들, 그로부터 일어난 업의 차별에 따라 모든 불선한 것을 포함하는 방식으로 전개된 전쟁의 구절(saraṇapada)에 대한 설명이 무쟁분별경(Araṇavibhaṅgasutta)과도 전적으로 부합함을 보여주기 위해 ‘무쟁분별경에서’ 등으로 시작하는 말을 하였다. 한편 주석서에서 결합(sampayoga)이나 동일한 제거 대상임을 밝힘으로써 탐욕 등이나 모든 불선한 법들이 전쟁(saraṇa)임을 보여준 것이, 성전(Pāḷi)에서 보여준 법들의 상호 간 전쟁 상태를 보여주는 데 주력한 것이며 그 외의 법들이 전쟁 상태임을 부정하는 데 주력한 것이라면, 무쟁분별경과 모순되는 것으로 보아야 한다. 혹은 경전의 가르침은 방편적인 설법(pariyāyakathā)이므로, 방편 없는(nippariyāya) 관점에서 전쟁의 상태(saraṇabhāva)가 불선한 법들에게만 있는 것처럼, 전쟁 없음(araṇabhāva)도 그러하다. 따라서 그렇게 전개된 주석서의 설명은 경전과 어떤 모순도 없다고 보아야 한다.

สุตฺตนฺติกทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา

경전의 2법(duka) 요약에 대한 주석의 결론

๑๓๑๓. อหํ-สทฺเทน เหตุภูเตน โย อตฺโถติ เอตฺถ อหํ-สทฺโท อตฺโถติ อธิปฺเปโต. อตฺถาวโพธนตฺโถ หิ สทฺทปฺปโยโค. อตฺถปราธีโน เกวโล อตฺถปทตฺถโก, โส ปทตฺถวิปริเยสการินา ปน อิติ-สทฺเทน ปรโต ปยุตฺเตน สทฺทปทตฺถโก ชายติ ยถา คาวีติ อยมาหาติ โค-สทฺทํ อาหาติ วิญฺญายติ. เตน วิญฺญตฺติวิการสหิโต สทฺโท ปญฺญตฺตีติ ทสฺเสติ. ตถา หิ ‘‘พุทฺธสฺส ภควโต [Pg.190] โวหาโร โลกิยโสเต ปฏิหญฺญตี’’ติอาทินา (กถา. ๓๔๗) ปญฺญตฺติยา วจนภาวํ สาธยติ. อญฺญถาติอาทินา ปญฺญตฺติยา อสทฺทสภาวตฺเต โทสมาห. อธิวจนาทิตา สิยา, ตถา จ อธิวจนาทีนํ อธิวจนปถาทิโต วิเสโส น สิยาติ ทุโกเยว น สมฺภเวยฺยาติ อธิปฺปาโย. อฏฺฐกถายํ ปน สกสนฺตติปริยาปนฺเน รูปาทโย ธมฺเม สมูหโต สนฺตานโต จ เอกตฺตวเสน คเหตฺวา อหนฺติ โวหริยมานา อุปาทาปญฺญตฺติ สงฺขายติ โวหรียตีติ สงฺขาติ อธิปฺเปตา. ตถา เสเสสุ ยถาสมฺภวํ ทฏฺฐพฺพํ. เตเนวาห ‘‘ทตฺโตติ เอตฺตาวตา สตฺตปญฺญตฺตึ ทสฺเสตฺวา อญฺญมฺปิ อุปาทาปญฺญตฺตึ ทสฺเสตุ’’นฺติอาทิ. ปทตฺถสฺสาติ อหํ-สทฺทาทิปทาภิเธยฺยสฺส, ปรมตฺถสฺส วา. อธิวจนํ สทฺโทติ อธิปฺปาเยน ‘‘วทนฺเตนา’’ติอาทิ วุตฺตํ. โส หิ อตฺตนา ญาเปตพฺพมตฺถํ สยํ ญาโต เอว ญาเปตีติ อคฺคหิตสมฺพนฺธสฺส น สทฺโท อตฺถปฺปกาสนสมตฺโถติ วุตฺตํ ‘‘ปุพฺเพ คหิตสญฺเญนา’’ติ. วิเสเสน ญายตีติ สมญฺญาติ สํ-สทฺทสฺส วิเสสตฺถตํ อาห.

1313. ‘나(Ahaṃ)’라는 말이 원인이 되어 [생기는] 뜻이라는 구절에서, 여기서는 ‘나’라는 소리가 뜻이라는 의도입니다. 왜냐하면 소리를 사용하는 목적은 뜻을 이해시키기 위한 것이기 때문입니다. 오직 뜻에만 의존하는 것은 단어의 의미가 뜻일 뿐이지만, 단어 의미의 전도를 일으키는 ‘iti’라는 말이 뒤에 결합됨으로써 소리가 단어의 의미가 됩니다. 이는 마치 ‘암소라고(gāvīti) 말한다’라고 할 때 ‘암소(go)’라는 소리를 말하는 것으로 이해되는 것과 같습니다. 이로써 암시의 변화를 수반한 소리가 개념(paññatti)임을 보여줍니다. 이와 같이 ‘부처님 세존의 언설이 세간의 귀에 부딪힌다’는 등의 구절(Kathāvatthu 347)로 개념이 말(vacana)의 성질임을 증명합니다. ‘그렇지 않으면’ 등으로 시작하는 구절에서는 개념이 소리의 자성이 아닐 때의 과오를 말합니다. 명칭 등의 상태가 될 것이며, 그렇게 되면 명칭 등과 명칭의 경로 등의 차이가 없게 되어, [두 가지의] 쌍이 성립하지 않을 것이라는 의도입니다. 주석서에서는 자신의 상속에 포함된 색(rūpa) 등의 법들을 집합으로서나 상속으로서 하나로 취급하여 ‘나’라고 불리는 근거한 개념(upādāpaññatti)이 수로 계산되고(saṅkhāyati) 불리기(voharīyati) 때문에 명칭(saṅkhā)이라고 의도된 것입니다. 그와 같이 나머지에서도 상황에 따라 보아야 합니다. 그래서 ‘닷따(Datta)라는 이름만으로 유정 개념을 보여준 뒤에 또 다른 근거한 개념을 보여주기 위해’라고 말한 것입니다. ‘단어의 의미’란 ‘나’라는 소리 등의 단어로 표현되는 대상이나 혹은 승의(paramattha)를 말합니다. 명칭은 소리라는 의도로 ‘말하는 자에 의해’ 등이 설해졌습니다. 소리는 자신이 알려주어야 할 뜻을 스스로 알려진 뒤에야 알려주기 때문에, 관계를 파악하지 못한 자에게는 소리가 뜻을 밝힐 능력이 없으므로 ‘이전에 파악된 인식에 의해’라고 하였습니다. ‘특별하게 알려진다’는 것이 통칭(samaññā)이므로 ‘saṃ’이라는 접두어의 특별한 의미를 말하였습니다.

กรียตีติ อิทํ อิมสฺสตฺถสฺส อธิวจนนฺติ เอวํ นิกฺขิปียติ. นามภูตํ วจนเมว ตํ ตํ อตฺถํ นิทฺธาเรตฺวา สเหตุกํ กตฺวา วทติ พฺยญฺชยติ จาติ อาห ‘‘นามมิจฺเจว วุตฺตํ โหตี’’ติ. เตเนวาห ‘‘น หิ ปถวี’’ติอาทิ. ปถวีสงฺขาตนฺติ ปถวี-สทฺทาภิเธยฺยํ.

‘만들어진다(karīyati)’는 것은 이것이 이 뜻의 명칭이라고 이렇게 설정되는 것입니다. 이름이 된 말 자체가 그 각각의 뜻을 규정하고 원인을 갖추게 하여 말하고 나타낸다는 의미에서 ‘이름이라고만 불린다’라고 하였습니다. 그래서 ‘결코 지(地)는 아니다’라고 하였습니다. ‘지(地)라고 일컬어지는 것’은 ‘지(pathavī)’라는 소리로 표현되는 대상을 말합니다.

อาจริยาติ อฏฺฐกถาย สํวณฺณนกา อาจริยา, น อฏฺฐกถาจริยาติ อธิปฺปาเยน วทติ. มาติกายนฺติ มาติกาวณฺณนายํ. เตนาติ มาติกาวณฺณนาวจเนน. อิมิสฺสา ปาฬิยา อฏฺฐกถาย จ อตฺถทสฺสนสฺส เอตสฺส ยถาวุตฺตสฺส อาจริยวาทสฺส วิโรโธ สิยา, ตเมว วิโรธํ ‘‘น หี’’ติอาทินา วิวรติ. ตตฺถ อธิวจนปถาทิภาเวน วุตฺตานํ ธมฺมานํ ปกาสกสฺส สภาวสฺส วิญฺญตฺติวิการสหิตสทฺทสฺเสว วจนมตฺตํ อธิการํ กตฺวา ปวตฺติอาทิ ยุชฺชติ, น อสภาวสฺสาติ อธิปฺปาเยน ‘‘อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ. ตตฺถ อนิทฺธาริตสภาวสฺสาติ ปรมตฺถโต อนุปลทฺธสภาวสฺส.

‘스승들’이란 주석서의 해설가들인 스승들을 말하며, 주석서의 저자(Aṭṭhakathācariya)가 아니라는 의도로 말합니다. ‘마띠까에서’란 마띠까 주석에서를 뜻합니다. ‘그것에 의해’란 마띠까 주석의 말에 의해서입니다. 이 성전(Pāḷi)과 주석서의 의미 해석과 앞에서 언급한 스승들의 설 사이에 모순이 있을 수 있는데, ‘결코 그렇지 않다’ 등으로 그 모순을 해명합니다. 거기서 명칭의 경로 등으로 설해진 법들을 밝히는 자성인, 암시의 변화를 수반한 소리의 ‘말함’만이 권한을 가져 전개되는 것이 타당하며, 자성이 없는 것에는 합당하지 않다는 의도로 ‘생겨나고 사라지는 작용이 없는 것’ 등이 설해졌습니다. 거기서 ‘규정되지 않은 자성을 가진 것’이란 승의(paramattha)로서 얻어지지 않는 자성을 뜻합니다.

ทุวิธาติ ปญฺญาปนปญฺญาปิตพฺพเภทโต ทุวิธา. ยถาวุตฺตปฺปการาติ อุปฺปาทวยกิจฺจรหิตาติอาทิปฺปการา. อฏฺฐกถายํ ปุคฺคลปญฺญตฺติวณฺณนายํ. นนุ [Pg.191] จ ตตฺถ อุปนิธาปญฺญตฺติอาทโย อปราปิ ปญฺญตฺติโย วุตฺตา, อถ กสฺมา ‘‘ฉ ปญฺญตฺติโยว วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ? สจฺจํ วุตฺตา, ตา ปน วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทีสุ ฉสุ เอว อนฺโตคธาติ ‘‘อฏฺฐกถายํ วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทโย ฉ ปญฺญตฺติโยว วุตฺตา’’ติ วุตฺตํ.

‘두 가지’란 알리는 것(paññāpana)과 알려지는 것(paññāpitabba)의 구분에 따른 두 가지입니다. ‘앞에서 언급한 방식’이란 생겨나고 사라지는 작용이 없는 방식 등을 말합니다. 주석서의 인시설(Puggalapaññatti) 설명에서입니다. 거기에는 비교 개념(upanidhāpaññatti) 등 다른 개념들도 설해져 있지 않습니까? 그런데 왜 ‘여섯 가지 개념만이 설해졌다’고 합니까? 사실 설해져 있습니다. 그러나 그것들은 실재 개념(vijjamānapaññatti) 등 여섯 가지 안에 포함되기에 ‘주석서에는 실재 개념 등 여섯 가지 개념만이 설해졌다’고 한 것입니다.

ตตฺถ รูปาทิ วิย อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญาปิตพฺพตฺตา จ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, อวิชฺชมานสฺส จ สตฺตรถาทิอตฺถสฺส ปญฺญาปนโต อวิชฺชมานปญฺญตฺตีติ เอวํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติวจเนน ยถาวุตฺตา ทุวิธาปิ ปญฺญตฺติ สงฺคหิตาติ อาห ‘‘อวิชฺชมาน…เป… วุตฺตา’’ติ. อิตเรหีติ วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทีหิ อวเสเสหิ ปญฺจหิ, รูปเวทนาทีนํ สตฺตรถาทีนญฺจ อตฺถานํ ปกาเรหิ ญาปนโต ตํตํวาจโก สทฺโทเยว วิสยเภทโต วิชฺชมานปญฺญตฺติอาทิเภทา ปญฺญตฺติ สงฺขาทีหิ ทสหิ ปเทหิ วุตฺตาติ อยํ ปุริโม อตฺโถ, โส จ ยถารุตวเสเนว ปาฬิยา วิญฺญายมานตฺตา ‘‘ปาฬิอนุคโต อุชุโก’’ติ จ วุตฺโต. ยทิ จาติอาทีสุ สตฺตาทิกา ยถาวุตฺตปฺปการา อุปาทาปญฺญตฺติ ยทิ อวิชฺชมานปญฺญตฺติ, สา อตฺถีติ น วตฺตพฺพา. อวิชฺชมานา จ สา ปญฺญาปิตพฺพโต ปญฺญตฺติ จาติ เตสํ อาจริยานํ ลทฺธีติ อธิปฺปาโย. อิทานิ ตสฺสา ลทฺธิยา วเสน ปญฺญตฺติปถาติ วุตฺตธมฺมานมฺปิ วิชฺชมานปญฺญตฺติภาวาปตฺติโจทเนน ตตฺถ โทสํ ทสฺเสติ ‘‘ยถา จา’’ติอาทินา. ตโตติ ยสฺมา อวิชฺชมานตฺตา ปญฺญาปิตพฺพตฺตา จ สตฺตรถาทีนํ อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว วิย วิชฺชมานตฺตา ปญฺญาปิตพฺพตฺตา จ สพฺเพสํ สภาวธมฺมานํ วิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว อาปชฺชติ, ตสฺมาติ อตฺโถ.

거기서 색(rūpa) 등과 달리 실재하지 않으면서 알려지는 대상이기에 비실재 개념(avijjamānapaññatti)이며, 중생이나 수레 등과 같이 실재하지 않는 뜻을 알리는 것이기에 비실재 개념이라고 합니다. 이처럼 비실재 개념이라는 말에 의해 앞에서 언급한 두 가지 개념이 모두 포함되므로 ‘비실재... (중략) ...설해졌다’라고 하였습니다. ‘다른 것들’이란 실재 개념 등 나머지 다섯 가지를 말합니다. 색·수(受) 등과 중생·수레 등의 뜻을 여러 방식으로 알리기 때문에, 그 각각을 표현하는 소리 자체가 대상의 차이에 따라 실재 개념 등의 구분을 가진 개념, 명칭 등 열 가지 단어로 설해졌다는 것이 첫 번째 의미입니다. 그것은 문자 그대로 성전(Pāḷi)에서 이해되므로 ‘성전을 따르는 올바른 것’이라고도 불립니다. ‘만약 ~라면’ 등에서 중생 등 앞에서 말한 방식의 근거한 개념(upādāpaññatti)이 만약 비실재 개념이라면, 그것은 ‘있다’라고 말해서는 안 됩니다. 그것은 실재하지 않으면서 알려지는 대상이기에 개념이라는 것이 그 스승들의 견해라는 의도입니다. 이제 그 견해에 따라 ‘개념의 경로’라고 설해진 법들조차 실재 개념이 되어버린다는 비판을 통해 ‘그리고 어떻게...’ 등으로 그 과오를 보여줍니다. ‘그로부터’란 중생이나 수레 등이 실재하지 않으면서 알려지는 것이기에 비실재 개념인 것처럼, 모든 자성 법들이 실재하면서 알려지는 것이기에 실재 개념이 되어버리기 때문이라는 뜻입니다.

‘‘อถา’’ติอาทินา ปญฺญตฺติปถนิทฺเทสโต วิสิฏฺฐสฺส ปญฺญตฺติธมฺมนิทฺเทสสฺส สยเมว การณมาสงฺกติ. ‘‘นาปี’’ติอาทินา ตสฺส การณสฺส อสิทฺธตํ ทสฺเสติ. ‘‘ปุริโสติ สงฺขา’’ติอาทีสุ สงฺขาทโยปิ นามาทีหิ อตฺถโต อวิสิฏฺฐา วุตฺตาติ อาห ‘‘สงฺขาทิสทฺทานํ สมานตฺถตฺตา’’ติ. วจนคฺคหณํ วจนุจฺจารณํ. อญฺญสฺสาติ นามปญฺญตฺตึ สนฺธายาห. เตสนฺติ สงฺเกตคฺคหณวจนคฺคหณานํ. อสมตฺถตา น สมฺภวตีติ โยชนา. ตเมว อสมฺภวํ ‘‘ยทิ หี’’ติอาทินา วิวรติ. ปญฺญตฺติยาติ นามปญฺญตฺติยา. ปญฺญตฺติปญฺญาปเนติ ยาย นามปญฺญตฺติยา อุปาทายปญฺญตฺติ รูปาทโย จ ปญฺญาปียนฺติ, ยา จ โสตทฺวารวิญฺญาณสนฺตานานนฺตรมุปฺปนฺเนน คหิตปุพฺพสงฺเกเตน มโนทฺวารวิญฺญาณสนฺตาเนน คยฺหติ, สา อยํ นามาติ ตสฺสา [Pg.192] ปญฺญาปเน อสงฺกรโต ฐปเน. อถ วา โสตทฺวารวิญฺญาณสนฺตานานนฺตรมุปฺปนฺเนน มโนทฺวารวิญฺญาณสนฺตาเนน ปญฺญตฺติยา คาหาปเน ปริจฺฉินฺทเน. ตสฺสา อญฺญา ปญฺญตฺติ วตฺตพฺพา สิยาติ ตสฺสา นามปญฺญตฺติยา ญาปเน สงฺเกตคฺคหณวจนคฺคหณานํ สหการีการณภูตา อญฺญา นามปญฺญตฺติ อตฺถีติ วตฺตพฺพา อนุญฺญาตพฺพา สิยา. ตโต อตฺถวิชานนเมว น สิยาติ เกวลานิ สงฺเกตคฺคหณวจนคฺคหณานิ อตฺถปญฺญาปเน วิย ปญฺญตฺติญาปเนปิ อสมตฺถานิ, ปญฺญตฺติ จ ญาตาเยว เตสํ สหการีการณํ ตํชานนตฺถํ ปญฺญตฺติอนนฺตรปริกปฺปเน จ อนวตฺถานาปตฺตีติ อตฺถาธิคมสฺส สมฺภโว เอว น ภเวยฺย.

‘Atha’ 등으로 시작하는 문구는 시설의 경로(paññattipatha)에 대한 설명으로부터 특별한 시설의 법(paññattidhamma)에 대한 설명에 대해 스스로 그 원인에 의문을 제기한다. ‘Nāpi’ 등으로 시작하는 문구는 그 원인이 성립하지 않음을 보여준다. ‘사람이라는 명칭(saṅkhā)’ 등에서 ‘saṅkhā’ 등도 ‘nāma’ 등과 뜻에 있어서 차이가 없다고 말해졌으므로 ‘saṅkhā 등의 단어들이 같은 의미를 가지기 때문이다’라고 하였다. ‘언어의 파악(vacanaggahaṇa)’은 언어의 발음이다. ‘다른 것의’라는 것은 명칭개념(nāmapaññatti)을 염두에 두고 한 말이다. ‘그것들의’라는 것은 약속의 파악과 언어의 파악을 가리킨다. ‘무능력함이 발생하지 않는다’라는 결합이다. 바로 그 불가능함을 ‘만약 그렇다면(yadi hi)’ 등으로 설명한다. ‘시설에 의해(paññattiyā)’라는 것은 명칭개념에 의해서라는 뜻이다. ‘시설을 알게 함에 있어서(paññattipaññāpane)’라는 것은, 어떤 명칭개념에 의해 의지시설(upādāyapaññatti)인 물질(rūpa) 등이 알려지고, 이문(耳門) 인식과정의 직후에 발생하여 이전의 약속을 파악한 의문(意門) 인식과정에 의해 파악되는, 바로 이것이 이름이라는 것을 알게 함에 있어서 혼동 없이 설정하는 것을 말한다. 혹은 이문 인식과정의 직후에 발생한 의문 인식과정에 의해 시설을 파악하게 하고 확정하게 함에 있어서이다. ‘그것에 대해 다른 시설이 말해져야 할 것이다’라는 것은, 그 명칭개념을 알게 함에 있어서 약속의 파악과 언어의 파악의 협력 원인이 되는 다른 명칭개념이 있다고 말해야 하거나 인정되어야 한다는 것이다. ‘그로부터 뜻의 이해 자체가 있지 않게 될 것이다’라는 것은, 단지 약속의 파악과 언어의 파악만으로는 뜻을 알게 하는 데 있어서와 마찬가지로 시설을 알게 하는 데 있어서도 무능력하며, 시설이 이미 알려져야만 그것들의 협력 원인이 되는데, 그것을 알기 위해 시설 뒤에 또 다른 시설을 상정함에 있어서 무한소급의 오류에 빠지게 되므로, 뜻을 획득하는 일이 아예 발생할 수 없게 된다는 뜻이다.

สงฺเกโต รูปาทีสุ น กิญฺจิ โหติ, ภูตาทินิมิตฺตํ ภาวนาวิเสสญฺจ อุปาทาย โวหริยมานา กสิณาทิปญฺญตฺติ วิย ตํ ตํ สงฺเกติตพฺพํ สงฺเกตกรณญฺจ อุปาทาย โวหารมตฺโต, ตสฺส จ ปญฺญาปิกา นามปญฺญตฺตีติ ยถาวุตฺตโทสาปตฺตึ ทสฺเสนฺโต ‘‘นาปิ สงฺเกตคฺคหณ’’นฺติ อโวจ. นนุ จ อตฺถวิชานนาสมฺภวโจทเนเนว สงฺเกตคฺคหณาภโวปิ ทสฺสิโตติ? สจฺจเมตํ, สงฺเกเต ปน อาจริยานํ มติเภโท วิชฺชติ. ตตฺถ เอกปกฺขิโก อยํ โทโสติ ทสฺสนตฺถํ ตสฺส วิสุํ วจนํ วุจฺจมานา รูปาทโย ธมฺมาวจนตฺถา ปญฺญาปิตพฺพา จ, ตทภิธายโก สทฺโท ปญฺญตฺตีติ. เอตฺตาวตา สพฺพโวหาโร สิชฺฌตีติ อธิปฺปาเยน ‘‘วจน…เป… ชนํ นตฺถี’’ติ อาห. ปญฺญตฺติยา วจนภาโว สิทฺโธ ปฏิหนนโสตพฺพตาทีปกตฺตา เตสํ ปาฐานนฺติ อธิปฺปาโย. อาทิ-สทฺเทน ‘‘อตฺถิ เกจิ พุทฺธสฺส ภควโต โวหารํ สุณนฺติ, นิรุตฺติปฏิสมฺภิทา ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณา’’ติ เอวมาทึ สงฺคณฺหาติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ‘‘ปญฺญตฺติธมฺมา’’ติ ปทสฺส ยถาวุตฺตปญฺญตฺติโย อตฺโถติ เอตสฺมึ ปกฺเข มาติกาวณฺณนาย วิโรโธ, อฏฺฐกถายํ อวุตฺตตา, อิมิสฺสา ปาฬิยา อนนุคโม, สพฺเพ ธมฺมา ปญฺญตฺตีติ นิทฺทิสิตพฺพตา, ปญฺญตฺติปถปทสฺส นวตฺตพฺพตา, อนวตฺถานาปตฺติโต อตฺถวิชานนาสมฺภโวติ อเนเก โทสา, วิญฺญตฺติวิการสหิตสฺส ปน สทฺทสฺส ปญฺญตฺติภาเว ยถาวุตฺตโทสาภาโว อเนเกสํ ปาฐปฺปเทสานญฺจ อนุโลมนํ, ตสฺมา. ตตฺถ ยุตฺตํ คเหตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยนาห ‘‘ปาฬิ…เป… ตพฺโพ’’ติ.

약속(saṅketa)은 물질 등에서 그 무엇도 아니며, 근본 요소 등의 표상과 수행의 특별함을 반연하여 통용되는 까시나 등의 시설처럼, 각각의 약속될 대상과 약속하는 행위를 반연한 언어 관습에 불과하다. 그것을 알게 하는 것이 명칭개념이라고 하며 앞에서 언급한 오류에 빠지게 됨을 보여주기 위해 ‘약속의 파악도 아니다’라고 하였다. ‘뜻을 이해하는 것이 불가능하다는 지적만으로도 약속의 파악이 불가능함도 보여진 것이 아닌가?’라고 할 수 있다. 그것은 사실이지만, 약속에 대해서는 스승들 사이에 견해의 차이가 존재한다. 거기서 한쪽 측면의 오류임을 보여주기 위해 그것에 대해 별도로 언급한다. 말해지는 물질 등의 법들은 언어의 대상이며 알려져야 할 것들이고, 그것들을 표현하는 소리가 시설(paññatti)이다. 이로써 모든 언어 관습이 성립한다는 의도로 ‘언어... (중략) ...사람은 없다’라고 하였다. 시설이 언어적 성격임은, 그것들이 (고막을) 때림과 들릴 수 있음 등을 나타내는 경전 구절들 때문에 성립한다는 의도이다. ‘등(ādi)’이라는 단어로 ‘어떤 이들은 부총재이신 부처님의 언어 관습을 듣는다, 어원 분석의 지혜(niruttipaṭisambhidā)는 현재를 대상으로 한다’ 등의 구절들을 포함한다. ‘그러므로(tasmā)’라는 것은, ‘시설의 법(paññattidhammā)’이라는 단어의 의미가 앞에서 언급한 시설들이라는 견해를 취할 경우, 마띠까 주석과의 모순, 주석서(Aṭṭhakathā)에서의 언급 부재, 이 빠알리 원문과의 불일치, 모든 법이 시설이라고 설명되어야 하는 문제, 시설의 경로(paññattipatha)라는 단어를 말할 필요가 없게 되는 점, 무한소급의 오류로 인해 뜻의 이해가 불가능해지는 점 등 여러 오류가 있기 때문이다. 반면 암시의 변화(viññattivikāra)를 수반한 소리를 시설의 자성으로 볼 경우에는 위에서 언급한 오류들이 없으며 여러 경전 구절들과도 부합하기 때문이다. 그러므로 거기서 타당한 것을 취해야 한다는 의도로 ‘빠알리... (중략) ...해야 한다’라고 하였다.

