Namo tassa bhagavato arahato sammāsambuddhassa

त्या भगवंत, अर्हत, सम्यक्संबुद्धांना माझा नमस्कार असो.

Abhidhammapiṭake

अभिधम्मपिटकात

Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā

धम्मसंगणी-अनुटीका

Vīsatigāthāvaṇṇanā

वीसतिगाथावण्णना

1. Abhidhammasaṃvaṇṇanāya [Pg.1] atthaṃ saṃvaṇṇetukāmo tassā ādigāthāya tāva payojanasambandhābhidhānapubbaṅgamaṃ atthaṃ niddhārento uḷārajjhāsayānaṃ nisammakārīnaṃ paṭipatti paresaṃ vividhahitasukhanipphādanappayojanāti ācariyassāpi dhammasaṃvaṇṇanāya ādimhi satthari nipaccakārassa antarāyavisosanatthatā viya satthari dhamme ca paresaṃ accantasukhappaṭilābhasaṃvattaniyasaddhāratanuppādanatthatāpi siyāti dassetuṃ ‘‘dhammasaṃvaṇṇanāya’’ntiādimāha. Tattha yathānusiṭṭhaṃ paṭipajjamāne apāyesu apatamāne dhāretīti dhammoti sāmaññavacanopi dhamma-saddo saddantarasannidhānena idha pariyattivisesavisayo. Saṃvaṇṇīyati attho etāyāti saṃvaṇṇanā, aṭṭhakathā.

१. अभिधम्म-वर्णनाचा (टीकेचा) अर्थ स्पष्ट करण्याची इच्छा असणाऱ्या आचार्यांनी, तिच्या (टीकेच्या) सुरुवातीच्या गाथेचा उद्देश आणि संबंध स्पष्ट करण्याला प्राधान्य देऊन अर्थ निश्चित करताना, उदात्त विचार असणाऱ्या व विचारपूर्वक कृती करणाऱ्यांची साधना इतरांना विविध हित आणि सुख मिळवून देण्याच्या उद्देशाने असते, हे दर्शवण्यासाठी; तसेच आचार्यांनी धम्म-वर्णनाच्या सुरुवातीला शास्त्यांप्रती (बुद्धांप्रती) दाखवलेला आदर हा जसा अंतराय (अडथळे) दूर करण्यासाठी आहे, त्याचप्रमाणे तो इतरांच्या मनात शास्ते आणि धम्माविषयी अत्यंत सुख मिळवून देणाऱ्या श्रद्धा-रूपी रत्नाची निर्मिती करण्यासाठीही असावा, हे दर्शवण्यासाठी 'धम्मसंवरण्णनाय' (धम्म-वर्णनासाठी) इत्यादी शब्द म्हटले आहेत. त्यामध्ये, 'शासनाने सांगितल्याप्रमाणे आचरण करणाऱ्यांना अपाय (दुर्गती) मध्ये पडण्यापासून जे वाचवते (धारण करते) तो धम्म होय' असा सामान्य अर्थ असला, तरी 'धम्म' हा शब्द इतर शब्दांच्या सान्निध्यामुळे येथे विशिष्ट 'परियत्ति' (बुद्धवचन/अभ्यास) या अर्थाने आला आहे. जिच्याद्वारे अर्थाचे स्पष्टीकरण केले जाते ती 'संवरण्णना' (वर्णन) म्हणजेच अट्ठकथा (अट्ठकथा) होय.

Tividhayānamukhena vimuttidhammaṃ yathārahamanusāsatīti satthā. Paṇamanaṃ paṇāmo, kāyavācācittehi satthu guṇaninnatā. Kiriyā karaṇaṃ, paṇāmassa karaṇaṃ paṇāmakaraṇaṃ, vandanāpayogo. So ca kiñcāpi ‘‘idāni adhippetaṃ paṇāmaṃ karonto’’tiādinā ‘‘tassa pāde namassitvā’’tiādikassa adhippetapaṇāmabhāvaṃ dassessati, ‘‘karuṇā viyā’’tiādikassa pana sabbassa thomanāvasena vuttassapi vasena veditabbo. So hi satthu mahākaruṇādiguṇavisesakittanavasena pavatto mahākaruṇādiguṇavisesāvinābhāvinā saṃvaṇṇiyamānasaṃvaṇṇanādhammavibhāvitena dhammassa svākkhātabhāvena svākkhātadhamme satthari [Pg.2] anuppannasaddhānaṃ saddhājananāya, uppannasaddhānañca bhiyyobhāvāya hoti. Satthuno ca aviparītadhammadesanabhāvena avitathadesanābhūte dhammeti etena satthuno mahākaruṇādiguṇānaṃyeva ca phalavisesanipphādanasamatthatāya pasādāvahataṃ āha. Dhammena hi satthusiddhi, satthārā ca dhammasiddhi, dhammasampattiyāpi satthuguṇatāya satthuguṇavibhāvanena sampajjatīti.

तीन प्रकारच्या यानांच्या (मार्गांच्या) माध्यमातून जे विमुक्तीच्या धम्माचा योग्य प्रकारे उपदेश करतात, ते 'सत्था' (शास्ते/गुरु) होत. नमन करणे म्हणजे 'प्रणाम' होय; काय, वाचा आणि मनाने शास्त्यांच्या गुणांप्रती लीन होणे. 'करण' म्हणजे क्रिया; प्रणाम करण्याची क्रिया म्हणजे 'प्रणामकरण' होय, जो वंदनेचा प्रयोग आहे. आणि जरी ते 'आता अभिप्रेत असलेला प्रणाम करताना' इत्यादी वाक्यांद्वारे 'त्यांच्या चरणी वंदन करून' इत्यादींचा अभिप्रेत प्रणामाचा भाव दर्शवणार असले, तरी 'करुणेप्रमाणे' इत्यादी सर्व स्तुतीपर वचनांच्या माध्यमातूनही ते समजून घेतले पाहिजे. कारण, शास्त्यांच्या महाकरुणा इत्यादी विशेष गुणांच्या कीर्तनाद्वारे प्रवृत्त झालेली ही स्तुती, त्या महाकरुणादी विशेष गुणांशी अविनाभावी (अविभाज्य) असलेल्या आणि स्पष्ट केल्या जाणाऱ्या धम्माच्या सुविख्यात (स्वाक्खात) भावामुळे, ज्यांच्या मनात सुविख्यात धम्म आणि शास्त्यांप्रती श्रद्धा उत्पन्न झालेली नाही त्यांच्यात श्रद्धा निर्माण करण्यासाठी आणि ज्यांच्यात श्रद्धा उत्पन्न झाली आहे त्यांच्या श्रद्धेच्या वृद्धीसाठी कारणीभूत ठरते. शास्त्यांच्या यथार्थ धम्मदेशनेमुळे 'अवितथ' (सत्य) उपदेशरूप असलेल्या धम्मामध्ये, याद्वारे शास्त्यांच्या महाकरुणादी गुणांचीच विशेष फलनिष्पत्ती करण्याची क्षमता असल्यामुळे प्रसन्नता निर्माण होते, असे म्हटले आहे. कारण धम्मामुळे शास्त्यांची सिद्धी होते आणि शास्त्यांमुळे धम्माची सिद्धी होते; धम्माची समृद्धी ही शास्त्यांचा गुण असल्यामुळे शास्त्यांच्या गुणांच्या प्रकटीकरणानेच ती साध्य होते.

Evaṃ satthari paṇāmakaraṇassa ekaṃ payojanaṃ dassetvā idāni sambandhaṃ vibhāveti ‘‘tadubhayappasādā hī’’tiādinā. Na hi satthari dhamme vā appasanno saṃvaṇṇiyamāne tadadhigantabbe ca dhamme sammā paṭipajjati, nāpi sīlādianupādāparinibbānantaṃ mahantaṃ atthaṃ sādheti, tasmā dhammasaṃvaṇṇanāsu paresaṃ sammāpaṭipattiākaṅkhāya tathārūpadhammapaṭiggāhakehi ca viniyojitena satthari dhamme ca pasāduppādanaṃ satthari paṇāmakaraṇaṃ vihitanti adhippāyo.

अशा प्रकारे शास्त्यांप्रती प्रणाम करण्याच्या एका प्रयोजनाचे दर्शन घडवून, आता 'तदुभयप्पसादा ही' (कारण त्या दोघांवरील श्रद्धेमुळे) इत्यादींद्वारे संबंध स्पष्ट करतात. कारण, जो शास्ते किंवा धम्मावर श्रद्धा ठेवत नाही, तो स्पष्ट केल्या जाणाऱ्या आणि प्राप्त करून घेण्यायोग्य धम्माचे योग्य प्रकारे आचरण करत नाही; तसेच तो शील इत्यादींपासून सुरू होऊन अनुपदा-परिनिब्बानापर्यंत (आसक्तीरहित परिनिर्वाणापर्यंत) जाणारा महान अर्थ (ध्येय) साध्य करू शकत नाही. म्हणूनच, धम्म-वर्णनांमध्ये इतरांच्या सम्यक आचरणाच्या आकांक्षेने आणि तशा प्रकारच्या धम्माचा स्वीकार करणाऱ्यांच्या कल्याणासाठी, शास्ते आणि धम्माप्रती श्रद्धा निर्माण करण्यासाठी शास्त्यांप्रती प्रणाम करणे विहित केले आहे, असा अभिप्राय आहे.

Bhagavato guṇasaṃkittanaṃ tassa dhammasaṅghānampi thomanā hotiyevāti vuttaṃ ‘‘ratanattayapaṇāmavacana’’nti. Tathā ca vakkhati ‘‘bhagavato thomanenevā’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 6). Vakkhamānaṃ vā ‘‘saddhammañcassa pūjetvā’’tiādiṃ sandhāya vuttaṃ. Viññāpanatthaṃ paresaṃ viññūnanti vā sambandhanīyaṃ. Aviññūnaṃ appamāṇatāya abhājanatāya ca viññūnaṃ gahaṇaṃ. Te hi buddhādīsu sagāravassa pamāṇabhūtataṃ jānantā tassa vacanaṃ sotabbaṃ saddhātabbaṃ maññanti, sammadeva ca naṃ anutiṭṭhantā tadadhippāyaṃ pūrenti. Idhāpi purimanayeneva sambandho veditabbo pasādaviññāpanādimukhenapi sammāpaṭipattiākaṅkhāya paveditattā.

भगवंतांच्या गुणांचे संकीर्तन हे त्यांच्या धम्म आणि संघाची देखील स्तुतीच असते, म्हणूनच 'रतनत्तयपणामवचनं' (त्रिरत्न-प्रणाम-वचन) असे म्हटले आहे. आणि पुढे ते 'भगवतो थोमनेनेव' (भगवंतांच्या स्तुतीनेच) इत्यादी (ध. स. मूलटी. ६) म्हणतील. किंवा पुढे सांगण्यात येणाऱ्या 'सद्धम्मञ्चस्स पूजेत्वा' (आणि त्यांच्या सद्धम्माची पूजा करून) इत्यादींचा संदर्भ घेऊन हे म्हटले आहे. 'इतरांना अवगत करून देण्यासाठी' किंवा 'विद्वानांना (सुज्ञांना)' असा संबंध जोडला पाहिजे. अविद्वानांचे (अज्ञांचे) अप्रमाणत्व आणि अपात्रत्व असल्यामुळे येथे विद्वानांचे (सुज्ञांचे) ग्रहण केले आहे. कारण ते बुद्ध इत्यादींविषयी आदर असणाऱ्या व्यक्तीचे प्रमाणत्व जाणून त्याचे वचन ऐकण्यायोग्य व विश्वास ठेवण्यायोग्य मानतात, आणि त्याचे योग्य प्रकारे आचरण करून त्याचा हेतू पूर्ण करतात. येथेही पूर्वीच्याच पद्धतीने संबंध समजून घेतला पाहिजे, कारण श्रद्धा प्रगट करणे इत्यादींच्या माध्यमातून सम्यक आचरणाच्या आकांक्षेनेच हे सांगितले गेले आहे.

Ettha ca paṭhamo atthavikappo saddhānusārīnaṃ puggalānaṃ vasena vutto, dutiyo dhammānusārīnaṃ. Paṭhamo vā asaṃsiddhasatthudhammānaṃ vasena vutto, dutiyo saṃsiddhasatthudhammānaṃ. Tathā paṭhamo paṭhame ratane paṇāmakiriyādassanaparo, dutiyo itaresupīti ayaṃ viseso veditabbo.

आणि येथे, पहिला पर्यायी अर्थ 'सद्धानुसारी' (श्रद्धेचे अनुकरण करणाऱ्या) पुद्गलांच्या (व्यक्तींच्या) दृष्टीने सांगितला आहे, तर दुसरा 'धम्मानुसारी' (धम्माचे अनुकरण करणाऱ्या) व्यक्तींच्या दृष्टीने. किंवा, पहिला अर्थ ज्यांच्यासाठी शास्ते आणि धम्म अजून सिद्ध (प्रस्थापित) झालेले नाहीत त्यांच्या दृष्टीने सांगितला आहे, तर दुसरा ज्यांच्यासाठी ते सिद्ध झाले आहेत त्यांच्या दृष्टीने. तसेच, पहिला अर्थ पहिल्या रत्नाला (बुद्धाला) प्रणाम करण्याची क्रिया दर्शवणारा आहे, तर दुसरा इतर रत्नांनाही (धम्म आणि संघाला) प्रणाम दर्शवणारा आहे—हा भेद समजून घेतला पाहिजे.

Paṇāmo karīyati etāyāti paṇāmakaraṇaṃ, paṇāmakiriyābhinipphādikā cetanā. Sā hi khettasampattiyā ācariyassa ca ajjhāsayasampattiyā diṭṭhadhammavedanīyabhūtā yathāladdhasampattinimittakassa kammassa [Pg.3] balānuppadānavasena purimakammanipphannassa vipākasantānassa antarā vemajjhe āyanti āpatantīti antarāyāti laddhanāmānaṃ rogādianatthānaṃ vidhāyakassa upapīḷakassa upacchedakassa vā kammassa viddhaṃsanasamattho puññātisayoti imamatthaṃ dasseti ‘‘ratanattayapaṇāma…pe… visesabhāvato’’ti. Evañca katvā rāgādipariyuṭṭhānābhāvavacanena antarāyassa kāraṇabhūtāya payogavipattiyā abhāvassa, atthalābhādivacanena anantarāyatāhetubhūtāya payogasampattiyā sabbhāvassa, ‘‘sabyāpajjhāya pajāya abyāpajjho viharatī’’ti (a. ni. 6.10; 11.11) vacanena diṭṭheva dhamme sukhavihāritāya ca pakāsanaṃ mahānāmasuttaṃyeva udāhaṭaṃ.

जिच्याद्वारे प्रणाम केला जातो ते 'प्रणामकरण' होय, म्हणजेच प्रणामाची क्रिया घडवून आणणारी चेतना (इच्छाशक्ती). ती (चेतना) क्षेत्र-समृद्धीमुळे (पात्रतेमुळे) आणि आचार्यांच्या आशय-समृद्धीमुळे (उदात्त हेतूमुळे) याच जन्मात अनुभवता येणारी (दिट्ठधम्मवेदनीय) बनते. प्राप्त झालेल्या समृद्धीला कारणीभूत असणाऱ्या कर्माला बळ देण्याच्या माध्यमातून, पूर्वकर्मामुळे निर्माण झालेल्या विपाक-प्रवाहाच्या (परिणामांच्या प्रवाहाच्या) मध्येच येऊन पडणाऱ्या—म्हणूनच 'अंतराय' (अडथळे) असे नाव मिळालेल्या—रोग इत्यादी अनर्थांना कारणीभूत असणाऱ्या, उपपीडक (पीडा देणाऱ्या) किंवा उपच्छेदक (नाश करणाऱ्या) कर्माचा विध्वंस करण्यास समर्थ असा तो महान पुण्यसंचय (पुण्यातिशय) आहे, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'रतनत्तयपणाम…पे… विसेसभावतो' (त्रिरत्न-प्रणाम... इत्यादी विशेष भावामुळे) असे म्हटले आहे. आणि असे करून, रागादी क्लेशांच्या आक्रमणाच्या अभावाच्या वचनाद्वारे, अंतरायाला कारणीभूत असणाऱ्या 'प्रयोग-विपत्ती'चा (साधनेतील त्रुटींचा) अभाव दर्शवला आहे; अर्थ-लाभादी वचनांद्वारे, अंतरायरहिततेला कारणीभूत असणाऱ्या 'प्रयोग-संपत्ती'चे (साधनेच्या यशाचे) अस्तित्व दर्शवले आहे; आणि 'सभ्यापज्झाय पजाय अभ्यापज्झो विहरती' (व्याधीग्रस्त/पीडित प्रजेमध्ये तो पीडारहित होऊन विहार करतो) या वचनाद्वारे याच जन्मात सुखपूर्वक विहार करण्याचे प्रकटीकरण करण्यासाठी 'महानामसुत्त'च उदाहरणादाखल दिले आहे.

Guṇavisesadassanatthanti etena satipi kāyamanopaṇāmānaṃ antarāyavisosanasamatthabhāve tehi paṇāmavisayassa paṇāmārahabhāvavibhāvanena sātisayo vacīpaṇāmo vihitoti dasseti. Guṇavisesavā hītiādinā ācariyassa yuttapattakāritaṃ dasseti. Desanā vinayapiṭaketi ettha nanu vinayapiṭakassapi desanābhāvato desanāvinayapiṭakānaṃ bhedavacanaṃ na yuttanti? No na yuttaṃ ‘‘tīsupi cetesu ete dhammatthadesanāpaṭivedhā’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā) ettha viya samudāyadesanāya avayavadesanānaṃ ādhārabhāvato. Desanākāle vā manasā vavatthāpitāya vinayatantiyā vinayapiṭakabhāvato tadatthapaññāpanassa ca desanābhāvato bhedavacanaṃ. Atha vā desīyati etenāti desanā, desanāsamuṭṭhāpako cittuppādo, tassa ca vinayapiṭakavisayo karuṇāpubbaṅgamo ca soti evamettha bhedavacanopapatti daṭṭhabbā. Suttantapiṭaketiādīsupi eseva nayo.

"गुणविसेसदस्सनत्थं" (गुणांचा विशेष दाखवण्यासाठी) याद्वारे हे दर्शविले आहे की, जरी काया आणि मनाचे नमन (प्रणाम) अंतराय (अडथळे) नष्ट करण्यास समर्थ असले, तरी त्यांच्याद्वारे नमनाच्या विषयाची (भगवंतांची) नमनयोग्यतेचे प्रकटीकरण करून अतिशय श्रेष्ठ असा 'वचीप्रणाम' (वाणीने केलेले नमन) केला गेला आहे. "गुणविसेसवा हि" (गुणविशेषयुक्त असणारे) इत्यादींद्वारे आचार्यांचे योग्य आणि प्राप्त कार्य करणे दर्शविले आहे. "देसना विनयपिटके" (विनयपिटकात देशना) येथे शंका उपस्थित होते की, विनयपिटक देखील देशना (उपदेश) रूपच असल्याने 'देशना' आणि 'विनयपिटक' असा भेद करून बोलणे अयोग्य नाही का? नाही, ते अयोग्य नाही. "या तिन्हींमध्येही हे धम्म, अत्थ, देसना आणि पटिवेद आहेत" (धम्मसङ्गणि अट्ठकथा निदानकथा; दीघनिकाय अट्ठकथा १. पठममहासङ्गीतिकथा; पाराजिक अट्ठकथा १. पठममहासङ्गीतिकथा) येथे सांगितल्याप्रमाणे, संपूर्ण देशनेमध्ये अवयव-देशनांचा (विशिष्ट भागांच्या देशनांचा) आधारभूत भाव असतो. किंवा देशना काळात मनाने निश्चित केलेल्या विनय-परंपरेच्या विनयपिटकत्वामुळे आणि त्याच्या अर्थाच्या प्रज्ञापनाच्या देशनात्वामुळे हा भेद करून बोलणे योग्य आहे. अथवा, ज्याच्याद्वारे उपदेश केला जातो ती 'देशना' होय, देशनेला उत्पन्न करणारा चित्तोत्पाद (चित्तुप्पाद) आणि त्याचा विनयपिटक हा विषय असून तो करुणेने युक्त असतो; अशा प्रकारे येथे भेद करून बोलण्याची उपपत्ती (संगती) समजली पाहिजे. 'सुत्तन्तपिटक' इत्यादींच्या बाबतीतही हाच नियम लागू होतो.

Kathaṃ pana bhagavato desanā vinayapiṭake karuṇāppadhānā, suttābhidhammapiṭakesu ca paññākaruṇāpaññāppadhānāti viññāyatīti? Yato ukkaṃsapariyantagatahirottappopi bhagavā lokiyasādhujanehipi pariharitabbāni ‘‘sikharaṇī’’tiādīni vacanāni yathāparādhañca garahavacanāni vinayapiṭakadesanāyaṃ mahākaruṇāsañcoditamānaso mahāparisamajjhe abhāsi, taṃtaṃsikkhāpadapaññattikāraṇāpekkhāya verañjādīsu sārīrikañca [Pg.4] khedamanubhosi, tasmā kiñcāpi bhūmantarapaccayākārasamayantarakathānaṃ viya vinayapaññattiyāpi samuṭṭhāpikā paññā anaññasādhāraṇatāya atisayakiccavatī, tatopi karuṇāya kiccaṃ adhikanti adhippāyena vuttaṃ ‘‘vinayapiṭake karuṇāppadhānā’’ti. Karuṇābyāpārādhikatāya hi desanāya karuṇāppadhānatā, suttantadesanāya mahākaruṇāsamāpattibahulo veneyyasantānesu tadajjhāsayānulomena gambhīramatthapadaṃ patiṭṭhapesīti karuṇāpaññāppadhānatā, abhidhammadesanāya pana sabbaññutaññāṇassa visayabhāvappahonako rūpārūpaparicchedo dhammasabhāvānurodhena pavattitoti paññāppadhānatā. Teneva ca kāraṇenātiādinā desanānurūpataṃtaṃsaṃvaṇṇanāya thomanā ācariyassa pakatīti dasseti.

परंतु भगवंतांची देशना विनयपिटकात करुणाप्रधान आणि सुत्त व अभिधम्मपिटकात अनुक्रमे प्रज्ञा-करुणाप्रधान आणि प्रज्ञाप्रधान आहे, हे कसे समजते? कारण, अत्यंत उच्च कोटीची ह्री आणि ओत्तप्प (लज्जा आणि भय) असणारे भगवान देखील, लौकिक सज्जनांनीही टाळण्याजोगे असलेले "शिखरिणी" (एक प्रकारची मदिरा किंवा पेय) इत्यादी शब्द आणि अपराधानुसार निंदाव्यंजक शब्द, विनयपिटकाच्या देशनेमध्ये महाकरुणेने प्रेरित चित्त होऊन महासंघाच्या (मोठ्या परिषदेच्या) मध्यभागी बोलले; आणि त्या त्या सिक्खापदांच्या (शिक्षानियमांच्या) प्रज्ञप्तीच्या कारणाची अपेक्षा ठेवून वेरंजा इत्यादी ठिकाणी त्यांनी शारीरिक क्लेशही सहन केले. म्हणून, जरी भूमी-भेद, प्रत्ययाकार (पच्चयकार) आणि समयांतर कथांप्रमाणे विनयप्रज्ञप्तीलाही उत्पन्न करणारी प्रज्ञा ही असाधारण असल्यामुळे अत्यंत महत्त्वपूर्ण कार्य करणारी आहे, तरीही तिच्यापेक्षा करुणेचे कार्य अधिक आहे, या अभिप्रायाने "विनयपिटकात करुणाप्रधान" असे म्हटले आहे. करुणेच्या व्यापाराच्या अधिकतेमुळे देशनेमध्ये करुणाप्रधानता असते. सुत्तंत देशनेमध्ये महाकरुणा-समापत्तीने युक्त असणारे भगवान विनेय जनांच्या (उपदेशास पात्र व्यक्तींच्या) संतानामध्ये (चित्तपरंपरेमध्ये) त्यांच्या आशयाला अनुसरून गंभीर अर्थपदाची प्रतिष्ठापना करतात, म्हणून ती 'करुणा-प्रज्ञाप्रधान' आहे. परंतु अभिधम्म देशनेमध्ये सर्वज्ञता-ज्ञानाचा विषय होण्यास समर्थ असा रूप आणि अरूपाचा परिच्छेद (विभागणी) धम्माच्या स्वभावाला अनुसरून प्रवृत्त झाला आहे, म्हणून ती 'प्रज्ञाप्रधान' आहे. "तेनेव च कारणेन" (त्याच कारणाने) इत्यादींद्वारे देशनेच्या अनुरूप त्या त्या वर्णनाने स्तुती करणे हा आचार्यांचा स्वभाव आहे, हे दर्शविले आहे.

Kusalā rūpaṃ cakkhumā dasa dāḷimādi samūhavasena atthānavabodhanattho viya atthāvabodhanattho hi saddappayogo attaparādhīno kevalo atthapadatthako, so padatthavipariyesakārinā iti-saddena saddapadatthako jāyatīti āha ‘‘karuṇā viyāti nidassanavacana’’nti. Nidassanañhi nāma nidassitabbadhamme tena ca sambandhe sati hoti, nāññathāti tassa nidassanabhāvaṃ vibhāvento āha ‘‘yassa yathā…pe… pavattitthāti attho’’ti.

"कुशला, रूप, चक्षुमान, दहा, डाळिंब" इत्यादी शब्दांच्या समूहाप्रमाणे अर्थाचा बोध न होण्यासाठी असल्यासारखा, अर्थाचा बोध करून देण्यासाठी असणारा शब्दांचा प्रयोग हा स्वतःच्या अधीन असणारा केवळ अर्थ आणि पदाचा अर्थ सांगणारा असतो. तो पदाच्या अर्थाचा विपर्यास करणाऱ्या 'इति' शब्दाने शब्द आणि पदाचा अर्थ सांगणारा बनतो, म्हणून "करुणा विय" (करुणेप्रमाणे) हे निदर्शनवचन (उदाहरणाचे वचन) आहे असे म्हटले आहे. कारण निदर्शन (उदाहरण) हे निदर्शित करावयाच्या धम्माशी आणि त्याच्याशी संबंध असल्यावरच होते, अन्यथा नाही; त्याचा निदर्शनभाव स्पष्ट करताना "यस्स यथा...पे... पवत्तित्थाति अत्थो" (ज्याला ज्या प्रकारे...पे... प्रवृत्त झाले असा अर्थ आहे) असे म्हटले आहे.

‘‘Tattha karuṇā viyāti nidassanavacana’’ntiādinā nidassananidassitabbadhammānaṃ ādhāravisayabyāpārehi savisesanehi saha pakāsanavasena gāthāya atthatatvaṃ dassetvā avayavabhedavasena atthaṃ dassetuṃ ‘‘kiratīti karuṇā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nicchandarāgānaṃ bhūtapubbagatiyā vā sattatā veditabbā. Ekassapi dhammassa anekasāmaññākāravantatāya ‘‘yathāsabhāvaṃ pakārehī’’ti vuttaṃ. Tathā hi vuttaṃ – ‘‘sabbe dhammā sabbākārenā’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. ma. 3.5) dhammānaṃ aññeyyattaṃ paṭikkhipati ñātuṃ asakkuṇeyyattābhāvato. Etena tassā paññāya akicchavuttitaṃ āha. Yatheva hi ‘‘ñeyyesu sabbesu pavattitthā’’ti ettāvatā adhippetatthe siddhe tesaṃ attattaniyatāvirahasaṃsūcanatthaṃ paresaṃ sattādimicchāgāhapaṭisedhanena dhamma-saddena ñeyyā visesitabbā, evaṃ ‘‘dhammesu sabbesu pavattitthā’’ti ettāvatā [Pg.5] ca adhippetatthe siddhe dhammesu tassā paññāya ākaṅkhappaṭibaddhatāya akicchavuttitaṃ dassetuṃ aññeyyattapaṭisedhanena ñeyya-saddena dhammā visesitāti. Ñeyyadhamma-saddā nīluppalasaddā viya aññamaññaṃ bhedābhedayuttāti ‘‘ñeyyā ca te dhammā cā’’ti vuttaṃ. Yā yāti yathā-saddassatthaṃ dasseti. Byāpanicchāyañhi ayaṃ yathā-saddo, tappabhedā paññā pavattitthāti sambandhoti.

"तथ करुणा विय" (तेथे करुणेप्रमाणे) हे निदर्शनवचन आहे इत्यादींद्वारे निदर्शन (उदाहरण) आणि निदर्शित करावयाच्या धम्मांचे आधार, विषय आणि व्यापारांसह सविशेष प्रकटीकरण करून गाथेचा अर्थतत्व दर्शवून, अवयव-भेदाने (विशिष्ट भागांच्या विभागाने) अर्थ दर्शवण्यासाठी "किरतीति करुणा" (जी दुःख दूर करते ती करुणा) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे छंद आणि राग नसलेल्यांची (वीतरागींची) पूर्वीच्या गतीनुसार 'सत्त्वता' (प्राणी असणे) समजली पाहिजे. एकाच धम्माचे अनेक सामान्य आकार (वैशिष्ट्ये) असल्यामुळे "यथासभावं पकारेहि" (यथास्वभाव प्रकट कर) असे म्हटले आहे. तसेच म्हटले आहे - "सब्बे धम्मा सब्बाकारेना" (सर्व धम्म सर्व प्रकारे) (महानिद्देस १५६; चूळनिद्देस मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटिसम्भिदामग्ग ३.५) हे धम्मांचे अज्ञेयत्व (न जाणता येणे) नाकारते, कारण ते जाणणे अशक्य नाही. याद्वारे त्या प्रज्ञेची अनायास प्रवृत्ती (अकिच्छवृत्ती) सांगितली आहे. ज्याप्रमाणे "सर्व ज्ञेयांमध्ये प्रवृत्त झाली" एवढ्यानेच अभिप्रेत अर्थ सिद्ध होत असताना, त्यांच्या स्वतःच्या नियतत्वाचा अभाव सूचित करण्यासाठी आणि इतरांच्या 'सत्त्व' इत्यादी मिथ्या ग्रहांचा (चुकीच्या समजुतींचा) निषेध करण्यासाठी 'धम्म' शब्दाने 'ज्ञेय' विशेषित केले पाहिजे; त्याचप्रमाणे "सर्व धम्मांमध्ये प्रवृत्त झाली" एवढ्यानेच अभिप्रेत अर्थ सिद्ध होत असताना, धम्मांमध्ये त्या प्रज्ञेच्या आकांक्षेशी बद्ध असलेल्या अनायास प्रवृत्तीला दर्शवण्यासाठी, अज्ञेयत्वाचा निषेध करून 'ज्ञेय' शब्दाने 'धम्म' विशेषित केले आहेत. 'ज्ञेय' आणि 'धम्म' हे शब्द 'नीलोत्पल' (निळे कमळ) शब्दाप्रमाणे परस्परांशी भेद आणि अभेदाने युक्त आहेत, म्हणून "जे ज्ञेय आहेत तेच धम्म आहेत" असे म्हटले आहे. "या या" (जी जी) हे 'यथा' शब्दाचा अर्थ दर्शवते. कारण हा 'यथा' शब्द व्याप्ती दर्शवण्याच्या इच्छेने वापरला आहे, तिच्या भेदाने प्रज्ञा प्रवृत्त झाली, असा संबंध आहे.

Bhagavati pavattāvāti idaṃ yebhuyyena upamānopameyyatthānaṃ bhinnādhāratāya bhinnādhārassa ca upamānatthassa idha asambhavato vuttaṃ. Bhagavato karuṇāya aññehi asādhāraṇabhāvo satte saṃsāradukkhato uddharitvā accantasukhe nibbāne patiṭṭhapetuṃ attano sarīrajīvitapariccāgenapi ekantahitajjhāsayatāvasena veditabbo, yato vineyyānaṃ kosohitavatthaguyhapahūtajivhāvidaṃsanampi kataṃ, yañca yadime sattā jāneyyuṃ, bhagavato sāsanena rahadamiva sītalaṃ sampajjalitaṃ aggikkhandhampi samogāheyya. Aññesaṃ passantānanti sambandho. Uddhaṭāti padaṃ apekkhitvā mahoghapakkhandānaṃ sattānanti kammatthe sāmivacanaṃ. Ayañhettha saṅkhepattho – kāmādimahoghapakkhande satte tato uddhaṭā natthañño koci maṃ ṭhapetvāti passato yathā bhagavato karuṇāya āvisanaṃ hoti, na evaṃ aññesaṃ tathādassanasseva abhāvato. Atha vā aññesaṃ passantānanti yadipi pare passeyyuṃ, tathāpi na tesaṃ bhagavato viya karuṇokkamanaṃ atthi appaṭipattito attahitamattapaṭipattito cāti attho.

"भगवती पवत्ता" (भगवंतांमध्ये प्रवृत्त झाली) हे बहुतांश करून उपमान आणि उपमेय यांच्या भिन्न आधारामुळे आणि येथे भिन्न आधाराच्या उपमानार्थाचा असंभव असल्यामुळे म्हटले आहे. भगवंतांच्या करुणेचे इतरांपेक्षा जे असाधारणत्व आहे, ते प्राण्यांना संसारदुःखातून मुक्त करून अत्यंत सुखरूप अशा निब्बानात (निर्वाणात) प्रस्थापित करण्यासाठी स्वतःच्या शरीर आणि जीवाचा त्याग करूनही केवळ त्यांच्या हिताच्याच इच्छेच्या वशतेने समजून घेतले पाहिजे, कारण की विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) जनांसाठी कोसोहितवत्थगुय्ह (कोशामध्ये लपलेले जननेंद्रिय) आणि पहूतजिव्हा (विस्तीर्ण जीभ) यांचे प्रदर्शनही केले गेले, आणि जर या प्राण्यांना हे समजले असते, तर ते भगवंतांच्या शासनाने (उपदेशाने) एखाद्या थंड सरोवराप्रमाणे प्रज्वलित अशा अग्निस्कंधातही (अग्नीच्या ढिगाऱ्यात) प्रवेश करते झाले असते. "अञ्ञेसं पस्सन्तानं" (इतर पाहणाऱ्यांचे) हा संबंध आहे. "उद्धटा" (बाहेर काढलेले) या पदाची अपेक्षा करून "महोघपक्खन्दानं सत्तानं" (महापुरात वाहून जाणाऱ्या प्राण्यांचे) यामध्ये कर्म अर्थात षष्ठी विभक्ती आहे. येथे हा संक्षिप्त अर्थ आहे – "कामादी महापुरात वाहून जाणाऱ्या प्राण्यांना तेथून बाहेर काढणारा माझ्याशिवाय दुसरा कोणी नाही," असे पाहणाऱ्या भगवंतांच्या करुणेचा जसा उदय होतो, तसा इतरांमध्ये होत नाही, कारण त्यांच्यामध्ये तशा दर्शनाचाच अभाव असतो. अथवा "अञ्ञेसं पस्सन्तानं" म्हणजे जरी इतर पाहत असले, तरीही त्यांच्यामध्ये भगवंतांप्रमाणे करुणेचा उदय होत नाही; कारण त्यांच्यामध्ये प्रतिपत्तीचा (योग्य आचरणाचा) अभाव असतो किंवा ते केवळ स्वतःच्याच हिताचे आचरण करणारे असतात, असा अर्थ आहे.

Anāvaraṇā tīsu kālesu sabbattha appaṭihatavuttitāya, asādhāraṇā sabbadhammānaṃ niravasesahetupaccayapariggahavasena tesañca sabhāvakiccādiavatthāvisesādiparijānanena āyūhanavelāyameva taṃtaṃkammānaṃ taṃtaṃphalavisesahīnamajjhimapaṇītādivibhāgassa indriyabaddhesu anindriyabaddhesu ca atisukhumatirohitavidūravuttiatītānāgatādibhedabhinnānaṃ rūpadhammānaṃ taṃtaṃkāraṇasamavāyavibhāvaneneva taṃtaṃphalesu vaṇṇasaṇṭhānagandharasaphassādivisesassa niravasesato paṭivijjhanena veditabbā. Ayañca attho bhagavato anekadhātunānādhātulokaṃ yathābhūtaṃ ñāṇādivasena veditabbo. Yathā ca passantassāti idaṃ rāgaggiādīhi [Pg.6] lokasannivāsassa ādittatādiākāradassanaṃ bhagavato mahākaruṇokkamanupāyaṃ sandhāya vuttaṃ. Taṃ pana bahukehi ākārehi passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamati. ‘‘Āditto lokasannivāso…pe… uyyutto…pe… payāto…pe… kummaggappaṭipanno…pe… upanīyati loko adhuvo…pe… atāṇo loko anabhissaro…pe… assako loko sabbaṃ pahāya gamanīyaṃ…pe… ūno loko atitto taṇhādāsoti passantānaṃ buddhānaṃ bhagavantānaṃ sattesu mahākaruṇā okkamatī’’tiādinā (paṭi. ma. 1.117) paṭisambhidāmagge parosataṃ ākārehi dassitanti ganthavitthāraṃ pariharituṃ saṃvaṇṇayituñca upāyaṃ dassetuṃ āha ‘‘taṃ sabbaṃ paṭisambhidāmagge mahākaruṇāñāṇavibhaṅgavasena jānitabba’’nti. Indriyaparopariyattaāsayānusaya yamakapāṭihāriya sabbaññutānāvaraṇañāṇāni sesāsādhāraṇañāṇāni. Tesampi hi vibhaṅgo ‘‘idha tathāgato satte passati apparajakkhe’’tiādinā (paṭi. ma. 1.111) paṭisambhidāmagge nānappakārena dassitoti purimanayeneva atidisati. Ādi-saddena tattha vibhattānaṃ paṭisambhidāsaccañāṇādīnaṃ saṅgaho katoti veditabbo.

'अनावरणा' (अनावरण ज्ञान) हे तिन्ही काळात सर्वत्र अप्रतिहत (अडथळा नसलेल्या) प्रवृत्तीमुळे आहे; आणि 'असाधारणा' (असाधारण ज्ञान) हे सर्व धम्मांच्या निःशेष हेतू आणि प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) ग्रहणामुळे, तसेच त्यांच्या स्वभाव, कार्य आणि अवस्थाविशेषादींच्या परिज्ञानामुळे (पूर्ण ज्ञानामुळे), कर्म गोळा करण्याच्या वेळीच (आयुहनवेळेतच) त्या-त्या कर्मांच्या त्या-त्या फलविशेषांच्या हीन, मध्यम, प्रणीत (उत्कृष्ट) इत्यादी विभागांचे, आणि इंद्रियबद्ध व अनिंद्रियबद्ध गोष्टींमध्ये अत्यंत सूक्ष्म, लपलेल्या, दूर असलेल्या आणि भूत-भविष्य इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या रूपधम्मांच्या त्या-त्या कारणांच्या समवायाचे (एकत्रीकरणाचे) स्पष्टीकरण करूनच, त्या-त्या फलांमधील वर्ण, संस्थान (आकार), गंध, रस, स्पर्श इत्यादी विशेषांचे निःशेषपणे प्रतिवेध (पूर्ण आकलन) केल्याने समजून घेतले पाहिजे. आणि हा अर्थ भगवंतांच्या अनेकधातू आणि नानाधातू असणाऱ्या लोकाला यथाभूत (आहे तसे) जाणणाऱ्या ज्ञानादींच्या वशतेने समजून घेतला पाहिजे. आणि "यथा च पस्सन्तस्स" (जसे पाहणाऱ्याचे) हे रागाग्नी इत्यादींनी लोकसंनिवासाच्या (जगाच्या) प्रज्वलित असण्याच्या आकाराचे दर्शन, भगवंतांच्या महाकरुणेच्या उदयाचा (प्रवेशाचा) उपाय लक्षात घेऊन म्हटले आहे. कारण, अनेक प्रकारांनी पाहणाऱ्या बुद्ध भगवंतांची प्राण्यांवर महाकरुणा अवतरते (उदित होते). "लोकसंनिवास प्रज्वलित आहे...पे... उद्युक्त आहे...पे... प्रयात (निघून चाललेला) आहे...पे... कुमार्गप्रतिपन्न (चुकीच्या मार्गावर चालणारा) आहे...पे... लोक वाहून नेला जात आहे, अध्रुव (अनित्य) आहे...पे... लोक अत्राण (संरक्षण नसलेला) आणि अनभीश्वर (स्वामी नसलेला) आहे...पे... लोक अस्वकीय (स्वतःचे काही नसलेला) आहे, सर्व सोडून जावे लागणारे आहे...पे... लोक उणा (अपूर्ण) आहे, अतृप्त आहे, तण्हादास (तृष्णेचा दास) आहे – असे पाहणाऱ्या बुद्ध भगवंतांची प्राण्यांवर महाकरुणा अवतरते" इत्यादी प्रकारे (पटिसम्भिदामग्ग १.११७) पटिसम्भिदामग्गात शंभरहून अधिक प्रकारांनी दर्शविले आहे. ग्रंथाचा विस्तार टाळण्यासाठी आणि त्याचे वर्णन करण्याचा उपाय दाखवण्यासाठी त्यांनी म्हटले आहे – "ते सर्व पटिसम्भिदामग्गातील महाकरुणाञाणविभंगाच्या वशतेने जाणून घ्यावे." इंद्रियपरोपरियत्त (इतरांच्या इंद्रियांची प्रगती व अप्रगती जाणणारे ज्ञान), आशयानुशय (प्राण्यांचे कल आणि सुप्त प्रवृत्ती जाणणारे ज्ञान), यमकपाटिहारिय (यमक प्रातिहार्य करण्याचे ज्ञान), सब्बञ्ञुता (सर्वज्ञता) आणि अनावरणज्ञान ही उर्वरित असाधारण ज्ञाने आहेत. कारण त्यांचाही विभंग (विश्लेषण) "येथे तथागत प्राण्यांना अल्प रज असलेले पाहतात" इत्यादी प्रकारे (पटिसम्भिदामग्ग १.१११) पटिसम्भिदामग्गात नाना प्रकारांनी दर्शविला आहे, म्हणून पूर्व नियमानेच अतिदेश (विस्तार) केला आहे. 'आदी' या शब्दाने तेथे विभक्त (विश्लेषित) केलेल्या पटिसम्भिदाज्ञान, सच्चज्ञान (सत्यज्ञान) इत्यादींचा संग्रह केला आहे, असे समजले पाहिजे.

Nippadesasappadesavisayā karuṇā viya bhagavato paññāpi idha nippadesasappadesavisayā niravasesā adhippetāti tassā katipayabhedadassanena nayato tadavasiṭṭhabhedā gahetabbāti dassento ‘‘paññāggahaṇena cā’’tiādimāha. Te pana sīlasamādhi paññāvimuttivimuttiñāṇadassana, dvācattālīsasatadukadhamma, bāvīsatitikadhamma, catusatipaṭṭhāna sammappadhāna iddhipāda sāmaññaphala ariyavaṃsādi, pañcagati pañcapadhāniyaṅgapañcaṅgikasamādhi indriya bala nissāraṇīyadhātu vimuttāyatana vimuttiparipācanīyadhammasaññādi, chasāraṇīyadhamma anussatiṭṭhāna agāravagārava nissāraṇiyadhātu satatavihāra anuttariya nibbedhabhāgiyapaññādi, sattaaparihāniyadhamma ariyadhana bojjhaṅga sappurisadhammanijjaravatthu saññā dakkhiṇeyyapuggalakhīṇāsavabalādi, aṭṭhapaññāpaṭilābhahetu micchatta sammatta lokadhamma ariyānariyavohāra ārambhavatthu kusītavatthu akkhaṇa mahāpurisavitakka abhibhāyatana vimokkhādi, navayonisomanasikāramūladhammapārisuddhipadhāniyaṅga [Pg.7] sattāvāsa āghātavatthu āghātapaṭivinaya saññānānatta anupubbavihārādi, dasanāthakaradhamma kasiṇāyatana akusalakammapatha kusalakammapatha micchatta sammatta ariyavāsa dasabalañāṇa asekkhadhammādi, ekādasamettānisaṃsa sīlānisaṃsa dhammatā buddhihetu, dvādasāyatanapaṭiccasamuppāda dhammacakkākāra, terasadhutaguṇa, cuddasabuddhañāṇa, pañcadasacaraṇavimuttiparipācanīyadhamma, soḷasaānāpānassati saccākāra suttantapaṭṭhāna, aṭṭhārasa buddhadhammadhātu bhedakaravatthu, ekūnavīsatipaccavekkhaṇa, catuvīsatipaccaya, aṭṭhavīsatisuttantapaṭṭhāna, paṇṇāsaudayabbayadassana, paropaṇṇāsakusaladhamma, dvāsaṭṭhidiṭṭhigata, aṭṭhasatataṇhāvicaritādibhedānaṃ dhammānaṃ paṭivijjhanadesanākārappavattā, ye ca catuvīsatikoṭisatasahassasamāpattisañcārimahāvajirañāṇappabhedā, ye ca anantanayasamantapaṭṭhānapavicayadesanākārappavattā, ye ca anantāsu lokadhātūsu anantānaṃ sattānaṃ āsayānusayacaritādivibhāvanākārappavattāti evaṃpakārā bhagavato paññāpabhedā, sabbepi idha ādi-saddena nayato saṅgayhantīti veditabbaṃ. Ko hi samattho bhagavato paññāya pabhede anupadaṃ niravasesato dassetuṃ. Teneva bhagavantaṃ ṭhapetvā paññavantānaṃ aggabhūto dhammasenāpatisāriputtattheropi buddhaguṇaparicchedanaṃ patianuyutto ‘‘apica me, bhante, dhammanvayo vidito’’ti (dī. ni. 2.146) āhāti.

ज्याप्रमाणे भगवंतांची करुणा ही निष्प्रदेश (अमर्याद) आणि सप्रदेश (मर्यादित) विषयाची असते, त्याचप्रमाणे भगवंतांची प्रज्ञा देखील येथे निष्प्रदेश आणि सप्रदेश विषयाची, संपूर्णपणे अभिप्रेत आहे, हे दर्शवण्यासाठी की तिच्या काही भेदांच्या दर्शनाने त्या पद्धतीनुसार उर्वरित भेद समजून घेतले पाहिजेत, 'प्रज्ञाग्रहणाने' इत्यादी म्हटले आहे. ते भेद म्हणजे: शील, समाधी, प्रज्ञा, विमुक्ती, विमुक्तीज्ञानदर्शन; एकशे बेचाळीस द्विक धर्म; बावीस त्रिक धर्म; चार स्मृतिप्रस्थान, सम्यक्प्रधान, ऋद्धिपाद, श्रामण्यफल, आर्यवंश इत्यादी; पाच गती, पाच प्रधानियंग, पंचंगिक समाधी, इंद्रिय, बल, निस्सारणीय धातू, विमुक्त्यायातन, विमुक्तिपरिपचनीय धर्म, संज्ञा इत्यादी; सहा सारणीय धर्म, अनुस्मृतिस्थान, अनादर आणि आदर, निस्सारणीय धातू, सततविहार, अनुत्तरिय, निर्वेधभागीय प्रज्ञा इत्यादी; सात अपरिहानीय धर्म, आर्यधन, बोध्यंग, सत्पुरुषधर्म, निर्जरावस्तू, संज्ञा, दक्षिणेय पुद्गल, क्षीणास्रव बल इत्यादी; आठ प्रज्ञाप्राप्तीचे हेतू, मिथ्यात्व, सम्यक्त्व, लोकधर्म, आर्य-अनार्य व्यवहार, आरंभवस्तू, कुसीतवस्तू, अक्षण, महापुरुषवितर्क, अभिभायतन, विमोक्ष इत्यादी; नऊ योनिशोमनसिकारमूलक धर्म, पारिशुद्धिप्रधानियंग, सत्त्वावास, आघातवस्तू, आघातप्रतिविनय, संज्ञानानात्व, अनुपूर्वविहार इत्यादी; दहा नाथकरण धर्म, कृत्स्नायतन, अकुशल कर्मपथ, कुशल कर्मपथ, मिथ्यात्व, सम्यक्त्व, आर्यवास, दशबलज्ञान, अशैक्ष धर्म इत्यादी; अकरा मैत्रीचे आनिशंस, शीलाचे आनिशंस, धर्मता, बुद्धीचे हेतू; बारा आयतन, प्रतीत्यसमुत्पाद, धर्मचक्राकार; तेरा धुतगुण; चौदा बुद्धज्ञान; पंधरा चरण, विमुक्तिपरिपचनीय धर्म; सोळा आनापानस्मृती, सत्याकार, सुत्तन्तपट्ठान; अठरा बुद्धधर्म, धातू, भेदकरवस्तू; एकूणवीस प्रत्यावेक्षण; चोवीस प्रत्यय; अठ्ठावीस सुत्तन्तपट्ठान; पन्नास उदयव्ययदर्शन; पन्नासपेक्षा अधिक कुशल धर्म; बासष्ट दृष्टिगत; एकशे आठ तृष्णाविचरित इत्यादी भेदांच्या धर्मांचे प्रतिवेध (साक्षात्कार) आणि देशना करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी; आणि जी चोवीस लाख कोटी समापत्तींमध्ये संचार करणाऱ्या महावज्रज्ञानाचे भेद असणारी; आणि जी अनंत नय असणाऱ्या समंतपट्ठानाच्या प्रविचय (शोध) आणि देशनेच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी; आणि जी अनंत लोकधातूंमध्ये अनंत प्राण्यांचे आशय, अनुशय, चरित इत्यादींचे स्पष्टीकरण करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होणारी; अशा प्रकारची भगवंतांची प्रज्ञाभेद आहेत, ते सर्वही येथे 'आदि' (इत्यादी) शब्दाने पद्धतीनुसार समाविष्ट केले आहेत, असे जाणावे. कारण भगवंतांच्या प्रज्ञेचे भेद एकामागून एक संपूर्णपणे दर्शवण्यास कोण समर्थ आहे? त्यामुळेच, भगवंतांना सोडून प्रज्ञावंतांमध्ये अग्रगण्य असणारे धर्मसेनापती सारिपुत्त थेर देखील बुद्धगुणांच्या मर्यादेविषयी विचारले असता म्हणाले होते: 'परंतु, भंते! मला धर्माचा अन्वय (नियम) ज्ञात आहे' (दी. नि. २.१४६).

Saṃsāramahoghapakkhandānaṃ sattānaṃ tato santāraṇatthaṃ paṭipanno tehi payojito nāma hoti asatipi tesaṃ tathāvidhe abhisandhiyanti vuttaṃ ‘‘sattā hi mahābodhiṃ payojentī’’ti. Etena sabbenāti mahābodhimūlādidassanena. Apagamanaṃ nirupakkilesanti yojetabbaṃ. Jātasaṃvaddhabhāvadassanena ‘‘anādi anidhano ca satto’’ti evaṃpakārā micchāvādā paṭisedhitā honti. Samaññā…pe… dasseti satte paramatthato asatipi sattapaññattivohārasūcanato. Karuṇā ādipaññā pariyosānanti idaṃ sambharaṇanipphattikālāpekkhāya vuttaṃ, na paricchedavantatāya. Tenevāha ‘‘tannidānabhāvato tato uttarikaraṇīyābhāvato’’ti. Sabbe buddhaguṇā dassitā honti nayato dassitattā. Eso eva hi anavasesato buddhaguṇadassanupāyo yadidaṃ nayaggāhaṇaṃ. Paradhanaharaṇāditopi virati paresaṃ anatthapariharaṇavasappavattiyā [Pg.8] siyā karuṇūpanissayāti karuṇānidānaṃ sīlaṃ. Tato eva ‘‘tato pāṇātipātādiviratippavattito’’ti vuttaṃ.

संसाररूपी महापुरात वाहून जाणाऱ्या प्राण्यांना त्यातून तारण्यासाठी प्रवृत्त झालेला (बोधिसत्त्व) हा त्यांच्याद्वारेच प्रेरित झालेला असतो, जरी त्यांचा तसा स्पष्ट हेतू नसला तरीही; म्हणूनच म्हटले आहे की, 'प्राणीच महाबोधीला प्रेरित करतात'. 'या सर्वांद्वारे' म्हणजे महाबोधीचे मूळ इत्यादी दर्शवण्याद्वारे. 'अपगमन' (दूर जाणे) म्हणजे 'उपक्किलेसरहित' असे जोडले पाहिजे. उत्पत्ती आणि वृद्धीची अवस्था दर्शवल्याने 'प्राणी अनादी आणि अनंत आहे' अशा प्रकारच्या मिथ्यावादांचे खंडन होते. 'संज्ञा... पे... (इत्यादी)' हे दर्शवते की परमार्थतः प्राणी अस्तित्वात नसला तरी 'सत्त्व-प्रज्ञप्ती' (प्राणी अशी संज्ञा) व्यवहाराचे सूचक आहे. 'करुणा ही आधी आणि प्रज्ञा ही शेवटी' हे संभार (पुण्य-ज्ञान संभार) गोळा करणे आणि त्याची निष्पत्ती (पूर्णता) होण्याच्या काळाच्या अपेक्षेने म्हटले आहे, मर्यादित असण्याच्या अपेक्षेने नाही. त्यामुळेच म्हटले आहे: 'त्याच्या कारणीभूत भावामुळे आणि त्यानंतर अधिक काही करण्यासारखे नसल्यामुळे'. पद्धतीनुसार दर्शवले गेल्यामुळे सर्व बुद्धगुण दर्शवले गेले आहेत. कारण हाच बुद्धगुणांना संपूर्णपणे दर्शवण्याचा उपाय आहे, ज्याला 'नयग्रहण' (पद्धतीचा स्वीकार) म्हणतात. परधनाचा अपहार इत्यादींपासून विरत राहणे देखील इतरांचे अनिष्ट टाळण्याच्या हेतूने प्रवृत्त होत असल्याने ते करुणेच्या उपनिस्सयाने (आश्रयाने) असू शकते; म्हणून शील हे करुणेचे निदान (कारण) आहे. त्यामुळेच, 'त्या प्राणातिपातादींपासून विरत राहण्याच्या प्रवृत्तीमुळे' असे म्हटले आहे।

2. Yassā saṃvaṇṇanantiādinā ‘‘dayāyā’’tiādithomanāya sambandhaṃ dasseti. Payojanaṃ pana vuttanayena veditabbaṃ. Abbhantaraṃ niyakajjhattaṃ, tato bahibhūtaṃ bāhiraṃ. Dayāti karuṇā adhippetāti dayā-saddassa mettākaruṇānaṃ vācakattā vakkhamānañca anuyogaṃ manasi katvā vuttaṃ. Tāya hi samussāhito, na mettāyāti adhippāyo. Pubbe vuttassa paṭiniddeso hotīti ta-saddassa atthaṃ āha. Tanti paññaṃ visesetvā upamābhāvena vinivattā caritatthatāya. Paṭiniddesaṃ nārahati padhānāpadhānesu padhāne kiccadassanato. Dvinnaṃ padānaṃ…pe… vatoti karuṇāvācinā dayā-saddena ekādhikaraṇabhāvena vuccamāno ta-saddo tato aññadhammavisayo bhavituṃ na yuttoti adhippāyo. Apariyāyasaddānaṃ samānādhikaraṇabhāvo visesanavisesitabbabhāve sati hoti, nāññathāti āha ‘‘samānā…pe… hotī’’ti. Samānādhikaraṇabhāvena hettha visesanavisesitabbabhāvo sādhīyati, sā ca samānādhikaraṇatā visiṭṭhavibhattikānaṃ na hotīti samānavibhattitāyapi tameva sādhīyatīti ‘‘dayā…pe… cida’’nti idaṃ dayāya visesitabbabhāve kāraṇavacanaṃ. Padhānatāya hi sāmaññatāya ca sā visesitabbā jātā. Tattha bhagavato tadaññesañca karuṇānaṃ vācakattā sāmaññatā veditabbā. Tassa cāti dayā-saddassa. ‘‘Padhānañca pañña’’ntiādinā kiñcāpi purimagāthāya paññāppadhānā, ‘‘tāyā’’ti pana kevalaṃ avatvā dayāvisesanabhāvena vuttattā appadhānāyapi karuṇāya paṭiniddeso yuttoti dasseti. Appadhānatā ca karuṇāya purimagāthāya vasena vuttā, idha pana padhānā eva. Tathā ca vuttaṃ ‘‘dayāsamussāhinīti padhānā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 2).

२. "यस्सा संवण्णनन्ति" इत्यादींद्वारे "दयाया" इत्यादी स्तुतीचा संबंध दर्शविला आहे. प्रयोजन तर पूर्वोक्त पद्धतीनेच समजून घ्यावे. 'अभ्यन्तर' म्हणजे स्वतःचे आध्यात्मिक (नियकज्झत्तं), आणि त्याबाहेरील ते 'बाह्य' (बाहिरं). 'दया' म्हणजे 'करुणा' अभिप्रेत आहे, कारण 'दया' हा शब्द 'मैत्री' आणि 'करुणा' या दोन्ही अर्थांचा वाचक आहे, आणि पुढे येणाऱ्या प्रश्नाचा विचार करून हे म्हटले आहे. तिच्याद्वारे (करुणेद्वारे) प्रेरित झालेला, मैत्रीद्वारे नाही, असा अभिप्राय आहे. पूर्वी सांगितलेल्या गोष्टीचा निर्देश करण्यासाठी 'त' (त्या) या शब्दाचा अर्थ सांगितला आहे. 'तं' (तिला) म्हणजे प्रज्ञेला विशेषित करून, उपमाभावातून निवृत्त होऊन चरितार्थ झाल्यामुळे. प्रधान आणि अप्रधान यांमध्ये प्रधानाचा कार्यभाग दिसत असल्यामुळे ते निर्देशास पात्र नाही. दोन पदांच्या...पे... 'वतो' या करुणावाचक 'दया' शब्दाशी एकाधिकरणभावाने बोलला जाणारा 'त' शब्द त्याहून इतर धर्मविषयक असणे योग्य नाही, असा अभिप्राय आहे. अपर्याय शब्दांचा समानाधिकरणभाव हा विशेषण-विशेष्य भाव असल्यावरच होतो, अन्यथा नाही, म्हणून "समाना...पे... होती" असे म्हटले आहे. येथे समानाधिकरणभावाने विशेषण-विशेष्य भाव सिद्ध केला जातो, आणि ती समानाधिकरणता विशिष्ट विभक्ती असणाऱ्यांची होत नाही, म्हणून समान विभक्तीने देखील तेच सिद्ध केले जाते, म्हणून "दया...पे... चिदं" हे दयेच्या विशेषित होण्याच्या भावाचे कारण सांगणारे वचन आहे. प्रधानतेमुळे आणि सामान्यतेमुळे ती विशेषित झाली आहे. तेथे भगवंतांच्या आणि इतरांच्या करुणेचा वाचक असल्यामुळे सामान्यता समजून घ्यावी. 'तस्स च' म्हणजे 'दया' या शब्दाचा. "प्रधानं च पञ्ञं" इत्यादींद्वारे जरी पूर्व गाथेमध्ये प्रज्ञा प्रधान असली, तरी केवळ "ताया" (तिच्याद्वारे) असे न म्हणता दयेचे विशेषण म्हणून सांगितल्यामुळे अप्रधान असलेल्या करुणेचा देखील निर्देश करणे योग्य आहे, असे दर्शविले आहे. करुणेची अप्रधानता पूर्व गाथेच्या संदर्भाने सांगितली आहे, परंतु येथे ती प्रधानच आहे. तसेच म्हटले आहे - "दया समुस्साहिनीति प्रधाना" (ध. स. मूलटी. २).

Kathaṃ pana…pe… ñātabbāti vakkhamānaññeva atthaṃ hadaye ṭhapetvā codeti. Yadi evanti yadi aṭṭhakathāya adhippāyaṃ aggahetvā vacanamattameva gaṇhasi. Mettāti ca na yujjeyyāti yathā ‘‘mettacittataṃ āpanno’’ti etissā aṭṭhakathāya vasena na dayā karuṇā[Pg.9], evaṃ ‘‘nikkaruṇataṃ āpanno’’ti etissā aṭṭhakathāya vasena na dayā mettāti vacanamattaggahaṇe aṭṭhakathānampi virodhaṃ dasseti. ‘‘Adhippāyavasena yojetabbo’’ti vatvā tameva adhippāyaṃ dayā-saddo hītiādinā vivarati. Akkharacintakā hi dayā-saddaṃ dānagatirakkhaṇesu paṭhanti. Anurakkhaṇañca mettākaruṇānaṃ hitūpasaṃhāradukkhāpanayanākāravuttīnaṃ samānakiccaṃ, tasmā ubhayattha dayā-saddo pavattatīti vuttaṃ. Antonītanti antogadhaṃ, rukkhattho viya dhavakhadirādīnaṃ anurakkhaṇattho mettākaruṇānaṃ sāmaññanti attho, adhippāyo pana ‘‘dayāpanno’’ti ettha sabbapāṇabhūtahitānukampīti anantaraṃ karuṇāya vuttattā dayā-saddo mettāpariyāyoti viññāyati. Mettāpi hi karuṇā viya pāṇātipātaviratiyā kāraṇanti. ‘‘Adayāpanno’’ti ettha pana kāruṇiko avihiṃ sajjhāsayattā paresaṃ vihesāmattampi na karoti, ko pana vādo pāṇātipātaneti nikkaruṇatāya pāṇātipātitā dassitāti veditabbā. Etamevatthaṃ sandhāya ‘‘evañhi aṭṭhakathānaṃ avirodho hotī’’ti āha. Yadi dayā-saddo mettākaruṇānaṃ vācako, evampikathaṃ pana karuṇā ‘‘dayā’’ti jānitabbāti anuyogo tadavattho evāti codanaṃ manasi katvā karuṇā ca desanāyātiādinā karuṇāya eva gahaṇe kāraṇamāha.

"कथं पन...पे... ज्ञातब्बा" (कसे बरे...पे... जाणून घ्यावे) हे पुढे सांगितले जाणारा अर्थच हृदयात ठेवून आक्षेप घेतात. "यदि एवं" म्हणजे जर अट्ठकथेचा अभिप्राय न घेता केवळ शब्दाचाच स्वीकार केला तर. "मेत्ता" (मैत्री) असे देखील जुळणार नाही, कारण जसे "मेत्तचित्ततं आपन्नो" (मैत्रीपूर्ण चित्त प्राप्त झालेला) या अट्ठकथेच्या संदर्भाने 'दया' ही 'करुणा' नाही, तसेच "निक्करुणतं आपन्नो" (करुणाहीनता प्राप्त झालेला) या अट्ठकथेच्या संदर्भाने 'दया' ही 'मैत्री' नाही, असे केवळ शब्दाचा स्वीकार केल्यास अट्ठकथांमध्ये देखील विरोध दर्शविला जातो. "अभिप्रायवशाने योजना करावी" असे सांगून तोच अभिप्राय "दया-सद्दो ही" (दया शब्द हि) इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. व्याकरणकार (अक्खरचिंतक) 'दया' शब्दाचा पाठ 'दान, गती आणि रक्षण' या अर्थांमध्ये करतात. आणि 'अनुरक्षण' हे हित-उपसंहार (हित करणे) आणि दुःख-अपनयन (दुःख दूर करणे) अशा स्वरूपाच्या वृत्ती असणाऱ्या मैत्री व करुणा यांचे समान कार्य आहे, म्हणून दोन्ही ठिकाणी 'दया' शब्द वापरला जातो, असे म्हटले आहे. 'अन्तोनीतं' म्हणजे अंतर्भूत असलेले. जसे 'वृक्ष' हा शब्द धव, खदिर इत्यादींचा सामान्य अर्थ आहे, तसेच 'अनुरक्षण' हा अर्थ मैत्री व करुणा यांचा सामान्य अर्थ आहे. परंतु अभिप्राय असा आहे की, "दयाpanno" (दयेने युक्त) येथे "सब्बपाणभूतहितानुकम्पी" (सर्व प्राणिमात्रांच्या हिताची अनुकंपा करणारा) यानंतर करुणेचा उल्लेख केल्यामुळे 'दया' शब्द हा 'मैत्री'चा पर्याय आहे असे समजले जाते. कारण मैत्री देखील करुणेप्रमाणेच प्राणातिपातापासून (हिंसेपासून) विरत होण्याचे कारण आहे. "अदयापन्नो" (दयेने रहित) येथे तर कारुणिक मनुष्य अहिंसेच्या आशयामुळे इतरांना केवळ त्रास देणे देखील करत नाही, मग प्राणातिपात (हत्या) करण्याचा तर प्रश्नच कुठे येतो? अशा प्रकारे करुणाहीनतेमुळे प्राणातिपात होतो हे दर्शविले आहे, असे समजावे. याच अर्थाचा संदर्भ घेऊन "एवं हि अट्ठकथानं अविरोधो होती" (अशा प्रकारे अट्ठकथांमध्ये विरोध होत नाही) असे म्हटले आहे. जर 'दया' शब्द मैत्री व करुणा या दोन्ही अर्थांचा वाचक आहे, तरी देखील करुणा ही 'दया' आहे असे कसे जाणून घ्यावे, हा प्रश्न तसाच राहतो, हा आक्षेप मनात ठेवून "करुणा च देसनाया" इत्यादींद्वारे करुणेचाच स्वीकार करण्याचे कारण सांगितले आहे.

Nanu tāyātiādinā sāmatthiyatopi pakaraṇaṃ balavanti pakaraṇavaseneva karuṇāvisayassa ñātataṃ dasseti. Yathāruci pavattitthāti etaṃ purimagāthāya sappadesanippadesasattavisayāya karuṇāya gahitabhāvassa kāraṇavacanaṃ. Yathārucipavatti hi ekasmiṃ anekesu ca icchānurūpappavattīti. ‘‘Idha pana nippadesasattavisayataṃ gahetu’’nti etena siddhe sati ārambho ñāpakattho hotīti puna ‘‘sattesū’’ti vacanaṃ imamatthavisesaṃ bodhetīti dasseti. Na devesuyevātiādināpi dayāsādhanassa samussāhanassa sattavisayabhāve sāmatthiyaladdhepi ‘‘sattesū’’ti vacanaṃ tassa nippadesasattavisayabhāvo adhippetoti imaṃ visesaṃ ñāpetīti dasseti.

"ननु ताया" इत्यादींद्वारे सामर्थ्यापेक्षा देखील प्रकरण (संदर्भ) बलवान असल्यामुळे प्रकरणाच्या वशानेच करुणेच्या विषयाचे ज्ञातत्व दर्शविले आहे. "यथारुचि पवत्तित्था" (रुचीनुसार प्रवृत्त झाली) हे पूर्व गाथेमध्ये सप्रदेश (मर्यादित) आणि निष्प्रदेश (अमर्यादित) प्राणीविषयक करुणेचा स्वीकार केल्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. कारण रुचीनुसार प्रवृत्ती ही एका किंवा अनेकांमध्ये इच्छेनुसार प्रवृत्ती असते. "इध पन निप्पदेससत्तविसयतं गहेतुं" (येथे तर निष्प्रदेश प्राणीविषयकता ग्रहण करण्यासाठी) याने सिद्ध होत असताना, आरंभ हा ज्ञापक (बोधक) अर्थासाठी असतो, म्हणून पुन्हा "सत्तेसू" (प्राण्यांमध्ये) हा शब्द या विशिष्ट अर्थाचा बोध करून देतो, असे दर्शविले आहे. "न देवेसुयेव" (केवळ देवांमध्येच नाही) इत्यादींद्वारे देखील दयेचे साधन असलेल्या प्रेरणेचे प्राणीविषयकत्व सामर्थ्याने प्राप्त होत असले, तरी "सत्तेसू" हा शब्द तिचा निष्प्रदेश (अमर्यादित) प्राणीविषयक भाव अभिप्रेत आहे, हा विशेष अर्थ ज्ञापित करतो, असे दर्शविले आहे.

Kāladesadesakaparisādiparidīpanaṃ bāhiranidānanti kālādīni niddhārento ‘‘yasmiṃ kāle’’tiādimāha. Avasānamhi vasanto tidasālayeti vacanatoti etena tassa pāṭihāriyassa saddantarasannidhānena [Pg.10] avacchinnataṃ dasseti. Tattha pavattavohārena ca na sakkāti puthujjanasantānepi rāgādipaṭipakkhaharaṇassa abhāvato nicchandarāgesu sattavohāro viya puthujjanasantāne rāgādipaṭipakkhaharaṇavasena pavattaṃ tadabhāvepi bhagavato santāne ruḷhīvasena pāṭihāriyantveva vuccatīti na sakkā vattunti adhippāyo. Diṭṭhiharaṇavasena ye sammādiṭṭhikā jātā acelakakassapādayo viya, diṭṭhippakāsane asamatthabhāvena appaṭibhānabhāvādippattiyā saccakādayo viya.

काळ, देश, उपदेशक आणि परिषद इत्यादींचे प्रकटीकरण म्हणजे 'बाह्य निदान' होय, असे काळ इत्यादींचे निर्धारण करताना "यस्मिं काले" (ज्या काळात) इत्यादी म्हटले आहे. "अवसानम्हि वसन्तो तिदसालये" (शेवटी देवलोकात राहणारा) या वचनावरून त्या प्रातिहार्याचे (चमत्काराचे) इतर शब्दांच्या सान्निध्याने अवच्छिन्नत्व (मर्यादितत्व) दर्शविले आहे. "तेथे प्रवृत्त व्यवहाराने देखील शक्य नाही" कारण पृथग्जन (सामान्य मनुष्य) संतानामध्ये देखील रागादी प्रतिपक्षाचे हरण नसल्यामुळे, रागमुक्त नसलेल्या प्राण्यांमध्ये जसा 'सत्त्व' (प्राणी) हा व्यवहार होतो, तसा पृथग्जन संतानामध्ये रागादी प्रतिपक्षाच्या हरणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेला, आणि त्याचा अभाव असताना देखील भगवंतांच्या संतानामध्ये रूढीच्या वशाने 'प्रातिहार्य' असेच म्हटले जाते, असे म्हणणे शक्य नाही, असा अभिप्राय आहे. दृष्टीचे हरण झाल्यामुळे जे सम्यग्दृष्टी झाले, जसे अचेलक कस्सप इत्यादी; आणि दृष्टीच्या प्रकाशनात असमर्थ असल्यामुळे अप्रतिभान (निरुत्तर) भाव इत्यादींना प्राप्त झालेले, जसे सच्चक इत्यादी.

3 . Sītapabbatā nāma ‘‘sineruṃ parivāretvā ṭhitā yugandharo…pe… giri brahā’’ti (visuddhi. 1.137; pārā. aṭṭha. 1.1 verañjakaṇḍavaṇṇanā) evaṃ vuttapabbatā.

३ . 'शीतपर्वत' म्हणजे "सिनेरूला (मेरू पर्वताला) वेढून राहिलेला युगंधर...पे... विशाल पर्वत" (विशुद्धिमग्ग १.१३७; पाराजिका अट्ठकथा १.१ वेरंजकण्डवण्णना) अशा प्रकारे सांगितलेले पर्वत होत.

4-5. Sabbaso cakkavāḷasahassehi sabbaso āgamma sabbaso sannisinnenāti sambandhavasena tayo vikappā yuttā, sabbaso cakkavāḷasahassehi dasahi dasahīti pana aniṭṭhasādhanato paṭisedhito. Vajjitabbeti ye vajjetuṃ sakkā ‘‘atisammukhā atisamīpaṃ unnatappadeso’’ti, ete. Itare pana tassā parisāya mahantabhāvena na sakkā pariharituṃ.

४-५. सब्बसो चक्कवाळसहस्सेहि (सर्व प्रकारे हजारो चक्रवाळांतून), सब्बसो आगम्म (सर्व प्रकारे येऊन), सब्बसो सन्निसीनेन (सर्व प्रकारे एकत्र बसलेल्या) - या संबंधाच्या आधारे तीन पर्याय योग्य आहेत. परंतु, 'सब्बसो चक्कवाळसहस्सेहि दसहि दसहि' (सर्व प्रकारे दहा-दहा हजार चक्रवाळांतून) हा पर्याय अनिष्ट सिद्ध होत असल्यामुळे त्याचा निषेध केला आहे. 'वज्जितब्बे' (वर्ज्य करावेत) म्हणजे ज्यांना वर्ज्य करणे शक्य आहे, जसे की 'अतिशय समोर, अतिशय जवळ आणि उंच प्रदेश', हे होय. परंतु, इतर (दोष) त्या परिषदेच्या विशालतेमुळे टाळणे शक्य नाही.

‘‘Sabbañeyya…pe… samatthā’’ti vatvā tesaṃ desetabbappakārajānanasamatthāti vacanaṃ attanā paṭividdhākārassa dhammasāmināpi paresaṃ desetuṃ asakkuṇeyyattā vuttaṃ. Aññathā sabbepi sattā diṭṭhasaccā eva bhaveyyuṃ. Sabbañeyyadhammānaṃ yathāsabhāvajānanasamatthatādiyeva yathāvuttabalaṃ. Tesaṃ gahaṇasamatthataṃ dīpeti, adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetīti adhippāyo.

“सब्बञेय्य...पे... समत्था” (सर्व ज्ञेय गोष्टी...पे... समर्थ) असे म्हणून, त्यांना उपदेश करण्याच्या पद्धतीचे ज्ञान असण्यास समर्थ, हे वचन स्वतः साक्षात्कृत केलेल्या स्वरूपाचा धर्मस्वामींनी (बुद्धांनी) देखील इतरांना उपदेश करणे अशक्य असल्यामुळे म्हटले आहे. अन्यथा, सर्वच प्राणी सत्यद्रष्टे (दिठ्ठसच्च - ज्यांनी सत्य पाहिले आहे असे) झाले असते. सर्व ज्ञेय धर्मांच्या यथास्वभाव जाणण्याची समर्थता इत्यादीच वर सांगितलेले बल आहे. ते त्यांच्या ग्रहण करण्याच्या समर्थतेला दर्शविते; अधिकचे वचन दुसऱ्या अर्थाचा बोध करून देते, असा अभिप्राय आहे.

6. Tathāgato vandanīyotiādinā ‘‘namassitvā’’tiādikiriyāvisesānaṃ taṃtaṃsuttānurodhena pavattitamāha. Sarīrasobhaggādīti ādi-saddena kalyāṇavākkaraṇatāādhipaccaparivārasampattiādi saṅgayhati.

६. तथागत वंदनीय आहेत इत्यादींद्वारे 'नमस्सित्वा' (नमस्कार करून) इत्यादी क्रियाविशेषणांचे त्या त्या सूत्रांच्या अनुरोधाने प्रवृत्त झालेले स्वरूप सांगितले आहे. 'सरीरसोभग्गादी' (शरीराचे सौंदर्य इत्यादी) यातील 'आदि' शब्दाने कल्याणकारक भाषण (कल्याणवाक्करणता), आधिपत्य, परिवार संपत्ती इत्यादींचा संग्रह होतो.

7. Antaradhāpetvāti nirodhetvā. Nirodhanañcettha uppādakahetupariharaṇavasena tesaṃ anuppattikaraṇanti veditabbaṃ. Atthaṃ pakāsayissāmīti sambandhoti ‘‘sosetvā’’ti pubbakālakiriyāya aparakālakiriyāpekkhatāya vuttaṃ.

७. ‘अंतरधापेत्वा’ (अंतर्धान करून) म्हणजे निरोध करून. आणि येथे निरोध करणे म्हणजे उत्पत्तीच्या कारणांचे परिहार (निवारण) करून त्यांना अनुत्पन्न करणे (पुन्हा उत्पन्न न होऊ देणे) असे समजावे. ‘अत्थं पकासयिस्सामि’ (अर्थ प्रकाशित करीन) हा संबंध ‘सोसेत्वा’ (शोषून घेऊन) या पूर्वकालवाचक क्रियेच्या उत्तरकालवाचक क्रियेच्या अपेक्षेमुळे सांगितला आहे.

8. Dukkarabhāvaṃ [Pg.11] dīpetunti adukkarassa tathāabhiyācetabbatābhāvatoti adhippāyo. Pārājikasaṅghādisesānaṃ sīlavipattibhāvato thullaccayādīnañca yebhuyyena ācāravipattibhāvato ācārasīlānaṃ tathā yojanā katā, tathā cārittasīlassa ācārasabhāvattā itaraṃ sabhāveneva gahetvā dutiyā. Asakkuṇeyyanti visuddhācārādiguṇasamannāgatena sabrahmacārinā saddhammaciraṭṭhitatthaṃ sādaraṃ abhiyācitena tena ca abhidhammatthappakāsane samatthoti yāthāvato pamāṇitena tabbimukhabhāvo na sukaroti adhippāyo.

८. ‘दुक्करभावं दीपेतुं’ (दुष्कर भाव दर्शविण्यासाठी) म्हणजे जे दुष्कर नाही, त्याची तशी याचना करण्याची आवश्यकता नसते, असा अभिप्राय आहे. पाराजिक आणि संघादिशेषांच्या शीलविपत्ती स्वरूपामुळे आणि थुल्लच्चय (स्थूलात्यय) इत्यादींच्या प्रामुख्याने आचारविपत्ती स्वरूपामुळे आचार आणि शीलाची तशी योजना केली आहे. तसेच चारित्र्यशीलाचा आचारस्वभाव असल्यामुळे, दुसऱ्याला स्वभावानेच ग्रहण करून दुसरी (योजना) केली आहे. ‘असक्कुणेय्यं’ (अशक्य) म्हणजे विशुद्ध आचार इत्यादी गुणांनी युक्त असलेल्या सब्रह्मचाऱ्याने सद्धर्माच्या चिरस्थायी राहण्यासाठी आदराने याचना केली असता, आणि अभिधम्माचा अर्थ प्रकाशित करण्यास समर्थ म्हणून योग्य प्रकारे प्रमाणित केलेल्या त्या व्यक्तीला त्यापासून विन्मुख होणे सोपे नाही, असा अभिप्राय आहे.

9. Devadeva-saddassa attho paṭṭhānasaṃvaṇṇanāṭīkāyaṃ vipañcitoti na vitthārayimha.

९. ‘देवदेव’ या शब्दाचा अर्थ पट्ठान-संवण्णना-टीकेमध्ये (प्रस्थानवर्णनाटीका) सविस्तर स्पष्ट केला असल्यामुळे आम्ही येथे विस्तार केला नाही.

13. Paṭhamasaṅgītiyaṃ yā aṭṭhakathā saṅgītāti vacanena sā bhagavato dharamānakālepi aṭṭhakathā saṃvijjati, tena pāṭho viya bhagavaṃmūlikāvāti viññāyati. ‘‘Abhidhammassā’’ti padaṃ ‘‘atthaṃ pakāsayissāmī’’ti etadapekkhanti ‘‘kassa pana sā aṭṭhakathā’’ti pucchitvā adhikāravasena tameva abhidhammapadaṃ ākaḍḍhati. Āvuttiādivasena vā ayamattho vibhāvetabbo.

१३. ‘प्रथम संगीतीमध्ये जी अट्ठकथा (अट्टकथा) गायली गेली’ या वचनावरून ती अट्ठकथा भगवान (बुद्ध) हयात असतानाही अस्तित्वात होती, त्यामुळे पाठाप्रमाणेच ती भगवान-मूलकच (भगवंतांनीच मूळ सांगितलेली) आहे असे समजते. ‘अभिधम्मस्स’ (अभिधम्माचा) हे पद ‘अत्थं पकासयिस्सामि’ (अर्थ प्रकाशित करीन) याच्या अपेक्षेने आहे, म्हणून ‘ती अट्ठकथा कोणाची आहे?’ असा प्रश्न विचारून अधिकाराच्या (प्रकरणाच्या) बळावर त्याच ‘अभिधम्म’ पदाचे आकर्षण करते. किंवा आवृत्ती इत्यादींच्या आधारे हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे.

16. Ariyamaggassa bojjhaṅgamaggaṅgajhānaṅgavisesaṃ pādakajjhānameva niyametītiādinayappavatto tipiṭakacūḷanāgattheravādo ādi-saddena vipassanāya ārammaṇabhūtā khandhā niyamenti, puggalajjhāsayo niyametīti evamādayo moravāpivāsimahādattattheratipiṭakacūḷābhayattheravādādayo saṅgayhanti. Tappakāsanenevāti abhidhammassa atthappakāsaneneva. Soti mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo. Tathāti asammissānākulabhāvena. Asammissānākulabhūto vā vinicchayo mahāvihāravāsīnaṃ santakabhāvena, etena abhidhammassa atthappakāsaneneva mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayo idha abhinipphādīyatīti dasseti. Atha vā tappakāsanenevāti asammissānākulabhāvappakāsaneneva. Soti pakāsiyamāno abhidhammattho. Tathāti mahāvihāravāsīnaṃ vinicchayabhāvena. Imasmiṃ atthavikappe ‘‘asammissaṃ anākulaṃ atthaṃ pakāsayissāmī’’ti sambandhanīyaṃ.

१६. ‘आर्यमार्गाच्या बोज्झंग (बोध्यंग), मग्गंग (मार्गांग) आणि झानंग (ध्यानांग) यांच्या विशेषाला पादकध्यानच मर्यादित करते’ इत्यादी पद्धतीने प्रवृत्त झालेला तिपिटकचूळनाग थेरांचा वाद (मत) आहे. ‘आदि’ शब्दाने ‘विपस्सनेचे आलंबन असलेले स्कंध मर्यादित करतात, पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आशय मर्यादित करतो’ इत्यादी मोरवापीवासी महादत्त थेर आणि तिपिटकचूळाभय थेर इत्यादींचे वाद संग्रहित होतात. ‘तप्पकासनेनेव’ (त्याच्या प्रकाशनानेच) म्हणजे अभिधम्माच्या अर्थ प्रकाशनानेच. ‘सो’ (तो) म्हणजे महाविहारवासीयांचा निर्णय होय. ‘तथा’ म्हणजे अमिश्रित आणि अनाकुल (अस्पष्ट नसलेल्या) भावाने. किंवा महाविहारवासीयांच्या मालकीचा असल्यामुळे अमिश्रित व अनाकुल असलेला निर्णय; याद्वारे अभिधम्माच्या अर्थ प्रकाशनानेच महाविहारवासीयांचा निर्णय येथे निष्पन्न केला जात आहे, हे दर्शविले आहे. अथवा, ‘तप्पकासनेनेव’ म्हणजे अमिश्रित आणि अनाकुल भावाच्या प्रकाशनानेच. ‘सो’ म्हणजे प्रकाशित केला जाणारा अभिधम्मार्थ. ‘तथा’ म्हणजे महाविहारवासीयांच्या निर्णयाच्या स्वरूपात. या पर्यायी अर्थामध्ये ‘अमिश्रित आणि अनाकुल अर्थ प्रकाशित करीन’ असा संबंध जोडला पाहिजे.

17. Aññañca [Pg.12] sabbaṃ atthappakāsanaṃ hotīti tosanaṃ hotīti attho. Tenevāha ‘‘sabbena tena tosanaṃ kataṃ hotī’’ti. Yuttarūpā yojanā.

१७. ‘आणि इतर सर्व अर्थांचे प्रकाशन होते’ म्हणजे संतोष होतो, असा अर्थ आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - ‘त्या सर्वांमुळे संतोष प्राप्त होतो’. ही योजना योग्य स्वरूपाची आहे.

Vīsatigāthāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वीस गाथांचे वर्णन समाप्त झाले.

Nidānakathāvaṇṇanā

निदानकथा-वर्णन

Paricchedo sattappakaraṇabhāvo. Sanniveso sattannaṃ pakaraṇānaṃ tadavayavānañca vavatthānaṃ. Sāgarehi tathā cintāti ‘‘imassa abhidhammassa gambhīrabhāvavijānanatthaṃ cattāro sāgarā veditabbā’’tiādinā nayena jalasāgarādīhi saha nayasāgaravicāro. ‘‘Satabhāgena sahassabhāgena dhammantarā dhammantaraṃ saṅkamitvā saṅkamitvā desesī’’tiādinā desanābhedehi abhidhammassa gambhīrabhāvakathā desanāhi gambhīratā.

‘परिच्छेद’ म्हणजे सात प्रकरणांचे स्वरूप. ‘सन्निवेश’ म्हणजे सात प्रकरणांची आणि त्यांच्या अवयवांची व्यवस्था. ‘सागरांशी तशी तुलना’ म्हणजे ‘या अभिधम्माचे गांभीर्य समजण्यासाठी चार सागर समजले पाहिजेत’ इत्यादी पद्धतीने जलसागर इत्यादींसोबत नय-सागराचा विचार होय. ‘शंभराव्या भागाने, हजाराव्या भागाने एका धर्मातून दुसऱ्या धर्मात संक्रमण करून करून उपदेश केला’ इत्यादी उपदेशाच्या भेदांद्वारे अभिधम्माच्या गंभीरतेचे वर्णन म्हणजे उपदेशाद्वारे गंभीरता होय.

‘‘Evaṃ temāsaṃ nirantaraṃ desentassā’’tiādinā desanākāle bhagavato sarīrassa yāpitākāravicāro desanā…pe… gahaṇaṃ. Tathā therassa…pe…pi cāti ‘‘abhidhamme vācanāmaggo nāmā’’tiādinā abhidhamme vācanāmaggassa sāriputtattherasambandhitatā tassa ca teneva uppāditatā. Yo hi bhagavatā devatānaṃ desitākāro, so aparicchinnavāranayatantitāya ananto aparimāṇo na bhikkhūnaṃ vācanāyoggo, yo ca therassa desitākāro, so atisaṃkhittatāya. Nātisaṅkhepanātivitthārabhūto pana pāṭhanayo therappabhāvito vācanāmaggoti.

‘अशा प्रकारे तीन महिने निरंतर उपदेश करणाऱ्या’ इत्यादींद्वारे उपदेशाच्या वेळी भगवंतांच्या शरीराच्या यापन करण्याच्या (टिकवून ठेवण्याच्या) पद्धतीचा विचार म्हणजे उपदेश...पे... ग्रहण होय. तसेच थेरांच्या (सारिपुत्त थेरांच्या)...पे... देखील, ‘अभिधम्मात वाचनामार्ग नावाचा...’ इत्यादींद्वारे अभिधम्मातील वाचनामार्गाचा सारिपुत्त थेरांशी असलेला संबंध आणि तो त्यांच्याद्वारेच उत्पन्न केला गेला असणे, हे दर्शविले आहे. कारण भगवंतांनी देवतांना ज्या पद्धतीने उपदेश केला, तो अपरिच्छिन्न (अमर्याद) वार, नय आणि तंत्रांमुळे अनंत व अपरिमित होता, जो भिक्खूंच्या वाचनासाठी योग्य नव्हता; आणि थेरांनी (सारिपुत्त थेरांनी) ज्या पद्धतीने उपदेश केला, तो अतिशय संक्षिप्त होता. परंतु, अतिसंक्षिप्तही नसलेला आणि अतिविस्तृतही नसलेला असा जो पाठमार्ग आहे, तो थेरांच्या प्रभावाने निर्माण झालेला वाचनामार्ग आहे.

Vacanatthavijānanenātiādinā kusalā dhammātiādipadānaññeva atthavaṇṇanaṃ akatvā abhidhamma-saddavicārassa sambandhamāha. ‘‘Ye te mayā dhammā abhiññā desitā. Seyyathidaṃ – cattāro satipaṭṭhānā…pe… sikkhitaṃ sikkhiṃsu dve bhikkhū abhidhamme nānāvādā’’tiādisuttavasena kiñcāpi bodhipakkhiyadhammā ‘‘abhidhammo’’ti vuccanti, dhamma-saddo ca samādhiādīsu diṭṭhappayogo, pariyattidhammo eva pana idha adhippetoti dassento ‘‘suttantādhikā pāḷīti attho’’ti āha. Tattha dhammabyabhicārabhāvena visesato abhidhammo viya suttantopi ‘‘dhammo’’ti vuccati. ‘‘Yo [Pg.13] vo, ānanda, mayā dhammo ca vinayo ca desito paññatto’’tiādīsu (dī. ni. 1.216) aññattha ca sambhavato abhi-saddena nivattetabbatthaṃ dīpetuṃ ‘‘suttantā’’ti vuttaṃ. Nanu ca atirekavisesaṭṭhā bhinnasabhāvā yato te yathākkamaṃ adhikavicittapariyāyehi bodhitā, tasmā ‘‘dhammātirekadhammavisesaṭṭhehī’’ti bahuvacanena bhavitabbaṃ, na ekavacanenāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘dvinnampi…pe… ekavacananiddeso kato’’ti.

‘वचनत्थविजाननेन’ (शब्दाचा अर्थ समजून घेणे) इत्यादींद्वारे केवळ ‘कुसला धम्मा’ (कुशल धर्म) इत्यादी पदांचेच अर्थस्पष्टीकरण न करता, अभिधम्म-शब्दाच्या विचाराचा संबंध सांगितला आहे. ‘जे हे धर्म माझ्याद्वारे अभिज्ञा (विशेष ज्ञानाने) देशित केले गेले आहेत. जसे की - चार सतिपट्ठान...पे... दोन भिक्खूंनी अभिधम्मात विविध वादांचे शिक्षण घेतले’ इत्यादी सुत्तांच्या आधारे जरी बोधिपक्खिय धर्मांना ‘अभिधम्म’ म्हटले गेले असले, आणि ‘धम्म’ शब्दाचा प्रयोग समाधी इत्यादींमध्ये दिसून येत असला, तरी येथे केवळ ‘परियत्तिधम्म’ (प्रवचन/शिक्षण) हाच अभिप्रेत आहे, हे दर्शविताना ‘सुत्तन्तापेक्षा अधिक असलेली पाळी (पाठाची ओळ) असा अर्थ आहे’ असे त्यांनी म्हटले आहे. तेथे धर्माच्या व्यभिचारभावामुळे (अव्यभिचारी स्वरूपामुळे) विशेषतः अभिधम्माप्रमाणे सुत्तन्त देखील ‘धम्म’ म्हटले जाते. ‘हे आनंदा, माझ्याद्वारे जो धम्म आणि विनय देशित केला गेला आहे, प्रज्ञप्त केला गेला आहे’ इत्यादींमध्ये (दी. नि. १.२१६) आणि इतर ठिकाणी संभवत असल्यामुळे ‘अभि’ शब्दाने निवृत्त करावयाचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी ‘सुत्तन्ता’ असे म्हटले आहे. पण जर अतिरेक (अधिकता) आणि विशेष अर्थ भिन्न स्वभावाचे आहेत, ज्या अर्थी ते अनुक्रमे अधिक आणि विचित्र पर्यायांनी बोधित केले गेले आहेत, तर मग ‘धम्मातिरेकधम्मविसेसट्ठेहि’ (धर्माची अधिकता आणि धर्माचा विशेष अर्थ यांमुळे) असे बहुवचन असायला हवे होते, एकवचन नव्हे, हा आक्षेप मनात ठेवून ते म्हणाले - ‘दोन्हींचाही...पे... एकवचनी निर्देश केला आहे.’

Payogameva nārahati upasagga-saddānaṃ dhātu-saddasseva purato payojanīyattā. Athāpi payujjeyya atimālādīsu ati-saddādayo viya. Evampi yathā ‘‘atimālā’’ti ettha samāsavasena anāvibhūtāya kamanakiriyāya visesako ati-saddo, na mālāya, evamidhāpi abhi-saddo na dhammavisesako yuttoti adhippāyo. Aññassapi hi upasaggassāti idaṃ ruḷhīvasena, atthe upasajjatīti vā upasaggassa anvatthasaññataṃ gahetvā vuttaṃ. Atichattādīsu hi ati-saddo idha upasaggoti adhippeto. Tattha yathā kalyāṇo pūjito vā puriso atipurisoti bhavati, evaṃ atirekavisesaṭṭhānampi kalyāṇapūjitatthabhāvasambhavato kalyāṇaṃ vā pūjitaṃ vā chattaṃ atichattanti saddanayo veditabbo. Kalyāṇapūjitabhāvā hi guṇavisesayogena icchitabbā. Guṇaviseso cesa yadidaṃ pamāṇātireko ca vicittarūpatā ca. Evañca pana katvā ‘‘akiriyāyapī’’ti vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Yathā ca atichattādīsu, evaṃ abhidhamma-saddepi daṭṭhabbaṃ. Anekatthā hi nipātāti. Tabbhāvadīpakattāti atirekavisesabhāvadīpakattā.

उपसर्ग-शब्दांचा प्रयोग धातू-शब्दांच्या आधीच केला जाणे योग्य असल्यामुळे तो प्रयोगास पात्र ठरत नाही. तरीही, ‘अतिमाला’ इत्यादी शब्दांमध्ये ‘अति’ इत्यादी शब्दांप्रमाणे त्याचा प्रयोग केला जाऊ शकतो. तरीही, ज्याप्रमाणे ‘अतिमाला’ येथे समासामुळे प्रकट न झालेल्या गमनक्रियेचा विशेषक ‘अति’ हा शब्द आहे, मालेचा (माळेचा) नाही, त्याचप्रमाणे येथेही ‘अभि’ हा शब्द धर्माचा विशेषक असणे योग्य नाही, असा अभिप्राय आहे. ‘इतर उपसर्गाचाही’ हे रूढीमुळे किंवा ‘अर्थाच्या जवळ जातो’ या उपसर्गाच्या सार्थ संज्ञेला ग्रहण करून म्हटले आहे. ‘अतिछत्त’ (अति-छत्र) इत्यादींमध्ये ‘अति’ हा शब्द येथे उपसर्ग म्हणून अभिप्रेत आहे. तेथे ज्याप्रमाणे कल्याणकारी (उत्कृष्ट) किंवा पूजनीय पुरुष ‘अतिपुरुष’ होतो, त्याचप्रमाणे अतिरेक आणि विशेष अर्थांमध्येही कल्याणकारी व पूजनीय अर्थाचा संभव असल्यामुळे, कल्याणकारी किंवा पूजनीय छत्राला ‘अतिछत्त’ म्हणावे, हा शब्दसंकेत समजावा. कल्याणकारी आणि पूजनीय भाव हे गुणविशेषाच्या योगानेच इच्छिले जातात. आणि हा गुणविशेष म्हणजे प्रमाणाची अधिकता (विपुलता) आणि विचित्ररूपता (विविधता) होय. आणि असे केल्यानेच ‘अक्रियेतही’ हे वचन समर्थित होते. ज्याप्रमाणे ‘अतिछत्त’ इत्यादींमध्ये, त्याचप्रमाणे ‘अभिधम्म’ शब्दातही पाहावे. कारण निपात अनेक अर्थांचे असतात. ‘त्या भावाचे द्योतक असल्यामुळे’ म्हणजे अतिरेक आणि विशेष भावाचे द्योतक असल्यामुळे.

Ekato anāgatattāti idaṃ suttante ekato āgatānaṃ khandhāyatanādīnaṃ suttantabhājanīyassa diṭṭhattā ‘‘cha imāni, bhikkhave, indriyānī’’tiādinā (saṃ. ni. 5.495-496) cakkhādīnaṃ channaṃ itthindriyādīnaṃ tiṇṇaṃ sukhindriyādīnaṃ pañcannaṃ saddhindriyādīnaṃ pañcannaṃ anaññātaññassāmītindriyādīnañca tiṇṇaṃ vasena visuṃ visuṃ suttantabhāvena āgatattā ekasuttabhāvena anāgatānaṃ bāvīsatiyā indriyānaṃ suttantabhājanīyassa adiṭṭhattā ca vuttaṃ, na suttante ekato āgamanassa suttantabhājanīyassa kāraṇattā. Suttante ekato sabbena sabbañca anāgatā hi bhūmantaraparicchedapaṭisambhidā suttantabhājanīyavasena vibhattā dissanti, ekato āgatāni ca [Pg.14] sikkhāpadāni tathā na vibhattāni. Veramaṇīnaṃ viya pana sabhāvakiccādivibhāgavinimutto bāvīsatiyā indriyānaṃ samāno vibhajanappakāro natthi, yo suttantabhājanīyaṃ siyāti indriyavibhaṅge suttantabhājanīyaṃ natthīti yuttaṃ siyā.

‘एकत्र न आल्यामुळे’ हे सुत्तन्तामध्ये एकत्र आलेल्या खंध (स्कंध), आयतन इत्यादींच्या सुत्तन्तभाजीनीयाचे (सुत्तन्त वर्गीकरणाचे) दर्शन होत असल्यामुळे, ‘भिक्खूंनो, ही सहा इंद्रिये आहेत’ इत्यादींद्वारे (सं. नि. ५.४९५-४९६) चक्षु इत्यादी सहा, इत्थिंद्रिय (स्त्री-इंद्रिय) इत्यादी तीन, सुखिंद्रिय इत्यादी पाच, सद्धिंद्रिय (श्रद्धा-इंद्रिय) इत्यादी पाच आणि अनंन्यातन्यास्सामीतिंद्रिय इत्यादी तीन यांच्या आधारे वेगवेगळ्या सुत्तन्त रूपाने आल्यामुळे आणि एका सूत्ताच्या रूपाने न आलेल्या बावीस इंद्रियांच्या सुत्तन्तभाजीनीयाचे दर्शन न झाल्यामुळे म्हटले आहे; सुत्तन्तामध्ये एकत्र येणे हे सुत्तन्तभाजीनीयाचे कारण असल्यामुळे नाही. कारण सुत्तन्तामध्ये पूर्णपणे एकत्र न आलेल्या भूमी-अंतर-परिच्छेद आणि पटिसंभिदा (प्रतिसंविदा) सुत्तन्तभाजीनीयाच्या रूपाने विभक्त केलेल्या दिसतात, आणि एकत्र आलेली सिक्खापदे (शिक्षापदे) त्याप्रमाणे विभक्त केलेली दिसत नाहीत. परंतु, वेरमणींप्रमाणे (विरतींप्रमाणे) स्वभाव, कार्य इत्यादींच्या विभागापासून मुक्त असलेला बावीस इंद्रियांचा समान विभागणीचा प्रकार दुसरा नाही, जो सुत्तन्तभाजीनीय असू शकेल, म्हणून इंद्रियविभंगात सुत्तन्तभाजीनीय नाही, असे म्हणणे योग्य ठरेल.

Yadipi paccayadhammavinimutto paccayabhāvo nāma natthi, yathā pana pavatto paccayadhammo paccayuppannadhammānaṃ paccayo hoti, so tassa pavattiākāraviseso hetuādibhāvo tato añño viya paccayadhammassa paccayabhāvoti vutto, so ca ‘‘avijjāpaccayā saṅkhārā sambhavantī’’tiādīsu padhānabhāvena vutto. Tattha ca guṇībhūtā hetuhetuphalabhūtā avijjāsaṅkhārādayoti vuttaṃ ‘‘paccayabhāvo uddiṭṭho’’ti. Uddiṭṭhadhammānantiādi uddesena paricchinnānaṃyeva khandhādīnaṃ khandhavibhaṅgādīsu pañhapucchakanayo dassito, na ito aññathāti katvā vuttaṃ.

जरी प्रत्ययधर्मापासून (कारणापासून) मुक्त असा ‘प्रत्ययभाव’ (कारणभाव) नावाचा काही नसतो, तरीही ज्याप्रमाणे प्रवृत्त झालेला प्रत्ययधर्म हा प्रत्ययोत्पन्न धर्मांचा (कार्यांचा) प्रत्यय (कारण) होतो, तो त्याचा प्रवृत्तीचा आकारविशेष असलेला हेतू इत्यादी भाव त्याहून भिन्न असल्यासारखा प्रत्ययधर्माचा ‘प्रत्ययभाव’ म्हणून सांगितला आहे, आणि तो ‘अविज्जापच्चया सङ्खारा सम्भवन्ति’ (अविद्येच्या प्रत्ययाने संस्कार उत्पन्न होतात) इत्यादींमध्ये प्रधान रूपाने सांगितला आहे. आणि तेथे गौण झालेले, हेतू आणि हेतूचे फल बनलेले अविद्या, संस्कार इत्यादी आहेत, म्हणून ‘प्रत्ययभाव उद्दिष्ट केला आहे’ असे म्हटले आहे. ‘उद्दिष्ट धर्मांचे’ इत्यादींद्वारे उद्देशाने (निर्देशाने) परिच्छिन्न (मर्यादित) केलेल्याच खंध (स्कंध) इत्यादींच्या खंधविभंगादींमध्ये प्रश्न विचारण्याची पद्धत (पञ्हपुच्छकनय) दर्शविली आहे, यापेक्षा वेगळे नाही, असे मानून म्हटले आहे.

Suttante saṅgītisuttantādike. Pañca sikkhāpadāni pāṇātipātā…pe… pamādaṭṭhānā veramaṇīti evaṃ uddiṭṭhāni. Añño pana veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthīti idaṃ atītāniccādivibhāgo veramaṇīnaṃ khandhāyatanādīsu antogadhattā tabbaseneva vijānitabbo, tato pana añño abhidhammanayavidhuro veramaṇīnaṃ vibhajitabbappakāro natthīti adhippāyena vuttaṃ. Tathā ca paṭisambhidāmagge ‘‘cakkhuṃ aniccaṃ…pe… jarāmaraṇaṃ anicca’’nti anupadadhammasammasanakathāyaṃ na veramaṇiyo uddhaṭā.

सुत्तन्तामध्ये म्हणजे संगीतिसुत्तन्त इत्यादींमध्ये. पाच सिक्खापदे (शिक्षापदे) ‘पाणातिपाता (प्राणातिपातापासून)...पे... पमादट्ठाना वेरमणी’ (प्रमादस्थानापासून विरती) अशा प्रकारे उद्दिष्ट (निर्दिष्ट) आहेत. परंतु वेरमणींचा (विरतींचा) विभागणीचा दुसरा प्रकार नाही, हे भूतकाल, अनित्य इत्यादी विभाग वेरमणींच्या खंध (स्कंध), आयतन इत्यादींमध्ये अंतर्भूत असल्यामुळे त्याच आधारे समजून घेतले पाहिजे, त्यापेक्षा वेगळा अभिधम्मपद्धतीला सोडून वेरमणींचा विभागणीचा दुसरा प्रकार नाही, या अभिप्रायने म्हटले आहे. आणि म्हणूनच पटिसंभिदामग्गात (प्रतिसंविदामार्गात) ‘चक्षु अनित्य आहे...पे... जरामरण अनित्य आहे’ या अनुपदधम्मसमसनकथेत (अनुपदधर्मविमर्शकथेत) वेरमणी उद्धृत केलेल्या नाहीत.

Nanu dhammasaṅgaṇīdhātukathādīnampi vasena abhidhammapāḷiyā atirekavisesabhāvo dassetabboti? Saccametaṃ, so pana ekantaabhidhammanayanissito avuttopi siddhoti katvā na dassito. Etena vā nidassanena sopi sabbo netabbo. Abhidhammanayasāmaññena vā abhidhammabhājanīyapañhapucchakehi so vutto evāti na vuttoti daṭṭhabbo.

पण धम्मसंगणी, धातुकथा इत्यादींच्या आधारेही अभिधम्मपाळीचा अतिरेक आणि विशेष भाव दर्शवायला हवा नव्हता का? हे सत्य आहे, परंतु तो पूर्णपणे अभिधम्मपद्धतीवर आश्रित असल्यामुळे न सांगताही सिद्ध होतो, म्हणून तो दर्शविला नाही. किंवा या उदाहरणावरून तो सर्वही समजून घ्यावा. अथवा अभिधम्मपद्धतीच्या सामान्यतेमुळे किंवा अभिधम्मभाजीनीय प्रश्नोत्तरांद्वारे तो सांगितलाच गेला आहे, म्हणून तो (वेगळा) सांगितला नाही, असे समजावे.

Pañhavārāti pucchanavissajjanavasena pavattā pāḷinayā. Etthevāti dhammahadayavibhaṅge eva. Apekkhāvasikattā appamahantabhāvassa yato appamattikā mahādhātukathātanti dhammahadayavibhaṅgavacanavasena avasesā, taṃ dassanatthaṃ ‘‘dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito’’ti vuttaṃ. Dhammahadaya…pe… āgatatantito rūpakaṇḍadhātuvibhaṅgādīsu anāgantvā mahādhātukathāyaṃ āgatatanti appamattikāvāti sambandho[Pg.15]. Atha dhātukathāya vitthārakathā mahādhātukathā dhammahadayavibhaṅge anāgantvā mahādhammahadaye āgatatantito dhātukathāyaṃ anāgantvā mahādhātukathāya āgatatanti appamattikāvāti yojetabbaṃ.

‘पञ्हवार’ (प्रश्नवार) म्हणजे प्रश्न आणि उत्तरांच्या स्वरूपात प्रवृत्त झालेली पाळी-पद्धती (पाळिनय) होय. ‘एत्थेव’ (येथेच) म्हणजे धम्महदयविभंगामध्येच. अपेक्षेच्या अधीन असल्यामुळे आणि अल्प-महत्त्वामुळे (लहान आकारामुळे) जी ‘महाधातुकथा-तन्ति’ (महाधातुकथा-परंपरा) अल्प प्रमाणाची आहे, ती धम्महदयविभंगाच्या वचनानुसार उर्वरित आहे; हे दर्शवण्यासाठी “धम्महदयविभंगात न येता महाधम्महदयात आलेल्या परंपरेतून (तन्ति)” असे म्हटले आहे. ‘धम्महदय...पे... आगततन्तितो’ याचा संबंध असा आहे की, रूपकण्ड-धातुविभंग इत्यादींमध्ये न येता महाधातुकथेमध्ये आलेली परंपरा अल्प प्रमाणाचीच आहे. आता, धातुकथेची सविस्तर कथा म्हणजे ‘महाधातुकथा’ होय. धम्महदयविभंगात न येता महाधम्महदयात आलेल्या परंपरेमुळे, धातुकथेत न येता महाधातुकथेत आलेली परंपरा अल्प प्रमाणाचीच आहे, अशी योजना करावी.

Upalabbhatīti anulomapaccanīyapañcakassa, nupalabbhatīti paccanīyānulomapañcakassa upalakkhaṇavasena vuttaṃ. Saccikaṭṭhaṃ nissayanti ‘‘sabbatthā’’tiādinā desādianāmasanena rūpādisattapaññāsadhammappabhedaṃ saccikaṭṭhameva nissayabhūtaṃ. Sabbatthāti etthāpi ‘‘upalabbhati nupalabbhatīti paṭiññāya gahitāya paṭikkhepaggahaṇattha’’nti ānetvā sambandhanīyaṃ, tathā sabbadā sabbesūti etthāpi. Yadi khandhāyatanādayo gahitā aṭṭhakathāyaṃ āgatanayena, atha pana vuttanti sambandho. Yo saccikaṭṭhoti saccikaṭṭhanissayaṃ upalakkheti. Etehīti etehi vacanehi. Saccikaṭṭhadesakālappadesehi kathaṃ saccikaṭṭhādīnaṃ padeso ekadesabhūto sabboti vuccati? Padesānaṃ puthuttā. ‘‘Sabbesu padesesū’’ti paccekaṃ bhedāmasanavasena cāyaṃ pañho pavattoti na purimehi avaseso.

‘उपलब्भति’ (आढळतो) हे अनुलोम-पच्चनीयक पंचकाचे, आणि ‘नुपलब्भति’ (आढळत नाही) हे पच्चनीय-अनुलोम पंचकाचे लक्षण (उपलक्षण) दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. ‘सच्चिकट्ठ’ (परमार्थ सत्य) चा आश्रय घेऊन, ‘सब्बत्थ’ (सर्वत्र) इत्यादींद्वारे देश (स्थान) इत्यादींचा निर्देश न करता, रूपादी सत्तावन्न (५७) धर्मांचे वर्गीकरण हेच ‘सच्चिकट्ठ’ (परमार्थ सत्य) असून ते आश्रयभूत आहे. ‘सब्बत्थ’ (सर्वत्र) येथेही “उपलब्भति (आढळतो) आणि नुपलब्भति (आढळत नाही) अशी प्रतिज्ञा स्वीकारली असता, तिचा निषेध स्वीकारण्यासाठी” असा अर्थ आणून संबंध जोडला पाहिजे; तसेच ‘सब्बदा’ (सर्वदा) आणि ‘सब्बेसु’ (सर्वांमध्ये) येथेही हाच संबंध जोडावा. जर अट्ठकथेमध्ये आलेल्या पद्धतीनुसार स्कंध, आयतन इत्यादी ग्रहण केले असतील, तर “अथ पण” (परंतु आता) असे म्हटले आहे, असा संबंध आहे. ‘यो सच्चिकट्ठो’ (जो परमार्थ सत्य आहे) हे परमार्थ सत्याच्या आश्रयाचे लक्षण दर्शवते. ‘एतेहि’ म्हणजे या वचनांद्वारे. परमार्थ सत्य, देश, काळ आणि प्रदेश यांच्याद्वारे, परमार्थ सत्य इत्यादींचा एकदेशभूत (अंशमात्र) असलेला प्रदेश ‘सर्व’ कसा म्हटला जाऊ शकतो? प्रदेशांच्या अनेकत्वामुळे (पृथक्त्वामुळे). “सर्व प्रदेशांमध्ये” हा प्रश्न प्रत्येक भेदाचा स्वतंत्रपणे विचार करण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झाला आहे, म्हणून तो मागील प्रश्नांपेक्षा वेगळा आहे.

Upalabbhati…pe… micchāti ekanti upalabbhatīti paṭiññāggahaṇapaṭikkhepaggahaṇaniggaṇhanānaṃ anulomapaṭilomato paṭiññāṭhapananiggahapāpanāropanānañca vasena pavattā tanti paṭhamapañcakassa ekaṃ aṅgaṃ eko avayavoti attho. Evaṃ sesesupi netabbaṃ. Niggahassa suniggahabhāvaṃ icchato sakavādino ‘‘tvaṃ ce pana maññasi vattabbe kho puggalo nupalabbhatī’’tiādinā (kathā. 3) paṭiññāṭhapanena, tena ‘‘tava tattha hetāya paṭiññāya hevaṃ paṭijānanto hevaṃ niggahetabbe atha taṃ niggaṇhāma suniggahito ca hotī’’ti vatvā ‘‘hañci puggalo nupalabbhatī’’tiādinā (kathā. 2) paravādino attano paṭikammaṃ yathā sakavādī na nibbeṭheti, evaṃ karaṇaṃ paṭikammaveṭhanaṃ. Paravādino paṭikammassa duppaṭikammabhāvaṃ icchato sakavādino taṃnidassanena ‘‘eso ce dunniggahito heva’’nti paṭikammanidassanena, ‘‘vattabbe kho puggalo upalabbhati…pe… paramatthenāti (kathā. 1). No ca mayaṃ tayā tattha hetāya paṭiññāya hevaṃ paṭijānanto hevaṃ niggahetabbā. Atha amhe niggaṇhāsi dunniggahitā ca homā’’ti vatvā ‘‘hañci puggalo upalabbhatī’’tiādinā (kathā. 5) niggahassa dunniggahitabhāvadassanena [Pg.16] aniggahitabhāvakaraṇaṃ niggahanibbeṭhanaṃ. ‘‘Tena hi yaṃ niggaṇhāsi hañci puggalo upalabbhatī’’tiādiṃ vatvā ‘‘tena hi ye kate niggahe se niggahe dukkaṭe sukate paṭikamme sukatā paṭipādanā’’ti sakavādino niggahassa, aniggahabhāvāropanena attano paṭikammassa supaṭikammabhāvakaraṇena ca sakavādino niggahassa chedo vināsanaṃ puggalavādanisedhanavasena samuṭṭhitattā. Dhammatāya anulomanavasena uṭṭhahitvā tabbilomanavasena pavatto anulomapaccanīkapañcako vuttavipariyāyena dutiyapañcako veditabbo.

‘उपलब्भति...पे... मिच्छा’ (आढळतो...पे... मिथ्या आहे) हे एक अंग आहे, याचा अर्थ असा की, ‘उपलब्भति’ (आढळतो) या प्रतिज्ञेचा स्वीकार, निषेधाचा स्वीकार आणि निग्रह (खंडन) यांच्या अनुलोम-प्रतिलोम पद्धतीने, तसेच प्रतिज्ञेची स्थापना, निग्रहाची प्राप्ती आणि आरोपाच्या द्वारे प्रवृत्त झालेली परंपरा (तन्ति) ही पहिल्या पंचकाचे एक अंग किंवा एक अवयव आहे. याचप्रमाणे उर्वरित भागांमध्येही अर्थ लावावा. निग्रहाचा (खंडनाचा) सुनिग्रह-भाव (योग्य प्रकारे खंडन होणे) इच्छिणाऱ्या स्ववादीने “जर तुला असे वाटत असेल की ‘पुद्गल आढळत नाही’ असे म्हटले पाहिजे...” इत्यादींद्वारे (कथावत्थु ३) प्रतिज्ञेची स्थापना करून, आणि “तुझ्या त्या प्रतिज्ञेनुसार, असे मानणाऱ्याचा अशा प्रकारे निग्रह केला पाहिजे, म्हणून आम्ही तुझा निग्रह करतो आणि तो सुनिग्रहित (योग्य प्रकारे खंडित) होतो” असे म्हणून, “जर पुद्गल आढळत नाही...” इत्यादींद्वारे (कथावत्थु २) परवादीने आपले प्रतिकर्म (उत्तर) जसे स्ववादी खोडून काढू शकणार नाही अशा प्रकारे मांडणे, याला ‘प्रतिकर्मवेठन’ (प्रतिकर्माची गुंफण) म्हणतात. परवादीच्या प्रतिकर्माचे ‘दुष्प्रतिकर्मत्व’ (खंडन करण्यास कठीण असणे) इच्छिणाऱ्या स्ववादीने त्याचे उदाहरण देऊन, “हा जर दुर्निग्रहित (खंडन करण्यास कठीण) असेल तर...” अशा प्रतिकर्माच्या उदाहरणाने, “पुद्गल आढळतो...पे... परमार्थाने असे म्हटले पाहिजे (कथावत्थु १). परंतु तुझ्या त्या प्रतिज्ञेनुसार, असे मानणाऱ्या आमचा अशा प्रकारे निग्रह केला जाऊ नये. तरीही तू आमचा निग्रह करतोस, म्हणून आम्ही दुर्निग्रहित (अयोग्य प्रकारे खंडित) ठरतो” असे म्हणून, “जर पुद्गल आढळतो...” इत्यादींद्वारे (कथावत्थु ५) निग्रहाचा दुर्निग्रहित-भाव दर्शवून निग्रह न झाल्याची स्थिती निर्माण करणे, याला ‘निग्रहनिब्बेठन’ (निग्रहाचे निरसन) म्हणतात. “त्यामुळे तू जो निग्रह करतोस, जर पुद्गल आढळतो...” इत्यादी म्हणून, “त्यामुळे जो निग्रह केला गेला, तो निग्रह चुकीचा (दुष्कृत) झाला आणि प्रतिकर्म योग्य (सुकृत) झाले, ही योग्य मांडणी आहे” असे म्हणून, स्ववादीच्या निग्रहावर ‘अनिग्रहभाव’ (खंडन न होणे) लादल्यामुळे आणि स्वतःच्या प्रतिकर्माला ‘सुप्रतिकर्म’ (योग्य उत्तर) बनवल्यामुळे, स्ववादीच्या निग्रहाचा छेद (विनाश) होतो, कारण हे पुद्गलवादाच्या निषेधाच्या स्वरूपात उद्भवले आहे. धम्मतेच्या (नियमाच्या) अनुलोम रूपाने उद्भवून, त्याच्या विलोम (विरुद्ध) रूपाने प्रवृत्त झालेला ‘अनुलोम-पच्चनीक पंचक’ हा वर सांगितलेल्याच्या उलट असलेला दुसरा पंचक समजावा.

Tadādhāroti te saccikaṭṭhaparamatthā rūpādayo ādhārā etassāti tadādhāro. Etena ‘‘rūpasmiṃ attā’’ti evaṃpakāro puggalavādo dassito hoti. Tesaṃ vā ādhārabhūtoti etena ‘‘attani rūpa’’nti evaṃpakāro. Aññatra vā tehīti tehi rūpādīhi vinā. Ādhārādheyyādibhāvena asaṃsaṭṭho visuṃyeva vinā. Tena sattādiguṇehi avokiṇṇo purisoti evamādiko. Taṃsāmibhūtatāya vā tadadhīnabhāvena ‘‘aññatra vā tehī’’ti vuttanti ‘‘rūpavā attā’’ti evaṃpakāro puggalavādo dassitoti veditabbo. Anaññoti etena ‘‘rūpaṃ attā’’ti evaṃpakāro. Ruppanādisabhāvo rūpakkhandhādīnaṃ visesalakkhaṇaṃ, sappaccayādisabhāvo sāmaññalakkhaṇaṃ. Rūpādito añño anañño vā aññatte ca tadādhārādibhūto upalabbhamāno āpajjatīti anuyuñjati sakavādī pakārantarassa asambhavato. Puggalavādī puggalassa rūpādīhi na aññattaṃ icchati rūpādi viya paccakkhato anumānato vā gāhayituṃ asakkuṇeyyattā tassa ca kārakavedakabhāvassa ayujjamānakattā. Nāpi anaññattaṃ ruppanasappaccayādisabhāvappasaṅgato puggalasseva abhāvappasaṅgato ca. Yatheva hi na vinā indhanena aggi paññāpiyati, na ca aññaṃ indhanato aggiṃ sakkā paṭijānituṃ, nāpi anaññaṃ. Yadi hi añño siyā, na uṇhaṃ indhanaṃ siyā. Atha anañño, niddahitabbaṃyeva dāhakaṃ siyā. Evameva na vinā rūpādīhi puggalo paññāpiyati, na ca tehi añño, nāpi anañño sassatucchedabhāvappasaṅgatoti laddhiyaṃ ṭhatvā puggalavādī ‘‘na hevā’’ti paṭikkhipati. Tattha aggindhanopamā tāva yadi lokavohārena vuttā, apaḷittaṃ kaṭṭhādiindhanaṃ niddahitabbañca, paḷittaṃ bhāsuruṇhaṃ aggi dāhakañca, tañca ojaṭṭhamakarūpaṃ purimapacchimakālikaṃ [Pg.17] aniccaṃ saṅkhataṃ paṭiccasamuppannaṃ, yadi evaṃ puggalo rūpādīhi añño anicco ca āpanno. Atha paramatthato, tasmiṃyeva kaṭṭhādike paḷitte yaṃ usumaṃ so aggi, taṃsahajātāni tīṇi bhūtāni indhanaṃ, evampi siddhaṃ lakkhaṇabhedato aggindhanānaṃ aññattanti aggi viya indhanato rūpādīhi añño puggalo anicco ca āpannoti byāhatāti veditabbaṃ.

'तदाधार' (त्याचा आधार) म्हणजे ते सत्य आणि परमार्थ रूपाने अस्तित्वात असलेले रूप इत्यादी याचे आधार आहेत, म्हणून 'तदाधार'. याद्वारे 'रूपात आत्मा आहे' अशा प्रकारचा पुद्गलवाद दर्शविला जातो. किंवा 'त्यांचा आधारभूत' याद्वारे 'आत्म्यामध्ये रूप आहे' अशा प्रकारचा (वाद दर्शविला जातो). 'किंवा त्यांच्याहून भिन्न' म्हणजे त्या रूप इत्यादींशिवाय. आधार-आधेय इत्यादी भावाने असंबद्ध, स्वतंत्रपणे वेगळे. त्यामुळे 'सत्त्व (प्राणी) इत्यादी गुणांनी अमिश्रित असलेला पुरुष' इत्यादी वाद दर्शविला जातो. त्याचा स्वामी असल्यामुळे किंवा त्याच्या अधीन असल्यामुळे 'किंवा त्यांच्याहून भिन्न' असे म्हटले आहे, याद्वारे 'रूपवान आत्मा आहे' अशा प्रकारचा पुद्गलवाद दर्शविला गेला आहे, असे समजावे. 'अनन्य' (अभिन्न) याद्वारे 'रूप हाच आत्मा आहे' अशा प्रकारचा वाद दर्शविला जातो. रूपण (विकृत होणे) इत्यादी स्वभाव हे रूपस्कंध इत्यादींचे विशेष लक्षण आहे, आणि सप्रत्यय (हेतुयुक्त) इत्यादी स्वभाव हे सामान्य लक्षण आहे. रूप इत्यादींपेक्षा भिन्न किंवा अभिन्न, आणि भिन्नत्व असताना त्याचा आधारभूत असलेला पुद्गल उपलब्ध होतो, असा प्रसंग येतो, म्हणून स्ववादी (थेरवादी) दुसऱ्या प्रकारची असंभाव्यता असल्यामुळे विचारणा करतो. पुद्गलवादी पुद्गलाचे रूप इत्यादींपेक्षा भिन्नत्व स्वीकारत नाही, कारण रूप इत्यादींप्रमाणे प्रत्यक्ष किंवा अनुमानाने त्याचे ग्रहण करणे अशक्य आहे आणि त्याचा कारक-वेदक भाव अयोग्य ठरतो. तसेच अभिन्नत्वही स्वीकारत नाही, कारण तसे मानल्यास रूपण आणि सप्रत्यय इत्यादी स्वभावाचा प्रसंग येईल आणि पुद्गलाचाच अभाव होण्याचा प्रसंग येईल. ज्याप्रमाणे इंधनाशिवाय अग्नी प्रज्ञप्त (प्रकट) केला जाऊ शकत नाही, आणि इंधनापेक्षा अग्नी भिन्न आहे असेही स्वीकारता येत नाही, आणि अभिन्न आहे असेही नाही. जर तो भिन्न असता, तर इंधन उष्ण नसले असते. आणि जर अभिन्न असता, तर जळणारे इंधनच जाळणारे (अग्नी) झाले असते. त्याचप्रमाणे रूप इत्यादींशिवाय पुद्गल प्रज्ञप्त केला जाऊ शकत नाही, आणि तो त्यांच्यापेक्षा भिन्नही नाही, आणि अभिन्नही नाही, कारण तसे मानल्यास शाश्वत आणि उच्छेद भावाचा प्रसंग येईल, अशा सिद्धांतात राहून पुद्गलवादी 'असे नाही' (न हेवा) म्हणून नाकारतो. तेथे अग्नी आणि इंधनाची उपमा जर लोकव्यवहाराने दिली असेल, तर न पेटलेले लाकूड इत्यादी इंधन आणि पेटलेले, देदीप्यमान व उष्ण असलेला अग्नी हा जाळणारा आहे; आणि तो ओज-अष्टमक रूप (अष्टकलाप रूप), पूर्व-अपर काळातील, अनित्य, संस्कृत आणि प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे. जर असे असेल, तर पुद्गल रूप इत्यादींपेक्षा भिन्न आणि अनित्य ठरेल. आणि जर परमार्थ रूपाने पाहिले, तर त्याच पेटलेल्या लाकूड इत्यादींमध्ये जी उष्णता आहे तो अग्नी आहे, आणि त्याच्यासोबत उत्पन्न झालेली तीन महाभूते हे इंधन आहे. अशा प्रकारे लक्षणाच्या भेदावरून अग्नी आणि इंधनाचे भिन्नत्व सिद्ध होते, म्हणून अग्नी ज्याप्रमाणे इंधनापेक्षा भिन्न आहे, त्याचप्रमाणे पुद्गल रूप इत्यादींपेक्षा भिन्न आणि अनित्य ठरेल, हा व्याघात (विरोध) समजावे.

Puggalo upalabbhatīti paṭijānantassa pakārantarassa asambhavato vuttesu pakāresu ekena pakārena upalabbhamāno upalabbhatīti ‘‘āpanna’’nti vuttaṃ ‘‘paṭiññāya ekattāpanna’’nti. Ekattāpannattā eva appaṭikkhipitabbaṃ, puggale paṭisiddhe tadabhinivesopi ayāthāvato puggalavādino gahitākārasuññatāvibhāvanena sakaṭṭhānato cāvito paṭisedhito eva nāma hotīti vuttaṃ ‘‘puggaladiṭṭhiṃ paṭisedhento’’ti. Puggaloyeva vā tathā passitabbattā diṭṭhi. ‘‘Sāmī nivāsī kārako vedako nicco dhuvo’’ti abhinivesavisayabhūto hi parikappamattasiddho puggalo idha paṭikkhipīyati, ‘‘na cattārome, bhikkhave, puggalā’’tiādinā vuttavohārapuggaloti ananuyogo ākāsakusumassa rattanīlādibhāvavicāraṇā viyāti attho. Pubbe ‘‘nupalabbhatī’’ti paṭijānitvā visesacodanāya anāpajjanato puna ‘‘na hevā’’ti paṭikkhepo paṭiññāya āpajjanaleso. Vañjhāputtakassa dīgharassatānuyogassa viya sabbena sabbaṃ paramatthato anupalabbhamānassa puggalassa rūpādīhi aññānaññatānuyogassa ananuyogabhāvo eva idha aviparītattho.

'पुद्गल उपलब्ध होतो' असे स्वीकारणाऱ्यासाठी, दुसरा प्रकार असंभव असल्यामुळे, सांगितलेल्या प्रकारांपैकी एका प्रकाराने उपलब्ध होणारा उपलब्ध होतो, म्हणून 'प्रसंग आला' असे म्हटले आहे, ज्याला 'प्रतिज्ञेमध्ये एकत्व प्राप्त झाले' असे म्हटले आहे. एकत्व प्राप्त झाल्यामुळेच तो अस्वीकारार्ह नाही. पुद्गलाचा निषेध केला असता, त्याचा अभिनिवेश (आग्रह) देखील अयथार्थ ठरतो. पुद्गलवादीने ग्रहण केलेल्या आकाराची शून्यता स्पष्ट केल्याने तो आपल्या स्थानावरून च्युत (विचलित) आणि प्रतिषेधित (निषिद्ध) होतो, म्हणूनच 'पुद्गलदृष्टीचा प्रतिषेध करताना' असे म्हटले आहे. किंवा पुद्गलच तशा प्रकारे पाहिला जात असल्यामुळे ती 'दृष्टी' आहे. 'स्वामी, निवासी, कारक, वेदक, नित्य, ध्रुव' अशा अभिनिवेशाचा विषय असलेला, केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेला पुद्गल येथे नाकारला जात आहे. 'भिक्खूहो, हे चार पुद्गल नाहीत' इत्यादी वचनांद्वारे सांगितलेला व्यावहारिक पुद्गल हा विचारणेचा विषय नाही, कारण तो आकाशातील फुलाच्या तांबड्या किंवा निळ्या रंगाचा विचार करण्यासारखा निरर्थक आहे, असा अर्थ आहे. पूर्वी 'उपलब्ध होत नाही' असे स्वीकारून, विशेष आक्षेप न आल्यामुळे पुन्हा 'असे नाही' (न हेवा) असा नकार देणे हा प्रतिज्ञेचा भंग टाळण्याचा केवळ एक बहाणा आहे. वंध्येच्या पुत्राच्या लांबी-रुंदीची विचारणा करण्याप्रमाणे, सर्व प्रकारे परमार्थ रूपाने अनुपलब्ध असलेल्या पुद्गलाची रूप इत्यादींशी भिन्नत्व किंवा अभिन्नत्वाची विचारणा न करणे, हाच येथे यथार्थ अर्थ आहे.

Yaṃkāraṇāti etena ‘‘yatonidāna’’nti ettha vibhattialopo daṭṭhabboti dasseti. Ajjhācarantīti abhibhavanti. Abhinandanādayo taṇhādīhi yathāsaṅkhyaṃ yojetabbā, taṇhādiṭṭhīhi vā abhinandanajjhosānāni, tīhipi abhivadanaṃ avisesena vā tīhipi tayo yojetabbā. Ettha ce natthi abhinanditabbantiādinā abhinandanādīnaṃ abhāvasūcanena phalūpacārato abhinandanādīnaṃ samucchedapaṭippassaddhibhūtaṃ maggaphalaṃ vuccati, taṃ paccāmasanañca esevāti idanti katvā vuttaṃ ‘‘abhi…pe… phalaṃ vā’’ti.

'ज्या कारणामुळे' याद्वारे 'यतोनिदानं' (ज्या कारणाने) यामध्ये विभक्तीचा लोप झाला आहे असे समजावे, हे दर्शविले आहे. 'अज्झाचरन्ति' (अतिचरण करतात) म्हणजे अभिभूत (पराजित) करतात. अभिनंदन इत्यादींचा तृष्णा इत्यादींशी यथाक्रम संबंध जोडला पाहिजे, किंवा तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याशी अभिनंदन व अध्यवसान (आसक्ती) यांचा संबंध जोडावा, किंवा तिन्हींशी अभिवंदन सामान्य रूपाने जोडावे, किंवा तिन्हींशी तिन्ही जोडावे. येथे 'जर अभिनंदन करण्यासारखे काही नाही' इत्यादी वचनांद्वारे अभिनंदनाचा अभाव सूचित करून, फलोपचाराने अभिनंदनाचा समूळ उच्छेद आणि शांतता रूप असलेले मार्गफल सांगितले आहे, आणि त्याचे प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) हेच आहे, असे मानून 'अभि...पे... फल किंवा' असे म्हटले आहे.

‘‘Ñāyatīti jāna’’nti ukkaṃsagativijānanena niravasesaṃ ñeyyajātaṃ pariggayhatīti tabbisayāya jānātikiriyāya sabbaññutaññāṇameva karaṇaṃ bhavitumarahatīti [Pg.18] ‘‘sabbaññutaññāṇena jānitabbaṃ jānātī’’ti vuttaṃ. Atha vā pakaraṇavasena, ‘‘bhagavā’’ti saddantarasannidhānena vā ayaṃ attho vibhāvetabbo. Passaṃ passatīti etthāpi eseva nayo. Jānantāpi vipallāsavasena jānanti titthiyā paṭhamajjhānaarūpajjhānehi kāmarūpapariññāvādino. Jānanto jānātiyeva bhagavā anāgāmiarahattamaggehi taṃpariññāvāditāya. Ayañca attho dukkhakkhandhasuttavasena (ma. ni. 1.163, 175 ādayo) vibhāvetabbo. Paññācakkhunā uppannattā vā cakkhubhūto. Ñāṇabhūtotiādīsupi eseva nayo. Atha vā dibbacakkhuādikaṃ pañcavidhampi cakkhuṃ bhūto pattoti cakkhubhūto. Evaṃ ñāṇabhūtotiādīsupi daṭṭhabbaṃ. Sāmukkaṃsikāya dhammadesanāya sātisayo bhagavato vattuādibhāvoti vuttaṃ ‘‘catusaccadhamme vadatīti vattā’’tiādi. ‘‘Pavattā’’ti ettha pa-kārassa pakaṭṭhatthataṃ dassetuṃ ‘‘ciraṃ…pe… pavattā’’ti āha. Niddhāretvā netā ninnetā.

'जे जाणले जाते ते ज्ञान' म्हणजे उत्कृष्ट गतीने आणि विशेष ज्ञानाने संपूर्ण ज्ञेय वस्तूंचे ग्रहण केले जाते, म्हणून त्या विषयाच्या 'जाणणे' या क्रियेसाठी सर्वज्ञता-ज्ञान हेच साधन असू शकते, म्हणूनच 'सर्वज्ञता-ज्ञानाने जाणण्यायोग्य गोष्टी जाणतात' असे म्हटले आहे. किंवा प्रकरणाच्या प्रभावाने, अथवा 'भगवान' या दुसऱ्या शब्दाच्या सान्निध्याने हा अर्थ स्पष्ट केला पाहिजे. 'पाहणारे पाहतात' यामध्येही हाच नियम लागू होतो. तीर्थक (इतर पंथांचे उपदेशक) देखील विपर्यासाने (भ्रमाने) जाणतात, जे प्रथम ध्यान आणि अरूप ध्यानांद्वारे काम व रूपाच्या परिज्ञेचा (पूर्ण ज्ञानाचा) दावा करतात. परंतु भगवान हे अनागामी आणि अर्हत मार्गांद्वारे त्या परिज्ञेचा उपदेश करत असल्यामुळे खरोखरच जाणत जाणतात. आणि हा अर्थ दुःखस्कंध सुत्ताच्या आधारे (म. नि. १.१६३, १७५ इत्यादी) स्पष्ट केला पाहिजे. प्रज्ञाचक्षू उत्पन्न झाल्यामुळे ते 'चक्षुभूत' (चक्षुरूप) आहेत. 'ज्ञानभूत' इत्यादी शब्दांमध्येही हाच नियम आहे. किंवा दिव्यचक्षू इत्यादी पाचही प्रकारच्या चक्षूंना प्राप्त झाल्यामुळे ते 'चक्षुभूत' आहेत. याचप्रमाणे 'ज्ञानभूत' इत्यादी शब्दांमध्येही समजावे. भगवंतांच्या सर्वोत्कृष्ट धम्मदेशनेमुळे त्यांचे वक्तेपण इत्यादी श्रेष्ठत्व दर्शविण्यासाठी 'चार आर्यसत्यांचा धम्म सांगतात म्हणून वक्ता' इत्यादी म्हटले आहे. 'प्रवक्ता' (पवत्ता) यामध्ये 'प्र' या उपसर्गाचा प्रकृष्ट (उत्कृष्ट) अर्थ दर्शविण्यासाठी 'दीर्घकाळ...पे... प्रवर्तक' असे म्हटले आहे. निश्चित करून नेणारे ते 'निन्नेता' (मार्गदर्शक) होत.

‘‘Ekūnanavuti cittānī’’ti vuttā cittasahacariyāya yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Tesañca pāḷipadesānaṃ ekekaṃ padaṃ uddharitvāpi kiñcāpi kusalattikapadāniyeva uddharitvā cittuppādakaṇḍe cittāni vibhattāni, kusalattikena pana sabhāvadhammasaṅgahitānaṃ sesattikadukapadānaṃ asaṅgahitānaṃ abhāvato kusalattikapaduddhārena nayadassanabhūtena itarattikadukapadānipi uddhaṭānevāti vuttaṃ. Evañca katvā mātikāggahaṇaṃ samatthitaṃ bhavati.

चित्ताच्या सहचर्यामुळे 'एकोणनव्वद चित्ते' असे म्हटले आहे, जसे की 'भाले चालतात' (कुन्ता पचरन्ति) असे म्हटले जाते. आणि त्या पाळिपदांमधील एकेक पद उद्धृत करूनही, जरी केवळ कुशलत्तिक पदेच उद्धृत करून चित्तोत्पादकांडात चित्तांचे वर्गीकरण केले गेले आहे, तरी कुशलत्तिकाद्वारे स्वभावधर्मात समाविष्ट झालेल्या उर्वरित त्तिक आणि दुक पदांचा असमावेश नसल्यामुळे, नयदर्शनाचे स्वरूप असलेल्या कुशलत्तिक पदांच्या उद्धरणाने इतर त्तिक आणि दुक पदे देखील उद्धृतच झाली आहेत, असे म्हटले आहे. आणि अशा प्रकारे केल्याने मातृकाग्रहण सिद्ध होते.

So ca dhammoti ‘‘tayo kusalahetū’’tiādīsu (dha. sa. 1060) purimāya purimāya pāḷiyā pacchimā pacchimā atthaniddesoti vuttaṃ. ‘‘Samānentī’’tisaddassa paṭapaṭāyati-saddassa viya saddanayo daṭṭhabboti dassetuṃ ‘‘samānaṃ karontī’’ti vuttaṃ. Samānakaraṇañca ūnapakkhipanena adhikāpanayanena vā hoti, idha ūnapakkhipanenāti dassetuṃ ‘‘pūrentī’’ti vuttaṃ. Samānetabbanti etthāpīti ‘‘paṭṭhānaṃ samānetabba’’nti ettha.

आणि तो धर्म म्हणजे 'तीन कुशल हेतू' इत्यादींमध्ये (धम्मसङ्गणि १०६०) पूर्वीपूर्वीच्या पाळीचा नंतरनंतरचा अर्थनिर्देश आहे, असे म्हटले आहे. 'समानेन्ति' या शब्दाचा शब्दप्रकार 'पटपटायति' या शब्दाप्रमाणेच पाहावा, हे दर्शवण्यासाठी 'समानं करोन्ति' (समान करतात) असे म्हटले आहे. आणि समान करणे हे कमी असलेले भरून काढण्याने किंवा अधिक असलेले काढून टाकण्याने होते; येथे कमी असलेले भरून काढण्याने होते, हे दर्शवण्यासाठी 'पुरेन्ति' (पूर्ण करतात) असे म्हटले आहे. 'समानेतब्बं' (समान केले पाहिजे) येथेही 'पट्ठानं समानेतब्बं' (प्रस्थान समान केले पाहिजे) यात असेच आहे.

Balavatā ñāṇavegena abhidhammapaccavekkhaṇavasappavattena. Balavato ñāṇavegassa sabbakilesakkhepanavasappavattassa. Gambhīrameva gambhīragataṃ diṭṭhigatantiādīsu viya. Niravasesenāti na kañci avasesetvā. Pañcakhīlarahitenāti pañcacetokhīlarahitena.

अभिधम्म-प्रत्यवेक्षणाच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या बलवान ज्ञानवेगाने. सर्व क्लेशांचा क्षय करण्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या बलवान ज्ञानवेगाचे. 'दृष्टिगत' (दिट्ठिगतं) इत्यादींप्रमाणे गंभीरच म्हणजे गंभीरतेला प्राप्त झालेले. 'निरवशेषपणे' (निरवसेसेन) म्हणजे काहीही शिल्लक न ठेवता. 'पाच खीलांनी रहित' (पञ्चखीलरहितेन) म्हणजे पाच चेतोखिलांनी (चित्ताच्या पाच खिळ्यांनी) रहित.

Ekādhikesu [Pg.19] aṭṭhasu kilesasatesūti ‘‘jātimado’’tiādinā ekakavasena āgatā tesattati, ‘‘kodho ca upanāho cā’’tiādinā dukavasena chattiṃsa, ‘‘tīṇi akusalamūlānī’’tiādinā tikavasena pañcādhikaṃ sataṃ, ‘‘cattāro āsavā’’tiādinā catukkavasena chappaññāsa, ‘‘pañcorambhāgiyāni saṃyojanānī’’tiādinā pañcakavasena pañcasattati, ‘‘cha vivādamūlānī’’tiādinā chakkavasena caturāsīti, ‘‘satta anusayā’’tiādinā sattakavasena ekūnapaññāsa, ‘‘aṭṭha kilesavatthūnī’’tiādinā aṭṭhakavasena catusaṭṭhi, ‘‘nava āghātavatthūnī’’tiādinā navakavasena ekāsīti, ‘‘dasa kilesavatthūnī’’tiādinā dasakavasena sattati, ‘‘ajjhattikassuppādāya aṭṭhārasa taṇhāvicaritānī’’tiādinā aṭṭhārasakavasena aṭṭhasatanti evaṃ ekādhikesu aṭṭhasu kilesasatesu. Sesā tenavutādhikaṃ chasataṃ kilesā. Te brahmajālasuttāgatāhi dvāsaṭṭhiyā diṭṭhīhi saha pañcapaññāsādhikaṃ sattasataṃ honti.

आठशे एक (८०१) क्लेशांमध्ये - 'जातिमद' इत्यादी एकक रूपाने आलेले ७३ (तेहत्तर), 'क्रोध आणि उपनाह' इत्यादी दुक रूपाने आलेले ३६ (छत्तीस), 'तीन अकुशल मुळे' इत्यादी त्तिक रूपाने आलेले १०५ (एकशे पाच), 'चार आसव' इत्यादी चतुष्क रूपाने आलेले ५६ (छपन्न), 'पाच ओरंभागिय संयोजने' इत्यादी पंचक रूपाने आलेले ७५ (पंच्याहत्तर), 'सहा विवादमुळे' इत्यादी षट्क रूपाने आलेले ८४ (चौऱ्याऐंशी), 'सात अनुशय' इत्यादी सप्तक रूपाने आलेले ४९ (एकोणपन्नास), 'आठ क्लेशवस्तू' इत्यादी अष्टक रूपाने आलेले ६४ (चौसष्ट), 'नऊ आघातवस्तू' इत्यादी नवक रूपाने आलेले ८१ (एक्क्याऐंशी), 'दहा क्लेशवस्तू' इत्यादी दशक रूपाने आलेले ७० (सत्तर), 'आध्यात्मिक उत्पत्तीसाठी अठरा तृष्णाविचरिते' इत्यादी अठरक रूपाने आलेले १०८ (एकशे आठ) - अशा प्रकारे आठशे एक क्लेशांमध्ये. उर्वरित ६९० (सहाशे नव्वद) क्लेश. ते ब्रह्मजालसुत्तात आलेल्या ६२ (बासष्ट) दृष्टींसह ७५५ (सातशे पंचावन्न) होतात.

Atha vā cuddasekantākusalā, pañcavīsati kusalābyākatasādhāraṇā, cuddasa kusalattikasādhāraṇā, upacayādidvayaṃ ekaṃ katvā sattavīsati rūpāni cāti ime asīti dhammā, imesu bhāvadvaye ekaṃ ṭhapetvā ajjhattikā ekūnāsīti, bāhirā ekūnāsītīti sabbepi aṭṭhapaññāsādhikaṃ sataṃ honti. Imesu ekekasmiṃ dasannaṃ dasannaṃ kilesānaṃ uppajjanato asītiadhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ honti.

किंवा, १४ एकांत अकुशल, २५ कुशल-अव्याकृत साधारण, १४ कुशलत्तिक साधारण, उपचय इत्यादी दोन्हींना एक करून २७ रूपे - हे ८० (ऐंशी) धर्म; यांमध्ये दोन भावांपैकी एक वगळून आध्यात्मिक ७९ (एकोणऐंशी) आणि बाह्य ७९ (एकोणऐंशी) असे सर्व मिळून १५८ (एकशे अठ्ठावन्न) होतात. यांमधील एकेकामध्ये दहा-दहा क्लेश उत्पन्न होत असल्यामुळे १५८० (पंधराशे ऐंशी) क्लेश होतात.

Atha vā tepaññāsa arūpadhammā, aṭṭhārasa rūparūpāni, ākāsadhātu, lakkhaṇarūpāni cāti pañcasattati dhammā ajjhattabahiddhābhedato paññāsasataṃ honti. Tattha ekekasmiṃ dasa dasa kilesātipi diyaḍḍhakilesasahassaṃ. Tathā ettha vedanaṃ sukhindriyādivasena pañcavidhaṃ katvā sattapaññāsa arūpadhammā, aṭṭhārasa rūparūpāni cāti pañcasattati vipassanūpagadhammā ajjhattabahiddhābhedato paññāsasataṃ honti. Etesu ekekasmiṃ dasa dasa kilesātipi diyaḍḍhakilesasahassaṃ.

किंवा, ५३ अरूप धर्म, १८ रूपरूपे, आकाशधातू आणि लक्षणरूपे मिळून ७५ (पंच्याहत्तर) धर्म आध्यात्मिक आणि बाह्य भेदाने १५० (एकशे पन्नास) होतात. त्यांमधील एकेकामध्ये दहा-दहा क्लेश धरल्यास १५०० (दीड हजार) क्लेश होतात. तसेच, येथे वेदनेला सुखेंद्रिय इत्यादींच्या वशाने पाच प्रकारची करून ५७ अरूप धर्म आणि १८ रूपरूपे मिळून ७५ विपश्यनोपग धर्म आध्यात्मिक आणि बाह्य भेदाने १५० (एकशे पन्नास) होतात. यांमधील एकेकामध्ये दहा-दहा क्लेश धरल्यास १५०० (दीड हजार) क्लेश होतात.

Aparo nayo – dvādasaakusalacittuppādesu paṭhame cha kilesā, dutiye satta, tatiye cha, catutthe satta, pañcame cha, chaṭṭhe satta, sattame cha, aṭṭhame satta, navame pañca, dasame cha, ekādasame pañca, dvādasame cattāroti sabbe dvāsattati, ime pañcadvārikā pañcasu rūpādīsu ārammaṇesu [Pg.20] ekekasmiṃ dvāsattatīti saṭṭhiadhikāni tīṇi satāni, manodvārikā pana chasu ārammaṇesu ekekasmiṃ dvāsattati dvāsattatīti katvā dvattiṃsādhikāni cattāri satāni, sabbānipi dvānavutiadhikāni sattasatāni, tāni ajjhattabahiddhāvisayatāya caturāsītiadhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ hontīti veditabbaṃ.

दुसरी पद्धत (नय) - बारा अकुशल चित्तोत्पादांमध्ये, पहिल्यामध्ये ६ क्लेश, दुसऱ्यामध्ये ७, तिसऱ्यामध्ये ६, चौथ्यामध्ये ७, पाचव्यामध्ये ६, सहाव्यामध्ये ७, सातव्यामध्ये ६, आठव्यामध्ये ७, नवव्यामध्ये ५, दहाव्यामध्ये ६, अकराव्यामध्ये ५, बाराव्यामध्ये ४ - असे सर्व मिळून ७२ (बाहत्तर) होतात. हे पंचद्वारिक पाच रूप इत्यादी आलंबनांमध्ये एकेकामध्ये ७२ याप्रमाणे ३६० (तीनशे साठ) होतात; परंतु मनोध्वारिक सहा आलंबनांमध्ये एकेकामध्ये ७२-७२ याप्रमाणे ४३२ (चारशे बत्तीस) होतात. सर्व मिळून ७९२ (सातशे ब्याण्णव) होतात. ते आध्यात्मिक आणि बाह्य विषयांच्या भेदाने १५८४ (पंधराशे चौऱ्याऐंशी) होतात, असे जाणावे.

Atha vā rūpārammaṇādīni pañca, avasesarūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇavasena pañca dhammārammaṇakā sesā cāti dasa, te ajjhattabahiddhābhedato vīsati, paññatti cāti ekavīsatiyā ārammaṇesu dvāsattati dvāsattati kilesāti dvādasādhikaṃ diyaḍḍhakilesasahassaṃ honti.

किंवा, रूपालंबन इत्यादी पाच, उर्वरित रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञानाच्या वशाने पाच धर्मालंबन आणि उर्वरित मिळून १० (दहा); ते आध्यात्मिक आणि बाह्य भेदाने २० (वीस) आणि प्रज्ञप्ती मिळून २१ (एकवीस) आलंबनांमध्ये ७२-७२ क्लेश याप्रमाणे १५१२ (पंधराशे बारा) क्लेश होतात.

Atha vā dvādasasu akusalacittuppādesu paṭhame vīsati dhammā, dutiye dvāvīsati, tatiye vīsati, catutthe dvāvīsati, pañcame ekūnavīsati, chaṭṭhe ekūnavīsati, sattame ekūnavīsati, aṭṭhame ekavīsati, navame ekūnavīsati, dasame ekavīsati, ekādasame soḷasa, dvādasame soḷasāti sabbe akusaladhammā chattiṃsādhikāni dve satāni, ime chasu ārammaṇesu paccekaṃ chattiṃ sādhikāni dve satāni, sabbe soḷasādhikāni cattāri satāni ca sahassaṃ hontīti evampi diyaḍḍhakilesasahassaṃ veditabbaṃ.

किंवा, बारा अकुशल चित्तोत्पादांमध्ये, पहिल्यामध्ये २० धर्म, दुसऱ्यामध्ये २२, तिसऱ्यामध्ये २०, चौथ्यामध्ये २२, पाचव्यामध्ये १९, सहाव्यामध्ये १९, सातव्यामध्ये १९, आठव्यामध्ये २१, नवव्यामध्ये १९, दहाव्यामध्ये २१, अकराव्यामध्ये १६, बाराव्यामध्ये १६ - असे सर्व अकुशल धर्म २३६ (दोनशे छत्तीस) होतात. हे सहा आलंबनांमध्ये प्रत्येकी २३६ याप्रमाणे सर्व मिळून १४१६ (एक हजार चारशे सोळा) होतात; अशा प्रकारे देखील दीड हजार (१५००) क्लेश जाणावे.

Itaresanti taṇhāvicaritānaṃ ‘‘atītāni chattiṃsā’’tiādinā atītādibhāvāmasanato. Khepaneti ariyamaggena samucchindane. ‘‘Diyaḍḍhakilesasahassaṃ khepetvā’’ti hi vuttaṃ. Paramatthato atītādīnaṃ maggena appahātabbattā ‘‘atītādibhāvāmasanā aggahaṇaṃ khepane’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana paṭṭhāne ‘‘dassanena pahātabbo dhammo dassanena pahātabbassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’tiādinā tike, tathā dassanena pahātabbātītatikatike ‘‘atītā dassanena pahātabbā’’tiādinā ca tīsu [Pg.21] kālesu dassanādipahātabbavacanaṃ kataṃ, taṃ atītādīnaṃ saṃkiliṭṭhatāya apāyagamanīyatāya ca dassanapahātabbehi niratisayattā vuttanti daṭṭhabbaṃ.

“इतरेसं” म्हणजे तृष्णा-विचरितांच्या ‘अतीत छत्तीस’ इत्यादींद्वारे अतीत इत्यादी भावांचे ग्रहण (स्पर्श) केल्यामुळे. ‘खेपने’ (क्षय करणे) म्हणजे आर्यमार्गाने समूच्छेदन (पूर्णपणे नष्ट) करणे. कारण ‘दीड हजार क्लेशांचा क्षय करून’ असे म्हटले आहे. परमार्थतः अतीत इत्यादींचा मार्गाने प्रहाण (त्याग) करता येत नसल्यामुळे ‘अतीत इत्यादी भावांच्या ग्रहणाचा अभाव हाच क्षय (खेपने) होय’ असे म्हटले आहे. परंतु, पट्ठानमध्ये ‘दस्सनेन पहातब्बो धम्मो दस्सनेन पहातब्बस्स धम्मस्स अनन्तरपच्चयेन पच्चयो’ (दर्शनाने प्रहाण करण्याजोगा धर्म, दर्शनाने प्रहाण करण्याजोग्या धर्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे) इत्यादी त्रिकामध्ये, तसेच दस्सनेन पहातब्ब-अतीत-त्रिकामध्ये ‘अतीता दस्सनेन पहातब्बा’ (अतीत धर्म दर्शनाने प्रहाण करण्याजोगे आहेत) इत्यादींद्वारे तीनही काळांमध्ये दर्शनादींनी प्रहाण करण्याविषयी जे वचन सांगितले आहे, ते अतीत इत्यादींच्या संक्लिष्टतेमुळे (मलीनतेमुळे) आणि अपायगामीपणामुळे दर्शनाने प्रहाण करण्याजोग्या धर्मांशी अत्यंत सुसंगत असल्यामुळे म्हटले आहे, असे समजावे.

Na bhāsitatthavacananti idaṃ ‘‘hitapariyāyavacana’’nti etena nivattitassa ekadesakathanaṃ. Yathā hi ayaṃ attha-saddo na bhāsitatthavacanaṃ, evaṃ visayappayojanādivacanampi na hotīti. Yathāvuttassāti hitapariyāyassa. ‘‘Na haññadatthatthipasaṃsalābhā’’ti padassa niddese ‘‘attattho vā parattho vā’’tiādinā (mahāni. 69) kiñcāpi suttanirapekkhaṃ attatthādayo vuttā suttatthabhāvena aniddiṭṭhattā, tesu pana ekopi atthappabhedo suttena dīpetabbataṃ nātikkamatīti āha ‘‘te suttaṃ sūcetī’’ti. Imasmiṃ vikappe attha-saddo bhāsitatthavacanampi hoti. Purimakā hi pañca atthappabhedā hitapariyāyā, tato pare cha bhāsitatthappabhedā, pacchimakā pana ubhayasabhāvā. Tattha duradhigamatāya vibhāvane aladdhagādho gambhīro, na vivaṭo guḷho, mūludakādayo viya paṃsunā akkharasannivesādinā tirohito paṭicchanno, niddhāretvā ñāpetabbo neyyo, yathārutavaseneva veditabbo nīto. Anavajjanikkilesavodānā pariyāyavasena vuttā, kusalavipākakiriyadhammavasena vā. Paramattho nibbānaṃ, aviparītasabhāvo eva vā. Sātisayaṃ pakāsitāni tapparabhāvena pakāsitattā. ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpanna’’nti (pāci. 1242), ‘‘sakavāde pañcasuttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) ca evamādīsu sutta-saddo upacaritoti adhippāyenāha ‘‘idameva atthānaṃ sūcanato suttanti vutta’’nti. Ekantahitapaṭilābhasaṃvattanikā suttantadesanāti idampi vineyyānaṃ hitasampāpane suttantadesanāya tapparabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ. Tapparabhāvo ca vineyyajjhāsayānulomato daṭṭhabbo, tathā attatthādippakāsanapadhānatāpi. Itarehīti vinayābhidhammehi.

“‘न भासितत्थवचनं’ (भाषितात वचन नाही) हे ‘हितपर्यायवचन’ याने निवृत्त केलेल्या एका भागाचे कथन आहे. ज्याप्रमाणे हा ‘अत्थ’ (अर्थ) शब्द भाषितात वचन नाही, त्याचप्रमाणे तो विषय, प्रयोजन इत्यादींचे वचनही नाही. ‘यथावृत्तस्य’ म्हणजे हितपर्यायाचे. ‘न हञ्ञदत्थत्थिपसंसलाभा’ या पदाच्या निर्देशात ‘अत्तत्थो वा परत्थो वा’ (स्वतःचा अर्थ किंवा दुसऱ्याचा अर्थ) इत्यादींद्वारे (महानिद्देस ६९) जरी सूत्राची अपेक्षा न ठेवता आत्म-अर्थ (स्वार्थ) इत्यादी सांगितले असले, तरी सूत्राचा अर्थ म्हणून ते निर्दिष्ट न केल्यामुळे, त्यांच्यापैकी एकही अर्थाचा प्रकार सूत्राद्वारे प्रकाशित होण्याच्या मर्यादेचे उल्लंघन करत नाही, म्हणून ‘ते सूत्ताला सूचित करतात’ (ते सुत्तं सूचेति) असे म्हटले आहे. या विकल्पात ‘अत्थ’ शब्द भाषितात वचन देखील होतो. कारण पूर्वीचे पाच अर्थांचे प्रकार हे हितपर्याय आहेत, त्यानंतरचे सहा भाषितात अर्थाचे प्रकार आहेत, आणि शेवटचे दोन्ही स्वभावांचे आहेत. त्यामध्ये, समजण्यास कठीण असल्यामुळे स्पष्ट करण्यात अथांग असलेला ‘गंभीर’ आहे; उघड न केलेला ‘गूढ’ आहे; मातीने झाकलेल्या मूळ-पाण्याप्रमाणे अक्षरांच्या रचनेने झाकलेला ‘प्रतिच्छन्न’ (लपलेला) आहे; निश्चित करून समजून घेण्याजोगा ‘नेय्य’ (नेय्यार्थ) आहे; आणि शब्दांच्या अर्थानुसारच समजून घेण्याजोगा ‘नीत’ (नीतार्थ) आहे. अनवद्य (दोषरहित) आणि निष्क्लेश (क्लेषरहित) विशुद्धी पर्यायाने सांगितली आहे, किंवा कुशल, विपाक आणि क्रिया धर्मांच्या रूपाने सांगितली आहे. ‘परमार्थ’ म्हणजे निर्वाण किंवा अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव होय. अतिशय उत्कृष्टपणे प्रकाशित केलेले, कारण ते तद्भावनेने प्रकाशित केले आहे. ‘एवढे त्या भगवंतांचे सूत्रात आलेले, सूत्रात समाविष्ट असलेले’ (पाचित्तिय १२४२) आणि ‘स्वतःच्या वादात पाचशे सूत्रे’ (धम्मसंगणि अट्ठकथा निदानकथा; कथावत्थु अट्ठकथा निदानकथा) इत्यादींमध्ये ‘सुत्त’ शब्द उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वापरला आहे, या अभिप्रायाने म्हटले आहे की ‘याच अर्थांच्या सूचनेवरून याला सुत्त म्हटले आहे’. ‘एकांतिक हिताच्या प्राप्तीकडे नेणारी सुत्तंत देशना’ हे देखील विनेय (उपदेश देण्यास योग्य) लोकांच्या हितसंपादनामध्ये सुत्तंत देशनेच्या तत्परतेलाच (मुख्य उद्देशालाच) लक्षात ठेवून म्हटले आहे. आणि ही तत्परता विनेय लोकांच्या आशयाला अनुकूल असण्यावरून, तसेच आत्म-अर्थ (स्वार्थ) इत्यादींच्या प्रकाशनाच्या प्रधानतेवरून समजून घेतली पाहिजे. ‘इतरांपेक्षा’ म्हणजे विनय आणि अभिधम्मापेक्षा.”

Rattiādīsūti rattirājavinayesu visayabhūtesu. Nanu ca ‘‘abhirattī’’ti avuttattā rattiggahaṇaṃ na kattabbaṃ, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti ca ñāṇalakkhaṇakiriyāvisesako abhi-saddoti? Na, ‘‘abhiññātā abhilakkhitā’’ti abhi-saddavisiṭṭhānaṃ ñātalakkhitasaddānaṃ rattisaddena [Pg.22] samānādhikaraṇatāya rattivisayattā. Ettha ca vācakasaddasannidhāne nipātānaṃ tadatthajotakamattattā lakkhitasaddatthajotako abhi-saddo lakkhaṇe vattatīti vutto. Abhilakkhitasaddapariyāyo ca abhiññātasaddoti daṭṭhabbo, abhivinayasaddassa pana abhipurisassa viya samāsasiddhi daṭṭhabbā. Anekatthā hi nipātā, anekatthabhedo ca saddānaṃ payogavisayoti.

“‘रात्री इत्यादींमध्ये’ (रत्तिआदीसु) म्हणजे विषय बनलेल्या रात्री आणि राजविनय इत्यादींमध्ये. पण ‘अभिरत्ती’ असे म्हटले नसताना ‘रात्री’चे ग्रहण करू नये, आणि ‘अभिञ्ञाता अभिलक्खिता’ (अभिज्ञात, अभिलक्षित) यामध्ये ‘अभि’ हा शब्द ज्ञान आणि लक्षणाच्या क्रियाविशेषाचा वाचक आहे ना? नाही, कारण ‘अभिञ्ञाता अभिलक्खिता’ या ‘अभि’ शब्दाने विशिष्ट असलेल्या ज्ञात आणि लक्षित शब्दांचे रात्री शब्दाशी सामानाधिकरण्य असल्यामुळे ते रात्रीच्या विषयाशी संबंधित आहेत. आणि येथे वाचक शब्दांच्या सान्निध्यात निपातांचे केवळ त्या अर्थाचे द्योतकत्व असल्यामुळे, लक्षित शब्दाच्या अर्थाचा द्योतक असलेला ‘अभि’ शब्द लक्षणा अर्थात वर्ततो असे म्हटले आहे. ‘अभिलक्षित’ शब्दाचा पर्याय ‘अभिज्ञात’ शब्द आहे असे समजावे, आणि ‘अभिविनय’ शब्दाची समासरचना ‘अभिपुरुष’ प्रमाणे सिद्ध होते असे समजावे. कारण निपात अनेक अर्थांचे असतात आणि शब्दांच्या प्रयोगाचे क्षेत्रही अनेक अर्थांच्या भेदांनी युक्त असते.”

Kiñcāpi desanādayo desetabbādinirapekkhā na santi, āṇādayo pana visesato desakādiadhīnāti taṃtaṃvisesayogavasena tesaṃ bhedo vutto. Yathā hi āṇāvidhānaṃ visesato āṇārahādhīnaṃ tattha kosallayogato, evaṃ vohāraparamatthavidhānāni ca vidhāyakādhīnānīti āṇādividhino desakāyattatā vuttā. Aparādhajjhāsayānurūpaṃ viya dhammānurūpampi sāsanaṃ visesato tathāvinetabbapuggalāpekkhanti vuttaṃ ‘‘sāsitabba…pe… tabbabhāvenā’’ti. Saṃvarāsaṃvaranāmarūpānaṃ viya viniveṭhetabbāya diṭṭhiyāpi kathanaṃ sati vācāvatthusmiṃ, nāsatīti visesato tadadhīnanti āha ‘‘kathetabbassa…pe… kathā’’ti. Upārambhādīti upārambhanissaraṇadhammakosarakkhaṇāni. Pariyāpuṇanādīti pariyāpuṇanasuppaṭipattiduppaṭipattiyo.

“जरी देशना इत्यादी उपदेश देण्याजोग्या गोष्टींच्या अपेक्षेशिवाय नसतात, तरी आज्ञा इत्यादी विशेषतः उपदेश देणाऱ्यावर अवलंबून असतात, म्हणून त्या त्या विशेष संबंधाच्या आधारे त्यांचा भेद सांगितला आहे. ज्याप्रमाणे आज्ञेचे विधान विशेषतः आज्ञा देण्यास योग्य असलेल्या व्यक्तीवर (तिथल्या कौशल्याच्या योगामुळे) अवलंबून असते, त्याचप्रमाणे व्यवहार आणि परमार्थ यांचे विधान देखील विधान करणाऱ्यावर अवलंबून असते, म्हणून आज्ञा इत्यादींचे विधान उपदेश करणाऱ्याच्या अधीन असते असे म्हटले आहे. अपराधाच्या आणि आशयाच्या अनुरूप असण्याप्रमाणेच, धर्माच्या अनुरूप असलेले शासन देखील विशेषतः त्या प्रकारे विनीत (सुधारण्यास) योग्य असलेल्या पुद्गलाची (व्यक्तीची) अपेक्षा ठेवणारे असते, म्हणून ‘शासितव्य...पे... तव्यभावाने’ असे म्हटले आहे. संवर आणि असंवर नामरूपांप्रमाणेच, दूर करावयाच्या दृष्टीचे (चुकीच्या मताचे) कथन देखील बोलण्याचा विषय (वाचावत्थु) असतानाच होते, नसताना नाही, म्हणून ते विशेषतः त्याच्या अधीन असते, म्हणूनच ‘कथेतव्याचे...पे... कथन’ असे म्हटले आहे. ‘उपालंभ इत्यादी’ म्हणजे उपालंभ (आक्षेप), निस्सरण (सुटका) आणि धर्मकोशाचे रक्षण. ‘पर्यापुणन इत्यादी’ म्हणजे पर्यापुणन (धर्माचा अभ्यास), सुप्रतिपत्ती (योग्य आचरण) आणि दुष्प्रतिपत्ती (अयोग्य आचरण).”

Tantisamudāyo avayavatantiyā ādhāro yathā ‘‘rukkhe sākhā’’ti. Na codetabbametaṃ samukhena, visayavisayimukhena vā vinayādīnaṃyeva gambhīrabhāvassa vuttattāti adhippāyo. Dhammo hi vinayādayo, tesañca visayo attho, dhammatthavisayā ca desanāpaṭivedhāti. ‘‘Paṭivedhassā’’tiādinā dhammatthānaṃ duppaṭividdhattā desanāya uppādetuṃ asakkuṇeyyattā paṭivedhassa uppādetuñca paṭivijjhituñca asakkuṇeyyattā dukkhogāhataṃ dasseti.

“तंतीचा (सूत्राचा) समुदाय हा अवयव-तंतीचा आधार असतो, जसे ‘झाडावर फांदी’ (रुक्खे साखा). यावर प्रत्यक्षपणे किंवा विषय-विषयीच्या रूपाने आक्षेप घेऊ नये, कारण विनय इत्यादींचाच गंभीर भाव सांगितला आहे, असा अभिप्राय आहे. कारण धर्म म्हणजे विनय इत्यादी आहेत, आणि त्यांचा विषय म्हणजे अर्थ आहे, आणि धर्म व अर्थ हे देशना आणि प्रतिवेध (साक्षात्कार) यांचे विषय आहेत. ‘प्रतिवेधाचा’ (पटिवेधस्स) इत्यादींद्वारे धर्म आणि अर्थ यांचे आकलन करणे कठीण असल्यामुळे, देशनेद्वारे ते उत्पन्न करणे अशक्य असल्यामुळे, आणि प्रतिवेध उत्पन्न करणे व त्याचा साक्षात्कार करणे अशक्य असल्यामुळे, त्याची दुरवगाहता (प्रवेश करण्यास कठीण असणे) दर्शविली आहे.”

Dhammānurūpaṃ yathādhammanti ca attho yujjati. Desanāpi hi paṭivedho viya aviparītaṃ savisayavibhāvanato dhammānurūpaṃ pavattati yato ‘‘aviparītābhilāpo’’ti vuccati. Dhammaniruttiṃ dassetīti etena desanāsaddasabhāvāti dīpeti. Tathā hi niruttipaṭisambhidāya parittārammaṇādibhāvo pāḷiyaṃ vutto, aṭṭhakathāyañca ‘‘taṃtaṃsabhāvaniruttisaddaṃ ārammaṇaṃ katvā’’tiādinā saddārammaṇatā. Imassa atthassa ayaṃ saddo vācakoti vacanavacanīyaṃ [Pg.23] vavatthapetvā taṃtaṃvacanīyavibhāvanavasena pavattito hi saddo desanāti. Nanu ca ‘‘dhammo tantī’’ti imasmiṃ pakkhe dhammassapi saddasabhāvattā dhammadesanānaṃ viseso na siyāti? Na, tesaṃ tesaṃ atthānaṃ bodhakabhāvena ñāto uggahitādivasena ca pubbe pavattito saddappabandho dhammo, pacchā paresaṃ avabodhanatthaṃ pavattito tadatthappakāsanako saddo desanāti. Atha vā yathāvuttasaddasamuṭṭhāpako cittuppādo desanā musāvādādayo viya. Vacanassa pavattananti ca yathāvuttacittuppādamāha. So hi vacanaṃ pavatteti, taṃ vā etena pavattīyatīti pavattanaṃ. Desīyati attho etenāti desanā. Pakārehi ñāpīyati etena, pakārato ñāpetīti vā paññattīti vuccatīti. Tenevāha ‘‘adhippāyo’’tiādi. Abhisameti, abhisamīyati vā etenāti abhisamayoti evampi abhisamayattho sambhavati. Abhisametabbato pana abhisamayoti dutiyavikappe paṭivedhoyevāti.

धम्मानुरूप (धम्माला अनुरूप) आणि यथाधम्म (धम्माप्रमाणे) असा अर्थ जुळतो. कारण देसना (उपदेश) देखील पटिवेध (साक्षात्कार) प्रमाणेच अविरुद्धपणे आपल्या विषयाचे स्पष्टीकरण करीत असल्यामुळे धम्मानुरूप प्रवृत्त होते, म्हणूनच तिला 'अविपरीतभाषण' (यथार्थ भाषण) असे म्हटले जाते. 'धम्म निरुत्ती दर्शवितो' याने देसनेचा शब्दस्वभाव स्पष्ट केला जातो. तसेच निरुत्तिपटिसंभिदेमध्ये परित्त-आरम्मण (मर्यादित आलंबन) इत्यादी भाव पाळीमध्ये सांगितले आहेत, आणि अट्ठकथेमध्ये 'त्या त्या स्वभाव-निरुत्ति-शब्दाला आलंबन करून' इत्यादीद्वारे शब्दाचे आलंबनत्व सांगितले आहे. 'या अर्थाचा हा शब्द वाचक आहे' असे वचन आणि वचनीय (वाच्य) निश्चित करून, त्या त्या वचनीयाच्या स्पष्टीकरणाच्या रूपाने प्रवृत्त झालेला शब्द म्हणजे 'देसना' होय. पण जर 'धम्म म्हणजे तंती (ग्रंथपाठ)' या पक्षात धम्माचाही शब्दस्वभाव असल्यामुळे धम्म आणि देसना यांच्यात काही भेद नसावा का? असे नाही; त्या त्या अर्थांचे बोध करून देणारा म्हणून ज्ञात असलेला आणि उद्ग्रहण (शिकणे) इत्यादीद्वारे पूर्वी प्रवृत्त झालेला शब्दप्रवाह म्हणजे 'धम्म' होय, आणि नंतर इतरांना बोध करून देण्यासाठी प्रवृत्त झालेला, त्या अर्थाचा प्रकाशक शब्द म्हणजे 'देसना' होय. अथवा, पूर्वी सांगितलेल्या शब्दाला उत्पन्न करणारा चित्तोत्पाद (चित्ताची उत्पत्ती) म्हणजे 'देसना' होय, जसे मुसावाद (असत्य भाषण) इत्यादींमध्ये होते. 'वचनाची प्रवृत्ती' असे म्हणून पूर्वी सांगितलेला चित्तोत्पादच अभिप्रेत आहे. कारण तो वचनाला प्रवृत्त करतो, किंवा याच्याद्वारे ते प्रवृत्त केले जाते म्हणून ते 'प्रवर्तन' होय. ज्याच्याद्वारे अर्थ उपदेशिला (दर्शविला) जातो ती 'देसना' होय. विविध प्रकारांनी ज्याच्याद्वारे जाणवले जाते किंवा विविध प्रकारांनी जे जाणवून देते, त्याला 'पण्ञत्ति' (प्रज्ञप्ती) असे म्हटले जाते. म्हणूनच 'अभिप्राय' इत्यादी म्हटले आहे. ज्याच्याद्वारे अभिसमय (साक्षात्कार) केला जातो किंवा जो अभिसमित केला जातो तो 'अभिसमय' होय, असाही अभिसमयाचा अर्थ संभवतो. परंतु, अभिसमय करण्यायोग्य असल्यामुळे 'अभिसमय' असा दुसरा विकल्प घेतल्यास तो 'पटिवेध' (साक्षात्कार) च होय.

Vuttanayena veditabbāti avijjāsaṅkhārādīnaṃ dhammatthānaṃ duppaṭivijjhatāya dukkhogāhatā, tesaṃ paññāpanassa dukkarabhāvato taṃdesanāya paṭivedhanasaṅkhātassa paṭivedhassa uppādanavisayikaraṇānaṃ asakkuṇeyyatāya dukkhogāhatā veditabbā.

सांगितलेल्या पद्धतीने हे समजून घ्यावे की, अविद्या, संखारा (संस्कार) इत्यादी धम्म-पदार्थांचे आकलन करणे कठीण असल्यामुळे त्यांचे अवगाहन करणे कठीण (दुःखोगाहत) आहे. त्यांचे प्रज्ञापन (स्पष्टीकरण) करणे कठीण असल्यामुळे, त्यांच्या देसनेद्वारे (उपदेशाद्वारे) पटिवेध (साक्षात्कार) नावाचा पटिवेध उत्पन्न करणे आणि त्याला विषय बनवणे अशक्यप्राय असल्यामुळे त्यांचे अवगाहन करणे कठीण आहे, असे समजावे.

Kāraṇe phalavohārena te dhammā dukkhāya saṃvattantīti vuttanti āha ‘‘upārambha…pe… hetubhāvenā’’ti. Aññaṃ atthanti upārambhaṃ nissaraṇañca. Niṭṭhāpetvāti kathanavasena pariyosāpetvā. Tassa ‘‘āraddha’’nti etena sambandho. Uddānasaṅgahādibhedo saṅgītoti pāṭho yutto, ‘‘saṅgītiyā’’ti pana likhanti. Purimaṃ vā saṅgītiyāti bhāvena bhāvalakkhaṇe bhummaṃ, pacchimaṃ adhikaraṇe. Piṭakādīti piṭakanikāyaṅgadhammakkhandhāni.

कारणामध्ये फळाचा उपचार (व्यवहार) करून 'ते धम्म दुःखासाठी कारणीभूत ठरतात' असे म्हटले आहे, म्हणूनच 'उपालंभ...पे... हेतुभावाने' असे म्हटले आहे. 'दुसरा अर्थ' म्हणजे उपालंभ (आक्षेप) आणि निस्सरण (मुक्ती). 'समाप्त करून' म्हणजे सांगण्याच्या रूपाने पूर्ण करून. त्याचा 'आरब्ध' याच्याशी संबंध आहे. उद्दान (अनुक्रमणिका), संग्रह इत्यादी भेदांनी युक्त असलेला 'संगीतो' (संगीत) असा पाठ योग्य आहे, परंतु काही ठिकाणी 'संगीतीया' असे लिहितात. त्यातील पहिले 'संगीतीया' हे भावामध्ये भावलक्षण सप्तमी विभक्तीत आहे, आणि दुसरे अधिकरणामध्ये आहे. 'पिटक इत्यादी' म्हणजे पिटक, निकाय, अंग आणि धम्मक्खंध (धम्मस्कंध) होत.

Tattha aṅgesu suttaṅgameva na sambhavati ‘‘sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇa’’nti (dī. ni. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; pārā. aṭṭha. 1.paṭhamamahāsaṅgītikathā; dha. sa. aṭṭha. nidānakathā) vuttattā, maṅgalasuttādīnañca suttaṅgasaṅgaho na siyā gāthābhāvato dhammapadādīnaṃ viya, geyyaṅgasaṅgaho vā siyā sagāthakattā sagāthāvaggassa viya, tathā ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakapadesānanti? Vuccate –

तेथे अंगांमध्ये 'सुत्त' अंगच संभवत नाही, कारण 'गाथांनी युक्त असलेले सुत्त म्हणजे गेय्य होय, आणि गाथा नसलेले सुत्त म्हणजे वेय्याकरण (व्याकरण) होय' असे म्हटले आहे. मग मंगलसुत्त इत्यादींचा सुत्त अंगामध्ये संग्रह होणार नाही, कारण धम्मपद इत्यादींप्रमाणे त्यात गाथा आहेत; किंवा गाथांनी युक्त असल्यामुळे सगाथावग्गाप्रमाणे त्यांचा 'गेय्य' अंगामध्ये संग्रह होईल. तसेच उभतोविभंगा इत्यादींमधील गाथांनी युक्त असलेल्या पदांचाही (गेय्यमध्ये संग्रह होईल काय)? यावर उत्तर दिले जाते –

Suttanti [Pg.24] sāmaññavidhi, visesavidhayo pare;

Sanimittā niruḷhattā, sahatāññena nāññato. (netti. aṭṭha. saṅgahavāravaṇṇanā);

'सुत्त' हा सामान्य नियम आहे, आणि इतर (गेय्य इत्यादी) विशेष नियम आहेत. ते सनिमित्त (कारणासह) आणि रूढ असल्यामुळे, इतरांच्या सहयोगाने (सुत्त संज्ञेला) बाधित करतात, स्वतःहून नाही.

Sabbassapi hi buddhavacanassa suttanti ayaṃ sāmaññavidhi. Tenevāha āyasmā mahākaccāyano nettiyaṃ ‘‘navavidhasuttantapariyeṭṭhī’’ti (netti. saṅgahavāra). ‘‘Ettakaṃ tassa bhagavato suttāgataṃ suttapariyāpannaṃ (pāci. 1242) sakavāde pañca suttasatānī’’ti (dha. sa. aṭṭha. nidānakathā; kathā. aṭṭha. nidānakathā) evamādi ca etassa atthassa sādhakaṃ, tadekadesesu pana geyyādayo visesavidhayo tena tena nimittena patiṭṭhitattā. Tathā hi geyyassa sagāthakattaṃ tabbhāvanimittaṃ. Lokepi hi sasilokaṃ sagāthakaṃ vā cuṇṇiyaganthaṃ ‘‘geyya’’nti vadanti. Gāthāvirahe pana sati pucchaṃ katvā vissajjanabhāvo veyyākaraṇassa. Pucchāvissajjanañhi byākaraṇanti vuccati. Byākaraṇameva veyyākaraṇanti.

कारण संपूर्ण बुद्धवचनासाठी 'सुत्त' हा सामान्य नियम आहे. म्हणूनच आयुष्यमान महाकच्चायनांनी नेत्तिप्रकरणात 'नऊ प्रकारच्या सुत्तंताचा शोध' असे म्हटले आहे. 'त्या भगवंतांचे एवढे सुत्तात आलेले, सुत्तात समाविष्ट असलेले, स्वमतात पाचशे सुत्ते आहेत' इत्यादी विधाने या अर्थाची साधक आहेत. परंतु, त्यांच्या काही भागांमध्ये गेय्य इत्यादी विशेष नियम त्या त्या निमित्ताने प्रस्थापित झाले आहेत. जसे की, गेय्यचे गाथांनी युक्त असणे हे त्याचे निमित्त आहे. लोकव्यवहारातही श्लोकयुक्त किंवा गाथांनी युक्त असलेल्या गद्य ग्रंथाला 'गेय्य' म्हणतात. परंतु, गाथा नसताना प्रश्न विचारून त्याचे उत्तर देण्याचा भाव म्हणजे 'वेय्याकरण' होय. कारण प्रश्न आणि उत्तराला 'व्याकरण' म्हटले जाते. व्याकरण म्हणजेच वेय्याकरण होय.

Evaṃ sante sagāthakānampi pañhavissajjanavasena pavattānaṃ veyyākaraṇabhāvo āpajjatīti? Nāpajjati veyyākaraṇādisaññānaṃ anokāsabhāvato ‘‘gāthāvirahe pana satī’’ti visesitattā ca. Tathā hi dhammapadādīsu kevalaṃ gāthābandhesu sagāthakattepi somanassañāṇamayikagāthāpaṭisaṃyuttesu ‘‘vuttañheta’’ntiādivacanasambandhesu abbhutadhammapaṭisaṃyuttesu ca suttavisesesu yathākkamaṃ gāthāudānaitivuttakaabbhutadhammasaññā patiṭṭhitā, tathā satipi gāthābandhabhāve bhagavato atītāsu jātīsu cariyānubhāvappakāsakesu jātakasaññā. Satipi pañhavissajjanabhāve sagāthakatte ca kesuci suttantesu vedassa labhāpanato vedallasaññā patiṭṭhitāti evaṃ tena tena sagāthakattādinā nimittena tesu tesu suttavisesesu geyyādisaññā patiṭṭhitāti visesavidhayo suttaṅgato pare geyyaṅgādayo. Yaṃ panettha geyyaṅgādinimittarahitaṃ, taṃ suttaṅgaṃ visesasaññāparihārena sāmaññasaññāya pavattanatoti.

असे असल्यास, गाथांनी युक्त असूनही प्रश्नोत्तरांच्या रूपाने प्रवृत्त झालेल्या सुत्तांना 'वेय्याकरण' म्हणावे लागेल काय? नाही, कारण वेय्याकरण इत्यादी संज्ञांना तेथे वाव नाही आणि 'परंतु गाथा नसताना' असे विशेषण दिले आहे. तसेच, धम्मपद इत्यादी केवळ गाथाबद्ध ग्रंथांमध्ये गाथा असूनही, सोमनस्य (आनंद) आणि ज्ञानमय गाथांनी युक्त असलेल्या, 'असे म्हटले गेले आहे' इत्यादी वचनांशी संबंधित असलेल्या आणि अद्भुत धम्मांशी संबंधित असलेल्या विशिष्ट सुत्तांमध्ये अनुक्रमे 'गाथा', 'उदान', 'इतिवृत्तक' आणि 'अद्भुतधम्म' या संज्ञा प्रस्थापित झाल्या आहेत. तसेच, गाथाबद्ध असूनही भगवंतांच्या भूतकाळातील जन्मांमधील चर्या आणि प्रभावाचा प्रकाश करणाऱ्या सुत्तांमध्ये 'जातक' ही संज्ञा प्रस्थापित झाली आहे. प्रश्नोत्तर रूप असूनही आणि गाथांनी युक्त असूनही काही सुत्तांमध्ये वेदाचा (ज्ञानाचा/आनंदाचा) लाभ करून देणारे असल्यामुळे 'वेदल्ल' ही संज्ञा प्रस्थापित झाली आहे. अशा प्रकारे, त्या त्या गाथाबद्धता इत्यादी निमित्ताने त्या त्या विशिष्ट सुत्तांमध्ये 'गेय्य' इत्यादी संज्ञा प्रस्थापित झाल्या आहेत, म्हणूनच सुत्त अंगाव्यतिरिक्त गेय्य इत्यादी अंग हे विशेष नियम आहेत. परंतु, जे येथे गेय्य इत्यादी निमित्तांनी रहित आहे, ते विशेष संज्ञेचा त्याग करून सामान्य संज्ञेने प्रवृत्त होत असल्यामुळे 'सुत्त' अंग होय.

Nanu ca sagāthakaṃ suttaṃ geyyaṃ, niggāthakaṃ suttaṃ veyyākaraṇanti suttaṅgaṃ na sambhavatīti codanā tadavatthāti? Na, sodhitattā. Sodhitañhi pubbe gāthāvirahe sati pucchāvissajjanabhāvo veyyākaraṇabhāvassa nimittanti. Yañca vuttaṃ ‘‘gāthābhāvato maṅgalasuttādīnaṃ suttaṅgasaṅgaho na siyā’’ti, taṃ [Pg.25] na, niruḷhattā. Niruḷho hi maṅgalasuttādīsu suttabhāvo. Na hi tāni dhammapadabuddhavaṃsādayo viya gāthābhāvena paññātāni, kintu suttabhāveneva. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ suttanāmakanti nāmaggahaṇaṃ kataṃ. Yaṃ pana vuttaṃ ‘‘sagāthakattā geyyaṅgasaṅgaho vā siyā’’ti, tadapi natthi. Yasmā sahatāññena. Saha gāthāhīti sagāthakaṃ, sahabhāvo ca nāma attato aññena hoti, na ca maṅgalasuttādīsu gāthāvinimutto koci suttappadeso atthi, yo ‘‘saha gāthāhī’’ti vucceyya, na ca samudāyo nāma koci atthi. Yadapi vuttaṃ ‘‘ubhatovibhaṅgādīsu sagāthakappadesānaṃ geyyaṅgasaṅgaho siyā’’ti, tadapi na, aññato. Aññā eva hi tā gāthā jātakādipariyāpannattā. Ato na tāhi ubhatovibhaṅgādīnaṃ geyyaṅgabhāvoti evaṃ suttādīnaṃ aṅgānaṃ aññamaññasaṅkarābhāvo veditabbo.

गाथांसह असलेले सुत्त हे "गेय्य" आहे आणि गाथांशिवाय असलेले सुत्त हे "वेय्याकरण" (व्याकरण) आहे, त्यामुळे "सुत्त" हे अंग संभवत नाही, हा आक्षेप तसाच राहतो का? नाही, कारण याचे आधीच स्पष्टीकरण (शोधन) करण्यात आले आहे. पूर्वी स्पष्ट केल्याप्रमाणे, गाथांचा अभाव असताना प्रश्न आणि उत्तरांचे स्वरूप असणे हेच "वेय्याकरण" असण्याचे कारण आहे. आणि जे म्हटले गेले आहे की, "गाथांच्या स्वरूपामुळे मंगलसुत्त इत्यादींचा 'सुत्त' अंगात समावेश होणार नाही", ते योग्य नाही; कारण ते रूढ झाले आहे. मंगलसुत्त इत्यादींमध्ये "सुत्त" असणे हे रूढ आहे. ती धम्मपद, बुद्धवंस इत्यादींसारखी केवळ गाथांच्या स्वरूपात ओळखली जात नाहीत, तर सुत्ताच्याच स्वरूपात ओळखली जातात. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये "सुत्तनामक" असा नामनिर्देश केला आहे. पुन्हा जे म्हटले गेले आहे की, "गाथांसह असल्यामुळे त्यांचा 'गेय्य' अंगात समावेश व्हावा", तेही योग्य नाही. कारण "सहत्व" (सोबत असणे) हे दुसऱ्यापेक्षा भिन्न असलेल्याशी असते. "गाथांसह" म्हणजे गाथांसहित असणे, आणि सह-भाव हा स्वतःपेक्षा भिन्न असलेल्याशीच होतो. मंगलसुत्त इत्यादींमध्ये गाथांव्यतिरिक्त असा कोणताही सुत्ताचा भाग नाही, ज्याला "गाथांसह" असे म्हटले जाऊ शकेल, आणि असा कोणताही समुदायही नाही. तसेच जे म्हटले गेले आहे की, "उभतोविभंग इत्यादींमधील गाथांसह असलेल्या भागांचा 'गेय्य' अंगात समावेश व्हावा", तेही योग्य नाही; कारण ते भिन्न आहे. कारण त्या गाथा जातक इत्यादींमध्ये समाविष्ट असल्यामुळे भिन्नच आहेत. म्हणून, त्यांच्यामुळे उभतोविभंग इत्यादींना "गेय्य" अंगत्व प्राप्त होत नाही. अशा प्रकारे सुत्त इत्यादी अंगांचा परस्परांमध्ये संकर (मिश्रण) होत नाही, हे समजून घ्यावे.

Jinasāsanaṃ abhidhammo. Paṭividdhaṭṭhānaṃ paṭivedhabhūmi paṭivedhāvatthā, paṭivedhahetu vā. ‘‘So evaṃ pajānāmi sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’nti (saṃ. ni. 5.11-12) vuttaṃ. Pāḷiyaṃ pana ‘‘so evaṃ pajānāmi micchādiṭṭhipaccayāpi vedayitaṃ. Sammādiṭṭhipaccayāpi vedayita’’nti āgataṃ (saṃ. ni. 5.11-12). Paccayādīhīti paccayasabhāvavūpasamatadupāyādīhi. Paravādicodanaṃ patvāti aṭṭhakathāyaṃ āgataṃ paravādicodanaṃ patvā. Adhiga…pe… rūpenāti adhigantabbo ca so desetabbo cāti adhigantabbadesetabbo, so eva dhammo, tadanurūpena. Ettha ca yathādhammasāsanattā yathādhigatadhammadesanābhāvato abhidhammassa abhisambodhi adhigamanidānaṃ. Desakālādiyeva desanānidānaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ ‘‘desanānidānaṃ yāva dhammacakkappavattanā’’ti vuttaṃ, taṃ abhidhammadesanāvisesena dhammacakkappavattananti katvā vuttaṃ. Dhammacakkappavattanasutte vā desitehi ariyasaccehi sakalābhidhammapadatthasaṅgahato, paramatthato abhidhammabhūtānaṃ vā sammādiṭṭhiādīnaṃ tattha desitattā vuttaṃ. Tattakānaṃyeva desanāruḷhatāya aḍḍhachakkesu jātakasatesu paripācanaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ. Na hi ettakāsu eva jātīsu puññādisambhārasambharaṇaṃ, kiṃ pana kāraṇaṃ ettakā eva jātiyo desitāti? Tadaññesaṃ aṭṭhuppattiyā abhāvato.

जिनसासन (जिनांचे शासन) म्हणजेच अभिधम्म होय. पटिविद्धट्ठान (साक्षात्कार केलेले स्थान) म्हणजे पटिवेदभूमि (साक्षात्काराची भूमी), पटिवेदअवस्था (साक्षात्काराची अवस्था) किंवा पटिवेदहेतू (साक्षात्काराचे कारण) होय. "तो अशा प्रकारे जाणतो की सम्मादिट्ठिच्या (सम्यक् दृष्टीच्या) प्रत्ययाने (कारणाने) देखील वेदयित (अनुभव) होतो" (सं. नि. ५.११-१२) असे म्हटले आहे. पाळिमध्ये (पाठात) मात्र "तो अशा प्रकारे जाणतो की मिच्छादिट्ठिच्या (मिथ्या दृष्टीच्या) प्रत्ययाने देखील वेदयित होते, सम्मादिट्ठिच्या प्रत्ययाने देखील वेदयित होते" असे आले आहे (सं. नि. ५.११-१२). "प्रत्यय इत्यादींद्वारे" म्हणजे प्रत्ययाचा स्वभाव, त्याचा उपशम (शांत होणे) आणि त्याचे उपाय इत्यादींद्वारे. "परवाद्यांच्या आक्षेपाला प्राप्त होऊन" म्हणजे अट्ठकथेमध्ये आलेले "परवाद्यांच्या आक्षेपाला प्राप्त होऊन". "अधिग...पे... रूपाने" म्हणजे जो प्राप्त करण्यायोग्य आहे आणि उपदेश देण्यायोग्य आहे तो "अधिगन्तब्बदेसेतब्बो" (प्राप्तव्य-उपदेशव्य) आहे, तोच धम्म आहे, त्याच्या अनुरूप. आणि येथे यथाधम्म शासन असल्यामुळे आणि यथाप्राप्त धम्माचा उपदेश असल्यामुळे, अभिधम्माची अभिसंबोधी (पूर्ण ज्ञान) हेच "अधिगमन निदान" (प्राप्तीचे कारण) आहे. देश आणि काळ इत्यादीच "देसना निदान" (उपदेशाचे कारण) आहेत. अट्ठकथेमध्ये जे "देसना निदान हे धम्मचक्कप्पवत्तनापर्यंत आहे" असे म्हटले आहे, ते अभिधम्म उपदेशाच्या विशेषत्वामुळे "धम्मचक्कप्पवत्तन" (धम्मचक्रप्रवर्तन) असे मानून म्हटले आहे. किंवा धम्मचक्कप्पवत्तन सुत्तात उपदेशिलेल्या अरिय सच्च (आर्य सत्यां) द्वारे संपूर्ण अभिधम्माच्या पदांच्या अर्थाचा संग्रह होत असल्यामुळे, आणि परमार्थतः अभिधम्म स्वरूप असलेल्या सम्मादिट्ठि इत्यादींचा तेथे उपदेश केला गेल्यामुळे असे म्हटले आहे. तेवढ्याच उपदेशाच्या रूढीमुळे साडेपाचशे (अड्ढचक्केसु) जातक कथांमध्ये परिपक्वता सांगितली आहे, असे समजावे. केवळ एवढ्याच जन्मांमध्ये पुण्य इत्यादी संभारांचे संकलन झाले असे नाही, मग काय कारण आहे की एवढेच जन्म उपदेशिले गेले? कारण त्याव्यतिरिक्त इतर जन्मांमध्ये प्रसंगाचा (अट्ठुप्पत्ति - अर्थोत्पत्तीचा) अभाव होता.

Sumedhakathāvaṇṇanā

सुमेध कथेचे स्पष्टीकरण (सुमेधकथावण्णना)

Uppanne [Pg.26] buddhe tato attānaṃ seyyato vā sadisato vā dahanto jhānābhiññāhi parihāyati, na tathā sumedhapaṇḍito aṭṭhāsīti tassa jhānābhiññāhi aparihāni daṭṭhabbā. Tenevāha ‘‘tāpasehi asamo’’ti. Yathā nibbānaṃ, aññaṃ vā niccābhimataṃ aviparītavuttitāya sabbakālaṃ tathābhāvena ‘‘sassata’’nti vuccati, evaṃ buddhānaṃ vacananti tassa sassatatā vuttā. Tenevāha ‘‘aviparītamevā’’ti. Upapāramīādivibhāgena anekappakāratā. Samādānādhiṭṭhānanti samādānassa adhiṭṭhānaṃ pavattanaṃ karaṇanti attho. Ñāṇatejenāti pāramīpavicayañāṇappabhāvena. Mahānubhāvañhi taṃ ñāṇaṃ bodhisambhāresu anāvaraṇaṃ anācariyakaṃ mahābodhisamuppattiyā anurūpapubbanimittabhūtaṃ. Tathā hi taṃ manussapurisabhāvādiādhārameva jātaṃ. Kāyādīsu asubhasaññādibhāvena suddhagocarā. ‘‘Aññathā’’ti padassa pakaraṇaparicchinnaṃ atthaṃ dassento ‘‘līnatā’’ti āha. Līnatāti ca saṅkoco vīriyahāni vīriyārambhassa adhippetattā. Tenāha ‘‘esā me vīriyapāramī’’ti.

भगवान बुद्ध उत्पन्न झाल्यावर, स्वतःला त्यांच्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा त्यांच्या समान मानणारा मनुष्य ध्यान आणि अभिज्ञा (झान-अभिञ्ञा) यांपासून भ्रष्ट होतो; परंतु सुमेध पंडित तसे राहिले नाहीत, म्हणून त्यांची ध्यान आणि अभिज्ञा यांपासून अभ्रष्टता (अ-पतन) झाली असे समजावे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "तापसांमध्ये असम (अतुलनीय)". ज्याप्रमाणे निब्बान (निर्वाण) किंवा इतर कोणतीही नित्य मानलेली गोष्ट तिच्या अपरिवर्तनीय वृत्तीमुळे सर्वकाळ तशीच राहत असल्याने तिला "सस्सत" (शाश्वत) म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे बुद्धांचे वचन देखील शाश्वत आहे असे म्हटले आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले आहे - "अविपरीतच (अपरिवर्तनीयच)". उपपारमी इत्यादींच्या विभागाने अनेक प्रकार असणे. "समादान-अधिट्ठान" म्हणजे समादानाचे अधिष्ठान, प्रवर्तन किंवा करणे असा अर्थ आहे. "ञाणतेजेन" (ज्ञानतेजाने) म्हणजे पारमी-पविचय ज्ञानाच्या प्रभावाने. कारण ते ज्ञान अत्यंत प्रभावशाली असून बोधिसंभारांमध्ये अनावरण (अप्रतिहत), अनाचार्यक (गुरूशिवाय प्राप्त झालेले) आणि महाबोधीच्या उत्पत्तीसाठी अनुरूप असे पूर्वनिमित्त स्वरूप आहे. कारण ते मनुष्यत्व, पुरुषत्व इत्यादी आधारांवरच उत्पन्न झाले आहे. काया (शरीर) इत्यादींमध्ये अशुभसंज्ञा इत्यादी भावामुळे ते शुद्धगोचर (शुद्ध विषय) आहे. "अञ्ञथा" (अन्यथा) या शब्दाचा प्रकरणाने मर्यादित केलेला अर्थ दर्शवताना "लीनता" असे म्हटले आहे. लीनता म्हणजे संकोच किंवा वीर्याची हानी (उत्साहाचा अभाव), कारण येथे वीर्यारंभाचा (उत्साहाच्या आरंभाचा) अभिप्राय आहे. म्हणूनच त्यांनी म्हटले - "ही माझी वीर्यपारमी आहे".

Nidānakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

निदानकथा-वर्णन समाप्त झाले.

1. Cittuppādakaṇḍaṃ

१. चित्तुप्पादकण्ड (चित्तोत्पाद कांड)

Tikamātikāpadavaṇṇanā

तिकमातिकापदवण्णना (त्रिक-मातृका-पद-वर्णन)

1. Tenāti [Pg.27] vedanāsaddena. Sabbapadehīti tīhi padehi laddhanāmo hoti avayavadhammenāpi samudāyassa apadisitabbato yathā ‘‘samaṃ cuṇṇa’’nti. Codako yathādhippetamatthaṃ appaṭipajjamāno vibhattiantasseva padabhāvaṃ sallakkhetvā ‘‘nanu sukhāyā’’tiādinā codeti. Itaro ‘‘adhippetappakāratthagamakassā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Tena ‘‘vākyaṃ idha padanti vutta’’nti dasseti. Hetupadasahetukapadādīhīti ādi-saddena nahetupadaahetukapadahetusampayuttapadāni hetuvippayuttapadampi vā saṅgaṇhāti.

१. "तेन" (त्याद्वारे) म्हणजे वेदना शब्दाद्वारे. "सब्बपदेहि" (सर्व पदांद्वारे) म्हणजे तीन पदांद्वारे नाव प्राप्त होते, कारण अवयव-धर्माद्वारे देखील समुदायाचा निर्देश केला जाऊ शकतो, जसे की "समं चुण्णं" (समान चूर्ण). आक्षेप घेणारा (चोदक) अभिप्रेत अर्थ न स्वीकारता, केवळ विभक्तीच्या अंतालाच पद मानून "ननु सुखाय" (सुखासाठी नाही का?) इत्यादींद्वारे आक्षेप घेतो. दुसरा (उत्तर देणारा) "अभिप्रेत प्रकारच्या अर्थाचा बोध करून देणाऱ्याचे" इत्यादींद्वारे आपला अभिप्राय स्पष्ट करतो. त्याद्वारे तो दर्शवतो की "येथे वाक्यालाच पद म्हटले आहे". "हेतुपद-सहेतुकपद" इत्यादींमध्ये "इत्यादी" शब्दाने न-हेतुपद, अहेतुकपद, हेतुसंप्रयुक्तपद आणि हेतुविप्रयुक्तपद यांचाही संग्रह होतो.

Ubhayekapadavasenāti ubhayapadavasena hetudukasambandho, ekapadavasena sahetukadukasambandho. Tathāti ubhayekapadavasena. Ettha ca sahetukahetusampayuttadukātiādinā yathā hetugocchake paṭhamadukasambandhā dutiyatatiyadukā, paṭhamadukadutiyadukasambandhā catutthachaṭṭhadukā, paṭhamadukatatiyadukasambandho pañcamo duko, evaṃ āsavagocchakādīsupīti nayaṃ dasseti. Sakkā hi imināva nayena tesupi dukantarasambandho viññātuṃ, kevalaṃ pana āsavagocchakādīsu dutiyadukatatiyadukasambandho osānaduko, kilesagocchake ca dutiyacatutthadukasambandhoti. Dhammānaṃ sāvasesaniravasesabhāvena tikadukānaṃ sappadesanippadesatā vuttāti yehi tikadukā sāvasesāti padissanti apadissanti, te asaṅgahitadhammāpadeso. Evaṃ sati ‘‘asaṅgahito’’ti visesanaṃ kimatthiyanti? Etassevatthassa pākaṭakaraṇatthaṃ daṭṭhabbaṃ. Atha vā padissati etena samudāyoti padeso, avayavo. ‘‘Sāmaññajotanā visese avatiṭṭhatī’’ti yathādhippetaṃ visesaṃ dassento ‘‘asaṅgahito’’ti āha.

"उभयेकपदवसेनाति" (दोन्ही आणि एका पदाच्या द्वारे) म्हणजे दोन्ही पदांच्या द्वारे 'हेतुदुक' संबंध आणि एका पदाच्या द्वारे 'सहेतुकदुक' संबंध होय. "तथाति" म्हणजे दोन्ही आणि एका पदाच्या द्वारे. आणि येथे 'सहेतुकहेतुसंपयुत्तदुक' इत्यादींद्वारे जसे 'हेतुगोच्छक' मध्ये पहिल्या दुकाच्या संबंधाने दुसरे व तिसरे दुक, पहिल्या व दुसऱ्या दुकाच्या संबंधाने चौथे व सहावे दुक, पहिल्या व तिसऱ्या दुकाच्या संबंधाने पाचवे दुक होते, तसेच 'आसवगोच्छक' इत्यादींमध्येही होते, हा नियम दर्शविला आहे. कारण याच नियमाने त्यांच्यामध्येही इतर दुकांचा संबंध जाणता येणे शक्य आहे, केवळ 'आसवगोच्छक' इत्यादींमध्ये दुसऱ्या व तिसऱ्या दुकाचा संबंध हा शेवटचा दुक (ओसानदुक) आहे, आणि 'किलेसगोच्छक' मध्ये दुसऱ्या व चौथ्या दुकाचा संबंध आहे. धम्मांच्या सावशेष (शिल्लक राहिलेल्या) आणि निरवशेष (शिल्लक न राहिलेल्या) भावामुळे तिक-दुकांची 'सप्पदेस-निप्पदेसता' (सप्रदेश-निष्प्रदेशता) सांगितली आहे. ज्या तिक-दुकांमध्ये 'सावशेष' असे दिसतात किंवा दिसत नाहीत, तो 'असंगहितधम्मापदेस' (असंगृहीत धम्मांचा निर्देश) आहे. असे असताना "असंगहितो" (असंगृहीत) हे विशेषण कशासाठी आहे? याच अर्थाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी हे पाहावे. अथवा, ज्याच्याद्वारे समुदाय दिसतो तो 'पदेस' (प्रदेश) म्हणजे अवयव होय. "सामान्य निर्देश विशेषावर येऊन थांबतो" या नियमानुसार अभिप्रेत विशेष दर्शविताना "असंगहितो" असे म्हटले आहे.

