| বাংলা | |||
| পালি | অট্ঠকথা | টীকা | অন্ন |
| 1101 পারাজিক পালি 1102 পাচিত্তিয় পালি 1103 মহাবগ্গ পালি (বিনয়) 1104 চূলবগ্গ পালি 1105 পরিবার পালি | 1201 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-১ 1202 পারাজিককণ্ড অট্ঠকথা-২ 1203 পাচিত্তিয় অট্ঠকথা 1204 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (বিনয়) 1205 চূলবগ্গ অট্ঠকথা 1206 পরিবার অট্ঠকথা | 1301 সারত্থদীপনী টীকা-১ 1302 সারত্থদীপনী টীকা-২ 1303 সারত্থদীপনী টীকা-৩ | 1401 দ্বেমাতিকাপালি 1402 বিনয়সংগহ অট্ঠকথা 1403 বজিরবুদ্ধি টীকা 1404 বিমতিবিনোদনী টীকা-১ 1405 বিমতিবিনোদনী টীকা-২ 1406 বিনয়ালংকার টীকা-১ 1407 বিনয়ালংকার টীকা-২ 1408 কঙ্খাবিতরণীপুরাণ টীকা 1409 বিনয়বিনিচ্ছয়-উত্তরবিনিচ্ছয় 1410 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-১ 1411 বিনয়বিনিচ্ছয় টীকা-২ 1412 পাচিত্যাদিযোজনাপালি 1413 খুদ্ধসিক্খা-মূলসিক্খা 8401 বিসুদ্ধিমগ্গ-১ 8402 বিসুদ্ধিমগ্গ-২ 8403 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-১ 8404 বিসুদ্ধিমগ্গ-মহাটীকা-২ 8405 বিসুদ্ধিমগ্গ নিদানকথা 8406 দীঘনিকায় (পু-বি) 8407 মজ্ঝিমনিকায় (পু-বি) 8408 সংযুত্তনিকায় (পু-বি) 8409 অঙ্গুত্তরনিকায় (পু-বি) 8410 বিনয়পিটক (পু-বি) 8411 অভিধম্মপিটক (পু-বি) 8412 অট্ঠকথা (পু-বি) 8413 নিরুত্তিদীপনী 8414 পরমত্থদীপনী সংগহমহাটীকাপাঠ 8415 অনুদীপনীপাঠ 8416 পট্ঠানুদ্দেস দীপনীপাঠ 8417 নমক্কারটীকা 8418 মহাপণামপাঠ 8419 লক্খণাতো বুদ্ধথোমনাগাথা 8420 সুতবন্দনা 8421 কমলাঞ্জলি 8422 জিনালংকার 8423 পজ্জমধু 8424 বুদ্ধগুণগাথাবলী 8425 চূলগন্থবংস 8426 মহাবংস 8427 সাসনবংস 8428 কচ্চায়নব্যাকরণং 8429 মোগ্গল্লানব্যাকরণং 8430 সদ্দনীতিপ্পকরণং (পদমালা) 8431 সদ্দনীতিপ্পকরণং (ধাতুমালা) 8432 পদরূপসিদ্ধি 8433 মোগ্গল্লানপঞ্চিকা 8434 পযোগসিদ্ধিপাঠ 8435 বুত্তোদয়পাঠ 8436 অভিধানপ্পদীপিকাপাঠ 8437 অভিধানপ্পদীপিকাটীকা 8438 সুবোধালংকারপাঠ 8439 সুবোধালংকারটীকা 8440 বালাবতার গণ্ঠিপদত্থবিনিচ্ছয়সার 8441 লোকনীতি 8442 সুত্তন্তনীতি 8443 সূরস্সতীনীতি 8444 মহারহনীতি 8445 ধম্মনীতি 8446 কবিদপ্পণনীতি 8447 নীতিমঞ্জরী 8448 নরদক্খদীপনী 8449 চতুরারক্খদীপনী 8450 চাণক্যনীতি 8451 রসবাহিনী 8452 সীমাবিসোধনীপাঠ 8453 বেস্সন্তরগীতি 8454 মোগ্গল্লান বুত্তিবিবরণপঞ্চিকা 8455 থূপবংস 8456 দাঠাবংস 8457 ধাতুপাঠবিলাসিনিয়া 8458 ধাতুবংস 8459 হত্থবনগল্লবিহারবংস 8460 জিনচরিতয় 8461 জিনবংসদীপং 8462 তেলকটাহগাথা 8463 মিলিদটীকা 8464 পদমঞ্জরী 8465 পদসাধনং 8466 সদ্দবিন্দুপকরণং 8467 কচ্চায়নধাতুমঞ্জুসা 8468 সামন্তকূটবণ্ণনা |
| 2101 সীলক্খন্ধবগ্গ পালি 2102 মহাবগ্গ পালি (দীঘ) 2103 পাথিকবগ্গ পালি | 2201 সীলক্খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 2202 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (দীঘ) 2203 পাথিকবগ্গ অট্ঠকথা | 2301 সীলক্খন্ধবগ্গ টীকা 2302 মহাবগ্গ টীকা (দীঘ) 2303 পাথিকবগ্গ টীকা 2304 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-১ 2305 সীলক্খন্ধবগ্গ-অভিনবটীকা-২ | |
| 3101 মূলপণ্ণাস পালি 3102 মজ্ঝিমপণ্ণাস পালি 3103 উপরিপণ্ণাস পালি | 3201 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-১ 3202 মূলপণ্ণাস অট্ঠকথা-২ 3203 মজ্ঝিমপণ্ণাস অট্ঠকথা 3204 উপরিপণ্ণাস অট্ঠকথা | 3301 মূলপণ্ণাস টীকা 3302 মজ্ঝিমপণ্ণাস টীকা 3303 উপরিপণ্ণাস টীকা | |
| 4101 সগাথাবগ্গ পালি 4102 নিদানবগ্গ পালি 4103 খন্ধবগ্গ পালি 4104 সলায়তনবগ্গ পালি 4105 মহাবগ্গ পালি (সংযুত্ত) | 4201 সগাথাবগ্গ অট্ঠকথা 4202 নিদানবগ্গ অট্ঠকথা 4203 খন্ধবগ্গ অট্ঠকথা 4204 সলায়তনবগ্গ অট্ঠকথা 4205 মহাবগ্গ অট্ঠকথা (সংযুত্ত) | 4301 সগাথাবগ্গ টীকা 4302 নিদানবগ্গ টীকা 4303 খন্ধবগ্গ টীকা 4304 সলায়তনবগ্গ টীকা 4305 মহাবগ্গ টীকা (সংযুত্ত) | |
| 5101 এককনিপাত পালি 5102 দুকনিপাত পালি 5103 তিকনিপাত পালি 5104 চতুক্কনিপাত পালি 5105 পঞ্চকনিপাত পালি 5106 ছক্কনিপাত পালি 5107 সত্তকনিপাত পালি 5108 অট্ঠকাদিনিপাত পালি 5109 নবকনিপাত পালি 5110 দশকনিপাত পালি 5111 একাদশকনিপাত পালি | 5201 এককনিপাত অট্ঠকথা 5202 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত অট্ঠকথা 5203 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত অট্ঠকথা 5204 অট্ঠকাদিনিপাত অট্ঠকথা | 5301 এককনিপাত টীকা 5302 দুক-তিক-চতুক্কনিপাত টীকা 5303 পঞ্চক-ছক্ক-সত্তকনিপাত টীকা 5304 অট্ঠকাদিনিপাত টীকা | |
| 6101 খুদ্ধকপাঠ পালি 6102 ধম্মপদ পালি 6103 উদান পালি 6104 ইতিবুত্তক পালি 6105 সুত্তনিপাত পালি 6106 বিমানবত্থু পালি 6107 পেতবত্থু পালি 6108 থেরগাথা পালি 6109 থেরীগাথা পালি 6110 অপদান পালি-১ 6111 অপদান পালি-২ 6112 বুদ্ধবংস পালি 6113 চরিয়াপিটক পালি 6114 জাতক পালি-১ 6115 জাতক পালি-২ 6116 মহানিদ্দেস পালি 6117 চূলনিদ্দেস পালি 6118 পটিসম্ভিদামগ্গ পালি 6119 নেত্তিপ্পকরণ পালি 6120 মিলিন্দপঞ্হ পালি 6121 পেটকোপদেস পালি | 6201 খুদ্ধকপাঠ অট্ঠকথা 6202 ধম্মপদ অট্ঠকথা-১ 6203 ধম্মপদ অট্ঠকথা-২ 6204 উদান অট্ঠকথা 6205 ইতিবুত্তক অট্ঠকথা 6206 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-১ 6207 সুত্তনিপাত অট্ঠকথা-২ 6208 বিমানবত্থু অট্ঠকথা 6209 পেতবত্থু অট্ঠকথা 6210 থেরগাথা অট্ঠকথা-১ 6211 থেরগাথা অট্ঠকথা-২ 6212 থেরীগাথা অট্ঠকথা 6213 অপদান অট্ঠকথা-১ 6214 অপদান অট্ঠকথা-২ 6215 বুদ্ধবংস অট্ঠকথা 6216 চরিয়াপিটক অট্ঠকথা 6217 জাতক অট্ঠকথা-১ 6218 জাতক অট্ঠকথা-২ 6219 জাতক অট্ঠকথা-৩ 6220 জাতক অট্ঠকথা-৪ 6221 জাতক অট্ঠকথা-৫ 6222 জাতক অট্ঠকথা-৬ 6223 জাতক অট্ঠকথা-৭ 6224 মহানিদ্দেস অট্ঠকথা 6225 চূলনিদ্দেস অট্ঠকথা 6226 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-১ 6227 পটিসম্ভিদামগ্গ অট্ঠকথা-২ 6228 নেত্তিপ্পকরণ অট্ঠকথা | 6301 নেত্তিপ্পকরণ টীকা 6302 নেত্তিবিভাবিনী | |
| 7101 ধম্মসংগণী পালি 7102 বিভঙ্গ পালি 7103 ধাতুকথা পালি 7104 পুগ্গলপঞ্ঞাত্তি পালি 7105 কথাবত্থু পালি 7106 যমক পালি-১ 7107 যমক পালি-২ 7108 যমক পালি-৩ 7109 পট্ঠান পালি-১ 7110 পট্ঠান পালি-২ 7111 পট্ঠান পালি-৩ 7112 পট্ঠান পালি-৪ 7113 পট্ঠান পালি-৫ | 7201 ধম্মসংগণি অট্ঠকথা 7202 সম্মোহবিনোদনী অট্ঠকথা 7203 পঞ্চপকরণ অট্ঠকথা | 7301 ধম্মসংগণী-মূলটীকা 7302 বিভঙ্গ-মূলটীকা 7303 পঞ্চপকরণ-মূলটীকা 7304 ধম্মসংগণী-অনুটীকা 7305 পঞ্চপকরণ-অনুটীকা 7306 অভিধম্মাবতারো-নামরূপপরিচ্ছেদো 7307 অভিধম্মত্থসংগহো 7308 অভিধম্মাবতার-পুরাণটীকা 7309 অভিধম্মমাতিকাপালি | |
| 中文 | |||
| 巴利 | 義註 | 複註 | 藏外典籍 |
| 1101 巴拉基咖（波羅夷） 1102 巴吉帝亞（波逸提） 1103 大品（律藏） 1104 小品 1105 附隨 | 1201 巴拉基咖（波羅夷）義註-1 1202 巴拉基咖（波羅夷）義註-2 1203 巴吉帝亞（波逸提）義註 1204 大品義註（律藏） 1205 小品義註 1206 附隨義註 | 1301 心義燈-1 1302 心義燈-2 1303 心義燈-3 | 1401 疑惑度脫 1402 律攝註釋 1403 金剛智疏 1404 疑難解除疏-1 1405 疑難解除疏-2 1406 律莊嚴疏-1 1407 律莊嚴疏-2 1408 古老解惑疏 1409 律抉擇-上抉擇 1410 律抉擇疏-1 1411 律抉擇疏-2 1412 巴吉帝亞等啟請經 1413 小戒學-根本戒學 8401 清淨道論-1 8402 清淨道論-2 8403 清淨道大複註-1 8404 清淨道大複註-2 8405 清淨道論導論 8406 長部問答 8407 中部問答 8408 相應部問答 8409 增支部問答 8410 律藏問答 8411 論藏問答 8412 義注問答 8413 語言學詮釋手冊 8414 勝義顯揚 8415 隨燈論誦 8416 發趣論燈論 8417 禮敬文 8418 大禮敬文 8419 依相讚佛偈 8420 經讚 8421 蓮花供 8422 勝者莊嚴 8423 語蜜 8424 佛德偈集 8425 小史 8427 佛教史 8426 大史 8429 目犍連文法 8428 迦旃延文法 8430 文法寶鑑（詞幹篇） 8431 文法寶鑑（詞根篇） 8432 詞形成論 8433 目犍連五章 8434 應用成就讀本 8435 音韻論讀本 8436 阿毗曇燈讀本 8437 阿毗曇燈疏 8438 妙莊嚴論讀本 8439 妙莊嚴論疏 8440 初學入門義抉擇精要 8446 詩王智論 8447 智論花鬘 8445 法智論 8444 大羅漢智論 8441 世間智論 8442 經典智論 8443 勇士百智論 8450 考底利耶智論 8448 人眼燈 8449 四護衛燈 8451 妙味之流 8452 界清淨 8453 韋桑達拉頌 8454 目犍連語釋五章 8455 塔史 8456 佛牙史 8457 詞根讀本注釋 8458 舍利史 8459 象頭山寺史 8460 勝者行傳 8461 勝者宗燈 8462 油鍋偈 8463 彌蘭王問疏 8464 詞花鬘 8465 詞成就論 8466 正理滴論 8467 迦旃延詞根注 8468 邊境山注釋 |
| 2101 戒蘊品 2102 大品（長部） 2103 波梨品 | 2201 戒蘊品註義註 2202 大品義註（長部） 2203 波梨品義註 | 2301 戒蘊品疏 2302 大品複註（長部） 2303 波梨品複註 2304 戒蘊品新複註-1 2305 戒蘊品新複註-2 | |
| 3101 根本五十經 3102 中五十經 3103 後五十經 | 3201 根本五十義註-1 3202 根本五十義註-2 3203 中五十義註 3204 後五十義註 | 3301 根本五十經複註 3302 中五十經複註 3303 後五十經複註 | |
| 4101 有偈品 4102 因緣品 4103 蘊品 4104 六處品 4105 大品（相應部） | 4201 有偈品義注 4202 因緣品義注 4203 蘊品義注 4204 六處品義注 4205 大品義注（相應部） | 4301 有偈品複註 4302 因緣品註 4303 蘊品複註 4304 六處品複註 4305 大品複註（相應部） | |
| 5101 一集經 5102 二集經 5103 三集經 5104 四集經 5105 五集經 5106 六集經 5107 七集經 5108 八集等經 5109 九集經 5110 十集經 5111 十一集經 | 5201 一集義註 5202 二、三、四集義註 5203 五、六、七集義註 5204 八、九、十、十一集義註 | 5301 一集複註 5302 二、三、四集複註 5303 五、六、七集複註 5304 八集等複註 | |
| 6101 小誦 6102 法句經 6103 自說 6104 如是語 6105 經集 6106 天宮事 6107 餓鬼事 6108 長老偈 6109 長老尼偈 6110 譬喻-1 6111 譬喻-2 6112 諸佛史 6113 所行藏 6114 本生-1 6115 本生-2 6116 大義釋 6117 小義釋 6118 無礙解道 6119 導論 6120 彌蘭王問 6121 藏釋 | 6201 小誦義注 6202 法句義注-1 6203 法句義注-2 6204 自說義注 6205 如是語義註 6206 經集義注-1 6207 經集義注-2 6208 天宮事義注 6209 餓鬼事義注 6210 長老偈義注-1 6211 長老偈義注-2 6212 長老尼義注 6213 譬喻義注-1 6214 譬喻義注-2 6215 諸佛史義注 6216 所行藏義注 6217 本生義注-1 6218 本生義注-2 6219 本生義注-3 6220 本生義注-4 6221 本生義注-5 6222 本生義注-6 6223 本生義注-7 6224 大義釋義注 6225 小義釋義注 6226 無礙解道義注-1 6227 無礙解道義注-2 6228 導論義注 | 6301 導論複註 6302 導論明解 | |
| 7101 法集論 7102 分別論 7103 界論 7104 人施設論 7105 論事 7106 雙論-1 7107 雙論-2 7108 雙論-3 7109 發趣論-1 7110 發趣論-2 7111 發趣論-3 7112 發趣論-4 7113 發趣論-5 | 7201 法集論義註 7202 分別論義註（迷惑冰消） 7203 五部論義註 | 7301 法集論根本複註 7302 分別論根本複註 7303 五論根本複註 7304 法集論複註 7305 五論複註 7306 阿毘達摩入門 7307 攝阿毘達磨義論 7308 阿毘達摩入門古複註 7309 阿毘達摩論母 | |
| English | |||
| Pali Canon | Commentaries | Sub-commentaries | Other |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Français | |||
| Canon Pali | Commentaires | Sous-commentaires | Autres |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| Deutsch | |||
| Pali-Kanon | Kommentare | Subkommentare | Sonstige |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| हिंदी | |||
| पाली कैनन | कमेंट्री | उप-टिप्पणियाँ | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळि 1102 पाचित्तिय पाळि 1103 महावग्ग पाळि (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळि 1105 परिवार पाळि | 1201 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-1 1202 पाराजिककण्ड अट्ठकथा-2 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-1 1302 सारत्थदीपनी टीका-2 1303 सारत्थदीपनी टीका-3 | 1401 द्वेमातिकापाळि 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-1 1405 विमतिविनोदनी टीका-2 1406 विनयालंकार टीका-1 1407 विनयालंकार टीका-2 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-1 1411 विनयविनिच्छय टीका-2 1412 पाचित्यादियोजनापाळि 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-1 8402 विसुद्धिमग्ग-2 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-1 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-2 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अङ्गुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी सङ्गहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवन्दना 8421 कमलाञ्जलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगन्थवंस 8427 सासनवंस 8426 महावंस 8429 मोग्गल्लानब्याकरणं 8428 कच्चायनब्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपञ्चिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गण्ठिपदत्थविनिच्छयसार 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमञ्जरी 8445 धम्मनीति 8444 महारहनीति 8441 लोकनीति 8442 सुत्तन्तनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8450 चाणक्यनीति 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8451 रसवाहिनी 8452 सीमविसोधनीपाठ 8453 वेस्सन्तरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपञ्चिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमञ्जरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिन्दुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमञ्जुसा 8468 सामन्तकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खन्धवग्ग पाळि 2102 महावग्ग पाळि (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळि | 2201 सीलक्खन्धवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खन्धवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-1 2305 सीलक्खन्धवग्ग-अभिनवटीका-2 | |
| 3101 मूलपण्णास पाळि 3102 मज्झिमपण्णास पाळि 3103 उपरिपण्णास पाळि | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-1 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-2 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळि 4102 निदानवग्ग पाळि 4103 खन्धवग्ग पाळि 4104 सळायतनवग्ग पाळि 4105 महावग्ग पाळि (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खन्धवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खन्धवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळि 5102 दुकनिपात पाळि 5103 तिकनिपात पाळि 5104 चतुक्कनिपात पाळि 5105 पञ्चकनिपात पाळि 5106 छक्कनिपात पाळि 5107 सत्तकनिपात पाळि 5108 अट्ठकादिनिपात पाळि 5109 नवकनिपात पाळि 5110 दसकनिपात पाळि 5111 एकादसकनिपात पाळि | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पञ्चक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळि 6102 धम्मपद पाळि 6103 उदान पाळि 6104 इतिवुत्तक पाळि 6105 सुत्तनिपात पाळि 6106 विमानवत्थु पाळि 6107 पेतवत्थु पाळि 6108 थेरगाथा पाळि 6109 थेरीगाथा पाळि 6110 अपदान पाळि-1 6111 अपदान पाळि-2 6112 बुद्धवंस पाळि 6113 चरियापिटक पाळि 6114 जातक पाळि-1 6115 जातक पाळि-2 6116 महानिद्देस पाळि 6117 चूळनिद्देस पाळि 6118 पटिसम्भिदामग्ग पाळि 6119 नेत्तिप्पकरण पाळि 6120 मिलिन्दपञ्ह पाळि 6121 पेटकोपदेस पाळि | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-1 6203 धम्मपद अट्ठकथा-2 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-1 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-2 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-1 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-2 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-1 6214 अपदान अट्ठकथा-2 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-1 6218 जातक अट्ठकथा-2 6219 जातक अट्ठकथा-3 6220 जातक अट्ठकथा-4 6221 जातक अट्ठकथा-5 6222 जातक अट्ठकथा-6 6223 जातक अट्ठकथा-7 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-1 6227 पटिसम्भिदामग्ग अट्ठकथा-2 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसङ्गणी पाळि 7102 विभङ्ग पाळि 7103 धातुकथा पाळि 7104 पुग्गलपञ्ञत्ति पाळि 7105 कथावत्थु पाळि 7106 यमक पाळि-1 7107 यमक पाळि-2 7108 यमक पाळि-3 7109 पट्ठान पाळि-1 7110 पट्ठान पाळि-2 7111 पट्ठान पाळि-3 7112 पट्ठान पाळि-4 7113 पट्ठान पाळि-5 | 7201 धम्मसङ्गणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पञ्चपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसङ्गणी-मूलटीका 7302 विभङ्ग-मूलटीका 7303 पञ्चपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसङ्गणी-अनुटीका 7305 पञ्चपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसङ्गहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळि | |
| Indonesia | |||
| Kanon Pali | Komentar | Sub-komentar | Lainnya |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| 日文 | |||
| パーリ仏典 | 註釈書 | 副註釈書 | その他 |
| 1101 パーラージカ・パーリ 1102 パーチッティヤ・パーリ 1103 マハーヴァッガ・パーリ（ヴィナヤ） 1104 チューラヴァッガ・パーリ 1105 パリヴァーラ・パーリ | 1201 パーラージカカンダ・アッタカター-1 1202 パーラージカカンダ・アッタカター-2 1203 パーチッティヤ・アッタカター 1204 マハーヴァッガ・アッタカター（ヴィナヤ） 1205 チューラヴァッガ・アッタカター 1206 パリヴァーラ・アッタカター | 1301 サーラッタディーパニー・ティーカー-1 1302 サーラッタディーパニー・ティーカー-2 1303 サーラッタディーパニー・ティーカー-3 | 1401 ドヴェマーティカー・パーリ 1402 ヴィナヤサンガハ・アッタカター 1403 ヴァジラブッディ・ティーカー 1404 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-1 1405 ヴィマティヴィノーダニー・ティーカー-2 1406 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-1 1407 ヴィナヤーランカーラ・ティーカー-2 1408 カンカーウィタラニープラーナ・ティーカー 1409 ヴィナヤヴィニッチャヤ-ウッタラヴィニッチャヤ 1410 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-1 1411 ヴィナヤヴィニッチャヤ・ティーカー-2 1412 パーチッティヤーディヨージャナー・パーリ 1413 クッダシッカー-ムーラシッカー 8401 ヴィスッディマッガ-1 8402 ヴィスッディマッガ-2 8403 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-1 8404 ヴィスッディマッガ・マハーティーカー-2 8405 ヴィスッディマッガ・ニダーナカター 8406 ディーガニカーヤ（プ・ヴィ） 8407 マッジマニカーヤ（プ・ヴィ） 8408 サンユッタニカーヤ（プ・ヴィ） 8409 アングッタラニカーヤ（プ・ヴィ） 8410 ヴィナヤピタカ（プ・ヴィ） 8411 アビダンマピタカ（プ・ヴィ） 8412 アッタカター（プ・ヴィ） 8413 ニルッティディーパニー 8414 パラマッタディーパニー・サンガハマハーティカーパータ 8415 アヌディーパニーパータ 8416 パッターヌッデーサ・ディーパニーパータ 8417 ナマッカラ・ティーカー 8418 マハーパナーマ・パータ 8419 ラッカナート・ブッダトーマナーガーター 8420 スタヴァンダナー 8421 カマラーニャジャリ 8422 ジナランカーラ 8423 パッジャマドゥ 8424 ブッダグナガーター・ヴァリー 8425 チューラガンタヴァンサ 8427 サーサナヴァンサ 8426 マハーヴァンサ 8429 モッガラーナ・ビャーカラナン 8428 カッチャーヤナ・ビャーカラナン 8430 サッダニーティッパカラナン（パダマーラー） 8431 サッダニーティッパカラナン（ダートゥマーラー） 8432 パダルーパシッディ 8433 モッガラーナ・パンチカー 8434 パヨーガシッディ・パータ 8435 ヴットーダヤ・パータ 8436 アビダーナッパディーピカー・パータ 8437 アビダーナッパディーピカー・ティーカー 8438 スボーダーランカーラ・パータ 8439 スボーダーランカーラ・ティーカー 8440 バーラーヴァターラ・ガンティパダッタヴィニッチャヤサーラ 8446 カヴィダッパナニーティ 8447 ニーティマンジャリー 8445 ダンマニーティ 8444 マハーラハニーティ 8441 ローカニーティ 8442 スタンタニーティ 8443 スーラッサティニーティ 8450 チャーナキャニーティ 8448 ナラダッカディーパニー 8449 チャトゥラーラッカディーパニー 8451 ラサヴァーヒニー 8452 シーマヴィソーダニー・パータ 8453 ヴェッサンタラ・ギーティ 8454 モッガラーナ・ヴッティヴィヴァラナパンチカー 8455 トゥーパヴァンサ 8456 ダーターヴァンサ 8457 ダートゥパータヴィラーヴィシニヤー 8458 ダートゥヴァンサ 8459 ハッタヴァナッガラヴィハーラヴァンサ 8460 ジナチャリタヤ 8461 ジナヴァンサディーパン 8462 テーラカターガーター 8463 ミリダ・ティーカー 8464 パダマンジャリー 8465 パダサーダナン 8466 サッダビンドゥパカラナン 8467 カッチャーヤナ・ダートゥマンジューサー 8468 サーマンタクータ・ヴァンナナー |
| 2101 シーラッカンダワッガ・パーリ 2102 マハーワッガ・パーリ（ディーガ） 2103 パーティカワッガ・パーリ | 2201 シーラッカンダワッガ・アッタカター 2202 マハーワッガ・アッタカター（ディーガ） 2203 パーティカワッガ・アッタカター | 2301 シーラッカンダワッガ・ティーカー 2302 マハーワッガ・ティーカー（ディーガ） 2303 パーティカワッガ・ティーカー 2304 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-1 2305 シーラッカンダワッガ・アビナワティーカー-2 | |
| 3101 ムーラパンナーサ・パーリ 3102 マッジマパンナーサ・パーリ 3103 ウパリパンナーサ・パーリ | 3201 ムーラパンナーサ・アッタカター-1 3202 ムーラパンナーサ・アッタカター-2 3203 マッジマパンナーサ・アッタカター 3204 ウパリパンナーサ・アッタカター | 3301 ムーラパンナーサ・ティーカー 3302 マッジマパンナーサ・ティーカー 3303 ウパリパンナーサ・ティーカー | |
| 4101 サガーター・ワッガ・パーリ 4102 ニダーナ・ワッガ・パーリ 4103 カンダ・ワッガ・パーリ 4104 サラーヤタナ・ワッガ・パーリ 4105 マハーワッガ・パーリ（サンユッタ） | 4201 サガーター・ワッガ・アッタカター 4202 ニダーナ・ワッガ・アッタカター 4203 カンダ・ワッガ・アッタカター 4204 サラーヤタナ・ワッガ・アッタカター 4205 マハーワッガ・アッタカター（サンユッタ） | 4301 サガーター・ワッガ・ティーカー 4302 ニダーナ・ワッガ・ティーカー 4303 カンダ・ワッガ・ティーカー 4304 サラーヤタナ・ワッガ・ティーカー 4305 マハーワッガ・ティーカー（サンユッタ） | |
| 5101 エーカカニパータ・パーリ 5102 ドゥカニパータ・パーリ 5103 ティカニパータ・パーリ 5104 チャトゥッカニパータ・パーリ 5105 パンチャカニパータ・パーリ 5106 チャッカニパータ・パーリ 5107 サッタカニパータ・パーリ 5108 アッタカーディニパータ・パーリ 5109 ナヴァカニパータ・パーリ 5110 ダサカニパータ・パーリ 5111 エーカーダサカニパータ・パーリ | 5201 エーカカニパータ・アッタカター 5202 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・アッタカター 5203 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・アッタカター 5204 アッタカーディニパータ・アッタカター | 5301 エーカカニパータ・ティーカー 5302 ドゥカ・ティカ・チャトゥッカニパータ・ティーカー 5303 パンチャカ・チャッカ・サッタカニパータ・ティーカー 5304 アッタカーディニパータ・ティーカー | |
| 6101 クッダカパータ・パーリ 6102 ダンマパダ・パーリ 6103 ウダーナ・パーリ 6104 イティヴッタカ・パーリ 6105 スッタニパータ・パーリ 6106 ヴィマーナヴァットゥ・パーリ 6107 ペーヴァットゥ・パーリ 6108 テーラガーター・パーリ 6109 テーリーガーター・パーリ 6110 アパダーナ・パーリ-1 6111 アパダーナ・パーリ-2 6112 ブッダヴァンサ・パーリ 6113 チャリヤーピタカ・パーリ 6114 ジャータカ・パーリ-1 6115 ジャータカ・パーリ-2 6116 マハーニッデーサ・パーリ 6117 チューラニッデーサ・パーリ 6118 パティサンビダーマッガ・パーリ 6119 ネッティッパカラナ・パーリ 6120 ミリンダパンハ・パーリ 6121 ペータコーパデーサ・パーリ | 6201 クッダカパータ・アッタカター 6202 ダンマパダ・アッタカター-1 6203 ダンマパダ・アッタカター-2 6204 ウダーナ・アッタカター 6205 イティヴッタカ・アッタカター 6206 スッタニパータ・アッタカター-1 6207 スッタニパータ・アッタカター-2 6208 ヴィマーナヴァットゥ・アッタカター 6209 ペータヴァットゥ・アッタカター 6210 テーラガーター・アッタカター-1 6211 テーラガーター・アッタカター-2 6212 テーリーガーター・アッタカター 6213 アパダーナ・アッタカター-1 6214 アパダーナ・アッタカター-2 6215 ブッダヴァンサ・アッタカター 6216 チャリヤーピタカ・アッタカター 6217 ジャータカ・アッタカター-1 6218 ジャータカ・アッタカター-2 6219 ジャータカ・アッタカター-3 6220 ジャータカ・アッタカター-4 6221 ジャータカ・アッタカター-5 6222 ジャータカ・アッタカター-6 6223 ジャータカ・アッタカター-7 6224 マハーニッデーサ・アッタカター 6225 チューラニッデーサ・アッタカター 6226 パティサンビダーマッガ・アッタカター-1 6227 パティサンビダーマッガ・アッタカター-2 6228 ネッティッパカラナ・アッタカター | 6301 ネッティッパカラナ・ティーカー 6302 ネッティヴィバーヴィニー | |
| 7101 ダンマサンガニー・パーリ 7102 ヴィバンガ・パーリ 7103 ダートゥカター・パーリ 7104 プッガラパンニャッティ・パーリ 7105 カター・ヴァットゥ・パーリ 7106 ヤマカ・パーリ-1 7107 ヤマカ・パーリ-2 7108 ヤマカ・パーリ-3 7109 パッターナ・パーリ-1 7110 パッターナ・パーリ-2 7111 パッターナ・パーリ-3 7112 パッターナ・パーリ-4 7113 パッターナ・パーリ-5 | 7201 ダンマサンガニ・アッタカター 7202 サンモーハヴィノーダニー・アッタカター 7203 パンチャパカラナ・アッタカター | 7301 ダンマサンガニー・ムーラティーカー 7302 ヴィバンガ・ムーラティーカー 7303 パンチャパカラナ・ムーラティーカー 7304 ダンマサンガニー・アヌティーカー 7305 パンチャパカラナ・アヌティーカー 7306 アビダンマーヴァターロ・ナーマルーパパリッチェード 7307 アビダンマッタ・サンガホ 7308 アビダンマーヴァターラ・プラーナティーカー 7309 アビダンマ・マーティカーパーリ | |
| ខ្មែរ | |||
| ព្រះត្រៃបិដកបាលី | អដ្ឋកថា | ដីកា | ផ្សេងទៀត |
| 1101 បារាជិកបាឡិ 1102 បាចិត្តិយបាឡិ 1103 មហាវគ្គបាឡិ (វិន័យ) 1104 ចូឡវគ្គបាឡិ 1105 បរិវារបាឡិ | 1201 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-១ 1202 បារាជិកកណ្ឌអដ្ឋកថា-២ 1203 បាចិត្តិយអដ្ឋកថា 1204 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (វិន័យ) 1205 ចូឡវគ្គអដ្ឋកថា 1206 បរិវារអដ្ឋកថា | 1301 សារត្ថទីបនីដីកា-១ 1302 សារត្ថទីបនីដីកា-២ 1303 សារត្ថទីបនីដីកា-៣ | 1401 ទ្វេមាតិកាបាឡិ 1402 វិនយសង្គហអដ្ឋកថា 1403 វជិរពុទ្ធិដីកា 1404 វិមតិវិនោទនីដីកា-១ 1405 វិមតិវិនោទនីដីកា-២ 1406 វិនយាលង្ការដីកា-១ 1407 វិនយាលង្ការដីកា-២ 1408 កង្ខាវិតរណីបុរាណដីកា 1409 វិនយវិនិច្ឆយ-ឧត្តរវិនិច្ឆយ 1410 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-១ 1411 វិនយវិនិច្ឆយដីកា-២ 1412 បាចិត្យាទិយោជនាបាឡិ 1413 ខុទ្ទសិក្ខា-មូលសិក្ខា 8401 វិសុទ្ធិមគ្គ-១ 8402 វិសុទ្ធិមគ្គ-២ 8403 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-១ 8404 វិសុទ្ធិមគ្គ-មហាដីកា-២ 8405 វិសុទ្ធិមគ្គ និទានកថា 8406 ទីឃនិកាយ (បុ-វិ) 8407 មជ្ឈិមនិកាយ (បុ-វិ) 8408 សំយុត្តនិកាយ (បុ-វិ) 8409 អង្គុត្តរនិកាយ (បុ-វិ) 8410 វិនយបិដក (បុ-វិ) 8411 អភិធម្មបិដក (បុ-វិ) 8412 អដ្ឋកថា (បុ-វិ) 8413 និរុត្តិទីបនី 8414 បរមត្ថទីបនី សង្គហមហាដីកាបាឋ 8415 អនុទីបនីបាឋ 8416 បដ្ឋានុទ្ទេស ទីបនីបាឋ 8417 នមក្ការដីកា 8418 មហាបណាមបាឋ 8419 លក្ខណាតោ ពុទ្ធថោមនាគាថា 8420 សុតវន្ទនា 8421 កមលាញ្ជលិ 8422 ជិនាលង្ការ 8423 បជ្ជមធុ 8424 ពុទ្ធគុណគាថាវលី 8425 ចូឡគន្ថវង្ស 8427 សាសនវង្ស 8426 មហាវង្ស 8429 មោគ្គល្លានព្យាករណំ 8428 កច្ចាយនព្យាករណំ 8430 សទ្ទនីតិប្បករណំ (បទមាលា) 8431 សទ្ទនីតិប្បករណំ (ធាតុមាលា) 8432 បទរូបសិទ្ធិ 8433 មោគ្គល្លានបញ្ចិកា 8434 បយោគសិទ្ធិបាឋ 8435 វុត្តោទយបាឋ 8436 អភិធានប្បទីបិកាបាឋ 8437 អភិធានប្បទីបិកាដីកា 8438 សុពោធាលង្ការបាឋ 8439 សុពោធាលង្ការដីកា 8440 បាលាវតារ គណ្ឋិបទត្ថវិនិច្ឆយសារ 8446 កវិទប្បណនីតិ 8447 នីតិមញ្ជរី 8445 ធម្មនីតិ 8444 មហារហនីតិ 8441 លោកនីតិ 8442 សុត្តន្តនីតិ 8443 សូរស្សតិនីតិ 8450 ចាណក្យនីតិ 8448 នរទក្ខទីបនី 8449 ចតុរារក្ខទីបនី 8451 រសវាហិនី 8452 សីមវិសោធនីបាឋ 8453 វេស្សន្តរគីតិ 8454 មោគ្គល្លាន វុត្តិវិវរណបញ្ចិកា 8455 ថូបវង្ស 8456 ទាឋាវង្ស 8457 ធាតុបាឋវិលាសិនិយា 8458 ធាតុវង្ស 8459 ហត្ថវនគល្លវិហារវង្ស 8460 ជិនចរិតយ 8461 ជិនវង្សទីបំ 8462 តេលកដាហគាថា 8463 មិលិទដីកា 8464 បទមញ្ជរី 8465 បទសាធនំ 8466 សទ្ទពិន្ទុបករណំ 8467 កច្ចាយនធាតុមញ្ជុសា 8468 សាមន្តកូដវណ្ណនា |
| 2101 សីលក្ខន្ធវគ្គបាឡិ 2102 មហាវគ្គបាឡិ (ទីឃ) 2103 បាថិកវគ្គបាឡិ | 2201 សីលក្ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 2202 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (ទីឃ) 2203 បាថិកវគ្គអដ្ឋកថា | 2301 សីលក្ខន្ធវគ្គដីកា 2302 មហាវគ្គដីកា (ទីឃ) 2303 បាថិកវគ្គដីកា 2304 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-១ 2305 សីលក្ខន្ធវគ្គ-អភិនវដីកា-២ | |
| 3101 មូលបណ្ណាសបាឡិ 3102 មជ្ឈិមបណ្ណាសបាឡិ 3103 ឧបរិបណ្ណាសបាឡិ | 3201 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-១ 3202 មូលបណ្ណាសអដ្ឋកថា-២ 3203 មជ្ឈិមបណ្ណាសអដ្ឋកថា 3204 ឧបរិបណ្ណាសអដ្ឋកថា | 3301 មូលបណ្ណាសដីកា 3302 មជ្ឈិមបណ្ណាសដីកា 3303 ឧបរិបណ្ណាសដីកា | |
| 4101 សគាថាវគ្គបាឡិ 4102 និទានវគ្គបាឡិ 4103 ខន្ធវគ្គបាឡិ 4104 សឡាយតនវគ្គបាឡិ 4105 មហាវគ្គបាឡិ (សំយុត្ត) | 4201 សគាថាវគ្គអដ្ឋកថា 4202 និទានវគ្គអដ្ឋកថា 4203 ខន្ធវគ្គអដ្ឋកថា 4204 សឡាយតនវគ្គអដ្ឋកថា 4205 មហាវគ្គអដ្ឋកថា (សំយុត្ត) | 4301 សគាថាវគ្គដីកា 4302 និទានវគ្គដីកា 4303 ខន្ធវគ្គដីកា 4304 សឡាយតនវគ្គដីកា 4305 មហាវគ្គដីកា (សំយុត្ត) | |
| 5101 ឯកកនិបាតបាឡិ 5102 ទុកនិបាតបាឡិ 5103 តិកនិបាតបាឡិ 5104 ចតុក្កនិបាតបាឡិ 5105 បញ្ចកនិបាតបាឡិ 5106 ឆក្កនិបាតបាឡិ 5107 សត្តកនិបាតបាឡិ 5108 អដ្ឋកាទិនិបាតបាឡិ 5109 នវកនិបាតបាឡិ 5110 ទសកនិបាតបាឡិ 5111 ឯកាទសកនិបាតបាឡិ | 5201 ឯកកនិបាតអដ្ឋកថា 5202 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតអដ្ឋកថា 5203 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតអដ្ឋកថា 5204 អដ្ឋកាទិនិបាតអដ្ឋកថា | 5301 ឯកកនិបាតដីកា 5302 ទុក-តិក-ចតុក្កនិបាតដីកា 5303 បញ្ចក-ឆក្ក-សត្តកនិបាតដីកា 5304 អដ្ឋកាទិនិបាតដីកា | |
| 6101 ខុទ្ទកបាឋបាឡិ 6102 ធម្មបទបាឡិ 6103 ឧទានបាឡិ 6104 ឥតិវុត្តកបាឡិ 6105 សុត្តនិបាតបាឡិ 6106 វិមានវត្ថុបាឡិ 6107 បេតវត្ថុបាឡិ 6108 ថេរគាថាបាឡិ 6109 ថេរីគាថាបាឡិ 6110 អបទានបាឡិ-១ 6111 អបទានបាឡិ-២ 6112 ពុទ្ធវង្សបាឡិ 6113 ចរិយាបិដកបាឡិ 6114 ជាតកបាឡិ-១ 6115 ជាតកបាឡិ-២ 6116 មហានិទ្ទេសបាឡិ 6117 ចូឡនិទ្ទេសបាឡិ 6118 បដិសម្ភិទាមគ្គបាឡិ 6119 នេត្តិប្បករណបាឡិ 6120 មិលិន្ទបញ្ហាបាឡិ 6121 បេដកោបទេសបាឡិ | 6201 ខុទ្ទកបាឋអដ្ឋកថា 6202 ធម្មបទអដ្ឋកថា-១ 6203 ធម្មបទអដ្ឋកថា-២ 6204 ឧទានអដ្ឋកថា 6205 ឥតិវុត្តកអដ្ឋកថា 6206 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-១ 6207 សុត្តនិបាតអដ្ឋកថា-២ 6208 វិមានវត្ថុអដ្ឋកថា 6209 បេតវត្ថុអដ្ឋកថា 6210 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-១ 6211 ថេរគាថាអដ្ឋកថា-២ 6212 ថេរីគាថាអដ្ឋកថា 6213 អបទានអដ្ឋកថា-១ 6214 អបទានអដ្ឋកថា-២ 6215 ពុទ្ធវង្សអដ្ឋកថា 6216 ចរិយាបិដកអដ្ឋកថា 6217 ជាតកអដ្ឋកថា-១ 6218 ជាតកអដ្ឋកថា-២ 6219 ជាតកអដ្ឋកថា-៣ 6220 ជាតកអដ្ឋកថា-៤ 6221 ជាតកអដ្ឋកថា-៥ 6222 ជាតកអដ្ឋកថា-៦ 6223 ជាតកអដ្ឋកថា-៧ 6224 មហានិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6225 ចូឡនិទ្ទេសអដ្ឋកថា 6226 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-១ 6227 បដិសម្ភិទាមគ្គអដ្ឋកថា-២ 6228 នេត្តិប្បករណអដ្ឋកថា | 6301 នេត្តិប្បករណដីកា 6302 នេត្តិវិភាវិនី | |
| 7101 ធម្មសង្គណីបាឡិ 7102 វិភង្គបាឡិ 7103 ធាតុកថាបាឡិ 7104 បុគ្គលបញ្ញត្តិបាឡិ 7105 កថាវត្ថុបាឡិ 7106 យមកបាឡិ-១ 7107 យមកបាឡិ-២ 7108 យមកបាឡិ-៣ 7109 បដ្ឋានបាឡិ-១ 7110 បដ្ឋានបាឡិ-២ 7111 បដ្ឋានបាឡិ-៣ 7112 បដ្ឋានបាឡិ-៤ 7113 បដ្ឋានបាឡិ-៥ | 7201 ធម្មសង្គណិអដ្ឋកថា 7202 សម្មោហវិនោទនីអដ្ឋកថា 7203 បញ្ចបករណអដ្ឋកថា | 7301 ធម្មសង្គណី-មូលដីកា 7302 វិភង្គ-មូលដីកា 7303 បញ្ចបករណ-មូលដីកា 7304 ធម្មសង្គណី-អនុដីកា 7305 បញ្ចបករណ-អនុដីកា 7306 អភិធម្មាវតារោ-នាមរូបបរិច្ឆេទោ 7307 អភិធម្មត្ថសង្គហោ 7308 អភិធម្មាវតារ-បុរាណដីកា 7309 អភិធម្មមាតិកាបាឡិ | |
| 한국인 | |||
| 팔리 대장경 | 주석서 | 부주석서 | 기타 |
| 1101 빠라지카 빨리 1102 빠찟띠야 빨리 1103 마하왁가 빨리 (비나야) 1104 출라왁가 빨리 1105 빠리와라 빨리 | 1201 빠라지까깐다 앗타카타-1 1202 빠라지까깐다 앗타카타-2 1203 빠찟띠야 앗타카타 1204 마하왁가 앗타카타 (비나야) 1205 출라왁가 앗타카타 1206 빠리와라 앗타카타 | 1301 사랏타디빠니 띠까-1 1302 사랏타디빠니 띠까-2 1303 사랏타디빠니 띠까-3 | 1401 드베마띠까빨리 1402 위나야상가하 앗타카타 1403 와지라붓디 띠까 1404 위마띠위노다니 띠까-1 1405 위마띠위노다니 띠까-2 1406 위나야랑까라 띠까-1 1407 위나야랑까라 띠까-2 1408 깡카위따라니뿌라나 띠까 1409 위나야위닛차야-웃따라위닛차야 1410 위나야위닛차야 띠까-1 1411 위나야위닛차야 띠까-2 1412 빠찟땨디요자나빨리 1413 쿳닷시카-물라시카 8401 위숟디막가-1 8402 위숟디막가-2 8403 위숟디막가-마하띠까-1 8404 위숟디막가-마하띠까-2 8405 위숟디막가 니다나까타 8406 디가니까야 (뿌-위) 8407 맛지마니까야 (뿌-위) 8408 삼윳따니까야 (뿌-위) 8409 앙굳따라니까야 (뿌-위) 8410 위나야삐따까 (뿌-위) 8411 아비담마삐따까 (뿌-위) 8412 앗타카타 (뿌-위) 8413 니룻띠디빠니 8414 빠라맛타디빠니 상가하마하띠까빠타 8415 아누디빠니빠타 8416 빳타누ㄸ데사 디빠니빠타 8417 나막까라띠까 8418 마하빠나마빠타 8419 락카나또 붓다토마나가타 8420 수타완다나 8421 까말란자리 8422 지나랑까라 8423 빳자마두 8424 붓다구나가타왈리 8425 출라간타왕사 8427 사사나왕사 8426 마하왕사 8429 목갈라나뱌까라낭 8428 깟차야나뱌까라낭 8430 삿다니띠빠까라낭 (빠다말라) 8431 삿다니띠빠까라낭 (다두말라) 8432 빠다루빠싣디 8433 목갈라나빤찌까 8434 빠요가싣디빠타 8435 붇또다야빠타 8436 아비다나빠디피까빠타 8437 아비다나빠디피까띠까 8438 수보다랑까라빠타 8439 수보다랑까라띠까 8440 발라와따라 간티빠닷타위닛차야사라 8446 까위닷빠나니띠 8447 니띠만자리 8445 담마니띠 8444 마하라하니띠 8441 로까니띠 8442 숫딴따니띠 8443 수랏사띠니띠 8450 짜낙야니띠 8448 나라닥카디빠니 8449 짜뚜라락카디빠니 8451 라사와히니 8452 시마위소다니빠타 8453 웨산따라기띠 8454 목갈라나 붇띠위와라나빤찌까 8455 투빠왕사 8456 다타왕사 8457 다두빠타윌라시니야 8458 다두왕사 8459 핟타와나갈라위하라왕사 8460 지나짜리따야 8461 지나왕사디빵 8462 떼라까타하가타 8463 밀리다띠까 8464 빠다만자리 8465 빠다사다낭 8466 삿다빈두빠까라낭 8467 깟차야나다두만주사 8468 사만따꿋타완나나 |
| 2101 실락칸다왁가 빨리 2102 마하왁가 빨리 (디가) 2103 빠티까왁가 빨리 | 2201 실락칸다왁가 앗타카타 2202 마하왁가 앗타카타 (디가) 2203 빠티까왁가 앗타카타 | 2301 실락칸다왁가 띠까 2302 마하왁가 띠까 (디가) 2303 빠티까왁가 띠까 2304 실락칸다왁가-아비나와띠까-1 2305 실락칸다왁가-아비나와띠까-2 | |
| 3101 물라빤나사 빨리 3102 맛지마빤나사 빨리 3103 우빠리빤나사 빨리 | 3201 물라빤나사 앗타카타-1 3202 물라빤나사 앗타카타-2 3203 맛지마빤나사 앗타카타 3204 우빠리빤나사 앗타카타 | 3301 물라빤나사 띠까 3302 맛지마빤나사 띠까 3303 우빠리빤나사 띠까 | |
| 4101 사가타왁가 빨리 4102 니다나왁가 빨리 4103 칸다왁가 빨리 4104 살라야따나왁가 빨리 4105 마하왁가 빨리 (삼윳따) | 4201 사가타왁가 앗타카타 4202 니다나왁가 앗타카타 4203 칸다왁가 앗타카타 4204 살라야따나왁가 앗타카타 4205 마하왁가 앗타카타 (삼윳따) | 4301 사가타왁가 띠까 4302 니다나왁가 띠까 4303 칸다왁가 띠까 4304 살라야따나왁가 띠까 4305 마하왁가 띠까 (삼윳따) | |
| 5101 에까까니빠따 빨리 5102 두까니빠따 빨리 5103 띠까니빠따 빨리 5104 짜뚝까니빠따 빨리 5105 빤짜까니빠따 빨리 5106 착까니빠따 빨리 5107 삿따까니빠따 빨리 5108 앗타까디니빠따 빨리 5109 나와까니빠따 빨리 5110 다사까니빠따 빨리 5111 에까다사까니빠따 빨리 | 5201 에까까니빠따 앗타카타 5202 두까-띠까-짜뚝까니빠따 앗타카타 5203 빤짜까-착까-삿따까니빠따 앗타카타 5204 앗타까디니빠따 앗타카타 | 5301 에까까니빠따 띠까 5302 두까-띠까-짜뚝까니빠따 띠까 5303 빤짜까-착까-삿따까니빠따 띠까 5304 앗타까디니빠따 띠까 | |
| 6101 쿳닥까빠타 빨리 6102 담마빠다 빨리 6103 우다나 빨리 6104 이띠웃따까 빨리 6105 숫따니빠따 빨리 6106 위마나왓투 빨리 6107 베따왓투 빨리 6108 테라가타 빨리 6109 테리가타 빨리 6110 아빠다나 빨리-1 6111 아빠다나 빨리-2 6112 붓다왕사 빨리 6113 짜리야삐따까 빨리 6114 자따까 빨리-1 6115 자따까 빨리-2 6116 마하닷데사 빨리 6117 출라닷데사 빨리 6118 빠티삼비다막가 빨리 6119 넷띠빠까라나 빨리 6120 밀린다빤하 빨리 6121 뻬따꼬빠데사 빨리 | 6201 쿳닥까빠타 앗타카타 6202 담마빠다 앗타카타-1 6203 담마빠다 앗타카타-2 6204 우다나 앗타카타 6205 이띠웃따까 앗타카타 6206 숫따니빠따 앗타카타-1 6207 숫따니빠따 앗타카타-2 6208 위마나왓투 앗타카타 6209 베따왓투 앗타카타 6210 테라가타 앗타카타-1 6211 테라가타 앗타카타-2 6212 테리가타 앗타카타 6213 아빠다나 앗타카타-1 6214 아빠다나 앗타카타-2 6215 붓다왕사 앗타카타 6216 짜리야삐따까 앗타카타 6217 자따까 앗타카타-1 6218 자따까 앗타카타-2 6219 자따까 앗타카타-3 6220 자따까 앗타카타-4 6221 자따까 앗타카타-5 6222 자따까 앗타카타-6 6223 자따까 앗타카타-7 6224 마하닷데사 앗타카타 6225 출라닷데사 앗타카타 6226 빠티삼비다막가 앗타카타-1 6227 빠티삼비다막가 앗타카타-2 6228 넷띠빠까라나 앗타카타 | 6301 넷띠빠까라나 띠까 6302 넷띠위바비니 | |
| 7101 담마상가니 빨리 7102 위방가 빨리 7103 다뚜까타 빨리 7104 뿍갈라빤냣띠 빨리 7105 까타왓투 빨리 7106 야마까 빨리-1 7107 야마까 빨리-2 7108 야마까 빨리-3 7109 빳타나 빨리-1 7110 빳타나 빨리-2 7111 빳타나 빨리-3 7112 빳타나 빨리-4 7113 빳타나 빨리-5 | 7201 담마상가니 앗타카타 7202 삼모하위노다니 앗타카타 7203 빤짜빠까라나 앗타카타 | 7301 담마상가니-물라띠까 7302 위방가-물라띠까 7303 빤짜빠까라나-물라띠까 7304 담마상가니-아누띠까 7305 빤짜빠까라나-아누띠까 7306 아비담마와따로-나마루빠빠릳체도 7307 아비담맛타상가호 7308 아비담마와따라-뿌라나띠까 7309 아비담마마띠까빨리 | |
| ອັກສອນລາວ | |||
| ປາລີ | ອັດຖະກະຖາ | ຏີກາ | ອັນຍາ |
| 1101 ປາຣາຊິກະ ປາລີ 1102 ປາຈິດຕິຍະ ປາລີ 1103 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ວິໄນ) 1104 ຈູລະວັກຄະ ປາລີ 1105 ປະລິວາລະ ປາລີ | 1201 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-1 1202 ປາຣາຊິກະກັນທະ ອັດຖະກະຖາ-2 1203 ປາຈິດຕິຍະ ອັດຖະກະຖາ 1204 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ວິໄນ) 1205 ຈູລະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 1206 ປະລິວາລະ ອັດຖະກະຖາ | 1301 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-1 1302 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-2 1303 ສາຣັດຖະທີປະນີ ຏີກາ-3 | 1401 ທເວມາຕິກາປາລີ 1402 ວິນະຍະສັງຄະຫະ ອັດຖະກະຖາ 1403 ວະຊິລະພຸດທິ ຏີກາ 1404 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-1 1405 ວິມະຕິວິໂນທະນີ ຏີກາ-2 1406 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-1 1407 ວິນະຍາລັງກາລະ ຏີກາ-2 1408 ກັງຂາວິຕະຣະນີປຸຣານະ ຏີກາ 1409 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ-ອຸຕຕະຣະວິນິດສະຍະ 1410 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-1 1411 ວິນະຍະວິນິດສະຍະ ຏີກາ-2 1412 ປາຈິຕະຍາທິໂຍຊະນາປາລີ 1413 ຂຸທະທະສິກຂາ-ມູລະສິກຂາ 8401 ວິສຸດທິມັກຄະ-1 8402 ວິສຸດທິມັກຄະ-2 8403 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-1 8404 ວິສຸດທິມັກຄະ-ມະຫາຏີກາ-2 8405 ວິສຸດທິມັກຄະ ນິທານະກະຖາ 8406 ທີຆະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8407 ມັດຊິມະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8408 ສັງຍຸຕຕະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8409 ອັງຄຸຕຕະລະນິກາຍະ (ປຸ-ວິ) 8410 ວິນະຍະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8411 ອະພິທັມມະປິຕະກະ (ປຸ-ວິ) 8412 ອັດຖະກະຖາ (ປຸ-ວິ) 8413 ນິລຸຕຕິທີປະນີ 8414 ປະຣະມັດຖະທີປະນີ ສັງຄະຫະມະຫາຏີກາປາຖະ 8415 ອະນຸທີປະນີປາຖະ 8416 ປັດຖານຸທເທສະ ທີປະນີປາຖະ 8417 ນະມັກກາລະຏີກາ 8418 ມະຫາປະຖາມະປາຖະ 8419 ລັກຂະນາໂຕ ພຸດທະຖະມະນາຄາຖາ 8420 ສຸຕະວັນທະນາ 8421 ກະມະລາຍຈະລິ 8422 ຊິນາລັງກາລະ 8423 ປັດຊະມະທຸ 8424 ພຸດທະຄຸນະຄາຖາວະລີ 8425 ຈູລະຄັນຖະວັງສະ 8426 ມະຫາວັງສະ 8427 ສາສະນະວັງສະ 8428 ກັດຈາຍະນະພະຍາກະລະນັງ 8429 ມົກຄັນທານະພະຍາກະລະນັງ 8430 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ປະທະມາລາ) 8431 ສັດທະນີຕິປະກະລະນັງ (ຘາຕຸມາລາ) 8432 ປະທະຣູປະສິດທິ 8433 ໂມຄັນທານະປັນຈິກາ 8434 ປະໂຍຄະສິດທິປາຖະ 8435 ວຸຕະໂທຍະປາຖະ 8436 ອະພິທານະປະປະທີປິກາປາຖະ 8437 ອະພິທານະປະປະທີປິກາຏີກາ 8438 ສຸໂພທາລັງກາລະປາຖະ 8439 ສຸໂພທາລັງກາລະຏີກາ 8440 ພາລາວະຕາລະ ຄັນຖິປະທັດຖະວິນິດສະຍະສາລະ 8441 ໂລກະນີຕິ 8442 ສຸດຕັນຕະນີຕິ 8443 ສູລັດສະຕິນີຕິ 8444 ມະຫາລະຫະນີຕິ 8445 ທັມມະນີຕິ 8446 ກະວິທັບປະຖານີຕິ 8447 ນີຕິມັນຊະລີ 8448 ນະລະທັກຂະທີປະນີ 8449 ຈະຕຸຣາລັກຂະທີປະນີ 8450 ຈານັກຍະນີຕິ 8451 ລະສະວາຫິນີ 8452 ສີມາວິໂສທະນີປາຖະ 8453 ເວສສັນຕະລະຄີຕິ 8454 ໂມຄັນທານະ ວຸຕຕິວິວະລະນະປັນຈິກາ 8455 ຖູປະວັງສະ 8456 ທາຐາວັງສະ 8457 ຘາຕຸປາຖະວິລາສິນີຍາ 8458 ຘາຕຸວັງສະ 8459 ຫັດຖະວະນະຄັນລະວິຫາລະວັງສະ 8460 ຊິນະຈະລິຕະຍະ 8461 ຊິນະວັງສະທີປັງ 8462 ເຕລະກະຕາຫາຄາຖາ 8463 ມິລິທະຏີກາ 8464 ປະທະມັນຊະລີ 8465 ປະທະສາຘະນັງ 8466 ສັດທະພິນທຸປະກະລະນັງ 8467 ກັດຈາຍະນະຘາຕຸມັນຊຸສາ 8468 ສາມັນຕະກູຏະວັນນະນາ |
| 2101 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 2102 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ທີຆະ) 2103 ປາຖິກະວັກຄະ ປາລີ | 2201 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 2202 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ທີຆະ) 2203 ປາຖິກະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ | 2301 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 2302 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ທີຆະ) 2303 ປາຖິກະວັກຄະ ຏີກາ 2304 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-1 2305 ສີລັກຂັນທະວັກຄະ-ອະພິນະວະຏີກາ-2 | |
| 3101 ມູລະປັນຍາສະ ປາລີ 3102 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ປາລີ 3103 ອຸປະລິປັນຍາສະ ປາລີ | 3201 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-1 3202 ມູລະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ-2 3203 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ 3204 ອຸປະລິປັນຍາສະ ອັດຖະກະຖາ | 3301 ມູລະປັນຍາສະ ຏີກາ 3302 ມັດຊິມະປັນຍາສະ ຏີກາ 3303 ອຸປະລິປັນຍາສະ ຏີກາ | |
| 4101 ສະຄາຖາວັກຄະ ປາລີ 4102 ນິທານະວັກຄະ ປາລີ 4103 ຂັນທະວັກຄະ ປາລີ 4104 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ປາລີ 4105 ມະຫາວັກຄະ ປາລີ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4201 ສະຄາຖາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4202 ນິທານະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4203 ຂັນທະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4204 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ 4205 ມະຫາວັກຄະ ອັດຖະກະຖາ (ສັງຍຸຕຕະ) | 4301 ສະຄາຖາວັກຄະ ຏີກາ 4302 ນິທານະວັກຄະ ຏີກາ 4303 ຂັນທະວັກຄະ ຏີກາ 4304 ສະຫຼາຍາຕະນະວັກຄະ ຏີກາ 4305 ມະຫາວັກຄະ ຏີກາ (ສັງຍຸຕຕະ) | |
| 5101 ເອກະກະນິປາຕະ ປາລີ 5102 ທຸກະນິປາຕະ ປາລີ 5103 ຕິກະນິປາຕະ ປາລີ 5104 ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ປາລີ 5105 ປັຈຈະກະນິປາຕະ ປາລີ 5106 ຉັກກະນິປາຕະ ປາລີ 5107 ສັດຕະກະນິປາຕະ ປາລີ 5108 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ປາລີ 5109 ນະວະກະນິປາຕະ ປາລີ 5110 ທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ 5111 ເອກາທະສະກະນິປາຕະ ປາລີ | 5201 ເອກະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5202 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5203 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ 5204 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ | 5301 ເອກະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5302 ທຸກະ-ຕິກະ-ຈະຕຸກກະນິປາຕະ ຏີກາ 5303 ປັຈຈະກະ-ຉັກກະ-ສັດຕະກະນິປາຕະ ຏີກາ 5304 ອັດຖະກາທິນິປາຕະ ຏີກາ | |
| 6101 ຂຸທະທະກະປາຖະ ປາລີ 6102 ທຳມະປະທະ ປາລີ 6103 ອຸທານະ ປາລີ 6104 ອິຕິວຸຕຕະກະ ປາລີ 6105 ສຸດຕະນິປາຕະ ປາລີ 6106 ວິມານະວັດຖຸ ປາລີ 6107 ເປຕະວັດຖຸ ປາລີ 6108 ເຖລະຄາຖາ ປາລີ 6109 ເຖລີຄາຖາ ປາລີ 6110 ອະປະທານະ ປາລີ-1 6111 ອະປະທານະ ປາລີ-2 6112 ພຸດທະວັງສະ ປາລີ 6113 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ປາລີ 6114 ຊາຕະກະ ປາລີ-1 6115 ຊາຕະກະ ປາລີ-2 6116 ມະຫານິທເທສະ ປາລີ 6117 ຈູລະນິທເທສະ ປາລີ 6118 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ປາລີ 6119 ເນຕຕິປະກະລະນະ ປາລີ 6120 ມິລິນທະປັນຫາ ປາລີ 6121 ເປຏະກົປເທສະ ປາລີ | 6201 ຂຸທະທະກະປາຖະ ອັດຖະກະຖາ 6202 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-1 6203 ທຳມະປະທະ ອັດຖະກະຖາ-2 6204 ອຸທານະ ອັດຖະກະຖາ 6205 ອິຕິວຸຕຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6206 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-1 6207 ສຸດຕະນິປາຕະ ອັດຖະກະຖາ-2 6208 ວິມານະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6209 ເປຕະວັດຖຸ ອັດຖະກະຖາ 6210 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-1 6211 ເຖລະຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ-2 6212 ເຖລີຄາຖາ ອັດຖະກະຖາ 6213 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-1 6214 ອະປະທານະ ອັດຖະກະຖາ-2 6215 ພຸດທະວັງສະ ອັດຖະກະຖາ 6216 ຈະຣິຍາປິຕະກະ ອັດຖະກະຖາ 6217 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-1 6218 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-2 6219 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-3 6220 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-4 6221 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-5 6222 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-6 6223 ຊາຕະກະ ອັດຖະກະຖາ-7 6224 ມະຫານິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6225 ຈູລະນິທເທສະ ອັດຖະກະຖາ 6226 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-1 6227 ປະຕິສັມພິທາມັກຄະ ອັດຖະກະຖາ-2 6228 ເນຕຕິປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 6301 ເນຕຕິປະກະລະນະ ຏີກາ 6302 ເນຕຕິວິພາວິນີ | |
| 7101 ທຳມະສັງຄະນີ ປາລີ 7102 ວິພັງຄະ ປາລີ 7103 ຘາຕຸກະຖາ ປາລີ 7104 ປຸກຄະລະປັນຍັດຕິ ປາລີ 7105 ກະຖາວັດຖຸ ປາລີ 7106 ຍະມະກະ ປາລີ-1 7107 ຍະມະກະ ປາລີ-2 7108 ຍະມະກະ ປາລີ-3 7109 ປັດຖານະ ປາລີ-1 7110 ປັດຖານະ ປາລີ-2 7111 ປັດຖານະ ປາລີ-3 7112 ປັດຖານະ ປາລີ-4 7113 ປັດຖານະ ປາລີ-5 | 7201 ທຳມະສັງຄະນິ ອັດຖະກະຖາ 7202 ສັມໂມຫະວິໂນທະນີ ອັດຖະກະຖາ 7203 ປັຈຈະປະກະລະນະ ອັດຖະກະຖາ | 7301 ທຳມະສັງຄະນີ-ມູລະຏີກາ 7302 ວິພັງຄະ-ມູລະຏີກາ 7303 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ມູລະຏີກາ 7304 ທຳມະສັງຄະນີ-ອະນຸຏີກາ 7305 ປັຈຈະປະກະລະນະ-ອະນຸຏີກາ 7306 ອະພິທັມມາວະຕາໂຣ-ນາມະຣູປະປະຣິຈເທໂທ 7307 ອະພິທັມມັດຖະສັງຄະໂຫ 7308 ອະພິທັມມາວະຕາລະ-ປຸຣານະຏີກາ 7309 ອະພິທັມມາມາຕິກາປາລີ | |
| मराठी | |||
| पाळी | अट्ठकथा | टीका | अन्य |
| 1101 पाराजिक पाळी 1102 पाचित्तिय पाळी 1103 महावग्ग पाळी (विनय) 1104 चूळवग्ग पाळी 1105 परिवार पाळी | 1201 पाराजिककंड अट्ठकथा-१ 1202 पाराजिककंड अट्ठकथा-२ 1203 पाचित्तिय अट्ठकथा 1204 महावग्ग अट्ठकथा (विनय) 1205 चूळवग्ग अट्ठकथा 1206 परिवार अट्ठकथा | 1301 सारत्थदीपनी टीका-१ 1302 सारत्थदीपनी टीका-२ 1303 सारत्थदीपनी टीका-३ | 1401 द्वेमातिकापाळी 1402 विनयसंगह अट्ठकथा 1403 वजिरबुद्धि टीका 1404 विमतिविनोदनी टीका-१ 1405 विमतिविनोदनी टीका-२ 1406 विनयालंकार टीका-१ 1407 विनयालंकार टीका-२ 1408 कंखावितरणीपुराण टीका 1409 विनयविनिच्छय-उत्तरविनिच्छय 1410 विनयविनिच्छय टीका-१ 1411 विनयविनिच्छय टीका-२ 1412 पाचित्यादियोजनापाळी 1413 खुद्दसिक्खा-मूलसिक्खा 8401 विसुद्धिमग्ग-१ 8402 विसुद्धिमग्ग-२ 8403 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-१ 8404 विसुद्धिमग्ग-महाटीका-२ 8405 विसुद्धिमग्ग निदानकथा 8406 दीघनिकाय (पु-वि) 8407 मज्झिमनिकाय (पु-वि) 8408 संयुत्तनिकाय (पु-वि) 8409 अंगुत्तरनिकाय (पु-वि) 8410 विनयपिटक (पु-वि) 8411 अभिधम्मपिटक (पु-वि) 8412 अट्ठकथा (पु-वि) 8413 निरुत्तिदीपनी 8414 परमत्थदीपनी संगहमहाटीकापाठ 8415 अनुदीपनीपाठ 8416 पट्ठानुद्देस दीपनीपाठ 8417 नमक्कारटीका 8418 महापणामपाठ 8419 लक्खणातो बुद्धथोमनागाथा 8420 सुतवंदना 8421 कमलांजलि 8422 जिनालंकार 8423 पज्जमधु 8424 बुद्धगुणगाथावली 8425 चूळगंथवंस 8426 महावंस 8427 सासनवंस 8428 कच्चायनव्याकरणं 8429 मोग्गल्लानव्याकरणं 8430 सद्दनीतिप्पकरणं (पदमाला) 8431 सद्दनीतिप्पकरणं (धातुमाला) 8432 पदरूपसिद्धि 8433 मोग्गल्लानपंचिका 8434 पयोगसिद्धिपाठ 8435 वुत्तोदयपाठ 8436 अभिधानप्पदीपिकापाठ 8437 अभिधानप्पदीपिकाटीका 8438 सुबोधालंकारपाठ 8439 सुबोधालंकारटीका 8440 बालावतार गंठिपदत्थविनिच्छयसार 8441 लोकनीति 8442 सुत्तंतनीति 8443 सूरस्सतीनीति 8444 महारहनीति 8445 धम्मनीति 8446 कविदप्पणनीति 8447 नीतिमंजरी 8448 नरदक्खदीपनी 8449 चतुरारक्खदीपनी 8450 चाणक्यनीति 8451 रसवाहिनी 8452 सीमाविसोधनीपाठ 8453 वेस्संतरगीति 8454 मोग्गल्लान वुत्तिविवरणपंचिका 8455 थूपवंस 8456 दाठावंस 8457 धातुपाठविलासिनिया 8458 धातुवंस 8459 हत्थवनगल्लविहारवंस 8460 जिनचरितय 8461 जिनवंसदीपं 8462 तेलकटाहगाथा 8463 मिलिदटीका 8464 पदमंजरी 8465 पदसाधनं 8466 सद्दबिंदुपकरणं 8467 कच्चायनधातुमंजुसा 8468 सामंतकूटवण्णना |
| 2101 सीलक्खंधवग्ग पाळी 2102 महावग्ग पाळी (दीघ) 2103 पाथिकवग्ग पाळी | 2201 सीलक्खंधवग्ग अट्ठकथा 2202 महावग्ग अट्ठकथा (दीघ) 2203 पाथिकवग्ग अट्ठकथा | 2301 सीलक्खंधवग्ग टीका 2302 महावग्ग टीका (दीघ) 2303 पाथिकवग्ग टीका 2304 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-१ 2305 सीलक्खंधवग्ग-अभिनवटीका-२ | |
| 3101 मूलपण्णास पाळी 3102 मज्झिमपण्णास पाळी 3103 उपरिपण्णास पाळी | 3201 मूलपण्णास अट्ठकथा-१ 3202 मूलपण्णास अट्ठकथा-२ 3203 मज्झिमपण्णास अट्ठकथा 3204 उपरिपण्णास अट्ठकथा | 3301 मूलपण्णास टीका 3302 मज्झिमपण्णास टीका 3303 उपरिपण्णास टीका | |
| 4101 सगाथावग्ग पाळी 4102 निदानवग्ग पाळी 4103 खंधवग्ग पाळी 4104 सळायतनवग्ग पाळी 4105 महावग्ग पाळी (संयुत्त) | 4201 सगाथावग्ग अट्ठकथा 4202 निदानवग्ग अट्ठकथा 4203 खंधवग्ग अट्ठकथा 4204 सळायतनवग्ग अट्ठकथा 4205 महावग्ग अट्ठकथा (संयुत्त) | 4301 सगाथावग्ग टीका 4302 निदानवग्ग टीका 4303 खंधवग्ग टीका 4304 सळायतनवग्ग टीका 4305 महावग्ग टीका (संयुत्त) | |
| 5101 एककनिपात पाळी 5102 दुकनिपात पाळी 5103 तिकनिपात पाळी 5104 चतुक्कनिपात पाळी 5105 पंचकनिपात पाळी 5106 छक्कनिपात पाळी 5107 सत्तकनिपात पाळी 5108 अट्ठकादिनिपात पाळी 5109 नवकनिपात पाळी 5110 दसकनिपात पाळी 5111 एकादसकनिपात पाळी | 5201 एककनिपात अट्ठकथा 5202 दुक-तिक-चतुक्कनिपात अट्ठकथा 5203 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात अट्ठकथा 5204 अट्ठकादिनिपात अट्ठकथा | 5301 एककनिपात टीका 5302 दुक-तिक-चतुक्कनिपात टीका 5303 पंचक-छक्क-सत्तकनिपात टीका 5304 अट्ठकादिनिपात टीका | |
| 6101 खुद्दकपाठ पाळी 6102 धम्मपद पाळी 6103 उदान पाळी 6104 इतिवुत्तक पाळी 6105 सुत्तनिपात पाळी 6106 विमानवत्थु पाळी 6107 पेतवत्थु पाळी 6108 थेरगाथा पाळी 6109 थेरीगाथा पाळी 6110 अपदान पाळी-१ 6111 अपदान पाळी-२ 6112 बुद्धवंस पाळी 6113 चरियापिटक पाळी 6114 जातक पाळी-१ 6115 जातक पाळी-२ 6116 महानिद्देस पाळी 6117 चूळनिद्देस पाळी 6118 पटिसंभिदामग्ग पाळी 6119 नेत्तिप्पकरण पाळी 6120 मिलिंदपंह पाळी 6121 पेटकोपदेस पाळी | 6201 खुद्दकपाठ अट्ठकथा 6202 धम्मपद अट्ठकथा-१ 6203 धम्मपद अट्ठकथा-२ 6204 उदान अट्ठकथा 6205 इतिवुत्तक अट्ठकथा 6206 सुत्तनिपात अट्ठकथा-१ 6207 सुत्तनिपात अट्ठकथा-२ 6208 विमानवत्थु अट्ठकथा 6209 पेतवत्थु अट्ठकथा 6210 थेरगाथा अट्ठकथा-१ 6211 थेरगाथा अट्ठकथा-२ 6212 थेरीगाथा अट्ठकथा 6213 अपदान अट्ठकथा-१ 6214 अपदान अट्ठकथा-२ 6215 बुद्धवंस अट्ठकथा 6216 चरियापिटक अट्ठकथा 6217 जातक अट्ठकथा-१ 6218 जातक अट्ठकथा-२ 6219 जातक अट्ठकथा-३ 6220 जातक अट्ठकथा-४ 6221 जातक अट्ठकथा-५ 6222 जातक अट्ठकथा-६ 6223 जातक अट्ठकथा-७ 6224 महानिद्देस अट्ठकथा 6225 चूळनिद्देस अट्ठकथा 6226 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-१ 6227 पटिसंभिदामग्ग अट्ठकथा-२ 6228 नेत्तिप्पकरण अट्ठकथा | 6301 नेत्तिप्पकरण टीका 6302 नेत्तिविभाविनी | |
| 7101 धम्मसंगणी पाळी 7102 विभंग पाळी 7103 धातुकथा पाळी 7104 पुग्गलपंयत्ति पाळी 7105 कथावत्थु पाळी 7106 यमक पाळी-१ 7107 यमक पाळी-२ 7108 यमक पाळी-३ 7109 पट्ठान पाळी-१ 7110 पट्ठान पाळी-२ 7111 पट्ठान पाळी-३ 7112 पट्ठान पाळी-४ 7113 पट्ठान पाळी-५ | 7201 धम्मसंगणि अट्ठकथा 7202 सम्मोहविनोदनी अट्ठकथा 7203 पंचपकरण अट्ठकथा | 7301 धम्मसंगणी-मूलटीका 7302 विभंग-मूलटीका 7303 पंचपकरण-मूलटीका 7304 धम्मसंगणी-अनुटीका 7305 पंचपकरण-अनुटीका 7306 अभिधम्मावतारो-नामरूपपरिच्छेदो 7307 अभिधम्मत्थसंगहो 7308 अभिधम्मावतार-पुराणटीका 7309 अभिधम्ममातिकापाळी | |
| မြန်မာ | |||
| ပါဠိတော် | အဋ္ဌကထာ | ဋီကာ | အခြား |
| 1101 ပါရာဇိက ပါဠိ 1102 ပါစိတ္တိယ ပါဠိ 1103 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဝိနယ) 1104 စူဠဝဂ္ဂ ပါဠိ 1105 ပရိဝါရ ပါဠိ | 1201 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၁ 1202 ပါရာဇိကကဏ္ဍ အဋ္ဌကထာ-၂ 1203 ပါစိတ္တိယ အဋ္ဌကထာ 1204 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဝိနယ) 1205 စူဠဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 1206 ပရိဝါရ အဋ္ဌကထာ | 1301 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၁ 1302 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၂ 1303 သာရတ္ထဒီပနီ ဋီကာ-၃ | 1401 ဒွေမာတိကာပါဠိ 1402 ဝိနယသင်္ဂဟ အဋ္ဌကထာ 1403 ဝဇိရဗုဒ္ဓိ ဋီကာ 1404 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၁ 1405 ဝိမတိဝိနောဒနီ ဋီကာ-၂ 1406 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၁ 1407 ဝိနယာလင်္ကာရ ဋီကာ-၂ 1408 ကင်္ခာဝိတရဏီပုရာဏ ဋီကာ 1409 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ-ဥတ္တရဝိနိစ္ဆယ 1410 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၁ 1411 ဝိနယဝိနိစ္ဆယ ဋီကာ-၂ 1412 ပါစိတျာဒိယောဇနာပါဠိ 1413 ခုဒ္ဒသိက္ခာ-မူလသိက္ခာ 8401 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၁ 8402 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-၂ 8403 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၁ 8404 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ-မဟာဋီကာ-၂ 8405 ဝိသုဒ္ဓိမဂ္ဂ နိဒါနကထာ 8406 ဒီဃနိကာယ (ပု-ဝိ) 8407 မဇ္ဈိမနိကာယ (ပု-ဝိ) 8408 သံယုတ္တနိကာယ (ပု-ဝိ) 8409 အင်္ဂုတ္တရနိကာယ (ပု-ဝိ) 8410 ဝိနယပိဋက (ပု-ဝိ) 8411 အဘိဓမ္မပိဋက (ပု-ဝိ) 8412 အဋ္ဌကထာ (ပု-ဝိ) 8413 နိရုတ္တိဒီပနီ 8414 ပရမတ္ထဒီပနီ သင်္ဂဟမဟာဋီကာပါဌ 8415 အနုဒီပနီပါဌ 8416 ပဋ္ဌာနုဒ္ဒေသ ဒီပနီပါဌ 8417 နမက္ကာရဋီကာ 8418 မဟာပဏာမပါဌ 8419 လက္ခဏာတော ဗုဒ္ဓထောမနာဂါထာ 8420 သုတဝန္ဒနာ 8421 ကမလာဉ္ဇလိ 8422 ဇိနာလင်္ကာရ 8423 ပဇ္ဇမဓု 8424 ဗုဒ္ဓဂုဏဂါထာဝလီ 8425 စူဠဂန္ထဝံသ 8427 သာသနဝံသ 8426 မဟာဝံသ 8429 မောဂ္ဂလ္လာနဗျာကရဏံ 8428 ကစ္စာယနဗျာကရဏံ 8430 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ပဒမာလာ) 8431 သဒ္ဒနီတိပ္ပကရဏံ (ဓါတုမာလာ) 8432 ပဒရူပသိဒ္ဓိ 8433 မောဂလ္လာနပဉ္စိကာ 8434 ပယောဂသိဒ္ဓိပါဌ 8435 ဝုတ္တောဒယပါဌ 8436 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာပါဌ 8437 အဘိဓါနပ္ပဒီပိကာဋီကာ 8438 သုဗောဓါလင်္ကာရပါဌ 8439 သုဗောဓါလင်္ကာရဋီကာ 8440 ဗာလာဝတာရ ဂဏ္ဌိပဒတ္ထဝိနိစ္ဆယသာရ 8446 ကဝိဒပ္ပဏနီတိ 8447 နီတိမဉ္ဇရီ 8445 ဓမ္မနီတိ 8444 မဟာရဟနီတိ 8441 လောကနီတိ 8442 သုတ္တန္တနီတိ 8443 သူရဿတိနီတိ 8450 စာဏကျနီတိ 8448 နရဒက္ခဒီပနီ 8449 စတုရာရက္ခဒီပနီ 8451 ရသဝါဟိနီ 8452 သီမဝိသောဓနီပါဌ 8453 ဝေဿန္တရဂီတိ 8454 မောဂ္ဂလ္လာန ဝုတ္တိဝိဝရဏပဉ္စိကာ 8455 ထူပဝံသ 8456 ဒါဌာဝံသ 8457 ဓါတုပါဌဝိလာသိနိယာ 8458 ဓါတုဝံသ 8459 ဟတ္ထဝနဂလ္လဝိဟာရဝံသ 8460 ဇိနစရိတယ 8461 ဇိနဝံသဒီပံ 8462 တေလကဋာဟဂါထာ 8463 မိလိဒဋီကာ 8464 ပဒမဉ္ဇရီ 8465 ပဒသာဓနံ 8466 သဒ္ဒဗိန္ဒုပကရဏံ 8467 ကစ္စာယနဓါတုမဉ္ဇုသာ 8468 သာမန္တကူဋဝဏ္ဏနာ |
| 2101 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 2102 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (ဒီဃ) 2103 ပါထိကဝဂ္ဂ ပါဠိ | 2201 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 2202 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (ဒီဃ) 2203 ပါထိကဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ | 2301 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 2302 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (ဒီဃ) 2303 ပါထိကဝဂ္ဂ ဋီကာ 2304 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၁ 2305 သီလက္ခန္ဓဝဂ္ဂ-အဘိနဝဋီကာ-၂ | |
| 3101 မူလပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3102 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ပါဠိ 3103 ဥပရိပဏ္ဏာသ ပါဠိ | 3201 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၁ 3202 မူလပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ-၂ 3203 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ 3204 ဥပရိပဏ္ဏာသ အဋ္ဌကထာ | 3301 မူလပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3302 မဇ္ဈိမပဏ္ဏာသ ဋီကာ 3303 ဥပရိပဏ္ဏာသ ဋီကာ | |
| 4101 သဂါထာဝဂ္ဂ ပါဠိ 4102 နိဒါနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4103 ခန္ဓဝဂ္ဂ ပါဠိ 4104 သဠာယတနဝဂ္ဂ ပါဠိ 4105 မဟာဝဂ္ဂ ပါဠိ (သံယုတ္တ) | 4201 သဂါထာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4202 နိဒါနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4203 ခန္ဓဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4204 သဠာယတနဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ 4205 မဟာဝဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ (သံယုတ္တ) | 4301 သဂါထာဝဂ္ဂ ဋီကာ 4302 နိဒါနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4303 ခန္ဓဝဂ္ဂ ဋီကာ 4304 သဠာယတနဝဂ္ဂ ဋီကာ 4305 မဟာဝဂ္ဂ ဋီကာ (သံယုတ္တ) | |
| 5101 ဧကကနိပါတ ပါဠိ 5102 ဒုကနိပါတ ပါဠိ 5103 တိကနိပါတ ပါဠိ 5104 စတုက္ကနိပါတ ပါဠိ 5105 ပဉ္စကနိပါတ ပါဠိ 5106 ဆက္ကနိပါတ ပါဠိ 5107 သတ္တကနိပါတ ပါဠိ 5108 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ပါဠိ 5109 နဝကနိပါတ ပါဠိ 5110 ဒသကနိပါတ ပါဠိ 5111 ဧကာဒသကနိပါတ ပါဠိ | 5201 ဧကကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5202 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5203 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ အဋ္ဌကထာ 5204 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ အဋ္ဌကထာ | 5301 ဧကကနိပါတ ဋီကာ 5302 ဒုက-တိက-စတုက္ကနိပါတ ဋီကာ 5303 ပဉ္စက-ဆက္က-သတ္တကနိပါတ ဋီကာ 5304 အဋ္ဌကာဒိနိပါတ ဋီကာ | |
| 6101 ခုဒ္ဒကပါဌ ပါဠိ 6102 ဓမ္မပဒ ပါဠိ 6103 ဥဒါန ပါဠိ 6104 ဣတိဝုတ္တက ပါဠိ 6105 သုတ္တနိပါတ ပါဠိ 6106 ဝိမာနဝတ္ထု ပါဠိ 6107 ပေတဝတ္ထု ပါဠိ 6108 ထေရဂါထာ ပါဠိ 6109 ထေရီဂါထာ ပါဠိ 6110 အပဒါန ပါဠိ-၁ 6111 အပဒါန ပါဠိ-၂ 6112 ဗုဒ္ဓဝံသ ပါဠိ 6113 စရိယာပိဋက ပါဠိ 6114 ဇာတက ပါဠိ-၁ 6115 ဇာတက ပါဠိ-၂ 6116 မဟာနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6117 စူဠနိဒ္ဒေသ ပါဠိ 6118 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ ပါဠိ 6119 နေတ္တိပ္ပကရဏ ပါဠိ 6120 မိလိန္ဒပဉှ ပါဠိ 6121 ပေဋကောပဒေသ ပါဠိ | 6201 ခုဒ္ဒကပါဌ အဋ္ဌကထာ 6202 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၁ 6203 ဓမ္မပဒ အဋ္ဌကထာ-၂ 6204 ဥဒါန အဋ္ဌကထာ 6205 ဣတိဝုတ္တက အဋ္ဌကထာ 6206 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၁ 6207 သုတ္တနိပါတ အဋ္ဌကထာ-၂ 6208 ဝိမာနဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6209 ပေတဝတ္ထု အဋ္ဌကထာ 6210 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၁ 6211 ထေရဂါထာ အဋ္ဌကထာ-၂ 6212 ထေရီဂါထာ အဋ္ဌကထာ 6213 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၁ 6214 အပဒါန အဋ္ဌကထာ-၂ 6215 ဗုဒ္ဓဝံသ အဋ္ဌကထာ 6216 စရိယာပိဋက အဋ္ဌကထာ 6217 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၁ 6218 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၂ 6219 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၃ 6220 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၄ 6221 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၅ 6222 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၆ 6223 ဇာတက အဋ္ဌကထာ-၇ 6224 မဟာနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6225 စူဠနိဒ္ဒေသ အဋ္ဌကထာ 6226 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၁ 6227 ပဋိသမ္ဘိဒါမဂ္ဂ အဋ္ဌကထာ-၂ 6228 နေတ္တိပ္ပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 6301 နေတ္တိပ္ပကရဏ ဋီကာ 6302 နေတ္တိဝိဘာဝိနီ | |
| 7101 ဓမ္မသင်္ဂဏီ ပါဠိ 7102 ဝိဘင်္ဂ ပါဠိ 7103 ဓါတုကထာ ပါဠိ 7104 ပုဂ္ဂလပညတ္တိ ပါဠိ 7105 ကထာဝတ္ထု ပါဠိ 7106 ယမက ပါဠိ-၁ 7107 ယမက ပါဠိ-၂ 7108 ယမက ပါဠိ-၃ 7109 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၁ 7110 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၂ 7111 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၃ 7112 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၄ 7113 ပဋ္ဌာန ပါဠိ-၅ | 7201 ဓမ္မသင်္ဂဏိ အဋ္ဌကထာ 7202 သမ္မောဟဝိနောဒနီ အဋ္ဌကထာ 7203 ပဉ္စပကရဏ အဋ္ဌကထာ | 7301 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-မူလဋီကာ 7302 ဝိဘင်္ဂ-မူလဋီကာ 7303 ပဉ္စပကရဏ-မူလဋီကာ 7304 ဓမ္မသင်္ဂဏီ-အနုဋီကာ 7305 ပဉ္စပကရဏ-အနုဋီကာ 7306 အဘိဓမ္မာဝတာရော-နာမရူပပရိစ္ဆေဒေါ 7307 အဘိဓမ္မတ္ထသင်္ဂဟော 7308 အဘိဓမ္မာဝတာရ-ပုရာဏဋီကာ 7309 အဘိဓမ္မမာတိကာပါဠိ | |
| português | |||
| Páli | Aṭṭhakathā | Ṭīkā | Outro |
| 1101 Ofensas Graves (Pārājika) 1102 Ofensas Leves (Pācittiya) 1103 Grande Seção do Vīnaya (Mahāvagga) 1104 Pequena Seção do Vīnaya (Cūḷavagga) 1105 Apêndice do Vīnaya (Parivāra) | 1201 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 1 1202 Comentário das Ofensas Graves - Vol. 2 1203 Comentário das Ofensas Leves 1204 Comentário da Grande Seção do Vīnaya 1205 Comentário da Pequena Seção do Vīnaya 1206 Comentário do Apêndice do Vīnaya | 1301 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 1 1302 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 2 1303 Subcomentário que Elucida o Sentido Essencial - Vol. 3 | 1401 Texto das Duas Matrizes 1402 Comentário do Compêndio do Vīnaya 1403 Subcomentário de Vajirabuddhi 1404 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 1 1405 Subcomentário que Dissipa Dúvidas - Vol. 2 1406 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 1 1407 Subcomentário do Ornamento do Vīnaya - Vol. 2 1408 Antigo Subcomentário que Supera Dúvidas 1409 Decisão sobre o Vīnaya e Decisão Superior 1410 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 1 1411 Subcomentário da Decisão sobre o Vīnaya - Vol. 2 1412 Texto da Aplicação das Regras 1413 Pequeno Treinamento e Treinamento Fundamental 8401 Caminho da Purificação - Vol. 1 8402 Caminho da Purificação - Vol. 2 8403 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 1 8404 Grande Subcomentário do Caminho da Purificação - Vol. 2 8405 História da Origem do Caminho da Purificação 8406 Coleção dos Longos Discursos (índice Pāli-Vietnamita) 8407 Coleção dos Discursos Médios (índice Pāli-Vietnamita) 8408 Coleção dos Discursos Agrupados (índice Pāli-Vietnamita) 8409 Coleção dos Discursos Numerados (índice Pāli-Vietnamita) 8410 Cesto da Disciplina (índice Pāli-Vietnamita) 8411 Cesto do Abhidhamma (índice Pāli-Vietnamita) 8412 Comentários (índice Pāli-Vietnamita) 8413 Elucidação da Etimologia 8414 Grande Subcomentário do Compêndio que Elucida o Sentido Supremo 8415 Texto do Subcomentário Elucidativo 8416 Texto Elucidativo sobre a Exposição das Condições 8417 Subcomentário da Saudação 8418 Grande Texto de Saudação 8419 Versos de Louvor a Buda pelos Sinais 8420 Saudação com Recitação 8421 Oferenda de Lótus 8422 Ornamento dos Vencedores 8423 Mel dos Versos 8424 Coleção de Versos sobre as Qualidades de Buda 8425 Pequena Crônica dos Livros 8427 Crônica do Ensinamento 8426 Grande Crônica 8429 Gramática de Moggallāna 8428 Gramática de Kaccāyana 8430 Tratado sobre a Gramática - Série de Palavras 8431 Tratado sobre a Gramática - Série de Raízes 8432 Realização das Formas das Palavras 8433 Comentário de Moggallāna 8434 Texto sobre a Realização da Aplicação 8435 Texto sobre a Origem dos Versos 8436 Texto do Dicionário Iluminado 8437 Subcomentário do Dicionário Iluminado 8438 Texto sobre o Ornamento da Boa Compreensão 8439 Subcomentário do Ornamento da Boa Compreensão 8440 Essência da Decisão sobre os Termos do Glossário de Bālāvatāra 8446 Ética do Poeta 8447 Coleção de Ética 8445 Ética do Dhamma 8444 Grande Ética Secreta 8441 Ética do Mundo 8442 Ética dos Suttas 8443 Ética do Herói 8450 Ética de Cāṇakya 8448 Elucidação sobre os Perigos para os Homens 8449 Elucidação sobre as Quatro Proteções 8451 O Fluxo do Sabor - Histórias Edificantes 8452 Texto sobre a Purificação dos Limites 8453 Canto de Vessantara 8454 Explicação do Comentário de Moggallāna 8455 Crônica das Estupas 8456 Crônica da Relíquia do Dente 8457 O Esplendor da Leitura dos Elementos 8458 Crônica das Relíquias 8459 Crônica do Mosteiro de Hatthavanagalla 8460 História do Vencedor 8461 Ilha da Linhagem dos Vencedores 8462 Versos da Panela de Óleo 8463 Subcomentário de Milinda 8464 Cacho de Flores de Palavras 8465 Realização das Palavras 8466 Tratado sobre os Pontos da Gramática 8467 Coleção de Raízes de Kaccāyana 8468 Descrição do Pico de Sāmantakūṭa |
| 2101 Seção da Moralidade - Dīgha 2102 Grande Seção - Dīgha 2103 Seção de Pāthika - Dīgha | 2201 Comentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2202 Comentário da Grande Seção - Dīgha 2203 Comentário da Seção de Pāthika - Dīgha | 2301 Subcomentário da Seção da Moralidade - Dīgha 2302 Subcomentário da Grande Seção - Dīgha 2303 Subcomentário da Seção de Pāthika - Dīgha 2304 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 1 2305 Novo Subcomentário da Seção da Moralidade - Vol. 2 | |
| 3101 Cinquenta Discursos Fundamentais - Majjhima 3102 Cinquenta Discursos Médios - Majjhima 3103 Cinquenta Discursos Superiores - Majjhima | 3201 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 1 3202 Comentário dos Cinquenta Fundamentais - Vol. 2 3203 Comentário dos Cinquenta Médios 3204 Comentário dos Cinquenta Superiores | 3301 Subcomentário dos Cinquenta Fundamentais 3302 Subcomentário dos Cinquenta Médios 3303 Subcomentário dos Cinquenta Superiores | |
| 4101 Seção com Versos - Saṃyutta 4102 Seção das Causas - Saṃyutta 4103 Seção dos Agregados - Saṃyutta 4104 Seção das Seis Bases dos Sentidos - Saṃyutta 4105 Grande Seção - Saṃyutta | 4201 Comentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4202 Comentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4203 Comentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4204 Comentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4205 Comentário da Grande Seção - Saṃyutta | 4301 Subcomentário da Seção com Versos - Saṃyutta 4302 Subcomentário da Seção das Causas - Saṃyutta 4303 Subcomentário da Seção dos Agregados - Saṃyutta 4304 Subcomentário da Seção das Seis Bases - Saṃyutta 4305 Subcomentário da Grande Seção - Saṃyutta | |
| 5101 Grupos de Um - Aṅguttara 5102 Grupos de Dois - Aṅguttara 5103 Grupos de Três - Aṅguttara 5104 Grupos de Quatro - Aṅguttara 5105 Grupos de Cinco - Aṅguttara 5106 Grupos de Seis - Aṅguttara 5107 Grupos de Sete - Aṅguttara 5108 Grupos de Oito, etc. - Aṅguttara 5109 Grupos de Nove - Aṅguttara 5110 Grupos de Dez - Aṅguttara 5111 Grupos de Onze - Aṅguttara | 5201 Comentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5202 Comentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5203 Comentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5204 Comentário dos Grupos de Oito, etc. | 5301 Subcomentário dos Grupos de Um - Aṅguttara 5302 Subcomentário dos Grupos de Dois, Três e Quatro 5303 Subcomentário dos Grupos de Cinco, Seis e Sete 5304 Subcomentário dos Grupos de Oito, etc. | |
| 6101 Pequena Leitura (Khuddakapāṭha) 6102 Versos do Dhamma (Dhammapada) 6103 Exclamações Inspiradas (Udāna) 6104 Assim Foi Dito (Itivuttaka) 6105 Coleção de Discursos (Suttanipāta) 6106 Histórias das Mansões Celestiais 6107 Histórias dos Fantasmas 6108 Versos dos Monges Anciãos 6109 Versos das Monjas Anciãs 6110 Histórias Passadas - Vol. 1 6111 Histórias Passadas - Vol. 2 6112 História dos Budas (Buddhavaṃsa) 6113 Cesto das Condutas (Cariyāpiṭaka) 6114 Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6115 Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6116 Grande Exposição (Mahāniddesa) 6117 Pequena Exposição (Cūḷaniddesa) 6118 Caminho da Discriminação Analítica 6119 O Guia (Nettippakaraṇa) 6120 As Perguntas de Milinda 6121 Instrução do Cesto (Peṭakopadesa) | 6201 Comentário da Pequena Leitura 6202 Comentário do Dhammapada - Vol. 1 6203 Comentário do Dhammapada - Vol. 2 6204 Comentário do Udāna 6205 Comentário do Itivuttaka 6206 Comentário do Suttanipāta - Vol. 1 6207 Comentário do Suttanipāta - Vol. 2 6208 Comentário das Histórias das Mansões 6209 Comentário das Histórias dos Fantasmas 6210 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 1 6211 Comentário dos Versos dos Monges - Vol. 2 6212 Comentário dos Versos das Monjas 6213 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 1 6214 Comentário das Histórias Passadas - Vol. 2 6215 Comentário da História dos Budas 6216 Comentário do Cesto das Condutas 6217 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 1 6218 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 2 6219 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 3 6220 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 4 6221 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 5 6222 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 6 6223 Comentário das Histórias de Nascimentos - Vol. 7 6224 Comentário da Grande Exposição 6225 Comentário da Pequena Exposição 6226 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 1 6227 Comentário do Caminho da Discriminação - Vol. 2 6228 Comentário do Guia | 6301 Subcomentário do Guia 6302 Elucidação do Guia | |
| 7101 Enumeração dos Fenômenos (Dhammasaṅgaṇī) 7102 Análise (Vibhaṅga) 7103 Discurso sobre os Elementos (Dhātukathā) 7104 Designação das Pessoas (Puggalapaññatti) 7105 Pontos da Discussão (Kathāvatthu) 7106 O Livro dos Pares - Vol. 1 7107 O Livro dos Pares - Vol. 2 7108 O Livro dos Pares - Vol. 3 7109 Condições de Originação - Vol. 1 7110 Condições de Originação - Vol. 2 7111 Condições de Originação - Vol. 3 7112 Condições de Originação - Vol. 4 7113 Condições de Originação - Vol. 5 | 7201 Comentário da Enumeração dos Fenômenos 7202 Comentário que Dissipa a Confusão 7203 Comentário dos Cinco Tratados | 7301 Subcomentário Principal da Enumeração dos Fenômenos 7302 Subcomentário Principal da Análise 7303 Subcomentário Principal dos Cinco Tratados 7304 Subcomentário Secundário da Enumeração dos Fenômenos 7305 Subcomentário Secundário dos Cinco Tratados 7306 Introdução ao Abhidhamma - Análise de Nome e Forma 7307 Compêndio do Abhidhamma 7308 Antigo Subcomentário da Introdução ao Abhidhamma 7309 Matriz do Abhidhamma | |
| русский | |||
| Палийский канон | Комментарии | Субкомментарии | Другое |
| 1101 Параджика-пали 1102 Пачиттия-пали 1103 Махавагга-пали (Виная) 1104 Чулавагга-пали 1105 Паривара-пали | 1201 Параджиканда-аттхакатха-1 1202 Параджиканда-аттхакатха-2 1203 Пачиттия-аттхакатха 1204 Махавагга-аттхакатха (Виная) 1205 Чулавагга-аттхакатха 1206 Паривара-аттхакатха | 1301 Сараттхадипани-тика-1 1302 Сараттхадипани-тика-2 1303 Сараттхадипани-тика-3 | 1401 Двематика-пали 1402 Винаясангаха-аттхакатха 1403 Ваджирабуддхи-тика 1404 Вимативинодани-тика-1 1405 Вимативинодани-тика-2 1406 Винаяланкара-тика-1 1407 Винаяланкара-тика-2 1408 Канкхавитаранипурана-тика 1409 Винаявиниччая-уттаравиниччая 1410 Винаявиниччая-тика-1 1411 Винаявиниччая-тика-2 1412 Пачиттиядийоджана-пали 1413 Кхуддасиккха-муласиккха 8401 Висуддхимагга-1 8402 Висуддхимагга-2 8403 Висуддхимагга-махатика-1 8404 Висуддхимагга-махатика-2 8405 Висуддхимагга-ниданакатха 8406 Дигханикая (пу-ви) 8407 Мадджхиманикая (пу-ви) 8408 Самъюттаникая (пу-ви) 8409 Ангуттараникая (пу-ви) 8410 Винаяпитака (пу-ви) 8411 Абхидхаммапитака (пу-ви) 8412 Аттхакатха (пу-ви) 8413 Нируттидипани 8414 Параматтхадипани Сангахамахатикапатха 8415 Анудипанипатха 8416 Паттхануддеса дипанипатха 8417 Намаккаратика 8418 Махапанамапатха 8419 Лаккханато буддхатхоманагатха 8420 Сутавандана 8421 Камаланджали 8422 Джиналанкара 8423 Паджамадху 8424 Буддхагунагатхавали 8425 Чулагантхавамса 8427 Сасанавамса 8426 Махавамса 8429 Моггалланабьякарана 8428 Каччаянабьякарана 8430 Садданитиппакарана (падамала) 8431 Садданитиппакарана (дхатумала) 8432 Падарупасиддхи 8433 Могалланапанчика 8434 Пайогасиддхипатха 8435 Вуттодаяпатха 8436 Абхидханаппадипикапатха 8437 Абхидханаппадипикатика 8438 Субодхаланкарапатха 8439 Субодхаланкаратика 8440 Балаватара гантхипадаттхавиниччаясара 8446 Кавидаппананити 8447 Нитиманджари 8445 Дхамманити 8444 Махараханити 8441 Локанити 8442 Суттантанити 8443 Сурассатинити 8450 Чанакьянити 8448 Нарадаккхадипани 8449 Чатурараккхадипани 8451 Расавахини 8452 Симависодханипатха 8453 Вессантарагити 8454 Моггаллана вуттививаранапанчика 8455 Тхупавамса 8456 Датхавамса 8457 Дхатупатхавиласиния 8458 Дхатувамса 8459 Хаттхаванагаллавихаравамса 8460 Джиначаритая 8461 Джинавамсадипа 8462 Телакатахагатха 8463 Милидатика 8464 Падаманджари 8465 Падасадхана 8466 Саддабиндупакарана 8467 Каччаянадхатуманджуса 8468 Самантакутаваннана |
| 2101 Силаккхандхавагга-пали 2102 Махавагга-пали (Дигха) 2103 Патхикавагга-пали | 2201 Силаккхандхавагга-аттхакатха 2202 Махавагга-аттхакатха (Дигха) 2203 Патхикавагга-аттхакатха | 2301 Силаккхандхавагга-тика 2302 Махавагга-тика (Дигха) 2303 Патхикавагга-тика 2304 Силаккхандхавагга-абхинаватика-1 2305 Силаккхандхавагга-абхинаватика-2 | |
| 3101 Мулапаннаса-пали 3102 Мадджхимапаннаса-пали 3103 Упарипаннаса-пали | 3201 Мулапаннаса-аттхакатха-1 3202 Мулапаннаса-аттхакатха-2 3203 Мадджхимапаннаса-аттхакатха 3204 Упарипаннаса-аттхакатха | 3301 Мулапаннаса-тика 3302 Мадджхимапаннаса-тика 3303 Упарипаннаса-тика | |
| 4101 Сагатхавагга-пали 4102 Ниданавагга-пали 4103 Кхандхавагга-пали 4104 Салаятанавагга-пали 4105 Махавагга-пали (Самъютта) | 4201 Сагатхавагга-аттхакатха 4202 Ниданавагга-аттхакатха 4203 Кхандхавагга-аттхакатха 4204 Салаятанавагга-аттхакатха 4205 Махавагга-аттхакатха (Самъютта) | 4301 Сагатхавагга-тика 4302 Ниданавагга-тика 4303 Кхандхавагга-тика 4304 Салаятанавагга-тика 4305 Махавагга-тика (Самъютта) | |
| 5101 Экаканипата-пали 5102 Дуканипата-пали 5103 Тиканипата-пали 5104 Чатукканипата-пали 5105 Панчаканипата-пали 5106 Чхакканипата-пали 5107 Саттаканипата-пали 5108 Аттхакадинипата-пали 5109 Наваканипата-пали 5110 Дасаканипата-пали 5111 Экадасаканипата-пали | 5201 Экаканипата-аттхакатха 5202 Дука-тика-чатукканипата-аттхакатха 5203 Панчака-чхакка-саттаканипата-аттхакатха 5204 Аттхакадинипата-аттхакатха | 5301 Экаканипата-тика 5302 Дука-тика-чатукканипата-тика 5303 Панчака-чхакка-саттаканипата-тика 5304 Аттхакадинипата-тика | |
| 6101 Кхуддакапатха-пали 6102 Дхаммапада-пали 6103 Удана-пали 6104 Итивуттака-пали 6105 Суттанипата-пали 6106 Виманаваттху-пали 6107 Петаваттху-пали 6108 Тхерагатха-пали 6109 Тхеригатха-пали 6110 Ападана-пали-1 6111 Ападана-пали-2 6112 Буддхавамса-пали 6113 Чарияпитака-пали 6114 Джатака-пали-1 6115 Джатака-пали-2 6116 Маханиддеса-пали 6117 Чуланиддеса-пали 6118 Патисамбхидамагга-пали 6119 Неттиппакарана-пали 6120 Милиндапаньха-пали 6121 Петакопадеса-пали | 6201 Кхуддакапатха-аттхакатха 6202 Дхаммапада-аттхакатха-1 6203 Дхаммапада-аттхакатха-2 6204 Удана-аттхакатха 6205 Итивуттака-аттхакатха 6206 Суттанипата-аттхакатха-1 6207 Суттанипата-аттхакатха-2 6208 Виманаваттху-аттхакатха 6209 Петаваттху-аттхакатха 6210 Тхерагатха-аттхакатха-1 6211 Тхерагатха-аттхакатха-2 6212 Тхеригатха-аттхакатха 6213 Ападана-аттхакатха-1 6214 Ападана-аттхакатха-2 6215 Буддхавамса-аттхакатха 6216 Чарияпитака-аттхакатха 6217 Джатака-аттхакатха-1 6218 Джатака-аттхакатха-2 6219 Джатака-аттхакатха-3 6220 Джатака-аттхакатха-4 6221 Джатака-аттхакатха-5 6222 Джатака-аттхакатха-6 6223 Джатака-аттхакатха-7 6224 Маханиддеса-аттхакатха 6225 Чуланиддеса-аттхакатха 6226 Патисамбхидамагга-аттхакатха-1 6227 Патисамбхидамагга-аттхакатха-2 6228 Неттиппакарана-аттхакатха | 6301 Неттиппакарана-тика 6302 Неттивибхавини | |
| 7101 Дхаммасангани-пали 7102 Вибханга-пали 7103 Дхатукатха-пали 7104 Пуггалапаннятти-пали 7105 Катхаваттху-пали 7106 Ямака-пали-1 7107 Ямака-пали-2 7108 Ямака-пали-3 7109 Паттхана-пали-1 7110 Паттхана-пали-2 7111 Паттхана-пали-3 7112 Паттхана-пали-4 7113 Паттхана-пали-5 | 7201 Дхаммасангани-аттхакатха 7202 Саммохивинодани-аттхакатха 7203 Панчапакарана-аттхакатха | 7301 Дхаммасангани-мулатика 7302 Вибханга-мулатика 7303 Панчапакарана-мулатика 7304 Дхаммасангани-анутика 7305 Панчапакарана-анутика 7306 Абхидхаммаватаро-намарупапариччхедо 7307 Абхидхамматтхасангахо 7308 Абхидхаммаватара-пуранатика 7309 Абхидхаммаматика-пали | |
| සිංහල | |||
| පාලි කැනනය | විවරණ | අටුවා | වෙනත් |
| 1101 පාරාජික පාළි 1102 පාචිත්තිය පාළි 1103 මහාවග්ග පාළි (විනය) 1104 චූළවග්ග පාළි 1105 පරිවාර පාළි | 1201 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-1 1202 පාරාජිකකණ්ඩ අට්ඨකථා-2 1203 පාචිත්තිය අට්ඨකථා 1204 මහාවග්ග අට්ඨකථා (විනය) 1205 චූළවග්ග අට්ඨකථා 1206 පරිවාර අට්ඨකථා | 1301 සාරත්ථදීපනී ටීකා-1 1302 සාරත්ථදීපනී ටීකා-2 1303 සාරත්ථදීපනී ටීකා-3 | 1401 ද්වෙමාතිකාපාළි 1402 විනයසංගහ අට්ඨකථා 1403 වජිරබුද්ධි ටීකා 1404 විමතිවිනෝදනී ටීකා-1 1405 විමතිවිනෝදනී ටීකා-2 1406 විනයාලංකාර ටීකා-1 1407 විනයාලංකාර ටීකා-2 1408 කඞ්ඛාවිතරණීපුරාණ ටීකා 1409 විනයවිනිච්ඡය-උත්තරවිනිච්ඡය 1410 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-1 1411 විනයවිනිච්ඡය ටීකා-2 1412 පාචිත්යාදියෝජනාපාළි 1413 ඛුද්දසික්ඛා-මූලසික්ඛා 8401 විසුද්ධිමග්ග-1 8402 විසුද්ධිමග්ග-2 8403 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-1 8404 විසුද්ධිමග්ග-මහාටීකා-2 8405 විසුද්ධිමග්ග නිදානකථා 8406 දීඝනිකාය (පු-වි) 8407 මජ්ඣිමනිකාය (පු-වි) 8408 සංයුත්තනිකාය (පු-වි) 8409 අඞ්ගුත්තරනිකාය (පු-වි) 8410 විනයපිටක (පු-වි) 8411 අභිධම්මපිටක (පු-වි) 8412 අට්ඨකථා (පු-වි) 8413 නිරුත්තිදීපනී 8414 පරමත්ථදීපනී සඞ්ගහමහාටීකාපාඨ 8415 අනුදීපනීපාඨ 8416 පට්ඨානුද්දේස දීපනීපාඨ 8417 නමක්කාරටීකා 8418 මහාපණාමපාඨ 8419 ලක්ඛණාතෝ බුද්ධථෝමනාගාථා 8420 සුතවන්දනා 8421 කමලාඤ්ජලි 8422 ජිනාලඞ්කාර 8423 පජ්ජමධු 8424 බුද්ධගුණගාථාවලී 8425 චූළගන්ථවංස 8427 සාසනවංස 8426 මහාවංස 8429 මොග්ගල්ලානබ්යාකරණං 8428 කච්චායනබ්යාකරණං 8430 සද්දනීතිප්පකරණං (පදමාලා) 8431 සද්දනීතිප්පකරණං (ධාතුමාලා) 8432 පදරූපසිද්ධි 8433 මොග්ගල්ලානපඤ්චිකා 8434 පයෝගසිද්ධිපාඨ 8435 වුත්තෝදයපාඨ 8436 අභිධානප්පදීපිකාපාඨ 8437 අභිධානප්පදීපිකාටීකා 8438 සුබෝධාලඞ්කාරපාඨ 8439 සුබෝධාලඞ්කාරටීකා 8440 බාලාවතාර ගණ්ඨිපදත්ථවිනිච්ඡයසාර 8446 කවිදප්පණනීති 8447 නීතිමඤ්ජරී 8445 ධම්මනීති 8444 මහාරහනීති 8441 ලෝකනීති 8442 සුත්තන්තනීති 8443 සූරස්සතිනීති 8450 චාණක්යනීති 8448 නරදක්ඛදීපනී 8449 චතුරාරක්ඛදීපනී 8451 රසවාහිනී 8452 සීමවිසෝධනීපාඨ 8453 වෙස්සන්තරගීති 8454 මොග්ගල්ලාන වුත්තිවිවරණපඤ්චිකා 8455 ථූපවංස 8456 දාඨාවංස 8457 ධාතුපාඨවිලාසිනියා 8458 ධාතුවංස 8459 හත්ථවනගල්ලවිහාරවංස 8460 ජිනචරිතය 8461 ජිනවංසදීපං 8462 තේලකටාහගාථා 8463 මිලිදටීකා 8464 පදමඤ්ජරී 8465 පදසාධනං 8466 සද්දබින්දුපකරණං 8467 කච්චායනධාතුමඤ්ජුසා 8468 සාමන්තකූටවණ්ණනා |
| 2101 සීලක්ඛන්ධවග්ග පාළි 2102 මහාවග්ග පාළි (දීඝ) 2103 පාථිකවග්ග පාළි | 2201 සීලක්ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 2202 මහාවග්ග අට්ඨකථා (දීඝ) 2203 පාථිකවග්ග අට්ඨකථා | 2301 සීලක්ඛන්ධවග්ග ටීකා 2302 මහාවග්ග ටීකා (දීඝ) 2303 පාථිකවග්ග ටීකා 2304 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-1 2305 සීලක්ඛන්ධවග්ග-අභිනවටීකා-2 | |
| 3101 මූලපණ්ණාස පාළි 3102 මජ්ඣිමපණ්ණාස පාළි 3103 උපරිපණ්ණාස පාළි | 3201 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-1 3202 මූලපණ්ණාස අට්ඨකථා-2 3203 මජ්ඣිමපණ්ණාස අට්ඨකථා 3204 උපරිපණ්ණාස අට්ඨකථා | 3301 මූලපණ්ණාස ටීකා 3302 මජ්ඣිමපණ්ණාස ටීකා 3303 උපරිපණ්ණාස ටීකා | |
| 4101 සගාථාවග්ග පාළි 4102 නිදානවග්ග පාළි 4103 ඛන්ධවග්ග පාළි 4104 සළායතනවග්ග පාළි 4105 මහාවග්ග පාළි (සංයුත්ත) | 4201 සගාථාවග්ග අට්ඨකථා 4202 නිදානවග්ග අට්ඨකථා 4203 ඛන්ධවග්ග අට්ඨකථා 4204 සළායතනවග්ග අට්ඨකථා 4205 මහාවග්ග අට්ඨකථා (සංයුත්ත) | 4301 සගාථාවග්ග ටීකා 4302 නිදානවග්ග ටීකා 4303 ඛන්ධවග්ග ටීකා 4304 සළායතනවග්ග ටීකා 4305 මහාවග්ග ටීකා (සංයුත්ත) | |
| 5101 එකකනිපාත පාළි 5102 දුකනිපාත පාළි 5103 තිකනිපාත පාළි 5104 චතුක්කනිපාත පාළි 5105 පඤ්චකනිපාත පාළි 5106 ඡක්කනිපාත පාළි 5107 සත්තකනිපාත පාළි 5108 අට්ඨකාදිනිපාත පාළි 5109 නවකනිපාත පාළි 5110 දසකනිපාත පාළි 5111 එකාදසකනිපාත පාළි | 5201 එකකනිපාත අට්ඨකථා 5202 දුක-තික-චතුක්කනිපාත අට්ඨකථා 5203 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත අට්ඨකථා 5204 අට්ඨකාදිනිපාත අට්ඨකථා | 5301 එකකනිපාත ටීකා 5302 දුක-තික-චතුක්කනිපාත ටීකා 5303 පඤ්චක-ඡක්ක-සත්තකනිපාත ටීකා 5304 අට්ඨකාදිනිපාත ටීකා | |
| 6101 ඛුද්දකපාඨ පාළි 6102 ධම්මපද පාළි 6103 උදාන පාළි 6104 ඉතිවුත්තක පාළි 6105 සුත්තනිපාත පාළි 6106 විමානවත්ථු පාළි 6107 පේතවත්ථු පාළි 6108 ථේරගාථා පාළි 6109 ථේරීගාථා පාළි 6110 අපදාන පාළි-1 6111 අපදාන පාළි-2 6112 බුද්ධවංස පාළි 6113 චරියාපිටක පාළි 6114 ජාතක පාළි-1 6115 ජාතක පාළි-2 6116 මහානිද්දේස පාළි 6117 චූළනිද්දේස පාළි 6118 පටිසම්භිදාමග්ග පාළි 6119 නෙත්තිප්පකරණ පාළි 6120 මිලින්දපඤ්හ පාළි 6121 පේටකෝපදේස පාළි | 6201 ඛුද්දකපාඨ අට්ඨකථා 6202 ධම්මපද අට්ඨකථා-1 6203 ධම්මපද අට්ඨකථා-2 6204 උදාන අට්ඨකථා 6205 ඉතිවුත්තක අට්ඨකථා 6206 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-1 6207 සුත්තනිපාත අට්ඨකථා-2 6208 විමානවත්ථු අට්ඨකථා 6209 පේතවත්ථු අට්ඨකථා 6210 ථේරගාථා අට්ඨකථා-1 6211 ථේරගාථා අට්ඨකථා-2 6212 ථේරීගාථා අට්ඨකථා 6213 අපදාන අට්ඨකථා-1 6214 අපදාන අට්ඨකථා-2 6215 බුද්ධවංස අට්ඨකථා 6216 චරියාපිටක අට්ඨකථා 6217 ජාතක අට්ඨකථා-1 6218 ජාතක අට්ඨකථා-2 6219 ජාතක අට්ඨකථා-3 6220 ජාතක අට්ඨකථා-4 6221 ජාතක අට්ඨකථා-5 6222 ජාතක අට්ඨකථා-6 6223 ජාතක අට්ඨකථා-7 6224 මහානිද්දේස අට්ඨකථා 6225 චූළනිද්දේස අට්ඨකථා 6226 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-1 6227 පටිසම්භිදාමග්ග අට්ඨකථා-2 6228 නෙත්තිප්පකරණ අට්ඨකථා | 6301 නෙත්තිප්පකරණ ටීකා 6302 නෙත්තිවිභාවිනී | |
| 7101 ධම්මසංගණී පාළි 7102 විභඞ්ග පාළි 7103 ධාතුකථා පාළි 7104 පුග්ගලපඤ්ඤත්ති පාළි 7105 කථාවත්ථු පාළි 7106 යමක පාළි-1 7107 යමක පාළි-2 7108 යමක පාළි-3 7109 පට්ඨාන පාළි-1 7110 පට්ඨාන පාළි-2 7111 පට්ඨාන පාළි-3 7112 පට්ඨාන පාළි-4 7113 පට්ඨාන පාළි-5 | 7201 ධම්මසංගණි අට්ඨකථා 7202 සම්මෝහවිනෝදනී අට්ඨකථා 7203 පඤ්චපකරණ අට්ඨකථා | 7301 ධම්මසංගණී-මූලටීකා 7302 විභඞ්ග-මූලටීකා 7303 පඤ්චපකරණ-මූලටීකා 7304 ධම්මසංගණී-අනුටීකා 7305 පඤ්චපකරණ-අනුටීකා 7306 අභිධම්මාවතාරෝ-නාමරූපපරිච්ඡේදෝ 7307 අභිධම්මත්ථසංගහෝ 7308 අභිධම්මාවතාර-පුරාණටීකා 7309 අභිධම්මමාතිකාපාළි | |
| Español | |||
| El Canon Pali | Los Comentarios | Los Subcomentarios | Otros |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Vinaya) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-1 1202 Pārājikakaṇḍa Aṭṭhakathā-2 1203 Pācittiya Aṭṭhakathā 1204 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Vinaya) 1205 Cūḷavagga Aṭṭhakathā 1206 Parivāra Aṭṭhakathā | 1301 Sāratthadīpanī Ṭīkā-1 1302 Sāratthadīpanī Ṭīkā-2 1303 Sāratthadīpanī Ṭīkā-3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Vinayasaṅgaha Aṭṭhakathā 1403 Vajirabuddhi Ṭīkā 1404 Vimativinodanī Ṭīkā-1 1405 Vimativinodanī Ṭīkā-2 1406 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-1 1407 Vinayālaṅkāra Ṭīkā-2 1408 Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa Ṭīkā 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Vinayavinicchaya Ṭīkā-1 1411 Vinayavinicchaya Ṭīkā-2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Visuddhimagga-1 8402 Visuddhimagga-2 8403 Visuddhimagga-mahāṭīkā-1 8404 Visuddhimagga-mahāṭīkā-2 8405 Visuddhimagga nidānakathā 8406 Dīghanikāya (pu-vi) 8407 Majjhimanikāya (pu-vi) 8408 Saṃyuttanikāya (pu-vi) 8409 Aṅguttaranikāya (pu-vi) 8410 Vinayapiṭaka (pu-vi) 8411 Abhidhammapiṭaka (pu-vi) 8412 Aṭṭhakathā (pu-vi) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Namakkāraṭīkā 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Abhidhānappadīpikāṭīkā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Subodhālaṅkāraṭīkā 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8445 Dhammanīti 8444 Mahārahanīti 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8450 Cāṇakyanīti 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Milidaṭīkā 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Dīgha) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Sīlakkhandhavagga Aṭṭhakathā 2202 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Dīgha) 2203 Pāthikavagga Aṭṭhakathā | 2301 Sīlakkhandhavagga Ṭīkā 2302 Mahāvagga Ṭīkā (Dīgha) 2303 Pāthikavagga Ṭīkā 2304 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-1 2305 Sīlakkhandhavagga-abhinavaṭīkā-2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-1 3202 Mūlapaṇṇāsa Aṭṭhakathā-2 3203 Majjhimapaṇṇāsa Aṭṭhakathā 3204 Uparipaṇṇāsa Aṭṭhakathā | 3301 Mūlapaṇṇāsa Ṭīkā 3302 Majjhimapaṇṇāsa Ṭīkā 3303 Uparipaṇṇāsa Ṭīkā | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Saṃyutta) | 4201 Sagāthāvagga Aṭṭhakathā 4202 Nidānavagga Aṭṭhakathā 4203 Khandhavagga Aṭṭhakathā 4204 Saḷāyatanavagga Aṭṭhakathā 4205 Mahāvagga Aṭṭhakathā (Saṃyutta) | 4301 Sagāthāvagga Ṭīkā 4302 Nidānavagga Ṭīkā 4303 Khandhavagga Ṭīkā 4304 Saḷāyatanavagga Ṭīkā 4305 Mahāvagga Ṭīkā (Saṃyutta) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Ekakanipāta Aṭṭhakathā 5202 Duka-tika-catukkanipāta Aṭṭhakathā 5203 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Aṭṭhakathā 5204 Aṭṭhakādinipāta Aṭṭhakathā | 5301 Ekakanipāta Ṭīkā 5302 Duka-tika-catukkanipāta Ṭīkā 5303 Pañcaka-chakka-sattakanipāta Ṭīkā 5304 Aṭṭhakādinipāta Ṭīkā | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi-1 6111 Apadāna Pāḷi-2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi-1 6115 Jātaka Pāḷi-2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Khuddakapāṭha Aṭṭhakathā 6202 Dhammapada Aṭṭhakathā-1 6203 Dhammapada Aṭṭhakathā-2 6204 Udāna Aṭṭhakathā 6205 Itivuttaka Aṭṭhakathā 6206 Suttanipāta Aṭṭhakathā-1 6207 Suttanipāta Aṭṭhakathā-2 6208 Vimānavatthu Aṭṭhakathā 6209 Petavatthu Aṭṭhakathā 6210 Theragāthā Aṭṭhakathā-1 6211 Theragāthā Aṭṭhakathā-2 6212 Therīgāthā Aṭṭhakathā 6213 Apadāna Aṭṭhakathā-1 6214 Apadāna Aṭṭhakathā-2 6215 Buddhavaṃsa Aṭṭhakathā 6216 Cariyāpiṭaka Aṭṭhakathā 6217 Jātaka Aṭṭhakathā-1 6218 Jātaka Aṭṭhakathā-2 6219 Jātaka Aṭṭhakathā-3 6220 Jātaka Aṭṭhakathā-4 6221 Jātaka Aṭṭhakathā-5 6222 Jātaka Aṭṭhakathā-6 6223 Jātaka Aṭṭhakathā-7 6224 Mahāniddesa Aṭṭhakathā 6225 Cūḷaniddesa Aṭṭhakathā 6226 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-1 6227 Paṭisambhidāmagga Aṭṭhakathā-2 6228 Nettippakaraṇa Aṭṭhakathā | 6301 Nettippakaraṇa Ṭīkā 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi-1 7107 Yamaka Pāḷi-2 7108 Yamaka Pāḷi-3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi-1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi-2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi-3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi-4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi-5 | 7201 Dhammasaṅgaṇi Aṭṭhakathā 7202 Sammohavinodanī Aṭṭhakathā 7203 Pañcapakaraṇa Aṭṭhakathā | 7301 Dhammasaṅgaṇī-mūlaṭīkā 7302 Vibhaṅga-mūlaṭīkā 7303 Pañcapakaraṇa-mūlaṭīkā 7304 Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā 7305 Pañcapakaraṇa-anuṭīkā 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Abhidhammāvatāra-purāṇaṭīkā 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |
| แบบไทย | |||
| บาลีแคน | ข้อคิดเห็น | คำอธิบายย่อย | อื่น |
| 1101 ปาราชิกปาฬิ 1102 ปาจิตติยปาฬิ 1103 มหาวคฺคปาฬิ (วินัย) 1104 จูฬวคฺคปาฬิ 1105 ปริวารปาฬิ | 1201 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๑ 1202 ปาราชิกกณฺฑอฏฺฐกถา-๒ 1203 ปาจิตฺติยอฏฺฐกถา 1204 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (วินัย) 1205 จูฬวคฺคอฏฺฐกถา 1206 ปริวารอฏฺฐกถา | 1301 สารตฺถทีปนีฏีกา-๑ 1302 สารตฺถทีปนีฏีกา-๒ 1303 สารตฺถทีปนีฏีกา-๓ | 1401 ทเวมาติกาปาฬิ 1402 วินยสํคหอฏฺฐกถา 1403 วชิรพุทฺธิฏีกา 1404 วิมติวิโนทนีฏีกา-๑ 1405 วิมติวิโนทนีฏีกา-๒ 1406 วินยาลงฺการฏีกา-๑ 1407 วินยาลงฺการฏีกา-๒ 1408 กงฺขาวิตรณีปุราณฏีกา 1409 วินยวินิจฉย-อุตฺตรวินิจฉย 1410 วินยวินิจฉยฏีกา-๑ 1411 วินยวินิจฉยฏีกา-๒ 1412 ปาจิตฺยาทิโยชนาปาฬิ 1413 ขุทฺทสิกฺขา-มูลสิกฺขา 8401 วิสุทฺธิมคฺค-๑ 8402 วิสุทฺธิมคฺค-๒ 8403 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๑ 8404 วิสุทฺธิมคฺค-มหาฏีกา-๒ 8405 วิสุทฺธิมคฺค-นิทานกถา 8406 ทีฆนิกาย (ปุ-วิ) 8407 มชฺฌิมนิกาย (ปุ-วิ) 8408 สํยุตฺตนิกาย (ปุ-วิ) 8409 องฺคุตฺตรนิกาย (ปุ-วิ) 8410 วินยปิฎก (ปุ-วิ) 8411 อภิธมฺมปิฎก (ปุ-วิ) 8412 อฏฺฐกถา (ปุ-วิ) 8413 นิรุตฺติทีปนี 8414 ปรมตฺถทีปนี สงฺคหมหาฏีกาปาฐ 8415 อนุทีปนีปาฐ 8416 ปฎฺฐานุทฺเทสทีปนีปาฐ 8417 นมกฺการฏีกา 8418 มหาปณามปาฐ 8419 ลกฺขณาโต พุทฺธโถมนาคาถา 8420 สุตวทน 8421 กมลาญฺชลิ 8422 ชินาลงฺการ 8423 ปชฺชมธุ 8424 พุทฺธคุณคาถาวลี 8425 จูฬคนฺถวํส 8427 สาสนวํส 8426 มหาวํส 8429 โมคฺคลฺลานพฺยากรณํ 8428 กจฺจายนพฺยากรณํ 8430 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ปทมาลา) 8431 สทฺทานีติปฺปกรณํ (ธาตุมาลา) 8432 ปทรูปสิทฺธิ 8433 โมคคฺลานปญฺจิกา 8434 ปโยคสิทฺธิปาฐ 8435 วุตฺโตทยปาฐ 8436 อภิธานปฺปทีปิกาปาฐ 8437 อภิธานปฺปทีปิกาฏีกา 8438 สุโพธาลงฺการปาฐ 8439 สุโพธาลงฺการฏีกา 8440 พาลาวตาร คณฺฐิปทตฺถวินิจฺฉยสาร 8446 กวิทปฺปณนีติ 8447 นีติมญฺชรี 8445 ธมฺมนีติ 8444 มหารหนีติ 8441 โลกนีติ 8442 สุตฺตนฺตนีติ 8443 สูรสฺสตินีติ 8450 จาณกฺยนีติ 8448 นรทกฺขทีปนี 8449 จตุราวรกฺขทีปนี 8451 รสวาหินี 8452 สีมวิโสธนีปาฐ 8453 เวสฺสนฺตรคีติ 8454 โมคฺคลฺลาน วุตฺติวิวรณปญฺจิกา 8455 ถูปวํส 8456 ทาฐาวํส 8457 ธาตุปาฐวิลาสินิยา 8458 ธาตุวํส 8459 หตฺถวนคัลลวิหารวํส 8460 ชนจริตย 8461 ชนวํสทีปํ 8462 เตลกฏาหคาถา 8463 มิลิทฏีกา 8464 ปทมญฺชรี 8465 ปทสาธนํ 8466 สทฺทพินฺทุปกรณํ 8467 กจฺจายนธาตุมญฺชุสา 8468 สามนฺตกูฏวณฺณนา |
| 2101 สีลกฺขนฺธวคฺคปาฬิ 2102 มหาวคฺคปาฬิ (ทีฆ) 2103 ปาถิกวคฺคปาฬิ | 2201 สีลกฺขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 2202 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (ทีฆ) 2203 ปาถิกวคฺคอฏฺฐกถา | 2301 สีลกฺขนฺธวคฺคฏีกา 2302 มหาวคฺคฏีกา (ทีฆ) 2303 ปาถิกวคฺคฏีกา 2304 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๑ 2305 สีลกฺขนฺธวคฺค-อภินวฏีกา-๒ | |
| 3101 มูลปณฺณาสปาฬิ 3102 มชฺฌิมปณฺณาสปาฬิ 3103 อุปริปณฺณาสปาฬิ | 3201 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๑ 3202 มูลปณฺณาสอฏฺฐกถา-๒ 3203 มชฺฌิมปณฺณาสอฏฺฐกถา 3204 อุปริปณฺณาสอฏฺฐกถา | 3301 มูลปณฺณาสฏีกา 3302 มชฺฌิมปณฺณาสฏีกา 3303 อุปริปณฺณาสฏีกา | |
| 4101 สคาถาวคฺคปาฬิ 4102 นิทานวคฺคปาฬิ 4103 ขนฺธวคฺคปาฬิ 4104 สฬายตนวคฺคปาฬิ 4105 มหาวคฺคปาฬิ (สํยุตฺต) | 4201 สคาถาวคฺคอฏฺฐกถา 4202 นิทานวคฺคอฏฺฐกถา 4203 ขนฺธวคฺคอฏฺฐกถา 4204 สฬายตนวคฺคอฏฺฐกถา 4205 มหาวคฺคอฏฺฐกถา (สํยุตฺต) | 4301 สคาถาวคฺคฏีกา 4302 นิทานวคฺคฏีกา 4303 ขนฺธวคฺคฏีกา 4304 สฬายตนวคฺคฏีกา 4305 มหาวคฺคฏีกา (สํยุตฺต) | |
| 5101 เอกกนิปาตปาฬิ 5102 ทุกนิปาตปาฬิ 5103 ติกนิปาตปาฬิ 5104 จตุกฺกนิปาตปาฬิ 5105 ปญฺจกนิปาตปาฬิ 5106 ฉกฺกนิปาตปาฬิ 5107 สตฺตกนิปาตปาฬิ 5108 อฏฺฐกาทินิปาตปาฬิ 5109 นวกนิปาตปาฬิ 5110 ทสกนิปาตปาฬิ 5111 เอกาทสกนิปาตปาฬิ | 5201 เอกกนิปาตอฏฺฐกถา 5202 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตอฏฺฐกถา 5203 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตอฏฺฐกถา 5204 อฏฺฐกาทินิปาตอฏฺฐกถา | 5301 เอกกนิปาตฏีกา 5302 ทุก-ติก-จตุกฺกนิปาตฏีกา 5303 ปญฺจก-ฉกฺก-สตฺตกนิปาตฏีกา 5304 อฏฺฐกาทินิปาตฏีกา | |
| 6101 ขุทฺทกปาฐปาฬิ 6102 ธมฺมปทปาฬิ 6103 อุทานปาฬิ 6104 อิติวุตฺตกปาฬิ 6105 สุตฺตนิบาตปาฬิ 6106 วิมานวตฺถุปาฬิ 6107 เปตวตฺถุปาฬิ 6108 เถรคาถาปาฬิ 6109 เถรีคาถาปาฬิ 6110 อปทานปาฬิ-๑ 6111 อปทานปาฬิ-๒ 6112 พุทธวงฺสปาฬิ 6113 จริยาปิฏกปาฬิ 6114 ชาตกปาฬิ-๑ 6115 ชาตกปาฬิ-๒ 6116 มหานิทฺเทสปาฬิ 6117 จูฬนิทฺเทสปาฬิ 6118 ปฏิสมฺภิทามคฺคปาฬิ 6119 เนตฺติปฺปกฺรณปาฬิ 6120 มิลินฺทปญฺหาปาฬิ 6121 เปฏโกปเทสปาฬิ | 6201 ขุทฺทกปาฐอฏฺฐกถา 6202 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๑ 6203 ธมฺมปทอฏฺฐกถา-๒ 6204 อุทานอฏฺฐกถา 6205 อิติวุตฺตกอฏฺฐกถา 6206 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๑ 6207 สุตฺตนิบาตอฏฺฐกถา-๒ 6208 วิมานวตฺถุอฏฺฐกถา 6209 เปตวตฺถุอฏฺฐกถา 6210 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๑ 6211 เถรคาถาอฏฺฐกถา-๒ 6212 เถรีคาถาอฏฺฐกถา 6213 อปทานอฏฺฐกถา-๑ 6214 อปทานอฏฺฐกถา-๒ 6215 พุทธวงฺสอฏฺฐกถา 6216 จริยาปิฏกอฏฺฐกถา 6217 ชาตกอฏฺฐกถา-๑ 6218 ชาตกอฏฺฐกถา-๒ 6219 ชาตกอฏฺฐกถา-๓ 6220 ชาตกอฏฺฐกถา-๔ 6221 ชาตกอฏฺฐกถา-๕ 6222 ชาตกอฏฺฐกถา-๖ 6223 ชาตกอฏฺฐกถา-๗ 6224 มหานิทฺเทสอฏฺฐกถา 6225 จูฬนิทฺเทสอฏฺฐกถา 6226 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๑ 6227 ปฏิสมฺภิทามคฺคอฏฺฐกถา-๒ 6228 เนตฺติปฺปกฺรณอฏฺฐกถา | 6301 เนตฺติปฺปกฺรณฏีกา 6302 เนตฺติวิภาวินี | |
| 7101 ธมฺมสงฺคณีปาฬิ 7102 วิภงฺคปาฬิ 7103 ธาตุกถาปาฬิ 7104 ปุคฺคลปญฺญตฺติปาฬิ 7105 กถาวตฺถุปาฬิ 7106 ยมกปาฬิ-๑ 7107 ยมกปาฬิ-๒ 7108 ยมกปาฬิ-๓ 7109 ปฎฺฐานปาฬิ-๑ 7110 ปฎฺฐานปาฬิ-๒ 7111 ปฎฺฐานปาฬิ-๓ 7112 ปฎฺฐานปาฬิ-๔ 7113 ปฎฺฐานปาฬิ-๕ | 7201 ธมฺมสงฺคณิอฏฺฐกถา 7202 สมฺโมหวินิทนีอฏฺฐกถา 7203 ปญฺจปกรณอฏฺฐกถา | 7301 ธมฺมสงฺคณีมูลฏีกา 7302 วิภงฺคมูลฏีกา 7303 ปญฺจปกรณมูลฏีกา 7304 ธมฺมสงฺคณีอนุฏีกา 7305 ปญฺจปกรณอนุฏีกา 7306 อภิธมฺมาวตาโร-นามรูปปริจฺเฉโท 7307 อภิธมฺมตฺถสงฺคโห 7308 อภิธมฺมาวตาร-ปุราณฏีกา 7309 อภิธมฺมมาติกาปาฬิ | |
| བོད་མི | |||
| པཱ་ལི་གསུང་རབ། | འགྲེལ་བཤད། | འགྲེལ་བཤད་ཕྲན། | གཞན། |
| 1101 ཕ་ར་ཇི་ཀ་པཱ་ལི། 1102 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་པཱ་ལི། 1103 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (ཝི་ན་ཡ) 1104 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 1105 པ་རི་ཝཱ་ར་པཱ་ལི། | 1201 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 1202 ཕ་ར་ཇི་ཀ་ཀཎྜ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 1203 པཱ་ཙི་ཏི་ཡ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1204 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (ཝི་ན་ཡ) 1205 ཙཱུ་ལ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1206 པ་རི་ཝཱ་ར་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 1301 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1302 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1303 སཱ་རཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༣ | 1401 དྭེ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། 1402 ཝི་ན་ཡ་སངྒ་ཧ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 1403 ཝ་ཇི་ར་བུད་དྷི་ཊཱི་ཀཱ། 1404 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1405 ཝི་མ་ཏི་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1406 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1407 ཝི་ན་ཡཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1408 ཀངྑཱ་ཝི་ཏ་ར་ཎཱི་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 1409 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཨུ་ཏྟ་ར་ཝི་ནི་ཙ་ཡ། 1410 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 1411 ཝི་ན་ཡ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 1412 པཱ་ཙི་ཏྱཱ་དི་ཡོ་ཇ་ནཱ་པཱ་ལི། 1413 ཁུད་ད་སིཀྑཱ་མཱུ་ལ་སིཀྑཱ། 8401 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༡ 8402 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ-༢ 8403 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 8404 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ-༢ 8405 ཝི་སུད་དྷི་མགྒ་ནི་དཱ་ན་ཀ་ཐཱ། 8406 དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8407 མཛྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8408 སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8409 ཨངྒུ་ཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། (པུ་ཝི) 8410 ཝི་ན་ཡ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8411 ཨ་བྷི་དྷམྨ་པི་ཊ་ཀ། (པུ་ཝི) 8412 ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (པུ་ཝི) 8413 ནི་རུཏྟི་དཱི་པ་ནཱི། 8414 པ་ར་མཏྠ་དཱི་པ་ནཱི་སངྒ་ཧ་མ་ཧཱ་ཊཱི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8415 ཨ་ནུ་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8416 པཊྛཱ་ནུདྡེ་ས་དཱི་པ་ནཱི་པཱ་ཋ། 8417 ན་མཀྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8418 མ་ཧཱ་པ་ཎཱ་མ་པཱ་ཋ། 8419 ལཀྑ་ཎཱ་ཏོ་བུདྡྷ་ཐོ་མ་ནཱ་གཱ་ཐཱ། 8420 སུ་ཏ་ཝནྡ་ནཱ། 8421 ཀ་མ་ལཱཉྫ་ལི། 8422 ཇི་ནཱ་ལངྐཱ་ར། 8423 པཛྫ་མ་དྷུ། 8424 བུདྡྷ་གུ་ཎ་གཱ་ཐཱ་ཝ་ལཱི། 8425 ཙཱུ་ལ་གནྠ་ཝཾ་ས། 8427 སཱ་ས་ན་ཝཾ་ས། 8426 མ་ཧཱ་ཝཾ་ས། 8429 མོགྒ་ལླཱ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8428 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་བྱཱ་ཀ་ར་ཎཾ། 8430 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (པ་ད་མཱ་ལཱ) 8431 སདྡ་ནཱི་ཏི་པྤ་ཀ་ར་ཎཾ། (དྷཱ་ཏུ་མཱ་ལཱ) 8432 པ་ད་རཱུ་པ་སིད་དྷི། 8433 མོ་ག་ལླཱ་ན་པཉྩ་ཀཱ། 8434 པ་ཡོ་ག་སིད་དྷི་པཱ་ཋ། 8435 བུཏྟོ་ད་ཡ་པཱ་ཋ། 8436 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་པཱ་ཋ། 8437 ཨ་བྷི་དྷཱ་ན་པྤ་དཱི་པི་ཀཱ་ཊཱི་ཀཱ། 8438 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་པཱ་ཋ། 8439 སུ་བོ་དྷཱ་ལངྐཱ་ར་ཊཱི་ཀཱ། 8440 བཱ་ལཱ་ཝ་ཏཱ་ར་གཎྛི་པ་དཏྠ་ཝི་ནི་ཙ་ཡ་སཱ་ར། 8446 ཀ་ཝི་དཔྤ་ཎ་ནཱི་ཏི། 8447 ནཱི་ཏི་མཉྫ་རཱི། 8445 དྷམྨ་ནཱི་ཏི། 8444 མ་ཧཱ་ར་ཧ་ནཱི་ཏི། 8441 ལོ་ཀ་ནཱི་ཏི། 8442 སུཏྟནྟ་ནཱ་ཏི། 8443 སཱུ་རསྶ་ཏི་ནཱི་ཏི། 8450 ཙཱ་ཎཀྱ་ནཱི་ཏི། 8448 ན་ར་དཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8449 ཙ་ཏུ་རཱ་རཀྑ་དཱི་པ་ནཱི། 8451 ར་ས་ཝཱ་ཧི་ནཱི། 8452 སཱི་མ་ཝི་སོ་ད་ནཱི་པཱ་ཋ། 8453 ཝེསྶནྟ་ར་གཱི་ཏི། 8454 མོགྒ་ལླཱ་ན་བུཏྟི་ཝི་ཝ་ར་ཎ་པཉྩ་ཀཱ། 8455 ཐཱུ་པ་ཝཾ་ས། 8456 དཱ་ཊྷཱ་ཝཾ་ས། 8457 དྷཱ་ཏུ་པཱ་ཋ་ཝི་ལཱ་སི་ནི་ཡཱ། 8458 དྷཱ་ཏུ་ཝཾ་ས། 8459 ཧཏྠ་ཝ་ན་གལླ་ཝི་ཧཱ་ར་ཝཾ་ས། 8460 ཇི་ན་ཙ་རི་ཏ་ཡ། 8461 ཇི་ན་ཝཾ་ས་དཱི་པཾ། 8462 ཏེ་ལ་ཀ་ཊཱ་ཧ་གཱ་ཐཱ། 8463 མི་ལི་ད་ཊཱི་ཀཱ། 8464 པ་ད་མཉྫ་རཱི། 8465 པ་ད་སཱ་ད་ནཾ། 8466 སདྡ་བིནྡུ་པ་ཀ་ར་ཎཾ། 8467 ཀཙྩཱ་ཡ་ན་དྷཱ་ཏུ་མཉྫུ་སཱ། 8468 སཱ་མནྟ་ཀཱུ་ཊ་ཝཎྞ་ནཱ། |
| 2101 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 2102 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (དཱི་གྷ) 2103 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་པཱ་ལི། | 2201 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 2202 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (དཱི་གྷ) 2203 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 2301 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2302 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (དཱི་གྷ) 2303 པཱ་ཐི་ཀ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 2304 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༡ 2305 སཱི་ལཀྑནྡྷ་ཝག་ག་ཨ་བྷི་ན་ཝ་ཊཱི་ཀཱ-༢ | |
| 3101 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3102 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། 3103 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་པཱ་ལི། | 3201 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 3202 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 3203 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 3204 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 3301 མཱུ་ལ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3302 མཛྷི་མ་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། 3303 ཨུ་པ་རི་པཎྞཱ་ས་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 4101 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4102 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4103 ཁནྡྷ་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4104 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་པཱ་ལི། 4105 མ་ཧཱ་ཝག་ག་པཱ་ལི། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4201 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4202 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4203 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4204 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 4205 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | 4301 ས་གཱ་ཐཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4302 ནི་དཱ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4303 ཁནྡྷ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4304 ས་ལཱ་ཡ་ཏ་ན་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། 4305 མ་ཧཱ་ཝག་ག་ཊཱི་ཀཱ། (སཾ་ཡུཏྟ) | |
| 5101 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5102 དུ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5103 ཏི་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5104 ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5105 པཉྩ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5106 ཆཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5107 སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5108 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5109 ན་ཝ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5110 ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 5111 ཨེ་ཀཱ་ད་ས་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། | 5201 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5202 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5203 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 5204 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 5301 ཨེ་ཀ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5302 དུ་ཀ་ཏི་ཀ་ཙ་ཏུཀྐ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5303 པཉྩ་ཀ་ཆཀྐ་སཏྟ་ཀ་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། 5304 ཨཊྛ་ཀཱ་དི་ནི་པཱ་ཏ་ཊཱི་ཀཱ། | |
| 6101 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་པཱ་ལི། 6102 དྷམྨ་པ་ད་པཱ་ལི། 6103 ཨུ་དཱ་ན་པཱ་ལི། 6104 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་པཱ་ལི། 6105 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་པཱ་ལི། 6106 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6107 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 6108 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6109 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་པཱ་ལི། 6110 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 6111 ཨ་པ་དཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 6112 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་པཱ་ལི། 6113 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་པཱ་ལི། 6114 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 6115 ཛཱ་ཏ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 6116 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6117 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་པཱ་ལི། 6118 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་པཱ་ལི། 6119 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་པཱ་ལི། 6120 མི་ལིནྡ་པཉྷ་པཱ་ལི། 6121 པེ་ཊ་ཀོ་པ་དེ་ས་པཱ་ལི། | 6201 ཁུད་ད་ཀ་པཱ་ཋ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6202 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6203 དྷམྨ་པ་ད་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6204 ཨུ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6205 ཨི་ཏི་ཝུཏྟ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6206 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6207 སུཏྟ་ནི་པཱ་ཏ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6208 ཝི་མཱ་ན་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6209 པེ་ཏ་ཝཏྠུ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6210 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6211 ཐེ་ར་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6212 ཐེ་རཱི་གཱ་ཐཱ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6213 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6214 ཨ་པ་དཱ་ན་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6215 བུདྡྷ་ཝཾ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6216 ཙ་རི་ཡཱ་པི་ཊ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6217 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6218 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6219 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༣ 6220 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༤ 6221 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༥ 6222 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༦ 6223 ཛཱ་ཏ་ཀ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༧ 6224 མ་ཧཱ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6225 ཙཱུ་ལ་ནི་དྡེ་ས་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 6226 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༡ 6227 པ་ཊི་སམ་བྷི་དཱ་མགྒ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ-༢ 6228 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 6301 ནེཏྟི་པྤ་ཀ་ར་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 6302 ནེཏྟི་ཝི་བྷཱི་ནཱི། | |
| 7101 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་པཱ་ལི། 7102 ཝི་བྷངྒ་པཱ་ལི། 7103 དྷཱ་ཏུ་ཀ་ཐཱ་པཱ་ལི། 7104 པུགྒ་ལ་པཉྙཏྟི་པཱ་ལི། 7105 ཀ་ཐཱ་ཝཏྠུ་པཱ་ལི། 7106 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༡ 7107 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༢ 7108 ཡ་མ་ཀ་པཱ་ལི-༣ 7109 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༡ 7110 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༢ 7111 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༣ 7112 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༤ 7113 པཊྛཱ་ན་པཱ་ལི-༥ | 7201 དྷམྨ་སངྒ་ཎི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7202 སམྨོ་ཧ་ཝི་ནོ་ད་ནཱི་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། 7203 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨཊྛ་ཀ་ཐཱ། | 7301 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7302 ཝི་བྷངྒ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7303 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་མཱུ་ལ་ཊཱི་ཀཱ། 7304 དྷམྨ་སངྒ་ཎཱི་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7305 པཉྩ་པ་ཀ་ར་ཎ་ཨ་ནུ་ཊཱི་ཀཱ། 7306 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་རོ་ནཱ་མ་རཱུ་པ་པ་རི་ཙྪེ་དོ། 7307 ཨ་བྷི་དྷམྨཏྠ་སངྒ་ཧོ། 7308 ཨ་བྷི་དྷམྨཱ་ཝ་ཏཱ་ར་པུ་རཱ་ཎ་ཊཱི་ཀཱ། 7309 ཨ་བྷི་དྷམྨ་མཱ་ཏི་ཀཱ་པཱ་ལི། | |
1 නමො තස්ස භගවතො අරහතො සම්මාසම්බුද්ධස්ස བཅོམ་ལྡན་འདས་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་དགྲ་བཅོམ་པ་ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ལོ། අභිධම්මපිටකෙ ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་ལས། ධම්මසඞ්ගණී-අනුටීකා ཆོས་བསྡུས་པའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་ཊཱིཀཱ། වීසතිගාථාවණ්ණනා ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1. අභිධම්මසංවණ්ණනාය [Pg.1] අත්ථං සංවණ්ණෙතුකාමො තස්සා ආදිගාථාය තාව පයොජනසම්බන්ධාභිධානපුබ්බඞ්ගමං අත්ථං නිද්ධාරෙන්තො උළාරජ්ඣාසයානං නිසම්මකාරීනං පටිපත්ති පරෙසං විවිධහිතසුඛනිප්ඵාදනප්පයොජනාති ආචරියස්සාපි ධම්මසංවණ්ණනාය ආදිම්හි සත්ථරි නිපච්චකාරස්ස අන්තරායවිසොසනත්ථතා විය සත්ථරි ධම්මෙ ච පරෙසං අච්චන්තසුඛප්පටිලාභසංවත්තනියසද්ධාරතනුප්පාදනත්ථතාපි සියාති දස්සෙතුං ‘‘ධම්මසංවණ්ණනාය’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යථානුසිට්ඨං පටිපජ්ජමානෙ අපායෙසු අපතමානෙ ධාරෙතීති ධම්මොති සාමඤ්ඤවචනොපි ධම්ම-සද්දො සද්දන්තරසන්නිධානෙන ඉධ පරියත්තිවිසෙසවිසයො. සංවණ්ණීයති අත්ථො එතායාති සංවණ්ණනා, අට්ඨකථා. ༡. ཆོས་མངོན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་དོན་རྣམ་པར་བཤད་པར་འདོད་པས། ཐོག་མར་དེའི་ཐོག་མའི་ཚིགས་བཅད་ཀྱི་དགོས་པ་དང་འབྲེལ་བ་བརྗོད་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་དོན་གཏན་ལ་འབེབས་པར། བསམ་པ་རྒྱ་ཆེ་ཞིང་བརྟག་དཔྱད་དང་བཅས་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ནི་གཞན་དག་ལ་ཕན་པ་དང་བདེ་བ་སྣ་ཚོགས་བསྐྲུན་པའི་དགོས་པ་ཅན་ཡིན་ནོ་ཞེས་པས། སློབ་དཔོན་གྱིས་ཀྱང་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་ཐོག་མར་སྟོན་པ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ནི་བར་ཆད་བསལ་བའི་ཆེད་དུ་ཡིན་པ་བཞིན། སྟོན་པ་དང་ཆོས་ལ་གཞན་དག་གིས་མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་དད་པའི་རིན་པོ་ཆེ་བསྐྱེད་པའི་ཆེད་དུ་ཡང་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་པ་པོ་ངན་སོང་དུ་མི་ལྷུང་བར་འཛིན་པས་ན་ཆོས་ཞེས་བྱ་སྟེ། སྤྱིའི་སྒྲ་ཡིན་ཡང་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་འདི་ནི་སྒྲ་གཞན་དང་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་འདིར་ལུང་གི་ཆོས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་ནོ། འདིས་དོན་རྣམ་པར་བཤད་པར་བྱེད་པས་ན་རྣམ་པར་བཤད་པ་སྟེ་འགྲེལ་བཤད་དོ། තිවිධයානමුඛෙන විමුත්තිධම්මං යථාරහමනුසාසතීති සත්ථා. පණමනං පණාමො, කායවාචාචිත්තෙහි සත්ථු ගුණනින්නතා. කිරියා කරණං, පණාමස්ස කරණං පණාමකරණං, වන්දනාපයොගො. සො ච කිඤ්චාපි ‘‘ඉදානි අධිප්පෙතං පණාමං කරොන්තො’’තිආදිනා ‘‘තස්ස පාදෙ නමස්සිත්වා’’තිආදිකස්ස අධිප්පෙතපණාමභාවං දස්සෙස්සති, ‘‘කරුණා වියා’’තිආදිකස්ස පන සබ්බස්ස ථොමනාවසෙන වුත්තස්සපි වසෙන වෙදිතබ්බො. සො හි සත්ථු මහාකරුණාදිගුණවිසෙසකිත්තනවසෙන පවත්තො මහාකරුණාදිගුණවිසෙසාවිනාභාවිනා සංවණ්ණියමානසංවණ්ණනාධම්මවිභාවිතෙන ධම්මස්ස ස්වාක්ඛාතභාවෙන ස්වාක්ඛාතධම්මෙ සත්ථරි [Pg.2] අනුප්පන්නසද්ධානං සද්ධාජනනාය, උප්පන්නසද්ධානඤ්ච භිය්‍යොභාවාය හොති. සත්ථුනො ච අවිපරීතධම්මදෙසනභාවෙන අවිතථදෙසනාභූතෙ ධම්මෙති එතෙන සත්ථුනො මහාකරුණාදිගුණානංයෙව ච ඵලවිසෙසනිප්ඵාදනසමත්ථතාය පසාදාවහතං ආහ. ධම්මෙන හි සත්ථුසිද්ධි, සත්ථාරා ච ධම්මසිද්ධි, ධම්මසම්පත්තියාපි සත්ථුගුණතාය සත්ථුගුණවිභාවනෙන සම්පජ්ජතීති. ཐེག་པ་གསུམ་གྱི་སྒོ་ནས་ཐར་པའི་ཆོས་ཇི་ལྟར་འོས་པར་རྗེས་སུ་སྟོན་པས་ན་སྟོན་པའོ། མགོ་བོ་འདུད་པ་ནི་ཕྱག་འཚལ་བ་སྟེ། ལུས་ངག་ཡིད་གསུམ་གྱིས་སྟོན་པའི་ཡོན་ཏན་ལ་གཞོལ་བའོ། བྱ་བ་ནི་བྱེད་པ་སྟེ། ཕྱག་འཚལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ཕྱག་བྱེད་པ་སྟེ་ཕྱག་འཚལ་བའི་སྦྱོར་བའོ། དེ་ཡང་ཅི་སྟེ་ “ད་ནི་འདོད་པའི་ཕྱག་བྱེད་པར”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ “དེའི་ཞབས་ལ་ཕྱག་འཚལ་ནས”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་འདོད་པའི་ཕྱག་གི་དངོས་པོ་སྟོན་པར་འགྱུར་ཡང་། “སྙིང་རྗེ་བཞིན”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་བསྟོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་ནི་སྟོན་པའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ཡིན་ལ། ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་མི་འབྲལ་བར་བཤད་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་ཆོས་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ལེགས་པར་གསུངས་པའི་དངོས་པོ་དང་། ལེགས་པར་གསུངས་པའི་ཆོས་དང་སྟོན་པ་ལ་དད་པ་མ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་དད་པ་བསྐྱེད་པ་དང་། དད་པ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལ་ཕྱིར་ཞིང་འཕེལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། སྟོན་པས་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཆོས་སྟོན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་མ་ནོར་བར་བསྟན་པའི་ཆོས་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ལས། འདིས་སྟོན་པའི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ཉིད་དང་འབས་བུའི་ཁྱད་པར་བསྐྲུན་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་དང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། ཆོས་ཀྱིས་ནི་སྟོན་པ་གྲུབ་ལ། སྟོན་པས་ནི་ཆོས་གྲུབ་ཅིང་། ཆོས་ཀྱི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡང་སྟོན་པའི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྟོན་པའི་ཡོན་ཏན་གསལ་བར་བྱས་པས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། එවං සත්ථරි පණාමකරණස්ස එකං පයොජනං දස්සෙත්වා ඉදානි සම්බන්ධං විභාවෙති ‘‘තදුභයප්පසාදා හී’’තිආදිනා. න හි සත්ථරි ධම්මෙ වා අප්පසන්නො සංවණ්ණියමානෙ තදධිගන්තබ්බෙ ච ධම්මෙ සම්මා පටිපජ්ජති, නාපි සීලාදිඅනුපාදාපරිනිබ්බානන්තං මහන්තං අත්ථං සාධෙති, තස්මා ධම්මසංවණ්ණනාසු පරෙසං සම්මාපටිපත්තිආකඞ්ඛාය තථාරූපධම්මපටිග්ගාහකෙහි ච විනියොජිතෙන සත්ථරි ධම්මෙ ච පසාදුප්පාදනං සත්ථරි පණාමකරණං විහිතන්ති අධිප්පායො. དེ་ལྟར་སྟོན་པ་ལ་ཕྱག་བྱེད་པའི་དགོས་པ་གཅིག་བསྟན་ནས། ད་ནི་ “དེ་གཉིས་ལ་དད་པ་ལས་ནི”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འབྲེལ་བ་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། སྟོན་པ་འམ་ཆོས་ལ་མ་དད་པ་ནི་རྣམ་པར་བཤད་པར་བྱ་བ་དང་དེས་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ལ་ཡང་དག་པར་མི་འཇུག་ལ། ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་ནས་ལེན་པ་མེད་པར་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བར་གྱི་དོན་ཆེན་པོ་ཡང་མི་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྣམས་ལས་གཞན་དག་གིས་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པར་འདོད་པ་དང་། དེ་ལྟ་བུའི་ཆོས་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྐུལ་བའི་སྒོ་ནས་སྟོན་པ་དང་ཆོས་ལ་དད་པ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། སྟོན་པ་ལ་ཕྱག་བྱེད་པ་བཀོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། භගවතො ගුණසංකිත්තනං තස්ස ධම්මසඞ්ඝානම්පි ථොමනා හොතියෙවාති වුත්තං ‘‘රතනත්තයපණාමවචන’’න්ති. තථා ච වක්ඛති ‘‘භගවතො ථොමනෙනෙවා’’තිආදි (ධ. ස. මූලටී. 6). වක්ඛමානං වා ‘‘සද්ධම්මඤ්චස්ස පූජෙත්වා’’තිආදිං සන්ධාය වුත්තං. විඤ්ඤාපනත්ථං පරෙසං විඤ්ඤූනන්ති වා සම්බන්ධනීයං. අවිඤ්ඤූනං අප්පමාණතාය අභාජනතාය ච විඤ්ඤූනං ගහණං. තෙ හි බුද්ධාදීසු සගාරවස්ස පමාණභූතතං ජානන්තා තස්ස වචනං සොතබ්බං සද්ධාතබ්බං මඤ්ඤන්ති, සම්මදෙව ච නං අනුතිට්ඨන්තා තදධිප්පායං පූරෙන්ති. ඉධාපි පුරිමනයෙනෙව සම්බන්ධො වෙදිතබ්බො පසාදවිඤ්ඤාපනාදිමුඛෙනපි සම්මාපටිපත්තිආකඞ්ඛාය පවෙදිතත්තා. བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཡོངས་སུ་བརྗོད་པ་ནི་དེའི་ཆོས་དང་དགེ་འདུན་ལ་ཡང་བསྟོད་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་ “དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བའི་ཚིག”་ཅེས་གསུངས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་ “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་བསྟོད་པ་ཉིད་ཀྱིས”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུང་བར་འགྱུར་རོ། ཡང་ན་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ “དེའི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་མཆོད་ནས”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། གཞན་དག་གོ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རམ། མཁས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། མི་མཁས་པ་རྣམས་ནི་ཚད་མར་མི་རུང་བ་དང་སྣོད་དུ་མི་རུང་བའི་ཕྱིར། མཁས་པ་རྣམས་བཟུང་བ་ཡིན་ནོ། དེ་དག་གིས་ནི་སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པ་ལ་གུས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཚད་མར་གྱུར་པར་ཤེས་ནས། དེའི་ཚིག་ནི་ཉན་པར་འོས་པ་དང་ཡིད་ཆེས་པར་འོས་པར་འཛིན་ཅིང་། དེ་ཉིད་ལེགས་པར་སྒྲུབ་པས་དེའི་དགོངས་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ། འདིར་ཡང་སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་འབྲེལ་བ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། དད་པ་གོ་བར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པར་འདོད་པས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། එත්ථ ච පඨමො අත්ථවිකප්පො සද්ධානුසාරීනං පුග්ගලානං වසෙන වුත්තො, දුතියො ධම්මානුසාරීනං. පඨමො වා අසංසිද්ධසත්ථුධම්මානං වසෙන වුත්තො, දුතියො සංසිද්ධසත්ථුධම්මානං. තථා පඨමො පඨමෙ රතනෙ පණාමකිරියාදස්සනපරො, දුතියො ඉතරෙසුපීති අයං විසෙසො වෙදිතබ්බො. འདིར་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་ནི་དད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་གང་ཟག་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། གཉིས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། ཡང་ན་དང་པོ་ནི་སྟོན་པ་དང་ཆོས་མ་གྲུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། གཉིས་པ་ནི་སྟོན་པ་དང་ཆོས་གྲུབ་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་དང་པོ་ནི་དཀོན་མཆོག་དང་པོ་ལ་ཕྱག་བྱེད་པའི་བྱ་བ་སྟོན་པ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་ཡིན་ལ། གཉིས་པ་ནི་གཞན་དག་ལ་ཡང་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། පණාමො කරීයති එතායාති පණාමකරණං, පණාමකිරියාභිනිප්ඵාදිකා චෙතනා. සා හි ඛෙත්තසම්පත්තියා ආචරියස්ස ච අජ්ඣාසයසම්පත්තියා දිට්ඨධම්මවෙදනීයභූතා යථාලද්ධසම්පත්තිනිමිත්තකස්ස කම්මස්ස [Pg.3] බලානුප්පදානවසෙන පුරිමකම්මනිප්ඵන්නස්ස විපාකසන්තානස්ස අන්තරා වෙමජ්ඣෙ ආයන්ති ආපතන්තීති අන්තරායාති ලද්ධනාමානං රොගාදිඅනත්ථානං විධායකස්ස උපපීළකස්ස උපච්ඡෙදකස්ස වා කම්මස්ස විද්ධංසනසමත්ථො පුඤ්ඤාතිසයොති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘රතනත්තයපණාම…පෙ… විසෙසභාවතො’’ති. එවඤ්ච කත්වා රාගාදිපරියුට්ඨානාභාවවචනෙන අන්තරායස්ස කාරණභූතාය පයොගවිපත්තියා අභාවස්ස, අත්ථලාභාදිවචනෙන අනන්තරායතාහෙතුභූතාය පයොගසම්පත්තියා සබ්භාවස්ස, ‘‘සබ්‍යාපජ්ඣාය පජාය අබ්‍යාපජ්ඣො විහරතී’’ති (අ. නි. 6.10; 11.11) වචනෙන දිට්ඨෙව ධම්මෙ සුඛවිහාරිතාය ච පකාසනං මහානාමසුත්තංයෙව උදාහටං. འདིས་ཕྱག་བྱེད་པས་ན་ཕྱག་བྱེད་པ་སྟེ། ཕྱག་གི་བྱ་བ་མངོན་པར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའོ། དེ་ནི་ཞིང་གི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་སློབ་དཔོན་གྱི་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་རྒྱུ་ཅན་གྱི་ལས་ཀྱི་སྟོབས་རྗེས་སུ་སྦྱིན་པའི་དབང་གིས། སྔོན་གྱི་ལས་ལས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྒྱུན་གྱི་བར་དུ་འོངས་ཤིང་ལྷུང་བས་ན་བར་ཆད་ཅེས་བྱ་བའི་མིང་ཐོབ་པའི་ནད་ལ་སོགས་པའི་གནོད་པ་བྱེད་པ་དང་། གནོད་པར་བྱེད་པ་འམ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ལས་འཇོམས་པར་ནུས་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི། དོན་འདི་ “དཀོན་མཆོག་གསུམ་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་... ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར”་ཞེས་བྱ་བས་སྟོན་ཏོ། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་མེད་པར་གསུངས་པས་བར་ཆད་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྦྱོར་བའི་ཉམས་པ་མེད་པ་དང་། དོན་ཐོབ་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པས་བར་ཆད་མེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྦྱོར་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་པ་དང་། “གནོད་པ་དང་བཅས་པའི་སྐྱེ་དགུའི་ནང་དུ་གནོད་པ་མེད་པར་གནས་སོ”་ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་བདེ་བར་གནས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མ་ཧཱ་ནཱ་མའི་མདོ་ཉིད་ལུང་དུ་དྲངས་སོ། ගුණවිසෙසදස්සනත්ථන්ති එතෙන සතිපි කායමනොපණාමානං අන්තරායවිසොසනසමත්ථභාවෙ තෙහි පණාමවිසයස්ස පණාමාරහභාවවිභාවනෙන සාතිසයො වචීපණාමො විහිතොති දස්සෙති. ගුණවිසෙසවා හීතිආදිනා ආචරියස්ස යුත්තපත්තකාරිතං දස්සෙති. දෙසනා විනයපිටකෙති එත්ථ නනු විනයපිටකස්සපි දෙසනාභාවතො දෙසනාවිනයපිටකානං භෙදවචනං න යුත්තන්ති? නො න යුත්තං ‘‘තීසුපි චෙතෙසු එතෙ ධම්මත්ථදෙසනාපටිවෙධා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා) එත්ථ විය සමුදායදෙසනාය අවයවදෙසනානං ආධාරභාවතො. දෙසනාකාලෙ වා මනසා වවත්ථාපිතාය විනයතන්තියා විනයපිටකභාවතො තදත්ථපඤ්ඤාපනස්ස ච දෙසනාභාවතො භෙදවචනං. අථ වා දෙසීයති එතෙනාති දෙසනා, දෙසනාසමුට්ඨාපකො චිත්තුප්පාදො, තස්ස ච විනයපිටකවිසයො කරුණාපුබ්බඞ්ගමො ච සොති එවමෙත්ථ භෙදවචනොපපත්ති දට්ඨබ්බා. සුත්තන්තපිටකෙතිආදීසුපි එසෙව නයො. “ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར”་ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ལུས་དང་ཡིད་ཀྱི་ཕྱག་གིས་བར་ཆད་བསལ་བར་ནུས་པ་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། དེ་དག་གིས་ཕྱག་གི་ཡུལ་གྱི་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ངག་གི་ཕྱག་ཁྱད་པར་ཅན་བཀོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། “ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དེ”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སློབ་དཔོན་གྱིས་རིགས་པ་དང་འོས་པ་བྱས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། “འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ལས་བསྟན་པ”་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཅི་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ཀྱང་བསྟན་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བསྟན་པ་དང་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་སོ་སོར་བརྗོད་པ་མི་རིགས་སོ་ཞེ་ན། མི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། “འདི་གསུམ་ག་ལ་ཡང་ཆོས་དང་དོན་དང་བསྟན་པ་དང་རྟོགས་པ་འདི་དག་ཡོད”་ཅེས་བྱ་བ་འདིར་བཞིན་དུ་སྤྱིའི་བསྟན་པ་ལ་ཡན་ལག་གི་བསྟན་པ་རྣམས་རྟེན་གྱི་ཚུལ་དུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན་བསྟན་པའི་དུས་སུ་ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་བཞག་པའི་འདུལ་བའི་རྒྱུད་ནི་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་དོན་གོ་བར་བྱེད་པ་ནི་བསྟན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སོ་སོར་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། ཡང་ན་འདིས་སྟོན་པས་ན་བསྟན་པ་སྟེ། བསྟན་པ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་དང་། དེའི་ཡུལ་ནི་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་སྙིང་རྗེ་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟར་འདིར་སོ་སོར་བརྗོད་པ་འཐད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། མདོ་སྡེའི་སྡེ་སྣོད་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། කථං පන භගවතො දෙසනා විනයපිටකෙ කරුණාප්පධානා, සුත්තාභිධම්මපිටකෙසු ච පඤ්ඤාකරුණාපඤ්ඤාප්පධානාති විඤ්ඤායතීති? යතො උක්කංසපරියන්තගතහිරොත්තප්පොපි භගවා ලොකියසාධුජනෙහිපි පරිහරිතබ්බානි ‘‘සිඛරණී’’තිආදීනි වචනානි යථාපරාධඤ්ච ගරහවචනානි විනයපිටකදෙසනායං මහාකරුණාසඤ්චොදිතමානසො මහාපරිසමජ්ඣෙ අභාසි, තංතංසික්ඛාපදපඤ්ඤත්තිකාරණාපෙක්ඛාය වෙරඤ්ජාදීසු සාරීරිකඤ්ච [Pg.4] ඛෙදමනුභොසි, තස්මා කිඤ්චාපි භූමන්තරපච්චයාකාරසමයන්තරකථානං විය විනයපඤ්ඤත්තියාපි සමුට්ඨාපිකා පඤ්ඤා අනඤ්ඤසාධාරණතාය අතිසයකිච්චවතී, තතොපි කරුණාය කිච්චං අධිකන්ති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘විනයපිටකෙ කරුණාප්පධානා’’ති. කරුණාබ්‍යාපාරාධිකතාය හි දෙසනාය කරුණාප්පධානතා, සුත්තන්තදෙසනාය මහාකරුණාසමාපත්තිබහුලො වෙනෙය්‍යසන්තානෙසු තදජ්ඣාසයානුලොමෙන ගම්භීරමත්ථපදං පතිට්ඨපෙසීති කරුණාපඤ්ඤාප්පධානතා, අභිධම්මදෙසනාය පන සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණස්ස විසයභාවප්පහොනකො රූපාරූපපරිච්ඡෙදො ධම්මසභාවානුරොධෙන පවත්තිතොති පඤ්ඤාප්පධානතා. තෙනෙව ච කාරණෙනාතිආදිනා දෙසනානුරූපතංතංසංවණ්ණනාය ථොමනා ආචරියස්ස පකතීති දස්සෙති. འོ་ན་ཅི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ལས་སྙིང་རྗེ་གཙོ་བོ་ཅན་དང་། མདོ་སྡེ་དང་ཆོས་མངོན་པའི་སྡེ་སྣོད་ལས་ཤེས་རབ་དང་སྙིང་རྗེ་དང་ཤེས་རབ་གཙོ་བོ་ཅན་ཡིན་པར་ཤེས་ཤེ་ན། གང་གི་ཕྱིར་མཐར་ཐུག་པའི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་ལྡན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས། འཇིག་རྟེན་གྱི་སྐྱེ་བོ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་བའི་ “སི་ཁ་ར་ཎི”་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དང་། ཉེས་པར་བྱས་པ་བཞིན་དུ་སྨད་པའི་ཚིག་རྣམས་འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་སྟོན་པའི་ཚེ་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོས་བསྐུལ་བའི་ཐུགས་ཀྱིས་འཁོར་ཆེན་པོའི་དབུས་སུ་གསུངས་ཤིང་། བསླབ་པའི་གཞི་དེ་དང་དེ་བཅས་པའི་རྒྱུ་ལ་ལྟོས་ནས་བེ་རཉྫཱ་ལ་སོགས་པར་སྐུ་ལུས་ཀྱི་ངལ་བ་ཡང་མྱོང་བར་མཛད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ས་གཞི་གཞན་དང་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་རྣམ་པ་དང་གྲུབ་མཐའ་གཞན་གྱི་གཏམ་བཞིན་དུ། འདུལ་བའི་བཅས་པ་ཀུན་ནས་སློང་བའི་ཤེས་རབ་ཀྱང་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་གྱི་བྱ་བ་ཅན་ཡིན་ཡང་། དེ་ལས་ཀྱང་སྙིང་རྗེའི་བྱ་བ་ནི་ལྷག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པས་ “འདུལ་བའི་སྡེ་སྣོད་ལས་སྙིང་རྗེ་གཙོ་བོ་ཅན”་ཞེས་གསུངས་སོ། སྙིང་རྗེའི་བྱ་བ་ལྷག་པའི་ཕྱིར་ན་བསྟན་པ་ལ་སྙིང་རྗེ་གཙོ་བོ་ཅན་ཉིད་དོ། མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་ལ་ནི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་མང་བས། གདུལ་བྱའི་རྒྱུད་ལ་དེའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཟབ་མོའི་དོན་གྱི་ཚིག་རྣམས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཕྱིར་སྙིང་རྗེ་དང་ཤེས་རབ་གཙོ་བོ་ཅན་ཉིད་དོ། ཆོས་མངོན་པའི་བསྟན་པ་ལ་ནི་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཤེས་རབ་གཙོ་བོ་ཅན་ཉིད་དོ། “རྒྱུ་དེ་ཉིད་ཀྱིས”་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པ་དང་མཐུན་པར་རྣམ་པར་བཤད་པ་དེ་དང་དེ་ལ་བསྟོད་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། කුසලා රූපං චක්ඛුමා දස දාළිමාදි සමූහවසෙන අත්ථානවබොධනත්ථො විය අත්ථාවබොධනත්ථො හි සද්දප්පයොගො අත්තපරාධීනො කෙවලො අත්ථපදත්ථකො, සො පදත්ථවිපරියෙසකාරිනා ඉති-සද්දෙන සද්දපදත්ථකො ජායතීති ආහ ‘‘කරුණා වියාති නිදස්සනවචන’’න්ති. නිදස්සනඤ්හි නාම නිදස්සිතබ්බධම්මෙ තෙන ච සම්බන්ධෙ සති හොති, නාඤ්ඤථාති තස්ස නිදස්සනභාවං විභාවෙන්තො ආහ ‘‘යස්ස යථා…පෙ… පවත්තිත්ථාති අත්ථො’’ති. “དགེ་བ་རྣམས། གཟུགས། མིག་ལྡན། བཅུ། སེ་འབྲུ”་ལ་སོགས་པ་ཚོགས་པའི་དབང་གིས་དོན་མི་གོ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་མ་ཡིན་པར། དོན་གོ་བར་བྱེད་པའི་སྒྲ་སྦྱོར་བ་ནི་རང་ལ་རག་ལས་པ་ཁོ་ན་སྟེ་དོན་གྱི་ཚིག་གི་དོན་ཅན་ཡིན་ལ། དེ་ནི་ཚིག་གི་དོན་བཟློག་པར་བྱེད་པའི་ “ཞེས”་བྱ་བའི་སྒྲས་སྒྲའི་ཚིག་གི་དོན་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ “སྙིང་རྗེ་བཞིན་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དཔེའི་ཚིག་ཡིན”་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། དཔེ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དང་དེ་ལ་འབྲེལ་བ་ཡོད་ན་འགྱུར་གྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེའི་དཔེའི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་བྱེད་པ་ལས། “གང་གི་ཇི་ལྟར་... ཞུགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ”་ཞེས་གསུངས་སོ། ‘‘තත්ථ කරුණා වියාති නිදස්සනවචන’’න්තිආදිනා නිදස්සනනිදස්සිතබ්බධම්මානං ආධාරවිසයබ්‍යාපාරෙහි සවිසෙසනෙහි සහ පකාසනවසෙන ගාථාය අත්ථතත්වං දස්සෙත්වා අවයවභෙදවසෙන අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කිරතීති කරුණා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිච්ඡන්දරාගානං භූතපුබ්බගතියා වා සත්තතා වෙදිතබ්බා. එකස්සපි ධම්මස්ස අනෙකසාමඤ්ඤාකාරවන්තතාය ‘‘යථාසභාවං පකාරෙහී’’ති වුත්තං. තථා හි වුත්තං – ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙනා’’ති (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. ම. 3.5) ධම්මානං අඤ්ඤෙය්‍යත්තං පටික්ඛිපති ඤාතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තාභාවතො. එතෙන තස්සා පඤ්ඤාය අකිච්ඡවුත්තිතං ආහ. යථෙව හි ‘‘ඤෙය්‍යෙසු සබ්බෙසු පවත්තිත්ථා’’ති එත්තාවතා අධිප්පෙතත්ථෙ සිද්ධෙ තෙසං අත්තත්තනියතාවිරහසංසූචනත්ථං පරෙසං සත්තාදිමිච්ඡාගාහපටිසෙධනෙන ධම්ම-සද්දෙන ඤෙය්‍යා විසෙසිතබ්බා, එවං ‘‘ධම්මෙසු සබ්බෙසු පවත්තිත්ථා’’ති එත්තාවතා [Pg.5] ච අධිප්පෙතත්ථෙ සිද්ධෙ ධම්මෙසු තස්සා පඤ්ඤාය ආකඞ්ඛප්පටිබද්ධතාය අකිච්ඡවුත්තිතං දස්සෙතුං අඤ්ඤෙය්‍යත්තපටිසෙධනෙන ඤෙය්‍ය-සද්දෙන ධම්මා විසෙසිතාති. ඤෙය්‍යධම්ම-සද්දා නීලුප්පලසද්දා විය අඤ්ඤමඤ්ඤං භෙදාභෙදයුත්තාති ‘‘ඤෙය්‍යා ච තෙ ධම්මා චා’’ති වුත්තං. යා යාති යථා-සද්දස්සත්ථං දස්සෙති. බ්‍යාපනිච්ඡායඤ්හි අයං යථා-සද්දො, තප්පභෙදා පඤ්ඤා පවත්තිත්ථාති සම්බන්ධොති. དེ་ལ་“སྙིང་རྗེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་དཔེར་བརྗོད་པའི་ཚིག་སྟེ། དཔེ་དང་དཔེ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་རྟེན་དང་ཡུལ་དང་བྱ་བ་ཁྱད་པར་དང་བཅས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དོན་གྱི་དེ་ཁོ་ན་ཉིད་བསྟན་ནས། ཆ་ཤས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་དོན་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “གཏོར་བས་ན་སྙིང་རྗེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ལ་སྔོན་གྱི་གནས་སྐབས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སེམས་ཅན་གྱི་ཐ་སྙད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཆོས་གཅིག་ལའང་ཐུན་མོང་གི་རྣམ་པ་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། “རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་གསལ་བར་མཛོད་ཅིག་”ཅེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་གསུངས་ཏེ། “ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་...”ཞེས་པས་ཆོས་རྣམས་ཤེས་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་བཀག་པ་སྟེ། ཤེས་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདིས་ནི་ཤེས་རབ་དེའི་ཚེགས་མེད་པར་འཇུག་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་“ཤེས་བྱ་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གོ་”ཞེས་པ་ཙམ་གྱིས་འདོད་པའི་དོན་གྲུབ་ཀྱང་། དེ་དག་ལ་བདག་དང་བདག་གིར་འཛིན་པ་མེད་པར་མཚོན་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་དག་གི་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པར་ལོག་པར་འཛིན་པ་དགག་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ཀྱི་སྒྲས་ཤེས་བྱ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་“ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་འཇུག་གོ་”ཞེས་པ་ཙམ་གྱིས་འདོད་པའི་དོན་གྲུབ་ཀྱང་། ཆོས་རྣམས་ལ་ཤེས་རབ་དེ་འདོད་པ་ལ་རག་མ་ལས་པར་ཚེགས་མེད་པར་འཇུག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཤེས་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་བཀག་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་བྱའི་སྒྲས་ཆོས་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་སོ།། ཤེས་བྱ་དང་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་དག་ནི་ཨུཏྤལ་སྔོན་པོའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་ཕན་ཚུན་ཐ་དད་པ་དང་ཐ་དད་མ་ཡིན་པ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། “དེ་དག་ནི་ཤེས་བྱ་ཡང་ཡིན་ལ་ཆོས་ཀྱང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “གང་”ཞེས་པ་ནི་“ཇི་ལྟ་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་སྟོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་“ཇི་ལྟ་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་འདི་ནི་ཁྱབ་པར་འདོད་པའི་དོན་ཡིན་ལ། དེའི་དབྱེ་བའི་ཤེས་རབ་ཞུགས་སོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། භගවති පවත්තාවාති ඉදං යෙභුය්‍යෙන උපමානොපමෙය්‍යත්ථානං භින්නාධාරතාය භින්නාධාරස්ස ච උපමානත්ථස්ස ඉධ අසම්භවතො වුත්තං. භගවතො කරුණාය අඤ්ඤෙහි අසාධාරණභාවො සත්තෙ සංසාරදුක්ඛතො උද්ධරිත්වා අච්චන්තසුඛෙ නිබ්බානෙ පතිට්ඨපෙතුං අත්තනො සරීරජීවිතපරිච්චාගෙනපි එකන්තහිතජ්ඣාසයතාවසෙන වෙදිතබ්බො, යතො විනෙය්‍යානං කොසොහිතවත්ථගුය්හපහූතජිව්හාවිදංසනම්පි කතං, යඤ්ච යදිමෙ සත්තා ජානෙය්‍යුං, භගවතො සාසනෙන රහදමිව සීතලං සම්පජ්ජලිතං අග්ගික්ඛන්ධම්පි සමොගාහෙය්‍ය. අඤ්ඤෙසං පස්සන්තානන්ති සම්බන්ධො. උද්ධටාති පදං අපෙක්ඛිත්වා මහොඝපක්ඛන්දානං සත්තානන්ති කම්මත්ථෙ සාමිවචනං. අයඤ්හෙත්ථ සඞ්ඛෙපත්ථො – කාමාදිමහොඝපක්ඛන්දෙ සත්තෙ තතො උද්ධටා නත්ථඤ්ඤො කොචි මං ඨපෙත්වාති පස්සතො යථා භගවතො කරුණාය ආවිසනං හොති, න එවං අඤ්ඤෙසං තථාදස්සනස්සෙව අභාවතො. අථ වා අඤ්ඤෙසං පස්සන්තානන්ති යදිපි පරෙ පස්සෙය්‍යුං, තථාපි න තෙසං භගවතො විය කරුණොක්කමනං අත්ථි අප්පටිපත්තිතො අත්තහිතමත්තපටිපත්තිතො චාති අත්ථො. “བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་ཞུགས་སོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི། ཕལ་ཆེར་དཔེ་དང་དཔེ་ཅན་གྱི་དོན་རྣམས་རྟེན་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། རྟེན་ཐ་དད་པའི་དཔེའི་དོན་འདིར་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྙིང་རྗེ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ནི། སེམས་ཅན་རྣམས་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་ལས་བསྒྲལ་ཏེ། མཐར་ཐུག་གི་བདེ་བ་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་འགོད་པའི་ཕྱིར། རང་གི་ལུས་དང་སྲོག་ཀྱང་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་སྒོ་ནས་གཅིག་ཏུ་ཕན་པར་བཞེད་པའི་བསམ་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་འདོམས་ཀྱི་ཤུབས་སུ་ནུབ་པའི་འཕྲོ་བ་དང་ལྗགས་ཤིན་ཏུ་རིང་བ་བསྟན་པའང་མཛད་ལ། གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་འདི་དག་གིས་ཤེས་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་མཚོ་བསིལ་པོ་བཞིན་དུ་རབ་ཏུ་འབར་བའི་མེ་དཔུང་ལའང་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ།། “གཞན་དག་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། “ཕྱུང་བ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་ལྟོས་ནས། “ཆུ་བོ་ཆེན་པོར་ལྷུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་བྱ་བའི་དོན་གྱི་འབྲེལ་སྒྲའོ།། འདིར་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོར་ལྷུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དེ་ལས་འདྲེན་པ་ནི། ང་མ་གཏོགས་པ་གཞན་སུ་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་གཟིགས་པ་ན། ཇི་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་སྙིང་རྗེ་འཇུག་པ་བཞིན། གཞན་དག་ལ་ནི་དེ་ལྟར་གཟིགས་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་མི་འཇུག་གོ། ཡང་ན། “གཞན་དག་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་གཞན་དག་གིས་མཐོང་ཡང་། དེ་དག་ལ་སྒྲུབ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། རང་གི་དོན་ཙམ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞིན་དུ་སྙིང་རྗེ་འཇུག་པ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། අනාවරණා තීසු කාලෙසු සබ්බත්ථ අප්පටිහතවුත්තිතාය, අසාධාරණා සබ්බධම්මානං නිරවසෙසහෙතුපච්චයපරිග්ගහවසෙන තෙසඤ්ච සභාවකිච්චාදිඅවත්ථාවිසෙසාදිපරිජානනෙන ආයූහනවෙලායමෙව තංතංකම්මානං තංතංඵලවිසෙසහීනමජ්ඣිමපණීතාදිවිභාගස්ස ඉන්ද්‍රියබද්ධෙසු අනින්ද්‍රියබද්ධෙසු ච අතිසුඛුමතිරොහිතවිදූරවුත්තිඅතීතානාගතාදිභෙදභින්නානං රූපධම්මානං තංතංකාරණසමවායවිභාවනෙනෙව තංතංඵලෙසු වණ්ණසණ්ඨානගන්ධරසඵස්සාදිවිසෙසස්ස නිරවසෙසතො පටිවිජ්ඣනෙන වෙදිතබ්බා. අයඤ්ච අත්ථො භගවතො අනෙකධාතුනානාධාතුලොකං යථාභූතං ඤාණාදිවසෙන වෙදිතබ්බො. යථා ච පස්සන්තස්සාති ඉදං රාගග්ගිආදීහි [Pg.6] ලොකසන්නිවාසස්ස ආදිත්තතාදිආකාරදස්සනං භගවතො මහාකරුණොක්කමනුපායං සන්ධාය වුත්තං. තං පන බහුකෙහි ආකාරෙහි පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමති. ‘‘ආදිත්තො ලොකසන්නිවාසො…පෙ… උය්‍යුත්තො…පෙ… පයාතො…පෙ… කුම්මග්ගප්පටිපන්නො…පෙ… උපනීයති ලොකො අධුවො…පෙ… අතාණො ලොකො අනභිස්සරො…පෙ… අස්සකො ලොකො සබ්බං පහාය ගමනීයං…පෙ… ඌනො ලොකො අතිත්තො තණ්හාදාසොති පස්සන්තානං බුද්ධානං භගවන්තානං සත්තෙසු මහාකරුණා ඔක්කමතී’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.117) පටිසම්භිදාමග්ගෙ පරොසතං ආකාරෙහි දස්සිතන්ති ගන්ථවිත්ථාරං පරිහරිතුං සංවණ්ණයිතුඤ්ච උපායං දස්සෙතුං ආහ ‘‘තං සබ්බං පටිසම්භිදාමග්ගෙ මහාකරුණාඤාණවිභඞ්ගවසෙන ජානිතබ්බ’’න්ති. ඉන්ද්‍රියපරොපරියත්තආසයානුසය යමකපාටිහාරිය සබ්බඤ්ඤුතානාවරණඤාණානි සෙසාසාධාරණඤාණානි. තෙසම්පි හි විභඞ්ගො ‘‘ඉධ තථාගතො සත්තෙ පස්සති අප්පරජක්ඛෙ’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.111) පටිසම්භිදාමග්ගෙ නානප්පකාරෙන දස්සිතොති පුරිමනයෙනෙව අතිදිසති. ආදි-සද්දෙන තත්ථ විභත්තානං පටිසම්භිදාසච්චඤාණාදීනං සඞ්ගහො කතොති වෙදිතබ්බො. སྒྲིབ་པ་མེད་པ་ནི་དུས་གསུམ་དང་ཐམས་ཅད་དུ་ཐོགས་པ་མེད་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་མ་ལུས་པར་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་སྒོ་ནས་དང་། དེ་དག་གི་རང་བཞིན་དང་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའི་སྒོ་ནས་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དུས་ཉིད་དུ་ལས་དེ་དང་དེའི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་དམན་པ་དང་། བར་མ་དང་། གྱ་ནོམ་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་དང་། དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བ་དང་དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་དང་། བསྒྲིབས་པ་དང་། རྒྱང་རིང་པོར་གནས་པ་དང་། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་དེ་དང་དེ་འདུ་འཛོམས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས། འབྲས་བུ་དེ་དང་དེ་དག་གི་ཁ་དོག་དང་། དབྱིབས་དང་། དྲི་དང་། རོ་དང་། རེག་བྱ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་མ་ལུས་པར་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། དོན་འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཁམས་དུ་མ་དང་ཁམས་སྣ་ཚོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། “ཇི་ལྟར་གཟིགས་པ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི། འདོད་ཆགས་ཀྱི་མེ་ལ་སོགས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་རབ་ཏུ་འབར་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་གཟིགས་པ་ནི། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇུག་པའི་ཐབས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། རྣམ་པ་མང་པོའི་སྒོ་ནས་གཟིགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇུག་སྟེ། “འཇིག་རྟེན་གྱི་གནས་ནི་རབ་ཏུ་འབར་བའོ།། ...པེ... བརྩོན་པའོ།། ...པེ... སོང་བའོ།། ...པེ... ལམ་གོལ་བར་ཞུགས་པའོ།། ...པེ... འཇིག་རྟེན་ནི་ཉེ་བར་འཁྲིད་པ་སྟེ་མི་རྟག་པའོ།། ...པེ... འཇིག་རྟེན་ནི་སྐྱོབ་པ་མེད་པ་སྟེ་དབང་བྱེད་པ་མེད་པའོ།། ...པེ... བདག་གིར་བྱ་བ་མེད་པ་སྟེ་ཐམས་ཅད་བོར་ནས་འགྲོ་དགོས་པའོ།། ...པེ... འཇིག་རྟེན་ནི་མ་ཚང་བ་སྟེ་མི་ངོམས་ཤིང་སྲེད་པའི་བྲན་ནོ་ཞེས་གཟིགས་པའི་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་རྣམས་ལ་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོ་འཇུག་གོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་རྣམ་པ་བརྒྱ་ལྷག་གི་སྒོ་ནས་བསྟན་པས། གཞུང་མང་པོར་འགྱུར་བ་སྤང་བའི་ཕྱིར་དང་། བཤད་པའི་ཐབས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ཐམས་ཅད་ནི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་ཐུགས་རྗེ་ཆེན་པོའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དབང་པོ་མཆོག་དང་མཆོག་མ་ཡིན་པ་མཁྱེན་པ་དང་། བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་མཁྱེན་པ་དང་། ཆོ་འཕྲུལ་ཟུང་གི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མེད་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ནི་ལྷག་མ་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་སོ།། དེ་དག་གི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའང་“འདིར་དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་སེམས་ཅན་རྣམས་རྡུལ་ཉུང་བ་...”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་ལས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྔ་མའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་མཚོན་པར་བྱའོ།། “ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་དེར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་དང་བདེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། නිප්පදෙසසප්පදෙසවිසයා කරුණා විය භගවතො පඤ්ඤාපි ඉධ නිප්පදෙසසප්පදෙසවිසයා නිරවසෙසා අධිප්පෙතාති තස්සා කතිපයභෙදදස්සනෙන නයතො තදවසිට්ඨභෙදා ගහෙතබ්බාති දස්සෙන්තො ‘‘පඤ්ඤාග්ගහණෙන චා’’තිආදිමාහ. තෙ පන සීලසමාධි පඤ්ඤාවිමුත්තිවිමුත්තිඤාණදස්සන, ද්වාචත්තාලීසසතදුකධම්ම, බාවීසතිතිකධම්ම, චතුසතිපට්ඨාන සම්මප්පධාන ඉද්ධිපාද සාමඤ්ඤඵල අරියවංසාදි, පඤ්චගති පඤ්චපධානියඞ්ගපඤ්චඞ්ගිකසමාධි ඉන්ද්‍රිය බල නිස්සාරණීයධාතු විමුත්තායතන විමුත්තිපරිපාචනීයධම්මසඤ්ඤාදි, ඡසාරණීයධම්ම අනුස්සතිට්ඨාන අගාරවගාරව නිස්සාරණියධාතු සතතවිහාර අනුත්තරිය නිබ්බෙධභාගියපඤ්ඤාදි, සත්තඅපරිහානියධම්ම අරියධන බොජ්ඣඞ්ග සප්පුරිසධම්මනිජ්ජරවත්ථු සඤ්ඤා දක්ඛිණෙය්‍යපුග්ගලඛීණාසවබලාදි, අට්ඨපඤ්ඤාපටිලාභහෙතු මිච්ඡත්ත සම්මත්ත ලොකධම්ම අරියානරියවොහාර ආරම්භවත්ථු කුසීතවත්ථු අක්ඛණ මහාපුරිසවිතක්ක අභිභායතන විමොක්ඛාදි, නවයොනිසොමනසිකාරමූලධම්මපාරිසුද්ධිපධානියඞ්ග [Pg.7] සත්තාවාස ආඝාතවත්ථු ආඝාතපටිවිනය සඤ්ඤානානත්ත අනුපුබ්බවිහාරාදි, දසනාථකරධම්ම කසිණායතන අකුසලකම්මපථ කුසලකම්මපථ මිච්ඡත්ත සම්මත්ත අරියවාස දසබලඤාණ අසෙක්ඛධම්මාදි, එකාදසමෙත්තානිසංස සීලානිසංස ධම්මතා බුද්ධිහෙතු, ද්වාදසායතනපටිච්චසමුප්පාද ධම්මචක්කාකාර, තෙරසධුතගුණ, චුද්දසබුද්ධඤාණ, පඤ්චදසචරණවිමුත්තිපරිපාචනීයධම්ම, සොළසආනාපානස්සති සච්චාකාර සුත්තන්තපට්ඨාන, අට්ඨාරස බුද්ධධම්මධාතු භෙදකරවත්ථු, එකූනවීසතිපච්චවෙක්ඛණ, චතුවීසතිපච්චය, අට්ඨවීසතිසුත්තන්තපට්ඨාන, පණ්ණාසඋදයබ්බයදස්සන, පරොපණ්ණාසකුසලධම්ම, ද්වාසට්ඨිදිට්ඨිගත, අට්ඨසතතණ්හාවිචරිතාදිභෙදානං ධම්මානං පටිවිජ්ඣනදෙසනාකාරප්පවත්තා, යෙ ච චතුවීසතිකොටිසතසහස්සසමාපත්තිසඤ්චාරිමහාවජිරඤාණප්පභෙදා, යෙ ච අනන්තනයසමන්තපට්ඨානපවිචයදෙසනාකාරප්පවත්තා, යෙ ච අනන්තාසු ලොකධාතූසු අනන්තානං සත්තානං ආසයානුසයචරිතාදිවිභාවනාකාරප්පවත්තාති එවංපකාරා භගවතො පඤ්ඤාපභෙදා, සබ්බෙපි ඉධ ආදි-සද්දෙන නයතො සඞ්ගය්හන්තීති වෙදිතබ්බං. කො හි සමත්ථො භගවතො පඤ්ඤාය පභෙදෙ අනුපදං නිරවසෙසතො දස්සෙතුං. තෙනෙව භගවන්තං ඨපෙත්වා පඤ්ඤවන්තානං අග්ගභූතො ධම්මසෙනාපතිසාරිපුත්තත්ථෙරොපි බුද්ධගුණපරිච්ඡෙදනං පතිඅනුයුත්තො ‘‘අපිච මෙ, භන්තෙ, ධම්මන්වයො විදිතො’’ති (දී. නි. 2.146) ආහාති. ཡུལ་མ་ལུས་པ་ལ་ཁྱབ་པ་དང་ཡུལ་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་ཁྱབ་པའི་སྙིང་རྗེ་བཞིན་དུ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱང་འདིར་ཡུལ་མ་ལུས་པ་ལ་ཁྱབ་པ་དང་ཡུལ་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་ཁྱབ་པ་མ་ལུས་པ་འདོད་པ་ཡིན་པས། དེའི་དབྱེ་བ་འགའ་ཞིག་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་དེས་ལྷག་མའི་དབྱེ་བ་རྣམས་བཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར། “ཤེས་རབ་བཟུང་བས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་དག་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་དང་། གཉིས་ཚན་གྱི་ཆོས་བརྒྱ་རྩ་བཞི་བཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། གསུམ་ཚན་གྱི་ཆོས་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས་དང་། དྲན་པ་ཉེ་བར་བཞག་པ་བཞི་དང་། ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་དང་། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྐང་པ་དང་། དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་དང་། འཕགས་པའི་རིགས་ལ་སོགས་པ་དང་། འགྲོ་བ་ལྔ་དང་། སྤོང་བའི་ཡན་ལག་ལྔ་དང་། ཡན་ལག་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། དབང་པོ་དང་། སྟོབས་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་དང་། འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ལྔ་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་དྲུག་དང་། རྗེས་སུ་དྲན་པའི་གནས་དང་། མ་གུས་པ་དང་གུས་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཁམས་དང་། རྟག་ཏུ་གནས་པ་དང་། བླ་ན་མེད་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པ་དྲུག་དང་། མི་ཉམས་པའི་ཆོས་བདུན་དང་། འཕགས་པའི་ནོར་དང་། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། སྐྱེས་བུ་དམ་པའི་ཆོས་དང་། ཟད་པར་བྱ་བའི་གཞི་དང་། འདུ་ཤེས་དང་། སྦྱིན་པའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་གང་ཟག་དང་། དགྲ་བཅོམ་པའི་སྟོབས་ལ་སོགས་པ་བདུན་དང་། ཤེས་རབ་ཐོབ་པའི་རྒྱུ་བརྒྱད་དང་། ལོག་པ་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཆོས་དང་། འཕགས་པ་དང་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཐ་སྙད་དང་། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་གཞི་དང་། ལེ་ལོའི་གཞི་དང་། མི་ཁོམ་པ་དང་། སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོའི་རྟོག་པ་དང་། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། རྣམ་པར་ཐར་པ་ལ་སོགས་པ་བརྒྱད་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་ཆོས་དགུ་དང་། རྣམ་པར་དག་པའི་སྤོང་བའི་ཡན་ལག་དང་། སེམས་ཅན་གྱི་གནས་དང་། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་དང་། ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཞི་བར་བྱེད་པ་དང་། འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་པ་དང་། མཐར་གྱིས་གནས་པ་ལ་སོགས་པ་དགུ་དང་། མགོན་བྱེད་པའི་ཆོས་བཅུ་དང་། ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་དང་། དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་དང་། ལོག་པ་ཉིད་དང་། ཡང་དག་པ་ཉིད་དང་། འཕགས་པའི་གནས་དང་། སྟོབས་བཅུའི་ཡེ་ཤེས་དང་། མི་སློབ་པའི་ཆོས་ལ་སོགས་པ་ཅུ་དང་། བྱམས་པའི་ཕན་ཡོན་བཅུ་གཅིག་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕན་ཡོན་དང་། ཆོས་ཉིད་དང་། རྟོགས་པའི་རྒྱུ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཉིས་དང་། རྟེན་ཅིང་འབེལ་བར་འབྱུང་བ་དང་། ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོའི་རྣམ་པ་དང་། སྦྱངས་པའི་ཡོན་ཏན་བཅུ་གསུམ་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་བཅུ་བཞི་དང་། སྤྱོད་པ་བཅོ་ལྔ་དང་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་དང་། དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་རྗེས་སུ་དྲན་པ་བཅུ་དྲུག་དང་། བདེན་པའི་རྣམ་པ་དང་། མདོ་སྡེའི་གཞི་དང་། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཆོས་བཅོ་བརྒྱད་དང་། ཁམས་དང་། དབྱེ་བར་བྱེད་པའི་གཞི་དང་། སོ་སོར་རྟོག་པ་བཅུ་དགུ་དང་། རྐྱེན་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་དང་། མདོ་སྡེའི་གཞི་ཉི་ཤུ་རྩ་བརྒྱད་དང་། སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པ་ལྟ་བ་ལྔ་བཅུ་དང་། ལྔ་བཅུ་ལྷག་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་དང་། ལྟ་བར་གྱུར་པ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་། སྲེད་པའི་རྒྱུ་བ་བརྒྱ་རྩ་བརྒྱད་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་རྟོགས་པ་དང་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ཕྲག་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞིའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པ་ལ་རྒྱུ་བའི་རྡོ་རྗེ་ལྟ་བུའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དབྱེ་བ་གང་དག་ཡིན་པ་དང་། ཚུལ་མཐའ་ཡས་པའི་ཀུན་ནས་བསྟན་པའི་རབ་ཏུ་འབྱེད་པ་དང་བསྟན་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་ཁམས་མཐའ་ཡས་པ་དག་ཏུ་སེམས་ཅན་མཐའ་ཡས་པ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་དང་བག་ལ་ཉལ་དང་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་འཇུག་པ་གང་དག་ཡིན་པ་སྟེ། འདི་ལྟ་བུའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། འདིར་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཚུལ་གྱི་སྒོ་ནས་བསྡུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབྱེ་བ་རྣམས་ཚིག་རེ་རེ་བཞིན་མ་ལུས་པར་སྟོན་ནུས་པ་སུ་ཞིག་ཡོད། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ བཅོམ་ལྡན་འདས་མ་གཏོགས་པའི་ཤེས་རབ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ། ཆོས་ཀྱི་སྡེ་དཔོན་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་ཡང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཚད་ལ་དྲིས་པ་ན། “བཙུན་པ་... འོན་ཀྱང་བདག་གིས་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་རིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། සංසාරමහොඝපක්ඛන්දානං සත්තානං තතො සන්තාරණත්ථං පටිපන්නො තෙහි පයොජිතො නාම හොති අසතිපි තෙසං තථාවිධෙ අභිසන්ධියන්ති වුත්තං ‘‘සත්තා හි මහාබොධිං පයොජෙන්තී’’ති. එතෙන සබ්බෙනාති මහාබොධිමූලාදිදස්සනෙන. අපගමනං නිරුපක්කිලෙසන්ති යොජෙතබ්බං. ජාතසංවද්ධභාවදස්සනෙන ‘‘අනාදි අනිධනො ච සත්තො’’ති එවංපකාරා මිච්ඡාවාදා පටිසෙධිතා හොන්ති. සමඤ්ඤා…පෙ… දස්සෙති සත්තෙ පරමත්ථතො අසතිපි සත්තපඤ්ඤත්තිවොහාරසූචනතො. කරුණා ආදිපඤ්ඤා පරියොසානන්ති ඉදං සම්භරණනිප්ඵත්තිකාලාපෙක්ඛාය වුත්තං, න පරිච්ඡෙදවන්තතාය. තෙනෙවාහ ‘‘තන්නිදානභාවතො තතො උත්තරිකරණීයාභාවතො’’ති. සබ්බෙ බුද්ධගුණා දස්සිතා හොන්ති නයතො දස්සිතත්තා. එසො එව හි අනවසෙසතො බුද්ධගුණදස්සනුපායො යදිදං නයග්ගාහණං. පරධනහරණාදිතොපි විරති පරෙසං අනත්ථපරිහරණවසප්පවත්තියා [Pg.8] සියා කරුණූපනිස්සයාති කරුණානිදානං සීලං. තතො එව ‘‘තතො පාණාතිපාතාදිවිරතිප්පවත්තිතො’’ති වුත්තං. འཁོར་བའི་ཆུ་བོ་ཆེན་པོར་ལྷུང་བའི་སེམས་ཅན་རྣམས་དེ་ལས་བསྒྲལ་བའི་ཕྱིར་ཞུགས་པ་ནི། དེ་དག་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་བསམ་པ་མེད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། དེ་དག་གིས་བསྐུལ་བ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་“སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱིས་ནི་བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་བསྐུལ་ལོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “འདི་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་སྙིང་པོ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པས་སོ།། “བྲལ་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། སྐྱེ་བ་དང་འཕེལ་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། “སེམས་ཅན་ནི་ཐོག་མ་མེད་པ་དང་མཐའ་མེད་པའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལོག་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་བཀག་པ་ཡིན་ནོ།། “ཀུན་རྫོབ་...པེ...”ཞེས་པས་ནི་དོན་དམ་པར་སེམས་ཅན་མེད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། སེམས་ཅན་དུ་གདགས་པའི་ཐ་སྙད་མཚོན་པའི་ཕྱིར་སྟོན་ཏོ།། “སྙིང་རྗེ་ནི་ཐོག་མ་དང་ཤེས་རབ་ནི་མཐའ་མའོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི། ཚོགས་བསགས་པ་དང་གྲུབ་པའི་དུས་ལ་ལྟོས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། ཚད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ལ་ལྟོས་ནས་མ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་“དེ་རྒྱུར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལས་ལྷག་པར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ཐམས་ཅད་ནི་ཚུལ་གྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། ཚུལ་འདི་འཛིན་པ་གང་ཡིན་པ་འདི་ཉིད་ནི་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་མ་ལུས་པར་སྟོན་པའི་ཐབས་ཡིན་ནོ།། གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པའང་གཞན་ལ་གནོད་པ་སྤོང་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པས། སྙིང་རྗེའི་རྒྱུ་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་སྙིང་རྗེའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་“དེ་ལས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལྡོག་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། 2. යස්සා සංවණ්ණනන්තිආදිනා ‘‘දයායා’’තිආදිථොමනාය සම්බන්ධං දස්සෙති. පයොජනං පන වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බං. අබ්භන්තරං නියකජ්ඣත්තං, තතො බහිභූතං බාහිරං. දයාති කරුණා අධිප්පෙතාති දයා-සද්දස්ස මෙත්තාකරුණානං වාචකත්තා වක්ඛමානඤ්ච අනුයොගං මනසි කත්වා වුත්තං. තාය හි සමුස්සාහිතො, න මෙත්තායාති අධිප්පායො. පුබ්බෙ වුත්තස්ස පටිනිද්දෙසො හොතීති ත-සද්දස්ස අත්ථං ආහ. තන්ති පඤ්ඤං විසෙසෙත්වා උපමාභාවෙන විනිවත්තා චරිතත්ථතාය. පටිනිද්දෙසං නාරහති පධානාපධානෙසු පධානෙ කිච්චදස්සනතො. ද්වින්නං පදානං…පෙ… වතොති කරුණාවාචිනා දයා-සද්දෙන එකාධිකරණභාවෙන වුච්චමානො ත-සද්දො තතො අඤ්ඤධම්මවිසයො භවිතුං න යුත්තොති අධිප්පායො. අපරියායසද්දානං සමානාධිකරණභාවො විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙ සති හොති, නාඤ්ඤථාති ආහ ‘‘සමානා…පෙ… හොතී’’ති. සමානාධිකරණභාවෙන හෙත්ථ විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො සාධීයති, සා ච සමානාධිකරණතා විසිට්ඨවිභත්තිකානං න හොතීති සමානවිභත්තිතායපි තමෙව සාධීයතීති ‘‘දයා…පෙ… චිද’’න්ති ඉදං දයාය විසෙසිතබ්බභාවෙ කාරණවචනං. පධානතාය හි සාමඤ්ඤතාය ච සා විසෙසිතබ්බා ජාතා. තත්ථ භගවතො තදඤ්ඤෙසඤ්ච කරුණානං වාචකත්තා සාමඤ්ඤතා වෙදිතබ්බා. තස්ස චාති දයා-සද්දස්ස. ‘‘පධානඤ්ච පඤ්ඤ’’න්තිආදිනා කිඤ්චාපි පුරිමගාථාය පඤ්ඤාප්පධානා, ‘‘තායා’’ති පන කෙවලං අවත්වා දයාවිසෙසනභාවෙන වුත්තත්තා අප්පධානායපි කරුණාය පටිනිද්දෙසො යුත්තොති දස්සෙති. අප්පධානතා ච කරුණාය පුරිමගාථාය වසෙන වුත්තා, ඉධ පන පධානා එව. තථා ච වුත්තං ‘‘දයාසමුස්සාහිනීති පධානා’’ති (ධ. ස. මූලටී. 2). ༢. “གང་གི་བསྔགས་པ་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་“བརྩེ་བས་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱི་བསྟོད་པ་དང་འབྲེལ་བ་སྟོན་ཏོ། །དགོས་པ་ནི་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །ནང་གི་ནི་རང་གི་ནང་གི་སྟེ། དེ་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་གྱུར་པ་ནི་ཕྱིའོ། །བརྩེ་བ་ཞེས་པ་ནི་སྙིང་རྗེ་ལ་འདོད་དེ། བརྩེ་བའི་སྒྲ་ནི་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་གཉིས་ཀའི་བརྗོད་བྱེད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། འཆད་པར་འགྱུར་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །དེས་བསྐུལ་བ་ཡིན་གྱི། བྱམས་པས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །སྔར་བཤད་པ་ལ་ཕྱིར་ཉེ་བར་མཚོན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་“དེ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་ཤེས་རབ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས། དཔེའི་དངོས་པོ་ལས་ལྡོག་སྟེ་དོན་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཙོ་བོ་དང་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པ་དག་ལས་གཙོ་བོ་ལ་བྱ་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། ཕྱིར་ཉེ་བར་མཚོན་པ་མི་འོས་སོ། །ཚིག་གཉིས་པོ་...ལྟ་བུ་ཞེས་པ་ནི། སྙིང་རྗེ་བརྗོད་པའི་བརྩེ་བའི་སྒྲ་དང་གཞི་མཐུན་པར་བརྗོད་པའི་“དེ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་དུ་འགྱུར་མི་རིགས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒྲ་རྣམས་ཀྱི་གཞི་མཐུན་པ་ནི་ཁྱད་པར་དང་ཁྱད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་ན་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་“མཐུན་པ་...འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་གཞི་མཐུན་པའི་དངོས་པོས་ཁྱད་པར་དང་ཁྱད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ལ། གཞི་མཐུན་པ་དེ་ཡང་རྣམ་དབྱེ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ལ་མི་འབྱུང་བས། རྣམ་དབྱེ་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་དེ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་“བརྩེ་བ་...འདི་”ཞེས་པ་ནི་བརྩེ་བའི་ཁྱད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །གཙོ་བོ་ཉིད་དང་སྤྱི་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ། །དེ་ལ་བཅོམ་ལྡན་འདས་དང་དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ཀྱི་སྙིང་རྗེ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་སྤྱི་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“དེའི་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་བརྩེ་བའི་སྒྲའི་འོ། །“གཙོ་བོ་ནི་ཤེས་རབ་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྔ་མ་ལ་ཤེས་རབ་གཙོ་བོ་ཡིན་ཡང་། “དེས་”ཞེས་པ་ནི་འབའ་ཞིག་ཏུ་མ་བཤད་པར་བརྩེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པའི་སྙིང་རྗེ་ལ་ཡང་ཕྱིར་ཉེ་བར་མཚོན་པ་རིགས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །སྙིང་རྗེའི་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྔ་མའི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། འདིར་ནི་གཙོ་བོ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡང་“བརྩེ་བས་བསྐུལ་བས་ན་གཙོ་བོའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། කථං පන…පෙ… ඤාතබ්බාති වක්ඛමානඤ්ඤෙව අත්ථං හදයෙ ඨපෙත්වා චොදෙති. යදි එවන්ති යදි අට්ඨකථාය අධිප්පායං අග්ගහෙත්වා වචනමත්තමෙව ගණ්හසි. මෙත්තාති ච න යුජ්ජෙය්‍යාති යථා ‘‘මෙත්තචිත්තතං ආපන්නො’’ති එතිස්සා අට්ඨකථාය වසෙන න දයා කරුණා[Pg.9], එවං ‘‘නික්කරුණතං ආපන්නො’’ති එතිස්සා අට්ඨකථාය වසෙන න දයා මෙත්තාති වචනමත්තග්ගහණෙ අට්ඨකථානම්පි විරොධං දස්සෙති. ‘‘අධිප්පායවසෙන යොජෙතබ්බො’’ති වත්වා තමෙව අධිප්පායං දයා-සද්දො හීතිආදිනා විවරති. අක්ඛරචින්තකා හි දයා-සද්දං දානගතිරක්ඛණෙසු පඨන්ති. අනුරක්ඛණඤ්ච මෙත්තාකරුණානං හිතූපසංහාරදුක්ඛාපනයනාකාරවුත්තීනං සමානකිච්චං, තස්මා උභයත්ථ දයා-සද්දො පවත්තතීති වුත්තං. අන්තොනීතන්ති අන්තොගධං, රුක්ඛත්ථො විය ධවඛදිරාදීනං අනුරක්ඛණත්ථො මෙත්තාකරුණානං සාමඤ්ඤන්ති අත්ථො, අධිප්පායො පන ‘‘දයාපන්නො’’ති එත්ථ සබ්බපාණභූතහිතානුකම්පීති අනන්තරං කරුණාය වුත්තත්තා දයා-සද්දො මෙත්තාපරියායොති විඤ්ඤායති. මෙත්තාපි හි කරුණා විය පාණාතිපාතවිරතියා කාරණන්ති. ‘‘අදයාපන්නො’’ති එත්ථ පන කාරුණිකො අවිහිං සජ්ඣාසයත්තා පරෙසං විහෙසාමත්තම්පි න කරොති, කො පන වාදො පාණාතිපාතනෙති නික්කරුණතාය පාණාතිපාතිතා දස්සිතාති වෙදිතබ්බා. එතමෙවත්ථං සන්ධාය ‘‘එවඤ්හි අට්ඨකථානං අවිරොධො හොතී’’ති ආහ. යදි දයා-සද්දො මෙත්තාකරුණානං වාචකො, එවම්පිකථං පන කරුණා ‘‘දයා’’ති ජානිතබ්බාති අනුයොගො තදවත්ථො එවාති චොදනං මනසි කත්වා කරුණා ච දෙසනායාතිආදිනා කරුණාය එව ගහණෙ කාරණමාහ. “འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་...ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན”ཞེས་པ་ནི་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་དོན་ཉིད་སྙིང་ལ་བཞག་ནས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། །“གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་”ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དགོངས་པ་མ་བཟུང་བར་ཚིག་ཙམ་ཞིག་འཛིན་ནའོ། །“བྱམས་པ་ཞེས་བྱ་བའང་མི་རིགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་“བྱམས་པའི་སེམས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པའི་འགྲེལ་བཤད་འདིའི་དབང་གིས་བརྩེ་བ་ནི་སྙིང་རྗེ་མ་ཡིན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་“སྙིང་རྗེ་མེད་པར་གྱུར་ཏོ་”ཞེས་པའི་འགྲེལ་བཤད་འདིའི་དབང་གིས་བརྩེ་བ་ནི་བྱམས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཚིག་ཙམ་འཛིན་པ་ལ་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ཀྱི་འགལ་བའང་སྟོན་ཏོ། །“དགོངས་པའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། དགོངས་པ་དེ་ཉིད་“བརྩེ་བའི་སྒྲ་ནི་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་འགྲོལ་བར་བྱེད་དོ། །སྒྲ་རིག་པ་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི་བརྩེ་བའི་སྒྲ་སྦྱིན་པ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། སྲུང་བ་དག་ལ་འདོན་ཏོ། །རྗེས་སུ་སྲུང་བ་ནི་ཕན་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་སེལ་བའི་རྣམ་པར་འཇུག་པའི་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་དག་གི་ཐུན་མོང་གི་བྱ་བ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་གཉིས་ཀ་ལ་བརྩེ་བའི་སྒྲ་འཇུག་གོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །“ནང་དུ་བཅུག་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་སྟེ། ཤིང་གི་དོན་ནི་སེང་ལྡེང་དང་སྐྱེར་པ་སོགས་ལ་མཚུངས་པ་ལྟར། རྗེས་སུ་སྲུང་བའི་དོན་ནི་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་དག་གི་སྤྱི་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དགོངས་པ་ནི་“བརྩེ་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་སྲོག་ཆགས་ཐམས་ཅད་ལ་ཕན་པར་རྗེས་སུ་བརྩེ་བ་ཞེས་དེའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྙིང་རྗེ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བརྩེ་བའི་སྒྲ་ནི་བྱམས་པའི་རྣམ་གྲངས་སུ་ཤེས་སོ། །བྱམས་པའང་སྙིང་རྗེ་བཞིན་དུ་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་ལྡོག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“བརྩེ་བ་མེད་པ་”ཞེས་པ་འདིར་ནི་སྙིང་རྗེ་ཅན་ནི་རྣམ་པར་མི་འཚེ་བའི་བསམ་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཞན་ལ་གནོད་པ་ཙམ་ཡང་མི་བྱེད་ན། སྲོག་གཅོད་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་སྙིང་རྗེ་མེད་པས་སྲོག་གཅོད་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། །དོན་འདི་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་“དེ་ལྟར་ན་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་མི་འགལ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་བརྩེ་བའི་སྒྲ་ནི་བྱམས་པ་དང་སྙིང་རྗེ་གཉིས་ཀའི་བརྗོད་བྱེད་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ནའང་ཇི་ལྟར་སྙིང་རྗེ་ནི་“བརྩེ་བ་”ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱ་ཞེས་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་དེ་ཉིད་གནས་པ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་པའི་རྒོལ་བ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “སྙིང་རྗེ་ནི་བསྟན་པ་ལ་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་སྙིང་རྗེ་ཉིད་འཛིན་པ་ལ་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་སོ། ། නනු තායාතිආදිනා සාමත්ථියතොපි පකරණං බලවන්ති පකරණවසෙනෙව කරුණාවිසයස්ස ඤාතතං දස්සෙති. යථාරුචි පවත්තිත්ථාති එතං පුරිමගාථාය සප්පදෙසනිප්පදෙසසත්තවිසයාය කරුණාය ගහිතභාවස්ස කාරණවචනං. යථාරුචිපවත්ති හි එකස්මිං අනෙකෙසු ච ඉච්ඡානුරූපප්පවත්තීති. ‘‘ඉධ පන නිප්පදෙසසත්තවිසයතං ගහෙතු’’න්ති එතෙන සිද්ධෙ සති ආරම්භො ඤාපකත්ථො හොතීති පුන ‘‘සත්තෙසූ’’ති වචනං ඉමමත්ථවිසෙසං බොධෙතීති දස්සෙති. න දෙවෙසුයෙවාතිආදිනාපි දයාසාධනස්ස සමුස්සාහනස්ස සත්තවිසයභාවෙ සාමත්ථියලද්ධෙපි ‘‘සත්තෙසූ’’ති වචනං තස්ස නිප්පදෙසසත්තවිසයභාවො අධිප්පෙතොති ඉමං විසෙසං ඤාපෙතීති දස්සෙති. “ནུས་པ་ལས་ཀྱང་སྐབས་ནི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནམ”ཞེས་པ་ནི་“དེས་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་སྐབས་ཀྱི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་སྙིང་རྗེའི་ཡུལ་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །“འདོད་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་གོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་སྔ་མ་ལ་ཉེ་བར་མཚོན་པ་དང་ཉེ་བར་མཚོན་པ་མེད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་སྙིང་རྗེ་བཟུང་བའི་དངོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ། །འདོད་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པ་ནི་གཅིག་དང་དུ་མ་ལ་འདོད་པ་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“འདིར་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པ་མེད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཉིད་བཟུང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་འདིས་གྲུབ་པ་ན་རྩོམ་པ་ནི་གོ་བར་བྱེད་པའི་དོན་དུ་འགྱུར་བས། སླར་ཡང་“སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་འདི་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“ལྷ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་ཀྱང་བརྩེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསྐུལ་བ་ནི་སེམས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཉིད་དུ་ནུས་པས་ཐོབ་ཀྱང་། “སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་དེའི་ཉེ་བར་མཚོན་པ་མེད་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཉིད་དུ་འདོད་དོ་ཞེས་ཁྱད་པར་འདི་ཤེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། කාලදෙසදෙසකපරිසාදිපරිදීපනං බාහිරනිදානන්ති කාලාදීනි නිද්ධාරෙන්තො ‘‘යස්මිං කාලෙ’’තිආදිමාහ. අවසානම්හි වසන්තො තිදසාලයෙති වචනතොති එතෙන තස්ස පාටිහාරියස්ස සද්දන්තරසන්නිධානෙන [Pg.10] අවච්ඡින්නතං දස්සෙති. තත්ථ පවත්තවොහාරෙන ච න සක්කාති පුථුජ්ජනසන්තානෙපි රාගාදිපටිපක්ඛහරණස්ස අභාවතො නිච්ඡන්දරාගෙසු සත්තවොහාරො විය පුථුජ්ජනසන්තානෙ රාගාදිපටිපක්ඛහරණවසෙන පවත්තං තදභාවෙපි භගවතො සන්තානෙ රුළ්හීවසෙන පාටිහාරියන්ත්වෙව වුච්චතීති න සක්කා වත්තුන්ති අධිප්පායො. දිට්ඨිහරණවසෙන යෙ සම්මාදිට්ඨිකා ජාතා අචෙලකකස්සපාදයො විය, දිට්ඨිප්පකාසනෙ අසමත්ථභාවෙන අප්පටිභානභාවාදිප්පත්තියා සච්චකාදයො විය. དུས་དང་། ཡུལ་དང་། སྟོན་པ་པོ་དང་། འཁོར་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ཕྱིའི་གླེང་གཞི་ཡིན་ནོ་ཞེས་དུས་ལ་སོགས་པ་ངེས་པར་འཛིན་བཞིན་དུ་“གང་གི་དུས་སུ་”ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ། །“མཐར་སུམ་ཅུ་རྩ་གསུམ་གྱི་གནས་སུ་བཞུགས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ནི་ཆོ་འཕྲུལ་དེའི་སྒྲ་གཞན་ཉེ་བར་གནས་པས་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །“དེ་ལ་འཇུག་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་ཀྱང་མི་ནུས་སོ་”ཞེས་པ་ནི། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་རྒྱུད་ལ་ཡང་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་གཉེན་པོ་སེལ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ལ་སེམས་ཅན་གྱི་ཐ་སྙད་བཞིན་དུ། སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་རྒྱུད་ལ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་གཉེན་པོ་སེལ་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཡང་། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་རྒྱུད་ལ་གྲགས་པའི་དབང་གིས་ཆོ་འཕྲུལ་ཞེས་བྱ་བ་ཁོ་ནར་བརྗོད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ལྟ་བ་སེལ་བའི་དབང་གིས་གང་དག་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ཅན་དུ་གྱུར་པ་ནི་གཅེར་བུ་པ་ཀཱཤྱཔཱ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དང་། ལྟ་བ་རབ་ཏུ་སྒྲོག་པ་ལ་མི་ནུས་པའི་དངོས་པོས་སྤོབས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་སོགས་སུ་གྱུར་པ་ནི་བདེན་སྨྲ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ། 3 . සීතපබ්බතා නාම ‘‘සිනෙරුං පරිවාරෙත්වා ඨිතා යුගන්ධරො…පෙ… ගිරි බ්‍රහා’’ති (විසුද්ධි. 1.137; පාරා. අට්ඨ. 1.1 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) එවං වුත්තපබ්බතා. ༣ . བསིལ་བའི་རི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་“ལྷུན་པོ་ལ་བསྐོར་ནས་གནས་པའི་གཉའ་ཤིང་འཛིན་...ལ་སོགས་པ་རི་ཆེན་པོ་རྣམས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་རི་རྣམས་སོ། ། 4-5. සබ්බසො චක්කවාළසහස්සෙහි සබ්බසො ආගම්ම සබ්බසො සන්නිසින්නෙනාති සම්බන්ධවසෙන තයො විකප්පා යුත්තා, සබ්බසො චක්කවාළසහස්සෙහි දසහි දසහීති පන අනිට්ඨසාධනතො පටිසෙධිතො. වජ්ජිතබ්බෙති යෙ වජ්ජෙතුං සක්කා ‘‘අතිසම්මුඛා අතිසමීපං උන්නතප්පදෙසො’’ති, එතෙ. ඉතරෙ පන තස්සා පරිසාය මහන්තභාවෙන න සක්කා පරිහරිතුං. ༤-༥. “རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་རྣམས་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འོངས་ཏེ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཁོད་པ་”ཞེས་འབྲེལ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་རིགས་ལ། “རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲག་བཅུ་བཅུ་ནས་”ཞེས་པ་ནི་མི་འདོད་པ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་བཀག་གོ། །“སྤང་བར་བྱ་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གང་དག་སྤང་བར་ནུས་པ་སྟེ། “མངོན་སུམ་དྲགས་པ་དང་། ཉེ་དྲགས་པ་དང་། ས་ཕྱོགས་མཐོ་བ་”ཞེས་པ་འདི་རྣམས་སོ། །གཞན་དག་ནི་འཁོར་དེའི་ཆེ་བའི་དངོས་པོས་སྤང་བར་མི་ནུས་སོ། ། ‘‘සබ්බඤෙය්‍ය…පෙ… සමත්ථා’’ති වත්වා තෙසං දෙසෙතබ්බප්පකාරජානනසමත්ථාති වචනං අත්තනා පටිවිද්ධාකාරස්ස ධම්මසාමිනාපි පරෙසං දෙසෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා වුත්තං. අඤ්ඤථා සබ්බෙපි සත්තා දිට්ඨසච්චා එව භවෙය්‍යුං. සබ්බඤෙය්‍යධම්මානං යථාසභාවජානනසමත්ථතාදියෙව යථාවුත්තබලං. තෙසං ගහණසමත්ථතං දීපෙති, අධිකවචනමඤ්ඤමත්ථං බොධෙතීති අධිප්පායො. “ཤེས་བྱ་ཐམས་ཅད་...ནུས་པ་”ཞེས་གསུངས་ནས། དེ་དག་ལ་བསྟན་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ཤེས་པར་ནུས་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། རང་གིས་རྟོགས་པའི་རྣམ་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྗེ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་གཞན་ལ་བསྟན་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །གཞན་དུ་ན་སེམས་ཅན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བདེན་པ་མཐོང་བ་ཁོ་ནར་འགྱུར་རོ། །ཤེས་བྱའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་ནུས་པ་ཉིད་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྟོབས་ཉིད་དོ། །དེ་དག་གི་འཛིན་པར་ནུས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དེ། ལྷག་པའི་ཚིག་གིས་དོན་གཞན་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། 6. තථාගතො වන්දනීයොතිආදිනා ‘‘නමස්සිත්වා’’තිආදිකිරියාවිසෙසානං තංතංසුත්තානුරොධෙන පවත්තිතමාහ. සරීරසොභග්ගාදීති ආදි-සද්දෙන කල්‍යාණවාක්කරණතාආධිපච්චපරිවාරසම්පත්තිආදි සඞ්ගය්හති. ༦. “དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་ཕྱག་བྱ་བར་འོས་པ་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་“ཕྱག་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་སོགས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་རྣམས་མདོ་དེ་དང་དེ་དང་མཐུན་པར་བསྟན་པ་གསུངས་སོ། །“ལུས་ཀྱི་མཛེས་པ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སོགས་ཀྱི་སྒྲས་ནི་གསུང་སྙན་པ་ཉིད་དང་། དབང་ཕྱུག་དང་། འཁོར་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། ། 7. අන්තරධාපෙත්වාති නිරොධෙත්වා. නිරොධනඤ්චෙත්ථ උප්පාදකහෙතුපරිහරණවසෙන තෙසං අනුප්පත්තිකරණන්ති වෙදිතබ්බං. අත්ථං පකාසයිස්සාමීති සම්බන්ධොති ‘‘සොසෙත්වා’’ති පුබ්බකාලකිරියාය අපරකාලකිරියාපෙක්ඛතාය වුත්තං. ༧. “མི་སྣང་བར་བྱས་ནས་”ཞེས་པ་ནི་འགོག་པར་བྱས་ནས་སོ། །འདིར་འགོག་པ་ནི་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་སྤངས་པའི་དབང་གིས་དེ་དག་མི་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །“དོན་གསལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། “སྐེམ་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་པའི་སྔ་མའི་དུས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་ཕྱི་མའི་དུས་ཀྱི་བྱ་བ་ལ་ལྟོས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། ། 8. දුක්කරභාවං [Pg.11] දීපෙතුන්ති අදුක්කරස්ස තථාඅභියාචෙතබ්බතාභාවතොති අධිප්පායො. පාරාජිකසඞ්ඝාදිසෙසානං සීලවිපත්තිභාවතො ථුල්ලච්චයාදීනඤ්ච යෙභුය්‍යෙන ආචාරවිපත්තිභාවතො ආචාරසීලානං තථා යොජනා කතා, තථා චාරිත්තසීලස්ස ආචාරසභාවත්තා ඉතරං සභාවෙනෙව ගහෙත්වා දුතියා. අසක්කුණෙය්‍යන්ති විසුද්ධාචාරාදිගුණසමන්නාගතෙන සබ්‍රහ්මචාරිනා සද්ධම්මචිරට්ඨිතත්ථං සාදරං අභියාචිතෙන තෙන ච අභිධම්මත්ථප්පකාසනෙ සමත්ථොති යාථාවතො පමාණිතෙන තබ්බිමුඛභාවො න සුකරොති අධිප්පායො. ༨. “བྱ་དཀའ་བའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། བྱ་དཀའ་བ་མ་ཡིན་པ་ལ་དེ་ལྟར་ནན་ཏན་གྱིས་གསོལ་བ་གདབ་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །ཕམ་པ་དང་དགེ་འདུན་ལྷག་མ་རྣམས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཉམས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉེས་ལྷུང་སྦོམ་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕལ་ཆེར་ཆོ་གའི་ཉམས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཆོ་ག་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་དག་དེ་ལྟར་སྦྱར་བ་བྱས་ལ། དེ་བཞིན་དུ་བཅས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་ཆོ་གའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཅིག་ཤོས་ནི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་ནས་གཉིས་པའོ། །“མི་ནུས་པ་”ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་དག་པའི་ཆོ་ག་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཚངས་པ་མཚུངས་པར་སྤྱོད་པ་པོས་དམ་པའི་ཆོས་ཡུན་རིང་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་གསོལ་བ་བཏབ་པ་དང་། དེས་ཀྱང་ཆོས་མངོན་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་ནུས་པ་དང་ལྡན་ནོ་ཞེས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཚད་མར་བྱས་པ་ན། དེ་ལས་རྒྱབ་ཀྱིས་ཕྱོགས་པར་བྱ་བ་ནི་སླ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ། 9. දෙවදෙව-සද්දස්ස අත්ථො පට්ඨානසංවණ්ණනාටීකායං විපඤ්චිතොති න විත්ථාරයිම්හ. ༩. ལྷའི་ཡང་ལྷ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི་གཞི་བཀོད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་ཊཱིཀཱ་ལས་རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཕྱིར། འདིར་སྤྲོས་པར་མ་བྱས་སོ། ། 13. පඨමසඞ්ගීතියං යා අට්ඨකථා සඞ්ගීතාති වචනෙන සා භගවතො ධරමානකාලෙපි අට්ඨකථා සංවිජ්ජති, තෙන පාඨො විය භගවංමූලිකාවාති විඤ්ඤායති. ‘‘අභිධම්මස්සා’’ති පදං ‘‘අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති එතදපෙක්ඛන්ති ‘‘කස්ස පන සා අට්ඨකථා’’ති පුච්ඡිත්වා අධිකාරවසෙන තමෙව අභිධම්මපදං ආකඩ්ඪති. ආවුත්තිආදිවසෙන වා අයමත්ථො විභාවෙතබ්බො. ༡༣. “བསྡུ་བ་དང་པོ་ལ་འགྲེལ་བཤད་གང་ཞིག་བསྡུས་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ནི། འགྲེལ་བཤད་དེ་བཅོམ་ལྡན་འདས་བཞུགས་པའི་དུས་ནའང་ཡོད་པ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་ལུང་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ལ་རྩ་བ་གཏད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་སོ། །“ཆོས་མངོན་པའི་”ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་“དོན་གསལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་པ་འདི་ལ་ལྟོས་པ་སྟེ། “འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་དེ་སུ་ཞིག་གི་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིས་ནས། སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་ཆོས་མངོན་པའི་ཚིག་དེ་ཉིད་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །ཡང་ན་ཟློས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དོན་འདི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱའོ། ། 16. අරියමග්ගස්ස බොජ්ඣඞ්ගමග්ගඞ්ගඣානඞ්ගවිසෙසං පාදකජ්ඣානමෙව නියමෙතීතිආදිනයප්පවත්තො තිපිටකචූළනාගත්ථෙරවාදො ආදි-සද්දෙන විපස්සනාය ආරම්මණභූතා ඛන්ධා නියමෙන්ති, පුග්ගලජ්ඣාසයො නියමෙතීති එවමාදයො මොරවාපිවාසිමහාදත්තත්ථෙරතිපිටකචූළාභයත්ථෙරවාදාදයො සඞ්ගය්හන්ති. තප්පකාසනෙනෙවාති අභිධම්මස්ස අත්ථප්පකාසනෙනෙව. සොති මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො. තථාති අසම්මිස්සානාකුලභාවෙන. අසම්මිස්සානාකුලභූතො වා විනිච්ඡයො මහාවිහාරවාසීනං සන්තකභාවෙන, එතෙන අභිධම්මස්ස අත්ථප්පකාසනෙනෙව මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයො ඉධ අභිනිප්ඵාදීයතීති දස්සෙති. අථ වා තප්පකාසනෙනෙවාති අසම්මිස්සානාකුලභාවප්පකාසනෙනෙව. සොති පකාසියමානො අභිධම්මත්ථො. තථාති මහාවිහාරවාසීනං විනිච්ඡයභාවෙන. ඉමස්මිං අත්ථවිකප්පෙ ‘‘අසම්මිස්සං අනාකුලං අත්ථං පකාසයිස්සාමී’’ති සම්බන්ධනීයං. ༡༦. “འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་དང་། བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་གི་ཁྱད་པར་ནི་གཞི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ཁོ་ནས་ངེས་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའི་གནས་བརྟན་སྡེ་སྣོད་གསུམ་པ་ཙཱུ་ལཱ་ནཱ་གའི་བཞེད་པ་ལས། སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ངེས་པར་བྱེད་པ་དང་། གང་ཟག་གི་བསམ་པས་ངེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་མོ་ར་ཝཱ་པཱི་ལ་གནས་པའི་གནས་བརྟན་མ་ཧཱ་དཏྟ་དང་། གནས་བརྟན་སྡེ་སྣོད་གསུམ་པ་ཙཱུ་ལཱ་བྷ་ཡའི་བཞེད་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །“དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“དེ་”ཞེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་ངེས་པའོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་མ་འདྲེས་ཤིང་མ་འཁྲུགས་པའི་དངོས་པོས་སོ། །ཡང་ན་མ་འདྲེས་ཤིང་མ་འཁྲུགས་པར་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་ངེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་པ་སྟེ། འདིས་ཆོས་མངོན་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་ངེས་པ་འདིར་མངོན་པར་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་“དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་མ་འདྲེས་ཤིང་མ་འཁྲུགས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“དེ་”ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཆོས་མངོན་པའི་དོན་ཏོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་གཙུག་ལག་ཁང་ཆེན་པོ་ན་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་ངེས་པའི་དངོས་པོས་སོ། །དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་ལ་“མ་འདྲེས་ཤིང་མ་འཁྲུགས་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། 17. අඤ්ඤඤ්ච [Pg.12] සබ්බං අත්ථප්පකාසනං හොතීති තොසනං හොතීති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බෙන තෙන තොසනං කතං හොතී’’ති. යුත්තරූපා යොජනා. ༡༧. གཞན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པས་ཚིམ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། དེའི་ཕྱིར་“དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ཚིམ་པར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། སྦྱོར་བ་ནི་རིགས་པ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་ནོ། වීසතිගාථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཉི་ཤུ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། නිදානකථාවණ්ණනා གླེང་གཞིའི་གཏམ་གྱི་བཤད་པ། පරිච්ඡෙදො සත්තප්පකරණභාවො. සන්නිවෙසො සත්තන්නං පකරණානං තදවයවානඤ්ච වවත්ථානං. සාගරෙහි තථා චින්තාති ‘‘ඉමස්ස අභිධම්මස්ස ගම්භීරභාවවිජානනත්ථං චත්තාරො සාගරා වෙදිතබ්බා’’තිආදිනා නයෙන ජලසාගරාදීහි සහ නයසාගරවිචාරො. ‘‘සතභාගෙන සහස්සභාගෙන ධම්මන්තරා ධම්මන්තරං සඞ්කමිත්වා සඞ්කමිත්වා දෙසෙසී’’තිආදිනා දෙසනාභෙදෙහි අභිධම්මස්ස ගම්භීරභාවකථා දෙසනාහි ගම්භීරතා. ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ནི་གཞུང་བདུན་གྱི་དངོས་པོའོ། བཀོད་པ་ནི་གཞུང་བདུན་དང་དེ་དག་གི་ཆ་ཤས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཞག་པའོ། རྒྱ་མཚོ་རྣམས་དང་དེ་བཞིན་དུ་བསམ་པ་ནི། “ཆོས་མངོན་པ་འདིའི་ཟབ་མོའི་ཉིད་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྒྱ་མཚོ་བཞི་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཆུའི་རྒྱ་མཚོ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ལུགས་ཀྱི་རྒྱ་མཚོ་ལ་དཔྱོད་པའོ། “བརྒྱ་ཆ་དང་སྟོང་ཆས་ཆོས་གཞན་ནས་ཆོས་གཞན་དུ་བརྒྱུད་དེ་བརྒྱུད་དེ་བསྟན་ཏོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་བསྟན་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་མངོན་པའི་ཟབ་མོའི་ཉིད་ཀྱི་གཏམ་ནི་བསྟན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟབ་མོ་ཉིད་དོ། ‘‘එවං තෙමාසං නිරන්තරං දෙසෙන්තස්සා’’තිආදිනා දෙසනාකාලෙ භගවතො සරීරස්ස යාපිතාකාරවිචාරො දෙසනා…පෙ… ගහණං. තථා ථෙරස්ස…පෙ…පි චාති ‘‘අභිධම්මෙ වාචනාමග්ගො නාමා’’තිආදිනා අභිධම්මෙ වාචනාමග්ගස්ස සාරිපුත්තත්ථෙරසම්බන්ධිතතා තස්ස ච තෙනෙව උප්පාදිතතා. යො හි භගවතා දෙවතානං දෙසිතාකාරො, සො අපරිච්ඡින්නවාරනයතන්තිතාය අනන්තො අපරිමාණො න භික්ඛූනං වාචනායොග්ගො, යො ච ථෙරස්ස දෙසිතාකාරො, සො අතිසංඛිත්තතාය. නාතිසඞ්ඛෙපනාතිවිත්ථාරභූතො පන පාඨනයො ථෙරප්පභාවිතො වාචනාමග්ගොති. “དེ་ལྟར་ཟླ་བ་གསུམ་དུ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་སྟོན་པ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཆོས་སྟོན་པའི་དུས་སུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྐུ་ལུས་གནས་པའི་རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་ནི་བསྟན་པ་...ལྷག་མ་...འཛིན་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་གནས་བརྟན་གྱི་...ལྷག་མ་...ཡང་ཞེས་པ་ནི། “ཆོས་མངོན་པ་ལ་ཀློག་པའི་ལམ་ཞེས་བྱ་བ་”ལ་སོགས་པས་ཆོས་མངོན་པ་ལ་ཀློག་པའི་ལམ་ནི་གནས་བརྟན་ཤཱ་རིའི་བུ་དང་འབྲེལ་བ་ཉིད་དང་། དེ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་བསྐྱེད་པ་ཉིད་དོ། གང་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ལྷ་རྣམས་ལ་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་དེ་ནི། ཚར་དང་ཚུལ་གྱི་རྒྱུད་ཡོངས་སུ་མ་ཆད་པའི་ཕྱིར་མཐའ་ཡས་ཤིང་ཚད་མེད་པ་དགེ་སློང་རྣམས་ཀྱིས་ཀློག་པར་མི་རུང་བ་ཡིན་ལ། གནས་བརྟན་གྱིས་བསྟན་པའི་རྣམ་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། ཤིན་ཏུ་བསྡུས་པ་མ་ཡིན་ཞིང་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའང་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པའི་འདོན་པའི་ཚུལ་ནི་གནས་བརྟན་ལས་བྱུང་བའི་ཀློག་པའི་ལམ་མོ། වචනත්ථවිජානනෙනාතිආදිනා කුසලා ධම්මාතිආදිපදානඤ්ඤෙව අත්ථවණ්ණනං අකත්වා අභිධම්ම-සද්දවිචාරස්ස සම්බන්ධමාහ. ‘‘යෙ තෙ මයා ධම්මා අභිඤ්ඤා දෙසිතා. සෙය්‍යථිදං – චත්තාරො සතිපට්ඨානා…පෙ… සික්ඛිතං සික්ඛිංසු ද්වෙ භික්ඛූ අභිධම්මෙ නානාවාදා’’තිආදිසුත්තවසෙන කිඤ්චාපි බොධිපක්ඛියධම්මා ‘‘අභිධම්මො’’ති වුච්චන්ති, ධම්ම-සද්දො ච සමාධිආදීසු දිට්ඨප්පයොගො, පරියත්තිධම්මො එව පන ඉධ අධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ‘‘සුත්තන්තාධිකා පාළීති අත්ථො’’ති ආහ. තත්ථ ධම්මබ්‍යභිචාරභාවෙන විසෙසතො අභිධම්මො විය සුත්තන්තොපි ‘‘ධම්මො’’ති වුච්චති. ‘‘යො [Pg.13] වො, ආනන්ද, මයා ධම්මො ච විනයො ච දෙසිතො පඤ්ඤත්තො’’තිආදීසු (දී. නි. 1.216) අඤ්ඤත්ථ ච සම්භවතො අභි-සද්දෙන නිවත්තෙතබ්බත්ථං දීපෙතුං ‘‘සුත්තන්තා’’ති වුත්තං. නනු ච අතිරෙකවිසෙසට්ඨා භින්නසභාවා යතො තෙ යථාක්කමං අධිකවිචිත්තපරියායෙහි බොධිතා, තස්මා ‘‘ධම්මාතිරෙකධම්මවිසෙසට්ඨෙහී’’ති බහුවචනෙන භවිතබ්බං, න එකවචනෙනාති අනුයොගං මනසි කත්වා ආහ ‘‘ද්වින්නම්පි…පෙ… එකවචනනිද්දෙසො කතො’’ති. “ཚིག་གི་དོན་རྣམ་པར་ཤེས་པས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཁོ་ནའི་དོན་བཤད་པ་མ་བྱས་པར། ཆོས་མངོན་པའི་སྒྲ་ལ་དཔྱོད་པའི་འབྲེལ་བ་གསུངས་སོ། “ང་ཡིས་མངོན་པར་ཤེས་ནས་བསྟན་པའི་ཆོས་གང་དག་ཡིན་པ་འདི་ལྟ་སྟེ། དྲན་པ་ཉེ་བར་གཞག་པ་བཞི་...ལྷག་མ་...དགེ་སློང་གཉིས་ཆོས་མངོན་པ་ལ་ལྟ་བ་མི་མཐུན་པར་བསླབས་ཤིང་སློབ་བོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་མདོའི་དབང་གིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལའང་ “ཆོས་མངོན་པ་”ཞེས་བརྗོད་ལ། ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ཡང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱོར་བ་མཐོང་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་འདིར་ལུང་གི་ཆོས་ཁོ་ན་བསྟན་པར་འདོད་དོ་ཞེས་སྟོན་པར། “མདོ་སྡེ་ལས་ལྷག་པའི་གཞུང་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཆོས་ཀྱི་འཁྲུལ་པ་མེད་པའི་དངོས་པོས་ཁྱད་པར་དུ་ཆོས་མངོན་པ་བཞིན་དུ་མདོ་སྡེ་ཡང་ “ཆོས་”ཞེས་བརྗོད་དོ། “ཀུན་དགའ་བོ་ ཁྱོད་ལ་ངས་ཆོས་དང་འདུལ་བ་གང་བསྟན་ཅིང་བཅས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༡.༢༡༦) དང་གཞན་དུའང་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། མངོན་པའི་སྒྲས་བཟློག་པར་བྱ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ “མདོ་སྡེ་ལས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཅི་སྟེ་ལྷག་པ་དང་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་རྣམས་ནི་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་ཡིན་ལ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ལྷག་པ་དང་སྣ་ཚོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་རྟོགས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ “ཆོས་ལས་ལྷག་པ་དང་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་མང་ཚིག་ཏུ་འགྱུར་བར་རིགས་ཀྱི། ཚིག་གཅིག་ཏུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དྲི་བ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “གཉིས་ཀའི་ཡང་...ལྷག་མ་...ཚིག་གཅིག་གི་མཚོན་པ་བྱས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། පයොගමෙව නාරහති උපසග්ග-සද්දානං ධාතු-සද්දස්සෙව පුරතො පයොජනීයත්තා. අථාපි පයුජ්ජෙය්‍ය අතිමාලාදීසු අති-සද්දාදයො විය. එවම්පි යථා ‘‘අතිමාලා’’ති එත්ථ සමාසවසෙන අනාවිභූතාය කමනකිරියාය විසෙසකො අති-සද්දො, න මාලාය, එවමිධාපි අභි-සද්දො න ධම්මවිසෙසකො යුත්තොති අධිප්පායො. අඤ්ඤස්සපි හි උපසග්ගස්සාති ඉදං රුළ්හීවසෙන, අත්ථෙ උපසජ්ජතීති වා උපසග්ගස්ස අන්වත්ථසඤ්ඤතං ගහෙත්වා වුත්තං. අතිඡත්තාදීසු හි අති-සද්දො ඉධ උපසග්ගොති අධිප්පෙතො. තත්ථ යථා කල්‍යාණො පූජිතො වා පුරිසො අතිපුරිසොති භවති, එවං අතිරෙකවිසෙසට්ඨානම්පි කල්‍යාණපූජිතත්ථභාවසම්භවතො කල්‍යාණං වා පූජිතං වා ඡත්තං අතිඡත්තන්ති සද්දනයො වෙදිතබ්බො. කල්‍යාණපූජිතභාවා හි ගුණවිසෙසයොගෙන ඉච්ඡිතබ්බා. ගුණවිසෙසො චෙස යදිදං පමාණාතිරෙකො ච විචිත්තරූපතා ච. එවඤ්ච පන කත්වා ‘‘අකිරියායපී’’ති වචනං සමත්ථිතං භවති. යථා ච අතිඡත්තාදීසු, එවං අභිධම්ම-සද්දෙපි දට්ඨබ්බං. අනෙකත්ථා හි නිපාතාති. තබ්භාවදීපකත්තාති අතිරෙකවිසෙසභාවදීපකත්තා. ཉེ་བར་བསྒྱུར་བའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་བྱིངས་ཀྱི་སྒྲ་ཁོ་ནའི་མདུན་དུ་སྦྱོར་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྦྱོར་བ་ཉིད་དུ་མི་རིགས་སོ། འོན་ཀྱང་མེ་ཏོག་ཕྲེང་བ་ལས་འདས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྷག་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རོ། དེ་ལྟ་ནའང་ཇི་ལྟར་ “མེ་ཏོག་ཕྲེང་བ་ལས་འདས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་དབང་གིས་གསལ་བར་མ་གྱུར་པའི་འགྲོ་བའི་བྱ་བ་ལ་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་ནི་ལྷག་པའི་སྒྲ་ཡིན་གྱི། མེ་ཏོག་ཕྲེང་བ་ལ་མ་ཡིན་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་མངོན་པའི་སྒྲ་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་མི་རིགས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། གཞན་ཡང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གྲགས་པའི་དབང་གིས་སམ། ཡང་ན་དོན་ལ་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དང་མཐུན་པའི་མིང་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ། གདུགས་ལས་ལྷག་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྷག་པའི་སྒྲ་ནི་འདིར་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་ཡིན་པར་དགོངས་སོ། དེ་ལ་ཇི་ལྟར་བཟང་པོའམ་མཆོད་པར་བྱས་པའི་སྐྱེས་བུ་ནི་སྐྱེས་བུ་མཆོག་ཅེས་བྱ་བར་འགྱུར་བ་བཞིན། དེ་ལྟར་ལྷག་པ་དང་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་རྣམས་ལའང་བཟང་པོ་དང་མཆོད་པའི་དོན་གྱི་དངོས་པོ་སྲིད་པའི་ཕྱིར། བཟང་པོའམ་མཆོད་པར་བྱས་པའི་གདུགས་ནི་གདུགས་མཆོག་ཅེས་བྱ་བར་སྒྲའི་ཚུལ་ཤེས་པར་བྱའོ། བཟང་པོ་དང་མཆོད་པར་བྱས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ནི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་སྦྱོར་བས་འདོད་པར་བྱའོ། ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་འདི་ནི་གང་འདི་ཚད་ལས་འདས་པ་ཉིད་དང་སྣ་ཚོགས་པའི་གཟུགས་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་བྱས་ན་ནི་ “བྱ་བ་མེད་པ་ལའང་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། ཇི་ལྟར་གདུགས་མཆོག་ལ་སོགས་པ་ལ་བཞིན་དུ། ཆོས་མངོན་པའི་སྒྲ་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ནི་དོན་དུ་མ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པ་དང་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། එකතො අනාගතත්තාති ඉදං සුත්තන්තෙ එකතො ආගතානං ඛන්ධායතනාදීනං සුත්තන්තභාජනීයස්ස දිට්ඨත්තා ‘‘ඡ ඉමානි, භික්ඛවෙ, ඉන්ද්‍රියානී’’තිආදිනා (සං. නි. 5.495-496) චක්ඛාදීනං ඡන්නං ඉත්ථින්ද්‍රියාදීනං තිණ්ණං සුඛින්ද්‍රියාදීනං පඤ්චන්නං සද්ධින්ද්‍රියාදීනං පඤ්චන්නං අනඤ්ඤාතඤ්ඤස්සාමීතින්ද්‍රියාදීනඤ්ච තිණ්ණං වසෙන විසුං විසුං සුත්තන්තභාවෙන ආගතත්තා එකසුත්තභාවෙන අනාගතානං බාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං සුත්තන්තභාජනීයස්ස අදිට්ඨත්තා ච වුත්තං, න සුත්තන්තෙ එකතො ආගමනස්ස සුත්තන්තභාජනීයස්ස කාරණත්තා. සුත්තන්තෙ එකතො සබ්බෙන සබ්බඤ්ච අනාගතා හි භූමන්තරපරිච්ඡෙදපටිසම්භිදා සුත්තන්තභාජනීයවසෙන විභත්තා දිස්සන්ති, එකතො ආගතානි ච [Pg.14] සික්ඛාපදානි තථා න විභත්තානි. වෙරමණීනං විය පන සභාවකිච්චාදිවිභාගවිනිමුත්තො බාවීසතියා ඉන්ද්‍රියානං සමානො විභජනප්පකාරො නත්ථි, යො සුත්තන්තභාජනීයං සියාති ඉන්ද්‍රියවිභඞ්ගෙ සුත්තන්තභාජනීයං නත්ථීති යුත්තං සියා. “ལྷན་ཅིག་ཏུ་མ་འོངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། མདོ་སྡེ་ལ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འོངས་པའི་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་མདོ་སྡེའི་ཆ་བགོ་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་དང་། “དགེ་སློང་དག་དབང་པོ་འདི་དག་ནི་དྲུག་སྟེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ་ ༥.