ยทิ [Pg.193] สตฺตาติอาทินา สทฺทสฺส ปญฺญตฺติภาเว อฏฺฐกถาย วิโรธมาห. เอวํ ปญฺญตฺติภาเว ยทิ สทฺทสฺส ปญฺญตฺติภาโว, ตสฺส ปรมตฺถโต วิชฺชมานตฺตา รูปาทิอตฺถสฺส จ ปญฺญาปนโต วิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว เอว สิยา, น อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโว. น หิ เต สตฺตาทโย ปญฺญตฺตีติ. เอวญฺจ อวิชฺชมานปญฺญตฺติยา อภาโว เอว สิยา. วุตฺตา จ อฏฺฐกถายํ (ป. ป. อฏฺฐ. ๑ มาติกาวณฺณนา) ‘‘อวิชฺชมานปญฺญตฺตี’’ติ. อิตโร วิสยสฺส อวิชฺชมานตฺตา ตสฺส อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาโวติ ยถาวุตฺตวิโรธาภาวํ ทสฺเสนฺโต ‘‘อวิชฺชมานาน’’นฺติอาทิมาห. อิทานิ สตฺตาทิวิสยสฺส เกนจิปิ ปริยาเยน อตฺถิตาย อภาวทสฺสเนน ตพฺพิสยาย ปญฺญตฺติยา อวิชฺชมานปญฺญตฺติภาวํเยว ววตฺถเปติ ‘‘อยญฺจ วาโท’’ติ. วิชฺชมานา เอว สตฺตาทโย รูปาทิสภาวาภาววเสน ‘‘อวิชฺชมานา’’ติ วุจฺจนฺติ, น สพฺพถา อภาวโต. ตถา หิ ตถา ตถา ปญฺญาปิยมานภาเวน วิญฺญายนฺตีติ ยถาวุตฺตรูโป วาโท ‘‘รูปํ อตฺถีติ? เหวตฺถิ เหว นตฺถีติ. เสวตฺถิ เสว นตฺถีติ. น เหวํ วตฺตพฺเพ. เสวตฺถิ เสว นตฺถีติ. อามนฺตา. อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ’’ติ (กถา. ๓๐๖) เอวํ ปวตฺตาย เหวตฺถิกถาย. ตตฺถ หิ รูปาทโย ธมฺมา รูปาทิสภาเวน อตฺถิ, เวทนาทิสภาเวน นตฺถิ, ตสฺมา สพฺพเมวิทํ เอวํ อตฺถิ เอวํ นตฺถีติ เอวํลทฺธิเก สนฺธาย ‘‘รูปํ อตฺถี’’ติ ปุจฺฉา สกวาทิสฺส. ‘‘เหวตฺถิ เหว นตฺถี’’ติ วิสฺสชฺชนํ ปรวาทิสฺส. อถ นํ สกวาที ยทิ รูปเมว เอวํ อตฺถิ เอวํ นตฺถีติ ลทฺธิ, เอวํ สนฺเต โส เอว อตฺถิ โส เอว นตฺถิ นามาติ ปุจฺฉนฺโต ‘‘เสวตฺถี’’ติ อาห. อิตโร เตเนว สภาเวน อตฺถิตํ, เตเนว นตฺถิตํ สนฺธาย ปฏิกฺขิปติ. ทุติยํ ปุฏฺโฐ สกภาเวน อตฺถิตํ, ปรภาเวน นตฺถิตํ สนฺธาย ปฏิชานาติ. ตโต สกวาที ‘‘อตฺถฏฺโฐ นตฺถฏฺโฐ’’ติอาทินา อตฺถิตา วา นตฺถิตา วา อญฺญมญฺญวิรุทฺธา เอกสฺมึ ธมฺเม วินา กาลเภเทน อสมฺภวตฺตาติ กึ เอกตฺตํ อาปชฺชตีติ ทสฺเสนฺโต ปรวาทึ นิคฺคณฺหาตีติ. ปฏิสิทฺโธติ จ ‘‘รูปํ ‘รูป’นฺติ เหวตฺถิ, รูปํ ‘เวทนา’ติ เหว นตฺถี’’ติอาทินา (กถา. ๓๐๖) วุตฺตาย รูปเวทนาสญฺญาสงฺขารวิญฺญาณานํ สกภาเวน อตฺถิตาย ปรภาเวน นตฺถิตาย จ ปฏิเสธเนน สตฺตาทีนมฺปิ ตถาภาโว ปฏิเสธิโต โหตีติ กตฺวา วุตฺตํ.

만약 ‘중생’ 등의 단어가 개념적 존재(paññatti)라는 점에 대해 주석서의 내용과 모순된다고 말한다면 다음과 같다. 이와 같이 개념적 존재인 상황에서, 만약 단어가 개념적 존재라면 그것은 승의(paramattha)로서 실재하는 것이기에 색(rūpa) 등의 대상을 드러내는 ‘존재 시설(vijjamāna-paññatti)’일 뿐이지 ‘비존재 시설(avijjamāna-paññatti)’은 아닐 것이다. 저 중생 등은 개념이 아니기 때문이다. 그렇다면 비존재 시설이라는 것은 아예 존재하지 않게 될 것이다. 그러나 주석서(Aṭṭhakathā)에서는 ‘비존재 시설’이라고 설하였다. 다른 쪽에서는 대상이 실재하지 않기 때문에 그것이 비존재 시설이 된다고 하여 앞서 언급한 모순이 없음을 보여주기 위해 ‘비존재하는 것들에 대해’ 등을 설하였다. 이제 중생 등의 대상이 어떤 방식으로든 존재하지 않음을 보임으로써 그 대상을 가지는 개념이 비존재 시설임을 확정하며 ‘이 설은’ 등을 설하였다. 실재하는 중생 등은 색 등의 자성이 없다는 관점에서 ‘비존재’라고 불리는 것이지, 결코 완전히 없기 때문이 아니다. 그렇게 그렇게 개념화되는 상태로서 인식되기 때문에, 앞서 언급된 형태의 설은 ‘색은 존재하는가? 그렇기도 하고 그렇지 않기도 하다. 그것은 있기도 하고 없기도 하다. 그렇게 말해서는 안 된다. 그것은 있기도 하고 없기도 하다. 그렇다. 존재의 의미와 비존재의 의미’ (Kathāvatthu 306) 등과 같이 전개되는 헤밧디까(hevatthika)의 논설과 같다. 거기서 색 등의 법들은 색 등의 자성으로는 존재하지만, 수(vedanā) 등의 자성으로는 존재하지 않는다. 그러므로 이 모든 것은 이와 같이 존재하기도 하고 이와 같이 존재하지 않기도 한다는 견해를 가진 자를 겨냥하여 ‘색은 존재하는가’라고 묻는 것이 자론자(sakavādin)의 질문이다. ‘그렇기도 하고 그렇지 않기도 하다’라는 답변은 타론자(paravādin)의 답변이다. 그때 자론자가 만약 색만이 이와 같이 존재하고 이와 같이 존재하지 않는다는 견해라면, 그렇다면 그것은 존재하기도 하고 존재하지 않기도 하는 것이냐고 물으며 ‘그것은 존재하는가’라고 하였다. 다른 이는 바로 그 자성으로 존재함과 바로 그 자성으로 존재하지 않음을 염두에 두고 부정한다. 두 번째 질문을 받았을 때는 자신의 성품으로 존재함과 타자의 성품으로 존재하지 않음을 염두에 두고 인정한다. 이에 자론자는 ‘존재의 의미와 비존재의 의미’ 등을 통해 존재성이나 비존재성은 서로 모순되는 것이므로 하나의 법에서 시간의 차이 없이는 불가능하다는 점에서 동일함에 빠지게 됨을 보이며 타론자를 굴복시킨다. ‘부정되었다’는 것은 ‘색을 색이라고 함은 존재하고, 색을 수라고 함은 존재하지 않는다’ (Kathāvatthu 306) 등에서 설해진 색·수·상·행·식의 자기 자성으로의 존재성과 타자 자성으로의 비존재성을 부정함으로써 중생 등의 그러한 상태도 부정된 것이라고 보아 설해진 것이다.

รูปาทโย [Pg.194] น โหนฺตีติ รูปาทิสภาวา น โหนฺติ. ตถา ตถาติ สมูหสนฺตานาทิวเสน. วิจิตฺตสญฺญา ปริกปฺปวเสน อุปฺปชฺชติ. ยทิ สตฺตรถาทิสญฺญาวลมฺพิโต วจนตฺโถ วิชฺชมาโน น โหติ, นนุ สตฺตรถาทิอภิลาปา อนริยโวหารา ชายนฺตีติ อาห ‘‘น จ เต อภิลาปา’’ติอาทิ. อตฺตโน วเสน กิญฺจิ อโหนฺตํ ปญฺญาปกสฺส วจนสฺเสว วเสน ปญฺญาปิตพฺพตฺตา ปญฺญตฺติโวหารํ ลภติ. อิมินาว อธิปฺปาเยนาติอาทิ ‘‘สยํ อวิชฺชมาโน’’ติอาทินา วุตฺตเมวตฺถํ สนฺธายาห. ตนฺติ สตฺตาทิคฺคหณํ. ‘‘พฺรหฺมวิหารจตุกฺกํ สตฺตปญฺญตฺตึ อารพฺภ ปวตฺตตฺตา นวตฺตพฺพารมฺมณํ นาม โหตี’’ติอาทินา อฏฺฐกถายํ (ธ. ส. อฏฺฐ. ๑๔๒๑) ตตฺถ ตตฺถ น วตฺตพฺพนฺติ วุตฺตํ. ยทิ ปริตฺตาทิภาเวน น วตฺตพฺพํ, กถํ อวิชฺชมานสฺส สตฺตาทิกสฺส ปจฺจยภาโวติ อาห ‘‘ขนฺธสมูหสนฺตาน’’นฺติอาทิ. ตนฺติ ขนฺธสมูหสนฺตานํ. ตทุปาทานภูตนฺติ ปุคฺคโลติ คหณปญฺญตฺตีนํ การณภูตํ. ยทิ ปุคฺคลสญฺญาย เสวมานสฺส กุสลาทิอุปฺปตฺติ โหติ, กถํ ปุคฺคลทสฺสนํ มิจฺฉาทสฺสนนฺติ ปฏิสิทฺธนฺติ อาห ‘‘ยสฺมา ปนา’’ติอาทิ. ปถวีธาตุ อุปลพฺภตีติ ปุคฺคลาภาเว วิปกฺขวเสน นิทสฺสนมาห. อิทญฺเหตฺถ อนุมานํ. น รูปาทโย วิเวเจตฺวา ปุคฺคโล อุปลพฺภติ เตสํ อคฺคหเณ ตถารูปาย พุทฺธิยา อภาวโต เสวนาทโย วิยาติ. ปุคฺคโล อุปลพฺภติ สจฺฉิกฏฺฐปรมตฺเถน โย ฉวิญฺญาณวิญฺเญยฺโยติ สํสรติ มุจฺจติ จาติ เอวํ ทิฏฺฐิยา ปริกปฺปิตปุคฺคโลว ปฏิเสธิโต, น โวหารปุคฺคโลติ ทสฺเสนฺโต ‘‘ปฏิเส…เป… ทิฏฺฐี’’ติ อาห.

‘색 등이 존재하지 않는다’는 것은 색 등의 자성이 존재하지 않는다는 뜻이다. ‘그렇게 그렇게’란 집합(samūha)이나 상속(santāna) 등에 의한 방식을 말한다. 다양한 인식(saññā)은 분별(parikappa)에 의해 일어난다. 만약 중생이나 수레 등의 인식에 의지한 말의 의미가 실재하는 것이 아니라면, 중생이나 수레 등의 명칭은 성스럽지 못한 언어적 관습(anariya-vohāra)이 되는 것이 아니냐는 의문에 대해 ‘그 명칭들은’ 등을 설하였다. 자신의 관점에서는 아무것도 존재하지 않으면서 개념을 만드는 말의 힘에 의해서만 개념화되어야 하기에 ‘개념적 관습(paññatti-vohāra)’이라는 명칭을 얻는다. ‘이러한 의도로’ 등은 ‘자기 자신은 존재하지 않으면서’ 등으로 설해진 바로 그 의미를 염두에 두고 설한 것이다. ‘그것’이란 중생 등으로 파악하는 것을 말한다. ‘사범주(brahmavihāra)는 중생 시설을 대상으로 하여 일어나기에 언설할 수 없는 대상(navattabbārammaṇa)이라 한다’는 등의 주석서의 내용처럼 곳곳에서 ‘언설할 수 없다’고 설해졌다. 만약 미세함(paritta) 등의 상태로 언설할 수 없다면, 어떻게 실재하지 않는 중생 등이 조건의 상태(paccayabhāva)가 되는가에 대해 ‘무더기의 집합과 상속’ 등을 설하였다. ‘그것’이란 무더기(khandha)의 집합과 상속을 말한다. ‘그것을 근거로 한 것’이란 푸갈라(puggala, 인격적 개체)라고 파악하는 개념의 원인이 된 것을 의미한다. 만약 푸갈라라는 인식에 머무는 자에게 유익한 법(kusala) 등이 일어난다면, 어찌하여 푸갈라로 보는 것이 사견(micchādittthi)이라고 부정되는가에 대해 ‘그러나 왜냐하면’ 등을 설하였다. ‘지대(pathavīdhātu)가 인식된다’는 것은 푸갈라가 존재하지 않음에 대해 반대 사례를 들어 보여준 것이다. 여기에는 다음과 같은 추론이 있다. 색 등을 분리하여 푸갈라가 인식되는 것이 아니니, 그것들이 파악되지 않을 때 그와 같은 지혜가 생기지 않기 때문이다. 마치 사귐 등과 같다. ‘실제로 진실한 승의의 의미에서 푸갈라가 존재하여, 여섯 가지 의식으로 알아지는 자가 윤회하고 해탈한다’는 식의 견해로 상정된 푸갈라만이 부정된 것이지, 세속적 푸갈라(vohāra-puggala)가 부정된 것이 아님을 보이면서 ‘부정… 사견’이라고 설하였다.

คาถาย ปญฺจสุ ขนฺเธสุ รูปํ เวทนา สญฺญา เจตนา วิญฺญาณนฺติ เอเตสุ กํ นาม ธมฺมํ สตฺโตติ ชานาสิ นุ, เอเตสุ เอกมฺปิ สตฺโตติ คณฺหิตุํ นารหตีติ ทสฺเสติ. อถ เอเตหิ อญฺโญ เอโก สตฺโต อตฺถีติ ปจฺเจสิ. เอวมฺปิ มาร ทิฏฺฐิคตํ นุ เต. นุ-สทฺโท ทิฏฺฐิคตเมเวติ อวธารณตฺโถ. กสฺมา? ยสฺมา สุทฺธสงฺขารปุญฺโชยํ. ตเมวตฺถํ วิวรติ ‘‘นยิธ สตฺตูปลพฺภตี’’ติ. ยสฺมา ปจฺจกฺขโต วา อนุมานโต วา อนุปลทฺธิโต นตฺถิ เอตฺถ โกจิ สตฺโต นามาติ อธิปฺปาโย. ยทิ สตฺโต นตฺถิ, กถํ สตฺโต สํสารมาปาทีติอาทิ นียตีติ. กิเมตฺถ เนตพฺพํ, สตฺโตติ โวหารสตฺโต อธิปฺเปโต, ยสฺมา สตฺต-สทฺโท โวหาเร [Pg.195] ปวตฺตตีติ. ทุติยคาถาย สมฺพนฺธํ ทสฺเสนฺโต ‘‘สตฺโต ปนา’’ติอาทิมาห. องฺคสมฺภาราติ องฺคสมฺภารโต อกฺขจกฺกอีสาทิองฺคสมฺภารมุปาทายาติ อตฺโถ. สตฺโตติ โวหาโร.

게송에서 오온, 즉 색, 수, 상, 행, 식 중에서 도대체 어떤 법을 ‘중생’이라고 알고 있느냐고 묻는 것은, 이들 중 단 하나도 중생이라고 파악하는 것이 타당하지 않음을 보여준다. 그렇다면 이들과는 별개의 어떤 하나의 중생이 있다고 믿는가? 그렇더라도 마라여, 그것은 그대의 사견(diṭṭhigata)일 뿐이다. 여기서 ‘누(nu)’라는 단어는 그것이 결코 사견일 뿐이라는 한정의 의미이다. 왜냐하면 이것은 오직 형성된 것들의 무더기(suddha-saṅkhāra-puñja)일 뿐이기 때문이다. 바로 그 의미를 ‘여기서 중생은 얻어지지 않는다’고 밝히고 있다. 직접적인 지각이나 추론을 통해 인식되지 않으므로 여기에 중생이라고 할 만한 것은 아무것도 없다는 뜻이다. 만약 중생이 없다면 어떻게 중생이 윤회에 빠진다는 등의 내용이 이끌어지는가? 여기서 무엇이 이끌어져야 하는가 하면, 중생이란 세속적 중생을 의미하는 것이니, ‘중생’이라는 단어는 세속적 관습(vohāra)에서 통용되기 때문이다. 두 번째 게송의 연결을 보이면서 ‘그러나 중생은’ 등을 설하였다. ‘부품의 조합(aṅgasambhāra)’이란 부품의 조합으로부터, 즉 차축, 바퀴, 멍에 등의 부품의 조합을 근거로 한다는 뜻이다. ‘중생’이란 세속적인 명칭(vohāra)이다.

อวิชฺชมานสฺสาติ อจฺจนฺตํ อวิชฺชมานสฺส สสวิสาณาทิกสฺส. ยทิ อจฺจนฺตํ อวิชฺชมานํ, กถํ ตํ คยฺหตีติ อาห ‘‘ปริกปฺปิต’’นฺติ. โลกสญฺญาตํ ฆฏาทิ. เอตฺถ ปน ยถา อตฺตานํ อารพฺภ อุปฺปชฺชมานกธมฺมานํ ตํสนฺตติปติตานญฺจ กิเลสุปตาปาภาเวน อสฺสตฺถภาวปจฺจยตาย อุปฺปาทาทิรหิตมฺปิ นิพฺพานํ ‘‘อสฺสาสนกรส’’นฺติ วุจฺจติ, เอวํ อตฺตานํ อารพฺภ ปวตฺตนกธมฺมวเสน อุปฺปาทาทิรหิตาปิ ปญฺญตฺติ ปวตฺตาติ วุตฺตา. เหตุอตฺโถ วา อนฺโตนีโตติ ปวตฺติตา โวหาริตาติ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. ตถา นามปญฺญตฺติ ปญฺญเปตพฺพมตฺถํ คหิตาเยว ปญฺญาเปติ, วิญฺญตฺติ วิย อธิปฺปายํ วิญฺญาเปตีติ สา คเหตพฺพาภาวโต วุจฺจมานตฺถทฺวาเรน วุจฺจมานาติ วุตฺตา. ปญฺญาปิตพฺพปญฺญตฺติยา ปน วุจฺจมานภาเว วตฺตพฺพเมว นตฺถิ. ตถา ปการโต ญาปนภาเวน ญาเปตพฺพญาปนนฺติ กตฺวา คเหตพฺพตฺตาเยว จ ตสฺสา อนิทฺธาริตสภาวตา ปฏิกฺขิตฺตา ทฏฺฐพฺพา. น หิ สภาวธมฺมานํ กกฺขฬผุสนาทิ สรูปโต สทฺเทน วจนียภาวํ ภชติ, อปิจ โข เนสํ กาลเทสาทิเภทภินฺนานํ วินิวตฺตอญฺญชาติยโก สชาติยสาธารโณ ปุพฺพสงฺเกตานุรูปํ อชฺฌาโรปสิทฺโธ สามญฺญากาโร วจนีโย. ตตฺถาปิ น วินา เกนจิ ปวตฺตินิมิตฺเตน สทฺโท ปวตฺตตีติ ตสฺส ปวตฺตินิมิตฺตภูโต โลกสงฺเกตสิทฺโธ ตํตํวจนตฺถนิยโต สามญฺญาการวิเสโส นาม ปญฺญตฺตีติ ปุพฺพาจริยา. โส หิ ตสฺมึ ตสฺมึ อตฺเถ สทฺทํ นาเมติ, ตสฺส ตสฺส วา อตฺถสฺส นามสญฺญํ กโรตีติ นามํ, ปกาเรหิ ญาปนโต ปญฺญตฺติ จาติ.

'존재하지 않는 것이란'은 토끼 뿔 등과 같이 절대적으로 존재하지 않는 것을 의미한다. 만약 절대적으로 존재하지 않는다면 그것을 어떻게 파악하는가? 이에 대해 '가상된 것(parikappita)'이라고 말한다. 항아리 등은 세상에 알려진 것이다. 그러나 여기서 자신을 바탕으로 일어나는 법들이 그 상속에 포함되어 번뇌의 달궈짐이 없으므로 안식의 상태가 되는 원인이 되기에, 비록 생겨남 등이 없을지라도 열반을 '안식을 주는 맛(assāsanakarasa)'이라 부르는 것처럼, 자신을 바탕으로 일어나는 법의 세력으로 인해 비록 생겨남 등은 없을지라도 '시설(paññatti, 개념)'이 작용한다고 설해졌다. 원인의 의미가 안에 포함되어 있으므로 '작용한다' 혹은 '세속적으로 통용된다'는 의미로 이해해야 한다. 이와 같이 명칭 시설(nāmapaññatti)은 시설되어야 할 의미를 파악하여 시설하며, 암시(viññatti)가 의도를 알게 하는 것처럼, 그것은 파악되어야 할 실체가 없기 때문에 말해지는 대상이라는 문(dvāra)을 통해 '말해지는 것'이라 불렸다. 그러나 시설되어야 할 시설(paññāpitabbapaññatti)이 말해지는 상태에 대해서는 말할 필요조차 없다. 이와 같이 여러 방식으로 알게 하는 성질에 의해 '알려져야 할 것을 알게 하는 것'이 되어 파악되어야 하기 때문에, 그것의 정해지지 않은 자성(aniddhāritasabhāva)은 부정된 것으로 보아야 한다. 진실로 자성법들의 단단함이나 접촉 등은 그 자체의 모습(sarūpato)으로 소리에 의해 언어화될 수 있는 성질을 가지지 않는다. 다만 시간과 장소 등의 차이에 의해 구별되는 그것들에 대해, 다른 부류와는 구별되고 같은 부류와는 공통되는, 이전의 약속에 따라 덧씌워져 확립된 보편적 양상(sāmaññākāra)이 언어화될 수 있는 것이다. 거기서도 어떤 작용의 근거(pavattinimitta) 없이는 소리가 일어나지 않기에, 그 소리의 작용 근거가 되며 세상의 약속으로 확립되고 각각의 단어 의미에 고정된 '보편적 양상의 특수성'을 '시설'이라고 선배 스승들은 말한다. 그것이 각각의 의미에 소리를 기울이게 하거나(nāmeti), 각각의 의미에 명칭의 인식을 만들기 때문에 '명칭(nāma)'이라 하며, 여러 방식으로 알게 하기 때문에 '시설'이라 한다.

กสฺส ปน โส อาการวิเสโสติ? ปญฺญาเปตพฺพตฺถสฺสาติ เวทิตพฺพํ. อเนกาการา หิ อตฺถาติ. เอวญฺจ กตฺวา ตสฺสา ปญฺญตฺติยา คเหตพฺพตาวจนญฺจ สมตฺถิตํ ภวติ, อวสฺสญฺจ เอตเมวํ สมฺปฏิจฺฉิตพฺพํ. อญฺญถา วจนวจนียเภทานํ สงฺกโร สิยา, สพฺโพปิ อตฺโถ สพฺพสฺส สทฺทสฺส วจนีโย, สพฺโพ จ สทฺโท สพฺพสฺส อตฺถสฺส วาจโกติ น เจตฺถ สงฺเกตคฺคหเณเนว เตสํ ปวตฺตาติ สกฺกา วตฺตุํ ววตฺถิเตสุ เอว เตสุ สงฺเกตคฺคหณสฺส ปวตฺติโต.

그렇다면 그 양상의 특수성은 누구의 것인가? 그것은 시설되어야 할 대상(paññāpetabbatthassa)의 것이라고 알아야 한다. 왜냐하면 대상은 여러 가지 양상을 가지기 때문이다. 이렇게 함으로써 그 시설이 파악될 수 있다는 말이 성립된다. 반드시 이와 같이 받아들여야 한다. 그렇지 않으면 표현하는 것(vacana)과 표현되는 것(vacanīya)의 구분이 혼란스러워질 것이며, 모든 의미가 모든 소리의 표현 대상이 되고, 모든 소리가 모든 의미의 표현 수단이 될 것이다. 여기에서 약속을 파악하는 것만으로 그것들이 작용한다고 말할 수 없으니, 그것들이 이미 확정된 상태에서 약속의 파악이 일어나기 때문이다.

อปเร [Pg.196] ปน ‘‘ยถา ธูมโต อคฺคิอนุมาเน น เกวเลน ธูเมเนว อคฺคิ วิญฺญายติ, ธูมสฺส ปน อคฺคินา อวินาภาวสงฺขาโต สมฺพนฺโธ วิญฺญายมาโน ธูเมน อคฺคิ วิญฺญายติ, เอวํ สทฺเทน อตฺถวิชานเน น เกวเลน สทฺเทน ตทตฺโถ วิญฺญายติ. ตํตํสทฺทสฺส ปน เตน เตน อตฺเถน อวินาภาวสงฺขาโต สมฺพนฺโธ วิญฺญายมาโน เตน เตน สทฺเทน อตฺถํ ญาเปตีติ เวทิตพฺพํ. อญฺญถา อคฺคหิตสมฺพนฺเธนปิ สทฺทสวนมตฺเตน ตทตฺโถ วิญฺญาเยยฺยาติ. โย ยเมตฺถ ยถาวุตฺตรูโป สมฺพนฺโธ, โส ตสฺส ตสฺส อตฺถสฺส สญฺญาปนภาเวน นามนฺติ ปรมตฺถโต อภาวา โลกสงฺเกตวเสน โลกสงฺเกโตติ วา สิทฺโธ ญาโตติ โลกสงฺเกตสิทฺโธติ, สทฺเทน ปกาสิยมานานํ อตฺถปฺปการานํ อธิคมเหตุตาย ปการโต ญาปนโต ปญฺญตฺตีติ จ วุตฺโต’’ติ วณฺณยนฺติ.

다른 이들은 다음과 같이 설명한다. '연기에서 불을 추론할 때 단지 연기만으로 불을 아는 것이 아니라, 연기와 불의 불가분(avinābhāva)의 관계가 알려짐으로써 연기를 통해 불을 아는 것과 같다. 이와 같이 소리로 의미를 알 때 단지 소리만으로 그 의미가 알려지는 것이 아니다. 각각의 소리와 각각의 의미 사이의 불가분의 관계가 알려짐으로써 각각의 소리를 통해 의미를 알게 된다고 알아야 한다. 그렇지 않다면 관계를 파악하지 못한 사람도 소리를 듣는 것만으로 그 의미를 알게 될 것이다. 여기서 말한 바와 같은 형태의 관계가 무엇이든, 그것은 각각의 의미를 인식시키는 성질이므로 명칭이라 한다. 그것은 승의(paramattha)에는 존재하지 않기에 세상의 약속에 의한 것이라 하여 세상의 약속(lokasaṅketa)이라 하거나, 알려진 것이라 하여 세상의 약속으로 확립된 것이라 한다. 또한 소리로 나타내어지는 의미의 양상들을 얻게 하는 원인이 되므로, 여러 방식으로 알게 한다는 점에서 시설이라 부른다'라고 설명한다.

สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตสฺสปิ เญยฺยวิเสสสฺส อภาเว ฆฏาทิสทฺทาภิเธยฺยา วิย ปถวีผสฺสาทิสทฺทวจนีโยปิ น ลพฺภติเยวาติ สพฺพโวหารโลโป สิยา. ยสฺมา จ รูปารูปธมฺมา ปพนฺธสงฺขาตตํตํวิเสสาการวเสเนว ปวตฺตนฺติ, น เกวลา, ตสฺมา เตสํ เต สณฺฐานสมูหอวตฺถาวิเสสาการา ยทิปิ ปรมตฺถโต กิญฺจิ น โหนฺติ, ปรมตฺถโต ปน วิชฺชมานานํ รูปาทีนํ อุปาทานานํ วเสน วิชฺชมานภาวํ ลภิตฺวา ตํตํคหณานุรูปํ ตํตํอภิลาปาธิกรณํ ภวติ. อุปาทายปญฺญตฺติ หิ อุปาทานโต ยถา อญฺญา อนญฺญาติ จ น วตฺตพฺพา, เอวํ สพฺพถา อตฺถิ นตฺถีติ จ น วตฺตพฺพา. ตโยปิ หิ เอเต สนฺตาเยวาติ เอวํ ตาว มาติกาวณฺณนาย น โกจิ วิโรโธ. สงฺขายติ สํกถียตีติ สงฺขาติ อยมตฺโถ กเถตพฺพภาเวน วจนตฺเถเยว นิรุฬฺโห, น วจนสฺมินฺติ วจนปกฺขสฺส อุชุกตา สมฺภวติ. วจนปกฺโขเยว ปาฬิอนุคโต, น ปรมฺปราคโต ยถาวุตฺโต อตฺโถติ กุโต ปเนตํ ลพฺภา. น หิ อนีโต อตฺโถ ปาฬิอนนุคโต, นาปิ สพฺพา ปาฬินีตตฺถา เอวาติ ยถาวุตฺตา ทุวิธา ปญฺญตฺติโย อฏฺฐกถายํ ฉหิ ปญฺญตฺตีหิ ยถาสมฺภวํ วุตฺตาเยวาติ สิทฺธเมตํ อตฺถีติ น วตฺตพฺพาติ.