Anavajjattho avajjavirahattho. Nāmaṃ saññā, kiriyā karaṇaṃ, payojanaṃ ratharathaṅgavibhāvanena tesaṃ pakārato yojanaṃ. Kusena ñāṇena lātabbāti kusalāti ayamattho ñāṇasampayuttānaṃ tāva hotu, ñāṇavippayuttānaṃ kathanti āha ‘‘ñāṇavippayuttānampī’’tiādi. Ñāṇavippayuttāpi [Pg.28] hi ñāṇeneva pavattiyanti hitasukhahetubhūtāya pavattiyā paññavantānaṃ paṭipattibhāvato. Na hi antarena yonisomanasikāraṃ kusaluppatti atthīti. ‘‘Yadi kusalassa ubhayabhāgagataṃ saṃkilesalavanaṃ pākaṭaṃ siyā, kusā viya lunantīti kusalāti ayamattho yutto siyā’’ti koci vadeyyāti āsaṅkāya āha ‘‘sammappadhānadvayaṃ viyā’’ti.

"अनवज्जत्थो" (अनवद्य अर्थ) म्हणजे दोषांपासून विरहित असणे (अवज्जविरहत्थो). "नाम" म्हणजे संज्ञा, "किरिया" म्हणजे करणे (क्रिया), "पयोजन" म्हणजे रथ आणि रथाच्या अवयवांच्या विश्लेषणाने त्यांच्या प्रकारांची योजना करणे. "कुसेन" म्हणजे ज्ञानाने ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे "कुसला" (कुशल) हा अर्थ आधी ज्ञानसंप्रयुक्त (ज्ञानाने युक्त) धम्मांच्या बाबतीत लागू होतो; मग ज्ञानविप्रयुक्त (ज्ञानाशिवाय असलेल्या) धम्मांच्या बाबतीत कसा लागू होतो? म्हणून "ञाणविप्पयुत्तानम्पि" (ज्ञानविप्रयुक्तांचेही) इत्यादी म्हटले आहे. कारण ज्ञानविप्रयुक्त धम्म देखील ज्ञानानेच प्रवृत्त होतात, कारण हित आणि सुखाला कारणीभूत असणाऱ्या प्रवृत्तीमध्ये ते प्रज्ञावंतांचे आचरण (प्रतिपत्ती) असतात. योनिसोमनसिकाराशिवाय (योग्य मनन/चिंतनाशिवाय) कुशल धम्मांची उत्पत्ती होत नाही. "जर कुशलाचा दोन्ही भागांत असलेला संक्लेश कापण्याचा स्वभाव स्पष्ट असेल, तर कुशा (गवत) कापतात त्याप्रमाणे कापतात म्हणून 'कुशल' हा अर्थ योग्य ठरेल," असे कोणी म्हणू नये या शंकेचे निरसन करण्यासाठी "सम्माप्पधानद्वयं विया" (दोन सम्यक् प्रधानांकडे पाहिल्याप्रमाणे) असे म्हटले आहे.

Na cātiādinā ‘‘sabhāvaṃ dhārentī’’ti ettha paramatthato kattukammassa ca bhedo natthi, kappanāsiddho eva pana bhedoti dasseti. Tattha nāmavasena viññātāviññāteti yesaṃ ‘‘dhammā’’ti iminā pariyāyena aviññātā sabhāvā, ‘‘sabhāvaṃ dhārentī’’ti iminā ca pariyāyena viññātā, tesaṃ vasena evaṃ vuttaṃ. Ettha ca paṭhamo attho saṅkhatāsaṅkhatadhammavasena vutto, dutiyo saṅkhatavasena, tatiyo saṅkhatāsaṅkhatapaññattidhammavasenāti daṭṭhabbaṃ.

"न च" इत्यादींद्वारे "स्वभाव धारण करतात" (सभावं धारेन्ति) यामध्ये परमार्थतः कर्ता आणि कर्म यांच्यात भेद नाही, तर केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेलाच भेद आहे, असे दर्शविले आहे. त्यामध्ये नावाच्या द्वारे ज्ञात आणि अज्ञात, म्हणजे ज्यांचे "धम्मा" या पर्यायाने स्वभाव अज्ञात आहेत आणि "स्वभाव धारण करतात" या पर्यायाने ज्ञात आहेत, त्यांच्या संदर्भात असे म्हटले आहे. आणि येथे पहिला अर्थ 'संखत' (संस्कृत/संस्कारित) आणि 'असंखत' (असंस्कृत) धम्मांच्या द्वारे सांगितला आहे, दुसरा 'संखत' च्या द्वारे, आणि तिसरा 'संखत-असंखत-पण्णत्ति' (प्रज्ञप्ती) धम्मांच्या द्वारे सांगितला आहे, असे समजावे.

Kusalapaṭisedhanaṃ kusalābhāvo eva. Abhāvo hi sattāpaṭisedhoti. Dhammoti sabhāvadhammo. Akusalavacanena na koci attho sabhāvadhammassa abodhakattāti adhippāyo. Atha siyā akusalavacanena koci attho asabhāvadhammabodhakattepi ‘‘paññattidhammā’’tiādīsu viya, evaṃ sati ‘‘anabyākatā’’ti ca vattabbaṃ siyā, tato cāyaṃ catukko āpajjati, na tiko. Tasmāti yasmā dukacatukkabhāvo anabyākatavohāro ca natthi, so ca vuttanayena abhāvamattavacane āpajjati, tasmā. Sabhāvadhāraṇādīti ādi-saddena ‘‘dhārīyanti paccayehī’’ti ayamattho saṅgahito. Ñeyyapariyāyena pana dhamma-saddenāyaṃ dosoti nanu añeyyapariyāyepi dhamma-sadde na koci dosoti? Na, vuttadosānativattanato.

कुशलाचा निषेध करणे म्हणजे कुशलाचा अभावच होय. कारण अभाव हा अस्तित्वाचा निषेध असतो. "धम्मो" म्हणजे स्वभावधम्म. 'अकुशल' या शब्दाने स्वभावधम्माचा बोध होत नसल्यामुळे काही अर्थ उरत नाही, असा अभिप्राय आहे. जर 'अकुशल' या शब्दाने अस्वभावधम्माचा बोध होत असतानाही काही अर्थ असेल, जसे "पण्णत्तिधम्मा" (प्रज्ञप्ती धम्म) इत्यादींमध्ये, तर अशा वेळी "अनब्याकता" (अव्याकृत) असेही म्हणावे लागेल, आणि त्यामुळे हा 'चतुष्क' (चार पर्याय असलेला) होईल, 'तिक' (तीन पर्याय असलेला) नाही. "तस्मा" (त्यामुळे) म्हणजे ज्या अर्थी दुक-चतुष्क भाव आणि अव्याकृत व्यवहार नाही, आणि तो सांगितलेल्या नियमाने केवळ अभावाच्या कथनाने प्राप्त होतो, म्हणून. "सभावधारण आदी" यातील 'आदी' शब्दाने "प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) धारण केले जातात" हा अर्थ संगृहीत केला आहे. ज्ञेय-पर्यायाने 'धम्म' शब्दाचा हा दोष आहे, तर मग अज्ञेय-पर्यायामध्ये 'धम्म' शब्दात काही दोष नाही का? नाही, कारण सांगितलेल्या दोषाचे उल्लंघन होत नाही.

Pārisesenāti ettha nanu ayamakāro na-atthattayasseva jotako, atha kho ‘‘ahetukā dhammā, abhikkhuko āvāso’’ti taṃyoganivattiyā, ‘‘appaccayā dhammā’’ti taṃsambandhibhāvanivattiyā. Paccayuppannañhi paccayasambandhīti appaccayuppannattā asambandhitā ettha jotīyati. ‘‘Anidassanā dhammā’’ti taṃsabhāvanivattiyā. Nidassanañhi daṭṭhabbatā. Atha cakkhuviññāṇaṃ nidassanaṃ, taggayhabhāvanivattiyā, tathā ‘‘anāsavā dhammā’’ti. ‘‘Appaṭighā dhammā anārammaṇā dhammā’’ti taṃkiccanivattiyā. ‘‘Arūpino dhammā acetasikā [Pg.29] dhammā’’ti tabbhāvanivattiyā. Tadaññatā hi ettha pakāsīyati. ‘‘Amanusso’’ti tabbhāvamattanivattiyā. Manussattamattaṃ natthi aññaṃ samānanti sadisatā hettha sūciyati. ‘‘Asamaṇo samaṇapaṭiñño aputto’’ti taṃsambhāvanaguṇanivattiyā. Garahā hi ettha ñāyati. ‘‘Kacci nu bhoto anāmayā, anudarā kaññā’’ti tadappabhāvanivattiyā. ‘‘Anuppannā dhammā’’ti taṃsadisabhāvanivattiyā. Atītānañhi uppannapubbattā upādidhammānañca paccayekadesanipphattiyā āraddhuppādabhāvato kālavinimuttassa ca vijjamānattā uppannānukūlatā, pageva paccuppannānanti tabbidhurabhāvo ettha viññāyati. ‘‘Asekkhā dhammā’’ti tadapariyosānanivattiyā. Taṃniṭṭhānañhettha pakāsīyatīti evamanekesaṃ atthānaṃ jotako, tattha kiṃ vuccate atthadvayameva vatvā pārisesenāti? Itaresaṃ ettha suvidūrabhāvato. Na hi kusalavippayuttādīnaṃ dhammānaṃ akusalabhāvo yujjati.

"पारिसेसेन" (परिशेषाने/उर्वरित भागाद्वारे) यामध्ये हा 'अ'कार केवळ तीन प्रकारच्या 'नाही' (अभाव) अर्थाचाच द्योतक नाही, तर "अहेतुका धम्मा, अभिक्खुको आवासो" (अहेतुक धम्म, भिक्षुरहित निवास) यामध्ये त्याच्या योगाच्या (संबंधाच्या) निवृत्तीचा द्योतक आहे; "अप्पच्चया धम्मा" (अप्रत्यय धम्म) यामध्ये त्याच्या संबंधभावाच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे. कारण प्रत्ययोत्पन्न (कारणाने उत्पन्न झालेले) हे प्रत्ययसंबंधी असते, म्हणून अप्रत्ययोत्पन्न असल्यामुळे येथे असंबद्धता दर्शविली जाते. "अनिदस्सना धम्मा" (अदर्शन धम्म) यामध्ये त्याच्या स्वभावाच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे, कारण 'निदस्सन' म्हणजे दृश्यता होय. अथवा चक्षुविज्ञानाला 'निदस्सन' मानल्यास, त्याच्याद्वारे ग्रहण करण्याच्या भावाच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे; तसेच "अनासवा धम्मा" (अनास्रव धम्म) यामध्येही. "अप्पटिघा धम्मा अनारम्मणा धम्मा" (अप्रतिघ धम्म, अनालंबन धम्म) यामध्ये त्यांच्या कार्याच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे. "अरूपिनो धम्मा अचेतसिका धम्मा" (अरूपी धम्म, अचेतसिक धम्म) यामध्ये त्यांच्या भावाच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे, कारण येथे त्यांच्याहून भिन्नता (तदन्यता) प्रकट केली जाते. "अमनुस्सो" (अमानुष) यामध्ये त्याच्या केवळ मनुष्यभावाच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे. मनुष्यत्व मात्र नाही, परंतु इतर बाबतीत समान आहे, अशी सदृशता येथे सुचविली जाते. "असमणो समणपटिञ्ञो अपुत्तो" (अश्रमण जो स्वतःला श्रमण म्हणवतो, अपुत्र) यामध्ये त्याच्या आदरणीय गुणांच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे, कारण येथे निंदा (गरहा) समजते. "कच्चि नु भोतो अनामया, अनुदरा कञ्ञा" (आपण निरोगी आहात ना, बारीक कंबर असलेली कन्या) यामध्ये त्याच्या अल्पतेच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे. "अनुप्पन्ना धम्मा" (अनुत्पन्न धम्म) यामध्ये त्याच्या सदृश भावाच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे. कारण भूतकाळातील धम्म पूर्वी उत्पन्न झालेले असल्यामुळे, उपादान धम्मांच्या प्रत्ययांच्या एका भागाच्या निष्पत्तीने उत्पत्ती सुरू झाल्यामुळे आणि कालमुक्त धम्म विद्यमान असल्यामुळे, त्यांची उत्पत्तीशी अनुकूलता असते, मग वर्तमानकाळातील धम्मांबद्दल तर काय सांगावे! म्हणून त्यांचा अभाव येथे जाणला जातो. "असेक्खा धम्मा" (अशैक्ष धम्म) यामध्ये त्याच्या अपूर्णतेच्या निवृत्तीचा द्योतक आहे, कारण येथे त्याची निष्ठा (पूर्णता) प्रकट केली जाते. अशा प्रकारे हा 'अ'कार अनेक अर्थांचा द्योतक आहे, मग येथे केवळ दोनच अर्थ सांगून "पारिसेसेन" (परिशेषाने) असे का म्हटले आहे? कारण इतरांचा येथे अत्यंत अभाव आहे. कुशलविप्रयुक्त इत्यादी धम्मांचा अकुशलभाव असणे योग्य ठरत नाही।

Akusalasaddassa uccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ kusalapaṭipakkhabhūte atthe paṭipattibhāvato tattha niruḷhatā daṭṭhabbā. ‘‘Viruddhasabhāvattā’’ti vuttaṃ kiccavirodhādīnampi tadantogadhattā, viruddhasabhāvattepi vināsakavināsitabbabhāvo kusalākusalesu niyatoti dassetuṃ ‘‘tappaheyyabhāvato’’ti āha. Itarathā kusalānampi akusalehi pahātabbabhāve accantaṃ samucchinnakusalamūlattā apāyapūrakā eva sattā siyuṃ. Yaṃ pana ‘‘dhammāpi vo, bhikkhave, pahātabbā’’ti (ma. ni. 1.240) vuttaṃ, taṃ ‘‘rūpaṃ, bhikkhave, na tumhākaṃ, taṃ pajahathā’’tiādīsu (saṃ. ni. 3.33) viya tadārammaṇasaṃkilesappahānavasena pariyāyena vuttaṃ. Yathāha ‘‘na hi kusalā akusalehi pahātabbā’’ti (dha. sa. mūlaṭī 1).

‘अकुशल’ या शब्दाच्या उच्चारानंतर विनेय (शिष्य) लोकांच्या मनात कुशल-विरोधी अर्थाचे आकलन होत असल्यामुळे, त्या अर्थामध्ये त्याची रूढता (निरूळ्हता) समजली पाहिजे. ‘विरुद्ध स्वभाव असल्यामुळे’ असे जे म्हटले आहे, त्यात कार्य-विरोध इत्यादींचाही अंतर्भाव होतो. विरुद्ध स्वभाव असला तरीही, कुशल आणि अकुशल यांच्यात विनाशक आणि विनाशी (नाश पावणारा) असा भाव निश्चित आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘त्याच्याद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य (त्याज्य) असल्यामुळे’ (तप्पहेय्यभावतो) असे म्हटले आहे. अन्यथा, जर कुशलांचेही अकुशलांद्वारे प्रहाण होऊ शकले असते, तर अत्यंत समूळ नष्ट झालेल्या कुशलमुळांमुळे सर्व प्राणी केवळ अपाय (नरक इत्यादी दुर्गती) भरणारेच झाले असते. परंतु, ‘भिक्खूहो, तुम्हांला धर्मांचाही त्याग केला पाहिजे’ (म.नि. १.२४०) असे जे म्हटले आहे, ते ‘भिक्खूहो, रूप तुमचे नाही, त्याचा त्याग करा’ (सं.नि. ३.३३) इत्यादींप्रमाणे त्या आलंबनाच्या संक्लेश-प्रहाणाच्या (मळकटपणा नष्ट करण्याच्या) दृष्टीने पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) म्हटले आहे. जसे म्हटले आहे - ‘कुशल हे अकुशलांद्वारे प्रहाण करण्यायोग्य नसतात’ (ध.स. मूलटीका १).

Phassādivacanehi taṃniddesabhūtehi. Tabbacanīyabhāvenāti tehi ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā dhammā’’tiādivacanehi abhidheyyabhāvena. Yathā anavajjasukhavipākādiatthā kusalādivacanehi, evaṃ avipākatthā abyākatavacanena bodhitā evāti āha ‘‘abyākatavacaneneva cā’’ti. Kāraṇaṃ avatvāti idha vuttabhāvena anuvattamānattāti kāraṇaṃ avatvā. Aññā…pe… nivāretabboti etena kusalākusalasaddā viya kusalākusalasabhāvānaṃ [Pg.30] tadubhayaviparītasabhāvānaṃ dhammānaṃ abyākatasaddo bodhakoti dasseti. Na hi avipākavacanaṃ vuttaṃ, akusalavacanañca avuttaṃ. Yato avipākavacanassa adhikatabhāvo akusalassa ca tabbacanīyabhāvena akathitabhāvo siyā, tasmā na akusalānaṃ abyākatatāti ayaṃ akusalānaṃ anabyākatabhāve yojanā.

स्पर्श इत्यादी शब्दांद्वारे, जे त्याचे निर्देश करणारे आहेत. ‘त्याच्याद्वारे सांगण्यायोग्य असणे’ म्हणजे त्या ‘सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त असलेले धर्म’ इत्यादी शब्दांद्वारे अभिधेय (वाच्य) असणे. ज्याप्रमाणे अनवद्य (दोषरहित) आणि सुख-विपाक इत्यादी अर्थ कुशल इत्यादी शब्दांद्वारे बोधित होतात, त्याचप्रमाणे विपाकरहित (अविपाक) अर्थ अव्याकृत शब्दाने बोधित होतोच, हे दर्शवण्यासाठी ‘आणि अव्याकृत शब्दानेच’ (अव्याकतवचनेनेव च) असे म्हटले आहे. ‘कारण न सांगता’ म्हणजे येथे सांगितलेल्या भावाचे अनुवर्तन होत असल्यामुळे कारण न सांगता. ‘इतर...पे... निवारण केले पाहिजे’ याद्वारे हे दर्शवले आहे की, कुशल आणि अकुशल शब्दांप्रमाणेच, कुशल आणि अकुशल स्वभावांच्या त्या दोन्हीहून विपरीत स्वभाव असलेल्या धर्मांचा ‘अव्याकृत’ हा शब्द बोधक आहे. कारण ‘अविपाक’ (विपाकरहित) हा शब्द सांगितला गेला नाही आणि ‘अकुशल’ हा शब्द न सांगितलेला नाही. ज्या अर्थी अविपाक शब्दाची अधिकता आणि अकुशलाचा त्याच्याद्वारे सांगण्यायोग्य भावाने अकथित भाव (न बोलणे) असेल, म्हणून अकुशलांची अव्याकृतता नाही, ही अकुशलांच्या अनव्याकृतभावाची (अव्याकृत नसण्याची) योजना आहे.

Taṃ pariharitunti abyākatanivattanamāha. Yadi evaṃ ‘‘sukhavipākānavajjā’’ti vattabbaṃ. Anavajjā hi byabhicāritāya visesitabbāti? Na, sukhavipākavacanassa visesanabhāvena aggahitattā. Sukhavipākavacanena hi kusalabhāve samatto viññāyati, anavajjavacanaṃ panettha kusalānaṃ agarahitabbatāsaṅkhātaṃ kañci visesamāha. Teneva ca tassa visesanabhāvena vuttassa pavattisukhatādidassanabhāvaṃ sayameva vakkhatīti. Manosamācāravisesabhūtā phaladhammā visesena paṭippassaddhāvajjā nāma hontīti samācārattayavasena tasmiṃ sutte anavajjadhammānaṃ vuttattā ca te anavasesato saṅgahetvā dassetuṃ ‘‘virahitāvajjamattā’’ti vuttaṃ. Avajjavināsanabhāvo dassito kaṇhasukkadhammānaṃ vajjhaghātakabhāvassa niyatattā. Savipākatā vipākadhammatā. Sukho vipāko etesanti sukhavipākāti iminā samāsena kusalānaṃ sukhavipākavantatā vuttā. Sā ca nesaṃ na taṃsamaṅgitāya asahavattanatoti taduppādanasamatthatāti viññāyatīti vuttaṃ ‘‘sukhavipākavipaccanasabhāvaṃ dassetī’’ti. Yuttametanti paramatthato bhedābhāvepi yathāvuttavacanavacanīyabhāvasaṅkhāto bhedo tasmiṃ abhidheyyatthabhūte vatthusmiṃ upacārena hotīti yuttamettha lakkhaṇalakkhitabbabhāvena bhedavacanaṃ. Bhavati hi saddatthavisesamattenapi abhinne vatthusmiṃ bhedavacanaṃ yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti.

त्याचे परिहार (निवारण) करण्यासाठी अव्याकृताची निवृत्ती (वगळणे) सांगतात. जर असे असेल, तर ‘सुखविपाक आणि अनवद्य’ (सुखविपाकानवद्याः) असे म्हटले पाहिजे. कारण अनवद्य हे व्यभिचारी (अस्थिर) असल्यामुळे विशेषित केले पाहिजे काय? नाही, कारण सुखविपाक शब्दाचे विशेषण म्हणून ग्रहण केलेले नाही. कारण सुखविपाक शब्दाने कुशलभावाची समाप्ती समजली जाते, आणि येथे ‘अनवद्य’ हा शब्द कुशलांच्या अनिंदनीयता नावाच्या कोणत्यातरी विशेषाला सांगतो. म्हणूनच, विशेषण रूपाने सांगितलेल्या त्या शब्दाचा प्रवृत्ती-सुखत्व इत्यादी दर्शवण्याचा भाव तो स्वतःच पुढे सांगेल. मनो-समाचाराचे विशेष रूप असलेले फलधर्म विशेष रूपाने प्रतिप्रस्रब्ध-अवद्य (शांत झालेले दोष) असतात. आणि तीन समाचारांच्या (काय, वाक्, मन) वशने त्या सूत्तात अनवद्य धर्मांचे कथन केले असल्यामुळे, त्यांचा पूर्णपणे संग्रह करून दर्शवण्यासाठी ‘दोषरहितता’ (विरहितावज्जमत्ता) असे म्हटले आहे. कृष्ण आणि शुक्ल धर्मांचा वध्य-घातक भाव (शत्रुत्व) निश्चित असल्यामुळे दोषांचा विनाशक भाव दर्शवला आहे. सविपाकता म्हणजे विपाकधर्मता. ज्यांचा विपाक सुखकारक आहे ते ‘सुखविपाक’ होत. या समासाने कुशलांचे सुखविपाकत्व सांगितले आहे. आणि ते त्यांच्याशी सहवर्तन (एकत्र असणे) नसल्यामुळे नाही, तर ते उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्यामुळे आहे, असे समजले जाते; म्हणूनच ‘सुखविपाक परिपक्व होण्याचा स्वभाव दर्शवतो’ असे म्हटले आहे. हे योग्यच आहे, कारण परमार्थतः भेद नसला तरीही, वर सांगितलेल्या वाचक-वाच्य भावाच्या स्वरूपातील भेद त्या अभिधेय अर्थ असलेल्या वस्तूमध्ये उपचाराने (लाक्षणिकतेने) होतो; म्हणून येथे लक्षण आणि लक्षित भाव या रूपाने भेदाचे कथन करणे योग्यच आहे. कारण केवळ शब्दार्थाच्या विशेषाने अभिन्न असलेल्या वस्तूमध्येही भेदाचे कथन होते, जसे की ‘शिलापुत्राचे (दगडाच्या मूर्तीचे) शरीर’.

Vināpi bhāvābhidhāyinā saddena bhāvappadhāno niddeso hotīti vuttaṃ ‘‘anavajjavacanena anavajjattaṃ āhā’’ti. Evañcettha padaviggaho gahetabbo – na avajjaṃ anavajjaṃ, avajjapaṭipakkhatāya agarahitabbasabhāvo. Sukho vipāko assāti sukhavipākaṃ, sukhavipākavipaccanasamatthatā. Anavajjañca taṃ sukhavipākañcāti anavajjasukhavipākaṃ, taṃ lakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Atha vā pubbe viya anavajjaṃ, vipaccanaṃ vipāko, sukhassa vipāko sukhavipāko, anavajjañca sukhavipāko [Pg.31] ca anavajjasukhavipākaṃ ekattavasena. Taṃ lakkhaṇaṃ etesanti anavajjasukhavipākalakkhaṇā. Kiṃ panettha kāraṇaṃ padadvayapariggahe, nanu ekeneva padena iṭṭhappasiddhi. Yadipi ‘‘avajjarahitaṃ anavajja’’nti imasmiṃ pana pakkhe abyākatanivattanatthaṃ sukhavipākaggahaṇaṃ kattabbaṃ siyā, sukhavipākaggahaṇe pana kate anavajjaggahaṇaṃ na kattabbameva. ‘‘Avajjapaṭipakkhā anavajjā’’ti etasmiṃ pana pakkhe sukhavipākaggahaṇañcāti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘tattha anavajjavacanenā’’tiādi. Tena pavattisukhasukhavipākatāattasuddhivisuddhavipākatāakusalaabyākatasabhāvanivattirasapaccupaṭṭhānapadaṭṭhānavisesadīpanato evaṃ vipulappayojanattho padadvayapariggahoti dasseti. Sukha-saddassa iṭṭhapariyāyatā viya ‘‘nibbānaparamaṃ sukhaṃ (dha. pa. 203-204), sukhā virāgatā loke (udā. 11), tesaṃ vūpasamo sukho’’tiādīsu (dī. ni. 2.221, 272) saṅkhāradukkhūpasamapariyāyatāpi vijjati, taṃavipākatāya pana idha sukhavipākabhāvo na sakkā vattunti dassento āha ‘‘saṅkhā…pe… natthī’’ti. Idaṃ vuttaṃ hoti – tebhūmakakusalānampi vivaṭṭasannissayabhāvena pavattisabhāvattā kiñcāpi sabbe kusalā saṅkhāradukkhūpasamasukhanipphādakā sambhavanti, yathāvuttasukhassa pana avipākabhāvato na etena padena kusalānaṃ sukhavipākatā sambhavatīti. Vipakkabhāvamāpannesu arūpadhammesu niruḷhattā vipāka-saddassa ‘‘yadi panā’’ti sāsaṅkaṃ vadati.

भाववाचक शब्दाशिवाय देखील भावप्रधान निर्देश होतो, हे दर्शवण्यासाठी ‘अनवद्य शब्दाने अनवद्यत्व (दोषरहितता) सांगितले आहे’ असे म्हटले आहे. आणि येथे असा पदविग्रह घ्यावा - जे अवद्य (दोषयुक्त) नाही ते अनवद्य, अवद्याचा विरोधी असल्यामुळे अनिंदनीय स्वभाव असलेले. ज्याचा विपाक सुखकारक आहे तो सुखविपाक, सुखविपाक परिपक्व करण्याचे सामर्थ्य. जे अनवद्य आहे आणि सुखविपाक आहे ते अनवद्य-सुखविपाक, तेच ज्यांचे लक्षण आहे ते ‘अनवद्य-सुखविपाक-लक्षणाः’. किंवा पूर्वीप्रमाणेच - अनवद्य, परिपक्व होणे म्हणजे विपाक, सुखाचा विपाक तो सुखविपाक, आणि अनवद्य व सुखविपाक मिळून एकत्वभावाने ‘अनवद्य-सुखविपाक’. तेच ज्यांचे लक्षण आहे ते ‘अनवद्य-सुखविपाक-लक्षणाः’. येथे दोन्ही पदांचे ग्रहण करण्याचे काय कारण आहे? एकाच पदाने इष्ट सिद्धी होत नाही काय? जरी ‘दोषाने रहित ते अनवद्य’ या पक्षात अव्याकृताचे निवारण करण्यासाठी ‘सुखविपाक’ शब्दाचे ग्रहण करावे लागेल, परंतु ‘सुखविपाक’ शब्दाचे ग्रहण केल्यावर ‘अनवद्य’ शब्दाचे ग्रहण करण्याची काहीच आवश्यकता नाही. ‘अवद्याचे विरोधी ते अनवद्य’ या पक्षात सुखविपाकाचे ग्रहण देखील करावे, या शंकेला मनात ठेवून ‘तेथे अनवद्य शब्दाने...’ इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे प्रवृत्ती-सुख, सुखविपाकत्व, आत्मशुद्धी, विशुद्धविपाकत्व, अकुशल आणि अव्याकृत स्वभावांची निवृत्ती, रस, प्रत्युपस्थान आणि पदस्थान यांच्या विशेषाचे प्रकाशन होत असल्यामुळे, अशा प्रकारे मोठ्या प्रयोजनासाठी दोन्ही पदांचे ग्रहण केले आहे, हे दर्शवले आहे. ‘सुख’ शब्दाचा इष्ट अर्थाचा पर्याय असल्याप्रमाणेच ‘निर्वाण हे परम सुख आहे’ (ध.प. २०३-२०४), ‘जगात वैराग्य हे सुखकारक आहे’ (उदा. ११), ‘त्या संस्कारांचा उपशम सुखकारक आहे’ (दी.नि. २.२२१, २७२) इत्यादींमध्ये संस्कार-दुःखाच्या उपशमाचा पर्याय देखील आढळतो. परंतु, त्याच्या अविपाकत्वामुळे (विपाकरहित असल्यामुळे) येथे ‘सुखविपाक’ भाव सांगता येत नाही, हे दर्शवण्यासाठी ‘संस्कार...पे... नाही’ असे म्हटले आहे. हे असे सांगितले आहे - त्रिभूमिक कुशलांचे देखील विवर्त (निर्वाण) आश्रित असल्यामुळे प्रवृत्ती स्वभाव असल्यामुळे, जरी सर्व कुशल धर्म संस्कार-दुःखाच्या उपशम रूप सुखाला उत्पन्न करणारे असले, तरी वर सांगितलेल्या सुखाच्या अविपाकत्वामुळे या पदाने कुशलांचे सुखविपाकत्व संभवत नाही. विपाकभावाला प्राप्त झालेल्या अरूप धर्मांमध्ये ‘विपाक’ शब्दाची रूढता असल्यामुळे ‘परंतु जर...’ असे साशंकपणे म्हणतात.

Yathāsambhavanti saha avajjenāti sāvajjā, garahitabbabhāvayuttā. Tena nesaṃ garahitabbasabhāvaṃ dasseti. Aññepi atthi dukkhabhāvena garahitabbasabhāvā akusalavipākāti sāvajjavacanamattena tesampi akusalatāpattidosaṃ disvā taṃ pariharituṃ dukkhavipākavacanamāha. Avajja-saddo vā rāgādīsu ekantākusalesu niruḷhoti taṃsahavattidhammānaṃ eva sāvajjabhāve kusalābyākatehi akusalānaṃ viseso sāvajjavacaneneva dassito. Abyākatehi pana visiṭṭhaṃ kusalākusalānaṃ sādhāraṇaṃ savipākatālakkhaṇanti tasmiṃ lakkhaṇe visesadassanatthaṃ dukkhavipākalakkhaṇaṃ vuttaṃ. Ito paraṃ ‘‘dukkho vipāko etesanti dukkhavipākā’’tiādinā sukhavipākaanavajjakusalapadānaṃ ṭhāne dukkhavipākasāvajjaakusalapadāni ṭhapetvā yathāvuttanayena attho veditabbo[Pg.32]. Yojanā ca sāvajjavacanena akusalānaṃ pavattidukkhataṃ dasseti, dukkhavipākavacanena vipākadukkhataṃ. Purimañhi attano pavattisabhāvavasena lakkhaṇavacanaṃ, pacchimaṃ kālantare vipākuppādanasamatthatāyāti. Tathā purimena akusalānaṃ avisuddhasabhāvataṃ dasseti, pacchimena avisuddhavipākataṃ. Purimena ca akusale kusalasabhāvato nivatteti, pacchimena abyākatasabhāvato savipākattadīpakattā pacchimassa. Purimena vā avajjavantatādassanato kiccaṭṭhena rasena anatthajananarasataṃ dasseti, pacchimena sampattiatthena aniṭṭhavipākarasataṃ. Purimena ca upaṭṭhānākāraṭṭhena paccupaṭṭhānena saṃkilesapaccupaṭṭhānataṃ, pacchimena phalaṭṭhena dukkhavipākapaccupaṭṭhānataṃ. Purimena ca ayonisomanasikāraṃ akusalānaṃ padaṭṭhānaṃ pakāseti. Tato hi te sāvajjā jātāti. Pacchimena akusalānaṃ aññesaṃ padaṭṭhānabhāvaṃ vibhāveti. Te hi dukkhavipākassa kāraṇaṃ hotīti. Ettha ca dukkha-saddo aniṭṭhapariyāyavacananti veditabbaṃ. Aniṭṭhacatukkhandhavipākā hi akusalā, na dukkhavedanāvipākāva. Vipāka-saddassa phalapariyāyabhāve pana nissandavipākena aniṭṭharūpenapi dukkhavipākatā yojetabbā. Vipākadhammatāpaṭisedhavasena abyākatānaṃ avipākalakkhaṇāti lakkhaṇaṃ vuttanti tadatthaṃ dassento ‘‘avipākārahasabhāvā’’ti āha. Evaṃpakārānanti abhiññādike saṅgaṇhāti.

जसे संभवते त्यानुसार दोषासह (सावज्ज) असणे म्हणजे 'सावज्ज' (सदोष) होय, जे निंदनीय भावाने युक्त आहे. त्याद्वारे त्यांचा निंदनीय स्वभाव दर्शविला जातो. दुःखभावामुळे निंदनीय स्वभाव असलेले इतरही अकुशल विपाक आहेत, म्हणून केवळ 'सावज्ज' (सदोष) या शब्दाने त्यांच्यातही अकुशलतेचा दोष प्राप्त होऊ नये, हे पाहून त्याचे निवारण करण्यासाठी 'दुःखविपाक' हा शब्द वापरला आहे. किंवा 'अवज्ज' (दोष) हा शब्द राग इत्यादी एकांत अकुशल धर्मांमध्ये रूढ आहे, म्हणून त्यांच्यासोबत राहणाऱ्या धर्मांच्याच सदोषतेमध्ये (सावज्जभावात) कुशल आणि अव्याकृत धर्मांपेक्षा अकुशल धर्मांचे वेगळेपण केवळ 'सावज्ज' या शब्दानेच दर्शविले आहे. परंतु अव्याकृत धर्मांपेक्षा वेगळे असलेले, कुशल आणि अकुशल धर्मांचे सामान्य लक्षण 'सविपाकत्व' (विपाकासह असणे) आहे, म्हणून त्या लक्षणामध्ये विशेष दर्शविण्यासाठी 'दुःखविपाक' हे लक्षण सांगितले आहे. यानंतर 'ज्यांचा विपाक दुःखद आहे ते दुःखविपाक' इत्यादी प्रकारे सुखविपाक, अनवज्ज (निर्दोष) आणि कुशल पदांच्या जागी दुःखविपाक, सावज्ज (सदोष) आणि अकुशल पदे ठेवून पूर्वोक्त पद्धतीने अर्थ समजून घ्यावा. आणि याची योजना अशी आहे की, 'सावज्ज' शब्दाने अकुशल धर्मांची प्रवृत्ती-दुःखता (अस्तित्वातील दुःख) दर्शविली जाते, तर 'दुःखविपाक' शब्दाने विपाक-दुःखता (परिणामातील दुःख) दर्शविली जाते. कारण पहिले (सावज्ज) हे स्वतःच्या प्रवृत्ती-स्वभावाच्या दृष्टीने लक्षण सांगणारे वचन आहे, तर दुसरे (दुःखविपाक) हे कालांतराने विपाक उत्पन्न करण्याच्या समर्थतेच्या दृष्टीने आहे. तसेच पहिल्या शब्दाने अकुशल धर्मांचा अशुद्ध स्वभाव दर्शविला जातो, तर दुसऱ्याने त्यांचा अशुद्ध विपाक दर्शविला जातो. पहिल्या शब्दाने अकुशल धर्मांना कुशल स्वभावापासून परावृत्त केले जाते, तर दुसऱ्या शब्दाने अव्याकृत स्वभावापासून परावृत्त केले जाते, कारण दुसरे पद सविपाकत्व (विपाकासह असणे) दर्शविणारे आहे. किंवा पहिल्या शब्दाने सदोषता दर्शविली जात असल्यामुळे कृत्य (कार्य) या अर्थाने अनर्थ उत्पन्न करण्याचा रस (कार्य) दर्शविला जातो, तर दुसऱ्या शब्दाने संपत्ती (प्राप्ती) या अर्थाने अनिष्ट विपाक देण्याचा रस दर्शविला जातो. पहिल्या शब्दाने उपस्थान-आकार (प्रकट होण्याचे स्वरूप) या अर्थाने संक्लेश-पच्चुपट्ठान (मळकटपणाचे प्रकटीकरण) दर्शविले जाते, तर दुसऱ्या शब्दाने फल या अर्थाने दुःखविपाक-पच्चुपट्ठान दर्शविले जाते. पहिल्या शब्दाने अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य मनन) हा अकुशल धर्मांचे पदट्ठान (जवळचे कारण) असल्याचे प्रकट केले जाते. कारण त्यापासूनच ते सावज्ज (सदोष) उत्पन्न होतात. दुसऱ्या शब्दाने अकुशल धर्मांचे इतर धर्मांसाठी पदट्ठान असणे स्पष्ट केले जाते. कारण ते दुःखविपाकाचे कारण बनतात. येथे 'दुःख' हा शब्द 'अनिष्ट' या अर्थाचा वाचक आहे असे समजावे. कारण अकुशल धर्म हे अनिष्ट अशा चार स्कंधांचे विपाक आहेत, केवळ दुःखद वेदनेचे विपाक नाहीत. परंतु 'विपाक' हा शब्द जर फल या अर्थाने घेतला, तर निस्यंद-विपाक (परिणामी विपाक) म्हणून अनिष्ट रूपाने देखील दुःखविपाकत्व जोडले पाहिजे. विपाकधर्माच्या निषेधाद्वारे अव्याकृत धर्मांचे लक्षण 'अविपाक' (विपाकरहित) असे सांगितले आहे, हाच अर्थ दर्शविताना 'अविपाक उत्पन्न करण्यास अयोग्य स्वभाव केलेले' असे म्हटले आहे. 'अशा प्रकारचे' या शब्दाने अभिज्ञा इत्यादींचा संग्रह केला जातो.

Chahi padehi tikesu, catūhi dukesu yathākkamaṃ cha cattāro atthā vuttā. Chakkabhāvo na bhavissatīti etena catukkabhāvābhāvo dassitanayattā coditoyevāti daṭṭhabbaṃ. Atthabhedo upapajjatīti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu tīhi dhammasaddehi vuccamāno sabhāvadhāraṇādiatthena abhinno eva so atthoti? Na, jātiādibhedena bhedasabbhāvato. Bhedakā hi jātiādayo. Māsapadatthatāyāti māsa-saddābhidheyyabhāvena. Tabbacanīyabhinnatthānanti tehi kālasaddādīhi vattabbānaṃ visiṭṭhatthānaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘yathā kālasaddādiabhidheyyānaṃ kālādiatthānaṃ bhinnasabhāvānampi māsa-saddābhidheyyabhāvena abhedo, evaṃ jātiādibhedena bhinnānampi tesaṃ tiṇṇaṃ dvinnañca atthānaṃ dhamma-saddābhidheyyabhāvena natthi bhedo’’ti. Vini…pe… mānāti dhamma-saddassa rūpābhedepi bhedakāraṇamāha. Bhinnajātiyatthavacanīyatāya hi tassevatthabhedoti.

तिक (त्रिक) मध्ये सहा पदांद्वारे आणि दुक (द्विक) मध्ये चार पदांद्वारे अनुक्रमे सहा आणि चार अर्थ सांगितले आहेत. 'सहा प्रकार असणार नाहीत' यावरून चार प्रकारांचा अभाव देखील दर्शविलेल्या पद्धतीने आक्षेप घेतला गेला आहे, असे समजावे. 'अर्थाचा भेद संभवतो' असे का म्हटले आहे? तीन 'धम्म' शब्दांनी सांगितला जाणारा, स्वभाव धारण करणे इत्यादी अर्थाने तो अर्थ अभिन्नच (एकच) नाही काय? नाही, कारण जाती इत्यादी भेदांमुळे भेद अस्तित्वात आहे. जाती इत्यादी हे भेद करणारे आहेत. 'मासपदार्थता' म्हणजे 'मास' (महिना) या शब्दाने अभिधेय (वाच्य) असण्याचा भाव. 'त्यांच्याद्वारे वाच्य असलेल्या भिन्न अर्थांचे' म्हणजे त्या कालवाचक इत्यादी शब्दांद्वारे सांगायच्या विशिष्ट अर्थांचे. येथे हे सांगितले आहे – 'ज्याप्रमाणे कालवाचक इत्यादी शब्दांनी अभिधेय असलेल्या काल इत्यादी अर्थांचा स्वभाव भिन्न असला तरी 'मास' या शब्दाने अभिधेय असल्यामुळे त्यांच्यात अभेद (एकता) आहे, त्याचप्रमाणे जाती इत्यादी भेदांमुळे भिन्न असलेल्या त्या तीन आणि दोन अर्थांचा 'धम्म' या शब्दाने अभिधेय असल्यामुळे कोणताही भेद नाही.' 'विनि...पे... मान' याद्वारे 'धम्म' शब्दाच्या रूपात भेद नसला तरी भेदाचे कारण सांगितले आहे. कारण भिन्न जातीच्या अर्थांचे वाचक असल्यामुळेच त्याचा अर्थभेद होतो.

Sādhetunti [Pg.33] bodhetuṃ. Hotu asambandho, kā no hānīti kadāci vadeyyāti āsaṅkāya āha ‘‘pubbā…pe… nāma hontī’’ti. So cāti sabhāvadhāraṇapaccayadhariyamānatāsaṅkhāto attho na sakkā vattunti yathāvuttassa abhāvassa apekkhāvuttitāya vuttaṃ. Na hi apekkhāvuttino antarena apekkhitabbaṃ labhanti. Satipi sabhāvadhāraṇādiatthasāmaññe kusalajātiādivisiṭṭhasseva tassa idha adhippetattā ekatthatā na anuññātāti vuttaṃ, vacanasilesavasena vā. Atha vātiādinā tiṇṇaṃ dhammasaddānaṃ abhāvattaṃ asampaṭicchanto nānatthatābhāvadosaṃ pariharati.

'साधेतुं' म्हणजे बोध करून देणे. 'असंबंध असो, आमचे काय नुकसान आहे?' असे कोणी कधी म्हणू नये, या शंकेने 'पुब्बा...पे... नाम होन्ति' (पूर्वीचे... इत्यादी नावाचे असतात) असे म्हटले आहे. आणि 'तो' म्हणजे स्वभाव धारण करणे आणि प्रत्ययांद्वारे धारण केले जाणे या स्वरूपाचा अर्थ सांगता येणे शक्य नाही, कारण पूर्वोक्त अभावाची अपेक्षा ठेवून प्रवृत्ती (अपेक्षावृत्ती) होते असे म्हटले आहे. कारण अपेक्षा ठेवून प्रवृत्त होणारे अपेक्षिलेल्या गोष्टीशिवाय प्राप्त होऊ शकत नाहीत. स्वभाव धारण करणे इत्यादी सामान्य अर्थ असला तरी, येथे कुशल-जाती इत्यादींनी विशिष्ट असलेल्या अर्थाचाच स्वीकार अभिप्रेत असल्यामुळे एकात्मता (एकच अर्थ असणे) मान्य नाही, असे म्हटले आहे; किंवा वचनश्लेषाच्या (शब्दांच्या श्लेषाच्या) आधारे असे म्हटले आहे. अथवा 'अथ वा' इत्यादींद्वारे तीन 'धम्म' शब्दांचा अभाव न स्वीकारता, नाना अर्थांच्या अभावाच्या दोषाचे परिहार (निवारण) केले जाते.

Ñāpakahetubhāvato upapatti idha kāraṇanti vuttāti āha ‘‘kāraṇaṃ nāma yuttī’’ti. Punaruttītiādinā nanu ‘‘kusalādīnampi ekattaṃ āpajjatī’’ti vuttattā ekattāpattipi vattabbāti? Saccaṃ vattabbā, sā pana abhāvāpattiyaṃ eva antogadhā nānattābhāvacodanāsāmaññena. Bhedābhedanibandhanattā visesanavisesitabbabhāvassa so accantamabhinnesu niyamena natthīti visesanavisesitabbābhāvena accantābhedaṃ dasseti, na pana accantaṃ abhinnesuyeva visesanavisesitabbābhāvaṃ. Atha vā accantaṃ abhinnesu avivaṭasaddatthavivaraṇatthaṃ pavattā. Kasmā? Visesanavisesitabbābhāvatoti evaṃ yojanā kātabbā. Amittaṃ abhibhavituṃ sakkuṇātīti sakko, indatīti indo, purime dadātīti purindadoti evaṃ kiriyāguṇādipariggahavisesena.

ज्ञापक-हेतूच्या भावामुळे येथे उपपत्तीला 'कारण' म्हटले आहे, म्हणून 'कारण म्हणजे युक्ती' असे म्हटले आहे. 'पुनरुक्ती' इत्यादींद्वारे – 'कुशल इत्यादींचे देखील एकत्व प्राप्त होते' असे म्हटल्यामुळे एकत्वाची प्राप्ती देखील सांगायला हवी नाही का? सत्य आहे, सांगायला हवी; परंतु ती नानात्वाच्या अभावाच्या सामान्य आक्षेपामुळे अभावाच्या प्राप्तीमध्येच समाविष्ट आहे. विशेषण आणि विशेष्य भाव हा भेद आणि अभेदावर आधारित असल्यामुळे, तो अत्यंत अभिन्न (पूर्णपणे एकच) असलेल्यांमध्ये नियमाने नसतो; म्हणून विशेषण-विशेष्य भावाच्या अभावाने अत्यंत अभेद दर्शविला जातो, परंतु केवळ अत्यंत अभिन्न असलेल्यांमध्येच विशेषण-विशेष्य भावाचा अभाव असतो असे नाही. अथवा अत्यंत अभिन्न असलेल्यांमध्ये अप्रकट शब्दार्थाचे विवरण करण्यासाठी ही प्रवृत्ती आहे. का? कारण विशेषण-विशेष्य भावाचा अभाव आहे, अशी योजना करावी. अमित्राचा (शत्रूचा) पराभव करण्यास समर्थ आहे म्हणून 'सक्क' (शक्र), ऐश्वर्य भोगतो म्हणून 'इन्द' (इंद्र), पूर्वी दान देतो म्हणून 'purindado' (पुरंदर) – अशा प्रकारे क्रिया, गुण इत्यादींच्या विशिष्ट ग्रहणाने हे सिद्ध होते.

Bhedābhedavantesūti visesasāmaññavantesu. Nīla-saddo hi uppalasaddasamāyogo rattuppalasetuppalādiuppalajātisāmaññato vinivattetvā nīlaguṇayuttameva uppalajātivisesaṃ joteti. Uppala-saddopi nīla-saddasamāyutto bhamaraṅgārakokilādigatanīlaguṇasāmaññato avacchinditvā uppalavatthugatameva nīlaguṇaṃ pakāsetīti visesatthasāmaññatthayuttatā padadvayassa daṭṭhabbā. Iminā nayena itaratrāpi bhedābhedavantatā yojetabbā. Tāya tāya anumatiyāti tena tena saṅketena. Te te vohārāti accantaṃ abhinne atthe pariyāyabhāvena accantaṃ bhinne yathāsakaṃ atthavivaraṇabhāvena bhedābhedavante visesanavisesitabbabhāvena tā tā samaññā paññattiyo siddhāti attho[Pg.34]. Samāneti ekasmiṃ. Kusalādibhāvanti kucchitasalanādibhāvaṃ. Abhidhānatthopi hi anavajjasukhavipākādiabhidheyyattho viya sabhāvadhāraṇādisāmaññatthaṃ visesetīti.

भेदाभेदवन्तेसु (भेद आणि अभेद असणाऱ्यांमध्ये) म्हणजे विशेष आणि सामान्य असणाऱ्यांमध्ये. कारण 'नील' (निळा) हा शब्द जेव्हा 'उत्पल' (कमळ) या शब्दाशी जोडला जातो, तेव्हा तो तांबडे कमळ, पांढरे कमळ इत्यादी कमळजातीच्या सामान्यापासून वेगळे करून केवळ नील गुणाने युक्त अशा कमळजातीच्या विशेषालाच प्रकाशित करतो. 'उत्पल' हा शब्द देखील 'नील' शब्दाशी जोडला गेल्यावर भ्रमर, कोळसा, कोकिळा इत्यादींमध्ये असणाऱ्या नील गुणाच्या सामान्यापासून वेगळे करून केवळ उत्पल (कमळ) वस्तूमध्ये असणाऱ्या नील गुणालाच प्रकट करतो. अशा प्रकारे या दोन्ही पदांमध्ये विशेष अर्थ आणि सामान्य अर्थ यांची युक्तता पाहिली पाहिजे. याच पद्धतीने इतर ठिकाणीही भेद आणि अभेद यांची योजना करावी. 'त्या त्या अनुमतीने' म्हणजे त्या त्या संकेताने. 'ते ते व्यवहार' म्हणजे अत्यंत अभिन्न अर्थामध्ये पर्यायरूपाने, अत्यंत भिन्न अर्थामध्ये आपापल्या अर्थाच्या विवरणाने, आणि भेद-अभेद असणाऱ्यांमध्ये विशेषण-विशेष्य भावाने त्या त्या संज्ञा आणि प्रज्ञप्ती सिद्ध होतात, असा अर्थ आहे. 'समाने' म्हणजे एकाच ठिकाणी. 'कुशलादिभाव' म्हणजे कुत्सित (वाईट) गोष्टींचे कंपन (नाश) इत्यादी भाव. कारण अभिधान अर्थ (वाचक अर्थ) देखील, अनवद्य (दोषरहित) आणि सुखविपाक इत्यादी अभिधेय (वाच्य) अर्थाप्रमाणे, स्वभाव धारण करणे इत्यादी सामान्य अर्थाला विशेषित करतो.

Etthāha ‘‘kiṃ pana kāraṇaṃ tikā eva paṭhamaṃ vuttā, na dukā, tikesupi kusalattikova, na añño’’ti? Vuccate – sukhaggahaṇato appabhedato ca tikā eva paṭhamaṃ vuttā. Yasmā tikehi bodhite kusalādibhede tabbibhāgabhinnā hetuādayo vuccamānā suviññeyyā honti. Tathā hi ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā kusalādimukhena hetuādayo vibhattā, katipayabhedā ca tikā dvāvīsatiparimāṇattā.

येथे विचारले आहे की, "कोणत्या कारणाने द्विकांच्या (दुक) ऐवजी त्रिकांचे (तिक) आधी कथन केले गेले आहे? आणि त्रिकांमध्येही कुशलत्रिकच (कुसलत्तिक) आधी का सांगितले, इतर का नाही?" उत्तर दिले जाते – सहज समजण्यासाठी आणि कमी भेद असल्यामुळे त्रिकच आधी सांगितले आहेत. कारण त्रिकांद्वारे कुशल इत्यादी भेद स्पष्ट केले असता, त्यांच्या विभागांनुसार भिन्न असणारे हेतू इत्यादींचे कथन सहज समजण्याजोगे होते. तसेच "तीन कुशल हेतू" इत्यादी प्रकारे कुशल इत्यादींच्या माध्यमातून हेतू इत्यादींचे वर्गीकरण केले आहे, आणि बावीस संख्या असल्यामुळे त्रिकांचे भेद मर्यादित आहेत.

Tesu pana sabbasaṅgahaasaṅkaraādikalyāṇabhāvena paṭhamaṃ kusalattikaṃ vuttaṃ. Niravasesā hi rūpārūpadhammā kusalattikena saṅgahitā, na tathā vedanāttikādīhi. Nanu vipākattikādīhipi niravasesā dhammā saṅgahitāti? Saccametaṃ, tesu pana anavajjasāvajjadhammā na asaṅkarato vuttā yathā kusalattike. Nanu ca saṃkiliṭṭhasaṃkilesikattikādīsupi te asaṅkarato vuttāti? Evametaṃ, te pana akalyāṇabhūte pāpadhamme ādiṃ katvā vuttā, na evamayaṃ. Ayaṃ pana kalyāṇabhūte pujjabhavaparinibbutinipphādake puññadhamme ādiṃ katvā vutto. Iti bhagavā saṇhasukhumaṃ rūpārūpadesanaṃ ārabhanto sabbasaṅgahaasaṅkaraādikalyāṇaguṇayogato paṭhamaṃ kusalattikaṃ deseti, kiñca tadaññattikānaṃ sukhaggahaṇato. Tathā hi kusalattikamukhena ‘‘kāmāvacarakusalato cattāro somanassasahagatacittuppādā’’tiādinā vedanāttikādayo vibhattāti.

त्या त्रिकांमध्ये सर्वसंग्रह आणि असंकर (मिश्रण नसणे) इत्यादी कल्याणकारी भावांमुळे सर्वप्रथम 'कुशलत्रिक' (कुसलत्तिक) सांगितले आहे. कारण संपूर्ण रूप आणि अरूप धर्म कुशलत्रिकामध्ये समाविष्ट होतात, वेदनात्रिक इत्यादींमध्ये तसे होत नाही. "विपाकत्रिक इत्यादींद्वारेही संपूर्ण धर्म समाविष्ट होतात की नाही?" हे सत्य आहे, परंतु त्यांच्यामध्ये दोषरहित (अनवद्य) आणि सदोष (सावद्य) धर्म असंकर (अमिश्रित) रूपाने सांगितलेले नाहीत, जसे कुशलत्रिकामध्ये सांगितले आहेत. "संक्लिष्ट-संक्लेशिक त्रिक इत्यादींमध्येही ते असंकर रूपाने सांगितले आहेत की नाही?" हे असेच आहे, परंतु ते अकल्याणकारी पापधर्मांना आधी ठेवून सांगितले आहेत, हा (कुशलत्रिक) तसा नाही. हा तर कल्याणकारी, पूजनीय अवस्था आणि परिनिर्वाण निष्पन्न करणाऱ्या पुण्यधर्मांना आधी ठेवून सांगितला आहे. अशा प्रकारे भगवान, सूक्ष्म आणि अतिसूक्ष्म अशा रूप-अरूप देशनेचा आरंभ करताना, सर्वसंग्रह आणि असंकर इत्यादी कल्याणकारी गुणांच्या योगाने सर्वप्रथम कुशलत्रिकाची देशना करतात; आणि इतर त्रिकांचे ग्रहण सहज व्हावे म्हणूनही हे केले आहे. तसेच कुशलत्रिकाच्या माध्यमातून "कामावचर कुशलामध्ये चार सोमनस्यसहगत चित्तोत्पाद" इत्यादी प्रकारे वेदनात्रिक इत्यादींचे वर्गीकरण केले आहे.

Kusalattikepi ca padhānapāsaṃsaubhayahitabhāvato kusalā dhammā paṭhamaṃ vuttā. Kusalā hi dhammā sukhavipākattā sabbasaṅkhatadhammānaṃ uttamā avajjavidhamanato viññuppasatthā idhalokaparalokesu atthāvahā nissaraṇāvahā ca, tasmā padhānādibhāvena paṭhamaṃ vuttā, tappaṭipakkhattā tadanantaraṃ akusalā, tadubhayaviparītasabhāvā tadanantaraṃ abyākatā vuttā. Kusalavasena vā assādo, akusalavasena ādīnavo, abyākatadhammesu nibbānavasena nissaraṇanti iminā assādādikkamena, kusalesu patiṭṭhāya paṇḍitā akusale pajahantā abyākatadhammabhūtamaggaphalaṃ nibbānañca sacchikarontīti iminā vā paṭipattikkamena ayamanupubbī ṭhapitāti veditabbā.

कुशलत्रिकामध्येही प्रधानता, प्रशंसनीयता आणि दोन्ही जगांचे हितकारक असणे या भावांमुळे 'कुशल धर्म' आधी सांगितले आहेत. कारण कुशल धर्म हे सुखविपाक देणारे असल्यामुळे सर्व संस्कृत धर्मांमध्ये उत्तम आहेत, दोषांचा नाश करणारे असल्यामुळे विद्वानांद्वारे प्रशंसित आहेत, आणि इहलोक व परलोकात हितकारक तसेच नि:सरण (मुक्ती) देणारे आहेत; म्हणून प्रधानता इत्यादी भावांमुळे ते आधी सांगितले आहेत. त्यांच्या विरोधी असल्यामुळे त्यानंतर 'अकुशल धर्म' आणि त्या दोन्हीच्या विपरीत स्वभाव असणारे असल्यामुळे त्यानंतर 'अव्याकृत धर्म' सांगितले आहेत. किंवा कुशल धर्मांच्या द्वारे आस्वाद, अकुशल धर्मांच्या द्वारे आदीनव (दोष), आणि अव्याकृत धर्मांमध्ये निर्वाणाच्या द्वारे नि:सरण (मुक्ती) अशा या आस्वाद इत्यादींच्या क्रमाने; अथवा कुशलामध्ये प्रतिष्ठित होऊन पंडित लोक अकुशलाचा त्याग करतात आणि अव्याकृत धर्मरूप मार्गफळ व निर्वाणाचा साक्षातकार करतात, या प्रतिपत्तीच्या (साधनेच्या) क्रमाने हा अनुक्रम ठेवला आहे, असे जाणावे.

Kasmā [Pg.35] panettha sekkhattikādīsu viya sarūpato purimapadadvayapaṭikkhepavasena tatiyapadaṃ na vuttaṃ ‘‘nevakusalā nākusalā’’ti? Visesadīpanatthaṃ. Yathā hi sekkhāsekkhasabhāvesu dhammesu kocipi dhammo tadubhayasabhāvena kenacipi pariyāyena kadāci abyākaraṇīyo nāma natthīti sekkhattike padadvayapaṭikkhepavasena ‘‘nevasekkhā nāsekkhā’’tveva vuttaṃ, na evaṃ idha. Idha pana kusalasabhāvā eva dhammā aggaphaluppattiyā tathā na byākaraṇīyā hontīti imassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘abyākatā’’ti vuttaṃ. Vacanamatte eva vā idaṃ nānākaraṇaṃ ‘‘abyākatā nevakusalā nākusalā’’ti byākata-saddena kusalākusalānaṃ bodhitattāti.

परंतु येथे शैक्षत्रिक (सेक्खत्तिक) इत्यादींप्रमाणे पहिल्या दोन पदांचा स्पष्टपणे निषेध करून "नेवकुसला नाकुसला" (जे कुशलही नाहीत आणि अकुशलही नाहीत) असे तिसरे पद का सांगितले नाही? विशेषाचे प्रकटीकरण करण्यासाठी. कारण ज्याप्रमाणे शैक्ष आणि अशैक्ष स्वभावाच्या धर्मांमध्ये कोणताही धर्म त्या दोन्ही स्वभावांमुळे कोणत्याही पर्यायाने कधीही अव्याकरणीय (अस्पष्ट) नसतो, म्हणून शैक्षत्रिकामध्ये दोन पदांचा निषेध करून "नेवसेक्खा नासेक्खा" (जे शैक्षही नाहीत आणि अशैक्षही नाहीत) असेच म्हटले आहे, तसे येथे नाही. येथे तर कुशल स्वभावाचेच धर्म अग्रफळाच्या उत्पत्तीमुळे तसे व्याकरणीय (स्पष्ट) नसतात, हा विशेष दर्शवण्यासाठी 'अव्याकृत' (अव्याकता) असे म्हटले आहे. किंवा केवळ शब्दाच्या बाबतीतच हा फरक आहे, कारण 'अव्याकृत' आणि 'नेवकुसला नाकुसला' या दोन्हीमध्ये 'व्याकृत' शब्दाने कुशल आणि अकुशलांचा बोध होतो.

Ettha ca akusalesu taṇhāya sabbākusalehi, tebhūmakakusalākusalehi vā samudayasaccaṃ, taṃtaṃavasiṭṭhatebhūmakadhammehi dukkhasaccaṃ, lokuttarakusalena maggasaccaṃ, avasiṭṭhaabyākatavisesena nirodhasaccaṃ dassitaṃ hoti. Tattha samudayena assādo, dukkhena ādīnavo, magganirodhehi nissaraṇaṃ. Kiñcāpi nāmarūpaparicchedabhāvato sabhāvadhammaniddhāraṇapadhānā abhidhammakathā, tesaṃ pana kusalādivisese niddhārite tassa upasampādetabbatādipi atthato vuttameva hoti. Akusalānaṃ dhammānaṃ pahānāya kusalānaṃ dhammānaṃ upasampadāya ‘‘sabbapāpassa akaraṇaṃ, kusalassa upasampadā’’ti (dha. pa. 183; dī. ni. 2.90) evamādivacanato hi kusalādīnaṃ upasampādanādidassanaparaṃ bhagavato sāsanaṃ, tasmā kusalānaṃ upasampādanaṃ akusalānaṃ pahānañca upāyo, abyākatavisesassa sacchikiriyā phalaṃ, kusalādīnaṃ upasampādanādiatthā desanā āṇattīti ayaṃ desanāhāro.

आणि येथे अकुशल धर्मांमध्ये असणाऱ्या तृष्णेने, सर्व अकुशलांनी किंवा त्रिभूमिक (तेभूमक) कुशल-अकुशलांनी 'समुदयसत्य' (समुदयसच्च); त्या त्या उर्वरित त्रिभूमिक धर्मांनी 'दुःखसत्य' (दुक्खसच्च); लोकोत्तर कुशलाने 'मार्गसत्य' (मग्गसच्च); आणि उर्वरित अव्याकृत विशेषाने 'निरोधसत्य' (निरोधसच्च) दर्शवले जाते. त्यामध्ये समुदयाने आस्वाद, दुःखाने आदीनव (दोष), आणि मार्ग व निरोधाने नि:सरण (मुक्ती) दर्शवली जाते. जरी नाम-रूप परिच्छेदाच्या भावामुळे अभिधम्मकथा ही स्वभावधर्मांचे निर्धारण करण्यात प्रधान असली, तरी त्यांच्या कुशल इत्यादी विशेषांचे निर्धारण केले असता, त्यांचे संपादन करणे इत्यादी देखील अर्थतः सांगितलेच जाते. अकुशल धर्मांच्या प्रहाणासाठी (त्यागासाठी) आणि कुशल धर्मांच्या संपादनासाठी "सर्व पापांचा अटकाव, कुशलाचे संपादन" (धम्मपद १८३; दीघनिकाय २.९०) इत्यादी वचनांमुळे भगवंतांचे शासन कुशल इत्यादींच्या संपादनाचे दर्शन घडवण्यावर भर देणारे आहे. म्हणून कुशलांचे संपादन आणि अकुशलांचे प्रहाण हा उपाय आहे, अव्याकृत विशेषाचा साक्षातकार हे फळ आहे, आणि कुशल इत्यादींच्या संपादनादी अर्थाची देशना ही आज्ञा आहे – हा 'देशनाहार' (देशनाहारो) आहे.

Ārogyaṭṭhena anavajjaṭṭhena kosalyasambhūtaṭṭhena ca kusalā, tappaṭipakkhato akusalā, tadubhayaviparītato abyākatā, sabhāvadhāraṇādiatthena dhammāti anupadavicinanaṃ vicayo hāro.

आरोग्य अर्थाने, अनवद्य (दोषरहित) अर्थाने आणि कौशल्याने उत्पन्न होण्याच्या अर्थाने 'कुशल'; त्याच्या विरोधी असल्याने 'अकुशल'; त्या दोन्हीच्या विपरीत असल्याने 'अव्याकृत'; आणि स्वभाव धारण करणे इत्यादी अर्थाने 'धर्म' – अशा प्रकारे प्रत्येक पदाचा विचार करणे हा 'विचयहार' (विचयो हारो) आहे.

Pujjabhavaphalaparinibbutinipphatti kusalehīti yujjati sukhavipākattā, apāyadukkhasaṃsāradukkhuppatti akusalehīti yujjati aniṭṭhaphalattā, tadubhayaphalānaṃ anuppatti abyākatehīti yujjati avipākadhammattāti ayaṃ yutti hāro.

पूजनीय अवस्था, फळ आणि परिनिर्वाणाची निष्पत्ती कुशल धर्मांमुळे होते, हे सुखविपाक देणारे असल्यामुळे योग्य ठरते; अपायदुःख आणि संसारदुःखाची उत्पत्ती अकुशल धर्मांमुळे होते, हे अनिष्ट फळ देणारे असल्यामुळे योग्य ठरते; आणि त्या दोन्ही फळांची अनुत्पत्ती अव्याकृत धर्मांमुळे होते, हे विपाकरहित धर्म असल्यामुळे योग्य ठरते – हा 'युक्तिहार' (युत्ति हारो) आहे.

Kusalā [Pg.36] dhammā sukhavipākassa padaṭṭhānaṃ, akusalā dukkhavipākassa, abyākatā kusalākusalābyākatadhammānanti ayaṃ padaṭṭhāno hāro.

कुशल धम्म हे सुखविपाकाचे पदस्थान (जवळचे कारण) आहेत, अकुशल धम्म हे दुःखविपाकाचे पदस्थान आहेत, आणि अव्याकृत धम्म हे कुशल, अकुशल व अव्याकृत धम्मांचे पदस्थान आहेत; हा 'पदस्थान हार' होय।

Kusalaggahaṇena ye anavajjasukhavipākā sukhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākadhammadhammā anupādinnupādāniyā anupādinnaanupādāniyā…pe… araṇā dhammā, te bodhitā bhavanti kusalalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā akusalaggahaṇena ye sāvajjadukkhavipākā sukhāya vedanāya sampayuttā dukkhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākadhammadhammā anupādinnupādāniyā saṃkiliṭṭhasaṃkilesikā…pe… saraṇā dhammā, te bodhitā bhavanti akusalalakkhaṇena ekalakkhaṇattā. Tathā abyākataggahaṇena ye avipākārahā sukhāya vedanāya sampayuttā dukkhāya vedanāya sampayuttā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā vipākā dhammā nevavipākanavipākadhammadhammā upādinnupādāniyā anupādinnupādāniyā anupādinnaanupādāniyā…pe… araṇā dhammā, te bodhitā bhavanti abyākatalakkhaṇena ekalakkhaṇattāti ayaṃ lakkhaṇo hāro.

येथे 'कुशल' या ग्रहणाने (शब्दाने) जे अनवद्य (दोषरहित) व सुखविपाक देणारे, सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त, अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त, विपाकधर्मी धम्म, अनुपादिन्न-उपादानीय, अनुपादिन्न-अनुपादानीय... पेयाला... अरण (क्लेशरहित) धम्म आहेत, ते कुशल-लक्षणाने एक-लक्षण असल्यामुळे जाणले जातात। त्याचप्रमाणे 'अकुशल' या ग्रहणाने जे सावद्य (दोषयुक्त) व दुःखविपाक देणारे, सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त, दुःखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त, अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त, विपाकधर्मी धम्म, अनुपादिन्न-उपादानीय, संक्लिष्ट-संक्लेशिक... पेयाला... सरण (क्लेशयुक्त) धम्म आहेत, ते अकुशल-लक्षणाने एक-लक्षण असल्यामुळे जाणले जातात। त्याचप्रमाणे 'अव्याकृत' या ग्रहणाने जे अविपाक-अहर (विपाकरहित), सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त, दुःखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त, अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त, विपाक धम्म, नैवविपाक-नविपाकधर्मी धम्म, उपादिन्न-उपादानीय, अनुपादिन्न-उपादानीय, अनुपादिन्न-अनुपादानीय... पेयाला... अरण धम्म आहेत, ते अव्याकृत-लक्षणाने एक-लक्षण असल्यामुळे जाणले जातात; हा 'लक्षण हार' होय।

‘‘Kucchite pāpadhamme salayantī’’tiādinā nirutti veditabbā, kusalādimukhena rūpārūpadhamme pariggahetvā visuddhiparamparāya ‘‘kathaṃ nu kho sattā anupādisesanibbānabhāgino bhaveyyu’’nti ayamettha bhagavato adhippāyo, nidānaṃ asādhāraṇato kusalādibhedena bujjhanakasattā. Sādhāraṇato pana pākaṭameva. Paṭhamaṃ kusalattikassa desanā vicāritāyevāti ayaṃ catubyūho hāro.

“जे निंद्य पापधर्मांचा नाश करतात (कंपित करतात)” इत्यादीद्वारे निरुक्ती (व्युत्पत्ती) समजून घ्यावी। कुशल इत्यादींच्या माध्यमातून रूप आणि अरूप धम्मांचा संग्रह करून, विशुद्धीच्या परंपरेने “प्राणी कशा प्रकारे अनुपधिशेष निर्वाणाचे भागीदार होतील?” हा येथे भगवंतांचा अभिप्राय आहे। असाधारण रूपाने याचे निदान (कारण) कुशल इत्यादींच्या भेदाने जाणणारे प्राणी आहेत। साधारण रूपाने तर ते स्पष्टच आहे। प्रथम कुशल-त्रिकाची देशना विचारात घेतलीच आहे; हा 'चतुर्व्यूह हार' होय।

Kusalaggahaṇena kalyāṇamittapariggaho yonisomanasikārapariggaho ca. Tattha paṭhamena sakalaṃ brahmacariyamāvattati, dutiyena ca yonisomanasikāramūlakā dhammā. Akusalaggahaṇena vuttavipariyāyena yojetabbaṃ. Abyākataggahaṇena pana sakalasaṃkilesavodānapakkho yathārahamāvattatīti ayaṃ āvatto hāro.

'कुशल' या ग्रहणाने कल्याणमित्राचा संग्रह आणि योनिशोमनसिकाऱ्याचा संग्रह होतो। त्यामध्ये पहिल्याने संपूर्ण ब्रह्मचर्य आवर्तित होते, आणि दुसऱ्याने योनिशोमनसिकार-मूलक धम्म आवर्तित होतात। 'अकुशल' या ग्रहणाने याच्या विपरीत योजना करावी। 'अव्याकृत' या ग्रहणाने तर संपूर्ण संक्लेश आणि व्यवदान (शुद्धी) पक्ष योग्यतेनुसार आवर्तित होतो; हा 'आवर्त हार' होय।

Tattha kusalā bhūmito catudhā vibhattā, sampayuttapavattiākārādito pana anekadhā. Akusalā bhūmito ekadhā vibhattā, sampayuttādito anekadhā. Abyākatā pana vipākakiriyarūpanibbānavasena catudhā bhūmisampayuttādito anekadhā ca vibhattāti ayaṃ vibhatti hāro.

त्यामध्ये कुशल धम्म भूमीच्या दृष्टीने चार प्रकारे विभागले आहेत, आणि संप्रयुक्त व प्रवृत्तीच्या आकारादींच्या दृष्टीने अनेक प्रकारे विभागले आहेत। अकुशल धम्म भूमीच्या दृष्टीने एकाच प्रकारे विभागले आहेत, आणि संप्रयुक्तादींच्या दृष्टीने अनेक प्रकारे विभागले आहेत। अव्याकृत धम्म तर विपाक, क्रिया, रूप आणि निर्वाण यांच्या वशाने चार प्रकारे, आणि भूमी व संप्रयुक्तादींच्या दृष्टीने अनेक प्रकारे विभागले आहेत; हा 'विभक्ती हार' होय।

Kusalā [Pg.37] dhammā akusalānaṃ tadaṅgādippahānāya vītikkamādippahānāya ca saṃvattanti, akusalā dhammā kusalānaṃ anupasampajjanāya, abyākatesu asaṅkhatadhātu sabbasaṅkhatanissaraṇāyāti ayaṃ parivatto hāro.

कुशल धम्म हे अकुशल धम्मांच्या तदंग-प्रहाणासाठी आणि वीतिक्कम-प्रहाणासाठी कारणीभूत ठरतात, अकुशल धम्म हे कुशल धम्मांच्या अप्राप्तीसाठी कारणीभूत ठरतात, आणि अव्याकृत धम्मांमध्ये असंस्कृत धातू हा सर्व संस्कृत धम्मांच्या निस्सरणासाठी (मुक्ततेसाठी) कारणीभूत ठरतो; हा 'परिवर्त हार' होय।

Kusalā anavajjā puññānīti pariyāyavacanaṃ, akusalā sāvajjā apuññānīti pariyāya vacanaṃ, abyākatā avipākārahā nevaācayagāmī naapacayagāmīnoti pariyāyavacananti ayaṃ vevacano hāro.

'कुशल', 'अनवद्य' (दोषरहित), 'पुण्य' हे पर्यायी शब्द आहेत; 'अकुशल', 'सावद्य' (दोषयुक्त), 'अपुण्य' हे पर्यायी शब्द आहेत; आणि 'अव्याकृत', 'अविपाक-अहर', 'नैव-आचयगामी-न-अपचयगामी' हे पर्यायी शब्द आहेत; हा 'वेवचन (पर्यायवाची) हार' होय।

Kusalādayo ‘‘yasmiṃ samaye’’tiādinā pabhavabhūmivevacanapaññattivasena yathāsambhavaṃ pariññādipaññattivasena ca paññattāti ayaṃ paññatti hāro.

कुशल इत्यादी धम्म “ज्या समयाला” इत्यादींद्वारे, प्रभवभूमी, वेवचन आणि प्रज्ञप्ती यांच्या वशाने, आणि यथासंभव परिज्ञा इत्यादी प्रज्ञप्तींच्या वशाने प्रज्ञप्त (प्रस्थापित) केले आहेत; हा 'प्रज्ञप्ती हार' होय।

Akusalānaṃ kucchitānaṃ pāpadhammānaṃ salanaṃ kusānaṃ viya kusānaṃ vā rāgādīnaṃ lavanaṃ evaṃdhammatāti ayaṃ paṭiccasamuppādamukhena avataraṇaṃ, tathā kusena lātabbā kosallasambhūtā cāti paccayapaṭibaddhavuttitāya paṭiccasamuppāda…pe… avataraṇaṃ, paccayapaṭibaddhavuttitāya vā ādiantavantā aniccantikā cāti aniccatāmukhena avataraṇaṃ, aniccatā eva udayabbayapaṭipīḷitatāya dukkhāti dukkhatāmukhena avataraṇaṃ, nissattanijjīvaṭṭhena dhammāti abyāpārato suññatāmukhena avataraṇaṃ, evaṃ kusalāti cattāro khandhā dvāyatanāni dve dhātuyotiādinā khandhāyatanadhātādimukhenapi avataraṇaṃ veditabbaṃ. Iminā nayena akusalābyākatesupi avataraṇaṃ dassetabbanti ayaṃ avataraṇo hāro.

अकुशल म्हणजे निंद्य पापधर्मांचे कंपन (नाश) करणे, किंवा कुशाप्रमाणे (दर्भाप्रमाणे) तीक्ष्ण असणाऱ्या राग इत्यादींचा छेद करणे, असा ज्यांचा स्वभाव आहे; हे प्रतीत्यसमुत्पाद-मुखाने अवतरण होय। तसेच, कुशाने (बुद्धीने) ग्रहण करण्यायोग्य आणि कौशल्याने उत्पन्न झालेले, प्रत्यय-प्रतिबद्ध (कारणावर अवलंबून असणाऱ्या) प्रवृत्तीमुळे प्रतीत्यसमुत्पाद... पेयाला... अवतरण होय। किंवा प्रत्यय-प्रतिबद्ध प्रवृत्तीमुळे आदि आणि अंत असणारे व अनित्य असणारे, हे अनित्यता-मुखाने अवतरण होय। अनित्यताच उदय आणि व्ययाने (उत्पत्ती आणि नाशाने) पीडित असल्यामुळे दुःख आहे, हे दुःखता-मुखाने अवतरण होय। 'निःसत्त्व' (प्राणीरहित) आणि 'निर्जीव' (जीवरहित) अर्थाने धम्म आहेत, हे अकर्तृत्वामुळे शून्यता-मुखाने अवतरण होय। अशा प्रकारे कुशल म्हणजे चार स्कंध, दोन आयतने, दोन धातू इत्यादींद्वारे स्कंध, आयतन, धातू इत्यादींच्या मुखानेही अवतरण समजून घ्यावे। या न्यायाने अकुशल आणि अव्याकृत धम्मांमध्येही अवतरण दाखवावे; हा 'अवतरण हार' होय।

Kusalāti ārambho, dhammāti padasuddhi, no ārambhasuddhi. Tathā akusalā dhammā abyākatāti, dhammāti pana padasuddhi ārambhasuddhi cāti ayaṃ sodhano hāro.

'कुशल' हा आरंभ आहे, 'धम्म' ही पदशुद्धी आहे, आरंभशुद्धी नाही। त्याचप्रमाणे 'अकुशल धम्म' आणि 'अव्याकृत' यामध्ये, 'धम्म' ही पदशुद्धी आणि आरंभशुद्धी दोन्ही आहे; हा 'शोधन हार' होय।

Dhammāti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā visesavacanaṃ kusalākusalābyākatāti. Tathā kusalā dhammāti sāmaññato adhiṭṭhānaṃ, taṃ avikappetvā kāmāvacaraṃ somanassasahagatantiādi visesavacanaṃ. Akusalā dhammātiādīsupi eseva nayoti ayaṃ adhiṭṭhāno hāro.

'धम्म' हे सामान्य रूपाने अधिष्ठान आहे, त्याचा विकल्प न करता 'कुशल, अकुशल, अव्याकृत' हे विशेष वचन आहे। त्याचप्रमाणे 'कुशल धम्म' हे सामान्य रूपाने अधिष्ठान आहे, त्याचा विकल्प न करता 'कामावचर, सोमनस्यसहगत' इत्यादी विशेष वचन आहे। 'अकुशल धम्म' इत्यादींमध्येही हाच न्याय आहे; हा 'अधिष्ठान हार' होय।

Kusalānaṃ dhammānaṃ navamo khaṇo cattāri ca sampatticakkāni yonisomanasikāro eva vā hetu, vuttavipariyāyena akusalānaṃ dhammānaṃ hetu, kusalākusalā dhammā yathāsambhavaṃ abyākatānaṃ dhammānaṃ hetūti ayaṃ parikkhāro hāro.

कुशल धम्मांचा हेतू नववा क्षण, चार संपत्ती-चक्रे किंवा योनिशोमनसिकारच आहे; याच्या विपरीत अकुशल धम्मांचा हेतू आहे; आणि कुशल व अकुशल धम्म हे यथासंभव अव्याकृत धम्मांचे हेतू आहेत; हा 'परिकार हार' होय।

Kusalāti [Pg.38] pariññeyyaggahaṇañceva bhāvetabbaggahaṇañca. Akusalāti pariññeyyaggahaṇañceva pahātabbaggahaṇañca. Abyākatāti pariññeyyaggahaṇañceva sacchikātabbaggahaṇañca. Dhammāti pariññādīnaṃ pavattanākāraggahaṇaṃ. Tena pariññeyyappahānabhāvanāsacchikaraṇāni dīpitānīti tadaṅgādivītikkamādippahānāni lokiyalokuttarā ca bhāvanā dassitāti ayaṃ samāropano hāro.

'कुशल' म्हणजे परिज्ञेय (जाणून घेण्यायोग्य) ग्रहण आणि भावितव्य (भावना करण्यायोग्य) ग्रहण होय। 'अकुशल' म्हणजे परिज्ञेय ग्रहण आणि प्रहातव्य (त्याग करण्यायोग्य) ग्रहण होय। 'अव्याकृत' म्हणजे परिज्ञेय ग्रहण आणि साक्षात्कर्तव्य (साक्षात्कार करण्यायोग्य) ग्रहण होय। 'धम्म' म्हणजे परिज्ञा इत्यादींच्या प्रवृत्तीच्या आकाराचे ग्रहण होय। त्याने परिज्ञेय, प्रहाण, भावना आणि साक्षात्करण प्रकाशित केले आहेत, आणि तदंग इत्यादी प्रहाण, वीतिक्कम इत्यादी प्रहाण, तसेच लौकिक व लोकोत्तर भावना दर्शविली आहे; हा 'समारोप हार' होय।

Kāmañcetaṃ avisesato sabhāvadhammakathanaṃ, visesavanto pana dhammā visesato niddhāritā. Tathā hi citteneva samayo niyamito, tasmā kusalaggahaṇena visesato sādhiṭṭhāno samatho vipassanā ca dassitāti. Tathā tappaṭipakkhato akusalaggahaṇena sādhiṭṭhānā taṇhā avijjā ca, abyākataggahaṇena saparivārā cetovimutti paññāvimutti cāti ayaṃ nandiyāvattassa nayassa bhūmi.

जरी हे सामान्य रूपाने स्वभावधम्माचे कथन असले, तरी विशेष धम्म विशेष रूपाने निर्धारित केले आहेत। कारण चित्तानेच समय नियमित केला आहे, म्हणून 'कुशल' या ग्रहणाने विशेष रूपाने अधिष्ठानासह शमथ आणि विपश्यना दर्शविली आहे। त्याचप्रमाणे त्याच्या प्रतिपक्षाने 'अकुशल' या ग्रहणाने अधिष्ठानासह तृष्णा आणि अविद्या दर्शविली आहे, आणि 'अव्याकृत' या ग्रहणाने परिवारासह चेतोविमुक्ती व प्रज्ञाविमुक्ती दर्शविली आहे; ही 'नंदियावर्त' न्यायाची भूमी होय।

Tathā kusalaggahaṇena mūlabhāvavisesato tīṇi kusalamūlāni, tesu ca adosena sīlakkhandho, alobhena samādhikkhandho, amohena paññākkhandho nīyati. Tathā akusalaggahaṇena tīṇi akusalamūlāni, tesu ca lobhena tadekaṭṭhā akusalā dhammā. Tathā dosamohehi taṃtadekaṭṭhā. Abyākataggahaṇena appaṇihitānimittasuññatā nīyantīti ayaṃ tipukkhalassa nayassa bhūmi.

तसेच, कुशल ग्रहणाने मूळ भावाच्या विशेषतेमुळे तीन कुशलमुळे (कुसलमूले) प्राप्त होतात; आणि त्यांमध्ये अद्वेषाने शीलस्कंध, अलोभाने समाधिस्कंध आणि अमोहाने प्रज्ञास्कंध निर्देशित केला जातो. तसेच, अकुशल ग्रहणाने तीन अकुशलमुळे (अकुसलमूले) प्राप्त होतात; आणि त्यांमध्ये लोभाने त्याच्याशी संबंधित अकुशल धर्म, तसेच द्वेष व मोहाने त्या त्या संबंधित अकुशल धर्म निर्देशित होतात. अव्याकृत ग्रहणाने अप्रणिहित, अनिमित्त आणि शून्यता निर्देशित केली जाते; ही 'तिपुक्खल' (त्रिपुष्कल) नयाची भूमी आहे.

Tathā kusalaggahaṇena yato kosallato sambhūtā kusalā, taṃ paññindriyaṃ. Taṃsahajātā tadupanissayā ca saddahanussahanāpilāpāvikkhepā saddhindriyādīni. Tehi ca sabbe saddhammā bodhitā bhavanti. Akusalaggahaṇena akosallapaṭicchāditādīnavesu kāyavedanācittadhammesu subhasukhaniccaattābhinivesabhūtā cattāro vipallāsā. Abyākataggahaṇena yathāvuttaindriyapaccayāni yathāvuttavipallāsappahānabhūtāni ca cattāri sāmaññaphalāni bodhitānīti ayaṃ sīhavikkīḷitassa nayassa bhūmīti ime tayo atthanayā.

तसेच, कुशल ग्रहणाने ज्या कौशल्यापासून कुशल धर्म उत्पन्न होतात, ते प्रज्ञेंद्रिय होय. त्याच्याशी सहजात आणि त्यावर उपनिश्रित असणारे श्रद्धा (सद्दहन), उत्साह (उस्साहन), सजगता (अपिलाप) आणि अविक्षेप (अविक्खेप) हे श्रद्धेंद्रिय इत्यादी आहेत. त्यांच्याद्वारे सर्व सद्धर्म जाणले जातात. अकुशल ग्रहणाने, अकौशल्याने आच्छादित अशा दोषांमध्ये (आदिनावांमध्ये) काय, वेदना, चित्त आणि धर्मांच्या ठिकाणी शुभ, सुख, नित्य आणि आत्मा अशा अभिनिवेश रूपाने असणारे चार विपर्यास (विपल्लास) प्राप्त होतात. अव्याकृत ग्रहणाने, यथोक्त इंद्रियांच्या प्रत्ययाने आणि यथोक्त विपर्यासांचा प्रहाण (नाश) करणारे चार श्रामण्यफळे (सामञ्ञफल) जाणली जातात; ही 'सिंहविक्रीडित' नयाची भूमी आहे. हे तीन अर्थनय (अत्थनय) आहेत.

Tehi ca siddhehi dve kammanayāpi siddhā hontīti. Ayaṃ tiko sabbadhammasaṅgahitasabbabhāgiyo veditabboti idaṃ sāsanapaṭṭhānaṃ.

आणि ते सिद्ध झाले असता दोन कर्मनय देखील सिद्ध होतात. हा त्रिक सर्व धर्मांना संग्रहित करणारा आणि सर्व भागांशी संबंधित आहे असे जाणावे; हे शासनाचे प्रस्थान (सासनपट्ठान) आहे.

Ayaṃ tāva nettinayena kusalattikavaṇṇanā.

ही तर नेत्ति-नयाने केलेली कुशल-त्रिक-वर्णना (कुसलत्तिकवण्णना) होय.

Evaṃ [Pg.39] vedanāttikādīsupi yathāsambhavaṃ catusaccaniddhāraṇādividhinā soḷasa hārā pañca nayā niddisitabbā, ativitthārabhayena pana na vitthārayāma. Sakkā hi iminā nayena tesu tesu tikadukesu taṃtaṃhāranayayojanānurūpadhammaniddhāraṇavasena te te hāranayā viññunā niddisitunti.

याचप्रमाणे वेदना-त्रिक इत्यादींमध्ये देखील यथासंभव चतुःसत्य-निर्धारण इत्यादी विधीने सोळा हार आणि पाच नय निर्देशित केले पाहिजेत, परंतु अतिविस्ताराच्या भयाने आम्ही विस्तार करत नाही. कारण या नयाने त्या त्या त्रिक आणि द्विकांमध्ये (तिक-दुक) त्या त्या हार व नयांच्या योजनेला अनुरूप अशा धर्मांच्या निर्धारणाद्वारे ते ते हार आणि नय विद्वानांनी स्वतः निर्देशित करणे शक्य आहे.

2. Tañca sukhindriyaṃ sukhavedanā eva hoti sāmaññassa bhedapariyādānato, bhedassa ca sāmaññapariccāgatoti adhippāyo. Yasmā pana visesasāmaññāni avayavasamudāyā viya aññamaññato bhinnāni, tasmā ‘‘na pana…pe… samānatthattā’’ti vuttaṃ. Idāni tameva nesaṃ bhinnatatvaṃ ‘‘ayañhī’’tiādinā vivarati. Tanti sukhahetūnaṃ kāraṇaṃ. Tena sukhassa kāraṇaṃ sukhahetu, sukhassa kāraṇakāraṇaṃ sukhamūlanti dasseti. Sukhahetūnanti ettha hetu-saddena kāraṇabhāvasāmaññato hetupaccayā saṅgahitāti āha ‘‘puññapassaddhiādīna’’nti. Ettha ca sukhamūlasukhahetūsu phalūpacārena, sukhārammaṇasukhapaccayaṭṭhānesu sukhasahacariyāya, abyāpajjanibbānesu dukkhāpagamabhāvena sukhapariyāyo vuttoti daṭṭhabbo. Iṭṭhāsūti sukhupekkhānaṃ vipariṇāmāññāṇasaṅkhāradukkhatāya aniṭṭhabhāvopi atthīti viseseti. Upekkhameva vā apekkhitvā visesanaṃ kataṃ. Sā hi akusalavipākabhūtā aniṭṭhāpi atthīti. Evamādīsūti ādi-saddena ‘‘sovaggikaṃ sukhavipāka’’nti (dī. ni. 1.163) evamādiṃ saṅgaṇhāti. Iṭṭhapariyāyo hi ettha sukha-saddoti.

२. आणि ते सुखेंद्रिय सुखवेदनाच असते; कारण सामान्य हे भेदाला सामावून घेणारे असते आणि भेद हा सामान्याचा त्याग करतो, असा अभिप्राय आहे. परंतु ज्याअर्थी विशेष आणि सामान्य हे अवयव व समुदायाप्रमाणे एकमेकांपासून भिन्न असतात, म्हणून "परंतु... पे... समान अर्थाचे असल्यामुळे नाही" असे म्हटले आहे. आता त्यांचे तेच भिन्नत्व "हाच..." इत्यादींद्वारे स्पष्ट केले आहे. 'तम्' म्हणजे सुखहेतूंचे कारण. याद्वारे सुखाचे कारण म्हणजे 'सुखहेतू' आणि सुखाच्या कारणाचे कारण म्हणजे 'सुखमूळ' हे दर्शविले आहे. 'सुखहेतूंचे' यामध्ये 'हेतू' शब्दाने कारणभावाच्या सामान्यामुळे हेतूप्रत्यय संग्रहित केले आहेत, म्हणून "पुण्य, प्रस्सद्धि (प्रश्रब्धि) इत्यादींचे" असे म्हटले आहे. आणि येथे सुखमूळ व सुखहेतूंमध्ये फलोपचाराने, सुखाचे आलंबन आणि सुखाचे प्रत्यय असणाऱ्या स्थानांमध्ये सुख-सहचर्याने, आणि अव्यापाद व निर्वाणामध्ये दुःखाच्या अभावामुळे 'सुख' हा पर्याय वापरला आहे, असे जाणावे. 'इष्ट गोष्टींमध्ये' असे म्हणून सुख आणि उपेक्षा यांच्या विपरिणाम, अज्ञान आणि संस्कार-दुःखतेमुळे अनिष्ट भाव देखील असतो, असे विशेषत्व दर्शविले आहे. किंवा केवळ उपेक्षेची अपेक्षा करून हे विशेषण केले आहे. कारण ती (उपेक्षा) अकुशल विपाक रूपाने अनिष्ट देखील असते. 'याचप्रमाणे इत्यादी' यामध्ये 'इत्यादी' शब्दाने "स्वर्गीय सुखविपाक" (दी. नि. १.१६३) इत्यादींचा संग्रह होतो. कारण येथे 'सुख' शब्द हा इष्टाचा पर्याय आहे.

Saṅkhāradukkhādīsūti ettha ādi-saddena ‘‘ṭhitisukhaṃ vipariṇāmadukkhaṃ, akusalaṃ kāyakammaṃ dukkhudrayaṃ dukkhavipāka’’ntiādike saṅgaṇhāti. Yathākkamaṃ sukhavedanā dukkhaaniṭṭhapariyāyo hi ettha dukkha-saddoti. Dukkhavedanādukkhavatthuādīsu dukkhasaddappavatti vuttanayeneva yojetabbā. Vipākāvipākabhedāya sabbāyapi sukhavedanāya vasena lakkhaṇassa vuttattā tadubhayānukūlamatthaṃ vivaranto ‘‘sabhāvato’’tiādimāha. Tattha vipākā sabhāvato iṭṭhassa anubhavanalakkhaṇā. Itarā sabhāvato saṅkappato ca iṭṭhassa iṭṭhākārassa vā anubhavanalakkhaṇāti daṭṭhabbaṃ.

'संस्कार-दुःख इत्यादींमध्ये' येथे 'इत्यादी' शब्दाने "स्थिती-सुख, विपरिणाम-दुःख, अकुशल कायकर्म हे दुःखाला जन्म देणारे आणि दुःखविपाक देणारे आहे" इत्यादींचा संग्रह होतो. कारण येथे 'दुःख' शब्द हा अनुक्रमे सुखवेदना, दुःख आणि अनिष्टाचा पर्याय आहे. दुःखवेदना, दुःखवस्तू इत्यादींमध्ये 'दुःख' शब्दाचा प्रयोग वर सांगितलेल्या पद्धतीनेच जोडला पाहिजे. विपाक आणि अविपाक अशा भेदाने सर्वच सुखवेदनेच्या संदर्भात लक्षण सांगितले असल्यामुळे, त्या दोन्हीला अनुकूल असा अर्थ स्पष्ट करताना "स्वभावाने..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये विपाक हा स्वभावाने इष्टाचा अनुभव घेण्याच्या लक्षणाचा असतो. इतर (अविपाक) हा स्वभावाने आणि संकल्पाने इष्टाचा किंवा इष्ट आकाराचा अनुभव घेण्याच्या लक्षणाचा असतो, असे जाणावे.

Asamānapaccayehi [Pg.40] ekajjhaṃ uppattito samānapaccayehi ekajjhaṃ uppatti sātisayāti ukkaṃsagativijānanavasena ‘‘samānapaccayehi sahuppattikāti attho’’ti vuttaṃ. Atha vā uppajjanaṃ uppādo, uppajjati etasmāti uppādoti duvidhopi uppādo ekuppādāti ettha ekasesanayena saṅgahitoti iminā adhippāyena ‘‘samā…pe… attho’’ti vuttaṃ siyā. Tena tāni ekavatthukānīti etassa ca ‘‘kappentassā’’tiādinā sambandho. Tattha purimavikappe ekaṃ vatthu nissayo etesanti yojanā, na ekaṃyeva vatthūti. Ekekabhūtassa bhūtattayanissitattā catubhūtanissitattā ca upādārūpānaṃ. Dutiyavikappe pana ekaṃyeva vatthu etesu nissitanti yojanā. Nissayanissitatāsaṅkhātaupakāropakattabbabhāvadīpanaṃ ekavatthukavacananti dutiyavikappe mahābhūtavasena yojanā katā. Itarathā ekaṃ vatthu etesūti samāsatthabhāvena upādārūpānampi pariggaho vattabbo siyā. Pañcaviññāṇasampaṭicchanānanti idaṃ nidassananti daṭṭhabbaṃ. Kiriyamanodhātucakkhuviññāṇādayopi hi ekārammaṇābhinnavatthukā cāti pākaṭoyamatthoti. Santīraṇādīnanti ādi-saddena voṭṭhabbanajavanatadārammaṇāni saṅgayhanti, etāni ca sampaṭicchanādīni cutiāsannāni idhādhippetānīti daṭṭhabbaṃ. Tāni hi taduddhaṃ kammajarūpassa anuppattito ekasmiṃyeva hadayavatthusmiṃ vattanti, itarāni pana purimapurimacittakkhaṇuppanne hadayavatthusmiṃ uttaruttarāni pavattantīti. Chasu vā vatthūsu ekaṃ hadayavatthuyeva vatthu etesanti evaṃ pana atthe sati cutiāsannato itaresaṃ sampaṭicchanādīnaṃ gahaṇaṃ siyāti ñātabbaṃ.

असमान प्रत्ययांनी एकत्र उत्पन्न होण्यापेक्षा समान प्रत्ययांनी एकत्र उत्पन्न होणे हे श्रेष्ठ (अतिशययुक्त) आहे, अशा उत्कृष्ट गतीच्या ज्ञानाच्या आधारे "समान प्रत्ययांनी सह-उत्पन्न होणारे असा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. किंवा उत्पन्न होणे म्हणजे 'उत्पाद' आणि ज्याच्यापासून उत्पन्न होते तो 'उत्पाद', असा दोन्ही प्रकारचा उत्पाद 'एक-उत्पाद' यामध्ये एकशेष-नयाने संग्रहित केला आहे, या अभिप्रायाने "समान... पे... अर्थ" असे म्हटले असावे. त्यामुळे "ती एकवस्तुक आहेत" याचा संबंध "कल्पना करणाऱ्याच्या..." इत्यादींशी आहे. त्यामध्ये पहिल्या विकल्पात "एक वस्तू हा यांचा आश्रय (निश्रय) आहे" अशी योजना आहे, "एकच वस्तू" अशी नाही. कारण प्रत्येक महाभूताचा इतर तीन महाभूतांवर आश्रय असतो आणि उपादाय रूपांचा चार महाभूतांवर आश्रय असतो. परंतु दुसऱ्या विकल्पात "एकच वस्तू यांच्यामध्ये आश्रित आहे" अशी योजना आहे. आश्रय आणि आश्रित संज्ञेच्या उपकार-उपकर्तव्य भावाचे प्रकटीकरण करणारे 'एकवस्तुक' हे वचन आहे, म्हणून दुसऱ्या विकल्पात महाभूतांच्या आधारे योजना केली आहे. अन्यथा "एक वस्तू यांच्यामध्ये" अशा समासार्थाने उपादाय रूपांचा देखील स्वीकार सांगावा लागला असता. "पंचविज्ञान आणि संपटिच्छन (स्वीकृती)" हे केवळ उदाहरण आहे असे जाणावे. कारण क्रिया-मनोधातू, चक्षुर्विज्ञान इत्यादी देखील एकच आलंबन आणि अभिन्न वस्तू असणारे आहेत, हा अर्थ स्पष्टच आहे. 'संतीरण इत्यादींचे' येथे 'इत्यादी' शब्दाने वोट्ठब्बन (व्यवस्थापन), जवन आणि तदारंभी (तदारम्मण) यांचा संग्रह होतो, आणि हे संपटिच्छन इत्यादी च्युती-आसन्न (मरणासन्न) अवस्थेतील येथे अभिप्रेत आहेत, असे जाणावे. कारण त्यानंतर कर्मज रूपाची उत्पत्ती न झाल्यामुळे ते एकाच हृदयवस्तूवर (हदयवत्थु) टिकून राहतात, परंतु इतर चित्तक्षण हे पूर्वी पूर्वी उत्पन्न झालेल्या हृदयवस्तूवर उत्तरोत्तर प्रवृत्त होतात. किंवा सहा वस्तूंमध्ये केवळ एक हृदयवस्तूच यांची वस्तू आहे, असा अर्थ असताना च्युती-आसन्न अवस्थेव्यतिरिक्त इतरांच्या संपटिच्छन इत्यादींचे ग्रहण होईल, असे जाणावे.

Etthāha – ‘‘kasmā panettha kusalattikānantaraṃ vedanāttikova vutto’’ti? Kismiṃ pana vuccamāne ayamanuyogo na siyā, apica avayavānaṃ anekabhedatādassanatthā tikantaradesanā. Sammāsambuddhena hi kusalattikena sabbadhammānaṃ tidhā vibhāgaṃ dassetvā puna tadavayavānaṃ kusalādīnampi anekabhedabhinnataṃ dassentena tesaṃ vedanāsampayogavibhāgavibhāvanatthaṃ ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttā’’ti vuttaṃ. Kusalā hi dhammā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā. Akusalā dhammā siyā sukhāya vedanāya sampayuttā, siyā dukkhāya vedanāya sampayuttā, siyā adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttā, tathā abyākatā sampayogārahāti. Evaṃ kusalādidhammānaṃ [Pg.41] paccekaṃ vedanābhedena vibhāgadassanatthaṃ kusalattikānantaraṃ vedanāttikaṃ vatvā idāni sukhasampayuttādīnaṃ paccekaṃ vipākādibhedabhinnataṃ dassetuṃ vedanāttikānantaraṃ vipākattiko vutto. Sukhasampayuttā hi dhammā siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammā, siyā nevavipākanavipākadhammadhammā. Tathā adukkhamasukhasampayuttā, dukkhasampayuttā pana siyā vipākā, siyā vipākadhammadhammāti iminā nayena avasesattikānaṃ dukānañca tassa tassa anantaravacane payojanaṃ vibhāvetabbaṃ.

येथे विचारले आहे – “परंतु येथे कुसलत्तिकानंतर वेदनात्तिकच का सांगितले आहे?” पण काय सांगितले असता हा प्रश्न उपस्थित होणार नाही? शिवाय, अवयवांच्या अनेक प्रकारच्या भेदांचे दर्शन घडवण्यासाठी वेगवेगळ्या त्रिकांचा उपदेश केला आहे. सम्यक्संबुद्धांनी कुसलत्तिकद्वारे सर्व धर्मांचे तीन प्रकारे वर्गीकरण दाखवून, पुन्हा त्यांच्या अवयवांचे म्हणजे कुशल इत्यादींचे देखील अनेक भेदांनी भिन्न असणे दाखवताना, त्यांच्या वेदना-संप्रयोग विभागाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी “सुखाय वेदनाय संपयुत्ता” (सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त) असे म्हटले आहे. कारण कुशल धर्म कदाचित सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त असतात, कदाचित अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त असतात. अकुशल धर्म कदाचित सुखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त असतात, कदाचित दुःखकारक वेदनेशी संप्रयुक्त असतात, कदाचित अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्त असतात; तसेच अव्याकृत धर्म देखील संप्रयोगास योग्य असतात. अशा प्रकारे कुशल इत्यादी धर्मांचे प्रत्येक वेदना-भेदाने वर्गीकरण दाखवण्यासाठी कुसलत्तिकानंतर वेदनात्तिक सांगून, आता सुख-संप्रयुक्त इत्यादींचे प्रत्येक विपाक इत्यादी भेदांनी भिन्न असणे दाखवण्यासाठी वेदनात्तिकानंतर विपाकत्तिक सांगितले आहे. कारण सुख-संप्रयुक्त धर्म कदाचित विपाक असतात, कदाचित विपाकधम्मधम्म असतात, कदाचित नेवविपाकनविपाकधम्मधम्म असतात. तसेच अदुःख-असुख-संप्रयुक्त आणि दुःख-संप्रयुक्त धर्म कदाचित विपाक असतात, कदाचित विपाकधम्मधम्म असतात – या पद्धतीने उर्वरित त्रिकांचे आणि द्विकांचे त्या त्या नंतरच्या वचनातील प्रयोजन समजून घ्यावे.

3. Vipākaniruttiñca labhantīti tesu vipākasaddassa niruḷhataṃ dasseti. Sukkakaṇhādīti ādi-saddena akaṇhaasukkaphassādibhāvo pariggahito. Sati pana pāka-saddassa phalapariyāyabhāve rūpaṃ viya na nihīno pakkaṃ viya visiṭṭho pākoti vipākoti evaṃ vā ettha attho daṭṭhabbo. Sabyāpāratāti saussāhatā. Santāne sabyāpāratāti etena cittappayogasaṅkhātena kiriyābhāvena vipākadhammānaṃ santānavisesamāha ‘‘yato yasmiṃ cittuppāde kusalākusalā cetanā, taṃsantāne eva tassā vipākuppattī’’ti. Ettha ca ‘‘sabyāpāratā’’ti etena āvajjanadvayaṃ vipākañca nivatteti, ‘‘anupacchinnāvijjātaṇhāmāne’’ti iminā avasiṭṭhaṃ kiriyaṃ nivatteti. Ubhayenapi anusayasahāyasaussāhatālakkhaṇā vipākadhammadhammāti dasseti. Lokuttarakusalānampi hi anusayā upanissayā honti, yato ‘‘katame dhammā kusalā? Yasmiṃ samaye lokuttaraṃ…pe… tasmiṃ samaye avijjāpaccayā saṅkhārā’’tiādinā (vibha. 342) ariyamaggacetanāya avijjāupanissayatā paṭiccasamuppādavibhaṅge pakāsitā. Nirussāhasantabhāvalakkhaṇā vipākā, ubhayaviparītalakkhaṇā nevavipākanavipākadhammadhammāti.

३. “विपाकनिरुक्ति प्राप्त करतात” याद्वारे त्यांमध्ये ‘विपाक’ शब्दाची रूढता दर्शविली आहे. “सुक्ककण्हादी” (शुक्ल-कृष्ण इत्यादी) यातील ‘आदि’ शब्दाने अकृष्ण-अशुक्ल स्पर्श इत्यादी भाव ग्रहण केला आहे. परंतु ‘पाक’ शब्दाचा अर्थ ‘फल’ असा असताना, रूपाप्रमाणे हीन नसलेला, पिकलेल्या फळाप्रमाणे विशिष्ट असा जो पाक तो ‘विपाक’ होय, असाही अर्थ येथे समजला पाहिजे. “सब्यापारता” म्हणजे सोत्साहता. “संतानामध्ये सब्यापारता” याद्वारे चित्तप्रयोगाने युक्त अशा क्रियाभावाने विपाकधर्मीयांच्या संतानविशेषाला सांगितले आहे की – “ज्या चित्तोत्पादात कुशल-अकुशल चेतना असते, त्याच संतानामध्ये तिचा विपाक उत्पन्न होतो.” आणि येथे “सब्यापारता” याद्वारे दोन्ही आवर्जन आणि विपाक यांना निवृत्त केले आहे, “अनुपच्छिन्नाविज्जातण्हामाने” याद्वारे उर्वरित क्रियेला निवृत्त केले आहे. दोन्हीद्वारे अनुशय-युक्त सोत्साहता हे लक्षण असलेले ‘विपाकधम्मधम्म’ आहेत, असे दर्शविले आहे. कारण लोकोत्तर कुशल धर्मांचे देखील अनुशय हे उपनिषय असतात, ज्यावरून “कोणते धर्म कुशल आहेत? ज्या वेळी लोकोत्तर...पे... त्या वेळी अविद्याप्रत्ययाने संस्कार होतात” इत्यादीद्वारे (विभंग ३४२) आर्यमार्ग-चेतनेची अविद्या-उपनिषयता प्रतीत्यसमुत्पादविभंगात प्रकाशित केली आहे. निरुत्साह आणि शांत भाव हे लक्षण असलेले ‘विपाक’ आहेत, आणि दोन्हीच्या विपरीत लक्षण असलेले ‘नेवविपाकनविपाकधम्मधम्म’ आहेत.

Abhiññādikusalānanti ādi-saddena ‘‘ahosi kammaṃ nāhosi kammavipāko’’ti (paṭi. ma. 1.234) iminā tikena saṅgahitaṃ gatiupadhikālapayogābhāvena avipākaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. Aparāpariyavedanīyaṃ pana saṃsārappavattiyaṃ ahosikammādibhāvaṃ na bhajati. Bhāvanāya pahātabbādīti ādi-saddena dassanena pahātabbaṃ saṅgaṇhāti. Ubhayampi ‘‘vipākānuppādane’’ti vacanato gatiupadhikālapayogābhāvena anuppannavipākameva adhippetaṃ bhāvanāya pahātabbassapi pavattivipākassa [Pg.42] anujānanato. Yesaṃ pana bhāvanāya pahātabbā avipākā, tesaṃ matena ādi-saddena dassanena pahātabbassa ahosikammanti evaṃpakārasseva pariggahoti veditabbaṃ.

“अभिज्ञा-इत्यादी कुशलांचे” यातील ‘आदि’ शब्दाने “कर्म होते पण कर्माचा विपाक नव्हता” (पटिसंभिदामग्ग १.२३४) या त्रिकाने संग्रहित केलेले, गती, उपधी, काळ आणि प्रयोगाच्या अभावामुळे अविपाक असलेले दृष्टधर्मवेदनीय आणि उपपद्यवेदनीय कर्म ग्रहण केले जाते. परंतु अपरापरियवेदनीय कर्म संसारप्रवृत्तीमध्ये ‘अहोसिकर्म’ इत्यादी भावाला प्राप्त होत नाही. “भावनेने प्रहातव्य इत्यादी” यातील ‘आदि’ शब्दाने दर्शनाने प्रहातव्य ग्रहण केले जाते. दोन्ही ठिकाणी “विपाकाची अनुत्पत्ती” या वचनावरून गती, उपधी, काळ आणि प्रयोगाच्या अभावामुळे अनुत्पन्न विपाकच अभिप्रेत आहे, कारण भावनेने प्रहातव्य असलेल्या कर्माच्या प्रवृत्ती-विपाकाचा देखील स्वीकार केला जातो. परंतु ज्यांच्या मते भावनेने प्रहातव्य असलेले अविपाक असतात, त्यांच्या मतानुसार ‘आदि’ शब्दाने दर्शनाने प्रहातव्य असलेल्या ‘अहोसिकर्म’ अशा प्रकारच्या कर्माचेच ग्रहण होते, असे समजावे.

4. ‘‘Kathamādinnā’’ti ayampi pañho labbhati. ‘‘Phalabhāvenā’’ti hi ādānappakāravacanaṃ. Kesañci gotrabhupaccavekkhaṇādīnaṃ upetakiriyabhūtānaṃ taṃkattubhūtānañca atthānaṃ upetabbasambandhabhāvato tadabhidhāyinopi saddā sambandhā evāti ‘‘upetasaddasambandhinā’’ti vuttaṃ. Upetanti hi upetabbatthe vuccamāne avassaṃ upetakiriyā upetā ca ñāyatīti. ‘‘Rūpadhātuyā kho pana, gahapati, yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā, cetaso adhiṭṭhānā abhinivesā anusayā’’tiādīsu ‘‘upayo’’ti taṇhādiṭṭhiyo adhippetāti āha ‘‘upaya…pe… diṭṭhīhī’’ti. Yathāsambhavanti ‘‘ārammaṇakaraṇavasenā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaatthesu yo yo sambhavati yojetuṃ, so soti attho. Na vacanānupubbenāti ‘‘kiṃ pana taṃ upeta’’ntiādinā vuttavacanānupubbena na yojetabbo. Sabbapaccayuppannānanti sabbatebhūmakapaccayuppannānaṃ. Nāpajjati sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato visesatthinā ca viseso anupayujjatīti taṃ pana visesaṃ vuttappakāraṃ niyametvā dassetuṃ ‘‘bodhaneyyā’’tiādi vuttaṃ.

४. “कसे ग्रहण केले गेले?” हा देखील प्रश्न उपस्थित होतो. कारण “फलभावाने” हे ग्रहणाच्या प्रकाराचे वचन आहे. काही गोत्रभू, प्रत्यवेक्षण इत्यादी उपेत-क्रियारूप आणि त्यांचे कर्ते असलेल्या अर्थांच्या उपेतव्य-संबंधभावामुळे, त्यांचे वाचक असलेले शब्द देखील संबंधच आहेत, म्हणून “उपेतशब्दसंबंधीने” असे म्हटले आहे. कारण ‘उपेत’ हा शब्द उपेतव्य अर्थामध्ये सांगितला असता, निश्चितच उपेत-क्रिया आणि उपेत हे ज्ञात होते. “हे गृहपती, रूपधातूमध्ये जो छंद, जो राग, जी नंदी, जी तृष्णा, जे उपाय-उपादान, चित्ताचे अधिष्ठान, अभिनिवेश आणि अनुशय आहेत...” इत्यादींमध्ये “उपाय” याने तृष्णा आणि दृष्टी अभिप्रेत आहेत, म्हणून “उपाय...पे... दृष्टींनी” असे म्हटले आहे. “यथासंभव” म्हणजे “आलंबन करण्याच्या वशाने” इत्यादी अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या अर्थांपैकी जो जो संभवतो तो तो जोडणे, असा अर्थ आहे. “वचनानुक्रमाने नाही” म्हणजे “परंतु ते उपेत काय आहे?” इत्यादी सांगितलेल्या वचनानुक्रमाने जोडले जाऊ नये. “सर्व प्रत्ययोत्पन्नांचे” म्हणजे सर्व तेभूमिक प्रत्ययोत्पन्नांचे. सामान्य प्रकाशनाने विशेषात अवस्थान होत नसल्यामुळे आणि विशेष इच्छिणाऱ्याला विशेष उपयोगी पडत नसल्यामुळे, तो विशेष सांगितलेल्या प्रकारे मर्यादित करून दर्शवण्यासाठी “बोधनेय्य” इत्यादी म्हटले आहे.

Upetaṃ dīpetīti yathā ‘‘pācariyo’’ti ettha pagato ācariyo pācariyoti pa-saddo pagataṃ dīpeti, evaṃ upa-saddo upetaṃ dīpeti eva, na cettha gatādiatthānaṃ ekantena paccattavacanayogo icchitoti. Atisaddo viyāti ca idaṃ sasādhanakiriyādīpanasāmaññena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Paccayabhāvenāti etena purimanibbattiṃ viseseti. Tena sahajātassapi upādānassa saṅgaho kato hoti. Sahajātopi hi dhammo paccayabhūto purimanipphanno viya voharīyati yathā ‘‘ekaṃ mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā’’ti, ‘‘ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’ti (paṭṭhā. 1.1.53) ca. Dhātukathāyaṃ pakāsitanti ‘‘upapattibhavo pañcahi khandhehi ekādasahāyatanehi sattarasahi dhātūhi saṅgahito. Katihi asaṅgahito. Na kehici khandhehi ekenāyatanena ekāya dhātuyā asaṅgahito’’ti (dhātu. 67) evamādiṃ [Pg.43] sandhāyāha. Tasmā evāti upādinnasaddānapekkhattā eva. Avisesetvāti upādinnānupādinnavisesaṃ akatvā. Upādānānaṃ ārammaṇabhāvānativattanato upādānehi upādātabbāti vā upādāniyā, upādātuṃ vā arahantīti upādāniyā, upādāne niyuttāti vā upādāniyā ka-kārassa ya-kāraṃ katvāti evamettha attho daṭṭhabboti.

‘उपेतं दीपेति’ (उपेत दर्शवतो) म्हणजे जसे ‘पाचरियो’ यामध्ये ‘पगतो आचरियो’ (गेलेला आचार्य) म्हणजे ‘पाचरियो’ असा ‘प’ शब्द ‘पगत’ (गेलेला/प्राप्त झालेला) दर्शवतो, त्याचप्रमाणे ‘उप’ शब्द ‘उपेत’ (युक्त/प्राप्त) दर्शवतो. आणि येथे ‘गत’ इत्यादी अर्थांचा निश्चितपणे प्रथमा विभक्तीशी (पच्चत्तवचन) संबंध इच्छित नाही. ‘अति-शब्दाप्रमाणे’ हे साधन आणि क्रिया दर्शवण्याच्या सामान्यतेमुळे म्हटले आहे असे समजावे. ‘प्रत्ययभावाने’ याद्वारे पूर्वीच्या उत्पत्तीला विशेषित केले आहे. त्यामुळे सहजात (सोबत उत्पन्न होणाऱ्या) उपादानाचाही संग्रह होतो. कारण सहजात असलेला धर्म देखील प्रत्ययभूत (कारणभूत) होऊन पूर्वी निष्पन्न झाल्यासारखा व्यवहारात आणला जातो, जसे की ‘एका महाभूतावर अवलंबून तीन महाभूते’ आणि ‘एका स्कंधावर अवलंबून तीन स्कंध’ (पट्ठान १.१.५३). धातुकथेमध्ये प्रकाशित केले आहे म्हणजे ‘उपपत्तिभव पाच स्कंधांनी, अकरा आयतनांनी आणि सतरा धातूंनी संग्रहित आहे. कितींनी असंग्रहित आहे? कोणत्याही स्कंधांनी नाही, एका आयतनाने आणि एका धातूने असंग्रहित आहे’ (धातुकथा ६७) इत्यादी संदर्भाने म्हटले आहे. ‘त्यामुळेच’ म्हणजे उपादिन्न (उपात्त/ग्रहण केलेल्या) शब्दाची अपेक्षा न ठेवल्यामुळेच. ‘अविशेष करून’ म्हणजे उपादिन्न आणि अनुपादिन्न असा भेद न करता. उपादानांच्या आलंबनभावाचे उल्लंघन न करण्यामुळे उपादानांद्वारे ग्रहण करण्यायोग्य आहेत म्हणून ‘उपादानिय’, किंवा ग्रहण करण्यास योग्य आहेत म्हणून ‘उपादानिय’, किंवा उपादानांमध्ये नियुक्त आहेत म्हणून ‘उपादानिय’ - येथे ‘क’ काराचा ‘य’ कार करून असा अर्थ समजावा.

5. Vibādhanaṃ pīḷanaṃ kilamanaṃ upatāpo pariḷāho appassaddhibhāvo. Vidūsitā malīnā ca yato keci akilesasabhāvāpi aniṭṭhaphalā gārayhā ca jātā.

५. विबाधन (बाधा पोहचवणे) म्हणजे पीडा देणे, थकवणे (क्लेश देणे), उपताप (ताप देणे), परिळाह (दाह/जळजळ) आणि अप्रसब्धिभाव (अशांतता/अस्वस्थता) होय. विदूषित (दूषित झालेले) आणि मलीन झालेले, ज्यामुळे काही क्लेशस्वभाव नसलेले (अक्लेशस्वभाव) देखील अनिष्ट फल देणारे आणि निंदनीय झाले आहेत.

6. ‘‘Sīlamattakaṃ, paraṃ viya mattāyā’’tiādīsu mattā-saddassa pamāṇavācakatā daṭṭhabbā. Mariyādavācako vā mattā-saddo. Vicāro hettha jhānaṅgesu heṭṭhimamariyādo, na paṭhamajjhānaupacārajjhānesu viya vitakko. Sā pana vicāramariyādatā vitakkābhāvena etesaṃ jātāti avitakkaggahaṇaṃ kataṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – avitakkā hutvā vicāramariyādajhānaṅgesu vicāraheṭṭhimakoṭikāti. Atha vā īsadattho mattā-saddo ‘‘mattāsukhapariccāgā’’tiādīsu (dha. pa. 290) viya. Ayañhettha attho – vitakkarahitā bhāvanāya atisukhumabhūtavicārattā īsaṃ vicārā ca avitakkavicāramattāti. Na hi ito paraṃ vicāro atthīti. Yadi vitakkavisesarahitā vicāramattā, evaṃ sante avitakkavacanaṃ kimatthiyanti āha ‘‘vicāramattavacanenā’’tiādi. Yadi vicāramattato aññesampi avitakkānaṃ atthibhāvajotanatthaṃ avitakkavacanaṃ, avitakkā ca vicāramattā avicārāti nivattetabbā gahetabbā ca, evaṃ sati vicāramattā visesanaṃ, avitakkā visesitabbāti vicāramattāvitakkāti vattabbanti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘visesanavisesitabbabhāvo’’tiādi. Yathākāmanti vattuicchānurūpaṃ. Yena yena hi pakārena dhammesu nivattetabbagahetabbabhāvā labbhanti, tena tena pakārena visesanavisesitabbabhāvo sambhavatīti. Padānaṃ anukkamo padānukkamo.

६. ‘शीलमत्तकं, परं विय मत्ताया’ (केवळ शील, इतरांप्रमाणे मर्यादेने) इत्यादींमध्ये ‘मत्ता’ शब्दाचा अर्थ ‘प्रमाण’ (माप) दर्शवणारा समजावा. किंवा ‘मत्ता’ शब्द मर्यादा दर्शवणारा आहे. येथे ध्यान-अंगांमध्ये ‘विचार’ हा खालची मर्यादा आहे, प्रथम ध्यान किंवा उपचार ध्यानाप्रमाणे ‘वितर्क’ नाही. ती विचाराची मर्यादा वितर्काच्या अभावामुळे यांना प्राप्त झाली आहे, म्हणून ‘अवितर्क’ असे ग्रहण केले आहे. हे असे म्हटले आहे - वितर्करहित होऊन, विचारमर्यादा असलेल्या ध्यान-अंगांमध्ये विचाराची खालची सीमा असणारे. अथवा ‘मत्ता’ शब्दाचा अर्थ ‘किंचित’ (अल्प) असा आहे, जसे की ‘मत्तासुखपरिच्चागा’ (अल्प सुखाचा त्याग करून - धम्मपद २९०) इत्यादींमध्ये. येथे हा अर्थ आहे - वितर्करहित भावनेमुळे अत्यंत सूक्ष्म झालेल्या विचारामुळे किंचित विचार असणारे ते ‘अवितर्कविचारमत्त’ (अवितर्क-विचारमात्र) आहेत. कारण यापुढे विचार नाही. जर वितर्कविशेषाने रहित केवळ विचारमात्र असतील, तर असे असताना ‘अवितर्क’ हा शब्द कशासाठी? म्हणून ‘विचारमत्तवचनेन’ (विचारमात्र शब्दाने) इत्यादी म्हटले आहे. जर विचारमात्रापेक्षा इतरांच्याही अवितर्कत्वाचे अस्तित्व दर्शवण्यासाठी ‘अवितर्क’ शब्द असेल, आणि अवितर्क व विचारमात्र हे ‘अविचार’ म्हणून निवृत्त केले पाहिजेत आणि ग्रहण केले पाहिजेत, तर अशा वेळी ‘विचारमत्त’ हे विशेषण आणि ‘अवितर्क’ हे विशेष्य असल्याने ‘विचारमत्तावितक्क’ असे म्हटले पाहिजे, अशी शंका मनात घेऊन ‘विशेषण-विशेष्यभाव’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘यथाकामं’ म्हणजे बोलण्याच्या इच्छेनुसार. ज्या ज्या प्रकारे धर्मांमध्ये निवृत्त होण्याचा आणि ग्रहण करण्याचा भाव आढळतो, त्या त्या प्रकारे विशेषण-विशेष्यभाव संभवतो. पदांचा अनुक्रम म्हणजे ‘पदानुक्रम’.

Avitakkā savitakkā ca savicārā avicārā cāti avitakkāsavicārā savitakkā avicārāti yojetabbaṃ. Ubhayekadesadassanampi ubhayadassananti adhippāyena ‘‘yadi savitakkasavicārā’’tiādi vuttaṃ. Itarampi pakāsetunti [Pg.44] idaṃ yathā savitakkasavicāresu cittuppādesu vitakko avitakkasavicāratāya ‘‘avitakkavicāramatto’’ti vutto, evaṃ yathāvuttacittuppādesu vicāro ‘‘savitakkaavicāro’’ti sakkā viññātunti imamatthaṃ sandhāya vuttaṃ. Vitakkābhāvena ete vicāramattāti ayampi attho visesanivattiatthaṃyeva mattā-saddaṃ gahetvā vutto. Vicāramattāti hi vicāramattavantoti viññāyamānattā tadaññavisesavirahasāmaññato nivattetvā vitakkavisesavirahasaṅkhāte avitakka-saddo sannidhāpito viseseti dutiyajjhānadhammeti. Yathāha ‘‘na vicārato’’tiādi.

‘अवितर्क सवितर्क आणि सविचार अविचार’ अशी ‘अवितर्क-सविचार’ आणि ‘सवितर्क-अविचार’ अशी योजना करावी. दोन्हीच्या एका भागाचे दर्शन देखील दोन्हीचे दर्शन आहे, या अभिप्रायाने ‘जर सवितर्क-सविचार’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘इतरही प्रकाशित करण्यासाठी’ हे जसे सवितर्क-सविचार चित्तोत्पादांमध्ये वितर्क हा अवितर्क-सविचारत्वामुळे ‘अवितर्क-विचारमात्र’ असा म्हटला आहे, त्याचप्रमाणे पूर्वोक्त चित्तोत्पादांमध्ये विचार हा ‘सवितर्क-अविचार’ आहे असे जाणता येऊ शकते, हा अर्थ लक्षात घेऊन म्हटले आहे. वितर्काच्या अभावामुळे हे ‘विचारमात्र’ आहेत, हा देखील अर्थ विशेष निवृत्तीसाठीच ‘मत्ता’ शब्द घेऊन सांगितला आहे. ‘विचारमत्त’ म्हणजे विचारमात्र असणारे असे समजले जात असल्यामुळे, त्याव्यतिरिक्त इतर विशेषांच्या अभावाच्या सामान्यतेतून निवृत्त करून, वितर्कविशेषाचा अभाव असलेल्या ‘अवितर्क’ शब्दाला जवळ आणून द्वितीय ध्यानाच्या धर्मांना विशेषित करतो. जसे म्हटले आहे - ‘विचाराने नाही’ इत्यादी.

7. Vedayamānāti anubhavamānā. Sukhākāreti iṭṭhākāre, iṭṭhānubhavanākāre vā. Udāsināti natiapanatirahitā. Sukhadukkhānaṃ aviruddhā tesaṃ byavadhāyikābhāvato. Sukhadukkhāni viya hi sukhadukkhānaṃ anantaraṃ pavattanato byavadhāyikābhūtā na tehi virujjhati, na pana sukhadukkhāni anantarāpavattito. ‘‘Upapattito ikkhatīti upekkhā’’ti ayaṃ panattho idha upekkhā-saddassa sabbupekkhāpariyādānato na vutto. Na hi lobhasampayuttādiupekkhā upapattito ikkhatīti. Tasmāti yasmā pītisahagatāyeva na sukhasahagatā, sukhasahagatāpi na pītisahagatā evāti pītisahagatā sukhasahagatā ca aññamaññaṃ bhinnā, tasmā. Satipi sukhasahagatānaṃ yebhuyyena pītisahagatabhāve yena sukhena samannāgatā sukhasahagatā eva honti, na pītisahagatā, taṃ sukhaṃ nippītikasukhanti ayaṃ viseso iminā tikena dassitoti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘pītisahagatāti vatvā’’tiādimāha.

७. ‘वेदयमाना’ म्हणजे अनुभव घेणारे. ‘सुखाकारे’ म्हणजे इष्ट आकारात किंवा इष्ट अनुभवाच्या आकारात. ‘उदासीना’ म्हणजे आसक्ती आणि अनासक्ती (नती आणि अपनती) यांनी रहित. सुख-दुःखांशी अविरुद्ध (विरोध नसलेली), कारण ती त्यांच्यामध्ये अंतर आणणारी नसते. कारण सुख-दुःखांप्रमाणेच सुख-दुःखांच्या लगेचच नंतर प्रवृत्त होत असल्यामुळे अंतर आणणारी होऊन ती त्यांच्याशी विरोध करत नाही, परंतु सुख-दुःखांच्या लगेचच नंतर प्रवृत्त न झाल्यामुळे नाही. ‘उत्पत्तीवरून पाहते ती उपेक्षा’ हा अर्थ मात्र येथे ‘उपेक्षा’ शब्दाच्या सर्व उपेक्षांच्या समावेशाच्या दृष्टीने सांगितलेला नाही. कारण लोभसंप्रयुक्त इत्यादी उपेक्षा ही उत्पत्तीवरून पाहत नाही. ‘त्यामुळे’ म्हणजे ज्या अर्थी प्रीतिसहगतच सुखसहगत नसते, आणि सुखसहगत देखील प्रीतिसहगतच नसते, अशा प्रकारे प्रीतिसहगत आणि सुखसहगत हे परस्परांपासून भिन्न आहेत, म्हणून. सुखसहगतांचे बहुतांश करून प्रीतिसहगतत्व असूनही, ज्या सुखाने युक्त असलेले केवळ सुखसहगतच असतात, प्रीतिसहगत नसतात, ते सुख ‘निष्प्रीतिक सुख’ होय, हा विशेष या त्रिकाने दर्शवला आहे, हा अर्थ स्पष्ट करताना ‘प्रीतिसहगत असे म्हणून’ इत्यादी म्हटले आहे.

Siddhoti sāvasesaṃ niravasesañca sukhapītiyo saṅgahetvā pavattehi paṭhamadutiyapadehi yo pītisahagato dhammaviseso, taṃ sukhaṃ, yo ca sukhasahagato dhammaviseso, sā pītīti satipi aññamaññaṃ saṃsaṭṭhabhāve padantarasaṅgahitabhāvadīpanatosiddho ñāto viditoti attho. ‘‘Catutthajjhānasukhaṃ atipaṇītasukhanti oḷārikaṅgato nīharitvā tassa paṇītabhāvaṃ dassetuṃ ayaṃ tiko vutto’’ti keci vadanti, tadetaṃ sabbesaṃ sukhavedanāsampayuttadhammānaṃ idha ‘‘sukhasahagatā’’ti vuttattā vicāretabbaṃ. Tathā hi ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’tiādinā (dha. sa. 1283) ‘‘kāmāvacarakusalato [Pg.45] cattāro somanassasahagatacittuppādā’’tiādinā (dha. sa. 1598) ca niddeso pavattoti.

'सिद्ध' म्हणजे सविशेष आणि निरवशेष सुख-प्रीतीचा संग्रह करून प्रवृत्त झालेल्या पहिल्या व दुसऱ्या पदांद्वारे जो प्रीतीसहगत धर्मविशेष आहे, ते सुख आहे; आणि जो सुखसहगत धर्मविशेष आहे, ती प्रीती आहे - असा परस्परांशी संसृष्ट भाव असतानाही, दुसऱ्या पदात समाविष्ट असलेल्या भावाचे प्रकटीकरण केल्यामुळे 'सिद्ध' म्हणजे 'ज्ञात' किंवा 'विदित' असा अर्थ होतो. "चौथ्या ध्यानाचे सुख हे अत्यंत प्रणीत (उत्कृष्ट) सुख आहे, म्हणून ओळारिक (स्थूल) अंगातून बाहेर काढून त्याचा प्रणीत भाव दाखवण्यासाठी हा त्रिक सांगितला आहे," असे काही जण म्हणतात. परंतु, येथे सर्व सुखवेदना-संप्रयुक्त धर्मांना "सुखसहगत" असे म्हटले असल्यामुळे यावर विचार केला पाहिजे. कारण की, "सुखभूमीत कामावचरामध्ये..." इत्यादींद्वारे (ध. सं. १२८३) आणि "कामावचर कुशलातून चार सोमनस्यसहगत चित्तोत्पाद..." इत्यादींद्वारे (ध. सं. १५९८) निर्देश प्रवृत्त झाला आहे.

8. Nibbānārammaṇataṃ sandhāyāha, na nibbānapaṭivijjhanaṃ, itarathā gotrabhussa dassanabhāvāpatti acodanīyā siyāti adhippāyo. Nanu ca disvā kattabbakiccakaraṇena sotāpattimaggova dassananti ukkaṃsagativijānanena nibbānassa paṭivijjhanameva dassananti gotrabhussa dassanabhāvāpatti na codetabbāvāti? Na, dassanasāmaññasseva suyyamānattā dassanakattabbakiccakaraṇānañca bhedena vuttattā. Tattha yadipi ‘‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’tiādīsu (ma. ni. 2.182) viya abhinnakālassapi bhinnakālassa viya bhedopacāradassanato bhedavacanaṃ yuttaṃ, dassanavisese pana adhippete dassanasāmaññavacanaṃ na kattabbanti dassanasāmaññamattaṃ gahetvā codanā katāti ‘‘nibbānārammaṇataṃ sandhāyāhā’’ti vuttaṃ. Dutiyatatiyamaggānampi dhammacakkhupariyāyasabbhāvato ‘‘bhāvanābhāvaṃ appatta’’nti vuttaṃ. Tattha bhāvanā vaḍḍhanā. Sā ca bahulaṃ uppattiyā hotīti āha ‘‘punappunaṃ nibbattanenā’’ti. Tathā hi satīti ‘‘ubhayapaṭikkhepavasenā’’ti padassa dassanabhāvanāpaṭikkhepavasenāti atthe sati. Nanu lokiyasamathavipassanāpi yathābalaṃ kāmacchandādīnaṃ pahāyakā, tatra kathamidaṃ vuttaṃ, na ca añño pahāyako atthīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘aññehī’’tiādi.

८. निर्वाणाला आलंबन करण्याच्या संदर्भाने हे म्हटले आहे, निर्वाणाचा प्रतिवेध करण्याच्या संदर्भाने नाही; अन्यथा गोत्रभूला 'दर्शन' भाव प्राप्त होणे आक्षेपार्ह ठरेल, असा अभिप्राय आहे. पण पाहून कर्तव्य कार्य केल्यामुळे सोतापत्तिमार्गच 'दर्शन' आहे, आणि उत्कृष्ट गतीच्या ज्ञानाने निर्वाणाचा प्रतिवेध करणे हेच 'दर्शन' आहे, तर मग गोत्रभूला 'दर्शन' भाव प्राप्त होण्यावर आक्षेप का घेतला जाऊ नये? नाही, कारण केवळ सामान्य दर्शनाचेच श्रवण होत आहे आणि दर्शन व कर्तव्य-कार्य करणे या दोन्हीमध्ये भेद सांगितला आहे. त्यामध्ये जरी "प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव परिक्षीण होतात" इत्यादींमध्ये (म. नि. २.१८२) अभिन्न काळाचे देखील भिन्न काळाप्रमाणे भेदोपचाराने दर्शन होत असल्यामुळे भेदवचन योग्य आहे, तरीही विशेष दर्शन अभिप्रेत असताना सामान्य दर्शनवचन करू नये, म्हणून केवळ सामान्य दर्शन घेऊन आक्षेप केला गेला आहे, म्हणूनच "निर्वाणाला आलंबन करण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. दुसऱ्या आणि तिसऱ्या मार्गांना देखील 'धम्मचक्खु' (धम्मचक्षु) या पर्यायाचे अस्तित्व असल्यामुळे "भावनाभावाला प्राप्त न झालेले" असे म्हटले आहे. तेथे 'भावना' म्हणजे वर्धन (वाढवणे). आणि ती वारंवार उत्पन्न होण्याने होते, म्हणून "पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होण्याने" असे म्हटले आहे. तसेच "दोन्हींच्या प्रतिषेधाने" या पदाचा अर्थ 'दर्शन आणि भावना यांच्या प्रतिषेधाने' असा अर्थ असताना. पण लौकिक समथ आणि विपश्यना देखील आपापल्या बलानुसार कामच्छंद इत्यादींचा प्रहाण करतात, मग येथे असे का म्हटले आहे की "दुसरा कोणताही प्रहाण करणारा नाही"? या आक्षेपाचा संदर्भ घेऊन "इतरांद्वारे" इत्यादी म्हटले आहे.

9. Appahātabbahetumattesūti appahātabbahetukamattesu. Sabbo kusalābyākatadhammo yathādhippetattho. Samāso na upapajjati asamatthabhāvato. Yesanti ye tatiyarāsibhāvena vuttā dhammā, attho tesaṃ. Ubhinnanti visuṃ visuṃ yojetabbatāya dve pahātabbahetusaddāti katvā vuttaṃ. Etanti ‘‘nevadassanena nabhāvanāya pahātabbo hetu etesaṃ atthī’’ti etaṃ vacanaṃ. Tehi dassanabhāvanāpadehi yuttena pahātabbahetukapadena. Evañca katvāti evaṃ dassanabhāvanāpadehi pahātabbahetukapadassa visuṃ visuṃ yojanato. Evañhi purimapadadvaya…pe… dassanametaṃ hotīti. Evanti dassanabhāvanāhi napahātabbo hetu etesanti evaṃ atthe sati. ‘‘Hetu…pe… siyā’’ti [Pg.46] etassa ‘‘purimasmiñhi atthe’’tiādinā ahetukānaṃ aggahitabhāvadassanavasena atthaṃ vatvā idāni ‘‘atha vā’’tiādinā dutiyasseva atthassa yuttabhāvaṃ vibhāvento ‘‘gahetabbatthassevā’’tiādimāha. So hi ‘‘evamattho gahetabbo’’ti vuttattā gahetabbattho.

९. 'अप्पहातब्बहेतुमत्तेसु' म्हणजे 'अप्पहातब्बहेतुकमत्तेसु' (ज्यांचा हेतू प्रहाण करण्यायोग्य नाही अशा केवळ धर्मांमध्ये). सर्व कुशल आणि अव्याकृत धर्म हाच अभिप्रेत अर्थ आहे. असमर्थतेमुळे समास जुळत नाही. 'येसं' (ज्यांचा) म्हणजे जे तिसऱ्या राशीच्या रूपाने सांगितले गेलेले धर्म आहेत, त्यांचा हा अर्थ आहे. 'उभयतांचा' म्हणजे स्वतंत्रपणे योजना करावयाची असल्यामुळे दोन 'पहातब्बहेतू' शब्द गृहीत धरून असे म्हटले आहे. 'एतं' म्हणजे "दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहाण करण्यायोग्य हेतू ज्यांचा नाही" हे वचन होय. त्या दर्शन आणि भावना पदांनी युक्त असलेल्या 'पहातब्बहेतुक' पदाने. आणि असे केल्याने, म्हणजे दर्शन आणि भावना पदांशी 'पहातब्बहेतुक' पदाची स्वतंत्रपणे योजना केल्यामुळे. कारण अशा प्रकारे पूर्व पदद्वय...पे... हे दर्शन होते. 'अशा प्रकारे' म्हणजे दर्शन आणि भावनांद्वारे प्रहाण न करण्यायोग्य हेतू ज्यांचा आहे, असा अर्थ असताना. "हेतू...पे... असावा" याचा "पूर्व अर्थामध्ये" इत्यादींद्वारे अहेतुकांच्या अग्रहितभावाचे दर्शन घडवण्याच्या दृष्टीने अर्थ सांगून, आता "अथवा" इत्यादींद्वारे दुसऱ्याच अर्थाची योग्यता स्पष्ट करताना "ग्रहण करण्यायोग्य अर्थाचाच" इत्यादी म्हटले आहे. कारण "असा अर्थ ग्रहण करावा" असे म्हटल्यामुळे तो ग्रहण करण्यायोग्य अर्थ आहे.

10. Aññathāti ārammaṇakaraṇamatte adhippete. Kathaṃ panetaṃ jānitabbaṃ ‘‘ārammaṇaṃ katvāti etena catukiccasādhakaṃ ārammaṇakaraṇaṃ vuccatī’’ti? Sāmaññajotanāya visese avaṭṭhānato ariyamaggadhammānaṃyeva ca apacayagāmibhāvato. ‘‘Cattāro maggā apariyāpannā apacayagāmino’’ti (dha. sa. 1021) hi vuttaṃ. Tenevāha ‘‘ariyamaggānaṃ etaṃ adhivacana’’nti. Eteneva vā visesupalakkhaṇahetubhūtena vacanena yathāvutto ārammaṇakaraṇaviseso viññāyati. Ukkaṃsagativijānanena vā ayamattho veditabbo. Paccavekkhaṇādīnanti vodānādayo saṅgaṇhāti. Hetubhāvenāti sampāpakahetubhāvena. Ñāpako kārako sampāpakoti tividho hi hetu, tathā ñāpetabbādibhāvena phalaṃ. Yathā nirayādimanussabhāvādigāmipaṭipadābhāvato akusalalokiyakusalacittuppādā ‘‘ācayagāmino dhammā’’ti vuttā, na micchādiṭṭhiādilokiyasammādiṭṭhiādidhammā eva, evaṃ nibbānagāmipaṭipadābhāvato lokuttarakusalacittuppādā ‘‘apacayagāmino’’ti daṭṭhabbā, na ariyamaggadhammā evāti imamatthaṃ dassento āha ‘‘purimapacchimāna’’ntiādi. Tattha ariyamaggasseva nibbānagāmipaṭipadābhāvo paribyattoti tasseva apacayagāmibhāvo yutto, tadanuvattakattā pana sesadhamme saṅgahetvā vuttaṃ. Apacaye dukkhaparijānanādinā sātisayaṃ gamanaṃ yesante apacayagāminoti ‘‘maggā eva apacayagāmino’’ti vuttaṃ. Purimapacchimānanti ca imasmiṃ tike paṭhamapadadutiyapadasaṅgahitānaṃ atthānanti attho. ‘‘Jayaṃ veraṃ pasavati (dha. pa. 201), caraṃ vā yadi vā tiṭṭha’’ntiādīsu (itivu. 86, 110; su. ni. 195) viya sānunāsiko ācaya-saddoti ‘‘anunāsikalopo kato’’ti vuttaṃ. Ettha ca ‘‘ācina’’nti vattabbe ‘‘ācaya’’nti byattayavasena vuttanti daṭṭhabbaṃ. Ācayā hutvā gacchantīti etena apacinantīti apacayā, apacayā hutvā gacchanti pavattantīti ayamattho nayato dassitoti daṭṭhabbaṃ.

१०. 'अन्यथा' म्हणजे केवळ आलंबन करणे अभिप्रेत असताना. परंतु हे कसे जाणावे की "आलंबन करून याने चार कर्तव्यांचे साधक असणारे आलंबन करणे म्हटले जाते"? सामान्य प्रकाशनाने विशेषाची प्रस्थापना होत असल्यामुळे आणि केवळ आर्यमार्गधर्मांचेच अपचयगामीत्व असल्यामुळे. कारण "चार अपरियापन्न मार्ग अपचयगामी आहेत" (ध. सं. १०२१) असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "हे आर्यमार्गांचेच अधिवाचन (नाव) आहे." किंवा याच विशेष लक्षणाचा हेतू असलेल्या वचनाने यथावक्त आलंबनकरणाचा विशेष जाणला जातो. किंवा उत्कृष्ट गतीच्या ज्ञानाने हा अर्थ समजून घ्यावा. 'प्रत्यवेक्षणादी' म्हणजे वोदान (शुद्धी) इत्यादींचा संग्रह करतो. 'हेतूभावाने' म्हणजे संप्रापक (प्राप्त करून देणाऱ्या) हेतूभावाने. ज्ञापक, कारक आणि संप्रापक असे तीन प्रकारचे हेतू असतात, तसेच ज्ञाप्य इत्यादी भावाने फल असते. ज्याप्रमाणे नरक किंवा मनुष्यभाव इत्यादींकडे नेणारी प्रतिपदा असल्यामुळे अकुशल आणि लौकिक कुशल चित्तोत्पाद हे "आचयगामी धर्म" म्हटले आहेत, केवळ मिथ्यादृष्टी किंवा लौकिक सम्यग्दृष्टी इत्यादी धर्मच नव्हे; त्याचप्रमाणे निर्वाणाकडे नेणारी प्रतिपदा असल्यामुळे लोकोत्तर कुशल चित्तोत्पाद हे "अपचयगामी" समजावेत, केवळ आर्यमार्ग धर्मच नव्हे - हा अर्थ दर्शवताना "पूर्व आणि पश्चिमांतील..." इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये आर्यमार्गाचीच निर्वाणगामी प्रतिपदा स्पष्ट असल्यामुळे त्याचेच अपचयगामीत्व योग्य आहे, परंतु त्याचे अनुवर्तन करणारे असल्यामुळे उर्वरित धर्मांचा संग्रह करून असे म्हटले आहे. अपचयामध्ये दुःखपरिज्ञा इत्यादींद्वारे ज्यांचे अतिशय गमन होते, ते 'अपचयगामी' होत, म्हणून "मार्गच अपचयगामी आहेत" असे म्हटले आहे. आणि 'पूर्व-पश्चिमांचे' म्हणजे या त्रिकामध्ये पहिल्या आणि दुसऱ्या पदात समाविष्ट असलेल्या अर्थांचा, असा अर्थ आहे. "जय वैर प्रसवतो..." (ध. प. २०१), "चालताना किंवा उभे असताना..." इत्यादींप्रमाणे (इतिवृ. ८६, ११०; सु. नि. १९५) 'आचय' शब्द सानुनासिक असल्यामुळे "अनुनासिक लोप केला आहे" असे म्हटले आहे. आणि येथे 'आचिनं' असे म्हणावयाचे असताना व्यत्ययाने 'आचय' असे म्हटले आहे, असे समजावे. 'आचय' होऊन जातात म्हणून 'अपचिनंती' म्हणजे 'अपचय', अपचय होऊन जातात किंवा प्रवृत्त होतात, हा अर्थ नयाने (पद्धतीने) दर्शवला आहे, असे समजावे.

11. Lokiyesu [Pg.47] asekkhabhāvānāpatti daṭṭhabbāti kasmā evaṃ vuttaṃ, nanu –

११. "लौकिक धर्मांमध्ये अशैक्षभाव प्राप्त न होणे समजावे," असे कशासाठी म्हटले आहे? काय बरे -

‘‘Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati. Kiñca sikkhati, adhisīlampi sikkhati adhicittampi sikkhati adhipaññampi sikkhati. Sikkhatīti kho bhikkhu tasmā sekkhoti vuccati (a. ni. 3.86). Yopi kalyāṇaputhujjano anulomapaṭipadāya paripūrakārī sīlasampanno indriyesu guttadvāro bhojane mattaññū jāgariyānuyogamanuyutto pubbarattāpararattaṃ bodhipakkhiyānaṃ dhammānaṃ bhāvanānuyogamanuyutto viharati ‘ajja vā sve vā aññataraṃ sāmaññaphalaṃ adhigamissāmī’ti, sopi sikkhatīti sekkho’’ti –

“भिक्खूहो! तो शिकतो (प्रशिक्षण घेतो), म्हणून त्याला 'सेक्ख' (शैक्ष्य) म्हटले जाते. आणि तो कशामध्ये शिकतो? तो अधिसीलामध्येही शिकतो, अधिचित्तामध्येही शिकतो आणि अधिपञ्ञामध्येही शिकतो. भिक्खूहो! तो शिकतो, म्हणून त्याला 'सेक्ख' म्हटले जाते (अं. नि. ३.८६). जो कल्याणपुथुज्जन (कल्याणकारी सामान्य जन) देखील अनुलोम-प्रतिपदेचे (अनुकूल मार्गाचे) परिपूर्ण पालन करणारा, शीलसंपन्न, इंद्रियांवर ताबा ठेवणारा (इंद्रियगुत्तद्वार), भोजनात प्रमाण जाणणारा (भोजने मत्तञ्ञू), जागृततेचा अभ्यास करणारा (जागरियानुयोगयुक्त) आणि रात्रीच्या पहिल्या व शेवटच्या प्रहरात बोधिपक्खिय धम्मांच्या (बोधिपक्षीय धम्मांच्या) भावनेच्या अभ्यासात मग्न राहून विहरतो की, 'आज किंवा उद्या मी कोणत्या तरी सामञ्ञफलाची (श्रामण्यफलाची) प्राप्ती करीन', तोसुद्धा शिकतो म्हणून 'सेक्ख' आहे.”

Vacanato yathāvuttakalyāṇaputhujjanassapi sīlādidhammā sekkhāti vuccantīti? Na, pariyāyabhāvato. Nippariyāyena hi sekkhāsekkhabhāvo yathāsambhavaṃ maggaphaladhammesu evāti lokiyesu sekkhabhāvāsaṅkābhāvato asekkhabhāvānāpatti vuttā. Tenevāha ‘‘sīlasamādhī’’tiādi. Arahattaphaladhammāpi sikkhāphalabhāvena pavattanato heṭṭhimaphaladhammā viya sikkhāsu jātātiādiatthehi sekkhā siyuṃ, heṭṭhimaphaladhammāpi vā sikkhāphalabhāvena pavattanato arahattaphaladhammā viya asekkhāti codanaṃ manasikatvā ‘‘pariniṭṭhitasikkhākiccattā’’ti vuttaṃ, tathā ‘‘heṭṭhimaphalesu panā’’tiādi. ‘‘Taṃ eva sāliṃ bhuñjāmi, sā eva tittirī, tāni eva osadhānī’’tiādīsu taṃsadisesu tabbohāro daṭṭhabbo. Etena ca sekkhasadisā asekkhā yathā ‘‘amanusso’’ti vuttaṃ hotīti aññe. Aññattha ‘‘ariṭṭha’’ntiādīsu vuddhiatthepi a-kāro dissatīti vuddhippattā sekkhā asekkhāti ayampi attho vutto.

या वचनावरून, वर सांगितलेल्या कल्याणपुथुज्जनाचे देखील शील इत्यादी धम्म 'सेक्ख' म्हटले जातात का? नाही, कारण ते केवळ पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) आहे. कारण निष्पर्यायाने (थेट अर्थाने) सेक्ख आणि असेक्ख भाव हा यथासंभव मार्ग आणि फल धम्मांमध्येच असतो. म्हणून लौकिक धम्मांमध्ये सेक्ख भावाची शंका नसल्यामुळे असेक्ख भावाची अप्राप्ती सांगितली आहे. म्हणूनच 'सीलसमाधी' इत्यादी म्हटले आहे. अरहत्तफल धम्म (अर्हतफलाचे धम्म) देखील शिक्षेचे (प्रशिक्षणाचे) फल म्हणून प्रवृत्त होत असल्यामुळे, खालच्या फलधम्मांप्रमाणे शिक्षेमध्ये उत्पन्न झाले आहेत इत्यादी अर्थांनी 'सेक्ख' असावेत; किंवा खालचे फलधर्म देखील शिक्षेचे फल म्हणून प्रवृत्त होत असल्यामुळे अरहत्तफल धम्माप्रमाणे 'असेक्ख' असावेत, या आक्षेपाचा विचार करून 'ज्यांचे शिक्षेचे कार्य पूर्ण झाले आहे' (परिनिट्ठितसिक्खाकिच्चत्ता) असे म्हटले आहे, तसेच 'परंतु खालच्या फलांमध्ये' (हेट्ठिमफलेसु पना) इत्यादी म्हटले आहे. 'मी तोच तांदूळ खातो, तीच तित्तिर (तितर पक्षी), तीच औषधे' इत्यादींमध्ये त्यासारख्या गोष्टींमध्ये तसा व्यवहार (वापर) पाहावा. याद्वारे, सेक्ख सदृश असणारे असेक्ख आहेत, जसे 'अमनुस्स' (अमानुष) म्हटले जाते, असे इतर म्हणतात. इतर ठिकाणी 'अरिट्ठ' इत्यादी शब्दांमध्ये वृद्धीच्या (वाढीच्या) अर्थातही 'अ' कार दिसतो, म्हणून वृद्धीला प्राप्त झालेले सेक्ख म्हणजेच 'असेक्ख' असाही अर्थ सांगितला आहे.

12. Kilesavikkhambhanasamatthatāyāti idaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Vitakkādivikkhambhanasamatthatāpi hettha labbhatīti. Akusalaviddhaṃsanarasattā vā kusalānaṃ tattha sātisayakiccayuttataṃ parittadhammehi mahaggatānaṃ pakāsetuṃ ‘‘kilesavikkhambhanasamatthatāyā’’ti vuttaṃ. Vipākakiriyesu dīghasantānatāva, na kilesavikkhambhanasamatthatā vipulaphalatā cāti [Pg.48] attho. ‘‘Vipulaṃ phalaṃ vipulaphala’’nti evaṃ pana atthe gayhamāne vipākesupi vipulaphalatā labbhateva. Sopi ekasesanayena aṭṭhakathāyaṃ vuttoti veditabbo. Mahantehi gatā paṭipannāti ayaṃ panattho tiṇṇampi sādhāraṇoti. Guṇato ayaṃ ettakoti sattānaṃ pamāṇaṃ karontā viya pavattantīti oḷārikā kilesā ‘‘pamāṇakarā’’ti vuttā. Tehi parito khaṇḍitā paricchinnāti parittā. Satipi kehici paricchinnatte mahāpamāṇabhāvena gatā pavattāti mahaggatā. Paricchedakarānaṃ kilesānaṃ sukhumānampi agocarabhāvato tehi na kathañcipi paricchinnā vītikkantāti aparicchinnā appamāṇā, yato te ‘‘apariyāpannā’’tipi vuccanti.

१२. 'किलेसांच्या (क्लेशांच्या) विष्खंभणाची (दडपून टाकण्याची) सामर्थ्यता असल्यामुळे' (किलेसविक्खंभनसमत्थताय) हे केवळ एक उदाहरण म्हणून पाहावे. कारण येथे वितक्क (वितर्क) इत्यादींच्या विष्खंभणाची सामर्थ्यता देखील प्राप्त होते. किंवा अकुशलाचा विध्वंस करणे हा स्वभाव असल्यामुळे, तेथे कुशलांच्या श्रेष्ठ कार्याने युक्त असणे हे परित्त (मर्यादित) धम्मांच्या तुलनेत महग्गत (महान) धम्मांचे प्रकट करण्यासाठी 'किलेसविक्खंभनसमत्थताय' असे म्हटले आहे. विपाक आणि क्रिया धम्मांमध्ये केवळ दीर्घ निरंतरता असते, किलेसांचे विष्खंभण करण्याचे सामर्थ्य आणि विपुलफलता नसते, असा अर्थ आहे. परंतु 'विपुल फल ते विपुलफल' असा अर्थ घेतला असता, विपाकांमध्ये देखील विपुलफलता प्राप्त होतेच. तो देखील एकशेष पद्धतीने अट्ठकथेमध्ये सांगितला आहे असे समजावे. 'महान लोकांद्वारे प्राप्त किंवा आचरित' (महंतेहि गता पटिपन्ना) हा अर्थ तर तिन्हींसाठी साधारण (समान) आहे. गुणांच्या दृष्टीने 'हा एवढाच आहे' असे प्राण्यांचे जणू प्रमाण (मर्यादा) ठरवत असल्यासारखे प्रवृत्त होतात, म्हणून ओळारिक (स्थूल) किलेसांना 'प्रमाणकर' (मर्यादा करणारे) म्हटले आहे. त्यांच्याद्वारे पूर्णपणे खंडित आणि परिच्छिन्न (मर्यादित) केलेले ते 'परित्त' (मर्यादित) होत. काही प्रमाणात परिच्छिन्नता असली तरीही, महाप्रमाण भावाने प्रवृत्त झालेले ते 'महग्गत' होत. परिच्छेद करणाऱ्या सूक्ष्म किलेसांचे देखील ते विषय (अगोचर) नसल्यामुळे, त्यांच्याद्वारे कोणत्याही प्रकारे परिच्छिन्न न झालेले, त्यांचे उल्लंघन केलेले ते 'अपरिच्छिन्न' म्हणजेच 'अप्पमाण' (अप्रमाण/अमर्याद) होत, म्हणूनच त्यांना 'अपरियापन्न' (अपर्यापन्न) असेही म्हटले जाते.

14. Tittiṃ na janenti santataratāya asecanakabhāvato. Ettha ca ‘‘pamāṇakarehī’’tiādiko atthavikappo ‘‘atappakatthenā’’tiādikāya hīnattikapadavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāne eva pana ānetvā vattabbo.

१४. अधिक शांत आणि असेचनक (अमिश्रित/अतिशय मधुर) असल्यामुळे ते तृप्ती (कंटाळा) निर्माण करत नाहीत. आणि येथे 'पमाणकरेहि' (प्रमाणकरांद्वारे) इत्यादी पर्यायी अर्थ 'अतप्पकत्थेन' (अतृप्तिकर अर्थाने) इत्यादी हीनत्तिक-पद-वर्णनेच्या (हीन त्रिक पदाच्या वर्णनाच्या) पुढे अनेक पुस्तकांमध्ये लिहिलेला आढळतो, परंतु तो योग्य ठिकाणीच आणून सांगावा.

15. Lokiyasādhujanehipi atijigucchanīyesu ānantariyakammanatthikavādādīsu pavatti vinā vipallāsabalavabhāvena na hotīti ‘‘vipariyāsadaḷhatāyā’’ti vuttaṃ. Etenāti ‘‘vipākadāne satī’’tiādinā satipi kālaniyame vipākuppādane sāsaṅkavacanena. Tasmāti yasmā yathāvuttanayena niyatatāya atippasaṅgo dunnivāro, tasmā. Balavatā…pe… pavattīti etena asamānajātikena anivattanīyavipākataṃ, samānajātikena ca vipākānuppādanepi anantaraṃ vipākuppādanasamatthatāya avihantabbataṃ anantarikānaṃ dasseti. Yato tesaṃ vipākadhammatā viya sabhāvasiddhā niyatānantariyatā. Aññassa…pe… dānatoti imināpi asamānajātikādīhi anivattanīyaphalataṃ eva vibhāveti.

१५. लौकिक सज्जनांमध्ये देखील अत्यंत घृणास्पद असणाऱ्या आनंतरीय कम्म (आनंतर्य कर्म) आणि नत्थिकवाद (नास्तिकवाद) इत्यादींमध्ये प्रवृत्ती ही विपल्लासाच्या (विपर्यासाच्या) प्रबळतेशिवाय होत नाही, म्हणून 'विपरियासदळ्हताय' (विपर्यासदृढतेमुळे) असे म्हटले आहे. 'याद्वारे' म्हणजे 'विपाक देण्यामध्ये असताना' इत्यादींद्वारे काळाचा नियम असतानाही विपाक उत्पन्न करण्याबाबत शंकायुक्त वचनाने. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्याअर्थी वर सांगितलेल्या पद्धतीने निश्चिततेमुळे अतिप्रसंग टाळणे कठीण आहे, म्हणून. 'बलवानाद्वारे... पे... प्रवृत्ती' याद्वारे असमानजातीय (भिन्न जातीय) कर्माद्वारे न टाळता येणारा विपाक आणि समानजातीय कर्माद्वारे विपाक उत्पन्न न झाला तरीही लगेचच विपाक उत्पन्न करण्याच्या सामर्थ्याचा नाश न होणे, हे आनंतरीय कर्मांचे दर्शविते. कारण त्यांची निश्चित आनंतरीयता ही त्यांच्या विपाकधर्माप्रमाणेच स्वभावसिद्ध आहे. 'दुसऱ्याच्या... पे... देण्यामुळे' याद्वारे देखील असमानजातीय इत्यादींद्वारे न टाळता येणारे फलत्वच स्पष्ट केले आहे.

Codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanū’’tiādinā atippasaṅgameva codeti. Itaro ‘‘nāpajjatī’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Ekanteti avassambhāvini. Sanniyatattāti sampādane janane niyatabhāvato. Uparatā avipaccanasabhāvāsaṅkā yesu tāni uparatāvipacca…pe… saṅkāni, tabbhāvo upa…pe… saṅkattaṃ, tasmā. ‘‘Na samatthatāvighātattāti [Pg.49] balavatāpi ānantariyena anupahantabbataṃ āha. Upatthambhakāni anubalappadāyakāni honti uppattiyā santānassa visesitattā. Tena nesaṃ vipākānuppādanepi amoghavuttitaṃ āha.

आक्षेप घेणारा (चोदक) अभिप्राय न जाणता 'ननु' (काय असे नाही का?) इत्यादींद्वारे अतिप्रसंगाचाच आक्षेप घेतो. दुसरा 'नापज्जति' (प्राप्त होत नाही) इत्यादींद्वारे स्वतःचा अभिप्राय स्पष्ट करतो. 'एकांततः' (एकंते) म्हणजे अवश्यंभावीपणे. 'सन्नियतत्ता' (सन्नियतत्वामुळे) म्हणजे संपादन करण्यात किंवा उत्पन्न करण्यात निश्चित भाव असल्यामुळे. 'ज्यांच्यामध्ये विपाक न होण्याच्या स्वभावाची शंका निवृत्त झाली आहे' ते उपरत-अविपच्चन-स्वभाव-शंका होत, त्यांचा भाव म्हणजे उपरत... पे... शंकापण, त्यावरून. 'सामर्थ्याचा विघात न झाल्यामुळे' (न समत्थताविघातत्ता) याद्वारे बलवान आनंतरीय कर्माद्वारे देखील बाधा न पोहोचविणे सांगितले आहे. 'उपत्थंभक' (उपष्टंभक/आधार देणारे) म्हणजे अनुबल (अतिरिक्त बळ) देणारे असतात, कारण उत्पत्तीच्या वेळी संतानाची (प्रवाहाची) विशिष्टता असते. याद्वारे, त्यांचा विपाक उत्पन्न न झाला तरीही त्यांची अमोघवृत्ती (अमोघ कार्यक्षमता) सांगितली आहे.

16. Maggakiccaṃ pariññādi. Aṭṭhaṅgikamaggasammādiṭṭhimaggasampayuttālobhādosasaṅkhātehi maggahetūhi maggasampayuttakhandhasesamaggaṅgasammādiṭṭhīnaṃ sahetukabhāvadassanato tiṇṇaṃ nayānaṃ asaṅgahitasaṅgaṇhanavasenāti vuttaṃ. Hetubahutāvasenāti bahuhetukassa paṭhamanayassa anantaraṃ bahuhetukatāsāmaññena nikkhepakaṇḍapāḷiyaṃ tatiyaṃ vuttanayo idha aṭṭhakathāyaṃ dutiyaṃ vutto. Yathāsakaṃ paccayehi pavattamānesu nirīhakesu dhammesu kesañci anuvattanīyabhāvo na kevalaṃ dhammasabhāvatoyeva, atha kho purimadhammānaṃ pavattivisesenapi hotīti āha ‘‘pubbābhisaṅkhāravasenā’’ti. Pavattiviseso hi purimapurimānaṃ cittacetasikānaṃ uttaruttaresu visesādhānaṃ bhāvanāpubbābhisaṅkhāroti. Anuvattayamānoti garukārayamāno. Udāharaṇavasenāti nidassanavasena, na niravasesadassanavasena. Yasmā panātiādinā yathāvuttaṃ atthaṃ pāṭhantarena sādheti. Tattha hi adhipatipaccayassa paccanīye ṭhitattā maggo adhipati maggādhipatīti ayamattho labbhatīti. Samānasaddatthavasenāti satipi aññapadatthasamānādhikaraṇasamāsatthabhede maggādhipatisaddatthabhedābhāvaṃ sandhāya vuttaṃ.

१६. मार्गकृत्य हे परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी आहे. अष्टांगिक मार्गातील सम्यक् दृष्टी आणि मार्गसंप्रयुक्त अलोभ व अद्वेष संज्ञक मार्गहेतूंमुळे, मार्गसंप्रयुक्त स्कंध आणि उर्वरित मार्गांग व सम्यक् दृष्टी यांच्या सहेतुकभावाचे दर्शन घडविण्याकरिता, तीन नयांच्या (पद्धतींच्या) असंगृहीत संग्रहाच्या वशाने असे म्हटले आहे. 'हेतूंच्या बहुतेमुळे' म्हणजे बहुहेतुक अशा पहिल्या नयानंतर, बहुहेतुकतेच्या समानतेमुळे निक्खेपकांड पाळीमध्ये जो तिसरा नय सांगितला आहे, तो येथे अट्ठकथेमध्ये दुसरा म्हणून सांगितला आहे. आपापल्या प्रत्ययांनी (कारणांनी) प्रवृत्त होणाऱ्या आणि स्वतःची कोणतीही इच्छा नसलेल्या (निरीहक) धर्मांमध्ये काहींची अनुवर्तनशीलता (अनुसरण करण्याची प्रवृत्ती) केवळ त्यांच्या धर्मस्वभावामुळेच नसते, तर पूर्वीच्या धर्मांच्या प्रवृत्ती-विशेषाने देखील होते, म्हणून 'पूर्वाभिसंस्काराच्या वशाने' (पुब्बाभिसङ्खारवसेन) असे म्हटले आहे. कारण पूर्वीच्या चित्त आणि चैतसिकांचा पुढील चित्त-चैतसिकांमध्ये विशेष प्रभाव निर्माण करणारा प्रवृत्ती-विशेष म्हणजेच 'भावना-पूर्वाभिसंस्कार' होय. 'अनुवर्तन करणे' म्हणजे आदरपूर्वक स्वीकारणे. 'उदाहरणाच्या वशाने' म्हणजे केवळ दिग्दर्शन करण्याच्या हेतूने, संपूर्णपणे दाखविण्याच्या हेतूने नाही. 'कारण ज्या अर्थी...' इत्यादीद्वारे पूर्वी सांगितलेला अर्थ पाठांतराच्या (पर्यायी पाठाच्या) साहाय्याने सिद्ध केला जातो. कारण तेथे अधिपती-प्रत्ययाच्या विरोधी अवस्थेत स्थित असल्यामुळे 'मार्ग हाच अधिपती आहे तो मार्गाधिपती' असा अर्थ प्राप्त होतो. 'समान शब्दार्थाच्या वशाने' म्हणजे अन्यपदार्थ समानाधिकरण समासाच्या अर्थाचा भेद असला तरी, 'मार्गाधिपती' या शब्दाच्या अर्थात भेद नसल्याचे लक्षात घेऊन असे म्हटले आहे.

17. Uppanna-saddo uppādādiṃ paṭipajjamāno, patvā vigato cāti duvidhesu atthesu ubhayesampi vācako, na purimānaṃyevāti tamatthaṃ dassetuṃ ‘‘anuppannā’’tiādimāha. Tattha uppannabhāvo uppādādippattatā. Tena atītāpi saṅgahitā honti. Tenevāha ‘‘sabbo uppannabhāvo’’ti. Uppannadhammabhāvo ‘‘uppannā dhammā’’ti padena gahitadhammabhāvo, vattamānadhammabhāvoti attho. Yo vā uppādādippatto attano ca sabhāvaṃ dhāreti paccayehi ca dhārīyati, so uppannadhammoti paccuppannabhāvo uppannadhammabhāvoti evamettha attho daṭṭhabbo. Uppannadhamme vatvā ‘‘anuppannā’’ti vacanaṃ na yathādhigatapaṭisedhananti kathamidaṃ paccetabbanti āha ‘‘yadi hī’’tiādi. Keci panettha ‘‘uppannāti padena atītāpi saṅgahitā. Yadi na saṅgahitā, nibbānaṃ viya tepi navattabbāti vattabbaṃ siyā[Pg.50], na ca tathā vutta’’nti vadanti, taṃ pana tesaṃ matimattameva. Ayaṃ pana tiko dvinnaṃ addhānaṃ vasena pūretvā dassitoti aṭṭhakathāyaṃ vakkhatīti. Evaṃ sante kasmā atītā navattabbāti na vuttāti? Dhammavasena asaṅgahitattābhāvato. Dhammavasena hi asaṅgahitaṃ nibbānaṃ tattha navattabbaṃ jātaṃ, na ca niyogato atītā nāma dhammā keci atthi, ye idha asaṅgahitattā navattabbā siyunti. Phalanibbattito kāraṇassa puretaraṃ nibbatti idha pariniṭṭhitasaddena vuccati, na tassa hutvā vigatabhāvoti āha ‘‘anāgate vā’’ti. Yato metteyyassa bhagavato uppajjanakaphalampi ‘‘uppādī’’ti vuccati.

१७. 'उत्पन्न' हा शब्द उत्पत्ती इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होणारा आणि प्राप्त होऊन नष्ट झालेला अशा दोन्ही प्रकारच्या अर्थांचा वाचक आहे, केवळ पहिल्या अर्थाचाच नाही, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी 'अनुत्पन्न' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये 'उत्पन्नभाव' म्हणजे उत्पत्ती इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होणे होय. त्यामुळे अतीत (भूतकालीन) धर्मांचाही संग्रह होतो. म्हणूनच 'सर्व उत्पन्नभाव' असे म्हटले आहे. 'उत्पन्नधर्मभाव' म्हणजे 'उत्पन्न धर्म' या पदाने ग्रहण केलेला धर्मभाव होय, ज्याचा अर्थ 'वर्तमान धर्मभाव' असा आहे. किंवा जो उत्पत्ती इत्यादी अवस्थेला प्राप्त होऊन स्वतःच्या स्वभावाला धारण करतो आणि प्रत्ययांद्वारे (कारणांद्वारे) धारण केला जातो, तो 'उत्पन्नधर्म' होय; अशा प्रकारे येथे 'प्रत्युत्पन्नभाव' (वर्तमानभाव) हाच 'उत्पन्नधर्मभाव' आहे, असा अर्थ समजला पाहिजे. उत्पन्न धर्मांविषयी सांगून 'अनुत्पन्न' असे म्हणणे हे यथाप्राप्त धर्मांचा निषेध करणारे नाही, तर हे कसे समजून घ्यावे? हे सांगण्यासाठी 'जर खरोखर...' इत्यादी म्हटले आहे. येथे काही जण म्हणतात की, 'उत्पन्न' या पदाने अतीत धर्मांचाही संग्रह होतो. जर त्यांचा संग्रह झाला नसता, तर निर्वाणाप्रमाणे त्यांनाही 'अवाच्य' (नावक्तब्ब) म्हटले गेले असते, परंतु तसे म्हटलेले नाही. पण हे केवळ त्यांचे वैयक्तिक मतच आहे. हा त्रिक (तिक) दोन काळांच्या (अद्धा) वशाने पूर्ण करून दाखविला आहे, असे अट्ठकथेमध्ये पुढे सांगितले जाईल. असे असताना, अतीत धर्मांना 'अवाच्य' का म्हटले नाही? कारण धर्मरूपाने त्यांचा असंग्रह झालेला नाही. कारण धर्मरूपाने असंगृहीत असलेले निर्वाण तेथे 'अवाच्य' ठरते, आणि निश्चितपणे असे कोणतेही अतीत धर्म अस्तित्वात नाहीत, जे येथे असंगृहीत राहिल्यामुळे 'अवाच्य' ठरतील. फलोत्पत्तीच्या आधी कारणाची जी उत्पत्ती होते, तिला येथे 'परिनिष्ठित' शब्दाने म्हटले आहे, त्याचा अर्थ 'होऊन नष्ट झालेला भाव' असा नाही, म्हणूनच 'अनागत काळात किंवा...' असे म्हटले आहे. कारण मैत्रेय भगवंतांच्या उत्पत्तीचे फल देखील 'उत्पादक' (उप्पादी) म्हटले जाते.

20. Yassa jhānā vuṭṭhahitvātiādinā ‘‘tenānandā’’tiādipāḷiyā heṭṭhāpāḷiṃ atthavasena dasseti. Ayañhi tattha pāḷi –

२०. 'ज्या ध्यानातून उठून...' इत्यादीद्वारे 'त्यामुळे हे आनंदा!' इत्यादी पाळीच्या आधीच्या पाळीचा अर्थ स्पष्ट केला आहे. कारण तेथील पाळी खालीलप्रमाणे आहे –

‘‘Kathañcānanda, bhikkhu ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapeti sannisādeti ekodiṃ karoti samādahati. Idhānanda, bhikkhu vivicceva…pe… catutthaṃ jhānaṃ upasampajja viharati. Evaṃ kho…pe… samādahati. So ajjhattaṃ suññataṃ manasi karoti, tassa ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto suññatāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccati. Evaṃ santametaṃ, ānanda, bhikkhu evaṃ sampajānāti ajjhattaṃ kho me suññataṃ manasikaroto ajjhattaṃ suññatāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccatīti, itiha tattha sampajāno hoti. So bahiddhā suññataṃ…pe… ajjhattabahiddhā suññataṃ…pe… so āneñjaṃ manasi karoti, tassa āneñjaṃ manasikaroto āneñjāya cittaṃ na pakkhandati…pe… muccatīti, itiha tattha sampajāno hoti. Tenānanda, bhikkhunā’’ti (ma. ni. 3.188).

“आणि हे आनंदा, भिक्खू कशा प्रकारे चित्ताला अध्यात्मातच (अंतर्गतच) स्थापित करतो, शांत करतो, एकाग्र करतो आणि समाहित करतो? येथे, हे आनंदा, भिक्खू विवेकानेच (कामभोगांपासून अलिप्त होऊन)... पे... चतुर्थ ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो. अशा प्रकारे... पे... समाहित करतो. तो अध्यात्म-शून्यतेचे मनसिकार (मनन) करतो. त्याचे अध्यात्म-शून्यतेचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त शून्यतेकडे धाव घेत नाही... पे... मुक्त होते. हे आनंदा, असे असताना भिक्खू अशा प्रकारे संप्रजन्यपूर्वक जाणतो की, 'माझे अध्यात्म-शून्यतेचे मनन करत असताना, माझे चित्त अध्यात्म-शून्यतेकडे धाव घेत नाही... पे... मुक्त होते.' अशा प्रकारे तो तेथे संप्रजन्ययुक्त (जागरूक) असतो. तो बाह्य शून्यतेचे... पे... अध्यात्म-बाह्य शून्यतेचे... पे... तो आणेञ्ज (अचलतेचे) मनन करतो. त्याचे आणेञ्जचे मनन करत असताना, त्याचे चित्त आणेञ्जकडे धाव घेत नाही... पे... मुक्त होते. अशा प्रकारे तो तेथे संप्रजन्ययुक्त असतो. म्हणून, हे आनंदा, भिक्खूने...” (म. नि. ३.१८८).

Tattha ajjhattasuññatādīsūti ajjhattaṃ bahiddhā ajjhattabahiddhā ca suññatāya āneñje ca. Paṭhamajjhānādisamādhinimitteti pādakabhūtapaṭhamajjhānādisamādhinimitte. Apaguṇapādakajjhānato vuṭṭhitassa hi ajjhattaṃ suññataṃ manasikaroto tattha cittaṃ na pakkhandati. Tato ‘‘parassa santāne nu kho katha’’nti bahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ‘‘kālena attano santāne, kālena parassa santāne nu kho katha’’nti [Pg.51] ajjhattabahiddhā manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. Tato ubhatobhāgavimutto hotukāmo ‘‘arūpasamāpattiyaṃ nu kho katha’’nti āneñjaṃ manasi karoti, tatthapi na pakkhandati. ‘‘Idāni me cittaṃ na pakkhandatī’’ti vissaṭṭhavīriyena na bhavitabbaṃ, pādakajjhānameva pana sādhukaṃ punappunaṃ manasi kātabbaṃ, evamassa rukkhaṃ chindato pharasumhi avahante punappunaṃ nisitanisitaṃ kāretvā chindantassa chijje pharasu viya kammaṭṭhāne manasikāro vahatīti dassetuṃ ‘‘tasmiṃyevā’’tiādi vuttanti.

त्यामध्ये 'अध्यात्म-शून्यता इत्यादींमध्ये' म्हणजे अध्यात्म, बाह्य आणि अध्यात्म-बाह्य शून्यतेमध्ये आणि आणेञ्ज (अचलतेमध्ये) देखील. 'प्रथमध्यान इत्यादी समाधीनिमित्तामध्ये' म्हणजे पादक (पायाभूत) असलेल्या प्रथमध्यान इत्यादी समाधीनिमित्तामध्ये. कारण पादक ध्यानातून उठलेल्या भिक्खूने अध्यात्म-शून्यतेचे मनन केले असता, त्याचे चित्त तेथे धाव घेत नाही. त्यानंतर 'दुसऱ्याच्या संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) काय अवस्था आहे?' असा विचार करून तो बाह्य शून्यतेचे मनन करतो, तेथेही त्याचे चित्त धाव घेत नाही. त्यानंतर 'कधी स्वतःच्या संतानामध्ये, तर कधी दुसऱ्याच्या संतानामध्ये काय अवस्था आहे?' असा विचार करून तो अध्यात्म-बाह्य शून्यतेचे मनन करतो, तेथेही त्याचे चित्त धाव घेत नाही. त्यानंतर उभतोभागविमुक्त होण्याची इच्छा असणारा तो 'अरूप समापत्तीमध्ये काय अवस्था आहे?' असा विचार करून आणेञ्जचे मनन करतो, तेथेही त्याचे चित्त धाव घेत नाही. 'आता माझे चित्त धाव घेत नाही' असे समजून त्याने वीर्य (प्रयत्न) शिथिल करू नये, तर पादक ध्यानाचाच पुन्हा पुन्हा चांगल्या प्रकारे मनसिकार (मनन) केला पाहिजे. ज्याप्रमाणे झाड तोडणाऱ्या माणसाची कुऱ्हाड बोथट झाली असता, त्याने ती पुन्हा पुन्हा धारदार करून झाड तोडले तरच झाड तुटते, त्याचप्रमाणे कर्मस्थानामध्ये मनसिकार प्रवृत्त होतो, हे दर्शविण्यासाठी 'त्यातच...' इत्यादी म्हटले आहे.

Atthato ca asamānattāti idaṃ kasmā vuttaṃ. Nanu yesu atthesu ajjhatta-saddo vattati, te sabbe dassetvā idhādhippetatthaniddhāraṇatthaṃ atthuddhāravasenetaṃ vuttaṃ. Cakkhādīsu ca ajjhattika-saddo ajjhattānaṃ abbhantaratāvisesamupādāya pavattati, yato te ajjhattaajjhattāti vuccanti. Apica ‘‘cha ajjhattikānī’’ti idaṃ ajjhattika-saddassa cakkhādīnaṃ ajjhattabhāvavibhāvanasabbhāvato idha udāharaṇavasena vuttaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ajjhattikaduke ‘‘ajjhattāva ajjhattikā’’ti vuttaṃ. Evañca sati na ettha saddato asamānatāpi siyā, tasmāyeva yathāvuttacodanaṃ visodhento ‘‘ayaṃ panetthā’’tiādimāha. Tenāti tasmā. Taṃvācakassāti ajjhattajjhattavācakassa sakkā vattuṃ tadatthassa ajjhattabhāvasabbhāvato.

"अर्थतः च असमानत्वाती" (अर्थाच्या दृष्टीने असमान असल्यामुळे) हे कशासाठी म्हटले आहे? ज्या अर्थांमध्ये 'अज्झत्त' (आंतरिक) हा शब्द प्रवृत्त होतो, ते सर्व दर्शवून येथे अभिप्रेत असलेल्या अर्थाचे निर्धारण करण्यासाठी अर्थ-उद्धाराच्या (अर्थ स्पष्टीकरणाच्या) वशाने हे म्हटले आहे. चक्षु (डोळे) इत्यादींच्या बाबतीत 'अज्झत्तिक' हा शब्द अज्झत्तांच्या (आंतरिक घटकांच्या) आंतरिकतेच्या विशेषाला ग्रहण करून प्रवृत्त होतो, ज्यावरून त्यांना 'अज्झत्त-अज्झत्त' असे म्हटले जाते. शिवाय, "सहा अज्झत्तिके" (छ अज्झत्तिकानि) हे येथे 'अज्झत्तिक' शब्दाच्या चक्षु इत्यादींच्या अज्झत्त-भावाचे (आंतरिक भावाचे) प्रकटीकरण करण्याच्या अस्तित्वामुळे उदाहरणादाखल म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'अज्झत्तिकदुक' मध्ये "अज्झत्तच अज्झत्तिक" (अज्झत्ता एव अज्झत्तिका - जे आंतरिक आहेत तेच अज्झत्तिक आहेत) असे म्हटले आहे. आणि असे असताना येथे शब्दाच्या दृष्टीने असमानता देखील असणार नाही, म्हणूनच पूर्वोक्त आक्षेपाचे निवारण करत "अयं पनेत्थ" (परंतु येथे हे आहे) इत्यादी म्हटले आहे. 'तेन' म्हणजे 'त्यामुळे'. 'तंवाचकस्स' म्हणजे 'अज्झत्त-अज्झत्त' वाचक शब्दाचे, त्याच्या अर्थाच्या अज्झत्त-भावाच्या अस्तित्वामुळे असे म्हणणे शक्य आहे.

‘‘Na kho, ānanda, bhikkhu sobhati saṅgaṇikārāmo saṅgaṇikārato saṅgaṇikārāmataṃ anuyutto’’tiādinā (ma. ni. 3.186) pabbajitāsāruppassa nekkhammasukhādinikāmalābhitāya abhāvassa ca dassanena saṅgaṇikārāmatāya, ‘‘nāhaṃ, ānanda, ekaṃ rūpampi samanupassāmi, yattha rattassa yathābhiratassa rūpassa vipariṇāmaññathābhāvā na uppajjeyyuṃ sokapari…pe… upāyāsā’’ti (ma. ni. 3.186) evaṃ rūpādiratiyā ca ādīnavaṃ vatvā sace koci duppaññajātiko pabbajito vadeyya ‘‘sammāsambuddho khette paviṭṭhā gāviyo viya amheyeva gaṇato nīharati, ekībhāve niyojeti, sayaṃ pana rājarājamahāmattādīhi parivuto viharatī’’ti, tassa vacanokāsupacchedanatthaṃ cakkavāḷapariyantāya parisāya majjhe nisinnopi tathāgato ekakovāti dassanatthaṃ ‘‘ayaṃ kho panā’’ti desanā āraddhāti āha ‘‘tappaṭipakkhavihāradassanattha’’nti. Tattha sabbanimittānanti rūpādīnaṃ saṅkhatanimittānaṃ[Pg.52]. Ajjhattanti visayajjhattaṃ. Suññatanti anattānupassanānubhāvanibbattaphalasamāpattiṃ. Tenevāha ‘‘ajjhatta’’ntiādi. Tattha dutiye vikappe ṭhāna-saddo kāraṇapariyāyo daṭṭhabbo. Saccakasuttenāti mahāsaccakasuttena. Tattha hi –

"हे आनंदा, जो भिक्खू समूहाची आवड असणारा (संगणिकाराम), समूहात रमणारा आणि समूहाच्या आवडीमध्ये मग्न असणारा आहे, तो शोभून दिसत नाही" इत्यादींद्वारे (म. नि. ३.१८६) प्रव्रजिताला योग्य असलेल्या नैष्क्रम्य-सुख (नेक्खम्म-सुख) इत्यादींच्या इच्छित प्राप्तीचा अभाव दर्शवून समूहाच्या आवडीचा (संगणिकारामतेचा) दोष दाखवून, आणि "हे आनंदा, मला असे एकही रूप दिसत नाही, ज्या रूपावर आसक्त आणि रममाण झालेल्या व्यक्तीला त्या रूपाच्या विपरिणामामुळे (बदलामुळे) आणि अन्यथभावामुळे (नाशाने) शोक, परिदेव...पे... आणि उपायास (दुःख) उत्पन्न होणार नाही" (म. नि. ३.१८६) अशा प्रकारे रूप इत्यादींमधील रतीचा (आसक्तीचा) दोष सांगून, जर कोणी दुर्बुद्धी असलेला प्रव्रजित असे म्हणेल की, "सम्यक्संबुद्ध हे शेतात शिरलेल्या गाईंप्रमाणे आम्हांलाच समूहातून बाहेर काढतात, एकांतात राहण्यास प्रवृत्त करतात, आणि स्वतः मात्र राजे, राजमहामात्र इत्यादींनी वेढलेले राहून विहार करतात", तर त्याच्या अशा बोलण्याची संधी नष्ट करण्यासाठी, चक्रवाळाच्या मर्यादेपर्यंत पसरलेल्या परिषदेच्या (सभेच्या) मध्ये बसलेले असूनही तथागत हे एकाकीच (एकटेच) आहेत हे दर्शवण्यासाठी "अयं खो पना" (परंतु हा) ही देशना आरंभली आहे, असे सांगताना "तप्पटिपक्खविहारदस्सनत्थं" (त्याच्या विरोधी विहाराचे दर्शन घडवण्यासाठी) असे म्हटले आहे. तेथे 'सब्बनिमित्तानं' म्हणजे रूप इत्यादी संस्कृत (संखत) निमित्तांचे. 'अज्झत्तं' म्हणजे विषयाच्या अंतर्गत (विषयज्झत्त). 'सुञ्ञतं' म्हणजे अनत्तानुपस्सना (अनात्म-अनुपश्यना) च्या प्रभावाने उत्पन्न झालेली फल-समापत्ती. म्हणूनच "अज्झत्तं" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे दुसऱ्या पर्यायात 'ठाण' हा शब्द 'कारण' या अर्थाने समजला पाहिजे. 'सच्चकसुत्तेन' म्हणजे महासच्चक सुत्ताद्वारे. कारण तेथे -

‘‘Abhijānāmi kho panāhaṃ, aggivessana, anekasatāya parisāya dhammaṃ desetā, apissu maṃ ekameko evaṃ maññati ‘mamevārabbha samaṇo gotamo dhammaṃ desetī’ti. Na kho panetaṃ, aggivessana, evaṃ daṭṭhabbaṃ. Yāvadeva viññāpanatthāya tathāgato paresaṃ dhammaṃ desetīti. So kho ahaṃ, aggivessana, tassāyeva kathāya pariyosāne tasmiṃyeva purimasmiṃ samādhinimitte ajjhattameva cittaṃ saṇṭhapemi sannisādemi, ekodiṃ karomi, samādahāmi ‘yena sudaṃ niccakappaṃ viharāmī’’ti (ma. ni. 1.387) –

"हे अग्निवेश्न (अग्गिवेसण), मला आठवते की मी अनेक शेकडो लोकांच्या परिषदेत धम्म उपदेशिला आहे. तेव्हा प्रत्येक व्यक्तीला असे वाटायचे की, 'श्रमण गौतम केवळ माझ्यासाठीच धम्म उपदेशित आहेत.' परंतु, हे अग्निवेश्न, याकडे असे पाहिले जाऊ नये. तथागत केवळ इतरांना बोध करण्यासाठीच धम्म उपदेशितात. हे अग्निवेश्न, तो मी त्या कथेच्या (उपदेशाच्या) समाप्तीनंतर, त्याच पूर्वीच्या समाधी-निमित्तामध्ये आपले चित्त आंतरिक रीतीनेच प्रस्थापित करतो, शांत करतो, एकाग्र करतो आणि समाधीत लीन करतो, ज्यामध्ये मी नेहमी विहार करतो.” (म. नि. १.३८७) –

Āgatanti.

असे आले आहे.

22. Aññehi anidassanehi aññaṃ viya katvā yathā ‘‘silāputtakassa sarīra’’nti. Dhammasabhāvasāmaññenātiādinā kiñcāpi rūpāyatanato añño nidassanabhāvo nāma natthi, dhammasabhāvo pana atthi. Tato ca rūpāyatanassa viseso nidassanabhāvena katoti tadaññadhammavisesakaro nidassanabhāvo rūpāyatanato anaññopi añño viya katvā upacaritoti dasseti. Atthaviseso sāmaññavisesatthabhedo. Sayaṃ sampattānaṃ phoṭṭhabbadhammānaṃ, nissayavasena sampattānaṃ ghānajivhākāyānaṃ gandharasānañca, itaresaṃ asampattānaṃ. Aññamaññapatanaṃ aññamaññassa yogyadese avaṭṭhānaṃ, yena paṭihananabhāvena. Byāpārādīti cittakiriyāvāyodhātuvipphāravasena akkhipaṭalādīnaṃ heṭṭhā upari ca saṃsīdanalaṅghanādippavattimāha. Vikāruppatti visadisuppatti, visayassa iṭṭhāniṭṭhabhāvena anuggaho upaghāto cāti attho.

२२. इतर अनिदर्शन (न दिसणाऱ्या) गोष्टींपेक्षा भिन्न असल्यासारखे करून, जसे की 'शिलापुत्राचे (दगडाच्या मूर्तीचे) शरीर' असे म्हटले जाते. 'धम्मस्वभावसामान्याने' इत्यादींद्वारे जरी रूपायतनापेक्षा भिन्न असा कोणताही 'निदर्शनभाव' (दिसण्याचा स्वभाव) नसला, तरी धम्मस्वभाव मात्र असतो. आणि त्यावरून रूपायतनाचा विशेष हा निदर्शनभावाने केला गेला आहे, म्हणून त्याहून भिन्न असलेल्या धम्माचा विशेष करणारा निदर्शनभाव हा रूपायतनापेक्षा अभिन्न असूनही भिन्न असल्यासारखा उपचारित (लाक्षणिक अर्थाने वापरलेला) आहे, असे दर्शविते. 'अर्थविशेष' म्हणजे सामान्य आणि विशेष अर्थाचा भेद. स्वतः प्राप्त झालेल्या स्प्रष्टव्य (फोट्ठब्ब) धम्मांचे, आश्रयाच्या (निस्सय) वशाने प्राप्त झालेल्या घ्राण (नाक), जिव्हा (जीभ), काय (शरीर) आणि गंध व रसांचे, आणि इतरांच्या बाबतीत अप्राप्त असलेल्यांचे. 'परस्परांवर आदळणे' (अञ्ञमञ्ञपतनं) म्हणजे परस्परांच्या योग्य ठिकाणी राहणे, ज्या प्रतिहननभावाने (आघाताने). 'व्यापार' इत्यादींद्वारे चित्तक्रिया आणि वायुधातूच्या प्रसरणामुळे डोळ्यांच्या पापण्या इत्यादींचे खाली आणि वर होणे, खाली बसणे, उडणे इत्यादी प्रवृत्ती सांगितली आहे. 'विकारोत्पत्ती' म्हणजे विसदृश उत्पत्ती, विषयाच्या इष्ट किंवा अनिष्ट भावामुळे होणारा अनुग्रह (अनुकूलता) आणि उपघात (प्रतिकूलता) असा अर्थ आहे.

Tikamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

त्रिक-मातिका पदांचे स्पष्टीकरण (वर्णन) समाप्त झाले.

Dukamātikāpadavaṇṇanā

दुक-मातिका पदांचे स्पष्टीकरण (वर्णन)

1-6. Samānadesaggahaṇānaṃ [Pg.53] ekasmiṃyeva vatthusmiṃ gahetabbānaṃ, ekavatthuvisayānaṃ vā. Atha vā samānadesānaṃ ekavatthukattā samānagahetabbabhāvānaṃ ekuppāditoti attho. Ye dhammā hetusahagatā, te hetūhi saha saṅgayhanti. Yo ca tesaṃ sahetukabhāvo, so sahajātādīhi hetūhi katoti katvā vuttaṃ ‘‘samā…pe… sabbhāva’’nti. Ādi-saddena cettha suppatiṭṭhitabhāvasādhanādihetubyāpāre pariggaṇhāti. Ekībhāvūpagamananti ekakalāpabhāvena pavattamānānaṃ cittacetasikānaṃ saṃsaṭṭhatāya samūhaghanabhāvena duviññeyyanānākaraṇataṃyeva sandhāya vuttaṃ. Dhammanānattābhāvepīti sabhāvatthabhedābhāvepi. Padatthanānattenāti nānāpadābhidheyyatābhedena. Etena pakārantarāpekkhaṃ dukantaravacananti dasseti. Anekappakārā hi dhammā. Teneva ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85) vuttaṃ. Ayañca attho tikesupi daṭṭhabbo. Yesaṃ vineyyānaṃ yehi pakāravisesehi dhammānaṃ vibhāvane kate paṭivedho hoti, tesaṃ tappakārabhedehi dhammānaṃ vibhāvanaṃ. Yesaṃ pana yena ekeneva pakārena vibhāvane paṭivedho hoti, tesampi taṃ vatvā dhammissarattā tadaññaniravasesappakāravibhāvanañca desanāvilāsoti āha ‘‘desetabbappakārajānana’’ntiādi. Nanu ekena pakārena jānantassa tadaññappakāravibhāvanaṃ aphalaṃ hotīti? Na hoti paṭisambhidāppabhedassa upanissayattā. Te pakārā etesanti tappakārā, tabbhāvo tappakāratā. Iminā dhammānaṃ vijjamānasseva pakāravisesassa vibhāvanaṃ desanāvilāsoti dasseti.

१-६. "समानदेशग्रहणानां" म्हणजे एकाच वस्तूमध्ये ग्रहण करावयाच्या, किंवा एकाच वस्तूचा विषय असलेल्या. अथवा, समान देश असलेल्या, एकाच वस्तूचे आश्रित असल्यामुळे समान ग्रहण करण्याच्या भावाचे एकाच वेळी उत्पन्न होणे असा अर्थ आहे. जे धम्म हेतूसहगत (हेतूसह वर्तमान) आहेत, ते हेतूंसोबत संगृहीत केले जातात. आणि त्यांचा जो सहेतुकभाव आहे, तो सहजात इत्यादी हेतूंमुळे केला गेला आहे, म्हणून "समा...पे... सद्भाव" असे म्हटले आहे. येथे 'आदि' शब्दाने सुप्रतिष्ठितभाव सिद्ध करणे इत्यादी हेतूंच्या व्यापाराचे ग्रहण केले जाते. 'एकीभावोपगमन' (एकीभावाला प्राप्त होणे) म्हणजे एकाच समूहाच्या (कलाप) रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या चित्त आणि चैतसिकांच्या संसृष्टतेमुळे (एकत्रितपणामुळे) समूह-घनभावाने त्यांचा भेद जाणणे कठीण असणे, हेच लक्षात घेऊन म्हटले आहे. 'धम्मनानात्वाभावेपि' म्हणजे स्वभाव आणि अर्थाचा भेद नसतानाही. 'पदार्थनानात्वाने' म्हणजे वेगवेगळ्या पदांच्या अभिधेयतेच्या (वाच्यतेच्या) भेदाने. यावरून दुसऱ्या प्रकाराची अपेक्षा असणारे दुसरे दुक-वचन आहे, असे दर्शविते. कारण धम्म अनेक प्रकारचे असतात. म्हणूनच "सर्व धम्म सर्व प्रकारे बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानमुखात (ज्ञानाच्या कक्षेत) स्पष्टपणे येतात" (महानि. १५६; चूलनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५) असे म्हटले आहे. आणि हा अर्थ त्रिकांमध्येही समजला पाहिजे. ज्या विनेयांना (शिष्यांना) ज्या प्रकारच्या विशेषांनी धम्मांचे प्रकटीकरण केले असता प्रतिवेध (ज्ञानप्राप्ती) होतो, त्यांना त्या प्रकारच्या भेदांनी धम्मांचे प्रकटीकरण केले जाते. परंतु ज्यांना केवळ एकाच प्रकारे प्रकटीकरण केले असता प्रतिवेध होतो, त्यांनाही ते सांगून, धम्मेश्वरत्वामुळे (धम्मावरील प्रभुत्वामुळे) इतर सर्व प्रकारांचे प्रकटीकरण करणे हा देशनेचा विलास (सौंदर्य) आहे, हे सांगण्यासाठी "देसेतब्बप्पकारजाननं" (उपदेश करावयाच्या प्रकारांचे ज्ञान) इत्यादी म्हटले आहे. शंका: एका प्रकारे जाणणाऱ्या व्यक्तीला इतर प्रकारांचे प्रकटीकरण करणे निष्फळ ठरत नाही का? उत्तर: नाही, कारण ते प्रतिसंभिदा-प्रभेदाचे (पटिसम्भिदा-प्पभेद) उपनिषय (कारण/साधन) ठरते. ते प्रकार ज्यांचे आहेत ते 'तप्प्रकार' (त्या प्रकारचे), आणि त्यांचा भाव म्हणजे 'तप्प्रकारता'. यावरून धम्मांच्या विद्यमान असलेल्याच प्रकारविशेषांचे प्रकटीकरण करणे हा देशनेचा विलास आहे, असे दर्शविते.

Aññatthāpīti ‘‘ahetukā ceva dhammā na ca hetū’’tiādīsu. Yathā paṭhamadukekadese gahetvā dutiyatatiyadukehi saddhiṃ chaṭṭhadukanaye yojanā ‘‘hetū dhammā sahetukāpi ahetukāpī’’tiādayo tayo dukā labbhanti, evaṃ dutiyatatiyadukekadese gahetvā paṭhamadukena saddhiṃ yojanāya ‘‘sahetukā dhammā hetūpi na hetūpi, ahetukā dhammā hetūpi na hetūpi, hetusampayuttā dhammā hetūpi na hetūpi, hetuvippayuttā dhammā hetūpi na hetūpī’’ti cattāro dukā [Pg.54] labbhanti, te pana vuttanayeneva sakkā dassetunti na dassitāti daṭṭhabbā. Atha vā pāḷiyaṃ vuttehi catutthapañcamehi aṭṭhakathāyaṃ dassitehi purimehi dvīhi ninnānākaraṇato ete na vuttā. Sannivesavisesamattameva hettha visesoti. Teneva hi ninnānatthattā pāḷiyaṃ āgatadukesu yathāniddhāritadukānaṃ yathāsambhavaṃ avarodhanena avuttataṃ dassetuṃ ‘‘etesu panā’’tiādimāha.

इतर ठिकाणी सुद्धा म्हणजे "अहेतुक धम्म आणि जे हेतू नाहीत" इत्यादींमध्ये. ज्याप्रमाणे पहिल्या दुकाचा एक भाग घेऊन दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकांसोबत सहाव्या दुकाच्या पद्धतीने योजना केल्यास "हेतू धम्म सहेतुकही आहेत आणि अहेतुकही आहेत" इत्यादी तीन दुक प्राप्त होतात, त्याचप्रमाणे दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकाचा एक भाग घेऊन पहिल्या दुकासोबत योजना केल्यास "सहेतुक धम्म हेतूही आहेत आणि न-हेतूही आहेत, अहेतुक धम्म हेतूही आहेत आणि न-हेतूही आहेत, हेतुसंप्रयुक्त धम्म हेतूही आहेत आणि न-हेतूही आहेत, हेतुविप्रयुक्त धम्म हेतूही आहेत आणि न-हेतूही आहेत" असे चार दुक प्राप्त होतात. परंतु ते आधी सांगितलेल्या पद्धतीनेच दाखवणे शक्य असल्यामुळे येथे दाखवले नाहीत, असे समजावे. अथवा पाळिमध्ये सांगितलेल्या चौथ्या व पाचव्या आणि अट्ठकथेमध्ये दाखवलेल्या पहिल्या दोन दुकांपेक्षा यात काही भिन्नता नसल्यामुळे हे सांगितले नाहीत. येथे केवळ मांडणीचा विशेष हाच फरक आहे. त्यामुळेच, अर्थामध्ये भिन्नता नसल्यामुळे पाळिमध्ये आलेल्या दुकांमध्ये यथा-निर्धारित दुकांचा यथासंभव समावेश करून ते न सांगणे दर्शवण्यासाठी "एतेसु पना" (परंतु यांच्यामध्ये) इत्यादी म्हटले आहे.