༤༩༥-༤༩༦) མིག་ལ་སོགས་པ་དྲུག་དང་། མོའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་གསུམ། བདེ་བའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལྔ། དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལྔ། མི་ཤེས་པ་ཀུན་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་སོ་སོ་སོ་སོར་མདོ་སྡེའི་དངོས་པོར་འོངས་པའི་ཕྱིར། མདོ་གཅིག་གི་དངོས་པོར་མ་འོངས་པའི་དབང་པོ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་མདོ་སྡེའི་ཆ་བགོ་བ་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། མདོ་སྡེ་ལ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འོང་བ་ཉིད་མདོ་སྡེའི་ཆ་བགོ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། མདོ་སྡེ་ལ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཐམས་ཅད་ནས་ཐམས་ཅད་དུ་མ་འོངས་པའི་ས་མཚམས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཅོད་པ་དང་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་རྣམས་ནི་མདོ་སྡེའི་ཆ་བགོ་བའི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་མཐོང་ལ། ལྷན་ཅིག་ཏུ་འོངས་པའི་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམས་ནི་དེ་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་མ་ཡིན་ནོ། འོན་ཀྱང་སྤོང་བ་རྣམས་བཞིན་དུ་རང་བཞིན་དང་བྱེད་ལས་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལས་གྲོལ་བའི་དབང་པོ་ཉི་ཤུ་རྩ་གཉིས་ཀྱི་མཚུངས་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཚུལ་མེད་དེ། གང་ཞིག་མདོ་སྡེའི་ཆ་བགོ་བར་འགྱུར་བ་དེའི་ཕྱིར་དབང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་མདོ་སྡེའི་ཆ་བགོ་བ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་པ་ཡིན་ནོ། යදිපි පච්චයධම්මවිනිමුත්තො පච්චයභාවො නාම නත්ථි, යථා පන පවත්තො පච්චයධම්මො පච්චයුප්පන්නධම්මානං පච්චයො හොති, සො තස්ස පවත්තිආකාරවිසෙසො හෙතුආදිභාවො තතො අඤ්ඤො විය පච්චයධම්මස්ස පච්චයභාවොති වුත්තො, සො ච ‘‘අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා සම්භවන්තී’’තිආදීසු පධානභාවෙන වුත්තො. තත්ථ ච ගුණීභූතා හෙතුහෙතුඵලභූතා අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදයොති වුත්තං ‘‘පච්චයභාවො උද්දිට්ඨො’’ති. උද්දිට්ඨධම්මානන්තිආදි උද්දෙසෙන පරිච්ඡින්නානංයෙව ඛන්ධාදීනං ඛන්ධවිභඞ්ගාදීසු පඤ්හපුච්ඡකනයො දස්සිතො, න ඉතො අඤ්ඤථාති කත්වා වුත්තං. གལ་ཏེ་རྐྱེན་གྱི་ཆོས་ལས་གྲོལ་བའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཇི་ལྟར་ཞུགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་ཆོས་ནི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་བ་དེ། དེའི་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་རྒྱུ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་དེ་ལས་གཞན་པ་བཞིན་དུ་རྐྱེན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཞེས་གསུངས་ལ། དེ་ཡང་ “མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་འབྱུང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཙོ་བོའི་དངོས་པོས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ཡང་ཕལ་པར་གྱུར་པ་རྒྱུ་དང་རྒྱུའི་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་མ་རིག་པ་དང་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ “རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་བསྟན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྟན་པས་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་ཁོ་ནའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དྲི་བ་འདྲི་བའི་ཚུལ་བསྟན་པ་ཡིན་གྱི། འདི་ལས་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། සුත්තන්තෙ සඞ්ගීතිසුත්තන්තාදිකෙ. පඤ්ච සික්ඛාපදානි පාණාතිපාතා…පෙ… පමාදට්ඨානා වෙරමණීති එවං උද්දිට්ඨානි. අඤ්ඤො පන වෙරමණීනං විභජිතබ්බප්පකාරො නත්ථීති ඉදං අතීතානිච්චාදිවිභාගො වෙරමණීනං ඛන්ධායතනාදීසු අන්තොගධත්තා තබ්බසෙනෙව විජානිතබ්බො, තතො පන අඤ්ඤො අභිධම්මනයවිධුරො වෙරමණීනං විභජිතබ්බප්පකාරො නත්ථීති අධිප්පායෙන වුත්තං. තථා ච පටිසම්භිදාමග්ගෙ ‘‘චක්ඛුං අනිච්චං…පෙ… ජරාමරණං අනිච්ච’’න්ති අනුපදධම්මසම්මසනකථායං න වෙරමණියො උද්ධටා. མདོ་སྡེ་ལ་ནི་སྡུད་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། བསླབ་པའི་གཞི་ལྔ་པོ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལས་...ལྷག་མ་...བག་མེད་པའི་གནས་ལས་སྤོང་བ་ཞེས་དེ་ལྟར་བསྟན་ཏོ། སྤོང་བ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་ཚུལ་གཞན་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། འདས་པ་དང་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ནི་སྤོང་བ་རྣམས་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཕྱིར་དེའི་དབང་ཁོ་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཆོས་མངོན་པའི་ཚུལ་དང་བྲལ་བའི་སྤོང་བ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་བའི་ཚུལ་གཞན་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པས་གསུངས་སོ། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ལམ་ལའང་ “མིག་ནི་མི་རྟག་པ་...ལྷག་མ་...སྐྱེ་ཤི་ནི་མི་རྟག་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་རེ་རེ་བཞིན་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་གཏམ་ལ་སྤོང་བ་རྣམས་ཕྱུང་བ་མེད་དོ། නනු ධම්මසඞ්ගණීධාතුකථාදීනම්පි වසෙන අභිධම්මපාළියා අතිරෙකවිසෙසභාවො දස්සෙතබ්බොති? සච්චමෙතං, සො පන එකන්තඅභිධම්මනයනිස්සිතො අවුත්තොපි සිද්ධොති කත්වා න දස්සිතො. එතෙන වා නිදස්සනෙන සොපි සබ්බො නෙතබ්බො. අභිධම්මනයසාමඤ්ඤෙන වා අභිධම්මභාජනීයපඤ්හපුච්ඡකෙහි සො වුත්තො එවාති න වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ཅི་ཆོས་སྡུད་པ་དང་ཁམས་ཀྱི་གཏམ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་ཆོས་མངོན་པའི་གཞུང་གི་ལྷག་པ་དང་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོ་བསྟན་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་གཅིག་ཏུ་ཆོས་མངོན་པའི་ཚུལ་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་པས་མ་གསུངས་ཀྱང་གྲུབ་པོ་ཞེས་བྱས་ནས་མ་བསྟན་ཏོ། ཡང་ན་དཔེ་འདིས་དེ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དྲང་བར་བྱའོ། ཡང་ན་ཆོས་མངོན་པའི་ཚུལ་གྱི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་སམ། ཆོས་མངོན་པའི་ཆ་བགོ་བའི་དྲི་བ་འདྲི་བ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ནི་གསུངས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པས་མ་གསུངས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། පඤ්හවාරාති පුච්ඡනවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තා පාළිනයා. එත්ථෙවාති ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ එව. අපෙක්ඛාවසිකත්තා අප්පමහන්තභාවස්ස යතො අප්පමත්තිකා මහාධාතුකථාතන්ති ධම්මහදයවිභඞ්ගවචනවසෙන අවසෙසා, තං දස්සනත්ථං ‘‘ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගන්ත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතතන්තිතො’’ති වුත්තං. ධම්මහදය…පෙ… ආගතතන්තිතො රූපකණ්ඩධාතුවිභඞ්ගාදීසු අනාගන්ත්වා මහාධාතුකථායං ආගතතන්ති අප්පමත්තිකාවාති සම්බන්ධො[Pg.15]. අථ ධාතුකථාය විත්ථාරකථා මහාධාතුකථා ධම්මහදයවිභඞ්ගෙ අනාගන්ත්වා මහාධම්මහදයෙ ආගතතන්තිතො ධාතුකථායං අනාගන්ත්වා මහාධාතුකථාය ආගතතන්ති අප්පමත්තිකාවාති යොජෙතබ්බං. དྲི་བའི་ཐེངས་རྣམས་ནི་དྲི་བ་དང་ལན་གྱི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་གཞུང་གི་ཚུལ་རྣམས་སོ། འདི་ཉིད་ལ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཁོ་ན་ལའོ། ལྟོས་པའི་དབང་གིས་ཆེན་པོ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། གང་གི་ཕྱིར་ཁམས་ཀྱི་གཏམ་ཆེན་པོའི་རྒྱུད་ནི་ཆུང་ངུ་ཡིན་ལ། ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་ལྷག་མ་ཡིན་པས། དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ “ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་མ་འོངས་པར་ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་འོངས་པའི་རྒྱུད་ལས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་...ལྷག་མ་...འོངས་པའི་རྒྱུད་ལས་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཚན་པ་དང་ཁམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་འོངས་པར་ཁམས་ཀྱི་གཏམ་ཆེན་པོ་ལ་འོངས་པའི་རྒྱུད་ནི་ཆུང་ངུ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ཡང་ན་ཁམས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྒྱས་པར་བཤད་པ་ནི་ཁམས་ཀྱི་གཏམ་ཆེན་པོ་ཡིན་ལ། ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་མ་འོངས་པར་ཆོས་ཀྱི་སྙིང་པོ་ཆེན་པོ་ལ་འོངས་པའི་རྒྱུད་ལས། ཁམས་ཀྱི་གཏམ་ལ་མ་འོངས་པར་ཁམས་ཀྱི་གཏམ་ཆེན་པོ་ལ་འོངས་པའི་རྒྱུད་ནི་ཆུང་ངུ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་སྦྱོར་བར་བྱའོ། උපලබ්භතීති අනුලොමපච්චනීයපඤ්චකස්ස, නුපලබ්භතීති පච්චනීයානුලොමපඤ්චකස්ස උපලක්ඛණවසෙන වුත්තං. සච්චිකට්ඨං නිස්සයන්ති ‘‘සබ්බත්ථා’’තිආදිනා දෙසාදිඅනාමසනෙන රූපාදිසත්තපඤ්ඤාසධම්මප්පභෙදං සච්චිකට්ඨමෙව නිස්සයභූතං. සබ්බත්ථාති එත්ථාපි ‘‘උපලබ්භති නුපලබ්භතීති පටිඤ්ඤාය ගහිතාය පටික්ඛෙපග්ගහණත්ථ’’න්ති ආනෙත්වා සම්බන්ධනීයං, තථා සබ්බදා සබ්බෙසූති එත්ථාපි. යදි ඛන්ධායතනාදයො ගහිතා අට්ඨකථායං ආගතනයෙන, අථ පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. යො සච්චිකට්ඨොති සච්චිකට්ඨනිස්සයං උපලක්ඛෙති. එතෙහීති එතෙහි වචනෙහි. සච්චිකට්ඨදෙසකාලප්පදෙසෙහි කථං සච්චිකට්ඨාදීනං පදෙසො එකදෙසභූතො සබ්බොති වුච්චති? පදෙසානං පුථුත්තා. ‘‘සබ්බෙසු පදෙසෙසූ’’ති පච්චෙකං භෙදාමසනවසෙන චායං පඤ්හො පවත්තොති න පුරිමෙහි අවසෙසො. “དམིགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་ལྔ་ཚན་གྱི་མཚོན་པའི་དབང་གིས་དང་། “མི་དམིགས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པའི་ལྔ་ཚན་གྱི་མཚོན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། དོན་དམ་པའི་དོན་ལ་བརྟེན་པ་ནི། “ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་མ་སྨོས་པར་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཆོས་ལྔ་བཅུ་རྩ་བདུན་གྱི་དབྱེ་བ་དོན་དམ་པའི་དོན་ཁོ་ན་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། “ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་ “དམིགས་སོ་མི་དམིགས་སོ་ཞེས་པའི་དམ་བཅའ་བཟུང་བ་ལ་དགག་པ་གཟུང་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་བཀུག་ནས་སྦྱར་བར་བྱ་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་ “དུས་ཐམས་ཅད་དུ་”དང་ “ཐམས་ཅད་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་ངོ་། གལ་ཏེ་འགྲེལ་བཤད་ལས་འོངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་བཟུང་ན། འོན་ཀྱང་གསུངས་སོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། དོན་དམ་པའི་དོན་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དོན་དམ་པའི་དོན་གྱི་རྟེན་མཚོན་པར་བྱེད་དོ། “འདི་དག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་འདི་དག་གིས་སོ། དོན་དམ་པའི་དོན་དང་ཡུལ་དང་དུས་ཀྱི་ཕྱོགས་རྣམས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་དོན་དམ་པའི་དོན་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་ཆ་ཤས་སུ་གྱུར་པ་ནི་ཐམས་ཅད་ཅེས་བརྗོད་དམ་ཞེ་ན། ཕྱོགས་རྣམས་སོ་སོ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། “ཕྱོགས་ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་སོ་སོ་སོ་སོར་དབྱེ་བ་ལ་རེག་པའི་དབང་གིས་འདིར་དྲི་བ་འདི་ཞུགས་པས་སྔ་མ་རྣམས་ལས་ལྷག་མ་མེད་དོ། උපලබ්භති…පෙ… මිච්ඡාති එකන්ති උපලබ්භතීති පටිඤ්ඤාග්ගහණපටික්ඛෙපග්ගහණනිග්ගණ්හනානං අනුලොමපටිලොමතො පටිඤ්ඤාඨපනනිග්ගහපාපනාරොපනානඤ්ච වසෙන පවත්තා තන්ති පඨමපඤ්චකස්ස එකං අඞ්ගං එකො අවයවොති අත්ථො. එවං සෙසෙසුපි නෙතබ්බං. නිග්ගහස්ස සුනිග්ගහභාවං ඉච්ඡතො සකවාදිනො ‘‘ත්වං චෙ පන මඤ්ඤසි වත්තබ්බෙ ඛො පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිනා (කථා. 3) පටිඤ්ඤාඨපනෙන, තෙන ‘‘තව තත්ථ හෙතාය පටිඤ්ඤාය හෙවං පටිජානන්තො හෙවං නිග්ගහෙතබ්බෙ අථ තං නිග්ගණ්හාම සුනිග්ගහිතො ච හොතී’’ති වත්වා ‘‘හඤ්චි පුග්ගලො නුපලබ්භතී’’තිආදිනා (කථා. 2) පරවාදිනො අත්තනො පටිකම්මං යථා සකවාදී න නිබ්බෙඨෙති, එවං කරණං පටිකම්මවෙඨනං. පරවාදිනො පටිකම්මස්ස දුප්පටිකම්මභාවං ඉච්ඡතො සකවාදිනො තංනිදස්සනෙන ‘‘එසො චෙ දුන්නිග්ගහිතො හෙව’’න්ති පටිකම්මනිදස්සනෙන, ‘‘වත්තබ්බෙ ඛො පුග්ගලො උපලබ්භති…පෙ… පරමත්ථෙනාති (කථා. 1). නො ච මයං තයා තත්ථ හෙතාය පටිඤ්ඤාය හෙවං පටිජානන්තො හෙවං නිග්ගහෙතබ්බා. අථ අම්හෙ නිග්ගණ්හාසි දුන්නිග්ගහිතා ච හොමා’’ති වත්වා ‘‘හඤ්චි පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිනා (කථා. 5) නිග්ගහස්ස දුන්නිග්ගහිතභාවදස්සනෙන [Pg.16] අනිග්ගහිතභාවකරණං නිග්ගහනිබ්බෙඨනං. ‘‘තෙන හි යං නිග්ගණ්හාසි හඤ්චි පුග්ගලො උපලබ්භතී’’තිආදිං වත්වා ‘‘තෙන හි යෙ කතෙ නිග්ගහෙ සෙ නිග්ගහෙ දුක්කටෙ සුකතෙ පටිකම්මෙ සුකතා පටිපාදනා’’ති සකවාදිනො නිග්ගහස්ස, අනිග්ගහභාවාරොපනෙන අත්තනො පටිකම්මස්ස සුපටිකම්මභාවකරණෙන ච සකවාදිනො නිග්ගහස්ස ඡෙදො විනාසනං පුග්ගලවාදනිසෙධනවසෙන සමුට්ඨිතත්තා. ධම්මතාය අනුලොමනවසෙන උට්ඨහිත්වා තබ්බිලොමනවසෙන පවත්තො අනුලොමපච්චනීකපඤ්චකො වුත්තවිපරියායෙන දුතියපඤ්චකො වෙදිතබ්බො. ‘དམིགས་པར་འགྱུར་རོ་...ལ་སོགས་པ་...ལོག་པར་གཅིག་ཏུ་དམིགས་སོ་’ ཞེས་པ་ནི། དམ་བཅའ་ལེན་པ་དང་། དགག་པ་ལེན་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པ་རྣམས་ལུགས་མཐུན་དང་ལུགས་ལྡོག་གི་སྒོ་ནས། དམ་བཅའ་འཇོག་པ་དང་། ཚར་གཅོད་པར་བཀྲི་བ་དང་། སྐྱོན་འགེལ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་སྟེ། དེ་ནི་ལྔ་ཚན་དང་པོའི་ཡན་ལག་གཅིག་གམ་ཆ་ཤས་གཅིག་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ། དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། ཚར་གཅོད་པ་ལེགས་པར་ཚར་བཅད་པའི་དངོས་པོར་འདོད་པའི་རང་གི་སྨྲ་བས། ‘གལ་ཏེ་ཁྱོད་ཀྱིས་གང་ཟག་མི་དམིགས་པར་བརྗོད་པར་བྱ་བར་སེམས་ན།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དམ་བཅའ་འཇོག་པ་དང་། དེས་ ‘ཁྱོད་ཀྱི་དམ་བཅའ་དེ་ལ་འདི་ལྟར་ཁས་ལེན་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཚར་གཅོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། དེས་ན་བདག་ཅག་གིས་ཁྱོད་ཚར་གཅོད་པར་བྱ་ཞིང་ལེགས་པར་ཚར་བཅད་པའང་ཡིན་ནོ།’ ཞེས་བརྗོད་ནས། ‘གལ་ཏེ་གང་ཟག་མི་དམིགས་ན།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཕྱིར་རྒོལ་བས་རང་གི་ལན་དེ་རང་གི་སྨྲ་བས་མི་བཤིག་པར་བྱེད་པ་ལྟར། དེ་ལྟར་བྱེད་པ་ནི་ཕྱིར་ལན་དཀྲི་བ་ཞེས་བྱའོ། ཕྱིར་རྒོལ་བའི་ཕྱིར་ལན་དེ་ལན་གདབ་དཀའ་བའི་དངོས་པོར་འདོད་པའི་རང་གི་སྨྲ་བས་དེའི་དཔེ་མཚོན་གྱིས་ ‘འདི་ནི་ཚར་གཅོད་དཀའ་བ་ཉིད་དོ།’ ཞེས་ཕྱིར་ལན་གྱི་དཔེ་མཚོན་གྱིས། ‘གང་ཟག་དོན་དམ་པར་དམིགས་པར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ།...ལ་སོགས་པ། འོན་ཀྱང་བདག་ཅག་ནི་ཁྱོད་ཀྱིས་དམ་བཅའ་དེ་ལ་འདི་ལྟར་ཁས་ལེན་པ་ནི་འདི་ལྟར་ཚར་གཅོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། དེས་ན་ཁྱོད་ཀྱིས་བདག་ཅག་ཚར་གཅོད་པར་བྱེད་པ་ནི་ཚར་གཅོད་དཀའ་བ་ཡིན་ནོ།’ ཞེས་བརྗོད་ནས། ‘གལ་ཏེ་གང་ཟག་དམིགས་ན།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཚར་གཅོད་པ་དེ་ཚར་གཅོད་དཀའ་བའི་དངོས་པོར་བསྟན་ནས་ཚར་མ་བཅད་པའི་དངོས་པོར་བྱེད་པ་ནི་ཚར་གཅོད་པ་བཤིག་པ་ཞེས་བྱའོ། ‘དེས་ན་གང་ཚར་གཅོད་པ་ནི་གལ་ཏེ་གང་ཟག་དམིགས་ན།’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་ནས། ‘དེས་ན་ཚར་གཅོད་པ་གང་བྱས་པ་དེ་ནི་ཚར་གཅོད་པ་ཉེས་པར་བྱས་པ་ཡིན་ལ། ཕྱིར་ལན་ལེགས་པར་བྱས་པ་ནི་ལེགས་པར་བསྒྲུབས་པ་ཡིན་ནོ།’ ཞེས་རང་གི་སྨྲ་བའི་ཚར་གཅོད་པ་ལ་ཚར་མ་བཅད་པའི་དངོས་པོར་སྐྱོན་འགེལ་བ་དང་། རང་གི་ཕྱིར་ལན་དེ་ལེགས་པར་ལན་བཏབ་པའི་དངོས་པོར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས། རང་གི་སྨྲ་བའི་ཚར་གཅོད་པ་གཅོད་པ་དང་འཇིག་པ་ནི་གང་ཟག་ཏུ་སྨྲ་བ་བཀག་པའི་དབང་གིས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ལུགས་མཐུན་གྱི་སྒོ་ནས་ལངས་ཏེ་དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་འཇུག་པའི་ལུགས་མཐུན་མི་མཐུན་པའི་ལྔ་ཚན་ནི། བཤད་མ་ཐག་པ་ལས་བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་ལྔ་ཚན་གཉིས་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། තදාධාරොති තෙ සච්චිකට්ඨපරමත්ථා රූපාදයො ආධාරා එතස්සාති තදාධාරො. එතෙන ‘‘රූපස්මිං අත්තා’’ති එවංපකාරො පුග්ගලවාදො දස්සිතො හොති. තෙසං වා ආධාරභූතොති එතෙන ‘‘අත්තනි රූප’’න්ති එවංපකාරො. අඤ්ඤත්‍ර වා තෙහීති තෙහි රූපාදීහි විනා. ආධාරාධෙය්‍යාදිභාවෙන අසංසට්ඨො විසුංයෙව විනා. තෙන සත්තාදිගුණෙහි අවොකිණ්ණො පුරිසොති එවමාදිකො. තංසාමිභූතතාය වා තදධීනභාවෙන ‘‘අඤ්ඤත්‍ර වා තෙහී’’ති වුත්තන්ති ‘‘රූපවා අත්තා’’ති එවංපකාරො පුග්ගලවාදො දස්සිතොති වෙදිතබ්බො. අනඤ්ඤොති එතෙන ‘‘රූපං අත්තා’’ති එවංපකාරො. රුප්පනාදිසභාවො රූපක්ඛන්ධාදීනං විසෙසලක්ඛණං, සප්පච්චයාදිසභාවො සාමඤ්ඤලක්ඛණං. රූපාදිතො අඤ්ඤො අනඤ්ඤො වා අඤ්ඤත්තෙ ච තදාධාරාදිභූතො උපලබ්භමානො ආපජ්ජතීති අනුයුඤ්ජති සකවාදී පකාරන්තරස්ස අසම්භවතො. පුග්ගලවාදී පුග්ගලස්ස රූපාදීහි න අඤ්ඤත්තං ඉච්ඡති රූපාදි විය පච්චක්ඛතො අනුමානතො වා ගාහයිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා තස්ස ච කාරකවෙදකභාවස්ස අයුජ්ජමානකත්තා. නාපි අනඤ්ඤත්තං රුප්පනසප්පච්චයාදිසභාවප්පසඞ්ගතො පුග්ගලස්සෙව අභාවප්පසඞ්ගතො ච. යථෙව හි න විනා ඉන්ධනෙන අග්ගි පඤ්ඤාපියති, න ච අඤ්ඤං ඉන්ධනතො අග්ගිං සක්කා පටිජානිතුං, නාපි අනඤ්ඤං. යදි හි අඤ්ඤො සියා, න උණ්හං ඉන්ධනං සියා. අථ අනඤ්ඤො, නිද්දහිතබ්බංයෙව දාහකං සියා. එවමෙව න විනා රූපාදීහි පුග්ගලො පඤ්ඤාපියති, න ච තෙහි අඤ්ඤො, නාපි අනඤ්ඤො සස්සතුච්ඡෙදභාවප්පසඞ්ගතොති ලද්ධියං ඨත්වා පුග්ගලවාදී ‘‘න හෙවා’’ති පටික්ඛිපති. තත්ථ අග්ගින්ධනොපමා තාව යදි ලොකවොහාරෙන වුත්තා, අපළිත්තං කට්ඨාදිඉන්ධනං නිද්දහිතබ්බඤ්ච, පළිත්තං භාසුරුණ්හං අග්ගි දාහකඤ්ච, තඤ්ච ඔජට්ඨමකරූපං පුරිමපච්ඡිමකාලිකං [Pg.17] අනිච්චං සඞ්ඛතං පටිච්චසමුප්පන්නං, යදි එවං පුග්ගලො රූපාදීහි අඤ්ඤො අනිච්චො ච ආපන්නො. අථ පරමත්ථතො, තස්මිංයෙව කට්ඨාදිකෙ පළිත්තෙ යං උසුමං සො අග්ගි, තංසහජාතානි තීණි භූතානි ඉන්ධනං, එවම්පි සිද්ධං ලක්ඛණභෙදතො අග්ගින්ධනානං අඤ්ඤත්තන්ති අග්ගි විය ඉන්ධනතො රූපාදීහි අඤ්ඤො පුග්ගලො අනිච්චො ච ආපන්නොති බ්‍යාහතාති වෙදිතබ්බං. ‘དེའི་རྟེན་’ ཞེས་པ་ནི། བདེན་པ་དང་དོན་དམ་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འདིའི་རྟེན་ཡིན་པས་ན་ ‘དེའི་རྟེན་’ ནོ། འདིས་ ‘གཟུགས་ལ་བདག་ཡོད་དོ་’ ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་ཏུ་སྨྲ་བའི་ལུགས་བསྟན་པ་ཡིན། ཡང་ན་དེ་དག་གི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་པ་འདིས་ ‘བདག་ལ་གཟུགས་ཡོད་དོ་’ ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའོ། ‘ཡང་ན་དེ་དག་ལས་གཞན་’ ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་དང་བྲལ་བའོ། རྟེན་དང་བརྟེན་པའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མ་འདྲེས་པར་སོ་སོ་ཁོ་ནར་བྲལ་བའོ། དེས་ན་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་གྱིས་མ་འདྲེས་པའི་སྐྱེས་བུ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། ཡང་ན་དེའི་བདག་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རམ། དེ་ལ་རག་ལས་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ ‘ཡང་ན་དེ་དག་ལས་གཞན་’ ཞེས་གསུངས་པས། ‘གཟུགས་དང་ལྡན་པའི་བདག་’ ཅེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་གང་ཟག་ཏུ་སྨྲ་བའི་ལུགས་བསྟན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ‘གཞན་མ་ཡིན་པ་’ ཞེས་པ་འདིས་ ‘གཟུགས་ནི་བདག་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའོ། གཟུགས་སུ་རུང་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རང་གི་མཚན་ཉིད་ཡིན་ལ། རྐྱེན་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་སྤྱིའི་མཚན་ཉིད་དོ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་ནམ། གཞན་མ་ཡིན་པའམ། གཞན་ཉིད་ལ་དེའི་རྟེན་ལ་སོགས་པར་གྱུར་ཏེ་དམིགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་རང་གི་སྨྲ་བས་རྣམ་པ་གཞན་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་འདྲིའོ། གང་ཟག་ཏུ་སྨྲ་བས་གང་ཟག་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་ཉིད་དུ་མི་འདོད་དེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མངོན་སུམ་མམ་རྗེས་དཔག་གིས་གཟུང་བར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་བྱེད་པ་པོ་དང་མྱོང་བ་པོའི་དངོས་པོ་མི་འཐད་པའི་ཕྱིར་རོ། གཞན་མ་ཡིན་པའང་མ་ཡིན་ཏེ། གཟུགས་སུ་རུང་བ་དང་རྐྱེན་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་དུ་ཐལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། གང་ཟག་ཉིད་མེད་པར་ཐལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་བུད་ཤིང་མེད་པར་མེ་མི་དམིགས་པ་དང་། བུད་ཤིང་ལས་གཞན་པའི་མེ་ཁས་ལེན་མི་ནུས་པ་དང་། གཞན་མ་ཡིན་པའང་མ་ཡིན་པ་བཞིན་ནོ། གལ་ཏེ་གཞན་ཡིན་ན་བུད་ཤིང་ཚ་བ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ། ཅི་སྟེ་གཞན་མ་ཡིན་ན། བསྲེག་བྱ་ཉིད་སྲེག་བྱེད་དུ་འགྱུར་རོ། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་གང་ཟག་མི་དམིགས་ལ། དེ་དག་ལས་གཞན་ཡང་མ་ཡིན་ཞིང་། གཞན་མ་ཡིན་པའང་མ་ཡིན་ཏེ། རྟག་པ་དང་ཆད་པའི་དངོས་པོར་ཐལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གྲུབ་པའི་མཐའ་ལ་གནས་ནས་གང་ཟག་ཏུ་སྨྲ་བས་ ‘དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། དེ་ལ་མེ་དང་བུད་ཤིང་གི་དཔེ་དེ་གལ་ཏེ་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་ན། མ་འབར་བའི་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་བུད་ཤིང་ནི་བསྲེག་བྱ་ཡིན་ལ། འབར་བའི་གསལ་ཞིང་ཚ་བའི་མེ་ནི་སྲེག་བྱེད་ཡིན་ཞིང་། དེ་ནི་བཅུད་བརྒྱད་པ་གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་སྔ་ཕྱིའི་དུས་ཅན་མི་རྟག་པ་འདུས་བྱས་བརྟེན་ནས་སྐྱེས་པ་ཡིན་པས། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་གང་ཟག་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་པ་དང་མི་རྟག་པར་འགྱུར་རོ། ཅི་སྟེ་དོན་དམ་པའི་དབང་གིས་ན། ཤིང་ལ་སོགས་པ་འབར་བ་དེ་ཉིད་ལ་དྲོད་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་མེ་ཡིན་ལ། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འབྱུང་བ་གསུམ་ནི་བུད་ཤིང་ཡིན་པས། འདི་ལྟར་ཡང་མཚན་ཉིད་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར་མེ་དང་བུད་ཤིང་གཞན་ཉིད་དུ་གྲུབ་པས། བུད་ཤིང་ལས་མེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གང་ཟག་གཞན་པ་དང་མི་རྟག་པར་འགྱུར་བས་འགལ་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། පුග්ගලො උපලබ්භතීති පටිජානන්තස්ස පකාරන්තරස්ස අසම්භවතො වුත්තෙසු පකාරෙසු එකෙන පකාරෙන උපලබ්භමානො උපලබ්භතීති ‘‘ආපන්න’’න්ති වුත්තං ‘‘පටිඤ්ඤාය එකත්තාපන්න’’න්ති. එකත්තාපන්නත්තා එව අප්පටික්ඛිපිතබ්බං, පුග්ගලෙ පටිසිද්ධෙ තදභිනිවෙසොපි අයාථාවතො පුග්ගලවාදිනො ගහිතාකාරසුඤ්ඤතාවිභාවනෙන සකට්ඨානතො චාවිතො පටිසෙධිතො එව නාම හොතීති වුත්තං ‘‘පුග්ගලදිට්ඨිං පටිසෙධෙන්තො’’ති. පුග්ගලොයෙව වා තථා පස්සිතබ්බත්තා දිට්ඨි. ‘‘සාමී නිවාසී කාරකො වෙදකො නිච්චො ධුවො’’ති අභිනිවෙසවිසයභූතො හි පරිකප්පමත්තසිද්ධො පුග්ගලො ඉධ පටික්ඛිපීයති, ‘‘න චත්තාරොමෙ, භික්ඛවෙ, පුග්ගලා’’තිආදිනා වුත්තවොහාරපුග්ගලොති අනනුයොගො ආකාසකුසුමස්ස රත්තනීලාදිභාවවිචාරණා වියාති අත්ථො. පුබ්බෙ ‘‘නුපලබ්භතී’’ති පටිජානිත්වා විසෙසචොදනාය අනාපජ්ජනතො පුන ‘‘න හෙවා’’ති පටික්ඛෙපො පටිඤ්ඤාය ආපජ්ජනලෙසො. වඤ්ඣාපුත්තකස්ස දීඝරස්සතානුයොගස්ස විය සබ්බෙන සබ්බං පරමත්ථතො අනුපලබ්භමානස්ස පුග්ගලස්ස රූපාදීහි අඤ්ඤානඤ්ඤතානුයොගස්ස අනනුයොගභාවො එව ඉධ අවිපරීතත්ථො. ‘གང་ཟག་དམིགས་སོ་’ ཞེས་ཁས་ལེན་པ་ལ་རྣམ་པ་གཞན་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། བཤད་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་ལས་རྣམ་པ་གཅིག་གིས་དམིགས་བཞིན་དུ་དམིགས་སོ་ཞེས་ ‘ཐལ་བར་འགྱུར་རོ་’ ཞེས་གསུངས་པ་ནི་ ‘དམ་བཅའ་གཅིག་ཏུ་ཐལ་བར་འགྱུར་བ་’ ཞེས་པའོ། གཅིག་ཏུ་ཐལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མི་དགག་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། གང་ཟག་བཀག་པ་ན་དེ་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའང་ཡང་དག་པ་མ་ཡིན་པས། གང་ཟག་ཏུ་སྨྲ་བས་བཟུང་བའི་རྣམ་པ་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་རང་གི་གནས་ལས་ཉམས་ཤིང་བཀག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ ‘གང་ཟག་གི་ལྟ་བ་འགོག་པ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་གང་ཟག་ཉིད་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལྟ་བའོ། ‘བདག་པོ། གནས་པ་པོ། བྱེད་པ་པོ། མྱོང་བ་པོ། རྟག་པ། བརྟན་པ་’ ཞེས་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པ་ཀུན་བརྟགས་ཙམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་གང་ཟག་ནི་འདིར་འགོག་པར་བྱེད་དོ། ‘དགེ་སློང་དག གང་ཟག་བཞི་པོ་འདི་དག་ནི་...’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གང་ཟག་ལ་རྗེས་སུ་མི་འདྲི་བ་ནི། ནམ་མཁའི་མེ་ཏོག་གི་ཁ་དོག་དམར་པོ་དང་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་དཔྱོད་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། སྔོན་ ‘མི་དམིགས་སོ་’ ཞེས་ཁས་བླངས་ནས་བྱེ་བྲག་གི་བརྒལ་བརྟག་ལ་མ་ཐལ་བའི་ཕྱིར། སླར་ཡང་ ‘དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་འགོག་པ་ནི་དམ་བཅའ་ལ་ཐལ་བའི་ཆ་ཤས་ཙམ་མོ། མོ་གཤམ་གྱི་བུ་ལ་རིང་ཐུང་གི་རྗེས་སུ་འདྲི་བ་བཞིན་དུ། ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐམས་ཅད་དུ་དོན་དམ་པར་མི་དམིགས་པའི་གང་ཟག་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་དང་གཞན་མ་ཡིན་པའི་རྗེས་སུ་མི་འདྲི་བ་ཉིད་ནི་འདིར་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་ཏོ། යංකාරණාති එතෙන ‘‘යතොනිදාන’’න්ති එත්ථ විභත්තිඅලොපො දට්ඨබ්බොති දස්සෙති. අජ්ඣාචරන්තීති අභිභවන්ති. අභිනන්දනාදයො තණ්හාදීහි යථාසඞ්ඛ්‍යං යොජෙතබ්බා, තණ්හාදිට්ඨීහි වා අභිනන්දනජ්ඣොසානානි, තීහිපි අභිවදනං අවිසෙසෙන වා තීහිපි තයො යොජෙතබ්බා. එත්ථ චෙ නත්ථි අභිනන්දිතබ්බන්තිආදිනා අභිනන්දනාදීනං අභාවසූචනෙන ඵලූපචාරතො අභිනන්දනාදීනං සමුච්ඡෙදපටිප්පස්සද්ධිභූතං මග්ගඵලං වුච්චති, තං පච්චාමසනඤ්ච එසෙවාති ඉදන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘අභි…පෙ… ඵලං වා’’ති. ‘རྒྱུ་གང་གིས་’ ཞེས་པ་འདིས་ ‘གང་ལས་གཞི་བྱས་ཏེ་’ ཞེས་པ་འདིར་རྣམ་དབྱེ་བསྡུས་པ་ཡོད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ‘ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་དོ་’ ཞེས་པ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའོ། མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དང་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱ་ལ། ཡང་ན་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་དག་གིས་མངོན་པར་དགའ་བ་དང་ལྷག་པར་ཞེན་པ་དག་དང་། གསུམ་ཆར་གྱིས་མངོན་པར་བརྗོད་པ་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་རམ། ཡང་ན་གསུམ་ཆར་གྱིས་གསུམ་ཆར་སྦྱར་བར་བྱའོ། འདིར་གལ་ཏེ་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱ་བ་མེད་དོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་ལས་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་ཀུན་ཏུ་བཅད་ཅིང་ཉེ་བར་ཞི་བར་གྱུར་པའི་ལམ་གྱི་འབྲས་བུ་གསུངས་ལ། དེ་ལ་དམིགས་པའང་འདི་ཉིད་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདི་ལྟར་བྱས་ནས་ ‘མངོན་པར་...ལ་སོགས་པ་...འབྲས་བུ་འམ།’ ཞེས་གསུངས་སོ། ‘‘ඤායතීති ජාන’’න්ති උක්කංසගතිවිජානනෙන නිරවසෙසං ඤෙය්‍යජාතං පරිග්ගය්හතීති තබ්බිසයාය ජානාතිකිරියාය සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණමෙව කරණං භවිතුමරහතීති [Pg.18] ‘‘සබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණෙන ජානිතබ්බං ජානාතී’’ති වුත්තං. අථ වා පකරණවසෙන, ‘‘භගවා’’ති සද්දන්තරසන්නිධානෙන වා අයං අත්ථො විභාවෙතබ්බො. පස්සං පස්සතීති එත්ථාපි එසෙව නයො. ජානන්තාපි විපල්ලාසවසෙන ජානන්ති තිත්ථියා පඨමජ්ඣානඅරූපජ්ඣානෙහි කාමරූපපරිඤ්ඤාවාදිනො. ජානන්තො ජානාතියෙව භගවා අනාගාමිඅරහත්තමග්ගෙහි තංපරිඤ්ඤාවාදිතාය. අයඤ්ච අත්ථො දුක්ඛක්ඛන්ධසුත්තවසෙන (ම. නි. 1.163, 175 ආදයො) විභාවෙතබ්බො. පඤ්ඤාචක්ඛුනා උප්පන්නත්තා වා චක්ඛුභූතො. ඤාණභූතොතිආදීසුපි එසෙව නයො. අථ වා දිබ්බචක්ඛුආදිකං පඤ්චවිධම්පි චක්ඛුං භූතො පත්තොති චක්ඛුභූතො. එවං ඤාණභූතොතිආදීසුපි දට්ඨබ්බං. සාමුක්කංසිකාය ධම්මදෙසනාය සාතිසයො භගවතො වත්තුආදිභාවොති වුත්තං ‘‘චතුසච්චධම්මෙ වදතීති වත්තා’’තිආදි. ‘‘පවත්තා’’ති එත්ථ ප-කාරස්ස පකට්ඨත්ථතං දස්සෙතුං ‘‘චිරං…පෙ… පවත්තා’’ති ආහ. නිද්ධාරෙත්වා නෙතා නින්නෙතා. ‘ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་མཁྱེན་པ་’ ཞེས་པ་ནི། མཆོག་ཏུ་རྟོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཤེས་བྱའི་ཚོགས་མ་ལུས་པ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་མཁྱེན་པའི་བྱ་བ་ལ་ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་བྱེད་པ་པོར་འགྱུར་རིགས་སོ་ཞེས་ ‘ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་བྱ་མཁྱེན་ཏོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་སམ། ‘བཅོམ་ལྡན་འདས་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་གཞན་ཉེ་བར་གནས་པའི་སྒོ་ནས་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱའོ། ‘གཟིགས་བཞིན་དུ་གཟིགས་སོ་’ ཞེས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། མུ་སྟེགས་པ་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་དག་གིས་འདོད་པ་དང་གཟུགས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་རྣམས་ནི། ཤེས་བཞིན་དུའང་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་དབང་གིས་ཤེས་སོ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བ་དང་དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་དག་གིས་དེ་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་སྨྲ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། མཁྱེན་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པ་ཁོ་ནའོ། དོན་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཕུང་པོའི་མདོའི་དབང་གིས་གསལ་བར་བྱའོ། ཡང་ན་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་དང་ལྡན་པར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་ ‘སྤྱན་དུ་གྱུར་པའོ།’ ‘ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ཡང་ན་ལྷའི་སྤྱན་ལ་སོགས་པ་སྤྱན་རྣམ་པ་ལྔ་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ་ཐོབ་པས་ན་ ‘སྤྱན་དུ་གྱུར་པའོ།’ དེ་བཞིན་དུ་ ‘ཡེ་ཤེས་སུ་གྱུར་པ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་བལྟ་བར་བྱའོ། རང་གི་མཆོག་གི་ཆོས་བསྟན་པས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སྨྲ་བ་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས་ན། ‘བདེན་པ་བཞིའི་ཆོས་སྨྲ་བས་ན་སྨྲ་བ་པོའོ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ‘རབ་ཏུ་འཇུག་པ་’ ཞེས་པ་འདིར་ ‘པ’ (pa) ཡིག་གི་རབ་ཀྱི་དོན་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘ཡུན་རིང་དུ་...ལ་སོགས་པ་...རབ་ཏུ་འཇུག་པའོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ངེས་པར་བཟུང་ནས་འདྲེན་པས་ན་ ‘འདྲེན་པ་པོའོ།’ ‘‘එකූනනවුති චිත්තානී’’ති වුත්තා චිත්තසහචරියාය යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති. තෙසඤ්ච පාළිපදෙසානං එකෙකං පදං උද්ධරිත්වාපි කිඤ්චාපි කුසලත්තිකපදානියෙව උද්ධරිත්වා චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ චිත්තානි විභත්තානි, කුසලත්තිකෙන පන සභාවධම්මසඞ්ගහිතානං සෙසත්තිකදුකපදානං අසඞ්ගහිතානං අභාවතො කුසලත්තිකපදුද්ධාරෙන නයදස්සනභූතෙන ඉතරත්තිකදුකපදානිපි උද්ධටානෙවාති වුත්තං. එවඤ්ච කත්වා මාතිකාග්ගහණං සමත්ථිතං භවති. ‘སེམས་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་དགུ་’ ཞེས་གསུངས་པ་ནི། དཔེར་ན་ ‘མདུང་ཐོགས་པ་རྣམས་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པ་བཞིན་དུ་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་དབང་གིས་སོ། ལུང་གི་ཚིག་དེ་དག་གི་ཚིག་རེ་རེ་ཕྱུང་ནས་ཀྱང་། ཇི་ལྟར་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་ཚིག་ཁོ་ན་ཕྱུང་སྟེ་སེམས་བསྐྱེད་པའི་སྐབས་སུ་སེམས་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ཡིན་ནའང་། དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱིས་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་སུ་བསྡུས་པའི་ལྷག་མའི་གསུམ་ཚན་དང་གཉིས་ཚན་གྱི་ཚིག་མ་བསྡུས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཚུལ་སྟོན་པར་གྱུར་པའི་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་ཚིག་ཕྱུང་བས་གཞན་པའི་གསུམ་ཚན་དང་གཉིས་ཚན་གྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་ཕྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་བྱས་པས་མ་མོ་བཟུང་བ་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། සො ච ධම්මොති ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදීසු (ධ. ස. 1060) පුරිමාය පුරිමාය පාළියා පච්ඡිමා පච්ඡිමා අත්ථනිද්දෙසොති වුත්තං. ‘‘සමානෙන්තී’’තිසද්දස්ස පටපටායති-සද්දස්ස විය සද්දනයො දට්ඨබ්බොති දස්සෙතුං ‘‘සමානං කරොන්තී’’ති වුත්තං. සමානකරණඤ්ච ඌනපක්ඛිපනෙන අධිකාපනයනෙන වා හොති, ඉධ ඌනපක්ඛිපනෙනාති දස්සෙතුං ‘‘පූරෙන්තී’’ති වුත්තං. සමානෙතබ්බන්ති එත්ථාපීති ‘‘පට්ඨානං සමානෙතබ්බ’’න්ති එත්ථ. ‘ཆོས་དེ་ཡང་’ ཞེས་པ་ནི། ‘དགེ་བའི་རྒྱུ་གསུམ་’ ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། སྔ་མ་སྔ་མའི་ལུང་གི་ཕྱི་མ་ཕྱི་མའི་དོན་གྱི་ངེས་ཚིག་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། ‘མཚུངས་པར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི། ‘ལྷབ་ལྷུབ་ཏུ་སྒྲོག་གོ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་སྒྲའི་ཚུལ་བལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘མཚུངས་པར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། མཚུངས་པར་བྱེད་པ་ནི་ཆད་པ་ཁ་སྐོང་བའམ། ལྷག་པ་དོར་བའི་སྒོ་ནས་འགྱུར་ལ། འདིར་ཆད་པ་ཁ་སྐོང་བའི་སྒོ་ནས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ‘རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། ‘འདིར་ཡང་མཚུངས་པར་བྱའོ་’ ཞེས་པ་ནི། ‘གནས་མཚུངས་པར་བྱའོ་’ ཞེས་པ་འདིར་རོ། බලවතා ඤාණවෙගෙන අභිධම්මපච්චවෙක්ඛණවසප්පවත්තෙන. බලවතො ඤාණවෙගස්ස සබ්බකිලෙසක්ඛෙපනවසප්පවත්තස්ස. ගම්භීරමෙව ගම්භීරගතං දිට්ඨිගතන්තිආදීසු විය. නිරවසෙසෙනාති න කඤ්චි අවසෙසෙත්වා. පඤ්චඛීලරහිතෙනාති පඤ්චචෙතොඛීලරහිතෙන. ཆོས་མངོན་པ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཤུགས་དྲག་པོས། ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་སྤོང་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཤུགས་དྲག་པོའི། ཟབ་མོ་ཉིད་ནི་ཟབ་མོར་སོང་བ་སྟེ། ལྟ་བར་སོང་བ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ‘མ་ལུས་པར་’ ཞེས་པ་ནི། ཅུང་ཟད་ཀྱང་མ་ལུས་པར་བྱས་ནས་སོ། ‘ཕུར་པ་ལྔ་དང་བྲལ་བ་’ ཞེས་པ་ནི། སེམས་ཀྱི་ཕུར་པ་ལྔ་དང་བྲལ་བའོ། එකාධිකෙසු [Pg.19] අට්ඨසු කිලෙසසතෙසූති ‘‘ජාතිමදො’’තිආදිනා එකකවසෙන ආගතා තෙසත්තති, ‘‘කොධො ච උපනාහො චා’’තිආදිනා දුකවසෙන ඡත්තිංස, ‘‘තීණි අකුසලමූලානී’’තිආදිනා තිකවසෙන පඤ්චාධිකං සතං, ‘‘චත්තාරො ආසවා’’තිආදිනා චතුක්කවසෙන ඡප්පඤ්ඤාස, ‘‘පඤ්චොරම්භාගියානි සංයොජනානී’’තිආදිනා පඤ්චකවසෙන පඤ්චසත්තති, ‘‘ඡ විවාදමූලානී’’තිආදිනා ඡක්කවසෙන චතුරාසීති, ‘‘සත්ත අනුසයා’’තිආදිනා සත්තකවසෙන එකූනපඤ්ඤාස, ‘‘අට්ඨ කිලෙසවත්ථූනී’’තිආදිනා අට්ඨකවසෙන චතුසට්ඨි, ‘‘නව ආඝාතවත්ථූනී’’තිආදිනා නවකවසෙන එකාසීති, ‘‘දස කිලෙසවත්ථූනී’’තිආදිනා දසකවසෙන සත්තති, ‘‘අජ්ඣත්තිකස්සුප්පාදාය අට්ඨාරස තණ්හාවිචරිතානී’’තිආදිනා අට්ඨාරසකවසෙන අට්ඨසතන්ති එවං එකාධිකෙසු අට්ඨසු කිලෙසසතෙසු. සෙසා තෙනවුතාධිකං ඡසතං කිලෙසා. තෙ බ්‍රහ්මජාලසුත්තාගතාහි ද්වාසට්ඨියා දිට්ඨීහි සහ පඤ්චපඤ්ඤාසාධිකං සත්තසතං හොන්ති. ཉོན་མོངས་པ་བརྒྱད་བརྒྱ་རྩ་གཅིག་ལས་ཞེས་པ་ནི། “སྐྱེ་བའི་རྒྱགས་པ་”ལ་སོགས་པ་གཅིག་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་འོང་བ་བདུན་ཅུ་རྩ་གསུམ། “ཁྲོ་བ་དང་འཁོན་དུ་འཛིན་པ་”ལ་སོགས་པ་གཉིས་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག “མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་”ལ་སོགས་པ་གསུམ་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྒྱ་དང་རྩ་ལྔ། “ཟག་པ་བཞི་”ལ་སོགས་པ་བཞི་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་ལྔ་བཅུ་རྩ་དྲུག “ཐ་མའི་ཆ་མཐུན་གྱི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ལྔ་”ལ་སོགས་པ་ལྔ་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་བདུན་ཅུ་རྩ་ལྔ། “རྩོད་པའི་རྩ་བ་དྲུག་”ལ་སོགས་པ་དྲུག་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི། “བག་ལ་ཉལ་བདུན་”ལ་སོགས་པ་བདུན་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་བཞི་བཅུ་ཞེ་དགུ། “ཉོན་མོངས་པའི་གཞི་བརྒྱད་”ལ་སོགས་པ་བརྒྱད་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་དྲུག་ཅུ་རྩ་བཞི། “ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཀྱི་གཞི་དགུ་”ལ་སོགས་པ་དགུ་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་གཅིག “ཉོན་མོངས་པའི་གཞི་བཅུ་”ལ་སོགས་པ་བཅུ་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་བདུན་ཅུ། “ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་སྲེད་པའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་བཅོ་བརྒྱད་”ལ་སོགས་པ་བཅོ་བརྒྱད་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྒྱད་བརྒྱ་སྟེ། འདི་ལྟར་ཉོན་མོངས་པ་བརྒྱད་བརྒྱ་རྩ་གཅིག་ཡོད། ལྷག་མ་ཉོན་མོངས་པ་དྲུག་བརྒྱ་དགུ་བཅུ་ཡིན། དེ་དག་ཚངས་པའི་དྲྭ་བའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བའི་ལྟ་བ་དྲུག་ཅུ་རྩ་གཉིས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་བདུན་བརྒྱ་ལྔ་བཅུ་རྩ་ལྔ་ཡིན། අථ වා චුද්දසෙකන්තාකුසලා, පඤ්චවීසති කුසලාබ්‍යාකතසාධාරණා, චුද්දස කුසලත්තිකසාධාරණා, උපචයාදිද්වයං එකං කත්වා සත්තවීසති රූපානි චාති ඉමෙ අසීති ධම්මා, ඉමෙසු භාවද්වයෙ එකං ඨපෙත්වා අජ්ඣත්තිකා එකූනාසීති, බාහිරා එකූනාසීතීති සබ්බෙපි අට්ඨපඤ්ඤාසාධිකං සතං හොන්ති. ඉමෙසු එකෙකස්මිං දසන්නං දසන්නං කිලෙසානං උප්පජ්ජනතො අසීතිඅධිකං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං හොන්ති. ཡང་ན། གཏན་དུ་མི་དགེ་བ་བཅུ་བཞི། དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་ཐུན་མོང་བ་ཉེར་ལྔ། དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་ཐུན་མོང་བ་བཅུ་བཞི། ཉེ་བར་བསགས་པ་ལ་སོགས་པ་གཉིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་པའི་གཟུགས་ཉེར་བདུན་ཏེ། འདི་དག་ནི་ཆོས་བརྒྱད་ཅུ་ཡིན། འདི་དག་ལས་ཕོ་མོའི་དབང་པོ་གཉིས་ལས་གཅིག་བཞག་ནས། ནང་གི་བདུན་ཅུ་དོན་དགུ། ཕྱིའི་བདུན་ཅུ་དོན་དགུ་སྟེ། ཐམས་ཅད་བསྡོམས་པས་བརྒྱ་དང་ལྔ་བཅུ་རྩ་བརྒྱད་ཡིན། འདི་དག་རེ་རེ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་བཅུ་བཅུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་དང་བརྒྱད་ཅུ་ (༡༥༨༠) ཡིན། අථ වා තෙපඤ්ඤාස අරූපධම්මා, අට්ඨාරස රූපරූපානි, ආකාසධාතු, ලක්ඛණරූපානි චාති පඤ්චසත්තති ධම්මා අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො පඤ්ඤාසසතං හොන්ති. තත්ථ එකෙකස්මිං දස දස කිලෙසාතිපි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං. තථා එත්ථ වෙදනං සුඛින්ද්‍රියාදිවසෙන පඤ්චවිධං කත්වා සත්තපඤ්ඤාස අරූපධම්මා, අට්ඨාරස රූපරූපානි චාති පඤ්චසත්තති විපස්සනූපගධම්මා අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො පඤ්ඤාසසතං හොන්ති. එතෙසු එකෙකස්මිං දස දස කිලෙසාතිපි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං. ཡང་ན། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ལྔ་བཅུ་རྩ་གསུམ། གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་བཅོ་བརྒྱད། ནམ་མཁའི་ཁམས་དང་མཚན་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་རྣམས་ཏེ། ཆོས་བདུན་ཅུ་རྩ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བས་བརྒྱ་དང་ལྔ་བཅུ་ཡིན། དེ་དག་རེ་རེ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་བཅུ་བཅུ་སྦྱར་ནའང་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་ (༡༥༠༠) ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཚོར་བ་བདེ་བའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་ལྔར་བྱས་ཏེ། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ལྔ་བཅུ་རྩ་བདུན་དང་གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་བཅོ་བརྒྱད་དེ། ལྷག་མཐོང་གི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཆོས་བདུན་ཅུ་རྩ་ལྔ་པོ་འདི་དག་ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བས་བརྒྱ་དང་ལྔ་བཅུ་ཡིན། འདི་དག་རེ་རེ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་བཅུ་བཅུ་སྦྱར་ནའང་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་ (༡༥༠༠) ཡིན། අපරො නයො – ද්වාදසඅකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පඨමෙ ඡ කිලෙසා, දුතියෙ සත්ත, තතියෙ ඡ, චතුත්ථෙ සත්ත, පඤ්චමෙ ඡ, ඡට්ඨෙ සත්ත, සත්තමෙ ඡ, අට්ඨමෙ සත්ත, නවමෙ පඤ්ච, දසමෙ ඡ, එකාදසමෙ පඤ්ච, ද්වාදසමෙ චත්තාරොති සබ්බෙ ද්වාසත්තති, ඉමෙ පඤ්චද්වාරිකා පඤ්චසු රූපාදීසු ආරම්මණෙසු [Pg.20] එකෙකස්මිං ද්වාසත්තතීති සට්ඨිඅධිකානි තීණි සතානි, මනොද්වාරිකා පන ඡසු ආරම්මණෙසු එකෙකස්මිං ද්වාසත්තති ද්වාසත්තතීති කත්වා ද්වත්තිංසාධිකානි චත්තාරි සතානි, සබ්බානිපි ද්වානවුතිඅධිකානි සත්තසතානි, තානි අජ්ඣත්තබහිද්ධාවිසයතාය චතුරාසීතිඅධිකං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං හොන්තීති වෙදිතබ්බං. ཚུལ་གཞན་ནི། མི་དགེ་བའི་སེམས་བསྐྱེད་བཅུ་གཉིས་ལས། དང་པོ་ལ་ཉོན་མོངས་པ་དྲུག གཉིས་པ་ལ་བདུན། གསུམ་པ་ལ་དྲུག བཞི་པ་ལ་བདུན། ལྔ་པ་ལ་དྲུག དྲུག་པ་ལ་བདུན། བདུན་པ་ལ་དྲུག བརྒྱད་པ་ལ་བདུན། དགུ་པ་ལ་ལྔ། བཅུ་པ་ལ་དྲུག བཅུ་གཅིག་པ་ལ་ལྔ། བཅུ་གཉིས་པ་ལ་བཞི་སྟེ། ཐམས་ཅད་བསྡོམས་པས་བདུན་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཡིན། འདི་དག་སྒོ་ལྔའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལྔ་པོ་རེ་རེ་ལ་བདུན་ཅུ་རྩ་གཉིས་རེ་སྦྱར་བས་སུམ་བརྒྱ་དང་དྲུག་ཅུ་ཡིན། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་ནི་དམིགས་པ་དྲུག་པོ་རེ་རེ་ལ་བདུན་ཅུ་རྩ་གཉིས་རེ་བྱས་པས་བཞི་བརྒྱ་དང་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་ཡིན། ཐམས་ཅད་བསྡོམས་པས་བདུན་བརྒྱ་དགུ་བཅུ་རྩ་གཉིས་ཡིན། དེ་དག་ནང་དང་ཕྱིའི་ཡུལ་གྱི་དབྱེ་བས་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་དང་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞི་ (༡༥༨༤) རུ་འགྱུར་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། අථ වා රූපාරම්මණාදීනි පඤ්ච, අවසෙසරූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණවසෙන පඤ්ච ධම්මාරම්මණකා සෙසා චාති දස, තෙ අජ්ඣත්තබහිද්ධාභෙදතො වීසති, පඤ්ඤත්ති චාති එකවීසතියා ආරම්මණෙසු ද්වාසත්තති ද්වාසත්තති කිලෙසාති ද්වාදසාධිකං දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං හොන්ති. ཡང་ན། གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྔ་དང་། ལྷག་མ་གཟུགས་དང་། ཚོར་བ། འདུ་ཤེས། འདུ་བྱེད། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལྔ་སྟེ་བཅུ་ཡིན། དེ་དག་ནང་དང་ཕྱིའི་དབྱེ་བས་ཉི་ཤུ་དང་། བཏགས་པ་དང་བཅས་པས་དམིགས་པ་ཉེར་གཅིག་པོ་རྣམས་ལ་བདུན་ཅུ་རྩ་གཉིས་རེ་སྦྱར་བས་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་དང་བཅུ་གཉིས་ (༡༥༡༢) ཡིན། අථ වා ද්වාදසසු අකුසලචිත්තුප්පාදෙසු පඨමෙ වීසති ධම්මා, දුතියෙ ද්වාවීසති, තතියෙ වීසති, චතුත්ථෙ ද්වාවීසති, පඤ්චමෙ එකූනවීසති, ඡට්ඨෙ එකූනවීසති, සත්තමෙ එකූනවීසති, අට්ඨමෙ එකවීසති, නවමෙ එකූනවීසති, දසමෙ එකවීසති, එකාදසමෙ සොළස, ද්වාදසමෙ සොළසාති සබ්බෙ අකුසලධම්මා ඡත්තිංසාධිකානි ද්වෙ සතානි, ඉමෙ ඡසු ආරම්මණෙසු පච්චෙකං ඡත්තිං සාධිකානි ද්වෙ සතානි, සබ්බෙ සොළසාධිකානි චත්තාරි සතානි ච සහස්සං හොන්තීති එවම්පි දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං වෙදිතබ්බං. ཡང་ན། མི་དགེ་བའི་སེམས་བསྐྱེད་བཅུ་གཉིས་ལས། དང་པོ་ལ་ཆོས་ཉི་ཤུ། གཉིས་པ་ལ་ཉེར་གཉིས། གསུམ་པ་ལ་ཉི་ཤུ། བཞི་པ་ལ་ཉེར་གཉིས། ལྔ་པ་ལ་བཅུ་དགུ། དྲུག་པ་ལ་བཅུ་དགུ། བདུན་པ་ལ་བཅུ་དགུ། བརྒྱད་པ་ལ་ཉེར་གཅིག དགུ་པ་ལ་བཅུ་དགུ། བཅུ་པ་ལ་ཉེར་གཅིག བཅུ་གཅིག་པ་ལ་བཅུ་དྲུག བཅུ་གཉིས་པ་ལ་བཅུ་དྲུག་སྟེ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་བསྡོམས་པས་ཉིས་བརྒྱ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་ཡིན། འདི་དག་དམིགས་པ་དྲུག་པོ་རེ་རེ་ལ་ཉིས་བརྒྱ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་རེ་སྦྱར་བས། ཐམས་ཅད་བསྡོམས་པས་སྟོང་དང་བཞི་བརྒྱ་བཅུ་དྲུག་ (༡༤༡༦) ཡིན་ཏེ། འདི་ལྟར་ཡང་ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་སུ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ඉතරෙසන්ති තණ්හාවිචරිතානං ‘‘අතීතානි ඡත්තිංසා’’තිආදිනා අතීතාදිභාවාමසනතො. ඛෙපනෙති අරියමග්ගෙන සමුච්ඡින්දනෙ. ‘‘දියඩ්ඪකිලෙසසහස්සං ඛෙපෙත්වා’’ති හි වුත්තං. පරමත්ථතො අතීතාදීනං මග්ගෙන අප්පහාතබ්බත්තා ‘‘අතීතාදිභාවාමසනා අග්ගහණං ඛෙපනෙ’’ති වුත්තං. යං පන පට්ඨානෙ ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බො ධම්මො දස්සනෙන පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’තිආදිනා තිකෙ, තථා දස්සනෙන පහාතබ්බාතීතතිකතිකෙ ‘‘අතීතා දස්සනෙන පහාතබ්බා’’තිආදිනා ච තීසු [Pg.21] කාලෙසු දස්සනාදිපහාතබ්බවචනං කතං, තං අතීතාදීනං සංකිලිට්ඨතාය අපායගමනීයතාය ච දස්සනපහාතබ්බෙහි නිරතිසයත්තා වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. “གཞན་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི། སྲེད་པའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་རྣམས་ལ། “འདས་པ་སུམ་ཅུ་རྩ་དྲུག་”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་རེག་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ཟད་པར་བྱེད་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པ་ལའོ།། “ཉོན་མོངས་པ་སྟོང་ཕྲག་ཕྱེད་དང་གཉིས་ཟད་པར་བྱས་ནས་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དོན་དམ་པར་འདས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལམ་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་རེག་པ་མ་བཟུང་བ་ནི་ཟད་པར་བྱེད་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་གཞན་བརྟེན་ (པཊྛཱན) ལས། “མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ལ་སོགས་པ་གསུམ་ཚན་ལས་གསུངས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་འདས་པའི་གསུམ་ཚན་གྱི་གསུམ་ཚན་ལས། “འདས་པ་རྣམས་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་”ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དུས་གསུམ་ལ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཚིག་གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། དེ་དག་འདས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་དང་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་དང་ཁྱད་པར་མེད་པའི་སྒོ་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། න භාසිතත්ථවචනන්ති ඉදං ‘‘හිතපරියායවචන’’න්ති එතෙන නිවත්තිතස්ස එකදෙසකථනං. යථා හි අයං අත්ථ-සද්දො න භාසිතත්ථවචනං, එවං විසයප්පයොජනාදිවචනම්පි න හොතීති. යථාවුත්තස්සාති හිතපරියායස්ස. ‘‘න හඤ්ඤදත්ථත්ථිපසංසලාභා’’ති පදස්ස නිද්දෙසෙ ‘‘අත්තත්ථො වා පරත්ථො වා’’තිආදිනා (මහානි. 69) කිඤ්චාපි සුත්තනිරපෙක්ඛං අත්තත්ථාදයො වුත්තා සුත්තත්ථභාවෙන අනිද්දිට්ඨත්තා, තෙසු පන එකොපි අත්ථප්පභෙදො සුත්තෙන දීපෙතබ්බතං නාතික්කමතීති ආහ ‘‘තෙ සුත්තං සූචෙතී’’ති. ඉමස්මිං විකප්පෙ අත්ථ-සද්දො භාසිතත්ථවචනම්පි හොති. පුරිමකා හි පඤ්ච අත්ථප්පභෙදා හිතපරියායා, තතො පරෙ ඡ භාසිතත්ථප්පභෙදා, පච්ඡිමකා පන උභයසභාවා. තත්ථ දුරධිගමතාය විභාවනෙ අලද්ධගාධො ගම්භීරො, න විවටො ගුළ්හො, මූලුදකාදයො විය පංසුනා අක්ඛරසන්නිවෙසාදිනා තිරොහිතො පටිච්ඡන්නො, නිද්ධාරෙත්වා ඤාපෙතබ්බො නෙය්‍යො, යථාරුතවසෙනෙව වෙදිතබ්බො නීතො. අනවජ්ජනික්කිලෙසවොදානා පරියායවසෙන වුත්තා, කුසලවිපාකකිරියධම්මවසෙන වා. පරමත්ථො නිබ්බානං, අවිපරීතසභාවො එව වා. සාතිසයං පකාසිතානි තප්පරභාවෙන පකාසිතත්තා. ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්න’’න්ති (පාචි. 1242), ‘‘සකවාදෙ පඤ්චසුත්තසතානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) ච එවමාදීසු සුත්ත-සද්දො උපචරිතොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘ඉදමෙව අත්ථානං සූචනතො සුත්තන්ති වුත්ත’’න්ති. එකන්තහිතපටිලාභසංවත්තනිකා සුත්තන්තදෙසනාති ඉදම්පි විනෙය්‍යානං හිතසම්පාපනෙ සුත්තන්තදෙසනාය තප්පරභාවංයෙව සන්ධාය වුත්තං. තප්පරභාවො ච විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුලොමතො දට්ඨබ්බො, තථා අත්තත්ථාදිප්පකාසනපධානතාපි. ඉතරෙහීති විනයාභිධම්මෙහි. “བཤད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི། “ཕན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་”ཅེས་པས་བཟློག་པར་བྱས་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་བཤད་པ་ཡིན། འདི་ལྟར་དོན་ (ཨཏྠ) གྱི་སྒྲ་འདི་བཤད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་མ་ཡིན་པ་བཞིན། ཡུལ་དང་དགོས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ།། “ཇི་སྐད་བཤད་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཕན་པའི་རྣམ་གྲངས་ལའོ།། “གཞན་གྱི་དོན་ཡོད་པས་བསྟོད་པ་དང་རྙེད་པ་ལ་མི་གནོད་དོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བཤད་པ་ལས། “བདག་གི་དོན་ནམ། གཞན་གྱི་དོན་ཏོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མདོ་ལ་མ་ལྟོས་པར་བདག་གི་དོན་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ཀྱང་། མདོའི་དོན་གྱི་དངོས་པོར་མ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་ལས་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་གཅིག་ཀྱང་མདོས་གསལ་བར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར། “དེ་དག་གིས་མདོ་མཚོན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། རྣམ་གྲངས་འདི་ལ་དོན་གྱི་སྒྲ་ནི་བཤད་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ཀྱང་ཡིན། སྔ་མ་ལྔ་ནི་ཕན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ཡིན་ལ། དེ་ལས་གཞན་པ་དྲུག་ནི་བཤད་པའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ཡིན། ཕྱི་མ་རྣམས་ནི་གཉིས་ཀའི་རང་བཞིན་ཡིན། དེ་ལ་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལ་གཏིང་མ་རྙེད་པ་ནི་ཟབ་མོ་ཡིན། མ་ཕྱེ་བ་ནི་གསང་བ་ཡིན། ས་འོག་གི་ཆུ་ལ་སོགས་པ་ས་རྡུལ་གྱིས་བསྒྲིབས་པ་བཞིན། ཡི་གེའི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པས་བསྒྲིབས་པ་ནི་སྦས་པ་ཡིན། ངེས་པར་བཟུང་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ནི་དྲང་བའི་དོན་ཡིན། སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ནི་ངེས་པའི་དོན་ཡིན། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པར་རྣམ་པར་བྱང་བ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་གསུངས་པའམ། ཡང་ན་དགེ་བ་དང་། རྣམ་སྨིན། བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ།། དོན་དམ་པ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའམ། ཡང་ན་མ་ནོར་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་དོ།། ཁྱད་པར་དུ་གསལ་བར་བྱས་པ་ནི་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར། “བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མདོ་ལས་འབྱུང་བ་དང་མདོར་གཏོགས་པ་འདི་ཙམ་མོ་”ཞེས་པ་དང་། “རང་གི་སྨྲ་བ་ལ་མདོ་ལྔ་བརྒྱའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལས་མདོའི་སྒྲ་ནི་བཏགས་པ་ཙམ་ཡིན་པའི་བསམ་པས་གསུངས་ཏེ། “འདི་ཉིད་དོན་རྣམས་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མདོ་ཞེས་གསུངས་སོ་”ཞེས་སོ།། “མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་ནི་གཏན་དུ་ཕན་པ་ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདིའང་གདུལ་བྱ་རྣམས་ལ་ཕན་པ་སྒྲུབ་པ་ལ་མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་དེ་ལ་གཞོལ་བ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་གཞོལ་བ་ཉིད་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བདག་གི་དོན་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་གཙོ་བོ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། “གཞན་དག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་འདུལ་བ་དང་ཆོས་མངོན་པ་དག་གིས་སོ།། රත්තිආදීසූති රත්තිරාජවිනයෙසු විසයභූතෙසු. නනු ච ‘‘අභිරත්තී’’ති අවුත්තත්තා රත්තිග්ගහණං න කත්තබ්බං, ‘‘අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා’’ති ච ඤාණලක්ඛණකිරියාවිසෙසකො අභි-සද්දොති? න, ‘‘අභිඤ්ඤාතා අභිලක්ඛිතා’’ති අභි-සද්දවිසිට්ඨානං ඤාතලක්ඛිතසද්දානං රත්තිසද්දෙන [Pg.22] සමානාධිකරණතාය රත්තිවිසයත්තා. එත්ථ ච වාචකසද්දසන්නිධානෙ නිපාතානං තදත්ථජොතකමත්තත්තා ලක්ඛිතසද්දත්ථජොතකො අභි-සද්දො ලක්ඛණෙ වත්තතීති වුත්තො. අභිලක්ඛිතසද්දපරියායො ච අභිඤ්ඤාතසද්දොති දට්ඨබ්බො, අභිවිනයසද්දස්ස පන අභිපුරිසස්ස විය සමාසසිද්ධි දට්ඨබ්බා. අනෙකත්ථා හි නිපාතා, අනෙකත්ථභෙදො ච සද්දානං පයොගවිසයොති. “མཚན་མོ་ལ་སོགས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་མཚན་མོ་དང་། རྒྱལ་པོ། འདུལ་བ་རྣམས་ལའོ།། “མངོན་པར་མཚན་མོ་”ཞེས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། མཚན་མོ་བཟུང་བར་མི་བྱ་ལ། “མངོན་པར་ཤེས་པ་”དང་“མངོན་པར་མཚོན་པ་”ཞེས་པའི་ཨབྷི་སྒྲ་ནི་ཤེས་པ་དང་མཚན་ཉིད་ཀྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་སྟོན་པ་མ་ཡིན་ནམ། ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། “མངོན་པར་ཤེས་པ་”དང་“མངོན་པར་མཚོན་པ་”ཞེས་ཨབྷི་སྒྲས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཤེས་པ་དང་མཚོན་པའི་སྒྲ་དག་ནི། མཚན་མོའི་སྒྲ་དང་གཞི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་མཚན་མོའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་ཡང་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་གནས་པ་ན། ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ནི་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཙམ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མཚོན་པའི་སྒྲའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཨབྷི་སྒྲ་ནི་མཚན་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། “མངོན་པར་མཚོན་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲའི་རྣམ་གྲངས་ནི་“མངོན་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱ་ལ། “མངོན་པའི་འདུལ་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“སྐྱེས་བུ་མཆོག་”ཅེས་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་སྡུད་གྲུབ་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ནི་དོན་དུ་མ་ཅན་ཡིན་ལ། སྒྲ་རྣམས་ཀྱི་སྦྱོར་བའི་ཡུལ་ལའང་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། කිඤ්චාපි දෙසනාදයො දෙසෙතබ්බාදිනිරපෙක්ඛා න සන්ති, ආණාදයො පන විසෙසතො දෙසකාදිඅධීනාති තංතංවිසෙසයොගවසෙන තෙසං භෙදො වුත්තො. යථා හි ආණාවිධානං විසෙසතො ආණාරහාධීනං තත්ථ කොසල්ලයොගතො, එවං වොහාරපරමත්ථවිධානානි ච විධායකාධීනානීති ආණාදිවිධිනො දෙසකායත්තතා වුත්තා. අපරාධජ්ඣාසයානුරූපං විය ධම්මානුරූපම්පි සාසනං විසෙසතො තථාවිනෙතබ්බපුග්ගලාපෙක්ඛන්ති වුත්තං ‘‘සාසිතබ්බ…පෙ… තබ්බභාවෙනා’’ති. සංවරාසංවරනාමරූපානං විය විනිවෙඨෙතබ්බාය දිට්ඨියාපි කථනං සති වාචාවත්ථුස්මිං, නාසතීති විසෙසතො තදධීනන්ති ආහ ‘‘කථෙතබ්බස්ස…පෙ… කථා’’ති. උපාරම්භාදීති උපාරම්භනිස්සරණධම්මකොසරක්ඛණානි. පරියාපුණනාදීති පරියාපුණනසුප්පටිපත්තිදුප්පටිපත්තියො. ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བསྟན་པར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་ལྟོས་པར་མི་གནས་ཀྱང་། བཀའ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྟོན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར། དེ་དང་དེའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་དེ་དག་གི་དབྱེ་བ་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་བཀའ་བསྒོ་བའི་ཆོ་ག་ནི་ཁྱད་པར་དུ་བཀའ་བསྒོ་བར་འོས་པ་ལ་རག་ལས་ཏེ། དེ་ལ་མཁས་པ་དང་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་དུ་ཐ་སྙད་དང་དོན་དམ་པའི་ཆོ་ག་རྣམས་ཀྱང་བཀོད་པ་པོ་ལ་རག་ལས་པའི་ཕྱིར། བཀའ་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་ག་ནི་སྟོན་པ་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། ཉེས་པ་དང་བསམ་པ་དང་མཐུན་པ་བཞིན། ཆོས་དང་མཐུན་པའི་བསྟན་པའང་ཁྱད་པར་དུ་དེ་ལྟར་གདུལ་བར་བྱ་བའི་གང་ཟག་ལ་ལྟོས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “གདུལ་བར་བྱ་བ་...ལ་སོགས་པ་...གདུལ་བར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། སྡོམ་པ་དང་མི་སྡོམ་པའི་མིང་གཟུགས་བཞིན། བཟློག་པར་བྱ་བའི་ལྟ་བའང་བརྗོད་པའི་གཞི་ཡོད་ན་བཤད་པ་ཡོད་ལ། མེད་ན་མེད་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་དེ་ལ་རག་ལས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “བཤད་པར་བྱ་བ་...ལ་སོགས་པ་...བཤད་པའོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཀླན་ཀ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཀླན་ཀ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ། ཆོས་ཀྱི་མཛོད་བསྲུང་བ་རྣམས་ལའོ།། “ཀུན་ཆུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཀུན་ཆུབ་པར་བྱེད་པ་དང་། ཡང་དག་པར་སྒྲུབ་པ། ལོག་པར་སྒྲུབ་པ་རྣམས་ལའོ།། තන්තිසමුදායො අවයවතන්තියා ආධාරො යථා ‘‘රුක්ඛෙ සාඛා’’ති. න චොදෙතබ්බමෙතං සමුඛෙන, විසයවිසයිමුඛෙන වා විනයාදීනංයෙව ගම්භීරභාවස්ස වුත්තත්තාති අධිප්පායො. ධම්මො හි විනයාදයො, තෙසඤ්ච විසයො අත්ථො, ධම්මත්ථවිසයා ච දෙසනාපටිවෙධාති. ‘‘පටිවෙධස්සා’’තිආදිනා ධම්මත්ථානං දුප්පටිවිද්ධත්තා දෙසනාය උප්පාදෙතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා පටිවෙධස්ස උප්පාදෙතුඤ්ච පටිවිජ්ඣිතුඤ්ච අසක්කුණෙය්‍යත්තා දුක්ඛොගාහතං දස්සෙති. རྒྱུད་ཀྱི་ཚོགས་པ་ནི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུད་ཀྱི་རྟེན་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན། “ཤིང་ལ་ཡལ་ག་ཡོད་པ་”བཞིན་ནོ།། འདི་ནི་དངོས་སུའམ། ཡང་ན་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྒལ་བར་མི་བྱ་སཏེ། འདུལ་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཟབ་མོ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། ཆོས་ནི་འདུལ་བ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་ཡུལ་ནི་དོན་ཡིན། ཆོས་དང་དོན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ནི་བསྟན་པ་དང་རྟོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། “རྟོགས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཆོས་དང་དོན་རྣམས་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། བསྟན་པས་བསྐྱེད་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་དང་། རྟོགས་པ་བསྐྱེད་པ་དང་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ལ་མི་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གཏིང་དཔག་པར་དཀའ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། ධම්මානුරූපං යථාධම්මන්ති ච අත්ථො යුජ්ජති. දෙසනාපි හි පටිවෙධො විය අවිපරීතං සවිසයවිභාවනතො ධම්මානුරූපං පවත්තති යතො ‘‘අවිපරීතාභිලාපො’’ති වුච්චති. ධම්මනිරුත්තිං දස්සෙතීති එතෙන දෙසනාසද්දසභාවාති දීපෙති. තථා හි නිරුත්තිපටිසම්භිදාය පරිත්තාරම්මණාදිභාවො පාළියං වුත්තො, අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘තංතංසභාවනිරුත්තිසද්දං ආරම්මණං කත්වා’’තිආදිනා සද්දාරම්මණතා. ඉමස්ස අත්ථස්ස අයං සද්දො වාචකොති වචනවචනීයං [Pg.23] වවත්ථපෙත්වා තංතංවචනීයවිභාවනවසෙන පවත්තිතො හි සද්දො දෙසනාති. නනු ච ‘‘ධම්මො තන්තී’’ති ඉමස්මිං පක්ඛෙ ධම්මස්සපි සද්දසභාවත්තා ධම්මදෙසනානං විසෙසො න සියාති? න, තෙසං තෙසං අත්ථානං බොධකභාවෙන ඤාතො උග්ගහිතාදිවසෙන ච පුබ්බෙ පවත්තිතො සද්දප්පබන්ධො ධම්මො, පච්ඡා පරෙසං අවබොධනත්ථං පවත්තිතො තදත්ථප්පකාසනකො සද්දො දෙසනාති. අථ වා යථාවුත්තසද්දසමුට්ඨාපකො චිත්තුප්පාදො දෙසනා මුසාවාදාදයො විය. වචනස්ස පවත්තනන්ති ච යථාවුත්තචිත්තුප්පාදමාහ. සො හි වචනං පවත්තෙති, තං වා එතෙන පවත්තීයතීති පවත්තනං. දෙසීයති අත්ථො එතෙනාති දෙසනා. පකාරෙහි ඤාපීයති එතෙන, පකාරතො ඤාපෙතීති වා පඤ්ඤත්තීති වුච්චතීති. තෙනෙවාහ ‘‘අධිප්පායො’’තිආදි. අභිසමෙති, අභිසමීයති වා එතෙනාති අභිසමයොති එවම්පි අභිසමයත්ථො සම්භවති. අභිසමෙතබ්බතො පන අභිසමයොති දුතියවිකප්පෙ පටිවෙධොයෙවාති. «ཆོས་དང་མཐུན་པ་» ཞེས་པ་དང་ «ཆོས་བཞིན་དུ་» ཞེས་པའི་དོན་ནི་འཐད་པ་ཉིད་དོ། །བསྟན་པ་ཡང་རྟོགས་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་ཡུལ་མ་ནོར་བར་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཆོས་དང་མཐུན་པར་འཇུག་སྟེ། དེའི་ཕྱིར་ «མ་ནོར་བར་བརྗོད་པ་» ཞེས་བྱའོ། །«ཆོས་ཀྱི་ངེས་པའི་ཚིག་སྟོན་པ་» ཞེས་པས་ནི་འདིས་བསྟན་པ་སྒྲའི་རང་བཞིན་ཡིན་པར་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དེ། ངེས་ཚིག་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་གཞུང་ལས་གསུངས་ཤིང་། འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་ «དེ་དང་དེའི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་ཚིག་གི་སྒྲ་དམིགས་པར་བྱས་ནས་» ཞེས་སོགས་ཀྱིས་སྒྲའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་བཤད་དོ། །དོན་འདིའི་སྒྲ་འདི་ནི་རྗོད་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་བྱ་དང་རྗོད་བྱེད་རྣམ་པར་བཞག་ནས། དེ་དང་དེའི་བརྗོད་བྱ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་སྒྲ་ནི་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཅི་ «ཆོས་ནི་རྒྱུད་དོ་» ཞེས་པའི་ཕྱོགས་འདི་ལ་ཆོས་ཀྱང་སྒྲའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་དང་བསྟན་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པར་མི་འགྱུར་རམ། །མི་འགྱུར་ཏེ། དོན་དེ་དང་དེ་དག་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ཤེས་ཤིང་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་སྔོན་དུ་བྱུང་བའི་སྒྲའི་རྒྱུན་ནི་ཆོས་ཡིན་ལ། ཕྱིས་གཞན་དག་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་འཇུག་ཅིང་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒྲ་ནི་བསྟན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྒྲ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ནི་བསྟན་པ་སྟེ། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །«ཚིག་འཇུག་པ་» ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ལ་བརྗོད་དོ། །དེས་ནི་ཚིག་འཇུག་པར་བྱེད་དམ། ཡང་ན་འདིས་དེ་འཇུག་པར་བྱེད་པས་ན་འཇུག་པའོ། །འདིས་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན་བསྟན་པའོ། །རྣམ་པ་དུ་མས་ཤེས་པར་བྱེད་པས་སམ། རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་བཏགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ «བསམ་པ་» ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདིས་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱེད་དམ། ཡང་ན་འདི་མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བས་ན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་སྟེ། འདི་ལྟར་ཡང་མངོན་པར་རྟོགས་པའི་དོན་འཐད་དོ། །མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་ནི་རྟོགས་པ་ཉིད་དོ། ། වුත්තනයෙන වෙදිතබ්බාති අවිජ්ජාසඞ්ඛාරාදීනං ධම්මත්ථානං දුප්පටිවිජ්ඣතාය දුක්ඛොගාහතා, තෙසං පඤ්ඤාපනස්ස දුක්කරභාවතො තංදෙසනාය පටිවෙධනසඞ්ඛාතස්ස පටිවෙධස්ස උප්පාදනවිසයිකරණානං අසක්කුණෙය්‍යතාය දුක්ඛොගාහතා වෙදිතබ්බා. «བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་» ཞེས་པ་ནི། མ་རིག་པ་དང་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་གནས་རྣམས་རྟོགས་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་གཏིང་དཔག་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། དེ་དག་བཏགས་པར་བྱ་བ་དཀའ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་སྟོན་པ་ལ་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྟོགས་པ་སྐྱེ་བ་དང་ཡུལ་དུ་བྱེད་པ་ལ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་གཏིང་དཔག་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། ། කාරණෙ ඵලවොහාරෙන තෙ ධම්මා දුක්ඛාය සංවත්තන්තීති වුත්තන්ති ආහ ‘‘උපාරම්භ…පෙ… හෙතුභාවෙනා’’ති. අඤ්ඤං අත්ථන්ති උපාරම්භං නිස්සරණඤ්ච. නිට්ඨාපෙත්වාති කථනවසෙන පරියොසාපෙත්වා. තස්ස ‘‘ආරද්ධ’’න්ති එතෙන සම්බන්ධො. උද්දානසඞ්ගහාදිභෙදො සඞ්ගීතොති පාඨො යුත්තො, ‘‘සඞ්ගීතියා’’ති පන ලිඛන්ති. පුරිමං වා සඞ්ගීතියාති භාවෙන භාවලක්ඛණෙ භුම්මං, පච්ඡිමං අධිකරණෙ. පිටකාදීති පිටකනිකායඞ්ගධම්මක්ඛන්ධානි. རྒྱུ་ལ་འབྲས་བུའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་ཆོས་དེ་དག་སྡུག་བསྔལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ «ཀླན་ཀ་...ལ་སོགས་པ་...རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་» ཞེས་གསུངས་སོ། །«དོན་གཞན་» ཞེས་པ་ནི་ཀླན་ཀ་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ། །«མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་» ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་སྒོ་ནས་མཐར་ཕྱིན་པར་བྱས་ནས་ཏེ། དེ་ནི་ «བརྩམས་པ་» ཞེས་པ་འདི་དང་འབྲེལ་ལོ། །སྡོམ་གྱི་བསྡུ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ནི་ «བསྡུས་པ་» ཞེས་པའི་ཀློག་ཚུལ་འཐད་དེ། «བསྡུས་པ་ལས་» ཞེས་ནི་འབྲིའོ། །ཡང་ན་སྔ་མ་ནི་བསྡུས་པའི་དངོས་པོས་དངོས་པོའི་མཚན་ཉིད་ལ་གནས་གཞི་སྟེ། ཕྱི་མ་ནི་གཞི་ལ་འཇུག་གོ། །«སྡེ་སྣོད་ལ་སོགས་པ་» ཞེས་པ་ནི་སྡེ་སྣོད་དང་། ལུང་དང་། ཡན་ལག་དང་། ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ། ། තත්ථ අඞ්ගෙසු සුත්තඞ්ගමෙව න සම්භවති ‘‘සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණ’’න්ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; පාරා. අට්ඨ. 1.පඨමමහාසඞ්ගීතිකථා; ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා) වුත්තත්තා, මඞ්ගලසුත්තාදීනඤ්ච සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා ගාථාභාවතො ධම්මපදාදීනං විය, ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා සගාථකත්තා සගාථාවග්ගස්ස විය, තථා උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකපදෙසානන්ති? වුච්චතෙ – དེ་ལ་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས་མདོའི་ཡན་ལག་ཉིད་མི་འཐད་དེ། «ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པའི་མདོ་ནི་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་སྡེ་ཡིན་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་མེད་པའི་མདོ་ནི་ལུང་བསྟན་པའི་སྡེ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མདོའི་ཡན་ལག་ཏུ་བསྡུ་བར་མི་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེ་བཞིན་དུ་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་སྡེར་བསྡུ་བར་འགྱུར་རམ། དེ་བཞིན་དུ་སྡེ་གཉིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནམ་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། සුත්තන්ති [Pg.24] සාමඤ්ඤවිධි, විසෙසවිධයො පරෙ; සනිමිත්තා නිරුළ්හත්තා, සහතාඤ්ඤෙන නාඤ්ඤතො. (නෙත්ති. අට්ඨ. සඞ්ගහවාරවණ්ණනා); «མདོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤྱིའི་ཆོ་ག་སྟེ། གཞན་དག་ནི་བྱེ་བྲག་གི་ཆོ་གའོ། །རྒྱུ་དང་བཅས་ཤིང་གྲགས་པའི་ཕྱིར། གཞན་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ཏེ་གཞན་ལས་མིན་ནོ། །» සබ්බස්සපි හි බුද්ධවචනස්ස සුත්තන්ති අයං සාමඤ්ඤවිධි. තෙනෙවාහ ආයස්මා මහාකච්චායනො නෙත්තියං ‘‘නවවිධසුත්තන්තපරියෙට්ඨී’’ති (නෙත්ති. සඞ්ගහවාර). ‘‘එත්තකං තස්ස භගවතො සුත්තාගතං සුත්තපරියාපන්නං (පාචි. 1242) සකවාදෙ පඤ්ච සුත්තසතානී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. නිදානකථා; කථා. අට්ඨ. නිදානකථා) එවමාදි ච එතස්ස අත්ථස්ස සාධකං, තදෙකදෙසෙසු පන ගෙය්‍යාදයො විසෙසවිධයො තෙන තෙන නිමිත්තෙන පතිට්ඨිතත්තා. තථා හි ගෙය්‍යස්ස සගාථකත්තං තබ්භාවනිමිත්තං. ලොකෙපි හි සසිලොකං සගාථකං වා චුණ්ණියගන්ථං ‘‘ගෙය්‍ය’’න්ති වදන්ති. ගාථාවිරහෙ පන සති පුච්ඡං කත්වා විස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණස්ස. පුච්ඡාවිස්සජ්ජනඤ්හි බ්‍යාකරණන්ති වුච්චති. බ්‍යාකරණමෙව වෙය්‍යාකරණන්ති. སངས་རྒྱས་ཀྱི་བཀའ་ཐམས་ཅད་ལ་ཡང་ «མདོ་» ཞེས་པ་འདི་ནི་སྤྱིའི་ཆོ་ག་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ཚེ་དང་ལྡན་པ་མ་ཧཱ་ཀཱ་ཏྱཱ་ཡ་ནས་གདགས་པའི་བསྟན་བཅོས་ལས་ «ཡན་ལག་དགུའི་མདོའི་སྡེ་ཚོལ་བ་» ཞེས་གསུངས་སོ། །«བཅོམ་ལྡན་འདས་དེའི་མདོ་ལས་བྱུང་བ་དང་མདོར་གཏོགས་པ་འདི་ཙམ་དང་། རང་གི་སྨྲ་བ་ལ་མདོ་ལྔ་བརྒྱའོ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དོན་འདི་སྒྲུབ་བྱེད་ཡིན་ལ། དེའི་ཕྱོགས་གཅིག་རྣམས་ལ་ནི་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེ་བྲག་གི་ཆོ་ག་རྣམས་རྒྱུ་དེ་དང་དེས་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དེ། དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ནི་དེའི་དངོས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་ན་ཡང་ཚིགས་བཅད་དང་བཅས་པའམ་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྒྲུང་གི་གཞུང་ལ་ «དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་» ཞེས་སྨྲའོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་མེད་པར་གྱུར་ན་ནི་དྲི་བ་བྱས་ནས་ལན་འདེབས་པ་ཉིད་ནི་ལུང་བསྟན་པའི་སྡེའོ། །དྲི་བ་དང་ལན་འདེབས་པ་ནི་ལུང་བསྟན་པ་ཞེས་བྱའོ། །ལུང་བསྟན་པ་ཉིད་ནི་ལུང་བསྟན་པའི་སྡེའོ། ། එවං සන්තෙ සගාථකානම්පි පඤ්හවිස්සජ්ජනවසෙන පවත්තානං වෙය්‍යාකරණභාවො ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති වෙය්‍යාකරණාදිසඤ්ඤානං අනොකාසභාවතො ‘‘ගාථාවිරහෙ පන සතී’’ති විසෙසිතත්තා ච. තථා හි ධම්මපදාදීසු කෙවලං ගාථාබන්ධෙසු සගාථකත්තෙපි සොමනස්සඤාණමයිකගාථාපටිසංයුත්තෙසු ‘‘වුත්තඤ්හෙත’’න්තිආදිවචනසම්බන්ධෙසු අබ්භුතධම්මපටිසංයුත්තෙසු ච සුත්තවිසෙසෙසු යථාක්කමං ගාථාඋදානඉතිවුත්තකඅබ්භුතධම්මසඤ්ඤා පතිට්ඨිතා, තථා සතිපි ගාථාබන්ධභාවෙ භගවතො අතීතාසු ජාතීසු චරියානුභාවප්පකාසකෙසු ජාතකසඤ්ඤා. සතිපි පඤ්හවිස්සජ්ජනභාවෙ සගාථකත්තෙ ච කෙසුචි සුත්තන්තෙසු වෙදස්ස ලභාපනතො වෙදල්ලසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති එවං තෙන තෙන සගාථකත්තාදිනා නිමිත්තෙන තෙසු තෙසු සුත්තවිසෙසෙසු ගෙය්‍යාදිසඤ්ඤා පතිට්ඨිතාති විසෙසවිධයො සුත්තඞ්ගතො පරෙ ගෙය්‍යඞ්ගාදයො. යං පනෙත්ථ ගෙය්‍යඞ්ගාදිනිමිත්තරහිතං, තං සුත්තඞ්ගං විසෙසසඤ්ඤාපරිහාරෙන සාමඤ්ඤසඤ්ඤාය පවත්තනතොති. དེ་ལྟ་ན་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ཀྱང་དྲི་བ་དང་ལན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པས་ལུང་བསྟན་པའི་སྡེ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། ལུང་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་རྣམས་ལ་སྐབས་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། «ཚིགས་སུ་བཅད་པ་མེད་པར་གྱུར་ན་ནི་» ཞེས་བྱེ་བྲག་ཏུ་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཉིད་དེ། ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་སོགས་པ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་རྐྱང་པའི་གཞུང་རྣམས་ལ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། ཡིད་བདེ་བ་དང་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་འབྲེལ་བ་རྣམས་དང་། «འདི་སྐད་གསུངས་ཏེ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དང་འབྲེལ་བ་རྣམས་དང་། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་དང་འབྲེལ་བའི་མདོའི་བྱེ་བྲག་རྣམས་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་སྡེ་དང་། ཆེད་དུ་བརྗོད་པའི་སྡེ་དང་། འདི་ལྟ་བུ་བྱུང་བའི་སྡེ་དང་། རྨད་དུ་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་སྡེ་ཞེས་པའི་མིང་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འདས་པའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་སྤྱོད་པ་དང་མཐུ་གསལ་བར་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པའི་རབས་ཀྱི་སྡེ་ཞེས་པའི་མིང་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། དྲི་བ་དང་ལན་གྱི་རང་བཞིན་ཡིན་ཞིང་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཡིན་ཡང་མདོ་ཁ་ཅིག་ལས་དགའ་བ་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་རྒྱས་པའི་སྡེ་ཞེས་པའི་མིང་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་དེ་དང་དེས་མདོའི་བྱེ་བྲག་དེ་དང་དེ་དག་ལ་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གནས་པའི་ཕྱིར། མདོའི་ཡན་ལག་ལས་གཞན་པའི་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་ནི་བྱེ་བྲག་གི་ཆོ་ག་རྣམས་སོ། །འདི་ལ་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་དང་བྲལ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བྱེ་བྲག་གི་མིང་སྤངས་ནས་སྤྱིའི་མིང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་མདོའི་ཡན་ལག་གོ། ། නනු ච සගාථකං සුත්තං ගෙය්‍යං, නිග්ගාථකං සුත්තං වෙය්‍යාකරණන්ති සුත්තඞ්ගං න සම්භවතීති චොදනා තදවත්ථාති? න, සොධිතත්තා. සොධිතඤ්හි පුබ්බෙ ගාථාවිරහෙ සති පුච්ඡාවිස්සජ්ජනභාවො වෙය්‍යාකරණභාවස්ස නිමිත්තන්ති. යඤ්ච වුත්තං ‘‘ගාථාභාවතො මඞ්ගලසුත්තාදීනං සුත්තඞ්ගසඞ්ගහො න සියා’’ති, තං [Pg.25] න, නිරුළ්හත්තා. නිරුළ්හො හි මඞ්ගලසුත්තාදීසු සුත්තභාවො. න හි තානි ධම්මපදබුද්ධවංසාදයො විය ගාථාභාවෙන පඤ්ඤාතානි, කින්තු සුත්තභාවෙනෙව. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං සුත්තනාමකන්ති නාමග්ගහණං කතං. යං පන වුත්තං ‘‘සගාථකත්තා ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො වා සියා’’ති, තදපි නත්ථි. යස්මා සහතාඤ්ඤෙන. සහ ගාථාහීති සගාථකං, සහභාවො ච නාම අත්තතො අඤ්ඤෙන හොති, න ච මඞ්ගලසුත්තාදීසු ගාථාවිනිමුත්තො කොචි සුත්තප්පදෙසො අත්ථි, යො ‘‘සහ ගාථාහී’’ති වුච්චෙය්‍ය, න ච සමුදායො නාම කොචි අත්ථි. යදපි වුත්තං ‘‘උභතොවිභඞ්ගාදීසු සගාථකප්පදෙසානං ගෙය්‍යඞ්ගසඞ්ගහො සියා’’ති, තදපි න, අඤ්ඤතො. අඤ්ඤා එව හි තා ගාථා ජාතකාදිපරියාපන්නත්තා. අතො න තාහි උභතොවිභඞ්ගාදීනං ගෙය්‍යඞ්ගභාවොති එවං සුත්තාදීනං අඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤසඞ්කරාභාවො වෙදිතබ්බො. ཅི་ «ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པའི་མདོ་ནི་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་སྡེ་ཡིན་ལ། ཚིགས་སུ་བཅད་པ་མེད་པའི་མདོ་ནི་ལུང་བསྟན་པའི་སྡེ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་པས་མདོའི་ཡན་ལག་མི་འཐད་དོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་དེ་བཞིན་དུ་གནས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྔོན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་མེད་པར་གྱུར་ན་དྲི་བ་དང་ལན་གྱི་རང་བཞིན་ཉིད་ནི་ལུང་བསྟན་པའི་སྡེ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པར་རྣམ་པར་དག་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་ཡང་ «ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་མདོའི་ཡན་ལག་ཏུ་བསྡུ་བར་མི་འགྱུར་རོ་» ཞེས་...བཤད་པ་དེ་ཡང་མི་འཐད་དེ། གྲགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མདོ་ཉིད་དུ་གྲགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་ནི་ཆོས་ཀྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་སངས་རྒྱས་ཀྱི་གདུང་རབས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚིགས་སུ་བཅད་པའི་དངོས་པོས་ཤེས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་མདོ་ཉིད་དུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས་ «མདོའི་མིང་ཅན་» ཞེས་མིང་བཟུང་བར་བྱས་སོ། །གང་ཡང་ «ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིར་གྱི་ཕྱིར་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་ཡན་ལག་ཏུ་བསྡུ་བར་འགྱུར་རོ་» ཞེས་བཤད་པ་དེ་ཡང་མེད་དེ། གཞན་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ན་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པ་སྟེ། ལྷན་ཅིག་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བ་ནི་རང་ལས་གཞན་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ཡིན་ལ། བཀྲ་ཤིས་པའི་མདོ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས་ལོགས་སུ་གྱུར་པའི་མདོའི་ཆ་ཤས་གང་ཡང་མེད་དེ། གང་ལ་ «ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པ་» ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དང་། འདུས་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་ཡང་ «སྡེ་གཉིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དང་བཅས་པའི་ཆ་ཤས་རྣམས་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་ཡན་ལག་ཏུ་བསྡུ་བར་འགྱུར་རོ་» ཞེས་བཤད་པ་དེ་ཡང་མི་འཐད་དེ། གཞན་ལས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་དེ་དག་ནི་སྐྱེས་པའི་རབས་ལ་སོགས་པར་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་གཞན་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་སྡེ་གཉིས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དབྱངས་ཀྱིས་བསྙད་པའི་ཡན་ལག་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་བས། དེ་ལྟར་མདོ་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པ་མེད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ජිනසාසනං අභිධම්මො. පටිවිද්ධට්ඨානං පටිවෙධභූමි පටිවෙධාවත්ථා, පටිවෙධහෙතු වා. ‘‘සො එවං පජානාමි සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්ති (සං. නි. 5.11-12) වුත්තං. පාළියං පන ‘‘සො එවං පජානාමි මිච්ඡාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිතං. සම්මාදිට්ඨිපච්චයාපි වෙදයිත’’න්ති ආගතං (සං. නි. 5.11-12). පච්චයාදීහීති පච්චයසභාවවූපසමතදුපායාදීහි. පරවාදිචොදනං පත්වාති අට්ඨකථායං ආගතං පරවාදිචොදනං පත්වා. අධිග…පෙ… රූපෙනාති අධිගන්තබ්බො ච සො දෙසෙතබ්බො චාති අධිගන්තබ්බදෙසෙතබ්බො, සො එව ධම්මො, තදනුරූපෙන. එත්ථ ච යථාධම්මසාසනත්තා යථාධිගතධම්මදෙසනාභාවතො අභිධම්මස්ස අභිසම්බොධි අධිගමනිදානං. දෙසකාලාදියෙව දෙසනානිදානං. යං පන අට්ඨකථායං ‘‘දෙසනානිදානං යාව ධම්මචක්කප්පවත්තනා’’ති වුත්තං, තං අභිධම්මදෙසනාවිසෙසෙන ධම්මචක්කප්පවත්තනන්ති කත්වා වුත්තං. ධම්මචක්කප්පවත්තනසුත්තෙ වා දෙසිතෙහි අරියසච්චෙහි සකලාභිධම්මපදත්ථසඞ්ගහතො, පරමත්ථතො අභිධම්මභූතානං වා සම්මාදිට්ඨිආදීනං තත්ථ දෙසිතත්තා වුත්තං. තත්තකානංයෙව දෙසනාරුළ්හතාය අඩ්ඪඡක්කෙසු ජාතකසතෙසු පරිපාචනං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. න හි එත්තකාසු එව ජාතීසු පුඤ්ඤාදිසම්භාරසම්භරණං, කිං පන කාරණං එත්තකා එව ජාතියො දෙසිතාති? තදඤ්ඤෙසං අට්ඨුප්පත්තියා අභාවතො. རྒྱལ་བའི་བསྟན་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པའོ། །རྟོགས་པའི་གནས་ནི་རྟོགས་པའི་ས་དང་། རྟོགས་པའི་གནས་སྐབས་སམ། ཡང་ན་རྟོགས་པའི་རྒྱུའོ། །«ངས་འདི་ལྟར་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཀྱང་མྱོང་བར་ཤེས་སོ་» ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞུང་ལས་ནི་ «ངས་འདི་ལྟར་ལོག་པའི་ལྟ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཀྱང་མྱོང་བར་ཤེས་སོ། །ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་རྐྱེན་གྱིས་ཀྱང་མྱོང་བར་ཤེས་སོ་» ཞེས་འབྱུང་ངོ། །«རྐྱེན་ལ་སོགས་པས་» ཞེས་པ་ནི་རྐྱེན་གྱི་རང་བཞིན་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་དེའི་ཐབས་ལ་སོགས་པས་སོ། །«ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྩོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་» ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རྒོལ་བའི་རྩོད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་སོ། །«རྟོགས་པར་བྱ་བ་...ལ་སོགས་པ་...ཚུལ་གྱིས་» ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཡང་ཡིན་ལ་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡང་ཡིན་པས་ན་རྟོགས་པར་བྱ་ཞིང་བསྟན་པར་བྱ་བ་སྟེ། ཆོས་དེ་ཉིད་དང་མཐུན་པར་རོ། །འདི་ལ་ཆོས་བཞིན་དུ་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཇི་ལྟར་རྟོགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་མངོན་པའི་མངོན་པར་རྫོགས་པར་བྱང་ཆུབ་པ་ནི་རྟོགས་པའི་གླེང་གཞིའོ། །ཡུལ་དང་དུས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ནི་བསྟན་པའི་གླེང་གཞིའོ། །གང་ཡང་འགྲེལ་བཤད་ལས་ «བསྟན་པའི་གླེང་གཞི་ནི་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་བར་དུའོ་» ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ནི་ཆོས་མངོན་པ་བསྟན་པའི་བྱེ་བྲག་གིས་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བ་ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བའི་མདོ་ལས་བསྟན་པའི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཆོས་མངོན་པའི་ཚིག་གི་དོན་གྱི་བསྡུ་བ་མཐའ་དག་བྱས་པའི་ཕྱིར་རམ། དོན་དམ་པར་ཆོས་མངོན་པའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་ལས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །དེ་ཙམ་ཉིད་བསྟན་པར་གྲགས་པའི་ཕྱིར་སྐྱེས་པའི་རབས་ལྔ་བརྒྱ་དང་ཕྱེད་དང་དྲུག་པོ་རྣམས་སུ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྐྱེ་བ་འདི་ཙམ་ཁོ་ན་ལ་བསོད་ནམས་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་བསགས་པ་མ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་འདི་ཙམ་ཁོ་ན་བསྟན་ཞེ་ན། དེ་ལས་གཞན་པའི་གླེང་གཞི་མ་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། සුමෙධකථාවණ්ණනා སུ་མེ་དྷའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། උප්පන්නෙ [Pg.26] බුද්ධෙ තතො අත්තානං සෙය්‍යතො වා සදිසතො වා දහන්තො ඣානාභිඤ්ඤාහි පරිහායති, න තථා සුමෙධපණ්ඩිතො අට්ඨාසීති තස්ස ඣානාභිඤ්ඤාහි අපරිහානි දට්ඨබ්බා. තෙනෙවාහ ‘‘තාපසෙහි අසමො’’ති. යථා නිබ්බානං, අඤ්ඤං වා නිච්චාභිමතං අවිපරීතවුත්තිතාය සබ්බකාලං තථාභාවෙන ‘‘සස්සත’’න්ති වුච්චති, එවං බුද්ධානං වචනන්ති තස්ස සස්සතතා වුත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘අවිපරීතමෙවා’’ති. උපපාරමීආදිවිභාගෙන අනෙකප්පකාරතා. සමාදානාධිට්ඨානන්ති සමාදානස්ස අධිට්ඨානං පවත්තනං කරණන්ති අත්ථො. ඤාණතෙජෙනාති පාරමීපවිචයඤාණප්පභාවෙන. මහානුභාවඤ්හි තං ඤාණං බොධිසම්භාරෙසු අනාවරණං අනාචරියකං මහාබොධිසමුප්පත්තියා අනුරූපපුබ්බනිමිත්තභූතං. තථා හි තං මනුස්සපුරිසභාවාදිආධාරමෙව ජාතං. කායාදීසු අසුභසඤ්ඤාදිභාවෙන සුද්ධගොචරා. ‘‘අඤ්ඤථා’’ති පදස්ස පකරණපරිච්ඡින්නං අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ලීනතා’’ති ආහ. ලීනතාති ච සඞ්කොචො වීරියහානි වීරියාරම්භස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනාහ ‘‘එසා මෙ වීරියපාරමී’’ති. སངས་རྒྱས་བྱུང་བའི་ཚེ་དེ་ལས་བདག་ཉིད་མཆོག་གམ་མཚུངས་པར་འཛིན་པས་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ལས་ཉམས་པར་འགྱུར་ལ། མཁས་པ་ས་མེ་དྷ་ནི་དེ་ལྟར་མ་གནས་པས་ཁོང་གི་བསམ་གཏན་དང་མངོན་ཤེས་ལས་མི་ཉམས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་“དཀའ་ཐུབ་པ་རྣམས་དང་མི་མཚུངས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་མྱང་འདས་སམ་རྟག་པར་འདོད་པ་གཞན་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་གནས་པའི་ཕྱིར་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་དེ་ལྟ་བུའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་“རྟག་པ་”ཞེས་བྱ་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་གསུང་ནི་དེའི་རྟག་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཉེ་བའི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པ་དུ་མ་ཉིད་དོ། །“ཡང་དག་པར་བླངས་ཏེ་གནས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ལ་གནས་ཤིང་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཤེས་རབ་ཀྱི་གཟི་བརྗིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་འོད་ཟེར་གྱིས་སོ། །བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་ལ་སྒྲིབ་པ་མེད་པ་དང་། སློབ་དཔོན་མེད་པ་དང་། བྱང་ཆུབ་ཆེན་པོ་སྐྱེ་བའི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་སྔོན་གྱི་ལྟས་སུ་གྱུར་པའི་ཤེས་རབ་དེ་ནི་མཐུ་སྟོབས་ཆེན་པོ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་ནི་མི་དང་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་ཉིད་དུ་སྐྱེས་སོ། །ལུས་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་སྡུག་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྤྱོད་ཡུལ་རྣམ་པར་དག་པའོ། །“གཞན་དུ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་སྐབས་ཀྱིས་ཕྱེ་བའི་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི་“ཞུམ་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཞུམ་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པ་འདོད་པའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་ཉམས་ཤིང་འཁུམ་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་“འདི་ནི་བདག་གི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་ཕ་རོལ་ཏུ་ཕྱིན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། නිදානකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གླེང་གཞིའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 1. චිත්තුප්පාදකණ්ඩං ༡. སེམས་བསྐྱེད་པའི་སྐབས། තිකමාතිකාපදවණ්ණනා གསུམ་ཚན་གྱི་མ་མོའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1. තෙනාති [Pg.27] වෙදනාසද්දෙන. සබ්බපදෙහීති තීහි පදෙහි ලද්ධනාමො හොති අවයවධම්මෙනාපි සමුදායස්ස අපදිසිතබ්බතො යථා ‘‘සමං චුණ්ණ’’න්ති. චොදකො යථාධිප්පෙතමත්ථං අප්පටිපජ්ජමානො විභත්තිඅන්තස්සෙව පදභාවං සල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘නනු සුඛායා’’තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො ‘‘අධිප්පෙතප්පකාරත්ථගමකස්සා’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. තෙන ‘‘වාක්‍යං ඉධ පදන්ති වුත්ත’’න්ති දස්සෙති. හෙතුපදසහෙතුකපදාදීහීති ආදි-සද්දෙන නහෙතුපදඅහෙතුකපදහෙතුසම්පයුත්තපදානි හෙතුවිප්පයුත්තපදම්පි වා සඞ්ගණ්හාති. ༡. “དེས་”ཞེས་པ་ནི་ཚོར་བའི་སྒྲས་སོ། །“ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གསུམ་གྱིས་མིང་ཐོབ་པ་སཏེ། ཆ་ཤས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱིས་ཀྱང་འདུས་པ་ལ་བརྗོད་དུ་རུང་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན་“ཕྱེ་མ་མཉམ་པ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །རྒོལ་བས་འདོད་པའི་དོན་དེ་ལྟར་མ་རྟོགས་པར་རྣམ་དབྱེའི་མཐའ་ཅན་ཉིད་ཚིག་གི་དངོས་པོར་བཟུང་ནས་“བདེ་བ་ལ་མ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་“འདོད་པའི་རྣམ་པའི་དོན་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རང་གི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེས་ན་“འདིར་ངག་ནི་ཚིག་ཅེས་བཤད་དོ་”ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“རྒྱུའི་ཚིག་དང་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པས་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་དང་། རྒྱུ་མེད་པའི་ཚིག་དང་། རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཚིག་དང་། རྒྱུ་དང་མི་ལྡན་པའི་ཚིག་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། ། උභයෙකපදවසෙනාති උභයපදවසෙන හෙතුදුකසම්බන්ධො, එකපදවසෙන සහෙතුකදුකසම්බන්ධො. තථාති උභයෙකපදවසෙන. එත්ථ ච සහෙතුකහෙතුසම්පයුත්තදුකාතිආදිනා යථා හෙතුගොච්ඡකෙ පඨමදුකසම්බන්ධා දුතියතතියදුකා, පඨමදුකදුතියදුකසම්බන්ධා චතුත්ථඡට්ඨදුකා, පඨමදුකතතියදුකසම්බන්ධො පඤ්චමො දුකො, එවං ආසවගොච්ඡකාදීසුපීති නයං දස්සෙති. සක්කා හි ඉමිනාව නයෙන තෙසුපි දුකන්තරසම්බන්ධො විඤ්ඤාතුං, කෙවලං පන ආසවගොච්ඡකාදීසු දුතියදුකතතියදුකසම්බන්ධො ඔසානදුකො, කිලෙසගොච්ඡකෙ ච දුතියචතුත්ථදුකසම්බන්ධොති. ධම්මානං සාවසෙසනිරවසෙසභාවෙන තිකදුකානං සප්පදෙසනිප්පදෙසතා වුත්තාති යෙහි තිකදුකා සාවසෙසාති පදිස්සන්ති අපදිස්සන්ති, තෙ අසඞ්ගහිතධම්මාපදෙසො. එවං සති ‘‘අසඞ්ගහිතො’’ති විසෙසනං කිමත්ථියන්ති? එතස්සෙවත්ථස්ස පාකටකරණත්ථං දට්ඨබ්බං. අථ වා පදිස්සති එතෙන සමුදායොති පදෙසො, අවයවො. ‘‘සාමඤ්ඤජොතනා විසෙසෙ අවතිට්ඨතී’’ති යථාධිප්පෙතං විසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘අසඞ්ගහිතො’’ති ආහ. “གཉིས་དང་གཅིག་གི་ཚིག་གི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་རྒྱུའི་གཉིས་ཚན་གྱི་འབྲེལ་བ་དང་། ཚིག་གཅིག་གི་དབང་གིས་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་གཉིས་ཚན་གྱི་འབྲེལ་བའོ། །“དེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་གཉིས་དང་གཅིག་གི་ཚིག་གི་དབང་གིས་སོ། །འདིར་ཡང་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་དང་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པས་ཇི་ལྟར་རྒྱུའི་ཚོགས་པ་ལས་གཉིས་ཚན་དང་པོའི་འབྲེལ་བ་ལས་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་གཉིས་ཚན་དང་། གཉིས་ཚན་དང་པོ་དང་གཉིས་པའི་འབྲེལ་བ་ལས་བཞི་པ་དང་དྲུག་པའི་གཉིས་ཚན་དང་། གཉིས་ཚན་དང་པོ་དང་གསུམ་པའི་འབྲེལ་བ་ལས་ལྔ་པའི་གཉིས་ཚན་འབྱུང་བ་ལྟར། ཟག་པའི་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཚུལ་སྟོན་ཏོ། །ཚུལ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་ལའང་གཉིས་ཚན་གཞན་གྱི་འབྲེལ་བ་ཤེས་པར་ནུས་ཏེ། འོན་ཀྱང་ཟག་པའི་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་གཉིས་ཚན་གྱི་འབྲེལ་བ་ནི་མཐའི་གཉིས་ཚན་ཡིན་ལ། ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་པ་ལ་གཉིས་པ་དང་བཞི་པའི་གཉིས་ཚན་གྱི་འབྲེལ་བ་ཡིན་ནོ། །ཆོས་རྣམས་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་དང་ལྷག་མ་མེད་པའི་དངོས་པོས་གསུམ་ཚན་དང་གཉིས་ཚན་རྣམས་ཡུལ་དང་བཅས་པ་དང་ཡུལ་མེད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཏེ། གསུམ་ཚན་དང་གཉིས་ཚན་གང་དག་ལྷག་མ་དང་བཅས་པར་མཐོང་བ་དང་མི་མཐོང་བ་དེ་དག་ནི་མ་འདུས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ལོ། །དེ་ལྟ་ན་“མ་འདུས་པ་”ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། འདིས་འདུས་པ་མཐོང་བར་བྱེད་པས་ན་ཡུལ་ཏེ་ཆ་ཤས་སོ། །“སྤྱིར་སྟོན་པ་ནི་བྱེ་བྲག་ལ་གནས་སོ་”ཞེས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་བྱེ་བྲག་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི་“མ་འདུས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අනවජ්ජත්ථො අවජ්ජවිරහත්ථො. නාමං සඤ්ඤා, කිරියා කරණං, පයොජනං රථරථඞ්ගවිභාවනෙන තෙසං පකාරතො යොජනං. කුසෙන ඤාණෙන ලාතබ්බාති කුසලාති අයමත්ථො ඤාණසම්පයුත්තානං තාව හොතු, ඤාණවිප්පයුත්තානං කථන්ති ආහ ‘‘ඤාණවිප්පයුත්තානම්පී’’තිආදි. ඤාණවිප්පයුත්තාපි [Pg.28] හි ඤාණෙනෙව පවත්තියන්ති හිතසුඛහෙතුභූතාය පවත්තියා පඤ්ඤවන්තානං පටිපත්තිභාවතො. න හි අන්තරෙන යොනිසොමනසිකාරං කුසලුප්පත්ති අත්ථීති. ‘‘යදි කුසලස්ස උභයභාගගතං සංකිලෙසලවනං පාකටං සියා, කුසා විය ලුනන්තීති කුසලාති අයමත්ථො යුත්තො සියා’’ති කොචි වදෙය්‍යාති ආසඞ්කාය ආහ ‘‘සම්මප්පධානද්වයං වියා’’ති. “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དོན་”ནི་ཉེས་པ་དང་བྲལ་བའི་དོན་ཏོ། །མིང་ནི་འདུ་ཤེས་དང་། བྱ་བ་ནི་བྱེད་པ་དང་། དགོས་པ་ནི་ཤིང་རྟ་དང་ཤིང་རྟའི་ཡན་ལག་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་དེ་དག་གི་རྣམ་པ་ལས་སྦྱོར་བའོ། །“ཀུ་ཤ་སྟེ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བླང་བར་བྱ་བས་ན་དགེ་བའོ་”ཞེས་པའི་དོན་འདི་ནི་རེ་ཞིག་ཤེས་རབ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་ཡིན་ན། ཤེས་རབ་དང་མི་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “ཤེས་རབ་དང་མི་ལྡན་པ་རྣམས་ལའང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཤེས་རབ་དང་མི་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་རབ་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པར་བྱེད་དེ། ཕན་པ་དང་བདེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འཇུག་པ་ལ་ཤེས་རབ་ཅན་རྣམས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པར་དགེ་བ་སྐྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“གལ་ཏེ་དགེ་བའི་ཕྱོགས་གཉིས་སུ་གཏོགས་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་བཅད་པ་གསལ་བར་གྱུར་ན། ཀུ་ཤ་བཞིན་དུ་གཅོད་པས་ན་དགེ་བའོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་རིགས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲ་བར་འགྱུར་སྙམ་པའི་དོགས་པ་ལ། “ཡང་དག་པར་སྤོང་བ་གཉིས་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། න චාතිආදිනා ‘‘සභාවං ධාරෙන්තී’’ති එත්ථ පරමත්ථතො කත්තුකම්මස්ස ච භෙදො නත්ථි, කප්පනාසිද්ධො එව පන භෙදොති දස්සෙති. තත්ථ නාමවසෙන විඤ්ඤාතාවිඤ්ඤාතෙති යෙසං ‘‘ධම්මා’’ති ඉමිනා පරියායෙන අවිඤ්ඤාතා සභාවා, ‘‘සභාවං ධාරෙන්තී’’ති ඉමිනා ච පරියායෙන විඤ්ඤාතා, තෙසං වසෙන එවං වුත්තං. එත්ථ ච පඨමො අත්ථො සඞ්ඛතාසඞ්ඛතධම්මවසෙන වුත්තො, දුතියො සඞ්ඛතවසෙන, තතියො සඞ්ඛතාසඞ්ඛතපඤ්ඤත්තිධම්මවසෙනාති දට්ඨබ්බං. “མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་“རང་བཞིན་འཛིན་པ་”ཞེས་པ་འདིར་དོན་དམ་པར་བྱེད་པ་པོ་དང་བྱ་བའི་དབྱེ་བ་མེད་ཀྱང་། རྣམ་པར་རྟོག་པས་གྲུབ་པའི་དབྱེ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་མིང་གི་དབང་གིས་ཤེས་པ་དང་མ་ཤེས་པ་ནི། གང་དག་ལ་“ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་འདིས་རང་བཞིན་མ་ཤེས་པ་དང་། “རང་བཞིན་འཛིན་པ་”ཞེས་པའི་རྣམ་གྲངས་འདིས་ཤེས་པ་དེ་དག་གི་དབང་གིས་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་དོན་དང་པོ་ནི་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། གཉིས་པ་ནི་འདུས་བྱས་ཀྱི་དབང་གིས་དང་། གསུམ་པ་ནི་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་དང་བཏགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། ། කුසලපටිසෙධනං කුසලාභාවො එව. අභාවො හි සත්තාපටිසෙධොති. ධම්මොති සභාවධම්මො. අකුසලවචනෙන න කොචි අත්ථො සභාවධම්මස්ස අබොධකත්තාති අධිප්පායො. අථ සියා අකුසලවචනෙන කොචි අත්ථො අසභාවධම්මබොධකත්තෙපි ‘‘පඤ්ඤත්තිධම්මා’’තිආදීසු විය, එවං සති ‘‘අනබ්‍යාකතා’’ති ච වත්තබ්බං සියා, තතො චායං චතුක්කො ආපජ්ජති, න තිකො. තස්මාති යස්මා දුකචතුක්කභාවො අනබ්‍යාකතවොහාරො ච නත්ථි, සො ච වුත්තනයෙන අභාවමත්තවචනෙ ආපජ්ජති, තස්මා. සභාවධාරණාදීති ආදි-සද්දෙන ‘‘ධාරීයන්ති පච්චයෙහී’’ති අයමත්ථො සඞ්ගහිතො. ඤෙය්‍යපරියායෙන පන ධම්ම-සද්දෙනායං දොසොති නනු අඤෙය්‍යපරියායෙපි ධම්ම-සද්දෙ න කොචි දොසොති? න, වුත්තදොසානතිවත්තනතො. དགེ་བ་བཀག་པ་ནི་དགེ་བ་མེད་པ་ཉིད་དོ། །མེད་པ་ནི་ཡོད་པ་བཀག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །ཆོས་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་སོ། །མི་དགེ་བའི་ཚིག་གིས་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་མི་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་དོན་ཅིའང་མེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའོ། །གལ་ཏེ་མི་དགེ་བའི་ཚིག་གིས་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ལའང་“བཏགས་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དོན་ཅུང་ཟད་ཡོད་པར་གྱུར་ན། དེ་ལྟ་ན་“ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱ་དགོས་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ལས་འདི་ནི་བཞི་ཚན་དུ་འགྱུར་གྱི་གསུམ་ཚན་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་གཉིས་ཚན་དང་བཞི་ཚན་གྱི་དངོས་པོ་དང་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཐ་སྙད་མེད་ལ། དེ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མེད་པ་ཙམ་བརྗོད་པ་ལ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“རང་བཞིན་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པས་“རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པའི་དོན་འདི་བསྡུས་སོ། །ཤེས་བྱའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ལ་སྐྱོན་འདི་ཡོད་ན། ཤེས་བྱ་མ་ཡིན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་ལ་སྐྱོན་ཅིའང་མེད་དམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། བཤད་པའི་སྐྱོན་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། පාරිසෙසෙනාති එත්ථ නනු අයමකාරො න-අත්ථත්තයස්සෙව ජොතකො, අථ ඛො ‘‘අහෙතුකා ධම්මා, අභික්ඛුකො ආවාසො’’ති තංයොගනිවත්තියා, ‘‘අප්පච්චයා ධම්මා’’ති තංසම්බන්ධිභාවනිවත්තියා. පච්චයුප්පන්නඤ්හි පච්චයසම්බන්ධීති අප්පච්චයුප්පන්නත්තා අසම්බන්ධිතා එත්ථ ජොතීයති. ‘‘අනිදස්සනා ධම්මා’’ති තංසභාවනිවත්තියා. නිදස්සනඤ්හි දට්ඨබ්බතා. අථ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං නිදස්සනං, තග්ගය්හභාවනිවත්තියා, තථා ‘‘අනාසවා ධම්මා’’ති. ‘‘අප්පටිඝා ධම්මා අනාරම්මණා ධම්මා’’ති තංකිච්චනිවත්තියා. ‘‘අරූපිනො ධම්මා අචෙතසිකා [Pg.29] ධම්මා’’ති තබ්භාවනිවත්තියා. තදඤ්ඤතා හි එත්ථ පකාසීයති. ‘‘අමනුස්සො’’ති තබ්භාවමත්තනිවත්තියා. මනුස්සත්තමත්තං නත්ථි අඤ්ඤං සමානන්ති සදිසතා හෙත්ථ සූචියති. ‘‘අසමණො සමණපටිඤ්ඤො අපුත්තො’’ති තංසම්භාවනගුණනිවත්තියා. ගරහා හි එත්ථ ඤායති. ‘‘කච්චි නු භොතො අනාමයා, අනුදරා කඤ්ඤා’’ති තදප්පභාවනිවත්තියා. ‘‘අනුප්පන්නා ධම්මා’’ති තංසදිසභාවනිවත්තියා. අතීතානඤ්හි උප්පන්නපුබ්බත්තා උපාදිධම්මානඤ්ච පච්චයෙකදෙසනිප්ඵත්තියා ආරද්ධුප්පාදභාවතො කාලවිනිමුත්තස්ස ච විජ්ජමානත්තා උප්පන්නානුකූලතා, පගෙව පච්චුප්පන්නානන්ති තබ්බිධුරභාවො එත්ථ විඤ්ඤායති. ‘‘අසෙක්ඛා ධම්මා’’ති තදපරියොසානනිවත්තියා. තංනිට්ඨානඤ්හෙත්ථ පකාසීයතීති එවමනෙකෙසං අත්ථානං ජොතකො, තත්ථ කිං වුච්චතෙ අත්ථද්වයමෙව වත්වා පාරිසෙසෙනාති? ඉතරෙසං එත්ථ සුවිදූරභාවතො. න හි කුසලවිප්පයුත්තාදීනං ධම්මානං අකුසලභාවො යුජ්ජති. “ལྷག་མས་”ཞེས་པ་འདིར་ཨ་ཡིག་འདི་ནི་མེད་པའི་དོན་གསུམ་ཁོ་ན་སྟོན་པ་མ་ཡིན་ནམ། འོན་ཀྱང་“རྒྱུ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། དགེ་སློང་མེད་པའི་གནས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་ལྡན་པ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་དང་། “རྐྱེན་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ནི་རྐྱེན་གྱི་འབྲེལ་བ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྐྱེན་ལས་མ་སྐྱེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་འབྲེལ་བ་མེད་པ་འདིར་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །“བསྟན་དུ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་རང་བཞིན་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །བསྟན་པ་ནི་བལྟ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་བསྟན་པ་སྟེ། དེས་གཟུང་བའི་དངོས་པོ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ཟག་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པའོ། །“ཐོགས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། དམིགས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་བྱ་བ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་དངོས་པོ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལས་གཞན་པ་ཉིད་ནི་འདིར་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །“མི་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་དངོས་པོ་ཙམ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །མི་ཉིད་ཙམ་མེད་པར་གཞན་མཚུངས་པ་ཉིད་ནི་འདིར་སྟོན་ཏོ། །“དགེ་སྦྱོང་མ་ཡིན་པར་དགེ་སྦྱོང་དུ་ཁས་ཆེ་བ་དང་། བུ་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་འབྱུང་བའི་ཡོན་ཏན་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྨད་པ་ནི་འདིར་ཤེས་སོ། །“ཉེ་བར་འཚེ་བ་མེད་དམ། ལྟོ་བ་མེད་པའི་བུ་མོ་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་མཐུ་མེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དང་མཚུངས་པའི་དངོས་པོ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདས་པ་རྣམས་ནི་སྔོན་སྐྱེས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་རྐྱེན་གྱི་ཆ་ཤས་གྲུབ་པས་སྐྱེ་བ་བརྩམས་པའི་ཕྱིར་དང་། དུས་ལས་གྲོལ་བ་ཡང་ཡོད་པའི་ཕྱིར་སྐྱེ་བ་དང་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ཉིད་དེ། ད་ལྟར་བྱུང་བ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཏེ། དེ་དང་བྲལ་བའི་དངོས་པོ་ནི་འདིར་ཤེས་སོ། །“མི་སློབ་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་མ་རྫོགས་པ་ལྡོག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་མཐར་ཐུག་པ་ནི་འདིར་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ལྟར་དོན་དུ་མའི་སྟོན་བྱེད་ཡིན་ན། དེ་ལ་ཅིའི་ཕྱིར་དོན་གཉིས་ཁོ་ན་བཤད་ནས་ལྷག་མས་ཞེས་བརྗོད་ཅེ་ན། གཞན་རྣམས་འདིར་ཤིན་ཏུ་རིང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དགེ་བ་དང་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་མི་དགེ་བའི་དངོས་པོར་མི་རིགས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། අකුසලසද්දස්ස උච්චාරණානන්තරං විනෙය්‍යානං කුසලපටිපක්ඛභූතෙ අත්ථෙ පටිපත්තිභාවතො තත්ථ නිරුළ්හතා දට්ඨබ්බා. ‘‘විරුද්ධසභාවත්තා’’ති වුත්තං කිච්චවිරොධාදීනම්පි තදන්තොගධත්තා, විරුද්ධසභාවත්තෙපි විනාසකවිනාසිතබ්බභාවො කුසලාකුසලෙසු නියතොති දස්සෙතුං ‘‘තප්පහෙය්‍යභාවතො’’ති ආහ. ඉතරථා කුසලානම්පි අකුසලෙහි පහාතබ්බභාවෙ අච්චන්තං සමුච්ඡින්නකුසලමූලත්තා අපායපූරකා එව සත්තා සියුං. යං පන ‘‘ධම්මාපි වො, භික්ඛවෙ, පහාතබ්බා’’ති (ම. නි. 1.240) වුත්තං, තං ‘‘රූපං, භික්ඛවෙ, න තුම්හාකං, තං පජහථා’’තිආදීසු (සං. නි. 3.33) විය තදාරම්මණසංකිලෙසප්පහානවසෙන පරියායෙන වුත්තං. යථාහ ‘‘න හි කුසලා අකුසලෙහි පහාතබ්බා’’ති (ධ. ස. මූලටී 1). མི་དགེ་བའི་སྒྲ་བརྗོད་མ་ཐག་ཏུ་གདུལ་བྱ་རྣམས་དགེ་བའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་དོན་ལ་རྟོགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དེ་ལ་གྲགས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“འགལ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་པ་ནི་བྱ་བ་འགལ་བ་ལ་སོགས་པའང་དེའི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར་དང་། འགལ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཡིན་ཡང་འཇིག་པར་བྱེད་པ་དང་འཇིག་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་ངེས་སོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར་“དེ་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་དུ་ན་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ན། དགེ་བའི་རྩ་བ་ཤིན་ཏུ་ཆད་པའི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་རྣམས་ངན་སོང་ཁོ་ན་སྐོང་བར་བྱེད་པར་འགྱུར་རོ། །གང་ཡང་“དགེ་སློང་དག་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཁྱེད་ཀྱིས་སྤང་བར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ནི། “དགེ་སློང་དག་གཟུགས་ནི་ཁྱེད་ཀྱི་མ་ཡིན་པས་དེ་སྤོངས་ཤིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དེའི་དམིགས་པའི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བའི་དབང་གིས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ་“དགེ་བ་རྣམས་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། ། ඵස්සාදිවචනෙහි තංනිද්දෙසභූතෙහි. තබ්බචනීයභාවෙනාති තෙහි ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා ධම්මා’’තිආදිවචනෙහි අභිධෙය්‍යභාවෙන. යථා අනවජ්ජසුඛවිපාකාදිඅත්ථා කුසලාදිවචනෙහි, එවං අවිපාකත්ථා අබ්‍යාකතවචනෙන බොධිතා එවාති ආහ ‘‘අබ්‍යාකතවචනෙනෙව චා’’ති. කාරණං අවත්වාති ඉධ වුත්තභාවෙන අනුවත්තමානත්තාති කාරණං අවත්වා. අඤ්ඤා…පෙ… නිවාරෙතබ්බොති එතෙන කුසලාකුසලසද්දා විය කුසලාකුසලසභාවානං [Pg.30] තදුභයවිපරීතසභාවානං ධම්මානං අබ්‍යාකතසද්දො බොධකොති දස්සෙති. න හි අවිපාකවචනං වුත්තං, අකුසලවචනඤ්ච අවුත්තං. යතො අවිපාකවචනස්ස අධිකතභාවො අකුසලස්ස ච තබ්බචනීයභාවෙන අකථිතභාවො සියා, තස්මා න අකුසලානං අබ්‍යාකතතාති අයං අකුසලානං අනබ්‍යාකතභාවෙ යොජනා. “རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་སྟོན་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“དེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་“བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དེ་དག་གིས་བརྗོད་བྱ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་བསྟན་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་ཡིན་པའི་དོན་རྣམས་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཚིག་གིས་རྟོགས་པར་བྱས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་“ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྒྱུ་མ་བཤད་པར་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་བཤད་པའི་དངོས་པོས་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཕྱིར་རྒྱུ་མ་བཤད་པའོ། །“གཞན་ནི་...ལྷག་མ...བཟློག་པར་བྱའོ་”ཞེས་པས་འདིས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་དང་དེ་གཉིས་ལས་བཟློག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་སྒྲས་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་བཤད་ལ་མི་དགེ་བའི་ཚིག་མ་བཤད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་གི་ལྷག་པ་ཉིད་དང་མི་དགེ་བ་ནི་དེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་མ་བཤད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་མི་དགེ་བ་རྣམས་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་མ་ཡིན་པའི་སྦྱོར་བའོ། ། තං පරිහරිතුන්ති අබ්‍යාකතනිවත්තනමාහ. යදි එවං ‘‘සුඛවිපාකානවජ්ජා’’ති වත්තබ්බං. අනවජ්ජා හි බ්‍යභිචාරිතාය විසෙසිතබ්බාති? න, සුඛවිපාකවචනස්ස විසෙසනභාවෙන අග්ගහිතත්තා. සුඛවිපාකවචනෙන හි කුසලභාවෙ සමත්තො විඤ්ඤායති, අනවජ්ජවචනං පනෙත්ථ කුසලානං අගරහිතබ්බතාසඞ්ඛාතං කඤ්චි විසෙසමාහ. තෙනෙව ච තස්ස විසෙසනභාවෙන වුත්තස්ස පවත්තිසුඛතාදිදස්සනභාවං සයමෙව වක්ඛතීති. මනොසමාචාරවිසෙසභූතා ඵලධම්මා විසෙසෙන පටිප්පස්සද්ධාවජ්ජා නාම හොන්තීති සමාචාරත්තයවසෙන තස්මිං සුත්තෙ අනවජ්ජධම්මානං වුත්තත්තා ච තෙ අනවසෙසතො සඞ්ගහෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘විරහිතාවජ්ජමත්තා’’ති වුත්තං. අවජ්ජවිනාසනභාවො දස්සිතො කණ්හසුක්කධම්මානං වජ්ඣඝාතකභාවස්ස නියතත්තා. සවිපාකතා විපාකධම්මතා. සුඛො විපාකො එතෙසන්ති සුඛවිපාකාති ඉමිනා සමාසෙන කුසලානං සුඛවිපාකවන්තතා වුත්තා. සා ච නෙසං න තංසමඞ්ගිතාය අසහවත්තනතොති තදුප්පාදනසමත්ථතාති විඤ්ඤායතීති වුත්තං ‘‘සුඛවිපාකවිපච්චනසභාවං දස්සෙතී’’ති. යුත්තමෙතන්ති පරමත්ථතො භෙදාභාවෙපි යථාවුත්තවචනවචනීයභාවසඞ්ඛාතො භෙදො තස්මිං අභිධෙය්‍යත්ථභූතෙ වත්ථුස්මිං උපචාරෙන හොතීති යුත්තමෙත්ථ ලක්ඛණලක්ඛිතබ්බභාවෙන භෙදවචනං. භවති හි සද්දත්ථවිසෙසමත්තෙනපි අභින්නෙ වත්ථුස්මිං භෙදවචනං යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. དེ་སྤང་བའི་ཕྱིར་ལུང་མ་བསྟན་བཟློག་པ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། 'བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་'ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ནི་འཁྲུལ་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་དགོས་སོ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚིག་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོར་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚིག་གིས་ནི་དགེ་བའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་ཤེས་ལ། འདིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཚིག་གིས་ནི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྨད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་དུ་བགྲང་བའི་ཁྱད་པར་འགའ་ཞིག་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོར་གསུངས་པ་དེས་འཇུག་པའི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟོན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་རང་གིས་གསུང་བར་འགྱུར་རོ། །ཡིད་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པའི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཁྱད་པར་དུ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཅན་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་དང་། ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་མདོ་དེར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་མ་ལུས་པར་བསྡུས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'ཁ་ན་མ་ཐོ་བའི་ཚད་དང་བྲལ་བ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆོས་ནག་པོ་དང་དཀར་པོ་རྣམས་གསོད་པ་དང་གསོད་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ངེས་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ། །རྣམ་སྨིན་དང་བཅས་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ། །འདི་དག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བདེ་བ་ཡིན་པས་ན་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེ། ཚིག་སྡུད་འདིས་དགེ་བ་རྣམས་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །དེ་ཡང་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་དེ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་མ་ཡིན་གྱི། དེ་བསྐྱེད་པར་ནུས་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་སྟོན་ཏོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'འདི་ནི་རིགས་པ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་པ་ནི། དོན་དམ་པར་དབྱེར་མེད་ཀྱང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བརྗོད་བྱ་དང་རྗོད་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོར་བགྲང་བའི་དབྱེ་བ་དེ། བརྗོད་བྱའི་དོན་དུ་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་དེ་ལ་ཉེ་བར་བཏགས་པས་ཡོད་པའི་ཕྱིར། འདིར་མཚན་ཉིད་དང་མཚོན་བྱའི་དངོས་པོའི་དབྱེ་བའི་ཚིག་ནི་རིགས་པ་ཉིད་དོ། །སྒྲ་དང་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་ཙམ་གྱིས་ཀྱང་དབྱེར་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་དབྱེ་བའི་ཚིག་འབྱུང་སྟེ། དཔེར་ན། 'རྡོ་བུའི་ལུས་'ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ། ། විනාපි භාවාභිධායිනා සද්දෙන භාවප්පධානො නිද්දෙසො හොතීති වුත්තං ‘‘අනවජ්ජවචනෙන අනවජ්ජත්තං ආහා’’ති. එවඤ්චෙත්ථ පදවිග්ගහො ගහෙතබ්බො – න අවජ්ජං අනවජ්ජං, අවජ්ජපටිපක්ඛතාය අගරහිතබ්බසභාවො. සුඛො විපාකො අස්සාති සුඛවිපාකං, සුඛවිපාකවිපච්චනසමත්ථතා. අනවජ්ජඤ්ච තං සුඛවිපාකඤ්චාති අනවජ්ජසුඛවිපාකං, තං ලක්ඛණං එතෙසන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා. අථ වා පුබ්බෙ විය අනවජ්ජං, විපච්චනං විපාකො, සුඛස්ස විපාකො සුඛවිපාකො, අනවජ්ජඤ්ච සුඛවිපාකො [Pg.31] ච අනවජ්ජසුඛවිපාකං එකත්තවසෙන. තං ලක්ඛණං එතෙසන්ති අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණා. කිං පනෙත්ථ කාරණං පදද්වයපරිග්ගහෙ, නනු එකෙනෙව පදෙන ඉට්ඨප්පසිද්ධි. යදිපි ‘‘අවජ්ජරහිතං අනවජ්ජ’’න්ති ඉමස්මිං පන පක්ඛෙ අබ්‍යාකතනිවත්තනත්ථං සුඛවිපාකග්ගහණං කත්තබ්බං සියා, සුඛවිපාකග්ගහණෙ පන කතෙ අනවජ්ජග්ගහණං න කත්තබ්බමෙව. ‘‘අවජ්ජපටිපක්ඛා අනවජ්ජා’’ති එතස්මිං පන පක්ඛෙ සුඛවිපාකග්ගහණඤ්චාති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘තත්ථ අනවජ්ජවචනෙනා’’තිආදි. තෙන පවත්තිසුඛසුඛවිපාකතාඅත්තසුද්ධිවිසුද්ධවිපාකතාඅකුසලඅබ්‍යාකතසභාවනිවත්තිරසපච්චුපට්ඨානපදට්ඨානවිසෙසදීපනතො එවං විපුලප්පයොජනත්ථො පදද්වයපරිග්ගහොති දස්සෙති. සුඛ-සද්දස්ස ඉට්ඨපරියායතා විය ‘‘නිබ්බානපරමං සුඛං (ධ. ප. 203-204), සුඛා විරාගතා ලොකෙ (උදා. 11), තෙසං වූපසමො සුඛො’’තිආදීසු (දී. නි. 2.221, 272) සඞ්ඛාරදුක්ඛූපසමපරියායතාපි විජ්ජති, තංඅවිපාකතාය පන ඉධ සුඛවිපාකභාවො න සක්කා වත්තුන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘සඞ්ඛා…පෙ… නත්ථී’’ති. ඉදං වුත්තං හොති – තෙභූමකකුසලානම්පි විවට්ටසන්නිස්සයභාවෙන පවත්තිසභාවත්තා කිඤ්චාපි සබ්බෙ කුසලා සඞ්ඛාරදුක්ඛූපසමසුඛනිප්ඵාදකා සම්භවන්ති, යථාවුත්තසුඛස්ස පන අවිපාකභාවතො න එතෙන පදෙන කුසලානං සුඛවිපාකතා සම්භවතීති. විපක්කභාවමාපන්නෙසු අරූපධම්මෙසු නිරුළ්හත්තා විපාක-සද්දස්ස ‘‘යදි පනා’’ති සාසඞ්කං වදති. དངོས་པོ་བརྗོད་པའི་སྒྲ་མེད་པར་ཡང་དངོས་པོ་གཙོ་བོར་སྟོན་པའི་བསྟན་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཚིག་གིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ནི་འདི་ལྟར་བཟུང་བར་བྱ་སྟེ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མ་ཡིན་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་སྟེ། ཁ་ན་མ་ཐོ་བའི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སྨད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །འདིའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བདེ་བ་ཡིན་པས་ན་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེ། བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམ་པར་སྨིན་པར་བྱེད་ནུས་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ལ་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡང་ཡིན་པས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེ། དེ་དག་གི་མཚན་ཉིད་དེ་ཡིན་པས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །ཡང་ན་སྔ་མ་བཞིན་དུ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་དང་། བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེ་གཅིག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །དེ་དག་གི་མཚན་ཉིད་དེ་ཡིན་པས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ། །འདིར་ཚིག་གཉིས་འཛིན་པ་ལ་རྒྱུ་ཅི་ཞིག་ཡོད་དེ། ཚིག་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པའི་དོན་གྲུབ་པ་མ་ཡིན་ནམ། གལ་ཏེ་ 'ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བྲལ་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་'ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱོགས་འདི་ལ་ནི། ལུང་མ་བསྟན་བཟློག་པའི་ཕྱིར་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བཟུང་བར་བྱ་དགོས་ལ། བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བཟུང་བར་བྱས་ན་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་བཟུང་བར་མི་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །'ཁ་ན་མ་ཐོ་བའི་གཉེན་པོ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་'ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱོགས་འདི་ལ་ནི་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྩོད་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། 'དེ་ལ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཚིག་གིས་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ན་འཇུག་པའི་བདེ་བ་དང་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དང་། བདག་ཉིད་རྣམ་པར་དག་པ་དང་རྣམ་པར་དག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དང་། མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་རང་བཞིན་བཟློག་པ་དང་། བྱེད་པ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུའི་ཁྱད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། འདི་ལྟར་ཕན་ཡོན་རྒྱ་ཆེན་པོའི་དོན་དུ་ཚིག་གཉིས་འཛིན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །བདེ་བའི་སྒྲ་ནི་འདོད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པ་བཞིན། 'མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་བདེ་བ་མཆོག་ཡིན་ནོ། །འཇིག་རྟེན་ན་འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་ནི་བདེ་བའོ། །དེ་དག་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་བདེ་བའོ། །'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་རྣམ་གྲངས་སུ་ཡང་ཡོད་དེ། དེ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འདིར་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'འདུ་བྱེད་...པེ་...མེད་དོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། ཁམས་གསུམ་པའི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱང་འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་རྟེན་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དགེ་བ་ཐམས་ཅད་འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་བདེ་བ་བསྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཡང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བདེ་བ་དེ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཚིག་འདིས་དགེ་བ་རྣམས་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་གྲགས་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྒྲ་ནི་ 'གལ་ཏེ་ཡང་'ཞེས་དོགས་པ་དང་བཅས་པར་གསུངས་སོ། ། යථාසම්භවන්ති සහ අවජ්ජෙනාති සාවජ්ජා, ගරහිතබ්බභාවයුත්තා. තෙන නෙසං ගරහිතබ්බසභාවං දස්සෙති. අඤ්ඤෙපි අත්ථි දුක්ඛභාවෙන ගරහිතබ්බසභාවා අකුසලවිපාකාති සාවජ්ජවචනමත්තෙන තෙසම්පි අකුසලතාපත්තිදොසං දිස්වා තං පරිහරිතුං දුක්ඛවිපාකවචනමාහ. අවජ්ජ-සද්දො වා රාගාදීසු එකන්තාකුසලෙසු නිරුළ්හොති තංසහවත්තිධම්මානං එව සාවජ්ජභාවෙ කුසලාබ්‍යාකතෙහි අකුසලානං විසෙසො සාවජ්ජවචනෙනෙව දස්සිතො. අබ්‍යාකතෙහි පන විසිට්ඨං කුසලාකුසලානං සාධාරණං සවිපාකතාලක්ඛණන්ති තස්මිං ලක්ඛණෙ විසෙසදස්සනත්ථං දුක්ඛවිපාකලක්ඛණං වුත්තං. ඉතො පරං ‘‘දුක්ඛො විපාකො එතෙසන්ති දුක්ඛවිපාකා’’තිආදිනා සුඛවිපාකඅනවජ්ජකුසලපදානං ඨානෙ දුක්ඛවිපාකසාවජ්ජඅකුසලපදානි ඨපෙත්වා යථාවුත්තනයෙන අත්ථො වෙදිතබ්බො[Pg.32]. යොජනා ච සාවජ්ජවචනෙන අකුසලානං පවත්තිදුක්ඛතං දස්සෙති, දුක්ඛවිපාකවචනෙන විපාකදුක්ඛතං. පුරිමඤ්හි අත්තනො පවත්තිසභාවවසෙන ලක්ඛණවචනං, පච්ඡිමං කාලන්තරෙ විපාකුප්පාදනසමත්ථතායාති. තථා පුරිමෙන අකුසලානං අවිසුද්ධසභාවතං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන අවිසුද්ධවිපාකතං. පුරිමෙන ච අකුසලෙ කුසලසභාවතො නිවත්තෙති, පච්ඡිමෙන අබ්‍යාකතසභාවතො සවිපාකත්තදීපකත්තා පච්ඡිමස්ස. පුරිමෙන වා අවජ්ජවන්තතාදස්සනතො කිච්චට්ඨෙන රසෙන අනත්ථජනනරසතං දස්සෙති, පච්ඡිමෙන සම්පත්තිඅත්ථෙන අනිට්ඨවිපාකරසතං. පුරිමෙන ච උපට්ඨානාකාරට්ඨෙන පච්චුපට්ඨානෙන සංකිලෙසපච්චුපට්ඨානතං, පච්ඡිමෙන ඵලට්ඨෙන දුක්ඛවිපාකපච්චුපට්ඨානතං. පුරිමෙන ච අයොනිසොමනසිකාරං අකුසලානං පදට්ඨානං පකාසෙති. තතො හි තෙ සාවජ්ජා ජාතාති. පච්ඡිමෙන අකුසලානං අඤ්ඤෙසං පදට්ඨානභාවං විභාවෙති. තෙ හි දුක්ඛවිපාකස්ස කාරණං හොතීති. එත්ථ ච දුක්ඛ-සද්දො අනිට්ඨපරියායවචනන්ති වෙදිතබ්බං. අනිට්ඨචතුක්ඛන්ධවිපාකා හි අකුසලා, න දුක්ඛවෙදනාවිපාකාව. විපාක-සද්දස්ස ඵලපරියායභාවෙ පන නිස්සන්දවිපාකෙන අනිට්ඨරූපෙනපි දුක්ඛවිපාකතා යොජෙතබ්බා. විපාකධම්මතාපටිසෙධවසෙන අබ්‍යාකතානං අවිපාකලක්ඛණාති ලක්ඛණං වුත්තන්ති තදත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අවිපාකාරහසභාවා’’ති ආහ. එවංපකාරානන්ති අභිඤ්ඤාදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པས་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་སྟེ། སྨད་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་དང་ལྡན་པའོ། །དེས་ན་དེ་དག་གི་སྨད་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ། །གཞན་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་དངོས་པོས་སྨད་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་མི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་ཡོད་པས། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་ཙམ་གྱིས་དེ་དག་ཀྱང་མི་དགེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཉེས་པ་མཐོང་ནས། དེ་སྤང་བའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚིག་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བའི་སྒྲ་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་གཏན་ནས་མི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་གྲགས་པས། དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་ཆོས་རྣམས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ལ། དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ལས་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་བསྟན་ཏོ། །ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་རྣམ་སྨིན་དང་བཅས་པའི་མཚན་ཉིད་དེ། མཚན་ཉིད་དེ་ལ་ཁྱད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་མཚན་ཉིད་གསུངས་སོ། །འདི་ལས་གཞན་དུ་ 'འདི་དག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྡུག་བསྔལ་ཡིན་པས་ན་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས། བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་དགེ་བའི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་གནས་སུ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་མི་དགེ་བའི་ཚིག་རྣམས་བཞག་ནས། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །སྦྱོར་བ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གིས་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་སྟོན་ལ། སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཚིག་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །སྔ་མ་ནི་རང་གི་འཇུག་པའི་རང་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་ལ། ཕྱི་མ་ནི་དུས་གཞན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བསྐྱེད་པར་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྔ་མས་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་མ་དག་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྟོན་ལ། ཕྱི་མས་རྣམ་པར་མ་དག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །སྔ་མས་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་དགེ་བའི་རང་བཞིན་ལས་བཟློག་ལ། ཕྱི་མས་ནི་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་རང་བཞིན་ལས་བཟློག་སྟེ། ཕྱི་མ་ནི་རྣམ་སྨིན་དང་བཅས་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་སྔ་མས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། བྱ་བའི་དོན་གྱི་རོ་ཡིས་གནོད་པ་བསྐྱེད་པའི་རོ་ཉིད་སྟོན་ལ། ཕྱི་མས་འབྱོར་བའི་དོན་གྱིས་མི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རོ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །སྔ་མས་ནི་ཉེ་བར་གནས་པའི་རྣམ་པའི་དོན་གྱི་ཉེ་བར་གནས་པས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཉིད་སྟོན་ལ། ཕྱི་མས་ནི་འབྲས་བུའི་དོན་གྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །སྔ་མས་ནི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱེད་དེ། དེ་ལས་དེ་དག་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕྱི་མས་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་གཞན་གྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་འབྱེད་དེ། དེ་དག་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ཡང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒྲ་ནི་མི་འདོད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །མི་དགེ་བ་རྣམས་ནི་མི་འདོད་པའི་ཕུང་པོ་བཞིའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡིན་གྱི། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཙམ་མ་ཡིན་ནོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྒྲ་ནི་འབྲས་བུའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ལ། རྒྱུ་མཐུན་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མི་འདོད་པའི་གཟུགས་ཀྱིས་ཀྱང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་བཀག་པའི་དབང་གིས་ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནོ་ཞེས་མཚན་ཉིད་གསུངས་པས། དེའི་དོན་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་མི་འོས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་རྣམས་'ཞེས་པས་ནི་མངོན་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ། ། ඡහි පදෙහි තිකෙසු, චතූහි දුකෙසු යථාක්කමං ඡ චත්තාරො අත්ථා වුත්තා. ඡක්කභාවො න භවිස්සතීති එතෙන චතුක්කභාවාභාවො දස්සිතනයත්තා චොදිතොයෙවාති දට්ඨබ්බං. අත්ථභෙදො උපපජ්ජතීති කස්මා එවං වුත්තං, නනු තීහි ධම්මසද්දෙහි වුච්චමානො සභාවධාරණාදිඅත්ථෙන අභින්නො එව සො අත්ථොති? න, ජාතිආදිභෙදෙන භෙදසබ්භාවතො. භෙදකා හි ජාතිආදයො. මාසපදත්ථතායාති මාස-සද්දාභිධෙය්‍යභාවෙන. තබ්බචනීයභින්නත්ථානන්ති තෙහි කාලසද්දාදීහි වත්තබ්බානං විසිට්ඨත්ථානං. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘යථා කාලසද්දාදිඅභිධෙය්‍යානං කාලාදිඅත්ථානං භින්නසභාවානම්පි මාස-සද්දාභිධෙය්‍යභාවෙන අභෙදො, එවං ජාතිආදිභෙදෙන භින්නානම්පි තෙසං තිණ්ණං ද්වින්නඤ්ච අත්ථානං ධම්ම-සද්දාභිධෙය්‍යභාවෙන නත්ථි භෙදො’’ති. විනි…පෙ… මානාති ධම්ම-සද්දස්ස රූපාභෙදෙපි භෙදකාරණමාහ. භින්නජාතියත්ථවචනීයතාය හි තස්සෙවත්ථභෙදොති. ཚིག་དྲུག་གིས་གསུམ་ཚན་རྣམས་ལ་དང་། ཚིག་བཞིས་གཉིས་ཚན་རྣམས་ལ་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་དོན་དྲུག་དང་བཞི་གསུངས་སོ། །'དྲུག་གི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་རོ་'ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་བཞིའི་དངོས་པོ་མེད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱིས་བརྒལ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །'དོན་གྱི་དབྱེ་བ་རིགས་པ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཤེ་ན། ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་གསུམ་གྱིས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་རང་བཞིན་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་དབྱེར་མེད་པ་ཉིད་དུ་དོན་དེ་མ་ཡིན་ནམ། མ་ཡིན་ཏེ། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་དབྱེ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །'ཟླ་བའི་ཚིག་གི་དོན་ཉིད་དུ་'ཞེས་པ་ནི་ཟླ་བའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུའོ། །'དེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ཀྱི་'ཞེས་པ་ནི་དུས་ཀྱི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་རྣམས་ཀྱིའོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། 'ཇི་ལྟར་དུས་ཀྱི་སྒྲ་ལ་སོགས་པས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དུས་ལ་སོགས་པའི་དོན་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཟླ་བའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་དབྱེར་མེད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཐ་དད་པའི་དོན་གསུམ་དང་གཉིས་པོ་དེ་དག་ཀྱང་ཆོས་ཀྱི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་དབྱེ་བ་མེད་དོ་'ཞེས་པའོ། །'རྣམ་པར་...པེ་...འབྱེད་པ་'ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྒྲའི་གཟུགས་ལ་དབྱེ་བ་མེད་ཀྱང་དབྱེ་བའི་རྒྱུ་གསུངས་སོ། །སྐྱེ་བ་ཐ་དད་པའི་དོན་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་དེའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། සාධෙතුන්ති [Pg.33] බොධෙතුං. හොතු අසම්බන්ධො, කා නො හානීති කදාචි වදෙය්‍යාති ආසඞ්කාය ආහ ‘‘පුබ්බා…පෙ… නාම හොන්තී’’ති. සො චාති සභාවධාරණපච්චයධරියමානතාසඞ්ඛාතො අත්ථො න සක්කා වත්තුන්ති යථාවුත්තස්ස අභාවස්ස අපෙක්ඛාවුත්තිතාය වුත්තං. න හි අපෙක්ඛාවුත්තිනො අන්තරෙන අපෙක්ඛිතබ්බං ලභන්ති. සතිපි සභාවධාරණාදිඅත්ථසාමඤ්ඤෙ කුසලජාතිආදිවිසිට්ඨස්සෙව තස්ස ඉධ අධිප්පෙතත්තා එකත්ථතා න අනුඤ්ඤාතාති වුත්තං, වචනසිලෙසවසෙන වා. අථ වාතිආදිනා තිණ්ණං ධම්මසද්දානං අභාවත්තං අසම්පටිච්ඡන්තො නානත්ථතාභාවදොසං පරිහරති. 'སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། །འབྲེལ་བ་མེད་པར་གྱུར་ཅིག །ངེད་ལ་གནོད་པ་ཅི་ཡོད་ཅེས་ནམ་ཞིག་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་དོགས་པ་ལས་ 'སྔ་མ་...པེ་...ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'དེ་ཡང་'ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་འཛིན་པ་དང་རྐྱེན་གྱིས་འཛིན་པ་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་དོན་ནི་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དངོས་པོ་མེད་པ་ནི་ལྟོས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །ལྟོས་ནས་འཇུག་པ་རྣམས་ནི་ལྟོས་པར་བྱ་བ་མེད་པར་མི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །རང་བཞིན་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་སྤྱི་ཡོད་ཀྱང་། དགེ་བའི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཉིད་འདིར་འདོད་པའི་ཕྱིར་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་མ་གནང་ངོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ཚིག་གི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སོ། །'ཡང་ན་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཆོས་ཀྱི་སྒྲ་གསུམ་པོ་དངོས་པོ་མེད་པ་ཉིད་དུ་ཁས་མི་ལེན་པར་དོན་ཐ་དད་པ་མེད་པའི་ཉེས་པ་སྤོང་ངོ་། ། ඤාපකහෙතුභාවතො උපපත්ති ඉධ කාරණන්ති වුත්තාති ආහ ‘‘කාරණං නාම යුත්තී’’ති. පුනරුත්තීතිආදිනා නනු ‘‘කුසලාදීනම්පි එකත්තං ආපජ්ජතී’’ති වුත්තත්තා එකත්තාපත්තිපි වත්තබ්බාති? සච්චං වත්තබ්බා, සා පන අභාවාපත්තියං එව අන්තොගධා නානත්තාභාවචොදනාසාමඤ්ඤෙන. භෙදාභෙදනිබන්ධනත්තා විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවස්ස සො අච්චන්තමභින්නෙසු නියමෙන නත්ථීති විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවෙන අච්චන්තාභෙදං දස්සෙති, න පන අච්චන්තං අභින්නෙසුයෙව විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවං. අථ වා අච්චන්තං අභින්නෙසු අවිවටසද්දත්ථවිවරණත්ථං පවත්තා. කස්මා? විසෙසනවිසෙසිතබ්බාභාවතොති එවං යොජනා කාතබ්බා. අමිත්තං අභිභවිතුං සක්කුණාතීති සක්කො, ඉන්දතීති ඉන්දො, පුරිමෙ දදාතීති පුරින්දදොති එවං කිරියාගුණාදිපරිග්ගහවිසෙසෙන. ཤེས་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ལས་འཐད་པ་ནི་འདིར་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་པའོ། །'ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཟློས་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ 'དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་གཅིག་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་'ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་གཅིག་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་ཡང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། བདེན་ཏེ་བརྗོད་པར་བྱའོ། །དེ་ནི་དངོས་པོ་མེད་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་འདུ་སྟེ། ཐ་དད་པ་མེད་པར་བརྒལ་བ་སྤྱི་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཁྱད་པར་དང་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་དབྱེ་བ་དང་དབྱེ་བ་མེད་པའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་ཤིན་ཏུ་དབྱེར་མེད་པ་རྣམས་ལ་ངེས་པར་མེད་དོ་ཞེས་ཁྱད་པར་དང་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བ་མེད་པས་ཤིན་ཏུ་དབྱེར་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །ཤིན་ཏུ་དབྱེར་མེད་པ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཁྱད་པར་དང་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བ་མེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་ཤིན་ཏུ་དབྱེར་མེད་པ་རྣམས་ལ་མ་ཕྱེ་བའི་སྒྲའི་དོན་འབྱེད་པའི་ཕྱིར་འཇུག་གོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁྱད་པར་དང་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་འདི་ལྟར་སྦྱོར་བར་བྱའོ། །དགྲ་བོ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་ནུས་པས་ན་བརྒྱ་བྱིན་ནོ། །དབང་བྱེད་པས་ན་དབང་པོའོ། །སྔོན་གྱི་གྲོང་ཁྱེར་འཇིག་པས་ན་གྲོང་ཁྱེར་འཇིག་གོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟར་བྱ་བ་དང་ཡོན་ཏན་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་སོ། ། භෙදාභෙදවන්තෙසූති විසෙසසාමඤ්ඤවන්තෙසු. නීල-සද්දො හි උප්පලසද්දසමායොගො රත්තුප්පලසෙතුප්පලාදිඋප්පලජාතිසාමඤ්ඤතො විනිවත්තෙත්වා නීලගුණයුත්තමෙව උප්පලජාතිවිසෙසං ජොතෙති. උප්පල-සද්දොපි නීල-සද්දසමායුත්තො භමරඞ්ගාරකොකිලාදිගතනීලගුණසාමඤ්ඤතො අවච්ඡින්දිත්වා උප්පලවත්ථුගතමෙව නීලගුණං පකාසෙතීති විසෙසත්ථසාමඤ්ඤත්ථයුත්තතා පදද්වයස්ස දට්ඨබ්බා. ඉමිනා නයෙන ඉතරත්‍රාපි භෙදාභෙදවන්තතා යොජෙතබ්බා. තාය තාය අනුමතියාති තෙන තෙන සඞ්කෙතෙන. තෙ තෙ වොහාරාති අච්චන්තං අභින්නෙ අත්ථෙ පරියායභාවෙන අච්චන්තං භින්නෙ යථාසකං අත්ථවිවරණභාවෙන භෙදාභෙදවන්තෙ විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවෙන තා තා සමඤ්ඤා පඤ්ඤත්තියො සිද්ධාති අත්ථො[Pg.34]. සමානෙති එකස්මිං. කුසලාදිභාවන්ති කුච්ඡිතසලනාදිභාවං. අභිධානත්ථොපි හි අනවජ්ජසුඛවිපාකාදිඅභිධෙය්‍යත්ථො විය සභාවධාරණාදිසාමඤ්ඤත්ථං විසෙසෙතීති. དབྱེར་ཡོད་དབྱེར་མེད་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། བྱེ་བྲག་དང་སྤྱི་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ། སྔོན་པོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཨུཏྤལ་གྱི་སྒྲ་དང་ཕྲད་པ་ན། ཨུཏྤལ་དམར་པོ་དང་ཨུཏྤལ་དཀར་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཨུཏྤལ་གྱི་རིགས་སྤྱི་ལས་བཟློག་ནས། སྔོན་པོའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཨུཏྤལ་གྱི་རིགས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། ཨུཏྤལ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡང་སྔོན་པོའི་སྒྲ་དང་ཕྲད་པ་ན། བུང་བ་དང་སོལ་བ་དང་ཁུ་བྱུག་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡོད་པའི་སྔོན་པོའི་ཡོན་ཏན་གྱི་སྤྱི་ལས་བཅད་ནས། ཨུཏྤལ་གྱི་དངོས་པོ་ལ་གནས་པའི་སྔོན་པོའི་ཡོན་ཏན་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། དེ་ལྟར་ན་ཚིག་གཉིས་པོ་ལ་བྱེ་བྲག་གི་དོན་དང་སྤྱིའི་དོན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཚུལ་འདིས་གཞན་དག་ལའང་དབྱེར་ཡོད་དབྱེར་མེད་ཉིད་སྦྱར་བར་བྱའོ།། རྗེས་སུ་གནང་བ་དེ་དང་དེས་ཞེས་པ་ནི་བརྡ་ཆད་དེ་དང་དེས་སོ།། ཐ་སྙད་དེ་དང་དེ་དག་ཅེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་དབྱེར་མེད་པའི་དོན་ལ་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་དང་། ཤིན་ཏུ་དབྱེར་ཡོད་པ་ལ་རང་རང་གི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་དང་། དབྱེར་ཡོད་དབྱེར་མེད་དང་ལྡན་པ་ལ་ཁྱད་པར་དང་ཁྱད་པར་བྱེད་ཆོས་ཀྱི་ཚུལ་གྱིས་མིང་དང་བཏགས་པ་དེ་དང་དེ་དག་གྲུབ་པོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། མཚུངས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་པ་ནི་སྨད་པར་བྱ་བའི་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོའོ།། མངོན་པར་བརྗོད་པའི་དོན་ཡང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བརྗོད་བྱའི་དོན་བཞིན། རང་བཞིན་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱིའི་དོན་ལ་བྱེ་བྲག་ཏུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། එත්ථාහ ‘‘කිං පන කාරණං තිකා එව පඨමං වුත්තා, න දුකා, තිකෙසුපි කුසලත්තිකොව, න අඤ්ඤො’’ති? වුච්චතෙ – සුඛග්ගහණතො අප්පභෙදතො ච තිකා එව පඨමං වුත්තා. යස්මා තිකෙහි බොධිතෙ කුසලාදිභෙදෙ තබ්බිභාගභින්නා හෙතුආදයො වුච්චමානා සුවිඤ්ඤෙය්‍යා හොන්ති. තථා හි ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදිනා කුසලාදිමුඛෙන හෙතුආදයො විභත්තා, කතිපයභෙදා ච තිකා ද්වාවීසතිපරිමාණත්තා. འདིར་སྨྲས་པ། ཅིའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་གསུམ་ཚན་ཉིད་གསུངས་ཤིང་གཉིས་ཚན་མ་གསུངས་པ་ཡིན། གསུམ་ཚན་རྣམས་ལས་ཀྱང་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་ཉིད་གསུངས་ཤིང་གཞན་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བཤད་པར་བྱ་སྟེ། རྟོགས་པར་སླ་བ་དང་དབྱེ་བ་ཉུང་བའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་གསུམ་ཚན་ཉིད་གསུངས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་གསུམ་ཚན་གྱིས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་རྟོགས་པར་བྱས་ན། དེའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་རྒྱུ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཤད་པ་ན་ཤིན་ཏུ་རྟོགས་པར་སླ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་“དགེ་བའི་རྒྱུ་གསུམ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྒྱུ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དང་། གསུམ་ཚན་རྣམས་ནི་ཉེར་གཉིས་ཀྱི་ཚད་ལྡན་ཡིན་པས་དབྱེ་བ་ཉུང་ངུ་ཞིག་གོ། තෙසු පන සබ්බසඞ්ගහඅසඞ්කරආදිකල්‍යාණභාවෙන පඨමං කුසලත්තිකං වුත්තං. නිරවසෙසා හි රූපාරූපධම්මා කුසලත්තිකෙන සඞ්ගහිතා, න තථා වෙදනාත්තිකාදීහි. නනු විපාකත්තිකාදීහිපි නිරවසෙසා ධම්මා සඞ්ගහිතාති? සච්චමෙතං, තෙසු පන අනවජ්ජසාවජ්ජධම්මා න අසඞ්කරතො වුත්තා යථා කුසලත්තිකෙ. නනු ච සංකිලිට්ඨසංකිලෙසිකත්තිකාදීසුපි තෙ අසඞ්කරතො වුත්තාති? එවමෙතං, තෙ පන අකල්‍යාණභූතෙ පාපධම්මෙ ආදිං කත්වා වුත්තා, න එවමයං. අයං පන කල්‍යාණභූතෙ පුජ්ජභවපරිනිබ්බුතිනිප්ඵාදකෙ පුඤ්ඤධම්මෙ ආදිං කත්වා වුත්තො. ඉති භගවා සණ්හසුඛුමං රූපාරූපදෙසනං ආරභන්තො සබ්බසඞ්ගහඅසඞ්කරආදිකල්‍යාණගුණයොගතො පඨමං කුසලත්තිකං දෙසෙති, කිඤ්ච තදඤ්ඤත්තිකානං සුඛග්ගහණතො. තථා හි කුසලත්තිකමුඛෙන ‘‘කාමාවචරකුසලතො චත්තාරො සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා’’තිආදිනා වෙදනාත්තිකාදයො විභත්තාති. དེ་དག་ལས་ཀྱང་ཐམས་ཅད་སྡུད་པ་དང་མ་འདྲེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ཐོག་མར་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གསུངས་སོ།། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་མ་ལུས་པ་རྣམས་ནི་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱིས་བསྡུས་པ་ཡིན་གྱི། ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་ལ་སོགས་པས་དེ་ལྟར་བསྡུས་པ་མ་ཡིན་ནོ།། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་གསུམ་ཚན་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་ཆོས་མ་ལུས་པ་རྣམས་བསྡུས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ལས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་བཞིན་དུ་མ་འདྲེས་པར་མ་གསུངས་སོ།། ཉོན་མོངས་ཅན་དང་ཉོན་མོངས་པའི་གནས་ཀྱི་གསུམ་ཚན་ལ་སོགས་པ་ལའང་དེ་དག་མ་འདྲེས་པར་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་དེ་བཞིན་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ནི་དགེ་བ་མ་ཡིན་པའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་ཐོག་མར་བྱས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། འདི་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ།། འདི་ནི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མཆོད་པར་འོས་པའི་གནས་དང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་བསོད་ནམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཐོག་མར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ཕྲ་ཞིང་ཞིབ་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་རྩོམ་པ་ན། ཐམས་ཅད་སྡུད་པ་དང་མ་འདྲེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བའི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཐོག་མར་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གསུངས་ཤིང་། གཞན་ཡང་དེ་ལས་གཞན་པའི་གསུམ་ཚན་རྣམས་རྟོགས་པར་སླ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་སྒོ་ནས་“འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བ་ལས་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་བཞི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ།། කුසලත්තිකෙපි ච පධානපාසංසඋභයහිතභාවතො කුසලා ධම්මා පඨමං වුත්තා. කුසලා හි ධම්මා සුඛවිපාකත්තා සබ්බසඞ්ඛතධම්මානං උත්තමා අවජ්ජවිධමනතො විඤ්ඤුප්පසත්ථා ඉධලොකපරලොකෙසු අත්ථාවහා නිස්සරණාවහා ච, තස්මා පධානාදිභාවෙන පඨමං වුත්තා, තප්පටිපක්ඛත්තා තදනන්තරං අකුසලා, තදුභයවිපරීතසභාවා තදනන්තරං අබ්‍යාකතා වුත්තා. කුසලවසෙන වා අස්සාදො, අකුසලවසෙන ආදීනවො, අබ්‍යාකතධම්මෙසු නිබ්බානවසෙන නිස්සරණන්ති ඉමිනා අස්සාදාදික්කමෙන, කුසලෙසු පතිට්ඨාය පණ්ඩිතා අකුසලෙ පජහන්තා අබ්‍යාකතධම්මභූතමග්ගඵලං නිබ්බානඤ්ච සච්ඡිකරොන්තීති ඉමිනා වා පටිපත්තික්කමෙන අයමනුපුබ්බී ඨපිතාති වෙදිතබ්බා. དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་ལས་ཀྱང་གཙོ་བོ་ཉིད་དང་། བསྔགས་པར་འོས་པ་ཉིད་དང་། གཉིས་ཀའི་ཕན་བདེའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཐོག་མར་གསུངས་སོ།། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཆོག་ཡིན་པ་དང་། སྐྱོན་སེལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་བསྔགས་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཏུ་དོན་སྒྲུབ་པ་དང་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་གཙོ་བོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཐོག་མར་གསུངས་སོ།། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེའི་འོག་ཏུ་མི་དགེ་བ་དང་། དེ་གཉིས་ལས་བཟློག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེའི་འོག་ཏུ་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་རྣམས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་དགེ་བའི་དབང་གིས་རོ་མྱང་བ་དང་། མི་དགེ་བའི་དབང་གིས་ཉེས་དམིགས་དང་། ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཞེས་པའི་རོ་མྱང་བ་ལ་སོགས་པའི་གོ་རིམ་འདིས་སམ། ཡང་ན་མཁས་པ་རྣམས་དགེ་བ་ལ་གནས་ནས་མི་དགེ་བ་སྤོང་ཞིང་། ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཆོས་སུ་གྱུར་པའི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་སྒྲུབ་པའི་གོ་རིམ་འདིས་གོ་རིམ་འདི་བཞག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། කස්මා [Pg.35] පනෙත්ථ සෙක්ඛත්තිකාදීසු විය සරූපතො පුරිමපදද්වයපටික්ඛෙපවසෙන තතියපදං න වුත්තං ‘‘නෙවකුසලා නාකුසලා’’ති? විසෙසදීපනත්ථං. යථා හි සෙක්ඛාසෙක්ඛසභාවෙසු ධම්මෙසු කොචිපි ධම්මො තදුභයසභාවෙන කෙනචිපි පරියායෙන කදාචි අබ්‍යාකරණීයො නාම නත්ථීති සෙක්ඛත්තිකෙ පදද්වයපටික්ඛෙපවසෙන ‘‘නෙවසෙක්ඛා නාසෙක්ඛා’’ත්වෙව වුත්තං, න එවං ඉධ. ඉධ පන කුසලසභාවා එව ධම්මා අග්ගඵලුප්පත්තියා තථා න බ්‍යාකරණීයා හොන්තීති ඉමස්ස විසෙසස්ස දීපනත්ථං ‘‘අබ්‍යාකතා’’ති වුත්තං. වචනමත්තෙ එව වා ඉදං නානාකරණං ‘‘අබ්‍යාකතා නෙවකුසලා නාකුසලා’’ති බ්‍යාකත-සද්දෙන කුසලාකුසලානං බොධිතත්තාති. ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་སློབ་པའི་གསུམ་ཚན་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཚིག་སྔ་མ་གཉིས་སྤངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཚིག་གསུམ་པ་ལ་“དགེ་བའང་མ་ཡིན་མི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་ལྟར་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལས། ཆོས་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་དེ་གཉིས་ཀྱི་རང་བཞིན་དུ་རྣམ་གྲངས་གང་གིས་ཀྱང་ནམ་ཡང་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་པས། སློབ་པའི་གསུམ་ཚན་ལ་ཚིག་གཉིས་པོ་སྤངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་“སློབ་པའང་མ་ཡིན་མི་སློབ་པའང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། འདིར་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ།། འདིར་ནི་དགེ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཆོས་ཉིད་འབྲས་བུ་མཆོག་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་ལུང་དུ་བསྟན་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་འདི་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་“ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་“ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་”དང་“དགེ་བའང་མ་ཡིན་མི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་ཙམ་གྱི་བྱེ་བྲག་ཡིན་ཏེ། ལུང་བསྟན་པའི་སྒྲས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ།། එත්ථ ච අකුසලෙසු තණ්හාය සබ්බාකුසලෙහි, තෙභූමකකුසලාකුසලෙහි වා සමුදයසච්චං, තංතංඅවසිට්ඨතෙභූමකධම්මෙහි දුක්ඛසච්චං, ලොකුත්තරකුසලෙන මග්ගසච්චං, අවසිට්ඨඅබ්‍යාකතවිසෙසෙන නිරොධසච්චං දස්සිතං හොති. තත්ථ සමුදයෙන අස්සාදො, දුක්ඛෙන ආදීනවො, මග්ගනිරොධෙහි නිස්සරණං. කිඤ්චාපි නාමරූපපරිච්ඡෙදභාවතො සභාවධම්මනිද්ධාරණපධානා අභිධම්මකථා, තෙසං පන කුසලාදිවිසෙසෙ නිද්ධාරිතෙ තස්ස උපසම්පාදෙතබ්බතාදිපි අත්ථතො වුත්තමෙව හොති. අකුසලානං ධම්මානං පහානාය කුසලානං ධම්මානං උපසම්පදාය ‘‘සබ්බපාපස්ස අකරණං, කුසලස්ස උපසම්පදා’’ති (ධ. ප. 183; දී. නි. 2.90) එවමාදිවචනතො හි කුසලාදීනං උපසම්පාදනාදිදස්සනපරං භගවතො සාසනං, තස්මා කුසලානං උපසම්පාදනං අකුසලානං පහානඤ්ච උපායො, අබ්‍යාකතවිසෙසස්ස සච්ඡිකිරියා ඵලං, කුසලාදීනං උපසම්පාදනාදිඅත්ථා දෙසනා ආණත්තීති අයං දෙසනාහාරො. འདིར་ཡང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ལས་སྲེད་པ་དང་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་སམ། ཡང་ན་ས་གསུམ་གྱི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བས་ཀུན་འབྱུང་གི་བདེན་པ་དང་། དེ་དང་དེ་ལས་ལྷག་མའི་ས་གསུམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བས་ལམ་གྱི་བདེན་པ་དང་། ལྷག་མའི་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་བྱེ་བྲག་གིས་འགོག་པའི་བདེན་པ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལ་ཀུན་འབྱུང་གིས་རོ་མྱང་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱིས་ཉེས་དམིགས་དང་། ལམ་དང་འགོག་པས་ངེས་པར་འབྱུང་བའོ།། ཅི་སྟེ་མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་གཏན་ལ་འབེབས་པ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་གཏམ་ཡིན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་གི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ན། དེ་ཉིད་ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པའང་དོན་གྱིས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ།། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སྤང་བའི་ཕྱིར་དང་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། “སྡིག་པ་ཐམས་ཅད་མི་བྱ་ཞིང་། དགེ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པར་བྱ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་གི་ཕྱིར་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་བསྟན་པ་ནི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པ་སྟོན་པ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དགེ་བ་ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པ་དང་མི་དགེ་བ་སྤོང་བ་ནི་ཐབས་ཡིན་ལ། ལུང་མ་བསྟན་གྱི་བྱེ་བྲག་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཡིན་ཞིང་། དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་བསྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཅན་གྱི་བསྟན་པ་ནི་བཀའ་ལུང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བསྟན་པའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། ආරොග්‍යට්ඨෙන අනවජ්ජට්ඨෙන කොසල්‍යසම්භූතට්ඨෙන ච කුසලා, තප්පටිපක්ඛතො අකුසලා, තදුභයවිපරීතතො අබ්‍යාකතා, සභාවධාරණාදිඅත්ථෙන ධම්මාති අනුපදවිචිනනං විචයො හාරො. ནད་མེད་པའི་དོན་གྱིས་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དོན་གྱིས་དང་། མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དོན་གྱིས་ནི་དགེ་བ་དང་། དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས་ནི་མི་དགེ་བ་དང་། དེ་གཉིས་ལས་བཟློག་པས་ནི་ལུང་མ་བསྟན་པ་དང་། རང་བཞིན་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་ནི་ཆོས་རྣམས་སོ་ཞེས་ཚིག་རེ་རེ་བཞིན་རྣམ་པར་དཔྱོད་པ་ནི་རྣམ་པར་དཔྱོད་པའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། පුජ්ජභවඵලපරිනිබ්බුතිනිප්ඵත්ති කුසලෙහීති යුජ්ජති සුඛවිපාකත්තා, අපායදුක්ඛසංසාරදුක්ඛුප්පත්ති අකුසලෙහීති යුජ්ජති අනිට්ඨඵලත්තා, තදුභයඵලානං අනුප්පත්ති අබ්‍යාකතෙහීති යුජ්ජති අවිපාකධම්මත්තාති අයං යුත්ති හාරො. མཆོད་པར་འོས་པའི་དངོས་པོ་དང་འབྲས་བུ་དང་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་འགྲུབ་པ་ནི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡིན་པར་རིགས་ཏེ། བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། ངན་སོང་གི་སྡུག་བསྔལ་དང་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་སྐྱེ་བ་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ཡིན་པར་རིགས་ཏེ། མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འབྲས་བུ་དེ་གཉིས་མི་སྐྱེ་བ་ནི་ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ཀྱིས་ཡིན་པར་རིགས་ཏེ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རིགས་པའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། කුසලා [Pg.36] ධම්මා සුඛවිපාකස්ස පදට්ඨානං, අකුසලා දුක්ඛවිපාකස්ස, අබ්‍යාකතා කුසලාකුසලාබ්‍යාකතධම්මානන්ති අයං පදට්ඨානො හාරො. དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། མི་དགེ་བ་རྣམས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ཞིང་། ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ནི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ཉེ་བའི་རྒྱུའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། කුසලග්ගහණෙන යෙ අනවජ්ජසුඛවිපාකා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා විපාකධම්මධම්මා අනුපාදින්නුපාදානියා අනුපාදින්නඅනුපාදානියා…පෙ… අරණා ධම්මා, තෙ බොධිතා භවන්ති කුසලලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. තථා අකුසලග්ගහණෙන යෙ සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා විපාකධම්මධම්මා අනුපාදින්නුපාදානියා සංකිලිට්ඨසංකිලෙසිකා…පෙ… සරණා ධම්මා, තෙ බොධිතා භවන්ති අකුසලලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තා. තථා අබ්‍යාකතග්ගහණෙන යෙ අවිපාකාරහා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා විපාකා ධම්මා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා උපාදින්නුපාදානියා අනුපාදින්නුපාදානියා අනුපාදින්නඅනුපාදානියා…පෙ… අරණා ධම්මා, තෙ බොධිතා භවන්ති අබ්‍යාකතලක්ඛණෙන එකලක්ඛණත්තාති අයං ලක්ඛණො හාරො. དགེ་བ་བཟུང་བས་ནི། གང་དག་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་དང་། བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་དང་། མ་བཟུང་ཞིང་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པ་དང་། མ་བཟུང་ཞིང་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་དང་། ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་དགེ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་མཚན་ཉིད་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བ་བཟུང་བས་ནི། གང་དག་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཅན་དང་། བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་དང་། མ་བཟུང་ཞིང་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པ་དང་། ཉོན་མོངས་ཅན་དང་ཉོན་མོངས་པའི་གནས་དང་། ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་མི་དགེ་བའི་མཚན་ཉིད་དང་མཚན་ཉིད་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་ལུང་མ་བསན་བཟུང་བས་ནི། གང་དག་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་དང་། བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པའང་མ་ཡིན་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱང་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་དང་། བཟུང་ཞིང་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པ་དང་། མ་བཟུང་ཞིང་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པ་དང་། མ་བཟུང་ཞིང་ཉེ་བར་ལེན་པ་མེད་པ་དང་། ལ་སོགས་པ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། དེ་དག་ནི་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་མཚན་ཉིད་དང་མཚན་ཉིད་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། ‘‘කුච්ඡිතෙ පාපධම්මෙ සලයන්තී’’තිආදිනා නිරුත්ති වෙදිතබ්බා, කුසලාදිමුඛෙන රූපාරූපධම්මෙ පරිග්ගහෙත්වා විසුද්ධිපරම්පරාය ‘‘කථං නු ඛො සත්තා අනුපාදිසෙසනිබ්බානභාගිනො භවෙය්‍යු’’න්ති අයමෙත්ථ භගවතො අධිප්පායො, නිදානං අසාධාරණතො කුසලාදිභෙදෙන බුජ්ඣනකසත්තා. සාධාරණතො පන පාකටමෙව. පඨමං කුසලත්තිකස්ස දෙසනා විචාරිතායෙවාති අයං චතුබ්‍යූහො හාරො. “སྨད་པར་བྱ་བའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་གཡོ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ངེས་ཚིག་ཤེས་པར་བྱའོ།། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་བཟུང་ནས། རྣམ་པར་དག་པའི་རྒྱུན་གྱིས་“སེམས་ཅན་རྣམས་ཇི་ལྟར་ན་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་སྐལ་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་རམ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་འདིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་ཡིན་ལ། ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་གླེང་གཞི་ནི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྟོགས་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཡིན་ནོ།། ཐུན་མོང་གི་སྒོ་ནས་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། ཐོག་མར་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་བསྟན་པ་ནི་དཔྱད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བཀོད་པ་བཞིའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། කුසලග්ගහණෙන කල්‍යාණමිත්තපරිග්ගහො යොනිසොමනසිකාරපරිග්ගහො ච. තත්ථ පඨමෙන සකලං බ්‍රහ්මචරියමාවත්තති, දුතියෙන ච යොනිසොමනසිකාරමූලකා ධම්මා. අකුසලග්ගහණෙන වුත්තවිපරියායෙන යොජෙතබ්බං. අබ්‍යාකතග්ගහණෙන පන සකලසංකිලෙසවොදානපක්ඛො යථාරහමාවත්තතීති අයං ආවත්තො හාරො. དགེ་བ་བཟུང་བས་ནི་དགེ་བའི་བཤེས་གཉེན་བཟུང་བ་དང་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་བཟུང་བའོ།། དེ་ལ་དང་པོས་ནི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་མཐའ་དག་འདྲེན་པར་བྱེད་ལ། གཉིས་པས་ནི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྩ་བ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་སོ།། མི་དགེ་བ་བཟུང་བས་ནི་བཤད་པ་ལས་བཟློག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ལུང་མ་བསྟན་བཟུང་བས་ནི་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བའི་ཕྱོགས་མཐའ་དག་ཅི་རིགས་པར་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་འཁོར་བའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། තත්ථ කුසලා භූමිතො චතුධා විභත්තා, සම්පයුත්තපවත්තිආකාරාදිතො පන අනෙකධා. අකුසලා භූමිතො එකධා විභත්තා, සම්පයුත්තාදිතො අනෙකධා. අබ්‍යාකතා පන විපාකකිරියරූපනිබ්බානවසෙන චතුධා භූමිසම්පයුත්තාදිතො අනෙකධා ච විභත්තාති අයං විභත්ති හාරො. དེ་ལ་དགེ་བ་ནི་ས་ཡི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་བཞིར་རྣམ་པར་ཕྱེ་ལ། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་འཇུག་པའི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི་དུ་མའོ།། མི་དགེ་བ་ནི་ས་ཡི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་གཅིག་ཏུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ལ། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ནི་དུ་མའོ།། ལུང་མ་བསྟན་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། བྱེད་པ་དང་། གཟུགས་དང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་བཞི་དང་། ས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དུ་མར་རྣམ་པར་ཕྱེ་འོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། කුසලා [Pg.37] ධම්මා අකුසලානං තදඞ්ගාදිප්පහානාය වීතික්කමාදිප්පහානාය ච සංවත්තන්ති, අකුසලා ධම්මා කුසලානං අනුපසම්පජ්ජනාය, අබ්‍යාකතෙසු අසඞ්ඛතධාතු සබ්බසඞ්ඛතනිස්සරණායාති අයං පරිවත්තො හාරො. དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་རེ་ཞིག་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་འདས་པར་བྱེད་པ་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་འགྱུར་ལ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་དགེ་བ་རྣམས་ཉེ་བར་མི་བསྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ལས་འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དབྱིངས་ནི་འདུས་བྱས་མཐའ་དག་ལས་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། කුසලා අනවජ්ජා පුඤ්ඤානීති පරියායවචනං, අකුසලා සාවජ්ජා අපුඤ්ඤානීති පරියාය වචනං, අබ්‍යාකතා අවිපාකාරහා නෙවආචයගාමී නඅපචයගාමීනොති පරියායවචනන්ති අයං වෙවචනො හාරො. དགེ་བ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་། བསོད་ནམས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། མི་དགེ་བ་དང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པ་དང་། བསོད་ནམས་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ། ལུང་མ་བསྟན་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་མེད་པའི་ཆོས་ཉིད་དང་། གསོག་པར་བྱེད་པའང་མ་ཡིན་འགྲིབ་པར་བྱེད་པའང་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། කුසලාදයො ‘‘යස්මිං සමයෙ’’තිආදිනා පභවභූමිවෙවචනපඤ්ඤත්තිවසෙන යථාසම්භවං පරිඤ්ඤාදිපඤ්ඤත්තිවසෙන ච පඤ්ඤත්තාති අයං පඤ්ඤත්ති හාරො. དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་“གང་གི་ཚེ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འབྱུང་བའི་གནས་དང་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་གི་བཏགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པའི་དབང་གིས་བཏགས་སོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་བཏགས་པའི་འདྲེན་བྱེད་ཡིན་ནོ།། අකුසලානං කුච්ඡිතානං පාපධම්මානං සලනං කුසානං විය කුසානං වා රාගාදීනං ලවනං එවංධම්මතාති අයං පටිච්චසමුප්පාදමුඛෙන අවතරණං, තථා කුසෙන ලාතබ්බා කොසල්ලසම්භූතා චාති පච්චයපටිබද්ධවුත්තිතාය පටිච්චසමුප්පාද…පෙ… අවතරණං, පච්චයපටිබද්ධවුත්තිතාය වා ආදිඅන්තවන්තා අනිච්චන්තිකා චාති අනිච්චතාමුඛෙන අවතරණං, අනිච්චතා එව උදයබ්බයපටිපීළිතතාය දුක්ඛාති දුක්ඛතාමුඛෙන අවතරණං, නිස්සත්තනිජ්ජීවට්ඨෙන ධම්මාති අබ්‍යාපාරතො සුඤ්ඤතාමුඛෙන අවතරණං, එවං කුසලාති චත්තාරො ඛන්ධා ද්වායතනානි ද්වෙ ධාතුයොතිආදිනා ඛන්ධායතනධාතාදිමුඛෙනපි අවතරණං වෙදිතබ්බං. ඉමිනා නයෙන අකුසලාබ්‍යාකතෙසුපි අවතරණං දස්සෙතබ්බන්ති අයං අවතරණො හාරො. མི་དགེ་བ་སྟེ་སྨད་པར་བྱ་བའི་སྡིག་པའི་ཆོས་རྣམས་འཇོམས་པ་དང་། ཡང་ན་ཀུ་ཤ་བཞིན་དུ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་གཅོད་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་པས་ན། འདི་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བླང་བར་བྱ་བ་དང་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་...བྱས་ནས་འཇུག་པ་དང་། ཡང་ན་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཐོག་མ་དང་མཐའ་མ་དང་ལྡན་ཞིང་མི་རྟག་པ་ཉིད་ཀྱིས་མི་རྟག་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་དང་། མི་རྟག་པ་ཉིད་ཀྱང་སྐྱེ་འཇིག་གིས་གཟིར་བའི་ཕྱིར་སྡུག་བསྔལ་བ་སྟེ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་དང་། སེམས་ཅན་མེད་པ་དང་སྲོག་མེད་པའི་དོན་གྱིས་ཆོས་རྣམས་ཏེ་བྱེད་པ་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་དང་། དེ་ལྟར་དགེ་བ་ནི་ཕུང་པོ་བཞི་དང་། སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་དང་། ཁམས་གཉིས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཚུལ་འདིས་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ལ་ཡང་འཇུག་པ་བསྟན་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་འཇུག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ནོ། ། කුසලාති ආරම්භො, ධම්මාති පදසුද්ධි, නො ආරම්භසුද්ධි. තථා අකුසලා ධම්මා අබ්‍යාකතාති, ධම්මාති පන පදසුද්ධි ආරම්භසුද්ධි චාති අයං සොධනො හාරො. ‘དགེ་བ་’ ཞེས་པ་ནི་བརྩམས་པ་ཡིན་ལ། ‘ཆོས་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་ཚིག་དག་པ་ཡིན་གྱི། བརྩམས་པ་དག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་ ‘མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་’ དང་ ‘ལུང་མ་བསྟན་’ ཞེས་པ་ལ། ‘ཆོས་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་ཚིག་དག་པ་དང་བརྩམས་པ་དག་པ་གཉིས་ཀ་ཡིན་པས། འདི་ནི་སྦྱོང་བའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ནོ། ། ධම්මාති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා විසෙසවචනං කුසලාකුසලාබ්‍යාකතාති. තථා කුසලා ධම්මාති සාමඤ්ඤතො අධිට්ඨානං, තං අවිකප්පෙත්වා කාමාවචරං සොමනස්සසහගතන්තිආදි විසෙසවචනං. අකුසලා ධම්මාතිආදීසුපි එසෙව නයොති අයං අධිට්ඨානො හාරො. ‘ཆོས་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་གཞི་འགོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་མ་ཕྱེ་བར་བྱེ་བྲག་ཏུ་སྨྲས་པ་ནི་ ‘དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ་དང་། ལུང་མ་བསྟན་’ ཞེས་པའོ། །དེ་བཞིན་དུ་ ‘དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་’ ཞེས་པ་ནི་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་གཞི་འགོད་པ་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་མ་ཕྱེ་བར་བྱེ་བྲག་ཏུ་སྨྲས་པ་ནི་ ‘འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། ‘མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་ཡིན་པས། འདི་ནི་གཞི་འགོད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ནོ། ། කුසලානං ධම්මානං නවමො ඛණො චත්තාරි ච සම්පත්තිචක්කානි යොනිසොමනසිකාරො එව වා හෙතු, වුත්තවිපරියායෙන අකුසලානං ධම්මානං හෙතු, කුසලාකුසලා ධම්මා යථාසම්භවං අබ්‍යාකතානං ධම්මානං හෙතූති අයං පරික්ඛාරො හාරො. དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ནི་སྐབས་དགུ་པ་དང་། འབྱོར་པའི་འཁོར་ལོ་བཞི་དང་། ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཉིད་ཡིན་ལ། བཤད་པ་ལས་བཟློག་པས་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཅི་རིགས་པར་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པས། འདི་ནི་ཡོངས་སུ་ཚོལ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ནོ། ། කුසලාති [Pg.38] පරිඤ්ඤෙය්‍යග්ගහණඤ්චෙව භාවෙතබ්බග්ගහණඤ්ච. අකුසලාති පරිඤ්ඤෙය්‍යග්ගහණඤ්චෙව පහාතබ්බග්ගහණඤ්ච. අබ්‍යාකතාති පරිඤ්ඤෙය්‍යග්ගහණඤ්චෙව සච්ඡිකාතබ්බග්ගහණඤ්ච. ධම්මාති පරිඤ්ඤාදීනං පවත්තනාකාරග්ගහණං. තෙන පරිඤ්ඤෙය්‍යප්පහානභාවනාසච්ඡිකරණානි දීපිතානීති තදඞ්ගාදිවීතික්කමාදිප්පහානානි ලොකියලොකුත්තරා ච භාවනා දස්සිතාති අයං සමාරොපනො හාරො. ‘དགེ་བ་’ ཞེས་པས་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གཟུང་བ་དང་བསྒོམ་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གཟུང་བའོ། ། ‘མི་དགེ་བ་’ ཞེས་པས་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གཟུང་བ་དང་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གཟུང་བའོ། ། ‘ལུང་མ་བསྟན་’ ཞེས་པས་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གཟུང་བ་དང་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གཟུང་བའོ། ། ‘ཆོས་རྣམས་’ ཞེས་པས་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་འཇུག་པའི་རྣམ་པ་གཟུང་བའོ། །དེས་ན་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་། སྤང་བ་དང་། བསྒོམ་པ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བ་རྣམས་གསལ་བར་བྱས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པ་དང་འགལ་བ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བ་དང་། འཇིག་རྟེན་པ་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སྒོམ་པ་རྣམས་བསྟན་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་ལྷག་པར་འགོད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ནོ། ། කාමඤ්චෙතං අවිසෙසතො සභාවධම්මකථනං, විසෙසවන්තො පන ධම්මා විසෙසතො නිද්ධාරිතා. තථා හි චිත්තෙනෙව සමයො නියමිතො, තස්මා කුසලග්ගහණෙන විසෙසතො සාධිට්ඨානො සමථො විපස්සනා ච දස්සිතාති. තථා තප්පටිපක්ඛතො අකුසලග්ගහණෙන සාධිට්ඨානා තණ්හා අවිජ්ජා ච, අබ්‍යාකතග්ගහණෙන සපරිවාරා චෙතොවිමුත්ති පඤ්ඤාවිමුත්ති චාති අයං නන්දියාවත්තස්ස නයස්ස භූමි. འདི་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་བཤད་པ་ཡིན་མོད་ཀྱི། བྱེ་བྲག་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་ངེས་པར་བཟུང་བ་ཡིན། འདི་ལྟར་སེམས་ཉིད་ཀྱིས་དུས་ངེས་པར་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དགེ་བ་གཟུང་བས་ནི་བྱེ་བྲག་ཏུ་གཞི་དང་བཅས་པའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་བསྟན་པ་ཡིན། དེ་བཞིན་དུ་དེའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་མི་དགེ་བ་གཟུང་བས་ནི་གཞི་དང་བཅས་པའི་སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པ་དང་། ལུང་མ་བསྟན་གཟུང་བས་ནི་འཁོར་དང་བཅས་པའི་སེམས་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་དང་ཤེས་རབ་རྣམ་པར་གྲོལ་བ་བསྟན་པ་ཡིན་ཏེ། འདི་ནི་དགའ་འཁྱིལ་གྱི་ཚུལ་གྱི་ས་ཡིན་ནོ། ། තථා කුසලග්ගහණෙන මූලභාවවිසෙසතො තීණි කුසලමූලානි, තෙසු ච අදොසෙන සීලක්ඛන්ධො, අලොභෙන සමාධික්ඛන්ධො, අමොහෙන පඤ්ඤාක්ඛන්ධො නීයති. තථා අකුසලග්ගහණෙන තීණි අකුසලමූලානි, තෙසු ච ලොභෙන තදෙකට්ඨා අකුසලා ධම්මා. තථා දොසමොහෙහි තංතදෙකට්ඨා. අබ්‍යාකතග්ගහණෙන අප්පණිහිතානිමිත්තසුඤ්ඤතා නීයන්තීති අයං තිපුක්ඛලස්ස නයස්ස භූමි. དེ་བཞིན་དུ་དགེ་བ་གཟུང་བས་ནི་རྩ་བའི་དངོས་པོའི་བྱེ་བྲག་ལས་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་སྟེ། དེ་དག་ལས་ཞེ་སྡང་མེད་པས་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་དང་། ཆགས་པ་མེད་པས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཕུང་པོ་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བ་གཟུང་བས་ནི་མི་དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་སྟེ། དེ་དག་ལས་ཆགས་པས་ནི་དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་གིས་ནི་དེ་དང་དེ་དག་གནས་གཅིག་པ་རྣམས་སོ། །ལུང་མ་བསྟན་གཟུང་བས་ནི་སྨོན་པ་མེད་པ་དང་། མཚན་མ་མེད་པ་དང་། སྟོང་པ་ཉིད་རྣམས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས། འདི་ནི་པདྨ་གསུམ་པའི་ཚུལ་གྱི་ས་ཡིན་ནོ། ། තථා කුසලග්ගහණෙන යතො කොසල්ලතො සම්භූතා කුසලා, තං පඤ්ඤින්ද්‍රියං. තංසහජාතා තදුපනිස්සයා ච සද්දහනුස්සහනාපිලාපාවික්ඛෙපා සද්ධින්ද්‍රියාදීනි. තෙහි ච සබ්බෙ සද්ධම්මා බොධිතා භවන්ති. අකුසලග්ගහණෙන අකොසල්ලපටිච්ඡාදිතාදීනවෙසු කායවෙදනාචිත්තධම්මෙසු සුභසුඛනිච්චඅත්තාභිනිවෙසභූතා චත්තාරො විපල්ලාසා. අබ්‍යාකතග්ගහණෙන යථාවුත්තඉන්ද්‍රියපච්චයානි යථාවුත්තවිපල්ලාසප්පහානභූතානි ච චත්තාරි සාමඤ්ඤඵලානි බොධිතානීති අයං සීහවික්කීළිතස්ස නයස්ස භූමීති ඉමෙ තයො අත්ථනයා. དེ་བཞིན་དུ་དགེ་བ་གཟུང་བས་ནི་གང་ལས་མཁས་པ་ལས་བྱུང་བའི་དགེ་བ་དེ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་དབང་པོ་ཡིན། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་དེའི་བརྟེན་གཞི་ལས་བྱུང་བའི་དད་པ་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། དྲན་པ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་རྣམས་ནི་དད་པའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཡིན། དེ་དག་གིས་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ། །མི་དགེ་བ་གཟུང་བས་ནི་མི་མཁས་པས་བསྒྲིབས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉེས་དམིགས་ཅན་གྱི་ལུས་དང་། ཚོར་བ་དང་། སེམས་དང་། ཆོས་རྣམས་ལ་གཙང་བ་དང་། བདེ་བ་དང་། རྟག་པ་དང་། བདག་ཏུ་མངོན་པར་ཞེན་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་བཞིའོ། །ལུང་མ་བསྟན་གཟུང་བས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དབང་པོའི་རྐྱེན་ཅན་དང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་སྤོང་བར་གྱུར་པའི་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་བཞི་པོ་རྣམས་རྟོགས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པས། འདི་ནི་སེང་གེ་རྣམ་པར་རྩེ་བའི་ཚུལ་གྱི་ས་ཡིན་ཏེ། འདི་དག་ནི་དོན་གྱི་ཚུལ་གསུམ་མོ། ། තෙහි ච සිද්ධෙහි ද්වෙ කම්මනයාපි සිද්ධා හොන්තීති. අයං තිකො සබ්බධම්මසඞ්ගහිතසබ්බභාගියො වෙදිතබ්බොති ඉදං සාසනපට්ඨානං. དེ་དག་གྲུབ་པས་ལས་ཀྱི་ཚུལ་གཉིས་ཀྱང་གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། །གསུམ་ཚན་འདི་ནི་ཆོས་ཐམས་ཅད་བསྡུས་ཤིང་ཆ་ཤས་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། འདི་ནི་བསྟན་པའི་གཞི་མ་ཡིན་ནོ། ། අයං තාව නෙත්තිනයෙන කුසලත්තිකවණ්ණනා. འདི་ནི་རེ་ཞིག་ནེ་ཏིའི་ཚུལ་གྱིས་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། එවං [Pg.39] වෙදනාත්තිකාදීසුපි යථාසම්භවං චතුසච්චනිද්ධාරණාදිවිධිනා සොළස හාරා පඤ්ච නයා නිද්දිසිතබ්බා, අතිවිත්ථාරභයෙන පන න විත්ථාරයාම. සක්කා හි ඉමිනා නයෙන තෙසු තෙසු තිකදුකෙසු තංතංහාරනයයොජනානුරූපධම්මනිද්ධාරණවසෙන තෙ තෙ හාරනයා විඤ්ඤුනා නිද්දිසිතුන්ති. དེ་བཞིན་དུ་ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ཅི་རིགས་པར་བདེན་པ་བཞི་ངེས་པར་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོ་གས་རྣམ་གྲངས་བཅུ་དྲུག་དང་ཚུལ་ལྔ་པོ་རྣམས་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་མོད་ཀྱི། ཧ་ཅང་སྤྲོས་པར་དོགས་པའི་ཕྱིར་རྒྱས་པར་མ་བཤད་དོ། །ཚུལ་འདིས་ནི་གསུམ་ཚན་དང་གཉིས་ཚན་དེ་དང་དེ་དག་ལ་རྣམ་གྲངས་དང་ཚུལ་དེ་དང་དེ་སྦྱོར་བ་དང་མཐུན་པར་ཆོས་ངེས་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་རྣམ་གྲངས་དང་ཚུལ་དེ་དང་དེ་དག་མཁས་པས་བསྟན་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 2. තඤ්ච සුඛින්ද්‍රියං සුඛවෙදනා එව හොති සාමඤ්ඤස්ස භෙදපරියාදානතො, භෙදස්ස ච සාමඤ්ඤපරිච්චාගතොති අධිප්පායො. යස්මා පන විසෙසසාමඤ්ඤානි අවයවසමුදායා විය අඤ්ඤමඤ්ඤතො භින්නානි, තස්මා ‘‘න පන…පෙ… සමානත්ථත්තා’’ති වුත්තං. ඉදානි තමෙව නෙසං භින්නතත්වං ‘‘අයඤ්හී’’තිආදිනා විවරති. තන්ති සුඛහෙතූනං කාරණං. තෙන සුඛස්ස කාරණං සුඛහෙතු, සුඛස්ස කාරණකාරණං සුඛමූලන්ති දස්සෙති. සුඛහෙතූනන්ති එත්ථ හෙතු-සද්දෙන කාරණභාවසාමඤ්ඤතො හෙතුපච්චයා සඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘පුඤ්ඤපස්සද්ධිආදීන’’න්ති. එත්ථ ච සුඛමූලසුඛහෙතූසු ඵලූපචාරෙන, සුඛාරම්මණසුඛපච්චයට්ඨානෙසු සුඛසහචරියාය, අබ්‍යාපජ්ජනිබ්බානෙසු දුක්ඛාපගමභාවෙන සුඛපරියායො වුත්තොති දට්ඨබ්බො. ඉට්ඨාසූති සුඛුපෙක්ඛානං විපරිණාමාඤ්ඤාණසඞ්ඛාරදුක්ඛතාය අනිට්ඨභාවොපි අත්ථීති විසෙසෙති. උපෙක්ඛමෙව වා අපෙක්ඛිත්වා විසෙසනං කතං. සා හි අකුසලවිපාකභූතා අනිට්ඨාපි අත්ථීති. එවමාදීසූති ආදි-සද්දෙන ‘‘සොවග්ගිකං සුඛවිපාක’’න්ති (දී. නි. 1.163) එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. ඉට්ඨපරියායො හි එත්ථ සුඛ-සද්දොති. ༢. བདེ་བའི་དབང་པོ་དེ་ཡང་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཉིད་ཡིན་ཏེ། སྤྱི་ནི་བྱེ་བྲག་གིས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། བྱེ་བྲག་ནི་སྤྱི་ཡོངས་སུ་གཏོང་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་བྱེ་བྲག་དང་སྤྱི་རྣམས་ནི་ཡན་ལག་དང་ཚོགས་པ་བཞིན་དུ་ཕན་ཚུན་ཐ་དད་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ ‘འོན་ཀྱང་...བྱས་ནས་དོན་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །དེང་འདིར་དེ་དག་གི་ཐ་དད་པ་ཉིད་ ‘འདི་ནི་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འགྲེལ་ཏོ། ། ‘དེ་’ ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་ནོ། །དེས་ན་བདེ་བའི་རྒྱུ་ནི་བདེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ལ། བདེ་བའི་རྒྱུའི་རྒྱུ་ནི་བདེ་བའི་རྩ་བ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། ། ‘བདེ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱི་’ ཞེས་པ་འདིར་ ‘རྒྱུ་’ ཞེས་པའི་སྒྲས་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་སྤྱི་ལས་རྒྱུའི་རྐྱེན་རྣམས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། ‘བསོད་ནམས་དང་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ལ་སོགས་པའི་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་བདེ་བའི་རྩ་བ་དང་བདེ་བའི་རྒྱུ་རྣམས་ལ་འབྲས་བུ་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་དང་། བདེ་བའི་དམིགས་པ་དང་བདེ་བའི་རྐྱེན་གྱི་གནས་རྣམས་ལ་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་སྒོ་ནས་དང་། གནོད་པ་མེད་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་དང་བྲལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་བདེ་བའི་རྣམ་གྲངས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ‘ཡིད་དུ་འོང་བ་རྣམས་ལ་’ ཞེས་པ་ནི་བདེ་བ་དང་བཏང་སྙོམས་རྣམས་ལ་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། མི་ཤེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ཉིད་ཀྱིས་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དངོས་པོ་ཡང་ཡོད་པས་བྱེ་བྲག་ཏུ་བྱས་པའོ། །ཡང་ན་བཏང་སྙོམས་ཉིད་ལ་ལྟོས་ནས་བྱེ་བྲག་ཏུ་བྱས་པ་སྟེ། དེ་ནི་མི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པར་གྱུར་པས་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་ཡང་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘དེ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་’ ཞེས་པའི་ ‘སོགས་པ་’ སྒྲས་ ‘མཐོ་རིས་ཀྱི་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་’ (དཱིགྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༡༦༣) ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །འདིར་ ‘བདེ་བ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། සඞ්ඛාරදුක්ඛාදීසූති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘ඨිතිසුඛං විපරිණාමදුක්ඛං, අකුසලං කායකම්මං දුක්ඛුද්‍රයං දුක්ඛවිපාක’’න්තිආදිකෙ සඞ්ගණ්හාති. යථාක්කමං සුඛවෙදනා දුක්ඛඅනිට්ඨපරියායො හි එත්ථ දුක්ඛ-සද්දොති. දුක්ඛවෙදනාදුක්ඛවත්ථුආදීසු දුක්ඛසද්දප්පවත්ති වුත්තනයෙනෙව යොජෙතබ්බා. විපාකාවිපාකභෙදාය සබ්බායපි සුඛවෙදනාය වසෙන ලක්ඛණස්ස වුත්තත්තා තදුභයානුකූලමත්ථං විවරන්තො ‘‘සභාවතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ විපාකා සභාවතො ඉට්ඨස්ස අනුභවනලක්ඛණා. ඉතරා සභාවතො සඞ්කප්පතො ච ඉට්ඨස්ස ඉට්ඨාකාරස්ස වා අනුභවනලක්ඛණාති දට්ඨබ්බං. ‘འདུ་བྱེད་ཀྱི་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་’ ཞེས་པ་འདིར་ ‘སོགས་པ་’ སྒྲས་ ‘གནས་པ་ནི་བདེ་བ་ཡིན་ལ། འགྱུར་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡིན། མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་འབྱུང་ཁུངས་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་སྨིན་ཡིན་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །གོ་རིམ་བཞིན་དུ་བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་རྣམ་གྲངས་ནི་འདིར་ ‘སྡུག་བསྔལ་’ ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་གཞི་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྒྲ་འཇུག་པ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །རྣམ་སྨིན་དང་རྣམ་སྨིན་མ་ཡིན་པའི་དབྱེ་བས་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་གིས་མཚན་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་གཉིས་ཀ་དང་མཐུན་པའི་དོན་འགྲེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ ‘རང་བཞིན་གྱིས་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རྣམ་སྨིན་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན། གཞན་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལས་ཡིད་དུ་འོང་བ་འམ་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། අසමානපච්චයෙහි [Pg.40] එකජ්ඣං උප්පත්තිතො සමානපච්චයෙහි එකජ්ඣං උප්පත්ති සාතිසයාති උක්කංසගතිවිජානනවසෙන ‘‘සමානපච්චයෙහි සහුප්පත්තිකාති අත්ථො’’ති වුත්තං. අථ වා උප්පජ්ජනං උප්පාදො, උප්පජ්ජති එතස්මාති උප්පාදොති දුවිධොපි උප්පාදො එකුප්පාදාති එත්ථ එකසෙසනයෙන සඞ්ගහිතොති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘සමා…පෙ… අත්ථො’’ති වුත්තං සියා. තෙන තානි එකවත්ථුකානීති එතස්ස ච ‘‘කප්පෙන්තස්සා’’තිආදිනා සම්බන්ධො. තත්ථ පුරිමවිකප්පෙ එකං වත්ථු නිස්සයො එතෙසන්ති යොජනා, න එකංයෙව වත්ථූති. එකෙකභූතස්ස භූතත්තයනිස්සිතත්තා චතුභූතනිස්සිතත්තා ච උපාදාරූපානං. දුතියවිකප්පෙ පන එකංයෙව වත්ථු එතෙසු නිස්සිතන්ති යොජනා. නිස්සයනිස්සිතතාසඞ්ඛාතඋපකාරොපකත්තබ්බභාවදීපනං එකවත්ථුකවචනන්ති දුතියවිකප්පෙ මහාභූතවසෙන යොජනා කතා. ඉතරථා එකං වත්ථු එතෙසූති සමාසත්ථභාවෙන උපාදාරූපානම්පි පරිග්ගහො වත්තබ්බො සියා. පඤ්චවිඤ්ඤාණසම්පටිච්ඡනානන්ති ඉදං නිදස්සනන්ති දට්ඨබ්බං. කිරියමනොධාතුචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයොපි හි එකාරම්මණාභින්නවත්ථුකා චාති පාකටොයමත්ථොති. සන්තීරණාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන වොට්ඨබ්බනජවනතදාරම්මණානි සඞ්ගය්හන්ති, එතානි ච සම්පටිච්ඡනාදීනි චුතිආසන්නානි ඉධාධිප්පෙතානීති දට්ඨබ්බං. තානි හි තදුද්ධං කම්මජරූපස්ස අනුප්පත්තිතො එකස්මිංයෙව හදයවත්ථුස්මිං වත්තන්ති, ඉතරානි පන පුරිමපුරිමචිත්තක්ඛණුප්පන්නෙ හදයවත්ථුස්මිං උත්තරුත්තරානි පවත්තන්තීති. ඡසු වා වත්ථූසු එකං හදයවත්ථුයෙව වත්ථු එතෙසන්ති එවං පන අත්ථෙ සති චුතිආසන්නතො ඉතරෙසං සම්පටිච්ඡනාදීනං ගහණං සියාති ඤාතබ්බං. མི་མཐུན་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ལས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ལས་མཐུན་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ལས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པས། ཁྱད་པར་གྱི་རྟོགས་པ་ཤེས་པའི་དབང་གིས་ ‘མཐུན་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ལས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བའི་དོན་ཏོ་’ ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་སྐྱེ་བ་ནི་སྐྱེ་མཆེད་དམ། འདི་ལས་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་མchem་དེ། སྐྱེ་བ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་ཡང་ ‘སྐྱེ་བ་གཅིག་པ་’ ཞེས་པ་འདིར་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། དགོངས་པ་འདིས་ ‘མཐུན་...བྱས་ནས་དོན་ཏོ་’ ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་སྲིད། དེས་ན་ ‘དེ་དག་ནི་རྟེན་གཅིག་པ་ཡིན་ནོ་’ ཞེས་པ་འདི་དང་ ‘རྟོག་པ་པོ་ལ་’ ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་འབྲེལ་ལོ། །དེ་ལ་རྣམ་པར་རྟོག་པ་སྔ་མ་ལ། རྟེན་གཅིག་ནི་འདི་དག་གི་གནས་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་གྱི། རྟེན་གཅིག་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འབྱུང་བ་རེ་རེ་ནི་འབྱུང་བ་གསུམ་ལ་བརྟེན་པ་དང་། རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ནི་འབྱུང་བ་བཞི་ལ་བརྟེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་པར་རྟོག་པ་གཉིས་པ་ལ་ནི་རྟེན་གཅིག་ཉིད་འདི་དག་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །རྟེན་དང་བརྟེན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཕན་གདགས་པ་དང་ཕན་གདགས་བྱའི་དངོས་པོ་སྟོན་པ་ནི་རྟེན་གཅིག་པའི་ཚིག་ཡིན་པས། རྣམ་པར་རྟོག་པ་གཉིས་པ་ལ་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་དབང་གིས་སྦྱར་བ་བྱས་སོ། །གཞན་དུ་ན་རྟེན་གཅིག་ནི་འདི་དག་ལ་ཞེས་བསྡུས་པའི་དོན་གྱི་དངོས་པོས་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱང་གཟུང་བར་བརྗོད་དགོས་པར་འགྱུར་རོ། ། ‘རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་དང་ཤེས་པ་’ ཞེས་པ་འདི་ནི་དཔེ་མཚོན་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དམིགས་པ་གཅིག་པ་དང་ཐ་མི་དད་པའི་རྟེན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དོན་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའོ། ། ‘ཡོངས་སུ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་’ ཞེས་པའི་ ‘སོགས་པ་’ སྒྲས་ངེས་པར་འཛིན་པ་དང་། རྒྱུག་པ་དང་། དེའི་དམིགས་པ་རྣམས་སྡུད་དོ། །ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་དང་འཆི་ཁ་མ་ཉེ་བ་རྣམས་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་དག་ནི་དེའི་འོག་ཏུ་ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་མ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། སྙིང་གི་རྟེན་གཅིག་ཉིད་ལ་འཇུག་ལ། གཞན་དག་ནི་སྔ་མ་སྔ་མའི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྐྱེས་པའི་སྙིང་གི་རྟེན་ལ་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་རྣམས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་རྟེན་དྲུག་པོ་རྣམས་ལས་སྙིང་གི་རྟེན་གཅིག་ཉིད་ནི་འདི་དག་གི་རྟེན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡོད་ན། འཆི་ཁ་མ་ཉེ་བ་ལས་གཞན་པའི་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་གཟུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། එත්ථාහ – ‘‘කස්මා පනෙත්ථ කුසලත්තිකානන්තරං වෙදනාත්තිකොව වුත්තො’’ති? කිස්මිං පන වුච්චමානෙ අයමනුයොගො න සියා, අපිච අවයවානං අනෙකභෙදතාදස්සනත්ථා තිකන්තරදෙසනා. සම්මාසම්බුද්ධෙන හි කුසලත්තිකෙන සබ්බධම්මානං තිධා විභාගං දස්සෙත්වා පුන තදවයවානං කුසලාදීනම්පි අනෙකභෙදභින්නතං දස්සෙන්තෙන තෙසං වෙදනාසම්පයොගවිභාගවිභාවනත්ථං ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා’’ති වුත්තං. කුසලා හි ධම්මා සියා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සියා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා. අකුසලා ධම්මා සියා සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සියා දුක්ඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, සියා අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තා, තථා අබ්‍යාකතා සම්පයොගාරහාති. එවං කුසලාදිධම්මානං [Pg.41] පච්චෙකං වෙදනාභෙදෙන විභාගදස්සනත්ථං කුසලත්තිකානන්තරං වෙදනාත්තිකං වත්වා ඉදානි සුඛසම්පයුත්තාදීනං පච්චෙකං විපාකාදිභෙදභින්නතං දස්සෙතුං වෙදනාත්තිකානන්තරං විපාකත්තිකො වුත්තො. සුඛසම්පයුත්තා හි ධම්මා සියා විපාකා, සියා විපාකධම්මධම්මා, සියා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මා. තථා අදුක්ඛමසුඛසම්පයුත්තා, දුක්ඛසම්පයුත්තා පන සියා විපාකා, සියා විපාකධම්මධම්මාති ඉමිනා නයෙන අවසෙසත්තිකානං දුකානඤ්ච තස්ස තස්ස අනන්තරවචනෙ පයොජනං විභාවෙතබ්බං. འདིར་བཤད་པ། “ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་རྗེས་ཐོགས་སུ་ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་ཉིད་གསུངས་པ་ཡིན་ནམ།” ཞེ་ན། གང་ཞིག་གསུངས་ན་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དྲི་བ་འདི་མི་འབྱུང་བ་ཞིག་ཡོད། འོན་ཀྱང་ཆ་ཤས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་དུ་མའི་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུམ་ཚན་གཞན་གྱི་བསྟན་པ་ཡིན། ཡང་དག་པར་རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ཀྱིས་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱིས་ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་གསུམ་དུ་དབྱེ་བ་བསྟན་ནས། ཡང་དེའི་ཆ་ཤས་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་རྣམ་གྲངས་དུ་མར་དབྱེ་བ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་ཚོར་བའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་དབྱེ་བ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཆེད་དུ། “བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་སྲིད། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་སྲིད། མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་སྲིད། སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་སྲིད། བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་སྲིད། དེ་བཞིན་དུ་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་མཚུངས་ལྡན་རྣམས་ཀྱང་རུང་བ་ཡིན་ནོ།། དེ་ལྟར་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་རེ་རེ་བཞིན་ཚོར་བའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་རྗེས་ཐོགས་སུ་ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་གསུངས་ནས། ད་ནི་བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རེ་རེ་བཞིན་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་རྗེས་ཐོགས་སུ་རྣམ་སྨིན་གྱི་གསུམ་ཚན་གསུངས་སོ།། བདེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའང་སྲིད། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱང་སྲིད། རྣམ་པར་སྨིན་པའང་མ་ཡིན་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱང་མ་ཡིན་པའང་སྲིད། དེ་བཞིན་དུ་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དག་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའང་སྲིད། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱང་སྲིད་དོ་ཞེས་པའི་ཚུལ་འདིས། ལྷག་མ་གསུམ་ཚན་རྣམས་དང་གཉིས་ཚན་རྣམས་ཀྱི་དེ་དང་དེའི་རྗེས་ཐོགས་སུ་གསུངས་པའི་དགོས་པ་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། 3. විපාකනිරුත්තිඤ්ච ලභන්තීති තෙසු විපාකසද්දස්ස නිරුළ්හතං දස්සෙති. සුක්කකණ්හාදීති ආදි-සද්දෙන අකණ්හඅසුක්කඵස්සාදිභාවො පරිග්ගහිතො. සති පන පාක-සද්දස්ස ඵලපරියායභාවෙ රූපං විය න නිහීනො පක්කං විය විසිට්ඨො පාකොති විපාකොති එවං වා එත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සබ්‍යාපාරතාති සඋස්සාහතා. සන්තානෙ සබ්‍යාපාරතාති එතෙන චිත්තප්පයොගසඞ්ඛාතෙන කිරියාභාවෙන විපාකධම්මානං සන්තානවිසෙසමාහ ‘‘යතො යස්මිං චිත්තුප්පාදෙ කුසලාකුසලා චෙතනා, තංසන්තානෙ එව තස්සා විපාකුප්පත්තී’’ති. එත්ථ ච ‘‘සබ්‍යාපාරතා’’ති එතෙන ආවජ්ජනද්වයං විපාකඤ්ච නිවත්තෙති, ‘‘අනුපච්ඡින්නාවිජ්ජාතණ්හාමානෙ’’ති ඉමිනා අවසිට්ඨං කිරියං නිවත්තෙති. උභයෙනපි අනුසයසහායසඋස්සාහතාලක්ඛණා විපාකධම්මධම්මාති දස්සෙති. ලොකුත්තරකුසලානම්පි හි අනුසයා උපනිස්සයා හොන්ති, යතො ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා? යස්මිං සමයෙ ලොකුත්තරං…පෙ… තස්මිං සමයෙ අවිජ්ජාපච්චයා සඞ්ඛාරා’’තිආදිනා (විභ. 342) අරියමග්ගචෙතනාය අවිජ්ජාඋපනිස්සයතා පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගෙ පකාසිතා. නිරුස්සාහසන්තභාවලක්ඛණා විපාකා, උභයවිපරීතලක්ඛණා නෙවවිපාකනවිපාකධම්මධම්මාති. ༣. “རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ངེས་ཚིག་ཀྱང་ཐོབ་པོ།” ཞེས་པས་དེ་དག་ལ་རྣམ་སྨིན་གྱི་སྒྲ་གྲགས་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་ཏོ།། “དཀར་ནག་ལ་སོགས་པ།” ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི་དཀར་པོའང་མ་ཡིན་ནག་པོའང་མ་ཡིན་པའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་བསྡུས་སོ།། གལ་ཏེ་“པཱ་ཀ་” (སྨིན་པའི་) སྒྲ་ནི་འབྲས་བུའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དུ་ཡོད་ན། གཟུགས་བཞིན་དུ་དམན་པ་མ་ཡིན་པར། སྨིན་པ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་སྨིན་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའོ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། “བྱེད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད།” ཞེས་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་དང་བཅས་པ་ཉིད་དོ།། “རྒྱུད་ལ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད།” ཞེས་པ་འདིས་སེམས་ཀྱི་སྦྱོར་བར་བགྲང་བའི་བྱ་བའི་དངོས་པོས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུད་ཀྱི་ཁྱད་པར་གསུངས་ཏེ། “གང་གི་ཕྱིར་སེམས་བསྐྱེད་གང་ལ་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ཡོད་པ། དེའི་རྒྱུད་ཉིད་ལ་དེའི་རྣམ་སྨིན་སྐྱེ་བའོ།” ཞེས་སོ།། འདིར་ཡང་ “བྱེད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད།” ཞེས་པས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་གཉིས་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བཟློག་པར་བྱེད་ལ། “མ་ཆད་པའི་མ་རིག་པ་དང་སྲེད་པ་དང་ང་རྒྱལ།” ཞེས་པས་ལྷག་མའི་བྱ་བ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ།། གཉིས་ཀས་ཀྱང་བག་ལ་ཉལ་གྱི་གྲོགས་དང་བཅས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་སོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ།། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བ་རྣམས་ལའང་བག་ལ་ཉལ་རྣམས་ནི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ “ཆོས་གང་དག་དགེ་བ་ཡིན་ཞེ་ན། དུས་གང་གི་ཚེ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་…པེ་… དེའི་ཚེ་མ་རིག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ (རྣམ་འབྱེད་ལས) འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སེམས་པའི་མ་རིག་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཉིད་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའི་རྣམ་འབྱེད་དུ་བསྟན་ཏོ།། བརྩོན་འགྲུས་མེད་པ་ཞི་བའི་རང་བཞིན་གྱི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་ཡིན་ལ། གཉིས་ཀ་ལས་བཟློག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའང་མ་ཡིན་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱང་མ་ཡིན་པ་རྣམས་སོ།། අභිඤ්ඤාදිකුසලානන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘අහොසි කම්මං නාහොසි කම්මවිපාකො’’ති (පටි. ම. 1.234) ඉමිනා තිකෙන සඞ්ගහිතං ගතිඋපධිකාලපයොගාභාවෙන අවිපාකං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. අපරාපරියවෙදනීයං පන සංසාරප්පවත්තියං අහොසිකම්මාදිභාවං න භජති. භාවනාය පහාතබ්බාදීති ආදි-සද්දෙන දස්සනෙන පහාතබ්බං සඞ්ගණ්හාති. උභයම්පි ‘‘විපාකානුප්පාදනෙ’’ති වචනතො ගතිඋපධිකාලපයොගාභාවෙන අනුප්පන්නවිපාකමෙව අධිප්පෙතං භාවනාය පහාතබ්බස්සපි පවත්තිවිපාකස්ස [Pg.42] අනුජානනතො. යෙසං පන භාවනාය පහාතබ්බා අවිපාකා, තෙසං මතෙන ආදි-සද්දෙන දස්සනෙන පහාතබ්බස්ස අහොසිකම්මන්ති එවංපකාරස්සෙව පරිග්ගහොති වෙදිතබ්බං. “མངོན་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི།” ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི། “ལས་ཡོད་པར་གྱུར་ཀྱང་ལས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་མེད་པར་གྱུར་ཏོ།” ཞེས་པའི་གསུམ་ཚན་འདིས་བསྡུས་པ། འགྲོ་བ་དང་། ལྷག་མའི་ཕུང་པོ་དང་། དུས་དང་། སྦྱོར་བ་མེད་པའི་དབང་གིས་རྣམ་སྨིན་མེད་པའི་མཐོང་ཆོས་ཀྱི་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་། སྐྱེས་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དག་ཀྱང་སྡུད་དོ།། ལན་གྲངས་གཞན་ལ་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ནི་འཁོར་བའི་འཇུག་པ་ལ་ལས་ཡོད་པར་གྱུར་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་མི་བརྟེན་ནོ།། “བསྒོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ།” ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་སྡུད་དོ།། གཉིས་ཀའང་ “རྣམ་སྨིན་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར།” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འགྲོ་བ་དང་། ལྷག་མའི་ཕུང་པོ་དང་། དུས་དང་། སྦྱོར་བ་མེད་པའི་དབང་གིས་མ་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཉིད་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ཏེ། བསྒོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བའི་འཇུག་པའི་རྣམ་སྨིན་ཀྱང་ཁས་ལེན་པའི་ཕྱིར། གང་དག་གི་ལུགས་ལ་བསྒོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ནི་རྣམ་སྨིན་མེད་པ་ཡིན་ན། དེ་དག་གི་འདོད་པས་ནི་སོགས་སྒྲས་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ལས་ཡོད་པར་གྱུར་པ་ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ཉིད་བསྡུ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ།། 4. ‘‘කථමාදින්නා’’ති අයම්පි පඤ්හො ලබ්භති. ‘‘ඵලභාවෙනා’’ති හි ආදානප්පකාරවචනං. කෙසඤ්චි ගොත්‍රභුපච්චවෙක්ඛණාදීනං උපෙතකිරියභූතානං තංකත්තුභූතානඤ්ච අත්ථානං උපෙතබ්බසම්බන්ධභාවතො තදභිධායිනොපි සද්දා සම්බන්ධා එවාති ‘‘උපෙතසද්දසම්බන්ධිනා’’ති වුත්තං. උපෙතන්ති හි උපෙතබ්බත්ථෙ වුච්චමානෙ අවස්සං උපෙතකිරියා උපෙතා ච ඤායතීති. ‘‘රූපධාතුයා ඛො පන, ගහපති, යො ඡන්දො යො රාගො යා නන්දී යා තණ්හා යෙ උපයුපාදානා, චෙතසො අධිට්ඨානා අභිනිවෙසා අනුසයා’’තිආදීසු ‘‘උපයො’’ති තණ්හාදිට්ඨියො අධිප්පෙතාති ආහ ‘‘උපය…පෙ… දිට්ඨීහී’’ති. යථාසම්භවන්ති ‘‘ආරම්මණකරණවසෙනා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තඅත්ථෙසු යො යො සම්භවති යොජෙතුං, සො සොති අත්ථො. න වචනානුපුබ්බෙනාති ‘‘කිං පන තං උපෙත’’න්තිආදිනා වුත්තවචනානුපුබ්බෙන න යොජෙතබ්බො. සබ්බපච්චයුප්පන්නානන්ති සබ්බතෙභූමකපච්චයුප්පන්නානං. නාපජ්ජති සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො විසෙසත්ථිනා ච විසෙසො අනුපයුජ්ජතීති තං පන විසෙසං වුත්තප්පකාරං නියමෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘බොධනෙය්‍යා’’තිආදි වුත්තං. ༤. “ཇི་ལྟར་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཡིན་ནམ།” ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདིའང་འཐོབ་བོ།། “འབྲས་བུའི་དངོས་པོས།” ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་རྣམ་པའི་ཚིག་གོ། རིགས་ཀྱི་རྗེས་སུ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བྱ་བར་གྱུར་པ་དང་། དེའི་བྱེད་པོར་གྱུར་པའི་དོན་ཁ་ཅིག་ནི་ཉེ་བར་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་འབྲེལ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དེ་སྟོན་པའི་སྒྲ་རྣམས་ཀྱང་འབྲེལ་བ་ཉིད་ཡིན་པས། “ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་སྒྲ་དང་འབྲེལ་བའོ།” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་དོན་ལ་བཤད་ན། གདོན་མི་ཟ་བར་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་བྱ་བ་དང་ཉེ་བར་སོང་བ་དག་ཀྱང་ཤེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། “ཁྱིམ་བདག གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་འདུན་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། འདོད་ཆགས་གང་ཡིན་པ་དང་། དགའ་བ་གང་ཡིན་པ་དང་། སྲེད་པ་གང་ཡིན་པ་དང་། ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་གནས་དང་། མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་། བག་ལ་ཉལ་རྣམས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། “ཉེ་བར་འགྲོ་བ།” ཞེས་པས་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་དག་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། “ཉེ་བར་འགྲོ་བ་…པེ་… ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱིས།” ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཇི་ལྟར་མཐུན་པར།” ཞེས་པ་ནི་ “དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་པའི་དོན་རྣམས་ལས། གང་དང་གང་སྦྱོར་བར་མཐུན་པ་དེ་དང་དེ་ཉིད་དོན་ཏོ།། “ཚིག་གི་གོ་རིམ་གྱིས་མ་ཡིན་པ།” ཞེས་པ་ནི་ “གང་ཞིག་ཡང་དེ་ལ་ཉེ་བར་སོང་བ་ཡིན།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་ཚིག་གི་གོ་རིམ་གྱིས་སྦྱར་བར་མི་བྱའོ།། “རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི།” ཞེས་པ་ནི་ཁམས་གསུམ་པའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིའོ།། སྤྱིའི་གསལ་བྱེད་ཀྱིས་ཁྱད་པར་ལ་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། ཁྱད་པར་འདོད་པས་ཀྱང་ཁྱད་པར་ཉེ་བར་མི་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར། མི་འཐོབ་པ་ཉིད་དོ།། འོན་ཀྱང་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཁྱད་པར་དེ་ཉིད་ངེས་པར་བཟུང་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གདུལ་བྱ་རྣམས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། උපෙතං දීපෙතීති යථා ‘‘පාචරියො’’ති එත්ථ පගතො ආචරියො පාචරියොති ප-සද්දො පගතං දීපෙති, එවං උප-සද්දො උපෙතං දීපෙති එව, න චෙත්ථ ගතාදිඅත්ථානං එකන්තෙන පච්චත්තවචනයොගො ඉච්ඡිතොති. අතිසද්දො වියාති ච ඉදං සසාධනකිරියාදීපනසාමඤ්ඤෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. පච්චයභාවෙනාති එතෙන පුරිමනිබ්බත්තිං විසෙසෙති. තෙන සහජාතස්සපි උපාදානස්ස සඞ්ගහො කතො හොති. සහජාතොපි හි ධම්මො පච්චයභූතො පුරිමනිප්ඵන්නො විය වොහරීයති යථා ‘‘එකං මහාභූතං පටිච්ච තයො මහාභූතා’’ති, ‘‘එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’ති (පට්ඨා. 