유위와 무위에서 벗어난 특별한 알 수 있는 대상(ñeyyavisesa)이 없다면, 항아리 등의 단어로 불리는 대상처럼 지(地)나 촉(觸) 등의 단어로 표현되는 대상도 얻어질 수 없을 것이며, 따라서 모든 세속적 언어 관습(vohāra)이 사라지게 될 것이다. 그리고 색(루파)과 비색(나무파)의 법들은 단지 그것들만이 아니라 상속(pabandha)이라 불리는 각각의 특수한 양상으로서 작용하기 때문에, 그것들의 형태(saṇṭhāna), 집합(samūha), 상태(avatthā) 등의 특수한 양상들이 비록 승의적으로는 아무것도 아닐지라도, 승의적으로 존재하는 색 등의 근거(upādāna)에 의해 존재하는 상태를 얻어 각각의 파악에 따라 각각의 명칭의 근거가 된다. 근거한 시설(upādāyapaññatti)은 그 근거가 되는 것과 같다고도 다르다고도 말할 수 없듯이, 모든 면에서 있다거나 없다고도 말할 수 없다. 이 세 가지는 실제로 존재하는 것이기 때문이다. 이와 같이 우선 마띠까의 설명에 있어서 어떤 모순도 없다. '사유된다(saṅkhāyati)'거나 '함께 이야기된다(saṃkathīyatī)'는 의미에서 '상카(saṅkhā)'라고 한다. 이 의미는 말해져야 할 상태라는 말의 의미에서만 확정된 것이지, 말 자체에 있는 것은 아니므로 말의 측면이 타당하게 성립한다. '말의 측면만이 경전(Pāḷi)에 따르는 것이고, 전승되어 내려온 앞서 말한 의미는 아니다'라고 어떻게 말할 수 있겠는가? 이끌어내진 의미가 경전에 따르지 않는 것도 아니며, 모든 경전이 단지 이끌어내진 의미만을 담고 있는 것도 아니다. 따라서 앞에서 말한 두 가지 종류의 시설은 주석서에서 여섯 가지 시설 중 적절한 방식에 따라 이미 설해진 것이므로, 그것이 '있다'거나 '없다'고 말해서는 안 된다는 점이 확립된다.

ยทิ ปรมตฺถโต อตฺถิตาปฏิเสโธ, อิฏฺฐเมตํ. อถ โวหารโต, สตฺตรถฆฏาทีหิ สตฺตรถาทิวจนปฺปโยโคเยว น สมฺภเวยฺยาติ. น [Pg.197] หิ วจนียรหิโต วจนปฺปโยโค อตฺถีติ. ปรมตฺถธมฺมานํ อสภาวธมฺมภูตาย ปญฺญตฺติยา วิภาคทสฺสนตฺถา อธิวจนาทิทุกตฺตยเทสนาติ น ปรมตฺถธมฺมานํ รูปาทีนํ ปญฺญตฺติภาวาปตฺตีติ. น จ ปญฺญตฺติปถปญฺญตฺติธมฺมนิทฺเทสานํ อวิเสสวจนํ ยุตฺตํ, สทฺทสฺเสว ปน ปญฺญตฺติภาเว สิยา กาจิ เตสํ วิเสสมตฺตา. ปญฺญาปิตพฺพสฺส อปรมตฺถสภาวสฺเสว ปญฺญตฺติภาโว อธิปฺเปโตติ น สพฺโพ ปญฺญตฺติปโถ ปญฺญตฺติสทฺเทน วุตฺโต, ปญฺญตฺติ จ ปญฺญาเปตพฺพภาเวน วุตฺตาติ ปญฺญตฺติปถปทํ วตฺตพฺพเมว. เอวญฺเจตํ อิจฺฉิตพฺพํ. อิตรถา สทฺทสฺส จ ปญฺญาปิตพฺพตาย ปญฺญตฺติปถภาโวติ ปญฺญตฺติปทํ น วตฺตพฺพํ สิยาติ จ สกฺกา วตฺตุํ, นิกฺเขปกณฺเฑ วิภตฺตาเยว ปญฺญตฺติ ‘‘ปุริโส มาคณฺฑิโย’’ติ เอตฺถาปิ ทสฺสิตาติ น น สกฺกา วตฺตุํ. ตถาปิ หิ ยถาวุตฺตอุปาทายปญฺญตฺตินามปญฺญตฺตีนํ สภาวสมฺภวโตติ สงฺขาทิสทฺทานํ สมานตฺถตาปิ เตสํ มติมตฺตเมว, วิญฺญตฺติ วิย อธิปฺปายํ วิญฺญาเปนฺตา สยํ ญาตาเยว นามปญฺญตฺติ ปญฺญาเปตพฺพมตฺถํ ปญฺญาเปติ คหิตสรูปตาย ปทีโป วิย รูปคตวิธํสเนติ น ปญฺญตฺติอนฺตรปริกปฺปเนน ปโยชนํ อตฺถิ ปญฺญาเปตพฺพตฺถปญฺญาปเน, นามปญฺญตฺติปญฺญาปเน ปน อุปาทานเภทภินฺนา อุปาทายปญฺญตฺติ วิย ตํตํวจนวจนตฺถเภทภินฺนา นามปญฺญตฺตีติ อญฺญา ปญฺญตฺติ อิจฺฉิตา เอว. น จ อนวตฺถานโทโส ตํตํวจนสฺส ตทตฺถวิภาวเน สหการีการณภาเวน ปฏินิยตสรูปตฺตา. เอเตน สงฺเกตคฺคหณาภาโวปิ ปฏิสิทฺโธ ทฏฺฐพฺโพ, ตถา นามปญฺญตฺติยา ปโยชนาภาโว. ทสฺสิตปฺปโยชนา หิ สา ปุพฺเพติ.

만약 궁극적 의미(paramattha)에서 존재함에 대한 부정이라면, 그것은 바람직한 일이다. 그러나 만약 세속적 관습(vohāra)에서라면, 중생, 수레, 항아리 등의 비유에서 중생, 수레 등의 언어적 표현의 적용 자체가 성립하지 않게 될 것이다. 왜냐하면 표현될 대상(vacanīya)이 없는 언어적 표현의 적용은 존재하지 않기 때문이다. 궁극적 법들의 자성이 없는 법인 개념(paññatti)의 분류를 보여주기 위해 '명칭(adhivacana)' 등 세 가지 2법(duka)의 설법이 있는 것이지, 색(rūpa) 등 궁극적 법들이 개념이 되는 것은 아니다. 또한 개념의 경로(paññattipatha)와 개념인 법(paññattidhamma)의 설명에 대해 차별 없이 말하는 것은 적절하지 않으며, 단지 소리(sadda)만이 개념의 상태에 있다면 그들 사이에 어떤 차이점도 없게 될 것이다. 개념화되어야 할 대상, 즉 궁극적 자성이 아닌 것만이 개념의 상태라고 의도된 것이므로, 모든 개념의 경로가 '개념'이라는 단어로 불리는 것은 아니며, 개념은 '개념화되어야 할 대상의 상태'로 불리는 것이므로 '개념의 경로'라는 구절은 반드시 언급되어야 한다. 이와 같이 이것은 받아들여져야 한다. 그렇지 않으면 소리 또한 개념화되어야 하기에 개념의 경로가 된다고 하여 '개념'이라는 구절을 말해서는 안 된다고도 할 수 있을 것이나, 닛케파칸다(nikkhepakaṇḍa)에서 분류된 개념이 "사람 마간디야"라는 구절에서도 나타나므로 그렇게 말하지 않을 수 없다. 그럼에도 불구하고 앞에서 언급한 기초가 있는 개념(upādāyapaññatti)과 명칭 개념(nāmapaññatti)의 자성이 존재하기 때문에, '상카(saṅkhā)' 등의 단어들이 동일한 의미라는 것 또한 그들의 견해일 뿐이다. 암시(viññatti)가 의도를 알리는 것처럼, 명칭 개념은 그 자체가 알려짐으로써 개념화되어야 할 의미를 알게 한다. 마치 등불이 그 형태를 취함으로써 형태에 있는 어둠을 제거하는 것과 같아서, 개념화되어야 할 의미를 알리는 데 있어 다른 개념을 상정할 필요는 없다. 그러나 명칭 개념을 알리는 데 있어서는 집착의 차이에 따라 나뉘는 기초가 있는 개념처럼, 각각의 언어와 언어적 의미의 차이에 따라 나뉘는 명칭 개념이 있으므로 다른 개념이 인정되는 것이다. 또한 각각의 언어가 그 의미를 드러내는 데 있어 협력하는 원인이 됨으로써 특정한 형태를 가지기 때문에 무한 소급(anavatthāna)의 오류도 없다. 이로써 약속(saṅketaggahaṇa)을 파악하지 못함도 부정된 것으로 보아야 하며, 명칭 개념의 무용성도 마찬가지이다. 왜냐하면 그 유용성은 앞에서 이미 보여졌기 때문이다.

‘‘โวหาโร โลกิยโสเต ปฏิหญฺญตี’’ติอาทีสุ โสตพฺพสฺส สทฺทสฺส วเสน ตพฺพิสยภูตา โวหาราทโย ปฏิหนนโสตพฺพตาปริยาเยน วุตฺตาติ ทฏฺฐพฺพา. สทฺโทเยว วา ตตฺถ โวหาราทิสหจาริตาย ตถา วุตฺโต. น หิ สกฺกา สพฺพตฺถ เอกรสา เทสนา ปวตฺตีติ วตฺตุํ. ตถา หิ กตฺถจิ สุขา ทุกฺขา, สุขาปิ เวทนา ทุกฺขาติ วุจฺจนฺติ, ทุกฺขา สุขา, ทุกฺขาปิ สุขาติ, เอวํ ยถาวุตฺตา ทุวิธาปิ ปญฺญตฺติ อธิวจนาทิปาฐสฺส อตฺถภาเวน อฏฺฐกถายํ วุตฺตาเยวาติ. อยํ สงฺขตาสงฺขตวินิมุตฺตํ เญยฺยวิเสสํ อิจฺฉนฺตานํ วเสน วินิจฺฉโย.

"세속적 표현(vohāra)이 세간의 귀에 부딪힌다" 등의 구절에서, 들어야 할 소리(sadda)에 따라 그것의 대상이 되는 세속적 표현 등이 부딪히고 들리는 방식(pariyāya)으로 설해진 것으로 보아야 한다. 또는 그곳에서 소리 자체가 세속적 표현 등과 동반하기 때문에 그렇게 설해진 것이다. 모든 곳에서 한결같은 성격의 설법이 진행된다고 말할 수는 없기 때문이다. 이와 같이 어떤 곳에서는 즐거운 것이 괴로운 것이고, 즐거운 느낌 또한 괴로운 것이라고 하며, 괴로운 것이 즐거운 것이고, 괴로운 것 또한 즐거운 것이라고 말한다. 이처럼 앞에서 언급한 두 가지 개념 또한 '명칭(adhivacana)' 등 성전 구절의 의미로서 주석서에서 이미 설해졌다. 이것이 형성된 것(saṅkhata)과 형성되지 않은 것(asaṅkhata)에서 벗어난 특별한 앎의 대상(ñeyya)을 규명하고자 하는 이들의 입장에 따른 판별이다.

๑๓๑๖. สติปิ ปเรสํ สามญฺญาทินามการกานํ นามกรณภาเว ปรานเปกฺขตาย ตโต อติวิย ยุตฺโต อิธ นามกรณสภาโว อุกฺกํสปริจฺเฉเทน [Pg.198] นามกรณตฺโถติ อธิปฺเปโตติ ทสฺเสตุํ ‘‘อญฺญํ อนเปกฺขิตฺวา’’ติอาทิมาห. นามกรณสภาวตา น โหติ อสภาวิกตาย กทาจิเทว ปวตฺติโต จาติ อธิปฺปาโย. สภาวสิทฺธตฺตาติ เวทนาทีนํ เวทนาทินามกรณธมฺมตํ อาห. ยทิ เวทนาทีนํ เกนจิ อกตํ สกนามํ อาทายเยว ปวตฺตนโต โอปปาติกนามานํ นามกรณฏฺเฐน นามภาโว, เอวํ สติ ปถวีอาทีนมฺปิ นามภาโว อาปชฺชติ, อญฺญถา ปถวีอาทินิทสฺสนเมว น สิยาติ อนุโยคํ มนสิ กตฺวา อาห ‘‘ปถวีอาทินิทสฺสเนนา’’ติอาทิ. เอกเทสสามญฺเญน หิ ยถาธิปฺเปเตน อุปมา โหติ, น สพฺพสามญฺเญนาติ. เอวมฺปิ ยทิ สภาวสิทฺธนามตฺตา เวทนาทโย นามํ, ปถวีอาทีนมฺปิ อนิวตฺตนีโย นามภาโวติ อาห ‘‘นิรุฬฺหตฺตา’’ติอาทิ. เตน ยํนิมิตฺตํ เวทนาทีสุ นามสทฺทปฺปวตฺติ, สติปิ ตทญฺเญสํ ตํนิมิตฺตโยเค โค-สทฺโท วิย กุกฺกุฏาทิสตฺตปิณฺเฑ นิรุฬฺหโต เวทนาทีสุ นาม-สทฺโท ปวตฺโตติ ทสฺเสติ. ตถา หิ อเนเกสุ สุตฺตปเทเสสุ เตสํเยว นามโวหาโร ทิสฺสติ. นามตานาปตฺติ วุตฺตา เกสกุมฺภาทินามนฺตราปชฺชนโต. เอตเมวตฺถํ นิทสฺสนภาเวน ‘‘น หี’’ติอาทินา วิวรติ. ยทิปิ สมูหาทิฆนวินิพฺโภคาภาวโต เวทนาทิอรูปธมฺเมสุปิ ปิณฺฑากาเรน คหณํ ปวตฺตติ, ตํ ปน เยภุยฺเยน อตฺถาติปริกปฺปมุเขน เอกธมฺมวเสเนว, น สมูหวเสนาติ วุตฺตํ ‘‘อญฺเญน…เป… นตฺถี’’ติ.

1316. 다른 이들이 일반적인 이름 등을 짓는 행위(nāmakaraṇa)가 있음에도 불구하고, 타인에게 의존하지 않기 때문에 그보다 훨씬 더 적절한 이 이름 짓는 성질이 여기서는 최상의 정의로서 이름 짓는 의미라고 의도되었음을 보여주기 위해 "다른 것을 기대하지 않고" 등을 말하였다. 자성(sabhāva)이 없기 때문에 이름 짓는 성질이 있지 않고 때때로만 진행된다는 것이 그 취지이다. 자성으로 확립되었기 때문에 느낌(vedanā) 등에게 느낌 등으로 이름을 짓는 법성(dhammatā)을 말하였다. 만약 느낌 등이 누군가에 의해 지어지지 않은 자신의 이름을 가지고서만 발생하기 때문에 화생하는 이름(opapātikanāma)들의 이름 짓는 의미에서 '명칭(nāma)'의 상태라면, 그렇게 될 때 지(地, pathavī) 등에게도 명칭의 상태가 초래될 것이며, 그렇지 않다면 지 등의 예시 자체가 없을 것이라는 질문을 염두에 두고 "지 등의 예시로써" 등을 말하였다. 의도된 바대로의 일부분의 공통점으로 비유가 되는 것이지, 모든 공통점으로 되는 것이 아니기 때문이다. 이와 같더라도 만약 자성으로 확립된 이름이기 때문에 느낌 등이 명칭이라면, 지 등에게도 되돌릴 수 없는 명칭의 상태가 있다고 "굳어졌기(niruḷhattā) 때문에" 등을 말하였다. 그것에 의해 느낌 등에서 '명칭'이라는 단어가 발생하는 원인이 있는데, 그것 이외의 것들에 그 원인이 결합되어 있더라도, 마치 '소(go)'라는 단어가 닭 등의 중생의 형체에서 굳어진 것처럼 느낌 등에서 '명칭'이라는 단어가 발생함을 보여준다. 실제로 여러 경전 구절들에서 바로 그것들에 대해 '명칭'이라는 관습적 표현이 보이기 때문이다. 머리카락, 항아리 등 다른 이름이 초래되기에 명칭의 상태가 되지 않음이 언급되었다. 바로 이 의미를 예시로서 "진실로 ~하지 않다" 등으로 설명한다. 비록 무더기 등의 견고함(ghana)을 분해하지 못함으로 인해 느낌 등 무색(arūpa)의 법들에서도 덩어리의 형태로 파악함이 진행되지만, 그것은 대체로 '의미가 있다'는 가설을 통해 하나의 법의 측면에서이지, 무더기의 측면에서가 아니라고 "다른 것에 의해... (중략) ... 존재하지 않는다"라고 설해졌다.

ปกาสกปกาสิตพฺพภาโว วิสยิวิสยภาโว เอว. อธิวจนสมฺผสฺโส มโนสมฺผสฺโส. โส นามมนฺตเรน คเหตุํ อสกฺกุเณยฺยตาย ปากโฏติ นิทสฺสนภาเวน วุตฺโต. ‘‘อธิวจนสมฺผสฺโส วิยา’’ติ วจเนน มโนสมฺผสฺสตปฺปการานเมว นามภาโว สิยา, น ปฏิฆสมฺผสฺสตปฺปการานนฺติ อาสงฺกาย นิวตฺตนตฺถํ ‘‘ปฏิฆสมฺผสฺโสปี’’ติอาทิมาห. ตตฺถ ปญฺจวิญฺญาณสหคโต ผสฺโส ปฏิฆสมฺผสฺโส. ปิ-สทฺโท สมฺภาวเน. อิทํ วุตฺตํ โหติ – วิสยีวิสยสงฺฆฏฺฏนสมุปฺปตฺติยา อญฺญผสฺสโต โอฬาริโกปิ ปฏิฆสมฺผสฺโส น รูปธมฺมา วิย วิภูตากาโร, ตโต นามายตฺตคหณิยภาโว นามสฺเสวาติ. อรูปตาย วาติอาทินา สามญฺญโต วิเสสโต จ ปฏิฆสมฺผสฺสสฺส อุปจารวเสน นามภาวมาห. ปจฺฉิมปุริมานนฺติ ‘‘นามญฺจ รูปญฺจา’’ติ อิมํ อนุปุพฺพึ สนฺธาย วุตฺตํ. สติปิ รูปสฺสาติอาทินา นามโวหารเหตุํ [Pg.199] อนญฺญสาธารณํ นิพฺพานสฺส อธิปติปจฺจยภาวํ เอว วิภาเวติ, ยโต อริยานํ อญฺญวิสยวินิสฺสฏํ นินฺนโปณปพฺภารภาเวน อสงฺขตธาตุยํ เอว จิตฺตํ ปวตฺตตีติ.

밝히는 것과 밝혀져야 할 것의 상태는 바로 주관(visayi)과 객관(visaya)의 상태이다. 명칭 접촉(adhivacanasamphassa)은 마노의 접촉(manosamphassa)이다. 그것은 명칭 없이는 파악될 수 없기 때문에 분명하다고 예시로서 언급되었다. "명칭 접촉처럼"이라는 말에 의해 마노의 접촉과 그 종류들만이 명칭의 상태일 뿐, 충돌 접촉(paṭighasamphassa)과 그 종류들은 그렇지 않을 것이라는 의구심을 없애기 위해 "충돌 접촉 또한" 등을 말하였다. 거기서 다섯 가지 식(viññāṇa)과 함께하는 접촉이 충돌 접촉이다. '또한(pi)'이라는 단어는 가능성을 나타낸다. 이것은 다음과 같은 의미이다. 주관과 객관의 충돌로 생겨남으로써 다른 접촉보다 거칠더라도, 충돌 접촉은 색의 법(rūpadhamma)들처럼 분명한 형태가 아니므로, 명칭에 의존하여 파악되어야 하는 상태는 바로 명칭에게만 있다는 것이다. "무색이기 때문에" 등으로써 일반적이고 특별하게 충돌 접촉이 비유적인 의미(upacāra)로 명칭의 상태임을 말하였다. "뒤의 것과 앞의 것"이라는 말은 "명칭과 색(nāmañca rūpañca)"이라는 이 순서를 고려하여 설해졌다. "색(rūpa)이 있음에도 불구하고" 등으로써 명칭이라는 관습적 표현의 원인인, 다른 것과 공유되지 않는 열반의 증상연(adhipatipaccaya)의 상태를 밝힌다. 왜냐하면 성자들의 마음은 다른 대상에서 벗어나 열반으로 기울고 쏠리고 향하는 상태(ninnapoṇapabbhāra)로 오직 무위의 요소(asaṅkhatadhātu)에서만 진행되기 때문이다.

๑๓๑๘. วฏฺฏสฺมึ อาทีนวปฏิจฺฉาทนโต ตทสฺสาทนาภินนฺทนโต จ วฏฺฏสฺส มูลํ ปธานการณนฺติ วฏฺฏมูลํ.

1318. 윤회(vaṭṭa)에서 재난을 은폐하고 그것의 즐거움을 기뻐하기 때문에, 윤회의 뿌리이며 주된 원인이라는 뜻에서 윤회의 뿌리(vaṭṭamūla)이다.

๑๓๒๐. เอเกกสฺมึ รูปาทิเก ยถาภินิวิฏฺเฐ วตฺถุสฺมึ อหํมานาธารนิมิตฺตตํ กุสลากุสลตพฺพิปากโลกาธารตญฺจ สมาโรเปตฺวา ปวตฺตคฺคหณวิเสโส. ยา กาจิ ทิฏฺฐิ นิวิสมานา ธมฺมสภาวํ อติจฺจปรามสนากาเรเนว นิวิสตีติ วุตฺตํ ‘‘ปรามสนฺตีติ อตฺโถ’’ติ.

1320. 형색 등 각각의 집착된 대상에 대하여 ‘나’라는 자만의 근거이자 표상이며, 유익함과 해로움 및 그 과보인 세간의 근거라고 상정하여 일어나는 파악의 차별이다. 어떤 견해이든 대상에 머물 때 법의 자성을 넘어서서 움켜쥐는 방식으로 머물기 때문에 ‘움켜쥔다는 의미이다’라고 설해졌다.

๑๓๓๒. เจตนาปฺปธาโน สงฺขารกฺขนฺโธติ กตฺวา ‘‘ยาย เจตนายา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

1332. 상카라온(행온)은 의도(cetanā)가 주도적인 것이므로 “어떠한 의도에 의해서” 등이 설해졌다.

๑๓๓๓. ทุนฺนามํ คารยฺหนามํ. อนุปสงฺกมนฺตสฺสาติอาทินา เสวนภชนานํ วิเสสมาห.

1333. 나쁜 이름(dunnāma)은 비난받을 만한 이름이다. “가까이 가지 않는 자의” 등의 구절로 사귀고 친해짐의 차이를 설하였다.

๑๓๓๖. อาปตฺติอาปตฺติวุฏฺฐานปริจฺเฉทชานนูปายทสฺสนํ สห วตฺถุนา สห กมฺมวาจายาทิวจนนฺติ อิมมตฺถํ ทสฺเสนฺโต ‘‘วตฺถุวีติกฺกมโต’’ติอาทิมาห. ‘‘อาปตฺติกุสลตา อาปตฺติวุฏฺฐานกุสลตา’’ติ (ธ. ส. ทุกมาติกา ๑๑๙) หิ วุตฺตนฺติ. การณชานเนน ผลํ สุฏฺฐุ ญาตํ โหตีติ ตํ ทสฺเสตุํ ‘‘อาปตฺติยา วา’’ติอาทิมาห.

1336. 범계(āpatti)와 범계로부터의 출리(vuṭṭhāna)의 구분을 아는 방법의 제시는 대상(vatthu)과 함께, 갈마문(kammavācā) 등의 문구와 함께라는 이 의미를 나타내면서 “대상의 범함으로부터” 등을 설하였다. 참으로 “범계에 능숙함, 범계의 출리에 능숙함”이라고 설해졌기 때문이다. 원인을 앎으로써 결과를 잘 알게 된다는 것을 나타내기 위해 “범계의 혹은” 등을 설하였다.

๑๓๔๒. ตสฺสาติ มนสิการกุสลตาย.

1342. ‘그것의’란 주의기울임(manasikāra)의 능숙함을 말한다.

๑๓๔๔. อนุปฺปชฺชมานาเนว อนุปฺปชฺชนฺตาเนว.

1344. ‘생겨나지 않는 것들’이란 바로 ‘일어나지 않는 것들’이다.

๑๓๔๘. อกรเณน อนาทรวเสนาติ อธิปฺปาโย.

1348. ‘행하지 않음으로써’란 ‘존중하지 않음의 힘으로’라는 뜻이다.

๑๓๕๐. เผคฺคุรุกฺขสฺส สิคฺคุอาทิกสฺส.

1350. 연한 나무(변재가 많은 나무)란 시구(siggu) 나무 등을 말한다.

๑๓๕๒. จกฺขุนฺทฺริยาสํวรสฺสาติ จกฺขุนฺทฺริยาสํวรณสฺส. อสํวุตจกฺขุนฺทฺริยสฺเสว เหตูติ จกฺขุทฺวาริกสฺส อภิชฺฌาทิอนฺวาสฺสวนสฺส ตํทฺวาริกวิญฺญาณสฺส [Pg.200] วิย จกฺขุนฺทฺริยํ ปธานการณํ. สติ หิ อสํวุตตฺเต จกฺขุนฺทฺริยสฺส เต เต อนฺวาสฺสวนฺตีติ อสํวริยมานจกฺขุนฺทฺริยเหตุโก โส อสํวโร ตถาวุตฺโตติ อฏฺฐกถาย อธิปฺปายํ ทสฺเสติ. อิทานิ ยถาวุตฺเต อธิปฺปาเย ฐตฺวา ‘‘ยตฺวาธิกรณนฺติ หี’’ติอาทินา ปาฬิยา โยชนํ ทสฺเสติ. กสฺส จาติ ปการํ ปุจฺฉติ, กถํวิธสฺส กถํสณฺฐิตสฺสาติ อตฺโถ. น หิ สรูเป วุตฺเต ปุน สรูปปุจฺฉาย ปโยชนํ อตฺถิ. อนฺวาสฺสวนฺติ อภิชฺฌาทโย. ตทุปลกฺขิตนฺติ อนฺวาสฺสวูปลกฺขิตํ จกฺขุนฺทฺริยํ อสํวุตนฺติ โยชนา.

1352. ‘안근의 단속하지 않음’이란 안근을 보호하지 않는 것이다. ‘단속되지 않은 안근의 원인’이란 안문(眼門)에서 탐욕 등이 흘러들어오는 것에 대해, 그 문에 속한 의식에 있어서 안근이 주된 원인인 것과 같다. 참으로 안근이 단속되지 않음이 있을 때 그것들이 흘러들어오므로, 단속되지 않는 안근을 원인으로 하는 그 비단속이 그와 같이 설해졌다는 것이 주석서의 의도이다. 이제 위에서 말한 의도에 서서 “어떤 원인으로 인해” 등의 구절로 팔리어의 연결을 보여준다. ‘무엇의’란 방식을 묻는 것이니, ‘어떠한 종류의, 어떠한 형태의’라는 의미이다. 왜냐하면 본래 모습이 설해졌는데 다시 본래 모습을 묻는 것은 용도가 없기 때문이다. ‘흘러들어온다’는 것은 탐욕 등을 말한다. ‘그것으로 특징지어진 것’이란 흘러들어옴으로 특징지어진 안근이 단속되지 않았다는 문맥의 연결이다.

ยถาสมฺภวนฺติ ทุสฺสีลฺยาสํวโร มโนทฺวารวเสน, เสสาสํวโร ฉทฺวารวเสน โยเชตพฺโพ. มุฏฺฐสฺสจฺจาทีนํ สติปฏิปกฺขากุสลธมฺมาทิภาวโต สิยา ปญฺจทฺวาเร อุปฺปตฺติ, น ตฺเวว กายิกวาจสิกวีติกฺกมภูตสฺส ทุสฺสีลฺยสฺส ตตฺถ อุปฺปตฺติ ปญฺจทฺวาริกชวนานํ อวิญฺญตฺติชนกตฺตาติ ตเมว ยถาสมฺภวํ ‘‘น หิ ปญฺจทฺวาเร’’ติอาทินา วิวรติ.