Atha vā ‘‘etena vā gatidassanenā’’tiādinā vakkhamānanayena ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cā’’tiādīnaṃ sambhavantānaṃ dukānaṃ saṅgahe sati etesampi saṅgaho siyā. Yato vā dukato padaṃ niddhāretvā dukantaraṃ vuccati, tena sati ca nānatte dukantaraṃ labbhati, na cettha koci viseso yathāvuttadukehīti saṃvaṇṇanāsu na dassitanti daṭṭhabbaṃ. Ettha ca yathā sahetukadukato hetusampayuttadukassa, hetusahetukadukato ca hetuhetusampayuttadukassa padatthamattato nānattaṃ, na sabhāvatthato. Evaṃ santepi sahetukahetusahetukaduke vatvā itarepi vuttā, evaṃ hetusampayuttahetuhetusampayuttadukādīhi sabhāvatthanānattābhāvepi padatthanānattasambhavato dhammanānattābhāvepi padatthanānattena dukantaraṃ vuccatīti vuttattā ‘‘hetusahagatā dhammā, na hetusahagatā dhammā, hetusahajātā dhammā, na hetusahajātā dhammā. Hetusaṃsaṭṭhā dhammā, hetuvisaṃsaṭṭhā dhammā. Hetusamuṭṭhānā dhammā, na hetusamuṭṭhānā dhammā. Hetusahabhuno dhammā, na hetusahabhuno dhammā’’tiādīnaṃ, tathā ‘‘hetū ceva dhammā hetusahagatā cā’’tiādīnaṃ, ‘‘na hetū kho pana dhammā hetusahagatāpi, na hetusahagatāpī’’tiādīnañca sambhavantānaṃ anekesaṃ dukānaṃ saṅgaho anuññāto viya dissati. Tathā hi vakkhati ‘‘etena vā gatidassanenā’’tiādi. Evaṃ āsavagocchakādīsupi ayamattho yathāsambhavaṃ vattabbo. Dhammānaṃ vā sabhāvakiccādiṃ bodhetabbākārañca yāthāvato jānantena dhammasāminā yattakā dukā vuttā, tattakesu ṭhātabbaṃ. Addhā hi te dukā na vattabbā, ye bhagavatā na vuttāti veditabbaṃ. Na hetuhetusampayuttaduko chaṭṭhadukena ninnānatthoti adhippāyo. Tesūti paṭhamadukatatiyadukesu. Yadi dukantarehi dukantarapadehi ca samānatthattā etesaṃ dukānaṃ dukantarapadānañca avacanaṃ[Pg.55], evaṃ sati chaṭṭhaduke paṭhamapadampi na vattabbaṃ catutthaduke dutiyapadena samānatthattā. Tathā ca chaṭṭhadukoyeva na hotīti codanaṃ sandhāyāha ‘‘catutthaduke’’tiādi. Dukapūraṇatthanti idaṃ samānatthataṃyeva sandhāya vuttaṃ, desanāviseso pana vijjatiyeva. Atthantaratābhāvepi pakārabhedahetukaṃ dukantaravacananti dassito hi ayamatthoti. Etena gatidassanenāti atthavisesābhāvepi chaṭṭhadukapūraṇasaṅkhātena nayadassanena. Paṭhamaduke…pe… dassito pāḷiyaṃ vuttehi catutthapañcamehi, aṭṭhakathāyaṃ dassitehi purimehi dvīhi, idha dassitehi catūhi. Tesūti dutiyatatiyadukesu. Paṭhamadukapakkhepena dassito pāḷiyaṃ chaṭṭhadukena itaratra ca itaradukehīti veditabbaṃ.

अथवा "एतेन वा गतिदस्सनेन" (किंवा या गतीच्या दर्शनाने) इत्यादी पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने "हेतूच असलेले धम्म आणि अहेतुक" इत्यादी संभवणाऱ्या दुकांचा संग्रह केला असता यांचाही संग्रह होईल. किंवा ज्या दुकामधून पद निवडून दुसरा दुक सांगितला जातो, त्यामध्ये भिन्नता असल्यास दुसरा दुक प्राप्त होतो; परंतु येथे आधी सांगितलेल्या दुकांपेक्षा कोणताही विशेष फरक नसल्यामुळे व्याख्यानांमध्ये तो दाखवला नाही, असे समजावे. आणि येथे ज्याप्रमाणे सहेतुक-दुकापासून हेतुसंप्रयुक्त-दुकाची, आणि हेतु-सहेतुक-दुकापासून हेतु-हेतुसंप्रयुक्त-दुकाची केवळ पदाच्या अर्थावरून भिन्नता आहे, स्वभावाच्या अर्थावरून नाही. असे असूनही सहेतुक आणि हेतु-सहेतुक दुक सांगून इतरही सांगितले आहेत. अशा प्रकारे हेतुसंप्रयुक्त आणि हेतु-हेतुसंप्रयुक्त दुक इत्यादींमध्ये स्वभावाच्या अर्थाची भिन्नता नसली तरी पदाच्या अर्थाची भिन्नता संभवत असल्यामुळे, धम्मांची भिन्नता नसली तरी पदांच्या भिन्नतेमुळे दुसरा दुक सांगितला जातो, असे म्हटल्यामुळे "हेतुसहगत धम्म, न-हेतुसहगत धम्म; हेतुसहजात धम्म, न-हेतुसहजात धम्म; हेतुसंसृष्ट धम्म, हेतुविसंसृष्ट धम्म; हेतुसमुत्थान धम्म, न-हेतुसमुत्थान धम्म; हेतुसहभू धम्म, न-हेतुसहभू धम्म" इत्यादींचा, तसेच "हेतूच असलेले धम्म आणि हेतुसहगत" इत्यादींचा, आणि "जे धम्म हेतू नाहीत ते हेतुसहगतही आहेत आणि न-हेतुसहगतही आहेत" इत्यादी संभवणाऱ्या अनेक दुकांचा संग्रह मान्य केल्यासारखा दिसतो. कारण पुढे "एतेन वा गतिदस्सनेन" इत्यादी सांगितले जाईल. अशा प्रकारे आसव-गोच्छक (आसव गट) इत्यादींमध्येही हा अर्थ यथासंभव सांगावा. किंवा धम्मांचा स्वभाव, कार्य इत्यादी आणि बोध करून देण्याची पद्धत यथार्थपणे जाणणाऱ्या धम्मस्वामींनी (बुद्धांनी) जितके दुक सांगितले आहेत, तितक्यांवरच मर्यादित राहावे. निश्चितच ते दुक सांगू नयेत जे भगवंतांनी सांगितले नाहीत, असे जाणावे. "न हेतु-हेतुसंप्रयुक्त दुक" हा सहाव्या दुकापेक्षा भिन्न अर्थाचा नाही, असा अभिप्राय आहे. "तेसू" (त्यांच्यामध्ये) म्हणजे पहिल्या आणि तिसऱ्या दुकांमध्ये. जर इतर दुकांशी आणि इतर दुकांच्या पदांशी समान अर्थ असल्यामुळे या दुकांचे आणि इतर दुकांच्या पदांचे कथन केले नसेल, तर अशा वेळी सहाव्या दुकातील पहिले पद देखील सांगायला नको होते, कारण ते चौथ्या दुकातील दुसऱ्या पदाशी समान अर्थाचे आहे. आणि तसे झाल्यास सहावा दुकच उरणार नाही, या आक्षेपाचा विचार करून "चतुत्थदुके" (चौथ्या दुकात) इत्यादी म्हटले आहे. "दुक पूर्ण करण्यासाठी" हे समान अर्थाचाच विचार करून म्हटले आहे, परंतु देशनेचा (उपदेशाचा) विशेष तर विद्यमान आहेच. अर्थामध्ये भिन्नता नसली तरी प्रकाराच्या भेदामुळे दुसऱ्या दुकाचे कथन केले जाते, हा अर्थ येथे दर्शवला आहे. "एतेन गतिदस्सनेen" म्हणजे अर्थाचा विशेष फरक नसला तरी सहावा दुक पूर्ण करण्याच्या रूपाने पद्धत दाखवल्याने. पहिल्या दुकात...पे... पाळिमध्ये सांगितलेल्या चौथ्या व पाचव्या, अट्ठकथेत दाखवलेल्या पहिल्या दोन आणि येथे दाखवलेल्या चार दुकांद्वारे दर्शवले आहे. "तेसू" म्हणजे दुसऱ्या आणि तिसऱ्या दुकांमध्ये. पहिल्या दुकाच्या समावेशाने पाळिमध्ये सहाव्या दुकाद्वारे आणि इतर ठिकाणी इतर दुकांद्वारे दर्शवले आहे, असे जाणावे.

7-13. Paccayabhāvamattena…pe… atthitanti etena na paṭiladdhattatāsaṅkhātā sasabhāvatāva atthitā, atha kho paṭipakkhena anirodho appahīnatā anipphāditaphalatā kāraṇāsamugghātena phalanibbattanārahatā cāti imamatthaṃ dasseti. Tathā hi ‘‘imasmiṃ sati idaṃ hotī’’ti ettha ‘‘satī’’ti iminā vacanena yena vinā yaṃ na hoti, taṃ atītādipi kāraṇaṃ saṅgahitamevāti. Tenevāha ‘‘na sahetu…pe… kālānamevā’’ti. Same…pe… dīpeti samecca sambhūya paccayehi katanti saṅkhatanti. Ayametesaṃ visesoti ayaṃ paccayanibbattānaṃ paccayavantatā anekapaccayanipphāditatā ca dukadvaye purimapadatthānaṃ bhedo, itaresaṃ pana purimapadasaṅgahitadhammavidhurasabhāvatāyāti. Avini…pe… ṭhapanatoti ‘‘ettakā’’ti pabhedaparicchedaniddhāraṇavasena abhidhammamātikāyaṃ dhammānaṃ avuttattā vuttaṃ. Suttantamātikāyaṃ pana niddhāritasarūpasaṅkhāvisesattā vinicchitatthaparicchedāyeva avijjādayo vuttāti. ‘‘Pathavīādi rūpa’’nti etasmiṃ atthavikappe anekahetukesu cittuppādesu hetūnaṃ sahetukabhāvo viya sabbesaṃ pathavīādīnaṃ rūpibhāvo siddhoti āha ‘‘purima…pe… pajjatī’’ti. Na hi tesu niyato katthaci saṃsāmibhāvoti. Aniccānupassanāya vā lujjati chijjati vinassatīti gahetabbo lokoti taṃgahaṇarahitānaṃ lokuttarānaṃ natthi lokatā. Tenevāti dukkhasaccabhāvena pariññeyyabhāvenāti attho.

७-१३. "प्रत्ययभावमात्रेने...पे... अस्तित्व आहे" याद्वारे केवळ प्राप्त झालेल्या अवस्थेच्या रूपातील स्वतःच्या स्वभावाचेच अस्तित्व दर्शवले जात नाही, तर प्रतिपक्षाद्वारे (विरोधी घटकाद्वारे) निरोध न होणे, प्रहीण (नष्ट) न होणे, फळ निष्पन्न न होणे आणि कारणाचा समूळ नाश न झाल्यामुळे फळ उत्पन्न करण्याची योग्यता असणे, हा अर्थ दर्शवला आहे. तसेच "याच्या असण्याने हे होते" (इमस्मिं सति इदं होति) येथे "सति" (असण्याने) या शब्दाने ज्याच्याशिवाय जे होत नाही, ते अतीत (भूतकाळातील) इत्यादी कारण देखील संग्रहित केलेच आहे. त्यामुळेच "न सहेतु...पे... काळांचेच" असे म्हटले आहे. "समे...पे... दर्शवतो" म्हणजे एकत्र येऊन, प्रत्ययांद्वारे जे केले गेले आहे ते "संखत" (संस्कारित) होय. "हा यांचा विशेष आहे" म्हणजे प्रत्ययांद्वारे उत्पन्न झालेल्यांची प्रत्यययुक्तता आणि अनेक प्रत्ययांद्वारे निष्पन्नता हा दोन दुकांमधील पहिल्या पदांच्या अर्थाचा भेद आहे; तर इतरांमध्ये पहिल्या पदात संग्रहित केलेल्या धम्मांच्या विरुद्ध स्वभाव असणे हा भेद आहे. "अविनि...पे... स्थापन केल्याने" म्हणजे "इतकेच" अशा प्रकारच्या भेदांच्या परिच्छेदाच्या (वर्गीकरणाच्या) निर्धारणाने अभिधम्ममातिकेमध्ये धम्म न सांगितल्यामुळे असे म्हटले आहे. परंतु सुत्तंतमातिकेमध्ये निर्धारित स्वरूप आणि संख्येच्या विशेषतेमुळे निश्चित अर्थाच्या परिच्छेदासाठीच अविद्या इत्यादी सांगितले आहेत. "पृथ्वी इत्यादी रूप" या अर्थाच्या विकल्पात अनेक हेतू असलेल्या चित्तोत्पादांमध्ये हेतूंचा सहेतुकभाव ज्याप्रमाणे सिद्ध होतो, त्याचप्रमाणे सर्व पृथ्वी इत्यादींचा रूपीभाव सिद्ध होतो, म्हणून "पुरिम...पे... घडते" असे म्हटले आहे. कारण त्यांच्यामध्ये कुठेही स्वामी असण्याचा निश्चित भाव नाही. किंवा अनित्यानुपश्यनेद्वारे "जो मोडतो, छिन्नभिन्न होतो, नष्ट होतो तो लोक" असा ग्रहण केलेला लोक होय; त्यामुळे त्या ग्रहणाने रहित असलेल्या लोकोत्तर धम्मांमध्ये लोकता (लौकिकत्व) नसते. "त्यामुळेच" म्हणजे दुःखसत्य रूपाने आणि परिज्ञेय (पूर्णपणे जाणण्यायोग्य) रूपाने, असा अर्थ आहे.

Dukabahutā āpajjatīti kasmā vuttaṃ, nanu vīsati dukā vibhattā, ‘‘avuttopi yathālābhavasena veditabbo’’ti ca vakkhatīti dukabahutā [Pg.56] icchitā evāti? Saccametaṃ, taṃyeva pana dukabahutaṃ anicchanto evamāha. Apica dukabahutā āpajjati, sā ca kho viññāṇabhedānusārinī, tatrāpi kāmāvacarakusalato ñāṇasampayuttāni, tathā mahākiriyato manodvārāvajjananti evaṃpakārānaṃ sabbadhammārammaṇaviññāṇānaṃ anāmasanato na byāpinīti dasseti ‘‘dukabahutā’’tiādinā. Abyāpibhāve pana dosaṃ dassento ‘‘tathā ca…pe… siyā’’ti āha. Niddesena ca viruddhanti ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’tiādinā rūpāyatanādīnaṃ paccekacakkhuviññāṇādinā kenaci viññeyyataṃ, sotaviññāṇādinā kenaci naviññeyyatañca dassentena nikkheparāsiniddesena ‘‘dvinnampi padānaṃ atthanānattato duko hotī’’ti idaṃ vacanaṃ viruddhaṃ, tathā atthuddhāraniddesenapi atthato na sametīti attho. Tatthāti tassaṃ nikkheparāsisaṃvaṇṇanāyaṃ. Yo ca paṭisedho kato atthanānattato dukaṃ dassetunti adhippāyo. Na hi sama…pe… sedhetunti etena ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’ti ettakesu niddesapadesu dukapadadvayappavatti pāḷito eva viññāyatīti dasseti.

"दुकांचे बाहुल्य प्राप्त होते" असे का म्हटले आहे? वीस दुक विभक्त केले आहेत आणि "न बोललेले देखील जसे प्राप्त होईल त्याप्रमाणे जाणावे" असे म्हटले जाईल, तर दुकांचे बाहुल्य इच्छितच आहे ना? हे सत्य आहे, परंतु त्या दुकबाहुल्याची इच्छा न करताच असे म्हटले आहे. शिवाय, दुकांचे बाहुल्य प्राप्त होते, आणि ते विज्ञानाच्या भेदानुसार चालणारे आहे. तेथेही कामावचर कुशल ज्ञानाशी संप्रयुक्त असलेले, तसेच महाक्रियेतील मनोद्वारावर्जन अशा प्रकारच्या सर्वधम्मारम्मण (सर्व धर्म आलंबन असलेल्या) विज्ञानांना स्पर्श न केल्यामुळे ते व्यापक नाही, हे "दुकांचे बाहुल्य" इत्यादीद्वारे दर्शविते. अव्यापक असण्यातील दोष दर्शविताना "तसेच... पे... असावे" असे म्हटले आहे. निर्देशाशी विरुद्ध आहे म्हणजे "जे धर्म चक्षुविज्ञानाने जाणण्यायोग्य आहेत, ते धर्म श्रोतविज्ञानाने जाणण्यायोग्य नाहीत" इत्यादीद्वारे रूपायातन इत्यादींचे प्रत्येक चक्षुविज्ञान इत्यादीद्वारे काही अंशी ज्ञेयत्व आणि श्रोतविज्ञान इत्यादीद्वारे काही अंशी अज्ञेयत्व दर्शविणाऱ्या निक्खेपरास निर्देशामध्ये "दोन्ही पदांच्या अर्थाच्या भिन्नतेमुळे दुक होतो" हे वचन विरुद्ध आहे, तसेच अत्थुद्धार निर्देशानुसार देखील अर्थाशी जुळत नाही, असा अर्थ आहे. 'तेथे' म्हणजे त्या निक्खेपरास वर्णनामध्ये. जो निषेध केला आहे, तो अर्थाच्या भिन्नतेमुळे दुक दर्शविण्याच्या अभिप्रायाने आहे. "नाही तर समान... पे... निषेध करतो" याद्वारे "जे धर्म चक्षुविज्ञानाने जाणण्यायोग्य आहेत, ते धर्म श्रोतविज्ञानाने जाणण्यायोग्य नाहीत" एवढ्या निर्देश पदांमध्ये दोन दुक पदांची प्रवृत्ती पाळीवरूनच समजते, हे दर्शविते.

Tathevāti ubhinnaṃ kecina-saddānaṃ aniyamato cakkhusotādinissayavohārena cakkhusotaviññāṇādiko bhinnasabhāvoyeva dhammo atthoti dassanavasena. Rūpāyatanameva hi cakkhusotaviññāṇehi viññeyyāviññeyyabhāvato ‘‘kenaci viññeyyaṃ kenaci naviññeyya’’nti ca vuccatīti. Yadi evaṃ imasmimpi pakkhe dukabahutā āpajjatīti codanaṃ manasi katvā āha ‘‘na cetthā’’tiādi. Viññātabbabhedenāti viññātabbavisesena, viññeyyekadesenāti attho. Dukabhedoti dukaviseso, kenaci viññeyyaduko, tappabhedoyeva vā. Samatto pariyatto paripuṇṇoti attho. Yattakā viññātabbā tattakā dukāti dukabhedāpajjanappakāradassanaṃ. Evañca satītiādinā imissā saṃvaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. ‘‘Ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā’’ti rūpāyatanasseva vuttattā atthabhedābhāvato kathamayaṃ duko hotīti āha ‘‘viññāṇanānattenā’’tiādi. Yadi pana sabbaviññātabbasaṅgahe dukosamatto hoti, nikkheparāsiniddeso kathaṃ nīyatīti āha ‘‘etassa panā’’tiādi.

"तसेच" म्हणजे दोन्ही 'काही' (केचिन) शब्दांच्या अनियमामुळे चक्षु-श्रोत इत्यादींच्या आश्रयाच्या व्यवहाराने चक्षु-श्रोतविज्ञान इत्यादी भिन्न स्वभावाचाच धर्म आहे, हे दर्शविण्याच्या दृष्टीने. कारण रूपायातनच चक्षु आणि श्रोतविज्ञानांद्वारे ज्ञेय आणि अज्ञेय असल्याच्या भावामुळे "काही अंशी ज्ञेय आणि काही अंशी अज्ञेय" असे म्हटले जाते. जर असे असेल, तर या पक्षातही "दुकांचे बाहुल्य प्राप्त होते" या आक्षेपाला मनात ठेवून "येथे नाही" इत्यादी म्हटले आहे. 'विज्ञाताव्याच्या भेदाने' म्हणजे विज्ञाताव्याच्या विशेषाने, ज्ञेयाच्या एका भागाने असा अर्थ आहे. 'दुकभेद' म्हणजे दुकविशेष, काही अंशी ज्ञेय असलेला दुक किंवा त्याचाच प्रभेद. 'समत्त' म्हणजे समाप्त, पर्याप्त, परिपूर्ण असा अर्थ आहे. जेवढे विज्ञाताव्य (जाणण्यायोग्य) आहेत तेवढेच दुक आहेत, हे दुकभेदाच्या प्राप्तीचा प्रकार दर्शविणे आहे. "आणि असे असताना" इत्यादीद्वारे या वर्णनाचे प्राप्त झालेले गुण दर्शविते. "जे धर्म चक्षुविज्ञानाने जाणण्यायोग्य आहेत, ते धर्म श्रोतविज्ञानाने जाणण्यायोग्य नाहीत" असे रूपायातनाचेच म्हटल्यामुळे अर्थाचा भेद नसल्याने हा दुक कसा होतो? म्हणून "विज्ञानाच्या नानात्वामुळे" इत्यादी म्हटले आहे. परंतु जर सर्व विज्ञाताव्याच्या संग्रहात दुक समाप्त (पूर्ण) होतो, तर निक्खेपरास निर्देश कसा नेला जातो? म्हणून "परंतु याच्या..." इत्यादी म्हटले आहे.

Ettha [Pg.57] pana yathā viññāṇanānattena viññātabbaṃ bhinditvā duke vuccamāne satipi viññātabbānaṃ bahubhāve yattakā viññātabbā, tattakā dukāti natthi dukabahutā dukasaṅgahitadhammekadesesu dukapadadvayappavattidassanabhāvato. Evaṃ dvinnampi padānaṃ atthanānattena duke vuccamānepi yattakāni viññāṇāni, tattakā dukāti natthi dukabahutā dukasaṅga…pe… bhāvato eva. Na hi ekaṃyeva viññāṇaṃ ‘‘kenaci kenacī’’ti vuttaṃ, kintu aparampīti sabbaviññāṇasaṅgahe duko samatto hoti, na ca katthaci dukassa pacchedo atthi indriyaviññāṇānaṃ viya manoviññāṇassapi visayassa bhinnattā. Na hi atītārammaṇaṃ viññāṇaṃ anāgatādiārammaṇaṃ hoti, anāgatārammaṇaṃ vā atītādiārammaṇaṃ, tasmā yathāladdhavisesena visiṭṭhesu manoviññāṇabhedesu tassa tassa visayassa ālambanānālambanavasena dukapadadvayappavatti na sakkā nivāretuṃ. Teneva ca aṭṭhakathāyaṃ ‘‘manoviññāṇena pana kenaci viññeyyañceva aviññeyyañcāti ayamattho atthi, tasmā so avuttopi yathālābhavasena veditabbo’’ti bhūmibhedavasena yathālābhaṃ dassessati. ‘‘Vavatthānābhāvato’’ti idampi anāmaṭṭhavisesaṃ manoviññāṇasāmaññameva gahetvā vuttaṃ. Pāḷi pana indriyaviññāṇehi nayadassanavasena āgatāti daṭṭhabbaṃ. Evañca katvā imissāpi atthavaṇṇanāya ‘‘kenacī’’ti padaṃ aniyamena sabbaviññāṇasaṅgāhakanti siddhaṃ hoti, niddesena ca na koci virodho. Cakkhuviññeyyanasotaviññeyyabhāvehi dukapadadvayappavatti dassitā, na pana cakkhuviññeyyācakkhuviññeyyabhāvehi visesakāraṇābhāvato. Kiñca ‘‘ye vā panā’’ti padantarasampiṇḍanatopi ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā…pe… na te dhammā cakkhuviññeyyā’’ti (dha. sa. 1101) ettāvatā dukapadadvayappavatti dassitāti viññāyati. Padantarabhāvadassanattho hi yevāpana-saddo yathā ‘‘ye keci kusalā dhammā, sabbe te kusalamūlā. Ye vā pana kusalamūlā, sabbe te dhammā kusalā’’tiādīsu (yama. 1.mūlayamaka.1). Aññathā ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā, na te dhammā sotaviññeyyā. Ye te dhammā sotaviññeyyā, na te dhammā cakkhuviññeyyā’’ti pāḷi abhavissa. Yaṃ pana vadanti ‘‘ye te dhammā cakkhuviññeyyā…pe… na te dhammā cakkhuviññeyyāti iminā atthato dve [Pg.58] dukā vuttā hontī’’ti, tadapi cakkhuviññeyyācakkhuviññeyyataṃ sotaviññeyyāsotaviññeyyatañca sandhāya vuttaṃ, na pana ‘‘cakkhuviññeyyanasotaviññeyyataṃ sotaviññeyyanacakkhuviññeyyatañcā’’ti daṭṭhabbaṃ. Etena pāḷipaṭisedhanañca nivāritaṃ daṭṭhabbaṃ paṭisedhanasseva abhāvato. Tathā yassa ārammaṇassa vijānanabhāvena yo attho vuccamāno aniyamadassanatthaṃ ‘‘kenacī’’ti vutto, soyeva tato aññassa avijānanabhāvena vuccamāno aniyamadassanatthaṃ puna ‘‘kenacī’’ti vuttoti tadatthadassane tenevāti ayaṃ padattho na sambhavatīti na sakkā vattunti. Evamettha yathā aṭṭhakathā avaṭṭhitā, tathā attho yujjatīti veditabbaṃ.

येथे जसे विज्ञानाच्या नानात्वामुळे (भिन्नतेमुळे) विज्ञाताव्याचे (जाणून घेण्याच्या विषयाचे) विभाजन करून दुक (द्विक) सांगितले जात असताना, विज्ञाताव्यांची बहुसंख्या असली तरी, 'जितके विज्ञातव्य तितके दुक' अशी दुकांची बहुसंख्या नसते; कारण दुकामध्ये समाविष्ट असलेल्या धर्मांच्या एका भागात दुक-पदांच्या दोन्ही पदांची प्रवृत्ती दर्शविली जाते. याचप्रमाणे दोन्ही पदांच्या अर्थाच्या नानात्वामुळे दुक सांगितले जात असतानाही, 'जितकी विज्ञाने तितके दुक' अशी दुकांची बहुसंख्या नसते; कारण दुकामध्ये समाविष्ट... पे... प्रवृत्ती दर्शविली गेल्यामुळेच होय. कारण केवळ एकाच विज्ञानाला "केनचि केनचि" (कोणा एकाद्वारे, कोणा एकाद्वारे) असे म्हटले नाही, तर दुसऱ्यालाही म्हटले आहे, अशा प्रकारे सर्व विज्ञानांच्या संग्रहामध्ये दुक समाप्त होतो. आणि इंद्रिय-विज्ञानांप्रमाणेच मनोविज्ञानाचाही विषय भिन्न असल्यामुळे कुठेही दुकाचा विच्छेद होत नाही. कारण भूतकाळाचे आलंबन (विषय) असणारे विज्ञान हे भविष्यकाळ इत्यादींचे आलंबन असणारे होत नाही, किंवा भविष्यकाळाचे आलंबन असणारे विज्ञान हे भूतकाळ इत्यादींचे आलंबन असणारे होत नाही. म्हणून, यथाप्राप्त विशेषाने विशिष्ट अशा मनोविज्ञानाच्या भेदांमध्ये त्या त्या विषयाच्या आलंबन आणि अनालंबन भावामुळे दुक-पदांच्या दोन्ही पदांची प्रवृत्ती रोखता येणे शक्य नाही. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये "मनोविज्ञानाने मात्र कोणा एकाद्वारे विज्ञेय (जाणण्यायोग्य) आणि अविज्ञेय (न जाणण्यायोग्य) असा हा अर्थ आहे, म्हणून तो न सांगितलेला असला तरी यथालाभानुसार समजून घ्यावा" असे भूमीच्या भेदानुसार यथालाभ दर्शविले जाईल. "व्यवस्थान (निश्चिती) नसल्यामुळे" हे देखील विशेषाचा उल्लेख न करता केवळ सामान्य मनोविज्ञानालाच ग्रहण करून म्हटले आहे. पाळी (मूळ पाठ) मात्र इंद्रिय-विज्ञानांच्या द्वारे नय (पद्धती) दर्शविण्याच्या उद्देशाने आली आहे, असे समजावे. आणि असे केल्याने या अर्थवर्णनेमध्येही "केनचि" हे पद अनियमाने सर्व विज्ञानांचा संग्रह करणारे आहे हे सिद्ध होते, आणि निर्देशामध्ये कोणताही विरोध राहत नाही. चक्षुविज्ञेय आणि श्रोत्रविज्ञेय भावांद्वारे दुक-पदांच्या दोन्ही पदांची प्रवृत्ती दर्शविली आहे, परंतु चक्षुविज्ञेय आणि अचक्षुविज्ञेय भावांद्वारे नाही; कारण त्यासाठी कोणताही विशेष हेतू नाही. शिवाय, "ये वा पना" (किंवा जे पुन्हा) या दुसऱ्या पदाच्या संयोजनावरूनही "जे ते धम्मा चक्षुविज्ञेय... पे... ते धम्मा चक्षुविज्ञेय नाहीत" (धम्मसंगणि ११०१) एवढ्यावरून दुक-पदांच्या दोन्ही पदांची प्रवृत्ती दर्शविली आहे, असे समजते. कारण "येवापन" हा शब्द दुसऱ्या पदाचा भाव दर्शविण्यासाठी आहे, जसे की "जे काही कुशल धम्म आहेत, ते सर्व कुशलमूल आहेत. किंवा जे पुन्हा कुशलमूल आहेत, ते सर्व धम्म कुशल आहेत" इत्यादींमध्ये (यमक १, मूलयमक १). अन्यथा, "जे धम्म चक्षुविज्ञेय आहेत, ते धम्म श्रोत्रविज्ञेय नाहीत. जे धम्म श्रोत्रविज्ञेय आहेत, ते धम्म चक्षुविज्ञेय नाहीत" अशी पाळी (पाठ) असती. परंतु जे असे म्हणतात की, "जे धम्म चक्षुविज्ञेय आहेत... पे... ते धम्म चक्षुविज्ञेय नाहीत, याने अर्थाच्या दृष्टीने दोन दुक सांगितले जातात", ते देखील चक्षुविज्ञेय-अचक्षुविज्ञेयता आणि श्रोत्रविज्ञेय-अश्रोत्रविज्ञेयता यांना उद्देशून म्हटले आहे, "चक्षुविज्ञेय-अश्रोत्रविज्ञेयता आणि श्रोत्रविज्ञेय-अचक्षुविज्ञेयता" यांना उद्देशून नाही, असे समजावे. याद्वारे पाळीच्या प्रतिषेधाचे (निषेधाचे) निवारण झाले आहे असे समजावे, कारण प्रतिषेध अस्तित्वातच नाही. तसेच, ज्या आलंबनाच्या विजानन (जाणून घेण्याच्या) भावाने जो अर्थ सांगितला जात असताना अनियम दर्शविण्यासाठी "केनचि" असे म्हटले आहे, तोच अर्थ दुसऱ्याच्या अविजानन भावाने सांगितला जात असताना अनियम दर्शविण्यासाठी पुन्हा "केनचि" असे म्हटले आहे; म्हणून त्या अर्थाच्या दर्शनामध्ये "तेनेव" (त्याच्याद्वारेच) हा पदाचा अर्थ संभवत नाही, असे म्हणता येत नाही. अशा प्रकारे, येथे जशी अट्ठकथा प्रस्थापित आहे, तसाच अर्थ योग्य ठरतो, असे समजावे।

14-19. Santānassa ajaññamalīnabhāvakaraṇato kaṇhakammavipākahetuto ca aparisuddhattā ‘‘asucibhāvena sandantī’’ti vuttaṃ. Tatthāti vaṇe. Paggharaṇaka…pe… saddoti etena āsavo viya āsavoti ayampi attho dassitoti daṭṭhabbaṃ. Gotrabhu…pe… vuttānīti etena gotrabhuggahaṇaṃ upalakkhaṇaṃ yathā ‘‘kākehi sappi rakkhitabba’’nti dasseti. Gotrabhusadisā gotrabhūti pana atthe sati guṇappadhānatthānaṃ ekena saddena avacanīyattā vodānādayova vuttā bhaveyyuṃ. Atha vā gotrabhūti ekasesena sāmaññena vā ayaṃ niddesoti veditabbaṃ. Abhividhivisayaṃ avadhinti vibhattiṃ pariṇāmetvā vattabbaṃ.

१४-१९. संतानाला (चित्तपरंपरेला) अयोग्य व मलीन बनविणारे असल्यामुळे आणि कृष्णकर्म-विपाक (काळ्या कर्मांच्या विपाकाचा) हेतू असल्यामुळे, अपरिशुद्धतेने "अशुचिभावाने वाहतात" असे म्हटले आहे. "तेथे" म्हणजे जखमेमध्ये (व्रणामध्ये). "झरणारे... पे... शब्द" याद्वारे 'आसवाप्रमाणे आसव' हा देखील अर्थ दर्शविला आहे, असे समजावे. "गोत्रभू... पे... सांगितले आहेत" याद्वारे गोत्रभूचे ग्रहण हे उपलक्षण आहे, जसे "कावळ्यांपासून तुपाचे रक्षण करावे" हे दर्शविते. परंतु "गोत्रभूच्या समान गोत्रभू" असा अर्थ असताना, गुणांच्या प्रधानतेचे स्थान एका शब्दाने सांगता येत नसल्यामुळे, वोदान (परिशुद्धी) इत्यादीच सांगितले गेले असावेत. अथवा "गोत्रभू" हा एकशेष किंवा सामान्य रूपाने केलेला निर्देश आहे, असे समजावे. अभिविधीच्या विषयाला मर्यादा (अवधी) मानून विभक्ती बदलून सांगावे।

Sampayuttehi āsavehi taṃsahitatā āsavasahitatā. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā sahetukānaṃ sampayuttehi hetūhi sahetukatā, na evaṃ sāsavāti vuttadhammānaṃ sampayuttehi āsavehi sāsavatā, atha kho vippayuttehīti. Dukantare avuttapadabhāvoyevettha dukayojanāya ñāyāgatatā. Yadi evaṃ hetugocchake kathanti āha ‘‘hetugocchake panā’’tiādi. Paṭhame duke dutiyassa pakkhepe ekoti catutthadukamāha. Paṭhame duke tatiyassa pakkhepe dveti ‘‘āsavā ceva dhammā āsavavippayuttā ca, āsavavippayuttā ceva dhammā no ca āsavā’’ti iminā saddhiṃ pañcamadukamāha. Paṭhamassa dutiye duke pakkhepe ekoti ‘‘no āsavā dhammā sāsavāpi anāsavāpī’’ti ayameko. Tatiye paṭhamassa pakkhepe dveti ‘‘āsavā dhammā āsavasampayuttāpi [Pg.59] āsavavippayuttāpi, no āsavādhammā āsavasampayuttāpi āsavavippayuttāpī’’ti ime dve. Tatiye dutiyassa pakkhepe ekoti ‘‘sāsavā dhammā āsavasampayuttāpi āsavavippayuttāpī’’ti eko. Dutiye tatiyassa pakkhepe ekoti chaṭṭhadukamāha. Tīhīti catutthapañcamachaṭṭhehi. Itareti tadavasiṭṭhā pañca. Te pana paṭhame tatiyadukadutiyapadapakkhepe eko, dutiye paṭhamadukadutiyapadapakkhepe eko, tatiye paṭhamassa ekekapadapakkhepe dve, tatiye dutiyadukapaṭhamapadapakkhepe ekoti evaṃ veditabbā. ‘‘Sāsavā dhammā āsavāpi no āsavāpi. Āsavasampayuttā dhammā āsavāpi no āsavāpi. Āsavavippayuttā dhammā āsavāpi no āsavāpī’’ti etesampi, ‘‘āsavasahagatā dhammā no āsavasahagatā dhammā’’ti evamādīnañca aggahaṇe kāraṇaṃ gahaṇanayo ca pubbe vuttanayeneva veditabbaṃ.

संपयुत्त आसवांच्या सहयोगाला 'आसवसहितता' (आसवांनी युक्त असणे) म्हणतात. हे असे म्हटले आहे – ज्याप्रमाणे सहेतुक धर्मांची संपयुत्त हेतूंमुळे 'सहेतुकता' होते, त्याप्रमाणे 'सासवा' (आसवयुक्त) असे म्हटलेल्या धर्मांची संपयुत्त आसवांमुळे 'सासवतता' होत नाही, तर विप्पयुत्त (विप्रयुक्त) आसवांमुळे होते. दोन दुकांच्या दरम्यान न सांगितलेल्या पदांचे अस्तित्व असणे, हाच येथे दुक-योजनेचा योग्य मार्ग आहे. जर असे असेल, तर हेतुगोच्छकात कसे? म्हणून 'हेतुगोच्छके पना' (परंतु हेतुगोच्छकात) इत्यादी म्हटले आहे. पहिल्या दुकात दुसऱ्याचा समावेश केल्यास एक (दुक) होतो, याला चौथा दुक म्हटले आहे. पहिल्या दुकात तिसऱ्याचा समावेश केल्यास दोन (दुक) होतात, 'आसवा चेव धम्मा आसवविप्पयुत्ता च, आसवविप्पयुत्ता चेव धम्मा नो च आसवा' याच्यासह पाचवा दुक सांगितला आहे. पहिल्याच्या दुसऱ्या दुकात समावेश केल्यास एक (दुक) होतो, तो म्हणजे 'नो आसवा धम्मा सासवापि अनासवापि' हा एक होय. तिसऱ्यात पहिल्याचा समावेश केल्यास दोन (दुक) होतात, ते म्हणजे 'आसवा धम्मा आसवसंपयुत्तापि आसवविप्पयुत्तापि, नो आसवा धम्मा आसवसंपयुत्तापि आसवविप्पयुत्तापि' हे दोन होत. तिसऱ्यात दुसऱ्याचा समावेश केल्यास एक (दुक) होतो, तो म्हणजे 'सासवा धम्मा आसवसंपयुत्तापि आसवविप्पयुत्तापि' हा एक होय. दुसऱ्यात तिसऱ्याचा समावेश केल्यास एक (दुक) होतो, याला सहावा दुक म्हटले आहे. 'तीहि' म्हणजे चौथ्या, पाचव्या आणि सहाव्या दुकांद्वारे. 'इतरे' म्हणजे उर्वरित पाच दुक. ते पहिल्या दुकात तिसऱ्या दुकाच्या दुसऱ्या पदाचा समावेश केल्यास एक, दुसऱ्या दुकात पहिल्या दुकाच्या दुसऱ्या पदाचा समावेश केल्यास एक, तिसऱ्या दुकात पहिल्याच्या एकेका पदाचा समावेश केल्यास दोन, तिसऱ्या दुकात दुसऱ्या दुकाच्या पहिल्या पदाचा समावेश केल्यास एक, अशा प्रकारे जाणावे. 'सासवा धम्मा आसवापि नो आसवापि, आसवसंपयुत्ता धम्मा आसवापि नो आसवापि, आसवविप्पयुत्ता धम्मा आसवापि नो आसवापि' यांचे आणि 'आसवसहगता धम्मा नो आसवसहगता धम्मा' इत्यादींचे ग्रहण न करण्याचे कारण आणि ग्रहण करण्याची पद्धत पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीनेच जाणावी.

Esa nayoti yo esa paṭhamaduke dutiyadukapakkhepādiko upāyo idha āsavagocchake vutto, esa nayo saṃyojanagocchakādīsu dukantaraniddhāraṇeti attho. Tattha pāḷiyaṃ anāgatadukā saṃyojanagocchake tāva ‘‘saṃyojanā ceva dhammā saṃyojanavippayuttā ca, saṃyojanavippayuttā ceva dhammā no ca saṃyojanā, saṃyojanā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpi, no saṃyojanā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpi, no saṃyojanā dhammā saṃyojaniyāpi asaṃyojaniyāpi, saṃyojaniyā dhammā saṃyojanasampayuttāpi saṃyojanavippayuttāpī’’ti pañca. Evaṃ ganthaoghayogaupādānagocchakesu paccekaṃ pañca. Nīvaraṇagocchake pana nīvaraṇānaṃ nīvaraṇavippayuttabhāvābhāvato ‘‘no nīvaraṇā dhammā nīvaraṇiyāpi anīvaraṇiyāpi, no nīvaraṇā dhammā nīvaraṇasampayuttāpi nīvaraṇavippayuttāpi, nīvaraṇiyā dhammā nīvaraṇasampayuttāpi nīvaraṇavippayuttāpī’’ti tayo. Tathā parāmāsagocchake ‘‘no parāmāsā dhammā parāmaṭṭhāpi aparāmaṭṭhāpi, no parāmāsā dhammā parāmāsasampayuttāpi parāmāsavippayuttāpi, parāmaṭṭhā dhammā parāmāsasampayuttāpi parāmāsavippayuttāpī’’ti. Kilesagocchake ‘‘no kilesā dhammā saṃkilesikāpi asaṃkilesikāpi, no kilesā dhammā saṃkiliṭṭhāpi asaṃkiliṭṭhāpi, no kilesā dhammā kilesasampayuttāpi kilesavippayuttāpi, saṃkilesikā dhammā [Pg.60] saṃkiliṭṭhāpi asaṃkiliṭṭhāpi, saṃkilesikā dhammā kilesasampayuttāpi kilesavippayuttāpi, asaṃkiliṭṭhā dhammā saṃkilesikāpi asaṃkilesikāpī’’ti cha dukāti evaṃ veditabbā. Sesaṃ vuttanayameva.

'एस नयो' (हाच नियम आहे) म्हणजे जो हा पहिल्या दुकात दुसऱ्या दुकाचा समावेश इत्यादी करण्याचा उपाय येथे आसवगोच्छकात सांगितला आहे, हाच नियम संयोजनगोच्छक इत्यादींमध्ये दोन दुकांच्या दरम्यानच्या निश्चितीसाठी आहे, असा अर्थ आहे. त्यामध्ये पाळीत न आलेले दुक संयोजनगोच्छकात प्रथम – 'संयोजना चेव धम्मा संयोजनविप्पयुत्ता च, संयोजनविप्पयुत्ता चेव धम्मा नो च संयोजना, संयोजना धम्मा संयोजनसंपयुत्तापि संयोजनविप्पयुत्तापि, नो संयोजना धम्मा संयोजनसंपयुत्तापि संयोजनविप्पयुत्तापि, नो संयोजना धम्मा संयोजनियापि असंयोजनियापि, संयोजनिया धम्मा संयोजनसंपयुत्तापि संयोजनविप्पयुत्तापि' हे पाच आहेत. याचप्रमाणे गन्थ, ओघ, योग आणि उपादान गोच्छकांमध्ये प्रत्येकी पाच आहेत. नीवरणगोच्छकात मात्र नीवरणांच्या नीवरणविप्पयुत्त भावाच्या अभावामुळे 'नो नीवरणा धम्मा नीवरनियापि अनीवरनियापि, नो नीवरणा धम्मा नीवरणसंपयुत्तापि नीवरणविप्पयुत्तापि, नीवरनिया धम्मा नीवरणसंपयुत्तापि नीवरणविप्पयुत्तापि' हे तीन आहेत. तसेच परामसगोच्छकात 'नो परामासा धम्मा परामाट्ठापि अपरामाट्ठापि, नो परामासा धम्मा परामससंपयुत्तापि परामसविप्पयुत्तापि, परामाट्ठा धम्मा परामससंपयुत्तापि परामसविप्पयुत्तापि' हे आहेत. किलेसगोच्छकात 'नो किलेसा धम्मा संकिलेसिकापि असंकिलेसिकापि, नो किलेसा धम्मा संकिलिट्ठापि असंकिलिट्ठापि, नो किलेसा धम्मा किलेससंपयुत्तापि किलेसविप्पयुत्तापि, संकिलेसिका धम्मा संकिलिट्ठापि असंकिलिट्ठापि, संकिलेसिका धम्मा किलेससंपयुत्तापि किलेसविप्पयुत्तापि, असंकिलिट्ठा धम्मा संकिलेसिकापि असंकिलेसिकापि' हे सहा दुक आहेत, असे जाणावे. उर्वरित भाग पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीप्रमाणेच आहे.

20-25. Paccayabhāvenāti saṃyojanatthaṃ dasseti. Yathāsakaṃ paccayabhāvo eva hi kāmarāgādīnaṃ vaṭṭasaṃyojananti. Yadi evaṃ kathaṃ kāmarāgādīnaṃyeva saṃyojanabhāvoti āha ‘‘satipī’’tiādi. Aññesanti saṃyojanehi aññesaṃ kilesābhisaṅkhārādīnaṃ. Tappaccayabhāveti tesaṃ kilesakammavipākavaṭṭānaṃ paccayabhāve. Orambhāgiyuddhaṃbhāgiyabhāvena saṅgahitā paricchinnā ora…pe… saṅgahitā, tehi kāmarāgādīhi visesapaccayabhūtehi. Kāmakammabhavādīnaṃ kāmūpapattibhavādinipphādanepi niyamoti katvā āha ‘‘taṃtaṃ…pe… hotī’’ti. Tena saṃyojanānaṃ bhāve yathāvuttaniyamānaṃ kammūpapattibhavānaṃ bhāvaṃ dassetvā tadabhāve abhāvaṃ dassento ‘‘na cā’’tiādimāha. Bandhanaṃ aseribhāvakaraṇaṃ andubandhanādayo viya. Ganthakaraṇaṃ avacchinnatākaraṇaṃ. Cakkalakaṃ pādapuñchanarajjumaṇḍalaṃ. Na codetabbanti paññācakkhunā pacurajanassa passituṃ asakkuṇeyyattā yathāvuttavisesassa saddheyyataṃ āha. Tividho hi attho koci paccakkhasiddho yo rūpādidhammānaṃ paccattavedanīyo aniddisitabbākāro, sabbadhammānaṃ sabhāvalakkhaṇanti vuttaṃ hoti. Koci anumānasiddho yo ghaṭādīsu paṭādīsu ca pasiddhena paccayāyattabhāvena ghaṭapaṭa-saddādīnaṃ aniccatādiākāro, koci okappanasiddho yo pacurajanassa accantamadiṭṭho saddhāvisayo sagganibbānādi. Tattha yassa satthuno vacanaṃ paccakkhasiddhe anumānasiddhe ca atthe na visaṃvādeti aviparītappavattiyā, tassa vacanena saddheyyatthasiddhīti tathārūpo ca bhagavāti ‘‘dhammānaṃ sabhāva…pe… na codetabba’’nti vuttaṃ. Esa nayo ito paresupi evarūpesu.

२०-२५. 'पच्चयभावेन' (प्रत्ययभावाने) याद्वारे संयोजनाचा अर्थ दर्शविला आहे. कारण आपापला प्रत्ययभाव (कारणभाव) हाच कामराग इत्यादींचे 'वट्टसंयोजन' (संसार-संयोजन) आहे. जर असे असेल, तर केवळ कामराग इत्यादींनाच संयोजनत्व कसे? म्हणून 'सतिपि' (असतानाही) इत्यादी म्हटले आहे. 'अञ्ञेसं' (इतरांच्या) म्हणजे संयोजनांशिवाय इतर क्लेश, अभिसंस्कार इत्यादींच्या. 'तप्पच्चयभावे' (त्यांच्या प्रत्ययभावात) म्हणजे त्या क्लेश, कर्म आणि विपाक यांच्या वट्टाच्या (संसाराच्या) प्रत्ययभावात. ओरंभागिय आणि उद्धंभागिय भावाने संग्रहित, परिच्छिन्न... पे... संग्रहित, त्या कामराग इत्यादी विशेष प्रत्ययभूत (कारणभूत) धर्मांद्वारे. कामकर्मभव इत्यादींच्या काम-उपपत्तिभव इत्यादींच्या निर्मितीमध्येही नियम आहे, असे मानून 'तं तं... पे... होति' असे म्हटले आहे. त्याद्वारे संयोजनांच्या अस्तित्वात यथावक्त नियमांनुसार कर्म-उपपत्तिभवांचे अस्तित्व दर्शवून, त्यांच्या अभावात अभाव दर्शविताना 'न च' इत्यादी म्हटले आहे. 'बन्धनं' म्हणजे साखळदंडाच्या बंधनाप्रमाणे पराधीन करणे. 'गन्थकरणं' म्हणजे अविच्छिन्नता (अखंडता) निर्माण करणे. 'चक्कलकं' म्हणजे पाय पुसण्याचे दोरीचे वर्तुळ (चटई). 'न चोदेतब्बं' (शंका घेऊ नये) कारण सामान्य लोकांना प्रज्ञाचक्षूने हे पाहणे अशक्य असल्याने, यथावक्त विशेषाची श्रद्धा ठेवण्यायोग्यतेविषयी सांगितले आहे. कारण अर्थ तीन प्रकारचा असतो – काही 'पच्चक्खसिद्ध' (प्रत्यक्षसिद्ध) असतो, जो रूपादी धर्मांचा स्वतः अनुभव घेण्याजोगा आणि अनिर्देश्य (शब्दांत सांगता न येणारा) आकार असतो, ज्याला सर्व धर्मांचे 'सभावलक्खण' (स्वभावलक्षण) म्हटले आहे. काही 'अनुमानसिद्ध' असतो, जो घट, पट इत्यादींमध्ये प्रसिद्ध असलेल्या प्रत्ययाधीनतेमुळे (कारणावर अवलंबून असण्यामुळे) घट, पट, शब्द इत्यादींचा अनित्यता इत्यादी आकार असतो. काही 'ओकप्पनसिद्ध' (श्रद्धासिद्ध/निश्चयसिद्ध) असतो, जो सामान्य लोकांसाठी अत्यंत अदृष्ट (कधीही न पाहिलेला) आणि केवळ श्रद्धेचा विषय असतो, जसे की स्वर्ग, निब्बान इत्यादी. त्यामध्ये ज्या शास्त्यांचे (गुरूंचे) वचन प्रत्यक्षसिद्ध आणि अनुमानसिद्ध अर्थाच्या बाबतीत विसंगत ठरत नाही (अविपरीत प्रवृत्तीमुळे), त्यांच्या वचनाने श्रद्धेय अर्थाची सिद्धी होते; आणि भगवान तशाच स्वरूपाचे आहेत, म्हणून 'धम्मानं सभाव... पे... न चोदेतब्बं' असे म्हटले आहे. हाच नियम यापुढील अशाच प्रकारच्या इतर बाबतीतही लागू होतो.

26-37. Yathā sarabhehi atikkamitabbā pabbatarāji sarabhaniyā, evaṃ oghaniyāti saddasiddhīti āha ‘‘tenā’’tiādi.

२६-३७. ज्याप्रमाणे शरभ (अष्टपाद प्राणी) प्राण्यांनी ओलांडण्यायोग्य पर्वतराजीला 'सरभनिया' म्हणतात, त्याचप्रमाणे 'ओघनिया' या शब्दाची सिद्धी होते, म्हणून 'तेन' इत्यादी म्हटले आहे.

50-54. Vipariyesaggāho parāmasananti ‘‘parato’’ti ettha na dhammasabhāvato aññathāmattaṃ paranti adhippetaṃ, atha kho tabbipariyāyoti āha ‘‘paratoti niccādito’’ti.

५०-५४. विपरियेसग्गाहो परामसन्ति 'परतो' (परके म्हणून) येथे धर्मस्वभावापेक्षा अन्य असणे म्हणजे 'पर' असा अभिप्राय नाही, तर त्याचा विपर्यास असा अर्थ आहे, म्हणून 'परतो म्हणजे नित्य इत्यादी रूपाने' असे म्हटले आहे.

55-68. Yadi [Pg.61] sabhāvato avijjamānaṃ, kathamārammaṇabhāvoti āha ‘‘vicittasaññāya saññita’’nti, parikappanāmattasiddhanti attho. Duviññeyyanānattatāya nirantarabhāvūpagamanaṃ saṃsaṭṭhabhāvoti ‘‘suviññeyyanānattattā na saṃsaṭṭhatā’’ti vuttaṃ. Tesaṃ arūpakkhandhānaṃ. Itarehi rūpanibbānehi. Kiṃ pana kāraṇaṃ samānuppādanirodhānaṃ ekakalāpabhūtānaṃ arūpadhammānameva aññamaññaṃ saṃsaṭṭhatā vuccati, na pana tathābhūtānampi rūpadhammānanti āha ‘‘esa hi tesaṃ sabhāvo’’ti. Tena yadipi keci arūpadhammā visuṃ ārammaṇaṃ honti, dandhappavattikattā pana rūpadhammānaṃyeva suviññeyyanānattaṃ, na arūpadhammānanti tesaṃ saṃsaṭṭhabhāvo tadabhāvo ca itaresaṃ sabhāvasiddhoti dasseti. Samūhaghanatāya vā dubbibhāgatarattā natthi arūpadhammānaṃ visuṃ ārammaṇabhāvoti duviññeyyanānattattā tesaṃyeva saṃsaṭṭhatā. Amuñcitvā tadadhīnavuttitāya gahetabbato buddhiyā.

५५-६८. जर स्वभावाने अविद्यमान असेल, तर आलंबनभाव कसा असू शकतो? म्हणून 'विचित्तसञ्ञाय सञ्ञितं' (विविध संज्ञेने संज्ञित) असे म्हटले आहे, ज्याचा अर्थ केवळ परिकल्पनेने सिद्ध असा आहे. दुर्विज्ञेय नानात्वामुळे निरंतर भावाला प्राप्त होणे म्हणजे संसृष्टभाव होय, म्हणूनच 'सुविज्ञेय नानात्वामुळे संसृष्टता नाही' असे म्हटले आहे. त्या अरूपस्कंधांचे. इतर रूप आणि निर्वाणाशी. परंतु, एकाच वेळी उत्पन्न आणि निरुद्ध होणाऱ्या, एकाच समूहात असलेल्या केवळ अरूपधर्मांचीच परस्परांशी संसृष्टता का म्हटली जाते, आणि तशाच प्रकारच्या रूपधर्मांची का नाही? म्हणून 'हाच त्यांचा स्वभाव आहे' असे म्हटले आहे. त्यामुळे जरी काही अरूपधर्म स्वतंत्रपणे आलंबन बनत असले, तरी रूपधर्मांच्या मंद प्रवृत्तीमुळे त्यांचे नानात्व सुविज्ञेय असते, अरूपधर्मांचे नाही; म्हणून त्यांचा संसृष्टभाव आणि इतरांचा असंसृष्टभाव स्वभावानेच सिद्ध आहे, असे दर्शविले आहे. किंवा समूहघनतेमुळे विभागण्यास अत्यंत कठीण असल्यामुळे अरूपधर्मांचा स्वतंत्र आलंबनभाव नसतो, म्हणून दुर्विज्ञेय नानात्वामुळे त्यांचीच संसृष्टता असते. बुद्धीने त्यांना न सोडता, त्यांच्या अधीन राहून ग्रहण करायचे असल्यामुळे.

83-100. Kāmataṇhā kāmo uttarapadalopena yathā rūpabhavo rūpaṃ. Evaṃ sesesupi. Ārammaṇakaraṇavasenāti etena kāmarūpārūpataṇhānaṃ visayabhāvo yathākkamaṃ kāmarūpārūpāvacaratāya kāraṇanti dasseti. Avassañcetamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ, aññathā kāmāvacarādibhāvo aparipuṇṇavisayo siyā. Yadi hi ālambitabbadhammavasena bhūmiparicchedo, evaṃ sati anārammaṇānaṃ saṅgaho na siyā. Atha vipākadānavasena, evampi avipākānaṃ saṅgaho na siyā, tasmā ārammaṇakaraṇavasena pariyāpannānaṃ bhūmiparicchedo kātabbo. Evañhi sati kāmāvacarādibhāvo paripuṇṇavisayo siyā. Tenevāha ‘‘evañhi satī’’tiādi. Apariyāpannānaṃ pana lokato uttiṇṇabhāvena anuttarabhūmitā. Akāmāvacarāditā nāpajjatīti abyāpitadosaṃ pariharati, kāmāvacarāditā nāpajjatīti atibyāpitadosaṃ. Nanu ca imasmiṃ pakkhe kāmataṇhā katamā, kāmāvacaradhammārammaṇā taṇhā, kāmāvacaradhammā katame, kāmataṇhāvisayāti itarītaranissayatā dosoti? Na, avīciādiekādasokāsaninnatāya kiñci taṇhaṃ kāmataṇhābhāvena gahetvā taṃsabhāvāya visayabhāvena kāmāvacaradhammānaṃ upalakkhetabbattā.

८३-१००. कामतण्हा म्हणजे काम, उत्तरपदाचा लोप झाल्यामुळे, जसे रूपभव म्हणजे रूप. याचप्रमाणे उर्वरितांमध्येही समजावे. 'आलंबन करण्याच्या वशाने' याद्वारे काम, रूप आणि अरूप तृष्णांचा विषयभाव अनुक्रमे कामावचर, रूपावचर आणि अरूपावचर असण्याचे कारण आहे, असे दर्शविले आहे. हे नक्कीच अशाच प्रकारे स्वीकारले पाहिजे, अन्यथा कामावचरादी भाव अपूर्ण विषयाचे होतील. जर आलंबन घेण्याच्या धर्मांच्या वशाने भूमीचा निश्चय केला, तर अशा वेळी अनालंबन धर्मांचा संग्रह होणार नाही. आणि जर विपाक देण्याच्या वशाने केला, तर विपाकरहित धर्मांचा संग्रह होणार नाही, म्हणून आलंबन करण्याच्या वशानेच पर्यापन्न धर्मांचा भूमी-परिच्छेद केला पाहिजे. कारण असे केल्यानेच कामावचरादी भाव पूर्ण विषयाचे होतील. म्हणूनच 'असे असल्यावरच' इत्यादी म्हटले आहे. अपर्यापन्नांची मात्र लोकातून उत्तीर्ण झाल्यामुळे अनुत्तर भूमी असते. 'अकामावचरादी भाव प्राप्त होत नाही' याद्वारे अव्याप्ती दोषाचे परिहार केले जाते, आणि 'कामावचरादी भाव प्राप्त होत नाही' याद्वारे अतिव्याप्ती दोषाचे. पण या पक्षात कामतृष्णा कोणती? कामावचर धर्मांचे आलंबन घेणारी तृष्णा. कामावचर धर्म कोणते? कामतृष्णेचे विषय असणारे. मग हा अन्योन्याश्रय दोष नाही का? नाही, कारण अवीची इत्यादी अकरा स्थानांच्या प्रवणतेमुळे विशिष्ट तृष्णेला कामतृष्णा म्हणून ग्रहण करून, तिच्या स्वभावाच्या विषयभावाने कामावचर धर्मांचे लक्षण निश्चित केले जाते.

Idāni yathāvuttamatthaṃ pāṭhena samatthento ‘‘nikkhepakaṇḍepī’’tiādimāha. Tattha hi kāmataṇhāya ālambitabbattā kāmadhātupariyāpannadhammā ca kāmabhavasaṅkhāte [Pg.62] kāme ogāḷhā hutvā caranti, nāññatthāti etthāvacarāti vuttanti. Visesatthinā viseso anupayujjatīti imamatthaṃ dassento āha ‘‘lokassa vasena pariyāpannanicchayato’’ti. Tena lokiyadhammesu pariyāpanna-saddassa niruḷhataṃ dasseti bhagavato taduccāraṇānantaraṃ vineyyānaṃ tadatthapaṭipattito. Paricchedakāpekkhā paricchinnatāti ‘‘paricchedakārikāya taṇhāyā’’ti vuttaṃ. Sā hi dhammānaṃ kāmāvacarādibhāvaṃ paricchindati. Pari-saddo cettha ‘‘upādinnā’’tiādīsu upa-saddo viya sasādhanaṃ kiriyaṃ dīpetīti ayamattho vuttoti daṭṭhabbaṃ.

आता वर सांगितलेल्या अर्थाचे पाठाद्वारे समर्थन करताना 'निक्खेपकण्डेपि' इत्यादी म्हटले आहे. कारण तेथे कामतृष्णेचे आलंबन असल्यामुळे कामधातूमध्ये अंतर्भूत असलेले धर्म कामभव नावाच्या कामात बुडून वावरतात, इतरत्र नाही, म्हणून येथे 'अवचर' असे म्हटले आहे. विशेष इच्छिणाऱ्याला विशेष निरुपयोगी ठरतो, हा अर्थ दर्शविताना 'लोकाच्या वशाने पर्यापन्नाचा निश्चय केल्यामुळे' असे म्हटले आहे. याद्वारे लौकिक धर्मांमध्ये 'पर्यापन्न' शब्दाची रूढता दर्शविली आहे, कारण भगवंतांनी त्याचा उच्चार केल्यावर लगेचच विनेय त्याचा अर्थ समजून घेतात. परिच्छेदकाची अपेक्षा असणे म्हणजे परिच्छिन्नता होय, म्हणूनच 'परिच्छेद करणाऱ्या तृष्णेद्वारे' असे म्हटले आहे. कारण ती धर्मांच्या कामावचरादी भावाचा परिच्छेद करते. येथे 'परि' हा शब्द 'उपादिन्ना' इत्यादी शब्दांमधील 'उप' शब्दाप्रमाणे साधनासह क्रिया दर्शवितो, असा अर्थ येथे सांगितला आहे, असे समजावे.

Niyyānakaraṇasīlā niyyānikā yathā ‘‘apūpabhakkhanasīlo āpūpiko’’ti, niyyānasīlā eva vā. Rāgadosamohāva gahitāti ñāyati, itarathā pahānekaṭṭhatāvacanaṃ nippayojanaṃ siyā. ‘‘Raṇohatā na jotanti, candasūriyā satārakā’’tiādīsu raṇa-saddassa reṇupariyāyatā daṭṭhabbā. Sampahārapariyāyattā yuddha-saddassa sampahāro ca paharitabbādhāroti akusalasenāva ‘‘saraṇā’’ti vuttā. Dukkhādīnanti phalabhūtānaṃ dukkhavighātaupāyāsapariḷāhānaṃ sabhāgabhūtāya ca micchāpaṭipadāya. Tannibbattakasabhāvānaṃ akusalānanti etena sabbesampi akusalānaṃ saraṇataṃ dasseti.

निर्याण घडवून आणण्याचा स्वभाव असणारे ते 'निर्याणिक' होय, जसे 'अनारसे खाण्याचा स्वभाव असणारा तो आपूपिक' किंवा केवळ निर्याण स्वभावाचेच. राग, द्वेष आणि मोह हेच ग्रहण केले आहेत असे समजते, अन्यथा प्रहाण आणि एकार्थता यांचे वचन निरर्थक ठरेल. 'रणोहता न जोतन्ति, चन्दसूरिया सतारका' इत्यादींमध्ये 'रण' हा शब्द 'रेणू' या अर्थाचा पर्याय आहे असे समजावे. 'युद्ध' हा शब्द प्रहाराचा पर्याय असल्यामुळे आणि प्रहार हा आघाताचा आधार असल्यामुळे अकुशल सेनाच 'स-रणा' म्हटली गेली आहे. 'दुःखादीनां' म्हणजे फलभूत असणारे दुःख, विघात, उपायास आणि परिदाह यांच्याशी समान असणाऱ्या मिथ्या प्रतिपदेचे. त्यांना उत्पन्न करणाऱ्या स्वभावाच्या अकुशल धर्मांचे, याद्वारे सर्वच अकुशल धर्मांचे 'स-रणत्व' दर्शविले आहे.

Abhidhammadukamātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिधम्म-दुकमातिका-पदवर्णना समाप्त झाली.

Suttantikadukamātikāpadavaṇṇanā

सुत्तन्तिक-दुकमातिका-पदवर्णना

101-108. Vijjāsabhāgatāya, na saṅkappādayo viya vijjāya upakārakabhāvato. ‘‘Abhejjaṃ…pe… ruhatī’’ti ubhayampi anavasesappahānameva sandhāya vuttaṃ. Kiñcāpi hi heṭṭhimamaggehipi pahīyamānā kilesā tena tena odhinā anavasesameva pahīyanti, ye pana avasiṭṭhā bhinditabbā, te lobhādikilesabhāvasāmaññato puna viruḷhā viya honti. Arahattamagge pana uppanne na evaṃ avasiṭṭhābhāvato. Tadupacārena nissayavohārena. Kusalehi tāpetabbāti vā tapaniyā, tadaṅgādivasena bādhitabbā pahātabbāti attho. Samānatthāni adhivacanādīnaṃ saṅkhādibhāvato. ‘‘Sabbeva dhammā adhivacanapathā’’tiādinā adhivacanādīnaṃ visayabhāve na koci dhammo vajjito, vacanabhāvo eva ca [Pg.63] adhivacanādīnaṃ vakkhamānena nayena yujjatīti adhippāyenāha ‘‘sabbañca vacanaṃ adhivacanādibhāvaṃ bhajatī’’ti.

१०१-१०८. विद्या-स्वभावत्वामुळे, संकल्पादींप्रमाणे विद्येचे उपकारक असल्यामुळे नाही. 'अभिज्ज्य...पे... रुहति' हे दोन्हीही निरवशेष प्रहाणाला उद्देशूनच म्हटले आहे. कारण जरी खालच्या मार्गांनीही नष्ट होणारे क्लेश त्या त्या मर्यादेने निरवशेषपणे नष्ट होत असले, तरी जे नष्ट करायचे शिल्लक राहतात, ते लोभादी क्लेशस्वभावाच्या समानतेमुळे पुन्हा वाढल्यासारखे होतात. परंतु अर्हत् मार्ग उत्पन्न झाल्यावर, अशा प्रकारे काहीही शिल्लक राहत नसल्यामुळे असे होत नाही. त्याच्या उपचाराने, आश्रय व्यवहाराने. कुशलांनी तप्त करावे म्हणून 'तपनीय', किंवा तदंग इत्यादींच्या वशाने बाधित आणि प्रहातव्य असा अर्थ आहे. संज्ञा इत्यादी भाव असल्यामुळे अधिवचन इत्यादींचे अर्थ समान आहेत. 'सर्वच धर्म अधिवचनपथ आहेत' इत्यादींद्वारे अधिवचन इत्यादींच्या विषयभावात कोणताही धर्म वर्ज्य केलेला नाही, आणि वचनभावच अधिवचन इत्यादींना पुढे सांगण्यात येणाऱ्या पद्धतीने योग्य ठरतो, या अभिप्रायाने 'सर्वच वचन अधिवचन इत्यादी भावाला प्राप्त होते' असे म्हटले आहे.

109-118. Aññaṃ anapekkhitvā sayameva attano nāmakaraṇasabhāvo nāmakaraṇaṭṭhoti, tena arūpadhammānaṃ viya opapātikanāmatāya pathavīādīnampi nāmabhāvo siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ ‘‘nāmantarānāpajjanato’’ti āha. Na hi vinā pathavīādināmenapi rūpadhammā viya kesādināmehi vinā vedanādināmehi aññena nāmena arūpadhammā piṇḍākārato voharīyantīti. Yaṃ pana parassa nāmaṃ karoti, tassa aññāpekkhaṃ nāmakaraṇanti nāmakaraṇasabhāvatā natthīti sāmaññanāmādikaraṇānaṃ nāmabhāvo nāpajjati. Yassa caññehi nāmaṃ karīyati, tassa nāmakaraṇasabhāvatāya abhāvoyevāti natthi nāmabhāvo. Ye pana anāpannanāmantarā sabhāvasiddhanāmā ca, te vedanādayova nāmaṃ nāmāti dassento ‘‘attanāvā’’tiādimāha. Phassādīnaṃ ārammaṇābhimukhatā taṃ aggahetvā appavattiyevāti dassetuṃ ‘‘avinābhāvato’’ti vuttaṃ. Adhivacanasamphasso manosamphasso, so nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto. Ruppanasabhāvenāti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pakāsakapakāsitabbabhāvenapi hi vināpi nāmena rūpadhammā pākaṭā hontīti. Atha vā pakāsakapakāsitabbabhāvo visayivisayabhāvo cakkhurūpādīnaṃ sabhāvo, so ruppanasabhāve sāmaññe antogadhoti daṭṭhabbaṃ.

१०९-११८. इतरांची अपेक्षा न करता स्वतःच स्वतःचे नामकरण करण्याचा स्वभाव म्हणजे 'नामकरणार्थ' होय. त्यामुळे अरूप धर्मांप्रमाणेच ओपपातिक (औपपातिक) नामत्वामुळे पृथ्वी इत्यादींचेही नामत्व असावे, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी 'नामांतरानपज्जनतो' (दुसरे नाव प्राप्त न होण्यामुळे) असे म्हटले आहे. कारण, पृथ्वी इत्यादी नावाशिवाय रूपधर्म जसे केस इत्यादी नावांनी, तसेच वेदना इत्यादी नावांशिवाय इतर कोणत्याही नावाने अरूपधर्म पिंड रूपाने (समूहाने) व्यवहारात आणले जात नाहीत. परंतु, जो दुसऱ्याचे नाव ठेवतो, त्याचे ते नामकरण दुसऱ्यावर अवलंबून असते, म्हणून त्यात स्वतः नामकरण होण्याचा स्वभाव नसतो. त्यामुळे सामान्य नामकरण करणाऱ्यांना नामत्व प्राप्त होत नाही. आणि ज्याचे इतरांकडून नामकरण केले जाते, त्याच्यामध्ये नामकरण स्वभावाचा अभावच असतो, म्हणून त्याला नामत्व नसते. परंतु, जे दुसऱ्या नामाला प्राप्त न झालेले आणि स्वभावसिद्ध नाम असणारे आहेत, ते वेदना इत्यादीच 'नाम' आहेत, हे दर्शवण्यासाठी 'अत्तना वा' (स्वतःच किंवा) इत्यादी म्हटले आहे. स्पर्श इत्यादींची आलंबनाभिमुखता (विषयाकडे प्रवृत्ती) त्याला ग्रहण केल्याशिवाय प्रवृत्त होतच नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'अविनाभावतो' (अविनाभावामुळे) असे म्हटले आहे. अधिवचन-संपर्श म्हणजे मनःसंपर्श होय. तो नामाशिवाय ग्रहण करणे अशक्य असल्यामुळे स्पष्ट होतो, म्हणून तो उदाहरणादाखल सांगितला आहे. 'रुप्पनस्वभावाने' (बाधित होण्याच्या स्वभावाने) हे केवळ लक्षण म्हणून पाहावे. कारण, प्रकाशक आणि प्रकाशित होण्याच्या भावामुळे नामाशिवायही रूपधर्म प्रकट होतात. अथवा प्रकाशक-प्रकाशित भाव आणि विषयी-विषय भाव हा चक्षु-रूपादींचा स्वभाव आहे, तो सामान्यतः 'रुप्पनस्वभावात' (बाधित होण्याच्या स्वभावात) अंतर्भूत आहे असे समजावे.

119-123. Ito pubbe parikammantiādinā samāpattivuṭṭhānakusalatā viya samāpattikusalatāpi jhānalābhīnaṃyeva hotīti vuttaṃ viya dissati. ‘‘Itaresampi anussavavasena samāpattīnaṃ appanāparicchedapaññā labbhatī’’ti vadanti. ‘‘Evaṃ sīlavisodhanādinā samāpattiṃ appetīti jānanakapaññā saha parikammena appanāparicchedajānanakapaññā’’ti keci. Vuṭṭhāne kusalabhāvo vuṭṭhānavasitā. Pubbeti samāpajjanato pubbe.

११९-१२३. यापूर्वी 'परिकर्म' इत्यादींद्वारे समापत्तीतून उठण्याची कुशलता (समापत्ति-व्युत्थान-कुशलता) ज्याप्रमाणे समापत्तीची कुशलता (समापत्ति-कुशलता) देखील केवळ ध्यानलाभ मिळवलेल्यांनाच असते, असे म्हटल्यासारखे दिसते. 'इतरांनाही अनुश्रवाच्या (परंपरेने ऐकलेल्या ज्ञानाच्या) बळावर समापत्तींच्या अर्पणा-परिच्छेद-प्रज्ञेचा लाभ होतो' असे म्हणतात. काही आचार्य म्हणतात की, 'अशा प्रकारे शील-विशोधन इत्यादींद्वारे समापत्ती अर्पित होते, हे जाणणारी प्रज्ञा परिकर्मासह अर्पणा-परिच्छेद जाणणारी प्रज्ञा होय'. उठण्यातील (व्युत्थानातील) कुशल भाव म्हणजे 'व्युत्थान-वशिता' होय. 'पूर्वी' म्हणजे समापत्तीत प्रवेश करण्यापूर्वी.

124-134. Sobhane rato surato, tassa bhāvo soraccanti āha ‘‘sobhanakammaratatā’’ti. Suṭṭhu vā orato virato sorato[Pg.64], tassa bhāvo soraccanti. Ayaṃ panattho aṭṭhakathāyaṃ vutto eva. Appaṭisaṅkhānaṃ moho. Kusalabhāvanā bodhipakkhiyadhammānaṃ vaḍḍhanā. Saññāṇaṃ upalakkhaṇaṃ. Saviggahaṃ sabimbakaṃ. Upalakkhetabbākāraṃ dhammajātaṃ, ārammaṇaṃ vā. Avikkhepoti cittavikkhepapaṭipakkho. Ujuvipaccanīkatāya hi pahānavuṭṭhānena ca avikkhepo vikkhepaṃ paṭikkhipati, pavattituṃ na detīti.

१२४-१३४. कल्याणकारी (शोभन) कर्मात रममाण असणारा तो 'सुरत' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'सोरच्च' (सौजन्य/सुशीलता) होय, हे दर्शवण्यासाठी 'शोभनकर्मरतात' (शोभन कर्मात रममाण असणे) असे म्हटले आहे. किंवा चांगल्या प्रकारे निवृत्त झालेला तो 'सुरत' होय, आणि त्याचा भाव म्हणजे 'सोरच्च' होय. हा अर्थ अट्ठकथेत (अट्टकथेत) सांगितलेलाच आहे. 'अप्रतिसंख्यान' म्हणजे मोह होय. 'कुशलभावना' म्हणजे बोधिपक्षीय धर्मांची वाढ करणे होय. 'संज्ञान' म्हणजे उपलक्षण (चिन्हांकित करणे) होय. 'सविग्रह' म्हणजे प्रतिमेसह (संबिंबक). 'उपलक्षित करण्याजोगा आकार' म्हणजे उत्पन्न झालेला धर्म किंवा आलंबन होय. 'अविक्षेप' म्हणजे चित्तविक्षेपाचा प्रतिपक्ष (विरोधी) होय. कारण, सरळ विरोध असल्यामुळे आणि प्रहाण व व्युत्थानाद्वारे अविक्षेप हा विक्षेपाला दूर सारतो, त्याला प्रवृत्त होऊ देत नाही.

135-142. Kāraṇasīlaṃ lokiyaṃ. Phalasīlaṃ lokuttaraṃ tena sijjhatīti katvā, lokiyassapi vā sīlassa kāraṇaphalabhāvo pubbāparabhāvena daṭṭhabbo. Sampannasamudāyassa paripuṇṇasamūhassa. Akusalā sīlā akusalā samācārā. Sīlasampadā sīlasampatti sīlaguṇāti attho. Sahottappaṃ ñāṇanti ottappassa ñāṇappadhānataṃ āha, na pana ñāṇassa ottappasahitatāmattaṃ. Na hi ottapparahitaṃ ñāṇaṃ atthīti. Adhimuttatā abhirativasena nirāsaṅkāpavatti. Nissaṭatā visaṃyuttatā. Ettha ca adhimuttatānissaṭatāvacanehi tadubhayapariyāyā dve vimuttiyo ekasesanayena idha ‘‘vimuttī’’ti vuttāti dasseti. Tathā hi vuttaṃ ‘‘cittassa ca adhimutti nibbānañcā’’ti. Uppajjati etenāti uppādo, na uppādoti anuppādo, tabbhūte anuppādapariyosāne vimokkhante anuppādassa ariyamaggassa kilesānaṃ vā anuppajjanassa pariyosāneti ṭhānaphalehi ariyaphalameva upalakkhīyatīti daṭṭhabbaṃ.

१३५-१४२. कारण-शील हे लौकिक असते. फल-शील हे लोकोत्तर असते, कारण त्याने ते साध्य होते. किंवा लौकिक शीलाचा देखील कारण-फल भाव हा पूर्व-अपर भावाने (आधी आणि नंतरच्या क्रमाने) पाहावा. 'संपन्नसमुदाय' म्हणजे परिपूर्ण समूह. 'अकुशल शील' म्हणजे अकुशल आचरण. 'शीलसंपदा' म्हणजे शीलसंपत्ती किंवा शीलगुण असा अर्थ आहे. 'सहोत्तप्प ज्ञान' म्हणजे ओत्तप्पाची (पापाच्या भीतीची) ज्ञानातील प्रधानता दर्शवली आहे, केवळ ज्ञानाचे ओत्तप्पाशी असलेले सहत्व मात्र नाही. कारण, ओत्तप्पविरहित ज्ञान अस्तित्वात नसते. 'अधिमुक्तता' म्हणजे अभिरुचीच्या प्रभावाने शंकारहित प्रवृत्ती होय. 'निःसृतता' म्हणजे विसंयोग (अलिप्तता) होय. आणि येथे 'अधिमुक्तता' व 'निःसृतता' या शब्दांद्वारे त्या दोन्ही पर्यायांच्या दोन विमुक्तींना एकशेष न्यायाने येथे 'विमुक्ती' असे म्हटले आहे, हे दर्शवले आहे. कारण, असे म्हटले आहे की—'चित्ताची अधिमुक्ती आणि निर्वाण'. 'ज्याद्वारे उत्पन्न होते तो उत्पाद होय, जो उत्पाद नाही तो अनुत्पाद होय.' त्या अनुत्पाद-पर्यवसान रूप विमोक्षाच्या शेवटी, अनुत्पाद रूप आर्यमार्गाच्या किंवा क्लेशांच्या अनुत्पादनाच्या पर्यवसानात (शेवटी), स्थान आणि फलांच्या द्वारे आर्यफलच उपलक्षित होते, असे समजावे.

Mātikāpadavaṇṇanā niṭṭhitā.

मातिकापद-वर्णना समाप्त झाली.

Kāmāvacarakusalapadabhājanīyavaṇṇanā

कामावचर-कुशल-पदभाजीनीय-वर्णना

1. Appetunti nigametuṃ. ‘‘Padabhājanīyaṃ na vutta’’nti padabhājanīyāvacanena appanāvarodhaṃ sādhetvā padabhājanīyāvacanassa kāraṇaṃ vadanto ‘‘sarūpenā’’tiādimāha. Tattha ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddo atthi-saddena anānatthoti adhippāyena vuttaṃ ‘‘dutiyena hoti-saddenā’’ti. Pubbe aṭṭhakathādhippāyena vatvā yathāvuttassa pāḷippadesassa appanāvarodho samatthitoti attano adhippāyaṃ dassento ‘‘saṅkhepenā’’tiādimāha.

१. 'अर्पित करणे' म्हणजे उपसंहार करणे (निष्कर्ष काढणे). 'पदभाजीनीय सांगितले नाही' असे म्हणून, पदभाजीनीयाच्या अकथनाने अर्पणाचा अवरोध (समावेश) सिद्ध करून, पदभाजीनीय न सांगण्याचे कारण सांगताना 'सरूपेण' (स्वतःच्या रूपाने) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'स्पर्श होतो' इत्यादींमध्ये 'होती' (होतो) हा शब्द 'अत्थी' (आहे) या शब्दाशी अनन्य अर्थाचा (समानार्थी) आहे, या अभिप्रायाने 'दुसऱ्या होती-शब्दाने' असे म्हटले आहे. पूर्वी अट्ठकथेच्या अभिप्रायाने सांगून, यथाकथित पालि-प्रदेशाचा अर्पणा-अवरोध समर्थित आहे, असा स्वतःचा अभिप्राय दर्शवताना 'संक्षेपाने' इत्यादी म्हटले आहे.

Ñātuṃ [Pg.65] icchitoti lakkhaṇassa pucchāvisayataṃ dassetuṃ vuttaṃ. Yena kenacīti dassanādivisesayuttena, itarena vā. Avatthāviseso hi ñāṇassa dassanatulanatīraṇāni. ‘‘Adiṭṭhata’’ntiādīsu āhāti yojetabbaṃ, sabbattha ca lakkhaṇassāti. Tañhettha adhikatanti. Adiṭṭhaṃ jotīyati etāyāti etena diṭṭhaṃ saṃsandati etāyāti diṭṭhasaṃsandanā. Vimatiṃ chindati etāyāti vimaticchedanāti etāsampi saddattho nayato dassito, atthato pana sabbāpi tathāpavattaṃ vacanaṃ, taduppādako vā cittuppādoti veditabbaṃ.

'जाणण्याची इच्छा केली' हे लक्षणाच्या प्रश्नविषयत्वाला दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. 'ज्या कोणाद्वारेही' म्हणजे दर्शनादी विशेषाने युक्त असलेल्याद्वारे किंवा इतराद्वारे. कारण, ज्ञानाची अवस्थाविशेष म्हणजे दर्शन, तुलना आणि तीरण (निर्णय) हे आहेत. 'अदृष्ट' इत्यादींमध्ये 'म्हटले आहे' असे जोडावे, आणि सर्वत्र 'लक्षणाचे' असे जोडावे. कारण, ते येथे अधिकृत (प्रस्तुत) आहे. 'ज्याद्वारे अदृष्ट प्रकाशित केले जाते' आणि 'ज्याद्वारे पाहिलेल्याची पडताळणी केली जाते' ती 'दृष्ट-संसंदना' (दृष्ट-पडताळणी) होय. 'ज्याद्वारे शंका छेदली जाते' ती 'विमतिच्छेदना' (शंका-निवारण) होय. या शब्दांचा शब्दशः अर्थ न्यायाने दर्शवला आहे, परंतु अर्थाच्या दृष्टीने हे सर्व तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले वचन किंवा ते उत्पन्न करणारा चित्तोत्पाद आहे, असे समजावे.

Aññamaññato pabhijjatīti pabhedo, viseso, tena pabhedena. Dhammānaṃ desananti kiñcāpi samayabhūmijātiārammaṇasabhāvādivasena anavasesappabhedapariggahato niddesadesanāva vattuṃ yuttā, tathāpi kusalādimātikāpadasaṅgahitavisesoyeva idha pabhedoti adhippetoti vuttaṃ ‘‘pabheda…pe… desanaṃ āhā’’ti. Tenevāha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kusala…pe… dīpetvāti phasso hoti…pe… avikkhepo hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. dhammuddesavāra phassapañcamakarāsivaṇṇanā). ‘‘Phasso phusanā’’tiādinā ca pabhedavantova sātisayaṃ niddiṭṭhā, na pana mātikāyaṃ vuttappabhedoti pabhedavantadassanaṃ niddeso. Idaṃ vuttaṃ hotītiādinā ‘‘pabhede…pe… dassanattha’’nti imassa vākyassa piṇḍatthamāha. Yadi dhammā eva pucchitabbā vissajjetabbā ca, kasmā kusalāti pabhedavacananti āha ‘‘te panā’’tiādi. Na hi pabhedehi vinā pabhedavanto atthīti. ‘‘Ime dhammā kusalā’’ti etena ‘‘phasso hotī’’ti, ‘‘phasso phusanā’’ti ca ādinā uddiṭṭhaniddiṭṭhānaṃ dhammānaṃ kusalabhāvo vissajjito hotīti iminā adhippāyena ‘‘ime dhammā kusalāti vissajjanepī’’ti āha. Imasmiñhīti hi-saddo kāraṇattho. Tena yasmā dhammāva desetabbā, te ca kusalā…pe… bhedā desetabbā, tasmāti evaṃ vā yojanā. Dhammānamevāti avadhāraṇaphalaṃ dasseti ‘‘avohāradesanāto’’ti. Atthānañcāti ca-saddena ‘‘phasso phusanā’’ti evamādisabhāvaniruttiṃ yathāvuttadhammādiñāṇañca saṅgaṇhāti. ‘‘Iti evaṃ ayaṃ pavattetabbo nivattetabbo cā’’ti tathā tathā vidhetabbabhāvo itikattabbatā, tāya yutto iti…pe… yutto[Pg.66], tassa vidhetabbassāti attho, visesanattā pabhedassāti adhippāyo.

एकमेकांपासून भिन्न होणे म्हणजे प्रभेद (विशेष); त्या प्रभेदाने. धम्मांचा उपदेश (धम्मानं देसना) म्हणजे जरी समय, भूमी, जाती, आरम्मण (आलंबन), स्वभाव इत्यादींच्या आधारे संपूर्ण प्रभेदाचे ग्रहण केल्यामुळे निर्देश-देशनाच सांगणे योग्य आहे, तरीही कुशल इत्यादी मातिका पदांमध्ये समाविष्ट असलेला विशेषच येथे 'प्रभेद' म्हणून अभिप्रेत आहे, म्हणूनच 'प्रभेद...पे... देसनं आहा' (प्रभेदाचा उपदेश केला) असे म्हटले आहे. त्यामुळेच अट्ठकथेमध्ये म्हटले आहे - 'कुशल...पे... प्रकाशित करून फस्सो होति (स्पर्श होतो)...पे... अविक्खेपो होति (अविक्षेप होतो)' (धम्मसङ्गणि अट्ठकथा, धम्मुद्देसवार, फस्सपञ्चमकरासिवण्णना). 'फस्सो फुसना' (स्पर्श म्हणजे स्पर्श करणे) इत्यादींद्वारे प्रभेदयुक्त (भेदयुक्त) धम्मांचेच प्रकर्षाने निर्देश केले आहेत, मातिकेमध्ये सांगितलेला प्रभेद नव्हे; म्हणून प्रभेदयुक्तांचे दर्शन घडवणे हाच 'निर्देश' आहे. 'इदं वृत्तं होति' (याचा अर्थ असा आहे) इत्यादींद्वारे 'प्रभेदे...पे... दस्सनत्थं' (प्रभेदांचे दर्शन घडवण्यासाठी) या वाक्याचा संकलित अर्थ (पिंडार्थ) सांगितला आहे. जर धम्मांविषयीच विचारले पाहिजे आणि त्यांचेच विसर्जन (उत्तर) दिले पाहिजे, तर मग 'कुशला' असा प्रभेदवाचक शब्द का वापरला? यावर 'ते पना' (परंतु ते) इत्यादी म्हटले आहे. कारण प्रभेदांशिवाय प्रभेदयुक्त गोष्टी अस्तित्वात नसतात. 'इमे धम्मा कुसला' (हे धम्म कुशल आहेत) याने 'फस्सो होति' आणि 'फस्सो फुसना' इत्यादींद्वारे उद्दिष्ट आणि निर्दिष्ट केलेल्या धम्मांचा कुशलभाव विसर्जित (स्पष्ट) होतो, या अभिप्रायाने 'इमे धम्मा कुसलाति विस्सज्जनेपि' (हे धम्म कुशल आहेत अशा विसर्जनातही) असे म्हटले आहे. 'इमस्मिञ्हि' मधील 'हि' हा शब्द कारणदर्शक आहे. त्यामुळे, ज्याअर्थी धम्मच उपदेशिले पाहिजेत आणि ते कुशल...पे... भेदाने उपदेशिले पाहिजेत, त्याअर्थी अशी योजना करावी. 'धम्मानमेव' (धम्मांचाच) या अवधारण शब्दाचे फळ 'अवोहारदेसनातो' (अव्यवहार देशनेमुळे) याद्वारे दर्शविले आहे. 'अत्थानञ्च' (अर्थांचेही) यातील 'च' शब्दाने 'फस्सो फुसना' अशा प्रकारची स्वभाव-निरुक्ती आणि यथोक्त धम्मादींचे ज्ञान समाविष्ट केले जाते. 'इति एवम अयं पवत्तेतब्बो निवत्तेतब्बो चा' (अशा प्रकारे हा प्रवृत्त केला पाहिजे आणि निवृत्त केला पाहिजे) अशा प्रकारे त्या त्या रूपाने विधी करण्यायोग्य भाव म्हणजे 'इतिकत्तब्बता' (कर्तव्यता) होय. त्याने युक्त असलेला 'इति...पे... युत्तो' म्हणजे त्या विधी करण्यायोग्य गोष्टीचा असा अर्थ आहे; विशेषण असल्यामुळे तो प्रभेदाचा अभिप्राय आहे.

Itikattabbatāyuttassa visesitabbattā uddeso dhammappadhāno, tasmā tattha dhammassa visesitabbattā ‘‘kusalā dhammā’’ti ayaṃ padānukkamo kato. Pucchā saṃsayitappadhānā anicchitanicchayanāya pavattetabbattā. Tena sabbadhammesu samugghāṭitavicikicchānusayānampi pucchā desetabbapuggalagatasaṃsayāpattiṃ attani āropetvā saṃsayāpannehi viya pavattīyatīti dasseti. Kāmāvacarādibhedo viya kusalādibhāvena kusalādibhedo dhammabhāvena niyatoti dhammāti vutte nicchayābhāvato ‘‘kusalā nu kho akusalā nu kho’’tiādinā saṃsayo hotīti āha ‘‘kusalādibhedo pana saṃsayito’’ti. Dhammabhāvo pana kusalādīsu ekantikattā nicchitoyevāti vuttaṃ ‘‘na ca dhammabhāvo saṃsayito’’ti. Tena saṃsayito nicchetabbabhāvena padhāno ettha kusalabhāvo, na tathā dhammabhāvoti dhammā kusalāti vuttanti dasseti.

इतिकत्तब्बता (कर्तव्यता) युक्त गोष्टीला विशेषित करायचे असल्यामुळे उद्देस (उद्देश) हा धम्मप्रधान असतो; म्हणूनच तेथे धम्माला विशेषित करायचे असल्यामुळे 'कुसला धम्मा' (कुशल धम्म) असा हा पदांचा अनुक्रम केला आहे. पुच्छा (प्रश्न) ही संशयप्रधान असते, कारण ती अनिश्चित गोष्टीचा निश्चय करण्यासाठी प्रवृत्त केली जाते. त्यामुळे, ज्यांनी सर्व धम्मांमधील विचिकित्सा-अनुशय (संशयाची सुप्त प्रवृत्ती) समूळ नष्ट केली आहे, अशा पूजनीय भगवंतांची पुच्छा (प्रश्न) देखील, उपदेश देण्यास योग्य असलेल्या पुद्गलाच्या (व्यक्तीच्या) संशयाला स्वतःवर आरोपित करून, संशयापन्न व्यक्तीप्रमाणेच प्रवृत्त होते, असे दर्शविले आहे. कामावचर इत्यादी भेदांप्रमाणेच कुशल इत्यादी भावाने होणारा कुशल-अकुशल भेद हा धम्मभावाने नियत (निश्चित) असतो. म्हणून 'धम्मा' असे म्हटले असता निश्चय होत नसल्यामुळे 'कुशल आहेत की अकुशल आहेत?' इत्यादी प्रकारे संशय निर्माण होतो, म्हणूनच 'कुसलादिभेदो पन संसयितो' (परंतु कुशल इत्यादी भेद संशयास्पद आहे) असे म्हटले आहे. परंतु कुशल इत्यादींमध्ये धम्मभाव हा एकांतिक (निश्चित) असल्यामुळे तो आधीच निश्चित असतो, म्हणूनच 'न च धम्मभावो संसयितो' (आणि धम्मभाव संशयास्पद नाही) असे म्हटले आहे. त्यामुळे संशयास्पद असून निश्चय करण्यास योग्य असल्यामुळे येथे कुशलभाव हा प्रधान आहे, धम्मभाव तसा नाही; म्हणूनच 'धम्मा कुसला' (धम्म कुशल आहेत) असे म्हटले आहे, हे दर्शविले आहे.

Cittuppādasamayeti cittassa uppajjanasamaye. ‘‘Atha vijjamāne’’ti ettha atha-saddassa atthamāha ‘‘pacchā’’ti. Bhojanagamanādīhi samayekadesanānattaṃ dassetvā avasesanānattaṃ dassetuṃ ‘‘samavāyādī’’ti vuttaṃ. Visesitāti etena ‘‘niyamitā’’ti padassa atthaṃ vivarati, tasmā yathāvuttacittavisesitabbato samayatoti attho. Yathādhippetānanti kāmāvacarādivisesayuttānaṃ. ‘‘Tasmiṃ samaye’’ti cittuppattiyā visesitabbopi samayo yena cittena uppajjamānena visesīyati, tasseva cittassa ‘‘yasmiṃ samaye’’ti ettha sayaṃ visesanabhāvaṃ āpajjati. Tathā ‘‘tasmiṃ samaye’’ti ettha visesanabhūtaṃ cittaṃ attanā visesitabbasamayassa upakāratthaṃ ‘‘yasmiṃ samaye…pe… citta’’nti visesitabbabhāvaṃ āpajjati. Upakāroti ca aññamaññaṃ avacchedakāvacchinditabbabhāvoti daṭṭhabbaṃ. Purimadhammānaṃ bhaṅgasamakālaṃ, bhaṅgānantarameva vā pacchimadhammānaṃ uppatti purimapacchimānaṃ nirantaratā kenaci anantaritatā. Yāya bhāvapakkhassa balavabhāvena paṭicchādito viya hutvā abhāvapakkho na paññāyatīti tadevetanti gahaṇavasena pacurajano vipariyesito, soyamattho [Pg.67] alātacakkena supākaṭo hoti. Tenevāha ‘‘ekībhūtānamivā’’ti. Ekasamūhavasena ekībhūtānamiva pavatti samūhaghanatā, dubbiññeyyakiccabhedavasena ekībhūtānamiva pavatti kiccaghanatāti yojanā. Ettha ca paccayapaccayuppannabhāvena pavattamānānaṃ anekesaṃ dhammānaṃ kālasabhāvabyāpārārammaṇehi dubbiññeyyabhedatāya ekībhūtānamiva gahetabbatā yathākkamaṃ santatighanatādayoti daṭṭhabbaṃ.

'चित्तुप्पादसमये' म्हणजे चित्ताच्या उत्पत्तीच्या वेळी (चित्त उत्पन्न होण्याच्या समयाला). 'अथ विज्जमाने' यामध्ये 'अथ' या शब्दाचा अर्थ 'पच्छा' (नंतर) असा सांगितला आहे. भोजन, गमन इत्यादींद्वारे समयाच्या एका अंशाची भिन्नता दर्शवून, उर्वरित भिन्नता दर्शवण्यासाठी 'समवायादी' असे म्हटले आहे. 'विसेसिता' (विशेषित) याद्वारे 'नियमिता' (नियमित) या शब्दाचा अर्थ स्पष्ट केला आहे, म्हणून यथोक्त चित्ताद्वारे विशेषित केल्यामुळे 'समयाने' असा अर्थ होतो. 'यथाधिप्पेतानं' म्हणजे कामावचर इत्यादी विशेषांनी युक्त असलेल्या. 'तस्मिं समये' (त्या समयाला) याद्वारे चित्ताच्या उत्पत्तीने विशेषित होणारा समय देखील, ज्या उत्पन्न होणाऱ्या चित्ताने विशेषित केला जातो, त्याच चित्ताचे 'यस्मिं समये' (ज्या समयाला) यामध्ये स्वतः विशेषणत्व प्राप्त होते. तसेच 'तस्मिं समये' यामध्ये विशेषण बनलेले चित्त, स्वतःद्वारे विशेषित होणाऱ्या समयाच्या उपकारासाठी 'यस्मिं समये...पे... चित्तं' यामध्ये विशेष्यत्व (विशेषित होणारा भाव) प्राप्त करते. आणि 'उपकार' म्हणजे परस्परांचा अवच्छेदक-अवच्छेद्य भाव (मर्यादित करणारा आणि मर्यादित होणारा भाव) समजावा. पूर्वीच्या धम्मांच्या भंगाच्या वेळी किंवा भंगाच्या लगेचच नंतर नंतरच्या धम्मांची उत्पत्ती होणे, ही पूर्व आणि उत्तर धम्मांची निरंतरता (निरंतर असणे) म्हणजेच कशानेही खंडित न होणे होय. ज्या निरंतरतेमुळे भावपक्षाच्या (अस्तित्वाच्या) प्रबळतेमुळे अभावपक्ष (नास्तित्व) झाकल्यासारखा होऊन जाणवत नाही, त्यामुळे 'तेच हे आहे' अशा ग्रहणामुळे सामान्य लोक भ्रमित होतात; हाच अर्थ अलातचक्राने (फिरत्या मशालीच्या चक्राने) चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होतो. म्हणूनच 'एकीभूतानमिव' (एकत्र झालेल्यांसारखे) असे म्हटले आहे. एका समूहाच्या रूपाने एकत्र झाल्यासारखी प्रवृत्ती असणे म्हणजे 'समूहघनता' होय, आणि समजण्यास कठीण असलेल्या कार्याच्या भेदांमुळे एकत्र झाल्यासारखी प्रवृत्ती असणे म्हणजे 'कृत्यघनता' (किच्चघनता) होय, अशी योजना करावी. आणि येथे प्रत्यय (कारण) आणि प्रत्ययोत्पन्न (कार्यात्मक) भावाने प्रवृत्त होणाऱ्या अनेक धम्मांच्या काळ, स्वभाव, व्यापार आणि आरम्मण (आलंबन) यांच्याद्वारे समजण्यास कठीण असलेल्या भेदांमुळे, एकत्र झाल्यासारखे ग्रहण करणे म्हणजे अनुक्रमे संतती-घनता इत्यादी समजावे.

Sahakārīkāraṇasannijjhaṃ sametīti samayo, samavetīti atthoti samaya-saddassa samavāyatthataṃ dassento ‘‘paccayasāmaggi’’nti āha. Sameti samāgacchati ettha maggabrahmacariyaṃ tadādhārapuggalehīti samayo, khaṇo. Samenti ettha, etena vā, samāgacchanti dhammā sahajātadhammehi uppādādīhi vāti samayo, kālo. Dhammappavattimattatāya atthato abhūtopi hi kālo dhammappavattiyā adhikaraṇaṃ karaṇaṃ viya ca parikappanāmattasiddhena rūpena voharīyatīti. Samaṃ, saha vā avayavānaṃ ayanaṃ pavatti avaṭṭhānanti samayo, samūho yathā ‘‘samudāyo’’ti. Avayavasahāvaṭṭhānameva hi samūho. Paccayantarasamāgame eti phalaṃ etasmā uppajjati pavattati cāti samayo, hetu yathā ‘‘samudayo’’ti. Sameti sambandho eti savisaye pavattati, sambandhā vā ayanti etenāti samayo, diṭṭhi. Diṭṭhisaṃyojanena hi sattā ativiya bajjhantīti. Samayanaṃ saṅgati samodhānanti samayo, paṭilābho. Samassa nirodhassa yānaṃ, sammā vā yānaṃ apagamo appavattīti samayo, pahānaṃ. Abhimukhabhāvena sammā etabbo abhisametabbo adhigantabboti aviparīto sabhāvo abhisamayo. Abhimukhabhāvena sammā vā eti gacchati bujjhatīti abhisamayo, avirādhetvā dhammānaṃ aviparītasabhāvāvabodho. Ettha ca upasaggānaṃ jotakamattattā tassa tassa atthassa vācako samaya-saddo evāti saupasaggopi vutto. Tānevāti pīḷanādīneva. Vipphārikatā seribhāvena kiriyāsu ussāhanaparinipphanno.

सहकारी कारणांच्या संनिधानाला (एकत्र येण्याला) प्राप्त करतो म्हणून 'समय' (समवाय), समवेत होतो (एकत्र येतो) हा अर्थ आहे, असे 'समय' शब्दाचा समवाय अर्थ दर्शवताना "प्रत्ययसामग्री" (पच्चयसामग्गी) असे म्हटले आहे. येथे मार्ग-ब्रह्मचर्य त्या आधारावर असणाऱ्या पुद्गलांशी (व्यक्तींशी) एकत्र येते म्हणून 'समय' म्हणजे 'क्षण' होय. येथे किंवा याच्याद्वारे धर्म हे सहजात धर्मांशी, उत्पत्ती इत्यादींशी एकत्र येतात म्हणून 'समय' म्हणजे 'काळ' होय. केवळ धर्मांच्या प्रवृत्तीमुळे वास्तविक पाहता काळ हा अस्तित्वात नसला तरी, धर्मांच्या प्रवृत्तीचे अधिकरण (आधार) आणि करण (साधन) असल्यासारखा, केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेल्या रूपाने व्यवहारात आणला जातो. अवयवांचे समान किंवा एकत्र गमन, प्रवृत्ती किंवा राहणे म्हणजे 'समय' म्हणजेच 'समूह', जसे की "समुदाय". अवयवांचे एकत्र राहणे म्हणजेच समूह होय. इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) समागमाने फळ प्राप्त होते, यापासून उत्पन्न होते आणि प्रवृत्त होते म्हणून 'समय' म्हणजे 'हेतू', जसे की "समुदय". संबंध प्राप्त होतो, आपल्या विषयात प्रवृत्त होतो, किंवा या संबंधांमुळे गमन करतात म्हणून 'समय' म्हणजे 'दृष्टी'. कारण दृष्टी-संयोजनाने प्राणी अत्यंत बांधले जातात. एकत्र येणे, संगती किंवा समाधान म्हणजे 'समय' म्हणजेच 'प्रतिलाभ' (प्राप्ती). शमाकडे (निरोधाकडे) जाणे, किंवा सम्यक गमन, अपगम (दूर जाणे), अप्रवृत्ती म्हणजे 'समय' म्हणजेच 'प्रहाण' (त्याग). अभिमुख भावाने सम्यकपणे प्राप्त होण्याजोगा, अधिगत होण्याजोगा असा अविपरीत (यथार्थ) स्वभाव म्हणजे 'अभिसमय'. अभिमुख भावाने सम्यकपणे जाणतो, समजतो म्हणून 'अभिसमय' म्हणजे धर्मांच्या अविपरीत स्वभावाचा अवबोध (ज्ञान) होय. येथे उपसर्गांचे केवळ द्योतकत्व असल्यामुळे, त्या त्या अर्थाचा वाचक 'समय' शब्दच आहे, म्हणून उपसर्गासहित देखील सांगितले आहे. 'त्यांनाच' म्हणजे पीळन (पीडन) इत्यादींनाच. विस्फारिकता (व्यापकता) ही स्वतंत्रपणे क्रियांमध्ये उत्साहाने परिपूर्ण झालेली असते.

Kesucīti akusalavipākādīsu. Khaṇassa asambhavo tena vinābhāvoti āha ‘‘nanū’’tiādi. Dhammenevāti visesantararahitena. Taṃyeva hi avadhāraṇena nivattitaṃ visesaṃ dasseti ‘‘na tassa pavattitthā’’tiādinā. Yathā vā tathā vāti kālena loko pavattati nivattatīti vā kālo nāma bhāvo vattanalakkhaṇo bhāvānaṃ pavattiokāsadāyakoti [Pg.68] vā yena tena pakārena. Idha uttamahetuno sambhavo eva natthīti hetuhetusādhāraṇahetūyeva paṭisedheti. Tappaccayataṃ anekapaccayataṃ.

"काहींमध्ये" (केसूचि) म्हणजे अकुशल विपाक इत्यादींमध्ये. क्षणाचा असंभव आणि त्याशिवाय असणे, हे दर्शवण्यासाठी "ननु" इत्यादी म्हटले आहे. "धर्मानेच" (धम्मेनेव) म्हणजे इतर विशेषांशिवाय. कारण अवधारणामुळे (निश्चयामुळे) निवृत्त झालेला तोच विशेष "त्याची प्रवृत्ती नव्हती" इत्यादींद्वारे दर्शवतो. "जसे किंवा तसे" (यथा वा तथा वा) म्हणजे काळाने लोक प्रवृत्त होतो किंवा निवृत्त होतो, किंवा काळ नावाचा भाव हा प्रवृत्ती-लक्षण असलेला, भावांना प्रवृत्तीसाठी अवकाश देणारा आहे, अशा कोणत्याही प्रकारे. येथे उत्तम हेतूचा संभवच नाही, म्हणून हेतू आणि अहेतू या दोन्ही सामान्य हेतूंचाच निषेध करतो. तद्-प्रत्ययता म्हणजे अनेक-प्रत्ययता (अनेक कारणांवर अवलंबून असणे).

Pakatissaravādaggahaṇaṃ nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ. Pajāpatipurisakālavādādayopi ‘‘ekakāraṇavādo’’ti. Vā-saddena vā tesampi saṅgaho daṭṭhabbo. Avayava…pe… dāyo vutto avayavadhammena samudāyassa apadisitabbattā, yathā ‘‘samaṃ cuṇṇaṃ, alaṅkato devadatto’’ti ca. Anipphādanaṃ nipphādanābhāvo ahetubhāvo. Nipphādetuṃ asamatthassa pana paccayantarānaṃ sahassepi samāgate nattheva samatthatāti āha ‘‘nipphādanasamatthassā’’ti. Ettha ca sahakārīkāraṇāyattā phaluppādanā paccayadhammānaṃ aññamaññāpekkhāti vuttāti apekkhā viyāti apekkhā daṭṭhabbā.

प्रकृती-ईश्वरवादाचे ग्रहण केवळ उदाहरण म्हणून समजले पाहिजे. प्रजापती, पुरुष, काळ इत्यादींचे वाद देखील "एककारणवाद" आहेत. किंवा 'वा' (किंवा) शब्दाने त्यांचाही संग्रह समजला पाहिजे. अवयव...पे...दाय (समुदाय) असे म्हटले आहे, कारण अवयव-धर्माने समुदायाचे निर्देश केले जाते, जसे की "समान चूर्ण" किंवा "अलंकृत देवदत्त". अनिष्पादन म्हणजे निष्पादनाचा अभाव, अहेतूभाव. परंतु निष्पादन करण्यास असमर्थ असलेल्याला इतर हजारो प्रत्यय (कारणे) एकत्र आले तरी सामर्थ्य प्राप्त होत नाही, म्हणून "निष्पादन करण्यास समर्थ असलेल्याचे" असे म्हटले आहे. आणि येथे सहकारी कारणांवर अवलंबून असणारी फलोत्पत्ती ही प्रत्यय-धर्मांची परस्परांवरील अपेक्षा आहे, असे म्हटल्यामुळे अपेक्षेप्रमाणेच अपेक्षा समजली पाहिजे.

Nibyāpāresu abyāvaṭesu. Ekekasminti aṭṭhakathāyaṃ āmeḍitavacanassa luttaniddiṭṭhataṃ dasseti. Sati ca āmeḍite siddho bahubhāvoti. Andhasataṃ passatīti ca paccattavacanaṃ niddhāraṇe bhummavasena pariṇāmetvā ‘‘andhasate’’ti āha. Tathā ekekasminti iminā visuṃ asamatthatā jotitāti andhasataṃ passatīti samuditaṃ passatīti atthato ayamattho āpannoti āha ‘‘andhasataṃ sahitaṃ passatīti adhippāyo’’ti. Aññathāti yathārutavasena atthe gayhamāne. Yasmā asā…pe… siddho sivikubbahanādīsu, tasmā nāyamattho sādhetabbo. Idāni tassatthassa supākaṭabhāvena asādhetabbataṃ dassento ‘‘visu’’ntiādimāha.

"निर्व्यापारांमध्ये" (निब्यापारेसु) म्हणजे अकृत्य किंवा अकार्यरत असलेल्यांमध्ये. "प्रत्येकामध्ये" (एके कस्मिं) याद्वारे अट्ठकथेमध्ये द्विरुक्तीच्या शब्दाचा लोप करून निर्देश केला आहे हे दर्शवते. आणि द्विरुक्ती असताना बहुभाव (अनेकत्व) सिद्ध होतो. "शंभर आंधळे पाहतात" (अन्धसतं पस्सति) हे प्रथमा विभक्तीचे वचन निर्धारणामध्ये सप्तमी विभक्तीच्या रूपाने परिवर्तित करून "शंभर आंधळ्यांमध्ये" (अन्धसते) असे म्हटले आहे. तसेच "प्रत्येकामध्ये" याद्वारे स्वतंत्रपणे असमर्थता दर्शवली आहे, म्हणून "शंभर आंधळे पाहतात" म्हणजे 'एकत्रितपणे पाहतात' हा अर्थ प्राप्त होतो, म्हणून "शंभर आंधळे एकत्रितपणे पाहतात असा अभिप्राय आहे" असे म्हटले आहे. "अन्यथा" म्हणजे शब्दाच्या वाच्यार्थानुसार अर्थ ग्रहण केला असता. ज्या अर्थी तो...पे... पालखी वाहणे इत्यादींमध्ये सिद्ध आहे, त्या अर्थी हा अर्थ सिद्ध करण्याची गरज नाही. आता त्या अर्थाच्या सुस्पष्टतेमुळे तो सिद्ध करण्याची आवश्यकता नाही हे दर्शवण्यासाठी "स्वतंत्रपणे" (विसुं) इत्यादी म्हटले आहे.

Etenupāyenāti yoyaṃ khaṇasaṅkhāto samayo kusaluppattiyā dullabhabhāvaṃ dīpeti. Attano dullabhatāyāti ettha khaṇattho vā samaya-saddo khaṇasaṅkhāto samayoti attho vutto. Etena upāyabhūtena nayabhūtena. Yojanā kātabbāti etthāyaṃ yojanā – samavāya…pe… vuttiṃ dīpeti sayaṃ paccayasāmaggibhāvato, samavāyattho vā samaya-saddo samavāyasaṅkhāto samayo. So yāya paccayasāmaggiyā satīti imassa atthassa pakāsanavasena dhammānaṃ anekahetuto vuttiṃ dīpeti. Kāla…pe… parittataṃ dīpeti attano atiparittatāya. Samūha…pe… sahuppattiṃ dīpeti sayaṃ dhammānaṃ samudāyabhāvato. Hetu…pe… vuttitaṃ dīpeti sati eva attani attano phalānaṃ [Pg.69] sambhavatoti. Atthapakkhe ca saddapakkhe ca yasmiṃ atiparitte kāle yasmiṃ dhammasamudāye yamhi hetumhi satīti etassa atthassa ñāpanavasena tadādhārāya tadadhīnāya ca kusaladhammappavattiyā duppaṭivijjhataṃ anekesaṃ sahuppattiṃ parādhīnappattiñca dīpetīti.

"या उपायाने" (एतेनुपायेना) म्हणजे जो हा क्षण नावाचा समय कुशल धर्मांच्या उत्पत्तीची दुर्लभता दर्शवतो. 'स्वतःच्या दुर्लभतेमुळे' येथे 'समय' शब्दाचा अर्थ 'क्षण' असा आहे, म्हणजेच क्षण नावाचा समय असा अर्थ सांगितला आहे. या उपायभूत किंवा नयभूत (पद्धती) द्वारे. योजना करावी म्हणजे येथे ही योजना आहे - समवाय...पे... प्रवृत्ती दर्शवतो, कारण तो स्वतः प्रत्ययसामग्रीच्या रूपात आहे, या अर्थाच्या प्रकाशनाद्वारे धर्मांची अनेक हेतूंपासून प्रवृत्ती दर्शवतो. काळ...पे... स्वतःच्या अतिशय अल्पतेमुळे अल्पता दर्शवतो. समूह...पे... स्वतः धर्मांचा समुदाय असल्यामुळे सह-उत्पत्ती (एकत्र उत्पन्न होणे) दर्शवतो. हेतू...पे... स्वतःच्या अस्तित्वातच स्वतःच्या फळांचा संभव असल्यामुळे प्रवृत्ती दर्शवतो. अर्थपक्षात आणि शब्दपक्षात देखील, ज्या अतिशय अल्प काळात, ज्या धर्मसमुदायात, ज्या हेतूच्या अस्तित्वात, या अर्थाच्या ज्ञानाद्वारे, त्यावर आधारित आणि त्याच्या अधीन असणाऱ्या कुशल धर्मांच्या प्रवृत्तीची दुर्बोधता (दुष्प्रतिवेधता), अनेकांची सह-उत्पत्ती आणि पराधीन उत्पत्ती दर्शवतो.

Daḷhadhammā dhanuggahāti daḷhadhanuno issāsā. Daḷhadhanu nāma dvisahassathāmaṃ vuccati. Dvisahassathāmanti ca yassa āropitassa jiyābaddho lohasīsādīnaṃ bhāro daṇḍe gahetvā yāva kaṇḍappamāṇā ukkhittassa pathavito muccati. Sikkhitāti dasadvādasavassāni ācariyakule uggahitasippā. Katahatthāti dhanusmiṃ ciṇṇavasībhāvā. Koci sippameva uggaṇhāti, katahattho na hoti, ime pana na tathāti dasseti. Katupāsanāti rājakulādīsu dassitasippā. Catuddisā ṭhitā assūti ekasmiṃyeva padese thambhaṃ vā rukkhaṃ vā yaṃ kiñci ekaṃyeva nissāya catuddisābhimukhā ṭhitā siyunti attho. Evaṃ vuttajavanapurisassāti na evarūpo puriso koci bhūtapubbo aññatra bodhisattena. So hi javanahaṃsakāle evarūpamakāsi. Sutte pana abhūtaparikappanavasena upamāmattaṃ āhaṭaṃ. Tapparabhāvāti tapparabhāvato hetusaṅkhātassa samayassa parāyattavuttidīpane ekantabyāvaṭasabhāvatoti attho. Ye pana ‘‘tapparabhāvo’’ti paṭhanti, tesaṃ paccayāyattavuttidīpanato tapparabhāvo hetusaṅkhātassa samayassa, tasmā tassa parāyattavuttidīpanatā vuttāti yojanā. Samudāyāyattatādīpane tapparo, tadekadesāyattatādīpane tapparo na hotīti āha ‘‘atapparabhāvato’’ti.

'दृढधर्मा धनुर्धारी' म्हणजे दृढ धनुष्य असलेले धनुर्धारी (इष्वास) होत. 'दृढधनु' म्हणजे दोन हजार माणसांचे बळ असलेले धनुष्य म्हटले जाते. 'दोन हजार बळ असलेले' म्हणजे ज्या धनुष्याला दोरी बांधून, लोखंडी टोकाचा बाणाचा भार दांड्यावर धरून, बाणाच्या प्रमाणाएवढे वर उचलले असता ते जमिनीपासून सुटते. 'शिक्षित' म्हणजे दहा-बारा वर्षे आचार्यांच्या कुळात शिल्प (कला) शिकलेले. 'कृतहस्त' म्हणजे धनुष्यबाण चालवण्यात वशीभाव (तरबेजपणा) प्राप्त केलेले. कोणी केवळ शिल्प शिकतो, पण कृतहस्त होत नाही; परंतु हे तसे नाहीत, हे दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे. 'कृतोपासन' म्हणजे राजकुळ इत्यादींमध्ये आपली कला प्रदर्शित केलेले. 'चारही दिशांना उभे असलेले' म्हणजे एकाच ठिकाणी खांब किंवा झाड किंवा कोणत्याही एकाच गोष्टीचा आश्रय घेऊन चारही दिशांना तोंड करून उभे असावेत, असा अर्थ आहे. 'अशा प्रकारे सांगितलेल्या वेगवान पुरुषाचा' म्हणजे बोधिसत्त्वाशिवाय पूर्वी असा कोणताही पुरुष झालेला नाही. कारण त्यांनी जवनहंस (वेगवान हंस) काळात असे केले होते. परंतु सुत्तात काल्पनिक कल्पनेच्या आधारे केवळ उपमा म्हणून हे आणले आहे. 'तत्परभावामुळे' म्हणजे तत्परभावामुळे, हेतू नावाच्या काळाच्या पराधीन प्रवृत्तीचे स्पष्टीकरण करताना, एकांततः व्यापृत असण्याच्या स्वभावामुळे, असा अर्थ आहे. जे लोक 'तत्परभावो' असा पाठ वाचतात, त्यांच्या मते प्रत्ययाधीन प्रवृत्तीचे स्पष्टीकरण असल्यामुळे, 'तत्परभाव' हा हेतू नावाच्या काळाचा आहे, म्हणून त्याची पराधीन प्रवृत्ती दर्शवली आहे, अशी योजना करावी. समुदायावर अवलंबून असणे दर्शवताना 'तत्पर' असतो, परंतु त्याच्या एका भागावर अवलंबून असणे दर्शवताना 'तत्पर' नसतो, म्हणून 'अतत्परभावामुळे' (अतप्परभावतो) असे म्हटले आहे.

Nanu ca taṃ taṃ upādāya paññatto kālo vohāramattako, so kathaṃ ādhāro tattha vuttadhammānanti āha ‘‘kālopi hī’’tiādi. Yadi kiriyāya kiriyantaralakkhaṇaṃ bhāvenabhāvalakkhaṇaṃ, kā panettha lakkhaṇakiriyāti āha ‘‘ihāpī’’tiādi. Lakkhaṇabhūtabhāvayuttoti iti-saddo hetuattho. Idaṃ vuttaṃ hoti – yasmā sattāsaṅkhātāya lakkhaṇakiriyāya yutto samayo, tasmā tattha bhūminiddesoti.

पण त्या त्या गोष्टीचा आश्रय घेऊन प्रज्ञप्त केलेला काळ हा केवळ व्यवहार आहे, मग तो तेथे सांगितलेल्या धर्मांचा आधार कसा असू शकतो? म्हणून 'कालोपि हि' (काळ सुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे. जर एका क्रियेने दुसऱ्या क्रियेचे लक्षण आणि एका भावाने (अस्तित्वाने) दुसऱ्या भावाचे लक्षण ठरत असेल, तर येथे लक्षण-क्रिया कोणती आहे? म्हणून 'इहापि' (येथे सुद्धा) इत्यादी म्हटले आहे. 'लक्षणभूत भावाने युक्त' यातील 'इति' हा शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. हे असे म्हटले आहे – ज्याअर्थी सत्ता (अस्तित्व) नावाच्या लक्षण-क्रियेने युक्त असा समय (काळ) आहे, त्याअर्थी तेथे भूमीचा निर्देश आहे.

Uddānatoti yadi saṅkhepatoti attho. Nanu ca avasiṭṭhakilesādayo viya kilesakāmopi assādetabbatāya vatthukāme samavaruddho ñāṇaṃ viya ñeyyeti saṅkhepato ekoyeva kāmo [Pg.70] siyāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘kilesakāmo’’tiādi. Sahitassāti visayavisayibhāvena avaṭṭhitassa. ‘‘Uddānato dve kāmā’’ti kiñcāpi sabbe kāmā uddiṭṭhā, ‘‘catunnaṃ apāyāna’’ntiādinā pana visayassa visesitattā orambhāgiyakilesabhūto kāmarāgo idha kilesakāmoti gahitoti ‘‘tenā’’tiādimāha. Codako tassa adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanu cā’’tiādinā anuyuñjati. Itaro pana ‘‘bahalakilesassā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati.

'उद्दानतः' म्हणजे संक्षेपाने, असा अर्थ आहे. पण उर्वरित क्लेशांप्रमाणे 'क्लेशकाम' देखील आस्वाद्य असल्यामुळे 'वस्तुकामा'मध्ये समाविष्ट होतो, जसे ज्ञान हे ज्ञेयामध्ये समाविष्ट होते; म्हणून संक्षेपाने एकच 'काम' असावा, या शंकेचे संधान साधून 'किलेसकामो' (क्लेशकाम) इत्यादी म्हटले आहे. 'सहितस्य' म्हणजे विषय आणि विषयी भावाने राहिलेल्याचे. 'संक्षेपाने दोन काम आहेत' असे जरी सर्व कामांचा उल्लेख करून म्हटले असले, तरी 'चार अपाय' इत्यादींद्वारे विषयाचे विशेषीकरण केल्यामुळे, येथे ओरंभागिय (अधोभागीय) क्लेशरूप असलेला 'कामराग' हाच 'क्लेशकाम' म्हणून घेतला आहे, म्हणून 'तेन' (त्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. शंकाकार त्याचा अभिप्राय न समजता 'ननु च' (पण काय...) इत्यादींद्वारे प्रश्न विचारतो. दुसरा मात्र 'बहलकिलेसस्स' (प्रबळ क्लेशाचा) इत्यादींद्वारे आपला अभिप्राय स्पष्ट करतो.

Kāmāvacaradhammesu vimānakapparukkhādippakāresu parittakusalādīsu vā. Nanu ca ‘‘catunnaṃ apāyāna’’nti visayassa visesitattā rūpārūpadhātuggahaṇassa asambhavoyevāti? Na, ‘‘uddānato dve kāmā’’ti niravasesato kāmānaṃ uddiṭṭhattā. Uddiṭṭhepi hi kāmasamudāye yathā tadekadesova gayhati, taṃ dassetuṃ ‘‘duvidho’’tiādimāha. Kāmarāgo pañcakāmaguṇiko rāgo. Kāmataṇhā kāmāvacaradhammavisayā taṇhā. Nirodhataṇhā ucchedadiṭṭhisahagato rāgo. Idhāti ekādasavidhe padese. Yadi anavasesappavatti adhippetā, ‘‘duvidhopeso’’ti na vattabbaṃ vatthukāmekadesassa idha appavattanatoti anuyogena yebhuyyabhāvato anavaseso viya anavasesoti vā attho gahetabboti dassento ‘‘vatthukāmopī’’tiādimāha. Anavasesasadisatā cettha sabhāvabhinnassa kassaci anavasesato. Evañca katvāti kilesakāmavatthukāmānaṃ anavasesaparipuṇṇabhāvena abhilakkhitattāti attho. Cāsaddassa rassattaṃ katanti kāmāvacarasadde hetukattuattho antonītoti dasseti.

कामावचर धर्मांमध्ये, जसे की विमान, कल्पवृक्ष इत्यादी प्रकारांमध्ये किंवा परीत्त (अल्प) कुशल इत्यादींमध्ये. पण 'चार अपाय' असे विषयाचे विशेषीकरण केल्यामुळे रूप आणि अरूप धातूंचे ग्रहण करणे अशक्यच आहे ना? नाही, कारण 'संक्षेपाने दोन काम आहेत' असे म्हणून निरवशेषपणे कामांचा उल्लेख केला आहे. कारण कामाच्या समुदायाचा उल्लेख केला असला तरी, जसा त्याचा एक भागच घेतला जातो, हे दर्शवण्यासाठी 'duvidho' (दोन प्रकारचा) इत्यादी म्हटले आहे. 'कामराग' म्हणजे पाच कामगुणांविषयीचा राग (आसक्ती). 'कामतण्हा' (कामतृष्णा) म्हणजे कामावचर धर्मांच्या विषयी असणारी तृष्णा. 'निरोधतण्हा' (विभवतृष्णा) म्हणजे उच्छेददृष्टीने युक्त असलेला राग. 'येथे' म्हणजे अकरा प्रकारच्या प्रदेशात. जर निरवशेष प्रवृत्ती अभिप्रेत असेल, तर 'हा देखील दोन प्रकारचा आहे' असे म्हणू नये, कारण वस्तुकामाच्या एका भागाची येथे प्रवृत्ती होत नाही, या शंकेमुळे बहुतांश करून निरवशेषासारखाच निरवशेष असा अर्थ घ्यावा, हे दर्शवण्यासाठी 'वत्थुकामोपि' (वस्तुकाम देखील) इत्यादी म्हटले आहे. आणि येथे निरवशेष-समानता म्हणजे स्वभावाने भिन्न असलेल्या कोणा एकाच्या निरवशेषतेमुळे आहे. आणि असे करून, म्हणजे क्लेशकाम आणि वस्तुकाम यांच्या निरवशेष परिपूर्ण भावाने लक्षित केल्यामुळे, असा अर्थ आहे. 'च' या शब्दाचा र्‍हस्व भाव केला आहे, हे 'कामावचर' शब्दात हेतुकर्तृत्वाचा अर्थ अंतर्भूत आहे, हे दर्शवते.

Visayeti vatthusmiṃ abhidheyyattheti attho. Nimittaviraheti etena ruḷhīsu kiriyā vibhāgakaraṇāya, na attakiriyāyāti dasseti. Kusalabhāvanti jātakabāhitikasuttaabhidhammapariyāyena kathitaṃ kusalattaṃ. Tassāti sukhavipākabhāvassa. Tassa paccupaṭṭhānataṃ vattukāmatāyāti etena ‘‘anavajjasukhavipākalakkhaṇa’’nti ettha sukhasaddo iṭṭhapariyāyo vuttoti dasseti. Saññāpaññākiccaṃ saññāṇakaraṇapaṭivijjhanāni, tadubhayavidhurā ārammaṇūpaladdhi ‘‘vijānātī’’ti iminā vuccatīti āha ‘‘saññā…pe… gahaṇa’’nti. Nanu ca phassādikiccatopi visiṭṭhakiccaṃ cittanti? Saccametaṃ, so pana viseso na tathā duravabodho, yathā [Pg.71] saññāpaññāviññāṇānanti saññāpaññākiccavisiṭṭhalakkhaṇatāya viññāṇalakkhaṇamāha. Anantaradhammānaṃ paguṇabalavabhāvassa kāraṇabhāvena pavattamāno santānaṃ cinoti nāma. Tathāpavatti ca āsevanapaccayabhāvoti āha ‘‘āsevanapaccayabhāvena cinotī’’ti.

'विषयात' म्हणजे वस्तूत, अभिधेय (वाच्य) अर्थात, असा अर्थ आहे. 'निमित्तविरहित' याद्वारे रूढ शब्दांमध्ये क्रिया ही विभाग करण्यासाठी असते, स्वतःच्या क्रियेसाठी नाही, हे दर्शवले आहे. 'कुशलभाव' म्हणजे जातक, बाहितिकसुत्त आणि अभिधम्म पर्यायाने सांगितलेले कुशलत्व. 'त्याचा' म्हणजे सुखविपाक भावाचा. त्याचे प्रत्युपस्थान सांगण्याच्या इच्छेने, याद्वारे 'अनवज्जसुखविपाकलक्खण' (अनवद्य-सुखविपाक-लक्षण) यामध्ये 'सुख' हा शब्द इष्ट (अनुकूल) या अर्थाचा पर्याय म्हणून वापरला आहे, हे दर्शवले आहे. संज्ञा आणि प्रज्ञेचे कार्य म्हणजे संज्ञान करणे (ओळखणे) आणि प्रतिवेध करणे (भेदणे) होय; या दोन्हीहून रहित असलेली आलंबनाची (विषयाची) उपलब्धी 'विजानाति' (जाणतो) या शब्दाने सांगितली जाते, म्हणून 'सञ्ञा...पे... गहणं' (संज्ञा...पे... ग्रहण) असे म्हटले आहे. पण स्पर्शादी कार्यांपेक्षाही चित्ताचे कार्य विशिष्ट आहे ना? हे सत्य आहे, परंतु तो विशेष तसा समजण्यास कठीण नाही, जसा संज्ञा, प्रज्ञा आणि विज्ञानाचा (विशेष समजण्यास कठीण आहे); म्हणून संज्ञा आणि प्रज्ञेच्या कार्यापेक्षा विशिष्ट लक्षण असल्यामुळे विज्ञानाचे लक्षण सांगितले आहे. अनंतर (लगेच उत्पन्न होणाऱ्या) धर्मांच्या अभ्यस्त आणि बलवान असण्याच्या कारणाने प्रवृत्त होणारा (चित्तप्रवाह) संतानाची 'चिती' (संचय) करतो. आणि तशी प्रवृत्ती ही आसेवनप्रत्ययभावामुळे (वारंवार सराव करण्याच्या स्थितीमुळे) होते, म्हणून 'आसेवनप्रत्ययभावाने संचय करतो' असे म्हटले आहे.

Cittakatamevāti abhisaṅkhāraviññāṇakatameva. Nānattādīnaṃ vavatthānanti ettha vavatthānaṃ paccekaṃ yojetabbaṃ. Vavatthānaṃ paricchedo asaṅkarabhāvo. Tena ca dhammo nicchito nāma hotīti āha ‘‘nicchitatā’’ti. Liṅganānattādīnīti ettha itthipurisasaṇṭhānavasena liṅganānattaṃ. Devamanussatiracchānādivasena itthiliṅgassa puthuttaṃ, tathā purisaliṅgassa. Devādibhede itthiliṅge paccekaṃ nānattakāyatāsaṅkhātassa aññamaññavisadisasabhāvassa desādibhedabhinnassa ca visesassa vasena pabhedo veditabbo. Tathā purisaliṅge. Liṅganibbattakassa vā kammassa yathāvuttanānattādivasena liṅgassa nānattādīni yojetabbāni. Liṅganānattādīsu pavattattā saññādīnaṃ nānattādīni. Tenevāha ‘‘kammanānattādīhi nibbattāni hi tānī’’ti. Apadādinānākaraṇadassanena liṅganānattaṃ dassitaṃ. Tasmiñca dassite saññānānattādayo dassitā evāti āvattati bhavacakkanti dassento āha ‘‘anāga…pe… ghaṭento’’ti. Itthiliṅgapurisaliṅgādi viññāṇādhiṭṭhitassa rūpakkhandhassa sannivesaviseso. Saññāsīsena cattāro khandhā vuttā. Vohāravacanena ca pañcannaṃ khandhānaṃ voharitabbabhāvena pavatti dīpitā, yā sā taṇhādiṭṭhiabhinivesahetūti imamatthaṃ dassento ‘‘liṅgādi…pe… yosānānī’’ti āha.

चित्तकृतमेव म्हणजे अभिसंस्कारविज्ञानाने केलेलेच. 'नानात्त्वादींचे व्यवस्थान' येथे 'व्यवस्थान' हा शब्द प्रत्येकाशी जोडला पाहिजे. व्यवस्थान म्हणजे परिच्छेद (मर्यादा) किंवा असंकरभाव (मिश्रण न होणे). आणि त्याने धर्म निश्चित होतो, म्हणून 'निश्चितता' असे म्हटले आहे. 'लिंगनानात्त्वादी' येथे स्त्री आणि पुरुष यांच्या आकृतीनुसार लिंगाचे नानात्त्व (विविधता) आहे. देव, मनुष्य, तिर्यंच इत्यादींच्या भेदाने स्त्री-लिंगाचे पृथक्त्व (अनेकत्व) आहे, तसेच पुरुष-लिंगाचेही. देवांच्या इत्यादी भेदांमध्ये स्त्री-लिंगात प्रत्येक नानात्त्व-कायतेने (शरीराच्या विविधतेने) युक्त, परस्परांशी विसदृश स्वभाव असलेल्या आणि देश इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या विशेषाच्या आधारे प्रभभेद (भेद) समजून घ्यावा. तसेच पुरुष-लिंगातही. किंवा लिंग उत्पन्न करणाऱ्या कर्माच्या वर सांगितलेल्या नानात्त्वादींच्या आधारे लिंगाचे नानात्त्वादी जोडले पाहिजेत. लिंगनानात्त्वादींमध्ये प्रवृत्त असल्यामुळे संज्ञा इत्यादींचे नानात्त्व होते. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कारण ती कर्मनानात्त्वादींनी उत्पन्न झालेली आहेत'. अपाद (पाय नसलेले प्राणी) इत्यादींच्या नानाकरणाच्या (भेदाच्या) दर्शनाने लिंगनानात्त्व दर्शविले आहे. आणि ते दर्शविले असता संज्ञा-नानात्त्व इत्यादी दर्शविलेच जातात, अशा प्रकारे भवचक्र फिरते हे दर्शविताना 'अनागत...पे... घटवतो' असे म्हटले आहे. स्त्री-लिंग, पुरुष-लिंग इत्यादी विज्ञानाने अधिष्ठित असलेल्या रूपस्कंधाची विशिष्ट रचना (सन्निवेशविशेष) आहे. संज्ञा या मुख्य शब्दाने चार स्कंध सांगितले आहेत. आणि व्यवहारवचनाने पाच स्कंधांची व्यवहारास योग्य अशा भावाने प्रवृत्ती प्रकाशित केली आहे, जी तृष्णा आणि दृष्टी यांच्या अभिनिवेशाचे (आग्रहाचे) कारण आहे, हा अर्थ दर्शविताना 'लिंगादी...पे... योसाना' असे म्हटले आहे.

‘‘Ye keci, bhikkhave, dhammā akusalā akusalabhāgiyā, sabbete manopubbaṅgamā’’ti (a. ni. 1.56-57), ‘‘manopubbaṅgamā dhammā’’ti (dha. pa. 1, 2) ca evamādivacanato cittahetukaṃ kammanti āha ‘‘kammañhi cittato nibbatta’’nti. Yathāsaṅkhyanti kammato liṅgaṃ liṅgato saññāti attho. Na purimavikappe viya kammato liṅgasaññā liṅgato liṅgasaññāti ubhayato ubhayappavattidassanavasena. ‘‘Bhedaṃ gacchanti itthāyaṃ purisoti vā’’ti bhedassa visesitattā itthādibhāvena voharitabbabhāvo idha bhedoti ‘‘itthipurisādivohāraṃ gacchantī’’ti vuttaṃ. Addhadvayavasenāti atītapaccuppannaddhadvayavasena. Guṇābhibyāpanaṃ [Pg.72] kittīti āha ‘‘patthaṭayasata’’nti. Kammanānākaraṇena vinā kammanibbattanānākāraṇābhāvato ‘‘kammajehi…pe… nānākaraṇa’’nti vuttaṃ. Avipaccanokāso aṭṭhānabhūtā, gatikālopi vā. Kāmāvacaraṃ abhisaṅkhāraviññāṇaṃ rūpadhātuyā cakkhuviññāṇādiṃ janetvā anokāsatāya tadārammaṇaṃ ajanentaṃ ettha nidassetabbaṃ. Ekaccacittakaraṇassa adhippetattā cakkhādivekallena cakkhuviññāṇādīnaṃ ajanakaṃ kammaviññāṇaṃ avasesapaccayavikale anogadhaṃ daṭṭhabbaṃ. Tadapi kālagatipayogādīti ādi-saddena saṅgahitanti. Ettha ca ‘‘sahakārīkāraṇavikalaṃ vipākassa accantaṃ okāsameva na labhati, itaraṃ vipākekadesassa laddhokāsanti, idametesaṃ nānatta’’nti vadanti, taṃ vipākassa okāsalābhe sati sahāyakāraṇavikalatāva natthīti adhippāyena vuttaṃ.

“भिक्खूहो, जे काही अकुशल धर्म आहेत, अकुशलभागीय आहेत, ते सर्व मनोपूर्वंगम (मनाच्या आधी असणारे) आहेत” (अं. नि. १.५६-५७), आणि “मनोपूर्वंगम धर्म आहेत” (ध. प. १, २) इत्यादी वचनांवरून कर्म हे चित्तहेतुक आहे, हे सांगताना 'कारण कर्म चित्तापासून उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. 'यथासंख्य' म्हणजे कर्मापासून लिंग आणि लिंगापासून संज्ञा, असा अर्थ आहे. पूर्वीच्या विकल्पाप्रमाणे कर्मापासून लिंगसंज्ञा आणि लिंगापासून लिंगसंज्ञा अशा दोन्ही बाजूंनी दोन्ही प्रवृत्तींच्या दर्शनाच्या आधारे नाही. “हा स्त्री किंवा पुरुष अशा भेदाला प्राप्त होतात” येथे भेदाच्या वैशिष्ट्यामुळे स्त्री इत्यादी भावाने व्यवहारास योग्य असणे हाच येथे भेद आहे, म्हणून 'स्त्री-पुरुष इत्यादी व्यवहाराला प्राप्त होतात' असे म्हटले आहे. 'अद्धद्वयवशात' म्हणजे अतीत (भूतकाळ) आणि प्रत्युत्पन्न (वर्तमानकाळ) या दोन काळांच्या (अद्धा) वशात. गुणांचे सर्वत्र पसरणे म्हणजे कीर्ती, म्हणून 'पसरलेले यश' असे म्हटले आहे. कर्म-नानाकरणाशिवाय (कर्माच्या विविधतेशिवाय) कर्मापासून उत्पन्न होणाऱ्या विविधतेचा अभाव असल्यामुळे 'कर्मजांनी...पे... नानाकरण' असे म्हटले आहे. विपाक न मिळण्याचा प्रसंग (अविपच्चन-अवकाश) हा अस्थानभूत (अशक्य) आहे, किंवा गती आणि काळही. कामावचर अभिसंस्कारविज्ञान रूपधातूमध्ये चक्षुविज्ञान इत्यादींना उत्पन्न करून, अवकाश (संधी) नसल्यामुळे त्या आलंबनाला उत्पन्न न करणारे, येथे उदाहरण म्हणून दाखवावे. काही विशिष्ट चित्त करण्याच्या अभिप्रायामुळे चक्षु इत्यादींच्या वैकल्याने (अभावाने) चक्षुविज्ञान इत्यादींना उत्पन्न न करणारे कर्मविज्ञान उर्वरित प्रत्ययांच्या वैकल्यामध्ये समाविष्ट समजावे. ते देखील 'काळ, गती, प्रयोग इत्यादी' या 'इत्यादी' शब्दाने संग्रहित केले आहे. आणि येथे 'सहकारी कारणाने विकल असलेला विपाक अत्यंत अवकाश (संधी) मिळवतच नाही, तर दुसरा विपाकाचा एक भाग अवकाश मिळवलेला असतो, हे यांचे नानात्त्व आहे' असे जे म्हणतात, ते विपाकाला अवकाश मिळाल्यावर सहायक कारणाची विकलता नसतेच, या अभिप्रायाने म्हटले आहे.

Bhavatu tāva bhavitvā apagataṃ bhūtāpagataṃ, anubhavitvā apagataṃ pana kathanti āha ‘‘anubhūtabhūtā’’tiādi. Tena anubhūta-saddena yo attho vuccati, tassa bhūta-saddoyeva vācako, na anu-saddo, anu-saddo pana jotakoti dasseti. Sākhābhaṅgasadisā hi nipātopasaggāti. Kiriyāvisesakattañca upasaggānaṃ anekatthattā dhātusaddānaṃ tehi vattabbavisesassa jotanabhāveneva avacchindananti yattakā dhātusaddena abhidhātabbā atthavisesā, tesaṃ yaṃ sāmaññaṃ aviseso, tassa visese avaṭṭhāpanaṃ tassa tassa visesassa jotanamevāti āha ‘‘sāmañña…pe… visesīyatī’’ti. Anubhūta-saddo bahulaṃ kammatthe eva dissatīti tassa idha kattuatthavācitaṃ dassetuṃ ‘‘anubhūtasaddo cā’’tiādimāha. Satipi sabbesaṃ cittuppādānaṃ savedayitabhāvato ārammaṇānubhavane, savipallāse pana santāne cittābhisaṅkhāravasena pavattito abyākatehi visiṭṭho kusalākusalānaṃ sātisayo visayānubhavanākāroti ayamattho idhādhippetoti dassento ‘‘vattuṃ adhippāyavasenā’’ti āha. Bhūtāpagatabhāvābhidhānādhippāyenāti kusalākusalassa ākaḍḍhanupāyamāha.

असो, होऊन निघून गेलेले ते 'भूतापगत' (झालेले व गेलेले) होय, परंतु अनुभवून निघून गेलेले कसे? हे सांगण्यासाठी 'अनुभूतभूत' इत्यादी म्हटले आहे. त्या 'अनुभूत' शब्दाने जो अर्थ सांगितला जातो, त्याचा वाचक 'भूत' हाच शब्द आहे, 'अनु' हा शब्द नाही; 'अनु' हा शब्द तर केवळ द्योतक (स्पष्ट करणारा) आहे, हे दर्शवितात. कारण निपात आणि उपसर्ग हे झाडाच्या फांद्या मोडण्यासारखे असतात. आणि उपसर्गांचे क्रियाविशेषकत्व अनेक अर्थांचे असल्यामुळे, धातू शब्दांच्या द्वारे सांगण्यायोग्य विशेषाला त्यांच्या द्योतकभावानेच मर्यादित करतात. म्हणून धातू शब्दाने जेवढे अर्थविशेष सांगितले जातात, त्यांच्यातील जे सामान्य (अविशेष) आहे, त्याला विशेषात प्रस्थापित करणे हे त्या त्या विशेषाचे द्योतन करणेच आहे, हे सांगण्यासाठी 'सामान्य...पे... विशेष केला जातो' असे म्हटले आहे. 'अनुभूत' हा शब्द बहुधा कर्म अर्थातच दिसतो, म्हणून त्याचे येथे कर्तृ-अर्थवाचकत्व दर्शविण्यासाठी 'अनुभूतशब्द च' इत्यादी म्हटले आहे. जरी सर्व चित्तोत्पादांच्या संवेदितभावामुळे आलंबनाचा अनुभव येत असला, तरी विपर्यासयुक्त संतानामध्ये चित्ताभिसंस्काराच्या वशाने प्रवृत्त झाल्यामुळे, अव्याकृतांपेक्षा विशिष्ट असा कुशल-अकुशलांचा अतिशययुक्त विषय-अनुभवाचा आकार आहे, हा अर्थ येथे अभिप्रेत आहे, हे दर्शविताना 'बोलण्याच्या अभिप्रायाच्या वशाने' असे म्हटले आहे. 'भूतापगतभाव सांगण्याच्या अभिप्रायाने' याने कुशल-अकुशलाच्या आकर्षणाचा उपाय सांगितला आहे.

Uppatitakiccanipphādanato uppatitasadisattā ‘‘uppatita’’nti vuttaṃ. Uppajjituṃ āraddhoti anāgatassapi tasseva uppanna-saddena vuttatāya kāraṇamāha. Ettha ca rajjanādivasena ārammaṇarasānubhavanaṃ sātisayanti akusalañca kusalañca uppajjitvā niruddhatāsāmaññena ‘‘sabbasaṅkhataṃ bhūtāpagata’’nti [Pg.73] vuttaṃ. Sammohavinodaniyaṃ pana ‘‘vipākānubhavanavasena tadārammaṇaṃ. Avipakkavipākassa sabbathā avigatattā bhavitvā vigatatāmattavasenakammañca bhūtāpagata’’nti vuttaṃ. Teneva tattha okāsakatuppannanti vipākamevāha. Idha pana kammampīti. Ārammaṇakaraṇavasena bhavati ettha kilesajātanti bhūmīti vuttā upādānakkhandhā. Aggiāhito viyāti bhūmiladdhanti vattabbatāya upāyaṃ dasseti. Etenāti kammaṃ. Etassāti vipāko vuttoti daṭṭhabbaṃ.

उत्पतित (अचानक उद्भवलेल्या) कार्याच्या निष्पादनामुळे उत्पतित-सदृश असल्यामुळे 'उत्पतित' असे म्हटले आहे. उत्पन्न होण्यास आरंभ झाला, म्हणून अनागत (भविष्यातील) असलेल्यालाही 'उत्पन्न' या शब्दाने सांगण्याचे कारण सांगितले आहे. आणि येथे राग (आसक्ती) इत्यादींच्या वशाने आलंबनाच्या रसाचा अनुभव घेणे अतिशययुक्त आहे, म्हणून अकुशल आणि कुशल उत्पन्न होऊन निरुद्ध होण्याच्या सामान्यतेमुळे 'सर्व संस्कृत हे भूतापगत आहे' असे म्हटले आहे. परंतु संमोहविनोदनीमध्ये 'विपाकाच्या अनुभवाच्या वशाने ते आलंबन आहे. विपाक न पिकलेल्या कर्माचा सर्वथा नाश न झाल्यामुळे, केवळ होऊन निघून जाण्याच्या मात्रतेने कर्म देखील भूतापगत आहे' असे म्हटले आहे. त्यामुळेच तेथे 'अवकाशकृत-उत्पन्न' असे विपाकालाच म्हटले आहे. परंतु येथे कर्माला देखील (म्हटले आहे). आलंबन करण्याच्या वशाने येथे क्लेशसमूह उत्पन्न होतो, म्हणून उपादानस्कंधांना 'भूमी' म्हटले आहे. 'अग्नी प्रज्वलित केल्याप्रमाणे' याने भूमी प्राप्त झाली असे सांगण्याचा उपाय दर्शविला आहे. 'याने' म्हणजे कर्म. 'याचा' म्हणजे विपाक सांगितला आहे, असे समजावे.

Avikkhambhitattāti avinoditattā. Sabhūmiyanti sakabhūmiyaṃ. Vicchinditvāti puna uppajjituṃ adatvā. Khaṇattayekadesagataṃ khaṇattayagatanti vuttanti yathāvuttassa udāharaṇassa upacārabhāvamāha. Tena uppannā dhammā paccuppannā dhammāti idamettha udāharaṇaṃ yuttanti dasseti. Padhānenāti padhānabhāvena. Desanāya cittaṃ pubbaṅgamanti lokiyadhamme desetabbe cittaṃ pubbaṅgamaṃ katvā desanā bhagavatā ucitāti dasseti. Dhammasabhāvaṃ vā sandhāyāti lokiyadhammānaṃ ayaṃ sabhāvo yadidaṃ te cittajeṭṭhakā cittapubbaṅgamā pavattantīti dasseti. Tena tesaṃ tathādesanāya kāraṇamāha, sabbe akusalā dhammā cittavajjāti attho. Kecīti padakārā. Phassādayopīti pi-saddena rāgādayo sampiṇḍeti. Kālabhedābhāvepi paccayabhāvena apekkhito dhammo purimanipphanno viya voharīyatīti āha ‘‘paṭhamaṃ uppanno viyā’’ti. Anupacaritamevassa pubbaṅgamabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘anantarapaccayamana’’ntiādi vuttaṃ. ‘‘Khīṇā bhavanettī’’tiādivacanato (dī. ni. 2.155; netti. 114) nettibhūtāya taṇhāya yuttaṃ cittaṃ nāyakanti āha ‘‘taṇhāsampayuttaṃ vā’’ti.

'अविखम्भितत्ता' म्हणजे 'अविनोदितत्ता' (न घालवलेली किंवा न दाबलेली अवस्था). 'सभूमियं' म्हणजे 'सकभूमियं' (स्वतःच्या भूमीत). 'विच्छिन्दित्वा' म्हणजे 'पुन्हा उत्पन्न होऊ न देता'. 'क्षणत्तयेकदेसगतं' (तीन क्षणांच्या एका भागात गेलेले) याला 'क्षणत्तयगतं' (तीन क्षणांत गेलेले) असे म्हटले आहे, याद्वारे वर सांगितलेल्या उदाहरणाचा उपचारात्मक भाव (लाक्षणिक अर्थ) सांगितला आहे. याद्वारे 'उत्पन्न झालेले धर्म हेच प्रत्युत्पन्न (वर्तमान) धर्म आहेत' हे उदाहरण येथे योग्य आहे, असे दर्शवितात. 'पधानेन' म्हणजे 'प्रधानभावाने' (मुख्य रूपाने). 'देसनेमध्ये चित्त पूर्वंगम (अग्रगामी) आहे' याद्वारे लौकिक धर्मांचा उपदेश करताना चित्ताला पूर्वंगम करून भगवंतांनी उपदेश करणे योग्य आहे, असे दर्शवितात. किंवा 'धम्मस्वभावाला' उद्देशून, लौकिक धर्मांचा हा स्वभाव आहे की ते चित्त-ज्येष्ठ आणि चित्त-पूर्वंगम होऊन प्रवृत्त होतात, असे दर्शवितात. त्यामुळे त्यांच्या अशा उपदेशाचे कारण सांगतात, 'सर्व अकुशल धर्म चित्तवर्जित आहेत' असा अर्थ आहे. 'केची' म्हणजे पदकार (व्याकरणकार/टीकाकार). 'फस्सादयोपि' (स्पर्शादी सुद्धा) यातील 'अपि' (सुद्धा) शब्दाने रागादींचा संग्रह केला आहे. काळामध्ये भेद नसतानाही, प्रत्ययभावामुळे (कारणभावामुळे) अपेक्षित असलेला धर्म पूर्वी निष्पन्न झाल्यासारखा व्यवहारात आणला जातो, म्हणून 'प्रथम उत्पन्न झाल्यासारखा' असे म्हटले आहे. त्याचा मुख्य (लाक्षणिक नसलेला) पूर्वंगमभाव दर्शविण्यासाठी 'अनन्तरप्रत्ययमन' इत्यादी म्हटले आहे. 'खीणा भवनेत्ती' (भवनेत्री म्हणजेच तृष्णा क्षीण झाली आहे) इत्यादी वचनावरून नेत्रीभूत (मार्गदर्शक) असलेल्या तृष्णेने युक्त असलेले चित्त हे नायक (मार्गदर्शक) आहे, म्हणून 'किंवा तृष्णासंप्रयुक्त' असे म्हटले आहे.

‘‘Yaṃ tasmiṃ samaye cetasikaṃ sāta’’nti niddiṭṭhattā somanassavedanā sātasabhāvāti āha ‘‘sabhāvavasena vutta’’nti. Nippariyāyena madhura-saddo rasavisesapariyāyo, iṭṭhabhāvasāmaññena idha upacārena vuttotiāha ‘‘madhuraṃ viyā’’ti. Paramatthato taṇhāvinimutto nandirāgo nandirāgabhāvo vā natthīti ‘‘na ettha sampayogavasena sahagatabhāvo atthī’’ti, ‘‘nandirāgasahagatā’’ti ca vuccati. Tena viññāyati ‘‘sahagatasaddo taṇhāya nandirāgabhāvaṃ jotetī’’ti. Avatthāvisesavācako vā [Pg.74] saha-saddo ‘‘sanidassanā’’tiādīsu viya, sabbāsupi avatthāsu nandirāgasabhāvāvijahanadīpanavasena nandirāgabhāvaṃ gatā nandirāgasahagatāti taṇhā vuttā. Gata-saddassa vā ‘‘diṭṭhigata’’ntiādīsu viya atthantarābhāvato nandirāgasabhāvā taṇhā ‘‘nandirāgasahagatā’’ti vuttā, nandirāgasabhāvāti attho. Idhāpīti imissaṃ aṭṭhakathāyaṃ. Imasmimpi padeti ‘‘somanassasahagata’’nti etasmimpi pade. Ayamevatthoti saṃsaṭṭho eva. Yathādassitasaṃsaṭṭhasaddoti atthuddhārappasaṅgena pāḷito aṭṭhakathāya āgatasaṃsaṭṭhasaddo. Sahajāteti sahajātatthe.

"त्या वेळी जे चैतसिक सात (सुखकारक) आहे" असे निर्दिष्ट केल्यामुळे सोमनस्य वेदना ही सातस्वभावाची (सुखस्वभावाची) आहे, म्हणून 'स्वभाववशात म्हटले आहे' असे सांगितले. मुख्य अर्थाने 'मधुर' शब्द हा विशिष्ट रसाचा वाचक आहे, परंतु येथे इष्टभावाच्या (प्रियतेच्या) समानतेमुळे लाक्षणिक अर्थाने वापरला आहे, म्हणून 'मधुराप्रमाणे' असे म्हटले आहे. परमार्थतः तृष्णेपासून मुक्त असा नंदीराग किंवा नंदीरागभाव अस्तित्वात नाही, म्हणून 'येथे संप्रयोगवशात सहगतभाव नाही' आणि 'नंदीरागसहगत' असे म्हटले जाते. याद्वारे हे समजते की, 'सहगत' शब्द तृष्णेचा नंदीरागभाव प्रकट करतो. किंवा 'सहा' (सह) शब्द हा 'सनिदस्सन' इत्यादी शब्दांप्रमाणे अवस्थाविशेषाचा वाचक आहे. सर्वच अवस्थांमध्ये नंदीरागस्वभावाचा त्याग न करणे दर्शविण्याच्या हेतूने, नंदीरागभावाला प्राप्त झालेली ती 'नंदीरागसहगत' अशी तृष्णा म्हटली आहे. किंवा 'गत' शब्दाचा 'दिट्ठिगत' (दृष्टिगत) इत्यादी शब्दांप्रमाणे दुसरा अर्थ नसल्यामुळे, नंदीरागस्वभावाची तृष्णा ही 'नंदीरागसहगत' अशी म्हटली आहे, म्हणजेच नंदीरागस्वभावाची असा अर्थ आहे. 'इधापि' (येथेही) म्हणजे या अट्ठकथेत. 'या पदातही' म्हणजे 'सोमनस्ससहगतं' (सौमनस्यसहगत) या पदातही. 'हाच अर्थ आहे' म्हणजे संसृष्ट (मिश्रित) असाच. जसा दर्शविला आहे तसा 'संसट्ठ' (संसृष्ट) शब्द म्हणजे अर्थ उद्धृत करण्याच्या प्रसंगाने पाळीमधून अट्ठकथेत आलेला संसृष्ट शब्द होय. 'सहजाते' म्हणजे सहजात अर्थामध्ये.

Kālavisesānapekkho kammasādhano ābhaṭṭha-saddo bhāsitapariyāyoti dassento āha ‘‘abhāsitabbatā anābhaṭṭhatā’’ti. Pāḷiyanti imissā paṭhamacittuppādapāḷiyaṃ. Abhāsitattā evāti asaṅkhārikabhāvassa avuttattā eva. Kāraṇapariyāyattā vatthusaddassa paccayabhāvasāmaññato dvārabhūtadhammānampi siyā vatthupariyāyoti āha ‘‘dvāraṃ vatthūti vutta’’nti. Tena vatthu viya vatthūti dasseti. Manodvārabhūtā dhammā yebhuyyena hadayavatthunā saha carantīti dvārena…pe… hadayavatthu vuttanti āha yathā ‘‘kuntā pacarantī’’ti. Sakiccabhāvenāti attano kiccabhāvena, kiccasahitatāya vā. Aññāsādhāraṇoti sa-saddassa atthamāha. Sako hi raso sarasoti.

कालविशेषाची अपेक्षा न ठेवणारा, कर्मसाधन असलेला 'आभट्ठ' शब्द हा 'भाषित' (बोललेला) या अर्थाचा पर्याय आहे, हे दर्शविताना 'अभाषितता म्हणजे अनाभट्ठता' असे म्हटले आहे. 'पाळियं' (पाळीमध्ये) म्हणजे या पहिल्या चित्तोत्पादपाळीमध्ये. 'अभाषितत्वामुळेच' म्हणजे असंखारिकभावाचे (असंस्कारिक भावाचे) न बोलल्यामुळेच. 'वत्थु' (वस्तू) शब्द हा कारणाचा पर्याय असल्यामुळे, प्रत्ययभावाच्या (कारणभावाच्या) समानतेने द्वारभूत धर्मांनाही 'वस्तू' हा पर्याय असू शकतो, म्हणून 'द्वार हे वस्तू म्हटले आहे' असे सांगितले. याद्वारे वस्तू प्रमाणे वस्तू आहे, असे दर्शवितात. मनोद्वारभूत धर्म हे बहुतांश करून हृदयवस्तूच्या सोबत चालतात, म्हणून द्वाराने...पे०... हृदयवस्तू म्हटले आहे, जसे 'कुंत (भाले) चालतात' असे म्हणतात. 'सकिच्चभावेन' म्हणजे स्वतःच्या कार्यभावाने, किंवा कार्यासहित असण्याने. 'अन्यासाधारण' (इतरांपेक्षा वेगळा/असाधारण) हा 'स' शब्दाचा अर्थ सांगतात. कारण स्वतःचा रस म्हणजेच 'सरस' होय.

Anantaracittahetukattā cittassa ekasamuṭṭhānatā vuttā, sahajātacittaphassahetukattā cetasikānaṃ dvisamuṭṭhānatā. ‘‘Cittasamuṭṭhānā dhammā, phuṭṭho bhikkhave vedeti, phuṭṭho sañjānāti, phuṭṭho cetetī’’ti (saṃ. ni. 4.93) hi vuttaṃ.

अनंतरचित्त हेतू असल्यामुळे चित्ताची 'एकसमुत्थानता' (एकापासून उत्पन्न होणे) सांगितली आहे, आणि सहजात चित्त व स्पर्श हेतू असल्यामुळे चैतसिकांची 'द्विसमुत्थानता' (दोन्हींपासून उत्पन्न होणे) सांगितली आहे. कारण असे म्हटले आहे की, "हे भिक्खूहो! चित्तसमुत्थान धर्म (चित्तापासून उत्पन्न होणारे धर्म), स्पर्श झालेला मनुष्य वेदन करतो (अनुभवतो), स्पर्श झालेला संज्ञा करतो (जाणून घेतो), स्पर्श झालेला चेतना करतो (इच्छा करतो)." (संयुत्त निकाय ४.९३).

Sukhumarajādirūpanti aṇutajjārirūpamāha. Paramāṇurūpe pana vattabbameva natthi. Vatthuparittatāyāti etena anekakalāpagatāni bahūniyeva rūpāyatanāni samuditāni saṃhaccakāritāya sivikubbahanañāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo, na ekaṃ katipayāni vāti dasseti. Nanu ca evaṃ sante cakkhuviññāṇaṃ samudāyārammaṇaṃ āpajjatīti? Nāpajjati samudāyasseva abhāvato. Na hi paramatthato samudāyo nāma koci atthi. Vaṇṇāyatanameva hi yattakaṃ yogyadese avaṭṭhitaṃ, sati [Pg.75] paccayantarasamāyoge tattakaṃ yathāvuttena ñāyena cakkhuviññāṇassa ārammaṇapaccayo hoti avikappakattā tassa. Tadabhinihaṭaṃ pana manoviññāṇaṃ anekakkhattuṃ uppajjamānaṃ purimasiddhakappanāvasena samūhākārena saṇṭhānādiākārena ca pavattatīti kiṃ cakkhuviññāṇassa ekaṃ vaṇṇāyatanaṃ ārammaṇaṃ, udāhu anekānīti na codetabbametaṃ. Na hi paccakkhavisaye yuttimagganā yuttā. Kiñca bhiyyo accharāsaṅghātakkhaṇena anekakoṭisaṅkhāya cittuppattiyā pavattanato cittassa lahuparivattitāya samānepi ghaṭasarāvādivaṇṇānaṃ yogyadesāvaṭṭhāne purimamanasikārānurūpaṃ ‘‘ghaṭo’’ti vā ‘‘sarāvo’’ti vā paṭhamaṃ tāva eko manoviññāṇasantānena paricchijjati, pacchā itaro cakkhuviññāṇavīthiyā byavahitenāti avisesavidutāya pana ghaṭasarāvādibuddhiyā abhedāpattiparikappanāti. Īdisīpettha codanā acodanāti daṭṭhabbā. Khaṇaparittatāyāti pabandhakkhaṇassa ittaratāya. Pabandhavasena hi paccekaṃ rūpārūpadhammā virodhiavirodhipaccayasamāyoge lahuṃ dandhañca nirujjhanato parittakālā dīghakālā ca honti, sabhāvalakkhaṇavasena pana ekaparicchedā evāti. Yathā ca rūpāyatanaṃ, evaṃ itarānipi. Saddādayopi hi vatthuparittatādibhāvena labbhantīti. Accāsannāditāyāti ādi-saddena anāvajjanaṃ kenaci paṭicchannatāti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Visayidhammaṃ visesato sinoti bandhatīti visayoti anaññatthabhāvāpekkho visayoti āha ‘‘visayo anaññatthabhāvenā’’ti. Na hi cakkhuviññāṇādayo rūpāyatanādito aññasmiṃ ārammaṇe pavattantīti. Gāvo caranti etthāti gocaro, gocaro viyāti gocaroti sambahulacāritāpekkho gocaroti āha ‘‘gocaro tattha caraṇenā’’ti. Bahulañhi cakkhuviññāṇādīhi rūpādayo gayhanti, na tathā manoviññāṇenāti. Tesanti manoviññāṇena gayhamānānaṃ rūpāyatanādīnaṃ. ‘‘Vacanassa anupapattito’’ti kasmā vuttaṃ, nanu pañcadvāre pavattamanoviññāṇadhātuṃ sandhāya tesaṃ gocaravisayaṃ paccanubhotīti vacanaṃ upapajjatiyevāti? Na, niyamābhāvato. Na hi pañcadvārābhinihaṭaṃyeva mano idha ‘‘mano’’ti vuttanti niyamahetu atthīti, etaṃyeva vā codanaṃ manasi katvā dibbacakkhuñāṇādiggahaṇaṃ kataṃ. Evaṃvaṇṇotiādivacanato pubbenivāsaatītānāgataṃsañāṇādayopi idha sambhavanti. Itarathāti rūpaṃ saddantiādinā.

‘सुखुमरजादिरूपन्ति’ (सूक्ष्म धुलिकण इत्यादी रूप) म्हणजे अणूतज्जारिरूप (अतिसूक्ष्म रूप) म्हटले आहे. परमाणु रूपाबद्दल तर बोलण्याची गरजच नाही. ‘वत्थुपरित्ततायाति’ (वस्तूच्या सूक्ष्मतेमुळे) याद्वारे हे दर्शविले आहे की, अनेक कलापांमध्ये (समूहांमध्ये) असलेले अनेक रूपायतन एकत्रित होऊन, संयुक्तपणे कार्य करण्याच्या पद्धतीने (जसे की पालखी वाहून नेण्याच्या न्यायाने) चक्षुविज्ञानाचे आलंबनप्रत्यय (आरम्मणपच्चयो) बनतात, केवळ एक किंवा काही मोजकेच रूपायतन नव्हे. पण जर असे असेल, तर चक्षुविज्ञान हे समूहाला आलंबन बनवणारे ठरेल का? नाही, कारण परमार्थतः ‘समूह’ नावाचे काही अस्तित्वातच नाही. कारण वर्णायतन (रंग/रूप) जितक्या प्रमाणात योग्य ठिकाणी स्थित असते, आणि इतर प्रत्ययांचा (कारणांचा) संयोग असतो, तितक्या प्रमाणात ते वर सांगितलेल्या न्यायाने चक्षुविज्ञानाचे आलंबनप्रत्यय बनते, कारण चक्षुविज्ञान हे अविकल्पक (कल्पनाविरहित) असते. परंतु, त्यानंतर उत्पन्न होणारे मनोविज्ञान अनेक वेळा उत्पन्न होऊन, पूर्वी सिद्ध झालेल्या कल्पनेच्या बळावर समूहाच्या आकाराने आणि संस्थानाच्या (आकृतीच्या) आकाराने प्रवृत्त होते. त्यामुळे ‘चक्षुविज्ञानाचे आलंबन एक वर्णायतन आहे की अनेक?’ असा आक्षेप (चोदना) घेऊ नये. कारण प्रत्यक्ष विषयाच्या बाबतीत तर्काचा मार्ग शोधणे योग्य नाही. शिवाय, एका चुटकी वाजवण्याच्या काळात (अच्छरासङ्घातक्खणेन) अनेक कोटी चित्त उत्पन्न होत असल्यामुळे चित्ताच्या शीघ्र परिवर्तशीलतेमुळे, जरी घट (घडा) आणि शराव (मातीचे भांडे) इत्यादींचे वर्ण योग्य ठिकाणी स्थित असले, तरी पूर्व मनसिकारानुसार प्रथम ‘घट’ किंवा ‘शराव’ असा निश्चय एका मनोविज्ञानसंतानाद्वारे केला जातो, आणि नंतर दुसरा चक्षुविज्ञानवीथीच्या व्यवधानाने (अंतराने) ग्रहण केला जातो. म्हणून, विशेष भेद न जाणता घट-शराव इत्यादी बुद्धीमध्ये अभेद मानण्याची कल्पना करणे चुकीचे आहे. अशा प्रकारचा आक्षेप येथे निरर्थक (अचोदना) समजावा. ‘खणपरित्ततायाति’ (क्षणाच्या अल्पतेमुळे) म्हणजे प्रबंधक्षणाच्या (प्रवाहाच्या क्षणाच्या) अल्पतेमुळे. कारण प्रवाहाच्या (प्रबंधाच्या) वशाने प्रत्येक रूप आणि अरूप धर्म हे विरोधी किंवा अविरोधी प्रत्ययांच्या संयोगाने शीघ्र किंवा मंद गतीने निरुद्ध होत असल्यामुळे अल्पकालीन किंवा दीर्घकालीन वाटतात, परंतु स्वभावलक्षणाच्या दृष्टीने ते एकाच मर्यादेचे (एकपरिच्छेद) असतात. ज्याप्रमाणे रूपायतन आहे, त्याचप्रमाणे इतर (आयतन) देखील आहेत. कारण शब्दादी आयतने देखील वस्तूच्या अल्पतेमुळे प्राप्त होतात. ‘अच्चासन्नादितायाति’ (अतिशय जवळ असणे इत्यादी) मधील ‘आदि’ शब्दाने आवर्जनाचा अभाव (अनावज्जन), एखाद्या गोष्टीने झाकलेले असणे (पटिच्छन्नता) इत्यादींचा संग्रह होतो. विषयी धर्माला विशेष रूपाने बांधतो म्हणून तो ‘विषय’ होय. इतरत्र प्रवृत्त न होण्याच्या अपेक्षेने विषय असतो, म्हणून म्हटले आहे - ‘विषय अनन्यथाभावाने (अनञ्ञत्थभावेन) असतो.’ कारण चक्षुविज्ञान इत्यादी रूपायतनाशिवाय इतर कोणत्याही आलंबनामध्ये प्रवृत्त होत नाहीत. ‘गायी जेथे चरतात तो गोचर’, गोचराप्रमाणे असल्यामुळे ‘गोचर’ होय. अनेक ठिकाणी संचार करण्याच्या अपेक्षेने गोचर म्हटले जाते, म्हणून म्हटले आहे - ‘तेथे संचार करण्यामुळे तो गोचर (गोचरो तत्थ चरणेन) आहे.’ कारण चक्षुविज्ञान इत्यादींद्वारे रूपादी विषय प्रामुख्याने ग्रहण केले जातात, मनोविज्ञानाद्वारे तसे नाही. ‘तेसं’ (त्यांचे) म्हणजे मनोविज्ञानाद्वारे ग्रहण केल्या जाणाऱ्या रूपायतन इत्यादींचे. ‘वचनाच्या अनुपपत्तीमुळे’ असे का म्हटले आहे? पंचद्वारात प्रवृत्त होणाऱ्या मनोविज्ञानधातूचा संदर्भ घेऊन ‘त्यांच्या गोचर विषयाचा अनुभव घेतो’ हे वचन योग्यच ठरते की नाही? नाही, कारण तसा नियम नाही. कारण येथे ‘मन’ असे म्हटले असता ते केवळ पंचद्वारातून बाहेर पडलेले मनच आहे, असा कोणताही नियम नाही. किंवा याच आक्षेपाचा विचार करून दिव्यचक्षुज्ञान इत्यादींचे ग्रहण केले गेले आहे. ‘अशा वर्णाचा’ इत्यादी वचनांवरून पूर्वेनिवासज्ञान (मागील जन्मांचे स्मरण), अतीत-अनागत ज्ञान इत्यादींचाही येथे समावेश होतो. अन्यथा ‘रूप, शब्द’ इत्यादींद्वारे (समजावे).

Bhojana [Pg.76]…pe… ussāhādīhīti idaṃ yāya kammaññatāya rūpakāyassa kallatā hoti, tassā paccayanidassanaṃ. Bhojane hi sammāpariṇate sappāye ca utubhojane sammupayutte sammāpayogasaṅkhāte kāyikacetasikavīriye ca samāraddhe lahutādisabbhāvena kāyo kammakkhamo hoti sabbakiriyānukūloti. Atha vā bhojana…pe… ussāhādīhīti idaṃ kāyassa kalyatāya viya upaddutatāyapi kāraṇavacanaṃ. Visamabhojanāpariṇāmādito hi kāyassa upaddavakarā vātādayo uppajjantīti. Anuvattantassāti padaṃ ‘‘jayaṃ veraṃ pasavatī’’tiādīsu (dha. pa. 201) viya hetuatthavasena veditabbaṃ. Jāgaraṇanimittañhi idha anuvattanaṃ adhippetanti. Atha vā anuvattantassāti idaṃ pakatiyā diṭṭhādivasena āpāthagamanupanissayānaṃ kalyatādinibbattānaṃ kāyikasukhādīnaṃ sambhavadassanaṃ. Kāyakalyatādiṃ ananuvattantassa hi yathāvuttaupanissayābhogābhāvena vuttappakāraṃ āpāthagamanaṃ na siyāti. Yathānubhūte rūpādivisaye cittassa ṭhapanaṃ āvajjanaṃ cittapaṇidahanaṃ. Yathānubhūtena rūpādinā sadisaṃ asadisaṃ sambandhañca sadisāsadisasambandhaṃ, tassa dassanādi sadisāsadisasambandhadassanādi, cittapaṇidahanañca sadisāsadisa…pe… dassanādi ca citta…pe… dassanādayo te paccayāti yojetabbaṃ. Dhātukkhobhādīti ādi-saddena devatūpasaṃhārādiṃ saṅgaṇhāti. Taṃsadisatā diṭṭhasutasadisatā. Taṃsampayuttatā diṭṭhasutapaṭibaddhatā. Kenaci vutteti iminā saddhāya anussavanibbattataṃ āha. Ākāravicāraṇanti tesaṃ tesaṃ atthānaṃ upaṭṭhānākāravicāraṇaṃ. Katthaci atthe.

‘भोजन... पे... उत्साह इत्यादींद्वारे’ हे ज्या कर्मण्यतेमुळे (कार्यक्षमतेमुळे) रूपकायाची निरोगता (कल्लता) होते, त्याचे कारण दर्शवणारे आहे. कारण भोजन योग्य प्रकारे पचले असता, अनुकूल ऋतू आणि भोजनाचा योग्य उपयोग केला असता, आणि योग्य प्रयोगाने युक्त असे कायिक व चैतसिक वीर्य (उत्साह) आरंभिले असता, हलकेपणा इत्यादींच्या अस्तित्वामुळे शरीर सर्व क्रियांसाठी अनुकूल आणि कार्यक्षम (कम्मक्खमो) बनते. किंवा ‘भोजन... पे... उत्साह इत्यादींद्वारे’ हे शरीराच्या निरोगतेप्रमाणेच त्याच्या उपद्रवाचे (आजाराचे) देखील कारण सांगणारे वचन आहे. कारण विषम भोजन आणि अपचन इत्यादींमुळे शरीराला उपद्रव देणारे वात (वायू) इत्यादी दोष उत्पन्न होतात. ‘अनुवत्तन्तस्स’ (अनुवर्तन करणाऱ्याचे) हे पद ‘जयं वेरं पसवति’ (विजय वैराला जन्म देतो - धम्मपद २०१) इत्यादींप्रमाणे हेतूच्या अर्थाने समजले पाहिजे. कारण येथे जागृत राहण्याच्या कारणाचे अनुवर्तन अभिप्रेत आहे. किंवा ‘अनुवत्तन्तस्स’ हे सामान्यतः पाहिलेल्या इत्यादींच्या वशाने गोचर होणाऱ्या (आपाथगमन) आणि निरोगता इत्यादींमुळे उत्पन्न होणाऱ्या कायिक सुखादी उपनिषयांच्या उत्पत्तीचे दर्शन आहे. कारण शरीराची निरोगता इत्यादींचे अनुवर्तन न करणाऱ्याला, वर सांगितलेल्या उपनिषय आणि आभोगाच्या (लक्ष्य देण्याच्या) अभावामुळे, सांगितलेल्या प्रकारे विषयाचे गोचर होणे शक्य होणार नाही. अनुभवलेल्या रूपादी विषयांवर चित्त स्थिर करणे म्हणजे आवर्जन किंवा चित्तप्रणिधान (चित्तपणिदहन) होय. अनुभवलेल्या रूपादी विषयांसारखे, त्याच्यापेक्षा भिन्न आणि त्याच्याशी संबंधित असणे म्हणजे सदृश-असदृश-संबंध होय. त्याचे दर्शन इत्यादी म्हणजे सदृश-असदृश-संबंध-दर्शन इत्यादी होय. चित्तप्रणिधान आणि सदृश-असदृश... पे... दर्शन इत्यादी आणि चित्त... पे... दर्शन इत्यादी हे त्याचे प्रत्यय (कारण) आहेत, अशी योजना करावी. ‘धातुक्खोभादि’ (धातूंचा क्षोभ इत्यादी) मधील ‘आदि’ शब्दाने देवतांचा उपसंहार (देवतांनी स्वप्न दाखवणे) इत्यादींचा संग्रह होतो. ‘तंसदिसता’ (त्याच्याशी सादृश्य) म्हणजे पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या गोष्टीशी सादृश्य असणे. ‘तंसम्पयुत्तता’ म्हणजे पाहिलेल्या किंवा ऐकलेल्या गोष्टीशी संबंधित असणे. ‘कोणीतरी म्हटले असता’ याद्वारे श्रद्धेने किंवा ऐकीव माहितीने (अनुश्रवाने) उत्पन्न होणारी गोष्ट सांगितली आहे. ‘आकारविचारण’ म्हणजे त्या त्या अर्थांच्या उपस्थितीच्या आकाराचा विचार करणे, कोणत्यातरी अर्थामध्ये.

Niyamitassāti kusalameva mayā uppādetabbanti evaṃ niyamitassa. Pasādasinehābhāvo dosabahulatāya hotīti lūkhapuggalā dosabahulāti āha.

‘नियमितस्स’ (नियमित केलेल्याचे) म्हणजे ‘मी केवळ कुशलच उत्पन्न केले पाहिजे’ अशा प्रकारे नियमन केलेल्याचे. प्रसन्नता आणि स्नेहाचा अभाव हा द्वेषाच्या (दोसाच्या) बहुलतेमुळे होतो, म्हणून ‘रूक्ष पुद्गल (व्यक्ती) हे द्वेषबहुल असतात’ असे म्हटले आहे.

Āyatanabhāvatoti kāraṇabhāvato.

‘आयतनभावतो’ म्हणजे कारणभावामुळे (कारणत्वामुळे).

Vijjamānavatthusminti etena ‘‘vināpi deyyadhammapariccāgena cittuppādamatteneva dānamayaṃ kusalaṃ upacitaṃ hotī’’ti kesañci atidhāvanaṃ nivattitaṃ hotīti.

‘विज्जमानवत्थुस्मिं’ (विद्यमान वस्तूच्या बाबतीत) याद्वारे ‘देय धर्माचा (दानाच्या वस्तूचा) त्याग न करताही, केवळ चित्तोत्पादनानेच (चित्त उत्पन्न करण्यानेच) दानमय कुशल संचित होते’ या काही लोकांच्या अतिशयोक्तीपूर्ण विधानाचा (अतिधावनाचा) निषेध केला आहे.

Dhammasavanassa [Pg.77] ghosanaṃ dhammasavanaghosanaṃ. Tassāti ‘‘saddadānaṃ dassāmī’’ti saddavatthūnaṃ ṭhānakaraṇabheriādīnaṃ sasaddappavattikaraṇassa. Cintanaṃ tathā tathā cittuppādanaṃ. Aññatthāti suttesu. Aparatthāti abhidhammapadesu. Apariyāpannāti padassa atthavaṇṇanā ‘‘paribhogaraso’’tiādikāya atthavaṇṇanāya parato bahūsu potthakesu likhīyati, yathāṭhāneyeva pana ānetvā vattabbā. Tattha paramatthato avijjamānattā lakkhaṇapaññattiyo aññāyatanattā cha ajjhattikāyatanāni asaṅgahitā dhammāyatanenāti yojetabbaṃ.

धम्मश्रवणाची घोषणा म्हणजे धम्मसवणघोषणा. 'तस्स' (त्याचे) म्हणजे 'मी शब्ददान देईन' या हेतूने शब्द निर्माण करणाऱ्या वस्तूंचे जसे की भेरी (नगारा) इत्यादींचे स-शब्द (ध्वनीसह) प्रवृत्त करणे. चिंतन म्हणजे त्या त्या प्रकारे चित्ताची उत्पत्ती (चित्तुप्पाद). 'अञ्ञत्थ' (इतर ठिकाणी) म्हणजे सुत्तांमध्ये. 'अपरत्थ' (दुसऱ्या ठिकाणी) म्हणजे अभिधम्मपदांमध्ये. 'अपरियापन्ना' या पदाचे अर्थवर्णन 'परिभोगरसो' इत्यादी अर्थवर्णनानंतर अनेक पुस्तकांमध्ये लिहिले जाते, परंतु ते योग्य ठिकाणीच आणून सांगितले पाहिजे. तेथे परमार्थतः अविद्यमान असल्यामुळे लक्षणप्रज्ञप्ती (लक्खणपञ्ञत्तियो) आणि अन्य आयतन असल्यामुळे सहा आध्यात्मिक आयतने (अज्झत्तिकायतनानि) धम्मायतनात समाविष्ट नाहीत, असे जोडले पाहिजे.

‘‘Ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre uppajjatī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ yathā na aññārammaṇaṃ hoti cittavisesassa adhippetattā, evaṃ kammavisese adhippete kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na uppajjati tattheva pariyositattā, atha kammasāmaññaṃ adhippetaṃ, rūpādīsu ekārammaṇanti idaṃ udāharaṇaṃ na siyāti? Na, asadisabhāvavibhāvanavasena udāhaṭattā, itarathā manoviññāṇabhūtaṃ idaṃ cittaṃ chasupi visayesu pavattanato anibaddhārammaṇanti ārammaṇaṃ sadisūdāharaṇabhāvena vucceyya ārammaṇaṃ viya dvārampi anibaddhanti. Yasmā pana satipi kammānaṃ dvārantaracaraṇe yebhuyyena vuttiyā tabbahulavuttiyā ca dvārakammānaṃ aññamaññaṃ vavatthānaṃ vakkhati, tasmā pāṇātipātādibhāvasāmaññena kammaṃ ekattanayavasena gahetvā tassa vacīdvārādīsu pavattisabbhāvato kammassa anibaddhattāti vuttanti āha ‘‘kāyadvārādīsu ekadvārikakammaṃ aññasmiṃ dvāre na nuppajjatī’’ti. Rūpādīsu pana ekārammaṇaṃ cittaṃ tenevārammaṇena paricchinnanti visiṭṭhameva gahitanti ārammaṇameva nibaddhanti vuttanti cittaviseso eva gahito, na cittasāmaññaṃ. ‘‘Nanu ca rūpārammaṇaṃ vā…pe… dhammārammaṇaṃ vā yaṃ yaṃ vā panā’’ti ārammaṇampi aniyameneva vuttanti? Saccametaṃ, tattha pana yaṃ rūpādīsu ekārammaṇaṃ cittaṃ, taṃ tena vinā nappavattati, kammaṃ pana kāyadvārikādibhedaṃ vacīdvārādīsu na nappavattatīti imassa visesassa jotanatthaṃ pāḷiyaṃ ārammaṇameva gahitaṃ, dvāraṃ na gahitanti imamatthaṃ dasseti ‘‘ārammaṇameva nibaddha’’ntiādinā. Vacīdvāre uppajjamānampi pāṇātipātādīti attho.

“एकद्वारिक कर्म दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होते” असे का म्हटले आहे? जसे रूप इत्यादींमध्ये एकच आलंबन असणारे चित्त हे दुसऱ्या आलंबनाचे होत नाही, कारण तेथे विशिष्ट चित्त अभिप्रेत असते; त्याचप्रमाणे जर विशिष्ट कर्म अभिप्रेत असेल, तर कायद्वारादींमध्ये एकद्वारिक कर्म दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत नाही, कारण ते तिथेच समाप्त होते. आणि जर सामान्य कर्म अभिप्रेत असेल, तर रूप इत्यादींमध्ये 'एक आलंबन' हे उदाहरण योग्य ठरणार नाही का? नाही, कारण हे उदाहरण असमान भावाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी दिले आहे. अन्यथा, मनोविज्ञानात्मक असलेले हे चित्त सहाही विषयांमध्ये प्रवृत्त होत असल्यामुळे 'अनियत आलंबन' (अनियंत्रित आलंबन) आहे, असे म्हणून आलंबनाला सदृश उदाहरण म्हणून सांगितले गेले असते, की आलंबनाप्रमाणे द्वारही अनियत (अनियंत्रित) आहे. परंतु, कर्मांचे इतर द्वारांमध्ये संक्रमण होत असतानाही, बहुतांश प्रवृत्तीमुळे आणि वारंवार होणाऱ्या प्रवृत्तीमुळे द्वार-कर्मांची परस्परांमध्ये व्यवस्था सांगितली जाईल; म्हणून प्राणातिपातादी सामान्य भावाने कर्माला एकत्वाच्या नयाने (दृष्टिकोनाने) ग्रहण करून, त्याची वचीद्वारादींमध्ये प्रवृत्ती होत असल्यामुळे 'कर्म अनियत आहे' असे म्हटले आहे, म्हणून सांगितले की “कायद्वारादींमध्ये एकद्वारिक कर्म दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत नाही असे नाही.” रूप इत्यादींमध्ये मात्र एक आलंबन असणारे चित्त त्याच आलंबनाने मर्यादित असते, म्हणून विशिष्ट चित्तच ग्रहण केले आहे, आणि 'आलंबनच नियत (बद्ध) आहे' असे म्हटले आहे; येथे विशिष्ट चित्तच ग्रहण केले आहे, सामान्य चित्त नाही. “पण रूपालंबन किंवा...पे... धम्मालंबन किंवा जे काही असेल...” असे म्हणून आलंबनही अनियमानेच सांगितले आहे ना? हे सत्य आहे, परंतु तेथे रूप इत्यादींमध्ये जे एक आलंबन असणारे चित्त आहे, ते त्याशिवाय प्रवृत्त होत नाही; परंतु कायद्वारिक इत्यादी भेद असणारे कर्म वचीद्वारादींमध्ये प्रवृत्त होत नाही असे नाही. हा विशेष फरक स्पष्ट करण्यासाठी पाळीमध्ये 'आलंबनच ग्रहण केले आहे, द्वार ग्रहण केले नाही' हा अर्थ “आलंबनच बद्ध आहे” इत्यादींद्वारे दर्शविला आहे. वचीद्वारात उत्पन्न होणारे देखील प्राणातिपातादीच आहे, असा याचा अर्थ आहे.

Kāmāvacarakusalaṃ

कामावचर कुशल

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā

कायकर्मद्वार-कथावर्णन

Kammadvārānantiādinā [Pg.78] pakāsetabbassa sarūpaṃ pakāsanupāyañca dasseti. Niyatarūparūpavasenāti dhammasaṅgahe niddiṭṭhaniyatarūparūpavasena. Aññathā kammasamuṭṭhānikakāye hadayavatthupi gahetabbaṃ siyā. Ekasantatipariyāpanno upādinnakakāyo idha gahitoti cakkhāyatanādīti vuttesu eko bhāvo hadayavatthu ca gahitanti na sakkā vattuṃ ‘‘cakkhāyatanādīni jīvitapariyantānī’’ti sannivesassa vibhāvitattā.

'कम्मद्वाराणं' (कर्मद्वारांचे) इत्यादींद्वारे प्रकट करावयाच्या विषयाचे स्वरूप आणि तो प्रकट करण्याचा उपाय दर्शविला आहे. 'नियत रूप रूपाच्या वशाने' म्हणजे धम्मसंगणीमध्ये निर्दिष्ट केलेल्या नियत रूप रूपाच्या वशाने. अन्यथा, कर्मसमुत्थानिक कायामध्ये हृदयवस्तू देखील ग्रहण करावी लागली असती. एकाच संततीमध्ये समाविष्ट असलेली उपादिन्नक काय (उपादानयुक्त शरीर) येथे ग्रहण केली आहे, म्हणून चक्षुआयतन इत्यादी म्हटले असता एक भाव आणि हृदयवस्तू ग्रहण केली आहे असे म्हणता येत नाही, कारण “चक्षुआयतन इत्यादी जीविताच्या अंतापर्यंत असतात” अशी रचना स्पष्ट केली आहे.

Vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantaraṃ viññattiggahaṇassa icchitattā calanākārāva vāyodhātu viññattivikārasahitāti kadāci āsaṅkeyyāti tannivattanatthaṃ ‘‘paṭhamajavanasamuṭṭhitā’’ti āha. Desantaruppattihetubhāvena cāletunti etena desantaruppatti calanaṃ, taṃnimitte ca kattubhāvo upacaritoti dasseti, aññathā khaṇikatā abyāpāratā ca dhammānaṃ na sambhaveyyāti. Tadabhimukhabhāvavikāravatīti taṃdisamabhimukho tadabhimukho, tassa bhāvo tadabhimukhabhāvo, so eva vikāro, taṃsamaṅginī vāyodhātu tadabhimukhabhāvavikāravatī. Idāni tadabhimukhabhāvavikā rassa viññattibhāvaṃ dassento āha ‘‘adhippāyasahabhāvī’’tiādi. Evañca katvātiādinā imissā atthavaṇṇanāya laddhaguṇaṃ dasseti. Tattha āvajjanassāti manodvārāvajjanassa. Yato bāttiṃsātiādinā tassa viññattisamuṭṭhāpakatā na sakkā paṭisedhetunti dasseti.

कंपायमान वर्णाच्या ग्रहणानंतर विज्ञाप्तीचे (विञ्ञत्ति) ग्रहण इच्छित असल्यामुळे, 'चलनाचा आकार असणारी वायूधातूच विज्ञाप्ती-विकाराने युक्त आहे' अशी कधी शंका येऊ नये, म्हणून तिचे निवारण करण्यासाठी “प्रथम जवनाने समुत्थित झालेली” असे म्हटले आहे. 'दुसऱ्या देशात (स्थानी) उत्पत्तीचे कारण बनून हलवणे' याद्वारे दुसऱ्या स्थानी उत्पत्ती हेच चलन (हालचाल) आहे, आणि त्या निमित्ताने कर्तेपण उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) सांगितले आहे हे दर्शविले आहे; अन्यथा धम्मांची क्षणिकता आणि अकर्तेपण (अव्यापारता) संभवणार नाही. 'त्याच्या अभिमुख असण्याचा विकार असणारी' म्हणजे त्या देशाकडे (दिशेकडे) अभिमुख असणे ते तदभिमुख, त्याचा भाव तो तदभिमुखभाव, तोच विकार होय; त्या विकाराने युक्त असणारी वायूधातू तदभिमुखभावविकारवती होय. आता त्या तदभिमुखभावविकाराचे विज्ञाप्तीत्व दर्शविताना “अभिप्रायसहभावी” इत्यादी म्हटले आहे. “असे करून” इत्यादींद्वारे या अर्थवर्णनेचा प्राप्त झालेला गुण दर्शविला आहे. तेथे 'आवर्जनाचे' म्हणजे मनोद्वार-आवर्जनाचे. “ज्यामुळे बत्तीस” इत्यादींद्वारे त्याची विज्ञाप्ती-समुत्थापकता नाकारता येत नाही, हे दर्शविले आहे.

Paccayo bhavituṃ samatthoti etena yathāvuttavāyodhātuyā thambhanacalanasaṅkhātakiccanipphādane tassa ākāravisesassa sahakārīkāraṇabhāvamāha. Anidassanasappaṭighatādayo viya mahābhūtānaṃ avatthāvisesamattaṃ so ākāravisesoti paramatthato na kiñci hotīti ‘‘paramatthato abhāvaṃ dassetī’’ti āha. Paramatthato cittasamuṭṭhānabhāvo paṭisedhito. Kammasamuṭṭhānādibhāvassa pana sambhavoyeva natthīti yathāvuttavikārassa paramatthato sabbhāve nakutocisamuṭṭhitattā appaccayattaṃ āpannaṃ. Na hi rūpaṃ appaccayaṃ atthi, appaccayatte ca sati niccabhāvo āpajjati, na ca nibbānavajjo attho sabhāvadhammo [Pg.79] nicco atthi. Cittasamuṭṭhānabhāvo viyāti viññattiyā cittasamuṭṭhānaupādārūpabhāvo upacārasiddhoti dasseti.

'प्रत्यय होण्यास समर्थ आहे' याद्वारे पूर्वोक्त वायूधातूच्या स्तंभन आणि चलन नावाच्या कार्याच्या निष्पत्तीमध्ये त्या आकारविशेषाचा सहकारी-कारणभाव सांगितला आहे. अनिदर्शन-सप्रतिघत्व इत्यादींप्रमाणे महाभूतांची केवळ अवस्थाविशेष असणे हाच तो आकारविशेष आहे, म्हणून परमार्थतः तो काहीही नाही, हे दर्शविण्यासाठी “परमार्थतः अभाव दर्शवितो” असे म्हटले आहे. परमार्थतः चित्तसमुत्थानभाव प्रतिषेधित (नाकारला) आहे. कर्मसमुत्थानादी भावाचा तर संभवच नाही, म्हणून पूर्वोक्त विकाराचा परमार्थतः सद्भाव मानल्यास, तो कशापासूनही समुत्थित न झाल्यामुळे अप्रत्ययत्व (प्रत्ययरहित असणे) प्राप्त होईल. कारण कोणतेही रूप अप्रत्यय (प्रत्ययरहित) नसते, आणि अप्रत्ययत्व प्राप्त झाल्यास नित्यत्व प्राप्त होईल; आणि निर्वाण वगळता कोणताही स्वभावधर्म नित्य नाही. 'चित्तसमुत्थानभावाप्रमाणे' याद्वारे विज्ञाप्तीचा चित्तसमुत्थान-उपादारूपभाव उपचाराने सिद्ध होतो, हे दर्शविले आहे.

Viññattiyā karaṇabhūtāya. Yaṃ karaṇanti yaṃ cittakiriyaṃ cittabyāpāraṃ. Viññattiyā viññātattanti idamesa kāretīti yadetaṃ adhippāyavibhāvanaṃ, etaṃ viññattivikārarahitesu rukkhacalanādīsu na diṭṭhaṃ, hatthacalanādīsu pana diṭṭhaṃ, tasmā vipphandamānavaṇṇavinimutto koci vikāro atthi kāyikakaraṇasaṅkhātassa adhippāyassa ñāpakoti viññāyati. Ñāpako ca hetu ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñātoyeva ñāpeti, na sabbhāvamattenāti vaṇṇaggahaṇānantaraṃ vikāraggahaṇampi viññāyati. Tathā hi visayabhāvamāpanno eva saddo atthaṃ pakāseti, netaro. Tenevāha ‘‘na hi viññattī’’tiādi. Yadi pana cittajarūpānaṃ calanākāro viññatti, cakkhuviññāṇassa vipphandamānavaṇṇārammaṇattā tenapi sā gahitā siyāti āsaṅkāya nivattanatthaṃ āha ‘‘cakkhuviññāṇassā’’tiādi.

विज्ञत्तीच्या कारणभूत असण्याने. 'जे कारण' म्हणजे जी चित्तक्रिया किंवा चित्तव्यापार आहे. 'विज्ञत्तीद्वारे समजले जाणे' म्हणजे 'हा हे करवीत आहे' असे जे अभिप्राय प्रकट करणे आहे, ते विज्ञत्तीच्या विकाराने रहित असलेल्या झाडांच्या हलण्यामध्ये दिसत नाही, परंतु हाताच्या हलण्यामध्ये दिसते. म्हणून, थरथरणार्‍या वर्णाव्यतिरिक्त (रंगाव्यतिरिक्त) असा काहीतरी विकार (बदल) आहे जो कायिक कारणाने युक्त अशा अभिप्रायाचा ज्ञापक (बोध करून देणारा) आहे, असे समजले जाते. आणि ज्ञापक हेतू स्वतः ज्ञात झाल्यावरच ज्ञापित करावयाच्या अर्थाचा बोध करून देतो, केवळ अस्तित्वानेच नाही; म्हणून वर्णाच्या ग्रहणानंतर विकाराचे ग्रहण देखील समजले जाते. कारण, विषयाच्या अवस्थेला प्राप्त झालेलाच शब्द अर्थ प्रकट करतो, दुसरा नाही. म्हणूनच म्हटले आहे - 'न हि विज्ञत्ती' (कारण विज्ञत्ती नाही) इत्यादी. जर चित्तज रूपांच्या हालचालीचा आकार हीच विज्ञत्ती असेल, तर चक्षुविज्ञानाचा विषय थरथरणारा वर्ण असल्यामुळे त्याच्याद्वारेही ती ग्रहण केली जावी, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी 'चक्षुविज्ञानाचा' इत्यादी म्हटले आहे.

Tālapaṇṇādirūpānītiādināpi viññattiyā viññātabbataṃ manoviññāṇeneva ca viññātabbataṃ dasseti. Sañjānāti etenāti saññāṇaṃ, tassa udakādino saññāṇaṃ taṃsaññāṇaṃ, tassa ākāro taṃsaññāṇākāro, udakādisahacārippakāro ca so taṃsaññāṇākāro cāti udakā…pe… kāro, taṃ gahetvā jānitvā. Tadākārassāti udakādiñāpanākārassa. Yadi yathāvuttavikāraggahaṇaṃyeva kāraṇaṃ adhippāyaggahaṇassa, atha kasmā aggahitasaṅketassa adhippāyaggahaṇaṃ na hotīti? Na kevalaṃ vikāraggahaṇameva adhippāyaggahaṇassa kāraṇaṃ, kiñcarahīti āha ‘‘etassa panā’’tiādi.

'ताळपत्रादी रूपे' इत्यादींद्वारे देखील विज्ञत्तीचे ज्ञात होणे आणि केवळ मनोविज्ञानाद्वारेच ते ज्ञात होणे दर्शविले आहे. 'ज्याद्वारे ओळखले जाते ते संज्ञान (चिन्ह)', त्या पाण्याचे संज्ञान म्हणजे 'तत्सज्ञान', त्याचा आकार म्हणजे 'तत्सज्ञानाकार', आणि पाण्याचा सहचारी प्रकार आणि तो तत्सज्ञानाकार म्हणजे 'उदका...पे...कार', त्याला ग्रहण करून (जाणून). 'त्या आकाराचा' म्हणजे पाणी इत्यादींचा बोध करून देणाऱ्या आकाराचा. जर वर सांगितलेल्या विकाराचे ग्रहण हेच अभिप्रायाच्या ग्रहणाचे कारण असेल, तर मग ज्याला संकेत माहीत नाही त्याला अभिप्रायाचे ग्रहण का होत नाही? केवळ विकाराचे ग्रहण हेच अभिप्रायाच्या ग्रहणाचे कारण नाही, तर मग काय? म्हणून 'परंतु याचे' इत्यादी म्हटले आहे.

Atha panātiādinā viññattiyā anumānena gahetabbataṃ dasseti. Sādhippāya…pe… nantaranti adhippāyasahitavikārena sahajātavaṇṇāyatanaggahaṇasaṅkhātassa cakkhudvārikaviññāṇasantānassa anantaraṃ. Adhippāyaggahaṇassāti adhippāyavavatthāpakassa tatiyavāre javanassa. Adhippāyasahabhū vikārābhāve abhāvatoti etena yathāvuttavikāraṃ adhippāyaggahaṇena anuminoti. Evaṃ satītiādinā yathānumitamatthaṃ nigamanavasena dasseti. Tattha udakādiggahaṇenevāti tālapaṇṇādīnaṃ vaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena udakādīnaṃ tattha atthibhāvavijānaneneva. Yathā tālapaṇṇādīnaṃ udakādisahacārippakārataṃ [Pg.80] saññāṇākāro viññātoyeva hoti nānantariyakattā, evaṃ vipphandamānavaṇṇaggahaṇānantarena purimasiddhasambandhānuggahitena gantukāmatādiadhippāyavijānaneneva viññatti viññātā hoti tadabhāve abhāvatoti upamāyojanā.

'अथ पन' (परंतु आता) इत्यादींद्वारे विज्ञत्तीचे अनुमानाने ग्रहण केले जाणे दर्शविले आहे. 'साभिप्राय...पे...नंतर' म्हणजे अभिप्रायासह असलेल्या विकाराने सहजात वर्णायतनाच्या ग्रहणाने युक्त अशा चक्षुद्वारीय विज्ञानसंतानाच्या नंतर. 'अभिप्रायाच्या ग्रहणाचे' म्हणजे अभिप्रायाचे निर्धारण करणाऱ्या तिसऱ्या वेळच्या जवनाचे (javana). 'अभिप्रायासोबत उत्पन्न होणाऱ्या विकाराच्या अभावी अभाव असल्यामुळे' याने वर सांगितलेल्या विकाराचे अभिप्रायाच्या ग्रहणाने अनुमान करतो. 'असे असताना' इत्यादींद्वारे अनुमित केलेल्या अर्थाचा निष्कर्षाच्या रूपाने निर्देश केला आहे. त्यामध्ये 'पाणी इत्यादींच्या ग्रहणानेच' म्हणजे ताळपत्रादींच्या वर्णग्रहणानंतर पूर्वी सिद्ध झालेल्या संबंधाच्या साहाय्याने पाण्याचे तेथे असणे जाणून घेण्यानेच. ज्याप्रमाणे ताळपत्रादींचे पाणी इत्यादींशी सहचारी असणे हा संज्ञानाकार ज्ञातच असतो, तात्काळ करणारा नाही; त्याचप्रमाणे थरथरणार्‍या वर्णाच्या ग्रहणानंतर पूर्वी सिद्ध झालेल्या संबंधाच्या साहाय्याने जाण्याची इच्छा इत्यादी अभिप्राय जाणून घेण्यानेच विज्ञत्ती ज्ञात होते, तिच्या अभावी तिचा अभाव असतो, अशी उपमेची योजना आहे.

Sabhāvabhūtanti anvatthabhūtaṃ. Dvidhāti viññāpanato viññeyyato ca. Kāyaviññattiyā tathāpavattamānāya cetanāsaṅkhātassa kammassa kāyakammabhāvo nipphajjati tāya upalakkhitabbattā, na pana catuvīsatiyā paccayesu kenaci paccayabhāvatoti dassento ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā’’tiādimāha. Tena vacīdvāruppannāpi pāṇātipātādayo saṅgahitāti tesaṃ saṅgahitabhāvaṃ dasseti. Atha vā kāyadvāruppannāya kāyakammabhūtāya cetanāya vasena ‘‘tena dvārena viññātabbabhāvato’’ti vuttaṃ, tassāyeva dvārantaruppannāya vasena ‘‘tena dvārena nāmalābhato’’ti. Manodvārāvajjanassapi viññattisamuṭṭhāpakabhāvo nicchitoti ‘‘ekādasannaṃ kiriyacittāna’’nti āha.

'स्वभावभूत' म्हणजे सार्थ असणारे. 'दोन प्रकारे' म्हणजे विज्ञापनाने (ज्ञापित करण्याने) आणि विज्ञेयाने (जाणून घेण्याने). कायविज्ञत्ती तशा प्रकारे प्रवृत्त होत असताना चेतना नावाच्या कर्माचा कायकर्मभाव निष्पन्न होतो, कारण तिच्याद्वारे ते लक्षित केले जाते; परंतु चोवीस प्रत्ययांपैकी कोणत्याही प्रत्ययभावाने नाही, हे दर्शविताना 'त्या द्वारात सिद्ध झालेली' इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे वचीद्वारात (वाणीच्या द्वारात) उत्पन्न झालेले प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी देखील समाविष्ट होतात, हे त्यांच्या समाविष्ट असण्याने दर्शविले आहे. अथवा, कायद्वारात उत्पन्न झालेल्या कायकर्मरूप चेतनेच्या प्रभावाने 'त्या द्वाराने जाणले जाण्याच्या योग्यतेमुळे' असे म्हटले आहे, आणि तिच्याच दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होण्याच्या प्रभावाने 'त्या द्वाराने नाव मिळवल्यामुळे' असे म्हटले आहे. मनोध्वारावर्जनाचा (manodvārāvajjana) देखील विज्ञत्ती उत्पन्न करण्याचा स्वभाव निश्चित असल्यामुळे 'अकरा क्रियाचित्तांचे' असे म्हटले आहे.