1.1.53) ච. ධාතුකථායං පකාසිතන්ති ‘‘උපපත්තිභවො පඤ්චහි ඛන්ධෙහි එකාදසහායතනෙහි සත්තරසහි ධාතූහි සඞ්ගහිතො. කතිහි අසඞ්ගහිතො. න කෙහිචි ඛන්ධෙහි එකෙනායතනෙන එකාය ධාතුයා අසඞ්ගහිතො’’ති (ධාතු. 67) එවමාදිං [Pg.43] සන්ධායාහ. තස්මා එවාති උපාදින්නසද්දානපෙක්ඛත්තා එව. අවිසෙසෙත්වාති උපාදින්නානුපාදින්නවිසෙසං අකත්වා. උපාදානානං ආරම්මණභාවානතිවත්තනතො උපාදානෙහි උපාදාතබ්බාති වා උපාදානියා, උපාදාතුං වා අරහන්තීති උපාදානියා, උපාදානෙ නියුත්තාති වා උපාදානියා ක-කාරස්ස ය-කාරං කත්වාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බොති. “ཉེ་བར་སོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།” ཞེས་པ་ནི། དཔེར་ན་ “པཱ་ཙ་རི་ཡ་” (སློབ་དཔོན་མཆོག) ཞེས་པ་འདིར་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་སློབ་དཔོན་ནི་ “པཱ་ཙ་རི་ཡ་” ཞེས་ “པ་” སྒྲས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན། དེ་ལྟར་ “ཨུ་པ་” སྒྲས་ཀྱང་ཉེ་བར་སོང་བ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། འདིར་སོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་ལ་གཏན་དུ་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་སྦྱོར་བ་ནི་འདོད་པ་མ་ཡིན་ནོ།། “ལྷག་པའི་སྒྲ་བཞིན།” ཞེས་པ་འདི་ནི་རང་གི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་བྱ་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། “རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས།” ཞེས་པ་འདིས་ནི་སྔོན་དུ་གྲུབ་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་དོ།། དེས་ན་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པའང་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ།། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཀྱང་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་ནི་སྔོན་དུ་གྲུབ་པ་བཞིན་དུ་ཐ་སྙད་བྱེད་དེ། དཔེར་ན། “འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་གསུམ་མོ།” ཞེས་པ་དང་། “ཕུང་པོ་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཕུང་པོ་གསུམ་མོ།” ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། “ཁམས་ཀྱི་གཏམ་དུ་བསྟན་ཏོ།” ཞེས་པ་ནི། “སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་དང་། སྐྱེ་མཆེད་བཅུ་གཅིག་དང་། ཁམས་བཅུ་བདུན་གྱིས་བསྡུས་སོ།། དུ་ཞིག་གིས་མ་བསྡུས་ཤེ་ན། ཕུང་པོ་གང་གིས་ཀྱང་མ་ཡིན་ལ། སྐྱེ་མཆེད་གཅིག་དང་ཁམས་གཅིག་གིས་མ་བསྡུས་སོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། “དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དོ།” ཞེས་པ་ནི་ཟིན་པའི་སྒྲ་ལ་མ་ལྟོས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། “ཁྱད་པར་མ་བྱས་པར།” ཞེས་པ་ནི་ཟིན་པ་དང་མ་ཟིན་པའི་ཁྱད་པར་མ་བྱས་པར་རོ།། ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱི་དམིགས་པའི་དངོས་པོ་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉེ་བར་བླང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས་ན་ “ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཆོས་ཅན།” ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན་ཉེ་བར་ལེན་པར་འོས་པས་ན་ “ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཆོས་ཅན།” ཞེས་བྱའམ། ཡང་ན་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་སྦྱོར་བས་ན་ “ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཆོས་ཅན།” ཞེས་བྱ་སྟེ། “ཀ་” ཡིག་ “ཡ་” ཡིག་ཏུ་བྱས་ནས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། 5. විබාධනං පීළනං කිලමනං උපතාපො පරිළාහො අප්පස්සද්ධිභාවො. විදූසිතා මලීනා ච යතො කෙචි අකිලෙසසභාවාපි අනිට්ඨඵලා ගාරය්හා ච ජාතා. ༥. རྣམ་པར་གནོད་པ་ནི་གཙེས་པ་དང་། ངལ་བ་དང་། ཉེ་བར་གདུང་བ་དང་། ཡོངས་སུ་གདུང་བ་དང་། ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དོ།། རྣམ་པར་བཅོམ་པ་དང་དྲི་མ་ཅན་དུ་གྱུར་པ་གང་ལས། ཉོན་མོངས་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཁ་ཅིག་ཀྱང་མི་འདོད་པའི་འབྲས་བུ་ཅན་དང་སྨད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ།། 6. ‘‘සීලමත්තකං, පරං විය මත්තායා’’තිආදීසු මත්තා-සද්දස්ස පමාණවාචකතා දට්ඨබ්බා. මරියාදවාචකො වා මත්තා-සද්දො. විචාරො හෙත්ථ ඣානඞ්ගෙසු හෙට්ඨිමමරියාදො, න පඨමජ්ඣානඋපචාරජ්ඣානෙසු විය විතක්කො. සා පන විචාරමරියාදතා විතක්කාභාවෙන එතෙසං ජාතාති අවිතක්කග්ගහණං කතං. ඉදං වුත්තං හොති – අවිතක්කා හුත්වා විචාරමරියාදඣානඞ්ගෙසු විචාරහෙට්ඨිමකොටිකාති. අථ වා ඊසදත්ථො මත්තා-සද්දො ‘‘මත්තාසුඛපරිච්චාගා’’තිආදීසු (ධ. ප. 290) විය. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – විතක්කරහිතා භාවනාය අතිසුඛුමභූතවිචාරත්තා ඊසං විචාරා ච අවිතක්කවිචාරමත්තාති. න හි ඉතො පරං විචාරො අත්ථීති. යදි විතක්කවිසෙසරහිතා විචාරමත්තා, එවං සන්තෙ අවිතක්කවචනං කිමත්ථියන්ති ආහ ‘‘විචාරමත්තවචනෙනා’’තිආදි. යදි විචාරමත්තතො අඤ්ඤෙසම්පි අවිතක්කානං අත්ථිභාවජොතනත්ථං අවිතක්කවචනං, අවිතක්කා ච විචාරමත්තා අවිචාරාති නිවත්තෙතබ්බා ගහෙතබ්බා ච, එවං සති විචාරමත්තා විසෙසනං, අවිතක්කා විසෙසිතබ්බාති විචාරමත්තාවිතක්කාති වත්තබ්බන්ති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො’’තිආදි. යථාකාමන්ති වත්තුඉච්ඡානුරූපං. යෙන යෙන හි පකාරෙන ධම්මෙසු නිවත්තෙතබ්බගහෙතබ්බභාවා ලබ්භන්ති, තෙන තෙන පකාරෙන විසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවො සම්භවතීති. පදානං අනුක්කමො පදානුක්කමො. ༦. “ཚུལ་ཁྲིམས་ཙམ་དང་། གཞན་བཞིན་དུ་ཚོད་ཀྱིས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། “མཱཏྟཱ་” སྒྲ་ནི་ཚད་སྟོན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཡང་ན་ “མཱཏྟཱ་” སྒྲ་ནི་མཚམས་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ།། འདིར་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལས་དཔྱོད་པ་ནི་འོག་མའི་མཚམས་ཡིན་ལ། བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་དག་ལས་རྟོག་པ་བཞིན་དུ་མ་ཡིན་ནོ།། དཔྱོད་པའི་མཚམས་ཉིད་དེ་ནི་རྟོག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་རྟོག་པ་མེད་པ་བཟུང་བར་བྱས་སོ།། འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། རྟོག་པ་མེད་པར་གྱུར་ནས་དཔྱོད་པའི་མཚམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལས་དཔྱོད་པ་འོག་མའི་མཐའ་ཅན་ནོ།། ཡང་ན་ “མཱཏྟཱ་” སྒྲ་ནི་ཅུང་ཟད་ཀྱི་དོན་ཏེ། “བདེ་བ་ཆུང་ངུ་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་ལས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། འདིར་དོན་འདི་ཡིན་ཏེ། རྟོག་པ་དང་བྲལ་ཞིང་བསྒོམས་པས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བར་གྱུར་པའི་དཔྱོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཅུང་ཟད་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་ནི་རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་ཙམ་མོ།། འདི་ལས་གཞན་དུ་དཔྱོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གལ་ཏེ་རྟོག་པའི་ཁྱད་པར་དང་བྲལ་བའི་དཔྱོད་པ་ཙམ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་རྟོག་པ་མེད་པའི་ཚིག་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “དཔྱོད་པ་ཙམ་གྱི་ཚིག་གིས།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གལ་ཏེ་དཔྱོད་པ་ཙམ་ལས་གཞན་པའི་རྟོག་པ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱང་ཡོད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རྟོག་པ་མེད་པའི་ཚིག་ཡིན་ལ། རྟོག་པ་མེད་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཙམ་ནི་དཔྱོད་པ་མེད་པ་ཞེས་བཟློག་པར་བྱ་བ་དང་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་དཔྱོད་པ་ཙམ་ནི་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་དང་། རྟོག་པ་མེད་པ་ནི་ཁྱད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། “དཔྱོད་པ་ཙམ་གྱི་རྟོག་པ་མེད་པའོ།” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་རྒོལ་བ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “ཁྱད་པར་བྱེད་པ་དང་ཁྱད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན།” ཞེས་པ་ནི་བརྗོད་པར་འདོད་པ་དང་མཐུན་པའོ།། རྣམ་པ་གང་དང་གང་གིས་ཆོས་རྣམས་ལ་བཟློག་པར་བྱ་བ་དང་བཟུང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་འཐོབ་པ་དེས་ན། རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་དང་ཁྱད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཚིག་རྣམས་ཀྱི་གོ་རིམ་ནི་ཚིག་གི་གོ་རིམ་མོ།། අවිතක්කා සවිතක්කා ච සවිචාරා අවිචාරා චාති අවිතක්කාසවිචාරා සවිතක්කා අවිචාරාති යොජෙතබ්බං. උභයෙකදෙසදස්සනම්පි උභයදස්සනන්ති අධිප්පායෙන ‘‘යදි සවිතක්කසවිචාරා’’තිආදි වුත්තං. ඉතරම්පි පකාසෙතුන්ති [Pg.44] ඉදං යථා සවිතක්කසවිචාරෙසු චිත්තුප්පාදෙසු විතක්කො අවිතක්කසවිචාරතාය ‘‘අවිතක්කවිචාරමත්තො’’ති වුත්තො, එවං යථාවුත්තචිත්තුප්පාදෙසු විචාරො ‘‘සවිතක්කඅවිචාරො’’ති සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති ඉමමත්ථං සන්ධාය වුත්තං. විතක්කාභාවෙන එතෙ විචාරමත්තාති අයම්පි අත්ථො විසෙසනිවත්තිඅත්ථංයෙව මත්තා-සද්දං ගහෙත්වා වුත්තො. විචාරමත්තාති හි විචාරමත්තවන්තොති විඤ්ඤායමානත්තා තදඤ්ඤවිසෙසවිරහසාමඤ්ඤතො නිවත්තෙත්වා විතක්කවිසෙසවිරහසඞ්ඛාතෙ අවිතක්ක-සද්දො සන්නිධාපිතො විසෙසෙති දුතියජ්ඣානධම්මෙති. යථාහ ‘‘න විචාරතො’’තිආදි. “རྟོག་པ་མེད་པ་དང་རྟོག་པ་དང་བཅས་པ་དང་། དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་དང་དཔྱོད་པ་མེད་པའོ།” ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་དང་། རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་མེད་པ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ།། གཉིས་ཀའི་ཕྱོགས་གཅིག་བསྟན་པའང་གཉིས་ཀ་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “གལ་ཏེ་རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། གཞན་དེའང་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། འདི་ནི་དཔེར་ན་རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་རྣམས་ལས་རྟོག་པ་ནི་རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ “རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་ཙམ།” ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན། དེ་ལྟར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སེམས་བསྐྱེད་རྣམས་ལས་དཔྱོད་པ་ནི་ “རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་མེད་པའོ།” ཞེས་ཤེས་པར་ནུས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། རྟོག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་ནི་དཔྱོད་པ་ཙམ་མོ་ཞེས་པའི་དོན་འདིའང་ཁྱད་པར་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ “མཱཏྟཱ་” སྒྲ་བཟུང་ནས་གསུངས་སོ།། དཔྱོད་པ་ཙམ་ཞེས་པ་ནི་དཔྱོད་པ་ཙམ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཁྱད་པར་དང་བྲལ་བའི་སྤྱི་ལས་བཟློག་ནས། རྟོག་པའི་ཁྱད་པར་དང་བྲལ་བར་བགྲང་བའི་རྟོག་པ་མེད་པའི་སྒྲ་ཉེ་བར་བཞག་ནས་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་དོ།། ཇི་སྐད་དུ་ “དཔྱོད་པ་ལས་མ་ཡིན་པ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ།། 7. වෙදයමානාති අනුභවමානා. සුඛාකාරෙති ඉට්ඨාකාරෙ, ඉට්ඨානුභවනාකාරෙ වා. උදාසිනාති නතිඅපනතිරහිතා. සුඛදුක්ඛානං අවිරුද්ධා තෙසං බ්‍යවධායිකාභාවතො. සුඛදුක්ඛානි විය හි සුඛදුක්ඛානං අනන්තරං පවත්තනතො බ්‍යවධායිකාභූතා න තෙහි විරුජ්ඣති, න පන සුඛදුක්ඛානි අනන්තරාපවත්තිතො. ‘‘උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති උපෙක්ඛා’’ති අයං පනත්ථො ඉධ උපෙක්ඛා-සද්දස්ස සබ්බුපෙක්ඛාපරියාදානතො න වුත්තො. න හි ලොභසම්පයුත්තාදිඋපෙක්ඛා උපපත්තිතො ඉක්ඛතීති. තස්මාති යස්මා පීතිසහගතායෙව න සුඛසහගතා, සුඛසහගතාපි න පීතිසහගතා එවාති පීතිසහගතා සුඛසහගතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤං භින්නා, තස්මා. සතිපි සුඛසහගතානං යෙභුය්‍යෙන පීතිසහගතභාවෙ යෙන සුඛෙන සමන්නාගතා සුඛසහගතා එව හොන්ති, න පීතිසහගතා, තං සුඛං නිප්පීතිකසුඛන්ති අයං විසෙසො ඉමිනා තිකෙන දස්සිතොති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘පීතිසහගතාති වත්වා’’තිආදිමාහ. ༧. "Vedayamānā" (མྱོང་བར་གྱུར་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཉམས་སུ་མྱོང་བའོ། །"Sukhākāre" (བདེ་བའི་རྣམ་པ་) ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་པའམ། ཡང་ན་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་རྣམ་པའོ། །"Udāsinā" (བཏང་སྙོམས་པ་) ཞེས་པ་ནི་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་དང་རྒྱབ་ཏུ་ཕྱོགས་པ་དང་བྲལ་བའོ། །བདེ་སྡུག་གཉིས་དང་མི་འགལ་བ་ནི་དེ་དག་གི་བར་གཅོད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །བདེ་སྡུག་གི་རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་བདེ་སྡུག་བཞིན་དུ་བར་གཅོད་པར་གྱུར་པ་ནི་དེ་དག་དང་མི་འགལ་ལོ། །འོན་ཀྱང་བདེ་སྡུག་གི་རྗེས་སུ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །"ཐབས་ཀྱིས་ལྟ་བས་ན་བཏང་སྙོམས་སོ་" (Upapattito ikkhatīti upekkhā) ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི། འདིར་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་སྒྲས་བཏང་སྙོམས་ཐམས་ཅད་ལ་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མ་བཤད་དོ། །ཆགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བཏང་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཐབས་ཀྱིས་ལྟ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །"Tasmā" (དེའི་ཕྱིར་) ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཁོ་ན་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་མ་ཡིན་ལ། བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའང་དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པས། དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་གཉིས་ཕན་ཚུན་ཐ་དད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཕལ་ཆེར་དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཉིད་དུ་ཡོད་ཀྱང་། བདེ་བ་གང་དང་ལྡན་པས་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་གྱི་དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་མ་ཡིན་པ་དེ། དགའ་བ་མེད་པའི་བདེ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་ནི་གསུམ་ཚན་འདིས་བསྟན་ཏོ། །ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པར་བྱེད་པ་ན། "དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཞེས་གསུངས་ནས་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། සිද්ධොති සාවසෙසං නිරවසෙසඤ්ච සුඛපීතියො සඞ්ගහෙත්වා පවත්තෙහි පඨමදුතියපදෙහි යො පීතිසහගතො ධම්මවිසෙසො, තං සුඛං, යො ච සුඛසහගතො ධම්මවිසෙසො, සා පීතීති සතිපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨභාවෙ පදන්තරසඞ්ගහිතභාවදීපනතොසිද්ධො ඤාතො විදිතොති අත්ථො. ‘‘චතුත්ථජ්ඣානසුඛං අතිපණීතසුඛන්ති ඔළාරිකඞ්ගතො නීහරිත්වා තස්ස පණීතභාවං දස්සෙතුං අයං තිකො වුත්තො’’ති කෙචි වදන්ති, තදෙතං සබ්බෙසං සුඛවෙදනාසම්පයුත්තධම්මානං ඉධ ‘‘සුඛසහගතා’’ති වුත්තත්තා විචාරෙතබ්බං. තථා හි ‘‘සුඛභූමියං කාමාවචරෙ’’තිආදිනා (ධ. ස. 1283) ‘‘කාමාවචරකුසලතො [Pg.45] චත්තාරො සොමනස්සසහගතචිත්තුප්පාදා’’තිආදිනා (ධ. ස. 1598) ච නිද්දෙසො පවත්තොති. "Siddha" (གྲུབ་པ་) ཞེས་པ་ནི། ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་དང་ལྷག་མ་མེད་པར་བདེ་བ་དང་དགའ་བ་བསྡུས་ནས་འཇུག་པའི་ཚིག་རྐང་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་དག་གིས། དགའ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་བདེ་བ་ཡིན་ལ། བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དགའ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས། ཕན་ཚུན་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། ཚིག་གཞན་གྱིས་བསྡུས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གྲུབ་པ་སྟེ། ཤེས་པ་དང་རྟོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"བསམ་གཏན་བཞི་པའི་བདེ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་གྱ་ནོམ་པའི་བདེ་བ་ཡིན་པས། རགས་པའི་ཡན་ལག་ལས་ཕྱུང་སྟེ་དེའི་གྱ་ནོམ་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུམ་ཚན་འདི་གསུངས་སོ་"ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲ་མོད། དེ་ནི་འདིར་བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ "བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དཔྱད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ "འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་བདེ་བའི་ས་ལ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། "འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བ་ལས་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་བཞི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 8. නිබ්බානාරම්මණතං සන්ධායාහ, න නිබ්බානපටිවිජ්ඣනං, ඉතරථා ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්ති අචොදනීයා සියාති අධිප්පායො. නනු ච දිස්වා කත්තබ්බකිච්චකරණෙන සොතාපත්තිමග්ගොව දස්සනන්ති උක්කංසගතිවිජානනෙන නිබ්බානස්ස පටිවිජ්ඣනමෙව දස්සනන්ති ගොත්‍රභුස්ස දස්සනභාවාපත්ති න චොදෙතබ්බාවාති? න, දස්සනසාමඤ්ඤස්සෙව සුය්‍යමානත්තා දස්සනකත්තබ්බකිච්චකරණානඤ්ච භෙදෙන වුත්තත්තා. තත්ථ යදිපි ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’තිආදීසු (ම. නි. 2.182) විය අභින්නකාලස්සපි භින්නකාලස්ස විය භෙදොපචාරදස්සනතො භෙදවචනං යුත්තං, දස්සනවිසෙසෙ පන අධිප්පෙතෙ දස්සනසාමඤ්ඤවචනං න කත්තබ්බන්ති දස්සනසාමඤ්ඤමත්තං ගහෙත්වා චොදනා කතාති ‘‘නිබ්බානාරම්මණතං සන්ධායාහා’’ති වුත්තං. දුතියතතියමග්ගානම්පි ධම්මචක්ඛුපරියායසබ්භාවතො ‘‘භාවනාභාවං අප්පත්ත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ භාවනා වඩ්ඪනා. සා ච බහුලං උප්පත්තියා හොතීති ආහ ‘‘පුනප්පුනං නිබ්බත්තනෙනා’’ති. තථා හි සතීති ‘‘උභයපටික්ඛෙපවසෙනා’’ති පදස්ස දස්සනභාවනාපටික්ඛෙපවසෙනාති අත්ථෙ සති. නනු ලොකියසමථවිපස්සනාපි යථාබලං කාමච්ඡන්දාදීනං පහායකා, තත්‍ර කථමිදං වුත්තං, න ච අඤ්ඤො පහායකො අත්ථීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘අඤ්ඤෙහී’’තිආදි. ༨. མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དམིགས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཀྱི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྟོགས་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་དུ་ན་རིགས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ལ་མཐོང་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཀླན་ཀ་མེད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །ཅི་མཐོང་ནས་བྱ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པས་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པའི་ལམ་ཁོ་ན་ནི་མཐོང་བ་ཡིན་ལ། མཆོག་གི་རྟོགས་པས་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་རྟོགས་པ་ཁོ་ན་ནི་མཐོང་བ་ཡིན་པས། རིགས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ལ་མཐོང་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཀླན་ཀ་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། མཐོང་བ་སྤྱི་ཉིད་ཐོས་པའི་ཕྱིར་དང་། མཐོང་བ་དང་བྱ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་དག་ཐ་དད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་གལ་ཏེ་ "ཤེས་རབ་ཀྱིས་དེ་མཐོང་ནས་ཟག་པ་རྣམས་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། དུས་མི་དད་པ་ལའང་དུས་ཐ་དད་པ་བཞིན་དུ་ཐ་དད་པའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཐ་དད་པའི་ཚིག་ནི་རིགས་མོད། མཐོང་བའི་ཁྱད་པར་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་ན་ནི་མཐོང་བ་སྤྱིའི་ཚིག་མི་བརྗོད་པས། མཐོང་བ་སྤྱི་ཙམ་བཟུང་ནས་ཀླན་ཀ་བྱས་པའི་ཕྱིར། "མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་དམིགས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ལམ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་དག་ལའང་ཆོས་ཀྱི་སྤྱན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་པའི་ཕྱིར། "བསྒོམ་པའི་དངོས་པོར་མ་སླེབས་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་བསྒོམ་པ་ནི་སྤེལ་བའོ། །དེ་ཡང་ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བས་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "ཡང་དང་ཡང་དུ་བསྐྱེད་པས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡོད་པ་ནི། "གཉིས་ཀ་སྤོང་བའི་དབང་གིས་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི། མཐོང་བ་དང་བསྒོམ་པ་སྤོང་བའི་དབང་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཡོད་པ་ནའོ། །ཅི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཞི་གནས་དང་ལྷག་མཐོང་དག་ཀྱང་རང་གི་མཐུ་བཞིན་དུ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ན། དེ་ལ་ཅིའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཤིང་། གཞན་སྤོང་བར་བྱེད་པ་མེད་དམ་ཞེས་པའི་ཀླན་ཀ་ལ་དགོངས་ནས། "གཞན་དག་གིས་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 9. අප්පහාතබ්බහෙතුමත්තෙසූති අප්පහාතබ්බහෙතුකමත්තෙසු. සබ්බො කුසලාබ්‍යාකතධම්මො යථාධිප්පෙතත්ථො. සමාසො න උපපජ්ජති අසමත්ථභාවතො. යෙසන්ති යෙ තතියරාසිභාවෙන වුත්තා ධම්මා, අත්ථො තෙසං. උභින්නන්ති විසුං විසුං යොජෙතබ්බතාය ද්වෙ පහාතබ්බහෙතුසද්දාති කත්වා වුත්තං. එතන්ති ‘‘නෙවදස්සනෙන නභාවනාය පහාතබ්බො හෙතු එතෙසං අත්ථී’’ති එතං වචනං. තෙහි දස්සනභාවනාපදෙහි යුත්තෙන පහාතබ්බහෙතුකපදෙන. එවඤ්ච කත්වාති එවං දස්සනභාවනාපදෙහි පහාතබ්බහෙතුකපදස්ස විසුං විසුං යොජනතො. එවඤ්හි පුරිමපදද්වය…පෙ… දස්සනමෙතං හොතීති. එවන්ති දස්සනභාවනාහි නපහාතබ්බො හෙතු එතෙසන්ති එවං අත්ථෙ සති. ‘‘හෙතු…පෙ… සියා’’ති [Pg.46] එතස්ස ‘‘පුරිමස්මිඤ්හි අත්ථෙ’’තිආදිනා අහෙතුකානං අග්ගහිතභාවදස්සනවසෙන අත්ථං වත්වා ඉදානි ‘‘අථ වා’’තිආදිනා දුතියස්සෙව අත්ථස්ස යුත්තභාවං විභාවෙන්තො ‘‘ගහෙතබ්බත්ථස්සෙවා’’තිආදිමාහ. සො හි ‘‘එවමත්ථො ගහෙතබ්බො’’ති වුත්තත්තා ගහෙතබ්බත්ථො. ༩. "Appahātabbahetumattesu" (སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་ཙམ་དག་ལ་) ཞེས་པ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་ཅན་ཙམ་དག་ལའོ། །དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་ཇི་ལྟར་དགོངས་པའི་དོན་ཏོ། །ནུས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཚིག་སྡུད་མི་འགྲུབ་བོ། །"Yesaṃ" (གང་དག་གི་) ཞེས་པ་ནི། ཕུང་པོ་གསུམ་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་ཆོས་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་གི་དོན་ཏོ། །"Ubhinnam" (གཉིས་ཀའི་) ཞེས་པ་ནི། སོ་སོ་སོ་སོར་སྦྱར་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། སྤང་བར་བྱ་བའི་རྒྱུའི་སྒྲ་གཉིས་ཡོད་པར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །"Etam" (འདི་) ཞེས་པ་ནི། "མཐོང་བས་ཀྱང་མ་ཡིན་བསྒོམ་པས་ཀྱང་མ་ཡིན་པར་སྤང་བར་བྱ་བའི་རྒྱུ་འདི་དག་ལ་ཡོད་དོ་" ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདིའོ། །མཐོང་བ་དང་བསྒོམ་པའི་ཚིག་དེ་དག་དང་ལྡན་པའི་སྤང་བར་བྱ་བའི་རྒྱུ་ཅན་གྱི་ཚིག་གིས། "Evañca katvā" (འདི་ལྟར་བྱས་ནས་) ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་མཐོང་བ་དང་བསྒོམ་པའི་ཚིག་དག་གིས་སྤང་བར་བྱ་བའི་རྒྱུ་ཅན་གྱི་ཚིག་སོ་སོ་སོ་སོར་སྦྱར་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཚིག་སྔ་མ་གཉིས་...ལྟ་བུ་འདི་ཉིད་མཐོང་བ་ཡིན་ནོ། །"Evam" (འདི་ལྟར་) ཞེས་པ་ནི། མཐོང་བ་དང་བསྒོམ་པ་དག་གིས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུ་འདི་དག་ལ་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཡོད་པ་ནའོ། །"Hetu...pe... siyā" (རྒྱུ་...ལ་སོགས་པ་...འགྱུར་རོ་) ཞེས་བྱ་བ་འདིའི་དོན་ནི། "ཚིག་སྔ་མའི་དོན་ལ་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱུ་མེད་པ་རྣམས་མ་བཟུང་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་དོན་བཤད་ནས། ད་ནི་ "ཡང་ན་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དོན་གཉིས་པ་ཉིད་ཀྱི་རིགས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ན། "བཟུང་བར་བྱ་བའི་དོན་ཁོ་ནའི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་ "འདི་ལྟ་བུའི་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་བཟུང་བར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། 10. අඤ්ඤථාති ආරම්මණකරණමත්තෙ අධිප්පෙතෙ. කථං පනෙතං ජානිතබ්බං ‘‘ආරම්මණං කත්වාති එතෙන චතුකිච්චසාධකං ආරම්මණකරණං වුච්චතී’’ති? සාමඤ්ඤජොතනාය විසෙසෙ අවට්ඨානතො අරියමග්ගධම්මානංයෙව ච අපචයගාමිභාවතො. ‘‘චත්තාරො මග්ගා අපරියාපන්නා අපචයගාමිනො’’ති (ධ. ස. 1021) හි වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘අරියමග්ගානං එතං අධිවචන’’න්ති. එතෙනෙව වා විසෙසුපලක්ඛණහෙතුභූතෙන වචනෙන යථාවුත්තො ආරම්මණකරණවිසෙසො විඤ්ඤායති. උක්කංසගතිවිජානනෙන වා අයමත්ථො වෙදිතබ්බො. පච්චවෙක්ඛණාදීනන්ති වොදානාදයො සඞ්ගණ්හාති. හෙතුභාවෙනාති සම්පාපකහෙතුභාවෙන. ඤාපකො කාරකො සම්පාපකොති තිවිධො හි හෙතු, තථා ඤාපෙතබ්බාදිභාවෙන ඵලං. යථා නිරයාදිමනුස්සභාවාදිගාමිපටිපදාභාවතො අකුසලලොකියකුසලචිත්තුප්පාදා ‘‘ආචයගාමිනො ධම්මා’’ති වුත්තා, න මිච්ඡාදිට්ඨිආදිලොකියසම්මාදිට්ඨිආදිධම්මා එව, එවං නිබ්බානගාමිපටිපදාභාවතො ලොකුත්තරකුසලචිත්තුප්පාදා ‘‘අපචයගාමිනො’’ති දට්ඨබ්බා, න අරියමග්ගධම්මා එවාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පුරිමපච්ඡිමාන’’න්තිආදි. තත්ථ අරියමග්ගස්සෙව නිබ්බානගාමිපටිපදාභාවො පරිබ්‍යත්තොති තස්සෙව අපචයගාමිභාවො යුත්තො, තදනුවත්තකත්තා පන සෙසධම්මෙ සඞ්ගහෙත්වා වුත්තං. අපචයෙ දුක්ඛපරිජානනාදිනා සාතිසයං ගමනං යෙසන්තෙ අපචයගාමිනොති ‘‘මග්ගා එව අපචයගාමිනො’’ති වුත්තං. පුරිමපච්ඡිමානන්ති ච ඉමස්මිං තිකෙ පඨමපදදුතියපදසඞ්ගහිතානං අත්ථානන්ති අත්ථො. ‘‘ජයං වෙරං පසවති (ධ. ප. 201), චරං වා යදි වා තිට්ඨ’’න්තිආදීසු (ඉතිවු. 86, 110; සු. නි. 195) විය සානුනාසිකො ආචය-සද්දොති ‘‘අනුනාසිකලොපො කතො’’ති වුත්තං. එත්ථ ච ‘‘ආචින’’න්ති වත්තබ්බෙ ‘‘ආචය’’න්ති බ්‍යත්තයවසෙන වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. ආචයා හුත්වා ගච්ඡන්තීති එතෙන අපචිනන්තීති අපචයා, අපචයා හුත්වා ගච්ඡන්ති පවත්තන්තීති අයමත්ථො නයතො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. ༡༠. "Aññathā" (གཞན་དུ་ན་) ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པར་བྱེད་པ་ཙམ་ལ་དགོངས་པ་ནའོ། །"དམིགས་པར་བྱས་ནས་" ཞེས་བྱ་བ་འདིས་བྱ་བ་བཞི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དམིགས་པར་བྱེད་པ་བརྗོད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། སྤྱི་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་དང་། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་འགྲིབ་པར་འགྲོ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །"ལམ་བཞི་པོ་མ་གཏོགས་པ་རྣམས་ནི་འགྲིབ་པར་འགྲོ་བའོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ "འདི་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་བླ་དགས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ཁྱད་པར་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཚིག་འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་ཁྱད་པར་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན་མཆོག་གི་རྟོགས་པས་དོན་འདི་ཤེས་པར་བྱའོ། །"Paccavekkhaṇādīnaṃ" (སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་) ཞེས་པས་ནི་རྣམ་པར་བྱང་བ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །"Hetubhāvena" (རྒྱུའི་དངོས་པོས་) ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོས་སོ། །ཤེས་པར་བྱེད་པ་དང་། བྱེད་པ་དང་། ཐོབ་པར་བྱེད་པ་ཞེས་རྒྱུ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་འབྲས་བུ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་སེམས་ཅན་དམྱལ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་མིའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། མི་དགེ་བ་དང་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་རྣམས་ལ་ "སྤེལ་བར་འགྲོ་བའི་ཆོས་རྣམས་" ཞེས་གསུངས་ཀྱི། ལྟ་བ་ལོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་འཇིག་རྟེན་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པ་བཞིན་དུ། འདིར་ཡང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་རྣམས་ནི་ "འགྲིབ་པར་འགྲོ་བ་" ཞེས་བལྟ་བར་བྱ་ཡི། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཆོས་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་པ་ན། "སྔ་མ་དང་ཕྱི་མ་རྣམས་ཀྱི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འཕགས་པའི་ལམ་ཁོ་ན་མྱ་ངན་ལས་འདས་པར་འགྲོ་བའི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་ཕྱིར། དེ་ཁོ་ན་འགྲིབ་པར་འགྲོ་བ་ཉིད་དུ་རིགས་མོད། དེའི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལྷག་མའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་ནས་གསུངས་སོ། །འགྲིབ་པ་ལ་སྡུག་བསྔལ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པས་ལྷག་པར་འགྲོ་བ་གང་དག་ལ་ཡོད་པ་དེ་དག་ནི་འགྲིབ་པར་འགྲོ་བ་རྣམས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ལམ་རྣམས་ཁོ་ན་འགྲིབ་པར་འགྲོ་བའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"Purimapacchimānaṃ" (སྔ་མ་དང་ཕྱི་མ་རྣམས་ཀྱི་) ཞེས་པ་ནི། གསུམ་ཚན་འདིའི་ཚིག་རྐང་དང་པོ་དང་གཉིས་པས་བསྡུས་པའི་དོན་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །"རྒྱལ་བས་སྡང་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་" (Jayaṃ veraṃ pasavati) དང་། "འགྲོ་བའམ་ཡང་ན་གནས་པ་" (caraṃ vā yadi vā tiṭṭhaṃ) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། རྗེས་སུ་ང་རོ་དང་བཅས་པའི་ "ācaya" (སྤེལ་བ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྗེས་སུ་ང་རོ་བསྡུས་པ་བྱས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་ "ācina" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ལ། "ācaya" ཞེས་གོ་རིམ་འཁྲུགས་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །"སྤེལ་བར་གྱུར་ནས་འགྲོ་བའོ་" ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། འགྲིབ་པར་བྱེད་པས་ན་འགྲིབ་པ་སྟེ། འགྲིབ་པར་གྱུར་ནས་འགྲོ་ཞིང་འཇུག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཚུལ་གྱིས་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། 11. ලොකියෙසු [Pg.47] අසෙක්ඛභාවානාපත්ති දට්ඨබ්බාති කස්මා එවං වුත්තං, නනු – ༡༡. "འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ལ་མི་སློབ་པའི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་བར་བལྟ་བར་བྱའོ་" ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་འདི་སྐད་གསུངས་ཤེ་ན། འདི་ལྟར་— ‘‘සික්ඛතීති ඛො භික්ඛු තස්මා සෙක්ඛොති වුච්චති. කිඤ්ච සික්ඛති, අධිසීලම්පි සික්ඛති අධිචිත්තම්පි සික්ඛති අධිපඤ්ඤම්පි සික්ඛති. සික්ඛතීති ඛො භික්ඛු තස්මා සෙක්ඛොති වුච්චති (අ. නි. 3.86). යොපි කල්‍යාණපුථුජ්ජනො අනුලොමපටිපදාය පරිපූරකාරී සීලසම්පන්නො ඉන්ද්‍රියෙසු ගුත්තද්වාරො භොජනෙ මත්තඤ්ඤූ ජාගරියානුයොගමනුයුත්තො පුබ්බරත්තාපරරත්තං බොධිපක්ඛියානං ධම්මානං භාවනානුයොගමනුයුත්තො විහරති ‘අජ්ජ වා ස්වෙ වා අඤ්ඤතරං සාමඤ්ඤඵලං අධිගමිස්සාමී’ති, සොපි සික්ඛතීති සෙක්ඛො’’ති – "དགེ་སློང་དག་སློབ་པའི་ཕྱིར་ན་སློབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཅི་ཞིག་སློབ་ཅེ་ན། ལྷག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱང་སློབ། ལྷག་པའི་སེམས་ཀྱང་སློབ། ལྷག་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱང་སློབ་པས། དགེ་སློང་དག་སློབ་པའི་ཕྱིར་ན་སློབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །སྐྱེ་བོ་དམ་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་གང་ཞིག་མཐུན་པའི་ལམ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་པ། ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ལྡན་པ། དབང་པོའི་སྒོ་བསྡམས་པ། ཟས་ཀྱི་ཚོད་རིག་པ། མི་ཉལ་བར་བརྩོན་པར་སྦྱོར་བ། ནམ་གྱི་ཆ་སྟོད་དང་ཆ་སྨད་ལ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་བསྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པར་སྦྱོར་བཞིན་དུ། 'དེ་རིང་ངམ་སང་ཉིན་དགེ་སྦྱོང་གི་འབྲས་བུ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་ཐོབ་པར་བྱའོ་' ཞེས་གནས་པ་དེའང་སློབ་པའི་ཕྱིར་ན་སློབ་པའོ་" ཞེས་— වචනතො යථාවුත්තකල්‍යාණපුථුජ්ජනස්සපි සීලාදිධම්මා සෙක්ඛාති වුච්චන්තීති? න, පරියායභාවතො. නිප්පරියායෙන හි සෙක්ඛාසෙක්ඛභාවො යථාසම්භවං මග්ගඵලධම්මෙසු එවාති ලොකියෙසු සෙක්ඛභාවාසඞ්කාභාවතො අසෙක්ඛභාවානාපත්ති වුත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘සීලසමාධී’’තිආදි. අරහත්තඵලධම්මාපි සික්ඛාඵලභාවෙන පවත්තනතො හෙට්ඨිමඵලධම්මා විය සික්ඛාසු ජාතාතිආදිඅත්ථෙහි සෙක්ඛා සියුං, හෙට්ඨිමඵලධම්මාපි වා සික්ඛාඵලභාවෙන පවත්තනතො අරහත්තඵලධම්මා විය අසෙක්ඛාති චොදනං මනසිකත්වා ‘‘පරිනිට්ඨිතසික්ඛාකිච්චත්තා’’ති වුත්තං, තථා ‘‘හෙට්ඨිමඵලෙසු පනා’’තිආදි. ‘‘තං එව සාලිං භුඤ්ජාමි, සා එව තිත්තිරී, තානි එව ඔසධානී’’තිආදීසු තංසදිසෙසු තබ්බොහාරො දට්ඨබ්බො. එතෙන ච සෙක්ඛසදිසා අසෙක්ඛා යථා ‘‘අමනුස්සො’’ති වුත්තං හොතීති අඤ්ඤෙ. අඤ්ඤත්ථ ‘‘අරිට්ඨ’’න්තිආදීසු වුද්ධිඅත්ථෙපි අ-කාරො දිස්සතීති වුද්ධිප්පත්තා සෙක්ඛා අසෙක්ඛාති අයම්පි අත්ථො වුත්තො. གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐྱེ་བོ་དམ་པ་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་སློབ་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་སློབ་པ་དང་མི་སློབ་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། འཇིག་རྟེན་པ་རྣམས་ལ་སློབ་པའི་དངོས་པོར་དོགས་པ་མེད་པས། མི་སློབ་པའི་དངོས་པོར་མི་འགྱུར་བ་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ "ཚུལ་ཁྲིམས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བསླབ་པའི་འབྲས་བུའི་དངོས་པོར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། འོག་མའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་བཞིན་དུ་བསླབ་པ་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་སློབ་པར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་འོག་མའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་བསླབ་པའི་འབྲས་བུའི་དངོས་པོར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དགྲ་བཅོམ་པའི་འབྲས་བུའི་ཆོས་རྣམས་བཞིན་དུ་མི་སློབ་པའོ་ཞེས་པའི་ཀླན་ཀ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། "བསླབ་པའི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ "འོག་མའི་འབྲས་བུ་རྣམས་ལ་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"འབྲས་ས་ལུ་དེ་ཉིད་ཟའོ། །སྲེག་པ་དེ་ཉིད་དོ། །སྨན་དེ་དག་ཉིད་དོ" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། དེ་དང་འདྲ་བ་རྣམས་ལ་དེའི་ཐ་སྙད་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིས་ནི་སློབ་པ་དང་འདྲ་བའི་མི་སློབ་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ "མི་མ་ཡིན་པ་" (amanusso) ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་གཞན་དག་སྨྲའོ། །གཞན་དུ་ "ariṭṭha" (མི་ན་བ་) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟར། འཕེལ་བའི་དོན་ལའང་ "a" (ཨ་) ཡིག་སྣང་བའི་ཕྱིར། འཕེལ་བར་གྱུར་པའི་སློབ་པ་ནི་མི་སློབ་པའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདིའང་གསུངས་སོ། ། 12. කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතායාති ඉදං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. විතක්කාදිවික්ඛම්භනසමත්ථතාපි හෙත්ථ ලබ්භතීති. අකුසලවිද්ධංසනරසත්තා වා කුසලානං තත්ථ සාතිසයකිච්චයුත්තතං පරිත්තධම්මෙහි මහග්ගතානං පකාසෙතුං ‘‘කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතායා’’ති වුත්තං. විපාකකිරියෙසු දීඝසන්තානතාව, න කිලෙසවික්ඛම්භනසමත්ථතා විපුලඵලතා චාති [Pg.48] අත්ථො. ‘‘විපුලං ඵලං විපුලඵල’’න්ති එවං පන අත්ථෙ ගය්හමානෙ විපාකෙසුපි විපුලඵලතා ලබ්භතෙව. සොපි එකසෙසනයෙන අට්ඨකථායං වුත්තොති වෙදිතබ්බො. මහන්තෙහි ගතා පටිපන්නාති අයං පනත්ථො තිණ්ණම්පි සාධාරණොති. ගුණතො අයං එත්තකොති සත්තානං පමාණං කරොන්තා විය පවත්තන්තීති ඔළාරිකා කිලෙසා ‘‘පමාණකරා’’ති වුත්තා. තෙහි පරිතො ඛණ්ඩිතා පරිච්ඡින්නාති පරිත්තා. සතිපි කෙහිචි පරිච්ඡින්නත්තෙ මහාපමාණභාවෙන ගතා පවත්තාති මහග්ගතා. පරිච්ඡෙදකරානං කිලෙසානං සුඛුමානම්පි අගොචරභාවතො තෙහි න කථඤ්චිපි පරිච්ඡින්නා වීතික්කන්තාති අපරිච්ඡින්නා අප්පමාණා, යතො තෙ ‘‘අපරියාපන්නා’’තිපි වුච්චන්ති. ༡༢. “ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་དཔེ་མཚོན་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པར་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་མི་དགེ་བ་འཇོམས་པའི་རོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཆུང་ངུའི་ཆོས་རྣམས་ལས་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་དེ་དག་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་བྱ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་སྨིན་དང་བྱེད་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་རྒྱུན་རིང་པོ་ཉིད་ཁོ་ན་ཡོད་ཀྱི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པར་ནུས་པ་ཉིད་དང་འབྲས་བུ་ཡངས་པ་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །འོན་ཀྱང་“འབྲས་བུ་ཡངས་པ་ནི་འབྲས་བུ་ཆེན་པོའོ”ཞེས་འདི་ལྟར་དོན་དུ་བཟུང་ན། རྣམ་སྨིན་རྣམས་ལའང་འབྲས་བུ་ཡངས་པ་ཉིད་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཡང་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །“སྐྱེས་བུ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་བགྲོད་པའམ་བསྒྲུབས་པ”ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི་གསུམ་ཆར་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཡིན་ནོ། །ཡོན་ཏན་གྱི་སྒོ་ནས་འདི་ནི་འདི་ཙམ་མོ་ཞེས་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཚད་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། རགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ་“ཚད་བྱེད་པ”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་གིས་ཀུན་ནས་ཉམས་པར་བྱས་ཤིང་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་ནི་ཆུང་ངུ་ཞེས་བྱའོ། །ལ་ལ་ཞིག་གིས་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། ཚད་ཆེན་པོའི་དངོས་པོའི་ཚུལ་གྱིས་བགྲོད་པའམ་ཞུགས་པ་ནི་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཕྲ་མོ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གིས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོངས་སུ་མ་ཆད་ཅིང་འདས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་མ་ཆད་པ་དང་ཚད་མེད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་“མ་གཏོགས་པ”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ།། 14. තිත්තිං න ජනෙන්ති සන්තතරතාය අසෙචනකභාවතො. එත්ථ ච ‘‘පමාණකරෙහී’’තිආදිකො අත්ථවිකප්පො ‘‘අතප්පකත්ථෙනා’’තිආදිකාය හීනත්තිකපදවණ්ණනාය පරතො බහූසු පොත්ථකෙසු ලිඛීයති, යථාඨානෙ එව පන ආනෙත්වා වත්තබ්බො. ༡༤. ཤིན་ཏུ་ཞི་བ་ཉིད་དང་མ་འདྲེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཚིམ་པ་མི་སྐྱེད་དོ། །འདིར་ཡང་“ཚད་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་ནི། “ཚིམ་པར་མི་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དམན་པའི་གསུམ་ཚན་གྱི་ཚིག་གི་བཤད་པའི་འོག་ཏུ་དཔེ་ཆ་མང་པོ་ཞིག་ཏུ་བྲིས་ཡོད་ལ། འོན་ཀྱང་གནས་སྐབས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བཀོད་དེ་བརྗོད་པར་བྱའོ།། 15. ලොකියසාධුජනෙහිපි අතිජිගුච්ඡනීයෙසු ආනන්තරියකම්මනත්ථිකවාදාදීසු පවත්ති විනා විපල්ලාසබලවභාවෙන න හොතීති ‘‘විපරියාසදළ්හතායා’’ති වුත්තං. එතෙනාති ‘‘විපාකදානෙ සතී’’තිආදිනා සතිපි කාලනියමෙ විපාකුප්පාදනෙ සාසඞ්කවචනෙන. තස්මාති යස්මා යථාවුත්තනයෙන නියතතාය අතිප්පසඞ්ගො දුන්නිවාරො, තස්මා. බලවතා…පෙ… පවත්තීති එතෙන අසමානජාතිකෙන අනිවත්තනීයවිපාකතං, සමානජාතිකෙන ච විපාකානුප්පාදනෙපි අනන්තරං විපාකුප්පාදනසමත්ථතාය අවිහන්තබ්බතං අනන්තරිකානං දස්සෙති. යතො තෙසං විපාකධම්මතා විය සභාවසිද්ධා නියතානන්තරියතා. අඤ්ඤස්ස…පෙ… දානතොති ඉමිනාපි අසමානජාතිකාදීහි අනිවත්තනීයඵලතං එව විභාවෙති. ༡༥. འཇིག་རྟེན་པའི་སྐྱེས་བུ་དམ་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཤིན་ཏུ་སྨད་པར་བྱ་བའི་མཚམས་མེད་པའི་ལས་དང་མེད་པར་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པ་ནི། ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་སྟོབས་ཤིན་ཏུ་ཆེ་བ་མེད་པར་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། “ཕྱིན་ཅི་ལོག་བརྟན་པའི་ཕྱིར”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདི་ཉིད་ཀྱིས”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པ་ཡོད་ན”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དུས་ཀྱི་ངེས་པ་ཡོད་ཀྱང་རྣམ་སྨིན་སྐྱེད་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་གྱི་ཚིག་གིས་སོ། །“དེ་ལྟ་བས་ན”ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་བཤད་མ་ཐག་པའི་ཚུལ་གྱིས་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཧ་ཅང་ཐལ་བ་བཟློག་དཀའ་བ་ཡིན་པས་ནའོ། །“སྟོབས་དང་ལྡན་པས...བྱུང་བའོ”ཞེས་བྱ་བ་འདིས། རིགས་མི་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་སྨིན་བཟློག་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་དང་། རིགས་མཐུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་སྨིན་མི་སྐྱེད་པའི་སྐབས་སུའང་། དེའི་འོག་ཏུ་རྣམ་སྨིན་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ནུས་པ་ལ་གནོད་པ་མེད་པ་ཉིད་མཚམས་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་སྟོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཆོས་ཉིད་བཞིན་དུ་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་ངེས་པའི་མཚམས་མེད་པ་ཉིད་དོ། །“གཞན་དག་གི...སྦྱིན་པའི་ཕྱིར”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ཀྱང་རིགས་མི་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པས་འབྲས་བུ་བཟློག་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་ཁོ་ན་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། චොදකො අධිප්පායං අජානන්තො ‘‘නනූ’’තිආදිනා අතිප්පසඞ්ගමෙව චොදෙති. ඉතරො ‘‘නාපජ්ජතී’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. එකන්තෙති අවස්සම්භාවිනි. සන්නියතත්තාති සම්පාදනෙ ජනනෙ නියතභාවතො. උපරතා අවිපච්චනසභාවාසඞ්කා යෙසු තානි උපරතාවිපච්ච…පෙ… සඞ්කානි, තබ්භාවො උප…පෙ… සඞ්කත්තං, තස්මා. ‘‘න සමත්ථතාවිඝාතත්තාති [Pg.49] බලවතාපි ආනන්තරියෙන අනුපහන්තබ්බතං ආහ. උපත්ථම්භකානි අනුබලප්පදායකානි හොන්ති උප්පත්තියා සන්තානස්ස විසෙසිතත්තා. තෙන නෙසං විපාකානුප්පාදනෙපි අමොඝවුත්තිතං ආහ. རྒོལ་བས་བསམ་པ་མ་རྟོགས་པར། “ཅི་མ་ཡིན་ནམ”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཧ་ཅང་ཐལ་བ་ཉིད་ལ་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། །ཕྱིར་རྒོལ་བས་“ཐལ་བར་མི་འགྱུར”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རང་གི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །“གཅིག་ཏུ”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ལའོ། །“ངེས་པར་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཕྱིར”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསྒྲུབ་པ་དང་སྐྱེད་པ་ལ་ངེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །གང་དག་ལ་རྣམ་པར་མི་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཐེ་ཚོམ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བའི་མི་སྨིན་པ...ཐེ་ཚོམ་ཅན་ཏེ། དེའི་དངོས་པོ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ...ཐེ་ཚོམ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་རོ། །“ནུས་པ་ཉམས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར”ཞེས་བྱ་བས་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་མཚམས་མེད་པས་ཀྱང་གནོད་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །སྐྱེ་བའི་རྒྱུན་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་རྟོན་པ་རྣམས་ནི་མཐུ་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་དག་ཡིན་ནོ། །དེས་ན་དེ་དག་གིས་རྣམ་སྨིན་མི་སྐྱེད་པའི་སྐབས་སུའང་དོན་ཡོད་པར་འཇུག་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། 16. මග්ගකිච්චං පරිඤ්ඤාදි. අට්ඨඞ්ගිකමග්ගසම්මාදිට්ඨිමග්ගසම්පයුත්තාලොභාදොසසඞ්ඛාතෙහි මග්ගහෙතූහි මග්ගසම්පයුත්තඛන්ධසෙසමග්ගඞ්ගසම්මාදිට්ඨීනං සහෙතුකභාවදස්සනතො තිණ්ණං නයානං අසඞ්ගහිතසඞ්ගණ්හනවසෙනාති වුත්තං. හෙතුබහුතාවසෙනාති බහුහෙතුකස්ස පඨමනයස්ස අනන්තරං බහුහෙතුකතාසාමඤ්ඤෙන නික්ඛෙපකණ්ඩපාළියං තතියං වුත්තනයො ඉධ අට්ඨකථායං දුතියං වුත්තො. යථාසකං පච්චයෙහි පවත්තමානෙසු නිරීහකෙසු ධම්මෙසු කෙසඤ්චි අනුවත්තනීයභාවො න කෙවලං ධම්මසභාවතොයෙව, අථ ඛො පුරිමධම්මානං පවත්තිවිසෙසෙනපි හොතීති ආහ ‘‘පුබ්බාභිසඞ්ඛාරවසෙනා’’ති. පවත්තිවිසෙසො හි පුරිමපුරිමානං චිත්තචෙතසිකානං උත්තරුත්තරෙසු විසෙසාධානං භාවනාපුබ්බාභිසඞ්ඛාරොති. අනුවත්තයමානොති ගරුකාරයමානො. උදාහරණවසෙනාති නිදස්සනවසෙන, න නිරවසෙසදස්සනවසෙන. යස්මා පනාතිආදිනා යථාවුත්තං අත්ථං පාඨන්තරෙන සාධෙති. තත්ථ හි අධිපතිපච්චයස්ස පච්චනීයෙ ඨිතත්තා මග්ගො අධිපති මග්ගාධිපතීති අයමත්ථො ලබ්භතීති. සමානසද්දත්ථවසෙනාති සතිපි අඤ්ඤපදත්ථසමානාධිකරණසමාසත්ථභෙදෙ මග්ගාධිපතිසද්දත්ථභෙදාභාවං සන්ධාය වුත්තං. ༡༦. ལམ་གྱི་བྱ་བ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་གྱི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆགས་པ་མེད་པ་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལམ་གྱི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས། ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕུང་པོ་དང་ལྷག་མའི་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་དང་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་རྣམས་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཚུལ་གསུམ་པོ་དག་གིས་མ་བསྡུས་པ་བསྡུ་བའི་དབང་གིས”ཞེས་གསུངས་སོ། །“རྒྱུ་མང་པོ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས”ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྒྱུ་མང་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཚུལ་དང་པོའི་འོག་ཏུ། རྒྱུ་མང་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་ཆོས་ཀྱིས་གཏན་ལ་དབབ་པའི་སྐབས་ཀྱི་ལུང་ལས་གསུངས་པའི་ཚུལ་གསུམ་པ་དེ། འདིར་འགྲེལ་བཤད་དུ་གཉིས་པར་གསུངས་སོ། །རང་རང་གི་རྐྱེན་གྱིས་འཇུག་ཅིང་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ། ཁ་ཅིག་གི་རྗེས་སུ་འཇུག་པ་ཉིད་ནི་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཁོ་ན་ལས་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་སྔ་མའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཀྱང་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས”ཞེས་གསུངས་སོ། །འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་ནི་སྔ་མ་སྔ་མའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱིས་ཕྱི་མ་ཕྱི་མ་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་བསྐྱེད་པ་སྟེ། བསྒོམ་པའི་སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ། །“རྗེས་སུ་འཇུག་པ”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཀུར་སྟི་བྱེད་པའོ། །“དཔེའི་དབང་གིས”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཚོན་པའི་དབང་གིས་ཏེ། མ་ལུས་པར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“གང་གི་ཕྱིར་ན”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཤད་མ་ཐག་པའི་དོན་དེ་ཀློག་ཚུལ་གཞན་གྱིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་བདག་པོའི་རྐྱེན་གྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལ་གནས་པའི་ཕྱིར། ལམ་ནི་བདག་པོ་སྟེ་ལམ་གྱི་བདག་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སྒྲ་མཚུངས་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས”ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཞན་གྱི་དོན་གྱི་གཞི་མཐུན་པའི་ཚིག་སྡུད་ཀྱི་དོན་གྱི་བྱེ་བྲག་ཡོད་ཀྱང་། ལམ་གྱི་བདག་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲའི་དོན་ལ་བྱེ་བྲག་མེད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། 17. උප්පන්න-සද්දො උප්පාදාදිං පටිපජ්ජමානො, පත්වා විගතො චාති දුවිධෙසු අත්ථෙසු උභයෙසම්පි වාචකො, න පුරිමානංයෙවාති තමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘අනුප්පන්නා’’තිආදිමාහ. තත්ථ උප්පන්නභාවො උප්පාදාදිප්පත්තතා. තෙන අතීතාපි සඞ්ගහිතා හොන්ති. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බො උප්පන්නභාවො’’ති. උප්පන්නධම්මභාවො ‘‘උප්පන්නා ධම්මා’’ති පදෙන ගහිතධම්මභාවො, වත්තමානධම්මභාවොති අත්ථො. යො වා උප්පාදාදිප්පත්තො අත්තනො ච සභාවං ධාරෙති පච්චයෙහි ච ධාරීයති, සො උප්පන්නධම්මොති පච්චුප්පන්නභාවො උප්පන්නධම්මභාවොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. උප්පන්නධම්මෙ වත්වා ‘‘අනුප්පන්නා’’ති වචනං න යථාධිගතපටිසෙධනන්ති කථමිදං පච්චෙතබ්බන්ති ආහ ‘‘යදි හී’’තිආදි. කෙචි පනෙත්ථ ‘‘උප්පන්නාති පදෙන අතීතාපි සඞ්ගහිතා. යදි න සඞ්ගහිතා, නිබ්බානං විය තෙපි නවත්තබ්බාති වත්තබ්බං සියා[Pg.50], න ච තථා වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං පන තෙසං මතිමත්තමෙව. අයං පන තිකො ද්වින්නං අද්ධානං වසෙන පූරෙත්වා දස්සිතොති අට්ඨකථායං වක්ඛතීති. එවං සන්තෙ කස්මා අතීතා නවත්තබ්බාති න වුත්තාති? ධම්මවසෙන අසඞ්ගහිතත්තාභාවතො. ධම්මවසෙන හි අසඞ්ගහිතං නිබ්බානං තත්ථ නවත්තබ්බං ජාතං, න ච නියොගතො අතීතා නාම ධම්මා කෙචි අත්ථි, යෙ ඉධ අසඞ්ගහිතත්තා නවත්තබ්බා සියුන්ති. ඵලනිබ්බත්තිතො කාරණස්ස පුරෙතරං නිබ්බත්ති ඉධ පරිනිට්ඨිතසද්දෙන වුච්චති, න තස්ස හුත්වා විගතභාවොති ආහ ‘‘අනාගතෙ වා’’ති. යතො මෙත්තෙය්‍යස්ස භගවතො උප්පජ්ජනකඵලම්පි ‘‘උප්පාදී’’ති වුච්චති. ༡༧. “སྐྱེས་པ”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཞུགས་པ་དང་། ཐོབ་ནས་འགགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གཉིས་པོ་དག་ལས་གཉིས་ཀའི་བརྗོད་བྱེད་ཡིན་གྱི། སྔ་མ་ཁོ་ནའི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མ་སྐྱེས་པ”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ོ། །དེ་ལ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ནི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །དེས་ན་འདས་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཐམས་ཅད”ཅེས་གསུངས་སོ། །“སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཉིད་”ཅེས་བྱ་བ་ནི། “སྐྱེས་པའི་ཆོས”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གིས་བཟུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྟེ། ད་ལྟར་བའི་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གང་ཞིག་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཐོབ་ཅིང་རང་གི་རང་བཞིན་འཛིན་པ་དང་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་འཛིན་པ་དེ་ནི་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཡིན་པས། ད་ལྟར་བའི་དངོས་པོ་ནི་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདིར་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ། །“སྐྱེས་པའི་ཆོས”ཞེས་གསུངས་ནས། “མ་སྐྱེས་པ”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ཇི་ལྟར་རྟོགས་པ་བཀག་པ་མ་ཡིན་ན། འདི་ཇི་ལྟར་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། “གལ་ཏེ་འདི་ལྟར”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདིར་ཁ་ཅིག་ནི། “སྐྱེས་པའི་ཚིག་གིས་འདས་པ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་པ་ཡིན། གལ་ཏེ་མ་བསྡུས་ན། མྱང་འདས་བཞིན་དུ་དེ་དག་ཀྱང་བརྗོད་དུ་མེད་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཞིག་ན། དེ་ལྟར་མ་གསུངས་སོ”ཞེས་སྨྲ་སྟེ། དེ་ནི་དེ་དག་གི་བློ་ཙམ་ཁོ་ནའོ། །འོན་ཀྱང་གསུམ་ཚན་འདི་ནི་དུས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་འདས་པ་རྣམས་བརྗོད་དུ་མེད་པ་ཞེས་མ་གསུངས་ཤེ་ན། ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་མ་བསྡུས་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་མ་བསྡུས་པའི་མྱང་འདས་ནི་དེར་བརྗོད་དུ་མེད་པར་གྱུར་ལ། འདིར་མ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་བརྗོད་དུ་མེད་པར་འགྱུར་བའི་འདས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་ངེས་པ་ཅན་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འབྲས་བུ་གྲུབ་པ་ལས་རྒྱུ་སྔོན་དུ་བྱུང་བ་ཉིད་ལ་འདིར་“ཡོངས་སུ་གྲུབ་པ”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་བརྗོད་ཀྱི། དེ་བྱུང་ནས་འགགས་པ་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “མ་འོངས་པ་ལའམ”ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་བྱམས་པ་སྐྱེ་བའི་འབྲས་བུ་ལའང་“སྐྱེས་པ”ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ།། 20. යස්ස ඣානා වුට්ඨහිත්වාතිආදිනා ‘‘තෙනානන්දා’’තිආදිපාළියා හෙට්ඨාපාළිං අත්ථවසෙන දස්සෙති. අයඤ්හි තත්ථ පාළි – ༢༠. “གང་གི་བསམ་གཏན་ལས་ལངས་ནས”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས། “ཀུན་དགའ་བོ་དེའི་ཕྱིར”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་གི་འོག་གི་ལུང་གི་དོན་གྱི་དབང་གིས་སྟོན་ཏོ། །འདི་ནི་དེ་ལས་བྱུང་བའི་ལུང་ཉིད་དོ།། ‘‘කථඤ්චානන්ද, භික්ඛු අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙති සන්නිසාදෙති එකොදිං කරොති සමාදහති. ඉධානන්ද, භික්ඛු විවිච්චෙව…පෙ… චතුත්ථං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති. එවං ඛො…පෙ… සමාදහති. සො අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසි කරොති, තස්ස අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසිකරොතො සුඤ්ඤතාය චිත්තං න පක්ඛන්දති…පෙ… මුච්චති. එවං සන්තමෙතං, ආනන්ද, භික්ඛු එවං සම්පජානාති අජ්ඣත්තං ඛො මෙ සුඤ්ඤතං මනසිකරොතො අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතාය චිත්තං න පක්ඛන්දති…පෙ… මුච්චතීති, ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොති. සො බහිද්ධා සුඤ්ඤතං…පෙ… අජ්ඣත්තබහිද්ධා සුඤ්ඤතං…පෙ… සො ආනෙඤ්ජං මනසි කරොති, තස්ස ආනෙඤ්ජං මනසිකරොතො ආනෙඤ්ජාය චිත්තං න පක්ඛන්දති…පෙ… මුච්චතීති, ඉතිහ තත්ථ සම්පජානො හොති. තෙනානන්ද, භික්ඛුනා’’ති (ම. නි. 3.188). “ཀུན་དགའ་བོ། ཇི་ལྟར་ན་དགེ་སློང་གིས་ནང་ཉིད་དུ་སེམས་གནས་པར་བྱེད། ཉེ་བར་འཇོག །རྩེ་གཅིག་ཏུ་བྱེད། མཉམ་པར་འཇོག་ཅེ་ན། ཀུན་དགའ་བོ། འདི་ལ་དགེ་སློང་ནི་དབེན་པ་ཉིད་ལས...བསམ་གཏན་བཞི་པ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ། །འདི་ལྟར་ནི...མཉམ་པར་འཇོག་གོ། །དེས་ནང་གི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་དེ། དེ་ནང་གི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། སྟོང་པ་ཉིད་ལ་སེམས་མི་འཇུག...མི་གྲོལ་ལོ། །ཀུན་དགའ་བོ། དེ་ལྟར་ཡོད་པ་ན། དགེ་སློང་གིས་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། བདག་གིས་ནང་གི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། ནང་གི་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་སེམས་མི་འཇུག...མི་གྲོལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བར། དེ་ལྟར་དེ་ལ་ཤེས་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེས་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྟོང་པ་ཉིད...ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྟོང་པ་ཉིད...དེས་མི་གཡོ་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་དེ། དེ་མི་གཡོ་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། མི་གཡོ་བ་ལ་སེམས་མི་འཇུག...མི་གྲོལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བར། དེ་ལྟར་དེ་ལ་ཤེས་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཀུན་དགའ་བོ། དེའི་ཕྱིར་དགེ་སློང་དེས”ཞེས་སོ།། තත්ථ අජ්ඣත්තසුඤ්ඤතාදීසූති අජ්ඣත්තං බහිද්ධා අජ්ඣත්තබහිද්ධා ච සුඤ්ඤතාය ආනෙඤ්ජෙ ච. පඨමජ්ඣානාදිසමාධිනිමිත්තෙති පාදකභූතපඨමජ්ඣානාදිසමාධිනිමිත්තෙ. අපගුණපාදකජ්ඣානතො වුට්ඨිතස්ස හි අජ්ඣත්තං සුඤ්ඤතං මනසිකරොතො තත්ථ චිත්තං න පක්ඛන්දති. තතො ‘‘පරස්ස සන්තානෙ නු ඛො කථ’’න්ති බහිද්ධා මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. තතො ‘‘කාලෙන අත්තනො සන්තානෙ, කාලෙන පරස්ස සන්තානෙ නු ඛො කථ’’න්ති [Pg.51] අජ්ඣත්තබහිද්ධා මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. තතො උභතොභාගවිමුත්තො හොතුකාමො ‘‘අරූපසමාපත්තියං නු ඛො කථ’’න්ති ආනෙඤ්ජං මනසි කරොති, තත්ථපි න පක්ඛන්දති. ‘‘ඉදානි මෙ චිත්තං න පක්ඛන්දතී’’ති විස්සට්ඨවීරියෙන න භවිතබ්බං, පාදකජ්ඣානමෙව පන සාධුකං පුනප්පුනං මනසි කාතබ්බං, එවමස්ස රුක්ඛං ඡින්දතො ඵරසුම්හි අවහන්තෙ පුනප්පුනං නිසිතනිසිතං කාරෙත්වා ඡින්දන්තස්ස ඡිජ්ජෙ ඵරසු විය කම්මට්ඨානෙ මනසිකාරො වහතීති දස්සෙතුං ‘‘තස්මිංයෙවා’’තිආදි වුත්තන්ති. དེ་ལ་“ནང་གི་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ལ”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ནང་དང་། ཕྱི་རོལ་དང་། ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་། མི་གཡོ་བ་ལ་འོ། །“བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་ལ”ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཞི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་ལའོ། །གཞི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ཉམས་པ་ལས་ལངས་ཏེ། ནང་གི་སྟོང་པ་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། དེ་ལ་སེམས་མི་འཇུག་གོ། །དེ་ནས་“གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ནམ”ཞེས་ཕྱི་རོལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། དེར་ཡང་མི་འཇུག་གོ། །དེ་ནས་“རེས་འགའ་ང་གི་རྒྱུད་ལ། རེས་འགའ་གཞན་གྱི་རྒྱུད་ལ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ནམ”ཞེས་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། དེར་ཡང་མི་འཇུག་གོ། །དེ་ནས་གཉིས་ཆར་གྱི་ཆ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བར་འདོད་པས། “གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་ལ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ནམ”ཞེས་མི་གཡོ་བ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ན། དེར་ཡང་མི་འཇུག་གོ། །“ད་ནི་བདག་གི་སེམས་མི་འཇུག་གོ”ཞེས་བརྩོན་འགྲུས་ལྷོད་པར་མི་བྱ་སྟེ། གཞི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ཉིད་ཁོ་ན་ལེགས་པར་ཡང་དང་ཡང་དུ་ཡིད་ལ་བྱ་བར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ན། ཤིང་གཅོད་པ་པོ་ཞིག་གིས་སྟ་རེ་རྣོ་པོ་མེད་པ་ན། ཡང་དང་ཡང་དུ་བརྡར་ཞིང་རྣོ་བར་བྱས་ཏེ་གཅོད་པ་ན། སྟ་རེས་གཅོད་པར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། ལས་ཀྱི་ས་པ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ཉིད་ལ”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། අත්ථතො ච අසමානත්තාති ඉදං කස්මා වුත්තං. නනු යෙසු අත්ථෙසු අජ්ඣත්ත-සද්දො වත්තති, තෙ සබ්බෙ දස්සෙත්වා ඉධාධිප්පෙතත්ථනිද්ධාරණත්ථං අත්ථුද්ධාරවසෙනෙතං වුත්තං. චක්ඛාදීසු ච අජ්ඣත්තික-සද්දො අජ්ඣත්තානං අබ්භන්තරතාවිසෙසමුපාදාය පවත්තති, යතො තෙ අජ්ඣත්තඅජ්ඣත්තාති වුච්චන්ති. අපිච ‘‘ඡ අජ්ඣත්තිකානී’’ති ඉදං අජ්ඣත්තික-සද්දස්ස චක්ඛාදීනං අජ්ඣත්තභාවවිභාවනසබ්භාවතො ඉධ උදාහරණවසෙන වුත්තං. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං අජ්ඣත්තිකදුකෙ ‘‘අජ්ඣත්තාව අජ්ඣත්තිකා’’ති වුත්තං. එවඤ්ච සති න එත්ථ සද්දතො අසමානතාපි සියා, තස්මායෙව යථාවුත්තචොදනං විසොධෙන්තො ‘‘අයං පනෙත්ථා’’තිආදිමාහ. තෙනාති තස්මා. තංවාචකස්සාති අජ්ඣත්තජ්ඣත්තවාචකස්ස සක්කා වත්තුං තදත්ථස්ස අජ්ඣත්තභාවසබ්භාවතො. “དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མི་མཚུངས་པའི་ཕྱིར།”ཞེས་པ་འདི་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། ནང་གི་སྒྲ་འཇུག་པའི་དོན་གང་དག་ཡོད་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་བསྟན་ནས། འདིར་འདོད་པའི་དོན་ངེས་པར་གཟུང་བའི་ཕྱིར་དོན་བཏོན་པའི་དབང་གིས་འདི་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ། མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ནང་གི་སྒྲ་ནི་ནང་གི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པས། དེ་དག་ལ་ནང་གི་ནང་ཞེས་བརྗོད་དོ། །གཞན་ཡང་“ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་”ཅེས་པ་འདི་ནི། ནང་གི་སྒྲས་མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནང་གི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། འདིར་དཔེའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་འགྲེལ་བཤད་ལས་ནང་གི་ཟུང་ལ། “ནང་ཉིད་ནང་གི་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ཡོད་ན་འདིར་སྒྲའི་སྒོ་ནས་མི་མཚུངས་པའང་མི་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྩོད་པ་བསལ་བའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་འདིར་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེས་”ཞེས་པ་ནི་དེའི་ཕྱིར། “དེ་བརྗོད་བྱེད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ནང་གི་ནང་བརྗོད་བྱེད་ཀྱི་སྒྲ་སྟེ། དེའི་དོན་ལ་ནང་གི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་བརྗོད་པར་ནུས་སོ། ། ‘‘න ඛො, ආනන්ද, භික්ඛු සොභති සඞ්ගණිකාරාමො සඞ්ගණිකාරතො සඞ්ගණිකාරාමතං අනුයුත්තො’’තිආදිනා (ම. නි. 3.186) පබ්බජිතාසාරුප්පස්ස නෙක්ඛම්මසුඛාදිනිකාමලාභිතාය අභාවස්ස ච දස්සනෙන සඞ්ගණිකාරාමතාය, ‘‘නාහං, ආනන්ද, එකං රූපම්පි සමනුපස්සාමි, යත්ථ රත්තස්ස යථාභිරතස්ස රූපස්ස විපරිණාමඤ්ඤථාභාවා න උප්පජ්ජෙය්‍යුං සොකපරි…පෙ… උපායාසා’’ති (ම. නි. 3.186) එවං රූපාදිරතියා ච ආදීනවං වත්වා සචෙ කොචි දුප්පඤ්ඤජාතිකො පබ්බජිතො වදෙය්‍ය ‘‘සම්මාසම්බුද්ධො ඛෙත්තෙ පවිට්ඨා ගාවියො විය අම්හෙයෙව ගණතො නීහරති, එකීභාවෙ නියොජෙති, සයං පන රාජරාජමහාමත්තාදීහි පරිවුතො විහරතී’’ති, තස්ස වචනොකාසුපච්ඡෙදනත්ථං චක්කවාළපරියන්තාය පරිසාය මජ්ඣෙ නිසින්නොපි තථාගතො එකකොවාති දස්සනත්ථං ‘‘අයං ඛො පනා’’ති දෙසනා ආරද්ධාති ආහ ‘‘තප්පටිපක්ඛවිහාරදස්සනත්ථ’’න්ති. තත්ථ සබ්බනිමිත්තානන්ති රූපාදීනං සඞ්ඛතනිමිත්තානං[Pg.52]. අජ්ඣත්තන්ති විසයජ්ඣත්තං. සුඤ්ඤතන්ති අනත්තානුපස්සනානුභාවනිබ්බත්තඵලසමාපත්තිං. තෙනෙවාහ ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. තත්ථ දුතියෙ විකප්පෙ ඨාන-සද්දො කාරණපරියායො දට්ඨබ්බො. සච්චකසුත්තෙනාති මහාසච්චකසුත්තෙන. තත්ථ හි – “ཀུན་དགའ་བོ་... དགེ་སློང་འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ། འདུ་འཛི་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ། འདུ་འཛི་ལ་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ནི་མི་མཛེས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ (དབུས་མའི་ལུང་། ༣.༡༨༦) རབ་ཏུ་བྱུང་བ་དང་མི་མཐུན་པ་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདོད་དགུར་ཐོབ་པ་མེད་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་འདུ་འཛི་ལ་དགའ་བ་དང་། “ཀུན་དགའ་བོ་... ངས་གཟུགས་གཅིག་ཀྱང་མ་མཐོང་སྟེ། གང་ལ་ཆགས་ཤིང་ཇི་ལྟར་མངོན་པར་དགའ་བའི་གཟུགས་དེ་རྣམ་པར་འགྱུར་ཞིང་གཞན་དུ་འགྱུར་བ་ལས་མྱ་ངན་དང་... ཤུགས་རིང་འབྱིན་པ་རྣམས་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ནི་མེད་དོ་”ཞེས་ (དབུས་མའི་ལུང་། ༣.༡༨༦) འདི་ལྟར་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དགའ་བའི་ཉེས་དམིགས་གསུངས་ནས། གལ་ཏེ་ཤེས་རབ་འཆལ་བའི་རབ་ཏུ་བྱུང་བ་ཞིག་གིས་“རྫོགས་པའི་སངས་རྒྱས་ནི་ཞིང་ལ་ཞུགས་པའི་བ་ལང་བཞིན་དུ་བདག་ཅག་ཉིད་ཚོགས་པ་ལས་ཕྱིར་འབྱིན་ཞིང་། གཅིག་པུར་གནས་པ་ལ་སྦྱོར་ལ། ཉིད་ནི་རྒྱལ་པོ་དང་རྒྱལ་པོའི་བློན་པོ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པས་བསྐོར་ཏེ་བཞུགས་སོ་”ཞེས་སྨྲ་ན། དེའི་སྨྲ་བའི་གོ་སྐབས་གཅོད་པའི་ཕྱིར། འཁོར་ཡུག་གི་མཐས་གཏུགས་པའི་འཁོར་གྱི་དབུས་སུ་བཞུགས་ཀྱང་དེ་བཞིན་གཤེགས་པ་ནི་གཅིག་པུ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ནི་”ཞེས་བྱ་བའི་ཆོས་བསྟན་པ་བརྩམས་སོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “དེའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་གནས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“མཚན་མ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་མ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“ནང་གི་”ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་གྱི་ནང་གིའོ། །“སྟོང་པ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་བདག་མེད་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་མཐུས་བསྐྱེད་པའི་འབྲས་བུའི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་“ནང་གི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་“གནས་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་རྣམ་གྲངས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“བདེན་སྨྲ་བའི་མདོ་”ཞེས་པ་ནི་བདེན་སྨྲ་ཆེན་པོའི་མདོའོ། །འདི་ལྟར་དེ་ལ། ‘‘අභිජානාමි ඛො පනාහං, අග්ගිවෙස්සන, අනෙකසතාය පරිසාය ධම්මං දෙසෙතා, අපිස්සු මං එකමෙකො එවං මඤ්ඤති ‘මමෙවාරබ්භ සමණො ගොතමො ධම්මං දෙසෙතී’ති. න ඛො පනෙතං, අග්ගිවෙස්සන, එවං දට්ඨබ්බං. යාවදෙව විඤ්ඤාපනත්ථාය තථාගතො පරෙසං ධම්මං දෙසෙතීති. සො ඛො අහං, අග්ගිවෙස්සන, තස්සායෙව කථාය පරියොසානෙ තස්මිංයෙව පුරිමස්මිං සමාධිනිමිත්තෙ අජ්ඣත්තමෙව චිත්තං සණ්ඨපෙමි සන්නිසාදෙමි, එකොදිං කරොමි, සමාදහාමි ‘යෙන සුදං නිච්චකප්පං විහරාමී’’ති (ම. නි. 1.387) – “ཀུན་ཏུ་འཇུག་པ་པོ་ (aggivessana)། ངས་འཁོར་བརྒྱ་ཕྲག་དུ་མ་ལ་ཆོས་སྟོན་པར་ཤེས་ཏེ། དེ་ལ་རེ་རེས་ཀྱང་‘བདག་ཉིད་ཁོ་ན་ལ་བརྩམས་ཏེ་དགེ་སྦྱོང་གཽ་ཏ་མས་ཆོས་སྟོན་ཏོ་’སྙམ་དུ་སེམས་སོ། །ཀུན་ཏུ་འཇུག་པ་པོ་... འདི་ནི་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་མི་བྱ་སྟེ། དེ་བཞིན་གཤེགས་པས་གཞན་དག་ལ་ཆོས་སྟོན་པ་ནི་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཙམ་དུ་ཟད་དོ། །ཀུན་ཏུ་འཇུག་པ་པོ་... ང་ནི་གཏམ་དེ་ཉིད་ཀྱི་མཇུག་ཏུ། སྔོན་གྱི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་མཚན་མ་དེ་ཉིད་ལ་ནང་ཉིད་དུ་སེམས་གནས་པར་བྱེད། ཉེ་བར་འཇོག །རྩེ་གཅིག་ཏུ་བྱེད། མཉམ་པར་འཇོག་སྟེ། གང་གིས་རྟག་ཏུ་གནས་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་ (དབུས་མའི་ལུང་། ༡.༣༨༧) ආගතන්ති. “འབྱུང་ངོ་། །”ཞེས་པའོ། ། 22. අඤ්ඤෙහි අනිදස්සනෙහි අඤ්ඤං විය කත්වා යථා ‘‘සිලාපුත්තකස්ස සරීර’’න්ති. ධම්මසභාවසාමඤ්ඤෙනාතිආදිනා කිඤ්චාපි රූපායතනතො අඤ්ඤො නිදස්සනභාවො නාම නත්ථි, ධම්මසභාවො පන අත්ථි. තතො ච රූපායතනස්ස විසෙසො නිදස්සනභාවෙන කතොති තදඤ්ඤධම්මවිසෙසකරො නිදස්සනභාවො රූපායතනතො අනඤ්ඤොපි අඤ්ඤො විය කත්වා උපචරිතොති දස්සෙති. අත්ථවිසෙසො සාමඤ්ඤවිසෙසත්ථභෙදො. සයං සම්පත්තානං ඵොට්ඨබ්බධම්මානං, නිස්සයවසෙන සම්පත්තානං ඝානජිව්හාකායානං ගන්ධරසානඤ්ච, ඉතරෙසං අසම්පත්තානං. අඤ්ඤමඤ්ඤපතනං අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස යොග්‍යදෙසෙ අවට්ඨානං, යෙන පටිහනනභාවෙන. බ්‍යාපාරාදීති චිත්තකිරියාවායොධාතුවිප්ඵාරවසෙන අක්ඛිපටලාදීනං හෙට්ඨා උපරි ච සංසීදනලඞ්ඝනාදිප්පවත්තිමාහ. විකාරුප්පත්ති විසදිසුප්පත්ති, විසයස්ස ඉට්ඨානිට්ඨභාවෙන අනුග්ගහො උපඝාතො චාති අත්ථො. ༢༢. བསྟན་དུ་མེད་པ་གཞན་དག་ལས་གཞན་ལྟ་བུར་བྱས་ནས་དཔེར་ན། “རྡོ་བུའི་ལུས་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །“ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི། ཇི་ལྟར་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལས་གཞན་པའི་བསྟན་དུ་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་ཀྱང་། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནི་ཡོད་དོ། །དེ་ལས་ཀྱང་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་བསྟན་དུ་ཡོད་པའི་དངོས་པོས་བྱས་པས། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་བྱེད་པའི་བསྟན་དུ་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལས་གཞན་མ་ཡིན་ཀྱང་། གཞན་ལྟ་བུར་བྱས་ནས་བཏགས་སོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །“དོན་གྱི་ཁྱད་པར་”ནི་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་གི་དོན་གྱི་དབྱེ་བའོ། །“རང་ཉིད་ཕྲད་པ་”ནི་རེག་བྱའི་ཆོས་རྣམས་དང་། རྟེན་གྱི་དབང་གིས་ཕྲད་པ་ནི་སྣ་དང་ལྕེ་དང་ལུས་རྣམས་དང་དྲི་དང་རོ་རྣམས་ཀྱིའོ། །གཞན་དག་ནི་མ་ཕྲད་པའོ། །“ཕན་ཚུན་ཕྲད་པ་”ནི་ཕན་ཚུན་འཚམ་པའི་ཡུལ་དུ་གནས་པ་སྟེ། གང་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པས་ནི་སེམས་ཀྱི་བྱ་བ་དང་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱི་སྤྲོས་པའི་དབང་གིས་མིག་གི་སྐྱི་མོ་ལ་སོགས་པ་འོག་དང་སྟེང་དུ་བྱིང་བ་དང་མཆོང་བ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པ་གསུངས་སོ། །“འགྱུར་བ་སྐྱེ་བ་”ནི་མི་མཐུན་པར་སྐྱེ་བ་སྟེ། ཡུལ་གྱི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དངོས་པོས་ཕན་འདོགས་པ་དང་གནོད་པ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། තිකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གསུམ་ཚན་གྱི་མ་མོའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། දුකමාතිකාපදවණ්ණනා གཉིས་ཚན་གྱི་མ་མོའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1-6. සමානදෙසග්ගහණානං [Pg.53] එකස්මිංයෙව වත්ථුස්මිං ගහෙතබ්බානං, එකවත්ථුවිසයානං වා. අථ වා සමානදෙසානං එකවත්ථුකත්තා සමානගහෙතබ්බභාවානං එකුප්පාදිතොති අත්ථො. යෙ ධම්මා හෙතුසහගතා, තෙ හෙතූහි සහ සඞ්ගය්හන්ති. යො ච තෙසං සහෙතුකභාවො, සො සහජාතාදීහි හෙතූහි කතොති කත්වා වුත්තං ‘‘සමා…පෙ… සබ්භාව’’න්ති. ආදි-සද්දෙන චෙත්ථ සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනාදිහෙතුබ්‍යාපාරෙ පරිග්ගණ්හාති. එකීභාවූපගමනන්ති එකකලාපභාවෙන පවත්තමානානං චිත්තචෙතසිකානං සංසට්ඨතාය සමූහඝනභාවෙන දුවිඤ්ඤෙය්‍යනානාකරණතංයෙව සන්ධාය වුත්තං. ධම්මනානත්තාභාවෙපීති සභාවත්ථභෙදාභාවෙපි. පදත්ථනානත්තෙනාති නානාපදාභිධෙය්‍යතාභෙදෙන. එතෙන පකාරන්තරාපෙක්ඛං දුකන්තරවචනන්ති දස්සෙති. අනෙකප්පකාරා හි ධම්මා. තෙනෙව ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තී’’ති (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85) වුත්තං. අයඤ්ච අත්ථො තිකෙසුපි දට්ඨබ්බො. යෙසං විනෙය්‍යානං යෙහි පකාරවිසෙසෙහි ධම්මානං විභාවනෙ කතෙ පටිවෙධො හොති, තෙසං තප්පකාරභෙදෙහි ධම්මානං විභාවනං. යෙසං පන යෙන එකෙනෙව පකාරෙන විභාවනෙ පටිවෙධො හොති, තෙසම්පි තං වත්වා ධම්මිස්සරත්තා තදඤ්ඤනිරවසෙසප්පකාරවිභාවනඤ්ච දෙසනාවිලාසොති ආහ ‘‘දෙසෙතබ්බප්පකාරජානන’’න්තිආදි. නනු එකෙන පකාරෙන ජානන්තස්ස තදඤ්ඤප්පකාරවිභාවනං අඵලං හොතීති? න හොති පටිසම්භිදාප්පභෙදස්ස උපනිස්සයත්තා. තෙ පකාරා එතෙසන්ති තප්පකාරා, තබ්භාවො තප්පකාරතා. ඉමිනා ධම්මානං විජ්ජමානස්සෙව පකාරවිසෙසස්ස විභාවනං දෙසනාවිලාසොති දස්සෙති. ༡-༦. “ཡུལ་མཚུངས་པར་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་གཞི་གཅིག་ཉིད་ལ་གཟུང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱིའམ། ཡང་ན་གཞི་གཅིག་གི་ཡུལ་ཅན་རྣམས་ཀྱིའོ། །ཡང་ན་ཡུལ་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་གཞི་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མཚུངས་པར་གཟུང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཆོས་གང་དག་རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དེ་དག་ནི་རྒྱུ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་བསྡུས་སོ། །དེ་དག་གི་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་ཉིད་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཕྱིར། “མཚུངས་པར་... ཡོད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཤིན་ཏུ་གནས་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུའི་བྱ་བ་རྣམས་སྡུད་དོ། །“གཅིག་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ཚོགས་པ་གཅིག་གི་དངོས་པོས་འཇུག་པའི་སེམས་དང་སེམས་བྱུང་རྣམས་འདྲེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཚོགས་པ་སྟུག་པོའི་དངོས་པོས་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་རྟོགས་དཀའ་བ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“ཆོས་ཐ་དད་པ་མེད་པར་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་མེད་པར་ཡང་ངོ་། །“ཚིག་གི་དོན་ཐ་དད་པས་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་དུ་མའི་བརྗོད་བྱ་ཉིད་ཀྱི་དབྱེ་བས་སོ། །འདིས་ནི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་ལྟོས་པའི་གཉིས་ཚན་གཞན་བརྗོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་“ཆོས་ཐ་དད་པ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ (གདགས་པ་ཆེན་པོ། ༡༥༦) གསུངས་སོ། །དོན་འདི་ནི་གསུམ་ཚན་རྣམས་ལའང་བལྟ་བར་བྱའོ། །གདུལ་བྱ་གང་དག་ལ་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་གང་དག་གིས་ཆོས་རྣམས་གསལ་བར་བྱས་ན་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ལ། རྣམ་པའི་དབྱེ་བ་དེ་དག་གིས་ཆོས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །གདུལ་བྱ་གང་དག་ལ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་གསལ་བར་བྱས་ན་རྟོགས་པར་འགྱུར་བ་དེ་དག་ལའང་དེ་གསུངས་ནས། ཆོས་ཀྱི་དབང་ཕྱུག་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལས་གཞན་པའི་རྣམ་པ་མ་ལུས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་གསུང་རབ་ཀྱི་སྒེག་ཆོས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བསྟན་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ཤེས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཅི་རྣམ་པ་གཅིག་གིས་ཤེས་པ་ལ་དེ་ལས་གཞན་པའི་རྣམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་འབྲས་བུ་མེད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་དབྱེ་བའི་རྒྱུ་མཚན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་དེ་དག་འདི་དག་ལ་ཡོད་པས་ན་དེའི་རྣམ་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་དེའི་རྣམ་པ་ཉིད་དོ། །འདིས་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་གསུང་རབ་ཀྱི་སྒེག་ཆོས་སོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། ། අඤ්ඤත්ථාපීති ‘‘අහෙතුකා චෙව ධම්මා න ච හෙතූ’’තිආදීසු. යථා පඨමදුකෙකදෙසෙ ගහෙත්වා දුතියතතියදුකෙහි සද්ධිං ඡට්ඨදුකනයෙ යොජනා ‘‘හෙතූ ධම්මා සහෙතුකාපි අහෙතුකාපී’’තිආදයො තයො දුකා ලබ්භන්ති, එවං දුතියතතියදුකෙකදෙසෙ ගහෙත්වා පඨමදුකෙන සද්ධිං යොජනාය ‘‘සහෙතුකා ධම්මා හෙතූපි න හෙතූපි, අහෙතුකා ධම්මා හෙතූපි න හෙතූපි, හෙතුසම්පයුත්තා ධම්මා හෙතූපි න හෙතූපි, හෙතුවිප්පයුත්තා ධම්මා හෙතූපි න හෙතූපී’’ති චත්තාරො දුකා [Pg.54] ලබ්භන්ති, තෙ පන වුත්තනයෙනෙව සක්කා දස්සෙතුන්ති න දස්සිතාති දට්ඨබ්බා. අථ වා පාළියං වුත්තෙහි චතුත්ථපඤ්චමෙහි අට්ඨකථායං දස්සිතෙහි පුරිමෙහි ද්වීහි නින්නානාකරණතො එතෙ න වුත්තා. සන්නිවෙසවිසෙසමත්තමෙව හෙත්ථ විසෙසොති. තෙනෙව හි නින්නානත්ථත්තා පාළියං ආගතදුකෙසු යථානිද්ධාරිතදුකානං යථාසම්භවං අවරොධනෙන අවුත්තතං දස්සෙතුං ‘‘එතෙසු පනා’’තිආදිමාහ. “གཞན་དུའང་”ཞེས་པ་ནི་“ཆོས་རྣམས་རྒྱུ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་རྒྱུ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །ཇི་ལྟར་གཉིས་ཚན་དང་པོའི་ཕྱོགས་གཅིག་བཟུང་ནས། གཉིས་ཚན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་དག་དང་ལྷན་ཅིག །གཉིས་ཚན་དྲུག་པའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱར་ན། “ཆོས་རྒྱུ་རྣམས་ནི་རྒྱུ་དང་བཅས་པའང་ཡིན་ལ་རྒྱུ་མེད་པའང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གཉིས་ཚན་གསུམ་ཐོབ་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གཉིས་ཚན་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་བཟུང་ནས། གཉིས་ཚན་དང་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱར་ན། “རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྒྱུ་ཡང་ཡིན་ལ་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའང་ཡིན་ནོ། །རྒྱུ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྒྱུ་ཡང་ཡིན་ལ་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའང་ཡིན་ནོ། །རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྒྱུ་ཡང་ཡིན་ལ་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའང་ཡིན་ནོ། །རྒྱུ་དང་མི་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྒྱུ་ཡང་ཡིན་ལ་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའང་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བའི་གཉིས་ཚན་བཞི་ཐོབ་པས། དེ་དག་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་བསྟན་པར་ནུས་པའི་ཕྱིར་མ་བསན་ཏོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། ལུང་ལས་གསུངས་པའི་བཞི་པ་དང་ལྔ་པ་དག་དང་། འགྲེལ་བཤད་ལས་བསྟན་པའི་སྔ་མ་གཉིས་པོ་དག་ལས་ཐ་དད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་འདི་དག་མ་གསུངས་སོ། །འདིར་བཀོད་པའི་ཁྱད་པར་ཙམ་ཉིད་ནི་ཁྱད་པར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་དོན་ཐ་དད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ལུང་ལས་བྱུང་བའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ལས། ཇི་ལྟར་ངེས་པར་བཟུང་བའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་བསྡུས་པས་མ་གསུངས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་དག་ལ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། අථ වා ‘‘එතෙන වා ගතිදස්සනෙනා’’තිආදිනා වක්ඛමානනයෙන ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා චා’’තිආදීනං සම්භවන්තානං දුකානං සඞ්ගහෙ සති එතෙසම්පි සඞ්ගහො සියා. යතො වා දුකතො පදං නිද්ධාරෙත්වා දුකන්තරං වුච්චති, තෙන සති ච නානත්තෙ දුකන්තරං ලබ්භති, න චෙත්ථ කොචි විසෙසො යථාවුත්තදුකෙහීති සංවණ්ණනාසු න දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. එත්ථ ච යථා සහෙතුකදුකතො හෙතුසම්පයුත්තදුකස්ස, හෙතුසහෙතුකදුකතො ච හෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකස්ස පදත්ථමත්තතො නානත්තං, න සභාවත්ථතො. එවං සන්තෙපි සහෙතුකහෙතුසහෙතුකදුකෙ වත්වා ඉතරෙපි වුත්තා, එවං හෙතුසම්පයුත්තහෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකාදීහි සභාවත්ථනානත්තාභාවෙපි පදත්ථනානත්තසම්භවතො ධම්මනානත්තාභාවෙපි පදත්ථනානත්තෙන දුකන්තරං වුච්චතීති වුත්තත්තා ‘‘හෙතුසහගතා ධම්මා, න හෙතුසහගතා ධම්මා, හෙතුසහජාතා ධම්මා, න හෙතුසහජාතා ධම්මා. හෙතුසංසට්ඨා ධම්මා, හෙතුවිසංසට්ඨා ධම්මා. හෙතුසමුට්ඨානා ධම්මා, න හෙතුසමුට්ඨානා ධම්මා. හෙතුසහභුනො ධම්මා, න හෙතුසහභුනො ධම්මා’’තිආදීනං, තථා ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා හෙතුසහගතා චා’’තිආදීනං, ‘‘න හෙතූ ඛො පන ධම්මා හෙතුසහගතාපි, න හෙතුසහගතාපී’’තිආදීනඤ්ච සම්භවන්තානං අනෙකෙසං දුකානං සඞ්ගහො අනුඤ්ඤාතො විය දිස්සති. තථා හි වක්ඛති ‘‘එතෙන වා ගතිදස්සනෙනා’’තිආදි. එවං ආසවගොච්ඡකාදීසුපි අයමත්ථො යථාසම්භවං වත්තබ්බො. ධම්මානං වා සභාවකිච්චාදිං බොධෙතබ්බාකාරඤ්ච යාථාවතො ජානන්තෙන ධම්මසාමිනා යත්තකා දුකා වුත්තා, තත්තකෙසු ඨාතබ්බං. අද්ධා හි තෙ දුකා න වත්තබ්බා, යෙ භගවතා න වුත්තාති වෙදිතබ්බං. න හෙතුහෙතුසම්පයුත්තදුකො ඡට්ඨදුකෙන නින්නානත්ථොති අධිප්පායො. තෙසූති පඨමදුකතතියදුකෙසු. යදි දුකන්තරෙහි දුකන්තරපදෙහි ච සමානත්ථත්තා එතෙසං දුකානං දුකන්තරපදානඤ්ච අවචනං[Pg.55], එවං සති ඡට්ඨදුකෙ පඨමපදම්පි න වත්තබ්බං චතුත්ථදුකෙ දුතියපදෙන සමානත්ථත්තා. තථා ච ඡට්ඨදුකොයෙව න හොතීති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘චතුත්ථදුකෙ’’තිආදි. දුකපූරණත්ථන්ති ඉදං සමානත්ථතංයෙව සන්ධාය වුත්තං, දෙසනාවිසෙසො පන විජ්ජතියෙව. අත්ථන්තරතාභාවෙපි පකාරභෙදහෙතුකං දුකන්තරවචනන්ති දස්සිතො හි අයමත්ථොති. එතෙන ගතිදස්සනෙනාති අත්ථවිසෙසාභාවෙපි ඡට්ඨදුකපූරණසඞ්ඛාතෙන නයදස්සනෙන. පඨමදුකෙ…පෙ… දස්සිතො පාළියං වුත්තෙහි චතුත්ථපඤ්චමෙහි, අට්ඨකථායං දස්සිතෙහි පුරිමෙහි ද්වීහි, ඉධ දස්සිතෙහි චතූහි. තෙසූති දුතියතතියදුකෙසු. පඨමදුකපක්ඛෙපෙන දස්සිතො පාළියං ඡට්ඨදුකෙන ඉතරත්‍ර ච ඉතරදුකෙහීති වෙදිතබ්බං. ཡང་ན། “འདིའི་འགྲོ་ཚུལ་བསྟན་པ་འདིས་” ཞེས་སོགས་འཆད་པར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས། “རྒྱུ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་རྒྱུ་མེད་པ་རྣམས་” ཞེས་སོགས་འབྱུང་སྲིད་པའི་ཟུང་རྣམས་བསྡུ་བར་བྱེད་པ་ན། འདི་དག་ཀྱང་བསྡུ་བར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། ཟུང་གང་ལས་ཚིག་ཕྱུང་སྟེ་ཟུང་གཞན་བརྗོད་པ་དེས། ཐ་དད་པ་ཡོད་པ་ན་ཟུང་གཞན་ཐོབ་པ་ཡིན་ལ། འདིར་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཟུང་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་ཅུང་ཟད་ཀྱང་མེད་པས། འགྲེལ་བཤད་རྣམས་སུ་མ་བསྟན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །འདིར་ཡང་ཇི་ལྟར་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ཟུང་ལས་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཟུང་དང་། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ཟུང་ལས་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཟུང་ནི། ཚིག་གི་དོན་ཙམ་གྱིས་ཐ་དད་པ་ཡིན་གྱི། རང་བཞིན་གྱི་དོན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཡིན་ནའང་། རྒྱུ་དང་བཅས་པ་དང་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ཟུང་བཤད་ནས་གཞན་དག་ཀྱང་བཤད་དོ། །དེ་ལྟར་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཟུང་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་རང་བཞིན་གྱི་དོན་ཐ་དད་པ་མེད་ཀྱང་། ཚིག་གི་དོན་ཐ་དད་པ་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཆོས་ཐ་དད་པ་མེད་ཀྱང་ཚིག་ཐ་དད་པས་ཟུང་གཞན་བརྗོད་དོ་ཞེས་བཤད་པའི་ཕྱིར། “རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་མ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་མི་འབྱུང་བའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་དང་འདྲེས་པའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་དང་མ་འདྲེས་པའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་ལས་ཀུན་ཏུ་ལྡང་བའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་ལས་ཀུན་ཏུ་མི་ལྡང་བའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་གནས་པའི་ཆོས་རྣམས། རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་མི་གནས་པའི་ཆོས་རྣམས།” ཞེས་སོགས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ “རྒྱུ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་སོགས་དང་། “རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཡང་ཡིན་ཞིང་རྒྱུ་དང་ལྷན་ཅིག་མ་སྐྱེས་པ་ཡང་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་སོགས་འབྱུང་སྲིད་པའི་ཟུང་དུ་མ་བསྡུ་བར་གནང་བ་ལྟ་བུར་སྣང་ངོ་། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ “འདིའི་འགྲོ་ཚུལ་བསྟན་པ་འདིས་” ཞེས་སོགས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཟག་པའི་ཚོགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་དོན་འདི་ཇི་ལྟར་འོས་པ་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་གྱི་བྱེད་ལས་ལ་སོགས་པ་དང་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་མཁྱེན་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྗེ་བོས་ཟུང་ཇི་ཙམ་གསུངས་པ་དེ་ཙམ་ལ་གནས་པར་བྱའོ། །བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མ་གསུངས་པའི་ཟུང་དེ་དག་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་དང་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཟུང་ནི་ཟུང་དྲུག་པ་དང་དོན་ཐ་དད་པ་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པའོ། །“དེ་དག་ལས་” ཞེས་པ་ནི་ཟུང་དང་པོ་དང་གསུམ་པ་ལའོ། །གལ་ཏེ་ཟུང་གཞན་དང་ཟུང་གཞན་གྱི་ཚིག་རྣམས་དང་དོན་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། ཟུང་འདི་དག་དང་ཟུང་གཞན་གྱི་ཚིག་རྣམས་མ་གསུངས་ན། དེ་ལྟ་ན་ཟུང་དྲུག་པ་ལ་ཚིག་དང་པོའང་བརྗོད་པར་མི་བྱ་སྟེ། ཟུང་བཞི་པའི་ཚིག་གཉིས་པ་དང་དོན་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་ན་ཟུང་དྲུག་པ་ཉིད་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་ལ་དམིགས་ནས་ “ཟུང་བཞི་པ་ལ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ཟུང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཆེད་དུ་” ཞེས་པ་ནི་དོན་མཚུངས་པ་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ལ། བཤད་པའི་ཁྱད་པར་ནི་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །དོན་གཞན་ཉིད་མེད་ཀྱང་རྣམ་པའི་དབྱེ་བའི་རྒྱུ་ལས་ཟུང་གཞན་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དོན་འདི་བསྟན་ཏོ། །“འགྲོ་ཚུལ་བསྟན་པ་འདིས་” ཞེས་པ་ནི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་མེད་ཀྱང་ཟུང་དྲུག་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱ་བའི་ཚུལ་བསྟན་པས་སོ། །“ཟུང་དང་པོ་ལ་...ལྷག་མ་...” ཞེས་པ་ནི་ལུང་ལས་གསུངས་པའི་བཞི་པ་དང་ལྔ་པས་དང་། འགྲེལ་བཤད་ལས་བསྟན་པའི་སྔ་མ་གཉིས་ཀྱིས་དང་། འདིར་བསྟན་པའི་བཞི་པོས་སོ། །“དེ་དག་ལས་” ཞེས་པ་ནི་ཟུང་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ལའོ། །ཟུང་དང་པོ་བསྡུས་པས་བསྟན་པ་ནི་ལུང་ལས་ཟུང་དྲུག་པས་དང་། གཞན་དུ་ཟུང་གཞན་རྣམས་ཀྱིས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 7-13. පච්චයභාවමත්තෙන…පෙ… අත්ථිතන්ති එතෙන න පටිලද්ධත්තතාසඞ්ඛාතා සසභාවතාව අත්ථිතා, අථ ඛො පටිපක්ඛෙන අනිරොධො අප්පහීනතා අනිප්ඵාදිතඵලතා කාරණාසමුග්ඝාතෙන ඵලනිබ්බත්තනාරහතා චාති ඉමමත්ථං දස්සෙති. තථා හි ‘‘ඉමස්මිං සති ඉදං හොතී’’ති එත්ථ ‘‘සතී’’ති ඉමිනා වචනෙන යෙන විනා යං න හොති, තං අතීතාදිපි කාරණං සඞ්ගහිතමෙවාති. තෙනෙවාහ ‘‘න සහෙතු…පෙ… කාලානමෙවා’’ති. සමෙ…පෙ… දීපෙති සමෙච්ච සම්භූය පච්චයෙහි කතන්ති සඞ්ඛතන්ති. අයමෙතෙසං විසෙසොති අයං පච්චයනිබ්බත්තානං පච්චයවන්තතා අනෙකපච්චයනිප්ඵාදිතතා ච දුකද්වයෙ පුරිමපදත්ථානං භෙදො, ඉතරෙසං පන පුරිමපදසඞ්ගහිතධම්මවිධුරසභාවතායාති. අවිනි…පෙ… ඨපනතොති ‘‘එත්තකා’’ති පභෙදපරිච්ඡෙදනිද්ධාරණවසෙන අභිධම්මමාතිකායං ධම්මානං අවුත්තත්තා වුත්තං. සුත්තන්තමාතිකායං පන නිද්ධාරිතසරූපසඞ්ඛාවිසෙසත්තා විනිච්ඡිතත්ථපරිච්ඡෙදායෙව අවිජ්ජාදයො වුත්තාති. ‘‘පථවීආදි රූප’’න්ති එතස්මිං අත්ථවිකප්පෙ අනෙකහෙතුකෙසු චිත්තුප්පාදෙසු හෙතූනං සහෙතුකභාවො විය සබ්බෙසං පථවීආදීනං රූපිභාවො සිද්ධොති ආහ ‘‘පුරිම…පෙ… පජ්ජතී’’ති. න හි තෙසු නියතො කත්ථචි සංසාමිභාවොති. අනිච්චානුපස්සනාය වා ලුජ්ජති ඡිජ්ජති විනස්සතීති ගහෙතබ්බො ලොකොති තංගහණරහිතානං ලොකුත්තරානං නත්ථි ලොකතා. තෙනෙවාති දුක්ඛසච්චභාවෙන පරිඤ්ඤෙය්‍යභාවෙනාති අත්ථො. ༧-༡༣. “རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཙམ་གྱིས་...ལྷག་མ་...ཡོད་པ་ཉིད་” ཅེས་པས་ནི། ཐོབ་པ་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་ཡོད་པ་ཙམ་ཞིག་བསྟན་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་གཉེན་པོས་མ་འགགས་པ་ཉིད། མ་སྤངས་པ་ཉིད། འབྲས་བུ་མ་བསྐྱེད་པ་ཉིད། རྒྱུ་མ་བཅོམ་པས་འབྲས་བུ་སྐྱེད་པར་འོས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ “འདི་ཡོད་པས་འདི་འབྱུང་” ཞེས་པ་འདིར། “ཡོད་པས་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདིས་གང་མེད་ན་གང་མི་འབྱུང་བ་དེ། འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ཡང་བསྡུས་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ “རྒྱུ་དང་བཅས་པ་མ་ཡིན་པ་...ལྷག་མ་...དུས་རྣམས་ཀྱི་ཁོ་ནའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདུས་པ་...ལྷག་མ་...གསལ་བར་བྱེད་དོ་” ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་རྣམས་འདུས་ཤིང་ཚོགས་ནས་བྱས་པ་ནི་འདུས་བྱས་སོ་ཞེས་པའོ། །“འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ་” ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དང་། རྐྱེན་དུ་མ་ལས་བསྐྱེད་པ་ཉིད་དེ། ཟུང་གཉིས་པོ་ལ་སྔ་མའི་ཚིག་གི་དོན་གྱི་དབྱེ་བ་འདི་ཡིན་ལ། གཞན་དག་ལ་ནི་སྔ་མའི་ཚིག་གིས་བསྡུས་པའི་ཆོས་དང་བྲལ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“མ་ཕྱེ་བར་...ལྷག་མ་...འཇོག་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི། “འདི་ཙམ་མོ་” ཞེས་དབྱེ་བ་ཡོངས་སུ་བཅད་དེ་རྣམ་པར་ངེས་པའི་དབང་གིས་ཆོས་མངོན་པའི་མ་མོ་ལས་ཆོས་རྣམས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །མདོ་སྡེའི་མ་མོ་ལས་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་དང་གྲངས་ཀྱི་ཁྱད་པར་རྣམ་པར་ངེས་པའི་ཕྱིར། དོན་རྣམ་པར་གཏན་ལ་དབབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆེད་དུ་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ས་ལ་སོགས་པ་ནི་གཟུགས་སོ་” ཞེས་བྱ་བའི་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་འདི་ལ། རྒྱུ་དུ་མ་དང་བཅས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་རྣམས་ལ་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་དངོས་པོ་བཞིན། ས་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཟུགས་སུ་ཡོད་པ་ཉིད་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། “སྔ་མ་...ལྷག་མ་...འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ལ་གང་དུའང་བདག་པོའི་དངོས་པོ་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བས་འཇིག་པ་དང་། འཆད་པ་དང་། འཇིག་པར་འགྱུར་བས་འཇིག་རྟེན་ཞེས་གཟུང་བར་བྱ་ལ། འཛིན་པ་དེ་དང་བྲལ་བའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་རྣམས་ལ་འཇིག་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་མེད་དོ། །“དེའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། දුකබහුතා ආපජ්ජතීති කස්මා වුත්තං, නනු වීසති දුකා විභත්තා, ‘‘අවුත්තොපි යථාලාභවසෙන වෙදිතබ්බො’’ති ච වක්ඛතීති දුකබහුතා [Pg.56] ඉච්ඡිතා එවාති? සච්චමෙතං, තංයෙව පන දුකබහුතං අනිච්ඡන්තො එවමාහ. අපිච දුකබහුතා ආපජ්ජති, සා ච ඛො විඤ්ඤාණභෙදානුසාරිනී, තත්‍රාපි කාමාවචරකුසලතො ඤාණසම්පයුත්තානි, තථා මහාකිරියතො මනොද්වාරාවජ්ජනන්ති එවංපකාරානං සබ්බධම්මාරම්මණවිඤ්ඤාණානං අනාමසනතො න බ්‍යාපිනීති දස්සෙති ‘‘දුකබහුතා’’තිආදිනා. අබ්‍යාපිභාවෙ පන දොසං දස්සෙන්තො ‘‘තථා ච…පෙ… සියා’’ති ආහ. නිද්දෙසෙන ච විරුද්ධන්ති ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා’’තිආදිනා රූපායතනාදීනං පච්චෙකචක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිනා කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යතං, සොතවිඤ්ඤාණාදිනා කෙනචි නවිඤ්ඤෙය්‍යතඤ්ච දස්සෙන්තෙන නික්ඛෙපරාසිනිද්දෙසෙන ‘‘ද්වින්නම්පි පදානං අත්ථනානත්තතො දුකො හොතී’’ති ඉදං වචනං විරුද්ධං, තථා අත්ථුද්ධාරනිද්දෙසෙනපි අත්ථතො න සමෙතීති අත්ථො. තත්ථාති තස්සං නික්ඛෙපරාසිසංවණ්ණනායං. යො ච පටිසෙධො කතො අත්ථනානත්තතො දුකං දස්සෙතුන්ති අධිප්පායො. න හි සම…පෙ… සෙධෙතුන්ති එතෙන ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති එත්තකෙසු නිද්දෙසපදෙසු දුකපදද්වයප්පවත්ති පාළිතො එව විඤ්ඤායතීති දස්සෙති. “ཟུང་མང་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། ཟུང་ཉི་ཤུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་མ་ཡིན་ནམ། “མ་གསུངས་པའང་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ་” ཞེས་ཀྱང་འཆད་པར་འགྱུར་བས། ཟུང་མང་པོ་ཉིད་འདོད་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནམ། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། ཟུང་མང་པོ་ཉིད་དེ་ཉིད་མི་འདོད་པས་འདི་སྐད་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་ཟུང་མང་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། དེ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དབྱེ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ཞིང་། དེར་ཡང་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་དང་། དེ་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཆེན་པོ་ལས་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་དམིགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ལ་མ་རེག་པའི་ཕྱིར། ཁྱབ་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ “ཟུང་མང་པོ་ཉིད་” ཅེས་སོགས་ཀྱིས་སྟོན་ཏོ། །ཁྱབ་པ་མ་ཡིན་པ་ལ་སྐྱོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟ་ནའང་...ལྷག་མ་...འགྱུར་རོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“བསྟན་པ་དང་འགལ་བ་” ཞེས་པ་ནི། “ཆོས་གང་དག་མིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་དེ་དག་ནི་རྣ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སོགས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སོ་སོ་ལ་སོགས་པ་འགའ་ཞིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་འགའ་ཞིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པའི་བསྡུས་པའི་ཕུང་པོའི་བསྟན་པ་དང་། “ཚིག་གཉིས་ཀའི་དོན་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར་ཟུང་དུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་དང་འགལ་ལོ། །དེ་བཞིན་དུ་དོན་བཏོན་པའི་བསྟན་པ་ལས་ཀྱང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་མི་མཐུན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“དེ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་བསྡུས་པའི་ཕུང་པོའི་འགྲེལ་བཤད་དེ་ལའོ། །དགག་པ་གང་བྱས་པ་ནི་དོན་ཐ་དད་པ་ལས་ཟུང་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གྱི་དགོངས་པའོ། །“མི་མཐུན་པ་...ལྷག་མ་...དགག་པར་བྱ་བ་” ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི། “ཆོས་གང་དག་མིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་དེ་དག་ནི་རྣ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བྱ་བའི་བསྟན་པའི་ཚིག་འདི་ཙམ་ལ་ཟུང་གི་ཚིག་གཉིས་འཇུག་པ་ནི་ལུང་ཉིད་ལས་ཤེས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། තථෙවාති උභින්නං කෙචින-සද්දානං අනියමතො චක්ඛුසොතාදිනිස්සයවොහාරෙන චක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණාදිකො භින්නසභාවොයෙව ධම්මො අත්ථොති දස්සනවසෙන. රූපායතනමෙව හි චක්ඛුසොතවිඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යාවිඤ්ඤෙය්‍යභාවතො ‘‘කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යං කෙනචි නවිඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති ච වුච්චතීති. යදි එවං ඉමස්මිම්පි පක්ඛෙ දුකබහුතා ආපජ්ජතීති චොදනං මනසි කත්වා ආහ ‘‘න චෙත්ථා’’තිආදි. විඤ්ඤාතබ්බභෙදෙනාති විඤ්ඤාතබ්බවිසෙසෙන, විඤ්ඤෙය්‍යෙකදෙසෙනාති අත්ථො. දුකභෙදොති දුකවිසෙසො, කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යදුකො, තප්පභෙදොයෙව වා. සමත්තො පරියත්තො පරිපුණ්ණොති අත්ථො. යත්තකා විඤ්ඤාතබ්බා තත්තකා දුකාති දුකභෙදාපජ්ජනප්පකාරදස්සනං. එවඤ්ච සතීතිආදිනා ඉමිස්සා සංවණ්ණනාය ලද්ධගුණං දස්සෙති. ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති රූපායතනස්සෙව වුත්තත්තා අත්ථභෙදාභාවතො කථමයං දුකො හොතීති ආහ ‘‘විඤ්ඤාණනානත්තෙනා’’තිආදි. යදි පන සබ්බවිඤ්ඤාතබ්බසඞ්ගහෙ දුකොසමත්තො හොති, නික්ඛෙපරාසිනිද්දෙසො කථං නීයතීති ආහ ‘‘එතස්ස පනා’’තිආදි. “དེ་བཞིན་དུ་” ཞེས་པ་ནི། “འགའ་ཞིག་” ཅེས་བྱ་བའི་སྒྲ་གཉིས་པོ་མ་ངེས་པའི་ཕྱིར། མིག་དང་རྣ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱིས། མིག་དང་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཆོས་ཡོད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་དབང་གིས་སོ། །གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་ནི་མིག་དང་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་ལས། “འགའ་ཞིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ། འགའ་ཞིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཕྱོགས་འདི་ལའང་ཟུང་མང་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་རྩོད་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “འདིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །“ཤེས་པར་བྱ་བའི་དབྱེ་བས་” ཞེས་པ་ནི། ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་གྱིས། ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆ་ཤས་ཤིག་གིས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཟུང་གི་དབྱེ་བ་” ཞེས་པ་ནི་ཟུང་གི་ཁྱད་པར། འགའ་ཞིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཟུང་ངམ། ཡང་ན་དེའི་དབྱེ་བ་ཉིད་དོ། །“རྫོགས་པ་” ཞེས་པ་ནི་མཐར་ཕྱིན་པ། ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“ཤེས་པར་བྱ་བ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཙམ་གྱི་ཟུང་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་ནི་ཟུང་གི་དབྱེ་བ་འབྱུང་བའི་ཚུལ་བསྟན་པའོ། །“དེ་ལྟར་ཡིན་པ་ནའང་” ཞེས་སོགས་ཀྱིས་འགྲེལ་བཤད་འདིའི་ཐོབ་པའི་ཡོན་ཏན་སྟོན་ཏོ། །“ཆོས་གང་དག་མིག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་དེ་དག་ནི་རྣ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་ལ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དོན་གྱི་དབྱེ་བ་མེད་པ་ལ་ཇི་ལྟར་འདི་ཟུང་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཐ་དད་པས་སོ་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པ་ལ་ཟུང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་འགྱུར་ན། བསྡུས་པའི་ཕུང་པོའི་བསྟན་པ་ཇི་ལྟར་འཁྲིད་པར་བྱ་ཞེ་ན། “འདི་ལ་ནི་” ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། එත්ථ [Pg.57] පන යථා විඤ්ඤාණනානත්තෙන විඤ්ඤාතබ්බං භින්දිත්වා දුකෙ වුච්චමානෙ සතිපි විඤ්ඤාතබ්බානං බහුභාවෙ යත්තකා විඤ්ඤාතබ්බා, තත්තකා දුකාති නත්ථි දුකබහුතා දුකසඞ්ගහිතධම්මෙකදෙසෙසු දුකපදද්වයප්පවත්තිදස්සනභාවතො. එවං ද්වින්නම්පි පදානං අත්ථනානත්තෙන දුකෙ වුච්චමානෙපි යත්තකානි විඤ්ඤාණානි, තත්තකා දුකාති නත්ථි දුකබහුතා දුකසඞ්ග…පෙ… භාවතො එව. න හි එකංයෙව විඤ්ඤාණං ‘‘කෙනචි කෙනචී’’ති වුත්තං, කින්තු අපරම්පීති සබ්බවිඤ්ඤාණසඞ්ගහෙ දුකො සමත්තො හොති, න ච කත්ථචි දුකස්ස පච්ඡෙදො අත්ථි ඉන්ද්‍රියවිඤ්ඤාණානං විය මනොවිඤ්ඤාණස්සපි විසයස්ස භින්නත්තා. න හි අතීතාරම්මණං විඤ්ඤාණං අනාගතාදිආරම්මණං හොති, අනාගතාරම්මණං වා අතීතාදිආරම්මණං, තස්මා යථාලද්ධවිසෙසෙන විසිට්ඨෙසු මනොවිඤ්ඤාණභෙදෙසු තස්ස තස්ස විසයස්ස ආලම්බනානාලම්බනවසෙන දුකපදද්වයප්පවත්ති න සක්කා නිවාරෙතුං. තෙනෙව ච අට්ඨකථායං ‘‘මනොවිඤ්ඤාණෙන පන කෙනචි විඤ්ඤෙය්‍යඤ්චෙව අවිඤ්ඤෙය්‍යඤ්චාති අයමත්ථො අත්ථි, තස්මා සො අවුත්තොපි යථාලාභවසෙන වෙදිතබ්බො’’ති භූමිභෙදවසෙන යථාලාභං දස්සෙස්සති. ‘‘වවත්ථානාභාවතො’’ති ඉදම්පි අනාමට්ඨවිසෙසං මනොවිඤ්ඤාණසාමඤ්ඤමෙව ගහෙත්වා වුත්තං. පාළි පන ඉන්ද්‍රියවිඤ්ඤාණෙහි නයදස්සනවසෙන ආගතාති දට්ඨබ්බං. එවඤ්ච කත්වා ඉමිස්සාපි අත්ථවණ්ණනාය ‘‘කෙනචී’’ති පදං අනියමෙන සබ්බවිඤ්ඤාණසඞ්ගාහකන්ති සිද්ධං හොති, නිද්දෙසෙන ච න කොචි විරොධො. චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යනසොතවිඤ්ඤෙය්‍යභාවෙහි දුකපදද්වයප්පවත්ති දස්සිතා, න පන චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාචක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යභාවෙහි විසෙසකාරණාභාවතො. කිඤ්ච ‘‘යෙ වා පනා’’ති පදන්තරසම්පිණ්ඩනතොපි ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා…පෙ… න තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති (ධ. ස. 1101) එත්තාවතා දුකපදද්වයප්පවත්ති දස්සිතාති විඤ්ඤායති. පදන්තරභාවදස්සනත්ථො හි යෙවාපන-සද්දො යථා ‘‘යෙ කෙචි කුසලා ධම්මා, සබ්බෙ තෙ කුසලමූලා. යෙ වා පන කුසලමූලා, සබ්බෙ තෙ ධම්මා කුසලා’’තිආදීසු (යම. 1.මූලයමක.1). අඤ්ඤථා ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා. යෙ තෙ ධම්මා සොතවිඤ්ඤෙය්‍යා, න තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා’’ති පාළි අභවිස්ස. යං පන වදන්ති ‘‘යෙ තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යා…පෙ… න තෙ ධම්මා චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාති ඉමිනා අත්ථතො ද්වෙ [Pg.58] දුකා වුත්තා හොන්තී’’ති, තදපි චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යාචක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යතං සොතවිඤ්ඤෙය්‍යාසොතවිඤ්ඤෙය්‍යතඤ්ච සන්ධාය වුත්තං, න පන ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යනසොතවිඤ්ඤෙය්‍යතං සොතවිඤ්ඤෙය්‍යනචක්ඛුවිඤ්ඤෙය්‍යතඤ්චා’’ති දට්ඨබ්බං. එතෙන පාළිපටිසෙධනඤ්ච නිවාරිතං දට්ඨබ්බං පටිසෙධනස්සෙව අභාවතො. තථා යස්ස ආරම්මණස්ස විජානනභාවෙන යො අත්ථො වුච්චමානො අනියමදස්සනත්ථං ‘‘කෙනචී’’ති වුත්තො, සොයෙව තතො අඤ්ඤස්ස අවිජානනභාවෙන වුච්චමානො අනියමදස්සනත්ථං පුන ‘‘කෙනචී’’ති වුත්තොති තදත්ථදස්සනෙ තෙනෙවාති අයං පදත්ථො න සම්භවතීති න සක්කා වත්තුන්ති. එවමෙත්ථ යථා අට්ඨකථා අවට්ඨිතා, තථා අත්ථො යුජ්ජතීති වෙදිතබ්බං. འདིར་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཐ་དད་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཕྱེ་སྟེ་ཟུང་བསྟན་པ་ན། རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མང་པོ་ཡོད་ཀྱང་། ཇི་ཙམ་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡོད་པ་དེ་ཙམ་གྱི་ཟུང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཟུང་དུ་བསྡུས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་ཟུང་གི་ཚིག་གཉིས་འཇུག་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་ཚིག་གཉིས་པོའི་དོན་ཐ་དད་པའི་སྒོ་ནས་ཟུང་བསྟན་པ་ནའང་། ཇི་ཙམ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡོད་པ་དེ་ཙམ་གྱི་ཟུང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ཏེ། ཟུང་དུ་བསྡུས་པ་...བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་ "གང་ཞིག་གང་ཞིག་གིས" ཞེས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། གཞན་ཡང་ཡིན་པས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཐམས་ཅད་བསྡུས་པ་ལ་ཟུང་རྫོགས་པ་ཡིན་ནོ།། དབང་པོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཡུལ་ཡང་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར། གང་དུའང་ཟུང་གི་ཆད་པ་མེད་དོ།། འདས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་མ་འོངས་པ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་མ་ཡིན་ལ། མ་འོངས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཡང་འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་བྱེ་བྲག་གིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དབྱེ་བ་རྣམས་ལ། ཡུལ་དེ་དང་དེའི་དམིགས་པ་དང་དམིགས་པ་མ་ཡིན་པའི་དབང་གིས་ཟུང་གི་ཚིག་གཉིས་འཇུག་པ་བཟློག་པར་མི་ནུས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་འགྲེལ་བཤད་ལས། "ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ནི་གང་ཞིག་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡོད་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་མ་གསུངས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ" ཞེས་ས་ཡི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་ཇི་ལྟར་ཐོབ་པ་སྟོན་པར་འགྱུར་རོ།། "རྣམ་པར་གཞག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར" ཞེས་པ་འདི་ཡང་བྱེ་བྲག་མ་ཕྱེ་བར་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྤྱི་ཙམ་བཟུང་ནས་གསུངས་པ་ཡིན། གཞུང་ནི་དབང་པོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཚུལ་སྟོན་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ན་དོན་བཤད་པ་འདིར་ཡང་ "གང་ཞིག་གིས" ཞེས་པའི་ཚིག་ནི་མ་ངེས་པའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཐམས་ཅད་སྡུད་པ་ཡིན་པར་གྲུབ་ལ། ངེས་པར་བསྟན་པ་དང་ཡང་འགལ་བ་ཅིའང་མེད་དོ།། མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་རྣ་བའི་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ཟུང་གི་ཚིག་གཉིས་འཇུག་པ་བསྟན་གྱི། མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་ཡང་ "ཡང་ན་གང་དག་" ཅེས་པའི་ཚིག་གཞན་བསྡུས་པ་ལས་ཀྱང་། "ཆོས་གང་དག་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་... ཆོས་དེ་དག་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ" ཞེས་པ་འདི་ཙམ་གྱིས་ཟུང་གི་ཚིག་གཉིས་འཇུག་པ་བསྟན་པར་ཤེས་སོ།། ཚིག་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ནི་ "ཡང་ན་གང་དག་" ཅེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་སྟེ། དཔེར་ན། "དགེ་བའི་ཆོས་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་དགེ་བའི་རྩ་བ་ཡིན། ཡང་ན་དགེ་བའི་རྩ་བ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཡིན" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། གཞན་དུ་ན། "ཆོས་གང་དག་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་དེ་དག་ནི་རྣ་བའི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། ཆོས་གང་དག་རྣ་བའི་ཤེས་པར་བྱ་བ་དེ་དག་ནི་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ" ཞེས་གཞུང་ལས་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ།། གང་དག་ "ཆོས་གང་དག་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་... ཆོས་དེ་དག་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པས་དོན་གྱིས་ཟུང་གཉིས་གསུངས་པ་ཡིན" ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་ཡང་། མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དང་། རྣ་བའི་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་རྣ་བའི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། "མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་རྣ་བའི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དང་། རྣ་བའི་ཤེས་པར་བྱ་བ་དང་མིག་གི་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་" ལ་དགོངས་པ་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། འདིས་ནི་གཞུང་གི་དགག་པ་ཡང་བཟློག་པར་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དགག་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་གང་ཞིག་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དངོས་པོས་དོན་གང་ཞིག་བརྗོད་པ་ན། མ་ངེས་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ "གང་ཞིག་གིས" ཞེས་གསུངས་ལ། དེ་ཉིད་དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམ་པར་མི་ཤེས་པའི་དངོས་པོས་བརྗོད་པ་ན། མ་ངེས་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ "གང་ཞིག་གིས" ཞེས་གསུངས་པས། དེའི་དོན་སྟོན་པ་ལ་ "དེ་ཉིད་ཀྱིས" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་འདི་མི་སྲིད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ།། དེ་ལྟར་འདིར་ཇི་ལྟར་འགྲེལ་བཤད་གནས་པ་དེ་བཞིན་དུ་དོན་འཐད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། 14-19. සන්තානස්ස අජඤ්ඤමලීනභාවකරණතො කණ්හකම්මවිපාකහෙතුතො ච අපරිසුද්ධත්තා ‘‘අසුචිභාවෙන සන්දන්තී’’ති වුත්තං. තත්ථාති වණෙ. පග්ඝරණක…පෙ… සද්දොති එතෙන ආසවො විය ආසවොති අයම්පි අත්ථො දස්සිතොති දට්ඨබ්බං. ගොත්‍රභු…පෙ… වුත්තානීති එතෙන ගොත්‍රභුග්ගහණං උපලක්ඛණං යථා ‘‘කාකෙහි සප්පි රක්ඛිතබ්බ’’න්ති දස්සෙති. ගොත්‍රභුසදිසා ගොත්‍රභූති පන අත්ථෙ සති ගුණප්පධානත්ථානං එකෙන සද්දෙන අවචනීයත්තා වොදානාදයොව වුත්තා භවෙය්‍යුං. අථ වා ගොත්‍රභූති එකසෙසෙන සාමඤ්ඤෙන වා අයං නිද්දෙසොති වෙදිතබ්බං. අභිවිධිවිසයං අවධින්ති විභත්තිං පරිණාමෙත්වා වත්තබ්බං. ༡༤-༡༩. རྒྱུད་ལ་མི་རུང་བ་དང་དྲི་མ་ཅན་དུ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལས་ནག་པོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་མ་དག་པས། "མི་གཙང་བའི་དངོས་པོས་འབབ་པོ" ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་རྨ་ལའོ།། "ཟག་པ་... སྒྲ" ཞེས་པ་འདིས་ནི་ཟག་པ་ལྟ་བུ་ནི་ཟག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཡང་བསྟན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། "རིགས་འགྱུར་... གསུངས་སོ" ཞེས་པ་འདིས་ནི་རིགས་འགྱུར་འཛིན་པ་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པ་སྟེ། དཔེར་ན། "བྱ་རོག་ལས་མར་སྲུང་བར་བྱའོ" ཞེས་པ་ལྟར་སྟོན་ཏོ།། "རིགས་འགྱུར་དང་འདྲ་བས་རིགས་འགྱུར་རོ" ཞེས་པའི་དོན་ཡོད་ན། ཡོན་ཏན་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་གནས་ནི་སྒྲ་གཅིག་གིས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་བྱང་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ།། ཡང་ན། "རིགས་འགྱུར" ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་གཅིག་པའི་སྒོ་ནས་སམ། སྤྱི་ཙམ་གྱི་སྒོ་ནས་ངེས་པར་བསྟན་པ་འདི་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། མཐར་ཐུག་པར་ཁྱབ་པའི་ཡུལ་གྱི་མཚམས་ནི་རྣམ་དབྱེ་བསྒྱུར་ནས་བརྗོད་པར་བྱའོ།། සම්පයුත්තෙහි ආසවෙහි තංසහිතතා ආසවසහිතතා. ඉදං වුත්තං හොති – යථා සහෙතුකානං සම්පයුත්තෙහි හෙතූහි සහෙතුකතා, න එවං සාසවාති වුත්තධම්මානං සම්පයුත්තෙහි ආසවෙහි සාසවතා, අථ ඛො විප්පයුත්තෙහීති. දුකන්තරෙ අවුත්තපදභාවොයෙවෙත්ථ දුකයොජනාය ඤායාගතතා. යදි එවං හෙතුගොච්ඡකෙ කථන්ති ආහ ‘‘හෙතුගොච්ඡකෙ පනා’’තිආදි. පඨමෙ දුකෙ දුතියස්ස පක්ඛෙපෙ එකොති චතුත්ථදුකමාහ. පඨමෙ දුකෙ තතියස්ස පක්ඛෙපෙ ද්වෙති ‘‘ආසවා චෙව ධම්මා ආසවවිප්පයුත්තා ච, ආසවවිප්පයුත්තා චෙව ධම්මා නො ච ආසවා’’ති ඉමිනා සද්ධිං පඤ්චමදුකමාහ. පඨමස්ස දුතියෙ දුකෙ පක්ඛෙපෙ එකොති ‘‘නො ආසවා ධම්මා සාසවාපි අනාසවාපී’’ති අයමෙකො. තතියෙ පඨමස්ස පක්ඛෙපෙ ද්වෙති ‘‘ආසවා ධම්මා ආසවසම්පයුත්තාපි [Pg.59] ආසවවිප්පයුත්තාපි, නො ආසවාධම්මා ආසවසම්පයුත්තාපි ආසවවිප්පයුත්තාපී’’ති ඉමෙ ද්වෙ. තතියෙ දුතියස්ස පක්ඛෙපෙ එකොති ‘‘සාසවා ධම්මා ආසවසම්පයුත්තාපි ආසවවිප්පයුත්තාපී’’ති එකො. දුතියෙ තතියස්ස පක්ඛෙපෙ එකොති ඡට්ඨදුකමාහ. තීහීති චතුත්ථපඤ්චමඡට්ඨෙහි. ඉතරෙති තදවසිට්ඨා පඤ්ච. තෙ පන පඨමෙ තතියදුකදුතියපදපක්ඛෙපෙ එකො, දුතියෙ පඨමදුකදුතියපදපක්ඛෙපෙ එකො, තතියෙ පඨමස්ස එකෙකපදපක්ඛෙපෙ ද්වෙ, තතියෙ දුතියදුකපඨමපදපක්ඛෙපෙ එකොති එවං වෙදිතබ්බා. ‘‘සාසවා ධම්මා ආසවාපි නො ආසවාපි. ආසවසම්පයුත්තා ධම්මා ආසවාපි නො ආසවාපි. ආසවවිප්පයුත්තා ධම්මා ආසවාපි නො ආසවාපී’’ති එතෙසම්පි, ‘‘ආසවසහගතා ධම්මා නො ආසවසහගතා ධම්මා’’ති එවමාදීනඤ්ච අග්ගහණෙ කාරණං ගහණනයො ච පුබ්බෙ වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බං. མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཟག་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ཉིད་ནི་ཟག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ཉིད་དོ།། འདི་གསུངས་པ་ཡིན་ཏེ། དཔེར་ན་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ཀྱི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཡིན་པ་ལྟར། "ཟག་པ་དང་བཅས་པ" ཞེས་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཟག་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཟག་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་མི་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཡིན་ནོ།། ཟུང་གཞན་དུ་མ་གསུངས་པའི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཉིད་འདིར་ཟུང་སྦྱོར་བ་ལ་རིགས་པས་གྲུབ་པ་ཡིན་.ནོ།། གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་རྒྱུའི་ཚོགས་པ་ལ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "རྒྱུའི་ཚོགས་པ་ལ་ནི" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཟུང་དང་པོ་ལ་གཉིས་པ་བཅུག་པ་ལས་གཅིག་ཅེས་པ་ནི་ཟུང་བཞི་པ་གསུངས་སོ།། ཟུང་དང་པོ་ལ་གསུམ་པ་བཅུག་པ་ལས་གཉིས་ཞེས་པ་ནི། "ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ" ཞེས་པ་འདི་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ཟུང་ལྔ་པ་གསུངས་སོ།། དང་པོའི་ཟུང་གཉིས་པ་ལ་བཅུག་པ་ལས་གཅིག་ཅེས་པ་ནི། "ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་དང་བཅས་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་མེད་པ་ཡང་ཡིན" ཞེས་པ་འདི་གཅིག་གོ། གསུམ་པ་ལ་དང་པོ་བཅུག་པ་ལས་གཉིས་ཅེས་པ་ནི། "ཟག་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན" ཞེས་པ་འདི་གཉིས་སོ།། གསུམ་པ་ལ་གཉིས་པ་བཅུག་པ་ལས་གཅིག་ཅེས་པ་ནི། "ཟག་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན" ཞེས་པ་གཅིག་གོ། གཉིས་པ་ལ་གསུམ་པ་བཅུག་པ་ལས་གཅིག་ཅེས་པ་ནི་ཟུང་དྲུག་པ་གསུངས་སོ།། "གསུམ་གྱིས" ཞེས་པ་ནི་བཞི་པ་དང་ལྔ་པ་དང་དྲུག་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། གཞན་དག་ནི་དེ་ལས་ལྷག་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་སོ།། དེ་དག་ནི་དང་པོ་ལ་ཟུང་གསུམ་པའི་ཚིག་གཉིས་པ་བཅུག་པ་ལས་གཅིག གཉིས་པ་ལ་ཟུང་དང་པོའི་ཚིག་གཉིས་པ་བཅུག་པ་ལས་གཅིག གསུམ་པ་ལ་དང་པོའི་ཚིག་རེ་རེ་བཅུག་པ་ལས་གཉིས། གསུམ་པ་ལ་ཟུང་གཉིས་པའི་ཚིག་དང་པོ་བཅུག་པ་ལས་གཅིག་སྟེ་དེ་ལྟར་ཤེས་པར་བྱའོ།། "ཟག་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་མ་ཡིན་པ་ཡང་ཡིན། ཟག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་མ་ཡིན་པ་ཡང་ཡིན། ཟག་པ་དང་མི་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཟག་པ་མ་ཡིན་པ་ཡང་ཡིན" ཞེས་པ་འདི་དག་དང་། "ཟག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་ཟག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་མ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མ་བཟུང་བའི་རྒྱུ་དང་བཟུང་བའི་ཚུལ་ནི་སྔར་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ།། එස නයොති යො එස පඨමදුකෙ දුතියදුකපක්ඛෙපාදිකො උපායො ඉධ ආසවගොච්ඡකෙ වුත්තො, එස නයො සංයොජනගොච්ඡකාදීසු දුකන්තරනිද්ධාරණෙති අත්ථො. තත්ථ පාළියං අනාගතදුකා සංයොජනගොච්ඡකෙ තාව ‘‘සංයොජනා චෙව ධම්මා සංයොජනවිප්පයුත්තා ච, සංයොජනවිප්පයුත්තා චෙව ධම්මා නො ච සංයොජනා, සංයොජනා ධම්මා සංයොජනසම්පයුත්තාපි සංයොජනවිප්පයුත්තාපි, නො සංයොජනා ධම්මා සංයොජනසම්පයුත්තාපි සංයොජනවිප්පයුත්තාපි, නො සංයොජනා ධම්මා සංයොජනියාපි අසංයොජනියාපි, සංයොජනියා ධම්මා සංයොජනසම්පයුත්තාපි සංයොජනවිප්පයුත්තාපී’’ති පඤ්ච. එවං ගන්ථඔඝයොගඋපාදානගොච්ඡකෙසු පච්චෙකං පඤ්ච. නීවරණගොච්ඡකෙ පන නීවරණානං නීවරණවිප්පයුත්තභාවාභාවතො ‘‘නො නීවරණා ධම්මා නීවරණියාපි අනීවරණියාපි, නො නීවරණා ධම්මා නීවරණසම්පයුත්තාපි නීවරණවිප්පයුත්තාපි, නීවරණියා ධම්මා නීවරණසම්පයුත්තාපි නීවරණවිප්පයුත්තාපී’’ති තයො. තථා පරාමාසගොච්ඡකෙ ‘‘නො පරාමාසා ධම්මා පරාමට්ඨාපි අපරාමට්ඨාපි, නො පරාමාසා ධම්මා පරාමාසසම්පයුත්තාපි පරාමාසවිප්පයුත්තාපි, පරාමට්ඨා ධම්මා පරාමාසසම්පයුත්තාපි පරාමාසවිප්පයුත්තාපී’’ති. කිලෙසගොච්ඡකෙ ‘‘නො කිලෙසා ධම්මා සංකිලෙසිකාපි අසංකිලෙසිකාපි, නො කිලෙසා ධම්මා සංකිලිට්ඨාපි අසංකිලිට්ඨාපි, නො කිලෙසා ධම්මා කිලෙසසම්පයුත්තාපි කිලෙසවිප්පයුත්තාපි, සංකිලෙසිකා ධම්මා [Pg.60] සංකිලිට්ඨාපි අසංකිලිට්ඨාපි, සංකිලෙසිකා ධම්මා කිලෙසසම්පයුත්තාපි කිලෙසවිප්පයුත්තාපි, අසංකිලිට්ඨා ධම්මා සංකිලෙසිකාපි අසංකිලෙසිකාපී’’ති ඡ දුකාති එවං වෙදිතබ්බා. සෙසං වුත්තනයමෙව. "ཚུལ་འདི་ནི" ཞེས་པ་ནི། ཟུང་དང་པོ་ལ་ཟུང་གཉིས་པ་བཅུག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐབས་གང་ཞིག་འདིར་ཟག་པའི་ཚོགས་པ་ལ་གསུངས་པ་དེ། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཟུང་གཞན་ངེས་པར་འབྱེད་པའི་ཚུལ་ལོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། དེ་ལ་གཞུང་ལས་མ་བྱུང་བའི་ཟུང་རྣམས་ནི། རེ་ཞིག་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་ཚོགས་པ་ལ། "ཆོས་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ཡང་ཡིན་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། ཆོས་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་མི་འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན། ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བར་འགྱུར་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན" ཞེས་པ་ལྔའོ།། དེ་བཞིན་དུ་འཆིང་བ་དང་། ཆུ་བོ་དང་། སྦྱོར་བ་དང་། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་རེ་རེ་བཞིན་ལྔ་ལྔའོ།། སྒྲིབ་པའི་ཚོགས་པ་ལ་ནི། སྒྲིབ་པ་རྣམས་སྒྲིབ་པ་དང་མི་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར། "སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྒྲིབ་པར་འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན་ལ་སྒྲིབ་པར་མི་འགྱུར་བ་ཡང་ཡིན། སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྒྲིབ་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་སྒྲིབ་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། སྒྲིབ་པར་འགྱུར་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྒྲིབ་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་སྒྲིབ་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན" ཞེས་པ་གསུམ་མོ།། དེ་བཞིན་དུ་མཆོག་འཛིན་གྱི་ཚོགས་པ་ལ། "མཆོག་འཛིན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མཆོག་ཏུ་བཟུང་བ་ཡང་ཡིན་ལ་མཆོག་ཏུ་མ་བཟུང་བ་ཡང་ཡིན། མཆོག་འཛིན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མཆོག་འཛིན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་མཆོག་འཛིན་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། མཆོག་ཏུ་བཟུང་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་མཆོག་འཛིན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་མཆོག་འཛིན་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན" ཞེས་པའོ།། ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་པ་ལ། "ཉོན་མོངས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་མ་ཡིན་པ་ཡང་ཡིན། ཉོན་མོངས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་དུ་གྱུར་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་དུ་མ་གྱུར་པ་ཡང་ཡིན། ཉོན་མོངས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཉོན་མོངས་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། ཉོན་མོངས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་དུ་གྱུར་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་དུ་མ་གྱུར་པ་ཡང་ཡིན། ཉོན་མོངས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན་ལ་ཉོན་མོངས་པ་དང་མི་ལྡན་པ་ཡང་ཡིན། ཉོན་མོངས་པ་ཅན་དུ་མ་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་ཡང་ཡིན་ལ་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་མ་ཡིན་པ་ཡང་ཡིན" ཞེས་པ་ཟུང་དྲུག་པོ་འདི་དག་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་དོ།། 20-25. පච්චයභාවෙනාති සංයොජනත්ථං දස්සෙති. යථාසකං පච්චයභාවො එව හි කාමරාගාදීනං වට්ටසංයොජනන්ති. යදි එවං කථං කාමරාගාදීනංයෙව සංයොජනභාවොති ආහ ‘‘සතිපී’’තිආදි. අඤ්ඤෙසන්ති සංයොජනෙහි අඤ්ඤෙසං කිලෙසාභිසඞ්ඛාරාදීනං. තප්පච්චයභාවෙති තෙසං කිලෙසකම්මවිපාකවට්ටානං පච්චයභාවෙ. ඔරම්භාගියුද්ධංභාගියභාවෙන සඞ්ගහිතා පරිච්ඡින්නා ඔර…පෙ… සඞ්ගහිතා, තෙහි කාමරාගාදීහි විසෙසපච්චයභූතෙහි. කාමකම්මභවාදීනං කාමූපපත්තිභවාදිනිප්ඵාදනෙපි නියමොති කත්වා ආහ ‘‘තංතං…පෙ… හොතී’’ති. තෙන සංයොජනානං භාවෙ යථාවුත්තනියමානං කම්මූපපත්තිභවානං භාවං දස්සෙත්වා තදභාවෙ අභාවං දස්සෙන්තො ‘‘න චා’’තිආදිමාහ. බන්ධනං අසෙරිභාවකරණං අන්දුබන්ධනාදයො විය. ගන්ථකරණං අවච්ඡින්නතාකරණං. චක්කලකං පාදපුඤ්ඡනරජ්ජුමණ්ඩලං. න චොදෙතබ්බන්ති පඤ්ඤාචක්ඛුනා පචුරජනස්ස පස්සිතුං අසක්කුණෙය්‍යත්තා යථාවුත්තවිසෙසස්ස සද්ධෙය්‍යතං ආහ. තිවිධො හි අත්ථො කොචි පච්චක්ඛසිද්ධො යො රූපාදිධම්මානං පච්චත්තවෙදනීයො අනිද්දිසිතබ්බාකාරො, සබ්බධම්මානං සභාවලක්ඛණන්ති වුත්තං හොති. කොචි අනුමානසිද්ධො යො ඝටාදීසු පටාදීසු ච පසිද්ධෙන පච්චයායත්තභාවෙන ඝටපට-සද්දාදීනං අනිච්චතාදිආකාරො, කොචි ඔකප්පනසිද්ධො යො පචුරජනස්ස අච්චන්තමදිට්ඨො සද්ධාවිසයො සග්ගනිබ්බානාදි. තත්ථ යස්ස සත්ථුනො වචනං පච්චක්ඛසිද්ධෙ අනුමානසිද්ධෙ ච අත්ථෙ න විසංවාදෙති අවිපරීතප්පවත්තියා, තස්ස වචනෙන සද්ධෙය්‍යත්ථසිද්ධීති තථාරූපො ච භගවාති ‘‘ධම්මානං සභාව…පෙ… න චොදෙතබ්බ’’න්ති වුත්තං. එස නයො ඉතො පරෙසුපි එවරූපෙසු. ༢༠-༢༥. "རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་དོན་སྟོན་པའོ། །འདི་ལྟར་རང་རང་གི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ནི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པའི་འཁོར་བའི་ཀུན་སྦྱོར་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཇི་ལྟར་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། "ཡོད་ཀྱང་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །"གཞན་དག་གི་" ཞེས་པ་ནི་ཀུན་སྦྱོར་ལས་གཞན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པའོ། །"དེའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པ་དང་ལས་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཁོར་བ་དེ་དག་གི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ལའོ། །ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་དང་གོང་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་དངོས་པོས་བསྡུས་ཤིང་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་ནི་ཐ་མའི་...ལྷག་...བསྡུས་པ་སྟེ། ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས། འདོད་པའི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པས་འདོད་པའི་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལའང་ངེས་པ་ཡོད་པར་བྱས་ནས། "དེ་དང་དེ་...ལྷག་...འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་ཀུན་སྦྱོར་ཡོད་པ་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ངེས་པའི་ལས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ཡོད་པར་བསྟན་ནས། དེ་མེད་པ་ལ་མེད་པར་སྟོན་ཅིང་ "མི་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །"འཆིང་བ་" ནི་རང་དབང་མེད་པར་བྱེད་པ་སྟེ་ལྕགས་སྒྲོག་གི་འཆིང་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །"མདུད་པར་བྱེད་པ་" ནི་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་བྱེད་པའོ། །"འཁོར་ལོ་ཆུང་ངུ་" ནི་རྐང་ཕྱིས་ཀྱི་ཐག་པའི་དཀྱིལ་འཁོར་རོ། །"མི་བརྟག་གོ་" ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པས་ཤེས་རབ་ཀྱི་མིག་གིས་མཐོང་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཁྱད་པར་ལ་ཡིད་ཆེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །དོན་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་སྟེ། ལ་ལ་ནི་མངོན་སུམ་གྱིས་གྲུབ་པ་སྟེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སོ་སོ་རང་གིས་རིག་པར་བྱ་བ་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་རྣམ་པ་སྟེ། ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རང་གི་མཚན་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ལ་ལ་ནི་རྗེས་སུ་དཔག་པས་གྲུབ་པ་སྟེ། བུམ་པ་དང་སྣམ་བུ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པའི་དངོས་པོ་གྲགས་པས། བུམ་པ་དང་སྣམ་བུ་དང་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པའོ། །ལ་ལ་ནི་མོས་པས་གྲུབ་པ་སྟེ། སྐྱེ་བོ་ཕལ་པས་གཏན་ནས་མ་མཐོང་བའི་དད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་མཐོ་རིས་དང་མྱང་འདས་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་ལ་སྟོན་པ་གང་གི་གསུང་མངོན་སུམ་གྱིས་གྲུབ་པ་དང་རྗེས་སུ་དཔག་པས་གྲུབ་པའི་དོན་ལ་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་འཇུག་པས་མི་བསླུ་བ་དེའི་གསུང་གིས་ཡིད་ཆེས་པའི་དོན་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པས། "ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་...ལྷག་...མི་བརྟག་གོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་འདི་ལས་གཞན་པའི་འདི་ལྟ་བུ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། 26-37. යථා සරභෙහි අතික්කමිතබ්බා පබ්බතරාජි සරභනියා, එවං ඔඝනියාති සද්දසිද්ධීති ආහ ‘‘තෙනා’’තිආදි. ༢༦-༣༧. ཇི་ལྟར་ཤ་ར་བྷ་ (རི་དྭགས་རྐང་བརྒྱད་པ་) རྣམས་ཀྱིས་བརྒལ་བར་བྱ་བའི་རི་རྒྱུད་ནི་ཤ་ར་བྷ་ནི་ཡཱ་ (ཤ་ར་བྷས་བརྒལ་བྱ་) ཞེས་བྱ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཆུ་བོས་བརྒལ་བར་བྱ་བ་ནི་ཨོ་གྷ་ནི་ཡཱ་ (ཆུ་བོས་བརྒལ་བྱ་) ཞེས་སྒྲ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། "དེས་ན་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། 50-54. විපරියෙසග්ගාහො පරාමසනන්ති ‘‘පරතො’’ති එත්ථ න ධම්මසභාවතො අඤ්ඤථාමත්තං පරන්ති අධිප්පෙතං, අථ ඛො තබ්බිපරියායොති ආහ ‘‘පරතොති නිච්චාදිතො’’ති. ༥༠-༥༤. ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པ་ནི་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་སྟེ། "གཞན་དུ་" ཞེས་པ་འདིར་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་གཞན་ཙམ་ལ་གཞན་ཞེས་དགོངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེའི་བཟློག་པ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར། "གཞན་དུ་ཞེས་པ་ནི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་རོ། །" ཞེས་གསུངས་སོ། ། 55-68. යදි [Pg.61] සභාවතො අවිජ්ජමානං, කථමාරම්මණභාවොති ආහ ‘‘විචිත්තසඤ්ඤාය සඤ්ඤිත’’න්ති, පරිකප්පනාමත්තසිද්ධන්ති අත්ථො. දුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තතාය නිරන්තරභාවූපගමනං සංසට්ඨභාවොති ‘‘සුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තත්තා න සංසට්ඨතා’’ති වුත්තං. තෙසං අරූපක්ඛන්ධානං. ඉතරෙහි රූපනිබ්බානෙහි. කිං පන කාරණං සමානුප්පාදනිරොධානං එකකලාපභූතානං අරූපධම්මානමෙව අඤ්ඤමඤ්ඤං සංසට්ඨතා වුච්චති, න පන තථාභූතානම්පි රූපධම්මානන්ති ආහ ‘‘එස හි තෙසං සභාවො’’ති. තෙන යදිපි කෙචි අරූපධම්මා විසුං ආරම්මණං හොන්ති, දන්ධප්පවත්තිකත්තා පන රූපධම්මානංයෙව සුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තං, න අරූපධම්මානන්ති තෙසං සංසට්ඨභාවො තදභාවො ච ඉතරෙසං සභාවසිද්ධොති දස්සෙති. සමූහඝනතාය වා දුබ්බිභාගතරත්තා නත්ථි අරූපධම්මානං විසුං ආරම්මණභාවොති දුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තත්තා තෙසංයෙව සංසට්ඨතා. අමුඤ්චිත්වා තදධීනවුත්තිතාය ගහෙතබ්බතො බුද්ධියා. ༥༥-༦༨. གལ་ཏེ་རང་བཞིན་གྱིས་མེད་ན། ཇི་ལྟར་དམིགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། "སྣ་ཚོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་བཏགས་པ་" ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཀུན་བརྟགས་ཙམ་དུ་གྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཐ་དད་པ་ཉིད་ཤེས་དཀའ་བའི་ཕྱིར་བར་མེད་པར་གྱུར་པ་ནི་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས། "ཐ་དད་པ་ཉིད་ཤེས་སླ་བའི་ཕྱིར་འདྲེས་པ་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"དེ་དག་གི་" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་དེ་དག་གིའོ། །"གཞན་དག་གིས་" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་མྱང་འདས་གཞན་དག་གིས། ཅིའི་ཕྱིར་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་དང་འགག་པ་ཅན་ཚོགས་པ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་ཕན་ཚུན་འདྲེས་པ་ཞེས་བརྗོད་ལ། དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ཞེ་ན། "འདི་ནི་དེ་དག་གི་རང་བཞིན་ཡིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་གལ་ཏེ་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཁ་ཅིག་སོ་སོར་དམིགས་པར་འགྱུར་ཡང་། བུལ་བར་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ནའི་ཐ་དད་པ་ཉིད་ཤེས་སླ་ལ། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་པས། དེ་དག་འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་གཞན་དག་དེ་ལྟར་མེད་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པར་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་འདུས་པའི་སྟུག་པོ་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་དབྱེ་དཀའ་བའི་ཕྱིར་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སོ་སོར་དམིགས་པའི་དངོས་པོ་མེད་པས། ཐ་དད་པ་ཉིད་ཤེས་དཀའ་བའི་ཕྱིར་དེ་དག་ཁོ་ན་འདྲེས་པ་ཉིད་དོ། །མ་བཏང་བར་དེ་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་ཉིད་ཀྱིས་བློས་གཟུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། 83-100. කාමතණ්හා කාමො උත්තරපදලොපෙන යථා රූපභවො රූපං. එවං සෙසෙසුපි. ආරම්මණකරණවසෙනාති එතෙන කාමරූපාරූපතණ්හානං විසයභාවො යථාක්කමං කාමරූපාරූපාවචරතාය කාරණන්ති දස්සෙති. අවස්සඤ්චෙතමෙවං සම්පටිච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා කාමාවචරාදිභාවො අපරිපුණ්ණවිසයො සියා. යදි හි ආලම්බිතබ්බධම්මවසෙන භූමිපරිච්ඡෙදො, එවං සති අනාරම්මණානං සඞ්ගහො න සියා. අථ විපාකදානවසෙන, එවම්පි අවිපාකානං සඞ්ගහො න සියා, තස්මා ආරම්මණකරණවසෙන පරියාපන්නානං භූමිපරිච්ඡෙදො කාතබ්බො. එවඤ්හි සති කාමාවචරාදිභාවො පරිපුණ්ණවිසයො සියා. තෙනෙවාහ ‘‘එවඤ්හි සතී’’තිආදි. අපරියාපන්නානං පන ලොකතො උත්තිණ්ණභාවෙන අනුත්තරභූමිතා. අකාමාවචරාදිතා නාපජ්ජතීති අබ්‍යාපිතදොසං පරිහරති, කාමාවචරාදිතා නාපජ්ජතීති අතිබ්‍යාපිතදොසං. නනු ච ඉමස්මිං පක්ඛෙ කාමතණ්හා කතමා, කාමාවචරධම්මාරම්මණා තණ්හා, කාමාවචරධම්මා කතමෙ, කාමතණ්හාවිසයාති ඉතරීතරනිස්සයතා දොසොති? න, අවීචිආදිඑකාදසොකාසනින්නතාය කිඤ්චි තණ්හං කාමතණ්හාභාවෙන ගහෙත්වා තංසභාවාය විසයභාවෙන කාමාවචරධම්මානං උපලක්ඛෙතබ්බත්තා. ༨༣-༡༠༠. འདོད་པའི་སྲེད་པ་ནི་འདོད་པ་སྟེ། ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་གཟུགས་ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །"དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་" ཞེས་པས་འདི་ལྟར་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་འདོད་པ་དང་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །འདི་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་དེ་ལྟར་ཁས་བླང་བར་བྱ་སྟེ། གཞན་དུ་ན་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཡུལ་མ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་དམིགས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་ས་མཚམས་འཛིན་ན། དེ་ལྟ་ན་དམིགས་པ་མེད་པ་རྣམས་བསྡུ་བར་མི་འགྱུར་རོ། །ཅི་སྟེ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་དབང་གིས་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ནའང་རྣམ་སྨིན་མ་ཡིན་པ་རྣམས་བསྡུ་བར་མི་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་གཏོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ས་མཚམས་འཛིན་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་ན་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཡུལ་རྫོགས་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ "འདི་ལྟར་ན་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །མ་གཏོགས་པ་རྣམས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་བརྒལ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་བླ་ན་མེད་པའི་ས་ཉིད་དོ། །"འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པས་མ་ཁྱབ་པའི་སྐྱོན་སེལ་ལོ། །"འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པས་ཧ་ཅང་ཁྱབ་པའི་སྐྱོན་སེལ་ལོ། །ཅི་ཕྱོགས་འདི་ལ་འདོད་པའི་སྲེད་པ་ནི་གང་ཞིག འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཆོས་ལ་དམིགས་པའི་སྲེད་པའོ། །འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཆོས་ནི་གང་ཞིག འདོད་པའི་སྲེད་པའི་ཡུལ་ལོ་ཞེས་ཕན་ཚུན་བརྟེན་པའི་སྐྱོན་དུ་མི་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ། མནར་མེད་ལ་སོགས་པའི་གནས་བཅུ་གཅིག་ལ་གཞོལ་བའི་སྲེད་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་འདོད་པའི་སྲེད་པའི་དངོས་པོར་བཟུང་ནས། དེའི་རང་བཞིན་གྱི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོས་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཆོས་རྣམས་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། ། ඉදානි යථාවුත්තමත්ථං පාඨෙන සමත්ථෙන්තො ‘‘නික්ඛෙපකණ්ඩෙපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ හි කාමතණ්හාය ආලම්බිතබ්බත්තා කාමධාතුපරියාපන්නධම්මා ච කාමභවසඞ්ඛාතෙ [Pg.62] කාමෙ ඔගාළ්හා හුත්වා චරන්ති, නාඤ්ඤත්ථාති එත්ථාවචරාති වුත්තන්ති. විසෙසත්ථිනා විසෙසො අනුපයුජ්ජතීති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘ලොකස්ස වසෙන පරියාපන්නනිච්ඡයතො’’ති. තෙන ලොකියධම්මෙසු පරියාපන්න-සද්දස්ස නිරුළ්හතං දස්සෙති භගවතො තදුච්චාරණානන්තරං විනෙය්‍යානං තදත්ථපටිපත්තිතො. පරිච්ඡෙදකාපෙක්ඛා පරිච්ඡින්නතාති ‘‘පරිච්ඡෙදකාරිකාය තණ්හායා’’ති වුත්තං. සා හි ධම්මානං කාමාවචරාදිභාවං පරිච්ඡින්දති. පරි-සද්දො චෙත්ථ ‘‘උපාදින්නා’’තිආදීසු උප-සද්දො විය සසාධනං කිරියං දීපෙතීති අයමත්ථො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. ད་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ལུང་གིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ཅིང་ "བཞག་པའི་ཚན་པ་ལའང་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདོད་པའི་སྲེད་པས་དམིགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པར་བགྲང་བའི་འདོད་པ་ལ་ཞུགས་ནས་སྤྱོད་ཀྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་པས། འདིར་ "སྤྱོད་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱད་པར་འདོད་པ་ལ་ཁྱད་པར་ཉེ་བར་མི་མཁོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་ཅིང་ "འཇིག་རྟེན་གྱི་དབང་གིས་གཏོགས་པ་ངེས་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ "གཏོགས་པ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་གྲགས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏེ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་དེ་གསུངས་མ་ཐག་ཏུ་གདུལ་བྱ་རྣམས་ཀྱིས་དེའི་དོན་རྟོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ལ་ལྟོས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་ཉིད་དུ་ "ཡོངས་སུ་གཅོད་པར་བྱེད་པའི་སྲེད་པས་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོངས་སུ་གཅོད་དོ། །འདིར་ "ཡོངས་སུ་" (པརི) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ "ཉེ་བར་བཟུང་བ་" ལ་སོགས་པ་ལ་ "ཉེ་བར་" (ཨུཔ) ཞེས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་སྒྲུབ་བྱེད་དང་བཅས་པའི་བྱ་བ་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། නිය්‍යානකරණසීලා නිය්‍යානිකා යථා ‘‘අපූපභක්ඛනසීලො ආපූපිකො’’ති, නිය්‍යානසීලා එව වා. රාගදොසමොහාව ගහිතාති ඤායති, ඉතරථා පහානෙකට්ඨතාවචනං නිප්පයොජනං සියා. ‘‘රණොහතා න ජොතන්ති, චන්දසූරියා සතාරකා’’තිආදීසු රණ-සද්දස්ස රෙණුපරියායතා දට්ඨබ්බා. සම්පහාරපරියායත්තා යුද්ධ-සද්දස්ස සම්පහාරො ච පහරිතබ්බාධාරොති අකුසලසෙනාව ‘‘සරණා’’ති වුත්තා. දුක්ඛාදීනන්ති ඵලභූතානං දුක්ඛවිඝාතඋපායාසපරිළාහානං සභාගභූතාය ච මිච්ඡාපටිපදාය. තන්නිබ්බත්තකසභාවානං අකුසලානන්ති එතෙන සබ්බෙසම්පි අකුසලානං සරණතං දස්සෙති. ངེས་པར་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ "ཁུར་བ་ཟ་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ནི་ཁུར་བ་ཟ་བ་" ཞེས་པ་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་ངང་ཚུལ་ཅན་ཉིད་དོ། །འདོད་ཆགས་དང་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་ཁོ་ན་བཟུང་བར་ཤེས་ཏེ། གཞན་དུ་ན་སྤང་བ་གཅིག་པའི་དོན་གྱི་ཚིག་ནི་དོན་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །"ཉོན་མོངས་པས་བཅོམ་པས་མི་གསལ་ཏེ། ཟླ་བ་ཉི་མ་སྐར་མ་བཅས་" ཞེས་སོགས་ལ་ "རཎ" (ཉོན་མོངས་/རྡུལ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྡུལ་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །"ཡུདྡྷ" (འཐབ་མོ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་བརྡེག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དུ་གྲུབ་པས་བརྡེག་པ་དང་བརྡེག་པའི་རྟེན་ཉིད་ཀྱིས་མི་དགེ་བའི་དམག་ཁོ་ན་ལ་ "ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་" (སརཎ) ཞེས་གསུངས་སོ། །"སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་སྡུག་བསྔལ་དང་། གནོད་པ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་། ཡོངས་སུ་གདུང་བ་རྣམས་དང་སྐལ་བ་མཉམ་པར་གྱུར་པའི་ལོག་པའི་ལམ་གྱིའོ། །"དེ་སྐྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་" ཞེས་པས་འདིས་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ། අභිධම්මදුකමාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆོས་མངོན་པའི་གཉིས་ཚན་གྱི་མ་མོའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། සුත්තන්තිකදුකමාතිකාපදවණ්ණනා མདོ་སྡེའི་གཉིས་ཚན་གྱི་མ་མོའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 101-108. විජ්ජාසභාගතාය, න සඞ්කප්පාදයො විය විජ්ජාය උපකාරකභාවතො. ‘‘අභෙජ්ජං…පෙ… රුහතී’’ති උභයම්පි අනවසෙසප්පහානමෙව සන්ධාය වුත්තං. කිඤ්චාපි හි හෙට්ඨිමමග්ගෙහිපි පහීයමානා කිලෙසා තෙන තෙන ඔධිනා අනවසෙසමෙව පහීයන්ති, යෙ පන අවසිට්ඨා භින්දිතබ්බා, තෙ ලොභාදිකිලෙසභාවසාමඤ්ඤතො පුන විරුළ්හා විය හොන්ති. අරහත්තමග්ගෙ පන උප්පන්නෙ න එවං අවසිට්ඨාභාවතො. තදුපචාරෙන නිස්සයවොහාරෙන. කුසලෙහි තාපෙතබ්බාති වා තපනියා, තදඞ්ගාදිවසෙන බාධිතබ්බා පහාතබ්බාති අත්ථො. සමානත්ථානි අධිවචනාදීනං සඞ්ඛාදිභාවතො. ‘‘සබ්බෙව ධම්මා අධිවචනපථා’’තිආදිනා අධිවචනාදීනං විසයභාවෙ න කොචි ධම්මො වජ්ජිතො, වචනභාවො එව ච [Pg.63] අධිවචනාදීනං වක්ඛමානෙන නයෙන යුජ්ජතීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘සබ්බඤ්ච වචනං අධිවචනාදිභාවං භජතී’’ති. ༡༠༡-༡༠༨. རིག་པའི་སྐལ་བ་མཉམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རིག་པའི་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་མ་ཡིན་ནོ། །"མི་ཕྱེད་པ་...ལྷག་...སྐྱེའོ་" ཞེས་པ་ནི་གཉིས་ཀའང་མ་ལུས་པར་སྤངས་པ་ཁོ་ན་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཡང་ལམ་འོག་མ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་སྤངས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་མཚམས་དེ་དང་དེས་མ་ལུས་པར་སྤངས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ཡང་། གང་དག་ལྷག་མ་གཞོམ་པར་བྱ་བ་རྣམས་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དངོས་པོ་སྤྱི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སླར་སྐྱེས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ། །དགྲ་བཅོམ་པའི་ལམ་སྐྱེས་པ་ལ་ནི་དེ་ལྟར་ལྷག་མ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །"དེའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་" ཞེས་པ་ནི་གནས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཀྱིས། ཡང་ན་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་གདུང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ "གདུང་བར་བྱ་བ་" སྟེ། ཡན་ལག་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ནས་གནོད་པར་བྱ་བ་དང་སྤང་བར་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ངེས་ཚིག་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ངེས་པའི་ཚིག་ལ་སོགས་པ་ནི་དོན་གཅིག་གོ། །"ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་ངེས་པའི་ཚིག་གི་ལམ་མོ་" ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ངེས་པའི་ཚིག་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ལ་ཆོས་གང་ཡང་མ་ལུས་པར་བསྡུས་ཤིང་། ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཁོ་ནའང་ངེས་པའི་ཚིག་ལ་སོགས་པ་ལ་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་འཐད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ "ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ངེས་པའི་ཚིག་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་བརྟེན་ཏོ། །" ཞེས་གསུངས་སོ། ། 109-118. අඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා සයමෙව අත්තනො නාමකරණසභාවො නාමකරණට්ඨොති, තෙන අරූපධම්මානං විය ඔපපාතිකනාමතාය පථවීආදීනම්පි නාමභාවො සියාති ආසඞ්කාය නිවත්තනත්ථං ‘‘නාමන්තරානාපජ්ජනතො’’ති ආහ. න හි විනා පථවීආදිනාමෙනපි රූපධම්මා විය කෙසාදිනාමෙහි විනා වෙදනාදිනාමෙහි අඤ්ඤෙන නාමෙන අරූපධම්මා පිණ්ඩාකාරතො වොහරීයන්තීති. යං පන පරස්ස නාමං කරොති, තස්ස අඤ්ඤාපෙක්ඛං නාමකරණන්ති නාමකරණසභාවතා නත්ථීති සාමඤ්ඤනාමාදිකරණානං නාමභාවො නාපජ්ජති. යස්ස චඤ්ඤෙහි නාමං කරීයති, තස්ස නාමකරණසභාවතාය අභාවොයෙවාති නත්ථි නාමභාවො. යෙ පන අනාපන්නනාමන්තරා සභාවසිද්ධනාමා ච, තෙ වෙදනාදයොව නාමං නාමාති දස්සෙන්තො ‘‘අත්තනාවා’’තිආදිමාහ. ඵස්සාදීනං ආරම්මණාභිමුඛතා තං අග්ගහෙත්වා අප්පවත්තියෙවාති දස්සෙතුං ‘‘අවිනාභාවතො’’ති වුත්තං. අධිවචනසම්ඵස්සො මනොසම්ඵස්සො, සො නාමමන්තරෙන ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පාකටොති නිදස්සනභාවෙන වුත්තො. රුප්පනසභාවෙනාති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. පකාසකපකාසිතබ්බභාවෙනපි හි විනාපි නාමෙන රූපධම්මා පාකටා හොන්තීති. අථ වා පකාසකපකාසිතබ්බභාවො විසයිවිසයභාවො චක්ඛුරූපාදීනං සභාවො, සො රුප්පනසභාවෙ සාමඤ්ඤෙ අන්තොගධොති දට්ඨබ්බං. ༡༠༩-༡༡༨. གཞན་ལ་མ་ལྟོས་པར་རང་ཉིད་ཀྱིས་རང་ལ་མིང་འདོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་མིང་འདོགས་པའི་དོན་ཏེ། དེས་ན་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་བཞིན་དུ་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེས་པའི་མིང་ཉིད་ཀྱིས་ས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་མིང་གི་དངོས་པོ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་དྭོགས་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། "མིང་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ས་ལ་སོགས་པའི་མིང་མེད་པར་ཡང་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གིས་ཐ་སྙད་འདོགས་པ་བཞིན་དུ། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་མིང་མེད་པར་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་མིང་གཞན་གྱིས་གོང་བུའི་རྣམ་པར་ཐ་སྙད་འདོགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གང་ཡང་གཞན་གྱི་མིང་བྱེད་པ་དེ་ནི་གཞན་ལ་ལྟོས་པའི་མིང་འདོགས་པ་ཡིན་པས་མིང་འདོགས་པའི་རང་བཞིན་མེད་པའི་ཕྱིར། སྤྱིའི་མིང་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ལ་མིང་གི་དངོས་པོ་མི་འཐོབ་བོ། །གང་ལ་གཞན་གྱིས་མིང་བྱེད་པ་དེ་ལའང་མིང་འདོགས་པའི་རང་བཞིན་མེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་མིང་གི་དངོས་པོ་མེད་དོ། །གང་དག་མིང་གཞན་དུ་མ་གྱུར་ཅིང་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་མིང་ཅན་རྣམས་ནི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་མིང་གི་མིང་ཡིན་པར་སྟོན་ཅིང་ "རང་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཉིད་ནི་དེ་མ་བཟུང་བར་མི་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཚིག་གི་རེག་པ་" ནི་ཡིད་ཀྱི་རེག་པ་སྟེ། དེ་ནི་མིང་གི་སྔགས་མེད་པར་གཟུང་མི་ནུས་པས་གསལ་བའི་ཕྱིར་དཔེའི་ཚུལ་དུ་གསུངས་སོ། །"གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་" ཞེས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །གསལ་བྱེད་དང་གསལ་བྱ་ཉིད་ཀྱིས་མིང་མེད་པར་ཡང་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་གསལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་གསལ་བྱེད་དང་གསལ་བྱ་ཉིད་ནི་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་གྱི་དངོས་པོ་སྟེ་མིག་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་ལ། དེ་ནི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་སྤྱི་ལ་འདུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། 119-123. ඉතො පුබ්බෙ පරිකම්මන්තිආදිනා සමාපත්තිවුට්ඨානකුසලතා විය සමාපත්තිකුසලතාපි ඣානලාභීනංයෙව හොතීති වුත්තං විය දිස්සති. ‘‘ඉතරෙසම්පි අනුස්සවවසෙන සමාපත්තීනං අප්පනාපරිච්ඡෙදපඤ්ඤා ලබ්භතී’’ති වදන්ති. ‘‘එවං සීලවිසොධනාදිනා සමාපත්තිං අප්පෙතීති ජානනකපඤ්ඤා සහ පරිකම්මෙන අප්පනාපරිච්ඡෙදජානනකපඤ්ඤා’’ති කෙචි. වුට්ඨානෙ කුසලභාවො වුට්ඨානවසිතා. පුබ්බෙති සමාපජ්ජනතො පුබ්බෙ. ༡༡༩-༡༢༣. འདི་ལས་སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་སྙོམས་འཇུག་ལས་ལྡང་བའི་མཁས་པ་བཞིན་དུ། སྙོམས་འཇུག་ལ་མཁས་པའང་བསམ་གཏན་ཐོབ་པ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་དོ་ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་། །“གཞན་དག་ལའང་ཐོས་པའི་དབང་གིས་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པ་རྣམ་པར་གཅོད་པའི་ཤེས་རབ་ཐོབ་བོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །“འདི་ལྟར་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམ་པར་དག་པ་སོགས་ཀྱིས་སྙོམས་འཇུག་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་ནི། སྦྱོར་བ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་རྣམ་པར་གཅོད་པར་ཤེས་པའི་ཤེས་རབ་བོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་གོ། །ལྡང་བ་ལ་མཁས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ལྡང་བའི་དབང་ཉིད་དོ། །སྔོན་ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པའི་སྔོན་ནོ།། 124-134. සොභනෙ රතො සුරතො, තස්ස භාවො සොරච්චන්ති ආහ ‘‘සොභනකම්මරතතා’’ති. සුට්ඨු වා ඔරතො විරතො සොරතො[Pg.64], තස්ස භාවො සොරච්චන්ති. අයං පනත්ථො අට්ඨකථායං වුත්තො එව. අප්පටිසඞ්ඛානං මොහො. කුසලභාවනා බොධිපක්ඛියධම්මානං වඩ්ඪනා. සඤ්ඤාණං උපලක්ඛණං. සවිග්ගහං සබිම්බකං. උපලක්ඛෙතබ්බාකාරං ධම්මජාතං, ආරම්මණං වා. අවික්ඛෙපොති චිත්තවික්ඛෙපපටිපක්ඛො. උජුවිපච්චනීකතාය හි පහානවුට්ඨානෙන ච අවික්ඛෙපො වික්ඛෙපං පටික්ඛිපති, පවත්තිතුං න දෙතීති. ༡༢༤-༡༣༤. མཛེས་པ་ལ་དགའ་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་དགའ་བའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་དེས་པའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “མཛེས་པའི་ལས་ལ་དགའ་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ལེགས་པར་ཕྱིར་ལོག་པ་སྟེ་ལོག་པར་མཚམས་བཅད་པ་ནི་དེས་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་དེས་པ་ཉིད་དོ། །དོན་འདི་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་ཟིན་ཏོ། །སོ་སོར་མ་བརྟགས་པ་ནི་གཏི་མུག་གོ། །དགེ་བ་བསྒོམ་པ་ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཕྱོགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་འཕེལ་བར་བྱེད་པའོ། །མཚན་མ་ནི་ཉེ་བར་མཚོན་པའོ། །ལུས་དང་བཅས་པ་ནི་གཟུགས་བརྙན་དང་བཅས་པའོ། །ཉེ་བར་མཚོན་པར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སམ། ཡང་ན་དམིགས་པའོ། །རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་གཉེན་པོའོ། །དངོས་སུ་འགལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་སྤོང་བ་དང་ལྡང་བས་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པ་ནི་རྣམ་པར་གཡེང་བ་བཟློག་པར་བྱེད་དེ། འཇུག་པར་མི་སྟེར་བའི་ཕྱིར་རོ།། 135-142. කාරණසීලං ලොකියං. ඵලසීලං ලොකුත්තරං තෙන සිජ්ඣතීති කත්වා, ලොකියස්සපි වා සීලස්ස කාරණඵලභාවො පුබ්බාපරභාවෙන දට්ඨබ්බො. සම්පන්නසමුදායස්ස පරිපුණ්ණසමූහස්ස. අකුසලා සීලා අකුසලා සමාචාරා. සීලසම්පදා සීලසම්පත්ති සීලගුණාති අත්ථො. සහොත්තප්පං ඤාණන්ති ඔත්තප්පස්ස ඤාණප්පධානතං ආහ, න පන ඤාණස්ස ඔත්තප්පසහිතතාමත්තං. න හි ඔත්තප්පරහිතං ඤාණං අත්ථීති. අධිමුත්තතා අභිරතිවසෙන නිරාසඞ්කාපවත්ති. නිස්සටතා විසංයුත්තතා. එත්ථ ච අධිමුත්තතානිස්සටතාවචනෙහි තදුභයපරියායා ද්වෙ විමුත්තියො එකසෙසනයෙන ඉධ ‘‘විමුත්තී’’ති වුත්තාති දස්සෙති. තථා හි වුත්තං ‘‘චිත්තස්ස ච අධිමුත්ති නිබ්බානඤ්චා’’ති. උප්පජ්ජති එතෙනාති උප්පාදො, න උප්පාදොති අනුප්පාදො, තබ්භූතෙ අනුප්පාදපරියොසානෙ විමොක්ඛන්තෙ අනුප්පාදස්ස අරියමග්ගස්ස කිලෙසානං වා අනුප්පජ්ජනස්ස පරියොසානෙති ඨානඵලෙහි අරියඵලමෙව උපලක්ඛීයතීති දට්ඨබ්බං. ༡༣༥-༡༤༢. རྒྱུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་འཇིག་རྟེན་པའོ། །འབྲས་བུའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་སྟེ། དེས་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་འཇིག་རྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུའི་དངོས་པོ་ནི་སྔ་ཕྱིའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་འདུས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱིའོ། །མི་དགེ་བའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ནི་མི་དགེ་བའི་ཀུན་སྤྱོད་དོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འབྱོར་པ་སྟེ། ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་ཡོན་ཏན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་བཅས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི། ཁྲེལ་ཡོད་པ་ལ་ཡེ་ཤེས་གཙོ་བོ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཀྱི། ཡེ་ཤེས་ལ་ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་ལྡན་པ་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཁྲེལ་ཡོད་པ་དང་བྲལ་བའི་ཡེ་ཤེས་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མོས་པ་ཉིད་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་དབང་གིས་ཐེ་ཚོམ་མེད་པར་འཇུག་པའོ། །ངེས་པར་བྱུང་བ་ཉིད་ནི་མི་ལྡན་པ་ཉིད་དོ། །འདིར་ཡང་མོས་པ་ཉིད་དང་ངེས་པར་བྱུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཚིག་གིས། དེ་གཉིས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཐར་པ་གཉིས་ནི། ལྷག་མ་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདིར་ “ཐར་པ་” ཞེས་གསུངས་པར་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་ “སེམས་ཀྱི་མོས་པ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིས་སྐྱེ་བར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེ་བའོ། །མི་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་བ་མེད་པའོ། །དེར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བ་མེད་པའི་མཐར་ཐུག་པའི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་མཐར། སྐྱེ་བ་མེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་མམ། ཡང་ན་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་མཐར་ཐུག་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། གནས་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ཀྱིས་འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་ཁོ་ན་ཉེ་བར་མཚོན་པར་བྱའོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། මාතිකාපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མ་མོའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། කාමාවචරකුසලපදභාජනීයවණ්ණනා འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་དགེ་བའི་ཚིག་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1. අප්පෙතුන්ති නිගමෙතුං. ‘‘පදභාජනීයං න වුත්ත’’න්ති පදභාජනීයාවචනෙන අප්පනාවරොධං සාධෙත්වා පදභාජනීයාවචනස්ස කාරණං වදන්තො ‘‘සරූපෙනා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ‘‘ඵස්සො හොතී’’තිආදීසු හොති-සද්දො අත්ථි-සද්දෙන අනානත්ථොති අධිප්පායෙන වුත්තං ‘‘දුතියෙන හොති-සද්දෙනා’’ති. පුබ්බෙ අට්ඨකථාධිප්පායෙන වත්වා යථාවුත්තස්ස පාළිප්පදෙසස්ස අප්පනාවරොධො සමත්ථිතොති අත්තනො අධිප්පායං දස්සෙන්තො ‘‘සඞ්ඛෙපෙනා’’තිආදිමාහ. ༡. འཇུག་པར་བྱ་བ་ནི་མཇུག་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ཚིག་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མ་གསུངས་སོ་” ཞེས་ཚིག་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མ་གསུངས་པས་འཇུག་པ་བཀག་པ་བསྒྲུབས་ནས། ཚིག་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་མ་གསུངས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་པ་ནི། “རང་གི་ངོ་བོས་” ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “རེག་པ་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་སོགས་ལ། ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་གོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་ “གཉིས་པའི་ཡོད་དོ་ཞེས་པའི་སྒྲས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །སྔོན་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་བསམ་པས་གསུངས་ནས། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལུང་གི་ཚིག་གི་འཇུག་པ་བཀག་པ་ནི་གྲུབ་པོ་ཞེས་རང་གི་བསམ་པ་སྟོན་པར། “མདོར་བསྡུས་ནས་” ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ།། ඤාතුං [Pg.65] ඉච්ඡිතොති ලක්ඛණස්ස පුච්ඡාවිසයතං දස්සෙතුං වුත්තං. යෙන කෙනචීති දස්සනාදිවිසෙසයුත්තෙන, ඉතරෙන වා. අවත්ථාවිසෙසො හි ඤාණස්ස දස්සනතුලනතීරණානි. ‘‘අදිට්ඨත’’න්තිආදීසු ආහාති යොජෙතබ්බං, සබ්බත්ථ ච ලක්ඛණස්සාති. තඤ්හෙත්ථ අධිකතන්ති. අදිට්ඨං ජොතීයති එතායාති එතෙන දිට්ඨං සංසන්දති එතායාති දිට්ඨසංසන්දනා. විමතිං ඡින්දති එතායාති විමතිච්ඡෙදනාති එතාසම්පි සද්දත්ථො නයතො දස්සිතො, අත්ථතො පන සබ්බාපි තථාපවත්තං වචනං, තදුප්පාදකො වා චිත්තුප්පාදොති වෙදිතබ්බං. ཤེས་པར་དདོོ་པ་ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དྲི་བའི་ཡུལ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་སོགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའམ། ཡང་ན་གཞན་གྱིས་སོ། །གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མཐོང་བ་དང་། གཞལ་བ་དང་། གཏན་ལ་དབབ་པ་རྣམས་སོ། །“མ་མཐོང་བ་ཉིད་” ཅེས་པ་སོགས་ལ་གསུངས་སོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཐམས་ཅད་དུ་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ནི་འདིར་སྐབས་སུ་བབས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིས་མ་མཐོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པས་ནའོ། །འདིས་མཐོང་བ་དང་བསྡུར་བར་བྱེད་པས་ན་མཐོང་བ་བསྡུར་བའོ། །འདིས་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པས་ན་ཐེ་ཚོམ་གཅོད་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། འདི་དག་གི་སྒྲའི་དོན་ཡང་ཚུལ་གྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཏོ། །དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ཚིག་གམ། ཡང་ན་དེ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ།། අඤ්ඤමඤ්ඤතො පභිජ්ජතීති පභෙදො, විසෙසො, තෙන පභෙදෙන. ධම්මානං දෙසනන්ති කිඤ්චාපි සමයභූමිජාතිආරම්මණසභාවාදිවසෙන අනවසෙසප්පභෙදපරිග්ගහතො නිද්දෙසදෙසනාව වත්තුං යුත්තා, තථාපි කුසලාදිමාතිකාපදසඞ්ගහිතවිසෙසොයෙව ඉධ පභෙදොති අධිප්පෙතොති වුත්තං ‘‘පභෙද…පෙ… දෙසනං ආහා’’ති. තෙනෙවාහ අට්ඨකථායං ‘‘කුසල…පෙ… දීපෙත්වාති ඵස්සො හොති…පෙ… අවික්ඛෙපො හොතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. ධම්මුද්දෙසවාර ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා). ‘‘ඵස්සො ඵුසනා’’තිආදිනා ච පභෙදවන්තොව සාතිසයං නිද්දිට්ඨා, න පන මාතිකායං වුත්තප්පභෙදොති පභෙදවන්තදස්සනං නිද්දෙසො. ඉදං වුත්තං හොතීතිආදිනා ‘‘පභෙදෙ…පෙ… දස්සනත්ථ’’න්ති ඉමස්ස වාක්‍යස්ස පිණ්ඩත්ථමාහ. යදි ධම්මා එව පුච්ඡිතබ්බා විස්සජ්ජෙතබ්බා ච, කස්මා කුසලාති පභෙදවචනන්ති ආහ ‘‘තෙ පනා’’තිආදි. න හි පභෙදෙහි විනා පභෙදවන්තො අත්ථීති. ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා’’ති එතෙන ‘‘ඵස්සො හොතී’’ති, ‘‘ඵස්සො ඵුසනා’’ති ච ආදිනා උද්දිට්ඨනිද්දිට්ඨානං ධම්මානං කුසලභාවො විස්සජ්ජිතො හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලාති විස්සජ්ජනෙපී’’ති ආහ. ඉමස්මිඤ්හීති හි-සද්දො කාරණත්ථො. තෙන යස්මා ධම්මාව දෙසෙතබ්බා, තෙ ච කුසලා…පෙ… භෙදා දෙසෙතබ්බා, තස්මාති එවං වා යොජනා. ධම්මානමෙවාති අවධාරණඵලං දස්සෙති ‘‘අවොහාරදෙසනාතො’’ති. අත්ථානඤ්චාති ච-සද්දෙන ‘‘ඵස්සො ඵුසනා’’ති එවමාදිසභාවනිරුත්තිං යථාවුත්තධම්මාදිඤාණඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. ‘‘ඉති එවං අයං පවත්තෙතබ්බො නිවත්තෙතබ්බො චා’’ති තථා තථා විධෙතබ්බභාවො ඉතිකත්තබ්බතා, තාය යුත්තො ඉති…පෙ… යුත්තො[Pg.66], තස්ස විධෙතබ්බස්සාති අත්ථො, විසෙසනත්තා පභෙදස්සාති අධිප්පායො. ཕན་ཚུན་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་ན་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་སྟེ་ཁྱད་པར་རོ། །རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་དེས་སོ། །ཆོས་རྣམས་བསྟན་པ་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་ཡང་དུས་དང་། ས་དང་། སྐྱེ་བ་དང་། དམིགས་པ་དང་། རང་བཞིན་སོགས་ཀྱི་དབང་གིས་མ་ལུས་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་ཕྱིར། ངེས་པར་བསྟན་པའི་བསྟན་པ་ཉིད་བརྗོད་པར་རིགས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དགེ་བ་སོགས་ཀྱི་མ་མོའི་ཚིག་གིས་བསྡུས་པའི་ཁྱད་པར་ཁོ་ན་འདིར་རབ་ཏུ་དབྱེ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར། “རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་...ལྷག་མ་...བསྟན་པ་གསུངས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས། “དགེ་བ་...ལྷག་མ་...གསལ་བར་བྱས་ནས། རེག་པ་ཡོད་དོ་...ལྷག་མ་...རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པ་ཡོད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །“རེག་པ་ནི་རེག་པའོ་” ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་ནི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཁྱད་པར་དུ་བསྟན་གྱི། མ་མོ་ལས་གསུངས་པའི་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ནི་མ་ཡིན་པས། རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་དང་ལྡན་པ་སྟོན་པ་ནི་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། །འདི་སྐད་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས། “རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་...ལྷག་མ་...བསྟན་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདིའི་བསྡུས་པའི་དོན་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་དྲི་བར་བྱ་བ་དང་ལན་གདབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་དགེ་བའོ་ཞེས་རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་ཚིག་གསུངས་ཤེ་ན། “དེ་དག་ནི་” ཞེས་པ་སོགས་གསུངས་སོ། །རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་རྣམས་དང་བྲལ་བར་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའོ་” ཞེས་པའི་འདིས། “རེག་པ་ཡོད་དོ་” ཞེས་པ་དང་། “རེག་པ་ནི་རེག་པའོ་” ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་བསྟན་པ་དང་ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བའི་དངོས་པོ་ནི་ལན་བཏབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་བསམ་པ་འདིས། “ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའོ་ཞེས་ལན་གདབ་པ་ལའང་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་ཞེས་པའི་ནི་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། །དེས་ན་གང་གི་ཕྱིར་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། དེ་དག་ཀྱང་དགེ་བ་...ལྷག་མ་...དབྱེ་བ་རྣམས་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཞེས་དེ་ལྟར་ཡང་སྦྱར་རོ། །ཆོས་རྣམས་ཁོ་ནའོ་ཞེས་ངེས་པར་གཟུང་བའི་འབྲས་བུ་ནི། “ཐ་སྙད་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་སྟོན་ཏོ། །དོན་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ཞེས་པའི་ཀྱང་གི་སྒྲས་ནི། “རེག་པ་ནི་རེག་པའོ་” ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་གྱི་ངེས་ཚིག་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆོས་སོགས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །“འདི་ལྟར་འདི་ནི་འཇུག་པར་བྱ་བ་དང་བཟློག་པར་བྱ་བའོ་” ཞེས་དེ་དང་དེ་ལྟར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་འདི་ལྟར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །དེ་དང་ལྡན་པ་ནི་འདི་ལྟར་...ལྷག་མ་...ལྡན་པ་སྟེ། བྱ་བར་འོས་པ་དེའི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །རབ་ཏུ་དབྱེ་བའི་ཁྱད་པར་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་བསམ་པའོ།། ඉතිකත්තබ්බතායුත්තස්ස විසෙසිතබ්බත්තා උද්දෙසො ධම්මප්පධානො, තස්මා තත්ථ ධම්මස්ස විසෙසිතබ්බත්තා ‘‘කුසලා ධම්මා’’ති අයං පදානුක්කමො කතො. පුච්ඡා සංසයිතප්පධානා අනිච්ඡිතනිච්ඡයනාය පවත්තෙතබ්බත්තා. තෙන සබ්බධම්මෙසු සමුග්ඝාටිතවිචිකිච්ඡානුසයානම්පි පුච්ඡා දෙසෙතබ්බපුග්ගලගතසංසයාපත්තිං අත්තනි ආරොපෙත්වා සංසයාපන්නෙහි විය පවත්තීයතීති දස්සෙති. කාමාවචරාදිභෙදො විය කුසලාදිභාවෙන කුසලාදිභෙදො ධම්මභාවෙන නියතොති ධම්මාති වුත්තෙ නිච්ඡයාභාවතො ‘‘කුසලා නු ඛො අකුසලා නු ඛො’’තිආදිනා සංසයො හොතීති ආහ ‘‘කුසලාදිභෙදො පන සංසයිතො’’ති. ධම්මභාවො පන කුසලාදීසු එකන්තිකත්තා නිච්ඡිතොයෙවාති වුත්තං ‘‘න ච ධම්මභාවො සංසයිතො’’ති. තෙන සංසයිතො නිච්ඡෙතබ්බභාවෙන පධානො එත්ථ කුසලභාවො, න තථා ධම්මභාවොති ධම්මා කුසලාති වුත්තන්ති දස්සෙති. བྱ་བ་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། བསྟན་པ་ནི་ཆོས་གཙོ་བོ་ཅན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ལ་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་ཚིག་གི་གོ་རིམ་འདི་བྱས་སོ། །དྲི་བ་ནི་ཐེ་ཚོམ་གཙོ་བོ་ཅན་ཏེ། མ་ངེས་པ་གཏན་ལ་དབབ་པའི་ཕྱིར་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེས་ན་ཆོས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐེ་ཚོམ་གྱི་བག་ལ་ཉལ་ཀུན་ཏུ་བཅོམ་པ་རྣམས་ཀྱང་། དྲི་བ་ནི་བསྟན་པར་བྱ་བའི་གང་ཟག་ལ་གནས་པའི་ཐེ་ཚོམ་གྱི་སྐབས་རང་ལ་བཞག་ནས། ཐེ་ཚོམ་སྐྱེས་པ་རྣམས་བཞིན་དུ་འཇུག་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །འདོད་པར་སྤྱོད་པ་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་བཞིན་དུ། དགེ་བ་ཉིད་སོགས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དགེ་བ་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ནི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་ངེས་པ་ཡིན་པས། ཆོས་རྣམས་ཞེས་གསུངས་པ་ན་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། “དགེ་བ་ཡིན་ནམ་ཅི་ཞིག་མི་དགེ་བ་ཡིན་ནམ་ཅི་” ཞེས་པ་སོགས་ཀྱིས་ཐེ་ཚོམ་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “དགེ་བ་སོགས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ནི་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆོས་ཉིད་ནི་དགེ་བ་སོགས་ལ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་ངེས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་ཉིད་ནི་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་ནི་གཏན་ལ་དབབ་པའི་དངོས་པོའི་สྒོ་ནས་འདིར་དགེ་བའི་དངོས་པོ་གཙོ་བོ་ཡིན་གྱི། ཆོས་ཉིད་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པས། ཆོས་རྣམས་ནི་དགེ་བའོ་ཞེས་གསུངས་པར་སྟོན་ཏོ།། චිත්තුප්පාදසමයෙති චිත්තස්ස උප්පජ්ජනසමයෙ. ‘‘අථ විජ්ජමානෙ’’ති එත්ථ අථ-සද්දස්ස අත්ථමාහ ‘‘පච්ඡා’’ති. භොජනගමනාදීහි සමයෙකදෙසනානත්තං දස්සෙත්වා අවසෙසනානත්තං දස්සෙතුං ‘‘සමවායාදී’’ති වුත්තං. විසෙසිතාති එතෙන ‘‘නියමිතා’’ති පදස්ස අත්ථං විවරති, තස්මා යථාවුත්තචිත්තවිසෙසිතබ්බතො සමයතොති අත්ථො. යථාධිප්පෙතානන්ති කාමාවචරාදිවිසෙසයුත්තානං. ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති චිත්තුප්පත්තියා විසෙසිතබ්බොපි සමයො යෙන චිත්තෙන උප්පජ්ජමානෙන විසෙසීයති, තස්සෙව චිත්තස්ස ‘‘යස්මිං සමයෙ’’ති එත්ථ සයං විසෙසනභාවං ආපජ්ජති. තථා ‘‘තස්මිං සමයෙ’’ති එත්ථ විසෙසනභූතං චිත්තං අත්තනා විසෙසිතබ්බසමයස්ස උපකාරත්ථං ‘‘යස්මිං සමයෙ…පෙ… චිත්ත’’න්ති විසෙසිතබ්බභාවං ආපජ්ජති. උපකාරොති ච අඤ්ඤමඤ්ඤං අවච්ඡෙදකාවච්ඡින්දිතබ්බභාවොති දට්ඨබ්බං. පුරිමධම්මානං භඞ්ගසමකාලං, භඞ්ගානන්තරමෙව වා පච්ඡිමධම්මානං උප්පත්ති පුරිමපච්ඡිමානං නිරන්තරතා කෙනචි අනන්තරිතතා. යාය භාවපක්ඛස්ස බලවභාවෙන පටිච්ඡාදිතො විය හුත්වා අභාවපක්ඛො න පඤ්ඤායතීති තදෙවෙතන්ති ගහණවසෙන පචුරජනො විපරියෙසිතො, සොයමත්ථො [Pg.67] අලාතචක්කෙන සුපාකටො හොති. තෙනෙවාහ ‘‘එකීභූතානමිවා’’ති. එකසමූහවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති සමූහඝනතා, දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යකිච්චභෙදවසෙන එකීභූතානමිව පවත්ති කිච්චඝනතාති යොජනා. එත්ථ ච පච්චයපච්චයුප්පන්නභාවෙන පවත්තමානානං අනෙකෙසං ධම්මානං කාලසභාවබ්‍යාපාරාරම්මණෙහි දුබ්බිඤ්ඤෙය්‍යභෙදතාය එකීභූතානමිව ගහෙතබ්බතා යථාක්කමං සන්තතිඝනතාදයොති දට්ඨබ්බං. སེམས་བསྐྱེད་པའི་དུས་སུ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་སྐྱེ་བའི་དུས་སུའོ། །“དེ་ནས་ཡོད་པ་ལ་” ཞེས་པ་འདིར་དེ་ནས་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་ནི། “ཕྱིས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཟས་ཟ་བ་དང་འགྲོ་བ་སོགས་ཀྱིས་དུས་ཀྱི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ཐ་དད་པ་ཉིད་བསྟན་ནས། ལྷག་མའི་ཐ་དད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདུ་བ་སོགས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པ་ཞེས་པའི་འདིས། “ངེས་པར་བྱས་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་རྣམ་པར་འབྱེད་དེ། དེའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སེམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་དུས་ལས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་སྤྱོད་པ་སོགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“དུས་དེར་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་སྐྱེ་བས་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་དུས་ཀྱང་། སེམས་གང་སྐྱེ་བཞིན་པས་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་པ་དེ། སེམས་དེ་ཉིད་ཀྱི་ “དུས་གང་ལའོ་” ཞེས་པ་འདིར་རང་ཉིད་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ “དུས་དེར་” ཞེས་པ་འདིར་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ནི། རང་གིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་དུས་ལ་ཕན་གདགས་པའི་ཕྱིར། “དུས་གང་ལ་...ལྷག་མ་...སེམས་སོ་” ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ། །ཕན་གདགས་པ་ཞེས་པ་ནི་ཕན་ཚུན་རྣམ་པར་གཅོད་པ་དང་རྣམ་པར་གཅད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྔ་མའི་ཆོས་རྣམས་འཇིག་པའི་དུས་མཉམ་མམ། ཡང་ན་འཇིག་པའི་མཇུག་ཐོགས་ཁོ་ན་ལ། ཕྱི་མའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བ་ནི་སྔ་ཕྱི་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་མི་འཆད་པ་ཉིད་དེ། གང་གིས་ཀྱང་བར་མ་ཆོད་པ་ཉིད་དོ། །གང་གིས་ཡོད་པའི་ཕྱོགས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བཀབ་པ་བཞིན་དུ་གྱུར་ནས། མེད་པའི་ཕྱོགས་མི་སྣང་བའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་དོ་ཞེས་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བོ་ཕལ་ཆེར་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་གྱུར་པ་སྟེ། དོན་འདི་ནི་མགལ་མེའི་འཁོར་ལོས་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་རྣམས་བཞིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚོགས་པ་གཅིག་གི་དབང་གིས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་རྣམས་བཞིན་དུ་འཇུག་པ་ནི་ཚོགས་པའི་རགས་པ་ཉིད་དོ། །ཤེས་པར་དཀའ་བའི་བྱ་བའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་རྣམས་བཞིན་དུ་འཇུག་པ་ནི་བྱ་བའི་རགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །འདིར་ཡང་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པ་དུ་མའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི། དུས་དང་། རང་བཞིན་དང་། བྱེད་པ་དང་། དམིགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཤེས་པར་དཀའ་བའི་དབྱེ་བ་ཉིད་ཀྱིས། གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་གཟུང་བར་བྱ་བ་ནི། གོ་རིམ་བཞིན་དུ་རྒྱུན་གྱི་རགས་པ་ཉིད་སོགས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ།། සහකාරීකාරණසන්නිජ්ඣං සමෙතීති සමයො, සමවෙතීති අත්ථොති සමය-සද්දස්ස සමවායත්ථතං දස්සෙන්තො ‘‘පච්චයසාමග්ගි’’න්ති ආහ. සමෙති සමාගච්ඡති එත්ථ මග්ගබ්‍රහ්මචරියං තදාධාරපුග්ගලෙහීති සමයො, ඛණො. සමෙන්ති එත්ථ, එතෙන වා, සමාගච්ඡන්ති ධම්මා සහජාතධම්මෙහි උප්පාදාදීහි වාති සමයො, කාලො. ධම්මප්පවත්තිමත්තතාය අත්ථතො අභූතොපි හි කාලො ධම්මප්පවත්තියා අධිකරණං කරණං විය ච පරිකප්පනාමත්තසිද්ධෙන රූපෙන වොහරීයතීති. සමං, සහ වා අවයවානං අයනං පවත්ති අවට්ඨානන්ති සමයො, සමූහො යථා ‘‘සමුදායො’’ති. අවයවසහාවට්ඨානමෙව හි සමූහො. පච්චයන්තරසමාගමෙ එති ඵලං එතස්මා උප්පජ්ජති පවත්තති චාති සමයො, හෙතු යථා ‘‘සමුදයො’’ති. සමෙති සම්බන්ධො එති සවිසයෙ පවත්තති, සම්බන්ධා වා අයන්ති එතෙනාති සමයො, දිට්ඨි. දිට්ඨිසංයොජනෙන හි සත්තා අතිවිය බජ්ඣන්තීති. සමයනං සඞ්ගති සමොධානන්ති සමයො, පටිලාභො. සමස්ස නිරොධස්ස යානං, සම්මා වා යානං අපගමො අප්පවත්තීති සමයො, පහානං. අභිමුඛභාවෙන සම්මා එතබ්බො අභිසමෙතබ්බො අධිගන්තබ්බොති අවිපරීතො සභාවො අභිසමයො. අභිමුඛභාවෙන සම්මා වා එති ගච්ඡති බුජ්ඣතීති අභිසමයො, අවිරාධෙත්වා ධම්මානං අවිපරීතසභාවාවබොධො. එත්ථ ච උපසග්ගානං ජොතකමත්තත්තා තස්ස තස්ස අත්ථස්ස වාචකො සමය-සද්දො එවාති සඋපසග්ගොපි වුත්තො. තානෙවාති පීළනාදීනෙව. විප්ඵාරිකතා සෙරිභාවෙන කිරියාසු උස්සාහනපරිනිප්ඵන්නො. ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་འདུ་བ་ལ་འདུ་བས་ན་དུས་ (samaya) ཞེས་བྱ་ལ། འདུ་འཛོམས་ཀྱི་དོན་ཏེ། དུས་ (samaya) ཞེས་པའི་སྒྲ་འདུས་པའི་དོན་ལ་འཇུག་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "རྐྱེན་ཚོགས་པ་" (paccayasāmaggi) ཞེས་གསུངས། འདིར་ལམ་གྱི་ཚངས་པར་སྤྱོད་པ་དེ་འཛིན་པའི་གང་ཟག་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འདུ་ཞིང་འཛོམས་པས་ན་དུས་ཏེ། སྐབས་ (khaṇa) སོགས། འདིར་རམ། འདི་ཉིད་ཀྱིས་ཆོས་རྣམས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་འདུ་བས་ན་དུས་ཏེ། དུས་ (kāla) ཉིད་དོ།། ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཙམ་ཉིད་དོན་དུ་ཡོད་ཀྱང་། དུས་ནི་དོན་དུ་མེད་པ་ཡིན་མོད། ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པའི་གཞི་དང་བྱེད་པ་ལྟ་བུར་ཀུན་བཏགས་པ་ཙམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པས་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཆ་ཤས་རྣམས་མཉམ་པའམ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགྲོ་བ་སྟེ་འཇུག་པ་དང་གནས་པ་ནི་དུས་ཏེ། ཚོགས་པ་ (samūha) སྟེ། དཔེར་ན། "ཀུན་འབྱུང་" (samudāya) ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། ཆ་ཤས་རྣམས་ལྷན་ཅིག་གནས་པ་ཉིད་ནི་ཚོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། རྐྱེན་གཞན་འདུས་པ་ན་འབྲས་བུ་འབྱུང་ཞིང་། འདི་ལས་སྐྱེ་ཞིང་འཇུག་པས་ན་དུས་ཏེ། རྒྱུ་ (hetu) སྟེ། དཔེར་ན། "ཀུན་འབྱུང་" (samudayo) ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། འབྲེལ་བ་འདུ་ཞིང་རང་གི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའམ། ཡང་ན་འདི་ཉིད་ཀྱིས་འབྲེལ་བ་རྣམས་འགྲོ་བས་ན་དུས་ཏེ། ལྟ་བ་ (diṭṭhi) འོ།། ལྟ་བའི་ཀུན་སྦྱོར་གྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་ཤིན་ཏུ་དམ་པོར་འཆིང་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདུ་བ་དང་། འཛོམས་པ་དང་། ཕྲད་པ་ནི་དུས་ཏེ། ཐོབ་པ་ (paṭilābha) འོ།། ཞི་བ་སྟེ་འགོག་པ་ལ་འགྲོ་བའམ། ཡང་ན་ཡང་དག་པར་འགྲོ་བ་སྟེ་བྲལ་ཞིང་མི་འཇུག་པ་ནི་དུས་ཏེ། སྤོང་བ་ (pahāna) འོ།། མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་བགྲོད་པར་བྱ་བ། མངོན་པར་རྟོགས་པར་བྱ་བ། ཐོབ་པར་བྱ་བ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཏེ་མངོན་པར་རྟོགས་པ་ (abhisamaya) འོ།། ཡང་ན་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཡང་དག་པར་འགྲོ་ཞིང་རྟོགས་པས་ན་མངོན་པར་རྟོགས་པ་སྟེ། ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ལ་མ་ནོར་བར་རྟོགས་པའོ།། འདིར་ནི་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་རྣམས་གསལ་བྱེད་ཙམ་ཉིད་དུ་ཟད་པས། དོན་དེ་དང་དེའི་བརྗོད་བྱེད་ནི་དུས་ (samaya) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཡིན་པས། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་དང་བཅས་པའང་གསུངས་སོ།། "དེ་དག་ཉིད་" ཅེས་པ་ནི་གཙེར་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ།། ཁྱབ་པ་ཉིད་ནི་རང་དབང་གི་ཚུལ་གྱིས་བྱ་བ་རྣམས་ལ་བརྩོན་པས་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པའོ།། කෙසුචීති අකුසලවිපාකාදීසු. ඛණස්ස අසම්භවො තෙන විනාභාවොති ආහ ‘‘නනූ’’තිආදි. ධම්මෙනෙවාති විසෙසන්තරරහිතෙන. තංයෙව හි අවධාරණෙන නිවත්තිතං විසෙසං දස්සෙති ‘‘න තස්ස පවත්තිත්ථා’’තිආදිනා. යථා වා තථා වාති කාලෙන ලොකො පවත්තති නිවත්තතීති වා කාලො නාම භාවො වත්තනලක්ඛණො භාවානං පවත්තිඔකාසදායකොති [Pg.68] වා යෙන තෙන පකාරෙන. ඉධ උත්තමහෙතුනො සම්භවො එව නත්ථීති හෙතුහෙතුසාධාරණහෙතූයෙව පටිසෙධෙති. තප්පච්චයතං අනෙකපච්චයතං. "ལ་ལ་དག་ཏུ་" ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའོ།། སྐབས་མི་སྲིད་པ་དང་། དེ་དང་བྲལ་བར་འགྱུར་བ་ལ་བསམས་ནས། "ཅི་མ་ཡིན་ནམ་" ཞེས་སོགས་གསུངས། "ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་གཞན་དང་བྲལ་བས་སོ།། ངེས་གཟུང་གིས་བཟློག་པའི་ཁྱད་པར་དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "དེ་ལ་འཇུག་པ་མེད་དོ་" ཞེས་སོགས་གསུངས། "ཡང་ན་ཇི་ལྟ་ཇི་ལྟར་" ཞེས་པ་ནི། དུས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་འཇུག་ཅིང་ལྡོག་པའམ། ཡང་ན་དུས་ཞེས་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་འཇུག་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན་ཏེ། དངོས་པོ་རྣམས་འཇུག་པའི་གོ་སྐབས་སྦྱིན་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་གང་ཡང་རུང་བས་སོ།། འདིར་མཆོག་གི་རྒྱུ་སྐྱེ་བ་ཉིད་མེད་པས། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མིན་པ་ཐུན་མོང་གི་རྒྱུ་ཉིད་འགོག་པར་བྱེད་དོ།། "དེའི་རྐྱེན་ཉིད་" ཅེས་པ་ནི་རྐྱེན་དུ་མ་ཉིད་དོ།། පකතිස්සරවාදග්ගහණං නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. පජාපතිපුරිසකාලවාදාදයොපි ‘‘එකකාරණවාදො’’ති. වා-සද්දෙන වා තෙසම්පි සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අවයව…පෙ… දායො වුත්තො අවයවධම්මෙන සමුදායස්ස අපදිසිතබ්බත්තා, යථා ‘‘සමං චුණ්ණං, අලඞ්කතො දෙවදත්තො’’ති ච. අනිප්ඵාදනං නිප්ඵාදනාභාවො අහෙතුභාවො. නිප්ඵාදෙතුං අසමත්ථස්ස පන පච්චයන්තරානං සහස්සෙපි සමාගතෙ නත්ථෙව සමත්ථතාති ආහ ‘‘නිප්ඵාදනසමත්ථස්සා’’ති. එත්ථ ච සහකාරීකාරණායත්තා ඵලුප්පාදනා පච්චයධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤාපෙක්ඛාති වුත්තාති අපෙක්ඛා වියාති අපෙක්ඛා දට්ඨබ්බා. རང་བཞིན་དང་དབང་ཕྱུག་ཏུ་སྨྲ་བ་བཟུང་བ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། སྐྱེ་དགུའི་བདག་པོ་དང་། སྐྱེས་བུ་དང་། དུས་སུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའང་ "རྒྱུ་གཅིག་པུར་སྨྲ་བ་" ཡིན་ནོ།། ཡང་ན་ "ཡང་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ཡིས་དེ་དག་ཀྱང་བསྡུ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཆ་ཤས་...ལྷ་སྦྱིན་... ཞེས་གསུངས་ཏེ། ཆ་ཤས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱིས་ཚོགས་པ་མཚོན་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཏེ། དཔེར་ན། "ཕྱེ་མ་མཉམ་པ་" དང་ "ལྷ་སྦྱིན་བརྒྱན་པ་" ཞེས་པ་ལྟ་བུའོ།། "མ་གྲུབ་པ་" ཞེས་པ་ནི་གྲུབ་པ་མེད་པ་སྟེ་རྒྱུ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོའོ།། བསྐྲུན་པར་མི་ནུས་པ་ལ་ནི་རྐྱེན་གཞན་སྟོང་ཕྲག་འདུས་ཀྱང་ནུས་པ་མེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "བསྐྲུན་པར་ནུས་པ་" ཞེས་གསུངས། འདིར་ཡང་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ལ་རག་ལས་པའི་འབྲས་བུ་སྐྱེ་བ་ནི་རྐྱེན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཕན་ཚུན་ལྟོས་པ་ཡིན་པར་གསུངས་པས། ལྟོས་པ་ལྟ་བུ་ནི་ལྟོས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། නිබ්‍යාපාරෙසු අබ්‍යාවටෙසු. එකෙකස්මින්ති අට්ඨකථායං ආමෙඩිතවචනස්ස ලුත්තනිද්දිට්ඨතං දස්සෙති. සති ච ආමෙඩිතෙ සිද්ධො බහුභාවොති. අන්ධසතං පස්සතීති ච පච්චත්තවචනං නිද්ධාරණෙ භුම්මවසෙන පරිණාමෙත්වා ‘‘අන්ධසතෙ’’ති ආහ. තථා එකෙකස්මින්ති ඉමිනා විසුං අසමත්ථතා ජොතිතාති අන්ධසතං පස්සතීති සමුදිතං පස්සතීති අත්ථතො අයමත්ථො ආපන්නොති ආහ ‘‘අන්ධසතං සහිතං පස්සතීති අධිප්පායො’’ති. අඤ්ඤථාති යථාරුතවසෙන අත්ථෙ ගය්හමානෙ. යස්මා අසා…පෙ… සිද්ධො සිවිකුබ්බහනාදීසු, තස්මා නායමත්ථො සාධෙතබ්බො. ඉදානි තස්සත්ථස්ස සුපාකටභාවෙන අසාධෙතබ්බතං දස්සෙන්තො ‘‘විසු’’න්තිආදිමාහ. "བྱ་བ་མེད་པ་རྣམས་ལ་" ཞེས་པ་ནི་མི་གཡོ་བ་རྣམས་ལའོ།། "རེ་རེ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་དུ་ཟློས་པའི་ཚིག་བསྡུས་ཏེ་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། ཟློས་པ་ཡོད་ན་མང་པོའི་དངོས་པོ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། "ལོང་བ་བརྒྱས་མཐོང་བ་" ཞེས་པའི་བྱེད་པ་པོའི་སྒྲ་དེ་དབྱེ་བའི་གནས་གཞིའི་དབང་གིས་བསྒྱུར་ནས། "ལོང་བ་བརྒྱ་ལས་" ཞེས་གསུངས། དེ་བཞིན་དུ་ "རེ་རེ་ལ་" ཞེས་པས་སོ་སོར་མི་ནུས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་པས། "ལོང་བ་བརྒྱས་མཐོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་འདུས་ནས་མཐོང་བ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར། "ལོང་བ་བརྒྱ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མཐོང་བ་ནི་དགོངས་པའོ་" ཞེས་གསུངས། "གཞན་དུ་ན་" ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་དོན་འཛིན་པ་ནའོ།། གང་གི་ཕྱིར་དེ་... ཁྱོགས་འཁུར་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དོན་འདི་སྒྲུབ་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ།། ད་ནི་དོན་དེ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་ཕྱིར་སྒྲུབ་མི་དགོས་པ་ཉིད་སྟོན་པར། "སོ་སོར་" ཞེས་... ཞེས་སོགས་གསུངས། එතෙනුපායෙනාති යොයං ඛණසඞ්ඛාතො සමයො කුසලුප්පත්තියා දුල්ලභභාවං දීපෙති. අත්තනො දුල්ලභතායාති එත්ථ ඛණත්ථො වා සමය-සද්දො ඛණසඞ්ඛාතො සමයොති අත්ථො වුත්තො. එතෙන උපායභූතෙන නයභූතෙන. යොජනා කාතබ්බාති එත්ථායං යොජනා – සමවාය…පෙ… වුත්තිං දීපෙති සයං පච්චයසාමග්ගිභාවතො, සමවායත්ථො වා සමය-සද්දො සමවායසඞ්ඛාතො සමයො. සො යාය පච්චයසාමග්ගියා සතීති ඉමස්ස අත්ථස්ස පකාසනවසෙන ධම්මානං අනෙකහෙතුතො වුත්තිං දීපෙති. කාල…පෙ… පරිත්තතං දීපෙති අත්තනො අතිපරිත්තතාය. සමූහ…පෙ… සහුප්පත්තිං දීපෙති සයං ධම්මානං සමුදායභාවතො. හෙතු…පෙ… වුත්තිතං දීපෙති සති එව අත්තනි අත්තනො ඵලානං [Pg.69] සම්භවතොති. අත්ථපක්ඛෙ ච සද්දපක්ඛෙ ච යස්මිං අතිපරිත්තෙ කාලෙ යස්මිං ධම්මසමුදායෙ යම්හි හෙතුම්හි සතීති එතස්ස අත්ථස්ස ඤාපනවසෙන තදාධාරාය තදධීනාය ච කුසලධම්මප්පවත්තියා දුප්පටිවිජ්ඣතං අනෙකෙසං සහුප්පත්තිං පරාධීනප්පත්තිඤ්ච දීපෙතීති. "ཐབས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི། སྐབས་སུ་བགྲང་བའི་དུས་གང་ཡིན་པ་འདིས་དགེ་བ་སྐྱེ་བའི་རྙེད་པར་དཀའ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། "རང་ཉིད་རྙེད་པར་དཀའ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་འདིར་སྐབས་ཀྱི་དོན་ཏམ། ཡང་ན་དུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་སྐབས་སུ་བགྲང་བའི་དུས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ།། "སྦྱོར་བར་བྱའོ་" ཞེས་པ་འདིར་སྦྱོར་བ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། འདུ་བ་... རང་ཉིད་རྐྱེན་ཚོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་འཇུག་པ་སྟོན་ཏོ།། ཡང་ན་འདུས་པའི་དོན་ཏེ་དུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་འདུས་པར་བགྲང་བའི་དུས་སོ།། དེ་ནི་རྐྱེན་ཚོགས་པ་གང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཆོས་རྣམས་རྒྱུ་དུ་མ་ལས་འཇུག་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། དུས་... རང་ཉིད་ཤིན་ཏུ་ཉུང་བའི་ཕྱིར་ཉུང་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། ཚོགས་པ་... རང་ཉིད་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་འདུས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། རྒྱུ་... རང་ཉིད་ཡོད་པ་ཉིད་ན་རང་གི་འབྲས་བུ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་འཇུག་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། དོན་གྱི་ཕྱོགས་དང་སྒྲའི་ཕྱོགས་གཉིས་ཀ་ལ། ཤིན་ཏུ་ཉུང་བའི་དུས་གང་ལ། ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་པ་གང་ལ། རྒྱུ་གང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཤེས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས། དེ་ལ་བརྟེན་པ་དང་དེ་ལ་རག་ལས་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་འཇུག་པ་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་ཉིད་དང་། དུ་མ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ཉིད་དང་། གཞན་ལ་རག་ལས་ཏེ་སྐྱེ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། දළ්හධම්මා ධනුග්ගහාති දළ්හධනුනො ඉස්සාසා. දළ්හධනු නාම ද්විසහස්සථාමං වුච්චති. ද්විසහස්සථාමන්ති ච යස්ස ආරොපිතස්ස ජියාබද්ධො ලොහසීසාදීනං භාරො දණ්ඩෙ ගහෙත්වා යාව කණ්ඩප්පමාණා උක්ඛිත්තස්ස පථවිතො මුච්චති. සික්ඛිතාති දසද්වාදසවස්සානි ආචරියකුලෙ උග්ගහිතසිප්පා. කතහත්ථාති ධනුස්මිං චිණ්ණවසීභාවා. කොචි සිප්පමෙව උග්ගණ්හාති, කතහත්ථො න හොති, ඉමෙ පන න තථාති දස්සෙති. කතුපාසනාති රාජකුලාදීසු දස්සිතසිප්පා. චතුද්දිසා ඨිතා අස්සූති එකස්මිංයෙව පදෙසෙ ථම්භං වා රුක්ඛං වා යං කිඤ්චි එකංයෙව නිස්සාය චතුද්දිසාභිමුඛා ඨිතා සියුන්ති අත්ථො. එවං වුත්තජවනපුරිසස්සාති න එවරූපො පුරිසො කොචි භූතපුබ්බො අඤ්ඤත්‍ර බොධිසත්තෙන. සො හි ජවනහංසකාලෙ එවරූපමකාසි. සුත්තෙ පන අභූතපරිකප්පනවසෙන උපමාමත්තං ආහටං. තප්පරභාවාති තප්පරභාවතො හෙතුසඞ්ඛාතස්ස සමයස්ස පරායත්තවුත්තිදීපනෙ එකන්තබ්‍යාවටසභාවතොති අත්ථො. යෙ පන ‘‘තප්පරභාවො’’ති පඨන්ති, තෙසං පච්චයායත්තවුත්තිදීපනතො තප්පරභාවො හෙතුසඞ්ඛාතස්ස සමයස්ස, තස්මා තස්ස පරායත්තවුත්තිදීපනතා වුත්තාති යොජනා. සමුදායායත්තතාදීපනෙ තප්පරො, තදෙකදෙසායත්තතාදීපනෙ තප්පරො න හොතීති ආහ ‘‘අතප්පරභාවතො’’ති. "གཞུ་བརྟན་པོ་ཅན་གྱི་འཕོང་སྐྱེན་པ་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་གཞུ་བརྟན་པོ་ཅན་གྱི་མདའ་མཁན་རྣམས་སོ།། གཞུ་བརྟན་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྟོབས་ཉིས་སྟོང་ལྡན་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། སྟོབས་ཉིས་སྟོང་ལྡན་པ་ཞེས་པ་ནི། གང་ཞིག་རྒྱུད་བཀང་སྟེ་ལྕགས་ཀྱི་མདེའུ་ལ་སོགས་པའི་ལྗིད་ཚད་གཞུ་ཤིང་ལ་བཟུང་ནས་མདའི་ཚད་ཙམ་དུ་བཏེགས་པ་ན་ས་ལས་གྲོལ་བར་འགྱུར་བའོ།། "བསླབས་པ་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་གྱི་ཁྱིམ་དུ་ལོ་བཅུ་འམ་བཅུ་གཉིས་སུ་བཟོ་རིག་པ་སྦྱངས་པ་རྣམས་སོ།། "ལག་རྩལ་ཅན་" ཞེས་པ་ནི་གཞུ་ལ་གོམས་ཤིང་དབང་འབྱོར་པ་རྣམས་སོ།། ལ་ལ་ནི་བཟོ་རིག་པ་ཙམ་སློབ་ཀྱང་ལག་རྩལ་ཅན་དུ་མི་འགྱུར་ལ། འདི་དག་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ།། "གོམས་པར་བྱས་པ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་པོའི་ཕོ་བྲང་ལ་སོགས་པར་བཟོ་རིག་པ་བསྟན་པ་རྣམས་སོ།། "ཕྱོགས་བཞིར་གནས་པར་གྱུར་ཅིག་" ཞེས་པ་ནི། ཡུལ་གཅིག་ཉིད་དུ་ཀ་བའམ་ཤིང་སྡོང་ལ་སོགས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་ཕྱོགས་བཞིར་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཏེ་གནས་པར་གྱུར་ཅིག་ཅེས་པའི་དོན་ཏོ།། "དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་མགྱོགས་པའི་སྐྱེས་བུ་" ཞེས་པ་ནི། བྱང་ཆུབ་སེམས་དཔའ་མ་གཏོགས་པ་སྔོན་ཆད་འདི་ལྟ་བུའི་སྐྱེས་བུ་སུ་ཡང་བྱུང་མ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ཉིད་ཀྱིས་མགྱོགས་པའི་ངང་པའི་སྐབས་སུ་འདི་ལྟ་བུ་མཛད་པའི་ཕྱིར་རོ།། མདོ་ལས་ནི་མ་བྱུང་བའི་ཀུན་བཏགས་ཀྱི་དབང་གིས་དཔེ་ཙམ་ཞིག་བཀོད་པའོ།། "དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི། དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་རྒྱུར་བགྲང་བའི་དུས་ཀྱི་གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་སྟོན་པ་ལ་གཅིག་ཏུ་བརྩོན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གང་དག་ "དེ་ལ་གཞོལ་བ་ཉིད་" ཅེས་ཀློག་པ་དེ་དག་གི་ལྟར་ན། རྐྱེན་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར་རྒྱུར་བགྲང་བའི་དུས་ཀྱི་དེ་ལ་གཞོལ་བ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་དེའི་གཞན་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་སྟོན་པ་ཉིད་གསུངས་སོ་ཞེས་སྦྱོར་རོ།། ཚོགས་པ་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་སྟོན་པ་ལ་གཞོལ་བ་ཡིན་གྱི། དེའི་ཆ་ཤས་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་སྟོན་པ་ལ་གཞོལ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "དེ་ལ་མི་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས། නනු ච තං තං උපාදාය පඤ්ඤත්තො කාලො වොහාරමත්තකො, සො කථං ආධාරො තත්ථ වුත්තධම්මානන්ති ආහ ‘‘කාලොපි හී’’තිආදි. යදි කිරියාය කිරියන්තරලක්ඛණං භාවෙනභාවලක්ඛණං, කා පනෙත්ථ ලක්ඛණකිරියාති ආහ ‘‘ඉහාපී’’තිආදි. ලක්ඛණභූතභාවයුත්තොති ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. ඉදං වුත්තං හොති – යස්මා සත්තාසඞ්ඛාතාය ලක්ඛණකිරියාය යුත්තො සමයො, තස්මා තත්ථ භූමිනිද්දෙසොති. ཅི་དེ་དང་དེ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པའི་དུས་ནི་ཐ་སྙད་ཙམ་ཡིན་ན། དེ་ཇི་ལྟར་དེར་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་འགྱུར་ཞེ་ན། "དུས་ཀྱང་..." ཞེས་སོགས་གསུངས། གལ་ཏེ་བྱ་བས་བྱ་བ་གཞན་གྱི་མཚན་ཉིད་དམ། དངོས་པོས་དངོས་པོའི་མཚན་ཉིད་སྟོན་ན། འདིར་མཚན་ཉིད་ཀྱི་བྱ་བ་གང་ཞིག་ཡིན་ཞེ་ན། "འདིར་ཡང་..." ཞེས་སོགས་གསུངས། "མཚན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་དངོས་པོ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་པའི་ "ཞེས་བྱ་བའི་" སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ།། འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ཡོད་པ་ཉིད་དུ་བགྲང་བའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་བྱ་བ་དང་ལྡན་པའི་དུས་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེར་ས་གཞི་བསྟན་པའོ་ཞེས་བྱའོ།། උද්දානතොති යදි සඞ්ඛෙපතොති අත්ථො. නනු ච අවසිට්ඨකිලෙසාදයො විය කිලෙසකාමොපි අස්සාදෙතබ්බතාය වත්ථුකාමෙ සමවරුද්ධො ඤාණං විය ඤෙය්‍යෙති සඞ්ඛෙපතො එකොයෙව කාමො [Pg.70] සියාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘කිලෙසකාමො’’තිආදි. සහිතස්සාති විසයවිසයිභාවෙන අවට්ඨිතස්ස. ‘‘උද්දානතො ද්වෙ කාමා’’ති කිඤ්චාපි සබ්බෙ කාමා උද්දිට්ඨා, ‘‘චතුන්නං අපායාන’’න්තිආදිනා පන විසයස්ස විසෙසිතත්තා ඔරම්භාගියකිලෙසභූතො කාමරාගො ඉධ කිලෙසකාමොති ගහිතොති ‘‘තෙනා’’තිආදිමාහ. චොදකො තස්ස අධිප්පායං අජානන්තො ‘‘නනු චා’’තිආදිනා අනුයුඤ්ජති. ඉතරො පන ‘‘බහලකිලෙසස්සා’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. "མདོར་བསྡུས་པ་ལས་" ཞེས་པ་ནི་གལ་ཏེ་མདོར་བསྡུས་ན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ཅི་ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན། ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པའང་མྱོང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དངོས་པོའི་འདོད་པའི་ནང་དུ་འདུ་བས། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཤེས་བྱ་བཞིན་དུ་མདོར་བསྡུས་ན་འདོད་པ་གཅིག་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དྲི་བ་ལ་དགོངས་ནས། "ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་" ཞེས་... ཞེས་སོགས་གསུངས། "ལྷན་ཅིག་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པའོ།། "མདོར་བསྡུས་ན་འདོད་པ་གཉིས་" ཞེས་པས་འདོད་པ་ཐམས་ཅད་བསྟན་པ་ཡིན་ནའང་། "ངན་སོང་བཞི་" ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ཡུལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པའི་ཉོན་མོངས་པར་གྱུར་པའི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་འདིར་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པར་བཟུང་བས། "དེའི་ཕྱིར་" ཞེས་སོགས་གསུངས། རྒོལ་བས་དེའི་དགོངས་པ་མ་རྟོགས་པར། "ཅི་མ་ཡིན་ནམ་" ཞེས་སོགས་ཀྱིས་འདྲིའོ།། ཕ་རོལ་པས་ནི་ "ཉོན་མོངས་པ་མཐུག་པོ་" ཞེས་སོགས་ཀྱིས་རང་གི་དགོངས་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། කාමාවචරධම්මෙසු විමානකප්පරුක්ඛාදිප්පකාරෙසු පරිත්තකුසලාදීසු වා. නනු ච ‘‘චතුන්නං අපායාන’’න්ති විසයස්ස විසෙසිතත්තා රූපාරූපධාතුග්ගහණස්ස අසම්භවොයෙවාති? න, ‘‘උද්දානතො ද්වෙ කාමා’’ති නිරවසෙසතො කාමානං උද්දිට්ඨත්තා. උද්දිට්ඨෙපි හි කාමසමුදායෙ යථා තදෙකදෙසොව ගය්හති, තං දස්සෙතුං ‘‘දුවිධො’’තිආදිමාහ. කාමරාගො පඤ්චකාමගුණිකො රාගො. කාමතණ්හා කාමාවචරධම්මවිසයා තණ්හා. නිරොධතණ්හා උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතො රාගො. ඉධාති එකාදසවිධෙ පදෙසෙ. යදි අනවසෙසප්පවත්ති අධිප්පෙතා, ‘‘දුවිධොපෙසො’’ති න වත්තබ්බං වත්ථුකාමෙකදෙසස්ස ඉධ අප්පවත්තනතොති අනුයොගෙන යෙභුය්‍යභාවතො අනවසෙසො විය අනවසෙසොති වා අත්ථො ගහෙතබ්බොති දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුකාමොපී’’තිආදිමාහ. අනවසෙසසදිසතා චෙත්ථ සභාවභින්නස්ස කස්සචි අනවසෙසතො. එවඤ්ච කත්වාති කිලෙසකාමවත්ථුකාමානං අනවසෙසපරිපුණ්ණභාවෙන අභිලක්ඛිතත්තාති අත්ථො. චාසද්දස්ස රස්සත්තං කතන්ති කාමාවචරසද්දෙ හෙතුකත්තුඅත්ථො අන්තොනීතොති දස්සෙති. "འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་" ཞེས་པ་ནི་གཞལ་ཡས་ཁང་དང་དཔག་བསམ་གྱི་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་ལའམ། ཡང་ན་ཆུང་ངུའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའོ།། ཅི་ "ངན་སོང་བཞི་" ཞེས་ཡུལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་བཟུང་བ་ནི་མི་སྲིད་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། "མདོར་བསྡུས་ན་འདོད་པ་གཉིས་" ཞེས་པས་མ་ལུས་པར་འདོད་པ་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདོད་པའི་ཚོགས་པ་བསྟན་ཀྱང་དེའི་ཆ་ཤས་ཤིག་ཁོ་ན་བཟུང་བ་ལྟར། དེ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "རྣམ་པ་གཉིས་" ཞེས་སོགས་གསུངས། "འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་ཆགས་པའོ།། "འདོད་པའི་སྲེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་སྲེད་པའོ།། "འགོག་པའི་སྲེད་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་སོ།། "འདིར་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་གཅིག་གི་ཡུལ་ལའོ།། གལ་ཏེ་མ་ལུས་པར་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས། "འདི་ཡང་རྣམ་པ་གཉིས་" ཞེས་མི་བརྗོད་དེ། དངོས་པོའི་འདོད་པའི་ཆ་ཤས་ཤིག་འདིར་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དྲི་བ་ལས། ཕལ་ཆེར་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མ་ལུས་པ་ལྟ་བུ་ལ་མ་ལུས་པ་ཞེས་པའི་དོན་བཟུང་བར་བྱའོ་ཞེས་སྟོན་པར། "དངོས་པོའི་འདོད་པའང་..." ཞེས་སོགས་གསུངས། འདིར་མ་ལུས་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་ནི་རང་བཞིན་ཐ་དད་པའི་འགའ་ཞིག་མ་ལུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། "དེ་ལྟར་བྱས་ནས་" ཞེས་པ་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་འདོད་པ་དང་དངོས་པོའི་འདོད་པ་རྣམས་མ་ལུས་པར་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་དངོས་པོས་མཚོན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། "ཙ་" (ca) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཐུང་ངུར་བྱས་པ་ནི། འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་སྒྲ་ལ་རྒྱུའི་བྱེད་པ་པོའི་དོན་ནང་དུ་བསྡུས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། විසයෙති වත්ථුස්මිං අභිධෙය්‍යත්ථෙති අත්ථො. නිමිත්තවිරහෙති එතෙන රුළ්හීසු කිරියා විභාගකරණාය, න අත්තකිරියායාති දස්සෙති. කුසලභාවන්ති ජාතකබාහිතිකසුත්තඅභිධම්මපරියායෙන කථිතං කුසලත්තං. තස්සාති සුඛවිපාකභාවස්ස. තස්ස පච්චුපට්ඨානතං වත්තුකාමතායාති එතෙන ‘‘අනවජ්ජසුඛවිපාකලක්ඛණ’’න්ති එත්ථ සුඛසද්දො ඉට්ඨපරියායො වුත්තොති දස්සෙති. සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චං සඤ්ඤාණකරණපටිවිජ්ඣනානි, තදුභයවිධුරා ආරම්මණූපලද්ධි ‘‘විජානාතී’’ති ඉමිනා වුච්චතීති ආහ ‘‘සඤ්ඤා…පෙ… ගහණ’’න්ති. නනු ච ඵස්සාදිකිච්චතොපි විසිට්ඨකිච්චං චිත්තන්ති? සච්චමෙතං, සො පන විසෙසො න තථා දුරවබොධො, යථා [Pg.71] සඤ්ඤාපඤ්ඤාවිඤ්ඤාණානන්ති සඤ්ඤාපඤ්ඤාකිච්චවිසිට්ඨලක්ඛණතාය විඤ්ඤාණලක්ඛණමාහ. අනන්තරධම්මානං පගුණබලවභාවස්ස කාරණභාවෙන පවත්තමානො සන්තානං චිනොති නාම. තථාපවත්ති ච ආසෙවනපච්චයභාවොති ආහ ‘‘ආසෙවනපච්චයභාවෙන චිනොතී’’ති. “ཡུལ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གཞི་ལ་བརྗོད་བྱའི་དོན་གྱི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “མཚན་མ་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་པས་འདིར་གྲགས་པ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་ཡིན་གྱི། བདག་གི་བྱ་བའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། “དགེ་བའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེས་རབས་དང་། ཕྱི་རོལ་པའི་མདོ་དང་། ཆོས་མངོན་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་དགེ་བ་ཉིད་དོ། “དེའི་”ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དངོས་པོའོ། “དེའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་འདོད་པས་”ཞེས་པས་འདིར། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་དང་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་མཚན་ཉིད་”ཅེས་པ་འདིར་བདེ་བའི་སྒྲ་ནི་འདོད་པའི་རྣམ་གྲངས་སུ་གསུངས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། “འདུ་ཤེས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་འདུ་ཤེས་སུ་བྱེད་པ་དང་རྟོགས་པ་ཡིན་ལ། དེ་གཉིས་དང་བྲལ་བའི་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ནི་‘རྣམ་པར་ཤེས་སོ་’ཞེས་པ་འདིས་བརྗོད་དོ་”ཞེས་པས་“འདུ་ཤེས་...ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ཅི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ལས་ཀྱང་སེམས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ཁྱད་པར་དེ་ནི་འདུ་ཤེས་དང་། ཤེས་རབ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལྟར་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་མ་ཡིན་པས། འདུ་ཤེས་དང་ཤེས་རབ་ཀྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་མཚན་ཉིད་གསུངས་སོ། དེ་མ་ཐག་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གོམས་པའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོའི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་འཇུག་བཞིན་པས་རྒྱུན་གསོག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱའོ། དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ནི་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་“བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས་གསོག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། චිත්තකතමෙවාති අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණකතමෙව. නානත්තාදීනං වවත්ථානන්ති එත්ථ වවත්ථානං පච්චෙකං යොජෙතබ්බං. වවත්ථානං පරිච්ඡෙදො අසඞ්කරභාවො. තෙන ච ධම්මො නිච්ඡිතො නාම හොතීති ආහ ‘‘නිච්ඡිතතා’’ති. ලිඞ්ගනානත්තාදීනීති එත්ථ ඉත්ථිපුරිසසණ්ඨානවසෙන ලිඞ්ගනානත්තං. දෙවමනුස්සතිරච්ඡානාදිවසෙන ඉත්ථිලිඞ්ගස්ස පුථුත්තං, තථා පුරිසලිඞ්ගස්ස. දෙවාදිභෙදෙ ඉත්ථිලිඞ්ගෙ පච්චෙකං නානත්තකායතාසඞ්ඛාතස්ස අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසසභාවස්ස දෙසාදිභෙදභින්නස්ස ච විසෙසස්ස වසෙන පභෙදො වෙදිතබ්බො. තථා පුරිසලිඞ්ගෙ. ලිඞ්ගනිබ්බත්තකස්ස වා කම්මස්ස යථාවුත්තනානත්තාදිවසෙන ලිඞ්ගස්ස නානත්තාදීනි යොජෙතබ්බානි. ලිඞ්ගනානත්තාදීසු පවත්තත්තා සඤ්ඤාදීනං නානත්තාදීනි. තෙනෙවාහ ‘‘කම්මනානත්තාදීහි නිබ්බත්තානි හි තානී’’ති. අපදාදිනානාකරණදස්සනෙන ලිඞ්ගනානත්තං දස්සිතං. තස්මිඤ්ච දස්සිතෙ සඤ්ඤානානත්තාදයො දස්සිතා එවාති ආවත්තති භවචක්කන්ති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අනාග…පෙ… ඝටෙන්තො’’ති. ඉත්ථිලිඞ්ගපුරිසලිඞ්ගාදි විඤ්ඤාණාධිට්ඨිතස්ස රූපක්ඛන්ධස්ස සන්නිවෙසවිසෙසො. සඤ්ඤාසීසෙන චත්තාරො ඛන්ධා වුත්තා. වොහාරවචනෙන ච පඤ්චන්නං ඛන්ධානං වොහරිතබ්බභාවෙන පවත්ති දීපිතා, යා සා තණ්හාදිට්ඨිඅභිනිවෙසහෙතූති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘ලිඞ්ගාදි…පෙ… යොසානානී’’ති ආහ. “སེམས་ཀྱིས་བྱས་པ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་བྱས་པ་ཉིད་དོ། “ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་གཞག་པ་”ཞེས་པ་འདིར་རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་རེ་རེ་བཞིན་སྦྱར་བར་བྱའོ། རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་སྟེ་མ་འདྲེས་པའི་དངོས་པོའོ། དེས་ན་ཆོས་ནི་ངེས་པ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་བས་“ངེས་པ་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་སོ། “རྟགས་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པ་འདིར་སྐྱེས་པ་དང་བུད་མེད་ཀྱི་དབྱིབས་ཀྱི་དབང་གིས་རྟགས་ཐ་དད་པ་ཉིད་དོ། ལྷ་དང་། མི་དང་། དུད་འགྲོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བུད་མེད་ཀྱི་རྟགས་ཀྱི་སོ་སོ་བ་ཉིད་དེ། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ཀྱང་ངོ་། ལྷ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་བུད་མེད་ཀྱི་རྟགས་ལ་རེ་རེ་བཞིན་ལུས་ཐ་དད་པ་ཉིད་དུ་བགྲང་བ་ཕན་ཚུན་མི་འདྲ་བའི་རང་བཞིན་དང་། ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་རབ་ཏུ་དབྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ལའང་ངོ་། ཡང་ན་རྟགས་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རྟགས་ཀྱི་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་སྦྱར་བར་བྱའོ། རྟགས་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའི་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པའོ། དེའི་ཕྱིར་“ལས་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སྐྱེས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། རྐང་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱེད་པ་ཐ་དད་པ་བསྟན་པས་རྟགས་ཐ་དད་པ་བསྟན་ཏོ། དེ་བསྟན་པ་ན་འདུ་ཤེས་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྲིད་པའི་འཁོར་ལོ་བསྐོར་བར་སྟོན་བཞིན་དུ་“མ་འོངས་པ་...ལ་སོགས་པ་སྦྱོར་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། བུད་མེད་ཀྱི་རྟགས་དང་སྐྱེས་པའི་རྟགས་ལ་སོགས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གནས་བཅས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་དབྱིབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་རོ། འདུ་ཤེས་ཀྱི་གཙོ་བོས་ཕུང་པོ་བཞི་གསུངས་སོ། ཐ་སྙད་ཀྱི་ཚིག་གིས་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཐ་སྙད་གདགས་པའི་དངོས་པོར་འཇུག་པ་གསལ་བར་བྱས་ཏེ། གང་དེ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་སྟོན་བཞིན་དུ་“རྟགས་ལ་སོགས་པ་...ལ་སོགས་པ་མཐར་ཐུག་པ་རྣམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ‘‘යෙ කෙචි, භික්ඛවෙ, ධම්මා අකුසලා අකුසලභාගියා, සබ්බෙතෙ මනොපුබ්බඞ්ගමා’’ති (අ. නි. 1.56-57), ‘‘මනොපුබ්බඞ්ගමා ධම්මා’’ති (ධ. ප. 1, 2) ච එවමාදිවචනතො චිත්තහෙතුකං කම්මන්ති ආහ ‘‘කම්මඤ්හි චිත්තතො නිබ්බත්ත’’න්ති. යථාසඞ්ඛ්‍යන්ති කම්මතො ලිඞ්ගං ලිඞ්ගතො සඤ්ඤාති අත්ථො. න පුරිමවිකප්පෙ විය කම්මතො ලිඞ්ගසඤ්ඤා ලිඞ්ගතො ලිඞ්ගසඤ්ඤාති උභයතො උභයප්පවත්තිදස්සනවසෙන. ‘‘භෙදං ගච්ඡන්ති ඉත්ථායං පුරිසොති වා’’ති භෙදස්ස විසෙසිතත්තා ඉත්ථාදිභාවෙන වොහරිතබ්බභාවො ඉධ භෙදොති ‘‘ඉත්ථිපුරිසාදිවොහාරං ගච්ඡන්තී’’ති වුත්තං. අද්ධද්වයවසෙනාති අතීතපච්චුප්පන්නද්ධද්වයවසෙන. ගුණාභිබ්‍යාපනං [Pg.72] කිත්තීති ආහ ‘‘පත්ථටයසත’’න්ති. කම්මනානාකරණෙන විනා කම්මනිබ්බත්තනානාකාරණාභාවතො ‘‘කම්මජෙහි…පෙ… නානාකරණ’’න්ති වුත්තං. අවිපච්චනොකාසො අට්ඨානභූතා, ගතිකාලොපි වා. කාමාවචරං අභිසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණං රූපධාතුයා චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිං ජනෙත්වා අනොකාසතාය තදාරම්මණං අජනෙන්තං එත්ථ නිදස්සෙතබ්බං. එකච්චචිත්තකරණස්ස අධිප්පෙතත්තා චක්ඛාදිවෙකල්ලෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං අජනකං කම්මවිඤ්ඤාණං අවසෙසපච්චයවිකලෙ අනොගධං දට්ඨබ්බං. තදපි කාලගතිපයොගාදීති ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහිතන්ති. එත්ථ ච ‘‘සහකාරීකාරණවිකලං විපාකස්ස අච්චන්තං ඔකාසමෙව න ලභති, ඉතරං විපාකෙකදෙසස්ස ලද්ධොකාසන්ති, ඉදමෙතෙසං නානත්ත’’න්ති වදන්ති, තං විපාකස්ස ඔකාසලාභෙ සති සහායකාරණවිකලතාව නත්ථීති අධිප්පායෙන වුත්තං. “དགེ་སློང་དག ཆོས་གང་དག་མི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཆར་གཏོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་ཡིད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཤ་སྟག་གོ་”ཞེས་པ་དང་། “ཆོས་རྣམས་ནི་ཡིད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་ལས་ནི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་པས་“ལས་ནི་སེམས་ལས་སྐྱེས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “གོ་རིམ་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ལས་རྟགས་དང་། རྟགས་ལས་འདུ་ཤེས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། སྔ་མའི་རྣམ་གྲངས་ལྟར་ལས་ལས་རྟགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་དང་། རྟགས་ལས་རྟགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཞེས་གཉིས་ཀ་ལས་གཉིས་ཀ་འཇུག་པར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ། “འདི་ནི་བུད་མེད་དམ་སྐྱེས་པའོ་ཞེས་དབྱེ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་དབྱེ་བ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། འདིར་བུད་མེད་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་ཐ་སྙད་གདགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་དབྱེ་བ་ཡིན་པས་“བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “དུས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་འདས་པ་དང་ད་ལྟར་བའི་དུས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། ཡོན་ཏན་ཀུན་ལ་ཁྱབ་པ་ནི་གྲགས་པ་ཡིན་པས་“སྙན་གྲགས་རྒྱས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ལས་ཀྱི་བྱེད་པ་ཐ་དད་པ་མེད་པར་ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་བྱེད་པ་ཐ་དད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་“ལས་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་...ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་ཐ་དད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། རྣམ་པར་མི་སྨིན་པའི་གོ་སྐབས་ནི་གནས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་འགྲོ་བ་དང་དུས་ཀྱང་ངོ་། འདོད་པར་གཏོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་སུ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་ནས། གོ་སྐབས་མེད་པའི་ཕྱིར་དེའི་དམིགས་པ་མི་སྐྱེད་པ་འདིར་དཔེར་བརྗོད་པར་བྱའོ། སེམས་ཁ་ཅིག་བྱེད་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར། མིག་ལ་སོགས་པ་མ་ཚང་བས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་མི་བསྐྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་ལྷག་མའི་རྐྱེན་མ་ཚང་བ་ལ་མ་ཞུགས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། དེ་ཡང་དུས་དང་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པས་བསྡུས་སོ། འདིར་ཡང་“ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་མ་ཚང་བ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་གོ་སྐབས་གཏན་ནས་མི་རྙེད་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་གོ་སྐབས་ཐོབ་པ་ཡིན་པས། འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཐ་དད་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་སྨྲ་སྟེ། དེ་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་གོ་སྐབས་ཐོབ་པ་ཡོད་ན་གྲོགས་ཀྱི་རྒྱུ་མ་ཚང་བ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་གསུངས་སོ། භවතු තාව භවිත්වා අපගතං භූතාපගතං, අනුභවිත්වා අපගතං පන කථන්ති ආහ ‘‘අනුභූතභූතා’’තිආදි. තෙන අනුභූත-සද්දෙන යො අත්ථො වුච්චති, තස්ස භූත-සද්දොයෙව වාචකො, න අනු-සද්දො, අනු-සද්දො පන ජොතකොති දස්සෙති. සාඛාභඞ්ගසදිසා හි නිපාතොපසග්ගාති. කිරියාවිසෙසකත්තඤ්ච උපසග්ගානං අනෙකත්ථත්තා ධාතුසද්දානං තෙහි වත්තබ්බවිසෙසස්ස ජොතනභාවෙනෙව අවච්ඡින්දනන්ති යත්තකා ධාතුසද්දෙන අභිධාතබ්බා අත්ථවිසෙසා, තෙසං යං සාමඤ්ඤං අවිසෙසො, තස්ස විසෙසෙ අවට්ඨාපනං තස්ස තස්ස විසෙසස්ස ජොතනමෙවාති ආහ ‘‘සාමඤ්ඤ…පෙ… විසෙසීයතී’’ති. අනුභූත-සද්දො බහුලං කම්මත්ථෙ එව දිස්සතීති තස්ස ඉධ කත්තුඅත්ථවාචිතං දස්සෙතුං ‘‘අනුභූතසද්දො චා’’තිආදිමාහ. සතිපි සබ්බෙසං චිත්තුප්පාදානං සවෙදයිතභාවතො ආරම්මණානුභවනෙ, සවිපල්ලාසෙ පන සන්තානෙ චිත්තාභිසඞ්ඛාරවසෙන පවත්තිතො අබ්‍යාකතෙහි විසිට්ඨො කුසලාකුසලානං සාතිසයො විසයානුභවනාකාරොති අයමත්ථො ඉධාධිප්පෙතොති දස්සෙන්තො ‘‘වත්තුං අධිප්පායවසෙනා’’ති ආහ. භූතාපගතභාවාභිධානාධිප්පායෙනාති කුසලාකුසලස්ස ආකඩ්ඪනුපායමාහ. རེ་ཞིག་བྱུང་ནས་བྲལ་བ་ནི་བྱུང་ནས་བྲལ་བ་ཡིན་དུ་ཆུག་ལ། ཉམས་སུ་མྱོང་ནས་བྲལ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “ཉམས་སུ་མྱོང་བར་གྱུར་པ་”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེས་ན་“ཉམས་སུ་མྱོང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་དོན་གང་བརྗོད་པ་དེའི་རྗོད་བྱེད་ནི་“བྱུང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཡིན་གྱི། “རྗེས་སུ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་མ་ཡིན་ལ། “རྗེས་སུ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་གསལ་བྱེད་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ཚིག་ཕྲད་དང་ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ནི་ཤིང་གི་ཡལ་ག་ཆག་པ་དང་འདྲ་བའི་ཕྱིར་རོ། ཉེ་བར་བསྒྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ཉིད་དང་། དོན་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དབྱིངས་ཀྱི་སྒྲ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དག་གིས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ཡིན་པས། དབྱིངས་ཀྱི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་ཇི་སྙེད་པ་དེ་དག་གི་སྤྱི་གང་ཡིན་པ་ཁྱད་པར་མེད་པ་དེ། ཁྱད་པར་ལ་གནས་པར་བྱེད་པ་ནི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པས་“སྤྱི་...ལ་སོགས་པ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “ཉམས་སུ་མྱོང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཕལ་ཆེར་ལས་ཀྱི་དོན་ཉིད་ལ་སྣང་བའི་ཕྱིར། དེའི་འདིར་བྱེད་པ་པོའི་དོན་བརྗོད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་སྒྲ་ཡང་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། སེམས་བསྐྱེད་པ་ཐམས་ཅད་ཚོར་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དམིགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། ཕྱིན་ཅི་ལོག་དང་བཅས་པའི་རྒྱུད་ལ་སེམས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་རྣམ་པ་ཁྱད་པར་ཅན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་འདིར་འདོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་བཞིན་དུ་“བརྗོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། “བྱུང་ནས་བྲལ་བའི་དངོས་པོ་བརྗོད་པར་འདོད་པས་”ཞེས་པས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་འདྲེན་པའི་ཐབས་གསུངས་སོ། උප්පතිතකිච්චනිප්ඵාදනතො උප්පතිතසදිසත්තා ‘‘උප්පතිත’’න්ති වුත්තං. උප්පජ්ජිතුං ආරද්ධොති අනාගතස්සපි තස්සෙව උප්පන්න-සද්දෙන වුත්තතාය කාරණමාහ. එත්ථ ච රජ්ජනාදිවසෙන ආරම්මණරසානුභවනං සාතිසයන්ති අකුසලඤ්ච කුසලඤ්ච උප්පජ්ජිත්වා නිරුද්ධතාසාමඤ්ඤෙන ‘‘සබ්බසඞ්ඛතං භූතාපගත’’න්ති [Pg.73] වුත්තං. සම්මොහවිනොදනියං පන ‘‘විපාකානුභවනවසෙන තදාරම්මණං. අවිපක්කවිපාකස්ස සබ්බථා අවිගතත්තා භවිත්වා විගතතාමත්තවසෙනකම්මඤ්ච භූතාපගත’’න්ති වුත්තං. තෙනෙව තත්ථ ඔකාසකතුප්පන්නන්ති විපාකමෙවාහ. ඉධ පන කම්මම්පීති. ආරම්මණකරණවසෙන භවති එත්ථ කිලෙසජාතන්ති භූමීති වුත්තා උපාදානක්ඛන්ධා. අග්ගිආහිතො වියාති භූමිලද්ධන්ති වත්තබ්බතාය උපායං දස්සෙති. එතෙනාති කම්මං. එතස්සාති විපාකො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. བྱུང་བའི་བྱ་བ་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་བྱུང་བ་དང་འདྲ་བས་“བྱུང་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། “སྐྱེ་བར་བརྩམས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པ་ལའང་དེ་ཉིད་སྐྱེས་པའི་སྒྲས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རྒྱུ་གསུངས་སོ། འདིར་ཡང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པའི་རོ་མྱོང་བ་ནི་ཁྱད་པར་ཅན་ཡིན་པས། མི་དགེ་བ་དང་དགེ་བ་སྐྱེས་ནས་འགགས་པའི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་“འདུས་བྱས་ཐམས་ཅད་བྱུང་ནས་བྲལ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གཏི་མུག་རྣམ་པར་སེལ་བ་ལས་ནི་“རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་དབང་གིས་དེའི་དམིགས་པའོ། རྣམ་སྨིན་མ་སྨིན་པ་ནི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མ་བྲལ་བའི་ཕྱིར་བྱུང་ནས་བྲལ་བ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་ལས་ཀྱང་བྱུང་ནས་བྲལ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་དེར་གོ་སྐབས་བྱས་ནས་སྐྱེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉིད་ལ་གསུངས་སོ། འདིར་ནི་ལས་ཀྱང་ངོ་ཞེས་པའོ། དམིགས་པར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདིར་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་སྐྱེ་བས་ས་ཞེས་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་གསུངས་སོ། “མེ་བཞག་པ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི་ས་ཐོབ་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཐབས་སྟོན་ཏོ། “འདིས་”ཞེས་པ་ནི་ལས་དང་། “དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། අවික්ඛම්භිතත්තාති අවිනොදිතත්තා. සභූමියන්ති සකභූමියං. විච්ඡින්දිත්වාති පුන උප්පජ්ජිතුං අදත්වා. ඛණත්තයෙකදෙසගතං ඛණත්තයගතන්ති වුත්තන්ති යථාවුත්තස්ස උදාහරණස්ස උපචාරභාවමාහ. තෙන උප්පන්නා ධම්මා පච්චුප්පන්නා ධම්මාති ඉදමෙත්ථ උදාහරණං යුත්තන්ති දස්සෙති. පධානෙනාති පධානභාවෙන. දෙසනාය චිත්තං පුබ්බඞ්ගමන්ති ලොකියධම්මෙ දෙසෙතබ්බෙ චිත්තං පුබ්බඞ්ගමං කත්වා දෙසනා භගවතා උචිතාති දස්සෙති. ධම්මසභාවං වා සන්ධායාති ලොකියධම්මානං අයං සභාවො යදිදං තෙ චිත්තජෙට්ඨකා චිත්තපුබ්බඞ්ගමා පවත්තන්තීති දස්සෙති. තෙන තෙසං තථාදෙසනාය කාරණමාහ, සබ්බෙ අකුසලා ධම්මා චිත්තවජ්ජාති අත්ථො. කෙචීති පදකාරා. ඵස්සාදයොපීති පි-සද්දෙන රාගාදයො සම්පිණ්ඩෙති. කාලභෙදාභාවෙපි පච්චයභාවෙන අපෙක්ඛිතො ධම්මො පුරිමනිප්ඵන්නො විය වොහරීයතීති ආහ ‘‘පඨමං උප්පන්නො වියා’’ති. අනුපචරිතමෙවස්ස පුබ්බඞ්ගමභාවං දස්සෙතුං ‘‘අනන්තරපච්චයමන’’න්තිආදි වුත්තං. ‘‘ඛීණා භවනෙත්තී’’තිආදිවචනතො (දී. නි. 2.155; නෙත්ති. 114) නෙත්තිභූතාය තණ්හාය යුත්තං චිත්තං නායකන්ති ආහ ‘‘තණ්හාසම්පයුත්තං වා’’ති. “རྣམ་པར་མ་བསལ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་མ་བསལ་བའི་ཕྱིར་རོ། “རང་གི་ས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ས་ལའོ། “བཅད་ནས་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱིར་སྐྱེ་བར་མ་བྱིན་པར་རོ། སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་གྱི་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་སོང་བ་ནི་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་ལ་སོང་བ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དཔེར་བརྗོད་ཀྱི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ། དེས་ན་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ད་ལྟར་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ་ཞེས་པ་འདི་འདིར་དཔེར་བརྗོད་པར་རིགས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། “གཙོ་བོས་”ཞེས་པ་ནི་གཙོ་བོའི་དངོས་པོས་སོ། བསྟན་པ་ལ་སེམས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པར་བྱ་བ་ལ་སེམས་སྔོན་དུ་བཏང་ནས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་བསྟན་པ་ནི་རིགས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ཡང་ན་ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་དགོངས་ནས་ཞེས་པ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་འདི་ནི་གང་འདི་དག་སེམས་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་དང་སེམས་སྔོན་དུ་འགྲོ་བར་འཇུག་གོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། དེས་ན་དེ་དག་དེ་ལྟར་བསྟན་པའི་རྒྱུ་གསུངས་ཏེ། མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་སེམས་མ་གཏོགས་པའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “ཁ་ཅིག་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་བྱེད་པ་རྣམས་སོ། “reg pa la sogs pa yang”ཞེས་པའི་“ཡང་”གི་སྒྲས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མེད་དུ་ཟིན་ཀྱང་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས་ལྟོས་པའི་ཆོས་ནི་སྔོན་གྲུབ་པ་བཞིན་དུ་ཐ་སྙད་བྱེད་པས་“ཐོག་མར་སྐྱེས་པ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཉེ་བར་མ་བཏགས་པ་ཉིད་ཀྱི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་གྱི་ཡིད་...”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “སྲིད་པའི་འཁྲི་ཤིང་ཟད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་འཁྲི་ཤིང་དུ་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ནི་འདྲེན་པ་ཡིན་པས་“ཡང་ན་སྲེད་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ‘‘යං තස්මිං සමයෙ චෙතසිකං සාත’’න්ති නිද්දිට්ඨත්තා සොමනස්සවෙදනා සාතසභාවාති ආහ ‘‘සභාවවසෙන වුත්ත’’න්ති. නිප්පරියායෙන මධුර-සද්දො රසවිසෙසපරියායො, ඉට්ඨභාවසාමඤ්ඤෙන ඉධ උපචාරෙන වුත්තොතිආහ ‘‘මධුරං වියා’’ති. පරමත්ථතො තණ්හාවිනිමුත්තො නන්දිරාගො නන්දිරාගභාවො වා නත්ථීති ‘‘න එත්ථ සම්පයොගවසෙන සහගතභාවො අත්ථී’’ති, ‘‘නන්දිරාගසහගතා’’ති ච වුච්චති. තෙන විඤ්ඤායති ‘‘සහගතසද්දො තණ්හාය නන්දිරාගභාවං ජොතෙතී’’ති. අවත්ථාවිසෙසවාචකො වා [Pg.74] සහ-සද්දො ‘‘සනිදස්සනා’’තිආදීසු විය, සබ්බාසුපි අවත්ථාසු නන්දිරාගසභාවාවිජහනදීපනවසෙන නන්දිරාගභාවං ගතා නන්දිරාගසහගතාති තණ්හා වුත්තා. ගත-සද්දස්ස වා ‘‘දිට්ඨිගත’’න්තිආදීසු විය අත්ථන්තරාභාවතො නන්දිරාගසභාවා තණ්හා ‘‘නන්දිරාගසහගතා’’ති වුත්තා, නන්දිරාගසභාවාති අත්ථො. ඉධාපීති ඉමිස්සං අට්ඨකථායං. ඉමස්මිම්පි පදෙති ‘‘සොමනස්සසහගත’’න්ති එතස්මිම්පි පදෙ. අයමෙවත්ථොති සංසට්ඨො එව. යථාදස්සිතසංසට්ඨසද්දොති අත්ථුද්ධාරප්පසඞ්ගෙන පාළිතො අට්ඨකථාය ආගතසංසට්ඨසද්දො. සහජාතෙති සහජාතත්ථෙ. “དུས་དེར་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་བདེ་བ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་བདེ་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པས་“རང་བཞིན་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་མངར་བའི་སྒྲ་ནི་རོའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་ལ། འདིར་འདོད་པའི་དངོས་པོའི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་བཏགས་ནས་གསུངས་པས་“མངར་བ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དོན་དམ་པར་སྲེད་པ་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་སམ། དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དངོས་པོ་མེད་པས་“འདིར་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དབང་གིས་ལྷན་ཅིག་འགྲོ་བའི་དངོས་པོ་མེད་དོ་”ཞེས་དང་། “དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། དེས་ན་“ལྷན་ཅིག་སོང་བའི་སྒྲས་སྲེད་པའི་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་ཤེས་སོ། ཡང་ན་“ལྷན་ཅིག་”གི་སྒྲ་ནི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་བརྗོད་པ་སྟེ། “བསྟན་དུ་ཡོད་པ་དང་བཅས་པ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། གནས་སྐབས་ཐམས་ཅད་དུའང་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རང་བཞིན་མི་གཏོང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དངོས་པོར་སོང་བས་“དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བ་”ཞེས་སྲེད་པ་ལ་གསུངས་སོ། ཡང་ན་“སོང་བ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་“ལྟ་བར་སོང་བ་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དོན་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར། དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་སྲེད་པ་ནི་“དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དགའ་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། “འདིར་ཡང་”ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་འདི་ལའོ། “ཚིག་འདི་ལའང་”ཞེས་པ་ནི་“ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སོང་བ་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ལའང་ངོ་། “དོན་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་འདྲེས་པ་ཉིད་དོ། “ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་འདྲེས་པའི་སྒྲ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་ཕྱུང་བའི་སྐབས་ཀྱིས་གཞུང་ལས་འགྲེལ་བཤད་དུ་བྱུང་བའི་འདྲེས་པའི་སྒྲའོ། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དོན་ལའོ། කාලවිසෙසානපෙක්ඛො කම්මසාධනො ආභට්ඨ-සද්දො භාසිතපරියායොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අභාසිතබ්බතා අනාභට්ඨතා’’ති. පාළියන්ති ඉමිස්සා පඨමචිත්තුප්පාදපාළියං. අභාසිතත්තා එවාති අසඞ්ඛාරිකභාවස්ස අවුත්තත්තා එව. කාරණපරියායත්තා වත්ථුසද්දස්ස පච්චයභාවසාමඤ්ඤතො ද්වාරභූතධම්මානම්පි සියා වත්ථුපරියායොති ආහ ‘‘ද්වාරං වත්ථූති වුත්ත’’න්ති. තෙන වත්ථු විය වත්ථූති දස්සෙති. මනොද්වාරභූතා ධම්මා යෙභුය්‍යෙන හදයවත්ථුනා සහ චරන්තීති ද්වාරෙන…පෙ… හදයවත්ථු වුත්තන්ති ආහ යථා ‘‘කුන්තා පචරන්තී’’ති. සකිච්චභාවෙනාති අත්තනො කිච්චභාවෙන, කිච්චසහිතතාය වා. අඤ්ඤාසාධාරණොති ස-සද්දස්ස අත්ථමාහ. සකො හි රසො සරසොති. དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་མ་ལྟོས་པར་ལས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་དང་། གཏད་པའི་སྒྲ་ནི་བཤད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'མ་བཤད་པ་ཉིད་ནི་མ་གཏད་པ་ཉིད་དོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ལུང་ལས་ཞེས་པ་ནི་སེམས་བསྐྱེད་པ་དང་པོའི་ལུང་འདི་ལའོ། །མ་བཤད་པའི་ཕྱིར་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་མ་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །རྒྱུའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གཞིའི་སྒྲ་ནི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ལས་སྒོར་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་གཞིའི་རྣམ་གྲངས་སུ་འགྱུར་སྲིད་པའི་ཕྱིར། 'སྒོ་ནི་གཞི་ཞེས་གསུངས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་གཞི་བཞིན་དུ་གཞི་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །ཡིད་ཀྱི་སྒོར་གྱུར་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཕལ་ཆེར་སྙིང་གི་གཞི་དང་ལྷན་ཅིག་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར། སྒོ་ནས་...ལྷ་རྫས་...སྙིང་གི་གཞི་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་ནི་དཔེར་ན། 'མདུང་ཐུང་རྣམས་རྒྱུ་བར་བྱེད་དོ་'ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །རང་གི་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དམ། བྱ་བ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པ་ནི་'རང་'གི་སྒྲའི་དོན་གསུངས་པའོ། །རང་གི་རོ་ནི་རང་གི་རོ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། අනන්තරචිත්තහෙතුකත්තා චිත්තස්ස එකසමුට්ඨානතා වුත්තා, සහජාතචිත්තඵස්සහෙතුකත්තා චෙතසිකානං ද්විසමුට්ඨානතා. ‘‘චිත්තසමුට්ඨානා ධම්මා, ඵුට්ඨො භික්ඛවෙ වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාති, ඵුට්ඨො චෙතෙතී’’ති (සං. නි. 4.93) හි වුත්තං. དེ་མ་ཐག་པའི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་ལ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀྱི་རེག་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་སེམས་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་གཉིས་པ་ཉིད་དོ། །'དགེ་སློང་དག སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི། རེག་པས་ཚོར་བར་བྱེད། རེག་པས་འདུ་ཤེས་པར་བྱེད། རེག་པས་སེམས་པར་བྱེད་དོ་' (སཾ་ཡུཏྟ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༤.༩༣) ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། සුඛුමරජාදිරූපන්ති අණුතජ්ජාරිරූපමාහ. පරමාණුරූපෙ පන වත්තබ්බමෙව නත්ථි. වත්ථුපරිත්තතායාති එතෙන අනෙකකලාපගතානි බහූනියෙව රූපායතනානි සමුදිතානි සංහච්චකාරිතාය සිවිකුබ්බහනඤායෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයො, න එකං කතිපයානි වාති දස්සෙති. නනු ච එවං සන්තෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණං සමුදායාරම්මණං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති සමුදායස්සෙව අභාවතො. න හි පරමත්ථතො සමුදායො නාම කොචි අත්ථි. වණ්ණායතනමෙව හි යත්තකං යොග්‍යදෙසෙ අවට්ඨිතං, සති [Pg.75] පච්චයන්තරසමායොගෙ තත්තකං යථාවුත්තෙන ඤායෙන චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයො හොති අවිකප්පකත්තා තස්ස. තදභිනිහටං පන මනොවිඤ්ඤාණං අනෙකක්ඛත්තුං උප්පජ්ජමානං පුරිමසිද්ධකප්පනාවසෙන සමූහාකාරෙන සණ්ඨානාදිආකාරෙන ච පවත්තතීති කිං චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස එකං වණ්ණායතනං ආරම්මණං, උදාහු අනෙකානීති න චොදෙතබ්බමෙතං. න හි පච්චක්ඛවිසයෙ යුත්තිමග්ගනා යුත්තා. කිඤ්ච භිය්‍යො අච්ඡරාසඞ්ඝාතක්ඛණෙන අනෙකකොටිසඞ්ඛාය චිත්තුප්පත්තියා පවත්තනතො චිත්තස්ස ලහුපරිවත්තිතාය සමානෙපි ඝටසරාවාදිවණ්ණානං යොග්‍යදෙසාවට්ඨානෙ පුරිමමනසිකාරානුරූපං ‘‘ඝටො’’ති වා ‘‘සරාවො’’ති වා පඨමං තාව එකො මනොවිඤ්ඤාණසන්තානෙන පරිච්ඡිජ්ජති, පච්ඡා ඉතරො චක්ඛුවිඤ්ඤාණවීථියා බ්‍යවහිතෙනාති අවිසෙසවිදුතාය පන ඝටසරාවාදිබුද්ධියා අභෙදාපත්තිපරිකප්පනාති. ඊදිසීපෙත්ථ චොදනා අචොදනාති දට්ඨබ්බා. ඛණපරිත්තතායාති පබන්ධක්ඛණස්ස ඉත්තරතාය. පබන්ධවසෙන හි පච්චෙකං රූපාරූපධම්මා විරොධිඅවිරොධිපච්චයසමායොගෙ ලහුං දන්ධඤ්ච නිරුජ්ඣනතො පරිත්තකාලා දීඝකාලා ච හොන්ති, සභාවලක්ඛණවසෙන පන එකපරිච්ඡෙදා එවාති. යථා ච රූපායතනං, එවං ඉතරානිපි. සද්දාදයොපි හි වත්ථුපරිත්තතාදිභාවෙන ලබ්භන්තීති. අච්චාසන්නාදිතායාති ආදි-සද්දෙන අනාවජ්ජනං කෙනචි පටිච්ඡන්නතාති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. විසයිධම්මං විසෙසතො සිනොති බන්ධතීති විසයොති අනඤ්ඤත්ථභාවාපෙක්ඛො විසයොති ආහ ‘‘විසයො අනඤ්ඤත්ථභාවෙනා’’ති. න හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදයො රූපායතනාදිතො අඤ්ඤස්මිං ආරම්මණෙ පවත්තන්තීති. ගාවො චරන්ති එත්ථාති ගොචරො, ගොචරො වියාති ගොචරොති සම්බහුලචාරිතාපෙක්ඛො ගොචරොති ආහ ‘‘ගොචරො තත්ථ චරණෙනා’’ති. බහුලඤ්හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි රූපාදයො ගය්හන්ති, න තථා මනොවිඤ්ඤාණෙනාති. තෙසන්ති මනොවිඤ්ඤාණෙන ගය්හමානානං රූපායතනාදීනං. ‘‘වචනස්ස අනුපපත්තිතො’’ති කස්මා වුත්තං, නනු පඤ්චද්වාරෙ පවත්තමනොවිඤ්ඤාණධාතුං සන්ධාය තෙසං ගොචරවිසයං පච්චනුභොතීති වචනං උපපජ්ජතියෙවාති? න, නියමාභාවතො. න හි පඤ්චද්වාරාභිනිහටංයෙව මනො ඉධ ‘‘මනො’’ති වුත්තන්ති නියමහෙතු අත්ථීති, එතංයෙව වා චොදනං මනසි කත්වා දිබ්බචක්ඛුඤාණාදිග්ගහණං කතං. එවංවණ්ණොතිආදිවචනතො පුබ්බෙනිවාසඅතීතානාගතංසඤාණාදයොපි ඉධ සම්භවන්ති. ඉතරථාති රූපං සද්දන්තිආදිනා. ཕྲ་བའི་རྡུལ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་ཞེས་པ་ནི་རྡུལ་ཕྲན་གྱི་རིགས་སུ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ལ་གསུངས་སོ། །རྡུལ་ཕྲན་གྱི་གཟུགས་ལ་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དོ། །གཞི་ཆུང་ངུ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པས་ནི་བམ་པོ་དུ་མ་ལ་གནས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་མང་པོ་ཉིད་འདུས་ནས་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཁྱོགས་འཁུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དམིགས་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་གྱི། གཅིག་གམ་འགའ་ཞིག་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ཅི་སྟེ་འདི་ལྟར་ཡིན་ན་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་འདུས་པ་ལ་དམིགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེ་ན། མི་འགྱུར་ཏེ་འདུས་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་དམ་པར་འདུས་པ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་གང་ཙམ་ཞིག་རུང་བའི་ཡུལ་དུ་གནས་པ་ན། རྐྱེན་གཞན་འདུ་བ་ཡོད་པ་ན་དེ་ཙམ་ཞིག་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དམིགས་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་རྣམ་པར་མི་རྟོག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལས་དྲངས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་ལན་དུ་མར་སྐྱེ་ཞིང་སྔོན་གྲུབ་པའི་རྟོག་པའི་དབང་གིས་ཚོགས་པའི་རྣམ་པ་དང་དབྱིབས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དམིགས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་གཅིག་ཡིན་ནམ་འོན་ཏེ་དུ་མ་ཡིན་ཞེས་བརྒལ་བར་མི་བྱའོ། །མངོན་སུམ་གྱི་ཡུལ་ལ་རིགས་པ་འཚོལ་བ་ནི་མི་རིགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་ཡང་སེ་གོལ་གཏོགས་པ་ཙམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་བྱེ་བ་དུ་མའི་གྲངས་ཀྱིས་སེམས་སྐྱེ་བས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། སེམས་ནི་མྱུར་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་མཚུངས་ཀྱང་། བུམ་པ་དང་གཞོང་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་རྣམས་རུང་བའི་ཡུལ་དུ་གནས་པ་ན། སྔོན་གྱི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་མཐུན་པར། 'བུམ་པའོ་'འམ། 'གཞོང་པའོ་'ཞེས་ཐོག་མར་རེ་ཞིག་གཅིག་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱིས་རྣམ་པར་གཅོད་ལ། ཕྱིས་ཅིག་ཤོས་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ལམ་གྱིས་བར་དུ་ཆོད་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་མེད་པར་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་བུམ་པ་དང་གཞོང་པ་ལ་སོགས་པའི་བློ་དབྱེར་མེད་པར་འགྱུར་བར་རྟོག་པ་སྟེ། འདིར་འདི་འདྲ་བའི་བརྒལ་བ་ནི་བརྒལ་བ་མ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྐད་ཅིག་མ་ཆུང་ངུ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ཐུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་རེ་རེ་བཞིན་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་རྐྱེན་འདུ་བ་ན། མྱུར་བ་དང་བུལ་བར་འགག་པའི་ཕྱིར་དུས་ཐུང་བ་དང་དུས་རིང་བར་འགྱུར་ལ། རང་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ནི་ཚད་གཅིག་པ་ཉིད་དོ། །གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཞིན་དུ་གཞན་དག་ཀྱང་དེ་བཞིན་ནོ། །སྒྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་གཞི་ཆུང་ངུ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཤིན་ཏུ་ཉེ་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི་ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པ་དང་། གང་ཞིག་གིས་བསྒྲིབས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །ཡུལ་ཅན་གྱི་ཆོས་ལ་ཁྱད་པར་དུ་འཆིང་བར་བྱེད་པས་ན་ཡུལ་ཏེ། གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ལ་ལྟོས་པའི་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ཡུལ་ནི་གཞན་དུ་མི་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་པའི་དམིགས་པ་ལ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །བ་ལང་རྣམས་འདིར་སྤྱོད་པས་ན་སྤྱོད་ཡུལ་ཏེ། སྤྱོད་ཡུལ་བཞིན་པས་ན་སྤྱོད་ཡུལ་ལོ། །མང་པོ་རྒྱུ་བ་ལ་ལྟོས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'སྤྱོད་ཡུལ་ནི་དེ་ལ་སྤྱོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པས་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཕལ་ཆེར་འཛིན་ལ། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་གཟུང་བར་བྱ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །'ཚིག་མི་འཐད་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། སྒོ་ལྔར་འཇུག་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ལ་བསམས་ནས། དེ་དག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་དང་ཡུལ་སོ་སོར་མྱོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་འཐད་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྒོ་ལྔ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཡིད་ནི་འདིར་ 'ཡིད་' ཅེས་གསུངས་པར་ངེས་པའི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་བརྒལ་བ་འདི་ཉིད་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་ལྷའི་མིག་གི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་གཟུང་བར་བྱས་སོ། །'འདི་ལྟ་བུའི་ཁ་དོག་'ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། འདས་པ་དང་མ་འོངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པའང་འདིར་སྲིད་དོ། །ཅིག་ཤོས་ལས་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་སྒྲ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སོ། ། භොජන [Pg.76]…පෙ… උස්සාහාදීහීති ඉදං යාය කම්මඤ්ඤතාය රූපකායස්ස කල්ලතා හොති, තස්සා පච්චයනිදස්සනං. භොජනෙ හි සම්මාපරිණතෙ සප්පායෙ ච උතුභොජනෙ සම්මුපයුත්තෙ සම්මාපයොගසඞ්ඛාතෙ කායිකචෙතසිකවීරියෙ ච සමාරද්ධෙ ලහුතාදිසබ්භාවෙන කායො කම්මක්ඛමො හොති සබ්බකිරියානුකූලොති. අථ වා භොජන…පෙ… උස්සාහාදීහීති ඉදං කායස්ස කල්‍යතාය විය උපද්දුතතායපි කාරණවචනං. විසමභොජනාපරිණාමාදිතො හි කායස්ස උපද්දවකරා වාතාදයො උප්පජ්ජන්තීති. අනුවත්තන්තස්සාති පදං ‘‘ජයං වෙරං පසවතී’’තිආදීසු (ධ. ප. 201) විය හෙතුඅත්ථවසෙන වෙදිතබ්බං. ජාගරණනිමිත්තඤ්හි ඉධ අනුවත්තනං අධිප්පෙතන්ති. අථ වා අනුවත්තන්තස්සාති ඉදං පකතියා දිට්ඨාදිවසෙන ආපාථගමනුපනිස්සයානං කල්‍යතාදිනිබ්බත්තානං කායිකසුඛාදීනං සම්භවදස්සනං. කායකල්‍යතාදිං අනනුවත්තන්තස්ස හි යථාවුත්තඋපනිස්සයාභොගාභාවෙන වුත්තප්පකාරං ආපාථගමනං න සියාති. යථානුභූතෙ රූපාදිවිසයෙ චිත්තස්ස ඨපනං ආවජ්ජනං චිත්තපණිදහනං. යථානුභූතෙන රූපාදිනා සදිසං අසදිසං සම්බන්ධඤ්ච සදිසාසදිසසම්බන්ධං, තස්ස දස්සනාදි සදිසාසදිසසම්බන්ධදස්සනාදි, චිත්තපණිදහනඤ්ච සදිසාසදිස…පෙ… දස්සනාදි ච චිත්ත…පෙ… දස්සනාදයො තෙ පච්චයාති යොජෙතබ්බං. ධාතුක්ඛොභාදීති ආදි-සද්දෙන දෙවතූපසංහාරාදිං සඞ්ගණ්හාති. තංසදිසතා දිට්ඨසුතසදිසතා. තංසම්පයුත්තතා දිට්ඨසුතපටිබද්ධතා. කෙනචි වුත්තෙති ඉමිනා සද්ධාය අනුස්සවනිබ්බත්තතං ආහ. ආකාරවිචාරණන්ති තෙසං තෙසං අත්ථානං උපට්ඨානාකාරවිචාරණං. කත්ථචි අත්ථෙ. ཟས་...ལ་སོགས་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་འདི་ནི། ལས་སུ་རུང་བ་གང་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་མི་ན་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བ་དེའི་རྐྱེན་ཉེ་བར་མཚོན་པའོ། །ཟས་ལེགས་པར་ཞུ་བ་དང་། འཕྲོད་པའི་དུས་དང་ཟས་བསྟེན་པ་དང་། ཡང་དག་པའི་སྦྱོར་བར་གཏོགས་པའི་ལུས་དང་སེམས་ཀྱི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་པ་ན། ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ལུས་ནི་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་མཐུན་པར་ལས་སུ་རུང་བར་འགྱུར་རོ། །ཡང་ན། ཟས་...ལ་སོགས་པ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་མི་ན་བ་ཉིད་བཞིན་དུ་གནོད་པ་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡང་རྒྱུའི་ཚིག་སྟེ། ཟས་མི་འཕྲོད་པ་དང་མ་ཞུ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ལུས་ལ་གནོད་པར་བྱེད་པའི་རླུང་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །རྗེས་སུ་འཇུག་པ་ལ་ཞེས་པའི་ཚིག་ནི། 'རྒྱལ་བས་དགྲ་བསྐྱེད་དོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རྒྱུའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །སད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ནི་འདིར་རྗེས་སུ་འཇུག་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན། རྗེས་སུ་འཇུག་པ་ལ་ཞེས་པ་འདི་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཡུལ་དུ་འགྱུར་བའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་ལ་སོགས་པ་མི་ན་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བར་སྟོན་པའོ། །ལུས་མི་ན་བ་ལ་སོགས་པའི་རྗེས་སུ་མི་འཇུག་པ་ལ་ནི་གོང་དུ་བཤད་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ལྟར་ཡུལ་དུ་འགྱུར་བ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་མྱོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ལ་སེམས་འཇོག་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་སེམས་གཏོད་པའོ། །ཇི་ལྟར་མྱོང་བའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དང་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པ་དང་འབྲེལ་བ་ནི་མཐུན་མི་མཐུན་འབྲེལ་བ་སྟེ། དེ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཐུན་མི་མཐུན་འབྲེལ་བ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། སེམས་གཏོད་པ་དང་མཐུན་མི་མཐུན་...ལ་སོགས་པ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། སེམས་...ལ་སོགས་པ་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ནི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཁམས་འཁྲུགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་ནི་ལྷས་ཉེ་བར་བསྡུས་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །དེ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་ནི་མཐོང་ཐོས་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དོ། །དེ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ནི་མཐོང་ཐོས་དང་འབྲེལ་བ་ཉིད་དོ། །གང་ཞིག་གིས་བཤད་པ་ན་ཞེས་པས་ནི་དད་པས་ཐོས་པ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །རྣམ་པ་དཔྱོད་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་དེ་དང་དེའི་མངོན་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པ་དཔྱོད་པའོ། །དོན་གང་ཞིག་ལའོ། ། නියමිතස්සාති කුසලමෙව මයා උප්පාදෙතබ්බන්ති එවං නියමිතස්ස. පසාදසිනෙහාභාවො දොසබහුලතාය හොතීති ලූඛපුග්ගලා දොසබහුලාති ආහ. ངེས་པར་བྱས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་'བདག་གིས་དགེ་བ་ཉིད་བསྐྱེད་པར་བྱའོ་'ཞེས་འདི་ལྟར་ངེས་པར་བྱས་པ་ལའོ། །དང་བ་དང་བྱམས་པ་མེད་པ་ནི་ཞེ་སྡང་མང་བའི་ཕྱིར་འགྱུར་བས། གྱོང་པོའི་གང་ཟག་རྣམས་ནི་ཞེ་སྡང་མང་བ་རྣམས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། ආයතනභාවතොති කාරණභාවතො. སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ལས་སོ། ། විජ්ජමානවත්ථුස්මින්ති එතෙන ‘‘විනාපි දෙය්‍යධම්මපරිච්චාගෙන චිත්තුප්පාදමත්තෙනෙව දානමයං කුසලං උපචිතං හොතී’’ති කෙසඤ්චි අතිධාවනං නිවත්තිතං හොතීති. ཡོད་པའི་དངོས་པོ་ལ་ཞེས་པས་ནི་'སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཡོངས་སུ་གཏོང་བ་མེད་པར་ཡང་། སེམས་བསྐྱེད་པ་ཙམ་གྱིས་སྦྱིན་པ་ལས་བྱུང་བའི་དགེ་བ་བསགས་པར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་ཁ་ཅིག་གི་ཐལ་ཆེས་པ་བཟློག་པ་ཡིན་ནོ། ། ධම්මසවනස්ස [Pg.77] ඝොසනං ධම්මසවනඝොසනං. තස්සාති ‘‘සද්දදානං දස්සාමී’’ති සද්දවත්ථූනං ඨානකරණභෙරිආදීනං සසද්දප්පවත්තිකරණස්ස. චින්තනං තථා තථා චිත්තුප්පාදනං. අඤ්ඤත්ථාති සුත්තෙසු. අපරත්ථාති අභිධම්මපදෙසු. අපරියාපන්නාති පදස්ස අත්ථවණ්ණනා ‘‘පරිභොගරසො’’තිආදිකාය අත්ථවණ්ණනාය පරතො බහූසු පොත්ථකෙසු ලිඛීයති, යථාඨානෙයෙව පන ආනෙත්වා වත්තබ්බා. තත්ථ පරමත්ථතො අවිජ්ජමානත්තා ලක්ඛණපඤ්ඤත්තියො අඤ්ඤායතනත්තා ඡ අජ්ඣත්තිකායතනානි අසඞ්ගහිතා ධම්මායතනෙනාති යොජෙතබ්බං. ཆོས་ཉན་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པ་ནི་ཆོས་ཉན་པའི་སྒྲ་སྒྲོག་པའོ། །དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་'སྒྲའི་སྦྱིན་པ་སྦྱིན་ནོ་'ཞེས་སྒྲའི་དངོས་པོ་སྒྲ་འབྱུང་བའི་གནས་ཀྱི་རྔ་ལ་སོགས་པ་སྒྲ་དང་བཅས་པར་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ལའོ། །སེམས་པ་ནི་དེ་དང་དེ་ལྟར་སེམས་བསྐྱེད་པའོ། །གཞན་དུ་ཞེས་པ་ནི་མདོ་སྡེ་རྔམས་ལའོ། །གཞན་དུ་ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པའི་ཚིག་རྣམས་ལའོ། །མ་གཏོགས་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་བཤད་པ་ནི། 'ལོངས་སྤྱོད་པའི་རོ་'ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་བཤད་པའི་འོག་ཏུ་དཔེ་ཆ་མང་པོ་ལས་འབྲི་བར་བྱེད་དེ། གནས་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བཀུག་ནས་བརྗོད་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་དོན་དམ་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་མཚན་ཉིད་ཀྱི་བཏགས་པ་རྣམས་དང་། སྐྱེ་མཆེད་གཞན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ནང་གི་སྐྱེ་མཆེད་དྲུག་པོ་རྣམས་ནི་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱིས་མ་བསྡུས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། ‘‘එකද්වාරිකකම්මං අඤ්ඤස්මිං ද්වාරෙ උප්පජ්ජතී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු රූපාදීසු එකාරම්මණං චිත්තං යථා න අඤ්ඤාරම්මණං හොති චිත්තවිසෙසස්ස අධිප්පෙතත්තා, එවං කම්මවිසෙසෙ අධිප්පෙතෙ කායද්වාරාදීසු එකද්වාරිකකම්මං අඤ්ඤස්මිං ද්වාරෙ න උප්පජ්ජති තත්ථෙව පරියොසිතත්තා, අථ කම්මසාමඤ්ඤං අධිප්පෙතං, රූපාදීසු එකාරම්මණන්ති ඉදං උදාහරණං න සියාති? න, අසදිසභාවවිභාවනවසෙන උදාහටත්තා, ඉතරථා මනොවිඤ්ඤාණභූතං ඉදං චිත්තං ඡසුපි විසයෙසු පවත්තනතො අනිබද්ධාරම්මණන්ති ආරම්මණං සදිසූදාහරණභාවෙන වුච්චෙය්‍ය ආරම්මණං විය ද්වාරම්පි අනිබද්ධන්ති. යස්මා පන සතිපි කම්මානං ද්වාරන්තරචරණෙ යෙභුය්‍යෙන වුත්තියා තබ්බහුලවුත්තියා ච ද්වාරකම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථානං වක්ඛති, තස්මා පාණාතිපාතාදිභාවසාමඤ්ඤෙන කම්මං එකත්තනයවසෙන ගහෙත්වා තස්ස වචීද්වාරාදීසු පවත්තිසබ්භාවතො කම්මස්ස අනිබද්ධත්තාති වුත්තන්ති ආහ ‘‘කායද්වාරාදීසු එකද්වාරිකකම්මං අඤ්ඤස්මිං ද්වාරෙ න නුප්පජ්ජතී’’ති. රූපාදීසු පන එකාරම්මණං චිත්තං තෙනෙවාරම්මණෙන පරිච්ඡින්නන්ති විසිට්ඨමෙව ගහිතන්ති ආරම්මණමෙව නිබද්ධන්ති වුත්තන්ති චිත්තවිසෙසො එව ගහිතො, න චිත්තසාමඤ්ඤං. ‘‘නනු ච රූපාරම්මණං වා…පෙ… ධම්මාරම්මණං වා යං යං වා පනා’’ති ආරම්මණම්පි අනියමෙනෙව වුත්තන්ති? සච්චමෙතං, තත්ථ පන යං රූපාදීසු එකාරම්මණං චිත්තං, තං තෙන විනා නප්පවත්තති, කම්මං පන කායද්වාරිකාදිභෙදං වචීද්වාරාදීසු න නප්පවත්තතීති ඉමස්ස විසෙසස්ස ජොතනත්ථං පාළියං ආරම්මණමෙව ගහිතං, ද්වාරං න ගහිතන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙති ‘‘ආරම්මණමෙව නිබද්ධ’’න්තිආදිනා. වචීද්වාරෙ උප්පජ්ජමානම්පි පාණාතිපාතාදීති අත්ථො. “སྒོ་གཅིག་པའི་ལས་ནི་སྒོ་གཞན་ལ་སྐྱེའོ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་པ་གཅིག་པའི་སེམས་ནི་སེམས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་འདོད་པའི་ཕྱིར་དམིགས་པ་གཞན་ལ་མི་འཇུག་པ་བཞིན་དུ། འདིར་ཡང་ལས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་འདོད་ན་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྒོ་གཅིག་པའི་ལས་ནི་དེ་ཉིད་དུ་མཐར་ཐུག་པའི་ཕྱིར་སྒོ་གཞན་ལ་མི་སྐྱེ་ལ། གལ་ཏེ་ལས་སྤྱི་ཙམ་ཞིག་འདོད་ན་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་པ་གཅིག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དཔེ་འདི་མི་འཐད་དོ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། མི་མཚུངས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་དཔེར་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དུ་ན་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པར་གྱུར་པའི་སེམས་འདི་ནི་ཡུལ་དྲུག་ཆར་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དམིགས་པ་ལ་མ་ངེས་པ་ཡིན་པས། དམིགས་པ་བཞིན་དུ་སྒོ་ཡང་མ་ངེས་སོ་ཞེས་དམིགས་པ་མཚུངས་པའི་དཔེའི་ཚུལ་གྱིས་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་ལས་རྣམས་སྒོ་གཞན་ལ་འཇུག་པ་ཡོད་ཀྱང་། ཕལ་ཆེར་འཇུག་པ་དང་དེ་མང་དུ་འཇུག་པའི་སྒོ་ནས་སྒོའི་ལས་རྣམས་ཕན་ཚུན་རྣམ་པར་གཞག་པ་གསུང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་སྤྱི་ཙམ་གྱིས་ལས་གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་ནས། དེ་ངག་གི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་ལ་འཇུག་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ལས་ནི་མ་ངེས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྒོ་གཅིག་པའི་ལས་ནི་སྒོ་གཞན་ལ་མི་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་པ་གཅིག་པའི་སེམས་ནི་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་ཅན་ཉིད་དུ་བཟུང་བས། “དམིགས་པ་ཉིད་ངེས་པ་”ཞེས་གསུངས་པས་སེམས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ཉིད་བཟུང་གི་སེམས་སྤྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །“གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་འམ། །པེ་། ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་འམ། གང་དང་གང་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་དམིགས་པ་ཡང་མ་ངེས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ལ་གང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་དམིགས་པ་གཅིག་པའི་སེམས་དེ་ནི་དེ་མེད་པར་མི་འཇུག་ལ། ལས་ནི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་ངག་གི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་ལ་མི་འཇུག་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། གཞུང་དུ་དམིགས་པ་ཉིད་བཟུང་གི་སྒོ་ནི་མ་བཟུང་ངོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་ “དམིགས་པ་ཉིད་ངེས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྟོན་ཏོ། །ངག་གི་སྒོ་ལ་སྐྱེ་བཞིན་པ་ཡང་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། කාමාවචරකුසලං འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བ། කායකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། කම්මද්වාරානන්තිආදිනා [Pg.78] පකාසෙතබ්බස්ස සරූපං පකාසනුපායඤ්ච දස්සෙති. නියතරූපරූපවසෙනාති ධම්මසඞ්ගහෙ නිද්දිට්ඨනියතරූපරූපවසෙන. අඤ්ඤථා කම්මසමුට්ඨානිකකායෙ හදයවත්ථුපි ගහෙතබ්බං සියා. එකසන්තතිපරියාපන්නො උපාදින්නකකායො ඉධ ගහිතොති චක්ඛායතනාදීති වුත්තෙසු එකො භාවො හදයවත්ථු ච ගහිතන්ති න සක්කා වත්තුං ‘‘චක්ඛායතනාදීනි ජීවිතපරියන්තානී’’ති සන්නිවෙසස්ස විභාවිතත්තා. “ལས་ཀྱི་སྒོ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་དང་བསྟན་པའི་ཐབས་སྟོན་ཏོ། །“ངེས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆོས་བསྡུས་པ་ལས་གསུངས་པའི་ངེས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་གིས་སོ། །གཞན་དུ་ན་ལས་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པའི་ལུས་ལ་སྙིང་གི་གཞི་ཡང་གཟུང་བར་འགྱུར་རོ། །རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གཏོགས་པའི་ཟིན་པའི་ལུས་འདིར་བཟུང་བའི་ཕྱིར། མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ཞེས་གསུངས་པ་རྣམས་ལས་དངོས་པོ་གཅིག་དང་སྙིང་གི་གཞི་བཟུང་ངོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། “མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་སྲོག་གི་མཐར་ཐུག་པ་རྣམས་”ཞེས་བཀོད་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། විප්ඵන්දමානවණ්ණග්ගහණානන්තරං විඤ්ඤත්තිග්ගහණස්ස ඉච්ඡිතත්තා චලනාකාරාව වායොධාතු විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතාති කදාචි ආසඞ්කෙය්‍යාති තන්නිවත්තනත්ථං ‘‘පඨමජවනසමුට්ඨිතා’’ති ආහ. දෙසන්තරුප්පත්තිහෙතුභාවෙන චාලෙතුන්ති එතෙන දෙසන්තරුප්පත්ති චලනං, තංනිමිත්තෙ ච කත්තුභාවො උපචරිතොති දස්සෙති, අඤ්ඤථා ඛණිකතා අබ්‍යාපාරතා ච ධම්මානං න සම්භවෙය්‍යාති. තදභිමුඛභාවවිකාරවතීති තංදිසමභිමුඛො තදභිමුඛො, තස්ස භාවො තදභිමුඛභාවො, සො එව විකාරො, තංසමඞ්ගිනී වායොධාතු තදභිමුඛභාවවිකාරවතී. ඉදානි තදභිමුඛභාවවිකා රස්ස විඤ්ඤත්තිභාවං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අධිප්පායසහභාවී’’තිආදි. එවඤ්ච කත්වාතිආදිනා ඉමිස්සා අත්ථවණ්ණනාය ලද්ධගුණං දස්සෙති. තත්ථ ආවජ්ජනස්සාති මනොද්වාරාවජ්ජනස්ස. යතො බාත්තිංසාතිආදිනා තස්ස විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකතා න සක්කා පටිසෙධෙතුන්ති දස්සෙති. གཡོ་བའི་ཁ་དོག་བཟུང་བའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་རིག་བྱེད་འཛིན་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར། གཡོ་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་རླུང་གི་ཁམས་ཉིད་རིག་བྱེད་ཀྱི་འགྱུར་བ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནམ་སྙམ་དུ་ནམ་ཞིག་དོགས་པ་སྐྱེ་སྲིད་པས། དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ “གཡོ་བ་དང་པོ་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡུལ་གཞན་དུ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུའི་དངོས་པོས་གཡོ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་ཡུལ་གཞན་དུ་སྐྱེ་བ་ནི་གཡོ་བ་ཡིན་ལ། དེའི་རྒྱུ་ལ་བྱེད་པོའི་དངོས་པོ་ཉེ་བར་བཏགས་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏེ། གཞན་དུ་ན་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་དང་བྱ་བ་མེད་པ་ཉིད་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་དངོས་པོའི་འགྱུར་བ་དང་ལྡན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕྱོགས་དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ནི་དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་དངོས་པོའོ། །དེ་ཉིད་འགྱུར་བ་ཡིན་ལ། དེ་དང་ལྡན་པའི་རླུང་གི་ཁམས་ནི་དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་དངོས་པོའི་འགྱུར་བ་དང་ལྡན་པའོ། །དེང་ནི་དེ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་དངོས་པོའི་འགྱུར་བ་དེ་རིག་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ “བསམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“འདི་ལྟར་བྱས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དོན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་འདིའི་ཐོབ་པའི་ཡོན་ཏན་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་ “ཡིད་ལ་བྱེད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །“གང་གི་ཕྱིར་སུམ་ཅུ་རྩ་གཉིས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དེའི་རིག་བྱེད་ཀུན་ཏུ་སློང་བའི་ཉིད་དགག་པར་མི་ནུས་པར་སྟོན་ཏོ། ། පච්චයො භවිතුං සමත්ථොති එතෙන යථාවුත්තවායොධාතුයා ථම්භනචලනසඞ්ඛාතකිච්චනිප්ඵාදනෙ තස්ස ආකාරවිසෙසස්ස සහකාරීකාරණභාවමාහ. අනිදස්සනසප්පටිඝතාදයො විය මහාභූතානං අවත්ථාවිසෙසමත්තං සො ආකාරවිසෙසොති පරමත්ථතො න කිඤ්චි හොතීති ‘‘පරමත්ථතො අභාවං දස්සෙතී’’ති ආහ. පරමත්ථතො චිත්තසමුට්ඨානභාවො පටිසෙධිතො. කම්මසමුට්ඨානාදිභාවස්ස පන සම්භවොයෙව නත්ථීති යථාවුත්තවිකාරස්ස පරමත්ථතො සබ්භාවෙ නකුතොචිසමුට්ඨිතත්තා අප්පච්චයත්තං ආපන්නං. න හි රූපං අප්පච්චයං අත්ථි, අප්පච්චයත්තෙ ච සති නිච්චභාවො ආපජ්ජති, න ච නිබ්බානවජ්ජො අත්ථො සභාවධම්මො [Pg.79] නිච්චො අත්ථි. චිත්තසමුට්ඨානභාවො වියාති විඤ්ඤත්තියා චිත්තසමුට්ඨානඋපාදාරූපභාවො උපචාරසිද්ධොති දස්සෙති. “རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ནུས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱི་བརྟན་པ་དང་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་བྱ་བ་གྲུབ་པ་ལ། རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་དེའི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཉིད་གསུངས་སོ། །བསྟན་དུ་མེད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཙམ་ནི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་དེ་ཡིན་པས། དོན་དམ་པར་ཅིའང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ “དོན་དམ་པར་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་དམ་པར་སེམས་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པའི་དངོས་པོ་ནི་བཀག་གོ། །ལས་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་སྲིད་པ་ཉིད་མེད་པས། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྱུར་བ་དེ་དོན་དམ་པར་ཡོད་ན་ནི་གང་ལས་ཀྱང་མ་ལངས་པའི་ཕྱིར་རྐྱེན་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །གཟུགས་རྐྱེན་མེད་པ་ནི་མེད་ལ། རྐྱེན་མེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ན་རྟག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མ་གཏོགས་པའི་དོན་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྟག་པ་ནི་མེད་དོ། །“སེམས་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པའི་དངོས་པོ་བཞིན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིག་བྱེད་ཀྱི་སེམས་ལས་ཀུན་ཏུ་ལངས་པའི་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་གྲུབ་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། ། විඤ්ඤත්තියා කරණභූතාය. යං කරණන්ති යං චිත්තකිරියං චිත්තබ්‍යාපාරං. විඤ්ඤත්තියා විඤ්ඤාතත්තන්ති ඉදමෙස කාරෙතීති යදෙතං අධිප්පායවිභාවනං, එතං විඤ්ඤත්තිවිකාරරහිතෙසු රුක්ඛචලනාදීසු න දිට්ඨං, හත්ථචලනාදීසු පන දිට්ඨං, තස්මා විප්ඵන්දමානවණ්ණවිනිමුත්තො කොචි විකාරො අත්ථි කායිකකරණසඞ්ඛාතස්ස අධිප්පායස්ස ඤාපකොති විඤ්ඤායති. ඤාපකො ච හෙතු ඤාපෙතබ්බමත්ථං සයං ඤාතොයෙව ඤාපෙති, න සබ්භාවමත්තෙනාති වණ්ණග්ගහණානන්තරං විකාරග්ගහණම්පි විඤ්ඤායති. තථා හි විසයභාවමාපන්නො එව සද්දො අත්ථං පකාසෙති, නෙතරො. තෙනෙවාහ ‘‘න හි විඤ්ඤත්තී’’තිආදි. යදි පන චිත්තජරූපානං චලනාකාරො විඤ්ඤත්ති, චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස විප්ඵන්දමානවණ්ණාරම්මණත්තා තෙනපි සා ගහිතා සියාති ආසඞ්කාය නිවත්තනත්ථං ආහ ‘‘චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්සා’’තිආදි. “རིག་བྱེད་བྱེད་པར་གྱུར་པ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། བྱེད་པ་གང་ཞེ་ན། སེམས་ཀྱི་བྱ་བ་དང་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་གང་ཡིན་པའོ། །“རིག་བྱེད་ཀྱིས་རིག་པར་བྱས་པ་ཉིད་”ཅེས་བྱ་བ་ནི། འདིས་འདི་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡིན་པའི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་འདི་ནི། རིག་བྱེད་ཀྱི་འགྱུར་བ་དང་བྲལ་བའི་ཤིང་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་མ་མཐོང་ལ། ལག་པ་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་མཐོང་བའི་ཕྱིར། དེས་ན་གཡོ་བའི་ཁ་དོག་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་འགྱུར་བ་འགའ་ཞིག་ལུས་ཀྱི་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པ་གོ་བར་བྱེད་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་ཤེས་སོ། །གོ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ནི་གོ་བར་བྱ་བའི་དོན་ཉིད་རང་ཉིད་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གོ་བར་བྱེད་ཀྱི་ཡོད་པ་ཙམ་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་པས། ཁ་དོག་བཟུང་བའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་འགྱུར་བ་འཛིན་པ་ཡང་ཤེས་སོ། །འདི་ལྟར་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་སྒྲས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་ཀྱི་གཞན་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ “རིག་བྱེད་ནི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་གཡོ་བའི་རྣམ་པ་ནི་རིག་བྱེད་ཡིན་ན། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་གཡོ་བའི་ཁ་དོག་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར་དེས་ཀྱང་དེ་བཟུང་བར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་དོགས་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ “མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තාලපණ්ණාදිරූපානීතිආදිනාපි විඤ්ඤත්තියා විඤ්ඤාතබ්බතං මනොවිඤ්ඤාණෙනෙව ච විඤ්ඤාතබ්බතං දස්සෙති. සඤ්ජානාති එතෙනාති සඤ්ඤාණං, තස්ස උදකාදිනො සඤ්ඤාණං තංසඤ්ඤාණං, තස්ස ආකාරො තංසඤ්ඤාණාකාරො, උදකාදිසහචාරිප්පකාරො ච සො තංසඤ්ඤාණාකාරො චාති උදකා…පෙ… කාරො, තං ගහෙත්වා ජානිත්වා. තදාකාරස්සාති උදකාදිඤාපනාකාරස්ස. යදි යථාවුත්තවිකාරග්ගහණංයෙව කාරණං අධිප්පායග්ගහණස්ස, අථ කස්මා අග්ගහිතසඞ්කෙතස්ස අධිප්පායග්ගහණං න හොතීති? න කෙවලං විකාරග්ගහණමෙව අධිප්පායග්ගහණස්ස කාරණං, කිඤ්චරහීති ආහ ‘‘එතස්ස පනා’’තිආදි. “ཏཱ་ལའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“འདིས་ཀུན་ཏུ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་མཚན་མའོ། །” ཆུ་ལ་སོགས་པ་དེའི་མཚན་མ་ནི་དེའི་མཚན་མའོ། །དེའི་རྣམ་པ་ནི་དེའི་མཚན་མའི་རྣམ་པའོ། །ཆུ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་རྣམ་པ་དེ་དང་དེའི་མཚན་མའི་རྣམ་པ་དེ་ཡང་ཡིན་པས་ཆུ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པའོ། །དེ་བཟུང་ནས་ཤེས་ནས་སོ། །“དེའི་རྣམ་པའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཆུ་ལ་སོགས་པ་གོ་བར་བྱེད་པའི་རྣམ་པའོ། །གལ་ཏེ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྱུར་བ་འཛིན་པ་ཉིད་བསམ་པ་འཛིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་བརྡ་མ་བཟུང་བ་ལ་བསམ་པ་འཛིན་པ་མི་འགྱུར་ཞེ་ན། འགྱུར་བ་འཛིན་པ་ཙམ་ཉིད་བསམ་པ་འཛིན་པའི་རྒྱུ་མ་ཡིན་ཏེ། འོ་ན་ཅི་ཞེ་ན། “འདི་ལ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། අථ පනාතිආදිනා විඤ්ඤත්තියා අනුමානෙන ගහෙතබ්බතං දස්සෙති. සාධිප්පාය…පෙ… නන්තරන්ති අධිප්පායසහිතවිකාරෙන සහජාතවණ්ණායතනග්ගහණසඞ්ඛාතස්ස චක්ඛුද්වාරිකවිඤ්ඤාණසන්තානස්ස අනන්තරං. අධිප්පායග්ගහණස්සාති අධිප්පායවවත්ථාපකස්ස තතියවාරෙ ජවනස්ස. අධිප්පායසහභූ විකාරාභාවෙ අභාවතොති එතෙන යථාවුත්තවිකාරං අධිප්පායග්ගහණෙන අනුමිනොති. එවං සතීතිආදිනා යථානුමිතමත්ථං නිගමනවසෙන දස්සෙති. තත්ථ උදකාදිග්ගහණෙනෙවාති තාලපණ්ණාදීනං වණ්ණග්ගහණානන්තරෙන පුරිමසිද්ධසම්බන්ධානුග්ගහිතෙන උදකාදීනං තත්ථ අත්ථිභාවවිජානනෙනෙව. යථා තාලපණ්ණාදීනං උදකාදිසහචාරිප්පකාරතං [Pg.80] සඤ්ඤාණාකාරො විඤ්ඤාතොයෙව හොති නානන්තරියකත්තා, එවං විප්ඵන්දමානවණ්ණග්ගහණානන්තරෙන පුරිමසිද්ධසම්බන්ධානුග්ගහිතෙන ගන්තුකාමතාදිඅධිප්පායවිජානනෙනෙව විඤ්ඤත්ති විඤ්ඤාතා හොති තදභාවෙ අභාවතොති උපමායොජනා. “ཡང་ན་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རིག་བྱེད་རྗེས་སུ་དཔག་པས་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །“བསམ་པ་དང་བཅས་པ་…པེ་… མཇུག་ཐོགས་སུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་པ་དང་བཅས་པའི་འགྱུར་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་འཛིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་མིག་གི་སྒོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུའོ། །“བསམ་པ་འཛིན་པའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་པ་རྣམ་པར་འཇོག་པར་བྱེད་པའི་ཐེངས་གསུམ་པའི་གོ་བའི་སེམས་ཀྱིའོ། །“བསམ་པ་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བའི་འགྱུར་བ་མེད་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགྱུར་བ་དེ་བསམ་པ་འཛིན་པས་རྗེས་སུ་དཔག་གོ། །“དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཇི་ལྟར་རྗེས་སུ་དཔགས་པའི་དོན་མཇུག་བསྡུ་བའི་སྒོ་ནས་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་ “ཆུ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཏཱ་ལའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་བཟུང་བའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྔོན་གྲུབ་པའི་འབྲེལ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆུ་ལ་སོགས་པ་དེ་ལ་ཡོད་པ་ཉིད་རིག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །ཇི་ལྟར་ཏཱ་ལའི་ལོ་མ་ལ་སོགས་པའི་ཆུ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་ཀྱི་མཚན་མའི་རྣམ་པ་ནི་ཤེས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུ་བྱེད་པ་པོ་ནི་མ་ཡིན་པ་བཞིན་དུ། གཡོ་བའི་ཁ་དོག་བཟུང་བའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྔོན་གྲུབ་པའི་འབྲེལ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་འགྲོ་བར་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་བསམ་པ་རིག་པ་ཉིད་ཀྱིས་རིག་བྱེད་ནི་རིག་པར་འགྱུར་ལ། དེ་མེད་ན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་དཔེ་སྦྱོར་བའོ། ། සභාවභූතන්ති අන්වත්ථභූතං. ද්විධාති විඤ්ඤාපනතො විඤ්ඤෙය්‍යතො ච. කායවිඤ්ඤත්තියා තථාපවත්තමානාය චෙතනාසඞ්ඛාතස්ස කම්මස්ස කායකම්මභාවො නිප්ඵජ්ජති තාය උපලක්ඛිතබ්බත්තා, න පන චතුවීසතියා පච්චයෙසු කෙනචි පච්චයභාවතොති දස්සෙන්තො ‘‘තස්මිං ද්වාරෙ සිද්ධා’’තිආදිමාහ. තෙන වචීද්වාරුප්පන්නාපි පාණාතිපාතාදයො සඞ්ගහිතාති තෙසං සඞ්ගහිතභාවං දස්සෙති. අථ වා කායද්වාරුප්පන්නාය කායකම්මභූතාය චෙතනාය වසෙන ‘‘තෙන ද්වාරෙන විඤ්ඤාතබ්බභාවතො’’ති වුත්තං, තස්සායෙව ද්වාරන්තරුප්පන්නාය වසෙන ‘‘තෙන ද්වාරෙන නාමලාභතො’’ති. මනොද්වාරාවජ්ජනස්සපි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවො නිච්ඡිතොති ‘‘එකාදසන්නං කිරියචිත්තාන’’න්ති ආහ. “རང་བཞིན་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་དང་མཐུན་པར་གྱུར་པའོ། །“རྣམ་པ་གཉིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིག་པར་བྱེད་པ་དང་རིག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་སོ། །ལུས་ཀྱི་རིག་བྱེད་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ལ་སེམས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལས་ཀྱི་ལུས་ཀྱི་ལས་ཉིད་འགྲུབ་སྟེ། དེས་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །རྐྱེན་ཉི་ཤུ་རྩ་བཞི་པོ་རྣམས་ལས་རྐྱེན་གང་ཡང་རུང་བའི་དངོས་པོ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ “སྒོ་དེ་ལ་གྲུབ་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེས་ངག་གི་སྒོ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཡང་བསྡུས་སོ་”ཞེས་དེ་དག་བསྡུས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ། །ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལས་སྐྱེས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་སུ་གྱུར་པའི་སེམས་པའི་དབང་གིས་ “སྒོ་དེས་རིག་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་ལ། དེ་ཉིད་སྒོ་གཞན་ལས་སྐྱེས་པའི་དབང་གིས་ “སྒོ་དེས་མིང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡང་རིག་བྱེད་ཀུན་ཏུ་སློང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ངེས་པའི་ཕྱིར་ “བྱ་བའི་སེམས་བཅུ་གཅིག་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ද්වාරන්තරචාරිනොති ද්වාරන්තරභාවෙන පවත්තනකා. ද්වාරසම්භෙදාති ද්වාරානං සඞ්කරණතො. ද්වාරානඤ්හි ද්වාරන්තරභාවප්පත්තියා සති කායද්වාරස්ස වචීද්වාරාදිභාවො, වචීද්වාරස්ස ච කායද්වාරාදිභාවො ආපජ්ජතීති තංතංද්වාරුප්පන්නකම්මානම්පි සඞ්කරො සියා. තෙනාහ ‘‘කම්මසම්භෙදොපී’’ති. එවං සති කායකම්මං…පෙ… වවත්ථානං න සියා. යදි කම්මානි කම්මන්තරචාරීනි හොන්ති, කායකම්මාදිකස්ස වචීකම්මාදිකභාවාපත්තිතො ‘‘කම්මසම්භෙදා ද්වාරසම්භෙදොපී’’ති කායකම්මං කායකම්මද්වාරන්ති අඤ්ඤමඤ්ඤවවත්ථානං න සියාති ඉමමත්ථමාහ ‘‘කම්මානම්පි කම්මන්තරචරණෙ එසෙව නයො’’ති. කම්මන්තරචරණං කම්මන්තරූපලක්ඛණතා. තෙනෙවාහ ‘‘ද්වාරභාවෙනා’’ති. ද්වාරන්තරචරණං ද්වාරන්තරුප්පත්ති. ද්වාරෙති අත්තනො ද්වාරෙ. අඤ්ඤස්මින්ති ද්වාරන්තරෙ. කම්මානීති තංතංද්වාරිකකම්මානි. අඤ්ඤානීති අඤ්ඤද්වාරිකකම්මානි. ද්වාරෙ ද්වාරානි න චරන්තීති ද්වාරන්තරභාවෙන නප්පවත්තන්ති, ද්වාරන්තරං වා න සඞ්කමන්ති. කිඤ්චාපි විඤ්ඤත්තියා චතුවීසතියා පච්චයෙසු යෙන කෙනචි පච්චයෙන චෙතනාය පච්චයභාවො නත්ථි, තථා පන විඤ්ඤත්තියා පවත්තමානාය එව පාණාතිපාතාදි හොති, නාඤ්ඤථාති සියා විඤ්ඤත්තියා හෙතුභාවො චෙතනායාති වුත්තං ‘‘ද්වාරෙහි කාරණභූතෙහී’’ති. කායකම්මං වචීකම්මන්ති කම්මවවත්ථානස්සෙව වා [Pg.81] කාරණභාවං සන්ධාය ‘‘ද්වාරෙහි කාරණභූතෙහී’’ති වුත්තං. යදිපි ‘‘ද්වාරෙහි කම්මානී’’ති වුත්තං, ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං වවත්ථිතා’’ති පන වුත්තත්තා කම්මෙහිපි ද්වාරානි වවත්ථිතානීති අයමත්ථොපි සිද්ධොයෙවාති දස්සෙතුං ‘‘න කෙවල’’න්තිආදි වුත්තං. අද්වාරචාරීහීති ද්වාරානං සයං වවත්ථිතභාවමාහ, න පන අවවත්ථානං, වවත්ථානමෙවාති අධිප්පායො. ඉදානි තං වවත්ථානං විභාවෙති කම්මානපෙක්ඛාතිආදිනා. තත්ථ සමයනියමිතෙන චිත්තෙන සමයො විය ද්වාරනියමිතෙහි කම්මෙහි ද්වාරානි නියමිතානීති අයං සඞ්ඛෙපත්ථො. “སྒོ་གཞན་དུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་ནི”་ཞེས་པ་ནི་སྒོ་གཞན་གྱི་དངོས་པོའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་རྣམས་སོ།། “སྒོ་འཆོལ་བ་ལས་ནི”་ཞེས་པ་ནི་སྒོ་རྣམས་འདྲེས་པ་ལས་སོ།། སྒོ་རྣམས་སྒོ་གཞན་གྱི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་ཡོད་ན། ལུས་ཀྱི་སྒོ་ནི་ངག་གི་སྒོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་ཞིང་། ངག་གི་སྒོ་ཡང་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བར་ཐལ་བས། སྒོ་དེ་དང་དེ་དག་ལས་སྐྱེས་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱང་འཆོལ་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་“ལས་འཆོལ་བ་ཡང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་ཡིན་ན། ལུས་ཀྱི་ལས་...པེ་... རྣམ་པར་གཞག་པ་མི་འགྱུར་རོ།། གལ་ཏེ་ལས་རྣམས་ལས་གཞན་དུ་རྒྱུ་བ་ཡིན་ན། ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ངག་གི་ལས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ལས་འཆོལ་བ་ལས་སྒོ་འཆོལ་བ་ཡང་”ཞེས་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོ་ཞེས་ཕན་ཚུན་རྣམ་པར་གཞག་པ་མི་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ལས་རྣམས་ཀྱང་ལས་གཞན་དུ་རྒྱུ་བ་ལ་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ལས་གཞན་དུ་རྒྱུ་བ་ནི་ལས་གཞན་གྱིས་མཚོན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྒོའི་དངོས་པོས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། སྒོ་གཞན་དུ་རྒྱུ་བ་ནི་སྒོ་གཞན་དུ་སྐྱེ་བའོ།། “སྒོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྒོ་ལའོ།། “གཞན་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་གཞན་ལའོ།། “ལས་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་དེ་དང་དེར་གཏོགས་པའི་ལས་རྣམས་སོ།། “གཞན་དག་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་གཞན་དུ་གཏོགས་པའི་ལས་རྣམས་སོ།། “སྒོ་ལ་སྒོ་རྣམས་མི་རྒྱུ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་གཞན་གྱི་དངོས་པོར་མི་འཇུག་པའམ། ཡང་ན་སྒོ་གཞན་དུ་མི་འཕོ་བའོ།། རིག་བྱེད་ཀྱིས་རྐྱེན་ཉེར་བཞིའི་ནང་ནས་རྐྱེན་གང་ཡང་རུང་བས་སེམས་པ་ལ་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་མེད་ཀྱང་། དེ་ལྟར་རིག་བྱེད་འཇུག་པ་ཉིད་ལས་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་འགྱུར་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་པས་ན། རིག་བྱེད་ནི་སེམས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་“རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྒོ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་ངག་གི་ལས་ཞེས་ལས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ལ་དགོངས་ནས། “རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྒོ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གལ་ཏེ་“སྒོ་རྣམས་ཀྱིས་ལས་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་ཀྱང་། “ཕན་ཚུན་རྣམ་པར་གཞག་པ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ལས་རྣམས་ཀྱང་སྒོ་རྣམས་རྣམ་པར་གཞག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཡང་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མ་ཟད་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “སྒོ་མིན་པར་རྒྱུ་བ་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་རྣམས་རང་ཉིད་རྣམ་པར་གཞག་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཀྱི། རྣམ་པར་མ་གཞག་པ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། རྣམ་པར་གཞག་པ་ཉིད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། ད་ནི་རྣམ་པར་གཞག་པ་དེ་ཉིད་“ལས་ལ་མ་ལྟོས་པར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། དེ་ལ་དུས་ཀྱིས་ངེས་པར་བྱས་པའི་སེམས་ཀྱིས་དུས་བཞིན་དུ། སྒོས་ངེས་པར་བྱས་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱིས་སྒོ་རྣམས་ངེས་པར་བྱས་སོ་ཞེས་པ་ནི་བསྡུས་པའི་དོན་ཏོ།། එවංසභාවත්තාති ද්වාරභූතෙහි කායාදීහි උපලක්ඛණීයසභාවත්තා. ආණත්ති…පෙ… මානස්සාති කායවචීකම්මානං වචීකායවිඤ්ඤත්තීහි පකාසෙතබ්බතං ආහ. කායාදීහීති කායවචීවිඤ්ඤත්තීහි. තස්මාති යස්මා ද්වාරන්තරෙ චරන්තානිපි කම්මානි සකෙන ද්වාරෙන උපලක්ඛිතානෙව චරන්ති, තස්මා. නාපි කම්මං ද්වාරස්සාති යස්මිං ද්වාරන්තරෙ කම්මං චරති, තස්ස ද්වාරස්ස අනත්තනියස්ස. තංතංද්වාරමෙවාති සකද්වාරමෙව. කම්මස්සාති සකසකකම්මස්ස. යදි කම්මෙහි ද්වාරානි වවත්ථිතානි, ‘‘කම්මස්ස අනිබද්ධත්තා’’ති ඉදං කථං නීයතීති ආහ ‘‘පුබ්බෙ පනා’’තිආදි. “དེ་ལྟར་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། སྒོར་གྱུར་པའི་ལུས་ལ་སོགས་པས་མཚོན་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། “བཀའ་ལུང་...པེ་... ཡིད་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། ལུས་དང་ངག་གི་ལས་རྣམས་ངག་དང་ལུས་ཀྱི་རིག་བྱེད་དག་གིས་གསལ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། “ལུས་ལ་སོགས་པས་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་རིག་བྱེད་དག་གིས་སོ།། “དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སྒོ་གཞན་དུ་རྒྱུ་བའི་ལས་རྣམས་ཀྱང་རང་གི་སྒོས་མཚོན་པ་ཉིད་དུ་རྒྱུ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “ལས་ཀྱང་སྒོའི་མ་ཡིན་”ཞེས་པ་ནི། སྒོ་གཞན་གང་དུ་ལས་རྒྱུ་བ། བདག་གིར་མ་གྱུར་པའི་སྒོ་དེའི་མ་ཡིན་ནོ།། “སྒོ་དེ་དང་དེ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་རང་གི་སྒོ་ཉིད་དོ།། “ལས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་རང་རང་གི་ལས་ཀྱིའོ།། གལ་ཏེ་ལས་རྣམས་ཀྱིས་སྒོ་རྣམས་རྣམ་པར་གཞག་ན། “ལས་ལ་མ་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་འདི་ཇི་ལྟར་འདྲེན་ཞེ་ན། “སྔོན་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། සාති විඤ්ඤත්ති. තස්සාති කම්මස්ස. කෙනචි පකාරෙනාති චතුවීසතියා පච්චයප්පකාරෙසු කෙනචි පකාරෙන. තංසහජාතාති එතෙන කායවිඤ්ඤත්තියා සබ්භාවෙයෙව කායකම්මස්ස සබ්භාවො, නාඤ්ඤථාති පරියායෙන විඤ්ඤත්තියා කම්මස්ස කාරණභාවං විභාවෙති. තෙනෙවාහ ‘‘උප්පත්තිට්ඨානභාවෙන වුත්තා’’ති. යථාවුත්තනියමෙනාතිආදිනා කම්මස්ස උප්පත්තිට්ඨානභාවෙ බ්‍යභිචාරාභාවමාහ. තත්ථ යථාවුත්තනියමෙනාති අට්ඨකථායං වුත්තප්පකාරෙන වවත්ථානයුත්තිසඞ්ඛාතෙන නියමෙන. ද්වාරචරණෙති අඤ්ඤද්වාරචරණෙ. “དེ་ནི་”ཞེས་པ་ནི་རིག་བྱེད་དོ།། “དེའི་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱིའོ།། “རྣམ་པ་གང་ཡང་རུང་བས་”ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པ་ཉེར་བཞིའི་ནང་ནས་རྣམ་པ་གང་ཡང་རུང་བས་སོ།། “དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་”ཞེས་པ་འདིས། ལུས་ཀྱི་རིག་བྱེད་ཡོད་པ་ཉིད་ལ་ལུས་ཀྱི་ལས་ཡོད་པ་ཉིད་དེ། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་རིག་བྱེད་ལས་ཀྱི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་“སྐྱེ་བའི་གནས་ཀྱི་དངོས་པོས་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ངེས་པས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ལས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་གནས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལ་འཁྲུལ་བ་མེད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་“ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ངེས་པས་”ཞེས་པ་ནི། འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པར་གཞག་པའི་རིགས་པ་སྟེ་ངེས་པས་སོ།། “སྒོ་ལ་རྒྱུ་བ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་གཞན་ལ་རྒྱུ་བ་ལའོ།། කායකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། වචීකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා ངག་གི་ལས་ཀྱི་སྒོའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། චතූහි අඞ්ගෙහීති එත්ථ ‘‘සුභාසිතංයෙව භාසති, නො දුබ්භාසිතං. ධම්මංයෙව, පියංයෙව, සච්චංයෙව භාසති, නො අලික’’න්ති (සං. නි. 1.213; සු. නි. සුභාසිතසුත්ත) යානි අඞ්ගානි සුත්තෙ [Pg.82] වුත්තානි, තෙසං චෙතනාසභාවං දස්සෙතුං ‘‘සුභාසිතභාසනා’’තිආදි වුත්තං. තථාපවත්තාති සුභාසිතභාසනාදිභාවෙන පවත්තා. සහ සම්භූතත්තාති සහෙව උප්පන්නත්තා. න හි වචීවිඤ්ඤත්ති සද්දරහිතා අත්ථි. තථා හි ‘‘යා තාය වාචාය විඤ්ඤත්තී’’ති වුත්තං. ‘‘වාචාගිරා බ්‍යපථො’’තිආදිනා (ධ. ස. 636) නාතිසුඛුමංයෙව සද්දවාචං වත්වා ‘‘යා තාය වාචාය විඤ්ඤත්තී’’ති, තාය සද්ධිං යොජෙත්වා වචීවිඤ්ඤත්තියා වුත්තත්තා රූපායතනං විය වත්ථුපරිත්තතාදිනා සද්දායතනම්පි අනින්ද්‍රියගොචරො අත්ථීති ච අධිප්පායෙන ‘‘යා තාය…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති ආහ. “ཡན་ལག་བཞི་པོ་དག་གིས་”ཞེས་པ་འདི་ལ། “ལེགས་པར་སྨྲས་པ་ཉིད་སྨྲ་བར་བྱེད་ཀྱི། ཉེས་པར་སྨྲས་པ་ནི་མ་ཡིན། ཆོས་ཉིད་དང་། སྙན་པ་ཉིད་དང་། བདེན་པ་ཉིད་སྨྲ་བར་བྱེད་ཀྱི། རྫུན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་མདོ་ལས་གསུངས་པའི་ཡན་ལག་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་གི་སེམས་པའི་རང་བཞིན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལེགས་པར་སྨྲས་པ་སྨྲ་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་”ཞེས་པ་ནི། ལེགས་པར་སྨྲས་པ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་ཞུགས་པའོ།། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ།། ངག་གི་རིག་བྱེད་ནི་སྒྲ་དང་བྲལ་བ་མེད་དོ།། འདི་ལྟར་“ངག་དེས་རིག་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། “ངག་གི་ཚིག་དང་བརྗོད་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བ་མ་ཡིན་པའི་སྒྲའི་ཚིག་ཉིད་བཤད་ནས། “ངག་དེས་རིག་པར་བྱེད་པ་གང་ཡིན་པ་”ཞེས་དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྦྱར་ནས་ངག་གི་རིག་བྱེད་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་བཞིན་དུ་དངོས་པོ་ཆུང་བ་ལ་སོགས་པས་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱང་དབང་པོའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཡོད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “གང་དེས་...པེ་... རིག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ඉදානි අවිසෙසෙන චිත්තසමුට්ඨානසද්දස්ස සොතවිඤ්ඤාණාරම්මණතා පාළියං වුත්තාති විතක්කවිප්ඵාරසද්දො න සොතවිඤ්ඤෙය්‍යොති මහාඅට්ඨකථාවාදස්ස පාළියා විරොධං දස්සෙතුං ‘‘චිත්තසමුට්ඨාන’’න්තිආදි වුත්තං. එවං සඞ්ගහකාරස්ස අධිප්පායෙ ඨත්වා මහාඅට්ඨකථාවාදස්ස පටිසෙධෙතබ්බතං දස්සෙත්වා ඉදානි අත්තනො අධිප්පායෙ ඨත්වා තං පරිහරිතුං ‘‘මහාඅට්ඨකථායං පනා’’තිආදිමාහ. සඞ්ඝට්ටනාකාරෙන පවත්තානං භූතානං සද්දස්ස නිස්සයභාවතො සඞ්ඝට්ටනෙන සහෙව සද්දො උප්පජ්ජති. තප්පච්චයභාවොති උපාදින්නකඝට්ටනස්ස පච්චයභාවො. චිත්තජපථවීධාතුයා උපාදින්නකඝට්ටනෙ පච්චයො භවිතුං සමත්ථො චිත්තසමුට්ඨානමහාභූතානං එකො ආකාරවිසෙසො අත්ථි. තදාකාරත්තා හි තෙසං පථවීධාතු උපාදින්නකං ඝට්ටෙතීති ඉමමත්ථං වුත්තානුසාරෙන වෙදිතබ්බත්තා ‘‘වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බො’’ති වත්වා තමෙව වුත්තනයං ‘‘තබ්බිකාරාන’’න්තිආදිනා විභාවෙති. තත්ථ අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස පච්චයභාවො තප්පච්චයභාවො වුත්තොති අත්ථො. අඤ්ඤම්පි සබ්බං විධානන්ති ‘‘න චිත්තසමුට්ඨානාති එතෙන පරමත්ථතො අභාවං දස්සෙතී’’තිආදිනා අත්තනා වුත්තවිධානං. අට්ඨකථායං පන වුත්තවිධානං ‘‘හෙට්ඨා වුත්තනයෙනෙව වෙදිතබ්බ’’න්ති අට්ඨකථායං වුත්තමෙවාති. ད་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་སྒྲ་རྣ་བའི་རྣམ་ཤེས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་ལུང་ལས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། རྟོག་པའི་རྣམ་པར་འཕྲོ་བའི་སྒྲ་ནི་རྣ་བས་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་འགྲེལ་ཆེན་སྨྲ་བ་པོའི་ལུགས་ལུང་དང་འགལ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་བསྡུ་བ་བྱེད་པོའི་བསམ་པ་ལ་གནས་ནས་འགྲེལ་ཆེན་སྨྲ་བའི་ལུགས་དགག་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བསྟན་ནས། ད་ནི་རང་གི་བསམ་པ་ལ་གནས་ནས་དེ་སྤང་བའི་ཕྱིར། “འགྲེལ་ཆེན་ལས་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། བརྡེག་པའི་རྣམ་པས་ཞུགས་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་སྒྲའི་རྟེན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། བརྡེག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྒྲ་སྐྱེའོ།། “དེའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི། ཟིན་པའི་བརྡེག་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའོ།། སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་ས་ཁམས་ཀྱིས་ཟིན་པའི་བརྡེག་པ་ལ་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ནུས་པའི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་གཅིག་ཡོད་དོ།། རྣམ་པ་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ས་ཁམས་ཀྱིས་ཟིན་པ་ལ་བརྡེག་གོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ནི་བཤད་པའི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། བཤད་པའི་ཚུལ་དེ་ཉིད་“དེའི་འགྱུར་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ།། དེ་ལ་ཕན་ཚུན་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་དེའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཞེས་བཤད་པའི་དོན་ཏོ།། “གཞན་ཡང་ཆོ་ག་ཐམས་ཅད་”ཅེས་པ་ནི། “སེམས་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདིས་དོན་དམ་པར་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རང་གིས་བཤད་པའི་ཆོ་གའོ།། འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་ཆོ་ག་ནི། “འོག་ཏུ་བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ཉིད་ལས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ།། අත්තනො අත්තනො පච්චයුප්පන්නස්ස දෙසන්තරෙ පාරම්පරියෙන උප්පාදනං දෙසන්තරුප්පාදනපරම්පරතා. ලද්ධාසෙවනෙනාති ලද්ධපුබ්බාභිසඞ්ඛාරෙන. චිත්තෙනෙවාති පඨමචිත්තෙනෙව. ‘‘සත්ත ජවනානි සත්ත අක්ඛරානි නිබ්බත්තෙන්තීති වාදං පටික්ඛිපිත්වා එකජවනවාරපරියාපන්නානි චිත්තානි එකමක්ඛරං නිබ්බත්තෙන්තී’’ති වදන්ති. කිඤ්චාපි පඨමචිත්තෙනපි ඝට්ටනා නිප්ඵජ්ජති, එකස්සෙව පන බහුසො පවත්තනෙන [Pg.83] අත්ථි කොචි විසෙසොති පුරිමජවනසමුට්ඨිතාහි ඝට්ටනාහි පටිලද්ධාසෙවනෙන සත්තමජවනෙන සමුට්ඨිතා ඝට්ටනා පරිබ්‍යත්තමක්ඛරං නිබ්බත්තෙතීති උපත්ථම්භනං නත්ථීති න සක්කා වත්තුං. ලද්ධාභිසඞ්ඛාරෙන පන පඨමචිත්තෙනපි ඝට්ටනා බලවතී හොතීති අට්ඨකථායං ‘‘උපත්ථම්භනකිච්චං නත්ථී’’ති වුත්තං සියා, සබ්බමෙතං වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. རང་རང་གི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་ཡུལ་གཞན་དུ་བརྒྱུད་ནས་སྐྱེད་པ་ནི་ཡུལ་གཞན་དུ་སྐྱེད་པའི་བརྒྱུད་པའོ།། “གོམས་པ་ཐོབ་པ་ལས་”ཞེས་པ་ནི། སྔོན་གྱི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཐོབ་པ་ལས་སོ།། “སེམས་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་དང་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། “མྱུར་བའི་སེམས་བདུན་གྱིས་ཡི་གེ་བདུན་སྐྱེད་དོ་”ཞེས་པའི་སྨྲ་བ་བཀག་ནས། “མྱུར་བའི་སེམས་ཀྱི་ཐེངས་གཅིག་གི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱིས་ཡི་གེ་གཅིག་སྐྱེད་དོ་”ཞེས་སྨྲའོ།། ཅི་སྟེ་སེམས་དང་པོས་ཀྱང་བརྡེག་པ་འགྲུབ་པར་འགྱུར་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་གཅིག་ཉིད་ལན་མང་དུ་འཇུག་པས་ཁྱད་པར་འགའ་ཞིག་ཡོད་པས། སྔོན་གྱི་མྱུར་བའི་སེམས་ལས་ལངས་པའི་བརྡེག་པ་དག་གིས་གོམས་པ་ཐོབ་པ་ལས། མྱུར་བའི་སེམས་བདུན་པས་ལངས་པའི་བརྡེག་པས་ཡི་གེ་གསལ་པོ་སྐྱེད་དོ་ཞེས་པའི་རྒྱབ་རྟེན་མེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ།། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཐོབ་པས་ནི་སེམས་དང་པོས་ཀྱང་བརྡེག་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ལས་“རྒྱབ་རྟེན་གྱི་བྱ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་སྲིད་པས། འདི་ཐམས་ཅད་བརྟགས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ།། වචීකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ངག་གི་ལས་ཀྱི་སྒོའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། මනොකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། ‘‘සබ්බායපි කායවචීවිඤ්ඤත්තියා කායවචීද්වාරභාවො විය සබ්බස්සපි චිත්තස්ස මනොද්වාරභාවො සම්භවතී’’ති දස්සනත්ථං අට්ඨකථායං ‘‘අයං නාම මනො මනොද්වාරං න හොතීති න වත්තබ්බො’’ති වත්වා තංද්වාරවන්තධම්මදස්සනත්ථං ‘‘අයං නාම චෙතනා’’තිආදි වුත්තන්ති ආහ ‘‘යස්ස ද්වාරං මනො, තං දස්සනත්ථං වුත්ත’’න්ති. යථා පන තිවිධචතුබ්බිධකායවචීකම්මානං ද්වාරභාවතො කායකම්මද්වාරවචීකම්මද්වාරානි වුත්තානි, එවං මනොකම්මන්ති වුත්තඅභිජ්ඣාදීනං ද්වාරභාවතො වට්ටහෙතුභූතලොකියකුසලාකුසලසම්පයුත්තමනො එව මනොකම්මද්වාරන්ති සන්නිට්ඨානං කතන්ති දට්ඨබ්බං. චෙතනාය අත්තනො කිච්චං ආරද්ධාය සම්පයුත්තාපි තං තං සකිච්චං ආරභන්තීති සා නෙ සකිච්චෙ පවත්තෙති නාම, තථා පවත්තෙන්තී ච සම්පයුත්තෙ එකස්මිං ආරම්මණෙ අවිප්පකිණ්ණෙ කරොති බ්‍යාපාරෙති චාති වුච්චති, තථා සම්පයුත්තානං යථාවුත්තං අවිප්පකිණ්ණකරණං සම්පිණ්ඩනං ආයූහනං බ්‍යාපාරාපාදනං බ්‍යාපාරණං චෙතයනන්ති ආයූහනචෙතයනානං නානත්තං දස්සෙන්තො ‘‘ඵස්සාදිධම්මෙහී’’තිආදිමාහ. තථාකරණන්ති යථා ඵස්සාදයො සකසකකිච්චෙ පසුතා භවන්ති, තථා කරණං. තෙනෙව යථාවුත්තෙන අවිප්පකිණ්ණබ්‍යාපාරණාකාරෙන සම්පයුත්තානං කරණං පවත්තනන්ති දට්ඨබ්බං. කම්මක්ඛයකරත්තාති කම්මක්ඛයකරමනස්ස කම්මද්වාරභාවො න යුජ්ජතීති අධිප්පායො. යතො ‘‘කම්මපථකථා ලොකියා එවා’’ති වදන්ති. “ལུས་དང་ངག་གི་རིག་བྱེད་ཐམས་ཅད་ལུས་དང་ངག་གི་སྒོའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་བཞིན་དུ། སེམས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་སྲིད་དོ་”ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། འགྲེལ་བཤད་ལས་“ཡིད་འདི་ཞེས་བྱ་བ་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། སྒོ་དེ་དང་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་པ་འདི་ཞེས་བྱ་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་“གང་གི་སྒོ་ཡིད་ཡིན་པ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཇི་ལྟར་ལུས་དང་ངག་གི་ལས་རྣམ་པ་གསུམ་དང་བཞི་པོ་དག་གི་སྒོའི་དངོས་པོ་ལས་ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོ་དང་ངག་གི་ལས་ཀྱི་སྒོ་ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན་དུ། འདི་ལྟར་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཞེས་གསུངས་པའི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་སྒོའི་དངོས་པོ་ལས། འཁོར་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཡིད་ཉིད་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཐག་བཅད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ།། སེམས་པས་རང་གི་བྱ་བ་བརྩམས་པ་ན། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱང་རང་རང་གི་བྱ་བ་རྩོམ་པའི་ཕྱིར། དེས་དེ་དག་རང་གི་བྱ་བ་ལ་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་ཞིང་། དེ་ལྟར་འཇུག་པར་བྱེད་པ་ན། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མ་འཐོར་བར་བྱེད་ཅིང་གཡོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། དེ་ལྟར་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ཇི་སྐད་བཤད་པ་བཞིན་དུ་མ་འཐོར་བར་བྱེད་པ་དང་། སྡུད་པ་དང་། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་། གཡོ་བར་བྱེད་པ་དང་། སེམས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་སེམས་པ་དག་གི་ཐ་དད་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “དེ་ལྟར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་བརྩོན་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར་བྱེད་པའོ།། དེའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མ་འཐོར་བར་གཡོ་བའི་རྣམ་པས་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་བྱེད་པ་ནི་འཇུག་པ་ཉིད་དུ་ལྟ་བར་བྱའོ།། “ལས་ཟད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ལས་ཟད་པར་བྱེད་པའི་ཡིད་ལ་ལས་ཀྱི་སྒོའི་དངོས་པོ་མི་རིགས་སོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ།། གང་གི་ཕྱིར་“ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་གཏམ་ནི་འཇིག་རྟེན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་སྨྲའོ།། මනොකම්මද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། කම්මකථාවණ්ණනා ལས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། සමානකාලාපි [Pg.84] කාරණඵලකිරියා පුබ්බාපරකාලා විය වත්තුං යුත්තායෙව. සෙය්‍යථාපි පටිච්චසමුප්පාදෙ ‘‘චක්ඛුඤ්ච පටිච්ච රූපෙ ච උප්පජ්ජති චක්ඛුවිඤ්ඤාණ’’න්ති දස්සෙතුං ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. චොපනකිරියන්ති විඤ්ඤත්තිද්වයං ආහ. තස්සා හි චිත්තසමුට්ඨානකායසද්දවාචාහි කායවචීවිඤ්ඤත්තීහි එව වා පුරිමපුරිමාහි පවත්තෙතබ්බත්තා ‘‘කායවාචාහි චොපනකිරියං කරොතී’’ති වුත්තං තබ්බිකාරානං භූතානං තථාපවත්තනතො. අථ වා කායවාචාහීති කායවචීවිඤ්ඤත්තීහි. චොපනකිරියන්ති රූපකායස්ස ථම්භනචලනකිරියං උපාදින්නකඝට්ටනකිරියඤ්ච. එසා හි කිරියා ‘‘රූපකායං ථම්භෙතුං චාලෙතුං පච්චයො භවිතුං සමත්ථො’’ති, ‘‘උපාදින්නකඝට්ටනස්ස පච්චයභූතො’’ති ච වුත්තත්තා කායවචීවිඤ්ඤත්තීහි නිප්ඵජ්ජතීති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘චොපනකිරියානිස්සයභූතා කායවාචා’’ති, ‘‘කායාදීහි කරණභූතෙහි චොපනාභිජ්ඣාදිකිරියං කරොන්ති වාසිආදීහි විය ඡෙදනාදි’’න්ති ච ඉදම්පි වචනං සමත්ථිතං භවති. න කෙවලං ධරමානතාව සබ්භාවො, අථ ඛො මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නතාපීති දස්සෙන්තො ‘‘අනිරොධිතෙවා’’ති ආහ. අසමුච්ඡින්නතා ච කායාදීනං තදුපනිස්සයකිලෙසාසමුච්ඡෙදෙනෙවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘කායාදීහි කරණභූතෙහි චොපනාභිජ්ඣාදිකිරියං කරොන්තී’’ති එතෙන චොපනාභිජ්ඣාදිකිරියානිබ්බත්තිද්වාරෙන චෙතනානිබ්බත්තියෙව වුත්තාති ඉමිනා අධිප්පායෙන ‘‘එවඤ්ච…පෙ… යුජ්ජන්තී’’ති ආහ. එවඤ්ච කත්වා කායෙ සති වාචාය සතීතිආදිවචනං අනුලොමිතං හොති. යාය චෙතනායාති කරණනිද්දෙසො පන කායාදීනං චොපනාභිජ්ඣාදිකිරියාය ච චෙතනාහෙතුකත්තදස්සනත්ථං වුත්තොති. དུས་མཉམ་པ་ཡིན་ཡང་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུའི་བྱ་བ་ནི་སྔ་ཕྱིའི་དུས་ལྟར་བརྗོད་པར་རིགས་པ་ཉིད་དོ། །དཔེར་ན་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ལས། “མིག་དང་གཟུགས་ལ་བརྟེན་ནས་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེའོ་”ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཡང་ནའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“གཡོ་བའི་བྱ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིག་བྱེད་གཉིས་ལ་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་དང་སྒྲའི་ངག་གམ། ཡང་ན་ལུས་ངག་གི་རིག་བྱེད་སྔ་མ་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་འཇུག་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལུས་དང་ངག་གིས་གཡོ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དེའི་འགྱུར་བ་ཅན་གྱི་འབྱུང་བ་རྣམས་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་“ལུས་དང་ངག་གིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལུས་ངག་གི་རིག་བྱེད་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །“གཡོ་བའི་བྱ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་གཟེངས་སྟོད་པ་དང་གཡོ་བའི་བྱ་བ་དང་། ཟིན་པའི་འབྱུང་བ་བརྡེག་པའི་བྱ་བ་ཉིད་དོ། །བྱ་བ་འདི་ནི་“གཟུགས་ཀྱི་ལུས་གཟེངས་སྟོད་པ་དང་གཡོ་བར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ནུས་སོ་”ཞེས་དང་། “ཟིན་པའི་འབྱུང་བ་བརྡེག་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ལུས་ངག་གི་རིག་བྱེད་རྣམས་ལས་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས། “ལུས་དང་ངག་ནི་གཡོ་བའི་བྱ་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ་”ཞེས་དང་། “ལུས་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཡོ་བ་དང་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་དེ། སྟ་རེ་ལ་སོགས་པས་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ཡང་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །གནས་པ་ཙམ་ཉིད་ཡོད་པ་མ་ཟད། འོན་ཀྱང་ལམ་གྱིས་མ་བཅད་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “མ་འགགས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལུས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མ་བཅད་པ་ཉིད་ནི་དེའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་ཉོན་མོངས་པ་མ་བཅད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ལུས་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་པོར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱིས་གཡོ་བ་དང་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས། གཡོ་བ་དང་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་སྒོ་ནས་སེམས་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ཉིད་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “དེ་ལྟར་ན་... རིགས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ན། ལུས་ཡོད་ན་ངག་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ནི་མཐུན་པར་འགྱུར་རོ། །“སེམས་པ་གང་གིས་”ཞེས་བྱ་བའི་བྱེད་པའི་ཚིག་ནི་ལུས་ལ་སོགས་པའི་གཡོ་བ་དང་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ནི་སེམས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། ། සභාවතො උපකාරකතො මග්ගෙ සති සබ්භාවතො ච බොජ්ඣඞ්ගා මග්ගෙ අන්තොගධාති ආහ ‘‘න ච න සක්කා’’තිආදි. རང་བཞིན་གྱི་སྒོ་ནས་དང་། ཕན་འདོགས་པའི་སྒོ་ནས་ལམ་ཡོད་ན་ཡོད་པའི་ཕྱིར། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལམ་གྱི་ནང་དུ་འདུ་བར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “མི་ནུས་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། කම්මපථං අප්පත්තානම්පි තංතංද්වාරෙ සංසන්දනන්ති යථා කම්මපථං පත්තානං, එවං කම්මපථං අප්පත්තානම්පි සතිපි ද්වාරන්තරුප්පත්තියං යථාසකං ද්වාරෙහෙව නාමග්ගහණන්ති වදන්ති, එවං සති අට්ඨකථාය විරොධො. දුතියත්ථස්ස ච අභාවො සියා, තස්මා තංතංද්වාරෙ සංසන්දනන්ති යස්මිං යස්මිං ද්වාරෙ කම්මපථං අප්පත්තා අකුසලචෙතනාදයො පවත්තා, තාසං තෙන තෙනෙව ද්වාරෙන නාමග්ගහණං. තං පන තංතංද්වාරපක්ඛිකභාවකරණතො තත්ථ අවරොධනන්ති [Pg.85] වුත්තං. යථා හි කම්මපථං පත්තා කායකම්මාදිසඞ්ඛාතා චෙතනා ද්වාරන්තරෙ උප්පන්නාපි කායකම්මාදිනාමමෙව ලභන්ති, න එවං කම්මපථං අප්පත්තා. තා පන යත්ථ යත්ථ ද්වාරෙ උප්පජ්ජන්ති, තෙන තෙනෙව ද්වාරෙන කායදුච්චරිතං වචීදුච්චරිතන්තිආදිනාමං ලභන්ති. එවං නාමග්ගහණමෙව හි තෙසං තංතංද්වාරපක්ඛිකකරණං වුත්තං. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං ‘‘කිඤ්චාපි වචීද්වාරෙ චොපනප්පත්තං කම්මපථං, අප්පත්තතාය පන කායකම්මං න හොති, කෙවලං වචීදුච්චරිතං නාම හොතී’’ති වුත්තං. “ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྒོ་དེ་དང་དེར་བསྡུ་བའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཇི་ལྟར་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གཏོགས་པ་རྣམས་བཞིན། དེ་ལྟར་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་སྒོ་གཞན་དུ་སྐྱེ་བ་ཡོད་ཀྱང་། རང་རང་གི་སྒོ་རྣམས་ཉིད་ཀྱིས་མིང་འཛིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྨྲ་ན། དེ་ལྟར་ན་འགྲེལ་བཤད་དང་འགལ་བར་འགྱུར་རོ། །དོན་གཉིས་པ་ཡང་མེད་པར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“སྒོ་དེ་དང་དེར་བསྡུ་བའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྒོ་གང་དང་གང་དུ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པ་ཞུགས་པ་ན། དེ་དག་ལ་སྒོ་དེ་དང་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མིང་འཛིན་པའོ། །དེ་ནི་སྒོ་དེ་དང་དེའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེར་འདུ་བར་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གཏོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བའི་སེམས་པ་ནི་སྒོ་གཞན་དུ་སྐྱེས་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཉིད་ཐོབ་པ་ལྟར། ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པ་རྣམས་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་དག་ནི་སྒོ་གང་དང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་ན། སྒོ་དེ་དང་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་དང་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཐོབ་བོ། །དེ་ལྟར་མིང་འཛིན་པ་ཉིད་ནི་དེ་དག་སྒོ་དེ་དང་དེའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པར་བྱེད་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ངག་གི་སྒོར་གཡོ་བ་ཐོབ་པའི་ལས་ཀྱི་ལམ་ཡིན་ཡང་། མ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་ལུས་ཀྱི་ལས་སུ་མི་འགྱུར་ཏེ། ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་ཙམ་ཞེས་བྱ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། සතිපි පාණාතිපාතාදිචෙතනාය වචීද්වාරාදීසු පවත්තියං යථාවුත්තයෙභුය්‍යතබ්බහුලවුත්තියා කායකම්මාදිභාවවවත්ථාපනං කායාදිකස්ස තංතංද්වාරභාවවවත්ථාපනඤ්ච කම්මද්වාරාභෙදනං. තඤ්හි කම්මද්වාරානං අසංකිණ්ණභාවෙන පතිට්ඨාපනං. යං සන්ධාය ‘‘ආණත්තිසමුට්ඨිතෙසූ’’ති අට්ඨකථායං වක්ඛති. කෙචි පන ‘‘එකෙකස්මිං ද්වාරෙ අනෙකෙසං කම්මානං පවත්තිදස්සනම්පි ද්වාරසංසන්දන’’න්ති වදන්ති. යථා පවත්තො බ්‍යාපාදො කම්මපථො හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘ඉමෙ සත්තා හඤ්ඤන්තූ’’ති පවත්ති බ්‍යාපාදස්ස දස්සිතා. කායද්වාරිකචෙතනාය සහකාරීකාරණභාවතො කායකම්මවොහාරලාභා, අභිජ්ඣාදීනං පරසන්තකස්ස අත්තනො පරිණාමනවසෙන ‘‘ඉමෙ සත්තා හඤ්ඤන්තූ’’තිආදිනා ච අප්පවත්තත්තා මනොකම්මවොහාරවිරහා, අචෙතනාසභාවතො වා පාණාතිපාතාදිවසෙන අබ්බොහාරිකා, පාණාතිපාතාදිභාවෙන න වත්තබ්බාති අත්ථො. එත්ථාති අබ්බොහාරිකභාවෙ. སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་པ་ནི་ངག་གི་སྒོ་ལ་སོགས་པར་འཇུག་པ་ཡོད་ཀྱང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཕལ་ཆེ་བ་དང་མང་དུ་འཇུག་པའི་སྒོ་ནས་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་རྣམ་པར་གཞག་པ་དང་། ལུས་ལ་སོགས་པ་ནི་སྒོ་དེ་དང་དེའི་དངོས་པོར་རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒོ་མ་འདྲེས་པའོ། །དེ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒོ་རྣམས་མ་འདྲེས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །གང་ལ་དགོངས་ནས་འགྲེལ་བཤད་ལས། “བཀའ་སྩལ་པ་ལས་བྱུང་བ་རྣམས་ལའོ་”ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“སྒོ་རེ་རེ་ལ་ལས་དུ་མ་འཇུག་པར་སྟོན་པ་ཡང་སྒོ་བསྡུ་བའོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་སྡང་གནོད་སེམས་ཞུགས་པ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་འགྱུར་བ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ཅན་འདི་དག་གསོད་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་གནོད་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་བསྟན་ཏོ། །ལུས་ཀྱི་སྒོའི་སེམས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལུས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཐོབ་ལ། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་ནི་གཞན་གྱི་ནོར་རང་ལ་བསྒྱུར་བའི་དབང་གིས་དང་། “སེམས་ཅན་འདི་དག་གསོད་པར་གྱུར་ཅིག་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་ཐ་སྙད་དང་བྲལ་ལོ། །ཡང་ན་སེམས་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཐ་སྙད་མེད་པ་སྟེ། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“འདི་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐ་སྙད་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལའོ། ། දසවිධා ඉද්ධි…පෙ… තබ්බා විත්ථාරෙනාති අධිප්පායො. རྫུ་འཕྲུལ་རྣམ་པ་བཅུ་... རྒྱས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་པའོ། ། තෙනාධිප්පෙතන්ති ‘‘අකුසලං වචීකම්මං මනොද්වාරෙ සමුට්ඨාතී’’ති වදන්තෙන අධිප්පෙතං. ‘‘න උපොසථක්ඛන්ධකෙ වුත්ත’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු තෙන උපොසථක්ඛන්ධකතො සුත්තං ආහටන්ති? කිඤ්චාපි ආහටං, තත්ථ අවුත්තොයෙව පන සො තෙන වුත්තොති ගහිතොති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ අවුත්තමෙවා’’තිආදිමාහ. “དེས་དགོངས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། “མི་དགེ་བའི་ངག་གི་ལས་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་ངོ་”ཞེས་སྨྲ་བས་དགོངས་པའོ། །“གསོ་སྦྱོང་གི་ཚན་པ་ལས་མ་གསུངས་སོ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། དེས་གསོ་སྦྱོང་གི་ཚན་པ་ལས་མདོ་དྲངས་པ་མ་ཡིན་ནམ། ཅི་སྟེ་དྲངས་ཀྱང་། དེར་མ་གསུངས་པ་ཉིད་དེས་གསུངས་སོ་ཞེས་བཟུང་བར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེར་མ་གསུངས་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ‘‘සුගතිදුග්ගතීසු උපපජ්ජනං සුකතදුක්කටකම්මතො න හොති, ඛන්ධසිවාදීහි පන හොතීති ගහෙත්වා ‘නත්ථි දින්න’න්තිආදිනා පරාමසන්තස්ස වසෙන ‘මිච්ඡාදිට්ඨි…පෙ… පරිභණ්ඩාදීනි කරොතී’ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති. අභිජ්ඣාදිපධානත්තාති එතෙන විජ්ජමානෙසුපි බ්‍යාපාදාදීසු යදා කායවචීද්වාරෙසු චෙතනා [Pg.86] බලවතී හොති, න තථා ඉතරෙ, තදා පධානභාවතො චෙතනා කායකම්මං වචීකම්මන්ති ච වොහාරං ලභති. සො ඛො පනස්සා පධානභාවො පාණාතිපාතාදිසිද්ධියා විඤ්ඤායති. යදා පන තෙසුයෙව ද්වාරෙසු අභිජ්ඣාදයො බලවන්තො හොන්ති, න තථා චෙතනා, තදා තත්ථ විජ්ජමානාපි චෙතනා අපධානභාවතො කායකම්මං වචීකම්මන්ති ච වොහාරං න ලභති. අභිජ්ඣාදයො පන පධානභාවතො සතිපි කායඞ්ගවාචඞ්ගචොපනෙ සකෙන වවත්ථානෙන මනොකම්මන්ත්වෙව වුච්චන්තීති දස්සෙති. යෙ පන ‘‘තීසුපි ද්වාරෙසු කම්මපථභාවෙන අප්පත්තියා ද්වාරත්තයෙපි කම්මපථප්පත්තමනොකම්මෙන සහ පවත්තියා ච චෙතනා එත්ථ කම්මන්ති න වුච්චතී’’ති වදන්ති, තෙහි අභිජ්ඣාදීනං පධානසභාවංයෙව සන්ධාය වුත්තං සියා. අථ වා චෙතනාය නිප්පරියායකම්මභාවතො පරියායකම්මෙ අනවරොධෙතබ්බත්තා ‘‘අබ්බොහාරිකා’’ති වුත්තං. අත්තනො සභාවෙනෙව පන සා එත්ථාපි කම්මන්ති වුච්චති. යථාහ ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමී’’තිආදි (කථා. 539). අට්ඨකථායඤ්ච ‘‘තස්මිං ද්වාරෙ සිද්ධා චෙතනා’’තිආදිනා චෙතනායෙව පධානං කත්වා වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘සභාවෙනෙව සා මනොකම්ම’’න්තිආදි. අථ වා කම්මපථප්පත්තඅභිජ්ඣාදීහි කායවචීද්වාරෙ සහජාතා චෙතනා කායවචීකම්මවසෙන අබ්බොහාරිකා චෙතනාසඞ්ඛාතමනොකම්මත්තාති. යදි අභිජ්ඣාදයො පධානා, න චෙතනා, එවං සති අභිජ්ඣාදයො චෙත්ථ කම්මං, න චෙතනා, අභිජ්ඣාදිපක්ඛිකා වා සා සියාති අනුයොගං මනසි කත්වා ආහ ‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ’’තිආදි. ‘‘චෙතනාපි…පෙ… මනොද්වාරෙ එව සමුට්ඨහන්තී’’ති ඉදං මනොද්වාරෙ චෙතනාය අභිජ්ඣාදීහි මනොකම්මභාවෙ නිබ්බිසෙසභාවදස්සනන්ති කත්වා ‘‘චෙතනා…පෙ… අධිප්පායො’’ති ආහ. චෙතනා චෙතනාකම්මං, අභිජ්ඣාදයො චෙතනාසම්පයුත්තකම්මන්ති එත්තකමෙව හි එත්ථ විසෙසොති. එත්ථ ච චෙතනාය කායවචීකම්මභාවො සියාති ආසඞ්කාය අභාවතො මනොද්වාරෙ අකුසලකායවචීකම්මානං අනුප්පත්තිතො ච අබ්බොහාරිකාති න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. “བདེ་འགྲོ་དང་ལོག་འགྲོར་སྐྱེ་བ་ནི་ལེགས་པར་བྱས་པ་དང་ཉེས་པར་བྱས་པའི་ལས་ལས་མ་ཡིན་པར། ཕུང་པོ་དང་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པ་ལས་འབྱུང་ངོ་ཞེས་བཟུང་ནས། ‘བྱིན་པ་མེད་དོ་’ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་དབང་གིས། ‘ལོག་པར་ལྟ་བ་... སྐུར་པ་ལ་སོགས་པ་བྱེད་དོ་’ཞེས་གསུངས་སོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །“བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས། གནོད་སེམས་ལ་སོགས་པ་ཡོད་ཀྱང་། གང་གི་ཚེ་ལུས་ངག་གི་སྒོ་རྣམས་སུ་སེམས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིང་གཞན་དག་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ། གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེམས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་ངག་གི་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་བོ། །དེའི་གཙོ་བོ་ཉིད་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་གྲུབ་པས་ཤེས་པར་བྱའོ། །གང་གི་ཚེ་སྒོ་དེ་དག་ཉིད་དུ་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པར་གྱུར་ཅིང་སེམས་པ་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་པ་དེའི་ཚེ། དེར་ཡོད་པའི་སེམས་པ་ཡང་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལུས་ཀྱི་ལས་དང་ངག་གི་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་མི་ཐོབ་བོ། །བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་ནི་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་ངག་གི་ཡན་ལག་གཡོ་བ་ཡོད་ཀྱང་། རང་གི་རྣམ་པར་གཞག་པས་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཉིད་དུ་བརྗོད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །གང་དག་“སྒོ་གསུམ་ཆར་དུ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་མ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་དང་། སྒོ་གསུམ་ཆར་དུ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གཏོགས་པའི་ཡིད་ཀྱི་ལས་དང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཡང་། སེམས་པ་ནི་འདིར་ལས་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ་”ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་དག་གིས། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་གཙོ་བོའི་རང་བཞིན་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་སེམས་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་ལས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ལས་སུ་མ་བསྡུ་བས་“ཐ་སྙད་མེད་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རང་གི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ནི་དེ་འདིར་ཡང་ལས་ཞེས་བརྗོད་དོ། །ཇི་སྐད་དུ། “དགེ་སློང་དག ངས་ནི་སེམས་པ་ལས་སུ་སྨྲའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་བཞིན་ནོ། །འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་“སྒོ་དེར་གྲུབ་པའི་སེམས་པའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སེམས་པ་ཉིད་གཙོ་བོར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ལས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གཏོགས་པའི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་པ་ནི་ལུས་ངག་གི་སྒོར་ལུས་ངག་གི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཐ་སྙད་མེད་པ་སྟེ། སེམས་པར་བགྲང་བའི་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་གཙོ་བོ་ཡིན་ལ་སེམས་པ་མ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་ནི་འདིར་ལས་ཡིན་གྱི་སེམས་པ་མ་ཡིན་ནམ། ཡང་ན་དེ་ནི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེས་བྱ་བའི་རྩོད་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “དགེ་སློང་དག རྣམ་པ་གསུམ་པོ་འདི་དག་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“སེམས་པ་ཡང་... ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ཉིད་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། ཡིད་ཀྱི་སྒོར་སེམས་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་དངོས་པོར་བྱེ་བྲག་མེད་པར་སྟོན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱས་ནས། “སེམས་པ་... བསམ་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སེམས་པ་ནི་སེམས་པའི་ལས་དང་། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་ནི་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལས་ཏེ། འདིར་བྱེ་བྲག་འདི་ཙམ་ཉིད་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ཡང་སེམས་པ་ནི་ལུས་ངག་གི་ལས་སུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་དོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྒོར་མི་དགེ་བའི་ལུས་ངག་གི་ལས་རྣམས་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ཡང་། ཐ་སྙད་མེད་པ་ཞེས་མ་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། ། විරතිවිසිට්ඨාති විරතිතො චෙතනාය පධානභාවමාහ. තත්ථ ‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා’’තිආදිනා (කථා. 539) ආගමම්හි ‘‘පාණාතිපාතාදිපටිපක්ඛභූතා’’ති යුත්තිං දස්සෙති. යස්මා ච පට්ඨානෙ චෙතනාව ‘‘කම්මපච්චයො’’ති [Pg.87] වුත්තා, න විරති, අභිජ්ඣාදයො වා, තස්මා නිප්පරියායෙන කම්මං ‘‘චෙතනා’’ති අනභිජ්ඣාදයො ‘‘චෙතනාපක්ඛිකා වා’’ති වුත්තාති වෙදිතබ්බං. අසඞ්කරතො කම්මද්වාරානි වවත්ථපෙන්තො ‘‘රක්ඛතී’’ති, විපරියායෙන ‘‘භින්දතී’’ති වුත්තොති රක්ඛණභින්දනානි අනාසෙත්වා නාසෙත්වා ච කථනන්ති වුත්තානීති. “སྤོང་བ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྤོང་བ་ལས་སེམས་པའི་གཙོ་བོ་ཉིད་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“དགེ་སློང་དག ལུས་ཀྱི་སེམས་པ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ་མོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལུང་ལས། “སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའོ་”ཞེས་རིགས་པ་སྟོན་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཡང་གཞན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་གཞི་ལས། སེམས་པ་ཉིད་“ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་ཀྱི། སྤོང་བ་དང་བརྣབ་སེམས་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ལས་ནི་“སེམས་པའོ་”ཞེས་དང་། བརྣབ་སེམས་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་“སེམས་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །མ་འདྲེས་པར་ལས་ཀྱི་སྒོ་རྣམས་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ན། “སྲུང་ངོ་”ཞེས་དང་། བཟློག་པའི་སྒོ་ནས་“འཇིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། སྲུང་བ་དང་འཇིག་པ་ནི་མ་བཅོམ་པ་དང་བཅོམ་ནས་བརྗོད་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། ། කම්මකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ལས་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། තතියො විකප්පො පඨමචතුත්ථවිඤ්ඤාණද්වාරෙසුයෙව ලබ්භති, න ඉතරත්ථ ‘‘සොතං ඝාන’’න්තිආදිනා අවුත්තත්තා, ඉතරථාපි වා අවිභත්තිකෙ නිද්දෙසෙ ලබ්භති. යතො සංවරවසෙන පාතිමොක්ඛසීලං පවත්තති, තං දුස්සීල්‍යන්ති ආහ ‘‘දුස්සීල්‍යං පාණාතිපාතාදිචෙතනා’’ති. ඉතරා සංවරවිනිමුත්තා අභිජ්ඣාදොමනස්සයුත්තා තප්පධානා වා අකුසලධම්මා සතිපටිපක්ඛා අකුසලා ධම්මා. ආරම්මණෙ චිත්තවොස්සග්ගවසෙන පවත්තො අකුසලචිත්තුප්පාදො පමාදො. වීරියපනොදනභාවතො ථිනමිද්ධං ‘‘කොසජ්ජ’’න්ති වුත්තං, ථිනමිද්ධප්පධානො වා චිත්තුප්පාදො. རྣམ་པར་རྟོག་པ་གསུམ་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྒོ་དང་པོ་དང་བཞི་པ་ཉིད་ལས་ཐོབ་ཀྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ཏེ། “རྣ་བ་དང་སྣ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་གཞན་དུ་ན་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བའི་བསྟན་པ་ལས་ཐོབ་བོ། །གང་ལས་སྡོམ་པའི་དབང་གིས་སོ་སོར་ཐར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཇུག་པ་དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་ནི་སྡོམ་པ་དང་བྲལ་ཞིང་བརྣབ་སེམས་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའམ། དེ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཏེ། དྲན་པའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །དམིགས་པ་ལ་སེམས་གཏོང་བའི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ནི་བག་མེད་པའོ། །བརྩོན་འགྲུས་བསལ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ནི་“ལེ་ལོའོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སེམས་སྐྱེ་བའོ། ། අසුද්ධතාති අකෙවලතා අඤ්ඤෙන සම්මිස්සතා. ද්වාරඤ්හි ද්වාරන්තරිකකම්මස්ස ද්වාරං හොන්තං තෙන මිස්සිතං විය හොති. තෙනෙවාහ ‘‘මුසාවාදාදිනොපි කායද්වාරෙ පවත්තිසබ්භාවා’’ති. කෙචි පන ‘‘අවිඤ්ඤෙය්‍යමානන්තරානං ද්වාරන්තරචිත්තානං අන්තරන්තරා අප්පවත්තිතො සුද්ධන්ති වුත්ත’’න්ති වදන්ති, තං අනෙකස්සපි ජවනවාරස්ස කායකම්මාදිභාවෙන පබන්ධනවසෙන පවත්ති අත්ථීති කත්වා වුත්තං. අවිරුද්ධං හොතීති අකුසලකායකම්මාදිභාවෙන අවධාරෙත්වා අසංවරං වත්වා පුන තස්සෙව වාචාඅසංවරද්වාරාදීසු උප්පත්තිවචනං කායද්වාරූපලක්ඛිතො අසංවරො ද්වාරන්තරෙ පවත්තොපි කායද්වාරිකො එවාති එවං සංවණ්ණනාය සති න විරුජ්ඣතීති අත්ථො. ඉදානි තං අවිරුජ්ඣනාකාරං ‘‘අසංවරො හී’’තිආදිනා විභාවෙති. සද්වාරෙති අත්තනො ද්වාරෙ. අසංවරො ද්වාරන්තරෙ උප්පජ්ජමානොපි සද්වාරවසෙන උප්පන්නොති වුච්චතීති එතෙන වාචාඅසංවරද්වාරෙ උප්පන්නොපි කායිකො අසංවරො චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන උප්පන්නොත්වෙව වුත්තොති දට්ඨබ්බං. එස නයො ඉතරත්ථාපි. කම්මං අඤ්ඤද්වාරෙති කම්මස්ස ද්වාරන්තරචරණං පාකටන්ති කත්වා වුත්තං. “མ་དག་པ་ཉིད་”ཅེས་པ་ནི་མ་འདྲེས་པ་མ་ཡིན་པ་གཞན་དང་འདྲེས་པ་ཉིད་དོ། །སྒོ་ནི་སྒོ་གཞན་གྱི་ལས་ཀྱི་སྒོ་རུ་གྱུར་པ་ན་དེས་འདྲེས་པ་ལྟ་བུར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་ཡང་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལ་འཇུག་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“རྣམ་པར་རིག་བྱེད་མ་ཡིན་པའི་བར་གྱི་སྒོ་གཞན་གྱི་སེམས་རྣམས་བར་དང་བར་དུ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་དག་པ་ཞེས་གསུངས་སོ་”ཞེས་སྨྲ་སྟེ། དེ་ནི་གཞན་ཡང་ཡིད་ཀྱི་འཇུག་པ་མང་པོ་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་རྒྱུན་ཆགས་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །“མི་འགལ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་མ་ངེས་པར་སྡོམ་པ་མེད་པ་གསུངས་ནས། ཡང་དེ་ཉིད་ངག་གི་སྡོམ་པ་མེད་པའི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་ལ་སྐྱེ་བར་གསུངས་པ་ནི། ལུས་ཀྱི་སྒོས་མཚོན་པའི་སྡོམ་པ་མེད་པ་ནི་སྒོ་གཞན་ལ་འཇུག་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འགྲེལ་པ་ཡོད་ན་མི་འགལ་བའི་དོན་ཏོ། །དེང་འདིར་མི་འགལ་བའི་རྣམ་པ་དེ་“སྡོམ་པ་མེད་པ་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་འབྱེད་དོ། །“རང་གི་སྒོ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྒོ་ལའོ། །སྡོམ་པ་མེད་པ་ནི་སྒོ་གཞན་ལ་སྐྱེ་བཞིན་དུ་ཡང་རང་གི་སྒོའི་དབང་གིས་སྐྱེས་སོ་ཞེས་བརྗོད་དེ། འདིས་ནི་ངག་གི་སྡོམ་པ་མེད་པའི་སྒོ་ལ་སྐྱེས་ཀྱང་ལུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་མེད་པ་ནི་གཡོ་བའི་ལུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་མེད་པའི་སྒོའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །“ལས་སྒོ་གཞན་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་སྒོ་གཞན་ལ་རྒྱུ་བ་གསལ་བར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། ། එවං [Pg.88] සතීති චොපනසඞ්ඛාතෙ කායඅසංවරද්වාරෙ අසංවරොති එත්තකෙ එව ගහිතෙ. කම්මපථභාවප්පත්තස්සෙව කම්මභාවො අට්ඨකථායං වුත්තොති ආහ ‘‘කම්මපථභාවප්පත්තතාය වචීමනොකම්ම’’න්ති. සෙසන්ති ද්වාරන්තරානුපලක්ඛිතං. තථා න වුච්චතීති කායකම්මන්ති න වුච්චතීති අත්ථො. තත්ථෙව වක්ඛාමාති කම්මපථසංසන්දනෙ වක්ඛාම. ‘‘සො හි කායද්වාරෙ චොපනප්පත්තො අකුසලං කායකම්මං හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. අට්ඨ. කම්මපථසංසන්දනකථා) ‘‘චොපනකායඅසංවරද්වාරවසෙන උප්පන්නො අකුසලං කායකම්මමෙව හොතී’’තිආදිනා ච වචීකම්මාදීනඤ්ච කම්මපථප්පත්තානං අසංවරභූතානං කායකම්මාදිභාවෙ ආපන්නෙ ‘‘චතුබ්බිධං වචීදුච්චරිතං අකුසලං වචීකම්මමෙව හොතී’’තිආදිනා අපවාදෙන නිවත්ති දට්ඨබ්බාති එවං වක්ඛමානතං සන්ධායාහ. අන්තොගධතා දට්ඨබ්බා පච්චයසන්නිස්සිතආජීවපාරිසුද්ධිසීලානං ඤාණවීරියෙහි සාධෙතබ්බත්තාති අධිප්පායො. “དེ་ལྟར་ཡོད་ན་”ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ལུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་མེད་པའི་སྒོ་ལ་སྡོམ་པ་མེད་པ་ཞེས་འདི་ཙམ་ཞིག་བཟུང་བ་ནའོ། །ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ལ་ལས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀུན་ལས་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་“ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ངག་དང་ཡིད་ཀྱི་ལས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ལྷག་མ་”ཞེས་པ་ནི་སྒོ་གཞན་གྱིས་མ་མཚོན་པའོ། །“དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་ལས་ཞེས་མི་བརྗོད་པའི་དོན་ཏོ། །“དེ་ཉིད་དུ་བཤད་པར་བྱའོ་”ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་བསྡུར་བ་ལ་བཤད་པར་བྱའོ། །“དེ་ནི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་ལ་གཡོ་བར་གྱུར་པ་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་སུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། “གཡོ་བའི་ལུས་ཀྱི་སྡོམ་པ་མེད་པའི་སྒོའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པ་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ངག་གི་ལས་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་སྡོམ་པ་མེད་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ན། “རྣམ་པ་བཞིའི་ངག་གི་ཉེས་སྤྱོད་ནི་མི་དགེ་བའི་ངག་གི་ལས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་བསལ་གྱིས་ལྡོག་པ་བལྟ་བར་བྱའོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འཆད་པར་འགྱུར་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“ནང་དུ་འདུ་བ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ་”རྐྱེན་ལ་བརྟེན་པའི་འཚོ་བ་རྣམ་པར་དག་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་ཤེས་རབ་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱིས་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། අකුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා མི་དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། සරසෙන අත්තනො සභාවෙන. යාය චෙතනාය පවත්තමානස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්ස පච්චයභූතෙසු මහාභූතෙසු උපක්කමකරණහෙතු තංමහාභූතපච්චයා උප්පජ්ජනකමහාභූතා නුප්පජ්ජිස්සන්ති, සා තාදිසපයොගසමුට්ඨාපිකා චෙතනා පාණාතිපාතො නාම. ලද්ධුපක්කමානි හි භූතානි න පුරිමභූතානි විය විසදානීති සමානජාතියානං භූතානං කාරණං න හොන්තීති. එකස්සපි පයොගස්ස සහසා නිප්ඵාදනවසෙන කිච්චසාධිකාය බහුක්ඛත්තුං පවත්තජවනෙහි ලද්ධාසෙවනාය ච සන්නිට්ඨාපකචෙතනාය වසෙන පයොගස්ස මහන්තභාවො. සතිපි කදාචි ඛුද්දකෙ චෙව මහන්තෙ ච පාණෙ පයොගස්ස සමභාවෙ මහන්තං හනන්තස්ස චෙතනා තිබ්බතරා උප්පජ්ජතීති වත්ථුස්ස මහන්තභාවොති තදුභයං චෙතනාය බලවභාවෙනෙව හොතීති ආහ ‘‘පයොග…පෙ… භාවතො’’ති. යථාවුත්තපච්චයවිපරියායෙපීති පයොගවත්ථුආදිපච්චයානං අමහත්තෙපි. තංතංපච්චයෙහීති ගුණවන්තතාදිපච්චයෙහි. එත්ථ ච හන්තබ්බස්ස ගුණවන්තතාය මහාසාවජ්ජතා වත්ථුමහන්තතාය විය දට්ඨබ්බා. කිලෙසානං උපක්කමානං ද්වින්නඤ්ච මුදුතාය තිබ්බතාය ච අප්පසාවජ්ජතා මහාසාවජ්ජතා ච යොජෙතබ්බා. පාණො පාණසඤ්ඤිතා වධකචිත්තඤ්ච පුබ්බභාගසම්භාරා, උපක්කමො [Pg.89] වධකචෙතනාසමුට්ඨාපිතො, පඤ්චසම්භාරවතී පාණාතිපාතචෙතනාති සා පඤ්චසම්භාරවිනිමුත්තා දට්ඨබ්බා. එස නයො අදින්නාදානාදීසුපි. “རང་གི་རོ་ཡིས་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །སེམས་པ་གང་གིས་འཇུག་བཞིན་པའི་སྲོག་གི་དབང་པོའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ལས། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་དེའི་རྐྱེན་ལས་སྐྱེ་བའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་ན། དེ་ལྟ་བུའི་སྦྱོར་བ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་སེམས་པ་དེ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ཞེས་བྱའོ། །གནོད་པ་ཐོབ་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་ནི་སྔོན་གྱི་འབྱུང་བ་རྣམས་ལྟར་གསལ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རིགས་མཐུན་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་རུ་མི་འགྱུར་རོ། །སྦྱོར་བ་གཅིག་པུ་ཡང་མྱུར་དུ་གྲུབ་པའི་དབང་གིས་བྱ་བ་སྒྲུབ་བྱེད་དུ་ལན་མང་དུ་འཇུག་པའི་གཡོ་བ་རྣམས་ཀྱིས་གོམས་པ་ཐོབ་པ་དང་། མཐར་ཐུག་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པའི་དབང་གིས་སྦྱོར་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། །རེས་འགའ་སྲོག་ཆགས་ཆུང་བ་དང་ཆེན་པོ་ལ་སྦྱོར་བ་མཉམ་པ་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། ཆེན་པོ་གསོད་པ་ལ་སེམས་པ་དྲག་པོ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་གཞི་ཆེ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་དེ་གཉིས་ཀ་སེམས་པ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་“སྦྱོར་བ་...བྱ་བ་ནས་...ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྐྱེན་ལས་བཟློག་པ་ལའང་”ཞེས་པ་ནི་སྦྱོར་བ་དང་གཞི་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཆེན་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཚེ་ནའང་། །“རྐྱེན་དེ་དང་དེ་དག་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །འདིར་ཡང་གསད་བྱ་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་ནི་གཞི་ཆེ་བ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པ་དང་སྦྱོར་བ་གཉིས་ཀྱི་འཇམ་པ་དང་དྲག་པའི་དབང་གིས་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆུང་བ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་ཉིད་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །སྲོག་ཆགས་དང་། སྲོག་ཆགས་སུ་འདུ་ཤེས་པ་དང་། གསོད་སེམས་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཚོགས་པ་རྣམས་སོ། །སྦྱོར་བ་ནི་གསོད་པའི་སེམས་པས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའོ། །ཚོགས་པ་ལྔ་དང་ལྡན་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པའི་སེམས་པ་སྟེ། དེ་ནི་ཚོགས་པ་ལྔ་ལས་མ་གཏོགས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། මන්තපරිජප්පනෙන පරස්ස සන්තකහරණං විජ්ජාමයො, විනා මන්තෙන පරසන්තකස්ස කායවචීපයොගෙහි ආකඩ්ඪනං තාදිසඉද්ධියොගෙන ඉද්ධිමයො පයොගොති අදින්නාදානස්සපි ඡ පයොගා සාහත්ථිකාදයො වෙදිතබ්බා. གསང་སྔགས་བཟླས་པས་གཞན་གྱི་ནོར་འཕྲོག་པ་ནི་རིག་པ་ལས་བྱུང་བའོ། །གསང་སྔགས་མེད་པར་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བས་གཞན་གྱི་ནོར་འདྲེན་པ་དེ་ལྟ་བུའི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་སྦྱོར་བ་དང་ལྡན་པ་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་ལས་བྱུང་བའི་སྦྱོར་བ་སྟེ། མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལའང་རང་གི་ལག་པས་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་དྲུག་ཤེས་པར་བྱའོ། ། අභිභවිත්වා වීතික්කමනෙ මිච්ඡාචාරො මහාසාවජ්ජො, න තථා උභින්නං සමානච්ඡන්දභාවෙ. ‘‘චත්තාරො සම්භාරාති වුත්තත්තා අභිභවිත්වා වීතික්කමනෙ සතිපි මග්ගෙනමග්ගපටිපත්තිඅධිවාසනෙ පුරිමුප්පන්නසෙවනාභිසන්ධිපයොගාභාවතො මිච්ඡාචාරො න හොති අභිභුය්‍යමානස්සා’’ති වදන්ති. සෙවනචිත්තෙ සති පයොගාභාවො න පමාණං ඉත්ථියා සෙවනප්පයොගස්ස යෙභුය්‍යෙන අභාවතො. පුරිසස්සෙව හි යෙභුය්‍යෙන සෙවනප්පයොගො හොතීති ඉත්ථියා පුරෙතරං සෙවනචිත්තං උපට්ඨාපෙත්වා නිපන්නායපි මිච්ඡාචාරො න සියාති ආපජ්ජති, තස්මා පුරිසස්ස වසෙන උක්කංසතො චත්තාරො සම්භාරා වුත්තාති දට්ඨබ්බං. අඤ්ඤථා ඉත්ථියා පුරිසකිච්චකරණකාලෙ පුරිසස්සපි සෙවනප්පයොගාභාවතො මිච්ඡාචාරො න සියාති. කෙචි පන ‘‘අත්තනො රුචියා පවත්තිතස්ස තීණි අඞ්ගානි, බලක්කාරෙන පවත්තිතස්ස තීණීති සබ්බානි අග්ගහිතග්ගහණෙන චත්තාරී’’ති වදන්ති, වීමංසිත්වා ගහෙතබ්බං. ཟིལ་གྱིས་མནན་ནས་འདས་པར་བྱེད་པ་ལ་ལོག་པར་གཡེམ་པ་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་ཆེ་བ་སྟེ། གཉིས་ཀ་འདོད་པ་མཐུན་པར་གྱུར་པ་ལ་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ། །“ཚོགས་པ་བཞི་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཟིལ་གྱིས་མནན་ནས་འདས་པར་བྱེད་པ་ཡོད་ཀྱང་། ལམ་གྱིས་ལམ་ལ་ཞུགས་པ་དང་དང་དུ་ལེན་པ་ལ། སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་བསྟེན་པའི་བསམ་པ་དང་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཟིལ་གྱིས་མནན་པ་དེ་ལ་ལོག་པར་གཡེམ་པ་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །བསྟེན་པའི་སེམས་ཡོད་བཞིན་དུ་སྦྱོར་བ་མེད་པ་ནི་ཚད་མ་མ་ཡིན་ཏེ། བུད་མེད་ལ་བསྟེན་པའི་སྦྱོར་བ་ཕལ་ཆེར་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྐྱེས་པ་ལ་ཁོ་ནར་ཕལ་ཆེར་བསྟེན་པའི་སྦྱོར་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། བུད་མེད་ཀྱིས་སྔོན་དུ་བསྟེན་པའི་སེམས་ཉེ་བར་བཞག་ནས་ཉལ་བ་ལའང་ལོག་པར་གཡེམ་པ་མི་འགྱུར་བར་ཐལ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་སྐྱེས་པའི་དབང་གིས་མཆོག་ཏུ་ཚོགས་པ་བཞི་གསུངས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །གཞན་དུ་ན་བུད་མེད་ཀྱིས་སྐྱེས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཚེ་ནའང་སྐྱེས་པ་ལ་བསྟེན་པའི་སྦྱོར་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལོག་པར་གཡེམ་པ་མི་འགྱུར་རོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“རང་གི་འདོད་པས་འཇུག་པ་ལ་ཡན་ལག་གསུམ་དང་། དབང་ཤེད་ཀྱིས་འཇུག་པ་ལ་གསུམ་སྟེ། ཐམས་ཅད་མ་བཟུང་བ་འཛིན་པས་བཞིའོ་”ཞེས་སྨྲ་སྟེ། བརྟགས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ། ། දුට්ඨචිත්තස්ස අමරණාධිප්පායස්ස ඵරුසකායවචීපයොගසමුට්ඨාපිකා ඵරුසචෙතනා ඵරුසවාචා. මරණාධිප්පායෙ පන සති අත්ථසිද්ධිතදභාවෙසු පාණාතිපාතා බ්‍යාපාදා ච හොන්තීති. යං පති ඵරුසවාචා පයුජ්ජති, තස්ස සම්මුඛාව සීසං එති. ‘‘පරම්මුඛෙපි ඵරුසවාචා හොතී’’ති වදන්ති. སེམས་སྡང་བ་ཅན་མི་གསོད་པའི་བསམ་པ་ཅན་གྱི་ལུས་དང་ངག་གི་སྦྱོར་བ་རྩུབ་པོ་ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་པའི་སེམས་པ་རྩུབ་པོ་ནི་ཚིག་རྩུབ་པོའོ། །གསོད་པའི་བསམ་པ་ཡོད་པ་ན་ནི་དོན་གྲུབ་པ་དང་དེ་མ་གྲུབ་པ་ལ་སྲོག་གཅོད་པ་དང་གནོད་སེམས་སུ་འགྱུར་རོ། །གང་ལ་གཏད་ནས་ཚིག་རྩུབ་པོ་སྦྱོར་བ་དེའི་མངོན་སུམ་དུ་ཁོ་ན་གཙོ་བོར་འགྱུར་རོ། །“ལྐོག་ཏུ་ཡང་ཚིག་རྩུབ་པོ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སྨྲའོ། ། යදි චෙතනාය සබ්බදා කම්මපථභාවාභාවතො අනියතො කම්මපථභාවොති කම්මපථරාසිම්හි අවචනං, නනු අභිජ්ඣාදීනම්පි කම්මපථං අප්පත්තානං අත්ථිතාය අනියතො කම්මපථභාවොති තෙසම්පි කම්මපථරාසියං අවචනං ආපජ්ජතීති? නාපජ්ජති, කම්මපථතාතංසභාගතාහි තෙසං තත්ථ වුත්තත්තා. යදි එවං චෙතනාපි තත්ථ වත්තබ්බා සියාති? සච්චමෙතං, සා පන පාණාතිපාතාදිකාති පාකටො තස්සා [Pg.90] කම්මපථභාවොති න වුත්තං සියා. චෙතනාය හි ‘‘චෙතනාහං, භික්ඛවෙ, කම්මං වදාමි,’’‘‘තිවිධා, භික්ඛවෙ, කායසඤ්චෙතනා අකුසලං කායකම්ම’’න්තිආදිවචනෙහි කම්මභාවො දීපිතො. කම්මංයෙව ච සුගතිදුග්ගතීනං තදුප්පජ්ජනසුඛදුක්ඛානඤ්ච පථභාවෙන පවත්තං කම්මපථොති වුච්චතීති පාකටො තස්සා කම්මපථභාවො. අභිජ්ඣාදීනං පන චෙතනාසමීහනභාවෙන සුචරිතදුච්චරිතභාවො, චෙතනාජනිතතංබන්ධතිභාවෙන සුගතිදුග්ගතිතදුප්පජ්ජනසුඛදුක්ඛානං පථභාවො චාති න තථා පාකටො කම්මපථභාවොති තෙ එව කම්මපථරාසිභාවෙන වුත්තා. අතථාජාතියත්තා වා චෙතනා තෙහි සද්ධිං න වුත්තා සියා. විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. གལ་ཏེ་སེམས་པ་ལ་རྟག་ཏུ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་མ་ངེས་པ་ཞེས་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕུང་པོ་ལས་མ་གསུངས་ན། བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་མ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་མ་ངེས་པ་ཞེས་དེ་དག་ཀྱང་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕུང་པོ་ལས་མ་གསུངས་པར་ཐལ་བར་མི་འགྱུར་རམ། །མི་འགྱུར་ཏེ། ལས་ཀྱི་ལམ་ཉིད་དང་དེའི་རིགས་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་དེར་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་སེམས་པ་ཡང་དེར་བརྗོད་པར་བྱ་དགོས་སོ་ཞེ་ན། དེ་བདེན་ཏེ། འོན་ཀྱང་དེ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བས་མ་གསུངས་པ་འགྱུར་རོ། །སེམས་པ་ནི་“དགེ་སློང་དག ངས་ནི་སེམས་པ་ལས་སུ་སྨྲའོ། །”“དགེ་སློང་དག ལུས་ཀྱི་སེམས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་ནི་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་སོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་གིས་ལས་ཀྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱས་སོ། །ལས་ཉིད་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོ་དང་དེར་སྐྱེ་བའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་འཇུག་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་དེའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བའོ། །བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་ནི་སེམས་པས་བསྒྲུབ་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་ལེགས་སྤྱོད་དང་ཉེས་སྤྱོད་ཀྱི་དངོས་པོ་དང་། སེམས་པས་བསྐྱེད་པའི་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པས་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོ་དང་དེར་སྐྱེ་བའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་མི་གསལ་བས་དེ་དག་ཉིད་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཕུང་པོའི་དངོས་པོར་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་རིགས་མི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེམས་པ་དེ་དག་དང་ལྷན་ཅིག་མ་གསུངས་པ་འགྱུར་རོ། །བརྟགས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ། ། පාණාතිපාතාදීනං ආරම්මණානෙව තබ්බිරතිආරම්මණානීති පඤ්ච සික්ඛාපදා පරිත්තාරම්මණා එවාති වචනෙන අදින්නාදානාදීනං සත්තාරම්මණතාවචනස්ස විරොධං චොදෙති. තථා හි වක්ඛති ‘‘වීතික්කමිතබ්බතොයෙව හි වෙරමණී නාම හොතී’’ති. සයමෙව පරිහරිස්සතීති සික්ඛාපදවිභඞ්ගෙ පඤ්හපුච්ඡකවණ්ණනං සන්ධාය වදති. තත්ථ හි ‘‘යස්මා සත්තොති සඞ්ඛ්‍යං ගතෙ සඞ්ඛාරෙයෙව ආරම්මණං කරොති, තස්මා පරිත්තාරම්මණාති වුච්චන්තී’’ති වුත්තං. “སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་དེ་ལས་ལྡོག་པའི་དམིགས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བསླབ་པའི་གཞི་ལྔ་པོ་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གིས་མ་བྱིན་པར་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་སེམས་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་དང་འགལ་བ་ལ་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡང་“འདས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་ལྡོག་པ་ཞེས་བྱ་བ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །“རང་ཉིད་ཀྱིས་ལན་གདབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་བསླབ་པའི་གཞི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་དྲི་བ་འདྲི་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེར་ནི་“གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཞེས་གྲངས་སུ་སོང་བའི་འདུ་བྱེད་ལ་ཁོ་ནར་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། දුග්ගතතාදීනීති ආදි-සද්දෙන ‘‘අලද්ධාලාභො ලද්ධවිනාසො ඉච්ඡිතානං භොගානං කිච්ඡපටිලාභො රාජාදීහි සාධාරණභොගතා දුක්ඛවිහාරො සාසඞ්කවිහාරො’’ති එවමාදයො සඞ්ගහිතා. කෙචි පන ‘‘දිට්ඨෙව ධම්මෙ භොගජානිආදයො නිස්සන්දඵල’’න්ති වදන්ති. “དབུལ་པོ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་“མ་ཐོབ་པ་མི་ཐོབ་པ་དང་། ཐོབ་པ་ཉམས་པ་དང་། འདོད་པའི་ལོངས་སྤྱོད་རྣམས་དཀའ་བས་འཐོབ་པ་དང་། རྒྱལ་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་ཐུན་མོང་གི་ལོངས་སྤྱོད་ཉིད་དང་། སྡུག་བསྔལ་བར་གནས་པ་དང་། དོགས་པ་དང་བཅས་པར་གནས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བསྡུས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“མཐོང་བའི་ཆོས་ལ་ལོངས་སྤྱོད་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྒྱུ་མཐུན་པའི་འབྲས་བུའོ་”ཞེས་སྨྲའོ། ། කුසලකම්මපථකථාවණ්ණනා དགེ་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། තාසඤ්ච විරතීනං චෙතනාසම්පයුත්තත්තා චෙතනාද්වාරෙන සුගතිදුග්ගතිතදුප්පජ්ජනසුඛදුක්ඛානං පථභාවො යුත්තොති අධිප්පායො. སྤོང་བ་དེ་དག་ཀྱང་སེམས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེམས་པའི་སྒོ་ནས་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོ་དང་དེར་སྐྱེ་བའི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་རིགས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། කම්මපථසංසන්දනකථාවණ්ණනා ལས་ཀྱི་ལམ་བསྡུར་བའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། තථාති කම්මපථප්පත්තානං. කෙචීති ධම්මසිරිත්ථෙරං සන්ධායාහ. සො හි කම්මපථප්පත්තානමෙව දුස්සීල්‍යාදීනං සුසීල්‍යාදීනඤ්ච කම්මපථෙහි අත්ථතො නානත්තාභාවදස්සනං, තෙසං වා ඵස්සද්වාරාදීහි අවිරොධභාවෙන දීපනං කම්මපථසංසන්දනන්ති වදති. කම්මපථතා නත්ථීති එතෙන යථාවුත්තානං අසංවරසංවරානං [Pg.91] තෙසං වාදෙ කම්මපථසංසන්දනෙ අසඞ්ගහිතතං දස්සෙති. යෙ පන සඞ්ගහං ලභන්ති, තෙසං ගහණෙ පයොජනාභාවං දස්සෙතුං ‘‘තිවිධ…පෙ… දස්සනෙනා’’ති වුත්තං. එවං පුරිමපක්ඛෙ සඞ්ඛෙපතො දොසං වත්වා දුතියපක්ඛෙපි වත්තුං ‘‘න ච දුච්චරිතාන’’න්තිආදිමාහ. තෙන යෙ දුච්චරිතසුචරිතඅසංවරසංවරා අනුචරීයන්ති, තෙසං කායකම්මාදිතා විධීයතීති දස්සෙති. ‘‘පඤ්චඵස්සද්වාරවසෙන උප්පන්නො අසංවරො අකුසලං මනොකම්මමෙව හොතී’’තිආදිනා හි වුත්තන්ති. යදි චාතිආදිනා අනවසෙසපරියාදානාභාවමාහ. උප්පත්ති න වත්තබ්බාති කම්මපථ…පෙ… වදන්තෙහි ‘‘මනොකම්මං ඡඵස්සද්වාරවසෙන උප්පජ්ජතී’’ති න වත්තබ්බන්ති අත්ථො. අථ වා යදි කම්මපථප්පත්තානෙව දුස්සීල්‍යාදීනි කායකම්මාදිනාමෙහි අට්ඨකථායං වුත්තානීති එවං වදන්තෙහි අට්ඨකථාචරියෙහි මනොකම්මස්ස ඡඵස්සද්වාරවසෙන උප්පත්ති න වත්තබ්බාති අත්ථො. තංතංකම්මභාවස්ස වුත්තත්තාති ‘‘තිවිධං කායදුච්චරිතං අකුසලං කායකම්මමෙව හොතී’’තිආදිං (විභ. 913) සන්ධායාහ. "དེ་བཞིན་དུ་"ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལའོ། །"ཁ་ཅིག་"ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་ཆོས་དཔལ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ཁོང་གིས་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ཚུལ་ཁྲིམས་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་དང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་མེད་པར་སྟོན་པ་འམ། ཡང་ན་དེ་དག་རེག་པའི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་དང་མི་འགལ་བའི་ཚུལ་གྱིས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་བསྡུར་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །"ལས་ཀྱི་ལམ་ཉིད་མེད་དོ་"ཞེས་པས་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡོམ་པ་རྣམས་དེ་དག་གི་ལུགས་ལ་ལས་ཀྱི་ལམ་བསྡུར་བའི་ནང་དུ་མ་འདུས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །གང་དག་བསྡུ་བ་ཐོབ་པ་རྣམས་ནི་དེ་དག་བཟུང་བ་ལ་དགོས་པ་མེད་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "རྣམ་པ་གསུམ་...བྱས་ནས་..."ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཕྱོགས་སྔ་མ་ལ་མདོར་བསྡུས་ཏེ་སྐྱོན་བརྗོད་ནས། ཕྱོགས་གཉིས་པ་ལའང་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། "སྤྱོད་པ་ངན་པ་རྣམས་ཀྱི་མ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་དང་སྤྱོད་པ་བཟང་པོའི་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡོམ་པ་གང་དག་རྗེས་སུ་སྤྱོད་པ་དེ་དག་གི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་འཇོག་པར་སྟོན་ཏོ། །"རེག་པའི་སྒོ་ལྔའི་དབང་གིས་སྐྱེས་པའི་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "གལ་ཏེ་ཡང་"ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ནི་མ་ལུས་པར་ཟད་པར་བྱེད་པ་མེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །"སྐྱེ་བ་མི་བརྗོད་དོ་"ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་...ཞེས་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་ "ཡིད་ཀྱི་ལས་ནི་རེག་པའི་སྒོ་དྲུག་གི་དབང་གིས་སྐྱེའོ་"ཞེས་མི་བརྗོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན། གལ་ཏེ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་མིང་གིས་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་སོ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྨྲ་བའི་འགྲེལ་བཤད་མཁན་རྣམས་ཀྱིས་ཡིད་ཀྱི་ལས་ནི་རེག་པའི་སྒོ་དྲུག་གི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་མི་བརྗོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"དེ་དང་དེའི་ལས་ཀྱི་དངོས་པོ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པ་ནི་ "ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་རྣམ་པ་གསུམ་ནི་མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་"ཞེས་སོགས་ (རྣམ་འབྱེད་ ༩༡༣) ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ། කම්මන්තරම්පි තංද්වාරිකකම්මමෙව සියාති පාණාතිපාතාදිකස්ස වචීකම්මාදිභාවමාසඞ්කති. තස්මාති යස්මා කෙසඤ්චි අසංවරානං සංවරානඤ්ච කම්මපථතා නත්ථි, කායදුච්චරිතාදීනඤ්ච කම්මපථෙහි නානත්තාභාවදස්සනෙන පයොජනං නත්ථි, න ච දුච්චරිතාදීනං ඵස්සද්වාරානං වසෙන උප්පත්ති දීපිතා, න චායං විධි නිරවසෙසසඞ්ගාහිකා, කම්මානඤ්ච සඞ්කරො ආපජ්ජති, අට්ඨකථායඤ්ච පුබ්බාපරවිරොධො, තස්මාති අත්ථො. සමානනාමතා කායකම්මාදිතා. සාමඤ්ඤනාමාවිජහනං කායකම්මාදිභාවාවිජහනං. උභයෙසන්ති කම්මපථාකම්මපථානං. උප්පත්තිපරියායවචනාභාවතොති එතෙන ඵස්සද්වාරඅසංවරද්වාරාදීනං තංද්වාරිකකම්මානඤ්ච අත්ථතො නානත්තාභාවෙපි තථා තථා පවත්තදෙසනාවසෙන තෙ විචාරිතාති දස්සෙති. ‘‘අකුසලං කායකම්මං පඤ්චඵස්සද්වාරවසෙන න උප්පජ්ජතී’’තිආදිකො දුතියවිනිච්ඡයො. "ལས་གཞན་ཡང་དེའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་ལས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི་སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་ངག་གི་ལས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་དྭོགས་པའོ། །"དེ་ལྟ་བས་ན་"ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་སྡོམ་པ་ཁ་ཅིག་ལ་ལས་ཀྱི་ལམ་ཉིད་མེད་པ་དང་། ལུས་ཀྱི་སྤྱོད་པ་ངན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་དང་ཐ་དད་པ་མེད་པར་སྟོན་པ་ལ་དགོས་པ་མེད་པ་དང་། སྤྱོད་པ་ངན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རེག་པའི་སྒོ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བར་མ་བསྟན་པ་དང་། ཆོ་ག་འདི་ནི་མ་ལུས་པར་སྡུད་པ་མ་ཡིན་པ་དང་། ལས་རྣམས་འཆོལ་བར་འགྱུར་བ་དང་། འགྲེལ་བཤད་དུ་སྔ་ཕྱི་འགལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བས་ན་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"མིང་མཚུངས་པ་ཉིད་"ནི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དོ། །"ཐུན་མོང་གི་མིང་མ་བོར་བ་"ནི་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་མ་བོར་བའོ། །"གཉིས་ཀ་ལ་"ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་དང་ལས་ཀྱི་ལམ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལའོ། །"སྐྱེ་བའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཚིག་མེད་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པས་ནི་རེག་པའི་སྒོ་དང་སྡོམ་པ་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་དང་། དེའི་སྒོ་ནས་བྱུང་བའི་ལས་རྣམས་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཐ་དད་པ་མེད་ཀྱང་། དེ་དང་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་བསྟན་པའི་དབང་གིས་དེ་དག་ལ་དཔྱད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །"མི་དགེ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་ནི་རེག་པའི་སྒོ་ལྔའི་དབང་གིས་མི་སྐྱེའོ་"ཞེས་སོགས་ནི་གཏན་ལ་དབབ་པ་གཉིས་པའོ། ། කායෙ වාචාය ච…පෙ… සිද්ධිතොති එතෙන චොපනප්පත්තං අකුසලං මනොකම්මං චොපනං අප්පත්තතො විසෙසෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘කායවචීකම්ම’’න්ති වුත්තං, න පන කායවචීකම්මභාවතොති දස්සෙති. තෙන කායවචීගහණං යථාවුත්තචොපනප්පත්තං එව විභාවෙතීති දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ – ‘‘චොපනප්පත්තං අකුසලං කායද්වාරෙ වචීද්වාරෙ ච මනොකම්මං හොතී’’ති. තං-සද්දෙ [Pg.92] වුත්තෙ යං-සද්දො අබ්‍යභිචාරිතසම්බන්ධතාය වුත්තොයෙව හොතීති කත්වා ‘‘යං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. උප්පාදමත්තපරිච්ඡින්නෙනාති ඡඵස්සද්වාරිකකම්මෙනාති අත්ථො. මත්ත-සද්දෙන විසෙසනිවත්තිඅත්ථෙන මනොකම්මතාවිසෙසං නිවත්තෙති. නියමස්ස එව-සද්දස්ස අකතත්තා ‘‘කායවචීකම්මමෙව හොතී’’ති අවුත්තත්තා. ඉදානි නියමාකරණෙන ලද්ධගුණං දස්සෙන්තො ‘‘න පන සබ්බම්පී’’තිආදිමාහ. "ལུས་དང་ངག་གིས་...འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་པས་ནི་གཡོ་བ་ཐོབ་པའི་མི་དགེ་བའི་ཡིད་ཀྱི་ལས་ནི་གཡོ་བ་མ་ཐོབ་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཏེ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "ལུས་དང་ངག་གི་ལས་"ཞེས་གསུངས་ཀྱི། ལུས་དང་ངག་གི་ལས་ཀྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །དེས་ན་ལུས་དང་ངག་གཟུང་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཡོ་བ་ཐོབ་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། "གཡོ་བ་ཐོབ་པའི་མི་དགེ་བའི་ལས་ནི་ལུས་ཀྱི་སྒོ་དང་ངག་གི་སྒོ་ལ་ཡིད་ཀྱི་ལས་སུ་འགྱུར་རོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"དེ་"ཞེས་པའི་སྒྲ་བརྗོད་པ་ན། "གང་"ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འཁྲུལ་པ་མེད་པའི་འབྲེལ་པ་ཉིད་ཀྱིས་བརྗོད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས། "གང་སྐྱེ་བ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"སྐྱེ་བ་ཙམ་གྱིས་ཡོངས་སུ་ཆད་པ་"ཞེས་པ་ནི་རེག་པའི་སྒོ་དྲུག་ལས་བྱུང་བའི་ལས་ཀྱིས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །"ཙམ་"ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ཁྱད་པར་བཟློག་པའི་དོན་གྱིས་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཉིད་ཀྱི་ཁྱད་པར་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། །ངེས་པར་འཛིན་པའི་ "ཉིད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། "ལུས་དང་ངག་གི་ལས་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་"ཞེས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེང་སྐབས་ངེས་པར་མ་བྱས་པས་ཐོབ་པའི་ཡོན་ཏན་སྟོན་པར། "ཐམས་ཅད་ནི་མ་ཡིན་ནོ་"ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། ‘‘නියමස්ස අකතත්තා’’තිආදි පුරිමනයොති අධිප්පෙතො. වත්තුඅධිප්පායානුරොධිනී සද්දප්පවත්තීති සමාසපදෙ එකදෙසොපි ආකඩ්ඪීයති අධිකාරවසෙනාති අධිප්පායෙන ‘‘කම්ම-සද්දමත්තෙන සම්බන්ධං කත්වා’’ති වුත්තං. යං පන වදන්තීතිආදිනා එත්ථ පදකාරමතස්ස අයුත්තතං දස්සෙති. තත්ථ චෙතනාපක්ඛිකානන්ති කායවචීකම්මභූතචෙතනාපක්ඛිකානං. සතන්ති සමානානං. තංතංද්වාරකම්මපථානඤ්චාති ඉදං ඉමස්ස චිත්තස්ස කම්මපථභාවෙන පවත්තං කාලං සන්ධාය වුත්තං, න සබ්බදා, කම්මපථභාවෙනෙව පවත්තනතො. ච-සද්දෙන වා අකම්මපථසඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. අථ වා තංතංද්වාරා ච තංතංද්වාරකම්මපථා ච තංතංද්වාරකම්මපථාති ‘‘තංතංද්වාරා’’ති පදෙන අකම්මපථානං සංවරානං සඞ්ගහො දට්ඨබ්බො. තෙන සභාවෙනාති මනොකම්මස්ස ද්වාරභාවෙන, න අත්තනොති අධිප්පායො. එවමිධාපීති චිත්තජනිතො චිත්තසම්පයුත්තස්ස කම්මස්ස ද්වාරභාවො චිත්තෙපි උපචරිතොති අත්ථො. වත්තබ්බමෙව නත්ථි අනන්තරපච්චයභූතමනොරහිතස්ස චිත්තස්ස අභාවතොති. "ངེས་པར་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར་"ཞེས་སོགས་ནི་ཚུལ་སྔ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །སྒྲ་འཇུག་པ་ནི་སྨྲ་བར་འདོད་པའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པ་ཡིན་པས་ཚིག་བསྡུས་པའི་ནང་དུ་ཆ་ཤས་གཅིག་ཀྱང་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་འདྲེན་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས། "ལས་ཀྱི་སྒྲ་ཙམ་དང་འབྲེལ་པ་བྱས་ནས་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"གང་ཡང་སྨྲ་བ་"ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ནི་འདིར་ཚིག་བྱེད་པ་པོའི་ལུགས་མི་རིགས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་ "སེམས་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་ལས་སུ་གྱུར་པའི་སེམས་པའི་ཕྱོགས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"ཡོད་པ་རྣམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་ནི་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"དེ་དང་དེའི་སྒོ་ལས་བྱུང་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་"ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་སེམས་འདིའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་ནས་ཞུགས་པའི་དུས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ཀྱི། ཐམས་ཅད་དུ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "དང་"ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་མ་ཡིན་པ་བསྡུ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན། དེ་དང་དེའི་སྒོ་རྣམས་དང་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ལས་བྱུང་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་ནི་དེ་དང་དེའི་སྒོ་ལས་བྱུང་བའི་ལས་ཀྱི་ལམ་རྣམས་ཏེ། "དེ་དང་དེའི་སྒོ་"ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ལས་ཀྱི་ལམ་མ་ཡིན་པའི་སྡོམ་པ་རྣམས་བསྡུ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །"རང་གི་ངོ་བོས་"ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོའི་དངོས་པོས་ཏེ། རང་གི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་བསམ་པའོ། །"དེ་བཞིན་དུ་འདིར་ཡང་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ལས་ཀྱི་སྒོའི་དངོས་པོ་ནི་སེམས་ལའང་བཏགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །དེ་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དེ། དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཡིད་དང་བྲལ་བའི་སེམས་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ද්වාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. སྒོའི་གཏམ་བཤད་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། කමාභාවනියමාභාවෙ සබ්බාරම්මණතාදීති ආදි-සද්දෙන සඞ්ගණ්හාති. න හි…පෙ… අත්ථීති පධානෙ අසම්භවතො අප්පධානං අධිකරීයතීති දස්සෙති. "གོ་རིམ་མེད་པ་དང་ངེས་པ་མེད་པ་ལ་དམིགས་པ་ཐམས་ཅད་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པ་ནི་"ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པའི་སྒྲས་སྡུད་དོ། །"འདི་ལྟར་...མེད་དོ་"ཞེས་པས་ནི་གཙོ་བོ་ལ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པ་ལ་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། ධම්මුද්දෙසවාරකථා ཆོས་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཐེངས་ཀྱི་གཏམ། ඵස්සපඤ්චමකරාසිවණ්ණනා རེག་པ་ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམ་པར་བཤད་པ། ‘‘තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොතී’’තිආදිකාය පාළියා ඵස්සාදීනං කාමාවචරතාදිදස්සනෙ න තප්පරභාවො, සභාවදස්සනෙ එව පන තප්පරභාවොති දස්සෙති ‘‘න හි ඵස්සාදීන’’න්තිආදිනා. “དུས་དེ་ན་རེག་པ་ཡོད་དོ་”ཞེས་སོགས་ཀྱི་གཞུང་གིས་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་སྟོན་པ་ལ་དེ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་གྱི། རང་གི་ངོ་བོ་སྟོན་པ་ཉིད་ལ་གཙོ་བོར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ “འདི་ལྟར་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་སྟོན་ཏོ། ། චිත්තකිරියාභාවෙනාති [Pg.93] චිත්තබ්‍යාපාරභාවෙන. ඵස්සස්ස සම්පජ්ජනමුප්පජ්ජනමෙව. සන්නිපතිතප්පවත්තියා පච්චයො හොතීති එතෙන චිත්තාරම්මණසන්නිපාතකාරණං ඵස්සො චිත්තාරම්මණසන්නිපාතොති වුත්තොති දස්සෙති. ඵස්සො හි චිත්තස්ස ආරම්මණෙ ඵුසනාකාරෙනෙව පවත්තිතො තස්ස ආරම්මණෙ සන්නිපතිතප්පවත්තියා පච්චයොති ච වුච්චති. සා චස්ස ඵුසනාකාරප්පවත්ති සාඛග්ගෙ ඨිතං දිස්වා භූමිසණ්ඨිතස්ස අවීරකපුරිසස්ස ජඞ්ඝචලනං, අම්බිලඅම්බපක්කාදිං ඛාදන්තං දිස්වා මුඛෙ ඛෙළුප්පත්ති, දයාලුකස්ස පරං හඤ්ඤමානං දිස්වා සරීරකම්පනන්ති එවමාදීසු පරිබ්‍යත්තා හොති. තබ්බිසෙසභූතා රූපධම්මාති යථා පටිහනනවසෙන අඤ්ඤමඤ්ඤං ආසන්නතරං උප්පජ්ජමානෙසු රූපධම්මවිසෙසෙසු සඞ්ඝට්ටනපරියායො, එවං චිත්තාරම්මණානං විසයකරණවිසයභාවප්පත්ති පටිහනනාකාරෙන හොති. සො ච චිත්තනිස්සිතො ධම්මවිසෙසො සඞ්ඝට්ටනපරියායෙන වුත්තො, යදාහ ‘‘එව’’න්තිආදි. කෙචි පන ‘‘සඞ්ඝට්ටනරසො ඵස්සො පඤ්චද්වාරිකොව, න ඉතරො වත්ථාරම්මණසඞ්ඝට්ටනාභාවතො’’ති වදන්ති, තං න යුජ්ජති උපචාරසිද්ධත්තා සඞ්ඝට්ටනස්ස. ඉතරථා පඤ්චද්වාරිකස්සපි තං න සම්භවෙය්‍යාති. ඉන්ද්‍රියමනසිකාරෙසු යථාපවත්තමානෙසු තංතංආරම්මණෙ විඤ්ඤාණං උප්පජ්ජති, තෙසං තථාපවත්තියෙව විඤ්ඤාණස්ස විසයභාවකරණං. "སེམས་ཀྱི་བྱ་བའི་དངོས་པོས་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་བྱེད་པའི་དངོས་པོས་སོ། །རེག་པའི་ཕྲད་པ་ནི་སྐྱེ་བ་ཉིད་དོ། །"འདུ་བའི་འཇུག་པ་ལ་རྐྱེན་བྱེད་དོ་"ཞེས་པས་ནི་སེམས་དང་དམིགས་པ་འདུ་བའི་རྒྱུ་རེག་པ་ནི་སེམས་དང་དམིགས་པ་འདུ་བའོ་ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་རེག་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་རེག་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞུགས་པའི་ཕྱིར། དེའི་དམིགས་པ་ལ་འདུ་བའི་འཇུག་པ་ལ་རྐྱེན་བྱེད་དོ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །དེའི་རེག་པའི་རྣམ་པའི་འཇུག་པ་དེ་ནི་ཤིང་གི་རྩེ་མོར་གནས་པ་མཐོང་ནས་ས་ལ་གནས་པའི་སྐྱེས་བུ་སྙིང་སྟོབས་མེད་པ་རྐང་པ་འདར་བ་དང་། སྐྱུར་མོའི་སེ་འབྲུ་ལ་སོགས་པ་ཟ་བ་མཐོང་ནས་ཁ་ལ་མཆིལ་མ་སྐྱེ་བ་དང་། སྙིང་རྗེ་ཅན་གྱིས་གཞན་ལ་བརྡེག་པ་མཐོང་ནས་ལུས་འདར་བ་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ལ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། །"དེའི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་"ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་གནོད་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཕན་ཚུན་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བར་སྐྱེ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་རྣམས་ལ་བརྡེག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་དང་དམིགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་དུ་བྱེད་པ་དང་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་ནི་གནོད་པ་བྱེད་པའི་རྣམ་པས་འགྱུར་རོ། །སེམས་ལ་བརྟེན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དེ་ནི་བརྡེག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ "དེ་བཞིན་དུ་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ "བརྡེག་པའི་རོ་མངོན་པར་བྱེད་པའི་རེག་པ་ནི་སྒོ་ལྔ་པ་ཉིད་ཡིན་གྱི། གཞན་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། གནས་དང་དམིགས་པ་བརྡེག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་"ཞེས་སྨྲ་སྟེ། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། བརྡེག་པ་ནི་བཏགས་པས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དུ་ན་སྒོ་ལྔ་པ་ལའང་དེ་མི་སྲིད་པར་འགྱུར་རོ། །དབང་པོ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་རྣམས་ཇི་ལྟར་འཇུག་པ་བཞིན་དུ་དེ་དང་དེའི་དམིགས་པ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་ལ། དེ་དག་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། ། ‘‘යං ඛො, භික්ඛවෙ, ඉමෙ පඤ්ච කාමගුණෙ පටිච්ච උප්පජ්ජති සුඛං සොමනස්සං, අයං වුච්චති කාමානං අස්සාදො’’තිආදිවචනතො (අ. නි. 9.34) සුඛවෙදනාව අස්සාදොති ආහ ‘‘අස්සාදභාවතො’’ති. ඵුසනාදිභාවෙන ආරම්මණග්ගහණං එකදෙසානුභවනන්ති අනුපචරිතමෙව ඵස්සාදීනං අනුභවනකිච්චමාහ. “དགེ་སློང་དག འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་པོ་འདི་དག་ལ་བརྟེན་ནས་བདེ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་གང་སྐྱེ་བ་འདི་ནི་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་རོ་མྱོང་བ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་སོགས་ཀྱི་གསུང་ (ཀུན་བཏུས་ ༩.༣༤) ལས་བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཉིད་རོ་མྱོང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རོ་མྱོང་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ནི་ཆ་ཤས་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ཡིན་པས་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་བྱ་བ་ནི་བཏགས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། ། නිමිත්තෙනාති නීලාදිනා දීඝාදිනා ච නිමිත්තෙන. එතෙනුපායෙනාති යථා ඤාණප්පධානෙ චිත්තුප්පාදෙ සඤ්ඤා ඤාණමනුවත්තති, එවං සමාධිප්පධානෙ සමාධින්ති දස්සෙති. “མཚན་མ་ལས་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པ་དང་རིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མས་སོ། །“ཐབས་འདིས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཡེ་ཤེས་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ལ་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་དེ་བཞིན་དུ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོར་གྱུར་པ་ལ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཏོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། පබන්ධතීති පට්ඨපෙති සම්පයුත්තධම්මෙ සකසකකිච්චෙ පට්ඨපෙති. තෙනෙව හි තදත්ථං විවරන්තො ‘‘පවත්තෙතී’’ති ආහ. “འཆིང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་འཇོག་པར་བྱེད་དེ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་རང་གི་བྱ་བ་ལ་འཇོག་པར་བྱེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། དེའི་དོན་འགྲེལ་བར། “འཇུག་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། විජ්ජමානතාවාචී හොති-සද්දො, විජ්ජමානතා ච සඞ්ඛතධම්මානං උප්පජ්ජනෙන විනා නත්ථීති ‘‘චිත්තං න තථා අත්ථතො නුප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. තෙන යස්මා චිත්තං [Pg.94] න නුප්පජ්ජති උප්පජ්ජති එව, තස්මා චිත්තං හොතීති වුත්තන්ති අයමෙත්ථ අට්ඨකථාය අත්ථො. එවමවට්ඨිතෙ හොති-උප්පජ්ජති-සද්දානං සමානත්ථත්තෙන න කිඤ්චි පයොජනං දිස්සති. අථ වා භවනං නාම සත්තා, සත්තා ච උප්පාදාදිනා සමඞ්ගිතාති ඵස්සාදීනං ඛණත්තයපරියාපන්නතා ‘‘ඵස්සො හොතී’’තිආදීසු හොති-සද්දෙන වුත්තා. තත්ථ යො භාවො උප්පාදසමඞ්ගී, න සො න හොති නාම, තස්මා උප්පජ්ජති-සද්දෙන වුච්චමානස්ස අත්ථස්ස හොති-සද්දවචනීයතා න න සම්භවති. උප්පන්නං හොතීති එත්ථ පන කිඤ්චාපි උප්පන්න-සද්දෙනෙව උප්පාදාදිසමඞ්ගිතා වුච්චති, තබ්භාවානතිවත්ති පන හොති-සද්දෙන වුත්තා ඛණත්තයවීතිවත්තෙපි උප්පන්න-සද්දස්ස වත්තනතො, තස්මා න එත්ථ උප්පජ්ජති-සද්දෙන සමානත්ථතාසබ්භාවදස්සනං විය උප්පජ්ජතිදස්සනම්පි විරුජ්ඣති පාකටකරණභාවතො. ඉතරථා ‘‘චිත්තං උප්පන්නං හොතී’’ති ඉමිනාව චිත්තස්ස විජ්ජමානභාවො දස්සිතොති කිං පුන විජ්ජමානභාවදස්සනෙනාති න න සක්කා වත්තුං, සමයවවත්ථානවසෙන සවිසෙසං වුත්තම්පි චිත්තං ඵස්සාදීහි සහුප්පත්තියා සුට්ඨුතරං නිබ්බිසෙසන්ති දස්සෙතුං චිත්තස්ස පුන වචනං. උද්දිට්ඨධම්මානංයෙව චෙත්ථ නිද්දෙසවාරෙ විභජනං, න විභඞ්ගෙ විය පාළියා ආරුළ්හසබ්බපදානන්ති ‘‘උද්දෙසවාරෙ සඞ්ගණ්හනත්ථං නිද්දෙසවාරෙ විභජනත්ථ’’න්ති අයම්පි අත්ථො නිච්චලො. තථා හි ‘‘යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙතී’’තිආදීසු මග්ගාදයො න විභත්තා. අපිච අධිපතිභාවෙන ඉන්ද්‍රියෙසු විය ඵස්සවෙදනාසඤ්ඤාචෙතනාහි සහ සබ්බචිත්තුප්පාදසාධාරණරාසියං ගහෙතබ්බත්තා සමයවවත්ථානෙ වුත්තම්පි චිත්තං ඵස්සපඤ්චමකෙ වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. "hoti" (ཡོད་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཡོད་པ་ཉིད་སྟོན་པ་ཡིན་ལ། འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡོད་པ་ཉིད་ནི་སྐྱེ་བ་མེད་པར་མི་འབྱུང་བས། "སེམས་ནི་དེ་ལྟར་དོན་དམ་པར་མི་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ནི་མི་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་པར་སྐྱེ་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "སེམས་ཡོད་དོ་" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་འདི་ལ་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་གནས་པ་ན་ "hoti" (ཡོད་པ་) དང་ "uppajjati" (སྐྱེ་བ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་རྣམས་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱིས་དགོས་པ་ཅི་ཡང་མི་སྣང་ངོ་། །ཡང་ན། ཡོད་པ་ (bhavana) ཞེས་པ་ནི་གནས་པ་ (sattā) ཡིན་ལ། གནས་པ་དེ་ཡང་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིན་པས། རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་གྱི་ནང་དུ་འདུ་བ་ཉིད་ནི་ "རེག་པ་ཡོད་དོ་" ལ་སོགས་པར་ "hoti" ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལ་དངོས་པོ་གང་སྐྱེ་བ་དང་ལྡན་པ་དེ་ནི་མི་གནས་པ་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་ "uppajjati" (སྐྱེ་བ་) ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་དེ་ "hoti" (ཡོད་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་རུང་བ་ཉིད་མི་སྲིད་པ་མ་ཡིན་ནོ། །"སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏོ་" ཞེས་པ་འདི་ལ་ནི་འོན་ཀྱང་ "uppanna" (སྐྱེས་པ་) ཞེས་པའི་སྒྲ་ཁོ་ནས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་ཀྱང་། དེའི་དངོས་པོ་ལས་མི་འདའ་བ་ནི་ "hoti" ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྟན་ཏེ། སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་འདས་པར་གྱུར་ཀྱང་ "uppanna" ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འདི་ལ་ "uppajjati" ཞེས་པའི་སྒྲ་དང་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཡོད་པར་སྟོན་པ་བཞིན་དུ། སྐྱེ་བ་སྟོན་པའང་མི་འགལ་ཏེ། གསལ་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་དུ་ན། "སེམས་སྐྱེས་པར་གྱུར་ཏོ་" ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་སེམས་ཀྱི་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པས། ཅིའི་ཕྱིར་ཡང་ཡོད་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པར་བྱེད་སྙམ་ན། མི་བརྗོད་པར་མི་ནུས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དུས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཞག་པའི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་དང་བཅས་པར་གསུངས་ཀྱང་། སེམས་ནི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བས་ཁྱད་པར་མེད་པ་ཉིད་དུ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་སེམས་ཀྱི་སྒྲ་ཡང་བསྐྱར་ནས་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྐབས་སུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཡིན་གྱི། རྣམ་འབྱེད་ (vibhaṅga) ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་གཞུང་ལས་བྱུང་བའི་ཚིག་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་མ་ཡིན་པས། "བསྟན་པའི་སྐབས་སུ་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་དང་། ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྐབས་སུ་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ་" ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཡང་མི་གཡོ་བར་གནས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་ "གང་གི་ཚེ་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ལམ་སྒོམ་པར་བྱེད་པ་" ལ་སོགས་པར་ལམ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་མེད་དོ། །གཞན་ཡང་། བདག་པོའི་དངོས་པོས་དབང་པོ་རྣམས་ལ་བཞིན་དུ། རེག་པ་དང་། ཚོར་བ་དང་། འདུ་ཤེས་དང་། སེམས་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་སེམས་བསྐྱེད་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་ཕུང་པོར་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས། དུས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཞག་པར་བསྟན་པའི་སེམས་ཀྱང་རེག་པ་ལྔ་པའི་ཚོགས་སུ་བསྟན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། ඣානඞ්ගරාසිවණ්ණනා བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་གི་ཚོགས་བཤད་པ། විතක්කනන්ති විතක්කනකිරියා, සා ච විතක්කස්ස අත්තනො පච්චයෙහි පවත්තිමත්තමෙවාති භාවනිද්දෙසො වසවත්තිභාවනිවාරණාය හොති. යස්මිං ආරම්මණෙ චිත්තං අභිනිරොපෙති, තං තස්ස ගහණයොග්‍යං කරොන්තො විතක්කො ආකොටෙන්තො විය පරිවත්තෙන්තො විය ච හොතීති තස්ස ආකොටනලක්ඛණතා පරියාහනනරසතා ච වුත්තා. ඉදඤ්ච ලක්ඛණං කිච්චසන්නිස්සිතං කත්වා වුත්තං. ධම්මානඤ්හි සභාවවිනිමුත්තා කාචි කිරියා නාම නත්ථි, තථා ගහෙතබ්බාකාරො. බොධනෙය්‍යජනානුරොධෙන පන පරමත්ථතො එකසභාවොපි සභාවධම්මො පරියායවචනෙහි විය සමාරොපිතරූපෙහි බහූහි පකාරෙහි පකාසීයති. එවඤ්හි සො සුට්ඨු පකාසිතො හොතීති. "རྟོག་པ་" (vitakkana) ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་སྟེ། དེ་ཡང་རྟོག་པ་རང་གི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་འཇུག་པ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་པས། དངོས་པོ་ངེས་པར་བསྟན་པ་ནི་དབང་སྒྱུར་བའི་དངོས་པོ་དགག་པའི་ཕྱིར་ཡིན་ནོ། །དམིགས་པ་གང་ལ་སེམས་གཏོད་པར་བྱེད་པ་དེར། དེ་ཉིད་འཛིན་པར་འོས་པར་བྱེད་བཞིན་དུ། རྟོག་པ་ནི་བརྡུང་བ་བཞིན་དང་ཡོངས་སུ་བསྐོར་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དེའི་མཚན་ཉིད་ནི་བརྡུང་བའི་མཚན་ཉིད་དང་། ཀུན་ཏུ་གཞོམ་པའི་རོ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །མཚན་ཉིད་འདི་ཡང་བྱ་བ་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་སོ། །ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་གྲོལ་བའི་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེ་ལྟར་གཟུང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་གདུལ་བྱའི་སྐྱེ་བོ་ལ་ལྟོས་ནས། དོན་དམ་པར་རང་བཞིན་གཅིག་པུ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་ཀྱང་། རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒྲ་བཞིན་དུ་སྒྲོ་བཏགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པ་དུ་མའི་སྒོ་ནས་རབ་ཏུ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་ཉིད་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། ། විප්ඵාරො [Pg.95] නාම විතක්කස්ස ථිනමිද්ධපටිපක්ඛො ආරම්මණෙ අනොලීනතා අසඞ්කොචො, සො පන අභිනිරොපනභාවතො චලනං විය හොතීති අධිප්පායෙන ‘‘විප්ඵාරවාති විචලනයුත්තො’’ති වුත්තං. උපචාරප්පනාසු සන්තානෙන පවත්තියන්ති එතෙන යථා අපුබ්බාරම්මණෙ පඨමාභිනිපාතභූතො විතක්කො විප්ඵාරවා හොති, න තථා එකස්මිංයෙව ආරම්මණෙ නිරන්තරං අනුප්පබන්ධවසෙන පවත්තියං, නාතිවිප්ඵාරවා පන තත්ථ හොති සන්නිසින්නභාවතොති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘නිච්චලො හුත්වා’’තිආදි. "ཁྱབ་པ་" (vipphāra) ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟོག་པའི་རྨུགས་གཉིད་ཀྱི་གཉེན་པོ་སྟེ། དམིགས་པ་ལ་མི་ཞུམ་པ་དང་མི་སྐུམ་པ་ཉིད་དོ། །དེ་ཡང་གཏོད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གཡོ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། "ཁྱབ་པ་དང་ལྡན་པ་ནི་རྣམ་པར་གཡོ་བ་དང་ལྡན་པའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཉེ་བར་འཁོར་བ་དང་ངེས་པར་འཛིན་པ་རྣམས་སུ་རྒྱུན་གྱིས་འཇུག་གོ་" ཞེས་པས་འདི་ལྟར། སྔར་མ་མྱོང་བའི་དམིགས་པ་ལ་ཐོག་མར་འབབ་པར་གྱུར་པའི་རྟོག་པ་ནི་ཁྱབ་པ་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་གྱི། དམིགས་པ་གཅིག་ཉིད་ལ་རྒྱུན་མི་ཆད་པར་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ན་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་ལ་ནི་གནས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཤིན་ཏུ་ཁྱབ་པ་དང་ལྡན་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །དེའི་ཕྱིར་ "མི་གཡོ་བར་གྱུར་ནས་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ‘‘පීතිසුඛෙන අභිසන්දෙතී’’තිආදිවචනතො (දී. නි. 1.226; ම. නි. 1.427) පීතියා ඵරණං කායවිසයන්ති යථා තං හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පණීතරූපෙහී’’ති වුත්තං. "དགའ་བ་དང་བདེ་བས་ཀུན་ཏུ་སྦང་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས། དགའ་བས་ལུས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་ཁྱབ་པ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གྱ་ནོམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། විසාරස්ස බ්‍යග්ගභාවස්ස පටිපක්ඛො සභාවො අවිසාරො, න විසාරාභාවමත්තං. අවිසාරාවික්ඛෙපානං සමාධානභාවතො අත්ථතො විසෙසාභාවෙපි සමුඛෙන සම්පයුත්තමුඛෙන ච උභයං වුත්තන්ති දස්සෙතුං ‘‘අවිසා…පෙ… වික්ඛෙපො’’ති වුත්තං. විසෙසතොති අතිසයෙනාති වා අත්ථො ගහෙතබ්බො. සුඛඤ්හි සමාධිස්ස විසෙසකාරණං ‘‘සුඛිනො චිත්තං සමාධියතී’’ති (දී. නි. 3.359; අ. නි. 3.96; 6.10; 11.12) වචනතො. རྣམ་པར་འགྱེད་པ་སྟེ་རྣམ་པར་གཡེང་བའི་དངོས་པོའི་གཉེན་པོའི་རང་བཞིན་ནི་མི་འགྱེད་པ་ཡིན་གྱི། རྣམ་པར་འགྱེད་པ་མེད་པ་ཙམ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །མི་འགྱེད་པ་དང་མི་གཡེང་བ་རྣམས་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཁྱད་པར་མེད་ཀྱང་། རང་གི་སྒོ་ནས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྒོ་ནས་གཉིས་ཀ་གསུངས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "མི་འགྱེད་པ་... རྣམ་པར་མི་གཡེང་བའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཁྱད་པར་དུ་" ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་དུ་གཟུང་བར་བྱའོ། །བདེ་བ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་ཏེ། "བདེ་བ་ཅན་གྱི་སེམས་ནི་མཉམ་པར་འཇོག་གོ་" ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ඉන්ද්‍රියරාසිවණ්ණනා དབང་པོའི་ཚོགས་བཤད་པ། තත්ථාති සද්දහනසඞ්ඛාතෙ අධිමොක්ඛලක්ඛණෙ. පුග්ගලො සද්දහතීති ඉමිනාපි සද්ධාය ආහිතවිසෙසානං තංසම්පයුත්තධම්මානං සද්දහනකිරියාය කත්තුභාවමෙව විභාවෙති. අවයවබ්‍යාපාරො හි සමුදායෙ වොහරීයතීති. න කෙවලං පසාදනීයවත්ථුස්මිං අප්පසාදනාකාරප්පවත්තමෙව අකුසලං අස්සද්ධියං, අථ ඛො අප්පසාදනීයවත්ථුස්මිං පසාදනාකාරප්පවත්තම්පීති දස්සෙතුං ‘‘මිච්ඡාධිමොක්ඛො’’ති වුත්තං. තෙන පූරණාදීසු පසාදස්ස අස්සද්ධියතමාහ. පසාදභූතොති එතෙන අප්පසාදභූතං අස්සද්ධියං නිවත්තෙති. වත්ථුගතොති ඉමිනා මිච්ඡාධිමොක්ඛං. ‘‘පසාදභූතො නිච්ඡයො’’ති ඉමිනා පන විභාවිතමෙවත්ථං පාකටං කරොන්තො ‘‘න යෙවාපනකාධිමොක්ඛො’’ති ආහ. අකාලුස්සියං පසාදො, තං පන අසඞ්ඛොභභාවතො ‘‘අනාවිලභාවො’’ති වුත්තං. තඤ්හි සම්පයුත්තෙසු විදහන්තී සද්ධා අකාලුස්සියපච්චුපට්ඨානා. එවමෙතන්ති අධිමුච්චනාකාරෙන පන ගහෙතබ්බත්තා [Pg.96] අධිමුත්තිපච්චුපට්ඨානා. බුද්ධාදිවත්ථූනීති එත්ථ ඉධලොකපරලොකකම්මඵලසම්බන්ධාපි සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං. ‘‘සද්ධාහත්ථො, මහානාම, අරියසාවකො’’ති, ‘‘සද්ධීධ විත්තං පුරිසස්ස සෙට්ඨ’’න්ති (සං. නි. 1.246; සු. නි. 184), ‘‘සද්ධා බීජං තපො වුට්ඨී’’ති (සං. නි. 1.197; සු. නි. 77) එවමාදිවචනතො කුසලධම්මානං ආදානාදීසු හත්ථාදයො විය සද්ධා දට්ඨබ්බා. "དེ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་དད་པ་ཞེས་བྱ་བ་མོས་པའི་མཚན་ཉིད་ལ་འཇུག་གོ། །"གང་ཟག་དད་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་འདིས་ཀྱང་དད་པས་བསྐྱེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དད་པར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་ལ་བྱེད་པོ་ཉིད་ཁོ་ན་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །ཆ་ཤས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་ཚོགས་པ་ལ་ཐ་སྙད་འདོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་མི་དད་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པ་ཁོ་ན་མི་དགེ་བའི་མ་དད་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དད་པར་མི་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ལ་དད་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའང་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ལོག་པར་མོས་པའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་པཱུ་ར་ཎ་ལ་སོགས་པ་ལ་དད་པ་ནི་མ་དད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །"དད་པར་གྱུར་པ་" ཞེས་པས་འདིས་ནི་དད་པར་མ་གྱུར་པའི་མ་དད་པ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། །"ཡུལ་ལ་གནས་པ་" ཞེས་པས་འདིས་ནི་ལོག་པར་མོས་པའོ། །"དད་པར་གྱུར་པའི་ངེས་པ་" ཞེས་པ་འདིས་ནི་གསལ་བར་བྱས་པའི་དོན་ཉིད་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་བཞིན་དུ། "ངེས་པར་འཛིན་པའི་མོས་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །རྙོག་པ་མེད་པ་ནི་དད་པ་སྟེ། དེ་ཡང་མི་འཁྲུག་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྙོག་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་สྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་དད་པ་ནི་རྙོག་པ་མེད་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །"འདི་ནི་འདི་ལྟར་རོ་" ཞེས་མོས་པའི་རྣམ་པས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། མོས་པའི་ཉེ་བར་གནས་པ་ཡིན་ནོ། །"སངས་རྒྱས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་" ཞེས་པ་འདི་ལ་འཇིག་རྟེན་འདི་དང་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་གྱི་ལས་དང་འབྲས་བུའི་འབྲེལ་བ་རྣམས་ཀྱང་བསྡུས་པར་རིག་པར་བྱའོ། །"མིང་ཆེན་པོ། འཕགས་པའི་ཉན་ཐོས་ནི་དད་པའི་ལག་པ་དང་ལྡན་པའོ་" ཞེས་དང་། "འདི་ན་དད་པ་ནི་སྐྱེས་བུའི་ནོར་གྱི་མཆོག་གོ་" ཞེས་དང་། "དད་པ་ནི་ས་བོན་ཡིན་ལ། དཀའ་ཐུབ་ནི་ཆར་པའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས། དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལེན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལག་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དད་པ་ནི་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ‘‘ඉධ භික්ඛුනා කම්මං කත්තබ්බං හොති. තස්ස එවං හොති ‘කම්මං ඛො මෙ කත්තබ්බං භවිස්සති, කම්මං ඛො පන මෙ කරොන්තස්ස න සුකරං බුද්ධානං සාසනං මනසි කාතුං, හන්දාහං වීරියං ආරභාමි අප්පත්තස්ස පත්තියා අනධිගතස්ස අධිගමාය අසච්ඡිකතස්ස සච්ඡිකිරියායා’’’ති (දී. නි. 3.335) – "འདི་ན་དགེ་སློང་གིས་བྱ་བ་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལ་འདི་ལྟར་འགྱུར་ཏེ། 'བདག་གིས་བྱ་བ་བྱ་བར་འགྱུར་རོ། །བདག་གིས་བྱ་བ་བྱེད་པ་ན་སངས་རྒྱས་ཀྱི་བསྟན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་སླ་བ་མ་ཡིན་པས། བདག་གིས་མ་ཐོབ་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བ་དང་། མ་རྟོགས་པ་རྟོགས་པར་བྱ་བ་དང་། མངོན་སུམ་དུ་མ་བྱས་པ་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་ཕྱིར་བརྩོན་འགྲུས་རྩོམ་པར་བྱའོ་' ཞེས་པ་ནི་" ආදිකා අනුරූපපච්චවෙක්ඛණා. ལ་སོགས་པ་ནི་མཐུན་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པའོ། ། තංමූලකානීති ගන්තබ්බමග්ගාදිමූලකානි. එත්ථ ච මග්ගො ගන්තබ්බො හොතීතිආදයො අට්ඨකථායං දස්සනවසෙනෙව වුත්තා, න පාළියං ආගතානුක්කමෙනාති දට්ඨබ්බං. "དེ་ལ་རྩ་བ་ཅན་" ཞེས་པ་ནི་བགྲོད་པར་བྱ་བའི་ལམ་ལ་སོགས་པ་ལ་རྩ་བ་ཅན་ནོ། །འདི་ལ་ཡང་ "ལམ་ནི་བགྲོད་པར་བྱ་བའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་འགྲེལ་བཤད་དུ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ན་གསུངས་ཀྱི། ལུང་ལས་བྱུང་བའི་གོ་རིམ་བཞིན་དུ་མ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། කරණාදිකාලෙ විය චිරකතාදිආරම්මණං විභූතං කත්වා පවත්තන්තී සති තං උපගන්ත්වා තිට්ඨන්තී අනිස්සජ්ජන්තී ච හොති. යං ආරම්මණං සම්මුට්ඨං, තං පිලවිත්වා ගතං විය චලිතං විය ච හොති, තප්පටිපක්ඛභාවෙන පන අසම්මුට්ඨන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘උදකෙ අලාබු වියා’’තිආදිමාහ. තත්ථ සාරණන්ති එතෙන ‘‘සරන්ති තායා’’ති ඉමමෙවත්ථං විභාවෙති. සරණකිරියාය හි පවත්තමානානං ධම්මානං තත්ථ ආධිපච්චභාවෙන සති පච්චයො. තස්සා හි තථා පච්චයභාවෙ සති තෙ ධම්මා සාරිතා අසම්මුට්ඨකතා අපිලාවිතාහොන්තීති. ‘‘ඉමෙහි නාම හෙතූහි පච්චයෙහි ච එතෙ ධම්මා සම්භවන්තී’’ති සම්භවතො. ‘‘ඉමං නාම ඵලං නිබ්බත්තෙන්තී’’ති ඵලතො ධම්මා උප්පජ්ජනෙන විපච්චනෙන ච නිප්ඵන්නා නාම හොන්තීති. වත්ථුභූතාති ආරම්මණභූතා. བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་བཞིན་དུ། ཡུན་རིང་དུ་བྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་གསལ་བར་བྱས་ནས་འཇུག་པའི་དྲན་པ་ནི། དེ་ལ་ཉེ་བར་སོང་ནས་གནས་ཤིང་མི་གཏོང་བར་འགྱུར་རོ། །དམིགས་པ་གང་ཞིག་བརྗེད་པར་གྱུར་པ་དེ་ནི་ཆུ་ལ་ལྡིང་ནས་སོང་བ་བཞིན་དང་གཡོས་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་ལ། དེའི་གཉེན་པོའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་མ་བརྗེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཆུ་ལ་ཀུ་བ་བཞིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "དྲན་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་པ་འདིས་ནི་ "དེས་དྲན་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །དྲན་པའི་བྱ་བ་ལ་འཇུག་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དེ་ལ་བདག་པོའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་དྲན་པ་ནི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ན་ཆོས་དེ་རྣམས་ནི་དྲན་པར་བྱས་པ་དང་། མ་བརྗེད་པར་བྱས་པ་དང་། མ་ལྡིང་བར་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། །"རྒྱུ་དང་རྐྱེན་འདི་དག་གིས་ཆོས་འདི་དག་འབྱུང་ངོ་" ཞེས་པ་ནི་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་སོ། །"འབྲས་བུ་འདི་ལྟ་བུ་སྐྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་སྒོ་ནས་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བ་དང་རྣམ་པར་སྨིན་པས་གྲུབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །"དངོས་པོར་གྱུར་པ་" ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པར་གྱུར་པའོ། ། සතිපි සබ්බෙසං සාරම්මණධම්මානං ආරම්මණග්ගහණෙ න චිත්තං විය පරෙ පරිච්ඡිජ්ජගාහිනොති ‘‘පරිච්ඡින්නොපලද්ධිවසෙන ජානාතී’’ති චිත්තං වුත්තං. චෙතසිකෙසු හි කෙචි විසයං පරිච්ඡිජ්ජ ගහෙතුං න සක්කොන්ති, කෙචි පන පරිච්ඡෙදමත්තෙයෙව [Pg.97] තිට්ඨන්ති, න විඤ්ඤාණං විය විසයං ගණ්හන්තීති යෙ ආසඞ්කිතබ්බා, තෙසු තදභාවං දස්සෙන්තො ‘‘න සඤ්ඤා…පෙ… විජ්ඣනවසෙනා’’ති ආහ. དམིགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ཡོད་ཀྱང་། གཞན་དག་ནི་སེམས་བཞིན་དུ་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་འཛིན་པ་མ་ཡིན་པས། "ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་རྙེད་པའི་དབང་གིས་ཤེས་སོ་" ཞེས་སེམས་ལ་གསུངས་སོ། །སེམས་བྱུང་རྣམས་ལས་ཁ་ཅིག་ནི་ཡུལ་ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་འཛིན་མི་ནུས་ལ། ཁ་ཅིག་ནི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ཙམ་ལ་གནས་ཀྱི། རྣམ་པར་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་ཡུལ་འཛིན་པར་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་དོགས་པར་བྱ་བ་གང་དག་ཡོད་པ་ལ། དེ་དག་ལ་དེ་མེད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འདུ་ཤེས་མ་ཡིན་པ་... རྟོགས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། පීතියා ච සොමනස්සභාවො ආපජ්ජතීති ඉදං පීති ච සොමනස්සඤ්ච පීතිසොමනස්සන්ති පීතිසොමනස්සානං තුල්‍යයොගං සන්ධාය වුත්තං. සොමනස්සස්සෙව පන ‘‘ආජඤ්ඤරථො’’ති විය පීතියුත්තං සොමනස්සං පීතිසොමනස්සන්ති පධානභාවො ඉච්ඡිතොති න පීතියා සොමනස්සභාවප්පත්ති. න හි පධානෙ විජ්ජමානෙ අප්පධානං උපයුජ්ජති, පීතිග්ගහණඤ්චෙත්ථ පීතියුත්තස්ස සොමනස්සස්ස යෙභුය්‍යෙන භාවතො පරිබ්‍යත්තකිච්චතො ච කතං, න ච නිප්පීතිකසොමනස්සස්ස අසඞ්ගහො. රුළ්හීසද්දෙසු කිරියාය අනච්චන්තිකභාවතො. පීතියා පන උපලක්ඛණභාවෙන අයමත්ථො සුට්ඨු යුජ්ජතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘පීතිඋපලක්ඛිතං වා’’තිආදි. དགའ་བ་ལ་ཡིད་བདེ་བའི་དངོས་པོ་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ནི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཞེས་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་གཉིས་མཚུངས་པར་སྦྱོར་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་ཡིད་བདེ་བ་ཉིད་ལ། "ཅང་ཤེས་ཀྱི་ཤིང་རྟ་" བཞིན་དུ། དགའ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཡིད་བདེ་བ་ནི་དགའ་བ་དང་ཡིད་བདེ་བ་ཞེས་གཙོ་བོའི་དངོས་པོར་འདོད་པས། དགའ་བ་ལ་ཡིད་བདེ་བའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གཙོ་བོ་ཡོད་པ་ན་གཙོ་བོ་མ་ཡིན་པ་ནི་མི་སྦྱོར་བའི་ཕྱིར་དང་། འདི་ལ་དགའ་བ་གཟུང་བ་ནི་དགའ་བ་དང་ལྡན་པའི་ཡིད་བདེ་བ་ཕལ་ཆེར་ཡོད་པ་དང་བྱ་བ་གསལ་བའི་ཕྱིར་བྱས་པ་ཡིན་ལ། དགའ་བ་མེད་པའི་ཡིད་བདེ་བ་མ་བསྡུས་པའང་མ་ཡིན་ནོ། །གྲགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ལ་བྱ་བ་ནི་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འོན་ཀྱང་དགའ་བའི་མཚོན་བྱེད་ཀྱི་དངོས་པོས་དོན་འདི་ནི་ཤིན་ཏུ་འཐད་དོ་ཞེས་སྟོན་བཞིན་དུ། "ཡང་ན་དགའ་བས་མཚོན་པའོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། පවත්තං උපාදින්නක්ඛන්ධං. චිරට්ඨිතිකං හොතීති එතෙන න කෙවලං අනුපාලෙතබ්බධම්මානං ඛණට්ඨිතියායෙව, අථ ඛො පබන්ධානුපච්ඡෙදස්සපි ජීවිතං කාරණන්ති දස්සෙති. අඤ්ඤථා හි ආයුක්ඛයමරණං න යුජ්ජෙය්‍යාති. අවිසෙසෙනාති කාරණවිසෙසානපෙක්ඛෙන ජීවිතින්ද්‍රියතාසාමඤ්ඤෙන. යදිපි අරූපාසඤ්ඤභවෙසු රූපාරූපධම්මා නප්පවත්තන්ති, තෙහි පන පුරිමපච්ඡිමභවෙසු චරිමපඨමධම්මා සමානජාතියෙන අබ්‍යවහිතතාය නිරන්තරායෙව නාම හොන්තීති ‘‘යාව පරිනිබ්බානං අවිච්ඡින්නං පවත්තතී’’ති වුත්තං. අනුපාලනාදිකස්සාති අනුපාලනපවත්තනට්ඨපනානියෙව වදති. ජීවමානවිසෙසප්පච්චයභාවතොති සහජාතානං ජීවමානතාවිසෙසස්ස පච්චයභාවතො. ඉන්ද්‍රියබද්ධස්ස හි මතරූපතො කම්මජස්ස ච උතුජාදිතො විසෙසො ජීවිතින්ද්‍රියකතොති. ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་རྒྱུན་ཆགས་སུ་འཇུག་པ། ཡུན་རིང་དུ་གནས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདིས། བསྐྱང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་གནས་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ཡང་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །གཞན་དུ་ན་ཚེ་ཟད་ནས་འཆི་བ་མི་འཐད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱེ་བྲག་མེད་པར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྒྱུའི་བྱེ་བྲག་ལ་མ་ལྟོས་པར་སྲོག་གི་དབང་པོའི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །གཟུགས་མེད་པ་དང་འདུ་ཤེས་མེད་པའི་སྐྱེ་གནས་རྣམས་སུ་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་མི་འཇུག་ཀྱང་། དེ་དག་གི་སྔ་མ་དང་ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བ་རྣམས་སུ་ཐ་མ་དང་ཐོག་མའི་ཆོས་རྣམས་རིགས་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱིས་བར་མ་ཆོད་པར་རྒྱུན་ཆགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་མ་འདས་ཀྱི་བར་དུ་རྒྱུན་མ་ཆད་པར་འཇུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །རྗེས་སུ་སྐྱོང་བ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྗེས་སུ་སྐྱོང་བ་དང་། འཇུག་པ་དང་། གནས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ལ་བརྗོད་དོ། །གསོན་པའི་བྱེ་བྲག་གི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གསོན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་བྱེ་བྲག་གི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དབང་པོ་དང་འབྲེལ་བའི་མ་ལས་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་དང་། ལས་ལས་སྐྱེས་པ་དང་། དུས་ཟས་ལས་སྐྱེས་པ་སོགས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོས་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། මග්ගඞ්ගරාසිවණ්ණනා ལམ་གྱི་ཡན་ལག་གི་ཚོགས་བཤད་པ། අවිපරීතනිය්‍යානිකභාවෙනාති ඉදං සම්මා-සද්දස්ස දිට්ඨි-ආදිසද්දානඤ්ච සමානාධිකරණතාවසෙන දිට්ඨිආදීනං අවිසෙසභූතස්ස නිය්‍යානිකභාවස්ස සම්මා-සද්දෙන විසෙසිතබ්බත්තා වුත්තං. අවිපරීතත්ථො හි සම්මා-සද්දො, න නිය්‍යානිකත්ථොති. අවිපරීතනිය්‍යානිකත්ථො එව වා සම්මා-සද්දො. අනෙකත්ථා හි නිපාතාති. එවමෙවාති අවිපරීතනිය්‍යානිකභාවෙන. ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། ཡང་དག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་དང་། ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་གཞི་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས། ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་བྱེ་བྲག་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལ། ཡང་དག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་དགོས་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །ཡང་དག་པའི་སྒྲ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་ཅན་ཡིན་གྱི། ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་ཅན་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན་ཡང་དག་པའི་སྒྲ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དོན་ཉིད་དོ། །ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ནི་དོན་དུ་མ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། බලරාසිවණ්ණනා སྟོབས་ཀྱི་ཚོགས་བཤད་པ། පතිස්සවො [Pg.98] වචනසම්පටිග්ගහොති අධිප්පායෙන ‘‘සප්පතිස්සවං පතිස්සවභූතං තංසභාගඤ්ච යං කිඤ්චි ගාරව’’න්ති ආහ. තත්ථ තත්ථ පාකටභාවෙනාති අජ්ඣත්තභූතෙසු ජාතියාදීසු බහිද්ධාභූතෙසු භික්ඛුආදීසු හිරොත්තප්පානං අනුරූපපච්චවෙක්ඛණවසෙන සසම්භාරපථවීආදීසු පථවීධාතුආදීනං විය විභූතකිච්චභාවෙනාති අත්ථො. ཁས་ལེན་པ་ནི་ཚིག་དང་ལེན་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པས། “གུས་པ་དང་བཅས་པ་དང་། ཁས་ལེན་པར་གྱུར་པ་དང་། དེའི་སྐལ་བ་མཐུན་པའི་གུས་པ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་དང་དེར་གསལ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ནང་གི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། ཕྱིའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་དགེ་སློང་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ། ངོ་ཚ་ཤེས་པ་དང་ཁྲེལ་ཡོད་པ་རྣམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པའི་དབང་གིས། རྫས་དང་བཅས་པའི་ས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ས་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་གསལ་བར་གྱུར་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ ། මූලරාසිවණ්ණනා རྩ་བའི་ཚོགས་བཤད་པ། එවඤ්හි උපමාය සමෙතීති යථා අසුචිම්හි පතිතපුරිසස්ස සතිපි කායෙන අල්ලීයනෙ භාවො අනල්ලීනො, එවං අලොභොපි ආරම්මණකරණවසෙන ගහිතෙපි ආරම්මණෙ අලග්ගභාවෙන අනල්ලීනභාවො අනල්ලීනාකාරො එව පවත්තති. එවංසභාවො හි සො ධම්මොති. කිඤ්චි දුස්සීල්‍යං දොසසමුට්ඨානං සබ්බම්පි දුස්සීල්‍යං දොසූපනිස්සයන්ති ‘‘දොසසමුට්ඨානතං දොසූපනිස්සයතඤ්චා’’ති වුත්තං. තෙන අදොසො දොසස්සෙව උජුවිපච්චනීකො, තංමුඛෙන දුස්සීල්‍යස්සාති දස්සෙති. འདི་ལྟར་དཔེ་དང་མཐུན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། དཔེར་ན་མི་མི་གཙང་བའི་ནང་དུ་ལྷུང་བ་ཞིག་ལུས་ཀྱིས་འབྱར་བ་ཡོད་ཀྱང་། བསམ་པ་མི་འབྱར་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་མ་ཆགས་པ་ཡང་དམིགས་པ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དམིགས་པ་བཟུང་ཡང་། ཆགས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་མི་འབྱར་བའི་རང་བཞིན་དང་མི་འབྱར་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་དུ་འཇུག་གོ །ཆོས་དེ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་གང་ཅི་ཡང་རུང་བ་ཞེ་སྡང་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་དང་། ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་ཞེ་སྡང་གི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ཞེ་སྡང་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཉིད་དང་ཞེ་སྡང་ལ་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་ཞེ་སྡང་མེད་པ་ནི་ཞེ་སྡང་ཉིད་ཀྱི་ཐད་ཀར་གཉེན་པོ་ཡིན་ལ། དེའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་ཡང་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། ། තත්ථ ජාතානං ධම්මානං අනතිවත්තනට්ඨෙන…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනාති යො සො එකත්තුපගතො පඨමජ්ඣානාදිඅප්පනාචිත්තුප්පාදො ආසන්නූපචාරාහිතවිසෙසො නීවරණාදිපරිපන්ථවිසුද්ධියා විසුද්ධො, තදාවරණවිසයවිරහෙන ච සමප්පවත්තඅප්පනාසමාධිසඞ්ඛාතං මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපන්නො, එවං පටිපන්නත්තා එව තත්ථුපගමනෙන තත්ථ ච පක්ඛන්දො, විසොධෙතබ්බස්ස වික්ඛෙපස්ස කිලෙසසංසග්ගස්ස ච අභාවතො විසොධනසමාධානඑකත්තුපට්ඨානබ්‍යාපාරවිරහෙන විසුද්ධිසමථපටිපත්තිඑකත්තුපට්ඨානාකාරෙ අජ්ඣුපෙක්ඛන්තො අභිබ්‍යත්තරූපාය සහජාතතත්‍රමජ්ඣත්තුපෙක්ඛාය කිච්චවසෙන උපෙක්ඛානුබ්‍රූහිතො, තස්මිංයෙව ජාතා සමාධිපඤ්ඤාසඞ්ඛාතා යුගනද්ධධම්මා. තෙ යථා අඤ්ඤං අනතිවත්තමානා හුත්වා පවත්තන්ති, එවං භාවනා බ්‍රූහනා. තථා යානි තත්ථ සද්ධාදීනි ඉන්ද්‍රියානි නානාකිලෙසෙහි විමුත්තත්තා විමුත්තිරසෙන එකරසානි හුත්වා පවත්තානි. යඤ්ච තත්ථ තදුපගං, තෙසං අනතිවත්තනඑකරසභාවානං අනුච්ඡවිකං වීරියං වාහීයති පවත්තීයති, යා චස්ස තස්මිං ඛණෙ පවත්තා පගුණබලවභාවාපත්තිසඞ්ඛාතා ආසෙවනා. සබ්බෙසං එතෙසං ආකාරානං භාවනා උප්පාදනා වඩ්ඪනා, අයං තත්ථ ජාතානං…පෙ… ආසෙවනට්ඨෙන භාවනා නාම. དེ་ལ་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་མི་འདའ་བའི་དོན་གྱིས་…པེ་…བསྟེན་པའི་དོན་གྱིས་བསྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་གང་ཡིན་པ་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ། ཉེ་བའི་ཉེར་བསྡོགས་ཀྱིས་བཞག་པའི་ཁྱད་པར་ཅན། སྒྲིབ་པ་ལ་སོགས་པའི་བར་ཆད་ལས་རྣམ་པར་དག་པས་དག་པ། དེའི་སྒྲིབ་པའི་ཡུལ་དང་བྲལ་བས་མཉམ་པར་ཞུགས་པའི་འཇུག་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དུ་བགྲང་བའི་དབུས་ཀྱི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་ཞུགས་པ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེར་སོང་ཞིང་དེར་ཞུགས་པ། རྣམ་པར་སྦྱང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་གཡེང་དང་ཉོན་མོངས་པ་འདྲེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་སྦྱོང་བ་དང་། མཉམ་པར་འཇོག་པ་དང་། གཅིག་ཏུ་གནས་པའི་བྱ་བ་དང་བྲལ་བས། རྣམ་པར་དག་པའི་ཞི་གནས་ཀྱི་སྒྲུབ་པ་གཅིག་ཏུ་གནས་པའི་རྣམ་པ་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇུག་པ། ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་བྱ་བའི་དབང་གིས་བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་རྒྱས་པར་བྱས་པ། དེ་ཉིད་ལ་སྐྱེས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ཏུ་བགྲང་བའི་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །དེ་དག་གཞན་ལས་མི་འདའ་བར་གྱུར་ཏེ་ཇི་ལྟར་འཇུག་པ་དེ་ལྟར་བསྒོམ་པ་དང་སྤེལ་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་དེ་ལ་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་གང་དག་ཉོན་མོངས་པ་སྣ་ཚོགས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་རོ་དང་ལྡན་པས་རོ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཏེ་འཇུག་པ་དང་། དེ་ལ་དེར་གཏོགས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་དག་གི་མི་འདའ་བ་དང་རོ་གཅིག་པའི་དངོས་པོ་དང་མཐུན་པའི་བརྩོན་འགྲུས་བརྩམས་ཤིང་བསྐྱེད་པ་དང་། དེའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་ཞུགས་པའི་གོམས་ཤིང་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པར་བགྲང་བའི་བསྟེན་པའོ། །རྣམ་པ་འདི་དག་ཐམས་ཅད་བསྐྱེད་པ་དང་སྤེལ་བ་ནི་བསྒོམ་པ་སྟེ། འདི་ནི་དེ་ལ་སྐྱེས་པའི་…པེ་…བསྟེན་པའི་དོན་གྱིས་བསྒོམ་པ་ཞེས་བྱ་བའོ། ། යස්මා [Pg.99] පනායං භාවනාකාරො ‘‘පඨමස්ස ඣානස්ස පටිපදාවිසුද්ධි ආදී’’තිආදිනාපි (පටි. ම. 1.158) පාළියං ආගතො එව, ඤාණෙන ච සංකිලෙසවොදානෙසු තං තං ආදීනවං ආනිසංසඤ්ච දිස්වා තථා තථා නිප්ඵාදෙතබ්බො, තස්මා ‘‘එවං වුත්තාය පඤ්ඤාසාධනාය භාවනායා’’ති වුත්තං. අප්පවත්තීති යස්මිං ධම්මෙ සති යථාවුත්තා භාවනා නප්පවත්තති, සො ධම්මො පටිපක්ඛභාවනාපරාමසනෙන අභාවනාති වුත්තොති අධිප්පායො. න හි අභාවමත්තස්ස අමොහො පටිපක්ඛොති යුජ්ජතීති. තප්පටිපක්ඛභූතා අකුසලා කාමච්ඡන්දාදයො දට්ඨබ්බා. පමාදවිසෙසො වා අභාවනා. සො හි ‘‘කුසලානං වා ධම්මානං අනාසෙවනා අභාවනා අබහුලීකම්ම’’න්තිආදිනා නිද්දිට්ඨොති. གང་གི་ཕྱིར་བསྒོམ་པའི་རྣམ་པ་འདི་ནི། “བསམ་གཏན་དང་པོའི་ལམ་གྱི་རྣམ་པར་དག་པ་ནི་ཐོག་མའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་ལུང་ལས་འབྱུང་བ་ཉིད་ཡིན་ལ། ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་རྣམ་པར་བྱང་བ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་དེ་དང་དེ་མཐོང་ནས་དེ་ལྟ་དེ་ལྟར་གྲུབ་པར་བྱ་དགོས་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་བསྒོམ་པས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཆོས་གང་ཡོད་པ་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བསྒོམ་པ་མི་འཇུག་པ་དེའི་ཆོས་ནི། གཉེན་པོའི་བསྒོམ་པ་ལ་དམིགས་པས་མ་བསྒོམས་པ་ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པའོ། །མེད་པ་ཙམ་ལ་གཏི་མུག་མེད་པ་གཉེན་པོ་ཡིན་པར་མི་འཐད་པའི་ཕྱིར། དེའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་མི་དགེ་བའི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་བག་མེད་པའི་བྱེ་བྲག་ནི་མ་བསྒོམས་པའོ། །དེ་ནི་ “དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མི་བསྟེན་པ་དང་། མ་བསྒོམས་པ་དང་། ལན་མང་དུ་མི་བྱེད་པའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། එකන්තෙන අලබ්භනෙය්‍යදස්සනත්ථං ‘‘ජරාධම්මො’’ති වුත්තං. තථා හි පාළියං ‘‘ජාතිධම්මානං, භික්ඛවෙ, සත්තානං එවං ඉච්ඡා උප්පජ්ජතී’’තිආදිනා (ම. නි. 