‘가능한 대로’란 부도덕의 비단속은 의문(意門)을 통해, 나머지 비단속은 육문(六門)을 통해 연결되어야 함을 말한다. 마음챙김을 놓침(muṭṭhassacca) 등은 마음챙김에 반대되는 불선법 등의 상태이므로 오문(五門)에서 일어날 수 있지만, 신체적·언어적 범과인 부도덕은 거기서 일어날 수 없으니, 오문의 자반(javana)은 비표업(aviññatti)을 생성하지 않기 때문이다. 바로 그 내용을 가능한 대로 “참으로 오문에서는 아니다” 등으로 해설한다.

ยถา กินฺติ เยน ปกาเรน ชวเน อุปฺปชฺชมาโน อสํวโร ‘‘จกฺขุนฺทฺริเย อสํวโร’’ติ วุจฺจติ, ตํ นิทสฺสนํ กินฺติ อตฺโถ. ตตฺถายํ ปวตฺติกฺกโม – ปญฺจทฺวาเร รูปาทิอารมฺมเณ อาปาถคเต นิยมิตาทิวเสน กุสลากุสลชวเน อุปฺปชฺชิตฺวา ภวงฺคํ โอติณฺเณ มโนทฺวาริกชวนํ ตํเยวารมฺมณํ กตฺวา ภวงฺคํ โอตรติ, ปุน ตสฺมึเยว ทฺวาเร ‘‘อิตฺถิปุริโส’’ติอาทินา ววตฺถเปตฺวา ชวนํ ภวงฺคํ โอตรติ. ปุน วาเร ปสาทรชฺชนาทิวเสน ชวนํ ชวติ. ปุน ยทิ ตํ อารมฺมณํ อาปาถํ อาคจฺฉติ, ตํสทิสเมว ปญฺจทฺวาราทีสุ ชวนํ ตทา อุปฺปชฺชมานกํ สนฺธาย ‘‘เอวเมว ชวเน ทุสฺสีลฺยาทีสุ อุปฺปนฺเนสุ ตสฺมึ อสํวเร สติ ทฺวารมฺปิ อคุตฺต’’นฺติอาทิ วุตฺตํ. อยํ ปน อุกฺกฏฺฐนโย ปริจิตารมฺมณํ สนฺธาย วุตฺโต, อปริจิเต อนฺตรนฺตรา ปญฺจทฺวาเร อุปฺปชฺชิตฺวา ตทนุรูปํ มโนทฺวาเรปิ อุปฺปชฺชตีติ. ทฺวารภวงฺคาทีนํ ชวเนน สมฺพนฺโธ เอกสนฺตติปริยาปนฺนโต ทฏฺฐพฺโพ.

‘어떻게’란 어떤 방식으로 자반에서 일어나는 비단속이 ‘안근에서의 비단속’이라 불리는지, 그것에 대한 예시라는 의미이다. 거기서 일어나는 순서는 이러하다. 오문에 형색 등의 대상이 나타났을 때 결정 등에 의해 유익하거나 해로운 자반이 일어나고 바방가(bhavaṅga)로 떨어진 뒤, 의문의 자반이 바로 그 대상을 취하고 바방가로 떨어진다. 다시 그 문에서 “여자다, 남자다” 등으로 확정하고 자반이 일어나 바방가로 떨어진다. 다시 차례로 청정함이나 탐착함 등에 의해 자반이 일어난다. 다시 만약 그 대상이 나타나면, 그와 유사하게 오문 등에서 일어나는 자반을 가리켜 “이와 같이 자반에서 부도덕 등이 일어났을 때 그 비단속이 있으면 문도 보호되지 않는다” 등이 설해졌다. 그러나 이것은 익숙한 대상을 가리켜 설해진 최상의 방식이며, 익숙하지 않은 것에서는 중간중간 오문에서 일어나고 그에 상응하여 의문에서도 일어난다. 문과 바방가 등의 자반과의 연결은 하나의 상속(santati)에 포함된 것으로 보아야 한다.

สติ ทฺวารภวงฺคาทิเกติ ปจฺจยภาเวน ปุริมนิปฺผนฺนํ ชวนกาเล อสนฺตมฺปิ ภวงฺคาทิ จกฺขาทิ วิย ผลนิปฺผตฺติยา สนฺตญฺเญว นามาติ วุตฺตํ. น หิ ธรมานํเยว สนฺตนฺติ วุจฺจตีติ. พาหิรํ วิย กตฺวาติ ปรมตฺถโต ชวนสฺส พาหิรภาเว อิตรสฺส จ อพฺภนฺตรภาเว อสติปิ ‘‘ปภสฺสรมิทํ[Pg.201], ภิกฺขเว, จิตฺตํ, ตญฺจ โข อาคนฺตุเกหิ อุปกฺกิเลเสหิ อุปกฺกิลิฏฺฐ’’นฺติอาทิวจนโต (อ. นิ. ๑.๔๙) อาคนฺตุกภูตสฺส กทาจิ กทาจิ อุปฺปชฺชมานสฺส ชวนสฺส พาหิรภาโว ตพฺพิธุรสภาวสฺส อิตรสฺส อพฺภนฺตรภาโว ปริยายโต วุตฺโตติ ทสฺเสติ. อสํวรเหตุภาวาปตฺติโตติ ทฺวาราทีนํ อสํวรเหตุภาวาปชฺชนสฺส ปากฏภาวํ สนฺธายาห. อุปฺปนฺเน หิ อสํวเร ทฺวาราทีนํ ตสฺส เหตุภาโว ปญฺญายตีติ. ทฺวารภวงฺคาทิมูสนนฺติ ทฺวารภวงฺคาทีสุ มูสนํ. ยสฺมิญฺหิ ทฺวาเร อสํวโร อุปฺปชฺชติ, โส ตตฺถ ทฺวาราทีนํ สํวรูปนิสฺสยภาวํ อุปจฺฉินฺทนฺโตเยว ปวตฺตตีติ. เตเนวาห ‘‘กุสลภณฺฑวินาสน’’นฺติ.

‘문과 바방가 등이 있을 때’란 연(paccaya)의 상태로서 이전에 완성된 것이기에, 자반의 시기에는 존재하지 않더라도 바방가 등은 안근 등과 같이 결과의 완성에 있어서 존재하는 것이라고 이름하여 설해진 것이다. 참으로 머물고 있는 것만을 존재한다고 말하지 않기 때문이다. ‘외부인 것처럼 하여’란 제일의(paramattha)의 관점에서는 자반의 외부성이나 다른 것의 내부성이 존재하지 않더라도, “비구들이여, 이 마음은 빛난다. 그러나 그것은 객진 번뇌들에 의해 오염되었다” 등의 말씀으로부터, 이따금씩 일어나는 객진인 자반의 외부성과 그것과 반대되는 성질을 가진 다른 것의 내부성이 방편으로 설해졌음을 나타낸다. ‘비단속의 원인이 됨’이란 문 등이 비단속의 원인이 되는 상태가 분명해짐을 가리켜 말한 것이다. 참으로 비단속이 일어났을 때 문 등의 그것에 대한 원인 상태가 알려지기 때문이다. ‘문과 바방가 등을 약탈함’이란 문과 바방가 등에 대한 약탈이다. 참으로 어떤 문에서 비단속이 일어나면, 그것은 거기서 문 등의 단속의 의지처(upanissaya)가 되는 상태를 끊으면서 일어나기 때문이다. 그래서 “유익한 보물을 파괴함”이라고 하였다.

เอตฺถ จ ‘‘จกฺขุนา รูปํ ทิสฺวา’’ติอาทิปาฬิยํ สํวโร, สํวริตพฺพํ, สํวรณุปาโย, ยโต จ โส สํวโร, ยตฺถ จ โส สํวโรติ อิมํ ปเภทํ ทสฺเสตฺวา โยเชตพฺพา. กถํ? ‘‘รกฺขติ…เป… สํวรํ อาปชฺชตี’’ติ เอเตน สํวโร วุตฺโต. สตึ ปจฺจุฏฺฐเปตีติ อยญฺเหตฺถ อตฺโถติ. จกฺขาทิ สํวริตพฺพํ. น นิมิตฺตคฺคาหี โหติ นานุพฺยญฺชนคฺคาหีติ สํวรณุปาโย. ‘‘ยตฺวาธิกรณ’’นฺติอาทินา สํวรณาวธิ. รูปาทโย สํวรวิสโยติ. กิญฺจ ปฏิสงฺขาภาวนาพลสงฺคหิตภาเวน ทุวิโธปิ อินฺทฺริยสํวโร? ตตฺถ ปุริเมน วิสเยสุ อาทีนวทสฺสนํ, อิตเรน อาทีนวปฺปหานํ. ตถา ปุริเมน ปริยุฏฺฐานปฺปหานํ, อิตเรน อนุสยปฺปหานํ. ตถา ปุริโม โลกิยมคฺคสงฺคหิโต, ทุติโย โลกุตฺตรมคฺคสงฺคหิโตติ อยมฺปิ วิเสโส เวทิตพฺโพ.

여기서 “눈으로 형색을 보고” 등의 성전에서 단속, 단속되어야 할 것, 단속의 방편, 그 단속이 시작되는 곳, 그 단속이 머무는 곳이라는 이 구분을 나타내어 연결해야 한다. 어떻게 그러한가? “보호한다... (중략) ... 단속에 들어간다”는 이것으로 단속이 설해졌다. ‘마음챙김을 확립한다’는 것이 여기서의 의미이다. 안근 등이 단속되어야 할 것이다. ‘표상을 취하지 않고 세세한 특징을 취하지 않는다’는 것이 단속의 방편이다. “어떤 원인으로 인해” 등은 단속의 한계이다. 형색 등이 단속의 대상이다. 또한 감관의 단속은 성찰의 힘과 수행의 힘에 포함됨에 따라 두 종류가 있는가? 그중 앞의 것으로는 대상에서 재난을 보는 것이고, 뒤의 것으로는 재난을 제거하는 것이다. 또한 앞의 것으로는 나타난 번뇌를 제거하는 것이고, 뒤의 것으로는 잠재 번뇌를 제거하는 것이다. 또한 앞의 것은 세간의 도에 포함되고, 뒤의 것은 출세간의 도에 포함된다는 이러한 차이도 알아야 한다.

๑๓๕๓. ทวตฺถาทิอภิลาโสติ ทโว เอว อตฺโถ ปโยชนนฺติ ทวตฺโถ, โส อาทิ เยสํ เต ทวตฺถาทโย. เตสุ, เตสํ วา อภิลาโส, ทโว วา อตฺโถ เอตสฺสาติ ทวตฺโถ, ตทาทิโก ทวตฺถาทิ, โก ปน โสติ อาห ‘‘อภิลาโส’’ติ. อาหารปริโภเค อสนฺตุสฺสนาติ อาหารปริโภเค อติตฺติ. พหุโน อุฬารสฺส จ ปตฺถนาวเสน ปวตฺตา ภิยฺโยกมฺยตา อสนฺตุสฺสนาติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ยุชฺชติ.

1353. ‘놀이 등을 위한 욕망(davatthādiabhilāsa)’이란 놀이 자체가 목적이거나 용도인 것이 놀이의 목적(davattho)이며, 그것을 시작으로 하는 것들이 ‘놀이 등’이다. 그것들에 대한, 혹은 그것들에 대한 갈망을 말한다. 혹은 놀이가 목적이기에 ‘놀이의 목적’이라 하며, 그것이 시작인 것이 ‘놀이 등’이다. 그것이 무엇인가에 대해 ‘갈망(abhilāso)’이라고 하였다. ‘음식 섭취에서의 불만족’이란 음식 섭취에서 만족하지 못함이다. 많고 훌륭한 것을 구하려는 갈망으로 인해 일어나는 ‘더 많이 갖고자 함’이 불만족이라는 뜻이 여기에서 타당하다.

๑๓๕๕. มชฺชนากาเรน ปวตฺติ มานสฺเสวาติ กตฺวา ‘‘มาโนว มานมโท’’ติ วุตฺตํ. ตถา หิ ชาติมทาทโย ‘‘มาโน มญฺญนา’’ติอาทินา มานภาเวเนว [Pg.202] วิภตฺตาติ. ขุทา นาม กมฺมชเตโช. ตํ ปน อภุตฺเต ภุตฺเต จ อุปฺปชฺชตีติ ยํ ตตฺถ อามาสยสงฺขาตสฺส สรีรเทสสฺส ปีฬนโต วิหึสาสทฺทวจนียํ, ตเทว ทสฺเสตพฺพํ, อิตรญฺจ นิวตฺเตตพฺพนฺติ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกตฺเตน ขุทา วิเสสิตาติ อาห ‘‘ขุทาย วิเสสน’’นฺติ. เย ปน ‘‘กมฺมชเตชปจฺจยา ทุกฺขา เวทนา ขุทา’’ติ วทนฺติ, เตสํ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกาติ วิเสสนเมว น ยุชฺชติ. สติปิ ตสฺมึ ภูตตฺถกถเน วิหึสูปรติปุราณเวทนาปฏิหนนานํ วิเสสาภาโว อาปชฺชตีติ ปุริโมเยเวตฺถ อตฺโถ. เอตาสํ โก วิเสโสติ อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา, ภุตฺตปจฺจยา น อุปฺปชฺชนกเวทนาติ ทฺเวปิ เจตา เวทนา ยาวตา อนาคตาเยวาติ อธิปฺปาโย. สติปิ อนาคตตฺเต ปุริมา อุปฺปนฺนสทิสี, อิตรา ปน อตํสทิสี อจฺจนฺตํ อนุปฺปนฺนาวาติ อยเมตฺถ วิเสโส. เตเนว ‘‘ยถาปวตฺตา’’ติ ปุริมายํ วุตฺตํ, อิตรตฺถ จ ‘‘อปฺปวตฺตา’’ติ. อถ วา อภุตฺตปจฺจยา อุปฺปชฺชนกเวทนา ปุพฺเพ กตกมฺมสฺส วิปากตฺตา ปุราณเวทนา นาม. อปฺปจฺจเวกฺขณาทิอยุตฺตปริโภคปจฺจยา ปจฺจเวกฺขณาทิยุตฺตปริโภคโต อายตึ น อุปฺปชฺชิสฺสตีติ ภุตฺตปจฺจยา น อุปฺปชฺชนกเวทนา นวเวทนา นาม. วิหึสานิมิตฺตตา วิหึสานิพฺพตฺตตา.

1355. 자만(māna)의 양상으로 일어나는 것이기에 ‘자만이 곧 자만의 도취(mānamado)’라고 하였다. 즉 태생에 대한 도취 등은 ‘자만, 생각함’ 등의 자만의 상태로 분석되기 때문이다. ‘굶주림(khudā)’이란 업에서 생긴 열기(kammajatejo)이다. 그것은 먹지 않았을 때나 먹었을 때나 일어나는데, 거기서 위장이라고 일컫는 신체 부위가 압박받음으로 인해 괴로움(vihiṃsā)이라고 불려야 할 것, 바로 그것만이 나타나야 하고 다른 것은 배제되어야 하므로, 먹지 않은 것을 원인으로 하여 일어나는 것으로 굶주림을 특수화하여 ‘굶주림의 특수화’라고 하였다. 그러나 ‘업에서 생긴 열기를 원인으로 하는 괴로운 느낌이 굶주림이다’라고 말하는 사람들에게는, 먹지 않은 것을 원인으로 하여 일어나는 것이라는 특수화 자체가 타당하지 않게 된다. 그러한 실재하는 의미의 설령 있다 하더라도, 괴로움을 그치게 하는 것과 옛 느낌을 물리치는 것의 차이가 없게 되므로, 전자의 의미가 여기서 타당하다. 이 둘의 차이가 무엇인가 하면, 먹지 않은 것을 원인으로 하여 일어나는 느낌과 먹은 것을 원인으로 하여 일어나지 않는 느낌, 이 두 가지 느낌이 모두 아직 오지 않은 미래의 것이라는 뜻이다. 미래의 것임에도 불구하고 전자는 이미 일어난 것과 유사하고, 후자는 그와 유사하지 않아 아예 일어나지 않은 것이라는 점이 여기서의 차이점이다. 그렇기 때문에 전자에는 ‘일어난 대로’라고 하였고, 후자에는 ‘일어나지 않은’이라고 하였다. 또는 먹지 않은 것을 원인으로 하여 일어나는 느낌은 이전에 지은 업의 과보이기에 ‘옛 느낌(purāṇavedanā)’이라 한다. 반조(paccavekkhaṇā) 등을 하지 않는 등의 부적절한 섭취를 원인으로 하여, 반조 등을 갖춘 섭취로 인해 장래에 일어나지 않을 느낌이므로, 먹은 것을 원인으로 하여 일어나지 않는 느낌을 ‘새로운 느낌(navavedanā)’이라 한다. 괴로움의 원인이 됨이란 괴로움을 발생시킴이다.

ยาเปนฺติ เอเตนาติ ยาปนาติ วุตฺตสฺส สรีรยาปนการณสฺส ชีวิตินฺทฺริยสฺสปิยาปนการณนฺติ อิมสฺส วิเสสสฺสทสฺสนตฺถํ ‘‘ชีวิตินฺทฺริยยาปนตฺถายา’’ติ วตฺวา น เกวลํ ชีวิตินฺทฺริยสฺเสว ยาปนการณมาหาโร, อถ โข ฐานาทิปวตฺติอาการวิเสสยุตฺตสฺส สกลสรีรสฺสปิ ยาปนการณนฺติ ตํทีปนตฺถํ ยาตฺราติ วจนนฺติ ยาปนา เม ภวิสฺสตีติ อวิเสเสน วุตฺตนฺติ ทสฺเสนฺโต ‘‘จตุนฺนํ อิริยาปถานํ อวิจฺเฉทสงฺขาตา ยาปนา ยาตฺรา’’ติ อาห. อฏฺฐานโยชนอปริโภคทุปฺปริโภคาทิวเสน สทฺธาเทยฺยสฺส วินาสนํ สทฺธาเทยฺยวินิปาตนํ. เยนาติ คณโภชนลกฺขณปฺปตฺตสฺส ถูปีกตาทิกสฺส วา ปฏิคฺคหเณน. สาวชฺชํ สนินฺทํ ปริโภคํ กโรตีติ วา อตฺโถ.

‘이것으로써 유지한다’고 해서 ‘유지(yāpanā)’라고 불리는 신체 유지의 원인이 생명 기능(jīvitindriya)의 유지 원인이기도 하다는 이러한 특수성을 보이기 위해 ‘생명 기능을 유지하기 위해’라고 말하였다. 단지 생명 기능만의 유지 원인이 음식이 아니라, 서 있는 등의 활동 양상의 특수성을 갖춘 온몸의 유지 원인이기도 하다는 것을 밝히기 위해 ‘여정(yātrā)’이라는 말을 썼다. ‘나의 유지가 있을 것이다’라고 일반적인 의미로 설해진 것을 나타내면서 ‘네 가지 위의(iriyāpatha)가 끊어지지 않는 것을 뜻하는 유지가 곧 여정(yātrā)이다’라고 하였다. 마땅치 않은 곳에 음식을 바치거나 잘못 섭취하는 것 등으로 신심으로 보시한 물건(saddhādeyya)을 망치는 것이 ‘신심으로 보시한 물건을 헛되게 함’이다. 어떤 것인가 하면, 무리 지어 먹는 특징(gaṇabhojana)을 가졌거나 산더미처럼 쌓아놓은 것 등을 받는 것을 말한다. 혹은 허물이 있고 비난받을 만한 섭취를 한다는 뜻이다.

อิริยา…เป… วุตฺตนฺติ สุขํ ปวตฺตมาเนหิ อิริยาปเถหิ เตสํ ตถาปวตฺติยา การณนฺติ คหิตตฺตา วิทิตตฺตา ยถาวุตฺตภุญฺชนปิวนานิ ปุพฺพกาลกิริยาภาเวน วุจฺจมานานิ อิริยาปถกตฺตุกานิ วิย วุตฺตานีติ อตฺโถ. ยถา หิ ‘‘ปญฺญาย จสฺส ทิสฺวา อาสวา ปริกฺขีณา โหนฺตี’’ติ [Pg.203] (ม. นิ. ๑.๒๗๑; ๒.๑๘๒) ทสฺสนสฺส ขยเหตุตา, ‘‘ฆตํ ปิวิตฺวา พลํ ภวติ, สีหํ ทิสฺวา ภยํ ภวตี’’ติ จ ปานทสฺสนานํ พลภยเหตุตา วุจฺจติ, เอวํ ภุญฺชนปิวนานํ อิริยาปถสุขปฺปวตฺติเหตุภาโว วุตฺโตติ เอวเมตฺถ อตฺโถ ทฏฺฐพฺโพ. สุลภานวชฺชภาโว วิย อปฺปภาโวปิ ปจฺจยานํ ปรมสลฺเลขวุตฺตีนํ สุขวิหาราย ปริยตฺโตติ จีวรเสนาสนานํ อปฺปภาวุกฺกํสานุชานนวเสน ปวตฺตาหิ อนนฺตรคาถาหิ อิธาปิ ธมฺมเสนาปตินา สุขวิหาราย ปริยตฺโต อปฺปภาวุกฺกํโส อนุญฺญาโตติ วิญฺญายตีติ ‘‘ปุนปี’’ติอาทินา ‘‘ภุตฺวานา’’ติ ปาฐํ สมตฺถยติ.

‘위의(iriyā)…생략…설해졌다’는 것은 안락하게 전개되는 위의들로 인해 그것들이 그렇게 전개되는 원인임을 취하여 알았기 때문에, 앞에서 언급한 먹고 마시는 행위들이 과거 시제(pubbakālakiriyā)로 표현되면서 마치 위의를 주체로 하는 것처럼 설해졌다는 뜻이다. 마치 ‘지혜로써 그것을 보고 번뇌들이 다하게 된다’에서 봄(dassana)이 소멸의 원인이 되고, ‘버터를 마시고 힘이 생기고, 사자를 보고 두려움이 생긴다’에서 마심과 봄이 힘과 두려움의 원인으로 설해지는 것과 같다. 이와 같이 먹고 마시는 행위가 위의의 안락한 전개의 원인이 됨이 설해졌다고 여기서 그 뜻을 보아야 한다. 얻기 쉽고 허물이 없는 상태와 마찬가지로, 지극히 검소한 생활을 하는 이들에게 필수품이 적은 상태 또한 안락한 머묾(sukhavihāra)을 위해 적절한 것이다. 가사와 거처가 적은 상태의 수승함을 허용하는 방식으로 전개된 앞의 게송들에 의해, 여기서도 법의 장군(사리불)에 의해 안락한 머묾을 위해 적절한 필수품의 적음이 허용되었음을 알 수 있다. 그리하여 ‘다시 한 번’ 등으로써 ‘먹고 나서’라는 구절을 확증하고 있다.

๑๓๖๘. สติอาทิธมฺมาติ สติปญฺญาสมาธิวีริยสมฺมาวาจาทิธมฺมา, เย ฉหิ ทุเกหิ ปริคฺคหิตา.

1368. ‘마음챙김 등의 법들’이란 마음챙김(sati), 통찰지(paññā), 삼매(samādhi), 정진(vīriya), 바른 말(sammāvācā) 등의 법들을 말하며, 이것들은 여섯 가지 이법(二法, duka)에 의해 포함된다.

๑๓๗๓. ปฏิวิชฺฌิตพฺเพหิ ปฏิเวโธ วุตฺโต. วิสเยนปิ หิ วิสยี วุจฺจติ สหจรภาวโต. ยถา –

1373. 꿰뚫어 알아야 할 대상들에 의해 꿰뚫어 앎(통달, paṭivedha)이 설해졌다. 대상(visaya)에 의해서도 그 대상을 가진 주체(visayī)가 공존하는 상태 때문에 그렇게 불리기 때문이다. 예를 들어:

‘‘อุปฺปาเทตฺวาน สํเวคํ, ทุกฺเขนสฺส จ เหตุนา;

วฑฺฒยิตฺวา สมฺมสิตฺวา, มุตฺติยา มคฺคมพฺรวี’’ติ

“전율(saṃvega)을 일으키고, 괴로움과 그 원인 때문에, [수행을] 증장시키고 숙고하여, 해탈의 길을 말씀하셨다.”

‘‘สจฺจปริโยสาเน’’ติ จ.

“진리의 완성에”라고도 하였다.

ยถา ทุกฺขาทีนํ ปริญฺญาทิวเสน ปวตฺตมานํ ปฏิเวธญาณํ อสมฺโมหโต เต อวิโลเมตฺวา อวิโรเธตฺวา ปวตฺตติ นาม, เอวํ ตทุปนิสฺสยภาวํ วิปสฺสนาญาณมฺปิ ยถาพลํ เต อวิโลเมตฺวา ปวตฺตตีติ จตุนฺนํ สจฺจานํ อนุโลมนฺติ วุตฺตนฺติ ทุติโย อตฺถวิกปฺโป วุตฺโต. เอตฺถ จ ‘‘จตุนฺนํ สจฺจาน’’นฺติ ปทํ วินา อุปจาเรน วุตฺตํ, ปุริมสฺมึ อุปจาเรนาติ ทฏฺฐพฺพํ. สมฺมาทิฏฺฐิปฺปธานตฺตา วา เสสมคฺคงฺคานํ มคฺคสจฺเจกเทสสฺส ปฏิเวธสฺส อนุโลมํ สมุทายานุโลมํ วุตฺตํ, จตุสจฺเจกเทสสฺส มคฺคสฺส วา.

괴로움 등에 대해 철저한 앎(pariññā) 등의 방식으로 일어나는 통달의 지혜(paṭivedhañāṇa)가 미혹됨 없이 그것들을 거스르지 않고 모순되지 않게 전개되는 것처럼, 그 의지처가 되는 위빳사나의 지혜(vipassanāñāṇa)도 힘이 닿는 대로 그것들을 거스르지 않고 일어나는 것을 ‘네 가지 진리에 수순함(anuloma)’이라고 하였다는 것이 두 번째 해석이다. 여기서 ‘네 가지 진리에’라는 구절은 방편(upacāra) 없이 설해진 것이고, 이전의 구절은 방편으로써 설해진 것임을 알아야 한다. 또는 바른 견해(sammādiṭṭhi)가 으뜸이기에 다른 도의 구성 요소들(maggaṅga)인 도제(maggasacca)의 일부분에 대한 통달에 수순하는 것이 전체에 수순하는 것이라고 설해진 것이거나, 네 가지 진리의 일부분인 도(magga)에 수순하는 것이다.

๑๓๘๐. ขยสมเยติ ขยสมูเห. ‘‘กิเลสานํ ขยวเสน ปวตฺตธมฺมปุญฺเช’’ติ จ วทนฺติ.

1380. ‘소멸의 때에(khayasamaye)’란 소멸의 무더기(khayasamūha)를 뜻한다. ‘번뇌의 소멸을 통해 일어나는 법의 무더기에서’라고도 말한다.

๑๓๘๑. อปริพนฺธภาเวน นิราสงฺกา, อารมฺมเณ อภิรติภาเวน จ ปวตฺติ อธิมุจฺจนฏฺโฐติ อาห ‘‘อนิ…เป… ตฺตนฏฺเฐนา’’ติ.

1381. 장애가 없는 상태로 인해 의구심이 없고, 대상에 몰입하는 상태로 일어나는 것이 확신의 의미이기에 ‘장애가…생략…의미로’라고 하였다.

๑๓๘๒. อริยมคฺคปฺปวตฺติยา [Pg.204] อุตฺตรกาลํ ปวตฺตมานํ ผลญาณํ ตํตํมคฺควชฺฌกิเลสานํ ขยปริโยสาเน ปวตฺตตฺตา ‘‘ขีณนฺเต ญาณ’’นฺติ วุตฺตํ. ยสฺมา ปน ตํ มคฺคานนฺตรํ อุปฺปชฺชติ, ตสฺมา มคฺเคน ฐานโส ขีเณสุ กิเลเสสุ เตสํ ขีณภาวานนฺตรํ ปวตฺตมานํ ขีณภาวานํ ปฐมกาเล ปวตฺตนฺติปิ วุจฺจตีติ ทุติโย วิกปฺโป วุตฺโต.