Dvārantaracārinoti dvārantarabhāvena pavattanakā. Dvārasambhedāti dvārānaṃ saṅkaraṇato. Dvārānañhi dvārantarabhāvappattiyā sati kāyadvārassa vacīdvārādibhāvo, vacīdvārassa ca kāyadvārādibhāvo āpajjatīti taṃtaṃdvāruppannakammānampi saṅkaro siyā. Tenāha ‘‘kammasambhedopī’’ti. Evaṃ sati kāyakammaṃ…pe… vavatthānaṃ na siyā. Yadi kammāni kammantaracārīni honti, kāyakammādikassa vacīkammādikabhāvāpattito ‘‘kammasambhedā dvārasambhedopī’’ti kāyakammaṃ kāyakammadvāranti aññamaññavavatthānaṃ na siyāti imamatthamāha ‘‘kammānampi kammantaracaraṇe eseva nayo’’ti. Kammantaracaraṇaṃ kammantarūpalakkhaṇatā. Tenevāha ‘‘dvārabhāvenā’’ti. Dvārantaracaraṇaṃ dvārantaruppatti. Dvāreti attano dvāre. Aññasminti dvārantare. Kammānīti taṃtaṃdvārikakammāni. Aññānīti aññadvārikakammāni. Dvāre dvārāni na carantīti dvārantarabhāvena nappavattanti, dvārantaraṃ vā na saṅkamanti. Kiñcāpi viññattiyā catuvīsatiyā paccayesu yena kenaci paccayena cetanāya paccayabhāvo natthi, tathā pana viññattiyā pavattamānāya eva pāṇātipātādi hoti, nāññathāti siyā viññattiyā hetubhāvo cetanāyāti vuttaṃ ‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’ti. Kāyakammaṃ vacīkammanti kammavavatthānasseva vā [Pg.81] kāraṇabhāvaṃ sandhāya ‘‘dvārehi kāraṇabhūtehī’’ti vuttaṃ. Yadipi ‘‘dvārehi kammānī’’ti vuttaṃ, ‘‘aññamaññaṃ vavatthitā’’ti pana vuttattā kammehipi dvārāni vavatthitānīti ayamatthopi siddhoyevāti dassetuṃ ‘‘na kevala’’ntiādi vuttaṃ. Advāracārīhīti dvārānaṃ sayaṃ vavatthitabhāvamāha, na pana avavatthānaṃ, vavatthānamevāti adhippāyo. Idāni taṃ vavatthānaṃ vibhāveti kammānapekkhātiādinā. Tattha samayaniyamitena cittena samayo viya dvāraniyamitehi kammehi dvārāni niyamitānīti ayaṃ saṅkhepattho.

'दुसऱ्या द्वारात संचार करणारे' म्हणजे दुसऱ्या द्वाराच्या रूपाने प्रवृत्त होणारे. 'द्वारसंभेद' म्हणजे द्वारांचे संकरण (मिश्रण) होणे. कारण द्वारांना दुसऱ्या द्वाराची अवस्था प्राप्त झाली असता, कायद्वाराला वचीद्वारत्व इत्यादी आणि वचीद्वाराला कायद्वारत्व इत्यादी प्राप्त होईल, ज्यामुळे त्या त्या द्वारात उत्पन्न होणाऱ्या कर्मांचे देखील संकरण (मिश्रण) होईल. म्हणूनच म्हटले आहे - 'कर्मसंभेद देखील' इत्यादी. असे असताना कायकर्म...पे...व्यवस्था होणार नाही. जर कर्मे दुसऱ्या कर्मात संचार करणारी असती, तर कायकर्मादींना वचीकर्मादी भाव प्राप्त झाल्यामुळे 'कर्मसंभेदाने द्वारसंभेद देखील होतो' या न्यायाने कायकर्म आणि कायकर्मद्वार अशी परस्परांची व्यवस्था होणार नाही, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'कर्मांच्या देखील दुसऱ्या कर्मात संचरणाचा हाच नियम आहे' असे म्हटले आहे. दुसऱ्या कर्मात संचरण म्हणजे दुसऱ्या कर्माचे लक्षण असणे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'द्वारभावाने' इत्यादी. दुसऱ्या द्वारात संचरण म्हणजे दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होणे. 'द्वारात' म्हणजे स्वतःच्या द्वारात. 'दुसऱ्यात' म्हणजे दुसऱ्या द्वारात. 'कर्मे' म्हणजे त्या त्या द्वाराशी संबंधित कर्मे. 'इतर' म्हणजे इतर द्वाराशी संबंधित कर्मे. 'द्वारात द्वारे संचार करत नाहीत' म्हणजे दुसऱ्या द्वाराच्या रूपाने प्रवृत्त होत नाहीत किंवा दुसऱ्या द्वारात संक्रमित होत नाहीत. जरी चोवीस प्रत्ययांपैकी कोणत्याही प्रत्ययाने विज्ञत्तीचा चेतनेशी प्रत्ययभाव नसला, तरी तशा प्रकारे विज्ञत्ती प्रवृत्त होत असतानाच प्राणातिपात इत्यादी होतात, अन्यथा नाही; म्हणून विज्ञत्तीचा चेतनेशी हेतूभाव आहे, हे सांगण्यासाठी 'कारणभूत द्वारांद्वारे' असे म्हटले आहे. कायकर्म आणि वचीकर्म अशा कर्मांच्या व्यवस्थेचेच कारणत्व लक्षात घेऊन 'कारणभूत द्वारांद्वारे' असे म्हटले आहे. जरी 'द्वारांद्वारे कर्मे' असे म्हटले असले, तरी 'परस्पर व्यवस्थित आहेत' असे म्हटल्यामुळे कर्मांद्वारे देखील द्वारे व्यवस्थित आहेत, हा अर्थ देखील सिद्धच होतो, हे दर्शविण्यासाठी 'केवळ नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'अद्वारचारी' याने द्वारांचे स्वतः व्यवस्थित असणे सांगितले आहे, अव्यवस्थित असणे नाही, तर व्यवस्थित असणेच अभिप्रेत आहे. आता ती व्यवस्था 'कर्मांची अपेक्षा न करता' इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. तेथे वेळेने मर्यादित असलेल्या चित्ताने ज्याप्रमाणे वेळ मर्यादित असते, त्याचप्रमाणे द्वारांनी मर्यादित असलेल्या कर्मांद्वारे द्वारे मर्यादित असतात, हा संक्षिप्त अर्थ आहे.

Evaṃsabhāvattāti dvārabhūtehi kāyādīhi upalakkhaṇīyasabhāvattā. Āṇatti…pe… mānassāti kāyavacīkammānaṃ vacīkāyaviññattīhi pakāsetabbataṃ āha. Kāyādīhīti kāyavacīviññattīhi. Tasmāti yasmā dvārantare carantānipi kammāni sakena dvārena upalakkhitāneva caranti, tasmā. Nāpi kammaṃ dvārassāti yasmiṃ dvārantare kammaṃ carati, tassa dvārassa anattaniyassa. Taṃtaṃdvāramevāti sakadvārameva. Kammassāti sakasakakammassa. Yadi kammehi dvārāni vavatthitāni, ‘‘kammassa anibaddhattā’’ti idaṃ kathaṃ nīyatīti āha ‘‘pubbe panā’’tiādi.

‘एवंसभावत्ता’ (अशा स्वभावाचे असल्यामुळे) म्हणजे द्वारभूत असलेल्या काया इत्यादींद्वारे ओळखण्यायोग्य स्वभाव असल्यामुळे. ‘आणत्ति...पे... मानसस्स’ (आज्ञा...पे... मनाची) याद्वारे कायकर्म आणि वचीकर्मांचे अनुक्रमे वचीविज्ञप्ती आणि कायविज्ञप्तीद्वारे प्रकट केले जाणे सांगितले आहे. ‘कायादीहि’ (काया इत्यादींद्वारे) म्हणजे कायविज्ञप्ती आणि वचीविज्ञप्तीद्वारे. ‘तस्मा’ (त्यामुळे) म्हणजे ज्या कारणाने इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होणारी कर्मे देखील आपल्या स्वतःच्या द्वारानेच ओळखली जाऊन प्रवृत्त होतात, म्हणून. ‘नापि कम्मं द्वारस्स’ (कर्म द्वाराचे देखील नाही) म्हणजे ज्या द्वाराच्या अंतरामध्ये कर्म प्रवृत्त होते, त्या द्वाराचे ते (कर्म) स्वतःचे नसते. ‘तंतंद्वारमेव’ (ते ते द्वारच) म्हणजे स्वतःचेच द्वार. ‘कम्मस्स’ (कर्माचे) म्हणजे आपापल्या कर्माचे. जर कर्मांद्वारे द्वारे निश्चित केली जातात, तर ‘कर्माच्या अनियतत्वामुळे’ (कम्मस्स अनिबद्धत्ता) हे कसे सिद्ध होते? म्हणून ‘पुब्बे पना’ (पूर्वी तर) इत्यादी म्हटले आहे.

Sāti viññatti. Tassāti kammassa. Kenaci pakārenāti catuvīsatiyā paccayappakāresu kenaci pakārena. Taṃsahajātāti etena kāyaviññattiyā sabbhāveyeva kāyakammassa sabbhāvo, nāññathāti pariyāyena viññattiyā kammassa kāraṇabhāvaṃ vibhāveti. Tenevāha ‘‘uppattiṭṭhānabhāvena vuttā’’ti. Yathāvuttaniyamenātiādinā kammassa uppattiṭṭhānabhāve byabhicārābhāvamāha. Tattha yathāvuttaniyamenāti aṭṭhakathāyaṃ vuttappakārena vavatthānayuttisaṅkhātena niyamena. Dvāracaraṇeti aññadvāracaraṇe.

‘सा’ (ती) म्हणजे विज्ञप्ती. ‘तस्स’ (त्याचे) म्हणजे कर्माचे. ‘केनचि प्रकारेण’ (कोणत्यातरी प्रकारे) म्हणजे चोवीस प्रत्ययप्रकारांपैकी कोणत्यातरी प्रकारे. ‘तंसहजाता’ (त्याच्यासह उत्पन्न झालेली) याद्वारे कायविज्ञप्तीच्या अस्तित्वातच कायकर्माचे अस्तित्व असते, इतर प्रकारे नाही, अशा पर्यायाने विज्ञप्तीचे कर्माप्रती कारणत्व स्पष्ट केले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘उत्पत्तिस्थानभावाने म्हटले आहे’ (उप्पत्तिट्ठानभावेन वृत्ता). ‘यथावृत्तनियमेन’ (यथोक्त नियमाने) इत्यादींद्वारे कर्माच्या उत्पत्तिस्थानभावामध्ये व्यभिचाराचा (अपवादाचा) अभाव सांगितला आहे. तेथे ‘यथावृत्तनियमेन’ म्हणजे अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या प्रकारे, व्यवस्थान आणि युक्तीने युक्त अशा नियमाने. ‘द्वारचरणे’ (द्वारांमध्ये प्रवृत्त होण्यात) म्हणजे इतर द्वारांमध्ये प्रवृत्त होण्यात.

Kāyakammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कायकर्मद्वार-कथावर्णन समाप्त झाले.

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā

वचीकर्मद्वार-कथावर्णन

Catūhi aṅgehīti ettha ‘‘subhāsitaṃyeva bhāsati, no dubbhāsitaṃ. Dhammaṃyeva, piyaṃyeva, saccaṃyeva bhāsati, no alika’’nti (saṃ. ni. 1.213; su. ni. subhāsitasutta) yāni aṅgāni sutte [Pg.82] vuttāni, tesaṃ cetanāsabhāvaṃ dassetuṃ ‘‘subhāsitabhāsanā’’tiādi vuttaṃ. Tathāpavattāti subhāsitabhāsanādibhāvena pavattā. Saha sambhūtattāti saheva uppannattā. Na hi vacīviññatti saddarahitā atthi. Tathā hi ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti vuttaṃ. ‘‘Vācāgirā byapatho’’tiādinā (dha. sa. 636) nātisukhumaṃyeva saddavācaṃ vatvā ‘‘yā tāya vācāya viññattī’’ti, tāya saddhiṃ yojetvā vacīviññattiyā vuttattā rūpāyatanaṃ viya vatthuparittatādinā saddāyatanampi anindriyagocaro atthīti ca adhippāyena ‘‘yā tāya…pe… viññāyatī’’ti āha.

‘चतूहि अंगेहि’ (चार अंगांनी) येथे ‘सुभाषितच बोलतो, दुर्भाषित नाही. धर्मच बोलतो, प्रियच बोलतो, सत्यच बोलतो, असत्य नाही’ (सं. नि. १.२१३; सु. नि. सुभाषितसुत्त) अशी जी अंगे सुत्तामध्ये सांगितली आहेत, त्यांचा चेतनास्वभाव दर्शवण्यासाठी ‘सुभाषितभाषण’ (सुभासितभासना) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तथापवत्ता’ (तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली) म्हणजे सुभाषितभाषणादी भावाने प्रवृत्त झालेली. ‘सह संभूतत्ता’ (सह-उत्पन्न झाल्यामुळे) म्हणजे सोबतच उत्पन्न झाल्यामुळे. कारण वचीविज्ञप्ती शब्दाशिवाय नसते. तसेच ‘जी त्या वाचेद्वारे विज्ञप्ती आहे’ (या ताय वाचाय विज्ञत्ती) असे म्हटले आहे. ‘वाचा, गिरा, व्यपथ’ (वाचागिरा ब्यपथो) इत्यादींद्वारे (ध. सं. ६३६) अतिसूक्ष्म नसलेल्या शब्दवाचेला सांगून, ‘जी त्या वाचेद्वारे विज्ञप्ती आहे’ असे तिच्याशी जोडून वचीविज्ञप्तीचे कथन केल्यामुळे, रूपायतनाप्रमाणे वस्तूच्या परीतत्वामुळे (मर्यादितत्वामुळे) शब्दायतन देखील अनिंद्रियगोचर आहे, या अभिप्रायाने ‘जी त्या...पे... ओळखली जाते’ (या ताय...पे... विञ्ञायति) असे म्हटले आहे.

Idāni avisesena cittasamuṭṭhānasaddassa sotaviññāṇārammaṇatā pāḷiyaṃ vuttāti vitakkavipphārasaddo na sotaviññeyyoti mahāaṭṭhakathāvādassa pāḷiyā virodhaṃ dassetuṃ ‘‘cittasamuṭṭhāna’’ntiādi vuttaṃ. Evaṃ saṅgahakārassa adhippāye ṭhatvā mahāaṭṭhakathāvādassa paṭisedhetabbataṃ dassetvā idāni attano adhippāye ṭhatvā taṃ pariharituṃ ‘‘mahāaṭṭhakathāyaṃ panā’’tiādimāha. Saṅghaṭṭanākārena pavattānaṃ bhūtānaṃ saddassa nissayabhāvato saṅghaṭṭanena saheva saddo uppajjati. Tappaccayabhāvoti upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhāvo. Cittajapathavīdhātuyā upādinnakaghaṭṭane paccayo bhavituṃ samattho cittasamuṭṭhānamahābhūtānaṃ eko ākāraviseso atthi. Tadākārattā hi tesaṃ pathavīdhātu upādinnakaṃ ghaṭṭetīti imamatthaṃ vuttānusārena veditabbattā ‘‘vuttanayeneva veditabbo’’ti vatvā tameva vuttanayaṃ ‘‘tabbikārāna’’ntiādinā vibhāveti. Tattha aññamaññassa paccayabhāvo tappaccayabhāvo vuttoti attho. Aññampi sabbaṃ vidhānanti ‘‘na cittasamuṭṭhānāti etena paramatthato abhāvaṃ dassetī’’tiādinā attanā vuttavidhānaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana vuttavidhānaṃ ‘‘heṭṭhā vuttanayeneva veditabba’’nti aṭṭhakathāyaṃ vuttamevāti.

आता, सामान्यतः चित्तसमुत्थान शब्दाची सोतविञ्ञाणालंबनता (श्रोतविज्ञानालंबनता) पाळीमध्ये सांगितली असल्यामुळे, वितर्कविस्फार शब्द सोतविञ्ञेय (कानाने ऐकण्याजोगा) नाही, या महाअट्ठकथेच्या मताचा पाळीशी असलेला विरोध दर्शवण्यासाठी ‘चित्तसमुट्ठानं’ (चित्तसमुत्थान) इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे संग्रहकाराच्या अभिप्रायावर राहून महाअट्ठकथेच्या मताचा निषेध केला पाहिजे हे दर्शवून, आता स्वतःच्या अभिप्रायावर राहून त्याचे परिहार करण्यासाठी ‘महाअट्ठकथायं पन’ (महाअट्ठकथेमध्ये तर) इत्यादी म्हटले आहे. संघट्टन (घर्षण) रूपाने प्रवृत्त होणाऱ्या महाभूतांच्या शब्दाचा आश्रयभाव असल्यामुळे, संघट्टनासोबतच शब्द उत्पन्न होतो. ‘तप्पच्चयभावो’ (तद्प्रत्ययभाव) म्हणजे उपादिन्नक (उपात्त) संघट्टनाचा प्रत्ययभाव (कारणभाव). चित्तज पृथ्वीधातूच्या उपादिन्नक संघट्टनामध्ये प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ असा चित्तसमुत्थान महाभूतांचा एक विशिष्ट आकार (प्रकार) असतो. त्या आकारामुळेच त्यांची पृथ्वीधातू उपादिन्नकाला संघट्टित करते, हा अर्थ सांगितलेल्या पद्धतीने समजून घेण्याजोगा असल्यामुळे ‘वृत्त नयेनेव वेदितब्बो’ (सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे) असे म्हणून, तोच सांगितलेला मार्ग ‘तब्बिकारानं’ (त्यांच्या विकारांचा) इत्यादींद्वारे स्पष्ट केला आहे. तेथे परस्परांचा प्रत्ययभाव हाच ‘तप्पच्चयभावो’ म्हटला आहे, असा अर्थ आहे. ‘इतर सर्व विधान देखील’ म्हणजे ‘चित्तसमुत्थान नाही, याद्वारे परमार्थतः अभाव दर्शवला आहे’ इत्यादींद्वारे स्वतः सांगितलेले विधान होय. अट्ठकथेमध्ये सांगितलेले विधान तर ‘खाली सांगितलेल्या पद्धतीनेच समजावे’ असे अट्ठकथेमध्येच सांगितले आहे.

Attano attano paccayuppannassa desantare pārampariyena uppādanaṃ desantaruppādanaparamparatā. Laddhāsevanenāti laddhapubbābhisaṅkhārena. Cittenevāti paṭhamacitteneva. ‘‘Satta javanāni satta akkharāni nibbattentīti vādaṃ paṭikkhipitvā ekajavanavārapariyāpannāni cittāni ekamakkharaṃ nibbattentī’’ti vadanti. Kiñcāpi paṭhamacittenapi ghaṭṭanā nipphajjati, ekasseva pana bahuso pavattanena [Pg.83] atthi koci visesoti purimajavanasamuṭṭhitāhi ghaṭṭanāhi paṭiladdhāsevanena sattamajavanena samuṭṭhitā ghaṭṭanā paribyattamakkharaṃ nibbattetīti upatthambhanaṃ natthīti na sakkā vattuṃ. Laddhābhisaṅkhārena pana paṭhamacittenapi ghaṭṭanā balavatī hotīti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘upatthambhanakiccaṃ natthī’’ti vuttaṃ siyā, sabbametaṃ vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

आपापल्या प्रत्ययोत्पन्न (कारणापासून उत्पन्न झालेल्या) धर्माचे दुसऱ्या ठिकाणी परंपरेने उत्पन्न करणे म्हणजे ‘देशांतर-उत्पादन-परंपरा’ (देसंतरुप्पादनपरम्परा) होय. ‘लद्धासेवनेन’ (आसेवन प्राप्त झाल्यामुळे) म्हणजे पूर्वीचा अभिसंस्कार प्राप्त झाल्यामुळे. ‘चित्तेनेव’ (चित्तानेच) म्हणजे पहिल्या चित्तानेच. ‘सात जवने सात अक्षरे उत्पन्न करतात, या मताचा निषेध करून, एका जवनवारातील चित्ते एक अक्षर उत्पन्न करतात’ असे म्हणतात. जरी पहिल्या चित्ताने देखील संघट्टन निष्पन्न होते, तरी एकाच्याच वारंवार प्रवृत्त होण्याने काहीतरी विशेष असतोच; म्हणून पूर्वीच्या जवनांमुळे उत्पन्न झालेल्या संघट्टनांद्वारे प्राप्त झालेल्या आसेवनाने, सातव्या जवनाने उत्पन्न झालेले संघट्टन स्पष्ट अक्षर उत्पन्न करते, त्यामुळे येथे opastambhana (मदत) नाही असे म्हणता येत नाही. परंतु प्राप्त झालेल्या अभिसंस्कारामुळे पहिल्या चित्ताने देखील संघट्टन बलवान होते, म्हणून अट्ठकथेमध्ये ‘उपस्तंभनकृत्य नाही’ (उपत्थम्भनकिच्चं नत्थि) असे म्हटले असावे. हे सर्व विचार करूनच ग्रहण करावे.

Vacīkammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

वचीकर्मद्वार-कथावर्णन समाप्त झाले.

Manokammadvārakathāvaṇṇanā

मनोकर्मद्वार-कथावर्णन

‘‘Sabbāyapi kāyavacīviññattiyā kāyavacīdvārabhāvo viya sabbassapi cittassa manodvārabhāvo sambhavatī’’ti dassanatthaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayaṃ nāma mano manodvāraṃ na hotīti na vattabbo’’ti vatvā taṃdvāravantadhammadassanatthaṃ ‘‘ayaṃ nāma cetanā’’tiādi vuttanti āha ‘‘yassa dvāraṃ mano, taṃ dassanatthaṃ vutta’’nti. Yathā pana tividhacatubbidhakāyavacīkammānaṃ dvārabhāvato kāyakammadvāravacīkammadvārāni vuttāni, evaṃ manokammanti vuttaabhijjhādīnaṃ dvārabhāvato vaṭṭahetubhūtalokiyakusalākusalasampayuttamano eva manokammadvāranti sanniṭṭhānaṃ katanti daṭṭhabbaṃ. Cetanāya attano kiccaṃ āraddhāya sampayuttāpi taṃ taṃ sakiccaṃ ārabhantīti sā ne sakicce pavatteti nāma, tathā pavattentī ca sampayutte ekasmiṃ ārammaṇe avippakiṇṇe karoti byāpāreti cāti vuccati, tathā sampayuttānaṃ yathāvuttaṃ avippakiṇṇakaraṇaṃ sampiṇḍanaṃ āyūhanaṃ byāpārāpādanaṃ byāpāraṇaṃ cetayananti āyūhanacetayanānaṃ nānattaṃ dassento ‘‘phassādidhammehī’’tiādimāha. Tathākaraṇanti yathā phassādayo sakasakakicce pasutā bhavanti, tathā karaṇaṃ. Teneva yathāvuttena avippakiṇṇabyāpāraṇākārena sampayuttānaṃ karaṇaṃ pavattananti daṭṭhabbaṃ. Kammakkhayakarattāti kammakkhayakaramanassa kammadvārabhāvo na yujjatīti adhippāyo. Yato ‘‘kammapathakathā lokiyā evā’’ti vadanti.

“ज्याप्रमाणे सर्व काय-वची-विज्ञप्तींमध्ये काय-वची-द्वारभाव असतो, त्याचप्रमाणे सर्व चित्तांमध्ये मनोद्वारभाव संभवतो” हे दर्शवण्यासाठी अट्ठकथेत “हा मन नावाचा मनोद्वार होत नाही, असे म्हणू नये” असे सांगून, त्या द्वाराशी संबंधित धर्मांचे दर्शन घडवण्यासाठी “ही चेतना नावाचा...” इत्यादी म्हटले आहे, म्हणून सांगितले की “ज्याचे द्वार मन आहे, ते दर्शवण्यासाठी हे म्हटले आहे.” परंतु, ज्याप्रमाणे तीन प्रकारच्या आणि चार प्रकारच्या काय-वची-कर्मांच्या द्वारभावामुळे कायकर्मद्वार आणि वचीकर्मद्वार म्हटले गेले आहे, त्याचप्रमाणे मनोकर्म म्हटलेल्या अभिज्झा (लोभ) इत्यादींच्या द्वारभावामुळे संसारचक्राचे (वट्ट) हेतू असलेल्या लौकिक कुशल-अकुशल चित्ताशी संप्रयुक्त मन हेच मनोकर्मद्वार आहे, असा निष्कर्ष काढला गेला आहे असे समजावे. चेतनेने स्वतःचे कार्य सुरू केले असता, संप्रयुक्त धर्मही आपापले कार्य सुरू करतात, म्हणून ती त्यांना आपापल्या कार्यात प्रवृत्त करते असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे प्रवृत्त करत असताना ती संप्रयुक्त धर्मांना एकाच आरंमणावर (आलंबनावर) विखुरले न जाता (अविप्रकीर्ण) एकाग्र करते आणि त्यांना व्यापृत करते असे म्हटले जाते. अशा प्रकारे संप्रयुक्त धर्मांचे यथावक्त अविप्रकीर्ण करणे, संपिंडन (एकत्र करणे), आयूहन (प्रयत्न करणे), व्यापारापादन (व्यापारात लावणे), व्यापारण आणि चेतयन (चेतना करणे) या आयूहन आणि चेतयन यांच्यातील भिन्नता दर्शवण्यासाठी “फस्स (स्पर्श) इत्यादी धर्मांद्वारे...” इत्यादी म्हटले आहे. 'तथाकरण' म्हणजे ज्याप्रमाणे फस्स इत्यादी आपापल्या कार्यात मग्न असतात, त्याप्रमाणे करणे. म्हणूनच, पूर्वोक्त अविप्रकीर्ण व्यापारण रूपाने संप्रयुक्त धर्मांचे प्रवृत्त करणे असे समजावे. 'कर्मक्षयकरत्वामुळे' म्हणजे कर्मक्षय करणाऱ्या मनाचा कर्मद्वारभाव योग्य ठरत नाही, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच “कर्मपथाची कथा केवळ लौकिकच आहे” असे म्हणतात.

Manokammadvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

मनोकर्मद्वार कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Kammakathāvaṇṇanā

कर्मकथेचे वर्णन

Samānakālāpi [Pg.84] kāraṇaphalakiriyā pubbāparakālā viya vattuṃ yuttāyeva. Seyyathāpi paṭiccasamuppāde ‘‘cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇa’’nti dassetuṃ ‘‘atha vā’’tiādimāha. Copanakiriyanti viññattidvayaṃ āha. Tassā hi cittasamuṭṭhānakāyasaddavācāhi kāyavacīviññattīhi eva vā purimapurimāhi pavattetabbattā ‘‘kāyavācāhi copanakiriyaṃ karotī’’ti vuttaṃ tabbikārānaṃ bhūtānaṃ tathāpavattanato. Atha vā kāyavācāhīti kāyavacīviññattīhi. Copanakiriyanti rūpakāyassa thambhanacalanakiriyaṃ upādinnakaghaṭṭanakiriyañca. Esā hi kiriyā ‘‘rūpakāyaṃ thambhetuṃ cāletuṃ paccayo bhavituṃ samattho’’ti, ‘‘upādinnakaghaṭṭanassa paccayabhūto’’ti ca vuttattā kāyavacīviññattīhi nipphajjatīti. Evañca katvā ‘‘copanakiriyānissayabhūtā kāyavācā’’ti, ‘‘kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karonti vāsiādīhi viya chedanādi’’nti ca idampi vacanaṃ samatthitaṃ bhavati. Na kevalaṃ dharamānatāva sabbhāvo, atha kho maggena asamucchinnatāpīti dassento ‘‘anirodhitevā’’ti āha. Asamucchinnatā ca kāyādīnaṃ tadupanissayakilesāsamucchedenevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Kāyādīhi karaṇabhūtehi copanābhijjhādikiriyaṃ karontī’’ti etena copanābhijjhādikiriyānibbattidvārena cetanānibbattiyeva vuttāti iminā adhippāyena ‘‘evañca…pe… yujjantī’’ti āha. Evañca katvā kāye sati vācāya satītiādivacanaṃ anulomitaṃ hoti. Yāya cetanāyāti karaṇaniddeso pana kāyādīnaṃ copanābhijjhādikiriyāya ca cetanāhetukattadassanatthaṃ vuttoti.

समान काळातील असूनही कारण आणि फळ यांची क्रिया पूर्व आणि अपर (आधी आणि नंतरच्या) काळातील असल्यासारखी सांगणे योग्यच आहे. जसे की पटिच्चसमुप्पादात “चक्षू आणि रूपाला अनुसरून चक्षुविज्ञानाची उत्पत्ती होते” हे दर्शवण्यासाठी “अथवा...” इत्यादी म्हटले आहे. 'चोपनक्रिया' (हालचाल करण्याची क्रिया) म्हणजे दोन प्रकारची विज्ञप्ती (कायविज्ञप्ती आणि वचीविज्ञप्ती) असे म्हटले आहे. कारण, चित्तसमुत्थान काय आणि शब्दरूप वाणी यांच्याद्वारे किंवा काय-वची-विज्ञप्तींद्वारेच पूर्व-पूर्वांच्या प्रवृत्तीमुळे “काय आणि वाणीद्वारे चोपनक्रिया करतो” असे म्हटले आहे, कारण त्या विकारांच्या महाभूतांची तशी प्रवृत्ती होते. अथवा 'काय आणि वाणीद्वारे' म्हणजे काय-वची-विज्ञप्तींद्वारे. 'चोपनक्रिया' म्हणजे रूपकायाचे स्तंभन (स्थिर करणे) व चलन (हालचाल करणे) क्रिया आणि उपादिन्नक (ग्रहण केलेल्या) घटकांची घर्षण क्रिया होय. कारण ही क्रिया “रूपकायाला स्तंभित करण्यास आणि चालवण्यास प्रत्यय (कारण) होण्यास समर्थ आहे” आणि “उपादिन्नक घर्षणाचा प्रत्ययभूत आहे” असे म्हटल्यामुळे काय-वची-विज्ञप्तींद्वारे निष्पन्न होते. आणि असे केल्याने “चोपनक्रियेचा आश्रयभूत काय आणि वाणी आहे” आणि “काय इत्यादी साधनभूतांद्वारे चोपन, अभिज्झा इत्यादी क्रिया करतात, जसे की वाशी (कुऱ्हाड) इत्यादींद्वारे छेदनादी क्रिया करतात” हे वचन देखील समर्थित होते. केवळ वर्तमान काळात अस्तित्वात असणे हाच सद्भाव नाही, तर मार्गाने (मग्ग) उच्छेद न होणे (असमुच्छिन्नता) हा देखील सद्भाव आहे, हे दर्शवण्यासाठी “अनिरुद्धच...” असे म्हटले आहे. आणि काय इत्यादींची असमुच्छिन्नता ही त्यांच्या आश्रयाने राहणाऱ्या क्लेशांच्या अनुच्छेदानेच होते, असे समजावे. “काय इत्यादी साधनभूतांद्वारे चोपन, अभिज्झा इत्यादी क्रिया करतात” याने चोपन, अभिज्झा इत्यादी क्रियेच्या उत्पत्तीच्या द्वाराने चेतनेची उत्पत्तीच सांगितली आहे, या अभिप्रायाने “आणि अशा प्रकारे...पे... योग्य ठरतात” असे म्हटले आहे. आणि असे केल्याने 'काय असताना, वाणी असताना' इत्यादी वचन सुसंगत (अनुलोमित) होते. 'ज्या चेतनेद्वारे' हा करणनिर्देश (साधन निर्देश) तर काय इत्यादींच्या चोपन, अभिज्झा इत्यादी क्रियेचे चेतनाहेतुकत्व दर्शवण्यासाठी केला आहे.

Sabhāvato upakārakato magge sati sabbhāvato ca bojjhaṅgā magge antogadhāti āha ‘‘na ca na sakkā’’tiādi.

स्वभावामुळे, उपकारकत्वामुळे आणि मार्ग (मग्ग) असताना अस्तित्वात असल्यामुळे बोज्झंग (बोध्यंग) हे मार्गात अंतर्भूत आहेत, हे सांगण्यासाठी “आणि शक्य नाही असे नाही...” इत्यादी म्हटले आहे.

Kammapathaṃ appattānampi taṃtaṃdvāre saṃsandananti yathā kammapathaṃ pattānaṃ, evaṃ kammapathaṃ appattānampi satipi dvārantaruppattiyaṃ yathāsakaṃ dvāreheva nāmaggahaṇanti vadanti, evaṃ sati aṭṭhakathāya virodho. Dutiyatthassa ca abhāvo siyā, tasmā taṃtaṃdvāre saṃsandananti yasmiṃ yasmiṃ dvāre kammapathaṃ appattā akusalacetanādayo pavattā, tāsaṃ tena teneva dvārena nāmaggahaṇaṃ. Taṃ pana taṃtaṃdvārapakkhikabhāvakaraṇato tattha avarodhananti [Pg.85] vuttaṃ. Yathā hi kammapathaṃ pattā kāyakammādisaṅkhātā cetanā dvārantare uppannāpi kāyakammādināmameva labhanti, na evaṃ kammapathaṃ appattā. Tā pana yattha yattha dvāre uppajjanti, tena teneva dvārena kāyaduccaritaṃ vacīduccaritantiādināmaṃ labhanti. Evaṃ nāmaggahaṇameva hi tesaṃ taṃtaṃdvārapakkhikakaraṇaṃ vuttaṃ. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kiñcāpi vacīdvāre copanappattaṃ kammapathaṃ, appattatāya pana kāyakammaṃ na hoti, kevalaṃ vacīduccaritaṃ nāma hotī’’ti vuttaṃ.

‘कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्यांचेही त्या त्या द्वारात संपादन (समावेश) होते’ म्हणजे ज्याप्रमाणे कर्मपथाला प्राप्त झालेल्यांचे, त्याचप्रमाणे कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्यांचेही दुसऱ्या द्वारात उत्पत्ती झाली तरी आपापल्या द्वारानेच नाव ग्रहण केले जाते असे म्हणतात, असे मानल्यास अट्ठकथेशी विरोध होईल. आणि दुसऱ्या अर्थाचा अभाव होईल, म्हणून ‘त्या त्या द्वारात संपादन होते’ म्हणजे ज्या ज्या द्वारात कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्या अकुशल चेतना इत्यादी प्रवृत्त होतात, त्यांचे त्याच त्याच द्वाराने नाव ग्रहण होते. परंतु, त्यांना त्या त्या द्वाराच्या पक्षात समाविष्ट केल्यामुळे तिथे ‘अवरोधन’ (अंतर्भाव) म्हटले आहे. कारण ज्याप्रमाणे कर्मपथाला प्राप्त झालेल्या कायकर्म इत्यादी संज्ञेच्या चेतना दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न झाल्या तरी कायकर्म इत्यादी नावच मिळवतात, तसे कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्यांच्या बाबतीत होत नाही. त्या तर ज्या ज्या द्वारात उत्पन्न होतात, त्याच त्याच द्वाराने ‘कायदुच्चरित’ (कायदुश्चरित), ‘वचीदुच्चरित’ (वचीदुश्चरित) इत्यादी नाव मिळवतात. अशा प्रकारे नाव ग्रहण करणे हेच त्यांचे त्या त्या द्वाराच्या पक्षात समाविष्ट करणे म्हटले आहे. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे की, “जरी वचीद्वारात चोपन (हालचाल) प्राप्त झालेला कर्मपथ असला, तरी कर्मपथाला प्राप्त न झाल्यामुळे ते कायकर्म होत नाही, केवळ वचीदुच्चरित म्हटले जाते.”

Satipi pāṇātipātādicetanāya vacīdvārādīsu pavattiyaṃ yathāvuttayebhuyyatabbahulavuttiyā kāyakammādibhāvavavatthāpanaṃ kāyādikassa taṃtaṃdvārabhāvavavatthāpanañca kammadvārābhedanaṃ. Tañhi kammadvārānaṃ asaṃkiṇṇabhāvena patiṭṭhāpanaṃ. Yaṃ sandhāya ‘‘āṇattisamuṭṭhitesū’’ti aṭṭhakathāyaṃ vakkhati. Keci pana ‘‘ekekasmiṃ dvāre anekesaṃ kammānaṃ pavattidassanampi dvārasaṃsandana’’nti vadanti. Yathā pavatto byāpādo kammapatho hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘ime sattā haññantū’’ti pavatti byāpādassa dassitā. Kāyadvārikacetanāya sahakārīkāraṇabhāvato kāyakammavohāralābhā, abhijjhādīnaṃ parasantakassa attano pariṇāmanavasena ‘‘ime sattā haññantū’’tiādinā ca appavattattā manokammavohāravirahā, acetanāsabhāvato vā pāṇātipātādivasena abbohārikā, pāṇātipātādibhāvena na vattabbāti attho. Etthāti abbohārikabhāve.

पाणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादी चेतना वचीद्वार इत्यादींमध्ये प्रवृत्त होत असतानाही, पूर्वोक्त बहुतांश आणि प्रचुर प्रवृत्तीमुळे कायकर्म इत्यादी भावाची व्यवस्था करणे आणि काय इत्यादींचा त्या त्या द्वारभावाची व्यवस्था करणे म्हणजे ‘कर्मद्वारांचे अभेदन’ (असंकीर्णता) होय. कारण ती कर्मद्वारांची असंकीर्ण (मिश्रण नसलेल्या) भावाने स्थापना आहे. ज्याला उद्देशून अट्ठकथेत “आणत्तिसमुट्ठितेsu” (आज्ञेने उत्पन्न झालेल्यांमध्ये) असे पुढे सांगितले जाईल. परंतु काही लोक “एकाच द्वारात अनेक कर्मांची प्रवृत्ती दर्शवणे म्हणजे देखील द्वारसंपादन होय” असे म्हणतात. ज्याप्रमाणे प्रवृत्त झालेला ब्यापाद (द्वेष) कर्मपथ होतो, ते दर्शवण्यासाठी “हे प्राणी मारले जावोत” अशी ब्यापादाची प्रवृत्ती दर्शवली आहे. कायद्वारिक चेतनेच्या सहकारी कारणभावामुळे कायकर्म हा व्यवहार प्राप्त होतो; अभिज्झा (लोभ) इत्यादींच्या बाबतीत दुसऱ्याच्या मालकीचे स्वतःकडे वळवण्याच्या स्वरूपात “हे प्राणी मारले जावोत” इत्यादी प्रकारे प्रवृत्ती होत नसल्यामुळे मनोकर्म व्यवहाराचा अभाव असतो; किंवा अचेतन स्वभावामुळे पाणातिपात इत्यादींच्या स्वरूपात ‘अव्यवहारिक’ (अब्बोहारिक) असतात, म्हणजेच पाणातिपात इत्यादी भावाने ते सांगता येत नाहीत असा अर्थ आहे. ‘येथे’ म्हणजे अव्यवहारिक भावात.

Dasavidhā iddhi…pe… tabbā vitthārenāti adhippāyo.

दहा प्रकारची इद्धि (ऋद्धी)...पे... ती विस्ताराने जाणून घ्यावी, असा अभिप्राय आहे.

Tenādhippetanti ‘‘akusalaṃ vacīkammaṃ manodvāre samuṭṭhātī’’ti vadantena adhippetaṃ. ‘‘Na uposathakkhandhake vutta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu tena uposathakkhandhakato suttaṃ āhaṭanti? Kiñcāpi āhaṭaṃ, tattha avuttoyeva pana so tena vuttoti gahitoti dassento ‘‘tattha avuttamevā’’tiādimāha.

‘त्याद्वारे अभिप्रेत आहे’ म्हणजे "अकुशल वचीकर्म (वाणीचे कर्म) मनोध्वारात उत्पन्न होते" असे म्हणणाऱ्याला अभिप्रेत आहे. "उपोसथक्खन्धकात (उपोस्थस्कंधकात) सांगितले नाही" असे कशासाठी म्हटले आहे? त्याने उपोसथक्खन्धकातून सूत्र आणले (उद्धृत केले) नाही काय? जरी आणले असले, तरी तेथे न सांगितलेलेच त्याने सांगितले आहे असे गृहीत धरले आहे, हे दर्शविताना "तेथे न सांगितलेलेच" इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘Sugatiduggatīsu upapajjanaṃ sukatadukkaṭakammato na hoti, khandhasivādīhi pana hotīti gahetvā ‘natthi dinna’ntiādinā parāmasantassa vasena ‘micchādiṭṭhi…pe… paribhaṇḍādīni karotī’ti vutta’’nti vadanti. Abhijjhādipadhānattāti etena vijjamānesupi byāpādādīsu yadā kāyavacīdvāresu cetanā [Pg.86] balavatī hoti, na tathā itare, tadā padhānabhāvato cetanā kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ labhati. So kho panassā padhānabhāvo pāṇātipātādisiddhiyā viññāyati. Yadā pana tesuyeva dvāresu abhijjhādayo balavanto honti, na tathā cetanā, tadā tattha vijjamānāpi cetanā apadhānabhāvato kāyakammaṃ vacīkammanti ca vohāraṃ na labhati. Abhijjhādayo pana padhānabhāvato satipi kāyaṅgavācaṅgacopane sakena vavatthānena manokammantveva vuccantīti dasseti. Ye pana ‘‘tīsupi dvāresu kammapathabhāvena appattiyā dvārattayepi kammapathappattamanokammena saha pavattiyā ca cetanā ettha kammanti na vuccatī’’ti vadanti, tehi abhijjhādīnaṃ padhānasabhāvaṃyeva sandhāya vuttaṃ siyā. Atha vā cetanāya nippariyāyakammabhāvato pariyāyakamme anavarodhetabbattā ‘‘abbohārikā’’ti vuttaṃ. Attano sabhāveneva pana sā etthāpi kammanti vuccati. Yathāha ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmī’’tiādi (kathā. 539). Aṭṭhakathāyañca ‘‘tasmiṃ dvāre siddhā cetanā’’tiādinā cetanāyeva padhānaṃ katvā vuttaṃ. Tenevāha ‘‘sabhāveneva sā manokamma’’ntiādi. Atha vā kammapathappattaabhijjhādīhi kāyavacīdvāre sahajātā cetanā kāyavacīkammavasena abbohārikā cetanāsaṅkhātamanokammattāti. Yadi abhijjhādayo padhānā, na cetanā, evaṃ sati abhijjhādayo cettha kammaṃ, na cetanā, abhijjhādipakkhikā vā sā siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘tividhā, bhikkhave’’tiādi. ‘‘Cetanāpi…pe… manodvāre eva samuṭṭhahantī’’ti idaṃ manodvāre cetanāya abhijjhādīhi manokammabhāve nibbisesabhāvadassananti katvā ‘‘cetanā…pe… adhippāyo’’ti āha. Cetanā cetanākammaṃ, abhijjhādayo cetanāsampayuttakammanti ettakameva hi ettha visesoti. Ettha ca cetanāya kāyavacīkammabhāvo siyāti āsaṅkāya abhāvato manodvāre akusalakāyavacīkammānaṃ anuppattito ca abbohārikāti na vuttanti daṭṭhabbaṃ.

"सुगती आणि दुर्गतीमध्ये उत्पन्न होणे हे सुकृत आणि दुष्कृत कर्मामुळे होत नाही, तर स्कंध, शिव इत्यादींमुळे होते, असे गृहीत धरून ‘दिलेले (दान) काही नाही’ इत्यादी विचारांनी स्पर्श करणाऱ्याच्या (परामर्श करणाऱ्याच्या) वशने ‘मिथ्यादृष्टी...पे... परिभांड (भांडी घासणे किंवा सुशोभीकरण) इत्यादी करतो’ असे म्हटले आहे," असे म्हणतात. 'अभिज्झा (लोभ) इत्यादींच्या प्रधानतेमुळे' याद्वारे, जरी व्यापाद (द्वेष) इत्यादी विद्यमान असले, तरी जेव्हा काय आणि वची द्वारात चेतना बलवान असते, इतर धर्म तसे नसतात, तेव्हा प्रधानतेमुळे चेतनेला 'कायकर्म' आणि 'वचीकर्म' असा व्यवहार प्राप्त होतो. तिचा तो प्रधानभाव प्राणातिपातादींच्या सिद्धीवरून ओळखला जातो. परंतु जेव्हा त्याच द्वारांमध्ये अभिज्झा इत्यादी बलवान असतात, चेतना तशी नसते, तेव्हा तेथे विद्यमान असलेली चेतना देखील अप्रधानतेमुळे 'कायकर्म' आणि 'वचीकर्म' असा व्यवहार प्राप्त करत नाही. अभिज्झा इत्यादी मात्र प्रधानतेमुळे, कायांग आणि वाचेच्या हालचाली असल्या तरीही, स्वतःच्या व्यवस्थेने 'मनोकर्म' असेच म्हटले जातात, हे दर्शविते. जे लोक म्हणतात की, "तिन्ही द्वारांमध्ये कर्मपथभावाने अप्राप्तीमुळे आणि तिन्ही द्वारांमध्ये कर्मपथप्राप्त मनोकर्मासोबत प्रवृत्तीमुळे चेतनेला येथे कर्म म्हटले जात नाही," त्यांनी अभिज्झा इत्यादींच्या प्रधान स्वभावालाच उद्देशून म्हटले असावे. अथवा, चेतनेच्या निष्पर्याय कर्मभावामुळे पर्याय कर्मामध्ये तिचा समावेश न करावयाचा असल्यामुळे तिला 'अव्यवहारिक' (अब्बोहारिक) म्हटले आहे. परंतु स्वतःच्या स्वभावानेच ती येथेही 'कर्म' म्हटली जाते. जसे की भगवान म्हणाले आहेत— "भिक्खूहो, मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो" इत्यादी (कथा. ५३९). आणि अट्ठकथेत (अठ्ठकथेत) "त्या द्वारात सिद्ध झालेली चेतना" इत्यादींद्वारे चेतनेलाच प्रधान करून म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे— "स्वभावानेच ती मनोकर्म आहे" इत्यादी. अथवा, कर्मपथप्राप्त अभिज्झा इत्यादींद्वारे काय-वची द्वारात सहजात असलेली चेतना, काय-वची कर्माच्या रूपाने अव्यवहारिक असल्यामुळे चेतनासंज्ञक मनोकर्मच आहे. जर अभिज्झा इत्यादी प्रधान आहेत, चेतना नाही, तर अशा वेळी अभिज्झा इत्यादीच येथे कर्म आहेत, चेतना नाही, किंवा ती अभिज्झा इत्यादींच्या पक्षाची असावी, हा आक्षेप मनात ठेवून भगवान म्हणाले— "भिक्खूहो, तीन प्रकारचे..." इत्यादी. "चेतना देखील...पे... मनोध्वारातच उत्पन्न होते" हे मनोध्वारात चेतनेच्या अभिज्झा इत्यादींसोबत मनोकर्मभावातील निर्विशेषभाव (अभिन्नता) दर्शवण्यासाठी आहे, असे मानून "चेतना...पे... अभिप्राय" असे म्हटले आहे. चेतना हे चेतनाकर्म आहे, आणि अभिज्झा इत्यादी चेतनासंप्रयुक्त कर्म आहेत, एवढाच येथे विशेष (फरक) आहे. आणि येथे चेतनेला काय-वचीकर्मभाव असावा अशी शंका नसल्यामुळे आणि मनोध्वारात अकुशल काय-वचीकर्मांची अनुत्पत्ती असल्यामुळे तिला 'अव्यवहारिक' म्हटले नाही, असे समजावे.

Virativisiṭṭhāti viratito cetanāya padhānabhāvamāha. Tattha ‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā’’tiādinā (kathā. 539) āgamamhi ‘‘pāṇātipātādipaṭipakkhabhūtā’’ti yuttiṃ dasseti. Yasmā ca paṭṭhāne cetanāva ‘‘kammapaccayo’’ti [Pg.87] vuttā, na virati, abhijjhādayo vā, tasmā nippariyāyena kammaṃ ‘‘cetanā’’ti anabhijjhādayo ‘‘cetanāpakkhikā vā’’ti vuttāti veditabbaṃ. Asaṅkarato kammadvārāni vavatthapento ‘‘rakkhatī’’ti, vipariyāyena ‘‘bhindatī’’ti vuttoti rakkhaṇabhindanāni anāsetvā nāsetvā ca kathananti vuttānīti.

‘विरतीविशिष्ट’ म्हणजे विरतीपेक्षा चेतनेचा प्रधानभाव सांगितला आहे. तेथे "भिक्खूहो, तीन प्रकारची कायसंचेतना" इत्यादी (कथा. ५३९) आगमामध्ये "प्राणातिपातादींची प्रतिपक्षभूत (विरोधी)" अशी युक्ती दर्शविते. आणि ज्याअर्थी पट्ठान (प्रस्थान) मध्ये चेतनाच "कर्मप्रत्यय" (कम्मपच्चयो) अशी म्हटली आहे, विरती किंवा अभिज्झा इत्यादी नाही, त्याअर्थी निष्पर्यायाने कर्म म्हणजे "चेतना" होय आणि अनभिझ्झा इत्यादी "चेतनेच्या पक्षाचे" म्हटले आहेत, असे जाणावे. संकर न करता कर्मद्वारांची व्यवस्था करताना "रक्षण करतो" आणि याच्या उलट "भंग करतो" असे म्हटले आहे, म्हणून रक्षण आणि भंग हे नष्ट न करता आणि नष्ट करून सांगणे होय, असे म्हटले आहे.

Kammakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कर्मकथावर्णन समाप्त झाले.

Tatiyo vikappo paṭhamacatutthaviññāṇadvāresuyeva labbhati, na itarattha ‘‘sotaṃ ghāna’’ntiādinā avuttattā, itarathāpi vā avibhattike niddese labbhati. Yato saṃvaravasena pātimokkhasīlaṃ pavattati, taṃ dussīlyanti āha ‘‘dussīlyaṃ pāṇātipātādicetanā’’ti. Itarā saṃvaravinimuttā abhijjhādomanassayuttā tappadhānā vā akusaladhammā satipaṭipakkhā akusalā dhammā. Ārammaṇe cittavossaggavasena pavatto akusalacittuppādo pamādo. Vīriyapanodanabhāvato thinamiddhaṃ ‘‘kosajja’’nti vuttaṃ, thinamiddhappadhāno vā cittuppādo.

तिसरा विकल्प पहिल्या आणि चौथ्या विज्ञानद्वारांमध्येच मिळतो, इतर ठिकाणी नाही; कारण "श्रोत, घ्राण" इत्यादींद्वारे ते सांगितले नाही, किंवा इतर प्रकारे अविभक्त निर्देशात मिळतो. ज्याअर्थी संवराच्या वशने पातिमोक्खशील प्रवृत्त होते, त्याला दुःशीलत्व (दुस्सील्ल) असे म्हणून "दुःशीलत्व म्हणजे प्राणातिपातादी चेतना" असे म्हटले आहे. इतर संवरापासून विमुक्त, अभिज्झा आणि डोमनस्स (दौर्मनस्य) युक्त किंवा त्यामध्येण प्रधान असलेले अकुशल धर्म हे स्मृतीचे प्रतिपक्ष असलेले अकुशल धर्म आहेत. आलंबनामध्ये चित्ताच्या उत्सर्गाच्या (सोडून देण्याच्या) वशने प्रवृत्त होणारा अकुशल चित्तोत्पाद म्हणजे 'प्रमाद' (पमाद) होय. वीर्याचा नाश करणाऱ्या स्वभावामुळे थिनमिद्ध (स्त्यान-मिद्ध) याला "कोसज्ज" (आळस) म्हटले आहे, किंवा थिनमिद्धप्रधान चित्तोत्पाद होय.

Asuddhatāti akevalatā aññena sammissatā. Dvārañhi dvārantarikakammassa dvāraṃ hontaṃ tena missitaṃ viya hoti. Tenevāha ‘‘musāvādādinopi kāyadvāre pavattisabbhāvā’’ti. Keci pana ‘‘aviññeyyamānantarānaṃ dvārantaracittānaṃ antarantarā appavattito suddhanti vutta’’nti vadanti, taṃ anekassapi javanavārassa kāyakammādibhāvena pabandhanavasena pavatti atthīti katvā vuttaṃ. Aviruddhaṃ hotīti akusalakāyakammādibhāvena avadhāretvā asaṃvaraṃ vatvā puna tasseva vācāasaṃvaradvārādīsu uppattivacanaṃ kāyadvārūpalakkhito asaṃvaro dvārantare pavattopi kāyadvāriko evāti evaṃ saṃvaṇṇanāya sati na virujjhatīti attho. Idāni taṃ avirujjhanākāraṃ ‘‘asaṃvaro hī’’tiādinā vibhāveti. Sadvāreti attano dvāre. Asaṃvaro dvārantare uppajjamānopi sadvāravasena uppannoti vuccatīti etena vācāasaṃvaradvāre uppannopi kāyiko asaṃvaro copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppannotveva vuttoti daṭṭhabbaṃ. Esa nayo itaratthāpi. Kammaṃ aññadvāreti kammassa dvārantaracaraṇaṃ pākaṭanti katvā vuttaṃ.

‘अशुद्धता’ म्हणजे अकेवलता (अपूर्णता), दुसऱ्याशी संमिश्रता. कारण द्वार हे दुसऱ्या द्वारातील कर्माचे द्वार होत असताना त्याने मिश्रित झाल्यासारखे होते. म्हणूनच म्हटले आहे— "मृषावादादींची देखील कायद्वारात प्रवृत्ती विद्यमान असल्यामुळे". परंतु काही लोक म्हणतात की, "अविज्ञेय आणि निरंतर असलेल्या दुसऱ्या द्वारातील चित्तांच्या मध्ये प्रवृत्ती न झाल्यामुळे शुद्ध म्हटले आहे," ते अनेक जवनवारांच्या देखील कायकर्मादी रूपाने प्रबंधनाच्या (सातत्याच्या) वशने प्रवृत्ती असते, असे मानून म्हटले आहे. ‘अविरुद्ध होते’ म्हणजे अकुशल कायकर्मादी रूपाने निश्चित करून असंवर सांगून, पुन्हा त्याच वाचेच्या असंवरद्वारादींमध्ये उत्पत्तीचे वचन, कायद्वाराने उपलक्षित असलेला असंवर दुसऱ्या द्वारात प्रवृत्त असला तरी कायद्वारिकच आहे, अशा प्रकारे संवर्णन (स्पष्टीकरण) केले असता विरोध होत नाही, असा अर्थ आहे. आता तो अविरोध प्रकार "असंवर हि" इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतो. ‘सद्वार’ म्हणजे स्वतःच्या द्वारात. असंवर दुसऱ्या द्वारात उत्पन्न होत असला तरी स्वद्वाराच्या वशने उत्पन्न झाला असे म्हटले जाते, याद्वारे वची-असंवरद्वारात उत्पन्न झालेला देखील कायिक असंवर हालचालीच्या काय-असंवरद्वाराच्या वशने उत्पन्न झाला असेच म्हटले आहे, असे समजावे. हाच नियम इतर ठिकाणीही लागू होतो. ‘कर्म दुसऱ्या द्वारात’ म्हणजे कर्माचे दुसऱ्या द्वारात जाणे स्पष्ट आहे, असे मानून म्हटले आहे.

Evaṃ [Pg.88] satīti copanasaṅkhāte kāyaasaṃvaradvāre asaṃvaroti ettake eva gahite. Kammapathabhāvappattasseva kammabhāvo aṭṭhakathāyaṃ vuttoti āha ‘‘kammapathabhāvappattatāya vacīmanokamma’’nti. Sesanti dvārantarānupalakkhitaṃ. Tathā na vuccatīti kāyakammanti na vuccatīti attho. Tattheva vakkhāmāti kammapathasaṃsandane vakkhāma. ‘‘So hi kāyadvāre copanappatto akusalaṃ kāyakammaṃ hotī’’tiādinā (dha. sa. aṭṭha. kammapathasaṃsandanakathā) ‘‘copanakāyaasaṃvaradvāravasena uppanno akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādinā ca vacīkammādīnañca kammapathappattānaṃ asaṃvarabhūtānaṃ kāyakammādibhāve āpanne ‘‘catubbidhaṃ vacīduccaritaṃ akusalaṃ vacīkammameva hotī’’tiādinā apavādena nivatti daṭṭhabbāti evaṃ vakkhamānataṃ sandhāyāha. Antogadhatā daṭṭhabbā paccayasannissitaājīvapārisuddhisīlānaṃ ñāṇavīriyehi sādhetabbattāti adhippāyo.

असे असताना, हालचाल (चोपन) म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या काय-असंवरद्वारातील असंवर एवढेच ग्रहण केले असता. कर्मपथभावाला प्राप्त झालेल्याचेच कर्मत्व अट्ठकथेत सांगितले आहे, म्हणून म्हटले आहे - 'कर्मपथभाव प्राप्त झाल्यामुळे वचीकर्म आणि मनोकर्म'. 'सेस' (उर्वरित) म्हणजे इतर द्वारांनी न ओळखले गेलेले. 'तथा न वुच्चती' म्हणजे कायकर्म असे म्हटले जात नाही असा अर्थ आहे. 'तथैव वक्खाम' म्हणजे कर्मपथांच्या तुलनेत (कर्मपथसंसंदनात) सांगू. 'तो (चेतना) कायद्वारावर हालचाल प्राप्त होऊन अकुशल कायकर्म होतो' इत्यादींद्वारे (धम्मसङ्गणि अट्ठकथा, कर्मपथसंसंदनकथा) आणि 'हालचालयुक्त काय-असंवरद्वाराच्या वशाने उत्पन्न झालेले अकुशल कायकर्मच होते' इत्यादींद्वारे, कर्मपथ प्राप्त झालेल्या आणि असंवर रूप असलेल्या वचीकर्म इत्यादींचे कायकर्म इत्यादी भाव प्राप्त झाल्यावर, 'चार प्रकारचे वचीदुच्चरित अकुशल वचीकर्मच होते' इत्यादी अपवादाने निवृत्ती (वगळणे) पाहावी, असे पुढे सांगितले जाणार असल्याचा संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. प्रत्ययसन्निश्रित (प्रत्ययांवर आधारित) आणि आजीवपारिसुद्धिसील हे ज्ञान आणि वीर्याने साध्य करायचे असल्यामुळे त्यात अंतर्भाव (अंतोगधता) पाहावा, असा अभिप्राय आहे.

Akusalakammapathakathāvaṇṇanā

अकुशलकर्मपथकथावर्णना

Sarasena attano sabhāvena. Yāya cetanāya pavattamānassa jīvitindriyassa paccayabhūtesu mahābhūtesu upakkamakaraṇahetu taṃmahābhūtapaccayā uppajjanakamahābhūtā nuppajjissanti, sā tādisapayogasamuṭṭhāpikā cetanā pāṇātipāto nāma. Laddhupakkamāni hi bhūtāni na purimabhūtāni viya visadānīti samānajātiyānaṃ bhūtānaṃ kāraṇaṃ na hontīti. Ekassapi payogassa sahasā nipphādanavasena kiccasādhikāya bahukkhattuṃ pavattajavanehi laddhāsevanāya ca sanniṭṭhāpakacetanāya vasena payogassa mahantabhāvo. Satipi kadāci khuddake ceva mahante ca pāṇe payogassa samabhāve mahantaṃ hanantassa cetanā tibbatarā uppajjatīti vatthussa mahantabhāvoti tadubhayaṃ cetanāya balavabhāveneva hotīti āha ‘‘payoga…pe… bhāvato’’ti. Yathāvuttapaccayavipariyāyepīti payogavatthuādipaccayānaṃ amahattepi. Taṃtaṃpaccayehīti guṇavantatādipaccayehi. Ettha ca hantabbassa guṇavantatāya mahāsāvajjatā vatthumahantatāya viya daṭṭhabbā. Kilesānaṃ upakkamānaṃ dvinnañca mudutāya tibbatāya ca appasāvajjatā mahāsāvajjatā ca yojetabbā. Pāṇo pāṇasaññitā vadhakacittañca pubbabhāgasambhārā, upakkamo [Pg.89] vadhakacetanāsamuṭṭhāpito, pañcasambhāravatī pāṇātipātacetanāti sā pañcasambhāravinimuttā daṭṭhabbā. Esa nayo adinnādānādīsupi.

स्वतःच्या रसाने म्हणजे स्वतःच्या स्वभावाने. ज्या चेतनेमुळे, चालू असलेल्या जीवितेंद्रियाचे प्रत्यय (कारण) असलेल्या महाभूतांवर उपक्रम (घात/प्रहार) केल्यामुळे, त्या महाभूतांच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होणारी महाभूते पुढे उत्पन्न होणार नाहीत, अशी त्या प्रयोगाला (प्रयत्नाला) समुत्थान देणारी (उद्युक्त करणारी) चेतना म्हणजे 'प्राणातिपात' (जीवहिंसा) होय. कारण उपक्रम (प्रहार) झालेली महाभूते पूर्वीच्या महाभूतांसारखी स्पष्ट (सशक्त) नसतात, त्यामुळे ती समान जातीच्या महाभूतांचे कारण बनू शकत नाहीत. एकाच प्रयोगाच्या तात्काळ निष्पादनामुळे, कार्य साधणाऱ्या आणि अनेक वेळा प्रवृत्त होणाऱ्या जवनांच्या (जवनचित्तांच्या) आसेवनाने (पुनरावृत्तीने) आणि संनिष्ठापक (अंतिम निर्णय घेणाऱ्या) चेतनेच्या वशाने प्रयोगाची महानता (मोठेपणा) ठरते. कधीकधी लहान आणि मोठ्या प्राण्यांच्या बाबतीत प्रयोग समान असला, तरी मोठ्या प्राण्याला मारणाऱ्याची चेतना अधिक तीव्र उत्पन्न होते, म्हणून वस्तूची (प्राण्याची) महानता मानली जाते. हे दोन्ही चेतनेच्या बलवानपणामुळेच होते, म्हणून म्हटले आहे - 'प्रयोग...पे... भावतो'. 'यथावृत्तप्रत्ययविपर्यायाने देखील' म्हणजे प्रयोग, वस्तू इत्यादी प्रत्ययांच्या लहानपणातही. 'त्या त्या प्रत्ययांनी' म्हणजे गुणवंतता इत्यादी प्रत्ययांनी. आणि येथे मारल्या जाणाऱ्याच्या गुणवंततेमुळे महासावज्जता (मोठे पाप) हे वस्तूच्या मोठेपणाप्रमाणेच पाहावे. क्लेश आणि उपक्रम या दोन्हीच्या सौम्यतेने आणि तीव्रतेने अल्पसावज्जता (कमी पाप) आणि महासावज्जता (मोठे पाप) यांची योजना करावी. प्राण (सजीव प्राणी), प्राणसंज्ञा (तो सजीव असल्याची जाणीव), वधकचित्त (मारण्याचा विचार) हे पूर्वभागातील संभार (घटक) आहेत; उपक्रम (प्रहार करणे) हा वधकचेतनेने समुत्थित केलेला असतो; अशा पाच संभारांनी युक्त असणारी प्राणातिपात चेतना ही पाच संभारांपासून विनिर्मुक्त (वेगळी) पाहावी. हाच नियम अदिन्नादाना (चोरी) इत्यादींच्या बाबतीतही लागू होतो.

Mantaparijappanena parassa santakaharaṇaṃ vijjāmayo, vinā mantena parasantakassa kāyavacīpayogehi ākaḍḍhanaṃ tādisaiddhiyogena iddhimayo payogoti adinnādānassapi cha payogā sāhatthikādayo veditabbā.

मंत्रजपाने दुसऱ्याची वस्तू हरण करणे हा 'विद्यामय' प्रयोग आहे; मंत्राशिवाय दुसऱ्याच्या वस्तूचे काय आणि वची प्रयोगांद्वारे आकर्षण करणे (ओढून घेणे) किंवा तशा प्रकारच्या ऋद्धीच्या योगाने हरण करणे हा 'ऋद्धिमय' प्रयोग आहे. अशा प्रकारे अदिन्नादानाचा (चोरीचा) देखील साहत्थिक (स्वतःच्या हाताने करणे) इत्यादी सहा प्रकारचे प्रयोग जाणावेत.

Abhibhavitvā vītikkamane micchācāro mahāsāvajjo, na tathā ubhinnaṃ samānacchandabhāve. ‘‘Cattāro sambhārāti vuttattā abhibhavitvā vītikkamane satipi maggenamaggapaṭipattiadhivāsane purimuppannasevanābhisandhipayogābhāvato micchācāro na hoti abhibhuyyamānassā’’ti vadanti. Sevanacitte sati payogābhāvo na pamāṇaṃ itthiyā sevanappayogassa yebhuyyena abhāvato. Purisasseva hi yebhuyyena sevanappayogo hotīti itthiyā puretaraṃ sevanacittaṃ upaṭṭhāpetvā nipannāyapi micchācāro na siyāti āpajjati, tasmā purisassa vasena ukkaṃsato cattāro sambhārā vuttāti daṭṭhabbaṃ. Aññathā itthiyā purisakiccakaraṇakāle purisassapi sevanappayogābhāvato micchācāro na siyāti. Keci pana ‘‘attano ruciyā pavattitassa tīṇi aṅgāni, balakkārena pavattitassa tīṇīti sabbāni aggahitaggahaṇena cattārī’’ti vadanti, vīmaṃsitvā gahetabbaṃ.

बळजबरीने (अभिभव करून) उल्लंघन केल्यास कामेसू मिच्छाचारा (व्यभिचार) महासावज्ज (मोठे पाप) ठरतो, दोन्ही पक्षांची समान संमती (मंजुरी) असल्यास तसे होत नाही. 'चार संभार (घटक) आहेत' असे म्हटल्यामुळे, बळजबरीने उल्लंघन होत असतानाही, अयोग्य मार्गाने जाण्याच्या प्रवृत्तीचा स्वीकार करताना, पूर्वी उत्पन्न झालेल्या सेवनाभिसंधि (भोग घेण्याची इच्छा) आणि प्रयोगाचा अभाव असल्यामुळे, बळजबरी केली जाणाऱ्या व्यक्तीला कामेसू मिच्छाचार होत नाही, असे म्हणतात. सेवनचित्त असताना प्रयोगाचा अभाव असणे हे प्रमाण (निकष) नाही, कारण स्त्रीच्या बाबतीत सेवनप्रयोगाचा बहुतांश अभाव असतो. कारण पुरुषाचाच प्रामुख्याने सेवनप्रयोग असतो. जर असे मानले, तर स्त्रीने आधीच सेवनचित्त उत्पन्न करून निजलेले असतानाही तिला कामेसू मिच्छाचार होणार नाही असा प्रसंग येईल. म्हणून पुरुषाच्या वशाने उत्कृष्टतेने चार संभार सांगितले आहेत, असे पाहावे. नाहीतर, स्त्रीने पुरुषाचे कार्य करण्याच्या वेळी पुरुषाचाही सेवनप्रयोग नसल्यामुळे त्याला कामेसू मिच्छाचार होणार नाही. पण काही जण म्हणतात - 'स्वतःच्या इच्छेने प्रवृत्त झालेल्याचे तीन अंग आणि बळजबरीने प्रवृत्त झालेल्याचे तीन अंग, अशा प्रकारे न घेतलेल्याचे ग्रहण केल्याने सर्व मिळून चार अंग होतात.' याचा विचार करून स्वीकार करावा.

Duṭṭhacittassa amaraṇādhippāyassa pharusakāyavacīpayogasamuṭṭhāpikā pharusacetanā pharusavācā. Maraṇādhippāye pana sati atthasiddhitadabhāvesu pāṇātipātā byāpādā ca hontīti. Yaṃ pati pharusavācā payujjati, tassa sammukhāva sīsaṃ eti. ‘‘Parammukhepi pharusavācā hotī’’ti vadanti.

दुष्ट चित्त असलेल्या, परंतु मारण्याचा हेतू नसलेल्या व्यक्तीच्या कठोर कायिक आणि वाचिक प्रयोगाला समुत्थान देणारी कठोर चेतना म्हणजे 'परुसवाचा' (कठोर वचन) होय. पण मारण्याचा हेतू असताना, कार्य सिद्ध होणे किंवा न होणे यावर प्राणातिपात आणि व्यापाद (द्वेष) होतात. ज्या व्यक्तीच्या प्रति कठोर वचन वापरले जाते, त्याच्या समोरच ते मुख्यत्वे जाते. 'परोक्ष (पाठीमागे) असतानाही कठोर वचन होते' असे काही जण म्हणतात.

Yadi cetanāya sabbadā kammapathabhāvābhāvato aniyato kammapathabhāvoti kammapatharāsimhi avacanaṃ, nanu abhijjhādīnampi kammapathaṃ appattānaṃ atthitāya aniyato kammapathabhāvoti tesampi kammapatharāsiyaṃ avacanaṃ āpajjatīti? Nāpajjati, kammapathatātaṃsabhāgatāhi tesaṃ tattha vuttattā. Yadi evaṃ cetanāpi tattha vattabbā siyāti? Saccametaṃ, sā pana pāṇātipātādikāti pākaṭo tassā [Pg.90] kammapathabhāvoti na vuttaṃ siyā. Cetanāya hi ‘‘cetanāhaṃ, bhikkhave, kammaṃ vadāmi,’’‘‘tividhā, bhikkhave, kāyasañcetanā akusalaṃ kāyakamma’’ntiādivacanehi kammabhāvo dīpito. Kammaṃyeva ca sugatiduggatīnaṃ taduppajjanasukhadukkhānañca pathabhāvena pavattaṃ kammapathoti vuccatīti pākaṭo tassā kammapathabhāvo. Abhijjhādīnaṃ pana cetanāsamīhanabhāvena sucaritaduccaritabhāvo, cetanājanitataṃbandhatibhāvena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo cāti na tathā pākaṭo kammapathabhāvoti te eva kammapatharāsibhāvena vuttā. Atathājātiyattā vā cetanā tehi saddhiṃ na vuttā siyā. Vicāretvā gahetabbaṃ.

जर चेतनेचा नेहमीच कर्मपथभाव नसतो, म्हणून तिचा कर्मपथभाव अनियत आहे आणि म्हणूनच कर्मपथांच्या राशीमध्ये (वर्गात) तिचे वाचन (उल्लेख) केले नाही, तर मग अभिध्या (लोभ) इत्यादी देखील कर्मपथाला प्राप्त न झालेल्या अवस्थेत अस्तित्वात असल्यामुळे त्यांचाही कर्मपथभाव अनियत ठरतो, मग त्यांचाही कर्मपथराशीमध्ये उल्लेख न करण्याचा प्रसंग येईल की नाही? नाही येत, कारण कर्मपथत्व आणि त्यांच्याशी साधर्म्य असल्यामुळे त्यांचा तेथे उल्लेख केला आहे. जर असे असेल, तर चेतनेचाही तेथे उल्लेख करायला हवा होता? हे सत्य आहे, परंतु ती प्राणातिपात इत्यादी रूप आहे, म्हणून तिचा कर्मपथभाव स्पष्ट आहे, म्हणून तिचा उल्लेख केला नसावा. कारण चेतनेचा कर्मभाव 'भिक्खूहो, मी चेतनेलाच कर्म म्हणतो', 'भिक्खूहो, तीन प्रकारची कायिक संचेतना अकुशल कायकर्म आहे' इत्यादी वचनांद्वारे स्पष्ट केला आहे. आणि कर्मच सुगती-दुर्गती आणि त्यातून उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखांचा मार्ग (पथ) बनून प्रवृत्त होते, म्हणून त्याला 'कर्मपथ' म्हटले जाते, अशा प्रकारे तिचा कर्मपथभाव स्पष्ट आहे. परंतु अभिध्या इत्यादींचा सुचरित-दुच्चरित भाव हा चेतनेच्या प्रेरणेने (समीहनभावाने) होतो, आणि चेतनेने जनित केलेल्या त्यांच्या संबंधामुळे सुगती-दुर्गती आणि त्यातून उत्पन्न होणाऱ्या सुख-दुःखांचा मार्ग बनतात, अशा प्रकारे त्यांचा कर्मपथभाव तितका स्पष्ट नाही, म्हणून त्यांचाच कर्मपथराशीच्या रूपाने उल्लेख केला आहे. किंवा भिन्न जातीय असल्यामुळे चेतनेचा त्यांच्यासोबत उल्लेख केला नसावा. याचा विचार करून स्वीकार करावा.

Pāṇātipātādīnaṃ ārammaṇāneva tabbiratiārammaṇānīti pañca sikkhāpadā parittārammaṇā evāti vacanena adinnādānādīnaṃ sattārammaṇatāvacanassa virodhaṃ codeti. Tathā hi vakkhati ‘‘vītikkamitabbatoyeva hi veramaṇī nāma hotī’’ti. Sayameva pariharissatīti sikkhāpadavibhaṅge pañhapucchakavaṇṇanaṃ sandhāya vadati. Tattha hi ‘‘yasmā sattoti saṅkhyaṃ gate saṅkhāreyeva ārammaṇaṃ karoti, tasmā parittārammaṇāti vuccantī’’ti vuttaṃ.

प्राणातिपातादींचे जे आलंबन आहे, तेच त्यांच्या विरतीचे आलंबन आहे, म्हणून 'पाच शिक्षापदे केवळ परित्त-आलंबन (मर्यादित आलंबन) असणारेच आहेत' या वचनाने, अदिन्नादानादींच्या (चोरी इत्यादींच्या) 'सत्त्व-आलंबन' (प्राणी-आलंबन) असण्याच्या वचनाशी विरोधाची शंका उपस्थित केली जाते. कारण पुढे असे म्हटले जाईल की, 'ज्याचे उल्लंघन करायचे आहे, त्यापासूनच विरती (वेरमणी) होते.' 'स्वतःच याचे परिहार (समाधान) करतील' असे शिक्षापदविभंगातील प्रश्नपुच्छक वर्णनाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. कारण तेथे असे म्हटले आहे की, 'ज्या अर्थी सत्त्व (प्राणी) या संज्ञेस प्राप्त झालेल्या संस्कारांनाच आलंबन बनवले जाते, त्या अर्थी त्यांना परित्त-आलंबन असे म्हटले जाते.'

Duggatatādīnīti ādi-saddena ‘‘aladdhālābho laddhavināso icchitānaṃ bhogānaṃ kicchapaṭilābho rājādīhi sādhāraṇabhogatā dukkhavihāro sāsaṅkavihāro’’ti evamādayo saṅgahitā. Keci pana ‘‘diṭṭheva dhamme bhogajāniādayo nissandaphala’’nti vadanti.

'दुग्गतता' (दारिद्र्य) इत्यादींमधील 'इत्यादी' या शब्दाने, 'लाभ न मिळणे, मिळालेल्याचा नाश होणे, इच्छित भोगांची कष्टाने प्राप्ती होणे, राजा इत्यादींसोबत भोगांची भागीदारी असणे, दुःखद जीवन आणि शंकास्पद जीवन' इत्यादींचा संग्रह केला आहे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'याच जन्मात भोगांचा नाश इत्यादी होणे हे निस्यंद-फल (निसंदफल) आहे.'

Kusalakammapathakathāvaṇṇanā

कुशल कम्मपथ कथेचे वर्णन

Tāsañca viratīnaṃ cetanāsampayuttattā cetanādvārena sugatiduggatitaduppajjanasukhadukkhānaṃ pathabhāvo yuttoti adhippāyo.

आणि त्या विरतींचे चेतना-संप्रयुक्त असल्यामुळे, चेतनेच्या द्वाराने सुगती, दुर्गती, तेथे उत्पन्न होणे आणि सुख-दुःख यांचा 'मार्ग' (पथ) असणे योग्य आहे, असा अभिप्राय आहे.

Kammapathasaṃsandanakathāvaṇṇanā

कम्मपथ संसंदन कथेचे वर्णन

Tathāti kammapathappattānaṃ. Kecīti dhammasirittheraṃ sandhāyāha. So hi kammapathappattānameva dussīlyādīnaṃ susīlyādīnañca kammapathehi atthato nānattābhāvadassanaṃ, tesaṃ vā phassadvārādīhi avirodhabhāvena dīpanaṃ kammapathasaṃsandananti vadati. Kammapathatā natthīti etena yathāvuttānaṃ asaṃvarasaṃvarānaṃ [Pg.91] tesaṃ vāde kammapathasaṃsandane asaṅgahitataṃ dasseti. Ye pana saṅgahaṃ labhanti, tesaṃ gahaṇe payojanābhāvaṃ dassetuṃ ‘‘tividha…pe… dassanenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ purimapakkhe saṅkhepato dosaṃ vatvā dutiyapakkhepi vattuṃ ‘‘na ca duccaritāna’’ntiādimāha. Tena ye duccaritasucaritaasaṃvarasaṃvarā anucarīyanti, tesaṃ kāyakammāditā vidhīyatīti dasseti. ‘‘Pañcaphassadvāravasena uppanno asaṃvaro akusalaṃ manokammameva hotī’’tiādinā hi vuttanti. Yadi cātiādinā anavasesapariyādānābhāvamāha. Uppatti na vattabbāti kammapatha…pe… vadantehi ‘‘manokammaṃ chaphassadvāravasena uppajjatī’’ti na vattabbanti attho. Atha vā yadi kammapathappattāneva dussīlyādīni kāyakammādināmehi aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti evaṃ vadantehi aṭṭhakathācariyehi manokammassa chaphassadvāravasena uppatti na vattabbāti attho. Taṃtaṃkammabhāvassa vuttattāti ‘‘tividhaṃ kāyaduccaritaṃ akusalaṃ kāyakammameva hotī’’tiādiṃ (vibha. 913) sandhāyāha.

'तथा' म्हणजे कम्मपथाला प्राप्त झालेल्यांचे. 'काही' हे धम्मसिरि थेरांचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. कारण ते, कम्मपथाला प्राप्त झालेल्याच दुःशीलादींचे आणि सुशीलादींचे कम्मपथांपेक्षा अर्थतः भिन्न नसणे दर्शवणे, किंवा स्पर्शद्वारादींशी (फस्सद्वारादींशी) अविरोध भावाने त्यांचे स्पष्टीकरण करणे, याला 'कम्मपथ संसंदन' असे म्हणतात. 'कम्मपथता नाही' याद्वारे, वर सांगितलेल्या असंवर आणि संवरांचा त्यांच्या मतात 'कम्मपथ संसंदन' मध्ये समावेश न होणे दर्शवले आहे. परंतु ज्यांचा संग्रह होतो, त्यांच्या ग्रहणात प्रयोजनाचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'त्रिविध...पे... दर्शनाने' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे पूर्वपक्षात संक्षेपाने दोष सांगून, उत्तरपक्षातही सांगण्यासाठी 'आणि दुश्चरितांचे नाही...' इत्यादी म्हटले आहे. याद्वारे जे दुश्चरित-सुचरित आणि असंवर-संवर आचरले जातात, त्यांचे कायकर्म इत्यादी असणे विहित केले जाते, हे दर्शवले आहे. कारण 'पाच स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पन्न झालेला असंवर हा अकुशल मनःकर्मच असतो' इत्यादी प्रकारे म्हटले आहे. 'आणि जर...' इत्यादींद्वारे संपूर्ण समाप्तीचा (निरवशेष परियादान) अभाव सांगितला आहे. 'उत्पत्ती सांगू नये' म्हणजे कम्मपथ...पे... असे म्हणणाऱ्यांनी 'मनःकर्म सहा स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पन्न होते' असे म्हणू नये, असा अर्थ आहे. अथवा, जर कम्मपथाला प्राप्त झालेलेच दुःशीलादी कायकर्मादी नावांनी अट्ठकथेत सांगितले आहेत, असे म्हणणाऱ्या अट्ठकथाचार्यांनी मनःकर्माची सहा स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पत्ती सांगू नये, असा अर्थ आहे. 'त्या त्या कर्माचे असणे सांगितल्यामुळे' हे 'त्रिविध कायदुश्चरित हे अकुशल कायकर्मच असते' इत्यादी (विभंग ९१३) संदर्भ देऊन म्हटले आहे.

Kammantarampi taṃdvārikakammameva siyāti pāṇātipātādikassa vacīkammādibhāvamāsaṅkati. Tasmāti yasmā kesañci asaṃvarānaṃ saṃvarānañca kammapathatā natthi, kāyaduccaritādīnañca kammapathehi nānattābhāvadassanena payojanaṃ natthi, na ca duccaritādīnaṃ phassadvārānaṃ vasena uppatti dīpitā, na cāyaṃ vidhi niravasesasaṅgāhikā, kammānañca saṅkaro āpajjati, aṭṭhakathāyañca pubbāparavirodho, tasmāti attho. Samānanāmatā kāyakammāditā. Sāmaññanāmāvijahanaṃ kāyakammādibhāvāvijahanaṃ. Ubhayesanti kammapathākammapathānaṃ. Uppattipariyāyavacanābhāvatoti etena phassadvāraasaṃvaradvārādīnaṃ taṃdvārikakammānañca atthato nānattābhāvepi tathā tathā pavattadesanāvasena te vicāritāti dasseti. ‘‘Akusalaṃ kāyakammaṃ pañcaphassadvāravasena na uppajjatī’’tiādiko dutiyavinicchayo.

'दुसरे कर्म देखील त्याच द्वाराचे कर्म असावे' याद्वारे प्राणातिपातादींचे वचीकर्म इत्यादी असण्याची शंका घेतली जाते. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या अर्थी काही असंवर आणि संवरांमध्ये कम्मपथता नाही, आणि कायदुश्चरितादींचे कम्मपथांपेक्षा भिन्न नसणे दर्शवण्याने काही प्रयोजन नाही, आणि दुश्चरितादींची स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पत्ती स्पष्ट केलेली नाही, आणि हा विधी निरवशेष संग्रह करणारा नाही, आणि कर्मांचा संकर होतो, आणि अट्ठकथेत पूर्वापार विरोध येतो, 'त्यामुळे' असा अर्थ आहे. 'समाननामता' म्हणजे कायकर्म इत्यादी असणे. 'सामान्य नामाचा त्याग न करणे' म्हणजे कायकर्म इत्यादी भावाचा त्याग न करणे. 'दोन्हींचे' म्हणजे कम्मपथ आणि अकम्मपथांचे. 'उत्पत्तीच्या पर्यायी वचनाचा अभाव असल्यामुळे' याद्वारे स्पर्शद्वार, असंवरद्वार इत्यादींचे आणि त्या द्वारांच्या कर्मांचे अर्थतः भिन्न नसणे असले तरी, त्या त्या प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या देशनेच्या वशाने त्यांचा विचार केला गेला आहे, हे दर्शवले आहे. 'अकुशल कायकर्म पाच स्पर्शद्वारांच्या वशाने उत्पन्न होत नाही' इत्यादी हा दुसरा विनिर्णय आहे.

Kāye vācāya ca…pe… siddhitoti etena copanappattaṃ akusalaṃ manokammaṃ copanaṃ appattato visesetvā dassetuṃ ‘‘kāyavacīkamma’’nti vuttaṃ, na pana kāyavacīkammabhāvatoti dasseti. Tena kāyavacīgahaṇaṃ yathāvuttacopanappattaṃ eva vibhāvetīti daṭṭhabbaṃ. Tenevāha – ‘‘copanappattaṃ akusalaṃ kāyadvāre vacīdvāre ca manokammaṃ hotī’’ti. Taṃ-sadde [Pg.92] vutte yaṃ-saddo abyabhicāritasambandhatāya vuttoyeva hotīti katvā ‘‘yaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Uppādamattaparicchinnenāti chaphassadvārikakammenāti attho. Matta-saddena visesanivattiatthena manokammatāvisesaṃ nivatteti. Niyamassa eva-saddassa akatattā ‘‘kāyavacīkammameva hotī’’ti avuttattā. Idāni niyamākaraṇena laddhaguṇaṃ dassento ‘‘na pana sabbampī’’tiādimāha.

'कायेत आणि वाचेत...पे... सिद्धी झाल्यामुळे' याद्वारे हालचालीस (चोपन) प्राप्त झालेल्या अकुशल मनःकर्माला, हालचालीस प्राप्त न झालेल्यापेक्षा विशेष करून दर्शवण्यासाठी 'कायवचीकर्म' असे म्हटले आहे, परंतु कायवचीकर्मभावामुळे नाही, हे दर्शवले आहे. त्यामुळे 'कायवची' चे ग्रहण वर सांगितलेल्या हालचालीस प्राप्त झालेल्यालाच स्पष्ट करते, असे समजावे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'हालचालीस प्राप्त झालेले अकुशल कर्म कायद्वार आणि वचीद्वारात मनःकर्म असते.' 'तम्' (ते) हा शब्द सांगितला असता 'यम्' (जे) हा शब्द अव्यभिचारी संबंधामुळे सांगितलेलाच असतो, म्हणून 'जे उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. 'केवळ उत्पत्तीने मर्यादित' म्हणजे सहा स्पर्शद्वारांच्या कर्माने, असा अर्थ आहे. 'मत्त' (केवळ) या शब्दाने विशेष निवृत्तीच्या अर्थाने मनःकर्मतेच्या विशेषाची निवृत्ती केली जाते. नियमाचा 'एव' (च) हा शब्द न वापरल्यामुळे 'कायवचीकर्मच होते' असे न म्हटल्यामुळे. आता नियम न केल्यामुळे प्राप्त झालेला गुण दर्शवण्यासाठी 'परंतु सर्वच नाही...' इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘Niyamassa akatattā’’tiādi purimanayoti adhippeto. Vattuadhippāyānurodhinī saddappavattīti samāsapade ekadesopi ākaḍḍhīyati adhikāravasenāti adhippāyena ‘‘kamma-saddamattena sambandhaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Yaṃ pana vadantītiādinā ettha padakāramatassa ayuttataṃ dasseti. Tattha cetanāpakkhikānanti kāyavacīkammabhūtacetanāpakkhikānaṃ. Satanti samānānaṃ. Taṃtaṃdvārakammapathānañcāti idaṃ imassa cittassa kammapathabhāvena pavattaṃ kālaṃ sandhāya vuttaṃ, na sabbadā, kammapathabhāveneva pavattanato. Ca-saddena vā akammapathasaṅgaho daṭṭhabbo. Atha vā taṃtaṃdvārā ca taṃtaṃdvārakammapathā ca taṃtaṃdvārakammapathāti ‘‘taṃtaṃdvārā’’ti padena akammapathānaṃ saṃvarānaṃ saṅgaho daṭṭhabbo. Tena sabhāvenāti manokammassa dvārabhāvena, na attanoti adhippāyo. Evamidhāpīti cittajanito cittasampayuttassa kammassa dvārabhāvo cittepi upacaritoti attho. Vattabbameva natthi anantarapaccayabhūtamanorahitassa cittassa abhāvatoti.

'नियमाचा वापर न केल्यामुळे' इत्यादी हा पूर्व नय (पद्धत) अभिप्रेत आहे. 'शब्दाची प्रवृत्ती वक्त्याच्या अभिप्रायानुसार होते' म्हणून समासातील एक भाग देखील अधिकाराच्या वशाने आकर्षित केला जातो, या अभिप्रायाने 'केवळ कम्म (कर्म) शब्दाशी संबंध जोडून' असे म्हटले आहे. 'परंतु जे म्हणतात...' इत्यादींद्वारे येथे पदकारांच्या मताची अयुक्तता दर्शवली आहे. तेथे 'चेतनापक्षीय' म्हणजे कायवचीकर्म झालेल्या चेतनापक्षीयांचे. 'सताम्' म्हणजे विद्यमान असलेल्यांचे. 'आणि त्या त्या द्वारांच्या कम्मपथांचे' हे या चित्ताच्या कम्मपथभावाने प्रवृत्त झालेल्या काळाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे, नेहमी नाही, कारण ते कम्मपथभावानेच प्रवृत्त होते. 'च' (आणि) या शब्दाने अकम्मपथाचा संग्रह समजावा. अथवा, 'ती ती द्वारे आणि त्या त्या द्वारांचे कम्मपथ' म्हणजे 'ती ती द्वारे' या पदाने अकम्मपथ असलेल्या संवरांचा संग्रह समजावा. 'त्या स्वभावाने' म्हणजे मनःकर्माच्या द्वारभावाने, स्वतःच्या नाही, असा अभिप्राय आहे. 'अशा प्रकारे येथेही' म्हणजे चित्ताने उत्पन्न केलेला, चित्तसंप्रयुक्त कर्माचा द्वारभाव चित्तावरही उपचाराने लादला जातो, असा अर्थ आहे. 'काही सांगण्यासारखेच नाही' कारण अनंतरप्रत्यय झालेल्या मनाशिवाय चित्ताचा अभाव असतो.

Dvārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

द्वार कथेचे वर्णन समाप्त झाले।

Kamābhāvaniyamābhāve sabbārammaṇatādīti ādi-saddena saṅgaṇhāti. Na hi…pe… atthīti padhāne asambhavato appadhānaṃ adhikarīyatīti dasseti.

कामावचरत्वाच्या नियमाच्या अभावी 'सब्बारम्मणता' (सर्व-आलंबनत्व) इत्यादींचा 'आदि' शब्दाने संग्रह केला जातो. कारण... पे... 'अस्ति' (आहे) हे प्रधानात (मुख्य घटकात) असंभव असल्यामुळे अप्रधानाचे (गौण घटकाचे) ग्रहण केले जाते, हे दर्शवितात.

Dhammuddesavārakathā

धम्मुद्देसवारकथा (धम्म-उद्देशवार कथा)

Phassapañcamakarāsivaṇṇanā

फस्सपंचमकरासिवण्णना (स्पर्श-पंचक समूहाचे वर्णन)

‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādikāya pāḷiyā phassādīnaṃ kāmāvacaratādidassane na tapparabhāvo, sabhāvadassane eva pana tapparabhāvoti dasseti ‘‘na hi phassādīna’’ntiādinā.

“तस्मिं समये फस्सो होति” (त्या वेळी स्पर्श होतो) इत्यादी पाळीद्वारे फस्स (स्पर्श) इत्यादींचे कामावचरत्व इत्यादी दर्शविण्यामध्ये तात्पर्य नसून, त्यांच्या स्वभावाचे (सभाव) दर्शन घडविण्यामध्येच तात्पर्य आहे, हे “न हि फस्सादीनं” इत्यादींद्वारे दर्शवितात.

Cittakiriyābhāvenāti [Pg.93] cittabyāpārabhāvena. Phassassa sampajjanamuppajjanameva. Sannipatitappavattiyā paccayo hotīti etena cittārammaṇasannipātakāraṇaṃ phasso cittārammaṇasannipātoti vuttoti dasseti. Phasso hi cittassa ārammaṇe phusanākāreneva pavattito tassa ārammaṇe sannipatitappavattiyā paccayoti ca vuccati. Sā cassa phusanākārappavatti sākhagge ṭhitaṃ disvā bhūmisaṇṭhitassa avīrakapurisassa jaṅghacalanaṃ, ambilaambapakkādiṃ khādantaṃ disvā mukhe kheḷuppatti, dayālukassa paraṃ haññamānaṃ disvā sarīrakampananti evamādīsu paribyattā hoti. Tabbisesabhūtā rūpadhammāti yathā paṭihananavasena aññamaññaṃ āsannataraṃ uppajjamānesu rūpadhammavisesesu saṅghaṭṭanapariyāyo, evaṃ cittārammaṇānaṃ visayakaraṇavisayabhāvappatti paṭihananākārena hoti. So ca cittanissito dhammaviseso saṅghaṭṭanapariyāyena vutto, yadāha ‘‘eva’’ntiādi. Keci pana ‘‘saṅghaṭṭanaraso phasso pañcadvārikova, na itaro vatthārammaṇasaṅghaṭṭanābhāvato’’ti vadanti, taṃ na yujjati upacārasiddhattā saṅghaṭṭanassa. Itarathā pañcadvārikassapi taṃ na sambhaveyyāti. Indriyamanasikāresu yathāpavattamānesu taṃtaṃārammaṇe viññāṇaṃ uppajjati, tesaṃ tathāpavattiyeva viññāṇassa visayabhāvakaraṇaṃ.

‘चित्तकिरियाभावेन’ म्हणजे चित्ताच्या व्यापाराच्या रूपाने (चित्तब्यापारभावेन). फस्स (स्पर्श) चे संपन्न होणे म्हणजेच उत्पन्न होणे होय. ‘संनिपतितपवत्तिया पच्चयो होति’ (एकत्र येऊन प्रवृत्त होण्यास प्रत्यय/कारण होतो) याद्वारे हे दर्शविले आहे की, चित्त आणि आलंबन (विषय) यांच्या एकत्र येण्याचे कारण असलेला फस्स हा ‘चित्त-आलंबन-संनिपात’ (चित्त व विषयाचा मिलाफ) म्हटला गेला आहे. कारण फस्स हा चित्ताच्या आलंबनावर स्पर्श करण्याच्या रूपानेच प्रवृत्त होत असल्यामुळे, त्याला आलंबनावर एकत्र येऊन प्रवृत्त होण्याचा प्रत्यय (कारण) असे म्हटले जाते. आणि त्याची ही स्पर्शरूप प्रवृत्ती—झाडाच्या शेंड्यावर चढलेल्या माणसाला पाहून जमिनीवर उभ्या असलेल्या भित्र्या माणसाच्या मांड्या थरथरणे, आंबट किंवा पिकलेला आंबा इत्यादी खाताना पाहून तोंडात लाळ सुटणे, दयाळू माणसाने दुसऱ्याला मारले जात असताना पाहून शरीराला कंप सुटणे इत्यादी उदाहरणांमध्ये स्पष्ट होते. ‘तब्बिसेसभूता रूपधम्मा’ म्हणजे ज्याप्रमाणे आघाताच्या (धडकण्याच्या) प्रभावाने एकमेकांच्या अत्यंत जवळ उत्पन्न होणाऱ्या विशिष्ट रूपधर्मांमध्ये संघट्टन (धडकण्याची क्रिया) होते, त्याचप्रमाणे चित्त आणि आलंबन यांचे विषय-विषयी भाव प्राप्त होणे हे आघाताच्या रूपाने होते. आणि तो चित्ताश्रित विशिष्ट धर्म संघट्टन-पर्यायाने (धडकण्याच्या रूपाने) सांगितला आहे, जसे की “एवं” इत्यादी म्हटले आहे. परंतु काही लोक म्हणतात की, “संघट्टन-रस (धडकण्याचे कार्य) असलेला फस्स हा केवळ पंचद्वाराचाच असतो, इतर (मनोद्वाराचा) नाही, कारण तिथे वस्तू आणि आलंबन यांच्या संघट्टनाचा अभाव असतो.” हे योग्य नाही, कारण संघट्टन हे उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) सिद्ध होते. अन्यथा, पंचद्वाराच्या फस्सालाही ते संभवणार नाही. इंद्रिये आणि मनसिकार आपापल्या परीने प्रवृत्त होत असताना त्या त्या आलंबनावर विञ्ञाण (विज्ञान) उत्पन्न होते; त्यांची तशा प्रकारे प्रवृत्ती म्हणजेच विञ्ञाणाचे विषयत्व निर्माण करणे होय.

‘‘Yaṃ kho, bhikkhave, ime pañca kāmaguṇe paṭicca uppajjati sukhaṃ somanassaṃ, ayaṃ vuccati kāmānaṃ assādo’’tiādivacanato (a. ni. 9.34) sukhavedanāva assādoti āha ‘‘assādabhāvato’’ti. Phusanādibhāvena ārammaṇaggahaṇaṃ ekadesānubhavananti anupacaritameva phassādīnaṃ anubhavanakiccamāha.

“भिक्खूहो, या पाच कामगुणांवर अवलंबून जे सुख आणि सोमनस्य उत्पन्न होते, त्याला कामांचा आस्वाद (अस्साद) म्हणतात” इत्यादी वचनावरून (अं. नि. ९.३४) सुखवेदना हाच आस्वाद आहे, म्हणून “अस्सादभावतो” असे म्हटले आहे. स्पर्श इत्यादी रूपाने आलंबनाचे ग्रहण करणे हा एका भागाचा अनुभव (एकदेसानुभव) आहे, असे सांगून फस्स इत्यादींच्या अनुभवण्याच्या कार्याला अनुपचरित (वास्तविक) रूपानेच सांगितले आहे.

Nimittenāti nīlādinā dīghādinā ca nimittena. Etenupāyenāti yathā ñāṇappadhāne cittuppāde saññā ñāṇamanuvattati, evaṃ samādhippadhāne samādhinti dasseti.

‘निमित्तेन’ म्हणजे निळे इत्यादी आणि लांब इत्यादी निमित्ताने (चिन्हाने). ‘एतेनुपायेन’ (या उपायाने) याद्वारे हे दर्शवितात की, ज्याप्रमाणे ज्ञानप्रधान चित्तोत्पादामध्ये सञ्ञा (संज्ञा) ज्ञानाचे अनुकरण करते, त्याचप्रमाणे समाधीप्रधान चित्तोत्पादामध्ये ती समाधीचे अनुकरण करते.

Pabandhatīti paṭṭhapeti sampayuttadhamme sakasakakicce paṭṭhapeti. Teneva hi tadatthaṃ vivaranto ‘‘pavattetī’’ti āha.

‘पबंधति’ (बांधून ठेवतो) म्हणजे प्रस्थापित करतो (पट्ठपेति), संप्रयुक्त धर्मांना आपापल्या कार्यात प्रस्थापित करतो. म्हणूनच त्याचा अर्थ स्पष्ट करताना “पवत्तेति” (प्रवृत्त करतो) असे म्हटले आहे.

Vijjamānatāvācī hoti-saddo, vijjamānatā ca saṅkhatadhammānaṃ uppajjanena vinā natthīti ‘‘cittaṃ na tathā atthato nuppajjatī’’ti vuttaṃ. Tena yasmā cittaṃ [Pg.94] na nuppajjati uppajjati eva, tasmā cittaṃ hotīti vuttanti ayamettha aṭṭhakathāya attho. Evamavaṭṭhite hoti-uppajjati-saddānaṃ samānatthattena na kiñci payojanaṃ dissati. Atha vā bhavanaṃ nāma sattā, sattā ca uppādādinā samaṅgitāti phassādīnaṃ khaṇattayapariyāpannatā ‘‘phasso hotī’’tiādīsu hoti-saddena vuttā. Tattha yo bhāvo uppādasamaṅgī, na so na hoti nāma, tasmā uppajjati-saddena vuccamānassa atthassa hoti-saddavacanīyatā na na sambhavati. Uppannaṃ hotīti ettha pana kiñcāpi uppanna-saddeneva uppādādisamaṅgitā vuccati, tabbhāvānativatti pana hoti-saddena vuttā khaṇattayavītivattepi uppanna-saddassa vattanato, tasmā na ettha uppajjati-saddena samānatthatāsabbhāvadassanaṃ viya uppajjatidassanampi virujjhati pākaṭakaraṇabhāvato. Itarathā ‘‘cittaṃ uppannaṃ hotī’’ti imināva cittassa vijjamānabhāvo dassitoti kiṃ puna vijjamānabhāvadassanenāti na na sakkā vattuṃ, samayavavatthānavasena savisesaṃ vuttampi cittaṃ phassādīhi sahuppattiyā suṭṭhutaraṃ nibbisesanti dassetuṃ cittassa puna vacanaṃ. Uddiṭṭhadhammānaṃyeva cettha niddesavāre vibhajanaṃ, na vibhaṅge viya pāḷiyā āruḷhasabbapadānanti ‘‘uddesavāre saṅgaṇhanatthaṃ niddesavāre vibhajanattha’’nti ayampi attho niccalo. Tathā hi ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāvetī’’tiādīsu maggādayo na vibhattā. Apica adhipatibhāvena indriyesu viya phassavedanāsaññācetanāhi saha sabbacittuppādasādhāraṇarāsiyaṃ gahetabbattā samayavavatthāne vuttampi cittaṃ phassapañcamake vuttanti daṭṭhabbaṃ.

‘होति’ (आहे) हा शब्द विद्यमानता (अस्तित्व) दर्शवणारा आहे, आणि संस्कृत (संस्कारित/उत्पन्न) धर्मांची विद्यमानता उत्पत्तीशिवाय शक्य नाही, म्हणूनच “चित्त खरोखर अर्थतः अनुत्पन्न राहत नाही (म्हणजे उत्पन्न होतेच)” असे म्हटले आहे. त्यामुळे, ज्याअर्थी चित्त अनुत्पन्न राहत नाही तर उत्पन्न होतेच, त्याअर्थी ‘चित्त होति’ (चित्त असते) असे म्हटले आहे, हा येथे अट्ठकथेचा (अट्टकथा) अर्थ आहे. असे असताना, ‘होति’ आणि ‘उप्पज्जति’ (उत्पन्न होते) या शब्दांच्या समानार्थकतेमुळे काही विशेष प्रयोजन दिसत नाही. अथवा, ‘भवन’ म्हणजे सत्ता (अस्तित्व) होय, आणि सत्ता ही उत्पाद इत्यादींनी युक्त असणे आहे; म्हणून फस्स इत्यादींचे क्षणत्रय-व्याप्तत्व (उत्पाद-व्यय-भंग या तीन क्षणांमध्ये असणे) ‘फस्सो होति’ इत्यादींमध्ये ‘होति’ शब्दाने सांगितले आहे. त्यामध्ये जो भाव उत्पादयुक्त आहे, तो ‘नाही’ असा होत नाही; म्हणून ‘उप्पज्जति’ शब्दाने सांगितल्या जाणाऱ्या अर्थाची ‘होति’ शब्दाने वाच्यता असणे असंभव नाही. ‘उप्पन्नं होति’ (उत्पन्न झाले आहे) येथे जरी ‘उप्पन्न’ शब्दानेच उत्पाद-युक्तता सांगितली आहे, तरी त्या भावाचे उल्लंघन न होणे ‘होति’ शब्दाने सांगितले आहे, कारण क्षणत्रय उलटून गेल्यावरही ‘उप्पन्न’ शब्दाचा प्रयोग होतो. म्हणून येथे ‘उप्पज्जति’ शब्दाशी समानार्थकता दर्शविण्याप्रमाणेच, उत्पत्तीचे दर्शन घडविणे देखील स्पष्टीकरणाच्या हेतूने विरुद्ध ठरत नाही. अन्यथा, “चित्तं उप्पन्नं होति” याद्वारेच चित्ताचे विद्यमानत्व दर्शविले गेले आहे, तर पुन्हा विद्यमानत्व दर्शविण्याची काय गरज? असे म्हणता आले नसते. समयाच्या व्यवस्थेनुसार सविशेष (विशिष्ट) रूपाने सांगितलेले चित्त देखील फस्स इत्यादींच्या सह-उत्पत्तीमुळे अत्यंत निर्विशेष (समान) आहे, हे दर्शविण्यासाठी ‘चित्त’ शब्दाची पुनरुक्ती केली आहे. आणि येथे निद्देसवारामध्ये केवळ उद्दिष्ट (आधी उल्लेखिलेल्या) धर्मांचेच विभाजन आहे, विभंगामध्ये असल्याप्रमाणे पाळीतील सर्व पदांचे नाही; म्हणून “उद्देसवारामध्ये संग्रह करण्यासाठी आणि निद्देसवारामध्ये विभाजन करण्यासाठी” हा देखील अर्थ निश्चित आहे. कारण “यस्मिं समये रूपूपपत्तिया मग्गं भावेति” इत्यादींमध्ये मार्ग इत्यादींचे विभाजन केलेले नाही. शिवाय, अधिपती भावाने इंद्रियांमध्ये असल्याप्रमाणे फस्स, वेदना, सञ्ञा आणि चेतना यांच्यासह सर्व चित्तोत्पाद-साधारण समूहामध्ये ग्रहण करायचे असल्यामुळे, समय-व्यवस्थेमध्ये सांगितलेले चित्त देखील फस्स-पंचकामध्येच सांगितले आहे असे समजावे.

Jhānaṅgarāsivaṇṇanā

झानांगरासिवण्णना (ध्यान-अंग समूहाचे वर्णन)

Vitakkananti vitakkanakiriyā, sā ca vitakkassa attano paccayehi pavattimattamevāti bhāvaniddeso vasavattibhāvanivāraṇāya hoti. Yasmiṃ ārammaṇe cittaṃ abhiniropeti, taṃ tassa gahaṇayogyaṃ karonto vitakko ākoṭento viya parivattento viya ca hotīti tassa ākoṭanalakkhaṇatā pariyāhananarasatā ca vuttā. Idañca lakkhaṇaṃ kiccasannissitaṃ katvā vuttaṃ. Dhammānañhi sabhāvavinimuttā kāci kiriyā nāma natthi, tathā gahetabbākāro. Bodhaneyyajanānurodhena pana paramatthato ekasabhāvopi sabhāvadhammo pariyāyavacanehi viya samāropitarūpehi bahūhi pakārehi pakāsīyati. Evañhi so suṭṭhu pakāsito hotīti.

‘वितक्कनं’ म्हणजे वितर्क करण्याची क्रिया (वितक्कनकिरिया), आणि ती वितर्काची केवळ स्वतःच्या प्रत्ययांमुळे (कारणांमुळे) होणारी प्रवृत्तीच आहे; म्हणून हा भाव-निर्देश वशवर्तित्व-भावाचे (नियंत्रण करण्याच्या कल्पनेचे) निवारण करण्यासाठी आहे. ज्या आलंबनावर तो चित्ताला प्रस्थापित करतो, त्याला चित्ताच्या ग्रहणासाठी योग्य बनवताना वितर्क हा जणू त्यावर आघात करत असल्यासारखा आणि त्याला जणू फिरवत असल्यासारखा असतो; म्हणून त्याचे आघात-लक्षण (आकोटणलक्खणता) आणि प्रहार-कार्य (परियाहननरसता) सांगितले आहे. आणि हे लक्षण त्याच्या कार्याला अनुसरून सांगितले आहे. कारण धर्मांच्या स्वभावाव्यतिरिक्त त्यांची कोणतीही क्रिया नसते, असेच ग्रहण केले पाहिजे. परंतु बोध प्राप्त करणाऱ्या लोकांच्या अनुषंगाने, परमार्थतः एकस्वभावी असलेला देखील स्वभावधर्म पर्यायी शब्दांद्वारे जणू अनेक आरोपित रूपांनी विविध प्रकारे प्रकाशित केला जातो. कारण अशा प्रकारे तो चांगल्या प्रकारे प्रकाशित होतो.

Vipphāro [Pg.95] nāma vitakkassa thinamiddhapaṭipakkho ārammaṇe anolīnatā asaṅkoco, so pana abhiniropanabhāvato calanaṃ viya hotīti adhippāyena ‘‘vipphāravāti vicalanayutto’’ti vuttaṃ. Upacārappanāsu santānena pavattiyanti etena yathā apubbārammaṇe paṭhamābhinipātabhūto vitakko vipphāravā hoti, na tathā ekasmiṃyeva ārammaṇe nirantaraṃ anuppabandhavasena pavattiyaṃ, nātivipphāravā pana tattha hoti sannisinnabhāvatoti dasseti. Tenevāha ‘‘niccalo hutvā’’tiādi.

विप्फार (विस्तार) म्हणजे वितक्काचा (वितर्काचा) थीनमिद्ध (आळस आणि डुलकी) याच्या विरुद्ध असलेला, आलंबनामध्ये (विषयामध्ये) लीन न होणारा आणि संकोच न पावणारा स्वभाव होय. तो (वितक्क) आलंबनावर चित्त स्थिर करण्याच्या (अभिनिरोपन) स्वभावामुळे हालचालीसारखा वाटतो, याच अभिप्रायाने 'विप्फारवान् म्हणजे विचलनाने युक्त' असे म्हटले आहे. उपचार आणि अप्पना समाधीमध्ये संततीने (प्रवाहाने) प्रवृत्त होण्याद्वारे, जसे अपूर्व (नवीन) आलंबनावर पहिल्यांदा पडणारा वितक्क विप्फारवान् (विस्तार पावणारा) असतो, तसा तो एकाच आलंबनावर निरंतर अनुप्रबंधाच्या (सातत्याच्या) वशाने प्रवृत्त होताना नसतो; उलट, तिथे स्थिर झाल्यामुळे तो फारसा विप्फारवान् नसतो, हे दर्शविले आहे. म्हणूनच 'निश्चल होऊन' इत्यादी म्हटले आहे.

‘‘Pītisukhena abhisandetī’’tiādivacanato (dī. ni. 1.226; ma. ni. 1.427) pītiyā pharaṇaṃ kāyavisayanti yathā taṃ hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘paṇītarūpehī’’ti vuttaṃ.

'प्रीती आणि सुखाने अभिसंदित (ओथंबून वाहणे) करतो' इत्यादी वचनावरून (दी. नि. १.२२६; म. नि. १.४२७) प्रीतीचे पसरणे (स्फुरण) हे कायविषयक (शारीरिक क्षेत्राशी संबंधित) कसे होते, हे दर्शविण्यासाठी 'प्रणीत रूपांनी' (उत्कृष्ट रूपांनी) असे म्हटले आहे.

Visārassa byaggabhāvassa paṭipakkho sabhāvo avisāro, na visārābhāvamattaṃ. Avisārāvikkhepānaṃ samādhānabhāvato atthato visesābhāvepi samukhena sampayuttamukhena ca ubhayaṃ vuttanti dassetuṃ ‘‘avisā…pe… vikkhepo’’ti vuttaṃ. Visesatoti atisayenāti vā attho gahetabbo. Sukhañhi samādhissa visesakāraṇaṃ ‘‘sukhino cittaṃ samādhiyatī’’ti (dī. ni. 3.359; a. ni. 3.96; 6.10; 11.12) vacanato.

विसार (विक्षेप किंवा व्याकुळता) आणि व्याग्रभाव (चंचलता) यांच्या विरुद्ध असलेला स्वभाव म्हणजे 'अविसार' होय, केवळ विसाराचा अभाव नव्हे. अविसार आणि अविक्षेप हे समाधानाच्या (एकाग्रतेच्या) स्वभावाचे असल्यामुळे अर्थाच्या दृष्टीने त्यांच्यात कोणताही विशेष भेद नसला तरी, स्वतःच्या मुखाने (थेटपणे) आणि संप्रयुक्त मुखाने (सहयोगी रूपाने) हे दोन्ही सांगितले आहेत, हे दर्शविण्यासाठी 'अविसार...पे... विक्षेप' असे म्हटले आहे. 'विशेषतः' म्हणजे 'अतिशयाने' असा अर्थ घ्यावा. कारण सुख हे समाधीचे विशेष कारण आहे, कारण 'सुखी माणसाचे चित्त समाहित होते' (दी. नि. ३.३५९; अ. नि. ३.९६; ६.१०; ११.१२) असे वचन आहे.

Indriyarāsivaṇṇanā

इंद्रियराशीचे वर्णन

Tatthāti saddahanasaṅkhāte adhimokkhalakkhaṇe. Puggalo saddahatīti imināpi saddhāya āhitavisesānaṃ taṃsampayuttadhammānaṃ saddahanakiriyāya kattubhāvameva vibhāveti. Avayavabyāpāro hi samudāye voharīyatīti. Na kevalaṃ pasādanīyavatthusmiṃ appasādanākārappavattameva akusalaṃ assaddhiyaṃ, atha kho appasādanīyavatthusmiṃ pasādanākārappavattampīti dassetuṃ ‘‘micchādhimokkho’’ti vuttaṃ. Tena pūraṇādīsu pasādassa assaddhiyatamāha. Pasādabhūtoti etena appasādabhūtaṃ assaddhiyaṃ nivatteti. Vatthugatoti iminā micchādhimokkhaṃ. ‘‘Pasādabhūto nicchayo’’ti iminā pana vibhāvitamevatthaṃ pākaṭaṃ karonto ‘‘na yevāpanakādhimokkho’’ti āha. Akālussiyaṃ pasādo, taṃ pana asaṅkhobhabhāvato ‘‘anāvilabhāvo’’ti vuttaṃ. Tañhi sampayuttesu vidahantī saddhā akālussiyapaccupaṭṭhānā. Evametanti adhimuccanākārena pana gahetabbattā [Pg.96] adhimuttipaccupaṭṭhānā. Buddhādivatthūnīti ettha idhalokaparalokakammaphalasambandhāpi saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Saddhāhattho, mahānāma, ariyasāvako’’ti, ‘‘saddhīdha vittaṃ purisassa seṭṭha’’nti (saṃ. ni. 1.246; su. ni. 184), ‘‘saddhā bījaṃ tapo vuṭṭhī’’ti (saṃ. ni. 1.197; su. ni. 77) evamādivacanato kusaladhammānaṃ ādānādīsu hatthādayo viya saddhā daṭṭhabbā.

तिथे (तथ) म्हणजे श्रद्धापूर्वक स्वीकारण्याच्या स्वरूपातील अधिमोक्ख (निश्चय) लक्षणात. 'पुद्गल (व्यक्ती) श्रद्धा ठेवतो' याने देखील श्रद्धेमुळे विशेष गुण प्राप्त झालेल्या आणि तिच्याशी संप्रयुक्त असलेल्या धर्मांच्या श्रद्धा ठेवण्याच्या क्रियेतील कर्तृत्वभावच स्पष्ट होतो. कारण अवयवांचे कार्य हे समुदायामध्ये व्यवहारात आणले जाते. केवळ प्रसन्न होण्यास योग्य असलेल्या वस्तूवर अप्रसन्नतेच्या आकाराने प्रवृत्त होणे हेच अकुशल अश्रद्धेय (अश्रद्धा) नव्हे, तर अप्रसन्न होण्यास योग्य असलेल्या वस्तूवर प्रसन्नतेच्या आकाराने प्रवृत्त होणे देखील अश्रद्धाच आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'मिथ्या अधिमोक्ख' (चुकीचा निश्चय) असे म्हटले आहे. त्याद्वारे पूरण (पूरण कस्सप) इत्यादींवर ठेवलेल्या श्रद्धेची अश्रद्धता सांगितली आहे. 'प्रसादभूत' (प्रसन्न झालेला) याने अप्रसादभूत असलेल्या अश्रद्धेचे निवारण होते. 'वस्तूवर गेलेला' याने मिथ्या अधिमोक्खाचे ग्रहण होते. 'प्रसादभूत निश्चय' याने स्पष्ट झालेल्या अर्थाला प्रकट करताना 'हा केवळ वरवरचा निश्चय नाही' असे म्हटले आहे. कलुषित नसणे म्हणजे 'प्रसाद' (प्रसन्नता) होय, आणि क्षोभरहित असल्यामुळे त्याला 'अनाविलभाव' (निर्मळता) म्हटले आहे. कारण संप्रयुक्त धर्मांमध्ये ती प्रसन्नता निर्माण करणारी श्रद्धा ही 'अकालुष्य-पच्चुपट्ठान' (अकलुषिततेने प्रकट होणारी) असते. 'हे असेच आहे' अशा निश्चयाच्या आकाराने ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे ती 'अधिमुत्ति-पच्चुपट्ठान' (निश्चयाने प्रकट होणारी) असते. 'बुद्ध इत्यादी वस्तू' यामध्ये इहलोक, परलोक आणि कर्म-फलाचा संबंध देखील समाविष्ट आहे, असे समजावे. 'हे महानाम, आर्यश्रावक हा श्रद्धा-हस्त (श्रद्धारूपी हात असलेला) असतो', 'या जगात माणसाची श्रद्धा हेच श्रेष्ठ धन आहे' (सं. नि. १.२४६; सु. नि. १८४), 'श्रद्धा हे बीज आहे, तप ही वृष्टी आहे' (सं. नि. १.१९७; सु. नि. ७७) इत्यादी वचनांवरून, कुशल धर्मांच्या ग्रहणादी क्रियांमध्ये हाताप्रमाणे श्रद्धा समजली पाहिजे.

‘‘Idha bhikkhunā kammaṃ kattabbaṃ hoti. Tassa evaṃ hoti ‘kammaṃ kho me kattabbaṃ bhavissati, kammaṃ kho pana me karontassa na sukaraṃ buddhānaṃ sāsanaṃ manasi kātuṃ, handāhaṃ vīriyaṃ ārabhāmi appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāyā’’’ti (dī. ni. 3.335) –

'इथे भिक्खूने कार्य करायचे असते. त्याला असे वाटते की, 'मला कार्य करायचे आहे, परंतु कार्य करत असताना बुद्धांच्या शासनाचे (उपदेशाचे) मनन करणे सोपे नाही. म्हणून, जे प्राप्त झाले नाही ते प्राप्त करण्यासाठी, जे अधिगत झाले नाही ते अधिगत करण्यासाठी, आणि ज्याचा साक्षात्कार झाला नाही त्याचा साक्षात्कार करण्यासाठी मी वीर्य (प्रयत्न) आरंभ करतो'' (दी. नि. ३.३३५) –

Ādikā anurūpapaccavekkhaṇā.

इत्यादी अनुरूप प्रत्यवेक्षण (पुनरावलोकन) होय.

Taṃmūlakānīti gantabbamaggādimūlakāni. Ettha ca maggo gantabbo hotītiādayo aṭṭhakathāyaṃ dassanavaseneva vuttā, na pāḷiyaṃ āgatānukkamenāti daṭṭhabbaṃ.

'त्याच्या मूळचे' म्हणजे जाण्याच्या मार्गादी मूळचे. आणि इथे 'मार्ग जाण्यायोग्य असतो' इत्यादी गोष्टी अट्ठकथेमध्ये केवळ दर्शविण्याच्या उद्देशानेच सांगितल्या आहेत, पाळीमध्ये आलेल्या अनुक्रमाने नाहीत, असे समजावे.

Karaṇādikāle viya cirakatādiārammaṇaṃ vibhūtaṃ katvā pavattantī sati taṃ upagantvā tiṭṭhantī anissajjantī ca hoti. Yaṃ ārammaṇaṃ sammuṭṭhaṃ, taṃ pilavitvā gataṃ viya calitaṃ viya ca hoti, tappaṭipakkhabhāvena pana asammuṭṭhanti imamatthaṃ dassento ‘‘udake alābu viyā’’tiādimāha. Tattha sāraṇanti etena ‘‘saranti tāyā’’ti imamevatthaṃ vibhāveti. Saraṇakiriyāya hi pavattamānānaṃ dhammānaṃ tattha ādhipaccabhāvena sati paccayo. Tassā hi tathā paccayabhāve sati te dhammā sāritā asammuṭṭhakatā apilāvitāhontīti. ‘‘Imehi nāma hetūhi paccayehi ca ete dhammā sambhavantī’’ti sambhavato. ‘‘Imaṃ nāma phalaṃ nibbattentī’’ti phalato dhammā uppajjanena vipaccanena ca nipphannā nāma hontīti. Vatthubhūtāti ārammaṇabhūtā.

कृती करण्याच्या काळाप्रमाणे, पूर्वी केलेल्या इत्यादी आलंबनाला स्पष्ट करून प्रवृत्त होणारी सती (स्मृती) त्या आलंबनाजवळ जाऊन स्थिर राहते आणि त्याला सोडत नाही. जे आलंबन विसरले जाते, ते पाण्यात तरंगून गेल्यासारखे किंवा हलल्यासारखे होते; परंतु त्याच्या विरुद्ध स्वभावामुळे 'असंमुट्ठ' (न विसरलेले) असते, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी 'पाण्यात भोपळ्याप्रमाणे' इत्यादी म्हटले आहे. तिथे 'सारण' (स्मरण करून देणे) याने 'तिच्याद्वारे स्मरण करतात' हाच अर्थ स्पष्ट होतो. कारण स्मरण करण्याच्या क्रियेत प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांमध्ये तिथे अधिपती भावाने सती (स्मृती) हाच प्रत्यय (कारण) असते. कारण तिचा तसा प्रत्ययभाव असल्यावर ते धर्म स्मरणात आणले जातात, न विसरलेले आणि न तरंगणारे (स्थिर) होतात. 'या हेतूंनी आणि प्रत्ययांनी हे धर्म उत्पन्न होतात' अशा उत्पत्तीच्या दृष्टीने. 'हे फल निर्माण करतात' अशा फलाच्या दृष्टीने धर्म उत्पत्तीने आणि विपाकाने (परिपक्वतेने) निष्पन्न होतात. 'वस्तुभूत' म्हणजे आलंबनभूत.

Satipi sabbesaṃ sārammaṇadhammānaṃ ārammaṇaggahaṇe na cittaṃ viya pare paricchijjagāhinoti ‘‘paricchinnopaladdhivasena jānātī’’ti cittaṃ vuttaṃ. Cetasikesu hi keci visayaṃ paricchijja gahetuṃ na sakkonti, keci pana paricchedamatteyeva [Pg.97] tiṭṭhanti, na viññāṇaṃ viya visayaṃ gaṇhantīti ye āsaṅkitabbā, tesu tadabhāvaṃ dassento ‘‘na saññā…pe… vijjhanavasenā’’ti āha.

सर्व सालंबन (आलंबनयुक्त) धर्मांचे आलंबन ग्रहण करणे जरी सारखेच असले, तरी चित्ताप्रमाणे इतर धर्म मर्यादित करून (निश्चित करून) ग्रहण करणारे नसतात, म्हणून 'मर्यादित उपलब्धीच्या वशाने जाणते' असे चित्ताविषयी म्हटले आहे. कारण चेतसिकांमध्ये काही विषयाला मर्यादित करून ग्रहण करू शकत नाहीत, तर काही केवळ मर्यादेवरच थांबतात, विज्ञानाप्रमाणे विषयाचे ग्रहण करत नाहीत, अशी ज्यांच्याविषयी शंका घेतली जाऊ शकते, त्यांच्यामध्ये त्या शंकेचा अभाव दर्शविण्यासाठी 'सञ्ञा (संज्ञा)...पे... वेधण्याच्या वशाने नाही' असे म्हटले आहे.

Pītiyā ca somanassabhāvo āpajjatīti idaṃ pīti ca somanassañca pītisomanassanti pītisomanassānaṃ tulyayogaṃ sandhāya vuttaṃ. Somanassasseva pana ‘‘ājaññaratho’’ti viya pītiyuttaṃ somanassaṃ pītisomanassanti padhānabhāvo icchitoti na pītiyā somanassabhāvappatti. Na hi padhāne vijjamāne appadhānaṃ upayujjati, pītiggahaṇañcettha pītiyuttassa somanassassa yebhuyyena bhāvato paribyattakiccato ca kataṃ, na ca nippītikasomanassassa asaṅgaho. Ruḷhīsaddesu kiriyāya anaccantikabhāvato. Pītiyā pana upalakkhaṇabhāvena ayamattho suṭṭhu yujjatīti dassento āha ‘‘pītiupalakkhitaṃ vā’’tiādi.

आणि प्रीतीला सोमनस्यभाव प्राप्त होतो, हे 'प्रीती आणि सोमनस्य म्हणजे प्रीतिसोमनस्य' अशा प्रीतिसोमनस्यांच्या तुल्ययोगाचा (समान संबंधाचा) विचार करून म्हटले आहे. परंतु सोमनस्याचाच, जसे 'आजन्य रथ' (उत्कृष्ट जातीचा घोडा असलेला रथ) याप्रमाणे, प्रीतीने युक्त असलेल्या सोमनस्याला 'प्रीतिसोमनस्य' असे म्हणतात, असा प्रधानभाव अभिप्रेत असल्यामुळे प्रीतीला सोमनस्यभावाची प्राप्ती होत नाही. कारण प्रधान विद्यमान असताना अप्रधान उपयोगात येत नाही, आणि इथे प्रीतीचे ग्रहण हे प्रीतीयुक्त सोमनस्याच्या बहुतांश असण्यामुळे आणि स्पष्ट कार्यामुळे केले आहे, आणि प्रीतीरहित सोमनस्याचा यात समावेश होत नाही असे नाही. कारण रूढ शब्दांमध्ये क्रियेचे अनत्यंतिकत्व (अनिवार्य नसणे) असते. परंतु प्रीतीच्या उपलक्षणभावाने (चिन्हाने) हा अर्थ चांगल्या प्रकारे जुळतो, हे दर्शविण्यासाठी 'किंवा प्रीतीने उपलक्षित' इत्यादी म्हटले आहे.

Pavattaṃ upādinnakkhandhaṃ. Ciraṭṭhitikaṃ hotīti etena na kevalaṃ anupāletabbadhammānaṃ khaṇaṭṭhitiyāyeva, atha kho pabandhānupacchedassapi jīvitaṃ kāraṇanti dasseti. Aññathā hi āyukkhayamaraṇaṃ na yujjeyyāti. Avisesenāti kāraṇavisesānapekkhena jīvitindriyatāsāmaññena. Yadipi arūpāsaññabhavesu rūpārūpadhammā nappavattanti, tehi pana purimapacchimabhavesu carimapaṭhamadhammā samānajātiyena abyavahitatāya nirantarāyeva nāma hontīti ‘‘yāva parinibbānaṃ avicchinnaṃ pavattatī’’ti vuttaṃ. Anupālanādikassāti anupālanapavattanaṭṭhapanāniyeva vadati. Jīvamānavisesappaccayabhāvatoti sahajātānaṃ jīvamānatāvisesassa paccayabhāvato. Indriyabaddhassa hi matarūpato kammajassa ca utujādito viseso jīvitindriyakatoti.

प्रवृत्त झालेला उपादिन्नक्खन्ध (उपादान-स्कंध) दीर्घकाळ टिकणारा असतो, याद्वारे केवळ रक्षण करावयाच्या धर्मांच्या क्षणिक स्थितीचेच नव्हे, तर प्रवाहाच्या अविच्छिन्नतेचे (निरंतरतेचे) देखील जीवित हे कारण आहे, असे दर्शविले जाते. अन्यथा आयुष्य संपल्याने होणारे मरण सुसंगत ठरणार नाही. 'अविशेषेण' म्हणजे विशेष कारणांची अपेक्षा न ठेवता सामान्य जीवितेंद्रियभावाने. जरी अरूप आणि असंज्ञ भावांमध्ये रूप-अरूप धर्म प्रवृत्त होत नसले, तरी त्यांच्या पूर्वीच्या आणि नंतरच्या भावांमधील अंतिम आणि प्रथम धर्म समान जातीचे असल्यामुळे आणि त्यांच्यात कोणताही अडथळा नसल्यामुळे ते निरंतरच असतात, म्हणूनच 'परिनिर्वाणापर्यंत अविच्छिन्नपणे प्रवृत्त राहतात' असे म्हटले आहे. 'अनुपालनादिकांचे' म्हणजे अनुपालन (रक्षण), प्रवर्तन आणि प्रस्थापन यांनाच सांगते. 'जीवमानविशेषप्रत्ययभावतः' म्हणजे सहजात धर्मांच्या जिवंतपणाच्या विशेषाचा प्रत्यय (कारण) असल्यामुळे. कारण इंद्रियबद्ध असलेल्या मृत रूपापेक्षा आणि कर्मज रूपापेक्षा ऋतुज इत्यादी रूपांचा विशेष हा जीवितेंद्रियामुळेच होतो.

Maggaṅgarāsivaṇṇanā

मग्गङ्गरासिवण्णना (मार्गांग-समूहाचे वर्णन)

Aviparītaniyyānikabhāvenāti idaṃ sammā-saddassa diṭṭhi-ādisaddānañca samānādhikaraṇatāvasena diṭṭhiādīnaṃ avisesabhūtassa niyyānikabhāvassa sammā-saddena visesitabbattā vuttaṃ. Aviparītattho hi sammā-saddo, na niyyānikatthoti. Aviparītaniyyānikattho eva vā sammā-saddo. Anekatthā hi nipātāti. Evamevāti aviparītaniyyānikabhāvena.

'अविपरीतनियानिकभावेन' (अविपरीत-मुक्तीकडे नेणाऱ्या भावाने) हे 'सम्मा' शब्दाच्या आणि 'दिट्ठि' (दृष्टी) इत्यादी शब्दांच्या सामानाधिकरण्याच्या वशामुळे, दृष्टी इत्यादींच्या सामान्य असलेल्या नियानिकभावाला (मुक्तीकडे नेणाऱ्या भावाला) 'सम्मा' शब्दाने विशेषित करायचे असल्यामुळे म्हटले आहे. कारण 'सम्मा' शब्दाचा अर्थ 'अविपरीत' (यथार्थ) असा आहे, 'नियानिक' (मुक्तीकडे नेणारा) असा नाही. किंवा 'सम्मा' शब्दाचा अर्थ 'अविपरीत-नियानिक' असाच आहे. कारण निपात हे अनेक अर्थांचे असतात. 'एवमेव' म्हणजे अविपरीत-नियानिकभावानेच.

Balarāsivaṇṇanā

बलरासिवण्णना (बल-समूहाचे वर्णन)

Patissavo [Pg.98] vacanasampaṭiggahoti adhippāyena ‘‘sappatissavaṃ patissavabhūtaṃ taṃsabhāgañca yaṃ kiñci gārava’’nti āha. Tattha tattha pākaṭabhāvenāti ajjhattabhūtesu jātiyādīsu bahiddhābhūtesu bhikkhuādīsu hirottappānaṃ anurūpapaccavekkhaṇavasena sasambhārapathavīādīsu pathavīdhātuādīnaṃ viya vibhūtakiccabhāvenāti attho.

'पतिस्सओ' (प्रतिश्रव) म्हणजे वचनाचा स्वीकार करणे, या अभिप्रायाने 'सप्पतिस्सवं पतिस्सवभूतं तंसभागञ्च यं किञ्चि गारवं' (आदरयुक्त, प्रतिश्रवभूत आणि त्यासारखा जो काही आदर आहे) असे म्हटले आहे. 'त्या त्या ठिकाणी प्रकट भावाने' म्हणजे अध्यात्मभूत (अंतर्गत) असलेल्या जाती इत्यादींमध्ये आणि बाह्यभूत असलेल्या भिक्खू इत्यादींमध्ये ह्री आणि ओत्तप्प (लाज आणि भीती) यांच्या अनुरूप प्रत्यवेक्षणाच्या (चिंतनाच्या) वशामुळे, ससंभार पृथ्वी इत्यादींमध्ये पृथ्वीधातू इत्यादींच्या प्रमाणे स्पष्ट कार्यभावाने, असा अर्थ आहे.

Mūlarāsivaṇṇanā

मूलरासिवण्णना (मूळ-समूहाचे वर्णन)

Evañhi upamāya sametīti yathā asucimhi patitapurisassa satipi kāyena allīyane bhāvo anallīno, evaṃ alobhopi ārammaṇakaraṇavasena gahitepi ārammaṇe alaggabhāvena anallīnabhāvo anallīnākāro eva pavattati. Evaṃsabhāvo hi so dhammoti. Kiñci dussīlyaṃ dosasamuṭṭhānaṃ sabbampi dussīlyaṃ dosūpanissayanti ‘‘dosasamuṭṭhānataṃ dosūpanissayatañcā’’ti vuttaṃ. Tena adoso dosasseva ujuvipaccanīko, taṃmukhena dussīlyassāti dasseti.

'अशा प्रकारे उपमेशी जुळते' म्हणजे ज्याप्रमाणे अशुद्धतेत (घाणीत) पडलेल्या माणसाचा शरीराने स्पर्श होत असला तरी त्याचा भाव अलिप्त (चिटकून न राहणारा) असतो, त्याचप्रमाणे अलोभ देखील आलंबन करण्याच्या वशामुळे ग्रहण केलेल्या आलंबनात आसक्त न होता, अलिप्त भावाने आणि अलिप्त आकारानेच प्रवृत्त होतो. कारण तो धर्म अशाच स्वभावाचा आहे. कोणतेही दुःशीलत्व हे द्वेषातून उत्पन्न होणारे असते आणि सर्वच दुःशीलत्व हे द्वेषाच्या उपनिश्रयाने (आधाराने) असते, म्हणूनच 'दोषसमुत्थानता आणि दोषोपनिश्रयता' असे म्हटले आहे. याद्वारे अद्वेष (अदोस) हा द्वेषाचाच थेट विरोधी आहे आणि त्याद्वारे तो दुःशीलत्वाचाही विरोधी आहे, असे दर्शविले आहे.

Tattha jātānaṃ dhammānaṃ anativattanaṭṭhena…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanāti yo so ekattupagato paṭhamajjhānādiappanācittuppādo āsannūpacārāhitaviseso nīvaraṇādiparipanthavisuddhiyā visuddho, tadāvaraṇavisayavirahena ca samappavattaappanāsamādhisaṅkhātaṃ majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanno, evaṃ paṭipannattā eva tatthupagamanena tattha ca pakkhando, visodhetabbassa vikkhepassa kilesasaṃsaggassa ca abhāvato visodhanasamādhānaekattupaṭṭhānabyāpāravirahena visuddhisamathapaṭipattiekattupaṭṭhānākāre ajjhupekkhanto abhibyattarūpāya sahajātatatramajjhattupekkhāya kiccavasena upekkhānubrūhito, tasmiṃyeva jātā samādhipaññāsaṅkhātā yuganaddhadhammā. Te yathā aññaṃ anativattamānā hutvā pavattanti, evaṃ bhāvanā brūhanā. Tathā yāni tattha saddhādīni indriyāni nānākilesehi vimuttattā vimuttirasena ekarasāni hutvā pavattāni. Yañca tattha tadupagaṃ, tesaṃ anativattanaekarasabhāvānaṃ anucchavikaṃ vīriyaṃ vāhīyati pavattīyati, yā cassa tasmiṃ khaṇe pavattā paguṇabalavabhāvāpattisaṅkhātā āsevanā. Sabbesaṃ etesaṃ ākārānaṃ bhāvanā uppādanā vaḍḍhanā, ayaṃ tattha jātānaṃ…pe… āsevanaṭṭhena bhāvanā nāma.

तेथे उत्पन्न झालेल्या धर्मांच्या अनतिवर्तन अर्थाने (मर्यादा न ओलांडण्याच्या अर्थाने)...पे०... आसेवन अर्थाने भावना म्हणजे - जो तो एकाग्रतेला प्राप्त झालेला, प्रथम ध्यान इत्यादींच्या अर्पणा-चित्तोत्पाद (अप्पना-चित्तुप्पाद), जो जवळच्या उपचाराने प्राप्त झालेल्या विशेषाने युक्त आहे, नीवरणादी अडथळ्यांच्या शुद्धीमुळे शुद्ध आहे, आणि त्यांच्या आवरणाच्या विषयाच्या अभावामुळे सम्यक रीतीने प्रवृत्त झालेल्या अर्पणा-समाधी नावाच्या मध्यम शमथ-निमित्ताला प्राप्त झाला आहे; अशा प्रकारे प्राप्त झाल्यामुळेच तिथे पोहोचल्याने आणि तिथे प्रविष्ट झाल्याने, शुद्ध करावयाच्या विक्षेपाचा आणि क्लेशांच्या संसर्गाचा अभाव असल्यामुळे, शोधन, समाधान आणि एकाग्रतेने उपस्थित होण्याच्या व्यापाराच्या अभावामुळे, विशुद्ध शमथ-प्रतिपत्तीच्या एकाग्रतेने उपस्थित होण्याच्या आकारात उपेक्षा (तटस्थता) बाळगणारा, स्पष्ट रूपाने प्रकट झालेल्या सहजात 'तत्रमज्झत्तुपेक्खा' (तत्रमध्यस्थोपेक्षा) च्या कार्याच्या वशामुळे उपेक्षेने पुष्ट झालेला आहे; त्याच चित्तात उत्पन्न झालेले समाधी आणि प्रज्ञा नावाचे युगनद्ध (जोडीने चालणारे) धर्म आहेत. ते ज्याप्रमाणे दुसऱ्याचे उल्लंघन न करता प्रवृत्त होतात, तशी भावना ही वृद्धी (पुष्टी) आहे. तसेच तिथे जी श्रद्धा इत्यादी इंद्रिये नाना क्लेशांपासून विमुक्त झाल्यामुळे विमुक्तीच्या रसाने एकरस होऊन प्रवृत्त झाली आहेत; आणि तिथे जे त्याला अनुकूल असलेले, त्यांच्या अनतिवर्तन आणि एकरस भावाला योग्य असे वीर्य (प्रयत्न) चालविले जाते (प्रवृत्त केले जाते); आणि त्याची त्या क्षणी प्रवृत्त झालेली, अभ्यासाने बलवान अवस्था प्राप्त होणे या स्वरूपाची जी आसेवना आहे; या सर्व आकारांची भावना, उत्पादन आणि वर्धन म्हणजे 'तेथे उत्पन्न झालेल्या...पे०... आसेवन अर्थाने भावना' होय.

Yasmā [Pg.99] panāyaṃ bhāvanākāro ‘‘paṭhamassa jhānassa paṭipadāvisuddhi ādī’’tiādināpi (paṭi. ma. 1.158) pāḷiyaṃ āgato eva, ñāṇena ca saṃkilesavodānesu taṃ taṃ ādīnavaṃ ānisaṃsañca disvā tathā tathā nipphādetabbo, tasmā ‘‘evaṃ vuttāya paññāsādhanāya bhāvanāyā’’ti vuttaṃ. Appavattīti yasmiṃ dhamme sati yathāvuttā bhāvanā nappavattati, so dhammo paṭipakkhabhāvanāparāmasanena abhāvanāti vuttoti adhippāyo. Na hi abhāvamattassa amoho paṭipakkhoti yujjatīti. Tappaṭipakkhabhūtā akusalā kāmacchandādayo daṭṭhabbā. Pamādaviseso vā abhāvanā. So hi ‘‘kusalānaṃ vā dhammānaṃ anāsevanā abhāvanā abahulīkamma’’ntiādinā niddiṭṭhoti.

परंतु ज्याअर्थी हा भावनाकार 'प्रथम ध्यानाची प्रतिपदाविशुद्धी आदी' इत्यादी प्रकारे पाळीमध्ये (पालि साहित्यात) आलेलाच आहे, आणि ज्ञानाने संक्लेश (मळकटपणा) व वोदान (शुद्धी) यांमधील तो तो आदीनव (दोष) आणि आनिसंस (फायदा) पाहून त्या त्या प्रकारे निष्पन्न केला पाहिजे, म्हणूनच 'अशा प्रकारे सांगितलेल्या प्रज्ञा-साधनेच्या भावनेने' असे म्हटले आहे. 'अप्रवृत्ती' म्हणजे ज्या धर्माच्या अस्तित्वामुळे यथावक्त भावना प्रवृत्त होत नाही, तो धर्म प्रतिपक्ष भावनेच्या विचाराने 'अभावना' असा म्हटला गेला आहे, असा अभिप्राय आहे. कारण केवळ अभावाचा 'अमोह' हा प्रतिपक्ष आहे, असे मानणे योग्य नाही. त्याचे प्रतिपक्ष असलेले अकुशल कामच्छंद इत्यादी समजले पाहिजेत. किंवा प्रमादाचा विशेष म्हणजे अभावना होय. कारण तो 'कुशल धर्मांचे आसेवन न करणे, अभावना, अबहुलीकर्म' इत्यादींद्वारे निर्दिष्ट केला आहे.

Ekantena alabbhaneyyadassanatthaṃ ‘‘jarādhammo’’ti vuttaṃ. Tathā hi pāḷiyaṃ ‘‘jātidhammānaṃ, bhikkhave, sattānaṃ evaṃ icchā uppajjatī’’tiādinā (ma. ni. 3.373) icchitālābho vibhatto. Alobhānubhāvena kāyānupassanāya, amohānubhāvena cittadhammānupassanāya siddhi pākaṭāyevāti apākaṭaṃ adosānubhāvena vedanānupassanāsiddhiṃ vibhāvento ‘‘sukhavipariṇāme’’tiādimāha. Ayañca yojanā alobhādīnaṃ visesapaccayataṃ sandhāya katā, avisesena pana sabbe sabbesaṃ paccayā. Sabhāvato saṅkappato ca uppannassa dukkhassa asahanavaseneva uppajjatīti doso taṃdassanassa āsannapaṭipakkho, na rāgo viya dūrapaṭipakkho.

एकांतात (निश्चितपणे) न मिळणाऱ्या गोष्टीचे दर्शन घडवण्यासाठी 'जराधर्म' असे म्हटले आहे. तसेच पाळीमध्ये 'हे भिक्खूहो, जन्मधर्म असलेल्या प्राण्यांच्या मनात अशी इच्छा उत्पन्न होते' इत्यादींद्वारे (म. नि. ३.३७३) इच्छित गोष्टीचा लाभ न होणे विभागून सांगितले आहे. अलोभाच्या प्रभावाने कायानुपस्सनाची, अमोहाच्या प्रभावाने चित्तानुपस्सनाची सिद्धी स्पष्टच आहे, म्हणून अस्पष्ट असलेली अद्वेषाच्या प्रभावाने वेदनानुपस्सनाची सिद्धी स्पष्ट करताना 'सुखविपरिणामे' इत्यादी म्हटले आहे. आणि ही योजना अलोभ इत्यादींच्या विशेष प्रत्ययभावाला (विशिष्ट कारणाला) लक्षात घेऊन केली आहे, परंतु सामान्यतः सर्वच सर्वांचे प्रत्यय (कारण) आहेत. स्वभावाने आणि संकल्पाने उत्पन्न झालेल्या दुःखाच्या असह्यतेमुळेच उत्पन्न होतो म्हणून 'दोष' (द्वेष) हा त्याच्या दर्शनाचा जवळचा प्रतिपक्ष आहे, रागाप्रमाणे दूरचा प्रतिपक्ष नाही.

Kammapatharāsivaṇṇanā

कम्मपथरासिवण्णना (कर्मपथ-समूहाचे वर्णन)

Abhijjhādayo viya anabhijjhādayopi na ekantaṃ kammapathabhūtāyevāti āha ‘‘kammapathatātaṃsabhāgatāhī’’ti. Manokammapathabhāvena pavattanakammabhāvato hi etesaṃ kammapatharāsibhāvena saṅgaho, na sabbadā kammapathāyevāti. Tena yo aññopi dhammo aniyato kammapathabhāvena pākaṭo ca, tassapi kammapathatāvacanaṃ na virujjhatīti dasseti.

अभिज्झा (लोभ) इत्यादींप्रमाणे अनभिज्झा (अलोभ) इत्यादी देखील एकांताने (निश्चितपणे) कर्मपथच असतात असे नाही, म्हणून 'कर्मपथता आणि तत्सभागता' असे म्हटले आहे. कारण मनोकर्मपथभावाने प्रवृत्त होणाऱ्या कर्मभावामुळेच यांचा कर्मपथराशीमध्ये संग्रह होतो, नेहमीच कर्मपथ म्हणून नाही. याद्वारे जो दुसराही कोणताही अनियत धर्म कर्मपथभावाने प्रकट आहे, त्यालाही कर्मपथ म्हणणे विरुद्ध ठरत नाही, असे दर्शविले आहे.

Passaddhādiyugalavaṇṇanā

पस्सद्धादियुगलवण्णना (प्रस्रब्धी इत्यादी युगुलांचे वर्णन)

Samanti [Pg.100] sammā. Cetiyavandanādiatthanti cetiyavandanādihetu. Samathacatusaccakammaṭṭhānavasena tabbhedavasena ca sabbakammaṭṭhānabhāvanābhiyuttānaṃ mudumajjhimatikkhindriyatādibhedavasena sabbayogīnaṃ cittassa līnuddhaccādikālavasena sabbadā hitāhitadhammūpalakkhaṇabhāvato yathāsabhāvaṃ paṭivedhabhāvato ca satisampajaññānaṃ pāribandhakaharaṇabhāvanāvaḍḍhanāni avisesato daṭṭhabbāni. Yathā appanākosallena vinā samatho samathamantarena yathābhūtāvabodho ca natthīti nānākkhaṇikā samādhipaññā aññamaññassa visesakāraṇaṃ, evaṃ paṭivedhe ekakkhaṇikāpīti dassento āha ‘‘aññamaññaṃ nimittabhāvenā’’ti. Paññāya hi sātisayaṃ avabhāsiyamāne visaye samādhi ekattavasena appetuṃ sakkoti, samādhimhi ca majjhimaṃ samathanimittaṃ paṭipanne paññā ārammaṇesu visadā vahatīti. Samaṃ pavattāti aññamaññānativattanena samaṃ avisamaṃ ekarasabhāvena pavattā. Aññamaññasahāyabhāvūpagamanena yogino manorathadhurākaḍḍhane rathadhurākaḍḍhane viya ājāneyyayugo yugalako hutvā aññamaññānativattamānena naddhā baddhā viyāti vā yuganaddhā. Adhicittamanuyuttehi vīriyasamādhayo samaṃ yojetabbāti imassa visesassa dassanatthaṃ pubbe gahitāpi te puna gahitāti dassetuṃ vīriyasamādhiyojanatthāyāti aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ. Taṃ pana samādhivīriyayogassa vibhāvanaṃ hotīti ‘‘yogavacanatthāyāti attho’’ti āha.

‘समं’ म्हणजे सम्यक् (योग्य प्रकारे). ‘चेतियवंदनादिअत्थं’ म्हणजे चैत्यवंदन इत्यादींच्या हेतूने. शमथ आणि चतुस्सच्च (चार आर्यसत्य) कम्मट्ठान (कर्मस्थान) च्या द्वारे आणि त्यांच्या भेदांच्या द्वारे सर्व कम्मट्ठान-भावनांमध्ये युक्त असलेल्या, मृदू, मध्यम आणि तीक्ष्ण इंद्रियांच्या भेदाने सर्व योगींच्या चित्ताच्या लीनता (आळस) आणि उद्धच्च (औद्धत्य) इत्यादी काळाच्या वशने नेहमी हितकारक आणि अहितकारक धर्मांचे उपलक्षण (ओळखणे) होण्याच्या भावामुळे आणि यथास्वभाव प्रतिवेध (साक्षात्कार) होण्याच्या भावामुळे सति-संपजञ्ञ (स्मृती आणि संप्रजन्य) चे अडथळे दूर करणे आणि भावनेची वृद्धी करणे हे सामान्यतः पाहिले पाहिजे. ज्याप्रमाणे अप्पना-कोसळ्ळ (अर्पणा-कौशल्या) शिवाय शमथ होत नाही आणि शमथाशिवाय यथाभूत ज्ञान (यथाभूत-अवबोध) होत नाही, म्हणून नाना-क्षणिक (विविध क्षणांतील) समाधी आणि प्रज्ञा हे परस्परांचे विशेष कारण आहेत, त्याचप्रमाणे प्रतिवेधामध्ये (साक्षात्काराच्या वेळी) ते एकक्षणिक देखील असतात, हे दर्शविताना म्हटले आहे - “परस्परांच्या निमित्तभावाने” (अञ्ञमञ्ञं निमित्तभावेन). कारण प्रज्ञेद्वारे अतिशय प्रकाशित झालेल्या विषयामध्ये समाधी एकाग्रतेच्या (एकत्व) रूपाने अर्पण करण्यास समर्थ होते, आणि समाधीमध्ये मध्यम शमथनिमित्त प्राप्त झाल्यावर प्रज्ञा आलंबनांमध्ये (आरम्मण) स्पष्टपणे कार्य करते. ‘समं पवत्ता’ (समानपणे प्रवृत्त होणारे) म्हणजे परस्परांचे उल्लंघन न करता समान, अविषम आणि एकरस भावाने प्रवृत्त होणारे. परस्परांच्या साहाय्यक भावाला प्राप्त झाल्यामुळे, योगीच्या मनोरथ-धुरा (ध्येय) खेचण्यात, रथाची धुरा खेचणाऱ्या दोन उत्तम (आजानेय) घोड्यांच्या जोडीप्रमाणे परस्परांचे उल्लंघन न करता जोडलेले किंवा बांधलेले असल्यासारखे असतात, म्हणून त्यांना ‘युगनद्ध’ (युगनद्धा) म्हणतात. अधिचित्ताचा अभ्यास करणाऱ्यांनी वीर्य (ऊर्जा) आणि समाधी यांचे समानपणे योजन (संतुलन) केले पाहिजे, हा विशेष अर्थ दर्शविण्यासाठी, पूर्वी ग्रहण केले असूनही ते पुन्हा ग्रहण केले आहे हे दाखवण्यासाठी अट्ठकथेमध्ये ‘वीर्य-समाधी-योजनार्थ’ (वीरियसमाधियोजनत्थाय) असे म्हटले आहे. आणि ते समाधी व वीर्य यांच्या योगाचे स्पष्टीकरण करते, म्हणून “योगवचनार्थ असा अर्थ आहे” (योगवचनत्थायति अत्थो) असे म्हटले आहे.

Yevāpanakavaṇṇanā

‘येवापनक’ (किंवा इतर जे काही धर्म उत्पन्न होतात त्यांचे) वर्णन.

Yathā tathā vāti sammā micchā vā. Anadhimuccantoti ‘‘idaṃ karissāmi, etaṃ karissāmī’’ti evaṃ pavattapubbabhāgasanniṭṭhānahetukena payogakālasanniṭṭhānena anicchinanto. Yattha hi anicchayo, tattha appaṭipatti evāti. Saṃsappanaṃ saṃsayo. So hi ‘‘āsappanā parisappanā’’ti vutto. Asatipi byāpāre tatramajjhattatāya sati taṃsampayuttadhammā sakasakakiccavasena anūnānadhikatāya alīnaanuddhatatāya ca saṃvattantīti sā tesaṃ tathāpavattiyā paccayabhūtā ūnādhikabhāvaṃ nivāreti viyāti ūnādhikanivāraṇarasā vuttā. Tathā pavattipaccayattāyeva tesu dhammesu majjhattatāti ca vuttā.

‘यथा तथा वा’ म्हणजे सम्यक् (योग्य) किंवा मिथ्या (अयोग्य) प्रकारे. ‘अनधिमुच्चन्तो’ (अधिमुक्ती न ठेवणारा) म्हणजे “मी हे करीन, मी ते करीन” अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या पूर्वभागाच्या निश्चयाच्या हेतूने, प्रयोगाच्या (कृतीच्या) काळातील निश्चयाने अनिर्णय करणारा (निश्चय न करणारा). कारण जेथे अनिर्णय असतो, तेथे अप्रतिपत्ती (अकार्यक्षमता किंवा कृतीचा अभाव) च असते. ‘संसप्पन’ (सरपटणे/डळमळीत होणे) म्हणजे संशय. तोच ‘आसप्पना परिसप्पना’ (तळमळणे, डळमळीत होणे) असा म्हटला आहे. कोणताही विशेष व्यापार (प्रयत्न) नसतानाही, तत्रमज्झत्तता (तटस्थता/उपेक्षा) असल्यामुळे, तिच्याशी संप्रयुक्त असलेले धर्म आपापल्या कार्यानुसार कमी-अधिक न होता, आळस न करता आणि उद्धत न होता प्रवृत्त होतात; म्हणून ती (तत्रमज्झत्तता) त्यांच्या तशा प्रवृत्तीसाठी प्रत्यय (कारण) बनून, जणू काही कमी-अधिक भाव रोखते, म्हणून तिला ‘कमी-अधिकपणा रोखण्याचा रस’ (ऊनाधिकनिवारणरसा) म्हटले आहे. तसेच, तशा प्रवृत्तीचे प्रत्यय (कारण) असल्यामुळेच त्या धर्मांमध्ये ‘मज्झत्तता’ (मध्यस्थता/तटस्थता) असेही म्हटले आहे.

Jhānapadassāti [Pg.101] jhānasaddassa. Tesūti pañcasu. Pañca hi aṅgāni jhānapadassa atthoti idaṃ saṃvaṇṇiyamānattāyeva imaṃ cittuppādaṃ sandhāya vuttaṃ. Na hi sabbasmiṃ cittuppāde pañceva jhānaṅgāni. Padasamūho vākyaṃ, padakoṭṭhāso vā phassapañcamakādi dhammarāsi. Vuttaṃ pūritanti chapaṇṇāsāditāya pūraṇavasena. Phassapaccayā vedanā ‘‘phuṭṭho vedeti, phuṭṭho sañjānātī’’tiādivacanato (saṃ. ni. 4.93) phasso vedanādīnaṃ paccayo. Yadipi chandādayo yathāvuttarāsikiccābhāvato tesu na vattabbā, visuṃ rāsiantarabhāvena pana sarūpato vattabbāti codanaṃ manasi katvā ‘‘vuttānampī’’tiādimāha.

‘झानपदस्स’ म्हणजे ‘झान’ (ध्यान) या शब्दाचा. ‘तेसु’ म्हणजे पाच (अंगां) मध्ये. कारण पाच अंगे हा ‘झान’ या शब्दाचा अर्थ आहे, हे स्पष्ट केले जात असल्यामुळेच या चित्तोत्पादाला (चित्तुप्पाद) उद्देशून म्हटले आहे. कारण सर्व चित्तोत्पादांमध्ये पाचच ध्यान-अंगे असतात असे नाही. शब्दांचा समूह म्हणजे वाक्य, किंवा शब्दांचा भाग म्हणजे फस्स-पंचमक (स्पर्श-पंचमक) इत्यादी धर्मसमूह (धम्मरासि). ‘वृत्तं पूरितं’ म्हणजे छपन्न (५६) इत्यादींच्या पूर्ततेच्या वशने. “स्पर्श झाल्याने वेदन करतो, स्पर्श झाल्याने संज्ञान करतो” इत्यादी वचनांमुळे (संयुत्त निकाय ४.९३) ‘फस्सपच्चया वेदना’ (स्पर्शाच्या प्रत्ययाने वेदना होते), म्हणजेच स्पर्श हा वेदना इत्यादींचा प्रत्यय (कारण) आहे. जरी छंद इत्यादींचा वर सांगितलेल्या समूहाच्या कार्यात अभाव असल्यामुळे त्यांचा त्यांमध्ये उल्लेख करू नये, तरीही स्वतंत्रपणे दुसऱ्या समूहाच्या रूपात त्यांचे स्वरूप सांगितले पाहिजे, हा आक्षेप मनात ठेवून “सांगितलेल्यांचे देखील” (वृत्तानम्पि) इत्यादी म्हटले आहे.

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मुद्देसवारकथा-वर्णन समाप्त झाले.

Kāmāvacarakusalaṃ

कामावचर कुशल.

Niddesavārakathāvaṇṇanā

निद्देसवारकथा-वर्णन.

2. Santeti sabhāvato vijjamāne. Phassassa visayavisayīnaṃ sannipatanākārena gahetabbattā phusanaṃ visaye cittassa sannipatanaṃ vuttaṃ. ‘‘Cintanaṭṭhena cittaṃ, mananaṭṭhena mano’’tiādinā cittādisaddā cintanādibyāpāramukhena attano atthaṃ vibhāventīti āha ‘‘cittaṃ manotiādīsu viya kiccavisesaṃ anapekkhitvā’’ti. Yathā loke vikatameva vekataṃ, visayo eva vesayanti vuccati, evaṃ mano eva mānasanti saddamattaviseso. Nīlādi-saddā viya vatthādīsu cittesu parisuddhabhāvanibandhanā paṇḍarasaddassa pavattīti tassa guṇavisesāpekkhatā vuttā. Yathā kāyikaṃ sātanti ettha kāyappasādanissitanti attho, evaṃ cetasikaṃ sātanti ettha cetonissitaṃ sātanti nissayavisesāpekkhatā vuttā. Ekakkhaṇikā nānākkhaṇikā ca cittassa ṭhiti nāma, tassa avatthāvisesoti avatthāvisesāpekkho cittassa ṭhitīti evaṃpakāro niddeso. ‘‘Na lubbhatī’’ti vuttassa cittassa, puggalassa vā pavattiākārabhāvena alubbhanāti alobho vuttoti aññassa kiriyābhāvavisesāpekkho alubbhanāti niddeso. Vuttanayeneva alubbhitassa bhāvo alubbhitattanti ayaṃ niddeso aññassa bhāvabhūtatāvisesāpekkho vutto. Kattukaraṇabhāvādayo sabhāvadhammānaṃ ajjhāropanavaseneva sijjhanti[Pg.102], bhāvaniddeso pana ajjhāropanānapekkho, tatoyeva ca visesantaravinimutto vinivatto visesato nijjīvabhāvagibhāvato sabhāvaniddeso nāma hotīti phassoti idaṃ phusanaṭṭhena ‘‘dhammamattadīpanaṃ sabhāvapada’’nti vuttaṃ. Ārammaṇaṃ phusantassa cittassa pavattiākāro phusanabyāpāro hotīti ‘‘phusanakiriyā phusanākāro’’ti vuttaṃ. Samphusanāti saṃ-saddo ‘‘samudayo’’tiādīsu viya samāgamatthadīpakoti āha ‘‘samāgamaphusanā’’ti. ‘‘Phusāmi nekkhammasukha’’ntiādīsu (dha. pa. 272) paṭilābhopi phusanā samphusanāti ca vuccatīti āha ‘‘na paṭilābhasamphusanā’’ti.

२. ‘सन्ते’ म्हणजे स्वभावाने विद्यमान असलेल्या. स्पर्शाचे (फस्स) ग्रहण विषय आणि विषयी (इंद्रिय व विषय) यांच्या संनिपात (एकत्र येणे) रूपाने होत असल्यामुळे, ‘फुसन’ (स्पर्श करणे) म्हणजे विषयामध्ये चित्ताचा संनिपात होणे असे म्हटले आहे. “चिंतन करण्याच्या अर्थाने चित्त, मनन करण्याच्या अर्थाने मन” इत्यादींद्वारे चित्त इत्यादी शब्द चिंतन इत्यादी व्यापाराच्या माध्यमातून स्वतःचा अर्थ स्पष्ट करतात, म्हणून म्हटले आहे - “चित्त, मन इत्यादींप्रमाणे विशेष कार्याची अपेक्षा न करता”. ज्याप्रमाणे लोकव्यवहारात ‘विकत’ लाच ‘वेकत’ आणि ‘विषय’ लाच ‘वेसय’ म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे ‘मन’ हेच ‘मानसं’ आहे, हा केवळ शब्दाचाच भेद आहे. ज्याप्रमाणे निळे इत्यादी शब्द वस्त्रादी वस्तूंमध्ये वापरले जातात, त्याचप्रमाणे चित्तामध्ये अत्यंत शुद्ध भावामुळे ‘पण्डर’ (पांढरा/शुद्ध) या शब्दाची प्रवृत्ती होते, म्हणून त्याची गुणविशेषापेक्षा (गुणांच्या विशेषाची अपेक्षा) सांगितली आहे. ज्याप्रमाणे ‘कायिक सातं’ (शारीरिक सुख) यामध्ये ‘कायप्रसाद-आश्रित’ (कायरूप इंद्रियावर आश्रित) असा अर्थ आहे, त्याचप्रमाणे ‘चेतसिक सातं’ (मानसिक सुख) यामध्ये ‘चित्ताश्रित सुख’ असा अर्थ आहे, म्हणून येथे आश्रयविशेषाची अपेक्षा सांगितली आहे. चित्ताची एका क्षणाची आणि अनेक क्षणांची जी स्थिती असते, ती त्याची अवस्थाविशेष आहे; म्हणून अवस्थाविशेषाची अपेक्षा ठेवणारा ‘चित्ताची स्थिती’ (चित्तस्स ठिति) असा निर्देश आहे. “लोभ करत नाही” असे म्हटलेल्या चित्ताच्या किंवा पुद्गलाच्या प्रवृत्तीच्या आकाराच्या भावाने ‘अलोभ’ (अलुब्भना) हा अलोभ म्हटला आहे, म्हणून दुसऱ्याच्या क्रियाभावाच्या विशेषाची अपेक्षा ठेवणारा ‘अलुब्भना’ (लोभ न करणे) असा निर्देश आहे. पूर्वोक्त पद्धतीनेच, लोभ न करणाऱ्याचा भाव म्हणजे ‘अलुब्भितत्तं’ (अलोभत्व); हा निर्देश दुसऱ्याच्या भावभूततेच्या विशेषाची अपेक्षा ठेवणारा म्हटला आहे. कर्ता, करण, भाव इत्यादी स्वभावधर्मांच्या अध्यारोपाच्या (कल्पित आरोपाच्या) वशनेच सिद्ध होतात; परंतु भाव-निर्देश हा अध्यारोपाची अपेक्षा न ठेवणारा असतो, आणि म्हणूनच तो इतर विशेषांपासून मुक्त व निवृत्त होऊन, विशेषतः निर्जीवभाव (निर्जीवत्व) प्रकाशित करत असल्यामुळे ‘स्वभाव-निर्देश’ ठरतो; म्हणून ‘फस्स’ (स्पर्श) हे स्पर्श करण्याच्या अर्थाने “केवळ धर्माला प्रकाशित करणारे स्वभावपद” असे म्हटले आहे. आलंबनाला (आरम्मण) स्पर्श करणाऱ्या चित्ताचा प्रवृत्तीचा आकार हा स्पर्श करण्याचा व्यापार असतो, म्हणून “स्पर्श करण्याची क्रिया हा स्पर्शाचा आकार आहे” (फुसनकिरिया फुसनाकारो) असे म्हटले आहे. ‘सम्फुसना’ मधील ‘सं’ हा शब्द ‘समुदय’ इत्यादी शब्दांप्रमाणे समागम (एकत्र येणे) हा अर्थ दर्शवणारा आहे, म्हणून “समागम-स्पर्श” (समागमफुसना) असे म्हटले आहे. “मी नैष्क्रम्य-सुखाचा स्पर्श करतो (अनुभवतो)” इत्यादींमध्ये (धम्मपद २७२) प्राप्तीला देखील ‘फुसना’ (स्पर्श) किंवा ‘सम्फुसना’ म्हटले जाते, म्हणून “प्राप्तीरूप संस्पर्श नाही” (न पटिलाभसम्फुसना) असे म्हटले आहे.

Aparena vevacanena. Bahussutabhāvasampādikāya paññāya paṇḍiccapariyāyo. Sippāyatanādīsu dakkhatābhūtāya kosallapariyāyo, yattha katthaci tikkhasukhumāya nepuññapariyāyo, sammā dhamme paññapentiyā vebhabyāpariyāyoti evamādinā tesu tesu paññāvisesesu te te pariyāyavisesā visesena pavattāti tesaṃ paññāvisesānaṃ nānākāle labbhamānatā vuttā, itarepi anugatā honti yebhuyyenāti adhippāyo. Atthanānattena paññādiatthavisesena. Kodho kujjhanā kujjhitattanti evaṃpakārā niddesā sabhāvākārabhāvadīpanavasena byañjanavaseneva vibhāgavacanaṃ. Paṇḍiccantiādayo paññāvisesanibandhanattā atthavasena vibhāgavacananti imamatthamāha ‘‘atha vā’’tiādinā. Evamākāro panāti purimākārato viseso atthato vibhattigamanassa kāraṇaṃ vuttaṃ.

दुसऱ्या पर्यायाने (पर्यायवाचक शब्दाने). बहुश्रुतपणा प्राप्त करून देणाऱ्या प्रज्ञेसाठी 'पांडित्य' (पण्डिच्च) हा पर्याय आहे. शिल्प-आयतन (कला-कौशल्य) इत्यादींमध्ये जी निपुणता असते, तिच्यासाठी 'कौशल्य' (कोसल्ल) हा पर्याय आहे, जिथे कुठे तीक्ष्ण आणि सूक्ष्म बुद्धी असते, तिच्यासाठी 'नैपुण्य' (नेपुञ्ञ) हा पर्याय आहे, धम्माचे योग्य प्रकारे प्रज्ञापन करणाऱ्या प्रज्ञेसाठी 'वैभव्य' (वेभब्य) हा पर्याय आहे, अशा प्रकारे त्या त्या प्रज्ञा-विशेषांमध्ये ते ते विशिष्ट पर्याय विशेष रूपाने प्रवृत्त होतात, म्हणून त्या प्रज्ञा-विशेषांची वेगवेगळ्या वेळी प्राप्ती होते असे म्हटले आहे, आणि इतरही बहुतांश करून अनुगत (अनुगामी) असतात, असा अभिप्राय आहे. 'अर्थनानात्व' म्हणजे प्रज्ञा इत्यादींच्या अर्थाचा विशेष भेद. 'क्रोध, क्रुद्ध होणे, क्रुद्धता' अशा प्रकारचे निर्देश स्वभावाचा आकार आणि भाव स्पष्ट करण्यासाठी केवळ व्यंजनांच्या (शब्दांच्या) आधारे केलेले विभाग-वचन (वर्गीकरण) आहे. 'पांडित्य' इत्यादी शब्द प्रज्ञा-विशेषांवर आधारित असल्यामुळे अर्थाच्या दृष्टीने विभाग-वचन आहेत, हा अर्थ "अथवा" इत्यादी शब्दांनी सांगितला आहे. "अशा प्रकारचा आकार" म्हणजे पूर्वीच्या आकारापेक्षा असलेला विशेष, जो अर्थाच्या दृष्टीने विभागणी (विभक्ती) होण्याचे कारण सांगितले आहे।

Paṭikkhipanaṃ paṭisedhanaṃ paṭikkhepo, tassa nānattaṃ viseso paṭikkhepanānattaṃ, saddhammagarutāya paṭikkhepo saddhammagarutāpaṭikkhepo, tena saddhammagarutāpaṭikkhepena nānattaṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ. Taṃ saddhammagarutāpaṭikkhepanānattaṃ pana kodhagarutādibhedabhinnanti ‘‘kodhagarutādivisiṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Kodhādīhi visiṭṭho bhinno saddhammagarutāya paṭikkhepo paṭisedhanaṃ kodhādivisiṭṭhapaṭikkhepo. Kodhagarutādiyeva, tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti kodhagarutā saddhammagarutāya paṭipakkho. Makkhalābhasakkāragarutā saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutāya paṭipakkhabhāvavisesena asaddhammagarutā tabbhāvena [Pg.103] ekībhūtāpi nānattaṃ gatā. Yasmā pana kodho atthato dosoyeva. Makkho dosappadhānā paraguṇaviddhaṃsanākārappavattā akusalā khandhā. Taggarutā ca tesaṃ sādaraabhisaṅkharaṇavasena pavattanameva. Lābhagarutā catunnaṃ paccayānaṃ sakkāragarutā, tesaṃyeva susaṅkhatānaṃ laddhakāmatā. Tadubhayesu ca ādarakiriyā tathāpavattā icchāyeva, tasmā ‘‘saddhammagarutāpaṭipakkhanānattena asaddhammā nānattaṃ gatā’’ti vuttaṃ. Tathā hi cattāro asaddhammā icceva uddiṭṭhā. Asaddhammagarutāti ettha ca purimasmiṃ vikappe ‘‘na saddhammagarutā’’ti saddhammagarutā na hotīti attho. Dutiyasmiṃ saddhammagarutāya paṭipakkhoti saddhammagarutā eva vā paṭipakkho, tassa nānattena saddhammagarutāpaṭipakkhanānattenāti evamettha attho daṭṭhabbo. Kodhamakkhagarutānañhi saddhammavisesā pavattibhedabhinnā mettā paṭipakkho. Lābhasakkāragarutānaṃ appicchatā santosā. Tena kodhagarutā na saddhammagarutāti kodhagarutā kāyaci saddhammagarutāya paṭipakkhoti ayamattho vutto hoti. Tathā makkhagarutādīsupi. Evañca katvā ‘‘cattāro saddhammā saddhammagarutā na kodhagarutā…pe… saddhammagarutā na sakkāragarutā’’ti (a. ni. 4.44) āgatatantipi samatthitā bhavati. Lobho na hotīti alobho lubbhanā na hotīti alubbhanāti evamādiko alobhotiādīnaṃ lobhādivisiṭṭho paṭikkhepo ‘‘phasso phusanā’’tiādikehi visadisabhāvato ‘‘phassādīhi nānatta’’nti vutto. Phassādīhīti cettha alubbhanādayopi ādi-saddena saṅgahitāti daṭṭhabbaṃ. Lobhādipaṭipakkhenāti ‘‘lobhapaṭipakkho alobho’’tiādinā yojetabbaṃ. Sesaṃ purimasadisameva. Alobhādosāmohānaṃ vidhuratāya paṭipakkhabhāvena ca labbhamāno aññamaññavisadiso lobhādivisiṭṭhapaṭikkhepabhāvena lobhādipaṭipakkhabhāvena ca viññāyatīti āha ‘‘alobhā…pe… yojetabba’’nti. Bahūhi pakārehi dīpetabbatthatā mahatthatā. Ādaravasena sotūnaṃ.

नकार देणे, निषेध करणे म्हणजे 'प्रतिक्षेप' (प्रत्याख्यान) होय. त्याचा नानात्व (विविधता) किंवा विशेष म्हणजे 'प्रतिक्षेप-नानात्व' होय. सद्धम्माच्या आदराचा (सद्धम्मगरुता) नकार म्हणजे 'सद्धम्मगरुता-प्रतिक्षेप' होय. त्या सद्धम्मगरुता-प्रतिक्षेपाच्या नानात्वामुळे 'सद्धम्मगरुता-प्रतिक्षेप-नानात्व' होते. ते सद्धम्मगरुता-प्रतिक्षेप-नानात्व क्रोध-गरुता (क्रोधाला महत्त्व देणे) इत्यादी भेदांनी भिन्न असल्यामुळे "क्रोध-गरुता इत्यादींनी विशिष्ट" असे म्हटले आहे. क्रोधादींनी विशिष्ट किंवा भिन्न असलेला सद्धम्मगरुतेचा नकार (निषेध) म्हणजे 'क्रोधादिविशिष्ट-प्रतिक्षेप' होय. क्रोध-गरुता इत्यादीच, त्याच्या नानात्वामुळे 'saddhammagarutāpaṭipakkhanānattena' म्हणजे 'सद्धम्मगरुता-प्रतिपक्ष-नानात्व' (सद्धम्मगरुतेच्या विरोधी घटकांचे नानात्व) असे म्हटले आहे; कारण क्रोध-गरुता ही सद्धम्मगरुतेची प्रतिपक्ष (विरोधी) आहे. मक्ष (गुणनाशक वृत्ती), लाभ आणि सत्कार यांना महत्त्व देणे (लाभसत्कारगरुता) हे सद्धम्मगरुतेचे प्रतिपक्ष आहेत. अशा प्रकारे सद्धम्मगरुतेच्या प्रतिपक्षभावाच्या विशेषाने 'असद्धम्मगरुता' त्या भावाने एकरूप असली तरी नानात्वाला (विविधतेला) प्राप्त झाली आहे. कारण क्रोध हा अर्थाच्या दृष्टीने 'दोष' (द्वेष) च आहे. 'मक्ष' (गुणमाखणे) हा द्वेषप्रधान असून, दुसऱ्यांच्या गुणांचा विध्वंस करण्याच्या आकाराने प्रवृत्त होणारे अकुशल स्कंध आहेत. आणि त्यांना महत्त्व देणे (तद्गरुता) म्हणजे त्यांचा आदराने स्वीकार करून प्रवृत्त होणेच होय. 'लाभगरुता' म्हणजे चार प्रत्ययांची (चीवर, पिंडपात इत्यादींची) आणि 'सत्कारगरुता' म्हणजे त्यांचे चांगल्या प्रकारे संस्कारित रूप मिळवण्याची इच्छा होय. आणि त्या दोन्हीमध्ये आदराची क्रिया ही तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली इच्छाच आहे, म्हणून "सद्धम्मगरुतेच्या प्रतिपक्षाच्या नानात्वामुळे असद्धम्म नानात्वाला प्राप्त झाले आहेत" असे म्हटले आहे. कारण अशा प्रकारे चार असद्धम्मच निर्दिष्ट केले आहेत. 'असद्धम्मगरुता' यामध्ये पहिल्या विकल्पात "सद्धम्मगरुता नाही" असा अर्थ होतो. दुसऱ्या विकल्पात "सद्धम्मगरुतेचा प्रतिपक्ष" म्हणजे सद्धम्मगरुतेचाच विरोधी भाव, त्याच्या नानात्वामुळे 'सद्धम्मगरुता-प्रतिपक्ष-नानात्व' असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. कारण क्रोध आणि मक्ष यांना महत्त्व देणाऱ्यांचा प्रतिपक्ष म्हणजे प्रवृत्तीच्या भेदाने भिन्न असलेला सद्धम्मविशेष 'मैत्री' (मेत्ता) हा आहे. लाभ आणि सत्कार यांना महत्त्व देणाऱ्यांचा प्रतिपक्ष 'अल्पेच्छता' (अप्पिच्छता) आणि 'संतोष' (संतोसो) हे आहेत. त्यामुळे "क्रोध-गरुता ही सद्धम्मगरुता नाही" म्हणजेच क्रोध-गरुता ही कोणत्या तरी प्रकारे सद्धम्मगरुतेची प्रतिपक्ष आहे, हा अर्थ सांगितला आहे. तसेच मक्ष-गरुता इत्यादींच्या बाबतीतही समजावे. आणि असे केल्याने "चार सद्धम्म हे सद्धम्मगरुता आहेत, क्रोधगरुता नाहीत...पे... सद्धम्मगरुता आहेत, सत्कारगरुता नाहीत" (अंगुत्तर निकाय ४.४४) हे आलेले वचनही समर्थित (सिद्ध) होते. "लोभ नसणे म्हणजे अलोभ, लुब्ध न होणे म्हणजे अलुब्धता" अशा प्रकारे 'अलोभ' इत्यादींचा लोभ इत्यादींपेक्षा विशिष्ट असलेला नकार (प्रतिक्षेप), 'स्पर्श, स्पर्शन' इत्यादींपेक्षा विसदृश (भिन्न) स्वभावाचा असल्यामुळे "स्पर्शादींपेक्षा नानात्व" असे म्हटले आहे. 'स्पर्शादींनी' यामध्ये 'आदि' शब्दाने अलुब्धता इत्यादींचाही संग्रह केला आहे, असे समजावे. 'लोभादींच्या प्रतिपक्षाने' म्हणजे "लोभाचा प्रतिपक्ष अलोभ आहे" इत्यादी प्रकारे योजना करावी. उर्वरित भाग पूर्वीसारखाच आहे. अलोभ, अद्वेष आणि अमोह यांच्या विरोधी आणि प्रतिपक्षभावाने प्राप्त होणारा, परस्परांपेक्षा विसदृश असलेला, लोभादींच्या विशिष्ट नकाराच्या रूपाने आणि लोभादींच्या प्रतिपक्ष रूपाने जाणला जातो, म्हणून "अलोभ...पे... योजना करावी" असे म्हटले आहे. अनेक प्रकारे स्पष्ट करण्यायोग्य अर्थ असणे म्हणजे 'महत्त्व' (महत्यता) होय. हे श्रोत्यांच्या आदरासाठी आहे।

3. Yadipi ekasmiṃ khaṇe ekaṃyeva ārammaṇaṃ hoti, chasupi pana ārammaṇesu uppattirahattā ‘‘tehi vā’’tiādi vuttaṃ. Tassāti sātassa sukhassa. Jātāti etassa atthaṃ dassetuṃ ‘‘kāraṇabhāvena phassatthaṃ pavattā’’ti vuttaṃ. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā cetasikasātasaṅkhātā somanassavedanā [Pg.104] saheva uppajjati, evaṃ tadanurūpaphassasahitā hutvā pavattā tajjāti vuttā. Sādayatīti adhigamāsīsāya anaññaninnaṃ karoti.

३. जरी एका क्षणी एकच आलंबन (विषय) असते, तरीही सहाही आलंबनांमध्ये उत्पन्न होण्याच्या योग्यतेमुळे "त्यांच्याद्वारे किंवा" इत्यादी म्हटले आहे. "त्याचे" म्हणजे साताचे (सुखाचे). "उत्पन्न झालेली" (जाता) याचा अर्थ दर्शवण्यासाठी "कारणभावाने स्पर्शाच्या अर्थाने प्रवृत्त झालेली" असे म्हटले आहे. हे असे सांगितले आहे – ज्याप्रमाणे चैतसिक साता (सुख) संज्ञक सोमनस्य वेदना सोबतच उत्पन्न होते, त्याचप्रमाणे तिच्या अनुरूप स्पर्शाने युक्त होऊन प्रवृत्त झालेली ती 'तज्जा' (त्याच्यापासून उत्पन्न झालेली) म्हटली जाते. "आस्वाद घेतो" (सादयति) म्हणजे प्राप्तीच्या आशेने दुसऱ्या कशातही न झुकता (अनन्यप्रवण) करतो।

5. Na tassā tajjatāti tassā manoviññāṇadhātuyā tassāruppā ‘‘tassa jātā’’ti vā ubhayathāpi tajjatā na yujjati. Yadipi phasso viññāṇassa visesapaccayo na hoti, tathāpi so tassa paccayo hotiyevāti tassa tajjāmanoviññāṇadhātusamphassajatā vattabbāti codanaṃ sandhāyāha ‘‘na ca tadevā’’tiādi. Tehi ārammaṇehi jātā tajjāti imināpi atthena tajjā manoviññāṇadhātusamphassajāti vattuṃ na sakkā. Viññāṇassa pana tajjatāpaññatti labbhateva. Tathā hi ‘‘kiṃ vā etenā’’tiādinā phassādīnaṃ tathā desetabbataṃ āha.

५. "तिची तज्जाता नाही" म्हणजे त्या मनोविज्ञानधातूची त्या अरूपापासून किंवा "त्याच्यापासून उत्पन्न झालेली" अशा दोन्ही प्रकारे 'तज्जाता' (त्याच्यापासून उत्पन्न होणे) योग्य ठरत नाही. जरी स्पर्श हा विज्ञानाचा विशेष प्रत्यय (कारण) नसला, तरी तो त्याचा प्रत्यय असतोच, म्हणून त्याला "त्याच्यापासून उत्पन्न झालेली मनोविज्ञानधातू-संस्पर्शजा" म्हटले पाहिजे, या शंकेचा संदर्भ घेऊन "आणि तेच नाही" इत्यादी म्हटले आहे. "त्या आलंबनांपासून उत्पन्न झालेली ती तज्जा" या अर्थाने देखील "तज्जा मनोविज्ञानधातू-संस्पर्शजा" असे म्हणता येत नाही. परंतु विज्ञानाची 'तज्जाता-प्रज्ञप्ती' (त्याच्यापासून उत्पन्न होण्याची संज्ञा) प्राप्त होतेच. कारण "किंवा याने काय" इत्यादींद्वारे स्पर्शादींचे तशा प्रकारे उपदेशन करण्यायोग्यत्व सांगितले आहे।

7. Cittassa ārammaṇe ānayanākārappavatto vitakko atthato ārammaṇaṃ tattha ākaḍḍhanto viya hotīti ‘‘ārammaṇassa ākaḍḍhanaṃ vitakkana’’nti vuttaṃ.

७. चित्ताला आलंबनावर (विषयावर) आणण्याच्या आकाराने प्रवृत्त होणारा 'वितर्क' हा अर्थाच्या दृष्टीने आलंबनाला तिथे खेचून आणल्यासारखा असतो, म्हणून "आलंबनाला खेचून आणणे म्हणजे वितर्कण" असे म्हटले आहे।

8. Ārammaṇassa anumajjanākārappavatto vicāro tattha paribbhamanto viya samantato caranto viya ca hotīti ‘‘samantato caraṇaṃ vicaraṇa’’nti vuttaṃ.

८. आलंबनाचे अनुमार्जन (स्पर्श/शोधन) करण्याच्या आकाराने प्रवृत्त होणारा 'विचार' हा तिथे फिरल्यासारखा आणि सभोवताली संचार केल्यासारखा असतो, म्हणून "सभोवताली संचार करणे म्हणजे विचारण" असे म्हटले आहे।

11. Tathā avaṭṭhānamattabhāvatoti pāṇavadhādisādhanaavaṭṭhānamattabhāvato, na balavabhāvatoti adhippāyo.

११. तसेच "केवळ अवस्थान (स्थिती) भावामुळे" म्हणजे प्राणातिपात (जीवहिंसा) इत्यादींचे साधन असलेल्या केवळ अवस्थान भावामुळे, बलवान भावामुळे नाही, असा अभिप्राय आहे।

14. Yena dhammena citte ārammaṇaṃ upatiṭṭhati jotati ca, so dhammo upaṭṭhānaṃ jotananti ca vuttoti āha ‘‘upaṭṭhānaṃ jotanañca satiyevā’’ti.

१४. ज्या धम्मामुळे चित्तात आलंबन उपस्थित होते आणि प्रकाशित होते, तो धम्म 'उपस्थान' (उपस्थिती) आणि 'जोतन' (प्रकाशन) म्हटला जातो, म्हणून "उपस्थान आणि जोतन हे सतीचेच (स्मृतीचेच) आहे" असे म्हटले आहे।

16. Saṇhaṭṭhenāti sukhumaṭṭhena.

१६. "सण्हठ्ठेन" (श्लक्ष्ण अर्थाने) म्हणजे सूक्ष्म अर्थाने।

30. Bhāvoti hiriyanaṃ vadati.

३०. 'भाव' असे 'हिरि' (लज्जा) ला म्हणतात.

33. Na byāpādetabboti abyāpajja-saddassa kammatthataṃ āha.

३३. 'व्यापाद (द्वेष) करू नये' याद्वारे 'अव्यापज्ज' (अद्वेष) या शब्दाची कर्मरूपता (कृतीशीलता) सांगितली आहे.

42-43. Yadi anavajjadhammānaṃ sīghasīghaparivattanasamatthatā lahutā, sāvajjadhammānaṃ kathanti āha ‘‘avijjānīvaraṇāna’’ntiādi. Tesaṃ bhāvo [Pg.105] garutāti etena satipi sabbesaṃ arūpadhammānaṃ samānakhaṇatte mohasampayuttānaṃ sātisayo dandho pavattiākāroti dasseti. So pana tesaṃ dandhākāro santāne pākaṭo hoti.

४२-४३. जर अनवज्ज (निर्दोष) धर्मांची वेगाने बदलण्याची क्षमता म्हणजे 'लहुता' (लघुता) असेल, तर सावज्ज (सदोष) धर्मांच्या बाबतीत ते कसे आहे? म्हणून "अविज्जा-नीवरण" (अविद्या रूपी अडथळे) इत्यादी म्हटले आहे. त्यांचा भाव 'गरुता' (जडत्व) आहे. याद्वारे, जरी सर्व अरूप धर्मांचा क्षण समान असला, तरी मोहसंप्रयुक्त (मोहाने युक्त) धर्मांची प्रवृत्ती अत्यंत संथ (मंद) असते, हे दर्शविले आहे. आणि त्यांचा तो संथपणा संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) प्रकट होतो.

44-45. Appaṭighāto avilomanaṃ.

४४-४५. 'अप्पटिघात' (प्रतिघात नसणे) म्हणजे 'अविलोमन' (अनुकूलता/विरोध नसणे) होय.

46-47. Kilinnanti avassutaṃ.

४६-४७. 'किलिन्न' (ओले झालेले) म्हणजे 'अवस्सुत' (आसक्तीने ओले झालेले/कलुषित) होय.

50-51. Paccosakkanaṃ māyā yā accasarātipi vuccati. Arumakkhanaṃ vaṇālepanaṃ. Veḷu eva dātabbabhāvena pariggahito veḷudānaṃ nāma.

५०-५१. 'पच्चोसक्कन' (मागे हटणे) म्हणजे 'माया' (कपट), ज्याला 'अच्चसरा' (अतिप्रवृत्ती) असेही म्हणतात. 'अरुमक्खन' म्हणजे जखमेवर लेप लावणे (व्रणलेपन). देण्याच्या उद्देशाने स्वीकारलेला बांबू म्हणजेच 'वेळुदान' (बांबूचे दान) होय.

Niddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

निद्देसवार-कथावर्णन समाप्त झाले.

Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā

कोट्ठासवार-कथावर्णन (भागांच्या विभागाचे वर्णन)

58-120. Teti phassapañcamakādayo. Saṅgahagamanenevāti sādhāraṇatādinā kenaci sadisatālesena, na phassādayo viya visuṃ dhammabhāvenevāti attho. Tathā avippakiṇṇattāti phassādayo viya sarūpena visuṃ visuṃ avuttattā. Yadipi chandādayo saṅgahasuññatavāresupi sarūpena na vuttā, khandhāyatanadhāturāsīsu pana saṅgahitāyevāti dassetuṃ ‘‘yasmā panā’’tiādimāha. Taṃniddeseti saṅkhārakkhandhaniddese. Khandhānaṃ dhātāyatanabhāve byabhicārābhāvato akhandhabhāvanivāraṇena anāyatanādhātubhāvanivāraṇampi daṭṭhabbaṃ. Na yevāpanakā ṭhapetabbāti khandhādirāsiantogadhataṃ sandhāya vuttaṃ. Uddesādīsu pana ‘‘yevāpanātveva vuttānaṃ tesaṃ tathāyeva saṅgaho yutto’’ti aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ṭhapetvā yevāpanake’’ti vuttaṃ. Sarūpena avuttānampi cittuppādapariyāpannānaṃ khandhādibhāvo na vāretabboti na yevāpanakā ṭhapetabbāti vuttanti ubhayesampi adhippāyo veditabbo.

५८-१२०. 'ते' म्हणजे 'फस्स' (स्पर्श) पाचवे असणारे इत्यादी धर्म. 'केवळ संग्रहाच्या मार्गानेच' म्हणजे सामान्यता इत्यादी काही समानतेच्या अंशाने, स्पर्श इत्यादींसारखे स्वतंत्र धर्म म्हणून नाही, असा अर्थ आहे. तसेच 'अविप्पकिण्णत्ता' (विखुरलेले नसणे) म्हणजे स्पर्श इत्यादींसारखे स्वतःच्या रूपात स्वतंत्रपणे न सांगितलेले असणे. जरी छंद (इच्छा) इत्यादी धर्म संग्रह आणि सुञ्ञत (शून्यता) वारांमध्ये स्वतःच्या रूपात सांगितले नसले, तरी ते खंध (स्कंध), आयतन आणि धातु यांच्या समूहात समाविष्ट आहेतच, हे दर्शवण्यासाठी "यस्मा पना" (परंतु ज्या कारणाने) इत्यादी म्हटले आहे. 'त्या निद्देसामध्ये' म्हणजे संखाराक्खंध (संस्कारस्कंध) निद्देसामध्ये. स्कंधांच्या धातु आणि आयतन असण्यात कोणताही व्यभिचार (अपवाद) नसल्यामुळे, अ-स्कंधत्वाचे निवारण केल्याने अ-आयतनत्व आणि अ-धातुत्वाचे निवारण देखील समजले पाहिजे. 'येवापनक' (किंवा इतर जे काही) धर्म वगळू नयेत, हे स्कंध इत्यादी समूहातील त्यांच्या अंतर्भावाचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. परंतु उद्देस (उद्देश) इत्यादींमध्ये "जे 'येवापनक' म्हणून सांगितले आहेत, त्यांचा तशाच प्रकारे संग्रह करणे योग्य आहे" असे अट्ठकथेमध्ये "येवापनक वगळून" असे म्हटले आहे. स्वतःच्या रूपात न सांगितलेल्या परंतु चित्तुप्पाद (चित्तोत्पाद) अंतर्गत असणाऱ्या धर्मांचे स्कंधत्व इत्यादी नाकारले जाऊ नये, म्हणून 'येवापनक वगळू नयेत' असे म्हटले आहे, असा दोन्ही बाजूंचा अभिप्राय समजून घ्यावा.

Āhārapaccayasaṅkhātenāti upatthambhakapaccayasaṅkhātena. So ca āhārānaṃ upatthambhakabhāvo pākaṭoti katvā vutto, na janakattābhāvato. Ojaṭṭhamakarūpassa hi vedanādīnañca āhāraṇato tesaṃ janakattaṃ labbhatīti. Yadi upatthambhako idha paccayoti adhippeto, kabaḷīkārāhārassa tāva hotu, itaresaṃ kathanti āha ‘‘yathā hī’’tiādi[Pg.106]. Sahajātādipaccayeti sahajātaaññamaññanissayasampayuttaatthiavigatapaccaye vadati, mahācatukkaṃ vā, ekenākārenāti rūpārūpānaṃ upatthambhakattena upakārakabhāvamāha. So eva ca nesaṃ āharaṇakiccaṃ. ‘‘Saṅkhārapaccayā viññāṇa’’nti vacanato cetanāya viññāṇassa paccayabhāvo sātisayoti āha ‘‘viññāṇaṃ visesenā’’ti.

'आहारप्रत्यय म्हणून गणलेला' म्हणजे 'उपत्थंभक-प्रत्यय' (आधार देणारा प्रत्यय) म्हणून गणलेला. आहाराचा तो आधार देणारा भाव स्पष्ट असल्यामुळे तसे म्हटले आहे, उत्पादकत्वाचा (जनकत्वाचा) अभाव असल्यामुळे नाही. कारण ओजट्ठमक रूप (अष्टक रूप) आणि वेदना इत्यादींना आणत असल्यामुळे (आहरण करत असल्यामुळे) त्यांचे उत्पादकत्व प्राप्त होतेच. जर येथे 'उपत्थंभक' (आधार देणारा) हा प्रत्यय अभिप्रेत असेल, तर तो कभळीकार आहाराचा (कवलाहार) असू द्या, इतरांच्या बाबतीत तो कसा आहे? म्हणून "यथा ही" (जसे की) इत्यादी म्हटले आहे. 'सहजात इत्यादी प्रत्ययांमध्ये' म्हणजे सहजात, अञ्ञमञ्ञ (परस्पर), निस्सय (आश्रय), संप्रयुक्त, अत्थि (अस्तित्व) आणि अविगत प्रत्ययांना किंवा महाचतुष्काला म्हणतात. 'एकाच आकाराने' याद्वारे रूप आणि अरूप धर्मांना आधार देण्याच्या रूपाने उपकारक भाव सांगितला आहे. आणि तेच त्यांचे आहरण करण्याचे कार्य (आहरणकिच्च) आहे. "संखारपच्चया विञ्ञाणं" (संस्कारांच्या प्रत्ययाने विज्ञान उत्पन्न होते) या वचनावरून चेतनेचा विज्ञानासाठी असणारा प्रत्ययभाव अतिशय विशिष्ट आहे, म्हणून "विञ्ञाणं विसेसेना" (विशेषतः विज्ञान) असे म्हटले आहे.

Yathāgatamaggoti vutto kāraṇaphalānaṃ abhedūpacārenāti daṭṭhabbaṃ, nānākkhaṇiko aṭṭhaṅgikamaggo upanissayo etassāti aṭṭhaṅgikamaggūpanissayo. Ariyamaggassa yathāgatamaggapariyāyo vuccamāno tassa yā purimakālabhūtā abhedopacārasiddhā āgamanāvatthā tato nātivilakkhaṇāti imamatthaṃ vibhāvetīti āha ‘‘pubbabhāga…pe… dīpitā’’ti. Viññāṇassa cittavicittatā vijānanabhāvavisesā evāti āha ‘‘vijānanameva cittavicittatā’’ti. Vedanākkhandhādīnanti ādi-saddena ‘‘dvāyatanāni hontī’’tiādīsu vuttamanāyatanādayopi saṅgaṇhāti. Tappaṭikkhepoti tassa jātiniddesabhāvassa paṭikkhepo. Kato hotīti etena āhārindriyajhānamaggaphalahetuyo yattakā imasmiṃ citte labbhanti, te sabbepi ‘‘eko viññāṇāhāro hotī’’tiādinā avuttāpi atthato vuttāyevāti dasseti. Esa nayo aññatthāpi.

'यथागतमग्ग' (जसा आला तसा मार्ग) असे कारण आणि कार्याच्या अभेदोपचाराने (अभेद मानून) म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. वेगवेगळ्या क्षणांचा अष्टांगिक मार्ग ज्याचा उपनिस्सय (प्रबळ आश्रय) आहे, तो 'अट्ठङ्गिकमग्गूपनिस्सय' होय. आर्यमार्गासाठी 'यथागतमग्ग' हा पर्याय शब्द वापरताना, त्याची जी पूर्वकालभूत अभेदोपचाराने सिद्ध झालेली आगमन-अवस्था आहे, ती त्याहून फारशी भिन्न नाही, हा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी "पुब्बभाग...पे... दीपिता" (पूर्वभाग...पे... प्रकाशित केला आहे) असे म्हटले आहे. विज्ञानाची 'चित्तविचित्रता' म्हणजे जाणण्याच्या भावाचा विशेषच आहे, म्हणून "विजाननमेव चित्तविचित्तता" (जाणणे म्हणजेच चित्तविचित्रता) असे म्हटले आहे. 'वेदनाक्खंध' (वेदनास्कंध) इत्यादींमधील 'इत्यादी' शब्दाने "दोन आयतने होतात" इत्यादींमध्ये सांगितलेल्या अ-आयतनादींचाही संग्रह होतो. 'तप्पटिक्खेपो' म्हणजे त्या जाती-निर्देशभावाचे निवारण. 'केले जाते' याद्वारे या चित्तात जेवढे आहार, इंद्रिय, ध्यान, मार्ग, फल आणि हेतू प्राप्त होतात, ते सर्व "एक विज्ञानाहार होतो" इत्यादींद्वारे न सांगितले असले तरी अर्थतः सांगितलेच आहेत, हे दर्शविले आहे. हाच नियम इतरत्रही लागू होतो.

Koṭṭhāsavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कोट्ठासवार-कथावर्णन समाप्त झाले.

Suññatavārādivaṇṇanā

सुञ्ञतवार (शून्यता विभाग) इत्यादींचे वर्णन

121-145. Yathāvutte samayeti vuttappakārasamūhe.

१२१-१४५. 'यथावृत्त समयामध्ये' म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारच्या समूहामध्ये.

146. Ussāhanaṃ pesanaṃ niyojanaṃ.

१४६. 'उस्साहन' (उत्साहित करणे) म्हणजे 'पेसन' (प्रेरित करणे) किंवा 'नियोजन' (कामात लावणे) होय.

156-159. Nātisamāhitāyāti nānāvajjanūpacāraṃ sandhāya vadati. Yevāpanakehipi nibbisesataṃ dasseti karuṇāmuditānampi uppajjanato.

१५६-१५९. 'नातिसमाहिताय' (अतिशय समाहित नसलेल्या) याद्वारे विविध आवर्जनांच्या उपचाराचा संदर्भ देऊन म्हटले आहे. 'येवापनक' धर्मांपेक्षाही अभेदता (विशेष नसणे) दर्शविली आहे, कारण करुणा आणि मुदिता देखील उत्पन्न होतात.

Kāyavacīkiriyā kāyavacīpavatti, viññatti eva vā. Asamattabhāvananti pubbabhāgabhāvanamāha.

'कायवचीकिरिया' (काया आणि वाचेची क्रिया) म्हणजे काया आणि वाचेची प्रवृत्ती (कायवचीपवत्ती), किंवा केवळ विञ्ञत्ति (विज्ञप्ती) होय. 'असमत्तभावन' (अपूर्ण भावना) याद्वारे पूर्वभाग-भावनेला म्हटले आहे.

Kāmāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

कामावचर-कुशल-वर्णन समाप्त झाले.

Rūpāvacarakusalaṃ

रूपावचर-कुशल

Catukkanayo

चतुष्कनय (चार प्रकारची पद्धत)

Paṭhamajjhānakathāvaṇṇanā

प्रथमज्झान-कथावर्णन (प्रथम ध्यान कथावर्णन)

160. Uttarapadalopaṃ [Pg.107] katvā ‘‘rūpabhavo rūpa’’nti vutto, ‘‘rūpī rūpāni passati (ma. ni. 2.248; 3.312; dha. sa. 248; paṭi. ma. 1.209), rūparāgo’’tiādīsu (dha. sa. 363) viyāti daṭṭhabbaṃ. Payogasampāditassa rūpajjhānassa rūpabhavātikkamassapi upāyabhāvato yathā rūpūpapattiyā eva maggoti ayaṃ niyamo na yujjati, evaṃ paccayantaravikalatādīhi rūpūpapattiyā anabhinipphādakassapi atthibhāvato rūpūpapattiyā maggo evāti ayampi niyamo na yujjati. Evañca sati yadeva rūpūpapattiyā nipphādakaṃ, tasseva sampayuttassa rūpāvacarakusalabhāvo, na anabhinipphādakassāti ayamattho āpannoti codanaṃ samuṭṭhāpeti na sabbassa kusalajjhānassātiādinā. Tattha sāmaññasaddopi adhikāravasena visesaniddiṭṭho hotīti ‘‘kusalajjhānassa maggabhāvo’’ti vuttaṃ.

१६०. उत्तरपदाचा लोप करून 'रूपभव' याला 'रूप' असे म्हटले आहे, जसे की "रूपी रूपाणि पस्सति" (रूपवान रूपांना पाहतो), "रूपरागो" (रूपाची आसक्ती) इत्यादींमध्ये म्हटले आहे, असे समजले पाहिजे. प्रयोगाने (अभ्यासाने) संपादन केलेल्या रूपज्झानाचा (रूपध्यानाचा) रूपभवाचे अतिक्रमण करण्यासाठी देखील उपाय म्हणून उपयोग होत असल्यामुळे, जसे "तो केवळ रूप-उत्पत्तीचाच मार्ग आहे" हा नियम योग्य ठरत नाही, तसेच इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) विकलतेमुळे (अभावामुळे) रूप-उत्पत्ती न घडवून आणणाऱ्या ध्यानाचे अस्तित्व असल्यामुळे, "तो रूप-उत्पत्तीचा मार्गच आहे" हा नियम देखील योग्य ठरत नाही. आणि असे असताना, जे रूप-उत्पत्ती घडवून आणणारे आहे, त्याच संप्रयुक्त धर्माचा 'रूपावचर-कुशल' भाव असतो, न घडवून आणणाऱ्याचा नाही—हा अर्थ प्राप्त होत असल्यामुळे "न सब्बस्स कुसलज्झानस्स" (सर्व कुशल ध्यानांचे नाही) इत्यादींद्वारे शंका उपस्थित केली आहे. तेथे सामान्य शब्द देखील अधिकाराच्या (प्रकरणाच्या) वशने विशेष निर्दिष्ट होतो, म्हणून "कुशल ध्यानाचा मार्गभाव" असे म्हटले आहे.

Rūpūpapattijanakasabhāvo rūpabhavavipaccanasabhāvoti tassapi vipākadhammabhāve satipi sabbakusalākusalasādhāraṇaṃ vipākadhammabhāvasāmaññaṃ ‘‘vipākadhammabhāvo viyā’’ti udāharaṇabhāvena vuttaṃ. Sāmaññampi hi visesato bhinnaṃ katvā voharīyatīti. Sabbasamānoti rūpūpapattiyā nipphādakassa paccayantaravikalatādīhi anipphādakassa ca sabbassa yathādhigatassa jhānassa sādhāraṇo. Etena uttarapadāvadhāraṇassa pariggahitataṃ dasseti. ‘‘Ito añño maggo nāma natthī’’ti imināpi sajātiyā sādhāraṇo aññajātivinivattiyā anaññasādhāraṇo imassa jhānassa rūpūpapattiyā upāyabhāvo vuttoti daṭṭhabbaṃ. Itare dve saddhā hirī ca. Yadi paṭipadāya sādhetabbato puggalapubbaṅgamāya desanāya bhāventena samayavavatthānaṃ kataṃ. Paṭipadārahitesu kathanti āha ‘‘kesañcī’’tiādi. Tattha kesañcīti samathabhāvanāya katādhikārānaṃ. Tesañhi maggādhigamanato pubbe anadhigatajjhānānaṃ paṭisambhidādayo viya maggādhigameneva tāni samijjhanti.