3.373) ඉච්ඡිතාලාභො විභත්තො. අලොභානුභාවෙන කායානුපස්සනාය, අමොහානුභාවෙන චිත්තධම්මානුපස්සනාය සිද්ධි පාකටායෙවාති අපාකටං අදොසානුභාවෙන වෙදනානුපස්සනාසිද්ධිං විභාවෙන්තො ‘‘සුඛවිපරිණාමෙ’’තිආදිමාහ. අයඤ්ච යොජනා අලොභාදීනං විසෙසපච්චයතං සන්ධාය කතා, අවිසෙසෙන පන සබ්බෙ සබ්බෙසං පච්චයා. සභාවතො සඞ්කප්පතො ච උප්පන්නස්ස දුක්ඛස්ස අසහනවසෙනෙව උප්පජ්ජතීති දොසො තංදස්සනස්ස ආසන්නපටිපක්ඛො, න රාගො විය දූරපටිපක්ඛො. གཅིག་ཏུ་ཐོབ་པར་མི་ནུས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “རྒ་བའི་ཆོས་ཅན་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ལུང་ལས། “དགེ་སློང་དག སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་འདི་ལྟར་འདོད་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འདོད་པ་མི་འགྲུབ་པ་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །མ་ཆགས་པའི་མཐུས་ལུས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པའི་མཐུས་སེམས་དང་ཆོས་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་འགྲུབ་པ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་ཡིན་པས། མི་གསལ་བའི་ཞེ་སྡང་མེད་པའི་མཐུས་ཚོར་བ་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་འགྲུབ་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པར། “བདེ་བ་འགྱུར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྦྱོར་བ་འདི་ནི་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་མཛད་པ་ཡིན་ལ། བྱེ་བྲག་མེད་པར་ནི་ཐམས་ཅད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ། །རང་བཞིན་དང་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་སྡུག་བསྔལ་ལ་མི་བཟོད་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། ཞེ་སྡང་ནི་དེ་ལྟར་ལྟ་བའི་ཉེ་བའི་གཉེན་པོ་ཡིན་གྱི། འདོད་ཆགས་བཞིན་དུ་ཐག་རིང་བའི་གཉེན་པོ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། කම්මපථරාසිවණ්ණනා ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཚོགས་བཤད་པ། අභිජ්ඣාදයො විය අනභිජ්ඣාදයොපි න එකන්තං කම්මපථභූතායෙවාති ආහ ‘‘කම්මපථතාතංසභාගතාහී’’ති. මනොකම්මපථභාවෙන පවත්තනකම්මභාවතො හි එතෙසං කම්මපථරාසිභාවෙන සඞ්ගහො, න සබ්බදා කම්මපථායෙවාති. තෙන යො අඤ්ඤොපි ධම්මො අනියතො කම්මපථභාවෙන පාකටො ච, තස්සපි කම්මපථතාවචනං න විරුජ්ඣතීති දස්සෙති. བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བརྣབ་སེམས་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་གཅིག་ཏུ་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ། “ལས་ཀྱི་ལམ་ཉིད་དང་དེའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་བྱ་བའོ། །ཡིད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་འཇུག་པའི་ལས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། འདི་དག་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་དངོས་པོར་བསྡུས་པ་ཡིན་གྱི། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ལས་ཀྱི་ལམ་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེས་ན་ཆོས་གཞན་གང་ཡང་མ་ངེས་པ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོར་གསལ་བ་ཡོད་ན། དེ་ལ་ཡང་ལས་ཀྱི་ལམ་ཞེས་བརྗོད་པ་མི་འགལ་བར་སྟོན་ཏོ། ། පස්සද්ධාදියුගලවණ්ණනා ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཟུང་བཤད་པ། සමන්ති [Pg.100] සම්මා. චෙතියවන්දනාදිඅත්ථන්ති චෙතියවන්දනාදිහෙතු. සමථචතුසච්චකම්මට්ඨානවසෙන තබ්භෙදවසෙන ච සබ්බකම්මට්ඨානභාවනාභියුත්තානං මුදුමජ්ඣිමතික්ඛින්ද්‍රියතාදිභෙදවසෙන සබ්බයොගීනං චිත්තස්ස ලීනුද්ධච්චාදිකාලවසෙන සබ්බදා හිතාහිතධම්මූපලක්ඛණභාවතො යථාසභාවං පටිවෙධභාවතො ච සතිසම්පජඤ්ඤානං පාරිබන්ධකහරණභාවනාවඩ්ඪනානි අවිසෙසතො දට්ඨබ්බානි. යථා අප්පනාකොසල්ලෙන විනා සමථො සමථමන්තරෙන යථාභූතාවබොධො ච නත්ථීති නානාක්ඛණිකා සමාධිපඤ්ඤා අඤ්ඤමඤ්ඤස්ස විසෙසකාරණං, එවං පටිවෙධෙ එකක්ඛණිකාපීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං නිමිත්තභාවෙනා’’ති. පඤ්ඤාය හි සාතිසයං අවභාසියමානෙ විසයෙ සමාධි එකත්තවසෙන අප්පෙතුං සක්කොති, සමාධිම්හි ච මජ්ඣිමං සමථනිමිත්තං පටිපන්නෙ පඤ්ඤා ආරම්මණෙසු විසදා වහතීති. සමං පවත්තාති අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තනෙන සමං අවිසමං එකරසභාවෙන පවත්තා. අඤ්ඤමඤ්ඤසහායභාවූපගමනෙන යොගිනො මනොරථධුරාකඩ්ඪනෙ රථධුරාකඩ්ඪනෙ විය ආජානෙය්‍යයුගො යුගලකො හුත්වා අඤ්ඤමඤ්ඤානතිවත්තමානෙන නද්ධා බද්ධා වියාති වා යුගනද්ධා. අධිචිත්තමනුයුත්තෙහි වීරියසමාධයො සමං යොජෙතබ්බාති ඉමස්ස විසෙසස්ස දස්සනත්ථං පුබ්බෙ ගහිතාපි තෙ පුන ගහිතාති දස්සෙතුං වීරියසමාධියොජනත්ථායාති අට්ඨකථායං වුත්තං. තං පන සමාධිවීරියයොගස්ස විභාවනං හොතීති ‘‘යොගවචනත්ථායාති අත්ථො’’ති ආහ. མཉམ་པར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡང་དག་པར་རོ། །མཆོད་རྟེན་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་དུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མཆོད་རྟེན་ལ་ཕྱག་འཚལ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སོ། །ཞི་གནས་དང་བདེན་པ་བཞིའི་ལས་ཀྱི་ས་གཞིའི་དབང་གིས་དང་དེའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས། ལས་ཀྱི་ས་གཞི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བསྒོམ་པ་ལ་བརྩོན་པ་རྣམས་ཀྱི། དབང་པོ་རྟུལ་བ་དང་། འབྲིང་བ་དང་། རྣོ་བའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས། རྣལ་འབྱོར་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་སེམས་བྱིང་བ་དང་རྒོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དུས་ཀྱི་དབང་གིས། དུས་ཐམས་ཅད་དུ་ཕན་པ་དང་མི་ཕན་པའི་ཆོས་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡང་། དྲན་པ་དང་ཤེས་བཞིན་རྣམས་ཀྱི་བར་ཆད་སེལ་བ་དང་བསྒོམ་པ་སྤེལ་བ་རྣམས་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དཔེར་ན་འཇུག་པའི་མཁས་པ་མེད་པར་ཞི་གནས་མེད་པ་དང་། ཞི་གནས་མེད་པར་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། སྐད་ཅིག་མ་ཐ་དད་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་ནི་ཕན་ཚུན་གཅིག་གིས་གཅིག་གི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པ་བཞིན། རྟོགས་པ་ལ་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་ཡང་དེ་ལྟར་ཡིན་པར་སྟོན་པར། “ཕན་ཚུན་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤེས་རབ་ཀྱིས་ཡུལ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་བྱས་པ་ན། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པར་ནུས་ལ། ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱིས་དབུས་ཀྱི་ཞི་གནས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་ཞུགས་པ་ན། ཤེས་རབ་ནི་དམིགས་པ་རྣམས་ལ་གསལ་བར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །མཉམ་པར་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཕན་ཚུན་མི་འདའ་བར་མཉམ་པར་མི་མཉམ་པ་མེད་པར་རོ་གཅིག་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པའོ། །ཕན་ཚུན་གྲོགས་ཀྱི་དངོས་པོར་སོང་བས། རྣལ་འབྱོར་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཤིང་རྟའི་ཁུར་འདྲེན་པ་ལ། ཤིང་རྟའི་ཁུར་འདྲེན་པ་ལ་ཅང་ཤེས་ཀྱི་རྟ་ཟུང་བཞིན་དུ་ཟུང་དུ་གྱུར་ཏེ། ཕན་ཚུན་མི་འདའ་བར་སྦྲེལ་བ་འམ་བཅིངས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར་ཟུང་དུ་འབྲེལ་བའོ། །ལྷག་པའི་སེམས་ལ་བརྩོན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བརྩོན་འགྲུས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་མཉམ་པར་སྦྱོར་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྔོན་དུ་བཟུང་བ་ཡིན་ཀྱང་དེ་དག་སླར་ཡང་བཟུང་བར་སྟོན་པར། “བརྩོན་འགྲུས་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་སྦྱོར་བའི་དོན་དུ་”ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་སོ། །དེ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྣལ་འབྱོར་གྱི་བརྗོད་པའི་དོན་དུ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། යෙවාපනකවණ්ණනා ཡང་ན་གང་དག་ཅེས་བྱ་བའི་བཤད་པ། යථා තථා වාති සම්මා මිච්ඡා වා. අනධිමුච්චන්තොති ‘‘ඉදං කරිස්සාමි, එතං කරිස්සාමී’’ති එවං පවත්තපුබ්බභාගසන්නිට්ඨානහෙතුකෙන පයොගකාලසන්නිට්ඨානෙන අනිච්ඡිනන්තො. යත්ථ හි අනිච්ඡයො, තත්ථ අප්පටිපත්ති එවාති. සංසප්පනං සංසයො. සො හි ‘‘ආසප්පනා පරිසප්පනා’’ති වුත්තො. අසතිපි බ්‍යාපාරෙ තත්‍රමජ්ඣත්තතාය සති තංසම්පයුත්තධම්මා සකසකකිච්චවසෙන අනූනානධිකතාය අලීනඅනුද්ධතතාය ච සංවත්තන්තීති සා තෙසං තථාපවත්තියා පච්චයභූතා ඌනාධිකභාවං නිවාරෙති වියාති ඌනාධිකනිවාරණරසා වුත්තා. තථා පවත්තිපච්චයත්තායෙව තෙසු ධම්මෙසු මජ්ඣත්තතාති ච වුත්තා. ཇི་ལྟར་ཡང་རུང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡང་དག་པའམ་ལོག་པར་རོ། །མོས་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། “འདི་བྱའོ། །འདི་བྱའོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་སྔོན་གྱི་ཆའི་ཐག་བཅད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཅན་གྱི་སྦྱོར་བའི་དུས་ཀྱི་ཐག་གཅོད་པས་མ་ངེས་པའོ། །གང་དུ་མ་ངེས་པ་དེ་ལ་ནི་མི་སྒྲུབ་པ་ཉིད་དོ། །ཡིད་གཉིས་ནི་ཐེ་ཚོམ་མོ། །དེ་ནི་ “ཡིད་གཉིས་པ་དང་ཡོངས་སུ་ཡིད་གཉིས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱ་བ་མེད་ཀྱང་བཏང་སྙོམས་ཉིད་ཡོད་པ་ན། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རང་རང་གི་བྱ་བའི་དབང་གིས་མི་ཉུང་མི་མང་བ་ཉིད་དང་། མི་བྱིང་མི་རྒོད་པ་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་དེ་དག་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པས་ཉུང་བ་དང་ལྷག་པའི་དངོས་པོ་བཟློག་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཉུང་བ་དང་ལྷག་པ་བཟློག་པའི་རོ་ཅན་དུ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆོས་དེ་དག་ལ་བཏང་སྙོམས་ཉིད་དོ་ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། ། ඣානපදස්සාති [Pg.101] ඣානසද්දස්ස. තෙසූති පඤ්චසු. පඤ්ච හි අඞ්ගානි ඣානපදස්ස අත්ථොති ඉදං සංවණ්ණියමානත්තායෙව ඉමං චිත්තුප්පාදං සන්ධාය වුත්තං. න හි සබ්බස්මිං චිත්තුප්පාදෙ පඤ්චෙව ඣානඞ්ගානි. පදසමූහො වාක්‍යං, පදකොට්ඨාසො වා ඵස්සපඤ්චමකාදි ධම්මරාසි. වුත්තං පූරිතන්ති ඡපණ්ණාසාදිතාය පූරණවසෙන. ඵස්සපච්චයා වෙදනා ‘‘ඵුට්ඨො වෙදෙති, ඵුට්ඨො සඤ්ජානාතී’’තිආදිවචනතො (සං. නි. 4.93) ඵස්සො වෙදනාදීනං පච්චයො. යදිපි ඡන්දාදයො යථාවුත්තරාසිකිච්චාභාවතො තෙසු න වත්තබ්බා, විසුං රාසිඅන්තරභාවෙන පන සරූපතො වත්තබ්බාති චොදනං මනසි කත්වා ‘‘වුත්තානම්පී’’තිආදිමාහ. བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་གི་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་སྒྲའི་འོ། །དེ་དག་ལ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྔ་པོ་རྣམས་ལའོ། །ཡན་ལག་ལྔ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཚིག་གི་དོན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི། བཤད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེམས་བསྐྱེད་པ་འདི་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །སེམས་བསྐྱེད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ལྔ་ཉིད་ཡོད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཚིག་གི་ཚོགས་ནི་ངག་གམ། ཚིག་གི་ཆ་ཤས་སམ། རེག་པ་ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཚོགས་སོ། །གསུངས་པ་གང་ཡིན་པ་རྫོགས་པ་ནི་ལྔ་བཅུ་རྩ་དྲུག་ལ་སོགས་པ་རྫོགས་པའི་དབང་གིས་སོ། །རེག་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཚོར་བ་ནི། “རེག་པས་མྱོང་བར་འགྱུར། རེག་པས་འདུ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར། རེག་པ་ནི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་ནོ། །གལ་ཏེ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚོགས་ཀྱི་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་བརྗོད་པར་མི་བྱ་ལ། ལོགས་སུ་ཚོགས་གཞན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་རང་གི་ངོ་བོས་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྩོད་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “གསུངས་པ་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། ධම්මුද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆོས་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཐེངས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། කාමාවචරකුසලං འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བ། නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཐེངས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་པ། 2. සන්තෙති සභාවතො විජ්ජමානෙ. ඵස්සස්ස විසයවිසයීනං සන්නිපතනාකාරෙන ගහෙතබ්බත්තා ඵුසනං විසයෙ චිත්තස්ස සන්නිපතනං වුත්තං. ‘‘චින්තනට්ඨෙන චිත්තං, මනනට්ඨෙන මනො’’තිආදිනා චිත්තාදිසද්දා චින්තනාදිබ්‍යාපාරමුඛෙන අත්තනො අත්ථං විභාවෙන්තීති ආහ ‘‘චිත්තං මනොතිආදීසු විය කිච්චවිසෙසං අනපෙක්ඛිත්වා’’ති. යථා ලොකෙ විකතමෙව වෙකතං, විසයො එව වෙසයන්ති වුච්චති, එවං මනො එව මානසන්ති සද්දමත්තවිසෙසො. නීලාදි-සද්දා විය වත්ථාදීසු චිත්තෙසු පරිසුද්ධභාවනිබන්ධනා පණ්ඩරසද්දස්ස පවත්තීති තස්ස ගුණවිසෙසාපෙක්ඛතා වුත්තා. යථා කායිකං සාතන්ති එත්ථ කායප්පසාදනිස්සිතන්ති අත්ථො, එවං චෙතසිකං සාතන්ති එත්ථ චෙතොනිස්සිතං සාතන්ති නිස්සයවිසෙසාපෙක්ඛතා වුත්තා. එකක්ඛණිකා නානාක්ඛණිකා ච චිත්තස්ස ඨිති නාම, තස්ස අවත්ථාවිසෙසොති අවත්ථාවිසෙසාපෙක්ඛො චිත්තස්ස ඨිතීති එවංපකාරො නිද්දෙසො. ‘‘න ලුබ්භතී’’ති වුත්තස්ස චිත්තස්ස, පුග්ගලස්ස වා පවත්තිආකාරභාවෙන අලුබ්භනාති අලොභො වුත්තොති අඤ්ඤස්ස කිරියාභාවවිසෙසාපෙක්ඛො අලුබ්භනාති නිද්දෙසො. වුත්තනයෙනෙව අලුබ්භිතස්ස භාවො අලුබ්භිතත්තන්ති අයං නිද්දෙසො අඤ්ඤස්ස භාවභූතතාවිසෙසාපෙක්ඛො වුත්තො. කත්තුකරණභාවාදයො සභාවධම්මානං අජ්ඣාරොපනවසෙනෙව සිජ්ඣන්ති[Pg.102], භාවනිද්දෙසො පන අජ්ඣාරොපනානපෙක්ඛො, තතොයෙව ච විසෙසන්තරවිනිමුත්තො විනිවත්තො විසෙසතො නිජ්ජීවභාවගිභාවතො සභාවනිද්දෙසො නාම හොතීති ඵස්සොති ඉදං ඵුසනට්ඨෙන ‘‘ධම්මමත්තදීපනං සභාවපද’’න්ති වුත්තං. ආරම්මණං ඵුසන්තස්ස චිත්තස්ස පවත්තිආකාරො ඵුසනබ්‍යාපාරො හොතීති ‘‘ඵුසනකිරියා ඵුසනාකාරො’’ති වුත්තං. සම්ඵුසනාති සං-සද්දො ‘‘සමුදයො’’තිආදීසු විය සමාගමත්ථදීපකොති ආහ ‘‘සමාගමඵුසනා’’ති. ‘‘ඵුසාමි නෙක්ඛම්මසුඛ’’න්තිආදීසු (ධ. ප. 272) පටිලාභොපි ඵුසනා සම්ඵුසනාති ච වුච්චතීති ආහ ‘‘න පටිලාභසම්ඵුසනා’’ති. ༢. ཡོད་པ་ནི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡོད་པ་ལའོ། །རེག་པ་ནི་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་འདུ་བའི་རྣམ་པས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རེག་པ་ནི་ཡུལ་ལ་སེམས་འདུ་བ་ཞེས་གསུངས་སོ། །"སེམས་པའི་དོན་གྱིས་སེམས་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དོན་གྱིས་ཡིད་དོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་ནི་སེམས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའི་སྒོ་ནས་རང་གི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "སེམས་དང་ཡིད་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བྱ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་ལ་མ་ལྟོས་པར།" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་འཇིག་རྟེན་ན་རྣམ་འགྱུར་ཉིད་ལ་རྣམ་འགྱུར་ཞེས་དང་། ཡུལ་ཉིད་ལ་ཡུལ་ཞེས་བརྗོད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ཡིད་ཉིད་ལ་ཡིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ཙམ་གྱི་ཁྱད་པར་རོ། །སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་གཞི་ལ་སོགས་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་ཡོངས་སུ་དག་པའི་དངོས་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་དཀར་པོའི་སྒྲ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཡོན་ཏན་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་ལྟོས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་ "ལུས་ཀྱི་བདེ་བ།" ཞེས་པ་འདིར་ལུས་ཀྱི་དྭངས་པ་ལ་བརྟེན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཡིན་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་ "སེམས་ཀྱི་བདེ་བ།" ཞེས་པ་འདིར་སེམས་ལ་བརྟེན་པའི་བདེ་བ་ཞེས་གནས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་ལྟོས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་པ་དང་སྐད་ཅིག་མ་དུ་མ་ནི་སེམས་ཀྱི་གནས་པ་ཞེས་བྱ་ལ། དེ་ནི་དེའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་ལྟོས་ནས་ "སེམས་ཀྱི་གནས་པ།" ཞེས་དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་བསྟན་པ་ཉིད་དོ། །"མི་ཆགས་སོ།" ཞེས་གསུངས་པའི་སེམས་སམ། གང་ཟག་གི་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་མི་ཆགས་པ་ནི་མ་ཆགས་པ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གཞན་གྱི་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་ཁྱད་པར་ལ་ལྟོས་ནས་ "མི་ཆགས་པ།" ཞེས་བསྟན་པ་ཉིད་དོ། །བཤད་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱིས་མ་ཆགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་མ་ཆགས་པ་ཉིད་དེ། བསྟན་པ་འདི་ནི་གཞན་གྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཁྱད་པར་ལ་ལྟོས་ནས་གསུངས་སོ། །བྱེད་པ་པོ་དང་བྱེད་པ་དང་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་སྒྲོ་བཏགས་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་པ་ཡིན་ལ། དངོས་པོའི་བསྟན་པ་ནི་སྒྲོ་བཏགས་པ་ལ་མ་ལྟོས་པ་ཡིན་ཞིང་། དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་གཞན་ལས་གྲོལ་ཞིང་ལོག་པ་དང་། ཁྱད་པར་དུ་སྲོག་མེད་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། རང་བཞིན་གྱི་བསྟན་པ་ཞེས་བྱ་སྟེ། "རེག་པ།" ཞེས་པ་འདི་ནི་རེག་པའི་དོན་གྱིས་ "ཆོས་ཙམ་སྟོན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཚིག" ཅེས་གསུངས་སོ། །དམིགས་པ་ལ་རེག་པའི་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པའི་རྣམ་པ་ནི་རེག་པའི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རེག་པའི་བྱ་བ་ནི་རེག་པའི་རྣམ་པའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཀུན་འབྱུང་།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ "སཾ་" ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་འདུ་བའི་དོན་སྟོན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "འདུ་བའི་རེག་པ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ངེས་པར་འབྱུང་བའི་བདེ་བ་ལ་རེག་གོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐོབ་པ་ལའང་རེག་པ་དང་ཀུན་ཏུ་རེག་པ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། "ཐོབ་པའི་ཀུན་ཏུ་རེག་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། අපරෙන වෙවචනෙන. බහුස්සුතභාවසම්පාදිකාය පඤ්ඤාය පණ්ඩිච්චපරියායො. සිප්පායතනාදීසු දක්ඛතාභූතාය කොසල්ලපරියායො, යත්ථ කත්ථචි තික්ඛසුඛුමාය නෙපුඤ්ඤපරියායො, සම්මා ධම්මෙ පඤ්ඤපෙන්තියා වෙභබ්‍යාපරියායොති එවමාදිනා තෙසු තෙසු පඤ්ඤාවිසෙසෙසු තෙ තෙ පරියායවිසෙසා විසෙසෙන පවත්තාති තෙසං පඤ්ඤාවිසෙසානං නානාකාලෙ ලබ්භමානතා වුත්තා, ඉතරෙපි අනුගතා හොන්ති යෙභුය්‍යෙනාති අධිප්පායො. අත්ථනානත්තෙන පඤ්ඤාදිඅත්ථවිසෙසෙන. කොධො කුජ්ඣනා කුජ්ඣිතත්තන්ති එවංපකාරා නිද්දෙසා සභාවාකාරභාවදීපනවසෙන බ්‍යඤ්ජනවසෙනෙව විභාගවචනං. පණ්ඩිච්චන්තිආදයො පඤ්ඤාවිසෙසනිබන්ධනත්තා අත්ථවසෙන විභාගවචනන්ති ඉමමත්ථමාහ ‘‘අථ වා’’තිආදිනා. එවමාකාරො පනාති පුරිමාකාරතො විසෙසො අත්ථතො විභත්තිගමනස්ස කාරණං වුත්තං. རྣམ་གྲངས་གཞན་གྱིས་ནའོ། །མང་དུ་ཐོས་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཤེས་རབ་ནི་མཁས་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། །བཟོ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ལ་མཁས་པར་གྱུར་པ་ནི་མཁས་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་དང་། གང་དང་གང་དུ་རྣོ་ཞིང་ཕྲ་བ་ནི་ཞིབ་མོ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་དང་། ཆོས་རྣམས་ཡང་དག་པར་འབྱེད་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་དག་ལ་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེ་དག་ཁྱད་པར་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཤེས་རབ་ཀྱི་ཁྱད་པར་དེ་དག་དུས་སོ་སོར་ཐོབ་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་ལ། གཞན་དག་ཀྱང་ཕལ་ཆེར་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །དོན་སོ་སོ་བ་ཉིད་ནི་ཤེས་རབ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སོ། །"ཁྲོ་བ་དང་། ཁྲོ་བར་བྱེད་པ་དང་། ཁྲོས་པ་ཉིད།" ཅེས་པ་དེ་ལྟ་བུའི་རྣམ་པར་བསྟན་པ་རྣམས་ནི་རང་བཞིན་གྱི་རྣམ་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཚིག་གི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཚིག་གོ། །"མཁས་པ་ཉིད།" ལ་སོགས་པ་ནི་ཤེས་རབ་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དོན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཚིག་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ "ཡང་ན།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་སོ། །"འདི་ལྟ་བུའི་རྣམ་པ་ནི།" ཞེས་པ་ནི་སྔ་མའི་རྣམ་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པ་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་གསུངས་སོ། පටික්ඛිපනං පටිසෙධනං පටික්ඛෙපො, තස්ස නානත්තං විසෙසො පටික්ඛෙපනානත්තං, සද්ධම්මගරුතාය පටික්ඛෙපො සද්ධම්මගරුතාපටික්ඛෙපො, තෙන සද්ධම්මගරුතාපටික්ඛෙපෙන නානත්තං සද්ධම්මගරුතාපටික්ඛෙපනානත්තං. තං සද්ධම්මගරුතාපටික්ඛෙපනානත්තං පන කොධගරුතාදිභෙදභින්නන්ති ‘‘කොධගරුතාදිවිසිට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. කොධාදීහි විසිට්ඨො භින්නො සද්ධම්මගරුතාය පටික්ඛෙපො පටිසෙධනං කොධාදිවිසිට්ඨපටික්ඛෙපො. කොධගරුතාදියෙව, තස්ස නානත්තෙන සද්ධම්මගරුතාපටිපක්ඛනානත්තෙනාති කොධගරුතා සද්ධම්මගරුතාය පටිපක්ඛො. මක්ඛලාභසක්කාරගරුතා සද්ධම්මගරුතාය පටිපක්ඛොති සද්ධම්මගරුතාය පටිපක්ඛභාවවිසෙසෙන අසද්ධම්මගරුතා තබ්භාවෙන [Pg.103] එකීභූතාපි නානත්තං ගතා. යස්මා පන කොධො අත්ථතො දොසොයෙව. මක්ඛො දොසප්පධානා පරගුණවිද්ධංසනාකාරප්පවත්තා අකුසලා ඛන්ධා. තග්ගරුතා ච තෙසං සාදරඅභිසඞ්ඛරණවසෙන පවත්තනමෙව. ලාභගරුතා චතුන්නං පච්චයානං සක්කාරගරුතා, තෙසංයෙව සුසඞ්ඛතානං ලද්ධකාමතා. තදුභයෙසු ච ආදරකිරියා තථාපවත්තා ඉච්ඡායෙව, තස්මා ‘‘සද්ධම්මගරුතාපටිපක්ඛනානත්තෙන අසද්ධම්මා නානත්තං ගතා’’ති වුත්තං. තථා හි චත්තාරො අසද්ධම්මා ඉච්චෙව උද්දිට්ඨා. අසද්ධම්මගරුතාති එත්ථ ච පුරිමස්මිං විකප්පෙ ‘‘න සද්ධම්මගරුතා’’ති සද්ධම්මගරුතා න හොතීති අත්ථො. දුතියස්මිං සද්ධම්මගරුතාය පටිපක්ඛොති සද්ධම්මගරුතා එව වා පටිපක්ඛො, තස්ස නානත්තෙන සද්ධම්මගරුතාපටිපක්ඛනානත්තෙනාති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. කොධමක්ඛගරුතානඤ්හි සද්ධම්මවිසෙසා පවත්තිභෙදභින්නා මෙත්තා පටිපක්ඛො. ලාභසක්කාරගරුතානං අප්පිච්ඡතා සන්තොසා. තෙන කොධගරුතා න සද්ධම්මගරුතාති කොධගරුතා කායචි සද්ධම්මගරුතාය පටිපක්ඛොති අයමත්ථො වුත්තො හොති. තථා මක්ඛගරුතාදීසුපි. එවඤ්ච කත්වා ‘‘චත්තාරො සද්ධම්මා සද්ධම්මගරුතා න කොධගරුතා…පෙ… සද්ධම්මගරුතා න සක්කාරගරුතා’’ති (අ. නි. 4.44) ආගතතන්තිපි සමත්ථිතා භවති. ලොභො න හොතීති අලොභො ලුබ්භනා න හොතීති අලුබ්භනාති එවමාදිකො අලොභොතිආදීනං ලොභාදිවිසිට්ඨො පටික්ඛෙපො ‘‘ඵස්සො ඵුසනා’’තිආදිකෙහි විසදිසභාවතො ‘‘ඵස්සාදීහි නානත්ත’’න්ති වුත්තො. ඵස්සාදීහීති චෙත්ථ අලුබ්භනාදයොපි ආදි-සද්දෙන සඞ්ගහිතාති දට්ඨබ්බං. ලොභාදිපටිපක්ඛෙනාති ‘‘ලොභපටිපක්ඛො අලොභො’’තිආදිනා යොජෙතබ්බං. සෙසං පුරිමසදිසමෙව. අලොභාදොසාමොහානං විධුරතාය පටිපක්ඛභාවෙන ච ලබ්භමානො අඤ්ඤමඤ්ඤවිසදිසො ලොභාදිවිසිට්ඨපටික්ඛෙපභාවෙන ලොභාදිපටිපක්ඛභාවෙන ච විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘අලොභා…පෙ… යොජෙතබ්බ’’න්ති. බහූහි පකාරෙහි දීපෙතබ්බත්ථතා මහත්ථතා. ආදරවසෙන සොතූනං. སྤོང་བ་དང་བཀག་པ་ནི་སྤོང་བའོ། །དེའི་སོ་སོ་བ་ཉིད་དམ་ཁྱད་པར་ནི་སྤོང་བའི་སོ་སོ་བ་ཉིད་དོ། །དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་སྤོང་བ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་སྤོང་བའོ། །དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་སྤོང་བ་དེས་སོ་སོ་བ་ཉིད་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་སྤོང་བའི་སོ་སོ་བ་ཉིད་དོ། །དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་སྤོང་བའི་སོ་སོ་བ་ཉིད་དེ་ནི་ཁྲོ་བ་ལ་གུས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ཁྲོ་བ་ལ་གུས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་སོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྲོ་བ་ལ་སོགས་པས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ཤིང་ཕྱེ་བའི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་སྤོང་བ་སྟེ་བཀག་པ་ནི་ཁྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྤོང་བའོ། །ཁྲོ་བ་ལ་གུས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དེ། དེའི་སོ་སོ་བ་ཉིད་དམ་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་སོ་སོ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཏེ། ཁྲོ་བ་ལ་གུས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། །འཆབ་པ་དང་རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་གུས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དངོས་པོའི་ཁྱད་པར་གྱིས་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་གུས་པ་ནི་དེའི་དངོས་པོར་གཅིག་ཏུ་གྱུར་ཀྱང་སོ་སོ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། ཁྲོ་བ་ནི་དོན་དུ་ཞེ་སྡང་ཉིད་དོ། །འཆབ་པ་ནི་ཞེ་སྡང་གཙོ་བོར་གྱུར་ཅིང་གཞན་གྱི་ཡོན་ཏན་འཇོམས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་མི་དགེ་བའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སོ། །དེ་ལ་གུས་པ་ནི་དེ་དག་ལ་གུས་པ་དང་བཅས་ཏེ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ཉིད་དོ། །རྙེད་པ་ལ་གུས་པ་ནི་ཡོ་བྱད་བཞི་ལའོ། །བཀུར་སྟི་ལ་གུས་པ་ནི་དེ་དག་ཉིད་ལེགས་པར་བསྒྲུབས་པ་ཐོབ་པར་འདོད་པ་ཉིད་དོ། །དེ་གཉིས་ཀ་ལ་གུས་པར་བྱེད་པ་དེ་ལྟར་འཇུག་པ་ནི་འདོད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་སོ་སོ་བ་ཉིད་ཀྱིས་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་རྣམས་སོ་སོ་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་བཞི་པོ་འདི་དག་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །"དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ལ་གུས་པ།" ཞེས་པ་འདིར་ཡང་ཕྱོགས་སྔ་མ་ལ། "དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་མ་ཡིན་པ།" ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཕྱོགས་གཉིས་པ་ལ། "དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས།" ཞེས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་ཉིད་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཏེ། དེའི་སོ་སོ་བ་ཉིད་ཀྱིས་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་སོ་སོ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཁྲོ་བ་དང་འཆབ་པ་ལ་གུས་པ་རྣམས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་བྱམས་པ་སྟེ། དམ་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་འཇུག་པའི་དབྱེ་བས་ཕྱེ་བའོ། །རྙེད་པ་དང་བཀུར་སྟི་ལ་གུས་པ་རྣམས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་འདོད་ཆུང་དང་ཆོག་ཤེས་སོ། །དེས་ན་ཁྲོ་བ་ལ་གུས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པས། ཁྲོ་བ་ལ་གུས་པ་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་གང་ཡང་རུང་བའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསུངས་སོ། །འཆབ་པ་ལ་གུས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས། "དམ་པའི་ཆོས་བཞི་ནི་དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་ཡིན་གྱི་ཁྲོ་བ་ལ་གུས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ལྷག་མ་བཞིན་ནོ། །དམ་པའི་ཆོས་ལ་གུས་པ་ཡིན་གྱི་བཀུར་སྟི་ལ་གུས་པ་མ་ཡིན་ནོ།" ཞེས་འབྱུང་བའི་ལུང་ཡང་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། །"ཆགས་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ཆགས་པའོ། །ཆགས་པར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་མི་ཆགས་པའོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྤོང་བ་སྟེ། "རེག་པ་དང་རེག་པར་བྱེད་པ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་མི་མཐུན་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རེག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་སོ་སོ་བ་ཉིད་དོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །"རེག་པ་ལ་སོགས་པ་ལས།" ཞེས་པ་འདིར་མི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ "ལ་སོགས་པའི།" སྒྲས་བསྡུས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །"ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས།" ཞེས་པ་ནི་ "ཆགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ནི་མ་ཆགས་པའོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ལྷག་མ་ནི་སྔ་མ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། །མ་ཆགས་པ་དང་མི་དགེ་བ་དང་གཏི་མུག་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ཐོབ་པ་དང་། ཕན་ཚུན་མི་མཐུན་པ་རྣམས་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྤོང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དང་། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ། །ལྷག་མ་བཞིན་ནོ། །སྦྱར་བར་བྱའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པ་དུ་མས་བསྟན་པར་བྱ་བའི་དོན་ཉིད་ནི་དོན་ཆེན་པོ་ཉིད་དོ། །ཉན་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་གུས་པའི་དབང་གིས་སོ། 3. යදිපි එකස්මිං ඛණෙ එකංයෙව ආරම්මණං හොති, ඡසුපි පන ආරම්මණෙසු උප්පත්තිරහත්තා ‘‘තෙහි වා’’තිආදි වුත්තං. තස්සාති සාතස්ස සුඛස්ස. ජාතාති එතස්ස අත්ථං දස්සෙතුං ‘‘කාරණභාවෙන ඵස්සත්ථං පවත්තා’’ති වුත්තං. ඉදං වුත්තං හොති – යථා චෙතසිකසාතසඞ්ඛාතා සොමනස්සවෙදනා [Pg.104] සහෙව උප්පජ්ජති, එවං තදනුරූපඵස්සසහිතා හුත්වා පවත්තා තජ්ජාති වුත්තා. සාදයතීති අධිගමාසීසාය අනඤ්ඤනින්නං කරොති. ༣. གལ་ཏེ་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་དམིགས་པ་གཅིག་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། དམིགས་པ་དྲུག་པོ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བའི་རིམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། "དེ་དག་གིས་སམ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"དེའི།" ཞེས་པ་ནི་བདེ་བའི་འདོད་པ་ལའོ། །"སྐྱེས་པ།" ཞེས་པ་འདིའི་དོན་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "རྒྱུའི་དངོས་པོས་རེག་པའི་དོན་དུ་འཇུག་པའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། ཇི་ལྟར་སེམས་ཀྱི་བདེ་བར་བགྲང་བའི་ཡིད་བདེའི་ཚོར་བ་ནི་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་དེ་དང་མཐུན་པའི་རེག་པ་དང་བཅས་ཏེ་འཇུག་པ་ནི་ "དེ་ལས་སྐྱེས་པ།" ཞེས་གསུངས་སོ། །"མྱོང་བར་བྱེད་དོ།" ཞེས་པ་ནི་ཐོབ་པར་འདོད་པས་གཞན་ལ་མ་གཞོལ་བར་བྱེད་པའོ། 5. න තස්සා තජ්ජතාති තස්සා මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා තස්සාරුප්පා ‘‘තස්ස ජාතා’’ති වා උභයථාපි තජ්ජතා න යුජ්ජති. යදිපි ඵස්සො විඤ්ඤාණස්ස විසෙසපච්චයො න හොති, තථාපි සො තස්ස පච්චයො හොතියෙවාති තස්ස තජ්ජාමනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජතා වත්තබ්බාති චොදනං සන්ධායාහ ‘‘න ච තදෙවා’’තිආදි. තෙහි ආරම්මණෙහි ජාතා තජ්ජාති ඉමිනාපි අත්ථෙන තජ්ජා මනොවිඤ්ඤාණධාතුසම්ඵස්සජාති වත්තුං න සක්කා. විඤ්ඤාණස්ස පන තජ්ජතාපඤ්ඤත්ති ලබ්භතෙව. තථා හි ‘‘කිං වා එතෙනා’’තිආදිනා ඵස්සාදීනං තථා දෙසෙතබ්බතං ආහ. ༥. "དེ་ལས་སྐྱེས་པ་ཉིད་དེ་མ་ཡིན་ནོ།" ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དེ་ལས་སྐྱེས་པ་ཉིད་དམ། "དེ་ལས་སྐྱེས་པ།" ཞེས་པ་གཉིས་ཀའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་དེ་ལས་སྐྱེས་པ་ཉིད་དུ་མི་རིགས་སོ། །གལ་ཏེ་རེག་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་མ་ཡིན་ཀྱང་། དེ་ལྟ་ནའང་དེ་ནི་དེའི་རྐྱེན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ "དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པ།" ཞེས་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་ལ་དགོངས་ནས། "དེ་ཉིད་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དམིགས་པ་དེ་དག་ལས་སྐྱེས་པ་ནི་ "དེ་ལས་སྐྱེས་པ།" ཞེས་པའི་དོན་འདིས་ཀྱང་ "དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་རེག་པ་ལས་སྐྱེས་པ།" ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་ནི་དེ་ལས་སྐྱེས་པ་ཉིད་ཀྱི་བཏགས་པ་ཐོབ་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་ "འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དེ་ལྟར་བསྟན་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། 7. චිත්තස්ස ආරම්මණෙ ආනයනාකාරප්පවත්තො විතක්කො අත්ථතො ආරම්මණං තත්ථ ආකඩ්ඪන්තො විය හොතීති ‘‘ආරම්මණස්ස ආකඩ්ඪනං විතක්කන’’න්ති වුත්තං. ༧. སེམས་དམིགས་པ་ལ་འདྲེན་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་རྟོག་པ་ནི་དོན་དུ་དམིགས་པ་དེ་ལ་འཐེན་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "དམིགས་པ་འཐེན་པ་ནི་རྟོག་པའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། 8. ආරම්මණස්ස අනුමජ්ජනාකාරප්පවත්තො විචාරො තත්ථ පරිබ්භමන්තො විය සමන්තතො චරන්තො විය ච හොතීති ‘‘සමන්තතො චරණං විචරණ’’න්ති වුත්තං. ༨. དམིགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་དཔྱོད་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་དཔྱོད་པ་ནི་དེ་ལ་ཡོངས་སུ་འཁོར་བ་བཞིན་དང་ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "ཀུན་ཏུ་རྒྱུ་བ་ནི་དཔྱོད་པའོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། 11. තථා අවට්ඨානමත්තභාවතොති පාණවධාදිසාධනඅවට්ඨානමත්තභාවතො, න බලවභාවතොති අධිප්පායො. ༡༡. དེ་བཞིན་དུ་གནས་པ་ཙམ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་ཏེ། སྲོག་གཅོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་གནས་པ་ཙམ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་ཡིན་གྱི། མཐུ་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ། 14. යෙන ධම්මෙන චිත්තෙ ආරම්මණං උපතිට්ඨති ජොතති ච, සො ධම්මො උපට්ඨානං ජොතනන්ති ච වුත්තොති ආහ ‘‘උපට්ඨානං ජොතනඤ්ච සතියෙවා’’ති. ༡༤. ཆོས་གང་གིས་སེམས་ལ་དམིགས་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ན། ཆོས་དེ་ནི་ཉེ་བར་གནས་པ་དང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། "ཉེ་བར་གནས་པ་དང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི་དྲན་པ་ཉིད་དོ།" ཞེས་གསུངས་སོ། 16. සණ්හට්ඨෙනාති සුඛුමට්ඨෙන. ༡༦. "འཇམ་པའི་དོན་གྱིས་ནི།" ཞེས་པ་ནི་ཕྲ་བའི་དོན་གྱིས་སོ། 30. භාවොති හිරියනං වදති. ༣༠. "དངོས་པོ།" ཞེས་པ་ནི་ངོ་ཚ་ཤེས་པ་ལ་བརྗོད་དོ། 33. න බ්‍යාපාදෙතබ්බොති අබ්‍යාපජ්ජ-සද්දස්ස කම්මත්ථතං ආහ. ༣༣. "གནོད་པར་མི་བྱ་བ།" ཞེས་པ་ནི་གནོད་སེམས་མེད་པ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་བྱ་བའི་དོན་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། 42-43. යදි අනවජ්ජධම්මානං සීඝසීඝපරිවත්තනසමත්ථතා ලහුතා, සාවජ්ජධම්මානං කථන්ති ආහ ‘‘අවිජ්ජානීවරණාන’’න්තිආදි. තෙසං භාවො [Pg.105] ගරුතාති එතෙන සතිපි සබ්බෙසං අරූපධම්මානං සමානඛණත්තෙ මොහසම්පයුත්තානං සාතිසයො දන්ධො පවත්තිආකාරොති දස්සෙති. සො පන තෙසං දන්ධාකාරො සන්තානෙ පාකටො හොති. ༤༢-༤༣. གལ་ཏེ་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་མྱུར་དུ་འགྱུར་བར་ནུས་པ་ནི་ཡང་བ་ཉིད་ཡིན་ནོ། །ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཀྱི།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"དེ་དག་གི་དངོས་པོ་ནི་ལྕི་བ་ཉིད་དོ།" ཞེས་པས་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་སྐད་ཅིག་མ་མཚུངས་པ་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། གཏི་མུག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ནི་ཤིན་ཏུ་བུལ་བའི་འཇུག་པའི་རྣམ་པ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །བུལ་བའི་རྣམ་པ་དེ་ནི་དེ་དག་གི་རྒྱུད་ལ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། 44-45. අප්පටිඝාතො අවිලොමනං. ༤༤-༤༥. "ཐོགས་པ་མེད་པ་ནི།" ཞེས་པ་ནི་མི་མཐུན་པ་མེད་པའོ། 46-47. කිලින්නන්ති අවස්සුතං. ༤༦-༤༧. "བརླན་པ་ནི།" ཞེས་པ་ནི་ཟགས་པ་དང་བཅས་པའོ། 50-51. පච්චොසක්කනං මායා යා අච්චසරාතිපි වුච්චති. අරුමක්ඛනං වණාලෙපනං. වෙළු එව දාතබ්බභාවෙන පරිග්ගහිතො වෙළුදානං නාම. ༥༠-༥༡. ཕྱིར་བཤོལ་བ་ནི་སྒྱུ་མ་སྟེ། དེ་ལ་ལྷག་པར་སྤྱོད་པ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། །རྨ་ལ་བྱུག་པ་ནི་རྨ་ཁ་གསོ་བར་བྱེད་པའོ། །སྨྱུག་མ་ཉིད་སྦྱིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོར་བཟུང་བ་ནི་སྨྱུག་མ་སྦྱིན་པ་ཞེས་བྱའོ། නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཐེག་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། කොට්ඨාසවාරකථාවණ්ණනා ཕུང་པོའི་ཐེག་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 58-120. තෙති ඵස්සපඤ්චමකාදයො. සඞ්ගහගමනෙනෙවාති සාධාරණතාදිනා කෙනචි සදිසතාලෙසෙන, න ඵස්සාදයො විය විසුං ධම්මභාවෙනෙවාති අත්ථො. තථා අවිප්පකිණ්ණත්තාති ඵස්සාදයො විය සරූපෙන විසුං විසුං අවුත්තත්තා. යදිපි ඡන්දාදයො සඞ්ගහසුඤ්ඤතවාරෙසුපි සරූපෙන න වුත්තා, ඛන්ධායතනධාතුරාසීසු පන සඞ්ගහිතායෙවාති දස්සෙතුං ‘‘යස්මා පනා’’තිආදිමාහ. තංනිද්දෙසෙති සඞ්ඛාරක්ඛන්ධනිද්දෙසෙ. ඛන්ධානං ධාතායතනභාවෙ බ්‍යභිචාරාභාවතො අඛන්ධභාවනිවාරණෙන අනායතනාධාතුභාවනිවාරණම්පි දට්ඨබ්බං. න යෙවාපනකා ඨපෙතබ්බාති ඛන්ධාදිරාසිඅන්තොගධතං සන්ධාය වුත්තං. උද්දෙසාදීසු පන ‘‘යෙවාපනාත්වෙව වුත්තානං තෙසං තථායෙව සඞ්ගහො යුත්තො’’ති අට්ඨකථායං ‘‘ඨපෙත්වා යෙවාපනකෙ’’ති වුත්තං. සරූපෙන අවුත්තානම්පි චිත්තුප්පාදපරියාපන්නානං ඛන්ධාදිභාවො න වාරෙතබ්බොති න යෙවාපනකා ඨපෙතබ්බාති වුත්තන්ති උභයෙසම්පි අධිප්පායො වෙදිතබ්බො. ༥༨-༡༢༠. "ཏེ" ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའོ། །"བསྡུ་བར་འགྲོ་བ་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཐུན་མོང་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་ཆ་འདྲ་བའི་ཚུལ་འགའ་ཞིག་གིས་ཡིན་གྱི། རེག་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་སོ་སོར་ཆོས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །དེ་བཞིན་དུ་ "མ་འཐོར་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རང་གི་ངོ་བོས་སོ་སོ་སོ་སོར་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བསྡུ་བ་དང་སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཐེངས་རྣམས་སུའང་རང་གི་ངོ་བོས་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ནའང་། ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ཀྱི་ཚོགས་རྣམས་སུ་ནི་བསྡུས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གང་གི་ཕྱིར་ན་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །"དེའི་བསྟན་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་བསྟན་པ་ལའོ། །ཕུང་པོ་རྣམས་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་འཁྲུལ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་བཟློག་པ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་བཟློག་པའང་བལྟ་བར་བྱའོ། །"ཡང་ན་གང་དག་ནི་བཞག་པར་མི་བྱའོ་" ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་ནང་དུ་འདུས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ནི་ "ཡང་ན་གང་དག་ཅེས་གསུངས་པ་ཁོ་ན་རྣམས་ཀྱི་དེ་བཞིན་དུ་བསྡུ་བ་ནི་རིགས་སོ་" ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ལས། "ཡང་ན་གང་དག་བཞག་ནས་" ཞེས་གསུངས་སོ། །རང་གི་ངོ་བོས་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ནའང་སེམས་བསྐྱེད་པའི་ཁོངས་སུ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་བཟློག་པར་མི་བྱ་བའི་ཕྱིར། "ཡང་ན་གང་དག་ནི་བཞག་པར་མི་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་པ་སྟེ། གཉིས་ཀའི་བསམ་པ་ནི་ཤེས་པར་བྱའོ། ། ආහාරපච්චයසඞ්ඛාතෙනාති උපත්ථම්භකපච්චයසඞ්ඛාතෙන. සො ච ආහාරානං උපත්ථම්භකභාවො පාකටොති කත්වා වුත්තො, න ජනකත්තාභාවතො. ඔජට්ඨමකරූපස්ස හි වෙදනාදීනඤ්ච ආහාරණතො තෙසං ජනකත්තං ලබ්භතීති. යදි උපත්ථම්භකො ඉධ පච්චයොති අධිප්පෙතො, කබළීකාරාහාරස්ස තාව හොතු, ඉතරෙසං කථන්ති ආහ ‘‘යථා හී’’තිආදි[Pg.106]. සහජාතාදිපච්චයෙති සහජාතඅඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයසම්පයුත්තඅත්ථිඅවිගතපච්චයෙ වදති, මහාචතුක්කං වා, එකෙනාකාරෙනාති රූපාරූපානං උපත්ථම්භකත්තෙන උපකාරකභාවමාහ. සො එව ච නෙසං ආහරණකිච්චං. ‘‘සඞ්ඛාරපච්චයා විඤ්ඤාණ’’න්ති වචනතො චෙතනාය විඤ්ඤාණස්ස පච්චයභාවො සාතිසයොති ආහ ‘‘විඤ්ඤාණං විසෙසෙනා’’ති. "ཟས་ཀྱི་རྐྱེན་དུ་བགྲང་བ་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་རྟོན་པའི་རྐྱེན་དུ་བགྲང་བ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །ཟས་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་རྟོན་པའི་དངོས་པོ་དེ་ནི་གསལ་བར་བྱས་ནས་གསུངས་པ་ཡིན་གྱི། སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དྭངས་མ་བརྒྱད་པ་ཅན་གྱི་གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་འདྲེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་འདིར་ཉེ་བར་རྟོན་པ་ནི་རྐྱེན་དུ་བསམས་པ་ཡིན་ན། ཁམ་གྱི་ཟས་ལ་ནི་རེ་ཞིག་དེ་ལྟར་ཡིན་དུ་ชུག་ལ། གཞན་དག་ལ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "ཇི་ལྟར་ཞེ་ན" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །"ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་ལ་" ཞེས་པ་ནི་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཕན་ཚུན་དང་། རྟེན་དང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་། ཡོད་པ་དང་། མ་བྲལ་བའི་རྐྱེན་རྣམས་ལ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་བཞི་པོ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལའོ། །"རྣམ་པ་གཅིག་གིས་" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་རྟོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་ནི་དེ་དག་གི་འདྲེན་པའི་བྱ་བའོ། །"འདུ་བྱེད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་སེམས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། යථාගතමග්ගොති වුත්තො කාරණඵලානං අභෙදූපචාරෙනාති දට්ඨබ්බං, නානාක්ඛණිකො අට්ඨඞ්ගිකමග්ගො උපනිස්සයො එතස්සාති අට්ඨඞ්ගිකමග්ගූපනිස්සයො. අරියමග්ගස්ස යථාගතමග්ගපරියායො වුච්චමානො තස්ස යා පුරිමකාලභූතා අභෙදොපචාරසිද්ධා ආගමනාවත්ථා තතො නාතිවිලක්ඛණාති ඉමමත්ථං විභාවෙතීති ආහ ‘‘පුබ්බභාග…පෙ… දීපිතා’’ති. විඤ්ඤාණස්ස චිත්තවිචිත්තතා විජානනභාවවිසෙසා එවාති ආහ ‘‘විජානනමෙව චිත්තවිචිත්තතා’’ති. වෙදනාක්ඛන්ධාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන ‘‘ද්වායතනානි හොන්තී’’තිආදීසු වුත්තමනායතනාදයොපි සඞ්ගණ්හාති. තප්පටික්ඛෙපොති තස්ස ජාතිනිද්දෙසභාවස්ස පටික්ඛෙපො. කතො හොතීති එතෙන ආහාරින්ද්‍රියඣානමග්ගඵලහෙතුයො යත්තකා ඉමස්මිං චිත්තෙ ලබ්භන්ති, තෙ සබ්බෙපි ‘‘එකො විඤ්ඤාණාහාරො හොතී’’තිආදිනා අවුත්තාපි අත්ථතො වුත්තායෙවාති දස්සෙති. එස නයො අඤ්ඤත්ථාපි. "ཇི་ལྟར་འོངས་པའི་ལམ་" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་འབྲས་བུ་དབྱེར་མེད་པར་བཏགས་པས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྐད་ཅིག་མ་དུ་མ་ཅན་གྱི་ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་ནི་འདིའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ཡན་ལག་བརྒྱད་པའི་ལམ་གྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པ་" ཞེས་བྱའོ། །འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་ཇི་ལྟར་འོངས་པའི་ལམ་གྱི་རྣམ་གྲངས་གསུངས་པ་ནི། དེའི་སྔོན་གྱི་དུས་སུ་བྱུང་བའི་དབྱེར་མེད་པར་བཏགས་པས་གྲུབ་པའི་འོངས་པའི་གནས་སྐབས་དེ་ལས་ཤིན་ཏུ་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་ཕྱིར། "སྔོན་གྱི་ཆ་...ལས་...བསྟན་ཏོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྣ་ཚོགས་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དངོས་པོའི་ཁྱད་པར་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་ནི་སེམས་ཀྱི་སྣ་ཚོགས་ཉིད་དོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་" ཞེས་པའི་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི། "སྐྱེ་མཆེད་གཉིས་སུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སོགས་སུ་གསུངས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའང་སྡུད་དོ། །"དེ་སྤོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་རིགས་བསྟན་པའི་དངོས་པོ་དེ་སྤོང་བའོ། །"བྱས་པ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པས་ནི་ཟས་དང་། དབང་པོ་དང་། བསམ་གཏན་དང་། ལམ་དང་། འབྲས་བུ་དང་། རྒྱུ་རྣམས་ཇི་ཙམ་ཞིག་སེམས་འདི་ལ་ཐོབ་པ་དེ་དག་ཐམས་ཅད་ཀྱང་། "རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཟས་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་སོགས་ཀྱིས་མ་གསུངས་པ་ཡིན་ནའང་དོན་གྱིས་ནི་གསུངས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །ཚུལ་འདི་ནི་གཞན་དུའང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། කොට්ඨාසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆ་ཤས་ཀྱི་ཐེངས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་པའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་པ་རྫོགས་སོ། ། සුඤ්ඤතවාරාදිවණ්ණනා སྟོང་པ་ཉིད་ཀྱི་ཐེངས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་འགྲེལ་པ། 121-145. යථාවුත්තෙ සමයෙති වුත්තප්පකාරසමූහෙ. ༡༢༡-༡༤༥. "ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དུས་སུ་" ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཚོགས་པ་ལའོ། ། 146. උස්සාහනං පෙසනං නියොජනං. ༡༤༦. སྤྲོ་བ་སྐྱེད་པ་ནི་གཏོང་བ་དང་བསྐུལ་བའོ། ། 156-159. නාතිසමාහිතායාති නානාවජ්ජනූපචාරං සන්ධාය වදති. යෙවාපනකෙහිපි නිබ්බිසෙසතං දස්සෙති කරුණාමුදිතානම්පි උප්පජ්ජනතො. ༡༥༦-༡༥༩. "ཤིན་ཏུ་མཉམ་པར་མ་བཞག་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་སྣ་ཚོགས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །"ཡང་ན་གང་དག་" ཅེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་ཁྱད་པར་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏེ། སྙིང་རྗེ་དང་དགའ་བ་དག་ཀྱང་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། කායවචීකිරියා කායවචීපවත්ති, විඤ්ඤත්ති එව වා. අසමත්තභාවනන්ති පුබ්බභාගභාවනමාහ. ལུས་དང་ངག་གི་བྱ་བ་ནི་ལུས་དང་ངག་གི་འཇུག་པ་སྟེ། ཡང་ན་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཁོ་ནའོ། །"མ་རྫོགས་པའི་སྒོམ་པ་" ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆའི་སྒོམ་པ་ལ་གསུངས་སོ། ། කාමාවචරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා. འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་པ་རྫོགས་སོ། ། රූපාවචරකුසලං གཟུགས་སུ་སྤྱོད་པའི་དགེ་བ། චතුක්කනයො བཞི་པའི་ཚུལ། පඨමජ්ඣානකථාවණ්ණනා བསམ་གཏན་དང་པོའི་གཏམ་བཤད་པའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་པ། 160. උත්තරපදලොපං [Pg.107] කත්වා ‘‘රූපභවො රූප’’න්ති වුත්තො, ‘‘රූපී රූපානි පස්සති (ම. නි. 2.248; 3.312; ධ. ස. 248; පටි. ම. 1.209), රූපරාගො’’තිආදීසු (ධ. ස. 363) වියාති දට්ඨබ්බං. පයොගසම්පාදිතස්ස රූපජ්ඣානස්ස රූපභවාතික්කමස්සපි උපායභාවතො යථා රූපූපපත්තියා එව මග්ගොති අයං නියමො න යුජ්ජති, එවං පච්චයන්තරවිකලතාදීහි රූපූපපත්තියා අනභිනිප්ඵාදකස්සපි අත්ථිභාවතො රූපූපපත්තියා මග්ගො එවාති අයම්පි නියමො න යුජ්ජති. එවඤ්ච සති යදෙව රූපූපපත්තියා නිප්ඵාදකං, තස්සෙව සම්පයුත්තස්ස රූපාවචරකුසලභාවො, න අනභිනිප්ඵාදකස්සාති අයමත්ථො ආපන්නොති චොදනං සමුට්ඨාපෙති න සබ්බස්ස කුසලජ්ඣානස්සාතිආදිනා. තත්ථ සාමඤ්ඤසද්දොපි අධිකාරවසෙන විසෙසනිද්දිට්ඨො හොතීති ‘‘කුසලජ්ඣානස්ස මග්ගභාවො’’ති වුත්තං. ༡༦༠. ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་ནས་ "གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ནི་གཟུགས་སོ་" ཞེས་གསུངས་པ་སྟེ། "གཟུགས་ཅན་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་" ཞེས་པ་དང་ "གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །སྦྱོར་བས་གྲུབ་པའི་གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་ལས་འདས་པའང་ཐབས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བའི་ལམ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ངེས་པ་འདི་མི་རིགས་པ་དེ་བཞིན་དུ། རྐྱེན་གཞན་མ་ཚང་བ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བ་མངོན་པར་མི་སྒྲུབ་པའང་ཡོད་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བའི་ལམ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་བྱ་བའི་ངེས་པ་འདིའང་མི་རིགས་སོ། །དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་པ་ན། གང་ཁོ་ན་གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལ་གཟུགས་སུ་སྤྱོད་པའི་དགེ་བ་ཉིད་ཡིན་གྱི། མངོན་པར་མི་སྒྲུབ་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་འབབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་རྩོད་པ་སློང་བར་བྱེད་པ་ནི། "དགེ་བའི་བསམ་གཏན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་སོགས་སོ། །དེ་ལ་སྤྱིའི་སྒྲའང་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་དུ་བསྟན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "དགེ་བའི་བསམ་གཏན་གྱི་ལམ་གྱི་དངོས་པོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། රූපූපපත්තිජනකසභාවො රූපභවවිපච්චනසභාවොති තස්සපි විපාකධම්මභාවෙ සතිපි සබ්බකුසලාකුසලසාධාරණං විපාකධම්මභාවසාමඤ්ඤං ‘‘විපාකධම්මභාවො වියා’’ති උදාහරණභාවෙන වුත්තං. සාමඤ්ඤම්පි හි විසෙසතො භින්නං කත්වා වොහරීයතීති. සබ්බසමානොති රූපූපපත්තියා නිප්ඵාදකස්ස පච්චයන්තරවිකලතාදීහි අනිප්ඵාදකස්ස ච සබ්බස්ස යථාධිගතස්ස ඣානස්ස සාධාරණො. එතෙන උත්තරපදාවධාරණස්ස පරිග්ගහිතතං දස්සෙති. ‘‘ඉතො අඤ්ඤො මග්ගො නාම නත්ථී’’ති ඉමිනාපි සජාතියා සාධාරණො අඤ්ඤජාතිවිනිවත්තියා අනඤ්ඤසාධාරණො ඉමස්ස ඣානස්ස රූපූපපත්තියා උපායභාවො වුත්තොති දට්ඨබ්බං. ඉතරෙ ද්වෙ සද්ධා හිරී ච. යදි පටිපදාය සාධෙතබ්බතො පුග්ගලපුබ්බඞ්ගමාය දෙසනාය භාවෙන්තෙන සමයවවත්ථානං කතං. පටිපදාරහිතෙසු කථන්ති ආහ ‘‘කෙසඤ්චී’’තිආදි. තත්ථ කෙසඤ්චීති සමථභාවනාය කතාධිකාරානං. තෙසඤ්හි මග්ගාධිගමනතො පුබ්බෙ අනධිගතජ්ඣානානං පටිසම්භිදාදයො විය මග්ගාධිගමෙනෙව තානි සමිජ්ඣන්ති. གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བ་སྐྱེད་པའི་རང་བཞིན་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ལའང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡོད་པ་ཡིན་ནའང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་སྤྱི་ནི། "རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་བཞིན་དུ་" ཞེས་དཔེའི་དངོས་པོར་གསུངས་སོ། །སྤྱི་ལའང་ཁྱད་པར་ལས་ཐ་དད་དུ་བྱས་ནས་ཐ་སྙད་འདོགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །"ཐམས་ཅད་དང་མཚུངས་པ་" ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པ་དང་། རྐྱེན་གཞན་མ་ཚང་བ་ལ་སོགས་པས་མི་སྒྲུབ་པ་སྟེ། ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་དོ། །འདིས་ནི་ཚིག་ཕྱི་མའི་ངེས་གཟུང་བཟུང་བ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །"འདི་ལས་གཞན་པའི་ལམ་ཞེས་བྱ་བ་མེད་དོ་" ཞེས་པས་ཀྱང་རིགས་མཐུན་པ་ལ་ཐུན་མོང་བ་དང་། རིགས་མི་མཐུན་པ་བཟློག་པས་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པ་སྟེ། བསམ་གཏན་འདིའི་གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཐབས་སུ་གྱུར་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །གཞན་གཉིས་ནི་དད་པ་དང་ངོ་ཚ་ཤེས་པའོ། །གལ་ཏེ་ལམ་གྱིས་སྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གང་ཟག་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་བསྟན་པས་སྒོམ་པར་བྱེད་པས་དུས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཞག་པ་བྱས་སོ། །ལམ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། "ཁ་ཅིག་གི་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ "ཁ་ཅིག་གི་" ཞེས་པ་ནི་ཞི་གནས་སྒོམ་པ་ལ་ལྷག་པར་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །དེ་དག་ནི་ལམ་མ་ཐོབ་པའི་སྔོན་རོལ་དུ་བསམ་གཏན་མ་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱི། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ལམ་ཐོབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ། ། අඤ්ඤානීති අරියමග්ගසිද්ධිතො අඤ්ඤානි. තෙසුපීති අරියමග්ගෙන සිද්ධත්තා පටිපදාරහිතෙසුපි. නනු ච අරියමග්ගසිද්ධස්සපි ආගමනවසෙන පටිපදා උපලබ්භතියෙව. ඉතරථා ‘‘න කාමාවචරං විය විනා පටිපදාය උප්පජ්ජතී’’ති[Pg.108], ‘‘බහුතරං ලොකියජ්ඣානම්පි න විනා පටිපදාය ඉජ්ඣතී’’ති ච වචනං විරුජ්ඣෙය්‍යාති? න, යෙභුය්‍යෙන ගහණතො පුග්ගලවිසෙසාපෙක්ඛත්තා ච. අරියමග්ගසමිජ්ඣනකඤ්හි ඣානං කස්සචිදෙව හොති, තස්මා ඉතරං බහුතරං ලොකියජ්ඣානං පුථුජ්ජනස්ස අරියස්ස ච අකතාධිකාරස්ස න විනා පටිපදාය සිජ්ඣතීති තෙසං වසෙන වුත්තං. අරියමග්ගසිද්ධස්සපි ඣානස්ස විපාකානං විය කුසලෙන අරියමග්ගෙන සදිසත්තාභාවතො අතබ්බිපාකත්තා ච න මග්ගාගමනවසෙන පටිපදා යුජ්ජති, එවමස්ස පටිපදාවිරහො සිද්ධො. එවඤ්ච කත්වා සුද්ධිකනවකදෙසනාපි සුට්ඨු නීතා හොති. තථා ච වක්ඛති ලොකුත්තරකථායං ‘‘ලොකියජ්ඣානම්පී’’තිආදි (ධ. ස. මූලටී. 277). "གཞན་དག་" ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་གྲུབ་པ་ལས་གཞན་པའོ། །"དེ་དག་ལའང་" ཞེས་པ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ལམ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ལའང་ངོ་། །ཅི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་གྲུབ་པའང་འོངས་པའི་དབང་གིས་ལམ་ནི་རྙེད་པ་ཁོ་ན་མ་ཡིན་ནམ། གཞན་དུ་ན། "འདོད་པར་སྤྱོད་པ་བཞིན་དུ་ལམ་མེད་པར་མི་སྐྱེའོ་" ཞེས་པ་དང་། "འཇིག་རྟེན་པའི་བསམ་གཏན་ཕལ་ཆེ་བའང་ལམ་མེད་པར་མི་འགྲུབ་བོ་" ཞེས་པའི་ཚིག་དང་འགལ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། ཕལ་ཆེ་བར་བཟུང་བའི་ཕྱིར་དང་། གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་ལ་ལྟོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་འགྲུབ་པའི་བསམ་གཏན་ནི་འགའ་ཞིག་ཁོ་ན་ལ་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་གཞན་འཇིག་རྟེན་པའི་བསམ་གཏན་ཕལ་ཆེ་བ་ནི་སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་དང་། ལྷག་པར་མ་བྱས་པའི་འཕགས་པ་རྣམས་ལ་ལམ་མེད་པར་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་བསམ་གཏན་ལའང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་བཞིན་དུ་དགེ་བའི་འཕགས་པའི་ལམ་དང་མཚུངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཡང་ལམ་འོངས་པའི་དབང་གིས་ལམ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། དེ་ལྟར་འདིའི་ལམ་དང་བྲལ་བ་ནི་གྲུབ་པའོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས་དག་པ་དགུ་པའི་བསྟན་པའང་ལེགས་པར་བཀྲལ་བ་ཡིན་ནོ། །དེ་བཞིན་དུ་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་གཏམ་ལས། "འཇིག་རྟེན་པའི་བསམ་གཏན་ཡང་" ཞེས་སོགས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། ། වට්ටාසයස්ස විසෙසපච්චයභූතාය තණ්හාය තනුකරණවසෙන විවට්ටාසයස්ස වඩ්ඪනන්ති ආහ ‘‘තණ්හාසංකිලෙසසොධනෙන ආසයපොසන’’න්ති. ආසයපොසනන්ති ච ඣානභාවනාය පච්චයභූතා පුබ්බයොගාදිවසෙන සිද්ධා අජ්ඣාසයසම්පදා. සා පන තණ්හුපතාපවිගමෙන හොතීති ආහ ‘‘තණ්හාසංකිලෙසසොධනෙනා’’ති. "འཁོར་བའི་བསམ་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་བསྲབས་པར་བྱས་པའི་དབང་གིས། འཁོར་བ་ལས་བཟློག་པའི་བསམ་པ་འཕེལ་བར་བྱེད་པ་ལ་ "སྲེད་པའི་ཀུན་ཉོན་སྦྱོང་བས་བསམ་པ་གསོ་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །"བསམ་པ་གསོ་བ་" ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་སྒོམ་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ། སྔོན་གྱི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གྲུབ་པའི་ལྷག་པའི་བསམ་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའོ། །དེ་ནི་སྲེད་པའི་གདུང་བ་དང་བྲལ་བས་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "སྲེད་པའི་ཀུན་ཉོན་སྦྱོང་བས་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། ථිනමිද්ධාදීනන්ති ථිනමිද්ධඋද්ධච්චකුක්කුච්චවිචිකිච්ඡානං. පහානන්ති පහායකං. "རྨུགས་པ་གཉིད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དང་། རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་དང་། ཐེ་ཚོམ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"སྤོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བར་བྱེད་པའོ། ། තංසදිසෙසූති මහග්ගතභාවාදිනා පඨමජ්ඣානසමාධිසදිසෙසු. "དེ་དང་འདྲ་བ་རྣམས་ལ་" ཞེས་པ་ནི་རྒྱ་ཆེན་པོའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པས་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་འདྲ་བ་རྣམས་ལའོ། ། පීතිසුඛවන්තං ඣානං පීතිසුඛන්ති වුත්තං යථා අරිසසොති දස්සෙන්තො ‘‘පීතිසුඛ…පෙ… අකාරො වුත්තො’’ති ආහ. මග්ගස්සපි වා නිබ්බානාරම්මණතො තථලක්ඛණූපනිජ්ඣානතා යොජෙතබ්බා. අසම්මොසධම්මන්ති අවිනාසභාවං. དགའ་བ་དང་བདེ་བ་དང་ལྡན་པའི་བསམ་གཏན་ལ་ "དགའ་བདེ་" ཞེས་གསུངས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་གཞང་འབྲུམ་གྱི་ཟུག་རྔུ་བཞིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར། "དགའ་བདེ་...ལས་...ཡི་གེ་ཨ་གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་ལམ་ལའང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དམིགས་པ་ལས་དེ་ལྟ་བུའི་མཚན་ཉིད་ཉེ་བར་བསམ་པ་ཉིད་སྦྱར་བར་བྱའོ། །"མི་ཉམས་པའི་ཆོས་ཅན་" ཞེས་པ་ནི་མི་འཇིག་པའི་རང་བཞིན་ནོ། ། දුතියජ්ඣානකථාවණ්ණනා བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་གཏམ་བཤད་པའི་རྣམ་པར་འགྲེལ་པ། 161-162. දිට්ඨාදීනවස්ස තංතංඣානක්ඛණෙ අනුප්පජ්ජනධම්මතාපාදනං වූපසමනං විරජ්ජනං පහානඤ්චාති ඉධාධිප්පෙතවිතක්කාදයොයෙව ඣානඞ්ගභූතා තථා කරීයන්ති, න තංසම්පයුත්තඵස්සාදයොති විතක්කාදීනංයෙව වූපසමාදිවචනං ඤායාගතං. යස්මා පන විතක්කාදයො විය තංසම්පයුත්තධම්මාපි එතෙන එතං ඔළාරිකන්ති දිට්ඨාදීනවා එව, තස්මා අවිසෙසෙන විතක්කාදීනං තංසහජාතානඤ්ච වූපසමාදිකෙ වත්තබ්බෙ විතක්කවිචාරාදීනංයෙව වූපසමාදිකං වුච්චමානං ‘‘අධිකවචනමඤ්ඤමත්ථං බොධෙතී’’ති කිඤ්චි විසෙසං දීපෙතීති තං දස්සෙන්තො ‘‘යෙහි විතක්කවිචාරෙහී’’තිආදිමාහ. විසුං [Pg.109] විසුං ඨිතානිපි විතක්කවිචාරසමතික්කමවචනාදීනි පහෙය්‍යඞ්ගනිද්දෙසතාසාමඤ්ඤෙන චිත්තෙන සමූහතො ගහෙත්වා අවයවෙන සමුදායොපලක්ඛණං කතන්ති දස්සෙන්තො ‘‘තෙසං…පෙ… තං දීපකන්ති වුත්ත’’න්ති ආහ. ඉදානි අවයවෙන සමුදායොපලක්ඛණං විනා විතක්කවිචාරවූපසමවචනෙන පීතිවිරාගාදිවචනානං සවිසයෙ සමානබ්‍යාපාරතං දස්සෙන්තො ‘‘අථ වා’’තිආදිමාහ. ༡༦༡-༡༦༢. ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་དེ་ནི་བསམ་གཏན་དེ་དང་དེའི་སྐད་ཅིག་ལ་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱེད་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་། འདོད་ཆགས་དང་བྲལ་བ་དང་། སྤོང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་སྟེ། འདིར་བསམས་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ཏུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཁོ་ན་དེ་ལྟར་བྱེད་ཀྱི། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཁོ་ནའི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ནི་རིགས་པ་ལས་འོངས་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་ན་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་འདིས་འདི་ནི་རགས་པའོ་ཞེས་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་ཁོ་ན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་མེད་པར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་དེ་དག་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པ་ལ། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཁོ་ནའི་ཉེ་བར་ཞི་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ནི། "ལྷག་པའི་ཚིག་གིས་དོན་གཞན་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ་" ཞེས་ཁྱད་པར་འགའ་ཞིག་གསལ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "གང་དག་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དག་གིས་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །སོ་སོ་སོ་སོར་གནས་པ་ཡིན་ནའང་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ལས་འདས་པར་གསུངས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི། སྤང་བར་བྱ་བའི་ཡན་ལག་བསྟན་པ་ཉིད་སྤྱིར་སེམས་ཀྱིས་ཚོགས་པ་ནས་བཟུང་སྟེ། ཆ་ཤས་ཀྱིས་ཚོགས་པ་མཚོན་པར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "དེ་དག་གི་...ལས་...དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་གསུངས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །ད་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་ཚོགས་པ་མཚོན་པ་མེད་པར་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བར་གསུངས་པས། དགའ་བ་དང་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་རང་གི་ཡུལ་ལ་བྱ་བ་མཚུངས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "ཡང་ན་" ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། තස්මිං දස්සිතෙති ‘‘යා සද්ධා සද්දහනා’’තිආදිනා ඣානවිභඞ්ගෙ සම්පසාදනෙ දස්සිතෙ. සමානාධිකරණනිද්දෙසෙනෙවාති තත්ථෙව විභඞ්ගෙ උද්දෙසපදුද්ධාරාදීසු සද්ධාඣානානං ‘‘සම්පසාදන’’න්ති එකාධිකරණතාවචනෙනෙව. "དེ་བསྟན་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི་ "དད་པ་གང་ཡིན་པ་དད་པར་བྱེད་པ་" ཞེས་སོགས་ཀྱིས་བསམ་གཏན་གྱི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་རབ་ཏུ་དང་བ་བསྟན་པ་ལའོ། །"གཞི་མཐུན་པར་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་དེ་ཉིད་ལས་བསྟན་པའི་ཚིག་འདྲེན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་དད་པ་དང་བསམ་གཏན་རྣམས་ཀྱི་ "རབ་ཏུ་དང་བ་" ཞེས་གཞི་གཅིག་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། ඔළාරිකඞ්ගමුඛෙන ‘‘තදනුධම්මතා සතී’’ති වුත්තාය තංතංඣානනිකන්තියා වික්ඛම්භනං විතක්කවිචාරවූපසමවචනාදීහි පකාසිතන්ති ආහ ‘‘තණ්හාප්පහානං එතෙසං වූපසමන’’න්ති (විභ. 799). යතො විතක්කවිචාරෙසු විරත්තභාවදීපකං විතක්කවිචාරවූපසමවචනන්ති තදුභයාභාවදීපනං පුන කතන්ති දස්සෙතුං ‘‘යෙ චා’’තිආදි වුත්තං. རགས་པའི་ཡན་ལག་གི་སྒོ་ནས་ 'དེ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དྲན་པ་' ཞེས་གསུངས་པའི་བསམ་གཏན་དེ་དང་དེའི་སྲེད་པ་རྣམ་པར་གནོན་པ་ནི། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཚིག་ལ་སོགས་པས་རབ་ཏུ་བསྟན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'འདི་དག་ཉེ་བར་ཞི་བ་ནི་སྲེད་པ་སྤོང་བའོ་' (རྣམ་འབྱེད། ༧༩༩) ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཉམས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བའི་ཚིག་ཡིན་པས། དེ་གཉིས་ཀ་མེད་པར་སྟོན་པ་སླར་ཡང་བྱས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གང་དག་ཀྱང་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། තතියජ්ඣානකථාවණ්ණනා བསམ་གཏན་གསུམ་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 163. වීරියං උපෙක්ඛාති වුත්තං ‘‘පග්ගහනිග්ගහෙසු බ්‍යාපාරාකරණෙන උපෙක්ඛියතී’’ති. ගහණෙ මජ්ඣත්තභාවෙන සඞ්ඛාරෙ උපෙක්ඛතීති සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා, තථාපවත්තා විපස්සනා පඤ්ඤා. තස්සා පන විසයතො පභෙදො ‘‘අට්ඨ සඞ්ඛාරුපෙක්ඛා’’තිආදිනා (පටි. ම. 1.57) යස්සං පාළියං වුත්තො, තං පාළිසෙසං දස්සෙන්තො ‘‘පඨමජ්ඣාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ උප්පාදන්ති පුරිමකම්මපච්චයා ඉධ උප්පත්තිං. පවත්තන්ති තථා උප්පන්නස්ස පවත්තිං. නිමිත්තන්ති සබ්බම්පි සඞ්ඛාරගතං නිමිත්තභාවෙන උපට්ඨානතො. ආයූහනන්ති ආයතිං පටිසන්ධිහෙතුභූතං කම්මං. පටිසන්ධින්ති ආයතිං උපපත්තිං. ගතින්ති යාය ගතියා සා පටිසන්ධි හොති. නිබ්බත්තින්ති ඛන්ධානං නිබ්බත්තනං. උපපත්තින්ති ‘‘සමාපන්නස්ස වා උපපන්නස්ස වා’’ති එවං වුත්තං විපාකප්පවත්තිං. ජාතින්ති ජරාදීනං පච්චයභූතං භවපච්චයා ජාතිං. ජරාමරණාදයො පාකටා එව. එත්ථ ච උප්පාදාදයො පඤ්චෙව සඞ්ඛාරුපෙක්ඛාඤාණස්ස විසයවසෙන වුත්තා, සෙසා තෙසං වෙවචනවසෙන. ‘‘නිබ්බත්ති [Pg.110] ජාතී’’ති ඉදඤ්හි ද්වයං උප්පාදස්ස චෙව පටිසන්ධියා ච වෙවචනං. ‘‘ගති උපපත්ති චා’’ති ඉදං ද්වයං පවත්තස්ස. ජරාදයො නිමිත්තස්සාති. ༡༦༣. བརྩོན་འགྲུས་ནི་བཏང་སྙོམས་སོ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི། 'རབ་ཏུ་འཛིན་པ་དང་ཚར་གཅོད་པ་ལ་བྱ་བ་མི་བྱེད་པས་བཏང་སྙོམས་སུ་བྱེད་དོ་' ཞེས་བྱའོ། །འཛིན་པ་ལ་དབུས་སུ་གནས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་སུ་འཇོག་པས་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཏེ། དེ་ལྟར་ཞུགས་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་བོ། །དེའི་ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་དབྱེ་བ་ནི། 'འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་བརྒྱད་' ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ (སོ་སོར་དག་པའི་ལམ། ༡.༥༧) གང་གི་ལུང་ལས་གསུངས་པ། ལུང་གི་ལྷག་མ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། 'བསམ་གཏན་དང་པོ་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་སྐྱེ་བ་ནི། སྔོན་གྱི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་འདིར་སྐྱེ་བའོ། །འཇུག་པ་ནི། དེ་ལྟར་སྐྱེས་པ་དེའི་འཇུག་པའོ། །མཚན་མ་ནི། འདུ་བྱེད་དུ་གཏོགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་མཚན་མའི་ཚུལ་གྱིས་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ནི། ཕྱི་མའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ལས་སོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནི། ཕྱི་མའི་སྐྱེ་བའོ། །འགྲོ་བ་ནི། འགྲོ་བ་གང་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དེ་ཉིད་དོ། །མངོན་པར་གྲུབ་པ་ནི། ཕུང་པོ་རྣམས་མངོན་པར་འགྲུབ་པའོ། །སྐྱེ་བ་ནི། 'སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་འམ་སྐྱེས་པ་' ཞེས་དེ་ལྟར་གསུངས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་འཇུག་པའོ། །སྐྱེ་བ་ནི། རྒ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སྲིད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བའོ། །རྒ་ཤི་ལ་སོགས་པ་ནི་གསལ་བ་ཉིད་དོ། །འདིར་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྔ་པོ་ཁོ་ན་འདུ་བྱེད་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་གསུངས་ལ། ལྷག་མ་རྣམས་ནི་དེ་དག་གི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སོ། །'མངོན་པར་གྲུབ་པ་དང་སྐྱེ་བ་' ཞེས་བྱ་བ་འདི་གཉིས་ནི་སྐྱེ་བ་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་གཉིས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་སོ། །'འགྲོ་བ་དང་སྐྱེ་བ་' ཞེས་བྱ་བ་འདི་གཉིས་ནི་འཇུག་པའི་རྣམ་གྲངས་སོ། །རྒ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་མཚན་མའི་རྣམ་གྲངས་སོ། ། භූතස්සාති ඛන්ධපඤ්චකස්ස. එතෙහීති ඣානචිත්තසමුට්ඨිතරූපෙහි. བྱུང་བ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔའོ། །འདི་དག་གིས་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་སོ། ། චතුක්කනයවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚུལ་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། පඤ්චකනයවණ්ණනා ཚུལ་ལྔ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 167. ආකාරභෙදන්ති ආකාරවිසෙසං. අනෙකාකාරා හි ධම්මා, තෙ ච නිරවසෙසං යාථාවතො භගවතා අභිසම්බුද්ධා. යථාහ – ‘‘සබ්බෙ ධම්මා සබ්බාකාරෙන බුද්ධස්ස භගවතො ඤාණමුඛෙ ආපාථං ආගච්ඡන්තී’’ති (මහානි. 156; චූළනි. මොඝරාජමාණවපුච්ඡානිද්දෙස 85; පටි. 3.5). දුතියජ්ඣානපක්ඛිකං න පඨමජ්ඣානපක්ඛිකන්ති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘පඨමජ්ඣානමෙව හී’’තිආදි. අත්ථතො හි චතුක්කපඤ්චකනයා අඤ්ඤමඤ්ඤානුප්පවෙසිනො. පඤ්චකනයෙ දුතියජ්ඣානං කිං සවිචාරතාය පඨමජ්ඣානපක්ඛිකං උදාහු අවිතක්කතාය දුතියජ්ඣානපක්ඛිකන්ති සියා ආසඞ්කාති තදාසඞ්කානිවත්තනත්ථමිදං වුත්තං. කස්මාතිආදිනා තත්ථ කාරණමාහ. සුත්තන්තදෙසනාසු ච දුතියජ්ඣානමෙව භජන්තීති සම්බන්ධො. ච-සද්දෙන න කෙවලං ඉධෙව, අථ ඛො සුත්තන්තදෙසනාසුපීති දෙසනන්තරෙපි යථාවුත්තජ්ඣානස්ස පඨමජ්ඣානපක්ඛිකත්තාභාවං දස්සෙති. ඉදානි භජනම්පි දස්සෙතුං ‘‘විතක්කවූපසමා’’තිආදි වුත්තං. තෙන සුත්තන්තෙපි පඤ්චකනයස්ස ලබ්භමානතං දස්සෙති. ༡༦༧. རྣམ་པའི་དབྱེ་བ་ནི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་རོ། །ཆོས་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་དུ་མ་དང་ལྡན་པ་ཡིན་ལ། དེ་དག་མ་ལུས་པ་ཡང་དག་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ། །ཇི་སྐད་དུ། 'ཆོས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྒོར་སྣང་བར་འགྱུར་རོ་' (མདོ་ཆེན་པོའི་བཤད་པ། ༡༥༦། མདོ་ཆུང་ངུའི་བཤད་པ། ༨༥། སོ་སོར་དག་པའི་ལམ། ༣.༥) ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཕྱོགས་མཐུན་ཡིན་གྱི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཕྱོགས་མཐུན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'བསམ་གཏན་དང་པོ་ཉིད་ནི་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ནི་ཚུལ་བཞི་པ་དང་ལྔ་པ་དག་གཅིག་ལ་གཅིག་འཇུག་པ་ཡིན་ནོ། །ཚུལ་ལྔ་པའི་ནང་དུ་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ནི་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཕྱོགས་མཐུན་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་རྟོག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་བསམ་གཏན་གཉིས་པའི་ཕྱོགས་མཐུན་ཡིན་སྙམ་དུ་དོགས་པ་སྐྱེ་སྲིད་པས། དོགས་པ་དེ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་འདི་གསུངས་སོ། །'ཅིའི་ཕྱིར་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལ་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་སོ། །མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་རྣམས་སུ་ཡང་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ཉིད་ལ་བསྟེན་ཏོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །'ཀྱང་' ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་ནི་འདི་ཁོ་ནར་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་རྣམས་སུ་ཡང་ཞེས་བསྟན་པ་གཞན་དུ་ཡང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བསམ་གཏན་དེ་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཕྱོགས་མཐུན་མ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། །དེང་སང་བསྟེན་པ་ཡང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'རྟོག་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་མདོ་སྡེ་ལས་ཀྱང་ཚུལ་ལྔ་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། ། නනු ච සුත්තන්තෙ චත්තාරියෙව ඣානානි විභත්තානීති පඤ්චකනයො නත්ථියෙවාති? න, ‘‘සවිතක්කසවිචාරො සමාධී’’තිආදිනා සමාධිත්තයාපදෙසෙන පඤ්චකනයස්ස ලබ්භමානත්තා. චතුක්කනයනිස්සිතො පන කත්වා පඤ්චකනයො විභත්තොති තත්ථාපි පඤ්චකනයො නිද්ධාරෙතබ්බො. විතක්කවිචාරානං වූපසමාති හි විතක්කස්ස විචාරස්ස විතක්කවිචාරානඤ්ච විතක්කවිචාරානන්ති සක්කා වත්තුං. තථා අවිතක්කඅවිචාරානන්ති ච විනා සහ ච විචාරෙන විතක්කප්පහානෙන අවිතක්කං සහ විනා ච විතක්කෙන විචාරප්පහානෙන අවිචාරන්ති අවිතක්කං අවිචාරං අවිතක්කඅවිචාරඤ්චාති වා තිවිධම්පි සක්කා සඞ්ගණ්හිතුං. ཅི་མདོ་སྡེ་ལས་བསམ་གཏན་བཞི་ཁོ་ན་རྣམ་པར་ཕྱེ་བས་ཚུལ་ལྔ་པ་མེད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། 'རྟོག་པ་དང་བཅས་ཤིང་དཔྱོད་པ་དང་བཅས་པའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་' ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཏིང་ངེ་འཛིན་གསུམ་གྱི་བསྟན་པས་ཚུལ་ལྔ་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཚུལ་བཞི་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཚུལ་ལྔ་པ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བས་དེར་ཡང་ཚུལ་ལྔ་པ་ངེས་པར་གཟུང་བར་བྱའོ། །'རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དང་རྟོག་པ་དཔྱོད་པ་གཉིས་ཀྱི་རྟོག་པ་དཔྱོད་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་བརྗོད་པར་ནུས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ 'རྟོག་པ་མེད་པ་དང་དཔྱོད་པ་མེད་པ་' ཞེས་བྱ་བ་ཡང་། དཔྱོད་པ་དང་བྲལ་བ་དང་བཅས་པར་རྟོག་པ་སྤངས་པས་རྟོག་པ་མེད་པ་དང་། རྟོག་པ་དང་བཅས་པ་དང་བྲལ་བར་དཔྱོད་པ་སྤངས་པས་དཔྱོད་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བས། རྟོག་པ་མེད་པ་དང་། དཔྱོད་པ་མེད་པ་དང་། རྟོག་པ་མེད་པ་དཔྱོད་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བར་རྣམ་པ་གསུམ་ཀ་ཡང་བསྡུ་བར་ནུས་སོ། ། දුතියන්ති [Pg.111] ච විතක්කරහිතෙ විතක්කවිචාරද්වයරහිතෙ ච ඤායාගතා දෙසනා. දුතියං අධිගන්තබ්බත්තා විචාරමත්තරහිතෙපි ද්වයප්පහානාධිගතසමානධම්මත්තා. එවඤ්ච කත්වා පඤ්චකනයනිද්දෙසෙ දුතියෙ වූපසන්තොපි විතක්කො තංසහායවිචාරාවූපසමෙන න සම්මාවූපසන්තොති විතක්කවිචාරද්වයරහිතෙ විය විචාරවූපසමෙනෙව තදුපසමං සෙසධම්මසමානතඤ්ච දස්සෙන්තෙන ‘‘විතක්කවිචාරානං වූපසමා අජ්ඣත්තං සම්පසාදනං චෙතසො එකොදිභාවං අවිතක්කං අවිචාරං සමාධිජං පීතිසුඛං තතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති තතියං චතුක්කනයෙ දුතියෙන නිබ්බිසෙසං විභත්තං. දුවිධස්සපි සහායවිරහෙන අඤ්ඤථා ච විතක්කප්පහානෙන අවිතක්කත්තං සමාධිජං පීතිසුඛත්තඤ්ච සමානන්ති සමානධම්මත්තාපි දුතියන්ති නිද්දෙසො. විචාරමත්තම්පි හි විතක්කවිචාරද්වයරහිතං විය ‘‘යස්මිං සමයෙ රූපූපපත්තියා මග්ගං භාවෙති අවිතක්කවිචාරමත්තං සමාධිජං පීතිසුඛං දුතියං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරතී’’ති අවිතක්කං සමාධිජං පීතිසුඛන්ති විභත්තං. පඨමජ්ඣානෙ වා සහචාරීසු විතක්කවිචාරෙසු එකං අතික්කමිත්වා දුතියම්පි තත්‍රට්ඨමෙව දොසතො දිස්වා උභයම්පි සහාතික්කමන්තස්ස පඤ්චකනයෙ තතියං වුත්තං තතියං අධිගන්තබ්බත්තා. පඨමතො අනන්තරභාවෙන පනස්ස දුතියභාවො ච උප්පජ්ජති. කස්මා පනෙත්ථ සරූපතො පඤ්චකනයො න විභත්තොති? විනෙය්‍යජ්ඣාසයතො. යථානුලොමදෙසනා හි සුත්තන්තදෙසනාති. གཉིས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྟོག་པ་དང་བྲལ་བ་དང་རྟོག་པ་དཔྱོད་པ་གཉིས་ཀ་དང་བྲལ་བ་ལ་རིགས་པ་ལས་བྱུང་བའི་བསྟན་པའོ། །གཉིས་པ་ནི་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དཔྱོད་པ་ཙམ་དང་བྲལ་བ་ལ་ཡང་གཉིས་པོ་སྤངས་པས་ཐོབ་པ་དང་ཆོས་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས་ཚུལ་ལྔ་པའི་བསྟན་པ་ལས་གཉིས་པ་ལ་རྟོག་པ་ཉེ་བར་ཞི་ཡང་། དེའི་གྲོགས་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་མ་ཞི་བས་ཡང་དག་པར་ཉེ་བར་ཞི་བ་མ་ཡིན་པས། རྟོག་པ་དཔྱོད་པ་གཉིས་ཀ་དང་བྲལ་བ་བཞིན་དུ་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་མཚུངས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར་བྱེད་པས། 'རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བས་ནང་རབ་ཏུ་དང་ཞིང་སེམས་ཀྱི་རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་རྟོག་པ་མེད་པ་དཔྱོད་པ་མེད་པ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་གསུམ་པ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ་' ཞེས་བྱ་བས་གསུམ་པ་ནི་ཚུལ་བཞི་པའི་གཉིས་པ་དང་ཁྱད་པར་མེད་པར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་ཡང་གྲོགས་དང་བྲལ་བས་གཞན་དུ་རྟོག་པ་སྤངས་པས་རྟོག་པ་མེད་པ་ཉིད་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བདེ་ཉིད་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། ཆོས་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་གཉིས་པ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །དཔྱོད་པ་ཙམ་ཡང་རྟོག་པ་དཔྱོད་པ་གཉིས་ཀ་དང་བྲལ་བ་བཞིན་དུ། 'གང་གི་ཚེ་གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་ལམ་སྒོམ་པ་ན། རྟོག་པ་མེད་ཅིང་དཔྱོད་པ་ཙམ་དང་ལྡན་པ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བ་དང་བདེ་བ་ཅན་གྱི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་རྫོགས་པར་བྱས་ཏེ་གནས་སོ་' ཞེས་རྟོག་པ་མེད་པ་ཏིང་ངེ་འཛིན་ལས་སྐྱེས་པའི་དགའ་བདེ་ཞེས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །ཡང་ན་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་དག་ལས་གཅིག་ལས་འདས་ནས། གཉིས་པ་ཡང་དེ་ཉིད་ལ་གནས་པ་སྐྱོན་དུ་མཐོང་ནས་གཉིས་ཀ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འདའ་བར་བྱེད་པ་ལ་ཚུལ་ལྔ་པ་ལས་གསུམ་པ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། གསུམ་པ་ནི་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དང་པོ་ལས་མཚམས་མེད་པར་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ནི་འདིའི་གཉིས་པའི་དངོས་པོ་ཡང་སྐྱེའོ། །ཅིའི་ཕྱིར་འདིར་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་ཚུལ་ལྔ་པ་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་ཞེ་ན། གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་ལས་སོ། །མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པའི་བསྟན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། පටිපදාචතුක්කාදිවණ්ණනා ལམ་བཞི་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 176-180. තදනුරූපතාති තස්ස පඨමාදිජ්ඣානස්ස අනුරූපසභාවා. යථාලද්ධජ්ඣානං සන්තතො පණීතතො දිස්වා අස්සාදයමානා නිකන්ති තංසම්පයුත්තා ඛන්ධා වා තදාරක්ඛභූතා සතියෙව වා තස්ස ඣානස්ස අනුච්ඡවිකතාය ‘‘තදනුධම්මතා සතී’’ති වුත්තාති. කදාචීති යදා පඨමං අධිගන්ත්වා යථානිසින්නොයෙව විනා පයොගන්තරං දුතියාදීනි අධිගච්ඡති, ඊදිසෙ කාලෙති අත්ථො. ༡༧༦-༡༨༠. དེ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པའི་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ནོ། །ཇི་ལྟར་ཐོབ་པའི་བསམ་གཏན་ནི་ཞི་བ་དང་གྱ་ནོམ་པར་མཐོང་ནས་མྱོང་བར་བྱེད་པའི་སྲེད་པ་འམ་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སམ། དེའི་སྲུང་བར་གྱུར་པའི་དྲན་པ་ཉིད་ནི་བསམ་གཏན་དེར་འཚམ་པའི་ཕྱིར། 'དེ་དང་མཐུན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དྲན་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །རེས་འགའ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། གང་གི་ཚེ་དང་པོ་ཐོབ་ནས་ཇི་ལྟར་འདུག་པ་ཉིད་དུ་སྦྱོར་བ་གཞན་མེད་པར་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟ་བུའི་དུས་སུ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། 186. කුසලජ්ඣානස්ස අධිගතත්තා ‘‘සෙක්ඛා’’ති වුත්තං. න හි තෙ උප්පාදෙන්ති නාමාති අරියමග්ගක්ඛණෙ රූපාවචරජ්ඣානානං අනුප්පජ්ජමානතං සන්ධායාහ. ༡༨༦. དགེ་བའི་བསམ་གཏན་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་ 'སློབ་པ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'དེ་དག་གིས་ནི་སྐྱེད་པར་མི་བྱེད་དོ་' ཞེས་བྱ་བ་ནི། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་གཟུགས་སུ་གཏོགས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་མི་སྐྱེ་བ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ། කසිණකථාවණ්ණනා ཟད་པར་གྱི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 203. ආරුප්පපාදකතා [Pg.112] ච දස්සිතා විනා අභාවතො. න හි තෙසං ආරුප්පපාදකතාය විනා නිරොධපාදකතා අත්ථීති. නිම්මිනිතුං ඉච්ඡිතස්ස වත්ථුනො නිම්මානවසෙන ඛිප්පං නිසන්ති නිසාමනං ආලොචනං අධිගමො එතස්සාති ඛිප්පනිසන්ති. තබ්භාවො ‘‘ඛිප්පනිසන්තිභාවො’’ති ආහ ‘‘ඛිප්පදස්සනං ඛිප්පාභිඤ්ඤතා’’ති. ༢༠༣. གཟུགས་མེད་པའི་རྟེན་ཉིད་ཀྱང་བསྟན་ཏེ་མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་དག་གཟུགས་མེད་པའི་རྟེན་ཉིད་དུ་མ་གྱུར་པར་འགོག་པའི་རྟེན་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྤྲུལ་བར་འདོད་པའི་དངོས་པོ་སྤྲུལ་བའི་དབང་གིས་མྱུར་དུ་ངེས་པར་འཛིན་པ་དང་། རྟོག་པ་དང་། ཐོབ་པ་ནི་མྱུར་དུ་ངེས་པར་འཛིན་པའོ། །དེའི་དངོས་པོ་ནི་ 'མྱུར་དུ་ངེས་པར་འཛིན་པའི་དངོས་པོ་' ཞེས་བྱ་སྟེ། 'མྱུར་དུ་མཐོང་བ་དང་མྱུར་དུ་མངོན་པར་ཤེས་པ་ཉིད་དོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། කසිණකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཟད་པར་གྱི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། අභිභායතනකථාවණ්ණනා ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 204. පටිභාගනිමිත්තභූතං කසිණාරම්මණසඞ්ඛාතං ආයතනං කාරණං එතස්සාති කසිණායතනං, ඣානං. අථ වා ආරම්මණස්ස අනවසෙසඵරණට්ඨෙන කසිණඤ්ච තං ආයතනඤ්ච යොගිනො සුඛවිසෙසානං අධිට්ඨානභාවතො මනායතනධම්මායතනභාවතො චාති සසම්පයුත්තං ඣානං කසිණායතනං. තෙනෙවාහ ‘‘සතිපි අභිභායතනානං කසිණායතනත්තෙ’’ති. භාවනාය නිමිත්තං භාවනානිමිත්තං, ආරම්මණස්ස පරිත්තප්පමාණතා සුවිසුද්ධනීලාදිතා ච, තදෙව නානත්තං. භාවනා එව වා පුබ්බභාගභූතා භාවනානිමිත්තං, තස්ස නානත්තං භාවනානිමිත්තනානත්තං. පුබ්බභාගභාවනා හි යථාවුත්තවිසෙසෙ ආරම්මණෙ පවත්තිආකාරවිසෙසතො නානාසභාවාති. කසිණනිමිත්තස්ස අභිභවනකභාවනානිමිත්තනානත්තං කසිණ…පෙ… නානත්තං, තතොති යොජෙතබ්බං. ༢༠༤. མཚན་མ་དང་མཐུན་པར་གྱུར་པ་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པར་གཏོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་འདིའི་རྒྱུ་ཡིན་པས་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་དེ་བསམ་གཏན་ནོ། །ཡང་ན་དམིགས་པ་མ་ལུས་པར་ཁྱབ་པའི་དོན་གྱིས་ཟད་པར་ཡང་ཡིན་ལ་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱང་ཡིན་ཏེ། རྣལ་འབྱོར་པའི་བདེ་བའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། ཡིད་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཆོས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་བཅས་པའི་བསམ་གཏན་ནི་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །དེའི་ཕྱིར་ 'ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་དུ་ཡོད་ཀྱང་' ཞེས་གསུངས་སོ། །བསྒོམ་པའི་མཚན་མ་ནི་བསྒོམ་པའི་མཚན་མ་སྟེ། དམིགས་པའི་ཚད་ཆུང་བ་ཉིད་དང་ཤིན་ཏུ་རྣམ་པར་དག་པའི་སྔོན་པོ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དེ། དེ་ཉིད་ནི་ཐ་དད་པ་ཉིད་དོ། །ཡང་ན་སྔོན་གྱི་ཆ་སྦྱོར་དུ་གྱུར་པའི་བསྒོམ་པ་ཉིད་ནི་བསྒོམ་པའི་མཚན་མ་སྟེ། དེའི་ཐ་དད་པ་ནི་བསྒོམ་པའི་མཚན་མ་ཐ་དད་པ་ཉིད་དོ། །སྔོན་གྱི་ཆ་སྦྱོར་གྱི་བསྒོམ་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་ལས་རང་བཞིན་ཐ་དད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཟད་པར་གྱི་མཚན་མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་བསྒོམ་པའི་མཚན་མ་ཐ་དད་པ་ནི་ཟད་པར་…བྱེ་བྲག་…ཐ་དད་པ་ཉིད་དེ། དེ་ལས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། එත්ථ ච පුරිමානි චත්තාරි අභිභායතනානි භූතකසිණාරම්මණානි, භූතකසිණෙසු ච යං සුවණ්ණං දුබ්බණ්ණන්ති ච න සක්කා වත්තුං. තත්ථ පවත්තිතානි සබ්බත්ථ වා වණ්ණාභොගරහිතෙන පවත්තිතානි පඨමතතියාභිභායතනානීති දුතියචතුත්ථානි වණ්ණකසිණාරම්මණානි. යදි එවං දුතියචතුත්ථෙහි පඤ්චමාදීනං කො විසෙසොති ‘‘පඤ්චමාදීනි වණ්ණතො රමණීයතරානි, න තථා ඉතරානී’’ති වදන්ති. පුරිමානිපි චත්තාරි අට්ඨ කසිණාරම්මණානෙව, තස්මා තං නෙසං මතිමත්තං ‘‘අට්ඨසු කසිණෙසූ’’ති වුත්තත්තා. විමොක්ඛෙසු ච පඨමදුතියවිමොක්ඛා අට්ඨ කසිණාරම්මණා. තතියො වණ්ණකසිණාරම්මණො. පඨමදුතියාපි වා වණ්ණකසිණාරම්මණා එව ‘‘බහිද්ධා නීලකසිණාදිරූපානි [Pg.113] ඣානචක්ඛුනා පස්සතී’’ති වුත්තත්තා. ආරම්මණමනුඤ්ඤතාය හි තත්ථ අනිග්ගතිතභාවෙන තෙසං පවත්තීති. එවං සන්තෙ තතියස්ස ඉතරෙහි කො විසෙසොති? සුභාකාරාභොගො. තතියො එව හි සුභන්ති ආභුජනවසෙන පවත්තති, න ඉතරෙති. འདིར་ཡང་སྔ་མ་བཞི་ནི་འབྱུང་བའི་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཡིན་ལ། འབྱུང་བའི་ཟད་པར་རྣམས་ལ་གང་ཞིག་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་སོ། །དེ་ལ་ཞུགས་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་དུ་ཁ་དོག་གི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བར་ཞུགས་པ་རྣམས་ནི་དང་པོ་དང་གསུམ་པའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཡིན་པས། གཉིས་པ་དང་བཞི་པ་ནི་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་རྣམས་སོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་གཉིས་པ་དང་བཞི་པ་དག་ལས་ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེ་ན། 'ལྔ་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཁ་དོག་གི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་ཉམས་དགའ་བ་ཡིན་ལ། གཞན་དག་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །སྔ་མ་བཞི་ཡང་ཟད་པར་བརྒྱད་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་ཁོ་ན་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེ་ནི་དེ་དག་གི་འདོད་པ་ཙམ་སྟེ། 'ཟད་པར་བརྒྱད་པོ་རྣམས་ལ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྣམ་པར་ཐར་པ་རྣམས་ལས་ཀྱང་དང་པོ་དང་གཉིས་པའི་རྣམ་ཐར་ནི་ཟད་པར་བརྒྱད་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ། །གསུམ་པ་ནི་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ། །ཡང་ན་དང་པོ་དང་གཉིས་པ་དག་ཀྱང་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་ཁོ་ན་ཡིན་ཏེ། 'ཕྱི་རོལ་གྱི་སྔོན་པོའི་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་གཟུགས་རྣམས་བསམ་གཏན་གྱི་མིག་གིས་མཐོང་ངོ་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དམིགས་པ་ཡིད་དུ་འོང་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལ་མ་ཆགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་དེ་དག་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་ན་གསུམ་པ་ལ་གཞན་དག་ལས་ཁྱད་པར་ཅི་ཡོད་ཅེ་ན། སྡུག་པའི་རྣམ་པར་ཡིད་ལ་བྱེད་པའོ། །གསུམ་པ་ཁོ་ན་ནི་སྡུག་གོ་ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་གི་གཞན་དག་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ඤාණං අප්පනාපඤ්ඤා. විජ්ජමානෙපීති අපි-සද්දෙන අවිජ්ජමානෙපීති දස්සෙති. පරිත්තප්පමාණතා අභිභවනස්ස කාරණං ඉමෙසු චතූසු අභිභායතනෙසූති අධිප්පායො. නනු ච සබ්බත්ථ ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානී’’ති වචනතො වණ්ණාභොගසහිතානියෙව ගහිතානීති? න ගහිතානීති දස්සෙන්තො ‘‘තත්ථ චා’’තිආදිමාහ. තත්ථාති ආගමෙසු. තථා අප්පමාණානීති වණ්ණාභොගරහිතානි ච සබ්බානි අප්පමාණානි සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානීති අත්ථො. යදි එවං කථං විසිට්ඨානං වණ්ණාභොගෙන රහිතානං සහිතානඤ්ච එකජ්ඣං මනසි කරොති? න එකජ්ඣං, විසුංයෙව පන තෙසු මනසිකාරො. යදි විසුං කථමෙකන්ති? පරිත්තභාවසාමඤ්ඤතො. යදි එවං ‘‘සුවණ්ණදුබ්බණ්ණග්ගහණං අතිරිච්ඡතී’’ති, නාතිරිච්ඡතීති දස්සෙන්තො ‘‘අත්ථි හි එසො පරියායො’’තිආදිමාහ. තත්ථ යදිදං වණ්ණාභොගජනිතං විසෙසං අග්ගහෙත්වා පරිත්තසාමඤ්ඤෙන එකත්තං නෙත්වා ‘‘පරිත්තානි අභිභුය්‍යා’’ති වත්වා පුන තදන්තොගධධම්මප්පභෙදං විනෙය්‍යවසෙන දස්සෙතුං ‘‘තානි චෙ කදාචි වණ්ණවසෙන ආභුජිතානි හොන්ති සුවණ්ණදුබ්බණ්ණානි අභිභුය්‍යා’’ති වත්තබ්බතාය වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච විසුං මනසි කත්වා උභයත්ථාපි වණ්ණාභොගරහිතපරිත්තාභිභවනෙ තං සහිතපරිත්තාභිභවනෙ ච පරිත්තාභිභවනස්ස සාමඤ්ඤං ගහෙත්වා එකන්ති වචනං, එසො පරියායො විජ්ජතීති අයමධිප්පායො. ཡེ་ཤེས་ནི་འཇུག་པའི་ཤེས་རབ་བོ། །“ཡོད་པ་ལའང་”ཞེས་པའི་“ཀྱང་”གི་སྒྲས་ནི་མེད་པ་ལའང་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བཞི་པོ་འདི་དག་ལ་ཆུང་ངུ་དང་ཚད་མེད་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །ཐམས་ཅད་དུ་“ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་དག་”ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཁ་དོག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པ་ཁོ་ན་བཟུང་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “དེ་ལ་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་ སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་ལུང་དག་ལའོ། །དེ་བཞིན་དུ་“ཚད་མེད་པ་དག་”ཅེས་པ་ནི་ཁ་དོག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། ཚད་མེད་པ་ཐམས་ཅད་ནི་ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་དག་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཁ་དོག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བ་དང་། དེ་དང་བཅས་པའི་ཁྱད་པར་ཅན་རྣམས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་ཇི་ལྟར་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅེ་ན། གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ལ་སོ་སོ་ཁོ་ནར་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་སོ་སོ་ཡིན་ན། ཇི་ལྟར་གཅིག་ཅེས་བྱ་ཞེ་ན། ཆུང་ངུའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། “ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་འཛིན་པ་ནི་ལྷག་པོ་ཡིན་ནོ་”ཞེ་ན། ལྷག་པོ་མ་ཡིན་པར་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “འདི་ལྟར་རྣམ་གྲངས་འདི་ཡོད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདི་ནི་ཁ་དོག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལས་བྱུང་བའི་ཁྱད་པར་མ་བཟུང་བར། ཆུང་ངུའི་ཐུན་མོང་གི་སྒོ་ནས་གཅིག་ཉིད་དུ་བྱས་ཏེ། “ཆུང་ངུ་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་ནས། སླར་ཡང་དེའི་ནང་དུ་འདུས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་གདུལ་བྱའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གལ་ཏེ་དེ་དག་རེས་འགའ་ཁ་དོག་གི་དབང་གིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཡིན་ན། ཁ་དོག་བཟང་པོ་དང་ཁ་དོག་ངན་པ་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏོ་”ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། ཁ་དོག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བ་དང་དེ་དང་བཅས་པ་དག་སོ་སོར་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། གཉིས་ཀའི་སྐབས་སུའང་ཁ་དོག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བའི་ཆུང་ངུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་དང་། དེ་དང་བཅས་པའི་ཆུང་ངུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་གཉིས་ལ། ཆུང་ངུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་བཟུང་ནས་“གཅིག་”ཅེས་བརྗོད་པ་སྟེ། རྣམ་གྲངས་འདི་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིའི་དགོངས་པའོ།། එවං සුත්තන්තාභිධම්මපාඨවිසෙසතො අට්ඨකථාය විරොධාභාවං දස්සෙත්වා ඉදානි සුත්තන්තාභිධම්මපාඨානං අවිරොධං අධිප්පායවිභාවනෙන දස්සෙතුං ‘‘තත්ථචා’’තිආදිමාහ. එවං අභිධම්මෙ වණ්ණාභොගරහිතානි සහිතානි ච විසුං වුත්තානි. සුත්තන්තෙ පන ‘‘උභයානි එකජ්ඣ’’න්ති වුත්තං, තං කථං විඤ්ඤායතීති ආහ ‘‘තදෙත’’න්තිආදි. තත්ථ ආගතස්සාති සුත්තන්තෙ ආගතස්ස. තත්ථ හි ‘‘අජ්ඣත්තං රූපසඤ්ඤී’’ති ආගතං. අවචනතොති අභිධම්මෙ අවචනතො. යදිපි විමොක්ඛා විසුං දෙසිතා, කසිණායතනභාවො විය පන අභිභායතනානං විමොක්ඛකිච්චතාපි අත්ථීති අභිභායතනවිමොක්ඛානං ඉධාපි සඞ්කරො දුන්නිවාරොති චොදනං මනසි කත්වා ආහ [Pg.114] ‘‘සබ්බවිමොක්ඛකිච්චසාධාරණවචනභාවතො’’ති. තෙන යථා අභිභායතනදෙසනායං අභිභායතනකිච්චානි නිරවසෙසතො වුත්තානි, එවං විමොක්ඛදෙසනායං විමොක්ඛකිච්චානීති ඉධ තෙසං අසඞ්කරොයෙවාති දස්සෙති. དེ་ལྟར་མདོ་སྡེ་དང་ཆོས་མངོན་པའི་ཚིག་གི་ཁྱད་པར་ལས་འགྲེལ་བཤད་ལ་འགལ་བ་མེད་པར་བསྟན་ནས། ད་ནི་མདོ་སྡེ་དང་ཆོས་མངོན་པའི་ཚིག་དག་འགལ་བ་མེད་པ་ཉིད་དགོངས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལ་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཆོས་མངོན་པ་ལས་ཁ་དོག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བྲལ་བ་དང་དེ་དང་བཅས་པ་དག་སོ་སོར་གསུངས་སོ། །མདོ་སྡེ་ལས་ནི་“གཉིས་ཀ་གཅིག་ཏུ་”ཞེས་གསུངས་པས། དེ་ཇི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་ཞེ་ན། “དེ་འདི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེར་འོངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་མདོ་སྡེར་འོངས་པའོ། །དེ་ལ་འདི་ལྟར་“ནང་གི་གཟུགས་ལ་འདུ་ཤེས་ཅན་”ཞེས་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །“མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་མངོན་པ་ལས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་རྣམ་པར་ཐར་པ་རྣམས་སོ་སོར་བསྟན་ཀྱང་། ཟད་པར་གྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ལའང་རྣམ་པར་ཐར་པའི་བྱེད་ལས་ཡོད་པས། འདིར་ཡང་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་རྣམ་པར་ཐར་པ་དག་འདྲེས་པ་བཟློག་དཀའོ་སྙམ་པའི་རྩོད་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “རྣམ་པར་ཐར་པའི་བྱེད་ལས་ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བའི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་ཇི་ལྟར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་བསྟན་པ་ལས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་བྱེད་ལས་རྣམས་མ་ལུས་པར་གསུངས་པ་དེ་བཞིན་དུ། རྣམ་པར་ཐར་པ་བསྟན་པ་ལས་རྣམ་པར་ཐར་པའི་བྱེད་ལས་རྣམས་གསུངས་པས། འདིར་དེ་དག་མ་འདྲེས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། යෙ ච යථාවුත්තං වවත්ථානං න සම්පටිච්ඡන්ති, තෙහි සුත්තන්තාභිධම්මපාඨභෙදෙ අඤ්ඤං කාරණං වත්තබ්බං සියා. කිමෙත්ථ වත්තබ්බං, නනු අට්ඨකථායං ‘‘කස්මා පන යථා සුත්තන්තෙ’’තිආදිං වත්වා ‘‘අජ්ඣත්තරූපානං අනභිභවනීයතො’’ති කාරණං වුත්තන්ති. න තං තස්ස කාරණවචනන්ති දස්සෙන්තො ‘‘අජ්ඣත්තරූපාන’’න්තිආදිමාහ. තත්ථ යන්ති ඉධ සුත්තන්තෙ ච ‘‘බහිද්ධා රූපානි පස්සතී’’ති (අ. නි. 8.65) වුත්තවචනං සන්ධායාහ. බහිද්ධා රූපානියෙව හි අභිභවනීයානීති. අඤ්ඤහෙතුකන්ති දෙසනාවිලාසතො අඤ්ඤං අභිභවනීයහෙතු එතස්සාති අඤ්ඤහෙතුකං. අජ්ඣත්තඅරූපසඤ්ඤිතාය එව, න සුත්තන්තෙ විය අජ්ඣත්තරූපසඤ්ඤිතාය චාති අත්ථො. අවිභූතත්තාති ඉදං ඤාණුත්තරානං සහ නිමිත්තුප්පාදනෙන අප්පනානිබ්බත්තනං ආරම්මණස්ස අභිභවො න සුට්ඨු විභූතභාවමන්තරෙන සම්භවතීති කත්වා වුත්තං. නනු ච අට්ඨකථායං පාඨද්වයවිසෙසස්ස දෙසනාවිලාසො කාරණභාවෙන වුත්තොති ආහ ‘‘දෙසනාවිලාසො ච යථාවුත්තවවත්ථානවසෙන වෙදිතබ්බො’’ති. දෙසනාවිලාසො හි නාම විනෙය්‍යජ්ඣාසයානුරූපං විජ්ජමානස්සෙව පරියායස්ස විභාවනං න යස්ස කස්සචීති. තත්ථ ච ‘‘පරියායදෙසනත්තා’’තිආදිනා වුත්තප්පකාරවවත්ථානං දෙසනාවිලාසනිබන්ධනමාහ. තථා චෙව හි පුරතො දෙසනාවිලාසො විභාවිතො. གང་དག་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་གཞག་པ་མི་བཞེད་པ་དེ་དག་གིས། མདོ་སྡེ་དང་ཆོས་མངོན་པའི་ཚིག་གི་དབྱེ་བ་ལ་རྒྱུ་གཞན་ཞིག་བརྗོད་དགོས་པར་འགྱུར་རོ། །འདིར་ཅི་ཞིག་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། འགྲེལ་བཤད་ལས་“ཅིའི་ཕྱིར་མདོ་སྡེ་བཞིན་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ནས། “ནང་གི་གཟུགས་རྣམས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་རྒྱུ་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་དེའི་རྒྱུ་བརྗོད་པ་མ་ཡིན་པར་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “ནང་གི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“གང་”ཞེས་པ་ནི་འདིར་དང་མདོ་སྡེ་ལས་“ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཚིག་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །ཕྱི་རོལ་གྱི་གཟུགས་རྣམས་ཁོ་ན་ནི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“རྒྱུ་གཞན་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་པ་ལས་གཞན་པའི་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་རྒྱུ་འདི་ལ་ཡོད་པས་རྒྱུ་གཞན་ཅན་ནོ། །ནང་གི་གཟུགས་མེད་པའི་འདུ་ཤེས་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་གྱི། མདོ་སྡེ་བཞིན་དུ་ནང་གི་གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །“མི་གསལ་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། ཤེས་རབ་མཆོག་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་མཚན་མ་སྐྱེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འཇུག་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་དང་། དམིགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ནི་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་དངོས་པོ་མེད་པར་མི་འབྱུང་བར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །འགྲེལ་བཤད་ལས་ཚིག་གཉིས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་གཞག་པའི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གདུལ་བྱའི་བསམ་པ་དང་མཐུན་པར་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་གྱི། གང་བྱུང་བྱུང་ཞིག་གསལ་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་ཡང་“རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བཤད་པའི་རྣམ་པ་རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཁོ་ནར་མདུན་དུ་ཆོས་སྟོན་པའི་སྒེག་པ་གསལ་བར་བྱས་པའི་ཕྱིར་རོ།། අභිභායතනකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། විමොක්ඛකථාවණ්ණනා རྣམ་པར་ཐར་པའི་གཏམ་བཤད་པ། 248. තන්ති ‘‘සසන්තතිපරියාපන්නරූප’’න්ති වුත්තකෙසාදිවණ්ණමාහ. තං පන යස්මා ඛලමණ්ඩලාදි විය පරම්පරාය ඣානස්ස කාරණං, තස්මා ‘‘ඣානස්ස හෙතුභාවෙනා’’ති ආහ. යෙනාති යථාවුත්තරූපවිසෙසෙන. විසිට්ඨෙනාති අතිසයප්පත්තෙන ‘‘රූපූපපත්තියා’’තිආදීසු (ධ. ස. 160 ආදයො; විභ. 625) විය උත්තරපදලොපෙන [Pg.115] ‘‘රූප’’න්ති වුත්තෙන රූපඣානෙන. ‘‘විසිට්ඨෙනා’’ති ඉමිනා හි අතිසයරූපයුත්තො රූපීති වුත්තොති දස්සෙති. ‘‘පඨමං ඣානං උපසම්පජ්ජ විහරති පථවීකසිණ’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 499) ඣානානමෙව කසිණභාවෙන පවත්තා. සුත්තෙ ආරම්මණානං කසිණභාවෙන පවත්තා ‘‘පථවීකසිණමෙකො සඤ්ජානාතී’’තිආදිනා (දී. නි. 3.360; අ. නි. 10.25). ༢༤༨. “དེ་”ཞེས་པ་ནི་“རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་”ཞེས་གསུངས་པའི་སྐྲ་ལ་སོགས་པའི་ཁ་དོག་ལ་བརྗོད་དོ། །དེ་ནི་གཡུལ་སའི་དཀྱིལ་འཁོར་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བརྒྱུད་ནས་བསམ་གཏན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “བསམ་གཏན་གྱི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་སོ། །“ཁྱད་པར་ཅན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཕུལ་དུ་བྱུང་བར་གྱུར་པ། “གཟུགས་སུ་སྐྱེ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚིག་ཕྱི་མ་བསྡུས་ནས་“གཟུགས་”ཞེས་གསུངས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱིས་སོ། །“ཁྱད་པར་ཅན་གྱིས་”ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ནི་ཁྱད་པར་གྱི་གཟུགས་དང་ལྡན་པའི་“གཟུགས་ཅན་”ཞེས་གསུངས་པར་སྟོན་ཏོ། །“བསམ་གཏན་དང་པོ་ཉེ་བར་བསྒྲུབས་ཏེ་གནས་པ་ནི་ས་ཟད་པར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་བསམ་གཏན་ཉིད་ཟད་པར་གྱི་དངོས་པོར་འཇུག་པའོ། །མདོ་ལས་ནི་དམིགས་པ་རྣམས་ཟད་པར་གྱི་དངོས་པོར་འཇུག་པ་སྟེ། “གཅིག་གིས་ས་ཟད་པར་དུ་ཤེས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ།། විමොක්ඛකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. རྣམ་པར་ཐར་པའི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། බ්‍රහ්මවිහාරකථාවණ්ණනා ཚངས་པའི་གནས་པའི་གཏམ་བཤད་པ། 251. අඤ්ඤාණසම්පයුත්තාපි වා උපෙක්ඛාවෙදනා අඤ්ඤාණුපෙක්ඛා, උපෙක්ඛාති අඤ්ඤාණසම්පයුත්තා උපෙක්ඛාවෙදනා, අඤ්ඤාණුපෙක්ඛාතිපි එතාසංයෙව නාමන්ති (විභ. අට්ඨ. 947) හි සම්මොහවිනොදනියං වක්ඛතීති. අප්පටිභාගනිමිත්තත්තෙපි එකං කතිපයෙ වා සත්තෙ ඔදිස්ස පවත්තා පරිච්ඡින්නරූපාදිඋපාදානවිසයෙ පවත්තත්තා කථමප්පමාණගොචරාති ආහ ‘‘න ච සම්මුතිසච්චවසෙනා’’තිආදි. එවම්පි යථා නත්ථි සත්තා ඔපපාතිකාති සත්තවසෙන පවත්තායපි මිච්ඡාදිට්ඨියා සඞ්ඛාරාරම්මණතා වුච්චති උපාදානවසෙන, එවං සත්තවසෙන පවත්තානම්පි මෙත්තාදීනං සඞ්ඛාරාරම්මණතාපි සියාති චෙ? න, අපරාමසනවසෙන පවත්තානං මෙත්තාදීනං සඋපාදානග්ගහණාසම්භවතොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අපරාමාසා’’තිආදි. ༢༥༡. ཡང་ན་མི་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ནི་མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་ཏེ། “བཏང་སྙོམས་”ཞེས་པ་ནི་མི་ཤེས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་དང་། “མི་ཤེས་པའི་བཏང་སྙོམས་”ཞེས་པའང་དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་མིང་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཏི་མུག་རྣམ་སེལ་ལས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །མཚན་མ་མཚུངས་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཡིན་ནའང་། སེམས་ཅན་གཅིག་གམ་འགའ་ཞིག་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པ་དང་། ཡོངས་སུ་ཆད་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་ཚད་མེད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་ཡིན་ཞེ་ན། “ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟ་ནའང་། ཇི་ལྟར་“སེམས་ཅན་རྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བ་མེད་དོ་”ཞེས་སེམས་ཅན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ལོག་ལྟ་ལའང་ཉེ་བར་ལེན་པའི་དབང་གིས་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་བཤད་པ་བཞིན། སེམས་ཅན་གྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་འདུ་བྱེད་ལ་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་མེད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་བྱམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པར་འཛིན་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “མཆོག་ཏུ་འཛིན་པ་མེད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། බ්‍රහ්මවිහාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚངས་པའི་གནས་པའི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། අසුභකථාවණ්ණනා མི་སྡུག་པའི་གཏམ་བཤད་པ། 263. ‘‘එකාහමතං වා ද්වීහමතං වා’’තිආදිනා (දී. නි. 2.379; ම. නි. 1.112) වුත්තාසු නවසු සිවථිකාසු වණ්ණවසෙන පවත්තජ්ඣානං සිවථිකාවණ්ණජ්ඣානං. නනු චෙතස්ස වණ්ණකසිණෙහි ගහණං යුත්තං, න අසුභෙහීති? න, සිවථිකාවණ්ණං උපමං කත්වා අත්තනො කායෙ පටිකූලත්තං අමුඤ්චිත්වාව වණ්ණවසෙන පවත්තනතො[Pg.116]. තෙනෙවාහ ‘‘පටිකූලමනසිකාරසාමඤ්ඤෙනා’’ති. අයමත්ථො සිවථිකාවණ්ණජ්ඣානස්සාති එත්ථාපි යොජෙතබ්බොති විභාවෙන්තො ‘‘තම්පී’’තිආදිමාහ. ༢༦༣. “ཤི་ནས་ཞག་གཅིག་གམ་ཞག་གཉིས་ལོན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་དུར་ཁྲོད་དགུ་པོ་དག་ལ་ཁ་དོག་གི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་བསམ་གཏན་ནི་དུར་ཁྲོད་ཀྱི་ཁ་དོག་གི་བསམ་གཏན་ནོ། །འདི་ནི་ཁ་དོག་གི་ཟད་པར་གྱི་སྒོ་ནས་བཟུང་བར་རིགས་ཀྱི། མི་སྡུག་པའི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། དུར་ཁྲོད་ཀྱི་ཁ་དོག་དཔེར་བྱས་ནས། རང་གི་ལུས་ལ་མི་སྡུག་པ་ཉིད་མ་བཏང་བར་ཁ་དོག་གི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“མི་སྡུག་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དོན་འདི་ནི་དུར་ཁྲོད་ཀྱི་ཁ་དོག་གི་བསམ་གཏན་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི། “དེ་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། අසුභකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མི་སྡུག་པའི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། රූපාවචරකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། අරූපාවචරකුසලකථාවණ්ණනා གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་གཏམ་བཤད་པ། 265. රූපනිමිත්තන්ති රූපහෙතු රූපාධිකරණං. රූපාරූපනිමිත්තෙසූති රූපධම්මෙසු ච පථවීකසිණාදිනිමිත්තෙසු ච. තදාරම්මණජ්ඣානෙසූති එත්ථ තං-සද්දෙන රූපනිමිත්තං පච්චාමසති රූපම්පි වා රූපධම්මාරම්මණානම්පි රූපාවචරජ්ඣානානං සම්භවතො. රූපාදීසූති රූපාරූපනිමිත්තතදාරම්මණජ්ඣානෙසු රූපපටිබද්ධධම්මෙසු ච. අනාවජ්ජිතුකාමතාදිනාති ආදි-සද්දෙන අසමාපජ්ජිතුකාමතාදිං සඞ්ගණ්හාති. ༢༦༥. “གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུའམ། གཟུགས་ཀྱི་གཞིའོ། །“གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་མཚན་མ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་དང་། ས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་རྣམས་ལའོ། །“དེ་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་འདིར་“དེ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་མཚན་མ་ལ་འཛིན་ཏམ། ཡང་ན་གཟུགས་ལའང་འཛིན་ཏེ། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ལ་དམིགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་རྣམས་ཀྱང་འབྱུང་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་མཚན་མ་དང་། དེ་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལ་དང་། གཟུགས་དང་འབྲེལ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལའོ། །“ཡིད་ལ་བྱེད་པར་མི་འདོད་པ་ལ་སོགས་པས་”ཞེས་པའི་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ།། චුතිතො උද්ධං උප්පත්තිරහානං…පෙ… අනුප්පත්තිධම්මතාපාදනෙන සමතික්කමොති එතෙන සමතික්කමිතබ්බත්තෙන රූපාවචරකුසලානං රූපාවචරවිපාකකිරියෙහි විසෙසාභාවං දස්සෙති අනධිගතභාවතො. යෙසඤ්හි රූපසඤ්ඤාදීනං අරූපභාවනාය සමතික්කමාදිකො ලබ්භති, තෙ දස්සෙතුං ‘‘අරූපභාවනාය අභාවෙ චුතිතො උද්ධං උප්පත්තිරහාන’’න්ති වුත්තන්ති. යාති එකන්තරූපනිස්සිතා අවසිට්ඨපරිත්තවිපාකසඤ්ඤාදයො. “འཆི་འཕོ་བ་ལས་ཕྱིན་ཆད་སྐྱེ་བ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱི་... བྱས་ནས་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས། ཤིན་ཏུ་འདས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བ་རྣམས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་དང་བྱེད་པ་རྣམས་ལས་ཁྱད་པར་མེད་པར་སྟོན་ཏེ། མ་ཐོབ་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་གང་དག་གཟུགས་མེད་པའི་བསྒོམ་པས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པ་དེ་དག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་མེད་པའི་བསྒོམ་པ་མེད་ན་འཆི་འཕོ་བ་ལས་ཕྱིན་ཆད་སྐྱེ་བ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གང་”ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་གཟུགས་ལ་བརྟེན་པའི་ལྷག་མ་ཆུང་ངུའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པའོ།། ආනෙඤ්ජසන්තසමාපත්තිසුඛානුභවනභවවිසෙසූපපජ්ජනාදයො ආරුප්පසමාපත්තීනං අත්ථාති ආහ ‘‘රූපසඤ්ඤා…පෙ… න අත්ථො’’ති. མི་གཡོ་བའི་ཞི་བའི་སྙོམས་འཇུག་དང་། བདེ་བ་མྱོང་བ་དང་། སྲིད་པའི་ཁྱད་པར་དུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ཀྱི་དགོས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ཀྱི་འདུ་ཤེས་... དགོས་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། ඉධ උග්ඝාටිතකසිණවසෙන පරිත්තානන්තතා හොති නිප්පරියායදෙසනත්තාති අධිප්පායො. යදි එවං පරිත්තකසිණුග්ඝාටිතෙ කථමාකාසානඤ්චායතනවචනන්ති? තත්ථාපි අනන්තඵරණසබ්භාවතො. තෙනෙවාහ ‘‘අනන්තඵරණතාසබ්භාවෙ’’ති. යදි සබ්බත්ථ අනන්තඵරණතා අත්ථි, අථ කස්මා ‘‘අනන්තො ආකාසො’’ති න වුත්තන්ති ආහ ‘‘සමයවවත්ථාපනා’’තිආදි. තත්ථ පටිපත්තීති ඣානභාවනාකාරමාහ. འདིར་ནི་བསལ་བའི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཆུང་ངུ་དང་མཐའ་ཡས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། ཆུང་ངུའི་ཟད་པར་བསལ་བ་ལ་ཇི་ལྟར་ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཅེས་བརྗོད་ཅེ་ན། དེ་ལའང་མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པ་ཡོད་པ་ལ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཐམས་ཅད་དུ་མཐའ་ཡས་པར་ཁྱབ་པ་ཡོད་ན། ཅིའི་ཕྱིར་“ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སོ་”ཞེས་མ་གསུངས་ཞེ་ན། “དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“སྒྲུབ་པ་”ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་བསྒོམ་པའི་རྣམ་པ་ལ་བརྗོད་དོ།། 266. උග්ඝාටභාවො උග්ඝාටිමං. යථා පාකිමං. ༢༦༦. བསལ་བའི་དངོས་པོ་ནི་བསལ་བར་བྱ་བ་སྟེ། བཙོས་པ་བཞིན་ནོ།། 268. ආකාසෙ [Pg.117] පවත්තිතවිඤ්ඤාණාතික්කමතො තතියාති පදුද්ධාරං කත්වා යුත්තිතො ආගමතො ච තදත්ථං විභාවෙතුං ‘‘තදතික්කමතො හී’’තිආදිමාහ. ආරුප්පසමාපත්තීනං ආරම්මණාතික්කමෙන පත්තබ්බත්තා විසෙසතො ආරම්මණෙ දොසදස්සනං තදෙව අතික්කමිතබ්බන්ති අයං යුත්ති, ආරම්මණෙ පන අතික්කන්තෙ තදාරම්මණං ඣානම්පි අතික්කන්තමෙව හොති. භාවනාය ආරම්මණස්ස විගමනං අපනයනං විභාවනා. පාළියන්ති විභඞ්ගෙ. නනු ච පාළියං ‘‘තඤ්ඤෙව විඤ්ඤාණ’’න්ති අවිසෙසෙන වුත්තං ‘‘න ආකාසානඤ්චායතනවිඤ්ඤාණ’’න්ති. ‘‘න තඤ්ඤෙවවිඤ්ඤාණන්ති විසෙසවචනෙන අයමත්ථො සිද්ධො’’ති දස්සෙන්තො ‘‘විඤ්ඤාණඤ්චායතන’’න්තිආදිමාහ. ༢༦༨. “ནམ་མཁའ་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའི་ཕྱིར་གསུམ་པ་ཉིད་དོ་”ཞེས་པའི་ཚིག་བཏོན་ནས། རིགས་པ་དང་ལུང་གི་སྒོ་ནས་དེའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “དེ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའི་ཕྱིར་ཏེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཟུགས་མེད་པའི་སྙོམས་འཇུག་རྣམས་ནི་དམིགས་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའི་སྒོ་ནས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་དམིགས་པ་ལ་ཉེས་པར་ལྟ་བ་དང་། དེ་ཉིད་ལས་ཤིན་ཏུ་འདའ་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རིགས་པ་ཡིན་ལ། དམིགས་པ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་ན། དེ་ལ་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་ལའང་ཤིན་ཏུ་འདས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །བསྒོམ་པས་དམིགས་པ་དང་བྲལ་བར་བྱེད་པ་དང་། སེལ་བར་བྱེད་པ་ནི་རྣམ་པར་འཇིག་པའོ། །“གཞུང་ལས་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལའོ། །གཞུང་ལས་ནི་ཁྱད་པར་མེད་པར་“རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་”ཅེས་གསུངས་ཀྱི། “ནམ་མཁའ་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་”ཞེས་མ་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཚིག་གིས་དོན་འདི་གྲུབ་བོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “རྣམ་ཤེས་མཐའ་ཡས་སྐྱེ་མཆེད་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། අරූපාවචරකුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བའི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། තෙභූමකකුසලවණ්ණනා ཁམས་གསུམ་པའི་དགེ་བའི་བཤད་པ། 269. සත්තහි මහාවාරෙහීති පටිච්චසහජාතපච්චයනිස්සයසංසට්ඨසම්පයුත්තපඤ්හාවාරෙහි අනුලොමපච්චනීයඅනුලොමපච්චනීයපච්චනීයානුලොමාදිනයා අනුලොමාදිනයා. භාරද්වාජගොතමාදයො අට්ඨචත්තාලීස ලොකෙ ගොත්තානි මූලභූතානි, තථා කට්ඨකලාපාදයො අට්ඨචත්තාලීසෙව චරණානීති ආහ ‘‘අට්ඨචත්තාලීස’’න්තිආදි. තත්ථ තෙසන්ති භබ්බාභබ්බානං. ද්වාරසීසෙන ද්වාරවන්තානි ගය්හන්තීති අධිප්පායෙනාහ ‘‘තංතංද්වාරානි වා කායාදීනී’’ති. අචිත්තීකාරෙන වා කතං හීනං, අජ්ඣුපෙක්ඛනෙන කතං මජ්ඣිමං, සක්කච්චකතං පණීතං. ආමිසකිඤ්ජක්ඛාදිහෙතු වා කතං හීනං, පුඤ්ඤඵලකාමතාය කතං මජ්ඣිමං, කත්තබ්බමිච්චෙව අරියභාවෙ ඨිතෙන කතං පණීතං. භවසම්පත්තිලොභෙන වා පවත්තිතං හීනං, අලොභජ්ඣාසයෙන පවත්තිතං මජ්ඣිමං, පරහිතාය පවත්තිතං පණීතං. පරිත්තකතං වා හීනං, මත්තසො කතං මජ්ඣිමං, අධිමත්තසො කතං පණීතං. මහග්ගතෙසු පන පටිලද්ධමත්තං හීනං, නාතිසුභාවිතං මජ්ඣිමං, සුභාවිතං වසිප්පත්තං පණීතං. ඉමෙසුපි එකෙකස්ස හීනාදිකස්ස ආයූහනනානත්තාදිවසෙන හීනාදිභෙදො ලබ්භතියෙවාති දට්ඨබ්බං. සම්පයුත්තධම්මානං වසෙනාති යො චිත්තප්පභාවිතො චිත්තසම්පයුත්තානං චිත්තාධිපතෙය්‍යභාවො, සො තංනිමිත්තෙ චිත්තෙ උපචරිතොති එවං වා එත්ථ අත්ථො. ༢༦༩. “སྐབས་ཆེན་པོ་བདུན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། རྟེན་འབྲེལ་དང་། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ། རྐྱེན་དང་། གནས་དང་། འདྲེས་པ་དང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དྲི་བའི་སྐབས་རྣམས་ཀྱིས་མཐུན་འགྱུར་དང་། མི་མཐུན་འགྱུར། མཐུན་འགྱུར་མི་མཐུན་འགྱུར། མི་མཐུན་འགྱུར་མཐུན་འགྱུར་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུགས་མཐུན་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་ལོ།། བྷཱ་ར་དྭཱ་ཛ་དང་གཽ་ཏ་མ་ལ་སོགས་པ་འཇིག་རྟེན་ན་རྩ་བར་གྱུར་པའི་རིགས་བཞི་བཅུ་རྩ་བརྒྱད་ཡོད་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཀཱཥྛ་ཀ་ལཱ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་པ་ཡང་བཞི་བཅུ་རྩ་བརྒྱད་ཉིད་ཡོད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “བཞི་བཅུ་རྩ་བརྒྱད་”ཅེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་“དེ་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་སྐལ་བ་ཡོད་པ་དང་སྐལ་བ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། སྒོའི་སྒོ་ནས་སྒོ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་བཟུང་བར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་“ལུས་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་དེ་དང་དེ་དག་གམ་”ཞེས་གསུངས། ཡིད་ལ་མི་བྱེད་པར་བྱས་པ་ནི་ཐ་མའོ།། བཏང་སྙོམས་ཀྱིས་བྱས་པ་ནི་འབྲིང་ངོ།། གུས་པས་བྱས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ།། ཡང་ན་ཟང་ཟིང་དང་གཟེངས་བསྟོད་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ལས་བྱས་པ་ནི་ཐ་མའོ།། བསོད་ནམས་ཀྱི་འབྲས་བུ་འདོད་པས་བྱས་པ་ནི་འབྲིང་ངོ།། བྱ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་སྙམ་དུ་འཕགས་པའི་གནས་བབས་ལ་གནས་ནས་བྱས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ།། ཡང་ན་སྲིད་པའི་འབྱོར་པ་ལ་ཆགས་པས་བརྩམས་པ་ནི་ཐ་མའོ།། མ་ཆགས་པའི་བསམ་པས་བརྩམས་པ་ནི་འབྲིང་ངོ།། གཞན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་བརྩམས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ།། ཡང་ན་ཆུང་ངུར་བྱས་པ་ནི་ཐ་མའོ།། ཚོད་རིགས་པར་བྱས་པ་ནི་འབྲིང་ངོ།། ལྷག་པར་བྱས་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ།། ཆེན་པོར་གྱུར་པ་རྣམས་ལས་ནི་ཐོབ་པ་ཙམ་ནི་ཐ་མའོ།། ཤིན་ཏུ་མ་བསྒོམས་པ་ནི་འབྲིང་ངོ།། ལེགས་པར་བསྒོམས་ཤིང་དབང་འབྱོར་པ་ནི་གྱ་ནོམ་པའོ།། འདི་དག་ལས་ཀྱང་རེ་རེ་ལ་ཐ་མ་ལ་སོགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་ཐ་དད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཐ་མ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཐོབ་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། སེམས་ལས་བྱུང་བའི་སེམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ཀྱི་བདག་པོའི་དངོས་པོ་གང་ཡིན་པ་དེ། དེའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས་སེམས་ལ་བཏགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་དོན་ཏོ།། තෙභූමකකුසලවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ས་གསུམ་པའི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ලොකුත්තරකුසලවණ්ණනා འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 277. ‘‘කෙනට්ඨෙන [Pg.118] ලොකුත්තර’’න්තිආදි පටිසම්භිදාවචනං (පටි. ම. 2.43) අට්ඨකථාය ආභතං, තස්මා තත්ථ ‘‘තිවිධොපි අනුත්තරධම්මො ලොකං තරතී’’තිආදිනා සඞ්ගහිතොති තං තීහි පදෙහි යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘ලොකං තරතීති එතෙනා’’තිආදිමාහ. එකෙකස්මිං යොජෙතබ්බො ලොකස්ස අන්තගමනාදිතාය මග්ගාදීසුපි ලබ්භමානත්තා. මග්ගෙයෙව වා තිවිධොපි අත්ථො යොජෙතබ්බොති සම්බන්ධො. අනතිවත්තනාදීති ආදි-සද්දෙන ඉන්ද්‍රියානං එකරසතා තදුපගවීරියවාහනං ආසෙවනාති ඉමෙ තයො භාවනාවිසෙසෙ සඞ්ගණ්හාති. යස්මා චෙතෙ භාවනාවිසෙසා සංකිලෙසවොදානෙසු වට්ටවිවට්ටෙසු ච තංතංආදීනවානිසංසදස්සනභූතාය පුබ්බභාගපඤ්ඤාය සම්පාදිතෙන ඤාණවිසෙසෙන නිප්ඵජ්ජන්ති, තස්මා වුත්තං ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤං…පෙ… වඩ්ඪෙතී’’ති. ༢༧༧. “གང་གི་དོན་གྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ཚིག་ནི་འགྲེལ་བཤད་དུ་དྲངས་པ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་དེར་“བླ་ན་མེད་པའི་ཆོས་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཡང་འཇིག་རྟེན་ལས་སྒྲོལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ཚིག་གསུམ་དང་སྦྱར་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འཇིག་རྟེན་ལས་སྒྲོལ་བར་བྱེད་པས་ན་འདི་ཉིད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འཇིག་རྟེན་གྱི་མཐར་ཕྱིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིར་ལམ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཐོབ་པས་རེ་རེ་ལ་སྦྱར་བར་བྱའོ།། ཡང་ན་ལམ་ཉིད་ལ་དོན་རྣམ་པ་གསུམ་པོ་ཡང་སྦྱར་བར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། “མི་འདའ་བ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ནས་དབང་པོ་རྣམས་རོ་གཅིག་པ་ཉིད་དང་། དེར་ཞུགས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་འཛིན་པ་དང་། བསྟེན་པ་སྟེ། སྒོམ་པའི་ཁྱད་པར་འདི་གསུམ་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། གང་གི་ཕྱིར་སྒོམ་པའི་ཁྱད་པར་འདི་དག་ནི་ཀུན་ཉོན་དང་རྣམ་བྱང་དང་། འཁོར་བ་དང་ལྡོག་པ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་དང་ཕན་ཡོན་དེ་དང་དེ་དག་མཐོང་བར་གྱུར་པའི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཤེས་རབ་ཀྱིས་བསྐྲུན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“གཅིག་གིས་གཅིག་...ལས་...སྤེལ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། නිස්සයො හොතීති රුක්ඛො විය සාඛාය ආධාරභාවෙන වොහරීයතීති අත්ථො. ඵලඤාණඵලඞ්ගානං නිස්සයවචනං නිස්සයපච්චයත්තා. තතොයෙව නිස්සයභාවතො පතිට්ඨාභාවතො. අරියඵලසන්නිස්සයෙන හි අරියා කතකිච්චා සුට්ඨු නිබ්බින්නසබ්බභවාපි චිරතරං ලොකෙ පරහිතාය තිට්ඨන්ති. කිලෙසානං ඔධිසො පජහනකාපි අරියමග්ගා අවිසෙසෙන සබ්බාකුසලානං සබ්බකුසලපටිපක්ඛතාය අඤ්ඤමග්ගප්පහාතබ්බෙසුපි කෙනචි පහානාකාරෙන පවත්තන්තීති තං පහානාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘ඉතරෙසං විජ්ජුතොභාසෙන විය තමස්සා’’ති ආහ. යෙන පාළියං හෙට්ඨිමමග්ගඤාණානං විජ්ජූපමතා දස්සිතා. යදි එවං උපරිමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා ඉතරෙති ඉධාධිප්පෙතා. න තෙසං සමුච්ඡෙදවචනං යුත්තං. න හි භාවනාය පහාතබ්බෙ දස්සනමග්ගො සමුච්ඡින්දිතුං සක්කොති. තථා ච සති දස්සනෙන පහාතබ්බා එව තෙ සියුං. අථ තදඞ්ගප්පහානං අධිප්පෙතං, යෙන ‘‘විජ්ජුතොභාසෙන විය තමස්සා’’ති වුත්තං, තං පුබ්බභාගවිපස්සනාය එව සිද්ධං න ච යුත්තං ලොකුත්තරමග්ගො තදඞ්ගවසෙන කිලෙසෙ පජහතීති. වික්ඛම්භනෙපි එසෙව නයො, අනුලොමඤාණෙනෙව තස්ස සාතිසයං සාධිතත්තා. අථ පන පඨමමග්ගවජ්ඣා එව කිලෙසා ඉතරෙති අධිප්පෙතා, එවං සන්තෙ තෙසං ඉතරභාවොව න සියා, න ච අනපායගමනීයා [Pg.119] නාම කිලෙසා දස්සනෙන පහාතබ්බා අත්ථි, නාපි පඨමමග්ගවජ්ඣා කිලෙසා තෙන විජ්ජුතොභාසෙන විය තමො සමුච්ඡින්දිතබ්බාති වත්තුං යුත්තන්ති උපපරික්ඛිතබ්බොයං ‘‘ඉතරෙසං…පෙ… සමුච්ඡෙදො’’ති. ලොකියජ්ඣානම්පි න විනා පටිපදාය ඉජ්ඣතීති ඉදං අධිප්පායවසෙන නෙතබ්බං නෙය්‍යත්ථත්තාති තං අධිප්පායං විභාවෙන්තො ‘‘අකතාධිකාරස්සා’’ති ආහ. තෙන යථාවුත්තවචනස්ස ච සප්පදෙසතං දස්සෙති. නනු ච කතාධිකාරස්ස අරියස්ස මග්ගෙන සමිජ්ඣමානම්පි ඣානං මග්ගපටිපදාවසෙන පටිපදාසහිතමෙවාති. න විනා පටිපදාය ඉජ්ඣතීති සක්කා වත්තුං, තෙනෙතං වචනං නිප්පදෙසමෙවාති අනුයොගං සන්ධායාහ ‘‘කතාධිකාරස්ස පනා’’තිආදි. ඉදානි තස්ස වචනස්ස අධිප්පායවසෙන ගහෙතබ්බත්ථතා පාළිතොපි විඤ්ඤායතීති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘යථාවුත්ත…පෙ… කතා’’ති. “རྟེན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། ཤིང་གིས་ཡལ་ག་ལ་རྟེན་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ།། འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་དང་འབྲས་བུའི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གསུངས་པ་ནི་རྟེན་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ཉིར་ཀྱི་ཕྱིར་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ལས་གནས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ།། འཕགས་པའི་འབྲས་བུ་ལ་བརྟེན་ནས་འཕགས་པ་བྱ་བ་བྱས་པ་རྣམས་ནི་སྲིད་པ་ཐམས་ཅད་ལ་ཤིན་ཏུ་སྐྱོ་བར་གྱུར་ཀྱང་། འཇིག་རྟེན་ན་གཞན་གྱི་ཕན་བདེའི་ཕྱིར་ཡུན་རིང་དུ་གནས་སོ།། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཆ་ཤས་ཀྱིས་སྤོང་བར་བྱེད་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་རྣམས་ཀྱང་། བྱེ་བྲག་མེད་པར་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་གཉེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ལམ་གཞན་གྱིས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ལའང་སྤོང་བའི་རྣམ་པ་འགའ་ཞིག་གིས་འཇུག་པས། སྤོང་བའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་སྟོན་པར། “གཞན་རྣམས་ནི་གློག་གི་སྣང་བས་མུན་པ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས། དེས་ན་ལུང་ལས་འོག་མའི་ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་གློག་གི་དཔེས་བསྟན་ཏོ།། གལ་ཏེ་འདི་ལྟར་ཡིན་ན། ལམ་གོང་མ་རྣམས་ཀྱིས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་འདིར་“གཞན་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བར་བསམ་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་དག་ཀུན་ཏུ་བཅད་ནས་སྤོང་བར་གསུངས་པ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། སྒོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་མཐོང་ལམ་གྱིས་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡིན་ན་དེ་དག་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ།། ཅི་སྟེ་རེ་ཞིག་སྤོང་བ་ལ་བསམ་པ་ཡིན་ན། གང་གི་ཕྱིར་“གློག་གི་སྣང་བས་མུན་པ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ནི་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ལྷག་མཐོང་ཉིད་ཀྱིས་གྲུབ་པ་ཡིན་ལ། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱིས་རེ་ཞིག་གི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་རིགས་སོ།། རྣམ་པར་གནོན་པ་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དེ། རྗེས་མཐུན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཉིད་ཀྱིས་དེ་ལྷག་པར་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཅི་སྟེ་ལམ་དང་པོས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཉིད་“གཞན་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བར་བསམ་པ་ཡིན་ན། དེ་ལྟར་ན་དེ་དག་གཞན་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་ལ། ངན་འགྲོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་མེད་ཅིང་། ལམ་དང་པོས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་གློག་གི་སྣང་བས་མུན་པ་བཞིན་དུ་ཀུན་ཏུ་གཅོད་པར་བྱའོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་རིགས་པས། “གཞན་རྣམས་...ལས་...ཀུན་ཏུ་གཅོད་པའོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་བསམ་གཏན་ཡང་ལམ་མེད་པར་མི་འགྲུབ་པས། འདི་ནི་དགོངས་པའི་དབང་གིས་དྲང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ཏེ། དྲང་བའི་དོན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་དགོངས་པ་དེ་ཉིད་རྣམ་པར་འབྱེད་པར། “བྱ་བ་མ་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ་”ཞེས་གསུངས། དེས་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚིག་གི་ཆ་ཤས་དང་བཅས་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། ཅི་སྟེ་བྱ་བ་བྱས་པའི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱིས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བའི་བསམ་གཏན་ཡང་ལམ་གྱི་བགྲོད་པའི་དབང་གིས་བགྲོད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནམ། བགྲོད་པ་མེད་པར་མི་འགྲུབ་པོ་ཞེས་བརྗོད་པར་ནུས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཚིག་འདི་ནི་ཆ་ཤས་མེད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་རྩོད་པ་ལ་བསམས་ནས་“བྱ་བ་བྱས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ད་ནི་ཚིག་དེའི་དོན་དགོངས་པའི་དབང་གིས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་ལུང་ལས་ཀྱང་ཤེས་སོ་ཞེས་སྟོན་པར། “ཇི་སྐད་བཤད་པ་...ལས་...བྱས་པ་”ཞེས་གསུངས། ‘‘යො කොචීති අවිසෙසවචන’’න්ති තස්ස අපවාදං දස්සෙන්තො ‘‘සකිං ද්වික්ඛත්තු’’න්ති ආදිමාහ. පරිච්ඡින්දිත්වා ගහණං පරිජානනං. නාමරූපවවත්ථාපනාදීනන්ති නාමරූපවවත්ථාපනපච්චයපරිග්ගහලක්ඛණපටිවෙධනිකන්තිපරියාදානානං. කිච්ඡසිද්ධිතොති නාමරූපවවත්ථාපනාදීනං කෙසඤ්චි සබ්බෙසම්පි වා කිච්ඡසිද්ධිතො. එස නයො දුතියවාරාදීසුපි යථාසම්භවං. සුඛසිද්ධියම්පීති නාමරූපවවත්ථාපනාදීනං කිච්ඡසිද්ධි මග්ගපාතුභාවදන්ධභාවස්ස කාරණභාවෙ අනෙකන්තිකා. විපස්සනාසහගතින්ද්‍රියානං පන මන්දතා තස්ස එකන්තකාරණන්ති දස්සෙති. “གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་པ་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པའི་ཚིག་གོ་”ཞེས་པའི་དམིགས་བསལ་སྟོན་པར། “ལན་ཅིག་གམ་ལན་གཉིས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། ཡོངས་སུ་བཅད་ནས་འཛིན་པ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པའོ།། “མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འཇོག་པ་དང་། རྐྱེན་འཛིན་པ་དང་། མཚན་ཉིད་རྟོགས་པ་དང་། མངོན་པར་དགའ་བ་ཟད་པར་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “དཀའ་བས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ལ་སོགས་པ་འགའ་ཞིག་གམ། ཡང་ན་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དཀའ་བས་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ཐེངས་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “བདེ་བླག་ཏུ་འགྲུབ་པ་ལའང་”ཞེས་པ་ནི། མིང་དང་གཟུགས་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ལ་སོགས་པ་དཀའ་བས་འགྲུབ་པ་ནི་ལམ་མངོན་དུ་འགྱུར་བ་བུལ་བའི་དངོས་པོའི་རྒྱུ་ཉིད་ལ་མ་ངེས་པ་ཡིན་ལ། ལྷག་མཐོང་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་རྟུལ་བ་ཉིད་ནི་དེའི་གཅིག་ཏུ་ངེས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། එතදන්තත්තා පටිපදායාති එතෙන නිප්පරියායතො පටිපදාඤාණදස්සනවිසුද්ධිසඞ්ඛාතාය විපස්සනාපඤ්ඤාය චිරාචිරප්පවත්තිවසෙන මග්ගස්ස ඛිප්පදන්ධාභිඤ්ඤතා වුත්තාති දස්සෙති. පුරිමානන්ති පුරිමවාරානං, ලක්ඛණපටිවෙධාදීනංයෙව වා. හෙට්ඨිමකොටියා තික්ඛත්තුං කිලෙසවික්ඛම්භනෙ සති දුක්ඛාපටිපදාභාවො, න තතො හෙට්ඨාති නිච්ඡිතත්තා ආහ ‘‘තික්ඛත්තුං වික්ඛම්භනවාරතාවසෙනා’’ති. තස්ස සුඛාපටිපදා වෙදිතබ්බා උක්කංසවසෙනාති අධිප්පායො. “བགྲོད་པ་འདི་མཐར་ཐུག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། འདིས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་བགྲོད་པ་ཡེ་ཤེས་དང་མཐོང་བ་རྣམ་པར་དག་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཤེས་རབ་ཡུན་རིང་ངམ་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་དབང་གིས། ལམ་གྱི་མངོན་པར་ཤེས་པ་མྱུར་བ་དང་བུལ་བ་ཉིད་གསུངས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། “སྔ་མ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་སྐབས་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིའམ། ཡང་ན་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིའོ།། མཐའ་མ་ལན་གསུམ་གྱི་བར་དུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམ་པར་གནོན་པ་ཡོད་ན་བགྲོད་པ་དཀའ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། དེ་ལས་འོག་ཏུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངེས་པའི་ཕྱིར། “ལན་གསུམ་རྣམ་པར་གནོན་པའི་སྐབས་ཀྱི་དབང་གིས་”ཞེས་གསུངས། དེའི་བགྲོད་པ་བདེ་བ་ནི་མཆོག་གི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་པའོ།། යස්මිං පුග්ගලෙ විසංවාදනභෙදනානිට්ඨානත්ථනියොජනානං පවත්ති, තත්ථ සිනෙහවිරහෙනෙව තෙසං පවත්ති, සො ච පුග්ගලො අසඞ්ගහිතො හොතීති මුසාවාදාදීනං විසංවාදනාදිකිච්චතාය ලූඛතා ච අපරිග්ගහතා ච වුත්තා. තප්පටිපක්ඛවිරුද්ධසභාවත්තා සම්මාවාචාය සිනිද්ධභාවතා පරිග්ගාහකසභාවතා[Pg.120]. සද්ධාවිසෙසයොගතො වා තස්සා සිනිද්ධභාවො දට්ඨබ්බො. සමුට්ඨාපෙතීති පවත්තෙති. ජීවමානො වා සත්තො, සම්පයුත්තධම්මා වා වොදායන්ති එතෙන සයං වා වොදායතීති වොදානං. གང་ཟག་གང་ལ་བསླུ་བ་དང་། འབྱེད་པ་དང་། མི་འདོད་པའི་དོན་ལ་སྦྱོར་བ་རྣམས་འཇུག་པ་ན། དེ་ལ་བྱམས་པ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་འཇུག་པ་ཡིན་ལ། གང་ཟག་དེ་ཡང་བསྡུས་པ་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་བས། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་བསླུ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྩུབ་པ་ཉིད་དང་ཡོངས་སུ་མ་བཟུང་བ་ཉིད་གསུངས་སོ།། དེའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་དང་འགལ་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཡང་དག་པའི་ངག་ནི་འཇམ་པའི་རང་བཞིན་དང་ཡོངས་སུ་འཛིན་པའི་རང་བཞིན་ནོ།། ཡང་ན་དད་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དེའི་འཇམ་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། “ཀུན་ནས་སློང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པར་བྱེད་པའོ།། ཡང་ན་གསོན་པོར་གནས་པའི་སེམས་ཅན་ནམ། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་འདིས་རྣམ་པར་བྱང་བར་འགྱུར་བའམ། རང་ཉིད་རྣམ་པར་བྱང་བར་འགྱུར་བས་ན་རྣམ་པར་བྱང་བའོ།། 285. තණ්හාදිට්ඨීහි පතිට්ඨානං. අවසෙසකිලෙසාභිසඞ්ඛාරෙහි ආයූහනා. සස්සතදිට්ඨියා පතිට්ඨානං. උච්ඡෙදදිට්ඨියා ආයූහනා. ලීනවසෙන පතිට්ඨානං. උද්ධච්චවසෙන ආයූහනා. කාමසුඛානුයොගවසෙන පතිට්ඨානං. අත්තකිලමථානුයොගවසෙන ආයූහනා. සබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන පතිට්ඨානං. සබ්බලොකියකුසලාභිසඞ්ඛාරවසෙන ආයූහනාති ඔඝතරණසුත්තවණ්ණනායං වුත්තෙසු පකාරන්තරෙසු ඉධ අවුත්තානං වසෙනපි පතිට්ඨානායූහනා වෙදිතබ්බා. ༢༨༥. སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་གནས་པའོ།། ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ།། རྟག་པར་ལྟ་བས་གནས་པའོ།། ཆད་པར་ལྟ་བས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ།། ཞུམ་པའི་དབང་གིས་གནས་པའོ།། རྒོད་པའི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ།། འདོད་པའི་བདེ་བ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་གནས་པའོ།། བདག་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ།། མི་དགེ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་གིས་གནས་པའོ།། འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དབང་གིས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའོ་ཞེས་། ཆུ་བོ་ལས་སྒྲོལ་བའི་མདོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས་གསུངས་པའི་རྣམ་པ་གཞན་རྣམས་ལས། འདིར་མ་གསུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་ཀྱང་གནས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་རིག་པར་བྱའོ།། අථ වා කිලෙසග්ගහණෙන තණ්හාසස්සතදිට්ඨිසබ්බාකුසලාභිසඞ්ඛාරා ගහිතා තංසභාගතාය තදෙකට්ඨතාය ච. තථා අභිසඞ්ඛාරග්ගහණෙන අවසෙසකිලෙසඋච්ඡෙදදිට්ඨිසබ්බලොකියකුසලාභිසඞ්ඛාරා. ලීනුද්ධච්චකාමසුඛත්තකිලමථානුයොගානං විසුං වුත්තත්තා තෙහි න යොජෙතබ්බන්ති කිලෙසාභිසඞ්ඛාරවසෙන පතිට්ඨානායූහනෙ වත්වා තණ්හාදිට්ඨීනං තත්ථ විසෙසපච්චයතං දීපෙතුං තදුභයවසෙනපි යොජනා කතා. නයදස්සනං වා එතං තත්ථ දට්ඨබ්බං. එවමිතරෙපි පකාරා යොජෙතබ්බාති. ‘‘චතූහි, භික්ඛවෙ, අඞ්ගෙහි සමන්නාගතො පුග්ගලො’’තිආදීසු (ම. නි. 4.112, 114) අඞ්ග-සද්දස්ස කාරණත්ථතා දට්ඨබ්බා. ཡང་ན། ཉོན་མོངས་པ་བཟུང་བས་སྲེད་པ་དང་། རྟག་ལྟ་དང་། མི་དགེ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་བཟུང་བ་ཡིན་ཏེ། དེའི་རང་བཞིན་ཉིད་དང་དེ་དང་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། དེ་བཞིན་དུ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་བཟུང་བས་ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་། ཆད་ལྟ་དང་། འཇིག་རྟེན་པའི་དགེ་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་བཟུང་ངོ།། ཞུམ་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། འདོད་པའི་བདེ་བ་དང་བདག་ཉིད་ངལ་ཞིང་དུབ་པར་བྱེད་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ནི་སོ་སོར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་དག་དང་མི་སྦྱར་རོ་ཞེས་ཉོན་མོངས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ཀྱི་དབང་གིས་གནས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་གསུངས་ནས། དེ་ལ་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། དེ་གཉིས་ཀའི་དབང་གིས་ཀྱང་སྦྱོར་བ་མཛད་དོ།། ཡང་ན་འདི་ནི་དེར་ཚུལ་སྟོན་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། འདི་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་གཞན་རྣམས་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱའོ།། “དགེ་སློང་དག ཆོས་བཞི་དང་ལྡན་པའི་གང་ཟག་ནི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས། ཡན་ལག་ཅེས་པའི་སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ།། 299. මුසාවාදාදීනි භාසමානො කරොති නාම කිං වක්ඛමානං කිරියං, කා පන සාති? මුසාවාදාදිකිරියාති විදිතොවායමත්ථො. එවං වා එත්ථ යොජනා දට්ඨබ්බා. ༢༩༩. རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་སྨྲ་བཞིན་དུ་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། བརྗོད་པར་འགྱུར་བའི་བྱ་བ་གང་ཡིན། དེ་ཡང་གང་ཞེ་ན། རྫུན་དུ་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ནི་ཤེས་ཟིན་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན་འདིར་སྦྱོར་བ་འདི་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ།། 301. නිප්ඵාදිතපච්චයානන්ති චීවරාදිපච්චයානං. කුහනවත්ථූනීති පාපිච්ඡතං නිස්සාය ලූඛචීවරාදිසෙවනවසෙන ‘‘යො තෙ විහාරෙ වසති, සො අරහා’’තිආදිනා (පාරා. 224) අත්තානං අරියගුණසාමන්තං කත්වා භණනවසෙන විසෙසලාභිනො විය අත්තනො පරිහරණවසෙන ච පවත්තා අකුසලචිත්තුප්පාදා පරෙසං විම්හාපනකාරණානි කුහනවත්ථූනි. ༣༠༡. “བསྒྲུབས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ཆོས་གོས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིའོ།། “གྱ་གྱུའི་གཞི་རྣམས་”ཞེས་པ་ནི། འདོད་པ་ངན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཆོས་གོས་ངན་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟེན་པའི་དབང་གིས། “གཙུག་ལག་ཁང་འདི་ན་གནས་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི་དགྲ་བཅོམ་པའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་བདག་ཉིད་འཕགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་ཉེ་བར་བྱས་ནས་སྨྲ་བའི་དབང་གིས་དང་། ཁྱད་པར་གྱི་རྙེད་པ་ཐོབ་པ་བཞིན་དུ་བདག་ཉིད་སྐྱོང་བའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་མི་དགེ་བའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་གཞན་རྣམས་ངོ་མཚར་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་རྣམས་ནི་གྱ་གྱུའི་གཞི་རྣམས་སོ།། 343. සතිපි [Pg.121] සගුණාරම්මණෙහි මග්ගස්ස අනිමිත්තනාමලාභෙ න නිප්පරියායෙන විපස්සනා අනිමිත්තනාමිකාති ආගමනතො මග්ගො අනිමිත්තනාමං න ලභතීති ආහ ‘‘න පන සගුණාරම්මණෙහි…පෙ… සිද්ධං හොතී’’ති. යස්මා පන ආගමනතො සුඤ්ඤතං අප්පණිහිතන්ති ලද්ධනාමස්ස මග්ගස්ස සගුණතො ආරම්මණතො ච තංනාමාභාවො න කදාචිපි අත්ථි, තස්මා නාමත්තයපාරිපූරිහෙතුආගමනතො නාමලාභොති අධිප්පායෙනාහ ‘‘පරිපුණ්ණනාමසිද්ධිහෙතුත්තා’’ති. සබ්බෙසන්ති සබ්බවිමොක්ඛමුඛාගතානම්පි මග්ගානං. නාමත්තයයොගොති සුඤ්ඤතාපණිහිතානිමිත්තනාමයොගො. වවත්ථානං අසඞ්කරො. ༣༤༣. རང་གི་ཡོན་ཏན་དང་དམིགས་པ་དག་གིས་ལམ་ལ་མཚན་མ་མེད་པའི་མིང་ཐོབ་པ་ཡོད་ཀྱང་། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མཐོང་ནི་མཚན་མ་མེད་པའི་མིང་ཅན་མ་ཡིན་པས་ལུང་ལས་ལམ་གྱིས་མཚན་མ་མེད་པའི་མིང་མི་ཐོབ་བོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'རང་གི་ཡོན་ཏན་དང་དམིགས་པ་དག་གིས་ནི་...བྱས་པ་མ་ཡིན་ནོ'ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ལུང་ལས་སྟོང་པ་ཉིད་དང་སྨོན་པ་མེད་པ་ཞེས་པའི་མིང་ཐོབ་པའི་ལམ་ལ། རང་གི་ཡོན་ཏན་དང་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་མིང་དེ་དག་མེད་པ་ནི་ནམ་ཡང་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། མིང་གསུམ་པོ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་རྒྱུ་ལུང་ལས་མིང་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པས། 'མིང་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་གྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར'ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཐམས་ཅད་ཀྱི'ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཐར་པའི་སྒོ་ཐམས་ཅད་ནས་འོངས་པའི་ལམ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་ངོ་། །'མིང་གསུམ་དང་ལྡན་པ'ནི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་། སྨོན་པ་མེད་པ། མཚན་མ་མེད་པ་ཞེས་པའི་མིང་གསུམ་དང་ལྡན་པའོ། །'རྣམ་པར་གཞག་པ'ནི་མ་འདྲེས་པའོ། ། 350. නිමිත්තධම්මා සඞ්ඛාරා තෙහි සනිමිත්තා සවිග්ගහා විය උපට්ඨහන්තීති තෙසං අභාවිතභාවනස්ස භාවිතභාවනස්ස ච උපට්ඨහනාකාරං දස්සෙන්තො ‘‘සමූහාදී’’තිආදිමාහ. තෙන ච ‘‘විමොක්ඛෙන සද්ධින්ද්‍රියං අධිමත්තං හොතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 350) වුත්තං, න ‘‘තස්මිං විමොක්ඛෙ’’ති, තස්මා ‘‘අනිමිත්තවිමොක්ඛොති අනිච්චානුපස්සනං ආහා’’ති වුත්තං. ඉතරත්ථාපි එසෙව නයො. අනිමිත්තස්ස අනිමිත්තභාවාභාවො නත්ථීති කස්මා වුත්තං, නනු ච අනිච්චානුපස්සනාය අනිමිත්තවිමොක්ඛභාවො පරියායෙනාති නිප්පරියායදෙසනාය තස්සා අනිමිත්තභාවාභාවො අත්ථි එව, එවඤ්ච සති ‘‘අනිමිත්තස්ස අනිමිත්තනාමදානාභාවො’’ති ච න න සක්කා වත්තුන්ති උපමාසංසන්දනං සුට්ඨුතරං යුජ්ජති, තථා අනිමිත්තෙන මග්ගස්ස අනිමිත්තභාවො න යුජ්ජතියෙව. තෙනාහ ‘‘පරමත්ථතො නාමං දාතුං න සක්කොතී’’ති? සච්චමෙතං, පරියායසිද්ධංයෙව පන අනිච්චානුපස්සනාය අනිමිත්තභාවං ගහෙත්වා මග්ගසොධනවසෙනායමනුයොගො කතො ‘‘අනිමිත්තවිමොක්ඛස්ස අනිමිත්තභාවාභාවො නත්ථීතිවිරුද්ධං විය හොතී’’ති. එවඤ්ච කත්වා ‘‘අනිමිත්තං…පෙ… දීපිතො හොතී’’ති සයමෙව වක්ඛතීති. සාමඤ්ඤන්ති උපමොපමිතබ්බානං සම්බන්ධමාහ. න මග්ගාධිපතීති මග්ගො අධිපති මග්ගාධිපතීති ඡන්දචිත්තානං අයං සමඤ්ඤා නත්ථීති අත්ථො. න ච තෙහි මග්ගස්සාති ඡන්දචිත්තෙහි මග්ගො අධිපති එතස්සාති මග්ගාධිපතීති අයං සමඤ්ඤා මග්ගස්ස නත්ථි. කස්මා? තෙසං ඡන්දචිත්තානං අමග්ගඞ්ගත්තා. ༣༥༠. འདུ་བྱེད་རྣམས་ནི་མཚན་མའི་ཆོས་ཡིན་ལ། དེ་དག་གིས་མཚན་མ་དང་བཅས་པ་ལུས་དང་བཅས་པ་བཞིན་དུ་སྣང་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་བསྒོམས་པ་མ་ཡིན་པ་དང་བསྒོམས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྣང་ཚུལ་སྟོན་པར། 'འདུས་པ་ལ་སོགས་པ'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་'རྣམ་པར་ཐར་པ་དེས་དད་པའི་དབང་པོ་ལྷག་པར་འགྱུར་རོ'ཞེས་གསུངས་ཀྱི། 'རྣམ་པར་ཐར་པ་དེ་ལ'ཞེས་མ་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར། 'མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་ཐར་ནི་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་བཤད་དོ'ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་དུ་ཡང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། །མཚན་མ་མེད་པ་ལ་མཚན་མ་མེད་པའི་དངོས་པོ་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ་ལ་མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་ཐར་གྱི་དངོས་པོ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་བསྟན་པ་ལ་དེའི་མཚན་མ་མེད་པའི་དངོས་པོ་མེད་པ་ཉིད་ཡོད་དེ། དེ་ལྟ་བས་ན། 'མཚན་མ་མེད་པ་ལ་མཚན་མ་མེད་པའི་མིང་སྦྱིན་དུ་མེད་པ'ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་མི་ནུས་པ་མ་ཡིན་པས། དཔེ་སྦྱོར་བ་ནི་ཤིན་ཏུ་འཐད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་མཚན་མ་མེད་པས་ལམ་གྱི་མཚན་མ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ནི་མི་འཐད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཕྱིར། 'དོན་དམ་པར་མིང་སྦྱིན་པར་མི་ནུས་སོ'ཞེས་གསུངས་སམ། འདི་ནི་བདེན་ཏེ། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱི་མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་མཚན་མ་མེད་པའི་དངོས་པོ་བཟུང་ནས། ལམ་རྣམ་པར་སྦྱོང་བའི་དབང་གིས་འདི་ལྟར་རྩོད་པ་བྱས་ཏེ། 'མཚན་མ་མེད་པའི་རྣམ་ཐར་ལ་མཚན་མ་མེད་པའི་དངོས་པོ་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འགལ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ'ཞེས་སོ། །འདི་ལྟར་བྱས་ནས། 'མཚན་མ་མེད་པ་...གསལ་བར་བྱས་སོ'ཞེས་རང་ཉིད་ཀྱིས་གསུང་བར་འགྱུར་རོ། །'ཐུན་མོང་ཉིད'ནི་དཔེ་དང་དཔེ་ཅན་གྱི་འབྲེལ་བ་གསུངས་སོ། །'ལམ་གྱི་བདག་པོ་མ་ཡིན་པ'ནི་ལམ་ནི་བདག་པོ་ཡིན་པས་ལམ་གྱི་བདག་པོ་ཞེས་འདུན་པ་དང་སེམས་རྣམས་ལ་མིང་འདི་མེད་པའི་དོན་ཏོ། །'དེ་དག་གིས་ལམ་གྱི་ཡང་མ་ཡིན་པ'ནི་འདུན་པ་དང་སེམས་དེ་དག་གིས་ལམ་ནི་བདག་པོ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ལམ་གྱི་བདག་པོ་ཞེས་པའི་མིང་འདི་ལམ་ལ་མེད་དོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདུན་པ་དང་སེམས་དེ་དག་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ඣානස්ස සුඤ්ඤතාදිනාමකත්තාති එතෙන ඉන්ද්‍රියබලාදීනම්පි මග්ගසම්පයොගතො සුඤ්ඤතාදිනාමකතා දස්සිතාති දට්ඨබ්බං. සතිපි පච්චනීකාමසනෙ [Pg.122] න තස්ස මග්ගස්ස තං පරිබ්‍යත්තං යථා සරසතාති ආහ ‘‘සරසප්පධානො’’ති. ද්වීහීති සරසපච්චනීකෙහි. අඤ්ඤනිරපෙක්ඛෙහීති ආගමනනිරපෙක්ඛෙහි. තස්මාති යස්මා සරසතොව නාමලාභෙ අවවත්ථානාපත්ති සබ්බස්ස මග්ගස්ස සබ්බනාමභාවාපත්ති හොති, තස්මා. අත්තාභි…පෙ… මග්ගාති තෙන ආගමනතො නාමලාභස්ස පච්චනීකතො නාමලාභභාවං දස්සෙති. සරසන්තරෙති අනිමිත්තභාවාදිකෙ. පච්චනීකසහිතෙන සරසෙනාති සුඤ්ඤතාප්පණිහිතභාවෙහි තදාගමනෙහි. නිමිත්තග්ගහණානිවාරණාති සඞ්ඛාරනිමිත්තග්ගාහස්ස අනිසෙධනතො. සුඤ්ඤතාප්පණිහිතස්සෙව මග්ගස්ස වුත්තත්තා අනිච්චතො වුට්ඨහන්තස්ස මග්ගො ඉධ අසඞ්ගහිතො සියාති ආසඞ්කිත්වා ආහ ‘‘අනිච්චානුපස්සනා’’තිආදි. සඞ්ඛාරෙහි වුට්ඨානං න සියා, ලක්ඛණෙහි එව වුට්ඨානං සියාති අධිප්පායො, ලක්ඛණපටිවෙධො න සියා අතදාරම්මණත්තාති අත්ථො. සඞ්ඛාරානඤ්හි හුත්වා අභාවඋදයබ්බයපටිපීළනාවසවත්තනාකාරෙසු අනිච්චතාදිලක්ඛණවොහාරො. བསམ་གཏན་ལ་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པས། འདིས་དབང་པོ་དང་སྟོབས་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་ལམ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར་སྟོང་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཅན་ཉིད་དུ་བསྟན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་བཅོམ་པ་ཡོད་ཀྱང་། ལམ་དེ་ལ་དེ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་བཞིན་དུ་གསལ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'རང་གི་ངོ་བོ་གཙོ་བོ་ཅན'ཞེས་གསུངས་སོ། །'གཉིས་ཀྱིས'ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོ་དང་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་གཉིས་ཀྱིས་སོ། །'གཞན་ལ་མ་ལྟོས་པར'ཞེས་པ་ནི་ལུང་ལ་མ་ལྟོས་པར་རོ། །'དེའི་ཕྱིར'ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་རང་གི་ངོ་བོ་ཉིད་ལས་མིང་ཐོབ་པ་ལ་རྣམ་པར་གཞག་པ་མེད་པར་འགྱུར་བས། ལམ་ཐམས་ཅད་ལ་མིང་ཐམས་ཅད་ཡོད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་རོ། །'བདག་གི་མངོན་པར་...ལམ'ཞེས་པས་ནི་དེས་ལུང་ལས་མིང་ཐོབ་པ་ལས་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལས་མིང་ཐོབ་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏོ། །'རང་གི་ངོ་བོ་གཞན་ལ'ནི་མཚན་མ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ལ་སོགས་པ་ལའོ། །'མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་བཅས་པའི་རང་གི་ངོ་བོས་ནི'ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་སྨོན་པ་མེད་པའི་དངོས་པོ་དག་དང་དེའི་ལུང་དག་གིས་སོ། །'མཚན་མར་འཛིན་པ་མ་བཟློག་པའི་ཕྱིར'ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མར་འཛིན་པ་མ་བཀག་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྟོང་པ་ཉིད་དང་སྨོན་པ་མེད་པའི་ལམ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར། མི་རྟག་པ་ལས་ལྡང་བའི་ལམ་འདིར་མ་འདུས་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་དུ་དོགས་ནས། 'མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བ'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདུ་བྱེད་རྣམས་ལས་ལྡང་བར་མི་འགྱུར་གྱི། མཚན་ཉིད་རྣམས་ལས་ཉིད་ལྡང་བར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པ་སྟེ། དམིགས་པ་དེ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མཚན་ཉིད་རྟོགས་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །འདུ་བྱེད་རྣམས་ཀྱི་བྱུང་ནས་མེད་པ་དང་། སྐྱེ་འཇིག་གིས་གཙེས་པ་དང་། དབང་དུ་མི་རུང་བའི་རྣམ་པ་རྣམས་ལ་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ආකාරවන්තෙසු ගහිතෙසු තදාකාරොපි ගහිතොයෙව හොතීති ආහ ‘‘ලක්ඛණානිපි පටිවිද්ධානි හොන්ති තදාකාරසඞ්ඛාරග්ගහණතො’’ති. යථාවුත්තාධිප්පායෙනාති ‘‘අනිච්ච’’න්තිආදිනා ‘‘සඞ්ඛාරෙසූ’’තිආදිනාව වුත්තප්පකාරාධිප්පායෙන. විසුන්ති සඞ්ඛාරෙහි විනිවත්තෙත්වා. རྣམ་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་བཟུང་བས་དེའི་རྣམ་པ་ཡང་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'དེའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འདུ་བྱེད་བཟུང་བའི་ཕྱིར་མཚན་ཉིད་རྣམས་ཀྱང་རྟོགས་པ་ཡིན'ཞེས་གསུངས་སོ། །'ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བསམ་པས'ཞེས་པ་ནི་'མི་རྟག་པ'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། 'འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གསུངས་པའི་རྣམ་པའི་བསམ་པས་སོ། །'སོ་སོར'ཞེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལས་བཟློག་ནས་སོ། ། ලොකුත්තරකුසලං འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བའོ། ། පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා གཏམ་ཐོར་བུའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། පඤ්චධා උද්දිසති පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධෙ අජ්ඣත්තදුකවසෙන රූපදුකවසෙන ච භින්දිත්වා අභින්දිත්වා ච නිමිත්තවචනෙනෙව උද්දිසති පවත්තස්සපි සඞ්ඛාරනිමිත්තභාවානතිවත්තනතො වුට්ඨාතබ්බතාසාමඤ්ඤතො ච. තෙනෙව උපාදින්නානුපාදින්නවසෙන පවත්තං ද්විධා කත්වා නිද්දිසිත්වාපි ‘‘අයං තාව නිමිත්තෙ විනිච්ඡයො’’ති නිමිත්තවසෙනෙව නිගමෙති. එත්ථ ච නිමිත්තං අජ්ඣත්තබහිද්ධා, පවත්තං පන අජ්ඣත්තමෙවාති අයමෙතෙසං විසෙසො. බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසන්ති බොජ්ඣඞ්ගඣානඞ්ගමග්ගඞ්ගානං අසදිසතං. අසමාපජ්ජිතුකාමතාසඞ්ඛාතා විතක්කාදිවිරාගභාවනා අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවනා. ඉතරස්සාති පාදකජ්ඣානාදිකස්ස. අතබ්භාවතොති යථාවුත්තවිරාගභාවනාභාවස්ස අභාවතො. ඉදං වුත්තං හොති – යථා මග්ගාසන්නාය විපස්සනාය සොමනස්සසහගතත්තෙ මග්ගස්ස පඨමාදිජ්ඣානිකතා ච උපෙක්ඛාසහගතත්තෙ [Pg.123] පඤ්චමජ්ඣානිකතා එව ච තබ්බසෙන ච බොජ්ඣඞ්ගාදීනං විසෙසොති තෙසං නියමෙ ආසන්නකාරණං පධානකාරණඤ්ච වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා, න එවං පාදකජ්ඣානාදයොති. ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་ནང་གི་གཉིས་ཚན་གྱི་དབང་གིས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་གྱི་དབང་གིས་ཕྱེ་བ་དང་མ་ཕྱེ་བའི་སྒོ་ནས་རྣམ་པ་ལྔར་སྟོན་ཏེ། མཚན་མའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་སྟོན་ཏོ། །འཇུག་པ་ཡང་འདུ་བྱེད་ཀྱི་མཚན་མའི་དངོས་པོ་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་དང་། ལྡང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ཟིན་པ་དང་མ་ཟིན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་རྣམ་པ་གཉིས་སུ་བྱས་ཏེ་བསྟན་ཀྱང་། 'འདི་ནི་རེ་ཞིག་མཚན་མ་ལ་རྣམ་པར་ངེས་པའོ'ཞེས་མཚན་མའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་མཇུག་བསྡུས་སོ། །འདི་ལ་མཚན་མ་ནི་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་ཡིན་ལ། འཇུག་པ་ནི་ནང་ཉིད་ཡིན་པས་འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ། །'བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར'ནི་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་དང་། བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག ལམ་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་མི་འདྲ་བ་ཉིད་དོ། །སྙོམས་པར་འཇུག་པར་མི་འདོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་བའི་བསྒོམ་པ་ནི་'སྙོམས་པར་འཇུག་པར་མི་འདོད་པའི་ཆགས་བྲལ་གྱི་བསྒོམ་པ'འོ། །'གཞན་གྱི'ཞེས་པ་ནི་གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པའི་འོ། །'དེའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར'ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆགས་བྲལ་གྱི་བསྒོམ་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན་ལམ་དང་ཉེ་བའི་ལྷག་མཐོང་ཡིད་བདེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་ལམ་གྱི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དང་། བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་བསམ་གཏན་ལྔ་པ་ཉིད་དང་། དེའི་དབང་གིས་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་པས། དེ་དག་གི་ངེས་པ་ལ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་དང་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ནི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་ལྷག་མཐོང་ཡིན་གྱི། གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། ། ඉදානි අපාදකපඨමජ්ඣානපාදකානං පකිණ්ණකසඞ්ඛාරපඨමජ්ඣානානි සම්මසිත්වා නිබ්බත්තිතානඤ්ච මග්ගානං එකන්තෙන පඨමජ්ඣානිකභාවතො විපස්සනානියමොයෙවෙත්ථ එකන්තිකො පධානඤ්චාති ඉමමත්ථං විභාවෙන්තො ‘‘විපස්සනානියමෙනෙවා’’තිආදිමාහ. තත්ථ ඉතරෙති දුතියජ්ඣානිකාදිමග්ගා. පාදකජ්ඣානාතික්කන්තානං අඞ්ගානං අසමාපජ්ජිතුකාමතාවිරාගභාවනාභූතා වුට්ඨානගාමිනිවිපස්සනා අධිට්ඨානභූතෙන පාදකජ්ඣානෙන ආහිතවිසෙසා මග්ගස්ස ඣානඞ්ගාදිවිසෙසනියාමිකා හොතීති ‘‘පාදකජ්ඣානවිපස්සනානියමෙහී’’ති වුත්තං. යථා ච අධිට්ඨානභූතෙන පාදකජ්ඣානෙන, එවං ආරම්මණභූතෙන සම්මසිතජ්ඣානෙන උභයසබ්භාවෙ අජ්ඣාසයවසෙන ආහිතවිසෙසා විපස්සනා නියමෙතීති ආහ ‘‘එවං සෙසවාදෙසුපි…පෙ… යොජෙතබ්බො’’ති. ད་ནི་གཞི་མ་བྱས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོ་དང་། གཞི་བྱས་པའི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་ཐོར་བུའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་བསམ་གཏན་དང་པོ་རྣམས་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་ཅིང་སྐྱེས་པའི་ལམ་རྣམས་གཏན་དུ་བསམ་གཏན་དང་པོ་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་ལྷག་མཐོང་གི་ངེས་པ་ཉིད་གཏན་དུ་བ་དང་གཙོ་བོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་རྣམ་པར་འབྱེད་པར། 'ལྷག་མཐོང་གི་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱིས'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་'གཞན་དག'ནི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་ལམ་རྣམས་སོ། །གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་ལས་འདས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་སྙོམས་པར་འཇུག་པར་མི་འདོད་པའི་ཆགས་བྲལ་གྱི་བསྒོམ་པར་གྱུར་པའི་ངེས་པར་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་ལྷག་མཐོང་ནི། རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱིས་བསྐྱེད་པའི་ཁྱད་པར་ཅན་ཡིན་པས། ལམ་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ངེས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་དང་ལྷག་མཐོང་གི་ངེས་པ་དག་གིས'ཞེས་གསུངས་སོ། ། පාදකජ්ඣානසඞ්ඛාරෙසූති පඨමජ්ඣානසඞ්ඛාරෙසු. ‘‘පඨමජ්ඣානං පාදකං කත්වා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 350) හි වුත්තං. තංතංවිරාගාවිරාගභාවනාභාවෙනාති විතක්කාදීනං විරජ්ජනාවිරජ්ජනභාවනාභාවෙන. තෙන ආරම්මණජ්ඣානස්සපි විපස්සනාය විසෙසාධානං උපනිස්සයතමාහ. 'གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལ'ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོའི་འདུ་བྱེད་རྣམས་ལའོ། །'བསམ་གཏན་དང་པོ་གཞི་རུ་བྱས་ནས'ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །'དེ་དང་དེའི་ཆགས་བྲལ་དང་ཆགས་བྲལ་མ་ཡིན་པའི་བསྒོམ་པའི་དངོས་པོས'ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཆགས་པ་དང་བྲལ་བ་དང་ཆགས་པ་དང་མ་བྲལ་བའི་བསྒོམ་པའི་དངོས་པོས་སོ། །དེས་ནི་དམིགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡང་ལྷག་མཐོང་ལ་ཁྱད་པར་བསྐྱེད་པ་ཉིད་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། ། පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානානියෙව බොජ්ඣඞ්ගාදිවිසෙසානං උපනිස්සයො කාරණන්ති පාදකජ්ඣානසම්මසිතජ්ඣානුපනිස්සයො, තස්ස සබ්භාවෙ. තදභාවාභාවතොති තස්ස අජ්ඣාසයස්ස අභාවාභාවතො. གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་བསམ་གཏན་ཉིད་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་ཀྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་དང་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ'སྟེ། དེ་ཡོད་པ་ལའོ། །'དེ་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར'ནི་བསམ་པ་དེ་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། චතුත්ථජ්ඣානිකස්ස මග්ගස්ස ආරුප්පෙ අරූපජ්ඣානමෙව පාදකං සියාති ආහ ‘‘චතුත්ථජ්ඣානිකවජ්ජාන’’න්ති. අරියමග්ගස්ස ඔළාරිකඞ්ගාතික්කමනූපනිස්සයා විපස්සනාය අධිට්ඨානාරම්මණභූතා දුතියජ්ඣානාදයො. පඤ්චහි අඞ්ගෙහීති පඤ්චහි ඣානඞ්ගෙහි. ‘‘තංතංවාදෙහි පඤ්ඤාපියමානානි පාදකජ්ඣානාදීනි වාදසහචාරිතාය ‘වාදා’ති වුච්චන්තී’’ති අධිප්පායෙන ‘‘තයොපෙතෙ වාදෙ’’ති ආහ. වදන්ති එතෙහීති වා වාදකරණභූතානි පාදකජ්ඣානාදීනි වාදා. བསམ་གཏན་བཞི་པ་པའི་ལམ་གྱི་གཟུགས་མེད་པ་ལ་གཟུགས་མེད་པའི་བསམ་གཏན་ཉིད་གཞི་རུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། 'བསམ་གཏན་བཞི་པ་པ་མ་གཏོགས་པའི'ཞེས་གསུངས་སོ། །འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་རགས་པའི་ཡན་ལག་ལས་འདས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ནི་ལྷག་མཐོང་གི་རྟེན་དང་དམིགས་པར་གྱུར་པའི་བསམ་གཏན་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ། །'ཡན་ལག་ལྔས་ནི'ཞེས་པ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ལྔས་སོ། །'ལུགས་དེ་དང་དེས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལུགས་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་'ལུགས'ཞེས་བརྗོད་དོ'ཞེས་པའི་དགོངས་པས། 'ལུགས་གསུམ་པོ་འདི་དག'ཅེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་འདི་དག་གིས་སྨྲ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ལུགས་སུ་གྱུར་པའི་གཞི་བྱེད་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ལུགས་སོ། ། විපාකසන්තානස්ස…පෙ… [Pg.124] සුසඞ්ඛතත්තාති එතෙන යස්මිං සන්තානෙ කම්මං උප්පජ්ජති, තත්ථ උප්පජ්ජමානමෙව කිඤ්චි විසෙසාධානං කරොතීති දීපෙති. යතො තස්මිංයෙව සන්තානෙ තස්ස විපාකො, නාඤ්ඤත්ථ. རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྒྱུན་གྱི་...ཤིན་ཏུ་བསྒྲུབས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པས། འདིས་རྒྱུད་གང་ལ་ལས་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་ལ་སྐྱེ་བཞིན་པ་ཉིད་དུ་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་བྱེད་པ་ཞིག་བྱེད་དོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་རྒྱུད་དེ་ཉིད་ལ་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འབྱུང་གི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། පුරිමානුලොමං විය තන්ති යථා ගොත්‍රභුට්ඨානෙ උප්පන්නානුලොමතො පුරිමඅනුලොමඤාණං තං ගොත්‍රභුට්ඨානෙ උප්පන්නානුලොමං අනුබන්ධති, එවං. තදපීති ගොත්‍රභුට්ඨානෙ උප්පන්නානුලොමඤාණම්පි අඤ්ඤං අනුලොමඤාණමෙව අනුබන්ධෙය්‍ය, තස්ස අනන්තරං උප්පජ්ජෙය්‍ය. සා භූමීති සා පඤ්චුපාදානක්ඛන්ධසඞ්ඛාතා කිලෙසානං උප්පත්තිට්ඨානතාය භූමි. එකො භවොති ගහෙත්වා වුත්තන්ති එතෙන සත්ත භවෙ ද්වෙ භවෙති ඉදම්පි අධිප්පායවසෙන නෙතබ්බත්ථං, න යථාරුතවසෙනාති දස්සෙති. තත්ථායං අධිප්පායො – එකවාරං කාමාවචරදෙවෙසු එකවාරං මනුස්සෙසූති එවම්පි මිස්සිතූපපත්තිවසෙන තෙසු එකිස්සා එව උපපත්තියා අයං පරිච්ඡෙදො. යං පන ‘‘න තෙ භවං අට්ඨමමාදියන්තී’’ති (ඛු. පා. 6.9; සු. නි. 232) වුත්තං, තම්පි කාමාවචරභවංයෙව සන්ධායාහ. මහග්ගතභවානං පරිච්ඡෙදො නත්ථීති වදන්ති. තථා ‘‘ඨපෙත්වා ද්වෙ භවෙ’’ති එත්ථාපි කාමාවචරදෙවමනුස්සභවානං මිස්සකවසෙනෙව, තස්මා කාමධාතුයං යෙ ද්වෙ භවාති කාමාවචරදෙවමනුස්සවසෙන යෙ ද්වෙ භවාති අත්ථො. පුරිමවිකප්පෙසු පුග්ගලභෙදෙන පටිපදා භින්දිත්වා කස්සචි චලතීති, කස්සචි න චලතීති කත්වා ‘‘චලති එවා’’ති අවධාරණමන්තරෙන අත්ථො වුත්තො. යස්මා පන අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 350 ලොකුත්තරකුසලපකිණ්ණකකථා) ‘‘යථා ච පටිපදා, එවං අධිපතිපි චලති එවා’’ති වුත්තං, තස්මා සබ්බෙසම්පි පටිපදාසු අභෙදෙන ගහිතාසු එකන්තෙන චලනං සම්භවතීති ‘‘චලතිච්චෙව වුත්තං, න න චලතී’’ති තතියවිකප්පො චලනාවධාරණො වුත්තො. སྔ་མའི་རྗེས་མཐུན་བཞིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་རིགས་ཀྱི་ཟིལ་གནོན་ལ་སྐྱེས་པའི་རྗེས་མཐུན་ལས་སྔ་མའི་རྗེས་མཐུན་གྱི་ཡེ་ཤེས་དེས་རིགས་ཀྱི་ཟིལ་གནོན་ལ་སྐྱེས་པའི་རྗེས་མཐུན་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་དེ་བཞིན་ནོ། །དེ་ཡང་ཞེས་པ་ནི། རིགས་ཀྱི་ཟིལ་གནོན་ལ་སྐྱེས་པའི་རྗེས་མཐུན་གྱི་ཡེ་ཤེས་དེས་ཀྱང་རྗེས་མཐུན་གྱི་ཡེ་ཤེས་གཞན་ཉིད་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་འགྱུར་ཞིང་། དེའི་མཚམས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །ས་དེ་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལྔར་བགྲང་བ་དེ་ཉིད་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ས་ཞེས་བྱའོ། །སྲིད་པ་གཅིག་ཅེས་བཟུང་ནས་གསུངས་པ་འདིས། སྲིད་པ་བདུན་དང་སྲིད་པ་གཉིས་ཞེས་པ་འདི་ཡང་དགོངས་པའི་དབང་གིས་དྲང་བའི་དོན་ཡིན་གྱི། སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །དེ་ལ་འདི་ནི་དགོངས་པ་སྟེ། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་རྣམས་སུ་ཐེངས་གཅིག་དང་། མི་རྣམས་སུ་ཐེངས་གཅིག་སྟེ། འདི་ལྟར་འདྲེས་མར་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་དེ་དག་ལས་སྐྱེ་བ་གཅིག་ཉིད་ལ་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་གཞག་གོ །གང་ཡང་“དེ་དག་གིས་སྲིད་པ་བརྒྱད་པ་མི་ལེན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ཡང་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་སྲིད་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །རྒྱ་ཆེན་པོའི་སྲིད་པ་རྣམས་ལ་ནི་རྣམ་པར་གཞག་པ་མེད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་“སྲིད་པ་གཉིས་མ་གཏོགས་པར་”ཞེས་པ་འདིར་ཡང་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་དང་མིའི་སྲིད་པ་རྣམས་འདྲེས་མའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་སྲིད་པ་གཉིས་གང་ཡིན་པ་ནི། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ལྷ་དང་མིའི་དབང་གིས་སྲིད་པ་གཉིས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སྔ་མའི་རྣམ་གྲངས་རྣམས་སུ་གང་ཟག་གི་དབྱེ་བས་ལམ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས། ཁ་ཅིག་གཡོ་བར་འགྱུར་ལ། ཁ་ཅིག་མི་གཡོ་བར་བྱས་ནས། “གཡོ་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་ངེས་གཟུང་མེད་པར་དོན་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཀུན་ལས་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ཇི་ལྟར་ལམ་དེ་བཞིན་དུ་བདག་པོ་ཡང་གཡོ་བ་ཉིད་དོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ལམ་རྣམས་དབྱེར་མེད་པར་བཟུང་བ་ན། གཅིག་ཏུ་གཡོ་བ་སྲིད་པའི་ཕྱིར། “གཡོ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཀྱི། མི་གཡོ་བ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་རྣམ་གྲངས་གསུམ་པ་གཡོ་བ་ངེས་གཟུང་དུ་གསུངས་སོ། ། ලොකුත්තරකුසලපකිණ්ණකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་དགེ་བའི་སྤེལ་མའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། පඨමමග්ගවීසතිමහානයවණ්ණනා ལམ་དང་པོའི་ཚུལ་ཆེན་པོ་ཉི་ཤུའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 357. ඣානමග්ගාදිපරියායෙහි කථිතෙ බොජ්ඣනකාති අධිප්පෙතා, විසෙසතො පුබ්බභාගෙ ‘‘ඣානං භාවෙමි මග්ගං භාවෙමී’’ති පවත්තජ්ඣාසයා හොන්තීති අධිප්පායෙන ‘‘යස්ස පුබ්බභාගෙ’’තිආදිමාහ. ༣༥༧. བསམ་གཏན་དང་ལམ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པ་ན། བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་ཅན་རྣམས་སུ་དགོངས་ལ། ཁྱད་པར་དུ་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ། “བསམ་གཏན་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །ལམ་བསྒོམ་པར་བྱའོ། །”ཞེས་འཇུག་པའི་བསམ་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པས། “གང་གི་སྔོན་གྱི་ཆ་ལ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། ། 358. උපනිස්සයවසෙනාති [Pg.125] තථා චිත්තප්පවත්තිසඞ්ඛාතෙන පුබ්බභාගාභිසඞ්ඛාරෙන. තෙනෙවාහ ‘‘යස්ස හී’’තිආදි. තදනුරූපබලාති අධිපතිපච්චයලාභෙන සත්තිවිසෙසයොගමාහ. යදි පුබ්බභාගාභිසඞ්ඛාරවසෙන ඡන්දාදීනං අධිපතිභාවො, කිමත්ථමෙතෙයෙව එවං වුත්තා, නනු සද්ධාදීනම්පි පුබ්බභාගාභිසඞ්ඛාරො ලබ්භතීති ආහ ‘‘සෙසධම්මාන’’න්තිආදි. අතංසභාවත්තාති සම්පයුත්තෙහි සාතිසයමනුවත්තිතබ්බභාවරහිතත්තා. කිඤ්චාපි හි සද්ධාදයොපි ඉන්ද්‍රියපච්චයතාය සම්පයුත්තෙහි අනුවත්තයන්ති, එකස්මිං පන චිත්තුප්පාදෙ සමධුරෙන අඤ්ඤෙන විනා සම්පයුත්තෙහි අනුවත්තනීයභාවො න තෙසං යථා ඡන්දාදීනන්ති තෙයෙව අධිපතිභාවෙන වුත්තා. එවඤ්ච කත්වා ඉන්ද්‍රියසහජාතාධිපතිපච්චයානං විසෙසො පරිබ්‍යත්තො හොති. ༣༥༨. ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལྟར་སེམས་འཇུག་པར་བགྲང་བའི་སྔོན་གྱི་ཆའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་“གང་གི་ཕྱིར་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་དང་མཐུན་པའི་སྟོབས་ཅན་ཞེས་པ་ནི། བདག་པོའི་རྐྱེན་ཐོབ་པས་མཐུ་ཁྱད་པར་ཅན་དང་ལྡན་པ་ལ་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་སྔོན་གྱི་ཆའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བདག་པོའི་དངོས་པོ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་འདི་དག་ཉིད་འདི་ལྟར་གསུངས་ཤེ་ན། དད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་སྔོན་གྱི་ཆའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “ཆོས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་ལྷག་པར་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དབང་པོའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱིས་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱེད་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་སེམས་སྐྱེ་བ་གཅིག་ལ་མཉམ་པར་ཁུར་འཁུར་བའི་གཞན་མེད་པར་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱིས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི། འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ལ་མེད་པས། དེ་དག་ཉིད་བདག་པོའི་དངོས་པོར་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་བྱས་པས་དབང་པོ་དང་། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ། བདག་པོའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཤིན་ཏུ་གསལ་བར་འགྱུར་རོ། ། චතුමග්ගනයසහස්සවණ්ණනා ལམ་བཞིའི་ཚུལ་སྟོང་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 362. මානස්ස දිට්ඨිසදිසා පවත්ති. තථා හි සො අධිපති විය අඤ්ඤාධිපතිනා දිට්ඨියා සහ නප්පවත්තතීති. එකදෙස…පෙ… උපමා හොති, න සබ්බසාමඤ්ඤෙන, ඉතරථා සූරියත්ථඞ්ගමනෙ අන්ධකාරාවත්ථරණං විය අග්ගමග්ගතිරොධානෙ සච්චපටිච්ඡාදකතමප්පවත්ති ආපජ්ජෙය්‍යාති අධිප්පායො. අඤ්ඤමඤ්ඤන්ති අඤ්ඤෙ අඤ්ඤෙ. ‘‘ආනීතං ඉදං සුත්ත’’න්ති විභත්ති පරිණාමෙතබ්බා. යථාවුත්තනයෙනාති ඉමිස්සා අට්ඨකථායං වුත්තනයෙන. න උපමාය වුත්තත්තාති ඉමස්මිං සුත්තෙ න උපමාය වුත්තභාවතො. යථාවුත්තනයෙනාති වා එතස්මිං සුත්තෙ වුත්තප්පකාරෙන නයෙන ඉමිස්සා අට්ඨකථායං උපමාය න වුත්තත්තා. අවයවා විය හොන්ති, යෙන තෙ චෙතසි නියුත්තා, චිත්තස්ස එතෙති ච චෙතසිකාතිආදිනා වුච්චන්ති, න පන ‘‘ඵස්සිකා’’තිආදිනාති දට්ඨබ්බං. ༣༦༢. ང་རྒྱལ་གྱི་འཇུག་པ་ནི་ལྟ་བ་དང་འདྲའོ། །འདི་ལྟར་དེ་ནི་བདག་པོ་བཞིན་དུ་བདག་པོ་གཞན་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་མི་འཇུག་གོ །ཕྱོགས་གཅིག་...བྱས་ནས་...དཔེ་རུ་འགྱུར་གྱི། ཐམས་ཅད་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མ་ཡིན་ཏེ། གཞན་དུ་ན་ཉི་མ་ནུབ་པ་ན་མུན་པ་འཐིབས་པ་བཞིན། ལམ་མཆོག་བསྒྲིབས་པ་ན་བདེན་པ་འགེབས་པའི་མུན་པ་འཇུག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པའོ། །ཕན་ཚུན་ཞེས་པ་ནི། གཞན་དང་གཞན་ནོ། །“མདོ་འདི་དྲངས་སོ་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་དབྱེ་བསྒྱུར་བར་བྱའོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། འགྲེལ་བཤད་འདིར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། །དཔེས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། མདོ་འདིར་དཔེས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། མདོ་འདིར་གསུངས་པའི་རྣམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་འགྲེལ་བཤད་འདིར་དཔེས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡན་ལག་ལྟ་བུར་འགྱུར་བས། གང་གིས་དེ་དག་སེམས་ལ་གཏོགས་པ་དང་། སེམས་ཀྱི་འདི་དག་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སེམས་ལས་བྱུང་བ་ཞེས་སོགས་སུ་བརྗོད་ཀྱི། “རེག་པ་ལས་བྱུང་བ་”ཞེས་སོགས་སུ་ནི་མ་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། ། කුසලකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. དགེ་བའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། අකුසලපදං མི་དགེ་བའི་ཚིག ධම්මුද්දෙසවාරො ཆོས་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཐེངས་པ། පඨමචිත්තවණ්ණනා སེམས་དང་པོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 365. ඛණත්තයස්ස අකුසලෙසු අසම්භවතො සමවායකාලහෙතුසමූහත්ථො සමය-සද්දො. ලොභාභිභූතාය එව ඉට්ඨාරම්මණස්මිං ඉතරත්‍ර [Pg.126] ච ඉට්ඨාකාරග්ගහණවසෙන සොමනස්සසහගතභාවොති එවමාදිං සන්ධාය ‘‘යථානුරූප’’න්ති වුත්තං. ‘‘කිලෙසාතුරතාය අනාරොග්‍යට්ඨෙන කිලෙසවජ්ජසබ්භාවතො සාවජ්ජට්ඨෙන අවිජ්ජාසම්භූතතාය අකොසල්‍යසම්භූතට්ඨෙන අකුසල’’න්ති ච ‘‘සාවජ්ජදුක්ඛවිපාකලක්ඛණං, අනත්ථජනනරසං, සංකිලෙසපච්චුපට්ඨානං, අයොනිසොමනසිකාරපදට්ඨානං, ගාරය්හභාවතො වා සාවජ්ජලක්ඛණං, සංකිලෙසභාවරසං, අනිට්ඨවිපාකපච්චුපට්ඨානං, යථාවුත්තපදට්ඨානමෙවා’’ති ච එවමාදිනා වුත්තනයෙන අනුගන්තබ්බතාය වුත්තං ‘‘වුත්තනයං අනුගන්ත්වා’’ති. ༣༦༥. མི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། འདུ་འཛོམས་དང་དུས་དང་རྒྱུའི་ཚོགས་པའི་དོན་ནི་དུས་ཀྱི་སྒྲའོ། །ཆགས་པས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡིད་དུ་འོང་བའི་དམིགས་པ་ལ། གཞན་དུ་ཡང་ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་པ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལྟ་བུ་ལ་དགོངས་ནས། “ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཉོན་མོངས་པས་གདུངས་པའི་ཕྱིར་ནད་མེད་པ་མ་ཡིན་པའི་དོན་གྱིས་དང་། ཉོན་མོངས་པའི་སྐྱོན་དང་བཅས་པར་ཡོད་པའི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་དོན་གྱིས་དང་། མ་རིག་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་མཁས་པ་མ་ཡིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་དོན་གྱིས་མི་དགེ་བའོ་”ཞེས་དང་། “ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་ཤིང་སྡུག་བསྔལ་གྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། དོན་མེད་པ་སྐྱེད་པའི་རོ་མྱོང་བ་ཅན། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཅན་ནམ། ཡང་ན་སྨད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་པའི་མཚན་ཉིད་ཅན། ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་དངོས་པོའི་རོ་མྱོང་བ་ཅན། ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཉེ་བར་གནས་པ་ཅན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་ཅན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པར་གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྗེས་སུ་འབྲང་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གསུངས་པའི་ཚུལ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ගතං ගමනං පවත්තීති කත්වා වුත්තං ‘‘ගතමත්තං ගතිමත්තං ගහණමත්ත’’න්ති. දිට්ඨියා හි ගති පවත්ති එවාති. ආසන්නකාරණත්තාති පදට්ඨානතාය, යොනිසොමනසිකාරො විය හි කුසලස්ස අයොනිසොමනසිකාරො අකුසලස්ස අච්චාසන්නහෙතු. තථා හි සතිපි අසද්ධම්මසවනාදිකාරණෙ අයොනිසො අනාවජ්ජිතෙ අවවත්ථාපිතෙ ච නත්ථි අකුසලප්පවත්ති. තථා ච වක්ඛති අට්ඨකථායං ‘‘අයොනිසො අකුසල’’න්ති. එතෙන එකන්තකාරණතා ච වුත්තත්ථා හොති. පටිසඞ්ඛා සීතාදිඛමනං අප්පමාදවිහාරොති වුත්තං ‘‘අප්පමජ්ජනං ඛමන’’න්ති. තෙන සතිසංවරොති ඉධ ඛන්තිසංවරො වුත්තොති අධිප්පායො ඉන්ද්‍රියසංවරස්ස වුත්තත්තා. පහානසංවරොති වීරියසංවරො. සො හි ‘‘උප්පන්නං කාමවිතක්කං නාධිවාසෙති පජහතී’’තිආදිනා (ම. නි. 1.26; අ. නි. 4.14; 6.58) වුත්තොති. སོང་བ་དང་། འགྲོ་བ་དང་། འཇུག་པ་བྱས་ནས། “སོང་བ་ཙམ་དང་། རྟོགས་པ་ཙམ་དང་། འཛིན་པ་ཙམ་མོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟ་བའི་རྟོགས་པ་ནི་འཇུག་པ་ཉིད་དོ། །ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་ཏེ། ཇི་ལྟར་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དགེ་བའི་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པ་བད་ནི། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ནི་མི་དགེ་བའི་ཤིན་ཏུ་ཉེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་ཐོས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་ཡོད་ཀྱང་། ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པར་ཡིད་ལ་མ་བྱས་ཤིང་རྣམ་པར་མ་བཞག་པ་ན། མི་དགེ་བ་འཇུག་པ་མེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ནི་མི་དགེ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། །འདིས་ནི་གཅིག་ཏུ་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱང་བཤད་པའི་དོན་དུ་འགྱུར་རོ། །སོ་སོར་བརྟགས་ནས་གྲང་བ་ལ་སོགས་པ་བཟོད་པ་དང་བག་ཡོད་པར་གནས་པ་ནི། “བག་མི་མེད་པ་དང་བཟོད་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ན་དྲན་པའི་སྡོམ་པ་ཞེས་པ་འདིར་བཟོད་པའི་སྡོམ་པ་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པ་སྟེ། དབང་པོའི་སྡོམ་པ་གསུངས་ཟིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྤོང་བའི་སྡོམ་པ་ནི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྡོམ་པའོ། །དེ་ནི་“སྐྱེས་པའི་འདོད་པའི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་དུ་མི་ལེན་ཞིང་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། සම්මාපටිපත්තියා පටිපක්ඛභාවෙන ගහෙතබ්බතාකාරො මොහො සම්මාපටිපත්තිපටිපක්ඛභාවග්ගහණාකාරො. තෙන හි නිවුතා න සම්මා පටිපජ්ජන්ති. අභිජ්ඣාය විසෙසයොගො කම්මපථප්පත්ති. ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པའི་གཉེན་པོའི་དངོས་པོར་བཟུང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་གཏི་མུག་ནི། ཡང་དག་པའི་སྒྲུབ་པའི་གཉེན་པོའི་དངོས་པོ་འཛིན་པའི་རྣམ་པ་ཅན་ནོ། །དེས་བསྒྲིབས་པ་རྣམས་ནི་ཡང་དག་པར་མི་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ལམ་དུ་འགྱུར་བ་ཉིད་དོ། ། අනුපපරික්ඛා මොහො. සො චෙත්ථ දිට්ඨිරහිතො වෙදිතබ්බො. දිට්ඨිසහිතස්ස පන දිට්ඨියා අනුවිධායකත්තා තග්ගහණෙනෙව ගහණන්ති. අවත්ථුස්මින්ති අසද්දහනීයෙ වත්ථුස්මිං. සානුනයො අධිමොක්ඛොති මොහදිට්ඨීනං සද්ධාපතිරූපතමාහ. අහිරිකානොත්තප්පමොහාදීහි පමජ්ජනතො අහිරිකාදීහි කාරණෙහි. ආරක්ඛරහිතචිත්තෙති චිත්තස්ස සතිවිරහතංයෙව දස්සෙති. ආරක්ඛපච්චුපට්ඨානා හි සතීති. එතෙන ‘‘අස්සද්ධියචිත්තෙ අන්ධබාලචිත්තෙ’’ති පදද්වයං වුත්තත්ථං හොති. උපනාහාදීති ආදි-සද්දෙන [Pg.127] රාගාදයො සඞ්ගය්හන්ති. රාගාදීනං පරියුට්ඨානාදිසභාවතාය ‘‘අවිසෙසෙනා’’ති වුත්තං විසෙසස්ස එකච්චස්ස අසම්භවතො. ඉධාති, ඉමස්මිං චිත්තෙ. නිප්ඵාදෙතබ්බෙ පයොජනෙ භුම්මං ‘‘චම්මස්මිං දීපිනං හන්තී’’ති (වජිර. ටී. 17-18 වෙරඤ්ජකණ්ඩවණ්ණනා) විය ආරම්මණං වා අවූපසමො ඵලූපචාරෙන ‘‘සෙම්හො ගුළො’’ති විය. རྗེས་སུ་ཡོངས་སུ་མི་རྟོག་པ་ནི་གཏི་མུག་གོ །དེ་ཡང་འདིར་ལྟ་བ་དང་བྲལ་བར་རིག་པར་བྱའོ། །ལྟ་བ་དང་བཅས་པ་ནི་ལྟ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་བཟུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཟུང་བའོ། །གཞི་མ་ཡིན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། ཡིད་ཆེས་པར་མི་བྱ་བའི་གཞི་ལ་འོ། །རྗེས་སུ་ཆགས་པ་དང་བཅས་པའི་མོས་པ་ཞེས་པ་ནི། གཏི་མུག་དང་ལྟ་བ་རྣམས་དད་པ་དང་འདྲ་བར་སྟོན་ཏོ། །ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པ་དང་གཏི་མུག་ལ་སོགས་པས་བག་མེད་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ངོ་ཚ་མེད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །སྲུང་བ་དང་བྲལ་བའི་སེམས་ལ་ཞེས་པ་ནི། སེམས་དྲན་པ་དང་བྲལ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །སྲུང་བ་ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་དྲན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིས་ནི་“མ་དད་པའི་སེམས་ལ་དང་། ལོང་བ་བྱིས་པའི་སེམས་ལ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གཉིས་ཀྱི་དོན་བཤད་པ་ཡིན་ནོ། །འཁོན་དུ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྡུད་དོ། །འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བྱེ་བྲག་ཁ་ཅིག་མི་སྲིད་པས་“ཁྱད་པར་མེད་པར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཞེས་པ་ནི། སེམས་འདི་ལའོ། །བསྒྲུབ་པར་བྱ་བའི་དགོས་པ་ལ་གནས་གཞི་སྟེ། “པགས་པའི་ཕྱིར་གཟིག་གསོད་དོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནམ། ཡང་ན་དམིགས་པ་ཉེ་བར་མ་ཞི་བ་ནི། འབྲས་བུ་ཉེ་བར་བཏགས་པས་“བད་ཀན་ནི་གོང་བུའོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། ། ධම්මුද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཆོས་ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཐེངས་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། නිද්දෙසවාරකථාවණ්ණනා ངེས་པར་བསྟན་པའི་ཐེངས་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 390. සභාවපටිච්ඡාදවසෙන පකතිඅත්තාදිඅසන්තග්ගහණස්ස නිස්සයත්තා නිමිත්තත්තා අසන්තං බුජ්ඣති, නිච්චාදිවිසමග්ගහණස්ස සඤ්ඤාදිවිපරියෙසස්ස නිස්සයත්තා අසමං බුජ්ඣතීති මොහො වුත්තො නිමිත්තස්ස කත්තුභාවෙන උපචාරිතත්තා, අයඤ්ච අත්ථො දිට්ඨිසහිතමොහවසෙන දට්ඨබ්බො. එත්ථ ච පකතීති කාපිලානං පධානං. ༣༩༠. རང་བཞིན་བསྒྲིབས་པའི་དབང་གིས་རང་བཞིན་དང་བདག་ལ་སོགས་པ་མེད་པ་འཛིན་པའི་རྟེན་ཉིད་དང་རྒྱུ་ཉིད་ཀྱིས་མེད་པ་རྟོགས་པར་བྱེད་ལ། རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་ཏུ་འཛིན་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རྟེན་ཉིད་ཀྱིས་མི་མཉམ་པ་རྟོགས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་གཏི་མུག་གསུངས་ཏེ། རྒྱུ་བྱེད་པ་པོའི་དངོས་པོར་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་འདི་ཡང་ལྟ་བ་དང་བཅས་པའི་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ། །འདིར་རང་བཞིན་ཞེས་པ་ནི་སེར་སྐྱ་པ་རྣམས་ཀྱི་གཙོ་བོའོ། ། තතියචිත්තවණ්ණනා སེམས་གསུམ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 400. අපණ්ණකපදං විය අවිරජ්ඣනකපදම්පි කදාචි නියතභාවං දීපෙය්‍යාති අනියතතං දීපෙතුං ‘‘උප්පත්තිඅරහඞ්ගානී’’ති වුත්තං මානස්ස අනියතත්තා. යදි හි මානො නියතො සියා, කාමරාගස්ස මානරහිතා පවත්ති න සියා, තථා භවරාගස්ස. එවං සති පට්ඨානෙ චතුක්ඛත්තුං කාමරාගෙන යොජනා න සියා, තික්ඛත්තුංයෙව සියා, භවරාගමූලිකා ච න සියා, එවඤ්ච සංයොජනානං සංයොජනෙහි අට්ඨවිධෙන යොජනා සියා, න දසවිධා දස්සිතාති යථාවුත්තාහි යොජනාහි මානස්ස අනියතභාවො පකාසිතො. අථ වා මානෙන සද්ධිං පඤ්ච හොන්ති යථාවුත්තානි අපණ්ණකඞ්ගානි, කිං පන හොන්තීති අපෙක්ඛායං යෙවාපනකාති විදිතොවායමත්ථො. යෙවාපනකානඤ්හි පඤ්චභාවො ඉධ විධීයති, න අපණ්ණකඞ්ගානන්ති සො යථා හොති, තථා යොජෙතබ්බං. කිලෙසදුකෙ පටිච්චවාරාදීසු ‘‘කිලෙසං ධම්මං පටිච්ච කිලෙසො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා’’තිආදීසු ‘‘ලොභං පටිච්ච මොහො මානො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පං. ලොභං පටිච්ච මොහො මානො උද්ධච්චං [Pg.128] අහිරිකං අනොත්තප්පං. ලොභං පටිච්ච මොහො ථිනං උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්පං. ලොභං පටිච්ච මොහො උද්ධච්චං අහිරිකං අනොත්තප්ප’’න්ති විභත්තත්තා ‘‘තථා කිලෙසදුකෙපී’’ති වුත්තං. දිට්ඨිවිප්පයුත්තසසඞ්ඛාරිකාසඞ්ඛාරිකචිත්තවසෙන හි අයං පාඨභෙදොති. ༤༠༠. མ་ནོར་བའི་ཚིག་བཞིན་དུ་མི་འཁྲུལ་བའི་ཚིག་ཀྱང་རེས་འགའ་ངེས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པར་འགྱུར་བས། མི་ངེས་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། “སྐྱེ་བར་འོས་པའི་ཡན་ལག་རྣམས་སོ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། ང་རྒྱལ་མི་ངེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་ང་རྒྱལ་ངེས་པ་ཞིག་ཡིན་ན། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ང་རྒྱལ་དང་བྲལ་བར་འཇུག་པ་མི་འགྱུར་ལ། དེ་བཞིན་དུ་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱང་ངོ་། །དེ་ལྟར་ན་གཞན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པར་གཞག་པ་ལས། ལན་བཞིར་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་སྦྱོར་བ་མི་འགྱུར་གྱི། ལན་གསུམ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྩ་བ་ཅན་ཡང་མི་འགྱུར་ཞིང་། འདི་ལྟར་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀུན་ཏུ་སྦྱོར་བ་རྣམས་དང་རྣམ་པ་བརྒྱད་དུ་སྦྱོར་བར་འགྱུར་གྱི། རྣམ་པ་བཅུར་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་ང་རྒྱལ་གྱི་མི་ངེས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱས་སོ། །ཡང་ན། ང་རྒྱལ་དང་ལྷན་ཅིག་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མ་ནོར་བའི་ཡན་ལག་ལྔ་པོ་རྣམས་འགྱུར་ན། ཅི་ཞིག་འགྱུར་ཞེ་ན། རེ་ཞིག་གང་ཡང་རུང་བ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ཤེས་ཟིན་པའི་དོན་ཏོ། །གང་ཡང་རུང་བ་རྣམས་ཀྱི་ལྔ་པོ་ཉིད་འདིར་རྣམ་པར་གཞག་གི །མ་ནོར་བའི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་པས། དེ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བ་དེ་བཞིན་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཉོན་མོངས་པའི་ཟུང་ལ། རྟེན་འབྲེལ་གྱི་ཐེངས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས། “ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཆོས་རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེའོ་”ཞེས་སོགས་ལ། “ཆགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པའོ། །ཆགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པའོ། །ཆགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པའོ། །ཆགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པའོ”ཞེས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར། “དེ་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པའི་ཟུང་ལ་ཡང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པའི་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་འདི་ནི་ཀློག་པའི་དབྱེ་བའོ། ། ‘‘කාමරාගො චතුධා එකතො උප්පජ්ජති, පටිඝො තිධා, මානො එකධා, තථා විචිකිච්ඡා භවරාගොති උද්දිසිත්වා කාමරාගො මානසංයොජනඅවිජ්ජාසංයොජනෙහි චෙව අවිජ්ජාසංයොජනමත්තෙනෙව ච සද්ධිං මානො භවරාගාවිජ්ජාසංයොජනෙහි සද්ධිං භවරාගො අවිජ්ජාසංයොජනෙන සද්ධි’’න්ති අට්ඨකථාකණ්ඩවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 1485) වක්ඛමානත්තා ‘‘ඉධ ච වක්ඛතී’’තිආදි වුත්තං. තත්ථෙව ‘‘ලොභො ඡධා එකතො උප්පජ්ජති, පටිඝො ද්වෙධා, තථා මොහො’’ති උද්දිසිත්වා ‘‘ලොභො අසඞ්ඛාරිකො දිට්ඨිවිප්පයුත්තො මොහඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, සසඞ්ඛාරිකො මොහථිනඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, අසඞ්ඛාරිකො එව මොහමානඋද්ධච්චඅහිරිකඅනොත්තප්පෙහි, සසඞ්ඛාරිකො එව ච මොහමානථිනඋද්ධච්චඅහිරිකඅනොත්තප්පෙහී’’ති වක්ඛමානත්තා ‘‘තථාදසවිධා කිලෙසාන’’න්ති වුත්තං. ‘‘අහ’’න්ති ගහණතාය අවංකත්වා ගහණම්පි ‘‘සම්පග්ගහො’’ති වුත්තං. “འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་རྣམ་པ་བཞིར་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། ཁོང་ཁྲོ་ནི་རྣམ་པ་གསུམ། ང་རྒྱལ་ནི་རྣམ་པ་གཅིག དེ་བཞིན་དུ་ཐེ་ཚོམ་དང་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་སོ་”ཞེས་བསྟན་ནས། “འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་ཀུན་སྦྱོར་དང་མ་རིག་པའི་ཀུན་སྦྱོར་དང་ལྷན་ཅིག་དང་། མ་རིག་པའི་ཀུན་སྦྱོར་ཙམ་དང་ཡང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་ལ། ང་རྒྱལ་ནི་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་མ་རིག་པའི་ཀུན་སྦྱོར་དང་ལྷན་ཅིག་དང་། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་མ་རིག་པའི་ཀུན་སྦྱོར་དང་ལྷན་ཅིག་གོ་”ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ལེའུའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ (དྷ་ས། ཨཊྛ། ༡༤༨༥) ལས་གསུངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “འདིར་ཡང་བཤད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་ལས། “ཆགས་པ་ནི་རྣམ་པ་དྲུག་ཏུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་ལ། ཁོང་ཁྲོ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས། དེ་བཞིན་དུ་གཏི་མུག་ཀྱང་ངོ་”ཞེས་བསྟན་ནས། “ཆགས་པ་འདུ་བྱེད་མེད་པ་ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ནི་གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་དང་། འདུ་བྱེད་དང་བཅས་པ་ནི་གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་དང་། འདུ་བྱེད་མེད་པ་ཉིད་ནི་གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་དང་། འདུ་བྱེད་དང་བཅས་པ་ཉིད་ནི་གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “དེ་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པ་བཅུ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ང་”ཞེས་འཛིན་པའི་ཕྱིར་མི་གྱ་གྱུ་བར་འཛིན་པ་ལའང་ “ཡང་དག་པར་འཛིན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། චතුත්ථචිත්තවණ්ණනා སེམས་བཞི་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 402. උස්සාහං ජනෙන්තාති එත්ථ චිත්තපයොගසඞ්ඛාතො සඞ්ඛාරො එව උස්සාහො, න වීරියුස්සාහොති. ༤༠༢. “སྤྲོ་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་འདིར། སེམས་ཀྱི་སྦྱོར་བར་གཏོགས་པའི་འདུ་བྱེད་ཉིད་སྤྲོ་བ་ཡིན་གྱི། བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྤྲོ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། නවමචිත්තවණ්ණනා སེམས་དགུ་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 413. විසප්පනානිට්ඨරූපසමුට්ඨානං යෙන කුපිතස්ස සකලසරීරං කම්පති, කුපිතාකාරො පඤ්ඤායති. එතෙන සම්පත්තිඅත්ථො රසො දස්සිතො හොති, පවත්තිආකාරවසෙන වා විසප්පනරසො. තථා හි යස්ස කුප්පති, තස්ස අමිත්තස්ස සම්පත්ති යෙභුය්‍යෙන පටිඝුප්පත්තිහෙතු හොතීති. එතෙන කිච්චත්ථො රසො වුත්තො හොතීති. ༤༡༣. ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་དང་མི་སྡུག་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་གང་གིས། ཁྲོས་པའི་ལུས་མཐའ་དག་འདར་ཞིང་། ཁྲོས་པའི་རྣམ་པ་མངོན་པར་བྱེད་དོ། །འདིས་ནི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་དོན་གྱི་བྱེད་ལས་བསྟན་པ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་དབང་གིས་ཁྱབ་པར་བྱེད་པའི་བྱེད་ལས་སོ། །དེ་ལྟར་ལགས་ཏེ། གང་ལ་ཁྲོ་བར་འགྱུར་བའི་དགྲ་བོ་དེའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ནི་ཕལ་ཆེར་ཁོང་ཁྲོ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིས་ནི་བྱ་བའི་དོན་གྱི་བྱེད་ལས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། ། 418. වචනත්ථමෙව වචනපරියායමෙව. ༤༡༨. ཚིག་གི་དོན་ཉིད་དམ། ཚིག་གི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་དོ། ། එකාදසමචිත්තවණ්ණනා སེམས་བཅུ་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 424. නිච්ඡයාභාවාති [Pg.129] අධිමොක්ඛාභාවා. අසණ්ඨහනතොති සන්තානවසෙන එකස්මිං ආරම්මණෙ අනවට්ඨානතො. ༤༢༤. “ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་མོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མི་གནས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་དམིགས་པ་གཅིག་ལ་མི་གནས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ද්වාදසමචිත්තවණ්ණනා སེམས་བཅུ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 429. සහජාතාධිපති නත්ථි ‘‘ඡන්දවතො චෙ විචිකිච්ඡා උප්පජ්ජති, සා මය්හං උප්පජ්ජෙය්‍යා’’තිආදිප්පවත්තියා අභාවා. අනුද්ධටත්තා පටිසිද්ධතා, යථාධම්මසාසනෙ අවචනම්පි අභාවං දීපෙති. ༤༢༩. ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་བདག་པོ་ནི་མེད་དེ། “གལ་ཏེ་འདུན་པ་དང་ལྡན་པ་ལ་ཐེ་ཚོམ་སྐྱེ་ན། དེ་ནི་བདག་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །མ་བཏོན་པའི་ཕྱིར་བཀག་པ་ཉིད་དེ། ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལ་མ་གསུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་མེད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་ནོ། ། අවචනතොති අ-කාරස්ස තදඤ්ඤවචනතං දස්සෙති. එතෙන ච දස්සනෙන පහාතබ්බෙසු අභාවවචනෙන කාරණසිද්ධියා ඵලසිද්ධීති තත්ථ අභාවස්ස කාරණමෙව තාව දස්සෙතුං ‘‘පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො’’ති වුත්තං. තෙන තංසභාවතා තස්ස චිත්තුප්පාදස්ස වුත්තා හොති. තතො ච ‘‘බලවං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪති, දුබ්බලං නාකඩ්ඪතී’’ති ඉදං පටිසන්ධිදානසභාවෙසු. යස්ස පන පටිසන්ධිදානසභාවො එව නත්ථි, න තස්ස බලවභාවො පටිසන්ධිආකඩ්ඪනෙ කාරණන්ති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. අනාකඩ්ඪනං සාධෙති ‘‘යදි හි ආකඩ්ඪෙය්‍යා’’තිආදිනා. යස්මා ච නාගතං, තස්මා නාකඩ්ඪතීති අධිප්පායො. ‘‘යස්මා පන තං පටිසන්ධිදානං නත්ථි, තස්මා නාගත’’න්ති වුත්තත්තා ‘‘අනාකඩ්ඪනතො අනාගමනං සාධෙතු’’න්ති වුත්තං. “མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པས་ནི་ཨ་ཡིག་གིས་དེ་ལས་གཞན་པ་བརྗོད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །འདིས་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ལ་མེད་པར་གསུངས་པས་རྒྱུ་གྲུབ་པ་ལས་འབྲས་བུ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། དེ་ལ་མེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་རེ་ཞིག་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མི་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེས་ནི་སེམས་བསྐྱེད་པ་དེའི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལས་ཀྱང་ “སྟོབས་དང་ལྡན་པས་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་ལ། ཉམ་ཆུང་བས་ནི་མི་འདྲེན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ལ་ཡིན་ནོ། །གང་ལ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་མེད་པ་དེ་ལ། སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པའི་རྒྱུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །མི་འདྲེན་པ་ནི་ “གལ་ཏེ་འདྲེན་པར་འགྱུར་ན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །གང་གི་ཕྱིར་མ་འོངས་པ་དེའི་ཕྱིར་མི་འདྲེན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །“གང་གི་ཕྱིར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་པ་དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་མ་འོངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “མི་འདྲེན་པ་ལས་མ་འོངས་པ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අපායගමනීයස්සාති අපායං ගමෙතීති අපායගමනීයං, තංසභාවන්ති අත්ථො. පටිසන්ධිආකඩ්ඪනෙ සති උද්ධච්චසහගතං එකන්තෙන අපායගමනීයං සියා. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 429) ‘‘ඉතරස්සාපි එත්ථෙව පටිසන්ධිදානං භවෙය්‍යා’’ති. න හි අකුසලපටිසන්ධි සුගතියං සම්භවතීති. ‘‘චතූහි අපායෙහි ච විප්පමුත්තො (ඛු. පා. 6.11; සු. නි. 234) අවිනිපාතධම්මො’’ති (ස. නි. 2.41; 5.998, 1004) වචනතො අපායගමනීයඤ්ච දස්සනෙන පහාතබ්බං. තෙනාහ ‘‘අපායගමනීයස්ස දස්සනෙන පහාතබ්බත්තා’’ති. න චෙතං දස්සනෙන පහාතබ්බං, න සො තස්ස අපායගමනීයො රාගො දොසො මොහො තදෙකට්ඨා ච කිලෙසාති එතෙන සඞ්ගහොති සක්කා වත්තුං නියොගතො භාවනාය පහාතබ්බභාවෙන වුත්තත්තා. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘කතමෙ ධම්මා භාවනාය පහාතබ්බා, උද්ධච්චසහගතො චිත්තුප්පාදො’’ති (ධ. ස. 1406). “ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་”ཞེས་པ་ནི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པས་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་སྟེ། དེའི་རང་བཞིན་ཅན་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པ་ཡོད་ན། རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ནི་གདོན་མི་ཟ་བར་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་ལས་ (དྷ་ས། ཨཊྛ། ༤༢༩) “གཞན་ལའང་འདི་ཉིད་དུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྦྱིན་པ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་དགེ་བའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནི་བདེ་འགྲོར་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ངན་སོང་བཞི་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་ཞིང་ (ཁུ། པཱ། ༦.༡༡། སུ། ནི། ༢༣༤) ལྷུང་བའི་ཆོས་ཅན་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་ (ས། ནི། ༢.༤༡། ༥.༩༩༨། ༡༠༠༤) གསུངས་པའི་ཕྱིར། ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །དེའི་ཕྱིར་ “ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་འགྱུར་བ་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ལ། དེའི་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། དེ་དག་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་འདིར་བསྡུས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། ངེས་པར་བསྒོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་སྐད་དུ། “ཆོས་གང་དག་བསྒོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཞེ་ན། རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པའོ་”ཞེས་ (དྷ་ས། ༡༤༠༦) གསུངས་སོ། ། ‘‘කුසලාකුසලං [Pg.130] කම්මං විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.427) වුත්තකම්මපච්චයභාවො නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවො. සො ච යදි උද්ධච්චසහගතං පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪෙය්‍ය, තස්සාපි සියා. තථා ච සති උද්ධච්චසහගතං දස්සනෙන පහාතබ්බං සියා දස්සනෙන පහාතබ්බානංයෙව නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවස්ස වුත්තත්තා. න චෙතං දස්සෙනෙන පහාතබ්බන්ති සබ්බං පුබ්බෙ විය ආවත්තති. “དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ལས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་དང་། བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་ (པཊྛཱ། ༡.༡.༤༢༧) གསུངས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ནི་དུས་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཡང་གལ་ཏེ་རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པར་བྱེད་ན། དེ་ལའང་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་ཡོད་ན་ནི་རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ཏེ། མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་དུས་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ཐམས་ཅད་སྔ་མ་བཞིན་དུ་འཁོར་བར་འགྱུར་རོ། ། සහජාතමෙව විභත්තන්ති යථා දස්සනෙන පහාතබ්බවිභඞ්ගෙ ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බො ධම්මො නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.8.86) සහජාතං නානාක්ඛණිකන්ති උද්දිසිත්වා ‘‘සහජාතා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො, නානාක්ඛණිකා දස්සනෙන පහාතබ්බා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති විභත්තං, එවං අවිභජිත්වා ‘‘භාවනාය පහාතබ්බා චෙතනා චිත්තසමුට්ඨානානං රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.8.89) එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං ‘‘නානාක්ඛණිකා චෙතනා විපාකානං ඛන්ධානං කටත්තා ච රූපානං කම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති. තෙන න භාවනාය පහාතබ්බස්ස නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයභාවොති විඤ්ඤායති. පච්චනීයෙපි යථාසම්භවං සඞ්ගාහකපච්චයානං වසෙන පච්චයුද්ධාරෙ කරියමානෙ. ඉතරත්ථ චාති දස්සනෙනපහාතබ්බපදෙ. තත්ථ හි ‘‘දස්සනෙන පහාතබ්බො ධම්මො නෙව දස්සනෙන න භාවනාය පහාතබ්බස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො, සහජාතඋපනිස්සයපච්ඡාජාතකම්මපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.8.71) කම්මපච්චයොපි වුත්තොති. “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཉིད་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་”ཞེས་པ་ནི། ཇི་ལྟར་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། “མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་མཐོང་བས་ཀྱང་མ་ཡིན་བསྒོམ་པས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་ (པཊྛཱ། ༢.༨.༨༦) ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་དུས་ཐ་དད་པ་ཞེས་བསྟན་ནས། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་སེམས་པ་ནི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་ལ། དུས་ཐ་དད་པ་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་སེམས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་དང་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་ལྟར། དེ་ལྟར་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བར། “བསྒོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བའི་སེམས་པ་ནི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་ (པཊྛཱ། ༢.༨.༨༩) འདི་ཙམ་ཞིག་གསུངས་ཀྱི། “དུས་ཐ་དད་པའི་སེམས་པ་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་དང་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་མ་གསུངས་སོ། །དེས་ན་བསྒོམ་པས་སྤང་བར་བྱ་བ་ལ་དུས་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་མེད་པར་ཤེས་སོ། །མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལའང་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་རྐྱེན་འདྲེན་པར་བྱེད་པ་ན། གཞན་དུ་ཡང་ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཚིག་ལའོ། །དེ་ལ་ནི་ “མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཆོས་ནི་མཐོང་བས་ཀྱང་མ་ཡིན་བསྒོམ་པས་ཀྱང་སྤང་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་ལ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཉེ་བར་བརྟེན་པ་དང་། ཕྱིས་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་ (པཊྛཱ། ༢.༨.