1382. 성스러운 도의 전개 이후에 일어나는 과(果)의 지혜(phalañāṇa)는 각각의 도에 의해 제거되어야 할 번뇌들의 소멸 끝에 일어나기 때문에 ‘멸진 끝의 지혜(khīṇante ñāṇa)’라고 하였다. 그러나 그것이 도의 직후에 생겨나기 때문에, 도에 의해 즉시 소멸된 번뇌들에 있어 그것들이 소멸한 직후에 전개되는 것, 즉 소멸된 상태의 초기 단계에 전개되는 것이라고도 불린다는 것이 두 번째 해석이다.

ทุกนิกฺเขปกถาวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

이법(二法)의 요약에 대한 설명이 끝났다.

นิกฺเขปกณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

요약 부분(Nikkhepakaṇḍa)에 대한 설명이 끝났다.

๔. อฏฺฐกถากณฺฑํ

4. 주석 부분(Aṭṭhakathākaṇḍa)

ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา

삼법(三法)의 의미 발췌에 대한 설명

๑๓๘๔. นยคมนนฺติ [Pg.205] นียติ, เนติ, นียนฺติ วา เอเตนาติ นโย, คมฺมติ เอเตนาติ คมนํ, นโยว, นยสฺส วา คมนํ นยคมนํ. คติ เอว วา คมนํ. ปฐเมน อาทิ-สทฺเทน อภิธมฺมภาชนียาทิสงฺคหาสงฺคหาทิเอกกาทิสุทฺธิกสจฺฉิ กฏฺฐาทิมูลมูลาทิกา ปญฺจปกรณิกา นยคติ สงฺคยฺหติ. อนุโลมาทีติ ปน ปจฺจนียอนุโลมปจฺจนียปจฺจนียานุโลมปการา เอกมูลาทิปฺปการา จ. เอตฺถ อตฺเถสุ นิจฺฉิเตสูติ เอตสฺมึ อฏฺฐกถากณฺเฑ จิตฺตุปฺปาทวเสน ภูมนฺตรวิเสสโยคโต สพฺเพสํ มาติกาปทานํ อตฺเถสุ สงฺเขปโต ววตฺถาปิเตสุ.

1384. '나야가마나(nayagamana, 방식의 전개)'란 이것에 의해 인도되거나, 인도하거나, 혹은 인도되기 때문에 '나야(naya, 방식)'이고, 이것에 의해 가기 때문에 '가마나(gamana, 감)'이다. 방식 그 자체이거나 방식의 전개를 '나야가마나'라 한다. 혹은 '가티(gati, 가는 곳)'가 바로 '가마나'이다. 첫 번째 '아디(ādi, 등)'라는 말에 의해 아비담마바자니야(아비담마 분석) 등의 분류와 비분류 등, 1법(ekaka) 등의 순수화된 성취의 의미 등, 근본과 근본의 근본 등 5권의 책에 포함된 방식의 진행이 포함된다. '아눌로마(anulomā, 순차)' 등은 역순(paccanīya), 순차-역순, 역순-순차의 방식과 단일 근본 등의 방식을 말한다. '여기서 의미들이 확정될 때'라는 것은 이 주석서 부분(Aṭṭhakathākaṇḍe)에서 심찰나(cittuppāda)의 관점에서 영역(bhūmi)의 차이와 결합에 따라 모든 마띠까 구절들의 의미가 간략하게 규정되었을 때를 의미한다.

ปญฺหุทฺธารนฺติอาทีสุ ‘‘สิยา กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๒๕) กุสลปทํ อาทึ กตฺวา กุสลากุสลาพฺยากตนฺตา ติสฺโส กุสลาทิกา, กุสลาพฺยากตอกุสลาพฺยากตกุสลากุสลนฺตา ติสฺโส, กุสลากุสลาพฺยากตนฺตา เอกาติ กุสลาทิกา สตฺต ปุจฺฉา, ตถา อกุสลาทิกา, อพฺยากตาทิกา, กุสลาพฺยากตาทิกา, อกุสลาพฺยากตาทิกา, กุสลากุสลาทิกา, กุสลากุสลาพฺยากตาทิกาติ สตฺตนฺนํ สตฺตกานํ วเสน ธมฺมานุโลเม กุสลตฺติกํ นิสฺสาย เหตุปจฺจเย เอกูนปญฺญาส ปุจฺฉา, ตถา เสสปจฺจเยสุ เสสติเกสุ ธมฺมปจฺจนียาทีสุ จ. ตํ สนฺธาย ‘‘เอกูนปญฺญาสาย เอกูนปญฺญาสายา’’ติ วุตฺตํ. ‘‘สิยา เหตุํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ เหตุธมฺโม อุปฺปชฺเชยฺย เหตุปจฺจยา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๓.๑.๑) ‘‘เหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ, เหตุํ ปฏิจฺจ นเหตุ, เหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จ. นเหตุํ ปฏิจฺจ นเหตุ, นเหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ, นเหตุํ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จ. เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ เหตุ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ นเหตุ, เหตุญฺจ นเหตุญฺจ ปฏิจฺจ เหตุ จ นเหตุ จา’’ติ เอเกกสฺมึ ทุเก เหตุปจฺจยาทีสุ เอกเมกสฺมึ ปจฺจเย นว นว ปุจฺฉา โหนฺติ. ตา สนฺธาย ‘‘นวสุ นวสุ ปญฺเหสู’’ติ วุตฺตํ.

'질문의 추출(Pañhuddhāra)' 등의 구절에서, "원인 조건(hetupaccaya)에 의해 유익한 법을 연하여 유익한 법이 일어날 수 있는가" 등의 방식(발취론 1.1.25)으로 유익한 법의 구절을 시작으로 하여 유익·불유익·무기라는 세 가지 유익 등(삼구)과, 유익·무기, 불유익·무기, 유익·불유익이라는 세 가지, 그리고 유익·불유익·무기라는 한 가지를 합쳐 유익으로 시작하는 일곱 가지 질문이 있다. 그와 같이 불유익으로 시작하는 것, 무기로 시작하는 것, 유익·무기로 시작하는 것, 불유익·무기로 시작하는 것, 유익·불유익으로 시작하는 것, 유익·불유익·무기로 시작하는 것의 일곱 가지 7개조(sattaka)의 방식으로 법순차(dhammānulome)에서 유익삼구(kusalattika)에 의지하여 원인 조건에는 49가지 질문이 있으며, 나머지 조건들과 나머지 삼구들, 그리고 법역순(dhammapaccanīya) 등에서도 그와 같다. 그것을 가리켜 "49가지씩, 49가지씩"이라고 하였다. "원인 조건에 의해 원인인 법을 연하여 원인인 법이 일어날 수 있는가" 등의 방식(발취론 3.1.1)으로 "원인을 연하여 원인, 원인을 연하여 비원인, 원인을 연하여 원인과 비원인. 비원인을 연하여 비원인, 비원인을 연하여 원인, 비원인을 연하여 원인과 비원인. 원인과 비원인을 연하여 원인, 원인과 비원인을 연하여 비원인, 원인과 비원인을 연하여 원인과 비원인"이라는 각각의 이구(duka)에서 원인 조건 등의 각각의 조건에 아홉 가지씩 질문이 있다. 그것을 가리켜 "아홉 가지씩의 질문들에서"라고 하였다.

ลพฺภมานสฺสาติ กุสลตฺติเก ตาว ปฏิจฺจวาเร เหตุปจฺจเย ‘‘กุสลํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ กุสโล ธมฺโม อุปฺปชฺชติ เหตุปจฺจยา, กุสลํ เอกํ [Pg.206] ขนฺธํ ปฏิจฺจ ตโย ขนฺธา’’ติอาทินา (ปฏฺฐา. ๑.๑.๕๓) กุสเลน กุสลํ, กุสเลน อพฺยากตํ, กุสเลน กุสลาพฺยากตํ, อกุสเลน อกุสลํ, อกุสเลน อพฺยากตํ, อกุสเลน อกุสลาพฺยากตํ, อพฺยากเตน อพฺยากตํ, กุสลาพฺยากเตน อพฺยากตํ, อกุสลาพฺยากเตน อพฺยากตนฺติ นวนฺนํ นวนฺนํ ปญฺหานํ อตฺถโต สมฺภวนฺตสฺส ปญฺหสฺส วิสฺสชฺชนวเสน อุทฺธรณํ, ตถา เสสปจฺจยวารตฺติกาทีสุ. เตสุเยวาติ ยถาวุตฺเตสุ เอว ปญฺเหสุ อตฺถสมฺภวโต ยถาวิภตฺตานํ ปญฺหวิสฺสชฺชนานํ ‘‘เหตุยา นวา’’ติอาทินา คณนาฐปนํ. ปสเฏ ธมฺเมติ ยถา เหฏฺฐา กณฺฑทฺวเย ‘‘ยสฺมึ สมเย กามาวจรํ กุสลํ จิตฺต’’นฺติอาทินา (ธ. ส. ๑) วิปฺปกิณฺเณ มุตฺตปุปฺเผ วิย ผสฺสาทโย ธมฺเม. อวิสิฏฺฐนิทฺเทโส สามญฺญนิทฺเทโส. วิญฺญาตธมฺมสฺส ปุคฺคลสฺสาติ อธิปฺปาโย.

'얻어지는 것의'라는 말은, 우선 유익삼구의 연기설(paṭiccavāra) 원인 조건에서 "유익한 법을 연하여 유익한 법이 원인 조건에 의해 일어난다. 유익한 하나의 무(khandha)를 연하여 세 개의 무가 [일어난다]" 등의 방식(발취론 1.1.53)으로 유익으로 유익이, 유익으로 무기가, 유익으로 유익·무기가, 불유익으로 불유익이, 불유익으로 무기가, 불유익으로 불유익·무기가, 무기로 무기가, 유익·무기로 무기가, 불유익·무기로 무기가 일어난다는 아홉 가지 질문 중에서 실제로 성립하는 질문에 대한 답변의 방식으로 추출하는 것을 말하며, 나머지 조건설이나 삼구 등에서도 그와 같다. '바로 그것들에서'란 방금 말한 질문들 중에서 의미가 성립하기 때문에 분류된 대로의 질문 답변들을 "원인 조건에 아홉 가지" 등의 방식으로 수치를 확정한 것을 의미한다. '펼쳐진 법에서'란 앞의 두 부분(kaṇḍa)에서 "어떤 때에 욕계의 유익한 마음이 [일어나는가]" 등의 방식으로 흩뿌려진 꽃들처럼 흩어져 있는 촉(phassa) 등의 법들을 말한다. '차별 없는 설시'란 일반적인 설시를 뜻한다. '법을 명확히 안 사람의'라는 뜻이다.

ยทิ จิตฺตุปฺปาทรูปกณฺเฑสุ จตุภูมิจิตฺตุปฺปาทาทิวเสน วิญฺญาตธมฺมสฺส อตฺถุทฺธารเทสนา อารทฺธา, เอวํ สนฺเต อิธ กสฺมา กุสลตฺติกนิทฺเทโส วุตฺโตติ อาห ‘‘ยทิปิ กุสลตฺติกวิตฺถาโร’’ติอาทิ. ธมฺมวิเสสนภาวโตติ ‘‘ธมฺมา’’ติ ปทสฺส ปธานภาวํ ทสฺเสติ. อโต หิ ตทภิเธยฺยา ปุจฺฉิตพฺพา ชาตา. วิญฺญาตาหีติ ภูมีนํ วิเสสนลกฺขณโยคมาห. เอตฺถ ปธานนฺติ กิญฺจาปิ อุทฺเทเส กุสลปเทน ธมฺมา วิเสสิตพฺพา, ‘‘จตูสุ ภูมีสุ กุสล’’นฺติ อิมสฺมึ ปน นิทฺเทเส ภูมีหิ วิเสสิตพฺพตฺตา กุสลปทํ ปธานนฺติ วิเสสนภาเวน วจนิจฺฉาย อภาวโต สติปิ วิเสสิตพฺพธมฺมานํ กามาวจราทิผสฺสาทิเภเท ตทนเปกฺขํ อนวชฺชสุขวิปากตาสงฺขาตํ อตฺตโน กุสลาการเมว คเหตฺวา ปวตฺตมานตฺตา ‘‘เอกตฺตเมว อุปาทาย ปวตฺตตี’’ติ วุตฺตํ. สพฺเพปิ หิ กุสลา ธมฺมา อนวชฺชสุขวิปากตาย เอกสภาวาเยวาติ.

만약 심찰나(cittuppāda)와 물질의 부분들(kaṇḍa)에서 사계(catubhūmi)의 심찰나 등의 방식으로 법을 명확히 안 자를 위해 의미를 추출하는 설법이 시작되었다면, 그러함에도 불구하고 여기에서 왜 유익삼구의 설명이 설해졌는가 하는 질문에 대해 "비록 유익삼구의 상세한 설명이라 할지라도" 등으로 답한다. '법의 차별성' 때문이라는 것은 '법들(dhammā)'이라는 단어의 주도성을 나타낸다. 이로부터 그 명칭에 해당되는 것들이 질문되어야 할 것이기 때문이다. '알려진'이라는 말은 계(bhūmi)들의 차별적인 특징의 결합을 말한다. '여기서 주된 것'이란 비록 요약(uddesa)에서 '유익한'이라는 단어에 의해 법들이 차별화되어야 하지만, "사계에서의 유익"이라는 이 설명(niddesa)에서는 계(bhūmi)들에 의해 차별화되어야 하므로 '유익'이라는 단어가 주된 것이 된다. 왜냐하면 차별화하는 상태로 말하려는 의도가 없기 때문에, 비록 차별화되어야 할 법들이 욕계 등의 촉 등의 차별이 있더라도 그것에 의존하지 않고, 허물이 없고 즐거운 과보를 가져오는 성질이라고 하는 자신의 유익한 양상만을 취하여 작용하기 때문에 "단일함만을 취하여 작용한다"라고 말한 것이다. 모든 유익한 법들은 허물이 없고 즐거운 과보를 가져오는 성질로서 동일한 자성을 가지기 때문이다.

๑๓๘๕. ยถาโยคํ โยเชตพฺพนฺติ จตูหิ ภูมีหิ อาธารภูตาหิ วิเสเสตฺวา สมยผสฺสาทิเภทํ อนามสิตฺวา วิปากภาเวน เอกตฺตํ เนตฺวา ‘‘จตูสุ ภูมีสุ วิปาโก’’ติ วุตฺตนฺติ โยเชตพฺพํ. เอส นโย ‘‘ตีสุ ภูมีสุ กิริยาพฺยากต’’นฺติอาทีสุปิ.

1385. '적절하게 연결해야 한다'는 것은, 토대가 되는 사계(四界)에 의해 차별화하여 시간과 촉 등의 차별을 언급하지 않고, 과보의 상태로서 단일하게 하여 "사계에서의 과보"라고 설해진 것처럼 연결해야 한다는 것이다. 이러한 방식은 "삼계에서의 작용무기(kiriyābyākata)" 등에서도 마찬가지이다.

อุปฺปชฺชติ เอตฺถาติ อุปฺปาโท, เจตสิกา. เต หิ จิตฺตสฺส สพฺพถาปิ นิสฺสยาทิปจฺจยภาวโต เอตฺถ จ อุปฺปตฺติยา อาธารภาเวน อเปกฺขิตา. ยถา [Pg.207] จ เจตสิกา จิตฺตสฺส, เอวํ จิตฺตมฺปิ เจตสิกานํ นิสฺสยาทิปจฺจยภาวโต อาธารภาเวน วตฺตพฺพตํ อรหตีติ ยถาวุตฺตํ อุปฺปาทสทฺทาภิเธยฺยตํ น วินิวตฺตติ. อิทํ วุตฺตํ โหติ – ‘‘จิตฺตุปฺปาโท’’ติ เอตฺถ อุปฺปาทสฺส วิเสสนภาเวน ปวตฺตมานมฺปิ จิตฺตํ อตฺตนิ ยถาวุตฺตอุปฺปาทอตฺถสมฺภวโต อปริจฺจตฺตวิเสสิตพฺพภาวเมว หุตฺวา ตสฺส วิเสสนภาวํ ปฏิปชฺชตีติ. ยทาห ‘‘อวยเวน สมุทาโยปลกฺขณวเสน อตฺโถ สมฺภวตี’’ติ. จิตฺตสมานคติกสฺส อิธ จิตฺตคฺคหเณน คเหตพฺพตาย ‘‘ทฺเวปญฺจวิญฺญาณานี’’ติ นิทสฺสเนน วกฺขมานตฺตา ‘‘จิตฺต…เป… คหณํ กต’’นฺติ วุตฺตํ. ตตฺถ อญฺญสฺสาติ รูปสฺส.

'여기서 일어난다'는 뜻에서 '웁파다(uppāda, 일어남)'는 마음부수(cetasikā)들을 의미한다. 그것들은 마음의 모든 면에서 의지처(nissaya) 등의 조건이 되므로, 여기서는 일어남의 토대라는 관점에서 고려된 것이다. 마음부수들이 마음에 대해서 그러하듯이, 마음 또한 마음부수들의 의지처 등의 조건이 되므로 토대의 상태로 불릴 만하며, 따라서 앞서 언급한 '웁파다'라는 단어의 의미에서 벗어나지 않는다. 이 말의 의미는 이러하다. '심찰나(cittuppādo)'라는 말에서 '일어남(uppāda)'의 수식어로서 작용하는 '마음(citta)' 또한 자신에게 앞서 말한 일어남의 의미가 성립하기 때문에 수식받아야 할 상태를 버리지 않고 수식어의 상태에 있게 된다는 것이다. 그래서 "부분에 의해 전체를 특징짓는 방식에 의해 의미가 성립한다"라고 말한 것이다. 마음과 같은 궤를 같이하는 것이 여기서는 '마음'이라는 단어를 취함으로써 포괄되어야 하므로, "전오식"이라는 예시로 설명될 것이기에 "마음... (중략) ...취함이 이루어졌다"라고 말한 것이다. 거기서 '다른 것'이란 물질(rūpa)을 의미한다.

๑๔๒๐. ปญฺจทฺวาเร วตฺตพฺพเมว นตฺถิ เอกนฺตปริตฺตารมฺมณตฺตา ปญฺจทฺวาริกจิตฺตานํ. อิฏฺฐานิฏฺฐารมฺมณานุภวนนฺติ วิปากสฺส ปกปฺเปตฺวา อารมฺมณคฺคหณาภาวมาห. ตโต กมฺมานุรูปํ ปวตฺตมาโน วิปาโก ปริตฺตกมฺมวิปากตาย ปริตฺตารมฺมเณเยว ปวตฺติตุมรหติ, น มหคฺคตปฺปมาณารมฺมเณติ อธิปฺปาโย. สมาธิปฺปธานสฺสปิ กสฺสจิ กมฺมสฺส อปฺปนาอปฺปตฺตสฺส เอกนฺเตน สทิสวิปากตาอภาวโต ‘‘อปฺปนาปฺปตฺตสฺสา’’ติ กมฺมํ วิเสสิตํ. วณฺณลกฺขณาทึ อคฺคเหตฺวา โลกสญฺญานุโรเธเนว คหิเต ปถวาทิเก ปริกมฺมสญฺญาย สมุปฺปาทิตตฺตา ปฏิภาคนิมิตฺตสงฺขาตํ สญฺญาวสํ อารมฺมณํ อสฺสาติ สญฺญาวสารมฺมณํ. ตาทิเสเนวาติ สมาธิปฺปธานตาย อปฺปนาปฺปตฺตีหิ วิย สญฺญาวสารมฺมณตาย จ นิพฺพิเสเสเนว. โสปีติ ปิ-สทฺโท สมฺปิณฺฑนตฺโถ. เตเนตํ ทสฺเสติ ‘‘อตฺตโน กมฺมสฺส สมานภูมิกธมฺมารมฺมณตาย วิย ตสฺส อารมฺมณารมฺมณตายปิ วิปาโก กมฺมานุรูโปเยว นาม โหตี’’ติ.

1420. 오문(五門)에서는 오문(五門)의 마음들이 오로지 한정된[욕계] 대상만을 가지기 때문에 (그에 대해) 말할 필요조차 없다. "유익하거나 해로운 대상을 경험한다"는 것은 과보의 마음이 대상을 추측하여 취하는 것이 아님을 말한다. 그러므로 업에 따라 일어나는 과보는 한정된 업의 과보이기에 한정된 대상에서만 일어나야 마땅하며, 고귀한 대상이나 무량한 대상에서는 일어나지 않는다는 것이 취지이다. 선정을 위주로 하는 어떤 업이 안지(appanā)에 도달하지 않았을 때 반드시 그와 유사한 과보가 생기지는 않으므로 "안지에 도달한 것"이라며 업을 한정했다. 색(色)의 특징 등을 취하지 않고 세상의 관념에 따라 취해진 지대(地大) 등에서 예비단계의 표상으로 생겨난 것이기에, 닮은 표상(paṭibhāganimitta)이라 불리는 표상의 힘을 그 대상으로 하는 것을 '표상의 힘을 대상으로 하는 것'이라 한다. "그와 같은 것"이란 선정을 위주로 하여 안지에 도달한 것들과 마찬가지로 표상의 힘을 대상으로 한다는 점에서 차이가 없음을 의미한다. "그것 또한"에서 '또한(pi)'이라는 단어는 함께 묶는다는 뜻이다. 이것으로 "자신의 업과 동일한 지(地)의 법을 대상으로 하는 것과 마찬가지로, 그 업의 대상인 대상을 가짐에 있어서도 과보는 업에 따르는 법이다"라는 것을 나타낸다.

ยทิ เอวํ กสฺมา มหคฺคตปฺปมาณารมฺมณสฺส ปริตฺตกมฺมสฺส วิปาโก ตทารมฺมณารมฺมโณ น โหตีติ? อปฺปนาปฺปตฺตกมฺมวิปากสฺส วิย ตสฺส กมฺมารมฺมณารมฺมณตาย นิยมาภาวโต กมฺมานุรูปตาย จ อเนกรูปตฺตา. ยถา อตฺตโน กมฺมสทิสสฺส มหคฺคตชวนสฺส ปริตฺตารมฺมณสฺสปิ ตทารมฺมณํ นานุพนฺธกํ ปริจยาภาวโต, เอวํ อตฺตโน กมฺมสฺส นิมิตฺตภูเตปิ ตสฺส สหการีการณาหิ อปริยาทินฺเน มหคฺคตปฺปมาเณ อารมฺมเณ ปริจยาภาวโต ปริตฺตวิปาโก น ปวตฺตติ, กมฺมนิมิตฺตารมฺมโณ ปน ชายมาโน ปริตฺเตเนว เตน โหตีติ อาห [Pg.208] ‘‘ปฏิสนฺธิอาทิภูโต’’ติอาทิ. ยสฺมา ปนาติอาทินา ปาฬิยาว ยถาวุตฺตมตฺถํ นิจฺฉิโนติ. นานากฺขณิกกมฺมปจฺจโย หิ เอตฺถ อธิปฺเปโต ปจฺจยปจฺจยุปฺปนฺนานํ ภินฺนารมฺมณตาย วุตฺตตฺตา. น จาติอาทินา ปริตฺตวิปากา เอว อิธ ปจฺจยุปฺปนฺนภาเวน วุตฺตาติ ทสฺเสติ. อิธาติ อิมสฺมึ อตฺถุทฺธารกณฺเฑ.

만약 그렇다면 왜 고귀한 대상이나 무량한 대상을 가진 한정된 업의 과보가 그 대상(등록의 마음)의 대상이 되지 않는가? 안지에 도달한 업의 과보처럼 그 업의 대상이 그 대상이 된다는 규칙이 없고, 업에 따르는 것이 여러 형태이기 때문이다. 마치 자신의 업과 유사한 고귀한 속행이 한정된 대상을 가질 때 (그에 따르는) 등록의 마음이 숙달의 부재로 인해 뒤따르지 않는 것과 같이, 자신의 업의 표상이 된 그 대상에서 협력하는 원인들에 의해 고귀한 대상이나 무량한 대상이 다 소진되지 않았을 때, 숙달의 부재로 인해 한정된 과보는 일어나지 않는다. 그러나 업의 표상을 대상으로 하여 일어나는 것은 한정된 상태로 일어나는 것이기에 "재생연결 등으로 시작되는 것" 등이라 하였다. "그런데 왜냐하면" 등으로 시작되는 문장으로 교법(Pāḷi)의 뜻을 확정한다. 여기서는 찰나를 달리하는 업의 조건(nānākkhaṇikakammapaccayo)이 의도된 것이니, 조건과 조건에서 생긴 것들이 서로 다른 대상을 가진다고 설해졌기 때문이다. "아니다" 등으로 시작되는 문장은 한정된 과보들만이 여기서 조건에서 생긴 것으로 설해졌음을 나타낸다. "여기서"란 이 수승한 법의 분류(Atthuddhārakaṇḍa)를 의미한다.

สติเวปุลฺลปฺปตฺตานํ สติวิรหิตสฺส กายกมฺมสฺส สมฺภวํ ทสฺเสตุํ ‘‘วาสนาวเสนา’’ติ วุตฺตํ. อวีตราคานํ อปริตฺเตปิ กตฺถจิ อารมฺมเณ สิยา เจตโส อุปฺปิลาวิตตฺตนฺติ ‘‘กิเลสวิรเห’’ติ วิเสเสตฺวา วุตฺตํ. อาทรากรณวเสเนวาติ อาทรากรณมตฺตวเสเนวาติ วิเสสนิวตฺติอตฺโถ เอว-สทฺโท ตเมว นิวตฺเตตพฺพํ วิเสสํ ทสฺเสติ, นาญฺญถา. โกสชฺชาทีติ อาทิ-สทฺเทน โทสาทโย สงฺคณฺหาติ. อาทรากรณํ นิรุสฺสุกฺกตา เอวาติ อาทรํ กโรนฺตา นิรุสฺสุกฺกภาเวเนว น โหนฺติ, น ปน อาทรํ น กโรนฺติเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. เอกจฺเจ ปน ‘‘อกมฺมญฺญสรีรตาย อญฺญวิหิตตาย จ ขีณาสวานํ อสกฺกจฺจทานาทิปวตฺติ น อนาทรวเสนา’’ติ วทนฺติ.

마음의 충만함에 도달한 이들에게 마음챙김이 없는 신업(身業)이 생기는 것을 보이기 위해 "습기(習氣)의 힘으로"라고 하였다. 탐욕을 떠나지 못한 이들에게 한정되지 않은 어떤 대상에서도 마음이 들뜰 수 있으므로 "번뇌를 떠났을 때"라고 구별하여 말하였다. "정성을 다하지 않음으로써만"이라는 구절에서 오직 정성을 다하지 않는 것만을 뜻하기 위해 "만(eva)"이라는 글자를 사용했으며, 그것이 제거되어야 할 특별한 점임을 나타낼 뿐 다른 뜻은 없다. "해태 등"에서 "등"이라는 단어로 성냄 등을 포함한다. 정성을 다하지 않음은 바로 무관심(nirussukkatā)이니, 정성을 들이는 자들은 무관심한 상태가 되지 않는 것이지, 정성을 들이지 않는 것이 아니라고 보아야 한다. 어떤 이들은 "아라한들의 정성스럽지 않은 보시 등은 몸이 말을 듣지 않거나 다른 일에 마음이 가 있기 때문이지 무관심 때문이 아니다"라고 말한다.