‘रूप-उपपत्तीला (रूपावचर जन्माला) उत्पन्न करण्याचा स्वभाव असणारा आणि रूपभवामध्ये विपाकाप्रत (परिपक्वाप्रत) जाण्याचा स्वभाव असणारा’ अशा प्रकारे त्याचा विपाकधर्मभाव (विपाक देण्याचा स्वभाव) असतानाही, सर्व कुशल आणि अकुशलांना साधारण असणारा विपाकधर्मभावाचा सामान्य अंश ‘विपाकधर्मभावाप्रमाणे’ असे उदाहरणादाखल सांगितले आहे. कारण सामान्य देखील विशेषापासून भिन्न करून व्यवहारात आणले जाते. ‘सर्वसमान’ म्हणजे रूप-उपपत्तीला निष्पन्न करणाऱ्या आणि इतर प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) विकलतेमुळे (अभावामुळे) निष्पन्न न करणाऱ्या अशा सर्व यथाप्राप्त ध्यानाला साधारण असणारा. याद्वारे उत्तरपदाच्या अवधारणतेचा (निश्चयाचा) स्वीकार दर्शविला आहे. ‘याहून दुसरा मार्ग नाही’ याद्वारे देखील सजातीयांना साधारण असणारा आणि अन्य जातीच्या व्यावृत्तीमुळे (वगळण्यामुळे) अनन्यसाधारण असणारा या ध्यानाचा रूप-उपपत्तीचा उपायभाव सांगितला आहे, असे समजावे. इतर दोन म्हणजे श्रद्धा आणि हिरी (लज्जा) आहेत. जर प्रतिपदेद्वारे (मार्गाद्वारे) साध्य करायचे असल्यामुळे पुद्गल-पूर्वांगम (व्यक्तीला प्राधान्य देणाऱ्या) देशनेद्वारे भावना करणाऱ्याने वेळेचे निर्धारण केले आहे. प्रतिपदेने रहित असलेल्यांच्या बाबतीत कसे? म्हणून ‘काहींच्या’ इत्यादी म्हटले आहे. तेथे ‘काहींच्या’ म्हणजे समथभावनेमध्ये अधिकार प्राप्त केलेल्यांच्या. कारण त्यांना मार्गप्राप्तीपूर्वी ध्यान प्राप्त झाले नसले तरी, प्रतिसंभिदा इत्यादींप्रमाणे मार्गप्राप्तीनेच ती ध्याने प्राप्त होतात।

Aññānīti ariyamaggasiddhito aññāni. Tesupīti ariyamaggena siddhattā paṭipadārahitesupi. Nanu ca ariyamaggasiddhassapi āgamanavasena paṭipadā upalabbhatiyeva. Itarathā ‘‘na kāmāvacaraṃ viya vinā paṭipadāya uppajjatī’’ti[Pg.108], ‘‘bahutaraṃ lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatī’’ti ca vacanaṃ virujjheyyāti? Na, yebhuyyena gahaṇato puggalavisesāpekkhattā ca. Ariyamaggasamijjhanakañhi jhānaṃ kassacideva hoti, tasmā itaraṃ bahutaraṃ lokiyajjhānaṃ puthujjanassa ariyassa ca akatādhikārassa na vinā paṭipadāya sijjhatīti tesaṃ vasena vuttaṃ. Ariyamaggasiddhassapi jhānassa vipākānaṃ viya kusalena ariyamaggena sadisattābhāvato atabbipākattā ca na maggāgamanavasena paṭipadā yujjati, evamassa paṭipadāviraho siddho. Evañca katvā suddhikanavakadesanāpi suṭṭhu nītā hoti. Tathā ca vakkhati lokuttarakathāyaṃ ‘‘lokiyajjhānampī’’tiādi (dha. sa. mūlaṭī. 277).

‘अज्ञाने’ म्हणजे आर्यमार्गाच्या सिद्धीमुळे होणारी अज्ञाने (ज्ञानविशेष). ‘त्यांच्यामध्येही’ म्हणजे आर्यमार्गाने सिद्ध झाल्यामुळे प्रतिपदेने रहित असलेल्यांमध्येही. पण आर्यमार्गाने सिद्ध झालेल्यालाही आगमनाच्या (परंपरेच्या) आधारे प्रतिपदा प्राप्त होतेच की नाही? अन्यथा ‘कामावचर ध्यानाप्रमाणे प्रतिपदेशिवाय उत्पन्न होत नाही’ आणि ‘बहुतांश लौकिक ध्यान देखील प्रतिपदेशिवाय सिद्ध होत नाही’ या वचनांशी विरोध होईल का? नाही, कारण हे बहुतांश करून ग्रहण केल्यामुळे आणि पुद्गलविशेषाच्या अपेक्षेमुळे आहे. कारण आर्यमार्गाने सिद्ध होणारे ध्यान कोणा एकालाच होते, म्हणून इतर बहुतांश लौकिक ध्यान पृथग्जनाला आणि अधिकार प्राप्त न झालेल्या आर्याला प्रतिपदेशिवाय सिद्ध होत नाही, असे त्यांच्या संदर्भात म्हटले आहे. आर्यमार्गाने सिद्ध झालेल्या ध्यानाचा देखील, विपाकांप्रमाणे कुशल आर्यमार्गाशी सादृश्य नसल्यामुळे आणि त्याचा विपाक नसल्यामुळे, मार्गागमनाच्या आधारे प्रतिपदा योग्य ठरत नाही, अशा प्रकारे त्याचा प्रतिपदाविरह सिद्ध होतो. आणि असे केल्याने शुद्धिक-नवक देशना देखील चांगल्या प्रकारे स्पष्ट होते. तसेच लोकोत्तर कथेमध्ये ‘लौकिक ध्यान देखील’ इत्यादी (ध. सं. मूलटी. २७७) सांगतील।

Vaṭṭāsayassa visesapaccayabhūtāya taṇhāya tanukaraṇavasena vivaṭṭāsayassa vaḍḍhananti āha ‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanena āsayaposana’’nti. Āsayaposananti ca jhānabhāvanāya paccayabhūtā pubbayogādivasena siddhā ajjhāsayasampadā. Sā pana taṇhupatāpavigamena hotīti āha ‘‘taṇhāsaṃkilesasodhanenā’’ti.

वट्टाशयाच्या (संसार-आशयाच्या) विशेष प्रत्यय (कारण) असलेल्या तण्हेच्या (तृष्णेच्या) तनूकरणामुळे (कमी करण्यामुळे) विवट्टाशयाची (निर्वाण-आशयाची) वृद्धी होते, म्हणून ‘तण्हा-संकिलेशाच्या (तृष्णा-क्लेशाच्या) शोधनाने आशयाचे पोषण’ असे म्हटले आहे. ‘आशयपोषण’ म्हणजे ध्यानभावनेला प्रत्ययभूत असणारी आणि पूर्वयोगादींच्या (पूर्वीच्या अभ्यासाच्या) प्रभावाने सिद्ध झालेली अध्याशयसंपदा होय. ती तृष्णेच्या उपतापाच्या (तापाच्या) विगमामुळे (नाशाने) होते, म्हणून ‘तण्हा-संकिलेश शोधनाने’ असे म्हटले आहे।

Thinamiddhādīnanti thinamiddhauddhaccakukkuccavicikicchānaṃ. Pahānanti pahāyakaṃ.

‘थीनमिद्ध इत्यादींचे’ म्हणजे थीनमिद्ध (आळस व डुलकी), उद्धच्च-कुकुच्च (उद्धतपणा व पश्चात्ताप) आणि विचिकित्सेचे (शंकेचे). ‘प्रहाण’ म्हणजे प्रहाण करणारे (नष्ट करणारे)।

Taṃsadisesūti mahaggatabhāvādinā paṭhamajjhānasamādhisadisesu.

‘त्यांच्यासारख्यांमध्ये’ म्हणजे महग्गतभाव इत्यादींमुळे प्रथमध्यान-समाधीसारख्यांमध्ये।

Pītisukhavantaṃ jhānaṃ pītisukhanti vuttaṃ yathā arisasoti dassento ‘‘pītisukha…pe… akāro vutto’’ti āha. Maggassapi vā nibbānārammaṇato tathalakkhaṇūpanijjhānatā yojetabbā. Asammosadhammanti avināsabhāvaṃ.

प्रीती आणि सुख असणाऱ्या ध्यानाला ‘प्रीतिसुख’ असे म्हटले आहे, जसे की ‘अरिसा’ (आरसा) हे दर्शविताना ‘प्रीतिसुख...पे... अकार सांगितला आहे’ असे म्हटले आहे. किंवा मार्गाची देखील निर्वाण-आरंभापासून (निर्वाण आलंबनामुळे) तथालक्षण-उपनिव्यासाने (तथारूपाने ध्यान करण्याच्या स्वभावाने) योजना करावी. ‘असंमोसधम्म’ म्हणजे अविनाशभाव (नष्ट न होणारा स्वभाव)।

Dutiyajjhānakathāvaṇṇanā

द्वितीयध्यानकथावर्णन।

161-162. Diṭṭhādīnavassa taṃtaṃjhānakkhaṇe anuppajjanadhammatāpādanaṃ vūpasamanaṃ virajjanaṃ pahānañcāti idhādhippetavitakkādayoyeva jhānaṅgabhūtā tathā karīyanti, na taṃsampayuttaphassādayoti vitakkādīnaṃyeva vūpasamādivacanaṃ ñāyāgataṃ. Yasmā pana vitakkādayo viya taṃsampayuttadhammāpi etena etaṃ oḷārikanti diṭṭhādīnavā eva, tasmā avisesena vitakkādīnaṃ taṃsahajātānañca vūpasamādike vattabbe vitakkavicārādīnaṃyeva vūpasamādikaṃ vuccamānaṃ ‘‘adhikavacanamaññamatthaṃ bodhetī’’ti kiñci visesaṃ dīpetīti taṃ dassento ‘‘yehi vitakkavicārehī’’tiādimāha. Visuṃ [Pg.109] visuṃ ṭhitānipi vitakkavicārasamatikkamavacanādīni paheyyaṅganiddesatāsāmaññena cittena samūhato gahetvā avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ katanti dassento ‘‘tesaṃ…pe… taṃ dīpakanti vutta’’nti āha. Idāni avayavena samudāyopalakkhaṇaṃ vinā vitakkavicāravūpasamavacanena pītivirāgādivacanānaṃ savisaye samānabyāpārataṃ dassento ‘‘atha vā’’tiādimāha.

१६१-१६२. पाहिलेल्या दोषाचा त्या त्या ध्यानाच्या क्षणी अनुत्पन्न होण्याचा स्वभाव प्राप्त करून देणे म्हणजे व्युपशमन (शांत होणे), विराग आणि प्रहाण होय. येथे अभिप्रेत असलेले वितर्क इत्यादीच ध्यानांगभूत होऊन तसे केले जातात, त्यांच्याशी संप्रयुक्त असलेले स्पर्श इत्यादी नाही, म्हणून वितर्क इत्यादींच्याच व्युपशमनादींचे वचन न्यायसंगत आहे. परंतु ज्याप्रमाणे वितर्क इत्यादी आहेत, त्याचप्रमाणे त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे धर्म देखील ‘याने हे ओळारिक (स्थूल) आहे’ अशा प्रकारे पाहिलेले दोषच आहेत, म्हणून विशेष भेद न करता वितर्क इत्यादींचे आणि त्यांच्या सहजातांचे व्युपशमनादी सांगायचे असताना, केवळ वितर्क-विचारादींचेच व्युपशमनादी सांगितले जाणे ‘अधिक वचन दुसऱ्या अर्थाचा बोध करून देते’ या न्यायाने काही विशेष दर्शविते, हे दर्शविताना ‘ज्या वितर्क-विचारांनी’ इत्यादी म्हटले आहे. वेगवेगळ्या ठिकाणी राहिलेली देखील वितर्क-विचारांच्या समतिक्रमाची (उल्लंघनाची) वचने इत्यादी प्रहेय-अंग-निर्देशाच्या (त्याग करायच्या अंगांच्या निर्देशाच्या) सामान्यतेमुळे चित्ताने समूहाने ग्रहण करून अवयवाद्वारे समुदायाचे उपलक्षण केले आहे, हे दर्शविताना ‘त्यांच्या...पे... ते दर्शक म्हटले आहे’ असे म्हटले आहे. आता अवयवाद्वारे समुदायाच्या उपलक्षणाशिवाय, वितर्क-विचार व्युपशमनाच्या वचनाने प्रीति-विरागादी वचनांची आपापल्या विषयात समान कार्यक्षमता दर्शविताना ‘अथवा’ इत्यादी म्हटले आहे।

Tasmiṃ dassiteti ‘‘yā saddhā saddahanā’’tiādinā jhānavibhaṅge sampasādane dassite. Samānādhikaraṇaniddesenevāti tattheva vibhaṅge uddesapaduddhārādīsu saddhājhānānaṃ ‘‘sampasādana’’nti ekādhikaraṇatāvacaneneva.

‘ते दर्शविले असता’ म्हणजे ‘जी श्रद्धा, श्रद्धेयता’ इत्यादींद्वारे ध्यानविभंगात संप्रसादन (चित्ताची प्रसन्नता) दर्शविले असता. ‘समानाधिकरण निर्देशाद्वारेच’ म्हणजे त्याच विभंगात उद्देशपद-उद्धार इत्यादींमध्ये श्रद्धा आणि ध्यानांचे ‘संप्रसादन’ असे एकाधिकरणतेच्या वचनानेच।

Oḷārikaṅgamukhena ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāya taṃtaṃjhānanikantiyā vikkhambhanaṃ vitakkavicāravūpasamavacanādīhi pakāsitanti āha ‘‘taṇhāppahānaṃ etesaṃ vūpasamana’’nti (vibha. 799). Yato vitakkavicāresu virattabhāvadīpakaṃ vitakkavicāravūpasamavacananti tadubhayābhāvadīpanaṃ puna katanti dassetuṃ ‘‘ye cā’’tiādi vuttaṃ.

ओळारिक (स्थूल) अंगाच्या मुखाने ‘त्याच्या अनुकूल असणारी स्मृती’ अशा प्रकारे सांगितलेल्या त्या त्या ध्यानाच्या निकंतीचे (आसक्तीचे) विष्कंभन (दडपून टाकणे) वितर्क-विचार व्युपशमनाच्या वचनादींद्वारे प्रकाशित केले आहे, म्हणून ‘तृष्णेचे प्रहाण हेच यांचे व्युपशमन होय’ (विभ. ७९९) असे म्हटले आहे. ज्या अर्थी वितर्क-विचारांमधील विरक्तभाव दर्शविणारे वितर्क-विचार व्युपशमनाचे वचन आहे, त्या अर्थी त्या दोन्हीचा अभाव दर्शविणे पुन्हा केले आहे, हे दर्शविण्यासाठी ‘आणि जे’ इत्यादी म्हटले आहे।

Tatiyajjhānakathāvaṇṇanā

तृतीयध्यानकथावर्णन।

163. Vīriyaṃ upekkhāti vuttaṃ ‘‘paggahaniggahesu byāpārākaraṇena upekkhiyatī’’ti. Gahaṇe majjhattabhāvena saṅkhāre upekkhatīti saṅkhārupekkhā, tathāpavattā vipassanā paññā. Tassā pana visayato pabhedo ‘‘aṭṭha saṅkhārupekkhā’’tiādinā (paṭi. ma. 1.57) yassaṃ pāḷiyaṃ vutto, taṃ pāḷisesaṃ dassento ‘‘paṭhamajjhāna’’ntiādimāha. Tattha uppādanti purimakammapaccayā idha uppattiṃ. Pavattanti tathā uppannassa pavattiṃ. Nimittanti sabbampi saṅkhāragataṃ nimittabhāvena upaṭṭhānato. Āyūhananti āyatiṃ paṭisandhihetubhūtaṃ kammaṃ. Paṭisandhinti āyatiṃ upapattiṃ. Gatinti yāya gatiyā sā paṭisandhi hoti. Nibbattinti khandhānaṃ nibbattanaṃ. Upapattinti ‘‘samāpannassa vā upapannassa vā’’ti evaṃ vuttaṃ vipākappavattiṃ. Jātinti jarādīnaṃ paccayabhūtaṃ bhavapaccayā jātiṃ. Jarāmaraṇādayo pākaṭā eva. Ettha ca uppādādayo pañceva saṅkhārupekkhāñāṇassa visayavasena vuttā, sesā tesaṃ vevacanavasena. ‘‘Nibbatti [Pg.110] jātī’’ti idañhi dvayaṃ uppādassa ceva paṭisandhiyā ca vevacanaṃ. ‘‘Gati upapatti cā’’ti idaṃ dvayaṃ pavattassa. Jarādayo nimittassāti.

१६३. "वीर्य उपेक्षा" असे म्हटले आहे, "प्रग्रह (उत्साह वाढवणे) आणि निग्रह (संयम राखणे) यांमध्ये व्यापार न करण्याने (प्रयत्न न करण्याने) उपेक्षा केली जाते." ग्रहण करण्यामध्ये तटस्थ भावाने संस्कारांची उपेक्षा करते म्हणून ती 'संखारुपेक्षा' (संस्कारोपेक्षा) होय, आणि अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेली ती 'विपस्सना प्रज्ञा' (विपश्यना प्रज्ञा) होय. तिचा विषयानुसार असणारा भेद "आठ संखारुपेक्षा" इत्यादीद्वारे (पटि. म. १.५७) ज्या पाळीमध्ये (पालिपाठात) सांगितला आहे, तो उर्वरित पालिपाठ दर्शवताना "प्रथमज्झानं" (प्रथम ध्यान) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'उत्पाद' म्हणजे पूर्वकर्माच्या प्रत्ययाने (कारणाने) येथे होणारी उत्पत्ती. 'प्रवृत्ती' म्हणजे तशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्याची प्रवृत्ती. 'निमित्त' म्हणजे सर्वच संस्कारगत गोष्टी निमित्तभावाने उपस्थित होत असल्यामुळे. 'आयुहन' म्हणजे भविष्यात प्रतिसंधीचे (पुनर्जन्माचे) हेतू बनणारे कर्म. 'प्रतिसंधी' म्हणजे भविष्यातील उपपत्ती (जन्म). 'गती' म्हणजे ज्या गतीने ती प्रतिसंधी होते. 'निब्बत्ती' (उत्पत्ती) म्हणजे स्कंधांची उत्पत्ती. 'उपपत्ती' म्हणजे "समापन्न झालेल्याची किंवा उत्पन्न झालेल्याची" अशा प्रकारे सांगितलेली विपाक-प्रवृत्ती. 'जाती' म्हणजे जरा इत्यादींचे प्रत्ययभूत असणारी, भवप्रत्ययाने होणारी जाती (जन्म). जरामरण इत्यादी तर स्पष्टच आहेत. येथे उत्पाद इत्यादी पाचच संखारुपेक्षाज्ञानाच्या विषयाच्या रूपाने सांगितले आहेत, उर्वरित त्यांचे समानार्थी शब्द (वेवचन) म्हणून सांगितले आहेत. "निब्बत्ती जाती" हे दोन शब्द उत्पाद आणि प्रतिसंधीचे समानार्थी आहेत. "गती उपपत्ती च" हे दोन शब्द प्रवृत्तीचे समानार्थी आहेत. जरा इत्यादी निमित्ताचे (समानार्थी) आहेत.

Bhūtassāti khandhapañcakassa. Etehīti jhānacittasamuṭṭhitarūpehi.

"भूतस्य" म्हणजे पंचस्कंधांचे. "एतेहि" म्हणजे ध्यानचित्तापासून उत्पन्न झालेल्या रूपांनी.

Catukkanayavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुष्कनय वर्णन समाप्त झाले.

Pañcakanayavaṇṇanā

पंचकनय वर्णन.

167. Ākārabhedanti ākāravisesaṃ. Anekākārā hi dhammā, te ca niravasesaṃ yāthāvato bhagavatā abhisambuddhā. Yathāha – ‘‘sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṃ āgacchantī’’ti (mahāni. 156; cūḷani. mogharājamāṇavapucchāniddesa 85; paṭi. 3.5). Dutiyajjhānapakkhikaṃ na paṭhamajjhānapakkhikanti adhippāyo. Tenevāha ‘‘paṭhamajjhānameva hī’’tiādi. Atthato hi catukkapañcakanayā aññamaññānuppavesino. Pañcakanaye dutiyajjhānaṃ kiṃ savicāratāya paṭhamajjhānapakkhikaṃ udāhu avitakkatāya dutiyajjhānapakkhikanti siyā āsaṅkāti tadāsaṅkānivattanatthamidaṃ vuttaṃ. Kasmātiādinā tattha kāraṇamāha. Suttantadesanāsu ca dutiyajjhānameva bhajantīti sambandho. Ca-saddena na kevalaṃ idheva, atha kho suttantadesanāsupīti desanantarepi yathāvuttajjhānassa paṭhamajjhānapakkhikattābhāvaṃ dasseti. Idāni bhajanampi dassetuṃ ‘‘vitakkavūpasamā’’tiādi vuttaṃ. Tena suttantepi pañcakanayassa labbhamānataṃ dasseti.

१६७. "आकारभेद" म्हणजे आकाराचा विशेष (प्रकार). कारण धर्म अनेक आकारांचे असतात, आणि ते भगवंतांनी पूर्णपणे आणि यथार्थपणे जाणले आहेत. जसे म्हटले आहे - "सर्व धर्म सर्व प्रकारे बुद्ध भगवंतांच्या ज्ञानमुखात (ज्ञानाच्या कक्षेत) येतात" (महानि. १५६; चूळनि. मोघराजमाणवपुच्छानिद्देस ८५; पटि. ३.५). द्वितीय ध्यानाच्या पक्षाचे आहे, प्रथम ध्यानाच्या पक्षाचे नाही, असा अभिप्राय आहे. म्हणूनच "प्रथमज्झानमेव ही" (प्रथम ध्यानच) इत्यादी म्हटले आहे. अर्थाच्या दृष्टीने चतुष्क आणि पंचक नय एकमेकांमध्ये प्रवेश करणारे आहेत. पंचक नयामध्ये द्वितीय ध्यान हे सविचार असल्यामुळे प्रथम ध्यानाच्या पक्षाचे आहे की अविचार (अवितर्क) असल्यामुळे द्वितीय ध्यानाच्या पक्षाचे आहे, अशी शंका निर्माण होऊ शकते, म्हणून त्या शंकेचे निवारण करण्यासाठी हे म्हटले आहे. "कस्मा" (का) इत्यादींद्वारे तेथे कारण सांगितले आहे. "आणि सुत्तंत देशनांमध्ये द्वितीय ध्यानाचाच आश्रय घेतात" असा संबंध आहे. 'च' (आणि) या शब्दाने केवळ येथेच नाही, तर सुत्तंत देशनांमध्येही, म्हणजेच इतर देशनांमध्येही यथावक्त ध्यानाचा प्रथम ध्यानाच्या पक्षाचा नसलेला भाव दर्शवला आहे. आता आश्रय घेणे देखील दर्शवण्यासाठी "वितक्कवूपसमा" (वितर्काच्या उपशमामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे सुत्तंतातही पंचक नयाची प्राप्ती (उपलब्धता) दर्शवली आहे.

Nanu ca suttante cattāriyeva jhānāni vibhattānīti pañcakanayo natthiyevāti? Na, ‘‘savitakkasavicāro samādhī’’tiādinā samādhittayāpadesena pañcakanayassa labbhamānattā. Catukkanayanissito pana katvā pañcakanayo vibhattoti tatthāpi pañcakanayo niddhāretabbo. Vitakkavicārānaṃ vūpasamāti hi vitakkassa vicārassa vitakkavicārānañca vitakkavicārānanti sakkā vattuṃ. Tathā avitakkaavicārānanti ca vinā saha ca vicārena vitakkappahānena avitakkaṃ saha vinā ca vitakkena vicārappahānena avicāranti avitakkaṃ avicāraṃ avitakkaavicārañcāti vā tividhampi sakkā saṅgaṇhituṃ.

पण सुत्तंतात तर चारच ध्याने विभागली आहेत, मग पंचक नय नाहीच का? असे नाही, कारण "सवितक्कसविचारो समाधी" (सवितर्क सविचार समाधी) इत्यादी तीन समाधींच्या निर्देशाने पंचक नयाची प्राप्ती होते. परंतु चतुष्क नयावर आश्रित करून पंचक नय विभागला गेला आहे, म्हणून तेथेही पंचक नयाचा निश्चय केला पाहिजे. "वितर्क आणि विचारांच्या उपशमामुळे" असे म्हटले असता, वितर्काचा, विचाराचा आणि वितर्क-विचारांचा, अशा प्रकारे "वितर्क-विचारांचा" असे म्हणता येणे शक्य आहे. तसेच "अवितर्क-अविचार" असेही, विचाराशिवाय आणि विचारासह वितर्काचा प्रहाण झाल्याने 'अवितर्क', आणि वितर्कासह व वितर्काशिवाय विचाराचा प्रहाण झाल्याने 'अविचार', अशा प्रकारे 'अवितर्क', 'अविचार' आणि 'अवितर्क-अविचार' या तिन्हींचाही संग्रह करणे शक्य आहे.

Dutiyanti [Pg.111] ca vitakkarahite vitakkavicāradvayarahite ca ñāyāgatā desanā. Dutiyaṃ adhigantabbattā vicāramattarahitepi dvayappahānādhigatasamānadhammattā. Evañca katvā pañcakanayaniddese dutiye vūpasantopi vitakko taṃsahāyavicārāvūpasamena na sammāvūpasantoti vitakkavicāradvayarahite viya vicāravūpasameneva tadupasamaṃ sesadhammasamānatañca dassentena ‘‘vitakkavicārānaṃ vūpasamā ajjhattaṃ sampasādanaṃ cetaso ekodibhāvaṃ avitakkaṃ avicāraṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ tatiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti tatiyaṃ catukkanaye dutiyena nibbisesaṃ vibhattaṃ. Duvidhassapi sahāyavirahena aññathā ca vitakkappahānena avitakkattaṃ samādhijaṃ pītisukhattañca samānanti samānadhammattāpi dutiyanti niddeso. Vicāramattampi hi vitakkavicāradvayarahitaṃ viya ‘‘yasmiṃ samaye rūpūpapattiyā maggaṃ bhāveti avitakkavicāramattaṃ samādhijaṃ pītisukhaṃ dutiyaṃ jhānaṃ upasampajja viharatī’’ti avitakkaṃ samādhijaṃ pītisukhanti vibhattaṃ. Paṭhamajjhāne vā sahacārīsu vitakkavicāresu ekaṃ atikkamitvā dutiyampi tatraṭṭhameva dosato disvā ubhayampi sahātikkamantassa pañcakanaye tatiyaṃ vuttaṃ tatiyaṃ adhigantabbattā. Paṭhamato anantarabhāvena panassa dutiyabhāvo ca uppajjati. Kasmā panettha sarūpato pañcakanayo na vibhattoti? Vineyyajjhāsayato. Yathānulomadesanā hi suttantadesanāti.

"द्वितीय" ही देशना वितर्करहित आणि वितर्क-विचार या दोन्ही रहित अवस्थेसाठी न्यायानुसार आलेली आहे. प्राप्त करण्यायोग्य असल्यामुळे केवळ विचाररहित असलेल्या ध्यानातही, दोन्हीच्या प्रहाणाने प्राप्त झालेल्या समान धर्मामुळे ते 'द्वितीय' आहे. आणि असे करून पंचक नयाच्या निर्देशात, दुसऱ्या ध्यानात मित्रांनो वितर्क उपशमित झाला असला तरी, त्याचा सहकारी असलेल्या विचाराचा उपशम न झाल्यामुळे तो पूर्णपणे उपशमित झालेला नाही; म्हणून वितर्क-विचार या दोन्ही रहित अवस्थेप्रमाणेच विचाराच्या उपशमानेच त्याचा उपशम आणि उर्वरित धर्मांची समानता दर्शवताना "वितर्क आणि विचारांच्या उपशमामुळे, अध्यात्म संप्रसाद (चित्ताची प्रसन्नता), चित्ताची एकाग्रता, अवितर्क, अविचार, समाधिजन्य प्रीती आणि सुख असणाऱ्या तिसऱ्या ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो" अशा प्रकारे तिसरे ध्यान हे चतुष्क नयातील दुसऱ्या ध्यानाप्रमाणेच भेदविरहित विभागले आहे. दोन्ही प्रकारच्या सहकाऱ्याच्या विरहामुळे आणि इतर प्रकारे वितर्काच्या प्रहाणामुळे अवितर्क असणे, समाधिजन्य असणे आणि प्रीती-सुख असणे समान आहे, म्हणून समान धर्म असल्यामुळे देखील "द्वितीय" असा निर्देश आहे. कारण केवळ विचाररहित असलेले ध्यान देखील, वितर्क-विचार या दोन्ही रहित असलेल्या ध्यानाप्रमाणेच "ज्या वेळी रूपावचर उत्पत्तीसाठी मार्गाची भावना करतो, तेव्हा अवितर्क, केवळ विचार असलेले, समाधिजन्य प्रीती आणि सुख असणाऱ्या दुसऱ्या ध्यानाला प्राप्त करून विहरतो" अशा प्रकारे अवितर्क, समाधिजन्य प्रीती आणि सुख असे विभागले आहे. किंवा प्रथम ध्यानात सहचारी असलेल्या वितर्क आणि विचारांपैकी एकाचे अतिक्रमण करून, दुसऱ्यालाही तेथेच दोषयुक्त पाहून, दोन्हीचे एकत्र अतिक्रमण करणाऱ्यासाठी पंचक नयामध्ये तिसरे ध्यान सांगितले आहे, कारण ते तिसरे प्राप्त करण्यायोग्य आहे. परंतु पहिल्याच्या लगेच नंतर येत असल्यामुळे त्याचा द्वितीय भाव (दुसरे असणे) उत्पन्न होतो. येथे प्रत्यक्ष रूपाने पंचक नय का विभागला गेला नाही? विनेय (शिष्यांच्या) आशयामुळे (पात्रतेमुळे). कारण सुत्तंत देशना ही अनुकूल देशना (श्रोत्यांच्या योग्यतेनुसार केलेली देशना) आहे.

Paṭipadācatukkādivaṇṇanā

प्रतिपदा-चतुष्क इत्यादींचे वर्णन.

176-180. Tadanurūpatāti tassa paṭhamādijjhānassa anurūpasabhāvā. Yathāladdhajjhānaṃ santato paṇītato disvā assādayamānā nikanti taṃsampayuttā khandhā vā tadārakkhabhūtā satiyeva vā tassa jhānassa anucchavikatāya ‘‘tadanudhammatā satī’’ti vuttāti. Kadācīti yadā paṭhamaṃ adhigantvā yathānisinnoyeva vinā payogantaraṃ dutiyādīni adhigacchati, īdise kāleti attho.

१७६-१८०. "तदनुरूपता" म्हणजे त्या प्रथम इत्यादी ध्यानांच्या अनुरूप स्वभाव असणे. प्राप्त झालेल्या ध्यानाला शांत आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) पाहून त्याचा आस्वाद घेणारी निकंती (आसक्ती) किंवा त्याच्याशी संप्रयुक्त असणारे स्कंध, किंवा त्याचे रक्षण करणारी स्मृतीच त्या ध्यानाच्या योग्यतेची असल्यामुळे "तदनुधम्मता सती" (तदनुधर्मता स्मृती) असे म्हटले आहे. "कदाचित" म्हणजे जेव्हा प्रथम ध्यानाला प्राप्त करून, जसा बसला आहे तसाच, इतर कोणत्याही प्रयत्नाशिवाय द्वितीय इत्यादी ध्यानांना प्राप्त करतो, अशा वेळी, असा अर्थ आहे.

186. Kusalajjhānassa adhigatattā ‘‘sekkhā’’ti vuttaṃ. Na hi te uppādenti nāmāti ariyamaggakkhaṇe rūpāvacarajjhānānaṃ anuppajjamānataṃ sandhāyāha.

१८६. कुशल ध्यानाची प्राप्ती झाल्यामुळे "सेक्खा" (शैक्ष) असे म्हटले आहे. "ते खरोखर उत्पन्न करत नाहीत" हे आर्यमार्गाच्या क्षणी रूपावचर ध्यानांच्या उत्पन्न न होण्याला उद्देशून म्हटले आहे.

Kasiṇakathāvaṇṇanā

कसिणकथा वर्णन.

203. Āruppapādakatā [Pg.112] ca dassitā vinā abhāvato. Na hi tesaṃ āruppapādakatāya vinā nirodhapādakatā atthīti. Nimminituṃ icchitassa vatthuno nimmānavasena khippaṃ nisanti nisāmanaṃ ālocanaṃ adhigamo etassāti khippanisanti. Tabbhāvo ‘‘khippanisantibhāvo’’ti āha ‘‘khippadassanaṃ khippābhiññatā’’ti.

२०३. आणि अरूप-पादकता (अरूपावस्थेचा आधार असणे) दर्शविली आहे, कारण त्याशिवाय (निरोधाचा) अभाव असतो. कारण त्यांच्या अरूप-पादकतेशिवाय निरोध-पादकता (निरोधाचा आधार असणे) नसते. निर्माण करण्याची इच्छा असलेल्या वस्तूच्या निर्माणाच्या द्वारे शीघ्र गतीने जे 'निसन्ति' म्हणजे 'निसामन' (अवलोकन), 'आलोचन' (विचार) आणि 'अधिगम' (प्राप्ती) होते, त्याला 'खिप्पनिसन्ति' (शीघ्रनिश्चय) म्हणतात. त्याचा भाव म्हणजे 'खिप्पनिसन्तिभावो' (शीघ्रनिश्चयभाव), म्हणून 'खिप्पदस्सनं खिप्पाभिञ्ञता' (शीघ्रदर्शन आणि शीघ्र अभिज्ञा) असे म्हटले आहे.

Kasiṇakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कसिणकथावर्णन समाप्त झाले.

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā

अभिभायतनकथावर्णन

204. Paṭibhāganimittabhūtaṃ kasiṇārammaṇasaṅkhātaṃ āyatanaṃ kāraṇaṃ etassāti kasiṇāyatanaṃ, jhānaṃ. Atha vā ārammaṇassa anavasesapharaṇaṭṭhena kasiṇañca taṃ āyatanañca yogino sukhavisesānaṃ adhiṭṭhānabhāvato manāyatanadhammāyatanabhāvato cāti sasampayuttaṃ jhānaṃ kasiṇāyatanaṃ. Tenevāha ‘‘satipi abhibhāyatanānaṃ kasiṇāyatanatte’’ti. Bhāvanāya nimittaṃ bhāvanānimittaṃ, ārammaṇassa parittappamāṇatā suvisuddhanīlāditā ca, tadeva nānattaṃ. Bhāvanā eva vā pubbabhāgabhūtā bhāvanānimittaṃ, tassa nānattaṃ bhāvanānimittanānattaṃ. Pubbabhāgabhāvanā hi yathāvuttavisese ārammaṇe pavattiākāravisesato nānāsabhāvāti. Kasiṇanimittassa abhibhavanakabhāvanānimittanānattaṃ kasiṇa…pe… nānattaṃ, tatoti yojetabbaṃ.

२०४. प्रतिभागनिमित्त स्वरूप असलेल्या आणि कसिण-आलंबन म्हटल्या गेलेल्या आयतनाचे जे कारण आहे, ते 'कसिणायतन' म्हणजे ध्यान होय. अथवा, आलंबनाच्या संपूर्ण व्यापण्याच्या अर्थाने जे 'कसिण' आहे आणि योगी पुरुषाच्या सुखविशेषांचे अधिष्ठान असल्यामुळे तसेच मनायतन व धम्मायतन स्वरूप असल्यामुळे जे 'आयतन' आहे, ते संप्रयुक्त ध्यान म्हणजे 'कसिणायतन' होय. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अभिभायतनांचे कसिणायतनत्व असतानाही'. भावनेचे जे निमित्त आहे ते 'भावनानिमित्त' होय; आलंबनाचे परीत्त (मर्यादित) प्रमाण असणे आणि अतिशय शुद्ध निळे इत्यादी असणे, हेच 'नानात्व' (विविधता) होय. किंवा पूर्वभागरूप असलेली भावनाच 'भावनानिमित्त' आहे, तिची विविधता म्हणजे 'भावनानिमित्तनानात्व' होय. कारण पूर्वभाग-भावना ही वर सांगितलेल्या विशेष आलंबनामध्ये प्रवृत्तीच्या आकाराच्या विशेषावरून विविध स्वभावांची असते. कसिणनिमित्ताचे जे अभिभवन (पराभूत करणे) करणाऱ्या भावनानिमित्ताचे नानात्व आहे, ते 'कसिण...पे... नानात्व' आहे, यावरून त्याची योजना करावी.

Ettha ca purimāni cattāri abhibhāyatanāni bhūtakasiṇārammaṇāni, bhūtakasiṇesu ca yaṃ suvaṇṇaṃ dubbaṇṇanti ca na sakkā vattuṃ. Tattha pavattitāni sabbattha vā vaṇṇābhogarahitena pavattitāni paṭhamatatiyābhibhāyatanānīti dutiyacatutthāni vaṇṇakasiṇārammaṇāni. Yadi evaṃ dutiyacatutthehi pañcamādīnaṃ ko visesoti ‘‘pañcamādīni vaṇṇato ramaṇīyatarāni, na tathā itarānī’’ti vadanti. Purimānipi cattāri aṭṭha kasiṇārammaṇāneva, tasmā taṃ nesaṃ matimattaṃ ‘‘aṭṭhasu kasiṇesū’’ti vuttattā. Vimokkhesu ca paṭhamadutiyavimokkhā aṭṭha kasiṇārammaṇā. Tatiyo vaṇṇakasiṇārammaṇo. Paṭhamadutiyāpi vā vaṇṇakasiṇārammaṇā eva ‘‘bahiddhā nīlakasiṇādirūpāni [Pg.113] jhānacakkhunā passatī’’ti vuttattā. Ārammaṇamanuññatāya hi tattha aniggatitabhāvena tesaṃ pavattīti. Evaṃ sante tatiyassa itarehi ko visesoti? Subhākārābhogo. Tatiyo eva hi subhanti ābhujanavasena pavattati, na itareti.

आणि येथे पहिली चार अभिभायतने ही भूत-कसिण आलंबन असणारी आहेत, आणि भूत-कसिणांमध्ये जे 'सुवर्ण' (सुंदर वर्ण) आणि 'दुर्वर्ण' (कुरूप वर्ण) असे म्हणणे शक्य नाही. तेथे प्रवृत्त झालेली किंवा सर्व ठिकाणी वर्णाच्या आभोगाशिवाय (विचाराशिवाय) प्रवृत्त झालेली पहिली आणि तिसरी अभिभायतने आहेत, म्हणून दुसरी आणि चौथी ही वर्ण-कसिण आलंबन असणारी आहेत. जर असे असेल, तर दुसऱ्या व चौथ्यापेक्षा पाचव्या इत्यादींमध्ये काय विशेष आहे? 'पाचवे इत्यादी वर्णाच्या दृष्टीने अधिक रमणीय आहेत, इतर तसे नाहीत' असे ते म्हणतात. पहिली चार देखील आठ कसिण आलंबन असणारीच आहेत, म्हणून ते त्यांचे केवळ मत आहे, कारण 'आठ कसिणांमध्ये' असे म्हटले आहे. आणि विमोक्षांमध्ये पहिले व दुसरे विमोक्ष हे आठ कसिण आलंबन असणारे आहेत. तिसरा वर्ण-कसिण आलंबन असणारा आहे. किंवा पहिले व दुसरे देखील वर्ण-कसिण आलंबन असणारेच आहेत, कारण 'बाहेर निळे कसिण इत्यादी रूपांना ध्यानचक्षूने पाहतो' असे म्हटले आहे. कारण आलंबनाच्या मनोज्ञतेमुळे तेथे आसक्ती नसलेल्या भावाने त्यांची प्रवृत्ती होते. असे असताना तिसऱ्याचा इतरांपेक्षा काय विशेष आहे? 'शुभाकार-आभोग' (शुभ आकाराचा विचार). कारण तिसराच 'शुभ' या आभोगवशाने प्रवृत्त होतो, इतर नाही.

Ñāṇaṃ appanāpaññā. Vijjamānepīti api-saddena avijjamānepīti dasseti. Parittappamāṇatā abhibhavanassa kāraṇaṃ imesu catūsu abhibhāyatanesūti adhippāyo. Nanu ca sabbattha ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇānī’’ti vacanato vaṇṇābhogasahitāniyeva gahitānīti? Na gahitānīti dassento ‘‘tattha cā’’tiādimāha. Tatthāti āgamesu. Tathā appamāṇānīti vaṇṇābhogarahitāni ca sabbāni appamāṇāni suvaṇṇadubbaṇṇānīti attho. Yadi evaṃ kathaṃ visiṭṭhānaṃ vaṇṇābhogena rahitānaṃ sahitānañca ekajjhaṃ manasi karoti? Na ekajjhaṃ, visuṃyeva pana tesu manasikāro. Yadi visuṃ kathamekanti? Parittabhāvasāmaññato. Yadi evaṃ ‘‘suvaṇṇadubbaṇṇaggahaṇaṃ atiricchatī’’ti, nātiricchatīti dassento ‘‘atthi hi eso pariyāyo’’tiādimāha. Tattha yadidaṃ vaṇṇābhogajanitaṃ visesaṃ aggahetvā parittasāmaññena ekattaṃ netvā ‘‘parittāni abhibhuyyā’’ti vatvā puna tadantogadhadhammappabhedaṃ vineyyavasena dassetuṃ ‘‘tāni ce kadāci vaṇṇavasena ābhujitāni honti suvaṇṇadubbaṇṇāni abhibhuyyā’’ti vattabbatāya vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ manasi katvā ubhayatthāpi vaṇṇābhogarahitaparittābhibhavane taṃ sahitaparittābhibhavane ca parittābhibhavanassa sāmaññaṃ gahetvā ekanti vacanaṃ, eso pariyāyo vijjatīti ayamadhippāyo.

ज्ञान म्हणजे अर्पणा-प्रज्ञा होय. 'विद्यमान असतानाही' यातील 'अपि' (सुद्धा) शब्दाने 'अविद्यमान असतानाही' हे दर्शविले आहे. परीत्त (मर्यादित) प्रमाण असणे हे या चार अभिभायतनांमध्ये अभिभवाचे (पराभूत करण्याचे) कारण आहे, असा अभिप्राय आहे. पण सर्व ठिकाणी 'सुवर्ण-दुर्वर्ण' असे म्हटल्यामुळे वर्णाच्या आभोगासह असणारेच ग्रहण केले आहे काय? ग्रहण केले नाही, हे दर्शविताना 'तेथे आणि' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेथे' म्हणजे आगमांमध्ये. तसेच 'अप्रमाण' म्हणजे वर्णाच्या आभोगाशिवाय असणारे आणि सर्व अप्रमाण सुवर्ण-दुर्वर्ण आहेत, असा अर्थ आहे. जर असे असेल, तर विशिष्ट अशा वर्णाच्या आभोगाने रहित आणि सहित असणाऱ्यांना एकत्र कसे मनसिकार करतो? एकत्र नाही, तर त्यांच्यामध्ये वेगवेगळाच मनसिकार होतो. जर वेगवेगळा आहे, तर एक कसा? परीत्तभावाच्या (मर्यादितपणाच्या) समानतेमुळे. जर असे असेल, तर 'सुवर्ण-दुर्वर्ण ग्रहण करणे अतिरिक्त ठरते', ते अतिरिक्त ठरत नाही हे दर्शविताना 'हा पर्याय आहेच' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे जो हा वर्णाच्या आभोगामुळे उत्पन्न झालेला विशेष ग्रहण न करता, परीत्त-समानतेने एकत्व आणून 'परीत्तांना अभिभूत करून' असे म्हणून, पुन्हा त्या अंतर्गत असलेल्या धर्मांचा भेद विनेय (शिष्य) जनांच्या अनुसार दर्शविण्यासाठी 'जर ते कधी वर्णाच्या वशाने आभोगित (विचारलेले) होतात, तर सुवर्ण-दुर्वर्णांना अभिभूत करून' असे म्हणावे लागत असल्यामुळे, वर्णाच्या आभोगाशिवाय असणारे आणि त्यासह असणारे यांचा वेगवेगळा मनसिकार करून, दोन्ही ठिकाणी वर्णाच्या आभोगाशिवाय असणाऱ्या परीत्त-अभिभवामध्ये आणि त्यासह असणाऱ्या परीत्त-अभिभवामध्ये परीत्त-अभिभवाचे सामान्यत्व ग्रहण करून 'एक' असे म्हणणे, हा पर्याय विद्यमान आहे, असा हा अभिप्राय आहे.

Evaṃ suttantābhidhammapāṭhavisesato aṭṭhakathāya virodhābhāvaṃ dassetvā idāni suttantābhidhammapāṭhānaṃ avirodhaṃ adhippāyavibhāvanena dassetuṃ ‘‘tatthacā’’tiādimāha. Evaṃ abhidhamme vaṇṇābhogarahitāni sahitāni ca visuṃ vuttāni. Suttante pana ‘‘ubhayāni ekajjha’’nti vuttaṃ, taṃ kathaṃ viññāyatīti āha ‘‘tadeta’’ntiādi. Tattha āgatassāti suttante āgatassa. Tattha hi ‘‘ajjhattaṃ rūpasaññī’’ti āgataṃ. Avacanatoti abhidhamme avacanato. Yadipi vimokkhā visuṃ desitā, kasiṇāyatanabhāvo viya pana abhibhāyatanānaṃ vimokkhakiccatāpi atthīti abhibhāyatanavimokkhānaṃ idhāpi saṅkaro dunnivāroti codanaṃ manasi katvā āha [Pg.114] ‘‘sabbavimokkhakiccasādhāraṇavacanabhāvato’’ti. Tena yathā abhibhāyatanadesanāyaṃ abhibhāyatanakiccāni niravasesato vuttāni, evaṃ vimokkhadesanāyaṃ vimokkhakiccānīti idha tesaṃ asaṅkaroyevāti dasseti.

अशा प्रकारे सुत्तंत आणि अभिधम्म यांच्या पाठांच्या विशेषावरून अट्ठकथेचा विरोधाभाव दर्शवून, आता सुत्तंत आणि अभिधम्म यांच्या पाठांचा अविरोध अभिप्रायाच्या स्पष्टीकरणाने दर्शविण्यासाठी 'तेथे आणि' इत्यादी म्हटले आहे. अशा प्रकारे अभिधम्मामध्ये वर्णाच्या आभोगाशिवाय असणारे आणि त्यासह असणारे वेगवेगळे सांगितले आहेत. सुत्तंतामध्ये मात्र 'दोन्ही एकत्र' असे म्हटले आहे, ते कसे समजले जाते? म्हणून 'ते हे' इत्यादी म्हटले आहे. 'तेथे आलेल्याचे' म्हणजे सुत्तंतामध्ये आलेल्याचे. कारण तेथे 'अध्यात्म रूपसंज्ञी' असे आले आहे. 'न बोलल्यामुळे' म्हणजे अभिधम्मामध्ये न बोलल्यामुळे. जरी विमोक्ष वेगवेगळे उपदेशिले आहेत, तरी कसिणायतनभावाप्रमाणे अभिभायतनांचे विमोक्षकृत्य देखील आहेच, म्हणून अभिभायतन आणि विमोक्ष यांचा येथेही संकर (मिश्रण) होणे अपरिहार्य आहे, हा आक्षेप मनात ठेवून म्हटले आहे - 'सर्व विमोक्षकृत्यांच्या साधारण वचनाचा भाव असल्यामुळे'. त्याद्वारे, ज्याप्रमाणे अभिभायतनदेशनेमध्ये अभिभायतनकृत्ये पूर्णपणे सांगितली आहेत, त्याचप्रमाणे विमोक्षदेशनेमध्ये विमोक्षकृत्ये सांगितली आहेत, म्हणून येथे त्यांचा संकर होत नाहीच, हे दर्शविले आहे.

Ye ca yathāvuttaṃ vavatthānaṃ na sampaṭicchanti, tehi suttantābhidhammapāṭhabhede aññaṃ kāraṇaṃ vattabbaṃ siyā. Kimettha vattabbaṃ, nanu aṭṭhakathāyaṃ ‘‘kasmā pana yathā suttante’’tiādiṃ vatvā ‘‘ajjhattarūpānaṃ anabhibhavanīyato’’ti kāraṇaṃ vuttanti. Na taṃ tassa kāraṇavacananti dassento ‘‘ajjhattarūpāna’’ntiādimāha. Tattha yanti idha suttante ca ‘‘bahiddhā rūpāni passatī’’ti (a. ni. 8.65) vuttavacanaṃ sandhāyāha. Bahiddhā rūpāniyeva hi abhibhavanīyānīti. Aññahetukanti desanāvilāsato aññaṃ abhibhavanīyahetu etassāti aññahetukaṃ. Ajjhattaarūpasaññitāya eva, na suttante viya ajjhattarūpasaññitāya cāti attho. Avibhūtattāti idaṃ ñāṇuttarānaṃ saha nimittuppādanena appanānibbattanaṃ ārammaṇassa abhibhavo na suṭṭhu vibhūtabhāvamantarena sambhavatīti katvā vuttaṃ. Nanu ca aṭṭhakathāyaṃ pāṭhadvayavisesassa desanāvilāso kāraṇabhāvena vuttoti āha ‘‘desanāvilāso ca yathāvuttavavatthānavasena veditabbo’’ti. Desanāvilāso hi nāma vineyyajjhāsayānurūpaṃ vijjamānasseva pariyāyassa vibhāvanaṃ na yassa kassacīti. Tattha ca ‘‘pariyāyadesanattā’’tiādinā vuttappakāravavatthānaṃ desanāvilāsanibandhanamāha. Tathā ceva hi purato desanāvilāso vibhāvito.

जे लोक पूर्वोक्त व्यवस्थेचा स्वीकार करत नाहीत, त्यांनी सुत्तंत आणि अभिधम्म यांच्या पाठांमधील भेदाचे दुसरे काही कारण सांगितले पाहिजे. येथे काय सांगावे? अट्ठकथेत "पण सुत्तंतात सांगितल्याप्रमाणे का?" इत्यादी विचारून "अध्यात्मरूपांचे अनभिभवनीय असल्यामुळे" असे कारण सांगितले आहे की नाही? ते त्याचे कारण सांगणारे वचन नाही, हे दर्शवण्यासाठी "अध्यात्मरूपां" इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'यं' (जे) हे येथे आणि सुत्तंतात "बाह्य रूपांना पाहतो" (बहिट्ठारूपाणि पस्सति) या म्हटलेल्या वचनाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण बाह्य रूपेच अभिभवनीय असतात. 'अञ्ञहेतुकं' (अन्यहेतुक) म्हणजे देशनाविलासापेक्षा अन्य असे अभिभवनीयतेचे कारण ज्याचे आहे ते 'अन्यहेतुक' होय. केवळ अध्यात्म-अरूप-संज्ञेमुळेच, सुत्तंतात सांगितल्याप्रमाणे अध्यात्म-रूप-संज्ञेमुळे नाही, असा अर्थ आहे. 'अविभूतत्ता' (अविभूतत्वामुळे) हे ज्ञानोत्तर व्यक्तींचे निमित्त-उत्पादनासह अप्पना (अर्पणा) निष्पन्न करणे आणि आलंबनाचा अभिभव हा चांगल्या प्रकारे स्पष्ट (विभूत) झाल्याशिवाय संभवत नाही, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे. पण अट्ठकथेत दोन्ही पाठांमधील विशेषाचे कारण 'देशनाविलास' सांगितले आहे ना? म्हणून म्हटले आहे - "देशनाविलास देखील पूर्वोक्त व्यवस्थेच्या वशाने समजला पाहिजे." देशनाविलास म्हणजे विनेय लोकांच्या आशयाला अनुरूप अशा विद्यमान पर्यायाचेच प्रकटीकरण होय, इतर कोणाचेही नाही. आणि तेथे "पर्यायदेशना असल्यामुळे" इत्यादी वचनाने पूर्वोक्त प्रकारची व्यवस्था ही देशनाविलासाचे कारण असल्याचे सांगितले आहे. कारण पुढे देशनाविलास तशाच प्रकारे स्पष्ट केला आहे.

Abhibhāyatanakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अभिभायतनकथावण्णना समाप्त झाली.

Vimokkhakathāvaṇṇanā

विमोक्खकथावण्णना

248. Tanti ‘‘sasantatipariyāpannarūpa’’nti vuttakesādivaṇṇamāha. Taṃ pana yasmā khalamaṇḍalādi viya paramparāya jhānassa kāraṇaṃ, tasmā ‘‘jhānassa hetubhāvenā’’ti āha. Yenāti yathāvuttarūpavisesena. Visiṭṭhenāti atisayappattena ‘‘rūpūpapattiyā’’tiādīsu (dha. sa. 160 ādayo; vibha. 625) viya uttarapadalopena [Pg.115] ‘‘rūpa’’nti vuttena rūpajhānena. ‘‘Visiṭṭhenā’’ti iminā hi atisayarūpayutto rūpīti vuttoti dasseti. ‘‘Paṭhamaṃ jhānaṃ upasampajja viharati pathavīkasiṇa’’ntiādinā (dha. sa. 499) jhānānameva kasiṇabhāvena pavattā. Sutte ārammaṇānaṃ kasiṇabhāvena pavattā ‘‘pathavīkasiṇameko sañjānātī’’tiādinā (dī. ni. 3.360; a. ni. 10.25).

२४८. 'तं' (त्याला) म्हणजे "स्वतःच्या संतानात समाविष्ट असलेले रूप" असे म्हटलेल्या केसांच्या इत्यादींच्या वर्णाला (रंगाला) म्हटले आहे. परंतु, ते जसे खळमंडळ इत्यादींप्रमाणे परंपरेने झानाचा (ध्यानाचा) हेतू आहे, म्हणून "झानाच्या हेतूभावाने" असे म्हटले आहे. 'येन' (ज्याद्वारे) म्हणजे पूर्वोक्त रूपविशेषाने. 'विसेट्ठेन' (विशिष्टेने) म्हणजे अतिशय प्राप्त झालेल्या, "रूपोपपत्तीमुळे" इत्यादींमध्ये जसे उत्तरपदाचा लोप होऊन "रूप" असे म्हटलेल्या रूपझानाने. "विशिष्टेने" याने अतिशय रूपाने युक्त असलेला 'रूपी' आहे, असे दर्शवले आहे. "प्रथम झान उपसंपन्न करून विहरतो, पठवीकसिण..." इत्यादी वचनाने झानांचीच कसिणभावाने प्रवृत्ती होते. सुत्तात आलंबनांची कसिणभावाने प्रवृत्ती "एक जण पठवीकसिण जाणतो" इत्यादी वचनाने सांगितली आहे.

Vimokkhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

विमोक्खकथावण्णना समाप्त झाली.

Brahmavihārakathāvaṇṇanā

ब्रह्मविहारकथावण्णना

251. Aññāṇasampayuttāpi vā upekkhāvedanā aññāṇupekkhā, upekkhāti aññāṇasampayuttā upekkhāvedanā, aññāṇupekkhātipi etāsaṃyeva nāmanti (vibha. aṭṭha. 947) hi sammohavinodaniyaṃ vakkhatīti. Appaṭibhāganimittattepi ekaṃ katipaye vā satte odissa pavattā paricchinnarūpādiupādānavisaye pavattattā kathamappamāṇagocarāti āha ‘‘na ca sammutisaccavasenā’’tiādi. Evampi yathā natthi sattā opapātikāti sattavasena pavattāyapi micchādiṭṭhiyā saṅkhārārammaṇatā vuccati upādānavasena, evaṃ sattavasena pavattānampi mettādīnaṃ saṅkhārārammaṇatāpi siyāti ce? Na, aparāmasanavasena pavattānaṃ mettādīnaṃ saupādānaggahaṇāsambhavatoti dassento āha ‘‘aparāmāsā’’tiādi.

२५१. अज्ञानाने संप्रयुक्त असलेली उपेक्षावेदना देखील 'अज्ञाणुपेक्षा' होय. "उपेक्षा म्हणजे अज्ञानसंप्रयुक्त उपेक्षावेदना होय, अज्ञाणुपेक्षा हे देखील याच गोष्टीचे नाव आहे" असे संमोहविनोदनीमध्ये सांगितले जाईल. अप्रतिभाग-निमित्तत्व असतानाही, एका किंवा काही प्राण्यांना उद्देशून प्रवृत्त झालेली, परिच्छिन्न रूप इत्यादी उपादानविषयात प्रवृत्त असल्यामुळे ती 'अप्पमाणगोचर' (अप्रमाणगोचर) कशी असू शकते? म्हणून म्हटले आहे - "आणि संम्युतिसत्याच्या वशाने नाही" इत्यादी. जर असे असेल, तर जसे "औपपातिक प्राणी नसतात" अशा प्राणीभावाने प्रवृत्त झालेल्या मिथ्यादृष्टीची देखील उपादानाच्या वशाने 'संखारारम्मणता' (संस्कारालंबनत्व) म्हटली जाते, त्याचप्रमाणे प्राणीभावाने प्रवृत्त झालेल्या मेत्ता (मैत्री) इत्यादींची देखील 'संखारारम्मणता' असू शकते का? नाही, कारण अपरामर्शाच्या वशाने प्रवृत्त झालेल्या मेत्ता इत्यादींचे सोपादान ग्रहण होणे असंभव आहे, हे दर्शवण्यासाठी "अपरामासा" (अपरामर्श) इत्यादी म्हटले आहे.

Brahmavihārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

ब्रह्मविहारकथावण्णना समाप्त झाली.

Asubhakathāvaṇṇanā

अशुभकथावण्णना

263. ‘‘Ekāhamataṃ vā dvīhamataṃ vā’’tiādinā (dī. ni. 2.379; ma. ni. 1.112) vuttāsu navasu sivathikāsu vaṇṇavasena pavattajjhānaṃ sivathikāvaṇṇajjhānaṃ. Nanu cetassa vaṇṇakasiṇehi gahaṇaṃ yuttaṃ, na asubhehīti? Na, sivathikāvaṇṇaṃ upamaṃ katvā attano kāye paṭikūlattaṃ amuñcitvāva vaṇṇavasena pavattanato[Pg.116]. Tenevāha ‘‘paṭikūlamanasikārasāmaññenā’’ti. Ayamattho sivathikāvaṇṇajjhānassāti etthāpi yojetabboti vibhāvento ‘‘tampī’’tiādimāha.

२६३. "एक दिवस मृत किंवा दोन दिवस मृत" इत्यादी वचनांनी सांगितलेल्या नऊ शिवथिकांमध्ये (स्मशानांमध्ये) वर्णाच्या वशाने प्रवृत्त झालेले झान म्हणजे 'शिवथिकावण्णझान' (स्मशानवर्णध्यान) होय. पण याचे ग्रहण वर्णकसिणांमध्ये करणे योग्य आहे, अशुभांमध्ये नाही, असे नाही का? नाही, कारण शिवथिकावर्णाला उपमा करून, आपल्या शरीरातील प्रतिकूलता न सोडताच वर्णाच्या वशाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - "प्रतिकूलमनसिकाराच्या समानतेमुळे". हा अर्थ 'शिवथिकावण्णझानाचा' आहे, येथेही जोडला पाहिजे, हे स्पष्ट करताना "ते देखील" इत्यादी म्हटले आहे.

Asubhakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अशुभकथावण्णना समाप्त झाली.

Rūpāvacarakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपावचरकुसलवण्णना समाप्त झाली.

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā

अरूपावचरकुसलकथावण्णना

265. Rūpanimittanti rūpahetu rūpādhikaraṇaṃ. Rūpārūpanimittesūti rūpadhammesu ca pathavīkasiṇādinimittesu ca. Tadārammaṇajjhānesūti ettha taṃ-saddena rūpanimittaṃ paccāmasati rūpampi vā rūpadhammārammaṇānampi rūpāvacarajjhānānaṃ sambhavato. Rūpādīsūti rūpārūpanimittatadārammaṇajjhānesu rūpapaṭibaddhadhammesu ca. Anāvajjitukāmatādināti ādi-saddena asamāpajjitukāmatādiṃ saṅgaṇhāti.

२६५. 'रूपनिमित्त' म्हणजे रूपाचा हेतू, रूपाचे अधिकरण. 'रूपारूपनिमित्तेसु' म्हणजे रूपधम्मांमध्ये आणि पठवीकसिण इत्यादी निमित्तांमध्ये. 'तदारम्मणज्झानेसु' येथे 'तं' शब्दाने रूपनिमित्ताचा किंवा रूपाचा निर्देश होतो, कारण रूपधर्मांचे आलंबन असलेल्या रूपावचरझानांचा संभव असतो. 'रूपादीसु' म्हणजे रूप-अरूप निमित्त, त्यांचे आलंबन असलेले झान आणि रूपाशी संबंधित धम्म यांच्यामध्ये. 'अनावज्जितुकामतादिna' यातील 'आदि' शब्दाने समापन्न न होण्याची इच्छा इत्यादींचा संग्रह होतो.

Cutito uddhaṃ uppattirahānaṃ…pe… anuppattidhammatāpādanena samatikkamoti etena samatikkamitabbattena rūpāvacarakusalānaṃ rūpāvacaravipākakiriyehi visesābhāvaṃ dasseti anadhigatabhāvato. Yesañhi rūpasaññādīnaṃ arūpabhāvanāya samatikkamādiko labbhati, te dassetuṃ ‘‘arūpabhāvanāya abhāve cutito uddhaṃ uppattirahāna’’nti vuttanti. Yāti ekantarūpanissitā avasiṭṭhaparittavipākasaññādayo.

"च्युतीनंतर उत्पत्तीला अयोग्य असलेल्या...पे... अनुत्पत्तिधर्माच्या प्राप्तीद्वारे समतिक्रम" याद्वारे, समतिक्रम करण्यायोग्य असल्यामुळे रूपावचर कुशलांचा रूपावचर विपाक आणि क्रियेपेक्षा विशेष अभाव दर्शवला आहे, कारण ते अनधिगत असतात. ज्या रूपसंज्ञा इत्यादींचा अरूपभावनेमध्ये समतिक्रम इत्यादी प्राप्त होतो, ते दर्शवण्यासाठी "अरूपभावनेच्या अभावी च्युतीनंतर उत्पत्तीला अयोग्य" असे म्हटले आहे. 'या' (जी) म्हणजे एकांत रूपावर आश्रित असलेल्या उर्वरित परित्त विपाकसंज्ञा इत्यादी होय.

Āneñjasantasamāpattisukhānubhavanabhavavisesūpapajjanādayo āruppasamāpattīnaṃ atthāti āha ‘‘rūpasaññā…pe… na attho’’ti.

आणेञ्ज (अचलत्व), शांत समापत्तीच्या सुखाचा अनुभव घेणे, विशिष्ट भवात उत्पन्न होणे इत्यादी आरुप्प-समापत्तींचे प्रयोजन आहेत, म्हणून म्हटले आहे - "रूपसंज्ञा...पे... प्रयोजन नाही".

Idha ugghāṭitakasiṇavasena parittānantatā hoti nippariyāyadesanattāti adhippāyo. Yadi evaṃ parittakasiṇugghāṭite kathamākāsānañcāyatanavacananti? Tatthāpi anantapharaṇasabbhāvato. Tenevāha ‘‘anantapharaṇatāsabbhāve’’ti. Yadi sabbattha anantapharaṇatā atthi, atha kasmā ‘‘ananto ākāso’’ti na vuttanti āha ‘‘samayavavatthāpanā’’tiādi. Tattha paṭipattīti jhānabhāvanākāramāha.

येथे उघडून टाकलेल्या कसिणाच्या वशाने परित्त आणि अनंतता होते, कारण ही निष्पर्याय देशना आहे, असा अभिप्राय आहे. जर असे असेल, तर परित्त कसिण उघडून टाकल्यावर 'आकासानञ्चायतन' असे कसे म्हटले जाते? तेथेही अनंत पसरण्याचा सद्भाव असल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - "अनंतस्फरणतेचा सद्भाव असल्यामुळे". जर सर्वत्र अनंतस्फरणता आहे, तर मग "अनंत आकाश" असे का म्हटले नाही? म्हणून म्हटले आहे - "समयाची व्यवस्था" इत्यादी. तेथे 'प्रतिपत्ती' म्हणजे झानभावनेचा प्रकार सांगितला आहे.

266. Ugghāṭabhāvo ugghāṭimaṃ. Yathā pākimaṃ.

२६६. उघडून टाकण्याचा भाव म्हणजे 'उग्घाटिमं' (उद्घाटित). जसे 'पाकिमं' (पक्व).

268. Ākāse [Pg.117] pavattitaviññāṇātikkamato tatiyāti paduddhāraṃ katvā yuttito āgamato ca tadatthaṃ vibhāvetuṃ ‘‘tadatikkamato hī’’tiādimāha. Āruppasamāpattīnaṃ ārammaṇātikkamena pattabbattā visesato ārammaṇe dosadassanaṃ tadeva atikkamitabbanti ayaṃ yutti, ārammaṇe pana atikkante tadārammaṇaṃ jhānampi atikkantameva hoti. Bhāvanāya ārammaṇassa vigamanaṃ apanayanaṃ vibhāvanā. Pāḷiyanti vibhaṅge. Nanu ca pāḷiyaṃ ‘‘taññeva viññāṇa’’nti avisesena vuttaṃ ‘‘na ākāsānañcāyatanaviññāṇa’’nti. ‘‘Na taññevaviññāṇanti visesavacanena ayamattho siddho’’ti dassento ‘‘viññāṇañcāyatana’’ntiādimāha.

२६८. आकाशात प्रवृत्त झालेल्या विज्ञानाच्या अतिक्रमामुळे 'तिसरे' असा पदोद्धार करून, युक्तीने आणि आगमाने त्याचा अर्थ स्पष्ट करण्यासाठी 'त्याच्या अतिक्रमामुळेच' इत्यादी म्हटले आहे. अरूप समापत्ती या आलंबनाच्या अतिक्रमाने प्राप्त करावयाच्या असल्यामुळे, विशेषतः आलंबनामध्ये दोषदर्शन करून त्याचेच अतिक्रमण केले पाहिजे, ही युक्ती आहे. आलंबनाचे अतिक्रमण केले असता, त्या आलंबनाचे ध्यान देखील अतिक्रांतच होते. भावनेने आलंबनाचा लोप होणे, दूर होणे म्हणजे 'विभावना' होय. 'पाळीमध्ये' म्हणजे विभंगात. पाळीमध्ये 'तेच विज्ञान' असे सामान्यपणे म्हटले आहे, 'आकासानञ्चायतन विज्ञान नाही' असे नाही. 'तेच विज्ञान नाही' या विशेष वचनाने हा अर्थ सिद्ध होतो, हे दर्शविताना 'विञ्ञाणञ्चायतन' इत्यादी म्हटले आहे.

Arūpāvacarakusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

अरूपावचर कुशल कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā

तेभूमिक कुशल वर्णन

269. Sattahi mahāvārehīti paṭiccasahajātapaccayanissayasaṃsaṭṭhasampayuttapañhāvārehi anulomapaccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomādinayā anulomādinayā. Bhāradvājagotamādayo aṭṭhacattālīsa loke gottāni mūlabhūtāni, tathā kaṭṭhakalāpādayo aṭṭhacattālīseva caraṇānīti āha ‘‘aṭṭhacattālīsa’’ntiādi. Tattha tesanti bhabbābhabbānaṃ. Dvārasīsena dvāravantāni gayhantīti adhippāyenāha ‘‘taṃtaṃdvārāni vā kāyādīnī’’ti. Acittīkārena vā kataṃ hīnaṃ, ajjhupekkhanena kataṃ majjhimaṃ, sakkaccakataṃ paṇītaṃ. Āmisakiñjakkhādihetu vā kataṃ hīnaṃ, puññaphalakāmatāya kataṃ majjhimaṃ, kattabbamicceva ariyabhāve ṭhitena kataṃ paṇītaṃ. Bhavasampattilobhena vā pavattitaṃ hīnaṃ, alobhajjhāsayena pavattitaṃ majjhimaṃ, parahitāya pavattitaṃ paṇītaṃ. Parittakataṃ vā hīnaṃ, mattaso kataṃ majjhimaṃ, adhimattaso kataṃ paṇītaṃ. Mahaggatesu pana paṭiladdhamattaṃ hīnaṃ, nātisubhāvitaṃ majjhimaṃ, subhāvitaṃ vasippattaṃ paṇītaṃ. Imesupi ekekassa hīnādikassa āyūhananānattādivasena hīnādibhedo labbhatiyevāti daṭṭhabbaṃ. Sampayuttadhammānaṃ vasenāti yo cittappabhāvito cittasampayuttānaṃ cittādhipateyyabhāvo, so taṃnimitte citte upacaritoti evaṃ vā ettha attho.

२६९. 'सात महावारांनी' म्हणजे प्रतीत्य (पटिच्च), सहजात, प्रत्यय (पच्चय), निश्रय (निस्सय), संसृष्ट (संसट्ठ), संप्रयुक्त (संपयुत्त) आणि प्रश्नवारांनी (पञ्हावार) अनुलोम-पच्चनीय, अनुलोम-पच्चनीय-पच्चनीय-अनुलोम इत्यादी नयांनी अनुलोम इत्यादी नयांनी. भारद्वाज, गौतम इत्यादी जगात अठ्ठेचाळीस गोत्रे मूलभूत आहेत, तसेच कठ्ठकलाप इत्यादी अठ्ठेचाळीस चरण आहेत, म्हणून 'अठ्ठेचाळीस' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'त्यांचे' म्हणजे भव्य आणि अभव्यांचे. 'द्वाराच्या मुखाने द्वारयुक्त ग्रहण केले जातात' या अभिप्रायाने 'ती ती द्वारे किंवा कायादी' असे म्हटले आहे. अनादराने केलेले हीन, उपेक्षेने केलेले मध्यम, आणि आदराने केलेले प्रणीत (उत्कृष्ट) होय. आमिष किंवा कीर्ती इत्यादींच्या हेतूने केलेले हीन, पुण्यफलाच्या इच्छेने केलेले मध्यम, आणि 'हे कर्तव्यच आहे' अशा आर्यभावात स्थित राहून केलेले प्रणीत होय. भवसंपत्तीच्या लोभाने प्रवृत्त झालेले हीन, अलोभ अध्याशयाने प्रवृत्त झालेले मध्यम, आणि परहितासाठी प्रवृत्त झालेले प्रणीत होय. अल्प प्रमाणात केलेले हीन, मध्यम प्रमाणात केलेले मध्यम, आणि अतिशय प्रमाणात केलेले प्रणीत होय. महग्गत (महान) धर्मांमध्ये केवळ प्राप्त झालेले हीन, फारसे सुभावित नसलेले मध्यम, आणि सुभावित व वशी प्राप्त झालेले प्रणीत होय. यांच्यामध्येही एकेका हीन इत्यादींच्या प्रयत्नांच्या विविधतेमुळे हीन इत्यादी भेद मिळतातच, असे जाणावे. 'संप्रयुक्त धर्मांच्या वशाने' म्हणजे जो चित्तापासून उत्पन्न झालेला, चित्तसंप्रयुक्त धर्मांचा चित्ताधिपत्यभाव आहे, तो त्या निमित्तभूत चित्तावर उपचाराने लादला जातो, असा येथे अर्थ आहे.

Tebhūmakakusalavaṇṇanā niṭṭhitā.

तेभूमिक कुशल वर्णन समाप्त झाले.

Lokuttarakusalavaṇṇanā

लोकोत्तर कुशल वर्णन

277. ‘‘Kenaṭṭhena [Pg.118] lokuttara’’ntiādi paṭisambhidāvacanaṃ (paṭi. ma. 2.43) aṭṭhakathāya ābhataṃ, tasmā tattha ‘‘tividhopi anuttaradhammo lokaṃ taratī’’tiādinā saṅgahitoti taṃ tīhi padehi yojetvā dassetuṃ ‘‘lokaṃ taratīti etenā’’tiādimāha. Ekekasmiṃ yojetabbo lokassa antagamanāditāya maggādīsupi labbhamānattā. Maggeyeva vā tividhopi attho yojetabboti sambandho. Anativattanādīti ādi-saddena indriyānaṃ ekarasatā tadupagavīriyavāhanaṃ āsevanāti ime tayo bhāvanāvisese saṅgaṇhāti. Yasmā cete bhāvanāvisesā saṃkilesavodānesu vaṭṭavivaṭṭesu ca taṃtaṃādīnavānisaṃsadassanabhūtāya pubbabhāgapaññāya sampāditena ñāṇavisesena nipphajjanti, tasmā vuttaṃ ‘‘aññamaññaṃ…pe… vaḍḍhetī’’ti.

२७७. 'कोणत्या अर्थाने लोकोत्तर?' इत्यादी पटिसम्भिदेचे वचन (पटि. म. २.४३) अट्ठकथेत आणले आहे, म्हणून तेथे 'त्रिविध अनुत्तर धर्म देखील जगाला तारतो' इत्यादींनी संग्रहित केले आहे, ते तीन पदांशी जोडून दाखवण्यासाठी 'जगाला तारतो याने' इत्यादी म्हटले आहे. जगाच्या अंतगमनादी स्वरूपाने मार्गादींमध्येही प्राप्त होत असल्यामुळे एकेकामध्ये जोडले पाहिजे. किंवा मार्गामध्येच त्रिविध अर्थ देखील जोडला पाहिजे, असा संबंध आहे. 'अनतिक्रमण' इत्यादी 'आदि' शब्दाने इंद्रियांची एकरसता, त्यास अनुकूल वीर्याचे वहन आणि आसेवन या तीन भावनाविशेषांचा संग्रह होतो. आणि ज्याअर्थी हे भावनाविशेष संक्लेश-वोदान (मलीनता व शुद्धी) आणि वट्ट-विवट्ट (संसार व निर्वाण) यांमध्ये त्या त्या आदीनव (दोष) व आनिशंस (फायदे) दर्शविणाऱ्या पूर्वभाग प्रज्ञेने संपादन केलेल्या ज्ञानविशेषाने निष्पन्न होतात, म्हणून 'एकमेकांना...पे... वाढवते' असे म्हटले आहे.

Nissayo hotīti rukkho viya sākhāya ādhārabhāvena voharīyatīti attho. Phalañāṇaphalaṅgānaṃ nissayavacanaṃ nissayapaccayattā. Tatoyeva nissayabhāvato patiṭṭhābhāvato. Ariyaphalasannissayena hi ariyā katakiccā suṭṭhu nibbinnasabbabhavāpi cirataraṃ loke parahitāya tiṭṭhanti. Kilesānaṃ odhiso pajahanakāpi ariyamaggā avisesena sabbākusalānaṃ sabbakusalapaṭipakkhatāya aññamaggappahātabbesupi kenaci pahānākārena pavattantīti taṃ pahānākāraṃ dassento ‘‘itaresaṃ vijjutobhāsena viya tamassā’’ti āha. Yena pāḷiyaṃ heṭṭhimamaggañāṇānaṃ vijjūpamatā dassitā. Yadi evaṃ uparimaggavajjhā kilesā itareti idhādhippetā. Na tesaṃ samucchedavacanaṃ yuttaṃ. Na hi bhāvanāya pahātabbe dassanamaggo samucchindituṃ sakkoti. Tathā ca sati dassanena pahātabbā eva te siyuṃ. Atha tadaṅgappahānaṃ adhippetaṃ, yena ‘‘vijjutobhāsena viya tamassā’’ti vuttaṃ, taṃ pubbabhāgavipassanāya eva siddhaṃ na ca yuttaṃ lokuttaramaggo tadaṅgavasena kilese pajahatīti. Vikkhambhanepi eseva nayo, anulomañāṇeneva tassa sātisayaṃ sādhitattā. Atha pana paṭhamamaggavajjhā eva kilesā itareti adhippetā, evaṃ sante tesaṃ itarabhāvova na siyā, na ca anapāyagamanīyā [Pg.119] nāma kilesā dassanena pahātabbā atthi, nāpi paṭhamamaggavajjhā kilesā tena vijjutobhāsena viya tamo samucchinditabbāti vattuṃ yuttanti upaparikkhitabboyaṃ ‘‘itaresaṃ…pe… samucchedo’’ti. Lokiyajjhānampi na vinā paṭipadāya ijjhatīti idaṃ adhippāyavasena netabbaṃ neyyatthattāti taṃ adhippāyaṃ vibhāvento ‘‘akatādhikārassā’’ti āha. Tena yathāvuttavacanassa ca sappadesataṃ dasseti. Nanu ca katādhikārassa ariyassa maggena samijjhamānampi jhānaṃ maggapaṭipadāvasena paṭipadāsahitamevāti. Na vinā paṭipadāya ijjhatīti sakkā vattuṃ, tenetaṃ vacanaṃ nippadesamevāti anuyogaṃ sandhāyāha ‘‘katādhikārassa panā’’tiādi. Idāni tassa vacanassa adhippāyavasena gahetabbatthatā pāḷitopi viññāyatīti dassento āha ‘‘yathāvutta…pe… katā’’ti.

'निश्रय होतो' म्हणजे वृक्षाप्रमाणे शाखेच्या आधारभावाने व्यवहृत होतो, असा अर्थ आहे. फलज्ञान आणि फलांग यांच्यासाठी निश्रयवचन हे निश्रयप्रत्ययत्वामुळे आहे. त्याच कारणाने निश्रयभावामुळे आणि प्रतिष्ठाभावामुळे होय. कारण आर्यफलाच्या आश्रयाने कृतकृत्य झालेले आर्य, सर्व भवांपासून पूर्णपणे विरक्त होऊनही, जगात दीर्घकाळ परहितासाठी टिकून राहतात. क्लेशांचा अंशतः त्याग करणारे देखील आर्यमार्ग, सामान्यतः सर्व अकुशलांचे आणि सर्व कुशल-प्रतिपक्षांचे विरोधी असल्यामुळे, इतर मार्गांनी नष्ट करावयाच्या क्लेशांमध्येही कोणत्या तरी प्रहाण (त्याग) रूपाने प्रवृत्त होतात, हे प्रहाणरूप दर्शविताना 'इतरांचा विजेच्या प्रकाशाने अंधाराचा नाश झाल्याप्रमाणे' असे म्हटले आहे. ज्याद्वारे पाळीमध्ये खालच्या मार्गज्ञानांची विद्युत-उपमा दर्शविली आहे. जर असे असेल, तर वरच्या मार्गाने नष्ट होणारे क्लेश हे 'इतर' म्हणून येथे अभिप्रेत आहेत. त्यांचा समुच्छेद (पूर्ण नाश) म्हणणे योग्य नाही. कारण भावनेने नष्ट करावयाच्या क्लेशांना दर्शनमार्ग नष्ट करू शकत नाही. आणि जर तसे असेल, तर ते दर्शनानेच नष्ट होणारे ठरतील. जर तदंगप्रहाण (अंशतः त्याग) अभिप्रेत असेल, ज्यासाठी 'विजेच्या प्रकाशाने अंधाराचा नाश झाल्याप्रमाणे' असे म्हटले आहे, तर ते पूर्वभाग विपश्यनेनेच सिद्ध होते, आणि लोकोत्तर मार्ग तदंगवशाने क्लेशांचा त्याग करतो हे योग्य नाही. विक्खंभन (दबाव) मध्येही हाच नियम आहे, कारण अनुलोम ज्ञानानेच ते अतिशय चांगल्या प्रकारे साध्य होते. पण जर पहिल्या मार्गाने नष्ट होणारे क्लेश हेच 'इतर' म्हणून अभिप्रेत असतील, तर तसे असताना त्यांचा 'इतर' भावच राहणार नाही, आणि दर्शनाने नष्ट होणारे 'अनपायगमनीय' नावाचे क्लेश अस्तित्वात नाहीत, तसेच पहिल्या मार्गाने नष्ट होणारे क्लेश त्या विजेच्या प्रकाशाने अंधाराप्रमाणे समुच्छेद केले पाहिजेत असे म्हणणे योग्य नाही, म्हणून 'इतरांचा...पे... समुच्छेद' यावर विचार केला पाहिजे. लौकिक ध्यान देखील प्रतिपदेशिवाय सिद्ध होत नाही, हा अर्थ अभिप्रायाच्या वशाने घेतला पाहिजे कारण तो नेय्यार्थ (अप्रत्यक्ष अर्थ) आहे, हा अभिप्राय स्पष्ट करताना 'ज्याने अधिकार केला नाही त्याच्यासाठी' असे म्हटले आहे. त्याद्वारे यथावक्त वचनाची सप्रदेशता (मर्यादितता) दर्शविली आहे. पण अधिकार केलेल्या आर्याचे मार्गाने सिद्ध होणारे ध्यान देखील मार्गप्रतिपदेच्या वशाने प्रतिपदेसहच असते. प्रतिपदेशिवाय सिद्ध होत नाही असे म्हणता येत नाही, म्हणून हे वचन निरपवादच आहे, अशी शंका मनात ठेवून 'परंतु अधिकार केलेल्याच्या...' इत्यादी म्हटले आहे. आता त्या वचनाचा अभिप्रायाच्या वशाने स्वीकारण्याचा अर्थ पाळीवरूनही समजतो, हे दर्शविताना 'यथावृत्त...पे... केले' असे म्हटले आहे.

‘‘Yo kocīti avisesavacana’’nti tassa apavādaṃ dassento ‘‘sakiṃ dvikkhattu’’nti ādimāha. Paricchinditvā gahaṇaṃ parijānanaṃ. Nāmarūpavavatthāpanādīnanti nāmarūpavavatthāpanapaccayapariggahalakkhaṇapaṭivedhanikantipariyādānānaṃ. Kicchasiddhitoti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kesañci sabbesampi vā kicchasiddhito. Esa nayo dutiyavārādīsupi yathāsambhavaṃ. Sukhasiddhiyampīti nāmarūpavavatthāpanādīnaṃ kicchasiddhi maggapātubhāvadandhabhāvassa kāraṇabhāve anekantikā. Vipassanāsahagatindriyānaṃ pana mandatā tassa ekantakāraṇanti dasseti.

"जो कोणी" (यो कोची) हा सामान्य (अविशेष) शब्द आहे, त्याचा अपवाद दर्शविताना "एकदा, दोनदा" (सकिं द्विक्खत्तुं) इत्यादी म्हटले आहे. परिच्छिन्न करून (मर्यादित करून) ग्रहण करणे म्हणजे परिज्ञान (परीजाननं) होय. "नामरूपव्यवस्थान इत्यादींचे" (नामरूपववत्थापनादीनं) म्हणजे नामरूपव्यवस्थान (नामरूपाचे पृथक्करण), प्रत्ययपरिग्रह (कारणांचे ग्रहण), लक्षणप्रतिवेध (लक्षणांचा वेध) आणि निकान्ति-परियादान (आसक्तीचा क्षय) यांचे होय. "कष्टाने सिद्ध होण्यामुळे" (किच्छसिद्धितो) म्हणजे नामरूपव्यवस्थान इत्यादींपैकी काहींची किंवा सर्वांचीच कष्टाने सिद्धी झाल्यामुळे. हाच नियम दुसऱ्या वेळी इत्यादींमध्येही यथासंभव लागू होतो. "सुखाने सिद्ध होण्यातही" (सुखसिद्धियम्पि) म्हणजे नामरूपव्यवस्थान इत्यादींची कष्टपूर्वक सिद्धी ही मार्गाच्या प्रादुर्भावाच्या मंदतेचे (दन्धभाव) अनैकांतिक (निश्चित नसलेले) कारण आहे. परंतु, विपश्यना-सहगत इंद्रियांची मंदता हेच त्याचे एकमेव (एकांत) कारण आहे, असे दर्शवितात.

Etadantattā paṭipadāyāti etena nippariyāyato paṭipadāñāṇadassanavisuddhisaṅkhātāya vipassanāpaññāya cirācirappavattivasena maggassa khippadandhābhiññatā vuttāti dasseti. Purimānanti purimavārānaṃ, lakkhaṇapaṭivedhādīnaṃyeva vā. Heṭṭhimakoṭiyā tikkhattuṃ kilesavikkhambhane sati dukkhāpaṭipadābhāvo, na tato heṭṭhāti nicchitattā āha ‘‘tikkhattuṃ vikkhambhanavāratāvasenā’’ti. Tassa sukhāpaṭipadā veditabbā ukkaṃsavasenāti adhippāyo.

"प्रतिपदेचा हा अंत असल्यामुळे" (एतदन्तत्ता पटिपदाया) याद्वारे मुख्यत्वे करून प्रतिपदाज्ञानदर्शनविशुद्धी नावाच्या विपश्यनाप्रज्ञेच्या दीर्घ किंवा अल्प काळाच्या प्रवृत्तीनुसार मार्गाची क्षिप्र (वेगवान) किंवा दंध (मंद) अभिज्ञा सांगितली आहे, असे दर्शवितात. "पूर्वीच्यांचे" (पुरिमानं) म्हणजे पूर्वीच्या वारांचे (वेळांचे) किंवा लक्षणप्रतिवेध इत्यादींचेच. कनिष्ठ मर्यादेनुसार (हेट्ठिमकोटिया) तीन वेळा क्लेशांचा विष्कंभन (दमन) झाल्यावर 'दुःखा प्रतिपदा' (कष्टकर मार्ग) भाव होतो, त्यापेक्षा कमी नाही, हे निश्चित असल्यामुळे "तीन वेळा विष्कंभन वाराच्या वशाने" (तिक्खत्तुं विक्खम्भनवारतावसेन) असे म्हटले आहे. त्याची 'सुखा प्रतिपदा' (सुकर मार्ग) उत्कृष्टतेच्या वशाने जाणून घ्यावी, असा अभिप्राय आहे.

Yasmiṃ puggale visaṃvādanabhedanāniṭṭhānatthaniyojanānaṃ pavatti, tattha sinehaviraheneva tesaṃ pavatti, so ca puggalo asaṅgahito hotīti musāvādādīnaṃ visaṃvādanādikiccatāya lūkhatā ca apariggahatā ca vuttā. Tappaṭipakkhaviruddhasabhāvattā sammāvācāya siniddhabhāvatā pariggāhakasabhāvatā[Pg.120]. Saddhāvisesayogato vā tassā siniddhabhāvo daṭṭhabbo. Samuṭṭhāpetīti pavatteti. Jīvamāno vā satto, sampayuttadhammā vā vodāyanti etena sayaṃ vā vodāyatīti vodānaṃ.

ज्या पुद्गलामध्ये (व्यक्तीमध्ये) विसंवादन (फसवणूक), भेदन (फूट पाडणे) आणि अनिष्ट अर्थाचे योजन (नुकसानकारक गोष्टींमध्ये जोडणे) यांची प्रवृत्ती असते, तिथे स्नेहाच्या (प्रेमाच्या) अभावामुळेच त्यांची प्रवृत्ती होते, आणि तो पुद्गल असंग्रहित (अनादरणीय) होतो; म्हणून मुसावादा (असत्य भाषण) इत्यादींच्या विसंवादन इत्यादी कृत्यांमुळे रूक्षता आणि अपरिग्रहता सांगितली आहे. त्याच्या प्रतिपक्षाच्या (विरोधी) स्वभावामुळे सम्यक् वाचेची (सम्मावाचा) स्निग्धता (सौम्यता) आणि परिग्राहक स्वभाव सिद्ध होतो. किंवा श्रद्धाविशेषाच्या योगामुळे तिची स्निग्धता पाहावी. "समुट्ठापेति" म्हणजे प्रवृत्त करतो. जिवंत असणारा प्राणी किंवा संप्रयुक्त धर्म शुद्ध होतात, याद्वारे स्वतः शुद्ध होणे म्हणजे "वोदान" (शुद्धता) होय.

285. Taṇhādiṭṭhīhi patiṭṭhānaṃ. Avasesakilesābhisaṅkhārehi āyūhanā. Sassatadiṭṭhiyā patiṭṭhānaṃ. Ucchedadiṭṭhiyā āyūhanā. Līnavasena patiṭṭhānaṃ. Uddhaccavasena āyūhanā. Kāmasukhānuyogavasena patiṭṭhānaṃ. Attakilamathānuyogavasena āyūhanā. Sabbākusalābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānaṃ. Sabbalokiyakusalābhisaṅkhāravasena āyūhanāti oghataraṇasuttavaṇṇanāyaṃ vuttesu pakārantaresu idha avuttānaṃ vasenapi patiṭṭhānāyūhanā veditabbā.

२८५. तृष्णा (तण्हा) आणि दृष्टी (दिट्ठी) यांच्याद्वारे प्रतिष्ठित होणे (पतिट्ठानं). उर्वरित क्लेश आणि अभिसंस्कारांद्वारे प्रयत्न करणे (आयूहना). शाश्वतदृष्टीने प्रतिष्ठित होणे. उच्छेददृष्टीने प्रयत्न करणे. लीनतेच्या (आळस/मंदीच्या) वशाने प्रतिष्ठित होणे. उद्धच्च (औद्धत्य/चंचलता) वशाने प्रयत्न करणे. कामसुखानुयोगाच्या (इंद्रियसुखाच्या उपभोगाच्या) वशाने प्रतिष्ठित होणे. आत्मक्लेशानुयोगाच्या (कायकष्टाच्या) वशाने प्रयत्न करणे. सर्व अकुशल अभिसंस्कारांच्या वशाने प्रतिष्ठित होणे. सर्व लौकिक कुशल अभिसंस्कारांच्या वशाने प्रयत्न करणे – अशा प्रकारे 'ओघतरणसुत्तवण्णना' (ओघतरण सूत्राच्या वर्णनात) सांगितलेल्या इतर प्रकारांपैकी जे येथे सांगितले नाहीत, त्यांच्या वशानेही 'पतिट्ठान' (प्रतिष्ठित होणे) आणि 'आयूहन' (प्रयत्न करणे) जाणून घ्यावे.

Atha vā kilesaggahaṇena taṇhāsassatadiṭṭhisabbākusalābhisaṅkhārā gahitā taṃsabhāgatāya tadekaṭṭhatāya ca. Tathā abhisaṅkhāraggahaṇena avasesakilesaucchedadiṭṭhisabbalokiyakusalābhisaṅkhārā. Līnuddhaccakāmasukhattakilamathānuyogānaṃ visuṃ vuttattā tehi na yojetabbanti kilesābhisaṅkhāravasena patiṭṭhānāyūhane vatvā taṇhādiṭṭhīnaṃ tattha visesapaccayataṃ dīpetuṃ tadubhayavasenapi yojanā katā. Nayadassanaṃ vā etaṃ tattha daṭṭhabbaṃ. Evamitarepi pakārā yojetabbāti. ‘‘Catūhi, bhikkhave, aṅgehi samannāgato puggalo’’tiādīsu (ma. ni. 4.112, 114) aṅga-saddassa kāraṇatthatā daṭṭhabbā.

अथवा, 'क्लेश' या शब्दाच्या ग्रहणाने तृष्णा, शाश्वतदृष्टी आणि सर्व अकुशल अभिसंस्कार ग्रहण केले जातात, कारण त्यांचा स्वभाव समान आहे आणि ते एकाच भूमिकेत राहतात. तसेच, 'अभिसंस्कार' या शब्दाच्या ग्रहणाने उर्वरित क्लेश, उच्छेददृष्टी आणि सर्व लौकिक कुशल अभिसंस्कार ग्रहण केले जातात. लीनता, उद्धच्च, कामसुखानुयोग आणि आत्मक्लेशानुयोग हे स्वतंत्रपणे सांगितले असल्यामुळे, त्यांना यांच्याशी जोडू नये; म्हणून क्लेश आणि अभिसंस्कारांच्या वशाने 'पतिट्ठान' व 'आयूहन' सांगून, तिथे तृष्णा व दृष्टी यांच्या विशेष प्रत्ययभावाला (कारणाला) स्पष्ट करण्यासाठी त्या दोन्हीच्या वशानेही योजना केली आहे. किंवा तिथे हा नयदर्शन (पद्धतीचे दर्शन) म्हणून पाहावा. अशा प्रकारे इतर प्रकारांचीही योजना करावी. "भिक्खूहो, चार अंगांनी युक्त असलेला पुद्गल..." इत्यादींमध्ये (म. नि. ४.११२, ११४) 'अंग' (अङ्ग) या शब्दाचा अर्थ 'कारण' असा पाहावा.

299. Musāvādādīni bhāsamāno karoti nāma kiṃ vakkhamānaṃ kiriyaṃ, kā pana sāti? Musāvādādikiriyāti viditovāyamattho. Evaṃ vā ettha yojanā daṭṭhabbā.

२९९. असत्य भाषण (मुसावादा) इत्यादी बोलणारा मनुष्य कोणती क्रिया करतो जी पुढे सांगितली जाणार आहे, आणि ती कोणती क्रिया आहे? ती मुसावादा इत्यादींची क्रिया आहे, हा अर्थ स्पष्टच आहे. किंवा येथे अशी योजना पाहावी.

301. Nipphāditapaccayānanti cīvarādipaccayānaṃ. Kuhanavatthūnīti pāpicchataṃ nissāya lūkhacīvarādisevanavasena ‘‘yo te vihāre vasati, so arahā’’tiādinā (pārā. 224) attānaṃ ariyaguṇasāmantaṃ katvā bhaṇanavasena visesalābhino viya attano pariharaṇavasena ca pavattā akusalacittuppādā paresaṃ vimhāpanakāraṇāni kuhanavatthūni.

३०१. "निष्पादित प्रत्ययांचे" (निप्फादितपच्चयानं) म्हणजे चीवर इत्यादी प्रत्ययांचे (साधनांचे). "कुहनवस्तू" (कुहनवत्थूनि - ढोंग किंवा कपटाच्या गोष्टी) म्हणजे पापिच्छा (वाईट इच्छा) चा आश्रय घेऊन, रूक्ष चीवर इत्यादींचे सेवन करण्याच्या वशाने, "जो तुझ्या विहारात राहतो, तो अर्हत आहे" इत्यादी प्रकारे (पारा. २२४) स्वतःला आर्यगुणांच्या जवळचा असल्याचे भासवून बोलण्याच्या वशाने, आणि विशेष लाभ मिळवणाऱ्यासारखे स्वतःचे वर्तन करण्याच्या वशाने उत्पन्न होणारे अकुशल चित्तोत्पाद, जे इतरांना विस्मित करण्याचे कारण बनतात, त्यांना 'कुहनवस्तू' म्हणतात.

343. Satipi [Pg.121] saguṇārammaṇehi maggassa animittanāmalābhe na nippariyāyena vipassanā animittanāmikāti āgamanato maggo animittanāmaṃ na labhatīti āha ‘‘na pana saguṇārammaṇehi…pe… siddhaṃ hotī’’ti. Yasmā pana āgamanato suññataṃ appaṇihitanti laddhanāmassa maggassa saguṇato ārammaṇato ca taṃnāmābhāvo na kadācipi atthi, tasmā nāmattayapāripūrihetuāgamanato nāmalābhoti adhippāyenāha ‘‘paripuṇṇanāmasiddhihetuttā’’ti. Sabbesanti sabbavimokkhamukhāgatānampi maggānaṃ. Nāmattayayogoti suññatāpaṇihitānimittanāmayogo. Vavatthānaṃ asaṅkaro.

३४३. सगुण आणि आलंबनांच्या (आरम्मण) द्वारे मार्गाला 'अनिमित्त' हे नाव मिळत असले, तरी मुख्य अर्थाने (निप्परियायेन) विपश्यना ही अनिमित्त नावाची नसते; आगमाच्या (परंपरेच्या) आधारे मार्गाला 'अनिमित्त' हे नाव मिळत नाही, म्हणून म्हटले आहे – "परंतु सगुण आणि आलंबनांच्या द्वारे...पे... सिद्ध होत नाही." परंतु, आगमाच्या आधारे 'शून्यत' (सुञ्ञत) आणि 'अप्रणिहित' (अप्पणिहित) असे नाव मिळालेल्या मार्गाचा, सगुणाच्या व आलंबनाच्या वशाने त्या नावाचा अभाव कधीही नसतो; म्हणून तीन नावांच्या परिपूर्णतेच्या हेतूने आगमाद्वारे नाव प्राप्त होते, या अभिप्रायाने म्हटले आहे – "परिपूर्ण नामसिद्धीच्या हेतूमुळे" (परिपुण्णनामसिद्धिहेतुत्ता). "सर्वांचे" (सब्बेसं) म्हणजे सर्व विमोक्षमुखांतून आलेल्या मार्गांचेही. "तीन नावांचा योग" (नामत्तययोगो) म्हणजे शून्यत, अप्रणिहित आणि अनिमित्त या नावांचा योग होय. "व्यवस्थान" (ववत्थानं) म्हणजे असंकर (मिश्रण न होणे).

350. Nimittadhammā saṅkhārā tehi sanimittā saviggahā viya upaṭṭhahantīti tesaṃ abhāvitabhāvanassa bhāvitabhāvanassa ca upaṭṭhahanākāraṃ dassento ‘‘samūhādī’’tiādimāha. Tena ca ‘‘vimokkhena saddhindriyaṃ adhimattaṃ hotī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) vuttaṃ, na ‘‘tasmiṃ vimokkhe’’ti, tasmā ‘‘animittavimokkhoti aniccānupassanaṃ āhā’’ti vuttaṃ. Itaratthāpi eseva nayo. Animittassa animittabhāvābhāvo natthīti kasmā vuttaṃ, nanu ca aniccānupassanāya animittavimokkhabhāvo pariyāyenāti nippariyāyadesanāya tassā animittabhāvābhāvo atthi eva, evañca sati ‘‘animittassa animittanāmadānābhāvo’’ti ca na na sakkā vattunti upamāsaṃsandanaṃ suṭṭhutaraṃ yujjati, tathā animittena maggassa animittabhāvo na yujjatiyeva. Tenāha ‘‘paramatthato nāmaṃ dātuṃ na sakkotī’’ti? Saccametaṃ, pariyāyasiddhaṃyeva pana aniccānupassanāya animittabhāvaṃ gahetvā maggasodhanavasenāyamanuyogo kato ‘‘animittavimokkhassa animittabhāvābhāvo natthītiviruddhaṃ viya hotī’’ti. Evañca katvā ‘‘animittaṃ…pe… dīpito hotī’’ti sayameva vakkhatīti. Sāmaññanti upamopamitabbānaṃ sambandhamāha. Na maggādhipatīti maggo adhipati maggādhipatīti chandacittānaṃ ayaṃ samaññā natthīti attho. Na ca tehi maggassāti chandacittehi maggo adhipati etassāti maggādhipatīti ayaṃ samaññā maggassa natthi. Kasmā? Tesaṃ chandacittānaṃ amaggaṅgattā.

३५०. संस्कार हे निमित्तधर्म (चिन्हांकित धर्म) आहेत, त्यांच्यामुळे ते सनिमित्त (चिन्हांकित) आणि सविग्रह (मूर्तिमंत) असल्यासारखे प्रकट होतात, हे दाखवण्यासाठी ज्यांची भावना (साधना) झालेली नाही आणि ज्यांची भावना झालेली आहे, त्यांच्या प्रकटीकरणाचा प्रकार दर्शवताना "समूहादी" इत्यादी म्हटले आहे. आणि म्हणूनच "विमोक्षाने सद्धिंद्रिय अधिमात्र (तीव्र) होते" (ध. सं. अट्ठ. ३५०) असे म्हटले आहे, "त्या विमोक्षात" असे नाही. म्हणून "अनिमित्तविमोक्ष म्हणजे अनित्यानुपश्यना होय" असे म्हटले आहे. इतर ठिकाणीही हाच नियम आहे. "अनिमित्ताचा अनिमित्तभावाचा अभाव नाही" असे का म्हटले आहे? अनित्यानुपश्यनेला अनिमित्तविमोक्षभाव हा पर्यायाने (अप्रत्यक्षपणे) प्राप्त होतो, तर निष्पर्याय देशनेने (प्रत्यक्ष उपदेशाने) तिचा अनिमित्तभावाचा अभाव असतोच. आणि असे असताना "अनिमित्ताला अनिमित्त नाव न देणे शक्य नाही" असे म्हणता येत नाही, त्यामुळे उपमेची तुलना अधिक चांगल्या प्रकारे जुळते. तसेच अनिमित्ताने मार्गाचा अनिमित्तभाव मुळीच जुळत नाही. म्हणूनच म्हटले आहे की, "परमार्थतः नाव देणे शक्य नाही"? हे सत्य आहे. परंतु पर्यायाने सिद्ध झालेल्या अनित्यानुपश्यनेच्या अनिमित्तभावाला ग्रहण करून, मार्गशोधनाच्या वशाने हा प्रश्न विचारला आहे की, "अनिमित्तविमोक्षाचा अनिमित्तभावाचा अभाव नाही, हे विरुद्ध असल्यासारखे वाटते." आणि असे करून "अनिमित्त...पे... प्रकाशित होते" असे स्वतःच पुढे सांगतील. "सामान्य" म्हणजे उपमा आणि उपमेय यांचा संबंध होय. "न मग्गाधिपती" म्हणजे मार्ग हा अधिपती आहे तो "मार्गाधिपती" - ही संज्ञा छंद आणि चित्त यांना लागू होत नाही, असा अर्थ आहे. "न च तेहि मग्गस्स" म्हणजे त्या छंद आणि चित्तांमुळे मार्ग हा अधिपती आहे ज्याचा तो "मार्गाधिपती" - ही संज्ञा मार्गाला लागू होत नाही. का? कारण ते छंद आणि चित्त हे मार्गाचे अंग (मार्गंग) नाहीत.

Jhānassa suññatādināmakattāti etena indriyabalādīnampi maggasampayogato suññatādināmakatā dassitāti daṭṭhabbaṃ. Satipi paccanīkāmasane [Pg.122] na tassa maggassa taṃ paribyattaṃ yathā sarasatāti āha ‘‘sarasappadhāno’’ti. Dvīhīti sarasapaccanīkehi. Aññanirapekkhehīti āgamananirapekkhehi. Tasmāti yasmā sarasatova nāmalābhe avavatthānāpatti sabbassa maggassa sabbanāmabhāvāpatti hoti, tasmā. Attābhi…pe… maggāti tena āgamanato nāmalābhassa paccanīkato nāmalābhabhāvaṃ dasseti. Sarasantareti animittabhāvādike. Paccanīkasahitena sarasenāti suññatāppaṇihitabhāvehi tadāgamanehi. Nimittaggahaṇānivāraṇāti saṅkhāranimittaggāhassa anisedhanato. Suññatāppaṇihitasseva maggassa vuttattā aniccato vuṭṭhahantassa maggo idha asaṅgahito siyāti āsaṅkitvā āha ‘‘aniccānupassanā’’tiādi. Saṅkhārehi vuṭṭhānaṃ na siyā, lakkhaṇehi eva vuṭṭhānaṃ siyāti adhippāyo, lakkhaṇapaṭivedho na siyā atadārammaṇattāti attho. Saṅkhārānañhi hutvā abhāvaudayabbayapaṭipīḷanāvasavattanākāresu aniccatādilakkhaṇavohāro.

ध्यानाला शून्यता इत्यादी नाव असल्यामुळे, याद्वारे इंद्रिय, बल इत्यादींना देखील मार्गसंप्रयोगामुळे (मार्गाच्या संयोगामुळे) शून्यता इत्यादी नाव प्राप्त होते, असे समजावे. विरोधी घटकांचा नाश झाला तरी, त्या मार्गाचे ते स्वरूप स्वतःच्या रसाप्रमाणे (स्वभावाप्रमाणे) स्पष्ट होत नाही, म्हणून "सरसप्रधान" (स्वतःच्या रसाने प्रधान) असे म्हटले आहे. "दोन्हींनी" म्हणजे स्वतःचा रस आणि विरोधी घटक या दोन्हींनी. "इतरांवर अवलंबून न राहता" म्हणजे आगमनावर (प्राप्तीवर) अवलंबून न राहता. "त्यामुळे" म्हणजे ज्या अर्थी केवळ स्वतःच्या रसानेच नाव प्राप्त झाल्यास अनिश्चिततेची आपत्ती येईल आणि सर्व मार्गांना सर्व नावे प्राप्त होण्याची आपत्ती येईल, म्हणून. "अत्ताभि...पे... मग्गा" याद्वारे आगमनावरून नाव मिळण्याऐवजी विरोधी घटकावरून नाव मिळण्याचा भाव दर्शवला आहे. "सरसांतरात" म्हणजे अनिमित्तभाव इत्यादींमध्ये. "विरोधी घटकांसह स्वतःच्या रसाने" म्हणजे शून्यता आणि अप्रणिहित भावांनी आणि त्यांच्या आगमनांनी. "निमित्तग्रहणाचा प्रतिबंध न करणे" म्हणजे संस्कारांच्या निमित्तग्रहणाचा निषेध न केल्यामुळे. केवळ शून्यता आणि अप्रणिहित मार्गाचाच उल्लेख केल्यामुळे, अनित्यापासून प्रवृत्त होणाऱ्याचा मार्ग येथे समाविष्ट होणार नाही अशी शंका घेऊन "अनित्यानुपश्यना" इत्यादी म्हटले आहे. संस्कारांमधून प्रवृत्ती (उत्थान) होणार नाही, तर लक्षणांमधूनच प्रवृत्ती होईल असा अभिप्राय आहे; लक्षणप्रतिवेध (लक्षणांचा भेद) होणार नाही कारण ते त्याचे आलंबन नाही, असा अर्थ आहे. कारण संस्कारांचे उत्पन्न होऊन नष्ट होणे, उदय-व्यय, पीडा देणे आणि वश न होणे या आकारांमध्ये अनित्यता इत्यादी लक्षणांचा व्यवहार होतो.

Ākāravantesu gahitesu tadākāropi gahitoyeva hotīti āha ‘‘lakkhaṇānipi paṭividdhāni honti tadākārasaṅkhāraggahaṇato’’ti. Yathāvuttādhippāyenāti ‘‘anicca’’ntiādinā ‘‘saṅkhāresū’’tiādināva vuttappakārādhippāyena. Visunti saṅkhārehi vinivattetvā.

आकारयुक्त गोष्टी ग्रहण केल्यावर त्यांचा आकारही ग्रहण केला जातोच, म्हणून "त्या आकाराच्या संस्कारांचे ग्रहण केल्यामुळे लक्षणे देखील प्रतिवेधली (जाणली) जातात" असे म्हटले आहे. "यथोक्त अभिप्रायाने" म्हणजे "अनित्य" इत्यादी आणि "संस्कारांमध्ये" इत्यादी प्रकारे सांगितलेल्या अभिप्रायाने. "विशूं" (वेगळे) म्हणजे संस्कारांपासून वेगळे करून.

Lokuttarakusalaṃ

लोकोत्तर कुशल

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

प्रकीर्णककथा वर्णन

Pañcadhā uddisati pañcupādānakkhandhe ajjhattadukavasena rūpadukavasena ca bhinditvā abhinditvā ca nimittavacaneneva uddisati pavattassapi saṅkhāranimittabhāvānativattanato vuṭṭhātabbatāsāmaññato ca. Teneva upādinnānupādinnavasena pavattaṃ dvidhā katvā niddisitvāpi ‘‘ayaṃ tāva nimitte vinicchayo’’ti nimittavaseneva nigameti. Ettha ca nimittaṃ ajjhattabahiddhā, pavattaṃ pana ajjhattamevāti ayametesaṃ viseso. Bojjhaṅgādivisesanti bojjhaṅgajhānaṅgamaggaṅgānaṃ asadisataṃ. Asamāpajjitukāmatāsaṅkhātā vitakkādivirāgabhāvanā asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanā. Itarassāti pādakajjhānādikassa. Atabbhāvatoti yathāvuttavirāgabhāvanābhāvassa abhāvato. Idaṃ vuttaṃ hoti – yathā maggāsannāya vipassanāya somanassasahagatatte maggassa paṭhamādijjhānikatā ca upekkhāsahagatatte [Pg.123] pañcamajjhānikatā eva ca tabbasena ca bojjhaṅgādīnaṃ visesoti tesaṃ niyame āsannakāraṇaṃ padhānakāraṇañca vuṭṭhānagāminivipassanā, na evaṃ pādakajjhānādayoti.

पाच प्रकारे निर्देश करतात - पाच उपादानस्कंधांना अध्यात्मिक द्विक आणि रूप द्विक यांच्या वशाने विभागून आणि न विभागता केवळ निमित्तवचनानेच निर्देश करतात, कारण प्रवृत्ती देखील संस्कारांच्या निमित्तभावाचे उल्लंघन करत नाही आणि प्रवृत्त होण्याच्या सामान्यतेमुळे. म्हणूनच उपादिन्न (उपादानयुक्त) आणि अनुपादिन्न (उपादानरहित) यांच्या वशाने प्रवृत्तीला दोन प्रकारे दाखवून देखील "हा निमित्ताचा निश्चय आहे" असे निमित्ताच्या वशानेच समारोप करतात. आणि येथे निमित्त हे अध्यात्मिक व बाह्य आहे, परंतु प्रवृत्ती ही केवळ अध्यात्मिकच आहे, हा यांच्यातील फरक आहे. "बोध्यंगादी विशेष" म्हणजे बोध्यंग, ध्यानंग आणि मार्गांग यांची असमानता (विलक्षणता). समापत्ती न मिळवण्याच्या इच्छेची संज्ञा असलेली वितर्क इत्यादींची विरागभावना म्हणजे "असमापज्जितुकामता विरागभावना" (समापत्ती न मिळवण्याच्या इच्छेची विरागभावना) होय. "इतरांचे" म्हणजे पादकध्यान इत्यादींचे. "अतद्भावतः" म्हणजे यथोक्त विरागभावनेचा अभाव असल्यामुळे. हे असे म्हटले आहे - ज्याप्रमाणे मार्गाच्या जवळ असलेल्या विपश्यनेमध्ये सोमनस्य (आनंद) सहगत असल्यास मार्गाची प्रथमादी ध्यानरूपता आणि उपेक्षा सहगत असल्यास पाचवी ध्यानरूपता असते, आणि त्यानुसार बोध्यंग इत्यादींचा विशेष असतो, त्यांच्या नियमात आसन्न (जवळचे) कारण आणि प्रधान कारण हे "उत्थानगामिनी विपश्यना" (प्रवृत्तीकडे नेणारी विपश्यना) आहे, पादकध्यान इत्यादी नाही.

Idāni apādakapaṭhamajjhānapādakānaṃ pakiṇṇakasaṅkhārapaṭhamajjhānāni sammasitvā nibbattitānañca maggānaṃ ekantena paṭhamajjhānikabhāvato vipassanāniyamoyevettha ekantiko padhānañcāti imamatthaṃ vibhāvento ‘‘vipassanāniyamenevā’’tiādimāha. Tattha itareti dutiyajjhānikādimaggā. Pādakajjhānātikkantānaṃ aṅgānaṃ asamāpajjitukāmatāvirāgabhāvanābhūtā vuṭṭhānagāminivipassanā adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena āhitavisesā maggassa jhānaṅgādivisesaniyāmikā hotīti ‘‘pādakajjhānavipassanāniyamehī’’ti vuttaṃ. Yathā ca adhiṭṭhānabhūtena pādakajjhānena, evaṃ ārammaṇabhūtena sammasitajjhānena ubhayasabbhāve ajjhāsayavasena āhitavisesā vipassanā niyametīti āha ‘‘evaṃ sesavādesupi…pe… yojetabbo’’ti.

आता, अपादक प्रथम ध्यान आणि पादक ध्यानांच्या प्रकीर्णक संस्कारांच्या प्रथम ध्यानांचे मनन करून उत्पन्न झालेल्या मार्गांच्या एकांताने (निश्चितपणे) प्रथम ध्यानरूपतेमुळे, येथे विपश्यनेचा नियमच एकांतिक आणि प्रधान आहे, हा अर्थ स्पष्ट करताना "विपश्यना नियमानेच" इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "इतर" म्हणजे द्वितीय ध्यान इत्यादी मार्ग होय. पादक ध्यानाचे उल्लंघन केलेल्या अंगांची "समापत्ती न मिळवण्याच्या इच्छेची विरागभावना" स्वरूप असलेली उत्थानगामिनी विपश्यना, अधिष्ठानभूत पादक ध्यानाने प्राप्त झालेल्या विशेषांमुळे मार्गाच्या ध्यानंग इत्यादी विशेषांची नियामक होते, म्हणून "पादकध्यान-विपश्यना नियमांनी" असे म्हटले आहे. आणि ज्याप्रमाणे अधिष्ठानभूत पादक ध्यानाने, त्याचप्रमाणे आलंबनभूत मनन केलेल्या ध्यानाने, दोन्हीच्या अस्तित्वात आशयाच्या वशाने प्राप्त विशेषांनी युक्त विपश्यना नियमन करते, म्हणून "अशा प्रकारे उर्वरित वादांमध्ये देखील...पे... योजना करावी" असे म्हटले आहे.

Pādakajjhānasaṅkhāresūti paṭhamajjhānasaṅkhāresu. ‘‘Paṭhamajjhānaṃ pādakaṃ katvā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 350) hi vuttaṃ. Taṃtaṃvirāgāvirāgabhāvanābhāvenāti vitakkādīnaṃ virajjanāvirajjanabhāvanābhāvena. Tena ārammaṇajjhānassapi vipassanāya visesādhānaṃ upanissayatamāha.

"पादकध्यानसंस्कारांमध्ये" म्हणजे प्रथम ध्यानाच्या संस्कारांमध्ये. कारण "प्रथम ध्यानाला पादक (पाया) करून" (ध. सं. अट्ठ. ३५०) असे म्हटले आहे. "त्या त्या विराग-अविराग भावनेच्या भावाने" म्हणजे वितर्क इत्यादींच्या विराग आणि अविराग भावनेच्या भावाने. याद्वारे आलंबन ध्यानाचे देखील विपश्यनेसाठी विशेष प्रदान करणारे उपनिषयत्व (प्रबळ कारणत्व) सांगितले आहे.

Pādakajjhānasammasitajjhānāniyeva bojjhaṅgādivisesānaṃ upanissayo kāraṇanti pādakajjhānasammasitajjhānupanissayo, tassa sabbhāve. Tadabhāvābhāvatoti tassa ajjhāsayassa abhāvābhāvato.

पादकध्यान आणि संमसितध्यान हेच बोज्झंग इत्यादी विशेषांचे उपनिस्सय (प्रबळ कारण) आहेत, म्हणून 'पादकज्झानसमसितज्झानुपनिस्सयो' (पादकध्यान-संमसितध्यान-उपनिस्सय) असे म्हटले आहे, त्याच्या अस्तित्वामध्ये. 'तदभावाभावतो' म्हणजे त्या आशयाच्या (अज्झासय) अभावाच्या अभावामुळे.

Catutthajjhānikassa maggassa āruppe arūpajjhānameva pādakaṃ siyāti āha ‘‘catutthajjhānikavajjāna’’nti. Ariyamaggassa oḷārikaṅgātikkamanūpanissayā vipassanāya adhiṭṭhānārammaṇabhūtā dutiyajjhānādayo. Pañcahi aṅgehīti pañcahi jhānaṅgehi. ‘‘Taṃtaṃvādehi paññāpiyamānāni pādakajjhānādīni vādasahacāritāya ‘vādā’ti vuccantī’’ti adhippāyena ‘‘tayopete vāde’’ti āha. Vadanti etehīti vā vādakaraṇabhūtāni pādakajjhānādīni vādā.

चौथ्या ध्यानाच्या मार्गासाठी आरुप्प (अरूप भूमी) मध्ये अरूपध्यानच पादक (पाया) असावे, म्हणून 'चतुत्थज्झानिकवज्जानं' (चौथ्या ध्यानाचे वर्ज्य करून) असे म्हटले आहे. आर्यमार्गाच्या स्थूल अंगांचे अतिक्रमण करण्यासाठी उपनिस्सय असणारे, विपस्सना (विपश्यना) साठी अधिष्ठान आणि आलंबन बनलेले द्वितीय ध्यान इत्यादी आहेत. 'पंचहि अंगेहि' म्हणजे पाच ध्यान-अंगांनी. 'त्या त्या वादांद्वारे प्रज्ञापित केले जाणारे पादकध्यान इत्यादी वादाच्या सहचारित्वामुळे 'वाद' म्हटले जातात' या अभिप्रायाने 'तयोपेते वादे' (या तीन वादांनी युक्त) असे म्हटले आहे. किंवा 'वदन्ति एतेहि' (ज्यांच्याद्वारे बोलतात) या अर्थाने वाद करण्याचे साधन बनलेले पादकध्यान इत्यादी 'वाद' आहेत.

Vipākasantānassa…pe… [Pg.124] susaṅkhatattāti etena yasmiṃ santāne kammaṃ uppajjati, tattha uppajjamānameva kiñci visesādhānaṃ karotīti dīpeti. Yato tasmiṃyeva santāne tassa vipāko, nāññattha.

विपाकसंतानाच्या...पे... सुसंखतत्वामुळे (सुसंस्कृतत्वामुळे), याद्वारे ज्या संतानामध्ये (प्रवाहामध्ये) कर्म उत्पन्न होते, तिथे उत्पन्न होतानाच ते काही विशेष आधान (संस्कार) करते, हे दर्शविले आहे. ज्या कारणाने त्याच संतानामध्ये त्याचा विपाक (फळ) होतो, इतरत्र नाही.

Purimānulomaṃ viya tanti yathā gotrabhuṭṭhāne uppannānulomato purimaanulomañāṇaṃ taṃ gotrabhuṭṭhāne uppannānulomaṃ anubandhati, evaṃ. Tadapīti gotrabhuṭṭhāne uppannānulomañāṇampi aññaṃ anulomañāṇameva anubandheyya, tassa anantaraṃ uppajjeyya. Sā bhūmīti sā pañcupādānakkhandhasaṅkhātā kilesānaṃ uppattiṭṭhānatāya bhūmi. Eko bhavoti gahetvā vuttanti etena satta bhave dve bhaveti idampi adhippāyavasena netabbatthaṃ, na yathārutavasenāti dasseti. Tatthāyaṃ adhippāyo – ekavāraṃ kāmāvacaradevesu ekavāraṃ manussesūti evampi missitūpapattivasena tesu ekissā eva upapattiyā ayaṃ paricchedo. Yaṃ pana ‘‘na te bhavaṃ aṭṭhamamādiyantī’’ti (khu. pā. 6.9; su. ni. 232) vuttaṃ, tampi kāmāvacarabhavaṃyeva sandhāyāha. Mahaggatabhavānaṃ paricchedo natthīti vadanti. Tathā ‘‘ṭhapetvā dve bhave’’ti etthāpi kāmāvacaradevamanussabhavānaṃ missakavaseneva, tasmā kāmadhātuyaṃ ye dve bhavāti kāmāvacaradevamanussavasena ye dve bhavāti attho. Purimavikappesu puggalabhedena paṭipadā bhinditvā kassaci calatīti, kassaci na calatīti katvā ‘‘calati evā’’ti avadhāraṇamantarena attho vutto. Yasmā pana aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 350 lokuttarakusalapakiṇṇakakathā) ‘‘yathā ca paṭipadā, evaṃ adhipatipi calati evā’’ti vuttaṃ, tasmā sabbesampi paṭipadāsu abhedena gahitāsu ekantena calanaṃ sambhavatīti ‘‘calaticceva vuttaṃ, na na calatī’’ti tatiyavikappo calanāvadhāraṇo vutto.

जसे पूर्वीचे अनुलोम, तसे - जसे गोत्रभूच्या उत्पत्तीमध्ये उत्पन्न झालेल्या अनुलोमापेक्षा पूर्वीचे अनुलोमज्ञान त्या गोत्रभूमध्ये उत्पन्न झालेल्या अनुलोमाचे अनुगमन करते, त्याप्रमाणे. 'तदपि' म्हणजे गोत्रभूमध्ये उत्पन्न झालेले अनुलोमज्ञान देखील दुसऱ्या अनुलोमज्ञानाचेच अनुगमन करेल, त्याच्या लगेच नंतर उत्पन्न होईल. 'सा भूमी' म्हणजे ती पाच उपादानस्कंधांनी युक्त असलेली, क्लेशांच्या उत्पत्तीचे स्थान असल्यामुळे भूमी होय. 'एको भवो' (एक भव) असे गृहीत धरून सांगितले आहे, याद्वारे 'सात भव' किंवा 'दोन भव' हे देखील अभिप्रायाच्या वशानेच समजून घ्यायचे आहे, शब्दाच्या केवळ बाह्य अर्थाने नाही, हे दर्शविले आहे. तिथे हा अभिप्राय आहे - एकदा कामावचर देवांमध्ये आणि एकदा मनुष्यांमध्ये, अशा प्रकारे मिश्र उत्पत्तीच्या वशाने त्यांच्यामध्ये एकाच उत्पत्तीची ही मर्यादा आहे. परंतु जे 'न ते भवं अट्ठममादियन्ति' (ते आठवा भव ग्रहण करत नाहीत) असे म्हटले आहे, ते देखील कामावचर भवाचाच संदर्भ देऊन म्हटले आहे. महग्गत भवांची मर्यादा नसते, असे म्हणतात. तसेच 'ठपेत्वा द्वे भवे' (दोन भव वगळून) यामध्ये देखील कामावचर देव आणि मनुष्य भवांच्या मिश्र वशानेच आहे, म्हणून कामधातूमध्ये जे दोन भव आहेत, ते कामावचर देव आणि मनुष्यांच्या वशाने जे दोन भव आहेत, असा अर्थ आहे. पूर्वीच्या विकल्पांमध्ये पुद्गलभेदाने (व्यक्तीभेदाने) प्रतिपदा भिन्न होऊन कोणाची 'चलती' (कंपित होते) आणि कोणाची 'न चलती' (कंपित होत नाही) असे करून, 'चलती एव' (कंपित होतेच) अशा निश्चयाशिवाय अर्थ सांगितला आहे. परंतु ज्या अर्थी अट्ठकथेमध्ये 'जशी प्रतिपदा, तसेच अधिपती देखील कंपित होतोच' असे म्हटले आहे, म्हणून सर्वांच्याच प्रतिपदांमध्ये भेद न करता ग्रहण केले असता निश्चितपणे कंपन संभवते, म्हणून 'चलतीत्येव' (कंपित होतेच असे) म्हटले आहे, 'कंपित होत नाही असे नाही' हा तिसरा विकल्प कंपनाचा निश्चय करणारा सांगितला आहे.

Lokuttarakusalapakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकोत्तरकुसलपकिण्णककथावण्णना (लोकोत्तर कुशल प्रकीर्णक कथावर्णन) समाप्त झाली.

Paṭhamamaggavīsatimahānayavaṇṇanā

पठममग्गवीसतिमहानयवण्णना (प्रथम मार्ग वीस महानय वर्णन)

357. Jhānamaggādipariyāyehi kathite bojjhanakāti adhippetā, visesato pubbabhāge ‘‘jhānaṃ bhāvemi maggaṃ bhāvemī’’ti pavattajjhāsayā hontīti adhippāyena ‘‘yassa pubbabhāge’’tiādimāha.

३५७. ध्यान, मार्ग इत्यादी पर्यायांनी सांगितलेले 'बोझ्झनक' (बोध प्राप्त करून देणारे) अभिप्रेत आहेत, विशेषतः पूर्वभागात 'मी ध्यानाची भावना करतो, मी मार्गाची भावना करतो' अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या आशयाचे (अज्झासय) असतात, या अभिप्रायाने 'यस्स पुब्बभागे' (ज्याच्या पूर्वभागात) इत्यादी म्हटले आहे.

358. Upanissayavasenāti [Pg.125] tathā cittappavattisaṅkhātena pubbabhāgābhisaṅkhārena. Tenevāha ‘‘yassa hī’’tiādi. Tadanurūpabalāti adhipatipaccayalābhena sattivisesayogamāha. Yadi pubbabhāgābhisaṅkhāravasena chandādīnaṃ adhipatibhāvo, kimatthameteyeva evaṃ vuttā, nanu saddhādīnampi pubbabhāgābhisaṅkhāro labbhatīti āha ‘‘sesadhammāna’’ntiādi. Ataṃsabhāvattāti sampayuttehi sātisayamanuvattitabbabhāvarahitattā. Kiñcāpi hi saddhādayopi indriyapaccayatāya sampayuttehi anuvattayanti, ekasmiṃ pana cittuppāde samadhurena aññena vinā sampayuttehi anuvattanīyabhāvo na tesaṃ yathā chandādīnanti teyeva adhipatibhāvena vuttā. Evañca katvā indriyasahajātādhipatipaccayānaṃ viseso paribyatto hoti.

३५८. 'उपनिस्सयवशाने' म्हणजे त्याप्रमाणे चित्तप्रवृत्ती नावाच्या पूर्वभाग-अभिसंस्काराने. म्हणूनच 'यस्स ही' (ज्याला हि) इत्यादी म्हटले आहे. 'तदनुरूपबलाः' म्हणजे अधिपती-प्रत्ययाच्या लाभाने शक्तीच्या विशेष योगाला म्हटले आहे. जर पूर्वभाग-अभिसंस्काराच्या वशाने छंद इत्यादींचा अधिपतीभाव होतो, तर मग हेच अशा प्रकारे का सांगितले गेले? सद्धा (श्रद्धा) इत्यादींचा देखील पूर्वभाग-अभिसंस्कार प्राप्त होतोच ना? म्हणून 'सेसधम्मानं' (उर्वरित धर्मांचे) इत्यादी म्हटले आहे. 'अतंसभावत्ता' म्हणजे संप्रयुक्त (संपयुत्त) धर्मांद्वारे अतिशयाने अनुवर्तन करण्याच्या स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे. जरी सद्धा इत्यादी देखील इंद्रिय-प्रत्ययत्वामुळे संप्रयुक्त धर्मांचे अनुवर्तन करतात, तरी एका चित्तोत्पादामध्ये (चित्तुप्पाद) समान बल असणाऱ्या दुसऱ्याशिवाय संप्रयुक्त धर्मांद्वारे अनुवर्तन करण्याचा स्वभाव त्यांचा छंद इत्यादींसारखा नसतो, म्हणूनच त्यांनाच अधिपतीभावाने म्हटले आहे. आणि असे केल्याने इंद्रिय, सहजात आणि अधिपती प्रत्ययांचा विशेष स्पष्ट होतो.

Catumagganayasahassavaṇṇanā

चतुम्मग्गनयसहस्सवण्णना (चार मार्ग हजार नय वर्णन)

362. Mānassa diṭṭhisadisā pavatti. Tathā hi so adhipati viya aññādhipatinā diṭṭhiyā saha nappavattatīti. Ekadesa…pe… upamā hoti, na sabbasāmaññena, itarathā sūriyatthaṅgamane andhakārāvattharaṇaṃ viya aggamaggatirodhāne saccapaṭicchādakatamappavatti āpajjeyyāti adhippāyo. Aññamaññanti aññe aññe. ‘‘Ānītaṃ idaṃ sutta’’nti vibhatti pariṇāmetabbā. Yathāvuttanayenāti imissā aṭṭhakathāyaṃ vuttanayena. Na upamāya vuttattāti imasmiṃ sutte na upamāya vuttabhāvato. Yathāvuttanayenāti vā etasmiṃ sutte vuttappakārena nayena imissā aṭṭhakathāyaṃ upamāya na vuttattā. Avayavā viya honti, yena te cetasi niyuttā, cittassa eteti ca cetasikātiādinā vuccanti, na pana ‘‘phassikā’’tiādināti daṭṭhabbaṃ.

३६२. मानाची (मान) प्रवृत्ती दिट्ठी (दृष्टी) सारखीच असते. कारण तो (मान) अधिपतीप्रमाणे दुसऱ्या अधिपती दिट्ठीसोबत प्रवृत्त होत नाही. 'एकदेस...पे... उपमा होते, सर्वसामान्यतेने नाही, अन्यथा सूर्य अस्ताला गेल्यावर अंधार पसरण्याप्रमाणे, अग्र मार्गाच्या तिरोधानात (लोप पावण्यात) सत्य झाकणाऱ्या अंधाराची प्रवृत्ती उद्भवेल' हा अभिप्राय आहे. 'अञ्ञमञ्ञं' म्हणजे एकमेक (वेगवेगळे). 'आनीतं इदं सुत्तं' (हे सुत्त आणले गेले आहे) यामध्ये विभक्ती बदलली पाहिजे. 'यथावृत्त नयेन' म्हणजे या अट्ठकथेमध्ये सांगितलेल्या नयाने. 'न उपमाय वृत्तत्ता' म्हणजे या सुत्तामध्ये उपमेने न सांगितल्यामुळे. किंवा 'यथावृत्त नयेन' म्हणजे या सुत्तामध्ये सांगितलेल्या प्रकारच्या नयाने या अट्ठकथेमध्ये उपमेने न सांगितल्यामुळे. ते अवयवांसारखे असतात, ज्यायोगे ते चेतसामध्ये (मनात) नियुक्त असतात, चित्ताचे हे आहेत म्हणून त्यांना 'चेतसिक' (चैतसिक) इत्यादी म्हटले जाते, परंतु 'फस्सिका' (स्पर्शिक) इत्यादी नाही, असे समजावे.

Kusalakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

कुसलकथावण्णना (कुशलकथावर्णन) समाप्त झाली.

Akusalapadaṃ

अकुसलपदं (अकुशल पद)

Dhammuddesavāro

धम्मुद्देसवारो (धम्मोद्देशवार)

Paṭhamacittavaṇṇanā

पठमचित्तवण्णना (प्रथम चित्त वर्णन)

365. Khaṇattayassa akusalesu asambhavato samavāyakālahetusamūhattho samaya-saddo. Lobhābhibhūtāya eva iṭṭhārammaṇasmiṃ itaratra [Pg.126] ca iṭṭhākāraggahaṇavasena somanassasahagatabhāvoti evamādiṃ sandhāya ‘‘yathānurūpa’’nti vuttaṃ. ‘‘Kilesāturatāya anārogyaṭṭhena kilesavajjasabbhāvato sāvajjaṭṭhena avijjāsambhūtatāya akosalyasambhūtaṭṭhena akusala’’nti ca ‘‘sāvajjadukkhavipākalakkhaṇaṃ, anatthajananarasaṃ, saṃkilesapaccupaṭṭhānaṃ, ayonisomanasikārapadaṭṭhānaṃ, gārayhabhāvato vā sāvajjalakkhaṇaṃ, saṃkilesabhāvarasaṃ, aniṭṭhavipākapaccupaṭṭhānaṃ, yathāvuttapadaṭṭhānamevā’’ti ca evamādinā vuttanayena anugantabbatāya vuttaṃ ‘‘vuttanayaṃ anugantvā’’ti.

३६५. अकुशलांमध्ये (अकुसलेसु) तीन क्षणांचा (खणत्तय) असंभव असल्यामुळे, समवाय, काळ, हेतू आणि समूह या अर्थाने 'समय' हा शब्द आहे. लोभाने अभिभूत झालेल्या चित्तामध्येच इष्ट आलंबनात (इठ्ठारम्मण) आणि इतर ठिकाणी इष्ट आकाराचे ग्रहण करण्याच्या वशाने सोमनस्ससहगत (सौमनस्ययुक्त) भाव असतो, अशा इत्यादी गोष्टींचा संदर्भ घेऊन 'यथानुरूपं' (यथायोग्य) असे म्हटले आहे. 'क्लेशांनी आतुर असल्यामुळे अनारोग्य अर्थाने, क्लेशरूपी दोषांच्या अस्तित्वामुळे सावज्ज (सदोष) अर्थाने, अविज्जेमुळे (अविद्येमुळे) उत्पन्न झाल्यामुळे आणि अकुशलतेमुळे उत्पन्न झाल्यामुळे अकुशल' असे, आणि 'सावज्ज-दुःख-विपाक-लक्षण, अनर्थ निर्माण करणारा रस (कार्य), संकिलेस (संक्लेश) प्रत्युपस्थान, अयोनिसोमनसिकार (अयोनिशोमनसिकार) पदस्थान, किंवा निंदनीय असल्यामुळे सावज्ज लक्षण, संकिलेसभाव रस, अनिष्ट विपाक प्रत्युपस्थान, आणि पूर्वोक्त पदस्थानच आहे' अशा इत्यादी सांगितलेल्या नयाचे अनुकरण करण्यासाठी 'वृत्तनयं अनुगन्त्वा' (सांगितलेल्या नयाचे अनुकरण करून) असे म्हटले आहे.

Gataṃ gamanaṃ pavattīti katvā vuttaṃ ‘‘gatamattaṃ gatimattaṃ gahaṇamatta’’nti. Diṭṭhiyā hi gati pavatti evāti. Āsannakāraṇattāti padaṭṭhānatāya, yonisomanasikāro viya hi kusalassa ayonisomanasikāro akusalassa accāsannahetu. Tathā hi satipi asaddhammasavanādikāraṇe ayoniso anāvajjite avavatthāpite ca natthi akusalappavatti. Tathā ca vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘ayoniso akusala’’nti. Etena ekantakāraṇatā ca vuttatthā hoti. Paṭisaṅkhā sītādikhamanaṃ appamādavihāroti vuttaṃ ‘‘appamajjanaṃ khamana’’nti. Tena satisaṃvaroti idha khantisaṃvaro vuttoti adhippāyo indriyasaṃvarassa vuttattā. Pahānasaṃvaroti vīriyasaṃvaro. So hi ‘‘uppannaṃ kāmavitakkaṃ nādhivāseti pajahatī’’tiādinā (ma. ni. 1.26; a. ni. 4.14; 6.58) vuttoti.

‘गेलेले, गमन किंवा प्रवृत्ती’ असे मानून "गतमात्र, गतिमात्र, ग्रहणमात्र" असे म्हटले आहे. कारण दृष्टीची गती ही प्रवृत्तीच आहे. 'आसन्नकारणत्वामुळे' म्हणजे पदस्थान (जवळचे कारण) असल्यामुळे. ज्याप्रमाणे कुशल धर्मासाठी योनिसोमनसिकार (योग्य मनन) कारणीभूत असतो, त्याचप्रमाणे अकुशल धर्मासाठी अयोनिसोमनसिकार (अयोग्य मनन) हा अत्यंत जवळचा हेतू (अच्चासन्नहेतू) आहे. कारण असद्धम्म-श्रवण (अयोग्य उपदेश ऐकणे) इत्यादी कारणे असूनही, जर अयोनिसो (अयोग्य रीतीने) विचार केला नाही किंवा मनात आणले नाही, तर अकुशल प्रवृत्ती निर्माण होत नाही. आणि म्हणूनच अट्ठकथेत "अयोनिसो अकुसलं" (अयोग्य मननामुळे अकुशल होते) असे म्हटले जाईल. याद्वारे एकांतकारणता (निश्चित कारण असणे) देखील स्पष्ट होते. 'पटिसंखा' (विचारपूर्वक) म्हणजे थंडी इत्यादी सहन करणे आणि अप्रमादविहार (जागरूक राहणे) यालाच "अप्पमज्जनं खमनं" (अप्रमाद आणि सहनशीलता) असे म्हटले आहे. त्यामुळे येथे 'सतिसंवर' (स्मृतीचा संयम) म्हणजे 'खंतिसंवर' (सहनशीलतेचा संयम) अभिप्रेत आहे, कारण इंद्रियसंवर आधीच सांगितला गेला आहे. 'पहानसंवर' (त्यागाचा संयम) म्हणजे 'वीरियसंवर' (वीर्याचा/प्रयत्नाचा संयम) होय. कारण तो "उत्पन्न झालेल्या कामवितर्काला थारा देत नाही, त्याचा त्याग करतो" इत्यादींद्वारे (म. नि. १.२६; अ. नि. ४.१४; ६.५८) सांगितला आहे.

Sammāpaṭipattiyā paṭipakkhabhāvena gahetabbatākāro moho sammāpaṭipattipaṭipakkhabhāvaggahaṇākāro. Tena hi nivutā na sammā paṭipajjanti. Abhijjhāya visesayogo kammapathappatti.

सम्यक् प्रतिपत्तीच्या (योग्य आचरणाच्या) विरोधी भावाने ग्रहण करण्याचा प्रकार म्हणजे मोह होय, जो सम्यक् प्रतिपत्तीच्या विरोधी भावाचे ग्रहण करण्याचे स्वरूप आहे. कारण त्याने (मोहाने) झाकलेले (निवारित) लोक सम्यक् प्रतिपन्न (योग्य आचरण) करत नाहीत. अभिज्झेचा (लोभाचा) विशेष संबंध असणे म्हणजेच कर्मपथाची प्राप्ती होय.

Anupaparikkhā moho. So cettha diṭṭhirahito veditabbo. Diṭṭhisahitassa pana diṭṭhiyā anuvidhāyakattā taggahaṇeneva gahaṇanti. Avatthusminti asaddahanīye vatthusmiṃ. Sānunayo adhimokkhoti mohadiṭṭhīnaṃ saddhāpatirūpatamāha. Ahirikānottappamohādīhi pamajjanato ahirikādīhi kāraṇehi. Ārakkharahitacitteti cittassa sativirahataṃyeva dasseti. Ārakkhapaccupaṭṭhānā hi satīti. Etena ‘‘assaddhiyacitte andhabālacitte’’ti padadvayaṃ vuttatthaṃ hoti. Upanāhādīti ādi-saddena [Pg.127] rāgādayo saṅgayhanti. Rāgādīnaṃ pariyuṭṭhānādisabhāvatāya ‘‘avisesenā’’ti vuttaṃ visesassa ekaccassa asambhavato. Idhāti, imasmiṃ citte. Nipphādetabbe payojane bhummaṃ ‘‘cammasmiṃ dīpinaṃ hantī’’ti (vajira. ṭī. 17-18 verañjakaṇḍavaṇṇanā) viya ārammaṇaṃ vā avūpasamo phalūpacārena ‘‘semho guḷo’’ti viya.

सूक्ष्म तपासणी न करणे (अनुपपरिक्षा) म्हणजे मोह होय. आणि तो येथे दृष्टीरहित (चुकीच्या धारणेविना असलेला) समजावा. परंतु दृष्टीसहित असलेल्या मोहाचे, दृष्टीचे अनुकरण करणारे असल्यामुळे, तिच्या ग्रहणानेच ग्रहण होते. 'अवस्तुस्मिं' म्हणजे अविश्वासार्ह वस्तूमध्ये (किंवा स्थानामध्ये). 'सानुनय अधिमौक्ष' (आसक्तीयुक्त निश्चय) याद्वारे मोह आणि दृष्टी यांचे श्रद्धा-सदृश रूप (खोट्या श्रद्धेचे रूप) सांगितले आहे. अहिरिक (निर्लज्जपणा), अनोत्तप्प (निर्भयता/पापाची भीती नसणे) आणि मोह इत्यादींमुळे होणाऱ्या प्रमादामुळे, म्हणजेच अहिरिक इत्यादी कारणांमुळे. 'आरक्खरहितचित्त' (संरक्षण नसलेले चित्त) याद्वारे चित्ताची 'सति'विरहितता (स्मृतीचा अभाव) दर्शविली आहे. कारण 'सति' (स्मृती) ही संरक्षणाच्या रूपाने उपस्थित राहणारी असते. याद्वारे "अस्सद्धियचित्त" (अश्रद्धाळू चित्त) आणि "अंधबालचित्त" (अज्ञानी चित्त) या दोन पदांचा अर्थ स्पष्ट होतो. 'उपनाह' (वैरभाव) इत्यादींमधील 'इत्यादी' शब्दाने राग (आसक्ती) इत्यादींचा संग्रह होतो. राग इत्यादींच्या परियुठ्ठान (मनावर ताबा मिळवणे) इत्यादी स्वभावामुळे "अविशेष रूपाने" असे म्हटले आहे, कारण काही विशिष्ट गोष्टींचा असंभव असतो. 'इध' म्हणजे या चित्तामध्ये. साध्य करायच्या प्रयोजनामध्ये सप्तमी विभक्ती ही "कातड्यासाठी बिबट्याला मारतो" (वजिर. टीका १७-१८ वेरंजकंडवण्णना) याप्रमाणे आहे, किंवा आलंबन (विषय) या अर्थी किंवा अवूपसम (अशांतता) हा फलोपचाराने "कफ हा गुळ आहे" याप्रमाणे आहे.

Dhammuddesavārakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

धम्मुद्देसवारकथावण्णना (धम्मुद्देसवार कथेचे वर्णन) समाप्त झाली.

Niddesavārakathāvaṇṇanā

निद्देसवारकथावण्णना (निद्देसवार कथेचे वर्णन).

390. Sabhāvapaṭicchādavasena pakatiattādiasantaggahaṇassa nissayattā nimittattā asantaṃ bujjhati, niccādivisamaggahaṇassa saññādivipariyesassa nissayattā asamaṃ bujjhatīti moho vutto nimittassa kattubhāvena upacāritattā, ayañca attho diṭṭhisahitamohavasena daṭṭhabbo. Ettha ca pakatīti kāpilānaṃ padhānaṃ.

३९०. स्वभावाला झाकण्याच्या (सभावपटिच्छादन) प्रक्रियेमुळे प्रकृती, आत्मा इत्यादी असत्य गोष्टींच्या ग्रहणाचा आश्रय आणि निमित्त असल्यामुळे तो असत्याला जाणतो; नित्य इत्यादी विषम ग्रहणाच्या आणि संज्ञा इत्यादी विपर्यासाच्या आश्रयामुळे तो असमाला (विषम गोष्टीला) जाणतो, म्हणून निमित्ताच्या कर्तृभावाच्या उपचाराने त्याला 'मोह' म्हटले आहे. आणि हा अर्थ दृष्टीसहित असलेल्या मोहाच्या संदर्भात समजावा. आणि येथे 'पकति' (प्रकृती) म्हणजे कापिलांचे (सांख्य दर्शनाचे) 'प्रधान' होय.

Tatiyacittavaṇṇanā

ततियचित्तवण्णना (तिसऱ्या चित्ताचे वर्णन).

400. Apaṇṇakapadaṃ viya avirajjhanakapadampi kadāci niyatabhāvaṃ dīpeyyāti aniyatataṃ dīpetuṃ ‘‘uppattiarahaṅgānī’’ti vuttaṃ mānassa aniyatattā. Yadi hi māno niyato siyā, kāmarāgassa mānarahitā pavatti na siyā, tathā bhavarāgassa. Evaṃ sati paṭṭhāne catukkhattuṃ kāmarāgena yojanā na siyā, tikkhattuṃyeva siyā, bhavarāgamūlikā ca na siyā, evañca saṃyojanānaṃ saṃyojanehi aṭṭhavidhena yojanā siyā, na dasavidhā dassitāti yathāvuttāhi yojanāhi mānassa aniyatabhāvo pakāsito. Atha vā mānena saddhiṃ pañca honti yathāvuttāni apaṇṇakaṅgāni, kiṃ pana hontīti apekkhāyaṃ yevāpanakāti viditovāyamattho. Yevāpanakānañhi pañcabhāvo idha vidhīyati, na apaṇṇakaṅgānanti so yathā hoti, tathā yojetabbaṃ. Kilesaduke paṭiccavārādīsu ‘‘kilesaṃ dhammaṃ paṭicca kileso dhammo uppajjati hetupaccayā’’tiādīsu ‘‘lobhaṃ paṭicca moho māno thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho māno uddhaccaṃ [Pg.128] ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho thinaṃ uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappaṃ. Lobhaṃ paṭicca moho uddhaccaṃ ahirikaṃ anottappa’’nti vibhattattā ‘‘tathā kilesadukepī’’ti vuttaṃ. Diṭṭhivippayuttasasaṅkhārikāsaṅkhārikacittavasena hi ayaṃ pāṭhabhedoti.

४००. 'अपण्णक' (निश्चित) पदाप्रमाणे 'avirajjhanak' (अव्यर्थ) पद देखील कधीतरी नियतभाव (निश्चितता) दर्शवू शकते, म्हणून अनियतता (अनिश्चितता) दर्शवण्यासाठी "उत्पत्तीला पात्र असलेले अंग" (उप्पत्तिअरहंगानि) असे म्हटले आहे, कारण मान (अभिमान) हा अनियत आहे. जर मान हा नियत असता, तर कामरागाची मानरहित प्रवृत्ती झाली नसती, आणि तशीच भवरगाचीही झाली नसती. असे असताना पट्ठान (प्रस्थान) ग्रंथात कामरागाशी चार वेळा योजना झाली नसती, तर ती केवळ तीन वेळाच झाली असती, आणि ती भवरगमूलकही झाली नसती. आणि अशा प्रकारे संयोजनांची संयोजनांशी आठ प्रकारची योजना झाली असती, दहा प्रकारची दर्शविली नसती. म्हणून वर सांगितलेल्या योजनांद्वारे मानाचा अनियतभाव प्रकाशित होतो. अथवा मानासह वर सांगितलेली पाच 'अपण्णक' अंगे होतात, "पण ती कोणती होतात?" या अपेक्षेने "येवापनक" (किंवा जे इतर आहेत ते) हा अर्थ समजला जातो. कारण येथे 'येवापनक' धर्मांचा पाच प्रकारचा भाव विहित केला आहे, 'अपण्णक' अंगांचा नाही, म्हणून तो जसा आहे तसा जोडला पाहिजे. क्लेशदुकामध्ये पटिच्चवार (प्रतीत्यवार) इत्यादींमध्ये "क्लेश धर्माचा प्रत्यय घेऊन क्लेश धर्म हेतू-प्रत्ययाने उत्पन्न होतो" इत्यादींमध्ये: "लोभाचा प्रत्यय घेऊन मोह, मान, थिन (आळस), उद्धच्च (उद्धतपणा), अहिरिक, अनोत्तप्प उत्पन्न होतात. लोभाचा प्रत्यय घेऊन मोह, मान, उद्धच्च, अहिरिक, अनोत्तप्प उत्पन्न होतात. लोभाचा प्रत्यय घेऊन मोह, थिन, उद्धच्च, अहिरिक, अनोत्तप्प उत्पन्न होतात. लोभाचा प्रत्यय घेऊन मोह, उद्धच्च, अहिरिक, अनोत्तप्प उत्पन्न होतात" अशा प्रकारे विभागणी केल्यामुळे "तसेच क्लेशदुकातही" असे म्हटले आहे. दृष्टीविप्रयुक्त ससंखारिक आणि असंखारिक चित्तांच्या भेदाने हा पाठभेद आहे.

‘‘Kāmarāgo catudhā ekato uppajjati, paṭigho tidhā, māno ekadhā, tathā vicikicchā bhavarāgoti uddisitvā kāmarāgo mānasaṃyojanaavijjāsaṃyojanehi ceva avijjāsaṃyojanamatteneva ca saddhiṃ māno bhavarāgāvijjāsaṃyojanehi saddhiṃ bhavarāgo avijjāsaṃyojanena saddhi’’nti aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1485) vakkhamānattā ‘‘idha ca vakkhatī’’tiādi vuttaṃ. Tattheva ‘‘lobho chadhā ekato uppajjati, paṭigho dvedhā, tathā moho’’ti uddisitvā ‘‘lobho asaṅkhāriko diṭṭhivippayutto mohauddhaccaahirikānottappehi, sasaṅkhāriko mohathinauddhaccaahirikānottappehi, asaṅkhāriko eva mohamānauddhaccaahirikaanottappehi, sasaṅkhāriko eva ca mohamānathinauddhaccaahirikaanottappehī’’ti vakkhamānattā ‘‘tathādasavidhā kilesāna’’nti vuttaṃ. ‘‘Aha’’nti gahaṇatāya avaṃkatvā gahaṇampi ‘‘sampaggaho’’ti vuttaṃ.

"कामराग चार प्रकारे एकत्र उत्पन्न होतो, पटिघ (द्वेष) तीन प्रकारे, मान एक प्रकारे, तसेच विचिकित्सा आणि भवरोग" असा निर्देश करून, "कामराग हा मानसयोजन आणि अविद्यासंयोजनासह तसेच केवळ अविद्यासंयोजनासह, मान हा भवरोग आणि अविद्यासंयोजनासह, भवरोग हा अविद्यासंयोजनासह उत्पन्न होतो" असे अट्ठकथा-कांडवर्णनात (ध. स. अट्ठ. १४८५) सांगितले जाणार असल्यामुळे "येथे सांगितले जाईल" इत्यादी म्हटले आहे. तेथेच "लोभ सहा प्रकारे एकत्र उत्पन्न होतो, पटिघ दोन प्रकारे, तसेच मोह" असा निर्देश करून, "लोभ हा असंखारिक दृष्टीविप्रयुक्त मोह-उद्धच्च-अहिरिक-अनोत्तप्पांसह, ससंखारिक मोह-थिन-उद्धच्च-अहिरिक-अनोत्तप्पांसह, असंखारिकच मोह-मान-उद्धच्च-अहिरिक-अनोत्तप्पांसह, आणि ससंखारिकच मोह-मान-थिन-उद्धच्च-अहिरिक-अनोत्तप्पांसह उत्पन्न होतो" असे सांगितले जाणार असल्यामुळे "तसेच क्लेशांचे दहा प्रकार" असे म्हटले आहे. "मी" अशा ग्रहणामुळे वाकडे न करता ग्रहण करण्याला देखील "संपग्गह" (सम्यक् ग्रहण) म्हटले आहे.

Catutthacittavaṇṇanā

चतुत्थचित्तवण्णना (चौथ्या चित्ताचे वर्णन).

402. Ussāhaṃ janentāti ettha cittapayogasaṅkhāto saṅkhāro eva ussāho, na vīriyussāhoti.

४०२. 'उत्साह निर्माण करणारे' यामध्ये चित्तप्रयोगात्मक असलेला 'संखार' (संस्कार) हाच उत्साह आहे, 'वीर्य-उत्साह' (प्रयत्नाचा उत्साह) नाही.

Navamacittavaṇṇanā

नवमचित्तवण्णना (नवव्या चित्ताचे वर्णन).

413. Visappanāniṭṭharūpasamuṭṭhānaṃ yena kupitassa sakalasarīraṃ kampati, kupitākāro paññāyati. Etena sampattiattho raso dassito hoti, pavattiākāravasena vā visappanaraso. Tathā hi yassa kuppati, tassa amittassa sampatti yebhuyyena paṭighuppattihetu hotīti. Etena kiccattho raso vutto hotīti.

४१३. विसर्पण (पसरणे) आणि अनिष्ट रूपाचे समुत्थान (उत्पत्ती), ज्यामुळे क्रुद्ध झालेल्या व्यक्तीचे संपूर्ण शरीर थरथर कापते आणि क्रोधाचा आकार (भाव) दिसून येतो. याद्वारे संपत्तीच्या अर्थाने रस (कार्य) दर्शविला आहे, किंवा प्रवृत्तीच्या आकाराने विसर्पण-रस दर्शविला आहे. कारण ज्याच्यावर क्रोध केला जातो, त्या शत्रूची संपत्ती बहुधा पटिघ (द्वेष) उत्पत्तीचे कारण बनते. याद्वारे कृत्याच्या अर्थाने रस सांगितला गेला आहे.

418. Vacanatthameva vacanapariyāyameva.

४१८. वचनार्थच (शब्दाचा अर्थच) किंवा वचनपर्यायच (शब्दाचा पर्यायच).

Ekādasamacittavaṇṇanā

एकादसमचित्तवण्णना (अकराव्या चित्ताचे वर्णन).

424. Nicchayābhāvāti [Pg.129] adhimokkhābhāvā. Asaṇṭhahanatoti santānavasena ekasmiṃ ārammaṇe anavaṭṭhānato.

४२४. 'निश्चयाचा अभाव' म्हणजे 'अधिमोक्ष' (निश्चय) चा अभाव. 'असंठहन' (स्थिर न राहणे) म्हणजे प्रवाहाच्या रूपाने एकाच आलंबनावर (विषयावर) न टिकणे.

Dvādasamacittavaṇṇanā

द्वादसमचित्तवण्णना (बाराव्या चित्ताचे स्पष्टीकरण)

429. Sahajātādhipati natthi ‘‘chandavato ce vicikicchā uppajjati, sā mayhaṃ uppajjeyyā’’tiādippavattiyā abhāvā. Anuddhaṭattā paṭisiddhatā, yathādhammasāsane avacanampi abhāvaṃ dīpeti.

४२९. सहजाताधिपति नाही, कारण 'जर छंदवंताला (इच्छा असलेल्याला) विचिकित्सा उत्पन्न झाली, तर ती मला उत्पन्न व्हावी' इत्यादी प्रवृत्तीचा अभाव आहे. अनुद्धतपणामुळे (उद्धत नसण्यामुळे) निषेध केला गेला आहे, जसे की धम्मशासनात न बोलणे (अवाचन) देखील अभाव दर्शवते.

Avacanatoti a-kārassa tadaññavacanataṃ dasseti. Etena ca dassanena pahātabbesu abhāvavacanena kāraṇasiddhiyā phalasiddhīti tattha abhāvassa kāraṇameva tāva dassetuṃ ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato’’ti vuttaṃ. Tena taṃsabhāvatā tassa cittuppādassa vuttā hoti. Tato ca ‘‘balavaṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍhati, dubbalaṃ nākaḍḍhatī’’ti idaṃ paṭisandhidānasabhāvesu. Yassa pana paṭisandhidānasabhāvo eva natthi, na tassa balavabhāvo paṭisandhiākaḍḍhane kāraṇanti ayamattho dassito hoti. Anākaḍḍhanaṃ sādheti ‘‘yadi hi ākaḍḍheyyā’’tiādinā. Yasmā ca nāgataṃ, tasmā nākaḍḍhatīti adhippāyo. ‘‘Yasmā pana taṃ paṭisandhidānaṃ natthi, tasmā nāgata’’nti vuttattā ‘‘anākaḍḍhanato anāgamanaṃ sādhetu’’nti vuttaṃ.

'अवाचनाने' (न बोलण्याने) हे 'अ' काराचे त्याहून इतर वचन असणे दर्शविते. आणि या दर्शनाने (दस्सन) प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) धर्मांमध्ये अभावाच्या वचनाने कारणाच्या सिद्धीने फळाची सिद्धी होते, म्हणून तेथे अभावाचे कारणच दर्शवण्यासाठी 'पटिसंधि-अनाकड्ढनतो' (प्रतिसंधीला आकर्षित न करण्यामुळे) असे म्हटले आहे. त्याने त्या चित्तोत्पादाचा (चित्तुप्पाद) तो स्वभाव सांगितला जातो. आणि त्यावरून 'बलवान प्रतिसंधीला आकर्षित करतो, दुर्बल आकर्षित करत नाही' हे प्रतिसंधी देण्याच्या स्वभावाच्या बाबतीत आहे. परंतु ज्याचा प्रतिसंधी देण्याचा स्वभावच नाही, त्याचा बलवान असणे हे प्रतिसंधी आकर्षित करण्याचे कारण नाही, हा अर्थ दर्शविला आहे. 'जर आकर्षित करेल' इत्यादीद्वारे अनाकर्षण (आकर्षित न करणे) सिद्ध होते. आणि ज्या अर्थी ते आले नाही, त्या अर्थी ते आकर्षित करत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'परंतु ज्या अर्थी ते प्रतिसंधी देणे नाही, त्या अर्थी ते आले नाही' असे म्हटल्यामुळे 'अनाकर्षणाने न येणे सिद्ध करावे' असे म्हटले आहे.

Apāyagamanīyassāti apāyaṃ gametīti apāyagamanīyaṃ, taṃsabhāvanti attho. Paṭisandhiākaḍḍhane sati uddhaccasahagataṃ ekantena apāyagamanīyaṃ siyā. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 429) ‘‘itarassāpi ettheva paṭisandhidānaṃ bhaveyyā’’ti. Na hi akusalapaṭisandhi sugatiyaṃ sambhavatīti. ‘‘Catūhi apāyehi ca vippamutto (khu. pā. 6.11; su. ni. 234) avinipātadhammo’’ti (sa. ni. 2.41; 5.998, 1004) vacanato apāyagamanīyañca dassanena pahātabbaṃ. Tenāha ‘‘apāyagamanīyassa dassanena pahātabbattā’’ti. Na cetaṃ dassanena pahātabbaṃ, na so tassa apāyagamanīyo rāgo doso moho tadekaṭṭhā ca kilesāti etena saṅgahoti sakkā vattuṃ niyogato bhāvanāya pahātabbabhāvena vuttattā. Vuttañhetaṃ ‘‘katame dhammā bhāvanāya pahātabbā, uddhaccasahagato cittuppādo’’ti (dha. sa. 1406).

'अपायगमनीयस्य' म्हणजे जे अपायाला (दुर्गतीला) नेते ते अपायगमनीय, त्या स्वभावाचे असा अर्थ आहे. प्रतिसंधीचे आकर्षण असताना उद्धच्चसहगत (औद्धत्याने युक्त) चित्त एकांताने अपायगमनीय होईल. म्हणूनच अट्ठकथेत (धम्मसंगणि अट्ठकथा ४२९) म्हटले आहे - 'इतरांचेही येथेच प्रतिसंधी देणे होईल.' कारण अकुशल प्रतिसंधी सुगतीमध्ये संभवत नाही. 'चार अपायांपासून मुक्त आणि अविनिपातधम्मा (पतन न होणारा स्वभाव असलेला)' या वचनावरून अपायगमनीय हे दर्शनाने (दस्सन) प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अपायगमनीयाचे दर्शनाने प्रहातव्य असल्यामुळे.' आणि हे दर्शनाने प्रहातव्य नाही, त्याचा तो अपायगमनीय राग, दोष, मोह आणि त्याशी संबंधित क्लेश यांचा यात संग्रह होतो असे म्हणता येत नाही, कारण ते निश्चितपणे भावनेने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) असल्याचे सांगितले आहे. कारण असे म्हटले आहे - 'कोणते धर्म भावनेने प्रहातव्य आहेत? उद्धच्चसहगत चित्तोत्पाद.'

‘‘Kusalākusalaṃ [Pg.130] kammaṃ vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.427) vuttakammapaccayabhāvo nānākkhaṇikakammapaccayabhāvo. So ca yadi uddhaccasahagataṃ paṭisandhiṃ ākaḍḍheyya, tassāpi siyā. Tathā ca sati uddhaccasahagataṃ dassanena pahātabbaṃ siyā dassanena pahātabbānaṃyeva nānākkhaṇikakammapaccayabhāvassa vuttattā. Na cetaṃ dassenena pahātabbanti sabbaṃ pubbe viya āvattati.

'कुशल-अकुशल कर्म हे विपाक स्कंधांना आणि कृतत्वामुळे (कटत्ता) रूपांना कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) होते' असे जे कर्मप्रत्ययत्व सांगितले आहे, ते नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययत्व आहे. आणि जर ते उद्धच्चसहगत प्रतिसंधीला आकर्षित करेल, तर ते त्याचेही होईल. आणि असे झाल्यास उद्धच्चसहगत हे दर्शनाने प्रहातव्य होईल, कारण दर्शनाने प्रहातव्य असलेल्यांचेच नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययत्व सांगितले आहे. आणि हे दर्शनाने प्रहातव्य नाही, म्हणून सर्व काही पूर्वीप्रमाणेच परत येते.

Sahajātameva vibhattanti yathā dassanena pahātabbavibhaṅge ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.86) sahajātaṃ nānākkhaṇikanti uddisitvā ‘‘sahajātā dassanena pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo, nānākkhaṇikā dassanena pahātabbā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti vibhattaṃ, evaṃ avibhajitvā ‘‘bhāvanāya pahātabbā cetanā cittasamuṭṭhānānaṃ rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.89) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘nānākkhaṇikā cetanā vipākānaṃ khandhānaṃ kaṭattā ca rūpānaṃ kammapaccayena paccayo’’ti. Tena na bhāvanāya pahātabbassa nānākkhaṇikakammapaccayabhāvoti viññāyati. Paccanīyepi yathāsambhavaṃ saṅgāhakapaccayānaṃ vasena paccayuddhāre kariyamāne. Itarattha cāti dassanenapahātabbapade. Tattha hi ‘‘dassanena pahātabbo dhammo neva dassanena na bhāvanāya pahātabbassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo, sahajātaupanissayapacchājātakammapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.8.71) kammapaccayopi vuttoti.

'सहजातच विभागले आहे' म्हणजे जसे दस्सन-पहातब्ब-विभंगात 'दर्शनाने प्रहातव्य असलेला धर्म हा दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहातव्य नसलेल्या धर्माचा कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असे सहजात आणि नानाक्षणिक असा उल्लेख करून, 'सहजात दर्शनाने प्रहातव्य चेतना ही चित्तसमुत्थान रूपांना कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होते, नानाक्षणिक दर्शनाने प्रहातव्य चेतना ही विपाक स्कंधांना आणि कृतत्वामुळे रूपांना कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होते' असे विभागले आहे; अशा प्रकारे न विभागता केवळ 'भावनेने प्रहातव्य चेतना ही चित्तसमुत्थान रूपांना कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होते' एवढेच म्हटले आहे, 'नानाक्षणिक चेतना ही विपाक स्कंधांना आणि कृतत्वामुळे रूपांना कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होते' असे म्हटलेले नाही. त्यावरून भावनेने प्रहातव्य असलेल्याचा नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययभाव नाही, हे समजते. पच्चनीय (विरोधी) मध्ये देखील यथासंभव संग्राहक प्रत्ययांच्या वशाने प्रत्ययांचा उद्धार केला जात असताना. 'इतरत्र' म्हणजे दर्शनाने प्रहातव्य पदात. कारण तेथे 'दर्शनाने प्रहातव्य असलेला धर्म हा दर्शनाने किंवा भावनेने प्रहातव्य नसलेल्या धर्माचा आरम्मणप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, सहजात-उपनिस्सय-पच्छाजात-कर्मप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असे कर्मप्रत्ययत्व देखील सांगितले आहे.

Tadabhāvāti nānākkhaṇikakammapaccayattābhāvā. Na ca nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā paṭisandhiākaḍḍhanaṃ atthīti ‘‘paṭisandhianākaḍḍhanato tattha anāgatā’’ti vuttaṃ. Etthāti ‘‘ṭhapetvā uddhaccasahagataṃ sesāni ekādaseva paṭisandhiṃ ākaḍḍhantī’’ti ettha. Pavattivipākassāti pavattiyaṃ vipāko pavattiekadesatāya pavattibhūto vā vipāko etassāti pavattivipākaṃ, kammaṃ, tassa. Atha vā pavattiyaṃ vipāko pavattivipāko. Imasmiṃ pana atthe nānākkhaṇikakammapaccayo etassāti nānā…pe… yo, tabbhāvo…pe… tāti evaṃ padacchedo daṭṭhabbo. Na sakkā nivāretuṃ nānākkhaṇikakammapaccayaṃ vinā vipākassa anuppajjanato.

'तदभावा' म्हणजे नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययत्वाचा अभाव असल्यामुळे. आणि नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययाशिवाय प्रतिसंधीचे आकर्षण असत नाही, म्हणून 'प्रतिसंधीला आकर्षित न केल्यामुळे तेथे आले नाही' असे म्हटले आहे. 'येथे' म्हणजे 'उद्धच्चसहगत चित्त सोडून उर्वरित अकराच प्रतिसंधीला आकर्षित करतात' यामध्ये. 'प्रवृत्तिविपाकाचे' म्हणजे प्रवृत्तीमध्ये विपाक, किंवा प्रवृत्तीचा एक भाग असल्यामुळे प्रवृत्तीभूत असलेला विपाक ज्याचा आहे ते प्रवृत्तिविपाक कर्म, त्याचे. अथवा प्रवृत्तीमध्ये विपाक तो प्रवृत्तिविपाक. परंतु या अर्थामध्ये 'नानाक्षणिक-कर्मप्रत्यय ज्याचा आहे तो नाना...पे...य, त्याचा भाव...पे...ता' असा पदच्छेद पाहावा. नानाक्षणिक-कर्मप्रत्ययाशिवाय विपाकाची उत्पत्ती होत नसल्यामुळे त्याचा निषेध करणे शक्य नाही.

Idāni [Pg.131] pavattivipākānaṃ nānākkhaṇikakammapaccayalābhitāya āhaccabhāsitataṃ dassetuṃ ‘‘vuttañcā’’tiādimāha. Vipākadānaṃ paṭisandhivipākadhammatāti maññamāno ‘‘yadi bhāvanā’’tiādimāha. Itaro vipākadānābhāvepi siddho vipākadhammabhāvo tādisānaṃ aññesampi labbhamānattāti āha ‘‘abhiññācittādīna’’nti. Ādi-saddena attano kālamatikkantaṃ diṭṭhadhammavedanīyaṃ upapajjavedanīyañca saṅgaṇhāti. Vuttaṃ siyāti idaṃ sahāyapaccayalābhato puthujjanasantānavuttino uddhaccasahagatassa vipākuppādanaṃ, tadabhāvā sekkhasantatiyaṃ tassa vipākānuppādanañca yuttaṃ siyāti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘idaṃ pana ṭhānaṃ suṭṭhu vicāretabba’’ntiādi. Tathā ca vakkhati ‘‘puthujjanesu uppajjamānānaṃ sakabhaṇḍe chandarāgādīnaṃ uddhaccasahagatacittuppādassa ca saṃyojanattayatadekaṭṭhakilesānaṃ anupacchinnatāya aparikkhīṇasahāyānaṃ vipākuppādanaṃ na sakkā paṭikkhipitunti uddhaccasahagatadhammānaṃ vipāko vibhaṅge vutto’’ti. Tassa tādisasseva sati sahāye vipākuppādanavacanaṃ, asati vipākānuppādanavacanaṃ virujjhatīti ca pavattivipākadāyikaṃ vā uddhaccasahagatassa manasi katvā ‘‘vuttaṃ siyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Pavattivipākañhi sandhāya ‘tesaṃ vipāke ñāṇa’nti paṭisambhidāvibhaṅge (vibha. 725-726) vutta’’nti eke vaṇṇayanti. Evaṃ uddhaccacetanāpi na hoti, sāpi viññāṇapaccayabhāve apanetabbāti idampi paṭisandhiviññāṇameva sandhāya vuttanti.

आता प्रवृत्ती-विपाकांच्या नानाक्षणिक-कर्मप्रत्यय-लाभित्वामुळे आकस्मिकपणे बोलले गेले आहे हे दर्शवण्यासाठी 'वृत्तञ्च' (आणि म्हटले आहे) इत्यादी म्हटले आहे. विपाक देणे ही प्रतिसंधी-विपाकधर्माचीच प्रकृती आहे असे मानून 'यदी भावना' (जर भावना) इत्यादी म्हटले आहे. दुसऱ्याने विपाक न मिळताही विपाकधर्मभाव सिद्ध होतो, कारण तशाच प्रकारच्या इतरांनाही तो प्राप्त होतो, म्हणून 'अभिञ्ञाचित्तादीनं' (अभिज्ञाचित्त इत्यादींचे) असे म्हटले आहे. 'आदि' शब्दाने आपल्या काळाचे उल्लंघन केलेले दृष्टधर्मवेदनीय आणि उपपद्यवेदनीय यांचे ग्रहण होते. 'वृत्तं सिया' (म्हटले असावे) हे सहाय्यक प्रत्ययाच्या लाभामुळे पृथग्जन-संतानामध्ये प्रवृत्त होणाऱ्या औद्धत्यसहगत चित्ताचे विपाकोत्पादन आहे, आणि त्याच्या अभावामुळे शैक्ष-संतानामध्ये त्याचे विपाकोत्पादन न होणे योग्य ठरेल, असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे 'इदं पन ठानं सुट्ठु विचारेतब्बं' (परंतु या स्थानाचा चांगला विचार केला पाहिजे) इत्यादी. आणि तसेच पुढे म्हणतील 'पृथग्जनांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या स्वतःच्या वस्तूवरील छंदराग इत्यादींच्या आणि औद्धत्यसहगत चित्तोत्पादाच्या तसेच तीन संयोजनांच्या आणि त्यांच्याशी संबंधित क्लेशांच्या अनुच्छिन्नतेमुळे (नष्ट न झाल्यामुळे) अपरीक्षीण (नष्ट न झालेल्या) सहाय्यकांच्या विपाकोत्पादनाचा निषेध करणे शक्य नाही, म्हणून औद्धत्यसहगत धर्मांचा विपाक विभंगामध्ये सांगितला आहे'. तशाच प्रकारच्या सहाय्यक असताना विपाकोत्पादनाचे वचन आणि नसताना विपाकोत्पादनाचा अभाव यांचे वचन विरुद्ध ठरते, म्हणून प्रवृत्ती-विपाक देणाऱ्या औद्धत्यसहगत चित्ताला मनात ठेवून 'वृत्तं सिया' असे म्हटले आहे. 'प्रवृत्ती-विपाकाला उद्देशूनच 'तेसं विपाके ञाणं' (त्यांच्या विपाकामध्ये ज्ञान) असे पटिसम्भिदामग्ग विभंगामध्ये म्हटले आहे' असे काही जण वर्णन करतात. अशा प्रकारे औद्धत्य-चेतना देखील होत नाही, ती देखील विज्ञानप्रत्ययभावामध्ये दूर केली पाहिजे, म्हणून हे देखील प्रतिसंधी-विज्ञानालाच उद्देशून म्हटले आहे.

Akusalapadavaṇṇanā niṭṭhitā.

अकुशलपदाचे वर्णन समाप्त झाले.

Abyākatapadaṃ

अव्याकृतपद

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā

अहेतुक-कुशल-विपाक-वर्णन

431. Kāmāvacara…pe… ādi vuttanti ettha ādi-saddena ‘‘upacitattā’’ti padaṃ saṅgayhati ‘‘asādhāraṇakammapaccayavasenā’’ti vuttattā. ‘‘Upacitattāti laddhāsevanattā’’ti keci vadanti, taṃ paṭhamajavanassa na yujjati anāsevanattā. Tathā ca sati tassa vipākadānameva na siyāti tato aññathā atthaṃ dassento ‘‘yathā’’tiādimāha. Tattha vipākābhimukhanti vipākadānābhimukhaṃ katokāsaṃ. Katokāsatā ca anādimhi saṃsāre anekesaṃ kammānaṃ katānaṃ atthitāya parassa paṭibāhanena hotīti ‘‘aññassa vipākaṃ paṭibāhitvā’’tiādi vuttaṃ. Vaḍḍhitatā [Pg.132] ca sakammassa baladānasamatthatāvasena attano kāraṇehi abhisaṅkhatatā. Asādhāraṇena nāmaṃ uddhaṭaṃ ‘‘bherīsaddo yavaṅkuro’’ti yathā. Viññāṇānanti cakkhuviññāṇādīnaṃ. Visesapaccayattāti adhikapaccayattā.

४३१. 'कामावचर...पे... आदि' असे म्हटले आहे, येथे 'आदि' शब्दाने 'उपचितत्ता' (उपचितत्वामुळे) या पदाचे ग्रहण होते, कारण 'असाधारणकर्मप्रत्ययवशेन' (असाधारण कर्मप्रत्ययाच्या वशाने) असे म्हटले आहे. 'उपचितत्वामुळे म्हणजे आसेवन प्राप्त झाल्यामुळे' असे काही जण म्हणतात, ते प्रथम जवनाला योग्य ठरत नाही, कारण त्याचे आसेवन झालेले नसते. आणि तसे असल्यास त्याचा विपाक देणेचषक्य होणार नाही, म्हणून त्यापेक्षा वेगळा अर्थ दर्शवताना 'यथा' इत्यादी म्हटले आहे. तेथे 'विपाकाभिमुख' म्हणजे विपाक देण्यास अभिमुख होऊन ज्याला संधी मिळाली आहे ते. आणि संधी मिळणे हे अनादी संसारात अनेक केलेल्या कर्मांच्या अस्तित्वामुळे दुसऱ्याच्या प्रतिबंधाद्वारे होते, म्हणून 'दुसऱ्याचा विपाक प्रतिबंधित करून' इत्यादी म्हटले आहे. आणि 'वर्धितता' म्हणजे स्वतःच्या कर्माच्या बल देण्याच्या सामर्थ्यामुळे आपल्या कारणांनी अभिसंस्कृत असणे. असाधारण कारणाने नाव दिले जाते, जसे की 'भेरीचा आवाज' किंवा 'यवाचा अंकुर'. 'विज्ञानांचे' म्हणजे चक्षुविज्ञानादींचे. 'विशेषप्रत्ययत्वामुळे' म्हणजे अधिक प्रत्ययत्वामुळे.

Cakkhusannissitañca taṃ rūpavijānanañcāti etena samānādhikaraṇataṃ samāsassa dassento tattha ca ‘‘cakkhusannissita’’ntiādipadadvayassa nīluppalasaddādīnaṃ viya aññamaññavisesanavisesitabbabhāvamāha. Aññaviññāṇanti rūpārammaṇaṃ manoviññāṇaṃ. Rūpaṃyevārammaṇanti pana atthe dibbacakkhuviññāṇaṃ daṭṭhabbaṃ taṃsadisānaṃ tadupacāraṃ katvā yathā ‘‘sā eva tittirī tāni eva osadhānī’’ti. Jhānapaccayattābhāve na jhānaṅgatā natthīti pañcaviññāṇesu upekkhādīnaṃ upacaritajhānaṅgataṃ sādheti. Na hi jhānaṅgānaṃ jhānapaccayataṃ vatvā tesaṃ jhānapaccayabhāvo paṭikkhittoti. Yadi evaṃ pañcaviññāṇesu upekkhādayo jhānarāsiṭṭhāne na vattabbā siyunti āha ‘‘jhānapaccayattābhāve’’tiādi. Upekkhādibhāvatoti upekkhāsukhadukkhekaggatābhāvato. Aññaṭṭhānābhāvatoti cittaṭṭhitiṃ eva sandhāya vuttaṃ.

'जे चक्षूवर आश्रित आहे आणि जे रूपाचे विज्ञान आहे' याद्वारे समासाचे सामानाधिकरण्य दर्शवताना, तेथे 'चक्षुसन्निसित' (चक्षूवर आश्रित) इत्यादी दोन पदांचा 'नीलोत्पल' (निळे कमळ) इत्यादी शब्दांप्रमाणे परस्परांचे विशेषण-विशेष्य भाव सांगितला आहे. 'अन्य विज्ञान' म्हणजे रूपारंभी (रूपाला आलंबन करणारे) मनोविज्ञान. 'रूपच आलंबन आहे' या अर्थी दिव्यचक्षुविज्ञान पाहावे, त्याच्याशी साम्य असल्यामुळे तसा उपचार करून, जसे की 'तीच तित्तिरी, तीच औषधे'. 'ध्यानप्रत्ययत्वाचा अभाव असताना ध्यानअंगता नसते असे नाही' याद्वारे पंचविज्ञानांमध्ये उपेक्षा इत्यादींचे उपचरित ध्यानअंगत्व सिद्ध होते. ध्यानअंगांचे ध्यानप्रत्ययत्व सांगून त्यांचा ध्यानप्रत्ययभाव नाकारलेला नाही. जर असे असेल, तर पंचविज्ञानांमध्ये उपेक्षा इत्यादींना ध्यानाच्या राशीमध्ये सांगू नये, म्हणून 'ध्यानप्रत्ययत्वाचा अभाव असताना' इत्यादी म्हटले आहे. 'उपेक्षादी भावामुळे' म्हणजे उपेक्षा, सुख, दुःख आणि एकाग्रता या भावामुळे. 'अन्य स्थानाचा अभाव असल्यामुळे' हे चित्तस्थितीलाच उद्देशून म्हटले आहे.

436. Akusalaṃ bhavaṅganissandena ‘‘paṇḍara’’nti vuccati, bhavaṅge apaṇḍare taṃmūlikā kuto akusalassa paṇḍaratāti ‘‘akusalassa cā’’ti vuttaṃ. Paṇḍaratāya kāraṇaṃ vattabbaṃ, yadi aññakāraṇā paṇḍaratā, sabhāvovāyanti cittassa akilesasabhāvatāya vuttaṃ, na cettha phassādīnampi paṇḍaratāpatti. Yato dhammānaṃ sabhāvakiccavisesaññunā bhagavatā viññāṇaṃyeva tathā niddiṭṭhanti.

४३६. अकुशल हे भवांग-निस्यंदाने (भवांगाच्या प्रवाहाने) 'पांढरे' म्हटले जाते; जर भवांग स्वतः पांढरे नसेल, तर त्यावर आधारित अकुशलाला पांढरेपण कोठून येणार? म्हणून 'अकुशलाचे देखील' असे म्हटले आहे. पांढरेपणाचे कारण सांगितले पाहिजे. जर इतर कारणाने पांढरेपण असेल, किंवा हा त्याचा स्वभावच असेल, तर ते चित्ताच्या अक्लेशस्वभावामुळे म्हटले आहे. आणि येथे स्पर्श इत्यादींना देखील पांढरेपण प्राप्त होत नाही. कारण धर्मांच्या स्वभाव आणि विशेष कृत्यांचे ज्ञाते असलेल्या भगवंतांनी विज्ञानालाच तसे निर्दिष्ट केले आहे.

439. Anatikkamanena bhāvanāya. Pasādaghaṭṭanaṃ visayassa yogyadese avaṭṭhānanti ‘‘pasādaṃ ghaṭṭetvā āpāthaṃ gantvā’’ti vuttaṃ. Mahābhūtesu paṭihaññatīti ettha na sayaṃ kiñci paṭihaññati, nāpi kenaci paṭihaññīyati aphoṭṭhabbasabhāvattā. Visayavisayībhūtaṃ pana abhimukhabhāvappattiyā viññāṇuppattiyā hetutāya visiṭṭhabhāvappattaṃ paṭihatapaṭighātakabhāvena voharīyati, tasmā tesu sappaṭighavohāro. ‘‘Upādārūpaṃ ghaṭṭetīti evamādi ca upacāravaseneva veditabbaṃ. Mahābhūtārammaṇena pana [Pg.133] kāyappasādanissayabhūtesu mahābhūtesu ghaṭṭiyamānesu pasādopi ghaṭṭito eva nāma hotīti vatvā vīmaṃsitabba’’nti vadanti. Yathādhippetena ekadesasāmaññena upamāvacanato nissitanissayaghaṭṭanānaṃ satipi pubbāparabhāve upamatte upamābhāvena gahetabbabhāvaṃ dassento ‘‘ubhayaghaṭṭanadassanattha’’nti āha.

४३९. भावनेचे उल्लंघन न केल्यामुळे. प्रसादाचे संघट्टन (स्पर्श) म्हणजे विषयाचे योग्य ठिकाणी अवस्थान असणे, म्हणून 'प्रसादाला स्पर्श करून गोचर (आपाथ) होऊन' असे म्हटले आहे. 'महाभूतांवर आदळते' येथे ते स्वतः कशावरही आदळत नाही, आणि कशानेही आदळले जात नाही, कारण ते अस्पृष्टस्वभावाचे आहे. परंतु विषय आणि विषयी भाव प्राप्त झाल्यामुळे, अभिमुख भाव प्राप्त झाल्याने विज्ञानाच्या उत्पत्तीचे हेतू असल्यामुळे विशिष्ट भाव प्राप्त झालेल्याला 'प्रतिहत-प्रतिघातक' भावाने व्यवहारात आणले जाते, म्हणून त्यांच्यामध्ये 'सप्रतिघ' असा व्यवहार होतो. 'उपादाय रूपाला स्पर्श करतो' इत्यादी देखील उपचारानेच समजले पाहिजे. परंतु महाभूतांच्या आलंबनाने, कायप्रसादाचे आश्रय असलेल्या महाभूतांना स्पर्श केला जात असताना प्रसादाला देखील स्पर्श केला जातोच, असे म्हणून विचार केला पाहिजे, असे म्हणतात. अभिप्रेत असलेल्या एका अंशाच्या समानतेने उपमेच्या वचनावरून, आश्रित आणि आश्रयाच्या संघट्टनाचा पूर्वापरभाव असला तरीही, उपमेच्या रूपात ग्रहण करण्यायोग्य भाव दर्शवण्यासाठी 'दोन्हींच्या संघट्टनाचे दर्शन करण्यासाठी' असे म्हटले आहे.

455. Dassanādippavattibhāvatoti manodhātumanoviññāṇadhātūnaṃ adassanāditāya sā etesaṃ eva viseso. Anaññanissayamanopubbaṅgamatāyāti aññanissayamanopubbaṅgamattābhāvato. Aññanissayaviññāṇassa anantarapaccayattābhāvenāti iminā kiriyāmanodhātutopi visesassa vuttattā ‘‘manodvāraniggamanamukhabhāvābhāvato’’ti vuttaṃ, na vuttaṃ ‘‘niggamanapavesamukhabhāvābhāvato’’ti. Tividhenapi hi manodhātuviññāṇadhātūhi manoviññāṇadhātuyā viseso dassitoti. Tato eva vijānanavisesavirahatoyeva. Yadi manodhātu ‘‘manoviññāṇa’’nti na vuccati, chaviññāṇakāyāti kathaṃ manodhātuyā tattha saṅgaho hotīti? Saṅgaho eva pariyāyadesanattā. Atthi hi esa pariyāyo ‘‘mananamattaṃ viññāṇaṃ manoviññāṇa’’nti yathā ‘‘mananamattā dhātu manodhātū’’ti. Apica vatthukiccehi manoviññāṇasabhāgattā tassa uparamuppādabhāvato antādibhāvato ca manoviññāṇakāyasaṅgahitā manodhātu, na sesaviññāṇakāyasaṅgahitā ataṃsabhāgattā, idha pana nippariyāyakatattā manaso sambhūya visiṭṭhamanokiccayuttaṃ manoviññāṇanti tadabhāvato ‘‘manoviññāṇantipi na vuccatī’’ti imamevatthaṃ sādhetuṃ ‘‘na hi taṃ viññāṇaṃ manato’’tiādi vuttaṃ. Tena manodhātuyā nippariyāyato manoviññāṇakiccavirahaṃyeva dasseti. Dassanādīnaṃ panātiādinā aññaviññāṇavidhuraṃ manodhātuyā ca sabhāvaṃ dasseti.

४५५. दर्शनादींच्या प्रवृत्तीच्या भावामुळे मनोधातू आणि मनोविज्ञानधातू यांच्या अदर्शनादी भावामुळे तो (पंचविज्ञानधातूंचा) त्यांचाच विशेष (भेद) आहे. 'अनन्यनिस्सयमनोपुब्बङ्गमताय' (इतर आश्रयावर अवलंबून नसणे आणि मन पूर्वगामी असणे) म्हणजे इतर आश्रयावर अवलंबून असणे आणि मन पूर्वगामी असणे याचा अभाव असल्यामुळे. इतर आश्रयावर अवलंबून असलेल्या विज्ञानाचा अनंतरप्रत्यय भाव नसल्यामुळे, याने क्रियामनोधातूपासूनही विशेष सांगितला असल्यामुळे "मनोद्वारनिर्गमनमुखभावाभावामुळे" असे म्हटले आहे, "निर्गमनप्रवेशमुखभावाभावामुळे" असे म्हटले नाही. कारण तिन्ही प्रकारच्या मनोधातू आणि विज्ञानधातूंपासून मनोविज्ञानधातूचा विशेष दाखवला आहे. म्हणूनच केवळ विशेष विज्ञानाचा (जाणण्याचा) अभाव असल्यामुळेच. जर मनोधातूला "मनोविज्ञान" म्हटले जात नाही, तर 'सहा विज्ञानकाय' यामध्ये मनोधातूचा संग्रह कसा होतो? पर्यायदेशना (पर्यायी उपदेश) असल्यामुळे संग्रह होतोच. कारण असा पर्याय आहे की "केवळ मनन करणारे विज्ञान ते मनोविज्ञान" जसे की "केवळ मनन करणारी धातू ती मनोधातू". शिवाय, वस्तू आणि कृत्यांच्या दृष्टीने मनोविज्ञानस्वभावाची असल्यामुळे, तिच्या निरोध आणि उत्पादभावामुळे तसेच अंत-आदी भावामुळे मनोधातू ही मनोविज्ञानकायात संग्रहित होते, उर्वरित विज्ञानकायात संग्रहित होत नाही कारण ती तशा स्वभावाची नाही. परंतु येथे निष्पर्यायपणे मनापासून उत्पन्न होऊन विशिष्ट मन-कृत्याने युक्त असणारे ते 'मनोविज्ञान' आहे, त्याचा अभाव असल्यामुळे "मनोविज्ञान असेही म्हटले जात नाही" हाच अर्थ सिद्ध करण्यासाठी "न हि तं विज्ञाणं मनतो" (कारण ते विज्ञान मनापासून नाही) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे मनोधातूचा निष्पर्यायपणे मनोविज्ञानकृत्याचा विरह (अभाव) च दाखवला जातो. "दस्सनादीनं पन" (दर्शनादींचे तर) इत्यादीद्वारे इतर विज्ञानांहून भिन्न असलेला मनोधातूचा स्वभाव दाखवला आहे.

Yadi janakasadisatā nāma mahāvipākesu vitakkādīnaṃ sammāsaṅkappāditā, tihetukato nibbattānaṃ tihetukānaṃ, duhetukato nibbattānaṃ duhetukānañca bhavatu sammāsaṅkappāditā, tihetukato pana nibbattaduhetukānaṃ kathanti āha ‘‘tattha hī’’tiādi. Taṃsotapatitatā na siyā tassā anānantarattā. Tato eva hītiādinā vuttasotapatitaṃ evānantarena vacanena samatthayati. Yadi vijjamānānampi [Pg.134] manodhātuādīsu vitakkādīnaṃ pañcaviññāṇesu viya agaṇanūpagabhāvo, evaṃ sante paṭṭhāne kathaṃ tesaṃ jhānapaccayatāvacanaṃ. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431), ‘‘vipākābyākatāni kiriyābyākatāni jhānaṅgāni sampayuttakānaṃ khandhānaṃ cittasamuṭṭhānānañca rūpānaṃ jhānapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.431) hi vuttaṃ. Paccanīyepi ‘‘abyākataṃ dhammaṃ paṭicca abyākato dhammo uppajjati na jhānapaccayā, pañcaviññāṇasahitaṃ ekaṃ khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.98) pañcaviññāṇāni eva uddhaṭāni, na manodhātuādīnīti āha ‘‘jhānapaccayakiccamattato’’tiādi. Na hettha jhānaṅgānaṃ balavadubbalabhāvo adhikato, atha kho jhānapaccayabhāvamattanti adhippāyo.

जर जनकसदृशता म्हणजे महाविपाकांमध्ये वितर्क इत्यादींची सम्यक्-संकल्पता इत्यादी असेल, तर त्रिहेतुकांपासून उत्पन्न झालेल्या त्रिहेतुकांची आणि द्विहेतुकांपासून उत्पन्न झालेल्या द्विहेतुकांची सम्यक्-संकल्पता इत्यादी असो; परंतु त्रिहेतुकांपासून उत्पन्न झालेल्या द्विहेतुकांची कशी? म्हणून "तत्थ ही" (तेथे हि) इत्यादी म्हटले आहे. त्या प्रवाहात पडणे (स्रोतपतितता) होणार नाही, कारण ते अनंतर (व्यवधानरहित) नाही. म्हणूनच "ततो एव ही" इत्यादीद्वारे सांगितलेल्या स्रोतपतिततेचेच अनंतर वचनाने समर्थन केले जाते. जर मनोधातू इत्यादींमध्ये विद्यमान असलेल्याही वितर्क इत्यादींचा पंचविज्ञानांप्रमाणेच गणनेत न येण्याचा भाव असेल, तर असे असताना पट्ठान (प्रस्थान) मध्ये त्यांच्या ध्यानप्रत्ययतेचे वचन कसे काय? कारण "अव्याकृत धर्म हा अव्याकृत धर्माचा ध्यानप्रत्ययाने प्रत्यय आहे" आणि "विपाक-अव्याकृत व क्रिया-अव्याकृत ध्यानअंगे ही संप्रयुक्त स्कंधांचा आणि चित्तसमुत्थान रूपांचा ध्यानप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत" असे म्हटले आहे. व्यतिरेकात (पच्चनीय मध्ये) देखील "अव्याकृत धर्मावर अवलंबून अव्याकृत धर्म उत्पन्न होतो, ध्यानप्रत्ययाने नाही; पंचविज्ञानसहित एका स्कंधावर अवलंबून तीन स्कंध उत्पन्न होतात" इत्यादीद्वारे पंचविज्ञानेच उद्धृत केली आहेत, मनोधातू इत्यादी नाही; म्हणून "झानपच्चयकिच्चमत्ततो" (ध्यानप्रत्ययकृत्यमात्रतेमुळे) इत्यादी म्हटले आहे. कारण येथे ध्यानअंगांचा बलवान किंवा दुर्बल भाव अभिप्रेत नाही, तर ध्यानप्रत्ययभावमात्र अभिप्रेत आहे, असा अभिप्राय आहे.

469. Samānavatthukaṃ anantarapaccayaṃ labhitvāti dassanādito manodhātuyā ca balavabhāve kāraṇavacanaṃ. Yathārammaṇanti ārammaṇānurūpaṃ. Yadi samānanissayatāya manodhātuto balavatarattaṃ vipākamanoviññāṇadhātuyā somanassasahagatāya, voṭṭhabbanaṃ kathaṃ majjhattavedananti anuyogaṃ manasi katvā tassa balavabhāvaṃ sampaṭicchitvā santatipariṇāmanabyāpāravisesā na somanassavedananti parihāraṃ vadanto ‘‘voṭṭhabbana’’ntiādimāha. Vipāko viya anubhavanameva na hotīti sati samatthatāya vipākānaṃ ekantena ārammaṇarasānubhavanatāya vuttaṃ.

४६९. "समानवत्थुकं अनन्तरपच्चयं लभित्वा" (समानवस्तुक अनंतरप्रत्यय मिळवून) हे दर्शनादींपासून आणि मनोधातूपासून बलवान असण्याचे कारण सांगणारे वचन आहे. "यथारम्मणं" म्हणजे आलंबनानुसार (विषयानुसार). जर समान आश्रय असल्यामुळे मनोधातूपेक्षा सौमनस्यसहगत विपाक-मनोविज्ञानधातूचे अधिक बलवान असणे असेल, तर वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) हे मध्यम वेदना (उपेक्षा वेदना) कसे काय? असा प्रश्न मनात आणून, त्याचे बलवान असणे स्वीकारून, संतती-परिणामन-व्यापारविशेषांमुळे सौमनस्य वेदना होत नाही, असा परिहार (उत्तर) सांगताना "वोठ्ठब्बनं" इत्यादी म्हटले आहे. विपाकाप्रमाणे केवळ अनुभवणेच होत नाही, कारण सामर्थ्य असताना विपाकांचे एकांताने आलंबनरसाचे अनुभवणे असते, म्हणून असे म्हटले आहे.

Ahetukakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

अहेतुक-कुशल-विपाक-वर्णना समाप्त झाली.

Aṭṭhamahāvipākacittavaṇṇanā

आठ महाविपाक चित्तांचे वर्णन

498. Vipākadhammānaṃ kammadvāraṃ vuttaṃ dvārakathāyaṃ ‘‘tebhūmakakusalākusalo ekūnatiṃsavidho mano’’ti (dha. sa. aṭṭha. manokammadvārakathā). Payogenāti attanā parehi vā katena ussāhanapayogena. Kusalākusalāni viya yesaṃ taṃ tadārammaṇaṃ anubandhabhūtaṃ. Paṭhamapañcamacittānaṃ aññamaññabalavadubbalabhāvavicārena dutiyachaṭṭhādīnampi so vicārito hotīti ‘‘etesu balavaṃ dubbalañca vicāretu’’nti vuttaṃ. Yathā sāliādīnaṃ thaddhamudubhūmivasena tiṇādīnaṃ [Pg.135] anīharaṇanīharaṇavasena utuādiavasesapaccayānaṃ vipattisampattivasena ca phalavisesayogo, evaṃ kammassa sugatiduggativasena avisuddhavisuddhapayogavasena upapattiyā vipattisampattivasena ca visiṭṭhaphalatāya pariṇamanaṃ, evameva gimhavassakālādīsu bījānaṃ phalavisesayogo viya taṃtaṃkālavisesena kammassa phalavisesayogo hotīti āha ‘‘kālavasena pariṇamatī’’ti. Sukkasoṇitapaccayānanti kammavisesaparibhāvitasantānuppannatāya sukkasoṇitānaṃ āyuvisesahetubhāvamāha sukkasoṇitavasenapi vaṇṇādivisesadassanato, yena ‘‘pitūnaṃ ākāraṃ putto anuvidahatī’’ti vuccati. Taṃmūlakānanti appāyukasaṃvattaniyakammamūlakānaṃ. Āhārādīti ādi-saddena visamūpakkamādayo pariggaṇhāti.

४९८. विपाकधर्मांचे कर्मद्वार द्वार कथेमध्ये "तेभूमिक कुशल-अकुशल एकोणतीस प्रकारांचे मन" असे म्हटले आहे. "पयोजेन" (प्रयोगाने) म्हणजे स्वतः किंवा इतरांनी केलेल्या उत्साहाच्या प्रयोगाने. कुशल-अकुशलांप्रमाणे ज्यांचे ते तदालंबन अनुषंगिक (अनुबंधभूत) असते. पहिल्या व पाचव्या चित्तांच्या परस्परांच्या बलवान-दुर्बल भावाच्या विचाराने दुसऱ्या व सहाव्या इत्यादींचाही तो विचार केला जातो, म्हणून "यांच्यामध्ये बलवान आणि दुर्बल याचा विचार करावा" असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे शाली (तांदूळ) इत्यादींचा कठीण व मऊ भूमीमुळे, गवतादींच्या न काढण्याने व काढण्याने, आणि ऋतू इत्यादी उर्वरित प्रत्ययांच्या विपत्ती व संपत्तीमुळे विशिष्ट फळाशी संबंध येतो, त्याचप्रमाणे कर्माचे सुगती व दुर्गतीच्या वशने, अशुद्ध व शुद्ध प्रयोगाच्या वशने, उत्पत्तीच्या विपत्ती व संपत्तीच्या वशने विशिष्ट फळामध्ये परिणमन होते. त्याचप्रमाणे उन्हाळा, पावसाळा इत्यादी काळात बीजांचा विशिष्ट फळाशी संबंध याण्याप्रमाणे त्या त्या कालविशेषाने कर्माचा विशिष्ट फळाशी संबंध येतो, म्हणून "काळाच्या वशने परिणत होते" असे म्हटले आहे. "सुक्कसोणितपच्चयानं" (शुक्र-शोणित प्रत्ययांचे) म्हणजे कर्मविशेषाने प्रभावित संततीमध्ये उत्पन्न झाल्यामुळे शुक्र आणि शोणिताचा (वीर्य आणि रक्ताचा) आयुष्यविशेषासाठी हेतूभाव सांगितला आहे, कारण शुक्र-शोणिताच्या वशने देखील वर्णादींचा विशेष दिसून येतो, ज्याने "पुत्र पित्यांच्या आकाराचे अनुकरण करतो" असे म्हटले जाते. "तन्मूलक" म्हणजे अल्पायुष्य देणाऱ्या कर्माच्या मूळ असलेल्या. "आहारादी" यातील 'आदी' शब्दाने विषम उपक्रम (विषम प्रयत्न) इत्यादी ग्रहण केले जातात.

Vipākuddhārakathāvaṇṇanā

विपाकोद्धार-कथा-वर्णना

Yato tihetukādikammato. Yasmiñca ṭhāneti paṭisandhiādiṭṭhāne, sugatiduggatiyaṃ vā. Tihetukato duhetukaṃ anicchanto paṭisandhinti adhippāyo. Pavattivipākaṃ pana tihetukato duhetukampi icchati eva. Tathā hi vakkhati aṭṭhakathāyaṃ ‘‘yaṃ purimāya hetukittanaladdhiyā na yujjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498).

"यतो" म्हणजे त्रिहेतुक इत्यादी कर्मापासून. "यस्मिञ्च ठाने" (आणि ज्या स्थानात) म्हणजे प्रतिसंधी इत्यादी स्थानात, किंवा सुगती व दुर्गतीमध्ये. त्रिहेतुकापासून द्विहेतुक प्रतिसंधीची इच्छा न करता, असा अभिप्राय आहे. प्रवृत्ती-विपाक मात्र त्रिहेतुकापासून द्विहेतुक देखील इच्छितोच (स्वीकारतोच). कारण अट्ठकथेत (अट्टकथायं) असे म्हटले जाईल की "जे पूर्वीच्या हेतू-कीर्तनाने मिळालेल्याशी जुळत नाही".

Ye ‘‘tasseva kammassa vipākāvasesenā’’ti, ‘‘ekapupphaṃ yajitvāna, asīti kappakoṭiyo (theragā. 96). Duggatiṃ nābhijānāmī’’ti (apa. thera 2.46.64) ca evamādivacanassa adhippāyaṃ ajānantā ‘‘kiṃ nu kho ekenapi kammena anekā paṭisandhi hotī’’ti, ‘‘disvā kumāraṃ satapuññalakkhaṇa’’ntiādivacanassa (dī. ni. 3.205) atthaṃ asallakkhetvā ‘‘kinnu kho nānākammehi ekā paṭisandhi hotī’’ti saṃsayapakkhandā, tesaṃ bījaṅkuropamāya ‘‘ekasmā ekā, anekasmā ca anekā paṭisandhi hotī’’ti vinicchitattā kammapaṭisandhivavatthānato sāketapañhe vipākuddhārakathāya ussadakittanagahaṇassa sambandhaṃ āha ‘‘kammavasena…pe… dassetu’’nti. Paṭisandhijanakakammavasena paṭisandhivipāko eva alobhalobhādiguṇadosātirekabhāvahetūti attho daṭṭhabbo. Tathā hi vuttaṃ ‘‘so tena kammena dinnapaṭisandhivasena nibbatto luddho hotī’’tiādi. Ettha ca lobhavasena, dosa, moha[Pg.136], lobhadosa, lobhamoha, dosamoha, lobhadosamohavasenāti tayo ekakā, tayo dvikā, eko tikoti lobhādidassanavasena akusalapakkheyeva satta vārā. Tathā kusalapakkhe alobhādidassanavasenāti cuddasa vārā labbhanti.