༧༡) ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡང་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། තදභාවාති නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයත්තාභාවා. න ච නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං විනා පටිසන්ධිආකඩ්ඪනං අත්ථීති ‘‘පටිසන්ධිඅනාකඩ්ඪනතො තත්ථ අනාගතා’’ති වුත්තං. එත්ථාති ‘‘ඨපෙත්වා උද්ධච්චසහගතං සෙසානි එකාදසෙව පටිසන්ධිං ආකඩ්ඪන්තී’’ති එත්ථ. පවත්තිවිපාකස්සාති පවත්තියං විපාකො පවත්තිඑකදෙසතාය පවත්තිභූතො වා විපාකො එතස්සාති පවත්තිවිපාකං, කම්මං, තස්ස. අථ වා පවත්තියං විපාකො පවත්තිවිපාකො. ඉමස්මිං පන අත්ථෙ නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයො එතස්සාති නානා…පෙ… යො, තබ්භාවො…පෙ… තාති එවං පදච්ඡෙදො දට්ඨබ්බො. න සක්කා නිවාරෙතුං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයං විනා විපාකස්ස අනුප්පජ්ජනතො. “དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་དུས་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དུས་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་མེད་པར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མི་འདྲེན་པའི་ཕྱིར་དེ་ལ་མ་འོངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འདིར་”ཞེས་པ་ནི་ “རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་མ་གཏོགས་པ། ལྷག་མ་བཅུ་གཅིག་པོ་ཁོ་ནས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འདྲེན་ནོ་”ཞེས་པ་འདིར་རོ། །“འཇུག་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་”ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པ་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྟེ། འཇུག་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་ཉིད་དུ་འཇུག་པར་གྱུར་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འདི་ལ་ཡོད་པས་འཇུག་པའི་རྣམ་སྨིན་ཏེ། ལས་དེའི་འོ། །ཡང་ན་འཇུག་པ་ལ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་འཇུག་པའི་རྣམ་སྨིན་ནོ། །དོན་འདི་ལ་ནི་དུས་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་འདི་ལ་ཡོད་པས་དུས་ཐ་དད་…བྱས་ནས། དེའི་དངོས་པོ་…ཞེས་དེ་ལྟར་ཚིག་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དུས་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་མེད་པར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་བཟློག་པར་མི་ནུས་སོ། ། ඉදානි [Pg.131] පවත්තිවිපාකානං නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයලාභිතාය ආහච්චභාසිතතං දස්සෙතුං ‘‘වුත්තඤ්චා’’තිආදිමාහ. විපාකදානං පටිසන්ධිවිපාකධම්මතාති මඤ්ඤමානො ‘‘යදි භාවනා’’තිආදිමාහ. ඉතරො විපාකදානාභාවෙපි සිද්ධො විපාකධම්මභාවො තාදිසානං අඤ්ඤෙසම්පි ලබ්භමානත්තාති ආහ ‘‘අභිඤ්ඤාචිත්තාදීන’’න්ති. ආදි-සද්දෙන අත්තනො කාලමතික්කන්තං දිට්ඨධම්මවෙදනීයං උපපජ්ජවෙදනීයඤ්ච සඞ්ගණ්හාති. වුත්තං සියාති ඉදං සහායපච්චයලාභතො පුථුජ්ජනසන්තානවුත්තිනො උද්ධච්චසහගතස්ස විපාකුප්පාදනං, තදභාවා සෙක්ඛසන්තතියං තස්ස විපාකානුප්පාදනඤ්ච යුත්තං සියාති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘ඉදං පන ඨානං සුට්ඨු විචාරෙතබ්බ’’න්තිආදි. තථා ච වක්ඛති ‘‘පුථුජ්ජනෙසු උප්පජ්ජමානානං සකභණ්ඩෙ ඡන්දරාගාදීනං උද්ධච්චසහගතචිත්තුප්පාදස්ස ච සංයොජනත්තයතදෙකට්ඨකිලෙසානං අනුපච්ඡින්නතාය අපරික්ඛීණසහායානං විපාකුප්පාදනං න සක්කා පටික්ඛිපිතුන්ති උද්ධච්චසහගතධම්මානං විපාකො විභඞ්ගෙ වුත්තො’’ති. තස්ස තාදිසස්සෙව සති සහායෙ විපාකුප්පාදනවචනං, අසති විපාකානුප්පාදනවචනං විරුජ්ඣතීති ච පවත්තිවිපාකදායිකං වා උද්ධච්චසහගතස්ස මනසි කත්වා ‘‘වුත්තං සියා’’ති වුත්තං. ‘‘පවත්තිවිපාකඤ්හි සන්ධාය ‘තෙසං විපාකෙ ඤාණ’න්ති පටිසම්භිදාවිභඞ්ගෙ (විභ. 725-726) වුත්ත’’න්ති එකෙ වණ්ණයන්ති. එවං උද්ධච්චචෙතනාපි න හොති, සාපි විඤ්ඤාණපච්චයභාවෙ අපනෙතබ්බාති ඉදම්පි පටිසන්ධිවිඤ්ඤාණමෙව සන්ධාය වුත්තන්ති. ད་ནི་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་ཀྱི་དུས་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ཐོབ་པ་ཉིད་དུ་མངོན་སུམ་དུ་གསུངས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གསུངས་པ་ཡང་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་དོ་སྙམ་དུ་བསམས་ནས། “གལ་ཏེ་བསྒོམ་པས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཞན་གྱིས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པ་མེད་པར་ཡང་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་གྲུབ་པ་ནི་དེ་ལྟ་བུ་གཞན་དག་ལའང་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་ནས། “མངོན་ཤེས་ཀྱི་སེམས་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སོགས་ཁོངས་ནས་རང་གི་དུས་ལས་འདས་པའི་ཚེ་འདིར་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་དང་སྐྱེས་ནས་མྱོང་བར་འགྱུར་བ་ཡང་སྡུད་དོ། །“བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ནི་གྲོགས་ཀྱི་རྐྱེན་ཐོབ་པ་ལས་སོ་སྐྱེའི་རྒྱུད་ལ་འཇུག་པའི་རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྐྱེད་པ་དང་། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་སློབ་པའི་རྒྱུད་ལ་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མི་སྐྱེ་བ་ནི་རིགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ “གནས་འདི་ནི་ལེགས་པར་བརྟག་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་གསུང་བར་འགྱུར་ཏེ། “སོ་སོའི་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ལ་སྐྱེ་བའི་རང་གི་ནོར་ལ་འདུན་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་དང་། ཀུན་སྦྱོར་གསུམ་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མ་ཆད་པའི་ཕྱིར། མ་ཟད་པའི་གྲོགས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྐྱེད་པ་ནི་བཟློག་པར་མི་ནུས་པས། རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་གསུངས་སོ་”ཞེས་སོ། །དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ལ་གྲོགས་ཡོད་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྐྱེད་པར་གསུངས་པ་དང་། མེད་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པ་མི་སྐྱེད་པར་གསུངས་པ་འགལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་ན་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་སྦྱིན་པའི་རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འཇུག་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་དགོངས་ནས་ ‘དེ་དག་གི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་ཤེས་པ་’ ཞེས་སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ (བིབྷ། ༧༢༥-༧༢༦) ལས་གསུངས་སོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་འཆད་དོ། །དེ་ལྟར་རྒོད་པའི་སེམས་པའང་མི་འགྱུར་ལ། དེ་ཡང་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ལས་དབྱུང་བར་བྱ་བ་ཡིན་པས། འདི་ཡང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ། අකුසලපදවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མི་དགེ་བའི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། අබ්‍යාකතපදං ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཚིག་གོ ། අහෙතුකකුසලවිපාකවණ්ණනා རྒྱུ་མེད་པའི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 431. කාමාවචර…පෙ… ආදි වුත්තන්ති එත්ථ ආදි-සද්දෙන ‘‘උපචිතත්තා’’ති පදං සඞ්ගය්හති ‘‘අසාධාරණකම්මපච්චයවසෙනා’’ති වුත්තත්තා. ‘‘උපචිතත්තාති ලද්ධාසෙවනත්තා’’ති කෙචි වදන්ති, තං පඨමජවනස්ස න යුජ්ජති අනාසෙවනත්තා. තථා ච සති තස්ස විපාකදානමෙව න සියාති තතො අඤ්ඤථා අත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘යථා’’තිආදිමාහ. තත්ථ විපාකාභිමුඛන්ති විපාකදානාභිමුඛං කතොකාසං. කතොකාසතා ච අනාදිම්හි සංසාරෙ අනෙකෙසං කම්මානං කතානං අත්ථිතාය පරස්ස පටිබාහනෙන හොතීති ‘‘අඤ්ඤස්ස විපාකං පටිබාහිත්වා’’තිආදි වුත්තං. වඩ්ඪිතතා [Pg.132] ච සකම්මස්ස බලදානසමත්ථතාවසෙන අත්තනො කාරණෙහි අභිසඞ්ඛතතා. අසාධාරණෙන නාමං උද්ධටං ‘‘භෙරීසද්දො යවඞ්කුරො’’ති යථා. විඤ්ඤාණානන්ති චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනං. විසෙසපච්චයත්තාති අධිකපච්චයත්තා. ༤༣༡. འདོད་པར་སྤྱོད་པ་...ལ་སོགས་པ་...ཞེས་གསུངས་པ་ལ། འདིར་‘ལ་སོགས་པ་’ཞེས་པའི་སྒྲས་‘བསགས་པའི་ཕྱིར་’ཞེས་པའི་ཚིག་བསྡུས་པ་ཡིན་ཏེ། ‘ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དབང་གིས་’ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཁ་ཅིག་ན་རེ། ‘བསགས་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་གོམས་པ་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ་’ཞེས་ཟེར་བ་དེ་ནི། དང་པོའི་མྱུར་ཤེས་ལ་མི་རུང་སྟེ། གོམས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟ་བུ་ཡིན་ན་དེའི་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པ་ཉིད་ཀྱང་མི་འགྱུར་བས། དེ་ལས་གཞན་དུ་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་‘ཇི་ལྟར་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་‘རྣམ་སྨིན་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་’ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་སྦྱིན་པ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་ཤིང་གོ་སྐབས་བྱས་པའོ། །གོ་སྐབས་བྱས་པ་ཉིད་ནི་ཐོག་མ་མེད་པའི་འཁོར་བ་ན་ལས་དུ་མ་བྱས་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། གཞན་བཀག་པ་ལས་འབྱུང་བས། ‘གཞན་གྱི་རྣམ་སྨིན་བཀག་ནས་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །‘འཕེལ་བར་གྱུར་པ་ཉིད་’ནི་རང་གི་ལས་ཀྱི་མཐུ་སྦྱིན་པའི་ནུས་པའི་དབང་གིས་རང་གི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་ཉིད་དོ། །ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པས་མིང་བཏགས་པ་ནི་‘རྔའི་སྒྲ་’དང་‘ནས་ཀྱི་མྱུ་གུ་’བཞིན་ནོ། །‘རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་’ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །‘ཁྱད་པར་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་’ཞེས་པ་ནི་ལྷག་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། චක්ඛුසන්නිස්සිතඤ්ච තං රූපවිජානනඤ්චාති එතෙන සමානාධිකරණතං සමාසස්ස දස්සෙන්තො තත්ථ ච ‘‘චක්ඛුසන්නිස්සිත’’න්තිආදිපදද්වයස්ස නීලුප්පලසද්දාදීනං විය අඤ්ඤමඤ්ඤවිසෙසනවිසෙසිතබ්බභාවමාහ. අඤ්ඤවිඤ්ඤාණන්ති රූපාරම්මණං මනොවිඤ්ඤාණං. රූපංයෙවාරම්මණන්ති පන අත්ථෙ දිබ්බචක්ඛුවිඤ්ඤාණං දට්ඨබ්බං තංසදිසානං තදුපචාරං කත්වා යථා ‘‘සා එව තිත්තිරී තානි එව ඔසධානී’’ති. ඣානපච්චයත්තාභාවෙ න ඣානඞ්ගතා නත්ථීති පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු උපෙක්ඛාදීනං උපචරිතඣානඞ්ගතං සාධෙති. න හි ඣානඞ්ගානං ඣානපච්චයතං වත්වා තෙසං ඣානපච්චයභාවො පටික්ඛිත්තොති. යදි එවං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු උපෙක්ඛාදයො ඣානරාසිට්ඨානෙ න වත්තබ්බා සියුන්ති ආහ ‘‘ඣානපච්චයත්තාභාවෙ’’තිආදි. උපෙක්ඛාදිභාවතොති උපෙක්ඛාසුඛදුක්ඛෙකග්ගතාභාවතො. අඤ්ඤට්ඨානාභාවතොති චිත්තට්ඨිතිං එව සන්ධාය වුත්තං. ‘མིག་ལ་བརྟེན་པ་དེ་ཉིད་གཟུགས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་’ཞེས་པས་འདིར་ཚིག་བསྡུས་པའི་གཞི་མཐུན་པ་ཉིད་བསྟན་ཅིང་། དེ་ལ་‘མིག་ལ་བརྟེན་པ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གཉིས་པོ་ནི་ཨུཏྤལ་སྔོན་པོའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཕན་ཚུན་ཁྱད་པར་བྱེད་པ་དང་ཁྱད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གསུངས། །‘རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཞན་’ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ། །‘གཟུགས་ཉིད་དམིགས་པ་’ཞེས་པའི་དོན་ལ་ནི་ལྷའི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། དེ་དང་འདྲ་བ་རྣམས་ལ་དེའི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་བྱས་ནས། དཔེར་ན། ‘གོང་མ་སྲེག་པ་དེ་ཉིད་དོ། །སྨན་དེ་དག་ཉིད་དོ། །’ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་མེད་པས་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ཉིད་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་བཏགས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་གསུངས་ནས། དེ་དག་གི་བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་བཀག་པ་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་བཏང་སྙོམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བསམ་གཏན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་གནས་སུ་མི་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས། ‘བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་མེད་པས་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །‘བཏང་སྙོམས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལས་’ཞེས་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་དང་། བདེ་བ། སྡུག་བསྔལ། རྩེ་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་སོ། །‘གནས་གཞན་མེད་པའི་ཕྱིར་’ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་གནས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། 436. අකුසලං භවඞ්ගනිස්සන්දෙන ‘‘පණ්ඩර’’න්ති වුච්චති, භවඞ්ගෙ අපණ්ඩරෙ තංමූලිකා කුතො අකුසලස්ස පණ්ඩරතාති ‘‘අකුසලස්ස චා’’ති වුත්තං. පණ්ඩරතාය කාරණං වත්තබ්බං, යදි අඤ්ඤකාරණා පණ්ඩරතා, සභාවොවායන්ති චිත්තස්ස අකිලෙසසභාවතාය වුත්තං, න චෙත්ථ ඵස්සාදීනම්පි පණ්ඩරතාපත්ති. යතො ධම්මානං සභාවකිච්චවිසෙසඤ්ඤුනා භගවතා විඤ්ඤාණංයෙව තථා නිද්දිට්ඨන්ති. ༤༣༦. མི་དགེ་བ་ནི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་རྒྱུན་གྱིས་‘དཀར་པོ་’ཞེས་བརྗོད་ན། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་དཀར་པོ་མ་ཡིན་པ་ལ། དེ་རྩ་བར་གྱུར་པའི་མི་དགེ་བའི་དཀར་པོ་ཉིད་གང་ལས་འབྱུང་སྙམ་ནས། ‘མི་དགེ་བའི་ཡང་’ཞེས་གསུངས། དཀར་པོ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་བརྗོད་པར་བྱ་སྟེ། གལ་ཏེ་རྒྱུ་གཞན་ལས་དཀར་པོ་ཉིད་ཡིན་ནམ། འོན་ཏེ་འདི་ནི་རང་བཞིན་ཉིད་ཡིན་ཞེ་ན། སེམས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །འདིར་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དཀར་པོ་ཉིད་དུ་ཐལ་བར་མི་འགྱུར་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་དང་བྱེད་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་མཁྱེན་པའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཉིད་དེ་ལྟར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ།། 439. අනතික්කමනෙන භාවනාය. පසාදඝට්ටනං විසයස්ස යොග්‍යදෙසෙ අවට්ඨානන්ති ‘‘පසාදං ඝට්ටෙත්වා ආපාථං ගන්ත්වා’’ති වුත්තං. මහාභූතෙසු පටිහඤ්ඤතීති එත්ථ න සයං කිඤ්චි පටිහඤ්ඤති, නාපි කෙනචි පටිහඤ්ඤීයති අඵොට්ඨබ්බසභාවත්තා. විසයවිසයීභූතං පන අභිමුඛභාවප්පත්තියා විඤ්ඤාණුප්පත්තියා හෙතුතාය විසිට්ඨභාවප්පත්තං පටිහතපටිඝාතකභාවෙන වොහරීයති, තස්මා තෙසු සප්පටිඝවොහාරො. ‘‘උපාදාරූපං ඝට්ටෙතීති එවමාදි ච උපචාරවසෙනෙව වෙදිතබ්බං. මහාභූතාරම්මණෙන පන [Pg.133] කායප්පසාදනිස්සයභූතෙසු මහාභූතෙසු ඝට්ටියමානෙසු පසාදොපි ඝට්ටිතො එව නාම හොතීති වත්වා වීමංසිතබ්බ’’න්ති වදන්ති. යථාධිප්පෙතෙන එකදෙසසාමඤ්ඤෙන උපමාවචනතො නිස්සිතනිස්සයඝට්ටනානං සතිපි පුබ්බාපරභාවෙ උපමත්තෙ උපමාභාවෙන ගහෙතබ්බභාවං දස්සෙන්තො ‘‘උභයඝට්ටනදස්සනත්ථ’’න්ති ආහ. ༤༣༩. མི་འདའ་བར་བྱེད་པས་ནི་བསྒོམ་པའོ། །དང་བ་ལ་བརྡེག་པ་ནི་ཡུལ་གྱི་རུང་བའི་གནས་སུ་གནས་པ་ཡིན་པས། ‘དང་བ་ལ་བརྡེག་ཅིང་སྣང་བའི་ལམ་དུ་སོང་ནས་’ཞེས་གསུངས། །‘འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ཐོགས་པར་འགྱུར་རོ་’ཞེས་པ་འདིར་རང་ཉིད་གང་ལའང་ཐོགས་པ་མེད་ལ། གང་གིས་ཀྱང་ཐོགས་པར་མི་འགྱུར་ཏེ། རེག་བྱ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། འོན་ཀྱང་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་དུ་གྱུར་པ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པར་གྱུར་པས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པ་ནི། ཐོགས་པ་དང་ཐོགས་པར་བྱེད་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ཐ་སྙད་བྱེད་དེ། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པའི་ཐ་སྙད་དོ། །‘རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ལ་བརྡེག་གོ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ། །‘འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱིས་ནི་ལུས་ཀྱི་དང་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བརྡེག་པར་བྱེད་པ་ན། དང་བ་ཡང་བརྡེག་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་ནས་བརྟག་པར་བྱའོ་’ཞེས་ཟེར་རོ། །ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་དཔེའི་ཚིག་ལས་བརྟེན་པ་དང་རྟེན་ལ་བརྡེག་པ་རྣམས་སྔ་ཕྱིའི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། དཔེ་ཉིད་དུ་གཟུང་བར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་‘གཉིས་ཀ་བརྡེག་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་’ཞེས་གསུངས། 455. දස්සනාදිප්පවත්තිභාවතොති මනොධාතුමනොවිඤ්ඤාණධාතූනං අදස්සනාදිතාය සා එතෙසං එව විසෙසො. අනඤ්ඤනිස්සයමනොපුබ්බඞ්ගමතායාති අඤ්ඤනිස්සයමනොපුබ්බඞ්ගමත්තාභාවතො. අඤ්ඤනිස්සයවිඤ්ඤාණස්ස අනන්තරපච්චයත්තාභාවෙනාති ඉමිනා කිරියාමනොධාතුතොපි විසෙසස්ස වුත්තත්තා ‘‘මනොද්වාරනිග්ගමනමුඛභාවාභාවතො’’ති වුත්තං, න වුත්තං ‘‘නිග්ගමනපවෙසමුඛභාවාභාවතො’’ති. තිවිධෙනපි හි මනොධාතුවිඤ්ඤාණධාතූහි මනොවිඤ්ඤාණධාතුයා විසෙසො දස්සිතොති. තතො එව විජානනවිසෙසවිරහතොයෙව. යදි මනොධාතු ‘‘මනොවිඤ්ඤාණ’’න්ති න වුච්චති, ඡවිඤ්ඤාණකායාති කථං මනොධාතුයා තත්ථ සඞ්ගහො හොතීති? සඞ්ගහො එව පරියායදෙසනත්තා. අත්ථි හි එස පරියායො ‘‘මනනමත්තං විඤ්ඤාණං මනොවිඤ්ඤාණ’’න්ති යථා ‘‘මනනමත්තා ධාතු මනොධාතූ’’ති. අපිච වත්ථුකිච්චෙහි මනොවිඤ්ඤාණසභාගත්තා තස්ස උපරමුප්පාදභාවතො අන්තාදිභාවතො ච මනොවිඤ්ඤාණකායසඞ්ගහිතා මනොධාතු, න සෙසවිඤ්ඤාණකායසඞ්ගහිතා අතංසභාගත්තා, ඉධ පන නිප්පරියායකතත්තා මනසො සම්භූය විසිට්ඨමනොකිච්චයුත්තං මනොවිඤ්ඤාණන්ති තදභාවතො ‘‘මනොවිඤ්ඤාණන්තිපි න වුච්චතී’’ති ඉමමෙවත්ථං සාධෙතුං ‘‘න හි තං විඤ්ඤාණං මනතො’’තිආදි වුත්තං. තෙන මනොධාතුයා නිප්පරියායතො මනොවිඤ්ඤාණකිච්චවිරහංයෙව දස්සෙති. දස්සනාදීනං පනාතිආදිනා අඤ්ඤවිඤ්ඤාණවිධුරං මනොධාතුයා ච සභාවං දස්සෙති. ༤༥༥. ‘མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་འཇུག་པའི་དངོས་པོ་ལས་’ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་རྣམས་མི་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་ཉིད་དོ། །‘གཞན་ལ་མི་བརྟེན་པར་ཡིད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་ཀྱིས་’ཞེས་པ་ནི་གཞན་ལ་བརྟེན་པར་ཡིད་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར། །‘གཞན་ལ་བརྟེན་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་ཉིད་མེད་པས་’ཞེས་པས་འདིར་བྱེད་པའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ལས་ཀྱང་ཁྱད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ‘ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་འབྱུང་བའི་སྒོ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་’ཞེས་གསུངས་ཀྱི། ‘འབྱུང་བ་དང་འཇུག་པའི་སྒོ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་’ཞེས་མ་གསུངས་སོ། །རྣམ་པ་གསུམ་ཆར་གྱིས་ཀྱང་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་རྣམས་ལས་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁྱད་པར་དང་བྲལ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ལ་‘ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་’ཞེས་མི་བརྗོད་ན། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་དྲུག་ཅེས་པར་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དེར་ཇི་ལྟར་འདུ་བར་འགྱུར་ཞེ་ན། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདུ་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་རྣམ་གྲངས་འདི་ཡོད་དེ། ‘ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཙམ་གྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ་’ཞེས་པ་བཞིན་དུ། ‘ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཙམ་གྱི་ཁམས་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་སོ་’ཞེས་སོ། །གཞན་ཡང་གཞི་དང་བྱེད་ལས་རྣམས་ཀྱིས་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེའི་འགག་པ་དང་སྐྱེ་བའི་དངོས་པོ་ལས་དང་། མཐའ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལས་ཀྱང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་སུ་བསྡུས་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཡིན་གྱི། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཚོགས་ལྷག་མ་རྣམས་སུ་བསྡུས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདིར་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་བྱས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཡིད་ལས་བྱུང་ཞིང་ཁྱད་པར་གྱི་ཡིད་ཀྱི་བྱེད་ལས་དང་ལན་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཡིན་པས། དེ་མེད་པའི་ཕྱིར་‘ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་ཀྱང་མི་བརྗོད་དོ་’ཞེས་དོན་འདི་ཉིད་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། ‘རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ནི་ཡིད་ལས་...’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེས་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་བྱེད་ལས་དང་བྲལ་བ་ཉིད་བསྟན་ཏོ། །‘མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་གཞན་དང་བྲལ་བ་དང་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་རང་བཞིན་བསྟན་ཏོ།། යදි ජනකසදිසතා නාම මහාවිපාකෙසු විතක්කාදීනං සම්මාසඞ්කප්පාදිතා, තිහෙතුකතො නිබ්බත්තානං තිහෙතුකානං, දුහෙතුකතො නිබ්බත්තානං දුහෙතුකානඤ්ච භවතු සම්මාසඞ්කප්පාදිතා, තිහෙතුකතො පන නිබ්බත්තදුහෙතුකානං කථන්ති ආහ ‘‘තත්ථ හී’’තිආදි. තංසොතපතිතතා න සියා තස්සා අනානන්තරත්තා. තතො එව හීතිආදිනා වුත්තසොතපතිතං එවානන්තරෙන වචනෙන සමත්ථයති. යදි විජ්ජමානානම්පි [Pg.134] මනොධාතුආදීසු විතක්කාදීනං පඤ්චවිඤ්ඤාණෙසු විය අගණනූපගභාවො, එවං සන්තෙ පට්ඨානෙ කථං තෙසං ඣානපච්චයතාවචනං. ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස ඣානපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.431), ‘‘විපාකාබ්‍යාකතානි කිරියාබ්‍යාකතානි ඣානඞ්ගානි සම්පයුත්තකානං ඛන්ධානං චිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච රූපානං ඣානපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.431) හි වුත්තං. පච්චනීයෙපි ‘‘අබ්‍යාකතං ධම්මං පටිච්ච අබ්‍යාකතො ධම්මො උප්පජ්ජති න ඣානපච්චයා, පඤ්චවිඤ්ඤාණසහිතං එකං ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.98) පඤ්චවිඤ්ඤාණානි එව උද්ධටානි, න මනොධාතුආදීනීති ආහ ‘‘ඣානපච්චයකිච්චමත්තතො’’තිආදි. න හෙත්ථ ඣානඞ්ගානං බලවදුබ්බලභාවො අධිකතො, අථ ඛො ඣානපච්චයභාවමත්තන්ති අධිප්පායො. གལ་ཏེ་སྐྱེད་བྱེད་དང་འདྲ་བ་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཡིན་ན། རྒྱུ་གསུམ་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྒྱུ་གསུམ་པ་རྣམས་དང་། རྒྱུ་གཉིས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྒྱུ་གཉིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཡང་དག་པའི་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིག རྒྱུ་གསུམ་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་རྒྱུ་གཉིས་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། ‘དེ་ལ་འདི་ལྟར་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །དེའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ཉིད་མི་འགྱུར་ཏེ། དེ་ནི་དེ་མ་ཐག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། །‘དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འདི་ལྟར་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་རྒྱུན་དུ་ཞུགས་པ་ཉིད་དེ་མ་ཐག་པའི་ཚིག་གིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །གལ་ཏེ་ཡོད་བཞིན་པ་ཡིན་ཀྱང་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་བཞིན་དུ་གྲངས་སུ་མི་རྩི་བ་ཉིད་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་གཞན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་གནས་ (Paṭṭhāna) སུ་དེ་དག་གི་བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་ཉིད་དུ་བརྗོད་པ་ཇི་ལྟར་ཡིན། ‘ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་ནི་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་’ཞེས་དང་། ‘རྣམ་སྨིན་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པ་དང་བྱེད་པ་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ནི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་དང་སེམས་ལས་སྐྱེས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་’ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལའང་‘ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ཕུང་པོ་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཕུང་པོ་གསུམ་མོ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་པོ་ཉིད་ཕྱུང་གི། ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེ་ན། ‘བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་བྱེད་ལས་ཙམ་གྱི་ཕྱིར་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདིར་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དང་སྟོབས་ཞན་པའི་དངོས་པོ་གཙོ་བོར་བྱས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་བསམ་གཏན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཙམ་མོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། 469. සමානවත්ථුකං අනන්තරපච්චයං ලභිත්වාති දස්සනාදිතො මනොධාතුයා ච බලවභාවෙ කාරණවචනං. යථාරම්මණන්ති ආරම්මණානුරූපං. යදි සමානනිස්සයතාය මනොධාතුතො බලවතරත්තං විපාකමනොවිඤ්ඤාණධාතුයා සොමනස්සසහගතාය, වොට්ඨබ්බනං කථං මජ්ඣත්තවෙදනන්ති අනුයොගං මනසි කත්වා තස්ස බලවභාවං සම්පටිච්ඡිත්වා සන්තතිපරිණාමනබ්‍යාපාරවිසෙසා න සොමනස්සවෙදනන්ති පරිහාරං වදන්තො ‘‘වොට්ඨබ්බන’’න්තිආදිමාහ. විපාකො විය අනුභවනමෙව න හොතීති සති සමත්ථතාය විපාකානං එකන්තෙන ආරම්මණරසානුභවනතාය වුත්තං. ༤༦༩. ‘རྟེན་མཚུངས་པ་དང་དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་ཐོབ་ནས་’ཞེས་པ་ནི་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་སྟོབས་དང་ལྡན་པའི་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་བརྗོད་པའོ། །‘དམིགས་པ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་’ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དང་མཐུན་པའོ། །གལ་ཏེ་རྟེན་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ལས་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཡིན་ན། རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བཏང་སྙོམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ཡིན་ཞེས་པའི་དྲི་བ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། དེའི་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཁས་བླངས་ཏེ། རྒྱུན་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའི་བྱེད་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལས་ཡིད་བདེ་བའི་ཚོར་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ལན་འདེབས་པ་‘རྣམ་པར་གཞག་པ་’ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། །‘རྣམ་སྨིན་བཞིན་དུ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ་’ཞེས་པ་ནི་ནུས་པ་ཡོད་པ་ན་རྣམ་སྨིན་རྣམས་ཀྱིས་གཅིག་ཏུ་དམིགས་པའི་རོ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ།། අහෙතුකකුසලවිපාකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. རྒྱུ་མེད་པའི་དགེ་བའི་རྣམ་སྨིན་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། අට්ඨමහාවිපාකචිත්තවණ්ණනා རྣམ་སྨིན་ཆེན་པོའི་སེམས་བརྒྱད་བཤད་པ། 498. විපාකධම්මානං කම්මද්වාරං වුත්තං ද්වාරකථායං ‘‘තෙභූමකකුසලාකුසලො එකූනතිංසවිධො මනො’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. මනොකම්මද්වාරකථා). පයොගෙනාති අත්තනා පරෙහි වා කතෙන උස්සාහනපයොගෙන. කුසලාකුසලානි විය යෙසං තං තදාරම්මණං අනුබන්ධභූතං. පඨමපඤ්චමචිත්තානං අඤ්ඤමඤ්ඤබලවදුබ්බලභාවවිචාරෙන දුතියඡට්ඨාදීනම්පි සො විචාරිතො හොතීති ‘‘එතෙසු බලවං දුබ්බලඤ්ච විචාරෙතු’’න්ති වුත්තං. යථා සාලිආදීනං ථද්ධමුදුභූමිවසෙන තිණාදීනං [Pg.135] අනීහරණනීහරණවසෙන උතුආදිඅවසෙසපච්චයානං විපත්තිසම්පත්තිවසෙන ච ඵලවිසෙසයොගො, එවං කම්මස්ස සුගතිදුග්ගතිවසෙන අවිසුද්ධවිසුද්ධපයොගවසෙන උපපත්තියා විපත්තිසම්පත්තිවසෙන ච විසිට්ඨඵලතාය පරිණමනං, එවමෙව ගිම්හවස්සකාලාදීසු බීජානං ඵලවිසෙසයොගො විය තංතංකාලවිසෙසෙන කම්මස්ස ඵලවිසෙසයොගො හොතීති ආහ ‘‘කාලවසෙන පරිණමතී’’ති. සුක්කසොණිතපච්චයානන්ති කම්මවිසෙසපරිභාවිතසන්තානුප්පන්නතාය සුක්කසොණිතානං ආයුවිසෙසහෙතුභාවමාහ සුක්කසොණිතවසෙනපි වණ්ණාදිවිසෙසදස්සනතො, යෙන ‘‘පිතූනං ආකාරං පුත්තො අනුවිදහතී’’ති වුච්චති. තංමූලකානන්ති අප්පායුකසංවත්තනියකම්මමූලකානං. ආහාරාදීති ආදි-සද්දෙන විසමූපක්කමාදයො පරිග්ගණ්හාති. ༤༩༨. རྣམ་སྨིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནི་སྒོའི་གཏམ་ལས་‘ས་གསུམ་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་ཡིད་ཉི་ཤུ་རྩ་དགུ་པོ་’ཞེས་གསུངས། །‘སྦྱོར་བས་’ཞེས་པ་ནི་བདག་ཉིད་དམ་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་བརྩོན་འགྲུས་ཀྱི་སྦྱོར་བས་སོ། །དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་བཞིན་དུ་གང་དག་གི་དེ་ནི་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བར་གྱུར་པའོ། །སེམས་དང་པོ་དང་ལྔ་པ་རྣམས་ཀྱི་ཕན་ཚུན་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དང་སྟོབས་ཞན་པའི་དངོས་པོ་དཔྱད་པས་གཉིས་པ་དང་དྲུག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དཔྱད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་ནས། ‘དེ་དག་ལ་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་དང་སྟོབས་ཞན་པ་དཔྱད་པར་བྱའོ་’ཞེས་གསུངས། །ཇི་ལྟར་ས་ལི་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ས་མཁྲེགས་པོ་དང་འཇམ་པོའི་དབང་གིས་དང་། རྩྭ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མ་ཕྱུང་བ་དང་ཕྱུང་བའི་དབང་གིས་དང་། དུས་ཚོད་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱི་རྒུད་པ་དང་འབྱོར་པའི་དབང་གིས་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་བཞིན་དུ། ལས་ཀྱི་བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོའི་དབང་གིས་དང་། མ་དག་པ་དང་དག་པའི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་དང་། སྐྱེ་བའི་རྒུད་པ་དང་འབྱོར་པའི་དབང་གིས་འབྲས་བུ་ཁྱད་པར་ཅན་ཉིད་དུ་ཡོངས་སུ་འགྱུར་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཚ་བ་དང་ཆར་པའི་དུས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ས་བོན་རྣམས་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པ་བཞིན་དུ། དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དེ་དང་དེས་ལས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་‘དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཡོངས་སུ་འགྱུར་རོ་’ཞེས་གསུངས། །‘ཁུ་ཁྲག་གི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱི་’ཞེས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཡོངས་སུ་བསྒོས་པའི་རྒྱུན་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར། ཁུ་ཁྲག་རྣམས་ཀྱི་ཚེའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཏེ། ཁུ་ཁྲག་གི་དབང་གིས་ཀྱང་ཁ་དོག་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་མཐོང་བའི་ཕྱིར། གང་གིས་‘ཕ་མའི་རྣམ་པ་བུས་རྗེས་སུ་བྱེད་དོ་’ཞེས་བརྗོད་དོ། །‘དེ་རྩ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་’ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ཐུང་བར་འགྱུར་བའི་ལས་རྩ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །‘ཟས་ལ་སོགས་པ་’ཞེས་པའི་‘ལ་སོགས་པ་’ཞེས་པའི་སྒྲས་མི་མཐུན་པའི་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྡུད་དོ།། විපාකුද්ධාරකථාවණ්ණනා རྣམ་སྨིན་འདོན་པའི་གཏམ་བཤད་པ། යතො තිහෙතුකාදිකම්මතො. යස්මිඤ්ච ඨානෙති පටිසන්ධිආදිට්ඨානෙ, සුගතිදුග්ගතියං වා. තිහෙතුකතො දුහෙතුකං අනිච්ඡන්තො පටිසන්ධින්ති අධිප්පායො. පවත්තිවිපාකං පන තිහෙතුකතො දුහෙතුකම්පි ඉච්ඡති එව. තථා හි වක්ඛති අට්ඨකථායං ‘‘යං පුරිමාය හෙතුකිත්තනලද්ධියා න යුජ්ජතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498). ‘གང་ལས་’ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ལས་སོ། །‘གནས་གང་དུ་’ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པའི་གནས་སམ། བདེ་འགྲོ་དང་ངན་འགྲོ་ལའོ། །རྒྱུ་གསུམ་པ་ལས་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་མི་འདོད་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །འཇུག་པའི་རྣམ་སྨིན་ནི་རྒྱུ་གསུམ་པ་ལས་རྒྱུ་གཉིས་པ་ཡང་འདོད་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་འགྲེལ་པ་ལས་‘གང་ཞིག་སྔ་མའི་རྒྱུ་བསྟན་པའི་གྲུབ་མཐའ་དང་མི་རུང་བ་’ཞེས་གསུངས་སོ།། යෙ ‘‘තස්සෙව කම්මස්ස විපාකාවසෙසෙනා’’ති, ‘‘එකපුප්ඵං යජිත්වාන, අසීති කප්පකොටියො (ථෙරගා. 96). දුග්ගතිං නාභිජානාමී’’ති (අප. ථෙර 2.46.64) ච එවමාදිවචනස්ස අධිප්පායං අජානන්තා ‘‘කිං නු ඛො එකෙනපි කම්මෙන අනෙකා පටිසන්ධි හොතී’’ති, ‘‘දිස්වා කුමාරං සතපුඤ්ඤලක්ඛණ’’න්තිආදිවචනස්ස (දී. නි. 3.205) අත්ථං අසල්ලක්ඛෙත්වා ‘‘කින්නු ඛො නානාකම්මෙහි එකා පටිසන්ධි හොතී’’ති සංසයපක්ඛන්දා, තෙසං බීජඞ්කුරොපමාය ‘‘එකස්මා එකා, අනෙකස්මා ච අනෙකා පටිසන්ධි හොතී’’ති විනිච්ඡිතත්තා කම්මපටිසන්ධිවවත්ථානතො සාකෙතපඤ්හෙ විපාකුද්ධාරකථාය උස්සදකිත්තනගහණස්ස සම්බන්ධං ආහ ‘‘කම්මවසෙන…පෙ… දස්සෙතු’’න්ති. පටිසන්ධිජනකකම්මවසෙන පටිසන්ධිවිපාකො එව අලොභලොභාදිගුණදොසාතිරෙකභාවහෙතූති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තථා හි වුත්තං ‘‘සො තෙන කම්මෙන දින්නපටිසන්ධිවසෙන නිබ්බත්තො ලුද්ධො හොතී’’තිආදි. එත්ථ ච ලොභවසෙන, දොස, මොහ[Pg.136], ලොභදොස, ලොභමොහ, දොසමොහ, ලොභදොසමොහවසෙනාති තයො එකකා, තයො ද්විකා, එකො තිකොති ලොභාදිදස්සනවසෙන අකුසලපක්ඛෙයෙව සත්ත වාරා. තථා කුසලපක්ඛෙ අලොභාදිදස්සනවසෙනාති චුද්දස වාරා ලබ්භන්ති. གང་དག་གིས་ “ལས་དེ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ལྷག་མས་” ཞེས་པ་དང་། “མེ་ཏོག་གཅིག་གིས་མཆོད་པ་བྱས་ནས། བསྐལ་པ་བྱེ་བ་བརྒྱད་ཅུར། ངན་འགྲོ་མི་ཤེས་སོ།།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་གི་དགོངས་པ་མ་ཤེས་པར། “ཅི་ལས་གཅིག་གིས་ཀྱང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དུ་མ་འགྲུབ་བམ།” ཞེས་དང་། “བསོད་ནམས་བརྒྱ་ཡི་མཚན་ལྡན་གཞོན་ནུ་མཐོང་ནས།” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་གི་དོན་མ་རྟོགས་པར། “ཅི་ལས་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་གཅིག་འགྲུབ་བམ།” ཞེས་ཐེ་ཚོམ་ཟ་བ་རྣམས་ལ། དེ་དག་ལ་ས་བོན་དང་མྱུ་གུའི་དཔེས་ “གཅིག་ལས་གཅིག་དང་། དུ་མ་ལས་དུ་མའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འབྱུང་ངོ་།།” ཞེས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཕྱིར། ལས་དང་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ལས། སཱ་ཀེ་ཏའི་དྲི་བར་རྣམ་སྨིན་འདྲེན་པའི་གཏམ་གྱི་སྐབས་སུ་ཤས་ཆེ་བ་བརྗོད་པ་འཛིན་པའི་འབྲེལ་བ་ནི། “ལས་ཀྱི་དབང་གིས་...ལྟ་བུར་...བསྟན་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྐྱེད་བྱེད་ཀྱི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་རྣམ་སྨིན་ཉིད་ཆགས་མེད་དང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་དང་སྐྱོན་ཤས་ཆེ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ “དེ་ནི་ལས་དེས་བྱིན་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སྐྱེས་ཤིང་ཆགས་པ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། འདིར་ཡང་ཆགས་པའི་དབང་གིས་དང་། ཞེ་སྡང་། གཏི་མུག ཆགས་སྡང་། ཆགས་མུག སྡང་མུག ཆགས་སྡང་གཏི་མུག་གི་དབང་གིས་ཞེས་གཅིག་པ་གསུམ། གཉིས་པ་གསུམ། གསུམ་པ་གཅིག་སྟེ། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ཉིད་ལ་ཐེངས་བདུན་འབྱུང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ལ་ཆགས་མེད་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་ཐེངས་བཅུ་བཞི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ།། තත්ථ ‘‘අලොභදොසාමොහා, අලොභාදොසමොහා, අලොභදොසාමොහා බලවන්තො’’ති ආගතෙහි කුසලපක්ඛෙ තතියදුතියපඨමවාරෙහි දොසුස්සදමොහුස්සදදොසමොහුස්සදවාරා ගහිතා. තථා අකුසලපක්ඛෙ ‘‘ලොභාදොසමොහා, ලොභදොසාමොහා, ලොභාදොසාමොහා බලවන්තො’’ති ආගතෙහි තතියදුතියපඨමවාරෙහි අදොසුස්සදඅමොහුස්සදඅදොසාමොහුස්සදවාරා ගහිතායෙවාති අකුසලකුසලපක්ඛෙ තයො තයො වාරෙ අන්තොගධෙ කත්වා අට්ඨෙව වාරා දස්සිතා. යෙ පන උභයෙසං වොමිස්සතාවසෙනෙව ලොභාලොභුස්සදවාරාදයො අපරෙ එකූනපඤ්ඤාස වාරා දස්සෙතබ්බා, තෙ අසම්භවතො එව න දස්සිතා. න හි එකස්මිං සන්තානෙ අන්තරෙන අවත්ථන්තරං ලොභො බලවා අලොභො චාති යුජ්ජති. පටිපක්ඛතොයෙව හි එතෙසං බලවදුබ්බලභාවො, සහජාතධම්මතො වා. තෙසු ලොභස්ස තාව පටිපක්ඛතො අලොභෙන අනභිභූතතාය බලවභාවො, තථා දොසමොහානං අදොසාමොහෙහි. අලොභාදීනං පන ලොභාදිඅභිභවනතො සබ්බෙසඤ්ච සමානජාතියං සමභිභූය පවත්තිවසෙනෙව සහජාතධම්මතො බලවභාවො. තෙන වුත්තං අට්ඨකථායං ‘‘ලොභො බලවා, අලොභො මන්දො, අදොසාමොහා බලවන්තො, දොසමොහා මන්දා’’ති. සො ච තෙසං මන්දබලවභාවො පුරිමූපනිස්සයතො ආසයස්ස පරිභාවිතතාය වෙදිතබ්බො. එත්ථ ච පඨමදුතියෙහි, සත්තමපඨමෙහි වා වාරෙහි තිහෙතුකකම්මතො පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන තිහෙතුකවිපාකො, ඉතරෙහි තිහෙතුකදුහෙතුකකම්මතො යථාසම්භවං පටිසන්ධිපවත්තිවසෙන දුහෙතුකාහෙතුකවිපාකා දස්සිතාති අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො. དེ་ལ་ “ཆགས་མེད་སྡང་མུག་དང་། ཆགས་མེད་ཞེ་སྡང་རྨོངས་མེད་དང་། ཆགས་མེད་སྡང་མུག་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་འབྱུང་བའི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ཀྱི་གསུམ་པ་དང་གཉིས་པ་དང་དང་པོའི་ཐེངས་ཀྱིས། ཞེ་སྡང་ཤས་ཆེ་བ་དང་། གཏི་མུག་ཤས་ཆེ་བ་དང་། ཞེ་སྡང་གཏི་མུག་ཤས་ཆེ་བའི་ཐེངས་རྣམས་བཟུང་ངོ་།། དེ་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ལའང་ “ཆགས་པ་སྡང་མེད་གཏི་མུག་དང་། ཆགས་པ་ཞེ་སྡང་རྨོངས་མེད་དང་། ཆགས་པ་སྡང་མེད་རྨོངས་མེད་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་འབྱུང་བའི་གསུམ་པ་དང་གཉིས་པ་དང་དང་པོའི་ཐེངས་ཀྱིས། སྡང་མེད་ཤས་ཆེ་བ་དང་། རྨོངས་མེད་ཤས་ཆེ་བ་དང་། སྡང་མེད་རྨོངས་མེད་ཤས་ཆེ་བའི་ཐེངས་རྣམས་བཟུང་བ་ཉིད་དེ། མི་དགེ་བ་དང་དགེ་བའི་ཕྱོགས་ལ་ཐེངས་གསུམ་གསུམ་ནང་དུ་བསྡུས་ནས་བརྒྱད་ཉིད་བསྟན་ཏོ།། གང་དག་ནི་གཉིས་ཀ་འདྲེས་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ཆགས་པ་དང་ཆགས་མེད་ཤས་ཆེ་བའི་ཐེངས་ལ་སོགས་པ་གཞན་བཞི་བཅུ་རྩ་དགུ་བསྟན་པར་བྱ་བ་རྣམས་ནི། མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་ཉིད་མ་བསྟན་ཏོ།། རྒྱུད་གཅིག་ལ་གནས་སྐབས་གཞན་དུ་མ་གཏོགས་པར་ཆགས་པ་སྟོབས་ཆེ་བ་དང་ཆགས་མེད་སྟོབས་ཆེ་བ་ཞེས་བྱ་བ་མི་རིགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། འདི་དག་གི་སྟོབས་ཆེ་ཆུང་གི་ཉིད་ནི་གཉེན་པོའི་སྒོ་ནས་སམ། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་དག་ལས་ཆགས་པ་ནི་གཉེན་པོ་ཆགས་མེད་ཀྱིས་མ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པས་སྟོབས་ཆེ་བ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་ཞེ་སྡང་དང་གཏི་མུག་ཀྱང་སྡང་མེད་རྨོངས་མེད་ཀྱིས་སོ།། ཆགས་མེད་ལ་སོགས་པ་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཐམས་ཅད་ཀྱང་རིགས་མཐུན་པ་ལ་མཉམ་པར་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་འཇུག་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་སྟོབས་ཆེ་བ་ཡིན་ནོ།། དེས་ན་ཀུན་ལས་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ལས། “ཆགས་པ་སྟོབས་ཆེ་ལ། ཆགས་མེད་སྟོབས་ཆུང་། སྡང་མེད་རྨོངས་མེད་སྟོབས་ཆེ་ལ། སྡང་མུག་སྟོབས་ཆུང་ངོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་དག་གི་སྟོབས་ཆེ་ཆུང་གི་རང་བཞིན་དེ་ནི་སྔོན་གྱི་བརྟེན་པའི་རྒྱུ་ལས་བསམ་པ་གོམས་པར་བྱས་པ་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ།། འདིར་ཡང་དང་པོ་དང་གཉིས་པའམ། བདུན་པ་དང་དང་པོའི་ཐེངས་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུ་གསུམ་པའི་ལས་ལས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་རྒྱུ་གསུམ་པའི་རྣམ་སྨིན་དང་། གཞན་རྣམས་ཀྱིས་རྒྱུ་གསུམ་པ་དང་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ལས་ལས་ཅི་རིགས་པར་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་རྒྱུ་གཉིས་པ་དང་རྒྱུ་མེད་པའི་རྣམ་སྨིན་རྣམས་བསྟན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་ཡང་ཤེས་པར་བྱའོ།། ඉධාති විපාකුද්ධාරමාතිකායං. තෙන හෙතුකිත්තනං විසෙසෙති. ජච්චන්ධාදිවිපත්තිනිමිත්තං මොහො, සබ්බාකුසලං වා. යං පන වුත්තන්ති සම්බන්ධො. තෙන පටිසම්භිදාමග්ගවචනෙන. ගතිසම්පත්තියා සති ඤාණසම්පයුත්තෙ පටිසන්ධිම්හි [Pg.137] නිප්ඵාදෙතබ්බෙ. අඤ්ඤත්ථාති නිකන්තිපටිසන්ධික්ඛණෙසු. කම්මසරික්ඛකොති ඉධ සාතිසයො සරික්ඛභාවො අධිප්පෙතොති දට්ඨබ්බො. ඉතරථා තිහෙතුකදුහෙතුකාපි අඤ්ඤමඤ්ඤං සරික්ඛායෙවාති දස්සිතමෙතන්ති. චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනීති එත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණානි විය අපුබ්බනිස්සයපවත්තිනී විජානනවිසෙසරහිතා ච මනොධාතු ඉට්ඨාදිභාගග්ගහණෙ න සමත්ථාති ‘‘පාකටායෙවා’’ති න වුත්තා, ආදි-සද්දෙන වා සඞ්ගහිතා. තදාරම්මණපච්චයසබ්බජවනවතාති තදාරම්මණස්ස පච්චයභූතසකලජවනප්පවත්තිසහිතෙන. යං සන්ධාය ‘‘ඉධ පරිපක්කත්තා ආයතනාන’’න්ති වුත්තං. අඤ්ඤකාලෙති අබුද්ධිපවත්තිකාලෙ. “འདིར་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་འདྲེན་པའི་མ་མོ་ལའོ།། དེས་རྒྱུ་བརྗོད་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་དོ།། དམུས་ལོང་ལ་སོགས་པའི་རྒུད་པའི་རྒྱུ་ནི་གཏི་མུག་གམ། ཡང་ན་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་དོ།། གང་ཡང་གསུངས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་སྟེ། སོ་སོ་ཡང་དག་པར་རིག་པའི་ལམ་གྱི་ཚིག་དེས་སོ།། འགྲོ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ཡོད་ན་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་བསྐྱེད་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ།། “གཞན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་རྣམས་ལའོ།། “ལས་དང་འདྲ་བ་” ཞེས་པ་ནི་འདིར་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་འདྲ་བའི་རང་བཞིན་ལ་དགོངས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ།། གཞན་དུ་ན་རྒྱུ་གསུམ་པ་དང་རྒྱུ་གཉིས་པ་དག་ཀྱང་ཕན་ཚུན་འདྲ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་འདི་བསྟན་ཏོ།། “མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པ་འདིར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་བཞིན་དུ་སྔོན་གྱི་རྟེན་མེད་པར་འཇུག་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁྱད་པར་དང་བྲལ་བའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་ལ་སོགས་པའི་ช་འཛིན་པ་ལ་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། “གསལ་བ་ཉིད་དོ་” ཞེས་མ་གསུངས་ལ། ཡང་ན་ “ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲས་བསྡུས་སོ།། “དེའི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་ཅན་གྱི་ཛ་བ་ནའི་སེམས་ཐམས་ཅད་དང་ལྡན་པ་” ཞེས་པ་ནི་དེའི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་ཛ་བ་ནའི་འཇུག་པ་མཐའ་དག་དང་བཅས་པའོ།། གང་ལ་དགོངས་ནས་ “འདིར་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “དུས་གཞན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་བློ་མ་ཞུགས་པར་འཇུག་པའི་དུས་ལའོ།། අනුලොමෙති ධම්මානුලොමෙ. ආසෙවනපච්චයාති ආසෙවනභූතා පච්චයා. න මග්ගෙ අමග්ගපච්චයෙ. සොපි මොඝවාරො ලබ්භෙය්‍යාති යදි වොට්ඨබ්බනම්පි ආසෙවනපච්චයො සියා, යථා ‘‘සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්ච සුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තො ධම්මො උප්පජ්ජති ආසෙවනපච්චයා න (පට්ඨා. 1.2.3) මග්ගපච්චයා’’ති (පට්ඨා. 1.2.14) අනුලොමපච්චනීයෙ, පච්චනීයානුලොමෙ ච ‘‘සුඛා…පෙ… න මග්ගපච්චයා ආසෙවනපච්චයා’’ති ච වුත්තං හසිතුප්පාදචිත්තවසෙන, එවං වොට්ඨබ්බනවසෙන ‘‘අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තං ධම්මං පටිච්චා’’තිආදිනා පුබ්බෙ වුත්තනයෙන පාඨො සියා, තථා ච සති වාරද්වයවසෙන ගණනායං ‘‘ආසෙවනපච්චයා න මග්ගෙ ද්වෙ. න මග්ගපච්චයා ආසෙවනෙ ද්වෙ’’ති ච වත්තබ්බං සියා, න පන වුත්තං, තස්මා න ලබ්භෙය්‍යායං මොඝවාරොති අධිප්පායො. “མཐུན་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ལའོ།། “བསྟེན་པའི་རྐྱེན་” ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པར་གྱུར་པའི་རྐྱེན་རྣམས་སོ།། “ལམ་མ་ཡིན་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་ལམ་གྱི་རྐྱེན་མ་ཡིན་པ་ལའོ།། གལ་ཏེ་རྣམ་པར་འཇོག་པའང་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ན། ཐེངས་སྟོང་པ་དེ་ཡང་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན། “བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས། བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ཡིན་གྱི་ལམ་གྱི་རྐྱེན་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པ་ལའང་། མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པ་ལའང་ “བདེ་བ་... ལམ་གྱི་རྐྱེན་མ་ཡིན་པར་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སོ་” ཞེས་བཞད་གད་བསྐྱེད་པའི་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་འཇོག་པའི་དབང་གིས་ “སྡུག་བསྔལ་ཡང་མ་ཡིན་བདེ་བའང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྔོན་དུ་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཀློག་པ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་ཡོད་ན་ཐེངས་གཉིས་ཀྱི་དབང་གིས་བགྲང་བ་ལ། “བསྟེན་པའི་རྐྱེན་ལས་ལམ་མ་ཡིན་པ་ལ་གཉིས། ལམ་གྱི་རྐྱེན་མ་ཡིན་པ་ལས་བསྟེན་པ་ལ་གཉིས་སོ་” ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཞིག་ན། འོན་ཀྱང་མ་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་ཐེངས་སྟོང་པ་འདི་ཐོབ་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། වොට්ඨබ්බනම්පි යදි ආසෙවනපච්චයො සියා, දුතියමොඝවාරෙ අත්තනො විය තතියචතුත්ථවාරෙසුපි සියා, තථා සති අත්තනාපි කුසලාකුසලානං සියා. න හි…පෙ… අවුත්තො අත්ථි ‘‘පුරිමා පුරිමා කුසලා ධම්මා’’තිආදිනා අනවසෙසතො වුත්තත්තා. වොට්ඨබ්බනස්ස…පෙ… අවුත්තො ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො කුසලස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො. අකුසලස්ස…පෙ… පච්චයො’’ති වචනාභාවතො. න කෙවලං අවුත්තො, අථ ඛො කුසලං…පෙ… පටික්ඛිත්තොව. අථාපි සියාතිආදි මග්ගසොධනත්ථමෙව වුච්චති. සමානවෙදනානං එව ආසෙවනපච්චයභාවස්ස දස්සනතො ‘‘අසමානවෙදනානං වසෙනා’’ති වුත්තං. එවං ‘‘ආසෙවන පච්චයෙන [Pg.138] පච්චයො’’තිපි වත්තබ්බං සියා, සමානවෙදනාවසෙනාති අධිප්පායො. අභින්නජාතිකස්ස චාති ච-සද්දො අභින්නවෙදනස්ස චාති සම්පිණ්ඩනත්ථො. වෙදනාත්තිකෙපි වොට්ඨබ්බනස්ස ආසෙවනපච්චයත්තස්ස අභාවාති යොජනා. කුසලත්තිකාදීසු යථාදස්සිතපාළිප්පදෙසෙසුපීති සම්පිණ්ඩනත්ථො පි-සද්දො. ගණනාය කාරණභූතාය ගණනාය නිද්ධාරියමානාය සති ගණනාය වා අබ්භන්තරෙ. දුතියො මොඝවාරො වීමංසිතබ්බොති ආසෙවනපච්චයත්තාභාවා ජවනට්ඨානෙ ඨාතුං න යුජ්ජති. න හි විනා ආසෙවනං ජවනප්පවත්ති අත්ථීති අධිප්පායො. རྣམ་པར་འཇོག་པའང་གལ་ཏེ་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་ན། ཐེངས་སྟོང་པ་གཉིས་པ་ལ་རང་ཉིད་བཞིན་དུ་གསུམ་པ་དང་བཞི་པའི་ཐེངས་དག་ལའང་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟར་ན་རང་ཉིད་ཀྱིས་ཀྱང་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་འགྱུར་རོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “སྔ་མ་སྔ་མའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་མ་ལུས་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། མ་གསུངས་པ་ནི་མེད་དོ།། རྣམ་པར་འཇོག་པའི་... མ་གསུངས་པ་ནི། “ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། མི་དགེ་བའི་... རྐྱེན་བྱེད་དོ་” ཞེས་པའི་ཚིག་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། མ་གསུངས་པ་ཙམ་དུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དགེ་བ་... བཀག་པ་ཉིད་དོ།། “ཡང་ན་འགྱུར་རོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་ལམ་སྦྱོང་བའི་དོན་ཉིད་དུ་བརྗོད་དོ།། ཚོར་བ་མཚུངས་པ་ཉིད་ལ་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། “ཚོར་བ་མི་མཚུངས་པའི་དབང་གིས་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ “བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་” ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཞིག་ན། ཚོར་བ་མཚུངས་པའི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། “རིགས་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པ་ལའང་” ཞེས་པའི་ “ཀྱང་” གི་སྒྲ་ནི་ཚོར་བ་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་པ་ལའང་ཞེས་བསྡུ་བའི་དོན་ནོ།། ཚོར་བའི་གསུམ་ཚན་ལའང་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ལ་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་ལ་སོགས་པ་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་ལུང་གི་གནས་རྣམས་ལའང་ཞེས་པའི་ “ཀྱང་” གི་སྒྲ་ནི་བསྡུ་བའི་དོན་ནོ།། བགྲང་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་བགྲང་བ་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ཡོད་ན། བགྲང་བའི་ནང་དུ་འོ།། ཐེངས་སྟོང་པ་གཉིས་པ་ནི་བརྟག་པར་བྱ་བ་སྟེ། བསྟེན་པའི་རྐྱེན་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར་ཛ་བ་ནའི་གནས་སུ་གནས་པར་མི་རིགས་སོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བསྟེན་པ་མེད་པར་ཛ་བ་ནའི་འཇུག་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། අපිචෙත්ථ ‘‘යං ජවනභාවප්පත්තං, තං ඡින්නමූලකරුක්ඛපුප්ඵං වියා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 566) වක්ඛමානත්තා අනුපච්ඡින්නභවමූලානං පවත්තමානස්ස වොට්ඨබ්බනස්ස කිරියභාවො න සියා, වුත්තො ච ‘‘යස්මිං සමයෙ මනොවිඤ්ඤාණධාතු උප්පන්නා හොති කිරියා නෙව කුසලා නාකුසලා න ච කම්මවිපාකා උපෙක්ඛාසහගතා’’ති, තස්මා ‘‘ජවනට්ඨානෙ ඨත්වාති ජවනස්ස උප්පජ්ජනට්ඨානෙ ද්වික්ඛත්තුං පවත්තිත්වා, න ජවනභාවෙනා’’ති, ‘‘ආසෙවනං ලභිත්වාති ච ආසෙවනං විය ආසෙවන’’න්ති වුච්චමානෙ න කොචි විරොධො, විප්ඵාරිකස්ස පන සතො ද්වික්ඛත්තුං පවත්තියෙවෙත්ථ ආසෙවනසදිසතා. විප්ඵාරිකතාය හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තඤ්චස්ස වුච්චති. විප්ඵාරිකම්පි ජවනං විය අනෙකක්ඛත්තුං අප්පවත්තියා දුබ්බලත්තා න නිප්පරියායතො ආසෙවනපච්චයභාවෙන පවත්තෙය්‍යාති න ඉමස්ස පාඨෙ ආසෙවනත්ථං වුත්තං, අට්ඨකථායං පන පරියායතො වුත්තං යථා ‘‘ඵලචිත්තෙසු මග්ගඞ්ගං මග්ගපරියාපන්න’’න්ති. අයමෙත්ථ අත්තනොමති. අයම්පි පොරාණකෙහි අසංවණ්ණිතත්තා සාධුකං උපපරික්ඛිතබ්බො. གཞན་ཡང་འདིར། “གང་ཞིག་ཛ་བ་ནའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་དེ་ནི་རྩ་བ་ཆད་པའི་ཤིང་གི་མེ་ཏོག་བཞིན་ནོ་” ཞེས་བཤད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། སྲིད་པའི་རྩ་བ་མ་ཆད་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་པའི་རྣམ་པར་འཇོག་པའི་བྱ་བའི་དངོས་པོ་མི་འགྱུར་ལ། གསུངས་པ་ནི། “གང་གི་ཚེ་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་སྐྱེས་པར་གྱུར་པ་ནི། བྱ་བ་དགེ་བའང་མ་ཡིན་མི་དགེ་བའང་མ་ཡིན་ལས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་ཀྱང་མ་ཡིན་པ་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའོ་” ཞེས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་ “ཛ་བ་ནའི་གནས་སུ་གནས་ནས་” ཞེས་པ་ནི་ཛ་བ་ནའི་སྐྱེ་བའི་གནས་སུ་ལན་གཉིས་ཞུགས་ནས་ཡིན་གྱི། ཛ་བ་ནའི་དངོས་པོས་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “བསྟེན་པ་ཐོབ་ནས་” ཞེས་པ་ནི་བསྟེན་པ་བཞིན་དུ་བསྟེན་པ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལ་འགལ་བ་ཅིའང་མེད་དོ།། ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ཡོད་པ་ལ་ལན་གཉིས་འཇུག་པ་ཉིད་འདིར་བསྟེན་པ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ།། ཁྱབ་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་འདིའི་རྣམ་པར་རིག་པ་ཀུན་ནས་སློང་བ་ཉིད་དུ་བཤད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཁྱབ་པར་བྱེད་པའང་ཛ་བ་ནའི་སེམས་བཞིན་དུ་ལན་དུ་མར་མི་འཇུག་པས་སྟོབས་ཆུང་བའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོར་མི་འཇུག་པས། འདིའི་ཀློག་པ་ལ་བསྟེན་པའི་དོན་དུ་མ་གསུངས་སོ།། འོན་ཀྱང་འགྲེལ་པ་ལས་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན། “འབྲས་བུའི་སེམས་རྣམས་ལ་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ནི་ལམ་གྱིས་བསྡུས་པའོ་” ཞེས་པ་བཞིན་ནོ།། འདི་ནི་འདིར་རང་གི་བསམ་པ་ཡིན་ནོ།། འདི་ཡང་སྔོན་གྱི་མཁས་པ་རྣམས་ཀྱིས་མ་བཤད་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་བརྟག་པར་བྱའོ།། එවඤ්ච කත්වාති වොට්ඨබ්බනාවජ්ජනානං අනත්ථන්තරභාවතො ‘‘ආවජ්ජනා’’ඉච්චෙව වුත්තං, වොට්ඨබ්බනට්ඨානෙපීති අධිප්පායො. තස්මාති යස්මා වොට්ඨබ්බනං ආවජ්ජනායෙව අත්ථතො උපෙක්ඛාසහගතාහෙතුකකිරියමනොවිඤ්ඤාණධාතුභාවතො, තස්මා. තං ආවජ්ජනා විය සති උප්පත්තියං කාමාවචරකුසලාකුසලකිරියජවනානං එකන්තතො අනන්තරපච්චයභාවෙනෙව වත්තෙය්‍ය, නො අඤ්ඤථාති අධිප්පායෙන ‘‘වොට්ඨබ්බනතො’’තිආදිමාහ. චතුන්නන්ති මුඤ්ඡාමරණාසන්නවෙලාදීසු මන්දීභූතවෙගතාය චත්තාරිපි ජවනානි උප්පජ්ජෙය්‍යුන්ති අධිප්පායෙන වුත්තං. අයමෙතස්ස සභාවොති [Pg.139] ආරම්මණමුඛෙනපි චිත්තනියාමංයෙව දස්සෙති. යදිපි ‘‘ජවනාපාරිපූරියා…පෙ… යුත්තො’’ති වුත්තං, ‘‘ආවජ්ජනාදීනං පච්චයො භවිතුං න සක්කොතී’’ති පන වුත්තත්තා චිත්තප්පවත්තිවසෙන පඨමමොඝවාරතො එතස්ස න කොචි විසෙසො. තෙනෙවාහ ‘‘අයම්පි…පෙ… රෙතබ්බො’’ති. පටිසන්ධිචිත්තෙයෙව පවත්තියං ‘‘භවඞ්ග’’න්ති වුච්චමානෙ න තස්ස හෙතුවසෙන භෙදොති ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.1.102) න සක්කා වත්තුං, වුත්තඤ්ච, තස්මා සහෙතුකං භවඞ්ගන්ති තදාරම්මණං වුත්තන්ති විඤ්ඤායති. དེ་ལྟར་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་འཇོག་པ་དང་སེམས་གཏད་པ་དག་དོན་གཞན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་གཏད་པ་” ཞེས་ཉིད་གསུངས་ཏེ། རྣམ་པར་འཇོག་པའི་གནས་ལའང་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ།། “དེའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྒྱུ་མེད་པའི་བྱ་བའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་སེམས་གཏད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་རོ།། དེ་ནི་སེམས་གཏད་པ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བ་ཡོད་ན། འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་བྱ་བའི་ཛ་བ་ནའི་སེམས་རྣམས་ལ་གཅིག་ཏུ་མཚམས་མེད་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འཇུག་གི གཞན་དུ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པས། “རྣམ་པར་འཇོག་པ་ལས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ནི་བརྒྱལ་བ་དང་འཆི་ཁའི་དུས་ལ་སོགས་པར་ཤུགས་ཞན་པར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ཛ་བ་ནའི་སེམས་བཞི་ཡང་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པས་གསུངས་སོ།། “འདི་ནི་འདིའི་རང་བཞིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པའི་སྒོ་ནས་ཀྱང་སེམས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། གལ་ཏེ་ “ཛ་བ་ནའི་སེམས་ཡོངས་སུ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་... དང་ལྡན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་ཀྱང་། “སེམས་གཏད་པ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་མི་ནུས་སོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སེམས་འཇུག་པའི་དབང་གིས་ཐེངས་སྟོང་པ་དང་པོ་ལས་འདི་ལ་ཁྱད་པར་ཅིའང་མེད། དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ཡང་... བརྟག་པར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་ཉིད་ལ་འཇུག་པ་ན། “སྲིད་པའི་ཡན་ལག་” ཞེས་བརྗོད་པ་ལ། དེའི་རྒྱུའི་དབང་གིས་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། “རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ནི་རྒྱུ་མེད་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་མཚམས་མེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་” ཞེས་བརྗོད་མི་ནུས་ལ། འོན་ཀྱང་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ཅེས་པ་ནི་དེའི་དམིགས་པ་ལ་གསུངས་སོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱའོ།། සභාවකිච්චෙහි අත්තනො ඵලස්ස පච්චයභාවො, සභාවකිච්චානං වා ඵලභූතානං පච්චයභාවො සභාවකිච්චපච්චයභාවො. අප්පටිසිද්ධං දට්ඨබ්බන්ති ‘‘දුහෙතුකසොමනස්සසහගතඅසඞ්ඛාරිකජවනාවසානෙ එවා’’ති ඉමස්ස අත්ථස්ස අනධිප්පෙතත්තා. යථා ච අහෙතුකදුහෙතුකපටිසන්ධිකානං තිහෙතුකජවනාවසානෙ අහෙතුකදුහෙතුකතදාරම්මණං අප්පටිසිද්ධං, එවං තිහෙතුකපටිසන්ධිකස්ස තිහෙතුකජවනානන්තරං දුහෙතුකතදාරම්මණං, දුහෙතුකපටිසන්ධිකස්ස ච දුහෙතුකානන්තරං අහෙතුකතදාරම්මණං අප්පටිසිද්ධං දට්ඨබ්බං. ‘‘තිහෙතුකකම්මං තිහෙතුකම්පි දුහෙතුකම්පි අහෙතුකම්පි විපාකං දෙතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 498) හි වුත්තං. පරිපුණ්ණවිපාකස්සාති ඉමිනාපි තිහෙතුකජවනතො යථාවුත්තතදාරම්මණස්ස අප්පටිසිද්ධංයෙව සාධෙති. න හි පච්චයන්තරසාමග්ගියා අසති තදාරම්මණං සබ්බං අවිපච්චන්තං කම්මං පරිපුණ්ණවිපාකං හොතීති. මුඛනිදස්සනමත්තමෙව යථාවුත්තතදාරම්මණප්පවත්තියා අවිභාවිතත්තා. තිහෙතුකාදිකම්මස්ස හි උක්කට්ඨස්ස තිහෙතුකකම්මස්ස සොළස, ඉතරස්ස ද්වාදස, උක්කට්ඨස්සෙව දුහෙතුකකම්මස්ස ද්වාදස, ඉතරස්ස අට්ඨාති එවං සොළසවිපාකචිත්තාදීනි යොජෙතබ්බානි. තස්මාති යස්මා පරිපුණ්ණවිපාකස්ස පටිසන්ධිජනකකම්මස්ස වසෙන විපාකවිභාවනාය මුඛනිදස්සනමත්තමෙවෙතං, තස්මා. རང་གི་བྱ་བས་རང་གི་འབྲས་བུའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་འབྲས་བུར་གྱུར་པའི་རང་གི་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ནི་རང་གི་བྱ་བའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དོ། །“རྒྱུ་གཉིས་པ་ཡིད་བདེ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་མེད་པའི་འཇུག་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་ཁོ་ནའོ་”ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་མི་འདོད་པའི་ཕྱིར། བཀག་པ་མེད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་རྒྱུ་མེད་པ་དང་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་གསུམ་པའི་འཇུག་པ་མཐར་ཕྱིན་པའི་ཚེ་རྒྱུ་མེད་པ་དང་རྒྱུ་གཉིས་པའི་དེ་དམིགས་པ་བཀག་པ་མེད་པ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་རྒྱུ་གསུམ་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཅན་གྱི་རྒྱུ་གསུམ་པའི་འཇུག་པའི་མཇུག་ཐོག་ཏུ་རྒྱུ་གཉིས་པའི་དེ་དམིགས་པ་དང་། རྒྱུ་གཉིས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཅན་གྱི་རྒྱུ་གཉིས་པའི་མཇུག་ཐོག་ཏུ་རྒྱུ་མེད་པའི་དེ་དམིགས་པ་ནི་བཀག་པ་མེད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“རྒྱུ་གསུམ་པའི་ལས་ནི་རྒྱུ་གསུམ་པ་དང་། རྒྱུ་གཉིས་པ་དང་། རྒྱུ་མེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡང་སྟེར་རོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །“རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ཀྱང་རྒྱུ་གསུམ་པའི་འཇུག་པ་ལས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དེ་དམིགས་པ་བཀག་པ་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །རྐྱེན་གཞན་ཚོགས་པ་མེད་པར་དེ་དམིགས་པ་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་མ་སྨིན་པའི་ལས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དེ་དམིགས་པ་འཇུག་པ་གསལ་བར་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། སྒོ་འབྱེད་པའི་མཚོན་བྱ་ཙམ་ཁོ་ནའོ། །རྒྱུ་གསུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་ལས་ལས་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་གསུམ་པའི་ལས་ཀྱི་བཅུ་དྲུག་དང་། ཅིག་ཤོས་ཀྱི་བཅུ་གཉིས་དང་། མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ལས་ཀྱི་བཅུ་གཉིས་དང་། ཅིག་ཤོས་ཀྱི་བརྒྱད་དེ་འདི་ལྟར་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་བཅུ་དྲུག་ལ་སོགས་པ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་སྨིན་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་འབྱེད་པའི་མཚོན་བྱ་ཙམ་校ནའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་དེའི་ཕྱིར་རོ། ། එවඤ්ච කත්වාති නානාකම්මතො තදාරම්මණුප්පත්තියං ඉතො අඤ්ඤථාපි සම්භවතොති අත්ථො. ‘‘උපෙක්ඛා…පෙ… උප්පජ්ජතී’’ති එත්ථ කෙන කිච්චෙන උප්පජ්ජතීති? තදාරම්මණකිච්චං තාව න හොති ජවනාරම්මණස්ස අනාලම්බණතො, නාපි සන්තීරණකිච්චං තථා අප්පවත්තනතො, පටිසන්ධිචුතීසු වත්තබ්බමෙව [Pg.140] නත්ථි, පාරිසෙසතො භවඞ්ගකිච්චන්ති යුත්තං සියා. න හි පටිසන්ධිභූතංයෙව චිත්තං ‘‘භවඞ්ග’’න්ති වුච්චතීති. “འདི་ལྟར་བྱས་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་སྣ་ཚོགས་ལས་དེ་དམིགས་པ་སྐྱེ་བ་ལ་འདི་ལས་གཞན་དུ་ཡང་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“བཏང་སྙོམས་...ལྷག་མ་...སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་བྱ་བ་གང་གིས་སྐྱེ་ཞེ་ན། འཇུག་པའི་དམིགས་པ་ལ་དམིགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རེ་ཞིག་དེ་དམིགས་པའི་བྱ་བ་ནི་མ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་རྟོག་པའི་བྱ་བ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་དང་འཆི་འཕོ་བ་རྣམས་ལ་ནི་སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་དོ། །ལྷག་མ་ལས་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་བྱ་བ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་པ་ཉིད་དོ། །ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བར་གྱུར་པའི་སེམས་ཁོ་ན་ལ་“སྲིད་པའི་ཡན་ལག་”ཅེས་མི་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། තන්නින්නන්ති ආපාථගතවිසයනින්නං ආවජ්ජනන්ති සම්බන්ධො. අඤ්ඤස්ස විය පඨමජ්ඣානාදිකස්ස විය. එතස්සපි සාවජ්ජනතාය භවිතබ්බන්ති අධිප්පායො. අතදත්ථාති එත්ථ තං-සද්දෙන නිරොධං පච්චාමසති. උප්පත්තියාති උප්පත්තිතො. තන්ති නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනං. තස්ස නිරොධස්ස. තථා ච උප්පජ්ජතීති ‘‘අනන්තරපච්චයො හොතී’’ති පදස්ස අත්ථං විවරති. යථාවුත්තා වුත්තප්පකාරා. වොදානං දුතියමග්ගාදීනං පුරෙචාරිකඤාණං. එතෙසන්ති අරියමග්ගචිත්තමග්ගානන්තරඵලචිත්තානං. එතස්සාති යථාවුත්තවිපාකචිත්තස්ස. “དེ་ལ་གཞོལ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡུལ་གྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ལ་གཞོལ་བའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །“གཞན་བཞིན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །འདི་ལ་ཡང་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །“དེའི་དོན་མ་ཡིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་“དེ་”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་འགོག་པ་ལ་གཟུགས་སོ། །“སྐྱེ་བ་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“དེ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་དོ། །“དེའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འགོག་པ་དེའི་འོ། །“དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་“མཚམས་མེད་པའི་རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་གི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །“ཇི་སྐད་བཤད་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་ནོ། །“རྣམ་པར་བྱང་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལམ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་སོ། །“འདི་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སེམས་དང་ལམ་གྱི་མཚམས་མེད་པའི་འབྲས་བུའི་སེམས་རྣམས་ཀྱིའོ། །“འདིའི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སེམས་ཀྱིའོ། ། උපනිස්සයතො තස්සෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිවිපාකස්ස දස්සනත්ථං චක්ඛාදීනං දස්සනාදිඅත්ථතො දස්සනාදිඵලතො, දස්සනාදිප්පයොජනතො වා. පුරිමචිත්තානි ආවජ්ජනාදීනි. වත්ථන්තරරහිතත්තෙ දස්සෙතබ්බෙ වත්ථන්තරෙ විය ආරම්මණන්තරෙපි න වත්තතීති ‘‘වත්ථාරම්මණන්තරරහිත’’න්ති වුත්තං. “ཉེ་བར་བརྟེན་པ་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ལས་སམ། ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་འབྲས་བུ་ལས་སམ། ལྟ་བ་ལ་སོགས་པའི་དགོས་པ་ལས་སོ། །“སྔོན་གྱི་སེམས་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། །རྟེན་གཞན་དང་བྲལ་བ་ཉིད་བསྟན་པར་བྱ་བ་ལ། རྟེན་གཞན་བཞིན་དུ་དམིགས་པ་གཞན་ལ་ཡང་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “རྟེན་དང་དམིགས་པ་གཞན་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། යදි විපාකෙන කම්මසරික්ඛෙනෙව භවිතබ්බං, එවං සති ඉමස්මිං වාරෙ අහෙතුකවිපාකානං අසම්භවො එව සියා තෙසං අකම්මසරික්ඛකත්තාති ඉමමත්ථං මනසි කත්වා ආහ ‘‘අහෙතුකානං පනා’’ති. අභිනිපාතමත්තන්ති පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං කිච්චමාහ. තෙ හි ආපාථගතෙසු රූපාදීසු අභිනිපාතනමත්තෙනෙව වත්තන්ති. ආදි-සද්දෙන සම්පටිච්ඡනාදීනි සඞ්ගණ්හාති. කුසලෙසු කුසලාකුසලකිරියෙසුපි වා විජ්ජමානා සසඞ්ඛාරිකාසඞ්ඛාරිකතා අඤ්ඤමඤ්ඤං අසරික්ඛත්තා පහානාවට්ඨානතො ච විරුද්ධා වියාති විපාකෙසු සා තදනුකූලා සියා, සා පන මූලාභාවෙන න සුප්පතිට්ඨිතානං සවිසයාභිනිපතනමත්තාදිවුත්තීනං නත්ථීති වුත්තං ‘‘න සසඞ්ඛාරිකවිරුද්ධො’’තිආදි. උභයෙනපි තෙසං නිබ්බත්තිං අනුජානාති යථා ‘‘කටත්තාරූපාන’’න්ති අධිප්පායො. ‘‘විපාකධම්මධම්මො විපාකස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො. විපාකධම්මධම්මෙ ඛන්ධෙ අනිච්චතො දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සති, අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජති, දොමනස්සං උප්පජ්ජති, කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.3.93) විපාකත්තිකෙ විය සියා කුසලත්තිකෙපි පාළීති කත්වා ‘‘කුසලත්තිකෙ චා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ හි ‘‘කුසලො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති උද්දිසිත්වා ‘‘සෙක්ඛා වා පුථුජ්ජනා වා කුසලං අනිච්චතො [Pg.141] දුක්ඛතො අනත්තතො විපස්සන්ති, කුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජති, කුසලං අස්සාදෙති අභිනන්දති, තං ආරබ්භ රාගො උප්පජ්ජති, දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා, උද්ධච්චං, දොමනස්සං උප්පජ්ජති, අකුසලෙ නිරුද්ධෙ විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අවිජ්ජමානත්තා එව අවචනන්ති අධිප්පායෙන තත්ථ යුත්තිං දස්සෙති ‘‘විප්ඵාරිකඤ්හී’’තිආදිනා. གལ་ཏེ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་ལས་དང་མཚུངས་པ་ཁོ་ནར་འགྱུར་དགོས་ན། དེ་ལྟ་ན་སྐབས་འདིར་རྒྱུ་མེད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེ་དག་ལས་དང་མི་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་རོ་སྙམ་པའི་དོན་འདི་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་“རྒྱུ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་ནི་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“འཇུག་པ་ཙམ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔའི་བྱ་བ་གསུངས་སོ། །དེ་དག་ནི་ཡུལ་གྱི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་པ་ཙམ་ཁོ་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་ནི་ནང་དུ་སྡུད་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །དགེ་བ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་བྱེད་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་ཡང་ཡོད་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དང་བཅས་པ་དང་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་མེད་པ་ཉིད་ནི་ཕན་ཚུན་མི་མཚུངས་པ་ཉིད་དང་། སྤངས་པ་དང་གནས་པ་ལས་འགལ་བ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པ་རྣམས་ལ་དེ་ནི་མཐུན་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ནི་རྩ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་མ་གནས་པའི་རང་གི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པ་ཙམ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་མེད་དོ་ཞེས་“མངོན་པར་འདུ་བྱེད་དང་བཅས་པ་དང་མི་འགལ་ལོ་”ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །གཉིས་ཀས་ཀྱང་དེ་དག་སྐྱེ་བར་གནང་བ་ནི་ཇི་ལྟར་“བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པའོ། །“རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པར་སོ་སོར་རྟོག་ཅིང་། རོ་མྱོང་བར་བྱེད། མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་ཆགས་སྐྱེ། ཡིད་མི་བདེ་བ་སྐྱེ། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་འགགས་པ་ནའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་གསུམ་པ་བཞིན་དུ་དགེ་བའི་གསུམ་པ་ལ་ཡང་ལུང་ཡོད་དོ་སྙམ་ནས་“དགེ་བའི་གསུམ་པ་ལ་ཡང་”ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེར་ནི་“དགེ་བའི་ཆོས་ནི་ལུང་མ་བསན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་བསྟན་ནས། “སློབ་པ་འམ་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པ་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་བ་ལ་མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པར་སོ་སོར་རྟོག དགེ་བ་འགགས་པ་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དེ་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་སྐྱེ། དགེ་བ་ལ་རོ་མྱོང་བར་བྱེད། མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད། དེ་ལ་བརྟེན་ནས་འདོད་ཆགས་སྐྱེ། ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཡིད་མི་བདེ་བ་སྐྱེ། མི་དགེ་བ་འགགས་པ་ན་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དེ་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མ་གསུངས་པ་ཁོ་ནའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་དེར་རིགས་པ་སྟོན་ཏེ། “ཁྱབ་པ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། එත්ථ කෙචි ‘‘ඡළඞ්ගුපෙක්ඛාවතොපි කිරියමයචිත්තතාය කිරියජවනස්ස විප්ඵාරිකකිරියභාවො න සක්කා නිසෙධෙතුන්ති නිදස්සනභාවෙන පණ්ණපුටමුපනීතං අසමානං. කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණාභාවස්ස පාළියං අවචනම්පි අකාරණං ලබ්භමානස්සපි කත්ථචි කෙනචි අධිප්පායෙන අවචනතො. තථා හි ධම්මසඞ්ගහෙ අකුසලනිද්දෙසෙ ලබ්භමානොපි අධිපති න වුත්තො, තස්මා කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණාභාවො වීමංසිතබ්බො’’ති වදන්ති. සතිපි කිරියමයත්තෙ සබ්බත්ථ තාදිභාවප්පත්තානං ඛීණාසවානං ජවනචිත්තං න ඉතරෙසං විය විප්ඵාරිකං, සන්තසභාවතාය පන සන්නිසින්නරසං සියාති තස්ස පණ්ණපුටං දස්සිතං. ධම්මසඞ්ගහෙ අකුසලනිද්දෙසෙ අධිපතිනො විය පට්ඨානෙ කිරියජවනානන්තරං තදාරම්මණස්ස ලබ්භමානස්ස අවචනෙ න කිඤ්චි කාරණං දිස්සති. තථා හි වුත්තං තත්ථ අට්ඨකථායං ‘‘හෙට්ඨා දස්සිතනයත්තා’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 429). න චෙත්ථ දස්සිතනයත්තාති සක්කා වත්තුං විපාකධම්මධම්මෙහි කුසලාකුසලෙහි අතංසභාවානං නයදස්සනස්ස අයුජ්ජමානකත්තා. අපිච තත්ථ වීමංසාය කෙසුචි සබ්බෙසඤ්ච අධිපතීනං අභාවතො එකරසං දෙසනං දස්සෙතුං ‘‘උද්ධටො’’ති ච සක්කා වත්තුං, ඉධ පන න තාදිසං අවචනෙ කාරණං ලබ්භතීති ‘‘අවචනෙ කාරණං නත්ථී’’ති වුත්තං. འདིར་ཁ་ཅིག་ན་རེ། “ཡན་ལག་དྲུག་གི་བཏང་སྙོམས་དང་ལྡན་པ་ལ་ཡང་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་སེམས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བྱེད་པའི་འཇུག་པའི་ཁྱབ་པའི་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་དགག་པར་མི་ནུས་པས། དཔེའི་དངོས་པོར་ལོ་མའི་སྣོད་ཉེ་བར་བཀོད་པ་ནི་མི་མཚུངས་སོ། །བྱེད་པའི་འཇུག་པའི་མཚམས་མེད་པར་དེ་དམིགས་པ་མེད་པ་ཉིད་ལུང་ལས་མ་གསུངས་པ་ཡང་རྒྱུ་མཚན་མ་ཡིན་ཏེ། ཡོད་པ་ཉིད་ལ་ཡང་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་བསམ་པ་འགའ་ཞིག་གིས་མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཆོས་བསྡུས་པ་ལས་མི་དགེ་བ་བསྟན་པ་ན་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་བདག་པོ་ཡང་མ་གསུངས་པས། དེའི་ཕྱིར་བྱེད་པའི་འཇུག་པའི་མཚམས་མེད་པར་དེ་དམིགས་པ་མེད་པ་ཉིད་ནི་བརྟག་པར་བྱའོ་”ཞེས་ཟེར་རོ། །བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། ཐམས་ཅད་དུ་དེ་ལྟ་བུའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱི་འཇུག་པའི་སེམས་ནི་གཞན་དག་བཞིན་དུ་ཁྱབ་པ་ཅན་མ་ཡིན་ལ། ཞི་བའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཀྱིས་ནི་རོ་མཉམ་པར་གནས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ལོ་མའི་སྣོད་བསྟན་ཏོ། །ཆོས་བསྡུས་པ་ལས་མི་དགེ་བ་བསྟན་པ་ན་བདག་པོ་བཞིན་དུ། གཏན་ཚིགས་ཆེན་པོ་ལས་བྱེད་པའི་འཇུག་པའི་མཚམས་མེད་པར་དེ་དམིགས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་མ་གསུངས་པ་ལ་རྒྱུ་མཚན་ཅིའང་མི་སྣང་ངོ་། །འདི་ལྟར་དེའི་འགྲེལ་བཤད་ལས་“འོག་ཏུ་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་བསྟན་པའི་ཚུལ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཅན་གྱི་ཆོས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་བསྟན་པ་ནི་མི་རིགས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཞན་ཡང་དེར་དཔྱོད་པ་ལ་ཁ་ཅིག་དང་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བདག་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར། རོ་གཅིག་པའི་བསྟན་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་“བསལ་ཏོ་”ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པར་ནུས་ལ། འདིར་ནི་མ་གསུངས་པ་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་རྒྱུ་མཚན་མི་རྙེད་པའི་ཕྱིར། “མ་གསུངས་པ་ལ་རྒྱུ་མཚན་མེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අධිප්පායෙනාති අකුසලානන්තරං සහෙතුකතදාරම්මණං නත්ථීති තස්ස ථෙරස්ස මතිමත්තන්ති දස්සෙති. ‘‘කුසලාකුසලෙ නිරුද්ධෙ සහෙතුකො විපාකො තදාරම්මණතා උප්පජ්ජතී’’ති (පට්ඨා. 3.1.98) වචනතො පන අකුසලානන්තරං සහෙතුකතදාරම්මණම්පි විජ්ජතියෙවාති උප්පත්තිං වදන්තස්ස යුත්තග්ගහණවසෙනාති අධිප්පායො. “བསམ་པས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་དགེ་བའི་མཚམས་མེད་པར་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་དེ་དམིགས་པ་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་བརྟན་དེའི་བློ་ཙམ་ཁོ་ནའོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་འགགས་པ་ན་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དེ་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་ན། མི་དགེ་བའི་མཚམས་མེད་པར་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་དེ་དམིགས་པ་ཡང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྐྱེ་བར་སྨྲ་བ་ལ་རིགས་པ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པའོ། ། න එත්ථ කාරණං දිස්සතීති එතෙන තිහෙතුකජවනානන්තරං තිවිධම්පි තදාරම්මණං යුත්තන්ති දස්සෙති. යෙන අධිප්පායෙනාති පඨමථෙරෙන තාව එකෙන [Pg.142] කම්මුනා අනෙකතදාරම්මණං නිබ්බත්තමානං කම්මවිසෙසාභාවා තංතංජවනසඞ්ඛාතපච්චයවිසෙසෙන විසිට්ඨං හොතීති ඉමිනා අධිප්පායෙන ජවනවසෙන තදාරම්මණස්ස සසඞ්ඛාරාදිවිධානං වුත්තං, විපාකෙන නාම කම්මසරික්ඛෙන භවිතබ්බං, න කම්මවිරුද්ධසභාවෙන. අඤ්ඤථා අනිට්ඨප්පසඞ්ගො සියාති එවමධිප්පායෙන දුතියත්ථෙරො කම්මවසෙනෙව තදාරම්මණවිසෙසං ආහ. ඤාණස්ස ජච්චන්ධාදිදුග්ගතිවිපත්තිනිමිත්තපටිපක්ඛතා විය සුගතිවිපත්තිනිමිත්තපටිපක්ඛතාපි සියාති මඤ්ඤමානො තතියත්ථෙරො ‘‘තිහෙතුකකම්මතො දුහෙතුකපටිසන්ධිම්පි නානුජානාතී’’ති ඉමිනා නයෙන තෙසු වාදෙසු අධිප්පායාවිරොධවසෙන යුත්තං ගහෙතබ්බං. මහාපකරණෙ ආගතපාළියාති ‘‘සහෙතුකො ධම්මො අහෙතුකස්ස ධම්මස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.1.102) ඉමස්ස විභඞ්ගෙ ‘‘සහෙතුකං භවඞ්ගං අහෙතුකස්ස භවඞ්ගස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො, සහෙතුකා ඛන්ධා වුට්ඨානස්ස අනන්තරපච්චයෙන පච්චයො’’ති එවමාදිනා පට්ඨානෙ සහෙතුකදුකාදීසු ආගතපාළියාති අත්ථො. “འདིར་རྒྱུ་མཚན་མི་སྣང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་རྒྱུ་གསུམ་པའི་འཇུག་པའི་མཚམས་མེད་པར་རྣམ་པ་གསུམ་པའི་དེ་དམིགས་པ་ཡང་རིགས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །“བསམ་པ་གང་གིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རེ་ཞིག་གནས་བརྟན་དང་པོས་ལས་གཅིག་གིས་དེ་དམིགས་པ་དུ་མ་སྐྱེ་བ་ནི་ལས་ཀྱི་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར། འཇུག་པ་དེ་དང་དེར་བགྲང་བའི་རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཁྱད་པར་དུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པ་འདིས་འཇུག་པའི་དབང་གིས་དེ་དམིགས་པའི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་གཞག་པ་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་དང་མཚུངས་པར་འགྱུར་དགོས་ཀྱི། ལས་དང་འགལ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་མ་ཡིན་ནོ། །གཞན་དུ་ན་མི་འདོད་པ་ཐལ་བར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པ་འདི་ལྟ་བུས་གནས་བརྟན་གཉིས་པས་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་ཁོ་ན་དེ་དམིགས་པའི་ཁྱད་པར་གསུངས་སོ། །ཡེ་ཤེས་ནི་དམུས་ལོང་ལ་སོགས་པའི་ངན་འགྲོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་གཉེན་པོ་ཉིད་བཞིན་དུ་བདེ་འགྲོའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱི་གཉེན་པོ་ཡང་འགྱུར་རོ་སྙམ་དུ་སེམས་བཞིན་དུ། གནས་བརྟན་གསུམ་པས་“རྒྱུ་གསུམ་པའི་ལས་ལས་རྒྱུ་གཉིས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཡང་མི་གནང་ངོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚུལ་འདིས་ལུགས་དེ་དག་ལ་བསམ་པ་མི་འགལ་བའི་དབང་གིས་རིགས་པ་བཟུང་བར་བྱའོ། །“གཏན་ཚིགས་ཆེན་པོ་ལས་བྱུང་བའི་ལུང་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་“རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་ནི་རྒྱུ་མེད་པའི་ཆོས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས། “རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ནི་རྒྱུ་མེད་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་གི་མཚམས་མེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་ལྡང་བའི་མཚམས་མེད་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གཏན་ཚིགས་ལས་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་བྱུང་བའི་ལུང་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། කාමාවචරකුසලවිපාකවණ්ණනා නිට්ඨිතා. འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་དགེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකකථාවණ්ණනා གཟུགས་སུ་སྤྱོད་པ་དང་གཟུགས་མེད་པར་སྤྱོད་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་གཏམ་བཤད་པ། 499. තස්මිං ඛණෙ විජ්ජමානානං ඡන්දාදීනන්ති එතෙන විපාකජ්ඣානෙ දුක්ඛාපටිපදාදිභාවස්ස අවිජ්ජමානතං දස්සෙති. න හි කුසලජ්ඣානං විය විපාකජ්ඣානං පරිකම්මවසෙන නිබ්බත්තතීති. න චෙත්ථ පටිපදාභෙදො විය කුසලානුරූපො විපාකස්ස ආරම්මණභෙදොපි න පරමත්ථිකො සියාති සක්කා වත්තුං එකන්තෙන සාරම්මණත්තා අරූපධම්මානං විපාකස්ස ච කම්මනිමිත්තාරම්මණතාය අඤ්ඤත්‍රාපි විජ්ජමානත්තා. නානාක්ඛණෙසු නානාධිපතෙය්‍යන්ති ‘‘යස්මිං ඛණෙ යං ඣානං යදධිපතිකං, තතො අඤ්ඤස්මිං ඛණෙ තං ඣානං එකන්තෙන තදධිපතිකං න හොතී’’ති කත්වා වුත්තං. චතුත්ථජ්ඣානස්සෙවාති ච පටිපදා විය අධිපතයො න එකන්තිකාති ඉමමෙවත්ථං දස්සෙති. ༤༩༩. “སྐད་ཅིག་མ་དེ་ལ་ཡོད་པའི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་བསམ་གཏན་ལ་སྡུག་བསྔལ་བའི་ལམ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་མེད་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །དགེ་བའི་བསམ་གཏན་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་བསམ་གཏན་ནི་སྦྱོར་བའི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་བཞིན་དུ་དགེ་བ་དང་མཐུན་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དམིགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡང་དོན་དམ་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཅིག་ཏུ་དམིགས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡང་ལས་ཀྱི་མཚན་མའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གཞན་དུ་ཡང་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །“སྐད་ཅིག་མ་སྣ་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་བདག་པོ་སྣ་ཚོགས་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་“སྐད་ཅིག་མ་གང་ལ་བསམ་གཏན་གང་བདག་པོ་གང་དང་ལྡན་པ། དེ་ལས་གཞན་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་བསམ་གཏན་དེ་གཅིག་ཏུ་བདག་པོ་དེ་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །“བསམ་གཏན་བཞི་པ་ཁོ་ནའི་”ཞེས་བྱ་བ་ཡང་ལམ་བཞིན་དུ་བདག་པོ་རྣམས་ནི་གཅིག་ཏུ་ངེས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏོ། ། රූපාවචරාරූපාවචරවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཟུགས་སྤྱོད་དང་གཟུགས་མེད་སྤྱོད་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་གྱི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ලොකුත්තරවිපාකකථාවණ්ණනා འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་གཏམ་བཤད་པ། 505. තණ්හාවිජ්ජාදීහි [Pg.143] ආහිතවිසෙසං ලොකියකම්මං විපාකුප්පාදනසමත්ථං හොති, න අඤ්ඤථාති වුත්තං ‘‘තණ්හාදීහි අභිසඞ්ඛත’’න්ති. ඉතරස්සාති සුඤ්ඤතාප්පණිහිතනාමරහිතස්ස. යො සුද්ධිකපටිපදාය විභාවිතො, යො ච සුත්තන්තපරියායෙන අනිමිත්තොති වුච්චති. තෙනෙවාහ ‘‘අනිච්චානුපස්සනානන්තරස්සපි මග්ගස්සා’’තිආදි. වළඤ්ජන…පෙ… භෙදො හොති මග්ගාගමනවසෙනාති අධිප්පායො. ‘‘මග්ගානන්තරඵලචිත්තස්මිං යෙවා’’ති වචනං අපෙක්ඛිත්වා ‘‘සුඤ්ඤතාදිනාමලාභෙ සතී’’ති සාසඞ්කං ආහ. අනිමිත්තනාමඤ්ච ලභති මග්ගාගමනතො ඵලස්ස නාමලාභෙ විසෙසාභාවතොති අධිප්පායො. තාදිසාය එවාති යාදිසා මග්ගෙ සද්ධා, තාදිසාය එව ඵලෙ සද්ධාය. ༥༠༥. “སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པས་བསྐྱེད་པའི་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་འཇིག་རྟེན་པའི་ལས་ནི་རྣམ་སྨིན་སྐྱེད་པར་ནུས་པ་ཡིན་གྱི་གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར་ “སྲེད་པ་ལ་སོགས་པས་མངོན་པར་འདུས་བྱས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “གཞན་གྱི་” ཞེས་པ་ནི་སྟོང་པ་ཉིད་དང་སྨོན་པ་མེད་པའི་མིང་དང་བྲལ་བའོ།། གང་ཞིག་དག་པ་ཙམ་གྱི་ལམ་གྱིས་རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དང་། གང་ཞིག་མདོ་སྡེའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་མཚན་མ་མེད་པ་ཞེས་བྱའོ།། དེའི་ཕྱིར་ “མི་རྟག་པར་རྗེས་སུ་ལྟ་བའི་མཇུག་ཐོགས་ཀྱི་ལམ་གྱི་ཡང་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ལོངས་སྤྱོད་པ་...ལ་སོགས་པ་...དབྱེ་བ་ནི་ལམ་འོངས་པའི་དབང་གིས་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། “ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་ཀྱི་འབྲས་བུའི་སེམས་ཉིད་ལ་” ཞེས་པའི་ཚིག་ལ་ལྟོས་ནས་ “སྟོང་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་མིང་ཐོབ་པ་ཡོད་ནའོ་” ཞེས་དོགས་པ་དང་བཅས་ཏེ་གསུངས་སོ།། ལམ་འོངས་པ་ལས་འབྲས་བུའི་མིང་ཐོབ་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་མཚན་མ་མེད་པའི་མིང་ཡང་ཐོབ་བོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། “དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་དད་པ་ཇི་ལྟ་བུ་ཡོད་པ་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུའི་དད་པས་སོ།། 555. ‘‘කතමෙ ධම්මා නිය්‍යානිකා? චත්තාරො මග්ගා’’ති වචනතො (ධ. ස. 1295, 1609) අනිය්‍යානිකපදනිද්දෙසෙ ච ‘‘චතූසු භූමීසු විපාකො’’ති (ධ. ස. 1610) වුත්තත්තා න නිප්පරියායෙන ඵලං නිය්‍යානසභාවං, නිය්‍යානසභාවස්ස පන විපාකො කිලෙසානං පටිප්පස්සද්ධිප්පහානවසෙන පවත්තමානො පරියායතො තථා වුච්චතීති ආහ ‘‘නිය්‍යානිකසභාවස්සා’’තිආදි. පඤ්චඞ්ගිකො චාති එතෙන මග්ගවිභඞ්ගෙ සබ්බවාරෙසුපි ඵලස්ස මග්ගපරියායො ආගතොති දස්සෙති. තත්ථ හි අරියමග්ගක්ඛණෙ විජ්ජමානාසුපි විරතීසු තදවසිට්ඨානං පඤ්චන්නං කාරාපකඞ්ගානං අතිරෙකකිච්චතාදස්සනත්ථං පාළියං පඤ්චඞ්ගිකොපි මග්ගො උද්ධටොති. එවං බොජ්ඣඞ්ගාපීති යථා මග්ගො, එවං මග්ගබොජ්ඣඞ්ගවිභඞ්ගෙසු ඵලෙසු ච බොජ්ඣඞ්ගා උද්ධටාති අත්ථො. ༥༥༥. ““ཆོས་གང་དག་ངེས་པར་འབྱུང་བ་ཡིན། ལམ་བཞི་པོའོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་དང་། ངེས་པར་འབྱུང་བ་མ་ཡིན་པའི་ཚིག་གི་བཤད་པ་ལས་ཀྱང་ “ས་བཞི་པོའི་རྣམ་སྨིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། འབྲས་བུ་ནི་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ནོ།། འོན་ཀྱང་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་གྱི་རྣམ་སྨིན་ནི། ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཉེ་བར་ཞི་བའི་སྒོ་ནས་སྤོང་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པས། རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་དེ་ལྟར་བརྗོད་དོ་ཞེས་ “ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་གྱི་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཡན་ལག་ལྔ་པ་ཡང་” ཞེས་པ་འདིས་ནི་ལམ་གྱི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལས་ཐེངས་ཐམས་ཅད་དུ་འབྲས་བུའི་ལམ་གྱི་རྣམ་གྲངས་འོངས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ།། དེ་ལ་འདི་ལྟར། འཕགས་པའི་ལམ་གྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་སྤོང་བ་རྣམས་ཡོད་བཞིན་དུའང་། དེ་ལས་ལྷག་མའི་བྱེད་པའི་ཡན་ལག་ལྔ་པོའི་བྱ་བ་ལྷག་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། གཞུང་ལས་ཡན་ལག་ལྔ་པའི་ལམ་ཡང་ཕྱུང་ངོ་།། “དེ་བཞིན་དུ་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི། ལམ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ། ལམ་དང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་གི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་རྣམས་དང་འབྲས་བུ་རྣམས་ལས་ཀྱང་བྱང་ཆུབ་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཕྱུང་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། ලොකුත්තරවිපාකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། කිරියාබ්‍යාකතකථාවණ්ණනා བྱེད་པ་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་གཏམ་བཤད་པ། 568. පුරිමා පවත්තීති මහාකිරියචිත්තප්පවත්තිං ආහ. තාය හි ඛීණාසවො එවං පච්චවෙක්ඛති. තෙනෙවාහ ‘‘ඉදං පන චිත්තං විචාරණපඤ්ඤාරහිත’’න්ති. එවන්ති යථා සොතද්වාරෙ, එවං ඝානද්වාරාදීසුපි මහාකිරියචිත්තෙහි තස්මිං තස්මිං විසයෙ ඉදමත්ථිකතාය පරිච්ඡින්නාය ඉදං චිත්තං වත්තතීති [Pg.144] දස්සෙති. පඤ්චද්වාරානුගතං හුත්වා ලබ්භමානන්ති පඤ්චද්වාරෙ පවත්තමහාකිරියචිත්තානං පිට්ඨිවට්ටකභාවෙන ඉමස්ස චිත්තස්ස පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං, පඤ්චද්වාරෙ එව වා ඉදමෙව පවත්තන්ති සම්බන්ධො. ‘‘ලොලුප්ප…පෙ… භූත’’න්ති වුත්තත්තා පඤ්චද්වාරෙ පඨමං ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සිතො හුත්වා පච්ඡා මහාකිරියචිත්තෙහි තං තං අත්ථං විචිනොතීති අයමත්ථො වුත්තො විය දිස්සති. පුබ්බෙයෙව පන මනොද්වාරිකචිත්තෙන පධානසාරුප්පට්ඨානාදිං පරිච්ඡින්දන්තස්ස පඤ්චද්වාරෙ තාදිසස්සෙව තාදිසෙසු රූපාදීසු ඉදං චිත්තං පවත්තතීති වදන්ති. අයම්පි අත්ථො පඤ්චද්වාරෙ එව පවත්තං ලොලුප්පතණ්හාපහානාදිපච්චවෙක්ඛණාහෙතු යථාවුත්තකාරණභූතං ජාතන්ති එවං යොජෙත්වා සක්කා වත්තුං. එවඤ්ච සති ඉමස්ස චිත්තස්ස පච්චයභූතා පුරිමා පවත්තීති ඉදම්පි වචනං සමත්ථිතං හොති. ༥༦༨. “སྔོན་གྱི་འཇུག་པ་” ཞེས་པ་ནི་བྱེད་པའི་སེམས་ཆེན་པོའི་འཇུག་པ་ལ་གསུངས་སོ།། དེས་ནི་ཟག་པ་ཟད་པ་དེ་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པར་བྱེད་དོ།། དེའི་ཕྱིར་ “སེམས་འདི་ནི་དཔྱོད་པའི་ཤེས་རབ་དང་བྲལ་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “དེ་བཞིན་དུ་” ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རྣ་བའི་སྒོ་ལའོ།། དེ་བཞིན་དུ་སྣའི་སྒོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་ཡང་བྱེད་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཡུལ་དེ་དང་དེ་ལ་འདི་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོས་ཡོངས་སུ་བཅད་པ་ན། སེམས་འདི་འཇུག་གོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། “སྒོ་ལྔའི་རྗེས་སུ་སོང་ནས་ཐོབ་པ་” ཞེས་པ་ནི་སྒོ་ལྔ་ལ་འཇུག་པའི་བྱེད་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱབ་སྐྱོར་གྱི་ཚུལ་དུ་སེམས་འདིའི་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་སྒོ་ལྔ་ཉིད་ལ་འདི་ཉིད་འཇུག་གོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། “ཆགས་པ་...ལ་སོགས་པ་...གྱུར་པ་” ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། སྒོ་ལྔ་ལ་ཐོག་མར་སེམས་འདིས་ཡིད་བདེ་བར་གྱུར་ནས། ཕྱིས་བྱེད་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དོན་དེ་དང་དེ་དཔྱོད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གསུངས་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་།། འོན་ཀྱང་སྔོན་ཉིད་ནས་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་སེམས་ཀྱིས་གཙོ་བོ་དང་མཐུན་པའི་གནས་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ལ། སྒོ་ལྔ་ལ་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་དེ་ལྟ་བུ་རྣམས་ལ་སེམས་འདི་འཇུག་གོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། དོན་འདི་ཡང་སྒོ་ལྔ་ཉིད་ལ་ཞུགས་པའི་ཆགས་པའི་སྲེད་པ་སྤོང་བ་ལ་སོགས་པ་སོ་སོར་རྟོག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གྱིས། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་དེ་ལྟར་སྦྱར་ནས་བརྗོད་པར་ནུས་སོ།། དེ་ལྟར་ན་ཡང་ “སེམས་འདིའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སྔོན་གྱི་འཇུག་པ་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་ཡང་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ།། එත්ථ ච පඤ්චද්වාරෙ ඉමිනා චිත්තෙන සොමනස්සුප්පාදනමත්තං දට්ඨබ්බං, න හාසුප්පාදනං පඤ්චද්වාරිකචිත්තානං අවිඤ්ඤත්තිජනකත්තා, මනොද්වාරෙ පන හාසුප්පාදනං හොති. තෙනෙව හි අට්ඨකථායං පඤ්චද්වාරෙ ‘‘සොමනස්සිතො හොතී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං, මනොද්වාරෙ ච ‘‘හාසයමාන’’න්ති. ඉමිනා හසිතුප්පාදචිත්තෙන පවත්තියමානම්පි භගවතො සිතකරණං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසසබ්බඤ්ඤුතඤ්ඤාණානං අනුවත්තකත්තා ඤාණානුපරිවත්තියෙවාති. එවං පන ඤාණානුපරිවත්තිභාවෙ සති න කොචි පාළිඅට්ඨකථානං විරොධො, එවඤ්ච කත්වා අට්ඨකථායං ‘‘තෙසං ඤාණානං චිණ්ණපරියන්තෙ ඉදං චිත්තං උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං. අවස්සඤ්ච එතං එවං ඉච්ඡිතබ්බං, අඤ්ඤථා ආවජ්ජනචිත්තස්සපි භගවතො පවත්ති න යුජ්ජෙය්‍ය. තස්සපි හි විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකභාවස්ස නිච්ඡිතත්තා, න ච විඤ්ඤත්තිසමුට්ඨාපකත්තෙ තංසමුට්ඨිතාය විඤ්ඤත්තියා කායකම්මාදිභාවං ආවජ්ජනභාවො විබන්ධතීති. འདི་ལ་ཡང་སྒོ་ལྔ་ལ་སེམས་འདིས་ཡིད་བདེ་བ་སྐྱེ་བ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱ་ཡི། བཞད་གད་སྐྱེ་བ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། སྒོ་ལྔའི་སེམས་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་མི་སྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ལ་ནི་བཞད་གད་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དེ། འགྲེལ་བཤད་ལས་སྒོ་ལྔ་ལ། “ཡིད་བདེ་བར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་འདི་ཙམ་ཞིག་གསུངས་ལ། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ལ་ནི་ “བཞད་གད་སྐྱེད་པར་བྱེད་དོ་” ཞེས་སོ།། བཞད་གད་སྐྱེད་པའི་སེམས་འདིས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་འཛུམ་པ་མཛད་པ་འཇུག་པར་འགྱུར་ཡང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། མ་འོངས་པའི་ཆ་དང་། ཐམས་ཅད་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་ཕྱིར། ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ཉིད་དོ།། དེ་ལྟར་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ན། ལུང་དང་འགྲེལ་བཤད་རྣམས་ལ་འགལ་བ་ཅིའང་མེད་དོ།། དེ་ལྟར་བྱས་ནས་འགྲེལ་བཤད་ལས་ “ཡེ་ཤེས་དེ་དག་གི་སྤྱད་པའི་མཐའ་ལ་སེམས་འདི་སྐྱེའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། འདི་ནི་དེ་ལྟར་གདོན་མི་ཟ་བར་འདོད་པར་བྱ་སྟེ། གཞན་དུ་ན་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་སེམས་གཏད་པའི་སེམས་ཀྱི་འཇུག་པ་ཡང་མི་རིགས་པར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལ་ཡང་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཀུན་ནས་སློང་བའི་དངོས་པོ་ངེས་པའི་ཕྱིར་དང་། རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀུན་ནས་སློང་བ་ཉིད་ལ་དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱིས་ལུས་ཀྱི་ལས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་སེམས་གཏད་པའི་དངོས་པོས་གེགས་བྱེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སོ།། තතො එවාති මූලාභාවෙන න සුප්පතිට්ඨිතත්තා එව. ‘‘අහෙතුකානං ඣානඞ්ගානි බලානි චා’’ති සම්පිණ්ඩනත්ථො ඣානඞ්ගානි චාති ච-සද්දො. යදි අපරිපුණ්ණත්තා බලභාවස්ස ඉමස්මිං අහෙතුකද්වයෙ බලානි අනුද්දිට්ඨානි අසඞ්ගහිතානි ච, අථ කස්මා නිද්දිට්ඨානීති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. සම්මා නිය්‍යානිකසභාවානං කුසලානං පටිභාගභූතො විපාකොපි ඵලං විය තංසභාවො සියාති සහෙතුකවිපාකචිත්තානි අග්ගහෙත්වා කිරියචිත්තකතත්තා වා ‘‘මහාකිරියචිත්තෙසූ’’ති වුත්තං. අථ වා මහාකිරියචිත්තෙසුචාති ච-සද්දෙන සහෙතුකවිපාකචිත්තානිපි ගහිතානීති වෙදිතබ්බානි. “དེ་ཉིད་ལས་” ཞེས་པ་ནི་རྩ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལེགས་པར་མ་གནས་པ་ཉིད་ལས་སོ།། “རྒྱུ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་དང་སྟོབས་རྣམས་ཀྱང་” ཞེས་པའི་ནང་ “བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་དང་” ཞེས་པའི་ “དང་” སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ།། གལ་ཏེ་སྟོབས་ཀྱི་དངོས་པོ་མ་རྫོགས་པའི་ཕྱིར་རྒྱུ་མེད་པའི་ཟུང་འདི་ལ་སྟོབས་རྣམས་མ་བསྟན་ཅིང་མ་བསྡུས་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་བསྟན་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “གང་གི་ཕྱིར་འོན་ཀྱང་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཡང་དག་པར་ངེས་པར་འབྱུང་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཟླ་ལྟ་བུར་གྱུར་པའི་རྣམ་སྨིན་ཀྱང་འབྲས་བུ་བཞིན་དུ་དེའི་རང་བཞིན་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་སེམས་རྣམས་མ་བཟུང་བར། བྱེད་པའི་སེམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རམ། ཡང་ན་ “བྱེད་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན་ “བྱེད་པའི་སེམས་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་ཡང་” ཞེས་པའི་ “ཡང་” སྒྲས་ནི་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་བཟུང་བར་རིག་པར་བྱའོ།། 574. ‘‘ඉන්ද්‍රිය [Pg.145]…පෙ… ඉමස්සානන්තරං උප්පජ්ජමානානී’’ති වුත්තං තෙසං ඤාණානං කාමාවචරත්තා. ඉතරෙසං මහග්ගතත්තා ‘‘පරිකම්මානන්තරානී’’ති වුත්තං. ༥༧༤. “དབང་པོ་...ལ་སོགས་པ་...འདིའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྐྱེ་བ་རྣམས་སོ་” ཞེས་གསུངས་པ་ནི་ཡེ་ཤེས་དེ་དག་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་དག་ནི་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ “སྦྱོར་བའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྐྱེ་བ་རྣམས་སོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། 577. ආහිතො අහං මානො එත්ථාති අත්තා, සො එව භවති උප්පජ්ජති, න පරපරිකප්පිතො විය නිච්චොති අත්තභාවො. අත්තාති වා දිට්ඨිගතිකෙහි ගහෙතබ්බාකාරෙන භවති පවත්තතීති අත්තභාවො. ༥༧༧. “ང་” ཞེས་པའི་ང་རྒྱལ་འདི་ལ་བཞག་པས་ན་བདག་སྟེ། དེ་ཉིད་འབྱུང་ཞིང་སྐྱེ་ལ། གཞན་གྱིས་ཀུན་བཏགས་པ་བཞིན་དུ་རྟག་པ་མ་ཡིན་པས་ན་བདག་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོའོ།། ཡང་ན་ལྟ་བར་སོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་གཟུང་བར་བྱ་བའི་རྣམ་པས་འབྱུང་ཞིང་འཇུག་པས་ན་བདག་ཉིད་ཀྱི་དངོས་པོའོ་ཞེས་བྱའོ།། කිරියාබ්‍යාකතකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. བྱེད་པ་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། චිත්තුප්පාදකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා. སེམས་བསྐྱེད་པའི་སྐབས་ཀྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། 2. රූපකණ්ඩං ༢. གཟུགས་ཀྱི་སྐབས། උද්දෙසවණ්ණනා ཉེ་བར་བསྟན་པའི་བཤད་པ། කෙනචීති [Pg.146] රූපෙන වා අරූපෙන වා. චිත්තුප්පාදෙන තාව රූපස්ස සමයවවත්ථානං න සක්කා කාතුං අබ්‍යාපිතාය අනෙකන්තිකතාය චාති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘අචිත්තසමුට්ඨානසබ්භාවතො’’තිආදිමාහ. තත්ථ අචිත්තසමුට්ඨානං රූපං චිත්තස්ස තීසු ඛණෙසු උප්පජ්ජතීති ඉමස්මිං තාව වාදෙ චිත්තුප්පත්තිසමයෙන රූපූපපත්තිසමයස්ස වවත්ථානං මා හොතු, චිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙයෙව සබ්බම්පි රූපං උප්පජ්ජතීති ඉමස්මිං පන වාදෙ කථන්ති? එත්ථාපි අචිත්තසමුට්ඨානං රූපං චිත්තෙන සහුප්පාදෙපි අනින්ද්‍රියබද්ධරූපං විය අචිත්තපටි බන්ධුප්පාදතාය න චිත්තෙන වවත්ථාපෙතබ්බසමයන්ති වුත්තං ‘‘අචිත්තසමුට්ඨානසබ්භාවතො’’ති. තෙන චිත්තුප්පාදෙන රූපස්ස සමයවවත්ථානං න බ්‍යාපීති දස්සෙති. අනෙකචිත්තසමුට්ඨානතාය වවත්ථානාභාවතොති සම්බන්ධො. නියතෙ හි සමුට්ඨාපකචිත්තෙ චිත්තසමුට්ඨානරූපස්ස සියා වවත්ථානන්ති. “གང་གིས་ཀྱང་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱིས་སམ་གཟུགས་མེད་པས་སོ།། ཐོག་མར་སེམས་བསྐྱེད་པས་གཟུགས་ཀྱི་དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་བྱེད་མི་ནུས་ཏེ། མ་ཁྱབ་པ་ཉིད་དང་མ་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་སྟོན་པར། “སེམས་ལས་མ་བྱུང་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ། སེམས་ལས་མ་བྱུང་བའི་གཟུགས་ནི་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་ལ་སྐྱེའོ་ཞེས་པའི་གྲུབ་པའི་མཐའ་འདི་ལ་ཐོག་མར། སེམས་སྐྱེ་བའི་དུས་ཀྱིས་གཟུགས་སྐྱེ་བའི་དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་མ་ཡིན་པར་གྱུར་ཅིག འོན་ཀྱང་སེམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ཉིད་ལ་གཟུགས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྐྱེའོ་ཞེས་པའི་གྲུབ་པའི་མཐའ་འདི་ལ་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། འདི་ལ་ཡང་སེམས་ལས་མ་བྱུང་བའི་གཟུགས་ནི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེ་ཡང་། དབང་པོ་དང་མ་འབྲེལ་བའི་གཟུགས་བཞིན་དུ་སེམས་དང་མ་འབྲེལ་བར་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། སེམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་གཞག་པར་བྱ་བའི་དུས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “སེམས་ལས་མ་བྱུང་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། དེས་ནི་སེམས་བསྐྱེད་པས་གཟུགས་ཀྱི་དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ནི་ཁྱབ་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། སེམས་དུ་མ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་གཞག་པ་མེད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ།། ཀུན་ནས་སློང་བའི་སེམས་ངེས་པ་ཉིད་ལ་ནི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པར་གཞག་པ་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་སོ།། කෙසඤ්චීති කාමාවචරකුසලාදීනං. කත්ථචීති ආරුප්පෙ. කෙසඤ්චීති වා කෙසඤ්චි පඤ්චවොකාරවිපාකානං. කත්ථචීති පටිසන්ධික්ඛණෙ චරිමක්ඛණෙ ච. ‘‘තස්මිං සමයෙ ඵස්සො හොතී’’තිආදිනා (ධ. ස. 1) චිත්තසහභාවිනං එව චිත්තෙන සමයවවත්ථානං කතන්ති වුත්තං ‘‘අචිත්තසහභුභාවතො’’ති. තෙසන්ති උපාදාරූපානං. යො යස්ස සහභාවෙන උපකාරකො, සො එව තස්ස සමයවවත්ථාපකභාවෙන වුත්තොති ආහ ‘‘සහජාත…පෙ… ත්තනතො’’ති. නාපි මහාභූතෙහීතිආදිනා වවත්ථානාභාවමෙව දස්සෙති. කෙසඤ්චීති අකම්මජාදීනං. කෙහිචීති කම්මජාදීහි. පවත්තිතොති පවත්තනතො. සහාති එකස්මිං කාලෙ. අභාවාති නියොගතො අභාවා. “འགའ་ཞིག་གི་” ཞེས་པ་ནི་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “གང་དུ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུའོ།། ཡང་ན་ “འགའ་ཞིག་གི་” ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་ལྔ་ལྡན་གྱི་རྣམ་སྨིན་འགའ་ཞིག་གིའོ།། “གང་དུ་ཡང་” ཞེས་པ་ནི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དང་ཐ་མའི་སྐད་ཅིག་མ་ལའོ།། “དུས་དེ་ལ་རེག་པ་ཡོད་དོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བ་ཉིད་སེམས་ཀྱིས་དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “དེ་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིའོ།། གང་ཞིག་གང་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བའི་སྒོ་ནས་ཕན་འདོགས་པ་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་ནི་དེའི་དུས་རྣམ་པར་གཞག་པར་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་...ལ་སོགས་པའི་...ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ།། “འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ནི་རྣམ་པར་གཞག་པ་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ།། “འགའ་ཞིག་གི་” ཞེས་པ་ནི་ལས་ལས་མ་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། “འགའ་ཞིག་གིས་” ཞེས་པ་ནི་ལས་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། “འཇུག་པ་ལས་” ཞེས་པ་ནི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ།། “ལྷན་ཅིག་” ཞེས་པ་ནི་དུས་གཅིག་ལའོ།། “མེད་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ།། විඤ්ඤත්ති …පෙ… න සක්කා වත්තුං මහාභූතෙහි සමයවවත්ථානෙ කරියමානෙ තෙහි අයාවභාවිතතායාති අධිප්පායො. එකස්මිං කාලෙතිආදිනාපි මහාභූතෙහි සමයනියමනෙ වවත්ථානාභාවමෙව විභාවෙති. ‘‘තථා විභජනත්ථ’’න්ති, ‘‘අවිභත්තං අබ්‍යාකතං අත්ථීති දස්සෙතු’’න්ති ච ඉමෙසං පදානං ‘‘විභත්තං අවිභත්තඤ්ච සබ්බං සඞ්ගණ්හන්තො ආහා’’ති ඉමිනා සම්බන්ධො. සමයවවත්ථානං කත්වා නිද්දිසියමානස්ස නිප්පදෙසතාය අසම්භවතො [Pg.147] එකදෙසං නිද්දිසිත්වා සාමඤ්ඤෙන නිගමනං යුත්තං, අකත්වා පන සමයවවත්ථානං සරූපතො නිද්දිසනෙන තථාති ඉමමත්ථං ආහ ‘‘සමයවවත්ථානෙනා’’තිආදිනා. අවිභත්තෙති විපාකකිරියාබ්‍යාකතං විය න පුබ්බෙ විභත්තෙ. විභජිතබ්බෙති භෙදවන්තතාය විභජනාරහෙ. දස්සිතෙති උද්දිසනවසෙන දස්සිතෙ. වුත්තමෙවත්ථං විත්ථාරතරෙන දස්සෙතුං ‘‘එත්ථ පනා’’තිආදිමාහ. རྣམ་པར་རིག་བྱེད་...ལ་སོགས་པ་...བརྗོད་པར་མི་ནུས་ཏེ། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་བྱེད་པ་ན། དེ་དག་གིས་ཇི་སྲིད་གནས་པའི་བར་དུ་མ་ཁྱབ་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། “དུས་གཅིག་ལ་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དུས་ངེས་པར་བྱེད་པ་ལ་རྣམ་པར་གཞག་པ་མེད་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ།། “དེ་ལྟར་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་དང་། “རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བའི་ལུང་མ་བསྟན་ཡོད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་པའི་ཚིག་འདི་དག་ནི། “རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་དང་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བ་ཐམས་ཅད་སྡུད་པར་བྱེད་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ་” ཞེས་པ་འདི་དང་སྦྱར་རོ།། དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་བྱས་ནས་བསྟན་པར་བྱ་བ་ལ། ཆ་ཤས་མེད་པར་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་ཕྱོགས་གཅིག་བསྟན་ནས་སྤྱིའི་སྒོ་ནས་མཇུག་བསྡུ་བ་ནི་རིགས་ལ། འོན་ཀྱང་དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་མ་བྱས་པར་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བསྟན་པས་དེ་ལྟར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ཉིད་ལ། “དུས་རྣམ་པར་གཞག་པ་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་རྣམ་སྨིན་དང་བྱེད་པའི་ལུང་མ་བསྟན་བཞིན་དུ་སྔོན་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བ་ལའོ།། “རྣམ་པར་དབྱེ་བར་བྱ་བ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་དབྱེ་བ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་འོས་པ་ལའོ།། “བསྟན་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་མདོར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པ་ལའོ།། གསུངས་ཟིན་པའི་དོན་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལ་འོན་ཀྱང་” ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། විපාකාදිධම්මානං නයනං නයො, සොව දස්සනන්ති නයදස්සනං. ‘‘දෙසනා’’ති වුත්තං හෙට්ඨා ගහණමෙව නයදස්සනන්ති. දුතියවිකප්පෙ පන කාමාවචරාදිභාවෙන නීයතීති නයො, කිරියාබ්‍යාකතං. තස්ස දස්සනං නයදස්සනන්ති යොජෙතබ්බං. දුකාදීසු නිද්දෙසවාරෙ ච හදයවත්ථුනො අනාගතත්තා තං අග්ගහෙත්වා පඨමවිකප්පො වුත්තො, එකකෙ පන වත්ථුපි ගහිතන්ති ‘‘හදයවත්ථුඤ්චා’’ති දුතියවිකප්පෙ වුත්තං. කිං පන කාරණං දුකාදීසු නිද්දෙසවාරෙ ච හදයවත්ථු න ගහිතන්ති? ඉතරවත්ථූහි අසමානගතිකත්තා දෙසනාභෙදතො ච. යථා හි චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීනි එකන්තතො චක්ඛාදිනිස්සයානි, න එවං මනොවිඤ්ඤාණං එකන්තතො හදයවත්ථුනිස්සයං, නිස්සිතමුඛෙන ච වත්ථුදුකාදිදෙසනා පවත්තා. යම්පි එකන්තතො හදයවත්ථුනිස්සයං, තස්ස වසෙන ‘‘අත්ථි රූපං මනොවිඤ්ඤාණස්ස වත්ථූ’’තිආදිනා දුකාදීසු වුච්චමානෙසුපි තදනුකූලආරම්මණදුකාදයො න සම්භවන්ති. න හි ‘‘අත්ථි රූපං මනොවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණං, අත්ථි රූපං න මනොවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණ’’න්තිආදිනා සක්කා වත්තුන්ති වත්ථාරම්මණදුකදෙසනා භින්නගතිකා සියුං, සමානගතිකා ච තා දෙසෙතුං භගවතො අජ්ඣාසයො. එසා හි භගවතො දෙසනා පකති. තෙනෙව හි නික්ඛෙපකණ්ඩෙ චිත්තුප්පාදවිභාගෙන අවුච්චමානත්තා අවිතක්කාවිචාරපදවිස්සජ්ජනෙ විචාරොති වත්තුං න සක්කාති අවිතක්කවිචාරමත්තපදවිස්සජ්ජනෙ ලබ්භමානොපි විතක්කො න උද්ධටො, අඤ්ඤථා විතක්කො චාති වත්තබ්බං සියාති. එවං ඉතරවත්ථූහි අසමානගතිකත්තා දෙසනාභෙදතො ච දුකාදීසු උද්දෙසෙ න ගහිතං. උද්දිට්ඨස්සෙව හි නිද්දිසනතො නිද්දෙසෙපි න ගහිතං හදයවත්ථූති වදන්ති. རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་འདྲེན་པར་བྱེད་པས་ན་ཚུལ་ལོ། །དེ་ཉིད་མཐོང་བ་ནི་ཚུལ་མཐོང་བའོ། །"བསྟན་པའོ་"ཞེས་གོང་དུ་བཤད་པ་ནི་འཛིན་པ་ཉིད་ཚུལ་མཐོང་བ་ཡིན་ནོ། །རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་འདྲེན་པས་ན་ཚུལ་ཏེ། བྱེད་པ་དང་ལུང་མ་བསྟན་ནོ། །དེ་མཐོང་བ་ནི་ཚུལ་མཐོང་བ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་དང་ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྐབས་སུ་སྙིང་གི་གཞི་མ་འོངས་པས་དེ་མ་བཟུང་བར་རྣམ་གྲངས་དང་པོ་གསུངས་ལ། གཅིག་པུ་པ་ལ་ནི་གཞི་ཡང་བཟུང་བས་"སྙིང་གི་གཞི་ཡང་"ཞེས་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་ལ་གསུངས་སོ། །ཅིའི་ཕྱིར་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་དང་ངེས་པར་བསྟན་པའི་སྐབས་སུ་སྙིང་གི་གཞི་མ་བཟུང་ཞེ་ན། གཞི་གཞན་རྣམས་དང་འགྲོས་མི་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་དང་བསྟན་པ་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་གཅིག་ཏུ་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ལ། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ནི་དེ་ལྟར་གཅིག་ཏུ་སྙིང་གི་གཞི་ལ་བརྟེན་པ་མ་ཡིན་ཞིང་། བརྟེན་པའི་སྒོ་ནས་གཞིའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པའི་བསྟན་པ་བཤད་དོ། །གང་ཡང་གཅིག་ཏུ་སྙིང་གི་གཞི་ལ་བརྟེན་པ་ཡིན་ན། དེའི་དབང་གིས་"ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་གཞི་གཟུགས་ཡོད་དོ་"ཞེས་ལ་སོགས་པ་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྗོད་ཀྱང་། དེ་དང་མཐུན་པའི་དམིགས་པའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་མི་སྲིད་དོ། །"ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དམིགས་པ་གཟུགས་ཡོད་དོ། །ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དམིགས་པ་གཟུགས་མ་ཡིན་པ་ཡོད་དོ་"ཞེས་ལ་སོགས་པ་བརྗོད་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། གཞི་དང་དམིགས་པའི་གཉིས་ཚན་གྱི་བསྟན་པ་འགྲོས་ཐ་དད་པར་འགྱུར་ལ། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་དགོངས་པ་ནི་དེ་དག་འགྲོས་མཚུངས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ནི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་བསྟན་པའོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་གཏན་ལ་དབབ་པའི་སྐབས་སུ་སེམས་བསྐྱེད་པའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བས་མ་བཤད་པའི་ཕྱིར། རྟོག་པ་མེད་པ་དང་དཔྱོད་པ་མེད་པའི་ཚིག་གི་ལན་དུ་དཔྱོད་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་བརྗོད་མི་ནུས་པས། རྟོག་པ་མེད་པ་དང་དཔྱོད་པ་ཙམ་གྱི་ཚིག་གི་ལན་དུ་ཐོབ་པའི་རྟོག་པ་ཡང་མ་བཏོན་ཏེ། གཞན་དུ་ན་རྟོག་པ་ཡང་ངོ་ཞེས་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་གཞི་གཞན་རྣམས་དང་འགྲོས་མི་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་དང་བསྟན་པ་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པའི་མདོར་བསྟན་དུ་མ་བཟུང་ངོ་། །མདོར་བསྟན་པ་ཉིད་ངེས་པར་འཆད་པའི་ཕྱིར་ངེས་པར་བསྟན་པ་ལའང་སྙིང་གི་གཞི་མ་བཟུང་ཞེས་གསུངས་སོ། ། චක්ඛාදිදසකා සත්තාති චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායඉත්ථිභාවපුරිසභාවදසකා සත්ත, එකසන්තානවසෙන වා චක්ඛුසොතඝානජිව්හාකායභාවවත්ථුදසකා සත්ත. නිබ්බානස්ස අසතිපි පරමත්ථතො භෙදෙ පරිකප්පිතභෙදොපි [Pg.148] භෙදොයෙව වොහාරවිසයෙති කත්වා සොපාදිසෙසාදිභෙදො වුත්තො. མིག་ལ་སོགས་པའི་ཚན་པ་བཅུ་པ་བདུན་ནི། མིག རྣ་བ། སྣ། ལྕེ། ལུས། མོའི་དངོས་པོ། ཕོའི་དངོས་པོའི་ཚན་པ་བཅུ་པ་བདུན་ནམ། ཡང་ན་རྒྱུད་གཅིག་གི་དབང་གིས་མིག རྣ་བ། སྣ། ལྕེ། ལུས། དངོས་པོ། གཞིའི་ཚན་པ་བཅུ་པ་བདུན་ནོ། །མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་དོན་དམ་པར་དབྱེ་བ་མེད་ཀྱང་། བརྟགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡང་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཡུལ་དུ་དབྱེ་བ་ཉིད་ཡིན་པས་ན། ཕུང་པོའི་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་གསུངས་སོ། ། 584. කිඤ්චාපි අඤ්ඤත්ථ කුක්කුටණ්ඩසණ්ඨානෙ පරිමණ්ඩල-සද්දො දිස්සති, චක්කසණ්ඨානතා පන වට්ටසණ්ඨානෙ චක්කවාළෙ වුච්චමානො පරිමණ්ඩල-සද්දො වට්ටපරියායො සියා. අනෙකත්ථා හි සද්දාති අධිප්පායෙනාහ ‘‘වට්ටං පරිමණ්ඩල’’න්ති. එත්ථ ච සිනෙරුයුගන්ධරාදීනං සමුද්දතො උපරිඅධොභාගානං වසෙන උබ්බෙධො වුත්තො, ආයාමවිත්ථාරෙහිපි සිනෙරු චතුරාසීතියොජනසහස්සපරිමාණොව. යථාහ ‘‘සිනෙරු, භික්ඛවෙ, පබ්බතරාජා චතුරාසීති යොජනසහස්සානි ආයාමෙන, චතුරාසීති යොජනසහස්සානි විත්ථාරෙනා’’ති (අ. නි. 7.66). සිනෙරුං පාකාරපරික්ඛෙපවසෙන පරික්ඛිපිත්වා ඨිතා යුගන්ධරාදයො, සිනෙරුයුගන්ධරාදීනං අන්තරෙපි සීතසමුද්දා නාම. ‘‘තෙ විසාලතො යථාක්කමං සිනෙරුආදීනං අච්චුග්ගමනසමානපරිමාණා’’ති වදන්ති. ༥༨༤. གཞན་དུ་བྱ་སྲེག་པའི་སྒོ་ང་ལྟ་བུའི་དབྱིབས་ལ་ཟླུམ་པོའི་སྒྲ་མཐོང་ཡང་། འཁོར་ལོའི་དབྱིབས་ཉིད་ནི་ཟླུམ་པོའི་དབྱིབས་ཏེ། འཁོར་ཡུག་ལ་བརྗོད་པའི་ཟླུམ་པོའི་སྒྲ་ནི་ཟླུམ་པོའི་རྣམ་གྲངས་སུ་འགྱུར་རོ། །སྒྲ་རྣམས་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་བསམ་པས་"ཟླུམ་པོ་ནི་ཟླུམ་པོའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ཡང་རི་རབ་དང་གཉའ་ཤིང་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་རྒྱ་མཚོའི་སྟེང་དང་འོག་གི་ཆའི་དབང་གིས་དཔངས་བཤད་དེ། སྲིད་དང་ཞེང་གི་སྒོ་ནས་ཀྱང་རི་རབ་ནི་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིའི་ཚད་ཁོ་ནའོ། །འདི་ལྟར་"དགེ་སློང་དག རིའི་རྒྱལ་པོ་རི་རབ་ནི་སྲིད་དུ་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིའོ། །ཞེང་དུ་དཔག་ཚད་སྟོང་ཕྲག་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །རི་རབ་ལ་ར་བས་བསྐོར་བ་ལྟར་བསྐོར་ནས་གནས་པ་ནི་གཉའ་ཤིང་འཛིན་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ལ། རི་རབ་དང་གཉའ་ཤིང་འཛིན་ལ་སོགས་པའི་བར་དག་ཏུ་ཡང་རོལ་བའི་མཚོ་ཞེས་བྱའོ། །"དེ་དག་ནི་ཞེང་དུ་གོ་རིམ་བཞིན་རི་རབ་ལ་སོགས་པའི་མཐོ་ཚད་དང་མཚུངས་པའི་ཚད་དོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། ། කොටිසතසහස්සචක්කවාළස්සෙව ආණාඛෙත්තභාවො දසසහස්සචක්කවාළස්ස ජාතිඛෙත්තභාවො විය ධම්මතාවසෙනෙව වෙදිතබ්බො. විකප්පසමානසමුච්චයවිභාවනෙසු විය අවධාරණෙ අනියමෙ ච වා-සද්දො වත්තතීති තථා යොජනා කතා. අනෙකත්ථා හි නිපාතාති. තත්ථ අනෙකන්තිකත්ථො අනියමත්ථො. འཁོར་ཡུག་བྱེ་བ་ཕྲག་བརྒྱ་སྟོང་ཁོ་ནའི་དབང་གི་ཞིང་གི་དངོས་པོ་ནི། འཁོར་ཡུག་སྟོང་ཕྲན་བཅུའི་སྐྱེ་བའི་ཞིང་གི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ་ཆོས་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྣམ་གྲངས་དང་། མཚུངས་པ། སྡུད་པ། རྣམ་པར་དབྱེ་བ་རྣམས་ལ་བཞིན་དུ་ངེས་གཟུང་དང་མ་ངེས་པ་ལའང་"ཡང་ན་"ཞེས་པའི་སྒྲ་འཇུག་པས་དེ་ལྟར་སྦྱར་རོ། །ཚིག་ཕྲད་རྣམས་ནི་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ངེས་པའི་དོན་ནི་མ་ངེས་པའི་དོན་ནོ། ། සීලාදිවිසුද්ධිසම්පාදනෙන, චතුධාතුවවත්ථානවසෙනෙව වා මහාකිච්චතාය මහන්තෙන වායාමෙන. සතිපි ලක්ඛණාදිභෙදෙ එකස්මිං එව කාලෙ එකස්මිං සන්තානෙ අනෙකසතසහස්සකලාපවුත්තිතො මහන්තානි බහූනි භූතානි පරමත්ථතො විජ්ජමානානීති වා මහාභූතානි යථා ‘‘මහාජනො’’ති. එවන්ති ‘‘උපාදාය පවත්ත’’න්ති අත්ථෙ සති පටිච්චසමුප්පන්නතා වුත්තා හොති පච්චයසම්භූතතාදීපනතො. උපාදායතීති උපාදායති එවාති අධිප්පායො. තෙනෙවාහ ‘‘එකන්තනිස්සිතස්සා’’ති. ‘‘භවති හි නිස්සයරූපානං සාමිභාවො’’ති ආධාරාධෙය්‍යසම්බන්ධවචනිච්ඡාය අභාවෙ ආධාරභූතොපි අත්ථො සංසාමිසම්බන්ධවචනිච්ඡාය සාමිභාවෙන වුච්චති යථා ‘‘රුක්ඛස්ස සාඛා’’ති අධිප්පායො. ཚུལ་ཁྲིམས་ལ་སོགས་པ་རྣམ་པར་དག་པ་སྒྲུབ་པས་སམ། ཡང་ན་ཁམས་བཞི་རྣམས་པར་འཇོག་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་བྱ་བ་ཆེན་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྩོལ་བ་ཆེན་པོས་སོ། །མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ཐ་དད་པ་ཡོད་ཀྱང་། དུས་གཅིག་ཉིད་ལ་རྒྱུད་གཅིག་ལ་བམ་པོ་བརྒྱ་སྟོང་དུ་མ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཆེན་པོ་དང་མང་བའི་འབྱུང་བ་རྣམས་དོན་དམ་པར་ཡོད་པས་ན་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཏེ། དཔེར་ན་"སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོ་"ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེ་ལྟར་"བརྟེན་ནས་འཇུག་པ་"ཞེས་པའི་དོན་ཡོད་པས་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཉིད་གསུངས་སོ། །བརྟེན་པར་བྱེད་པ་ནི་བརྟེན་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །དེའི་ཕྱིར་"གཅིག་ཏུ་བརྟེན་པ་ལ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"བརྟེན་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་བདག་པོའི་དངོས་པོ་ཡོད་དོ་"ཞེས་པ་ནི། རྟེན་དང་བརྟེན་པའི་འབྲེལ་བ་བརྗོད་པར་འདོད་པ་མེད་པའི་ཚེ། རྟེན་གྱི་དོན་ཉིད་ཀྱང་འབྲེལ་བ་བརྗོད་པར་འདོད་པས་བདག་པོའི་དངོས་པོར་བརྗོད་དེ། དཔེར་ན་"ཤིང་གི་ཡལ་ག་"ཞེས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་བསམ་པའོ། ། තිවිධරූපසඞ්ගහවණ්ණනා གཟུགས་བསྡུས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པའི་བཤད་པ། 585. විඤ්ඤත්තිදුකො [Pg.149] චාති ච-සද්දෙන චිත්තසහභුචිත්තානුපරිවත්තිදුකාපි සඞ්ගහිතාති වෙදිතබ්බා. සක්කා හි එතෙන නයෙන…පෙ… විඤ්ඤාතුන්ති එත්ථ පඤ්චවීසාය තාව වත්ථුදුකෙසු පඨමදුකපඤ්චකාදයො චුද්දසහිපි පකිණ්ණකදුකෙහි අවසිට්ඨෙහි වත්ථුදුකෙහි පඤ්චවීසාය ආරම්මණදුකෙහි පඤ්චහි බාහිරායතනදුකෙහි රූපධාතුදුකාදීහි පඤ්චහි ධාතුදුකෙහි පච්ඡිමකෙහි තීහි ඉන්ද්‍රියදුකෙහි ද්වාදසහිපි සුඛුමරූපදුකෙහි පඨමාදිවජ්ජෙහි අවසිට්ඨෙහි ආයතනධාතුඉන්ද්‍රියදුකෙහි ච යොජනං ගච්ඡන්ති. පඤ්චවීසාය පන ආරම්මණදුකෙසු පුරිමකො දුකපඤ්චකො උපාදින්නඋපාදින්නුපාදානියසනිදස්සනචිත්තසමුට්ඨානචිත්තසහභුචිත්තානුපරිවත්තිදුකවජ්ජෙහි පකිණ්ණකදුකෙහි සබ්බෙහිපි වත්ථුදුකෙහි රූපායතනරූපධාතුදුකවජ්ජෙහි ආයතනධාතුදුකෙහි සබ්බෙහිපි ඉන්ද්‍රියදුකසුඛුමරූපදුකෙහි යොජනං ගච්ඡති. දුතියදුකපඤ්චකාදීසු යථාක්කමං සද්දායතනසද්දධාතුදුකාදයො යොජනං න ගච්ඡන්ති, රූපායතනරූපධාතුදුකාදයො ගච්ඡන්ති. පකිණ්ණකදුකෙසු සනිදස්සනදුකඤ්චාති අයමෙව විසෙසො. යථා ච වත්ථුදුකෙසු, එවං චක්ඛායතනචක්ඛුධාතුචක්ඛුන්ද්‍රියාදිදුකපඤ්චකෙසු. යථා ච ආරම්මණදුකෙසු, එවං රූපායතනරූපධාතුආදිදුකපඤ්චකෙසු තිකයොජනා. ඉත්ථින්ද්‍රියපුරිසින්ද්‍රියජීවිතින්ද්‍රියදුකා සුඛුමරූපදුකා ච සබ්බෙහිපි දුකෙහි යොජනං ගච්ඡන්තීති එවං තාව තිකයොජනා වෙදිතබ්බා. නනු චායම්පි යොජනා භගවතා න දෙසිතාති න කාතබ්බාති? නයිදං එකන්තිකං. කස්මා? භගවතා දින්නනයෙන යොජනාපි භගවතොයෙව දෙසනා. තථා හි වුත්තං මාතිකාවණ්ණනායං (ධ. ස. අට්ඨ. 1-6) ‘‘හෙතූ චෙව ධම්මා අහෙතුකා චාති ඉදම්පි සම්භවතී’’තිආදි. සම්භවො හි ගහණස්ස කාරණන්ති ච. ༥༨༥. རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ཡང་ཞེས་པའི་"ཡང་"ཞེས་པའི་སྒྲས་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བ་དང་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་གཉིས་ཚན་ཡང་བསྡུས་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །"ཚུལ་འདིས་ནི་…བྱེ་བྲག་ཏུ་ཤེས་པར་ནུས་སོ་"ཞེས་པ་འདིར་རེས་ཞིག་གཞིའི་གཉིས་ཚན་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔ་ལས། གཉིས་ཚན་དང་པོ་ལྔ་ལ་སོགས་པ་ནི་ཐོར་བུའི་གཉིས་ཚན་བཅུ་བཞི་དང་། ལྷག་མ་གཞིའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་དང་། དམིགས་པའི་གཉིས་ཚན་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔ་དང་། ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལྔ་དང་། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་ཁམས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལྔ་དང་། ཕྱི་མ་དབང་པོའི་གཉིས་ཚན་གསུམ་དང་། ཕྲ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་བཅུ་གཉིས་དང་། དང་པོ་ལ་སོགས་པ་མ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མ་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་དང་དབང་པོའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་དང་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རོ། །དམིགས་པའི་གཉིས་ཚན་ཉི་ཤུ་རྩ་ལྔ་ལས་ནི་སྔོན་གྱི་གཉིས་ཚན་ལྔ་པོ་ཉེར་ལེན་གྱིས་བཟུང་བ་དང་ཉེར་ལེན་གྱི་ཉེར་སྤྱོད་དང་བཅས་པ་དང་། བསྟན་དུ་ཡོད་པ་དང་། སེམས་ལས་བྱུང་བ་དང་། སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བ་དང་། སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་གཉིས་ཚན་མ་གཏོགས་པའི་ཐོར་བུའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་དང་། གཞིའི་གཉིས་ཚན་ཐམས་ཅད་དང་། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་མ་གཏོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ཁམས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་རྣམས་དང་། དབང་པོའི་གཉིས་ཚན་དང་ཕྲ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ཐམས་ཅད་དང་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རོ། །གཉིས་ཚན་ལྔ་པ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ནི་གོ་རིམ་བཞིན་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་སྒྲའི་ཁམས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་སྦྱོར་བར་མི་འགྱུར་ལ། གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་ནི་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རོ། །ཐོར་བུའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ལས་བསྟན་དུ་ཡོད་པའི་གཉིས་ཚན་ཡང་ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ཁྱད་པར་རོ། །གཞིའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་དང་། མིག་གི་ཁམས་དང་། མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་གཉིས་ཚན་ལྔ་པོ་རྣམས་ལའོ། །དམིགས་པའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ལ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ལ་སོགས་པའི་གཉིས་ཚན་ལྔ་པོ་རྣམས་ལ་གསུམ་ཚན་གྱི་སྦྱོར་བའོ། །མོའི་དབང་པོ་དང་། ཕོའི་དབང་པོ་དང་། སྲོག་གི་དབང་པོའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་དང་། ཕྲ་བའི་གཟུགས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ནི་གཉིས་ཚན་ཐམས་ཅད་དང་སྦྱོར་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་དེ་ལྟར་རེས་ཞིག་གསུམ་ཚན་གྱི་སྦྱོར་བ་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཅི་སྦྱོར་བ་འདི་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་མ་གསུངས་པས་མི་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། འདི་ནི་མཐའ་གཅིག་ཏུ་མ་ཡིན་ནོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་གནང་བའི་ཚུལ་གྱིས་སྦྱོར་བ་ཡང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཉིད་ཀྱི་གསུང་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་མ་མོའི་བཤད་པ་ལས་ (Dhs-a. 1-6) "རྒྱུ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་ཆོས་རྣམས་རྒྱུ་མེད་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་ཡང་སྲིད་དོ་"ཞེས་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྲིད་པ་ནི་འཛིན་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། තිවිධරූපසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཟུགས་བསྡུས་པ་རྣམ་པ་གསུམ་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། චතුබ්බිධාදිරූපසඞ්ගහවණ්ණනා གཟུགས་བསྡུས་པ་རྣམ་པ་བཞི་ལ་སོགས་པའི་བཤད་པ། 586. චිත්තතො එව සමුට්ඨාතීති චිත්තසමුට්ඨානන්ති ඉමමෙව අත්ථං ගහෙත්වා ‘‘විඤ්ඤත්තිදුකාදීහි සමානගතිකො චිත්තසමුට්ඨානදුකො’’ති වුත්තං[Pg.150]. විනිවත්තිතෙ හි සාමඤ්ඤෙ යං රූපං ජනකපච්චයෙසු චිත්තතො සමුට්ඨාති, තං චිත්තතො එව සමුට්ඨාතීති. විඤ්ඤත්තිදුකාදීහීති ආදි-සද්දෙන චිත්තසහභුචිත්තානුපරිවත්තිදුකෙ සඞ්ගණ්හාති. ලබ්භමානොති යං තං රූපං උපාදා, තං අත්ථි චිත්තසමුට්ඨානං, අත්ථි න චිත්තසමුට්ඨානං. යං තං රූපං නුපාදා, තං අත්ථි චිත්තසමුට්ඨානං, අත්ථි න චිත්තසමුට්ඨානන්ති එවං ලබ්භමානො. සනිදස්සනදුකාදීනන්ති ආදි-සද්දෙන සප්පටිඝමහාභූතදුකාදයො සඞ්ගණ්හාති. තෙනාති චිත්තසමුට්ඨානදුකෙන. තස්සාති චිත්තසමුට්ඨානදුකස්සෙව. අඤ්ඤෙ පනාති විඤ්ඤත්තිචිත්තසමුට්ඨානචිත්තසහභුචිත්තානුපරිවත්තිදුකෙහි අඤ්ඤෙපි පකිණ්ණකදුකා. ༥༨༦. "སེམས་ལས་ཁོ་ན་ཀུན་ནས་ལྡང་བས་ན་སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་"ཞེས་དོན་འདི་ཉིད་བཟུང་ནས། "རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་དང་འགྲོས་མཚུངས་པ་ནི་སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་གཉིས་ཚན་ནོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །སྤྱི་ལས་ལོག་པ་ན་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ལས་གང་གཟུགས་སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་དེ་ནི་སེམས་ལས་ཁོ་ན་ཀུན་ནས་ལྡང་བའོ། །"རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པའི་སོགས་པའི་སྒྲས་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བ་དང་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་གཉིས་ཚན་བསྡུས་སོ། །"ཐོབ་པ་"ནི་གང་གཟུགས་དེ་རྒྱུར་བྱས་པ་ཡིན་ན། དེ་ལ་སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཡོད་ལ། སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་མ་ཡིན་པའང་ཡོད། གང་གཟུགས་དེ་རྒྱུར་བྱས་པ་མ་ཡིན་ན། དེ་ལ་སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཡོད་ལ། སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་མ་ཡིན་པའང་ཡོད་དོ་ཞེས་དེ་ལྟར་ཐོབ་པའོ། །"བསྟན་དུ་ཡོད་པའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པའི་སོགས་པའི་སྒྲས་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ་དང་འབྱུང་བ་ཆེན་པོའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ། །"དེས་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་གཉིས་ཚན་གྱིས་སོ། །"དེའི་"ཞེས་པ་ནི་སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་གཉིས་ཚན་ཉིད་ཀྱིའོ། །"གཞན་དག་ནི་"ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་དང་། སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་དང་། སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བ་དང་། སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ལས་གཞན་པའི་ཐོར་བུའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་སོ། ། සද්දායතනස්ස එකන්තතො අනුපාදින්නත්තා ‘‘සොතසම්ඵස්සාරම්මණදුකාදයො වජ්ජෙත්වා’’ති වුත්තං. චතුක්කා ලබ්භන්තීති යං තං රූපං උපාදින්නං, තං අත්ථි චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස ආරම්මණං, අත්ථි චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස නාරම්මණං. යං තං රූපං අනුපාදින්නං, තං අත්ථි චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස ආරම්මණං, අත්ථි චක්ඛුසම්ඵස්සස්ස නාරම්මණන්ති එවමාදයො සබ්බාරම්මණබාහිරායතනාදිලබ්භමානදුකෙහි යොජනායං චතුක්කා ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. අවසෙසෙහීති ආරම්මණබාහිරායතනරූපධාතුදුකාදිතො ලබ්භමානදුකෙහීති වුත්තදුකරාසිතො අවසෙසෙහි. තෙසන්ති උපාදින්නඋපාදින්නුපාදානියචිත්තසමුට්ඨානදුකානං. අඤ්ඤෙසන්ති උපාදින්නදුකාදිතො අඤ්ඤෙසං උපාදාදුකාදීනං. වත්ථුදුකාදීහීති ආදි-සද්දෙන චක්ඛායතනදුකාදයො සඞ්ගණ්හාති. එත්ථාපි අවසෙසෙහි තෙසං අඤ්ඤෙසඤ්ච යොජනාය චතුක්කා න ලබ්භන්තීති සම්බන්ධො. སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་གཅིག་ཏུ་ཉེར་ལེན་གྱིས་མ་བཟུང་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "རྣ་བའི་རེག་པའི་དམིགས་པའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་མ་གཏོགས་པར་"ཞེས་གསུངས་སོ། །"བཞི་ཚན་རྣམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་པ་ནི། གང་གཟུགས་དེ་ཉེར་ལེན་གྱིས་བཟུང་བ་ཡིན་ན། དེ་ལ་མིག་གི་རེག་པའི་དམིགས་པ་ཡོད་ལ། མིག་གི་རེག་པའི་དམིགས་པ་མ་ཡིན་པའང་ཡོད། གང་གཟུགས་དེ་ཉེར་ལེན་གྱིས་མ་བཟུང་བ་ཡིན་ན། དེ་ལ་མིག་གི་རེག་པའི་དམིགས་པ་ཡོད་ལ། མིག་གི་རེག་པའི་དམིགས་པ་མ་ཡིན་པའང་ཡོད་དོ་ཞེས་ལ་སོགས་པ་དམིགས་པ་ཐམས་ཅད་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ཐོབ་པའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་དང་སྦྱོར་བ་ལ་བཞི་ཚན་རྣམས་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འབྲེལ་ལོ། །"ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་"ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དང་ཕྱིའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་ལས་ཐོབ་པའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ཏེ། བཤད་པའི་གཉིས་ཚན་གྱི་ཚོགས་ལས་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། །"དེ་དག་གི་"ཞེས་པ་ནི་ཉེར་ལེན་གྱིས་བཟུང་བ་དང་ཉེར་ལེན་གྱི་ཉེར་སྤྱོད་དང་བཅས་པ་དང་སེམས་ལས་ཀུན་ནས་ལྡང་བའི་གཉིས་ཚན་རྣམས་ཀྱིའོ། །"གཞན་རྣམས་ཀྱི་"ཞེས་པ་ནི་ཉེར་ལེན་གྱིས་བཟུང་བའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་པའི་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །"གཞིའི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་"ཞེས་པའི་སོགས་པའི་སྒྲས་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་གཉིས་ཚན་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ། །འདིར་ཡང་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དག་དང་གཞན་དག་གི་སྦྱོར་བ་ལ་བཞི་ཚན་མི་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འབྲེལ་ལོ། ། චතුබ්බිධාදිරූපසඞ්ගහවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཟུགས་བསྡུས་པ་རྣམ་པ་བཞི་ལ་སོགས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། උද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. མདོར་བསྟན་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། රූපවිභත්ති གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ། එකකනිද්දෙසවණ්ණනා གཅིག་པུ་པ་ངེས་པར་བསྟན་པའི་བཤད་པ། 594. පථවීආදීනං ධම්මානං රුප්පනසභාවො විය න හෙතුආදිභාවොපි සාධාරණොති න හෙතූසු විභජිතබ්බොති වුත්තං ‘‘අවිජ්ජමානවිභාගස්සා’’ති. තස්ස පන විභාගාභාවදස්සනසරූපදස්සනමෙව නිද්දෙසො. එවඤ්ච කත්වා නිබ්බානස්සපි විභාගරහිතත්තා ‘‘අසඞ්ඛතා ධාතූ’’ති එත්තකමෙව නිද්දෙසවසෙන වුත්තං. ༥༩༤. ས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་གཟུགས་སུ་རུང་བའི་རང་བཞིན་བཞིན་དུ་རྒྱུ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པས་ན། རྒྱུ་རྣམས་ལ་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་"རྣམ་པར་དབྱེ་བ་མེད་པ་ལ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ནི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་མེད་པར་སྟོན་པ་དང་རང་གི་ངོ་བོ་སྟོན་པ་ཉིད་ངེས་པར་བསྟན་པའོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས་མྱང་ངན་ལས་འདས་པ་ལའང་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། "འདུས་མ་བྱས་པའི་ཁམས་སོ་"ཞེས་འདི་ཙམ་ཉིད་ངེས་པར་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། ། යදිපි [Pg.151] හිනොති එතෙන පතිට්ඨාති කුසලාදිකො ධම්මොති අලොභාදයො කෙවලං හෙතුපදවචනීයා, කාරණභාවසාමඤ්ඤතො පන මහාභූතාදයොපි හෙතු-සද්දාභිධෙය්‍යාති මූලට්ඨවාචිනා දුතියෙන හෙතු-සද්දෙන විසෙසෙත්වා ආහ ‘‘හෙතුහෙතූ’’ති. සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනතො කුසලාදිධම්මානං මූලත්ථෙන උපකාරකධම්මා ‘‘තයො කුසලහෙතූ’’තිආදිනා (ධ. ස. 1059-1060) පට්ඨානෙ ච තෙයෙව ‘‘හෙතුපච්චයො’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘මූලහෙතු පච්චයහෙතූති වා අයමත්ථො’’ති. හිනොති එතෙන, එතස්මා වා ඵලං පවත්තතීති හෙතු, පටිච්ච එතස්මා එති පවත්තතීති පච්චයොති එවං හෙතුපච්චය-සද්දානං අනානත්ථතං සන්ධාය හෙතුසද්දපරියායභාවෙන පච්චය-සද්දො වුත්තොති ආහ ‘‘හෙතුපච්චයසද්දානං සමානත්ථත්තා’’ති. භූතත්තයනිස්සිතානි ච මහාභූතානි චතුමහාභූතනිස්සිතං උපාදාරූපන්ති සබ්බම්පි රූපං සබ්බදා සබ්බත්ථ සබ්බාකාරං චතුමහාභූතහෙතුකං මහාභූතානි ච අනාමට්ඨභෙදානි සාමඤ්ඤතො ගහිතානීති වුත්තං ‘‘රූපක්ඛන්ධස්ස හෙතූ’’ති. འདི་ལྟར་ 'འདི་ལས་འཕེལ་བར་བྱེད་པའམ་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་གནས་པར་བྱེད་པ་' ཞེས་པའི་དོན་གྱིས་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན་རྒྱུའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཡང་། རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་རྒྱུའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པས། རྩ་བའི་དོན་སྟོན་པའི་རྒྱུའི་སྒྲ་གཉིས་པས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས་ 'རྒྱུའི་རྒྱུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ལེགས་པར་གནས་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྩ་བའི་དོན་གྱིས་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི། 'དགེ་བའི་རྒྱུ་གསུམ་' ལ་སོགས་པ་ (དྷ་ས། ༡༠༥༩-༡༠༦༠) དང་། རྐྱེན་གྱི་གཞི་ལས་ཀྱང་དེ་དག་ཉིད་ 'རྒྱུའི་རྐྱེན་' ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'རྩ་བའི་རྒྱུའམ་རྐྱེན་གྱི་རྒྱུ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དོན་ཏོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'འདི་ལས་འཕེལ་བར་བྱེད་པའམ་འདི་ལས་འབྲས་བུ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བས་ན་རྒྱུ་' ཞེས་བྱ་ལ། 'འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་བའམ་འཇུག་པས་ན་རྐྱེན་' ཞེས་བྱ་བས། འདི་ལྟར་རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱི་སྒྲ་དག་དོན་ཐ་མི་དད་པ་ལ་དགོངས་ནས། རྒྱུའི་སྒྲའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱི་དངོས་པོར་རྐྱེན་གྱི་སྒྲ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། 'རྒྱུ་དང་རྐྱེན་གྱི་སྒྲ་དག་དོན་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་' ཞེས་གསུངས་སོ། །འབྱུང་བ་གསུམ་ལ་བརྟེན་པའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་དང་། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞི་ལ་བརྟེན་པའི་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཏེ། གཟུགས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དུས་ཐམས་ཅད་དུ་གནས་ཐམས་ཅད་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་བཞིའི་རྒྱུ་ཅན་ཡིན་པ་དང་། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཀྱང་དབྱེ་བ་མ་བཟུང་བར་སྤྱི་མཚན་དུ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། 'གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོའི་རྒྱུ་' ཞེས་གསུངས་སོ། ། කම්මසමාදානානන්ති සමාදානානං කම්මානං, සමාදියිත්වා කතකම්මානං වා. අඤ්ඤෙසු පච්චයෙසු විපාකස්ස තණ්හාවිජ්ජාදීසු. 'ལས་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་པ་ནི་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱིའམ། ཡང་དག་པར་བླངས་ནས་བྱས་པའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་འོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྐྱེན་གཞན་སྲེད་པ་དང་མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཡོད་བཞིན་དུའོ། ། ‘‘අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං කායදුච්චරිතස්ස ඉට්ඨො කන්තො මනාපො විපාකො නිබ්බත්තෙය්‍ය, නෙතං ඨානං විජ්ජති. ඨානඤ්ච ඛො එතං, භික්ඛවෙ, විජ්ජති, යං කායදුච්චරිතස්ස අනිට්ඨො අකන්තො අමනාපො විපාකො නිබ්බත්තෙය්‍ය. ඨානමෙතං විජ්ජති. වචී…පෙ… මනො…පෙ… විජ්ජති…පෙ… අට්ඨානමෙතං, භික්ඛවෙ, අනවකාසො, යං කායසුචරිතස්ස අනිට්ඨො අකන්තො අමනාපො විපාකො නිබ්බත්තෙය්‍යා’’ති (ම. නි. 3.131; විභ. 809), “དགེ་སློང་དག་གནས་མ་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐབས་མ་ཡིན་ཏེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལས་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་། འདོད་པ་དང་། ཡིད་ལ་འབབ་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ནི་གནས་དེ་མི་སྲིད་དོ། །དགེ་སློང་དག་གནས་འདི་ནི་ཡོད་དེ། ལུས་ཀྱི་ཉེས་སྤྱོད་ལས་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་། མི་འདོད་པ་དང་། ཡིད་ལ་མི་འབབ་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ནི་གནས་དེ་ཡོད་དོ། །ངག་གི་... བྱེ་བྲག་... ཡིད་ཀྱི་... ཡོད་དོ། །... དགེ་སློང་དག་གནས་མ་ཡིན་པ་འདི་ནི་སྐབས་མ་ཡིན་ཏེ། ལུས་ཀྱི་ལེགས་སྤྱོད་ལས་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་། མི་འདོད་པ་དང་། ཡིད་ལ་མི་འབབ་པའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་བ་ནི་གནས་དེ་མི་སྲིད་དོ། །” (མ། ནི། ༣.༡༣༡། བིབྷ། ༨༠༩) ‘‘කම්මං සත්තෙ විභජති, යදිදං හීනපණීතතායා’’ති (ම. නි. 3.289) – එවමාදිවචනතො කම්මං විපාකස්ස ඉට්ඨානිට්ඨතං නියමෙතීති ආහ ‘‘ඉට්ඨානිට්ඨවිපාකනියාමකත්තා’’ති. ගතිඋපධිකාලපයොගසම්පත්තිවිපත්තියොයෙව ඨානං විපාකස්ස ඔකාසභාවතො. න හි තෙහි විනා කොචි විපාකො නිබ්බත්තතීති. යථාවුත්තට්ඨානෙ සති අධිගන්තබ්බං ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණං ‘‘ගති…පෙ… නිප්ඵාදිත’’න්ති වුත්තං. විපාකස්ස ආරම්මණෙන විනා අභාවතො ආරම්මණම්පි [Pg.152] තස්ස පධානං කාරණං. අනඤ්ඤසභාවතොති හෙතුආදිසභාවාභාවතො. “ལས་ཀྱིས་སེམས་ཅན་རྣམས་དབྱེ་བར་བྱེད་དེ། འདི་ལྟ་སྟེ་དམན་པ་དང་གྱ་ནོམ་པའི་བྱེ་བྲག་གིས་སོ། །” (མ། ནི། ༣.༢༨༩) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གསུང་ལས་ལས་ཀྱིས་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བ་ཉིད་ངེས་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བའི་རྣམ་སྨིན་ངེས་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ། །འགྲོ་བ་དང་། ལུས་དང་། དུས་དང་། སྦྱོར་བའི་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་དང་ཉམས་པ་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་སྐབས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་གནས་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་དེ་དག་མེད་པར་རྣམ་པར་སྨིན་པ་གང་ཡང་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གནས་ཡོད་པ་ན། ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་ནི། “འགྲོ་བ་... བྱེ་བྲག་... བསྒྲུབས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་དམིགས་པ་མེད་པར་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། དམིགས་པའང་དེའི་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །གཞན་གྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། රුප්පනං රූපං. තං අස්ස අත්ථීති එත්ථ ‘‘අස්සා’’ති වුච්චමානො පථවීආදිඅත්ථොයෙව රුප්පතීතිපි වුච්චතීති ආහ ‘‘රුප්පනලක්ඛණයුත්තස්සෙව රූපීරූපභාවතො’’ති. එතං සභාවන්ති එතං උප්පන්නභාවෙ සති ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යසභාවං රූපෙ නියමෙති රූපස්සෙව තංසභාවත්තා. න රූපං එතස්මින්ති කාලභෙදවසෙන අතංසභාවස්සපි රූපස්ස අත්ථිතාය න රූපං තත්ථ නියන්තබ්බන්ති දස්සෙති. අත්ථි හීතිආදිනා තත්ථ රූපස්සෙව නියන්තබ්බතාභාවංයෙව විවරති. එතමෙවාතිආදිනා උද්දෙසෙන නිද්දෙසං සංසන්දෙති. එත්ථ එතමෙව රූපෙ යථාවුත්තසභාවං නියමෙතබ්බං නිද්දෙසෙ එව-සද්දෙන නියමෙති අවධාරෙතීති අත්ථො. යථාවුත්තො නියමොති උප්පන්නභාවෙ සති ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යභාවො නියන්තබ්බතාය ‘‘නියමො’’ති වුත්තො, සො රූපෙ අත්ථි එව රූපස්සෙව තංසභාවත්තා. විසිට්ඨකාලස්ස වුත්තප්පකාරං අවධාරණංයෙව වා යථාවුත්තො නියමො, සො රූපෙ අත්ථියෙව සම්භවතියෙව, න අරූපෙ විය න සම්භවතීති අත්ථො දට්ඨබ්බො. කාලභෙදන්ති කාලවිසෙසං. අනාමසිත්වාති අග්ගහෙත්වා. තං සබ්බන්ති අනාමට්ඨකාලභෙදං තතොයෙව අරූපෙහි සමානවිඤ්ඤෙය්‍යසභාවං සබ්බං රූපං. උප්පන්නන්ති එතෙන කාලභෙදාමසනෙන විසෙසෙති ‘‘උප්පන්නං…පෙ… මෙවා’’ති. གཟུགས་སུ་རུང་བ་ནི་གཟུགས་སོ། །དེ་འདི་ལ་ཡོད་པས་ན་ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། 'འདི་ལ་' ཞེས་བརྗོད་པ་ནི་ས་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཉིད་གཟུགས་སུ་རུང་བ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། 'གཟུགས་སུ་རུང་བའི་མﺜན་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ཁོ་ན་གཟུགས་ཅན་གྱི་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'རང་བཞིན་འདི་' ཞེས་པ་ནི་འདི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ན། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་གཟུགས་ལ་ངེས་པར་བྱེད་དེ། གཟུགས་ཁོ་ན་དེའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །'འདི་ལ་གཟུགས་མེད་དོ་' ཞེས་པ་ནི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་གཟུགས་ཀྱང་ཡོད་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་དེ་ལ་ངེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །'ཡོད་དེ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལ་གཟུགས་ཁོ་ན་ངེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །'འདི་ཉིད་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་མདོར་བསྟན་གྱིས་རྒྱས་བཤད་མཚུངས་པར་སྦྱོར་རོ། །འདིར་གཟུགས་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རང་བཞིན་འདི་ཉིད་ངེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། རྒྱས་བཤད་དུ་ 'ཁོ་ན་' ཞེས་པའི་སྒྲས་ངེས་པར་བྱེད་དམ་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ནི་དོན་ཏོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ངེས་པ་ནི་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ན། རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ངེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ངེས་པ་' ཞེས་བཤད་དེ། དེ་ནི་གཟུགས་ལ་ཡོད་པ་ཁོ་ན་སྟེ། གཟུགས་ཁོ་ན་དེའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་དུས་ཁྱད་པར་ཅན་གྱི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པས་གཏན་ལ་འབེབས་པ་ཉིད་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ངེས་པ་ཡིན་ལ། དེ་ནི་གཟུགས་ལ་ཡོད་པ་ཁོ་ན་སྟེ་སྲིད་པ་ཉིད་དེ། གཟུགས་མེད་པ་ལ་མི་སྲིད་པ་བཞིན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བར་དོན་བལྟ་བར་བྱའོ། །'དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་' ཞེས་པ་ནི་དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་རོ། །'མ་རེག་པར་' ཞེས་པ་ནི་མ་བཟུང་བར་རོ། །'དེ་ཐམས་ཅད་' ཞེས་པ་ནི་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མ་བཟུང་བ་དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། གཟུགས་མེད་པ་རྣམས་དང་ཤེས་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་མཚུངས་པའི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་དོ། །'སྐྱེས་པ་' ཞེས་པ་འདིས་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལ་རེག་པས་ཁྱད་པར་དུ་བྱེད་དེ། 'སྐྱེས་པ་... བྱེ་བྲག་... ཁོ་ན་' ཞེས་སོ། ། වත්තමානකාලිකං සබ්බං රූපං දිට්ඨසුතමුතවිඤ්ඤාතසභාවං, තං යථාසකං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යසභාවමෙව, න තෙහි අවිඤ්ඤෙය්‍යං. නාපි උප්පන්නමෙව ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යසභාවං එකන්තලක්ඛණනියමාභාවාපත්තිතොති එවං අවිපරීතෙ අත්ථෙ විභාවිතෙපි චොදකො අධිප්පායං අජානන්තො ‘‘නනු එව’’න්තිආදිනා සබ්බස්ස සබ්බාරම්මණතාපත්තිං චොදෙති. ඉතරො ‘‘රූපං සබ්බං සම්පිණ්ඩෙත්වා’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විභාවෙති. එත්ථ එකීභාවෙන ගහෙත්වාති ඉදං ‘‘සම්පිණ්ඩෙත්වා’’ති එතස්ස අත්ථවචනං. එකන්තලක්ඛණං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යසභාවොයෙව. ඉදං වුත්තං හොති – කිඤ්චාපි පඤ්චන්නං විඤ්ඤාණානං විසයන්තරෙ අප්පවත්තනතො න සබ්බස්ස සබ්බාරම්මණතා, සබ්බස්සපි පන රූපස්ස ඡවිඤ්ඤාණාරම්මණභාවතො යථාසකං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යතාය ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යතාව අත්ථි, තං එකතො සඞ්ගහණවසෙන ගහෙත්වා ‘‘උප්පන්නං සබ්බං රූපං ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති [Pg.153] වුත්තං යථා ‘‘අභිඤ්ඤාප්පත්තං පඤ්චමජ්ඣානං ඡළාරම්මණං හොතී’’ති. යථා හි දිබ්බචක්ඛුදිබ්බසොතාදිඅභිඤ්ඤාප්පත්තස්ස පඤ්චමජ්ඣානස්ස විසුං අසබ්බාරම්මණත්තෙපි එකන්තලක්ඛණවසෙන එකීභාවෙන ගහෙත්වා ආරම්මණවසෙන පඨමජ්ඣානාදිතො විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘අභිඤ්ඤාප්පත්තං පඤ්චමජ්ඣානං ඡළාරම්මණං හොතී’’ති වුච්චති, එවං අරූපතො රූපස්ස විසයවසෙන විසෙසං දස්සෙතුං ‘‘උප්ප …පෙ… විඤ්ඤෙය්‍ය’’න්ති වුත්තන්ති. ඡහි විඤ්ඤාණෙහි විඤ්ඤෙය්‍යභාවො රූපෙ නියමෙතබ්බො, න පන රූපං තස්මිං නියමෙතබ්බං, අනියතදෙසො ච එව-සද්දොති අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ට. 594) ‘‘පච්චුප්පන්නරූපමෙව චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදීහි ඡහි වෙදිතබ්බ’’න්ති වුත්තං. ‘‘පච්චුප්පන්නරූපමෙවා’’තිආදිනා තත්ථ දොසමාහ. තස්මාති යස්මා පාළියං විඤ්ඤෙය්‍යමෙවාති එව-සද්දො වුත්තො, න ච තස්ස අට්ඨානයොජනෙන කාචි ඉට්ඨසිද්ධි, අථ ඛො අනිට්ඨසිද්ධියෙව සබ්බරූපස්ස එකන්තලක්ඛණනියමාදස්සනතො, තස්මා. යථාරුතවසෙනෙව නියමෙ ගය්හමානෙ උප්ප…පෙ… පත්ති නත්ථි, තතො ච සොතපතිතතායපි පයොජනං නත්ථීති. වුත්තනයෙනාති ‘‘අරූපතො විධුර’’න්තිආදිනා වුත්තනයෙන. ད་ལྟར་བྱུང་བའི་དུས་ཀྱི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་ནི་མཐོང་ཐོས་བྱེ་བྲག་ཕྱེད་པ་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཡིན་ལ། དེ་ནི་རང་རང་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། དེ་དག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སྐྱེས་པ་ཁོ་ནའང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ཏེ། མཐའ་གཅིག་ཏུ་མཚན་ཉིད་ངེས་པ་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱས་ཀྱང་། རྒོལ་བས་བསམ་པ་མ་ཤེས་པར་ 'འདི་ལྟར་མ་ཡིན་ནམ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཐམས་ཅད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དམིགས་པར་འགྱུར་བའི་ཀླན་ཀ་འགོད་དོ། །གཞན་གྱིས་ 'གཟུགས་ཐམས་ཅད་བསྡུས་ནས་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རང་གི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །འདིར་ 'གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་བཟུང་སྟེ་' ཞེས་པ་ནི་ 'བསྡུས་ནས་' ཞེས་པའི་དོན་བཤད་པ་འདི་ཉིད་དོ། །མཐའ་གཅིག་གི་མཚན་ཉིད་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་རང་བཞིན་ཁོ་ན་འོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། ཅི་སྟེ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཡུལ་གཞན་ལ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཐམས་ཅད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དམིགས་པ་མ་ཡིན་ཡང་། གཟུགས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གི་དམིགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རང་རང་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཡོད་དེ། དེ་གཅིག་ཏུ་བསྡུ་བའི་དབང་གིས་བཟུང་ནས་ 'སྐྱེས་པའི་གཟུགས་ཐམས་ཅད་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན། 'མངོན་ཤེས་ལ་བརྟེན་པའི་བསམ་གཏན་ལྔ་པ་ནི་དམིགས་པ་དྲུག་ཅན་ཡིན་ནོ་' ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ལྷའི་མིག་དང་ལྷའི་རྣ་བ་ལ་སོགས་པའི་མངོན་ཤེས་ལ་བརྟེན་པའི་བསམ་གཏན་ལྔ་པ་ནི་སོ་སོར་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དམིགས་པ་མ་ཡིན་ཡང་། མཐའ་གཅིག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་གཅིག་ཏུ་བྱས་ནས་བཟུང་སྟེ། དམིགས་པའི་དབང་གིས་བསམ་གཏན་དང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'མངོན་ཤེས་ལ་བརྟེན་པའི་བསམ་གཏན་ལྔ་པ་ནི་དམིགས་པ་དྲུག་ཅན་ཡིན་ནོ་' ཞེས་གསུངས་པ་བཞིན། འདིར་ཡང་གཟུགས་མེད་པ་ལས་གཟུགས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་ཁྱད་པར་དུ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'སྐྱེས་པ་... བྱེ་བྲག་... ཤེས་པར་བྱ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ནི་གཟུགས་ལ་ངེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། གཟུགས་ནི་དེ་ལ་ངེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ལ། 'ཁོ་ན་' ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་མ་ངེས་པའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཀུན་ལས་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད་ (དྷ་ས། ཨཊྛ། ༥༩༤) ལས། 'ད་ལྟར་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཁོ་ན་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱའོ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'ད་ལྟར་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཁོ་ན་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་ལ་སྐྱོན་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ལུང་ལས་ 'ཤེས་པར་བྱ་བ་ཁོ་ན་' ཞེས་ 'ཁོ་ན་' འི་སྒྲ་གསུངས་ལ། དེ་ཡང་གནས་མ་ཡིན་པར་སྦྱར་བས་འདོད་པའི་དོན་འགྲུབ་པ་གང་ཡང་མེད་དེ། འོན་ཀྱང་མི་འདོད་པ་ཉིད་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་མཐའ་གཅིག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱི་ངེས་པ་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་རོ། །སྒྲ་ཇི་བཞིན་པ་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་ངེས་པ་འཛིན་པ་ན། 'སྐྱེས་པ་... བྱེ་བྲག་... འགྱུར་བ་མེད་དོ། །' དེའི་ཕྱིར་ཐོས་པའི་ལམ་དུ་ལྷུང་བའང་དགོས་པ་མེད་དོ། །'བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་' ཞེས་པ་ནི། 'གཟུགས་མེད་པ་ལས་ཐ་དད་པ་' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། ། ඤාණස්ස වා උත්තරස්ස පුරිමඤාණං වත්ථුකාරණන්ති ඤාණවත්ථු. ‘‘සජාතී’’ති එත්ථ ස-කාරො සමානසද්දත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘සමානජාතිකාන’’න්ති වුත්තං. සමානජාතිතා ච සම්මාවාචාදීනං සීලනත්ථො එව. එතෙන සමානසභාවතා සජාතිසඞ්ගහොති වෙදිතබ්බො. ආරම්මණෙ චෙතසො අවික්ඛෙපප්පවත්තියා උපට්ඨානුස්සාහනානි විය තෙසං අවික්ඛෙපොපි අතිසයෙන උපකාරකොති ‘‘අඤ්ඤමඤ්ඤොපකාරවසෙනා’’ති වුත්තං. තෙනෙව විජ්ජමානෙසුපි අඤ්ඤෙසු සහජාතධම්මෙසු එතෙසංයෙව සමාධික්ඛන්ධසඞ්ගහො දස්සිතො. යං පන සච්චවිභඞ්ගවණ්ණනායං (විභ. අට්ඨ. 189) විසුද්ධිමග්ගාදීසු (විසුද්ධි. 2.568) ච ‘‘වායාමසතියො කිරියතො සඞ්ගහිතා’’ති වුත්තං, තං අසමාධිසභාවතං තෙසං සමාධිස්ස උපකාරකත්තඤ්ච සන්ධාය වුත්තං. තෙනෙව ච තත්ථ ‘‘සමාධියෙවෙත්ථ සජාතිතො සමාධික්ඛන්ධෙන සඞ්ගහිතො’’ති (විසුද්ධි. 2.568; විභ. අට්ඨ. 189) වුත්තං. ඉධ පන සජාතිසඞ්ගහොති සමාධිතදුපකාරකධම්මානං උප්පත්තිදෙසවසෙන සඞ්ගහො වුත්තොති. අවිරාධෙත්වා විසයසභාවාවග්ගහණං පටිවෙධො, අප්පනා ච ආරම්මණෙ දළ්හනිපාතො තදවගාහොයෙවාති ‘‘පටිවෙධසදිසං කිච්ච’’න්ති වුත්තං. අථ වා ආරම්මණපටිවෙධස්ස තදාහනනපරියාහනනමනුගුණතාය [Pg.154] සමානන්ති පඤ්ඤාවිතක්කානං කිච්චසරික්ඛතා වුත්තා. ཡང་ན་ཕྱི་མའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་གཞིའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ 'ཡེ་ཤེས་ཀྱི་གཞི་' འོ། །'རིགས་མཐུན་པ་' ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། 'རང་' (ས་) ཞེས་པའི་ཡི་གེ་ནི་མཚུངས་པའི་སྒྲའི་དོན་ཡིན་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'རིགས་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་' ཞེས་གསུངས་སོ། །རིགས་མཚུངས་པ་ཉིད་ནི་ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་དོན་ཉིད་དོ། །འདིས་རང་བཞིན་མཚུངས་པ་ཉིད་རིགས་མཐུན་པར་བསྡུ་བ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དམིགས་པ་ལ་སེམས་རྣམ་པར་མ་གཡེངས་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་གནས་པ་དང་སྤྲོ་བ་བཞིན་དུ། དེ་དག་གི་རྣམ་པར་མི་གཡེང་བའང་ལྷག་པར་ཕན་འདོགས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ཕན་ཚུན་ཕན་འདོགས་པའི་དབང་གིས་' ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་གཞན་རྣམས་ཡོད་བཞིན་དུའང་། འདི་དག་ཁོ་ནའི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོར་བསྡུ་བ་བསྟན་ཏོ། །གང་ཡང་བདེན་པ་རྣམ་པར་འབྱེད་པའི་བཤད་པ་ (བིབྷ། ཨཊྛ། ༡༨༩) དང་། རྣམ་དག་ལམ་གཞུང་ལ་སོགས་པ་ (བིསུདྡྷི། ༢.༥༦༨) ལས། 'བརྩོན་འགྲུས་དང་དྲན་པ་དག་ནི་བྱེད་པ་ལས་བསྡུས་སོ་' ཞེས་གསུངས་པ་དེ་ནི། དེ་དག་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་ལ་ཕན་འདོགས་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་ལས། 'འདིར་ཏིང་ངེ་འཛིན་ཁོ་ན་རིགས་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཏིང་ངེ་འཛིན་གྱི་ཕུང་པོས་བསྡུས་སོ་' (བིསུདྡྷི། ༢.༥༦༨། བིབྷ། ཨཊྛ། ༡༨༩) ཞེས་གསུངས་སོ། །འདིར་ནི་རིགས་མཐུན་པར་བསྡུ་བ་ཞེས་པ་ནི། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་དེ་ལ་ཕན་འདོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེ་བའི་གནས་ཀྱི་དབང་གིས་བསྡུ་བ་གསུངས་སོ། །མ་ནོར་བར་ཡུལ་གྱི་རང་བཞིན་རྟོགས་པ་ནི་རྟོགས་པ་ཡིན་ལ། འཇུག་པ་ནི་དམིགས་པ་ལ་བརྟན་པར་འབབ་པ་དང་དེ་ལ་གཞོལ་བ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'རྟོགས་པ་དང་མཚུངས་པའི་བྱ་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་དམིགས་པ་རྟོགས་པ་ནི་དེ་ལ་རྟོག་པ་དང་དཔྱོད་པ་མཐུན་པའི་ཕྱིར་མཚུངས་པ་སྟེ། ཤེས་རབ་དང་རྟོག་པའི་བྱ་བ་མཚུངས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། ། එකකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཚན་པ་གཅིག་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་འགྲེལ་བཤད་རྫོགས་སོ། ། දුකනිද්දෙසො ཚན་པ་གཉིས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ། උපාදාභාජනීයවණ්ණනා ཉེ་བར་ལེན་པའི་སྣོད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 596. සමන්තතො සබ්බසො දස්සනට්ඨෙන චක්ඛු සමන්තචක්ඛූති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘සබ්බසඞ්ඛතාසඞ්ඛතදස්සන’’න්ති වුත්තං. එවමාදිනාති එත්ථ ආදි-සද්දො ‘‘දුක්ඛං පරිඤ්ඤෙය්‍යං පරිඤ්ඤාත’’න්ති තීසුපි පදෙසු පච්චෙකං යොජෙතබ්බො. ‘‘ඉදං දුක්ඛන්ති මෙ, භික්ඛවෙ, පුබ්බෙ අනනුස්සුතෙසු ධම්මෙසු චක්ඛුං උදපාදි, ඤාණං උදපාදී’’තිආදිනා (මහාව. 15; පටි. ම. 2.30) හි පාළි පවත්තාති. ආකාරෙනාති ද්වාදසවිධෙන ආකාරෙන. තම්පි කාමාවචරං විපස්සනාපච්චවෙක්ඛණඤාණභාවතො. ‘‘ඤාණචක්ඛු සහඅරියමග්ගං විපස්සනාඤාණන්තිපි යුජ්ජතී’’ති වදන්ති. අග්ගමග්ගෙන පන සහ විපස්සනා පච්චවෙක්ඛණඤාණන්ති යුත්තං විය දිස්සති. ༥༩༦. ཀུན་ནས་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་མཐོང་བའི་དོན་གྱིས་སྤྱན་ནི་ཀུན་ཏུ་སྤྱན་ཏེ། དོན་འདི་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ཐམས་ཅད་མཐོང་བ་' ཞེས་གསུངས་སོ། །'འདི་ལྟ་བུ་ལ་སོགས་པ་' ཞེས་པའི་སྐབས་འདིར། 'ལ་སོགས་པ་' འི་སྒྲ་ནི། 'སྡུག་བསྔལ་ནི་ཡོངས་སུ་ཤེས་པར་བྱ་བ་སྟེ་ཡོངས་སུ་ཤེས་སོ་' ཞེས་པའི་ཚིག་གསུམ་པོ་རེ་རེ་ལའང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །'དགེ་སློང་དག་སྔོན་མ་ཐོས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འདི་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ་སྙམ་དུ་བདག་ལ་སྤྱན་སྐྱེས་སོ། །ཡེ་ཤེས་སྐྱེས་སོ། །' ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ (མཧཱ་བ། ༡༥། པཊི། མ། ༢.༣༠) ལུང་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །'རྣམ་པས་' ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་བཅུ་གཉིས་ཀྱིས་སོ། །དེ་ཡང་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ལྷག་མཐོང་དང་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྤྱན་ནི་འཕགས་པའི་ལམ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་ཀྱང་རུང་ངོ་' ཞེས་སྨྲའོ། །ལམ་མཆོག་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་ལྷག་མཐོང་དང་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིགས་པ་དང་མཐུན་པར་སྣང་ངོ་། ། යථාවුත්තෙ මංසපිණ්ඩෙ සසම්භාරෙ චක්ඛුවොහාරො සන්තානවසෙන පවත්තමානෙ චතුසමුට්ඨානිකරූපධම්මෙ උපාදාය පවත්තොති ‘‘චතු…පෙ… සම්භාරා’’ති වුත්තං. සණ්ඨානන්ති වණ්ණායතනමෙවාති තෙන තෙන ආකාරෙන සන්නිවිට්ඨෙසු මහාභූතෙසු තංතංසණ්ඨානවසෙන වණ්ණායතනස්ස විඤ්ඤායමානත්තා වුත්තං, න වණ්ණායතනස්සෙව සණ්ඨානපඤ්ඤත්තියා උපාදානත්තා. තථා හි අන්ධකාරෙ ඵුසිත්වාපි සණ්ඨානං විඤ්ඤායතීති. තථා ච වක්ඛති ‘‘දීඝාදීනි ඵුසිත්වාපි සක්කා ජානිතු’’න්ති, (ධ. ස. අට්ට. 616) ‘‘දීඝාදිසන්නිවෙසං භූතසමුදායං නිස්සායා’’ති (ධ. ස. මූලටී. 616) ච. තෙසං සම්භවසණ්ඨානානං ආපොධාතුවණ්ණායතනෙහි අනත්ථන්තරභාවෙපි තෙහි විසුං වචනං තථාභූතානං සම්භවභූතානං සණ්ඨානභූතානඤ්ච. එතෙන ආපොධාතුවණ්ණායතනානං වසෙන වත්තමානඅවත්ථාවිසෙසො සම්භවො සණ්ඨානඤ්චාති අයමත්ථො දස්සිතො හොති. තත්ථ සම්භවො චතුසමුට්ඨානිකො සොළසවස්සකාලෙ උප්පජ්ජති. තස්ස රාගවසෙන ඨානා වචනං හොතීති වදන්ති. අතථාභූතානං [Pg.155] තතො අඤ්ඤථාභූතානං. යථාවුත්තෙ සම්භාරවත්ථුසඞ්ඛාතෙ. විජ්ජමානත්තාති භිය්‍යොවුත්තිවසෙන වුත්තං. තථා හි ඛීණාසවානං බ්‍රහ්මානඤ්ච සම්භවො නත්ථීති. ආපොධාතුවිසෙසත්තා සම්භවො ආපොධාතුසම්බන්ධී ආපොධාතුතන්නිස්සයනිස්සිතොපි හොතීති තස්ස චතුධාතුනිස්සිතතාය අවිරොධො වුත්තො. ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཤ་གོང་ཚོགས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་མིག་ཅེས་པའི་ཐ་སྙད་ནི། རྒྱུན་གྱི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཀུན་ནས་སློང་བ་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། “བཞི་...པེ་...ཚོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དབྱིབས་ནི་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པ་དེ་དང་དེས་གནས་པའི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་དབྱིབས་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསུངས་ཀྱི། ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་དབྱིབས་ཀྱི་བཏགས་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་མུན་པའི་ནང་དུ་རེག་ནས་ཀྱང་དབྱིབས་ཤེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡང་“རིང་པོ་ལ་སོགས་པ་ནི་རེག་ནས་ཀྱང་ཤེས་པར་ནུས་སོ་”ཞེས་དང་། “རིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱིབས་འབྱུང་བའི་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་”ཞེས་ཀྱང་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །དེ་དག་གི་འབྱུང་བ་དང་དབྱིབས་རྣམས་ཆུའི་ཁམས་དང་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལས་དོན་གཞན་མ་ཡིན་པར་ཡོད་ཀྱང་། དེ་དག་ལས་སོ་སོར་བརྗོད་པ་ནི་དེ་ལྟར་གྱུར་པའི་འབྱུང་བར་གྱུར་པ་དང་དབྱིབས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །འདིས་ནི་ཆུའི་ཁམས་དང་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ནི་འབྱུང་བ་དང་དབྱིབས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལ་འབྱུང་བ་ཀུན་ནས་སློང་བ་བཞི་པ་ནི་ལོ་བཅུ་དྲུག་གི་དུས་སུ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ། །དེའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་གནས་པ་ལས་བརྗོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ། །དེ་ལྟར་མ་གྱུར་པ་རྣམས་ནི་དེ་ལས་གཞན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་སོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚོགས་པའི་དངོས་པོར་བགྲང་བ་ལའོ། །ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་མང་དུ་བརྗོད་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་དང་ཚངས་པ་རྣམས་ལ་འབྱུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཆུའི་ཁམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་འབྱུང་བ་ནི་ཆུའི་ཁམས་དང་འབྲེལ་བ་དང་། ཆུའི་ཁམས་དེ་ལ་བརྟེན་པ་ལ་བརྟེན་པའང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་འབྱུང་བ་བཞི་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དུ་འགལ་བ་མེད་པར་གསུངས་སོ། ། උතුචිත්තාහාරෙහි උපත්ථම්භියමානන්ති එත්ථ ‘‘කලාපන්තරගතා උතුආහාරා අධිප්පෙතා’’ති වදන්ති. අනෙකකලාපගතභාවං චක්ඛුස්ස දස්සෙති යතො උපද්දුතපටලෙ නිරාකරණෙපි චක්ඛු විජ්ජතීති. පටිඝට්ටනං විසයාභිමුඛභාවො නිඝංසපච්චයත්තා. නිඝංසො නිස්සයභාවාපත්ති. යතො චක්ඛාදිනිස්සිතා සඤ්ඤා ‘‘පටිඝසඤ්ඤා’’ති වුච්චති. “དུས་དང་སེམས་དང་ཟས་ཀྱིས་བརྟེན་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་འདི་ལ། “བམ་པོ་གཞན་དུ་སོང་བའི་དུས་དང་ཟས་དག་དགོངས་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྨྲའོ། །མིག་གི་བམ་པོ་དུ་མར་སོང་བའི་དངོས་པོ་སྟོན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་གནོད་པ་བྱེད་པའི་རབ་རིབ་བསལ་བའི་ཚེ་ནའང་མིག་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཐོགས་པ་ནི་ཡུལ་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ཉིད་དེ་བརྡེག་པའི་རྐྱེན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །བརྡེག་པ་ནི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའོ། །གང་གི་ཕྱིར་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་འདུ་ཤེས་ནི་“ཐོགས་པའི་འདུ་ཤེས་”ཞེས་བྱའོ། ། අනෙකත්තාති ඉදං අවචනස්ස කාරණං, න හෙතුකිරියාය විඤ්ඤායමානභාවස්ස. සො පන අපෙක්ඛාසිද්ධිතො එව වෙදිතබ්බො. හෙතුකිරියාපෙක්ඛා හි ඵලකිරියාති. චක්ඛුං සඞ්ගණ්හාතීති චක්ඛුවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවානුපගමනෙපි තංසභාවානතිවත්තනතො තස්සා සමඤ්ඤාය තත්ථ නිරුළ්හභාවං දස්සෙති. දස්සනපරිණායකට්ඨො චක්ඛුස්ස ඉන්දට්ඨොයෙවාති ‘‘යථා හි ඉස්සරො’’තිආදිනා ඉස්සරොපමා වුත්තා. චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චෙ පරිණායන්තං චක්ඛු තංසහජාතෙ චක්ඛුසම්ඵස්සාදයොපි තත්ථ පරිණායතීති වුච්චතීති ‘‘තෙ ධම්මෙ…පෙ… පරිණායතී’’ති වුත්තං, න පන චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං දස්සනකිච්චත්තා. අථ වා චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනං ඉන්ද්‍රියපච්චයභාවෙන උපකාරකං චක්ඛුවිඤ්ඤාණං දස්සනකිච්චෙ පරිණායන්තං චක්ඛු තත්ථ චක්ඛුසම්ඵස්සාදයොපි තදනුවත්තකෙ පරිණායතීති අත්ථායං පරියායොති දස්සෙන්තො ආහ ‘‘තෙ ධම්මෙ…පෙ… ණායතී’’ති. අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං චක්ඛතීති ඉමස්ස ‘‘පරිණායති පකාසෙතී’’ති ච අත්ථා වුත්තා. සණ්ඨානම්පි රූපායතනමෙවාති ‘‘සමවිසමානි රූපානි චක්ඛතීති චක්ඛූ’’ති වුත්තං. තංද්වාරිකානං ඵස්සාදීනං උපනිස්සයපච්චයභාවො එව වළඤ්ජනත්ථො. “དོན་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་འདི་ནི་མ་བརྗོད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་གྱི། རྒྱུའི་བྱ་བས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོའི་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ནི་ལྟོས་ནས་གྲུབ་པ་ཉིད་ལས་ཤེས་པར་བྱའོ། །རྒྱུའི་བྱ་བ་ལ་ལྟོས་པ་ནི་འབྲས་བུའི་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །“མིག་སྡུད་པར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་མ་སོང་ཡང་། དེའི་རང་བཞིན་ལས་མ་འདས་པའི་ཕྱིར། དེའི་མིང་དེ་ལ་གྲགས་པར་གྱུར་པ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །མིག་གི་དབང་པོའི་དོན་ཉིད་ནི་ལྟ་བའི་སྣེ་ཁྲིད་པའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟར་དབང་ཕྱུག་བཞིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དབང་ཕྱུག་གི་དཔེ་གསུངས་སོ། །མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྟ་བའི་བྱ་བ་ལ་སྣེ་ཁྲིད་པར་བྱེད་པའི་མིག་ནི། དེ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལ་སྣེ་ཁྲིད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “ཆོས་དེ་དག་...པེ་...སྣེ་ཁྲིད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་ཀྱི། མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལྟ་བའི་བྱ་བ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཡང་ན། མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་དབང་པོའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས་ཕན་འདོགས་པའི་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྟ་བའི་བྱ་བ་ལ་སྣེ་ཁྲིད་པར་བྱེད་པའི་མིག་ནི། དེ་ལ་མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་དེའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་རྣམས་ཀྱང་སྣེ་ཁྲིད་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་གྲངས་འདིའི་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “ཆོས་དེ་དག་...པེ་...སྣེ་ཁྲིད་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁམས་རྣམས་དོན་དུ་མ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “མིག་གིས་མཐོང་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་པ་འདིའི་དོན་ནི་“སྣེ་ཁྲིད་པར་བྱེད་པ་དང་། གསལ་བར་བྱེད་པ་”ཞེས་ཀྱང་བཤད་དོ། །དབྱིབས་ཀྱང་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “མཉམ་པ་དང་མི་མཉམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་ལ་ལྟ་བར་བྱེད་པས་ན་མིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སྒོ་དེ་ལས་བྱུང་བའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ནི་སྤྱོད་པའི་དོན་ནོ། ། 599. තංද්වාරිකා…පෙ… උප්පත්ති වුත්තාති චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ උප්පන්නෙ සම්පටිච්ඡනාදීනි බලවාරම්මණෙ ජවනං එකන්තෙන උප්පජ්ජතීති කත්වා වුත්තං. තථා චෙව හි අන්තරා චක්ඛුවිඤ්ඤාණෙ වා සම්පටිච්ඡනෙ වා සන්තීරණෙ වා ඨත්වා නිවත්තිස්සතීති නෙතං ඨානං විජ්ජතීති නිච්ඡිතං. තෙන පච්චයෙනාති තංපකාරෙන පච්චයෙන. තංසදිසානන්ති ගරුං කත්වා අස්සාදනාදිප්පවත්තිවිසෙසරහිතතාය දස්සනසදිසානං මනොධාතුසන්තීරණවොට්ඨබ්බනානං. පඤ්චද්වාරිකජවනානං [Pg.156] අස්සාදනාදිතො අඤ්ඤථා ගරුං කත්වා පවත්ති නත්ථි රූපධම්මවිසයත්තාති ‘‘අස්සාදනාභිනන්දනභූතානී’’ති එත්තකමෙව වුත්තං. මනොද්වාරිකජවනපිට්ඨිවට්ටකානම්පි හි පඤ්චද්වාරිකජවනානං අස්සාදනාභිනන්දනභාවෙන රූපං ගරුං කත්වා පවත්ති නත්ථීති න සක්කා වත්තුන්ති. රූපං ආරම්මණාධිපති අකුසලස්සෙව හොති. තථා හි පට්ඨානෙ ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අකුසලස්ස ධම්මස්ස අධිපතිපච්චයෙන පච්චයො. ආරම්මණාධිපති චක්ඛුං ගරුං කත්වා අස්සාදෙති අභිනන්දතී’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.416) රූපධම්මොපි ආරම්මණාධිපති විභත්තො. ‘‘අබ්‍යාකතො ධම්මො අබ්‍යාකතස්ස ධම්මස්ස අබ්‍යාකතො ධම්මො කුසලස්සා’’ති එත්ථ පන ඵලනිබ්බානානෙව ආරම්මණාධිපතිභාවෙන විභත්තානීති. ගණනාය ච ‘‘ආරම්මණආරම්මණාධිපතිඋපනිස්සයපුරෙජාතඅත්ථිඅවිගතන්ති එක’’න්ති (පට්ඨා. 1.1.445) වුත්තං. යදි කුසලස්සපි සියා, ද්වෙති වත්තබ්බං සියාති. තානීති යථාවුත්තජවනානි පටිනිද්දිට්ඨානි. තංසම්පයුත්තානි චාති ජවනසම්පයුත්තානි. අඤ්ඤානි චක්ඛුසම්ඵස්සාදීනි. යදි රූපස්ස ආරම්මණපච්චයභාවමත්තං අධිප්පෙතං, ‘‘තං රූපාරම්මණෙති එතෙනෙව සිජ්ඣෙය්‍යා’’ති එත්තකමෙව වදෙය්‍ය. යස්මා පන රූපං තංද්වාරිකජවනානං පච්චයවිසෙසොපි හොති, තස්මා තස්ස විසෙසස්ස දීපනත්ථං ‘‘ආරබ්භා’’ති වචනං වුත්තං සියාති ආහ ‘‘ආරම්මණපච්චයතො අඤ්ඤපච්චයභාවස්සපි දීපක’’න්ති. ༥༩༩. “སྒོ་དེ་ལས་བྱུང་བ་...པེ་...སྐྱེ་བར་གསུངས་པ་”ནི། མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེས་པ་ན། ཡུལ་སྟོབས་ཅན་ལ་འཛིན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་གཡོ་བ་གདོན་མི་ཟ་བར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་བར་དུ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འམ། འཛིན་པ་འམ། རྟོག་པ་ལ་གནས་ནས་ལྡོག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་གནས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ངེས་པའི་ཕྱིར། །“རྐྱེན་དེས་”ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་དེའི་རྐྱེན་གྱིས་སོ། །“དེ་དང་འདྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་ལྕི་བར་བྱས་ནས་མྱོང་བ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་ཁྱད་པར་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར། ལྟ་བ་དང་འདྲ་བའི་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་། རྟོག་པ་དང་། རྣམ་པར་འབྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །སྒོ་ལྔའི་གཡོ་བ་རྣམས་ནི་མྱོང་བ་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་དུ་ལྕི་བར་བྱས་ནས་འཇུག་པ་མེད་དེ། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“མྱོང་བ་དང་མངོན་པར་དགའ་བར་གྱུར་པ་རྣམས་”ཞེས་འདི་ཙམ་ཞིག་གསུངས་སོ། །ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་གཡོ་བའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་རྣམས་ཀྱང་སྒོ་ལྔའི་གཡོ་བ་རྣམས་ཀྱི་མྱོང་བ་དང་མངོན་པར་དགའ་བའི་དངོས་པོས་གཟུགས་ལ་ལྕི་བར་བྱས་ནས་འཇུག་པ་མེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཟུགས་ནི་མི་དགེ་བ་ཉིད་ཀྱི་དམིགས་པའི་བདག་པོ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་གཞན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་ལས། “ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་ནི་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་བདག་པོའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །དམིགས་པའི་བདག་པོ་ནི་མིག་ལ་ལྕི་བར་བྱས་ནས་མྱོང་ཞིང་མངོན་པར་དགའ་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་ཀྱང་དམིགས་པའི་བདག་པོར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །“ལུང་དུ་མ་བསན་པའི་ཆོས་ནི་ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་ཀྱི་... ལུང་དུ་མ་བསྟན་པའི་ཆོས་ནི་དགེ་བའི་ཆོས་ཀྱི་...”ཞེས་པ་འདི་ལ་ནི་འབྲས་བུ་དང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ཉིད་དམིགས་པའི་བདག་པོའི་དངོས་པོར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་“དམིགས་པ་དང་། དམིགས་པའི་བདག་པོ་དང་། ཉེ་བར་བརྟེན་པ་དང་། ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཡོད་པ་དང་། མ་བྲལ་བ་ནི་གཅིག་གོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་དགེ་བའང་ཡིན་ན་ནི་གཉིས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་དགོས་པར་འགྱུར་རོ། །“དེ་དག་”ཅེས་པ་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཡོ་བ་རྣམས་ལ་སོ་སོར་གཞོལ་བའོ། །“དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་པ་ནི་གཡོ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་སོ། །གཞན་དག་ནི་མིག་གི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའོ། །གལ་ཏེ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཙམ་ཞིག་དགོངས་པ་ཡིན་ན། “གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་དེ་ལ་”ཞེས་འདི་ཉིད་ཀྱིས་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བས་འདི་ཙམ་ཞིག་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་གཟུགས་ནི་སྒོ་དེའི་གཡོ་བ་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་ཁྱད་པར་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཁྱད་པར་དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་“བརྟེན་ནས་”ཞེས་པའི་ཚིག་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསམས་ནས། “དམིགས་པའི་རྐྱེན་ལས་གཞན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའང་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 600. සොතවිඤ්ඤාණප්පවත්තියං සවනකිරියාවොහාරොති සොතස්ස සවනකිරියාය කත්තුභාවො සොතවිඤ්ඤාණස්ස පච්චයභාවෙනාති වුත්තං ‘‘සොතවිඤ්ඤාණස්ස නිස්සයභාවෙන සුණාතී’’ති. ජීවිතනිමිත්තමාහාරරසො ජීවිතං, තස්මිං නින්නතාය තං අව්හායතීති ජිව්හාති එවං සිද්ධෙන ජිව්හා-සද්දෙන පකාසියමානා රසාව්හායනසඞ්ඛාතා සායනකිරියා ලබ්භතීති කත්වා වුත්තං ‘‘ජිව්හාසද්දෙන විඤ්ඤායමානා කිරියාසායන’’න්ති. තථා ච වක්ඛති ‘‘ජීවිතමව්හායතීති ජිව්හා’’ති (විභ. අට්ඨ. 154). ආයොති උප්පත්තිදෙසො. පසාදකායස්ස කායිකානං දුක්ඛසුඛානං නිස්සයභාවතො ඉතරෙසං උපනිස්සයභාවතො ‘‘දුක්ඛදුක්ඛවිපරිණාමදුක්ඛානං ආයො’’ති වුත්තං. බ්‍යාපිතායාති බ්‍යාපිභාවෙ, බ්‍යාපිභාවෙන වා. කායප්පසාදභාවොති කායප්පසාදසබ්භාවො. අනුවිද්ධත්තාති අනුයුත්තභාවතො, සංසට්ඨභාවතොති අත්ථො. තස්මාති යස්මා යාවතා ඉමස්මිං [Pg.157] කායෙ උපාදින්නකපවත්තං නාම අත්ථි, සබ්බත්ථ කායායතනං කප්පාසපටලෙ ස්නෙහො වියාති වුත්තං, තස්මා. පණ්ඩරසභාවා පසාදා ආපාථගතං විසයං විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුභාවෙන පකාසෙන්තා විය හොන්තීති තෙසං විසයාවභාසනකිච්චතා වුත්තා. සමානනිස්සයානන්ති එකනිස්සයානං. අවිනිබ්භුත්තෙසු හි රූපරසාදීසු යංනිස්සයං රූපං, තංනිස්සයො එව රසාදීති. අඤ්ඤමඤ්ඤසභාවානුපගමෙනාති ලක්ඛණසඞ්කරාභාවමාහ. ༦༠༠. “རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཇུག་པ་ལ་ཉན་པའི་བྱ་བའི་ཐ་སྙད་”ཅེས་པ་ནི། རྣ་བའི་ཉན་པའི་བྱ་བ་ལ་བྱེད་པོའི་དངོས་པོ་ནི་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་སོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོས་ཉན་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སྲོག་གི་རྒྱུ་ནི་ཟས་ཀྱི་བཅུད་དེ་སྲོག་གོ། །དེ་ལ་གཞོལ་བའི་ཕྱིར་དེ་ལ་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ལྕེ་ཞེས་བྱ་སྟེ། དེ་ལྟར་གྲུབ་པའི་ལྕེ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རོ་འབོད་པར་བགྲང་བའི་མྱོང་བའི་བྱ་བ་ཐོབ་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱས་ནས་གསུངས་པ། “ལྕེའི་སྒྲས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བའི་བྱ་བ་ནི་མྱོང་བའོ་”ཞེས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡང་“སྲོག་ལ་འབོད་པར་བྱེད་པས་ན་ལྕེའོ་”ཞེས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །“སྐྱེ་མཆེད་”ཅེས་པ་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་སོ། །དང་བའི་ལུས་ནི་ལུས་ཀྱི་བདེ་བ་དང་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། གཞན་རྣམས་ཀྱི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “སྡུག་བསྔལ་གྱི་སྡུག་བསྔལ་དང་འགྱུར་བའི་སྡུག་བསྔལ་རྣམས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“ཁྱབ་པ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་ཁྱབ་པའི་དངོས་པོ་ལའམ། ཁྱབ་པའི་དངོས་པོས་སོ། །“ལུས་ཀྱི་དྭངས་པའི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་དྭངས་པ་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །“རྗེས་སུ་ཞུགས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་རྗེས་སུ་འབྲེལ་བའི་དངོས་པོ་ལས་ཏེ། འདྲེས་པའི་དངོས་པོ་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ལུས་འདི་ལ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་བཅས་པའི་འཇུག་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཇི་ཙམ་ཡོད་པ་དེ་ཐམས་ཅད་ལ་ལུས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་རས་བལ་གྱི་གོང་བུ་ལ་སྣུམ་བཞིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་རོ། །དཀར་པོའི་དངོས་པོ་ཅན་གྱི་དྭངས་པ་རྣམས་ནི་ཡུལ་སྣང་བར་གྱུར་པ་རྣམས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུའི་དངོས་པོས་གསལ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེ་དག་གི་ཡུལ་སྣང་བར་བྱེད་པའི་བྱ་བ་ཉིད་གསུངས་སོ། །“རྟེན་མཚུངས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་རྟེན་གཅིག་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བའི་གཟུགས་དང་རོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལས་གང་ལ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་དེ་ཉིད་ལ་བརྟེན་པ་ནི་རོ་ལ་སོགས་པའོ། །“ཕན་ཚུན་གྱི་རང་བཞིན་དུ་མ་སོང་བས་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་འདྲེས་པ་མེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། ། යස්මා පච්චයන්තරසහිතොයෙව චක්ඛුප්පසාදො රූපාභිහනනවසෙන පවත්තති, න පච්චයන්තරරහිතො, තස්මා රූපාභිඝාතො හොතු වා මා වා හොතු, එවංසභාවො සො රූපධම්මොති දස්සෙතුං ‘‘රූපාභිඝාතාරහො’’ති වුත්තං යථා ‘‘විපාකාරහසභාවා කුසලාකුසලා’’ති. විසයවිසයීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං අභිමුඛභාවො අභිඝාතො වියාති අභිඝාතො, සො රූපෙ චක්ඛුස්ස, චක්ඛුම්හි වා රූපස්ස හොතීති වුත්තං ‘‘රූපෙ, රූපස්ස වා අභිඝාතො’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘යම්හි චක්ඛුම්හි අනිදස්සනම්හි සප්පටිඝම්හි රූපං සනිදස්සනං සප්පටිඝං පටිහඤ්ඤි වා’’ති (ධ. ස. 597), ‘‘චක්ඛු අනිදස්සනං සප්පටිඝං රූපම්හි සනිදස්සනම්හි සප්පටිඝම්හි පටිහඤ්ඤි වා’’ති (ධ. ස. 598) ච ආදි. එත්ථ ච තංතංභවපත්ථනාවසෙන චක්ඛාදීසු අවිගතරාගස්ස අත්තභාවනිප්ඵාදකසාධාරණකම්මවසෙන පුරිමං චක්ඛුලක්ඛණං වුත්තං, සුදූරසුඛුමාදිභෙදස්සපි රූපස්ස ගහණසමත්ථමෙව චක්ඛු හොතූති එවං නිබ්බත්තිතආවෙණිකකම්මවසෙන දුතියං. එස නයො සෙසෙසුපි. අථ වා සතිපි පඤ්චන්නං පසාදභාවසාමඤ්ඤෙ සවිසයාවභාසනසඞ්ඛාතස්ස පසාදබ්‍යාපාරස්ස දස්සනවසෙන පුරිමං වුත්තං, පසාදකාරණස්ස සතිපි කම්මභාවසාමඤ්ඤෙ අත්තනො කාරණභෙදෙන භෙදදස්සනවසෙන දුතියං. གང་གི་ཕྱིར་རྐྱེན་གཞན་དང་བཅས་པ་ཉིད་ཀྱི་མིག་གི་དྭངས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་བརྡེག་པའི་དབང་གིས་འཇུག་གི། རྐྱེན་གཞན་དང་བྲལ་བ་ནི་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཟུགས་ལ་བརྡེག་པ་ཡོད་ཀྱང་རུང་མེད་ཀྱང་རུང་། གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་དེ་ནི་དེ་ལྟ་བུའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ཀྱི་བརྡེག་པ་དང་འཚམ་པ་”ཞེས་གསུངས་ཏེ། དཔེར་ན། “དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་འཚམ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ནོ་”ཞེས་པ་བཞིན་ནོ། །ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་རྣམས་ཕན་ཚུན་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པ་ནི་བརྡེག་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་བརྡེག་པ་སྟེ། དེ་ནི་གཟུགས་ལ་མིག་གི་འམ། མིག་ལ་གཟུགས་ཀྱི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ལའམ། གཟུགས་ཀྱི་བརྡེག་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། “མིག་བསྟན་དུ་མེད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ་གང་ལ་གཟུགས་བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ་བརྡེག་པར་འགྱུར་བའམ།” ཞེས་དང་། “མིག་བསྟན་དུ་མེད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ་ནི་གཟུགས་བསྟན་དུ་ཡོད་པ་ཐོགས་པ་དང་བཅས་པ་ལ་བརྡེག་པར་འགྱུར་བའམ།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདི་ལ་ཡང་སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་ལ་ཆགས་པའི་དབང་གིས་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བའི་ལུས་གྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཐུན་མོང་གི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་མིག་གི་མཚན་ཉིད་དང་པོ་གསུངས་ལ། ཤིན་ཏུ་རིང་བ་དང་ཕྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་གཟུགས་ཀྱང་འཛིན་པར་ནུས་པ་ཉིད་ཀྱི་མིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་དེ་ལྟར་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་མ་འདྲེས་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། །ཡང་ན། དྭངས་པའི་དངོས་པོ་ལྔ་པོ་ཐུན་མོང་དུ་ཡོད་ཀྱང་། རང་གི་ཡུལ་སྣང་བར་བྱེད་པར་བགྲང་བའི་དྭངས་པའི་བྱ་བ་ལྟ་བའི་དབང་གིས་དང་པོ་གསུངས་ལ། དྭངས་པའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱི་དངོས་པོ་ཐུན་མོང་དུ་ཡོད་ཀྱང་། རང་གི་རྒྱུའི་དབྱེ་བས་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་གཉིས་པ་གསུངས་སོ། ། කාමතණ්හාති කාමභවෙ තණ්හා. තථා රූපතණ්හා දට්ඨබ්බා. තස්ස තස්ස භවස්ස මූලකාරණභූතා තණ්හා තස්මිං තස්මිං භවෙ උප්පජ්ජනාරහායතනවිසයාපි නාම හොතීති කාමතණ්හාදීනං දට්ඨුකාමතාදිවොහාරාරහතා වුත්තා. දට්ඨුකාමතාති හි දට්ඨුමිච්ඡා රූපතණ්හාති අත්ථො. තථා සෙසාසුපීති. එත්ථ ච දට්ඨුකාමතාදීනං තංතංඅත්තභාවනිබ්බත්තකකම්මායූහනක්ඛණතො සති පුරිමනිබ්බත්තියං වත්තබ්බං නත්ථි. අසතිපි තස්ස මග්ගෙන අසමුග්ඝාතිතභාවෙනෙව කාරණන්ති දට්ඨබ්බං. යතො [Pg.158] මග්ගෙන අසමුච්ඡින්නං කාරණලාභෙ සති උප්පජ්ජිත්වා අත්තනො ඵලස්ස කාරණභාවූපගමනතො විජ්ජමානමෙවාති උප්පන්නඅත්ථිතාපරියායෙහි වුච්චති ‘‘අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං භාවෙන්තො අරියං අට්ඨඞ්ගිකං මග්ගං බහුලීකරොන්තො උප්පන්නුප්පන්නෙ පාපකෙ අකුසලෙ ධම්මෙ අන්තරායෙව අන්තරධාපෙති’’ (සං. නි. 5.157), ‘‘සන්තං වා අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දං අත්ථි මෙ අජ්ඣත්තං කාමච්ඡන්දොති පජානාතී’’ති (දී. නි. 2.382; ම. නි. 1.115) ච එවමාදීසු. འདོད་པའི་སྲེད་པ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་སྲེད་པའོ། དེ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པའང་བལྟ་བར་བྱའོ། སྲིད་པ་དེ་དང་དེའི་རྩ་བའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་ནི། སྲིད་པ་དེ་དང་དེར་སྐྱེ་བར་འོས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་ཡུལ་ཡང་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདོད་པའི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་བལྟ་བར་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་འཇུག་རུང་བར་གསུངས་སོ། བལྟ་བར་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི་བལྟ་བར་འདོད་པའི་འདོད་པ་སྟེ། གཟུགས་ཀྱི་སྲེད་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་རིག་པར་བྱའོ། འདིར་ཡང་བལྟ་བར་འདོད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི། ལུས་དེ་དང་དེ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ལས་གསོག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། སྔོན་གྱི་སྐྱེ་བ་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ། དེ་མེད་པའི་ཚེ་ནའང་ལམ་གྱིས་མ་བཅོམ་པའི་ཕྱིར་ཉིད་རྒྱུ་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། གང་གི་ཕྱིར་ལམ་གྱིས་མ་བཅད་པ་ནི། རྒྱུ་རྙེད་པ་ན་སྐྱེས་ནས་རང་གི་འབྲས་བུའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་སྐྱེས་པ་དང་ཡོད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་ཏེ། "འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་བསྒོམས་ཤིང་། འཕགས་པའི་ལམ་ཡན་ལག་བརྒྱད་པ་མང་དུ་བྱས་ན། སྐྱེས་ཤིང་སྐྱེས་པའི་སྡིག་ཏོ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་བར་དུ་མེད་པར་བྱེད་དོ།" (མདོ་སྡེའི་སྡེ། ༥.༡༥༧) དང་། "ནང་གི་འདོད་པའི་འདུན་པ་ཡོད་པ་ལ། བདག་གི་ནང་ན་འདོད་པའི་འདུན་པ་ཡོད་དོ་ཞེས་ཤེས་སོ།" (དཱི་གྷ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༢.༣༨༢། མཛྫྷི་མ་ནི་ཀཱ་ཡ། ༡.༡༡༥) ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྟ་བུའོ། එත්ථාහ – චක්ඛාදීනං ඉන්ද්‍රියානං කිං එකකම්මුනා උප්පත්ති, උදාහු නානාකම්මුනාති? උභයථාපීති පොරාණා. තත්ථ නානාකම්මුනා තාව උප්පත්තියං චක්ඛාදීනං විසෙසෙ වත්තබ්බං නත්ථි කාරණස්ස භින්නත්තා. එකකම්මුනා පන උප්පත්තියං තෙසං කථං විසෙසොති? කාරණස්ස භින්නත්තායෙව. තංතංභවපත්ථනාභූතා හි තණ්හා තංතංභවපරියාපන්නායතනාභිලාසතාය සයං විචිත්තරූපා උපනිස්සයභාවෙන තංතංභවනිබ්බත්තකකම්මස්ස විචිත්තභෙදතං විදහති. යතො තදාහිතවිසෙසං තං තථාරූපසමත්ථතායොගෙන අනෙකරූපාපන්නං විය අනෙකං විසිට්ඨසභාවං ඵලං නිබ්බත්තෙති. තථා ච වක්ඛති ‘‘කම්මමෙව නෙසං විසෙසකාරණ’’න්ති. න චෙත්ථ සමත්ථතාභාවතො අඤ්ඤං වෙදිතබ්බං කාරණවිසෙසෙනාහිතවිසෙසස්ස විසිට්ඨඵලනිප්ඵාදනයොග්‍යතාභාවතො. තථා හි සති එකස්සපි කම්මස්ස අනෙකින්ද්‍රියහෙතුතාවිසෙසයොගං එකම්පි කම්මන්තිආදිනා යුත්තිතො ආගමතොපි පරතො සයමෙව වක්ඛති. තථා ච එකස්සෙව කුසලචිත්තස්ස සොළසාදිවිපාකචිත්තනිබ්බත්තිහෙතුභාවො වුච්චති. ලොකෙපි එකස්සෙව සාලිබීජස්ස පරිපුණ්ණාපරිපුණ්ණතණ්ඩුලඵලනිබ්බත්තිහෙතුතා දිස්සති. කිං වා එතාය යුත්තිචින්තාය, න චින්තිතබ්බමෙවෙතං. යතො කම්මවිපාකො චක්ඛාදීනි කම්මවිපාකො ච සබ්බාකාරතො බුද්ධානංයෙව කම්මවිපාකඤාණඵලයුත්තානං විසයො, න අඤ්ඤෙසං අතක්කාවචරතාය. තෙනෙව ච භගවතා ‘‘කම්මවිපාකො අචින්තෙය්‍යො න චින්තෙතබ්බො, යො චින්තෙය්‍ය උම්මාදස්ස විඝාතස්ස භාගී අස්සා’’ති (අ. නි. 4.77) ආදීනවං දස්සෙත්වා පටික්ඛිත්තං. ආවිඤ්ඡනං පුග්ගලස්ස විඤ්ඤාණස්ස වා තංනින්නභාවප්පත්තියා හෙතුභාවො. འདིར་སྨྲས་པ། མིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་པོ་རྣམས་ནི་ལས་གཅིག་གིས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ། འོན་ཏེ་ལས་ཐ་དད་པས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཞེ་ན། གཉིས་ཀ་ལྟར་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྔོན་གྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་སྨྲའོ། དེ་ལ་རེ་ཞིག་ལས་ཐ་དད་པས་སྐྱེ་བ་ལ། རྒྱུ་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར་མིག་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མེད་དོ། ལས་གཅིག་གིས་སྐྱེ་བ་ལ་ནི་དེ་དག་གི་བྱེ་བྲག་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། རྒྱུ་ཐ་དད་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དོ། སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་ལ་སྨོན་པར་གྱུར་པའི་སྲེད་པ་ནི། སྲིད་པ་དེ་དང་དེར་གཏོགས་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་འདོད་པའི་ཕྱིར། རང་ཉིད་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཅིང་། ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུའི་ཚུལ་གྱིས་སྲིད་པ་དེ་དང་དེ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་པའི་བྱེ་བྲག་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། གང་གི་ཕྱིར་དེས་བསྐྱེད་པའི་བྱེ་བྲག་དང་ལྡན་པའི་ལས་དེ་ནི། དེ་ལྟ་བུའི་མཐུ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་དུ་མར་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་ཁྱད་པར་གྱི་རང་བཞིན་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་དོ། དེ་བཞིན་དུ་ "ལས་ཉིད་དེ་དག་གི་བྱེ་བྲག་གི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། འདིར་ཡང་མཐུ་ཡོད་པ་ལས་གཞན་དུ་ཤེས་པར་མི་བྱ་སྟེ། རྒྱུའི་བྱེ་བྲག་གིས་བསྐྱེད་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཁྱད་པར་གྱི་འབྲས་བུ་བསྐྱེད་པའི་ནུས་པ་དང་མི་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་ཡིན་ན་ལས་གཅིག་ལའང་དབང་པོ་དུ་མའི་རྒྱུའི་བྱེ་བྲག་དང་ལྡན་པ་ཉིད་དེ། "ལས་གཅིག་ཀྱང་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་རིགས་པ་དང་། ལུང་ལས་ཀྱང་ཕྱིས་སུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། དེ་བཞིན་དུ་དགེ་བའི་སེམས་གཅིག་ཉིད་རྣམ་སྨིན་གྱི་སེམས་བཅུ་དྲུག་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། འཇིག་རྟེན་ནའང་འབྲས་ཀྱི་ས་བོན་གཅིག་ཉིད་ལས་འབྲས་རྡོག་གང་བ་དང་མ་གང་བའི་འབྲས་བུ་མངོན་པར་འགྲུབ་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་མཐོང་ངོ། ཡང་ན་རིགས་པའི་དཔྱད་པ་འདིས་ཅི་ཞིག་བྱ། འདི་ནི་བསམ་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། གང་གི་ཕྱིར་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་དང་། མིག་ལ་སོགས་པ་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི། རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ལས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་མཁྱེན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་འབྲས་བུ་དང་ལྡན་པའི་སངས་རྒྱས་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། གཞན་དག་གི་རྟོག་གེའི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱིས་ "ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པས་བསམ་པར་མི་བྱའོ། གང་ཞིག་བསམ་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་སྨྱོ་བ་དང་ཉམ་ཐག་པའི་སྐལ་བ་ཅན་དུ་འགྱུར་རོ།" (ཨང་གུཏྟ་ར་ནི་ཀཱ་ཡ། ༤.༧༧) ཞེས་ཉེས་དམིགས་བསྟན་ནས་བཀག་གོ། འཐེན་པ་ནི་གང་ཟག་གམ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དོ། සබ්බෙසන්ති පදස්ස පකරණතො පාරිසෙසතො වා ලබ්භමානං අත්ථවිසෙසං අජානන්තො යථාරුතවසෙනෙව අත්ථං ගහෙත්වා ‘‘කො එත්ථ විසෙසො’’තිආදිනා [Pg.159] චොදෙති. ඉතරො තෙජාදීනං පච්චෙකං අධිකභාවෙ විය ද්වින්නං තිණ්ණං වා අධිකභාවෙපි යථාවුත්තාධිකභාවෙනෙව එකකාදිවසෙන ලබ්භමානාය ඔමත්තතායපි කායප්පසාදො න හොතීති විඤ්ඤායමානත්තා පකරණතො පාරිසෙසතො වා චතුන්නම්පි භූතානං සමභාවෙන කායො හොතීති අයමත්ථො සිද්ධොති සබ්බ-සද්දො ඉධ සමභාවදීපකොති දස්සෙතුං ‘‘ඉදං පනා’’තිආදිමාහ. ඉමමත්ථං දීපෙතීති ච යථාවුත්තෙන ඤායෙන ‘‘සබ්බෙස’’න්ති වචනතො අයමත්ථො ලබ්භති, න තස්ස වාචකත්තාති දස්සෙති. තෙනෙවාහ ‘‘අනුවත්ත…පෙ… වසෙන වුත්තත්තා’’ති. එකදෙසාධිකභාවනිවාරණෙනෙව හි එකදෙසොමත්තතානිවාරණම්පි විඤ්ඤායතීති. එකදෙසො අවයවො. චතුධාතුසමුදායනිස්සයස්ස හි පසාදස්ස තදෙකධාතුඅධිකතා අවයවාධිකතා හොතීති. "ཐམས་ཅད་ཀྱི་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་སྐབས་སམ་ལྷག་མ་ལས་ཐོབ་པའི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་མ་ཤེས་པར། སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་དོན་བཟུང་ནས། "འདིར་བྱེ་བྲག་ཅི་ཡོད་" ཅེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ། ཕ་རོལ་པོས་ནི། མེ་ལ་སོགས་པ་རེ་རེ་ལྷག་པར་གྱུར་པ་བཞིན། གཉིས་སམ་གསུམ་ལྷག་པར་གྱུར་པའི་ཚེ་ནའང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ལྷག་པ་ཉིད་ཀྱིས་གཅིག་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཐོབ་པའི་ཆུང་ངུ་ཉིད་ལའང་ལུས་ཀྱི་དང་བ་མི་འབྱུང་བར་ཤེས་པའི་ཕྱིར། སྐབས་སམ་ལྷག་མ་ལས་འབྱུང་བ་བཞི་ཆར་མཉམ་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུས་སུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་གྲུབ་པས། "ཐམས་ཅད་" ཅེས་པའི་སྒྲ་འདི་འདིར་མཉམ་པ་ཉིད་གསལ་བྱེད་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "འདི་ནི་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། "དོན་འདི་གསལ་བར་བྱེད་དོ་" ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རིགས་པས་ "ཐམས་ཅད་ཀྱི་" ཞེས་པའི་ཚིག་ལས་དོན་འདི་ཐོབ་པ་ཡིན་གྱི། དེའི་དངོས་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་མ་ཡིན་པར་སྟོན་ཏོ། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། "རྗེས་སུ་འབྲང་བའི་... དབང་གིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་སོ། ཕྱོགས་གཅིག་ལྷག་པར་གྱུར་པ་བཀག་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཆུང་ངུར་གྱུར་པའང་བཀག་པར་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། ཕྱོགས་གཅིག་ནི་ཆ་ཤས་སོ། ཁམས་བཞི་འདུས་པ་ལ་བརྟེན་པའི་དང་བ་ནི། དེའི་ཁམས་གཅིག་ལྷག་པར་གྱུར་པ་ནི་ཆ་ཤས་ལྷག་པར་གྱུར་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ‘‘පුරිමා චෙත්ථ ද්වෙපි වාදිනො නිකායන්තරියා’’ති වදන්ති. ආලොකාදිසහකාරීකාරණසහිතානංයෙව චක්ඛාදීනං රූපාදිඅවභාසනසමත්ථතා විවරස්ස ච සොතවිඤ්ඤාණුපනිස්සයභාවො ගුණොති තෙසං ලද්ධීති අධිප්පායෙන ‘‘තංතංභූතගුණෙහී’’තිආදි වුත්තං. තෙජාදීනං විය විවරස්ස භූතභාවාභාවතො ‘‘යථායොග’’න්ති වුත්තං. අථ වා රූපාදයො විය විවරම්පි භූතගුණොති පරාධිප්පායං දස්සෙන්තො ‘‘තංතංභූතගුණෙහී’’ති ආහ. තෙජස්ස පන ආලොකරූපෙන, ආකාසසඞ්ඛාතස්ස විවරස්ස සද්දෙන, වායුස්ස ගන්ධෙන, උදකස්ස රසෙන, පථවියා ඵොට්ඨබ්බෙනාති ඉමමත්ථං සන්ධාය ‘‘යථායොගං තංතංභූතගුණෙහී’’ති වුත්තං සියා. රූපාදිග්ගහණෙති රූපාදිවිසයෙ චක්ඛුවිඤ්ඤාණාදිකෙ නිප්ඵාදෙතබ්බෙති අත්ථො. උපකරිතබ්බතොති සහකාරීකාරණභූතෙහි යථාවුත්තභූතගුණෙහි චක්ඛාදීනං සකිච්චකරණෙ උපකරිතබ්බතො. සභාවෙන සුය්‍යමානස්සාති කෙනචි අනුච්චාරියමානස්සෙව ලබ්භමානත්තා වුත්තං. ඝට්ටනං පන විනා වායුසද්දොපි නත්ථීති. අථ වා වායුම්හි සද්දො සභාවෙන සුය්‍යතීති ආපෙ රසො මධුරොති ච තස්ස ලද්ධියෙවාති දට්ඨබ්බං. දුතියවාදිස්සපි නිග්ගහො හොති තස්සපි තෙජාදිගුණා රූපාදයොති එවංලද්ධිකත්තා. "འདིར་སྔ་མ་གཉིས་ཀའང་སྡེ་པ་གཞན་པའི་སྨྲ་བ་པོ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་ཟེར་རོ། སྣང་བ་ལ་སོགས་པའི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཁོ་ནས་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་མཐུ་དང་། བུ་ག་ནི་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཉེར་ལེན་གྱི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཡོན་ཏན་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་དེ་དག་གི་གྲུབ་པའི་མཐའ་ཡིན་པའི་བསམ་པས། "འབྱུང་བ་དེ་དང་དེའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། མེ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བུ་ག་ནི་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། "ཅི་རིགས་པར་" ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བུ་གའང་འབྱུང་བའི་ཡོན་ཏན་ཡིན་ནོ་ཞེས་གཞན་གྱི་བསམ་པ་སྟོན་པར། "འབྱུང་བ་དེ་དང་དེའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་གསུངས་སོ། མེའི་ནི་སྣང་བའི་གཟུགས་ཀྱིས། ནམ་མཁར་བགྲང་བའི་བུ་གའི་ནི་སྒྲས་། རླུང་གི་ནི་དྲིས། ཆུའི་ནི་རོས། ས་ཡི་ནི་རེག་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་འདི་ལ་དགོངས་ནས། "ཅི་རིགས་པར་འབྱུང་བ་དེ་དང་དེའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ། "གཟུགས་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་ལ་" ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ལ་མིག་གི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པ་བསྐྱེད་པར་བྱ་བ་ལ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། "ཕན་གདགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པ་ནི། ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འབྱུང་བའི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་མིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་རང་གི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ལ་ཕན་གདགས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ། "རང་བཞིན་གྱིས་ཐོས་པ་" ཞེས་པ་ནི། སུས་ཀྱང་མ་བརྗོད་པར་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། བརྡེག་པ་མེད་པར་ནི་རླུང་གི་སྒྲའང་མེད་དོ། ཡང་ན་རླུང་ལ་སྒྲ་རང་བཞིན་གྱིས་ཐོས་པ་དང་། ཆུ་ལ་རོ་མངར་བ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་གྲུབ་མཐའ་ཁོ་ན་ཡིན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། སྨྲ་བ་པོ་གཉིས་པ་ལའང་ཚར་གཅོད་པ་ཡོད་དེ། དེ་ལའང་མེ་ལ་སོགས་པའི་ཡོན་ཏན་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟ་བུའི་གྲུབ་མཐའ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། රූපාදිවිසෙසගුණෙහීති රූපාදිවිසෙසගුණයුත්තෙහි. තෙජ…පෙ… වායූහීති සහාකාසෙහි තෙජාදිපරමාණූහි. කප්පාසතො විසදිසායාති [Pg.160] කප්පාසපථවිතො විසෙසයුත්තාය තතො අධිකසාමත්ථියයුත්තායාති අධිප්පායො. තස්සායෙවාති කප්පාසපථවියායෙව. යස්මා සා විජ්ජමානානිපි අවිසෙසභූතානි අත්ථීති ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යභාවෙන අභිභවිත්වා ඨිතා, තස්මා තස්සායෙව ගන්ධො අධිකතරො භවෙය්‍යාති අත්ථො. අයඤ්ච සබ්බො උත්තරො ‘‘තස්ස තස්ස භූතස්ස අධිකතායා’’තිආදිනා අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 600) වුත්තත්තා තථාගතානං වාදං සම්පටිච්ඡිත්වා වදන්තස්ස කණාදස්ස වසෙන වුත්තො. ‘‘අත්තනො පන මතෙන කණාදකපිලාදයො කෙවලං පථවාදිද්‍රබ්‍යමෙවාතිආදි ලද්ධි. කණාදසාසනාය අධිමුත්තානං සාසනෙ අනවගාළ්හානං කෙසඤ්චි අයං වාදො’’ති ච වදන්ති. එතස්සුභයස්සාති ආසවගන්ධතො කප්පාසගන්ධො අධිකො සීතුදකවණ්ණතො උණ්හොදකවණ්ණො ච අධිකොති එතස්ස උභයස්ස. තෙජාදිඅධිකෙසු ච සම්භාරෙසු රූපාදීනං විසෙසස්ස අදස්සනතො න රූපාදයො තෙජාදීනං විසෙසගුණොති සිද්ධන්ති ආහ ‘‘තදභා…පෙ… ත්තිතා’’ති. තෙන න රූපං තෙජස්ස විසෙසගුණො එකන්තතො තෙජාදිකෙ සම්භාරෙ විසෙසෙන අදස්සනතො, යො යස්ස විසෙසගුණො, න සො තදධිකෙ සම්භාරෙ එකන්තතො විසෙසෙන දිස්සති යථා පථවීඅධිකෙ සම්භාරෙ ආපොධාතූති දස්සෙති. එවං සෙසෙසුපි යථායොගං යොජෙතබ්බං. කො පන වාදො නානාකලාපෙති සභාවතො නානත්තාභාවෙපි මූලකාරණනානත්තවසෙන අත්ථි කොචි විසෙසො අසඞ්ඝාතෙති දස්සෙති, යතො පරමරණාදිකිරියාසමත්ථතා නෙසං කෙසඤ්චියෙව දිස්සතීති. "གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། "མེ་...