๑๔๒๑. อติปคุณานนฺติ สุภาวิตานํ สุฏฺฐุตรํ วสิปฺปตฺตานํ. เอวํ ปคุณชฺฌาเนสุปิ ปวตฺติ โหติ ตตฺถ วิจารณุสฺสาหสฺส มนฺทภาวโตติ อธิปฺปาโย. ปุพฺเพ ทสฺสิตนฺติ ‘‘ตีณิ ลกฺขณานีติ อหนฺติ วา’’ติอาทินา ปุพฺเพ ทสฺสิตํ. ‘‘อวิชฺชมาโน อปรมตฺถภาวโต, วิชฺชมาโน จ โลกสงฺเกตสิทฺธิยา สมฺมุติสจฺจภาวโต อตฺโถ อรียติ จิตฺเตน คมฺมติ ญายตี’’ติ อาจริยา วทนฺติ. ยโต ตพฺพิสยา จิตฺตุปฺปาทา นวตฺตพฺพํ อารมฺมณํ เอเตสนฺติ นวตฺตพฺพารมฺมณาติ อญฺญปทตฺถสมาสวเสน วุจฺจนฺติ. อยํ ปน วาโท เหวตฺถิกวาโท วิย โหตีติ ตสฺส อจฺจนฺตํ อวิชฺชมานตํ มญฺญนฺโต อิโต จ อญฺญถา อวิชฺชมานปญฺญตฺตึ ทสฺเสตุํ ‘‘สมฺมุติสจฺเจ ปนา’’ติอาทิมาห. กถํ ปน ตสฺส อจฺจนฺตมวิชฺชมานตฺเต ตพฺพิสยานํ ธมฺมานํ ปวตฺติ นวตฺตพฺพารมฺมณภาโว จาติ อาห ‘‘อวิชฺชมานมฺปี’’ติอาทิ. ปริตฺตาทิอารมฺมณาติ น วตฺตพฺพาติ วุตฺตาติ ปริตฺตาทโย วิย ตสฺส วิสุํ ววตฺถิตภาวํ นิเสเธติ.

1421. "매우 숙달된 이들"이란 잘 닦여서 매우 훌륭하게 자재(自在)를 얻은 이들을 말한다. 이처럼 숙달된 선정들에서도 (작용이) 일어나는 것은 거기서 조사(vicāra)와 노력(ussāha)이 미약하기 때문이라는 취지이다. "세 가지 특성이나 나라고 하는 것" 등으로 앞에서 보여주었다. "실재하지 않는 것은 궁극적인 실재가 아니기 때문이고, 존재하는 것은 세상의 약속으로 성립된 세속제의 상태이기 때문에, 그 의미(attha)가 마음에 의해 취해지고 알려진다"라고 스승들은 말한다. 그 대상을 가진 심일어남(cittuppāda)에서 말해질 수 없는 대상을 가졌기에, 다른 단어의 의미를 수식하는 복합어(aññapadatthasamāsa)로 "말할 수 없는 대상을 가진 것"이라 불린다. 그러나 이 설은 헤왓티카(Hevatthika)의 설과 같으므로, 그것이 완전히 실재하지 않는다고 생각하여 이와는 다른 실재하지 않는 시설(paññatti)을 보여주기 위해 "그러나 세속제에 있어서는" 등이라 하였다. 만약 그것이 완전히 부재한다면 어떻게 그것을 대상으로 하는 법들의 일어남과 말할 수 없는 대상을 가짐이 성립하는가에 대해 "부재하더라도" 등이라 하였다. "한정된 것 등을 대상으로 하는 것이 아니라고 말해졌다"는 것은 한정된 것 등처럼 그것이 별도로 확정된 상태임을 부정하는 것이다.

วิกฺขิปนํ นานารมฺมเณสุ จิตฺตสฺส ปวตฺตนํ. อนวฏฺฐานํ เอกสฺมึเยว ปวตฺติตุํ อปฺปทานํ. ทุติยาทิมคฺคปุเรจาริกํ ผลสมาปตฺติปุเรจาริกญฺจ กามาวจรญาณํ [Pg.209] นิพฺพานารมฺมณตาย โลกุตฺตรจิตฺตสฺส อาวชฺชนฏฺฐานิยตาย จ ปฐมมคฺคปุเรจาริกญาเณน สมานนฺติ กตฺวา วุตฺตํ ‘‘โคตฺรภุโวทาเน โคตฺรภูติ คเหตฺวา’’ติ.

"산란(vikkhipana)"이란 여러 대상에서 마음이 일어나는 것이다. "안주하지 못함(anavaṭṭhāna)"이란 단 하나에만 머물 수 있게 하지 못하는 것이다. 두 번째 이상의 도(道)의 선행(先行)이 되거나 과등지(果等至)의 선행이 되는 욕계의 지혜는, 열반을 대상으로 하고 출세간의 마음의 전향(āvajjana) 역할을 한다는 점에서 첫 번째 도의 선행이 되는 지혜와 같다고 보아 "종성(gotrabhū)과 청정(vodāna)에서 종성이라고 취하여"라고 하였다.

สพฺพตฺถปาทกนฺติ นิปฺผาเทตพฺเพ, ปโยชเน วา ภุมฺมํ ‘‘เจตโส อวูปสเม’’ติอาทีสุ วิย. เตน สพฺเพสุ วิปสฺสนาทีสุ นิปฺผาเทตพฺเพสูติ อตฺโถ. เตเนวาห ‘‘สพฺเพสู’’ติอาทิ. อตีตํสญาณสฺส กามาวจรตฺตา อิทฺธิวิธาทีสุ ตสฺส อคฺคหณํ ทฏฺฐพฺพํ. ตสฺส ปน อตีตสตฺตทิวสโต เหฏฺฐา ยาว ปจฺจุปฺปนฺนปฏิสนฺธิ, ตาว วิสโยติ วทนฺติ. อตีตสตฺตทิวเสสุปิ ขนฺธปฏิพทฺธานํ ตสฺส วิสยภาโว ยุตฺโต วิย ทิสฺสติ.

"모든 것의 토대가 되는 것"이란 성취해야 할 일이나 목적에 대한 처격으로, "마음이 가라앉지 않았을 때" 등의 예와 같다. 그러므로 모든 위빳사나 등 성취해야 할 것들에서라는 의미이다. 그래서 "모든 것에서" 등이라 하였다. 과거의 지혜(atītaṃsañāṇa)는 욕계의 것이므로 신족통 등에서는 그것이 취해지지 않음을 알아야 한다. 그 영역은 과거 7일 전부터 현재의 재생연결까지라고 말한다. 과거 7일 이내라도 온(khandha)에 결합된 것들에 대해서는 그것이 영역이 되는 것이 타당해 보인다.

ปาทกชฺฌานจิตฺตํ ปริกมฺเมหิ คเหตฺวาติ ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อิทํ จิตฺตํ วิย อยํ กาโย สีฆคมโน โหตู’’ติ ปุพฺพภาคปริกมฺเมหิ รูปกายสฺส วิย ปาทกชฺฌานจิตฺตสฺสปิ คเหตพฺพตํ สนฺธาย วุตฺตํ. อิทํ ปน อธิฏฺฐานํ เอวํ ปวตฺตตีติ เวทิตพฺพํ. อธิปฺเปตฏฺฐานปาปุณนตฺถํ คนฺตุกามตํ ปุรกฺขตฺวา ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อิทํ จิตฺตํ วิย อยํ กาโย สีฆคมโน โหตู’’ติ กรชกายารมฺมณํ ปริกมฺมํ กตฺวา ภวงฺคํ โอตริตฺวา วุฏฺฐาย ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปุน ภวงฺเค โอติณฺเณ มโนทฺวาราวชฺชนํ รูปกายํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ อนุโลมานิ จ. ตโต อธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ ตเมวารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ. ตสฺสานุภาเวน ยถาธิปฺเปตฏฺฐานํ คโตเยว โหติ. เอวํ อทิสฺสมาเนน กาเยน คจฺฉนฺโต ปนายํ กึ ตสฺส อธิฏฺฐานจิตฺตสฺส อุปฺปาทกฺขเณ คจฺฉติ, อุทาหุ ฐิติกฺขเณ ภงฺคกฺขเณ วาติ? ตีสุ ขเณสุ คจฺฉตีติ อิจฺฉนฺติ. จิตฺเตติ ปาทกชฺฌานจิตฺเต. สโมทหตีติ จิตฺตานุคติกํ จิตฺตํ วิย สีฆคมนํ กโรตีติ อตฺโถ. ยถา หิ จิตฺตํ อิจฺฉิตกฺขเณ อติทูเรปิ วิสยํ อารพฺภ ปวตฺตติ, เอวํ รูปกายสฺสปิ ลหุปริวตฺติภาวาปาทนํ จิตฺตวเสน กายปริณามนํ. น เจตฺถ รูปธมฺมานํ ทนฺธปริวตฺติภาวโต เอกจิตฺตกฺขเณน เทสนฺตรุปฺปตฺติ น ยุชฺชตีติ วตฺตพฺพา อธิฏฺฐานจิตฺเตน รูปกายสฺส ลหุปริวตฺติภาวสฺส อาปาทิตตฺตา. เตเนวาห ‘‘จิตฺตวเสน กายํ อธิฏฺฐหิตฺวา สุขสญฺญญฺจ ลหุสญฺญญฺจ โอกฺกมิตฺวา อทิสฺสมาเนน กาเยน พฺรหฺมโลกํ คจฺฉตี’’ติ (วิสุทฺธิ. ๒.๓๙๗). อจินฺเตยฺโย หิ อิทฺธิมนฺตานํ อิทฺธิวิสโยติ.

‘기초 선정의 마음을 예비 수행들로써 파악하여’라는 것은 기초 선정에 들었다가 나와서 ‘이 마음처럼 이 몸도 빨리 가게 하소서’라고 하는 예비 단계의 수행들로써 색신(色身)뿐만 아니라 기초 선정의 마음 또한 파악해야 함을 뜻한다. 이 결심(adhiṭṭhāna)의 과정은 다음과 같이 진행됨을 알아야 한다. 목적지에 도달하고자 하는 의지를 앞세워 기초 선정에 들었다가 나와서, ‘이 마음처럼 이 몸도 빨리 가게 하소서’라고 육신을 대상으로 예비 수행을 하고 바방가에 들었다가 나와서, 다시 기초 선정에 들었다가 다시 바방가에 든 후, 의문전향(manodvārāvajjana)이 색신을 대상으로 하여 일어나고 수순(anuloma)의 마음들이 일어난다. 그 후 결심의 마음(adhiṭṭhānacitta)도 바로 그 대상을 취하며 일어난다. 그 위력으로 원하는 곳에 이미 가 있게 된다. 이처럼 보이지 않는 몸으로 갈 때, 결심의 마음이 일어나는 순간(uppāda), 머무는 순간(ṭhiti), 사라지는 순간(bhaṅga) 중 언제 가는가? 세 순간 모두에 간다고 본다. ‘마음에’라는 것은 기초 선정의 마음에라는 뜻이다. ‘합치시킨다’는 것은 마음을 따르는 마음처럼 빨리 가게 한다는 뜻이다. 마음이 원하는 순간 아주 멀리 있는 대상에 작용하는 것처럼, 색신 또한 가벼운 변화를 일으키도록 마음의 상태에 따라 몸을 변화시키는 것이다. 여기에서 색법(rūpadhamma)은 변화가 느리기 때문에 한 찰나의 마음으로 다른 장소로 이동하는 것이 적절하지 않다고 말해서는 안 된다. 결심의 마음으로 색신의 가벼운 변화를 유도했기 때문이다. 그래서 “마음의 힘으로 몸을 결심하고 즐거운 지각(sukhasaññā)과 가벼운 지각(lahusaññā)에 들어 보이지 않는 몸으로 범천의 세상에 간다”(Visuddhi. 2.397)고 하였다. 신통을 가진 이들의 신통 경계는 생각으로 헤아릴 수 없기 때문이다.

จิตฺตสนฺตานํ [Pg.210] รูปกาเย สโมทหิตนฺติ ยตฺตเกหิ จิตฺเตหิ ทิสฺสมาเนน กาเยน ยถาธิปฺเปตฏฺฐานปฺปตฺติ, ตตฺตกานํ จิตฺตานํ ปพนฺธสฺส ทนฺธคมนกรณโต อิมสฺส อธิฏฺฐานสฺส กรชกาเย อาโรปิตํ ตทนุคุณนฺติ อตฺโถ. อิทมฺปิ อธิฏฺฐานปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐาย ‘‘อยํ กาโย วิย อิทํ จิตฺตํ ทนฺธคมนํ โหตู’’ติ สมาปชฺชิตฺวา วุฏฺฐิตชฺฌานจิตฺตารมฺมณํ ปริกมฺมํ กตฺวา ภวงฺคํ โอตริตฺวา ภวงฺคโต วุฏฺฐาย ปาทกชฺฌานํ สมาปชฺชิตฺวา ปุน ภวงฺเค โอติณฺเณ มโนทฺวาราวชฺชนํ ปาทกชฺฌานํ อารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ อนุโลมานิ จ. ตโต อธิฏฺฐานจิตฺตมฺปิ ตเมวารมฺมณํ กตฺวา อุปฺปชฺชติ. ตสฺสานุภาเวน อนฺตรา ปญฺจวิญฺญาณาทีสุ อุปฺปนฺเนสุปิ อปตนฺโต อิจฺฉิตฏฺฐานํ คจฺฉติ. เอวํ คจฺฉนฺโต จ สเจ อิจฺฉติ, ปถวีกสิณวเสน อากาเส มคฺคํ นิมฺมินิตฺวา ปทสา คจฺฉติ. สเจ อิจฺฉติ, วาโยกสิณวเสน วายุํ อธิฏฺฐหิตฺวา ตูลปิจุ วิย วายุนา คจฺฉติ. อปิจ คนฺตุกามตาว เอตฺถ ปมาณํ. สติ หิ คนฺตุกามตาย เอวํ กตาธิฏฺฐาโน อธิฏฺฐานเวคกฺขิตฺโตเวโส อิสฺสาสปกฺขิตฺโต สโร วิย ทิสฺสมาโน คจฺฉตีติ. ตตฺถ อากาเส มคฺคํ นิมฺมินิตฺวา คจฺฉนฺโต วินาปิ อภิญฺญาญาเณน ปกติปถวิยํ วิย คจฺฉติ. เตเนว ‘‘ปทสา คจฺฉตี’’ติ วุตฺตํ. วายุํ อธิฏฺฐหิตฺวา คจฺฉนฺโต อภิญฺญาญาณสมุฏฺฐิตวาโยธาตุปรมฺปราย คจฺฉติ. อุภยตฺถาปิ อนฺตรา วนรามณียกาทีนิ เปกฺขมาโน อาปาถคเต สทฺเท จ สุณมาโน คจฺฉตีติ วทนฺติ. เกจิ ปน ‘‘อทิสฺสมาเนน กาเยน เอกจิตฺตกฺขเณเนว อิจฺฉิตฏฺฐานคมเน ทิสฺสมาเนน กาเยน ปทสา วายุนา จ คมเน อภิญฺญาจิตฺตสมุฏฺฐิตกายวิญฺญตฺติวิปฺผาเรน คมน’’นฺติ วทนฺติ. อปเร ‘‘อภิญฺญาจิตฺตสฺส วิญฺญตฺตินิพฺพตฺตนกิจฺจํ นตฺถี’’ติ วทนฺติ.

‘심상속(cittasantāna)을 색신에 합치시킨다’는 것은 보이는 몸으로 원하는 곳에 도달하기 위해 필요한 만큼의 마음의 흐름을 느리게 진행되도록 이 결심을 육신에 부여하여 그에 맞게 한다는 뜻이다. 이 또한 결심의 기초가 되는 선정에 들었다가 나와서 ‘이 몸처럼 이 마음도 느리게 가게 하소서’라고 선정에서 나온 마음을 대상으로 예비 수행을 하고 바방가에 들었다가 바방가에서 나와 기초 선정에 들었다가 다시 바방가에 든 후, 의문전향이 기초 선정을 대상으로 하여 일어나고 수순의 마음들이 일어난다. 그 후 결심의 마음도 바로 그 대상을 취하며 일어난다. 그 위력으로 중간에 오식(五識) 등이 일어나더라도 떨어지지 않고 원하는 곳으로 간다. 이렇게 갈 때 만약 원한다면 지계(地界)의 가시나를 통해 허공에 길을 만들어 발로 걸어간다. 만약 원한다면 풍계(風界)의 가시나를 통해 바람을 결심하여 솜뭉치처럼 바람을 타고 간다. 다만 여기서는 가고자 하는 의지가 척도가 된다. 가고자 하는 의지가 있을 때 이와 같이 결심을 하면, 결심의 추진력에 의해 쏘아진 화살처럼 보이면서 가게 된다. 허공에 길을 만들어 갈 때는 신통지 없이도 마치 보통의 땅 위를 걷는 것처럼 간다. 그래서 ‘발로 걸어간다’고 하였다. 바람을 결심하여 갈 때는 신통지에서 생겨난 풍계의 연속을 통해 간다. 두 경우 모두 중간의 아름다운 숲 등을 살피고 들려오는 소리를 들으며 간다고 말한다. 어떤 이들은 ‘보이지 않는 몸으로는 한 찰나의 마음으로 원하는 곳에 가지만, 보이는 몸으로는 발로 걷거나 바람을 타고 가는 것이 신통의 마음에서 생긴 신체적 암시(kāyaviññatti)의 확산으로 가는 것’이라고 말한다. 다른 이들은 ‘신통의 마음은 신체적 암시를 일으키는 기능이 없다’고 말한다.

อธิฏฺฐานทฺวยนฺติ จิตฺตกายวเสน กายจิตฺตปริณามนภูตํ รูปกายปาทกชฺฌานจิตฺตารมฺมณํ อุภยํ อธิฏฺฐานํ. ตํสมฺปยุตฺตายาติ ยถาวุตฺตอธิฏฺฐานทฺวยสมฺปยุตฺตาย. สุขสญฺญาลหุสญฺญาภาวโตติ สุขสญฺญาลหุสญฺญาสพฺภาวโต, ตพฺภาวํ อาปชฺชนโตติ อตฺโถ. สุขสญฺญาติ เจตฺถ อุเปกฺขาสมฺปยุตฺตา สญฺญา. อุเปกฺขา หิ ‘‘สนฺตํ สุข’’นฺติ วุตฺตา. สาเยว จ สญฺญา นีวรเณหิ เจว วิตกฺกาทีหิ ปจฺจนีเกหิ จ วิมุตฺตตฺตา ‘‘ลหุสญฺญา’’ติปิ เวทิตพฺพา. ตาหิ สโมกฺกนฺตาหิ รูปกาโยปิ ตูลปิจุ วิย สลฺลหุโก โหติ. โส เอวํ วาตกฺขิตฺตตูลปิจุนา [Pg.211] วิย สลฺลหุเกน เอกจิตฺตกฺขเณน อทิสฺสมาเนน จ กาเยน ยถารุจิ คจฺฉตีติ.

‘두 가지 결심’이란 마음과 몸의 상태에 따라 몸을 마음으로, 마음을 몸으로 변화시키는 색신과 기초 선정의 마음을 대상으로 하는 두 가지 결심을 말한다. ‘그것과 결합된’이란 앞서 말한 두 가지 결심과 결합된 것을 말한다. ‘즐거운 지각과 가벼운 지각의 상태로부터’란 즐거운 지각과 가벼운 지각이 존재하여 그러한 상태가 되는 것을 뜻한다. 여기서 ‘즐거운 지각’은 평온(upekkhā)과 결합된 지각이다. 평온은 ‘고요한 즐거움’이라 불리기 때문이다. 또한 그 지각은 장애(nīvaraṇa)와 심사(vitakka) 등의 반대되는 법들로부터 벗어나 있기에 ‘가벼운 지각’이라고도 알 수 있다. 이것들에 몰입하면 색신 또한 솜뭉치처럼 아주 가벼워진다. 그렇게 바람에 날리는 솜뭉치처럼 아주 가벼워진 보이지 않는 몸으로 한 찰나의 마음으로 원하는 대로 가는 것이다.

‘‘มุตฺโต วตมฺหิ ตาย อนตฺถสํหิตาย ทุกฺกรการิกาย, สาธุ วตมฺหิ สมฺมาสมฺโพธึ สมฺพุชฺฌ’’นฺติ (สํ. นิ. ๑.๑๓๗) ปวตฺตํ ภควโต เจโตปริวิตกฺกมญฺญาย มาโร ‘‘อมุตฺตภาวมสฺส กริสฺสามี’’ติ,

“나는 진실로 저 이익 없는 고행(dukkarakārikā)에서 벗어났도다. 다행히도 나는 최상의 깨달음을 성취하였도다.”(SN 1.137)라고 일어난 세존의 마음속 생각을 알고서 마라는 “그를 다시 속박된 상태로 만들리라”라고 생각하며,

‘‘ตโปกมฺมา อปกฺกมฺม, ยํ น สุชฺฌนฺติ มาณวา;

อสุทฺโธ มญฺญสิ สุทฺโธ, สุทฺธิมคฺคา อปรทฺโธ’’ติ. (สํ. นิ. ๑.๑๓๗) –

“고행에서 물러나, 그것으로 사람들은 정화되지 않나니, 그대는 불순하면서 스스로 순결하다 생각하고, 청정의 길에서 벗어나 있구나.”(SN 1.137)라고 (말했다).

อาหาติ เอวมาทึ สนฺธาย ‘‘มาราทีนมฺปิ ภควโต จิตฺตชานนํ วุตฺต’’นฺติ วุตฺตํ. นิพฺพานปจฺจเวกฺขณญฺจ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน นิพฺพานา…เป… ญาเตสุ ปวตฺตตีติ สมฺพนฺโธ. นิพฺพานา…เป… ญาเตสูติ อิทํ อภิญฺญาญาณสฺส ปรโต ปวตฺตมานํ ปจฺจเวกฺขณํ อภิญฺญาญาณสฺส วิสเย วิย อภิญฺญาญาณวิสยวิสเยปิ กทาจิ ปวตฺติตุํ อรหตีติ กตฺวา วุตฺตํ. อปฺปมาณารมฺมณตนฺติ อปฺปมาณขนฺธารมฺมณตนฺติ อตฺโถ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส นิพฺพานารมฺมณภาวทีปโก โกจิ ปาโฐ นตฺถิ, ตสฺมา. ปจฺจเวกฺขณกิจฺเจ วุจฺจมาเนติ รุฬฺหึ อคฺคเหตฺวา มคฺคาทีนํ อตีตานํ ปติ ปติ อเวกฺขนํ อนุสฺสรณํ ปจฺจเวกฺขณนฺติ ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณสฺส กิจฺจํเยว ปจฺจเวกฺขณนฺติ วุจฺจมาเนติ อตฺโถ. อนุญฺญาตาติ ทิสฺสตีติ ‘‘มคฺคผลนิพฺพานปจฺจเวกฺขณโต’’ติ อิทเมว สนฺธาย วุตฺตํ. อยญฺเหตฺถ อตฺโถ – ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาเณน นิพฺพานารมฺมเณ ขนฺเธ ทิสฺวา ‘‘อิเม ธมฺมา กึ นุ โข อารพฺภ ปวตฺตา’’ติ อาวชฺเชนฺตสฺส ปุพฺเพนิวาสานุสฺสติญาณํ นิพฺพานารมฺมเณ ปวตฺตตีติ. อนาคตํสญาเณปิ เอเสว นโย.

‘마라(Māra) 등의 마음을 세존께서 아시는 것도 설해졌다’는 등의 말씀을 염두에 두고 한 말이다. 숙명통(숙주수념지)에 의해 열반... 등을 아는 것에 작용한다는 연관성이다. 열반... 등을 안다는 것은 신통지의 영역 이후에 일어나는 반조가 신통지의 대상에서처럼 신통지 대상의 대상에서도 때때로 일어날 수 있음을 두고 한 말이다. ‘무량한 대상성’이란 ‘무량한 온(khadha)을 대상으로 함’이라는 뜻이다. 그러므로 숙명통이 열반을 대상으로 한다는 것을 밝히는 어떤 경문도 없기 때문에, 그렇다. 반조의 작용에 대해 말할 때, 관습적인 의미를 취하지 않고 도(道) 등 과거의 것을 반복해서 살펴보고 기억하는 것이 반조이므로 숙명통의 작용 자체가 반조라고 불린다는 뜻이다. ‘도·과·열반의 반조로부터’라는 구절을 염두에 두고 허용된 것으로 보인다고 한 것이다. 여기에서의 뜻은 이렇다. 숙명통으로 열반을 대상으로 하는 온(khadha)을 보고 ‘이 법들이 무엇을 조건으로 일어났는가’라고 전향하는 이에게 숙명통이 열반을 대상으로 작용한다는 것이다. 미래통(미래사지)에서도 이와 같은 방식이다.

ยทิ เอวํ กสฺมา ปริตฺตตฺติเก ‘‘อปฺปมาโณ ธมฺโม มหคฺคตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๒.๕๘) เอตฺถ ‘‘อปฺปมาณา ขนฺธา เจโตปริยญาณสฺส ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ อชฺฌตฺตตฺติเก จ ‘‘พหิทฺธาธมฺโม พหิทฺธาธมฺมสฺส, พหิทฺธาธมฺโม อชฺฌตฺตสฺส ธมฺมสฺส อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ เอเตสํ วิภงฺเคสุ ‘‘พหิทฺธา ขนฺธา [Pg.212] อิทฺธิวิธญาณสฺส เจโตปริยปุพฺเพนิวาสยถากมฺมูปคอนาคตํสอาวชฺชนาย อารมฺมณปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๒๐.๒๙) เอตฺตกเมว วุตฺตํ, น วุตฺตํ นิพฺพานนฺติ. เจโตปริยอิทฺธิวิธาทิญาเณหิ สห วุตฺตตฺตาติ เจ, เอวมฺปิ วิสุํ วิภชิตพฺพํ สิยา. น หิ วิสุํ วิภชนารหํ สห วิภชตีติ? น, อวจนสฺส อญฺญการณตฺตา. ยานิ หิ ปุถุชฺชนานํ ปุพฺเพนิวาสอนาคตํสญาณานิ, เตสํ อวิสโย เอว นิพฺพานํ. อริยานํ ปน มคฺคผลปจฺจเวกฺขเณหิ สจฺฉิกตนิพฺพานานํ อิเมหิ ญาเณหิ ปจฺจกฺขกรเณ ปโยชนํ นตฺถีติ สาธารเณน อิทฺธิวิธญาณาทีนํ คหิตตฺตา นิพฺพานํ น วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ. นิพฺพตฺตกฺขนฺธชานนมาห, น นิพฺพตฺตกกฺขนฺธชานนํ. ยถากมฺมูปคญาณกิจฺจญฺหิ ตนฺติ. อตฺโถ สมฺภวตีติ อิทํ อนาคตํสญาณสฺสปิ อนิพฺพานารมฺมณตํ สนฺธาย วุตฺตํ.

만약 그렇다면 왜 ‘소분삼법(Parittattika)’에서 “무량한 법이 고대(mahaggata)한 법의 대상연으로서 조건이 된다”고 하면서 거기서 “무량한 온은 타심통, 숙명통, 미래통의 대상연으로서 조건이 된다”고 하였으며, ‘내외삼법(Ajjhattattika)’에서는 “외적인 법이 외적인 법에, 외적인 법이 내적인 법에 대상연으로서 조건이 된다”고 하면서 그 분별에서 “외적인 온은 신통지, 타심통, 숙명통, 업이변지, 미래통, 전향의 대상연으로서 조건이 된다”고 이만큼만 말하고 열반은 말하지 않았는가? 타심통, 신통지 등과 함께 설해졌기 때문이라고 한다면, 그렇게 하더라도 별도로 분별해야 했을 것이다. 별도로 분별할 만한 가치가 있는 것을 함께 분별하지는 않기 때문이다. 아니다. 말하지 않은 데에는 다른 이유가 있다. 범부들의 숙명통과 미래통에게 열반은 그 대상이 아니기 때문이다. 그러나 도·과의 반조를 통해 열반을 체득한 성자들에게는 이러한 지혜들로 열반을 직접적으로 경험할 이익이 없으므로, 신통지 등과 공통적으로 취급되어 열반이 언급되지 않은 것으로 보아야 한다. [경문은] 생긴 온을 아는 것을 말한 것이지, 생기게 하는 온을 아는 것을 말한 것이 아니다. 그것은 업이변지의 작용이기 때문이다. ‘뜻이 성립한다’는 것은 미래통 또한 열반을 대상으로 하지 않는다는 점을 염두에 두고 한 말이다.