जे लोक "त्याच कर्माच्या विपाकाच्या अवशेषाने" आणि "एक फूल अर्पण करून, ऐंशी कोटी कल्प मी दुर्गतीला जाणलो नाही" अशा इत्यादी वचनांचा अभिप्राय न जाणता, "काय एका कर्माने अनेक प्रतिसंधी (पुनर्जन्म) होतात काय?" असा संशय घेतात; तसेच "शंभर पुण्याचे लक्षण असलेल्या कुमाराला पाहून" इत्यादी वचनाचा अर्थ लक्षात न घेता, "काय विविध कर्मांमुळे एकच प्रतिसंधी होते काय?" अशा संशयात पडतात; त्यांच्यासाठी बीज आणि अंकुराच्या उपमेने "एकापासून एक, आणि अनेकांपासून अनेक प्रतिसंधी होते" असा निश्चय केल्यामुळे, कर्म-प्रतिसंधीच्या व्यवस्थेवरून साकेतप्रश्नात विपाक-उद्धार कथेमध्ये 'उस्सद' (आधिक्य) च्या कीर्तनाचा स्वीकार करण्याचा संबंध दर्शवण्यासाठी "कर्मवशाने...पे... दाखवण्यासाठी" असे म्हटले आहे. प्रतिसंधी उत्पन्न करणाऱ्या कर्माच्या प्रभावाने प्रतिसंधी विपाक हाच अलोभ, लोभ इत्यादी गुण आणि दोषांच्या अतिरेकाचे (अधिकतेचे) कारण आहे, असा अर्थ समजला पाहिजे. तसेच म्हटले आहे की, "तो त्या कर्माने दिलेल्या प्रतिसंधीच्या प्रभावाने उत्पन्न झालेला लोभी होतो" इत्यादी. आणि येथे लोभाच्या वशाने, द्वेष, मोह, लोभ-द्वेष, लोभ-मोह, द्वेष-मोह, लोभ-द्वेष-मोहाच्या वशाने - असे तीन एकक (एक-एक असणारे), तीन द्विक (दोन-दोन असणारे), एक त्रिक (तीन असणारे) - अशा प्रकारे लोभ इत्यादींच्या दर्शनाने अकुशल पक्षातच सात वार (प्रकार) होतात. तसेच कुशल पक्षात अलोभ इत्यादींच्या दर्शनाने चौदा वार (प्रकार) प्राप्त होतात.

Tattha ‘‘alobhadosāmohā, alobhādosamohā, alobhadosāmohā balavanto’’ti āgatehi kusalapakkhe tatiyadutiyapaṭhamavārehi dosussadamohussadadosamohussadavārā gahitā. Tathā akusalapakkhe ‘‘lobhādosamohā, lobhadosāmohā, lobhādosāmohā balavanto’’ti āgatehi tatiyadutiyapaṭhamavārehi adosussadaamohussadaadosāmohussadavārā gahitāyevāti akusalakusalapakkhe tayo tayo vāre antogadhe katvā aṭṭheva vārā dassitā. Ye pana ubhayesaṃ vomissatāvaseneva lobhālobhussadavārādayo apare ekūnapaññāsa vārā dassetabbā, te asambhavato eva na dassitā. Na hi ekasmiṃ santāne antarena avatthantaraṃ lobho balavā alobho cāti yujjati. Paṭipakkhatoyeva hi etesaṃ balavadubbalabhāvo, sahajātadhammato vā. Tesu lobhassa tāva paṭipakkhato alobhena anabhibhūtatāya balavabhāvo, tathā dosamohānaṃ adosāmohehi. Alobhādīnaṃ pana lobhādiabhibhavanato sabbesañca samānajātiyaṃ samabhibhūya pavattivaseneva sahajātadhammato balavabhāvo. Tena vuttaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘lobho balavā, alobho mando, adosāmohā balavanto, dosamohā mandā’’ti. So ca tesaṃ mandabalavabhāvo purimūpanissayato āsayassa paribhāvitatāya veditabbo. Ettha ca paṭhamadutiyehi, sattamapaṭhamehi vā vārehi tihetukakammato paṭisandhipavattivasena tihetukavipāko, itarehi tihetukaduhetukakammato yathāsambhavaṃ paṭisandhipavattivasena duhetukāhetukavipākā dassitāti ayampi viseso veditabbo.

तेथे "अलोभ-द्वेष-मोह, अलोभ-अद्वेष-मोह, अलोभ-द्वेष-मोह बलवान आहेत" अशा आलेल्या कुशल पक्षातील तिसऱ्या, दुसऱ्या आणि पहिल्या वारांद्वारे द्वेष-उस्सद (द्वेषाचे आधिक्य), मोह-उस्सद (मोहाचे आधिक्य) आणि द्वेष-मोह-उस्सद (द्वेष व मोहाचे आधिक्य) चे वार ग्रहण केले आहेत. तसेच अकुशल पक्षात "लोभ-अद्वेष-अमोह, लोभ-द्वेष-अमोह, लोभ-अद्वेष-अमोह बलवान आहेत" अशा आलेल्या तिसऱ्या, दुसऱ्या आणि पहिल्या वारांद्वारे अद्वेष-उस्सद, अमोह-उस्सद आणि अद्वेष-अमोह-उस्सद चे वार ग्रहण केलेच आहेत; अशा प्रकारे अकुशल आणि कुशल पक्षात तीन-तीन वार अंतर्भूत करून केवळ आठच वार दर्शविले आहेत. परंतु दोन्हीच्या संमिश्रतेमुळेच जे लोभ-अलोभ-उस्सद इत्यादी इतर एकोणपन्नास वार दर्शवायचे होते, ते असंभव असल्यामुळेच दर्शविलेले नाहीत. कारण एकाच संतानामध्ये (चित्तप्रवाहात) अवस्थेच्या फरकाशिवाय लोभ बलवान आणि अलोभही बलवान असणे योग्य ठरत नाही. कारण यांचा बलवान आणि दुर्बळ भाव हा परस्पर विरोधी (प्रतिपक्ष) असल्यामुळे किंवा सहजात धर्मांमुळेच असतो. त्यांच्यामध्ये, लोभाचा बलवान भाव हा त्याच्या प्रतिपक्ष असलेल्या अलोभाने पराभूत न झाल्यामुळे असतो; तसेच द्वेष आणि मोहाचा अद्वेष आणि अमोहाने पराभूत न झाल्यामुळे असतो. परंतु अलोभ इत्यादींचा बलवान भाव हा लोभ इत्यादींचा पराभव केल्यामुळे आणि सर्व समान जातीच्या धर्मांना पूर्णपणे पराभूत करून प्रवृत्त होण्याच्या स्वभावामुळे सहजात धर्मांच्या रूपाने असतो. म्हणूनच अट्ठकथेत म्हटले आहे - "लोभ बलवान आहे, अलोभ मंद आहे; अद्वेष आणि अमोह बलवान आहेत, द्वेष आणि मोह मंद आहेत". आणि त्यांचा तो मंद किंवा बलवान भाव हा पूर्व उपनिश्रयामुळे आशय (चित्तवृत्ती) परिपक्व झाल्यामुळे समजला पाहिजे. आणि येथे पहिल्या व दुसऱ्या, किंवा सातव्या व पहिल्या वारांद्वारे त्रिहेतुक कर्मापासून प्रतिसंधी प्रवृत्त होण्याच्या वशाने त्रिहेतुक विपाक दर्शविला आहे; आणि इतरांद्वारे त्रिहेतुक व द्विहेतुक कर्मापासून यथासंभव प्रतिसंधी प्रवृत्त होण्याच्या वशाने द्विहेतुक आणि अहेतुक विपाक दर्शविले आहेत, हा देखील विशेष (भेद) समजला पाहिजे.

Idhāti vipākuddhāramātikāyaṃ. Tena hetukittanaṃ viseseti. Jaccandhādivipattinimittaṃ moho, sabbākusalaṃ vā. Yaṃ pana vuttanti sambandho. Tena paṭisambhidāmaggavacanena. Gatisampattiyā sati ñāṇasampayutte paṭisandhimhi [Pg.137] nipphādetabbe. Aññatthāti nikantipaṭisandhikkhaṇesu. Kammasarikkhakoti idha sātisayo sarikkhabhāvo adhippetoti daṭṭhabbo. Itarathā tihetukaduhetukāpi aññamaññaṃ sarikkhāyevāti dassitametanti. Cakkhuviññāṇādīnīti ettha pañcaviññāṇāni viya apubbanissayapavattinī vijānanavisesarahitā ca manodhātu iṭṭhādibhāgaggahaṇe na samatthāti ‘‘pākaṭāyevā’’ti na vuttā, ādi-saddena vā saṅgahitā. Tadārammaṇapaccayasabbajavanavatāti tadārammaṇassa paccayabhūtasakalajavanappavattisahitena. Yaṃ sandhāya ‘‘idha paripakkattā āyatanāna’’nti vuttaṃ. Aññakāleti abuddhipavattikāle.

"इध" (येथे) म्हणजे विपाक-उद्धार मातृकेमध्ये (मालिकेत). त्याद्वारे हेतूचे कीर्तन विशेषित केले जाते. जन्मांधत्व इत्यादी विपत्तीचे निमित्त (कारण) मोह आहे, किंवा सर्व अकुशल धर्म आहेत. "जे पुन्हा म्हटले आहे" हा संबंध आहे. त्या पटिसंभिदामग्गच्या वचनाने. गति-संपत्ती असताना ज्ञान-संप्रयुक्त प्रतिसंधी निष्पन्न करावी लागत असताना. "अन्यत्र" म्हणजे निकंति (तृष्णा) आणि प्रतिसंधीच्या क्षणांमध्ये. "कर्म-सदृश" (कर्मासारखे) येथे अतिशय सादृश्य (अत्यंत साम्य) अभिप्रेत आहे असे समजले पाहिजे. नाहीतर त्रिहेतुक आणि द्विहेतुक देखील परस्परांशी सदृशच आहेत, हे दर्शविले आहे. "चक्षुविज्ञान इत्यादी" येथे पंचविज्ञानांप्रमाणेच अपूर्व-आश्रयाने प्रवृत्त होणारी आणि विशेष विज्ञानाने रहित असलेली मनोधातू इष्ट इत्यादी भागांचे ग्रहण करण्यास समर्थ नाही, म्हणून "ती स्पष्टच आहे" असे म्हटले नाही, किंवा "आदि" (इत्यादी) शब्दाने ती संग्रहित केली आहे. "तदारंमणप्रत्यय-सर्वजवनयुक्त" म्हणजे तदारंमणाचे प्रत्यय (कारण) असलेल्या संपूर्ण जवन-प्रवृत्तीसह. ज्याला उद्देशून "येथे आयतनांच्या परिपक्वतेमुळे" असे म्हटले आहे. "अन्य काळी" म्हणजे बुद्धीच्या प्रवृत्ती नसलेल्या काळी (अजाणतेपणीच्या काळात).

Anulometi dhammānulome. Āsevanapaccayāti āsevanabhūtā paccayā. Na magge amaggapaccaye. Sopi moghavāro labbheyyāti yadi voṭṭhabbanampi āsevanapaccayo siyā, yathā ‘‘sukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭicca sukhāya vedanāya sampayutto dhammo uppajjati āsevanapaccayā na (paṭṭhā. 1.2.3) maggapaccayā’’ti (paṭṭhā. 1.2.14) anulomapaccanīye, paccanīyānulome ca ‘‘sukhā…pe… na maggapaccayā āsevanapaccayā’’ti ca vuttaṃ hasituppādacittavasena, evaṃ voṭṭhabbanavasena ‘‘adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttaṃ dhammaṃ paṭiccā’’tiādinā pubbe vuttanayena pāṭho siyā, tathā ca sati vāradvayavasena gaṇanāyaṃ ‘‘āsevanapaccayā na magge dve. Na maggapaccayā āsevane dve’’ti ca vattabbaṃ siyā, na pana vuttaṃ, tasmā na labbheyyāyaṃ moghavāroti adhippāyo.

"अनुलोम" म्हणजे धर्माच्या अनुलोमात. "आसेवनप्रत्यय" म्हणजे आसेवनरूप झालेले प्रत्यय (कारण). "न मार्गात" म्हणजे अ-मार्ग प्रत्ययात. तो मोघ-वार (व्यर्थ प्रकार) देखील प्राप्त झाला असता, जर 'वोट्ठब्बन' (व्यवस्थापन चित्त) देखील आसेवनप्रत्यय झाले असते. जसे अनुलोम-पच्चनीय (अनुलोम-व्यतिरेक) मध्ये "सुखकारक वेदनेने संप्रयुक्त धर्मावर अवलंबून सुखकारक वेदनेने संप्रयुक्त धर्म आसेवनप्रत्ययाने उत्पन्न होतो, मार्गप्रत्ययाने नाही" असे म्हटले आहे, आणि पच्चनीय-अनुलोम (व्यतिरेक-अनुलोम) मध्ये "सुखकारक...पे... मार्गप्रत्ययाने नाही, आसेवनप्रत्ययाने" असे हसितुप्पाद (हास्योत्पादक) चित्ताच्या वशाने म्हटले आहे, त्याचप्रमाणे वोट्ठब्बनच्या वशाने "अदुःख-असुख (उपेक्षा) वेदनेने संप्रयुक्त धर्मावर अवलंबून..." इत्यादी पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने पाठ झाला असता, आणि तसे झाले असता दोन वारांच्या वशाने गणनेत "आसेवनप्रत्ययाने न-मार्गात दोन. न-मार्गप्रत्ययाने आसेवनात दोन" असे म्हणावे लागले असते, परंतु तसे म्हटलेले नाही; म्हणून हा मोघ-वार प्राप्त होऊ नये, असा अभिप्राय आहे.

Voṭṭhabbanampi yadi āsevanapaccayo siyā, dutiyamoghavāre attano viya tatiyacatutthavāresupi siyā, tathā sati attanāpi kusalākusalānaṃ siyā. Na hi…pe… avutto atthi ‘‘purimā purimā kusalā dhammā’’tiādinā anavasesato vuttattā. Voṭṭhabbanassa…pe… avutto ‘‘abyākato dhammo kusalassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo. Akusalassa…pe… paccayo’’ti vacanābhāvato. Na kevalaṃ avutto, atha kho kusalaṃ…pe… paṭikkhittova. Athāpi siyātiādi maggasodhanatthameva vuccati. Samānavedanānaṃ eva āsevanapaccayabhāvassa dassanato ‘‘asamānavedanānaṃ vasenā’’ti vuttaṃ. Evaṃ ‘‘āsevana paccayena [Pg.138] paccayo’’tipi vattabbaṃ siyā, samānavedanāvasenāti adhippāyo. Abhinnajātikassa cāti ca-saddo abhinnavedanassa cāti sampiṇḍanattho. Vedanāttikepi voṭṭhabbanassa āsevanapaccayattassa abhāvāti yojanā. Kusalattikādīsu yathādassitapāḷippadesesupīti sampiṇḍanattho pi-saddo. Gaṇanāya kāraṇabhūtāya gaṇanāya niddhāriyamānāya sati gaṇanāya vā abbhantare. Dutiyo moghavāro vīmaṃsitabboti āsevanapaccayattābhāvā javanaṭṭhāne ṭhātuṃ na yujjati. Na hi vinā āsevanaṃ javanappavatti atthīti adhippāyo.

वोट्ठब्बन (निश्चय-चित्त) देखील जर आसेवनप्रत्यय झाले असते, तर दुसऱ्या मोघवारामध्ये स्वतःप्रमाणेच तिसऱ्या आणि चौथ्या वारांमध्येही ते झाले असते. तसे झाले असता, स्वतःच्या द्वारे कुशल आणि अकुशलांचेही ते झाले असते. 'पूर्वीचे पूर्वीचे कुशल धर्म...' इत्यादीद्वारे पूर्णपणे सांगितल्यामुळे ते न सांगितलेले नाही... पे... अव्याकृत धर्म कुशल धर्माचा आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो, अकुशलाचा... प्रत्यय होतो, अशा वचनाचा अभाव असल्यामुळे वोट्ठब्बनचे... पे... न सांगितलेले आहे. केवळ न सांगितलेलेच नाही, तर कुशल... पे... प्रतिषेधच केला आहे. 'तरीही असावे' इत्यादी मार्गशोधनासाठीच म्हटले आहे. समान वेदना असणाऱ्यांनाच आसेवनप्रत्ययभाव दिसून येत असल्यामुळे 'असमान वेदनांच्या वशाने' असे म्हटले आहे. अशा प्रकारे 'आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असेही म्हणावे लागेल, समान वेदनांच्या वशाने असा अभिप्राय आहे. 'अभिन्नजातिकस्य च' मधील 'च' हा शब्द 'अभिन्नवेदनेचा देखील' या अर्थाचा संग्रह करण्यासाठी आहे. वेदनात्रिकामध्येही वोट्ठब्बनला आसेवनप्रत्ययत्वाचा अभाव आहे, अशी योजना आहे. कुशलत्रिक इत्यादींमध्ये दाखवलेल्या पाळिप्रदेशांमध्येही, यातील 'अपि' (ही) शब्द संग्रह करण्यासाठी आहे. गणनेचे कारण असलेल्या, गणनेद्वारे निश्चित केल्या जाणाऱ्या किंवा गणनेच्या अंतर्गत असणाऱ्या. 'दुसऱ्या मोघवाराचा विचार करावा' कारण आसेवनप्रत्ययत्वाचा अभाव असल्यामुळे जवनस्थानामध्ये राहणे योग्य नाही. आसेवनाशिवाय जवनप्रवृत्ती होत नाही, असा अभिप्राय आहे.

Apicettha ‘‘yaṃ javanabhāvappattaṃ, taṃ chinnamūlakarukkhapupphaṃ viyā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 566) vakkhamānattā anupacchinnabhavamūlānaṃ pavattamānassa voṭṭhabbanassa kiriyabhāvo na siyā, vutto ca ‘‘yasmiṃ samaye manoviññāṇadhātu uppannā hoti kiriyā neva kusalā nākusalā na ca kammavipākā upekkhāsahagatā’’ti, tasmā ‘‘javanaṭṭhāne ṭhatvāti javanassa uppajjanaṭṭhāne dvikkhattuṃ pavattitvā, na javanabhāvenā’’ti, ‘‘āsevanaṃ labhitvāti ca āsevanaṃ viya āsevana’’nti vuccamāne na koci virodho, vipphārikassa pana sato dvikkhattuṃ pavattiyevettha āsevanasadisatā. Vipphārikatāya hi viññattisamuṭṭhāpakattañcassa vuccati. Vipphārikampi javanaṃ viya anekakkhattuṃ appavattiyā dubbalattā na nippariyāyato āsevanapaccayabhāvena pavatteyyāti na imassa pāṭhe āsevanatthaṃ vuttaṃ, aṭṭhakathāyaṃ pana pariyāyato vuttaṃ yathā ‘‘phalacittesu maggaṅgaṃ maggapariyāpanna’’nti. Ayamettha attanomati. Ayampi porāṇakehi asaṃvaṇṇitattā sādhukaṃ upaparikkhitabbo.

शिवाय येथे 'जे जवनभावाला प्राप्त झाले आहे, ते मुळे कापलेल्या वृक्षाच्या फुलाप्रमाणे आहे' असे पुढे सांगायचे असल्यामुळे, ज्यांची भवमुळे छिन्न झालेली नाहीत अशा प्रवृत्त होणाऱ्या वोट्ठब्बनचा क्रियाभाव असणार नाही. आणि 'ज्या वेळी उपेक्षासहगत, कुशलही नाही, अकुशलही नाही आणि कर्मविपाकही नाही अशी क्रिया मनोविज्ञानधातू उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे, म्हणून 'जवनस्थानात राहून म्हणजे जवनाच्या उत्पन्न होण्याच्या स्थानात दोनदा प्रवृत्त होऊन, जवनभावाने नाही' आणि 'आसेवन मिळवून म्हणजे आसेवनासारखे आसेवन' असे म्हटले असता काही विरोध नाही. परंतु, विस्फारिक (व्यापक) असताना दोनदा प्रवृत्त होणे हीच येथे आसेवनसदृशता आहे. विस्फारिकतेमुळेच याचे विज्ञप्तिसमुत्थापकत्व म्हटले जाते. विस्फारिक असूनही जवनाप्रमाणे अनेक वेळा प्रवृत्त न झाल्यामुळे, दुर्बलतेमुळे ते मुख्य रूपाने आसेवनप्रत्ययभावाने प्रवृत्त होऊ शकत नाही, म्हणून या पाठात आसेवनाचा अर्थ सांगितलेला नाही. परंतु अट्ठकथेमध्ये पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) सांगितले आहे, जसे 'फलचित्तांमध्ये मार्गांग हे मार्गपर्यापन्न असते'. हा येथे स्वतःचा अभिप्राय आहे. हा देखील प्राचीन आचार्यांनी विवरित न केल्यामुळे चांगल्या प्रकारे तपासावा.

Evañca katvāti voṭṭhabbanāvajjanānaṃ anatthantarabhāvato ‘‘āvajjanā’’icceva vuttaṃ, voṭṭhabbanaṭṭhānepīti adhippāyo. Tasmāti yasmā voṭṭhabbanaṃ āvajjanāyeva atthato upekkhāsahagatāhetukakiriyamanoviññāṇadhātubhāvato, tasmā. Taṃ āvajjanā viya sati uppattiyaṃ kāmāvacarakusalākusalakiriyajavanānaṃ ekantato anantarapaccayabhāveneva vatteyya, no aññathāti adhippāyena ‘‘voṭṭhabbanato’’tiādimāha. Catunnanti muñchāmaraṇāsannavelādīsu mandībhūtavegatāya cattāripi javanāni uppajjeyyunti adhippāyena vuttaṃ. Ayametassa sabhāvoti [Pg.139] ārammaṇamukhenapi cittaniyāmaṃyeva dasseti. Yadipi ‘‘javanāpāripūriyā…pe… yutto’’ti vuttaṃ, ‘‘āvajjanādīnaṃ paccayo bhavituṃ na sakkotī’’ti pana vuttattā cittappavattivasena paṭhamamoghavārato etassa na koci viseso. Tenevāha ‘‘ayampi…pe… retabbo’’ti. Paṭisandhicitteyeva pavattiyaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccamāne na tassa hetuvasena bhedoti ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) na sakkā vattuṃ, vuttañca, tasmā sahetukaṃ bhavaṅganti tadārammaṇaṃ vuttanti viññāyati.

आणि असे केल्याने, वोट्ठब्बन आणि आवर्जन यांच्यात अर्थतः भेद नसल्यामुळे 'आवर्जन' असेच म्हटले आहे, वोट्ठब्बनच्या स्थानातही असा अभिप्राय आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या अर्थी वोट्ठब्बन हे अर्थतः उपेक्षासहगत अहेतुक क्रिया मनोविज्ञानधातू रूप असल्यामुळे आवर्जनच आहे, म्हणून. ते आवर्जनाप्रमाणे उत्पत्ती असताना कामावचर कुशल, अकुशल आणि क्रिया जवनांच्या निश्चितपणे अनंतरप्रत्ययभावानेच प्रवृत्त व्हावे, अन्य प्रकारे नाही, या अभिप्रायाने 'वोट्ठब्बनापासून' इत्यादी म्हटले आहे. 'चार' म्हणजे मूर्च्छा, मरणासन्न वेळ इत्यादींमध्ये मंद झालेल्या वेगामुळे चारही जवने उत्पन्न व्हावीत, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. 'हा याचा स्वभाव आहे' म्हणजे आलंबनाच्या मुखाने देखील चित्तनियमच दर्शवतो. जरी 'जवनाच्या अपूर्णतेमुळे... पे... योग्य' असे म्हटले असले, तरी 'आवर्जन इत्यादींचा प्रत्यय होण्यास समर्थ नाही' असे म्हटल्यामुळे चित्तप्रवृत्तीच्या वशाने पहिल्या मोघवारापेक्षा यात काही विशेष नाही. म्हणूनच म्हटले आहे 'हा देखील... पे... विचार करावा'. प्रतिसंधी चित्तातच प्रवृत्ती असताना 'भवंग' असे म्हटले जात असल्याने, त्याचा हेतूच्या वशाने भेद होत नाही, म्हणून 'सहेतुक भवंग हे अहेतुक भवंगाचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय होतो' असे म्हणता येत नाही, आणि तसे म्हटलेही आहे. म्हणून 'सहेतुक भवंग' असे तदारंबनाला म्हटले आहे, असे समजले जाते.

Sabhāvakiccehi attano phalassa paccayabhāvo, sabhāvakiccānaṃ vā phalabhūtānaṃ paccayabhāvo sabhāvakiccapaccayabhāvo. Appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbanti ‘‘duhetukasomanassasahagataasaṅkhārikajavanāvasāne evā’’ti imassa atthassa anadhippetattā. Yathā ca ahetukaduhetukapaṭisandhikānaṃ tihetukajavanāvasāne ahetukaduhetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ, evaṃ tihetukapaṭisandhikassa tihetukajavanānantaraṃ duhetukatadārammaṇaṃ, duhetukapaṭisandhikassa ca duhetukānantaraṃ ahetukatadārammaṇaṃ appaṭisiddhaṃ daṭṭhabbaṃ. ‘‘Tihetukakammaṃ tihetukampi duhetukampi ahetukampi vipākaṃ detī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 498) hi vuttaṃ. Paripuṇṇavipākassāti imināpi tihetukajavanato yathāvuttatadārammaṇassa appaṭisiddhaṃyeva sādheti. Na hi paccayantarasāmaggiyā asati tadārammaṇaṃ sabbaṃ avipaccantaṃ kammaṃ paripuṇṇavipākaṃ hotīti. Mukhanidassanamattameva yathāvuttatadārammaṇappavattiyā avibhāvitattā. Tihetukādikammassa hi ukkaṭṭhassa tihetukakammassa soḷasa, itarassa dvādasa, ukkaṭṭhasseva duhetukakammassa dvādasa, itarassa aṭṭhāti evaṃ soḷasavipākacittādīni yojetabbāni. Tasmāti yasmā paripuṇṇavipākassa paṭisandhijanakakammassa vasena vipākavibhāvanāya mukhanidassanamattamevetaṃ, tasmā.

स्वभावकृत्यांद्वारे स्वतःच्या फलाचा प्रत्ययभाव असणे, किंवा फलभूत असणाऱ्या स्वभावकृत्यांचा प्रत्ययभाव असणे म्हणजे 'स्वभावकृत्यप्रत्ययभाव' होय. 'प्रतिषेध न केलेले समजावे' कारण 'द्विहेतुक सोमनस्यसहगत असंस्कारिक जवनाच्या शेवटीच' हा अर्थ अनभिप्रेत असल्यामुळे. आणि ज्याप्रमाणे अहेतुक व द्विहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्यांच्या त्रिहेतुक जवनाच्या शेवटी अहेतुक व द्विहेतुक तदारंबन प्रतिषिद्ध नाही, त्याचप्रमाणे त्रिहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्याच्या त्रिहेतुक जवनानंतर द्विहेतुक तदारंबन, आणि द्विहेतुक प्रतिसंधी असणाऱ्याच्या द्विहेतुक जवनानंतर अहेतुक तदारंबन प्रतिषिद्ध नाही असे समजावे. कारण 'त्रिहेतुक कर्म त्रिहेतुक, द्विहेतुक आणि अहेतुक देखील विपाक देते' असे म्हटले आहे. 'परिपूर्ण विपाकाचे' याद्वारे देखील त्रिहेतुक जवनापासून यथावक्त तदारंबनाचा प्रतिषेध न केलेलाच सिद्ध होतो. कारण इतर प्रत्ययांची सामग्री नसताना तदारंबन देणारे सर्व न पिकणारे कर्म परिपूर्ण विपाक देणारे होत नाही. यथावक्त तदारंबनप्रवृत्ती स्पष्ट न केल्यामुळे हे केवळ मुख्य उदाहरण मात्र आहे. कारण त्रिहेतुक इत्यादी कर्मांपैकी उत्कृष्ट त्रिहेतुक कर्माचे सोळा, इतरांचे बारा, उत्कृष्ट द्विहेतुक कर्माचे बारा, इतरांचे आठ, अशा प्रकारे सोळा विपाकचित्त इत्यादींची योजना करावी. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्या अर्थी परिपूर्ण विपाक देणाऱ्या प्रतिसंधीजनक कर्माच्या वशाने विपाकाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी हे केवळ मुख्य उदाहरण मात्र आहे, म्हणून.

Evañca katvāti nānākammato tadārammaṇuppattiyaṃ ito aññathāpi sambhavatoti attho. ‘‘Upekkhā…pe… uppajjatī’’ti ettha kena kiccena uppajjatīti? Tadārammaṇakiccaṃ tāva na hoti javanārammaṇassa anālambaṇato, nāpi santīraṇakiccaṃ tathā appavattanato, paṭisandhicutīsu vattabbameva [Pg.140] natthi, pārisesato bhavaṅgakiccanti yuttaṃ siyā. Na hi paṭisandhibhūtaṃyeva cittaṃ ‘‘bhavaṅga’’nti vuccatīti.

“असे करून” (एवञ्च कत्वा) म्हणजे विविध कर्मांमुळे तदारम्मणाची उत्पत्ती यापेक्षा वेगळ्या प्रकारेही संभवते, असा अर्थ आहे. “उपेक्षा...पे... उत्पन्न होते” येथे कोणत्या कृत्याने (चित्तकृत्याने) ते उत्पन्न होते? जवनाच्या आलंबनाचे ग्रहण न केल्यामुळे प्रथम तर तदारम्मणकृत्य होत नाही, तसेच प्रवृत्त न झाल्यामुळे संतीरणकृत्यही होत नाही, प्रतिसंधी आणि च्युती यांच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही, परिशेषाने (उरलेल्यावरून) ते भवंगकृत्य असणेच योग्य ठरेल. कारण केवळ प्रतिसंधीभूत चित्तालाच “भवंग” म्हटले जात नाही.

Tanninnanti āpāthagatavisayaninnaṃ āvajjananti sambandho. Aññassa viya paṭhamajjhānādikassa viya. Etassapi sāvajjanatāya bhavitabbanti adhippāyo. Atadatthāti ettha taṃ-saddena nirodhaṃ paccāmasati. Uppattiyāti uppattito. Tanti nevasaññānāsaññāyatanaṃ. Tassa nirodhassa. Tathā ca uppajjatīti ‘‘anantarapaccayo hotī’’ti padassa atthaṃ vivarati. Yathāvuttā vuttappakārā. Vodānaṃ dutiyamaggādīnaṃ purecārikañāṇaṃ. Etesanti ariyamaggacittamaggānantaraphalacittānaṃ. Etassāti yathāvuttavipākacittassa.

“तन्निन्नं” (त्याकडे झुकलेले) म्हणजे गोचर झालेल्या विषयाकडे झुकलेले ‘आवर्जन’ असा संबंध आहे. दुसऱ्याप्रमाणे, जसे की प्रथम ध्यानादींप्रमाणे. याचेही आवर्जनासह असणे आवश्यक आहे, असा अभिप्राय आहे. “अतदत्था” येथे ‘तं’ या शब्दाने ‘निरोधा’चा निर्देश केला आहे. “उत्पत्तिया” म्हणजे उत्पत्तीमुळे. “तं” म्हणजे नेवसञ्ञानासञ्ञायतन. “तस्स” म्हणजे त्या निरोधाचा. आणि “तशा प्रकारे उत्पन्न होते” हे “अनंतरप्रत्यय होतो” या पदाचा अर्थ स्पष्ट करते. “यथावृत्ता” म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारची. “वोदान” म्हणजे द्वितीय मार्गादींचे पूर्वगामी ज्ञान. “एतेसं” म्हणजे आर्यमार्गचित्त आणि मार्गानंतरच्या फलचित्तांचे. “एतस्स” म्हणजे पूर्वोक्त विपाकचित्ताचे.

Upanissayato tasseva cakkhuviññāṇādivipākassa dassanatthaṃ cakkhādīnaṃ dassanādiatthato dassanādiphalato, dassanādippayojanato vā. Purimacittāni āvajjanādīni. Vatthantararahitatte dassetabbe vatthantare viya ārammaṇantarepi na vattatīti ‘‘vatthārammaṇantararahita’’nti vuttaṃ.

उपनिस्सय द्वारे त्याच चक्षुविज्ञानादी विपाकाचे दर्शन घडवण्यासाठी, चक्षू आदींच्या दर्शनादी अर्थामुळे, दर्शनादी फळामुळे किंवा दर्शनादी प्रयोजनामुळे. “पूर्वचित्ते” म्हणजे आवर्जनादी चित्ते. वस्तूच्या भिन्नतेचा अभाव दाखवायचा असताना, जसे दुसऱ्या वस्तूमध्ये तसेच दुसऱ्या आलंबनामध्येही ते प्रवृत्त होत नाही, म्हणून “वत्थारम्मणन्तररहित” (वस्तू आणि आलंबनाच्या अंतरापासून रहित) असे म्हटले आहे.

Yadi vipākena kammasarikkheneva bhavitabbaṃ, evaṃ sati imasmiṃ vāre ahetukavipākānaṃ asambhavo eva siyā tesaṃ akammasarikkhakattāti imamatthaṃ manasi katvā āha ‘‘ahetukānaṃ panā’’ti. Abhinipātamattanti pañcannaṃ viññāṇānaṃ kiccamāha. Te hi āpāthagatesu rūpādīsu abhinipātanamatteneva vattanti. Ādi-saddena sampaṭicchanādīni saṅgaṇhāti. Kusalesu kusalākusalakiriyesupi vā vijjamānā sasaṅkhārikāsaṅkhārikatā aññamaññaṃ asarikkhattā pahānāvaṭṭhānato ca viruddhā viyāti vipākesu sā tadanukūlā siyā, sā pana mūlābhāvena na suppatiṭṭhitānaṃ savisayābhinipatanamattādivuttīnaṃ natthīti vuttaṃ ‘‘na sasaṅkhārikaviruddho’’tiādi. Ubhayenapi tesaṃ nibbattiṃ anujānāti yathā ‘‘kaṭattārūpāna’’nti adhippāyo. ‘‘Vipākadhammadhammo vipākassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo. Vipākadhammadhamme khandhe aniccato dukkhato anattato vipassati, assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, domanassaṃ uppajjati, kusalākusale niruddhe’’tiādinā (paṭṭhā. 1.3.93) vipākattike viya siyā kusalattikepi pāḷīti katvā ‘‘kusalattike cā’’tiādi vuttaṃ. Tattha hi ‘‘kusalo dhammo abyākatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti uddisitvā ‘‘sekkhā vā puthujjanā vā kusalaṃ aniccato [Pg.141] dukkhato anattato vipassanti, kusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjati, kusalaṃ assādeti abhinandati, taṃ ārabbha rāgo uppajjati, diṭṭhi, vicikicchā, uddhaccaṃ, domanassaṃ uppajjati, akusale niruddhe vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avijjamānattā eva avacananti adhippāyena tattha yuttiṃ dasseti ‘‘vipphārikañhī’’tiādinā.

जर विपाक हा कर्माच्या समानच असायला हवा, तर अशा वेळी या प्रकरणात अहेतुक विपाकांचा असंभवच होईल, कारण ते कर्माच्या समान नसतात; हा विचार मनात ठेवून “अहेतुकानां पना” (परंतु अहेतुकांच्या बाबतीत) असे म्हटले आहे. “अभिनिपातमात्र” हे पाच विज्ञानांचे कृत्य सांगितले आहे. कारण ते गोचर झालेल्या रूपादी विषयांवर केवळ अभिनिपात (स्पर्श) करण्यापुरतेच प्रवृत्त होतात. ‘आदि’ शब्दाने संपटिच्छन इत्यादींचे ग्रहण होते. कुशल किंवा कुशल-अकुशल-क्रिया चित्तांमध्ये विद्यमान असलेली ससंखारिकता आणि अससंखारिकता ही परस्परांच्या असमानतेमुळे आणि प्रहाण व अवस्थान यांमुळे जणू विरुद्ध असल्यासारखी आहे, विपाकांमध्ये ती त्याच्या अनुकूल असावी; परंतु मूळ (हेतू) नसल्यामुळे चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित नसलेल्या, केवळ स्वविषयावर अभिनिपात करण्यापुरतीच वृत्ती असलेल्या चित्तांमध्ये ती नसते, म्हणून “न ससंखारिकविरुद्धो” इत्यादी म्हटले आहे. दोन्ही प्रकारे त्यांची उत्पत्ती मान्य केली जाते, जसे “कटत्तारूपानां” असा अभिप्राय आहे. “विपाकधम्मधम्म हा विपाकधम्माचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो. विपाकधम्मधम्म स्कंधांना अनित्य, दुःख, अनात्म रूपाने विपश्यना करतो, आस्वाद घेतो, अभिनंदित करतो, त्याला आरंभ करून राग उत्पन्न होतो, दोमनस्स उत्पन्न होते, कुशल-अकुशल निरुद्ध झाल्यावर...” इत्यादी (पट्ठान १.३.९३) विपाकात्रिकाप्रमाणेच कुशलत्रिकामध्येही पाळी असावी, असे मानून “कुशलत्रिकामध्येही” इत्यादी म्हटले आहे. कारण तेथे “कुशल धम्म हा अव्याकृत धम्माचा आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय होतो” असा निर्देश करून “शैक्ष किंवा पृथग्जन कुशलाची अनित्य, दुःख, अनात्म रूपाने विपश्यना करतात, कुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मणतेने उत्पन्न होतो, कुशलाचा आस्वाद घेतात, अभिनंदित करतात, त्याला आरंभ करून राग उत्पन्न होतो, दृष्टी, विचिकित्सा, उद्धच्च, दोमनस्स उत्पन्न होते, अकुशल निरुद्ध झाल्यावर विपाक तदारम्मणतेने उत्पन्न होतो” असे म्हटले आहे. तेथे विद्यमान नसल्यामुळेच ते न सांगणे योग्य आहे, या अभिप्रायाने “विप्फारिकं हि” इत्यादीद्वारे युक्ती दाखवली आहे.

Ettha keci ‘‘chaḷaṅgupekkhāvatopi kiriyamayacittatāya kiriyajavanassa vipphārikakiriyabhāvo na sakkā nisedhetunti nidassanabhāvena paṇṇapuṭamupanītaṃ asamānaṃ. Kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvassa pāḷiyaṃ avacanampi akāraṇaṃ labbhamānassapi katthaci kenaci adhippāyena avacanato. Tathā hi dhammasaṅgahe akusalaniddese labbhamānopi adhipati na vutto, tasmā kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇābhāvo vīmaṃsitabbo’’ti vadanti. Satipi kiriyamayatte sabbattha tādibhāvappattānaṃ khīṇāsavānaṃ javanacittaṃ na itaresaṃ viya vipphārikaṃ, santasabhāvatāya pana sannisinnarasaṃ siyāti tassa paṇṇapuṭaṃ dassitaṃ. Dhammasaṅgahe akusalaniddese adhipatino viya paṭṭhāne kiriyajavanānantaraṃ tadārammaṇassa labbhamānassa avacane na kiñci kāraṇaṃ dissati. Tathā hi vuttaṃ tattha aṭṭhakathāyaṃ ‘‘heṭṭhā dassitanayattā’’ti (dha. sa. aṭṭha. 429). Na cettha dassitanayattāti sakkā vattuṃ vipākadhammadhammehi kusalākusalehi ataṃsabhāvānaṃ nayadassanassa ayujjamānakattā. Apica tattha vīmaṃsāya kesuci sabbesañca adhipatīnaṃ abhāvato ekarasaṃ desanaṃ dassetuṃ ‘‘uddhaṭo’’ti ca sakkā vattuṃ, idha pana na tādisaṃ avacane kāraṇaṃ labbhatīti ‘‘avacane kāraṇaṃ natthī’’ti vuttaṃ.

येथे काही जण म्हणतात की, “षडंग-उपेक्षा असलेल्या व्यक्तीच्या बाबतीतही क्रियामय चित्त असल्यामुळे क्रियाजवनाचा विप्फारिक क्रियाभाव नाकारता येत नाही, म्हणून उदाहरणादाखल आणलेले पानांचे द्रोण असमान आहे. क्रियाजवनंतर तदारम्मणाचा अभाव पाळीमध्ये न सांगणे हेही अकारण आहे, कारण प्राप्त होणाऱ्या गोष्टीचेही कधी कधी कोणत्या तरी अभिप्रायाने कथन केले जात नाही. जसे की धम्मसंगणीत अकुशल निर्देशात प्राप्त होणारा ‘अधिपती’ सांगितलेला नाही, म्हणून क्रियाजवनंतर तदारम्मणाचा अभाव विचार करण्याजोगा आहे,” असे म्हणतात. क्रियामयत्व असले तरी, सर्वत्र तादीभाव प्राप्त झालेल्या क्षीणासवांचे जवनचित्त इतरांप्रमाणे विप्फारिक नसते, तर शांत स्वभावाचे असल्यामुळे ते संनिसिन्नरस असावे, म्हणून त्याला पानांचे द्रोण दाखवले आहे. धम्मसंगणीत अकुशल निर्देशात अधिपतीप्रमाणे, पट्ठानात क्रियाजवनंतर प्राप्त होणाऱ्या तदारम्मणाचे कथन न करण्याचे कोणतेही कारण दिसत नाही. कारण तेथील अट्ठकथेत “खाली दाखवलेल्या पद्धतीमुळे” असे म्हटले आहे. आणि येथे “दाखवलेल्या पद्धतीमुळे” असे म्हणता येत नाही, कारण विपाकधम्मधम्मांशी कुशल-अकुशलांच्या अतद्स्वभावांचे पद्धती-दर्शन अयोग्य ठरते. शिवाय, तेथे विमंसेमध्ये काही आणि सर्व अधिपतींचा अभाव असल्यामुळे एकरस देशना दाखवण्यासाठी “उद्धृत केले आहे” असेही म्हणता येते, परंतु येथे न सांगण्याचे तसे कोणतेही कारण मिळत नाही, म्हणून “न सांगण्याचे कारण नाही” असे म्हटले आहे.

Adhippāyenāti akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇaṃ natthīti tassa therassa matimattanti dasseti. ‘‘Kusalākusale niruddhe sahetuko vipāko tadārammaṇatā uppajjatī’’ti (paṭṭhā. 3.1.98) vacanato pana akusalānantaraṃ sahetukatadārammaṇampi vijjatiyevāti uppattiṃ vadantassa yuttaggahaṇavasenāti adhippāyo.

“अभिप्रायाने” म्हणजे अकुशलाच्या नंतर सहेतुक तदारम्मण नसते, हे त्या थेरांचे केवळ मत आहे, असे दर्शवते. परंतु “कुशल-अकुशल निरुद्ध झाल्यावर सहेतुक विपाक तदारम्मणतेने उत्पन्न होतो” या वचनावरून अकुशलाच्या नंतर सहेतुक तदारम्मण देखील विद्यमान असतेच, अशी उत्पत्ती सांगणाऱ्याच्या योग्य ग्रहणाच्या वशाने आहे, असा अभिप्राय आहे.

Na ettha kāraṇaṃ dissatīti etena tihetukajavanānantaraṃ tividhampi tadārammaṇaṃ yuttanti dasseti. Yena adhippāyenāti paṭhamatherena tāva ekena [Pg.142] kammunā anekatadārammaṇaṃ nibbattamānaṃ kammavisesābhāvā taṃtaṃjavanasaṅkhātapaccayavisesena visiṭṭhaṃ hotīti iminā adhippāyena javanavasena tadārammaṇassa sasaṅkhārādividhānaṃ vuttaṃ, vipākena nāma kammasarikkhena bhavitabbaṃ, na kammaviruddhasabhāvena. Aññathā aniṭṭhappasaṅgo siyāti evamadhippāyena dutiyatthero kammavaseneva tadārammaṇavisesaṃ āha. Ñāṇassa jaccandhādiduggativipattinimittapaṭipakkhatā viya sugativipattinimittapaṭipakkhatāpi siyāti maññamāno tatiyatthero ‘‘tihetukakammato duhetukapaṭisandhimpi nānujānātī’’ti iminā nayena tesu vādesu adhippāyāvirodhavasena yuttaṃ gahetabbaṃ. Mahāpakaraṇe āgatapāḷiyāti ‘‘sahetuko dhammo ahetukassa dhammassa anantarapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.1.102) imassa vibhaṅge ‘‘sahetukaṃ bhavaṅgaṃ ahetukassa bhavaṅgassa anantarapaccayena paccayo, sahetukā khandhā vuṭṭhānassa anantarapaccayena paccayo’’ti evamādinā paṭṭhāne sahetukadukādīsu āgatapāḷiyāti attho.

“येथे काही कारण दिसत नाही” याने तिहेतुक जवनानंतर तिन्ही प्रकारचे तदारम्मण योग्य आहे, हे दर्शविले आहे. “ज्या अभिप्रायाने” म्हणजे पहिल्या थेरांच्या मते, एकाच कर्माने अनेक तदारम्मण उत्पन्न होत असताना, कर्मामध्ये विशेष भेद नसल्यामुळे, त्या त्या जवन नावाच्या विशिष्ट प्रत्ययामुळे (कारणामुळे) ते विशिष्ट होते; या अभिप्रायाने जवनाच्या वशाने तदारम्मणाचे ससंखारिक इत्यादी विधान सांगितले आहे. विपाक हा कर्माच्या समान असावा, कर्माच्या विरुद्ध स्वभावाचा नसावा. अन्यथा अनिष्ट प्रसंग ओढवेल, या अभिप्रायाने दुसऱ्या थेरांनी कर्माच्या वशानेच तदारम्मणाचा विशेष सांगितला आहे. ज्ञानाची जच्चंध (जन्मांध) इत्यादी दुग्गति-विपत्तीच्या निमित्ताशी जशी विरुद्धता असते, तशीच सुगति-विपत्तीच्या निमित्ताशीही विरुद्धता असावी, असे मानून तिसऱ्या थेरांनी “तिहेतुक कर्मापासून दुहेतुक प्रतिसंधी देखील मान्य केली जात नाही” या न्यायाने त्या मतांमध्ये अभिप्रायाचा विरोध न करता जे योग्य आहे ते ग्रहण करावे. महाप्रकरणात (पट्ठानमध्ये) आलेल्या पाळीनुसार “सहेतुक धम्म हा अहेतुक धम्माचा अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) आहे” (पट्ठान ३.१.१०२) याच्या विभंगात “सहेतुक भवांग हे अहेतुक भवांगाचे अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, सहेतुक स्कंध हे वुठ्ठानचे (व्युत्थानाचे) अनंतरप्रत्ययाने प्रत्यय आहेत” इत्यादी प्रकारे पट्ठानमध्ये सहेतुकदुकादिकांमध्ये आलेल्या पाळीनुसार असा अर्थ आहे.

Kāmāvacarakusalavipākavaṇṇanā niṭṭhitā.

कामावचर कुशल विपाक वर्णन समाप्त झाले.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā

रूपावचर आणि अरूपावचर विपाक कथेचे वर्णन

499. Tasmiṃ khaṇe vijjamānānaṃ chandādīnanti etena vipākajjhāne dukkhāpaṭipadādibhāvassa avijjamānataṃ dasseti. Na hi kusalajjhānaṃ viya vipākajjhānaṃ parikammavasena nibbattatīti. Na cettha paṭipadābhedo viya kusalānurūpo vipākassa ārammaṇabhedopi na paramatthiko siyāti sakkā vattuṃ ekantena sārammaṇattā arūpadhammānaṃ vipākassa ca kammanimittārammaṇatāya aññatrāpi vijjamānattā. Nānākkhaṇesu nānādhipateyyanti ‘‘yasmiṃ khaṇe yaṃ jhānaṃ yadadhipatikaṃ, tato aññasmiṃ khaṇe taṃ jhānaṃ ekantena tadadhipatikaṃ na hotī’’ti katvā vuttaṃ. Catutthajjhānassevāti ca paṭipadā viya adhipatayo na ekantikāti imamevatthaṃ dasseti.

४९९. “त्या क्षणी विद्यमान असलेल्या छंदादिकांचे” याने विपाक ध्यानात दुःखा प्रतिपदा (कठीण मार्ग) इत्यादी भावाचा अभाव दर्शविला आहे. कारण कुशल ध्यानाप्रमाणे विपाक ध्यान परिकर्माच्या वशाने उत्पन्न होत नाही. आणि येथे प्रतिपदेच्या भेदाप्रमाणे कुशलाच्या अनुरूप विपाकाचा आलंबन-भेद देखील परमार्थिक नसावा, असे म्हणता येत नाही; कारण अरूप धम्मांचे एकांताने सालंबनत्व (आलंबनयुक्त असणे) असते आणि विपाकाचे कर्मनिमित्त आलंबन असणे इतरत्रही विद्यमान असते. “विविध क्षणांमध्ये विविध अधिपती असणे” म्हणजे “ज्या क्षणी जे ध्यान ज्या अधिपतीचे असते, त्याहून दुसऱ्या क्षणी ते ध्यान एकांताने त्या अधिपतीचे नसते” असे मानून सांगितले आहे. “चौथ्या ध्यानाचेच” हे देखील प्रतिपदेप्रमाणे अधिपती एकांतिक नसतात, हाच अर्थ दर्शविते.

Rūpāvacarārūpāvacaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपावचर आणि अरूपावचर विपाक कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā

लोकोत्तर विपाक कथेचे वर्णन

505. Taṇhāvijjādīhi [Pg.143] āhitavisesaṃ lokiyakammaṃ vipākuppādanasamatthaṃ hoti, na aññathāti vuttaṃ ‘‘taṇhādīhi abhisaṅkhata’’nti. Itarassāti suññatāppaṇihitanāmarahitassa. Yo suddhikapaṭipadāya vibhāvito, yo ca suttantapariyāyena animittoti vuccati. Tenevāha ‘‘aniccānupassanānantarassapi maggassā’’tiādi. Vaḷañjana…pe… bhedo hoti maggāgamanavasenāti adhippāyo. ‘‘Maggānantaraphalacittasmiṃ yevā’’ti vacanaṃ apekkhitvā ‘‘suññatādināmalābhe satī’’ti sāsaṅkaṃ āha. Animittanāmañca labhati maggāgamanato phalassa nāmalābhe visesābhāvatoti adhippāyo. Tādisāya evāti yādisā magge saddhā, tādisāya eva phale saddhāya.

५०५. “तृष्णा, अविद्या इत्यादींनी विशिष्ट संस्कार केलेले लौकिक कर्म विपाक उत्पन्न करण्यास समर्थ असते, अन्यथा नाही, म्हणून ‘तृष्णादिकांनी अभिसंस्कृत’ असे म्हटले आहे. ‘इतराचे’ म्हणजे शून्यता आणि अप्रणिहित या नावांनी रहित असलेल्याचे. जो शुद्धिका प्रतिपदेने स्पष्ट केला आहे, आणि ज्याला सुत्तंत पर्यायाने ‘अनिमित्त’ म्हटले जाते. म्हणूनच म्हटले आहे ‘अनित्यानुपश्यनेच्या नंतरच्या मार्गाचेही’ इत्यादी. वळंजन...पे... भेद हा मार्गाच्या आगमनाच्या वशाने होतो, असा अभिप्राय आहे. ‘मार्गाच्या अनंतर फलचित्तामध्येच’ या वचनाची अपेक्षा करून ‘शून्यता इत्यादी नाव लाभले असता’ असे साशंकपणे म्हटले आहे. आणि अनिमित्त हे नाव मार्गाच्या आगमनामुळे फलाला नाव मिळण्यात काही विशेष भेद नसल्यामुळे मिळते, असा अभिप्राय आहे. ‘तशाच प्रकारच्या’ म्हणजे जशी मार्गामध्ये श्रद्धा असते, तशाच प्रकारच्या फलामधील श्रद्धेने.”

555. ‘‘Katame dhammā niyyānikā? Cattāro maggā’’ti vacanato (dha. sa. 1295, 1609) aniyyānikapadaniddese ca ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti (dha. sa. 1610) vuttattā na nippariyāyena phalaṃ niyyānasabhāvaṃ, niyyānasabhāvassa pana vipāko kilesānaṃ paṭippassaddhippahānavasena pavattamāno pariyāyato tathā vuccatīti āha ‘‘niyyānikasabhāvassā’’tiādi. Pañcaṅgiko cāti etena maggavibhaṅge sabbavāresupi phalassa maggapariyāyo āgatoti dasseti. Tattha hi ariyamaggakkhaṇe vijjamānāsupi viratīsu tadavasiṭṭhānaṃ pañcannaṃ kārāpakaṅgānaṃ atirekakiccatādassanatthaṃ pāḷiyaṃ pañcaṅgikopi maggo uddhaṭoti. Evaṃ bojjhaṅgāpīti yathā maggo, evaṃ maggabojjhaṅgavibhaṅgesu phalesu ca bojjhaṅgā uddhaṭāti attho.

५५५. “‘कोणते धम्म निय्यानिक (मुक्तीकडे नेणारे) आहेत? चार मार्ग’ या वचनावरून (धम्मसंगणि १२९५, १६०९) आणि अनिय्यानिक पदाच्या निर्देशात ‘चार भूमींमधील विपाक’ (धम्मसंगणि १६१०) असे म्हटल्यामुळे, फल हे मुख्य रूपाने (निप्परियायेन) निय्यानस्वभावाचे नाही; परंतु निय्यानस्वभावाचा जो विपाक क्लेशांच्या प्रतिप्रस्रब्धी-प्रहाणाच्या (शांत करून नष्ट करण्याच्या) वशाने प्रवृत्त होतो, त्याला पर्यायाने तसे म्हटले जाते, म्हणून ‘निय्यानिकस्वभावाचा’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘पाच अंगांचा’ याने मार्गविभंगातील सर्व वारांमध्ये (भागांमध्ये) फलाचा मार्गपर्याय आला आहे, हे दर्शविले आहे. कारण तेथे आर्यमार्गाच्या क्षणी विरती विद्यमान असतानाही, त्याव्यतिरिक्त उर्वरित पाच कारक अंगांचे अतिरिक्त कार्य दाखवण्यासाठी पाळीमध्ये पाच अंगांचा मार्ग देखील उद्धृत केला आहे. ‘तसेच बोज्झंग देखील’ म्हणजे ज्याप्रमाणे मार्ग, त्याचप्रमाणे मार्ग आणि बोज्झंग विभंगांमध्ये फलांमध्ये बोज्झंग उद्धृत केले आहेत, असा अर्थ आहे.”

Lokuttaravipākakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

लोकोत्तर विपाक कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā

क्रिया-अव्याकृत कथेचे वर्णन

568. Purimā pavattīti mahākiriyacittappavattiṃ āha. Tāya hi khīṇāsavo evaṃ paccavekkhati. Tenevāha ‘‘idaṃ pana cittaṃ vicāraṇapaññārahita’’nti. Evanti yathā sotadvāre, evaṃ ghānadvārādīsupi mahākiriyacittehi tasmiṃ tasmiṃ visaye idamatthikatāya paricchinnāya idaṃ cittaṃ vattatīti [Pg.144] dasseti. Pañcadvārānugataṃ hutvā labbhamānanti pañcadvāre pavattamahākiriyacittānaṃ piṭṭhivaṭṭakabhāvena imassa cittassa pavattiṃ sandhāya vuttaṃ, pañcadvāre eva vā idameva pavattanti sambandho. ‘‘Loluppa…pe… bhūta’’nti vuttattā pañcadvāre paṭhamaṃ iminā cittena somanassito hutvā pacchā mahākiriyacittehi taṃ taṃ atthaṃ vicinotīti ayamattho vutto viya dissati. Pubbeyeva pana manodvārikacittena padhānasāruppaṭṭhānādiṃ paricchindantassa pañcadvāre tādisasseva tādisesu rūpādīsu idaṃ cittaṃ pavattatīti vadanti. Ayampi attho pañcadvāre eva pavattaṃ loluppataṇhāpahānādipaccavekkhaṇāhetu yathāvuttakāraṇabhūtaṃ jātanti evaṃ yojetvā sakkā vattuṃ. Evañca sati imassa cittassa paccayabhūtā purimā pavattīti idampi vacanaṃ samatthitaṃ hoti.

५६८. “‘पूर्वीची प्रवृत्ती’ म्हणजे महाक्रियाचित्ताची प्रवृत्ती होय. कारण तिच्याद्वारे क्षीणास्रव (अर्हत) अशा प्रकारे प्रत्यवेक्षण करतात. म्हणूनच म्हटले आहे ‘परंतु हे चित्त विचारणा-प्रज्ञेपासून रहित आहे’. ‘अशा प्रकारे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे श्रोतद्वाराच्या ठिकाणी, उसीप्रमाणे घ्राणद्वारादिकांमध्येही महाक्रियाचित्तांद्वारे त्या त्या विषयात ‘हे असेच आहे’ या निश्चितीने हे चित्त प्रवृत्त होते, हे दर्शविले आहे. ‘पंचद्वाराचे अनुगमन करून प्राप्त होणारे’ हे पंचद्वाराच्या ठिकाणी प्रवृत्त होणाऱ्या महाक्रियाचित्तांच्या पाठीमागे फिरण्याच्या भावाने या चित्ताच्या प्रवृत्तीला उद्देशून म्हटले आहे, किंवा पंचद्वाराच्या ठिकाणीच हे प्रवृत्त होते, असा संबंध आहे. ‘लोलुपता...पे... झालेला’ असे म्हटल्यामुळे, पंचद्वाराच्या ठिकाणी प्रथम या चित्ताने सोमनस्ययुक्त (आनंदी) होऊन नंतर महाक्रियाचित्तांद्वारे त्या त्या अर्थाचा शोध घेतो, असा हा अर्थ सांगितल्यासारखा दिसतो. परंतु पूर्वीच मनोद्वाराच्या चित्ताने प्रधान आणि योग्य स्थानादिकांचा निश्चय करणाऱ्याच्या पंचद्वाराच्या ठिकाणी तशाच प्रकारच्या तशाच रूप आदी विषयांमध्ये हे चित्त प्रवृत्त होते, असे म्हणतात. हा देखील अर्थ पंचद्वाराच्या ठिकाणीच प्रवृत्त झालेल्या लोलुपता-तृष्णेच्या प्रहाण इत्यादींच्या प्रत्यवेक्षणाच्या हेतूने यथावक्त कारणीभूत झालेला आहे, असा संबंध जोडून सांगता येतो. आणि असे झाले असता, या चित्ताची प्रत्ययभूत (कारणभूत) ‘पूर्वीची प्रवृत्ती’ हे वचन देखील समर्थित होते.”

Ettha ca pañcadvāre iminā cittena somanassuppādanamattaṃ daṭṭhabbaṃ, na hāsuppādanaṃ pañcadvārikacittānaṃ aviññattijanakattā, manodvāre pana hāsuppādanaṃ hoti. Teneva hi aṭṭhakathāyaṃ pañcadvāre ‘‘somanassito hotī’’ti ettakameva vuttaṃ, manodvāre ca ‘‘hāsayamāna’’nti. Iminā hasituppādacittena pavattiyamānampi bhagavato sitakaraṇaṃ pubbenivāsaanāgataṃsasabbaññutaññāṇānaṃ anuvattakattā ñāṇānuparivattiyevāti. Evaṃ pana ñāṇānuparivattibhāve sati na koci pāḷiaṭṭhakathānaṃ virodho, evañca katvā aṭṭhakathāyaṃ ‘‘tesaṃ ñāṇānaṃ ciṇṇapariyante idaṃ cittaṃ uppajjatī’’ti vuttaṃ. Avassañca etaṃ evaṃ icchitabbaṃ, aññathā āvajjanacittassapi bhagavato pavatti na yujjeyya. Tassapi hi viññattisamuṭṭhāpakabhāvassa nicchitattā, na ca viññattisamuṭṭhāpakatte taṃsamuṭṭhitāya viññattiyā kāyakammādibhāvaṃ āvajjanabhāvo vibandhatīti.

आणि येथे पंचद्वारांमध्ये या चित्ताद्वारे केवळ सोमनस्य (आनंद) उत्पन्न होणेच पाहिले पाहिजे, हास्य उत्पन्न होणे नाही; कारण पंचद्वारिक चित्ते अविज्ञप्ती उत्पन्न करत नाहीत. परंतु, मनोद्वाराच्या बाबतीत हास्य उत्पन्न होते. म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये पंचद्वाराच्या बाबतीत 'सोमनस्सितो होति' (तो सोमनस्ययुक्त होतो) एवढेच म्हटले आहे, आणि मनोद्वाराच्या बाबतीत 'हासयमानं' (हसविणारा) असे म्हटले आहे. या हसितुप्पादचित्ताने (हास्य उत्पन्न करणाऱ्या चित्ताने) प्रवृत्त होणारे भगवंतांचे स्मितहास्य देखील पूर्वनिवासज्ञान, अनागतंशज्ञान आणि सर्वज्ञताज्ञानाचे अनुवर्तन करणारे असल्यामुळे ज्ञानपरिवर्तीच (ज्ञानाचे अनुकरण करणारेच) आहे. अशा प्रकारे ज्ञानपरिवर्ती भाव असताना पालि आणि अट्ठकथा यांच्यात कोणताही विरोध राहत नाही. आणि म्हणूनच अट्ठकथेमध्ये 'त्या ज्ञानांच्या आचरणाच्या शेवटी हे चित्त उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. आणि हे निश्चितपणे असेच मानले पाहिजे, अन्यथा भगवंतांच्या आवज्जनचित्ताची प्रवृत्ती देखील योग्य ठरणार नाही. कारण त्याचाही विज्ञप्ति-समुत्थापक भाव निश्चित असल्यामुळे, आणि विज्ञप्ति-समुत्थापक भाव असताना त्यातून उत्पन्न होणाऱ्या विज्ञप्तीद्वारे कायकर्म इत्यादी भाव होण्यास आवज्जनभाव अडथळा आणत नाही.

Tato evāti mūlābhāvena na suppatiṭṭhitattā eva. ‘‘Ahetukānaṃ jhānaṅgāni balāni cā’’ti sampiṇḍanattho jhānaṅgāni cāti ca-saddo. Yadi aparipuṇṇattā balabhāvassa imasmiṃ ahetukadvaye balāni anuddiṭṭhāni asaṅgahitāni ca, atha kasmā niddiṭṭhānīti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Sammā niyyānikasabhāvānaṃ kusalānaṃ paṭibhāgabhūto vipākopi phalaṃ viya taṃsabhāvo siyāti sahetukavipākacittāni aggahetvā kiriyacittakatattā vā ‘‘mahākiriyacittesū’’ti vuttaṃ. Atha vā mahākiriyacittesucāti ca-saddena sahetukavipākacittānipi gahitānīti veditabbāni.

'ततो एव' (त्यामुळेच) म्हणजे मूळ (हेतू) नसल्यामुळे चांगल्या प्रकारे प्रतिष्ठित नसणेच होय. 'अहेतुकांच्या बाबतीत ध्यानअंगे आणि बले' यामध्ये 'च' (आणि) हा शब्द 'ध्यानअंगे' याच्याशी जोडण्यासाठी आहे. जर बलभावाच्या अपूर्णतेमुळे या अहेतुक द्वयात बले निर्दिष्ट केलेली नाहीत आणि समाविष्ट केलेली नाहीत, तर मग ती का निर्दिष्ट केली आहेत? यावर 'यस्मा पना' (परंतु ज्या कारणाने) इत्यादी म्हटले आहे. सम्यक् नैर्याणिक (मुक्तीकडे नेणाऱ्या) स्वभावाच्या कुशल चित्तांचा प्रतिभाग (प्रतिरूप) असलेला विपाक देखील फळाप्रमाणेच तत्स्वभावी असावा, म्हणून सहेतुक विपाकचित्ते न घेता केवळ क्रियाचित्त असल्यामुळे 'महाक्रियाचित्तांमध्ये' असे म्हटले आहे. किंवा 'महाक्रियाचित्तांमध्ये' यातील 'च' शब्दाने सहेतुक विपाकचित्ते देखील ग्रहण केली आहेत, असे समजावे.

574. ‘‘Indriya [Pg.145]…pe… imassānantaraṃ uppajjamānānī’’ti vuttaṃ tesaṃ ñāṇānaṃ kāmāvacarattā. Itaresaṃ mahaggatattā ‘‘parikammānantarānī’’ti vuttaṃ.

५७४. 'इंद्रिय... पे... याच्या लगेचच नंतर उत्पन्न होणारे' असे म्हटले आहे, कारण ती ज्ञाने कामावचर आहेत. इतरांच्या बाबतीत महग्गत (महानतेप्रत पोहोचलेले) असल्यामुळे 'परिकर्माच्या लगेचच नंतर' असे म्हटले आहे.

577. Āhito ahaṃ māno etthāti attā, so eva bhavati uppajjati, na paraparikappito viya niccoti attabhāvo. Attāti vā diṭṭhigatikehi gahetabbākārena bhavati pavattatīti attabhāvo.

५७७. ज्याच्यामध्ये 'मी' असा मान (अहंकार) स्थापित केला जातो तो 'अत्ता' (आत्मा) होय; तोच उत्पन्न होतो, इतरांनी कल्पिलेल्या नित्य आत्म्याप्रमाणे नाही, म्हणून त्याला 'अत्तभाव' (आत्मभाव) म्हणतात. किंवा दृष्टीगतांनी (मिथ्यादृष्टी लोकांनी) ग्रहण करण्याच्या स्वरूपात जो 'अत्ता' (आत्मा) म्हणून प्रवृत्त होतो, तो 'अत्तभाव' होय.

Kiriyābyākatakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

क्रिया-अव्याकृत कथेचे वर्णन समाप्त झाले.

Cittuppādakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

चित्तोत्पादकांडवर्णन समाप्त झाले.

2. Rūpakaṇḍaṃ

२. रूपकांड

Uddesavaṇṇanā

उद्देशवर्णन

Kenacīti [Pg.146] rūpena vā arūpena vā. Cittuppādena tāva rūpassa samayavavatthānaṃ na sakkā kātuṃ abyāpitāya anekantikatāya cāti imamatthaṃ dassento ‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’tiādimāha. Tattha acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittassa tīsu khaṇesu uppajjatīti imasmiṃ tāva vāde cittuppattisamayena rūpūpapattisamayassa vavatthānaṃ mā hotu, cittassa uppādakkhaṇeyeva sabbampi rūpaṃ uppajjatīti imasmiṃ pana vāde kathanti? Etthāpi acittasamuṭṭhānaṃ rūpaṃ cittena sahuppādepi anindriyabaddharūpaṃ viya acittapaṭi bandhuppādatāya na cittena vavatthāpetabbasamayanti vuttaṃ ‘‘acittasamuṭṭhānasabbhāvato’’ti. Tena cittuppādena rūpassa samayavavatthānaṃ na byāpīti dasseti. Anekacittasamuṭṭhānatāya vavatthānābhāvatoti sambandho. Niyate hi samuṭṭhāpakacitte cittasamuṭṭhānarūpassa siyā vavatthānanti.

'केनचि' (कोणाद्वारेही) म्हणजे रूपाने किंवा अरूपाने. चित्तोत्पादाने (चित्ताच्या उत्पत्तीने) रूपाचे समय-व्यवस्थान (काळाचे निर्धारण) करणे शक्य नाही, कारण ते अव्यापक आणि अनैकांतिक आहे; हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'अचित्तसमुत्थानसद्भावामुळे' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, 'अचित्तसमुत्थान रूप चित्ताच्या तीन क्षणांमध्ये उत्पन्न होते' या वादात चित्तोत्पत्तीच्या समयाने रूपोत्पत्तीच्या समयाचे व्यवस्थान न होवो; परंतु 'चित्ताच्या उत्पादक्षणीच सर्व रूप उत्पन्न होते' या वादात कसे होईल? येथेही, अचित्तसमुत्थान रूप चित्तासोबत उत्पन्न होत असले तरी, अनिंद्रियबद्ध रूपाप्रमाणे अचित्त-प्रतिबंधाने उत्पन्न होत असल्यामुळे, ते चित्ताद्वारे समय-व्यवस्थित केले जाऊ शकत नाही, म्हणून 'अचित्तसमुत्थानसद्भावामुळे' असे म्हटले आहे. याद्वारे चित्तोत्पादाने रूपाचे समय-व्यवस्थान व्यापक नाही, हे दर्शविले आहे. अनेक चित्तसमुत्थान असल्यामुळे व्यवस्थान होत नाही, असा संबंध आहे. कारण समुत्थापक चित्त निश्चित असेल तरच चित्तसमुत्थान रूपाचे व्यवस्थान होऊ शकते.

Kesañcīti kāmāvacarakusalādīnaṃ. Katthacīti āruppe. Kesañcīti vā kesañci pañcavokāravipākānaṃ. Katthacīti paṭisandhikkhaṇe carimakkhaṇe ca. ‘‘Tasmiṃ samaye phasso hotī’’tiādinā (dha. sa. 1) cittasahabhāvinaṃ eva cittena samayavavatthānaṃ katanti vuttaṃ ‘‘acittasahabhubhāvato’’ti. Tesanti upādārūpānaṃ. Yo yassa sahabhāvena upakārako, so eva tassa samayavavatthāpakabhāvena vuttoti āha ‘‘sahajāta…pe… ttanato’’ti. Nāpi mahābhūtehītiādinā vavatthānābhāvameva dasseti. Kesañcīti akammajādīnaṃ. Kehicīti kammajādīhi. Pavattitoti pavattanato. Sahāti ekasmiṃ kāle. Abhāvāti niyogato abhāvā.

'केसञ्चि' (काहींचे) म्हणजे कामावचर कुशल इत्यादींचे. 'कत्थचि' (कोठे तरी) म्हणजे आरूप्य (अरूप भूमी) मध्ये. किंवा 'केसञ्चि' म्हणजे काही पंचवोकार विपाकांचे. 'कत्थचि' म्हणजे प्रतिसंधीच्या क्षणी आणि अंतिम क्षणी. 'त्या समयाला स्पर्श असतो' इत्यादीद्वारे (धम्मसंगणि १) चित्तासोबत असणाऱ्यांचेच चित्ताद्वारे समय-व्यवस्थान केले आहे, म्हणून 'अचित्तसहभूभावामुळे' असे म्हटले आहे. 'तेसं' (त्यांचे) म्हणजे उपादाय रूपांचे. जो ज्याच्या सहभावाने उपकारक असतो, तोच त्याचे समय-व्यवस्थान करणारा म्हणून सांगितला आहे, म्हणून 'सहजात... पे... त्वामुळे' असे म्हटले आहे. 'महाभूतांद्वारे देखील नाही' इत्यादीद्वारे व्यवस्थान न होणेच दर्शविले आहे. 'केसञ्चि' म्हणजे अकर्मज (कर्मापासून उत्पन्न न झालेल्या) इत्यादींचे. 'केहिचि' म्हणजे कर्मज (कर्मापासून उत्पन्न झालेल्या) इत्यादींद्वारे. 'प्रवृत्त झालेला' म्हणजे प्रवृत्त झाल्यामुळे. 'सह' म्हणजे एकाच वेळी. 'अभावात्' म्हणजे निश्चितपणे अभाव असल्यामुळे.

Viññatti …pe… na sakkā vattuṃ mahābhūtehi samayavavatthāne kariyamāne tehi ayāvabhāvitatāyāti adhippāyo. Ekasmiṃ kāletiādināpi mahābhūtehi samayaniyamane vavatthānābhāvameva vibhāveti. ‘‘Tathā vibhajanattha’’nti, ‘‘avibhattaṃ abyākataṃ atthīti dassetu’’nti ca imesaṃ padānaṃ ‘‘vibhattaṃ avibhattañca sabbaṃ saṅgaṇhanto āhā’’ti iminā sambandho. Samayavavatthānaṃ katvā niddisiyamānassa nippadesatāya asambhavato [Pg.147] ekadesaṃ niddisitvā sāmaññena nigamanaṃ yuttaṃ, akatvā pana samayavavatthānaṃ sarūpato niddisanena tathāti imamatthaṃ āha ‘‘samayavavatthānenā’’tiādinā. Avibhatteti vipākakiriyābyākataṃ viya na pubbe vibhatte. Vibhajitabbeti bhedavantatāya vibhajanārahe. Dassiteti uddisanavasena dassite. Vuttamevatthaṃ vitthāratarena dassetuṃ ‘‘ettha panā’’tiādimāha.

विज्ञप्ति... पे... महाभूतांद्वारे समय-व्यवस्थान केले जात असताना त्यांच्याद्वारे ते पूर्णपणे स्पष्ट न झाल्यामुळे सांगता येत नाही, असा अभिप्राय आहे. 'एकाच वेळी' इत्यादीद्वारे देखील महाभूतांद्वारे समय-नियमन करताना व्यवस्थान न होणेच स्पष्ट केले आहे. 'तशा प्रकारे विभागणी करण्यासाठी' आणि 'अविभक्त अव्याकृत आहे हे दर्शवण्यासाठी' या पदांचा 'विभक्त आणि अविभक्त अशा सर्वांचा संग्रह करत म्हणाले' याच्याशी संबंध आहे. समय-व्यवस्थान करून निर्देश केल्या जाणाऱ्या गोष्टीचा पूर्णपणे निर्देश करणे असंभव असल्यामुळे, एका भागाचा निर्देश करून सामान्य रूपाने निष्कर्ष काढणे योग्य आहे; परंतु समय-व्यवस्थान न करता स्वरूपाने निर्देश केल्याने तसे होते, हा अर्थ सांगण्यासाठी 'समय-व्यवस्थानाने' इत्यादी म्हटले आहे. 'अविभक्त' म्हणजे विपाक-क्रिया-अव्याकृताप्रमाणे पूर्वी विभागणी न केलेल्या. 'विभागणी करण्यायोग्य' म्हणजे भेदयुक्त असल्यामुळे विभागणीस पात्र असलेल्या. 'दर्शविलेल्या' म्हणजे उद्देशाच्या (निर्देशाच्या) रूपाने दर्शविलेल्या. सांगितलेलाच अर्थ अधिक विस्ताराने दर्शवण्यासाठी 'येथे तर' इत्यादी म्हटले आहे.

Vipākādidhammānaṃ nayanaṃ nayo, sova dassananti nayadassanaṃ. ‘‘Desanā’’ti vuttaṃ heṭṭhā gahaṇameva nayadassananti. Dutiyavikappe pana kāmāvacarādibhāvena nīyatīti nayo, kiriyābyākataṃ. Tassa dassanaṃ nayadassananti yojetabbaṃ. Dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthuno anāgatattā taṃ aggahetvā paṭhamavikappo vutto, ekake pana vatthupi gahitanti ‘‘hadayavatthuñcā’’ti dutiyavikappe vuttaṃ. Kiṃ pana kāraṇaṃ dukādīsu niddesavāre ca hadayavatthu na gahitanti? Itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca. Yathā hi cakkhuviññāṇādīni ekantato cakkhādinissayāni, na evaṃ manoviññāṇaṃ ekantato hadayavatthunissayaṃ, nissitamukhena ca vatthudukādidesanā pavattā. Yampi ekantato hadayavatthunissayaṃ, tassa vasena ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa vatthū’’tiādinā dukādīsu vuccamānesupi tadanukūlaārammaṇadukādayo na sambhavanti. Na hi ‘‘atthi rūpaṃ manoviññāṇassa ārammaṇaṃ, atthi rūpaṃ na manoviññāṇassa ārammaṇa’’ntiādinā sakkā vattunti vatthārammaṇadukadesanā bhinnagatikā siyuṃ, samānagatikā ca tā desetuṃ bhagavato ajjhāsayo. Esā hi bhagavato desanā pakati. Teneva hi nikkhepakaṇḍe cittuppādavibhāgena avuccamānattā avitakkāvicārapadavissajjane vicāroti vattuṃ na sakkāti avitakkavicāramattapadavissajjane labbhamānopi vitakko na uddhaṭo, aññathā vitakko cāti vattabbaṃ siyāti. Evaṃ itaravatthūhi asamānagatikattā desanābhedato ca dukādīsu uddese na gahitaṃ. Uddiṭṭhasseva hi niddisanato niddesepi na gahitaṃ hadayavatthūti vadanti.

विपाकादी धर्मांचे नयन (मार्गदर्शन/नेणे) म्हणजे 'नय' (नयो) होय, आणि तेच दर्शन म्हणजे 'नयदर्शन' (नयदस्सनं) होय. खाली 'देशना' असे म्हटले आहे, ते ग्रहण करणे म्हणजेच 'नयदर्शन' होय. दुसऱ्या विकल्पात (पर्यायात) तर, कामावचर इत्यादी भावाने नेले जाते म्हणून 'नय' म्हणजे क्रिया-अव्याकृत होय. त्याचे दर्शन म्हणजे 'नयदर्शन' अशी योजना करावी. दुक इत्यादींमध्ये आणि निर्देशवारांमध्ये हृदयवस्तूचे (हदयवत्थु) आगमन न झाल्यामुळे, ते न घेता पहिला विकल्प सांगितला आहे; परंतु एककामध्ये वस्तू देखील घेतली गेल्यामुळे "हृदयवस्तू च" (हदयवत्थुञ्च) असे दुसऱ्या विकल्पात म्हटले आहे. मग दुक इत्यादींमध्ये आणि निर्देशवारांमध्ये हृदयवस्तू का घेतली नाही? इतर वस्तूंशी असमान गती असल्यामुळे आणि देशनेच्या भेदामुळे. कारण जसे चक्षुविज्ञान इत्यादी एकांताने चक्षु इत्यादींवर आश्रित असतात, तसे मनोविज्ञान एकांताने हृदयवस्तूवर आश्रित नसते, आणि आश्रिताच्या मुखाने (द्वारे) वस्तू-दुक इत्यादींची देशना प्रवृत्त झाली आहे. जे एकांताने हृदयवस्तूवर आश्रित आहे, त्याच्या वशाने "असे रूप आहे जे मनोविज्ञानाचे वस्तू (आश्रय) आहे" इत्यादी प्रकारे दुक इत्यादींमध्ये म्हटले जात असतानाही, त्याला अनुकूल असणारे आलंबन-दुक इत्यादी संभवत नाहीत. कारण "असे रूप आहे जे मनोविज्ञानाचे आलंबन आहे, असे रूप आहे जे मनोविज्ञानाचे आलंबन नाही" इत्यादी प्रकारे बोलणे शक्य नाही, कारण वस्तू-आलंबन-दुक देशना भिन्न गतीची होईल, आणि ती समान गतीची उपदेशिणे हा भगवंतांचा आशय (अभिप्राय) आहे. कारण ही भगवंतांची स्वाभाविक देशना आहे. म्हणूनच निक्षेपकांडात चित्तोत्पादविभागाने न सांगितले गेल्यामुळे, 'अवितर्क-अविचार' पदाच्या विसर्जनात 'विचार' असे म्हणणे शक्य नाही, म्हणून 'अवितर्क-विचारमात्र' पदाच्या विसर्जनात प्राप्त होणारा देखील वितर्क उद्धृत केला गेला नाही, अन्यथा 'वितर्क च' असे म्हणावे लागले असते. अशा प्रकारे, इतर वस्तूंशी असमान गती असल्यामुळे आणि देशनेच्या भेदामुळे दुक इत्यादींच्या उद्देशात (उद्देशवार) ते घेतले गेले नाही. कारण उद्देशिलेल्याचाच निर्देश केला जात असल्यामुळे निर्देशातही हृदयवस्तू घेतली गेली नाही, असे म्हणतात.

Cakkhādidasakā sattāti cakkhusotaghānajivhākāyaitthibhāvapurisabhāvadasakā satta, ekasantānavasena vā cakkhusotaghānajivhākāyabhāvavatthudasakā satta. Nibbānassa asatipi paramatthato bhede parikappitabhedopi [Pg.148] bhedoyeva vohāravisayeti katvā sopādisesādibhedo vutto.

'चक्षु इत्यादी सात दशक' म्हणजे चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, स्त्रीभाव आणि पुरुषभाव हे सात दशक; किंवा एकाच संतानाच्या वशाने चक्षु, श्रोत्र, घ्राण, जिव्हा, काय, भाव आणि वस्तू हे सात दशक होत. निर्वाणाचा परमार्थतः भेद नसतानाही, परिकल्पित (काल्पनिक) भेद देखील व्यवहाराच्या विषयात भेदच मानला जातो, म्हणून 'सोपादिशेष' (स-उपादिशेष) इत्यादी भेद सांगितले आहेत.

584. Kiñcāpi aññattha kukkuṭaṇḍasaṇṭhāne parimaṇḍala-saddo dissati, cakkasaṇṭhānatā pana vaṭṭasaṇṭhāne cakkavāḷe vuccamāno parimaṇḍala-saddo vaṭṭapariyāyo siyā. Anekatthā hi saddāti adhippāyenāha ‘‘vaṭṭaṃ parimaṇḍala’’nti. Ettha ca sineruyugandharādīnaṃ samuddato upariadhobhāgānaṃ vasena ubbedho vutto, āyāmavitthārehipi sineru caturāsītiyojanasahassaparimāṇova. Yathāha ‘‘sineru, bhikkhave, pabbatarājā caturāsīti yojanasahassāni āyāmena, caturāsīti yojanasahassāni vitthārenā’’ti (a. ni. 7.66). Sineruṃ pākāraparikkhepavasena parikkhipitvā ṭhitā yugandharādayo, sineruyugandharādīnaṃ antarepi sītasamuddā nāma. ‘‘Te visālato yathākkamaṃ sineruādīnaṃ accuggamanasamānaparimāṇā’’ti vadanti.

५८४. जरी इतर ठिकाणी कोंबडीच्या अंड्याच्या आकारासाठी 'परिमंडल' शब्द दिसतो, तरी चक्राकार किंवा वर्तुळाकार चक्रवाळाच्या संदर्भात वापरला जाणारा 'परिमंडल' शब्द हा वर्तुळाचा (गोल आकाराचा) वाचक असावा. "शब्दांचे अनेक अर्थ असतात" या अभिप्रायाने म्हटले आहे - "वर्तुळ म्हणजे परिमंडल". आणि येथे सिनेरू (मेरू) आणि युगंधर इत्यादींची समुद्राच्या वरच्या व खालच्या भागांच्या वशाने उंची सांगितली आहे; लांबी आणि रुंदीने देखील सिनेरू पर्वत चौऱ्याऐंशी हजार योजन परिमाणाचाच आहे. जसे की भगवंतांनी म्हटले आहे - "भिक्खूहो! पर्वतराज सिनेरू चौऱ्याऐंशी हजार योजने लांब आणि चौऱ्याऐंशी हजार योजने रुंद आहे." (अं. नि. ७.६६). सिनेरूला तटबंदीप्रमाणे वेढून युगंधर इत्यादी पर्वत स्थित आहेत, आणि सिनेरू व युगंधर इत्यादींच्या दरम्यान 'शीतसमुद्र' नावाचे समुद्र आहेत. "ते रुंदीने अनुक्रमे सिनेरू इत्यादींच्या उंचीच्या समान परिमाणाचे आहेत," असे म्हणतात.

Koṭisatasahassacakkavāḷasseva āṇākhettabhāvo dasasahassacakkavāḷassa jātikhettabhāvo viya dhammatāvaseneva veditabbo. Vikappasamānasamuccayavibhāvanesu viya avadhāraṇe aniyame ca vā-saddo vattatīti tathā yojanā katā. Anekatthā hi nipātāti. Tattha anekantikattho aniyamattho.

एक लाख कोटी चक्रवाळांचा आज्ञाक्षेत्रभाव (आणाखेत्तभाव), दहा हजार चक्रवाळांच्या जातिक्षेत्रभावाप्रमाणे (जातिखेत्तभाव) धम्मतेच्या (नैसर्गिक नियमाच्या) वशानेच समजला पाहिजे. विकल्प, समान-समुच्चय आणि विभावना यांप्रमाणेच अवधारण (निश्चय) आणि अनियम यामध्ये 'वा' (किंवा) शब्द वापरला जातो, म्हणून तशी योजना केली आहे. कारण निपात अनेक अर्थांचे असतात. त्यामध्ये 'अनैकांतिक अर्थ' म्हणजे 'अनियम अर्थ' होय.

Sīlādivisuddhisampādanena, catudhātuvavatthānavaseneva vā mahākiccatāya mahantena vāyāmena. Satipi lakkhaṇādibhede ekasmiṃ eva kāle ekasmiṃ santāne anekasatasahassakalāpavuttito mahantāni bahūni bhūtāni paramatthato vijjamānānīti vā mahābhūtāni yathā ‘‘mahājano’’ti. Evanti ‘‘upādāya pavatta’’nti atthe sati paṭiccasamuppannatā vuttā hoti paccayasambhūtatādīpanato. Upādāyatīti upādāyati evāti adhippāyo. Tenevāha ‘‘ekantanissitassā’’ti. ‘‘Bhavati hi nissayarūpānaṃ sāmibhāvo’’ti ādhārādheyyasambandhavacanicchāya abhāve ādhārabhūtopi attho saṃsāmisambandhavacanicchāya sāmibhāvena vuccati yathā ‘‘rukkhassa sākhā’’ti adhippāyo.

शीलादी विशुद्धीच्या संपादनाने, किंवा चार धातूंच्या व्यवस्थापनाच्या वशाने, महाकृत्य असल्यामुळे मोठ्या प्रयत्नाने (महाभूते म्हटले जाते). लक्षण इत्यादींमध्ये भेद असतानाही, एकाच वेळी एकाच संतानात अनेक लाख कलापांच्या प्रवृत्तीमुळे परमार्थतः विद्यमान असणारी मोठी व पुष्कळ भूते आहेत म्हणून त्यांना 'महाभूते' म्हणतात, जसे की "महाजन" (मोठा लोकसमुदाय). अशा प्रकारे "उपादाय प्रवृत्त" (आश्रित होऊन प्रवृत्त झालेले) असा अर्थ असताना, प्रत्ययसंभूतता (कारणांपासून उत्पन्न होणे) प्रकाशित केल्यामुळे 'प्रतीत्यसमुत्पन्नता' सांगितली गेली आहे. 'उपादायति' म्हणजे ग्रहण करतो किंवा आश्रय घेतो असाच अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - "एकांततः आश्रित असलेल्याचे". "निश्चयच आहे की आश्रित रूपांचा स्वामीभाव असतो" - येथे आधार-आधेय संबंध सांगण्याच्या इच्छेचा अभाव असताना, आधारभूत असलेला अर्थ देखील संस्वामी (स्वामी-सेवक) संबंध सांगण्याच्या इच्छेने स्वामीभावाने बोलला जातो, जसे की "वृक्षाची फांदी" असा अभिप्राय आहे.

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā

त्रिविध रूपसंग्रहाचे वर्णन

585. Viññattiduko [Pg.149] cāti ca-saddena cittasahabhucittānuparivattidukāpi saṅgahitāti veditabbā. Sakkā hi etena nayena…pe… viññātunti ettha pañcavīsāya tāva vatthudukesu paṭhamadukapañcakādayo cuddasahipi pakiṇṇakadukehi avasiṭṭhehi vatthudukehi pañcavīsāya ārammaṇadukehi pañcahi bāhirāyatanadukehi rūpadhātudukādīhi pañcahi dhātudukehi pacchimakehi tīhi indriyadukehi dvādasahipi sukhumarūpadukehi paṭhamādivajjehi avasiṭṭhehi āyatanadhātuindriyadukehi ca yojanaṃ gacchanti. Pañcavīsāya pana ārammaṇadukesu purimako dukapañcako upādinnaupādinnupādāniyasanidassanacittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukavajjehi pakiṇṇakadukehi sabbehipi vatthudukehi rūpāyatanarūpadhātudukavajjehi āyatanadhātudukehi sabbehipi indriyadukasukhumarūpadukehi yojanaṃ gacchati. Dutiyadukapañcakādīsu yathākkamaṃ saddāyatanasaddadhātudukādayo yojanaṃ na gacchanti, rūpāyatanarūpadhātudukādayo gacchanti. Pakiṇṇakadukesu sanidassanadukañcāti ayameva viseso. Yathā ca vatthudukesu, evaṃ cakkhāyatanacakkhudhātucakkhundriyādidukapañcakesu. Yathā ca ārammaṇadukesu, evaṃ rūpāyatanarūpadhātuādidukapañcakesu tikayojanā. Itthindriyapurisindriyajīvitindriyadukā sukhumarūpadukā ca sabbehipi dukehi yojanaṃ gacchantīti evaṃ tāva tikayojanā veditabbā. Nanu cāyampi yojanā bhagavatā na desitāti na kātabbāti? Nayidaṃ ekantikaṃ. Kasmā? Bhagavatā dinnanayena yojanāpi bhagavatoyeva desanā. Tathā hi vuttaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1-6) ‘‘hetū ceva dhammā ahetukā cāti idampi sambhavatī’’tiādi. Sambhavo hi gahaṇassa kāraṇanti ca.

५८५. "विञ्ञत्तिदुक (विज्ञप्तिद्विक) आणि..." यातील 'च' (आणि) या शब्दाने चित्तसहभू आणि चित्तानुपरिवत्ति दुक (द्विक) देखील समाविष्ट केले आहेत, असे समजावे. "या नयाने (पद्धतीने) जाणणे शक्य आहे... पे..." येथे पंचवीस वत्थुदुकांमध्ये (वस्तुद्विक) पहिल्या पाच दुकांपासून चौदा प्रकीर्णक दुकांसह, उर्वरित वत्थुदुकांशी, पंचवीस आरम्मणदुकांशी (आलंबनद्विक), पाच बाहिरायतनदुकांशी, रूपधातुदुक इत्यादी पाच धातुदुकांशी, शेवटच्या तीन इंद्रियदुकांशी, बारा सुखुमरूपदुकांशी (सूक्ष्मरूपद्विक) आणि पहिल्या वगळता उर्वरित आयतन-धातु-इंद्रियदुकांशी योजना (संबंध) जुळते. पंचवीस आरम्मणदुकांमध्ये पहिला पाच दुकांचा समूह उपादिन्न-उपादिन्नुपादानीय, सनिदस्सन, चित्तसमुट्ठान, चित्तसहभू आणि चित्तानुपरिवत्ति दुक वगळता इतर सर्व प्रकीर्णक दुकांशी, सर्व वत्थुदुकांशी, रूपायतन-रूपधातुदुक वगळता इतर आयतन-धातुदुकांशी आणि सर्व इंद्रियदुक व सुखुमरूपदुकांशी योजना प्राप्त करतो. दुसऱ्या पाच दुकांच्या समूहामध्ये अनुक्रमे सद्दायतन (शब्दायतन), सद्दधातुदुक इत्यादींची योजना होत नाही, तर रूपायतन, रूपधातुदुक इत्यादींची योजना होते. प्रकीर्णक दुकांमध्ये 'सनिदस्सनदुक' हाच विशेष आहे. ज्याप्रमाणे वत्थुदुकांमध्ये योजना होते, त्याचप्रमाणे चक्खायतन (चक्षुरायतन), चक्खुधातु, चक्खुन्द्रिय इत्यादी पाच दुकांच्या समूहातही होते. ज्याप्रमाणे आरम्मणदुकांमध्ये योजना होते, त्याचप्रमाणे रूपायतन, रूपधातु इत्यादी पाच दुकांच्या समूहात 'तिकयोजना' (त्रिकयोजना) होते. इत्थिन्द्रिय (स्त्रीन्द्रिय), पुरिसिन्द्रिय (पुरुषेन्द्रिय), जीवितिन्द्रिय दुक आणि सुखुमरूपदुक हे सर्व दुकांशी योजना प्राप्त करतात, अशा प्रकारे ही 'तिकयोजना' समजावी. "पण ही योजना भगवंतांनी देशित (उपदेशित) केलेली नाही, म्हणून ती करू नये का?" असे नाही, हे एकांतिक (पूर्णपणे सत्य) नाही. का? भगवंतांनी दिलेल्या नयाने (पद्धतीने) केलेली योजना देखील भगवंतांचीच देशना आहे. म्हणूनच मातिकावण्णना (मातृकावर्णना) मध्ये म्हटले आहे (ध. स. अट्ठ. १-६) - "हेतू चेव धम्मा अहेतुका चाति इदम्पि सम्भवति" (हेतू असलेले धर्म आणि हेतू नसलेले धर्म, हे देखील संभवते) इत्यादी. कारण संभव (संभाव्यता) हेच ग्रहणाचे कारण आहे.

Tividharūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

त्रिविध रूपसंग्रहाचे वर्णन समाप्त झाले.

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā

चतुर्विध इत्यादी रूपसंग्रहाचे वर्णन

586. Cittato eva samuṭṭhātīti cittasamuṭṭhānanti imameva atthaṃ gahetvā ‘‘viññattidukādīhi samānagatiko cittasamuṭṭhānaduko’’ti vuttaṃ[Pg.150]. Vinivattite hi sāmaññe yaṃ rūpaṃ janakapaccayesu cittato samuṭṭhāti, taṃ cittato eva samuṭṭhātīti. Viññattidukādīhīti ādi-saddena cittasahabhucittānuparivattiduke saṅgaṇhāti. Labbhamānoti yaṃ taṃ rūpaṃ upādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ nupādā, taṃ atthi cittasamuṭṭhānaṃ, atthi na cittasamuṭṭhānanti evaṃ labbhamāno. Sanidassanadukādīnanti ādi-saddena sappaṭighamahābhūtadukādayo saṅgaṇhāti. Tenāti cittasamuṭṭhānadukena. Tassāti cittasamuṭṭhānadukasseva. Aññe panāti viññatticittasamuṭṭhānacittasahabhucittānuparivattidukehi aññepi pakiṇṇakadukā.

५८६. चित्तापासूनच उत्पन्न होते म्हणून 'चित्तसमुट्ठान' (चित्तसमुत्थान) हाच अर्थ घेऊन "विञ्ञत्तिदुक (विज्ञप्तिद्विक) इत्यादींसारखीच गती असलेला चित्तसमुट्ठानदुक आहे" असे म्हटले आहे. सामान्य भेद दूर केल्यावर जे रूप जनक प्रत्ययांमध्ये चित्तापासून उत्पन्न होते, ते चित्तापासूनच उत्पन्न होते. 'विञ्ञत्तिदुक आदी' यातील 'आदी' शब्दाने चित्तसहभू आणि चित्तानुपरिवत्ति दुक ग्रहण केले जातात. 'लभ्यमान' म्हणजे जे रूप उपादा (उपादाय रूप) आहे, ते चित्तसमुत्थान असू शकते किंवा चित्तसमुत्थान नसू शकते. जे रूप अनुपादा (अनुपादाय रूप) आहे, ते चित्तसमुत्थान असू शकते किंवा चित्तसमुत्थान नसू शकते, अशा प्रकारे लभ्यमान होते. 'सनिदस्सनदुक आदी' यातील 'आदी' शब्दाने सप्पटिघ (सप्रतिघ) आणि महाभूत दुक इत्यादी ग्रहण केले जातात. 'त्याने' म्हणजे चित्तसमुट्ठानदुकाने. 'त्याचा' म्हणजे चित्तसमुट्ठानदुकाचाच. 'इतर' म्हणजे विञ्ञत्ति, चित्तसमुट्ठान, चित्तसहभू आणि चित्तानुपरिवत्ति दुकांशिवाय इतर प्रकीर्णक दुक.

Saddāyatanassa ekantato anupādinnattā ‘‘sotasamphassārammaṇadukādayo vajjetvā’’ti vuttaṃ. Catukkā labbhantīti yaṃ taṃ rūpaṃ upādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇaṃ. Yaṃ taṃ rūpaṃ anupādinnaṃ, taṃ atthi cakkhusamphassassa ārammaṇaṃ, atthi cakkhusamphassassa nārammaṇanti evamādayo sabbārammaṇabāhirāyatanādilabbhamānadukehi yojanāyaṃ catukkā labbhantīti sambandho. Avasesehīti ārammaṇabāhirāyatanarūpadhātudukādito labbhamānadukehīti vuttadukarāsito avasesehi. Tesanti upādinnaupādinnupādāniyacittasamuṭṭhānadukānaṃ. Aññesanti upādinnadukādito aññesaṃ upādādukādīnaṃ. Vatthudukādīhīti ādi-saddena cakkhāyatanadukādayo saṅgaṇhāti. Etthāpi avasesehi tesaṃ aññesañca yojanāya catukkā na labbhantīti sambandho.

सद्दायतन (शब्दायतन) हे एकांताने (निश्चितपणे) अनुपादिन्न (अनुपात्त) असल्यामुळे "सोतसम्फस्सारम्मणदुक (श्रोत्रसंस्पर्शालंबनद्विक) इत्यादी वगळून" असे म्हटले आहे. 'चतुष्क प्राप्त होतात' म्हणजे जे रूप उपादिन्न (उपात्त) आहे, ते चक्खुसम्फस्स (चक्षुःसंस्पर्श) चे आरम्मण (आलंबन) असू शकते किंवा चक्खुसम्फस्सचे आरम्मण नसू शकते. जे रूप अनुपादिन्न आहे, ते चक्खुसम्फस्सचे आरम्मण असू शकते किंवा चक्खुसम्फस्सचे आरम्मण नसू शकते, इत्यादी सर्व आरम्मण, बाहिरायतन इत्यादी लभ्यमान दुकांच्या योजनेमध्ये चतुष्क प्राप्त होतात, असा संबंध आहे. 'उर्वरित' म्हणजे आरम्मण, बाहिरायतन, रूपधातुदुक इत्यादी लभ्यमान दुकांच्या सांगितलेल्या दुकसमूहातील उर्वरित दुकांशी. 'त्यांच्या' म्हणजे उपादिन्न, उपादिन्नुपादानीय आणि चित्तसमुट्ठान दुकांच्या. 'इतरांच्या' म्हणजे उपादिन्नदुक इत्यादींशिवाय इतर उपादादुक इत्यादींच्या. 'वत्थुदुक आदी' यातील 'आदी' शब्दाने चक्खायतनदुक इत्यादी ग्रहण केले जातात. येथेही उर्वरित दुकांशी त्यांच्या आणि इतरांच्या योजनेमध्ये चतुष्क प्राप्त होत नाहीत, असा संबंध आहे.

Catubbidhādirūpasaṅgahavaṇṇanā niṭṭhitā.

चतुर्विध इत्यादी रूपसंग्रहाचे वर्णन समाप्त झाले.

Uddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

उद्देशवर्णन समाप्त झाले.

Rūpavibhatti

रूपविभत्ती

Ekakaniddesavaṇṇanā

एककनिद्देस (एककनिर्देश) वर्णन

594. Pathavīādīnaṃ dhammānaṃ ruppanasabhāvo viya na hetuādibhāvopi sādhāraṇoti na hetūsu vibhajitabboti vuttaṃ ‘‘avijjamānavibhāgassā’’ti. Tassa pana vibhāgābhāvadassanasarūpadassanameva niddeso. Evañca katvā nibbānassapi vibhāgarahitattā ‘‘asaṅkhatā dhātū’’ti ettakameva niddesavasena vuttaṃ.

५९४. पठवी (पृथ्वी) इत्यादी धर्मांचा 'रुप्पन' (रूपण/पीडित होणे) स्वभाव ज्याप्रमाणे साधारण आहे, त्याप्रमाणे हेतू इत्यादी भाव साधारण नाही, म्हणून हेतूंमध्ये त्याचे विभाजन केले जाऊ नये, हे दर्शवण्यासाठी "अविज्जमानविभागाचा" (अविद्यमान विभागाचा) असे म्हटले आहे. त्याचा विभाग नसणे दर्शवणे आणि त्याचे स्वरूप दर्शवणे हाच निर्देश आहे. आणि असे असल्यामुळे, निर्वाण देखील विभागरहित असल्यामुळे "असंखता धातू" (असंस्कृत धातू) एवढाच निर्देश केला गेला आहे.

Yadipi [Pg.151] hinoti etena patiṭṭhāti kusalādiko dhammoti alobhādayo kevalaṃ hetupadavacanīyā, kāraṇabhāvasāmaññato pana mahābhūtādayopi hetu-saddābhidheyyāti mūlaṭṭhavācinā dutiyena hetu-saddena visesetvā āha ‘‘hetuhetū’’ti. Suppatiṭṭhitabhāvasādhanato kusalādidhammānaṃ mūlatthena upakārakadhammā ‘‘tayo kusalahetū’’tiādinā (dha. sa. 1059-1060) paṭṭhāne ca teyeva ‘‘hetupaccayo’’ti vuttāti āha ‘‘mūlahetu paccayahetūti vā ayamattho’’ti. Hinoti etena, etasmā vā phalaṃ pavattatīti hetu, paṭicca etasmā eti pavattatīti paccayoti evaṃ hetupaccaya-saddānaṃ anānatthataṃ sandhāya hetusaddapariyāyabhāvena paccaya-saddo vuttoti āha ‘‘hetupaccayasaddānaṃ samānatthattā’’ti. Bhūtattayanissitāni ca mahābhūtāni catumahābhūtanissitaṃ upādārūpanti sabbampi rūpaṃ sabbadā sabbattha sabbākāraṃ catumahābhūtahetukaṃ mahābhūtāni ca anāmaṭṭhabhedāni sāmaññato gahitānīti vuttaṃ ‘‘rūpakkhandhassa hetū’’ti.

जरी 'हिनोति' (प्रेरित करतो) याने कुशल इत्यादी धर्म प्रतिष्ठित होतात, म्हणून अलोभ इत्यादी केवळ 'हेतू' या पदाने सांगण्यायोग्य आहेत, तरीही कारणभावाच्या सामान्यतेमुळे महाभूत इत्यादी देखील 'हेतू' या शब्दाने अभिहित केले जातात, म्हणून मूळ अर्थ सांगणाऱ्या दुसऱ्या 'हेतू' शब्दाने विशेषित करून "हेतुहेतू" असे म्हटले आहे. सुप्रतिष्ठित भाव सिद्ध करत असल्यामुळे कुशल इत्यादी धर्मांना मूळ अर्थाने उपकारक असणारे धर्म "तयो कुसलहेतू" (तीन कुशल हेतू) इत्यादींद्वारे (ध. स. १०५९-१०६०) आणि पट्ठान (प्रस्थान) मध्ये त्यांनाच "हेतुपच्चयो" (हेतुप्रत्यय) म्हटले आहे, म्हणून "मूळहेतू किंवा प्रत्ययहेतू असा हा अर्थ आहे" असे म्हटले आहे. 'हिनोति' (प्रेरित करतो) याने किंवा याच्यापासून फल प्रवृत्त होते म्हणून 'हेतू', आणि 'प्रतीत्य' (अवलंबून) याच्यापासून प्रवृत्त होते म्हणून 'प्रत्यय', अशा प्रकारे हेतू आणि प्रत्यय या शब्दांच्या अनन्यतेचा (समानतेचा) विचार करून हेतू शब्दाचा पर्याय म्हणून प्रत्यय शब्द वापरला आहे, म्हणून "हेतू आणि प्रत्यय या शब्दांचा समान अर्थ असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. तीन महाभूतांवर आश्रित असणारी महाभूते आणि चार महाभूतांवर आश्रित असणारे उपादारूप, अशा प्रकारे सर्वच रूप सर्वदा, सर्वत्र आणि सर्व प्रकारे चार महाभूतांच्या हेतूने उत्पन्न होणारे आहे, आणि महाभूते देखील भेदरहित सामान्य रूपाने ग्रहण केली आहेत, म्हणून "रूपस्कंधाचे हेतू" असे म्हटले आहे.

Kammasamādānānanti samādānānaṃ kammānaṃ, samādiyitvā katakammānaṃ vā. Aññesu paccayesu vipākassa taṇhāvijjādīsu.

'कम्मसमादानानां' म्हणजे समादान केलेल्या (स्वीकारलेल्या) कर्मांचे, किंवा स्वीकारून केलेल्या कर्मांचे. विपाकाच्या इतर प्रत्ययांमध्ये तण्हा (तृष्णा), अविज्जा (अविद्या) इत्यादींचा समावेश होतो.

‘‘Aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyaduccaritassa iṭṭho kanto manāpo vipāko nibbatteyya, netaṃ ṭhānaṃ vijjati. Ṭhānañca kho etaṃ, bhikkhave, vijjati, yaṃ kāyaduccaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyya. Ṭhānametaṃ vijjati. Vacī…pe… mano…pe… vijjati…pe… aṭṭhānametaṃ, bhikkhave, anavakāso, yaṃ kāyasucaritassa aniṭṭho akanto amanāpo vipāko nibbatteyyā’’ti (ma. ni. 3.131; vibha. 809),

“भिक्षूंनो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की, काय-दुश्चरिताचा (शारीरिक दुष्कृत्याचा) इष्ट, प्रिय आणि मनाजोगा विपाक उत्पन्न व्हावा; अशी शक्यता अस्तित्वात नाही. पण भिक्षूंनो, ही शक्यता नक्कीच अस्तित्वात आहे की, काय-दुश्चरिताचा अनिष्ट, अप्रिय आणि अमनाजोगा विपाक उत्पन्न व्हावा. अशी शक्यता अस्तित्वात आहे. वची (वाणीचे दुष्कृत्य)...पे... मन (मनाचे दुष्कृत्य)...पे... अस्तित्वात आहे...पे... भिक्षूंनो, हे अशक्य आहे, असा कोणताही वाव नाही की, काय-सुचरिताचा (शारीरिक सुकृताचा) अनिष्ट, अप्रिय आणि अमनाजोगा विपाक उत्पन्न व्हावा.”

‘‘Kammaṃ satte vibhajati, yadidaṃ hīnapaṇītatāyā’’ti (ma. ni. 3.289) – evamādivacanato kammaṃ vipākassa iṭṭhāniṭṭhataṃ niyametīti āha ‘‘iṭṭhāniṭṭhavipākaniyāmakattā’’ti. Gatiupadhikālapayogasampattivipattiyoyeva ṭhānaṃ vipākassa okāsabhāvato. Na hi tehi vinā koci vipāko nibbattatīti. Yathāvuttaṭṭhāne sati adhigantabbaṃ iṭṭhāniṭṭhārammaṇaṃ ‘‘gati…pe… nipphādita’’nti vuttaṃ. Vipākassa ārammaṇena vinā abhāvato ārammaṇampi [Pg.152] tassa padhānaṃ kāraṇaṃ. Anaññasabhāvatoti hetuādisabhāvābhāvato.

“‘कर्म प्राण्यांचे विभाजन करते, म्हणजेच हीन आणि प्रणीत (उत्कृष्ट) अवस्थेत’ अशा इत्यादी वचनांवरून कर्म विपाकाच्या इष्ट-अनिष्टतेला नियंत्रित करते, म्हणून ‘इष्ट-अनिष्ट विपाकाचे नियामक असल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. गती, उपधी, काल आणि प्रयोगाची संपत्ती (अनुकूलता) व विपत्ती (प्रतिकूलता) हेच विपाकासाठी अवकाश (संधी) देणारे स्थान असल्यामुळे. कारण त्यांच्याशिवाय कोणताही विपाक उत्पन्न होत नाही. यथोक्त स्थान असताना प्राप्त होणारे इष्ट-अनिष्ट आलंबन ‘गती...पे... निष्पादित’ असे म्हटले आहे. आलंबनाशिवाय विपाकाचा अभाव असल्यामुळे, आलंबन देखील त्याचे मुख्य कारण आहे. अनन्यस्वभावत्वामुळे म्हणजे हेतू इत्यादी स्वभावाचा अभाव असल्यामुळे.”

Ruppanaṃ rūpaṃ. Taṃ assa atthīti ettha ‘‘assā’’ti vuccamāno pathavīādiatthoyeva ruppatītipi vuccatīti āha ‘‘ruppanalakkhaṇayuttasseva rūpīrūpabhāvato’’ti. Etaṃ sabhāvanti etaṃ uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ rūpe niyameti rūpasseva taṃsabhāvattā. Na rūpaṃ etasminti kālabhedavasena ataṃsabhāvassapi rūpassa atthitāya na rūpaṃ tattha niyantabbanti dasseti. Atthi hītiādinā tattha rūpasseva niyantabbatābhāvaṃyeva vivarati. Etamevātiādinā uddesena niddesaṃ saṃsandeti. Ettha etameva rūpe yathāvuttasabhāvaṃ niyametabbaṃ niddese eva-saddena niyameti avadhāretīti attho. Yathāvutto niyamoti uppannabhāve sati chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo niyantabbatāya ‘‘niyamo’’ti vutto, so rūpe atthi eva rūpasseva taṃsabhāvattā. Visiṭṭhakālassa vuttappakāraṃ avadhāraṇaṃyeva vā yathāvutto niyamo, so rūpe atthiyeva sambhavatiyeva, na arūpe viya na sambhavatīti attho daṭṭhabbo. Kālabhedanti kālavisesaṃ. Anāmasitvāti aggahetvā. Taṃ sabbanti anāmaṭṭhakālabhedaṃ tatoyeva arūpehi samānaviññeyyasabhāvaṃ sabbaṃ rūpaṃ. Uppannanti etena kālabhedāmasanena viseseti ‘‘uppannaṃ…pe… mevā’’ti.

“बाधित होणे (रुप्पण) म्हणजे रूप. ते ज्याचे आहे, येथे ‘ज्याचे’ असे म्हटले असता पृथ्वी इत्यादी अर्थाचेच बाधन होते असेही म्हटले जाते, म्हणून ‘रुप्पण (बाधित होण्याच्या) लक्षणाने युक्त असलेल्याचेच रूपी-रूपत्व असल्यामुळे’ असे म्हटले आहे. हा स्वभाव म्हणजे, हा उत्पन्न भाव असताना सहा विज्ञानांद्वारे जाणला जाण्याजोगा स्वभाव रूपालाच मर्यादित (नियमित) करतो, कारण रूपाचाच तो स्वभाव आहे. यामध्ये रूप नाही, कारण कालभेदाच्या वशामुळे तसा स्वभाव नसलेल्या रूपाचेही अस्तित्व असल्यामुळे, तिथे रूपाचे नियमन केले जाऊ नये, असे दर्शविते. ‘अस्ति हि’ इत्यादींद्वारे तिथे रूपाच्याच नियमनयोग्यतेचा अभाव स्पष्ट करतो. ‘एतमेव’ इत्यादींद्वारे उद्देशाशी निर्देश जुळवतो. येथे रूपातील याच यथोक्त स्वभावाचे नियमन केले पाहिजे, निर्देशामध्ये ‘एव’ (च) शब्दाने नियमन करतो म्हणजेच निश्चित करतो, असा अर्थ आहे. यथोक्त नियम म्हणजे उत्पन्न भाव असताना सहा विज्ञानांद्वारे जाणला जाण्याचा भाव नियमनयोग्य असल्यामुळे त्याला ‘नियम’ म्हटले आहे, तो रूपात असतोच, कारण रूपाचाच तो स्वभाव आहे. किंवा विशिष्ट काळाचे यथोक्त प्रकारे केलेले निर्धारण म्हणजेच यथोक्त नियम होय, तो रूपात असतोच, संभवतोच; अरूपाप्रमाणे तो असंभवत नाही, असा अर्थ समजला पाहिजे. कालभेद म्हणजे कालविशेष. स्पर्श न करता म्हणजे ग्रहण न करता. ते सर्व म्हणजे ज्याच्या कालभेदाचा स्पर्श झालेला नाही, म्हणूनच अरूपांसारखाच समान विज्ञानाचा विषय असणारा स्वभाव केलेले सर्व रूप. ‘उत्पन्न’ याने कालभेदाच्या स्पर्शाने विशेषित करतो, ‘उत्पन्न...पे... च’ असे.”

Vattamānakālikaṃ sabbaṃ rūpaṃ diṭṭhasutamutaviññātasabhāvaṃ, taṃ yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvameva, na tehi aviññeyyaṃ. Nāpi uppannameva chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvaṃ ekantalakkhaṇaniyamābhāvāpattitoti evaṃ aviparīte atthe vibhāvitepi codako adhippāyaṃ ajānanto ‘‘nanu eva’’ntiādinā sabbassa sabbārammaṇatāpattiṃ codeti. Itaro ‘‘rūpaṃ sabbaṃ sampiṇḍetvā’’tiādinā attano adhippāyaṃ vibhāveti. Ettha ekībhāvena gahetvāti idaṃ ‘‘sampiṇḍetvā’’ti etassa atthavacanaṃ. Ekantalakkhaṇaṃ chahi viññāṇehi viññeyyasabhāvoyeva. Idaṃ vuttaṃ hoti – kiñcāpi pañcannaṃ viññāṇānaṃ visayantare appavattanato na sabbassa sabbārammaṇatā, sabbassapi pana rūpassa chaviññāṇārammaṇabhāvato yathāsakaṃ chahi viññāṇehi viññeyyatāya chahi viññāṇehi viññeyyatāva atthi, taṃ ekato saṅgahaṇavasena gahetvā ‘‘uppannaṃ sabbaṃ rūpaṃ chahi viññāṇehi viññeyya’’nti [Pg.153] vuttaṃ yathā ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti. Yathā hi dibbacakkhudibbasotādiabhiññāppattassa pañcamajjhānassa visuṃ asabbārammaṇattepi ekantalakkhaṇavasena ekībhāvena gahetvā ārammaṇavasena paṭhamajjhānādito visesaṃ dassetuṃ ‘‘abhiññāppattaṃ pañcamajjhānaṃ chaḷārammaṇaṃ hotī’’ti vuccati, evaṃ arūpato rūpassa visayavasena visesaṃ dassetuṃ ‘‘uppa …pe… viññeyya’’nti vuttanti. Chahi viññāṇehi viññeyyabhāvo rūpe niyametabbo, na pana rūpaṃ tasmiṃ niyametabbaṃ, aniyatadeso ca eva-saddoti aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭa. 594) ‘‘paccuppannarūpameva cakkhuviññāṇādīhi chahi veditabba’’nti vuttaṃ. ‘‘Paccuppannarūpamevā’’tiādinā tattha dosamāha. Tasmāti yasmā pāḷiyaṃ viññeyyamevāti eva-saddo vutto, na ca tassa aṭṭhānayojanena kāci iṭṭhasiddhi, atha kho aniṭṭhasiddhiyeva sabbarūpassa ekantalakkhaṇaniyamādassanato, tasmā. Yathārutavaseneva niyame gayhamāne uppa…pe… patti natthi, tato ca sotapatitatāyapi payojanaṃ natthīti. Vuttanayenāti ‘‘arūpato vidhura’’ntiādinā vuttanayena.

“वर्तमानकालीन सर्व रूप हे दृष्ट, श्रुत, मत आणि विज्ञात स्वभावाचे असते, ते आपापल्या परीने सहा विज्ञानांद्वारे जाणले जाण्याच्या स्वभावाचेच असते, त्यांच्याद्वारे न जाणले जाणारे नसते. तसेच केवळ उत्पन्न झालेलेच सहा विज्ञानांद्वारे जाणले जाण्याच्या स्वभावाचे असते असे नाही, कारण तसे मानल्यास एकांत लक्षण नियमाचा अभाव होण्याची आपत्ती येईल. अशा प्रकारे अचूक अर्थ स्पष्ट केला असतानाही, शंकाकार (चोदक) अभिप्राय न समजल्यामुळे ‘ननु एवम्’ (असे नाही का) इत्यादींद्वारे सर्वांचे सर्व-आलंबनत्व होण्याची आपत्ती दर्शवून आक्षेप घेतो. दुसरा (उत्तर देणारा) ‘सर्व रूपांचे संकलन करून’ इत्यादींद्वारे आपला अभिप्राय स्पष्ट करतो. येथे ‘एकत्र करून ग्रहण करणे’ हा ‘संकलन करून’ (सम्पिण्डेत्वा) याचा अर्थ आहे. एकांत लक्षण म्हणजे सहा विज्ञानांद्वारे जाणला जाण्याचा स्वभावच होय. हे असे म्हटले आहे – जरी पाच विज्ञानांची इतर विषयांमध्ये प्रवृत्ती होत नसल्यामुळे सर्वांचे सर्व-आलंबनत्व नसले, तरी सर्व रूपांचे सहा विज्ञानांचे आलंबन असण्याच्या भावामुळे, आपापल्या परीने सहा विज्ञानांद्वारे ज्ञेय असल्यामुळे सहा विज्ञानांद्वारे ज्ञेयत्वच आहे. त्याला एकत्रित संग्रहाच्या रूपाने ग्रहण करून ‘उत्पन्न झालेले सर्व रूप सहा विज्ञानांद्वारे जाणले जाण्याजोगे आहे’ असे म्हटले आहे, जसे की ‘अभिज्ञा प्राप्त पाचवे ध्यान सहा आलंबनांचे असते’ असे म्हटले जाते. ज्याप्रमाणे दिव्यचक्षू, दिव्यश्रोत इत्यादी अभिज्ञा प्राप्त पाचव्या ध्यानाचे स्वतंत्रपणे सर्व-आलंबनत्व नसले तरी, एकांत लक्षणाच्या वशाने एकत्रित करून, आलंबनाच्या दृष्टीने पहिल्या ध्यानादींपेक्षा फरक दर्शवण्यासाठी ‘अभिज्ञा प्राप्त पाचवे ध्यान सहा आलंबनांचे असते’ असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे अरूपापासून रूपाचा विषयाच्या दृष्टीने फरक दर्शवण्यासाठी ‘उत्पन्न...पे... ज्ञेय’ असे म्हटले आहे. सहा विज्ञानांद्वारे ज्ञेय असण्याचा भाव रूपात मर्यादित (नियमित) केला पाहिजे, परंतु रूप त्यात मर्यादित केले जाऊ नये, आणि ‘एव’ (च) शब्दाचे स्थान अनियत (अनिश्चित) असल्यामुळे अट्ठकथेत (धम्मसङ्गणी अट्ठकथा ५९४) ‘प्रत्युत्पन्न रूपच चक्षुविज्ञानादी सहा विज्ञानांद्वारे जाणले पाहिजे’ असे म्हटले आहे. ‘प्रत्युत्पन्न रूपच’ इत्यादींद्वारे तिथे दोष सांगितला आहे. त्यामुळे, ज्या अर्थी पाळीमध्ये ‘विज्ञेयमेव’ (जाणले जाण्याजोगेच) असा ‘एव’ शब्द वापरला आहे, आणि अयोग्य ठिकाणी त्याची योजना केल्याने कोणतीही इष्ट सिद्धी होत नाही, उलट सर्व रूपाच्या एकांत लक्षण नियमाचा अभाव दिसत असल्यामुळे अनिष्ट सिद्धीच होते, म्हणून. यथारुत (शब्दाच्या सरळ अर्था) नुसारच नियम ग्रहण केला असता ‘उत्पन्न...पे...’ ची प्राप्ती होत नाही, आणि त्यामुळे कानावर पडण्याच्या दृष्टीनेही काही उपयोग राहत नाही. यथोक्त पद्धतीने म्हणजे ‘अरूपापेक्षा भिन्न’ इत्यादी यथोक्त पद्धतीने.”

Ñāṇassa vā uttarassa purimañāṇaṃ vatthukāraṇanti ñāṇavatthu. ‘‘Sajātī’’ti ettha sa-kāro samānasaddatthoti dassetuṃ ‘‘samānajātikāna’’nti vuttaṃ. Samānajātitā ca sammāvācādīnaṃ sīlanattho eva. Etena samānasabhāvatā sajātisaṅgahoti veditabbo. Ārammaṇe cetaso avikkhepappavattiyā upaṭṭhānussāhanāni viya tesaṃ avikkhepopi atisayena upakārakoti ‘‘aññamaññopakāravasenā’’ti vuttaṃ. Teneva vijjamānesupi aññesu sahajātadhammesu etesaṃyeva samādhikkhandhasaṅgaho dassito. Yaṃ pana saccavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (vibha. aṭṭha. 189) visuddhimaggādīsu (visuddhi. 2.568) ca ‘‘vāyāmasatiyo kiriyato saṅgahitā’’ti vuttaṃ, taṃ asamādhisabhāvataṃ tesaṃ samādhissa upakārakattañca sandhāya vuttaṃ. Teneva ca tattha ‘‘samādhiyevettha sajātito samādhikkhandhena saṅgahito’’ti (visuddhi. 2.568; vibha. aṭṭha. 189) vuttaṃ. Idha pana sajātisaṅgahoti samādhitadupakārakadhammānaṃ uppattidesavasena saṅgaho vuttoti. Avirādhetvā visayasabhāvāvaggahaṇaṃ paṭivedho, appanā ca ārammaṇe daḷhanipāto tadavagāhoyevāti ‘‘paṭivedhasadisaṃ kicca’’nti vuttaṃ. Atha vā ārammaṇapaṭivedhassa tadāhananapariyāhananamanuguṇatāya [Pg.154] samānanti paññāvitakkānaṃ kiccasarikkhatā vuttā.

ज्ञानाचे किंवा पुढील ज्ञानाचे पूर्वज्ञान हे वस्तुरूप कारण असते, म्हणून त्याला 'ज्ञानवस्तू' (ञाणवत्थु) म्हणतात. 'सजाती' यामध्ये 'स' हा शब्द 'समान' या अर्थाचा वाचक आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'समानजातिकानां' (समानजातींच्या) असे म्हटले आहे. आणि समानजातीयता ही सम्यक् वाचा इत्यादींच्या शील अर्थानेच आहे. यावरून समान स्वभाव असणे हाच 'सजातीसंग्रह' आहे असे समजावे. आलंबनामध्ये चित्ताच्या अविक्षेप (एकाग्र) प्रवृत्तीसाठी उपस्थान (स्मृतीचे उपस्थित राहणे) आणि उत्साह (वीर्य) ज्याप्रमाणे अत्यंत उपकारक असतात, त्याचप्रमाणे त्यांचा अविक्षेपही अत्यंत उपकारक असतो, म्हणून 'परस्परांच्या उपकाराच्या वशाने' (अञ्ञमञ्ञोपाकारवसेन) असे म्हटले आहे. म्हणूनच, इतर सहजात धर्म विद्यमान असतानाही, केवळ यांचाच समाधीस्कंधात संग्रह दर्शविला आहे. परंतु, जे सच्चविभंगवण्णना (विभंग अट्ठकथा १८९) आणि विसुद्धिमग्ग इत्यादींमध्ये (विसुद्धिमग्ग २.५६८) 'व्यायाम (वीर्य) आणि सती (स्मृती) हे क्रियेच्या दृष्टीने संग्रहित केले आहेत' असे म्हटले आहे, ते त्यांच्या असमाधी स्वभावाला आणि समाधीच्या उपकारकत्वाला लक्षात घेऊन म्हटले आहे. म्हणूनच तेथे 'येथे समाधीच सजातीवरून समाधीस्कंधात संग्रहित केली आहे' असे म्हटले आहे. परंतु येथे 'सजातीसंग्रह' म्हणजे समाधी आणि तिचे उपकारक धर्म यांच्या उत्पत्तीच्या स्थानाच्या (देश) वशाने संग्रह सांगितला आहे. विषयाच्या स्वभावाचे अविरोधपणे ग्रहण करणे म्हणजे 'प्रतिवेध' (पटिवेध) होय, आणि अर्पणा (अप्पना) म्हणजे आलंबनामध्ये दृढपणे प्रविष्ट होणे आणि त्यातच अवगाहन करणे होय, म्हणून 'प्रतिवेधसदृश कार्य' असे म्हटले आहे. अथवा, आलंबनाच्या प्रतिवेधाचे (भेदण्याचे) त्याचे आहनन (आघात करणे) आणि पर्याहनन (पुन्हा पुन्हा आघात करणे) हे अनुकूलतेने समान असल्यामुळे प्रज्ञा आणि वितर्क यांच्या कार्यातील सादृश्य सांगितले आहे.

Ekakaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

एककनिद्देस-वण्णना (एकक निर्देश वर्णन) समाप्त झाली.

Dukaniddeso

दुकनिद्देस (दुक निर्देश)

Upādābhājanīyavaṇṇanā

उपादाभाजीनीय-वण्णना (उपादाभाजीनीय वर्णन)

596. Samantato sabbaso dassanaṭṭhena cakkhu samantacakkhūti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘sabbasaṅkhatāsaṅkhatadassana’’nti vuttaṃ. Evamādināti ettha ādi-saddo ‘‘dukkhaṃ pariññeyyaṃ pariññāta’’nti tīsupi padesu paccekaṃ yojetabbo. ‘‘Idaṃ dukkhanti me, bhikkhave, pubbe ananussutesu dhammesu cakkhuṃ udapādi, ñāṇaṃ udapādī’’tiādinā (mahāva. 15; paṭi. ma. 2.30) hi pāḷi pavattāti. Ākārenāti dvādasavidhena ākārena. Tampi kāmāvacaraṃ vipassanāpaccavekkhaṇañāṇabhāvato. ‘‘Ñāṇacakkhu sahaariyamaggaṃ vipassanāñāṇantipi yujjatī’’ti vadanti. Aggamaggena pana saha vipassanā paccavekkhaṇañāṇanti yuttaṃ viya dissati.

५९६. सर्व बाजूंनी आणि सर्व प्रकारे पाहण्याच्या अर्थाने चक्षूला 'समंतचक्षू' (समन्तचक्खु) म्हणतात, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'सर्व संकृत आणि असंस्कृत धर्मांचे दर्शन' (सब्बसंखतासंखतदस्सनं) असे म्हटले आहे. 'एवमादिना' (इत्यादींद्वारे) यामध्ये 'आदि' हा शब्द 'दुःख परिज्ञेय आहे, परिज्ञात आहे' या तिन्ही पदांमध्ये स्वतंत्रपणे जोडला पाहिजे. कारण 'हे भिक्खूहो, पूर्वी न ऐकलेल्या धर्मांमध्ये मला हे दुःख आहे असा चक्षू उत्पन्न झाला, ज्ञान उत्पन्न झाले' इत्यादी प्रकारे पाळी (मूळ पाठ) प्रवृत्त झाली आहे. 'आकाराने' म्हणजे बारा प्रकारच्या आकाराने. ते देखील कामावचर विपश्यना आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञानाच्या स्वरूपात असल्यामुळे होय. 'ज्ञानचक्षू हा आर्यमार्गासह विपश्यनाज्ञान असाही योग्य ठरतो' असे म्हणतात. परंतु, अग्र मार्गासह (अर्हतमार्गासह) विपश्यना आणि प्रत्यवेक्षण ज्ञान असणे हेच अधिक योग्य दिसते.

Yathāvutte maṃsapiṇḍe sasambhāre cakkhuvohāro santānavasena pavattamāne catusamuṭṭhānikarūpadhamme upādāya pavattoti ‘‘catu…pe… sambhārā’’ti vuttaṃ. Saṇṭhānanti vaṇṇāyatanamevāti tena tena ākārena sanniviṭṭhesu mahābhūtesu taṃtaṃsaṇṭhānavasena vaṇṇāyatanassa viññāyamānattā vuttaṃ, na vaṇṇāyatanasseva saṇṭhānapaññattiyā upādānattā. Tathā hi andhakāre phusitvāpi saṇṭhānaṃ viññāyatīti. Tathā ca vakkhati ‘‘dīghādīni phusitvāpi sakkā jānitu’’nti, (dha. sa. aṭṭa. 616) ‘‘dīghādisannivesaṃ bhūtasamudāyaṃ nissāyā’’ti (dha. sa. mūlaṭī. 616) ca. Tesaṃ sambhavasaṇṭhānānaṃ āpodhātuvaṇṇāyatanehi anatthantarabhāvepi tehi visuṃ vacanaṃ tathābhūtānaṃ sambhavabhūtānaṃ saṇṭhānabhūtānañca. Etena āpodhātuvaṇṇāyatanānaṃ vasena vattamānaavatthāviseso sambhavo saṇṭhānañcāti ayamattho dassito hoti. Tattha sambhavo catusamuṭṭhāniko soḷasavassakāle uppajjati. Tassa rāgavasena ṭhānā vacanaṃ hotīti vadanti. Atathābhūtānaṃ [Pg.155] tato aññathābhūtānaṃ. Yathāvutte sambhāravatthusaṅkhāte. Vijjamānattāti bhiyyovuttivasena vuttaṃ. Tathā hi khīṇāsavānaṃ brahmānañca sambhavo natthīti. Āpodhātuvisesattā sambhavo āpodhātusambandhī āpodhātutannissayanissitopi hotīti tassa catudhātunissitatāya avirodho vutto.

यथावक्त (वर सांगितलेल्या) ससंभार मांसपिंडामध्ये चक्षू हा व्यवहार, संततीच्या वशाने प्रवृत्त होणाऱ्या चतुःसमुत्थानिक रूपधर्मांना उपादान करून (आश्रय करून) प्रवृत्त होतो, म्हणून 'चतु...पे... संभारा' असे म्हटले आहे. 'संस्थान' (आकार) म्हणजे वर्णायातनच होय, कारण त्या त्या आकाराने संनिविष्ट झालेल्या महाभूतांमध्ये त्या त्या संस्थानाच्या वशाने वर्णायातन जाणले जाते, वर्णायातनाच्याच संस्थानप्रज्ञप्तीचे उपादान असल्यामुळे नाही. कारण अंधारात स्पर्श करूनही संस्थान जाणता येते. आणि तसेच पुढे सांगतील - 'दीर्घ इत्यादींना स्पर्श करूनही जाणणे शक्य आहे' आणि 'दीर्घ इत्यादी संनिवेशाच्या भूतसमुदायाला आश्रय करून'. त्या संभव आणि संस्थानांचा आपोधातू आणि वर्णायातनापेक्षा वेगळा अर्थ नसला तरी, त्यांच्यापेक्षा वेगळे सांगणे हे तशा प्रकारच्या संभवभूत आणि संस्थानभूतांचे आहे. यावरून आपोधातू आणि वर्णायातनांच्या वशाने वर्तमान अवस्थेचा विशेष म्हणजेच संभव आणि संस्थान होय, हा अर्थ दर्शविला जातो. तेथे संभव हा चतुःसमुत्थानिक असून सोळाव्या वर्षी उत्पन्न होतो. रागाच्या वशाने त्याचे स्थान सांगितले जाते असे म्हणतात. 'अतथाभूतांचे' म्हणजे त्यापेक्षा वेगळे असणाऱ्यांचे. यथावक्त संभारवस्तू संज्ञक असलेल्यांमध्ये. 'विद्यमान असल्यामुळे' हे बाहुल्याने (अधिकतेने) सांगितल्यामुळे म्हटले आहे. कारण क्षीणासवांना (अर्हतांना) आणि ब्रह्मांना संभव नसतो. आपोधातूच्या विशेषत्वामुळे संभव हा आपोधातूशी संबंधित आणि आपोधातूच्या आश्रयावर आश्रित देखील असतो, म्हणून त्याचा चतुर्धातूंच्या आश्रित असण्याशी कोणताही विरोध नाही असे सांगितले आहे.

Utucittāhārehi upatthambhiyamānanti ettha ‘‘kalāpantaragatā utuāhārā adhippetā’’ti vadanti. Anekakalāpagatabhāvaṃ cakkhussa dasseti yato upaddutapaṭale nirākaraṇepi cakkhu vijjatīti. Paṭighaṭṭanaṃ visayābhimukhabhāvo nighaṃsapaccayattā. Nighaṃso nissayabhāvāpatti. Yato cakkhādinissitā saññā ‘‘paṭighasaññā’’ti vuccati.

'ऋतू, चित्त आणि आहाराने उपस्तंभित (पोषित) होणारे' यामध्ये 'कलापांच्या अंतर्गत असलेले ऋतू आणि आहार अभिप्रेत आहेत' असे म्हणतात. हे चक्षूचे अनेक कलापांमध्ये असणे दर्शवते, कारण उपद्रव करणाऱ्या पटलाचे (डोळ्यावरील पडद्याचे) निवारण केले तरी चक्षू विद्यमान असतो. 'प्रतिघट्टन' म्हणजे विषयाभिमुख होणे, कारण ते निघर्षाचे (घर्षणाचे) कारण आहे. 'निघर्ष' म्हणजे आश्रयभावाची प्राप्ती होय. ज्यायोगे चक्षू इत्यादींवर आश्रित असलेली संज्ञा 'प्रतिघसंज्ञा' (पटिघसञ्ञा) असे म्हटले जाते.

Anekattāti idaṃ avacanassa kāraṇaṃ, na hetukiriyāya viññāyamānabhāvassa. So pana apekkhāsiddhito eva veditabbo. Hetukiriyāpekkhā hi phalakiriyāti. Cakkhuṃ saṅgaṇhātīti cakkhuviññāṇassa nissayabhāvānupagamanepi taṃsabhāvānativattanato tassā samaññāya tattha niruḷhabhāvaṃ dasseti. Dassanapariṇāyakaṭṭho cakkhussa indaṭṭhoyevāti ‘‘yathā hi issaro’’tiādinā issaropamā vuttā. Cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu taṃsahajāte cakkhusamphassādayopi tattha pariṇāyatīti vuccatīti ‘‘te dhamme…pe… pariṇāyatī’’ti vuttaṃ, na pana cakkhusamphassādīnaṃ dassanakiccattā. Atha vā cakkhusamphassādīnaṃ indriyapaccayabhāvena upakārakaṃ cakkhuviññāṇaṃ dassanakicce pariṇāyantaṃ cakkhu tattha cakkhusamphassādayopi tadanuvattake pariṇāyatīti atthāyaṃ pariyāyoti dassento āha ‘‘te dhamme…pe… ṇāyatī’’ti. Anekatthattā dhātūnaṃ cakkhatīti imassa ‘‘pariṇāyati pakāsetī’’ti ca atthā vuttā. Saṇṭhānampi rūpāyatanamevāti ‘‘samavisamāni rūpāni cakkhatīti cakkhū’’ti vuttaṃ. Taṃdvārikānaṃ phassādīnaṃ upanissayapaccayabhāvo eva vaḷañjanattho.

'अनेकार्थत्वामुळे' हे न बोलण्याचे कारण आहे, हेतुक्रीयेद्वारे जाणले जाणाऱ्या भावाचे नाही. ते तर अपेक्षेच्या सिद्धीवरूनच समजले पाहिजे. कारण हेतुक्रीयेची अपेक्षा हीच फलक्रिया असते. 'चक्षूला ग्रहण करतो' हे चक्षुविज्ञानाच्या आश्रयभावाला प्राप्त न होताही, त्याच्या स्वभावाचे उल्लंघन न केल्यामुळे त्या संज्ञेची तेथे रूढता दर्शवते. दर्शनाचे नेतृत्व करण्याचा अर्थ हा चक्षूचा इंद्रिय-अर्थच (इंद्रत्व) आहे, म्हणून 'ज्याप्रमाणे ईश्वर (स्वामी)' इत्यादींद्वारे ईश्वराची उपमा दिली आहे. चक्षुविज्ञान दर्शनकार्यात नेतृत्व करत असताना, चक्षू त्याच्या सहजात चक्षुसंस्पर्श इत्यादींचेही तेथे नेतृत्व करतो असे म्हटले जाते, म्हणून 'त्या धर्मांचे...पे... नेतृत्व करतो' असे म्हटले आहे, चक्षुसंस्पर्श इत्यादींचे दर्शनकार्य असल्यामुळे नाही. अथवा, चक्षुसंस्पर्श इत्यादींना इंद्रियप्रत्ययभावाने उपकारक असणारे चक्षुविज्ञान दर्शनकार्यात नेतृत्व करत असताना, चक्षू तेथे चक्षुसंस्पर्श इत्यादी अनुवर्तींचेही नेतृत्व करतो, या अर्थाचा हा पर्याय आहे हे दर्शवताना म्हटले आहे - 'त्या धर्मांचे...पे... नेतृत्व करतो'. धातूंच्या अनेकार्थत्वामुळे 'चक्खति' (पाहतो/आस्वाद घेतो) याचे 'नेतृत्व करतो, प्रकाशित करतो' हे अर्थ सांगितले आहेत. संस्थान (आकार) देखील रूपायतनच आहे, म्हणून 'सम आणि विषम रूपांना पाहतो तो चक्षू' असे म्हटले आहे. त्या द्वारातून होणाऱ्या स्पर्शादींचा उपनिषयप्रत्ययभाव (उपनिसयपच्चयभाव) हाच त्याचा उपभोग घेण्याचा अर्थ (वळञ्जनत्थो) आहे.

599. Taṃdvārikā…pe… uppatti vuttāti cakkhuviññāṇe uppanne sampaṭicchanādīni balavārammaṇe javanaṃ ekantena uppajjatīti katvā vuttaṃ. Tathā ceva hi antarā cakkhuviññāṇe vā sampaṭicchane vā santīraṇe vā ṭhatvā nivattissatīti netaṃ ṭhānaṃ vijjatīti nicchitaṃ. Tena paccayenāti taṃpakārena paccayena. Taṃsadisānanti garuṃ katvā assādanādippavattivisesarahitatāya dassanasadisānaṃ manodhātusantīraṇavoṭṭhabbanānaṃ. Pañcadvārikajavanānaṃ [Pg.156] assādanādito aññathā garuṃ katvā pavatti natthi rūpadhammavisayattāti ‘‘assādanābhinandanabhūtānī’’ti ettakameva vuttaṃ. Manodvārikajavanapiṭṭhivaṭṭakānampi hi pañcadvārikajavanānaṃ assādanābhinandanabhāvena rūpaṃ garuṃ katvā pavatti natthīti na sakkā vattunti. Rūpaṃ ārammaṇādhipati akusalasseva hoti. Tathā hi paṭṭhāne ‘‘abyākato dhammo akusalassa dhammassa adhipatipaccayena paccayo. Ārammaṇādhipati cakkhuṃ garuṃ katvā assādeti abhinandatī’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.416) rūpadhammopi ārammaṇādhipati vibhatto. ‘‘Abyākato dhammo abyākatassa dhammassa abyākato dhammo kusalassā’’ti ettha pana phalanibbānāneva ārammaṇādhipatibhāvena vibhattānīti. Gaṇanāya ca ‘‘ārammaṇaārammaṇādhipatiupanissayapurejātaatthiavigatanti eka’’nti (paṭṭhā. 1.1.445) vuttaṃ. Yadi kusalassapi siyā, dveti vattabbaṃ siyāti. Tānīti yathāvuttajavanāni paṭiniddiṭṭhāni. Taṃsampayuttāni cāti javanasampayuttāni. Aññāni cakkhusamphassādīni. Yadi rūpassa ārammaṇapaccayabhāvamattaṃ adhippetaṃ, ‘‘taṃ rūpārammaṇeti eteneva sijjheyyā’’ti ettakameva vadeyya. Yasmā pana rūpaṃ taṃdvārikajavanānaṃ paccayavisesopi hoti, tasmā tassa visesassa dīpanatthaṃ ‘‘ārabbhā’’ti vacanaṃ vuttaṃ siyāti āha ‘‘ārammaṇapaccayato aññapaccayabhāvassapi dīpaka’’nti.

५९९. त्या द्वाराशी संबंधित...पे... उत्पत्ती सांगितली आहे, म्हणजे चक्षुविज्ञान (डोळ्यांचे ज्ञान) उत्पन्न झाल्यावर, बलवान आलंबन (विषय) असताना संंपटिच्छन (स्वीकृती) इत्यादी आणि जवन निश्चितपणे उत्पन्न होते, असे मानून हे म्हटले आहे. कारण चक्षुविज्ञान, संंपटिच्छन किंवा संतीरण (तपासणी) यांच्या दरम्यान थांबून ते मागे फिरेल, अशी शक्यता नाही, हे निश्चित आहे. 'त्या प्रत्ययाने' म्हणजे त्या प्रकारच्या प्रत्ययाने (कारणाने). 'त्याच्या सदृश' म्हणजे आदरपूर्वक आस्वाद घेणे इत्यादी विशेष प्रवृत्तींशिवाय केवळ दर्शनासारखे असणाऱ्या मनोधातू, संतीरण आणि वोट्ठब्बन (निश्चिती) यांच्याशी संबंधित. पंचद्वारिक जवनांची आस्वाद घेण्याव्यतिरिक्त इतर प्रकारे आदरपूर्वक प्रवृत्ती नसते, कारण त्यांचा विषय रूपधर्म असतो; म्हणूनच 'आस्वाद आणि अभिनंदनरूप' एवढेच म्हटले आहे. कारण मनोद्वारिक जवनांच्या मागे चालणाऱ्या पंचद्वारिक जवनांची देखील आस्वाद आणि अभिनंदनाच्या भावाने रूपाला महत्त्व देऊन प्रवृत्ती होत नाही, असे म्हणता येत नाही. रूप हे केवळ अकुशलासाठीच आलंबनाधिपती (मुख्य विषय) असते. तसेच पट्ठानमध्ये 'अव्याकृत धर्म हा अकुशल धर्माचा अधिपती प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) आहे. आलंबनाधिपती चक्षूला महत्त्व देऊन त्याचा आस्वाद घेतो, त्याचे अभिनंदन करतो' इत्यादींद्वारे (पट्ठान १.१.४१६) रूपधर्माचेही आलंबनाधिपती म्हणून वर्गीकरण केले आहे. 'अव्याकृत धर्म हा अव्याकृत धर्माचा आणि अव्याकृत धर्म हा कुशलाचा...' येथे मात्र फल आणि निर्वाण हेच आलंबनाधिपती भावाने वर्गीकृत केले आहेत. आणि गणनेमध्ये 'आलंबन, आलंबनाधिपती, उपनिस्सय (उपनिश्रय), पुरेजात (पूर्वजात), अत्थि (अस्ती) आणि अविगत हे एक आहे' (पट्ठान १.१.४४५) असे म्हटले आहे. जर ते कुशलाचेही असते, तर 'दोन' असे म्हणावे लागले असते. 'ते' म्हणजे वर सांगितलेल्या जवनांचा निर्देश आहे. 'आणि त्यांच्याशी संप्रयुक्त' म्हणजे जवनाशी संप्रयुक्त असणारे. 'इतर' म्हणजे चक्षुसंस्पर्श इत्यादी. जर रूपाचे केवळ आलंबनप्रत्यय असणेच अभिप्रेत असते, तर 'ते रूपालंबन आहे' एवढ्यानेच सिद्ध झाले असते, आणि तेवढेच म्हटले असते. परंतु, ज्याअर्थी रूप हे त्या द्वारातील जवनांसाठी विशेष प्रत्यय (कारण) देखील असते, त्याअर्थी त्या विशेषाचे स्पष्टीकरण करण्यासाठी 'आरब्भ' (आरंभ करून/आलंबन करून) हा शब्द वापरला असावा, म्हणूनच म्हटले आहे की 'हे आलंबन प्रत्ययाव्यतिरिक्त इतर प्रत्ययभावाचेही निदर्शक आहे'.

600. Sotaviññāṇappavattiyaṃ savanakiriyāvohāroti sotassa savanakiriyāya kattubhāvo sotaviññāṇassa paccayabhāvenāti vuttaṃ ‘‘sotaviññāṇassa nissayabhāvena suṇātī’’ti. Jīvitanimittamāhāraraso jīvitaṃ, tasmiṃ ninnatāya taṃ avhāyatīti jivhāti evaṃ siddhena jivhā-saddena pakāsiyamānā rasāvhāyanasaṅkhātā sāyanakiriyā labbhatīti katvā vuttaṃ ‘‘jivhāsaddena viññāyamānā kiriyāsāyana’’nti. Tathā ca vakkhati ‘‘jīvitamavhāyatīti jivhā’’ti (vibha. aṭṭha. 154). Āyoti uppattideso. Pasādakāyassa kāyikānaṃ dukkhasukhānaṃ nissayabhāvato itaresaṃ upanissayabhāvato ‘‘dukkhadukkhavipariṇāmadukkhānaṃ āyo’’ti vuttaṃ. Byāpitāyāti byāpibhāve, byāpibhāvena vā. Kāyappasādabhāvoti kāyappasādasabbhāvo. Anuviddhattāti anuyuttabhāvato, saṃsaṭṭhabhāvatoti attho. Tasmāti yasmā yāvatā imasmiṃ [Pg.157] kāye upādinnakapavattaṃ nāma atthi, sabbattha kāyāyatanaṃ kappāsapaṭale sneho viyāti vuttaṃ, tasmā. Paṇḍarasabhāvā pasādā āpāthagataṃ visayaṃ viññāṇuppattihetubhāvena pakāsentā viya hontīti tesaṃ visayāvabhāsanakiccatā vuttā. Samānanissayānanti ekanissayānaṃ. Avinibbhuttesu hi rūparasādīsu yaṃnissayaṃ rūpaṃ, taṃnissayo eva rasādīti. Aññamaññasabhāvānupagamenāti lakkhaṇasaṅkarābhāvamāha.

६००. श्रोतविज्ञानाच्या (ऐकण्याच्या विज्ञानाच्या) प्रवृत्तीमध्ये 'श्रवणक्रिया व्यवहार' म्हणजे श्रवणाच्या क्रियेमध्ये कानाचा कर्तेपणा हा श्रोतविज्ञानाचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) असल्यामुळे 'श्रोतविज्ञानाचा निश्रय (आश्रय) भाव असल्यामुळे ऐकतो' असे म्हटले आहे. जीवनाचे निमित्त असणारा आहाररस म्हणजे 'जीवित' होय, त्याकडे झुकलेले असल्यामुळे त्याला जे बोलावते (आकर्षित करते) ती 'जिव्हा' (जीभ) होय. अशा प्रकारे सिद्ध झालेल्या 'जिव्हा' शब्दाने प्रकट होणारी, रसाला बोलावणारी अशी 'आस्वादन क्रिया' प्राप्त होते, म्हणून 'जिव्हा शब्दाने जाणली जाणारी क्रिया म्हणजे आस्वादन होय' असे म्हटले आहे. आणि तसेच पुढे म्हटले जाईल की, 'जीवनाला जे बोलावते ती जिव्हा होय' (विभंग अट्ठकथा १५४). 'आय' म्हणजे उत्पत्तीचे स्थान. प्रसादकायाचा (संवेदनशील शरीराचा) कायिक दुःख-सुखांचा निश्रय (आश्रय) भाव असल्यामुळे आणि इतरांचा उपनिश्रय भाव असल्यामुळे 'दुःख-दुःख आणि विपरिणाम-दुःखांचे आय (उत्पत्ती स्थान)' असे म्हटले आहे. 'व्यापित्वामुळे' म्हणजे व्यापी असण्याच्या भावात किंवा व्यापी असण्याच्या भावाने. 'कायप्रसादभाव' म्हणजे कायप्रसादाचे (त्वचेच्या संवेदनशीलतेचे) अस्तित्व. 'अनुविद्धत्वामुळे' म्हणजे अनुयुक्त (जोडलेल्या) भावामुळे, संसृष्ट (मिश्रित) भावामुळे असा अर्थ आहे. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्याअर्थी या शरीरात जे काही उपादिन्नक (कर्मजन्य) प्रवृत्त आहे, त्या सर्व ठिकाणी कायायतन हे कापसाच्या ढिगाऱ्यात तेलाप्रमाणे पसरलेले असते असे म्हटले आहे, म्हणून. पांढऱ्या रंगाचे असणारे प्रसाद (इंद्रिये) गोचर झालेल्या विषयाला विज्ञानाच्या उत्पत्तीचे कारण बनून जणू प्रकाशित करतात, म्हणून त्यांचे 'विषय-अवभासन' (विषय प्रकाशित करणे) हे कार्य सांगितले आहे. 'समाननिश्रयांचे' म्हणजे एकाच निश्रयाचे (आश्रयाचे) असणाऱ्यांचे. कारण अविभक्त असणाऱ्या रूप, रस इत्यादींमध्ये ज्याच्या आश्रयाने रूप असते, त्याच आश्रयाने रस इत्यादी देखील असतात. 'एकमेकांच्या स्वभावाला प्राप्त न होण्याने' याद्वारे लक्षणांचा संकर (मिसळणे) न होणे सांगितले आहे.

Yasmā paccayantarasahitoyeva cakkhuppasādo rūpābhihananavasena pavattati, na paccayantararahito, tasmā rūpābhighāto hotu vā mā vā hotu, evaṃsabhāvo so rūpadhammoti dassetuṃ ‘‘rūpābhighātāraho’’ti vuttaṃ yathā ‘‘vipākārahasabhāvā kusalākusalā’’ti. Visayavisayīnaṃ aññamaññaṃ abhimukhabhāvo abhighāto viyāti abhighāto, so rūpe cakkhussa, cakkhumhi vā rūpassa hotīti vuttaṃ ‘‘rūpe, rūpassa vā abhighāto’’ti. Tenevāha ‘‘yamhi cakkhumhi anidassanamhi sappaṭighamhi rūpaṃ sanidassanaṃ sappaṭighaṃ paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 597), ‘‘cakkhu anidassanaṃ sappaṭighaṃ rūpamhi sanidassanamhi sappaṭighamhi paṭihaññi vā’’ti (dha. sa. 598) ca ādi. Ettha ca taṃtaṃbhavapatthanāvasena cakkhādīsu avigatarāgassa attabhāvanipphādakasādhāraṇakammavasena purimaṃ cakkhulakkhaṇaṃ vuttaṃ, sudūrasukhumādibhedassapi rūpassa gahaṇasamatthameva cakkhu hotūti evaṃ nibbattitaāveṇikakammavasena dutiyaṃ. Esa nayo sesesupi. Atha vā satipi pañcannaṃ pasādabhāvasāmaññe savisayāvabhāsanasaṅkhātassa pasādabyāpārassa dassanavasena purimaṃ vuttaṃ, pasādakāraṇassa satipi kammabhāvasāmaññe attano kāraṇabhedena bhedadassanavasena dutiyaṃ.

ज्याअर्थी इतर प्रत्ययांनी (कारणांनी) युक्त असलेलाच चक्षुप्रसाद रूपाच्या आघाताने प्रवृत्त होतो, इतर प्रत्ययांशिवाय नाही; म्हणून रूपाचा आघात होवो वा न होवो, तो रूपधर्म अशाच स्वभावाचा आहे हे दर्शवण्यासाठी 'रूपाघातास योग्य' (रूपाभिघातार्ह) असे म्हटले आहे, जसे 'विपाकास योग्य स्वभावाचे कुशल-अकुशल' असे म्हटले जाते. विषय आणि विषयी (इंद्रिय) यांचा परस्परांसमोर येणे हा आघातासारखा असल्यामुळे त्याला 'अभिघात' म्हणतात. तो रूपात चक्षूचा किंवा चक्षूमध्ये रूपाचा होतो, म्हणून 'रूपात किंवा रूपाचा अभिघात' असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे: 'ज्या अनिदर्शन (अदृश्य) आणि सप्रतिघ (प्रतिघातयुक्त) चक्षूमध्ये सनिदर्शन (दृश्य) आणि सप्रतिघ रूप आदळले किंवा...' (धम्मसंगणि ५९७), आणि 'अनिदर्शन व सप्रतिघ चक्षू हे सनिदर्शन व सप्रतिघ रूपात आदळले किंवा...' (धम्मसंगणि ५९८) इत्यादी. आणि येथे त्या-त्या भवाच्या प्रार्थनेमुळे चक्षू इत्यादींमध्ये राग नष्ट न झालेल्या व्यक्तीच्या आत्मभाव (शरीर) उत्पन्न करणाऱ्या साधारण कर्माच्या प्रभावाने पहिले चक्षुलक्षण सांगितले आहे; आणि अत्यंत दूर, सूक्ष्म इत्यादी भेदांनी युक्त असलेल्या रूपाचेही ग्रहण करण्यास चक्षू समर्थच व्हावा, अशा प्रकारे उत्पन्न झालेल्या आवेणिक (असाधारण) कर्माच्या प्रभावाने दुसरे लक्षण सांगितले आहे. हा नियम उर्वरित इंद्रियांच्या बाबतीतही लागू होतो. अथवा, पाचही इंद्रियांमध्ये प्रसादभाव सामान्य (सारखा) असतानाही, आपापल्या विषयाला प्रकाशित करणे या स्वरूपातील प्रसादाचा व्यापार दर्शवण्यासाठी पहिले लक्षण सांगितले आहे; आणि प्रसादाचे कारण असणाऱ्या कर्मामध्ये सामान्यता असतानाही, स्वतःच्या कारणाच्या भेदाने होणारा भेद दर्शवण्यासाठी दुसरे लक्षण सांगितले आहे.

Kāmataṇhāti kāmabhave taṇhā. Tathā rūpataṇhā daṭṭhabbā. Tassa tassa bhavassa mūlakāraṇabhūtā taṇhā tasmiṃ tasmiṃ bhave uppajjanārahāyatanavisayāpi nāma hotīti kāmataṇhādīnaṃ daṭṭhukāmatādivohārārahatā vuttā. Daṭṭhukāmatāti hi daṭṭhumicchā rūpataṇhāti attho. Tathā sesāsupīti. Ettha ca daṭṭhukāmatādīnaṃ taṃtaṃattabhāvanibbattakakammāyūhanakkhaṇato sati purimanibbattiyaṃ vattabbaṃ natthi. Asatipi tassa maggena asamugghātitabhāveneva kāraṇanti daṭṭhabbaṃ. Yato [Pg.158] maggena asamucchinnaṃ kāraṇalābhe sati uppajjitvā attano phalassa kāraṇabhāvūpagamanato vijjamānamevāti uppannaatthitāpariyāyehi vuccati ‘‘ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bhāvento ariyaṃ aṭṭhaṅgikaṃ maggaṃ bahulīkaronto uppannuppanne pāpake akusale dhamme antarāyeva antaradhāpeti’’ (saṃ. ni. 5.157), ‘‘santaṃ vā ajjhattaṃ kāmacchandaṃ atthi me ajjhattaṃ kāmacchandoti pajānātī’’ti (dī. ni. 2.382; ma. ni. 1.115) ca evamādīsu.

कामतण्हा म्हणजे कामभवातील तण्हा. तसेच रूपतण्हा देखील समजली पाहिजे. त्या त्या भवाचे मूळ कारण असलेली तण्हा त्या त्या भवात उत्पन्न होण्यास योग्य अशा आयतन आणि विषयांच्या स्वरूपातही असते, म्हणून कामतण्हा इत्यादींना 'पाहण्याची इच्छा' (दट्ठुकामता) इत्यादी व्यवहारास योग्य म्हटले गेले आहे. कारण 'दट्ठुकामता' म्हणजे पाहण्याची इच्छा, आणि हाच 'रूपतण्हा' चा अर्थ आहे. तसेच उर्वरित तण्हांच्या बाबतीतही समजावे. आणि येथे, त्या त्या अत्तभावाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्माच्या संचय क्षणापासून 'दट्ठुकामता' इत्यादींच्या बाबतीत पूर्व-उत्पत्ती असताना काही सांगण्यासारखे नाही. ती नसतानाही, मग्गाने तिचे समूळ उच्चाटन न झाल्यामुळेच ती कारण ठरते, असे समजले पाहिजे. कारण मग्गाने जिचे समूळ उच्चाटन झाले नाही, ती कारण मिळाल्यावर उत्पन्न होऊन स्वतःच्या फळाचे कारण बनत असल्यामुळे अस्तित्वातच असते; म्हणूनच 'उत्पन्न' आणि 'अस्तित्व' या पर्यायांनी म्हटले जाते: 'आर्य अष्टांगिक मार्गाची भावना करत असताना, आर्य अष्टांगिक मार्गाचा बहुल सराव करत असताना, उत्पन्न होणाऱ्या पापकारक अकुसल धम्मांना मध्येच नाहीसे करतो' (सं. नि. ५.१५७), आणि 'अध्यात्मिक कामच्छन्द विद्यमान असताना माझ्यामध्ये अध्यात्मिक कामच्छन्द आहे असे जाणतो' (दी. नि. २.३८२; म. नि. १.११५) इत्यादींमध्ये.

Etthāha – cakkhādīnaṃ indriyānaṃ kiṃ ekakammunā uppatti, udāhu nānākammunāti? Ubhayathāpīti porāṇā. Tattha nānākammunā tāva uppattiyaṃ cakkhādīnaṃ visese vattabbaṃ natthi kāraṇassa bhinnattā. Ekakammunā pana uppattiyaṃ tesaṃ kathaṃ visesoti? Kāraṇassa bhinnattāyeva. Taṃtaṃbhavapatthanābhūtā hi taṇhā taṃtaṃbhavapariyāpannāyatanābhilāsatāya sayaṃ vicittarūpā upanissayabhāvena taṃtaṃbhavanibbattakakammassa vicittabhedataṃ vidahati. Yato tadāhitavisesaṃ taṃ tathārūpasamatthatāyogena anekarūpāpannaṃ viya anekaṃ visiṭṭhasabhāvaṃ phalaṃ nibbatteti. Tathā ca vakkhati ‘‘kammameva nesaṃ visesakāraṇa’’nti. Na cettha samatthatābhāvato aññaṃ veditabbaṃ kāraṇavisesenāhitavisesassa visiṭṭhaphalanipphādanayogyatābhāvato. Tathā hi sati ekassapi kammassa anekindriyahetutāvisesayogaṃ ekampi kammantiādinā yuttito āgamatopi parato sayameva vakkhati. Tathā ca ekasseva kusalacittassa soḷasādivipākacittanibbattihetubhāvo vuccati. Lokepi ekasseva sālibījassa paripuṇṇāparipuṇṇataṇḍulaphalanibbattihetutā dissati. Kiṃ vā etāya yutticintāya, na cintitabbamevetaṃ. Yato kammavipāko cakkhādīni kammavipāko ca sabbākārato buddhānaṃyeva kammavipākañāṇaphalayuttānaṃ visayo, na aññesaṃ atakkāvacaratāya. Teneva ca bhagavatā ‘‘kammavipāko acinteyyo na cintetabbo, yo cinteyya ummādassa vighātassa bhāgī assā’’ti (a. ni. 4.77) ādīnavaṃ dassetvā paṭikkhittaṃ. Āviñchanaṃ puggalassa viññāṇassa vā taṃninnabhāvappattiyā hetubhāvo.

येथे विचारले आहे – चक्षू इत्यादी इंद्रियांची उत्पत्ती एकाच कर्माने होते की वेगवेगळ्या कर्मांनी? पोराणा (प्राचीन आचार्य) म्हणतात – दोन्ही प्रकारे होते. त्यापैकी, वेगवेगळ्या कर्मांनी उत्पत्ती होत असताना चक्षू इत्यादींच्या वैशिष्ट्याबद्दल काही सांगण्याची गरज नाही, कारण कारणे भिन्न आहेत. परंतु एकाच कर्माने उत्पत्ती होत असताना त्यांच्यात वैशिष्ट्य (भेद) कसा निर्माण होतो? कारणाच्या भिन्नतेमुळेच. कारण त्या त्या भवाची प्रार्थना (इच्छा) करणारी तण्हा, त्या त्या भवाशी संबंधित आयतनांच्या अभिलाषेमुळे स्वतः विविध रूपांची होऊन, उपनिस्सय भावाने त्या त्या भवाला उत्पन्न करणाऱ्या कर्माचे विविध भेद घडवून आणते. ज्यामुळे, त्या कर्माने धारण केलेले वैशिष्ट्य, तशा प्रकारच्या सामर्थ्याशी युक्त असल्यामुळे, अनेक रूपे धारण केल्याप्रमाणे अनेक विशिष्ट स्वभावांचे फळ उत्पन्न करते. आणि म्हणूनच पुढे म्हटले जाईल – 'कर्मच त्यांच्या वैशिष्ट्याचे कारण आहे.' आणि येथे सामर्थ्याच्या अभावाव्यतिरिक्त इतर काही समजू नये, कारण विशिष्ट कारणाने धारण केलेल्या वैशिष्ट्यामध्ये विशिष्ट फळ उत्पन्न करण्याची योग्यता असते. कारण असे असताना, एकाच कर्माचा अनेक इंद्रियांच्या हेतूशी असलेला विशिष्ट संबंध 'एकच कर्म' इत्यादी युक्तीने आणि आगमाने (शास्त्राने) पुढे स्वतःच स्पष्ट केला जाईल. आणि तसेच, एकाच कुसलचित्ताचा सोळा इत्यादी विपाकचित्तांच्या उत्पत्तीचा हेतू असणे सांगितले जाते. जगातही एकाच तांदळाच्या (साळीच्या) बियापासून परिपूर्ण आणि अपूर्ण तांदळाचे फळ उत्पन्न होण्याचे कारण दिसते. किंवा या युक्तिवादाच्या चिंतनाची काय गरज? याचे मुळीच चिंतन करू नये. कारण कर्मविपाक आणि चक्षू इत्यादींचा कर्मविपाक हा सर्व प्रकारे केवळ बुद्धांचाच विषय आहे, जे कर्मविपाकज्ञानरूपी फळाने युक्त आहेत; इतरांचा नाही, कारण तो अतर्कावचर (तर्काच्या पलीकडचा) आहे. म्हणूनच भगवंतांनी 'कर्मविपाक अचिंत्य आहे, त्याचे चिंतन करू नये; जो त्याचे चिंतन करेल, तो वेडेपणा आणि विनाशाचा वाटेकरी होईल' (अं. नि. ४.७७) असा दोष दाखवून त्याचा निषेध केला आहे. 'आविंचन' (आकर्षण) म्हणजे पुग्गलाच्या किंवा विञ्ञाणाच्या त्या प्रवृत्तीला प्राप्त होण्याचे हेतू असणे होय.

Sabbesanti padassa pakaraṇato pārisesato vā labbhamānaṃ atthavisesaṃ ajānanto yathārutavaseneva atthaṃ gahetvā ‘‘ko ettha viseso’’tiādinā [Pg.159] codeti. Itaro tejādīnaṃ paccekaṃ adhikabhāve viya dvinnaṃ tiṇṇaṃ vā adhikabhāvepi yathāvuttādhikabhāveneva ekakādivasena labbhamānāya omattatāyapi kāyappasādo na hotīti viññāyamānattā pakaraṇato pārisesato vā catunnampi bhūtānaṃ samabhāvena kāyo hotīti ayamattho siddhoti sabba-saddo idha samabhāvadīpakoti dassetuṃ ‘‘idaṃ panā’’tiādimāha. Imamatthaṃ dīpetīti ca yathāvuttena ñāyena ‘‘sabbesa’’nti vacanato ayamattho labbhati, na tassa vācakattāti dasseti. Tenevāha ‘‘anuvatta…pe… vasena vuttattā’’ti. Ekadesādhikabhāvanivāraṇeneva hi ekadesomattatānivāraṇampi viññāyatīti. Ekadeso avayavo. Catudhātusamudāyanissayassa hi pasādassa tadekadhātuadhikatā avayavādhikatā hotīti.

'सब्बेसं' (सर्वांचे) या पदाचा प्रकरणावरून किंवा परिशेषावरून (उर्वरित भागावरून) प्राप्त होणारा विशिष्ट अर्थ न जाणता, केवळ शब्दाच्या वरवरच्या अर्थानुसार अर्थ ग्रहण करून 'यात काय वैशिष्ट्य आहे?' इत्यादी शंका उपस्थित करतो. दुसरा स्पष्ट करतो की, तेज इत्यादींच्या प्रत्येकाच्या अधिकतेप्रमाणे, दोन किंवा तीन घटकांच्या अधिकतेमध्येही, वर सांगितलेल्या अधिकतेमुळेच एक इत्यादींच्या स्वरूपात प्राप्त होणाऱ्या न्यूनतेमुळेही कायप्पसाद होत नाही, हे समजून येत असल्यामुळे, प्रकरणावरून किंवा परिशेषावरून चारही महाभूतांच्या समभावाने (समानतेने) काय (शरीर) तयार होतो, हा अर्थ सिद्ध होतो; म्हणून 'सब्ब' (सर्व) हा शब्द येथे समभाव दर्शवणारा आहे, हे दाखवण्यासाठी 'परंतु हे...' इत्यादी म्हटले आहे. 'या अर्थाला प्रकाशित करतो' असे म्हणून, वर सांगितलेल्या न्यायाने 'सब्बेसं' या शब्दावरून हा अर्थ प्राप्त होतो, तो त्याचा थेट वाचक नाही, हे दाखवले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे – 'अनुवर्तन... इत्यादींच्या वशने म्हटल्यामुळे.' कारण एका भागाच्या अधिकतेचे निवारण केल्यानेच एका भागाच्या न्यूनतेचे निवारण देखील समजले जाते. 'एकदेश' म्हणजे अवयव. कारण चार धातूंच्या समुदायावर आश्रित असलेल्या पसादाची (कायप्पसादाची) त्यातील एका धातूची अधिकता ही अवयवाची अधिकता ठरते.

‘‘Purimā cettha dvepi vādino nikāyantariyā’’ti vadanti. Ālokādisahakārīkāraṇasahitānaṃyeva cakkhādīnaṃ rūpādiavabhāsanasamatthatā vivarassa ca sotaviññāṇupanissayabhāvo guṇoti tesaṃ laddhīti adhippāyena ‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’tiādi vuttaṃ. Tejādīnaṃ viya vivarassa bhūtabhāvābhāvato ‘‘yathāyoga’’nti vuttaṃ. Atha vā rūpādayo viya vivarampi bhūtaguṇoti parādhippāyaṃ dassento ‘‘taṃtaṃbhūtaguṇehī’’ti āha. Tejassa pana ālokarūpena, ākāsasaṅkhātassa vivarassa saddena, vāyussa gandhena, udakassa rasena, pathaviyā phoṭṭhabbenāti imamatthaṃ sandhāya ‘‘yathāyogaṃ taṃtaṃbhūtaguṇehī’’ti vuttaṃ siyā. Rūpādiggahaṇeti rūpādivisaye cakkhuviññāṇādike nipphādetabbeti attho. Upakaritabbatoti sahakārīkāraṇabhūtehi yathāvuttabhūtaguṇehi cakkhādīnaṃ sakiccakaraṇe upakaritabbato. Sabhāvena suyyamānassāti kenaci anuccāriyamānasseva labbhamānattā vuttaṃ. Ghaṭṭanaṃ pana vinā vāyusaddopi natthīti. Atha vā vāyumhi saddo sabhāvena suyyatīti āpe raso madhuroti ca tassa laddhiyevāti daṭṭhabbaṃ. Dutiyavādissapi niggaho hoti tassapi tejādiguṇā rūpādayoti evaṃladdhikattā.

'आणि येथे पहिले दोन्ही वाद घालणारे दुसऱ्या संप्रदायाचे (निकायंतरीय) आहेत' असे म्हणतात. प्रकाश इत्यादी सहकारी कारणांनी युक्त असलेल्या चक्षू इत्यादींमध्येच रूप इत्यादींना प्रकाशित करण्याचे सामर्थ्य असते आणि विवराचा (पोकळीचा) सोतविञ्ञाणाला उपनिस्सय असणे हा गुण आहे, हे त्यांचे मत (लद्धी) आहे, या अभिप्रायाने 'त्या त्या भूतगुणांनी' इत्यादी म्हटले आहे. तेज इत्यादींप्रमाणे विवराचा भूतभाव (महाभूत असणे) नसल्यामुळे 'यथायोग्य' असे म्हटले आहे. अथवा, रूप इत्यादींप्रमाणे विवर देखील भूतगुण आहे, हा दुसऱ्याचा अभिप्राय दाखवताना 'त्या त्या भूतगुणांनी' असे म्हटले आहे. तेजाचा प्रकाशरूपाने, आकाश नावाच्या विवराचा शब्दाने, वायूचा गंधाने, पाण्याचा रसाने आणि पृथ्वीचा फोट्ठब्बाने – हा अर्थ लक्षात घेऊन 'यथायोग्य त्या त्या भूतगुणांनी' असे म्हटले असावे. 'रूप इत्यादींच्या ग्रहणात' म्हणजे रूप इत्यादी विषयांमध्ये चक्खुविञ्ञाण इत्यादी उत्पन्न करायचे असताना, असा अर्थ आहे. 'उपकार करण्यामुळे' म्हणजे सहकारी कारण असलेल्या वर सांगितलेल्या भूतगुणांनी चक्षू इत्यादींना स्वतःचे कार्य करण्यात उपकार केल्यामुळे. 'स्वभावाने ऐकू येणाऱ्या' म्हणजे कोणाकडूनही उच्चारले न जाताच प्राप्त होत असल्यामुळे असे म्हटले आहे. परंतु घर्षणाशिवाय वायूचा शब्दही नसतो. अथवा, वायूमध्ये शब्द स्वभावाने ऐकू येतो आणि पाण्यात रस मधुर असतो, हे त्यांचेच मत आहे असे समजावे. दुसऱ्या वाद घालणाऱ्याचाही निग्रह (खंडन) होतो, कारण त्याचेही मत तेज इत्यादींचे गुण रूप इत्यादी आहेत, असेच आहे.

Rūpādivisesaguṇehīti rūpādivisesaguṇayuttehi. Teja…pe… vāyūhīti sahākāsehi tejādiparamāṇūhi. Kappāsato visadisāyāti [Pg.160] kappāsapathavito visesayuttāya tato adhikasāmatthiyayuttāyāti adhippāyo. Tassāyevāti kappāsapathaviyāyeva. Yasmā sā vijjamānānipi avisesabhūtāni atthīti gahetuṃ asakkuṇeyyabhāvena abhibhavitvā ṭhitā, tasmā tassāyeva gandho adhikataro bhaveyyāti attho. Ayañca sabbo uttaro ‘‘tassa tassa bhūtassa adhikatāyā’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 600) vuttattā tathāgatānaṃ vādaṃ sampaṭicchitvā vadantassa kaṇādassa vasena vutto. ‘‘Attano pana matena kaṇādakapilādayo kevalaṃ pathavādidrabyamevātiādi laddhi. Kaṇādasāsanāya adhimuttānaṃ sāsane anavagāḷhānaṃ kesañci ayaṃ vādo’’ti ca vadanti. Etassubhayassāti āsavagandhato kappāsagandho adhiko sītudakavaṇṇato uṇhodakavaṇṇo ca adhikoti etassa ubhayassa. Tejādiadhikesu ca sambhāresu rūpādīnaṃ visesassa adassanato na rūpādayo tejādīnaṃ visesaguṇoti siddhanti āha ‘‘tadabhā…pe… ttitā’’ti. Tena na rūpaṃ tejassa visesaguṇo ekantato tejādike sambhāre visesena adassanato, yo yassa visesaguṇo, na so tadadhike sambhāre ekantato visesena dissati yathā pathavīadhike sambhāre āpodhātūti dasseti. Evaṃ sesesupi yathāyogaṃ yojetabbaṃ. Ko pana vādo nānākalāpeti sabhāvato nānattābhāvepi mūlakāraṇanānattavasena atthi koci viseso asaṅghāteti dasseti, yato paramaraṇādikiriyāsamatthatā nesaṃ kesañciyeva dissatīti.

"रूपादिविसेसगुणेहीति" म्हणजे रूप इत्यादी विशेष गुणांनी युक्त असलेल्या. "तेज...पे... वायूहीति" म्हणजे आकाशासह तेज इत्यादी परमाणूंनी. "कप्पासतो विसदिसाया" म्हणजे कापसाच्या पृथ्वीपेक्षा (मातीपेक्षा) विशेष युक्त असलेल्या, म्हणजेच तिच्यापेक्षा अधिक सामर्थ्ययुक्त असलेल्या, असा अभिप्राय आहे. "तस्सायेवाति" म्हणजे त्या कापसाच्या पृथ्वीचाच. ज्या अर्थी ती (कापसाची पृथ्वी) विद्यमान असलेल्या देखील अविशेष भूतांना 'आहेत' असे ग्रहण करण्यास असमर्थ असल्यामुळे त्यांना अभिभूत करून राहिली आहे, त्या अर्थी तिचाच गंध अधिक असावा, असा अर्थ आहे. आणि हा सर्व उत्तर पक्ष "तस्स तस्स भूतस्स अधिकताया" (त्या त्या भूताच्या अधिकतेमुळे) इत्यादी प्रकारे अट्ठकथेत (ध. स. अट्ठ. ६००) म्हटलेला असल्यामुळे, तथागतांच्या वादाचा स्वीकार करून बोलणाऱ्या कणादाच्या मतानुसार सांगितला आहे. "परंतु स्वतःच्या मताने कणाद, कपिल इत्यादींची केवळ पृथ्वी इत्यादी द्रव्यच आहे, अशी धारणा (लद्धि) आहे. कणादाच्या शासनावर (मतात) श्रद्धा ठेवणाऱ्या, परंतु बुद्धशासनात प्रवेश न केलेल्या काही लोकांचा हा वाद आहे," असेही म्हणतात. "एतस्सुभयस्साति" म्हणजे आसवाच्या गंधापेक्षा कापसाचा गंध अधिक आहे आणि थंड पाण्याच्या रंगापेक्षा गरम पाण्याचा रंग अधिक आहे, या दोन्हीच्या बाबतीत. तेज इत्यादी अधिक असलेल्या संभारांमध्ये (घटकांमध्ये) रूपादींच्या विशेषाचे दर्शन न झाल्यामुळे, रूप इत्यादी हे तेज इत्यादींचे विशेष गुण नाहीत, हे सिद्ध होते, म्हणून "तदभा...पे... त्तिता" असे म्हटले आहे. त्यामुळे रूप हा तेजाचा विशेष गुण नाही, कारण तेज-अधिक संभारात ते निश्चितपणे विशेष रूपाने दिसत नाही. जो ज्याचा विशेष गुण असतो, तो त्यापेक्षा अधिक असलेल्या संभारात निश्चितपणे विशेष रूपाने दिसत नाही, जसे पृथ्वी-अधिक संभारात आपोधातू दिसत नाही, हे दर्शविते. याचप्रमाणे उर्वरित घटकांमध्येही योग्यतेनुसार योजना करावी. "को पन वादो नानाकलापे" (नाना कलापांमध्ये काय सांगावे) याने हे दर्शविले आहे की, स्वभावाने भिन्नता नसली तरी मूळ कारणाच्या भिन्नतेमुळे असंघातामध्ये (अमिश्रित अवस्थेत) काही विशेष असतो, कारण त्यांच्यापैकी काहींमध्येच परमाणू इत्यादी क्रियांचे सामर्थ्य दिसून येते.

Ekampīti pi-saddena anekasmiṃ vattabbameva natthīti dasseti. Pañcāyatanikattabhāve patthanā yā daṭṭhukāmatādibhāvena vuttā, tāya nipphannaṃ. Etena kāraṇavisesena phalavisesamāha. Na hītiādinā vuttamevatthaṃ samatthayati. Tanti kammaṃ. Visesenāti attano kāraṇena āhitātisayena. Teneva sotassa na hoti paccayo, tato aññeneva pana hotīti adhippāyo. Tena anekasabhāvena kāraṇena āhitavisesaṃ ekampi kammaṃ anekasabhāvaṃ phalaṃ nipphādetuṃ samatthaṃ hotīti dasseti. Idāni kammassa vuttappakāravisesābhāve [Pg.161] dosamāha ‘‘indriyantarābhāvappattito’’ti. Tassattho – kāraṇavisesābhāve phalavisesassa asambhavato yaṃ visesayuttaṃ kammaṃ cakkhussa kāraṇaṃ, tassa tato aññavisesābhāve tadaññindriyuppādakatāpi na siyāti sotindriyādīnaṃ tato anuppatti eva siyā. Evamitaratthāpi. Visesoti cettha kammassa taṃtaṃindriyuppādanasamatthatā adhippetā, sā ca pubbe dassitasabhāvova.

"एकंपीति" (एक देखील) यातील 'पि' (देखील) शब्दाने हे दर्शविले आहे की, अनेकांच्या बाबतीत तर बोलण्याची गरजच नाही. पाच आयतने असलेल्या आत्मभावात (अस्तित्वात) जी पाहण्याची इच्छा इत्यादी रूपाने प्रार्थना (इच्छा) सांगितली आहे, तिच्याद्वारे हे निष्पन्न झाले आहे. या कारणविशेषाने फलविशेष सांगितला आहे. "न ही" इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या अर्थाचेच समर्थन केले आहे. "तं" म्हणजे कर्म. "विसेसेनाति" म्हणजे स्वतःच्या कारणाने निर्माण झालेल्या अतिशयाने (विशेषाने). म्हणूनच ते श्रोत्राचे (कानाच्या इंद्रियाचे) प्रत्यय (कारण) होत नाही, तर त्यापेक्षा दुसऱ्यानेच होते, असा अभिप्राय आहे. त्यामुळे अनेक स्वभाव असलेल्या कारणाने निर्माण झालेला विशेष केलेले एक देखील कर्म अनेक स्वभाव केलेले फल निष्पन्न करण्यास समर्थ असते, हे दर्शविले आहे. आता कर्मामध्ये सांगितलेल्या प्रकारच्या विशेषाचा अभाव असल्यास काय दोष होतो, हे "इन्द्रियन्तराभावप्पत्तितो" (इतर इंद्रियांच्या अभावाची प्राप्ती होईल म्हणून) याने सांगितले आहे. त्याचा अर्थ असा – कारणविशेषाच्या अभावी फलविशेषाचा असंभव असल्यामुळे, जे विशेषयुक्त कर्म चक्षूचे (डोळ्याचे) कारण आहे, त्याला त्यापेक्षा दुसरा विशेष नसल्यास, त्याच्याद्वारे इतर इंद्रियांची उत्पत्ती देखील होणार नाही; त्यामुळे श्रोत्रेंद्रिय इत्यादींची त्यापासून अनुत्पत्तीच होईल. इतर इंद्रियांच्या बाबतीतही असेच समजावे. येथे 'विशेष' म्हणजे कर्माची त्या त्या इंद्रियाला उत्पन्न करण्याची सामर्थ्यता अभिप्रेत आहे, आणि ती पूर्वी दर्शविलेल्या स्वभावाचीच आहे.

Anekāhi mahaggatacetanāhi ekāya vā parittacetanāsahitāya paṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpānaṃ nibbattīti na sakkā viññātunti ‘‘sabbesaṃ…pe… viññāyatī’’ti vuttaṃ. Idāni tameva asakkuṇeyyataṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘nānācetanāyā’’tiādi vuttaṃ. Tassāyaṃ saṅkhepattho – ‘‘paṭisa…pe… paccayo’’ti ettha yadi nānākammavasena indriyānaṃ uppatti adhippetā, evaṃ sati mahaggatakammena ca kāmāvacarakammena ca taṃtaṃpaṭisandhikkhaṇe kaṭattārūpaṃ uppannaṃ siyā, na cetaṃ yuttaṃ ‘‘mahaggatacetanā kammapaccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.78) vuttattā. Nāpi taṃtaṃbhavaniyatarūpindriyehi vikalindriyatā gatisampattiyā opapātikayoniyaṃ paṭisandhikkhaṇe yuttā. Atha mahaggatāhi eva nānācetanāhi nibbattaṃ, na cekā paṭisandhi anekakammanibbattā hoti. Nicchitañhetaṃ sāketapañhenāti. Evaṃ ekena mahaggatakammunā cakkhundriyasotindriyahadayavatthūnaṃ uppattiñāpakena iminā vacanena parittakammunāpi ekena yathārahaṃ anekesaṃ indriyānaṃ uppatti siddhāvāti vuttaṃ ‘‘siddhamekena kammena anekindriyuppatti hotī’’ti.

अनेक महग्गत चेतनांमुळे किंवा परित्त (लहान) चेतनेने युक्त असलेल्या एका चेतनेमुळे प्रतिसंधीच्या क्षणी कटत्तारूपांची (कर्मज रूपांची) उत्पत्ती होते, हे जाणणे शक्य नाही, म्हणून "सब्बेसं...पे... विञ्ञायति" असे म्हटले आहे. आता तीच असमर्थता विस्ताराने दर्शविण्यासाठी "नानाचेतनाया" इत्यादी म्हटले आहे. त्याचा संक्षेपार्थ असा – "पटिस...पे... पच्चयो" येथे जर नाना कर्मांच्या मुळे इंद्रियांची उत्पत्ती अभिप्रेत असेल, तर अशा वेळी महग्गत कर्माने आणि कामावचर कर्माने त्या त्या प्रतिसंधीच्या क्षणी कटत्तारूप उत्पन्न झाले पाहिजे, परंतु हे योग्य नाही; कारण "महग्गतचेतना कम्मपच्चयो" (पट्ठान २.१२.७८) असे म्हटले आहे. तसेच त्या त्या भवामध्ये नियत असलेल्या रूपेंद्रियांमुळे गती-संपत्तीमध्ये ओपपातिक योनीत प्रतिसंधीच्या क्षणी विकल-इंद्रियता (इंद्रियांची अपूर्णता) असणे योग्य नाही. जर महग्गत अशाच नाना चेतनांमुळे ते उत्पन्न झाले असेल, तर एक प्रतिसंधी अनेक कर्मांमुळे उत्पन्न होत नाही. साकेत प्रश्नाद्वारे हे निश्चित झाले आहे. अशा प्रकारे, एका महग्गत कर्माने चक्षुरिंद्रिय, श्रोत्रेंद्रिय आणि हृदयवस्तू यांच्या उत्पत्तीची माहिती देणाऱ्या या वचनाद्वारे, एका परित्त कर्माने देखील योग्यतेनुसार अनेक इंद्रियांची उत्पत्ती सिद्ध होते, हे "सिद्धमेकेन कम्मेन अनेकिन्द्रियुप्पत्ति होति" (एका कर्माने अनेक इंद्रियांची उत्पत्ती होते हे सिद्ध आहे) याने सांगितले आहे.

Sampattoyeva nāma sampattikiccakaraṇatoti imamatthaṃ dassetuṃ ‘‘paṭi…pe… nakato’’ti vuttaṃ. Atisukhumabhāvato maṃsacakkhuagocarena rūpāyatanena samannāgatasaṅghātavuttitāya ca ‘‘vāyu viyā’’ti vuttaṃ. Cittasamuṭṭhānaṃ saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa kadācipi ārammaṇapaccayo na siyā dhātuparamparāya ghaṭṭentassa utusamuṭṭhānattā. Tenāha ‘‘na hi…pe… pajjatī’’ti. Paṭṭhāne (paṭṭhā. 1.1.2) ca ‘‘saddāyatanaṃ sotaviññāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti avisesena vuttaṃ.

"संपत्तोyeव नाम" (प्राप्त झालेलाच) म्हणजे प्राप्तीचे कार्य करण्यामुळे, हा अर्थ दर्शविण्यासाठी "पटि...पे... नकतो" असे म्हटले आहे. अतिशय सूक्ष्म असल्यामुळे मांसचक्षूंच्या (चर्मचक्षूंच्या) कक्षेबाहेर असलेल्या रूपायतनाने युक्त अशा संघातवृत्तीमुळे (समूहाच्या अस्तित्वामुळे) "वायू सारखा" (वायु विया) असे म्हटले आहे. चित्तसमुत्थान असलेले शब्दायतन हे श्रोत्रविज्ञानाचे कधीही आलंबनप्रत्यय (आरम्मणपच्चय) होऊ शकत नाही, कारण धातूंच्या परंपरेने आघात करणाऱ्याचे ते ऋतुसमुत्थान (उतुसमुट्ठान) असल्यामुळे. म्हणूनच "न हि...पे... पज्जति" असे म्हटले आहे. आणि पट्ठानात (पट्ठान १.१.२) "सद्दायतनं सोतविञ्ञाणस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो" (शब्दायतन हे श्रोत्रविज्ञानाचे आलंबनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे) असे सामान्यपणे (अविशेष रूपाने) म्हटले आहे.

Nanu cirena suyyantīti dūre ṭhitānaṃ lahukaṃ savanaṃ natthi, tesampi vā lahukaṃ savanena dūrāsannabhāvānaṃ viseso na siyāti adhippāyo. Na[Pg.162], dū…pe… toti na dūre ṭhitehi rajakādisaddā cirena sotaviññāṇena suyyanti, sace savanūpacāre so saddo dūre āsanne ca ṭhitānaṃ yathābhūte āpāthagate sadde manoviññāṇasaṅkhātato gahaṇavisesato cirena suto sīghaṃ sutoti abhimānoti attho. Etamevatthaṃ vitthārato dassento ‘‘yathā hī’’tiādimāha. Nicchaya…pe… abhimāno hoti, sotaviññāṇappavatti pana ubhayatthāpi samānā, yasmā so pana saddo…pe… āgacchatīti. Yadi dhātuparamparāya saddo nappavattati, kathaṃ paṭighosādīnaṃ uppattīti āha ‘‘dūre…pe… paccayo hotī’’ti. Uppattivasena āgatānīti etena rūpadhammāpi yattha uppajjanti, tattheva bhijjanti, na desantaraṃ saṅkamantīti dasseti. Ghaṭṭanasabhāvānevāti tesaṃ bhūtānaṃ saddasamuppattihetubhāvamāha. Sotapadesassāti sotadesassa, sotadese ṭhitassāti attho.

‘नक्कीच उशिराने ऐकू येते’ याद्वारे दूरवर असलेल्यांना जलद ऐकू येणे शक्य नाही, किंवा त्यांच्यासाठी जलद ऐकण्याने दूर आणि जवळ असण्याच्या स्थितीमध्ये काही फरक राहणार नाही, असा अभिप्राय आहे. ‘नाही, दूर...’ इत्यादीद्वारे हे दर्शविले आहे की, दूरवर असलेल्या धोबी इत्यादींचे शब्द उशिराने श्रोत्रविज्ञानाने ऐकू येत नाहीत. जर ऐकण्याच्या प्रक्रियेत तो शब्द दूर आणि जवळ असलेल्यांच्या बाबतीत जसा आहे तसा गोचर (आपाथगत) झाला, तर मनोविज्ञानाद्वारे होणाऱ्या विशेष ग्रहणामुळे ‘उशिरा ऐकले’ किंवा ‘लवकर ऐकले’ असा अभिमान (समज) होतो, असा अर्थ आहे. हाच अर्थ विस्ताराने दाखवताना ‘यथा हि’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘निश्चय...’ इत्यादी अभिमान होतो, परंतु श्रोत्रविज्ञानाची प्रवृत्ती दोन्ही ठिकाणी समानच असते, कारण तो शब्द... इत्यादी येतो. जर धातूंच्या परंपरेने शब्द प्रवृत्त होत नाही, तर प्रतिध्वनी इत्यादींची उत्पत्ती कशी होते? म्हणून ‘दूर... इत्यादी प्रत्यय (कारण) होतो’ असे म्हटले आहे. ‘उत्पत्तीच्या रूपाने आलेले’ याद्वारे हे दर्शविले आहे की, रूपधर्म देखील जेथे उत्पन्न होतात, तेथेच नष्ट होतात, ते दुसऱ्या ठिकाणी संक्रमित होत नाहीत. ‘घट्टनस्वभावाचेच’ याद्वारे त्या महाभूतांचा शब्द-समुत्पत्तीचा हेतू असण्याचा भाव सांगितला आहे. ‘श्रोतप्रदेशाचा’ म्हणजे श्रोतदेशाचा, श्रोतदेशात राहिलेल्याचा असा अर्थ आहे.

Cakkhumato puggalassa ajjhāsayavasenāti citravicitrarūpāyatane yebhuyyena sattānaṃ cakkhudvārikajavanassa anukaḍḍhanavasena pavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Kaṇṇakūpacchiddeyeva pavattanatoti etena adhiṭṭhānato bahiddhā indriyaṃ pavattīti vādaṃ paṭisedheti. Adhiṭṭhānadese eva hi indriyaṃ vattati tattha kiccādippayogadassanato. Satipi panassa bahiddhā vuttiyaṃ na visayaggahaṇe samatthatā, aññathā adhiṭṭhānapidahanepi visayaggahaṇaṃ bhaveyyāti. Ārammaṇaggahaṇahetuto cāti kaṇṇakūpacchiddeyeva ṭhatvā ārammaṇakaraṇassa viññāṇassa vā hetubhāvato.

‘चक्षुमान पुद्गलाच्या आशयाच्या वशने’ म्हणजे चित्रविचित्र रूपायतनामध्ये बहुतांश प्राण्यांच्या चक्षुद्वारिक जवनाच्या आकर्षणाने होणाऱ्या प्रवृत्तीला संधान करून (उद्देशून) म्हटले आहे. ‘कर्णकूपाच्या छिद्रातच प्रवृत्त होण्याने’ याद्वारे अधिष्ठानाबाहेर इंद्रिय प्रवृत्त होते या वादाचा निषेध केला आहे. कारण अधिष्ठान प्रदेशातच इंद्रिय कार्य करते, तेथेच त्याच्या कृत्यादींचा प्रयोग दिसून येतो. जरी त्याची बाह्य प्रवृत्ती मानली, तरी विषयाचे ग्रहण करण्यात सामर्थ्य नसते; अन्यथा अधिष्ठान बंद केले तरीही विषयग्रहण झाले असते. ‘आलंबन ग्रहणाच्या हेतूने’ म्हणजे कर्णकूपाच्या छिद्रातच राहून आलंबन करणाऱ्या विज्ञानाचा हेतू असल्यामुळे.

Tabbohārenāti gandhagandhaggahaṇassa sahacaritāya gandhopi tathā vuttoti adhippāyo. Gandho paccayoti gandho sahakārīpaccayoti attho. Kheḷādiko paccayoti yojetabbaṃ. Tathā pathavīti sahakārīpaccayantarabhūtā ajjhattikabāhirā pathavī ārammaṇaggahaṇe paccayoti attho. Ādhārabhūtāti tejovāyodhātūnaṃ ādhārabhūtā. Nissayabhūtānanti nissayamahābhūtānaṃ āpotejovāyodhātūnaṃ. Sabbadāti uppīḷanakāle ca anuppīḷanakāle ca. Tatthāti caturāsītipabhede uparimakāyasaṅkhāte rūpasamūhe. Vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānanti idaṃ cakkhudasakaṃ idaṃ kāyadasakaṃ idaṃ bhāvadasakanti evaṃ kalāpatopi vinibbhujjituṃ asakkuṇeyyānaṃ.

‘त्या व्यवहाराने’ म्हणजे गंध आणि गंधग्रहणाच्या सहचर्यामुळे गंधालाही तसेच म्हटले आहे, असा अभिप्राय आहे. ‘गंध प्रत्यय (कारण) आहे’ म्हणजे गंध हा सहकारी प्रत्यय आहे, असा अर्थ आहे. ‘लाळ (खेळ) इत्यादी प्रत्यय आहेत’ असे जोडावे. तसेच ‘पृथ्वी’ म्हणजे सहकारी प्रत्ययांतर्गत असलेली आध्यात्मिक आणि बाह्य पृथ्वी आलंबन ग्रहणात प्रत्यय (कारण) आहे, असा अर्थ आहे. ‘आधारभूत’ म्हणजे तेजो आणि वायू धातूंची आधारभूत. ‘निश्रयभूत’ म्हणजे निश्रय महाभूत असलेल्या आप, तेजो आणि वायू धातूंचे. ‘सर्वदा’ म्हणजे पीडा देण्याच्या (दाबण्याच्या) काळात आणि पीडा न देण्याच्या काळातही. ‘तेथे’ म्हणजे चौऱ्याऐंशी प्रकारच्या वरील शरीर संज्ञक रूपसमूहात. ‘विभक्त करण्यास असमर्थ असलेल्यांचे’ म्हणजे ‘हे चक्षु-दशक आहे, हे काय-दशक आहे, हे भाव-दशक आहे’ अशा प्रकारे कलापांमधूनही विभक्त करण्यास असमर्थ असलेल्यांचे.

616. Dīghādīnaṃ [Pg.163] phusitvā jānitabbatoti idaṃ dīghādīnaṃ na kāyaviññāṇagocarattā vuttaṃ, dīghādivohārarūpādīnaṃ pana phoṭṭhabbaṃ phusitvā kāyaviññāṇavīthiyā parato pavattena manoviññāṇenapi jānitabbattā vuttaṃ. Dīghādisannivesanti dīghādisannivesavantaṃ. Ekasmiṃ itarassa abhāvāti chāyātapānaṃ ālokandhakārānañca asahaṭṭhāyitaṃ āha. Kathaṃ pana āloko andhakāraṃ vidhamatīti? ‘‘Ālokappavattisamānakālaṃ andhakārasabhāvena pavattamānaṃ vaṇṇāyatanaṃ bhijjati. Andhakārassa nissayo hutvā pavattamānāni bhūtāni kamena tathārūpassa vaṇṇāyatanassa nissayabhāvaṃ gacchantī’’ti keci. Saha andhakārena tannissayabhūtānaṃ nirodhasamanantaraṃ taṃsantatiyaṃ tādise paccayasannipāte ālokanissayabhūtānaṃ uppattīti veditabbaṃ. Na hi nissayamahābhūtehi vinā ālokappavatti atthi, nāpi andhakārasaṅkhātaṃ vaṇṇāyatanameva nirujjhati taṃnissayehi payujjamānakaekakalāpabhūtopādārūpānaṃ saheva nirujjhanato. Padīpasikhāmaṇiraṃsiyo viya pathavīpākārarukkhādīni muñcitvāpi andhakāro pavattatīti vadanti. Mandaṃ pana pākārādiādhārarahitaṃ na suṭṭhu paññāyati, bahalaṃ ādhāraṃ nissāya pavattatīti yuttanti ca vadanti.

६१६. ‘लांब इत्यादींना स्पर्श करून जाणले पाहिजे’ हे लांब इत्यादी कायविज्ञानाचे गोचर (विषय) असल्यामुळे म्हटलेले नाही, तर लांब इत्यादी व्यवहार रूपांच्या स्प्रष्टव्याला (phoṭṭhabba) स्पर्श करून कायविज्ञानवीथीच्या पलीकडे प्रवृत्त होणाऱ्या मनोविज्ञानाने देखील जाणले जाण्यायोग्य असल्यामुळे म्हटले आहे. ‘दीर्घादिसन्निवेश’ म्हणजे लांब इत्यादी आकारयुक्त. ‘एकामध्ये दुसऱ्याचा अभाव’ याद्वारे छाया-ऊन आणि प्रकाश-अंधार यांचे एकत्र न राहणे सांगितले आहे. पण प्रकाश अंधाराचा नाश कसा करतो? ‘प्रकाशाच्या प्रवृत्तीच्या समान काळी अंधार स्वभावाने प्रवृत्त होणारे वर्णायतन नष्ट होते. अंधाराचा आश्रय होऊन प्रवृत्त होणारी महाभूते क्रमाने तशा रूपाच्या वर्णायतनाचा आश्रयभाव प्राप्त करतात,’ असे काही जण म्हणतात. अंधारासोबतच त्याच्या आश्रयभूत महाभूतांच्या निरोधानंतर लगेचच, त्या संततीमध्ये तशा प्रत्यय-सामग्रीच्या योगाने प्रकाश-आश्रयभूत महाभूतांची उत्पत्ती होते, असे जाणावे. कारण आश्रय महाभूतांशिवाय प्रकाशाची प्रवृत्ती नसते, आणि केवळ अंधार संज्ञक वर्णायतनच निरुद्ध होत नाही, तर त्याच्या आश्रयाशी जोडलेल्या एकाच कलापातील उपादाय रूपांचाही एकत्रच निरोध होतो. दिव्याची ज्योत किंवा मणीच्या किरणांप्रमाणे, पृथ्वी, भिंत, वृक्ष इत्यादींना सोडूनही अंधार प्रवृत्त होतो, असे काही जण म्हणतात. परंतु भिंत इत्यादी आधाराशिवाय मंद अंधार चांगल्या प्रकारे स्पष्ट दिसत नाही, तो दाट आधाराचा आश्रय घेऊनच प्रवृत्त होतो, हेच योग्य आहे असेही ते म्हणतात.

620. ‘‘Amanussasaddo’’ti ettha a-kāro na manussatāmattanivattiattho sadisabhāvadīpanatāya anadhippetattā, manussato pana anaññatānivattiatthoti dassetuṃ ‘‘amanussa…pe… ṭṭhādayopī’’ti āha. Tathā kittetabboti ‘‘vaṃsaphālanasaddo’’tiādinā vatthuvasena kittetabbo.

६२०. ‘अमनुष्य शब्द’ यामध्ये ‘अ’ कार हा केवळ मनुष्यत्वाचा निषेध करणारा नाही, कारण येथे सादृश्य भाव दाखवणे अभिप्रेत नाही, तर मनुष्यापेक्षा भिन्न नसलेल्याचा निषेध करण्यासाठी आहे, हे दर्शवण्यासाठी ‘अमनुष्य... इत्यादी’ म्हटले आहे. तसेच कीर्तन (कथन) करावे म्हणजे ‘वंशफाळन शब्द’ (बांबू फाडण्याचा आवाज) इत्यादी वस्तूच्या रूपाने कथन करावे.

632. Kammacittādināti ādi-saddena utuāhāre saṅgaṇhāti. Taṃtadākārānīti itthiliṅgādiākārāni. Itthindriyaṃ paṭicca samuṭṭhahantīti aññamaññapaccayānipi itthiliṅgādīni yebhuyyena itthindriyasahite eva santāne sabbhāvā itarattha ca abhāvā indriyahetukāni vuttāni. Aññathāti itthiliṅgādiākārato aññathā, itthindriyābhāve vā. Itthiggahaṇassa cāti itthīti cittappavattiyā. Tesaṃ rūpānanti itthiliṅgādiākārarūpānaṃ. Yadi itthindriyaṃ itthiliṅgādiākārarūpānaṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kasmā tassa indriyādipaccayabhāvo tesaṃ na vuttoti? Neva taṃ sahakārīkāraṇaṃ, atha kho tesaṃ tabbhāvabhāvitāmattena taṃ kāraṇanti vuccatīti dassetuṃ āha ‘‘yasmā panā’’tiādi.

६३२. ‘कर्म, चित्त इत्यादींद्वारे’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने ऋतू आणि आहार यांचे ग्रहण होते. ‘त्या त्या आकारांचे’ म्हणजे स्त्री-लिंग इत्यादी आकारांचे. ‘स्त्री-इंद्रियावर अवलंबून उत्पन्न होतात’ म्हणजे जरी स्त्री-लिंग इत्यादी परस्पर प्रत्यय (कारण) असले, तरी या संततीमध्ये बहुतांश करून स्त्री-इंद्रिययुक्त संततीमध्येच त्यांचे अस्तित्व असते आणि इतर ठिकाणी नसतात, म्हणून त्यांना इंद्रिय-हेतुक म्हटले आहे. ‘अन्यथा’ म्हणजे स्त्री-लिंग इत्यादी आकारापेक्षा वेगळे, किंवा स्त्री-इंद्रियाच्या अभावात. ‘स्त्री-ग्रहणाचे’ म्हणजे ‘स्त्री’ अशा चित्तप्रवृत्तीचे. ‘त्या रूपांचे’ म्हणजे स्त्री-लिंग इत्यादी आकार रूपांचे. जर स्त्री-इंद्रिय हे स्त्री-लिंग इत्यादी आकार रूपांचे सहकारी कारण आहे, तर मग त्याचा इंद्रियादी प्रत्ययभाव त्यांच्यासाठी का सांगितला नाही? ते सहकारी कारण नाहीच, तर केवळ त्यांच्या अस्तित्वावर अवलंबून असल्यामुळे त्याला कारण म्हटले जाते, हे दर्शवण्यासाठी ‘यस्मात् पुनः’ (कारण पुन्हा...) इत्यादी म्हटले आहे.