ལ་སོགས་པ་རླུང་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི། ནམ་མཁའ་དང་བཅས་པའི་མེ་ལ་སོགས་པའི་རྡུལ་ཕྲན་རྣམས་ཀྱིས་སོ། "ལ་ལ་ལས་མི་འདྲ་བ་" ཞེས་པ་ནི། ལ་ལའི་ས་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པ་སྟེ། དེ་ལས་ལྷག་པའི་མཐུ་དང་ལྡན་པ་ཞེས་པའི་བསམ་པའོ། "དེ་ཉིད་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི། ལ་ལའི་ས་ཉིད་ཀྱིའོ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་ནི་ཡོད་བཞིན་དུ་བྱེ་བྲག་མེད་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་ཡོད་དོ་ཞེས་འཛིན་མི་ནུས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཟིལ་གྱིས་གནོན་ཏེ་གནས་པའི་ཕྱིར། དེ་ཉིད་ཀྱི་དྲི་ལྷག་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ལན་འདི་ཐམས་ཅད་ནི། "འབྱུང་བ་དེ་དང་དེའི་ལྷག་པ་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་འགྲེལ་བཤད་ (ཆོས་མངོན་པ་ཀུན་བཏུས་ཀྱི་འགྲེལ་བཤད། ༦༠༠) ལས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་བཞིན་གཤེགས་པའི་གསུང་ལ་ཁས་ལེན་ཅིང་སྨྲ་བའི་གཟེགས་ཟན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་གསུངས་སོ། "རང་གི་ལུགས་ཀྱིས་ནི་གཟེགས་ཟན་པ་དང་སེར་སྐྱ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ས་ལ་སོགས་པའི་རྫས་ཁོ་ནའོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་གྲུབ་མཐའ་ཡིན་ནོ། གཟེགས་ཟན་པའི་བསྟན་པ་ལ་མོས་ཤིང་བསྟན་པ་ལ་མ་ཞུགས་པ་ཁ་ཅིག་གི་སྨྲ་བ་འདི་ཡིན་ནོ་" ཞེས་ཀྱང་ཟེར་རོ། "འདི་གཉིས་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི། ཆང་གི་དྲི་ལས་ལ་ལའི་དྲི་ལྷག་པ་དང་། ཆུ་གྲང་མོའི་ཁ་དོག་ལས་ཆུ་ཚན་གྱི་ཁ་དོག་ལྷག་པ་སྟེ། འདི་གཉིས་ཀྱིའོ། མེ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པའི་ཚོགས་པ་རྣམས་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ནི་མེ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར། "དེ་མེད་པའི་... ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་སོ། དེས་ན་གཟུགས་ནི་མེའི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་མ་ཡིན་ཏེ། གཏན་དུ་མེ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་པའི་ཚོགས་པ་ལ་ཁྱད་པར་དུ་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར། གང་ཞིག་གང་གི་ཁྱད་པར་གྱི་ཡོན་ཏན་ཡིན་པ་དེ་ནི། དེ་ལྷག་པའི་ཚོགས་པ་ལ་གཏན་དུ་ཁྱད་པར་དུ་མི་མཐོང་སཏེ། དཔེར་ན་ས་ལྷག་པའི་ཚོགས་པ་ལ་ཆུའི་ཁམས་བཞིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ། "ཚོགས་པ་ཐ་དད་པ་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་" ཞེས་པ་ནི། རང་བཞིན་གྱིས་ཐ་དད་པ་མེད་པའི་ཚེ་ནའང་། རྩ་བའི་རྒྱུ་ཐ་དད་པའི་དབང་གིས་མ་འདུས་པ་ལ་བྱེ་བྲག་འགའ་ཞིག་ཡོད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་རྡུལ་ཕྲན་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའི་མཐུ་ནི་དེ་དག་ལས་ཁ་ཅིག་ཁོ་ན་ལ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། එකම්පීති පි-සද්දෙන අනෙකස්මිං වත්තබ්බමෙව නත්ථීති දස්සෙති. පඤ්චායතනිකත්තභාවෙ පත්ථනා යා දට්ඨුකාමතාදිභාවෙන වුත්තා, තාය නිප්ඵන්නං. එතෙන කාරණවිසෙසෙන ඵලවිසෙසමාහ. න හීතිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං සමත්ථයති. තන්ති කම්මං. විසෙසෙනාති අත්තනො කාරණෙන ආහිතාතිසයෙන. තෙනෙව සොතස්ස න හොති පච්චයො, තතො අඤ්ඤෙනෙව පන හොතීති අධිප්පායො. තෙන අනෙකසභාවෙන කාරණෙන ආහිතවිසෙසං එකම්පි කම්මං අනෙකසභාවං ඵලං නිප්ඵාදෙතුං සමත්ථං හොතීති දස්සෙති. ඉදානි කම්මස්ස වුත්තප්පකාරවිසෙසාභාවෙ [Pg.161] දොසමාහ ‘‘ඉන්ද්‍රියන්තරාභාවප්පත්තිතො’’ති. තස්සත්ථො – කාරණවිසෙසාභාවෙ ඵලවිසෙසස්ස අසම්භවතො යං විසෙසයුත්තං කම්මං චක්ඛුස්ස කාරණං, තස්ස තතො අඤ්ඤවිසෙසාභාවෙ තදඤ්ඤින්ද්‍රියුප්පාදකතාපි න සියාති සොතින්ද්‍රියාදීනං තතො අනුප්පත්ති එව සියා. එවමිතරත්ථාපි. විසෙසොති චෙත්ථ කම්මස්ස තංතංඉන්ද්‍රියුප්පාදනසමත්ථතා අධිප්පෙතා, සා ච පුබ්බෙ දස්සිතසභාවොව. "གཅིག་ཀྱང་" ཞེས་པའི་ "ཀྱང་" གི་སྒྲས་དུ་མ་ལ་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། སྐྱེ་མཆེད་ལྔ་དང་ལྡན་པའི་ལུས་ལ་སྨོན་པ་གང་ཞིག་བལྟ་བར་འདོད་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་པ་དེས་གྲུབ་པའོ། རྒྱུའི་བྱེ་བྲག་འདིས་འབྲས་བུའི་བྱེ་བྲག་གསུངས་སོ། "མ་ཡིན་ཏེ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། "དེ་ནི་" ལས་སོ། "བྱེ་བྲག་གིས་" ཞེས་པ་ནི། རང་གི་རྒྱུས་བསྐྱེད་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་སོ། དེ་ཉིད་ཀྱིས་རྣ་བའི་རྐྱེན་དུ་མི་འགྱུར་གྱི། དེ་ལས་གཞན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་བསམ་པའོ། དེས་ན་རང་བཞིན་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་རྒྱུས་བསྐྱེད་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ལས་གཅིག་ཀྱང་། རང་བཞིན་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་འབྲས་བུ་བསྐྱེད་པར་ནུས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ད་ནི་ལས་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པའི་བྱེ་བྲག་མེད་ན་ཉེས་པ་གསུངས་པ་ནི། "དབང་པོ་གཞན་མེད་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་" ཞེས་པའོ། དེའི་དོན་ནི། རྒྱུའི་བྱེ་བྲག་མེད་ན་འབྲས་བུའི་བྱེ་བྲག་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ལས་གང་ཞིག་མིག་གི་རྒྱུ་ཡིན་པ་དེ་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཁྱད་པར་མེད་ན་དེ་ལས་གཞན་པའི་དབང་པོ་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའང་མི་འགྱུར་བས། རྣ་བའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པ་དེ་ལས་མི་སྐྱེ་བ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། དེ་བཞིན་དུ་གཞན་ལའང་རིག་པར་བྱའོ། "བྱེ་བྲག་" ཅེས་པ་ནི། འདིར་ལས་ཀྱི་དབང་པོ་དེ་དང་དེ་སྐྱེད་པའི་མཐུ་ལ་བརྗོད་དེ། དེ་ནི་སྔར་བསྟན་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་དོ། අනෙකාහි මහග්ගතචෙතනාහි එකාය වා පරිත්තචෙතනාසහිතාය පටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපානං නිබ්බත්තීති න සක්කා විඤ්ඤාතුන්ති ‘‘සබ්බෙසං…පෙ… විඤ්ඤායතී’’ති වුත්තං. ඉදානි තමෙව අසක්කුණෙය්‍යතං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘නානාචෙතනායා’’තිආදි වුත්තං. තස්සායං සඞ්ඛෙපත්ථො – ‘‘පටිස…පෙ… පච්චයො’’ති එත්ථ යදි නානාකම්මවසෙන ඉන්ද්‍රියානං උප්පත්ති අධිප්පෙතා, එවං සති මහග්ගතකම්මෙන ච කාමාවචරකම්මෙන ච තංතංපටිසන්ධික්ඛණෙ කටත්තාරූපං උප්පන්නං සියා, න චෙතං යුත්තං ‘‘මහග්ගතචෙතනා කම්මපච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.78) වුත්තත්තා. නාපි තංතංභවනියතරූපින්ද්‍රියෙහි විකලින්ද්‍රියතා ගතිසම්පත්තියා ඔපපාතිකයොනියං පටිසන්ධික්ඛණෙ යුත්තා. අථ මහග්ගතාහි එව නානාචෙතනාහි නිබ්බත්තං, න චෙකා පටිසන්ධි අනෙකකම්මනිබ්බත්තා හොති. නිච්ඡිතඤ්හෙතං සාකෙතපඤ්හෙනාති. එවං එකෙන මහග්ගතකම්මුනා චක්ඛුන්ද්‍රියසොතින්ද්‍රියහදයවත්ථූනං උප්පත්තිඤාපකෙන ඉමිනා වචනෙන පරිත්තකම්මුනාපි එකෙන යථාරහං අනෙකෙසං ඉන්ද්‍රියානං උප්පත්ති සිද්ධාවාති වුත්තං ‘‘සිද්ධමෙකෙන කම්මෙන අනෙකින්ද්‍රියුප්පත්ති හොතී’’ති. ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་སེམས་པ་དུ་མ་འམ་ཡང་ན་ཆུང་ངུའི་སེམས་པ་དང་བཅས་པ་གཅིག་གིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་ལ་ལས་ཀྱིས་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ནི་ཤེས་པར་མི་ནུས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཐམས་ཅད་ཀྱི་...ལས་...ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ད་ནི་མི་ནུས་པ་ཉིད་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སེམས་པ་ཐ་དད་པ་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེའི་བསྡུས་པའི་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། “ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་...ལས་...རྐྱེན་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་གལ་ཏེ་ལས་ཐ་དད་པའི་དབང་གིས་དབང་པོ་རྣམས་སྐྱེ་བར་འདོད་ན། དེ་ལྟ་ན་ནི་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་ལས་དང་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ལས་ཀྱིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་མ་དེ་དང་དེ་ལ་ལས་ཀྱིས་བྱས་པའི་གཟུགས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ལ། དེ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། “ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་སེམས་པ་ནི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་སྲིད་པ་དེ་དང་དེར་ངེས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་དབང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་དབང་པོ་མ་ཚང་བ་ཉིད་ནི་འགྲོ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་ལ་བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བའི་སྐྱེ་གནས་སུ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སྐད་ཅིག་ལ་མི་རིགས་སོ། །ཅི་སྟེ་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་སེམས་པ་ཐ་དད་པ་རྣམས་ཉིད་ཀྱིས་མངོན་པར་གྲུབ་ན། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་གཅིག་ནི་ལས་དུ་མས་མངོན་པར་གྲུབ་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ནི་ས་ཀེ་ཏའི་དྲི་བས་ངེས་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་ལས་གཅིག་གིས་མིག་གི་དབང་པོ་དང་། རྣ་བའི་དབང་པོ་དང་། སྙིང་པོའི་གཞི་རྣམས་སྐྱེ་བར་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་འདིས། ཆུང་ངུའི་ལས་གཅིག་གིས་ཀྱང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་དབང་པོ་དུ་མ་སྐྱེ་བ་གྲུབ་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལས་གཅིག་གིས་དབང་པོ་དུ་མ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། සම්පත්තොයෙව නාම සම්පත්තිකිච්චකරණතොති ඉමමත්ථං දස්සෙතුං ‘‘පටි…පෙ… නකතො’’ති වුත්තං. අතිසුඛුමභාවතො මංසචක්ඛුඅගොචරෙන රූපායතනෙන සමන්නාගතසඞ්ඝාතවුත්තිතාය ච ‘‘වායු වියා’’ති වුත්තං. චිත්තසමුට්ඨානං සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස කදාචිපි ආරම්මණපච්චයො න සියා ධාතුපරම්පරාය ඝට්ටෙන්තස්ස උතුසමුට්ඨානත්තා. තෙනාහ ‘‘න හි…පෙ… පජ්ජතී’’ති. පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 1.1.2) ච ‘‘සද්දායතනං සොතවිඤ්ඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති අවිසෙසෙන වුත්තං. ཕྲད་པ་ཉིད་ནི་ཕྲད་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ཕྱིར་...ལས་...མ་བྱས་པ་ལས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཤིན་ཏུ་ཕྲ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཤའི་མིག་གི་སྤྱོད་ཡུལ་མ་ཡིན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ལྡན་པའི་འདུས་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཡང་ “རླུང་བཞིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སེམས་ལས་ཀུན་ཏུ་བསླངས་པའི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་དུ་ནམ་ཡང་མི་འགྱུར་ཏེ། ཁམས་ཀྱི་བརྒྱུད་པས་བརྡེག་པར་བྱེད་པ་ནི་དུས་ཚོད་ལས་ཀུན་ཏུ་བསླངས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “འདི་ལྟར་...ལས་...མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་གཏན་ཚིགས་ཆེན་པོ་ལས། “སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་བྱེ་བྲག་མེད་པར་གསུངས་སོ། ། නනු චිරෙන සුය්‍යන්තීති දූරෙ ඨිතානං ලහුකං සවනං නත්ථි, තෙසම්පි වා ලහුකං සවනෙන දූරාසන්නභාවානං විසෙසො න සියාති අධිප්පායො. න[Pg.162], දූ…පෙ… තොති න දූරෙ ඨිතෙහි රජකාදිසද්දා චිරෙන සොතවිඤ්ඤාණෙන සුය්‍යන්ති, සචෙ සවනූපචාරෙ සො සද්දො දූරෙ ආසන්නෙ ච ඨිතානං යථාභූතෙ ආපාථගතෙ සද්දෙ මනොවිඤ්ඤාණසඞ්ඛාතතො ගහණවිසෙසතො චිරෙන සුතො සීඝං සුතොති අභිමානොති අත්ථො. එතමෙවත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙන්තො ‘‘යථා හී’’තිආදිමාහ. නිච්ඡය…පෙ… අභිමානො හොති, සොතවිඤ්ඤාණප්පවත්ති පන උභයත්ථාපි සමානා, යස්මා සො පන සද්දො…පෙ… ආගච්ඡතීති. යදි ධාතුපරම්පරාය සද්දො නප්පවත්තති, කථං පටිඝොසාදීනං උප්පත්තීති ආහ ‘‘දූරෙ…පෙ… පච්චයො හොතී’’ති. උප්පත්තිවසෙන ආගතානීති එතෙන රූපධම්මාපි යත්ථ උප්පජ්ජන්ති, තත්ථෙව භිජ්ජන්ති, න දෙසන්තරං සඞ්කමන්තීති දස්සෙති. ඝට්ටනසභාවානෙවාති තෙසං භූතානං සද්දසමුප්පත්තිහෙතුභාවමාහ. සොතපදෙසස්සාති සොතදෙසස්ස, සොතදෙසෙ ඨිතස්සාති අත්ථො. ཅི་སྟེ་རིང་པོ་ནས་ཐོས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐག་རིང་པོར་གནས་པ་རྣམས་ལ་མྱུར་དུ་ཐོས་པ་མེད་དམ། ཡང་ན་དེ་དག་ལའང་མྱུར་དུ་ཐོས་པས་ཐག་རིང་ཐུང་གི་ཁྱད་པར་མེད་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པ་ཡིན་ནོ། །མ་ཡིན་ཏེ། “ཐག་རིང་...ལས་...ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཐག་རིང་པོར་གནས་པའི་ཁྲུས་མཁན་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་རིང་པོ་ནས་ཐོས་པ་མ་ཡིན་ཏེ། གལ་ཏེ་ཐོས་པའི་ཉེ་བར་སྤྱོད་པ་ལ་སྒྲ་དེ་ཐག་རིང་བ་དང་ཉེ་བར་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་སྣང་བའི་ལམ་དུ་གྱུར་པའི་སྒྲ་ལ། ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་ལས་རིང་པོ་ནས་ཐོས་སོ་མྱུར་དུ་ཐོས་སོ་སྙམ་པའི་ང་རྒྱལ་ལམ་སྙམ་པ་སྐྱེ་བའི་དོན་ཏོ། །དོན་འདི་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདི་ལྟ་སྟེ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ངེས་པ་...ལས་...ང་རྒྱལ་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། རྣ་བའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་འཇུག་པ་ནི་གཉིས་ཀའི་གནས་སྐབས་སུའང་མཚུངས་པ་ཡིན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་སྒྲ་དེ་ནི་...ལས་...འོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་ཁམས་ཀྱི་བརྒྱུད་པས་སྒྲ་མི་འཇུག་ན། བྲག་ཅ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བར་ཇི་ལྟར་འགྱུར་ཞེ་ན། “ཐག་རིང་པོ་...ལས་...རྐྱེན་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་འོངས་པ་རྣམས་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་གང་དུ་སྐྱེ་བ་དེ་ཉིད་དུ་འཇིག་གི །ཡུལ་གཞན་དུ་འཕོ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །“བརྡེག་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་དོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འབྱུང་བ་དེ་དག་གི་སྒྲ་ཀུན་ཏུ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །“རྣ་བའི་ཡུལ་གྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣ་བའི་གནས་ཀྱི། རྣ་བའི་གནས་སུ་གནས་པའི་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། චක්ඛුමතො පුග්ගලස්ස අජ්ඣාසයවසෙනාති චිත්‍රවිචිත්‍රරූපායතනෙ යෙභුය්‍යෙන සත්තානං චක්ඛුද්වාරිකජවනස්ස අනුකඩ්ඪනවසෙන පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං. කණ්ණකූපච්ඡිද්දෙයෙව පවත්තනතොති එතෙන අධිට්ඨානතො බහිද්ධා ඉන්ද්‍රියං පවත්තීති වාදං පටිසෙධෙති. අධිට්ඨානදෙසෙ එව හි ඉන්ද්‍රියං වත්තති තත්ථ කිච්චාදිප්පයොගදස්සනතො. සතිපි පනස්ස බහිද්ධා වුත්තියං න විසයග්ගහණෙ සමත්ථතා, අඤ්ඤථා අධිට්ඨානපිදහනෙපි විසයග්ගහණං භවෙය්‍යාති. ආරම්මණග්ගහණහෙතුතො චාති කණ්ණකූපච්ඡිද්දෙයෙව ඨත්වා ආරම්මණකරණස්ස විඤ්ඤාණස්ස වා හෙතුභාවතො. “མིག་ལྡན་པའི་གང་ཟག་གི་བསམ་པའི་དབང་གིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། སྣ་ཚོགས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་ཕལ་ཆེར་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་མིག་གི་སྒོའི་རྒྱུག་པ་འདྲེན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“རྣ་བའི་བུག་པའི་ཁུང་བུ་ཉིད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་རྟེན་ལས་ཕྱི་རོལ་དུ་དབང་པོ་འཇུག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་སྨྲ་བ་བཟློག་པར་བྱེད་དོ། །རྟེན་གྱི་གནས་ཉིད་དུ་དབང་པོ་འཇུག་སྟེ། དེ་ལ་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་སྦྱོར་བ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱི་རོལ་གྱི་འཇུག་པ་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་ཡུལ་འཛིན་པ་ལ་ནུས་པ་མེད་དེ། གཞན་དུ་ན་རྟེན་བཀག་པའི་ཚེའང་ཡུལ་འཛིན་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །“དམིགས་པ་འཛིན་པའི་རྒྱུ་ལས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣ་བའི་བུག་པའི་ཁུང་བུ་ཉིད་དུ་གནས་ནས་དམིགས་པར་བྱེད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རོ། ། තබ්බොහාරෙනාති ගන්ධගන්ධග්ගහණස්ස සහචරිතාය ගන්ධොපි තථා වුත්තොති අධිප්පායො. ගන්ධො පච්චයොති ගන්ධො සහකාරීපච්චයොති අත්ථො. ඛෙළාදිකො පච්චයොති යොජෙතබ්බං. තථා පථවීති සහකාරීපච්චයන්තරභූතා අජ්ඣත්තිකබාහිරා පථවී ආරම්මණග්ගහණෙ පච්චයොති අත්ථො. ආධාරභූතාති තෙජොවායොධාතූනං ආධාරභූතා. නිස්සයභූතානන්ති නිස්සයමහාභූතානං ආපොතෙජොවායොධාතූනං. සබ්බදාති උප්පීළනකාලෙ ච අනුප්පීළනකාලෙ ච. තත්ථාති චතුරාසීතිපභෙදෙ උපරිමකායසඞ්ඛාතෙ රූපසමූහෙ. විනිබ්භුජ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යානන්ති ඉදං චක්ඛුදසකං ඉදං කායදසකං ඉදං භාවදසකන්ති එවං කලාපතොපි විනිබ්භුජ්ජිතුං අසක්කුණෙය්‍යානං. “དེའི་ཐ་སྙད་ཀྱིས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དྲི་དང་དྲི་འཛིན་པ་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་དྲི་ཡང་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ་སྙམ་པའི་བསམ་པ་ཡིན་ནོ། །“དྲི་ནི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་དྲི་ནི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“མཆིལ་མ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །“དེ་བཞིན་དུ་ས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྐྱེན་གཞན་དུ་གྱུར་པའི་ནང་དང་ཕྱི་རོལ་གྱི་ས་ནི་དམིགས་པ་འཛིན་པ་ལ་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །“རྟེན་དུ་གྱུར་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་མེ་དང་རླུང་གི་ཁམས་རྣམས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའོ། །“གནས་སུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནས་ཀྱི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་ཆུ་དང་མེ་དང་རླུང་གི་ཁམས་རྣམས་ཀྱིའོ། །“དུས་ཐམས་ཅད་དུ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གནོན་པའི་དུས་དང་མ་གནོན་པའི་དུས་གཉིས་ཀར་རོ། །“དེ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བརྒྱད་ཅུ་རྩ་བཞིའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ལུས་ཀྱི་སྟོད་དུ་བགྲང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ལའོ། །“རྣམ་པར་དབྱེ་བར་མི་ནུས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདི་ནི་མིག་གི་བཅུ་ཚན་ནོ། །འདི་ནི་ལུས་ཀྱི་བཅུ་ཚན་ནོ། །འདི་ནི་མཚན་གྱི་བཅུ་ཚན་ནོ་ཞེས་དེ་ལྟར་བམ་པོ་ལས་ཀྱང་རྣམ་པར་དབྱེ་བར་མི་ནུས་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། ། 616. දීඝාදීනං [Pg.163] ඵුසිත්වා ජානිතබ්බතොති ඉදං දීඝාදීනං න කායවිඤ්ඤාණගොචරත්තා වුත්තං, දීඝාදිවොහාරරූපාදීනං පන ඵොට්ඨබ්බං ඵුසිත්වා කායවිඤ්ඤාණවීථියා පරතො පවත්තෙන මනොවිඤ්ඤාණෙනපි ජානිතබ්බත්තා වුත්තං. දීඝාදිසන්නිවෙසන්ති දීඝාදිසන්නිවෙසවන්තං. එකස්මිං ඉතරස්ස අභාවාති ඡායාතපානං ආලොකන්ධකාරානඤ්ච අසහට්ඨායිතං ආහ. කථං පන ආලොකො අන්ධකාරං විධමතීති? ‘‘ආලොකප්පවත්තිසමානකාලං අන්ධකාරසභාවෙන පවත්තමානං වණ්ණායතනං භිජ්ජති. අන්ධකාරස්ස නිස්සයො හුත්වා පවත්තමානානි භූතානි කමෙන තථාරූපස්ස වණ්ණායතනස්ස නිස්සයභාවං ගච්ඡන්තී’’ති කෙචි. සහ අන්ධකාරෙන තන්නිස්සයභූතානං නිරොධසමනන්තරං තංසන්තතියං තාදිසෙ පච්චයසන්නිපාතෙ ආලොකනිස්සයභූතානං උප්පත්තීති වෙදිතබ්බං. න හි නිස්සයමහාභූතෙහි විනා ආලොකප්පවත්ති අත්ථි, නාපි අන්ධකාරසඞ්ඛාතං වණ්ණායතනමෙව නිරුජ්ඣති තංනිස්සයෙහි පයුජ්ජමානකඑකකලාපභූතොපාදාරූපානං සහෙව නිරුජ්ඣනතො. පදීපසිඛාමණිරංසියො විය පථවීපාකාරරුක්ඛාදීනි මුඤ්චිත්වාපි අන්ධකාරො පවත්තතීති වදන්ති. මන්දං පන පාකාරාදිආධාරරහිතං න සුට්ඨු පඤ්ඤායති, බහලං ආධාරං නිස්සාය පවත්තතීති යුත්තන්ති ච වදන්ති. ༦༡༦. “རིང་པོ་ལ་སོགས་པ་རེག་ནས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་རིང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། རིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ནི་རེག་བྱ་ལ་རེག་ནས་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུད་ཀྱི་འོག་ཏུ་འཇུག་པའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །“རིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱིབས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་རིང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབྱིབས་དང་ལྡན་པའོ། །“གཅིག་ཡོད་ན་ཅིག་ཤོས་མེད་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་གྲིབ་མ་དང་ཚ་ཟེར། སྣང་བ་དང་མུན་པ་རྣམས་ལྷན་ཅིག་མི་གནས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །ཅི་སྟེ་སྣང་བས་མུན་པ་ཇི་ལྟར་སེལ་ཞེ་ན། “སྣང་བ་འཇུག་པ་དང་དུས་མཚུངས་པར་མུན་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་འཇུག་པའི་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ནི་འཇིག་གོ །མུན་པའི་རྟེན་དུ་གྱུར་ནས་འཇུག་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་ནི་རིམ་གྱིས་དེ་ལྟ་བུའི་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྟེན་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། །མུན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་འགགས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་བ་ཉིད་ལ། དེའི་རྒྱུད་ལ་དེ་ལྟ་བུའི་རྐྱེན་འདུས་པ་ལས་སྣང་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་སྐྱེ་བར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདི་ལྟར་རྟེན་གྱི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་མེད་པར་སྣང་བ་འཇུག་པ་མེད་ལ། མུན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁ་དོག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་ཀྱང་འགག་པ་མ་ཡིན་ཏེ། དེའི་རྟེན་རྣམས་དང་སྦྱོར་བའི་བམ་པོ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པའི་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་རྣམས་ལྷན་ཅིག་ཉིད་དུ་འགག་པའི་ཕྱིར་རོ། །མར་མེའི་རྩེ་མོ་དང་ནོར་བུའི་འོད་ཟེར་བཞིན་དུ་ས་དང་རྩིག་པ་དང་ཤིང་ལ་སོགས་པ་བཏང་ནས་ཀྱང་མུན་པ་འཇུག་གོ་ཞེས་སྨྲའོ། །ཉམ་ཆུང་བ་ནི་རྩིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྟེན་མེད་པར་ལེགས་པར་མི་གསལ་ལ། མཐུག་པོ་ནི་རྟེན་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པ་རིགས་སོ་ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ། ། 620. ‘‘අමනුස්සසද්දො’’ති එත්ථ අ-කාරො න මනුස්සතාමත්තනිවත්තිඅත්ථො සදිසභාවදීපනතාය අනධිප්පෙතත්තා, මනුස්සතො පන අනඤ්ඤතානිවත්තිඅත්ථොති දස්සෙතුං ‘‘අමනුස්ස…පෙ… ට්ඨාදයොපී’’ති ආහ. තථා කිත්තෙතබ්බොති ‘‘වංසඵාලනසද්දො’’තිආදිනා වත්ථුවසෙන කිත්තෙතබ්බො. ༦༢༠. “མི་མ་ཡིན་པའི་སྒྲ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་མི་ཡིག་ (a-kāro) ནི་མི་ཉིད་ཙམ་བཟློག་པའི་དོན་མ་ཡིན་ཏེ། མཚུངས་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་མ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །མི་ལས་གཞན་མ་ཡིན་པ་བཟློག་པའི་དོན་ཏོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མི་མ་ཡིན་པ་...ལས་...གནས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དེ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ “སྨྱུག་མ་གཤེགས་པའི་སྒྲ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་དངོས་པོའི་དབང་གིས་བརྗོད་པར་བྱའོ། ། 632. කම්මචිත්තාදිනාති ආදි-සද්දෙන උතුආහාරෙ සඞ්ගණ්හාති. තංතදාකාරානීති ඉත්ථිලිඞ්ගාදිආකාරානි. ඉත්ථින්ද්‍රියං පටිච්ච සමුට්ඨහන්තීති අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයානිපි ඉත්ථිලිඞ්ගාදීනි යෙභුය්‍යෙන ඉත්ථින්ද්‍රියසහිතෙ එව සන්තානෙ සබ්භාවා ඉතරත්ථ ච අභාවා ඉන්ද්‍රියහෙතුකානි වුත්තානි. අඤ්ඤථාති ඉත්ථිලිඞ්ගාදිආකාරතො අඤ්ඤථා, ඉත්ථින්ද්‍රියාභාවෙ වා. ඉත්ථිග්ගහණස්ස චාති ඉත්ථීති චිත්තප්පවත්තියා. තෙසං රූපානන්ති ඉත්ථිලිඞ්ගාදිආකාරරූපානං. යදි ඉත්ථින්ද්‍රියං ඉත්ථිලිඞ්ගාදිආකාරරූපානං සහකාරීකාරණං, අථ කස්මා තස්ස ඉන්ද්‍රියාදිපච්චයභාවො තෙසං න වුත්තොති? නෙව තං සහකාරීකාරණං, අථ ඛො තෙසං තබ්භාවභාවිතාමත්තෙන තං කාරණන්ති වුච්චතීති දස්සෙතුං ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. ༦༣༢. “ལས་དང་སེམས་ལ་སོགས་པ་ལས་”ཞེས་བྱ་བའི་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་དུས་ཚོད་དང་ཟས་བསྡུས་སོ། །“རྣམ་པ་དེ་དང་དེ་དག་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་རྟགས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་རྣམས་སོ། །“བུད་མེད་ཀྱི་དབང་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་ཀུན་ཏུ་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཕན་ཚུན་གྱི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱང་བུད་མེད་ཀྱི་རྟགས་ལ་སོགས་པ་ནི་ཕལ་ཆེར་བུད་མེད་ཀྱི་དབང་པོ་དང་བཅས་པའི་རྒྱུད་ཉིད་ལ་ཡོད་པ་དང་། གཞན་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར་དབང་པོའི་རྒྱུ་ཅན་དུ་གསུངས་སོ། །“གཞན་དུ་ན་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་རྟགས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ལས་གཞན་དུའམ། ཡང་ན་བུད་མེད་ཀྱི་དབང་པོ་མེད་པའི་ཚེའོ། །“བུད་མེད་དུ་འཛིན་པ་ལས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བུད་མེད་དོ་སྙམ་པའི་སེམས་འཇུག་པ་ལས་སོ། །“གཟུགས་དེ་དག་གི་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་རྟགས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིའོ། །གལ་ཏེ་བུད་མེད་ཀྱི་དབང་པོ་ནི་བུད་མེད་ཀྱི་རྟགས་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ན། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་དེའི་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་དེ་དག་ལ་མ་གསུངས་ཤེ་ན། དེ་ནི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ནི་དེའི་དངོས་པོ་ཡོད་པས་ཡོད་པ་ཙམ་གྱིས་རྒྱུ་དེ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བརྗོད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གང་གི་ཕྱིར་ན་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 633. ලිඞ්ගං [Pg.164] පරිවත්තමානං පුරිමලිඞ්ගාධාරජාතිඅනුරූපමෙව හුත්වා පරිවත්තතීති කත්වා වුත්තං ‘‘පටිසන්ධියං විය පවත්තෙපී’’ති. යස්ස…පෙ… නොති ආදිවචනතොති ආදි-සද්දෙන ‘‘යස්ස වා පන පුරිසින්ද්‍රියං උප්පජ්ජති, තස්ස ඉත්ථින්ද්‍රියං උප්පජ්ජතීති නො’’ති (යම. 3.ඉන්ද්‍රියයමක.188) සඞ්ගණ්හාති. ༦༣༣. རྟགས་འཕོ་བ་ནི་སྔོན་གྱི་རྟགས་ཀྱི་རྟེན་དུ་སྐྱེས་པ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་འཕོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱས་ནས་ “ཉིང་མক্ষমས་སྦྱོར་བ་བཞིན་དུ་འཇུག་པའི་ཚེའང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“གང་གི་...ལས་...མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས་ཞེས་བྱ་བའི་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི། “ཡང་ན་གང་གི་སྐྱེས་པའི་དབང་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེའི་བུད་མེད་ཀྱི་དབང་པོ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་བསྡུས་སོ། ། 635. ද්වාරභාවෙන කුච්ඡිතානං ආසවධම්මානං පවත්තිට්ඨානතාය පසාදවිසෙසෙ විය විඤ්ඤත්තිවිසෙසෙපි කායවොහාරප්පවත්ති දට්ඨබ්බා. විත්ථම්භනසභාවතාය වායොධාතුයා ථම්භනං ‘‘වායොධාතුකිච්ච’’න්ති වුත්තං. කිච්චම්පි හි ධම්මානං සභාවොයෙවාති. පථවීධාතුයා ආකාරො වචීවිඤ්ඤත්තීති වත්තුං වට්ටතීති යොජනා. ༦༣༥. སྒོའི་དངོས་པོས་སྨད་པར་བྱ་བའི་ཟག་པའི་ཆོས་རྣམས་འཇུག་པའི་གནས་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དང་བའི་ཁྱད་པར་ལ་བཞིན་དུ་རིག་བྱེད་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལའང་ལུས་ཀྱི་ཐ་སྙད་འཇུག་པ་བལྟ་བར་བྱའོ། །འདེགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱིས་འདེགས་པ་ནི་ “རླུང་གི་ཁམས་ཀྱི་བྱ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །བྱ་བའང་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །སའི་ཁམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ནི་ངག་གི་རིག་བྱེད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་སོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། 636. විතක්ක…පෙ… ගහිතාති යථාධිප්පෙතත්ථාභිබ්‍යඤ්ජිකාය වාචාය සමුට්ඨාපනාධිප්පායප්පවත්තිං සන්ධාය වුත්තං. තදා හි සා තෙහි පරිග්ගහිතා නාම හොතීති. එකස්සපි අක්ඛරස්ස අනෙකෙහි ජවනෙහි නිබ්බත්තෙතබ්බත්තා තථා නිබ්බත්තියමානතාය අසමත්ථසභාවත්තා න විඤ්ඤාතවිසෙසා න භින්නා එවාති ආහ ‘‘සව…පෙ… භින්නා’’ති. අබ්බොකිණ්ණෙති අන්තරන්තරා උප්පජ්ජමානෙහි අසංසට්ඨෙ. ‘‘පච්ඡිමචිත්ත’’න්ති අවිසෙසෙන චුතිචිත්තං වුත්තන්ති අධිප්පායෙන ‘‘අඤ්ඤෙසම්පි චුතිචිත්තං…පෙ… ඤායතී’’ති වුත්තං. ༦༣༦. “རྟོག་པ་...ལས་...ཟིན་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ངག་ཀུན་ཏུ་བསླང་བའི་བསམ་པའི་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཚེ་ན་དེ་ནི་དེ་དག་གིས་ཟིན་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །ཡི་གེ་གཅིག་ལའང་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་དུ་མས་མངོན་པར་གྲུབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་ལ་ནུས་པ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཉིད་ཀྱིས་རིག་པའི་ཁྱད་པར་མ་ཡིན་པ་དང་རྣམ་པར་མ་ཕྱེ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “ཐོས་པ་...ལས་...རྣམ་པར་ཕྱེ་བ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“མ་འདྲེས་པ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བར་བར་དུ་སྐྱེ་བ་རྣམས་དང་མ་འདྲེས་པ་ལའོ། །“ཕྱི་མའི་སེམས་”ཞེས་བྱ་བ་ནི་བྱེ་བྲག་མེད་པར་འཆི་འཕོ་བའི་སེམས་གསུངས་སོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “གཞན་དག་གི་ཡང་འཆི་འཕོ་བའི་སེམས་...ལས་...ཤེས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། අථ වා ‘‘යෙ ච රූපාවචරං අරූපාවචරං උපපජ්ජිත්වා පරිනිබ්බායිස්සන්ති, තෙසං චවන්තානං තෙසං වචීසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සති, නො ච තෙසං කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති (යම. 2.සඞ්ඛාරයමක.88) රූපාරූපභවූපපජ්ජනකානං කාමාවචරචුතිචිත්තස්සපි කායසඞ්ඛාරාසමුට්ඨාපනවචනෙන ඛීණාසවෙහි අඤ්ඤෙසම්පි…පෙ… ඤායතී’’ති වුත්තං. යස්මා ච – ཡང་ན། “གང་དག་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་སུ་སྐྱེས་ནས་ཡོངས་སུ་མྱ་ངན་ལས་འདའ་བར་འགྱུར་བ་དེ་དག་འཆི་འཕོ་བའི་ཚེ། དེ་དག་གི་ངག་གི་འདུ་བྱེད་འགག་པར་འགྱུར་གྱི། དེ་དག་གི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ནི་འགག་པར་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པར་སྐྱེ་བ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་འཆི་འཕོ་བའི་སེམས་ལའང་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀུན་ཏུ་མི་བསླང་བར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ལས་གཞན་དག་གི་ཡང་...ལས་...ཤེས་སོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་ཡང་། ‘‘යස්ස කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣති, තස්ස වචීසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සතීති ආමන්තා’’ති (යම. 2.සඞ්ඛාරයමක.108), “གང་གི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགག་པར་འགྱུར་བ་དེའི་ངག་གི་འདུ་བྱེད་འགག་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། ‘‘යස්ස කායසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣති, තස්ස චිත්තසඞ්ඛාරො නිරුජ්ඣිස්සතීති ආමන්තා’’ති (යම. 2.සඞ්ඛාරයමක.108) ච, “གང་གི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགག་པར་འགྱུར་བ་དེའི་སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་འགག་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། དེ་དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་བྱ་བ་དང་། ‘‘පච්ඡිමචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං කායසඞ්ඛාරො ච න නිරුජ්ඣති චිත්තසඞ්ඛාරො ච න නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති (යම. 2.සඞ්ඛාරයමක.113) – “སེམས་ཐ་མའི་འཇིག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དེ་དག་གི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱང་མི་འགག་ཅིང་སེམས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱང་འགག་པར་མི་འགྱུར་རོ།།”ཞེས་པ་ནི། (ཡ་མ་ཀ ༢། འདུ་བྱེད་ཡ་མ་ཀ ༡༡༣) - ආදිවචනතො [Pg.165] ච පච්ඡිමචිත්තස්ස පුරතො සොළසමෙන චිත්තෙන තතො ඔරිමෙන වා සද්ධිං අස්සාසපස්සාසා න උප්පජ්ජන්තීති සිද්ධං. යදි උප්පජ්ජෙය්‍යුං, ‘‘පච්ඡිමචිත්තස්ස භඞ්ගක්ඛණෙ තෙසං කායසඞ්ඛාරො න නිරුජ්ඣතී’’ති න වදෙය්‍ය, වුත්තඤ්චෙතං, තස්මා හෙට්ඨිමකොටියා චුතිතො පුරිමෙන සත්තරසමෙන උප්පන්නා අස්සාසපස්සාසා චුතියා හෙට්ඨා දුතියෙන චිත්තෙන සද්ධිං නිරුජ්ඣන්ති. තෙන ‘‘යස්ස චිත්තස්ස අනන්තරා කාමාවචරානං පච්ඡිමචිත්තං උප්පජ්ජිස්සතී’’ති චුතිචිත්තස්සානන්තරපච්චයභූතස්සපි චිත්තස්ස කායසඞ්ඛාරාසමුට්ඨාපනතා වුත්තා. ཐོག་མའི་ཚིག་ལས་སེམས་ཐ་མའི་སྔོན་གྱི་བཅུ་དྲུག་པའི་སེམས་སམ། ཡང་ན་དེའི་སྔོན་གྱི་སེམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་མི་སྐྱེ་བར་གྲུབ་བོ།། གལ་ཏེ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། “སེམས་ཐ་མའི་འཇིག་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་དེ་དག་གི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་མི་འགག་གོ།”ཞེས་མི་གསུང་ལ། འདི་ནི་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ།། དེའི་ཕྱིར་མཐའ་མའི་མཚམས་སུ་འཆི་འཕོ་བའི་སྔོན་གྱི་བཅུ་བདུན་པས་བསྐྱེད་པའི་དབུགས་ཕྱི་ནང་དུ་རྒྱུ་བ་རྣམས་ནི་འཆི་འཕོའི་འོག་གི་སེམས་གཉིས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་འགག་པར་འགྱུར་རོ།། དེས་ན། “སེམས་གང་གི་མཚམས་མེད་པར་འདོད་པའི་ཁམས་པའི་སེམས་ཐ་མ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ།།”ཞེས་འཆི་སེམས་ཀྱི་མཚམས་མེད་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པའི་སེམས་ལའང་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་མི་སྐྱེ་བའི་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། අථ වා යස්ස චිත්තස්සාති යෙන චිත්තෙන සබ්බපච්ඡිමො කායසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජති. තං චිත්තං වුත්තන්ති ගහෙතබ්බං, න පච්ඡිමචිත්තස්ස අනන්තරපච්චයභූතං. අනන්තරාති හි කායසඞ්ඛාරුප්පාදනං අන්තරං විනා, යතො පච්ඡා කායසඞ්ඛාරුප්පාදනෙන අනන්තරිතං හුත්වා පච්ඡිමචිත්තං උප්පජ්ජිස්සතීති අත්ථො. කස්මා? ‘‘ඉතරෙසං වචීසඞ්ඛාරො ච නිරුජ්ඣිස්සති කායසඞ්ඛාරො ච නිරුජ්ඣිස්සතී’’ති (යම. 2.සඞ්ඛාරයමක.88) වුත්තත්තා. අඤ්ඤථාපච්ඡිමචිත්තතො පුරිමතතියචිත්තසමඞ්ගීනං කායසඞ්ඛාරො උප්පජ්ජතීති ආපජ්ජතීති. එවං සබ්බෙසම්පි චුතිචිත්තස්ස රූපජනකතාභාවෙ ආගමං දස්සෙත්වා ඉදානි යුත්තිං දස්සෙතුං ‘‘න හී’’තිආදිමාහ. තත්ථ ගබ්භගමනාදීති ආදි-සද්දෙන උදකනිමුග්ගඅසඤ්ඤීභූතකාලකතචතුත්ථජ්ඣානසමාපන්නරූපාරූපභවසමඞ්ගීනිරොධසමාපන්නභාවෙ සඞ්ගණ්හාති. ཡང་ན། “སེམས་གང་གི་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་གང་གིས་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཐ་མ་ཐམས་ཅད་སྐྱེ་བར་བྱེད་པ་དེའོ།། སེམས་དེ་གསུངས་པར་གཟུང་བར་བྱ་ཡི། སེམས་ཐ་མའི་མཚམས་མེད་པའི་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། མཚམས་མེད་པ་ཞེས་པ་ནི་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་སྐྱེ་བའི་བར་མཚམས་མེད་པ་སྟེ། དེའི་རྗེས་སུ་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་སྐྱེ་བས་བར་མ་ཆོད་པར་གྱུར་ནས་སེམས་ཐ་མ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། “གཞན་དག་གི་ངག་གི་འདུ་བྱེད་ཀྱང་འགག་པར་འགྱུར་ཞིང་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་ཀྱང་འགག་པར་འགྱུར་རོ།།”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཞན་དུ་ན་སེམས་ཐ་མའི་སྔོན་གྱི་སེམས་གསུམ་པ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ལ་ལུས་ཀྱི་འདུ་བྱེད་སྐྱེ་བར་ཐལ་བར་འགྱུར་རོ།། དེ་ལྟར་འཆི་སེམས་ཐམས་ཅད་ལ་གཟུགས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པ་ཉིད་མེད་པའི་ལུང་བསྟན་ནས། ད་ནི་རིགས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ “མ་ཡིན་ནོ།།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་ “མངལ་དུ་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་སོགས་པས་ནི། ཆུར་བྱིང་བ་དང་། འདུ་ཤེས་མེད་པར་གྱུར་པ་དང་། དུས་ལས་བྱས་པ་དང་། བསམ་གཏན་བཞི་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པ་དང་། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དང་ལྡན་པ་དང་། འགོག་པ་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་པའི་གནས་སྐབས་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ།། 637. අනෙකෙසං කලාපානං එකතො හුත්වා එකඝනපිණ්ඩභාවෙන පවත්තනතො කලාපන්තරභූතානං කලාපන්තරභූතෙහි සම්ඵුට්ඨභාවො වුත්තො. යතො තෙසං දුවිඤ්ඤෙය්‍යනානත්තං, න පන අවිනිබ්භුත්තභාවතො. තංතංභූතවිවිත්තතාති තෙසං තෙසං භූතානං විභත්තභාවො කලාපන්තරභූතෙහි විභත්තසභාවතා අසංකිණ්ණතාති අත්ථො. යස්මා පන යථාවුත්තා විවිත්තතා රූපානං ඔසානං හොති, තස්මා ‘‘රූපපරියන්තො’’ති වුත්තං. අථ වා තංතංභූතසුඤ්ඤතා. යෙසඤ්හි පරිච්ඡෙදො ආකාසො, තෙසං පරියන්තතාය තෙහි සුඤ්ඤභාවොති ලක්ඛිතබ්බො. තතොයෙව ච සො භූතන්තරෙහි විය තෙහි අසම්ඵුට්ඨොති වුච්චතීති. අඤ්ඤථාති පරිච්ඡින්දිතබ්බෙහි අසම්ඵුට්ඨභාවාභාවෙ. ༦༣༧. བམ་པོ་དུ་མ་གཅིག་ཏུ་འདུས་ནས་རིལ་པོ་གཅིག་གི་ཚུལ་དུ་གནས་པའི་ཕྱིར། བམ་པོ་གཞན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་བམ་པོ་གཞན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་དང་ཕྲད་པའི་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་ཐ་དད་པ་རྟོགས་པར་དཀའ་བ་ཡིན་གྱི། དབྱེར་མེད་པའི་ཕྱིར་ནི་མ་ཡིན་ནོ།། “འབྱུང་བ་དེ་དང་དེའི་དབེན་པ་”ཞེས་པ་ནི། འབྱུང་བ་དེ་དང་དེ་དག་གི་སོ་སོར་གནས་པའི་ཉིད་དེ། བམ་པོ་གཞན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་དང་རང་བཞིན་སོ་སོ་བ་ཉིད་དང་མ་འདྲེས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། གང་གི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དབེན་པ་དེ་ནི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་མཐའ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “གཟུགས་ཀྱི་མཐའ%”ཞེས་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། འབྱུང་བ་དེ་དང་དེའི་སྟོང་པ་ཉིད་དོ།། གང་དག་གི་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ནི་ནམ་མཁའ་ཡིན་ལ། དེ་དག་གི་མཐའ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་དག་གིས་སྟོང་པ་ཉིད་དུ་མཚོན་པར་བྱའོ།། དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ནི་འབྱུང་བ་གཞན་དག་གིས་མ་རེག་པ་བཞིན་དུ་དེ་དག་གིས་མ་རེག་པ་ཞེས་བརྗོད་དོ།། “གཞན་དུ་ན་”ཞེས་པ་ནི་ཡོངས་སུ་གཅད་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མ་རེག་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཚེ་ནའོ།། 638. තංතංවිකාරාධිකරූපෙහීති [Pg.166] එත්ථ කථං චම්මසුවණ්ණෙසු මුදුතාකම්මඤ්ඤතා ලබ්භන්ති, නනු ලහුතාදිවිකාරා එකන්තතො ඉන්ද්‍රියබද්ධරූපෙ එව පවත්තනතො අනින්ද්‍රියබද්ධෙ න ලබ්භන්තීති? සච්චමෙතං, ඉධ පන තංසදිසෙසු තබ්බොහාරවසෙන වුත්තං. තථා හි තූලපිචුආදීසු ගරුභාවාදිහෙතූනං භූතානං අධිකභාවාභාවතො ලහුආදිවොහාරො. නිද්දිසිතබ්බධම්මනිස්සයරූපෙ එව වා සන්ධාය ‘‘තංතංවිකාරාධිකරූපෙහී’’ති වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. සබ්බෙ සබ්බෙසං පච්චයා ලහුතාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිජහනතොති අධිප්පායො. ༦༣༨. “རྣམ་འགྱུར་དེ་དང་དེ་ལྷག་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་འདི་ལ། ཇི་ལྟར་པགས་པ་དང་གསེར་ལ་མཉེན་པ་ཉིད་དང་ལས་སུ་རུང་བ་ཉིད་ཐོབ་པར་འགྱུར་ཏེ། ཡང་ན་ཡང་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་འགྱུར་རྣམས་ནི་གཅིག་ཏུ་དབང་པོས་བཟུང་བའི་གཟུགས་ཉིད་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དབང་པོས་མ་བཟུང་བ་ལ་མི་ཐོབ་པ་མ་ཡིན་ནམ། འདི་ནི་བདེན་མོད་ཀྱང་། འདིར་ནི་དེ་དང་འདྲ་བ་རྣམས་ལ་དེའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་གསུངས་སོ།། འདི་ལྟར་ཤིང་བལ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྕི་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་འབྱུང་བ་རྣམས་ལྷག་པར་མེད་པའི་ཕྱིར། ཡང་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་བྱེད་དོ།། ཡང་ན། བསྟན་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་གཟུགས་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས། “རྣམ་འགྱུར་དེ་དང་དེ་ལྷག་པའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། ཐམས་ཅད་ནི་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྐྱེན་ཡིན་ཏེ། ཡང་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཕན་ཚུན་མི་གཏོང་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པ་ནི་དགོངས་པའོ།། 641. ආචයසද්දෙනෙවාති නිද්දෙසෙ වුත්තආචයසද්දෙනෙව. යො ආයතනානං ආදිචයත්තා ආචයො පුනප්පුනං නිබ්බත්තමානානං, සොව රූපස්ස උපරිචයත්තා උපචයොති අධිප්පෙතං අත්ථං පාළියං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘පාළියං පනා’’තිආදි වුත්තං. උප-සද්දො පඨමත්ථො ‘‘දානං, භික්ඛවෙ, පණ්ඩිතුපඤ්ඤත්ත’’න්තිආදීසු (අ. නි. 3.45) විය. උපරිඅත්ථොච ‘‘සම්මට්ඨෙ උපසිත්තෙ ච, තෙ නිසීදිංසු මණ්ඩපෙ’’තිආදීසු විය. අඤ්ඤථාති උප-සද්දස්ස උපරිඅත්ථස්සෙව ගහණෙ. ༦༤༡. “གསོག་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི། ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་གསུངས་པའི་གསོག་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཀྱིས་སོ།། ཡང་དང་ཡང་དུ་སྐྱེ་བཞིན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ཐོག་མའི་གསོག་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་གཟུགས་ཀྱི་ཉེ་བར་གསོག་པའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་གསོག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པའི་དོན་འདི་གཞུང་དང་སྦྱར་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞུང་ལས་ནི་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཉེ་བར་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ “དགེ་སློང་དག། སྦྱིན་པ་ནི་མཁས་པས་བསྟན་པའོ།།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཐོག་མའི་དོན་ཏོ།། སྟེང་གི་དོན་ཡང་ “ལེགས་པར་ཕྱགས་ཤིང་ཆག་ཆག་བཏབ་པ་ལ། དེ་དག་ཁང་པ་ཟླུམ་པོར་འཁོད་པར་གྱུར།།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ།། “གཞན་དུ་ན་”ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་སྟེང་གི་དོན་ཉིད་བཟུང་བའི་ཚེ་ནའོ།། 643. ඵලවිපච්චනපකතියාති ඵලවිපච්චනසභාවෙන. ඵලමෙව වා පකතීති ආයුසංහානාදිනා ඵලසභාවෙන ජරානිද්දෙසොති අත්ථො. තථා හි ‘‘ඵලූපචාරෙන වුත්තා’’ති වුත්තං. සුපරිණතරූපපරිපාකකාලෙ හානිදසකාදීසු. ༦༤༣. “འབྲས་བུ་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི་འབྲས་བུ་སྨིན་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། ཡང་ན། “འབྲས་བུ་ཉིད་རང་བཞིན་”ཞེས་པ་ནི་ཚེ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པ་འབྲས་བུའི་རང་བཞིན་གྱིས་རྒ་བ་བསྟན་པ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ།། འདི་ལྟར་ “འབྲས་བུའི་ཉེ་བར་བཏགས་པས་གསུངས་སོ།།”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ།། གཟུགས་ཤིན་ཏུ་ཡོངས་སུ་སྨིན་པའི་དུས་སུ་ཉམས་པའི་ལོ་བཅུ་སྐོར་ལ་སོགས་པ་ལའོ།། 645. කත්තබ්බසභාවතොති මූලඵලාදීනං ඉධාධිප්පෙතආහාරවත්ථූනං මුඛෙන අසනාදිකත්තබ්බසභාවතො. විසභූතෙ සඞ්ඝාතෙ ඔජා මන්දා හොතීති සවිසත්තාභාවතො සුඛුමතා වුත්තා. අඞ්ගමඞ්ගානුසාරිනො රසස්ස සාරොති රසහරණීධමනිජාලානුසාරෙන සරීරාවයවෙ අනුප්පවිට්ඨස්ස ආහාරරසස්ස අබ්භන්තරාහාරපච්චයො ස්නෙහො, යො ලොකෙ රසධාතූති වුච්චති. ༦༤༥. “བྱ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་”ཞེས་པ་ནི། འདིར་དགོངས་པའི་ཟས་ཀྱི་དངོས་པོ་རྩ་བ་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཁས་ཟ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བའི་རང་བཞིན་གྱིས་སོ།། “དུག་དང་ལྡན་པའི་འདུས་པ་ལ་བཅུད་ཞན་པར་འགྱུར་རོ།།”ཞེས་པ་ནི་དུག་གི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཕྲ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ།། “ཡན་ལག་དང་ཉིང་ལག་གི་རྗེས་སུ་རྒྱུ་བའི་རོའི་བཅུད་”ཅེས་པ་ནི། རོ་འཛིན་པའི་རྩ་ལམ་གྱི་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་ཞུགས་ནས་ལུས་ཀྱི་ཡན་ལག་རྣམས་སུ་ཞུགས་པའི་ཟས་ཀྱི་རོའི་ནང་གི་ཟས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་བྱས་པའི་སྣུམ་པ་ཉིད་དེ། གང་ཞིག་འཇིག་རྟེན་ན་རོའི་ཁམས་ཞེས་བརྗོད་པ་དེའོ།། උපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། නොඋපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා རྒྱུ་ལས་བྱུང་བ་མ་ཡིན་པའི་གཟུགས་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་གཏམ་བཤད་པ། 646. ‘‘එකං [Pg.167] මහාභූතං පටිච්ච තයො මහාභූතා තයො මහාභූතෙ පටිච්ච එකං මහාභූත’’න්තිආදිවචනතො (පට්ඨා. 1.1.53) එකං මහාභූතං අවසෙසමහාභූතෙ නිස්සයති, තෙහි උපාදාරූපෙන ච නිස්සීයතීති ආහ ‘‘නිස්සයති ච නිස්සීයති චා’’ති. ༦༤༦. “འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་གསུམ། འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་གསུམ་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་གཅིག་”ཅེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་ལས། (གཞི་ཆེན་པོ། ༡། ༡། ༥༣) འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་གཅིག་གིས་ལྷག་མ་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་རྟེན་བྱེད་ཅིང་། དེ་དག་དང་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀྱིས་ཀྱང་བརྟེན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། “རྟེན་བྱེད་ཅིང་བརྟེན་པར་ཡང་བྱེད་དོ།།”ཞེས་གསུངས་སོ།། 647. මහාභූතානං අඤ්ඤමඤ්ඤාවිජහනතො එකස්මිම්පි කලාපෙ අනෙකං ඵොට්ඨබ්බං අත්ථීති ඵොට්ඨබ්බසභාවෙසුයෙව අනෙකෙසුපි ආරම්මණෙසු ආපාථගතෙසු ආභොගාදිවසෙන එකංයෙව විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතු හොතීති අයං විචාරො දස්සිතො. ඉතරෙසුපි පන යථායොගං දස්සෙතබ්බො. තත්ථ රසාරම්මණං තාව ඉන්ද්‍රියනිස්සයං අල්ලීයිත්වා විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුභාවතො සතිපි අනෙකෙසං රසානං ආපාථගමනෙ එකස්මිං ඛණෙ එකප්පකාරංයෙව යථාවුත්තනයෙන ජිව්හාවිඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතු හොති, තථා ගන්ධාරම්මණං. රූපසද්දාරම්මණානි පන ඉන්ද්‍රියනිස්සයං අසම්පත්වාව විඤ්ඤාණුප්පත්තිහෙතුභාවතො යොග්‍යදෙසෙ අවට්ඨිතානි යත්තකානි සහකාරීපච්චයන්තරගතං උපකාරං ලභන්ති, තත්තකානි එකස්මිං ඛණෙ එකජ්ඣං ආරම්මණං න හොන්තීති න වත්තබ්බානි. තථා හි සද්දො නිග්ඝොසාදිකො අනෙකකලාපගතො තථා වණ්ණොපි සිවිකුබ්බහනනියාමෙන එකජ්ඣං ආරම්මණං හොතීති. එත්ථාපි ච ආභුජිතවසෙන ආරම්මණාධිමත්තතාවසෙන අනෙකකලාපසන්නිපාතෙපි කත්ථචි විඤ්ඤාණුප්පත්ති හොතියෙව. පසාදාධිමත්තතා පිත්තාදිවිබන්ධාභාවෙන පසාදස්ස තික්ඛතා. කථං පන චිත්තස්සාති චිත්තසාමඤ්ඤතො එකත්තනයවසෙන පුච්ඡති. ༦༤༧. འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ཕན་ཚུན་མི་གཏོང་བའི་ཕྱིར། བམ་པོ་གཅིག་ལའང་རེག་བྱ་དུ་མ་ཡོད་པས། རེག་བྱའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་དམིགས་པ་དུ་མ་ཡུལ་དུ་ལྷགས་པའི་ཚེའང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གཅིག་ཉིད་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དཔྱད་པ་འདི་བསྟན་ཏོ།། གཞན་དག་ལའང་ཇི་ལྟར་རིགས་པར་བསྟན་པར་བྱའོ།། དེ་ལ་རོའི་དམིགས་པ་ནི་ཐོག་མར་དབང་པོའི་རྟེན་ལ་འབྱར་ནས་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། རོ་དུ་མ་ཡུལ་དུ་ལྷགས་པར་གྱུར་ཀྱང་། སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གྱིས་རྣམ་པ་གཅིག་ཉིད་ལྕེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་རོ།། དྲིའི་དམིགས་པའང་དེ་བཞིན་ནོ།། གཟུགས་དང་སྒྲའི་དམིགས་པ་རྣམས་ནི་དབང་པོའི་རྟེན་ལ་མ་རེག་པར་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་བའི་རྒྱུར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། མཐུན་པའི་ཡུལ་ན་གནས་པ་ཇི་སྙེད་པ་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྐྱེན་གཞན་གྱི་ཕན་འདོགས་ཐོབ་པ་དེ་སྙེད་པ་རྣམས་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དམིགས་པར་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ།། འདི་ལྟར་ཅ་ཅོ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་བམ་པོ་དུ་མ་ལ་གནས་པ་དང་། དེ་བཞིན་དུ་ཁྱོགས་འཁུར་བའི་ཚུལ་གྱིས་ཁ་དོག་ཀྱང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་དམིགས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ།། འདིར་ཡང་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དབང་གིས་དང་དམིགས་པ་ལྷག་པའི་དབང་གིས་བམ་པོ་དུ་མ་འདུས་པའི་ཚེའང་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་སྐྱེ་བ་ཉིད་དོ།། “དང་བའི་ལྷག་པ་ཉིད་”ནི་མཁྲིས་པ་ལ་སོགས་པའི་གེགས་མེད་པའི་ཕྱིར་དབང་པོ་དང་བའི་རྣོ་བ་ཉིད་དོ།། “འོ་ན་སེམས་ཀྱི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན།”ཞེས་པ་ནི་སེམས་སྤྱི་མཐུན་པ་ཉིད་ལས་གཅིག་པུའི་ཚུལ་གྱིས་འདྲི་བའོ།། 651. තාදිසායාති යා පචුරජනස්ස අත්ථීතිපි න ගහිතා. සන්තී සමානා. එවන්ති යථාසසම්භාරුදකං සසම්භාරපථවියා ආබන්ධකං, එවං පරමත්ථුදකං පරමත්ථපථවියාති දස්සෙති. තදනුරූපපච්චයෙහීති අත්තනො ආබන්ධනානුගුණෙහි ආබන්ධියමානෙහි සන්ධාරණාදිකිච්චෙහි පුරිමෙහි ච පථවීආදීහි. අඵුසිත්වා පතිට්ඨා හොති, අඵුසිත්වා ආබන්ධතීති ඉමිනා ඵුසිතබ්බඵුසනකභාවො ආපොධාතුයං නත්ථීති ඵොට්ඨබ්බවසෙන උභයධම්මතං ආහ. අඤ්ඤමඤ්ඤං නිස්සයතා අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතා. අථ වා [Pg.168] අඤ්ඤමඤ්ඤතා ච නිස්සයතා ච අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතා. යදි ඵොට්ඨබ්බාඵොට්ඨබ්බධාතූනං ඵොට්ඨබ්බභාවෙන විනා අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතා, පථවීආදීනං කක්ඛළාදිසභාවො එව ඵොට්ඨබ්බභාවොති තබ්බිරහෙන කථං තෙසං ආපොධාතුයා නිස්සයාදිභාවොති ආහ ‘‘අවිනිබ්භොගවුත්තීසූ’’තිආදි. අඤ්ඤමඤ්ඤපච්චයභූතෙසූති එතෙන උපාදාරූපං නිවත්තෙති. අථ වා පුබ්බෙ අට්ඨකථාධිප්පායෙ ඨත්වා ඵොට්ඨබ්බාඵොට්ඨබ්බධාතූනං විසිට්ඨං අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතං වත්වා ඉදානි අත්තනො අධිප්පායෙ ඨත්වා අවිසෙසෙන තං දස්සෙන්තො ආහ ‘‘අවිනිබ්භොගවුත්තීසූ’’තිආදි. තංයෙව අවිසිට්ඨං අඤ්ඤමඤ්ඤනිස්සයතං දළ්හං කත්වා දස්සෙන්තො ‘‘නාපි සහජාතෙසූ’’තිආදිමාහ. තත්ථ අඵුසනං තාව එකකලාපගතත්තා න විචාරෙතබ්බං, ඵුසනං පන කථන්ති? එකකලාපගතත්තා එව. විසුං සිද්ධානංයෙව හි විසයමහාභූතානං කායප්පසාදනිස්සයභූතෙසු ඵුසනං දිස්සති. ༦༥༡. “དེ་ལྟ་བུ་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཕལ་པས་ཡོད་དོ་ཞེས་ཀྱང་མ་བཟུང་བའོ།། “ཡོད་བཞིན་དུ་”ཞེས་པ་ནི་གནས་བཞིན་པའོ།། “དེ་ལྟར་”ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་རང་གི་འདུས་པ་དང་བཅས་པའི་ཆུ་ནི་རང་གི་འདུས་པ་དང་བཅས་པའི་ས་འཆིང་བར་བྱེད་པ་བཞིན། དོན་དམ་པའི་ཆུ་ནི་དོན་དམ་པའི་ས་འཆིང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ།། “དེ་དང་མཐུན་པའི་རྐྱེན་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་པ་ནི་རང་གི་འཆིང་བ་དང་མཐུན་པར་བཅིང་བར་བྱ་བ་རྣམས་དང་། འཛིན་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་རྣམས་དང་། སྔོན་གྱི་ས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ།། “མ་རེག་པར་གནས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཞིང་། མ་རེག་པར་འཆིང་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་པས་ནི། ཆུའི་ཁམས་ལ་རེག་བྱར་བྱ་བ་ལ་རེག་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར། རེག་བྱའི་དབང་གིས་ཆོས་གཉིས་ཀྱི་ཚུལ་དུ་གསུངས་སོ།། “ཕན་ཚུན་རྟེན་པ་ཉིད་”ནི་ཕན་ཚུན་ལ་བརྟེན་པ་ཉིད་དོ།། ཡང་ན། ཕན་ཚུན་ཉིད་དང་རྟེན་པ་ཉིད་ནི་ཕན་ཚུན་རྟེན་པ་ཉིད་དོ།། གལ་ཏེ་རེག་བྱ་དང་རེག་བྱ་མ་ཡིན་པའི་ཁམས་རྣམས་རེག་བྱའི་དངོས་པོ་མེད་པར་ཕན་ཚུན་རྟེན་པ་ཉིད་ཡིན་ན། ས་ལ་སོགས་པའི་སྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་རེག་བྱའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས། དེ་དང་བྲལ་བས་ཇི་ལྟར་དེ་དག་ཆུའི་ཁམས་ཀྱི་རྟེན་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་ཞེ་ན། “དབྱེར་མེད་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཕན་ཚུན་རྐྱེན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པས་ནི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་བཟློག་པར་བྱེད་དོ།། ཡང་ན། སྔོན་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དགོངས་པ་ལ་གནས་ནས་རེག་བྱ་དང་རེག་བྱ་མ་ཡིན་པའི་ཁམས་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་ཕན་ཚུན་རྟེན་པ་ཉིད་གསུངས་ནས། ད་ནི་རང་གི་དགོངས་པ་ལ་གནས་ནས་ཁྱད་པར་མེད་པར་དེ་ཉིད་སྟོན་པ་ན། “དབྱེར་མེད་པར་འཇུག་པ་རྣམས་ལ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། ཁྱད་པར་མེད་པའི་ཕན་ཚུན་རྟེན་པ་ཉིད་དེ་ཉིད་བརྟན་པོར་བྱས་ནས་སྟོན་པ་ན། “ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལའང་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་མ་རེག་པ་ནི་ཐོག་མར་བམ་པོ་གཅིག་ལ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་དཔྱད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ལ། རེག་པ་ནི་ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། བམ་པོ་གཅིག་ལ་གཏོགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ།། སོ་སོར་གྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་ལུས་ཀྱི་དབང་པོ་དང་བའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པ་རྣམས་ལ་ནི་རེག་པ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ།། ඣායතීති පරිපච්චති. න උණ්හා හුත්වාති එතස්ස උණ්හසභාවා හුත්වාති අයමත්ථොති කත්වා ‘‘තෙජොසභාවතංයෙව පටික්ඛිපතී’’ති වුත්තං. උණ්හපටිපක්ඛත්තා සීතස්ස උණ්හතාය පටික්ඛෙපෙ සීතතාසඞ්කා සියාති ආහ ‘‘න සීතත්තං අනුජානාතී’’ති. තෙජොසභාගතංයෙව වා සීතතායපි දස්සෙතුං ‘‘න සීතත්තං අනුජානාතී’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘තෙජො එව හි සීත’’න්ති. මන්දෙ හි උණ්හභාවෙ සීතබුද්ධීති තෙජො එව හි සීතං. කථං පනෙතං විඤ්ඤායතීති? සීතබුද්ධියා අවවත්ථිතභාවතො පාරාපාරං විය. තථා හි ආතපෙ ඨත්වා ඡායං පවිට්ඨානං සීතබුද්ධි හොති, තත්ථෙව පථවීගබ්භතො නිග්ගතානං උණ්හබුද්ධීති. යදි තෙජොයෙව සීතං, උණ්හභාවෙන සද්ධිං සීතභාවොපි එකස්මිං කලාපෙ උපලබ්භෙය්‍යාති ආහ ‘‘සීතුණ්හානඤ්චා’’තිආදි. උණ්හසීතකලාපෙසු සීතුණ්හානං අප්පවත්ති. ද්වින්නං…පෙ… යුජ්ජති, න ආපොධාතුවායොධාතූනං සීතභාවෙති අධිප්පායො. ආපොධාතුයා හි වායොධාතුයා සීතභාවෙ උණ්හභාවෙන සද්ධිං එකස්මිං කලාපෙ සීතභාවො ලබ්භෙය්‍ය, න පන ලබ්භති. න චෙත්ථ ආපොධාතුඅධිකෙ වායොධාතුඅධිකෙ වා කලාපෙ සීතභාවොති සක්කා විඤ්ඤාතුං තාදිසෙපි කත්ථචි කලාපෙ අලබ්භමානත්තා සීතභාවස්සාති. ඛරතාදිසභාවාධිකස්ස භූතසඞ්ඝාතස්ස දවතාදිසභාවාධිකතාපත්ති භාවඤ්ඤථත්තං. තං පන යථා හොති, තං දස්සෙතුං ‘‘පච්ච…පෙ… ප්පත්තී’’ති ආහ. འཚེད་པར་བྱེད་པ་ནི་ཡོངས་སུ་སྨིན་པར་བྱེད་པའོ། །ཚ་བར་གྱུར་ནས་མ་ཡིན་ཞེས་པ་ནི། འདིའི་ཚ་བའི་རང་བཞིན་དུ་གྱུར་ནས་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ལ་བསམས་ནས། 'མེའི་རང་བཞིན་ཉིད་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །གྲང་བ་ནི་ཚ་བའི་གཉེན་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཚ་བ་ཉིད་སྤངས་པ་ན་གྲང་བའི་རང་བཞིན་དུ་དྭོགས་པ་སྐྱེ་སྲིད་པས་ན། 'གྲང་བ་ཉིད་དུ་མི་འདོད་དོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་གྲང་བ་ཉིད་ལའང་མེའི་རང་བཞིན་དང་མཐུན་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གྲང་བ་ཉིད་དུ་མི་འདོད་དོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། 'མེ་ཉིད་ནི་གྲང་བའོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚ་བའི་དངོས་པོ་ཆུང་ངུ་ལ་གྲང་བའི་བློ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། མེ་ཉིད་ནི་གྲང་བའོ། །འོ་ན་འདི་ཇི་ལྟར་ཤེས་ཤེ་ན། གྲང་བའི་བློ་ནི་ཕ་རོལ་དང་ཚུར་རོལ་བཞིན་དུ་གནས་པ་མ་ངེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཉི་མའི་འོད་ལ་གནས་ནས་གྲིབ་བསིལ་དུ་ཞུགས་པ་རྣམས་ལ་གྲང་བའི་བློ་སྐྱེ་ལ། ས་འོག་གི་ཁང་པ་ནས་ཕྱིར་ཐོན་པ་རྣམས་ལ་ནི་དེ་ཉིད་ལ་ཚ་བའི་བློ་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་མེ་ཉིད་གྲང་བ་ཡིན་ན། ཚ་བའི་དངོས་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་གྲང་བའི་དངོས་པོའང་བམ་པོ་གཅིག་གི་ནང་དུ་དམིགས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསམས་ནས། 'གྲང་བ་དང་ཚ་བ་དག་ཀྱང་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཚ་བ་དང་གྲང་བའི་བམ་པོ་རྣམས་ལ་གྲང་ཚ་གཉིས་ཀ་མི་འཇུག་གོ། །གཉིས་པོ་...རུང་གི། ཆུའི་ཁམས་དང་རླུང་གི་ཁམས་དག་གྲང་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །ཆུའི་ཁམས་དང་རླུང་གི་ཁམས་གྲང་བའི་རང་བཞིན་ཡིན་ན། ཚ་བའི་དངོས་པོ་དང་ལྷན་ཅིག་བམ་པོ་གཅིག་གི་ནང་དུ་གྲང་བའི་དངོས་པོ་ཐོབ་པར་འགྱུར་ནའང་། ཐོབ་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ཆུའི་ཁམས་ལྷག་པ་འམ་རླུང་གི་ཁམས་ལྷག་པའི་བམ་པོ་ལ་གྲང་བའི་དངོས་པོ་ཡོད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་མི་ནུས་ཏེ། དེ་འདྲ་བའི་བམ་པོ་གང་དུའང་གྲང་བའི་དངོས་པོ་མི་ཐོབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ལྷག་པའི་འབྱུང་བའི་ཚོགས་པ་ལ། གཤེར་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ལྷག་པར་འགྱུར་བ་ནི་དངོས་པོ་གཞན་དུ་འགྱུར་བའོ། །དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་འགྱུར་བ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'འཚེད་པ་...ཐོབ་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ། ། 652. එකන්තනචිත්තසමුට්ඨානාදීති [Pg.169] ආදි-සද්දෙන එකන්තඅනුපාදින්නුපාදානියාදිං සඞ්ගණ්හාති. පුරිමානම්පීති ‘‘යං වා පනඤ්ඤම්පී’’ති එතස්මා වචනතො පුරිමානං අනුපාදින්නානං සද්දායතනකායවිඤ්ඤත්තිආදීනං නචිත්තසමුට්ඨානානඤ්ච චක්ඛායතනසොතායතනාදීනං. නකම්මස්සකතත්තාභාවාදිකන්ති නකම්මස්සකතත්තාභාවං නචිත්තසමුට්ඨානභාවන්ති එවමාදිකං. එකන්තාකම්මජාදීසූති ආදි-සද්දෙන එකන්තාචිත්තජං ගය්හති. තා ජරතාඅනිච්චතා. අනෙකන්තෙසු න ගහිතාති එකන්තතො අකම්මජෙසු සද්දායතනාදීසු අචිත්තජෙසු ච චක්ඛායතනාදීසු ගහෙත්වා චතුසමුට්ඨානිකත්තා අනෙකන්තෙසු රූපායතනාදීසු න ගහිතාති අත්ථො. ༦༥༢. 'གཅིག་ཏུ་སེམས་ལས་མ་བྱུང་བ་ལ་སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་'སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲས་གཅིག་ཏུ་མ་ཟིན་པ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཆོས་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །'སྔ་མ་རྣམས་ཀྱང་'ཞེས་པ་ནི། 'ཡང་ན་གཞན་གང་ཡང་'ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ལས་སྔ་མ་མ་ཟིན་པའི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་ལུས་ཀྱི་རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ལ་སོགས་པ་དང་། སེམས་ལས་མ་བྱུང་བའི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་དང་རྣ་བའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པའོ། །'ལས་ཀྱིས་བདག་གིར་བྱས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་'ཞེས་པ་ནི། ལས་ཀྱིས་བདག་གིར་བྱས་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་མེད་པ་དང་། སེམས་ལས་མ་བྱུང་བ་ཉིད་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པའོ། །'གཅིག་ཏུ་ལས་ལས་མ་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་'ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་'སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲས་གཅིག་ཏུ་སེམས་ལས་མ་སྐྱེས་པ་བསྡུའོ། །དེ་དག་ནི་རྒ་བ་དང་མི་རྟག་པ་ཉིད་དོ། །'མ་ངེས་པ་རྣམས་ལ་མ་བཟུང་བ་'ཞེས་པ་ནི། གཅིག་ཏུ་ལས་ལས་མ་སྐྱེས་པའི་སྒྲའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་དང་། སེམས་ལས་མ་སྐྱེས་པའི་མིག་གི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཟུང་ནས། ཀུན་སློང་བཞི་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར་མ་ངེས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མ་བཟུང་བ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ། 666. අනිප්ඵන්නත්තාති අඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා සභාවතො අසිද්ධත්තං. තස්සාති විඤ්ඤත්තිද්වයස්ස. ༦༦༦. 'མ་གྲུབ་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་'ཞེས་པ་ནི། གཞན་ལ་མ་ལྟོས་པར་རང་གི་ངོ་བོ་ལས་མ་གྲུབ་པའོ། །'དེའི་'ཞེས་པ་ནི། རྣམ་པར་རིག་བྱེད་གཉིས་ཀྱིའོ། ། නොඋපාදාභාජනීයකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. ཉེ་བར་མ་བཟུང་བའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། දුකනිද්දෙසවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཉིས་ཚན་གྱི་བསྟན་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། චතුක්කනිද්දෙසවණ්ණනා བཞི་ཚན་གྱི་བསྟན་པའི་བཤད་པ། 966. ‘‘සබ්බං රූපං මනසා විඤ්ඤාත’’න්ති වචනතො යදි විඤ්ඤාතතො අඤ්ඤං දිට්ඨාදි න හොතීති ‘‘කතමං තං රූපං දිට්ඨ’’න්තිආදිනා පුච්ඡා න කතා, එවං සන්තෙ චතුක්කභාවො කථන්ති අනුයොගං මනසි කත්වා ආහ ‘‘දස්සනාදිග්ගහණවිසෙසතො’’ති. දස්සනං සවනං මිනිත්වා ජානනං විජානනඤ්චාති එතස්මා දස්සනාදිග්ගහණවිසෙසතො. එතෙන ගාහකභෙදෙන ගහෙතබ්බභෙදොති දස්සෙති. ඉදානි සමුඛෙනපි ගහෙතබ්බභෙදො ලබ්භතීති දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨා…පෙ… භාවතො’’ති වුත්තං. ༩༦༦. 'གཟུགས་ཐམས་ཅད་ནི་ཡིད་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པའོ་'ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ལས། གལ་ཏེ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལས་གཞན་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་མེད་ན། 'གཟུགས་གང་ཞིག་མཐོང་བ་ཡིན་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བ་མི་བྱེད་དེ། དེ་ལྟ་ན་བཞི་ཚན་གྱི་དངོས་པོ་ཇི་ལྟར་འགྱུར་སྙམ་པའི་དྲི་བ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། 'མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པའི་བྱེ་བྲག་ལས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །མཐོང་བ་དང་། ཐོས་པ་དང་། ཚད་མས་བཟུང་ནས་ཤེས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ལས་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པའི་བྱེ་བྲག་ལས་སོ། །འདིས་ནི་འཛིན་པ་པོའི་དབྱེ་བས་གཟུང་བྱའི་དབྱེ་བ་ཡོད་པར་སྟོན་ཏོ། །དེང་སྐབས་དངོས་སུའང་གཟུང་བྱའི་དབྱེ་བ་ཐོབ་པར་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'མཐོང་བ་...ཡོད་པའི་ཕྱིར་'ཞེས་གསུངས་སོ། ། පඤ්චකනිද්දෙසවණ්ණනා ལྔ་ཚན་གྱི་བསྟན་པའི་བཤད་པ། 969. තදිදං නයකරණං ඡබ්බිධාදීසු තීසු සඞ්ගහෙසු යොජිතං. ༩༦༩. ཚུལ་གྱི་བྱ་བ་འདི་ནི་རྣམ་པ་དྲུག་ལ་སོགས་པ་བསྡུ་བ་གསུམ་ལ་སྦྱར་རོ། ། පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා སྣ་ཚོགས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་པ། 975. එකන්තතො නීවරණත්තා මිද්ධස්ස ‘‘නත්ථි නීවරණා’’ති වචනෙන ගහණන්ති දස්සෙතුං ‘‘මිද්ධස්සපි නීවරණස්සා’’ති වුත්තං. න ච රූපං පහාතබ්බං නිප්පරියායප්පහානස්ස ඉධ [Pg.170] අධිප්පෙතත්තා. එත්ථ කෙචි ‘‘නාමකායරූපකායගෙලඤ්ඤසභාවතො දුවිධං මිද්ධං. තත්ථ පුරිමං ‘නීවරණා’ති වචනෙන වුත්තං, ඉතරං රූපසභාව’’න්ති වදන්ති. තත්ථ යං තං අරූපතො අඤ්ඤං මිද්ධං පරිකප්පිතං, තම්පි නීවරණං මිද්ධසභාවතො ඉතරං මිද්ධං වියාති පරිකප්පිතමිද්ධස්සපි න සක්කා නීවරණභාවං නිවත්තෙතුන්ති තෙසං වචනස්ස නීවරණප්පහානවචනෙන විරොධං දස්සෙන්තො ‘‘න ච රූපකාය’’න්තිආදිමාහ. අථ වා ඛීණාසවානං සොප්පනසභාවතො සොප්පස්ස ච මිද්ධහෙතුකත්තා අත්ථි මිද්ධරූපන්ති වාදං සන්ධාය උත්තරමාහ ‘‘න ච රූපකායගෙලඤ්ඤ’’න්තිආදිනා. තත්ථ මිද්ධමෙව සොප්පහෙතූති නායං අවධාරණා ඉච්ඡිතා, සොප්පහෙතු එව මිද්ධන්ති පන ඉච්ඡිතාති මිද්ධතො අඤ්ඤොපි සොප්පහෙතු අත්ථි, කො පන සො? රූපකායගෙලඤ්ඤං. න ච රූප…පෙ… වචනතොති යොජනා දට්ඨබ්බා. ༩༧༥. གཉིད་ནི་གཅིག་ཏུ་སྒྲིབ་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'སྒྲིབ་པ་མེད་དོ་'ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་བཟུང་བ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གཉིད་ཀྱི་སྒྲིབ་པའང་'ཞེས་གསུངས་སོ། །གཟུགས་ནི་སྤང་བྱ་མ་ཡིན་ཏེ། འདིར་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་སྤོང་བ་ཉིད་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་ཁ་ཅིག་ན་རེ། 'མིང་གི་ལུས་དང་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཉམ་ཆུང་བའི་རང་བཞིན་ལས་གཉིད་ལ་རྣམ་པ་གཉིས་ཡོད། དེ་ལ་སྔ་མ་ནི་ 'སྒྲིབ་པ་'ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་གསུངས་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ནོ་'ཞེས་ཟེར་རོ། །དེ་ལ་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པ་ལས་གཞན་པའི་གཉིད་གང་ཞིག་བརྟགས་པ་དེའང་། གཉིད་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྒྲིབ་པ་ཡིན་ཏེ། ཅིག་ཤོས་ཀྱི་གཉིད་བཞིན་ནོ། །དེས་ན་བརྟགས་པའི་གཉིད་ལའང་སྒྲིབ་པ་ཉིད་བཟློག་པར་མི་ནུས་པས། དེ་དག་གི་ཚིག་ནི་སྒྲིབ་པ་སྤོང་བར་གསུངས་པའི་ཚིག་དང་འགལ་བར་སྟོན་ཅིང་། 'གཟུགས་ཀྱི་ལུས་མ་ཡིན་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། དགྲ་བཅོམ་པ་རྣམས་ལ་གཉིད་ལོག་པའི་རང་བཞིན་ཡོད་པའི་ཕྱིར་དང་། གཉིད་ལོག་པ་ནི་གཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་ལས་བྱུང་བའི་ཕྱིར། གཉིད་ཀྱི་གཟུགས་ཡོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་འདོད་པ་ལ་དགོངས་ནས། ལན་དུ། 'གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཉམ་ཆུང་བ་མ་ཡིན་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གཉིད་ཉིད་གཉིད་ལོག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ངེས་གཟུང་དུ་མི་འདོད་དེ། གཉིད་ལོག་པའི་རྒྱུ་ཉིད་གཉིད་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བར་འདོད་པའི་ཕྱིར། གཉིད་ལས་གཞན་པའི་གཉིད་ལོག་པའི་རྒྱུའང་ཡོད་དོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ཉམ་ཆུང་བའོ། །'གཟུགས་མ་ཡིན་པ་...ཚིག་ལས་'ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། ། වචීඝොසාදීති ආදි-සද්දෙන හුංකාරාදිසද්දො සඞ්ගය්හති. අඞ්ගුලිඵොටාදිසද්දො උතුසමුට්ඨානොයෙව, චිත්තපච්චයො පන හොති. රූපභාවමත්තානීති ජරාමරණසභාවානං රූපානං තංධම්මමත්තානි, තතො එව න ජාතිආදිධම්මවන්තානීති ආහ ‘‘න සයං සභාවවන්තානී’’ති. යථා ජරා අනිච්චතා ච රූපභාවමත්තං, එවං ජාතිපීති ජාතියා රූපභාවමත්තතාය උපසංහරණත්ථො තථා-සද්දො. 'ངག་གི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་'སོགས་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲས་ཧཱུྃ་གི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །སེ་གོལ་གཏོགས་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་ནི་དུས་ཚོད་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་ཡིན་ཡང་། སེམས་ཀྱི་རྐྱེན་ལས་བྱུང་བ་ཡིན་ནོ། །'གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཙམ་རྣམས་'ཞེས་པ་ནི། རྒ་བ་དང་འཆི་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱི་ཆོས་དེ་ཙམ་ཉིད་དེ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསམས་ནས། 'རང་ཉིད་རང་བཞིན་དང་ལྡན་པ་མ་ཡིན་ནོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་རྒ་བ་དང་མི་རྟག་པ་ཉིད་གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཙམ་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ་སྐྱེ་བའང་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བར། སྐྱེ་བ་གཟུགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཙམ་ཉིད་དུ་ཉེ་བར་སྦྱོར་བའི་དོན་ནི་'དེ་བཞིན་དུ་'ཞེས་པའི་སྒྲའོ། ། තෙසං රූපධම්මානං. සඞ්ඛාතාදි-සද්දො විය අභිනිබ්බත්තිත-සද්දොපි වත්තමානකාලිකොපි හොතීති ‘‘අභිනිබ්බත්තියමානධම්මක්ඛණස්මි’’න්ති වුත්තං. එවමපීති යදිපි ජිරණභිජ්ජනභාවා ජිරණාදිසභාවානං ධම්මානං ජනකපච්චයකිච්චානුභාවක්ඛණෙ අභාවතො තප්පච්චයභාවවොහාරං අභිනිබ්බත්තිවොහාරඤ්ච න ලභන්ති, එවමපි තෙසං උපාදින්නතා වත්තබ්බාති සම්බන්ධො. ‘‘ජරාමරණං පටිච්චසමුප්පන්න’’න්ති වචනතො තස්ස පරියායතං විවරති ‘‘තෙසං උප්පාදෙ සතී’’තිආදිනා. གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་དེ་དག་གིའོ། །'བགྲངས་པ་'ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་བཞིན་དུ་'མངོན་པར་གྲུབ་པ་'ཞེས་པའི་སྒྲའང་ད་ལྟར་བའི་དུས་ཅན་དུའང་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། 'མངོན་པར་འགྲུབ་བཞིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'འདི་ལྟར་ཡང་'ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་རྒ་བ་དང་འཇིག་པའི་དངོས་པོ་རྣམས་ནི་རྒ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་རྐྱེན་གྱི་བྱ་བ་ཉམས་སུ་མྱོང་བའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའི་ཐ་སྙད་དང་མངོན་པར་གྲུབ་པའི་ཐ་སྙད་མི་ཐོབ་ནའང་། འདི་ལྟར་ཡང་དེ་དག་ནི་ཉེ་བར་བཟུང་བ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་བྱའོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །'རྒ་ཤི་ནི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བའོ་'ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ལས། དེའི་རྣམ་གྲངས་ཉིད་འགྲོལ་བར་བྱེད་པ་ནི། 'དེ་དག་སྐྱེས་པ་ན་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའོ། ། යදි එවන්ති යදි නිස්සයපටිබද්ධවුත්තිකා ජාතිආදයො, එවං සති. ‘‘මහාභූතානං උපාදායරූප’’න්ති වචනතො භූතනිස්සිතෙසු කෙවලො උපාදායවොහාරොති උපාදායෙ නිස්සිතාපි අපරෙන උපාදාය-සද්දෙන විසෙසෙත්වා වත්තබ්බාති අධිප්පායෙන ‘‘උපාදායුපාදායභාවො ආපජ්ජතී’’ති ආහ. කාරණකාරණෙපි කාරණෙ විය වොහාරො හොති [Pg.171] ‘‘චොරෙහි ගාමො දඩ්ඪො’’ති යථාති දස්සෙන්තො ‘‘භූත…පෙ… ත්තනතො’’ති ආහ. ඉදානි පරම්පරා විනා නිප්පරියායතො උප්පාදාදීනං භූතපටිබද්ධභාවං සහ නිදස්සනෙන දස්සෙතුං ‘‘අපි චා’’තිආදිමවොච. විකාරපරිච්ඡෙදාපි උපාදායරූපවිකාරාදිභාවෙ භූතපටිබද්ධභාවාවිනිවත්තිතො එකස්මිං කලාපෙ එකෙකාව විකාරාදයොති ජීවිතින්ද්‍රියං විය කලාපානුපාලකං කලාපවිකාරාදිභාවතො ච ‘‘උපාදායරූපානි’’ඉච්චෙව වුච්චන්තීති ආහ ‘‘එවං විකා…පෙ… යොජෙතබ්බානී’’ති. 'གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་'ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་གནས་ལ་རག་ལས་པའི་འཇུག་པ་ཅན་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་ཡིན་ནོ། །'འབྱུང་བ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་བརྟེན་པའི་གཟུགས་'ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ལས། འབྱུང་བ་ལ་བརྟེན་པ་རྣམས་ལ་བརྟེན་པའི་ཐ་སྙད་ཙམ་དུ་འགྱུར་བས། བརྟེན་པ་ལ་བརྟེན་པའང་གཞན་པའི་བརྟེན་པའི་སྒྲས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས་བརྗོད་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པས། 'བརྟེན་ནས་བརྟེན་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་རོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །རྒྱུའི་རྒྱུ་ལའང་རྒྱུ་ལ་བཞིན་དུ་ཐ་སྙད་བྱེད་དེ། དཔེར་ན། 'ཆོམ་རྐུན་པ་རྣམས་ཀྱིས་གྲོང་གནས་བསྲེགས་སོ་'ཞེས་པ་བཞིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པའི་ཕྱིར། 'འབྱུང་བ་...ཕྱིར་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ད་ནི་བརྒྱུད་པ་མེད་པར་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པར་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་འབྱུང་བ་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་དཔེ་དང་བཅས་ཏེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། 'གཞན་ཡང་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རྣམ་འགྱུར་དང་ཡོངས་སུ་ཆོད་པའང་བརྟེན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལ་འབྱུང་བ་ལ་རག་ལས་པ་ཉིད་ལས་མི་བཟློག་པའི་ཕྱིར། བམ་པོ་གཅིག་ལ་རྣམ་འགྱུར་ལ་སོགས་པ་རེ་རེ་ཉིད་དེ། སྲོག་གི་དབང་པོ་བཞིན་དུ་བམ་པོ་སྐྱོང་བར་བྱེད་པ་དང་། བམ་པོའི་རྣམ་འགྱུར་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། 'བརྟེན་པའི་གཟུགས་རྣམས་སོ་'ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བརྗོད་དོ་ཞེས་བསམས་ནས། 'དེ་ལྟར་རྣམ་འགྱུར་...སྦྱར་བར་བྱའོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། ། අසඞ්ඛතභාවනිවාරණත්ථං පරිනිප්ඵන්නතා වුත්තාති ඉදං අපරිනිප්ඵන්නසභාවවතො අනුපලබ්භමානතාය සසවිසාණං විය කෙනචි න සඞ්ඛතන්ති අසඞ්ඛතං නාම සියාති ඉමිස්සා ආසඞ්කාය නිවත්තනවසෙන වුත්තං. අථ වා රූපවිකාරාදිභාවතො රූපභාවො විය රූපෙ සති සන්ති, අසති න සන්තීති සිද්ධාය පටිච්චසමුප්පන්නතාය සාධිතා පරිනිප්ඵන්නතා තෙසං සඞ්ඛතභාවං සාධෙන්තී අසඞ්ඛතභාවං නිවාරණත්ථං ජායතීති වුත්තං ‘‘අසඞ්ඛතභාවනිවාරණත්ථං පරිනිප්ඵන්නතා වුත්තා’’ති. 'འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པ་ཉིད་གསུངས་སོ་'ཞེས་པ་འདི་ནི། ཡོངས་སུ་མ་གྲུབ་པའི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར་མི་དམིགས་པས་ན། རི་བོང་གི་རྭ་བཞིན་དུ་གང་གིས་ཀྱང་མ་བྱས་པས་འདུས་མ་བྱས་ཞེས་བྱ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་དྭོགས་པ་འདི་བཟློག་པའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། གཟུགས་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ལས་གཟུགས་ཀྱི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ། གཟུགས་ཡོད་ན་ཡོད་ལ། མེད་ན་མེད་དོ་ཞེས་གྲུབ་པའི་རྟེན་ཅིང་འབྲེལ་བར་འབྱུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་བསྒྲུབས་པའི་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པ་ཉིད་དེ། དེ་དག་གི་འདུས་བྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་ཅིང་། འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསམས་ནས། 'འདུས་མ་བྱས་ཀྱི་དངོས་པོ་བཟློག་པའི་ཕྱིར་ཡོངས་སུ་གྲུབ་པ་ཉིད་གསུངས་སོ་'ཞེས་གསུངས་སོ། ། පකිණ්ණකකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. སྣ་ཚོགས་ཀྱི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། රූපකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཟུགས་ཀྱི་ཚན་གྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 3. නික්ඛෙපකණ්ඩං ༣. བཞག་པའི་ཚན། තිකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා གསུམ་ཚན་བཞག་པའི་གཏམ་བཤད་པ། 985. යථාවුත්තඵස්සපඤ්චමකාදිරාසිකිච්චරහිතත්තා [Pg.172] කෙචි ධම්මෙ විසුං ඨපෙත්වා සොවචස්සතාදිඅවුත්තවිසෙසසඞ්ගණ්හනත්ථඤ්ච, වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන වා ඡන්දාදයො ‘‘යෙවාපනා’’ති වුත්තාති යෙවාපනකානං පදුද්ධාරෙන නිද්දෙසානරහතාය කාරණං වුත්තන්ති හදයවත්ථුස්ස තථා නිද්දෙසානරහතාය කාරණං වදන්තො ‘‘සුඛුමුපා…පෙ… හිතස්සා’’ති ආහ. සුඛුමභාවෙපි ඉන්ද්‍රියාදිසභාවානි උපාදායරූපානි ආධිපච්චාදිවසෙන පාකටානි හොන්ති, න අතංසභාවං සුඛුමුපාදායරූපන්ති හදයවත්ථුස්ස පදුද්ධාරෙන කුසලත්තිකපදභාජනෙ නිද්දෙසානරහතා වුත්තා. සුඛුමභාවතොයෙව හි තං මහාපකරණෙපි ‘‘යං රූපං නිස්සාය මනොධාතු ච මනොවිඤ්ඤාණධාතු ච වත්තන්තී’’ති (පට්ඨා. 1.1.8) නිස්සිතධම්මමුඛෙන දස්සිතන්ති. වෙනෙය්‍යජ්ඣාසයවසෙන වා හදයවත්ථු පදුද්ධාරෙන න දස්සිතන්ති දට්ඨබ්බං. යෙන පන අධිප්පායෙන රූපකණ්ඩෙ හදයවත්ථු දුවිධෙන රූපසඞ්ගහාදීසු න වුත්තං, සො රූපකණ්ඩවණ්ණනාය විභාවිතො එවාති. නික්ඛිපිත්වාති පදස්ස පක්ඛිපිත්වාති අත්ථොති අධිප්පායෙන ‘‘විත්ථාරදෙසනං අන්තොගධං කත්වා’’ති වුත්තං. මූලාදිවසෙන හි දෙසිතා කුසලාදිධම්මා තංතංචිත්තුප්පාදාදිවසෙනපි දෙසිතා එව නාම හොන්ති තංසභාවානතිවත්තනතොති. ༩༨༥. ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རེག་པ་ལྔ་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚོགས་ཀྱི་བྱ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར། ཆོས་ཁ་ཅིག་སོ་སོར་བཞག་ནས། ཚིག་ཟློ་བ་ལ་སོགས་པ་མ་གསུངས་པའི་ཁྱད་པར་རྣམས་བསྡུ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཡང་ན་གདུལ་བྱའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ 'ཡང་ན་གང་དག་'ཅེས་གསུངས་པས། 'ཡང་ན་གང་དག་'ཅེས་པའི་ཚིག་གི་རིམ་པ་ཕྱུང་ནས་བསྟན་པར་མི་འོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་པ་བཞིན། སྙིང་གི་དངོས་པོའང་དེ་ལྟར་བསྟན་པར་མི་འོས་པའི་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་པ་ནི། 'ཕྲ་བའི་ཉེ་བར་...ལྡན་པའི་'ཞེས་གསུངས་སོ། །ཕྲ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་ནའང་དབང་པོ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་བརྟེན་པའི་གཟུགས་རྣམས་ནི་དབང་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་གསལ་བར་འགྱུར་ལ། དེའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཕྲ་བའི་བརྟེན་པའི་གཟུགས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བས། སྙིང་གི་དངོས་པོ་ནི་ཚིག་གི་རིམ་པ་ཕྱུང་ནས་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་ཚིག་གི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ལ་བསྟན་པར་མི་འོས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །ཕྲ་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ། དེ་ནི་གཞུང་ཆེན་པོ་ལའང་ 'གཟུགས་གང་ལ་བརྟེན་ནས་ཡིད་ཀྱི་ཁམས་དང་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཁམས་དག་འཇུག་པར་འགྱུར་བ་'ཞེས་བརྟེན་པའི་ཆོས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཏོ། །ཡང་ན་གདུལ་བྱའི་བསམ་པའི་དབང་གིས་སྙིང་གི་དངོས་པོ་ནི་ཚིག་གི་རིམ་པ་ཕྱུང་ནས་མ་བསྟན་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །དགོངས་པ་གང་གིས་གཟུགས་ཀྱི་ཚན་ལ་སྙིང་གི་དངོས་པོ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་ཀྱིས་གཟུགས་བསྡུ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུ་མ་གསུངས་པ་དེ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཚན་གྱི་བཤད་པ་ཉིད་དུ་གསལ་བར་བྱས་ཟིན་ཏོ། །'བཞག་ནས་'ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་'བཅུག་ནས་'ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ་སྙམ་པའི་དགོངས་པས། 'རྒྱས་པར་བཤད་པ་ནང་དུ་བསྡུས་ནས་'ཞེས་གསུངས་སོ། །རྩ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི། སེམས་སྐྱེ་བ་དེ་དང་དེ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་བསྟན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཏེ། དེའི་རང་བཞིན་ལས་མི་འདའ་བའི་ཕྱིར་རོ། ། මූලවසෙනාති සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනවසෙන. එතානි හෙතුපදාදීනි හිනොති ඵලං එතස්මා පවත්තතීති හෙතු, පටිච්ච එතස්මා එතීති පච්චයො, ජනෙතීති ජනකො, නිබ්බත්තෙතීති නිබ්බත්තකොති සෙසානං වචනත්ථො. ‘‘මූලට්ඨස්ස…පෙ… වුත්ත’’න්ති කස්මා වුත්තං, නනු ‘‘පීළනට්ඨො’’තිආදීසු විය මූලභාවො මූලට්ඨො, තීණි කුසලමූලානීති අයඤ්ච මූලතො නික්ඛෙපොති? න, මූලස්ස අත්ථො මූලට්ඨො, සො එව මූලට්ඨොති සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනට්ඨෙන මූලසභාවානං අලොභාදිධම්මානං කුසලධම්මෙසු කිච්චවිසෙසස්ස අධිප්පෙතත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘අත්ථොති ධම්මකිච්ච’’න්ති. අථ වා අත්ථවසෙනාති ‘‘තීණි කුසලමූලානී’’ති වුත්තානං තෙසං මූලානං සභාවසඞ්ඛාතඅත්ථවසෙන, න ගාථාය වුත්තඅත්ථවසෙන. යස්මා [Pg.173] පන සො මූලට්ඨොයෙව ච හොති, තස්මා වුත්තං ‘‘අලොභාදීන’’න්තිආදි. අලොභාදයො විය වෙදනාක්ඛන්ධාදයොපි අධිකතත්තා තං-සද්දෙන පටිනිද්දිසිතබ්බාති වුත්තං ‘‘තෙ කුසලමූලා තංසම්පයුත්තා’’ති. තෙහි අලොභාදීහීති එත්ථ ආදි-සද්දෙන වා වෙදනාක්ඛන්ධාදයොපි සඞ්ගහිතාති දස්සෙතුං ‘‘තෙ කුසලමූලා තංසම්පයුත්තා’’ති වුත්තං. “རྩ་བའི་དབང་གིས་”ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་གནས་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའི་དབང་གིས་སོ། །རྒྱུའི་ཚིག་ལ་སོགས་པ་འདི་དག་ནི། འབྲས་བུ་འདི་ལས་སྐྱེ་བའམ་འཇུག་པས་ན་རྒྱུའོ། །འདི་ལ་བརྟེན་ནས་འབྱུང་བས་ན་རྐྱེན་ནོ། །སྐྱེད་པར་བྱེད་པས་ན་སྐྱེད་བྱེད་དོ། །མངོན་པར་འགྲུབ་པར་བྱེད་པས་ན་མངོན་པར་འགྲུབ་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་ཚིག་གི་དོན་ཏོ། །“རྩ་བའི་དོན་གྱི་...བྱས་ནས་...གསུངས་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། “གནོད་པའི་དོན་”ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་རྩ་བའི་དངོས་པོ་ནི་རྩ་བའི་དོན་མ་ཡིན་ནམ། “དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་”ཞེས་པ་འདི་ཡང་རྩ་བ་ལས་བཞག་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། རྩ་བའི་དོན་ནི་རྩ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་རྩ་བའི་དོན་ཏེ། ལེགས་པར་གནས་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའི་དོན་གྱིས་རྩ་བའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་བྱ་བ་ཁྱད་པར་ཅན་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“དོན་ནི་ཆོས་ཀྱི་བྱ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། དོན་གྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། “དགེ་བའི་རྩ་བ་གསུམ་”ཞེས་གསུངས་པའི་རྩ་བ་དེ་དག་གི་རང་བཞིན་དུ་གྲགས་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ཡིན་གྱི། ཚིགས་སུ་བཅད་པར་གསུངས་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ཉིད་རྩ་བའི་དོན་ཡིན་པ་དེའི་ཕྱིར། “མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་སྐབས་སུ་བབ་པའི་ཕྱིར་“དེ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཉེ་བར་མཚོན་པར་བྱ་དགོས་པས། “དགེ་བའི་རྩ་བ་དེ་དག་དང་དེ་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་གིས་ཞེས་པ་འདིར་“ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་བསྡུས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དགེ་བའི་རྩ་བ་དེ་དག་དང་དེ་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། ‘‘කතමෙ ධම්මා කුසලා’’ති පුච්ඡිත්වා ඵස්සාදිභෙදතො චත්තාරො ඛන්ධෙ දස්සෙත්වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා කුසලා’’ති (ධ. ස. 1) වුත්තතා ඛන්ධා ච කුසලන්ති වුත්තං ‘‘ඛන්ධෙහි සභාවතො කුසලෙ පරියාදියතී’’ති. වෙදනාක්ඛන්ධො වාති කුසලං…පෙ… විඤ්ඤාණක්ඛන්ධො වාති. අඤ්ඤස්ස අත්තනො ඵලස්ස. මූලෙහි කුසලානං අනවජ්ජතාය හෙතුං දස්සෙතීති ඉදං න මූලානං කුසලස්ස අනවජ්ජභාවසාධකත්තා වුත්තං, අථ ඛො තස්ස අනවජ්ජතාය සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධකත්තා. යදි හි මූලෙහි කතො කුසලානං අනවජ්ජභාවො භවෙය්‍ය, තංසමුට්ඨානරූපස්සපි සො භවෙය්‍ය, මූලානං වා තෙසං පච්චයභාවො න සියා, හොති ච සො. වුත්තඤ්හෙතං ‘‘හෙතූ හෙතු…පෙ… පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 1.1.1.). කිඤ්ච භිය්‍යො කුසලානං විය අකුසලාබ්‍යාකතානම්පි තබ්භාවො මූලපටිබද්ධො භවෙය්‍ය, තථා සති අහෙතුකානං අකුසලාබ්‍යාකතානං තබ්භාවො න සියා, තස්මා කුසලාදීනං යොනිසොමනසිකාරාදිපටිබද්ධො කුසලාදිභාවො, න මූලපටිබද්ධො, මූලානි පන කුසලාදීනං සුප්පතිට්ඨිතභාවසාධනානීති වෙදිතබ්බං. සහෙතුකා හි ධම්මා විරුළ්හමූලා විය පාදපා සුප්පතිට්ඨිතා ථිරා හොන්ති, න තථා අහෙතුකාති. තංසම්පයොගකතං අනවජ්ජසභාවන්ති ඉදම්පි න අනවජ්ජසභාවස්ස තංසම්පයොගෙන නිප්ඵාදිතත්තා වුත්තං, අනවජ්ජසභාවං පන විසෙසෙත්වා දස්සෙතුං වුත්තං. අලොභාදිසම්පයොගතො හි කුසලාදීනං ඛන්ධානං අනවජ්ජභාවො සුප්පතිට්ඨිතො ජායති, න අහෙතුකාබ්‍යාකතානං විය න සුප්පතිට්ඨිතොති. යදි එවං න තෙසං ඛන්ධානං කුසලාදිභාවො දස්සිතො සියා? න, අධිකාරතො කුසලභාවස්ස විඤ්ඤායමානත්තා. කම්ම-සද්දො විය විපාකධම්මතාවාචිනො න මූලක්ඛන්ධසද්දා, සො ච ඉධ අවිසෙසතො වුත්තොති ආහ ‘‘කම්මෙහි සුඛවිපාකතං දස්සෙතී’’ති. ආදිකල්‍යාණතං කුසලානං [Pg.174] දස්සෙතීති යොජනා. අනවජ්ජහෙතුසභාවසුඛවිපාකභාවනිදානාදිසම්පත්තියො දට්ඨබ්බා, යොනිසොමනසිකාරඅවජ්ජපටිපක්ඛතාඉට්ඨවිපාකතාවසෙනපි නිදානාදිසම්පත්තියො යොජෙතබ්බා. යොනිසොමනසිකාරතො හි කුසලා අලොභාදිමූලකා, අලොභාදිසම්පයොගතො ච ලොභාදිපටිපක්ඛසුඛවිපාකාව ජාතාති. “ཆོས་གང་དག་དགེ་བ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་དྲིས་ནས། རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལས་ཕུང་པོ་བཞི་བསྟན་ཏེ། “ཆོས་འདི་དག་ནི་དགེ་བའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱང་དགེ་བ་ཡིན་པར་གསུངས་ཏེ། “ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱིས་རང་བཞིན་གྱིས་དགེ་བ་ཡོངས་སུ་རྫོགས་པར་བྱེད་དོ་”ཞེས་སོ། །ཚོར་བའི་ཕུང་པོ་འམ། དགེ་བ་...བྱས་ནས་...རྣམ་པར་ཤེས་པའི་ཕུང་པོ་འམ། གཞན་རང་གི་འབྲས་བུའོ། །རྩ་བ་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རྒྱུ་སྟོན་ཏོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། རྩ་བ་རྣམས་ཀྱིས་དགེ་བའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་དེའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་ལེགས་པར་གནས་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར་རོ། །གལ་ཏེ་རྩ་བ་རྣམས་ཀྱིས་བྱས་པའི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པ་ཞིག་ཡིན་ན། དེ་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་གཟུགས་ལའང་དེ་ལྟར་འགྱུར་རམ། ཡང་ན་རྩ་བ་དེ་དག་གི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་བ་ལས། དེ་ནི་ཡོད་དོ། །འདི་ལྟར་“རྒྱུ་ནི་རྒྱུའི་...བྱས་ནས་...རྐྱེན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་ཡང་། དགེ་བ་རྣམས་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ཀྱི་དངོས་པོ་དེ་ཡང་རྩ་བ་ལ་རག་ལས་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟ་ན་རྒྱུ་མེད་པའི་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་ཀྱི་དངོས་པོ་དེ་མི་འགྱུར་བས། དེའི་ཕྱིར་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ནི་ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་རག་ལས་པ་ཡིན་གྱི། རྩ་བ་ལ་རག་ལས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་རྩ་བ་རྣམས་ནི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ལེགས་པར་གནས་པའི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་བྱེད་ཡིན་པར་རིག་པར་བྱའོ། །རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྩ་བ་བརྟན་པོར་ཚུགས་པའི་ལྗོན་ཤིང་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་གནས་ཤིང་བརྟན་པོ་ཡིན་ལ། རྒྱུ་མེད་པ་རྣམས་ནི་དེ་ལྟ་མ་ཡིན་ནོ། །“དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པས་བྱས་པའི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་”ཞེས་པ་འདི་ཡང་། ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་གསུངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རང་བཞིན་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕྱིར་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ཀྱི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་ནི་ལེགས་པར་གནས་པར་སྐྱེ་ལ། རྒྱུ་མེད་པའི་ལུང་མ་བསྟན་རྣམས་བཞིན་དུ་ལེགས་པར་གནས་པ་མ་ཡིན་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཕུང་པོ་དེ་དག་གི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་མ་བསྟན་པར་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། སྐབས་ཀྱི་སྟོབས་ལས་དགེ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ལས་ཀྱི་སྒྲ་བཞིན་དུ་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་ཆོས་ཉིད་སྟོན་པ་ནི་རྩ་བ་དང་ཕུང་པོའི་སྒྲ་མ་ཡིན་ལ། དེ་ཡང་འདིར་བྱེ་བྲག་མེད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “ལས་རྣམས་ཀྱིས་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ཉིད་སྟོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཐོག་མར་དགེ་བ་ཉིད་སྟོན་ཏོ་”ཞེས་སྦྱོར་རོ། །ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་རྒྱུའི་རང་བཞིན་དང་བདེ་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དངོས་པོ་དང་གླེང་གཞི་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་སུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་དང་། ཡིད་དུ་འོང་བའི་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དབང་གིས་ཀྱང་གླེང་གཞི་ལ་སོགས་པ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པ་རྣམས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཚུལ་བཞིན་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལས་ནི་དགེ་བ་རྣམས་མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྩ་བ་ཅན་དང་། མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལས་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་ཁོ་ནར་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 986. ‘‘කස්මා වුත්ත’’න්ති අනුයුඤ්ජිත්වා චොදකො ‘‘නනූ’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. ඉතරො යථාවුත්තමොහස්ස ඉධ සම්පයුත්ත-සද්දෙන අවුච්චමානතං ‘‘සච්චමෙත’’න්ති සම්පටිච්ඡිත්වා ‘‘තෙනා’’තිආදිනා පරිහාරමාහ. තස්සත්ථො – ‘‘තංසම්පයුත්තා’’තිපදෙන කිඤ්චාපි යථාවුත්තමොහො පධානභාවෙන න ගහිතො, නානන්තරියකතාය පන ගුණභාවෙන ගහිතොති. අඤ්ඤත්ථ අභාවාති යථාවුත්තසම්පයුත්තතො අඤ්ඤත්ථ අභාවා. න හි විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතො මොහො විචිකිච්ඡුද්ධච්චාදිධම්මෙහි විනා හොතීති. ༩༨༦. “ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན།”ཞེས་རྗེས་སུ་དྲིས་ནས། རྒོལ་བས་“མ་ཡིན་ནམ།”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རང་གི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། །ཅིག་ཤོས་ཀྱིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཏི་མུག་འདིར་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སྒྲས་མ་བསྟན་པ་ཉིད་“དེ་དེ་བཞིན་ནོ་”ཞེས་ཁས་བླངས་ནས། “དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ལན་བཏབ་བོ། །དེའི་དོན་ནི། “དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཏི་མུག་གཙོ་བོའི་ཚུལ་གྱིས་མ་བཟུང་མོད་ཀྱི། བར་མ་ཆོད་པའི་ཕྱིར་ཕལ་པའི་ཚུལ་གྱིས་བཟུང་བའོ། །གཞན་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མཚུངས་ལྡན་ལས་གཞན་དུ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་ཐེ་ཚོམ་དང་རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་གཏི་མུག་ནི། ཐེ་ཚོམ་དང་རྒོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་དང་བྲལ་བར་མི་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། ། 987. උප්පාදාදිසඞ්ඛතලක්ඛණවිනිවත්තනත්ථං ‘‘අනිච්චදුක්ඛඅනත්තතා’’ති වුත්තං. උප්පාදාදයො පන තදවත්ථධම්මවිකාරභාවතො තංතංධම්මග්ගහණෙන ගහිතායෙව. තථා හි වුත්තං ‘‘ජරාමරණං ද්වීහි ඛන්ධෙහි සඞ්ගහිත’’න්ති (ධාතු. 71), ‘‘රූපස්ස උපචයො’’ති ච ආදි. කෙසකුම්භාදි සබ්බං නාමං නාමපඤ්ඤත්ති, රූපවෙදනාදිඋපාදානා බ්‍රහ්මවිහාරාදිගොචරා උපාදාපඤ්ඤත්ති සත්තපඤ්ඤත්ති, තංතංභූතනිමිත්තං භාවනාවිසෙසඤ්ච උපාදාය ගහෙතබ්බො ඣානගොචරවිසෙසො කසිණපඤ්ඤත්ති. පරමත්ථෙ අමුඤ්චිත්වා වොහරියමානාති ඉමිනා විහාරමඤ්චාදිපඤ්ඤත්තීනං සත්තපඤ්ඤත්තිසදිසතං දස්සෙති, යතො තා සත්තපඤ්ඤත්තිග්ගහණෙන ගය්හන්ති. හුත්වා අභාවපටිපීළනඅවසවත්තනාකාරභාවතො සඞ්ඛතධම්මානං ආකාරභාවතො සඞ්ඛතධම්මානං ආකාරවිසෙසභූතානි ලක්ඛණානි විඤ්ඤත්තිආදයො විය වත්තබ්බානි සියුං, තානි පන නිස්සයානපෙක්ඛං න ලබ්භන්තීති පඤ්ඤත්තිසභාවානෙව තජ්ජාපඤ්ඤත්තිභාවතොති න වුත්තානි, සත්තඝටාදිතො විසෙසදස්සනත්ථං පන අට්ඨකථායං විසුං වුත්තානීති. න හි කො…පෙ… වත්තුං යුත්තං කුසලත්තිකස්ස නිප්පදෙසත්තා. ༩༨༧. སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་འདུས་བྱས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་ལས་བཟློག་པའི་ཕྱིར། “མི་རྟག་པ་དང་། སྡུག་བསྔལ་བ་དང་། བདག་མེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་ནི་གནས་སྐབས་དེའི་ཆོས་ཀྱི་འགྱུར་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཆོས་དེ་དང་དེ་བཟུང་བས་བཟུང་བ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་“རྒ་ཤི་ནི་ཕུང་པོ་གཉིས་ཀྱིས་བསྡུས་སོ་”ཞེས་དང་། “གཟུགས་ཀྱི་ཉེ་བར་བསགས་པ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སྐྲ་དང་བུམ་པ་ལ་སོགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་མིང་སྟེ་མིང་གི་བཏགས་པའོ། །གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ལེན་པ་དང་ཚངས་པའི་གནས་ལ་སོགས་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་ཅན་ནི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་སྟེ་སེམས་ཅན་གྱི་བཏགས་པའོ། །འབྱུང་བའི་མཚན་མ་དེ་དང་དེ་དང་བསྒོམ་པའི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས་བཟུང་བར་བྱ་བའི་བསམ་གཏན་གྱི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཁྱད་པར་ནི་ཟད་པར་གྱི་བཏགས་པའོ། །དོན་དམ་པ་མ་བོར་བར་ཐ་སྙད་བྱེད་པ་ཞེས་པ་འདིས་ནི། གཙུག་ལག་ཁང་དང་ཁྲི་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་རྣམས་སེམས་ཅན་གྱི་བཏགས་པ་དང་འདྲ་བར་སྟོན་ཏེ། གང་གི་ཕྱིར་དེ་དག་སེམས་ཅན་གྱི་བཏགས་པ་འཛིན་པས་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །བྱུང་ནས་མེད་པར་འགྱུར་བས་གནོད་པ་དང་། དབང་དུ་མི་འགྱུར་བའི་རྣམ་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འདུས་བྱས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་དུ་གྱུར་པའི་མཚན་ཉིད་རྣམས་ནི་རིག་བྱེད་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཞིག་ཏུ་འགྱུར་ནའང་། དེ་དག་ནི་རྟེན་ལ་མ་ལྟོས་པར་མི་རྙེད་པའི་ཕྱིར། བཏགས་པའི་རང་བཞིན་ཁོ་ན་ཡིན་པས་དེ་ལས་སྐྱེས་པའི་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་མ་གསུངས་ལ། སེམས་ཅན་དང་བུམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་ཁྱད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར་འགྲེལ་བཤད་དུ་སོ་སོར་གསུངས་སོ། །འདི་ལྟར་སུ་ཞིག་...བྱས་ནས་...བརྗོད་པར་རིགས་ཏེ། དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་ནི་མ་ལུས་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 988. භවති එත්ථාති භූමි, නිස්සයපච්චයභාවතො සුඛස්ස භූමි සුඛභූමි. සුඛවෙදනාසහිතං චිත්තං. තස්ස භූමිභෙදෙන නිද්ධාරණත්ථං තංනිස්සයභූතා [Pg.175] සම්පයුත්තධම්මා ‘‘කාමාවචරෙ’’ති වුත්තා. තස්ස වා එකදෙසභූතස්ස සමුදායභාවතො ආධාරණභාවෙන අපෙක්ඛිත්වා තංසමානභූමි ‘‘කාමාවචරෙ’’ති වුත්තා. තත්ථ ‘‘සුඛභූමියං කාමාවචරෙ’’ති ද්වෙපි භුම්මවචනානි භින්නාධිකරණභාවෙන අට්ඨකථායං වුත්තානීති උභයෙසම්පි සමානාධිකරණභාවෙන අත්ථයොගං දස්සෙතුං ‘‘සුඛභූමීති කාමාවචරාදයොපි යුජ්ජන්තී’’ති වුත්තං. යථෙව හි චිත්තං, එවං සබ්බෙපි පරිත්තසුඛෙන සම්පයුත්තා ධම්මා තස්ස නිස්සයභාවතො භූමි කාමාවචරාති. අට්ඨකථායම්පි වා අයමත්ථො වුත්තොයෙවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘චිත්ත’’න්ති හි චිත්තුප්පාදොපි වුච්චති. තෙන වුත්තං ‘‘චිත්තං උප්පන්නන්ති එත්ථ චිත්තමෙව අග්ගහෙත්වා පරොපණ්ණාසකුසලධම්මෙහි සද්ධිංයෙව චිත්තං ගහිත’’න්ති. එවඤ්ච කත්වාති සුඛභූමියන්ති චිත්තුප්පාදස්ස විඤ්ඤායමානත්තා. විභාගදස්සනං විසෙසදස්සනං. භාසිතබ්බං භාසිතං, තදෙව අත්ථොති භාසිතත්ථො. අභිධෙය්‍යත්ථො. තදත්ථවිඤ්ඤාපනෙනාති තිකදුකානං කුච්ඡිතානං සලනාදිඅත්ථදීපකෙන. ༩༨༨. འདི་ལ་འབྱུང་བས་ན་ས་སྟེ། རྟེན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་བདེ་བའི་ས་ནི་བདེ་བའི་སའོ། །བདེ་བའི་ཚོར་བ་དང་ལྷན་ཅིག་པའི་སེམས་སོ། །དེའི་སའི་དབྱེ་བས་རྣམ་པར་ངེས་པའི་ཕྱིར། དེའི་རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་མཚུངས་ལྡན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་“འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། དེའི་ཕྱོགས་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་ཚོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། འཛིན་པའི་དངོས་པོས་བལྟས་ནས་དེ་དང་མཚུངས་པའི་ས་ལ་“འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་“བདེ་བའི་ས་ལ་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པ་”ཞེས་པའི་བདུན་པ་ཚིག་གཉིས་ཀ་གཞི་ཐ་དད་པའི་དངོས་པོས་འགྲེལ་བཤད་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གཉིས་ཀའི་གཞི་མཐུན་པའི་དངོས་པོས་དོན་གྱི་སྦྱོར་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བདེ་བའི་ས་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་རུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་སེམས་བཞིན་དུ། དེ་ལྟར་བདེ་བ་ཆུང་ངུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དེའི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའོ། །འགྲེལ་བཤད་དུ་ཡང་དོན་འདི་ཉིད་གསུངས་པ་ཁོ་ནར་བལྟ་བར་བྱའོ། །“སེམས་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ལའང་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“སེམས་སྐྱེས་སོ་ཞེས་པ་འདིར་སེམས་ཁོ་ན་མ་བཟུང་བར། ལྔ་བཅུ་ལྷག་པའི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཁོ་ནར་སེམས་བཟུང་ངོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་བྱས་ནས་བདེ་བའི་ས་ལ་ཞེས་པ་ནི་སེམས་བསྐྱེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དབྱེ་བ་བསྟན་པ་ནི་ཁྱད་པར་བསྟན་པའོ། །བརྗོད་པར་བྱ་བ་ནི་བརྗོད་པ་སྟེ། དེ་ཉིད་དོན་ཡིན་པས་ན་བརྗོད་པའི་དོན་ཏོ། །བརྗོད་བྱའི་དོན་ཏོ། །དེའི་དོན་གོ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། གསུམ་ཚན་དང་གཉིས་ཚན་རྣམས་ཀྱི་སྨད་པར་བྱ་བ་གཡོ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། ། 994. කො පන වාදො ඛන්ධාරම්මණස්සාති පුබ්බාපරභාවෙන වත්තමානෙ අරහතො ඛන්ධෙ එකත්තනයවසෙන සන්තානතො ‘‘අම්හාකං මාතුලත්ථෙරො’’තිආදිනා ආලම්බිත්වා පවත්තමානං උපාදානං තස්ස උපාදානක්ඛන්ධෙයෙව ගණ්හාති. සතිපි තංසන්තතිපරියාපන්නෙ ලොකුත්තරක්ඛන්ධෙ තත්ථ පවත්තිතුං අසමත්ථභාවතො කා පන කථා ඛන්ධෙ ආරබ්භ පවත්තමානෙ. එතෙන නත්ථි මග්ගො විසුද්ධියා, නත්ථි නිබ්බානන්ති එවමාදිවසෙන පවත්තා මිච්ඡාදිට්ඨිආදයො න මග්ගාදිවිසයා තංතංපඤ්ඤත්තිවිසයාති දීපිතං හොති. ༩༩༤. “ཕུང་པོ་ལ་དམིགས་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས་”ཞེས་པ་ནི། སྔ་ཕྱིའི་དངོས་པོས་འཇུག་པའི་དགྲ་བཅོམ་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ། གཅིག་པའི་ཚུལ་གྱི་དབང་གིས་རྒྱུད་ལས། “ངེད་ཀྱི་ཞང་པོ་གནས་བརྟན་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ནི། དེའི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ཁོ་ན་འཛིན་ཏོ། །དེའི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུང་པོ་ཡོད་ཀྱང་། དེ་ལ་འཇུག་པར་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར། ཕུང་པོ་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པ་ལྟ་ཅི་སྨོས། འདིས་ནི་“རྣམ་པར་དག་པའི་ལམ་མེད། མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་མེད་དོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་ཞུགས་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི། ལམ་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་ཅན་མ་ཡིན་གྱི། བཏགས་པ་དེ་དང་དེའི་ཡུལ་ཅན་ཡིན་པར་བསྟན་པ་ཡིན་ནོ། ། 998. එවං සං…පෙ… ලෙසිකාති අනුපාදානියෙහි අසංකිලෙසිකානං භෙදාභාවමාහ. ༩༩༨. “དེ་ལྟར་ཀུན་ནས་...བྱས་ནས་...ཉོན་མོངས་པ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པ་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ལས་ཀུན་ནས་ཉོན་མོངས་པ་ཅན་མ་ཡིན་པ་རྣམས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མེད་པར་གསུངས་སོ། ། 1006. අවිජ්ජමානො ච සො නිච්චාදිවිපරියාසාකාරො චාති අවි…පෙ… සාකාරොති පදච්ඡෙදො. දිට්ඨියා නිච්චාදිඅවිජ්ජමානාකාරෙන ගය්හමානත්තෙපි න තදාකාරො විය පරමත්ථතො අවිජ්ජමානො, අථ ඛො විජ්ජමානො [Pg.176] කායො සක්කායොති අවිජ්ජමානනිච්චාදිවිපරියාසාකාරතො විසෙසනන්ති ලොකුත්තරා න ඉදං විසෙසනං අරහන්ති ‘‘සන්තො විජ්ජමානො කායො සක්කායො’’ති. වත්ථු අවිසෙසිතං හොතීති ඉදං ‘‘සතී කායෙ’’ති එත්ථ කාය-සද්දො සමූහත්ථතාය අනාමසිතවිසෙසං ඛන්ධපඤ්චකං වදතීති අධිප්පායෙන වුත්තං. පසාදකායො විය කුච්ඡිතානං රාගාදීනං උප්පත්තිට්ඨානතාය කායොති වුච්චතීති එවං පන අත්ථෙ සති දිට්ඨියා වත්ථු විසෙසිතමෙව හොතීති ලොකුත්තරාපි අපනීතා. න හි ලොකුත්තරා ඛන්ධා උප්පත්තිට්ඨානතාය ‘‘කායො’’ති වුච්චන්තීති. සුද්ධියා අහෙතුභූතෙනාති ගොසීලාදිනා, ලොකියසීලෙන වා ලොකුත්තරසීලස්ස අපදට්ඨානෙන. ‘‘අවීතික්කමනීයතාසතතංචරිතබ්බතාහි වා සීලං, තපොචරණභාවෙන සමාදින්නතාය වතං. අත්තනො ගවාදිභාවාධිට්ඨානං සීලං, ගච්ඡන්තොයෙව භක්ඛනාදිගවාදිකිරියාකරණං වතං. අකත්තබ්බාභිමතතො නිවත්තනං වා සීලං, තංසමාදානවතො වෙසභොජනකිච්චචරණාදිවිසෙසපටිපත්ති වත’’න්ති ච සීලබ්බතානං විසෙසං වදන්ති. ༡༠༠༦. མེད་པ་ཡང་ཡིན་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རྣམ་པ་ཅན་ཡང་ཡིན་པས་ན་“མེད་པ་...བྱས་ནས་...རྣམ་པ་ཅན་”ཞེས་པ་ནི་ཚིག་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའོ། །ལྟ་བས་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་མེད་པའི་རྣམ་པས་བཟུང་ཡང་། རྣམ་པ་དེ་བཞིན་དུ་དོན་དམ་པར་མེད་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་ཡོད་པའི་ལུས་ནི་འཇིག་ཚོགས་སོ་ཞེས་པ་ནི། མེད་པ་དང་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཕྱིན་ཅི་ལོག་གི་རྣམ་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པ་ཡིན་པས། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་རྣམས་ནི་“ཡོད་ཅིང་གནས་པའི་ལུས་ནི་འཇིག་ཚོགས་སོ་”ཞེས་པའི་ཁྱད་པར་འདི་དང་མི་ལྡན་ནོ། །གཞི་ཁྱད་པར་དུ་མ་བྱས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི། “ལུས་ཡོད་ན།”ཞེས་པ་འདིར་ལུས་ཀྱི་སྒྲ་ནི་འདུས་པའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་མ་བརྗོད་པའི་ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་སྨྲའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་གསུངས་སོ། །དང་བའི་ལུས་བཞིན་དུ་སྨད་པར་བྱ་བའི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ལུས་ཞེས་བརྗོད་དོ་ཞེས་པ་ལྟར། དོན་འདི་ལྟ་བུ་ཡོད་ན་ནི་ལྟ་བའི་གཞི་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་རྣམས་ཀྱང་བསལ་ལོ། །འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་སྐྱེ་བའི་གནས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་“ལུས་”ཞེས་མི་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དག་པའི་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། བའི་བརྟུལ་ཞུགས་ལ་སོགས་པའམ། འཇིག་རྟེན་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་ཀྱི་གནས་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“མི་འདའ་བར་བྱ་བ་ཉིད་དང་རྟག་ཏུ་སྤྱད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །དཀའ་ཐུབ་སྤྱོད་པའི་དངོས་པོས་ཡང་དག་པར་བླངས་པའི་ཕྱིར་ནི་བརྟུལ་ཞུགས་སོ། །རང་ཉིད་བ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་གནས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །འགྲོ་བཞིན་དུ་ཟ་བ་ལ་སོགས་པ་བའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་ནི་བརྟུལ་ཞུགས་སོ། །མི་བྱ་བར་འདོད་པ་ལས་ལྡོག་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་སོ། །དེ་ཡང་དག་པར་བླངས་པ་ཅན་གྱི་ཆ་བྱད་དང་ཟས་དང་བྱ་བ་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་སྒྲུབ་པ་ནི་བརྟུལ་ཞུགས་སོ་”ཞེས་ཚུལ་ཁྲིམས་དང་བརྟུལ་ཞུགས་ཀྱི་ཁྱད་པར་སྨྲའོ། ། 1007. ඉමස්සුප්පාදා ඉදං උප්පජ්ජතීති උප්පාදොති න ජනනමත්තං අධිප්පෙතං, අථ ඛො අනිරොධොපීති ‘‘අවිඝාතං ජනසද්දො වදතී’’ති ආහ. තත්ථායං ජන-සද්දෙ නයො, ජනිතාති ජනා, අවිහතාති අත්ථො. පුථූ ජනා එතෙසන්ති පුථුජ්ජනාති පුථුසත්ථුමානිනො සත්තා. අභිසඞ්ඛරණාදිඅත්ථො වා ජන-සද්දො අනෙකත්ථත්තා ධාතූනං. ඛන්ධායතනාදීනං සවනාධීනත්තා පඤ්ඤාචක්ඛුපටිලාභස්ස තෙසං සවනාභාවදීපකං ‘‘අස්සුතවා’’ති ඉදං පදං අන්ධතං වදති. ༡༠༠༧. འདི་སྐྱེས་པས་འདི་འབྱུང་ངོ་ཞེས་པའི་སྐྱེ་བ་ནི། སྐྱེ་བ་ཙམ་ལ་དགོངས་པ་མ་ཡིན་གྱི། འོན་ཀྱང་མ་འགགས་པ་ལའང་ཡིན་པས། "སྐྱེ་བའི་སྒྲས་ནི་མ་བཅོམ་པ་ལ་བརྗོད་དོ་" ཞེས་གསུངས། དེ་ལ་སྐྱེ་བའི་སྒྲ་འདིའི་ཚུལ་ནི། བསྐྱེད་པས་ན་སྐྱེ་བོ་སྟེ། མ་བཅོམ་པའི་དོན་ཏོ། སོ་སོ་སྐྱེ་བོ་རྣམས་ནི་འདི་དག་ལ་མང་པོ་ཡོད་པས་སོ་སོ་སྐྱེ་བོ་སྟེ། སྟོན་པ་མང་པོ་ལ་མངོན་པའི་ང་རྒྱལ་ཅན་གྱི་སེམས་ཅན་རྣམས་སོ། ཡང་ན་དབྱིངས་རྣམས་དོན་དུ་མ་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བའི་སྒྲ་ནི་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་ཏོ། ཕུང་པོ་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་ཐོས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཤེས་རབ་ཀྱི་སྤྱན་ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་ལ། དེ་དག་ཐོས་པ་མེད་པར་སྟོན་བྱེད་ "ཐོས་པ་མེད་པ་" ཞེས་པའི་ཚིག་འདིས་ལོང་བ་ཉིད་ལ་བརྗོད་དོ། කතං ජානන්තීති අත්තනා පරෙහි ච කතං කුසලාකුසලං තෙහි නිප්ඵාදිතං සුඛදුක්ඛං යාථාවතො ජානන්ති. පරෙසං අත්තනා, අත්තනො ච පරෙහි කතං උපකාරං යථාවුත්තාකාරෙන පාකටං කරොන්ති. බ්‍යාධිආදීහි දුක්ඛිතස්ස උපට්ඨානාදිකාතබ්බං, සංසාරදුක්ඛදුක්ඛිතස්සෙව වා යථාවුත්තාකාරෙන කාතබ්බං කරොන්ති. අරියකරධම්මා අරියසච්චානීති පුරිමසච්චද්වයවසෙන වුත්තං ‘‘විපස්සියමානා අනිච්චාදයො’’ති. පරිඤ්ඤාදිවිසෙසෙන වා පස්සියමානාති අත්ථෙ සති අනිච්චාදයොති ආදි-සද්දෙන නිච්චම්පි නිබ්බානං ගහිතන්ති චතුසච්චවසෙනපි යොජෙතබ්බං, අනිච්චත්තාදයො වා ‘‘අනිච්චාදයො’’ති වුත්තාති දට්ඨබ්බං. "བྱས་པ་ཤེས་པ་" ཞེས་པ་ནི། བདག་དང་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་དགེ་མི་དགེ་དང་། དེ་དག་གིས་བསྐྱེད་པའི་བདེ་སྡུག་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའོ། གཞན་ལ་བདག་གིས་བྱས་པ་དང་། བདག་ལ་གཞན་གྱིས་བྱས་པའི་ཕན་འདོགས་པ་རྣམས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། ནད་ལ་སོགས་པས་གཟིར་བ་ལ་རིམ་གྲོ་ལ་སོགས་པ་བྱ་བ་དང་། ཡང་ན་འཁོར་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱིས་གཟིར་བ་ཉིད་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པས་བྱ་བ་རྣམས་བྱེད་དོ། འཕགས་པར་བྱེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་འཕགས་པའི་བདེན་པ་རྣམས་ཏེ། བདེན་པ་སྔ་མ་གཉིས་ཀྱི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ "ལྷག་མཐོང་གིས་བལྟ་བར་བྱ་བའི་མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། ཡང་ན་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བྱེ་བྲག་གིས་མཐོང་བར་བྱ་བ་ཞེས་པའི་དོན་ཡོད་ན། "མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་སོགས་སྒྲས་རྟག་པ་མྱང་འདས་ཀྱང་བཟུང་བས་བདེན་པ་བཞིའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་ཀྱང་སྦྱར་བར་བྱ་ཞིང་། ཡང་ན་མི་རྟག་པ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་ལ་ "མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པ་" ཞེས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། අවසෙසකිලෙසා කිලෙසසොතං. ඤාණන්ති යාථාවතො ජානනං. යථාභූතාවබොධෙන හි තස්ස තානි අනුප්පත්තිධම්මතං ආපාදිතතාය සන්තානෙ [Pg.177] අප්පවෙසාරහානි ‘‘සංවුතානි පිහිතානී’’ති ච වුච්චන්ති. තථාති සබ්බසඞ්ඛාරානං විප්පකාරස්ස ඛමනාකාරෙන. අවිපරීතධම්මා එතාය නිජ්ඣායං ඛමන්තීති පඤ්ඤා ඛන්තීති. අදුට්ඨස්සෙව තිතික්ඛාභාවතො තථාපවත්තා ඛන්ධාති අදොසප්පධානා ඛන්ධා වුත්තාති ‘‘අදොසො එව වා’’ති තතියො විකප්පො වුත්තො. සතිපටිපක්ඛත්තා අභිජ්ඣාදොමනස්සානං ‘‘මුට්ඨස්සච්ච’’න්ති වුත්තා. අක්ඛන්ති දොසො. සස්සතාදිඅන්තවිනිමුත්තා ධම්මට්ඨිතීති සස්සතුච්ඡෙදාදිගාහො තප්පටිලොමභාවො වුත්තො. දිට්ඨධම්මනිබ්බානවාදො නිබ්බානෙ පටිලොමභාවො. චරිමානුලොමඤාණවජ්ඣතණ්හාදිකො කිලෙසොති වුත්තො, පටිපදාඤාණදස්සනඤාණදස්සනානි විය ගොත්‍රභුඤාණං කිලෙසානං අප්පවත්තිකරණභාවෙන වත්තති, කිලෙසවිසයාතිලඞ්ඝනභාවෙන පන පවත්තතීති කත්වා වුත්තං ‘‘සඞ්ඛාර…පෙ… පහාන’’න්ති. ལྷག་མའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ནི་ཉོན་མོངས་པའི་རྒྱུན་ནོ། ཡེ་ཤེས་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་ཤེས་པའོ། དེ་ཉིད་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་རྟོགས་པས་ན། དེ་དག་སླར་མི་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་བྱས་པའི་ཕྱིར། རྒྱུད་ལ་འཇུག་པར་མི་འོས་པ་རྣམས་ལ་ "བསྡམས་པ་དང་བཀག་པ་" ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ། དེ་བཞིན་ཉིད་ཅེས་པ་ནི་འདུ་བྱེད་ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ལ་བཟོད་པའི་ཚུལ་གྱིས་སོ། ཕྱིན་ཅི་མ་ལོག་པའི་ཆོས་རྣམས་འདིས་ངེས་པར་རྟོག་ཅིང་བཟོད་པས་ན་ཤེས་རབ་ནི་བཟོད་པའོ། ཞེ་སྡང་མེད་པ་ཉིད་ལ་བཟོད་པ་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་གནས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་ཞེ་སྡང་མེད་པ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་སུ་གསུངས་པས། "ཡང་ན་ཞེ་སྡང་མེད་པ་ཉིད་དོ་" ཞེས་རྣམ་གྲངས་གསུམ་པ་གསུངས་སོ། བརྗེད་ངེས་པ་ནི་དྲན་པའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བརྣབ་སེམས་དང་ཡིད་མི་བདེ་བ་ལ་ "བརྗེད་ངེས་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། མི་བཟོད་པ་ནི་ཞེ་སྡང་ངོ་། རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་མཐའ་ལས་གྲོལ་བའི་ཆོས་ཉིད་དུ་གནས་པ་ནི། རྟག་ཆད་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་དང་དེ་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སུ་གསུངས་སོ། ཚེ་འདིར་མྱང་འདས་སུ་སྨྲ་བ་ནི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་སོ། རྗེས་མཐུན་གྱི་ཡེ་ཤེས་ཐ་མས་གཞོམ་བྱ་ཉོན་མོངས་པ་ནི་སྲེད་པ་ལ་སོགས་པའི་ཉོན་མོངས་པ་ཞེས་གསུངས་ལ། ལམ་གྱི་ཡེ་ཤེས་མཐོང་བ་བཞིན་དུ་རིགས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་མི་འབྱུང་བར་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པ་མ་ཡིན་གྱི། ཉོན་མོངས་པའི་ཡུལ་ལས་ཤིན་ཏུ་འདས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "འདུ་བྱེད་…བྱང་…སྤོང་བ་" ཞེས་གསུངས་སོ། දිට්ඨියාදීනං සමුදයසභාගතා කම්මස්ස විකුප්පාදනෙ සහකාරීකාරණභාවො, දස්සනාදිබ්‍යාපාරං වා අත්තානඤ්ච දස්සනාදිකිච්චං චක්ඛාදීනන්ති එවඤ්හි යථාතක්කිතං අත්තානං රූපන්ති ගණ්හාති. යථාදිට්ඨන්ති තක්කදස්සනෙන යථොපලද්ධන්ති අධිප්පායො. න හි දිට්ඨිගතිකො රූපායතනමෙව අත්තාති ගණ්හාතීති. ඉමිස්සාපවත්තියාති සාමඤ්ඤෙන රූපං අත්තාති සබ්බසඞ්ගාහකභූතාය පවත්තියා. රූපෙ…පෙ… මානන්ති චක්ඛාදීසු තංසභාවො අත්තාති පවත්තමානං අත්තග්ගහණං. අනඤ්ඤත්තාදිග්ගහණන්ති අනඤ්ඤත්තං අත්තනියඅත්තනිස්සිතඅත්තාධාරතාගහණං. වණ්ණාදීනන්ති වණ්ණරුක්ඛපුප්ඵමණීනං. නනු ච රුක්ඛපුප්ඵමණියො පරමත්ථතො න විජ්ජන්ති? සච්චං න විජ්ජන්ති, තදුපාදානං පන විජ්ජතීති තං සමුදිතාදිප්පකාරං ඉධ රුක්ඛාදිපරියායෙන වුත්තන්ති රුක්ඛාදිනිදස්සනෙපි න දොසො ඡායාරුක්ඛාදීනං විය රූපස්ස අත්තනො ච සංසාමිභාවාදිමත්තස්ස අධිප්පෙතත්තා. ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་ཀུན་འབྱུང་བ་དང་མཐུན་པ་ནི། ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་འགྱུར་བ་བསྐྱེད་པ་ལ་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ཡིན་ལ། ཡང་ན་མིག་ལ་སོགས་པའི་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་དང་། བདག་གི་མཐོང་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་ན་ཇི་ལྟར་བརྟགས་པའི་བདག་ནི་གཟུགས་སོ་ཞེས་འཛིན་ཏོ། "ཇི་ལྟར་མཐོང་བ་" ཞེས་པ་ནི་རྟོག་པའི་ལྟ་བས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་ལ་དགོངས་པའོ། ལྟ་བར་སོང་བ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་བདག་གོ་ཞེས་མི་འཛིན་པའི་ཕྱིར་རོ། "འཇུག་པ་འདི་ལས་" ཞེས་པ་ནི་སྤྱིར་གཟུགས་ནི་བདག་གོ་ཞེས་ཐམས་ཅད་སྡུད་པར་བྱེད་པའི་འཇུག་པ་ལས་སོ། "གཟུགས་ལ་…བྱང་…ང་རྒྱལ་" ཞེས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པ་ལ་དེའི་རང་བཞིན་གྱི་བདག་གོ་ཞེས་འཇུག་པའི་བདག་ཏུ་འཛིན་པའོ། "གཞན་མ་ཡིན་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་" ཞེས་པ་ནི་གཞན་མ་ཡིན་པ་དང་། བདག་གི་བ་དང་། བདག་ལ་བརྟེན་པ་དང་། བདག་གི་རྟེན་ཉིད་དུ་འཛིན་པའོ། "ཁ་དོག་ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་དང་། ཤིང་དང་། མེ་ཏོག་དང་། ནོར་བུ་རྣམས་སོ། ཅི་ཤིང་དང་མེ་ཏོག་དང་ནོར་བུ་རྣམས་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། བདེན་ཏེ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་དེའི་ཉེར་བར་ལེན་པ་ནི་ཡོད་པས། དེ་དག་འདུས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་འདིར་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཤིང་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་བརྗོད་པ་ལའང་ཉེས་པ་མེད་དེ། གྲིབ་མ་དང་ཤིང་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་གཟུགས་དང་བདག་གི་བདག་པོ་དང་བདག་ཉིད་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཙམ་ལ་དགོངས་པའི་ཕྱིར་རོ། 1008. ජාතිආදිසභාවන්ති ජාතිභවාදීනං නිබ්බත්තිනිබ්බත්තනාදිසභාවං, උප්පාදනසමත්ථතා පච්චයභාවො. ༡༠༠༨. "སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་" ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་དང་སྲིད་པ་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་འགྲུབ་པ་དང་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཏེ། བསྐྱེད་པའི་ནུས་པ་ཉིད་ནི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའོ། 1009. සාමඤ්ඤෙන ‘‘තදෙකට්ඨා කිලෙසා’’ති (ධ. ස. 1010), පරතො ‘‘අවසෙසො ලොභො’’තිආදිවචනතො (ධ. ස. 1011) පාරිසෙසතො සාමත්ථියතො වා ලබ්භමානතාය සතිපි ආගතත්තෙ සරූපෙන පභෙදෙන වා දිට්ඨිආදයො විය අනාගතත්තා ලොභාදයො ‘‘අනාගතා’’ති වුත්තාති ආහ ‘‘ඉධ [Pg.178]…පෙ… ස්සෙතු’’න්ති. අත්ථතො විඤ්ඤායති ලොභාදීහි සහජාතා හුත්වා දිට්ඨියා එව පාළියං වුත්තකිලෙසභාවතො. ඉතිපි අත්ථො යුජ්ජති සංයොජනකිලෙසානම්පි පටිනිද්දෙසාරහත්තා සම්පයුත්තසමුට්ඨානභාවතො ච. සංයොජනරහිතෙහීති සංයොජනභාවරහිතෙහි ථිනඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ථිනඅහිරිකානොත්තප්පෙහි වා. ༡༠༠༩. སྤྱིར་ "དེ་དང་གནས་གཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་" ཞེས་པ་དང་། འོག་ནས་ "ལྷག་མ་ཆགས་པ་" ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གི་ཕྱིར་ལྷག་མ་ལུས་པ་ལས་སམ། ཡང་ན་མཐུ་ལས་ཐོབ་པར་འགྱུར་བས་འོངས་པ་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། རང་གི་ངོ་བོའམ་དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་ལྟ་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་མ་འོངས་པའི་ཕྱིར། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ "མ་འོངས་པ་" ཞེས་གསུངས་པས། "འདིར་…བྱང་…བསྟན་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་སོ། དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་ཏེ། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་ལྟ་བ་ཉིད་གཞུང་ལས་གསུངས་པའི་ཉོན་མོངས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། འདི་ལྟར་ཡང་དོན་འཐད་དེ། ཀུན་སྦྱོར་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱང་སོ་སོར་བསྟན་པར་འོས་པ་ཉིད་དང་། མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་ཀུན་ནས་སློང་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། "ཀུན་སྦྱོར་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཀུན་སྦྱོར་གྱི་དངོས་པོ་དང་བྲལ་བའི་རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་སམ། ཡང་ན་རྨུགས་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། 1013. එකදෙ…පෙ… වදති අවයවෙනපි සමුදායො වුච්චතීති. හෙතු එතෙසං අත්ථීති වා හෙතුකා. අනියතොති න අවධාරිතො. පුරිමපදාවධාරණවසෙන ගහෙතබ්බත්ථත්තා විවරණීයත්ථවා. අත්ථතො නික්ඛිපිතුන්ති ‘‘තයො කුසලහෙතූ අලොභො අදොසො අමොහො’’තිආදීසු (ධ. ස. 1060) විය පුරිමනයෙන දස්සිතධම්මෙයෙව හෙතුපහාතබ්බහෙතුකභෙදතො අත්ථදස්සනවසෙන නිද්දිසිතුන්ති අත්ථො. ༡༠༡༣. "ཕྱོགས་གཅིག་…བྱང་…གསུངས་" ཞེས་པ་ནི་ཆ་ཤས་ཀྱིས་ཀྱང་ཆ་ཤས་ཅན་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། ཡང་ན་འདི་དག་ལ་རྒྱུ་ཡོད་པས་ན་རྒྱུ་དང་བཅས་པའོ། "མ་ངེས་པ་" ཞེས་པ་ནི་མ་གཏན་ལ་ཕབ་པའོ། ཚིག་སྔ་མ་ངེས་པར་འཛིན་པའི་དབང་གིས་བཟུང་བར་བྱ་བའི་དོན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན་བཤད་པར་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། "དོན་གྱི་སྒོ་ནས་བཞག་པ་" ཞེས་པ་ནི། "དགེ་བའི་རྒྱུ་གསུམ་ནི་ཆགས་པ་མེད་པ་དང་། ཞེ་སྡང་མེད་པ་དང་། གཏི་མུག་མེད་པའོ།" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ། ཚུལ་སྔ་མས་བསྟན་པའི་ཆོས་ཉིད་རྣམས་རྒྱུ་དང་རྒྱུས་སྤང་བར་བྱ་བའི་དབྱེ་བ་ལས་དོན་སྟོན་པའི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་དོན་ཏོ། 1029. අභිඤ්ඤායුත්තවජ්ජානං මහග්ගතානං පරිත්තාරම්මණත්තාභාවා ‘‘මහග්ගතා වා ඉද්ධිවිධාදයො’’ති වුත්තං. අතීතංසඤාණස්ස කාමාවචරත්තා ‘‘චෙතො…පෙ… ඤාණසම්පයුත්තා’’ති ආහ. ༡༠༢༩. མངོན་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་མ་གཏོགས་པའི་རྒྱ་ཆེན་པོ་རྣམས་ལ་དམིགས་པ་ཆུང་ངུ་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར། "རྒྱ་ཆེན་པོའམ་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། འདས་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་སུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར། "སེམས་…བྱང་…ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་" ཞེས་གསུངས་སོ། 1035. අනන්තරෙ නියුත්තානීති චුතිඅනන්තරං ඵලං අනන්තරං, තස්මිං නියුත්තානි තං එකන්තෙන නිප්ඵාදනතො අනතික්කමනකානීති අත්ථො. වුත්තප්පකාරස්ස අනන්තරස්ස කරණං අනන්තරං, තං සීලානීති යොජෙතබ්බං. අනෙකෙසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු කිඤ්චාපි බලවතොයෙව පටිසන්ධිදානං, න ඉතරෙසං, අත්තනා පන කාතබ්බකිච්චස්ස තෙනෙව කතත්තා තස්ස විපාකස්ස උපත්ථම්භනවසෙන පවත්තනතො න ඉතරානි තෙන නිවාරිතඵලානි නාම හොන්ති, කො පන වාදො පටිපක්ඛෙසු කුසලෙසූති වුත්තං ‘‘පටිපක්ඛෙන අනිවාරණීයඵලත්තා’’ති. ‘‘අනෙකස්මිම්පි…පෙ… නත්ථී’’ති කස්මා වුත්තං, නනු අනෙකෙසු ආනන්තරියෙසු කතෙසු බලවංයෙව පටිසන්ධිදායකන්ති තෙන ඉතරෙසං විපාකො පටිබාහිතො හොතීති ආහ ‘‘න ච තෙස’’න්තිආදි. තඤ්ච තෙසං අඤ්ඤමඤ්ඤං අප්පටිබාහකත්තං මාතිකාවණ්ණනායං විත්ථාරෙන විචාරිතමෙව. ༡༠༣༥. "མཚམས་མེད་པ་ལ་སྦྱར་བ་རྣམས་" ཞེས་པ་ནི། འཆི་འཕོ་བའི་མཚམས་མེད་པར་འབྱུང་བའི་འབྲས་བུ་ནི་མཚམས་མེད་པ་སྟེ། དེ་ལ་སྦྱར་བ་རྣམས་ནི་དེ་གཅིག་ཏུ་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་མི་འདའ་བ་རྣམས་སོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པའི་མཚམས་མེད་པ་བྱེད་པ་ནི་མཚམས་མེད་པ་སྟེ། དེ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་རྣམས་སོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། མཚམས་མེད་པ་དུ་མ་བྱས་པ་ན། གང་ཞིག་སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེར་གྱི། གཞན་དག་གིས་ནི་མ་ཡིན་མོད། འོན་ཀྱང་བདག་གིས་བྱ་བའི་བྱ་བ་ནི་དེ་ཉིད་ཀྱིས་བྱས་པའི་ཕྱིར། དེའི་རྣམ་སྨིན་ལ་གྲོགས་བྱེད་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པས། གཞན་རྣམས་ནི་དེས་འབྲས་བུ་བཀག་པ་ཞེས་བྱ་བ་མ་ཡིན་ན། མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དགེ་བ་རྣམས་ལ་ལྟ་ཅི་སྨོས་ཞེས་པའི་ཕྱིར། "མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱིས་འབྲས་བུ་བཟློག་ཏུ་མེད་པའི་ཕྱིར་" ཞེས་གསུངས་སོ། "དུ་མ་ལའང་…བྱང་…མེད་དོ་" ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། མཚམས་མེད་པ་དུ་མ་བྱས་པ་ན། སྟོབས་དང་ལྡན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་སྟེར་བས། དེས་གཞན་རྣམས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་བཀག་པར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། "དེ་དག་ཀྱང་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་དག་ཕན་ཚུན་མི་བགེགས་པ་ཉིད་ནི་མ་མོའི་བཤད་པ་ལས་རྒྱས་པར་དཔྱད་ཟིན་པ་ཉིད་དོ། අත්ථතො ආපන්නං අග්ගහෙත්වා යථාරුතවසෙනෙව පාළියා අත්ථං ගහෙත්වා තෙසං වාදානං තප්පරභාවෙන පවත්තිං සන්ධාය අහෙතුකවාදාදීනං විසෙසං [Pg.179] දස්සෙතුං ‘‘පුරිමවාදො’’තිආදි වුත්තං. අනිය්‍යානිකනිය්‍යානිකභෙදං පන සම්භාරකම්මං බන්ධමොක්ඛහෙතූති බන්ධමොක්ඛහෙතුං පටිසෙධෙන්තොපි කම්මං පටිසෙධෙති. සුමඞ්ගලවිලාසිනියං පන විපාකස්ස කම්මකිලෙසසමාධිපඤ්ඤානං හෙතුභාවතො විපාකොපි බන්ධමොක්ඛහෙතූති ‘‘නත්ථි හෙතූති වදන්තො උභයං පටිබාහතී’’ති (දී. නි. අට්ඨ. 1.170-172) වුත්තං. තත්ථ කම්මං පටිසෙධෙන්තෙනපි විපාකො පටිසෙධිතො හොති, විපාකං පටිසෙධෙන්තෙනපි කම්මන්ති තයොපි එතෙ වාදා අත්ථතො උභයපටිසෙධකාති වෙදිතබ්බා. නියතමිච්ඡාදිට්ඨින්ති අහෙතුකවාදාදිපටිසංයුත්තෙ අසද්ධම්මෙ උග්ගහපරිපුච්ඡාවිනිච්ඡයපසුතස්ස ‘‘නත්ථි හෙතූ’’තිආදිනා රහො නිසීදිත්වා චින්තෙන්තස්ස තස්මිං ආරම්මණෙ මිච්ඡාසති සන්තිට්ඨති, චිත්තං එකග්ගං හොති, ජවනානි ජවන්ති. පඨමජවනෙ සතෙකිච්ඡො හොති, තථා දුතියාදීසු. සත්තමෙ අතෙකිච්ඡභාවං පත්තො නාම හොති. යා එවං පවත්තා දිට්ඨි, තං සන්ධාය වුත්තං ‘‘නියතමිච්ඡාදිට්ඨි’’න්ති. තතො පුරිමභාවා අනියතා. དོན་གྱིས་འབབ་པ་མ་བཟུང་བར། སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་གཞུང་གི་དོན་བཟུང་ནས། ལྟ་བ་དེ་དག་དེ་ལ་གཞོལ་བའི་དངོས་པོས་འཇུག་པ་ལ་དགོངས་ཏེ། རྒྱུ་མེད་པར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སྔོན་གྱི་སྨྲ་བ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ངེས་པར་འབྱུང་བ་དང་ངེས་པར་མི་འབྱུང་བའི་དབྱེ་བ་ཅན་གྱི་ཚོགས་ཀྱི་ལས་ནི་བཅིངས་པ་དང་ཐར་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས། བཅིངས་པ་དང་ཐར་པའི་རྒྱུ་འགོག་པས་ཀྱང་ལས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་བཤད་པ་ (སུམངྒལབིལཱསིནཱི) ལས་ནི། རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་ལས་དང་ཉོན་མོངས་པ་དང་ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་ཤེས་རབ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་སྨིན་པའང་བཅིངས་པ་དང་ཐར་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས། "རྒྱུ་མེད་དོ་ཞེས་སྨྲ་བས་ནི་གཉིས་ཀ་འགོག་གོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལ་ལས་འགོག་པས་ཀྱང་རྣམ་པར་སྨིན་པ་བཀག་པར་འགྱུར་ལ། རྣམ་པར་སྨིན་པ་འགོག་པས་ཀྱང་ལས་བཀག་པར་འགྱུར་བས། ལྟ་བ་འདི་གསུམ་ཀའང་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་གཉིས་ཀ་འགོག་པ་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། "ངེས་པའི་ལོག་ལྟ་" ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་མེད་པར་སྨྲ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་འབྲེལ་བའི་དམ་པའི་ཆོས་མ་ཡིན་པ་འཛིན་པ་དང་། འདྲི་བ་དང་། གཏན་ལ་འབེབས་པ་ལ་བརྩོན་པས། "རྒྱུ་མེད་དོ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དབེན་པར་འདུག་སཏེ་སེམས་པ་ལ། དམིགས་པ་དེ་ལ་ལོག་པའི་དྲན་པ་གནས་ཤིང་། སེམས་རྩེ་གཅིག་ཏུ་འགྱུར་ལ། རྒྱུག་པའི་སེམས་རྣམས་རྒྱུག་པར་འགྱུར་རོ། རྒྱུག་པའི་སེམས་དང་པོ་ལ་གསོ་རུང་བ་ཡིན་ལ། དེ་བཞིན་དུ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པ་ལའང་ཡིན། བདུན་པ་ལ་ནི་གསོ་མི་རུང་བའི་དངོས་པོར་གྱུར་པ་ཞེས་བྱའོ། ལྟ་བ་གང་དེ་ལྟར་ཞུགས་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས་ "ངེས་པའི་ལོག་ལྟ་" ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་སྔོན་གྱི་གནས་སྐབས་རྣམས་ནི་མ་ངེས་པའོ། 1039. සහජාත අඤ්ඤමඤ්ඤ නිස්සය අත්ථි අවිගතාදිවිසිට්ඨභාවෙපි මග්ගපච්චයස්ස සම්පයොගවිසිට්ඨතාදීපනෙනෙව සහජාතාදිවිසිට්ඨතාපි විඤ්ඤායතීති පාළියං ‘‘සම්පයුත්තො’’ති වුත්තන්ති ‘‘සම්පයොගවිසිට්ඨෙනා’’ති වුත්තං. මග්ග…පෙ… දස්සෙතුං, න පන මග්ගඞ්ගානං අඤ්ඤමඤ්ඤං මග්ගපච්චයභාවාභාවතොති අධිප්පායො. එවං සතීති යදි මග්ගඞ්ගානං මග්ගපච්චයලාභිතාය පකාසනො පඨමනයො, එවං සන්තෙ. මග්ගඞ්ගානිපි වෙදනාදයො විය මග්ගහෙතුකභාවෙන වත්තබ්බත්තා අමග්ගසභාවානං අලොභාදීනං තදඤ්ඤෙසං තදුභයසභාවානං ධම්මානං පච්චයභාවදීපනෙ තතියනයෙ විය න ඨපෙතබ්බානීති ආහ ‘‘ඨපෙත්වාති න වත්තබ්බං සියා’’ති. පුබ්බෙති පුරිමනයෙ. ༡༠༣༩. ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་། ཕན་ཚུན་དང་། རྟེན་དང་། ཡོད་པ་དང་། མི་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཡོད་ཀྱང་། ལམ་གྱི་རྐྱེན་གྱི་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཁྱད་པར་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱིས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཁྱད་པར་ཡང་ཤེས་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། གཞུང་ལས་ "མཚུངས་པར་ལྡན་པ་" ཞེས་གསུངས་པས། "མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་" ཞེས་གསུངས་སོ། "ལམ་…བྱང་…བསྟན་པའི་ཕྱིར་" ཏེ། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཕན་ཚུན་ལམ་གྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་མེད་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་དགོངས་པའོ། "དེ་ལྟ་ཡིན་ནའང་" ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་ལམ་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ལམ་གྱི་རྐྱེན་ཐོབ་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པ་ནི་ཚུལ་དང་པོ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ཡིན་ནའོ། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ལམ་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ཉིད་དུ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལམ་གྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཆགས་པ་མེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། དེ་ལས་གཞན་པ་དང་། དེ་གཉིས་ཀའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཚུལ་གསུམ་པ་བཞིན་དུ་མ་བཞག་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། "མ་གཏོགས་པར་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། "སྔོན་" ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་སྔ་མ་ལའོ། දුතියනයෙපීති පි-සද්දෙන පඨමනයං සම්පිණ්ඩෙති. තෙන සම්මාදිට්ඨියා පුරිමස්මිං නයද්වයෙ ඨපිතත්තා තස්ස සහෙතුකභාවදස්සනො තතියනයො ආරද්ධොති දස්සෙති. තතියනයෙ සම්මාදිට්ඨියා සහෙතුකභාවදස්සනං අනිච්ඡන්තො චොදකො ‘‘කථං දස්සිතො’’ති චොදෙත්වා ‘‘නනූ’’තිආදිනා අත්තනො අධිප්පායං විවරති. ඉතරො ‘‘යථා හී’’තිආදිනා දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුභාවෙන වුත්තානම්පි ලොභාදීනං අඤ්ඤමඤ්ඤං සහජෙකට්ඨසම්පයුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නතො දස්සනෙන පහාතබ්බහෙතුකසඞ්ගහො [Pg.180] විය මග්ගහෙතුභාවෙන වුත්තායපි සම්මාදිට්ඨියා මග්ගහෙතුකභාවොපි යුජ්ජති මග්ගහෙතුසම්පයුත්තසඞ්ඛාරක්ඛන්ධපරියාපන්නභාවතොති දස්සෙති. "ཚུལ་གཉིས་པ་ལའང་" ཞེས་པའི་ཀྱང་སྒྲས་ནི་ཚུལ་དང་པོ་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། དེས་ན་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ནི་སྔོན་གྱི་ཚུལ་གཉིས་པོ་ལ་བཞག་པའི་ཕྱིར། དེའི་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པའི་ཚུལ་གསུམ་པ་བརྩམས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ཚུལ་གསུམ་པ་ལ་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བའི་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པ་མི་འདོད་པའི་རྒོལ་བས་ "ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་ཡིན་ནམ་" ཞེས་རྒོལ་ནས། "ཅི་མ་ཡིན་ནམ་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རང་གི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་དོ། གཞན་གྱིས་ "འདི་ལྟར་" ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་། ཕན་ཚུན་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་དང་གནས་གཅིག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོར་གཏོགས་པའི་ཕྱིར། མཐོང་བས་སྤང་བར་བྱ་བའི་རྒྱུ་ཅན་དུ་སྡུད་པ་བཞིན་དུ། ལམ་གྱི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་ལའང་ལམ་གྱི་རྒྱུ་ཅན་ཉིད་དུ་འཐད་དེ། ལམ་གྱི་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོར་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། තතො අඤ්ඤස්සෙවාති තතො සම්මාදිට්ඨිසඞ්ඛාතහෙතුතො අඤ්ඤස්ස අලොභාදොසස්සෙව. අඤ්ඤෙනාති ‘‘මග්ගො හෙතූ’’ති ඉතො අඤ්ඤෙන. අලොභාදොසානංයෙව අධිප්පෙතත්තා තෙසංයෙව ආවෙණිකෙන මග්ගහෙතූති ඉමිනා පරියායෙන. සාධාරණෙන පරියායෙනාති තිණ්ණම්පි හෙතූනං අධිප්පෙතත්තා මග්ගාමග්ගසභාවානං සාධාරණෙන මග්ගහෙතුමග්ගහෙතූති ඉමිනා පරියායෙන. තෙසන්ති හෙතූනං. අඤ්ඤෙසන්ති හෙතුසම්පයුත්තානං. අත්ථවිසෙසවසෙනාති ‘‘මග්ගහෙතුකා’’ති පාළියා අත්ථවිසෙසවසෙන. අමොහෙන අලොභාදොසාමොහෙහි ච සෙසධම්මානං සහෙතුකභාවදස්සනවසෙන පවත්තා දුතියතතියනයා ‘‘සරූපතො හෙතුහෙතුමන්තදස්සන’’න්ති වුත්තා. තථාඅදස්සනතොති සරූපෙන අදස්සනතො. අත්ථෙන…පෙ… ගමනතොති ‘‘මග්ගඞ්ගානි ඨපෙත්වා තංසම්පයුත්තො’’ති (ධ. ස. 1039) වචනතො මග්ගසභාවානං ධම්මානං මග්ගපච්චයතාසඞ්ඛාතො සම්පයුත්තානං හෙතුභාවො සරූපතො දස්සිතො. මග්ගහෙතුභූතාය පන සම්මාදිට්ඨියා සම්පයුත්තානං හෙතුහෙතුභාවො අත්ථතො ඤාපිතො හොතීති අත්ථො. དེ་ལས་གཞན་པ་ཞེས་པ་ནི། དེ་ལས་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བར་བགྲང་བའི་རྒྱུ་ལས་གཞན་པའི་མ་ཆགས་པ་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པ་ཉིད་དོ། གཞན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི། “ལམ་ནི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་འདི་ལས་གཞན་གྱིས་སོ། མ་ཆགས་པ་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པ་ཉིད་ཁོ་ན་འདོད་པས་ན། དེ་དག་ཉིད་ཀྱི་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ལམ་གྱི་རྒྱུ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་གྲངས་འདིས། ཐུན་མོང་གི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། རྒྱུ་གསུམ་པོ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་འདོད་པའི་ཕྱིར། ལམ་དང་ལམ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་ཀྱི་ཐུན་མོང་གི་ལམ་གྱི་རྒྱུ་དང་ལམ་གྱི་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རྣམ་གྲངས་འདིས། དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིའོ། གཞན་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། དོན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་ནི། “ལམ་གྱི་རྒྱུ་ཅན་”ཞེས་པའི་གཞུང་གི་དོན་གྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དབང་གིས་སོ། གཏི་མུག་མེད་པ་དང་། མ་ཆགས་པ་དང་ཞེ་སྡང་མེད་པ་དང་གཏི་མུག་མེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ལྷག་མའི་ཆོས་རྣམས་རྒྱུ་དང་བཅས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཚུལ་གཉིས་པ་དང་གསུམ་པ་ནི། “རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་ཅན་བསྟན་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེ་ལྟར་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་མ་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། དོན་གྱིས་...བྱེ་བྲག་ཏུ་...འགྲོ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། “ལམ་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་བཞག་ནས་དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་”ཞེས་པའི་ཚིག་ལས། ལམ་གྱི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ལམ་གྱི་རྐྱེན་དུ་བགྲང་བའི་མཚུངས་ལྡན་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ནི་རང་གི་ངོ་བོའི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཏོ། ལམ་གྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུ་དང་རྒྱུའི་དངོས་པོ་ནི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་ཤེས་པར་བྱས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། 1040. අසභාවධම්මො ගරුකාතබ්බො න හොතීති ‘‘සභාවධම්මො’’ති වුත්තං. තෙනෙව පට්ඨානවණ්ණනායං (පට්ඨා. අට්ඨ. 1.3) ‘‘ආරම්මණාධිපති ජාතිභෙදතො කුසලාකුසලවිපාකකිරියරූපනිබ්බානවසෙන ඡබ්බිධො’’ති වක්ඛති. මග්ගාදීනි ඨපෙත්වාති මග්ගාදීනි පහාය. අඤ්ඤෙසන්ති මග්ගාදිතො අඤ්ඤෙසං. අධි…පෙ… වස්සාති ආරම්මණාධිපතිපච්චයභාවස්ස. පඤ්ඤුත්තරත්තා කුසලානං ලොකුත්තරකථාය ච පඤ්ඤාධුරත්තා වීමංසාධිපතිස්ස සෙසාධිපතීනං පධානතා වෙදිතබ්බා. ༡༠༤༠. རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ནི་ལྕི་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་”ཞེས་གསུངས་སོ། དེའི་ཕྱིར་ཉིད་དུ་གཞན་གྱི་རྐྱེན་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལས། “དམིགས་པའི་བདག་པོ་ནི་སྐྱེ་བའི་དབྱེ་བ་ལས་དགེ་བ་དང་། མི་དགེ་བ། རྣམ་སྨིན། བྱ་བ། གཟུགས། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དབང་གིས་རྣམ་པ་དྲུག་གོ་”ཞེས་གསུངས་པར་འགྱུར་རོ། ལམ་ལ་སོགས་པ་བཞག་ནས་ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་སོགས་པ་སྤངས་ནས་སོ། གཞན་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་ལམ་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། བདག་...བྱེ་བྲག་ཏུ་...ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པའི་བདག་པོའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོའོ། ཤེས་རབ་མཆོག་ཏུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་དང་། དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་གཏམ་ལས་ཤེས་རབ་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ཕྱིར། དཔྱོད་པའི་བདག་པོ་ནི་བདག་པོ་ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་གཙོ་བོ་ཉིད་དུ་རིག་པར་བྱའོ། 1041. පදෙසසත්තවිසයත්තා පඨමවිකප්පස්ස සකලසත්තවසෙන දස්සෙතුං ‘‘කප්පසහස්සාතික්කමෙපි වා’’තිආදි වුත්තං. ලද්ධොකාසං යං භවිස්සතීති ලද්ධොකාසං යං කම්මං පාපුණිස්සති. කප්පසහස්සාතික්කමෙ අවස්සං උප්පජ්ජනවිපාකත්තා තදපි…පෙ… වුච්චතීති. අලද්ධත්තලාභතාය උප්පාදාදික්ඛණං [Pg.181] අප්පත්තස්ස විපාකස්ස අනුප්පන්නභාවො නත්ථිභාවො පාකටභාවාභාවතොති වුත්තං ‘‘නත්ථි නාම න හොතීති අනුප්පන්නො නාම න හොතී’’ති. තත්ථාති අරූපභවඞ්ගෙ. ༡༠༤༡. རྣམ་པར་རྟོག་པ་དང་པོ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་སེམས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཅན་མཐའ་དག་གི་དབང་གིས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བསྐལ་པ་སྟོང་འདས་པར་གྱུར་ཀྱང་རུང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། གོ་སྐབས་ཐོབ་པ་གང་ཞིག་འགྱུར་བ་ཞེས་པ་ནི། གོ་སྐབས་ཐོབ་པའི་ལས་གང་ཞིག་འགྲུབ་པར་འགྱུར་བའོ། བསྐལ་པ་སྟོང་འདས་ཀྱང་ངེས་པར་སྐྱེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེ་ཡང་...བྱེ་བྲག་ཏུ་...བརྗོད་དོ་ཞེས་པའོ། མ་ཐོབ་པ་ཐོབ་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྐད་ཅིག་མ་ལ་མ་སླེབས་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་མ་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོ་དང་མེད་པའི་དངོས་པོ་ནི་གསལ་བའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་མི་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ཏེ། མ་སྐྱེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་མི་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སོ། དེ་ལ་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ལའོ། අවිපක්කවිපාකං කම්මං සහකාරීකාරණසමවායාලාභෙන අකතොකාසං විපාකාභිමුඛභාවාභාවතො විපක්කවිපාකකම්මසරික්ඛකන්ති වුත්තං ‘‘අලද්ධො…පෙ… දෙය්‍යා’’ති. කිච්චනිප්ඵත්තියා අසති උප්පන්නම්පි කම්මං අනුප්පන්නසමානන්ති ‘‘ඔකාසො න භවෙය්‍යා’’ති එතස්ස සමත්ථතා න සියාති අත්ථමාහ. තෙන අපචයගාමිකම්මකිච්චස්ස ඔකාසාභාවො දස්සිතො. පුබ්බෙ නිරත්ථකත්තා උප්පත්තියා ඔකාසො න භවෙය්‍යාති පයොජනාභාවතො කම්මුප්පත්තියා ඔකාසාභාවො වුත්තො. ‘‘විපාකතො අඤ්ඤස්ස පවත්තිඔකාසො න භවෙය්‍යා’’ති ඉමිනා අසම්භවතොති අයමෙතෙසං විසෙසො. ධුවවිපාකස්ස කම්මස්ස විපාකෙන නිදස්සනමත්තභූතෙනාති අධිප්පායො. අරියමග්ගආනන්තරියකම්මානං විය මහග්ගතකම්මානං නියතසභාවතාභාවා අට්ඨසමාපත්තීනං ‘‘බලවවිරහෙ’’තිආදිනා සවිසෙසනධුවවිපාකතා වුත්තා. එත්ථ ච ‘‘පඤ්ච ආනන්තරියකම්මානී’’ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං නියතමිච්ඡාදිට්ඨියාපි ධුවවිපාකත්තා. යස්ස කම්මස්ස කතත්තා යො විපාකො නියොගතො උප්පජ්ජිස්සති, සො තස්ස අනාගතකාලෙපි උප්පාදිවොහාරං ලභති. සො ච උප්පාදිවොහාරො ආයූහිතකම්මවසෙන වුච්චමානො භාවිනා ආයූහිතභාවෙන මග්ගො අනුප්පන්නොති එත්ථ වුත්තොති දස්සෙතුං ‘‘යං ආයූහිතං භවිස්සතී’’තිආදි වුත්තං. རྣམ་པར་མ་སྨིན་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ལས་ནི། ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཚོགས་པ་མ་ཐོབ་པས་གོ་སྐབས་མ་བྱས་པ་ཉིད་དང་། རྣམ་སྨིན་ལ་མངོན་དུ་ཕྱོགས་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པར་སྨིན་པའི་རྣམ་སྨིན་གྱི་ལས་དང་འདྲ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “མ་ཐོབ་པ་...བྱེ་བྲག་ཏུ་...སྦྱིན་པར་བྱའོ་”ཞེས་སོ། བྱ་བ་གྲུབ་པ་མེད་ན་སྐྱེས་པའི་ལས་ཀྱང་མ་སྐྱེས་པ་དང་མཚུངས་པའི་ཕྱིར། “གོ་སྐབས་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིའི་ནུས་པ་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་དོན་གསུངས་སོ། དེས་ནི་འགྲིབ་པར་འགྲོ་བའི་ལས་ཀྱི་བྱ་བའི་གོ་སྐབས་མེད་པ་བསྟན་ཏོ། སྔོན་དོན་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སྐྱེ་བའི་གོ་སྐབས་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ལས་སྐྱེ་བའི་གོ་སྐབས་མེད་པ་གསུངས་སོ། “རྣམ་སྨིན་ལས་གཞན་པའི་འཇུག་པའི་གོ་སྐབས་མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་འདིས་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་རོ། ངེས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་གྱི་ལས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་གྱུར་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། འཕགས་པའི་ལམ་དང་མཚམས་མེད་པའི་ལས་རྣམས་བཞིན་དུ་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ལས་རྣམས་ཀྱི་ངེས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་མེད་པའི་ཕྱིར། སྙོམས་པར་འཇུག་པ་བརྒྱད་རྣམས་ཀྱི་ “སྟོབས་དང་བྲལ་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་ཁྱད་པར་དང་བཅས་པའི་མི་བརྟན་པའི་རྣམ་སྨིན་ཉིད་གསུངས་སོ། འདིར་ཡང་ “མཚམས་མེད་པའི་ལས་ལྔ་”ཞེས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱ་སྟེ། ངེས་པའི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཡང་ངེས་པའི་རྣམ་སྨིན་ཅན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ལས་གང་ཞིག་བྱས་པའི་ཕྱིར་རྣམ་སྨིན་གང་ཞིག་ངེས་པར་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ནི། དེའི་མ་འོངས་པའི་དུས་སུ་ཡང་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཐ་སྙད་འཐོབ་བོ། སྐྱེ་བའི་ཐ་སྙད་དེ་ཡང་མངོན་པར་འདུ་བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་དབང་གིས་བརྗོད་པ་ན། འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་མངོན་པར་འདུ་བྱས་པའི་དངོས་པོས་ལམ་མ་སྐྱེས་སོ་ཞེས་འདིར་གསུངས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གང་ཞིག་མངོན་པར་འདུ་བྱས་པར་འགྱུར་བ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། 1050. උපාදානෙහි ආදින්නාති සම්බන්ධො. අඤ්ඤෙති උපාදානාරම්මණෙහි අඤ්ඤෙ අනුපාදානියාති අත්ථො. ආදිකෙන ගහණෙනාති ‘‘අහං ඵලං සච්ඡාකාසි’’න්ති එවං පච්චවෙක්ඛණඤාණසඞ්ඛාතෙන ගහණෙන. ඉදානි උපෙතත්ථදීපකස්ස උප-සද්දස්ස වසෙන උපාදින්න-සද්දස්ස අත්ථං වත්තුං ‘‘උපාදින්නසද්දෙන වා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ නිබ්බානස්ස අනජ්ඣත්තභාවතො ‘‘අමග්ගඵලධම්මායෙව වුත්තා’’ති ආහ. ඉතරෙහීති අජ්ඣත්තපදාදීහි. ༡༠༥༠. ཉེ་བར་ལེན་པ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་བ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ། གཞན་དག་ཅེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་དམིགས་པ་རྣམས་ལས་གཞན་པའི་ཉེ་བར་མི་ལེན་པ་རྣམས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། ཐོག་མའི་འཛིན་པས་ཞེས་པ་ནི། “བདག་གིས་འབྲས་བུ་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་སོ་”ཞེས་དེ་ལྟར་སོ་སོར་རྟོག་པའི་ཡེ་ཤེས་སུ་བགྲང་བའི་འཛིན་པས་སོ། ད་ནི་ཉེ་བར་འགྲོ་བའི་དོན་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཉེ་བར་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དབང་གིས། ཉེ་བར་བཟུང་བ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་དོན་བརྗོད་པའི་ཕྱིར། “ཉེ་བར་བཟུང་བའི་སྒྲས་སམ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། དེ་ལ་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ནི་ནང་གི་དངོས་པོ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “ལམ་དང་འབྲས་བུའི་ཆོས་མ་གཏོགས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། གཞན་དག་གིས་ཞེས་པ་ནི་ནང་གི་ཚིག་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་སོ། තිකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གསུམ་ཚན་བཞག་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། දුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා གཉིས་ཚན་བཞག་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ། 1062. මෙත්තාය [Pg.182] අයනං උපගමනං මෙත්තායනං, තඤ්ච අත්තනො සන්තානෙ මෙත්තාය ලාභො උප්පාදනං සත්තානං අනුපගමො අත්ථතො මජ්ජනමෙවාති ‘‘මෙත්තා, මෙදන’’න්ති වත්වා ‘‘සිනෙහන’’න්ති ආහ. ༡༠༦༢. བྱམས་པའི་འགྲོ་བ་ཉེ་བར་འགྲོ་བ་ནི་བྱམས་པར་བྱེད་པ་སྟེ། དེ་ཡང་རང་གི་རྒྱུད་ལ་བྱམས་པ་ཐོབ་པ་དང་སྐྱེ་བ་དང་། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་ཉེ་བར་མི་འགྲོ་བ་ནི་དོན་གྱིས་བྱིང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་ “བྱམས་པ་དང་། མྱོས་པ་”ཞེས་གསུངས་ནས། “ཆགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། 1065. තස්මිං තස්මිං විසයෙ චිත්තං සංරඤ්ජතීති චිත්තස්ස සංරඤ්ජනං. තණ්හාවිචරිතාදීති ආදි-සද්දෙන එසනාදයො සඞ්ගහිතා. තණ්හාය විපුලතා විසයවසෙන පවත්තිවසෙන වා වෙදිතබ්බා. අනිච්චාදිසභාවස්ස රූපාදිකස්ස නිච්චාදිතො ගහණං අභිනිවෙසො විසෙසතො තණ්හාවසෙන හොති තණ්හාරහිතාය දිට්ඨියා අභාවාති උපචාරවසෙන නිමිත්තස්ස කත්තුභාවමාහ ‘‘නිච්චාදිතො ගණ්හන්තී විසංවාදිකා හොතී’’ති. පාකටෙන සද්දෙන ලබ්භමානත්තා යථාරුතවිඤ්ඤායමානත්තා ච විසත්තිකාසද්දස්ස විසතසභාවො ‘‘පධානො අත්ථො’’ති වුත්තො. ‘‘අන්තලික්ඛචරො පාසො, ය්වායං චරති මානසො. තෙන තං බාධයිස්සාමී’’තිආදිවසෙන (සං. නි. 1.151; මහාව. 33) මාරෙන ගහිතතාය. ༡༠༦༥. ཡུལ་དེ་དང་དེ་ལ་སེམས་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པར་བྱེད་པས་ན་སེམས་ཀྱི་ཀུན་ཏུ་ཆགས་པའོ། སྲེད་པའི་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སོགས་པའི་སྒྲས་ནི་ཚོལ་བ་ལ་སོགས་པ་བསྡུས་སོ། སྲེད་པའི་ཡངས་པ་ནི་ཡུལ་གྱི་དབང་གིས་སམ་འཇུག་པའི་དབང་གིས་རིག་པར་བྱའོ། མི་རྟག་པ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ལ་རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པའི་མངོན་པར་ཞེན་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྲེད་པའི་དབང་གིས་འགྱུར་ཏེ། སྲེད་པ་དང་བྲལ་བའི་ལྟ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཉེ་བར་བཏགས་པའི་དབང་གིས་མཚན་མའི་བྱེད་པོ་ཉིད་དུ་གསུངས་ཏེ། “རྟག་པ་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པ་ནི་བསླུ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་སོ། གསལ་བའི་སྒྲས་ཐོབ་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། ཇི་བཞིན་པའི་སྒྲས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དུག་ཅན་གྱི་སྒྲའི་ཁྱབ་པའི་རང་བཞིན་ནི་ “གཙོ་བོའི་དོན་”ཞེས་གསུངས་སོ། “བར་སྣང་ལ་རྒྱུ་བའི་ཞགས་པ་གང་ཞིག་ཡིད་འདི་ལ་རྒྱུ་བ། དེས་ནི་ཁྱོད་ལ་གནོད་པར་བྱའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་བདུད་ཀྱིས་བཟུང་བའི་ཕྱིར་རོ། 1066. අනත්ථචරණාදිඅනභිසන්ධානකතාය අට්ඨානභූතෙසු ච වස්සවාතාදිසඞ්ඛාරෙසු උප්පන්නකොපො විය සත්තෙසු අත්ථාචරණාදිනා ආරොපනාධිප්පායෙසුයෙව තදජ්ඣාරොපනවසෙන පවත්තො යදිපි අනායතනුප්පත්තියා අට්ඨානාඝාතොයෙව හොති, සත්තවිසයත්තා පන සති චිත්තස්ස එකන්තබ්‍යාපත්තියං කම්මපථභෙදො හොතියෙවාති සක්කා විඤ්ඤාතුං, අට්ඨානුප්පත්තියං පනස්ස න සියා කම්මපථභෙදොති ආහ ‘‘සත්තෙසු උප්පන්නො අට්ඨානකොපො කරොතී’’ති. පටිඝාදිපදානං ඝට්ටනාපුරිමයාමවිකාරුප්පත්තිසමඤ්ඤාදීසුපි දස්සනතො ‘‘පටිවිරොධාදිපදානි තෙසං විසෙසනත්ථානී’’ති වුත්තං. ༡༠༦༦. དོན་མེད་པ་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པ་མངོན་པར་མ་འདུས་པའི་ཕྱིར་དང་། གནས་མ་ཡིན་པར་གྱུར་པའི་ཆར་པ་དང་རླུང་ལ་སོགས་པར་བགྲང་བ་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པའི་ཁོང་ཁྲོ་བཞིན་དུ། སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་དོན་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པས་སྒྲོ་འདོགས་པའི་བསམ་པ་ཉིད་ལ་དེ་སྒྲོ་འདོགས་པའི་དབང་གིས་ཞུགས་པ་ནི། གལ་ཏེ་སྐྱེ་མཆེད་མ་ཡིན་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་གནས་མ་ཡིན་པའི་ཀུན་ནས་མནར་སེམས་ཉིད་དུ་འགྱུར་ཡང་། སེམས་ཅན་གྱི་ཡུལ་ཅན་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སེམས་གཏན་དུ་གནོད་སེམས་སུ་གྱུར་པ་ལ་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་ནི་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་ནུས་ལ། གནས་མ་ཡིན་པ་ལས་སྐྱེས་པ་ལ་ནི་དེའི་ལས་ཀྱི་ལམ་གྱི་དབྱེ་བ་མི་འགྱུར་རོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། “སེམས་ཅན་རྣམས་ལ་སྐྱེས་པའི་གནས་མ་ཡིན་པའི་ཁོང་ཁྲོས་བྱེད་དོ་”ཞེས་སོ། ཁོང་ཁྲོ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་གནོད་པ་དང་། སྔོན་གྱི་དུས་ཀྱི་འགྱུར་བ་སྐྱེ་བ་དང་། མཚན་ཉིད་མཚུངས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་མཐོང་བའི་ཕྱིར། “འགལ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་ནི་དེ་དག་གི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཏོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། 1091. ද්වෙ ධම්මා තයො ධම්මාති සද්දන්තරසන්නිධානෙන පරිච්ඡෙදවතො බහුවචනස්ස දස්සනතො ‘‘අපරිච්ඡෙදෙන බහුවචනෙනා’’ති වුත්තං. උද්දෙසො කතොති ඉති-සද්දො හෙතුඅත්ථො. තෙන බහුවචනෙන උද්දෙසකරණං බහුවචනෙන පුච්ඡාය කාරණන්ති දීපෙති. උද්දෙසානුවිධායිනී හි පුච්ඡාති. තථා හි සඞ්ඛාපරිච්ඡින්නෙ උද්දෙසෙ ‘‘කතමෙ වා තයො’’ති සඞ්ඛාපරිච්ඡින්නාව පුච්ඡා [Pg.183] කරීයතීති. උද්දෙසෙන ධම්මානං අත්ථිතාමත්තවචනිච්ඡායං සභාවභූමිකාරණඵලාදිපරිච්ඡෙදො විය සඞ්ඛාපරිච්ඡෙදොපි න කාතබ්බොති අධිප්පායෙන ‘‘අනිද්ධාරිතපරිච්ඡෙදෙ’’තිආදි වුත්තං. ‘‘අපච්චයා ධම්මා’’ති පදතො පන හෙට්ඨා අනෙකභෙදභින්නා ධම්මා අපරිච්ඡෙදෙන බහුවචනෙනෙව උද්දිට්ඨා, උද්ධඤ්ච තථා උද්දිසීයන්තීති තං සොතපතිතතාය භෙදාභාවෙපි පරමත්ථතො අප්පච්චයධම්මස්ස අසඞ්ඛතධම්මස්ස ච සොපාදිසෙසනිරුපාදිසෙසරාගක්ඛයාදිඅසඞ්ඛතාදිවචනවචනීයභාවෙන උපචරිතභෙදෙගහිතෙ පදද්වයෙන අත්ථි කාචි භෙදමත්තාති අපරිච්ඡෙදෙන බහුවචනෙන උද්දෙසො කතොති යුත්තං සියා. උද්දෙසානුසාරීනි පුච්ඡානිගමනානීති තානිපි තථා පවත්තානි. නිද්දෙසො පන යථාධිප්පෙතසභාවාදිපරිච්ඡෙදවිභාවනවසෙනෙව කාතබ්බොති අසඞ්ඛතා ධාතු ඉච්චෙව කතො පරමත්ථතො භෙදාභාවදීපනත්ථන්ති දට්ඨබ්බං. කථෙතුකාමතාවසෙන පුච්ඡන්තො යස්ස කථෙති, තෙන කාතබ්බපුච්ඡාය කරණතො තග්ගතං අජානනං සංසයං වා අනුවිධායයෙව පුච්ඡතීති ‘‘සභාව…පෙ… අජානන්තස්ස වසෙන පුච්ඡා කරීයතී’’ති වුත්තං. නිද්දෙසතො පුබ්බෙතිආදිනා අට්ඨකථායං වුත්තං පුච්ඡානුසන්ධිංයෙව විභාවෙති. ༡༠༩༡. ཆོས་གཉིས་དང་ཆོས་གསུམ་ཞེས་པ་ནི། སྒྲ་གཞན་ཉེ་བར་གནས་པས་ཡོངས་སུ་ཆོད་པ་ཅན་གྱི་མང་ཚིག་མཐོང་བའི་ཕྱིར། “ཡོངས་སུ་མ་ཆོད་པའི་མང་ཚིག་གིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། བསྟན་པ་བྱས་སོ་ཞེས་པའི་ “ཞེས་བྱ་བའི་”སྒྲ་ནི་རྒྱུའི་དོན་ཏོ། དེས་ན་མང་ཚིག་གིས་བསྟན་པ་བྱེད་པ་ནི་མང་ཚིག་གིས་འདྲི་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསལ་བར་བྱེད་དོ། བསྟན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ནི་འདྲི་བ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། དེ་ལྟར་ན་གྲངས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཆོད་པའི་བསྟན་པ་ལ། “གང་དག་གསུམ་ཡིན་ནམ་”ཞེས་གྲངས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཆོད་པ་ཉིད་དུ་འདྲི་བར་བྱེད་དོ། བསྟན་པས་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ཡོད་པ་ཙམ་བརྗོད་པར་འདོད་པ་ལ། རང་བཞིན་དང་། ས་དང་། རྒྱུ་དང་། འབྲས་བུ་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་ཆོད་པ་བཞིན་དུ་གྲངས་ཀྱིས་ཡོངས་སུ་ཆོད་པ་ཡང་མི་བྱའོ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོངས་པས། “ངེས་པར་མ་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཡོངས་སུ་ཆོད་པ་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། “རྐྱེན་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་”ཞེས་པའི་ཚིག་ལསའོག་ཏུ་རྣམ་པ་དུ་མར་ཕྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཡོངས་སུ་མ་ཆོད་པའི་མང་ཚིག་ཁོ་ནས་བསྟན་ཏོ། གོང་དུ་ཡང་དེ་ལྟར་སྟོན་པར་བྱེད་པས་ན། དེ་ནི་རྣ་བར་ལྷུང་བ་ཉིད་ཀྱིས་དབྱེ་བ་མེད་ཀྱང་། དོན་དམ་པར་རྐྱེན་མེད་པའི་ཆོས་དང་འདུས་མ་བྱས་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་དང་བཅས་པ་དང་ཕུང་པོ་ལྷག་མ་མེད་པ་དང་འདོད་ཆགས་ཟད་པ་ལ་སོགས་པ་འདུས་མ་བྱས་པ་ལ་སོགས་པའི་བརྗོད་བྱ་ཉིད་ཀྱིས་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་དབྱེ་བ་བཟུང་བ་ལ། ཚིག་གཉིས་པོས་དབྱེ་བ་ཙམ་ཞིག་ཡོད་དོ་ཞེས་ཡོངས་སུ་མ་ཆོད་པའི་མང་ཚིག་གིས་བསྟན་པ་བྱས་པ་ནི་རིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། བསྟན་པའི་རྗེས་སུ་འབྲང་བ་ནི་འདྲི་བ་དང་མཇུག་བསྡུ་བ་རྣམས་སོ་ཞེས་དེ་དག་ཀྱང་དེ་ལྟར་ཞུགས་སོ། ངེས་པར་བསྟན་པ་ནི་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པ་ཡོངས་སུ་ཆོད་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དབང་གིས་ཁོ་ནར་བྱའོ་ཞེས་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་ཞེས་དེ་ལྟར་བྱས་པ་ནི། དོན་དམ་པར་དབྱེ་བ་མེད་པ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། བརྗོད་པར་འདོད་པའི་དབང་གིས་འདྲི་བ་ནི་གང་ལ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་དེས་བྱ་བའི་འདྲི་བ་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེ་ལ་གནས་པའི་མི་ཤེས་པ་འམ་ཐེ་ཚོམ་གྱི་རྗེས་སུ་འབྲང་ནས་ཁོ་ནར་འདྲི་བས་ན། “རང་བཞིན་...བྱེ་བྲག་ཏུ་...མི་ཤེས་པའི་དབང་གིས་འདྲི་བར་བྱེད་དོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ངེས་པར་བསྟན་པ་ལས་སྔོན་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་འགྲེལ་བཤད་ལས་གསུངས་པའི་འདྲི་བའི་མཚམས་སྦྱོར་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་དོ། 1101. භින්දිත්වාති විභජිත්වා. රූපාව…පෙ… විඤ්ඤෙය්‍යාති කාමාවචරකුසලමහාකිරියවිඤ්ඤාණෙන මහග්ගතධම්මානං සම්මසනවසෙන යථායොගං මහග්ගතප්පමාණධම්මානං පච්චවෙක්ඛණාදිවසෙන රූපරාගාරූපරාගසම්පයුත්තෙන අකුසලමනොවිඤ්ඤාණෙන මහග්ගතධම්මානං අභිනිවෙසනඅස්සාදනවසෙන තංතංපඤ්ඤත්තියඤ්ච තංතංවොහාරවසෙන පවත්තෙන ආවජ්ජනෙන ච යථාවුත්තවිඤ්ඤාණානං පුරෙචාරිකෙන කාමාවචරධම්මා න විඤ්ඤෙය්‍යා. ඉතරෙනාති පරිත්තාරම්මණෙන. කාමාවචරානමෙව ආරම්මණානන්ති නිද්ධාරණෙ සාමිවචනං. රූපාරම්මණාදීහි විඤ්ඤාණෙහි තත්ථ රූපාරම්මණෙන විඤ්ඤාණෙනපි සද්දාදීනං අවිඤ්ඤෙය්‍යතා රූපස්ස ච විඤ්ඤෙය්‍යතා. එවං සෙසෙසුපි යොජනා දට්ඨබ්බා. චක්ඛුද්වාරිකෙන සද්දාදීනං අවිඤ්ඤෙය්‍යතා රූපස්ස විඤ්ඤෙය්‍යතාතිආදිනා ද්වාරභෙදවසෙන යොජෙතබ්බං. ඉතරන්ති ඉට්ඨමජ්ඣත්තං අනිට්ඨමනිට්ඨමජ්ඣත්තඤ්ච. රූපාවචරාදයො කාමාවචරවිපාකාදීහීති රූපාවචරාරූපාවචරලොකුත්තරපඤ්ඤත්තියො කාමාවචරවිපාකෙහි ලොකුත්තරා කාමාවචරතො ඤාණවිප්පයුත්තකුසලකිරියෙහි අකුසලෙහි ච අවිඤ්ඤෙය්‍යාති යොජෙතබ්බං. නිබ්බානස්ස අවිජානනසභාවො එව අත්තසම්භවො. ༡༡༠༡. ཕྱེ་ནས་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པར་ཕྱེ་ནས་སོ། གཟུགས་...བྱེ་བྲག་ཏུ་...རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཞེས་པ་ནི། འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བ་དང་བྱ་བ་ཆེན་པོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ཆོས་རྣམས་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་དབང་གིས་དང་། ཇི་ལྟར་རིགས་པར་རྒྱ་ཆེན་པོ་དང་ཚད་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དང་། གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་མི་དགེ་བའི་ཡིད་ཀྱི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་རྒྱ་ཆེན་པོའི་ཆོས་རྣམས་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་རོ་མྱང་བའི་དབང་གིས་དང་། དེ་དང་དེའི་བཏགས་པ་ལ་ཡང་དེ་དང་དེའི་ཐ་སྙད་ཀྱི་དབང་གིས་ཞུགས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཅན་གྱིས་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ། གཞན་གྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱིས་སོ། འདོད་པའི་ཁམས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཁོ་ནའི་དམིགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི་ངེས་པར་གཟུང་བ་ལ་འབྲེལ་བའི་ཚིག་གོ། གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་ལ་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྣམ་པར་ཤེས་པས་ཀྱང་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དང་། གཟུགས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ། དེ་ལྟར་ལྷག་མ་རྣམས་ལ་ཡང་སྦྱོར་བ་ནི་བལྟ་བར་བྱའོ། མིག་གི་སྒོ་ཅན་གྱིས་སྒྲ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དང་། གཟུགས་ནི་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་སྒོའི་དབྱེ་བའི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། གཞན་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་དུ་འོང་བ་དབུས་མ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བ་དབུས་མ་ཉིད་དོ། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི། གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཁམས་དང་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་བཏགས་པ་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་རྣམས་ཀྱིས་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པ་རྣམས་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ལས་ཡེ་ཤེས་དང་མི་ལྡན་པའི་དགེ་བའི་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱིས་དང་མི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱིས་རྣམ་པར་ཤེས་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྦྱར་བར་བྱའོ། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་རྣམ་པར་མི་ཤེས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ནི་རང་ལས་བྱུང་བའོ། 1102. රූපාරූපාවචරකම්මූපපත්තිභවෙ [Pg.184] දිට්ඨිරහිතො ලොභො භවාසවොති යථාවුත්තවිසයො දිට්ඨිසහිතො සබ්බකාමාවචරධම්මවිසයො ච ලොභො කාමාසවො භවිතුං යුත්තොති වුත්තං ‘‘භවාසවං…පෙ… සියා’’ති. කාමාසවභවාසවවිනිමුත්තස්ස හි ලොභස්ස අභාවං සයමෙව වක්ඛතීති. පාළියන්ති අට්ඨකථාකණ්ඩපාළියං. තත්ථ යථා ‘‘කාමාසවො අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති වුත්තං, එවං ‘‘භවාසවො අට්ඨසු ලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති අවත්වා ‘‘චතූසුදිට්ඨිගතවිප්පයුත්තලොභසහගතචිත්තුප්පාදෙසු උප්පජ්ජතී’’ති (ධ. ස. 1465) වුත්තත්තා ‘‘භවාසවො…පෙ… යුත්තෙසු එව උප්පජ්ජතී’’ති පාළියං වුත්තොති සාවධාරණං වුත්තං. තථා ච වක්ඛති ‘‘භවාසවො චතූසු දිට්ඨිගතවිප්පයුත්තෙසු අවිජ්ජාසවෙන සද්ධිං එකධාව එකතො උප්පජ්ජතී’’ති (ධ. ස. අට්ඨ. 1473). සොපි රාගොති සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො. කාමභවපත්ථනා විය කාමාසවොති යුත්තං වත්තුං. සස්සතදිට්ඨිසහගතරාගකාමභවපත්ථනානම්පි හි භවාසවොති වත්තබ්බපරියායො අත්ථීති ‘‘සස්සතදිට්ඨිසහගතො රාගො භවරාගවසෙන පත්ථනා භවාසවො නාමා’’ති වුත්තං, න තෙසං ඉධ අධිප්පෙතභවාසවභාවදස්සනත්ථන්ති අට්ඨකථායං අධිප්පායො දට්ඨබ්බො. තථා හි ‘‘රූපාරූපසඞ්ඛාතෙ කම්මතො ච උපපත්තිතො ච දුවිධෙපි භවෙ ආසවො භවාසවො’’ති වුත්තන්ති. තත්ථ කාමභවපත්ථනාය තාව කාමාසවභාවො හොතු, රූපාරූපභවෙසු සස්සතාභිනිවෙසසහගතරාගස්ස කථන්ති? සොපි යථාවුත්තවිසයෙ කාමනවසෙන පවත්තිතො කාමාසවොයෙව නාම. සබ්බෙපි හි තෙභූමකා ධම්මා කමනීයට්ඨෙන කාමාති. න චෙත්ථ අනිට්ඨප්පසඞ්ගො දිට්ඨිවිප්පයුත්තලොභස්ස භවාසවභාවෙන විසුං උද්ධටත්තා. අවස්සඤ්චෙතමෙවං විඤ්ඤාතබ්බං, ඉතරථා රූපාරූපභවෙසු උච්ඡෙදදිට්ඨිසහගතස්සපි ලොභස්ස භවාසවභාවො ආපජ්ජෙය්‍යාති. කාමාසවාදයො එව දිට්ඨධම්මිකසම්පරායිකාසවභාවෙන ද්විධා වුත්තා. ༡༡༠༢. གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ལས་དང་སྐྱེ་བའི་སྲིད་པ་ལ་ལྟ་བ་དང་བྲལ་བའི་ཆགས་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཟག་པ་ཡིན་ལ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡུལ་གྱི་ལྟ་བ་དང་བཅས་པ་དང་འདོད་པའི་སྤྱོད་ཡུལ་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཀྱི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཆགས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཟག་པར་འགྱུར་རིགས་སོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “སྲིད་པའི་ཟག་པ་...ལ་སོགས་པ་...འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འདོད་ཟག་དང་སྲིད་ཟག་ལས་གྲོལ་བའི་ཆགས་པ་མེད་པ་ནི་རང་ཉིད་ཀྱིས་གསུང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །གཞུང་ལས་ཞེས་པ་ནི་དོན་བཤད་ཀྱི་ལེའུའི་གཞུང་ལའོ། །དེ་ལ་ཇི་ལྟར་ “འདོད་པའི་ཟག་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་བརྒྱད་ལ་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར། “སྲིད་པའི་ཟག་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་བརྒྱད་ལ་སྐྱེའོ་”ཞེས་མ་གསུངས་པར། “ལྟ་བའི་རྣམ་པ་དང་མི་ལྡན་པའི་ཆགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་བསྐྱེད་པ་བཞི་ལ་སྐྱེའོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “སྲིད་པའི་ཟག་པ་ནི་...ལ་སོགས་པ་...མཚུངས་ལྡན་ཁོ་ན་ལ་སྐྱེའོ་”ཞེས་གཞུང་ལས་ངེས་གཟུང་གི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ཡང་གསུང་བར་འགྱུར་ཏེ། “སྲིད་པའི་ཟག་པ་ནི་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་དང་མི་ལྡན་པ་བཞི་ལ་མ་རིག་པའི་ཟག་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཐབས་གཅིག་ཏུ་སྐྱེའོ་”ཞེས་སོ། །འདོད་ཆགས་དེ་ཡང་ཞེས་པ་ནི་རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་སོ། །འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་རེ་བ་བཞིན་དུ་འདོད་པའི་ཟག་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་རིགས་སོ། །རྟག་ལྟ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་དང་འདོད་སྲིད་ལ་རེ་བ་དག་ལའང་སྲིད་པའི་ཟག་པ་ཞེས་བརྗོད་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་པའི་ཕྱིར། “རྟག་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་རེ་བ་སྟེ་སྲིད་པའི་ཟག་པ་ཞེས་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་ཀྱི། འདིར་བསྟན་པའི་སྲིད་པའི་ཟག་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དགོངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ན་ “གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པར་གཏོགས་པའི་ལས་དང་སྐྱེ་བའི་སྒོ་ནས་གཉིས་ཀར་གྱུར་པའི་སྲིད་པ་ལ་ཟག་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཟག་པའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་འདོད་པའི་སྲིད་པ་ལ་རེ་བ་ནི་རེ་ཞིག་འདོད་པའི་ཟག་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་དུ་ཆུག་ཀྱང་། གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དག་ལ་རྟག་པར་མངོན་པར་ཞེན་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་ཇི་ལྟར་ཡིན་ཞེ་ན། དེ་ཡང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཡུལ་ལ་འདོད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་འདོད་པའི་ཟག་པ་ཉིད་ཅེས་བྱའོ། །ས་གསུམ་པའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་འདོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱིས་འདོད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིར་མི་འདོད་པའི་ཐལ་བར་འགྱུར་བ་མེད་དེ། ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པའི་ཆགས་པ་ནི་སྲིད་པའི་ཟག་པའི་དངོས་པོར་སོ་སོར་ཕྱུང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ངེས་པར་འདི་ལྟར་ཤེས་པར་བྱ་སྟེ། གཞན་དུ་ན་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་དག་ལ་ཆད་པར་ལྟ་བ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆགས་པ་ལའང་སྲིད་པའི་ཟག་པའི་དངོས་པོར་ཐལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ། །འདོད་པའི་ཟག་པ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཚེ་འདི་དང་ཕྱི་མའི་ཟག་པའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་གཉིས་སུ་གསུངས་སོ། ། 1103. ඉධ පාළියාපි භවාසවවිනිමුත්තලොභස්ස කාමාසවභාවො න න සක්කා යොජෙතුන්ති දස්සෙතුං ‘‘කාමාසවනිද්දෙසෙ චා’’තිආදි වුත්තං. ‘‘ධම්මච්ඡන්දො සද්ධා’’ති කෙචි. ༡༡༠༣. འདིར་གཞུང་ལས་ཀྱང་སྲིད་པའི་ཟག་པ་ལས་གྲོལ་བའི་ཆགས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཟག་པའི་དངོས་པོར་སྦྱོར་མི་ནུས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “འདོད་པའི་ཟག་པ་བསྟན་པ་ལས་ཀྱང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ཆོས་ལ་འདུན་པ་ནི་དད་པའོ་”ཞེས་ཁ་ཅིག་སྨྲའོ། ། 1105. උපාදානක්ඛන්ධෙස්වෙව [Pg.185] පවත්තති තබ්බිනිමුත්තස්ස ධම්මස්ස ජීවග්ගහණවිසයස්ස පරමත්ථතො අභාවා. රූපෙ…පෙ… විඤ්ඤාණෙ වා පන න පතිට්ඨාති රූපාදීනං අවිපරීතසභාවමත්තෙ අට්ඨත්වා සයං සමාරොපිතස්ස තෙසු පරිකප්පනාමත්තසිද්ධස්ස කස්සචි ආකාරස්ස අභිනිවෙසනතො. තෙනෙවාහ ‘‘තතො අඤ්ඤං කත්වා’’ති. තතො උපාදානක්ඛන්ධතො. වෙදනාදයොපි හි කෙචි දිට්ඨිගතිකා අනිච්චාති පස්සන්තීති. තතොති වා සරීරසඞ්ඛාතරූපක්ඛන්ධතො. ‘‘අඤ්ඤං ජීවං අඤ්ඤං සරීර’’න්ති හි වුත්තං. හොතීති භවති සස්සතං අත්තාති අත්ථො. අඤ්ඤන්ති බ්‍රහ්මඉස්සරාදිතො අඤ්ඤං. ༡༡༠༥. ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་དག་ཁོ་ན་ལ་འཇུག་སྟེ། དེ་ལས་གྲོལ་བའི་ཆོས་སྲོག་ཏུ་འཛིན་པའི་ཡུལ་དོན་དམ་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གཟུགས་ལ་...ལ་སོགས་པ་...རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལ་ཡང་མི་གནས་ཏེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་མ་ནོར་བའི་རང་བཞིན་ཙམ་ལ་མི་གནས་པར། རང་གིས་བཏགས་པ་དེ་དག་ལ་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ཙམ་གྱིས་གྲུབ་པའི་རྣམ་པ་འགའ་ཞིག་ལ་མངོན་པར་ཞེན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་ “དེ་ལས་གཞན་དུ་བྱས་ནས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕུང་པོ་ལས་སོ། །ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་དག་ཀྱང་ལྟ་བ་ཅན་ཁ་ཅིག་གིས་མི་རྟག་པའོ་ཞེས་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །ཡང་ན་དེ་ལས་ཞེས་པ་ནི་ལུས་སུ་བགྲང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལས་སོ། །“སྲོག་ཀྱང་གཞན་ལ་ལུས་ཀྱང་གཞན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཡོད་དོ་ཞེས་པ་ནི་རྟག་པའི་བདག་ཏུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །གཞན་ཞེས་པ་ནི་ཚངས་པ་དང་དབང་ཕྱུག་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་ནོ། ། අරූපභවො විය රූපරාගප්පහානෙන රූපභවො කාමරාගප්පහානෙන පත්තබ්බො. රූපීබ්‍රහ්මානඤ්ච පඤ්චකාමගුණිකො රාගො පහීයති, න විමානාදීසු රාගොති සො අකාමරාගොති කත්වා කාමාසවො න හොතීති අට්ඨකථායං පටික්ඛිත්තං. ටීකාකාරෙහි පන කාමාසවභවාසවවිනිමුත්තලොභාභාවදස්සනෙන රූපීබ්‍රහ්මානං විමානාදිරාගස්සපි කාමච්ඡන්දාදිභාවතො දිට්ඨිවිප්පයුත්තරූපාරූපභවරාගවිනිමුත්තො සබ්බො ලොභො කාමාසවොති දස්සිතො. තත්ථ යුත්තං විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. සියා ආසවසම්පයුත්තො කාමරාගෙන භවරාගෙන වා සහුප්පත්තියං, සියා ආසවවිප්පයුත්තො තදඤ්ඤරාගෙන සහුප්පත්තියං, ‘‘චතූසු දිට්ඨිගතා’’තිආදිපාළියා අභාවදස්සනෙන කාමාසවභවාසවවිනිමුත්තලොභාභාවං දස්සෙත්වා ‘‘කාමාසවො’’තිආදිපාළිදස්සනෙන දිට්ඨිරාගස්ස කාමාසවභාවං සාධෙති. පහාතබ්බදස්සනත්ථන්ති පහාතබ්බතාදස්සනත්ථං. පහානෙති පහානනිමිත්තං. གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པ་བཞིན་དུ་གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་སྤངས་པས་གཟུགས་ཀྱི་སྲིད་པ་དང་། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སྤངས་པས་ཐོབ་པར་བྱའོ། །གཟུགས་ཅན་གྱི་ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱི་འདོད་པའི་ཡོན་ཏན་ལྔ་ལ་གས་པ་ནི་སྤངས་ལ། གཞལ་ཡས་ཁང་ལ་སོགས་པ་ལ་ཆགས་པ་ནི་མ་ཡིན་པས། དེ་ནི་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་མ་ཡིན་པར་བྱས་ནས་འདོད་པའི་ཟག་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འགྲེལ་བཤད་ལས་བཀག་གོ། །ཊཱིཀཱ་བྱེད་པ་རྣམས་ཀྱིས་ནི་འདོད་ཟག་དང་སྲིད་ཟག་ལས་གྲོལ་བའི་ཆགས་པ་མེད་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། གཟུགས་ཅན་གྱི་ཚངས་པ་རྣམས་ཀྱི་གཞལ་ཡས་ཁང་ལ་སོགས་པའི་ཆགས་པའང་འདོད་པའི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པའི་གཟུགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་སྲིད་པའི་ཆགས་པ་ལས་གྲོལ་བའི་ཆགས་པ་ཐམས་ཅད་ནི་འདོད་པའི་ཟག་པའོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །དེ་ལ་རིགས་པ་བརྟགས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ། །འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་སམ་སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ལ་ཟག་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པར་འགྱུར་ལ། དེ་ལས་གཞན་པའི་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ལ་ཟག་པ་དང་མི་ལྡན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི། “ལྟ་བའི་རྣམ་པ་བཞི་ལ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གཞུང་མེད་པར་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས། འདོད་ཟག་དང་སྲིད་ཟག་ལས་གྲོལ་བའི་ཆགས་པ་མེད་པར་བསྟན་ནས། “འདོད་པའི་ཟག་པ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་གཞུང་བསྟན་པའི་སྒོ་ནས་ལྟ་བའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་འདོད་ཟག་གི་དངོས་པོ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །སྤང་བར་བྱ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་སྤང་བར་བྱ་བ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྤོང་བ་ལ་ཞེས་པ་ནི་སྤོང་བའི་རྒྱུ་མཚན་ལའོ། ། 1121. ජාතියාති ඛත්තියසභාවාදිජාතිසම්පත්තියා. ගොත්තෙනාති ගොතමගොත්තාදිඋක්කට්ඨගොත්තෙන. කොලපුත්තියෙනාති මහාකුලභාවෙන. වණ්ණපොක්ඛරතායාති වණ්ණසම්පන්නසරීරතාය. ‘‘පොක්ඛර’’න්ති හි සරීරං වුච්චතීති. මානං ජප්පෙතීති මානං පවත්තෙති කරොති. පවත්තො මානො පවත්තමානො. පුග්ගලවිසෙසන්ති සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යොතිආදිභෙදං පුග්ගලවිසෙසං. සෙය්‍යං භින්දිත්වා පවත්තමානො සෙය්‍යමානො. තිණ්ණන්ති සෙය්‍යස්ස සෙය්‍යාදීනං තිණ්ණං ‘‘සෙය්‍යොහමස්මී’’තිආදිනා අඤ්ඤං පුග්ගලං අනිස්සාය වුත්තානං. සෙය්‍යාදිවසෙන අත්තනො මනනං පග්ගහො මානො, තස්ස කරණං සෙය්‍යොහමස්මීතිආදිපවත්තියෙවාති වුත්තං ‘‘සෙය්‍යොති ආදිකිච්චකරණ’’න්ති. ༡༡༢༡. སྐྱེ་བས་ཞེས་པ་ནི་རྒྱལ་རིགས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པའི་སྐྱེ་བ་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པས་སོ། །རུས་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་གཽ་ཏ་མའི་རུས་ལ་སོགས་པ་མཆོག་གི་རུས་ཀྱིས་སོ། །རིགས་ཀྱི་བུ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་རིགས་ཆེན་པོའི་དངོས་པོས་སོ། །ཁ་དོག་གི་པདྨ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་ཁ་དོག་ཕུན་སུམ་ཚོགས་པའི་ལུས་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“པདྨ་”ཞེས་པ་ནི་ལུས་ལ་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ང་རྒྱལ་སྨྲའོ་ཞེས་པ་ནི་ང་རྒྱལ་འཇུག་པར་བྱེད་དམ་བྱེད་དོ། །ཞུགས་པའི་ང་རྒྱལ་ནི་འཇུག་བཞིན་པའོ། །གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་ཞེས་པ་ནི་བཟང་པོ་ལས་བཟང་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་གང་ཟག་གི་ཁྱད་པར་རོ། །བཟང་པོ་ལས་ཕྱེ་སྟེ་འཇུག་པ་ནི་བཟང་པོའི་ང་རྒྱལ་ལོ། །གསུམ་པོ་ཞེས་པ་ནི་བཟང་པོ་ལས་བཟང་པོ་ལ་སོགས་པ་གསུམ་པོ་ “ང་ནི་བཟང་པོའོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་གང་ཟག་གཞན་ལ་མ་བརྟེན་པར་གསུངས་པ་རྣམས་སོ། །བཟང་པོ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་རང་ཉིད་སེམས་པ་ནི་གཟེངས་བསྟོད་པའི་ང་རྒྱལ་ཏེ། དེ་བྱེད་པ་ནི་ང་ནི་བཟང་པོའོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་འཇུག་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “བཟང་པོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་བྱ་བ་བྱེད་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 1140. සබ්බොපි [Pg.186] ලොභො අභිජ්ඣාසභාවොති අභිජ්ඣා ආසවද්වයසභාවා, කාමරාගො කාමාසවසභාවො එවාති ආසවද්වයඑකාසවභාවො අභිජ්ඣාකාමරාගානං විසෙසො වුත්තො. න අභිජ්ඣා ච ධම්මා ඨපෙත්වා දිට්ඨිං අවිජ්ජඤ්ච නොආසවසභාවා. අභිජ්ඣා ච ආසවද්වයසභාවා එව, නඅභිජ්ඣාසභාවො ච ලොභො නත්ථීති අධිප්පායෙන ‘‘නොආසවලොභස්ස සබ්භාවො විචාරෙතබ්බො’’ති ආහ. ගණනාය හෙතුයා සත්තාති වුත්තන්ති පඤ්හාවාරපාඨං සන්ධාය වුත්තං. තත්ථ හි ‘‘ආසවො ධම්මො ආසවස්ස ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො. ආසවො ධම්මො නොආසවස්ස ධම්මස්ස. ආසවො ධම්මො ආසවස්ස ච නොආසවස්ස ච. නොආසවො ධම්මො නොආසවස්ස. නොආසවො ධම්මො ආසවස්ස. නොආසවො ධම්මො ආසවස්ස ච නොආසවස්ස ච. ආසවො ච නොආසවො ච ධම්මා නොආසවස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.3.16) ඉමෙසං වාරානං වසෙන ‘‘ගණනාය සත්තා’’ති වුත්තං. තත්ථ යදි නොආසවසභාවොපි ලොභො සියා, දිට්ඨිසම්පයුත්තචිත්තස්ස වසෙන ‘‘ආසවො ච නොආසවො ච ධම්මා මොහයථාවුත්තලොභා ආසවස්ස ධම්මස්ස දිට්ඨියා හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති සත්තමො, පාළියං ආගතං සත්තමං අට්ඨමං කත්වා ‘‘ආසවො ච නොආසවො ච ධම්මා ආසවස්ස ච නොආසවස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති නවමො පඤ්හො වුච්චෙය්‍ය, න පන වුත්තොති. එවං දිට්ඨිසම්පයුත්තලොභස්ස නොආසවභාවාභාවං දස්සෙත්වා ඉතරස්සපි තං දස්සෙතුං ‘‘දිට්ඨිවිප්පයුත්තෙ චා’’තිආදි වුත්තං. ༡༡༤༠. ཆགས་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། བརྣབ་སེམས་ནི་ཟག་པ་གཉིས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཡིན་ལ། འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་ནི་འདོད་པའི་ཟག་པའི་རང་བཞིན་ཁོ་ན་ཡིན་པས། ཟག་པ་གཉིས་དང་ཟག་པ་གཅིག་གི་དངོས་པོ་ནི་བརྣབ་སེམས་དང་འདོད་པའི་འདོད་ཆགས་དག་གི་ཁྱད་པར་དུ་གསུངས་སོ། །ལྟ་བ་དང་མ་རིག་པ་མ་གཏོགས་པའི་བརྣབ་སེམས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ནོ། །བརྣབ་སེམས་ནི་ཟག་པ་གཉིས་ཀྱི་རང་བཞིན་ཁོ་ན་ཡིན་ལ། བརྣབ་སེམས་ཀྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཆགས་པའང་མེད་དོ་ཞེས་པའི་དགོངས་པས། “ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆགས་པ་ཡོད་པ་ནི་བརྟག་པར་བྱའོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྒྱུ་ལས་བདུན་ནོ་ཞེས་གསུངས་པ་ནི་དྲི་བའི་ཐེངས་ཀྱི་ཚིག་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་ “ཟག་པའི་ཆོས་ནི་ཟག་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །ཟག་པའི་ཆོས་ནི་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱིའོ། །ཟག་པའི་ཆོས་ནི་ཟག་པ་དང་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱིའོ། །ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ནི་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱིའོ། །ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ནི་ཟག་པའི་ཆོས་ཀྱིའོ། །ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ནི་ཟག་པ་དང་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱིའོ། །ཟག་པ་དང་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །”ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་གི་ཐེངས་ཀྱི་དབང་གིས་ “གྲངས་ཀྱི་སྒོ་ནས་བདུན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གལ་ཏེ་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་རང་བཞིན་གྱི་ཆགས་པའང་ཡོད་པར་གྱུར་ན། ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས། “ཟག་པ་དང་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ་གཏི་མུག་དང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཆགས་པ་དག་ནི་ཟག་པའི་ཆོས་ལྟ་བའི་རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །”ཞེས་པ་བདུན་པ་དང་། གཞུང་ལས་བྱུང་བའི་བདུན་པ་དེ་བརྒྱད་པར་བྱས་ནས། “ཟག་པ་དང་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཟག་པ་དང་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །”ཞེས་དགུ་པའི་དྲི་བ་གསུང་བར་འགྱུར་བ་ལ། མ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟར་ལྟ་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཆགས་པ་ལ་ཟག་པ་མ་ཡིན་པའི་དངོས་པོ་མེད་པར་བསྟན་ནས། གཞན་ལའང་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལྟ་བ་དང་མི་ལྡན་པ་ལ་ཡང་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། ། 1162. යථාරූපෙ රූපප්පබන්ධෙ වත්තමානෙ පුග්ගලො ගච්ඡති තිට්ඨති නිසීදතීති වුච්චති, තථා විසදරූපස්ස උප්පාදකං චිත්තං ඉරියාපථූපත්ථම්භකං. තං පන කුසලතො කිරියතො ච පඤ්චමජ්ඣානචිත්තං අභිඤ්ඤාප්පත්තං අප්පත්තඤ්ච භින්දිත්වා සත්තපඤ්ඤාස ජවනානි වොට්ඨබ්බනඤ්චාති අට්ඨපඤ්ඤාසවිධං. සහජාතධම්මානං අකම්මඤ්ඤභාවකරත්තා ථිනමිද්ධසහගතචිත්තං විසදානි රූපානි න සමුට්ඨපෙති න උපත්ථම්භෙති චාති වුත්තං ‘‘ඉරියාපථං සන්ධාරෙතුං අසක්කොන්ත’’න්ති. ༡༡༦༢. ཇི་ལྟར་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་འཇུག་བཞིན་པ་ལ་གང་ཟག་འགྲོའོ་གནས་སོ་འདུག་གོ་ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་གསལ་བའི་གཟུགས་སྐྱེད་པར་བྱེད་པའི་སེམས་ནི་སྤྱོད་ལམ་གྱི་རྟེན་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ། །དེ་ཡང་དགེ་བ་དང་བྱ་བ་ལས་བསམ་གཏན་ལྔ་པའི་སེམས་མངོན་ཤེས་ཐོབ་པ་དང་མ་ཐོབ་པ་ཕྱེ་ནས་ཀུན་ཏུ་སྤྱོད་པ་ལྔ་བཅུ་རྩ་བདུན་དང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་སྟེ་ལྔ་བཅུ་རྩ་བརྒྱད་ཀྱི་རྣམ་པའོ། །ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས་སུ་མི་རུང་བར་བྱེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་ཀྱིས་གསལ་བའི་གཟུགས་རྣམས་མི་སྐྱེད་ཅིང་མི་འཛིན་པའི་ཕྱིར། “སྤྱོད་ལམ་འཛིན་མི་ནུས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 1163. විපක්ඛෙපි භාවතො අනෙකන්තිකත්තා රූපත්තාසාධකත්තං. ගරුභාවප්පත්ති ලහුතාවිරහො දට්ඨබ්බො. සතිපි අඤ්ඤෙසම්පි අකුසලාදීනං ලහුතාවිරහෙ [Pg.187] ථිනමිද්ධානං එකන්තතො ලහුතාපටිපක්ඛත්තා කාරණානුරූපත්තා ච ඵලස්ස ‘‘ථිනමිද්ධසමුට්ඨිතරූපෙහී’’ති වුත්තං. න ජාගර…පෙ… සන්තතින්ති එතෙන නාමකායෙ සුපනස්ස අසිද්ධතං දස්සෙති. මිද්ධස්ස ඵලත්තාති එත්ථ මිද්ධංයෙව නිද්දාකාරණන්ති නායං නියමො ඉච්ඡිතො, නිද්දාකාරණමෙව පන මිද්ධන්ති නියමො ඉච්ඡිතොති දට්ඨබ්බො. තථා හි ඛීණාසවානං නිද්දාය මිද්ධතො අඤ්ඤං කාරණං කරජකායස්ස දුබ්බලභාවො අට්ඨකථායං දස්සිතොති. ༡༡༦༣. མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ལའང་ཡོད་པའི་ཕྱིར་མ་ངེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་གཟུགས་ཉིད་མི་སྒྲུབ་པའོ། །ལྕི་བའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་ནི་ཡང་བ་དང་བྲལ་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །མི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་གཞན་དག་ལའང་ཡང་བ་དང་བྲལ་བ་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ནི་གཏན་དུ་ཡང་བའི་མི་མཐུན་ཕྱོགས་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། རྒྱུ་དང་མཐུན་པའི་འབྲས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། “རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་རྣམས་ཀྱིས་”ཞེས་གསུངས་སོ། །སད་པ་...ལ་སོགས་པ་...རྒྱུན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་མིང་གི་ལུས་ལ་གཉིད་ལོག་པ་མ་གྲུབ་པར་བསྟན་ཏོ། །གཉིད་ཀྱི་འབྲས་བུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་འདིར་གཉིད་ཁོ་ན་གཉིད་ལོག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་ངེས་པར་འདོད་པ་མ་ཡིན་གྱི། གཉིད་ལོག་པའི་རྒྱུ་ཁོ་ན་ནི་གཉིད་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ངེས་པ་ནི་འདོད་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་ལྟར་ན་ཟག་པ་ཟད་པ་རྣམས་ཀྱི་གཉིད་ལོག་པ་ལ་གཉིད་ལས་གཞན་པའི་རྒྱུ་ལུས་ཀྱི་ཉམ་ཆུང་བའི་དངོས་པོ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ལས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ། ඡාදනං, අවත්ථරණං වා ඔනාහො, සො රූපස්සෙව සභාවොති පරස්ස ආසඞ්කං මනසි කත්වා ආහ ‘‘තෙන සහ වුත්තා ඔනාහපරියොනාහා චා’’ති. අසඞ්කොචවසෙන විසදා පවත්ති විප්ඵාරිකභාවො. ආවරණභාවො වියාති එතෙන ආවරණසභාවත්තෙපි මිද්ධස්ස තබ්බිධුරො අනඤ්ඤසාධාරණත්තා ඔනහනාදිභාවොති දස්සෙති. සාමඤ්ඤඤ්හි පඤ්චන්නම්පි කාමච්ඡන්දාදීනං ආවරණසභාවොති ආවරණභාවසදිසස්ස ඔනහනාදිභාවස්ස නාමකායෙ ලබ්භමානස්ස ගහිතතාති එත්ථාධිප්පායො. གཡོགས་པ་འམ་འགེབས་པ་ནི་ཀུན་ནས་གཡོགས་པ་སྟེ། དེ་ནི་གཟུགས་ཁོ་ནའི་རང་བཞིན་ནོ་ཞེས་གཞན་གྱི་དོགས་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས་ “དེ་དང་ལྷན་ཅིག་གསུངས་པའི་ཀུན་ནས་གཡོགས་པ་དང་ཀུན་ནས་དཀྲིས་པ་དག་ཀྱང་”ཞེས་གསུངས་སོ། །མི་སྐུམ་པའི་དབང་གིས་གསལ་བར་འཇུག་པ་ནི་ཁྱབ་པའི་དངོས་པོའོ། །སྒྲིབ་པའི་དངོས་པོ་བཞིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདིས་ནི་སྒྲིབ་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་ཡིན་ཡང་གཉིད་ནི་དེ་དང་མི་མཐུན་པ་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ཀུན་ནས་གཡོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པར་བསྟན་ཏོ། །འདོད་པའི་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་ལྔ་ཆར་གྱི་སྒྲིབ་པའི་རང་བཞིན་ནི་སྤྱི་ཡིན་པའི་ཕྱིར། སྒྲིབ་པའི་དངོས་པོ་དང་འདྲ་བའི་ཀུན་ནས་གཡོགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་མིང་གི་ལུས་ལ་རྙེད་པ་ཉིད་བཟུང་བའོ་ཞེས་པ་ནི་འདིའི་དགོངས་པའོ། ། පානන්ති අනුයොගොති ච තංකිරියාසාධිකා චෙතනා අධිප්පෙතාති සුරාපානස්ස සුරා…පෙ… යොගස්ස ච අකුසලභාවෙන උපක්කිලෙසදුබ්බලීකරණභාවො යුත්තොති වුත්තො. ‘‘සුරාමෙරයස්ස අජ්ඣොහරණං පානං පමාදට්ඨානානුයොගො චා’’ති පරස්ස අධිප්පායො. නීවරණං හුත්වා වාතිආදිනා ඉදං දස්සෙති ‘‘නීවරණසභාවානං නීවරණසම්පයුත්තභාවදස්සනපරාය චොදනාය නීවරණන්ති කත්ථචි අදිට්ඨපයොගස්ස අසම්පයුත්තස්ස රූපස්ස යථාලාභතො ගහණං ඤායොයෙව න හොති, සිද්ධනීවරණභාවසම්පයුත්තසභාවානංයෙව පන ගහණන්ති තංසභාවා අරූපධම්මායෙව දස්සිතා, න රූපන්ති ථිනං විය මිද්ධම්පි අරූපමෙවාති විඤ්ඤායතී’’ති. යන්ති යෙන වචනෙන. අසම්භවවචනතොති අසම්භවවචනභාවතො. བཏུང་བ་དང་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ཞེས་པ་ནི་དེའི་བྱ་བ་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་སེམས་པ་ལ་དགོངས་པ་ཡིན་པས། ཆང་འཐུང་བ་དང་ཆང་ལ་སོགས་པ་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའི་མི་དགེ་བའི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པས་ཉམས་དམས་སུ་གཏོང་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་རིགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས། ཆང་དང་བཅོས་པའི་སྐྱུར་རྩི་མིད་པ་ནི་བཏུང་བ་ཡིན་ལ། བག་མེད་པའི་གནས་ལ་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བ་ནི་རྗེས་སུ་སྦྱོར་བའོ་ཞེས་པ་ནི་གཞན་གྱི་བསམ་པ་ཡིན། སྒྲིབ་པར་གྱུར་ཏེ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འདི་ཉིད་སྟོན་ཏེ། སྒྲིབ་པའི་རང་བཞིན་ཅན་རྣམས་སྒྲིབ་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པ་ལ་གཞོལ་བའི་སྐུལ་མ་ལ། སྒྲིབ་པ་ཞེས་གང་དུའང་སྦྱོར་བ་མ་མཐོང་ཞིང་མཚུངས་པར་མ་ལྡན་པའི་གཟུགས་ཇི་ལྟར་རྙེད་པ་བཞིན་དུ་འཛིན་པ་ནི་རིགས་པ་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ། །འོན་ཀྱང་གྲུབ་པའི་སྒྲིབ་པའི་རང་བཞིན་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་ཁོ་ན་འཛིན་པ་ཡིན་པས། དེའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཁོ་ན་བསྟན་གྱི། གཟུགས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེས་ན་རྨུགས་པ་བཞིན་དུ་གཉིད་ཀྱང་གཟུགས་མེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་སོ། །གང་ཞེས་པ་ནི་ཚིག་གང་གིས་སོ། །མི་སྲིད་པའི་ཚིག་ལས་ཞེས་པ་ནི་མི་སྲིད་པར་སྨྲ་བའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་རོ། ། තෙනාති තෙන රූපාරම්මණස්ස ඡන්දරාගස්ස පහානවචනෙන. රූපප්පහානතො අඤ්ඤොති කත්වා රූපෙ ඡන්දරාගප්පහානං ‘‘අඤ්ඤො කාරො’’ති වුත්තං. යං අට්ඨකථායං ‘‘අඤ්ඤථා’’ති වුත්තං. ඉදන්තිආදිනා ‘‘තං පජහථා’’ති පාළියා න නිප්පරියායප්පහානං අධිප්පෙතන්ති දස්සෙති. අරූපස්සෙව යුජ්ජතීති [Pg.188] සුදුද්දසං දූරඞ්ගමාදිප්පවත්තකං චිත්තං තංසම්පයුත්තො අරූපධම්මොයෙව විබන්ධිතුං සමත්ථොති දස්සෙති. චෙතසො පරියුට්ඨානන්ති කුසලචිත්තස්ස ගහණං. නීවරණානි හි උප්පජ්ජමානානි උප්පජ්ජිතුං අප්පදානෙන කුසලවාරං ගණ්හන්තීති වුච්චන්ති. ගහණඤ්චෙත්ථ පරියුට්ඨානං ‘‘චොරා මග්ගෙ පරියුට්ඨිංසූ’’තිආදීසු විය. དེས་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤོང་བར་གསུངས་པའི་ཚིག་དེས་སོ། །གཟུགས་སྤོང་བ་ལས་གཞན་དུ་བྱས་ནས། གཟུགས་ལ་འདོད་ཆགས་དང་ཞེན་པ་སྤོང་བ་ནི་རྣམ་པ་གཞན་ཞེས་གསུངས། གང་ཉིད་འགྲེལ་བཤད་ལས་གཞན་དུ་ཞེས་གསུངས་སོ། །འདི་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་དེ་སྤོངས་ཤིག་ཅེས་པའི་ལུང་གིས་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་སྤོང་བ་ལ་དགོངས་པ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །གཟུགས་མེད་པ་ཁོ་ན་ལ་རིགས་སོ་ཞེས་པ་ནི། ཤིན་ཏུ་མཐོང་བར་དཀའ་ཞིང་རྒྱང་རིང་དུ་འགྲོ་བ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འཇུག་པའི་སེམས་དང་། དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་ཁོ་ནས་བཀག་འགོག་བྱེད་ནུས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །སེམས་ཀྱི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ཞེས་པ་ནི་དགེ་བའི་སེམས་འཛིན་པ་ལའོ། །འདི་ལྟར་སྒྲིབ་པ་རྣམས་སྐྱེ་བཞིན་པ་ན། སྐྱེ་བར་མ་བྱིན་པའི་སྒོ་ནས་དགེ་བའི་ཐེངས་མ་འཛིན་ཏོ་ཞེས་བརྗོད་དོ། །འདིར་འཛིན་པ་དང་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ནི་ཇག་པས་ལམ་བཀགཅེས་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། ། 1176. උද්ධච්චං කුක්කුච්චඤ්ච සහ වුත්තන්ති උද්දෙසපුච්ඡානිගමනෙ සන්ධාය වුත්තං. යං පන අට්ඨකථායං උද්ධච්චස්ස කුක්කුච්චෙන විනාභාවකාරණං වත්වා ‘‘භින්දිත්වා වුත්ත’’න්ති වුත්තං, තං ‘‘නීවරණා චෙව නීවරණසම්පයුත්තා චා’’ති පදස්ස නිද්දෙසෙ උද්ධච්චකුක්කුච්චානං විසුං නිද්දිට්ඨතං සන්ධාය වුත්තං. කාමච්ඡන්දස්ස උක්කට්ඨනීවරණතා ඔරම්භාගියභාවො. සො හි රූපරාගාරූපරාගප්පකාරකාමච්ඡන්දං උපාදාය තතො තිබ්බකිච්චතාය ‘‘උක්කට්ඨනීවරණ’’න්ති වුච්චති. කාමච්ඡන්දනීවරණන්ත්වෙව ලොභො වුත්තො, න භින්දිත්වා. කාමච්ඡන්දනීවරණස්ස ච අනවසෙසතො අනාගාමිමග්ගෙන පහානෙ වුච්චමානෙ චතුත්ථමග්ගවජ්ඣො ලොභො අනීවරණසභාවො ආපජ්ජතීති ආහ ‘‘යදි…පෙ… සියා’’ති. නොනීවරණො රූපරාගාරූපරාගප්පකාරො ලොභධම්මො නීවරණස්ස අවිජ්ජාදිකස්ස. ආදි-සද්දෙන ‘‘නොනීවරණො ධම්මො නීවරණස්ස ච නොනීවරණස්ස ච ධම්මස්ස. නීවරණො ච නොනීවරණො ච ධම්මා නීවරණස්ස ධම්මස්ස. නීවරණො ච නොනීවරණො ච ධම්මා නොනීවරණස්ස ධම්මස්ස. නීවරණො ච නොනීවරණො ච ධම්මා නීවරණස්ස ච නොනීවරණස්ස ච ධම්මස්ස හෙතුපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 3.8.25) ඉමෙ පඤ්හෙ සඞ්ගණ්හාති. චත්තාරීති වුත්තං නීවරණපදමූලකානං තිණ්ණං නොනීවරණමූලකස්ස එකස්ස වසෙන. නීවරණනොනීවරණතදුභයමූලකානං පන තිණ්ණං තිණ්ණං වසෙන නවාති වුත්තං. තස්මාති යථාදස්සිතනයාය පාළියා අභාවා නොනීවරණලොභාභාවා. ༡༡༧༦. རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་གསུངས་པ་ཞེས་པ་ནི་བསྟན་པ་དང་། དྲི་བ། མཇུག་བསྡུ་བ་རྣམས་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་ལས་རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་བྲལ་བའི་རྒྱུ་མཚན་གསུངས་ནས། ཕྱེ་སྟེ་གསུངས་པ་ཞེས་གང་གསུངས་པ་དེ་ནི། སྒྲིབ་པ་ཉིད་ཀྱང་ཡིན་ལ་སྒྲིབ་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའང་ཡིན་པ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་བཤད་པ་ལ། རྒོད་པ་དང་འགྱོད་པ་སོ་སོར་བསྟན་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་མཆོག་གི་སྒྲིབ་པ་ཉིད་ནི་ཐ་མའི་ཆ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་དེ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་འདོད་པའི་འདུན་པ་ལ་ལྟོས་ནས། དེ་ལས་བྱ་བ་རྣོ་བའི་ཕྱིར་མཆོག་གི་སྒྲིབ་པ་ཞེས་བྱའོ། །ཆགས་པ་ནི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་ཞེས་ཁོ་ནར་གསུངས་ཀྱི། ཕྱེ་ནས་མ་གསུངས་སོ། །འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་ནི་ཕྱིར་མི་འོང་བའི་ལམ་གྱིས་ལྷག་མ་མ་ལུས་པར་སྤོང་བར་གསུངས་པ་ན། ལམ་བཞི་པས་སྤང་བྱ་ཡིན་པའི་ཆགས་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་གལ་ཏེ་...ལ་སོགས་པ་...སྲིད་དོ་ཞེས་གསུངས། སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་གཟུགས་ཀྱི་འདོད་ཆགས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་ཆགས་པའི་ཆོས་ནི། མ་རིག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲིབ་པའི་རྒྱུ་རྐྱེན་ཡིན། ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སྒྲས་སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ནི་སྒྲིབ་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི། སྒྲིབ་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་ཀྱི། སྒྲིབ་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི། སྒྲིབ་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་སྒྲིབ་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཀྱི་རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་ཞེས་པའི་དྲི་བ་འདི་རྣམས་སྡུད་པར་བྱེད་དོ། །བཞི་ཞེས་གསུངས་པ་ནི་སྒྲིབ་པའི་ཚིག་གཞི་ཅན་གསུམ་དང་། སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་གཞི་ཅན་གཅིག་གི་དབང་གིས་སོ། །སྒྲིབ་པ་དང་སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པ་དང་དེ་གཉིས་ཀའི་གཞི་ཅན་རྣམས་ནི་གསུམ་གསུམ་གྱི་དབང་གིས་དགུ་ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་ཚུལ་གྱིས་ལུང་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། སྒྲིབ་པ་མ་ཡིན་པའི་ཆགས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 1219. තෙනෙවාති පුරිමදිට්ඨිආකාරෙනෙව උප්පජ්ජමානෙන. දිට්ඨිගතිකෙහි වුච්චමානානං ‘‘නිච්චං සුභ’’න්ති එවමාදිවචනානං, දිට්ඨිරහිතෙහි වුච්චමානානං ගගනකුසුමාදිලොකවොහාරවචනානඤ්ච වත්ථූනි වාචාවත්ථුමත්තානීති ආහ ‘‘වාචා…පෙ… වා’’ති. ༡༢༡༩. དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་ལྟ་བའི་རྣམ་པ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སྐྱེ་བ་ལའོ། །ལྟ་བར་སོང་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲས་པའི་རྟག་པ་དང་མཛེས་པ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་རྣམས་དང་། ལྟ་བ་དང་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱིས་སྨྲས་པའི་ནམ་མཁའི་མེ་ཏོག་ལ་སོགས་པའི་འཇིག་རྟེན་གྱི་ཐ་སྙད་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱི་དངོས་པོ་ནི། ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཙམ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཚིག་...ལ་སོགས་པ་...ཡང་ན་...ཞེས་གསུངས་སོ། ། 1221. චිත්තෙන [Pg.189] පරලොකෙ ඨිතොති යස්මිං ලොකෙ නිබ්බත්තිවසෙන සයං ඨිතො, තතො අඤ්ඤං ලොකං පරලොකොති චිත්තෙන ගහෙත්වා ඨිතො. ༡༢༢༡. སེམས་ཀྱིས་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ལ་གནས་པ་ཞེས་པ་ནི། རང་ཉིད་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་གང་ལ་གནས་པ་དེ་ལས་གཞན་པའི་འཇིག་རྟེན་ལ་འཇིག་རྟེན་ཕ་རོལ་ཞེས་སེམས་ཀྱིས་བཟུང་ནས་གནས་པའོ། ། 1236. න හි පුරිමෙහීතිආදිනා පඨමමග්ගාදීහි සමුග්ඝාටිතඅපායගමනීයභාවාදිකා එව රාගාදයො දුතියමග්ගාදීහි පහීයන්තීති දස්සෙති. ༡༢༣༦. སྔ་མ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ལམ་དང་པོ་ལ་སོགས་པས་ངན་སོང་དུ་འགྲོ་བའི་རང་བཞིན་ལ་སོགས་པ་རྩད་ནས་ཕྱུང་ཟིན་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ཁོ་ན། ལམ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པས་སྤོང་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། 1287. උපට්ඨිතෙපි දුග්ගතිනිමිත්තාදිකෙ න තථා තිබ්බො ලොභො උප්පජ්ජති, යථා සුගතිනිමිත්තාදිකෙති ආහ ‘‘බලවනිකන්තිවිරහෙනා’’ති. ༡༢༨༧. ངན་འགྲོའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་མངོན་དུ་གྱུར་ཀྱང་། བདེ་འགྲོའི་མཚན་མ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཆགས་པ་དྲག་པོ་དེ་ལྟར་མི་སྐྱེ་བས། མངོན་པར་ཞེན་པ་སྟོབས་ཅན་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་ཞེས་གསུངས་སོ། ། 1301. එකස්මිං චිත්තුප්පාදෙ උප්පන්නානං විය එකස්මිං සන්තානෙ උප්පන්නානම්පි සහපවත්තිපරියායො අත්ථීති පහානෙකට්ඨෙන රාගරණෙන විචිකිච්ඡුද්ධච්චසහගතමොහස්ස සරණතා වුත්තා. උද්ධච්චවිචිකිච්ඡාහි යො මොහො සහජාතො භවෙ, සොපි රාගෙන සරණො පහානෙකට්ඨභාවතොති. ලොභදොසමොහතදෙකට්ඨකිලෙසතංසම්පයුත්තක්ඛන්ධතංසමුට්ඨානකම්මභෙදතො සබ්බස්සපි අකුසලස්ස සඞ්ගහණවසෙන පවත්තො සරණපදනිද්දෙසො අරණවිභඞ්ගසුත්තෙනපි අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දතීති දස්සෙතුං ‘‘අරණවිභඞ්ගසුත්තෙ’’තිආදිමාහ. යං පන අට්ඨකථායං සම්පයොගප්පහානෙකට්ඨභාවදීපනෙන රාගාදීනං සබ්බෙසං වා අකුසලධම්මානං සරණභාවදස්සනං, තං පාළියා යථාදස්සිතධම්මානං අඤ්ඤමඤ්ඤසරණභාවදස්සනපරං, තදඤ්ඤධම්මානං සරණභාවපටිසෙධනපරන්ති අරණවිභඞ්ගසුත්තවිරොධොති දට්ඨබ්බං. සුත්තන්තදෙසනාය වා පරියායකථාභාවතො නිප්පරියායතො සරණභාවො විය අරණභාවොපි අකුසලධම්මානංයෙවාති තථාපවත්තාය අට්ඨකථාය න කොචි සුත්තවිරොධොති දට්ඨබ්බං. ༡༣༠༡. སེམས་གཅིག་སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱེས་པ་རྣམས་བཞིན་དུ། རྒྱུད་གཅིག་ལ་སྐྱེས་པ་རྣམས་ལའང་ལྷན་ཅིག་འཇུག་པའི་རྣམ་གྲངས་ཡོད་པས། སྤོང་བ་དོན་གཅིག་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་ཆགས་ཀྱི་ཉོན་མོངས་པས་ཐེ་ཚོམ་དང་རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་གཏི་མུག་གི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །རྒོད་པ་དང་ཐེ་ཚོམ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་གཏི་མུག་གང་ཡིན་པ་དེའང་། སྤོང་བ་དོན་གཅིག་པའི་དངོས་པོའི་ཕྱིར་འདོད་ཆགས་དང་ལྷན་ཅིག་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་ཡིན་ནོ། །ཆགས་པ་དང་། སྡང་བ་དང་། གཏི་མུག་དང་། དེ་དག་དང་དོན་གཅིག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་། དེ་དག་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཕུང་པོ་དང་། དེ་དག་ལས་ཀུན་ནས་བསླངས་པའི་ལས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ལས་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ཀྱང་སྡུད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་ཚིག་གི་བཤད་པ་ནི། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་མདོ་དང་ཡང་གཞན་དུ་མི་མཐུན་པ་མེད་པར་མཐུན་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་མདོ་ལས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་ལས་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་དང་སྤོང་བ་དོན་གཅིག་པའི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་འམ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་དངོས་པོ་བསྟན་པ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། ལུང་ལས་ཇི་ལྟར་བསྟན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཕན་ཚུན་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པའི་དངོས་པོ་སྟོན་པ་ལ་གཞོལ་བ་དང་། དེ་ལས་གཞན་པའི་ཆོས་རྣམས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་འགོག་པ་ལ་གཞོལ་བ་ཡིན་པས། ཉོན་མོངས་པ་མེད་པའི་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་མདོ་དང་འགལ་བར་ལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་མདོ་སྡེའི་བསྟན་པ་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་བཤད་པ་ཉིད་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་ཉོན་མོངས་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་བཞིན་དུ་ཉོན་མོངས་པ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱང་མི་དགེ་བའི་ཆོས་རྣམས་ཁོ་ན་ལ་ཡིན་པས། དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་འགྲེལ་བཤད་ལ་མདོ་དང་འགལ་བ་ཅིའང་མེད་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། ། සුත්තන්තිකදුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා མདོ་སྡེའི་གཉིས་ཚན་བཞག་པའི་གཏམ་གྱི་རྣམ་པར་བཤད་པའོ། ། 1313. අහං-සද්දෙන හෙතුභූතෙන යො අත්ථොති එත්ථ අහං-සද්දො අත්ථොති අධිප්පෙතො. අත්ථාවබොධනත්ථො හි සද්දප්පයොගො. අත්ථපරාධීනො කෙවලො අත්ථපදත්ථකො, සො පදත්ථවිපරියෙසකාරිනා පන ඉති-සද්දෙන පරතො පයුත්තෙන සද්දපදත්ථකො ජායති යථා ගාවීති අයමාහාති ගො-සද්දං ආහාති විඤ්ඤායති. තෙන විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතො සද්දො පඤ්ඤත්තීති දස්සෙති. තථා හි ‘‘බුද්ධස්ස භගවතො [Pg.190] වොහාරො ලොකියසොතෙ පටිහඤ්ඤතී’’තිආදිනා (කථා. 