๑๔๒๙. มคฺคารมฺมณตฺติเก ยสฺมา จิตฺตุปฺปาทกณฺเฑ โพธิเตสุ จิตฺตุปฺปาเทสุ เอกนฺตโต มคฺคารมฺมณาเยว เกจิ นตฺถิ, มคฺคารมฺมณาเยว ปน กทาจิ มคฺคาธิปติโน โหนฺติ, ตสฺมา ‘‘กตเม ธมฺมา มคฺคารมฺมณา’’ติ เอกเมว ปุจฺฉํ กตฺวา ตโยปิ โกฏฺฐาสา ลพฺภมานวเสน วิภตฺตา. อิมินา นเยน ปรโตปิ เอวรูเปสุ ฐาเนสุ อตฺโถ เวทิตพฺโพ. ‘‘จิตฺตุปฺปาทา’’ติ, ‘‘มคฺคารมฺมณา’’ติ จ วุตฺตธมฺมานํเยว มคฺคเหตุกตฺตาภาวํ สาเธตุํ ‘‘อสหชาตตฺตา’’ติ อิทํ เหตุวจนนฺติ ‘‘อสมฺปยุตฺตตฺตาติ อตฺโถ’’ติ วุตฺตํ. เตเนวาห ‘‘น หิ อรูปธมฺมาน’’นฺติอาทิ. ‘‘อญฺญธมฺมารมฺมณกาเล เอวา’’ติ อวธารณสฺส อคฺคหิตตฺตา ครุํ อกตฺวา มคฺคารมฺมณกาเลปิ มคฺคาธิปติภาเวน น วตฺตพฺพาติ อยมฺปิ อตฺโถ อฏฺฐกถายํ ปริคฺคหิโตเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ‘‘ครุํ กตฺวา ปจฺจเวกฺขณกาเล’’ติ หิ วุตฺตตฺตา ครุํ อกตฺวา ปจฺจเวกฺขณกาเลปิ อตฺถิ เอว. ตทา จ มคฺคาธิปติภาเวน น วตฺตพฺพา เต ธมฺมาติ ภิยฺโยปิ สิทฺโธวายมตฺโถ.

1429. 도대상삼법(道對象三法)의 심발생품(Cittuppādakaṇḍa)에서 설해진 마음의 일어남들 중에는 결정적으로 도만을 대상으로 하는 것이 없으며, 다만 도를 대상으로 할 때 때때로 도가 증상(adhipati)이 되기도 하므로, “어떤 법들이 도를 대상으로 하는가”라는 단 하나의 질문만을 하고 세 부분(koṭṭhāsa)을 얻을 수 있는 대로 분별하였다. 이 방식에 따라 이후의 이와 같은 대목들에서도 뜻을 알아야 한다. “심발생”과 “도를 대상으로 하는 것”이라고 언급된 법들이 도를 원인으로 하지 않음을 증명하기 위해 “함께 생기지 않기 때문(asahajātattā)”이라고 한 것은 원인을 나타내는 표현으로, “상응하지 않기 때문이라는 뜻”이라고 설명되었다. 그래서 “무색의 법들에게는 아니기 때문이다”라고 등을 말씀하신 것이다. “다른 법을 대상으로 할 때만”이라는 한정이 취해지지 않았으므로, 중요하게 여기지 않고 도를 대상으로 할 때에도 도증상의 상태로 말해서는 안 된다는 이 뜻 역시 주석서에서 수용된 것으로 보아야 한다. “중요하게 여겨서 반조할 때”라고 말씀하셨으므로, 중요하게 여기지 않고 반조할 때도 분명히 존재한다. 그때 그 법들을 도증상의 상태로 말해서는 안 된다는 이 뜻은 더욱더 확립된다.

๑๔๓๔. อตีตารมฺมณาวาติ อุทฺธฏํ, ‘‘อตีตารมฺมณา’’ติ ปน อฏฺฐกถาปาโฐ พหูสุ โปตฺถเกสุ ทิสฺสติ. ตสฺมาติ ยสฺมา ปฏิจฺจสมุปฺปาทวิภงฺควณฺณนายํ (วิภ. อ. ๒๒๗) ‘‘มรณสมเย ญาตกา ‘อยํ, ตาต, ตวตฺถาย พุทฺธปูชา กรียติ, จิตฺตํ ปสาเทหี’ติ วตฺวา’’ติอาทินา ปญฺจทฺวาเร รูปาทิอารมฺมณูปสํหรณํ ตตฺถ ตทารมฺมณปริโยสานานํ จุทฺทสนฺนํ [Pg.213] จิตฺตานํ ปวตฺติญฺจ วตฺวา ตสฺมึเยว เอกจิตฺตกฺขณฏฺฐิติเก อารมฺมเณ ปฏิสนฺธิจิตฺตํ อุปฺปชฺชตีติ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณภาวํ ปฏิสนฺธิยา วกฺขติ, ตสฺมาติ อตฺโถ. ทฺเว ภวงฺคานิ อาวชฺชนํ มรณสฺสาสนฺนภาเวน มนฺทีภูตเวคตฺตา ปญฺจ ชวนานิ ทฺเว ตทารมฺมณานิ จุติจิตฺตนฺติ เอกาทส จิตฺตกฺขณา อตีตาติ อาห ‘‘ปญฺจจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุเก’’ติ. อิตรตฺถาติ อญฺญตทารมฺมณาย จุติยา. อิทานิ ตเมว ‘‘อิตรตฺถา’’ติ สงฺเขปโต วุตฺตมตฺถํ วิตฺถารโต ทสฺเสตุํ ‘‘ยทา หี’’ติอาทิมาห. จุติยา ตทารมฺมณรหิตตฺตา ปฏิสนฺธิยา จ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตา ‘‘รูปา…เป… ชฺชนฺตสฺสา’’ติ อุทาหฏํ. ฉ ภวงฺคานิ ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณานิ โหนฺติ, นว จิตฺตกฺขณา อตีตาติ สตฺตจิตฺตกฺขณาวสิฏฺฐายุเก คตินิมิตฺเต ปฏิสนฺธิยา ปวตฺตตฺตาติ ทฏฺฐพฺพํ.

1434. ‘과거를 대상으로 함’이라고 인용되었으나, 주석서의 구절은 여러 판본에서 ‘atītārammaṇā(과거를 대상으로 하는 것들)’로 나타난다. 그러므로 연기분별(Paṭiccasamuppādavibhaṅga)의 주석에서 “죽음의 순간에 친지들이 ‘얘야, 이것은 너를 위한 불공(buddhapūjā)이니 마음을 청정하게 하라’고 말하며”라는 등의 방식으로 오문(五門)에서 색(色) 등의 대상이 제시되고, 거기서 심등록으로 끝나는 14가지 마음의 진행을 설한 뒤, 바로 그 한 심찰나에 머무는 대상에 재생연결식이 일어난다고 하여 재생연결의 현재대상성을 설명할 것이기 때문에, ‘그러므로’라는 뜻이다. 두 번의 유분거, 전향이 죽음의 임박함으로 인해 속도가 느려져 다섯 번의 속행, 두 번의 심등록, 죽음의 마음까지 11심찰나가 지났으므로 “5심찰나의 수명이 남았을 때”라고 하였다. ‘다른 경우’란 다른 대상을 가진 죽음의 경우이다. 이제 그 “다른 경우”라고 간략하게 말한 뜻을 상세히 보이기 위해 “진실로 ~할 때” 등을 말씀하셨다. 죽음의 마음이 심등록을 결여하고 재생연결식이 현재의 대상을 가졌으므로 “색... 등에 전향하는 이의”라는 예가 인용되었다. 6심찰나의 유분거가 현재를 대상으로 하고, 9심찰나가 지났으므로 7심찰나의 수명이 남은 취생상(gatinimitta)에서 재생연결이 일어나는 것으로 보아야 한다.

วิชฺชมานเมว กายํ อารมฺมณํ กโรตีติ เอเตน สุขลหุสญฺโญกฺกมเนน ปจฺจุปฺปนฺนสฺเสว ภูตุปาทายรูปสงฺฆาตสฺส ลหุปริวตฺติภาวาปาทนํ, น ภาวิโนติ ทสฺเสติ.

“존재하는 몸만을 대상으로 한다”는 이것은, 즐겁고 가벼운 인식에 들어감으로써 현재의 근본 물질과 파생 물질의 결합체에 가벼운 변화의 상태를 일으키는 것이지, 미래의 것에 그렇게 하는 것이 아님을 보여준다.

เอตฺถนฺตเรติ อปากฏกาลโต ปฏฺฐาย ยาว ปากฏกาโล, เอตสฺมึ อนฺตเร. ยสฺมา ปน กสฺสจิ กิญฺจิ สีฆํ ปากฏํ โหติ, กสฺสจิ ทนฺธํ, ตสฺมา ‘‘เอกทฺเวสนฺตติวารา’’ติ อนิยเมตฺวา วุตฺตํ. ‘‘วจนสิลิฏฺฐตาวเสน วุตฺต’’นฺติ เอเก, เกจิ ปน ‘‘เอตฺถนฺตเร ปวตฺตา รูปธมฺมา อรูปธมฺมา จ ปจฺจุปฺปนฺนาติ คหิเต เอโก สนฺตติวาโร โหติ, ตํ ปน ทฺวิธา วิภชิตฺวา อปากฏกาลํ อาทึ กตฺวา เยภุยฺเยน ปากฏกาลโต โอรภาโว เอโก โกฏฺฐาโส เยภุยฺเยน ปากฏกาลํ อาทึ กตฺวา ยาว สุปากฏกาโล เอโกติ เอเต ทฺเว สนฺตติวารา. อิมินา นเยน เสสสนฺตติวารเภทาปิ เวทิตพฺพา. ตตฺถ กาลวเสน สพฺเพสํ สมานภาวํ อคฺคเหตฺวา ธมฺมานํ สทิสปฺปวตฺติวเสน สนฺตติปริจฺเฉโท ทีปิตพฺโพ’’ติ วทนฺติ. กิญฺจิ กิญฺจิ กาลํ สทิสํ ปวตฺตมานาปิ หิ อุตุจิตฺตาทิสมุฏฺฐานา รูปธมฺมา สนฺตติวาราติ วุจฺจนฺติ. ยทาห ‘‘อติปริตฺตา’’ติอาทินา, อรูปสนฺตติปิ เจตฺถ ยถาวุตฺตรูปสนฺตติปริจฺฉินฺนา สงฺคหิตาเยวาติ ทฏฺฐพฺพํ. ปจฺจุปฺปนฺเนสุ ธมฺเมสุ สํหีรตีติ ตณฺหาทิฏฺฐีหิ อากฑฺฒนียฏฺฐานภาเวน วุตฺตํ. ‘‘โย จาวุโส, มโน เย จ ธมฺมา’’ติ วิสยิวิสยภูตา เอกภวภูตา จ เอกสนฺตติปริยาปนฺนา ธมฺมา วิภาคํ อกตฺวา คยฺหมานา อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ โหติ, สติ ปน วิภาคกรเณ [Pg.214] ขณสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนตา ลพฺภตีติ อาห ‘‘อทฺธาปจฺจุปฺปนฺนํ โหนฺตํ เอตํ อุภยํ โหตี’’ติ.

'이 사이(Etthantare)'란 분명하지 않은 때부터 분명한 때까지, 그 사이를 말한다. 그러나 어떤 이에게는 무엇이 금방 분명해지고 어떤 이에게는 더디게 되기 때문에, '한두 번의 상속 과정(santativāra)'이라고 확정하지 않고 설해졌다. 어떤 이들은 '말의 매끄러움 때문에 설해진 것'이라고 하고, 또 어떤 이들은 '이 사이에서 일어난 물질적인 법(rūpadhammā)과 비물질적인 법(arūpadhammā)이 현재라고 취해질 때 하나의 상속 과정이 된다. 그러나 그것을 둘로 나누어, 분명하지 않은 때를 시작으로 하여 대개 분명한 때보다 이전의 한 부분과, 대개 분명한 때를 시작으로 하여 아주 분명한 때까지의 한 부분, 이렇게 두 상속 과정이 있다. 이러한 방식으로 나머지 상속 과정의 차별도 알아야 한다. 거기서 시간의 관점에서 모든 것의 동일함을 취하지 않고 법들의 유사한 발생의 관점에서 상속의 구분이 명시되어야 한다'라고 말한다. 왜냐하면 기온(utu)이나 마음(citta) 등에서 생긴 물질적 법들이 얼마간의 시간 동안 유사하게 발생하더라도 상속 과정이라 불리기 때문이다. '매우 미세한(atiparittā)' 등의 구절에서 말한 것처럼, 비물질적 상속도 여기서 말한 물질적 상속에 의해 규정된 것에 포함된 것으로 보아야 한다. 현재의 법들에 집착한다는 것은 갈애와 사견 등에 의해 끌어당겨질 수 있는 상태를 의미한다. '도반이여, 의근(mano)과 법(dhammā)들'이라는 구절은 주관(visayī)과 객관(visaya)이 된 것들, 한 존재(ekabhava)가 된 것들, 그리고 하나의 상속에 포함된 법들을 구분하지 않고 취할 때 기간적 현재(addhāpaccuppanna)가 되지만, 구분이 있을 때는 찰나적 상속의 현재성(khaṇasantatipaccuppannatā)이 얻어지기 때문에 '기간적 현재가 될 때 이 두 가지가 된다'라고 말한 것이다.

ตสฺสาติ มหาชนสฺส. อตีตาทิวิภาคํ อกตฺวาติ อาวชฺชนาทีนํ สมานาการปฺปวตฺติยา อุปายํ ทสฺเสติ. สิทฺธํ โหตีติ ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺเตปิ ปริกมฺมเจโตปริยญาณานํ อยํ ปาฬิ สุฏฺฐุ นีตา โหตีติ อตฺโถ. อตีตตฺติโก จ เอวํ อภินฺโน โหตีติ เอวํ ขณปจฺจุปฺปนฺเนเยว ธมฺเม อิธ ปจฺจุปฺปนฺโนติ คยฺหมาเน อญฺญปทสงฺคหิตสฺเสว อนนฺตรปจฺจยภาวํ ปกาเสนฺโต อตีตตฺติโก จ ปฏฺฐาเน อเภทโต สมฺมา อตฺถสฺส อุทฺธฏตฺตา อวินาสิโต โหติ. อถ วา อตีตตฺติโกติ ปฏฺฐาเน อตีตตฺติกปาฬิ, อิมาย อตีตตฺติกปาฬิยา ยถาวุตฺตการณโตเยว อภินฺโน อวิสิฏฺโฐ อญฺญทตฺถุ สํสนฺทติ สเมตีติ อตฺโถ.

'그의(Tassa)'란 대중의 것이다. '과거 등의 구분을 하지 않고'라는 것은 전향(āvajjana) 등이 동일한 양상으로 일어나는 방편을 보여준다. '성립된다(Siddhaṃ hoti)'는 것은 찰나적 현재를 대상으로 할 때에도 예비적인 타심통(parikammacetopariyañāṇa)들에게 이 성전(Pāḷi)이 잘 인도되었다는 의미이다. '과거 삼개(atītattika)도 이와 같이 나뉘지 않는다'는 것은 이와 같이 찰나적 현재의 법들만을 여기서 현재라고 취할 때, 다른 구절에 포함된 것의 무간연(anantarapaccaya)의 상태를 밝히면서 발취론(Paṭṭhāna)에서 과거 삼개가 나뉘지 않음으로써 그 의미가 바르게 도출되어 파괴되지 않음을 의미한다. 또는 과거 삼개란 발취론의 과거 삼개 성전(pāḷi)을 말하며, 이 과거 삼개 성전이 앞서 말한 이유 때문에 나뉘지 않고 차별이 없으며 오직 부합하고 일치한다는 의미이다.

ยถาสมฺภวนฺติ อาวชฺชนาย อนาคตารมฺมณตา, ชวนานํ ปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณตา อนาคตปจฺจุปฺปนฺนาตีตารมฺมณตาติ โยเชตพฺพํ. นานารมฺมณตา น สิยา อทฺธาวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺตาติ อธิปฺปาโย. อยญฺจ อตฺโถ เอกิสฺสา ชวนวีถิยา เอกสฺมึเยว จิตฺเต ปวตฺติยํ อาวชฺชนาทีนํ อนาคตาทิอารมฺมณตา สมฺภวตีติ สมฺภวทสฺสนวเสน วุตฺโตติ ยถาธิปฺเปตสฺส อภิญฺญาจิตฺตสฺส ขณปจฺจุปฺปนฺเน ปวตฺตึ โยเชตฺวา ทสฺเสตุํ ‘‘เตนา’’ติอาทิมาห. ตีณีติ ‘‘อตีตารมฺมโณ ธมฺโม อตีตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย, อนาคตารมฺมโณ ธมฺโม อนาคตารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส, ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมโณ ธมฺโม ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณสฺส ธมฺมสฺส อาเสวนปจฺจเยน ปจฺจโย’’ติ (ปฏฺฐา. ๒.๑๙.๓๔) ปทนฺตรสงฺคหิตธมฺมานเปกฺขา ธมฺมา ตีณิ ปญฺหวิสฺสชฺชนานีติ อตฺโถ. อนาเสวนํ นตฺถีติ อาเสวนลาเภ สติ ยถาธมฺมสาสเน อวจนสฺส การณํ นตฺถีติ อวจเนน ตตฺถ อิตเรสํ ปญฺหานํ ปฏิเสโธ วิญฺญายตีติ อธิปฺปาโย.

'가능한 대로(Yathāsambhavaṃ)'라는 것은 전향(āvajjana)은 미래의 대상을 가지고, 속행(javana)들은 현재와 과거의 대상, 그리고 미래와 현재와 과거의 대상을 가진다는 것과 결합되어야 한다. 기간(addhā)의 관점에서의 현재 대상성 때문에 대상이 다양해지지 않을 것이라는 의도이다. 그리고 이 의미는 하나의 속행 과정(javanavīthi)의 단 하나의 마음이 일어날 때 전향 등의 미래 대상성 등이 가능하다는 '가능성(sambhava)을 보여줌'으로써 설해진 것이므로, 의도된 신통지(abhiññācitta)가 찰나적 현재에서 일어나는 것과 결합하여 보여주기 위해 '그것 때문에(tena)' 등을 말하였다. '셋(Tīṇi)'이란 '과거를 대상으로 하는 법은 과거를 대상으로 하는 법에게 수습연(āsevanapaccaya)으로 조건이 되고, 미래를 대상으로 하는 법은 미래를 대상으로 하는 법에게, 현재를 대상으로 하는 법은 현재를 대상으로 하는 법에게 수습연으로 조건이 된다(Paṭṭhāna 2.19.34)'는 다른 구절에 포함된 법들을 고려하지 않은 세 가지 질문의 답변이라는 의미이다. '수습(āsevana)이 없음이 아니다'라는 것은 수습을 얻었을 때 법의 가르침(dhammasāsane)에서 말하지 않을 이유가 없으므로, 말하지 않음으로써 거기서 다른 질문들을 부정하는 것으로 이해된다는 의도이다.

เอตสฺส วาทสฺสาติ ‘‘อาวชฺชนชวนานํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตฺเตปิ เจโตปริยญาณํ สิทฺธ’’นฺติ วาทสฺส. นิสฺสยภาโวติ อตฺถสมฺภวโต ยถาวุตฺตนยสฺส โชตกภาโว. ยนฺติ จิตฺตํ. ตสฺสาติ อาวชฺชนชวนานํ [Pg.215] ขณปจฺจุปฺปนฺนนิรุทฺธารมฺมณตาวจนสฺส. เอตฺถ จ กาลวิเสสํ อามสติ, อนาคตาเยว จ อาวชฺชนา ปวตฺตตีติ นยิทํ ยุชฺชมานกํ. อถ ‘‘ยํ อิมสฺส จิตฺตํ ภวิสฺสติ, ตํ ชานามี’’ติ อาโภคํ กโรติ, เอวํ สติ ปริกมฺมาภิญฺญาจิตฺตานมฺปิ อนาคตารมฺมณตฺตเมวาติ สพฺพตฺถ อาวชฺชนชวนานํ อนาคตปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา น สิชฺฌตีติ อาห ‘‘ปวตฺติ…เป… วุตฺตตฺตา’’ติ. โทสาปตฺติยาติ โทสาปชฺชเนน, โทสาปตฺติโต วา. ราสิเอกเทสาวชฺชนปฏิเวเธติ ยถารุตวเสเนว ปุริมวาทิปกฺขมาห, สมฺปตฺตสมฺปตฺตาวชฺชนชานเนติ อตฺตนา นิทฺธาริตปกฺขํ. ปุริมวาทิโน นานุชาเนยฺยุนฺติ อทฺธาสนฺตติปจฺจุปฺปนฺนปทตฺถตา อภิธมฺมมาติกายํ อาคตปจฺจุปฺปนฺนปทสฺส นตฺถีติ อธิปฺปาเย ฐตฺวา นานุชาเนยฺยุํ. เอตฺถ จ สติปิ สภาวเภเท อาการเภทาภาวโต เอกตฺตนยวเสน อาวชฺชนปริกมฺมาภิญฺญาจิตฺตานํ นานารมฺมณตาโทโส นตฺถีติ ขณปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา เจโตปริยญาณสฺส ปุริมวาทีนํ อธิปฺปายวิภาวนมุเขน ทสฺสิตา. อฏฺฐกถายํ ปน ‘‘สภาวเภเท สติ นานารมฺมณตาโทสาภาโว นตฺถิ เอวาติ เอกสฺมึ เอว จิตฺเต อทฺธาสนฺตติวเสน ปจฺจุปฺปนฺนารมฺมณตา วิภาวิตา’’ติ ทฺวีสุปิ วาเทสุ ยํ ยุตฺตํ, ตํ วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

'이 설(Etassa vādass)'이란 '전향과 속행이 미래와 현재를 대상으로 할 때에도 타심통이 성립된다'는 설을 말한다. '의지처가 됨(Nissayabhāvo)'이란 의미가 가능하기 때문에 앞서 말한 방식의 조명자가 됨을 말한다. '어떤(Yaṃ)'이란 마음이다. '그의(Tassa)'란 전향과 속행이 찰나적 현재에서 멸한 것을 대상으로 한다는 말에 대한 것이다. 여기서 시간의 차이를 접하며 미래에만 전향이 일어난다는 것은 적절하지 않다. 만약 '그의 이 마음이 장차 생길 것을 나는 안다'라고 주의(ābhoga)를 기울인다면, 이와 같이 예비적인 신통지들도 미래를 대상으로 할 뿐이므로 모든 곳에서 전향과 속행이 미래와 현재를 대상으로 한다는 것이 성립되지 않기에 '발생... (중략) ...설해졌기 때문'이라고 하였다. '허물에 빠짐(Dosāpattiyā)'이란 허물이 생김으로써, 또는 허물에 빠짐으로 인해서이다. '무더기(rāsi)의 한 부분에 대한 전향의 꿰뚫음'에서는 문구 그대로 이전 설을 주장하는 자들의 측면을 말하고, '도달하고 도달한 전향의 앎'에서는 자신이 확정한 측면을 말한다. 이전 설을 주장하는 자들이 동의하지 않을 것이라는 것은, 아비담마 마띠까(Abhidhammamātikā)에 나온 '현재(paccuppanna)'라는 단어의 의미에 '기간과 상속의 현재'라는 뜻이 없다는 의도에 머물러 동의하지 않는 것이다. 여기서 본질(sabhāva)의 차이가 있더라도 양상(ākāra)의 차이가 없기 때문에, 유일성의 방법(ekattanaya)에 의해 전향과 예비적 신통지들이 다양한 대상을 가진다는 허물이 없다는 사실이 타심통의 찰나적 현재 대상성을 이전 설을 주장하는 자들의 의도를 밝히는 방식으로 보여졌다. 그러나 주석서(Aṭṭhakathā)에서는 '본질의 차이가 있을 때 대상이 다양해지는 허물이 없는 것이 아니므로, 하나의 마음에서 기간과 상속의 관점에 따른 현재 대상성이 설명되었다'라고 하였으니, 두 설 중에서 타당한 것을 검토하여 취해야 한다.

เตเนวาติ ยสฺมา อตีตตฺติเก อุปฺปนฺนตฺติเก จ เจโตปริยญาณสฺส วตฺตมานธมฺมารมฺมณภาวโชตโน ปาโฐ น ทิสฺสติ, เตเนว การเณน. ทฺวีสุ ญาเณสูติ ปุพฺเพนิวาสเจโตปริยญาเณสุ. กมฺมมุเขน คยฺหนฺตีติ สติปิ อารมฺมณภาเว จตฺตาโร ขนฺธา ยถากมฺมูปคญาเณน กมฺมทฺวาเรน กุสลากุสลา อิจฺเจว คยฺหนฺติ, น ปน วิภาคโสติ ทสฺเสติ. โลภาทิสมฺปโยควิเสเสน ทุจฺจริตภาโว, อโลภาทิสมฺปโยควิเสเสน จ สุจริตภาโว ลกฺขียตีติ ทุจฺจริตสุจริตานิ วิภาเวนฺตํ โลภาทโยปิ วิภาเวติเยว นาม โหตีติ อาห ‘‘ทุจฺจริต…เป… ภาวนํ โหตี’’ติ.

Tenevāti는 과거 삼법(atītattika)과 발생 삼법(uppannattika)에서 타심통의 현재 법을 대상으로 하는 것에 대한 경문이 보이지 않기 때문에, 바로 그 이유 때문이라는 뜻이다. Dvīsu ñāṇesū는 숙명통과 타심통을 의미한다. Kammamukhena gayhantī는 대상이 되는 상태가 있더라도 네 가지 온(khandha)은 업에 따른 지혜(yathākammūpagañāṇa)에 의해 업의 문을 통해 유익하거나 해로운 것으로만 파악될 뿐이지, 구체적인 분석으로는 파악되지 않음을 보여준다. 탐욕 등과의 결합의 차이에 따라 악행의 상태가 되고, 무탐 등과의 결합의 차이에 따라 선행의 상태가 특징지어지므로, 악행과 선행을 구분할 때 탐욕 등도 구분되는 셈이 된다고 하여 "악행... 등... 됨이라"고 하였다.

๑๔๓๕. อสภาวธมฺมสฺส ‘‘อห’’นฺติอาทิปญฺญตฺติยา อชฺฌตฺตธมฺมุปาทานตาย สิยา โกจิ อชฺฌตฺตปริยาโย, น ปน สภาวธมฺมสฺส อสตฺตสนฺตาเนว ตสฺสาติ วุตฺตํ ‘‘สภาว…เป… อโหนฺต’’นฺติ. ตถา หิ ‘‘อตฺตโน ขนฺธาทีนิ ปจฺจเวกฺขนฺตสฺสา’’ติ เอตฺถ ‘‘อชฺฌตฺตารมฺมณา’’ติ ปทสฺส อตฺถวิวรณวเสน ‘‘อชฺฌตฺตํ คยฺหมานํ อหนฺติ ปญฺญตฺตึ อาทิ-สทฺเทน คณฺหาตี’’ติ [Pg.216] วกฺขติ. ยทิ เอวํ ตสฺส อชฺฌตฺตตฺติเกปิ อชฺฌตฺตภาโว วตฺตพฺโพ สิยา? น, พหิทฺธาภาวสฺส วิย อชฺฌตฺตภาวสฺสปิ อชฺฌตฺตตฺติเก นิปฺปริยายวเสน อธิปฺเปตตฺตาติ. ยทาห ‘‘อสภา…เป… น วุตฺต’’นฺติ. อากิญฺจญฺญายตนาทีติ อาทิ-สทฺเทน สาวชฺชนานิ ตสฺส ปุเรจาริกอุปจารจิตฺตานิ ตสฺส อารมฺมเณน ปวตฺตนกปจฺจเวกฺขณอสฺสาทนาทิจิตฺตานิ จ สงฺคณฺหาติ.