633. Liṅgaṃ [Pg.164] parivattamānaṃ purimaliṅgādhārajātianurūpameva hutvā parivattatīti katvā vuttaṃ ‘‘paṭisandhiyaṃ viya pavattepī’’ti. Yassa…pe… noti ādivacanatoti ādi-saddena ‘‘yassa vā pana purisindriyaṃ uppajjati, tassa itthindriyaṃ uppajjatīti no’’ti (yama. 3.indriyayamaka.188) saṅgaṇhāti.

६३३. बदलणारे लिंग हे पूर्वीच्या लिंगाच्या आधारभूत जातीच्या अनुरूपच होऊन बदलते, म्हणून ‘प्रतिसंधीप्रमाणे प्रवृत्तीतही’ असे म्हटले आहे. ‘ज्याला... इत्यादी नाही’ या आदि-वचनातील ‘आदि’ शब्दाने ‘किंवा ज्याला पुरुष-इंद्रिय उत्पन्न होते, त्याला स्त्री-इंद्रिय उत्पन्न होते का? नाही’ (यमक ३, इंद्रिययमक १८८) याचे ग्रहण होते.

635. Dvārabhāvena kucchitānaṃ āsavadhammānaṃ pavattiṭṭhānatāya pasādavisese viya viññattivisesepi kāyavohārappavatti daṭṭhabbā. Vitthambhanasabhāvatāya vāyodhātuyā thambhanaṃ ‘‘vāyodhātukicca’’nti vuttaṃ. Kiccampi hi dhammānaṃ sabhāvoyevāti. Pathavīdhātuyā ākāro vacīviññattīti vattuṃ vaṭṭatīti yojanā.

६३५. द्वारभावाने कुत्सित आसवधर्मांच्या प्रवृत्तीचे स्थान असल्याने, जसे प्रसादविशेषात (इंद्रिय संवेदनशीलतेत) तसेच विज्ञप्तिविशेषातही 'कायव्यवहारप्रवृत्ती' (शारीरिक व्यवहाराची प्रवृत्ती) पाहिली पाहिजे. विष्टंभनस्वभावामुळे (आधार देण्याच्या स्वभावामुळे) वायुधातूचे जे स्तंभन (ताठरता) आहे, त्याला "वायुधातूचे कृत्य" असे म्हटले आहे. कारण कृत्य हे सुद्धा धर्मांचा स्वभावच आहे. "पृथ्वीधातूचा आकार ही वचीविज्ञप्ति (वाचा-विज्ञप्ति) आहे" असे म्हणणे योग्य आहे, अशी ही योजना (संगती) आहे.

636. Vitakka…pe… gahitāti yathādhippetatthābhibyañjikāya vācāya samuṭṭhāpanādhippāyappavattiṃ sandhāya vuttaṃ. Tadā hi sā tehi pariggahitā nāma hotīti. Ekassapi akkharassa anekehi javanehi nibbattetabbattā tathā nibbattiyamānatāya asamatthasabhāvattā na viññātavisesā na bhinnā evāti āha ‘‘sava…pe… bhinnā’’ti. Abbokiṇṇeti antarantarā uppajjamānehi asaṃsaṭṭhe. ‘‘Pacchimacitta’’nti avisesena cuticittaṃ vuttanti adhippāyena ‘‘aññesampi cuticittaṃ…pe… ñāyatī’’ti vuttaṃ.

६३६. "वितर्क...पे... ग्रहण केले" हे यथा-अभिप्रेत अर्थाला अभिव्यक्त करणाऱ्या वाचेच्या समुत्थापनाच्या (उत्पत्तीच्या) अभिप्रायाच्या प्रवृत्तीला उद्देशून म्हटले आहे. कारण तेव्हा ती (वाणी) त्यांच्याद्वारे परिगृहीत झालेली असते. एका अक्षराची देखील अनेक जवनांद्वारे (जवनचित्तांद्वारे) निष्पत्ती करावी लागत असल्याने आणि तशा प्रकारे निष्पन्न होत असताना असमर्थ स्वभावाची असल्याने, ती विशेष रूपाने जाणली जात नाही आणि भिन्नही होत नाही, म्हणून "सव...पे... भिन्ना" (ऐकणे...पे... भिन्न) असे म्हटले आहे. 'अब्बोकिण्ण' (अमिश्रित) म्हणजे मध्ये-मध्ये उत्पन्न होणाऱ्या (धर्मांशी) असंसृष्ट. "पश्चिमचित्त" (अंतिम चित्त) असे सामान्यपणे च्युतिचित्ताला म्हटले आहे, या अभिप्रायाने "इतरांचेही च्युतिचित्त...पे... जाणले जाते" असे म्हटले आहे.

Atha vā ‘‘ye ca rūpāvacaraṃ arūpāvacaraṃ upapajjitvā parinibbāyissanti, tesaṃ cavantānaṃ tesaṃ vacīsaṅkhāro nirujjhissati, no ca tesaṃ kāyasaṅkhāro nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) rūpārūpabhavūpapajjanakānaṃ kāmāvacaracuticittassapi kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanavacanena khīṇāsavehi aññesampi…pe… ñāyatī’’ti vuttaṃ. Yasmā ca –

अथवा "आणि जे रूपावचर व अरूपावचर भूमीत उत्पन्न होऊन परिनिर्वाण पावतील, च्युत होत असताना त्यांच्या वचीसंस्काराचा (वाचासंस्काराचा) निरोध होईल, पण त्यांच्या कायसंस्काराचा निरोध होणार नाही" (यमक २, संस्कारयमक ८८) या वचनानुसार, रूप आणि अरूप भवात उत्पन्न होणाऱ्यांच्या कामावचर च्युतिचित्ताद्वारे देखील कायसंस्काराचे समुत्थापन न होण्याच्या वचनावरून, "क्षीणासवांपेक्षा (अर्हतांपेक्षा) इतरांचेही...पे... जाणले जाते" असे म्हटले आहे. आणि ज्या कारणाने -

‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa vacīsaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108),

"ज्याच्या कायसंस्काराचा निरोध होतो, त्याच्या वचीसंस्काराचा निरोध होईल काय? होय (आमंता)" (यमक २, संस्कारयमक १०८),

‘‘Yassa kāyasaṅkhāro nirujjhati, tassa cittasaṅkhāro nirujjhissatīti āmantā’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.108) ca,

"ज्याच्या कायसंस्काराचा निरोध होतो, त्याच्या चित्तसंस्काराचा निरोध होईल काय? होय (आमंता)" (यमक २, संस्कारयमक १०८) आणि,

‘‘Pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro ca na nirujjhati cittasaṅkhāro ca na nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.113) –

"पश्चिमचित्ताच्या (अंतिम चित्ताच्या) भंगक्षणी त्यांच्या कायसंस्काराचा निरोध होत नाही आणि चित्तसंस्काराचा निरोध होणार नाही" (यमक २, संस्कारयमक ११३) -

Ādivacanato [Pg.165] ca pacchimacittassa purato soḷasamena cittena tato orimena vā saddhiṃ assāsapassāsā na uppajjantīti siddhaṃ. Yadi uppajjeyyuṃ, ‘‘pacchimacittassa bhaṅgakkhaṇe tesaṃ kāyasaṅkhāro na nirujjhatī’’ti na vadeyya, vuttañcetaṃ, tasmā heṭṭhimakoṭiyā cutito purimena sattarasamena uppannā assāsapassāsā cutiyā heṭṭhā dutiyena cittena saddhiṃ nirujjhanti. Tena ‘‘yassa cittassa anantarā kāmāvacarānaṃ pacchimacittaṃ uppajjissatī’’ti cuticittassānantarapaccayabhūtassapi cittassa kāyasaṅkhārāsamuṭṭhāpanatā vuttā.

इत्यादी वचनांवरून हे सिद्ध होते की, पश्चिमचित्ताच्या आधीच्या सोळाव्या चित्तासोबत किंवा त्याहून आधीच्या चित्तासोबत आश्वास-प्रश्वास (श्वासोच्छ्वास) उत्पन्न होत नाहीत. जर ते उत्पन्न झाले असते, तर "पश्चिमचित्ताच्या भंगक्षणी त्यांच्या कायसंस्काराचा निरोध होत नाही" असे म्हटले नसते, परंतु असे म्हटले आहे. म्हणून कनिष्ठ मर्यादेने (किमानपक्षी) च्युतिचित्ताच्या आधीच्या सतराव्या चित्ताच्या वेळी उत्पन्न झालेले आश्वास-प्रश्वास च्युतिचित्ताच्या आधीच्या दुसऱ्या चित्तासोबत निरुद्ध होतात. त्यामुळे "ज्या चित्तानंतर कामावचरांचे पश्चिमचित्त उत्पन्न होईल" या वचनाने च्युतिचित्ताचा अनंतरप्रत्यय (तात्कालिक कारण) असलेल्या चित्ताद्वारे देखील कायसंस्काराचे समुत्थापन न होणे सांगितले आहे.

Atha vā yassa cittassāti yena cittena sabbapacchimo kāyasaṅkhāro uppajjati. Taṃ cittaṃ vuttanti gahetabbaṃ, na pacchimacittassa anantarapaccayabhūtaṃ. Anantarāti hi kāyasaṅkhāruppādanaṃ antaraṃ vinā, yato pacchā kāyasaṅkhāruppādanena anantaritaṃ hutvā pacchimacittaṃ uppajjissatīti attho. Kasmā? ‘‘Itaresaṃ vacīsaṅkhāro ca nirujjhissati kāyasaṅkhāro ca nirujjhissatī’’ti (yama. 2.saṅkhārayamaka.88) vuttattā. Aññathāpacchimacittato purimatatiyacittasamaṅgīnaṃ kāyasaṅkhāro uppajjatīti āpajjatīti. Evaṃ sabbesampi cuticittassa rūpajanakatābhāve āgamaṃ dassetvā idāni yuttiṃ dassetuṃ ‘‘na hī’’tiādimāha. Tattha gabbhagamanādīti ādi-saddena udakanimuggaasaññībhūtakālakatacatutthajjhānasamāpannarūpārūpabhavasamaṅgīnirodhasamāpannabhāve saṅgaṇhāti.

अथवा "ज्या चित्ताचे" म्हणजे ज्या चित्ताद्वारे सर्वात शेवटचा कायसंस्कार उत्पन्न होतो, ते चित्त सांगितले आहे असे समजावे; पश्चिमचित्ताचा अनंतरप्रत्यय (तात्कालिक कारण) असलेले चित्त नव्हे. कारण 'अनंतर' म्हणजे कायसंस्काराच्या उत्पत्तीमध्ये अंतर (व्यवधान) नसणे; ज्याच्या नंतर कायसंस्काराच्या उत्पत्तीशिवाय अव्यवहित होऊन पश्चिमचित्त उत्पन्न होईल, असा अर्थ आहे. का? कारण "इतरांच्या वचीसंस्काराचाही निरोध होईल आणि कायसंस्काराचाही निरोध होईल" (यमक २, संस्कारयमक ८८) असे म्हटले आहे. अन्यथा, पश्चिमचित्ताच्या आधीच्या तिसऱ्या चित्ताने युक्त असलेल्यांच्या कायसंस्कार उत्पन्न होतो, असा प्रसंग येईल. अशा प्रकारे सर्वच च्युतिचित्तांच्या रूप-उत्पादकत्वाच्या अभावाविषयी आगम (शास्त्रप्रमाण) दाखवून, आता युक्ती (तर्क) दाखवण्यासाठी "न ही" (कारण नाही) इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये "गर्भगमन" (गर्भात जाणे) इत्यादींमधील 'इत्यादी' शब्दाने पाण्यात बुडालेले, असंज्ञी झालेले, कालगत (मृत्यू पावलेले), चतुर्थ ध्यान समापन्न झालेले, रूप व अरूप भवाने युक्त असलेले आणि निरोधसमापन्न झालेले, या अवस्थांचा संग्रह होतो.

637. Anekesaṃ kalāpānaṃ ekato hutvā ekaghanapiṇḍabhāvena pavattanato kalāpantarabhūtānaṃ kalāpantarabhūtehi samphuṭṭhabhāvo vutto. Yato tesaṃ duviññeyyanānattaṃ, na pana avinibbhuttabhāvato. Taṃtaṃbhūtavivittatāti tesaṃ tesaṃ bhūtānaṃ vibhattabhāvo kalāpantarabhūtehi vibhattasabhāvatā asaṃkiṇṇatāti attho. Yasmā pana yathāvuttā vivittatā rūpānaṃ osānaṃ hoti, tasmā ‘‘rūpapariyanto’’ti vuttaṃ. Atha vā taṃtaṃbhūtasuññatā. Yesañhi paricchedo ākāso, tesaṃ pariyantatāya tehi suññabhāvoti lakkhitabbo. Tatoyeva ca so bhūtantarehi viya tehi asamphuṭṭhoti vuccatīti. Aññathāti paricchinditabbehi asamphuṭṭhabhāvābhāve.

६३७. अनेक कलापांचे (रूपांच्या समूहांचे) एकत्र येऊन एकसंध पिंडरूपाने प्रवृत्त होत असल्याने, एका कलापातील महाभूतांचा दुसऱ्या कलापातील महाभूतांशी संस्पर्श सांगितला आहे. ज्यामुळे त्यांचे नानात्व (भिन्नत्व) जाणणे कठीण असते, परंतु अविभाज्यतेमुळे नव्हे. "त्या त्या भूतांची विविक्तता" म्हणजे त्या त्या महाभूतांचा विभक्तभाव, इतर कलापांतील महाभूतांपेक्षा विभक्त स्वभाव असणे, म्हणजेच अमिश्रित असणे असा अर्थ आहे. आणि ज्या अर्थी अशी सांगितलेली विविक्तता ही रूपांची सीमा असते, म्हणून त्याला "रूपपर्यंत" (रूपाची सीमा) असे म्हटले आहे. अथवा त्या त्या महाभूतांची शून्यता. कारण ज्यांची सीमा आकाश आहे, त्यांच्या सीमाभूततेमुळे त्यांच्यापासून शून्य असणे, असा लक्षणार्थ घ्यावा. आणि म्हणूनच, जसे इतर महाभूतांशी, तसेच त्यांच्याशीही तो असंस्पृष्ट (अस्पर्शित) आहे असे म्हटले जाते. "अन्यथा" म्हणजे परिच्छेद करण्यायोग्य असलेल्यांशी असंस्पृष्टतेचा अभाव असणे.

638. Taṃtaṃvikārādhikarūpehīti [Pg.166] ettha kathaṃ cammasuvaṇṇesu mudutākammaññatā labbhanti, nanu lahutādivikārā ekantato indriyabaddharūpe eva pavattanato anindriyabaddhe na labbhantīti? Saccametaṃ, idha pana taṃsadisesu tabbohāravasena vuttaṃ. Tathā hi tūlapicuādīsu garubhāvādihetūnaṃ bhūtānaṃ adhikabhāvābhāvato lahuādivohāro. Niddisitabbadhammanissayarūpe eva vā sandhāya ‘‘taṃtaṃvikārādhikarūpehī’’ti vuttanti daṭṭhabbaṃ. Sabbe sabbesaṃ paccayā lahutādīnaṃ aññamaññāvijahanatoti adhippāyo.

६३८. "त्या त्या विकारांनी अधिक असलेल्या रूपांद्वारे" - येथे चामडे आणि सोने यामध्ये मृदुता (मऊपणा) व कर्मण्यता (लवचिकता) कशी प्राप्त होते? लहुता (हलकेपणा) इत्यादी विकार हे निश्चितपणे केवळ इंद्रियबद्ध रूपांमध्येच प्रवृत्त होत असल्याने, ते अनिंद्रियबद्ध (निर्जीव) वस्तूंमध्ये प्राप्त होत नाहीत काय? हे सत्य आहे, परंतु येथे त्यांच्यासारख्या वस्तूंमध्ये त्या व्यवहाराच्या वशने (उपचाराने) असे म्हटले आहे. जसे की कापूस इत्यादींमध्ये गुरुत्व (जडपणा) इत्यादींच्या कारणीभूत महाभूतांच्या अधिकतेचा अभाव असल्याने 'लघु' (हलके) इत्यादी व्यवहार होतो. किंवा निर्देश करण्यायोग्य धर्मांच्या आश्रयभूत रूपालाच उद्देशून "त्या त्या विकारांनी अधिक असलेल्या रूपांद्वारे" असे म्हटले आहे, असे समजावे. सर्वच (महाभूत) लहुता इत्यादींच्या परस्परांना न सोडण्याच्या कारणाने सर्वांचे प्रत्यय (कारण) असतात, असा अभिप्राय आहे.

641. Ācayasaddenevāti niddese vuttaācayasaddeneva. Yo āyatanānaṃ ādicayattā ācayo punappunaṃ nibbattamānānaṃ, sova rūpassa uparicayattā upacayoti adhippetaṃ atthaṃ pāḷiyaṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘pāḷiyaṃ panā’’tiādi vuttaṃ. Upa-saddo paṭhamattho ‘‘dānaṃ, bhikkhave, paṇḍitupaññatta’’ntiādīsu (a. ni. 3.45) viya. Upariatthoca ‘‘sammaṭṭhe upasitte ca, te nisīdiṃsu maṇḍape’’tiādīsu viya. Aññathāti upa-saddassa upariatthasseva gahaṇe.

६४१. "आचय शब्दानेच" म्हणजे निर्देशात सांगितलेल्या आचय शब्दानेच. पुन्हा पुन्हा उत्पन्न होणाऱ्या आयतनांचा जो आदि-चय (सुरुवातीचा संचय) असल्याने 'आचय' आहे, तोच रूपाचा उपरि-चय (पुढील संचय) असल्याने 'उपचय' आहे, हा अभिप्रेत अर्थ पाळीमध्ये जोडून दाखवण्यासाठी "पाळीमध्ये तर" इत्यादी म्हटले आहे. 'उप' हा शब्द प्रथम अर्थाचा वाचक आहे, जसे "भिक्खूहो, दान हे पंडितांनी प्रज्ञप्त केले आहे" (अंगुत्तरनिकाय ३.४५) इत्यादींमध्ये. आणि 'उपरि' (वर) या अर्थाचा वाचक आहे, जसे "सम्यक् सारवलेल्या आणि शिंपडलेल्या मंडपात ते बसले" इत्यादींमध्ये. "अन्यथा" म्हणजे 'उप' शब्दाचा केवळ 'उपरि' (वर) हाच अर्थ ग्रहण केल्यास.

643. Phalavipaccanapakatiyāti phalavipaccanasabhāvena. Phalameva vā pakatīti āyusaṃhānādinā phalasabhāvena jarāniddesoti attho. Tathā hi ‘‘phalūpacārena vuttā’’ti vuttaṃ. Supariṇatarūpaparipākakāle hānidasakādīsu.

६४३. "फलविपच्चनप्रकृतीद्वारे" म्हणजे फलविपच्चन स्वभावाने (फळ पिकण्याच्या स्वभावाने). किंवा फळ हेच प्रकृती (स्वभाव) आहे, म्हणून आयुष्य कमी होणे इत्यादी फलस्वभावामुळे हा जरेचा (वृद्धत्वाचा) निर्देश आहे, असा अर्थ आहे. तसेच "फलोपचाराने म्हटले आहे" असे म्हटले आहे. चांगल्या प्रकारे परिपक्व झालेल्या रूपाच्या परिपाक काळात हानीदशक (ऱ्हास होणारे दशक) इत्यादींमध्ये.

645. Kattabbasabhāvatoti mūlaphalādīnaṃ idhādhippetaāhāravatthūnaṃ mukhena asanādikattabbasabhāvato. Visabhūte saṅghāte ojā mandā hotīti savisattābhāvato sukhumatā vuttā. Aṅgamaṅgānusārino rasassa sāroti rasaharaṇīdhamanijālānusārena sarīrāvayave anuppaviṭṭhassa āhārarasassa abbhantarāhārapaccayo sneho, yo loke rasadhātūti vuccati.

६४५. कर्तव्यस्वभावतः म्हणजे मूळ, फळ इत्यादी येथे अभिप्रेत असलेल्या आहारवस्तूंचे मुखाद्वारे भक्षण करणे इत्यादी करण्याच्या स्वभावामुळे होय. विजातीय संघात (किंवा विषयुक्त समूहात) ओज मंद होते, कारण विषारीपणा नसलेल्या अवस्थेमुळे सूक्ष्मता सांगितली आहे. ‘अंगांगात अनुसरणाऱ्या रसाचा सार’ म्हणजे रस वाहून नेणाऱ्या धमन्यांच्या जाळ्याद्वारे शरीराच्या अवयवांमध्ये प्रवेश केलेल्या आहाररसाचा अंतर्गत आहारप्रत्यय असलेला स्नेह (स्निग्धता) होय, ज्याला लोकात ‘रसधातू’ असे म्हटले जाते.

Upādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

उपादाभाजनीयकथावर्णन समाप्त झाले.

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā

नोपादाभाजनीयकथावर्णन.

646. ‘‘Ekaṃ [Pg.167] mahābhūtaṃ paṭicca tayo mahābhūtā tayo mahābhūte paṭicca ekaṃ mahābhūta’’ntiādivacanato (paṭṭhā. 1.1.53) ekaṃ mahābhūtaṃ avasesamahābhūte nissayati, tehi upādārūpena ca nissīyatīti āha ‘‘nissayati ca nissīyati cā’’ti.

६४६. “एक महाभूत आश्रित करून तीन महाभूते उत्पन्न होतात, तीन महाभूतांना आश्रित करून एक महाभूत होते” इत्यादी वचनावरून (पट्ठान १.१.५३) एक महाभूत उर्वरित महाभूतांना आश्रय देते आणि त्यांच्याद्वारे तसेच उपादारूपाद्वारे आश्रित केले जाते, म्हणून “आश्रय देते आणि आश्रित केले जाते” (निस्सयति च निस्सीयदि च) असे म्हटले आहे.

647. Mahābhūtānaṃ aññamaññāvijahanato ekasmimpi kalāpe anekaṃ phoṭṭhabbaṃ atthīti phoṭṭhabbasabhāvesuyeva anekesupi ārammaṇesu āpāthagatesu ābhogādivasena ekaṃyeva viññāṇuppattihetu hotīti ayaṃ vicāro dassito. Itaresupi pana yathāyogaṃ dassetabbo. Tattha rasārammaṇaṃ tāva indriyanissayaṃ allīyitvā viññāṇuppattihetubhāvato satipi anekesaṃ rasānaṃ āpāthagamane ekasmiṃ khaṇe ekappakāraṃyeva yathāvuttanayena jivhāviññāṇuppattihetu hoti, tathā gandhārammaṇaṃ. Rūpasaddārammaṇāni pana indriyanissayaṃ asampatvāva viññāṇuppattihetubhāvato yogyadese avaṭṭhitāni yattakāni sahakārīpaccayantaragataṃ upakāraṃ labhanti, tattakāni ekasmiṃ khaṇe ekajjhaṃ ārammaṇaṃ na hontīti na vattabbāni. Tathā hi saddo nigghosādiko anekakalāpagato tathā vaṇṇopi sivikubbahananiyāmena ekajjhaṃ ārammaṇaṃ hotīti. Etthāpi ca ābhujitavasena ārammaṇādhimattatāvasena anekakalāpasannipātepi katthaci viññāṇuppatti hotiyeva. Pasādādhimattatā pittādivibandhābhāvena pasādassa tikkhatā. Kathaṃ pana cittassāti cittasāmaññato ekattanayavasena pucchati.

६४७. महाभूतांच्या परस्परांना न सोडण्याच्या स्वभावामुळे एकाच कलापात (समूहात) अनेक फोट्ठब्ब (स्पर्शव्य) असतात. म्हणून अनेक स्पर्शस्वभाव असलेले आलंबन गोचर झाले असता, आभोग (मनोयोग) इत्यादींच्या वशामुळे एकच विज्ञानाच्या उत्पत्तीचे कारण बनते, हा विचार दर्शविला आहे. इतरांच्या बाबतीतही योग्यतेनुसार हाच विचार दर्शविला पाहिजे. त्यामध्ये, रसाचे आलंबन इंद्रियाच्या आश्रयाला चिकटून विज्ञान-उत्पत्तीचे कारण बनत असल्यामुळे, अनेक रसांचे गोचरत्व आले तरीही एका क्षणात एकाच प्रकाराने पूर्वोक्त नियमानुसार जिव्हाविज्ञानाच्या उत्पत्तीचे कारण बनते; त्याचप्रमाणे गंधालंबनही. रूप आणि शब्दाचे आलंबन मात्र इंद्रियाच्या आश्रयाला थेट स्पर्श न करताच विज्ञान-उत्पत्तीचे कारण बनत असल्यामुळे, योग्य ठिकाणी स्थित असलेले जेवढे सहकारी प्रत्ययांच्या अंतर्गत उपकार मिळवतात, तेवढे एका क्षणात एकत्रितपणे आलंबन बनत नाहीत असे म्हणता येत नाही. कारण की, अनेक कलापांमध्ये असलेला घोष इत्यादी शब्द, तसेच वर्ण (रूप) देखील शिबिका वाहून नेण्याच्या नियमाप्रमाणे एकत्रितपणे आलंबन बनतात. येथेही आभोगाच्या वशामुळे आणि आलंबनाच्या तीव्रतेमुळे अनेक कलापांचा संनिपात झाला तरी कुठे कुठे विज्ञानाची उत्पत्ती होतेच. ‘प्रसादाची अधिमात्रता’ म्हणजे पित्त इत्यादी अडथळ्यांच्या अभावामुळे प्रसादाची तीक्ष्णता होय. ‘चित्ताचे कसे?’ हा प्रश्न चित्ताच्या सामान्यत्वामुळे एकत्व-नयाच्या वशामुळे विचारला आहे.

651. Tādisāyāti yā pacurajanassa atthītipi na gahitā. Santī samānā. Evanti yathāsasambhārudakaṃ sasambhārapathaviyā ābandhakaṃ, evaṃ paramatthudakaṃ paramatthapathaviyāti dasseti. Tadanurūpapaccayehīti attano ābandhanānuguṇehi ābandhiyamānehi sandhāraṇādikiccehi purimehi ca pathavīādīhi. Aphusitvā patiṭṭhā hoti, aphusitvā ābandhatīti iminā phusitabbaphusanakabhāvo āpodhātuyaṃ natthīti phoṭṭhabbavasena ubhayadhammataṃ āha. Aññamaññaṃ nissayatā aññamaññanissayatā. Atha vā [Pg.168] aññamaññatā ca nissayatā ca aññamaññanissayatā. Yadi phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ phoṭṭhabbabhāvena vinā aññamaññanissayatā, pathavīādīnaṃ kakkhaḷādisabhāvo eva phoṭṭhabbabhāvoti tabbirahena kathaṃ tesaṃ āpodhātuyā nissayādibhāvoti āha ‘‘avinibbhogavuttīsū’’tiādi. Aññamaññapaccayabhūtesūti etena upādārūpaṃ nivatteti. Atha vā pubbe aṭṭhakathādhippāye ṭhatvā phoṭṭhabbāphoṭṭhabbadhātūnaṃ visiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ vatvā idāni attano adhippāye ṭhatvā avisesena taṃ dassento āha ‘‘avinibbhogavuttīsū’’tiādi. Taṃyeva avisiṭṭhaṃ aññamaññanissayataṃ daḷhaṃ katvā dassento ‘‘nāpi sahajātesū’’tiādimāha. Tattha aphusanaṃ tāva ekakalāpagatattā na vicāretabbaṃ, phusanaṃ pana kathanti? Ekakalāpagatattā eva. Visuṃ siddhānaṃyeva hi visayamahābhūtānaṃ kāyappasādanissayabhūtesu phusanaṃ dissati.

६५१. ‘तशा प्रकारची’ म्हणजे जी सामान्य लोकांद्वारे ‘आहे’ म्हणूनही ग्रहण केली जात नाही. ‘संती’ म्हणजे समान असताना. ‘अशा प्रकारे’ म्हणजे ज्याप्रमाणे ससंभार पाणी हे ससंभार पृथ्वीला बांधून ठेवणारे असते, त्याचप्रमाणे परमार्थ पाणी (आपोधातू) हे परमार्थ पृथ्वीला (पथवीधातूला) बांधून ठेवणारे असते, हे दर्शविते. ‘त्याच्या अनुरूप प्रत्ययांद्वारे’ म्हणजे स्वतःच्या बंधनास अनुकूल असलेल्या, बांधल्या जाणाऱ्या, धारण करणे इत्यादी कृत्यांद्वारे आणि पूर्वीच्या पृथ्वी इत्यादींद्वारे होय. ‘स्पर्श न करताच प्रतिष्ठा (आधार) होते, स्पर्श न करताच बांधून ठेवते’ यावरून स्पर्श करण्याच्या आणि स्पर्श केल्या जाण्याच्या स्वभावाचा आपोधातूमध्ये अभाव आहे, हे स्पर्शव्यतेच्या (फोट्ठब्ब) दृष्टीने दोन्ही धर्मांच्या बाबतीत सांगितले आहे. परस्परांना आश्रय देणे म्हणजे ‘परस्पराश्रयता’ (अञ्ञमञ्ञनिस्सयता). किंवा परस्परता आणि आश्रयता म्हणजे ‘परस्पराश्रयता’. जर स्पर्शव्य आणि अस्पर्शव्य धातूंची स्पर्शव्यभावाशिवाय परस्पराश्रयता असेल, तर पृथ्वी इत्यादींचा कठीणपणा इत्यादी स्वभाव हाच स्पर्शव्यभाव असल्यामुळे, त्याच्या विरहाने (अभावाने) त्यांचा आपोधातूबरोबर आश्रय इत्यादी भाव कसा असू शकतो? म्हणून ‘अविनीभोगवृत्तींमध्ये’ (अविनाभावी प्रवृत्तींमध्ये) इत्यादी म्हटले आहे. ‘परस्परप्रत्ययभूत असलेल्यांमध्ये’ याने उपादारूपाची निवृत्ती केली जाते. किंवा पूर्वी अट्ठकथेच्या अभिप्रायावर राहून स्पर्शव्य आणि अस्पर्शव्य धातूंची विशिष्ट परस्पराश्रयता सांगून, आता स्वतःच्या अभिप्रायावर राहून सामान्यपणे ती दर्शविताना ‘अविनीभोगवृत्तींमध्ये’ इत्यादी म्हटले आहे. तीच सामान्य परस्पराश्रयता दृढ करून दर्शविताना ‘सहजातांमध्येही नाही’ इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये, स्पर्श न करणे हे तर एकाच कलापात असल्यामुळे विचार करण्याजोगे नाही; परंतु स्पर्श करणे कसे काय? ते देखील एकाच कलापात असल्यामुळेच होय. कारण की, स्वतंत्रपणे सिद्ध असलेल्या विषय-महाभूतांचाच कायप्रसादाच्या आश्रयाने स्पर्श दिसून येतो.

Jhāyatīti paripaccati. Na uṇhā hutvāti etassa uṇhasabhāvā hutvāti ayamatthoti katvā ‘‘tejosabhāvataṃyeva paṭikkhipatī’’ti vuttaṃ. Uṇhapaṭipakkhattā sītassa uṇhatāya paṭikkhepe sītatāsaṅkā siyāti āha ‘‘na sītattaṃ anujānātī’’ti. Tejosabhāgataṃyeva vā sītatāyapi dassetuṃ ‘‘na sītattaṃ anujānātī’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘tejo eva hi sīta’’nti. Mande hi uṇhabhāve sītabuddhīti tejo eva hi sītaṃ. Kathaṃ panetaṃ viññāyatīti? Sītabuddhiyā avavatthitabhāvato pārāpāraṃ viya. Tathā hi ātape ṭhatvā chāyaṃ paviṭṭhānaṃ sītabuddhi hoti, tattheva pathavīgabbhato niggatānaṃ uṇhabuddhīti. Yadi tejoyeva sītaṃ, uṇhabhāvena saddhiṃ sītabhāvopi ekasmiṃ kalāpe upalabbheyyāti āha ‘‘sītuṇhānañcā’’tiādi. Uṇhasītakalāpesu sītuṇhānaṃ appavatti. Dvinnaṃ…pe… yujjati, na āpodhātuvāyodhātūnaṃ sītabhāveti adhippāyo. Āpodhātuyā hi vāyodhātuyā sītabhāve uṇhabhāvena saddhiṃ ekasmiṃ kalāpe sītabhāvo labbheyya, na pana labbhati. Na cettha āpodhātuadhike vāyodhātuadhike vā kalāpe sītabhāvoti sakkā viññātuṃ tādisepi katthaci kalāpe alabbhamānattā sītabhāvassāti. Kharatādisabhāvādhikassa bhūtasaṅghātassa davatādisabhāvādhikatāpatti bhāvaññathattaṃ. Taṃ pana yathā hoti, taṃ dassetuṃ ‘‘pacca…pe… ppattī’’ti āha.

‘झायति’ म्हणजे परिपक्व होते. ‘उष्ण न होता’ याचा अर्थ ‘उष्ण स्वभावाची न होता’ असा करून ‘तेजोस्वभावाचाच निषेध केला जातो’ असे म्हटले आहे. उष्णतेचा विरोधी शीत असल्यामुळे, उष्णतेचा निषेध केला असता शीततेची शंका येऊ शकते, म्हणून ‘शीततेचा स्वीकार करत नाही’ असे म्हटले आहे. किंवा शीततेमध्येही तेजोस्वभावाचेच साधर्म्य दर्शविण्यासाठी ‘शीततेचा स्वीकार करत नाही’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच म्हटले आहे—‘तेज हेच शीत आहे’. कारण उष्णता मंद असताना शीततेची बुद्धी (जाणीव) होते, म्हणून तेज हेच शीत आहे. पण हे कसे जाणले जाते? शीततेच्या बुद्धीच्या अनिश्चिततेमुळे, जसे अलीकडचे आणि पलीकडचे टोक. कारण की, उन्हात उभे राहून सावलीत प्रवेश करणाऱ्यांना शीततेची बुद्धी होते, आणि तेथेच जमिनीच्या गर्भातून बाहेर पडणाऱ्यांना उष्णतेची बुद्धी होते. जर तेज हेच शीत असेल, तर उष्णभावासोबत शीतभाव देखील एकाच कलापात उपलब्ध झाला पाहिजे, म्हणून ‘शीत आणि उष्ण यांचे...’ इत्यादी म्हटले आहे. उष्ण आणि शीत कलापांमध्ये शीत व उष्ण यांची अप्रवृत्ती. दोघांचे...पे... योग्य ठरते, आपोधातू आणि वायोधातू यांच्या शीतभावात नाही, असा अभिप्राय आहे. कारण जर आपोधातू आणि वायोधातूचा शीतभाव असता, तर उष्णभावासोबत एकाच कलापात शीतभाव मिळाला असता, परंतु तो मिळत नाही. आणि येथे आपोधातूचे आधिक्य असलेल्या किंवा वायोधातूचे आधिक्य असलेल्या कलापात शीतभाव आहे असे जाणणे शक्य नाही, कारण तशा प्रकारच्या कोणत्याही कलापात शीतभावाची अनुपलब्धता असते. कठीणपणा इत्यादी स्वभावाचे आधिक्य असलेल्या भूतसंघाताला द्रवता इत्यादी स्वभावाचे आधिक्य प्राप्त होणे म्हणजे भावांतर (भावाचे अन्यथात्व) होय. आणि ते जसे होते, ते दर्शविण्यासाठी ‘पच्च...पे... प्पत्ती’ असे म्हटले आहे.

652. Ekantanacittasamuṭṭhānādīti [Pg.169] ādi-saddena ekantaanupādinnupādāniyādiṃ saṅgaṇhāti. Purimānampīti ‘‘yaṃ vā panaññampī’’ti etasmā vacanato purimānaṃ anupādinnānaṃ saddāyatanakāyaviññattiādīnaṃ nacittasamuṭṭhānānañca cakkhāyatanasotāyatanādīnaṃ. Nakammassakatattābhāvādikanti nakammassakatattābhāvaṃ nacittasamuṭṭhānabhāvanti evamādikaṃ. Ekantākammajādīsūti ādi-saddena ekantācittajaṃ gayhati. Tā jaratāaniccatā. Anekantesu na gahitāti ekantato akammajesu saddāyatanādīsu acittajesu ca cakkhāyatanādīsu gahetvā catusamuṭṭhānikattā anekantesu rūpāyatanādīsu na gahitāti attho.

६५२. 'एकन्तनचित्तसमुट्ठानीति' (केवळ चित्तसमुत्थान नसलेले इत्यादी) यातील 'आदि' शब्दाने 'एकान्त-अनुपादिन्न-उपादानीय' इत्यादींचा संग्रह होतो. 'पुरिमानम्पि' (पूर्वीच्यांचेही) म्हणजे "यं वा पनञ्ञम्पि" (किंवा जे इतर काहीही) या वचनावरून पूर्वीच्या अनुपादिन्न (उपादान न झालेल्या) शब्दायातन, कायविज्ञप्ति इत्यादींचे आणि चित्तसमुत्थान नसलेल्या चक्षुआयतन, श्रोत्रआयतन इत्यादींचे ग्रहण होते. 'न कम्मस्सकतत्ताभावादिकं' म्हणजे कर्माची स्वतःची मालकी नसणे, चित्तसमुत्थान नसणे इत्यादी. 'एकन्ताकम्मजादीसु' (केवळ अकर्मज इत्यादींमध्ये) यातील 'आदि' शब्दाने 'एकान्त-अचित्तज' (केवळ चित्तापासून उत्पन्न न झालेले) घेतले जाते. त्या म्हणजे जरा (वृद्धत्व) आणि अनित्यता होत. 'अने कन्तेसु न गहिता' (अनियत गोष्टींमध्ये ग्रहण न केलेले) म्हणजे केवळ अकर्मज असलेल्या शब्दायातन इत्यादींमध्ये आणि अचित्तज असलेल्या चक्षुआयतन इत्यादींमध्ये ग्रहण करून, चतुःसमुत्थानिक (चार कारणांनी उत्पन्न होणारे) असल्यामुळे अनियत असलेल्या रूपायतन इत्यादींमध्ये ग्रहण केलेले नाही, असा अर्थ आहे.

666. Anipphannattāti aññaṃ anapekkhitvā sabhāvato asiddhattaṃ. Tassāti viññattidvayassa.

६६६. 'अनिप्फन्नत्ता' (अनिष्पन्न असल्यामुळे) म्हणजे दुसऱ्याची अपेक्षा न करता स्वभावाने सिद्ध न होणे. 'तस्स' (त्याचे) म्हणजे दोन्ही विज्ञप्तिंचे (कायविज्ञप्ति आणि वचीविज्ञप्ति यांचे).

Noupādābhājanīyakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

नोउपादाभाजनीयकथावर्णन समाप्त झाले.

Dukaniddesavaṇṇanā niṭṭhitā.

दुकनिर्देशवर्णन समाप्त झाले.

Catukkaniddesavaṇṇanā

चतुक्कनिर्देशवर्णन.

966. ‘‘Sabbaṃ rūpaṃ manasā viññāta’’nti vacanato yadi viññātato aññaṃ diṭṭhādi na hotīti ‘‘katamaṃ taṃ rūpaṃ diṭṭha’’ntiādinā pucchā na katā, evaṃ sante catukkabhāvo kathanti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘dassanādiggahaṇavisesato’’ti. Dassanaṃ savanaṃ minitvā jānanaṃ vijānanañcāti etasmā dassanādiggahaṇavisesato. Etena gāhakabhedena gahetabbabhedoti dasseti. Idāni samukhenapi gahetabbabhedo labbhatīti dassetuṃ ‘‘diṭṭhā…pe… bhāvato’’ti vuttaṃ.

९६६. "सर्व रूप मनाद्वारे विज्ञात (जाणले) जाते" या वचनावरून जर विज्ञातापेक्षा (जाणलेल्यापेक्षा) वेगळे दिलेले (दृष्ट) इत्यादी नसेल, तर "ते कोणते रूप दृष्ट आहे?" इत्यादी प्रश्न विचारला गेला नसता. असे असताना चतुष्कभाव (चारचा गट) कसा होईल, हा आक्षेप मनात ठेवून "दर्शनादिग्रहणविशेषतः" (दर्शन इत्यादींच्या ग्रहणाच्या वैशिष्ट्यामुळे) असे म्हटले आहे. दर्शन (पाहणे), श्रवण (ऐकणे), विचार करून जाणणे आणि विशेष रूपाने जाणणे यावरून 'दर्शनादिग्रहणविशेषतः' असे म्हटले आहे. याद्वारे ग्रहण करणाऱ्याच्या भेदाने (प्रकाराने) ग्रहण करण्यायोग्य गोष्टींचा भेद दर्शविला आहे. आता प्रत्यक्ष रूपानेही ग्रहण करण्यायोग्य गोष्टींचा भेद प्राप्त होतो, हे दर्शविण्यासाठी "दृष्ट...पे... भावावरून" असे म्हटले आहे.

Pañcakaniddesavaṇṇanā

पंचकनिर्देशवर्णन.

969. Tadidaṃ nayakaraṇaṃ chabbidhādīsu tīsu saṅgahesu yojitaṃ.

९६९. हे नयकरण (पद्धतीची मांडणी) सहा प्रकारच्या इत्यादी तीन संग्रहांमध्ये योजिले आहे.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā

प्रकीर्णककथावर्णन.

975. Ekantato nīvaraṇattā middhassa ‘‘natthi nīvaraṇā’’ti vacanena gahaṇanti dassetuṃ ‘‘middhassapi nīvaraṇassā’’ti vuttaṃ. Na ca rūpaṃ pahātabbaṃ nippariyāyappahānassa idha [Pg.170] adhippetattā. Ettha keci ‘‘nāmakāyarūpakāyagelaññasabhāvato duvidhaṃ middhaṃ. Tattha purimaṃ ‘nīvaraṇā’ti vacanena vuttaṃ, itaraṃ rūpasabhāva’’nti vadanti. Tattha yaṃ taṃ arūpato aññaṃ middhaṃ parikappitaṃ, tampi nīvaraṇaṃ middhasabhāvato itaraṃ middhaṃ viyāti parikappitamiddhassapi na sakkā nīvaraṇabhāvaṃ nivattetunti tesaṃ vacanassa nīvaraṇappahānavacanena virodhaṃ dassento ‘‘na ca rūpakāya’’ntiādimāha. Atha vā khīṇāsavānaṃ soppanasabhāvato soppassa ca middhahetukattā atthi middharūpanti vādaṃ sandhāya uttaramāha ‘‘na ca rūpakāyagelañña’’ntiādinā. Tattha middhameva soppahetūti nāyaṃ avadhāraṇā icchitā, soppahetu eva middhanti pana icchitāti middhato aññopi soppahetu atthi, ko pana so? Rūpakāyagelaññaṃ. Na ca rūpa…pe… vacanatoti yojanā daṭṭhabbā.

९७५. मिद्ध (आळस/ग्लानी) हे एकांताने नीवरण (अडथळा) असल्यामुळे "नीवरण नाही" या वचनाने त्याचे ग्रहण होते, हे दर्शविण्यासाठी "मिद्धाचेही नीवरण" असे म्हटले आहे. आणि रूप हे प्रहाण (त्याग) करण्यायोग्य नाही, कारण येथे 'निप्परियायप्रहाण' (थेट/मुख्य प्रहाण) अभिप्रेत आहे. येथे काही जण म्हणतात: "नामकाय आणि रूपकाय यांच्या ग्लानीच्या स्वभावामुळे मिद्ध दोन प्रकारचे आहे. त्यातील पहिले 'नीवरण' या वचनाने सांगितले आहे, आणि दुसरे रूपस्वभाव आहे." त्यामध्ये जे अरूपापेक्षा वेगळे मिद्ध कल्पिले आहे, ते देखील मिद्धस्वभावामुळे नीवरणच आहे, जसे की इतर मिद्ध; म्हणून कल्पिलेल्या मिद्धाचे देखील नीवरणत्व नाकारता येत नाही, हे दाखवून त्यांच्या वचनाचा नीवरणप्रहाणाच्या वचनाशी असलेला विरोध दर्शविण्यासाठी "न च रूपकायं" (रूपकाय नाही) इत्यादी म्हटले आहे. अथवा, क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) झोपण्याच्या स्वभावामुळे आणि झोप ही मिद्ध-हेतुक (मिद्धामुळे होणारी) असल्यामुळे 'मिद्धरूप' अस्तित्वात आहे, या वादाचा संदर्भ घेऊन उत्तर देताना "न च रूपकायगेलञ्ञं" (रूपकायग्लानी नाही) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे मिद्धच झोपेचे कारण आहे, असा नियम अभिप्रेत नाही, तर झोपेचे कारणच मिद्ध आहे, असे मानले आहे; म्हणून मिद्धाव्यतिरिक्त देखील झोपेचे कारण आहे. ते कोणते? रूपकायग्लानी. "न च रूप...पे... वचनावरून" अशी योजना समजावी.

Vacīghosādīti ādi-saddena huṃkārādisaddo saṅgayhati. Aṅguliphoṭādisaddo utusamuṭṭhānoyeva, cittapaccayo pana hoti. Rūpabhāvamattānīti jarāmaraṇasabhāvānaṃ rūpānaṃ taṃdhammamattāni, tato eva na jātiādidhammavantānīti āha ‘‘na sayaṃ sabhāvavantānī’’ti. Yathā jarā aniccatā ca rūpabhāvamattaṃ, evaṃ jātipīti jātiyā rūpabhāvamattatāya upasaṃharaṇattho tathā-saddo.

'वचीघोस आदि' (वाणीचा आवाज इत्यादी) यातील 'आदि' शब्दाने हुंकार इत्यादी शब्दांचे ग्रहण होते. बोटे मोडणे (चुटकी वाजवणे) इत्यादी शब्द केवळ ऋतुसमुत्थान (हवामानामुळे उत्पन्न होणारे) आहेत, परंतु ते चित्तप्रत्यय (चित्ताच्या कारणाने होणारे) असतात. 'रूपभावमत्तानि' म्हणजे जरामरण स्वभाव असलेल्या रूपांचे केवळ तेच धर्म असणे; म्हणूनच ते जाती (उत्पत्ती) इत्यादी धर्म असलेले नसतात, म्हणून "ते स्वतः स्वभावयुक्त नसतात" असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे जरा आणि अनित्यता हे केवळ रूपभाव आहेत, त्याचप्रमाणे जाती देखील; जातीच्या रूपभावमात्रतेचा उपसंहार करण्यासाठी 'तथा' हा शब्द वापरला आहे.

Tesaṃ rūpadhammānaṃ. Saṅkhātādi-saddo viya abhinibbattita-saddopi vattamānakālikopi hotīti ‘‘abhinibbattiyamānadhammakkhaṇasmi’’nti vuttaṃ. Evamapīti yadipi jiraṇabhijjanabhāvā jiraṇādisabhāvānaṃ dhammānaṃ janakapaccayakiccānubhāvakkhaṇe abhāvato tappaccayabhāvavohāraṃ abhinibbattivohārañca na labhanti, evamapi tesaṃ upādinnatā vattabbāti sambandho. ‘‘Jarāmaraṇaṃ paṭiccasamuppanna’’nti vacanato tassa pariyāyataṃ vivarati ‘‘tesaṃ uppāde satī’’tiādinā.

'तेषां' म्हणजे त्या रूपधर्मांचे. 'संखात' (संस्कारित) इत्यादी शब्दांप्रमाणे 'अभिनिब्बत्तित' (अभिनिष्पन्न/उत्पन्न झालेला) हा शब्द देखील वर्तमानकाळ दर्शक असतो, म्हणून "अभिनिष्पन्न होत असलेल्या धर्माच्या क्षणी" असे म्हटले आहे. 'एवमपि' (असे असूनही) म्हणजे जरी जीर्ण होणे आणि नष्ट होणे हे भाव जीर्ण होणे इत्यादी स्वभाव असलेल्या धर्मांच्या उत्पादक प्रत्ययांच्या (कारणांच्या) कार्यानुभव क्षणी नसतात, त्यामुळे त्यांना त्या प्रत्ययभावाचा व्यवहार आणि अभिनिष्पत्तीचा व्यवहार प्राप्त होत नाही, तरीही त्यांचे 'उपादिन्नत्व' (ग्रहण केले गेले असणे) सांगितले पाहिजे, असा संबंध आहे. "जरामरण हे प्रतीत्यसमुत्पन्न आहे" या वचनावरून त्याची पर्यायी व्याख्या "त्यांच्या उत्पत्तीमध्ये सती (असताना)" इत्यादींद्वारे स्पष्ट केली आहे.

Yadi evanti yadi nissayapaṭibaddhavuttikā jātiādayo, evaṃ sati. ‘‘Mahābhūtānaṃ upādāyarūpa’’nti vacanato bhūtanissitesu kevalo upādāyavohāroti upādāye nissitāpi aparena upādāya-saddena visesetvā vattabbāti adhippāyena ‘‘upādāyupādāyabhāvo āpajjatī’’ti āha. Kāraṇakāraṇepi kāraṇe viya vohāro hoti [Pg.171] ‘‘corehi gāmo daḍḍho’’ti yathāti dassento ‘‘bhūta…pe… ttanato’’ti āha. Idāni paramparā vinā nippariyāyato uppādādīnaṃ bhūtapaṭibaddhabhāvaṃ saha nidassanena dassetuṃ ‘‘api cā’’tiādimavoca. Vikāraparicchedāpi upādāyarūpavikārādibhāve bhūtapaṭibaddhabhāvāvinivattito ekasmiṃ kalāpe ekekāva vikārādayoti jīvitindriyaṃ viya kalāpānupālakaṃ kalāpavikārādibhāvato ca ‘‘upādāyarūpāni’’icceva vuccantīti āha ‘‘evaṃ vikā…pe… yojetabbānī’’ti.

'यदि एवं' (जर असे असेल तर) म्हणजे जर जाती इत्यादी हे निश्रय-प्रतिबद्ध (आश्रयावर अवलंबून असणारे) वृत्तीचे असतील, तर असे असताना. "महाभूतांचे उपादाय रूप" या वचनावरून भूतांवर आश्रित असलेल्यांमध्ये केवळ 'उपादाय' हा व्यवहार होतो, म्हणून उपादायावर आश्रित असलेल्यांना देखील दुसऱ्या 'उपादाय' शब्दाने विशेषित करून सांगितले पाहिजे, या अभिप्रायाने "उपादाय-उपादाय भाव प्राप्त होतो" असे म्हटले आहे. कारणाच्या कारणामध्ये देखील कारणाप्रमाणेच व्यवहार होतो, जसे की "चोरांनी गाव जाळला", हे दर्शविण्यासाठी "भूत...पे... त्तनतो" असे म्हटले आहे. आता परंपरेविना थेट (निप्परियाय) रूपाने उत्पत्ती इत्यादींचा महाभूतांशी असलेला प्रतिबद्ध भाव उदाहरणासह दर्शविण्यासाठी "अपि च" (शिवाय) इत्यादी म्हटले आहे. विकार आणि परिच्छेद देखील उपादाय रूपाच्या विकारादी भावामध्ये महाभूतांच्या प्रतिबद्ध भावापासून वेगळे न झाल्यामुळे एकाच कलापामध्ये (समूहामध्ये) एकेकच विकार इत्यादी असतात; म्हणून जीवितेन्द्रियाप्रमाणे कलापाचे रक्षण करणारे आणि कलापाच्या विकारादी भावामुळे त्यांना "उपादाय रूपे" असेच म्हटले जाते, हे सांगण्यासाठी "एवं विका...पे... योजेतब्बानि" (अशा प्रकारे विकारांची योजना करावी) असे म्हटले आहे.

Asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttāti idaṃ aparinipphannasabhāvavato anupalabbhamānatāya sasavisāṇaṃ viya kenaci na saṅkhatanti asaṅkhataṃ nāma siyāti imissā āsaṅkāya nivattanavasena vuttaṃ. Atha vā rūpavikārādibhāvato rūpabhāvo viya rūpe sati santi, asati na santīti siddhāya paṭiccasamuppannatāya sādhitā parinipphannatā tesaṃ saṅkhatabhāvaṃ sādhentī asaṅkhatabhāvaṃ nivāraṇatthaṃ jāyatīti vuttaṃ ‘‘asaṅkhatabhāvanivāraṇatthaṃ parinipphannatā vuttā’’ti.

'असंखतभाव निवारणार्थ परिनिष्पन्नता सांगितली आहे' हे, अपरिनिष्पन्न स्वभाव असलेल्याच्या अनुपलब्धतेमुळे (न आढळण्यामुळे) सशाच्या शिंगाप्रमाणे कोणाकडूनही जे संस्कृत (संस्कारित) केलेले नाही ते 'असंस्कृत' (असंखत) असू शकते, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी म्हटले आहे. अथवा, रूपविकार इत्यादी भावामुळे रूपभावाप्रमाणे रूप असताना ते असतात, आणि रूप नसताना ते नसतात, अशा सिद्ध झालेल्या प्रतीत्यसमुत्पन्नतेने साध्य झालेली परिनिष्पन्नता त्यांचा संस्कृतभाव (संखतभाव) सिद्ध करत असताना, असंस्कृतभावाचे निवारण करण्यासाठी कारणीभूत ठरते, म्हणून "असंखतभाव निवारणार्थ परिनिष्पन्नता सांगितली आहे" असे म्हटले आहे.

Pakiṇṇakakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

प्रकीर्णककथावर्णन समाप्त झाले.

Rūpakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

रूपकांडवर्णन समाप्त झाले.

3. Nikkhepakaṇḍaṃ

३. निक्षेपकांड.

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā

तिकनिक्षेपकथावर्णन.

985. Yathāvuttaphassapañcamakādirāsikiccarahitattā [Pg.172] keci dhamme visuṃ ṭhapetvā sovacassatādiavuttavisesasaṅgaṇhanatthañca, veneyyajjhāsayavasena vā chandādayo ‘‘yevāpanā’’ti vuttāti yevāpanakānaṃ paduddhārena niddesānarahatāya kāraṇaṃ vuttanti hadayavatthussa tathā niddesānarahatāya kāraṇaṃ vadanto ‘‘sukhumupā…pe… hitassā’’ti āha. Sukhumabhāvepi indriyādisabhāvāni upādāyarūpāni ādhipaccādivasena pākaṭāni honti, na ataṃsabhāvaṃ sukhumupādāyarūpanti hadayavatthussa paduddhārena kusalattikapadabhājane niddesānarahatā vuttā. Sukhumabhāvatoyeva hi taṃ mahāpakaraṇepi ‘‘yaṃ rūpaṃ nissāya manodhātu ca manoviññāṇadhātu ca vattantī’’ti (paṭṭhā. 1.1.8) nissitadhammamukhena dassitanti. Veneyyajjhāsayavasena vā hadayavatthu paduddhārena na dassitanti daṭṭhabbaṃ. Yena pana adhippāyena rūpakaṇḍe hadayavatthu duvidhena rūpasaṅgahādīsu na vuttaṃ, so rūpakaṇḍavaṇṇanāya vibhāvito evāti. Nikkhipitvāti padassa pakkhipitvāti atthoti adhippāyena ‘‘vitthāradesanaṃ antogadhaṃ katvā’’ti vuttaṃ. Mūlādivasena hi desitā kusalādidhammā taṃtaṃcittuppādādivasenapi desitā eva nāma honti taṃsabhāvānativattanatoti.

९८५. यथावृत्त (पूर्वोक्त) फस्सपंचमक (स्पर्श-पंचमक) इत्यादी समूहांच्या कृत्यांपासून रहित असल्यामुळे काही धर्मांना वेगळे ठेवून, आणि सुवचता (सोवचस्सता) इत्यादी न सांगितलेल्या विशेषांचा संग्रह करण्यासाठी, किंवा विनेय (शिष्यांच्या) आशयानुसार छंद इत्यादींना 'येवापना' (किंवा जे इतर आहेत) असे म्हटले आहे. म्हणून 'येवापनक' धर्मांच्या पद-उद्धाराने (स्वतंत्रपणे उल्लेख करून) निर्देश न करण्यायोग्यतेचे कारण सांगितले आहे, असे दर्शवत हृदयवस्तूच्या (हदयवत्थु) अशाच प्रकारे निर्देश न करण्यायोग्यतेचे कारण सांगताना 'सुखुमुपा...पे... हितस्स' (सूक्ष्म उपादाय...) असे म्हटले आहे. सूक्ष्म भाव असूनही इंद्रिय इत्यादी स्वभावाचे उपादाय रूप आधिपत्य इत्यादींच्या प्रभावाने प्रकट होतात, परंतु त्या स्वभावाचे नसलेले सूक्ष्म उपादाय रूप प्रकट होत नाही; म्हणून हृदयवस्तूच्या पद-उद्धाराने कुशलत्रिक पदविभागात निर्देश न करण्यायोग्यता सांगितली आहे. सूक्ष्म भावामुळेच महाप्रकरणात (पट्ठानमध्ये) देखील 'ज्या रूपाचा आश्रय घेऊन मनोधातू आणि मनोविज्ञाणधातू प्रवृत्त होतात' (पट्ठान १.१.८) असे आश्रित धर्मांच्या मुखाने दर्शविले आहे. किंवा विनेय (शिष्यांच्या) आशयानुसार हृदयवस्तू पद-उद्धाराने दर्शविली नाही, असे समजावे. ज्या अभिप्रायाने रूपकांडात हृदयवस्तू दोन प्रकारांनी रूपसंग्रह इत्यादींमध्ये सांगितली नाही, तो अभिप्राय रूपकांडाच्या वर्णनात स्पष्ट केलाच आहे. 'निक्खिपित्वा' (ठेवून) या शब्दाचा अर्थ 'पक्खिपित्वा' (प्रविष्ट करून) या अभिप्रायाने 'विस्तृत देशनेला अंतर्भूत करून' असे म्हटले आहे. कारण मूळ इत्यादींच्या द्वारे उपदेशिलेले कुशल इत्यादी धर्म त्या त्या चित्तोत्पाद इत्यादींच्या द्वारे देखील उपदेशिलेलेच असतात, कारण ते त्यांच्या स्वभावाचे उल्लंघन करत नाहीत.

Mūlavasenāti suppatiṭṭhitabhāvasādhanavasena. Etāni hetupadādīni hinoti phalaṃ etasmā pavattatīti hetu, paṭicca etasmā etīti paccayo, janetīti janako, nibbattetīti nibbattakoti sesānaṃ vacanattho. ‘‘Mūlaṭṭhassa…pe… vutta’’nti kasmā vuttaṃ, nanu ‘‘pīḷanaṭṭho’’tiādīsu viya mūlabhāvo mūlaṭṭho, tīṇi kusalamūlānīti ayañca mūlato nikkhepoti? Na, mūlassa attho mūlaṭṭho, so eva mūlaṭṭhoti suppatiṭṭhitabhāvasādhanaṭṭhena mūlasabhāvānaṃ alobhādidhammānaṃ kusaladhammesu kiccavisesassa adhippetattā. Tenevāha ‘‘atthoti dhammakicca’’nti. Atha vā atthavasenāti ‘‘tīṇi kusalamūlānī’’ti vuttānaṃ tesaṃ mūlānaṃ sabhāvasaṅkhātaatthavasena, na gāthāya vuttaatthavasena. Yasmā [Pg.173] pana so mūlaṭṭhoyeva ca hoti, tasmā vuttaṃ ‘‘alobhādīna’’ntiādi. Alobhādayo viya vedanākkhandhādayopi adhikatattā taṃ-saddena paṭiniddisitabbāti vuttaṃ ‘‘te kusalamūlā taṃsampayuttā’’ti. Tehi alobhādīhīti ettha ādi-saddena vā vedanākkhandhādayopi saṅgahitāti dassetuṃ ‘‘te kusalamūlā taṃsampayuttā’’ti vuttaṃ.

'मूळवशेन' म्हणजे सुप्रतिष्ठित भाव सिद्ध करण्याच्या वशने (द्वारे). हे हेतूपद इत्यादी - 'हिनोति' म्हणजे ज्याच्यापासून फल प्रवृत्त होते तो 'हेतू'; 'पटिच्च' म्हणजे ज्याचा आश्रय घेऊन हे प्राप्त होते तो 'प्रत्यय' (पच्चय); जो उत्पन्न करतो तो 'जनक'; जो निष्पन्न करतो तो 'निब्बत्तक' (निवर्तक) - हा उर्वरित शब्दांचा अर्थ आहे. 'मूलट्ठाचा...पे... म्हटले आहे' हे कशासाठी म्हटले आहे? 'पीडनट्ठ' (पीडन अर्थ) इत्यादींप्रमाणे मूळ भाव हाच 'मूलट्ठ' (मूळ अर्थ) नाही काय? आणि 'तीन कुशल मुळे' हा मुळापासून निक्षेप (मांडणी) आहे. नाही, मुळाचा अर्थ 'मूलट्ठ' आहे, तोच 'मूलट्ठ' आहे; कारण सुप्रतिष्ठित भाव सिद्ध करण्याच्या अर्थाने मूळ स्वभावाच्या अलोभ इत्यादी धर्मांच्या कुशल धर्मांमधील विशेष कृत्याचा येथे अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - 'अर्थ म्हणजे धम्मकिच्च (धर्मकृत्य)'. अथवा 'अर्थवशेन' म्हणजे 'तीन कुशल मुळे' असे म्हटलेल्या त्या मुळांच्या स्वभावसंज्ञक अर्थाच्या वशने, गाथेत सांगितलेल्या अर्थाच्या वशने नाही. परंतु, ज्या अर्थी तो 'मूलट्ठ' (मूळ अर्थ) च आहे, म्हणूनच 'अलोभ इत्यादींचे' असे म्हटले आहे. अलोभ इत्यादींप्रमाणे वेदनास्कंध इत्यादी देखील अधिकृत (प्रस्तुत) असल्यामुळे 'तद्' (त्या) शब्दाने निर्देशित केले जावे, म्हणून 'ते कुशलमूळ व त्याशी संप्रयुक्त' असे म्हटले आहे. त्या अलोभ इत्यादींद्वारे, येथे 'इत्यादी' शब्दाने वेदनास्कंध इत्यादींचाही संग्रह केला आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'ते कुशलमूळ व त्याशी संप्रयुक्त' असे म्हटले आहे.

‘‘Katame dhammā kusalā’’ti pucchitvā phassādibhedato cattāro khandhe dassetvā ‘‘ime dhammā kusalā’’ti (dha. sa. 1) vuttatā khandhā ca kusalanti vuttaṃ ‘‘khandhehi sabhāvato kusale pariyādiyatī’’ti. Vedanākkhandho vāti kusalaṃ…pe… viññāṇakkhandho vāti. Aññassa attano phalassa. Mūlehi kusalānaṃ anavajjatāya hetuṃ dassetīti idaṃ na mūlānaṃ kusalassa anavajjabhāvasādhakattā vuttaṃ, atha kho tassa anavajjatāya suppatiṭṭhitabhāvasādhakattā. Yadi hi mūlehi kato kusalānaṃ anavajjabhāvo bhaveyya, taṃsamuṭṭhānarūpassapi so bhaveyya, mūlānaṃ vā tesaṃ paccayabhāvo na siyā, hoti ca so. Vuttañhetaṃ ‘‘hetū hetu…pe… paccayo’’ti (paṭṭhā. 1.1.1.). Kiñca bhiyyo kusalānaṃ viya akusalābyākatānampi tabbhāvo mūlapaṭibaddho bhaveyya, tathā sati ahetukānaṃ akusalābyākatānaṃ tabbhāvo na siyā, tasmā kusalādīnaṃ yonisomanasikārādipaṭibaddho kusalādibhāvo, na mūlapaṭibaddho, mūlāni pana kusalādīnaṃ suppatiṭṭhitabhāvasādhanānīti veditabbaṃ. Sahetukā hi dhammā viruḷhamūlā viya pādapā suppatiṭṭhitā thirā honti, na tathā ahetukāti. Taṃsampayogakataṃ anavajjasabhāvanti idampi na anavajjasabhāvassa taṃsampayogena nipphāditattā vuttaṃ, anavajjasabhāvaṃ pana visesetvā dassetuṃ vuttaṃ. Alobhādisampayogato hi kusalādīnaṃ khandhānaṃ anavajjabhāvo suppatiṭṭhito jāyati, na ahetukābyākatānaṃ viya na suppatiṭṭhitoti. Yadi evaṃ na tesaṃ khandhānaṃ kusalādibhāvo dassito siyā? Na, adhikārato kusalabhāvassa viññāyamānattā. Kamma-saddo viya vipākadhammatāvācino na mūlakkhandhasaddā, so ca idha avisesato vuttoti āha ‘‘kammehi sukhavipākataṃ dassetī’’ti. Ādikalyāṇataṃ kusalānaṃ [Pg.174] dassetīti yojanā. Anavajjahetusabhāvasukhavipākabhāvanidānādisampattiyo daṭṭhabbā, yonisomanasikāraavajjapaṭipakkhatāiṭṭhavipākatāvasenapi nidānādisampattiyo yojetabbā. Yonisomanasikārato hi kusalā alobhādimūlakā, alobhādisampayogato ca lobhādipaṭipakkhasukhavipākāva jātāti.

'कतमे धम्मा कुसला' (कोणते धर्म कुशल आहेत?) असा प्रश्न विचारून, स्पर्श इत्यादी भेदाने चार स्कंध दर्शवून, 'इमे धम्मा कुसला' (हे धर्म कुशल आहेत) (धम्मसंगणि १) असे म्हटल्यामुळे स्कंध देखील कुशल आहेत, हे 'स्कंधांद्वारे स्वभावाने कुशलांचे ग्रहण होते' या वाक्याने सांगितले आहे. वेदनास्कंध किंवा कुशल...पे... विज्ञानस्कंध किंवा. दुसऱ्या आपल्या फलाचा. मुळांद्वारे कुशलांच्या अनवद्यतेचा (दोषरहिततेचा) हेतू दर्शवतो, हे मुळांच्या कुशलाच्या अनवद्यभाव-साधकत्वामुळे म्हटलेले नाही, तर त्याच्या अनवद्यतेच्या सुप्रतिष्ठितभाव-साधकत्वामुळे म्हटले आहे. कारण जर मुळांद्वारे कुशलांचा अनवद्यभाव झाला असता, तर तो त्याच्यापासून समुत्थित होणाऱ्या रूपाचाही झाला असता, किंवा त्या मुळांचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) झाला नसता, आणि तो तर होतोच. कारण असे म्हटले आहे - 'हेतू हेतू...पे... प्रत्यय' (पट्ठान १.१.१). आणखी काय, कुशलांप्रमाणे अकुशल आणि अव्याकृतांचाही तो भाव मुळांवर अवलंबून असावा लागेल; तसे झाल्यास अहेतुक अकुशल व अव्याकृतांचा तो भाव असणार नाही. म्हणून कुशल इत्यादींचा कुशल इत्यादी भाव योनिसोमनसिकार इत्यादींवर अवलंबून असतो, मुळांवर अवलंबून नसतो; परंतु मुळे ही कुशल इत्यादींच्या सुप्रतिष्ठित भावाची साधने आहेत, असे जाणावे. कारण सहेतुक धर्म हे खोलवर मुळे गेलेल्या वृक्षांप्रमाणे सुप्रतिष्ठित व स्थिर असतात, अहेतुक धर्म तसे नसतात. 'त्यांच्या संप्रयोगाने झालेला अनवद्य स्वभाव' हे देखील अनवद्य स्वभावाची त्याच्या संप्रयोगाने निष्पत्ती झाल्यामुळे म्हटलेले नाही, तर अनवद्य स्वभावाला विशेष रूपाने दर्शवण्यासाठी म्हटले आहे. कारण अलोभ इत्यादींच्या संप्रयोगामुळे कुशल इत्यादी स्कंधांचा अनवद्यभाव सुप्रतिष्ठित होतो, अहेतुक अव्याकृतांप्रमाणे तो सुप्रतिष्ठित नसलेला नसतो. जर असे असेल, तर त्या स्कंधांचा कुशल इत्यादी भाव दर्शविला जाणार नाही काय? नाही, कारण अधिकाराने (प्रसंगानुसार) कुशलभाव समजला जातो. कर्म शब्दाप्रमाणे विपाकधर्मता दर्शवणारे शब्द हे मूळ आणि स्कंध शब्द नाहीत, आणि तो येथे सामान्यपणे सांगितला आहे, म्हणून 'कर्मांद्वारे सुखविपाकत्व दर्शवतो' असे म्हटले आहे. 'कुशलांचे आदिकल्याणत्व दर्शवतो' अशी योजना आहे. अनवद्य हेतू, स्वभाव, सुखविपाकभाव आणि निदान इत्यादींची संपत्ती पाहावी. योनिसोमनसिकार, आवर्जन, प्रतिपक्षता आणि इष्टविपाक यांच्या वशने देखील निदान इत्यादी संपत्तीची योजना करावी. कारण योनिसोमनसिकारामुळे कुशल हे अलोभ इत्यादी मूळ असणारे असतात, आणि अलोभ इत्यादींच्या संप्रयोगामुळे लोभ इत्यादींच्या प्रतिपक्ष असणारे व सुखविपाक देणारेच उत्पन्न होतात.

986. ‘‘Kasmā vutta’’nti anuyuñjitvā codako ‘‘nanū’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro yathāvuttamohassa idha sampayutta-saddena avuccamānataṃ ‘‘saccameta’’nti sampaṭicchitvā ‘‘tenā’’tiādinā parihāramāha. Tassattho – ‘‘taṃsampayuttā’’tipadena kiñcāpi yathāvuttamoho padhānabhāvena na gahito, nānantariyakatāya pana guṇabhāvena gahitoti. Aññattha abhāvāti yathāvuttasampayuttato aññattha abhāvā. Na hi vicikicchuddhaccasahagato moho vicikicchuddhaccādidhammehi vinā hotīti.

९८६. 'कस्मा वृत्तं' (असे का म्हटले आहे?) अशी विचारणा करून आक्षेप घेणारा 'ननु' (नक्कीच) इत्यादी शब्दांनी आपला अभिप्राय स्पष्ट करतो. दुसऱ्यांनी (उत्तर देणाऱ्यांनी) पूर्वोक्त मोहाचा येथे 'संप्रयुक्त' शब्दाने निर्देश न केला जाणे 'हे सत्य आहे' असे स्वीकारून 'तेन' (त्यामुळे) इत्यादी शब्दांनी परिहार (उत्तर) सांगितले आहे. त्याचा अर्थ असा - 'तंसंपयुत्ता' (त्यांच्याशी संप्रयुक्त) या पदाने जरी पूर्वोक्त मोह प्रधान रूपाने ग्रहण केला नसला, तरी अव्यवहिततेमुळे (नजीक असल्यामुळे) गौण रूपाने ग्रहण केला आहे. 'अन्यत्र अभावात्' (इतरत्र अभाव असल्यामुळे) म्हणजे पूर्वोक्त संप्रयुक्ताशिवाय इतरत्र अभाव असल्यामुळे. कारण विचिकित्सा आणि उद्धच्च (औद्धत्य) यांच्याशी सहगत असलेला मोह विचिकित्सा व उद्धच्च इत्यादी धर्मांशिवाय होत नाही.

987. Uppādādisaṅkhatalakkhaṇavinivattanatthaṃ ‘‘aniccadukkhaanattatā’’ti vuttaṃ. Uppādādayo pana tadavatthadhammavikārabhāvato taṃtaṃdhammaggahaṇena gahitāyeva. Tathā hi vuttaṃ ‘‘jarāmaraṇaṃ dvīhi khandhehi saṅgahita’’nti (dhātu. 71), ‘‘rūpassa upacayo’’ti ca ādi. Kesakumbhādi sabbaṃ nāmaṃ nāmapaññatti, rūpavedanādiupādānā brahmavihārādigocarā upādāpaññatti sattapaññatti, taṃtaṃbhūtanimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya gahetabbo jhānagocaraviseso kasiṇapaññatti. Paramatthe amuñcitvā vohariyamānāti iminā vihāramañcādipaññattīnaṃ sattapaññattisadisataṃ dasseti, yato tā sattapaññattiggahaṇena gayhanti. Hutvā abhāvapaṭipīḷanaavasavattanākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākārabhāvato saṅkhatadhammānaṃ ākāravisesabhūtāni lakkhaṇāni viññattiādayo viya vattabbāni siyuṃ, tāni pana nissayānapekkhaṃ na labbhantīti paññattisabhāvāneva tajjāpaññattibhāvatoti na vuttāni, sattaghaṭādito visesadassanatthaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ visuṃ vuttānīti. Na hi ko…pe… vattuṃ yuttaṃ kusalattikassa nippadesattā.

९८७. उत्पाद (उत्पत्ती) इत्यादी संस्कृत लक्षणांचे निवारण करण्यासाठी 'अनित्य, दुःख, अनात्म' असे म्हटले आहे. परंतु उत्पाद इत्यादी त्या त्या अवस्थेतील धर्मांच्या विकारांच्या भावामुळे त्या त्या धर्मांच्या ग्रहणाने ग्रहण केलेच जातात. तसेच म्हटले आहे - 'जरामरण दोन स्कंधांद्वारे संग्रहित आहे' (धातु. ७१), आणि 'रूपाचा उपचय' इत्यादी. केस, कुंभ इत्यादी सर्व नाम म्हणजे 'नामप्रज्ञप्ती' (नामपण्णत्ति) होय. रूप, वेदना इत्यादी उपादान आणि ब्रह्मविहार इत्यादींचे गोचर (विषय) असणारी 'उपादाप्रज्ञप्ती' (उपादापण्णत्ति) ही 'सत्त्वप्रज्ञप्ती' (सत्तपण्णत्ति) आहे. त्या त्या भूतांचे निमित्त आणि भावनाविशेषाला अनुसरून ग्रहण करण्यायोग्य असणारा ध्यानगोचरविशेष म्हणजे 'कसिणप्रज्ञप्ती' (कसिणपण्णत्ति) होय. 'परमार्थाला न सोडता व्यवहारात आणली जाणारी' याने विहार (कुटी), मंच (खाट) इत्यादी प्रज्ञप्तींचे सत्त्वप्रज्ञप्तीशी असणारे सादृश्य दर्शविले आहे, कारण त्या सत्त्वप्रज्ञप्तीच्या ग्रहणाने ग्रहण केल्या जातात. होऊन नष्ट होणे (अभाव), पीडित होणे आणि वश न होणे या आकारांच्या भावामुळे संस्कृत धर्मांच्या आकारांचे विशेष असणारी लक्षणे विज्ञाप्ती इत्यादींप्रमाणे सांगायला हवीत, परंतु ती आश्रयाशिवाय प्राप्त होत नसल्यामुळे प्रज्ञप्तीस्वभावाचीच आहेत, त्यापासून उत्पन्न होणाऱ्या प्रज्ञप्तीभावामुळे ती (स्वतंत्रपणे) सांगितली नाहीत. परंतु सत्त्व, घट इत्यादींपेक्षा विशेष दाखवण्यासाठी अट्ठकथा (अट्टकथा) मध्ये ती स्वतंत्रपणे सांगितली आहेत. कारण कुशलत्रिकाच्या निष्प्रदेशत्वामुळे (पूर्णत्वामुळे) कोणीही...पे... बोलणे योग्य नाही.

988. Bhavati etthāti bhūmi, nissayapaccayabhāvato sukhassa bhūmi sukhabhūmi. Sukhavedanāsahitaṃ cittaṃ. Tassa bhūmibhedena niddhāraṇatthaṃ taṃnissayabhūtā [Pg.175] sampayuttadhammā ‘‘kāmāvacare’’ti vuttā. Tassa vā ekadesabhūtassa samudāyabhāvato ādhāraṇabhāvena apekkhitvā taṃsamānabhūmi ‘‘kāmāvacare’’ti vuttā. Tattha ‘‘sukhabhūmiyaṃ kāmāvacare’’ti dvepi bhummavacanāni bhinnādhikaraṇabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttānīti ubhayesampi samānādhikaraṇabhāvena atthayogaṃ dassetuṃ ‘‘sukhabhūmīti kāmāvacarādayopi yujjantī’’ti vuttaṃ. Yatheva hi cittaṃ, evaṃ sabbepi parittasukhena sampayuttā dhammā tassa nissayabhāvato bhūmi kāmāvacarāti. Aṭṭhakathāyampi vā ayamattho vuttoyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Citta’’nti hi cittuppādopi vuccati. Tena vuttaṃ ‘‘cittaṃ uppannanti ettha cittameva aggahetvā paropaṇṇāsakusaladhammehi saddhiṃyeva cittaṃ gahita’’nti. Evañca katvāti sukhabhūmiyanti cittuppādassa viññāyamānattā. Vibhāgadassanaṃ visesadassanaṃ. Bhāsitabbaṃ bhāsitaṃ, tadeva atthoti bhāsitattho. Abhidheyyattho. Tadatthaviññāpanenāti tikadukānaṃ kucchitānaṃ salanādiatthadīpakena.

९८८. येथे जे होते (किंवा राहते) ती 'भूमी' होय. आश्रयप्रत्ययभावामुळे सुखाची भूमी ती 'सुखभूमी' होय. सुखवेदनेने युक्त असणारे चित्त. त्याच्या भूमीभेदाने निर्धारण करण्यासाठी त्याचे आश्रयभूत असणारे संप्रयुक्त धर्म 'कामावचर' असे म्हटले आहेत. किंवा त्याच्या एका भागाच्या समुदायभावामुळे आधारभावाने अपेक्षा करून त्याची समान भूमी 'कामावचर' अशी म्हटली आहे. तेथे 'सुखभूमीत कामावचरात' ही दोन्ही सप्तमी विभक्तीची वचने भिन्न अधिकरणभावाने अट्ठकथेमध्ये सांगितली आहेत, म्हणून दोन्हीच्या समान अधिकरणभावाने अर्थाचा संबंध दर्शवण्यासाठी 'सुखभूमी म्हणजे कामावचर इत्यादी देखील योग्य आहेत' असे म्हटले आहे. ज्याप्रमाणे चित्त, त्याचप्रमाणे अल्प सुखाने संप्रयुक्त असणारे सर्व धर्म त्याच्या आश्रयभावामुळे भूमी आणि कामावचर आहेत. अट्ठकथेमध्ये देखील हाच अर्थ सांगितला आहे, असे समजावे. कारण 'चित्त' याने चित्तोत्पाद (चित्तुप्पाद) देखील म्हटला जातो. म्हणूनच म्हटले आहे - 'चित्त उत्पन्न झाले, येथे केवळ चित्ताचेच ग्रहण न करता पन्नासपेक्षा अधिक कुशल धर्मांसह चित्त ग्रहण केले आहे.' आणि असे केल्याने 'सुखभूमीत' याने चित्तोत्पाद जाणला जातो. विभागदर्शन म्हणजे विशेषदर्शन होय. जे बोलण्यायोग्य आहे ते भाषित, आणि तोच अर्थ म्हणजे 'भाषितार्थ' होय, म्हणजेच अभिधेयार्थ. त्या अर्थाचे ज्ञापन करण्याने म्हणजे त्रिक आणि द्विकांच्या निंद्य अशा कंपनादी अर्थाचा प्रकाशक असण्याने.

994. Ko pana vādo khandhārammaṇassāti pubbāparabhāvena vattamāne arahato khandhe ekattanayavasena santānato ‘‘amhākaṃ mātulatthero’’tiādinā ālambitvā pavattamānaṃ upādānaṃ tassa upādānakkhandheyeva gaṇhāti. Satipi taṃsantatipariyāpanne lokuttarakkhandhe tattha pavattituṃ asamatthabhāvato kā pana kathā khandhe ārabbha pavattamāne. Etena natthi maggo visuddhiyā, natthi nibbānanti evamādivasena pavattā micchādiṭṭhiādayo na maggādivisayā taṃtaṃpaññattivisayāti dīpitaṃ hoti.

९९४. स्कंधांचे आलंबन करणाऱ्याविषयी काय सांगावे? पूर्व आणि अपर भावाने विद्यमान असणाऱ्या अरहंताच्या स्कंधांना एकत्वनयाच्या (एकतेच्या) नियमाने संतानाच्या (प्रवाहाच्या) स्वरूपात 'आमचे मातुल स्थवीर (मामा थेर)' इत्यादी प्रकारे आलंबन करून प्रवृत्त होणारे उपादान त्याच्या उपादानस्कंधांनाच ग्रहण करते. त्या संतानामध्ये समाविष्ट असणारे लोकोत्तर स्कंध असूनही, तेथे प्रवृत्त होण्यास असमर्थ असल्यामुळे, स्कंधांना उद्देशून प्रवृत्त होणाऱ्या (उपादानाविषयी) काय सांगावे? याने 'विशुद्धीचा मार्ग नाही, निर्वाण नाही' इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारी मिथ्यादृष्टी इत्यादी मार्गादींचे विषय नसून त्या त्या प्रज्ञप्तीचे विषय आहेत, हे स्पष्ट होते.

998. Evaṃ saṃ…pe… lesikāti anupādāniyehi asaṃkilesikānaṃ bhedābhāvamāha.

९९८. अशा प्रकारे सं...पे... क्लेशयुक्त (संकिलेसिक) हे अनुपादानिय धर्मांपेक्षा असंक्लिष्ट (असंकिलेसिक) धर्मांचा भेद नसल्याचे सांगते.

1006. Avijjamāno ca so niccādivipariyāsākāro cāti avi…pe… sākāroti padacchedo. Diṭṭhiyā niccādiavijjamānākārena gayhamānattepi na tadākāro viya paramatthato avijjamāno, atha kho vijjamāno [Pg.176] kāyo sakkāyoti avijjamānaniccādivipariyāsākārato visesananti lokuttarā na idaṃ visesanaṃ arahanti ‘‘santo vijjamāno kāyo sakkāyo’’ti. Vatthu avisesitaṃ hotīti idaṃ ‘‘satī kāye’’ti ettha kāya-saddo samūhatthatāya anāmasitavisesaṃ khandhapañcakaṃ vadatīti adhippāyena vuttaṃ. Pasādakāyo viya kucchitānaṃ rāgādīnaṃ uppattiṭṭhānatāya kāyoti vuccatīti evaṃ pana atthe sati diṭṭhiyā vatthu visesitameva hotīti lokuttarāpi apanītā. Na hi lokuttarā khandhā uppattiṭṭhānatāya ‘‘kāyo’’ti vuccantīti. Suddhiyā ahetubhūtenāti gosīlādinā, lokiyasīlena vā lokuttarasīlassa apadaṭṭhānena. ‘‘Avītikkamanīyatāsatataṃcaritabbatāhi vā sīlaṃ, tapocaraṇabhāvena samādinnatāya vataṃ. Attano gavādibhāvādhiṭṭhānaṃ sīlaṃ, gacchantoyeva bhakkhanādigavādikiriyākaraṇaṃ vataṃ. Akattabbābhimatato nivattanaṃ vā sīlaṃ, taṃsamādānavato vesabhojanakiccacaraṇādivisesapaṭipatti vata’’nti ca sīlabbatānaṃ visesaṃ vadanti.

१००६. 'अविद्यमान आणि तो नित्यता इत्यादी विपर्यास आकार असणारा' असा 'अवि...पे... साकार' असा पदच्छेद आहे. दृष्टीने नित्यता इत्यादी अविद्यमान आकाराने ग्रहण केले जात असले तरी, त्या आकाराप्रमाणे परमार्थाने अविद्यमान नाही, तर विद्यमान असणारा काय (समूह) हाच 'सत्काय' (सक्काय) होय, हे अविद्यमान नित्यता इत्यादी विपर्यास आकारापेक्षा विशेषण आहे; म्हणून लोकोत्तर धर्म 'शांत, विद्यमान काय हा सत्काय आहे' या विशेषणास पात्र ठरत नाहीत. 'वस्तू अविशेषित राहते' हे 'काय असताना' येथे 'काय' शब्द समूह अर्थाने विशेष निर्देश न करता पंचस्कंधांना सांगतो, या अभिप्रायाने म्हटले आहे. प्रसादकायाप्रमाणे निंद्य अशा रागादींच्या उत्पत्तीचे स्थान असल्यामुळे 'काय' म्हटले जाते, असा अर्थ असताना दृष्टीने वस्तू विशेषितच होते, म्हणून लोकोत्तर धर्म देखील वगळले जातात. कारण लोकोत्तर स्कंध उत्पत्तीचे स्थान असल्यामुळे 'काय' म्हटले जात नाहीत. 'शुद्धीचे अहेतुभूत असणाऱ्याने' म्हणजे गो-शील (गाईसारखे आचरण) इत्यादींनी, किंवा लोकोत्तर शीलाचा पाया नसलेल्या लौकिक शीलाने. 'अतिक्रमण न करणे आणि सतत आचरण करणे याने शील होते, आणि तपश्चर्येच्या भावाने स्वीकारल्यामुळे व्रत (वत) होते. स्वतः गाय इत्यादी भावाचे अधिष्ठान असणे हे शील आहे, आणि चालतानाच खाणे इत्यादी गाईसारख्या क्रिया करणे हे व्रत आहे. न करण्यायोग्य मानलेल्या गोष्टींपासून निवृत्त होणे हे शील आहे, आणि ते ग्रहण करणाऱ्याचे वेष, भोजन, क्रिया इत्यादींचे विशेष पालन करणे हे व्रत आहे' असे शील आणि व्रतामधील भेद सांगतात.

1007. Imassuppādā idaṃ uppajjatīti uppādoti na jananamattaṃ adhippetaṃ, atha kho anirodhopīti ‘‘avighātaṃ janasaddo vadatī’’ti āha. Tatthāyaṃ jana-sadde nayo, janitāti janā, avihatāti attho. Puthū janā etesanti puthujjanāti puthusatthumānino sattā. Abhisaṅkharaṇādiattho vā jana-saddo anekatthattā dhātūnaṃ. Khandhāyatanādīnaṃ savanādhīnattā paññācakkhupaṭilābhassa tesaṃ savanābhāvadīpakaṃ ‘‘assutavā’’ti idaṃ padaṃ andhataṃ vadati.

१००७. 'याच्या उत्पत्तीने हे उत्पन्न होते' यातील 'उत्पाद' (उत्पत्ती) याने केवळ जन्म घेणे अभिप्रेत नाही, तर अनिरोध (नाश न होणे) देखील अभिप्रेत आहे, म्हणून 'जन शब्द अविघात (नाश न होणे) सांगतो' असे म्हटले आहे. तेथे 'जन' शब्दाचा हा नियम आहे - जे जन्म देतात ते 'जन', म्हणजेच जे नष्ट होत नाहीत असा अर्थ आहे. ज्यांचे अनेक जन (गुरु) आहेत ते 'पृथग्जन' (पुथुज्जन) म्हणजेच अनेक शास्त्यांना मानणारे प्राणी होत. किंवा धातूंच्या अनेक अर्थांमुळे 'जन' शब्दाचा अर्थ अभिसंस्कार इत्यादी देखील होतो. स्कंध, आयतन इत्यादींचे श्रवण प्रज्ञाचक्षूच्या प्राप्तीसाठी कारणीभूत असल्यामुळे, त्यांच्या श्रवणाचा अभाव दर्शवणारे 'अश्रुतवान' (अस्सुतवा) हे पद अंधत्व दर्शवते.

Kataṃ jānantīti attanā parehi ca kataṃ kusalākusalaṃ tehi nipphāditaṃ sukhadukkhaṃ yāthāvato jānanti. Paresaṃ attanā, attano ca parehi kataṃ upakāraṃ yathāvuttākārena pākaṭaṃ karonti. Byādhiādīhi dukkhitassa upaṭṭhānādikātabbaṃ, saṃsāradukkhadukkhitasseva vā yathāvuttākārena kātabbaṃ karonti. Ariyakaradhammā ariyasaccānīti purimasaccadvayavasena vuttaṃ ‘‘vipassiyamānā aniccādayo’’ti. Pariññādivisesena vā passiyamānāti atthe sati aniccādayoti ādi-saddena niccampi nibbānaṃ gahitanti catusaccavasenapi yojetabbaṃ, aniccattādayo vā ‘‘aniccādayo’’ti vuttāti daṭṭhabbaṃ.

‘केलेले जाणतात’ म्हणजे स्वतः आणि इतरांनी केलेले कुशल-अकुशल कर्म आणि त्यांनी निर्माण केलेले सुख-दुःख यथावत (जसे आहे तसे) जाणतात. इतरांनी स्वतःवर आणि स्वतः इतरांवर केलेले उपकार पूर्वोक्त प्रकारे प्रकट करतात. व्याधी इत्यादींनी दुःखित असलेल्यांची सेवा-शुश्रूषा करणे, किंवा संसारदुःखाने दुःखित असलेल्यांसाठी पूर्वोक्त प्रकारे जे करणे योग्य आहे ते करतात. ‘आर्य बनवणारे धर्म’ म्हणजे ‘आर्यसत्ये’ होय, हे पहिल्या दोन सत्यांच्या संदर्भाने “विपश्यना केली जाणारी अनित्यता इत्यादी” असे म्हटले आहे. किंवा परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादी विशेषाने पाहिले जाणारे, असा अर्थ असताना ‘अनित्यता इत्यादी’ यातील ‘इत्यादी’ शब्दाने नित्य असलेले निर्वाण देखील ग्रहण केले जाते, म्हणून चारही सत्यांच्या संदर्भाने देखील योजना करावी, किंवा अनित्यता इत्यादींनाच “अनित्यता इत्यादी” म्हटले आहे असे समजावे.

Avasesakilesā kilesasotaṃ. Ñāṇanti yāthāvato jānanaṃ. Yathābhūtāvabodhena hi tassa tāni anuppattidhammataṃ āpāditatāya santāne [Pg.177] appavesārahāni ‘‘saṃvutāni pihitānī’’ti ca vuccanti. Tathāti sabbasaṅkhārānaṃ vippakārassa khamanākārena. Aviparītadhammā etāya nijjhāyaṃ khamantīti paññā khantīti. Aduṭṭhasseva titikkhābhāvato tathāpavattā khandhāti adosappadhānā khandhā vuttāti ‘‘adoso eva vā’’ti tatiyo vikappo vutto. Satipaṭipakkhattā abhijjhādomanassānaṃ ‘‘muṭṭhassacca’’nti vuttā. Akkhanti doso. Sassatādiantavinimuttā dhammaṭṭhitīti sassatucchedādigāho tappaṭilomabhāvo vutto. Diṭṭhadhammanibbānavādo nibbāne paṭilomabhāvo. Carimānulomañāṇavajjhataṇhādiko kilesoti vutto, paṭipadāñāṇadassanañāṇadassanāni viya gotrabhuñāṇaṃ kilesānaṃ appavattikaraṇabhāvena vattati, kilesavisayātilaṅghanabhāvena pana pavattatīti katvā vuttaṃ ‘‘saṅkhāra…pe… pahāna’’nti.

उर्वरित क्लेश हे ‘क्लेशस्रोत’ (क्लेशांचा प्रवाह) आहेत. ‘ज्ञान’ म्हणजे यथावत (यथार्थ) जाणणे. कारण यथाभूत अवबोधाने (यथार्थ ज्ञानाने) त्याच्यासाठी ते (क्लेश) पुन्हा उत्पन्न न होण्याच्या धर्माला प्राप्त झाल्यामुळे, संतानामध्ये (चित्तप्रवाहामध्ये) प्रवेश करण्यास अयोग्य झाल्याने “संवृत (संवरण केलेले) आणि पिहित (बंद केलेले)” असे म्हटले जाते. ‘तथा’ म्हणजे सर्व संस्कारांच्या विकारांना सहन करण्याच्या रूपाने. अविपरीत (अविपर्यास) धर्मांचे हिच्याद्वारे चिंतन करून जे सहन केले जाते, ती प्रज्ञा म्हणजे ‘खंती’ (क्षमा/सहनशीलता) होय. द्वेषरहित असलेल्याचीच सहनशीलता असल्यामुळे, तशा प्रकारे प्रवृत्त झालेले स्कंध हे ‘अद्वेषप्रधान स्कंध’ म्हटले आहेत, म्हणून “किंवा केवळ अद्वेषच” असा तिसरा पर्याय (विकल्प) सांगितला आहे. स्मृतीच्या प्रतिपक्ष (विरोधी) असल्यामुळे अभिज्झा (लोभ) आणि दोमनस्स (दौर्मनस्य) यांना ‘मुट्ठसच्च’ (स्मृतिभ्रंश) म्हटले आहे. ‘अक्खंती’ म्हणजे द्वेष (दोष). शाश्वत इत्यादी अंतांपासून मुक्त असलेली ‘धम्मट्ठिती’ (धर्मस्थिती) होय, म्हणून शाश्वत-उच्छेद इत्यादी ग्रहण आणि त्याचा प्रतिलोमभाव (विरोध) सांगितला आहे. ‘दृष्टधर्मनिर्वाणवाद’ हा निर्वाणाचा प्रतिलोमभाव आहे. अंतिम अनुलोम ज्ञानाने नष्ट करण्यायोग्य तृष्णा इत्यादींना ‘क्लेश’ म्हटले आहे. प्रतिपदाज्ञानदर्शन आणि ज्ञानदर्शन यांच्याप्रमाणे ‘गोत्रभूज्ञान’ क्लेशांना प्रवृत्त न करण्याच्या रूपाने कार्य करते, परंतु क्लेशांच्या विषयांचे उल्लंघन करण्याच्या रूपाने प्रवृत्त होते, म्हणून “संस्कार...पे... प्रहाण” असे म्हटले आहे.

Diṭṭhiyādīnaṃ samudayasabhāgatā kammassa vikuppādane sahakārīkāraṇabhāvo, dassanādibyāpāraṃ vā attānañca dassanādikiccaṃ cakkhādīnanti evañhi yathātakkitaṃ attānaṃ rūpanti gaṇhāti. Yathādiṭṭhanti takkadassanena yathopaladdhanti adhippāyo. Na hi diṭṭhigatiko rūpāyatanameva attāti gaṇhātīti. Imissāpavattiyāti sāmaññena rūpaṃ attāti sabbasaṅgāhakabhūtāya pavattiyā. Rūpe…pe… mānanti cakkhādīsu taṃsabhāvo attāti pavattamānaṃ attaggahaṇaṃ. Anaññattādiggahaṇanti anaññattaṃ attaniyaattanissitaattādhāratāgahaṇaṃ. Vaṇṇādīnanti vaṇṇarukkhapupphamaṇīnaṃ. Nanu ca rukkhapupphamaṇiyo paramatthato na vijjanti? Saccaṃ na vijjanti, tadupādānaṃ pana vijjatīti taṃ samuditādippakāraṃ idha rukkhādipariyāyena vuttanti rukkhādinidassanepi na doso chāyārukkhādīnaṃ viya rūpassa attano ca saṃsāmibhāvādimattassa adhippetattā.

दृष्टी इत्यादींची समुदय-सभागता (उत्पत्तीची समानता) ही कर्माच्या विपरित उत्पत्तीला कारणीभूत असणारा सहकारी कारणभाव आहे, किंवा दर्शन इत्यादी व्यापार आणि स्वतःचे दर्शन इत्यादी कार्य चक्षु इत्यादींचे आहे; अशा प्रकारे जसा तर्क केला आहे तसा ‘स्वतःला रूप’ म्हणून ग्रहण करतो. ‘यथादृष्ट’ म्हणजे तर्काच्या दर्शनाने जसे प्राप्त झाले आहे तसा अभिप्राय आहे. कारण दृष्टीगतिक (चुकीची दृष्टी असलेला) केवळ रूपायतनालाच आत्मा मानत नाही. ‘या प्रवृत्तीने’ म्हणजे सामान्यतः ‘रूप हाच आत्मा आहे’ अशा सर्व-संग्राहक प्रवृत्तीने. ‘रूपात...पे... मान’ म्हणजे चक्षु इत्यादींमध्ये ‘तो स्वभाव असणारा आत्मा आहे’ अशी प्रवृत्त होणारी आत्मग्रहाची भावना. ‘अनन्यत्व इत्यादींचे ग्रहण’ म्हणजे अनन्यत्व, आत्मीयत्व, आत्मनिश्रितत्व आणि आत्माधारत्व यांचे ग्रहण होय. ‘वर्ण इत्यादींचे’ म्हणजे वर्ण, वृक्ष, पुष्प आणि मणी यांचे. शंका: वृक्ष, पुष्प आणि मणी हे परमार्थतः अस्तित्वात नसतात ना? उत्तर: सत्य आहे, ते अस्तित्वात नसतात, परंतु त्यांचे उपादान (कारण) अस्तित्वात असते, म्हणून त्या एकत्रित झालेल्या प्रकाराला येथे ‘वृक्ष इत्यादी’ पर्यायाने म्हटले आहे. त्यामुळे वृक्ष इत्यादींचे उदाहरण देण्यात काही दोष नाही, कारण सावली आणि वृक्ष इत्यादींप्रमाणे रूप आणि स्वतःचा स्वामीभाव इत्यादीच येथे अभिप्रेत आहे.

1008. Jātiādisabhāvanti jātibhavādīnaṃ nibbattinibbattanādisabhāvaṃ, uppādanasamatthatā paccayabhāvo.

१००८. ‘जाती इत्यादी स्वभाव’ म्हणजे जाती, भव इत्यादींचा उत्पत्ती आणि पुनरुत्पत्ती इत्यादी स्वभाव होय; उत्पन्न करण्याची सामर्थ्यता हाच ‘प्रत्ययभाव’ (कारणभाव) आहे.

1009. Sāmaññena ‘‘tadekaṭṭhā kilesā’’ti (dha. sa. 1010), parato ‘‘avaseso lobho’’tiādivacanato (dha. sa. 1011) pārisesato sāmatthiyato vā labbhamānatāya satipi āgatatte sarūpena pabhedena vā diṭṭhiādayo viya anāgatattā lobhādayo ‘‘anāgatā’’ti vuttāti āha ‘‘idha [Pg.178]…pe… ssetu’’nti. Atthato viññāyati lobhādīhi sahajātā hutvā diṭṭhiyā eva pāḷiyaṃ vuttakilesabhāvato. Itipi attho yujjati saṃyojanakilesānampi paṭiniddesārahattā sampayuttasamuṭṭhānabhāvato ca. Saṃyojanarahitehīti saṃyojanabhāvarahitehi thinauddhaccaahirikānottappehi, thinaahirikānottappehi vā.

१००९. सामान्यतः “त्याच ठिकाणी असणारे क्लेश” (ध. सं. १०१०), पुढे “उर्वरित लोभ” इत्यादी वचनांमुळे (ध. सं. १०११) परिशेषाने (उरलेल्या भागावरून) किंवा सामर्थ्याने प्राप्त होत असतानाही, मूळ रूपात किंवा भेदाने दृष्टी इत्यादींप्रमाणे न आल्यामुळे लोभ इत्यादींना “न आलेले” (अनागत) म्हटले आहे, म्हणून “येथे...पे... दर्शवण्यासाठी” असे म्हटले आहे. अर्थावरून हे समजते की, लोभ इत्यादींसह सहजात होऊन दृष्टीचाच पाळीमध्ये क्लेशभाव सांगितला आहे. हा देखील अर्थ योग्य ठरतो, कारण संयोजन क्लेशांचे देखील प्रतिनिर्देश करण्यास योग्य असल्यामुळे आणि संप्रयुक्त-समुत्थान भाव असल्यामुळे. ‘संयोजनरहित’ म्हणजे संयोजनभावाने रहित असलेल्या थिन (स्त्यान), उद्धच्च (औद्धत्य), अहिरिक (अह्रीक्य) आणि अनोत्तप्प (अनपत्रप्य) यांच्याद्वारे, किंवा थिन, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याद्वारे.

1013. Ekade…pe… vadati avayavenapi samudāyo vuccatīti. Hetu etesaṃ atthīti vā hetukā. Aniyatoti na avadhārito. Purimapadāvadhāraṇavasena gahetabbatthattā vivaraṇīyatthavā. Atthato nikkhipitunti ‘‘tayo kusalahetū alobho adoso amoho’’tiādīsu (dha. sa. 1060) viya purimanayena dassitadhammeyeva hetupahātabbahetukabhedato atthadassanavasena niddisitunti attho.

१०१३. ‘एकदेश...पे... सांगतो’ म्हणजे अवयवाने देखील समुदायाला म्हटले जाते. ‘हेतू ज्यांच्यामध्ये आहे’ ते ‘हेतुक’ होत. ‘अनियत’ म्हणजे अनिश्चित. पूर्व पदाच्या अवधारणानुसार ग्रहण करण्यायोग्य अर्थ असल्यामुळे ‘विवरणीय अर्थ’ असणारा. ‘अर्थतः निक्षेप करणे’ म्हणजे “तीन कुशल हेतू: अलोभ, अद्वेष, अमोह” इत्यादींमध्ये (ध. सं. १०६०) पूर्व नियमाने दर्शवलेल्या धर्मांनाच हेतू आणि प्रहातव्य-हेतुक यांच्या भेदाने अर्थ दर्शवण्याच्या उद्देशाने निर्देश करणे, असा अर्थ आहे.

1029. Abhiññāyuttavajjānaṃ mahaggatānaṃ parittārammaṇattābhāvā ‘‘mahaggatā vā iddhividhādayo’’ti vuttaṃ. Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā ‘‘ceto…pe… ñāṇasampayuttā’’ti āha.

१०२९. अभिज्ञांनी युक्त असलेल्यांना सोडून इतर महद्गत (महग्गत) चित्तांना परीत्त (अल्प) आलंबन नसल्यामुळे “महद्गत किंवा ऋद्धिविध इत्यादी” असे म्हटले आहे. अतीत-अंश ज्ञानाच्या कामावचरत्वामुळे “चेतो...पे... ज्ञानसंप्रयुक्त” असे म्हटले आहे.

1035. Anantare niyuttānīti cutianantaraṃ phalaṃ anantaraṃ, tasmiṃ niyuttāni taṃ ekantena nipphādanato anatikkamanakānīti attho. Vuttappakārassa anantarassa karaṇaṃ anantaraṃ, taṃ sīlānīti yojetabbaṃ. Anekesu ānantariyesu katesu kiñcāpi balavatoyeva paṭisandhidānaṃ, na itaresaṃ, attanā pana kātabbakiccassa teneva katattā tassa vipākassa upatthambhanavasena pavattanato na itarāni tena nivāritaphalāni nāma honti, ko pana vādo paṭipakkhesu kusalesūti vuttaṃ ‘‘paṭipakkhena anivāraṇīyaphalattā’’ti. ‘‘Anekasmimpi…pe… natthī’’ti kasmā vuttaṃ, nanu anekesu ānantariyesu katesu balavaṃyeva paṭisandhidāyakanti tena itaresaṃ vipāko paṭibāhito hotīti āha ‘‘na ca tesa’’ntiādi. Tañca tesaṃ aññamaññaṃ appaṭibāhakattaṃ mātikāvaṇṇanāyaṃ vitthārena vicāritameva.

१०३५. ‘अनंतरामध्ये नियुक्त’ म्हणजे च्युतीनंतर (मृत्यूनंतर) लगेच मिळणारे फल ‘अनंतर’ होय, त्यामध्ये नियुक्त असणारे, कारण ते एकांताने (निश्चितपणे) निष्पन्न करणारे आणि त्याचे उल्लंघन न करणारे असतात, असा अर्थ आहे. पूर्वोक्त प्रकारच्या अनंतराचे करणे म्हणजे ‘अनंतर’, त्याची ‘शीले’ अशी योजना करावी. अनेक आनंतर्य (कर्मे) केली असता, जरी बलवान कर्माचेच प्रतिसंधी देणे (पुनर्जन्म देणे) होते, इतरांचे नाही, तरी स्वतः करायचे कार्य त्यानेच केल्यामुळे, त्या विपाकाच्या उपस्तंभन (समर्थन) रूपाने प्रवृत्त होत असल्यामुळे, इतर कर्मे त्याच्याद्वारे निवारित-फल (ज्यांचे फल रोखले गेले आहे असे) होत नाहीत; मग प्रतिपक्ष कुशल कर्मांविषयी काय बोलावे! म्हणूनच “प्रतिपक्षाद्वारे निवारण न करता येण्याजोगे फल असल्यामुळे” असे म्हटले आहे. “अनेकांमध्येही...पे... नाही” असे का म्हटले आहे? शंका अशी की, अनेक आनंतर्य कर्मे केली असता बलवान कर्मच प्रतिसंधी देणारे ठरते, त्यामुळे इतरांचा विपाक बाधित होतो ना? म्हणून “आणि त्यांचे...” इत्यादी म्हटले आहे. आणि त्यांचे परस्परांना न बाधणे हे मातृकावर्णना (मातिकावण्णना) मध्ये विस्ताराने विचारात घेतलेच आहे.

Atthato āpannaṃ aggahetvā yathārutavaseneva pāḷiyā atthaṃ gahetvā tesaṃ vādānaṃ tapparabhāvena pavattiṃ sandhāya ahetukavādādīnaṃ visesaṃ [Pg.179] dassetuṃ ‘‘purimavādo’’tiādi vuttaṃ. Aniyyānikaniyyānikabhedaṃ pana sambhārakammaṃ bandhamokkhahetūti bandhamokkhahetuṃ paṭisedhentopi kammaṃ paṭisedheti. Sumaṅgalavilāsiniyaṃ pana vipākassa kammakilesasamādhipaññānaṃ hetubhāvato vipākopi bandhamokkhahetūti ‘‘natthi hetūti vadanto ubhayaṃ paṭibāhatī’’ti (dī. ni. aṭṭha. 1.170-172) vuttaṃ. Tattha kammaṃ paṭisedhentenapi vipāko paṭisedhito hoti, vipākaṃ paṭisedhentenapi kammanti tayopi ete vādā atthato ubhayapaṭisedhakāti veditabbā. Niyatamicchādiṭṭhinti ahetukavādādipaṭisaṃyutte asaddhamme uggahaparipucchāvinicchayapasutassa ‘‘natthi hetū’’tiādinā raho nisīditvā cintentassa tasmiṃ ārammaṇe micchāsati santiṭṭhati, cittaṃ ekaggaṃ hoti, javanāni javanti. Paṭhamajavane satekiccho hoti, tathā dutiyādīsu. Sattame atekicchabhāvaṃ patto nāma hoti. Yā evaṃ pavattā diṭṭhi, taṃ sandhāya vuttaṃ ‘‘niyatamicchādiṭṭhi’’nti. Tato purimabhāvā aniyatā.

अर्थतः प्राप्त झालेल्याला ग्रहण न करता, केवळ शब्दांच्या अर्थानुसार पाळीचा अर्थ ग्रहण करून, त्या वादांच्या तत्परभावाने प्रवृत्तीचा संदर्भ घेऊन, अहेतुकवाद इत्यादींचा विशेष दाखवण्यासाठी 'पूर्वीचा वाद' इत्यादी म्हटले आहे. अनिय्यानिक (मुक्ती न देणारे) आणि निय्यानिक (मुक्ती देणारे) अशा भेदाने युक्त असलेले संभारकर्म हे बंध आणि मोक्षाचे हेतू आहे, असे मानून बंध-मोक्षाच्या हेतूचा निषेध करताना कर्माचाही निषेध केला जातो. सुमंगलविलासिनीमध्ये मात्र विपाकाचे कर्म, क्लेश, समाधी आणि प्रज्ञा यांच्या हेतूपणामुळे विपाक देखील बंध-मोक्षाचा हेतू आहे, म्हणून 'हेतू नाही असे म्हणणारा दोन्हीचा निषेध करतो' (दी. नि. अट्ठ. १.१७०-१७२) असे म्हटले आहे. तेथे कर्माचा निषेध करणाऱ्याने विपाकाचाही निषेध केलेला असतो, आणि विपाकाचा निषेध करणाऱ्याने कर्माचाही; म्हणून हे तिन्ही वाद अर्थतः दोन्हीचा निषेध करणारे आहेत असे जाणावे. 'नियत मिच्छादिट्ठि' (नियत मिथ्यादृष्टी) म्हणजे अहेतुकवाद इत्यादींशी संबंधित असद्धम्मामध्ये उद्ग्रहण (शिकणे), परिपृच्छा (विचारणे) आणि विनिच्छय (निर्णय) यामध्ये मग्न असलेल्या व्यक्तीने 'हेतू नाही' इत्यादी प्रकारे एकांतात बसून विचार केला असता, त्या आलंबनावर मिथ्यास्मृती प्रस्थापित होते, चित्त एकाग्र होते आणि जवने जवतात (प्रवृत्त होतात). पहिल्या जवनात तो उपचारास योग्य असतो, तसेच दुसऱ्या इत्यादी जवनांमध्येही. सातव्या जवनात तो अनुपचारणीय अवस्थेला प्राप्त होतो. अशी जी प्रवृत्त झालेली दृष्टी आहे, तिला उद्देशून 'नियत मिच्छादिट्ठि' असे म्हटले आहे. त्यापूर्वीच्या अवस्था अनियत असतात.

1039. Sahajāta aññamañña nissaya atthi avigatādivisiṭṭhabhāvepi maggapaccayassa sampayogavisiṭṭhatādīpaneneva sahajātādivisiṭṭhatāpi viññāyatīti pāḷiyaṃ ‘‘sampayutto’’ti vuttanti ‘‘sampayogavisiṭṭhenā’’ti vuttaṃ. Magga…pe… dassetuṃ, na pana maggaṅgānaṃ aññamaññaṃ maggapaccayabhāvābhāvatoti adhippāyo. Evaṃ satīti yadi maggaṅgānaṃ maggapaccayalābhitāya pakāsano paṭhamanayo, evaṃ sante. Maggaṅgānipi vedanādayo viya maggahetukabhāvena vattabbattā amaggasabhāvānaṃ alobhādīnaṃ tadaññesaṃ tadubhayasabhāvānaṃ dhammānaṃ paccayabhāvadīpane tatiyanaye viya na ṭhapetabbānīti āha ‘‘ṭhapetvāti na vattabbaṃ siyā’’ti. Pubbeti purimanaye.

१०३९. सहजात, अन्योन्य, निस्सय (आश्रय), अत्थि (अस्तित्व), अविगत इत्यादी विशिष्ट भाव असतानाही, मार्गप्रत्ययाच्या संप्रयोगविशिष्टतेच्या प्रकाशनानेच सहजात इत्यादी विशिष्टता देखील समजली जाते, म्हणून पाळीमध्ये 'संपयुत्त' (संप्रयुक्त) असे म्हटले आहे, म्हणूनच 'संप्रयोगविशिष्टतेने' असे म्हटले आहे. मार्ग...पे... दाखवण्यासाठी, परंतु मार्गांगांच्या परस्परांच्या मार्गप्रत्ययभावाच्या अभावामुळे नाही, असा अभिप्राय आहे. 'असे असताना' म्हणजे जर मार्गांगांना मार्गप्रत्यय प्राप्त होण्याचे प्रकाशन करणारा पहिला नय असेल, तर असे असताना. मार्गांगे देखील वेदना इत्यादींप्रमाणे मार्गहेतुकभावाने सांगण्यायोग्य असल्यामुळे, अमार्गस्वभावाच्या अलोभ इत्यादींच्या, त्यांच्याहून इतरांच्या आणि त्या दोन्ही स्वभावांच्या धर्मांच्या प्रत्ययभावाच्या प्रकाशनात तिसऱ्या नयाप्रमाणे वगळली जाऊ नयेत, म्हणून म्हटले आहे - 'वगळून असे म्हणता येणार नाही'. 'पूर्वी' म्हणजे पहिल्या नयामध्ये.

Dutiyanayepīti pi-saddena paṭhamanayaṃ sampiṇḍeti. Tena sammādiṭṭhiyā purimasmiṃ nayadvaye ṭhapitattā tassa sahetukabhāvadassano tatiyanayo āraddhoti dasseti. Tatiyanaye sammādiṭṭhiyā sahetukabhāvadassanaṃ anicchanto codako ‘‘kathaṃ dassito’’ti codetvā ‘‘nanū’’tiādinā attano adhippāyaṃ vivarati. Itaro ‘‘yathā hī’’tiādinā dassanena pahātabbahetubhāvena vuttānampi lobhādīnaṃ aññamaññaṃ sahajekaṭṭhasampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannato dassanena pahātabbahetukasaṅgaho [Pg.180] viya maggahetubhāvena vuttāyapi sammādiṭṭhiyā maggahetukabhāvopi yujjati maggahetusampayuttasaṅkhārakkhandhapariyāpannabhāvatoti dasseti.

‘दुसऱ्या नयातही’ यातील ‘अपि’ (ही) शब्दाने पहिल्या नयाचा संग्रह केला जातो. त्यामुळे सम्यग्दृष्टीच्या पूर्वीच्या दोन नयांमध्ये स्थापना केल्यामुळे, तिचा सहेतुकभाव दर्शवणारा तिसरा नय सुरू केला आहे, असे दर्शवले जाते. तिसऱ्या नयामध्ये सम्यग्दृष्टीचा सहेतुकभाव दर्शवणे अमान्य असणारा आक्षेपकर्ता ‘कसा दर्शवला आहे?’ असा आक्षेप घेऊन ‘ननु’ (नक्कीच) इत्यादींद्वारे आपला अभिप्राय स्पष्ट करतो. दुसरा (उत्तर देणारा) ‘जसे की’ इत्यादींद्वारे दर्शवतो की, दर्शनाने प्रहातव्य (नष्ट करण्यायोग्य) हेतूभावाने सांगितलेल्या लोभ इत्यादींचा परस्परांमध्ये सहजात, एकार्थ आणि संप्रयुक्त अशा संस्कारस्कंधात अंतर्भाव असल्यामुळे, दर्शनाने प्रहातव्य हेतुक संग्रहाप्रमाणेच, मार्गहेतूभावाने सांगितलेल्या सम्यग्दृष्टीचा मार्गहेतुकभाव देखील मार्गहेतूशी संप्रयुक्त संस्कारस्कंधात अंतर्भूत असल्यामुळे योग्य ठरतो.

Tato aññassevāti tato sammādiṭṭhisaṅkhātahetuto aññassa alobhādosasseva. Aññenāti ‘‘maggo hetū’’ti ito aññena. Alobhādosānaṃyeva adhippetattā tesaṃyeva āveṇikena maggahetūti iminā pariyāyena. Sādhāraṇena pariyāyenāti tiṇṇampi hetūnaṃ adhippetattā maggāmaggasabhāvānaṃ sādhāraṇena maggahetumaggahetūti iminā pariyāyena. Tesanti hetūnaṃ. Aññesanti hetusampayuttānaṃ. Atthavisesavasenāti ‘‘maggahetukā’’ti pāḷiyā atthavisesavasena. Amohena alobhādosāmohehi ca sesadhammānaṃ sahetukabhāvadassanavasena pavattā dutiyatatiyanayā ‘‘sarūpato hetuhetumantadassana’’nti vuttā. Tathāadassanatoti sarūpena adassanato. Atthena…pe… gamanatoti ‘‘maggaṅgāni ṭhapetvā taṃsampayutto’’ti (dha. sa. 1039) vacanato maggasabhāvānaṃ dhammānaṃ maggapaccayatāsaṅkhāto sampayuttānaṃ hetubhāvo sarūpato dassito. Maggahetubhūtāya pana sammādiṭṭhiyā sampayuttānaṃ hetuhetubhāvo atthato ñāpito hotīti attho.

‘त्याहून इतरांचाच’ म्हणजे त्या सम्यग्दृष्टी नावाच्या हेतूहून इतर अलोभ आणि अद्वेषाचाच. ‘इतराने’ म्हणजे ‘मार्ग हा हेतू आहे’ याहून इतराने. अलोभ आणि अद्वेष हेच अभिप्रेत असल्यामुळे, त्यांच्याच आवेणिक (असाधारण) अशा ‘मार्गहेतू’ या पर्यायाने. ‘साधारण पर्यायाने’ म्हणजे तिन्ही हेतू अभिप्रेत असल्यामुळे, मार्ग आणि अमार्ग स्वभावाच्या धर्मांच्या साधारण अशा ‘मार्गहेतू-अमार्गहेतू’ या पर्यायाने. ‘त्यांच्या’ म्हणजे हेतूंच्या. ‘इतरांच्या’ म्हणजे हेतूसंप्रयुक्तांच्या. ‘अर्थविशेषाच्या वशाने’ म्हणजे ‘मार्गहेतुक’ या पाळीच्या अर्थविशेषाच्या वशाने. अमोहाने आणि अलोभ, अद्वेष व अमोहाने उर्वरित धर्मांचा सहेतुकभाव दर्शवण्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेले दुसरे आणि तिसरे नय ‘स्वरूपतः हेतू आणि हेतूमान यांचे दर्शन’ असे म्हटले आहे. ‘तसे न दर्शवल्यामुळे’ म्हणजे स्वरूपाने न दर्शवल्यामुळे. ‘अर्थाने...पे... समजल्यामुळे’ कारण ‘मार्गांगे वगळून त्याशी संप्रयुक्त’ (धम्मसंगणी १०३९) या वचनावरून मार्गस्वभावाच्या धर्मांचा मार्गप्रत्ययता नावाचा संप्रयुक्तांचा हेतूभाव स्वरूपतः दर्शवला आहे. परंतु मार्गहेतूरूप असलेल्या सम्यग्दृष्टीशी संप्रयुक्तांचा हेतू-हेतूभाव अर्थतः ज्ञात होतो, असा अर्थ आहे.

1040. Asabhāvadhammo garukātabbo na hotīti ‘‘sabhāvadhammo’’ti vuttaṃ. Teneva paṭṭhānavaṇṇanāyaṃ (paṭṭhā. aṭṭha. 1.3) ‘‘ārammaṇādhipati jātibhedato kusalākusalavipākakiriyarūpanibbānavasena chabbidho’’ti vakkhati. Maggādīni ṭhapetvāti maggādīni pahāya. Aññesanti maggādito aññesaṃ. Adhi…pe… vassāti ārammaṇādhipatipaccayabhāvassa. Paññuttarattā kusalānaṃ lokuttarakathāya ca paññādhurattā vīmaṃsādhipatissa sesādhipatīnaṃ padhānatā veditabbā.

१०४०. अस्वभावधर्म आदरणीय (गरुकरणीय) नसतो, म्हणून ‘स्वभावधर्म’ असे म्हटले आहे. म्हणूनच पट्ठानवण्णनेमध्ये (पट्ठान अट्ठकथा १.३) ‘आरम्मणाधिपती जातीच्या भेदाने कुशल, अकुशल, विपाक, क्रिया, रूप आणि निर्वाण यांच्या वशाने सहा प्रकारचा आहे’ असे सांगतील. ‘मार्गादी वगळून’ म्हणजे मार्गादींचा त्याग करून. ‘इतरांच्या’ म्हणजे मार्गादींहून इतरांच्या. ‘अधि...पे... चा’ म्हणजे आरम्मणाधिपतिप्रत्ययभावाचा. कुशलांमध्ये प्रज्ञा श्रेष्ठ असल्यामुळे आणि लोकोत्तर कथेमध्ये प्रज्ञा मुख्य असल्यामुळे, वीमंसाधिपतीची (मीमांसाधिपतीची) उर्वरित अधिपतींमध्ये प्रधानता जाणावी.

1041. Padesasattavisayattā paṭhamavikappassa sakalasattavasena dassetuṃ ‘‘kappasahassātikkamepi vā’’tiādi vuttaṃ. Laddhokāsaṃ yaṃ bhavissatīti laddhokāsaṃ yaṃ kammaṃ pāpuṇissati. Kappasahassātikkame avassaṃ uppajjanavipākattā tadapi…pe… vuccatīti. Aladdhattalābhatāya uppādādikkhaṇaṃ [Pg.181] appattassa vipākassa anuppannabhāvo natthibhāvo pākaṭabhāvābhāvatoti vuttaṃ ‘‘natthi nāma na hotīti anuppanno nāma na hotī’’ti. Tatthāti arūpabhavaṅge.

१०४१. पहिल्या विकल्पाचा विषय प्रदेशसत्त्व (मर्यादित प्राणी) असल्यामुळे, सर्व प्राण्यांच्या वशाने दर्शवण्यासाठी ‘हजारो कल्प उलटून गेल्यावरही’ इत्यादी म्हटले आहे. ‘ज्याला संधी प्राप्त होईल’ म्हणजे ज्या कर्माला संधी प्राप्त होईल. हजारो कल्प उलटून गेल्यावरही अवश्य उत्पन्न होणारा विपाक असल्यामुळे, त्यालाही...पे... म्हटले जाते. संधी न मिळाल्यामुळे उत्पत्ती इत्यादी क्षणाला प्राप्त न झालेल्या विपाकाचा अनुत्पन्न भाव (उत्पन्न न होणे) किंवा नसणे हे प्रकट भावाच्या अभावामुळे असते, म्हणून म्हटले आहे - ‘नाही असे होत नाही, म्हणजेच अनुत्पन्न असे होत नाही’. ‘तेथे’ म्हणजे अरूप भवांगात.

Avipakkavipākaṃ kammaṃ sahakārīkāraṇasamavāyālābhena akatokāsaṃ vipākābhimukhabhāvābhāvato vipakkavipākakammasarikkhakanti vuttaṃ ‘‘aladdho…pe… deyyā’’ti. Kiccanipphattiyā asati uppannampi kammaṃ anuppannasamānanti ‘‘okāso na bhaveyyā’’ti etassa samatthatā na siyāti atthamāha. Tena apacayagāmikammakiccassa okāsābhāvo dassito. Pubbe niratthakattā uppattiyā okāso na bhaveyyāti payojanābhāvato kammuppattiyā okāsābhāvo vutto. ‘‘Vipākato aññassa pavattiokāso na bhaveyyā’’ti iminā asambhavatoti ayametesaṃ viseso. Dhuvavipākassa kammassa vipākena nidassanamattabhūtenāti adhippāyo. Ariyamaggaānantariyakammānaṃ viya mahaggatakammānaṃ niyatasabhāvatābhāvā aṭṭhasamāpattīnaṃ ‘‘balavavirahe’’tiādinā savisesanadhuvavipākatā vuttā. Ettha ca ‘‘pañca ānantariyakammānī’’ti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ niyatamicchādiṭṭhiyāpi dhuvavipākattā. Yassa kammassa katattā yo vipāko niyogato uppajjissati, so tassa anāgatakālepi uppādivohāraṃ labhati. So ca uppādivohāro āyūhitakammavasena vuccamāno bhāvinā āyūhitabhāvena maggo anuppannoti ettha vuttoti dassetuṃ ‘‘yaṃ āyūhitaṃ bhavissatī’’tiādi vuttaṃ.

ज्या कर्माचा विपाक अद्याप परिपक्व झालेला नाही, ते कर्म सहकारी कारणांच्या समूहाचा लाभ न मिळाल्यामुळे ज्याला अवकाश (संधी) मिळालेला नाही, आणि विपाकाभिमुख भाव नसल्यामुळे ते परिपक्व विपाक असलेल्या कर्मासारखेच असते, असे 'अलद्धो...पे... देय्या' (न मिळालेला... देय आहे) याद्वारे म्हटले आहे. कृत्य निष्पन्न न झाल्यामुळे उत्पन्न झालेले कर्मही अनुत्पन्न कर्मासमानच असते, म्हणून 'अवकाश नसावा' (ओकासो ना भवेय्य) याचा अर्थ असा आहे की त्याची सामर्थ्यता नसावी. याद्वारे अपचयगामी कर्माच्या कृत्यासाठी अवकाशाचा अभाव दर्शविला आहे. पूर्वी निरर्थकतेमुळे उत्पत्तीसाठी अवकाश नसावा, असे प्रयोजनाच्या अभावामुळे कर्माच्या उत्पत्तीसाठी अवकाशाचा अभाव म्हटला आहे. 'विपाकाव्यतिरिक्त दुसऱ्याच्या प्रवृत्तीसाठी अवकाश नसावा' याद्वारे असंभवतेमुळे हा यामधील विशेष आहे. ध्रुवविपाक (निश्चित विपाक) असलेल्या कर्माच्या विपाकाद्वारे केवळ उदाहरण दर्शविणे हा अभिप्राय आहे. अरियमग्ग (आर्यमार्ग) आणि आनंतरीय कर्मांप्रमाणे महग्गत कर्मांचा नियत स्वभाव नसल्यामुळे, आठ समापत्तींच्या बाबतीत 'बलवविरहे' (बलवान विरहामध्ये) इत्यादींद्वारे सविशेषण ध्रुवविपाकता सांगितली आहे. आणि येथे 'पाच आनंतरीय कर्मे' हे केवळ उदाहरण म्हणून पाहावे, कारण नियत मिच्छादिट्ठीचा (नियत मिथ्यादृष्टीचा) विपाकही ध्रुव (निश्चित) असतो. ज्या कर्माच्या केल्यामुळे जो विपाक निश्चितपणे उत्पन्न होईल, त्याला त्याच्या अनागत काळातही 'उत्पाद' (उत्पत्ती) हा व्यवहार प्राप्त होतो. आणि तो उत्पाद व्यवहार आयूहित (संचित) कर्माच्या वशाने सांगितला जात असल्याने, भविष्यातील आयूहित भावामुळे 'मार्ग अनुत्पन्न आहे' असे येथे म्हटले आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'जे आयूहित होईल' इत्यादी म्हटले आहे.

1050. Upādānehi ādinnāti sambandho. Aññeti upādānārammaṇehi aññe anupādāniyāti attho. Ādikena gahaṇenāti ‘‘ahaṃ phalaṃ sacchākāsi’’nti evaṃ paccavekkhaṇañāṇasaṅkhātena gahaṇena. Idāni upetatthadīpakassa upa-saddassa vasena upādinna-saddassa atthaṃ vattuṃ ‘‘upādinnasaddena vā’’tiādi vuttaṃ. Tattha nibbānassa anajjhattabhāvato ‘‘amaggaphaladhammāyeva vuttā’’ti āha. Itarehīti ajjhattapadādīhi.

१०५०. 'उपादानांद्वारे ग्रहण केलेले' (उपादानेहि आदिन्ना) हा संबंध आहे. 'इतर' (अञ्ञे) म्हणजे उपादान-आरंमणांपेक्षा (उपादानाच्या आलंबनांपेक्षा) इतर जे अनुपादानिय (उपादान न होणारे) आहेत, असा अर्थ आहे. 'आदिक ग्रहणाने' म्हणजे 'मी फळ साक्षात केले' अशा प्रकारे पच्चवेक्खण-ञाण (प्रत्यवेक्षण ज्ञान) संज्ञेच्या ग्रहणाने. आता 'उप' या उपसर्गाच्या अर्थाचा प्रकाशक असलेल्या 'उपादिन्न' या शब्दाचा अर्थ सांगण्यासाठी 'उपादिन्नशब्दाने किंवा' इत्यादी म्हटले आहे. त्यामध्ये निब्बानाचे (निर्वाणाचे) अनध्यात्म (बाह्य) स्वरूप असल्यामुळे 'केवळ अमार्ग-फल धर्मच सांगितले आहेत' असे म्हटले आहे. 'इतरांद्वारे' म्हणजे अध्यात्मपद इत्यादींद्वारे.

Tikanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

तिकनिक्खेपकथावण्णना (त्रिक-निक्षेप-कथा-वर्णन) समाप्त झाली.

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā

दुकनिक्खेपकथावण्णना (द्विक-निक्षेप-कथा-वर्णन)

1062. Mettāya [Pg.182] ayanaṃ upagamanaṃ mettāyanaṃ, tañca attano santāne mettāya lābho uppādanaṃ sattānaṃ anupagamo atthato majjanamevāti ‘‘mettā, medana’’nti vatvā ‘‘sinehana’’nti āha.

१०६२. मेत्तेचे (मैत्रीचे) अयन म्हणजे जवळ जाणे ते 'मेत्तायन' होय. आणि ते स्वतःच्या संतानामध्ये (चित्तसंततीमध्ये) मेत्तेचा लाभ किंवा उत्पत्ती होय. प्राण्यांच्या जवळ न जाणे हे अर्थतः मग्न होणेच आहे, म्हणून 'मेत्ता, मेदन' (मैत्री, स्निग्धता) असे सांगून 'सिनेहन' (स्नेहभाव) असे म्हटले आहे.

1065. Tasmiṃ tasmiṃ visaye cittaṃ saṃrañjatīti cittassa saṃrañjanaṃ. Taṇhāvicaritādīti ādi-saddena esanādayo saṅgahitā. Taṇhāya vipulatā visayavasena pavattivasena vā veditabbā. Aniccādisabhāvassa rūpādikassa niccādito gahaṇaṃ abhiniveso visesato taṇhāvasena hoti taṇhārahitāya diṭṭhiyā abhāvāti upacāravasena nimittassa kattubhāvamāha ‘‘niccādito gaṇhantī visaṃvādikā hotī’’ti. Pākaṭena saddena labbhamānattā yathārutaviññāyamānattā ca visattikāsaddassa visatasabhāvo ‘‘padhāno attho’’ti vutto. ‘‘Antalikkhacaro pāso, yvāyaṃ carati mānaso. Tena taṃ bādhayissāmī’’tiādivasena (saṃ. ni. 1.151; mahāva. 33) mārena gahitatāya.

१०६५. त्या त्या विषयामध्ये चित्त अनुरक्त होते म्हणून ते 'चित्ताचे सं रंजन' (चित्तसं रंजन) होय. 'तण्हाविचरित' (तण्हा-विचरित) इत्यादींमधील 'इत्यादी' शब्दाने एषणा (शोध घेणे) इत्यादींचा संग्रह केला आहे. तण्हेची (तृष्णेची) विपुलता विषयाच्या वशाने किंवा प्रवृत्तीच्या वशाने समजून घ्यावी. अनित्य इत्यादी स्वभाव असलेल्या रूपादींचे नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणे हा अभिनिवेश विशेषतः तण्हेच्या वशाने होतो, कारण तण्हा-रहित दृष्टीचा अभाव असतो. म्हणून उपचाराने निमित्ताचे कर्तृत्व सांगताना 'नित्य इत्यादी रूपाने ग्रहण करणारी (दृष्टी) विसंवादात्मक (भ्रामक) असते' असे म्हटले आहे. स्पष्ट शब्दाने प्राप्त होत असल्यामुळे आणि शब्दाच्या अर्थानुसार समजले जात असल्यामुळे 'विसत्तिका' शब्दाचा विसत (पसरलेला) स्वभाव हा 'प्रधान अर्थ' म्हणून सांगितला आहे. 'अंतरीक्षात फिरणारा जो हा पाश आहे, जो मनात संचार करतो, त्याने मी त्याला बांधीन' इत्यादीनुसार (सं. नि. १.१५१; महाव. ३३) माराने ग्रहण केल्यामुळे.

1066. Anatthacaraṇādianabhisandhānakatāya aṭṭhānabhūtesu ca vassavātādisaṅkhāresu uppannakopo viya sattesu atthācaraṇādinā āropanādhippāyesuyeva tadajjhāropanavasena pavatto yadipi anāyatanuppattiyā aṭṭhānāghātoyeva hoti, sattavisayattā pana sati cittassa ekantabyāpattiyaṃ kammapathabhedo hotiyevāti sakkā viññātuṃ, aṭṭhānuppattiyaṃ panassa na siyā kammapathabhedoti āha ‘‘sattesu uppanno aṭṭhānakopo karotī’’ti. Paṭighādipadānaṃ ghaṭṭanāpurimayāmavikāruppattisamaññādīsupi dassanato ‘‘paṭivirodhādipadāni tesaṃ visesanatthānī’’ti vuttaṃ.

१०६६. अनर्थ आचरण इत्यादींचा संकल्प नसतानाही, अस्थानभूत (अयोग्य स्थान असलेल्या) पाऊस, वारा इत्यादी संस्कारांवर उत्पन्न झालेल्या कोपाप्रमाणे, प्राण्यांच्या बाबतीत अनर्थ आचरण इत्यादींच्या आरोपाच्या अभिप्रायानेच त्यावर आरोप करण्याच्या वशाने प्रवृत्त झालेला कोप जरी अनायतन (अयोग्य स्थान) उत्पत्तीमुळे अस्थान-आघातच (अयोग्य ठिकाणी राग) असतो, तरी प्राणी हा विषय असल्यामुळे चित्ताच्या एकांत व्यापादामध्ये (द्वेषामध्ये) कर्मपथभेद (कर्मपथाचा भंग) होतोच, हे जाणता येते. परंतु अस्थानावरील उत्पत्तीमध्ये त्याचा कर्मपथभेद होणार नाही, म्हणून 'प्राण्यांवर उत्पन्नलेला अस्थानकोप करतो' असे म्हटले आहे. पटिघ (प्रतिघ) इत्यादी पदांचा आघात, पूर्वविकार, उत्पत्तीचे सामान्यत्व इत्यादींमध्येही दर्शन होत असल्यामुळे 'पटिविरोध (प्रतिविरोध) इत्यादी पदे त्यांच्या विशेष अर्थासाठी आहेत' असे म्हटले आहे.

1091. Dve dhammā tayo dhammāti saddantarasannidhānena paricchedavato bahuvacanassa dassanato ‘‘aparicchedena bahuvacanenā’’ti vuttaṃ. Uddeso katoti iti-saddo hetuattho. Tena bahuvacanena uddesakaraṇaṃ bahuvacanena pucchāya kāraṇanti dīpeti. Uddesānuvidhāyinī hi pucchāti. Tathā hi saṅkhāparicchinne uddese ‘‘katame vā tayo’’ti saṅkhāparicchinnāva pucchā [Pg.183] karīyatīti. Uddesena dhammānaṃ atthitāmattavacanicchāyaṃ sabhāvabhūmikāraṇaphalādiparicchedo viya saṅkhāparicchedopi na kātabboti adhippāyena ‘‘aniddhāritaparicchede’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Apaccayā dhammā’’ti padato pana heṭṭhā anekabhedabhinnā dhammā aparicchedena bahuvacaneneva uddiṭṭhā, uddhañca tathā uddisīyantīti taṃ sotapatitatāya bhedābhāvepi paramatthato appaccayadhammassa asaṅkhatadhammassa ca sopādisesanirupādisesarāgakkhayādiasaṅkhatādivacanavacanīyabhāvena upacaritabhedegahite padadvayena atthi kāci bhedamattāti aparicchedena bahuvacanena uddeso katoti yuttaṃ siyā. Uddesānusārīni pucchānigamanānīti tānipi tathā pavattāni. Niddeso pana yathādhippetasabhāvādiparicchedavibhāvanavaseneva kātabboti asaṅkhatā dhātu icceva kato paramatthato bhedābhāvadīpanatthanti daṭṭhabbaṃ. Kathetukāmatāvasena pucchanto yassa katheti, tena kātabbapucchāya karaṇato taggataṃ ajānanaṃ saṃsayaṃ vā anuvidhāyayeva pucchatīti ‘‘sabhāva…pe… ajānantassa vasena pucchā karīyatī’’ti vuttaṃ. Niddesato pubbetiādinā aṭṭhakathāyaṃ vuttaṃ pucchānusandhiṃyeva vibhāveti.

१०९१. 'दोन धर्म', 'तीन धर्म' अशा इतर शब्दांच्या संनिधानाने परिच्छेद (मर्यादा) असलेल्या बहुवचनाचे दर्शन होत असल्यामुळे 'अपरिच्छेदाने (मर्यादेशिवाय) बहुवचनाने' असे म्हटले आहे. 'उद्देश केला आहे' यातील 'इति' शब्द हेतूच्या अर्थात आहे. त्या बहुवचनाने उद्देश करणे हे बहुवचनाने विचारलेल्या प्रश्नाचे कारण आहे, असे तो दर्शवितो. कारण प्रश्न हा उद्देशाचे अनुकरण करणारा असतो. तसेच, संख्येने परिच्छिन्न (मर्यादित) असलेल्या उद्देशामध्ये 'ते तीन कोणते?' असा संख्येने परिच्छिन्नच प्रश्न विचारला जातो. उद्देशाद्वारे धर्मांच्या केवळ अस्तित्वाचे वचन सांगण्याच्या इच्छेमध्ये स्वभाव, भूमी, कारण, फल इत्यादींच्या परिच्छेदाप्रमाणे संख्या-परिच्छेदही करू नये, या अभिप्रायाने 'अनिर्धारित परिच्छेदामध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु 'अपच्चया धम्मा' (अप्रत्यय धर्म) या पदाच्या खाली अनेक भेदांनी भिन्न असलेले धर्म अपरिच्छेदाने बहुवचनानेच उद्दिष्ट केले आहेत, आणि पुढेही तसेच उद्दिष्ट केले जातात. त्यामुळे ते ऐकण्यात आल्याने भेदाचा अभाव असला तरी, परमार्थतः अपच्चय धर्माचा (अप्रत्यय धर्माचा) आणि असंखत धर्माचा (असंस्कृत धर्माचा) सोपादिसिस-निरुपादिसिस-रागक्खय (सोपाधिशेष-निरुपाधिशेष-रागक्षय) इत्यादी असंखत इत्यादी वचनांच्या वचनीयभावाने उपचरित भेद ग्रहण केल्यावर, दोन्ही पदांमध्ये काही भेदमात्र आहे, म्हणून अपरिच्छेदाने बहुवचनाने उद्देश केला आहे, हे योग्य होईल. उद्देशाचे अनुसरण करणारे प्रश्न आणि निगमन असतात, म्हणून तेही तसेच प्रवृत्त झाले आहेत. निर्देश मात्र यथा-अभिप्रेत स्वभाव इत्यादींच्या परिच्छेद-विभावनाच्या वशानेच केला पाहिजे, म्हणून 'असंखता धातू' (असंस्कृत धातू) असाच केला आहे, जो परमार्थतः भेदाचा अभाव दर्शविण्यासाठी आहे, असे पाहावे. सांगण्याच्या इच्छेने विचारणारा ज्याला सांगतो, त्याने करावयाच्या प्रश्नाच्या करणाने, त्यातील अज्ञान किंवा संशयाचे अनुकरण करूनच विचारतो, म्हणून 'स्वभाव...पे... न जाणणाऱ्याच्या वशाने प्रश्न केला जातो' असे म्हटले आहे. 'निर्देशाच्या पूर्वी' इत्यादींद्वारे अट्ठकथेमध्ये (अट्टकथेत) सांगितलेला प्रश्न-अनुसंधि (प्रश्नाचा संबंध) स्पष्ट केला आहे.

1101. Bhinditvāti vibhajitvā. Rūpāva…pe… viññeyyāti kāmāvacarakusalamahākiriyaviññāṇena mahaggatadhammānaṃ sammasanavasena yathāyogaṃ mahaggatappamāṇadhammānaṃ paccavekkhaṇādivasena rūparāgārūparāgasampayuttena akusalamanoviññāṇena mahaggatadhammānaṃ abhinivesanaassādanavasena taṃtaṃpaññattiyañca taṃtaṃvohāravasena pavattena āvajjanena ca yathāvuttaviññāṇānaṃ purecārikena kāmāvacaradhammā na viññeyyā. Itarenāti parittārammaṇena. Kāmāvacarānameva ārammaṇānanti niddhāraṇe sāmivacanaṃ. Rūpārammaṇādīhi viññāṇehi tattha rūpārammaṇena viññāṇenapi saddādīnaṃ aviññeyyatā rūpassa ca viññeyyatā. Evaṃ sesesupi yojanā daṭṭhabbā. Cakkhudvārikena saddādīnaṃ aviññeyyatā rūpassa viññeyyatātiādinā dvārabhedavasena yojetabbaṃ. Itaranti iṭṭhamajjhattaṃ aniṭṭhamaniṭṭhamajjhattañca. Rūpāvacarādayo kāmāvacaravipākādīhīti rūpāvacarārūpāvacaralokuttarapaññattiyo kāmāvacaravipākehi lokuttarā kāmāvacarato ñāṇavippayuttakusalakiriyehi akusalehi ca aviññeyyāti yojetabbaṃ. Nibbānassa avijānanasabhāvo eva attasambhavo.

११०१. भिन्दित्वा म्हणजे विभागून. 'रूपाव...पे... विञ्ञेय्या' (रूपावचर...पे... जाणण्यायोग्य) म्हणजे कामावचर कुशल आणि महाक्रिया विज्ञानाद्वारे महग्गत धर्मांच्या संमसन (परीक्षण) करण्याच्या दृष्टीने, योग्यतेनुसार महग्गत आणि अप्रमाण धर्मांच्या प्रत्यवेक्षणादी (पुनरावलोकनादी) द्वारे, रूपराग आणि अरूपरागाने संप्रयुक्त अशा अकुशल मनोविज्ञानाद्वारे महग्गत धर्मांच्या अभिनिवेश (आग्रह) आणि आस्वादन करण्याच्या दृष्टीने, आणि त्या त्या प्रज्ञप्तीमध्ये व त्या त्या व्यवहाराच्या दृष्टीने प्रवृत्त झालेल्या आवर्जनाद्वारे, आणि पूर्वोक्त विज्ञानांच्या पुरोगामी असणाऱ्या कामावचर धर्मांद्वारे जाणले जाऊ नयेत. 'इतरेन' (इतरांद्वारे) म्हणजे परीत्त (मर्यादित) आलंबनाद्वारे. 'कामावचराणामेव आरम्मणानं' (कामावचरांच्याच आलंबनांचे) हे निर्धारण अर्थातील षष्ठी विभक्तीचे वचन आहे. रूपालंबन इत्यादी विज्ञानांद्वारे, तेथे रूपालंबन विज्ञानाद्वारे देखील शब्दादींचे अज्ञेयत्व आणि रूपाचे ज्ञेयत्व होते. याचप्रमाणे उर्वरित घटकांमध्येही योजना समजली पाहिजे. चक्षुद्वाराच्या विज्ञानाद्वारे शब्दादींचे अज्ञेयत्व आणि रूपाचे ज्ञेयत्व इत्यादी प्रकारे द्वारांच्या भेदानुसार योजना करावी. 'इतरं' (इतर) म्हणजे इष्ट-मध्यस्थ, अनिष्ट आणि अनिष्ट-मध्यस्थ. 'रूपावचरादयो कामावचरविपाकादीहि' म्हणजे रूपावचर, अरूपावचर, लोकोत्तर आणि प्रज्ञप्ती हे कामावचर विपाकांद्वारे, लोकोत्तर धर्म कामावचरातील ज्ञानविप्रयुक्त कुशल-क्रियांद्वारे आणि अकुशलांद्वारे अज्ञेय आहेत, अशी योजना करावी. निर्वाणाचा न जाणण्याचा स्वभाव हाच त्याचा स्वतःचा संभव आहे.

1102. Rūpārūpāvacarakammūpapattibhave [Pg.184] diṭṭhirahito lobho bhavāsavoti yathāvuttavisayo diṭṭhisahito sabbakāmāvacaradhammavisayo ca lobho kāmāsavo bhavituṃ yuttoti vuttaṃ ‘‘bhavāsavaṃ…pe… siyā’’ti. Kāmāsavabhavāsavavinimuttassa hi lobhassa abhāvaṃ sayameva vakkhatīti. Pāḷiyanti aṭṭhakathākaṇḍapāḷiyaṃ. Tattha yathā ‘‘kāmāsavo aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti vuttaṃ, evaṃ ‘‘bhavāsavo aṭṭhasu lobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti avatvā ‘‘catūsudiṭṭhigatavippayuttalobhasahagatacittuppādesu uppajjatī’’ti (dha. sa. 1465) vuttattā ‘‘bhavāsavo…pe… yuttesu eva uppajjatī’’ti pāḷiyaṃ vuttoti sāvadhāraṇaṃ vuttaṃ. Tathā ca vakkhati ‘‘bhavāsavo catūsu diṭṭhigatavippayuttesu avijjāsavena saddhiṃ ekadhāva ekato uppajjatī’’ti (dha. sa. aṭṭha. 1473). Sopi rāgoti sassatadiṭṭhisahagato rāgo. Kāmabhavapatthanā viya kāmāsavoti yuttaṃ vattuṃ. Sassatadiṭṭhisahagatarāgakāmabhavapatthanānampi hi bhavāsavoti vattabbapariyāyo atthīti ‘‘sassatadiṭṭhisahagato rāgo bhavarāgavasena patthanā bhavāsavo nāmā’’ti vuttaṃ, na tesaṃ idha adhippetabhavāsavabhāvadassanatthanti aṭṭhakathāyaṃ adhippāyo daṭṭhabbo. Tathā hi ‘‘rūpārūpasaṅkhāte kammato ca upapattito ca duvidhepi bhave āsavo bhavāsavo’’ti vuttanti. Tattha kāmabhavapatthanāya tāva kāmāsavabhāvo hotu, rūpārūpabhavesu sassatābhinivesasahagatarāgassa kathanti? Sopi yathāvuttavisaye kāmanavasena pavattito kāmāsavoyeva nāma. Sabbepi hi tebhūmakā dhammā kamanīyaṭṭhena kāmāti. Na cettha aniṭṭhappasaṅgo diṭṭhivippayuttalobhassa bhavāsavabhāvena visuṃ uddhaṭattā. Avassañcetamevaṃ viññātabbaṃ, itarathā rūpārūpabhavesu ucchedadiṭṭhisahagatassapi lobhassa bhavāsavabhāvo āpajjeyyāti. Kāmāsavādayo eva diṭṭhadhammikasamparāyikāsavabhāvena dvidhā vuttā.

११०२. रूपावचर आणि अरूपावचर कर्म-उपपत्ती भवामध्ये दृष्टीरहित (मिथ्यादृष्टी नसलेला) लोभ म्हणजे 'भवासव' होय. पूर्वोक्त विषयानुसार दृष्टीसहित आणि सर्व कामावचर धर्मविषयक असणारा लोभ हा 'कामासव' असणे योग्य आहे, म्हणूनच "भवासवं...पे... सिया" (भवासव...पे... असावा) असे म्हटले आहे. कारण कामासव आणि भवासव यांपासून मुक्त अशा लोभाचा अभाव स्वतःच पुढे सांगतील. 'पाळियं' (पाळीमध्ये) म्हणजे अट्ठकथाकांड पाळीमध्ये. तेथे जसे "कामासव आठ लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतो" असे म्हटले आहे, त्याप्रमाणे "भवासव आठ लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतो" असे न म्हणता "चार दृष्टीगतविप्रयुक्त लोभसहगत चित्तोत्पादांमध्ये उत्पन्न होतो" (धम्मसंगणि १४६५) असे म्हटल्यामुळे, "भवासव...पे... युक्त असलेल्यांमध्येच उत्पन्न होतो" असे पाळीमध्ये म्हटले आहे, हे निश्चितपणे सांगितले आहे. आणि तसेच पुढे सांगतील की, "भवासव चार दृष्टीगतविप्रयुक्त चित्तांमध्ये अविद्यासवासोबत एकाच वेळी एकत्र उत्पन्न होतो" (धम्मसंगणि अट्ठकथा १४७३). 'तो राग देखील' म्हणजे शाश्वतदृष्टीसहगत असणारा राग होय. कामभवाची प्रार्थना करण्याप्रमाणे त्याला 'कामासव' म्हणणे योग्य आहे. कारण शाश्वतदृष्टीसहगत राग आणि कामभवप्रार्थना यांना देखील 'भवासव' म्हणण्याचा पर्यायी अर्थ आहे, म्हणूनच "शाश्वतदृष्टीसहगत राग आणि भवरगाच्या वशाने केलेली प्रार्थना म्हणजे भवासव होय" असे म्हटले आहे; येथे त्यांचा अभिप्रेत असलेला भवासवभाव दाखवण्यासाठी नाही, असा अट्ठकथेचा अभिप्राय समजला पाहिजे. कारण "रूप आणि अरूप संज्ञक, कर्माने आणि उपपत्तीने अशा दोन्ही प्रकारच्या भवामधील आसव म्हणजे भवासव होय" असे म्हटले आहे. तेथे कामभवप्रार्थनेचा तर कामासवभाव असो, परंतु रूप आणि अरूप भवांमध्ये शाश्वत-अभिनिवेशसहगत रागाचे काय? तो देखील पूर्वोक्त विषयामध्ये कामनेच्या वशाने प्रवृत्त झाल्यामुळे 'कामासव'च आहे. कारण तिन्ही भूमींमधील सर्वच धर्म हे कामनीय असल्यामुळे 'काम' आहेत. आणि येथे कोणताही अनिष्ट प्रसंग येत नाही, कारण दृष्टीविप्रयुक्त लोभाचा भवासवभावाने स्वतंत्रपणे उल्लेख केला आहे. हे निश्चितपणे अशाच प्रकारे समजले पाहिजे, अन्यथा रूप आणि अरूप भवांमध्ये उच्छेददृष्टीसहगत असणाऱ्या लोभाचा देखील भवासवभाव प्राप्त होईल. कामासव इत्यादींनाच ऐहिक आणि पारलौकिक आसवभावाने दोन प्रकारे सांगितले आहे.

1103. Idha pāḷiyāpi bhavāsavavinimuttalobhassa kāmāsavabhāvo na na sakkā yojetunti dassetuṃ ‘‘kāmāsavaniddese cā’’tiādi vuttaṃ. ‘‘Dhammacchando saddhā’’ti keci.

११०३. येथे पाळीमध्ये देखील भवासवमुक्त लोभाचा कामासवभाव जोडणे अशक्य नाही, हे दर्शवण्यासाठी "कामासवनिद्देसे च" (आणि कामासव निर्देशात) इत्यादी म्हटले आहे. "धम्मच्छंद म्हणजे श्रद्धा होय" असे काही जण म्हणतात.

1105. Upādānakkhandhesveva [Pg.185] pavattati tabbinimuttassa dhammassa jīvaggahaṇavisayassa paramatthato abhāvā. Rūpe…pe… viññāṇe vā pana na patiṭṭhāti rūpādīnaṃ aviparītasabhāvamatte aṭṭhatvā sayaṃ samāropitassa tesu parikappanāmattasiddhassa kassaci ākārassa abhinivesanato. Tenevāha ‘‘tato aññaṃ katvā’’ti. Tato upādānakkhandhato. Vedanādayopi hi keci diṭṭhigatikā aniccāti passantīti. Tatoti vā sarīrasaṅkhātarūpakkhandhato. ‘‘Aññaṃ jīvaṃ aññaṃ sarīra’’nti hi vuttaṃ. Hotīti bhavati sassataṃ attāti attho. Aññanti brahmaissarādito aññaṃ.

११०५. उपादानस्कंधांमध्येच प्रवृत्त होते, कारण त्यापासून मुक्त असणाऱ्या आणि जीवग्रहणाचा विषय असणाऱ्या धर्माचा परमार्थतः अभाव आहे. रूपावर...पे... किंवा विज्ञानावर प्रतिष्ठित होत नाही, कारण रूपादींच्या अविपरीत (यथार्थ) स्वभावावर न थांबता, स्वतः आरोपित केलेल्या आणि त्यांच्यामध्ये केवळ कल्पनेने सिद्ध झालेल्या कोणत्यातरी आकाराचा अभिनिवेश धरल्यामुळे. म्हणूनच म्हटले आहे - "ततो अञ्ञं कत्वा" (त्याहून भिन्न करून). 'ततो' म्हणजे उपादानस्कंधापासून. कारण काही दृष्टीगत वेदना इत्यादींना देखील अनित्य म्हणून पाहतात. किंवा 'ततो' म्हणजे शरीर संज्ञक रूपस्कंधापासून. कारण "जीव वेगळा आणि शरीर वेगळे" असे म्हटले आहे. 'होति' म्हणजे होतो, शाश्वत आत्मा होतो असा अर्थ आहे. 'अञ्ञं' (भिन्न) म्हणजे ब्रह्म, ईश्वर इत्यादींपेक्षा भिन्न.

Arūpabhavo viya rūparāgappahānena rūpabhavo kāmarāgappahānena pattabbo. Rūpībrahmānañca pañcakāmaguṇiko rāgo pahīyati, na vimānādīsu rāgoti so akāmarāgoti katvā kāmāsavo na hotīti aṭṭhakathāyaṃ paṭikkhittaṃ. Ṭīkākārehi pana kāmāsavabhavāsavavinimuttalobhābhāvadassanena rūpībrahmānaṃ vimānādirāgassapi kāmacchandādibhāvato diṭṭhivippayuttarūpārūpabhavarāgavinimutto sabbo lobho kāmāsavoti dassito. Tattha yuttaṃ vicāretvā gahetabbaṃ. Siyā āsavasampayutto kāmarāgena bhavarāgena vā sahuppattiyaṃ, siyā āsavavippayutto tadaññarāgena sahuppattiyaṃ, ‘‘catūsu diṭṭhigatā’’tiādipāḷiyā abhāvadassanena kāmāsavabhavāsavavinimuttalobhābhāvaṃ dassetvā ‘‘kāmāsavo’’tiādipāḷidassanena diṭṭhirāgassa kāmāsavabhāvaṃ sādheti. Pahātabbadassanatthanti pahātabbatādassanatthaṃ. Pahāneti pahānanimittaṃ.

अरूपभवाप्रमाणेच, रूपरागाच्या प्रहाणाने रूपभव आणि कामरागाच्या प्रहाणाने प्राप्त केला पाहिजे. आणि रूपी ब्रह्मांचा पंचकामगुणांविषयीचा राग प्रहीण होतो, विमानादींविषयीचा राग नाही; म्हणून तो अकामराग असल्यामुळे 'कामासव' होत नाही, असे अट्ठकथेमध्ये नाकारले आहे. परंतु टीकाकारांनी कामासव आणि भवासव यांपासून मुक्त अशा लोभाचा अभाव दर्शवून, रूपी ब्रह्मांच्या विमानादींविषयीच्या रागामध्ये देखील कामच्छंद इत्यादींचा भाव असल्यामुळे, दृष्टीविप्रयुक्त रूप-अरूप भवरगापासून मुक्त असलेला सर्व लोभ हा 'कामासव' आहे, असे दर्शवले आहे. तेथे योग्य विचार करून ते ग्रहण केले पाहिजे. कदाचित कामरागाने किंवा भवरगाने सह-उत्पत्तीमध्ये आसवसंप्रयुक्त असेल, कदाचित त्याहून भिन्न रागाने सह-उत्पत्तीमध्ये आसवविप्रयुक्त असेल; "चतू सु दिट्ठिगता" (चार दृष्टीगत) इत्यादी पाळीचा अभाव दर्शवून, कामासव आणि भवासव यांपासून मुक्त अशा लोभाचा अभाव दर्शवून, "कामासवो" इत्यादी पाळीच्या दर्शनाने दृष्टीरागाचा कामासवभाव सिद्ध करतो. 'पहातब्बदस्सनत्थं' म्हणजे प्रहातव्यता (त्याग करण्यायोग्य असणे) दर्शवण्यासाठी. 'पहाने' म्हणजे प्रहाणाचे निमित्त.

1121. Jātiyāti khattiyasabhāvādijātisampattiyā. Gottenāti gotamagottādiukkaṭṭhagottena. Kolaputtiyenāti mahākulabhāvena. Vaṇṇapokkharatāyāti vaṇṇasampannasarīratāya. ‘‘Pokkhara’’nti hi sarīraṃ vuccatīti. Mānaṃ jappetīti mānaṃ pavatteti karoti. Pavatto māno pavattamāno. Puggalavisesanti seyyassa seyyotiādibhedaṃ puggalavisesaṃ. Seyyaṃ bhinditvā pavattamāno seyyamāno. Tiṇṇanti seyyassa seyyādīnaṃ tiṇṇaṃ ‘‘seyyohamasmī’’tiādinā aññaṃ puggalaṃ anissāya vuttānaṃ. Seyyādivasena attano mananaṃ paggaho māno, tassa karaṇaṃ seyyohamasmītiādipavattiyevāti vuttaṃ ‘‘seyyoti ādikiccakaraṇa’’nti.

११२१. "जातीयाती" म्हणजे क्षत्रिय स्वभाव इत्यादी जाती-संपत्तीने (कुलीनतेने). "गोत्तेना" म्हणजे गोतम गोत्र इत्यादी श्रेष्ठ गोत्राने. "कोलपुत्तियेना" म्हणजे महाकुलीन भावाने (उच्च कुळात जन्मल्यामुळे). "वण्णपोक्खरताया" म्हणजे वर्णसंपन्न शरीराने (सुंदर शरीरयष्टीने). कारण "पोक्खर" म्हणजे शरीर असे म्हटले जाते. "मानं जप्पेती" म्हणजे मान (अभिमान/गर्व) प्रवृत्त करतो, करतो. प्रवृत्त झालेला मान म्हणजे 'पवत्तमानो' (प्रवृत्तमान). "पुग्गलविसेस" म्हणजे श्रेष्ठामध्ये श्रेष्ठ इत्यादी भेद असलेला पुद्गलविशेष (व्यक्तीविशेष). श्रेष्ठाचा भेद करून प्रवृत्त होणारा मान म्हणजे 'सेय्यमानो' (श्रेष्ठमान). "तिण्णं" म्हणजे श्रेष्ठांमध्ये श्रेष्ठ इत्यादी तिन्हींचे, "मी श्रेष्ठ आहे" इत्यादी प्रकारे दुसऱ्या पुद्गलाचा (व्यक्तीचा) आश्रय न घेता जे म्हटले आहे ते. श्रेष्ठ इत्यादींच्या आधारे स्वतःचे जे मानणे (अभिमान बाळगणे), मनाचा प्रग्रह (उद्धटपणा) म्हणजेच मान होय; आणि ते करणे म्हणजेच "मी श्रेष्ठ आहे" इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणे होय, म्हणूनच "सेय्योति आदिकिच्चकरणं" (श्रेष्ठ इत्यादी कार्य करणे) असे म्हटले आहे.

1140. Sabbopi [Pg.186] lobho abhijjhāsabhāvoti abhijjhā āsavadvayasabhāvā, kāmarāgo kāmāsavasabhāvo evāti āsavadvayaekāsavabhāvo abhijjhākāmarāgānaṃ viseso vutto. Na abhijjhā ca dhammā ṭhapetvā diṭṭhiṃ avijjañca noāsavasabhāvā. Abhijjhā ca āsavadvayasabhāvā eva, naabhijjhāsabhāvo ca lobho natthīti adhippāyena ‘‘noāsavalobhassa sabbhāvo vicāretabbo’’ti āha. Gaṇanāya hetuyā sattāti vuttanti pañhāvārapāṭhaṃ sandhāya vuttaṃ. Tattha hi ‘‘āsavo dhammo āsavassa dhammassa hetupaccayena paccayo. Āsavo dhammo noāsavassa dhammassa. Āsavo dhammo āsavassa ca noāsavassa ca. Noāsavo dhammo noāsavassa. Noāsavo dhammo āsavassa. Noāsavo dhammo āsavassa ca noāsavassa ca. Āsavo ca noāsavo ca dhammā noāsavassa hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.3.16) imesaṃ vārānaṃ vasena ‘‘gaṇanāya sattā’’ti vuttaṃ. Tattha yadi noāsavasabhāvopi lobho siyā, diṭṭhisampayuttacittassa vasena ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā mohayathāvuttalobhā āsavassa dhammassa diṭṭhiyā hetupaccayena paccayo’’ti sattamo, pāḷiyaṃ āgataṃ sattamaṃ aṭṭhamaṃ katvā ‘‘āsavo ca noāsavo ca dhammā āsavassa ca noāsavassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti navamo pañho vucceyya, na pana vuttoti. Evaṃ diṭṭhisampayuttalobhassa noāsavabhāvābhāvaṃ dassetvā itarassapi taṃ dassetuṃ ‘‘diṭṭhivippayutte cā’’tiādi vuttaṃ.

११४०. सर्व प्रकारचा लोभ हा अभिध्या-स्वभावाचा असतो, म्हणून अभिध्या ही दोन आसव स्वभावाची (कामासव आणि भवासव) असते, कामराग हा केवळ कामासव स्वभावाचाच असतो; अशा प्रकारे दोन आसव आणि एक आसव स्वभाव असणे हा अभिध्या आणि कामराग यांमधील विशेष (भेद) सांगितला आहे. दृष्टी (दिठ्ठि) आणि अविद्या (अविज्जा) सोडून इतर जे अन-अभिध्या धर्म आहेत, ते नो-आसव (आसवरहित) स्वभावाचे आहेत. अभिध्या ही दोन आसव स्वभावाचीच असते, आणि अभिध्या-स्वभावाचा नसलेला असा कोणताही लोभ अस्तित्वात नाही, या अभिप्रायाने "नो-आसव लोभाच्या अस्तित्वाचा विचार केला पाहिजे" असे म्हटले आहे. 'गणनेने हेतूमध्ये सात' असे जे म्हटले आहे, ते प्रश्नवार पाठाच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कारण तेथे "आसव धर्म हा आसव धर्माचा हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) आहे. आसव धर्म हा नो-आसव धर्माचा... आसव धर्म हा आसव आणि नो-आसव धर्माचा... नो-आसव धर्म हा नो-आसव धर्माचा... नो-आसव धर्म हा आसव धर्माचा... नो-आसव धर्म हा आसव आणि नो-आसव धर्माचा... आसव आणि नो-आसव धर्म हे नो-आसव धर्माचे हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय आहेत" (पट्ठान ३.३.१६) या वारांच्या (पर्यायांच्या) आधारे "गणनेने सात" असे म्हटले आहे. तेथे जर नो-आसव स्वभावाचाही लोभ असता, तर दृष्टी-संप्रयुक्त चित्ताच्या आधारे "आसव आणि नो-आसव धर्म हे (मोह आणि पूर्वोक्त लोभ) आसव धर्माच्या दृष्टीचे हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय आहेत" हा सातवा प्रश्न, पाळीमध्ये आलेल्या सातव्या प्रश्नाला आठवा करून, "आसव आणि नो-आसव धर्म हे आसव आणि नो-आसव धर्माचे हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय आहेत" असा नववा प्रश्न विचारला गेला असता, परंतु तसे विचारले गेले नाही. अशा प्रकारे दृष्टी-संप्रयुक्त लोभाचा नो-आसव स्वभावाचा अभाव दाखवून, इतरांचाही तो अभाव दाखवण्यासाठी "दिठ्ठिविप्पयुत्ते चा" (दृष्टी-विप्रयुक्त चित्तातही) इत्यादी म्हटले आहे.

1162. Yathārūpe rūpappabandhe vattamāne puggalo gacchati tiṭṭhati nisīdatīti vuccati, tathā visadarūpassa uppādakaṃ cittaṃ iriyāpathūpatthambhakaṃ. Taṃ pana kusalato kiriyato ca pañcamajjhānacittaṃ abhiññāppattaṃ appattañca bhinditvā sattapaññāsa javanāni voṭṭhabbanañcāti aṭṭhapaññāsavidhaṃ. Sahajātadhammānaṃ akammaññabhāvakarattā thinamiddhasahagatacittaṃ visadāni rūpāni na samuṭṭhapeti na upatthambheti cāti vuttaṃ ‘‘iriyāpathaṃ sandhāretuṃ asakkonta’’nti.

११६२. ज्या प्रकारचा रूप-प्रबंध (रूपाची मालिका) चालू असताना पुद्गल (व्यक्ती) चालतो, उभा राहतो, बसतो असे म्हटले जाते, त्याचप्रमाणे स्पष्ट रूपाला उत्पन्न करणारे चित्त हे ईर्यापथाला (शारीरिक हालचालींना) आधार देणारे असते. ते चित्त कुशल आणि क्रिया या दोन्ही दृष्टीने पाचवे ध्यानचित्त, अभिज्ञा प्राप्त आणि अप्राप्त असे भेद करून सत्तावन्न जवन चित्ते आणि एक वोठ्ठब्बन (व्यवस्थापन) चित्त मिळून अठ्ठावन्न प्रकारचे असते. सहजात धर्मांना अकर्मण्य (अकार्यक्षम) बनवणारे असल्यामुळे, थिन-मिद्ध (स्त्यान-मिद्ध/आळस आणि मळमळ) युक्त चित्त स्पष्ट रूपांना समुत्थित (उत्पन्न) करत नाही आणि त्यांना आधारही देत नाही, म्हणूनच "ईर्यापथाला धारण करण्यास असमर्थ" असे म्हटले आहे.

1163. Vipakkhepi bhāvato anekantikattā rūpattāsādhakattaṃ. Garubhāvappatti lahutāviraho daṭṭhabbo. Satipi aññesampi akusalādīnaṃ lahutāvirahe [Pg.187] thinamiddhānaṃ ekantato lahutāpaṭipakkhattā kāraṇānurūpattā ca phalassa ‘‘thinamiddhasamuṭṭhitarūpehī’’ti vuttaṃ. Na jāgara…pe… santatinti etena nāmakāye supanassa asiddhataṃ dasseti. Middhassa phalattāti ettha middhaṃyeva niddākāraṇanti nāyaṃ niyamo icchito, niddākāraṇameva pana middhanti niyamo icchitoti daṭṭhabbo. Tathā hi khīṇāsavānaṃ niddāya middhato aññaṃ kāraṇaṃ karajakāyassa dubbalabhāvo aṭṭhakathāyaṃ dassitoti.

११६३. विपक्षामध्येही (विरुद्ध पक्षातही) अस्तित्व असल्यामुळे अनैकांतिक असल्याने रूपत्वाचे असाधकत्व आहे. जडत्व प्राप्त होणे म्हणजेच लघूतेचा (हलकेपणाचा) अभाव समजला पाहिजे. इतर अकुशल इत्यादींमध्येही लघूतेचा अभाव असला, तरी थिन-मिद्ध हे एकांताने (निश्चितपणे) लघूतेचे विरोधी असल्यामुळे आणि कारणानुरूपच फळ मिळत असल्यामुळे "थिन-मिद्ध-समुत्थित रूपांनी" असे म्हटले आहे. "न जागर...पे... संतति" याद्वारे नामकायामध्ये स्वप्न पाहण्याची असिद्धता (अशक्यता) दर्शविली आहे. "मिद्धाचे फळ असल्यामुळे" येथे मिद्ध हेच निद्रेचे कारण आहे असा नियम अभिप्रेत नाही, तर निद्रेचे कारणच मिद्ध आहे असा नियम अभिप्रेत आहे, असे समजले पाहिजे. कारण क्षीणासवांच्या (अर्हतांच्या) निद्रेचे कारण मिद्धाव्यतिरिक्त इतर म्हणजेच शरीराचा दुर्बळपणा आहे, असे अट्ठकथेमध्ये दर्शविले आहे.

Chādanaṃ, avattharaṇaṃ vā onāho, so rūpasseva sabhāvoti parassa āsaṅkaṃ manasi katvā āha ‘‘tena saha vuttā onāhapariyonāhā cā’’ti. Asaṅkocavasena visadā pavatti vipphārikabhāvo. Āvaraṇabhāvo viyāti etena āvaraṇasabhāvattepi middhassa tabbidhuro anaññasādhāraṇattā onahanādibhāvoti dasseti. Sāmaññañhi pañcannampi kāmacchandādīnaṃ āvaraṇasabhāvoti āvaraṇabhāvasadisassa onahanādibhāvassa nāmakāye labbhamānassa gahitatāti etthādhippāyo.

झाकणे किंवा आच्छादित करणे म्हणजे 'ओनाह' (अवनद्धता) होय, तो केवळ रूपाचाच स्वभाव आहे, अशी दुसऱ्याची शंका मनात घेऊन "त्याच्यासह सांगितलेले ओनाह आणि परियोनाह (अवनद्धता आणि पर्यावनद्धता) आहेत" असे म्हटले आहे. संकोच न होता स्पष्टपणे प्रवृत्त होणे म्हणजे 'विप्फारिकभाव' (विस्फारित भाव) होय. "आवरणभावाप्रमाणे" याद्वारे आवरण स्वभाव असूनही, मिद्धाचा त्याच्याशी विरोधी असलेला आणि इतरांमध्ये न आढळणारा असा अवनद्धता इत्यादी भाव दर्शविला आहे. कारण कामच्छंद इत्यादी पाचही नीवरणांचा आवरण स्वभाव हा सामान्य आहे, म्हणून आवरणभावासारखा असलेला आणि नामकायामध्ये आढळणारा अवनद्धता इत्यादी भाव ग्रहण केला आहे, असा येथे अभिप्राय आहे.

Pānanti anuyogoti ca taṃkiriyāsādhikā cetanā adhippetāti surāpānassa surā…pe… yogassa ca akusalabhāvena upakkilesadubbalīkaraṇabhāvo yuttoti vutto. ‘‘Surāmerayassa ajjhoharaṇaṃ pānaṃ pamādaṭṭhānānuyogo cā’’ti parassa adhippāyo. Nīvaraṇaṃ hutvā vātiādinā idaṃ dasseti ‘‘nīvaraṇasabhāvānaṃ nīvaraṇasampayuttabhāvadassanaparāya codanāya nīvaraṇanti katthaci adiṭṭhapayogassa asampayuttassa rūpassa yathālābhato gahaṇaṃ ñāyoyeva na hoti, siddhanīvaraṇabhāvasampayuttasabhāvānaṃyeva pana gahaṇanti taṃsabhāvā arūpadhammāyeva dassitā, na rūpanti thinaṃ viya middhampi arūpamevāti viññāyatī’’ti. Yanti yena vacanena. Asambhavavacanatoti asambhavavacanabhāvato.

पान (पिणे) आणि अनुयोग (अभ्यास/सेवन) याद्वारे ती क्रिया साध्य करणारी चेतना अभिप्रेत आहे, म्हणून सुरापानाचा आणि सुरा...पे... योगाचा अकुशल भावामुळे उपक्किलेसांना (उपक्लेशांना) दुर्बळ करण्याचा भाव योग्य आहे, असे म्हटले आहे. "सुरा आणि मेरय यांचे प्राशन करणे हे पान आहे आणि प्रमादस्थानाचा अनुयोग आहे" असा दुसऱ्याचा अभिप्राय आहे. "नीवरण होऊन" इत्यादींद्वारे हे दर्शविले आहे की, "नीवरण स्वभावाच्या धर्मांचे नीवरण-संप्रयुक्तत्व दर्शवणाऱ्या चोदनेमध्ये (आक्षेपात) 'नीवरण' म्हणून कधीही न पाहिलेल्या प्रयोगाचे, असंप्रयुक्त रूपाचे यथालाभ ग्रहण करणे न्याय्य ठरत नाही; तर सिद्ध झालेल्या नीवरणभावाने संप्रयुक्त असलेल्या स्वभावांचेच ग्रहण होते, म्हणून त्या स्वभावाचे अरूप धर्मच दर्शविले आहेत, रूप नाही; अशा प्रकारे थिन (स्त्यान) प्रमाणे मिद्ध देखील अरूपच आहे, असे समजले जाते." 'यं' म्हणजे ज्या वचनाने. 'असंभववचनतो' म्हणजे असंभव वचन असल्यामुळे.

Tenāti tena rūpārammaṇassa chandarāgassa pahānavacanena. Rūpappahānato aññoti katvā rūpe chandarāgappahānaṃ ‘‘añño kāro’’ti vuttaṃ. Yaṃ aṭṭhakathāyaṃ ‘‘aññathā’’ti vuttaṃ. Idantiādinā ‘‘taṃ pajahathā’’ti pāḷiyā na nippariyāyappahānaṃ adhippetanti dasseti. Arūpasseva yujjatīti [Pg.188] sududdasaṃ dūraṅgamādippavattakaṃ cittaṃ taṃsampayutto arūpadhammoyeva vibandhituṃ samatthoti dasseti. Cetaso pariyuṭṭhānanti kusalacittassa gahaṇaṃ. Nīvaraṇāni hi uppajjamānāni uppajjituṃ appadānena kusalavāraṃ gaṇhantīti vuccanti. Gahaṇañcettha pariyuṭṭhānaṃ ‘‘corā magge pariyuṭṭhiṃsū’’tiādīsu viya.

"तेना" म्हणजे त्या रूपाला आलंबन करणाऱ्या छंदरागाच्या प्रहाण-वचनाने (त्याग करण्याच्या वचनाने). रूपाच्या प्रहाणापेक्षा वेगळे करून, रूपामधील छंदरागाचे प्रहाण हे "अञ्ञो कारो" (दुसरा प्रकार) असे म्हटले आहे. जे अट्ठकथेमध्ये "अञ्ञथा" (अन्यथा) असे म्हटले आहे. "इदं" इत्यादींद्वारे "त्याचा त्याग करा" या पाळी वचनाने निष्पर्याय प्रहाण (थेट त्याग) अभिप्रेत नाही, हे दर्शविले आहे. "अरूपाचेच योग्य आहे" याद्वारे अत्यंत दुर्दर्श (पाहण्यास कठीण), दूरगामी इत्यादी प्रकारे प्रवृत्त होणारे चित्त आणि त्याच्याशी संप्रयुक्त असलेला अरूप धर्मच अडथळा आणण्यास समर्थ आहे, हे दर्शविले आहे. "चेतसो परियुट्ठानं" (चित्ताचे पर्यवस्थान) म्हणजे कुशल चित्ताचे ग्रहण करणे (त्याच्यावर ताबा मिळवणे). कारण नीवरणे उत्पन्न होत असताना, कुशल चित्ताला उत्पन्न होऊ न देता कुशल वाराला (संधीला) ग्रहण करतात, असे म्हटले जाते. आणि येथे ग्रहण करणे म्हणजेच पर्यवस्थान होय, जसे "चोरांनी मार्गावर पर्यवस्थान केले (वेढा घातला)" इत्यादींमध्ये आहे.

1176. Uddhaccaṃ kukkuccañca saha vuttanti uddesapucchānigamane sandhāya vuttaṃ. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ uddhaccassa kukkuccena vinābhāvakāraṇaṃ vatvā ‘‘bhinditvā vutta’’nti vuttaṃ, taṃ ‘‘nīvaraṇā ceva nīvaraṇasampayuttā cā’’ti padassa niddese uddhaccakukkuccānaṃ visuṃ niddiṭṭhataṃ sandhāya vuttaṃ. Kāmacchandassa ukkaṭṭhanīvaraṇatā orambhāgiyabhāvo. So hi rūparāgārūparāgappakārakāmacchandaṃ upādāya tato tibbakiccatāya ‘‘ukkaṭṭhanīvaraṇa’’nti vuccati. Kāmacchandanīvaraṇantveva lobho vutto, na bhinditvā. Kāmacchandanīvaraṇassa ca anavasesato anāgāmimaggena pahāne vuccamāne catutthamaggavajjho lobho anīvaraṇasabhāvo āpajjatīti āha ‘‘yadi…pe… siyā’’ti. Nonīvaraṇo rūparāgārūparāgappakāro lobhadhammo nīvaraṇassa avijjādikassa. Ādi-saddena ‘‘nonīvaraṇo dhammo nīvaraṇassa ca nonīvaraṇassa ca dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nīvaraṇassa dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nonīvaraṇassa dhammassa. Nīvaraṇo ca nonīvaraṇo ca dhammā nīvaraṇassa ca nonīvaraṇassa ca dhammassa hetupaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 3.8.25) ime pañhe saṅgaṇhāti. Cattārīti vuttaṃ nīvaraṇapadamūlakānaṃ tiṇṇaṃ nonīvaraṇamūlakassa ekassa vasena. Nīvaraṇanonīvaraṇatadubhayamūlakānaṃ pana tiṇṇaṃ tiṇṇaṃ vasena navāti vuttaṃ. Tasmāti yathādassitanayāya pāḷiyā abhāvā nonīvaraṇalobhābhāvā.

११७६. उद्धच्च (औद्धत्य) आणि कुक्कुच्च (कौकृत्य) एकत्र सांगितले आहे, हे उद्देस (उद्देश), पुच्छा (प्रश्न) आणि निगमन यांच्या संदर्भाने म्हटले आहे. परंतु, अट्ठकथेत उद्धच्चाचा कुक्कुच्चाशिवाय राहण्याचा हेतू सांगून जे 'विभागून सांगितले आहे' असे म्हटले आहे, ते 'नीवरण आणि नीवरणसंप्रयुक्त' या पदाच्या निर्देशात उद्धच्च आणि कुक्कुच्च यांचे स्वतंत्रपणे निर्देश करण्याच्या संदर्भाने म्हटले आहे. कामच्छंदाची उक्कट्ठनीवरणता (उत्कृष्ट नीवरण असणे) ही ओरंभागियभाव (अधोभागीय अवस्था) आहे. कारण तो रूपराग आणि अरूपराग स्वरूपातील कामच्छंदाला ग्रहण करून, त्याहून तीव्र कार्यक्षमतेमुळे 'उक्कट्ठनीवरण' (उत्कृष्ट नीवरण) असे म्हटले जाते. कामच्छंदनीवरण असेच लोभाला म्हटले आहे, विभागून नाही. आणि कामच्छंदनीवरणाचा संपूर्णपणे अनागामीमार्गाने प्रहाण (नाश) होत असल्याचे सांगितले जात असताना, चौथ्या मार्गाने (अर्हत् मार्गाने) वर्ज्य असलेला लोभ हा नीवरण नसलेला स्वभाव बनतो, म्हणून 'जर...पे... असेल' असे म्हटले आहे. नीवरण नसलेला रूपराग आणि अरूपराग स्वरूपाचा लोभधर्म हा अविद्या इत्यादी नीवरणाचा (हेतू) आहे. 'आदि' शब्दाने 'नीवरण नसलेला धर्म हा नीवरण आणि नीवरण नसलेल्या धर्माचा... नीवरण आणि नीवरण नसलेले धर्म हे नीवरणाच्या धर्माचे... नीवरण आणि नीवरण नसलेले धर्म हे नीवरण नसलेल्या धर्माचे... नीवरण आणि नीवरण नसलेले धर्म हे नीवरण आणि नीवरण नसलेल्या धर्माचे हेतू-प्रत्ययाने प्रत्यय (कारण) आहेत' (पट्ठान ३.८.२५) या प्रश्नांचा संग्रह करतो. 'चार' असे नीवरणपदमूलक तीन आणि नीवरण नसलेल्या मूलक एक याच्या आधारे म्हटले आहे. परंतु नीवरण, नीवरण नसलेले आणि त्या दोन्ही मूलकांच्या प्रत्येकी तीन-तीनच्या आधारे 'नऊ' असे म्हटले आहे. म्हणून, दर्शविलेल्या पद्धतीने पाळी (पाठाचा) अभाव असल्यामुळे नीवरण नसलेल्या लोभाचा अभाव होतो.

1219. Tenevāti purimadiṭṭhiākāreneva uppajjamānena. Diṭṭhigatikehi vuccamānānaṃ ‘‘niccaṃ subha’’nti evamādivacanānaṃ, diṭṭhirahitehi vuccamānānaṃ gaganakusumādilokavohāravacanānañca vatthūni vācāvatthumattānīti āha ‘‘vācā…pe… vā’’ti.

१२१९. 'त्यामुळेच' म्हणजे पूर्वीच्या दृष्टीच्या आकारानेच उत्पन्न होणाऱ्या (चित्ताने). दृष्टीगतांनी (मिथ्यादृष्टी लोकांनी) म्हटलेल्या 'नित्य, शुभ' इत्यादी वचनांचे, आणि दृष्टीरहितांनी (सम्यग्दृष्टी लोकांनी) म्हटलेल्या गगनपुष्प (आकाशातील फूल) इत्यादी लोकव्यवहाराच्या वचनांचे विषय हे केवळ 'वाचावस्तू' (शब्दांचे विषय) मात्र आहेत, म्हणून 'वाचा...पे... किंवा' असे म्हटले आहे.

1221. Cittena [Pg.189] paraloke ṭhitoti yasmiṃ loke nibbattivasena sayaṃ ṭhito, tato aññaṃ lokaṃ paralokoti cittena gahetvā ṭhito.

१२२१. 'चित्ताने परलोकात स्थित' म्हणजे ज्या लोकात स्वतः उत्पत्तीच्या (जन्माच्या) कारणाने स्थित आहे, त्याहून इतर लोकाला 'परलोक' असे चित्ताने ग्रहण करून स्थित असणे होय.

1236. Na hi purimehītiādinā paṭhamamaggādīhi samugghāṭitaapāyagamanīyabhāvādikā eva rāgādayo dutiyamaggādīhi pahīyantīti dasseti.

१२३६. 'पूर्वीच्यांद्वारे नाही' इत्यादीद्वारे पहिल्या मार्गाने (स्रोतापत्ती मार्गाने) समूळ नष्ट केलेले, अपायगामी (दुर्गतीला नेणारे) भाव इत्यादी असलेले राग (आसक्ती) इत्यादीच दुसऱ्या मार्गाने (सकृदागामी मार्गाने) इत्यादींद्वारे नष्ट केले जातात, असे दर्शविले आहे.

1287. Upaṭṭhitepi duggatinimittādike na tathā tibbo lobho uppajjati, yathā sugatinimittādiketi āha ‘‘balavanikantivirahenā’’ti.

१२८७. दुर्गतीचे निमित्त इत्यादी उपस्थित झाले तरी तसा तीव्र लोभ उत्पन्न होत नाही, जसा सुगतीचे निमित्त इत्यादी उपस्थित झाल्यावर होतो, म्हणून 'बलवान इच्छेच्या (आकांक्षेच्या) विरहामुळे' असे म्हटले आहे.

1301. Ekasmiṃ cittuppāde uppannānaṃ viya ekasmiṃ santāne uppannānampi sahapavattipariyāyo atthīti pahānekaṭṭhena rāgaraṇena vicikicchuddhaccasahagatamohassa saraṇatā vuttā. Uddhaccavicikicchāhi yo moho sahajāto bhave, sopi rāgena saraṇo pahānekaṭṭhabhāvatoti. Lobhadosamohatadekaṭṭhakilesataṃsampayuttakkhandhataṃsamuṭṭhānakammabhedato sabbassapi akusalassa saṅgahaṇavasena pavatto saraṇapadaniddeso araṇavibhaṅgasuttenapi aññadatthu saṃsandatīti dassetuṃ ‘‘araṇavibhaṅgasutte’’tiādimāha. Yaṃ pana aṭṭhakathāyaṃ sampayogappahānekaṭṭhabhāvadīpanena rāgādīnaṃ sabbesaṃ vā akusaladhammānaṃ saraṇabhāvadassanaṃ, taṃ pāḷiyā yathādassitadhammānaṃ aññamaññasaraṇabhāvadassanaparaṃ, tadaññadhammānaṃ saraṇabhāvapaṭisedhanaparanti araṇavibhaṅgasuttavirodhoti daṭṭhabbaṃ. Suttantadesanāya vā pariyāyakathābhāvato nippariyāyato saraṇabhāvo viya araṇabhāvopi akusaladhammānaṃyevāti tathāpavattāya aṭṭhakathāya na koci suttavirodhoti daṭṭhabbaṃ.

१३०१. ज्याप्रमाणे एकाच चित्तोत्पादात उत्पन्न झालेल्या धर्मांची सहप्रवृत्ती असते, त्याचप्रमाणे एकाच संतानामध्ये उत्पन्न झालेल्या धर्मांचीही सहप्रवृत्तीची पद्धत असते; म्हणून प्रहाण करण्याच्या एकाच अर्थाने, राग-रणाने (आसक्तीच्या क्लेशाने) विचिकित्सा आणि उद्धच्च यांच्याशी सहगत असलेल्या मोहाची 'सरणता' (स-रणता, क्लेशासहित असणे) सांगितली आहे. उद्धच्च आणि विचिकित्सेमुळे जो मोह सहजात होतो, तो देखीलप्रहाणाच्या एकाच अर्थाच्या भावामुळे रागासह 'सरण' होतो. लोभ, द्वेष, मोह आणि त्यांच्याशी एकाच अर्थाने असणारे क्लेश, त्यांच्याशी संप्रयुक्त असणारे स्कंध आणि त्यांच्यापासून समुत्थान होणाऱ्या कर्मांच्या भेदाने सर्व अकुशल धर्मांचा संग्रह करण्याच्या उद्देशाने प्रवृत्त झालेला 'सरण' पदाचा निर्देश 'अरणविभंग सुत्ता'शी देखील पूर्णपणे सुसंगत आहे, हे दर्शविण्यासाठी 'अरणविभंग सुत्तात' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु, अट्ठकथेत संप्रयोग आणि प्रहाणाच्या एकाच अर्थाचा भाव स्पष्ट करून राग इत्यादी किंवा सर्व अकुशल धर्मांचे जे 'सरणत्व' दर्शविले आहे, ते पाळीमध्ये दर्शविलेल्या धर्मांच्या परस्परांच्या सरणभावाचे दर्शन घडवणारे आहे, आणि त्याव्यतिरिक्त इतर धर्मांच्या सरणभावाचा निषेध करणारे आहे, म्हणून तो अरणविभंग सुत्ताशी विरोध आहे असे समजावे. किंवा सुत्तंत देशनेमध्ये पर्यायकथा असल्यामुळे, निष्पर्याय रूपाने सरणभावाप्रमाणे अरणभाव देखील केवळ अकुशल धर्मांचाच आहे, म्हणून अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या अट्ठकथेचा सुत्ताशी कोणताही विरोध नाही, असे समजावे.

Suttantikadukanikkhepakathāvaṇṇanā

सुत्तंत-दुक-निक्खेप-कथा-वण्णना (सुत्तंत-द्विक-निक्षेप-कथा-वर्णन)

1313. Ahaṃ-saddena hetubhūtena yo atthoti ettha ahaṃ-saddo atthoti adhippeto. Atthāvabodhanattho hi saddappayogo. Atthaparādhīno kevalo atthapadatthako, so padatthavipariyesakārinā pana iti-saddena parato payuttena saddapadatthako jāyati yathā gāvīti ayamāhāti go-saddaṃ āhāti viññāyati. Tena viññattivikārasahito saddo paññattīti dasseti. Tathā hi ‘‘buddhassa bhagavato [Pg.190] vohāro lokiyasote paṭihaññatī’’tiādinā (kathā. 347) paññattiyā vacanabhāvaṃ sādhayati. Aññathātiādinā paññattiyā asaddasabhāvatte dosamāha. Adhivacanāditā siyā, tathā ca adhivacanādīnaṃ adhivacanapathādito viseso na siyāti dukoyeva na sambhaveyyāti adhippāyo. Aṭṭhakathāyaṃ pana sakasantatipariyāpanne rūpādayo dhamme samūhato santānato ca ekattavasena gahetvā ahanti vohariyamānā upādāpaññatti saṅkhāyati voharīyatīti saṅkhāti adhippetā. Tathā sesesu yathāsambhavaṃ daṭṭhabbaṃ. Tenevāha ‘‘dattoti ettāvatā sattapaññattiṃ dassetvā aññampi upādāpaññattiṃ dassetu’’ntiādi. Padatthassāti ahaṃ-saddādipadābhidheyyassa, paramatthassa vā. Adhivacanaṃ saddoti adhippāyena ‘‘vadantenā’’tiādi vuttaṃ. So hi attanā ñāpetabbamatthaṃ sayaṃ ñāto eva ñāpetīti aggahitasambandhassa na saddo atthappakāsanasamatthoti vuttaṃ ‘‘pubbe gahitasaññenā’’ti. Visesena ñāyatīti samaññāti saṃ-saddassa visesatthataṃ āha.

१३१३. 'अहं' (मी) शब्दाने हेतू बनलेला जो अर्थ आहे, येथे 'अहं' शब्द हाच अर्थ आहे असा अभिप्राय आहे. कारण अर्थाचे आकलन करून देणे हाच शब्दाचा प्रयोग असतो. केवळ अर्थावर अवलंबून असणारा शब्द हा अर्थपदार्थक असतो, परंतु पदार्थाचा विपर्यास करणाऱ्या 'इति' शब्दाचा नंतर प्रयोग केल्यास तो शब्दपदार्थक बनतो; जसे 'गावी' (गाय) असे याने म्हटले, यात 'गो' (गाय) हा शब्द म्हटला आहे असे समजते. त्याद्वारे विज्ञाप्ती-विकाराने युक्त असलेला शब्द हा 'पण्णत्ती' (प्रज्ञप्ती) आहे, असे दर्शविते. तसेच 'बुद्ध भगवंतांचा व्यवहार लौकिक कानांवर आदळतो' (कथावत्थु ३४७) इत्यादींद्वारे पण्णत्तीचा वचनभाव सिद्ध होतो. 'अन्यथा' इत्यादींद्वारे पण्णत्तीच्या अशब्दात्मक स्वभावातील दोष सांगितला आहे. अधिवचन इत्यादी असावे, आणि तसे झाल्यास अधिवचन इत्यादींचा अधिवचनपथ इत्यादींहून काही विशेष राहणार नाही, आणि त्यामुळे द्विकच संभवणार नाही, असा अभिप्राय आहे. परंतु अट्ठकथेत, स्वतःच्या संतानामध्ये समाविष्ट असलेल्या रूप इत्यादी धर्मांना समूह रूपाने आणि संतान रूपाने एकत्वाच्या भावनेने ग्रहण करून, 'मी' असा व्यवहार केला जाणारी 'उपादापण्णत्ती' (उपादाय प्रज्ञप्ती) ही 'संख्यायते' (मोजली जाते) किंवा 'व्यवह्रियते' (व्यवहारात आणली जाते) म्हणून 'संख्या' (संज्ञा) अशी अभिप्रेत आहे. त्याचप्रमाणे उर्वरित गोष्टींमध्ये यथासंभव समजून घ्यावे. म्हणूनच 'दत्त' या शब्दाने सत्त्वप्रज्ञप्ती दर्शवून, इतरही उपादाय प्रज्ञप्ती दर्शविण्यासाठी' इत्यादी म्हटले आहे. 'पदार्थाचा' म्हणजे 'अहं' इत्यादी शब्दांद्वारे अभिधेय असलेल्याचा, किंवा परमार्थाचा. 'अधिवचन म्हणजे शब्द' या अभिप्रायाने 'बोलणाऱ्याने' इत्यादी म्हटले आहे. कारण तो स्वतःद्वारे कळविण्यास योग्य असलेला अर्थ स्वतः जाणूनच कळवितो; म्हणून ज्याचा संबंध ग्रहण केला गेला नाही, अशा व्यक्तीसाठी शब्द अर्थ प्रकट करण्यास समर्थ नसतो, म्हणूनच 'पूर्वी ग्रहण केलेल्या संज्ञेने' असे म्हटले आहे. 'विशेष रूपाने जाणले जाते ती समञ्ञा (संज्ञा)' असे सांगून 'सं' या उपसर्गाचा विशेष अर्थ सांगितला आहे.

Karīyatīti idaṃ imassatthassa adhivacananti evaṃ nikkhipīyati. Nāmabhūtaṃ vacanameva taṃ taṃ atthaṃ niddhāretvā sahetukaṃ katvā vadati byañjayati cāti āha ‘‘nāmamicceva vuttaṃ hotī’’ti. Tenevāha ‘‘na hi pathavī’’tiādi. Pathavīsaṅkhātanti pathavī-saddābhidheyyaṃ.

'केले जाते' म्हणजे 'हे या अर्थाचे अधिवचन (नाव) आहे' अशा प्रकारे ठेवले (निक्षेप केले) जाते. नामरूप वचनच त्या त्या अर्थाचे निर्धारण करून, त्याला सहेतुक करून सांगते आणि अभिव्यक्त करते, म्हणून 'नाम असेच म्हटले जाते' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'पृथ्वी नाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'पृथ्वीसंखात' म्हणजे पृथ्वी शब्दाने अभिधेय (वाच्य) असलेले.

Ācariyāti aṭṭhakathāya saṃvaṇṇanakā ācariyā, na aṭṭhakathācariyāti adhippāyena vadati. Mātikāyanti mātikāvaṇṇanāyaṃ. Tenāti mātikāvaṇṇanāvacanena. Imissā pāḷiyā aṭṭhakathāya ca atthadassanassa etassa yathāvuttassa ācariyavādassa virodho siyā, tameva virodhaṃ ‘‘na hī’’tiādinā vivarati. Tattha adhivacanapathādibhāvena vuttānaṃ dhammānaṃ pakāsakassa sabhāvassa viññattivikārasahitasaddasseva vacanamattaṃ adhikāraṃ katvā pavattiādi yujjati, na asabhāvassāti adhippāyena ‘‘uppādavayakiccarahitassā’’tiādi vuttaṃ. Tattha aniddhāritasabhāvassāti paramatthato anupaladdhasabhāvassa.

'आचार्य' म्हणजे अट्ठकथेचे वर्णन करणारे आचार्य, 'अट्ठकथाचार्य' नव्हे, अशा अभिप्रायाने ते म्हणतात. 'मातिकायाम्' (मातिका मध्ये) म्हणजे मातिका-वर्णनामध्ये. 'तेन' (त्याच्याद्वारे) म्हणजे मातिका-वर्णनाच्या वचनाद्वारे. या पाळीच्या आणि अट्ठकथेच्या अर्थ-दर्शनाचा, या पूर्वोक्त आचार्यवादाशी विरोध असू शकतो, तोच विरोध "न हि" (असे नाही) इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. तेथे, अधिवचनपथ इत्यादी रूपाने सांगितलेल्या धर्मांना प्रकाशित करणाऱ्या स्वभावाच्या, विज्ञाप्ति-विकारयुक्त शब्दाच्या केवळ वचनमात्रालाच अधिकृत करून प्रवृत्ती इत्यादी योग्य ठरते, अ-स्वभावाचे (सद्भाव नसलेल्याचे) नाही, अशा अभिप्रायाने "उत्पाद-व्यय-कृत्य-रहितस्य" (उत्पत्ती आणि लयाचे कृत्य नसलेल्याचे) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे, 'अनिर्धारितस्वभावाचे' म्हणजे परमार्थतः जिचा स्वभाव उपलब्ध होत नाही अशाचे।

Duvidhāti paññāpanapaññāpitabbabhedato duvidhā. Yathāvuttappakārāti uppādavayakiccarahitātiādippakārā. Aṭṭhakathāyaṃ puggalapaññattivaṇṇanāyaṃ. Nanu [Pg.191] ca tattha upanidhāpaññattiādayo aparāpi paññattiyo vuttā, atha kasmā ‘‘cha paññattiyova vuttā’’ti vuttaṃ? Saccaṃ vuttā, tā pana vijjamānapaññattiādīsu chasu eva antogadhāti ‘‘aṭṭhakathāyaṃ vijjamānapaññattiādayo cha paññattiyova vuttā’’ti vuttaṃ.

'द्विविध' म्हणजे प्रज्ञापना (प्रकट करणे) आणि प्रज्ञापितव्य (प्रकट करण्याजोगे) या भेदाने दोन प्रकारची. 'यतोक्तप्रकारा' म्हणजे उत्पाद-व्यय-कृत्य-रहित इत्यादी प्रकारची. 'अट्ठकथेमध्ये' म्हणजे पुग्गलपञ्ञत्ति-वर्णनामध्ये. पण तेथे उपनिधाप्रज्ञप्ति इत्यादी इतरही प्रज्ञप्त्या सांगितल्या आहेत, मग "सहाच प्रज्ञप्त्या सांगितल्या आहेत" असे का म्हटले आहे? हे सत्य आहे की त्या सांगितल्या आहेत, परंतु त्या 'विज्जमानपञ्ञत्ति' (विद्यमानप्रज्ञप्ति) इत्यादी सहा प्रज्ञप्त्यांमध्येच समाविष्ट होतात, म्हणून "अट्ठकथेमध्ये विज्जमानपञ्ञत्ति इत्यादी सहाच प्रज्ञप्त्या सांगितल्या आहेत" असे म्हटले आहे।

Tattha rūpādi viya avijjamānattā paññāpitabbattā ca avijjamānapaññatti, avijjamānassa ca sattarathādiatthassa paññāpanato avijjamānapaññattīti evaṃ avijjamānapaññattivacanena yathāvuttā duvidhāpi paññatti saṅgahitāti āha ‘‘avijjamāna…pe… vuttā’’ti. Itarehīti vijjamānapaññattiādīhi avasesehi pañcahi, rūpavedanādīnaṃ sattarathādīnañca atthānaṃ pakārehi ñāpanato taṃtaṃvācako saddoyeva visayabhedato vijjamānapaññattiādibhedā paññatti saṅkhādīhi dasahi padehi vuttāti ayaṃ purimo attho, so ca yathārutavaseneva pāḷiyā viññāyamānattā ‘‘pāḷianugato ujuko’’ti ca vutto. Yadi cātiādīsu sattādikā yathāvuttappakārā upādāpaññatti yadi avijjamānapaññatti, sā atthīti na vattabbā. Avijjamānā ca sā paññāpitabbato paññatti cāti tesaṃ ācariyānaṃ laddhīti adhippāyo. Idāni tassā laddhiyā vasena paññattipathāti vuttadhammānampi vijjamānapaññattibhāvāpatticodanena tattha dosaṃ dasseti ‘‘yathā cā’’tiādinā. Tatoti yasmā avijjamānattā paññāpitabbattā ca sattarathādīnaṃ avijjamānapaññattibhāvo viya vijjamānattā paññāpitabbattā ca sabbesaṃ sabhāvadhammānaṃ vijjamānapaññattibhāvo āpajjati, tasmāti attho.