347) පඤ්ඤත්තියා වචනභාවං සාධයති. අඤ්ඤථාතිආදිනා පඤ්ඤත්තියා අසද්දසභාවත්තෙ දොසමාහ. අධිවචනාදිතා සියා, තථා ච අධිවචනාදීනං අධිවචනපථාදිතො විසෙසො න සියාති දුකොයෙව න සම්භවෙය්‍යාති අධිප්පායො. අට්ඨකථායං පන සකසන්තතිපරියාපන්නෙ රූපාදයො ධම්මෙ සමූහතො සන්තානතො ච එකත්තවසෙන ගහෙත්වා අහන්ති වොහරියමානා උපාදාපඤ්ඤත්ති සඞ්ඛායති වොහරීයතීති සඞ්ඛාති අධිප්පෙතා. තථා සෙසෙසු යථාසම්භවං දට්ඨබ්බං. තෙනෙවාහ ‘‘දත්තොති එත්තාවතා සත්තපඤ්ඤත්තිං දස්සෙත්වා අඤ්ඤම්පි උපාදාපඤ්ඤත්තිං දස්සෙතු’’න්තිආදි. පදත්ථස්සාති අහං-සද්දාදිපදාභිධෙය්‍යස්ස, පරමත්ථස්ස වා. අධිවචනං සද්දොති අධිප්පායෙන ‘‘වදන්තෙනා’’තිආදි වුත්තං. සො හි අත්තනා ඤාපෙතබ්බමත්ථං සයං ඤාතො එව ඤාපෙතීති අග්ගහිතසම්බන්ධස්ස න සද්දො අත්ථප්පකාසනසමත්ථොති වුත්තං ‘‘පුබ්බෙ ගහිතසඤ්ඤෙනා’’ති. විසෙසෙන ඤායතීති සමඤ්ඤාති සං-සද්දස්ස විසෙසත්ථතං ආහ. ༡༣༡༣. ང་ཞེས་པའི་སྒྲ་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལས་གང་ཡིན་པའི་དོན་ཏོ་ཞེས་པ་འདིར། ང་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་དོན་ལ་དགོངས་པ་ཡིན། སྒྲ་སྦྱོར་བ་ནི་དོན་རྟོགས་པའི་ཆེད་དུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་ལ་རག་ལས་པ་ཁོ་ན་ནི་དོན་གྱི་ཚིག་གི་དོན་ཅན་ཡིན་ལ། ཚིག་གི་དོན་བཟློག་པར་བྱེད་པའི་ཞེས་བྱ་བ་འི་སྒྲ་རྗེས་སུ་སྦྱར་བ་ན། སྒྲའི་ཚིག་གི་དོན་ཅན་དུ་འགྱུར་ཏེ། དཔེར་ན། བ་ལང་ཞེས་འདི་སྨྲས་སོ་ཞེས་པ་ལ། བ་ལང་ཞེས་པའི་སྒྲ་སྨྲས་པར་ཤེས་པ་བཞིན་ནོ། །དེས་ན་རིག་བྱེད་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་དང་བཅས་པའི་སྒྲ་ནི་བཏགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལྟར་སངས་རྒྱས་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་རྣ་བར་ཐོགས་སོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཏགས་པའི་ཚིག་གི་དངོས་པོ་ཉིད་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། །གཞན་དུ་ན་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཏགས་པ་སྒྲའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ལ་སྐྱོན་གསུངས་སོ། །ཚིག་གི་བརྡ་ལ་སོགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་ལ། དེ་ལྟ་ན་ཚིག་གི་བརྡ་ལ་སོགས་པ་དང་ཚིག་གི་བརྡའི་ལམ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པར་འགྱུར་བས། གཉིས་ཚན་ཉིད་མི་སྲིད་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་ནི་བསམ་པའོ། །འོན་ཀྱང་འགྲེལ་བཤད་ལས། རང་གི་རྒྱུད་དུ་གཏོགས་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཚོགས་པ་དང་རྒྱུད་ཀྱི་སྒོ་ནས་གཅིག་ཉིད་དུ་བཟུང་སྟེ། ང་ཞེས་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་བརྒྱུད་ནས་བཏགས་པ་ནི། བགྲང་བར་བྱ་བ་སྟེ་ཐ་སྙད་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བགྲང་བ་ཞེས་བྱ་བར་དགོངས་སོ། །དེ་བཞིན་དུ་ལྷག་མ་རྣམས་ལའང་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཕྱིར་བྱིན་ཞེས་པ་འདི་ཙམ་གྱིས་སེམས་ཅན་དུ་བཏགས་པ་བསྟན་ནས། གཞན་ཡང་བརྒྱུད་ནས་བཏགས་པ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཚིག་གི་དོན་གྱི་ཞེས་པ་ནི་ང་ཞེས་པའི་སྒྲ་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་གིས་བརྗོད་བྱའམ། དོན་དམ་པའི་འོ། །ཚིག་གི་བརྡ་ནི་སྒྲ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་སྨྲ་བས་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། འདི་ལྟར་དེ་ནི་རང་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་དོན་ཉིད་རང་གིས་ཤེས་ནས་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ཡིན་པས། འབྲེལ་བ་མ་བཟུང་བ་ལ་སྒྲས་དོན་གསལ་བར་བྱེད་མི་ནུས་སོ་ཞེས་སྔོན་བཟུང་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཁྱད་པར་དུ་ཤེས་པར་བྱེད་པས་ན་ཀུན་ཤེས་སོ་ཞེས་སཾ་ཞེས་པའི་སྒྲའི་ཁྱད་པར་གྱི་དོན་ཉིད་གསུངས་སོ། ། කරීයතීති ඉදං ඉමස්සත්ථස්ස අධිවචනන්ති එවං නික්ඛිපීයති. නාමභූතං වචනමෙව තං තං අත්ථං නිද්ධාරෙත්වා සහෙතුකං කත්වා වදති බ්‍යඤ්ජයති චාති ආහ ‘‘නාමමිච්චෙව වුත්තං හොතී’’ති. තෙනෙවාහ ‘‘න හි පථවී’’තිආදි. පථවීසඞ්ඛාතන්ති පථවී-සද්දාභිධෙය්‍යං. བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་འདི་ནི་དོན་འདིའི་ཚིག་གི་བརྡའོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འཇོག་པའོ། །མིང་དུ་གྱུར་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དེ་དང་དེ་རྣམ་པར་ཕྱེ་ཞིང་རྒྱུ་དང་བཅས་པར་བྱས་ནས་སྨྲ་ཞིང་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། མིང་ཞེས་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས། དེའི་ཕྱིར་ས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །སར་བགྲང་བ་ཞེས་པ་ནི་ས་ཞེས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་བྱའོ། ། ආචරියාති අට්ඨකථාය සංවණ්ණනකා ආචරියා, න අට්ඨකථාචරියාති අධිප්පායෙන වදති. මාතිකායන්ති මාතිකාවණ්ණනායං. තෙනාති මාතිකාවණ්ණනාවචනෙන. ඉමිස්සා පාළියා අට්ඨකථාය ච අත්ථදස්සනස්ස එතස්ස යථාවුත්තස්ස ආචරියවාදස්ස විරොධො සියා, තමෙව විරොධං ‘‘න හී’’තිආදිනා විවරති. තත්ථ අධිවචනපථාදිභාවෙන වුත්තානං ධම්මානං පකාසකස්ස සභාවස්ස විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතසද්දස්සෙව වචනමත්තං අධිකාරං කත්වා පවත්තිආදි යුජ්ජති, න අසභාවස්සාති අධිප්පායෙන ‘‘උප්පාදවයකිච්චරහිතස්සා’’තිආදි වුත්තං. තත්ථ අනිද්ධාරිතසභාවස්සාති පරමත්ථතො අනුපලද්ධසභාවස්ස. སློབ་དཔོན་རྣམས་ཞེས་པ་ནི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་རྣམ་པར་བཤད་པ་མཛད་པའི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ལ་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སློབ་དཔོན་རྣམས་ལ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་སྨྲའོ། །མ་མོ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མ་མོའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལའོ། །དེས་ཞེས་པ་ནི་མ་མོའི་རྣམ་པར་བཤད་པའི་ཚིག་དེས་སོ། །ལུང་འདི་དང་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་དོན་བསྟན་པ་འདི་ལ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སློབ་དཔོན་གྱི་བཞེད་པ་འདི་དང་འགལ་བར་འགྱུར་བས། འགལ་བ་དེ་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འགྲོལ་བར་བྱེད་དོ། །དེ་ལ་ཚིག་གི་བརྡའི་ལམ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་རང་བཞིན་ལ། རིག་བྱེད་ཀྱི་རྣམ་འགྱུར་དང་བཅས་པའི་སྒྲ་ཁོ་ནའི་ཚིག་ཙམ་དབང་དུ་བྱས་ནས་འཇུག་པ་ལ་སོགས་པ་རིགས་ཀྱི། རང་བཞིན་མེད་པ་ལ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་བསམ་པས་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པའི་བྱ་བ་དང་བྲལ་བ་ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས། དེ་ལ་རང་བཞིན་མ་ངེས་པ་ཞེས་པ་ནི་དོན་དམ་པར་རང་བཞིན་མ་དམིགས་པ་ལའོ། ། දුවිධාති පඤ්ඤාපනපඤ්ඤාපිතබ්බභෙදතො දුවිධා. යථාවුත්තප්පකාරාති උප්පාදවයකිච්චරහිතාතිආදිප්පකාරා. අට්ඨකථායං පුග්ගලපඤ්ඤත්තිවණ්ණනායං. නනු [Pg.191] ච තත්ථ උපනිධාපඤ්ඤත්තිආදයො අපරාපි පඤ්ඤත්තියො වුත්තා, අථ කස්මා ‘‘ඡ පඤ්ඤත්තියොව වුත්තා’’ති වුත්තං? සච්චං වුත්තා, තා පන විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදීසු ඡසු එව අන්තොගධාති ‘‘අට්ඨකථායං විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදයො ඡ පඤ්ඤත්තියොව වුත්තා’’ති වුත්තං. རྣམ་པ་གཉིས་ཞེས་པ་ནི་གསལ་བར་བྱེད་པ་དང་གསལ་བར་བྱ་བའི་དབྱེ་བ་ལས་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བ་དང་འཇིག་པའི་བྱ་བ་དང་བྲལ་བ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པ་ཅན་ནོ། །འགྲེལ་བཤད་ལས་ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གི་བཏགས་པའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་ལའོ། །ཅི་སྟེ་དེ་ལ་ལྟོས་ཏེ་བཏགས་པ་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་གཞན་དག་ཀྱང་གསུངས་པ་མ་ཡིན་ནམ། འོ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་བཏགས་པ་དྲུག་ཁོ་ན་གསུངས་སོ་ཞེས་བཤད་ཅེ་ན། བདེན་ཏེ་གསུངས་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་དེ་དག་ནི་ཡོད་པར་བཏགས་པ་ལ་སོགས་པ་དྲུག་པོ་ཉིད་ཀྱི་ནང་དུ་འདུ་བའི་ཕྱིར། འགྲེལ་བཤད་ལས་ཡོད་པར་བཏགས་པ་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་དྲུག་ཁོ་ན་གསུངས་སོ་ཞེས་བཤད་དོ། ། තත්ථ රූපාදි විය අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤාපිතබ්බත්තා ච අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, අවිජ්ජමානස්ස ච සත්තරථාදිඅත්ථස්ස පඤ්ඤාපනතො අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තීති එවං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිවචනෙන යථාවුත්තා දුවිධාපි පඤ්ඤත්ති සඞ්ගහිතාති ආහ ‘‘අවිජ්ජමාන…පෙ… වුත්තා’’ති. ඉතරෙහීති විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදීහි අවසෙසෙහි පඤ්චහි, රූපවෙදනාදීනං සත්තරථාදීනඤ්ච අත්ථානං පකාරෙහි ඤාපනතො තංතංවාචකො සද්දොයෙව විසයභෙදතො විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිආදිභෙදා පඤ්ඤත්ති සඞ්ඛාදීහි දසහි පදෙහි වුත්තාති අයං පුරිමො අත්ථො, සො ච යථාරුතවසෙනෙව පාළියා විඤ්ඤායමානත්තා ‘‘පාළිඅනුගතො උජුකො’’ති ච වුත්තො. යදි චාතිආදීසු සත්තාදිකා යථාවුත්තප්පකාරා උපාදාපඤ්ඤත්ති යදි අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්ති, සා අත්ථීති න වත්තබ්බා. අවිජ්ජමානා ච සා පඤ්ඤාපිතබ්බතො පඤ්ඤත්ති චාති තෙසං ආචරියානං ලද්ධීති අධිප්පායො. ඉදානි තස්සා ලද්ධියා වසෙන පඤ්ඤත්තිපථාති වුත්තධම්මානම්පි විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවාපත්තිචොදනෙන තත්ථ දොසං දස්සෙති ‘‘යථා චා’’තිආදිනා. තතොති යස්මා අවිජ්ජමානත්තා පඤ්ඤාපිතබ්බත්තා ච සත්තරථාදීනං අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො විය විජ්ජමානත්තා පඤ්ඤාපිතබ්බත්තා ච සබ්බෙසං සභාවධම්මානං විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො ආපජ්ජති, තස්මාති අත්ථො. དེ་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། བཏགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ན་མེད་པར་བཏགས་པ་སྟེ། ཡོད་པ་མ་ཡིན་པའི་སེམས་ཅན་དང་ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་དོན་བཏགས་པའི་ཕྱིར་མེད་པར་བཏགས་པ་ཞེས་བྱའོ། །དེ་ལྟར་མེད་པར་བཏགས་པའི་ཚིག་གིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བཏགས་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀའང་བསྡུས་སོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་སྟེ། “མེད་པར་...ལས་...གསུངས་སོ།།” ཞེས་གསུངས་སོ། །“གཞན་དག་གིས་” ཞེས་པ་ནི་ཡོད་པར་བཏགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལྷག་མ་ལྔ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཏེ། གཟུགས་དང་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། སེམས་ཅན་དང་ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་དོན་རྣམས་རྣམ་པ་སྣ་ཚོགས་ཀྱིས་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེ་དང་དེ་བརྗོད་པར་བྱེད་པའི་སྒྲ་ཉིད་ཡུལ་གྱི་དབྱེ་བ་ལས་ཡོད་པར་བཏགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བའི་བཏགས་པ་སྟེ། མིང་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་བཅུ་པོ་རྣམས་ཀྱིས་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་འདི་ནི་དང་པོའི་དོན་ཏེ། དེ་ཡང་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་གཞུང་ལས་རྟོགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། “གཞུང་གི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ཤིང་དྲང་པོའོ་” ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ། །“གལ་ཏེ་ཡང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཅན་གྱི་བརྒྱུད་ནས་བཏགས་པ་ནི་གལ་ཏེ་མེད་པར་བཏགས་པ་ཡིན་ན། དེ་ནི་ཡོད་དོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ། །མེད་པ་ཡང་ཡིན་ལ་བཏགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བཏགས་པ་ཡང་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་ནི་སློབ་དཔོན་དེ་དག་གི་འདོད་པ་སྟེ། ད་ནི་འདོད་པ་དེའི་དབང་གིས་བཏགས་པའི་ལམ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱང་ཡོད་པར་བཏགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བར་ཐལ་བས་བརྒལ་ཏེ། དེ་ལ་སྐྱོན་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི་ “ཇི་ལྟར་ཡང་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའོ། །“དེའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི་གང་གི་ཕྱིར་མེད་པ་ཉིད་དང་བཏགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་དང་ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པ་མེད་པར་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ། ཡོད་པ་ཉིད་དང་བཏགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ཡོད་པར་བཏགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། ‘‘අථා’’තිආදිනා පඤ්ඤත්තිපථනිද්දෙසතො විසිට්ඨස්ස පඤ්ඤත්තිධම්මනිද්දෙසස්ස සයමෙව කාරණමාසඞ්කති. ‘‘නාපී’’තිආදිනා තස්ස කාරණස්ස අසිද්ධතං දස්සෙති. ‘‘පුරිසොති සඞ්ඛා’’තිආදීසු සඞ්ඛාදයොපි නාමාදීහි අත්ථතො අවිසිට්ඨා වුත්තාති ආහ ‘‘සඞ්ඛාදිසද්දානං සමානත්ථත්තා’’ති. වචනග්ගහණං වචනුච්චාරණං. අඤ්ඤස්සාති නාමපඤ්ඤත්තිං සන්ධායාහ. තෙසන්ති සඞ්කෙතග්ගහණවචනග්ගහණානං. අසමත්ථතා න සම්භවතීති යොජනා. තමෙව අසම්භවං ‘‘යදි හී’’තිආදිනා විවරති. පඤ්ඤත්තියාති නාමපඤ්ඤත්තියා. පඤ්ඤත්තිපඤ්ඤාපනෙති යාය නාමපඤ්ඤත්තියා උපාදායපඤ්ඤත්ති රූපාදයො ච පඤ්ඤාපීයන්ති, යා ච සොතද්වාරවිඤ්ඤාණසන්තානානන්තරමුප්පන්නෙන ගහිතපුබ්බසඞ්කෙතෙන මනොද්වාරවිඤ්ඤාණසන්තානෙන ගය්හති, සා අයං නාමාති තස්සා [Pg.192] පඤ්ඤාපනෙ අසඞ්කරතො ඨපනෙ. අථ වා සොතද්වාරවිඤ්ඤාණසන්තානානන්තරමුප්පන්නෙන මනොද්වාරවිඤ්ඤාණසන්තානෙන පඤ්ඤත්තියා ගාහාපනෙ පරිච්ඡින්දනෙ. තස්සා අඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති වත්තබ්බා සියාති තස්සා නාමපඤ්ඤත්තියා ඤාපනෙ සඞ්කෙතග්ගහණවචනග්ගහණානං සහකාරීකාරණභූතා අඤ්ඤා නාමපඤ්ඤත්ති අත්ථීති වත්තබ්බා අනුඤ්ඤාතබ්බා සියා. තතො අත්ථවිජානනමෙව න සියාති කෙවලානි සඞ්කෙතග්ගහණවචනග්ගහණානි අත්ථපඤ්ඤාපනෙ විය පඤ්ඤත්තිඤාපනෙපි අසමත්ථානි, පඤ්ඤත්ති ච ඤාතායෙව තෙසං සහකාරීකාරණං තංජානනත්ථං පඤ්ඤත්තිඅනන්තරපරිකප්පනෙ ච අනවත්ථානාපත්තීති අත්ථාධිගමස්ස සම්භවො එව න භවෙය්‍ය. “དེ་ནས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་བཏགས་པའི་ལམ་བསྟན་པ་ལས་ཁྱད་པར་དུ་འཕགས་པའི་བཏགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་ཉིད་ཀྱི་རྒྱུ་རང་ཉིད་ཀྱིས་དོགས་པར་བྱེད་དོ། །“ཡང་མ་ཡིན་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་རྒྱུ་དེ་མ་གྲུབ་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་ཏོ། །“སྐྱེས་བུ་ཞེས་བྱ་བའི་བརྡ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ། བརྡ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་མིང་ལ་སོགས་པ་དང་དོན་གཅིག་པས་ཁྱད་པར་མེད་པར་གསུངས་པའི་ཕྱིར། “བརྡ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་དོན་མཚུངས་པའི་ཕྱིར་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཚིག་འཛིན་པ་ནི་ཚིག་བརྗོད་པའོ། །“གཞན་གྱི་” ཞེས་པ་ནི་མིང་གི་བཏགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“དེ་དག་གི་” ཞེས་པ་ནི་བརྡ་འཛིན་པ་དང་ཚིག་འཛིན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །མི་ནུས་པ་ཉིད་མི་སྲིད་དོ་ཞེས་སྦྱར་རོ། །མི་སྲིད་པ་དེ་ཉིད་ “གལ་ཏེ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ། །“བཏགས་པའི་” ཞེས་པ་ནི་མིང་གི་བཏགས་པའོ། །“བཏགས་པ་གོ་བར་བྱེད་པ་ལ་” ཞེས་པ་ནི་མིང་གི་བཏགས་པ་གང་གིས་བརྒྱུད་ནས་བཏགས་པ་དང་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་གོ་བར་བྱེད་པ་དང་། གང་ཡང་རྣ་བའི་སྒོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་སྐྱེས་ཤིང་། སྔོན་བཟུང་བའི་བརྡ་ཅན་གྱི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱིས་འཛིན་པར་བྱེད་པ་དེ་ནི་མིང་འདིའོ་ཞེས་དེ་ཉིད་གོ་བར་བྱེད་པ་ལ་མ་འདྲེས་པར་གཞག་པའི་ཕྱིར། ཡང་ན་རྣ་བའི་སྒོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱི་རྗེས་སུ་སྐྱེས་པའི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་རྣམ་པར་ཤེས་པའི་རྒྱུན་གྱིས་བཏགས་པ་འཛིན་དུ་འཇུག་ཅིང་ཡོངས་སུ་གཅོད་པ་ལའོ། །“དེ་ལ་བཏགས་པ་གཞན་བརྗོད་པར་བྱ་དགོས་པར་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་མིང་གི་བཏགས་པ་དེ་ཉིད་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ལ་བརྡ་འཛིན་པ་དང་ཚིག་འཛིན་པའི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པའི་མིང་གི་བཏགས་པ་གཞན་ཞིག་ཡོད་དོ་ཞེས་བརྗོད་པར་བྱ་ཞིང་ཁས་བླང་བར་བྱ་དགོས་པར་འགྱུར་རོ། །“དེ་ལས་དོན་རྟོགས་པ་ཉིད་མི་འགྱུར་རོ་” ཞེས་པ་ནི་བརྡ་འཛིན་པ་དང་ཚིག་འཛིན་པ་ཙམ་གྱིས་དོན་གོ་བར་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་བཏགས་པ་ཤེས་པར་བྱེད་པ་ལའང་མི་ནུས་ལ། བཏགས་པ་ནི་ཤེས་པ་ཉིད་དེ་དག་གི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པས། དེ་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་བཏགས་པའི་རྗེས་སུ་གཞན་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པ་ལ་ཐུག་པ་མེད་པར་ཐལ་བའི་ཕྱིར། དོན་རྟོགས་པ་ཉིད་འབྱུང་བར་མི་འགྱུར་རོ།། සඞ්කෙතො රූපාදීසු න කිඤ්චි හොති, භූතාදිනිමිත්තං භාවනාවිසෙසඤ්ච උපාදාය වොහරියමානා කසිණාදිපඤ්ඤත්ති විය තං තං සඞ්කෙතිතබ්බං සඞ්කෙතකරණඤ්ච උපාදාය වොහාරමත්තො, තස්ස ච පඤ්ඤාපිකා නාමපඤ්ඤත්තීති යථාවුත්තදොසාපත්තිං දස්සෙන්තො ‘‘නාපි සඞ්කෙතග්ගහණ’’න්ති අවොච. නනු ච අත්ථවිජානනාසම්භවචොදනෙනෙව සඞ්කෙතග්ගහණාභවොපි දස්සිතොති? සච්චමෙතං, සඞ්කෙතෙ පන ආචරියානං මතිභෙදො විජ්ජති. තත්ථ එකපක්ඛිකො අයං දොසොති දස්සනත්ථං තස්ස විසුං වචනං වුච්චමානා රූපාදයො ධම්මාවචනත්ථා පඤ්ඤාපිතබ්බා ච, තදභිධායකො සද්දො පඤ්ඤත්තීති. එත්තාවතා සබ්බවොහාරො සිජ්ඣතීති අධිප්පායෙන ‘‘වචන…පෙ… ජනං නත්ථී’’ති ආහ. පඤ්ඤත්තියා වචනභාවො සිද්ධො පටිහනනසොතබ්බතාදීපකත්තා තෙසං පාඨානන්ති අධිප්පායො. ආදි-සද්දෙන ‘‘අත්ථි කෙචි බුද්ධස්ස භගවතො වොහාරං සුණන්ති, නිරුත්තිපටිසම්භිදා පච්චුප්පන්නාරම්මණා’’ති එවමාදිං සඞ්ගණ්හාති. තස්මාති යස්මා ‘‘පඤ්ඤත්තිධම්මා’’ති පදස්ස යථාවුත්තපඤ්ඤත්තියො අත්ථොති එතස්මිං පක්ඛෙ මාතිකාවණ්ණනාය විරොධො, අට්ඨකථායං අවුත්තතා, ඉමිස්සා පාළියා අනනුගමො, සබ්බෙ ධම්මා පඤ්ඤත්තීති නිද්දිසිතබ්බතා, පඤ්ඤත්තිපථපදස්ස නවත්තබ්බතා, අනවත්ථානාපත්තිතො අත්ථවිජානනාසම්භවොති අනෙකෙ දොසා, විඤ්ඤත්තිවිකාරසහිතස්ස පන සද්දස්ස පඤ්ඤත්තිභාවෙ යථාවුත්තදොසාභාවො අනෙකෙසං පාඨප්පදෙසානඤ්ච අනුලොමනං, තස්මා. තත්ථ යුත්තං ගහෙතබ්බන්ති අධිප්පායෙනාහ ‘‘පාළි…පෙ… තබ්බො’’ති. བརྡ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཅིའང་མ་ཡིན་ཏེ། འབྱུང་བ་ལ་སོགས་པའི་མཚན་མ་དང་བསྒོམ་པའི་ཁྱད་པར་ལ་བརྟེན་ནས་ཐ་སྙད་གདགས་པར་བྱ་བའི་ཟད་པར་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པ་བཞིན་དུ། དེ་དང་དེ་བརྡ་སྦྱར་བར་བྱ་བ་དང་བརྡ་བྱེད་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཐ་སྙད་ཙམ་དུ་ཟད་ལ། དེ་ཉིད་གོ་བར་བྱེད་པ་ནི་མིང་གི་བཏགས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐྱོན་དུ་ཐལ་བ་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “བརྡ་འཛིན་པ་ཡང་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །ཅི་དོན་རྟོགས་པ་མི་སྲིད་པར་བརྒལ་བ་ཉིད་ཀྱིས་བརྡ་འཛིན་པ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱང་བསྟན་པ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་བརྡ་ལ་སློབ་དཔོན་རྣམས་ཀྱི་བློ་གྲོས་ཀྱི་དབྱེ་བ་ཡོད་དོ། །དེ་ལ་སྐྱོན་འདི་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཚིག་སོ་སོར་བརྗོད་པ་ནི། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཚིག་གི་དོན་དང་བཏགས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ལ། དེ་བརྗོད་པར་བྱེད་པའི་སྒྲ་ནི་བཏགས་པའོ་ཞེས་བྱའོ། །འདི་ཙམ་གྱིས་ཐ་སྙད་ཐམས་ཅད་འགྲུབ་བོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས། “ཚིག་...ལས་...སྐྱེ་བ་མེད་དོ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །བཏགས་པ་ལ་ཚིག་གི་དངོས་པོ་གྲུབ་པ་ནི་དེ་དག་གི་ལུང་རྣམས་ཀྱིས་བརྡེག་པ་དང་མཉན་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་སོགས་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ་སྙམ་པའི་བསམ་པའོ། །“ལ་སོགས་པ་” ཞེས་པའི་སྒྲས་ནི། “བཅོམ་ལྡན་འདས་སངས་རྒྱས་ཀྱི་ཐ་སྙད་ཉན་པར་བྱེད་པ་ཁ་ཅིག་ཡོད་དེ། ངེས་པའི་ཚིག་སོ་སོར་རིག་པ་ནི་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །“དེའི་ཕྱིར་” ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་ “བཏགས་པའི་ཆོས་རྣམས་” ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བཏགས་པ་རྣམས་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱོགས་འདི་ལ། མ་དཔེའི་རྣམ་པར་བཤད་པ་དང་འགལ་བ་དང་། འགྲེལ་བཤད་ལས་མ་གསུངས་པ་ཉིད་དང་། ལུང་འདི་དང་མི་མཐུན་པ་ཉིད་དང་། ཆོས་ཐམས་ཅད་བཏགས་པའོ་ཞེས་བསྟན་པར་བྱ་དགོས་པ་ཉིད་དང་། བཏགས་པའི་ལམ་གྱི་ཚིག་ནི་མི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། ཐུག་པ་མེད་པར་ཐལ་བའི་ཕྱིར་དོན་རྟོགས་པ་མི་སྲིད་པ་ཉིད་དེ་སྐྱོན་དུ་མ་ཡོད་ལ། རྣམ་པར་རིག་བྱེད་ཀྱི་འགྱུར་བ་དང་བཅས་པའི་སྒྲ་ལ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ལ། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐྱོན་མེད་པ་དང་། ལུང་གི་གནས་དུ་མ་དང་མཐུན་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་རིགས་པ་བཟུང་བར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ “ལུང་...ལས་...བཟུང་བར་བྱའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། යදි [Pg.193] සත්තාතිආදිනා සද්දස්ස පඤ්ඤත්තිභාවෙ අට්ඨකථාය විරොධමාහ. එවං පඤ්ඤත්තිභාවෙ යදි සද්දස්ස පඤ්ඤත්තිභාවො, තස්ස පරමත්ථතො විජ්ජමානත්තා රූපාදිඅත්ථස්ස ච පඤ්ඤාපනතො විජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො එව සියා, න අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවො. න හි තෙ සත්තාදයො පඤ්ඤත්තීති. එවඤ්ච අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තියා අභාවො එව සියා. වුත්තා ච අට්ඨකථායං (ප. ප. අට්ඨ. 1 මාතිකාවණ්ණනා) ‘‘අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තී’’ති. ඉතරො විසයස්ස අවිජ්ජමානත්තා තස්ස අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවොති යථාවුත්තවිරොධාභාවං දස්සෙන්තො ‘‘අවිජ්ජමානාන’’න්තිආදිමාහ. ඉදානි සත්තාදිවිසයස්ස කෙනචිපි පරියායෙන අත්ථිතාය අභාවදස්සනෙන තබ්බිසයාය පඤ්ඤත්තියා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිභාවංයෙව වවත්ථපෙති ‘‘අයඤ්ච වාදො’’ති. විජ්ජමානා එව සත්තාදයො රූපාදිසභාවාභාවවසෙන ‘‘අවිජ්ජමානා’’ති වුච්චන්ති, න සබ්බථා අභාවතො. තථා හි තථා තථා පඤ්ඤාපියමානභාවෙන විඤ්ඤායන්තීති යථාවුත්තරූපො වාදො ‘‘රූපං අත්ථීති? හෙවත්ථි හෙව නත්ථීති. සෙවත්ථි සෙව නත්ථීති. න හෙවං වත්තබ්බෙ. සෙවත්ථි සෙව නත්ථීති. ආමන්තා. අත්ථට්ඨො නත්ථට්ඨො’’ති (කථා. 306) එවං පවත්තාය හෙවත්ථිකථාය. තත්ථ හි රූපාදයො ධම්මා රූපාදිසභාවෙන අත්ථි, වෙදනාදිසභාවෙන නත්ථි, තස්මා සබ්බමෙවිදං එවං අත්ථි එවං නත්ථීති එවංලද්ධිකෙ සන්ධාය ‘‘රූපං අත්ථී’’ති පුච්ඡා සකවාදිස්ස. ‘‘හෙවත්ථි හෙව නත්ථී’’ති විස්සජ්ජනං පරවාදිස්ස. අථ නං සකවාදී යදි රූපමෙව එවං අත්ථි එවං නත්ථීති ලද්ධි, එවං සන්තෙ සො එව අත්ථි සො එව නත්ථි නාමාති පුච්ඡන්තො ‘‘සෙවත්ථී’’ති ආහ. ඉතරො තෙනෙව සභාවෙන අත්ථිතං, තෙනෙව නත්ථිතං සන්ධාය පටික්ඛිපති. දුතියං පුට්ඨො සකභාවෙන අත්ථිතං, පරභාවෙන නත්ථිතං සන්ධාය පටිජානාති. තතො සකවාදී ‘‘අත්ථට්ඨො නත්ථට්ඨො’’තිආදිනා අත්ථිතා වා නත්ථිතා වා අඤ්ඤමඤ්ඤවිරුද්ධා එකස්මිං ධම්මෙ විනා කාලභෙදෙන අසම්භවත්තාති කිං එකත්තං ආපජ්ජතීති දස්සෙන්තො පරවාදිං නිග්ගණ්හාතීති. පටිසිද්ධොති ච ‘‘රූපං ‘රූප’න්ති හෙවත්ථි, රූපං ‘වෙදනා’ති හෙව නත්ථී’’තිආදිනා (කථා. 306) වුත්තාය රූපවෙදනාසඤ්ඤාසඞ්ඛාරවිඤ්ඤාණානං සකභාවෙන අත්ථිතාය පරභාවෙන නත්ථිතාය ච පටිසෙධනෙන සත්තාදීනම්පි තථාභාවො පටිසෙධිතො හොතීති කත්වා වුත්තං. “གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྒྲ་ལ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ལ་འགྲེལ་བཤད་དང་འགལ་བ་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པ་ལ་གལ་ཏེ་སྒྲ་ལ་བཏགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་ན། དེ་ནི་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དོན་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་ཡོད་པར་བཏགས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་གྱི། མེད་པར་བཏགས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པ་དེ་དག་ནི་བཏགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལྟ་ན་ནི་མེད་པར་བཏགས་པ་མེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །འགྲེལ་བཤད་ལས་ཀྱང་ “མེད་པར་བཏགས་པ་” ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་དག་ནི་ཡུལ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དེ་ལ་མེད་པར་བཏགས་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་འགལ་བ་མེད་པ་ཉིད་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “མེད་པ་རྣམས་ཀྱི་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ད་ནི་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པའི་ཡུལ་རྣམ་གྲངས་གང་གིས་ཀྱང་ཡོད་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དུ་བསྟན་པས། དེའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་བཏགས་པ་ནི་མེད་པར་བཏགས་པ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་འཇོག་པ་ནི། “སྨྲ་བ་འདི་ཡང་” ཞེས་པའོ། །ཡོད་པ་ཉིད་ཀྱི་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་ཡོད་པ་དང་མེད་པའི་དབང་གིས། “མེད་པ་” ཞེས་བརྗོད་ཀྱི། གཏན་མེད་པ་ལས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟར་ན་དེ་དང་དེ་ལྟར་བཏགས་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོས་ཤེས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་སྨྲ་བ་ནི། “གཟུགས་ཡོད་དམ། འདི་ལྟར་ཡོད་ལ་འདི་ལྟར་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡོད་ལ་དེ་ལྟར་མེད་དོ། །དེ་ལྟར་མི་བརྗོད་དོ། །དེ་ལྟར་ཡོད་ལ་དེ་ལྟར་མེད་དོ། །དེ་དེ་བཞིན་ནོ། །ཡོད་པའི་དོན་དང་མེད་པའི་དོན་ཏོ།།” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པར་བྱུང་བའི་འདི་ལྟར་ཡོད་པར་སྨྲ་བའི་གཏམ་ལའོ། །དེ་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡོད་ལ། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་གྱིས་མེད་པས། དེའི་ཕྱིར་འདི་ཐམས་ཅད་ནི་འདི་ལྟར་ཡོད་ལ་འདི་ལྟར་མེད་དོ་ཞེས་འདོད་པ་དེ་ལ་དགོངས་ནས། “གཟུགས་ཡོད་དམ།” ཞེས་པ་ནི་རང་གི་སྨྲ་བའི་དྲི་བའོ། །“འདི་ལྟར་ཡོད་ལ་འདི་ལྟར་མེད་དོ།།” ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་སྔ་མའི་ལན་ནོ། །དེ་ནས་རང་གི་སྨྲ་བས་གལ་ཏེ་གཟུགས་ཉིད་འདི་ལྟར་ཡོད་ལ་འདི་ལྟར་མེད་པར་འདོད་ན། དེ་ལྟ་ན་དེ་ཉིད་ཡོད་ལ་དེ་ཉིད་མེད་པ་ཞེས་བྱ་བ་ཡིན་ནམ་ཞེས་འདྲི་བར་བྱེད་པ་ནི། “དེ་ལྟར་ཡོད་དམ།” ཞེས་གསུངས་སོ། །གཞན་དག་ནི་རང་བཞིན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་ཡོད་པ་ཉིད་དང་། རང་བཞིན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་མེད་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་འགོག་པར་བྱེད་དོ། །གཉིས་པ་དྲིས་པ་ནི་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡོད་པ་ཉིད་དང་། གཞན་གྱི་རང་བཞིན་གྱིས་མེད་པ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་ཁས་ལེན་པར་བྱེད་དོ། །དེ་ནས་རང་གི་སྨྲ་བས་ “ཡོད་པའི་དོན་དང་མེད་པའི་དོན་ཏོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་ཡོད་པ་ཉིད་དམ་མེད་པ་ཉིད་ནི་ཕན་ཚུན་འགལ་བས་ཆོས་གཅིག་ལ་དུས་ཀྱི་དབྱེ་བ་མེད་པར་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཅི་གཅིག་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེས་བསྟན་ནས་ཕྱོགས་སྔ་མ་ཚར་གཅོད་པར་བྱེད་དོ། །བཀག་པ་ཞེས་པ་ནི། “གཟུགས་ནི་ ‘གཟུགས་’ ཞེས་འདི་ལྟར་ཡོད་ལ། གཟུགས་ནི་ ‘ཚོར་བ་’ ཞེས་འདི་ལྟར་མེད་དོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་གཟུགས་དང་ཚོར་བ་དང་འདུ་ཤེས་དང་འདུ་བྱེད་དང་རྣམ་པར་ཤེས་པ་རྣམས་རང་གི་རང་བཞིན་གྱིས་ཡོད་པ་ཉིད་དང་གཞན་གྱི་རང་བཞིན་གྱིས་མེད་པ་ཉིད་བཀག་པས། སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་དུ་བཀག་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དབང་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། රූපාදයො [Pg.194] න හොන්තීති රූපාදිසභාවා න හොන්ති. තථා තථාති සමූහසන්තානාදිවසෙන. විචිත්තසඤ්ඤා පරිකප්පවසෙන උප්පජ්ජති. යදි සත්තරථාදිසඤ්ඤාවලම්බිතො වචනත්ථො විජ්ජමානො න හොති, නනු සත්තරථාදිඅභිලාපා අනරියවොහාරා ජායන්තීති ආහ ‘‘න ච තෙ අභිලාපා’’තිආදි. අත්තනො වසෙන කිඤ්චි අහොන්තං පඤ්ඤාපකස්ස වචනස්සෙව වසෙන පඤ්ඤාපිතබ්බත්තා පඤ්ඤත්තිවොහාරං ලභති. ඉමිනාව අධිප්පායෙනාතිආදි ‘‘සයං අවිජ්ජමානො’’තිආදිනා වුත්තමෙවත්ථං සන්ධායාහ. තන්ති සත්තාදිග්ගහණං. ‘‘බ්‍රහ්මවිහාරචතුක්කං සත්තපඤ්ඤත්තිං ආරබ්භ පවත්තත්තා නවත්තබ්බාරම්මණං නාම හොතී’’තිආදිනා අට්ඨකථායං (ධ. ස. අට්ඨ. 1421) තත්ථ තත්ථ න වත්තබ්බන්ති වුත්තං. යදි පරිත්තාදිභාවෙන න වත්තබ්බං, කථං අවිජ්ජමානස්ස සත්තාදිකස්ස පච්චයභාවොති ආහ ‘‘ඛන්ධසමූහසන්තාන’’න්තිආදි. තන්ති ඛන්ධසමූහසන්තානං. තදුපාදානභූතන්ති පුග්ගලොති ගහණපඤ්ඤත්තීනං කාරණභූතං. යදි පුග්ගලසඤ්ඤාය සෙවමානස්ස කුසලාදිඋප්පත්ති හොති, කථං පුග්ගලදස්සනං මිච්ඡාදස්සනන්ති පටිසිද්ධන්ති ආහ ‘‘යස්මා පනා’’තිආදි. පථවීධාතු උපලබ්භතීති පුග්ගලාභාවෙ විපක්ඛවසෙන නිදස්සනමාහ. ඉදඤ්හෙත්ථ අනුමානං. න රූපාදයො විවෙචෙත්වා පුග්ගලො උපලබ්භති තෙසං අග්ගහණෙ තථාරූපාය බුද්ධියා අභාවතො සෙවනාදයො වියාති. පුග්ගලො උපලබ්භති සච්ඡිකට්ඨපරමත්ථෙන යො ඡවිඤ්ඤාණවිඤ්ඤෙය්‍යොති සංසරති මුච්චති චාති එවං දිට්ඨියා පරිකප්පිතපුග්ගලොව පටිසෙධිතො, න වොහාරපුග්ගලොති දස්සෙන්තො ‘‘පටිසෙ…පෙ… දිට්ඨී’’ති ආහ. “གཟུགས་ལ་སོགས་པ་མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་ནོ། །“དེ་དང་དེ་ལྟར་” ཞེས་པ་ནི་འདུས་པ་དང་རྒྱུན་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས། རྣམ་པར་རྟོག་པའི་དབང་གིས་འདུ་ཤེས་སྣ་ཚོགས་སྐྱེའོ། །གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་དང་ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་འདུ་ཤེས་ལ་བརྟེན་པའི་ཚིག་གི་དོན་ཡོད་པ་མ་ཡིན་ན། སེམས་ཅན་དང་ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པར་བརྗོད་པ་རྣམས་འཕགས་པ་མ་ཡིན་པའི་ཐ་སྙད་དུ་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། “བརྗོད་པ་དེ་དག་ཀྱང་...མ་ཡིན་ནོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །རང་གི་དབང་གིས་ཅིའང་མེད་པ་ལ། གོ་བར་བྱེད་པའི་ཚིག་ཉིད་ཀྱི་དབང་གིས་བཏགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བཏགས་པའི་ཐ་སྙད་ཐོབ་བོ། །“བསམ་པ་འདི་ཉིད་ཀྱིས་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི། “རང་ཉིད་མེད་པ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་གསུངས་པའི་དོན་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །“དེ་ནི་” ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པར་འཛིན་པའོ། །“ཚངས་པའི་གནས་བཞི་ནི་སེམས་ཅན་དུ་བཏགས་པ་ལ་དམིགས་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཞེས་བྱའོ་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་འགྲེལ་བཤད་ལས་དེ་དང་དེར་མི་བརྗོད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཆུང་ངུ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོར་མི་བརྗོད་ན། ཇི་ལར་མེད་པའི་སེམས་ཅན་ལ་སོགས་པ་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོར་འགྱུར་ཞེ་ན། “ཕུང་པོ་འདུས་པའི་རྒྱུན་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“དེ་ནི་” ཞེས་པ་ནི་ཕུང་པོ་འདུས་པའི་རྒྱུན་ནོ། །“དེ་ཉེ་བར་ལེན་པར་གྱུར་པ་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་གོ་ཞེས་འཛིན་པ་དང་བཏགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པའོ། །གལ་ཏེ་གང་ཟག་གི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་བསྟེན་པ་ལ་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ན། ཇི་ལྟར་གང་ཟག་ཏུ་ལྟ་བ་ནི་ལོག་པར་ལྟ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བཀག་ཅེ་ན། “གང་གི་ཕྱིར་ན་” ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“ས་ཁམས་དམིགས་སོ་” ཞེས་པ་ནི་གང་ཟག་མེད་པ་ལ་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་ཀྱི་དབང་གིས་དཔེ་བསྟན་པའོ། །འདི་ལ་རྗེས་སུ་དཔག་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སོ་སོར་མ་ཕྱེ་བར་གང་ཟག་མི་དམིགས་ཏེ། དེ་དག་མ་བཟུང་ན་དེ་ལྟ་བུའི་བློ་མི་སྐྱེ་བའི་ཕྱིར། བསྟེན་པ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །གང་ཟག་ནི་དོན་དམ་པ་དང་བདེན་པའི་དོན་དུ་དམིགས་ཏེ། གང་ཞིག་རྣམ་པར་ཤེས་པ་དྲུག་གིས་ཤེས་པར་བྱ་བ་ཡིན་ཞིང་འཁོར་བ་དང་ཐར་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པ་འདི་ལྟ་བུའི་ལྟ་བས་ཀུན་ཏུ་བཏགས་པའི་གང་ཟག་ཉིད་བཀག་གི། ཐ་སྙད་ཀྱི་གང་ཟག་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་པར་བྱེད་པ་ནི། “བཀག་པ་...ལས་...ལྟ་བའོ་” ཞེས་གསུངས་སོ།། ගාථාය පඤ්චසු ඛන්ධෙසු රූපං වෙදනා සඤ්ඤා චෙතනා විඤ්ඤාණන්ති එතෙසු කං නාම ධම්මං සත්තොති ජානාසි නු, එතෙසු එකම්පි සත්තොති ගණ්හිතුං නාරහතීති දස්සෙති. අථ එතෙහි අඤ්ඤො එකො සත්තො අත්ථීති පච්චෙසි. එවම්පි මාර දිට්ඨිගතං නු තෙ. නු-සද්දො දිට්ඨිගතමෙවෙති අවධාරණත්ථො. කස්මා? යස්මා සුද්ධසඞ්ඛාරපුඤ්ජොයං. තමෙවත්ථං විවරති ‘‘නයිධ සත්තූපලබ්භතී’’ති. යස්මා පච්චක්ඛතො වා අනුමානතො වා අනුපලද්ධිතො නත්ථි එත්ථ කොචි සත්තො නාමාති අධිප්පායො. යදි සත්තො නත්ථි, කථං සත්තො සංසාරමාපාදීතිආදි නීයතීති. කිමෙත්ථ නෙතබ්බං, සත්තොති වොහාරසත්තො අධිප්පෙතො, යස්මා සත්ත-සද්දො වොහාරෙ [Pg.195] පවත්තතීති. දුතියගාථාය සම්බන්ධං දස්සෙන්තො ‘‘සත්තො පනා’’තිආදිමාහ. අඞ්ගසම්භාරාති අඞ්ගසම්භාරතො අක්ඛචක්කඊසාදිඅඞ්ගසම්භාරමුපාදායාති අත්ථො. සත්තොති වොහාරො. ཚིགས་སུ་བཅད་པ་ལས། ཕུང་པོ་ལྔ་པོ་གཟུགས་དང་། ཚོར་བ་དང་། འདུ་ཤེས་དང་། སེམས་པ་དང་། རྣམ་པར་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་དག་ལས། ཆོས་གང་ཞིག་ལ་སེམས་ཅན་ཞེས་ཤེས་པར་བྱེད་དམ། འདི་དག་ལས་གཅིག་ཀྱང་སེམས་ཅན་དུ་གཟུང་བར་མི་འོས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ཅི་སྟེ་འདི་དག་ལས་གཞན་པའི་སེམས་ཅན་གཅིག་ཡོད་དོ་སྙམ་དུ་འཛིན་ནམ། བདུད་ཁྱོད་ཀྱི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་འདི་ལྟ་བུ་ཡང་ཡོད་དམ། ནུ་ (nu) ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ལྟ་བར་གྱུར་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་ངེས་པར་གཟུང་བའི་དོན་ཏོ། །ཅིའི་ཕྱིར་ཞེ་ན། འདི་ནི་འདུ་བྱེད་ཙམ་གྱི་ཕུང་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དོན་དེ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པ་ནི། “འདི་ན་སེམས་ཅན་མི་དམིགས་སོ། །”ཞེས་པའོ། །གང་གི་ཕྱིར་མངོན་སུམ་མམ། རྗེས་སུ་དཔག་པས་མ་དམིགས་པའི་ཕྱིར། འདི་ན་སེམས་ཅན་ཞེས་བྱ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ། །གལ་ཏེ་སེམས་ཅན་མེད་ན། ཇི་ལྟར་སེམས་ཅན་འཁོར་བར་འཁྱམ་པ་ལ་སོགས་པ་འདྲེན་པར་བྱེད་ཅེ་ན། འདིར་ཅི་ཞིག་དྲང་བར་བྱ་ཞེ་ན། སེམས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་ཀྱི་སེམས་ཅན་ལ་དགོངས་པ་སྟེ། གང་གི་ཕྱིར་སེམས་ཅན་ཞེས་པའི་སྒྲ་ནི་ཐ་སྙད་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཚིགས་སུ་བཅད་པ་གཉིས་པའི་འབྲེལ་བ་སྟོན་པ་ནི། “སེམས་ཅན་ནི་ཡང་། །”ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡན་ལག་ཚོགས་པ་ལས་ཞེས་པ་ནི། ཡན་ལག་ཚོགས་པ་ལས་ཏེ། ཤིང་རྟའི་འཁོར་ལོ་དང་། སྲོག་ཤིང་ལ་སོགས་པའི་ཡན་ལག་ཚོགས་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སེམས་ཅན་ཞེས་པ་ནི་ཐ་སྙད་དོ། ། අවිජ්ජමානස්සාති අච්චන්තං අවිජ්ජමානස්ස සසවිසාණාදිකස්ස. යදි අච්චන්තං අවිජ්ජමානං, කථං තං ගය්හතීති ආහ ‘‘පරිකප්පිත’’න්ති. ලොකසඤ්ඤාතං ඝටාදි. එත්ථ පන යථා අත්තානං ආරබ්භ උප්පජ්ජමානකධම්මානං තංසන්තතිපතිතානඤ්ච කිලෙසුපතාපාභාවෙන අස්සත්ථභාවපච්චයතාය උප්පාදාදිරහිතම්පි නිබ්බානං ‘‘අස්සාසනකරස’’න්ති වුච්චති, එවං අත්තානං ආරබ්භ පවත්තනකධම්මවසෙන උප්පාදාදිරහිතාපි පඤ්ඤත්ති පවත්තාති වුත්තා. හෙතුඅත්ථො වා අන්තොනීතොති පවත්තිතා වොහාරිතාති අත්ථො දට්ඨබ්බො. තථා නාමපඤ්ඤත්ති පඤ්ඤපෙතබ්බමත්ථං ගහිතායෙව පඤ්ඤාපෙති, විඤ්ඤත්ති විය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙතීති සා ගහෙතබ්බාභාවතො වුච්චමානත්ථද්වාරෙන වුච්චමානාති වුත්තා. පඤ්ඤාපිතබ්බපඤ්ඤත්තියා පන වුච්චමානභාවෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි. තථා පකාරතො ඤාපනභාවෙන ඤාපෙතබ්බඤාපනන්ති කත්වා ගහෙතබ්බත්තායෙව ච තස්සා අනිද්ධාරිතසභාවතා පටික්ඛිත්තා දට්ඨබ්බා. න හි සභාවධම්මානං කක්ඛළඵුසනාදි සරූපතො සද්දෙන වචනීයභාවං භජති, අපිච ඛො නෙසං කාලදෙසාදිභෙදභින්නානං විනිවත්තඅඤ්ඤජාතියකො සජාතියසාධාරණො පුබ්බසඞ්කෙතානුරූපං අජ්ඣාරොපසිද්ධො සාමඤ්ඤාකාරො වචනීයො. තත්ථාපි න විනා කෙනචි පවත්තිනිමිත්තෙන සද්දො පවත්තතීති තස්ස පවත්තිනිමිත්තභූතො ලොකසඞ්කෙතසිද්ධො තංතංවචනත්ථනියතො සාමඤ්ඤාකාරවිසෙසො නාම පඤ්ඤත්තීති පුබ්බාචරියා. සො හි තස්මිං තස්මිං අත්ථෙ සද්දං නාමෙති, තස්ස තස්ස වා අත්ථස්ස නාමසඤ්ඤං කරොතීති නාමං, පකාරෙහි ඤාපනතො පඤ්ඤත්ති චාති. མེད་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། རི་བོང་གི་རྭ་ལ་སོགས་པ་གཏན་མེད་པ་ལའོ། །གལ་ཏེ་གཏན་མེད་པ་ཡིན་ན། དེ་ཇི་ལྟར་འཛིན་པར་བྱེད་ཅེ་ན། “ཀུན་བརྟགས་པ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །འཇིག་རྟེན་གྱི་གྲགས་པ་ནི་བུམ་པ་ལ་སོགས་པའོ། །འདིར་ནི་ཇི་ལྟར་བདག་ལ་བརྟེན་ནས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་རྣམས་དང་། དེའི་རྒྱུན་ལ་གཏོགས་པ་རྣམས་ཉོན་མོངས་པས་གདུང་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཡིད་བདེ་བའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གྱུར་པས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་ཡང་མྱ་ངན་ལས་འདས་པ་ལ་ “དབུགས་འབྱིན་པའི་རོ་”ཞེས་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་བདག་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་པའི་ཆོས་ཀྱི་དབང་གིས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་བྲལ་ཡང་བཏགས་པ་འཇུག་གོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན་རྒྱུའི་དོན་ནང་དུ་བཅུག་པས་འཇུག་པར་བྱས་པ་སྟེ་ཐ་སྙད་དུ་བྱས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེ་བཞིན་དུ་མིང་གི་བཏགས་པ་ནི་བཏགས་པར་བྱ་བའི་དོན་བཟུང་ནས་ཉིད་དུ་གོ་བར་བྱེད་དེ། རིག་བྱེད་བཞིན་དུ་བསམ་པ་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། དེ་ནི་གཟུང་བར་བྱ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པ་ཞེས་གསུངས་སོ། །བཏགས་པར་བྱ་བའི་བཏགས་པ་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཡིན་པས་སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་མེད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་དུ་མས་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གོ་བར་བྱ་བ་གོ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱས་ནས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཡང་། དེའི་རང་བཞིན་མ་ངེས་པ་ཉིད་བཀག་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་སྲ་བ་དང་རེག་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་རང་གི་ངོ་བོས་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་གྱི། འོན་ཀྱང་དུས་དང་ཡུལ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བས་ཐ་དད་པ་རྣམས་ཀྱི་རིགས་གཞན་ལས་ལོག་པ་དང་། རིགས་མཐུན་པ་ལ་ཐུན་མོང་དུ་གྱུར་པ། སྔོན་གྱི་བརྡ་དང་མཐུན་པར་སྒྲོ་བཏགས་པས་གྲུབ་པའི་སྤྱི་མཚན་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་ནོ། །དེར་ཡང་འཇུག་པའི་རྒྱུ་གང་ཡང་མེད་པར་སྒྲ་མི་འཇུག་པའི་ཕྱིར། དེའི་འཇུག་པའི་རྒྱུར་གྱུར་པ། འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡས་གྲུབ་པ། དོན་དེ་དང་དེའི་བརྗོད་བྱར་ངེས་པའི་སྤྱི་མཚན་གྱི་ཁྱད་པར་ལ་བཏགས་པ་ཞེས་སློབ་དཔོན་སྔ་མ་རྣམས་གསུངས་སོ། །དེ་ཉིད་ཀྱིས་དོན་དེ་དང་དེ་ལ་སྒྲ་གཏོད་པར་བྱེད་ཅིང་། དོན་དེ་དང་དེའི་མིང་གི་འདུ་ཤེས་བྱེད་པའི་ཕྱིར་མིང་ཞེས་བྱ་ལ། རྣམ་པ་དུ་མས་གོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བཏགས་པ་ཞེས་ཀྱང་བྱའོ། ། කස්ස පන සො ආකාරවිසෙසොති? පඤ්ඤාපෙතබ්බත්ථස්සාති වෙදිතබ්බං. අනෙකාකාරා හි අත්ථාති. එවඤ්ච කත්වා තස්සා පඤ්ඤත්තියා ගහෙතබ්බතාවචනඤ්ච සමත්ථිතං භවති, අවස්සඤ්ච එතමෙවං සම්පටිච්ඡිතබ්බං. අඤ්ඤථා වචනවචනීයභෙදානං සඞ්කරො සියා, සබ්බොපි අත්ථො සබ්බස්ස සද්දස්ස වචනීයො, සබ්බො ච සද්දො සබ්බස්ස අත්ථස්ස වාචකොති න චෙත්ථ සඞ්කෙතග්ගහණෙනෙව තෙසං පවත්තාති සක්කා වත්තුං වවත්ථිතෙසු එව තෙසු සඞ්කෙතග්ගහණස්ස පවත්තිතො. རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་དེ་ནི་གང་གི་ཡིན་ཞེ་ན། བཏགས་པར་བྱ་བའི་དོན་གྱི་ཡིན་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །དོན་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་དུ་མ་དང་ལྡན་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདི་ལྟར་བྱས་ན་བཏགས་པ་དེ་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པ་ཡང་གྲུབ་པར་འགྱུར་ལ། གདོན་མི་ཟ་བར་འདི་ལྟར་ཁས་བླང་བར་བྱའོ། །གཞན་དུ་ན་བརྗོད་བྱེད་དང་བརྗོད་བྱའི་དབྱེ་བ་འཆོལ་བར་འགྱུར་ཏེ། དོན་ཐམས་ཅད་ནི་སྒྲ་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བརྗོད་བྱ་དང་། སྒྲ་ཐམས་ཅད་ནི་དོན་ཐམས་ཅད་ཀྱི་བརྗོད་བྱེད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། འདིར་བརྡ་འཛིན་པ་ཙམ་གྱིས་དེ་དག་འཇུག་གོ་ཞེས་སྨྲ་བར་མི་ནུས་ཏེ། དེ་དག་རྣམ་པར་གནས་པ་ཉིད་ལ་བརྡ་འཛིན་པ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། අපරෙ [Pg.196] පන ‘‘යථා ධූමතො අග්ගිඅනුමානෙ න කෙවලෙන ධූමෙනෙව අග්ගි විඤ්ඤායති, ධූමස්ස පන අග්ගිනා අවිනාභාවසඞ්ඛාතො සම්බන්ධො විඤ්ඤායමානො ධූමෙන අග්ගි විඤ්ඤායති, එවං සද්දෙන අත්ථවිජානනෙ න කෙවලෙන සද්දෙන තදත්ථො විඤ්ඤායති. තංතංසද්දස්ස පන තෙන තෙන අත්ථෙන අවිනාභාවසඞ්ඛාතො සම්බන්ධො විඤ්ඤායමානො තෙන තෙන සද්දෙන අත්ථං ඤාපෙතීති වෙදිතබ්බං. අඤ්ඤථා අග්ගහිතසම්බන්ධෙනපි සද්දසවනමත්තෙන තදත්ථො විඤ්ඤායෙය්‍යාති. යො යමෙත්ථ යථාවුත්තරූපො සම්බන්ධො, සො තස්ස තස්ස අත්ථස්ස සඤ්ඤාපනභාවෙන නාමන්ති පරමත්ථතො අභාවා ලොකසඞ්කෙතවසෙන ලොකසඞ්කෙතොති වා සිද්ධො ඤාතොති ලොකසඞ්කෙතසිද්ධොති, සද්දෙන පකාසියමානානං අත්ථප්පකාරානං අධිගමහෙතුතාය පකාරතො ඤාපනතො පඤ්ඤත්තීති ච වුත්තො’’ති වණ්ණයන්ති. གཞན་དག་ནི་ “ཇི་ལྟར་དུ་བ་ལས་མེ་རྗེས་སུ་དཔག་པ་ན། དུ་བ་རྐྱང་པ་ཙམ་གྱིས་མེ་ཤེས་པར་མི་འགྱུར་གྱི། དུ་བ་དང་མེ་མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་འབྲེལ་བ་ཤེས་པ་ན། དུ་བས་མེ་ཤེས་པར་འགྱུར་བ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་སྒྲས་དོན་རྟོགས་པ་ནའང་། སྒྲ་རྐྱང་པ་ཙམ་གྱིས་དོན་དེ་ཤེས་པར་མི་འགྱུར་རོ། །འོན་ཀྱང་སྒྲ་དེ་དང་དེའི་དོན་དེ་དང་དེ་དང་མེད་ན་མི་འབྱུང་བའི་འབྲེལ་བ་ཤེས་པ་ན། སྒྲ་དེ་དང་དེས་དོན་གོ་བར་བྱེད་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །གཞན་དུ་ན་འབྲེལ་བ་མ་བཟུང་བས་ཀྱང་སྒྲ་ཐོས་པ་ཙམ་གྱིས་དོན་དེ་རྟོགས་པར་འགྱུར་རོ། །འདིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རང་བཞིན་གྱི་འབྲེལ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ནི། དོན་དེ་དང་དེ་གོ་བར་བྱེད་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པས་མིང་ཞེས་བྱ་ལ། དོན་དམ་པར་མེད་པའི་ཕྱིར་འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡའི་དབང་གིས་འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡ་ཞེས་སམ། གྲུབ་ཅིང་ཤེས་པས་འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡས་གྲུབ་པ་ཞེས་བྱ་ལ། སྒྲས་གསལ་བར་བྱེད་པའི་དོན་གྱི་རྣམ་པ་རྟོགས་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་དུ་མས་གོ་བར་བྱེད་པས་བཏགས་པ་ཞེས་ཀྱང་བརྗོད་དོ་”ཞེས་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ། ། සඞ්ඛතාසඞ්ඛතවිනිමුත්තස්සපි ඤෙය්‍යවිසෙසස්ස අභාවෙ ඝටාදිසද්දාභිධෙය්‍යා විය පථවීඵස්සාදිසද්දවචනීයොපි න ලබ්භතියෙවාති සබ්බවොහාරලොපො සියා. යස්මා ච රූපාරූපධම්මා පබන්ධසඞ්ඛාතතංතංවිසෙසාකාරවසෙනෙව පවත්තන්ති, න කෙවලා, තස්මා තෙසං තෙ සණ්ඨානසමූහඅවත්ථාවිසෙසාකාරා යදිපි පරමත්ථතො කිඤ්චි න හොන්ති, පරමත්ථතො පන විජ්ජමානානං රූපාදීනං උපාදානානං වසෙන විජ්ජමානභාවං ලභිත්වා තංතංගහණානුරූපං තංතංඅභිලාපාධිකරණං භවති. උපාදායපඤ්ඤත්ති හි උපාදානතො යථා අඤ්ඤා අනඤ්ඤාති ච න වත්තබ්බා, එවං සබ්බථා අත්ථි නත්ථීති ච න වත්තබ්බා. තයොපි හි එතෙ සන්තායෙවාති එවං තාව මාතිකාවණ්ණනාය න කොචි විරොධො. සඞ්ඛායති සංකථීයතීති සඞ්ඛාති අයමත්ථො කථෙතබ්බභාවෙන වචනත්ථෙයෙව නිරුළ්හො, න වචනස්මින්ති වචනපක්ඛස්ස උජුකතා සම්භවති. වචනපක්ඛොයෙව පාළිඅනුගතො, න පරම්පරාගතො යථාවුත්තො අත්ථොති කුතො පනෙතං ලබ්භා. න හි අනීතො අත්ථො පාළිඅනනුගතො, නාපි සබ්බා පාළිනීතත්ථා එවාති යථාවුත්තා දුවිධා පඤ්ඤත්තියො අට්ඨකථායං ඡහි පඤ්ඤත්තීහි යථාසම්භවං වුත්තායෙවාති සිද්ධමෙතං අත්ථීති න වත්තබ්බාති. འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ལས་གྲོལ་བའི་ཤེས་བྱའི་ཁྱད་པར་མེད་ན། བུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲའི་བརྗོད་བྱ་བཞིན་དུ། ས་དང་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲའི་བརྗོད་བྱ་ཡང་མི་རྙེད་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་བས། ཐ་སྙད་ཐམས་ཅད་རྒྱུན་ཆད་པར་འགྱུར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་གཟུགས་དང་གཟུགས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་རྣམས་ནི་རྒྱུན་དུ་གཏོགས་པའི་ཁྱད་པར་གྱི་རྣམ་པ་དེ་དང་དེའི་དབང་གིས་འཇུག་གི། རྐྱང་པ་ཙམ་དུ་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་དེ་དག་གི་དབྱིབས་དང་། ཚོགས་པ་དང་། གནས་སྐབས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་རྣམ་པ་དེ་དག་ནི་དོན་དམ་པར་ཅིའང་མ་ཡིན་དུ་ཟིན་ཀྱང་། དོན་དམ་པར་ཡོད་པའི་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཡོད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་ཏེ། འཛིན་པ་དེ་དང་དེ་དང་མཐུན་པར་བརྗོད་པ་དེ་དང་དེའི་གཞིར་འགྱུར་རོ། །རྒྱུ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་ནི་ཉེ་བར་ལེན་པ་ལས་གཞན་ནམ། གཞན་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་མི་བརྗོད་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་ཡོད་དམ། མེད་དོ་ཞེས་ཀྱང་མི་བརྗོད་དོ། །འདི་གསུམ་ཀའང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་པ་འདི་ལྟར་རེ་ཞིག་མ་མོའི་བཤད་པ་ལ་འགལ་བ་གང་ཡང་མེད་དོ། །བགྲང་བར་བྱའོ། །ཀུན་ཏུ་བརྗོད་པར་བྱའོ། །ཞེས་པ་ནི་གྲངས་ (saṅkhā) ཏེ། དོན་འདི་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་བརྗོད་པའི་དོན་ཉིད་ལ་གྲགས་པ་ཡིན་གྱི། བརྗོད་པ་ལ་མ་ཡིན་པས་བརྗོད་པའི་ཕྱོགས་ཉིད་དྲང་པོར་འགྱུར་རོ། །བརྗོད་པའི་ཕྱོགས་ཉིད་ནི་གཞུང་དང་མཐུན་པ་ཡིན་གྱི། བརྒྱུད་ནས་འོངས་པའི་དོན་ཇི་སྐད་བཤད་པ་ལྟ་བུ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པ་འདི་གང་ལས་རྙེད་ཅེ་ན། མ་དྲངས་པའི་དོན་ནི་གཞུང་དང་མི་མཐུན་པ་མ་ཡིན་ལ། གཞུང་ཐམས་ཅད་ཀྱང་དྲངས་པའི་དོན་ཁོ་ན་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བཏགས་པ་རྣམ་པ་གཉིས་པོ་ནི་གཏམ་གྱི་གཞི་ (aṭṭhakathā) ལས་བཏགས་པ་དྲུག་གི་སྒོ་ནས་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་གསུངས་པ་ཉིད་པས། འདི་ནི་ཡོད་དོ་ཞེས་མི་བརྗོད་དོ་ཞེས་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། ། යදි පරමත්ථතො අත්ථිතාපටිසෙධො, ඉට්ඨමෙතං. අථ වොහාරතො, සත්තරථඝටාදීහි සත්තරථාදිවචනප්පයොගොයෙව න සම්භවෙය්‍යාති. න [Pg.197] හි වචනීයරහිතො වචනප්පයොගො අත්ථීති. පරමත්ථධම්මානං අසභාවධම්මභූතාය පඤ්ඤත්තියා විභාගදස්සනත්ථා අධිවචනාදිදුකත්තයදෙසනාති න පරමත්ථධම්මානං රූපාදීනං පඤ්ඤත්තිභාවාපත්තීති. න ච පඤ්ඤත්තිපථපඤ්ඤත්තිධම්මනිද්දෙසානං අවිසෙසවචනං යුත්තං, සද්දස්සෙව පන පඤ්ඤත්තිභාවෙ සියා කාචි තෙසං විසෙසමත්තා. පඤ්ඤාපිතබ්බස්ස අපරමත්ථසභාවස්සෙව පඤ්ඤත්තිභාවො අධිප්පෙතොති න සබ්බො පඤ්ඤත්තිපථො පඤ්ඤත්තිසද්දෙන වුත්තො, පඤ්ඤත්ති ච පඤ්ඤාපෙතබ්බභාවෙන වුත්තාති පඤ්ඤත්තිපථපදං වත්තබ්බමෙව. එවඤ්චෙතං ඉච්ඡිතබ්බං. ඉතරථා සද්දස්ස ච පඤ්ඤාපිතබ්බතාය පඤ්ඤත්තිපථභාවොති පඤ්ඤත්තිපදං න වත්තබ්බං සියාති ච සක්කා වත්තුං, නික්ඛෙපකණ්ඩෙ විභත්තායෙව පඤ්ඤත්ති ‘‘පුරිසො මාගණ්ඩියො’’ති එත්ථාපි දස්සිතාති න න සක්කා වත්තුං. තථාපි හි යථාවුත්තඋපාදායපඤ්ඤත්තිනාමපඤ්ඤත්තීනං සභාවසම්භවතොති සඞ්ඛාදිසද්දානං සමානත්ථතාපි තෙසං මතිමත්තමෙව, විඤ්ඤත්ති විය අධිප්පායං විඤ්ඤාපෙන්තා සයං ඤාතායෙව නාමපඤ්ඤත්ති පඤ්ඤාපෙතබ්බමත්ථං පඤ්ඤාපෙති ගහිතසරූපතාය පදීපො විය රූපගතවිධංසනෙති න පඤ්ඤත්තිඅන්තරපරිකප්පනෙන පයොජනං අත්ථි පඤ්ඤාපෙතබ්බත්ථපඤ්ඤාපනෙ, නාමපඤ්ඤත්තිපඤ්ඤාපනෙ පන උපාදානභෙදභින්නා උපාදායපඤ්ඤත්ති විය තංතංවචනවචනත්ථභෙදභින්නා නාමපඤ්ඤත්තීති අඤ්ඤා පඤ්ඤත්ති ඉච්ඡිතා එව. න ච අනවත්ථානදොසො තංතංවචනස්ස තදත්ථවිභාවනෙ සහකාරීකාරණභාවෙන පටිනියතසරූපත්තා. එතෙන සඞ්කෙතග්ගහණාභාවොපි පටිසිද්ධො දට්ඨබ්බො, තථා නාමපඤ්ඤත්තියා පයොජනාභාවො. දස්සිතප්පයොජනා හි සා පුබ්බෙති. གལ་ཏེ་དོན་དམ་པར་ཡོད་པ་ཉིད་འགོག་པ་ཡིན་ན། དེ་ནི་འདོད་པ་ཉིད་དོ། །ཅི་སྟེ་ཐ་སྙད་དུ་ཡིན་ན། སེམས་ཅན་དང་། ཤིང་རྟ་དང་། བུམ་པ་ལ་སོགས་པས་སེམས་ཅན་དང་ཤིང་རྟ་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་སྦྱོར་བ་ཉིད་མི་སྲིད་པར་འགྱུར་རོ། །བརྗོད་བྱ་དང་བྲལ་བའི་སྒྲ་སྦྱོར་བ་ནི་མེད་པའི་ཕྱིར། དོན་དམ་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་སུ་གྱུར་པའི་བཏགས་པའི་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། ཚིག་བླ་དྭགས་ལ་སོགས་པའི་ཟུང་གསུམ་གྱི་བསྟན་པ་ཡིན་པས། དོན་དམ་པའི་ཆོས་གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་བཏགས་པའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་མ་ཡིན་ནོ། །བཏགས་པའི་ལམ་དང་བཏགས་པའི་ཆོས་བསྟན་པ་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པར་སྨྲ་བ་ནི་མི་རིགས་ཏེ། སྒྲ་ཉིད་བཏགས་པར་གྱུར་ན་ནི་དེ་དག་ལ་ཁྱད་པར་ཙམ་ཞིག་ཡོད་པར་འགྱུར་རོ། །བཏགས་པར་བྱ་བའི་དོན་དམ་པའི་རང་བཞིན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་བཏགས་པར་འདོད་པའི་ཕྱིར། བཏགས་པའི་ལམ་ཐམས་ཅད་བཏགས་པའི་སྒྲས་བརྗོད་པ་མ་ཡིན་ལ། བཏགས་པ་ནི་བཏགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། བཏགས་པའི་ལམ་གྱི་ཚིག་ནི་སྨྲ་དགོས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ལྟར་འདོད་པར་བྱའོ། །གཞན་དུ་ན་སྒྲ་ཡང་བཏགས་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱིས་བཏགས་པའི་ལམ་དུ་འགྱུར་བས། བཏགས་པའི་ཚིག་ནི་སྨྲ་བར་མི་བྱའོ་ཞེས་ཀྱང་སྨྲ་ནུས་ལ། གཏན་ལ་དབབ་པའི་སྐབས་སུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་བཏགས་པ་ནི། “སྐྱེས་བུ་མ་གནྡྷི་ཡ་”ཞེས་བྱ་བ་འདིར་ཡང་བསྟན་པའི་ཕྱིར། སྨྲ་མི་ནུས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །དེ་ལྟ་ནའང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྒྱུ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་དང་མིང་གི་བཏགས་པ་རྣམས་ཀྱི་རང་བཞིན་སྲིད་པའི་ཕྱིར། གྲངས་ལ་སོགས་པའི་སྒྲ་རྣམས་དོན་གཅིག་པ་ཉིད་ཀྱང་དེ་དག་གི་བློ་ཙམ་ཁོ་ན་ཡིན་ཏེ། རིག་བྱེད་བཞིན་དུ་བསམ་པ་གོ་བར་བྱེད་ཅིང་། རང་ཉིད་ཤེས་པ་ཉིད་ཀྱིས་མིང་གི་བཏགས་པས་བཏགས་པར་བྱ་བའི་དོན་གོ་བར་བྱེད་ཏེ། རང་གི་ངོ་བོ་བཟུང་བའི་ཕྱིར་སྒྲོན་མེས་གཟུགས་ཀྱི་མུན་པ་སེལ་བ་བཞིན་ནོ། །བཏགས་པར་བྱ་བའི་དོན་གོ་བར་བྱེད་པ་ལ། བཏགས་པ་གཞན་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པས་དགོས་པ་མེད་དོ། །མིང་གི་བཏགས་པ་གོ་བར་བྱེད་པ་ལ་ནི། ཉེ་བར་ལེན་པའི་དབྱེ་བས་ཐ་དད་པའི་རྒྱུ་ལ་བརྟེན་ནས་བཏགས་པ་བཞིན་དུ། བརྗོད་བྱེད་དང་བརྗོད་བྱའི་དོན་གྱི་དབྱེ་བས་ཐ་དད་པའི་མིང་གི་བཏགས་པ་སྟེ། བཏགས་པ་གཞན་ནི་འདོད་པ་ཉིད་དོ། །ཐུག་པ་མེད་པའི་སྐྱོན་ཡང་མེད་དེ། བརྗོད་པ་དེ་དང་དེས་དོན་དེ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ལ་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོས་རང་གི་ངོ་བོ་ངེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདིས་བརྡ་འཛིན་པ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱང་བཀག་པར་བལྟ་བར་བྱ་ཞིང་། དེ་བཞིན་དུ་མིང་གི་བཏགས་པའི་དགོས་པ་མེད་པ་ཉིད་ཀྱང་བཀག་གོ། །དེའི་དགོས་པ་ནི་སྔར་བསྟན་ཟིན་པའི་ཕྱིར་རོ། ། ‘‘වොහාරො ලොකියසොතෙ පටිහඤ්ඤතී’’තිආදීසු සොතබ්බස්ස සද්දස්ස වසෙන තබ්බිසයභූතා වොහාරාදයො පටිහනනසොතබ්බතාපරියායෙන වුත්තාති දට්ඨබ්බා. සද්දොයෙව වා තත්ථ වොහාරාදිසහචාරිතාය තථා වුත්තො. න හි සක්කා සබ්බත්ථ එකරසා දෙසනා පවත්තීති වත්තුං. තථා හි කත්ථචි සුඛා දුක්ඛා, සුඛාපි වෙදනා දුක්ඛාති වුච්චන්ති, දුක්ඛා සුඛා, දුක්ඛාපි සුඛාති, එවං යථාවුත්තා දුවිධාපි පඤ්ඤත්ති අධිවචනාදිපාඨස්ස අත්ථභාවෙන අට්ඨකථායං වුත්තායෙවාති. අයං සඞ්ඛතාසඞ්ඛතවිනිමුත්තං ඤෙය්‍යවිසෙසං ඉච්ඡන්තානං වසෙන විනිච්ඡයො. “ཐ་སྙད་ནི་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྣ་བར་ཐོགས་སོ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས། མཉན་པར་བྱ་བའི་སྒྲའི་དབང་གིས་དེའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་ཐ་སྙད་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཐོགས་པ་དང་མཉན་པར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་སྒྲ་ཉིད་དེར་ཐ་སྙད་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྤྱོད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ། །ཐམས་ཅད་དུ་ཆོས་བསྟན་པ་རོ་གཅིག་ཏུ་འཇུག་གོ་ཞེས་སྨྲ་བར་མི་ནུས་ཏེ། འདི་ལྟར་ལ་ལ་ཞིག་ཏུ་བདེ་བ་ནི་སྡུག་བསྔལ་ལོ། །བདེ་བའི་ཚོར་བ་ཡང་སྡུག་བསྔལ་ལོ་ཞེས་གསུངས་ལ། སྡུག་བསྔལ་ནི་བདེ་བའོ། །སྡུག་བསྔལ་ཡང་བདེ་བའོ་ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེ་ལྟར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བཏགས་པ་རྣམ་པ་གཉིས་ཀའང་ཚིག་བླ་དྭགས་ལ་སོགས་པའི་ལུང་གི་དོན་གྱི་དངོས་པོར་གཏམ་གྱི་གཞི་ལས་གསུངས་པ་ཉིད་དོ། །འདི་ནི་འདུས་བྱས་དང་འདུས་མ་བྱས་ལས་གྲོལ་བའི་ཤེས་བྱའི་ཁྱད་པར་འདོད་པ་རྣམས་ཀྱི་དབང་གིས་རྣམ་པར་ངེས་པའོ། ། 1316. සතිපි පරෙසං සාමඤ්ඤාදිනාමකාරකානං නාමකරණභාවෙ පරානපෙක්ඛතාය තතො අතිවිය යුත්තො ඉධ නාමකරණසභාවො උක්කංසපරිච්ඡෙදෙන [Pg.198] නාමකරණත්ථොති අධිප්පෙතොති දස්සෙතුං ‘‘අඤ්ඤං අනපෙක්ඛිත්වා’’තිආදිමාහ. නාමකරණසභාවතා න හොති අසභාවිකතාය කදාචිදෙව පවත්තිතො චාති අධිප්පායො. සභාවසිද්ධත්තාති වෙදනාදීනං වෙදනාදිනාමකරණධම්මතං ආහ. යදි වෙදනාදීනං කෙනචි අකතං සකනාමං ආදායයෙව පවත්තනතො ඔපපාතිකනාමානං නාමකරණට්ඨෙන නාමභාවො, එවං සති පථවීආදීනම්පි නාමභාවො ආපජ්ජති, අඤ්ඤථා පථවීආදිනිදස්සනමෙව න සියාති අනුයොගං මනසි කත්වා ආහ ‘‘පථවීආදිනිදස්සනෙනා’’තිආදි. එකදෙසසාමඤ්ඤෙන හි යථාධිප්පෙතෙන උපමා හොති, න සබ්බසාමඤ්ඤෙනාති. එවම්පි යදි සභාවසිද්ධනාමත්තා වෙදනාදයො නාමං, පථවීආදීනම්පි අනිවත්තනීයො නාමභාවොති ආහ ‘‘නිරුළ්හත්තා’’තිආදි. තෙන යංනිමිත්තං වෙදනාදීසු නාමසද්දප්පවත්ති, සතිපි තදඤ්ඤෙසං තංනිමිත්තයොගෙ ගො-සද්දො විය කුක්කුටාදිසත්තපිණ්ඩෙ නිරුළ්හතො වෙදනාදීසු නාම-සද්දො පවත්තොති දස්සෙති. තථා හි අනෙකෙසු සුත්තපදෙසෙසු තෙසංයෙව නාමවොහාරො දිස්සති. නාමතානාපත්ති වුත්තා කෙසකුම්භාදිනාමන්තරාපජ්ජනතො. එතමෙවත්ථං නිදස්සනභාවෙන ‘‘න හී’’තිආදිනා විවරති. යදිපි සමූහාදිඝනවිනිබ්භොගාභාවතො වෙදනාදිඅරූපධම්මෙසුපි පිණ්ඩාකාරෙන ගහණං පවත්තති, තං පන යෙභුය්‍යෙන අත්ථාතිපරිකප්පමුඛෙන එකධම්මවසෙනෙව, න සමූහවසෙනාති වුත්තං ‘‘අඤ්ඤෙන…පෙ… නත්ථී’’ති. ༡༣༡༦. གཞན་སྤྱི་མིང་ལ་སོགས་པ་བྱེད་པ་པོ་རྣམས་ཀྱི་མིང་འདོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། གཞན་ལ་ལྟོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་ལས་ཆེས་ཤིན་ཏུ་འཐད་པས། འདིར་མིང་འདོགས་པའི་རང་བཞིན་ནི་མཆོག་གི་མཚན་ཉིད་ཀྱིས་མིང་འདོགས་པའི་དོན་ཏོ་ཞེས་དགོངས་པ་ཡིན་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “གཞན་ལ་མ་ལྟོས་པར”ཞེས་སོགས་གསུངས། རང་བཞིན་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་རེས་འགའ་ཁོ་ནར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་མིང་འདོགས་པའི་རང་བཞིན་ཉིད་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པའི་མིང་འདོགས་པའི་ཆོས་ཉིད་གསུངས་སོ། །གལ་ཏེ་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སུས་ཀྱང་མ་བྱས་པར་རང་གི་མིང་ཁྱེར་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། བརྫུས་ཏེ་སྐྱེ་བའི་མིང་རྣམས་ཀྱི་མིང་འདོགས་པའི་དོན་གྱིས་མིང་གི་དངོས་པོ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་ས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྱུར་ལ། གཞན་དུ་ན་ས་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་ཉིར་མི་འགྱུར་རོ་སྙམ་པའི་རྩོད་པ་ཡིད་ལ་བྱས་ནས། “ས་ལ་སོགས་པའི་དཔེ་ཡིས”ཞེས་སོགས་གསུངས། ཕྱོགས་གཅིག་གི་སྤྱི་མཐུན་པ་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་ཉིད་ཀྱིས་དཔེ་ཉིད་དུ་འགྱུར་གྱི། སྤྱི་མཐུན་པ་ཐམས་ཅད་ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །འདི་ལྟར་ཡང་གལ་ཏེ་རང་བཞིན་གྱིས་གྲུབ་པའི་མིང་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་མིང་ཡིན་ན། ས་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་མི་ལྡོག་པའི་མིང་གི་དངོས་པོ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གྲགས་པའི་ཕྱིར”ཞེས་སོགས་གསུངས། དེས་ན་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མིང་གི་སྒྲ་འཇུག་པའི་རྒྱུ་མཚན་གང་ཡིན་པ་དེ། དེ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ལ་རྒྱུ་མཚན་དེ་དང་ལྡན་པ་ཡོད་ཀྱང་། བ་ལང་གི་སྒྲ་བྱ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་ཅན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་གྲགས་པ་བཞིན། ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མིང་གི་སྒྲ་འཇུག་པར་བསྟན་ཏོ། །འདི་ལྟར་མདོ་སྡེའི་ཚིག་དུ་མ་ཞིག་ཏུ་དེ་དག་ཁོ་ན་ལ་མིང་གི་ཐ་སྙད་མཐོང་བའི་ཕྱིར་རོ། །སྐྲ་དང་བུམ་པ་ལ་སོགས་པའི་མིང་གཞན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་མིང་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་བར་གསུངས་སོ། །དོན་འདི་ཉིད་དཔེའི་ཚུལ་གྱིས། “མ་ཡིན་ཏེ”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ། །འདུ་བ་ལ་སོགས་པའི་མཐུག་པོ་རྣམ་པར་དབྱེར་མེད་པའི་ཕྱིར་ཚོར་བ་ལ་སོགས་པ་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ལའང་ཕུང་པོའི་རྣམ་པས་འཛིན་པ་འཇུག་མོད་ཀྱི། དེ་ནི་ཕལ་ཆེར་དོན་ཏོ་ཞེས་ཀུན་ཏུ་རྟོག་པའི་སྒོ་ནས་ཆོས་གཅིག་གི་དབང་གིས་ཁོ་ན་ཡིན་གྱི། འདུ་བའི་དབང་གིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “གཞན་གྱིས…པེ… མེད་དོ”ཞེས་གསུངས། පකාසකපකාසිතබ්බභාවො විසයිවිසයභාවො එව. අධිවචනසම්ඵස්සො මනොසම්ඵස්සො. සො නාමමන්තරෙන ගහෙතුං අසක්කුණෙය්‍යතාය පාකටොති නිදස්සනභාවෙන වුත්තො. ‘‘අධිවචනසම්ඵස්සො වියා’’ති වචනෙන මනොසම්ඵස්සතප්පකාරානමෙව නාමභාවො සියා, න පටිඝසම්ඵස්සතප්පකාරානන්ති ආසඞ්කාය නිවත්තනත්ථං ‘‘පටිඝසම්ඵස්සොපී’’තිආදිමාහ. තත්ථ පඤ්චවිඤ්ඤාණසහගතො ඵස්සො පටිඝසම්ඵස්සො. පි-සද්දො සම්භාවනෙ. ඉදං වුත්තං හොති – විසයීවිසයසඞ්ඝට්ටනසමුප්පත්තියා අඤ්ඤඵස්සතො ඔළාරිකොපි පටිඝසම්ඵස්සො න රූපධම්මා විය විභූතාකාරො, තතො නාමායත්තගහණියභාවො නාමස්සෙවාති. අරූපතාය වාතිආදිනා සාමඤ්ඤතො විසෙසතො ච පටිඝසම්ඵස්සස්ස උපචාරවසෙන නාමභාවමාහ. පච්ඡිමපුරිමානන්ති ‘‘නාමඤ්ච රූපඤ්චා’’ති ඉමං අනුපුබ්බිං සන්ධාය වුත්තං. සතිපි රූපස්සාතිආදිනා නාමවොහාරහෙතුං [Pg.199] අනඤ්ඤසාධාරණං නිබ්බානස්ස අධිපතිපච්චයභාවං එව විභාවෙති, යතො අරියානං අඤ්ඤවිසයවිනිස්සටං නින්නපොණපබ්භාරභාවෙන අසඞ්ඛතධාතුයං එව චිත්තං පවත්තතීති. གསལ་བྱེད་དང་གསལ་བྱ་ཉིད་ནི་ཡུལ་ཅན་དང་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ཁོ་ནའོ། །ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་རེག་པའོ། །དེ་ནི་མིང་མེད་པར་འཛིན་མི་ནུས་པའི་ཕྱིར་གསལ་བར་དཔེའི་ཚུལ་གྱིས་གསུངས་སོ། །“ཚིག་བླ་དྭགས་ཀྱི་རེག་པ་བཞིན”ཞེས་པའི་ཚིག་གིས་ཡིད་ཀྱི་རེག་པ་དང་དེའི་རྣམ་པ་རྣམས་ཁོ་ན་མིང་གི་དངོས་པོར་འགྱུར་གྱི། ཐོགས་པའི་རེག་པ་དང་དེའི་རྣམ་པ་རྣམས་ནི་མ་ཡིན་ནོ་སྙམ་པའི་དྭོགས་པ་བཟློག་པའི་ཕྱིར། “ཐོགས་པའི་རེག་པའང”ཞེས་སོགས་གསུངས། དེ་ལ་རྣམ་པར་ཤེས་པ་ལྔ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རེག་པ་ནི་ཐོགས་པའི་རེག་པའོ། །“ཡང་”ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲ་ནི་སྲིད་པའི་དོན་ཏོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། ཡུལ་ཅན་དང་ཡུལ་འདུས་པ་ལས་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་རེག་པ་གཞན་ལས་རགས་པའི་ཐོགས་པའི་རེག་པའང་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་བཞིན་དུ་གསལ་བའི་རྣམ་པ་ཅན་མ་ཡིན་པས། དེའི་ཕྱིར་མིང་ལ་བརྟེན་ནས་འཛིན་པར་བྱ་བའི་དངོས་པོ་ནི་མིང་ཁོ་ནའོ། །གཟུགས་མེད་པའི་ཕྱིར་རམ་ཞེས་སོགས་ཀྱིས་སྤྱི་དང་བྱེ་བྲག་གི་སྒོ་ནས་ཐོགས་པའི་རེག་པ་ལ་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་མིང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་གསུངས་སོ། །ཕྱི་མ་དང་སྔ་མ་རྣམས་ཀྱི་ཞེས་པ་ནི། “མིང་དང་གཟུགས་ཉིད”ཅེས་བྱ་བའི་གོ་རིམ་འདི་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས། གཟུགས་ཡོད་ཀྱང་ཞེས་སོགས་ཀྱིས་མིང་གི་ཐ་སྙད་ཀྱི་རྒྱུ་མཚན་གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་བདག་པོའི་རྐྱེན་ཉིད་ཁོ་ན་རྣམ་པར་འབྱེད་དེ། གང་གི་ཕྱིར་འཕགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སེམས་ནི་ཡུལ་གཞན་ལས་ངེས་པར་འཐོན་ཏེ། གཞོལ་བ་དང་འབབ་པ་དང་བབས་པའི་ཚུལ་གྱིས་འདུས་མ་བྱས་པའི་དབྱིངས་ཁོ་ན་ལ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། ། 1318. වට්ටස්මිං ආදීනවපටිච්ඡාදනතො තදස්සාදනාභිනන්දනතො ච වට්ටස්ස මූලං පධානකාරණන්ති වට්ටමූලං. ༡༣༡༨. འཁོར་བ་ལ་ཉེས་དམིགས་འགེབས་པའི་ཕྱིར་དང་། དེའི་རོ་མྱོང་བ་དང་མངོན་པར་དགའ་བའི་ཕྱིར་འཁོར་བའི་རྩ་བ་སྟེ་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ནི་འཁོར་བའི་རྩ་བའོ། ། 1320. එකෙකස්මිං රූපාදිකෙ යථාභිනිවිට්ඨෙ වත්ථුස්මිං අහංමානාධාරනිමිත්තතං කුසලාකුසලතබ්බිපාකලොකාධාරතඤ්ච සමාරොපෙත්වා පවත්තග්ගහණවිසෙසො. යා කාචි දිට්ඨි නිවිසමානා ධම්මසභාවං අතිච්චපරාමසනාකාරෙනෙව නිවිසතීති වුත්තං ‘‘පරාමසන්තීති අත්ථො’’ති. ༡༣༢༠. གཟུགས་ལ་སོགས་པ་རེ་རེ་ལ་ཇི་ལྟར་མངོན་པར་ཞེན་པའི་དངོས་པོ་ལ་ང་རྒྱལ་གྱི་རྟེན་གྱི་རྒྱུ་མཚན་ཉིད་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་དེའི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་འཇིག་རྟེན་གྱི་རྟེན་ཉིད་དུ་སྒྲོ་བཏགས་ནས་འཇུག་པའི་འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་རོ། །ལྟ་བ་གང་ཡང་རུང་བ་ཞིག་འཇུག་པ་ན། ཆོས་ཀྱི་རང་བཞིན་ལས་འདས་ཏེ་མཆོག་ཏུ་འཛིན་པའི་རྣམ་པ་ཁོ་ནས་འཇུག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། “མཆོག་ཏུ་འཛིན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 1332. චෙතනාප්පධානො සඞ්ඛාරක්ඛන්ධොති කත්වා ‘‘යාය චෙතනායා’’තිආදි වුත්තං. ༡༣༣༢. སེམས་པ་གཙོ་བོ་ཅན་ནི་འདུ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཡིན་པར་བྱས་ནས། “སེམས་པ་གང་གིས”ཞེས་སོགས་གསུངས། 1333. දුන්නාමං ගාරය්හනාමං. අනුපසඞ්කමන්තස්සාතිආදිනා සෙවනභජනානං විසෙසමාහ. ༡༣༣༣. མིང་ངན་པ་ནི་སྨད་པའི་མིང་ངོ་། །མི་བསྟེན་པ་ལ་ཞེས་སོགས་ཀྱིས་བསྟེན་པ་དང་བསྟེན་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གསུངས་སོ། ། 1336. ආපත්තිආපත්තිවුට්ඨානපරිච්ඡෙදජානනූපායදස්සනං සහ වත්ථුනා සහ කම්මවාචායාදිවචනන්ති ඉමමත්ථං දස්සෙන්තො ‘‘වත්ථුවීතික්කමතො’’තිආදිමාහ. ‘‘ආපත්තිකුසලතා ආපත්තිවුට්ඨානකුසලතා’’ති (ධ. ස. දුකමාතිකා 119) හි වුත්තන්ති. කාරණජානනෙන ඵලං සුට්ඨු ඤාතං හොතීති තං දස්සෙතුං ‘‘ආපත්තියා වා’’තිආදිමාහ. ༡༣༣༦. ལྟུང་བ་དང་ལྟུང་བ་ལས་ལྡང་བའི་རྣམ་པར་དབྱེ་བ་ཤེས་པའི་ཐབས་སྟོན་པ་ནི། གཞི་དང་ལྷན་ཅིག་དང་ལས་ཀྱི་ཆོ་ག་ལ་སོགས་པའི་ཚིག་དང་ལྷན་ཅིག་གོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྟོན་པར། “གཞི་ལས་འདས་པའི་ཕྱིར”ཞེས་སོགས་གསུངས། “ལྟུང་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་དང་ལྟུང་བ་ལས་ལྡང་བ་ལ་མཁས་པ་ཉིད”ཅེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྒྱུ་ཤེས་པ་ལས་འབྲས་བུ་ལེགས་པར་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་དེ་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “ལྟུང་བའི་འམ”ཞེས་སོགས་གསུངས། 1342. තස්සාති මනසිකාරකුසලතාය. ༡༣༤༢. དེའི་ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་མཁས་པ་ཉིད་ཀྱིའོ། ། 1344. අනුප්පජ්ජමානානෙව අනුප්පජ්ජන්තානෙව. ༡༣༤༤. མི་སྐྱེ་བ་རྣམས་ཁོ་ན་ནི་མི་སྐྱེ་བ་ཉིད་དོ། ། 1348. අකරණෙන අනාදරවසෙනාති අධිප්පායො. ༡༣༤༨. མ་བྱས་པས་ནི་མ་གུས་པའི་དབང་གིས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། 1350. ඵෙග්ගුරුක්ඛස්ස සිග්ගුආදිකස්ස. ༡༣༥༠. སྙིང་པོ་མེད་པའི་ཤིང་ནི་སི་གུ་ལ་སོགས་པའོ། ། 1352. චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරස්සාති චක්ඛුන්ද්‍රියාසංවරණස්ස. අසංවුතචක්ඛුන්ද්‍රියස්සෙව හෙතූති චක්ඛුද්වාරිකස්ස අභිජ්ඣාදිඅන්වාස්සවනස්ස තංද්වාරිකවිඤ්ඤාණස්ස [Pg.200] විය චක්ඛුන්ද්‍රියං පධානකාරණං. සති හි අසංවුතත්තෙ චක්ඛුන්ද්‍රියස්ස තෙ තෙ අන්වාස්සවන්තීති අසංවරියමානචක්ඛුන්ද්‍රියහෙතුකො සො අසංවරො තථාවුත්තොති අට්ඨකථාය අධිප්පායං දස්සෙති. ඉදානි යථාවුත්තෙ අධිප්පායෙ ඨත්වා ‘‘යත්වාධිකරණන්ති හී’’තිආදිනා පාළියා යොජනං දස්සෙති. කස්ස චාති පකාරං පුච්ඡති, කථංවිධස්ස කථංසණ්ඨිතස්සාති අත්ථො. න හි සරූපෙ වුත්තෙ පුන සරූපපුච්ඡාය පයොජනං අත්ථි. අන්වාස්සවන්ති අභිජ්ඣාදයො. තදුපලක්ඛිතන්ති අන්වාස්සවූපලක්ඛිතං චක්ඛුන්ද්‍රියං අසංවුතන්ති යොජනා. ༡༣༥༢. མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི་མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པའོ། །མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པ་ཁོ་ནའི་རྒྱུ་ལས་ཞེས་པ་ནི། མིག་གི་སྒོ་ནས་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པ་རྗེས་སུ་འབབ་པ་དེ། སྒོ་དེའི་རྣམ་པར་ཤེས་པ་བཞིན་དུ་མིག་གི་དབང་པོ་ནི་གཙོ་བོའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ། །མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པ་ཉིད་ཡོད་ན་ནི་དེ་དང་དེ་དག་རྗེས་སུ་འབབ་པའི་ཕྱིར། མ་བསྡམས་པའི་མིག་གི་དབང་པོའི་རྒྱུ་ཅན་གྱི་སྡོམ་པ་མེད་པ་དེ་དེ་ལྟར་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཀུན་ལས་བཏུས་པའི་བཤད་པའི་དགོངས་པ་བསྟན་ཏོ། །དེང་ནི་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དགོངས་པ་ལ་གནས་ནས། “གང་གི་གཞི་ལས”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་ལུང་གི་སྦྱོར་བ་སྟོན་ཏོ། །གང་གི་ཡང་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་འདྲི་བ་སྟེ། ཇི་ལྟ་བུ་དང་ཇི་ལྟར་གནས་པའི་དོན་ཏོ། །རང་གི་ངོ་བོ་བཤད་ཟིན་པ་ལ་ཡང་བསྐྱར་རང་གི་ངོ་བོ་འདྲི་བའི་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །རྗེས་སུ་འབབ་པ་ནི་བརྣབ་སེམས་ལ་སོགས་པའོ། །དེས་མཚོན་པ་ནི་རྗེས་སུ་འབབ་པས་མཚོན་པའི་མིག་གི་དབང་པོ་མ་བསྡམས་པ་ཞེས་སྦྱར་རོ། ། යථාසම්භවන්ති දුස්සීල්‍යාසංවරො මනොද්වාරවසෙන, සෙසාසංවරො ඡද්වාරවසෙන යොජෙතබ්බො. මුට්ඨස්සච්චාදීනං සතිපටිපක්ඛාකුසලධම්මාදිභාවතො සියා පඤ්චද්වාරෙ උප්පත්ති, න ත්වෙව කායිකවාචසිකවීතික්කමභූතස්ස දුස්සීල්‍යස්ස තත්ථ උප්පත්ති පඤ්චද්වාරිකජවනානං අවිඤ්ඤත්තිජනකත්තාති තමෙව යථාසම්භවං ‘‘න හි පඤ්චද්වාරෙ’’තිආදිනා විවරති. ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་ཞེས་པ་ནི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བའི་སྡོམ་པ་མེད་པ་ནི་ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་དབང་གིས་དང་། ལྷག་མ་རྣམས་ཀྱི་སྡོམ་པ་མེད་པ་ནི་སྒོ་དྲུག་གི་དབང་གིས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དྲན་པ་ཉམས་པ་ལ་སོགས་པ་ནི་དྲན་པའི་གཉེན་པོ་མི་དགེ་བའི་ཆོས་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་སྒོ་ལྔ་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་གྱི། ལུས་དང་ངག་གི་འདས་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ནི་དེར་སྐྱེ་བ་མ་ཡིན་ཏེ། སྒོ་ལྔའི་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ནི་རིག་བྱེད་མ་ཡིན་པ་སྐྱེད་བྱེད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཉིད་ཇི་ལྟར་མཐུན་པར། “སྒོ་ལྔ་ལ་མ་ཡིན་ནོ”ཞེས་སོགས་ཀྱིས་འགྲེལ་བར་བྱེད་དོ། ། යථා කින්ති යෙන පකාරෙන ජවනෙ උප්පජ්ජමානො අසංවරො ‘‘චක්ඛුන්ද්‍රියෙ අසංවරො’’ති වුච්චති, තං නිදස්සනං කින්ති අත්ථො. තත්ථායං පවත්තික්කමො – පඤ්චද්වාරෙ රූපාදිආරම්මණෙ ආපාථගතෙ නියමිතාදිවසෙන කුසලාකුසලජවනෙ උප්පජ්ජිත්වා භවඞ්ගං ඔතිණ්ණෙ මනොද්වාරිකජවනං තංයෙවාරම්මණං කත්වා භවඞ්ගං ඔතරති, පුන තස්මිංයෙව ද්වාරෙ ‘‘ඉත්ථිපුරිසො’’තිආදිනා වවත්ථපෙත්වා ජවනං භවඞ්ගං ඔතරති. පුන වාරෙ පසාදරජ්ජනාදිවසෙන ජවනං ජවති. පුන යදි තං ආරම්මණං ආපාථං ආගච්ඡති, තංසදිසමෙව පඤ්චද්වාරාදීසු ජවනං තදා උප්පජ්ජමානකං සන්ධාය ‘‘එවමෙව ජවනෙ දුස්සීල්‍යාදීසු උප්පන්නෙසු තස්මිං අසංවරෙ සති ද්වාරම්පි අගුත්ත’’න්තිආදි වුත්තං. අයං පන උක්කට්ඨනයො පරිචිතාරම්මණං සන්ධාය වුත්තො, අපරිචිතෙ අන්තරන්තරා පඤ්චද්වාරෙ උප්පජ්ජිත්වා තදනුරූපං මනොද්වාරෙපි උප්පජ්ජතීති. ද්වාරභවඞ්ගාදීනං ජවනෙන සම්බන්ධො එකසන්තතිපරියාපන්නතො දට්ඨබ්බො. ཇི་ལྟར་ཞེས་པ་ནི་རྣམ་པ་གང་གིས་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་སྐྱེ་བའི་སྡོམ་པ་མེད་པ་ལ། “མིག་གི་དབང་པོ་ལ་སྡོམ་པ་མེད་པ”ཞེས་བྱ་བ་དེའི་དཔེ་ཇི་ལྟར་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་འཇུག་པའི་གོ་རིམ་འདི་ཡིན་ཏེ། སྒོ་ལྔ་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་སྣང་བའི་ལམ་དུ་གྱུར་པ་ན། ངེས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་སྐྱེས་ནས་བྷ་ཝངྒ་ལ་གཞོལ་བ་ན། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ཀྱིས་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་བྱས་ནས་བྷ་ཝངྒ་ལ་གཞོལ་ལོ། །ཡང་སྒོ་དེ་ཉིད་ལ་“བུད་མེད་དང་སྐྱེས་པ”ཞེས་སོགས་སུ་རྣམ་པར་བཞག་ནས་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་བྷ་ཝངྒ་ལ་གཞོལ་ལོ། །ཡང་ཐེངས་གཅིག་དང་བ་དང་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་མྱུར་བར་རྒྱུག་གོ། །ཡང་གལ་ཏེ་དམིགས་པ་དེ་སྣང་བའི་ལམ་དུ་འོངས་ན། དེ་དང་འདྲ་བ་ཉིད་སྒོ་ལྔ་ལ་སོགས་པ་ལ་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་དེའི་ཚེ་སྐྱེ་བ་ལ་དགོངས་ནས། “དེ་བཞིན་དུ་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ལ་ཚུལ་ཁྲིམས་འཆལ་བ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་པ་ན། སྡོམ་པ་མེད་པ་དེ་ཡོད་པས་སྒོའང་མ་བསྲུངས་པའོ”ཞེས་སོགས་གསུངས་སོ། །འདི་ནི་མཆོག་གི་ཚུལ་ཏེ་གོམས་པའི་དམིགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་ལ། མ་གོམས་པ་ལ་ནི་བར་དང་བར་དུ་སྒོ་ལྔ་ལ་སྐྱེས་ནས་དེ་དང་མཐུན་པར་ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ལའང་སྐྱེའོ། །སྒོ་དང་བྷ་ཝངྒ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་དང་འབྲེལ་བ་ནི་རྒྱུད་གཅིག་ཏུ་གཏོགས་པའི་ཕྱིར་རིག་པར་བྱའོ། ། සති ද්වාරභවඞ්ගාදිකෙති පච්චයභාවෙන පුරිමනිප්ඵන්නං ජවනකාලෙ අසන්තම්පි භවඞ්ගාදි චක්ඛාදි විය ඵලනිප්ඵත්තියා සන්තඤ්ඤෙව නාමාති වුත්තං. න හි ධරමානංයෙව සන්තන්ති වුච්චතීති. බාහිරං විය කත්වාති පරමත්ථතො ජවනස්ස බාහිරභාවෙ ඉතරස්ස ච අබ්භන්තරභාවෙ අසතිපි ‘‘පභස්සරමිදං[Pg.201], භික්ඛවෙ, චිත්තං, තඤ්ච ඛො ආගන්තුකෙහි උපක්කිලෙසෙහි උපක්කිලිට්ඨ’’න්තිආදිවචනතො (අ. නි. 1.49) ආගන්තුකභූතස්ස කදාචි කදාචි උප්පජ්ජමානස්ස ජවනස්ස බාහිරභාවො තබ්බිධුරසභාවස්ස ඉතරස්ස අබ්භන්තරභාවො පරියායතො වුත්තොති දස්සෙති. අසංවරහෙතුභාවාපත්තිතොති ද්වාරාදීනං අසංවරහෙතුභාවාපජ්ජනස්ස පාකටභාවං සන්ධායාහ. උප්පන්නෙ හි අසංවරෙ ද්වාරාදීනං තස්ස හෙතුභාවො පඤ්ඤායතීති. ද්වාරභවඞ්ගාදිමූසනන්ති ද්වාරභවඞ්ගාදීසු මූසනං. යස්මිඤ්හි ද්වාරෙ අසංවරො උප්පජ්ජති, සො තත්ථ ද්වාරාදීනං සංවරූපනිස්සයභාවං උපච්ඡින්දන්තොයෙව පවත්තතීති. තෙනෙවාහ ‘‘කුසලභණ්ඩවිනාසන’’න්ති. སྒོ་དང་བྷ་ཝངྒ་ལ་སོགས་པ་ཡོད་ན་ཞེས་པ་ནི། རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོས་སྔོན་གྲུབ་པ་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་དུས་སུ་མེད་ཀྱང་། བྷ་ཝངྒ་ལ་སོགས་པ་ནི་མིག་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་འབྲས་བུ་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཡོད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །གནས་པ་ཁོ་ན་ལ་ཡོད་པ་ཞེས་མི་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཕྱི་རོལ་བཞིན་དུ་བྱས་ནས་ཞེས་པ་ནི། དོན་དམ་པར་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ཕྱི་རོལ་ཉིད་དང་གཞན་ནི་ནང་ཉིད་དུ་མེད་ཀྱང་། “དགེ་སློང་དག སེམས་འདི་ནི་འོད་གསལ་བ་ཡིན་ཏེ། དེ་ནི་གློ་བུར་གྱི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཀྱིས་ཉོན་མོངས་པར་བྱས་པའོ”ཞེས་སོགས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གློ་བུར་དུ་གྱུར་པ་རེས་འགའ་སྐྱེ་བའི་མྱུར་བར་འཇུག་པའི་སེམས་ཀྱི་ཕྱི་རོལ་ཉིད་དང་། དེ་དང་མི་མཐུན་པའི་རང་བཞིན་ཅན་གྱི་གཞན་གྱི་ནང་ཉིད་ནི་རྣམ་གྲངས་ཀྱིས་གསུངས་སོ་ཞེས་བསྟན་ཏོ། །སྡོམ་པ་མེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི། སྒོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་སྡོམ་པ་མེད་པའི་རྒྱུའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བ་གསལ་བའི་ཕྱིར་དགོངས་ནས་གསུངས། སྡོམ་པ་མེད་པ་སྐྱེས་པ་ན་སྒོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་དེའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་ཤེས་པའི་ཕྱིར་རོ། །སྒོ་དང་བྷ་ཝངྒ་ལ་སོགས་པ་འཕྲོག་པ་ནི། སྒོ་དང་བྷ་ཝངྒ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་འཕྲོག་པའོ། །སྒོ་གང་ལ་སྡོམ་པ་མེད་པ་སྐྱེ་བ་དེར། དེས་སྒོ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱི་སྡོམ་པའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་དངོས་པོ་བཅད་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་“དགེ་བའི་ནོར་ཉམས་པར་བྱེད་པའོ”ཞེས་གསུངས་སོ། ། එත්ථ ච ‘‘චක්ඛුනා රූපං දිස්වා’’තිආදිපාළියං සංවරො, සංවරිතබ්බං, සංවරණුපායො, යතො ච සො සංවරො, යත්ථ ච සො සංවරොති ඉමං පභෙදං දස්සෙත්වා යොජෙතබ්බා. කථං? ‘‘රක්ඛති…පෙ… සංවරං ආපජ්ජතී’’ති එතෙන සංවරො වුත්තො. සතිං පච්චුට්ඨපෙතීති අයඤ්හෙත්ථ අත්ථොති. චක්ඛාදි සංවරිතබ්බං. න නිමිත්තග්ගාහී හොති නානුබ්‍යඤ්ජනග්ගාහීති සංවරණුපායො. ‘‘යත්වාධිකරණ’’න්තිආදිනා සංවරණාවධි. රූපාදයො සංවරවිසයොති. කිඤ්ච පටිසඞ්ඛාභාවනාබලසඞ්ගහිතභාවෙන දුවිධොපි ඉන්ද්‍රියසංවරො? තත්ථ පුරිමෙන විසයෙසු ආදීනවදස්සනං, ඉතරෙන ආදීනවප්පහානං. තථා පුරිමෙන පරියුට්ඨානප්පහානං, ඉතරෙන අනුසයප්පහානං. තථා පුරිමො ලොකියමග්ගසඞ්ගහිතො, දුතියො ලොකුත්තරමග්ගසඞ්ගහිතොති අයම්පි විසෙසො වෙදිතබ්බො. འདིར་ཡང་“མིག་གིས་གཟུགས་མཐོང་ནས”ཞེས་སོགས་ཀྱི་ལུང་ལ། སྡོམ་པ་དང་། བསྡམ་པར་བྱ་བ་དང་། སྡོམ་པའི་ཐབས་དང་། གང་ལས་སྡོམ་པ་དེ་དང་། གང་ལ་སྡོམ་པ་དེ་ཞེས་བྱ་བའི་དབྱེ་བ་འདི་བསྟན་ནས་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། “སྲུང་བར་བྱེད…པེ… སྡོམ་པ་ལ་འཇུག་གོ”ཞེས་པས་འདིར་སྡོམ་པ་གསུངས་སོ། །དྲན་པ་ཉེ་བར་གནས་པར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་འདིར་དོན་ཏོ། །མིག་ལ་སོགས་པ་ནི་བསྡམ་པར་བྱ་བའོ། །མཚན་མར་འཛིན་པར་མི་བྱེད། ཆ་བྱད་དུ་འཛིན་པར་མི་བྱེད་དོ་ཞེས་པ་ནི་སྡོམ་པའི་ཐབས་སོ། །“གང་གི་གཞི་ལས”ཞེས་སོགས་ནི་སྡོམ་པའི་མཚམས་སོ། །གཟུགས་ལ་སོགས་པ་ནི་སྡོམ་པའི་ཡུལ་ལོ། །གཞན་ཡང་སོ་སོར་བརྟག་པ་དང་བསྒོམས་པའི་སྟོབས་ཀྱིས་བསྡུས་པའི་ཕྱིར་དབང་པོའི་སྡོམ་པ་ནི་རྣམ་པ་གཉིས་སོ། །དེ་ལ་སྔ་མས་ནི་ཡུལ་རྣམས་ལ་ཉེས་དམིགས་མཐོང་བ་དང་། ཕྱི་མས་ནི་ཉེས་དམིགས་སྤོང་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྔ་མས་ནི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་སྤོང་བ་དང་། ཕྱི་མས་ནི་བག་ལ་ཉལ་སྤོང་བའོ། །དེ་བཞིན་དུ་སྔ་མ་ནི་འཇིག་རྟེན་པའི་ལམ་གྱིས་བསྡུས་པ་དང་། ཕྱི་མ་ནི་འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་ལམ་གྱིས་བསྡུས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདིའང་རིག་པར་བྱའོ། ། 1353. දවත්ථාදිඅභිලාසොති දවො එව අත්ථො පයොජනන්ති දවත්ථො, සො ආදි යෙසං තෙ දවත්ථාදයො. තෙසු, තෙසං වා අභිලාසො, දවො වා අත්ථො එතස්සාති දවත්ථො, තදාදිකො දවත්ථාදි, කො පන සොති ආහ ‘‘අභිලාසො’’ති. ආහාරපරිභොගෙ අසන්තුස්සනාති ආහාරපරිභොගෙ අතිත්ති. බහුනො උළාරස්ස ච පත්ථනාවසෙන පවත්තා භිය්‍යොකම්‍යතා අසන්තුස්සනාති එවමෙත්ථ අත්ථො යුජ්ජති. ༡༣༥༣. རྩེད་མོའི་དོན་ལ་སོགས་པ་ལ་འདོད་པ་ཞེས་པ་ནི། རྩེད་མོ་ཁོ་ན་དོན་ཏེ་དགོས་པ་ཡིན་པས་རྩེད་མོའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་སོགས་པ་གང་དག་ཡིན་པ་དེ་དག་ནི་རྩེད་མོའི་དོན་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་དག་ལ་འམ། དེ་དག་གི་འདོད་པ་ཉིད་དམ། ཡང་ན་རྩེད་མོ་ནི་འདིའི་དོན་ཡིན་པས་རྩེད་མོའི་དོན་ཏོ། །དེ་ལ་སོགས་པ་ནི་རྩེད་མོའི་དོན་ལ་སོགས་པའོ། །དེ་གང་ཞེ་ན། “འདོད་པའོ”ཞེས་གསུངས། ཟས་ལ་སྤྱོད་པ་ལ་ཆོག་མི་ཤེས་པ་ནི་ཟས་ལ་སྤྱོད་པ་ལ་མི་ཚིམ་པའོ། །མང་པོ་དང་རྒྱ་ཆེན་པོ་ལ་རེ་བའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ལྷག་པར་འདོད་པ་ནི་ཆོག་མི་ཤེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་འདིར་དོན་དུ་འཐད་དོ། ། 1355. මජ්ජනාකාරෙන පවත්ති මානස්සෙවාති කත්වා ‘‘මානොව මානමදො’’ති වුත්තං. තථා හි ජාතිමදාදයො ‘‘මානො මඤ්ඤනා’’තිආදිනා මානභාවෙනෙව [Pg.202] විභත්තාති. ඛුදා නාම කම්මජතෙජො. තං පන අභුත්තෙ භුත්තෙ ච උප්පජ්ජතීති යං තත්ථ ආමාසයසඞ්ඛාතස්ස සරීරදෙසස්ස පීළනතො විහිංසාසද්දවචනීයං, තදෙව දස්සෙතබ්බං, ඉතරඤ්ච නිවත්තෙතබ්බන්ති අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකත්තෙන ඛුදා විසෙසිතාති ආහ ‘‘ඛුදාය විසෙසන’’න්ති. යෙ පන ‘‘කම්මජතෙජපච්චයා දුක්ඛා වෙදනා ඛුදා’’ති වදන්ති, තෙසං අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකාති විසෙසනමෙව න යුජ්ජති. සතිපි තස්මිං භූතත්ථකථනෙ විහිංසූපරතිපුරාණවෙදනාපටිහනනානං විසෙසාභාවො ආපජ්ජතීති පුරිමොයෙවෙත්ථ අත්ථො. එතාසං කො විසෙසොති අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා, භුත්තපච්චයා න උප්පජ්ජනකවෙදනාති ද්වෙපි චෙතා වෙදනා යාවතා අනාගතායෙවාති අධිප්පායො. සතිපි අනාගතත්තෙ පුරිමා උප්පන්නසදිසී, ඉතරා පන අතංසදිසී අච්චන්තං අනුප්පන්නාවාති අයමෙත්ථ විසෙසො. තෙනෙව ‘‘යථාපවත්තා’’ති පුරිමායං වුත්තං, ඉතරත්ථ ච ‘‘අප්පවත්තා’’ති. අථ වා අභුත්තපච්චයා උප්පජ්ජනකවෙදනා පුබ්බෙ කතකම්මස්ස විපාකත්තා පුරාණවෙදනා නාම. අප්පච්චවෙක්ඛණාදිඅයුත්තපරිභොගපච්චයා පච්චවෙක්ඛණාදියුත්තපරිභොගතො ආයතිං න උප්පජ්ජිස්සතීති භුත්තපච්චයා න උප්පජ්ජනකවෙදනා නවවෙදනා නාම. විහිංසානිමිත්තතා විහිංසානිබ්බත්තතා. ༡༣༥༥. རྒྱགས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པ་ནི་ང་རྒྱལ་ཉིད་ཀྱི་ཡིན་པས་ན། "ང་རྒྱལ་ཉིད་ནི་ང་རྒྱལ་གྱི་རྒྱགས་པའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་རིགས་ཀྱི་རྒྱགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ནི་ "ང་རྒྱལ་དང་རློམ་སེམས་"ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ང་རྒྱལ་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་ཕྱིར་རོ། །བཀྲེས་པ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་དྲོད་འབར་བ་སྟེ། དེ་ནི་མ་ཟོས་པ་དང་ཟོས་པའི་ཚེ་ཡང་སྐྱེ་བས་ན། དེའི་ནང་ནས་ཕོ་བར་གཏོགས་པའི་ལུས་ཀྱི་ཆ་ཤས་ལ་གནོད་པ་བྱེད་པའི་ཕྱིར་གནོད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་གང་ཡིན་པ་དེ་ཉིད་བསྟན་པར་བྱ་ཞིང་། ཅིག་ཤོས་ནི་བཟློག་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། མ་ཟོས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བའི་ཆོས་ཉིད་ཀྱིས་བཀྲེས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། "བཀྲེས་པའི་ཁྱད་པར་"ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་དག་ "ལས་ལས་སྐྱེས་པའི་དྲོད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས་བྱུང་བའི་སྡུག་བསྔལ་གྱི་ཚོར་བ་ནི་བཀྲེས་པའོ་"ཞེས་སྨྲ་བ་དེ་དག་གི་ལྟར་ན། མ་ཟོས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་ཉིད་མི་འཐད་དོ། །དེ་ལྟར་དངོས་པོའི་གནས་ཚུལ་བཤད་པ་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། གནོད་པ་ཉེ་བར་ཞི་བ་དང་ཚོར་བ་རྙིང་པ་འགོག་པ་དག་ལ་ཁྱད་པར་མེད་པར་འགྱུར་བས་ན། འདིར་སྔ་མ་ཉིད་དོན་ཡིན་ནོ། །འདི་དག་གི་ཁྱད་པར་ཅི་ཞེ་ན། མ་ཟོས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བའི་ཚོར་བ་དང་། ཟོས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཚོར་བ་སྟེ། ཚོར་བ་འདི་གཉིས་ཀ་ཡང་མ་འོངས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །མ་འོངས་པ་ཉིད་ཡོད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། སྔ་མ་ནི་སྐྱེས་པ་དང་འདྲ་ལ། ཅིག་ཤོས་ནི་དེ་དང་མི་འདྲ་བར་གཏན་ནས་མ་སྐྱེས་པ་ཁོ་ན་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་འདི་ནི་འདིར་ཁྱད་པར་རོ། །དེའི་ཕྱིར་སྔ་མ་ལ་ "ཇི་ལྟར་ཞུགས་པ་"ཞེས་གསུངས་ལ། ཅིག་ཤོས་ལ་ "མ་ཞུགས་པ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །ཡང་ན། མ་ཟོས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་སྐྱེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་སྔོན་བྱས་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་ "ཚོར་བ་རྙིང་པ་"ཞེས་བྱའོ། །སོ་སོར་མ་བརྟགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ལོངས་སྤྱོད་ཀྱི་རྐྱེན་གྱིས། སོ་སོར་བརྟགས་པ་ལ་སོགས་པའི་ཚུལ་བཞིན་གྱི་ལོངས་སྤྱོད་ལས་ཕྱིས་མི་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས་ན། ཟོས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་མི་སྐྱེ་བའི་ཚོར་བ་ནི་ "ཚོར་བ་གསར་པ་"ཞེས་བྱའོ། །གནོད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་ནི་གནོད་པ་ལས་བྱུང་བ་ཉིད་དོ། ། යාපෙන්ති එතෙනාති යාපනාති වුත්තස්ස සරීරයාපනකාරණස්ස ජීවිතින්ද්‍රියස්සපියාපනකාරණන්ති ඉමස්ස විසෙසස්සදස්සනත්ථං ‘‘ජීවිතින්ද්‍රියයාපනත්ථායා’’ති වත්වා න කෙවලං ජීවිතින්ද්‍රියස්සෙව යාපනකාරණමාහාරො, අථ ඛො ඨානාදිපවත්තිආකාරවිසෙසයුත්තස්ස සකලසරීරස්සපි යාපනකාරණන්ති තංදීපනත්ථං යාත්‍රාති වචනන්ති යාපනා මෙ භවිස්සතීති අවිසෙසෙන වුත්තන්ති දස්සෙන්තො ‘‘චතුන්නං ඉරියාපථානං අවිච්ඡෙදසඞ්ඛාතා යාපනා යාත්‍රා’’ති ආහ. අට්ඨානයොජනඅපරිභොගදුප්පරිභොගාදිවසෙන සද්ධාදෙය්‍යස්ස විනාසනං සද්ධාදෙය්‍යවිනිපාතනං. යෙනාති ගණභොජනලක්ඛණප්පත්තස්ස ථූපීකතාදිකස්ස වා පටිග්ගහණෙන. සාවජ්ජං සනින්දං පරිභොගං කරොතීති වා අත්ථො. "འདིས་འཚོ་བར་བྱེད་པས་ན་འཚོ་བའོ་"ཞེས་གསུངས་པའི་ལུས་འཚོ་བའི་རྒྱུ་དེ་ཉིད་སྲོག་གི་དབང་པོ་ཡང་འཚོ་བར་བྱེད་པའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་འདི་བསྟན་པའི་ཕྱིར། "སྲོག་གི་དབང་པོ་གནས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར་"ཞེས་གསུངས་ནས། ཟས་ནི་སྲོག་གི་དབང་པོ་གཅིག་པུ་འཚོ་བའི་རྒྱུ་མ་ཟད་ཀྱི། འོན་ཀྱང་ལངས་པ་ལ་སོགས་པའི་འཇུག་པའི་རྣམ་པའི་ཁྱད་པར་དང་ལྡན་པའི་ལུས་མཐའ་དག་ཀྱང་འཚོ་བའི་རྒྱུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་དེ་གསལ་བར་བྱ་བའི་ཕྱིར། རྒྱུ་བ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ "བདག་གི་འཚོ་བ་འགྱུར་རོ་"ཞེས་བྱེ་བྲག་མེད་པར་གསུངས་པ་ཉིད་དུ་སྟོན་པར་མཛད་དེ། "སྤྱོད་ལམ་བཞི་རྒྱུན་མི་འཆད་པར་གཏོགས་པའི་འཚོ་བ་ནི་རྒྱུ་བའོ་"ཞེས་གསུངས་སོ། །གནས་མ་ཡིན་པར་སྦྱོར་བ་དང་། ལོངས་མ་སྤྱད་པ་དང་། ལོག་པར་ལོངས་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་དད་པས་བྱིན་པ་ཆུད་ཟོས་པར་བྱེད་པ་ནི་དད་པས་བྱིན་པ་ཆུད་ཟོས་པའོ། །གང་གིས་ཞེ་ན། ཚོགས་ཀྱི་ཟས་ཀྱི་མཚན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་འམ་སྤུངས་པ་ལ་སོགས་པ་ཉེ་བར་ལེན་པས་སོ། །ཡང་ན་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་དང་བཅས་ཤིང་སྨད་པར་བྱ་བའི་ལོངས་སྤྱོད་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ། ། ඉරියා…පෙ… වුත්තන්ති සුඛං පවත්තමානෙහි ඉරියාපථෙහි තෙසං තථාපවත්තියා කාරණන්ති ගහිතත්තා විදිතත්තා යථාවුත්තභුඤ්ජනපිවනානි පුබ්බකාලකිරියාභාවෙන වුච්චමානානි ඉරියාපථකත්තුකානි විය වුත්තානීති අත්ථො. යථා හි ‘‘පඤ්ඤාය චස්ස දිස්වා ආසවා පරික්ඛීණා හොන්තී’’ති [Pg.203] (ම. නි. 1.271; 2.182) දස්සනස්ස ඛයහෙතුතා, ‘‘ඝතං පිවිත්වා බලං භවති, සීහං දිස්වා භයං භවතී’’ති ච පානදස්සනානං බලභයහෙතුතා වුච්චති, එවං භුඤ්ජනපිවනානං ඉරියාපථසුඛප්පවත්තිහෙතුභාවො වුත්තොති එවමෙත්ථ අත්ථො දට්ඨබ්බො. සුලභානවජ්ජභාවො විය අප්පභාවොපි පච්චයානං පරමසල්ලෙඛවුත්තීනං සුඛවිහාරාය පරියත්තොති චීවරසෙනාසනානං අප්පභාවුක්කංසානුජානනවසෙන පවත්තාහි අනන්තරගාථාහි ඉධාපි ධම්මසෙනාපතිනා සුඛවිහාරාය පරියත්තො අප්පභාවුක්කංසො අනුඤ්ඤාතොති විඤ්ඤායතීති ‘‘පුනපී’’තිආදිනා ‘‘භුත්වානා’’ති පාඨං සමත්ථයති. "སྤྱོད་ལམ་..."ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ནི། བདེ་བར་འཇུག་པའི་སྤྱོད་ལམ་རྣམས་ཀྱིས་དེ་དག་དེ་ལྟར་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ཡིན་པར་བཟུང་ཞིང་ཤེས་པའི་ཕྱིར། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་བཟའ་བ་དང་བཏུང་བ་རྣམས་སྔོན་གྱི་དུས་ཀྱི་བྱ་བའི་དངོས་པོར་བརྗོད་པ་ན། སྤྱོད་ལམ་བྱེད་པ་པོ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་བཞིན་དུ་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་ "ཤེས་རབ་ཀྱིས་མཐོང་ནས་ཁོང་གི་ཟག་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཟད་པར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་མཐོང་བ་ནི་ཟད་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་དང་། "མར་གསར་འཐུངས་ནས་སྟོབས་སྐྱེ་བར་འགྱུར། སེང་གེ་མཐོང་ནས་འཇིགས་པ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རོ་"ཞེས་འཐུང་བ་དང་མཐོང་བ་དག་ནི་སྟོབས་དང་འཇིགས་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ལྟར། དེ་བཞིན་དུ་བཟའ་བ་དང་བཏུང་བ་རྣམས་ནི་སྤྱོད་ལམ་བདེ་བར་འཇུག་པའི་རྒྱུ་ཉིད་དུ་གསུངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་འདིར་དོན་དེ་ལྟར་བལྟ་བར་བྱའོ། །རྙེད་སླ་བ་དང་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་པའི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ། ཉུང་ངུའི་དངོས་པོ་ཡང་ཤིན་ཏུ་སྦྱངས་པའི་ཚུལ་གྱིས་གནས་པ་རྣམས་ཀྱི་བདེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་འོས་པ་ཡིན་པས། ཆོས་གོས་དང་མལ་ཆ་ལ་སོགས་པ་ཉུང་ངུའི་དངོས་པོ་མཆོག་ཏུ་གནང་བའི་སྒོ་ནས་ཞུགས་པའི་མཚམས་སྦྱོར་གྱི་ཚིགས་སུ་བཅད་པ་འདི་དག་གིས། འདིར་ཡང་ཆོས་ཀྱི་དམག་དཔོན་གྱིས་བདེ་བར་གནས་པའི་ཕྱིར་འོས་པའི་ཉུང་ངུའི་དངོས་པོ་མཆོག་ཏུ་གནང་བར་མཛད་དོ་ཞེས་ཤེས་པར་བྱ་བའི་ཕྱིར། "ཡང་ཡང་"ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་ "བཟས་ནས་"ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་རིས་སྒྲུབ་པར་བྱེད་དོ། ། 1368. සතිආදිධම්මාති සතිපඤ්ඤාසමාධිවීරියසම්මාවාචාදිධම්මා, යෙ ඡහි දුකෙහි පරිග්ගහිතා. ༡༣༦༨. "དྲན་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་"ཞེས་བྱ་བ་ནི་དྲན་པ་དང་། ཤེས་རབ་དང་། ཏིང་ངེ་འཛིན་དང་། བརྩོན་འགྲུས་དང་། ཡང་དག་པའི་ངག་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཏེ། གང་དག་ཟུང་དྲུག་གིས་ཡོངས་སུ་བཟུང་བ་རྣམས་སོ། ། 1373. පටිවිජ්ඣිතබ්බෙහි පටිවෙධො වුත්තො. විසයෙනපි හි විසයී වුච්චති සහචරභාවතො. යථා – ༡༣༧༣. རྟོགས་པར་བྱ་བ་རྣམས་ཀྱི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཡུལ་གྱི་སྒོ་ནས་ཀྱང་ཡུལ་ཅན་བརྗོད་དེ་ལྷན་ཅིག་འབྱུང་བའི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་ན། ‘‘උප්පාදෙත්වාන සංවෙගං, දුක්ඛෙනස්ස ච හෙතුනා; වඩ්ඪයිත්වා සම්මසිත්වා, මුත්තියා මග්ගමබ්‍රවී’’ති "སྐྱོ་བ་བསྐྱེད་ནས་ནི། །སྡུག་བསྔལ་དེ་ཡི་རྒྱུ་ཡིས་ཀྱང་། །སྤེལ་ཞིང་ཉེ་བར་བརྟགས་བྱས་ནས། །ཐར་པའི་ལམ་ནི་གསུངས་པ་ཡིན། །"ཞེས་དང་། ‘‘සච්චපරියොසානෙ’’ති ච. "བདེན་པ་མཐར་ཕྱིན་པ་ན་"ཞེས་བྱ་བ་ལྟ་བུའོ། ། යථා දුක්ඛාදීනං පරිඤ්ඤාදිවසෙන පවත්තමානං පටිවෙධඤාණං අසම්මොහතො තෙ අවිලොමෙත්වා අවිරොධෙත්වා පවත්තති නාම, එවං තදුපනිස්සයභාවං විපස්සනාඤාණම්පි යථාබලං තෙ අවිලොමෙත්වා පවත්තතීති චතුන්නං සච්චානං අනුලොමන්ති වුත්තන්ති දුතියො අත්ථවිකප්පො වුත්තො. එත්ථ ච ‘‘චතුන්නං සච්චාන’’න්ති පදං විනා උපචාරෙන වුත්තං, පුරිමස්මිං උපචාරෙනාති දට්ඨබ්බං. සම්මාදිට්ඨිප්පධානත්තා වා සෙසමග්ගඞ්ගානං මග්ගසච්චෙකදෙසස්ස පටිවෙධස්ස අනුලොමං සමුදායානුලොමං වුත්තං, චතුසච්චෙකදෙසස්ස මග්ගස්ස වා. ཇི་ལྟར་སྡུག་བསྔལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཡོངས་སུ་ཤེས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་རྟོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་རྨོངས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དེ་དག་ལ་མི་འགལ་ཞིང་མི་མཐུན་པ་མེད་པར་འཇུག་པ་དེ་བཞིན་དུ། དེའི་ཉེ་བར་བརྟེན་པའི་དངོས་པོར་གྱུར་པའི་ལྷག་མཐོང་གི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་རང་གི་མཐུ་ཇི་ལྟ་བ་བཞིན་དུ་དེ་དག་ལ་མི་འགལ་བར་འཇུག་པས་ན། 'བདེན་པ་བཞི་དང་མཐུན་པ་'ཞེས་གསུངས་སོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དོན་གྱི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་གསུངས་པའོ། །འདིར་ཡང་ 'བདེན་པ་བཞིའི་'ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་ནི་ཉེ་བར་བཏགས་པ་མེད་པར་གསུངས་ལ། སྔ་མ་ལ་ནི་ཉེ་བར་བཏགས་པའི་སྒོ་ནས་སོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཡང་ན་ཡང་དག་པའི་ལྟ་བ་གཙོ་བོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ལམ་གྱི་ཡན་ལག་ལྷག་མ་རྣམས་ལམ་གྱི་བདེན་པའི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་རྟོགས་པ་དང་མཐུན་པ་ནི་ཚོགས་པ་དང་མཐུན་པར་གསུངས་པ་འམ། བདེན་པ་བཞིའི་ཕྱོགས་གཅིག་གི་ལམ་དང་མཐུན་པའོ། ། 1380. ඛයසමයෙති ඛයසමූහෙ. ‘‘කිලෙසානං ඛයවසෙන පවත්තධම්මපුඤ්ජෙ’’ති ච වදන්ති. ༡༣༨༠. ཟད་པའི་དུས་སུ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་ཟད་པའི་ཚོགས་པ་ལའོ། །'ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པའི་དབང་གིས་འཇུག་པའི་ཆོས་ཀྱི་ཕུང་པོ་ལ་'ཞེས་ཀྱང་སྨྲའོ། ། 1381. අපරිබන්ධභාවෙන නිරාසඞ්කා, ආරම්මණෙ අභිරතිභාවෙන ච පවත්ති අධිමුච්චනට්ඨොති ආහ ‘‘අනි…පෙ… ත්තනට්ඨෙනා’’ති. ༡༣༨༡. བར་ཆད་མེད་པའི་དངོས་པོས་ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་དང་། དམིགས་པ་ལ་མངོན་པར་དགའ་བའི་དངོས་པོས་འཇུག་པ་ནི་མོས་པའི་དོན་ཏོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཕྱིར། 'ཐེ་ཚོམ་མེད་པ་...'ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱིས་ཞེས་གསུངས་སོ། ། 1382. අරියමග්ගප්පවත්තියා [Pg.204] උත්තරකාලං පවත්තමානං ඵලඤාණං තංතංමග්ගවජ්ඣකිලෙසානං ඛයපරියොසානෙ පවත්තත්තා ‘‘ඛීණන්තෙ ඤාණ’’න්ති වුත්තං. යස්මා පන තං මග්ගානන්තරං උප්පජ්ජති, තස්මා මග්ගෙන ඨානසො ඛීණෙසු කිලෙසෙසු තෙසං ඛීණභාවානන්තරං පවත්තමානං ඛීණභාවානං පඨමකාලෙ පවත්තන්තිපි වුච්චතීති දුතියො විකප්පො වුත්තො. ༡༣༨༢. འཕགས་པའི་ལམ་ཞུགས་པའི་ཕྱི་དུས་སུ་འཇུག་པའི་འབྲས་བུའི་ཡེ་ཤེས་ནི། ལམ་དེ་དང་དེས་སྤང་བར་བྱ་བའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ཟད་པའི་མཐར་འཇུག་པའི་ཕྱིར། 'ཟད་པའི་མཐའི་ཡེ་ཤེས་'ཞེས་གསུངས་སོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེ་ནི་ལམ་གྱི་མཇུག་ཐོགས་སུ་སྐྱེ་བས་ན། དེའི་ཕྱིར་ལམ་གྱིས་གནས་སུ་ཟད་པའི་ཉོན་མོངས་པ་རྣམས་ལ། དེ་དག་ཟད་པའི་དངོས་པོའི་མཇུག་ཐོགས་སུ་འཇུག་ཅིང་། ཟད་པའི་དངོས་པོའི་ཐོག་མའི་དུས་སུ་འཇུག་པ་ལ་ཡང་བརྗོད་དོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་རྣམ་གྲངས་གཉིས་པ་གསུངས་པའོ། ། දුකනික්ඛෙපකථාවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གཉིས་ཚན་བཞག་པའི་གཏམ་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། නික්ඛෙපකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා. བཞག་པའི་སྐབས་བཤད་པ་རྫོགས་སོ། ། 4. අට්ඨකථාකණ්ඩං ༤. དོན་བཤད་པའི་སྐབས། තිකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා གསུམ་ཚན་གྱི་དོན་བཏོན་པ་བཤད་པ། 1384. නයගමනන්ති [Pg.205] නීයති, නෙති, නීයන්ති වා එතෙනාති නයො, ගම්මති එතෙනාති ගමනං, නයොව, නයස්ස වා ගමනං නයගමනං. ගති එව වා ගමනං. පඨමෙන ආදි-සද්දෙන අභිධම්මභාජනීයාදිසඞ්ගහාසඞ්ගහාදිඑකකාදිසුද්ධිකසච්ඡි කට්ඨාදිමූලමූලාදිකා පඤ්චපකරණිකා නයගති සඞ්ගය්හති. අනුලොමාදීති පන පච්චනීයඅනුලොමපච්චනීයපච්චනීයානුලොමපකාරා එකමූලාදිප්පකාරා ච. එත්ථ අත්ථෙසු නිච්ඡිතෙසූති එතස්මිං අට්ඨකථාකණ්ඩෙ චිත්තුප්පාදවසෙන භූමන්තරවිසෙසයොගතො සබ්බෙසං මාතිකාපදානං අත්ථෙසු සඞ්ඛෙපතො වවත්ථාපිතෙසු. ༡༣༨༤. 'ཚུལ་གྱི་བགྲོད་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ནི། འདིས་འདྲེན་པར་བྱེད་པའམ་འདྲེན་པའམ་འདྲེན་པར་འགྱུར་བས་ན་ཚུལ་ལོ། །འདིས་བགྲོད་པར་བྱེད་པས་ན་བགྲོད་པའོ། །ཚུལ་ཉིད་དམ། ཚུལ་གྱི་བགྲོད་པ་ནི་ཚུལ་གྱི་བགྲོད་པའོ། །ཡང་ན་རྟོགས་པ་ཉིད་ནི་བགྲོད་པའོ། །སྔ་མའི་ 'ལ་སོགས་པ་'ཞེས་བྱ་བའི་སྒྲས་ཆོས་མངོན་པའི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། བསྡུས་པ་དང་མ་བསྡུས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་། གཅིག་པུ་ལ་སོགས་པ་དང་། དག་པ་དང་མངོན་སུམ་དུ་བྱ་བའི་དོན་ལ་སོགས་པ་དང་། རྩ་བ་དང་རྩ་བ་ལ་སོགས་པ་སྟེ། གཞུང་ལྔའི་ཚུལ་གྱི་བགྲོད་པ་རྣམས་བསྡུས་སོ། །'མཐུན་པ་ལ་སོགས་པ་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་མི་མཐུན་པ་དང་། མཐུན་པ་དང་མི་མཐུན་པ་དང་། མི་མཐུན་པ་དང་མཐུན་པའི་རྣམ་པ་དང་། རྩ་བ་གཅིག་པ་ལ་སོགས་པའི་རྣམ་པའོ། །'འདིར་དོན་རྣམས་གཏན་ལ་ཕབ་པ་ན་'ཞེས་བྱ་བ་ནི། དོན་བཤད་པའི་སྐབས་འདིར་སེམས་སྐྱེ་བའི་དབང་གིས་ས་གཞན་གྱི་ཁྱད་པར་དང་སྦྱོར་བ་ལས། མ་དེའི་ཚིག་ཐམས་ཅད་ཀྱི་དོན་རྣམས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་རྣམ་པར་བཞག་པ་ནའོ། ། පඤ්හුද්ධාරන්තිආදීසු ‘‘සියා කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.25) කුසලපදං ආදිං කත්වා කුසලාකුසලාබ්‍යාකතන්තා තිස්සො කුසලාදිකා, කුසලාබ්‍යාකතඅකුසලාබ්‍යාකතකුසලාකුසලන්තා තිස්සො, කුසලාකුසලාබ්‍යාකතන්තා එකාති කුසලාදිකා සත්ත පුච්ඡා, තථා අකුසලාදිකා, අබ්‍යාකතාදිකා, කුසලාබ්‍යාකතාදිකා, අකුසලාබ්‍යාකතාදිකා, කුසලාකුසලාදිකා, කුසලාකුසලාබ්‍යාකතාදිකාති සත්තන්නං සත්තකානං වසෙන ධම්මානුලොමෙ කුසලත්තිකං නිස්සාය හෙතුපච්චයෙ එකූනපඤ්ඤාස පුච්ඡා, තථා සෙසපච්චයෙසු සෙසතිකෙසු ධම්මපච්චනීයාදීසු ච. තං සන්ධාය ‘‘එකූනපඤ්ඤාසාය එකූනපඤ්ඤාසායා’’ති වුත්තං. ‘‘සියා හෙතුං ධම්මං පටිච්ච හෙතුධම්මො උප්පජ්ජෙය්‍ය හෙතුපච්චයා’’තිආදිනා (පට්ඨා. 3.1.1) ‘‘හෙතුං පටිච්ච හෙතු, හෙතුං පටිච්ච නහෙතු, හෙතුං පටිච්ච හෙතු ච නහෙතු ච. නහෙතුං පටිච්ච නහෙතු, නහෙතුං පටිච්ච හෙතු, නහෙතුං පටිච්ච හෙතු ච නහෙතු ච. හෙතුඤ්ච නහෙතුඤ්ච පටිච්ච හෙතු, හෙතුඤ්ච නහෙතුඤ්ච පටිච්ච නහෙතු, හෙතුඤ්ච නහෙතුඤ්ච පටිච්ච හෙතු ච නහෙතු චා’’ති එකෙකස්මිං දුකෙ හෙතුපච්චයාදීසු එකමෙකස්මිං පච්චයෙ නව නව පුච්ඡා හොන්ති. තා සන්ධාය ‘‘නවසු නවසු පඤ්හෙසූ’’ති වුත්තං. 'དྲི་བ་བཏོན་པ་'ལ་སོགས་པ་ལ། 'རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་དགེ་བའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་དགེ་བའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། དགེ་བའི་ཚིག་ཐོག་མར་བྱས་ཏེ། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་མཐར་ཐུག་པ་གསུམ་ནི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་དང་། མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བའི་མཐར་ཐུག་པ་གསུམ་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱི་མཐར་ཐུག་པ་གཅིག་སྟེ། དགེ་བ་ལ་སོགས་པའི་དྲི་བ་བདུན་དང་། དེ་བཞིན་དུ་མི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། ལུང་མ་བསྟན་ལ་སོགས་པ་དང་། དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་ལ་སོགས་པ་དང་། མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་ལ་སོགས་པ་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་། དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་ལ་སོགས་པ་སྟེ། བདུན་ཚན་བདུན་གྱི་དབང་གིས་ཆོས་ཀྱི་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་ལ། དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུའི་རྐྱེན་ལ་དྲི་བ་ཞེ་དགུ་ཡོད་དོ། །དེ་བཞིན་དུ་རྐྱེན་ལྷག་མ་རྣམས་དང་། གསུམ་ཚན་ལྷག་མ་རྣམས་དང་། ཆོས་ཀྱི་མི་མཐུན་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ངོ་། །དེ་ལ་དགོངས་ནས་ 'ཞེ་དགུ་ཞེ་དགུ་ལ་'ཞེས་གསུངས་སོ། །'རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་རྒྱུའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་རམ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། 'རྒྱུ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ། རྒྱུ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ། རྒྱུ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ཀ། རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ། རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ། རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ཀ། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ཀ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ཀ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ། རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ཀ་ལ་བརྟེན་ནས་རྒྱུ་དང་རྒྱུ་མ་ཡིན་པ་གཉིས་ཀ་'ཞེས་གཉིས་ཚན་རེ་རེ་ལ་རྒྱུའི་རྐྱེན་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་རེ་རེ་ལ་དྲི་བ་དགུ་དགུ་ཡོད་དོ། །དེ་དག་ལ་དགོངས་ནས་ 'དྲི་བ་དགུ་དགུ་ལ་'ཞེས་གསུངས་སོ། ། ලබ්භමානස්සාති කුසලත්තිකෙ තාව පටිච්චවාරෙ හෙතුපච්චයෙ ‘‘කුසලං ධම්මං පටිච්ච කුසලො ධම්මො උප්පජ්ජති හෙතුපච්චයා, කුසලං එකං [Pg.206] ඛන්ධං පටිච්ච තයො ඛන්ධා’’තිආදිනා (පට්ඨා. 1.1.53) කුසලෙන කුසලං, කුසලෙන අබ්‍යාකතං, කුසලෙන කුසලාබ්‍යාකතං, අකුසලෙන අකුසලං, අකුසලෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලෙන අකුසලාබ්‍යාකතං, අබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, කුසලාබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතං, අකුසලාබ්‍යාකතෙන අබ්‍යාකතන්ති නවන්නං නවන්නං පඤ්හානං අත්ථතො සම්භවන්තස්ස පඤ්හස්ස විස්සජ්ජනවසෙන උද්ධරණං, තථා සෙසපච්චයවාරත්තිකාදීසු. තෙසුයෙවාති යථාවුත්තෙසු එව පඤ්හෙසු අත්ථසම්භවතො යථාවිභත්තානං පඤ්හවිස්සජ්ජනානං ‘‘හෙතුයා නවා’’තිආදිනා ගණනාඨපනං. පසටෙ ධම්මෙති යථා හෙට්ඨා කණ්ඩද්වයෙ ‘‘යස්මිං සමයෙ කාමාවචරං කුසලං චිත්ත’’න්තිආදිනා (ධ. ස. 1) විප්පකිණ්ණෙ මුත්තපුප්ඵෙ විය ඵස්සාදයො ධම්මෙ. අවිසිට්ඨනිද්දෙසො සාමඤ්ඤනිද්දෙසො. විඤ්ඤාතධම්මස්ස පුග්ගලස්සාති අධිප්පායො. 'ཐོབ་པར་འགྱུར་བ་'ཞེས་བྱ་བ་ནི། དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་རྟེན་འབྲེལ་གྱི་སྐབས་སུ་རྒྱུའི་རྐྱེན་ལ། 'རྒྱུའི་རྐྱེན་གྱིས་དགེ་བའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་དགེ་བའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། དགེ་བའི་ཕུང་པོ་གཅིག་ལ་བརྟེན་ནས་ཕུང་པོ་གསུམ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། དགེ་བས་དགེ་བ། དགེ་བས་ལུང་མ་བསྟན། དགེ་བས་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན། མི་དགེ་བས་མི་དགེ་བ། མི་དགེ་བས་ལུང་མ་བསྟན། མི་དགེ་བས་མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན། ལུང་མ་བསྟན་གྱིས་ལུང་མ་བསྟན། དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱིས་ལུང་མ་བསྟན། མི་དགེ་བ་དང་ལུང་མ་བསྟན་གྱིས་ལུང་མ་བསྟན་ཞེས་བྱ་བའི་དྲི་བ་དགུ་དགུ་ལས། དོན་གྱིས་སྲིད་པའི་དྲི་བའི་ལན་གྱི་སྒོ་ནས་འདོན་པ་སྟེ། དེ་བཞིན་དུ་རྐྱེན་གྱི་སྐབས་དང་གསུམ་ཚན་ལྷག་མ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་ཡང་ངོ་། །'དེ་དག་ཉིད་ལ་'ཞེས་བྱ་བ་ནིཇི་སྐད་བཤད་པའི་དྲི་བ་དེ་དག་ཉིད་ལ་དོན་གྱིས་སྲིད་པའི་ཕྱིར། ཇི་ལྟར་རྣམ་པར་ཕྱེ་བའི་དྲི་བའི་ལན་རྣམས་ 'རྒྱུ་ལ་དགུ་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་གྲངས་བཀོད་པའོ། །'རྒྱས་པར་བཤད་པའི་ཆོས་ལ་'ཞེས་བྱ་བ་ནི། ཇི་ལྟར་འོག་གི་སྐབས་གཉིས་སུ་ 'གང་གི་ཚེ་འདོད་པར་གཏོགས་པའི་དགེ་བའི་སེམས་'ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས། གཏོར་བའི་མེ་ཏོག་བཞིན་དུ་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་སོ། །'བྱེ་བྲག་མེད་པར་བསྟན་པ་'ནི་སྤྱིར་བསྟན་པའོ། །'ཆོས་རྟོགས་པའི་གང་ཟག་གི་ཕྱིར་'ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། ། යදි චිත්තුප්පාදරූපකණ්ඩෙසු චතුභූමිචිත්තුප්පාදාදිවසෙන විඤ්ඤාතධම්මස්ස අත්ථුද්ධාරදෙසනා ආරද්ධා, එවං සන්තෙ ඉධ කස්මා කුසලත්තිකනිද්දෙසො වුත්තොති ආහ ‘‘යදිපි කුසලත්තිකවිත්ථාරො’’තිආදි. ධම්මවිසෙසනභාවතොති ‘‘ධම්මා’’ති පදස්ස පධානභාවං දස්සෙති. අතො හි තදභිධෙය්‍යා පුච්ඡිතබ්බා ජාතා. විඤ්ඤාතාහීති භූමීනං විසෙසනලක්ඛණයොගමාහ. එත්ථ පධානන්ති කිඤ්චාපි උද්දෙසෙ කුසලපදෙන ධම්මා විසෙසිතබ්බා, ‘‘චතූසු භූමීසු කුසල’’න්ති ඉමස්මිං පන නිද්දෙසෙ භූමීහි විසෙසිතබ්බත්තා කුසලපදං පධානන්ති විසෙසනභාවෙන වචනිච්ඡාය අභාවතො සතිපි විසෙසිතබ්බධම්මානං කාමාවචරාදිඵස්සාදිභෙදෙ තදනපෙක්ඛං අනවජ්ජසුඛවිපාකතාසඞ්ඛාතං අත්තනො කුසලාකාරමෙව ගහෙත්වා පවත්තමානත්තා ‘‘එකත්තමෙව උපාදාය පවත්තතී’’ති වුත්තං. සබ්බෙපි හි කුසලා ධම්මා අනවජ්ජසුඛවිපාකතාය එකසභාවායෙවාති. གལ་ཏེ་སེམས་སྐྱེ་བ་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཚན་པ་རྣམས་སུ་ས་བཞིའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྒོ་ནས་རྟོགས་པར་བྱ་བའི་ཆོས་ཀྱི་དོན་བསྡུས་བསྟན་པ་བརྩམས་པ་ཡིན་ན། དེ་ལྟ་ན་འདིར་ཅིའི་ཕྱིར་དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་བཤད་པ་གསུངས་པ་ཡིན་ནམ་ཞེ་ན། "དགེ་བའི་གསུམ་ཚན་གྱི་རྒྱས་བཤད་ཡིན་ནའང་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཆོས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "ཆོས་རྣམས་" ཞེས་པའི་ཚིག་གི་གཙོ་བོ་ཉིད་སྟོན་ཏོ། །འདི་ལས་ནི་དེས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་རྣམས་འདྲི་བར་འོས་པར་གྱུར་ཏོ། །"རྟོགས་པར་བྱ་བ་རྣམས་" ཞེས་པས་ནི་ས་རྣམས་ཀྱི་ཁྱད་པར་གྱི་མཚན་ཉིད་དང་ལྡན་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །འདིར་གཙོ་བོ་ཞེས་པ་ནི། གལ་ཏེ་བསྟན་པའི་མདོར་དགེ་བའི་ཚིག་གིས་ཆོས་རྣམས་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་དགོས་ནའང་། "ས་བཞི་པོ་རྣམས་སུ་དགེ་བ་" ཞེས་པའི་བཤད་པ་འདིར་ནི་ས་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། དགེ་བའི་ཚིག་ནི་གཙོ་བོ་ཡིན་ཏེ། ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་བརྗོད་པར་འདོད་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འདོད་པར་སྤྱོད་པ་ལ་སོགས་པའི་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ཡོད་ཀྱང་། དེ་ལ་མ་ལྟོས་པར་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་ཅིང་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་དུ་གྱུར་པ་ཞེས་བྱ་བའི་རང་གི་དགེ་བའི་རྣམ་པ་ཉིད་བཟུང་ནས་འཇུག་པའི་ཕྱིར། "གཅིག་ཉིད་ལ་བརྟེན་ནས་འཇུག་གོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དགེ་བའི་ཆོས་ཐམས་ཅད་ནི་ཁ་ན་མ་ཐོ་བ་མེད་ཅིང་བདེ་བའི་རྣམ་སྨིན་ཉིད་དུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར་རང་བཞིན་གཅིག་པ་ཉིད་དོ། ། 1385. යථායොගං යොජෙතබ්බන්ති චතූහි භූමීහි ආධාරභූතාහි විසෙසෙත්වා සමයඵස්සාදිභෙදං අනාමසිත්වා විපාකභාවෙන එකත්තං නෙත්වා ‘‘චතූසු භූමීසු විපාකො’’ති වුත්තන්ති යොජෙතබ්බං. එස නයො ‘‘තීසු භූමීසු කිරියාබ්‍යාකත’’න්තිආදීසුපි. ༡༣༨༥. "ཅི་རིགས་པར་སྦྱར་བར་བྱའོ་" ཞེས་པ་ནི། རྟེན་དུ་གྱུར་པའི་ས་བཞི་པོ་རྣམས་ཀྱིས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས། དུས་དང་རེག་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་ལ་མ་རེག་པར། རྣམ་སྨིན་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་གཅིག་ཉིད་དུ་བྱས་ཏེ། "ས་བཞི་པོ་རྣམས་སུ་རྣམ་སྨིན་ནོ་" ཞེས་གསུངས་པ་དང་སྦྱར་བར་བྱའོ། །ཚུལ་འདི་ནི་ "ས་གསུམ་པོ་རྣམས་སུ་བྱེད་པའི་ལུང་མ་བསྟན་ནོ་" ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལའང་ཤེས་པར་བྱའོ། ། උප්පජ්ජති එත්ථාති උප්පාදො, චෙතසිකා. තෙ හි චිත්තස්ස සබ්බථාපි නිස්සයාදිපච්චයභාවතො එත්ථ ච උප්පත්තියා ආධාරභාවෙන අපෙක්ඛිතා. යථා [Pg.207] ච චෙතසිකා චිත්තස්ස, එවං චිත්තම්පි චෙතසිකානං නිස්සයාදිපච්චයභාවතො ආධාරභාවෙන වත්තබ්බතං අරහතීති යථාවුත්තං උප්පාදසද්දාභිධෙය්‍යතං න විනිවත්තති. ඉදං වුත්තං හොති – ‘‘චිත්තුප්පාදො’’ති එත්ථ උප්පාදස්ස විසෙසනභාවෙන පවත්තමානම්පි චිත්තං අත්තනි යථාවුත්තඋප්පාදඅත්ථසම්භවතො අපරිච්චත්තවිසෙසිතබ්බභාවමෙව හුත්වා තස්ස විසෙසනභාවං පටිපජ්ජතීති. යදාහ ‘‘අවයවෙන සමුදායොපලක්ඛණවසෙන අත්ථො සම්භවතී’’ති. චිත්තසමානගතිකස්ස ඉධ චිත්තග්ගහණෙන ගහෙතබ්බතාය ‘‘ද්වෙපඤ්චවිඤ්ඤාණානී’’ති නිදස්සනෙන වක්ඛමානත්තා ‘‘චිත්ත…පෙ… ගහණං කත’’න්ති වුත්තං. තත්ථ අඤ්ඤස්සාති රූපස්ස. "འདིར་སྐྱེ་བས་ན་སྐྱེ་བ་སྟེ་སེམས་བྱུང་རྣམས་སོ། །དེ་དག་ནི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་པ་ཐམས་ཅད་དུ་གནས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། འདིར་སྐྱེ་བའི་རྟེན་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་དགོས་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་སེམས་བྱུང་རྣམས་སེམས་ཀྱི་ཡིན་པ་དེ་བཞིན་དུ། སེམས་ཀྱང་སེམས་བྱུང་རྣམས་ཀྱི་གནས་ལ་སོགས་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རྟེན་གྱི་དངོས་པོར་བརྗོད་པར་འོས་པས་ན། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐྱེ་བའི་སྒྲས་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་ལས་མི་ལྡོག་གོ། །འདི་སྐད་བཤད་པར་འགྱུར་ཏེ། "སེམས་སྐྱེ་བ་" ཞེས་པ་འདིར་སྐྱེ་བའི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོའི་སྒོ་ནས་འཇུག་པའི་སེམས་ཀྱང་། རང་ཉིད་ལ་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་སྐྱེ་བའི་དོན་ཡོད་པའི་ཕྱིར། ཁྱད་པར་དུ་བྱ་བའི་དངོས་པོ་མ་བཏང་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་ནས་དེའི་ཁྱད་པར་གྱི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། "ཆ་ཤས་ཀྱིས་འདུས་པ་མཚོན་པའི་དབང་གིས་དོན་འགྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་" ཞེས་གསུངས་པ་ལྟར་རོ། །སེམས་དང་འགྲོ་བ་མཚུངས་པ་ནི་འདིར་སེམས་སུ་བཟུང་བས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། "སྒོ་ལྔའི་ཤེས་པ་གཉིས་ཚན་རྣམས་" ཞེས་པའི་དཔེས་བཤད་པར་འགྱུར་བས། "སེམས་...ལ་སོགས་པ་...བཟུང་བར་བྱས་སོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལ་གཞན་གྱི་ཞེས་པ་ནི་གཟུགས་ཀྱི་འོ། ། 1420. පඤ්චද්වාරෙ වත්තබ්බමෙව නත්ථි එකන්තපරිත්තාරම්මණත්තා පඤ්චද්වාරිකචිත්තානං. ඉට්ඨානිට්ඨාරම්මණානුභවනන්ති විපාකස්ස පකප්පෙත්වා ආරම්මණග්ගහණාභාවමාහ. තතො කම්මානුරූපං පවත්තමානො විපාකො පරිත්තකම්මවිපාකතාය පරිත්තාරම්මණෙයෙව පවත්තිතුමරහති, න මහග්ගතප්පමාණාරම්මණෙති අධිප්පායො. සමාධිප්පධානස්සපි කස්සචි කම්මස්ස අප්පනාඅප්පත්තස්ස එකන්තෙන සදිසවිපාකතාඅභාවතො ‘‘අප්පනාප්පත්තස්සා’’ති කම්මං විසෙසිතං. වණ්ණලක්ඛණාදිං අග්ගහෙත්වා ලොකසඤ්ඤානුරොධෙනෙව ගහිතෙ පථවාදිකෙ පරිකම්මසඤ්ඤාය සමුප්පාදිතත්තා පටිභාගනිමිත්තසඞ්ඛාතං සඤ්ඤාවසං ආරම්මණං අස්සාති සඤ්ඤාවසාරම්මණං. තාදිසෙනෙවාති සමාධිප්පධානතාය අප්පනාප්පත්තීහි විය සඤ්ඤාවසාරම්මණතාය ච නිබ්බිසෙසෙනෙව. සොපීති පි-සද්දො සම්පිණ්ඩනත්ථො. තෙනෙතං දස්සෙති ‘‘අත්තනො කම්මස්ස සමානභූමිකධම්මාරම්මණතාය විය තස්ස ආරම්මණාරම්මණතායපි විපාකො කම්මානුරූපොයෙව නාම හොතී’’ති. ༡༤༢༠. སྒོ་ལྔ་པོ་ལ་ནི་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་མེད་དེ། སྒོ་ལྔའི་སེམས་རྣམས་ནི་གཅིག་ཏུ་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་རོ། །"ཡིད་དུ་འོང་བ་དང་ཡིད་དུ་མི་འོང་བའི་དམིགས་པ་ཉམས་སུ་མྱོང་བ་" ཞེས་པས་ནི་རྣམ་སྨིན་གྱི་རྟོག་པ་བྱས་ནས་དམིགས་པ་འཛིན་པ་མེད་པ་ཉིད་གསུངས་སོ། །དེ་ལས་ལས་དང་མཐུན་པར་འཇུག་པའི་རྣམ་སྨིན་ནི། ལས་ཆུང་ངུའི་རྣམ་སྨིན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཉིད་ལ་འཇུག་པར་འོས་ཀྱི། ཆེན་པོར་གྱུར་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་ལ་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོར་གྱུར་པའི་ལས་གང་ཡང་རུང་བ་འཇུག་པ་ལ་མ་རེག་པ་ལ་གཅིག་ཏུ་མཚུངས་པའི་རྣམ་སྨིན་མེད་པའི་ཕྱིར། "འཇུག་པ་ལ་རེག་པ་" ཞེས་ལས་ལ་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་སོ། །ཁ་དོག་གི་མཚན་ཉིད་ལ་སོགས་པ་མ་བཟུང་བར་འཇིག་རྟེན་གྱི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་བཟུང་བའི་ས་ལ་སོགས་པ་ལ་སྦྱོར་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱིས་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར། མཚན་མ་མཐུན་པ་ཞེས་བྱ་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གིས་དམིགས་པ་དེ་ལ་ཡོད་པས་ན་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ། །"དེ་ལྟ་བུ་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་ཏིང་ངེ་འཛིན་གཙོ་བོ་ཉིད་ཀྱིས་འཇུག་པ་ལ་རེག་པ་རྣམས་དང་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དབང་གི་དམིགས་པ་ཅན་ཉིད་དུ་བྱེ་བྲག་མེད་པ་ཉིད་དོ། །"དེ་ཡང་" ཞེས་པའི་ "ཡང་" གི་སྒྲ་ནི་སྡུད་པའི་དོན་ཏོ། །དེས་ནི་འདི་སྟོན་ཏེ། "རང་གི་ལས་ཀྱི་ས་མཚུངས་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་ཉིད་དུ་གྱུར་པ་བཞིན་དུ། དེའི་དམིགས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་ལའང་རྣམ་སྨིན་ནི་ལས་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་" ཞེས་པའོ། ། යදි එවං කස්මා මහග්ගතප්පමාණාරම්මණස්ස පරිත්තකම්මස්ස විපාකො තදාරම්මණාරම්මණො න හොතීති? අප්පනාප්පත්තකම්මවිපාකස්ස විය තස්ස කම්මාරම්මණාරම්මණතාය නියමාභාවතො කම්මානුරූපතාය ච අනෙකරූපත්තා. යථා අත්තනො කම්මසදිසස්ස මහග්ගතජවනස්ස පරිත්තාරම්මණස්සපි තදාරම්මණං නානුබන්ධකං පරිචයාභාවතො, එවං අත්තනො කම්මස්ස නිමිත්තභූතෙපි තස්ස සහකාරීකාරණාහි අපරියාදින්නෙ මහග්ගතප්පමාණෙ ආරම්මණෙ පරිචයාභාවතො පරිත්තවිපාකො න පවත්තති, කම්මනිමිත්තාරම්මණො පන ජායමානො පරිත්තෙනෙව තෙන හොතීති ආහ [Pg.208] ‘‘පටිසන්ධිආදිභූතො’’තිආදි. යස්මා පනාතිආදිනා පාළියාව යථාවුත්තමත්ථං නිච්ඡිනොති. නානාක්ඛණිකකම්මපච්චයො හි එත්ථ අධිප්පෙතො පච්චයපච්චයුප්පන්නානං භින්නාරම්මණතාය වුත්තත්තා. න චාතිආදිනා පරිත්තවිපාකා එව ඉධ පච්චයුප්පන්නභාවෙන වුත්තාති දස්සෙති. ඉධාති ඉමස්මිං අත්ථුද්ධාරකණ්ඩෙ. གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན་ཅིའི་ཕྱིར་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ལས་ཆུང་ངུའི་རྣམ་སྨིན་ནི་དེའི་དམིགས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་དུ་མི་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། འཇུག་པ་ལ་རེག་པའི་ལས་ཀྱི་རྣམ་སྨིན་བཞིན་དུ། དེའི་ལས་ཀྱི་དམིགས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་ངེས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་དང་། ལས་དང་མཐུན་པ་ཉིད་དུ་རྣམ་པ་དུ་མ་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་ལྟར་རང་གི་ལས་དང་མཚུངས་པའི་ཆེན་པོར་གྱུར་པའི་རྒྱུག་བྱེད་ཆུང་ངུའི་དམིགས་པ་ཅན་ལའང་དེའི་དམིགས་པ་ནི་གོམས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་རྗེས་སུ་མི་འབྲེལ་བ་དེ་བཞིན་དུ། རང་གི་ལས་ཀྱི་རྒྱུར་གྱུར་པ་ལའང་དེའི་ལྷན་ཅིག་བྱེད་པའི་རྒྱུ་རྣམས་ཀྱིས་མ་ཟིན་པའི་ཆེན་པོར་གྱུར་པ་དང་ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་ལ་གོམས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར་ཆུང་ངུའི་རྣམ་སྨིན་མི་འཇུག་ལ། ལས་ཀྱི་མཚན་མའི་དམིགས་པ་ཅན་དུ་སྐྱེ་བ་ནི་ཆུང་ངུ་དེ་ཉིད་ཀྱིས་འགྱུར་རོ་ཞེས་ "ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ལ་སོགས་པར་གྱུར་པ་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"གང་གི་ཕྱིར་ན་" ལ་སོགས་པས་ནི་ལུང་ཉིད་ཀྱིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་གཏན་ལ་འབེབས་སོ། །སྐད་ཅིག་མ་ཐ་དད་པའི་ལས་ཀྱི་རྐྱེན་ནི་འདིར་དགོངས་པ་ཡིན་ཏེ། རྐྱེན་དང་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པ་རྣམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཐ་དད་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །"མ་ཡིན་པ་" ལ་སོགས་པས་ནི་ཆུང་ངུའི་རྣམ་སྨིན་རྣམས་ཉིད་འདིར་རྐྱེན་ལས་སྐྱེས་པའི་དངོས་པོར་གསུངས་སོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །འདིར་ཞེས་པ་ནི་དོན་བསྡུས་པའི་ཚན་པ་འདི་ལའོ། ། සතිවෙපුල්ලප්පත්තානං සතිවිරහිතස්ස කායකම්මස්ස සම්භවං දස්සෙතුං ‘‘වාසනාවසෙනා’’ති වුත්තං. අවීතරාගානං අපරිත්තෙපි කත්ථචි ආරම්මණෙ සියා චෙතසො උප්පිලාවිතත්තන්ති ‘‘කිලෙසවිරහෙ’’ති විසෙසෙත්වා වුත්තං. ආදරාකරණවසෙනෙවාති ආදරාකරණමත්තවසෙනෙවාති විසෙසනිවත්තිඅත්ථො එව-සද්දො තමෙව නිවත්තෙතබ්බං විසෙසං දස්සෙති, නාඤ්ඤථා. කොසජ්ජාදීති ආදි-සද්දෙන දොසාදයො සඞ්ගණ්හාති. ආදරාකරණං නිරුස්සුක්කතා එවාති ආදරං කරොන්තා නිරුස්සුක්කභාවෙනෙව න හොන්ති, න පන ආදරං න කරොන්තියෙවාති දට්ඨබ්බං. එකච්චෙ පන ‘‘අකම්මඤ්ඤසරීරතාය අඤ්ඤවිහිතතාය ච ඛීණාසවානං අසක්කච්චදානාදිපවත්ති න අනාදරවසෙනා’’ති වදන්ති. དྲན་པ་ཡངས་པར་གྱུར་པ་རྣམས་ཀྱི་དྲན་པ་དང་བྲལ་བའི་ལུས་ཀྱི་ལས་འབྱུང་བ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "བག་ཆགས་ཀྱི་དབང་གིས་" ཞེས་གསུངས་སོ། །འདོད་ཆགས་དང་མ་བྲལ་བ་རྣམས་ཀྱི་ཆུང་ངུ་མ་ཡིན་པའི་དམིགས་པ་གང་ཡང་རུང་བ་ལ་སེམས་རྣམ་པར་གཡེང་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། "ཉོན་མོངས་པ་དང་བྲལ་བ་ལ་" ཞེས་ཁྱད་པར་དུ་བྱས་ནས་གསུངས་སོ། །"གུས་པར་མི་བྱེད་པའི་དབང་ཉིད་ཀྱིས་" ཞེས་པ་ནི་གུས་པར་མི་བྱེད་པ་ཙམ་གྱི་དབང་གིས་ཞེས་པ་སྟེ། ཁྱད་པར་བཟློག་པའི་དོན་ཅན་གྱི་ "ཉིད་" ཀྱི་སྒྲས་ནི་བཟློག་པར་བྱ་བའི་ཁྱད་པར་དེ་ཉིད་སྟོན་གྱི། གཞན་དུ་མ་ཡིན་ནོ། །"ལེ་ལོ་ལ་སོགས་པ་" ཞེས་པའི་ "ལ་སོགས་པ་" སྒྲས་ནི་ཞེ་སྡང་ལ་སོགས་པ་སྡུད་དོ། །གུས་པར་མི་བྱེད་པ་ནི་སྤྲོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དེ། གུས་པ་བྱེད་པ་རྣམས་ནི་སྤྲོ་བ་མེད་པ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་གྱི། གུས་པ་མི་བྱེད་པ་ཉིད་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བལྟ་བར་བྱའོ། །ཁ་ཅིག་ནི་ "ལུས་ལས་སུ་མི་རུང་བ་ཉིད་དང་གཞན་ལ་གཡེང་བའི་ཕྱིར། ཟད་པ་རྣམས་ཀྱི་མ་གུས་པར་སྦྱིན་པ་ལ་སོགས་པ་འཇུག་པ་ནི་མ་གུས་པའི་དབང་གིས་མ་ཡིན་ནོ་" ཞེས་སྨྲའོ། ། 1421. අතිපගුණානන්ති සුභාවිතානං සුට්ඨුතරං වසිප්පත්තානං. එවං පගුණජ්ඣානෙසුපි පවත්ති හොති තත්ථ විචාරණුස්සාහස්ස මන්දභාවතොති අධිප්පායො. පුබ්බෙ දස්සිතන්ති ‘‘තීණි ලක්ඛණානීති අහන්ති වා’’තිආදිනා පුබ්බෙ දස්සිතං. ‘‘අවිජ්ජමානො අපරමත්ථභාවතො, විජ්ජමානො ච ලොකසඞ්කෙතසිද්ධියා සම්මුතිසච්චභාවතො අත්ථො අරීයති චිත්තෙන ගම්මති ඤායතී’’ති ආචරියා වදන්ති. යතො තබ්බිසයා චිත්තුප්පාදා නවත්තබ්බං ආරම්මණං එතෙසන්ති නවත්තබ්බාරම්මණාති අඤ්ඤපදත්ථසමාසවසෙන වුච්චන්ති. අයං පන වාදො හෙවත්ථිකවාදො විය හොතීති තස්ස අච්චන්තං අවිජ්ජමානතං මඤ්ඤන්තො ඉතො ච අඤ්ඤථා අවිජ්ජමානපඤ්ඤත්තිං දස්සෙතුං ‘‘සම්මුතිසච්චෙ පනා’’තිආදිමාහ. කථං පන තස්ස අච්චන්තමවිජ්ජමානත්තෙ තබ්බිසයානං ධම්මානං පවත්ති නවත්තබ්බාරම්මණභාවො චාති ආහ ‘‘අවිජ්ජමානම්පී’’තිආදි. පරිත්තාදිආරම්මණාති න වත්තබ්බාති වුත්තාති පරිත්තාදයො විය තස්ස විසුං වවත්ථිතභාවං නිසෙධෙති. ༡༤༢༡. "ཤིན་ཏུ་གོམས་པ་རྣམས་ཀྱི་" ཞེས་པ་ནི་ལེགས་པར་བསྒོམས་ཤིང་ཤིན་ཏུ་དབང་ཐོབ་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །དེ་ལྟར་གོམས་པའི་བསམ་གཏན་རྣམས་ལའང་འཇུག་པ་ཡོད་དེ། དེ་ལ་དཔྱོད་པའི་སྤྲོ་བ་ཞན་པའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་བྱ་བ་ནི་དགོངས་པའོ། །"སྔོན་བསྟན་པ་" ཞེས་པ་ནི་ "མཚན་ཉིད་གསུམ་མོ་ཞེས་བྱ་བ་འམ་ང་ཞེས་བྱ་བ་" ལ་སོགས་པས་སྔོན་བསྟན་པའོ། །"དོན་དམ་པའི་དངོས་པོ་མེད་པའི་ཕྱིར་མེད་པ་དང་། འཇིག་རྟེན་གྱི་བརྡ་གྲུབ་པའི་ཕྱིར་ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་པའི་དོན་ནི། སེམས་ཀྱིས་རྟོགས་ཤིང་ཤེས་པར་བྱའོ་" ཞེས་སློབ་དཔོན་རྣམས་སྨྲའོ། །གང་གི་ཕྱིར་དེའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་སེམས་སྐྱེ་བ་རྣམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ནི་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བ་ཡིན་པས། "བརྗོད་དུ་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཅན་" ཞེས་གཞན་གྱི་ཚིག་གི་དོན་གྱི་བསྡུས་པའི་ཚིག་གི་དབང་གིས་བརྗོད་དོ། །བཤད་པ་འདི་ནི་གཏན་ཚིགས་ཡོད་པ་པོའི་སྨྲ་བ་བཞིན་དུ་འགྱུར་བས། དེའི་གཏན་མེད་པ་ཉིད་དུ་མཉམ་ནས། འདི་ལས་གཞན་དུ་མེད་པའི་བཏགས་པ་སྟོན་པའི་ཕྱིར། "ཀུན་རྫོབ་ཀྱི་བདེན་པ་ལ་ནི་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །ཇི་ལྟར་ན་དེའི་གཏན་མེད་པ་ཉིད་ལ་དེའི་ཡུལ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་འཇུག་པ་དང་བརྗོད་དུ་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རམ་ཞེ་ན། "མེད་པ་ཡིན་ནའང་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །"ཆུང་ངུ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ་" ཞེས་གསུངས་པས། ཆུང་ངུ་ལ་སོགས་པ་བཞིན་དུ་དེའི་སོ་སོར་རྣམ་པར་གཞག་པ་ཉིད་འགོག་གོ། ། වික්ඛිපනං නානාරම්මණෙසු චිත්තස්ස පවත්තනං. අනවට්ඨානං එකස්මිංයෙව පවත්තිතුං අප්පදානං. දුතියාදිමග්ගපුරෙචාරිකං ඵලසමාපත්තිපුරෙචාරිකඤ්ච කාමාවචරඤාණං [Pg.209] නිබ්බානාරම්මණතාය ලොකුත්තරචිත්තස්ස ආවජ්ජනට්ඨානියතාය ච පඨමමග්ගපුරෙචාරිකඤාණෙන සමානන්ති කත්වා වුත්තං ‘‘ගොත්‍රභුවොදානෙ ගොත්‍රභූති ගහෙත්වා’’ති. "རྣམ་པར་གཡེང་བ་" ཞེས་པ་ནི་དམིགས་པ་དུ་མ་ལ་སེམས་འཇུག་པའོ། །"མི་གནས་པ་" ཞེས་པ་ནི་གཅིག་ཉིད་ལ་འཇུག་པར་མི་བྱེད་པའོ། །ལམ་གཉིས་པ་ལ་སོགས་པའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་དང་། འབྲས་ཐོབ་ཀྱི་སྙོམས་འཇུག་གི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་འདོད་པར་སྤྱོད་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི། མྱ་ངན་ལས་འདས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དང་། འཇིག་རྟེན་ལས་འདས་པའི་སེམས་ཀྱི་སེམས་པ་ལྟ་བུའི་གནས་སུ་གྱུར་པའི་ཕྱིར། ལམ་དང་པོའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་དང་མཚུངས་པར་བྱས་ནས། "རིགས་འགྱུར་དང་རྣམ་པར་དག་པ་ལ་རིགས་འགྱུར་ཞེས་བཟུང་ནས་" ཞེས་གསུངས་སོ། ། සබ්බත්ථපාදකන්ති නිප්ඵාදෙතබ්බෙ, පයොජනෙ වා භුම්මං ‘‘චෙතසො අවූපසමෙ’’තිආදීසු විය. තෙන සබ්බෙසු විපස්සනාදීසු නිප්ඵාදෙතබ්බෙසූති අත්ථො. තෙනෙවාහ ‘‘සබ්බෙසූ’’තිආදි. අතීතංසඤාණස්ස කාමාවචරත්තා ඉද්ධිවිධාදීසු තස්ස අග්ගහණං දට්ඨබ්බං. තස්ස පන අතීතසත්තදිවසතො හෙට්ඨා යාව පච්චුප්පන්නපටිසන්ධි, තාව විසයොති වදන්ති. අතීතසත්තදිවසෙසුපි ඛන්ධපටිබද්ධානං තස්ස විසයභාවො යුත්තො විය දිස්සති. "ཐམས་ཅད་ཀྱི་རྨང་གཞིར་གྱུར་པ་" ཞེས་པ་ནི་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ལའམ། དགོས་པ་ལ་གནས་གཞི་སྟེ། "སེམས་མ་ཞི་བ་ལ་" ལ་སོགས་པ་བཞིན་ནོ། །དེས་ན་ལྷག་མཐོང་ལ་སོགས་པ་བསྒྲུབ་པར་བྱ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "ཐམས་ཅད་ལ་" ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འདས་པའི་ཆ་ཤས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ནི་འདོད་པར་སྤྱོད་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་དེ་མ་བཟུང་བར་བལྟ་བར་བྱའོ། །དེའི་ཡུལ་ནི་འདས་པའི་ཞག་བདུན་གྱི་འོག་ནས་བཟུང་ཉེ་བར་གནས་པའི་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་བར་དུ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྨྲའོ། །འདས་པའི་ཞག་བདུན་པོ་རྣམས་ལའང་ཕུང་པོ་དང་འབྲེལ་བ་རྣམས་ཀྱི་དེའི་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོ་ནི་རིགས་པ་བཞིན་དུ་སྣང་ངོ་། ། පාදකජ්ඣානචිත්තං පරිකම්මෙහි ගහෙත්වාති පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘ඉදං චිත්තං විය අයං කායො සීඝගමනො හොතූ’’ති පුබ්බභාගපරිකම්මෙහි රූපකායස්ස විය පාදකජ්ඣානචිත්තස්සපි ගහෙතබ්බතං සන්ධාය වුත්තං. ඉදං පන අධිට්ඨානං එවං පවත්තතීති වෙදිතබ්බං. අධිප්පෙතට්ඨානපාපුණනත්ථං ගන්තුකාමතං පුරක්ඛත්වා පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘ඉදං චිත්තං විය අයං කායො සීඝගමනො හොතූ’’ති කරජකායාරම්මණං පරිකම්මං කත්වා භවඞ්ගං ඔතරිත්වා වුට්ඨාය පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා පුන භවඞ්ගෙ ඔතිණ්ණෙ මනොද්වාරාවජ්ජනං රූපකායං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති අනුලොමානි ච. තතො අධිට්ඨානචිත්තම්පි තමෙවාරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති. තස්සානුභාවෙන යථාධිප්පෙතට්ඨානං ගතොයෙව හොති. එවං අදිස්සමානෙන කායෙන ගච්ඡන්තො පනායං කිං තස්ස අධිට්ඨානචිත්තස්ස උප්පාදක්ඛණෙ ගච්ඡති, උදාහු ඨිතික්ඛණෙ භඞ්ගක්ඛණෙ වාති? තීසු ඛණෙසු ගච්ඡතීති ඉච්ඡන්ති. චිත්තෙති පාදකජ්ඣානචිත්තෙ. සමොදහතීති චිත්තානුගතිකං චිත්තං විය සීඝගමනං කරොතීති අත්ථො. යථා හි චිත්තං ඉච්ඡිතක්ඛණෙ අතිදූරෙපි විසයං ආරබ්භ පවත්තති, එවං රූපකායස්සපි ලහුපරිවත්තිභාවාපාදනං චිත්තවසෙන කායපරිණාමනං. න චෙත්ථ රූපධම්මානං දන්ධපරිවත්තිභාවතො එකචිත්තක්ඛණෙන දෙසන්තරුප්පත්ති න යුජ්ජතීති වත්තබ්බා අධිට්ඨානචිත්තෙන රූපකායස්ස ලහුපරිවත්තිභාවස්ස ආපාදිතත්තා. තෙනෙවාහ ‘‘චිත්තවසෙන කායං අධිට්ඨහිත්වා සුඛසඤ්ඤඤ්ච ලහුසඤ්ඤඤ්ච ඔක්කමිත්වා අදිස්සමානෙන කායෙන බ්‍රහ්මලොකං ගච්ඡතී’’ති (විසුද්ධි. 2.397). අචින්තෙය්‍යො හි ඉද්ධිමන්තානං ඉද්ධිවිසයොති. "རྨང་གཞིའི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་བཟུང་ནས་" ཞེས་པ་ནི། རྨང་གཞིའི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ། "སེམས་འདི་བཞིན་དུ་ལུས་འདི་མགྱོགས་པར་འགྲོ་བར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་སྔོན་གྱི་ཆ་ཤས་ཀྱི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་བཞིན་དུ་རྨང་གཞིའི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་ཀྱང་བཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །ལྷག་པར་མོས་པ་འདི་ནི་འདི་ལྟར་འཇུག་པར་ཤེས་པར་བྱའོ། །འདོད་པའི་གནས་སུ་ཕྱིན་པའི་ཕྱིར་འགྲོ་བར་འདོད་པ་སྔོན་དུ་བཏང་ནས། རྨང་གཞིའི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ། "སེམས་འདི་བཞིན་དུ་ལུས་འདི་མགྱོགས་པར་འགྲོ་བར་གྱུར་ཅིག་" ཅེས་སྐྱེ་བའི་ལུས་ལ་དམིགས་པའི་སྦྱོར་བ་བྱས་ནས། སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ཏུ་བབས་ནས་ལངས་ཏེ། རྨང་གཞིའི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་ཞུགས་ནས་ཡང་སྲིད་པའི་ཡན་ལག་ཏུ་བབས་པ་ན། ཡིད་ཀྱི་སྒོ་ནས་སེམས་པ་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལ་དམིགས་པ་བྱས་ནས་རྗེས་སུ་མཐུན་པ་རྣམས་སྐྱེའོ། །དེ་ནས་ལྷག་པར་མོས་པའི་སེམས་ཀྱང་དེ་ཉིད་ལ་དམིགས་པ་བྱས་ནས་སྐྱེའོ། །དེའི་མཐུས་ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་གནས་སུ་ཕྱིན་པ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་མི་སྣང་བའི་ལུས་ཀྱིས་འགྲོ་བ་འདི་ནི། ཅི་དེའི་ལྷག་པར་མོས་པའི་སེམས་ཀྱི་སྐྱེ་བའི་སྐད་ཅིག་ལ་འགྲོའམ། འོན་ཏེ་གནས་པའི་སྐད་ཅིག་གམ། འཇིག་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་འགྲོ་ཞེ་ན། སྐད་ཅིག་མ་གསུམ་པོ་རྣམས་ལ་འགྲོ་བར་འདོད་དོ། །སེམས་ལ་ཞེས་པ་ནི་རྨང་གཞིའི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་ལའོ། །"ཡང་དག་པར་སྡུད་དོ་" ཞེས་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་པ་སེམས་བཞིན་དུ་མགྱོགས་པར་འགྲོ་བར་བྱེད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་ཏོ། །ཇི་ལྟར་སེམས་ནི་འདོད་པའི་སྐད་ཅིག་ལ་ཤིན་ཏུ་རྒྱང་རིང་བའི་ཡུལ་ལའང་བརྟེན་ནས་འཇུག་པ་དེ་བཞིན་དུ། གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལའང་ཡང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་བྱེད་པ་ནི་སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་ལུས་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བའོ། །འདིར་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་བུལ་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་གིས་ཡུལ་གཞན་དུ་སྐྱེ་བ་མི་རིགས་སོ་ཞེས་བརྗོད་པར་མི་བྱ་སྟེ། ལྷག་པར་མོས་པའི་སེམས་ཀྱིས་གཟུགས་ཀྱི་ལུས་ལ་ཡང་བར་འགྱུར་བ་ཉིད་བསྐྱེད་པའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་ "སེམས་ཀྱི་དབང་གིས་ལུས་ལ་ལྷག་པར་མོས་ནས། བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡང་བའི་འདུ་ཤེས་ལ་ཞུགས་ཏེ། མི་སྣང་བའི་ལུས་ཀྱིས་ཚངས་པའི་འཇིག་རྟེན་དུ་འགྲོའོ་" ཞེས་གསུངས་སོ། །རྫུ་འཕྲུལ་དང་ལྡན་པ་རྣམས་ཀྱི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡུལ་ནི་བསམ་གྱིས་མི་ཁྱབ་པ་ཉིད་དོ། ། චිත්තසන්තානං [Pg.210] රූපකායෙ සමොදහිතන්ති යත්තකෙහි චිත්තෙහි දිස්සමානෙන කායෙන යථාධිප්පෙතට්ඨානප්පත්ති, තත්තකානං චිත්තානං පබන්ධස්ස දන්ධගමනකරණතො ඉමස්ස අධිට්ඨානස්ස කරජකායෙ ආරොපිතං තදනුගුණන්ති අත්ථො. ඉදම්පි අධිට්ඨානපාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨාය ‘‘අයං කායො විය ඉදං චිත්තං දන්ධගමනං හොතූ’’ති සමාපජ්ජිත්වා වුට්ඨිතජ්ඣානචිත්තාරම්මණං පරිකම්මං කත්වා භවඞ්ගං ඔතරිත්වා භවඞ්ගතො වුට්ඨාය පාදකජ්ඣානං සමාපජ්ජිත්වා පුන භවඞ්ගෙ ඔතිණ්ණෙ මනොද්වාරාවජ්ජනං පාදකජ්ඣානං ආරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති අනුලොමානි ච. තතො අධිට්ඨානචිත්තම්පි තමෙවාරම්මණං කත්වා උප්පජ්ජති. තස්සානුභාවෙන අන්තරා පඤ්චවිඤ්ඤාණාදීසු උප්පන්නෙසුපි අපතන්තො ඉච්ඡිතට්ඨානං ගච්ඡති. එවං ගච්ඡන්තො ච සචෙ ඉච්ඡති, පථවීකසිණවසෙන ආකාසෙ මග්ගං නිම්මිනිත්වා පදසා ගච්ඡති. සචෙ ඉච්ඡති, වායොකසිණවසෙන වායුං අධිට්ඨහිත්වා තූලපිචු විය වායුනා ගච්ඡති. අපිච ගන්තුකාමතාව එත්ථ පමාණං. සති හි ගන්තුකාමතාය එවං කතාධිට්ඨානො අධිට්ඨානවෙගක්ඛිත්තොවෙසො ඉස්සාසපක්ඛිත්තො සරො විය දිස්සමානො ගච්ඡතීති. තත්ථ ආකාසෙ මග්ගං නිම්මිනිත්වා ගච්ඡන්තො විනාපි අභිඤ්ඤාඤාණෙන පකතිපථවියං විය ගච්ඡති. තෙනෙව ‘‘පදසා ගච්ඡතී’’ති වුත්තං. වායුං අධිට්ඨහිත්වා ගච්ඡන්තො අභිඤ්ඤාඤාණසමුට්ඨිතවායොධාතුපරම්පරාය ගච්ඡති. උභයත්ථාපි අන්තරා වනරාමණීයකාදීනි පෙක්ඛමානො ආපාථගතෙ සද්දෙ ච සුණමානො ගච්ඡතීති වදන්ති. කෙචි පන ‘‘අදිස්සමානෙන කායෙන එකචිත්තක්ඛණෙනෙව ඉච්ඡිතට්ඨානගමනෙ දිස්සමානෙන කායෙන පදසා වායුනා ච ගමනෙ අභිඤ්ඤාචිත්තසමුට්ඨිතකායවිඤ්ඤත්තිවිප්ඵාරෙන ගමන’’න්ති වදන්ති. අපරෙ ‘‘අභිඤ්ඤාචිත්තස්ස විඤ්ඤත්තිනිබ්බත්තනකිච්චං නත්ථී’’ති වදන්ති. སེམས་ཀྱི་རྒྱུན་གཟུགས་སྐུ་ལ་བཞག་པ་ནི། སེམས་ཇི་ཙམ་ཞིག་གིས་མཐོང་བཞིན་པའི་ལུས་ཀྱིས་འདོད་པའི་གནས་སུ་ཕྱིན་པ་དེ་ཙམ་གྱི་སེམས་ཀྱི་རྒྱུན་བུལ་བོར་འགྲོ་བར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། འདི་ནི་ལུས་ལ་བཀོད་པའི་མཐུན་པའི་མོས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདི་ཡང་མོས་པའི་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་ལངས་ཏེ། «ལུས་འདི་བཞིན་དུ་སེམས་འདི་ཡང་བུལ་བོར་འགྲོ་བར་གྱུར་ཅིག» ཅེས་སྙོམས་པར་བཞུགས་ནས་ལངས་པའི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་ཀྱི་དམིགས་པ་ལ་སྔོན་འགྲོའི་ལས་བྱས་ཏེ། བྷ་བང་གི་སེམས་ལ་ཞུགས། བྷ་བང་གི་སེམས་ལས་ལངས་ནས་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ལ་སྙོམས་པར་བཞུགས། ཡང་བྷ་བང་གི་སེམས་ལ་ཞུགས་པ་ན། ཡིད་ཀྱི་སྒོའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པས་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེ་ཞིང་རྗེས་སུ་མཐུན་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་སྐྱེའོ། །དེ་ནས་མོས་པའི་སེམས་ཀྱང་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ལ་དམིགས་ནས་སྐྱེའོ། །དེའི་མཐུ་ལས་བར་དུ་དབང་ཤེས་ལྔ་ལ་སོགས་པ་སྐྱེས་ཀྱང་མ་ལྷུང་བར་འདོད་པའི་གནས་སུ་འགྲོའོ། །དེ་ལྟར་འགྲོ་བ་ན། གལ་ཏེ་འདོད་ན་སའི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་ནམ་མཁའ་ལ་ལམ་སྤྲུལ་ནས་རྐང་ཐང་དུ་འགྲོའོ། །གལ་ཏེ་འདོད་ན་རླུང་གི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་རླུང་ལ་མོས་པ་བྱས་ཏེ། ཤིང་བལ་གྱི་འདབ་མ་བཞིན་དུ་རླུང་གིས་འགྲོའོ། །གཞན་ཡང་འགྲོ་བར་འདོད་པ་ཉིད་འདིར་ཚད་མ་ཡིན་ཏེ། འགྲོ་བར་འདོད་པ་ཡོད་ན་འདི་ལྟར་མོས་པ་བྱས་པ་ནི། མོས་པའི་ཤུགས་ཀྱིས་འཕངས་པ་ཉིད་དེ། མདའ་མཁན་གྱིས་འཕངས་པའི་མདའ་བཞིན་དུ་མཐོང་བཞིན་དུ་འགྲོ་བའི་ཕྱིར་རོ། །དེ་ལ་ནམ་མཁའ་ལ་ལམ་སྤྲུལ་ནས་འགྲོ་བ་ནི། མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་མེད་པར་ཡང་ཕལ་པའི་ས་གཞི་ལ་འགྲོ་བ་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། །དེའི་ཕྱིར་ «རྐང་ཐང་དུ་འགྲོའོ» ཞེས་གསུངས་སོ། །རླུང་ལ་མོས་པ་བྱས་ནས་འགྲོ་བ་ནི། མངོན་ཤེས་ཀྱི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་རླུང་གི་ཁམས་ཀྱི་རྒྱུན་གྱིས་འགྲོའོ། །གཉིས་ཀར་ཡང་བར་དུ་ནགས་ཚལ་གྱི་ཉམས་དགའ་བ་ལ་སོགས་པ་ལ་ལྟ་ཞིང་། ཐོས་པའི་ཡུལ་དུ་གྱུར་པའི་སྒྲ་རྣམས་ཀྱང་ཐོས་བཞིན་དུ་འགྲོ་བར་བཤད་དོ། །ཁ་ཅིག་ནི། «མི་མཐོང་བའི་ལུས་ཀྱིས་སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ཉིད་ཀྱིས་འདོད་པའི་གནས་སུ་འགྲོ་བ་དང་། མཐོང་བཞིན་པའི་ལུས་ཀྱིས་རྐང་ཐང་དང་རླུང་གིས་འགྲོ་བ་ནི། མངོན་ཤེས་ཀྱི་སེམས་ལས་བྱུང་བའི་ལུས་ཀྱི་རིག་བྱེད་ཀྱི་འཕྲོ་བས་འགྲོ་བ་ཡིན་ནོ» ཞེས་ཟེར་རོ། །གཞན་དག་ནི། «མངོན་ཤེས་ཀྱི་སེམས་ལ་རིག་བྱེད་སྐྱེད་པའི་བྱ་བ་མེད་དོ» ཞེས་ཟེར་རོ། ། අධිට්ඨානද්වයන්ති චිත්තකායවසෙන කායචිත්තපරිණාමනභූතං රූපකායපාදකජ්ඣානචිත්තාරම්මණං උභයං අධිට්ඨානං. තංසම්පයුත්තායාති යථාවුත්තඅධිට්ඨානද්වයසම්පයුත්තාය. සුඛසඤ්ඤාලහුසඤ්ඤාභාවතොති සුඛසඤ්ඤාලහුසඤ්ඤාසබ්භාවතො, තබ්භාවං ආපජ්ජනතොති අත්ථො. සුඛසඤ්ඤාති චෙත්ථ උපෙක්ඛාසම්පයුත්තා සඤ්ඤා. උපෙක්ඛා හි ‘‘සන්තං සුඛ’’න්ති වුත්තා. සායෙව ච සඤ්ඤා නීවරණෙහි චෙව විතක්කාදීහි පච්චනීකෙහි ච විමුත්තත්තා ‘‘ලහුසඤ්ඤා’’තිපි වෙදිතබ්බා. තාහි සමොක්කන්තාහි රූපකායොපි තූලපිචු විය සල්ලහුකො හොති. සො එවං වාතක්ඛිත්තතූලපිචුනා [Pg.211] විය සල්ලහුකෙන එකචිත්තක්ඛණෙන අදිස්සමානෙන ච කායෙන යථාරුචි ගච්ඡතීති. མོས་པ་གཉིས་ནི། སེམས་དང་ལུས་ཀྱི་དབང་གིས་ལུས་དང་སེམས་ཡོངས་སུ་འགྱུར་བ་ཉིད་དུ་གྱུར་པ། གཟུགས་སྐུ་དང་རྟེན་གྱི་བསམ་གཏན་གྱི་སེམས་ཀྱི་དམིགས་པ་གཉིས་ཀ་ནི་མོས་པ་ཡིན་ནོ། །«དེ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལས་» ཞེས་པ་ནི། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་མོས་པ་གཉིས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ལས་སོ། །«བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡང་བའི་འདུ་ཤེས་ཀྱི་དངོས་པོ་ལས་» ཞེས་པ་ནི། བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་དང་ཡང་བའི་འདུ་ཤེས་ཡོད་པའི་ཕྱིར། དེའི་དངོས་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །འདིར་ «བདེ་བའི་འདུ་ཤེས་» ཞེས་པ་ནི་བཏང་སྙོམས་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདུ་ཤེས་སོ། །བཏང་སྙོམས་ནི་ «ཞི་བའི་བདེ་བ་» ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ། །འདུ་ཤེས་དེ་ཉིད་ཀྱང་སྒྲིབ་པ་རྣམས་དང་། རྟོག་པ་ལ་སོགས་པའི་མི་མཐུན་པའི་ཕྱོགས་རྣམས་ལས་རྣམ་པར་གྲོལ་བའི་ཕྱིར། «ཡང་བའི་འདུ་ཤེས་» ཞེས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་དག་ལ་ཞུགས་པ་ན། གཟུགས་སྐུ་ཡང་ཤིང་བལ་གྱི་འདབ་མ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡང་བར་འགྱུར་རོ། །དེ་ལྟར་རླུང་གིས་འཕངས་པའི་ཤིང་བལ་བཞིན་དུ་ཤིན་ཏུ་ཡང་བར་གྱུར་པས། སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་གིས་མི་མཐོང་བའི་ལུས་ཀྱིས་ཇི་ལྟར་འདོད་པ་བཞིན་དུ་འགྲོའོ། ། ‘‘මුත්තො වතම්හි තාය අනත්ථසංහිතාය දුක්කරකාරිකාය, සාධු වතම්හි සම්මාසම්බොධිං සම්බුජ්ඣ’’න්ති (සං. නි. 1.137) පවත්තං භගවතො චෙතොපරිවිතක්කමඤ්ඤාය මාරො ‘‘අමුත්තභාවමස්ස කරිස්සාමී’’ති, «ཀྱེ་མ་བདག་ནི་དོན་མེད་པ་དང་ལྡན་པའི་དཀའ་བ་སྤྱད་པ་དེ་ལས་ཐར་ཏོ། །ཀྱེ་མ་ལེགས་པར་བདག་གིས་རྫོགས་པའི་བྱང་ཆུབ་མངོན་པར་རྫོགས་པར་སངས་རྒྱས་སོ» ཞེས་བྱུང་བའི་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ཀྱི་རྣམ་པར་རྟོག་པ་ཤེས་ནས། བདུད་ཀྱིས་ «འདི་མ་ཐར་བར་བྱའོ» ཞེས་བསམས་ཏེ། ‘‘තපොකම්මා අපක්කම්ම, යං න සුජ්ඣන්ති මාණවා; අසුද්ධො මඤ්ඤසි සුද්ධො, සුද්ධිමග්ගා අපරද්ධො’’ති. (සං. නි. 1.137) – «དཀའ་ཐུབ་ལས་ནི་ཕྱིར་ཕྱོགས་ནས། །བྲམ་ཟེའི་བུ་རྣམས་གང་གིས་དག །མ་དག་པ་ལ་དག་པར་སེམས། །རྣམ་དག་ལམ་ལས་ཉམས་པ་ཡིན» ཞེས་སོ། ། ආහාති එවමාදිං සන්ධාය ‘‘මාරාදීනම්පි භගවතො චිත්තජානනං වුත්ත’’න්ති වුත්තං. නිබ්බානපච්චවෙක්ඛණඤ්ච පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන නිබ්බානා…පෙ… ඤාතෙසු පවත්තතීති සම්බන්ධො. නිබ්බානා…පෙ… ඤාතෙසූති ඉදං අභිඤ්ඤාඤාණස්ස පරතො පවත්තමානං පච්චවෙක්ඛණං අභිඤ්ඤාඤාණස්ස විසයෙ විය අභිඤ්ඤාඤාණවිසයවිසයෙපි කදාචි පවත්තිතුං අරහතීති කත්වා වුත්තං. අප්පමාණාරම්මණතන්ති අප්පමාණඛන්ධාරම්මණතන්ති අත්ථො. තස්මාති යස්මා පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස නිබ්බානාරම්මණභාවදීපකො කොචි පාඨො නත්ථි, තස්මා. පච්චවෙක්ඛණකිච්චෙ වුච්චමානෙති රුළ්හිං අග්ගහෙත්වා මග්ගාදීනං අතීතානං පති පති අවෙක්ඛනං අනුස්සරණං පච්චවෙක්ඛණන්ති පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණස්ස කිච්චංයෙව පච්චවෙක්ඛණන්ති වුච්චමානෙති අත්ථො. අනුඤ්ඤාතාති දිස්සතීති ‘‘මග්ගඵලනිබ්බානපච්චවෙක්ඛණතො’’ති ඉදමෙව සන්ධාය වුත්තං. අයඤ්හෙත්ථ අත්ථො – පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණෙන නිබ්බානාරම්මණෙ ඛන්ධෙ දිස්වා ‘‘ඉමෙ ධම්මා කිං නු ඛො ආරබ්භ පවත්තා’’ති ආවජ්ජෙන්තස්ස පුබ්බෙනිවාසානුස්සතිඤාණං නිබ්බානාරම්මණෙ පවත්තතීති. අනාගතංසඤාණෙපි එසෙව නයො. «གསུངས་སོ་» ཞེས་པ་ནི་འདི་ལ་སོགས་པ་ལ་དགོངས་ནས། «བདུད་ལ་སོགས་པས་ཀྱང་བཅོམ་ལྡན་འདས་ཀྱི་ཐུགས་ཤེས་པར་གསུངས་སོ་» ཞེས་གསུངས་སོ། །«མྱང་འདས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མྱང་འདས་...བྱས་པ་རྣམས་ལ་འཇུག་གོ་» ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བ་འཛིན་པའོ། །«མྱང་འདས་...བྱས་པ་རྣམས་ལ་» ཞེས་པ་ནི། མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འཇུག་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་འདི་ནི། མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་ལ་འཇུག་པ་བཞིན་དུ། མངོན་ཤེས་ཀྱི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ཡུལ་གྱི་ཡུལ་ལའང་རེས་འགའ་འཇུག་རུང་བའི་ཕྱིར་གསུངས་སོ། །«ཚད་མེད་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་» ཅེས་པ་ནི། ཚད་མེད་པའི་ཕུང་པོ་ལ་དམིགས་པ་ཉིད་ཅེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །«དེའི་ཕྱིར་» ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ལུང་གང་ཡང་མེད་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་རོ། །«སོ་སོར་རྟོག་པའི་བྱ་བ་ལ་བཤད་པ་ནི་» ཞེས་པ་ནི། གྲགས་པ་ལ་མ་བཟུང་བར། འདས་པའི་ལམ་ལ་སོགས་པ་ལ་ཡང་དང་ཡང་དུ་ལྟ་ཞིང་རྗེས་སུ་དྲན་པ་ནི་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཡིན་པས། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་ཉིད་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ཞེས་བཤད་པ་ཉིད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །«གནང་བ་» འམ་ «མཐོང་བ་» ཞེས་པ་ནི། «ལམ་དང་འབྲས་བུ་མྱང་འདས་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལས་» ཞེས་པ་འདི་ཉིད་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། །འདིར་དོན་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་མཐོང་ནས། «ཆོས་འདི་དག་ཅི་ཞིག་ལ་བརྟེན་ནས་བྱུང་བ་ཡིན་ནམ» ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པའི་ཡེ་ཤེས་ནི་མྱང་འདས་ལ་དམིགས་པ་ལ་འཇུག་གོ །མ་འོངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ལའང་ཚུལ་འདི་ཉིད་དོ། ། යදි එවං කස්මා පරිත්තත්තිකෙ ‘‘අප්පමාණො ධම්මො මහග්ගතස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.12.58) එත්ථ ‘‘අප්පමාණා ඛන්ධා චෙතොපරියඤාණස්ස පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති අජ්ඣත්තත්තිකෙ ච ‘‘බහිද්ධාධම්මො බහිද්ධාධම්මස්ස, බහිද්ධාධම්මො අජ්ඣත්තස්ස ධම්මස්ස ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති එතෙසං විභඞ්ගෙසු ‘‘බහිද්ධා ඛන්ධා [Pg.212] ඉද්ධිවිධඤාණස්ස චෙතොපරියපුබ්බෙනිවාසයථාකම්මූපගඅනාගතංසආවජ්ජනාය ආරම්මණපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.20.29) එත්තකමෙව වුත්තං, න වුත්තං නිබ්බානන්ති. චෙතොපරියඉද්ධිවිධාදිඤාණෙහි සහ වුත්තත්තාති චෙ, එවම්පි විසුං විභජිතබ්බං සියා. න හි විසුං විභජනාරහං සහ විභජතීති? න, අවචනස්ස අඤ්ඤකාරණත්තා. යානි හි පුථුජ්ජනානං පුබ්බෙනිවාසඅනාගතංසඤාණානි, තෙසං අවිසයො එව නිබ්බානං. අරියානං පන මග්ගඵලපච්චවෙක්ඛණෙහි සච්ඡිකතනිබ්බානානං ඉමෙහි ඤාණෙහි පච්චක්ඛකරණෙ පයොජනං නත්ථීති සාධාරණෙන ඉද්ධිවිධඤාණාදීනං ගහිතත්තා නිබ්බානං න වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. නිබ්බත්තක්ඛන්ධජානනමාහ, න නිබ්බත්තකක්ඛන්ධජානනං. යථාකම්මූපගඤාණකිච්චඤ්හි තන්ති. අත්ථො සම්භවතීති ඉදං අනාගතංසඤාණස්සපි අනිබ්බානාරම්මණතං සන්ධාය වුත්තං. གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ཡིན་ན། ཅིའི་ཕྱིར་ཆུང་ངུའི་ཚན་པ་གསུམ་པ་ལ། «ཚད་མེད་པའི་ཆོས་ནི་རྒྱས་པར་གྱུར་པའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་» ཞེས་པ་འདིར། «ཚད་མེད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། མ་འོངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་» ཞེས་དང་། ནང་གི་ཚན་པ་གསུམ་པ་ལ། «ཕྱིའི་ཆོས་ནི་ཕྱིའི་ཆོས་ཀྱི་... ཕྱིའི་ཆོས་ནི་ནང་གི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་» ཞེས་པ་འདི་དག་གི་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ལ། «ཕྱིའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ནི་རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་རྣམ་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་དང་། སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་། ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སོང་བ་དང་། མ་འོངས་པའི་ཡེ་ཤེས་དང་། ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་དམིགས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་ཡིན་ནོ་» ཞེས་འདི་ཙམ་ཞིག་གསུངས་ཀྱི། མྱང་འདས་ནི་མ་གསུངས་སམ། གལ་ཏེ་ «གཞན་གྱི་སེམས་ཤེས་པ་དང་རྫུ་འཕྲུལ་ལ་སོགས་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་གསུངས་པའི་ཕྱིར་རོ་» ཞེ་ན། དེ་ལྟ་ནའང་སོ་སོར་དབྱེ་བར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། སོ་སོར་དབྱེ་བར་འོས་པ་ལ་ལྷན་ཅིག་ཏུ་མི་འབྱེད་དམ། མ་ཡིན་ཏེ། མ་གསུངས་པ་ལ་རྒྱུ་གཞན་ཡོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །གང་གི་ཕྱིར་སོ་སྐྱེ་རྣམས་ཀྱི་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་མ་འོངས་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་ཡུལ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་ནི་མྱང་འདས་ཡིན་ལ། འཕགས་པ་རྣམས་ལ་ནི་ལམ་དང་འབྲས་བུ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པས་མངོན་སུམ་དུ་བྱས་པའི་མྱང་འདས་ལ། ཡེ་ཤེས་འདི་དག་གིས་མངོན་སུམ་དུ་བྱེད་པ་ལ་དགོས་པ་མེད་པའི་ཕྱིར། རྫུ་འཕྲུལ་གྱི་ཡེ་ཤེས་ལ་སོགས་པ་དང་ཐུན་མོང་དུ་བཟུང་བས་མྱང་འདས་མ་གསུངས་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། །གྲུབ་པའི་ཕུང་པོ་ཤེས་པ་གསུངས་ཀྱི། སྒྲུབ་བྱེད་ཀྱི་ཕུང་པོ་ཤེས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། །ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་སོང་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་བྱ་བ་ནི་དེ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་རོ། །«དོན་འགྲུབ་པོ་» ཞེས་པ་ནི་མ་འོངས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱང་མྱང་འདས་ལ་མི་དམིགས་པ་ལ་དགོངས་ནས་གསུངས་སོ། ། 1429. මග්ගාරම්මණත්තිකෙ යස්මා චිත්තුප්පාදකණ්ඩෙ බොධිතෙසු චිත්තුප්පාදෙසු එකන්තතො මග්ගාරම්මණායෙව කෙචි නත්ථි, මග්ගාරම්මණායෙව පන කදාචි මග්ගාධිපතිනො හොන්ති, තස්මා ‘‘කතමෙ ධම්මා මග්ගාරම්මණා’’ති එකමෙව පුච්ඡං කත්වා තයොපි කොට්ඨාසා ලබ්භමානවසෙන විභත්තා. ඉමිනා නයෙන පරතොපි එවරූපෙසු ඨානෙසු අත්ථො වෙදිතබ්බො. ‘‘චිත්තුප්පාදා’’ති, ‘‘මග්ගාරම්මණා’’ති ච වුත්තධම්මානංයෙව මග්ගහෙතුකත්තාභාවං සාධෙතුං ‘‘අසහජාතත්තා’’ති ඉදං හෙතුවචනන්ති ‘‘අසම්පයුත්තත්තාති අත්ථො’’ති වුත්තං. තෙනෙවාහ ‘‘න හි අරූපධම්මාන’’න්තිආදි. ‘‘අඤ්ඤධම්මාරම්මණකාලෙ එවා’’ති අවධාරණස්ස අග්ගහිතත්තා ගරුං අකත්වා මග්ගාරම්මණකාලෙපි මග්ගාධිපතිභාවෙන න වත්තබ්බාති අයම්පි අත්ථො අට්ඨකථායං පරිග්ගහිතොයෙවාති දට්ඨබ්බං. ‘‘ගරුං කත්වා පච්චවෙක්ඛණකාලෙ’’ති හි වුත්තත්තා ගරුං අකත්වා පච්චවෙක්ඛණකාලෙපි අත්ථි එව. තදා ච මග්ගාධිපතිභාවෙන න වත්තබ්බා තෙ ධම්මාති භිය්‍යොපි සිද්ධොවායමත්ථො. ༡༤༢༩. ལམ་གྱི་དམིགས་པའི་ཚན་པ་གསུམ་པ་ལ། གང་གི་ཕྱིར་སེམས་བསྐྱེད་པའི་ལེའུ་ལས་བཤད་པའི་སེམས་བསྐྱེད་རྣམས་ཀྱི་ནང་ནས། གཅིག་ཏུ་ལམ་གྱི་དམིགས་པ་ཁོ་ན་ཉིད་གང་ཡང་མེད་ལ། ལམ་གྱི་དམིགས་པ་ཉིད་ཀྱང་རེས་འགའ་ལམ་གྱི་བདག་པོར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། «ཆོས་གང་དག་ལམ་གྱི་དམིགས་པ་ཡིན་ནམ» ཞེས་དྲི་བ་གཅིག་ཁོ་ན་བྱས་ནས། ཆ་ཤས་གསུམ་ཀའང་ཐོབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་ཕྱེ་བའོ། །ཚུལ་འདིས་གཞན་དུའང་འདི་ལྟ་བུའི་གནས་རྣམས་ཀྱི་དོན་ཤེས་པར་བྱའོ། །«སེམས་བསྐྱེད་པ་» དང་ «ལམ་གྱི་དམིགས་པ་» ཞེས་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ཉིད་ལམ་གྱི་རྒྱུ་ཅན་མ་ཡིན་པ་ཉིད་སྒྲུབ་པའི་ཕྱིར། «ལྷན་ཅིག་མ་སྐྱེས་པའི་ཕྱིར་» ཞེས་པ་འདི་ནི་རྒྱུའི་ཚིག་སཏེ། «མཚུངས་པར་མ་ལྡན་པའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ་» ཞེས་གསུངས་སོ། །དེའི་ཕྱིར་ «གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ཀྱི་ནི་མ་ཡིན་ནོ་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །«ཆོས་གཞན་ལ་དམིགས་པའི་དུས་ཁོ་ནར་» ཞེས་ངེས་གཟུང་མ་བཟུང་བའི་ཕྱིར། གཙོ་བོར་མ་བྱས་པར་ལམ་ལ་དམིགས་པའི་དུས་སུའང་ལམ་གྱི་བདག་པོའི་དངོས་པོར་མི་བརྗོད་དོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་ཡང་འགྲེལ་བཤད་ལས་བཟུང་བ་ཉིད་དོ་ཞེས་ལྟ་བར་བྱའོ། །«གཙོ་བོར་བྱས་ནས་སོ་སོར་རྟོག་པའི་དུས་སུ་» ཞེས་གསུངས་པའི་ཕྱིར། གཙོ་བོར་མ་བྱས་པར་སོ་སོར་རྟོག་པའི་དུས་ཀྱང་ཡོད་པ་ཉིད་དོ། །དེའི་ཚེ་ཆོས་དེ་དག་ལམ་གྱི་བདག་པོའི་དངོས་པོར་མི་བརྗོད་པས། དོན་འདི་ནི་ལྷག་པར་གྲུབ་པ་ཡིན་ནོ། ། 1434. අතීතාරම්මණාවාති උද්ධටං, ‘‘අතීතාරම්මණා’’ති පන අට්ඨකථාපාඨො බහූසු පොත්ථකෙසු දිස්සති. තස්මාති යස්මා පටිච්චසමුප්පාදවිභඞ්ගවණ්ණනායං (විභ. අ. 227) ‘‘මරණසමයෙ ඤාතකා ‘අයං, තාත, තවත්ථාය බුද්ධපූජා කරීයති, චිත්තං පසාදෙහී’ති වත්වා’’තිආදිනා පඤ්චද්වාරෙ රූපාදිආරම්මණූපසංහරණං තත්ථ තදාරම්මණපරියොසානානං චුද්දසන්නං [Pg.213] චිත්තානං පවත්තිඤ්ච වත්වා තස්මිංයෙව එකචිත්තක්ඛණට්ඨිතිකෙ ආරම්මණෙ පටිසන්ධිචිත්තං උප්පජ්ජතීති පච්චුප්පන්නාරම්මණභාවං පටිසන්ධියා වක්ඛති, තස්මාති අත්ථො. ද්වෙ භවඞ්ගානි ආවජ්ජනං මරණස්සාසන්නභාවෙන මන්දීභූතවෙගත්තා පඤ්ච ජවනානි ද්වෙ තදාරම්මණානි චුතිචිත්තන්ති එකාදස චිත්තක්ඛණා අතීතාති ආහ ‘‘පඤ්චචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකෙ’’ති. ඉතරත්ථාති අඤ්ඤතදාරම්මණාය චුතියා. ඉදානි තමෙව ‘‘ඉතරත්ථා’’ති සඞ්ඛෙපතො වුත්තමත්ථං විත්ථාරතො දස්සෙතුං ‘‘යදා හී’’තිආදිමාහ. චුතියා තදාරම්මණරහිතත්තා පටිසන්ධියා ච පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තා ‘‘රූපා…පෙ… ජ්ජන්තස්සා’’ති උදාහටං. ඡ භවඞ්ගානි පච්චුප්පන්නාරම්මණානි හොන්ති, නව චිත්තක්ඛණා අතීතාති සත්තචිත්තක්ඛණාවසිට්ඨායුකෙ ගතිනිමිත්තෙ පටිසන්ධියා පවත්තත්තාති දට්ඨබ්බං. ༡༤༣༤. «འདས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཉིད་» ཅེས་ཕྱུང་བ་ཡིན་ལ། «འདས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་» ཞེས་བྱ་བའི་འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་ཚིག་ནི་དཔེ་ཆ་མང་པོ་ལས་སྣང་ངོ་། །«དེའི་ཕྱིར་» ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་རྟེན་འབྲེལ་རྣམ་འབྱེད་ཀྱི་བཤད་པ་ལས། «འཆི་བའི་ཚེ་གཉེན་འདུན་རྣམས་ཀྱིས་ ‹གཅེས་པ། འདི་ནི་ཁྱོད་ཀྱི་ཆེད་དུ་སངས་རྒྱས་ལ་མཆོད་པ་བྱེད་པ་ཡིན་པས། སེམས་དང་བར་གྱིས་ཤིག› ཅེས་སྨྲས་ནས་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པས་སྒོ་ལྔ་ལ་གཟུགས་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་ཉེ་བར་སྒྲུབ་པ་དང་། དེ་ལ་དེའི་དམིགས་པ་མཐར་ཐུག་པའི་སེམས་བཅུ་བཞི་པོ་རྣམས་འཇུག་པ་གསུངས་ནས། སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་གཅིག་ལ་གནས་པའི་དམིགས་པ་དེ་ཉིད་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་སེམས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བས། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བའི་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་གསུངས་པའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་ཞེས་བྱ་བའི་ཐ་ཚིག་གོ །བྷ་བང་གི་སེམས་གཉིས། ཡིད་ལ་བྱེད་པ། འཆི་ཁ་ཉེ་བའི་ཕྱིར་ཤུགས་ཞན་པར་གྱུར་པས་ཛ་བ་ནའི་སེམས་ལྔ། དེའི་དམིགས་པའི་སེམས་གཉིས། འཆི་བའི་སེམས་ཏེ། སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་བཅུ་གཅིག་འདས་པའི་ཕྱིར། «སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་ལྔ་ལྷག་མའི་ཚེ་སྲོག་ལ་» ཞེས་གསུངས་སོ། །«གཞན་དུ་» ཞེས་པ་ནི་དེའི་དམིགས་པ་གཞན་དང་ལྡན་པའི་འཆི་བ་ལའོ། །ད་ནི་ «གཞན་དུ་» ཞེས་མདོར་བསྡུས་ཏེ་བཤད་པའི་དོན་དེ་ཉིད་རྒྱས་པར་བསྟན་པའི་ཕྱིར། «གང་གི་ཚེ་ནི་» ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །འཆི་བའི་སེམས་ནི་དེའི་དམིགས་པ་དང་བྲལ་བའི་ཕྱིར་དང་། ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་ནི་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་པའི་ཕྱིར། «གཟུགས་...འཆི་བ་ལའོ་» ཞེས་དཔེར་བརྗོད་དོ། །བྷ་བང་གི་སེམས་དྲུག་ནི་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཅན་ཡིན་ལ། སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་དགུ་ནི་འདས་པའི་ཕྱིར། སེམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མ་བདུན་ལྷག་མའི་འགྲོ་བའི་མཚན་མ་ལ་ཉིང་མཚམས་སྦྱོར་བ་འཇུག་པར་ལྟ་བར་བྱའོ། ། විජ්ජමානමෙව කායං ආරම්මණං කරොතීති එතෙන සුඛලහුසඤ්ඤොක්කමනෙන පච්චුප්පන්නස්සෙව භූතුපාදායරූපසඞ්ඝාතස්ස ලහුපරිවත්තිභාවාපාදනං, න භාවිනොති දස්සෙති. «ཡོད་བཞིན་པའི་ལུས་ཉིད་ལ་དམིགས་པར་བྱེད་དོ་» ཞེས་པ་འདིས། བདེ་བ་དང་ཡང་བའི་འདུ་ཤེས་ལ་ཞུགས་པ་འདིས། ད་ལྟར་བའི་འབྱུང་བ་དང་རྒྱུར་བྱས་པའི་གཟུགས་ཀྱི་ཚོགས་པ་ཉིད་ཡང་བར་འགྱུར་བ་སྒྲུབ་པ་ཡིན་གྱི། མ་འོངས་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། ། එත්ථන්තරෙති අපාකටකාලතො පට්ඨාය යාව පාකටකාලො, එතස්මිං අන්තරෙ. යස්මා පන කස්සචි කිඤ්චි සීඝං පාකටං හොති, කස්සචි දන්ධං, තස්මා ‘‘එකද්වෙසන්තතිවාරා’’ති අනියමෙත්වා වුත්තං. ‘‘වචනසිලිට්ඨතාවසෙන වුත්ත’’න්ති එකෙ, කෙචි පන ‘‘එත්ථන්තරෙ පවත්තා රූපධම්මා අරූපධම්මා ච පච්චුප්පන්නාති ගහිතෙ එකො සන්තතිවාරො හොති, තං පන ද්විධා විභජිත්වා අපාකටකාලං ආදිං කත්වා යෙභුය්‍යෙන පාකටකාලතො ඔරභාවො එකො කොට්ඨාසො යෙභුය්‍යෙන පාකටකාලං ආදිං කත්වා යාව සුපාකටකාලො එකොති එතෙ ද්වෙ සන්තතිවාරා. ඉමිනා නයෙන සෙසසන්තතිවාරභෙදාපි වෙදිතබ්බා. තත්ථ කාලවසෙන සබ්බෙසං සමානභාවං අග්ගහෙත්වා ධම්මානං සදිසප්පවත්තිවසෙන සන්තතිපරිච්ඡෙදො දීපිතබ්බො’’ති වදන්ති. කිඤ්චි කිඤ්චි කාලං සදිසං පවත්තමානාපි හි උතුචිත්තාදිසමුට්ඨානා රූපධම්මා සන්තතිවාරාති වුච්චන්ති. යදාහ ‘‘අතිපරිත්තා’’තිආදිනා, අරූපසන්තතිපි චෙත්ථ යථාවුත්තරූපසන්තතිපරිච්ඡින්නා සඞ්ගහිතායෙවාති දට්ඨබ්බං. පච්චුප්පන්නෙසු ධම්මෙසු සංහීරතීති තණ්හාදිට්ඨීහි ආකඩ්ඪනීයට්ඨානභාවෙන වුත්තං. ‘‘යො චාවුසො, මනො යෙ ච ධම්මා’’ති විසයිවිසයභූතා එකභවභූතා ච එකසන්තතිපරියාපන්නා ධම්මා විභාගං අකත්වා ගය්හමානා අද්ධාපච්චුප්පන්නං හොති, සති පන විභාගකරණෙ [Pg.214] ඛණසන්තතිපච්චුප්පන්නතා ලබ්භතීති ආහ ‘‘අද්ධාපච්චුප්පන්නං හොන්තං එතං උභයං හොතී’’ති. “འདིའི་བར་སྐབས་སུ་”ཞེས་པ་ནི་མི་གསལ་བའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་གསལ་བའི་དུས་ཀྱི་བར་ཏེ། བར་སྐབས་འདི་ཉིད་ལའོ། །འོན་ཀྱང་གང་ཟག་ཁ་ཅིག་ལ་ཁ་ཅིག་མྱུར་དུ་གསལ་བར་འགྱུར་ལ། ཁ་ཅིག་ལ་བུལ་བར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། དེའི་ཕྱིར་“རྒྱུན་གྱི་ཐེངས་གཅིག་གམ་གཉིས་”ཞེས་མ་ངེས་པར་གསུངས་སོ། །ཁ་ཅིག་ནི་“ཚིག་འཇམ་པོའི་དབང་གིས་གསུངས་པ་ཡིན་”ཞེས་ཟེར་ལ། ཡང་ཁ་ཅིག་ནི་“འདིའི་བར་སྐབས་སུ་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་དང་གཟུགས་མེད་པའི་ཆོས་རྣམས་ད་ལྟར་བ་ཞེས་བཟུང་ན། རྒྱུན་གྱི་ཐེངས་གཅིག་ཡིན་ལ། དེ་ཉིད་གཉིས་སུ་བགོས་ནས། མི་གསལ་བའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཕལ་ཆེར་གསལ་བའི་དུས་ཀྱི་ཚུན་ཆད་ཆ་ཤས་གཅིག་དང་། ཕལ་ཆེར་གསལ་བའི་དུས་ནས་བཟུང་སྟེ་ཤིན་ཏུ་གསལ་བའི་དུས་ཀྱི་བར་དུ་གཅིག་སྟེ། འདི་གཉིས་ནི་རྒྱུན་གྱི་ཐེངས་གཉིས་ཡིན། ཚུལ་འདིའི་སྒོ་ནས་ལྷག་མ་རྒྱུན་གྱི་ཐེངས་ཀྱི་དབྱེ་བ་རྣམས་ཀྱང་ཤེས་པར་བྱའོ། །དེ་ལ་དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ཐམས་ཅད་མཚུངས་པར་མ་བཟུང་བར། ཆོས་རྣམས་མཚུངས་པར་འཇུག་པའི་དབང་གིས་རྒྱུན་གྱི་མཚམས་གཏན་ལ་དབབ་པ་གསལ་བར་བྱའོ་”ཞེས་ཟེར། དུས་ཅུང་ཟད་རེར་མཚུངས་པར་འཇུག་ཀྱང་། དུས་བཞི་དང་སེམས་སོགས་ལས་བྱུང་བའི་གཟུགས་ཀྱི་ཆོས་རྣམས་ལ་རྒྱུན་གྱི་ཐེངས་ཞེས་བརྗོད་དོ། །“ཤིན་ཏུ་ཆུང་བ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་པ་ལྟར། འདིར་གཟུགས་མེད་པའི་རྒྱུན་ཀྱང་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་གཟུགས་ཀྱི་རྒྱུན་གྱིས་མཚམས་བཅད་དེ་བསྡུས་པ་ཉིད་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། །“ད་ལྟར་བའི་ཆོས་རྣམས་ལ་འདུ་འཛི་བྱེད་དོ་”ཞེས་པ་ནི་སྲེད་པ་དང་ལྟ་བས་འཐེན་པར་བྱ་བའི་གནས་ཀྱི་དངོས་པོའི་དབང་གིས་གསུངས་སོ། །“ཚེ་དང་ལྡན་པ་དག་ ཡིད་གང་ཡིན་པ་དང་ཆོས་རྣམས་གང་དག་ཡིན་པ་”ཞེས་པ་ནི་ཡུལ་དང་ཡུལ་ཅན་དུ་གྱུར་པ་དང་། སྐྱེ་བ་གཅིག་ཏུ་གྱུར་པ་དང་། རྒྱུན་གཅིག་ཏུ་གཏོགས་པའི་ཆོས་རྣམས་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར་འཛིན་ན། དུས་ཀྱི་ད་ལྟར་བ་ཡིན་ལ། དབྱེ་བ་བྱེད་པ་ཡོད་ན། སྐད་ཅིག་མའི་རྒྱུན་གྱི་ད་ལྟར་བ་ཉིད་ཐོབ་པར་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། “དུས་ཀྱི་ད་ལྟར་བ་འདི་ནི་གཉིས་ཀ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། තස්සාති මහාජනස්ස. අතීතාදිවිභාගං අකත්වාති ආවජ්ජනාදීනං සමානාකාරප්පවත්තියා උපායං දස්සෙති. සිද්ධං හොතීති ඛණපච්චුප්පන්නාරම්මණත්තෙපි පරිකම්මචෙතොපරියඤාණානං අයං පාළි සුට්ඨු නීතා හොතීති අත්ථො. අතීතත්තිකො ච එවං අභින්නො හොතීති එවං ඛණපච්චුප්පන්නෙයෙව ධම්මෙ ඉධ පච්චුප්පන්නොති ගය්හමානෙ අඤ්ඤපදසඞ්ගහිතස්සෙව අනන්තරපච්චයභාවං පකාසෙන්තො අතීතත්තිකො ච පට්ඨානෙ අභෙදතො සම්මා අත්ථස්ස උද්ධටත්තා අවිනාසිතො හොති. අථ වා අතීතත්තිකොති පට්ඨානෙ අතීතත්තිකපාළි, ඉමාය අතීතත්තිකපාළියා යථාවුත්තකාරණතොයෙව අභින්නො අවිසිට්ඨො අඤ්ඤදත්ථු සංසන්දති සමෙතීති අත්ථො. “དེའི་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱེ་བོ་ཆེན་པོའོ། །“འདས་པ་ལ་སོགས་པའི་དབྱེ་བ་མ་བྱས་པར་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་མཚུངས་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་ཐབས་སྟོན་ཏོ། །“གྲུབ་པར་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི་སྐད་ཅིག་མའི་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་ལ་ཡང་། སྦྱོར་བའི་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་རྣམས་ཀྱི་ལུང་འདི་ལེགས་པར་དྲངས་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“འདས་པའི་གསུམ་ཚན་ཡང་འདི་ལྟར་དབྱེར་མེད་དུ་འགྱུར་རོ་”ཞེས་པ་ནི། འདི་ལྟར་སྐད་ཅིག་མའི་ད་ལྟར་བའི་ཆོས་ཉིད་ལ་འདིར་ད་ལྟར་བ་ཞེས་བཟུང་ན། ཚིག་གཞན་གྱིས་བསྡུས་པ་ཉིད་ཀྱི་དེ་མ་ཐག་པའི་རྐྱེན་གྱི་དངོས་པོ་གསལ་བར་བྱེད་བཞིན། འདས་པའི་གསུམ་ཚན་ཡང་གཏན་ཚིགས་ཆེན་པོ་ལས་དབྱེར་མེད་པའི་སྒོ་ནས་དོན་ཡང་དག་པར་བཏོན་པའི་ཕྱིར་མ་ཉམས་པར་གནས་སོ། །ཡང་ན། “འདས་པའི་གསུམ་ཚན་”ཞེས་པ་ནི་གཏན་ཚིགས་ཆེན་པོ་ལས་འདས་པའི་གསུམ་ཚན་གྱི་ལུང་སྟེ། འདས་པའི་གསུམ་ཚན་གྱི་ལུང་འདིས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་རྒྱུ་མཚན་ཉིད་ལས་དབྱེར་མེད་པ་དང་། ཁྱད་པར་མེད་པ་དང་། གཞན་དུ་ན་མཐུན་ཞིང་མཚུངས་པར་འགྱུར་རོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། ། යථාසම්භවන්ති ආවජ්ජනාය අනාගතාරම්මණතා, ජවනානං පච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණතා අනාගතපච්චුප්පන්නාතීතාරම්මණතාති යොජෙතබ්බං. නානාරම්මණතා න සියා අද්ධාවසෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණත්තාති අධිප්පායො. අයඤ්ච අත්ථො එකිස්සා ජවනවීථියා එකස්මිංයෙව චිත්තෙ පවත්තියං ආවජ්ජනාදීනං අනාගතාදිආරම්මණතා සම්භවතීති සම්භවදස්සනවසෙන වුත්තොති යථාධිප්පෙතස්ස අභිඤ්ඤාචිත්තස්ස ඛණපච්චුප්පන්නෙ පවත්තිං යොජෙත්වා දස්සෙතුං ‘‘තෙනා’’තිආදිමාහ. තීණීති ‘‘අතීතාරම්මණො ධම්මො අතීතාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො, අනාගතාරම්මණො ධම්මො අනාගතාරම්මණස්ස ධම්මස්ස, පච්චුප්පන්නාරම්මණො ධම්මො පච්චුප්පන්නාරම්මණස්ස ධම්මස්ස ආසෙවනපච්චයෙන පච්චයො’’ති (පට්ඨා. 2.19.34) පදන්තරසඞ්ගහිතධම්මානපෙක්ඛා ධම්මා තීණි පඤ්හවිස්සජ්ජනානීති අත්ථො. අනාසෙවනං නත්ථීති ආසෙවනලාභෙ සති යථාධම්මසාසනෙ අවචනස්ස කාරණං නත්ථීති අවචනෙන තත්ථ ඉතරෙසං පඤ්හානං පටිසෙධො විඤ්ඤායතීති අධිප්පායො. “ཇི་ལྟར་མཐུན་པར་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་མ་འོངས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་དང་། མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་ད་ལྟར་བ་དང་འདས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་དང་། མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བ་དང་འདས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་སྦྱར་བར་བྱའོ། །དུས་ཀྱི་དབང་གིས་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར་དམིགས་པ་དུ་མ་ཉིད་དུ་མི་འགྱུར་རོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །དོན་འདི་ཡང་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་རྒྱུན་གཅིག་གི་སེམས་གཅིག་ཉིད་ཀྱི་འཇུག་པ་ལ། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ལ་མ་འོངས་པ་ལ་སོགས་པའི་དམིགས་པ་འབྱུང་བར་འགྱུར་རོ་ཞེས་འབྱུང་བ་སྟོན་པའི་དབང་གིས་གསུངས་པས། ཇི་ལྟར་འདོད་པའི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་སེམས་སྐད་ཅིག་མའི་ད་ལྟར་བ་ལ་འཇུག་པ་སྦྱར་ནས་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “དེའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ། །“གསུམ་”ཞེས་པ་ནི། “འདས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ནི་འདས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ། །མ་འོངས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ནི་མ་འོངས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི། ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ནི་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་ཀྱི་བསྟེན་པའི་རྐྱེན་གྱིས་རྐྱེན་བྱེད་དོ་”ཞེས་ཚིག་གཞན་གྱིས་བསྡུས་པའི་ཆོས་ལ་མ་ལྟོས་པའི་ཆོས་ཏེ། དྲི་བ་ལན་གསུམ་མོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“བསྟེན་པ་མེད་པ་མ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་པ་ནི། བསྟེན་པ་ཐོབ་པ་ཡོད་ན། ཆོས་ཀྱི་བསྟན་པ་ལྟར་མ་གསུངས་པའི་རྒྱུ་མཚན་མེད་པའི་ཕྱིར། མ་གསུངས་པ་དེས་དེ་ལ་དྲི་བ་གཞན་རྣམས་བཀག་པ་ཤེས་པར་འགྱུར་རོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ། ། එතස්ස වාදස්සාති ‘‘ආවජ්ජනජවනානං අනාගතපච්චුප්පන්නාරම්මණත්තෙපි චෙතොපරියඤාණං සිද්ධ’’න්ති වාදස්ස. නිස්සයභාවොති අත්ථසම්භවතො යථාවුත්තනයස්ස ජොතකභාවො. යන්ති චිත්තං. තස්සාති ආවජ්ජනජවනානං [Pg.215] ඛණපච්චුප්පන්නනිරුද්ධාරම්මණතාවචනස්ස. එත්ථ ච කාලවිසෙසං ආමසති, අනාගතායෙව ච ආවජ්ජනා පවත්තතීති නයිදං යුජ්ජමානකං. අථ ‘‘යං ඉමස්ස චිත්තං භවිස්සති, තං ජානාමී’’ති ආභොගං කරොති, එවං සති පරිකම්මාභිඤ්ඤාචිත්තානම්පි අනාගතාරම්මණත්තමෙවාති සබ්බත්ථ ආවජ්ජනජවනානං අනාගතපච්චුප්පන්නාරම්මණතා න සිජ්ඣතීති ආහ ‘‘පවත්ති…පෙ… වුත්තත්තා’’ති. දොසාපත්තියාති දොසාපජ්ජනෙන, දොසාපත්තිතො වා. රාසිඑකදෙසාවජ්ජනපටිවෙධෙති යථාරුතවසෙනෙව පුරිමවාදිපක්ඛමාහ, සම්පත්තසම්පත්තාවජ්ජනජානනෙති අත්තනා නිද්ධාරිතපක්ඛං. පුරිමවාදිනො නානුජානෙය්‍යුන්ති අද්ධාසන්තතිපච්චුප්පන්නපදත්ථතා අභිධම්මමාතිකායං ආගතපච්චුප්පන්නපදස්ස නත්ථීති අධිප්පායෙ ඨත්වා නානුජානෙය්‍යුං. එත්ථ ච සතිපි සභාවභෙදෙ ආකාරභෙදාභාවතො එකත්තනයවසෙන ආවජ්ජනපරිකම්මාභිඤ්ඤාචිත්තානං නානාරම්මණතාදොසො නත්ථීති ඛණපච්චුප්පන්නාරම්මණතා චෙතොපරියඤාණස්ස පුරිමවාදීනං අධිප්පායවිභාවනමුඛෙන දස්සිතා. අට්ඨකථායං පන ‘‘සභාවභෙදෙ සති නානාරම්මණතාදොසාභාවො නත්ථි එවාති එකස්මිං එව චිත්තෙ අද්ධාසන්තතිවසෙන පච්චුප්පන්නාරම්මණතා විභාවිතා’’ති ද්වීසුපි වාදෙසු යං යුත්තං, තං විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. “སྨྲ་བ་འདི་ལ་”ཞེས་པ་ནི། “ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་ཡོད་ཀྱང་། སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་གྲུབ་པོ་”ཞེས་པའི་སྨྲ་བ་ལའོ། །“རྟེན་གྱི་དངོས་པོ་”ཞེས་པ་ནི་དོན་འབྱུང་བའི་ཕྱིར་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚུལ་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཉིད་དོ། །“གང་”ཞེས་པ་ནི་སེམས་སོ། །“དེའི་”ཞེས་པ་ནི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་ད་ལྟར་བ་དང་འགགས་པའི་དམིགས་པ་ཉིད་དུ་བརྗོད་པ་ལའོ། །འདིར་ཡང་དུས་ཀྱི་ཁྱད་པར་ལ་རེག་ཅིང་། མ་འོངས་པ་ཉིད་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་འཇུག་གོ་ཞེས་པ་ནི་རིགས་པ་མ་ཡིན་ནོ། །ཅི་སྟེ་“འདིའི་སེམས་གང་དུ་འགྱུར་བ་དེ་ངས་ཤེས་སོ་”ཞེས་ཡིད་ལ་བྱེད་ན། དེ་ལྟ་ན་སྦྱོར་བའི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་མ་འོངས་པའི་དམིགས་པ་ཅན་ཉིད་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་དུ་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་མྱུར་དུ་འཇུག་པའི་སེམས་རྣམས་ལ་མ་འོངས་པ་དང་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་མི་འགྲུབ་པའི་ཕྱིར། “འཇུག་པ་...ལས་...གསུངས་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་གསུངས་སོ། །“སྐྱོན་དུ་འགྱུར་བའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི་སྐྱོན་དུ་ལྷུང་བས་སམ། སྐྱོན་དུ་འགྱུར་བ་ལས་སོ། །“ཕུང་པོའི་ཕྱོགས་གཅིག་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་རྟོགས་པ་”ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་སྔ་མའི་སྨྲ་བའི་ཕྱོགས་གསུངས་ལ། “ཕྲད་པ་དང་ཕྲད་པ་ལ་ཡིད་ལ་བྱེད་ཅིང་ཤེས་པ་”ཞེས་པ་ནི་རང་གིས་གཏན་ལ་ཕབ་པའི་ཕྱོགས་སོ། །“སྔ་མའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱིས་མི་བཟོད་དོ་”ཞེས་པ་ནི། དུས་དང་རྒྱུན་གྱི་ད་ལྟར་བའི་ཚིག་གི་དོན་ཉིད་ཆོས་མངོན་པའི་མ་དྷེ་ཀ་ལས་བྱུང་བའི་ད་ལྟར་བའི་ཚིག་ལ་མེད་དོ་སྙམ་པའི་བསམ་པ་ལ་གནས་ནས་མི་བཟོད་དོ། །འདིར་ཡང་རང་བཞིན་གྱི་དབྱེ་བ་ཡོད་ཀྱང་རྣམ་པའི་དབྱེ་བ་མེད་པའི་ཕྱིར། གཅིག་པུའི་ཚུལ་གྱི་དབང་གིས་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་སྦྱོར་བའི་མངོན་ཤེས་ཀྱི་སེམས་རྣམས་ལ་དམིགས་པ་དུ་མ་ཉིད་ཀྱི་སྐྱོན་མེད་དོ་ཞེས་པས། སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་སྐད་ཅིག་མའི་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་ནི་སྔ་མའི་སྨྲ་བ་རྣམས་ཀྱི་བསམ་པ་གསལ་བར་བྱེད་པའི་སྒོ་ནས་བསྟན་ཏོ། །འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་“རང་བཞིན་གྱི་དབྱེ་བ་ཡོད་ན། དམིགས་པ་དུ་མ་ཉིད་ཀྱི་སྐྱོན་མེད་པ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་དེ། སེམས་གཅིག་ཉིད་ལ་དུས་དང་རྒྱུན་གྱི་དབང་གིས་ད་ལྟར་བའི་དམིགས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱས་སོ་”ཞེས་གསུངས་པས། སྨྲ་བ་གཉིས་ཀ་ལས་གང་རིགས་པ་དེ་བརྟགས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ། ། තෙනෙවාති යස්මා අතීතත්තිකෙ උප්පන්නත්තිකෙ ච චෙතොපරියඤාණස්ස වත්තමානධම්මාරම්මණභාවජොතනො පාඨො න දිස්සති, තෙනෙව කාරණෙන. ද්වීසු ඤාණෙසූති පුබ්බෙනිවාසචෙතොපරියඤාණෙසු. කම්මමුඛෙන ගය්හන්තීති සතිපි ආරම්මණභාවෙ චත්තාරො ඛන්ධා යථාකම්මූපගඤාණෙන කම්මද්වාරෙන කුසලාකුසලා ඉච්චෙව ගය්හන්ති, න පන විභාගසොති දස්සෙති. ලොභාදිසම්පයොගවිසෙසෙන දුච්චරිතභාවො, අලොභාදිසම්පයොගවිසෙසෙන ච සුචරිතභාවො ලක්ඛීයතීති දුච්චරිතසුචරිතානි විභාවෙන්තං ලොභාදයොපි විභාවෙතියෙව නාම හොතීති ආහ ‘‘දුච්චරිත…පෙ… භාවනං හොතී’’ති. “དེའི་ཕྱིར་ཉིད་”ཞེས་པ་ནི། གང་གི་ཕྱིར་འདས་པའི་གསུམ་ཚན་དང་སྐྱེས་པའི་གསུམ་ཚན་ལ། སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱི་ད་ལྟར་བྱུང་བའི་ཆོས་ཀྱི་དམིགས་པ་ཉིད་གསལ་བར་བྱེད་པའི་ལུང་མི་སྣང་བས། རྒྱུ་མཚན་དེ་ཉིད་ཀྱིས་སོ། །“ཡེ་ཤེས་གཉིས་ལ་”ཞེས་པ་ནི་སྔོན་གྱི་གནས་རྗེས་སུ་དྲན་པ་དང་སེམས་ཀྱི་རྣམ་གྲངས་ཤེས་པའི་ཡེ་ཤེས་གཉིས་ལའོ། །“ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་འཛིན་ཏོ་”ཞེས་པ་ནི། དམིགས་པའི་དངོས་པོ་ཡོད་ཀྱང་། ཕུང་པོ་བཞི་པོ་རྣམས་ལས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འགྲོ་བའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་ལས་ཀྱི་སྒོ་ནས་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་ཞེས་འཛིན་གྱི། དབྱེ་བའི་སྒོ་ནས་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་སྟོན་ཏོ། །ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་ཉེས་པར་སྤྱོད་པའི་དངོས་པོ་དང་། མ་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་ལེགས་པར་སྤྱོད་པའི་དངོས་པོ་མཚོན་པར་བྱེད་པའི་ཕྱིར། ཉེས་སྤྱོད་དང་ལེགས་སྤྱོད་རྣམས་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ན། ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་རྣམ་པར་འབྱེད་པ་ཉིད་དུ་གྱུར་རོ་ཞེས་པའི་ཕྱིར། “ཉེས་སྤྱོད་...ལས་...གསལ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་ནོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། ། 1435. අසභාවධම්මස්ස ‘‘අහ’’න්තිආදිපඤ්ඤත්තියා අජ්ඣත්තධම්මුපාදානතාය සියා කොචි අජ්ඣත්තපරියායො, න පන සභාවධම්මස්ස අසත්තසන්තානෙව තස්සාති වුත්තං ‘‘සභාව…පෙ… අහොන්ත’’න්ති. තථා හි ‘‘අත්තනො ඛන්ධාදීනි පච්චවෙක්ඛන්තස්සා’’ති එත්ථ ‘‘අජ්ඣත්තාරම්මණා’’ති පදස්ස අත්ථවිවරණවසෙන ‘‘අජ්ඣත්තං ගය්හමානං අහන්ති පඤ්ඤත්තිං ආදි-සද්දෙන ගණ්හාතී’’ති [Pg.216] වක්ඛති. යදි එවං තස්ස අජ්ඣත්තත්තිකෙපි අජ්ඣත්තභාවො වත්තබ්බො සියා? න, බහිද්ධාභාවස්ස විය අජ්ඣත්තභාවස්සපි අජ්ඣත්තත්තිකෙ නිප්පරියායවසෙන අධිප්පෙතත්තාති. යදාහ ‘‘අසභා…පෙ… න වුත්ත’’න්ති. ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාදීති ආදි-සද්දෙන සාවජ්ජනානි තස්ස පුරෙචාරිකඋපචාරචිත්තානි තස්ස ආරම්මණෙන පවත්තනකපච්චවෙක්ඛණඅස්සාදනාදිචිත්තානි ච සඞ්ගණ්හාති. ༡༤༣༥. རང་བཞིན་མེད་པའི་ཆོས་ལ། “བདག་གོ་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པའི་བཏགས་པས་ནང་གི་ཆོས་སུ་ཉེ་བར་ལེན་པའི་ཕྱིར། ནང་གི་རྣམ་གྲངས་ཤིག་ཡོད་སྲིད་ཀྱང་། རང་བཞིན་གྱི་ཆོས་ལ་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། སེམས་ཅན་མ་ཡིན་པའི་རྒྱུན་ཉིད་དེའི་ཕྱིར་རོ་ཞེས་པས། “རང་བཞིན་...ལས་...མི་འགྱུར་རོ་”ཞེས་གསུངས་སོ། །དེ་ལྟར་ཡང་“རང་གི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ལ་སོ་སོར་རྟོག་པ་ལ་”ཞེས་པ་འདིར། “ནང་གི་དམིགས་པ་ཅན་”ཞེས་པའི་ཚིག་གི་དོན་རྣམ་པར་འགྲེལ་བའི་དབང་གིས། “ནང་དུ་འཛིན་པ་ནི་བདག་གོ་ཞེས་པའི་བཏགས་པ་སྟེ། སོགས་ཁོངས་ཀྱི་སྒྲས་འཛིན་ཏོ་”ཞེས་འཆད་པར་འགྱུར་རོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། དེའི་ནང་གི་གསུམ་ཚན་ལ་ཡང་ནང་གི་དངོས་པོ་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་ནམ། མ་ཡིན་ཏེ། ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ་ནང་གི་དངོས་པོ་ཡང་ནང་གི་གསུམ་ཚན་ལ་རྣམ་གྲངས་མ་ཡིན་པའི་སྒོ་ནས་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །ཇི་སྐད་དུ། “རང་བཞིན་མེད་པ་...ལས་...མ་གསུངས་སོ་”ཞེས་པ་ལྟར་རོ། །“ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་”ཞེས་པའི་སོགས་ཁོངས་ཀྱི་སྒྲས་ནི། ཡིད་ལ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པའི་དེའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བའི་ཉེ་བར་བསྡོགས་པའི་སེམས་རྣམས་དང་། དེའི་དམིགས་པས་འཇུག་པའི་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་སེམས་རྣམས་ཀྱང་སྡུད་དོ། ། ආකිඤ්චඤ්ඤායතනං තං-සද්දෙන ආකඩ්ඪිත්වා වදති, න පන තං සබ්බන්ති වුත්තං, යඤ්ච තස්ස පුරෙචාරිකන්ති අත්ථො. ලෙසවචනන්ති එකදෙසසාරුප්පෙන සමානාරම්මණභාවෙන එකදෙසස්සෙව වචනං. ලිස්සති සිලිස්සති එකදෙසෙන අල්ලීයතීති හි ලෙසො. යෙසන්ති කාමාවචරකුසලාකුසලමහාකිරියාවජ්ජනචිත්තානං කුසලකිරියාභෙදස්ස රූපාවචරචතුත්ථස්ස ච. එවං උපෙක්ඛාසහගතනිද්දෙසාදීසූති යෙසං අදුක්ඛමසුඛාය වෙදනාය සම්පයුත්තතා වුත්තා, තෙසු එකමෙව උපෙක්ඛාසහගතනිද්දෙසං වත්වා ඉතරං න වත්තබ්බං සියාති අත්ථො. ආදි-සද්දෙන හෙතුසම්පයුත්තකාමාවචරාදිනිද්දෙසෙ සඞ්ගණ්හාති. තත්ථාපි හි පරිත්තසහෙතුකාදිභාවෙන වුත්තෙසු ධම්මෙසු එකමෙව වත්වා ඉතරං න වත්තබ්බං සියාති. අභාවනානිට්ඨප්පවත්තියාති අභාවනානිට්ඨප්පවත්තියා අභාවනාකාරස්ස උක්කංසප්පවත්තියාති අත්ථො, අභාවස්ස වා උක්කංසප්පවත්තියා. නවත්තබ්බං ජාතං අජ්ඣත්තාරම්මණාදිභාවෙනාති අධිප්පායො. තානීති ආකිඤ්චඤ්ඤායතනෙන සමානාරම්මණානි ආවජ්ජනාදීනි. යදි එවං ‘‘අභාවනාසාමඤ්ඤෙ’’ති කස්මා වුත්තං. න හි ආකිඤ්චඤ්ඤායතනාරම්මණස්ස පච්චවෙක්ඛණඅස්සාදනාදිවසෙන පවත්තචිත්තානං අභාවනාකාරෙන පවත්ති අත්ථීති? න, අභාවෙතබ්බතාය අධිප්පෙතත්තා. න භාවීයතීති හි අභාවනං, න න භාවෙතීති. “དེ་”ཞེས་པའི་སྒྲས་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དྲངས་ནས་སྨྲ་ལ། དེ་ཐམས་ཅད་ནི་མ་ཡིན་ནོ་ཞེས་གསུངས་ཏེ། གང་དེའི་སྔོན་དུ་འགྲོ་བ་ཡིན་ནོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །“ཉེ་བར་མཚོན་པའི་ཚིག་”ཞེས་པ་ནི་ཕྱོགས་གཅིག་མཚུངས་པ་ཉིད་ཀྱིས་དམིགས་པ་མཚུངས་པའི་དངོས་པོ་ཉིད་ཀྱིས་ཕྱོགས་གཅིག་ཉིད་བརྗོད་པའོ། །ཆགས་པ་དང་འབྱར་བ་སྟེ་ཕྱོགས་གཅིག་གིས་འབྲེལ་བའི་ཕྱིར་ཉེ་བར་མཚོན་པ་ཞེས་བྱའོ། །“གང་དག་གི་”ཞེས་པ་ནི་འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བ་དང་མི་དགེ་བ་དང་བྱེད་པ་ཆེན་པོ་དང་ཡིད་ལ་བྱེད་པའི་སེམས་རྣམས་དང་། དགེ་བ་དང་བྱེད་པའི་དབྱེ་བ་དང་གཟུགས་ཀྱི་ཁམས་ཀྱི་བསམ་གཏན་བཞི་པ་རྣམས་ཀྱིའོ། །“འདི་ལྟར་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་བསྟན་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་”ཞེས་པ་ནི། གང་དག་ལ་བདེ་བ་ཡང་མ་ཡིན་སྡུག་བསྔལ་བ་ཡང་མ་ཡིན་པའི་ཚོར་བ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པ་ཉིད་གསུངས་པ། དེ་དག་ལས་བཏང་སྙོམས་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པ་བསྟན་པ་གཅིག་ཉིད་བརྗོད་ནས། གཞན་ནི་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །སོགས་ཁོངས་ཀྱི་སྒྲས་ནི། རྒྱུ་དང་མཚུངས་པར་ལྡན་པའི་འདོད་པའི་ཁམས་ལ་སོགས་པ་བསྟན་པ་སྡུད་དོ། །དེ་ལ་ཡང་ཆུང་ངུ་དང་རྒྱུ་དང་བཅས་པ་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་གསུངས་པའི་ཆོས་རྣམས་ལས། གཅིག་ཉིད་བརྗོད་ནས་གཞན་ནི་བརྗོད་པར་མི་བྱའོ། །“བསྒོམ་པ་མེད་པར་མཐར་ཕྱིན་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་”ཞེས་པ་ནི། བསྒོམ་པ་མེད་པར་མཐར་ཕྱིན་པར་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཏེ། བསྒོམ་པ་མེད་པའི་རྣམ་པ་ཁྱད་པར་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པའི་དོན་ཏོ། །ཡང་ན་མེད་པའི་དངོས་པོ་ཁྱད་པར་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་རོ། །ནང་གི་དམིགས་པ་ཅན་ལ་སོགས་པའི་དངོས་པོས་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བར་གྱུར་ཏོ་སྙམ་པ་ནི་དགོངས་པའོ། །“དེ་དག་”ཞེས་པ་ནི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་དང་དམིགས་པ་མཚུངས་པའི་ཡིད་ལ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པའོ། །གལ་ཏེ་དེ་ལྟ་ན། “བསྒོམ་པ་མེད་པ་མཚུངས་པ་ལ་”ཞེས་ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་ཤེ་ན། ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་སོ་སོར་རྟོག་པ་དང་མངོན་པར་དགའ་བ་ལ་སོགས་པའི་དབང་གིས་བྱུང་བའི་སེམས་རྣམས་ལ། བསྒོམ་པ་མེད་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པ་ཡོད་དམ་ཞེ་ན། མ་ཡིན་ཏེ། བསྒོམ་པར་མི་བྱ་བ་ཉིད་དུ་འདོད་པའི་ཕྱིར་རོ། །བསྒོམ་པར་མི་བྱེད་པའི་ཕྱིར་བསྒོམ་པ་མེད་པ་ཞེས་བྱ་ལ། བསྒོམ་པར་མི་བྱེད་པ་ནི་མ་ཡིན་ནོ། ། ගහණවිසෙසනිම්මිතානීතිආදීසු අයමධිප්පායො – යදිපි භාවනාඤාණනිම්මිතාකාරමත්තෙසු සභාවතො අවිජ්ජමානෙසු විසයෙසු යෙභුය්‍යෙන මහග්ගතා ධම්මා පවත්තන්ති, බහිද්ධාකාරග්ගහණවසෙන පන කසිණාදීනං බහිද්ධාභාවොති තදාරම්මණධම්මා බහිද්ධාරම්මණාති වුත්තං. කසිණානඤ්හි සන්තානං මුඤ්චිත්වා උපට්ඨානං විසෙසතො වඩ්ඪිතකසිණවසෙන විඤ්ඤායති, පඨමාරුප්පවිඤ්ඤාණාභාවස්ස පන න බහිද්ධාකාරො, නාපි අජ්ඣත්තාකාරොති [Pg.217] උභයාකාරවිධුරෙ තස්මිං අනඤ්ඤසාධාරණෙන පවත්තියාකාරෙන පවත්තමානං ආකිඤ්චඤ්ඤායතනමෙව නවත්තබ්බාරම්මණං වුත්තං, න ඉතරෙ ඉතරාකාරප්පවත්තිතොති. කාමාවචරකුසලානන්ති නිදස්සනමත්තං දට්ඨබ්බං. “འཛིན་པའི་ཁྱད་པར་གྱིས་སྤྲུལ་པ་རྣམས་”ཞེས་པ་ལ་སོགས་པ་ལ་འདི་ནི་དགོངས་པ་སྟེ། གལ་ཏེ་བསྒོམ་པའི་ཡེ་ཤེས་ཀྱིས་སྤྲུལ་པའི་རྣམ་པ་ཙམ་ལ། རང་བཞིན་གྱིས་མེད་པའི་ཡུལ་རྣམས་ལ་ཕལ་ཆེར་རྒྱ་ཆེ་བའི་ཆོས་རྣམས་འཇུག་ཀྱང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམ་པ་འཛིན་པའི་དབང་གིས་ཟད་པར་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། དེའི་དམིགས་པ་ཅན་གྱི་ཆོས་རྣམས་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་དམིགས་པ་ཅན་ནོ་ཞེས་གསུངས་སོ། །ཟད་པར་རྣམས་ཀྱི་རྒྱུན་བཏང་ནས་ཉེ་བར་གནས་པ་ནི་ཁྱད་པར་དུ་སྤེལ་བའི་ཟད་པར་གྱི་དབང་གིས་ཤེས་ལ། གཟུགས་མེད་པ་དང་པོའི་རྣམ་ཤེས་མེད་པ་ལ་ནི་ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམ་པའང་མེད། ནང་གི་རྣམ་པའང་མེད་པའི་ཕྱིར། རྣམ་པ་གཉིས་ཀ་དང་བྲལ་བ་དེ་ལ། གཞན་དང་ཐུན་མོང་མ་ཡིན་པའི་འཇུག་པའི་རྣམ་པས་འཇུག་པའི་ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཉིད་བརྗོད་པར་མི་བྱ་བའི་དམིགས་པ་ཅན་དུ་གསུངས་ཀྱི། གཞན་རྣམས་ནི་རྣམ་པ་གཞན་དུ་འཇུག་པའི་ཕྱིར་མ་ཡིན་ནོ། །“འདོད་པའི་ཁམས་ཀྱི་དགེ་བ་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་པ་ནི་མཚོན་པ་ཙམ་དུ་བལྟ་བར་བྱའོ། ། ආකිඤ්චඤ්ඤායතනවිපාකං නෙවසඤ්ඤානාසඤ්ඤායතනස්ස විපාකාදිකස්සාති අත්ථවසෙන විභත්ති පරිණාමෙතබ්බා. අභිනීහාරාසම්භවතොති සමාපත්තිචිත්තස්ස අභිනීහරණාසම්භවතො. කුසලමෙව විපාකස්ස ආරම්මණන්ති කත්වා ‘‘විපාකස්සා’’තිආදි වුත්තං. ཅི་ཡང་མེད་པའི་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ནི་འདུ་ཤེས་མེད་འདུ་ཤེས་མེད་མིན་སྐྱེ་མཆེད་ཀྱི་རྣམ་པར་སྨིན་པ་ལ་སོགས་པའི་དོན་གྱི་དབང་གིས་རྣམ་དབྱེ་བསྒྱུར་བར་བྱའོ།། མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་ཞེས་པ་ནི་སྙོམས་འཇུག་གི་སེམས་མངོན་པར་སྒྲུབ་པ་མི་སྲིད་པའི་ཕྱིར་རོ།། དགེ་བ་ཉིད་རྣམ་པར་སྨིན་པའི་དམིགས་པ་ཡིན་པར་བྱས་ནས། “རྣམ་པར་སྨིན་པའི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། අසභාවධම්මත්තෙපි බහිද්ධාකාරෙන ගහණීයභාවතො කසිණානං බහිද්ධාභාවො විය එකන්තතො ඉධ අජ්ඣත්තධම්මුපාදානතාය අහන්ති පඤ්ඤත්තියා සියා අජ්ඣත්තභාවොති වුත්තං ‘‘අජ්ඣත්ත’’න්තිආදි. ‘‘ඛන්ධාදීති ආදි-සද්දෙන ධාතුආයතනාදි සඞ්ගය්හතී’’ති ච වදන්ති. එස නයොති ‘‘අරූපක්ඛන්ධෙ ඛන්ධාති ගහෙත්වා’’තිආදිකං වණ්ණනානීතිං ආහ. පරෙසං ඛන්ධාදිග්ගහණෙති පරෙසං ඛන්ධාදීති ඉමස්ස පදස්ස කථනෙ උච්චාරණෙ. සබ්බං උපාදාපඤ්ඤත්තිං ආහ ආදිසද්දෙනාති සම්බන්ධො. རང་བཞིན་མ་ཡིན་པའི་ཆོས་ཉིད་ཡིན་དུ་ཟིན་ཀྱང་། ཕྱི་རོལ་གྱི་རྣམ་པས་གཟུང་བར་བྱ་བ་ཉིད་ཀྱི་ཕྱིར། ཟིལ་གྱིས་གནོན་པའི་སྐྱེ་མཆེད་རྣམས་ཀྱི་ཕྱི་རོལ་གྱི་དངོས་པོ་བཞིན་དུ། འདིར་གཅིག་ཏུ་ནང་གི་ཆོས་ལ་དམིགས་པའི་ཕྱིར། “བདག་གོ་”ཞེས་བྱ་བའི་བཏགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་ནང་གི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་འགྱུར་རོ་ཞེས་ “ནང་གི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། “ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་པའི་སྒྲ་ལས་སོགས་པས་ཁམས་དང་སྐྱེ་མཆེད་ལ་སོགས་པ་བསྡུའོ་”ཞེས་ཀྱང་གསུངས་སོ།། ཚུལ་འདི་ནི་ “གཟུགས་མེད་པའི་ཕུང་པོ་རྣམས་ལ་ཕུང་པོ་ཞེས་བཟུང་ནས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པའི་བཤད་པའི་ཚུལ་གསུངས་སོ།། གཞན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་འཛིན་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། གཞན་གྱི་ཕུང་པོ་ལ་སོགས་པ་ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་བརྗོད་པ་དང་བཤད་པ་ལའོ།། སྒྲ་ལས་སོགས་པས་བཏགས་པའི་བརྡ་ཆད་ཐམས་ཅད་གསུངས་སོ་ཞེས་པ་ནི་འབྲེལ་བའོ།། තිකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා නිට්ඨිතා. གསུམ་ཚན་གྱི་དོན་བསྡུས་པའི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། දුකඅත්ථුද්ධාරවණ්ණනා གཉིས་ཚན་གྱི་དོན་བསྡུས་པའི་བཤད་པ། 1473. අඤ්ඤථාති වුත්තප්පකාරස්ස දස්සනෙ. වුත්තප්පකාරස්ස දස්සනතො එව හි අට්ඨකථායං සසඞ්ඛාරිකානං ථිනමිද්ධවිරහෙ අසඞ්ඛාරිකසදිසී යොජනා න දස්සිතා. භවරාගාදීසූති භවරාගමූලිකාදීසු යොජනාසු. ༡༤༧༣. གཞན་དུ་ཞེས་པ་ནི་བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་སྟོན་པ་ལའོ།། བཤད་པའི་རྣམ་པ་ཉིད་སྟོན་པའི་ཕྱིར་ཉིད་དེ། འགྲེལ་བཤད་ལས་མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་དང་བཅས་པ་རྣམས་ཀྱི་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་དང་བྲལ་བའི་ཚེ། མངོན་པར་འདུ་བྱེད་པ་མེད་པ་དང་མཚུངས་པའི་སྦྱོར་བ་མ་བསྟན་ཏོ།། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ལ་སོགས་པ་ལ་ཞེས་པ་ནི། སྲིད་པའི་འདོད་ཆགས་ཀྱི་རྩ་བ་ལ་སོགས་པའི་སྦྱོར་བ་རྣམས་ལའོ།། 1511. ද්වෙති උද්ධච්චාවිජ්ජානීවරණානි. තීණීති කාමච්ඡන්දබ්‍යාපාදවිචිකිච්ඡාසු එකෙකෙන උද්ධච්චාවිජ්ජානීවරණානි. ද්වෙ වා තීණි වාති පාළියං වා-සද්දස්ස ලුත්තනිද්දිට්ඨතං ආහ. අථ වා නිපාතසද්දසන්නිධානෙපි නාමපදාදීහි එව සමුච්චයාදිඅත්ථො වුච්චති, න නිපාතපදෙහි තෙසං අවාචකත්තාති අන්තරෙනපි නිපාතපදං අයමත්ථො ලබ්භති. තථා වචනිච්ඡාය සම්භවො එව හෙත්ථ පමාණන්ති පාළියං ‘‘ද්වෙ තීණී’’ති වුත්තං. යත්ථ [Pg.218] සහුප්පත්තීතිආදිනා ‘‘ද්වෙ තීණී’’ති ලක්ඛණවචනන්ති සබ්බසාධාරණමත්ථමාහ. තථා හි ‘‘එවඤ්ච කත්වා කිලෙසගොච්ඡකෙ චා’’ති වුත්තං. තස්සායමධිප්පායො – කිලෙසද්වයසහිතස්සෙව චිත්තුප්පාදස්ස අභාවෙපි පාළියං ද්විග්ගහණං කතං, කිලෙසානඤ්ච සම්භවන්තානං සබ්බෙසං සරූපෙන ගහණං න කතන්ති ද්වෙ තයොති ලක්ඛණකරණන්ති විඤ්ඤායතීති. ༡༥༡༡. གཉིས་ཞེས་པ་ནི་རྒོད་པ་དང་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་གཉིས་སོ།། གསུམ་ཞེས་པ་ནི་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་དང་། གནོད་སེམས་དང་། ཐེ་ཚོམ་རྣམས་ལས་རེ་རེ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་རྒོད་པ་དང་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་གཉིས་སོ།། “གཉིས་སམ་གསུམ་”ཞེས་པ་ནི་གཞུང་ལས་ “ཡང་ན་”ཞེས་པའི་སྒྲ་བསྡུས་ནས་བསྟན་པ་ཉིད་གསུངས་སོ།། ཡང་ན། ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་སྒྲ་ཉེ་བར་གནས་ཀྱང་། མིང་གི་ཚིག་ལ་སོགས་པ་ཉིད་ཀྱིས་བསྡུ་བ་ལ་སོགས་པའི་དོན་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཡིན་གྱི། ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་ཚིག་རྣམས་ཀྱིས་ནི་མ་ཡིན་ཏེ། དེ་དག་གིས་དོན་དེ་མི་བརྗོད་པའི་ཕྱིར་རོ། དེས་ན་ཚིག་ཕྲད་ཀྱི་ཚིག་མེད་པར་ཡང་དོན་འདི་ཐོབ་པ་ཡིན་ནོ།། དེ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པར་འདོད་པ་འབྱུང་བ་ཉིད་འདིར་ཚད་མ་ཡིན་པའི་ཕྱིར། གཞུང་ལས་ “གཉིས་སམ་གསུམ་”ཞེས་གསུངས་སོ།། གང་དུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ལ་སོགས་པ་དང་བཅས་པས་ “གཉིས་སམ་གསུམ་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་སྟོན་པའི་ཚིག་ཡིན་པའི་ཕྱིར། ཐམས་ཅད་ལ་ཐུན་མོང་བའི་དོན་གསུངས་སོ།། དེ་ལྟར་ཡང་ “འདི་ལྟར་བྱས་ནས་ཉོན་མོངས་པའི་ཚོགས་ལའང་”ཞེས་གསུངས་སོ།། དེའི་དགོངས་པ་ནི་འདི་ཡིན་ཏེ། ཉོན་མོངས་པ་གཉིས་དང་ལྷན་ཅིག་པ་ཉིད་ཀྱི་སེམས་སྐྱེ་བ་མེད་དུ་ཟིན་ཀྱང་། གཞུང་ལས་གཉིས་སུ་བཟུང་བར་བྱས་ལ། འབྱུང་བར་འགྱུར་བའི་ཉོན་མོངས་པ་ཐམས་ཅད་རང་གི་ངོ་བོས་བཟུང་བར་མ་བྱས་པའི་ཕྱིར། “གཉིས་སམ་གསུམ་”ཞེས་པ་ནི་མཚན་ཉིད་བྱེད་པ་ཉིད་དུ་ཤེས་པར་བྱའོ་ཞེས་པའོ།། යදි සබ්බාකුසලෙ උප්පජ්ජනකස්සපි උද්ධච්චස්ස එකො එව චිත්තුප්පාදො විසයභාවෙන වුච්චති, අවිජ්ජානීවරණස්සපි තථා වත්තබ්බන්ති අධිප්පායෙන ‘‘කස්මා වුත්ත’’න්තිආදිනා චොදෙති. ඉතරො උද්ධච්චනීවරණස්සෙව තථා වත්තබ්බතං අවිජ්ජානීවරණස්ස තථා වත්තබ්බතාභාවඤ්ච දස්සෙතුං ‘‘සුත්තන්තෙ’’තිආදිමාහ. තත්ථ සුත්තන්තෙ වුත්තෙසු පඤ්චසු නීවරණෙසූති උද්ධච්චසහගතෙ උද්ධච්චස්ස අවිජ්ජානීවරණෙන නීවරණසහිතතං ආසඞ්කිත්වා වුත්තං. නනු ච සුත්තන්තෙපි ‘‘අවිජ්ජානීවරණානං සත්තාන’’න්තිආදීසු (සං. නි. 2.124) අවිජ්ජා ‘‘නීවරණ’’න්ති වුත්තාති? සච්චමෙතං, ඣානඞ්ගානං පටිපක්ඛභාවෙන පන සුත්තන්තෙ බහුලං කාමච්ඡන්දාදයො පඤ්චෙව නීවරණානි වුත්තානීති යෙභුය්‍යවුත්තිවසෙන එතං වුත්තන්ති දට්ඨබ්බං. གལ་ཏེ་མི་དགེ་བ་ཐམས་ཅད་ལ་སྐྱེ་བར་འགྱུར་བའི་རྒོད་པ་ལའང་སེམས་སྐྱེ་བ་གཅིག་ཉིད་ཡུལ་གྱི་དངོས་པོར་བརྗོད་ན། མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་ལའང་དེ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པར་བྱའོ་སྙམ་པའི་བསམ་པས་ “ཅིའི་ཕྱིར་གསུངས་སམ་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པས་རྒོལ་བར་བྱེད་དོ།། གཞན་གྱིས་ནི་རྒོད་པའི་སྒྲིབ་པ་ཉིད་ལ་དེ་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་ཉིད་དང་། མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་ལ་དེ་ལྟར་བརྗོད་པར་བྱ་བ་མ་ཡིན་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། “མདོ་སྡེ་ལས་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་སོ།། དེ་ལ་མདོ་སྡེ་ལས་གསུངས་པའི་སྒྲིབ་པ་ལྔ་པོ་རྣམས་ལས་ཞེས་པ་ནི། རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་རྒོད་པ་ལ་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པས་སྒྲིབ་པ་དང་བཅས་པ་ཉིད་དུ་དོགས་ནས་གསུངས་སོ།། ཅི་མདོ་སྡེ་ལས་ཀྱང་ “མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་དང་ལྡན་པའི་སེམས་ཅན་རྣམས་ཀྱི་”ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་ལས། མ་རིག་པ་ནི་ “སྒྲིབ་པ་”ཞེས་མ་གསུངས་སམ། དེ་ནི་བདེན་མོད་ཀྱི། བསམ་གཏན་གྱི་ཡན་ལག་རྣམས་ཀྱི་གཉེན་པོའི་དངོས་པོ་ཉིད་དུ་ནི་མདོ་སྡེ་ལས་ཕལ་ཆེར་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་སྒྲིབ་པ་ལྔ་ཉིད་གསུངས་པའི་ཕྱིར། ཕལ་ཆེར་གསུངས་པའི་དབང་གིས་འདི་གསུངས་པར་བལྟ་བར་བྱའོ།། කෙචි පන ‘‘යථා නික්ඛෙපකණ්ඩෙ කුසලපටිපක්ඛභූතානි දුබ්බලානිපි නීවරණානි පට්ඨානෙ විය දස්සිතානි. තථා හි පට්ඨානෙ (පට්ඨා. 3.8.1) ‘නීවරණං ධම්මං පටිච්ච නීවරණො ධම්මො උප්පජ්ජති න පුරෙජාතපච්චයා. අරූපෙ කාමච්ඡන්දනීවරණං පටිච්ච ථිනමිද්ධනීවරණං උද්ධච්චනීවරණ’න්තිආදි වුත්තං, න එවං අට්ඨකථාකණ්ඩෙ. අට්ඨකථාකණ්ඩෙ පන ඣානපටිපක්ඛභූතානියෙව නීවරණානි නිද්දිට්ඨානීති ‘උද්ධච්චනීවරණං උද්ධච්චසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ උප්පජ්ජතී’ති වුත්තං. අට්ඨකථායං පන උද්ධච්චනීවරණස්ස කාමච්ඡන්දාදීහි එකතො උප්පත්තිදස්සනං නික්ඛෙපකණ්ඩානුසාරෙන කතං එකතො උප්පත්තියා පභෙදදස්සනත්ථං. තත්ථ හි පාළියංයෙව තානි විත්ථාරතො වුත්තානී’’ති වදන්ති. අයඤ්ච වාදො ‘‘උද්ධච්චනීවරණං උද්ධච්චසහගතෙ චිත්තුප්පාදෙ උප්පජ්ජතී’’ති ඉදමෙව වචනං ඤාපකන්ති කත්වා වුත්තො. අඤ්ඤථා අවිජ්ජානීවරණං විය වත්තබ්බං සියා. න ති ඉතො අඤ්ඤං පරියුට්ඨානපට්ඨායීනියෙව නීවරණානි අත්ථුද්ධාරකණ්ඩෙ අධිප්පෙතානීති ඉමස්ස අත්ථස්ස සාධකං වචනං අත්ථි, ඉදං වචනං ද්වෙතීණිවචනස්ස සාමඤ්ඤෙන සබ්බනීවරණසඞ්ගාහකත්තා යථාවුත්තවචනස්ස විසයවිසෙසප්පකාසනසඞ්ඛාතෙන [Pg.219] පයොජනන්තරෙන වුත්තභාවස්ස දස්සිතත්තා ච ඤාපකං න භවතීති දිස්සති, තස්මා විචාරෙත්වා ගහෙතබ්බං. ཁ་ཅིག་ནི་“ཇི་ལྟར་བཞག་པའི་སྐབས་ལས་དགེ་བའི་གཉེན་པོར་གྱུར་པ་སྟོབས་ཆུང་བའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཀྱང་གནས་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་བཞིན་དུ་བསྟན་ཏོ།། འདི་ལྟར་གནས་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་ལས། སྒྲིབ་པའི་ཆོས་ལ་བརྟེན་ནས་སྒྲིབ་པའི་ཆོས་སྐྱེ་བར་འགྱུར་ཏེ། སྔོན་དུ་སྐྱེས་པའི་རྐྱེན་གྱིས་ནི་མ་ཡིན་ནོ། གཟུགས་མེད་པ་ལ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པའི་སྒྲིབ་པ་ལ་བརྟེན་ནས་རྨུགས་པ་དང་གཉིད་ཀྱི་སྒྲིབ་པ་དང་རྒོད་པའི་སྒྲིབ་པ་སྐྱེའོ་ཞེས་བྱ་བ་ལ་སོགས་པ་གསུངས་ལ། འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྐབས་སུ་ནི་དེ་ལྟར་མ་ཡིན་ནོ།། འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྐབས་སུ་ནི་བསམ་གཏན་གྱི་གཉེན་པོར་གྱུར་པའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར། རྒོད་པའི་སྒྲིབ་པ་ནི་རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱེའོ་ཞེས་གསུངས་སོ།། འགྲེལ་བཤད་ལས་ནི་རྒོད་པའི་སྒྲིབ་པ་འདོད་པ་ལ་འདུན་པ་ལ་སོགས་པ་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེ་བར་སྟོན་པ་ནི། བཞག་པའི་སྐབས་ཀྱི་རྗེས་སུ་འབྲངས་ནས་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བའི་དབྱེ་བ་བསྟན་པའི་ཕྱིར་བྱས་སོ།། དེ་ལ་ནི་གཞུང་ཉིད་ལས་དེ་དག་རྒྱས་པར་གསུངས་སོ་”ཞེས་སྨྲའོ།། སྨྲ་བ་འདི་ནི་ “རྒོད་པའི་སྒྲིབ་པ་ནི་རྒོད་པ་དང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེས་པའི་སེམས་སྐྱེ་བ་ལ་སྐྱེའོ་”ཞེས་བྱ་བའི་ཚིག་འདི་ཉིད་གོ་བར་བྱེད་པ་ཡིན་པར་བྱས་ནས་གསུངས་སོ།། གཞན་དུ་ན་མ་རིག་པའི་སྒྲིབ་པ་བཞིན་དུ་བརྗོད་པར་འགྱུར་རོ།། འདི་ལས་གཞན་པའི་ཀུན་ནས་ལྡང་བ་ལ་གནས་པའི་སྒྲིབ་པ་རྣམས་ཉིད་དོན་བསྡུས་པའི་སྐབས་སུ་འདོད་པ་ཡིན་ནོ་ཞེས་བྱ་བའི་དོན་འདི་སྒྲུབ་པར་བྱེད་པའི་ཚིག་མེད་དེ། ཚིག་འདི་ནི་གཉིས་སམ་གསུམ་ཞེས་པའི་ཚིག་གི་སྤྱི་ཉིད་ཀྱིས་སྒྲིབ་པ་ཐམས་ཅད་སྡུད་པ་ཡིན་པའི་ཕྱིར་དང་། ཇི་སྐད་བཤད་པའི་ཚིག་གི་ཡུལ་གྱི་ཁྱད་པར་གསལ་བར་བྱེད་པ་ཞེས་བྱ་བའི་དགོས་པ་གཞན་གྱིས་གསུངས་པ་ཉིད་བསྟན་པའི་ཕྱིར་ན། གོ་བར་བྱེད་པ་མ་ཡིན་པར་སྣང་བས། དེའི་ཕྱིར་བརྟགས་ནས་བཟུང་བར་བྱའོ།། අග්ගහෙත්වාති යථාරුතවසෙනෙව අත්ථං අග්ගහෙත්වා යථා නික්ඛෙපකණ්ඩපට්ඨානාදීහි න ඉමිස්සා පාළියා විරොධො හොති, එවං අධිප්පායො ගවෙසිතබ්බොති යථාවුත්තමෙවත්ථං නිගමෙති. མ་བཟུང་བར་ཞེས་པ་ནི་སྒྲ་ཇི་བཞིན་པའི་དབང་གིས་ཉིད་དུ་དོན་མ་བཟུང་བར། ཇི་ལྟར་བཞག་པའི་སྐབས་དང་གནས་ཀྱི་རབ་ཏུ་བྱེད་པ་ལ་སོགས་པ་དང་གཞུང་འདི་མི་འགལ་བར་འགྱུར་བ་དེ་ལྟར། དགོངས་པ་བཙལ་བར་བྱའོ་ཞེས་ཇི་སྐད་བཤད་པའི་དོན་ཉིད་མཇུག་བསྡུས་སོ།། 1577. තෙසන්ති ලොභාදිතො අඤ්ඤෙසං. දස්සිතාති කථං දස්සිතා? මානො තාව ලොභමොහඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහථිනඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, තථා දිට්ඨි, විචිකිච්ඡා මොහඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ථිනං ලොභමොහදිට්ඨිඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහමානඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, දොසමොහඋද්ධච්චඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, උද්ධච්චං ලොභමොහදිට්ඨිඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහදිට්ඨිථිනඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහමානඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහමානථිනඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහථිනඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, දොසමොහඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, දොසමොහථිනඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, මොහවිචිකිච්ඡාඅහිරිකානොත්තප්පෙහි, මොහඅහිරිකානොත්තප්පෙහි එකතො උප්පජ්ජති. ༡༥༧༧. དེ་དག་གི་ཞེས་པ་ནི་ཆགས་པ་ལ་སོགས་པ་ལས་གཞན་པ་རྣམས་ཀྱིའོ།། བསྟན་ཏོ་ཞེས་པ་ནི་ཇི་ལྟར་བསྟན་པ་ཡིན་ཞེ་ན། རེ་ཞིག་ང་རྒྱལ་ནི་ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེའོ། དེ་བཞིན་དུ་ལྟ་བ་དང་། ཐེ་ཚོམ་ནི་གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའོ། རྨུགས་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ལྟ་བ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་སྐྱེའོ། རྒོད་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ལྟ་བ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ལྟ་བ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། གཏི་མུག་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། གཏི་མུག་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེའོ།། යථා ච උද්ධච්චං, එවං අහිරිකානොත්තප්පානි ච යොජෙත්වා වෙදිතබ්බානි. කථං? අහිරිකං ලොභමොහදිට්ඨිඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහදිට්ඨිථිනඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහමානඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහමානථිනඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහථිනඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, ලොභමොහඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, දොසමොහඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, දොසමොහථිනඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, මොහවිචිකිච්ඡාඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි, මොහඋද්ධච්චානොත්තප්පෙහි ච එකතො උප්පජ්ජති. අනොත්තප්පං ලොභමොහදිට්ඨිඋද්ධච්චාහිරිකෙහි, ලොභමොහදිට්ඨිථිනඋද්ධච්චාහිරිකෙහි, ලොභමොහමානඋද්ධච්චාහිරිකෙහි, ලොභමොහමානථිනඋද්ධච්චාහිරිකෙහි, ලොභමොහථිනඋද්ධච්චාහිරිකෙහි, ලොභමොහඋද්ධච්චාහිරිකෙහි, දොසමොහඋද්ධච්චාහිරිකෙහි, දොසමොහථිනඋද්ධච්චාහිරිකෙහි, මොහවිචිකිච්ඡාඋද්ධච්චාහිරිකෙහි[Pg.220], මොහඋද්ධච්චාහිරිකෙහි ච එකතො උප්පජ්ජතීති එවමෙත්ථ මානාදීනම්පි එකතො උප්පත්ති වෙදිතබ්බා. සෙසං උත්තානත්ථමෙව. ཇི་ལྟར་རྒོད་པ་བཞིན་དུ། ངོ་ཚ་མེད་པ་དང་ཁྲེལ་མེད་པ་དག་ཀྱང་སྦྱར་ནས་ཤེས་པར་བྱའོ།། ཇི་ལྟར་ཞེ་ན། ངོ་ཚ་མེད་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ལྟ་བ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ལྟ་བ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། གཏི་མུག་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ཁྲེལ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེའོ།། ཁྲེལ་མེད་པ་ནི་ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ལྟ་བ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ལྟ་བ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། ང་རྒྱལ་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཆགས་པ་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། ཞེ་སྡང་དང་། གཏི་མུག་དང་། རྨུགས་པ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། གཏི་མུག་དང་། ཐེ་ཚོམ་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུའམ། གཏི་མུག་དང་། རྒོད་པ་དང་། ངོ་ཚ་མེད་པ་རྣམས་དང་ལྷན་ཅིག་ཏུ་ལྷན་ཅིག་སྐྱེའོ་ཞེས་དེ་ལྟར་འདིར་ང་རྒྱལ་ལ་སོགས་པ་རྣམས་ཀྱང་ལྷན་ཅིག་སྐྱེ་བ་ཤེས་པར་བྱའོ།། ལྷག་མ་ནི་དོན་གསལ་བ་ཉིད་དོ།། අට්ඨකථාකණ්ඩවණ්ණනා නිට්ඨිතා. འགྲེལ་བཤད་ཀྱི་སྐབས་ཀྱི་བཤད་པ་རྫོགས་སོ།། ඉති ධම්මසඞ්ගණීමූලටීකාය ලීනත්ථපදවණ්ණනා དེ་ལྟར་ཆོས་བསྡུས་པའི་རྩ་བའི་ཊཱིཀཱ་ལས་ཟབ་མོའི་དོན་གྱི་ཚིག་གི་བཤད་པའོ།། ධම්මසඞ්ගණී-අනුටීකා සමත්තා. ཆོས་བསྡུས་པའི་རྗེས་སུ་ཊཱིཀཱ་རྫོགས་སོ།། | |||
| Tiếng Việt | |||
| Kinh điển Pali | Chú giải | Phụ chú giải | Khác |
| 1101 Pārājika Pāḷi 1102 Pācittiya Pāḷi 1103 Mahāvagga Pāḷi (Tạng Luật) 1104 Cūḷavagga Pāḷi 1105 Parivāra Pāḷi | 1201 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 1 1202 Chú Giải Pārājikakaṇḍa - 2 1203 Chú Giải Pācittiya 1204 Chú Giải Mahāvagga (Tạng Luật) 1205 Chú Giải Cūḷavagga 1206 Chú Giải Parivāra | 1301 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 1 1302 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 2 1303 Phụ Chú Giải Sāratthadīpanī - 3 | 1401 Dvemātikāpāḷi 1402 Chú Giải Vinayasaṅgaha 1403 Phụ Chú Giải Vajirabuddhi 1404 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 1 1405 Phụ Chú Giải Vimativinodanī - 2 1406 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 1 1407 Phụ Chú Giải Vinayālaṅkāra - 2 1408 Phụ Chú Giải Kaṅkhāvitaraṇīpurāṇa 1409 Vinayavinicchaya-uttaravinicchaya 1410 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 1 1411 Phụ Chú Giải Vinayavinicchaya - 2 1412 Pācityādiyojanāpāḷi 1413 Khuddasikkhā-mūlasikkhā 8401 Thanh Tịnh Đạo - 1 8402 Thanh Tịnh Đạo - 2 8403 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 1 8404 Đại Phụ Chú Giải Thanh Tịnh Đạo - 2 8405 Lời Tựa Thanh Tịnh Đạo 8406 Trường Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8407 Trung Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8408 Tương Ưng Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8409 Tăng Chi Bộ Kinh (Vấn Đáp) 8410 Tạng Luật (Vấn Đáp) 8411 Tạng Vi Diệu Pháp (Vấn Đáp) 8412 Chú Giải (Vấn Đáp) 8413 Niruttidīpanī 8414 Paramatthadīpanī Saṅgahamahāṭīkāpāṭha 8415 Anudīpanīpāṭha 8416 Paṭṭhānuddesa dīpanīpāṭha 8417 Phụ Chú Giải Namakkāra 8418 Mahāpaṇāmapāṭha 8419 Lakkhaṇāto buddhathomanāgāthā 8420 Sutavandanā 8421 Kamalāñjali 8422 Jinālaṅkāra 8423 Pajjamadhu 8424 Buddhaguṇagāthāvalī 8425 Cūḷaganthavaṃsa 8426 Mahāvaṃsa 8427 Sāsanavaṃsa 8428 Kaccāyanabyākaraṇaṃ 8429 Moggallānabyākaraṇaṃ 8430 Saddanītippakaraṇaṃ (padamālā) 8431 Saddanītippakaraṇaṃ (dhātumālā) 8432 Padarūpasiddhi 8433 Mogallānapañcikā 8434 Payogasiddhipāṭha 8435 Vuttodayapāṭha 8436 Abhidhānappadīpikāpāṭha 8437 Phụ Chú Giải Abhidhānappadīpikā 8438 Subodhālaṅkārapāṭha 8439 Phụ Chú Giải Subodhālaṅkāra 8440 Bālāvatāra gaṇṭhipadatthavinicchayasāra 8441 Lokanīti 8442 Suttantanīti 8443 Sūrassatinīti 8444 Mahārahanīti 8445 Dhammanīti 8446 Kavidappaṇanīti 8447 Nītimañjarī 8448 Naradakkhadīpanī 8449 Caturārakkhadīpanī 8450 Cāṇakyanīti 8451 Rasavāhinī 8452 Sīmavisodhanīpāṭha 8453 Vessantaragīti 8454 Moggallāna vuttivivaraṇapañcikā 8455 Thūpavaṃsa 8456 Dāṭhāvaṃsa 8457 Dhātupāṭhavilāsiniyā 8458 Dhātuvaṃsa 8459 Hatthavanagallavihāravaṃsa 8460 Jinacaritaya 8461 Jinavaṃsadīpaṃ 8462 Telakaṭāhagāthā 8463 Phụ Chú Giải Milinda 8464 Padamañjarī 8465 Padasādhanaṃ 8466 Saddabindupakaraṇaṃ 8467 Kaccāyanadhātumañjusā 8468 Sāmantakūṭavaṇṇanā |
| 2101 Sīlakkhandhavagga Pāḷi 2102 Mahāvagga Pāḷi (Trường Bộ) 2103 Pāthikavagga Pāḷi | 2201 Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2202 Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2203 Chú Giải Pāthikavagga | 2301 Phụ Chú Giải Sīlakkhandhavagga 2302 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Trường Bộ) 2303 Phụ Chú Giải Pāthikavagga 2304 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 1 2305 Phụ Chú Giải Mới Sīlakkhandhavagga - 2 | |
| 3101 Mūlapaṇṇāsa Pāḷi 3102 Majjhimapaṇṇāsa Pāḷi 3103 Uparipaṇṇāsa Pāḷi | 3201 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 1 3202 Chú Giải Mūlapaṇṇāsa - 2 3203 Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3204 Chú Giải Uparipaṇṇāsa | 3301 Phụ Chú Giải Mūlapaṇṇāsa 3302 Phụ Chú Giải Majjhimapaṇṇāsa 3303 Phụ Chú Giải Uparipaṇṇāsa | |
| 4101 Sagāthāvagga Pāḷi 4102 Nidānavagga Pāḷi 4103 Khandhavagga Pāḷi 4104 Saḷāyatanavagga Pāḷi 4105 Mahāvagga Pāḷi (Tương Ưng Bộ) | 4201 Chú Giải Sagāthāvagga 4202 Chú Giải Nidānavagga 4203 Chú Giải Khandhavagga 4204 Chú Giải Saḷāyatanavagga 4205 Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | 4301 Phụ Chú Giải Sagāthāvagga 4302 Phụ Chú Giải Nidānavagga 4303 Phụ Chú Giải Khandhavagga 4304 Phụ Chú Giải Saḷāyatanavagga 4305 Phụ Chú Giải Mahāvagga (Tương Ưng Bộ) | |
| 5101 Ekakanipāta Pāḷi 5102 Dukanipāta Pāḷi 5103 Tikanipāta Pāḷi 5104 Catukkanipāta Pāḷi 5105 Pañcakanipāta Pāḷi 5106 Chakkanipāta Pāḷi 5107 Sattakanipāta Pāḷi 5108 Aṭṭhakādinipāta Pāḷi 5109 Navakanipāta Pāḷi 5110 Dasakanipāta Pāḷi 5111 Ekādasakanipāta Pāḷi | 5201 Chú Giải Ekakanipāta 5202 Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5203 Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5204 Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | 5301 Phụ Chú Giải Ekakanipāta 5302 Phụ Chú Giải Duka-tika-catukkanipāta 5303 Phụ Chú Giải Pañcaka-chakka-sattakanipāta 5304 Phụ Chú Giải Aṭṭhakādinipāta | |
| 6101 Khuddakapāṭha Pāḷi 6102 Dhammapada Pāḷi 6103 Udāna Pāḷi 6104 Itivuttaka Pāḷi 6105 Suttanipāta Pāḷi 6106 Vimānavatthu Pāḷi 6107 Petavatthu Pāḷi 6108 Theragāthā Pāḷi 6109 Therīgāthā Pāḷi 6110 Apadāna Pāḷi - 1 6111 Apadāna Pāḷi - 2 6112 Buddhavaṃsa Pāḷi 6113 Cariyāpiṭaka Pāḷi 6114 Jātaka Pāḷi - 1 6115 Jātaka Pāḷi - 2 6116 Mahāniddesa Pāḷi 6117 Cūḷaniddesa Pāḷi 6118 Paṭisambhidāmagga Pāḷi 6119 Nettippakaraṇa Pāḷi 6120 Milindapañha Pāḷi 6121 Peṭakopadesa Pāḷi | 6201 Chú Giải Khuddakapāṭha 6202 Chú Giải Dhammapada - 1 6203 Chú Giải Dhammapada - 2 6204 Chú Giải Udāna 6205 Chú Giải Itivuttaka 6206 Chú Giải Suttanipāta - 1 6207 Chú Giải Suttanipāta - 2 6208 Chú Giải Vimānavatthu 6209 Chú Giải Petavatthu 6210 Chú Giải Theragāthā - 1 6211 Chú Giải Theragāthā - 2 6212 Chú Giải Therīgāthā 6213 Chú Giải Apadāna - 1 6214 Chú Giải Apadāna - 2 6215 Chú Giải Buddhavaṃsa 6216 Chú Giải Cariyāpiṭaka 6217 Chú Giải Jātaka - 1 6218 Chú Giải Jātaka - 2 6219 Chú Giải Jātaka - 3 6220 Chú Giải Jātaka - 4 6221 Chú Giải Jātaka - 5 6222 Chú Giải Jātaka - 6 6223 Chú Giải Jātaka - 7 6224 Chú Giải Mahāniddesa 6225 Chú Giải Cūḷaniddesa 6226 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 1 6227 Chú Giải Paṭisambhidāmagga - 2 6228 Chú Giải Nettippakaraṇa | 6301 Phụ Chú Giải Nettippakaraṇa 6302 Nettivibhāvinī | |
| 7101 Dhammasaṅgaṇī Pāḷi 7102 Vibhaṅga Pāḷi 7103 Dhātukathā Pāḷi 7104 Puggalapaññatti Pāḷi 7105 Kathāvatthu Pāḷi 7106 Yamaka Pāḷi - 1 7107 Yamaka Pāḷi - 2 7108 Yamaka Pāḷi - 3 7109 Paṭṭhāna Pāḷi - 1 7110 Paṭṭhāna Pāḷi - 2 7111 Paṭṭhāna Pāḷi - 3 7112 Paṭṭhāna Pāḷi - 4 7113 Paṭṭhāna Pāḷi - 5 | 7201 Chú Giải Dhammasaṅgaṇi 7202 Chú Giải Sammohavinodanī 7203 Chú Giải Pañcapakaraṇa | 7301 Phụ Chú Giải Gốc Dhammasaṅgaṇī 7302 Phụ Chú Giải Gốc Vibhaṅga 7303 Phụ Chú Giải Gốc Pañcapakaraṇa 7304 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Dhammasaṅgaṇī 7305 Phụ Chú Giải Tiếp Theo Pañcapakaraṇa 7306 Abhidhammāvatāro-nāmarūpaparicchedo 7307 Abhidhammatthasaṅgaho 7308 Phụ Chú Giải Cổ Điển Abhidhammāvatāra 7309 Abhidhammamātikāpāḷi | |