1435. 자성이 없는 법(asabhāvadharma)에 대해서 '나'라는 등의 명칭(paññatti)으로 내부의 법을 집착하기 때문에 어떤 내부적인 방식(pariyāya)이 있을 수 있지만, 중생의 상속(santāna)이 아닌 자성법에 대해서는 그것이 없으므로 "자성... 등... 되지 않음"이라고 하였다. 이와 같이 "자신의 온 등을 반조하는 자에게"라는 대목에서 '내부를 대상으로 함'이라는 단어의 의미를 설명하면서 "내부로 파악되는 나라는 명칭 등을 ādi-sadda로 취한다"고 설명할 것이다. 만약 그렇다면 내부 삼법에서도 내부의 상태라고 말해야 하는가? 아니다. 외부의 상태와 마찬가지로 내부의 상태도 내부 삼법에서는 방편이 없는 방식(nippariyāyavasena)으로 의도되었기 때문이다. 그래서 "자성... 등... 말하지 않음"이라고 하였다. Ākiñcaññāyatanādi에서 ādi-sadda는 그것에 앞서 일어나는 예비적 마음(upacāracitta)들과 그 대상을 통해 일어나는 반조(paccavekkhaṇa)나 즐김(assādana) 등의 마음들을 포함한다.

อากิญฺจญฺญายตนํ ตํ-สทฺเทน อากฑฺฒิตฺวา วทติ, น ปน ตํ สพฺพนฺติ วุตฺตํ, ยญฺจ ตสฺส ปุเรจาริกนฺติ อตฺโถ. เลสวจนนฺติ เอกเทสสารุปฺเปน สมานารมฺมณภาเวน เอกเทสสฺเสว วจนํ. ลิสฺสติ สิลิสฺสติ เอกเทเสน อลฺลียตีติ หิ เลโส. เยสนฺติ กามาวจรกุสลากุสลมหากิริยาวชฺชนจิตฺตานํ กุสลกิริยาเภทสฺส รูปาวจรจตุตฺถสฺส จ. เอวํ อุเปกฺขาสหคตนิทฺเทสาทีสูติ เยสํ อทุกฺขมสุขาย เวทนาย สมฺปยุตฺตตา วุตฺตา, เตสุ เอกเมว อุเปกฺขาสหคตนิทฺเทสํ วตฺวา อิตรํ น วตฺตพฺพํ สิยาติ อตฺโถ. อาทิ-สทฺเทน เหตุสมฺปยุตฺตกามาวจราทินิทฺเทเส สงฺคณฺหาติ. ตตฺถาปิ หิ ปริตฺตสเหตุกาทิภาเวน วุตฺเตสุ ธมฺเมสุ เอกเมว วตฺวา อิตรํ น วตฺตพฺพํ สิยาติ. อภาวนานิฏฺฐปฺปวตฺติยาติ อภาวนานิฏฺฐปฺปวตฺติยา อภาวนาการสฺส อุกฺกํสปฺปวตฺติยาติ อตฺโถ, อภาวสฺส วา อุกฺกํสปฺปวตฺติยา. นวตฺตพฺพํ ชาตํ อชฺฌตฺตารมฺมณาทิภาเวนาติ อธิปฺปาโย. ตานีติ อากิญฺจญฺญายตเนน สมานารมฺมณานิ อาวชฺชนาทีนิ. ยทิ เอวํ ‘‘อภาวนาสามญฺเญ’’ติ กสฺมา วุตฺตํ. น หิ อากิญฺจญฺญายตนารมฺมณสฺส ปจฺจเวกฺขณอสฺสาทนาทิวเสน ปวตฺตจิตฺตานํ อภาวนากาเรน ปวตฺติ อตฺถีติ? น, อภาเวตพฺพตาย อธิปฺเปตตฺตา. น ภาวียตีติ หิ อภาวนํ, น น ภาเวตีติ.

무소유처를 taṃ-sadda로 인용하여 말하지만, 그것이 전부라는 뜻은 아니며 그것에 선행하는 것(purecārika)이라는 의미이다. Lesavacana란 일부분의 유사함이나 동일한 대상을 가짐으로써 일부분만을 말하는 것이다. Lissati(붙다), silissati(밀착하다)는 것은 일부분에 달라붙는 것이므로 lesa(흔적/부분)라고 한다. Yesaṃ은 욕계의 유익한 마음, 해로운 마음, 대작용 마음, 전향하는 마음과 유익한 작용의 분류인 색계 제4선의 마음들을 말한다. 이와 같이 "평온(upekkhā)이 함께하는 설명 등"에서 괴롭지도 즐겁지도 않은 느낌과 결합되었다고 언급된 것들 중 오직 하나인 평온이 함께하는 설명만을 말하고 다른 것은 말하지 않아도 된다는 의미이다. Ādi-sadda는 원인과 결합된 욕계 등의 설명을 포함한다. 거기에서도 작고 원인이 있는 등의 상태로 언급된 법들 중에서 오직 하나만 말하고 다른 것은 말하지 않아도 되기 때문이다. Abhāvanāniṭṭhappavatti는 닦지 않음(abhāvanā)의 성취가 일어남, 즉 닦지 않는 방식이 탁월하게 일어남을 의미하거나 혹은 없음(abhāva)의 탁월한 일어남을 의미한다. 내부를 대상으로 하는 등의 상태로 말해서는 안 된다는 의도이다. Tāni는 무소유처와 동일한 대상을 가지는 전향 등의 마음들이다. 만약 그렇다면 왜 "닦지 않음의 공통성"이라고 말했는가? 무소유처를 대상으로 하는 반조나 즐김 등에 의해 일어나는 마음들은 닦지 않는 방식으로 일어나는 것이 아니지 않는가? 아니다. 닦여서는 안 될 것으로 의도되었기 때문이다. 닦여지지 않는 것이 abhāvana이지, 닦지 않는 것이 아니다.

คหณวิเสสนิมฺมิตานีติอาทีสุ อยมธิปฺปาโย – ยทิปิ ภาวนาญาณนิมฺมิตาการมตฺเตสุ สภาวโต อวิชฺชมาเนสุ วิสเยสุ เยภุยฺเยน มหคฺคตา ธมฺมา ปวตฺตนฺติ, พหิทฺธาการคฺคหณวเสน ปน กสิณาทีนํ พหิทฺธาภาโวติ ตทารมฺมณธมฺมา พหิทฺธารมฺมณาติ วุตฺตํ. กสิณานญฺหิ สนฺตานํ มุญฺจิตฺวา อุปฏฺฐานํ วิเสสโต วฑฺฒิตกสิณวเสน วิญฺญายติ, ปฐมารุปฺปวิญฺญาณาภาวสฺส ปน น พหิทฺธากาโร, นาปิ อชฺฌตฺตากาโรติ [Pg.217] อุภยาการวิธุเร ตสฺมึ อนญฺญสาธารเณน ปวตฺติยากาเรน ปวตฺตมานํ อากิญฺจญฺญายตนเมว นวตฺตพฺพารมฺมณํ วุตฺตํ, น อิตเร อิตราการปฺปวตฺติโตติ. กามาวจรกุสลานนฺติ นิทสฺสนมตฺตํ ทฏฺฐพฺพํ.

Gahaṇavisesanimmitāni 등의 대목에서의 의도는 이러하다. 비록 수행의 지혜에 의해 만들어진 모습들일 뿐이라서 자성으로는 존재하지 않는 대상들에 대해서 대부분의 고귀한 법(mahaggata)들이 일어나지만, 외부의 모습을 취하는 방식을 통해 카시나 등의 외부적 상태가 되므로 그 대상을 가지는 법들을 "외부를 대상으로 하는 법"이라고 하였다. 카시나의 상속을 벗어나 나타나는 것은 특히 증장된 카시나를 통해 인식되지만, 첫 번째 무색계식의 없음(무소유처의 대상)에 대해서는 외부의 모습도 아니고 내부의 모습도 아니다. 이 두 가지 모습이 없는 그것에 대해 독특한 발생 방식으로 일어나는 무소유처만을 "말할 수 없는 대상(navattabbārammaṇa)"이라고 하였으며, 다른 것들은 다른 방식으로 일어나기 때문이다. "욕계 유익한 것들의"라는 표현은 예시일 뿐임을 알아야 한다.

อากิญฺจญฺญายตนวิปากํ เนวสญฺญานาสญฺญายตนสฺส วิปากาทิกสฺสาติ อตฺถวเสน วิภตฺติ ปริณาเมตพฺพา. อภินีหาราสมฺภวโตติ สมาปตฺติจิตฺตสฺส อภินีหรณาสมฺภวโต. กุสลเมว วิปากสฺส อารมฺมณนฺติ กตฺวา ‘‘วิปากสฺสา’’ติอาทิ วุตฺตํ.

무소유처의 과보를 비상비비상처의 과보 등으로 의미에 따라 격(vibhatti)을 바꾸어야 한다. Abhinīhārāsambhavato는 증득(samāpatti)의 마음을 이끌어 낼(abhinīharaṇa) 수 없기 때문이다. 유익한 것만이 과보의 대상이 된다고 하여 "과보의" 등을 언급하였다.

อสภาวธมฺมตฺเตปิ พหิทฺธากาเรน คหณียภาวโต กสิณานํ พหิทฺธาภาโว วิย เอกนฺตโต อิธ อชฺฌตฺตธมฺมุปาทานตาย อหนฺติ ปญฺญตฺติยา สิยา อชฺฌตฺตภาโวติ วุตฺตํ ‘‘อชฺฌตฺต’’นฺติอาทิ. ‘‘ขนฺธาทีติ อาทิ-สทฺเทน ธาตุอายตนาทิ สงฺคยฺหตี’’ติ จ วทนฺติ. เอส นโยติ ‘‘อรูปกฺขนฺเธ ขนฺธาติ คเหตฺวา’’ติอาทิกํ วณฺณนานีตึ อาห. ปเรสํ ขนฺธาทิคฺคหเณติ ปเรสํ ขนฺธาทีติ อิมสฺส ปทสฺส กถเน อุจฺจารเณ. สพฺพํ อุปาทาปญฺญตฺตึ อาห อาทิสทฺเทนาติ สมฺพนฺโธ.

자성법이 아니더라도 외부의 모습으로 파악될 수 있기 때문에 카시나의 외부적 상태와 마찬가지로, 여기서는 결정적으로 내부의 법을 집착함으로써 '나'라는 명칭에 대해 내부적 상태가 있을 수 있다고 하여 "내부" 등이라고 하였다. "온 등"에서 ādi-sadda로 계(dhātu)와 처(āyatana) 등이 포함된다고들 말한다. "이러한 방식"이란 "무색온을 온이라고 파악하여" 등의 설명 방식을 말한다. "타인의 온 등을 파악함에 있어서"란 타인의 온 등이라는 단어를 말하고 발음함에 있어서이다. ādi-sadda로 모든 파생된 명칭(upādāpaññatti)을 말한다는 연결이다.

ติกอตฺถุทฺธารวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

삼법 의미 추출 설명이 끝났다.

ทุกอตฺถุทฺธารวณฺณนา

이법 의미 추출 설명

๑๔๗๓. อญฺญถาติ วุตฺตปฺปการสฺส ทสฺสเน. วุตฺตปฺปการสฺส ทสฺสนโต เอว หิ อฏฺฐกถายํ สสงฺขาริกานํ ถินมิทฺธวิรเห อสงฺขาริกสทิสี โยชนา น ทสฺสิตา. ภวราคาทีสูติ ภวราคมูลิกาทีสุ โยชนาสุ.

1473. Aññathā는 언급된 방식의 제시를 의미한다. 언급된 방식을 제시함에 있어서 주석서(aṭṭhakathā)에서는 유자극(sasaṅkhārika)의 마음에서 해태와 혼면(thinamiddha)이 없을 때 무자극(asaṅkhārika)과 유사한 조합(yojanā)을 보여주지 않았기 때문이다. "유(existence)에 대한 탐욕 등"이란 유에 대한 탐욕을 근본으로 하는 등의 조합들을 말한다.

๑๕๑๑. ทฺเวติ อุทฺธจฺจาวิชฺชานีวรณานิ. ตีณีติ กามจฺฉนฺทพฺยาปาทวิจิกิจฺฉาสุ เอเกเกน อุทฺธจฺจาวิชฺชานีวรณานิ. ทฺเว วา ตีณิ วาติ ปาฬิยํ วา-สทฺทสฺส ลุตฺตนิทฺทิฏฺฐตํ อาห. อถ วา นิปาตสทฺทสนฺนิธาเนปิ นามปทาทีหิ เอว สมุจฺจยาทิอตฺโถ วุจฺจติ, น นิปาตปเทหิ เตสํ อวาจกตฺตาติ อนฺตเรนปิ นิปาตปทํ อยมตฺโถ ลพฺภติ. ตถา วจนิจฺฉาย สมฺภโว เอว เหตฺถ ปมาณนฺติ ปาฬิยํ ‘‘ทฺเว ตีณี’’ติ วุตฺตํ. ยตฺถ [Pg.218] สหุปฺปตฺตีติอาทินา ‘‘ทฺเว ตีณี’’ติ ลกฺขณวจนนฺติ สพฺพสาธารณมตฺถมาห. ตถา หิ ‘‘เอวญฺจ กตฺวา กิเลสโคจฺฉเก จา’’ติ วุตฺตํ. ตสฺสายมธิปฺปาโย – กิเลสทฺวยสหิตสฺเสว จิตฺตุปฺปาทสฺส อภาเวปิ ปาฬิยํ ทฺวิคฺคหณํ กตํ, กิเลสานญฺจ สมฺภวนฺตานํ สพฺเพสํ สรูเปน คหณํ น กตนฺติ ทฺเว ตโยติ ลกฺขณกรณนฺติ วิญฺญายตีติ.

1511. '둘'이란 들뜸의 장애와 무명의 장애를 말한다. '셋'이란 감각적 욕망, 악의, 의심 중의 각각 하나와 들뜸의 장애와 무명의 장애가 함께하는 것을 말한다. '둘 혹은 셋'이라는 표현은 빠알리(성전)에서 '혹은(vā)'이라는 단어가 생략되어 설해진 것이라고 한다. 또는 접속사가 인접해 있더라도 명사 등에 의해서만 조합 등의 의미가 설해지며, 접속사는 그것들을 표현하지 못하기 때문에 접속사 없이도 이 의미가 얻어진다. 이와 같이 말하고자 하는 의도의 발생이 여기서 근거가 되므로 빠알리에서 "둘, 셋"이라고 설해진 것이다. "함께 발생하는 곳에서" 등의 구절을 통해 "둘, 셋"이라는 특징을 설명하는 말은 모든 공통된 의미를 말하는 것이다. 이와 같이 "이와 같이 하여 번뇌의 묶음(kilesagocchaka)에서도"라고 설해졌다. 이것의 의도는 다음과 같다. 즉, 두 가지 번뇌를 동반하는 심발생(cittuppāda)이 없는 경우에도 빠알리에서 '둘'이라는 파악이 이루어졌으며, 발생하는 모든 번뇌를 그 자체로 파악한 것은 아니므로 '둘 혹은 셋'은 특징을 짓는 것(lakkhaṇakaraṇa)으로 이해된다는 것이다.

ยทิ สพฺพากุสเล อุปฺปชฺชนกสฺสปิ อุทฺธจฺจสฺส เอโก เอว จิตฺตุปฺปาโท วิสยภาเวน วุจฺจติ, อวิชฺชานีวรณสฺสปิ ตถา วตฺตพฺพนฺติ อธิปฺปาเยน ‘‘กสฺมา วุตฺต’’นฺติอาทินา โจเทติ. อิตโร อุทฺธจฺจนีวรณสฺเสว ตถา วตฺตพฺพตํ อวิชฺชานีวรณสฺส ตถา วตฺตพฺพตาภาวญฺจ ทสฺเสตุํ ‘‘สุตฺตนฺเต’’ติอาทิมาห. ตตฺถ สุตฺตนฺเต วุตฺเตสุ ปญฺจสุ นีวรเณสูติ อุทฺธจฺจสหคเต อุทฺธจฺจสฺส อวิชฺชานีวรเณน นีวรณสหิตตํ อาสงฺกิตฺวา วุตฺตํ. นนุ จ สุตฺตนฺเตปิ ‘‘อวิชฺชานีวรณานํ สตฺตาน’’นฺติอาทีสุ (สํ. นิ. ๒.๑๒๔) อวิชฺชา ‘‘นีวรณ’’นฺติ วุตฺตาติ? สจฺจเมตํ, ฌานงฺคานํ ปฏิปกฺขภาเวน ปน สุตฺตนฺเต พหุลํ กามจฺฉนฺทาทโย ปญฺเจว นีวรณานิ วุตฺตานีติ เยภุยฺยวุตฺติวเสน เอตํ วุตฺตนฺติ ทฏฺฐพฺพํ.

만약 모든 불선심에서 일어나는 들뜸에 대해서도 하나의 심발생만이 대상의 상태로 설해진다면, 무명의 장애에 대해서도 그와 같이 설해져야 한다는 의도로 "어찌하여 설했는가" 등으로 질문한다. 다른 한편은 들뜸의 장애만이 그와 같이 설해져야 하고 무명의 장애는 그와 같이 설해져서는 안 된다는 것을 보여주기 위해 "경전에서(suttante)" 등으로 설명한다. 거기서 경전에서 설해진 다섯 가지 장애 중에서라는 말은 들뜸과 결합된 심에서 들뜸이 무명의 장애와 함께 장애가 되는 것을 우려하여 설해진 것이다. 그런데 경전에서도 "무명의 장애에 덮인 중생들" 등에서(S.ii.124) 무명을 '장애(nīvaraṇa)'라고 부르지 않았는가? 그것은 사실이지만, 선정의 구성요소(jhānaṅga)의 대치되는 상태로서 경전에서는 대개 감각적 욕망 등 다섯 가지 장애만이 설해졌기 때문에, 대개의 경우를 따라 이와 같이 설해진 것으로 보아야 한다.

เกจิ ปน ‘‘ยถา นิกฺเขปกณฺเฑ กุสลปฏิปกฺขภูตานิ ทุพฺพลานิปิ นีวรณานิ ปฏฺฐาเน วิย ทสฺสิตานิ. ตถา หิ ปฏฺฐาเน (ปฏฺฐา. ๓.๘.๑) ‘นีวรณํ ธมฺมํ ปฏิจฺจ นีวรโณ ธมฺโม อุปฺปชฺชติ น ปุเรชาตปจฺจยา. อรูเป กามจฺฉนฺทนีวรณํ ปฏิจฺจ ถินมิทฺธนีวรณํ อุทฺธจฺจนีวรณ’นฺติอาทิ วุตฺตํ, น เอวํ อฏฺฐกถากณฺเฑ. อฏฺฐกถากณฺเฑ ปน ฌานปฏิปกฺขภูตานิเยว นีวรณานิ นิทฺทิฏฺฐานีติ ‘อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’ติ วุตฺตํ. อฏฺฐกถายํ ปน อุทฺธจฺจนีวรณสฺส กามจฺฉนฺทาทีหิ เอกโต อุปฺปตฺติทสฺสนํ นิกฺเขปกณฺฑานุสาเรน กตํ เอกโต อุปฺปตฺติยา ปเภททสฺสนตฺถํ. ตตฺถ หิ ปาฬิยํเยว ตานิ วิตฺถารโต วุตฺตานี’’ติ วทนฺติ. อยญฺจ วาโท ‘‘อุทฺธจฺจนีวรณํ อุทฺธจฺจสหคเต จิตฺตุปฺปาเท อุปฺปชฺชตี’’ติ อิทเมว วจนํ ญาปกนฺติ กตฺวา วุตฺโต. อญฺญถา อวิชฺชานีวรณํ วิย วตฺตพฺพํ สิยา. น ติ อิโต อญฺญํ ปริยุฏฺฐานปฏฺฐายีนิเยว นีวรณานิ อตฺถุทฺธารกณฺเฑ อธิปฺเปตานีติ อิมสฺส อตฺถสฺส สาธกํ วจนํ อตฺถิ, อิทํ วจนํ ทฺเวตีณิวจนสฺส สามญฺเญน สพฺพนีวรณสงฺคาหกตฺตา ยถาวุตฺตวจนสฺส วิสยวิเสสปฺปกาสนสงฺขาเตน [Pg.219] ปโยชนนฺตเรน วุตฺตภาวสฺส ทสฺสิตตฺตา จ ญาปกํ น ภวตีติ ทิสฺสติ, ตสฺมา วิจาเรตฺวา คเหตพฺพํ.

어떤 이들은 다음과 같이 말한다. "마치 닉케빠깐다(제시분)에서 유익한 것의 반대인 약한 장애들도 빳따나(발취론)에서처럼 제시된 것과 같다. 실제로 빳따나에서 '장애인 법을 인하여 장애인 법이 일어난다. 전생연(purejātapaccaya)에 의해서는 아니다. 무색계에서 감각적 욕망의 장애를 인하여 해태와 혼면의 장애, 들뜸의 장애가 일어난다'는 등의 내용이 설해져 있지만, 앗따까타깐다(주석분)에서는 그렇지 않다. 앗따까타깐다에서는 오직 선정의 반대인 장애들만이 명시되었기에 '들뜸의 장애는 들뜸과 결합된 심발생에서 일어난다'고 설해진 것이다. 그러나 주석서(Aṭṭhakathā)에서 들뜸의 장애가 감각적 욕망 등과 함께 발생하는 것을 보여준 것은 닉케빠깐다를 따라서 함께 발생하는 것의 차별을 보여주기 위함이다. 거기서는 빠알리(성전) 자체에서 그것들이 상세하게 설해져 있기 때문이다." 이 주장은 "들뜸의 장애는 들뜸과 결합된 심발생에서 일어난다"는 이 구절만을 증거로 삼아 주장된 것이다. 그렇지 않다면 무명의 장애처럼 설해져야 했을 것이다. 이것 외에 번뇌의 들끓음(pariyuṭṭhāna)으로부터 시작되는 장애들만이 앗땃다라깐다(해석분)에서 의도된 것이라는 이 의미를 입증하는 구절은 없다. 이 구절은 '둘 혹은 셋'이라는 말이 일반적으로 모든 장애를 포함하기 때문에, 앞에서 언급한 구절의 특정한 대상을 밝히는 것으로 불리는 다른 목적에 의해 설해진 것임을 보여주는 증거가 되지 않는 것으로 보인다. 그러므로 잘 숙고하여 받아들여야 한다.

อคฺคเหตฺวาติ ยถารุตวเสเนว อตฺถํ อคฺคเหตฺวา ยถา นิกฺเขปกณฺฑปฏฺฐานาทีหิ น อิมิสฺสา ปาฬิยา วิโรโธ โหติ, เอวํ อธิปฺปาโย คเวสิตพฺโพติ ยถาวุตฺตเมวตฺถํ นิคเมติ.

'파악하지 않고(aggahetvā)'란 문자 그대로의 의미에 따라 의미를 파악하지 않고, 닉케빠깐다나 빳따나 등과 이 빠알리(성전)가 모순되지 않도록 그 의도를 구해야 한다는 이와 같이 설해진 의미를 결론짓는 것이다.

๑๕๗๗. เตสนฺติ โลภาทิโต อญฺเญสํ. ทสฺสิตาติ กถํ ทสฺสิตา? มาโน ตาว โลภโมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหถินอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, ตถา ทิฏฺฐิ, วิจิกิจฺฉา โมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, ถินํ โลภโมหทิฏฺฐิอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหอุทฺธจฺจอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, อุทฺธจฺจํ โลภโมหทิฏฺฐิอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหทิฏฺฐิถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหถินอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โมหวิจิกิจฺฉาอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ, โมหอหิริกาโนตฺตปฺเปหิ เอกโต อุปฺปชฺชติ.

1577. '그것들의(tesaṃ)'란 탐욕 등 이외의 다른 것들을 말한다. '보여졌다(dassitā)'는 것은 어떻게 보여졌는가? 우선 만(māna)은 탐욕, 미혹, 들뜸, 무참, 무괴와 함께, 또한 탐욕, 미혹, 해태, 들뜸, 무참, 무괴와 함께 발생한다. 그와 같이 견해(diṭṭhi), 의심(vicikicchā)은 미혹, 들뜸, 무참, 무괴와 함께 발생한다. 해태(thina)는 탐욕, 미혹, 견해, 들뜸, 무참, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 만, 들뜸, 무참, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 들뜸, 무참, 무괴와 함께, 진에, 미혹, 들뜸, 무참, 무괴와 함께 발생한다. 들뜸(uddhacca)은 탐욕, 미혹, 견해, 무참, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 견해, 해태, 무참, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 만, 무참, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 만, 해태, 무참, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 해태, 무참, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 무참, 무괴와 함께, 진에, 미혹, 무참, 무괴와 함께, 진에, 미혹, 해태, 무참, 무괴와 함께, 미혹, 의심, 무참, 무괴와 함께, 미혹, 무참, 무괴와 함께 동시에 발생한다.

ยถา จ อุทฺธจฺจํ, เอวํ อหิริกาโนตฺตปฺปานิ จ โยเชตฺวา เวทิตพฺพานิ. กถํ? อหิริกํ โลภโมหทิฏฺฐิอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหทิฏฺฐิถินอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหมานถินอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหถินอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โลภโมหอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โทสโมหถินอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โมหวิจิกิจฺฉาอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ, โมหอุทฺธจฺจาโนตฺตปฺเปหิ จ เอกโต อุปฺปชฺชติ. อโนตฺตปฺปํ โลภโมหทิฏฺฐิอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหทิฏฺฐิถินอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหมานอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหมานถินอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหถินอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โลภโมหอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โทสโมหอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โทสโมหถินอุทฺธจฺจาหิริเกหิ, โมหวิจิกิจฺฉาอุทฺธจฺจาหิริเกหิ[Pg.220], โมหอุทฺธจฺจาหิริเกหิ จ เอกโต อุปฺปชฺชตีติ เอวเมตฺถ มานาทีนมฺปิ เอกโต อุปฺปตฺติ เวทิตพฺพา. เสสํ อุตฺตานตฺถเมว.

들뜸과 마찬가지로 무참(ahirika)과 무괴(anottappa)도 결합하여 알아야 한다. 어떻게 그러한가? 무참은 탐욕, 미혹, 견해, 들뜸, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 견해, 해태, 들뜸, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 만, 들뜸, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 만, 해태, 들뜸, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 해태, 들뜸, 무괴와 함께, 탐욕, 미혹, 들뜸, 무괴와 함께, 진에, 미혹, 들뜸, 무괴와 함께, 진에, 미혹, 해태, 들뜸, 무괴와 함께, 미혹, 의심, 들뜸, 무괴와 함께, 그리고 미혹, 들뜸, 무괴와 함께 동시에 발생한다. 무괴는 탐욕, 미혹, 견해, 들뜸, 무참과 함께, 탐욕, 미혹, 견해, 해태, 들뜸, 무참과 함께, 탐욕, 미혹, 만, 들뜸, 무참과 함께, 탐욕, 미혹, 만, 해태, 들뜸, 무참과 함께, 탐욕, 미혹, 해태, 들뜸, 무참과 함께, 탐욕, 미혹, 들뜸, 무참과 함께, 진에, 미혹, 들뜸, 무참과 함께, 진에, 미혹, 해태, 들뜸, 무참과 함께, 미혹, 의심, 들뜸, 무참과 함께, 그리고 미혹, 들뜸, 무참과 함께 동시에 발생한다. 이와 같이 여기서 만(māna) 등의 동시 발생도 알아야 한다. 나머지는 그 의미가 명확하다.

อฏฺฐกถากณฺฑวณฺณนา นิฏฺฐิตา.

앗따까타깐다(주석분)의 설명이 끝났다.

อิติ ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกาย ลีนตฺถปทวณฺณนา

이와 같이 담마상가니 물라띠까(법집론 원복주)의 숨겨진 의미에 대한 설명이 끝났다.

ธมฺมสงฺคณี-อนุฏีกา สมตฺตา.

담마상가니 아누띠까(법집론 연복주)가 완료되었다.