तेथे, रूपादींप्रमाणे अविद्यमान असल्यामुळे आणि प्रज्ञापितव्य असल्यामुळे 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' (अविद्यमानप्रज्ञप्ति) आहे, आणि अविद्यमान अशा सत्त्व, रथ इत्यादी अर्थांचे प्रज्ञापन करून देत असल्यामुळे 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' आहे; अशा प्रकारे 'अविज्जमानपञ्ञत्ति' या शब्दाने यथोक्त दोन्ही प्रकारच्या प्रज्ञप्त्यांचा संग्रह होतो, म्हणून "अविद्यमान...पे... म्हटले आहे" असे सांगितले आहे. 'इतरांद्वारे' म्हणजे विज्जमानपञ्ञत्ति इत्यादी उर्वरित पाच प्रज्ञप्त्यांद्वारे, रूप-वेदना इत्यादींच्या आणि सत्त्व-रथ इत्यादींच्या अर्थांचे विविध प्रकारांनी ज्ञान करून देत असल्यामुळे, त्या-त्या अर्थांचा वाचक असलेला शब्दच विषयाच्या भेदाने विज्जमानपञ्ञत्ति इत्यादी भेदांची प्रज्ञप्ति आहे, जी 'संखा' (संज्ञा) इत्यादी दहा पदांनी सांगितली आहे, हा पहिला अर्थ आहे; आणि तो शब्दाच्या सरळ अर्थानुसारच पाळीमध्ये समजला जात असल्यामुळे "पाळीला अनुसरणारा आणि सरळ" असा म्हटला आहे. "जर" इत्यादींमध्ये, सत्त्व इत्यादी पूर्वोक्त प्रकारची 'उपादाप्रज्ञप्ति' जर 'अविद्यमानप्रज्ञप्ति' असेल, तर "ती अस्तित्वात आहे" असे म्हणता कामा नये. ती अविद्यमान आहे आणि प्रज्ञापितव्य असल्यामुळे प्रज्ञप्ति आहे, हा त्या आचार्यांचा सिद्धांत आहे, असा अभिप्राय आहे. आता, त्या सिद्धांताच्या आधारे 'प्रज्ञप्तिपथ' असे म्हटलेल्या धर्मांना देखील 'विद्यमानप्रज्ञप्ति' भाव प्राप्त होण्याच्या आक्षेपाद्वारे तेथील दोष "जसे च" इत्यादींनी दाखवतात. 'त्यामुळे' म्हणजे ज्याप्रमाणे अविद्यमान असल्यामुळे आणि प्रज्ञापितव्य असल्यामुळे सत्त्व, रथ इत्यादींना 'अविद्यमानप्रज्ञप्ति' भाव प्राप्त होतो, त्याचप्रमाणे विद्यमान असल्यामुळे आणि प्रज्ञापितव्य असल्यामुळे सर्व स्वभावधर्मांना 'विद्यमानप्रज्ञप्ति' भाव प्राप्त होतो, म्हणून (असा अर्थ आहे)।

‘‘Athā’’tiādinā paññattipathaniddesato visiṭṭhassa paññattidhammaniddesassa sayameva kāraṇamāsaṅkati. ‘‘Nāpī’’tiādinā tassa kāraṇassa asiddhataṃ dasseti. ‘‘Purisoti saṅkhā’’tiādīsu saṅkhādayopi nāmādīhi atthato avisiṭṭhā vuttāti āha ‘‘saṅkhādisaddānaṃ samānatthattā’’ti. Vacanaggahaṇaṃ vacanuccāraṇaṃ. Aññassāti nāmapaññattiṃ sandhāyāha. Tesanti saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ. Asamatthatā na sambhavatīti yojanā. Tameva asambhavaṃ ‘‘yadi hī’’tiādinā vivarati. Paññattiyāti nāmapaññattiyā. Paññattipaññāpaneti yāya nāmapaññattiyā upādāyapaññatti rūpādayo ca paññāpīyanti, yā ca sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena gahitapubbasaṅketena manodvāraviññāṇasantānena gayhati, sā ayaṃ nāmāti tassā [Pg.192] paññāpane asaṅkarato ṭhapane. Atha vā sotadvāraviññāṇasantānānantaramuppannena manodvāraviññāṇasantānena paññattiyā gāhāpane paricchindane. Tassā aññā paññatti vattabbā siyāti tassā nāmapaññattiyā ñāpane saṅketaggahaṇavacanaggahaṇānaṃ sahakārīkāraṇabhūtā aññā nāmapaññatti atthīti vattabbā anuññātabbā siyā. Tato atthavijānanameva na siyāti kevalāni saṅketaggahaṇavacanaggahaṇāni atthapaññāpane viya paññattiñāpanepi asamatthāni, paññatti ca ñātāyeva tesaṃ sahakārīkāraṇaṃ taṃjānanatthaṃ paññattianantaraparikappane ca anavatthānāpattīti atthādhigamassa sambhavo eva na bhaveyya.

"अथ" इत्यादींद्वारे प्रज्ञप्तिपथ-निर्देशापेक्षा विशिष्ट अशा प्रज्ञप्तिधर्म-निर्देशाच्या कारणाची स्वतःच शंका घेतात. "नापि" इत्यादींद्वारे त्या कारणाची असिद्धता दाखवतात. "पुरुष ही संज्ञा आहे" इत्यादींमध्ये 'संज्ञा' इत्यादी देखील नामादींपेक्षा अर्थाने अभिन्न सांगितले आहेत, म्हणून "संज्ञा इत्यादी शब्दांचा समान अर्थ असल्यामुळे" असे म्हटले आहे. 'वचनग्रहण' म्हणजे वचनाचे उच्चारण करणे. 'दुसऱ्याचे' हे नामप्रज्ञप्तीला उद्देशून म्हटले आहे. 'त्यांचे' म्हणजे संकेतग्रहण आणि वचनग्रहण यांचे. 'असमर्थता संभवत नाही' अशी योजना आहे. तोच असंभव "यदि हि" इत्यादींद्वारे स्पष्ट करतात. 'प्रज्ञप्तीची' म्हणजे नामप्रज्ञप्तीची. 'प्रज्ञप्तीचे प्रज्ञापन करण्यामध्ये' म्हणजे ज्या नामप्रज्ञप्तीद्वारे उपादायप्रज्ञप्ति आणि रूपादींचे प्रज्ञापन केले जाते, आणि जी श्रोत्रद्वार-विज्ञान-संतानानंतर उत्पन्न झालेल्या, पूर्वी ग्रहण केलेल्या संकेतासह मनःद्वार-विज्ञान-संतानाद्वारे ग्रहण केली जाते, ती ही 'नाम' आहे, अशा प्रकारे तिच्या प्रज्ञापनामध्ये प्रस्थापित करणे होय. अथवा, श्रोत्रद्वार-विज्ञान-संतानानंतर उत्पन्न झालेल्या मनःद्वार-विज्ञान-संतानाद्वारे प्रज्ञप्तीचे ग्रहण करवणे किंवा तिचा निश्चय करणे होय. 'तिची दुसरी प्रज्ञप्ति सांगावी लागेल' म्हणजे त्या नामप्रज्ञप्तीचे ज्ञान करून देण्यासाठी संकेतग्रहण आणि वचनग्रहण यांचे सहकारी कारण असलेली दुसरी नामप्रज्ञप्ति अस्तित्वात आहे, असे सांगावे लागेल किंवा स्वीकारावे लागेल. 'त्यामुळे अर्थाचे ज्ञानच होणार नाही' कारण केवळ संकेतग्रहण आणि वचनग्रहण हे अर्थाचे प्रज्ञापन करण्याप्रमाणे प्रज्ञप्तीचे ज्ञान करून देण्यासही असमर्थ आहेत; आणि प्रज्ञप्ति ज्ञात झाल्यावरच त्यांचे सहकारी कारण बनते, तिच्या ज्ञानासाठी एका प्रज्ञप्तीनंतर दुसऱ्या प्रज्ञप्तीची कल्पना केल्यास 'अनवस्था दोष' प्राप्त होईल, ज्यामुळे अर्थाचा बोध होणे अजिबात शक्य होणार नाही।

Saṅketo rūpādīsu na kiñci hoti, bhūtādinimittaṃ bhāvanāvisesañca upādāya vohariyamānā kasiṇādipaññatti viya taṃ taṃ saṅketitabbaṃ saṅketakaraṇañca upādāya vohāramatto, tassa ca paññāpikā nāmapaññattīti yathāvuttadosāpattiṃ dassento ‘‘nāpi saṅketaggahaṇa’’nti avoca. Nanu ca atthavijānanāsambhavacodaneneva saṅketaggahaṇābhavopi dassitoti? Saccametaṃ, saṅkete pana ācariyānaṃ matibhedo vijjati. Tattha ekapakkhiko ayaṃ dosoti dassanatthaṃ tassa visuṃ vacanaṃ vuccamānā rūpādayo dhammāvacanatthā paññāpitabbā ca, tadabhidhāyako saddo paññattīti. Ettāvatā sabbavohāro sijjhatīti adhippāyena ‘‘vacana…pe… janaṃ natthī’’ti āha. Paññattiyā vacanabhāvo siddho paṭihananasotabbatādīpakattā tesaṃ pāṭhānanti adhippāyo. Ādi-saddena ‘‘atthi keci buddhassa bhagavato vohāraṃ suṇanti, niruttipaṭisambhidā paccuppannārammaṇā’’ti evamādiṃ saṅgaṇhāti. Tasmāti yasmā ‘‘paññattidhammā’’ti padassa yathāvuttapaññattiyo atthoti etasmiṃ pakkhe mātikāvaṇṇanāya virodho, aṭṭhakathāyaṃ avuttatā, imissā pāḷiyā ananugamo, sabbe dhammā paññattīti niddisitabbatā, paññattipathapadassa navattabbatā, anavatthānāpattito atthavijānanāsambhavoti aneke dosā, viññattivikārasahitassa pana saddassa paññattibhāve yathāvuttadosābhāvo anekesaṃ pāṭhappadesānañca anulomanaṃ, tasmā. Tattha yuttaṃ gahetabbanti adhippāyenāha ‘‘pāḷi…pe… tabbo’’ti.

रूप इत्यादींमध्ये संकेत (संकेत) काहीही नसतो. महाभूत इत्यादींचे निमित्त आणि भावनाविशेष यांचा आश्रय घेऊन व्यवहार केला जाणारा कसिण इत्यादी प्रज्ञप्तीप्रमाणे (कसिणप्रज्ञप्ती), त्या त्या संकेतित करावयाच्या आणि संकेत करण्याच्या गोष्टीचा आश्रय घेऊन तो केवळ एक व्यवहार (वोहारमत्त) आहे. आणि त्याची प्रज्ञापक (बोध करून देणारी) ही नामप्रज्ञप्ती (नामपञ्ञत्ति) आहे, असा पूर्वोक्त दोषाचा प्रसंग दाखवून देण्यासाठी 'संकेतग्रहण देखील नाही' (नापि संकेतग्गहणं) असे म्हटले आहे. अर्थाचे आकलन न होण्याच्या आक्षेपानेच संकेतग्रहणाचा अभाव देखील दर्शविला गेला आहे की नाही? हे सत्य आहे, परंतु संकेताच्या बाबतीत आचार्यांमध्ये मतभेद आढळतात. तेथे हा दोष एका पक्षाचा आहे हे दाखवण्यासाठी त्याचे स्वतंत्र विधान केले जात आहे की, रूप इत्यादी धर्म हे अवचनार्थ (शब्दाने न सांगता येणारे) आणि प्रज्ञापित (प्रज्ञप्तीचे विषय) आहेत, आणि त्यांचे अभिधान करणारा (वाचक असणारा) शब्द ही प्रज्ञप्ती (पञ्ञत्ति) आहे. एवढ्यानेच सर्व व्यवहार सिद्ध होतो, या अभिप्रायाने 'वचन...पे... जन नाही' असे म्हटले आहे. प्रज्ञप्तीचे वचनत्व (भाषणरूप असणे) सिद्ध होते, कारण त्या पाठांमध्ये (कानाचा) आघात होणे आणि ऐकू येणे इत्यादी गोष्टी दर्शविल्या आहेत, असा अभिप्राय आहे. 'आदि' शब्दाने 'काही लोक बुद्ध भगवंतांचा व्यवहार ऐकतात, निरुक्तिपटिसंभिदा (भाषा-प्रतिसंभिदा) ही वर्तमानकाळाला आलंबन बनवणारी असते' इत्यादींचा संग्रह केला जातो. त्यामुळे: ज्याअर्थी 'प्रज्ञप्तीधर्म' (पञ्ञत्तिधम्मा) या पदाचा अर्थ पूर्वोक्त प्रज्ञप्ती असा आहे, या पक्षामध्ये मातिकावर्णनेशी (मातृका-व्याख्या) विरोध, अट्ठकथेमध्ये (अट्टकथा) त्याचा उल्लेख नसणे, या पाळीशी (पाठाशी) विसंगती, 'सर्व धर्म प्रज्ञप्ती आहेत' असे निर्देश करावे लागणे, 'प्रज्ञप्तीपथ' (पञ्ञत्तिपथ) या पदाचे अकथनीयत्व आणि अनवस्था प्रसंगामुळे अर्थाचे आकलन न होणे, असे अनेक दोष निर्माण होतात; परंतु विज्ञप्तिविकाराने (विञ्ञत्तिविकार) युक्त असलेल्या शब्दाला प्रज्ञप्ती मानल्यास पूर्वोक्त दोषांचा अभाव होतो आणि अनेक पाठप्रदेशांशी सुसंगती लाभते, म्हणून. तेथे जे योग्य आहे तेच ग्रहण करावे, या अभिप्रायाने 'पाळी...पे... ग्रहण करावे' असे म्हटले आहे.

Yadi [Pg.193] sattātiādinā saddassa paññattibhāve aṭṭhakathāya virodhamāha. Evaṃ paññattibhāve yadi saddassa paññattibhāvo, tassa paramatthato vijjamānattā rūpādiatthassa ca paññāpanato vijjamānapaññattibhāvo eva siyā, na avijjamānapaññattibhāvo. Na hi te sattādayo paññattīti. Evañca avijjamānapaññattiyā abhāvo eva siyā. Vuttā ca aṭṭhakathāyaṃ (pa. pa. aṭṭha. 1 mātikāvaṇṇanā) ‘‘avijjamānapaññattī’’ti. Itaro visayassa avijjamānattā tassa avijjamānapaññattibhāvoti yathāvuttavirodhābhāvaṃ dassento ‘‘avijjamānāna’’ntiādimāha. Idāni sattādivisayassa kenacipi pariyāyena atthitāya abhāvadassanena tabbisayāya paññattiyā avijjamānapaññattibhāvaṃyeva vavatthapeti ‘‘ayañca vādo’’ti. Vijjamānā eva sattādayo rūpādisabhāvābhāvavasena ‘‘avijjamānā’’ti vuccanti, na sabbathā abhāvato. Tathā hi tathā tathā paññāpiyamānabhāvena viññāyantīti yathāvuttarūpo vādo ‘‘rūpaṃ atthīti? Hevatthi heva natthīti. Sevatthi seva natthīti. Na hevaṃ vattabbe. Sevatthi seva natthīti. Āmantā. Atthaṭṭho natthaṭṭho’’ti (kathā. 306) evaṃ pavattāya hevatthikathāya. Tattha hi rūpādayo dhammā rūpādisabhāvena atthi, vedanādisabhāvena natthi, tasmā sabbamevidaṃ evaṃ atthi evaṃ natthīti evaṃladdhike sandhāya ‘‘rūpaṃ atthī’’ti pucchā sakavādissa. ‘‘Hevatthi heva natthī’’ti vissajjanaṃ paravādissa. Atha naṃ sakavādī yadi rūpameva evaṃ atthi evaṃ natthīti laddhi, evaṃ sante so eva atthi so eva natthi nāmāti pucchanto ‘‘sevatthī’’ti āha. Itaro teneva sabhāvena atthitaṃ, teneva natthitaṃ sandhāya paṭikkhipati. Dutiyaṃ puṭṭho sakabhāvena atthitaṃ, parabhāvena natthitaṃ sandhāya paṭijānāti. Tato sakavādī ‘‘atthaṭṭho natthaṭṭho’’tiādinā atthitā vā natthitā vā aññamaññaviruddhā ekasmiṃ dhamme vinā kālabhedena asambhavattāti kiṃ ekattaṃ āpajjatīti dassento paravādiṃ niggaṇhātīti. Paṭisiddhoti ca ‘‘rūpaṃ ‘rūpa’nti hevatthi, rūpaṃ ‘vedanā’ti heva natthī’’tiādinā (kathā. 306) vuttāya rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇānaṃ sakabhāvena atthitāya parabhāvena natthitāya ca paṭisedhanena sattādīnampi tathābhāvo paṭisedhito hotīti katvā vuttaṃ.

जर 'सत्त्व' (सत्त) इत्यादींद्वारे शब्दाच्या प्रज्ञप्तीत्वाच्या बाबतीत अट्ठकथेशी विरोध दर्शविला आहे. अशा प्रकारे प्रज्ञप्तीत्व असताना, जर शब्दाचे प्रज्ञप्तीत्व असेल, तर तो परमार्थतः विद्यमान असल्यामुळे आणि रूप इत्यादी अर्थांचे प्रज्ञापन करत असल्यामुळे ती केवळ 'विद्यमानप्रज्ञप्ती' (विज्जमानपञ्ञत्ति) ठरेल, 'अविद्यमानप्रज्ञप्ती' (अविज्जमानपञ्ञत्ति) नाही. कारण ते सत्त्व इत्यादी प्रज्ञप्ती नाहीत. आणि अशा प्रकारे अविद्यमानप्रज्ञप्तीचा अभावच होईल. तर अट्ठकथेमध्ये (पुग्गलपञ्ञत्ति-अट्ठकथा, मातिकावर्णना) 'अविद्यमानप्रज्ञप्ती' असे म्हटले आहे. दुसरा (प्रतिपक्षी) विषयाच्या अविद्यमानतेमुळे त्याचे अविद्यमानप्रज्ञप्तीत्व आहे, असे सांगून पूर्वोक्त विरोधाचा अभाव दर्शवण्यासाठी 'अविद्यमानानां' (अविज्जमानानं) इत्यादी म्हणाला. आता सत्त्व इत्यादी विषयांचे कोणत्याही पर्यायाने अस्तित्व नसल्याचे दाखवून, त्या विषयाच्या प्रज्ञप्तीचे 'अविद्यमानप्रज्ञप्तीत्व'च प्रस्थापित करण्यासाठी 'आणि हा वाद' (अयञ्च वादो) असे म्हटले आहे. विद्यमान असलेलेच सत्त्व इत्यादी, रूप इत्यादी स्वभावाच्या अभावामुळे 'अविद्यमान' म्हटले जातात, सर्वथा अभाव असल्यामुळे नाही. तसेच, त्या त्या प्रकारे प्रज्ञापित होण्याच्या भावाने ते जाणले जातात, म्हणून पूर्वोक्त स्वरूपाचा वाद 'रूप आहे काय? एका प्रकारे आहे, एका प्रकारे नाही. ज्या प्रकारे आहे, त्याच प्रकारे नाही काय? असे म्हणता येणार नाही. ज्या प्रकारे आहे, त्याच प्रकारे नाही काय? होय. अस्तित्वाचा अर्थ हाच नास्तित्वाचा अर्थ आहे काय?' (कथावत्थु ३०६) अशा प्रकारे चाललेल्या 'हेवत्थिकथा' (हेवत्थिकथा) मध्ये आला आहे. तेथे रूप इत्यादी धर्म हे रूप इत्यादी स्वभावाने आहेत, वेदना इत्यादी स्वभावाने नाहीत; म्हणून 'हे सर्व अशा प्रकारे आहे, अशा प्रकारे नाही' असा सिद्धांत मानणाऱ्याला उद्देशून 'रूप आहे काय?' हा प्रश्न स्ववादीचा (सकवादि) आहे. 'एका प्रकारे आहे, एका प्रकारे नाही' (हेवत्थि हेव नत्थि) हे उत्तर परवादीचे (परवादि) आहे. त्यानंतर स्ववादी त्याला विचारतो की, जर रूपच अशा प्रकारे आहे आणि अशा प्रकारे नाही असा तुझा सिद्धांत असेल, तर तेच आहे आणि तेच नाही असे होते काय? असे विचारताना तो 'सेवत्थि' (ज्या प्रकारे आहे त्याच प्रकारे नाही काय?) असे म्हणतो. दुसरा (परवादी) त्याच स्वभावाने अस्तित्व आणि त्याच स्वभावाने नास्तित्व यांचा संदर्भ घेऊन त्याचा निषेध करतो. दुसऱ्यांदा विचारले असता, तो स्वतःच्या स्वभावाने अस्तित्व आणि दुसऱ्याच्या स्वभावाने नास्तित्व यांचा संदर्भ घेऊन ते मान्य करतो. त्यानंतर स्ववादी 'अस्तित्वाचा अर्थ हाच नास्तित्वाचा अर्थ आहे काय?' इत्यादींद्वारे, अस्तित्व किंवा नास्तित्व हे परस्परांच्या विरुद्ध असल्याने, एकाच धर्मामध्ये काळाच्या भेदाशिवाय एकाच वेळी असणे असंभव असल्यामुळे, काय त्यांचे ऐक्य प्राप्त होते? हे दाखवून परवादीचा निग्रह (खंडन) करतो. आणि 'प्रतिषिद्ध' (निषेध केला गेला) असे म्हटले आहे, कारण 'रूप हे 'रूप' म्हणून आहे, रूप हे 'वेदना' म्हणून नाही' इत्यादींद्वारे (कथावत्थु ३०६) सांगितलेल्या रूप, वेदना, संज्ञा, संस्कार आणि विज्ञान यांच्या स्वतःच्या स्वभावाने अस्तित्व आणि परभावाने नास्तित्व यांच्या निषेधाने सत्त्व इत्यादींचे देखील तसेच असणे प्रतिषिद्ध (निषिद्ध) होते, म्हणून असे म्हटले आहे.

Rūpādayo [Pg.194] na hontīti rūpādisabhāvā na honti. Tathā tathāti samūhasantānādivasena. Vicittasaññā parikappavasena uppajjati. Yadi sattarathādisaññāvalambito vacanattho vijjamāno na hoti, nanu sattarathādiabhilāpā anariyavohārā jāyantīti āha ‘‘na ca te abhilāpā’’tiādi. Attano vasena kiñci ahontaṃ paññāpakassa vacanasseva vasena paññāpitabbattā paññattivohāraṃ labhati. Imināva adhippāyenātiādi ‘‘sayaṃ avijjamāno’’tiādinā vuttamevatthaṃ sandhāyāha. Tanti sattādiggahaṇaṃ. ‘‘Brahmavihāracatukkaṃ sattapaññattiṃ ārabbha pavattattā navattabbārammaṇaṃ nāma hotī’’tiādinā aṭṭhakathāyaṃ (dha. sa. aṭṭha. 1421) tattha tattha na vattabbanti vuttaṃ. Yadi parittādibhāvena na vattabbaṃ, kathaṃ avijjamānassa sattādikassa paccayabhāvoti āha ‘‘khandhasamūhasantāna’’ntiādi. Tanti khandhasamūhasantānaṃ. Tadupādānabhūtanti puggaloti gahaṇapaññattīnaṃ kāraṇabhūtaṃ. Yadi puggalasaññāya sevamānassa kusalādiuppatti hoti, kathaṃ puggaladassanaṃ micchādassananti paṭisiddhanti āha ‘‘yasmā panā’’tiādi. Pathavīdhātu upalabbhatīti puggalābhāve vipakkhavasena nidassanamāha. Idañhettha anumānaṃ. Na rūpādayo vivecetvā puggalo upalabbhati tesaṃ aggahaṇe tathārūpāya buddhiyā abhāvato sevanādayo viyāti. Puggalo upalabbhati sacchikaṭṭhaparamatthena yo chaviññāṇaviññeyyoti saṃsarati muccati cāti evaṃ diṭṭhiyā parikappitapuggalova paṭisedhito, na vohārapuggaloti dassento ‘‘paṭise…pe… diṭṭhī’’ti āha.

रूप इत्यादी नसतात म्हणजे रूप इत्यादींचे स्वभाव नसतात. 'तथा तथा' (त्या त्या प्रकारे) म्हणजे समूह, संतान इत्यादींच्या द्वारे. विविध संज्ञा परिकल्पनेच्या (कल्पनेच्या) प्रभावाने उत्पन्न होतात. जर सत्त्व (प्राणी), रथ इत्यादी संज्ञांवर आधारित शब्दाचा अर्थ अस्तित्वात नसतो, तर मग सत्त्व, रथ इत्यादींचे उल्लेख अनार्य व्यवहार (अयोग्य व्यवहार) ठरत नाहीत का? म्हणून म्हटले आहे: 'आणि ते उल्लेख...' इत्यादी. स्वतःच्या सामर्थ्याने काहीही अस्तित्वात नसताना, प्रज्ञापित करणाऱ्या (दर्शवणाऱ्या) शब्दाच्याच सामर्थ्याने प्रज्ञापित केले जात असल्यामुळे त्याला 'प्रज्ञप्ति-व्यवहार' (संज्ञा-व्यवहार) असे नाव मिळते. याच अभिप्रायाने 'स्वतः अविद्यमान (नसलेला)' इत्यादींद्वारे सांगितलेल्या अर्थाचाच संदर्भ घेऊन म्हटले आहे. 'ते' म्हणजे सत्त्व इत्यादींचे ग्रहण. अठ्ठकथेत (धम्मसंगणि अठ्ठकथा १४२१) 'चार ब्रह्मविहार हे सत्त्व-प्रज्ञप्तीला अनुसरून प्रवृत्त होत असल्यामुळे ते अवक्तव्य-आरंमण (वर्णन न करता येणारे आलंबन) असतात' इत्यादींद्वारे त्या त्या ठिकाणी 'न वक्तव्य' (बोलू नये) असे म्हटले आहे. जर परीत्त (मर्यादित) इत्यादी भावाने ते सांगता येत नाही, तर मग अविद्यमान अशा सत्त्व इत्यादींचा प्रत्ययभाव (कारणभाव) कसा होतो? म्हणून 'स्कंध-समूह-संतान' इत्यादी म्हटले आहे. 'ते' म्हणजे स्कंध-समूह-संतान. 'त्याला उपादान करून (आधार मानून) असणारे' म्हणजे 'पुद्गल' अशा ग्रहण-प्रज्ञप्तींचे कारण असणारे. जर पुद्गल-संज्ञेचे सेवन करणाऱ्या व्यक्तीमध्ये कुशल इत्यादींची उत्पत्ती होते, तर मग पुद्गल-दर्शन हे मिथ्या-दर्शन म्हणून का निषिद्ध मानले गेले आहे? म्हणून 'परंतु ज्या अर्थी...' इत्यादी म्हटले आहे. पृथ्वीधातू उपलब्ध होतो, हे पुद्गलाच्या अभावामध्ये प्रतिपक्षाच्या (विरोधी पक्षाच्या) रूपाने उदाहरण म्हणून सांगितले आहे. येथे हा अनुमान आहे. रूपादींना वेगळे करून पुद्गल उपलब्ध होत नाही, कारण त्यांचे ग्रहण न झाल्यास तशा प्रकारच्या बुद्धीचा अभाव असतो, जसे की सेवनादींच्या बाबतीत. 'सच्चिकठ्ठ-परमत्थ' (सत्य आणि परमार्थ) रूपाने पुद्गल उपलब्ध होतो, जो सहा विज्ञानांद्वारे जाणला जाणारा असून संसार करतो आणि मुक्त होतो, अशा दृष्टीने कल्पिलेल्या पुद्गलाचाच निषेध केला आहे, व्यावहारिक पुद्गलाचा नाही, हे दर्शवण्यासाठी 'प्रतिषेध... पे... दृष्टी' असे म्हटले आहे.

Gāthāya pañcasu khandhesu rūpaṃ vedanā saññā cetanā viññāṇanti etesu kaṃ nāma dhammaṃ sattoti jānāsi nu, etesu ekampi sattoti gaṇhituṃ nārahatīti dasseti. Atha etehi añño eko satto atthīti paccesi. Evampi māra diṭṭhigataṃ nu te. Nu-saddo diṭṭhigatameveti avadhāraṇattho. Kasmā? Yasmā suddhasaṅkhārapuñjoyaṃ. Tamevatthaṃ vivarati ‘‘nayidha sattūpalabbhatī’’ti. Yasmā paccakkhato vā anumānato vā anupaladdhito natthi ettha koci satto nāmāti adhippāyo. Yadi satto natthi, kathaṃ satto saṃsāramāpādītiādi nīyatīti. Kimettha netabbaṃ, sattoti vohārasatto adhippeto, yasmā satta-saddo vohāre [Pg.195] pavattatīti. Dutiyagāthāya sambandhaṃ dassento ‘‘satto panā’’tiādimāha. Aṅgasambhārāti aṅgasambhārato akkhacakkaīsādiaṅgasambhāramupādāyāti attho. Sattoti vohāro.

गाथेमध्ये रूप, वेदना, संज्ञा, चेतना, विज्ञान या पाच स्कंधांपैकी कोणत्या धर्माला तू 'सत्त्व' (प्राणी) म्हणून जाणतोस? यांपैकी एकालाही 'सत्त्व' म्हणून ग्रहण करणे योग्य नाही, हे दर्शवले आहे. अथवा यांपेक्षा वेगळा असा कोणी एक सत्त्व अस्तित्वात आहे, असे तू मानतोस का? असे असेल तर हे मारा! हे तुझे केवळ दृष्टीगत (चुकीचे मत) आहे. 'नु' हा शब्द 'दृष्टीगतच' या अर्थाचा निश्चय करण्यासाठी आहे. का? कारण हा केवळ शुद्ध संस्कारांचा समूह आहे. तोच अर्थ 'येथे सत्त्व उपलब्ध होत नाही' याने स्पष्ट केला आहे. कारण प्रत्यक्ष किंवा अनुमानाने उपलब्ध न झाल्यामुळे येथे 'सत्त्व' नावाचे काहीही नाही, असा अभिप्राय आहे. जर सत्त्व नाही, तर मग 'सत्त्व संसारात पडतो' इत्यादींचे स्पष्टीकरण कसे केले जाते? येथे काय अर्थ घ्यावा? 'सत्त्व' याने व्यावहारिक सत्त्व अभिप्रेत आहे, कारण 'सत्त्व' हा शब्द व्यवहारात प्रवृत्त होतो. दुसऱ्या गाथेचा संबंध दर्शवताना 'परंतु सत्त्व...' इत्यादी म्हटले आहे. 'अंगसंभार' म्हणजे अंगांच्या संचयनामुळे, जसे की अक्ष (कणा), चाक, ईषा (दांडा) इत्यादी अंगांच्या संचयनाला ग्रहण करून, असा अर्थ आहे. 'सत्त्व' हा केवळ व्यवहार आहे.

Avijjamānassāti accantaṃ avijjamānassa sasavisāṇādikassa. Yadi accantaṃ avijjamānaṃ, kathaṃ taṃ gayhatīti āha ‘‘parikappita’’nti. Lokasaññātaṃ ghaṭādi. Ettha pana yathā attānaṃ ārabbha uppajjamānakadhammānaṃ taṃsantatipatitānañca kilesupatāpābhāvena assatthabhāvapaccayatāya uppādādirahitampi nibbānaṃ ‘‘assāsanakarasa’’nti vuccati, evaṃ attānaṃ ārabbha pavattanakadhammavasena uppādādirahitāpi paññatti pavattāti vuttā. Hetuattho vā antonītoti pavattitā vohāritāti attho daṭṭhabbo. Tathā nāmapaññatti paññapetabbamatthaṃ gahitāyeva paññāpeti, viññatti viya adhippāyaṃ viññāpetīti sā gahetabbābhāvato vuccamānatthadvārena vuccamānāti vuttā. Paññāpitabbapaññattiyā pana vuccamānabhāve vattabbameva natthi. Tathā pakārato ñāpanabhāvena ñāpetabbañāpananti katvā gahetabbattāyeva ca tassā aniddhāritasabhāvatā paṭikkhittā daṭṭhabbā. Na hi sabhāvadhammānaṃ kakkhaḷaphusanādi sarūpato saddena vacanīyabhāvaṃ bhajati, apica kho nesaṃ kāladesādibhedabhinnānaṃ vinivattaaññajātiyako sajātiyasādhāraṇo pubbasaṅketānurūpaṃ ajjhāropasiddho sāmaññākāro vacanīyo. Tatthāpi na vinā kenaci pavattinimittena saddo pavattatīti tassa pavattinimittabhūto lokasaṅketasiddho taṃtaṃvacanatthaniyato sāmaññākāraviseso nāma paññattīti pubbācariyā. So hi tasmiṃ tasmiṃ atthe saddaṃ nāmeti, tassa tassa vā atthassa nāmasaññaṃ karotīti nāmaṃ, pakārehi ñāpanato paññatti cāti.

'अविद्यमान' म्हणजे सशाचे शिंग इत्यादींसारखे अत्यंत अविद्यमान असणारे. जर ते अत्यंत अविद्यमान आहे, तर त्याचे ग्रहण कसे होते? म्हणून 'परिकल्पित' (कल्पिलेले) असे म्हटले आहे. लोकात प्रसिद्ध असणारे घट (घडा) इत्यादी. येथे जसे स्वतःला अनुसरून उत्पन्न होणाऱ्या आणि त्या संतानामध्ये पडलेल्या धर्मांच्या क्लेशांच्या संतापाच्या अभावामुळे, आश्वस्त भावाचे कारण असल्यामुळे, उत्पत्ती इत्यादींनी रहित असूनही निर्वाणाला 'आश्वासन देणारे' म्हटले जाते; त्याचप्रमाणे स्वतःला अनुसरून प्रवृत्त होणाऱ्या धर्मांच्या प्रभावाने उत्पत्ती इत्यादींनी रहित असूनही प्रज्ञप्ती प्रवृत्त होते, असे म्हटले आहे. किंवा हेतूचा अर्थ अंतर्भूत असल्यामुळे 'प्रवृत्त केली' म्हणजे 'व्यवहारात आणली' असा अर्थ समजावा. त्याचप्रमाणे नाम-प्रज्ञप्ती प्रज्ञापित करण्यायोग्य अर्थाचे ग्रहण करूनच प्रज्ञापित करते, विज्ञापनाप्रमाणे (इशाऱ्याप्रमाणे) अभिप्राय विज्ञापित करते; म्हणून ती ग्रहण करण्यायोग्य नसल्यामुळे बोलल्या जाणाऱ्या अर्थाच्या द्वारे 'बोलली जाणारी' अशी म्हटली आहे. परंतु प्रज्ञापित करण्यायोग्य प्रज्ञप्तीच्या बोलल्या जाणाऱ्या भावाविषयी काही बोलण्यासारखेच नाही. त्याचप्रमाणे विविध प्रकारे ज्ञापित करण्याच्या भावाने 'ज्ञापित करण्यायोग्य गोष्टीचे ज्ञापन' असे मानून ती ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळेच तिचा अनिर्धारित स्वभाव नाकारला गेला आहे, असे समजावे. कारण स्वभावधर्मांचे कठीणपणा, स्पर्श इत्यादी स्वरूपतः शब्दाने व्यक्त होण्याला प्राप्त होत नाहीत, तर काळ, देश इत्यादी भेदांनी भिन्न असलेल्या, इतर जातींपासून निवृत्त झालेल्या, स्वजातीसाठी सामायिक असलेल्या, पूर्व संकेतानुसार अध्यारोपाने सिद्ध झालेल्या सामान्य आकारालाच शब्दाने व्यक्त केले जाते. त्यातही कोणत्याही प्रवृत्ती-निमित्ताशिवाय शब्द प्रवृत्त होत नाही, म्हणून त्याचे प्रवृत्ती-निमित्त असणारा, लोकसंकेताने सिद्ध झालेला, त्या त्या शब्दाच्या अर्थाशी नियत असलेला विशिष्ट सामान्य आकार म्हणजेच 'प्रज्ञप्ती' होय, असे पूर्वाचार्यांचे मत आहे. कारण तो त्या त्या अर्थाकडे शब्दाला झुकवतो (नमित करतो) किंवा त्या त्या अर्थाची नाम-संज्ञा करतो म्हणून त्याला 'नाम' म्हणतात, आणि विविध प्रकारे ज्ञापित करत असल्यामुळे त्याला 'प्रज्ञप्ती' म्हणतात.

Kassa pana so ākāravisesoti? Paññāpetabbatthassāti veditabbaṃ. Anekākārā hi atthāti. Evañca katvā tassā paññattiyā gahetabbatāvacanañca samatthitaṃ bhavati, avassañca etamevaṃ sampaṭicchitabbaṃ. Aññathā vacanavacanīyabhedānaṃ saṅkaro siyā, sabbopi attho sabbassa saddassa vacanīyo, sabbo ca saddo sabbassa atthassa vācakoti na cettha saṅketaggahaṇeneva tesaṃ pavattāti sakkā vattuṃ vavatthitesu eva tesu saṅketaggahaṇassa pavattito.

परंतु तो विशिष्ट आकार कोणाचा आहे? तो प्रज्ञापित करण्यायोग्य अर्थाचा आहे, असे जाणावे. कारण अर्थ अनेक आकारांचे असतात. आणि असे केल्याने त्या प्रज्ञप्तीच्या ग्रहण करण्यायोग्यतेचे वचन देखील समर्थित होते, आणि हे निश्चितपणे याच प्रकारे स्वीकारले पाहिजे. अन्यथा वाचक (शब्द) आणि वाच्य (अर्थ) यांच्या भेदांचा संकर (मिश्रण) होईल, सर्वच अर्थ सर्वच शब्दांचे वाच्य होतील आणि सर्वच शब्द सर्वच अर्थांचे वाचक होतील. आणि केवळ संकेत ग्रहणानेच त्यांची प्रवृत्ती होते असे म्हणता येणार नाही, कारण ते आधीच व्यवस्थित (निश्चित) असल्यावरच संकेत ग्रहण प्रवृत्त होते.

Apare [Pg.196] pana ‘‘yathā dhūmato aggianumāne na kevalena dhūmeneva aggi viññāyati, dhūmassa pana agginā avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno dhūmena aggi viññāyati, evaṃ saddena atthavijānane na kevalena saddena tadattho viññāyati. Taṃtaṃsaddassa pana tena tena atthena avinābhāvasaṅkhāto sambandho viññāyamāno tena tena saddena atthaṃ ñāpetīti veditabbaṃ. Aññathā aggahitasambandhenapi saddasavanamattena tadattho viññāyeyyāti. Yo yamettha yathāvuttarūpo sambandho, so tassa tassa atthassa saññāpanabhāvena nāmanti paramatthato abhāvā lokasaṅketavasena lokasaṅketoti vā siddho ñātoti lokasaṅketasiddhoti, saddena pakāsiyamānānaṃ atthappakārānaṃ adhigamahetutāya pakārato ñāpanato paññattīti ca vutto’’ti vaṇṇayanti.

इतर काही (टीकाकार) पुन्हा असे वर्णन करतात की, 'ज्याप्रमाणे धुरावरून अग्नीचे अनुमान करताना केवळ धुरानेच अग्नी ओळखला जात नाही, तर धुराचा अग्नीशी असलेला अविनाभाव नावाचा संबंध समजल्याने धुराद्वारे अग्नी ओळखला जातो; त्याचप्रमाणे शब्दाद्वारे अर्थ समजून घेताना केवळ शब्दानेच तो अर्थ समजला जात नाही. तर त्या-त्या शब्दाचा त्या-त्या अर्थाशी असलेला अविनाभाव नावाचा संबंध समजल्याने, त्या-त्या शब्दाद्वारे अर्थाचे ज्ञान होते, असे जाणावे. अन्यथा, संबंध न समजलेल्या व्यक्तीलाही केवळ शब्द ऐकण्यानेच त्याचा अर्थ समजला असता. येथे जो हा वर सांगितलेल्या स्वरूपाचा संबंध आहे, तो त्या-त्या अर्थाला संज्ञापित (ज्ञापित) करण्याच्या भावामुळे 'नाम' असा, परमार्थतः अभाव असल्यामुळे लोकसंकेताच्या वशने 'लोकसंकेत' किंवा सिद्ध व ज्ञात असल्यामुळे 'लोकसंकेतसिद्ध' असा, आणि शब्दाद्वारे प्रकाशित होणाऱ्या अर्थांच्या प्रकारांच्या प्राप्तीचे कारण असल्यामुळे, प्रकारांनी (विशिष्ट रूपाने) ज्ञापित करत असल्यामुळे 'प्रज्ञप्ती' (पण्णत्ति) असा म्हटला जातो.'

Saṅkhatāsaṅkhatavinimuttassapi ñeyyavisesassa abhāve ghaṭādisaddābhidheyyā viya pathavīphassādisaddavacanīyopi na labbhatiyevāti sabbavohāralopo siyā. Yasmā ca rūpārūpadhammā pabandhasaṅkhātataṃtaṃvisesākāravaseneva pavattanti, na kevalā, tasmā tesaṃ te saṇṭhānasamūhaavatthāvisesākārā yadipi paramatthato kiñci na honti, paramatthato pana vijjamānānaṃ rūpādīnaṃ upādānānaṃ vasena vijjamānabhāvaṃ labhitvā taṃtaṃgahaṇānurūpaṃ taṃtaṃabhilāpādhikaraṇaṃ bhavati. Upādāyapaññatti hi upādānato yathā aññā anaññāti ca na vattabbā, evaṃ sabbathā atthi natthīti ca na vattabbā. Tayopi hi ete santāyevāti evaṃ tāva mātikāvaṇṇanāya na koci virodho. Saṅkhāyati saṃkathīyatīti saṅkhāti ayamattho kathetabbabhāvena vacanattheyeva niruḷho, na vacanasminti vacanapakkhassa ujukatā sambhavati. Vacanapakkhoyeva pāḷianugato, na paramparāgato yathāvutto atthoti kuto panetaṃ labbhā. Na hi anīto attho pāḷiananugato, nāpi sabbā pāḷinītatthā evāti yathāvuttā duvidhā paññattiyo aṭṭhakathāyaṃ chahi paññattīhi yathāsambhavaṃ vuttāyevāti siddhametaṃ atthīti na vattabbāti.

संस्कृत (संस्कृत-असंस्कृत) आणि असंस्कृत यांपासून मुक्त अशा ज्ञेय विशेषाचा अभाव असताना, घट इत्यादी शब्दांनी अभिधेय (वाच्य) असणाऱ्या वस्तूंप्रमाणेच पृथ्वी, स्पर्श इत्यादी शब्दांनी वाच्य असणाऱ्या गोष्टीही प्राप्त होणार नाहीत, आणि त्यामुळे सर्व व्यवहाराचा लोप होईल. आणि ज्याअर्थी रूप व अरूप धर्म हे प्रवाहाच्या (संततीच्या) स्वरूपातील त्या-त्या विशेष आकारांच्या वशनेच प्रवृत्त होतात, केवळ स्वतंत्रपणे नाही; त्याअर्थी त्यांचे ते संस्थान (आकार), समूह, अवस्था आणि विशेष आकार जरी परमार्थतः काही नसले, तरी परमार्थतः विद्यमान असणाऱ्या रूप इत्यादी उपादान (कारण) धर्मांच्या आधारे विद्यमानता प्राप्त करून, त्या-त्या ग्रहणाच्या अनुरूप त्या-त्या अभिलापाचे (शब्दाचे) अधिष्ठान बनतात. कारण उपादायप्रज्ञप्ती (उपादाय पण्णत्ति) ही उपादानापेक्षा 'वेगळी आहे' किंवा 'वेगळी नाही' असे म्हणता येत नाही, त्याचप्रमाणे ती सर्वथा 'आहे' किंवा 'नाही' असेही म्हणता येत नाही. कारण हे तिन्ही प्रकार विद्यमानच आहेत, अशा प्रकारे मातृका-वर्णनात (मातिका वण्णना) कोणताही विरोध नाही. 'संख्यायते संकथ्यते इति संख्या' (ज्याची गणना केली जाते, ज्याचे कथन केले जाते ती संख्या/संज्ञा) हा अर्थ कथन करण्याच्या भावाने केवळ वचनाच्या (शब्दाच्या) अर्थामध्येच रूढ आहे, वचनामध्ये (शब्दात) नाही, त्यामुळे वचनपक्षाची सरळता संभवते. वचनपक्षच पाळीला (पाळि-सूत्राला) अनुसरून आहे, परंपरेने आलेला वर सांगितलेला अर्थ नाही, हे कशावरून प्राप्त होते? कारण न आणलेला (अयोग्य) अर्थ पाळीला अनुसरून नसतो, आणि सर्व पाळी ही नीतार्थ (स्पष्ट अर्थाची) च असते असे नाही. म्हणून वर सांगितलेल्या दोन्ही प्रकारच्या प्रज्ञप्ती अट्ठकथेमध्ये सहा प्रज्ञप्तींच्या अंतर्गत यथासंभव सांगितल्याच आहेत, त्यामुळे 'ती आहे असे म्हणता येत नाही' हे सिद्ध होते.

Yadi paramatthato atthitāpaṭisedho, iṭṭhametaṃ. Atha vohārato, sattarathaghaṭādīhi sattarathādivacanappayogoyeva na sambhaveyyāti. Na [Pg.197] hi vacanīyarahito vacanappayogo atthīti. Paramatthadhammānaṃ asabhāvadhammabhūtāya paññattiyā vibhāgadassanatthā adhivacanādidukattayadesanāti na paramatthadhammānaṃ rūpādīnaṃ paññattibhāvāpattīti. Na ca paññattipathapaññattidhammaniddesānaṃ avisesavacanaṃ yuttaṃ, saddasseva pana paññattibhāve siyā kāci tesaṃ visesamattā. Paññāpitabbassa aparamatthasabhāvasseva paññattibhāvo adhippetoti na sabbo paññattipatho paññattisaddena vutto, paññatti ca paññāpetabbabhāvena vuttāti paññattipathapadaṃ vattabbameva. Evañcetaṃ icchitabbaṃ. Itarathā saddassa ca paññāpitabbatāya paññattipathabhāvoti paññattipadaṃ na vattabbaṃ siyāti ca sakkā vattuṃ, nikkhepakaṇḍe vibhattāyeva paññatti ‘‘puriso māgaṇḍiyo’’ti etthāpi dassitāti na na sakkā vattuṃ. Tathāpi hi yathāvuttaupādāyapaññattināmapaññattīnaṃ sabhāvasambhavatoti saṅkhādisaddānaṃ samānatthatāpi tesaṃ matimattameva, viññatti viya adhippāyaṃ viññāpentā sayaṃ ñātāyeva nāmapaññatti paññāpetabbamatthaṃ paññāpeti gahitasarūpatāya padīpo viya rūpagatavidhaṃsaneti na paññattiantaraparikappanena payojanaṃ atthi paññāpetabbatthapaññāpane, nāmapaññattipaññāpane pana upādānabhedabhinnā upādāyapaññatti viya taṃtaṃvacanavacanatthabhedabhinnā nāmapaññattīti aññā paññatti icchitā eva. Na ca anavatthānadoso taṃtaṃvacanassa tadatthavibhāvane sahakārīkāraṇabhāvena paṭiniyatasarūpattā. Etena saṅketaggahaṇābhāvopi paṭisiddho daṭṭhabbo, tathā nāmapaññattiyā payojanābhāvo. Dassitappayojanā hi sā pubbeti.

जर परमार्थतः अस्तित्वाचा निषेध असेल, तर हे मान्यच आहे. आणि जर व्यवहाराने (निषेध असेल), तर सत्त्व (प्राणी), रथ, घट इत्यादींद्वारे 'सत्त्व', 'रथ' इत्यादी शब्दांचा प्रयोगच संभवणार नाही. कारण वाच्य (अर्थ) नसलेला शब्दाचा प्रयोग अस्तित्वात नसतो. परमार्थ धर्मांच्या असभावधर्म (अस्वभावधर्म) स्वरूप असलेल्या प्रज्ञप्तीचा विभाग दाखवण्यासाठी 'अधिवचन' इत्यादी तीन दुकांचे (द्विकांचे) उपदेशन केले आहे, त्यामुळे रूप इत्यादी परमार्थ धर्मांना प्रज्ञप्ती-भाव प्राप्त होत नाही. आणि 'प्रज्ञप्तीपथ' व 'प्रज्ञप्तीधर्म' यांच्या निर्देशांचे अविशेष (भेद नसलेले) कथन करणे योग्य नाही; परंतु केवळ शब्दालाच प्रज्ञप्ती-भाव मानल्यास त्यांच्यामध्ये काही विशेष (भेद) उरेल का? प्रज्ञापित (ज्ञापित) करावयाच्या अपरमार्थ-स्वभावाचाच प्रज्ञप्ती-भाव अभिप्रेत असल्यामुळे, सर्व प्रज्ञप्तीपथ 'प्रज्ञप्ती' शब्दाने म्हटला जात नाही, आणि प्रज्ञप्ती ही प्रज्ञापित करण्याच्या भावाने म्हटली गेली आहे, म्हणून 'प्रज्ञप्तीपथ' हे पद बोलणे आवश्यकच आहे. आणि हे असेच स्वीकारले पाहिजे. अन्यथा, शब्दाच्या प्रज्ञापितत्वामुळे 'प्रज्ञप्तीपथभाव' होतो, म्हणून 'प्रज्ञप्ती' हे पद बोलू नये, असेही म्हणता येऊ शकते; परंतु निक्षेपकांडात विभक्त केलेली प्रज्ञप्ती 'पुरुषो मागण्डियो' (मागंडिय पुरुष) येथेही दाखवली आहे, त्यामुळे असे म्हणता येत नाही असे नाही. तरीही, वर सांगितलेल्या उपादायप्रज्ञप्ती आणि नामप्रज्ञप्ती यांच्या स्वभावाचा संभव असल्यामुळे, 'संख्या' इत्यादी शब्दांची समानार्थकता देखील केवळ त्यांचे मतच आहे. ज्याप्रमाणे विज्ञप्ती अभिप्राय प्रकट करते, त्याचप्रमाणे स्वतः ज्ञात असलेलीच नामप्रज्ञप्ती प्रज्ञापित करावयाच्या अर्थाला प्रज्ञापित करते; जसे ग्रहण केलेल्या स्वरूपाचा दिवा रूपातील अंधकाराचा नाश करतो. म्हणून प्रज्ञापित करावयाच्या अर्थाच्या प्रज्ञापनात दुसऱ्या प्रज्ञप्तीची कल्पना करण्याचे काही प्रयोजन नाही. परंतु नामप्रज्ञप्तीच्या प्रज्ञापनात, उपादानभेदाने भिन्न असलेल्या उपादायप्रज्ञप्तीप्रमाणे, त्या-त्या वचन आणि वचनाच्या अर्थाच्या भेदाने भिन्न असलेली नामप्रज्ञप्ती ही दुसरी प्रज्ञप्ती म्हणून स्वीकारलीच पाहिजे. आणि अनवस्था दोष येत नाही, कारण त्या-त्या वचनाचे त्या अर्थाच्या प्रकटीकरणात सहकारी कारणभावाने प्रतिनियत (निश्चित) स्वरूप असते. याद्वारे संकेताचे ग्रहण न होणे देखील प्रतिषिद्ध (खंडित) झाले आहे असे समजावे, तसेच नामप्रज्ञप्तीच्या प्रयोजनाचा अभाव देखील खंडित झाला आहे. कारण तिचे प्रयोजन आधीच दाखवले गेले आहे.

‘‘Vohāro lokiyasote paṭihaññatī’’tiādīsu sotabbassa saddassa vasena tabbisayabhūtā vohārādayo paṭihananasotabbatāpariyāyena vuttāti daṭṭhabbā. Saddoyeva vā tattha vohārādisahacāritāya tathā vutto. Na hi sakkā sabbattha ekarasā desanā pavattīti vattuṃ. Tathā hi katthaci sukhā dukkhā, sukhāpi vedanā dukkhāti vuccanti, dukkhā sukhā, dukkhāpi sukhāti, evaṃ yathāvuttā duvidhāpi paññatti adhivacanādipāṭhassa atthabhāvena aṭṭhakathāyaṃ vuttāyevāti. Ayaṃ saṅkhatāsaṅkhatavinimuttaṃ ñeyyavisesaṃ icchantānaṃ vasena vinicchayo.

'व्यवहार लौकिक कानांवर आदळतो' इत्यादी वाक्यांमध्ये, ऐकण्यायोग्य शब्दाच्या वशने, त्याचा विषय बनलेले व्यवहार इत्यादी हे आदळणे आणि ऐकले जाणे या पर्यायाने (प्रकाराने) सांगितले आहेत, असे समजावे. किंवा तेथे शब्दालाच व्यवहार इत्यादींच्या सहचारित्वामुळे तसे म्हटले गेले आहे. कारण सर्व ठिकाणी एकच रस असलेली देशना प्रवृत्त होते, असे म्हणता येत नाही. कारण काही ठिकाणी सुख हे दुःख, आणि सुखावह वेदना देखील दुःख म्हटली जाते; तर दुःख हे सुख, आणि दुःखावह वेदना देखील सुख म्हटली जाते. अशा प्रकारे, वर सांगितलेल्या दोन्ही प्रकारच्या प्रज्ञप्ती 'अधिवचन' इत्यादी पाठाच्या अर्थरूपाने अट्ठकथेमध्ये सांगितल्याच आहेत. संस्कृत आणि असंस्कृत यांपासून मुक्त अशा ज्ञेय विशेषाची इच्छा करणाऱ्यांच्या मतानुसार हा निर्णय आहे.

1316. Satipi paresaṃ sāmaññādināmakārakānaṃ nāmakaraṇabhāve parānapekkhatāya tato ativiya yutto idha nāmakaraṇasabhāvo ukkaṃsaparicchedena [Pg.198] nāmakaraṇatthoti adhippetoti dassetuṃ ‘‘aññaṃ anapekkhitvā’’tiādimāha. Nāmakaraṇasabhāvatā na hoti asabhāvikatāya kadācideva pavattito cāti adhippāyo. Sabhāvasiddhattāti vedanādīnaṃ vedanādināmakaraṇadhammataṃ āha. Yadi vedanādīnaṃ kenaci akataṃ sakanāmaṃ ādāyayeva pavattanato opapātikanāmānaṃ nāmakaraṇaṭṭhena nāmabhāvo, evaṃ sati pathavīādīnampi nāmabhāvo āpajjati, aññathā pathavīādinidassanameva na siyāti anuyogaṃ manasi katvā āha ‘‘pathavīādinidassanenā’’tiādi. Ekadesasāmaññena hi yathādhippetena upamā hoti, na sabbasāmaññenāti. Evampi yadi sabhāvasiddhanāmattā vedanādayo nāmaṃ, pathavīādīnampi anivattanīyo nāmabhāvoti āha ‘‘niruḷhattā’’tiādi. Tena yaṃnimittaṃ vedanādīsu nāmasaddappavatti, satipi tadaññesaṃ taṃnimittayoge go-saddo viya kukkuṭādisattapiṇḍe niruḷhato vedanādīsu nāma-saddo pavattoti dasseti. Tathā hi anekesu suttapadesesu tesaṃyeva nāmavohāro dissati. Nāmatānāpatti vuttā kesakumbhādināmantarāpajjanato. Etamevatthaṃ nidassanabhāvena ‘‘na hī’’tiādinā vivarati. Yadipi samūhādighanavinibbhogābhāvato vedanādiarūpadhammesupi piṇḍākārena gahaṇaṃ pavattati, taṃ pana yebhuyyena atthātiparikappamukhena ekadhammavaseneva, na samūhavasenāti vuttaṃ ‘‘aññena…pe… natthī’’ti.

१३१६. इतरांच्या सामान्य इत्यादी नामकरण करणाऱ्यांच्या नामकरणभावामध्ये (अस्तित्व) असतानाही, इतरांच्या अनपेक्षिततेमुळे त्याहून अत्यंत योग्य असा येथे नामकरणस्वभाव उत्कृष्ट मर्यादेने नामकरणाचा अर्थ आहे, हे दर्शवण्यासाठी 'इतरांची अपेक्षा न करता' (अञ्ञं अनपेक्खित्वा) इत्यादी म्हटले आहे. नामकरणस्वभावता ही अस्वभाविकतेमुळे कधीतरीच प्रवृत्त होते, असा अभिप्राय आहे. स्वभावसिद्धतेमुळे वेदना इत्यादींच्या वेदना इत्यादी नामकरणधर्माला सांगितले आहे. जर वेदना इत्यादींचे कोणाकडूनही न केलेले स्वतःचे नाव घेऊनच प्रवृत्त होत असल्यामुळे ओपपातिक (स्वयंभू) नावांच्या नामकरणार्थाने नामभाव होतो, तर असे असताना पृथ्वी इत्यादींचाही नामभाव प्राप्त होतो, अन्यथा पृथ्वी इत्यादींचे उदाहरणच होणार नाही, अशी शंका मनात घेऊन 'पृथ्वी इत्यादींच्या उदाहरणाने' (पथवीआदिनिदस्सनेन) इत्यादी म्हटले आहे. कारण अभिप्रेत असलेल्या एका अंशाच्या समानतेने उपमा दिली जाते, सर्व समानतेने नाही. तरीही जर स्वभावसिद्ध नाम असल्यामुळे वेदना इत्यादी 'नाम' आहेत, तर पृथ्वी इत्यादींचाही न टाळता येणारा नामभाव होतो, म्हणून 'निरूढतेमुळे' (निरुळ्हत्ता) इत्यादी म्हटले आहे. त्याद्वारे ज्या कारणाने वेदना इत्यादींमध्ये 'नाम' या शब्दाची प्रवृत्ती होते, इतरांमध्ये ते कारण जोडलेले असतानाही, जसे 'गो' (गाय) हा शब्द कोंबडी इत्यादी प्राण्यांच्या समूहात निरूढतेने (रूढीने) न वापरता वेदना इत्यादींमध्ये 'नाम' शब्द प्रवृत्त होतो, हे दर्शवले आहे. तसेच अनेक सुत्तप्रदेशांमध्ये त्यांचाच नामव्यवहार दिसून येतो. केस, कुंभ इत्यादींच्या नामान्तराच्या प्राप्तीमुळे नामता न मिळणे सांगितले आहे. हाच अर्थ उदाहरणाद्वारे 'नाही तर' (न ही) इत्यादींनी स्पष्ट केला आहे. जरी समूह इत्यादींच्या घनावस्थेच्या अभावामुळे वेदना इत्यादी अरूप धर्मांमध्येही पिंडाकार रूपाने ग्रहण प्रवृत्त होते, तरी ते बहुधा अर्थाच्या परिकल्पनेच्या मुखाने एकाच धर्माच्या वशने होते, समूहाच्या वशने नाही, म्हणून 'दुसऱ्याने...पे... नाही' असे म्हटले आहे.

Pakāsakapakāsitabbabhāvo visayivisayabhāvo eva. Adhivacanasamphasso manosamphasso. So nāmamantarena gahetuṃ asakkuṇeyyatāya pākaṭoti nidassanabhāvena vutto. ‘‘Adhivacanasamphasso viyā’’ti vacanena manosamphassatappakārānameva nāmabhāvo siyā, na paṭighasamphassatappakārānanti āsaṅkāya nivattanatthaṃ ‘‘paṭighasamphassopī’’tiādimāha. Tattha pañcaviññāṇasahagato phasso paṭighasamphasso. Pi-saddo sambhāvane. Idaṃ vuttaṃ hoti – visayīvisayasaṅghaṭṭanasamuppattiyā aññaphassato oḷārikopi paṭighasamphasso na rūpadhammā viya vibhūtākāro, tato nāmāyattagahaṇiyabhāvo nāmassevāti. Arūpatāya vātiādinā sāmaññato visesato ca paṭighasamphassassa upacāravasena nāmabhāvamāha. Pacchimapurimānanti ‘‘nāmañca rūpañcā’’ti imaṃ anupubbiṃ sandhāya vuttaṃ. Satipi rūpassātiādinā nāmavohārahetuṃ [Pg.199] anaññasādhāraṇaṃ nibbānassa adhipatipaccayabhāvaṃ eva vibhāveti, yato ariyānaṃ aññavisayavinissaṭaṃ ninnapoṇapabbhārabhāvena asaṅkhatadhātuyaṃ eva cittaṃ pavattatīti.

प्रकाशक आणि प्रकाशनीय भाव हा विषयी आणि विषय भावच आहे. अधिवचनसंफस्स (अधिवचनस्पर्श) म्हणजे मनोसम्फस्स (मनःस्पर्श). तो नामाशिवाय ग्रहण करण्यास अशक्य असल्यामुळे स्पष्ट आहे, म्हणून उदाहरणादाखल सांगितला आहे. 'अधिवचनसंफस्साप्रमाणे' (अधिवचनसम्फस्सो विया) या वचनाने केवळ मनःस्पर्शाच्या प्रकारांचाच नामभाव होईल, प्रतिघस्पर्शाच्या प्रकारांचा नाही, या शंकेचे निवारण करण्यासाठी 'प्रतिघसंफस्ससुद्धा' (पटिघसम्फस्सोpi) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे पंचविज्ञानासहगत असलेला स्पर्श म्हणजे प्रतिघसंफस्स होय. 'अपि' (सुद्धा) हा शब्द संभावनेसाठी आहे. हे असे म्हटले आहे – विषयी आणि विषयाच्या संघट्टनातून (घर्षणातून) उत्पन्न झाल्यामुळे इतर स्पर्शापेक्षा स्थूल असलेला प्रतिघसंफस्ससुद्धा रूपधर्मांप्रमाणे स्पष्ट आकाराचा नसतो, म्हणून नामाच्या अधीन राहून ग्रहण करण्याचा भाव नामाचाच आहे. 'अरूपतेमुळे किंवा' इत्यादींद्वारे सामान्यतः आणि विशेषतः प्रतिघसंफस्साचा उपचाराने नामभाव सांगितला आहे. 'पश्चिमोत्तरांचे' (पच्छिमपुरिमानं) हे 'नाम आणि रूप' (नामञ्च रूपञ्च) या अनुक्रमाला अनुसरून म्हटले आहे. 'रूपाचे अस्तित्व असतानाही' इत्यादींद्वारे नामव्यवहाराचे कारण असलेल्या, इतरांना असाधारण अशा निब्बानाच्या (निर्वाणाच्या) अधिपतीप्रत्ययभावालाच स्पष्ट केले आहे, ज्यायोगे अरियांचे (आर्यांचे) इतर विषयांतून मुक्त झालेले, प्रवण, झुकलेले आणि टेकलेले चित्त असंखतधातूमध्येच (असंस्कृत धातूमध्येच) प्रवृत्त होते.

1318. Vaṭṭasmiṃ ādīnavapaṭicchādanato tadassādanābhinandanato ca vaṭṭassa mūlaṃ padhānakāraṇanti vaṭṭamūlaṃ.

१३१८. संसारचक्रात (वट्ट) दोषांचे आच्छादन केल्यामुळे आणि त्याच्या आस्वादाचे अभिनंदन (आनंद) घेतल्यामुळे संसारचक्राचे मूळ म्हणजे मुख्य कारण म्हणजे 'वट्टमूल' (संसारचक्राचे मूळ) होय.

1320. Ekekasmiṃ rūpādike yathābhiniviṭṭhe vatthusmiṃ ahaṃmānādhāranimittataṃ kusalākusalatabbipākalokādhāratañca samāropetvā pavattaggahaṇaviseso. Yā kāci diṭṭhi nivisamānā dhammasabhāvaṃ aticcaparāmasanākāreneva nivisatīti vuttaṃ ‘‘parāmasantīti attho’’ti.

१३२०. प्रत्येक रूप इत्यादी अभिनिवेश केलेल्या वस्तूमध्ये 'मी' या मानाच्या आधाराचे निमित्तत्व आणि कुशल-अकुशल व त्यांच्या विपाकाचा (फळाचा) लोकाधारत्व यांचा समारोप करून प्रवृत्त होणारा विशेष ग्रहण (दृष्टी) होय. जी कोणतीही दृष्टी प्रविष्ट होते, ती धर्मस्वभावाचे उल्लंघन करून चुकीच्या पद्धतीने स्पर्श (परामर्श) करण्याच्या आकारानेच प्रविष्ट होते, म्हणून 'परामर्श करतात असा अर्थ आहे' (परामासन्तीति अत्थो) असे म्हटले आहे.

1332. Cetanāppadhāno saṅkhārakkhandhoti katvā ‘‘yāya cetanāyā’’tiādi vuttaṃ.

१३३२. चेतनाप्रधान हा संखाराक्खंध (संस्कारस्कंध) आहे, म्हणून 'ज्या चेतनेने' (याय चेतनाय) इत्यादी म्हटले आहे.

1333. Dunnāmaṃ gārayhanāmaṃ. Anupasaṅkamantassātiādinā sevanabhajanānaṃ visesamāha.

१३३३. दुन्नाम (वाईट नाव) म्हणजे निंदनीय नाव. 'जवळ न जाणाऱ्याचे' (अनुपसङ्कमन्तस्स) इत्यादींद्वारे सेवा आणि भजनाचा (संगतीचा) विशेष सांगितला आहे.

1336. Āpattiāpattivuṭṭhānaparicchedajānanūpāyadassanaṃ saha vatthunā saha kammavācāyādivacananti imamatthaṃ dassento ‘‘vatthuvītikkamato’’tiādimāha. ‘‘Āpattikusalatā āpattivuṭṭhānakusalatā’’ti (dha. sa. dukamātikā 119) hi vuttanti. Kāraṇajānanena phalaṃ suṭṭhu ñātaṃ hotīti taṃ dassetuṃ ‘‘āpattiyā vā’’tiādimāha.

१३३६. आपत्ती (नियमभंग) आणि आपत्तीतून उठणे (मुक्त होणे) यांच्या मर्यादेचे ज्ञान करून देणाऱ्या उपायाचे दर्शन, वस्तू आणि कम्मवाचा (कर्मवाचा) इत्यादी वचनांसह आहे, हा अर्थ दर्शवण्यासाठी 'वस्तूच्या उल्लंघनामुळे' (वत्थुवीतिक्कमतो) इत्यादी म्हटले आहे. कारण 'आपत्तीकुशलता आणि आपत्ती-उत्थानकुशलता' (आपत्तिकुसलता आपत्तिवुट्ठानकुसलता) असे म्हटले आहे. कारणाच्या ज्ञानाने फळ चांगल्या प्रकारे ज्ञात होते, हे दर्शवण्यासाठी 'किंवा आपत्तीच्या' (आपत्तिया वा) इत्यादी म्हटले आहे.

1342. Tassāti manasikārakusalatāya.

१३४२. त्याचे (तस्स) म्हणजे मनसिकारकुशलतेचे (मनस्कारकुशलतेचे).

1344. Anuppajjamānāneva anuppajjantāneva.

१३४४. उत्पन्न न होणारेच (अनुप्पज्जमानानेव) म्हणजे उत्पन्न न होणारेच (अनुप्पज्जन्तानेव).

1348. Akaraṇena anādaravasenāti adhippāyo.

१३४८. न करण्याने म्हणजे अनादराच्या वशाने, असा अभिप्राय आहे.

1350. Pheggurukkhassa sigguādikassa.

१३५०. फेग्गुरुक्ख (पोकळ किंवा कमकुवत झाड) म्हणजे शेवगा (सिग्गु) इत्यादी झाडाचे.

1352. Cakkhundriyāsaṃvarassāti cakkhundriyāsaṃvaraṇassa. Asaṃvutacakkhundriyasseva hetūti cakkhudvārikassa abhijjhādianvāssavanassa taṃdvārikaviññāṇassa [Pg.200] viya cakkhundriyaṃ padhānakāraṇaṃ. Sati hi asaṃvutatte cakkhundriyassa te te anvāssavantīti asaṃvariyamānacakkhundriyahetuko so asaṃvaro tathāvuttoti aṭṭhakathāya adhippāyaṃ dasseti. Idāni yathāvutte adhippāye ṭhatvā ‘‘yatvādhikaraṇanti hī’’tiādinā pāḷiyā yojanaṃ dasseti. Kassa cāti pakāraṃ pucchati, kathaṃvidhassa kathaṃsaṇṭhitassāti attho. Na hi sarūpe vutte puna sarūpapucchāya payojanaṃ atthi. Anvāssavanti abhijjhādayo. Tadupalakkhitanti anvāssavūpalakkhitaṃ cakkhundriyaṃ asaṃvutanti yojanā.

१३५२. चक्खुन्द्रियअसंवर (चक्षुरिंद्रिय असंयम) म्हणजे चक्खुन्द्रियाचे असंवरण (असंयम). असंवृत चक्खुन्द्रियाचाच हेतू म्हणजे चक्षुद्वाराशी संबंधित अभिज्झा (लोभ) इत्यादींच्या प्रवाहाचा आणि त्या द्वाराशी संबंधित विज्ञानाचा, चक्खुन्द्रिय हे मुख्य कारण आहे. कारण चक्खुन्द्रिय असंवृत असताना ते ते (क्लेश) प्रवाहित होतात, म्हणून असंयम राखल्या जाणाऱ्या चक्खुन्द्रियाच्या हेतूने होणारा तो असंवर तसा म्हटला आहे, असा अट्ठकथेचा (अट्टकथेचा) अभिप्राय दर्शवतो. आता सांगितलेल्या अभिप्रायावर राहून 'ज्या अधिकरणाने' (यत्वाधिकरणन्ति ही) इत्यादींद्वारे पाळीची (पालीची) योजना दर्शवतो. 'आणि कोणाचे' (कस्स च) याद्वारे प्रकार विचारतो, कोणत्या प्रकारच्या, कशा स्थित असलेल्या, असा अर्थ आहे. कारण स्वरूप सांगितले असताना पुन्हा स्वरूपाविषयी विचारण्यात काही प्रयोजन नसते. 'प्रवाहित होतात' (अन्वास्सवन्ति) म्हणजे अभिज्झा इत्यादी. 'त्याद्वारे उपलक्षित' म्हणजे प्रवाहाने उपलक्षित असलेले चक्खुन्द्रिय असंवृत आहे, अशी योजना आहे.

Yathāsambhavanti dussīlyāsaṃvaro manodvāravasena, sesāsaṃvaro chadvāravasena yojetabbo. Muṭṭhassaccādīnaṃ satipaṭipakkhākusaladhammādibhāvato siyā pañcadvāre uppatti, na tveva kāyikavācasikavītikkamabhūtassa dussīlyassa tattha uppatti pañcadvārikajavanānaṃ aviññattijanakattāti tameva yathāsambhavaṃ ‘‘na hi pañcadvāre’’tiādinā vivarati.

यथासंभव म्हणजे दुःशीलाचा असंवर मनद्वाराच्या वशाने आणि उर्वरित असंवर सहा द्वारांच्या वशाने जोडला पाहिजे. मुट्ठसच्च (स्मृतिभ्रंश) इत्यादींची, स्मृतीच्या प्रतिपक्ष असलेल्या अकुशल धर्म इत्यादींच्या भावामुळे पाच द्वारांमध्ये उत्पत्ती होऊ शकते, परंतु कायिक आणि वाचिक उल्लंघनरूप असलेल्या दुःशीलाची तेथे उत्पत्ती होत नाही, कारण पंचद्वारिक जवने अविज्ञप्तिजनक असतात, म्हणून तेच यथासंभव 'पाच द्वारांमध्ये नाही' (न हि पञ्चद्वारे) इत्यादींद्वारे स्पष्ट केले आहे.

Yathā kinti yena pakārena javane uppajjamāno asaṃvaro ‘‘cakkhundriye asaṃvaro’’ti vuccati, taṃ nidassanaṃ kinti attho. Tatthāyaṃ pavattikkamo – pañcadvāre rūpādiārammaṇe āpāthagate niyamitādivasena kusalākusalajavane uppajjitvā bhavaṅgaṃ otiṇṇe manodvārikajavanaṃ taṃyevārammaṇaṃ katvā bhavaṅgaṃ otarati, puna tasmiṃyeva dvāre ‘‘itthipuriso’’tiādinā vavatthapetvā javanaṃ bhavaṅgaṃ otarati. Puna vāre pasādarajjanādivasena javanaṃ javati. Puna yadi taṃ ārammaṇaṃ āpāthaṃ āgacchati, taṃsadisameva pañcadvārādīsu javanaṃ tadā uppajjamānakaṃ sandhāya ‘‘evameva javane dussīlyādīsu uppannesu tasmiṃ asaṃvare sati dvārampi agutta’’ntiādi vuttaṃ. Ayaṃ pana ukkaṭṭhanayo paricitārammaṇaṃ sandhāya vutto, aparicite antarantarā pañcadvāre uppajjitvā tadanurūpaṃ manodvārepi uppajjatīti. Dvārabhavaṅgādīnaṃ javanena sambandho ekasantatipariyāpannato daṭṭhabbo.

ज्या प्रकारे जवनात (जवनचित्तात) उत्पन्न होणारा असंवर हा 'चक्खुन्द्रियात असंवर' (चक्षुरिंद्रिय असंवर) म्हटला जातो, त्याचे हे निदर्शन (उदाहरण) आहे, असा याचा अर्थ आहे. त्यात हा प्रवृत्तीचा क्रम आहे – पंचद्वारावर रूप इत्यादी आलंबन (विषय) समोर आले असता, निश्चिती इत्यादीच्या वशाने कुशल किंवा अकुशल जवन उत्पन्न होऊन भवांगात उतरते; (त्यानंतर) मनोद्वारिक जवन त्याच आलंबनाला ग्रहण करून भवांगात उतरते; पुन्हा त्याच द्वारावर 'स्त्री, पुरुष' इत्यादी रूपाने निश्चित करून जवन भवांगात उतरते. पुन्हा दुसऱ्या वेळी प्रसन्नता (राग) किंवा द्वेष इत्यादीच्या वशाने जवन वेगाने धावते (प्रवृत्त होते). पुन्हा जर ते आलंबन समोर आले, तर त्याचप्रमाणे पंचद्वार इत्यादींमध्ये त्यावेळी उत्पन्न होणाऱ्या जवनाचा संदर्भ घेऊन 'अशाच प्रकारे जवनात दुःशीलता इत्यादी उत्पन्न झाले असता, तो असंवर असताना द्वार देखील अरक्षित असते' इत्यादी म्हटले आहे. हा उत्कृष्ट नय (पद्धती) परिचित आलंबनाचा संदर्भ घेऊन सांगितला आहे. अपरिचित आलंबनाच्या बाबतीत, वेळोवेळी पंचद्वारात उत्पन्न होऊन, त्याला अनुरूप मनोद्वारात देखील उत्पन्न होते. द्वार, भवांग इत्यादींचा जवनाशी असलेला संबंध एकाच संततीमध्ये (चित्त-परंपरेत) समाविष्ट असल्यामुळे समजून घेतला पाहिजे.

Sati dvārabhavaṅgādiketi paccayabhāvena purimanipphannaṃ javanakāle asantampi bhavaṅgādi cakkhādi viya phalanipphattiyā santaññeva nāmāti vuttaṃ. Na hi dharamānaṃyeva santanti vuccatīti. Bāhiraṃ viya katvāti paramatthato javanassa bāhirabhāve itarassa ca abbhantarabhāve asatipi ‘‘pabhassaramidaṃ[Pg.201], bhikkhave, cittaṃ, tañca kho āgantukehi upakkilesehi upakkiliṭṭha’’ntiādivacanato (a. ni. 1.49) āgantukabhūtassa kadāci kadāci uppajjamānassa javanassa bāhirabhāvo tabbidhurasabhāvassa itarassa abbhantarabhāvo pariyāyato vuttoti dasseti. Asaṃvarahetubhāvāpattitoti dvārādīnaṃ asaṃvarahetubhāvāpajjanassa pākaṭabhāvaṃ sandhāyāha. Uppanne hi asaṃvare dvārādīnaṃ tassa hetubhāvo paññāyatīti. Dvārabhavaṅgādimūsananti dvārabhavaṅgādīsu mūsanaṃ. Yasmiñhi dvāre asaṃvaro uppajjati, so tattha dvārādīnaṃ saṃvarūpanissayabhāvaṃ upacchindantoyeva pavattatīti. Tenevāha ‘‘kusalabhaṇḍavināsana’’nti.

'द्वार, भवांग इत्यादी असताना' म्हणजे प्रत्ययभावाने (कारणरूपाने) पूर्वी निष्पन्न झालेले, जवनाच्या वेळी विद्यमान नसले तरीही, भवांग इत्यादी हे चक्षु इत्यादींप्रमाणेच फळ निष्पत्तीच्या दृष्टीने विद्यमानच मानले जाते, असे म्हटले आहे. कारण केवळ वर्तमान काळात टिकून असणाऱ्यालाच 'विद्यमान' म्हटले जात नाही. 'बाहेर असल्यासारखे करून' म्हणजे परमार्थतः जवनाचा बाह्यभाव आणि इतरांचा (भवांग इत्यादींचा) आंतरिक भाव नसला तरीही, 'भिक्खूहो, हे चित्त प्रभास्वर आहे, आणि ते आगंतुक उपक्किलेशांनी (मळांनी) उपक्किलिष्ट (मलिन) होते' इत्यादी वचनानुसार (अं. नि. १.४९), आगंतुक असलेल्या आणि कधीकधी उत्पन्न होणाऱ्या जवनाचा बाह्यभाव आणि त्याच्या विरोधी स्वभाव असलेल्या इतरांचा आंतरिक भाव पर्यायाने (लाक्षणिक अर्थाने) सांगितला आहे, हे दर्शविते. 'असंवरहेतुभावाला प्राप्त होणे' म्हणजे द्वारादींच्या असंवरहेतुभावाला प्राप्त होण्याचा प्रकट भाव लक्षात घेऊन म्हटले आहे. कारण असंवर उत्पन्न झाला असता, द्वारादींचा त्याचा हेतूपणा स्पष्ट होतो. 'द्वार-भवांग इत्यादींचे हरण (नाश) करणे' म्हणजे द्वार, भवांग इत्यादींमध्ये नाश करणे. कारण ज्या द्वारात असंवर उत्पन्न होतो, तो तेथे द्वारादींच्या संवर-उपनिश्रयभावाचा (संवराच्या आधाराचा) उच्छेद करतच प्रवृत्त होतो. त्यामुळेच 'कुशल रूपी भांड्याचा (संपत्तीचा) विनाश करणे' असे म्हटले आहे.

Ettha ca ‘‘cakkhunā rūpaṃ disvā’’tiādipāḷiyaṃ saṃvaro, saṃvaritabbaṃ, saṃvaraṇupāyo, yato ca so saṃvaro, yattha ca so saṃvaroti imaṃ pabhedaṃ dassetvā yojetabbā. Kathaṃ? ‘‘Rakkhati…pe… saṃvaraṃ āpajjatī’’ti etena saṃvaro vutto. Satiṃ paccuṭṭhapetīti ayañhettha atthoti. Cakkhādi saṃvaritabbaṃ. Na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhīti saṃvaraṇupāyo. ‘‘Yatvādhikaraṇa’’ntiādinā saṃvaraṇāvadhi. Rūpādayo saṃvaravisayoti. Kiñca paṭisaṅkhābhāvanābalasaṅgahitabhāvena duvidhopi indriyasaṃvaro? Tattha purimena visayesu ādīnavadassanaṃ, itarena ādīnavappahānaṃ. Tathā purimena pariyuṭṭhānappahānaṃ, itarena anusayappahānaṃ. Tathā purimo lokiyamaggasaṅgahito, dutiyo lokuttaramaggasaṅgahitoti ayampi viseso veditabbo.

आणि येथे 'डोळ्याने रूप पाहून' इत्यादी पाळीमध्ये संवर, संवरित करावयाचे (ज्यांचे रक्षण करायचे आहे ते), संवरणाचा उपाय, ज्याच्यापासून तो संवर होतो आणि जेथे तो संवर होतो, हा भेद दर्शवून योजना केली पाहिजे. कसे? 'रक्षण करतो... पे... संवराला प्राप्त होतो' याद्वारे संवर सांगितला आहे. 'स्मृती प्रस्थापित करतो' हा येथे याचा अर्थ आहे. चक्षु इत्यादी हे संवरित करावयाचे (रक्षण करावयाचे) आहेत. 'निमित्त ग्रहण करत नाही (स्थूल लक्षणांवर अडकत नाही), अनुव्यंजन ग्रहण करत नाही (सूक्ष्म लक्षणांवर आकर्षित होत नाही)' हा संवरणाचा उपाय आहे. 'ज्या कारणाने...' इत्यादी शब्दांनी संवरणाची मर्यादा (अवधी) दर्शविली आहे. रूप इत्यादी संवराचे विषय आहेत. आणखी असे की, प्रतिसंख्यान (विचारपूर्वक चिंतन) आणि भावनाबलाने संग्रहित असल्यामुळे इंद्रियसंवर दोन प्रकारचा आहे. त्यात पहिल्या प्रकाराने विषयांमध्ये आदीनव (दोष) दर्शन होते, आणि दुसऱ्या प्रकाराने आदीनवाचे प्रहाण (त्याग) होते. तसेच, पहिल्या प्रकाराने पर्युत्थानाचे (प्रकट क्लेशांचे) प्रहाण होते, आणि दुसऱ्या प्रकाराने अनुशायाचे (सुप्त क्लेशांचे) प्रहाण होते. तसेच, पहिला लौकिक मार्गाने संग्रहित आहे आणि दुसरा लोकोत्तर मार्गाने संग्रहित आहे, हा देखील विशेष (भेद) समजून घेतला पाहिजे.

1353. Davatthādiabhilāsoti davo eva attho payojananti davattho, so ādi yesaṃ te davatthādayo. Tesu, tesaṃ vā abhilāso, davo vā attho etassāti davattho, tadādiko davatthādi, ko pana soti āha ‘‘abhilāso’’ti. Āhāraparibhoge asantussanāti āhāraparibhoge atitti. Bahuno uḷārassa ca patthanāvasena pavattā bhiyyokamyatā asantussanāti evamettha attho yujjati.

१३५३. 'दवत्थादि-अभिलाष' म्हणजे 'दव' (क्रीडा/मौजमजा) हाच ज्याचा अर्थ (प्रयोजन) आहे तो 'दवत्थ' (क्रीडार्थ), तो आहे आदी ज्यांच्यात ते 'दवत्थादी'. त्यांच्यामध्ये किंवा त्यांच्याविषयी असणारा अभिलाष (इच्छा). किंवा 'दव' (मौजमजा) हेच ज्याचे प्रयोजन आहे तो 'दवत्थ', आणि त्यापासून सुरू होणारे ते 'दवत्थादी'. तो नेमका काय आहे? तर म्हणतात – 'अभिलाष' (इच्छा). 'आहार उपभोगामध्ये असंतुष्टता' म्हणजे आहाराच्या उपभोगात तृप्ती न होणे. पुष्कळ आणि उत्कृष्ट आहाराच्या इच्छेमुळे प्रवृत्त होणारी अधिक मिळवण्याची इच्छा (भिय्योकम्यता) म्हणजेच असंतुष्टता होय, असा येथे अर्थ योग्य ठरतो.

1355. Majjanākārena pavatti mānassevāti katvā ‘‘mānova mānamado’’ti vuttaṃ. Tathā hi jātimadādayo ‘‘māno maññanā’’tiādinā mānabhāveneva [Pg.202] vibhattāti. Khudā nāma kammajatejo. Taṃ pana abhutte bhutte ca uppajjatīti yaṃ tattha āmāsayasaṅkhātassa sarīradesassa pīḷanato vihiṃsāsaddavacanīyaṃ, tadeva dassetabbaṃ, itarañca nivattetabbanti abhuttapaccayā uppajjanakattena khudā visesitāti āha ‘‘khudāya visesana’’nti. Ye pana ‘‘kammajatejapaccayā dukkhā vedanā khudā’’ti vadanti, tesaṃ abhuttapaccayā uppajjanakāti visesanameva na yujjati. Satipi tasmiṃ bhūtatthakathane vihiṃsūparatipurāṇavedanāpaṭihananānaṃ visesābhāvo āpajjatīti purimoyevettha attho. Etāsaṃ ko visesoti abhuttapaccayā uppajjanakavedanā, bhuttapaccayā na uppajjanakavedanāti dvepi cetā vedanā yāvatā anāgatāyevāti adhippāyo. Satipi anāgatatte purimā uppannasadisī, itarā pana ataṃsadisī accantaṃ anuppannāvāti ayamettha viseso. Teneva ‘‘yathāpavattā’’ti purimāyaṃ vuttaṃ, itarattha ca ‘‘appavattā’’ti. Atha vā abhuttapaccayā uppajjanakavedanā pubbe katakammassa vipākattā purāṇavedanā nāma. Appaccavekkhaṇādiayuttaparibhogapaccayā paccavekkhaṇādiyuttaparibhogato āyatiṃ na uppajjissatīti bhuttapaccayā na uppajjanakavedanā navavedanā nāma. Vihiṃsānimittatā vihiṃsānibbattatā.

१३५५. मदाच्या (उन्मादाच्या) आकाराने प्रवृत्त होणे हे मानाचेच (अहंकाराचेच) काम असल्यामुळे 'मान हाच मानमद आहे' असे म्हटले आहे. कारण जातीमद (कुळमद) इत्यादी 'मान आणि मन्मना (अहंकारयुक्त विचार)' इत्यादी रूपाने मानभावातच विभागले गेले आहेत. क्षुधा (भूक) म्हणजे कर्मज तेज (कर्मजन्य अग्नी). ती न जेवलेल्या आणि जेवलेल्या अशा दोन्ही स्थितीत उत्पन्न होते; म्हणून तेथे आमाशय नावाच्या शरीराच्या भागाला पीडा देण्यामुळे ज्याला 'विहिंसा' (पीडा) या शब्दाने म्हटले जाते, तेच दर्शविले पाहिजे आणि दुसऱ्याचे निवारण केले पाहिजे. न जेवल्याच्या प्रत्ययाने (कारणाने) उत्पन्न होणारी या अर्थाने क्षुधेला विशेषित केले आहे, म्हणूनच 'क्षुधेचे विशेषण' असे म्हटले आहे. परंतु जे लोक 'कर्मज तेजाच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होणारी दुःखद वेदना म्हणजे क्षुधा' असे म्हणतात, त्यांच्या मते 'न जेवल्याच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होणारी' हे विशेषणच योग्य ठरत नाही. जरी ते सत्य कथन असले, तरी पीडा शांत करणे आणि जुन्या वेदनेचा नाश करणे यात काही फरक उरणार नाही, म्हणून पहिलाच अर्थ येथे योग्य आहे. यांच्यात काय फरक आहे? तर न जेवल्याच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होणारी वेदना आणि जेवल्याच्या प्रत्ययाने उत्पन्न न होणारी वेदना, या दोन्ही वेदना जोपर्यंत अनागत (भविष्यातील) आहेत, असा अभिप्राय आहे. अनागत असल्या तरी पहिली उत्पन्न झाल्यासारखी आहे, तर दुसरी तशी नसून अत्यंत अनुत्पन्न (कधीही उत्पन्न न होणारी) आहे, हा येथे फरक आहे. म्हणूनच पहिल्या वेदनेला 'यथाप्रवृत्त' (जशी प्रवृत्त झाली आहे तशी) म्हटले आहे आणि दुसऱ्या वेदनेला 'अप्रवृत्त' म्हटले आहे. अथवा, न जेवल्याच्या प्रत्ययाने उत्पन्न होणारी वेदना ही पूर्वी केलेल्या कर्माचा विपाक असल्यामुळे 'पुराण वेदना' (जुनी वेदना) म्हटली जाते. अप्रत्यवेक्षण (विचार न करणे) इत्यादींनी युक्त उपभोगाच्या प्रत्ययाने, प्रत्यवेक्षणाने युक्त उपभोगामुळे भविष्यात उत्पन्न होणार नाही, म्हणून जेवल्याच्या प्रत्ययाने उत्पन्न न होणारी वेदना ही 'नव वेदना' (नवीन वेदना) म्हटली जाते. 'विहिंसानिमित्तता' म्हणजे विहिंसेपासून (पीडेपासून) उत्पन्न होणे.

Yāpenti etenāti yāpanāti vuttassa sarīrayāpanakāraṇassa jīvitindriyassapiyāpanakāraṇanti imassa visesassadassanatthaṃ ‘‘jīvitindriyayāpanatthāyā’’ti vatvā na kevalaṃ jīvitindriyasseva yāpanakāraṇamāhāro, atha kho ṭhānādipavattiākāravisesayuttassa sakalasarīrassapi yāpanakāraṇanti taṃdīpanatthaṃ yātrāti vacananti yāpanā me bhavissatīti avisesena vuttanti dassento ‘‘catunnaṃ iriyāpathānaṃ avicchedasaṅkhātā yāpanā yātrā’’ti āha. Aṭṭhānayojanaaparibhogadupparibhogādivasena saddhādeyyassa vināsanaṃ saddhādeyyavinipātanaṃ. Yenāti gaṇabhojanalakkhaṇappattassa thūpīkatādikassa vā paṭiggahaṇena. Sāvajjaṃ sanindaṃ paribhogaṃ karotīti vā attho.

"यापेंति एतेनाति यापना" (ज्याद्वारे जीवन चालवले जाते ती 'यापना' होय) असे म्हटले आहे. शरीराच्या यापनेचे (जीवन चालवण्याचे) कारण आणि जीवितेन्द्रियाच्या देखील यापनेचे कारण, हा विशेष दर्शवण्यासाठी "जीवितेन्द्रिययापनत्थाय" (जीवितेन्द्रियाच्या रक्षणासाठी/यापनेसाठी) असे म्हणून, केवळ जीवितेन्द्रियाच्याच यापनेचे कारण आहार नाही, तर उभे राहणे इत्यादी प्रवृत्तीच्या विशेष आकाराने युक्त असलेल्या संपूर्ण शरीराच्या देखील यापनेचे कारण आहार आहे, हे स्पष्ट करण्यासाठी "यात्रा" हा शब्द वापरला आहे. "माझी यापना होईल" असे सामान्यपणे सांगितले आहे, हे दर्शवताना "चार इरियापथांचा (शारीरिक स्थितींचा) खंड न पडणे म्हणजेच यापना किंवा यात्रा होय" असे म्हटले आहे. अयोग्य ठिकाणी वापरणे, अयोग्य उपभोग घेणे इत्यादींद्वारे श्रद्धेने दिलेल्या दानाचा (सद्धादेय्य) नाश करणे म्हणजे "सद्धादेय्यविनिपातन" (श्रद्धादेय्य विनिपातन) होय. "येन" (ज्याद्वारे) म्हणजे गणभोजन लक्षण प्राप्त झालेल्या किंवा ढीग करून ठेवलेल्या अन्नाचा स्वीकार करणे. दोषयुक्त आणि निंदनीय उपभोग घेणे, असा याचा अर्थ आहे।

Iriyā…pe… vuttanti sukhaṃ pavattamānehi iriyāpathehi tesaṃ tathāpavattiyā kāraṇanti gahitattā viditattā yathāvuttabhuñjanapivanāni pubbakālakiriyābhāvena vuccamānāni iriyāpathakattukāni viya vuttānīti attho. Yathā hi ‘‘paññāya cassa disvā āsavā parikkhīṇā hontī’’ti [Pg.203] (ma. ni. 1.271; 2.182) dassanassa khayahetutā, ‘‘ghataṃ pivitvā balaṃ bhavati, sīhaṃ disvā bhayaṃ bhavatī’’ti ca pānadassanānaṃ balabhayahetutā vuccati, evaṃ bhuñjanapivanānaṃ iriyāpathasukhappavattihetubhāvo vuttoti evamettha attho daṭṭhabbo. Sulabhānavajjabhāvo viya appabhāvopi paccayānaṃ paramasallekhavuttīnaṃ sukhavihārāya pariyattoti cīvarasenāsanānaṃ appabhāvukkaṃsānujānanavasena pavattāhi anantaragāthāhi idhāpi dhammasenāpatinā sukhavihārāya pariyatto appabhāvukkaṃso anuññātoti viññāyatīti ‘‘punapī’’tiādinā ‘‘bhutvānā’’ti pāṭhaṃ samatthayati.

"इरिया...पे... वृत्तं" म्हणजे सुखाने चालणाऱ्या इरियापथांद्वारे (शारीरिक स्थितींद्वारे) त्यांच्या तशा प्रवृत्तीचे कारण ग्रहण केल्यामुळे आणि जाणल्यामुळे, पूर्वकालवाचक क्रिया म्हणून सांगितलेले भोजन आणि पान (पिणे) हे जणू काही इरियापथांचे कर्ते असल्यासारखे सांगितले आहे, असा अर्थ आहे. जसे की, "प्रज्ञेने पाहून त्याचे आसव नष्ट होतात" यामध्ये दर्शनाला क्षयाचे (नाशाचे) कारण म्हटले आहे, आणि "तूप पिऊन बल मिळते, सिंह पाहून भय निर्माण होते" यामध्ये पिणे आणि पाहणे यांना बल व भयाचे कारण म्हटले आहे; त्याचप्रमाणे भोजन आणि पिणे हे इरियापथांच्या सुखकारक प्रवृत्तीचे कारण आहे, असे सांगितले आहे, असा अर्थ येथे समजला पाहिजे. सुलभ आणि अनवद्य (दोषरहित) असण्याप्रमाणेच, प्रत्ययांचे (आवश्यक वस्तूंचे) अल्पप्रमाण असणे देखील परम संलेखवृत्ती (अतिशय साधे जीवन) असणाऱ्यांच्या सुखविहारासाठी पुरेसे आहे. म्हणूनच, चीवर आणि सेनासनाच्या अल्पप्रमाणाची अनुमती देण्याच्या संदर्भात आलेल्या पुढील गाथांद्वारे येथे देखील धम्मसेनापतींनी (सारिपुत्त थेरांनी) सुखविहारासाठी पुरेसे असलेल्या अल्पप्रमाणाची अनुमती दिली आहे, हे समजते. म्हणूनच "पुनपि" इत्यादींद्वारे "भुत्वान" या पाठाचे समर्थन केले आहे।

1368. Satiādidhammāti satipaññāsamādhivīriyasammāvācādidhammā, ye chahi dukehi pariggahitā.

१३६८. "सतिआदिधम्मा" (स्मृती इत्यादी धर्म) म्हणजे स्मृती (सति), प्रज्ञा (पञ्ञा), समाधी, वीर्य (वीरिय), सम्यक् वाचा (सम्मावाचा) इत्यादी धर्म, जे सहा दुकांद्वारे (द्विकांद्वारे) गृहीत धरले आहेत।

1373. Paṭivijjhitabbehi paṭivedho vutto. Visayenapi hi visayī vuccati sahacarabhāvato. Yathā –

१३७३. प्रतिवेध (साक्षात्कार) हा प्रतिवेध करण्यायोग्य (जाणून घेण्यायोग्य) गोष्टींद्वारे सांगितला आहे. कारण सहचरत्वामुळे विषयाद्वारे विषयी (विषय ग्रहण करणारा) देखील सांगितला जातो. जसे की -

‘‘Uppādetvāna saṃvegaṃ, dukkhenassa ca hetunā;

Vaḍḍhayitvā sammasitvā, muttiyā maggamabravī’’ti

"संवेग उत्पन्न करून, दुःखाच्या आणि त्याच्या कारणाच्या संदर्भात (विपस्सना) वाढवून व मनन करून, त्यांनी मुक्तीचा मार्ग सांगितला."

‘‘Saccapariyosāne’’ti ca.

आणि "सच्चपरियोसाने" (सत्याच्या साक्षात्काराच्या शेवटी) असे देखील।

Yathā dukkhādīnaṃ pariññādivasena pavattamānaṃ paṭivedhañāṇaṃ asammohato te avilometvā avirodhetvā pavattati nāma, evaṃ tadupanissayabhāvaṃ vipassanāñāṇampi yathābalaṃ te avilometvā pavattatīti catunnaṃ saccānaṃ anulomanti vuttanti dutiyo atthavikappo vutto. Ettha ca ‘‘catunnaṃ saccāna’’nti padaṃ vinā upacārena vuttaṃ, purimasmiṃ upacārenāti daṭṭhabbaṃ. Sammādiṭṭhippadhānattā vā sesamaggaṅgānaṃ maggasaccekadesassa paṭivedhassa anulomaṃ samudāyānulomaṃ vuttaṃ, catusaccekadesassa maggassa vā.

ज्याप्रमाणे दुःखादींच्या परिज्ञा (पूर्ण ज्ञान) इत्यादींच्या स्वरूपात प्रवृत्त होणारे प्रतिवेधज्ञान (साक्षात्कार ज्ञान) हे संमोहरहित असल्यामुळे त्यांना अनुकूल राहून, विरोध न करता प्रवृत्त होते; त्याचप्रमाणे त्याचा उपनिश्रय (आधार) असलेले विपश्यनाज्ञान (विपस्सनाञाण) देखील यथाशक्ती त्यांना अनुकूल राहून प्रवृत्त होते, म्हणून याला "चार सत्यांचे अनुलोम" असे म्हटले आहे, हा दुसरा पर्यायी अर्थ सांगितला आहे. आणि येथे "चतुन्नं सच्चानं" (चार सत्यांचे) हे पद उपचाराशिवाय (थेट अर्थाने) वापरले आहे, तर पहिल्या अर्थामध्ये ते उपचाराने (लाक्षणिक अर्थाने) वापरले आहे, असे समजले पाहिजे. किंवा सम्यक् दृष्टी (सम्मादिट्ठि) प्रधान असल्यामुळे, उर्वरित मार्ग-अंगांच्या म्हणजेच मार्गसत्याच्या एका भागाच्या प्रतिवेधाला अनुकूल असण्याला 'समुदाय-अनुलोम' म्हटले आहे, किंवा चार सत्यांपैकी एका भागाच्या मार्गाला अनुकूल असण्याला म्हटले आहे।

1380. Khayasamayeti khayasamūhe. ‘‘Kilesānaṃ khayavasena pavattadhammapuñje’’ti ca vadanti.

१३८०. "खयसमये" (क्षयसमयात) म्हणजे क्षयसमूहात. "क्लेशांच्या क्षयाच्या (नाशाच्या) स्वरूपात प्रवृत्त झालेल्या धर्मांच्या समूहात" असेही म्हणतात।

1381. Aparibandhabhāvena nirāsaṅkā, ārammaṇe abhiratibhāvena ca pavatti adhimuccanaṭṭhoti āha ‘‘ani…pe… ttanaṭṭhenā’’ti.

१३८१. अडथळा नसलेल्या भावामुळे शंकारहित असणे, आणि आलंबनामध्ये (आरम्मण) रममाण होण्याच्या भावाने प्रवृत्त होणे हा 'अधिमुच्चन' (अधिमुक्ति) चा अर्थ आहे, म्हणून "अनि...पे... त्तनट्ठेन" असे म्हटले आहे।

1382. Ariyamaggappavattiyā [Pg.204] uttarakālaṃ pavattamānaṃ phalañāṇaṃ taṃtaṃmaggavajjhakilesānaṃ khayapariyosāne pavattattā ‘‘khīṇante ñāṇa’’nti vuttaṃ. Yasmā pana taṃ maggānantaraṃ uppajjati, tasmā maggena ṭhānaso khīṇesu kilesesu tesaṃ khīṇabhāvānantaraṃ pavattamānaṃ khīṇabhāvānaṃ paṭhamakāle pavattantipi vuccatīti dutiyo vikappo vutto.

१३८२. आर्यमार्गाच्या प्रवृत्तीनंतरच्या काळात प्रवृत्त होणारे फलज्ञान (फलञाण) हे त्या-त्या मार्गाने नष्ट होणाऱ्या क्लेशांच्या क्षयाच्या शेवटी प्रवृत्त होत असल्यामुळे त्याला "खीणन्ते जाणं" (क्षयाच्या शेवटी होणारे ज्ञान) असे म्हटले आहे. परंतु, ते मार्गानंतर लगेचच उत्पन्न होते, म्हणून मार्गाद्वारे क्लेश पूर्णपणे नष्ट झाल्यावर, त्यांच्या क्षीणतेनंतर लगेचच प्रवृत्त होणारे ज्ञान हे क्षीणतेच्या पहिल्या काळात प्रवृत्त होणारे ज्ञान देखील म्हटले जाते, हा दुसरा पर्याय सांगितला आहे।

Dukanikkhepakathāvaṇṇanā niṭṭhitā.

दुकनिक्खेपकथावर्णन (द्विक-निक्षेप-कथा-वर्णन) समाप्त झाले।

Nikkhepakaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

निक्खेपकाण्डवर्णन (निक्षेप-काण्ड-वर्णन) समाप्त झाले।

4. Aṭṭhakathākaṇḍaṃ

४. अट्ठकथाकाण्ड (अठ्ठकथा-काण्ड)

Tikaatthuddhāravaṇṇanā

तिकअत्थुद्धारवर्णन (त्रिक-अर्थोद्धार-वर्णन)

1384. Nayagamananti [Pg.205] nīyati, neti, nīyanti vā etenāti nayo, gammati etenāti gamanaṃ, nayova, nayassa vā gamanaṃ nayagamanaṃ. Gati eva vā gamanaṃ. Paṭhamena ādi-saddena abhidhammabhājanīyādisaṅgahāsaṅgahādiekakādisuddhikasacchi kaṭṭhādimūlamūlādikā pañcapakaraṇikā nayagati saṅgayhati. Anulomādīti pana paccanīyaanulomapaccanīyapaccanīyānulomapakārā ekamūlādippakārā ca. Ettha atthesu nicchitesūti etasmiṃ aṭṭhakathākaṇḍe cittuppādavasena bhūmantaravisesayogato sabbesaṃ mātikāpadānaṃ atthesu saṅkhepato vavatthāpitesu.

१३८४. "नयगमन" म्हणजे ज्याच्याद्वारे नेले जाते, नेतात किंवा जे नेतात तो 'नय' होय; ज्याच्याद्वारे गमन केले जाते ते 'गमन' होय; नय म्हणजेच गमन, किंवा नयाचे गमन म्हणजे 'नयगमन' होय. किंवा गती म्हणजेच गमन होय. पहिल्या "आदि" शब्दाने अभिधम्मभाजनीय इत्यादी, संग्रह-असंग्रह इत्यादी, एकक इत्यादी, शुद्धिक-सच्चिकठ्ठ इत्यादी, मूल-मूल इत्यादी पाच ग्रंथांमधील नयांची गती (पद्धती) समाविष्ट केली जाते. "अनुलोमादी" म्हणजे प्रतिलोम (पच्चनीय), अनुलोम-प्रतिलोम, प्रतिलोम-अनुलोम प्रकार आणि एकमूल इत्यादी प्रकार होत. "येथे अर्थ निश्चित झाले असता" म्हणजे या अट्ठकथाकांडात चित्तोत्पाद (चित्तुप्पाद) च्या आधारे भूमीच्या (स्तरांच्या) विशेष संबंधामुळे सर्व मातिकापदांचे अर्थ संक्षेपाने निश्चित केले असता।

Pañhuddhārantiādīsu ‘‘siyā kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjeyya hetupaccayā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.25) kusalapadaṃ ādiṃ katvā kusalākusalābyākatantā tisso kusalādikā, kusalābyākataakusalābyākatakusalākusalantā tisso, kusalākusalābyākatantā ekāti kusalādikā satta pucchā, tathā akusalādikā, abyākatādikā, kusalābyākatādikā, akusalābyākatādikā, kusalākusalādikā, kusalākusalābyākatādikāti sattannaṃ sattakānaṃ vasena dhammānulome kusalattikaṃ nissāya hetupaccaye ekūnapaññāsa pucchā, tathā sesapaccayesu sesatikesu dhammapaccanīyādīsu ca. Taṃ sandhāya ‘‘ekūnapaññāsāya ekūnapaññāsāyā’’ti vuttaṃ. ‘‘Siyā hetuṃ dhammaṃ paṭicca hetudhammo uppajjeyya hetupaccayā’’tiādinā (paṭṭhā. 3.1.1) ‘‘hetuṃ paṭicca hetu, hetuṃ paṭicca nahetu, hetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca. Nahetuṃ paṭicca nahetu, nahetuṃ paṭicca hetu, nahetuṃ paṭicca hetu ca nahetu ca. Hetuñca nahetuñca paṭicca hetu, hetuñca nahetuñca paṭicca nahetu, hetuñca nahetuñca paṭicca hetu ca nahetu cā’’ti ekekasmiṃ duke hetupaccayādīsu ekamekasmiṃ paccaye nava nava pucchā honti. Tā sandhāya ‘‘navasu navasu pañhesū’’ti vuttaṃ.

"पञ्हुद्धार" (प्रश्नोद्धार) इत्यादींमध्ये "कदाचित् कुशल धर्मावर अवलंबून कुशल धर्म उत्पन्न होईल हेतू-प्रत्ययामुळे" इत्यादींद्वारे (पट्ठान १.१.२५) कुशल पदाला सुरुवातीला ठेवून, कुशल-अकुशल-अव्याकृत अशा तीन कुशल-आदी; कुशल-अव्याकृत, अकुशल-अव्याकृत, कुशल-अकुशल अशा तीन; आणि कुशल-अकुशल-अव्याकृत अशी एक, अशा कुशल-आदी सात पृच्छा (प्रश्न) होतात. त्याचप्रमाणे अकुशल-आदी, अव्याकृत-आदी, कुशल-अव्याकृत-आदी, अकुशल-अव्याकृत-आदी, कुशल-अकुशल-आदी, कुशल-अकुशल-अव्याकृत-आदी अशा सात सप्तकांच्या आधारे धम्मानुलोमामध्ये कुशलत्रिकाचा (कुसलत्तिक) आश्रय घेऊन हेतू-प्रत्ययात एकूणपन्नास (४९) पृच्छा होतात; त्याचप्रमाणे उर्वरित प्रत्ययांमध्ये, उर्वरित त्रिकांमध्ये आणि धम्मपच्चनीय इत्यादींमध्ये देखील होतात. त्याला उद्देशून "एकुणपन्नास एकुणपन्नास" असे म्हटले आहे. "कदाचित् हेतू धर्मावर अवलंबून हेतू धर्म उत्पन्न होईल हेतू-प्रत्ययामुळे" इत्यादींद्वारे (पट्ठान ३.१.१) "हेतूवर अवलंबून हेतू, हेतूवर अवलंबून न-हेतू, हेतूवर अवलंबून हेतू आणि न-हेतू. न-हेतूवर अवलंबून न-हेतू, न-हेतूवर अवलंबून हेतू, न-हेतूवर अवलंबून हेतू आणि न-हेतू. हेतू आणि न-हेतूवर अवलंबून हेतू, हेतू आणि न-हेतूवर अवलंबून न-हेतू, हेतू आणि न-हेतूवर अवलंबून हेतू आणि न-हेतू" अशा प्रत्येक दुकात (द्विकात) हेतू-प्रत्यय इत्यादींमध्ये प्रत्येक प्रत्ययात नऊ-नऊ पृच्छा होतात. त्यांना उद्देशून "नऊ-नऊ प्रश्नांमध्ये" असे म्हटले आहे।

Labbhamānassāti kusalattike tāva paṭiccavāre hetupaccaye ‘‘kusalaṃ dhammaṃ paṭicca kusalo dhammo uppajjati hetupaccayā, kusalaṃ ekaṃ [Pg.206] khandhaṃ paṭicca tayo khandhā’’tiādinā (paṭṭhā. 1.1.53) kusalena kusalaṃ, kusalena abyākataṃ, kusalena kusalābyākataṃ, akusalena akusalaṃ, akusalena abyākataṃ, akusalena akusalābyākataṃ, abyākatena abyākataṃ, kusalābyākatena abyākataṃ, akusalābyākatena abyākatanti navannaṃ navannaṃ pañhānaṃ atthato sambhavantassa pañhassa vissajjanavasena uddharaṇaṃ, tathā sesapaccayavārattikādīsu. Tesuyevāti yathāvuttesu eva pañhesu atthasambhavato yathāvibhattānaṃ pañhavissajjanānaṃ ‘‘hetuyā navā’’tiādinā gaṇanāṭhapanaṃ. Pasaṭe dhammeti yathā heṭṭhā kaṇḍadvaye ‘‘yasmiṃ samaye kāmāvacaraṃ kusalaṃ citta’’ntiādinā (dha. sa. 1) vippakiṇṇe muttapupphe viya phassādayo dhamme. Avisiṭṭhaniddeso sāmaññaniddeso. Viññātadhammassa puggalassāti adhippāyo.

"लब्भमानस्स" (प्राप्त होणाऱ्याचे) म्हणजे - कुशलत्रिकामध्ये सर्वप्रथम प्रतीत्यवारामध्ये हेतूप्रत्ययात "कुशल धर्माचा प्रत्यय घेऊन (त्यावर अवलंबून) कुशल धर्म उत्पन्न होतो हेतूप्रत्ययाने, एका कुशल स्कंधाचा प्रत्यय घेऊन तीन स्कंध उत्पन्न होतात" इत्यादी प्रकारे (पट्ठान १.१.५३) कुशलाने कुशल, कुशलाने अव्याकृत, कुशलाने कुशलाव्याकृत, अकुशलाने अकुशल, अकुशलाने अव्याकृत, अकुशलाने अकुशलाव्याकृत, अव्याकृताने अव्याकृत, कुशलाव्याकृताने अव्याकृत, आणि अकुशलाव्याकृताने अव्याकृत - अशा नऊ प्रश्नांपैकी अर्थतः संभवणाऱ्या प्रश्नांच्या विसर्जनाच्या (उत्तराच्या) रूपाने उद्धरण (उद्धृत करणे) होय. तसेच उर्वरित प्रत्ययवार, त्रिक इत्यादींमध्येही जाणावे. "तेसुयेव" (त्यांच्यातच) म्हणजे - वर सांगितलेल्याच प्रश्नांमध्ये अर्थाच्या संभवावरून यथाविभाजित केलेल्या प्रश्नविसर्जनांची "हेतूने नऊ" इत्यादी प्रकारे गणना निश्चित करणे होय. "पसटे धम्मे" (प्रसृत धर्मांमध्ये) म्हणजे - जसे खालील दोन कांडांमध्ये "ज्या वेळी कामावचर कुशल चित्त..." इत्यादी प्रकारे (धम्मसंगणि १) विखुरलेल्या सुट्या फुलांप्रमाणे स्पर्श इत्यादी धर्म असतात. "अविसेट्ठनिद्देसो" (अविशिष्ट निर्देश) म्हणजे सामान्य निर्देश. "विञ्ञातधम्मस्स पुggalस्स" (ज्या व्यक्तीला धर्म ज्ञात झाला आहे अशा व्यक्तीसाठी) हा अभिप्राय आहे.

Yadi cittuppādarūpakaṇḍesu catubhūmicittuppādādivasena viññātadhammassa atthuddhāradesanā āraddhā, evaṃ sante idha kasmā kusalattikaniddeso vuttoti āha ‘‘yadipi kusalattikavitthāro’’tiādi. Dhammavisesanabhāvatoti ‘‘dhammā’’ti padassa padhānabhāvaṃ dasseti. Ato hi tadabhidheyyā pucchitabbā jātā. Viññātāhīti bhūmīnaṃ visesanalakkhaṇayogamāha. Ettha padhānanti kiñcāpi uddese kusalapadena dhammā visesitabbā, ‘‘catūsu bhūmīsu kusala’’nti imasmiṃ pana niddese bhūmīhi visesitabbattā kusalapadaṃ padhānanti visesanabhāvena vacanicchāya abhāvato satipi visesitabbadhammānaṃ kāmāvacarādiphassādibhede tadanapekkhaṃ anavajjasukhavipākatāsaṅkhātaṃ attano kusalākārameva gahetvā pavattamānattā ‘‘ekattameva upādāya pavattatī’’ti vuttaṃ. Sabbepi hi kusalā dhammā anavajjasukhavipākatāya ekasabhāvāyevāti.

जर चित्तोत्पाद आणि रूप कांडांमध्ये चार भूमींच्या चित्तोत्पाद इत्यादींच्या द्वारे ज्ञात झालेल्या धर्माची 'अत्थुद्धार-देसना' (अर्थोद्धार देशना) सुरू केली आहे, तर असे असताना येथे कुशलत्रिक निर्देश का सांगितला आहे? म्हणून "यदिपि कुसलत्तिकवित्थारो" (जरी कुशलत्रिकाचा विस्तार) इत्यादी म्हटले आहे. "धम्मविसेसनभावतो" (धर्माचे विशेषण असल्यामुळे) याद्वारे "धम्मा" (धर्म) या पदाची प्रधानता दर्शविली आहे. कारण यामुळेच त्याद्वारे अभिधेय (वाच्य) असलेले धर्म विचारण्यायोग्य झाले आहेत. "विञ्ञाताहि" (ज्ञात असल्यामुळे) याद्वारे भूमींच्या विशेषण-लक्षण-योगाविषयी सांगितले आहे. "एत्थ पधानं" (येथे प्रधान) म्हणजे - जरी उद्देशामध्ये 'कुशल' पदाने धर्मांचे विशेषण केले पाहिजे, तरी "चतूसु भूमीसु कुसलं" (चार भूमींमध्ये कुशल) या निर्देशात भूमींद्वारे विशेषित केले जात असल्यामुळे 'कुशल' पद प्रधान आहे. विशेषणभावाने बोलण्याची इच्छा नसल्यामुळे, जरी विशेषित होणाऱ्या धर्मांमध्ये कामावचर इत्यादी स्पर्श इत्यादींचे भेद असले, तरी त्यांची अपेक्षा न करता, अनवद्य (दोषरहित) आणि सुखविपाकसंज्ञक अशा स्वतःच्या कुशल आकारालाच ग्रहण करून प्रवृत्त होत असल्यामुळे "एकत्त्वच ग्रहण करून प्रवृत्त होते" असे म्हटले आहे. कारण सर्वच कुशल धर्म हे अनवद्य आणि सुखविपाक असल्यामुळे एकाच स्वभावाचे असतात.

1385. Yathāyogaṃ yojetabbanti catūhi bhūmīhi ādhārabhūtāhi visesetvā samayaphassādibhedaṃ anāmasitvā vipākabhāvena ekattaṃ netvā ‘‘catūsu bhūmīsu vipāko’’ti vuttanti yojetabbaṃ. Esa nayo ‘‘tīsu bhūmīsu kiriyābyākata’’ntiādīsupi.

१३८५. "यथायोग्यं योजेतब्बं" (यथायोग्य योजना करावी) म्हणजे - आधारभूत असलेल्या चार भूमींद्वारे विशेषित करून, समय, स्पर्श इत्यादी भेदांचा उल्लेख न करता, विपाकभावाने एकत्त्वाला आणून "चार भूमींमध्ये विपाक" असे म्हटले आहे, अशी योजना करावी. हाच नियम "तीन भूमींमध्ये क्रिया-अव्याकृत" इत्यादींमध्येही लागू होतो.

Uppajjati etthāti uppādo, cetasikā. Te hi cittassa sabbathāpi nissayādipaccayabhāvato ettha ca uppattiyā ādhārabhāvena apekkhitā. Yathā [Pg.207] ca cetasikā cittassa, evaṃ cittampi cetasikānaṃ nissayādipaccayabhāvato ādhārabhāvena vattabbataṃ arahatīti yathāvuttaṃ uppādasaddābhidheyyataṃ na vinivattati. Idaṃ vuttaṃ hoti – ‘‘cittuppādo’’ti ettha uppādassa visesanabhāvena pavattamānampi cittaṃ attani yathāvuttauppādaatthasambhavato apariccattavisesitabbabhāvameva hutvā tassa visesanabhāvaṃ paṭipajjatīti. Yadāha ‘‘avayavena samudāyopalakkhaṇavasena attho sambhavatī’’ti. Cittasamānagatikassa idha cittaggahaṇena gahetabbatāya ‘‘dvepañcaviññāṇānī’’ti nidassanena vakkhamānattā ‘‘citta…pe… gahaṇaṃ kata’’nti vuttaṃ. Tattha aññassāti rūpassa.

"उप्पज्जति एत्थाति उप्पादो" (ज्यात उत्पन्न होते तो उत्पाद) म्हणजे चेतसिक होय. कारण ते चित्ताचे सर्व प्रकारे निश्रय (आश्रय) इत्यादी प्रत्ययभावामुळे आणि येथे उत्पत्तीचे आधारभूत असल्यामुळे अपेक्षित आहेत. आणि जसे चेतसिक चित्ताचे आधार आहेत, तसेच चित्तही चेतसिकांचे निश्रय इत्यादी प्रत्ययभावामुळे आधारभूत म्हणण्यास योग्य आहे, म्हणून वर सांगितलेली 'उत्पाद' शब्दाची वाच्यता निवृत्त होत नाही. हे असे म्हटले आहे - "चित्तोत्पाद" (चित्तुप्पादो) यामध्ये उत्पादचे विशेषण म्हणून प्रवृत्त होणारे चित्त देखील स्वतःमध्ये वर सांगितलेल्या उत्पाद-अर्थाचा संभव असल्यामुळे, आपला विशेषित होण्याचा स्वभाव न सोडताच त्याचे विशेषणत्व प्राप्त करते. जसे म्हटले आहे - "अवयवाने समुदायाच्या लक्षणाच्या द्वारे अर्थ संभवतो." चित्ताशी समान गती असलेल्याचे येथे 'चित्त' ग्रहणाने ग्रहण करायचे असल्यामुळे, "द्विपंचविज्ञान" (द्वेपञ्चविञ्ञाणानि) या उदाहरणाने पुढे सांगितले जाणार असल्यामुळे "चित्त...पे... ग्रहण केले आहे" असे म्हटले आहे. त्यामध्ये "अञ्ञस्स" (इतरांचे) म्हणजे रूपाचे.

1420. Pañcadvāre vattabbameva natthi ekantaparittārammaṇattā pañcadvārikacittānaṃ. Iṭṭhāniṭṭhārammaṇānubhavananti vipākassa pakappetvā ārammaṇaggahaṇābhāvamāha. Tato kammānurūpaṃ pavattamāno vipāko parittakammavipākatāya parittārammaṇeyeva pavattitumarahati, na mahaggatappamāṇārammaṇeti adhippāyo. Samādhippadhānassapi kassaci kammassa appanāappattassa ekantena sadisavipākatāabhāvato ‘‘appanāppattassā’’ti kammaṃ visesitaṃ. Vaṇṇalakkhaṇādiṃ aggahetvā lokasaññānurodheneva gahite pathavādike parikammasaññāya samuppāditattā paṭibhāganimittasaṅkhātaṃ saññāvasaṃ ārammaṇaṃ assāti saññāvasārammaṇaṃ. Tādisenevāti samādhippadhānatāya appanāppattīhi viya saññāvasārammaṇatāya ca nibbiseseneva. Sopīti pi-saddo sampiṇḍanattho. Tenetaṃ dasseti ‘‘attano kammassa samānabhūmikadhammārammaṇatāya viya tassa ārammaṇārammaṇatāyapi vipāko kammānurūpoyeva nāma hotī’’ti.

१४२०. पंचद्वाराच्या बाबतीत तर काही बोलण्याची गरजच नाही, कारण पंचद्वारिक चित्ते ही एकांताने परीत्त-आलंबन (मर्यादित आलंबन) असणारी असतात. "इट्ठानिट्ठारम्मणानुभवनं" (इष्ट आणि अनिष्ट आलंबनाचा अनुभव घेणे) याद्वारे विपाकाचे कल्पनेने आलंबन ग्रहण न करणे सांगितले आहे. त्यामुळे कर्माच्या अनुरूप प्रवृत्त होणारा विपाक हा परीत्त कर्माचा विपाक असल्यामुळे परीत्त आलंबनातच प्रवृत्त होण्यास योग्य आहे, महग्गत (महान) किंवा अप्रमाण आलंबनात नाही, असा अभिप्राय आहे. समाधीप्रधान असलेल्या एखाद्या कर्माचा, जो अर्पणा प्राप्त झालेला नाही, एकांताने समान विपाक असण्याचा अभाव असल्यामुळे "अप्पनाप्पत्तस्स" (अर्पणा प्राप्त झालेल्याचे) असे कर्माचे विशेषण केले आहे. वर्ण, लक्षण इत्यादींचे ग्रहण न करता लोकसंज्ञेच्या अनुरोधानेच ग्रहण केलेल्या पृथ्वी इत्यादींमध्ये परिकर्मसंज्ञेने उत्पन्न केले असल्यामुळे, प्रतिभागनिमित्तसंज्ञक संज्ञेच्या वश असलेले आलंबन ज्याचे आहे ते "सञ्ञावसारम्मणं" (संज्ञावशालंबन) होय. "तादिसेनेव" (तशाच प्रकारे) म्हणजे समाधीप्रधानतेमुळे अर्पणाप्राप्तीप्रमाणेच संज्ञावशालंबन असण्यामध्येही काही विशेष भेद नाही. "सोपि" (तो देखील) यातील 'पि' (देखील) शब्द समुच्चय दर्शवणारा आहे. याद्वारे हे दर्शविले आहे की, "स्वतःच्या कर्माच्या समान भूमीच्या धर्माचे आलंबन असण्याप्रमाणेच, त्याच्या आलंबनाच्या आलंबनभावामध्येही विपाक कर्माच्या अनुरूपच असतो."

Yadi evaṃ kasmā mahaggatappamāṇārammaṇassa parittakammassa vipāko tadārammaṇārammaṇo na hotīti? Appanāppattakammavipākassa viya tassa kammārammaṇārammaṇatāya niyamābhāvato kammānurūpatāya ca anekarūpattā. Yathā attano kammasadisassa mahaggatajavanassa parittārammaṇassapi tadārammaṇaṃ nānubandhakaṃ paricayābhāvato, evaṃ attano kammassa nimittabhūtepi tassa sahakārīkāraṇāhi apariyādinne mahaggatappamāṇe ārammaṇe paricayābhāvato parittavipāko na pavattati, kammanimittārammaṇo pana jāyamāno paritteneva tena hotīti āha [Pg.208] ‘‘paṭisandhiādibhūto’’tiādi. Yasmā panātiādinā pāḷiyāva yathāvuttamatthaṃ nicchinoti. Nānākkhaṇikakammapaccayo hi ettha adhippeto paccayapaccayuppannānaṃ bhinnārammaṇatāya vuttattā. Na cātiādinā parittavipākā eva idha paccayuppannabhāvena vuttāti dasseti. Idhāti imasmiṃ atthuddhārakaṇḍe.

जर असे आहे, तर महग्गत आणि अप्रमाण आलंबन असलेल्या परीत्त कर्माचा विपाक तदालंबन-आलंबन का होत नाही? कारण अर्पणा प्राप्त कर्माच्या विपाकाप्रमाणे त्याचे कर्माच्या आलंबनाचे आलंबन असण्याचा नियम नाही आणि कर्माच्या अनुरूपतेमुळे त्याचे अनेक रूप असतात. जसे स्वतःच्या कर्माच्या समान असलेल्या महग्गत जवनाचे, परीत्त आलंबन असूनही, परिचयाच्या अभावामुळे तदालंबन अनुगामी होत नाही; त्याचप्रमाणे स्वतःच्या कर्माचे निमित्तभूत असलेल्या, परंतु त्याच्या सहकारी कारणांनी अमर्यादित अशा महग्गत आणि अप्रमाण आलंबनामध्ये परिचयाच्या अभावामुळे परीत्त विपाक प्रवृत्त होत नाही, परंतु कर्मनिमित्त आलंबन म्हणून उत्पन्न होणारा विपाक त्या परीत्त आलंबनानेच होतो, म्हणून "पटिसन्धिआदिभूतो" (प्रतिसंधी इत्यादी रूप असलेला) इत्यादी म्हटले आहे. "यस्मा पन" (परंतु ज्या कारणाने) इत्यादींद्वारे पाळीच्या (पाठाच्या) द्वारेच वर सांगितलेल्या अर्थाचा निश्चय केला जातो. कारण येथे 'नानाक्षणिक-कर्मप्रत्यय' अभिप्रेत आहे, कारण प्रत्यय आणि प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) यांचे भिन्न आलंबन असल्याचे सांगितले आहे. "न च" (आणि नाही) इत्यादींद्वारे परीत्त विपाकच येथे प्रत्ययोत्पन्न (कार्य) रूपाने सांगितले आहेत, हे दर्शविले आहे. "इध" (येथे) म्हणजे या अर्थोद्धारकांडात (अत्थुद्धारकाण्ड).

Sativepullappattānaṃ sativirahitassa kāyakammassa sambhavaṃ dassetuṃ ‘‘vāsanāvasenā’’ti vuttaṃ. Avītarāgānaṃ aparittepi katthaci ārammaṇe siyā cetaso uppilāvitattanti ‘‘kilesavirahe’’ti visesetvā vuttaṃ. Ādarākaraṇavasenevāti ādarākaraṇamattavasenevāti visesanivattiattho eva-saddo tameva nivattetabbaṃ visesaṃ dasseti, nāññathā. Kosajjādīti ādi-saddena dosādayo saṅgaṇhāti. Ādarākaraṇaṃ nirussukkatā evāti ādaraṃ karontā nirussukkabhāveneva na honti, na pana ādaraṃ na karontiyevāti daṭṭhabbaṃ. Ekacce pana ‘‘akammaññasarīratāya aññavihitatāya ca khīṇāsavānaṃ asakkaccadānādipavatti na anādaravasenā’’ti vadanti.

स्मृतीची विपुलता (प्रौढता) प्राप्त झालेल्यांच्या बाबतीत स्मृतीरहित कायकर्माचा संभव दाखवण्यासाठी 'वासनावशात' (वासनावेगाने) असे म्हटले आहे. ज्यांचे राग (आसक्ती) नष्ट झालेली नाही, त्यांच्या बाबतीत क्षुल्लक नसलेल्या (मोठ्या) कोणत्याही आलंबनावर चित्ताची उद्विग्नता (चंचलता) होऊ शकते, हे दर्शवण्यासाठी 'क्लेशविरहित' असे विशेष करून म्हटले आहे. 'आदर न करण्याच्या वशातच' म्हणजे केवळ आदर न करण्याच्या वशातच; येथील 'एव' (च) हा शब्द विशेषणाचा निषेध करणारा असून, तो ज्या विशेषाचा निषेध करायचा आहे तोच दर्शवतो, अन्य काही नाही. 'आळस इत्यादी' मधील 'इत्यादी' शब्दाने द्वेष इत्यादींचा संग्रह होतो. 'आदर न करणे म्हणजे निरुत्साह असणेच' - आदर करणारे निरुत्साही नसतात, परंतु ते आदर करतच नाहीत असे नाही, असे समजावे. परंतु काही आचार्य म्हणतात की, 'शरीराच्या अकर्मण्यतेमुळे (अक्षमतेमुळे) आणि अन्य व्याकुळतेमुळे क्षीणासवांची (अर्हतांची) असत्कृत्य-दानादी प्रवृत्ती होते, अनादराच्या भावनेने नाही'.

1421. Atipaguṇānanti subhāvitānaṃ suṭṭhutaraṃ vasippattānaṃ. Evaṃ paguṇajjhānesupi pavatti hoti tattha vicāraṇussāhassa mandabhāvatoti adhippāyo. Pubbe dassitanti ‘‘tīṇi lakkhaṇānīti ahanti vā’’tiādinā pubbe dassitaṃ. ‘‘Avijjamāno aparamatthabhāvato, vijjamāno ca lokasaṅketasiddhiyā sammutisaccabhāvato attho arīyati cittena gammati ñāyatī’’ti ācariyā vadanti. Yato tabbisayā cittuppādā navattabbaṃ ārammaṇaṃ etesanti navattabbārammaṇāti aññapadatthasamāsavasena vuccanti. Ayaṃ pana vādo hevatthikavādo viya hotīti tassa accantaṃ avijjamānataṃ maññanto ito ca aññathā avijjamānapaññattiṃ dassetuṃ ‘‘sammutisacce panā’’tiādimāha. Kathaṃ pana tassa accantamavijjamānatte tabbisayānaṃ dhammānaṃ pavatti navattabbārammaṇabhāvo cāti āha ‘‘avijjamānampī’’tiādi. Parittādiārammaṇāti na vattabbāti vuttāti parittādayo viya tassa visuṃ vavatthitabhāvaṃ nisedheti.

१४२१. 'अतिप्रगुणानां' म्हणजे सुभावित (चांगल्या प्रकारे भावना केलेल्या) आणि अत्यंत उत्तम प्रकारे वशित्व प्राप्त झालेल्यांच्या. अशा प्रकारे प्रगुण (अभ्यस्त) ध्यानांमध्येही प्रवृत्ती होते, कारण तिथे विचार आणि उत्साहाचा मंदभाव असतो, असा अभिप्राय आहे. 'पूर्वी दाखवलेले' म्हणजे 'तीन लक्षणे किंवा मी' इत्यादींद्वारे पूर्वी दाखवलेले. 'परमार्थ रूपाने अविद्यमान (नसलेला) आणि लोकसंकेताने सिद्ध झालेल्या संवृतिसत्य रूपाने विद्यमान असलेला अर्थ चित्ताद्वारे जाणला जातो, समजला जातो' असे आचार्य म्हणतात. ज्या अर्थी त्या विषयाशी संबंधित चित्तोत्पाद हे 'न सांगता येणारे आलंबन' (अवक्तव्य आलंबन) आहे, म्हणून त्यांना अन्यपदार्थ समासाच्या नियमाने 'नवत्तब्बारम्मण' (अवक्तव्यालंबन) असे म्हटले जाते. परंतु हा वाद 'हेवत्थिकवादा'सारखा (एक विशिष्ट संप्रदाय) आहे, म्हणून त्याचे अत्यंत अविद्यमानत्व मानून, याहून भिन्न अशा अविद्यमान प्रज्ञप्तीला दाखवण्यासाठी 'संवृतिसत्यात तर' इत्यादी म्हटले आहे. परंतु त्याच्या अत्यंत अविद्यमानतेमध्ये त्या विषयाच्या धर्मांची प्रवृत्ती आणि अवक्तव्यालंबन भाव कसा असू शकतो? हे स्पष्ट करण्यासाठी 'अविद्यमान असतानाही' इत्यादी म्हटले आहे. 'परित्त (लहान) इत्यादी आलंबन' असे म्हणता येत नाही, कारण ते परित्त इत्यादींप्रमाणे त्याचे स्वतंत्रपणे निश्चित असणे नाकारते.

Vikkhipanaṃ nānārammaṇesu cittassa pavattanaṃ. Anavaṭṭhānaṃ ekasmiṃyeva pavattituṃ appadānaṃ. Dutiyādimaggapurecārikaṃ phalasamāpattipurecārikañca kāmāvacarañāṇaṃ [Pg.209] nibbānārammaṇatāya lokuttaracittassa āvajjanaṭṭhāniyatāya ca paṭhamamaggapurecārikañāṇena samānanti katvā vuttaṃ ‘‘gotrabhuvodāne gotrabhūti gahetvā’’ti.

विक्षेप म्हणजे वेगवेगळ्या आलंबनांमध्ये चित्ताचे प्रवृत्त होणे. अनवस्थान म्हणजे एकाच आलंबनावर स्थिर राहण्यास असमर्थ असणे. दुसऱ्या इत्यादी मार्गांच्या पूर्वी होणारे आणि फलसमापत्तीच्या पूर्वी होणारे कामावचर ज्ञान हे निर्वाण-आलंबन असल्यामुळे आणि लोकोत्तर चित्ताच्या आवर्जन स्थानासारखे असल्यामुळे, पहिल्या मार्गाच्या पूर्वी होणाऱ्या ज्ञानासारखेच असते, हे लक्षात घेऊन 'गोत्रभू आणि अवदान यामध्ये गोत्रभू ग्रहण करून' असे म्हटले आहे.

Sabbatthapādakanti nipphādetabbe, payojane vā bhummaṃ ‘‘cetaso avūpasame’’tiādīsu viya. Tena sabbesu vipassanādīsu nipphādetabbesūti attho. Tenevāha ‘‘sabbesū’’tiādi. Atītaṃsañāṇassa kāmāvacarattā iddhividhādīsu tassa aggahaṇaṃ daṭṭhabbaṃ. Tassa pana atītasattadivasato heṭṭhā yāva paccuppannapaṭisandhi, tāva visayoti vadanti. Atītasattadivasesupi khandhapaṭibaddhānaṃ tassa visayabhāvo yutto viya dissati.

'सब्बतथपादक' (सर्वार्थपादक) म्हणजे निष्पन्न करावयाच्या किंवा प्रयोजनाच्या बाबतीत, जसे 'चेतसो अवूपसमे' (चित्ताच्या अशांतीमध्ये) इत्यादींमध्ये सप्तमी विभक्ती वापरली आहे. त्यामुळे 'सर्व विपश्यना इत्यादी निष्पन्न करावयाच्या गोष्टींमध्ये' असा अर्थ होतो. त्यामुळेच 'सर्वांमध्ये' इत्यादी म्हटले आहे. अतीतांश ज्ञान (भूतकाळाचे ज्ञान) हे कामावचर असल्यामुळे, ऋद्धिविधी इत्यादींमध्ये त्याचे ग्रहण न करणे समजावे. परंतु त्याचा विषय भूतकाळातील सात दिवसांच्या खाली वर्तमान प्रतिसंधीपर्यंत असतो, असे म्हणतात. भूतकाळातील सात दिवसांमध्येही स्कंधांशी संबंधित असलेल्यांचा त्याचा विषय असणे योग्यच दिसते.

Pādakajjhānacittaṃ parikammehi gahetvāti pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ viya ayaṃ kāyo sīghagamano hotū’’ti pubbabhāgaparikammehi rūpakāyassa viya pādakajjhānacittassapi gahetabbataṃ sandhāya vuttaṃ. Idaṃ pana adhiṭṭhānaṃ evaṃ pavattatīti veditabbaṃ. Adhippetaṭṭhānapāpuṇanatthaṃ gantukāmataṃ purakkhatvā pādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘idaṃ cittaṃ viya ayaṃ kāyo sīghagamano hotū’’ti karajakāyārammaṇaṃ parikammaṃ katvā bhavaṅgaṃ otaritvā vuṭṭhāya pādakajjhānaṃ samāpajjitvā puna bhavaṅge otiṇṇe manodvārāvajjanaṃ rūpakāyaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati anulomāni ca. Tato adhiṭṭhānacittampi tamevārammaṇaṃ katvā uppajjati. Tassānubhāvena yathādhippetaṭṭhānaṃ gatoyeva hoti. Evaṃ adissamānena kāyena gacchanto panāyaṃ kiṃ tassa adhiṭṭhānacittassa uppādakkhaṇe gacchati, udāhu ṭhitikkhaṇe bhaṅgakkhaṇe vāti? Tīsu khaṇesu gacchatīti icchanti. Citteti pādakajjhānacitte. Samodahatīti cittānugatikaṃ cittaṃ viya sīghagamanaṃ karotīti attho. Yathā hi cittaṃ icchitakkhaṇe atidūrepi visayaṃ ārabbha pavattati, evaṃ rūpakāyassapi lahuparivattibhāvāpādanaṃ cittavasena kāyapariṇāmanaṃ. Na cettha rūpadhammānaṃ dandhaparivattibhāvato ekacittakkhaṇena desantaruppatti na yujjatīti vattabbā adhiṭṭhānacittena rūpakāyassa lahuparivattibhāvassa āpāditattā. Tenevāha ‘‘cittavasena kāyaṃ adhiṭṭhahitvā sukhasaññañca lahusaññañca okkamitvā adissamānena kāyena brahmalokaṃ gacchatī’’ti (visuddhi. 2.397). Acinteyyo hi iddhimantānaṃ iddhivisayoti.

'पादकध्यानचित्त परिकर्मांद्वारे ग्रहण करून' म्हणजे पादकध्यानात समापन्न होऊन (प्रवेश करून) त्यातून उठून, 'या चित्ताप्रमाणे हा शरीर जलद गतीने जाणारे होवो' अशा पूर्वभाग परिकर्मांद्वारे रूपकायाप्रमाणे पादकध्यानचित्ताचेही ग्रहण केले पाहिजे, हे लक्षात घेऊन म्हटले आहे. हे अधिष्ठान अशा प्रकारे प्रवृत्त होते, असे जाणावे. इच्छित स्थानी पोहोचण्यासाठी जाण्याची इच्छा मनात ठेवून, पादकध्यानात समापन्न होऊन व त्यातून उठून, 'या चित्ताप्रमाणे हा शरीर जलद गतीने जाणारे होवो' असे करजकायाला (भौतिक शरीराला) आलंबन करून परिकर्म करून, भवंगात उतरून व त्यातून उठून, पुन्हा पादकध्यानात समापन्न होऊन, पुन्हा भवंगात उतरल्यावर मनोद्वारावर्जन रूपकायाला आलंबन करून उत्पन्न होते आणि अनुलोम चित्तही उत्पन्न होतात. त्यानंतर अधिष्ठानचित्तही त्याच आलंबनाला ग्रहण करून उत्पन्न होते. त्याच्या प्रभावाने तो इच्छित स्थानी पोहोचलेलाच असतो. अशा प्रकारे अदृश्य शरीराने जाणारा हा साधक त्या अधिष्ठानचित्ताच्या उत्पादक्षणी जातो, की स्थितीक्षणी की भंगक्षणी? तो तिन्ही क्षणांमध्ये जातो, असे मानले जाते. 'चित्तात' म्हणजे पादकध्यानचित्तात. 'समोदहति' म्हणजे चित्ताचे अनुकरण करणारे, चित्ताप्रमाणे जलद गतीने जाणारे करतो, असा अर्थ आहे. ज्याप्रमाणे चित्त इच्छित क्षणी अत्यंत दूर असलेल्या विषयालाही ग्रहण करून प्रवृत्त होते, त्याचप्रमाणे रूपकायालाही शीघ्र परिवर्तनाची अवस्था प्राप्त करून देणे म्हणजे चित्तानुसार काया परिणत करणे होय. येथे रूपधर्मांच्या मंद परिवर्तनशीलतेमुळे एका चित्तक्षणात देशान्तरात (दुसऱ्या ठिकाणी) उत्पत्ती होणे योग्य नाही, असे म्हणता येत नाही; कारण अधिष्ठानचित्ताने रूपकायाला शीघ्र परिवर्तनशीलता प्राप्त करून दिलेली असते. त्यामुळेच म्हटले आहे - 'चित्ताच्या वशाने कायेचे अधिष्ठान करून, सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा प्राप्त करून, अदृश्य शरीराने ब्रह्मलोकात जातो' (विशुद्धिमार्ग २.३९७). कारण ऋद्धिमानांचा ऋद्धिविषय अचिंत्य असतो.

Cittasantānaṃ [Pg.210] rūpakāye samodahitanti yattakehi cittehi dissamānena kāyena yathādhippetaṭṭhānappatti, tattakānaṃ cittānaṃ pabandhassa dandhagamanakaraṇato imassa adhiṭṭhānassa karajakāye āropitaṃ tadanuguṇanti attho. Idampi adhiṭṭhānapādakajjhānaṃ samāpajjitvā vuṭṭhāya ‘‘ayaṃ kāyo viya idaṃ cittaṃ dandhagamanaṃ hotū’’ti samāpajjitvā vuṭṭhitajjhānacittārammaṇaṃ parikammaṃ katvā bhavaṅgaṃ otaritvā bhavaṅgato vuṭṭhāya pādakajjhānaṃ samāpajjitvā puna bhavaṅge otiṇṇe manodvārāvajjanaṃ pādakajjhānaṃ ārammaṇaṃ katvā uppajjati anulomāni ca. Tato adhiṭṭhānacittampi tamevārammaṇaṃ katvā uppajjati. Tassānubhāvena antarā pañcaviññāṇādīsu uppannesupi apatanto icchitaṭṭhānaṃ gacchati. Evaṃ gacchanto ca sace icchati, pathavīkasiṇavasena ākāse maggaṃ nimminitvā padasā gacchati. Sace icchati, vāyokasiṇavasena vāyuṃ adhiṭṭhahitvā tūlapicu viya vāyunā gacchati. Apica gantukāmatāva ettha pamāṇaṃ. Sati hi gantukāmatāya evaṃ katādhiṭṭhāno adhiṭṭhānavegakkhittoveso issāsapakkhitto saro viya dissamāno gacchatīti. Tattha ākāse maggaṃ nimminitvā gacchanto vināpi abhiññāñāṇena pakatipathaviyaṃ viya gacchati. Teneva ‘‘padasā gacchatī’’ti vuttaṃ. Vāyuṃ adhiṭṭhahitvā gacchanto abhiññāñāṇasamuṭṭhitavāyodhātuparamparāya gacchati. Ubhayatthāpi antarā vanarāmaṇīyakādīni pekkhamāno āpāthagate sadde ca suṇamāno gacchatīti vadanti. Keci pana ‘‘adissamānena kāyena ekacittakkhaṇeneva icchitaṭṭhānagamane dissamānena kāyena padasā vāyunā ca gamane abhiññācittasamuṭṭhitakāyaviññattivipphārena gamana’’nti vadanti. Apare ‘‘abhiññācittassa viññattinibbattanakiccaṃ natthī’’ti vadanti.

‘चित्तसंतानं रूपकाये समोदहितं’ (चित्तसंतानाला रूपकायामध्ये समाहित करणे) म्हणजे ज्या चित्तांद्वारे दृश्यमान शरीराने इच्छित स्थानी पोहोचणे शक्य होते, तितक्या चित्तांच्या प्रवाहाला मंद गतीने चालणारे बनविल्यामुळे, या अधिष्ठानाला भौतिक शरीरावर (करजकाय) आरोपित करणे हे त्याच्याशी सुसंगत आहे, असा अर्थ आहे. हे अधिष्ठानपादक ध्यान (अधिष्ठानपादकज्झान) समापन्न होऊन (त्यातून) उठून, “या शरीराप्रमाणे हे चित्तही मंद गतीने चालणारे होवो” असे म्हणून, समापन्न होऊन उठलेल्या ध्यानाच्या चित्ताला आलंबन करून परिकर्म करून, भवांगात उतरून, भवांगातून उठून, पादकध्यान समापन्न होऊन, पुन्हा भवांगात उतरल्यावर, मनोद्वारावर्जन पादकध्यानाला आलंबन करून उत्पन्न होते आणि अनुलोम चित्तही उत्पन्न होतात. त्यानंतर अधिष्ठानचित्तही त्याच आलंबनाला ग्रहण करून उत्पन्न होते. त्याच्या प्रभावाने मध्येच पंचविज्ञान इत्यादी उत्पन्न झाले तरीही न पडता इच्छित स्थानी जातो. अशा प्रकारे जात असताना जर त्याची इच्छा असेल, तर तो पृथ्वीकसिणाच्या (पथवीकसिण) बळाने आकाशात मार्ग निर्माण करून पायी चालत जातो. जर त्याची इच्छा असेल, तर वायूकसिणाच्या बळाने वायूचे अधिष्ठान करून कापसाच्या पुंजक्याप्रमाणे वायूने जातो. परंतु, येथे जाण्याची इच्छा (गंतुकमत्ता) हेच प्रमाण आहे. कारण जाण्याची इच्छा असताना, अशा प्रकारे अधिष्ठान केलेला आणि अधिष्ठानाच्या वेगाने फेकलेला तो, धनुर्धराने सोडलेल्या बाणाप्रमाणे दृश्यमान होऊन जातो. तेथे आकाशात मार्ग निर्माण करून जाणारा पुरुष अभिज्ञाज्ञानाशिवाय (अभिञ्ञाञाण) देखील सामान्य जमिनीवर चालल्याप्रमाणे चालतो. म्हणूनच “पायी चालत जातो” असे म्हटले आहे. वायूचे अधिष्ठान करून जाणारा पुरुष अभिज्ञाज्ञानातून उत्पन्न झालेल्या वायूधातूच्या परंपरेने जातो. दोन्ही प्रकारे जात असताना, तो मध्येच वनांची शोभा इत्यादी पाहत आणि कानावर पडणारे शब्द ऐकत जातो, असे (काही आचार्य) म्हणतात. परंतु काही जण म्हणतात की, “अदृश्य शरीराने एकाच चित्तक्षणात इच्छित स्थानी जाणे आणि दृश्य शरीराने पायी किंवा वायूने जाणे, हे अभिज्ञाचित्ताने उत्पन्न झालेल्या कायविज्ञप्तीच्या (कायविञ्ञत्ति) प्रसाराने जाणे होय.” इतर (आचार्य) म्हणतात की, “अभिज्ञाचित्ताचे विज्ञप्ति उत्पन्न करण्याचे कोणतेही कार्य नसते.”

Adhiṭṭhānadvayanti cittakāyavasena kāyacittapariṇāmanabhūtaṃ rūpakāyapādakajjhānacittārammaṇaṃ ubhayaṃ adhiṭṭhānaṃ. Taṃsampayuttāyāti yathāvuttaadhiṭṭhānadvayasampayuttāya. Sukhasaññālahusaññābhāvatoti sukhasaññālahusaññāsabbhāvato, tabbhāvaṃ āpajjanatoti attho. Sukhasaññāti cettha upekkhāsampayuttā saññā. Upekkhā hi ‘‘santaṃ sukha’’nti vuttā. Sāyeva ca saññā nīvaraṇehi ceva vitakkādīhi paccanīkehi ca vimuttattā ‘‘lahusaññā’’tipi veditabbā. Tāhi samokkantāhi rūpakāyopi tūlapicu viya sallahuko hoti. So evaṃ vātakkhittatūlapicunā [Pg.211] viya sallahukena ekacittakkhaṇena adissamānena ca kāyena yathāruci gacchatīti.

“अधिष्ठानद्वय” म्हणजे चित्त आणि काय यांच्याद्वारे काय-चित्त परिणमन रूप असलेले रूपकाय आणि पादकध्यानचित्त आलंबन हे दोन्ही अधिष्ठान होय. “तंसंपयुत्ताय” म्हणजे वर सांगितलेल्या दोन्ही अधिष्ठानांशी संप्रयुक्त असलेल्या. “सुखसंज्ञालघुसंज्ञाभावतो” म्हणजे सुखसंज्ञा आणि लघुसंज्ञा यांच्या अस्तित्वामुळे, त्या भावाला प्राप्त झाल्यामुळे, असा अर्थ आहे. येथे “सुखसंज्ञा” म्हणजे उपेक्षासंप्रयुक्त संज्ञा होय. कारण उपेक्षेला “शांत सुख” असे म्हटले आहे. तीच संज्ञा नीवरणांपासून तसेच वितर्क इत्यादी विरोधी धर्मांपासून मुक्त असल्यामुळे “लघुसंज्ञा” म्हणूनही ओळखली पाहिजे. त्यांच्याशी युक्त झाल्यामुळे रूपकाय देखील कापसाच्या पुंजक्याप्रमाणे अत्यंत हलका होतो. तो अशा प्रकारे वाऱ्याने उडविलेल्या कापसाच्या पुंजक्याप्रमाणे हलक्या झालेल्या, अदृश्य शरीराने एकाच चित्तक्षणात आपल्या इच्छेनुसार जातो.

‘‘Mutto vatamhi tāya anatthasaṃhitāya dukkarakārikāya, sādhu vatamhi sammāsambodhiṃ sambujjha’’nti (saṃ. ni. 1.137) pavattaṃ bhagavato cetoparivitakkamaññāya māro ‘‘amuttabhāvamassa karissāmī’’ti,

“मी खरोखरच त्या अनर्थकारक दुष्करचर्येपासून मुक्त झालो आहे, हे चांगले झाले की मी सम्यक्संबोधी प्राप्त केली आहे” (सं. नि. १.१३७) अशा प्रकारे प्रवृत्त झालेल्या भगवंतांच्या मनातील विचाराला जाणून, माराने “मी यांना अमुक्त (बद्ध) करीन” या विचाराने,

‘‘Tapokammā apakkamma, yaṃ na sujjhanti māṇavā;

Asuddho maññasi suddho, suddhimaggā aparaddho’’ti. (saṃ. ni. 1.137) –

“तपोकर्मापासून दूर जाऊन, ज्याने मानव शुद्ध होत नाहीत; तू अशुद्ध असूनही स्वतःला शुद्ध मानतोस, तू शुद्धीच्या मार्गापासून भ्रष्ट झाला आहेस.” (सं. नि. १.१३७) –

Āhāti evamādiṃ sandhāya ‘‘mārādīnampi bhagavato cittajānanaṃ vutta’’nti vuttaṃ. Nibbānapaccavekkhaṇañca pubbenivāsānussatiñāṇena nibbānā…pe… ñātesu pavattatīti sambandho. Nibbānā…pe… ñātesūti idaṃ abhiññāñāṇassa parato pavattamānaṃ paccavekkhaṇaṃ abhiññāñāṇassa visaye viya abhiññāñāṇavisayavisayepi kadāci pavattituṃ arahatīti katvā vuttaṃ. Appamāṇārammaṇatanti appamāṇakhandhārammaṇatanti attho. Tasmāti yasmā pubbenivāsānussatiñāṇassa nibbānārammaṇabhāvadīpako koci pāṭho natthi, tasmā. Paccavekkhaṇakicce vuccamāneti ruḷhiṃ aggahetvā maggādīnaṃ atītānaṃ pati pati avekkhanaṃ anussaraṇaṃ paccavekkhaṇanti pubbenivāsānussatiñāṇassa kiccaṃyeva paccavekkhaṇanti vuccamāneti attho. Anuññātāti dissatīti ‘‘maggaphalanibbānapaccavekkhaṇato’’ti idameva sandhāya vuttaṃ. Ayañhettha attho – pubbenivāsānussatiñāṇena nibbānārammaṇe khandhe disvā ‘‘ime dhammā kiṃ nu kho ārabbha pavattā’’ti āvajjentassa pubbenivāsānussatiñāṇaṃ nibbānārammaṇe pavattatīti. Anāgataṃsañāṇepi eseva nayo.

“म्हणाले” इत्यादींना उद्देशून “मारादींना देखील भगवंतांचे चित्त जाणणे सांगितले आहे” असे म्हटले आहे. “निर्वाणप्रत्यवेक्षण आणि पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाने निर्वाण...पे... ज्ञात असलेल्यांमध्ये प्रवृत्त होते” असा संबंध आहे. “निर्वाण...पे... ज्ञात असलेल्यांमध्ये” हे अभिज्ञाज्ञानाच्या पलीकडे प्रवृत्त होणारे प्रत्यवेक्षण, अभिज्ञाज्ञानाच्या विषयात ज्याप्रमाणे, त्याचप्रमाणे अभिज्ञाज्ञानाच्या विषयाच्या विषयात देखील कधीतरी प्रवृत्त होऊ शकते, असे मानून म्हटले आहे. “अप्रमाणालंबनत्व” म्हणजे अप्रमाण स्कंधांचे आलंबन असणे, असा अर्थ आहे. “त्यामुळे” म्हणजे ज्या अर्थी पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाचे निर्वाण आलंबन असल्याचे दर्शविणारा कोणताही पाठ नाही, म्हणून. “प्रत्यवेक्षणकार्याविषयी बोलताना” म्हणजे रूढीचा स्वीकार न करता, भूतकाळातील मार्ग इत्यादींचे वारंवार अवलोकन करणे, अनुस्मरण करणे म्हणजे प्रत्यवेक्षण होय, अशा प्रकारे पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाचे कार्यच प्रत्यवेक्षण म्हटले जात आहे, असा अर्थ आहे. “अनुज्ञात आहे असे दिसते” हे “मार्ग-फल-निर्वाण प्रत्यवेक्षणाने” यालाच उद्देशून म्हटले आहे. येथे हा अर्थ आहे – पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञानाने निर्वाण आलंबन असलेल्या स्कंधांना पाहून “हे धर्म कशाचा आश्रय घेऊन प्रवृत्त झाले आहेत?” असा विचार करणाऱ्याचे पूर्वेनिवासानुस्मृतिज्ञान निर्वाण आलंबनामध्ये प्रवृत्त होते. अनागतवंशज्ञानामध्ये (अनागतंसञाण) देखील हाच नियम आहे.

Yadi evaṃ kasmā parittattike ‘‘appamāṇo dhammo mahaggatassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.12.58) ettha ‘‘appamāṇā khandhā cetopariyañāṇassa pubbenivāsaanāgataṃsañāṇassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti ajjhattattike ca ‘‘bahiddhādhammo bahiddhādhammassa, bahiddhādhammo ajjhattassa dhammassa ārammaṇapaccayena paccayo’’ti etesaṃ vibhaṅgesu ‘‘bahiddhā khandhā [Pg.212] iddhividhañāṇassa cetopariyapubbenivāsayathākammūpagaanāgataṃsaāvajjanāya ārammaṇapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.20.29) ettakameva vuttaṃ, na vuttaṃ nibbānanti. Cetopariyaiddhividhādiñāṇehi saha vuttattāti ce, evampi visuṃ vibhajitabbaṃ siyā. Na hi visuṃ vibhajanārahaṃ saha vibhajatīti? Na, avacanassa aññakāraṇattā. Yāni hi puthujjanānaṃ pubbenivāsaanāgataṃsañāṇāni, tesaṃ avisayo eva nibbānaṃ. Ariyānaṃ pana maggaphalapaccavekkhaṇehi sacchikatanibbānānaṃ imehi ñāṇehi paccakkhakaraṇe payojanaṃ natthīti sādhāraṇena iddhividhañāṇādīnaṃ gahitattā nibbānaṃ na vuttanti daṭṭhabbaṃ. Nibbattakkhandhajānanamāha, na nibbattakakkhandhajānanaṃ. Yathākammūpagañāṇakiccañhi tanti. Attho sambhavatīti idaṃ anāgataṃsañāṇassapi anibbānārammaṇataṃ sandhāya vuttaṃ.

जर असे असेल, तर परित्तत्तिकामध्ये (परीत्तत्रिक) 'अप्पमाणो धम्मो महग्गतस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो' (प्रस्थान २.१२.५८) येथे 'अप्पमाणा खन्धा चेतोपरियञाणस्स पुब्बेनिवासअनागतंसञाणस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो' आणि अज्झत्तत्तिकामध्ये (अध्यात्मत्रिक) 'बहिद्धाधम्मो बहिद्धाधम्मस्स, बहिद्धाधम्मो अज्झत्तस्स धम्मस्स आरम्मणपच्चयेन पच्चयो' यांच्या विभंगांमध्ये 'बहिद्धा खन्धा इद्धिविधञाणस्स चेतोपरियपुब्बेनिवासयथाकम्मूपगअनागतंसआवज्जनाय आरम्मणपच्चयेन पच्चयो' (प्रस्थान २.२०.२९) एवढेच का म्हटले आहे, निर्वाण का म्हटले नाही? जर चेतोपरिय-इद्धिविध इत्यादी ज्ञानांसोबत म्हटल्यामुळे असे म्हटले असेल, तर अशा प्रकारे देखील स्वतंत्रपणे विभागणी करायला हवी होती. कारण स्वतंत्रपणे विभागणी करण्यास योग्य असलेल्याची एकत्र विभागणी केली जात नाही का? नाही, न सांगण्याचे दुसरे कारण आहे. कारण जे पृथग्जनांचे (पुथुज्जनांचे) पुब्बेनिवासज्ञान आणि अनागतंशज्ञान आहेत, त्यांचा विषय निर्वाण नाहीच. परंतु, मार्ग-फल प्रत्यवेक्षणाने निर्वाणाचा साक्षात्कार केलेल्या आर्यांना या ज्ञानांद्वारे प्रत्यक्ष करण्याचे काही प्रयोजन नाही, म्हणून साधारणपणे इद्धिविधज्ञान इत्यादींचे ग्रहण केल्यामुळे निर्वाण सांगितले नाही, असे समजावे. उत्पन्न झालेल्या स्कंधांचे जाणणे म्हटले आहे, उत्पन्न करणाऱ्या स्कंधांचे जाणणे नाही. कारण ते यथाकम्मूपगज्ञानाचे कार्य आहे. 'अर्थ संभवतो' हे अनागतंशज्ञानाच्या देखील अनिर्वाण-आलंबनत्वाला उद्देशून म्हटले आहे.

1429. Maggārammaṇattike yasmā cittuppādakaṇḍe bodhitesu cittuppādesu ekantato maggārammaṇāyeva keci natthi, maggārammaṇāyeva pana kadāci maggādhipatino honti, tasmā ‘‘katame dhammā maggārammaṇā’’ti ekameva pucchaṃ katvā tayopi koṭṭhāsā labbhamānavasena vibhattā. Iminā nayena paratopi evarūpesu ṭhānesu attho veditabbo. ‘‘Cittuppādā’’ti, ‘‘maggārammaṇā’’ti ca vuttadhammānaṃyeva maggahetukattābhāvaṃ sādhetuṃ ‘‘asahajātattā’’ti idaṃ hetuvacananti ‘‘asampayuttattāti attho’’ti vuttaṃ. Tenevāha ‘‘na hi arūpadhammāna’’ntiādi. ‘‘Aññadhammārammaṇakāle evā’’ti avadhāraṇassa aggahitattā garuṃ akatvā maggārammaṇakālepi maggādhipatibhāvena na vattabbāti ayampi attho aṭṭhakathāyaṃ pariggahitoyevāti daṭṭhabbaṃ. ‘‘Garuṃ katvā paccavekkhaṇakāle’’ti hi vuttattā garuṃ akatvā paccavekkhaṇakālepi atthi eva. Tadā ca maggādhipatibhāvena na vattabbā te dhammāti bhiyyopi siddhovāyamattho.

१४२९. मग्गारम्मणत्तिकामध्ये (मार्गआलंबनत्रिक) ज्याअर्थी चित्तुप्पादकंडात (चित्तोत्पादकांड) बोधित केलेल्या चित्तुप्पादांमध्ये एकांताने मग्गारम्मण (मार्गआलंबन) असणारेच काही नाहीत, परंतु मग्गारम्मण असणारेच कधीतरी मार्गाधिपती असतात, म्हणून 'कतमे धम्मा मग्गारम्मणा' असा एकच प्रश्न विचारून तिन्ही भाग उपलब्धतेच्या आधारे विभागले आहेत. या न्यायाने पुढेही अशा प्रकारच्या ठिकाणी अर्थ समजून घ्यावा. 'चित्तुप्पाद' आणि 'मग्गारम्मण' असे म्हटलेल्या धर्मांचाच मार्गहेतुकत्वाचा अभाव सिद्ध करण्यासाठी 'असहजातत्वामुळे' हे हेतूचे वचन आहे, म्हणून 'असंप्रयुक्तत्वामुळे असा अर्थ आहे' असे म्हटले आहे. म्हणूनच 'ना हि अरूपधम्मानं' इत्यादी म्हटले आहे. 'इतर धर्मांच्या आलंबनाच्या वेळीच' अशा अवधारणाचे (निश्चयाचे) ग्रहण न केल्यामुळे, आदर न करता (गरुं अकत्वा) मग्गारम्मणाच्या वेळी देखील मार्गाधिपतिभावाने सांगू नये, हा देखील अर्थ अट्ठकथेमध्ये स्वीकारलाच आहे, असे समजावे. कारण 'आदर करून प्रत्यवेक्षण करण्याच्या वेळी' असे म्हटल्यामुळे, आदर न करता प्रत्यवेक्षण करण्याच्या वेळी देखील तो असतोच. आणि तेव्हा ते धर्म मार्गाधिपतिभावाने सांगू नयेत, हा अर्थ अधिकच सिद्ध होतो.

1434. Atītārammaṇāvāti uddhaṭaṃ, ‘‘atītārammaṇā’’ti pana aṭṭhakathāpāṭho bahūsu potthakesu dissati. Tasmāti yasmā paṭiccasamuppādavibhaṅgavaṇṇanāyaṃ (vibha. a. 227) ‘‘maraṇasamaye ñātakā ‘ayaṃ, tāta, tavatthāya buddhapūjā karīyati, cittaṃ pasādehī’ti vatvā’’tiādinā pañcadvāre rūpādiārammaṇūpasaṃharaṇaṃ tattha tadārammaṇapariyosānānaṃ cuddasannaṃ [Pg.213] cittānaṃ pavattiñca vatvā tasmiṃyeva ekacittakkhaṇaṭṭhitike ārammaṇe paṭisandhicittaṃ uppajjatīti paccuppannārammaṇabhāvaṃ paṭisandhiyā vakkhati, tasmāti attho. Dve bhavaṅgāni āvajjanaṃ maraṇassāsannabhāvena mandībhūtavegattā pañca javanāni dve tadārammaṇāni cuticittanti ekādasa cittakkhaṇā atītāti āha ‘‘pañcacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke’’ti. Itaratthāti aññatadārammaṇāya cutiyā. Idāni tameva ‘‘itaratthā’’ti saṅkhepato vuttamatthaṃ vitthārato dassetuṃ ‘‘yadā hī’’tiādimāha. Cutiyā tadārammaṇarahitattā paṭisandhiyā ca paccuppannārammaṇattā ‘‘rūpā…pe… jjantassā’’ti udāhaṭaṃ. Cha bhavaṅgāni paccuppannārammaṇāni honti, nava cittakkhaṇā atītāti sattacittakkhaṇāvasiṭṭhāyuke gatinimitte paṭisandhiyā pavattattāti daṭṭhabbaṃ.

१४३४. 'अतीतारम्मणावा' असे उद्धृत केले आहे, परंतु 'अतीtarम्मणा' असा अट्ठकथापाठ अनेक पुस्तकांमध्ये दिसतो. 'तस्मा' (त्यामुळे) म्हणजे ज्याअर्थी पटिच्चसमुप्पादविभंगवण्णनेमध्ये (विभंग अट्ठकथा २२७) 'मरणसमयी नातेवाईक 'हे वत्सा, तुझ्यासाठी ही बुद्धपूजा केली जात आहे, चित्त प्रसन्न कर' असे बोलून' इत्यादींद्वारे पंचद्वारांमध्ये रूपादी आलंबनांचे उपसंहरण आणि तेथे तदारम्मणपर्यवसान असलेल्या चौदा चित्तांची प्रवृत्ती सांगून, त्याच एका चित्तक्षण टिकणाऱ्या आलंबनावर पटिसंधिचित्त उत्पन्न होते, अशा प्रकारे पटिसंधिचे पच्चुप्पन्न-आलंबनत्व (प्रत्युत्पन्न-आलंबनत्व) सांगतील, म्हणून हा अर्थ आहे. दोन भवांगे, आवर्जन, मरण जवळ आल्यामुळे मंद झालेल्या वेगामुळे पाच जवने, दोन तदारम्मणे आणि चुतिचित्त असे अकरा चित्तक्षण अतीत झाले आहेत, म्हणून 'पाच चित्तक्षण आयुष्य शिल्लक असताना' असे म्हटले आहे. 'इतर ठिकाणी' म्हणजे इतर तदारम्मण असलेल्या चुतीमध्ये. आता तोच 'इतर ठिकाणी' असा संक्षेपाने सांगितलेला अर्थ विस्ताराने दाखवण्यासाठी 'यदा ही' इत्यादी म्हटले आहे. चुतीचे तदारम्मणरहित असल्यामुळे आणि पटिसंधिचे पच्चुप्पन्न-आलंबन असल्यामुळे 'रूपा...पे... ज्जन्तस्स' असे उदाहरण दिले आहे. सहा भवांगे पच्चुप्पन्न-आलंबन असतात, नऊ चित्तक्षण अतीत झाले आहेत, म्हणून सात चित्तक्षण आयुष्य शिल्लक असलेल्या गतिनिमित्तावर पटिसंधिची प्रवृत्ती होते, असे समजावे.

Vijjamānameva kāyaṃ ārammaṇaṃ karotīti etena sukhalahusaññokkamanena paccuppannasseva bhūtupādāyarūpasaṅghātassa lahuparivattibhāvāpādanaṃ, na bhāvinoti dasseti.

'विद्यमान असलेल्या कायेलाच आलंबन करतो' याने सुख-लघु-संज्ञेच्या प्रवेशाने पच्चुप्पन्न (प्रत्युत्पन्न) अशाच भूत-उपादाय-रूपसंघाताचे लघुपरिवर्तीत्व (जलद बदलण्याची अवस्था) प्राप्त करून देणे दर्शविले आहे, भविष्यातील नाही.

Etthantareti apākaṭakālato paṭṭhāya yāva pākaṭakālo, etasmiṃ antare. Yasmā pana kassaci kiñci sīghaṃ pākaṭaṃ hoti, kassaci dandhaṃ, tasmā ‘‘ekadvesantativārā’’ti aniyametvā vuttaṃ. ‘‘Vacanasiliṭṭhatāvasena vutta’’nti eke, keci pana ‘‘etthantare pavattā rūpadhammā arūpadhammā ca paccuppannāti gahite eko santativāro hoti, taṃ pana dvidhā vibhajitvā apākaṭakālaṃ ādiṃ katvā yebhuyyena pākaṭakālato orabhāvo eko koṭṭhāso yebhuyyena pākaṭakālaṃ ādiṃ katvā yāva supākaṭakālo ekoti ete dve santativārā. Iminā nayena sesasantativārabhedāpi veditabbā. Tattha kālavasena sabbesaṃ samānabhāvaṃ aggahetvā dhammānaṃ sadisappavattivasena santatiparicchedo dīpitabbo’’ti vadanti. Kiñci kiñci kālaṃ sadisaṃ pavattamānāpi hi utucittādisamuṭṭhānā rūpadhammā santativārāti vuccanti. Yadāha ‘‘atiparittā’’tiādinā, arūpasantatipi cettha yathāvuttarūpasantatiparicchinnā saṅgahitāyevāti daṭṭhabbaṃ. Paccuppannesu dhammesu saṃhīratīti taṇhādiṭṭhīhi ākaḍḍhanīyaṭṭhānabhāvena vuttaṃ. ‘‘Yo cāvuso, mano ye ca dhammā’’ti visayivisayabhūtā ekabhavabhūtā ca ekasantatipariyāpannā dhammā vibhāgaṃ akatvā gayhamānā addhāpaccuppannaṃ hoti, sati pana vibhāgakaraṇe [Pg.214] khaṇasantatipaccuppannatā labbhatīti āha ‘‘addhāpaccuppannaṃ hontaṃ etaṃ ubhayaṃ hotī’’ti.

'एत्थन्तरे' (या दरम्यान) म्हणजे अस्पष्ट काळापासून स्पष्ट काळापर्यंत, या दरम्यान. परंतु ज्याअर्थी कोणाला काही लवकर स्पष्ट होते, तर कोणाला हळूहळू, म्हणून 'एक-दोन संततीवार' असे अनियंत्रितपणे (नियम न करता) म्हटले आहे. 'वचनसौष्ठवामुळे (वचनसिलिट्ठता) म्हटले आहे' असे काही जण म्हणतात. परंतु काही जण म्हणतात की, 'या दरम्यान प्रवृत्त झालेले रूपधर्म आणि अरूपधर्म पच्चुप्पन्न (प्रत्युत्पन्न) असे ग्रहण केले असता एक संततीवार होतो. परंतु त्याचे दोन भाग करून, अस्पष्ट काळाला आरंभ करून बहुतांश स्पष्ट काळाच्या अलीकडचा एक भाग, आणि बहुतांश स्पष्ट काळाला आरंभ करून अतिशय स्पष्ट काळापर्यंतचा दुसरा भाग, असे हे दोन संततीवार आहेत. या न्यायाने उर्वरित संततीवारांचे भेद देखील समजून घ्यावेत. तेथे काळाच्या दृष्टीने सर्वांची समानता न घेता, धर्मांच्या समान प्रवृत्तीच्या आधारे संततीचा परिच्छेद (मर्यादा) स्पष्ट केला पाहिजे.' कारण काही काळ समान प्रवृत्त होणारे देखील ऋतु-चित्त इत्यादींपासून उत्पन्न झालेले रूपधर्म 'संततीवार' असे म्हटले जातात. जसे 'अतिपरित्त' इत्यादींद्वारे म्हटले आहे, येथे अरूपसंतती देखील यथोक्त रूपसंततीने परिच्छिन्न (मर्यादित) होऊन समाविष्टच आहे, असे समजावे. 'पच्चुप्पन्न धर्मांमध्ये संकुचित होतो (संहीरति)' हे तृष्णा आणि दृष्टी यांच्याद्वारे आकर्षित होण्याच्या स्थानाच्या भावाने म्हटले आहे. 'हे आवुसो, जे मन आणि जे धर्म आहेत' असे विषयी-विषयभूत, एकाच भवात उत्पन्न झालेले आणि एकाच संततीमध्ये समाविष्ट असलेले धर्म विभागणी न करता ग्रहण केले असता 'अद्धापच्चुप्पन्न' (दीर्घकालीन वर्तमान) होते, परंतु विभागणी केली असता 'क्षणसंततीपच्चुप्पन्नता' प्राप्त होते, म्हणून 'अद्धापच्चुप्पन्न असताना हे दोन्ही होते' असे म्हटले आहे.

Tassāti mahājanassa. Atītādivibhāgaṃ akatvāti āvajjanādīnaṃ samānākārappavattiyā upāyaṃ dasseti. Siddhaṃ hotīti khaṇapaccuppannārammaṇattepi parikammacetopariyañāṇānaṃ ayaṃ pāḷi suṭṭhu nītā hotīti attho. Atītattiko ca evaṃ abhinno hotīti evaṃ khaṇapaccuppanneyeva dhamme idha paccuppannoti gayhamāne aññapadasaṅgahitasseva anantarapaccayabhāvaṃ pakāsento atītattiko ca paṭṭhāne abhedato sammā atthassa uddhaṭattā avināsito hoti. Atha vā atītattikoti paṭṭhāne atītattikapāḷi, imāya atītattikapāḷiyā yathāvuttakāraṇatoyeva abhinno avisiṭṭho aññadatthu saṃsandati sametīti attho.

‘त्याचे’ म्हणजे महाजनाचे (लोकांचे). ‘अतीतादींचा विभाग न करता’ हे आवज्जन इत्यादींच्या समान आकाराने प्रवृत्तीचा उपाय दर्शविते. ‘सिद्ध होते’ म्हणजे क्षण-प्रत्युत्पन्न (क्षण-वर्तमान) आलंबन असतानाही परिकर्म आणि चेतोपरियज्ञानासाठी ही पाळी (पाठाची ओळ) चांगल्या प्रकारे सिद्ध होते, असा अर्थ आहे. ‘अतीतत्रिक अशा प्रकारे अभिन्न होतो’ म्हणजे अशा प्रकारे क्षण-प्रत्युत्पन्न धर्मालाच येथे ‘प्रत्युत्पन्न’ (वर्तमान) म्हणून ग्रहण केले असता, अन्य पदाने संग्रहित केलेल्याचाच अनंतरप्रत्ययभाव प्रकाशित करत, अतीतत्रिक देखील पट्ठानमध्ये अभेदाने योग्य अर्थ उद्धृत केल्यामुळे अविनाशित (नष्ट न झालेला) राहतो. अथवा ‘अतीतत्रिक’ म्हणजे पट्ठानमधील अतीतत्रिकपाळी; या अतीतत्रिकपाळीशी वर सांगितलेल्या कारणानेच अभिन्न, अविशिष्ट आणि निश्चितपणे सुसंगत व समतुल्य होते, असा अर्थ आहे.

Yathāsambhavanti āvajjanāya anāgatārammaṇatā, javanānaṃ paccuppannātītārammaṇatā anāgatapaccuppannātītārammaṇatāti yojetabbaṃ. Nānārammaṇatā na siyā addhāvasena paccuppannārammaṇattāti adhippāyo. Ayañca attho ekissā javanavīthiyā ekasmiṃyeva citte pavattiyaṃ āvajjanādīnaṃ anāgatādiārammaṇatā sambhavatīti sambhavadassanavasena vuttoti yathādhippetassa abhiññācittassa khaṇapaccuppanne pavattiṃ yojetvā dassetuṃ ‘‘tenā’’tiādimāha. Tīṇīti ‘‘atītārammaṇo dhammo atītārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo, anāgatārammaṇo dhammo anāgatārammaṇassa dhammassa, paccuppannārammaṇo dhammo paccuppannārammaṇassa dhammassa āsevanapaccayena paccayo’’ti (paṭṭhā. 2.19.34) padantarasaṅgahitadhammānapekkhā dhammā tīṇi pañhavissajjanānīti attho. Anāsevanaṃ natthīti āsevanalābhe sati yathādhammasāsane avacanassa kāraṇaṃ natthīti avacanena tattha itaresaṃ pañhānaṃ paṭisedho viññāyatīti adhippāyo.

‘यथासंभव’ म्हणजे आवज्जनाचे अनागत-आलंबनत्व (भविष्यकालीन आलंबन), जवनांचे प्रत्युत्पन्न-अतीत-आलंबनत्व आणि अनागत-प्रत्युत्पन्न-अतीत-आलंबनत्व असे जोडले पाहिजे. अद्धा (कालावधी) च्या वशाने प्रत्युत्पन्न-आलंबन असल्यामुळे नाना-आलंबनत्व (विविध आलंबन असणे) होणार नाही, असा अभिप्राय आहे. आणि हा अर्थ एकाच जवनवीथीमध्ये, एकाच चित्ताच्या प्रवृत्तीमध्ये आवज्जन इत्यादींचे अनागतादी आलंबनत्व संभवते, अशा संभव-दर्शनाच्या वशाने सांगितला आहे; म्हणून अभिप्रेत असलेल्या अभिज्ञाचित्ताची क्षण-प्रत्युत्पन्नामध्ये प्रवृत्ती जोडून दाखवण्यासाठी ‘तेन’ (त्यामुळे) इत्यादी म्हटले आहे. ‘तीन’ म्हणजे “अतीत-आलंबन धर्म हा अतीत-आलंबन धर्माचा आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे, अनागत-आलंबन धर्म हा अनागत-आलंबन धर्माचा..., प्रत्युत्पन्न-आलंबन धर्म हा प्रत्युत्पन्न-आलंबन धर्माचा आसेवनप्रत्ययाने प्रत्यय आहे” (पट्ठान २.१९.३४) - इतर पदांनी संग्रहित केलेल्या धर्मांची अपेक्षा न करता, हे तीन प्रश्न-विसर्जन (उत्तरे) आहेत, असा अर्थ आहे. ‘आसेवन नसणे नाही’ म्हणजे आसेवनाचा लाभ होत असताना, धर्मशासनात न बोलण्याचे काही कारण नाही; म्हणून न बोलण्याने तेथे इतर प्रश्नांचा निषेध समजला जातो, असा अभिप्राय आहे.

Etassa vādassāti ‘‘āvajjanajavanānaṃ anāgatapaccuppannārammaṇattepi cetopariyañāṇaṃ siddha’’nti vādassa. Nissayabhāvoti atthasambhavato yathāvuttanayassa jotakabhāvo. Yanti cittaṃ. Tassāti āvajjanajavanānaṃ [Pg.215] khaṇapaccuppannaniruddhārammaṇatāvacanassa. Ettha ca kālavisesaṃ āmasati, anāgatāyeva ca āvajjanā pavattatīti nayidaṃ yujjamānakaṃ. Atha ‘‘yaṃ imassa cittaṃ bhavissati, taṃ jānāmī’’ti ābhogaṃ karoti, evaṃ sati parikammābhiññācittānampi anāgatārammaṇattamevāti sabbattha āvajjanajavanānaṃ anāgatapaccuppannārammaṇatā na sijjhatīti āha ‘‘pavatti…pe… vuttattā’’ti. Dosāpattiyāti dosāpajjanena, dosāpattito vā. Rāsiekadesāvajjanapaṭivedheti yathārutavaseneva purimavādipakkhamāha, sampattasampattāvajjanajānaneti attanā niddhāritapakkhaṃ. Purimavādino nānujāneyyunti addhāsantatipaccuppannapadatthatā abhidhammamātikāyaṃ āgatapaccuppannapadassa natthīti adhippāye ṭhatvā nānujāneyyuṃ. Ettha ca satipi sabhāvabhede ākārabhedābhāvato ekattanayavasena āvajjanaparikammābhiññācittānaṃ nānārammaṇatādoso natthīti khaṇapaccuppannārammaṇatā cetopariyañāṇassa purimavādīnaṃ adhippāyavibhāvanamukhena dassitā. Aṭṭhakathāyaṃ pana ‘‘sabhāvabhede sati nānārammaṇatādosābhāvo natthi evāti ekasmiṃ eva citte addhāsantativasena paccuppannārammaṇatā vibhāvitā’’ti dvīsupi vādesu yaṃ yuttaṃ, taṃ vicāretvā gahetabbaṃ.

‘या वादाचा’ म्हणजे “आवज्जन आणि जवनांचे अनागत-प्रत्युत्पन्न आलंबनत्व असतानाही चेतोपरियज्ञान सिद्ध होते” या वादाचा. ‘निश्रयभाव’ म्हणजे अर्थाच्या संभवामुळे वर सांगितलेल्या नयाचा प्रकाशक भाव. ‘जे’ म्हणजे चित्त. ‘त्याचे’ म्हणजे आवज्जन आणि जवनांच्या क्षण-प्रत्युत्पन्न-निरुद्ध आलंबनत्वाच्या वचनाचे. आणि येथे कालविशेषाचा स्पर्श होतो, आणि अनागत काळातच आवज्जना प्रवृत्त होते, हा न्याय योग्य वाटत नाही. जर “याचे जे चित्त होईल, ते मी जाणतो” असा आभोग (मनोयोग) करतो, तर असे असताना परिकर्म आणि अभिज्ञाचित्तांचे देखील अनागत-आलंबनत्वच सिद्ध होते; म्हणून सर्वत्र आवज्जन आणि जवनांचे अनागत-प्रत्युत्पन्न आलंबनत्व सिद्ध होत नाही, म्हणून “प्रवृत्ती...पे... सांगितल्यामुळे” असे म्हटले आहे. ‘दोषापत्तीने’ म्हणजे दोषाच्या प्राप्तीने किंवा दोषापत्तीमुळे. ‘राशीच्या एका भागाच्या आवज्जनाचा प्रतिवेध’ याद्वारे यथाश्रुत वशानेच पूर्ववादी पक्षाचे कथन केले आहे; ‘प्राप्त-प्राप्त आवज्जनाच्या ज्ञानाने’ याद्वारे स्वतः निर्धारित केलेला पक्ष सांगितला आहे. ‘पूर्ववादी मान्य करणार नाहीत’ कारण अद्धा-संतती-प्रत्युत्पन्न हाच पदाचा अर्थ आहे, अभिधम्ममातिकेमध्ये ‘आगत-प्रत्युत्पन्न’ हे पद नाही, अशा अभिप्रायावर ठाम राहून ते मान्य करणार नाहीत. आणि येथे स्वभावभेद असतानाही आकारभेद नसल्यामुळे, एकत्वनयाच्या वशाने आवज्जन, परिकर्म आणि अभिज्ञाचित्तांमध्ये नाना-आलंबनत्वाचा दोष नाही, अशा प्रकारे चेतोपरियज्ञानाचे क्षण-प्रत्युत्पन्न आलंबनत्व पूर्ववादींच्या अभिप्रायाचे स्पष्टीकरण करण्याच्या मुखाने दाखवले आहे. परंतु अट्ठकथेमध्ये “स्वभावभेद असताना नाना-आलंबनत्वाचा दोषाभाव नाहीच, म्हणून एकाच चित्तामध्ये अद्धा-संततीच्या वशाने प्रत्युत्पन्न-आलंबनत्व स्पष्ट केले आहे” असे म्हटले आहे. या दोन्ही वादांमध्ये जे योग्य असेल, त्याचा विचार करून ते ग्रहण करावे.

Tenevāti yasmā atītattike uppannattike ca cetopariyañāṇassa vattamānadhammārammaṇabhāvajotano pāṭho na dissati, teneva kāraṇena. Dvīsu ñāṇesūti pubbenivāsacetopariyañāṇesu. Kammamukhena gayhantīti satipi ārammaṇabhāve cattāro khandhā yathākammūpagañāṇena kammadvārena kusalākusalā icceva gayhanti, na pana vibhāgasoti dasseti. Lobhādisampayogavisesena duccaritabhāvo, alobhādisampayogavisesena ca sucaritabhāvo lakkhīyatīti duccaritasucaritāni vibhāventaṃ lobhādayopi vibhāvetiyeva nāma hotīti āha ‘‘duccarita…pe… bhāvanaṃ hotī’’ti.

‘त्यामुळेच’ म्हणजे ज्या कारणाने अतीतत्रिक आणि उत्पन्नत्रिक यामध्ये चेतोपरियज्ञानाच्या वर्तमान-धर्माच्या आलंबनभावाचा प्रकाशक पाठ दिसत नाही, त्याच कारणाने. ‘दोन ज्ञानांमध्ये’ म्हणजे पुब्बेनिवास (पूर्वनिवासानुस्मृती) आणि चेतोपरियज्ञानामध्ये. ‘कर्माच्या मुखाने ग्रहण केले जातात’ म्हणजे आलंबनभाव असतानाही चार स्कंध यथाकम्मूपगज्ञानाने (यथाकर्मोपगज्ञानाने) कर्मद्वाराने ‘कुशल-अकुशल’ असेच ग्रहण केले जातात, परंतु विभागाच्या वशाने नाही, असे दर्शविते. लोभादींच्या संप्रयोगविशेषाने दुश्चरितभाव, आणि अलोभादींच्या संप्रयोगविशेषाने सुचरितभाव लक्षित होतो; म्हणून दुश्चरित आणि सुचरित यांचे वर्गीकरण करताना लोभादींचे देखील वर्गीकरण केले जातेच, म्हणून “दुश्चरित...पे... भावन (स्पष्टीकरण) होते” असे म्हटले आहे.

1435. Asabhāvadhammassa ‘‘aha’’ntiādipaññattiyā ajjhattadhammupādānatāya siyā koci ajjhattapariyāyo, na pana sabhāvadhammassa asattasantāneva tassāti vuttaṃ ‘‘sabhāva…pe… ahonta’’nti. Tathā hi ‘‘attano khandhādīni paccavekkhantassā’’ti ettha ‘‘ajjhattārammaṇā’’ti padassa atthavivaraṇavasena ‘‘ajjhattaṃ gayhamānaṃ ahanti paññattiṃ ādi-saddena gaṇhātī’’ti [Pg.216] vakkhati. Yadi evaṃ tassa ajjhattattikepi ajjhattabhāvo vattabbo siyā? Na, bahiddhābhāvassa viya ajjhattabhāvassapi ajjhattattike nippariyāyavasena adhippetattāti. Yadāha ‘‘asabhā…pe… na vutta’’nti. Ākiñcaññāyatanādīti ādi-saddena sāvajjanāni tassa purecārikaupacāracittāni tassa ārammaṇena pavattanakapaccavekkhaṇaassādanādicittāni ca saṅgaṇhāti.

१४३५. असभावधर्माचा (अस्वभावधर्माचा) “मी” इत्यादी प्रज्ञप्तीने अध्यात्मधर्माच्या उपादानत्वामुळे कदाचित एखादा अध्यात्मपर्याय असू शकतो, परंतु स्वभावधर्माचा असत्-संतानच त्याचा (अध्यात्म) नाही, म्हणून “स्वभाव...पे... नसलेला” असे म्हटले आहे. तसेच “स्वतःच्या स्कंधादींचे प्रत्यवेक्षण करणाऱ्याचे” येथे “अध्यात्म-आलंबन” या पदाच्या अर्थविवरणाच्या वशाने “अध्यात्म ग्रहण केले जात असताना ‘मी’ या प्रज्ञप्तीला ‘आदी’ शब्दाने ग्रहण करतो” असे सांगतील. जर असे असेल, तर त्याचा अध्यात्मत्रिकामध्ये देखील अध्यात्मभाव सांगावा लागेल का? नाही, कारण बहिर्धाभावाप्रमाणे अध्यात्मभावाचा देखील अध्यात्मत्रिकामध्ये निष्पर्याय रूपाने (थेट अर्थाने) अभिप्राय आहे. म्हणूनच म्हटले आहे - “असभा...पे... सांगितले नाही”. ‘आकिंचन्यायतन इत्यादी’ यातील ‘आदी’ शब्दाने सावज्जन (आवज्जनासहित) त्याची पुरोगामी उपचारचित्ते आणि त्याच्या आलंबनाने प्रवृत्त होणारी प्रत्यवेक्षण, आस्वादन इत्यादी चित्ते संग्रहित केली जातात.

Ākiñcaññāyatanaṃ taṃ-saddena ākaḍḍhitvā vadati, na pana taṃ sabbanti vuttaṃ, yañca tassa purecārikanti attho. Lesavacananti ekadesasāruppena samānārammaṇabhāvena ekadesasseva vacanaṃ. Lissati silissati ekadesena allīyatīti hi leso. Yesanti kāmāvacarakusalākusalamahākiriyāvajjanacittānaṃ kusalakiriyābhedassa rūpāvacaracatutthassa ca. Evaṃ upekkhāsahagataniddesādīsūti yesaṃ adukkhamasukhāya vedanāya sampayuttatā vuttā, tesu ekameva upekkhāsahagataniddesaṃ vatvā itaraṃ na vattabbaṃ siyāti attho. Ādi-saddena hetusampayuttakāmāvacarādiniddese saṅgaṇhāti. Tatthāpi hi parittasahetukādibhāvena vuttesu dhammesu ekameva vatvā itaraṃ na vattabbaṃ siyāti. Abhāvanāniṭṭhappavattiyāti abhāvanāniṭṭhappavattiyā abhāvanākārassa ukkaṃsappavattiyāti attho, abhāvassa vā ukkaṃsappavattiyā. Navattabbaṃ jātaṃ ajjhattārammaṇādibhāvenāti adhippāyo. Tānīti ākiñcaññāyatanena samānārammaṇāni āvajjanādīni. Yadi evaṃ ‘‘abhāvanāsāmaññe’’ti kasmā vuttaṃ. Na hi ākiñcaññāyatanārammaṇassa paccavekkhaṇaassādanādivasena pavattacittānaṃ abhāvanākārena pavatti atthīti? Na, abhāvetabbatāya adhippetattā. Na bhāvīyatīti hi abhāvanaṃ, na na bhāvetīti.

'आकिंचञ्ञायतन' (आकिंचन्यायतन) या शब्दाला 'तम्' (त्या) शब्दाने आकर्षित करून सांगितले आहे, परंतु ते 'सर्व' असे म्हटले नाही, जे त्याचे पूर्वगामी (पुरेचारिक) आहे असा अर्थ आहे. 'लेसवचन' (लेशवचन) म्हणजे एका भागाच्या समानतेने आणि समान आलंबन भावाने एका भागाचेच वचन होय. 'लिस्सति सिलिस्सति' म्हणजे एका भागाने चिकटणे किंवा संलग्न होणे, म्हणून त्याला 'लेस' (लेश) म्हणतात. 'येसम्' (ज्यांचे) म्हणजे कामावचर कुशल-अकुशल, महाक्रिया आणि आवर्जन चित्तांचे, तसेच कुशल-क्रिया भेदाने युक्त असलेल्या रूपावचर चौथ्या ध्यानाचे सुद्धा. अशा प्रकारे 'उपेक्षासहगत निर्देश' इत्यादींमध्ये ज्यांची अदुःख-असुख वेदनेशी संप्रयुक्तता सांगितली आहे, त्यांच्यामध्ये एकच उपेक्षासहगत निर्देश सांगून इतर सांगू नये असा अर्थ आहे. 'आदि' शब्दाने हेतूसंप्रयुक्त कामावचर इत्यादी निर्देशांचा संग्रह होतो. तेथेही परित्त (लहान), सहेतुक इत्यादी भावाने सांगितलेल्या धर्मांमध्ये एकच सांगून इतर सांगू नये. 'अभावनानिठ्ठप्पवत्तिया' (अभावनानिष्ठप्रवृत्तीने) म्हणजे अभावनानिष्ठप्रवृत्तीने, अभावनाकाराच्या उत्कृष्ट प्रवृत्तीने असा अर्थ आहे, किंवा अभावाच्या उत्कृष्ट प्रवृत्तीने. 'अध्यात्म-आलंबन' इत्यादी भावाने ते 'न वक्तव्य' (सांगता न येणारे) झाले आहे असा अभिप्राय आहे. 'तानि' (ती) म्हणजे आकिंचन्यायतनासारखेच समान आलंबन असणारे आवर्जन इत्यादी चित्ते होत. जर असे आहे, तर 'अभावनासामञ्ञे' (अभावनासामान्यात) असे का म्हटले आहे? कारण आकिंचन्यायतन आलंबनाच्या प्रत्यावेक्षण, आस्वादन इत्यादी वशाने प्रवृत्त होणाऱ्या चित्तांची अभावना रूपाने प्रवृत्ती नसते काय? नाही, कारण येथे 'अभावितत्व' (भावना न करणे) अभिप्रेत आहे. ज्याची भावना केली जात नाही ते 'अभावना' होय, भावना करत नाही असे नाही.

Gahaṇavisesanimmitānītiādīsu ayamadhippāyo – yadipi bhāvanāñāṇanimmitākāramattesu sabhāvato avijjamānesu visayesu yebhuyyena mahaggatā dhammā pavattanti, bahiddhākāraggahaṇavasena pana kasiṇādīnaṃ bahiddhābhāvoti tadārammaṇadhammā bahiddhārammaṇāti vuttaṃ. Kasiṇānañhi santānaṃ muñcitvā upaṭṭhānaṃ visesato vaḍḍhitakasiṇavasena viññāyati, paṭhamāruppaviññāṇābhāvassa pana na bahiddhākāro, nāpi ajjhattākāroti [Pg.217] ubhayākāravidhure tasmiṃ anaññasādhāraṇena pavattiyākārena pavattamānaṃ ākiñcaññāyatanameva navattabbārammaṇaṃ vuttaṃ, na itare itarākārappavattitoti. Kāmāvacarakusalānanti nidassanamattaṃ daṭṭhabbaṃ.

'गहणविसेसनिम्मिदानि' (ग्रहणविशेषनिर्मित) इत्यादींमध्ये हा अभिप्राय आहे - जरी भावनाज्ञानाने निर्मित केवळ आकारांमध्ये, जे स्वभावतः अविद्यमान विषयात बहुतांश महग्गत धर्म प्रवृत्त होतात, तरीही बाह्य आकाराच्या ग्रहण करण्याच्या वशाने कसिण इत्यादींचा बाह्यभाव होतो, म्हणून त्या आलंबनाचे धर्म 'बाह्य-आलंबन' असे म्हटले आहे. कारण कसिणांच्या संततीला सोडून उपस्थित होणे हे विशेषतः वाढविलेल्या कसिणाच्या वशाने जाणले जाते, परंतु पहिल्या अरूप ध्यानाच्या विज्ञानाच्या अभावाचा बाह्य आकार नसतो आणि अध्यात्म आकारही नसतो. म्हणून या दोन्ही आकारांनी रहित असलेल्या त्यामध्ये, अनन्यसाधारण प्रवृत्तीच्या आकाराने प्रवृत्त होणारे आकिंचन्यायतनच 'न-वक्तव्य आलंबन' म्हटले आहे, इतर इतर आकाराने प्रवृत्त होणारे नाही. 'कामावचर कुशलांचे' हे केवळ उदाहरणादाखल पाहावे.

Ākiñcaññāyatanavipākaṃ nevasaññānāsaññāyatanassa vipākādikassāti atthavasena vibhatti pariṇāmetabbā. Abhinīhārāsambhavatoti samāpatticittassa abhinīharaṇāsambhavato. Kusalameva vipākassa ārammaṇanti katvā ‘‘vipākassā’’tiādi vuttaṃ.

'आकिंचन्यायतन विपाक हे नैवसंज्ञानासंज्ञायतनाच्या विपाकादींचे आहे' अशा अर्थाच्या वशाने विभक्ती बदलली पाहिजे. 'अभिनीहार असंभवामुळे' म्हणजे समापत्ती चित्ताचा अभिनीहार (प्रवृत्ती) असंभव असल्यामुळे. कुशलच विपाकाचे आलंबन आहे असे मानून 'विपाकाचे' इत्यादी म्हटले आहे.

Asabhāvadhammattepi bahiddhākārena gahaṇīyabhāvato kasiṇānaṃ bahiddhābhāvo viya ekantato idha ajjhattadhammupādānatāya ahanti paññattiyā siyā ajjhattabhāvoti vuttaṃ ‘‘ajjhatta’’ntiādi. ‘‘Khandhādīti ādi-saddena dhātuāyatanādi saṅgayhatī’’ti ca vadanti. Esa nayoti ‘‘arūpakkhandhe khandhāti gahetvā’’tiādikaṃ vaṇṇanānītiṃ āha. Paresaṃ khandhādiggahaṇeti paresaṃ khandhādīti imassa padassa kathane uccāraṇe. Sabbaṃ upādāpaññattiṃ āha ādisaddenāti sambandho.

अस्वभाव धर्म असूनही बाह्य आकाराने ग्रहण करण्यायोग्य असल्यामुळे, कसिणांच्या बाह्यभावाप्रमाणे, येथे एकांताने अध्यात्म धर्माचे उपादान असल्यामुळे 'मी' या प्रज्ञप्तीचा अध्यात्मभाव असावा, म्हणून 'अध्यात्म' इत्यादी म्हटले आहे. 'स्कंध इत्यादी' यातील 'इत्यादी' शब्दाने धातू, आयतन इत्यादींचा संग्रह होतो असेही म्हणतात. हाच नियम 'अरूप स्कंधांना स्कंध मानून' इत्यादी व्याख्या पद्धतीला सांगतो. 'इतरांच्या स्कंध इत्यादींच्या ग्रहणात' म्हणजे इतरांचे स्कंध इत्यादी या पदाच्या कथनात किंवा उच्चारणात. 'आदि' शब्दाने सर्व उपादा प्रज्ञप्ती सांगितली आहे असा संबंध आहे.

Tikaatthuddhāravaṇṇanā niṭṭhitā.

त्रिक-अर्थ-उद्धार व्याख्या समाप्त झाली.

Dukaatthuddhāravaṇṇanā

द्विक-अर्थ-उद्धार व्याख्या

1473. Aññathāti vuttappakārassa dassane. Vuttappakārassa dassanato eva hi aṭṭhakathāyaṃ sasaṅkhārikānaṃ thinamiddhavirahe asaṅkhārikasadisī yojanā na dassitā. Bhavarāgādīsūti bhavarāgamūlikādīsu yojanāsu.

१४७३. 'अन्यथा' म्हणजे सांगितलेल्या प्रकारच्या दर्शनात. सांगितलेल्या प्रकारच्या दर्शनामुळेच अट्ठकथेत ससंखारिक चित्तांमध्ये स्त्यान-मिद्धाच्या (आळस आणि डुलकी) अभावात असंस्कारिकासारखी योजना दाखवली नाही. 'भवरोग' इत्यादींमध्ये म्हणजे भवरोगमूलक इत्यादी योजनांमध्ये.

1511. Dveti uddhaccāvijjānīvaraṇāni. Tīṇīti kāmacchandabyāpādavicikicchāsu ekekena uddhaccāvijjānīvaraṇāni. Dve vā tīṇi vāti pāḷiyaṃ vā-saddassa luttaniddiṭṭhataṃ āha. Atha vā nipātasaddasannidhānepi nāmapadādīhi eva samuccayādiattho vuccati, na nipātapadehi tesaṃ avācakattāti antarenapi nipātapadaṃ ayamattho labbhati. Tathā vacanicchāya sambhavo eva hettha pamāṇanti pāḷiyaṃ ‘‘dve tīṇī’’ti vuttaṃ. Yattha [Pg.218] sahuppattītiādinā ‘‘dve tīṇī’’ti lakkhaṇavacananti sabbasādhāraṇamatthamāha. Tathā hi ‘‘evañca katvā kilesagocchake cā’’ti vuttaṃ. Tassāyamadhippāyo – kilesadvayasahitasseva cittuppādassa abhāvepi pāḷiyaṃ dviggahaṇaṃ kataṃ, kilesānañca sambhavantānaṃ sabbesaṃ sarūpena gahaṇaṃ na katanti dve tayoti lakkhaṇakaraṇanti viññāyatīti.

१५११. 'दोन' म्हणजे औद्धत्य आणि अविद्या नीवरण. 'तीन' म्हणजे कामच्छंद, व्यापाद आणि विचिकित्सा यांपैकी एकेकासह औद्धत्य आणि अविद्या नीवरण. 'दोन किंवा तीन' असे पाळीमध्ये 'वा' (किंवा) शब्दाचा लोप करून निर्देश केला आहे असे सांगितले आहे. अथवा, निपात शब्दाच्या सान्निध्यातही नामपदादींद्वारेच समुच्चय इत्यादी अर्थ सांगितला जातो, निपात शब्दांद्वारे नाही, कारण ते त्याचे वाचक नसतात; म्हणून निपात शब्दाशिवायही हा अर्थ प्राप्त होतो. तसेच बोलण्याच्या इच्छेचा संभव असणे हेच येथे प्रमाण आहे, म्हणून पाळीमध्ये 'दोन तीन' असे म्हटले आहे. 'जिथे सह-उत्पत्ती होते' इत्यादींद्वारे 'दोन तीन' हे लक्षणवचन आहे, असे सर्वसाधारण अर्थाने सांगितले आहे. म्हणूनच 'असे करून क्लेशगुच्छकांमध्ये सुद्धा' असे म्हटले आहे. त्याचा हा अभिप्राय आहे - दोन क्लेशांनी युक्त असलेल्या चित्तोत्पादाचा अभाव असतानाही पाळीमध्ये 'दोन' असे ग्रहण केले आहे, आणि उत्पन्न होणाऱ्या सर्व क्लेशांचे स्वतःच्या रूपाने ग्रहण केले नाही, म्हणून 'दोन किंवा तीन' हे लक्षण करणे आहे असे समजले जाते.

Yadi sabbākusale uppajjanakassapi uddhaccassa eko eva cittuppādo visayabhāvena vuccati, avijjānīvaraṇassapi tathā vattabbanti adhippāyena ‘‘kasmā vutta’’ntiādinā codeti. Itaro uddhaccanīvaraṇasseva tathā vattabbataṃ avijjānīvaraṇassa tathā vattabbatābhāvañca dassetuṃ ‘‘suttante’’tiādimāha. Tattha suttante vuttesu pañcasu nīvaraṇesūti uddhaccasahagate uddhaccassa avijjānīvaraṇena nīvaraṇasahitataṃ āsaṅkitvā vuttaṃ. Nanu ca suttantepi ‘‘avijjānīvaraṇānaṃ sattāna’’ntiādīsu (saṃ. ni. 2.124) avijjā ‘‘nīvaraṇa’’nti vuttāti? Saccametaṃ, jhānaṅgānaṃ paṭipakkhabhāvena pana suttante bahulaṃ kāmacchandādayo pañceva nīvaraṇāni vuttānīti yebhuyyavuttivasena etaṃ vuttanti daṭṭhabbaṃ.

जर सर्व अकुशल चित्तांमध्ये उत्पन्न होणाऱ्या औद्धत्याचा एकच चित्तोत्पाद विषयभावाने सांगितला जातो, तर अविद्या नीवरणाचेही तसेच सांगितले पाहिजे, या अभिप्रायाने 'का म्हटले' इत्यादी शंका उपस्थित केली आहे. दुसऱ्याने औद्धत्य नीवरणाचेच तसे सांगणे योग्य आहे आणि अविद्या नीवरणाचे तसे सांगणे योग्य नाही हे दर्शवण्यासाठी 'सुत्तंते' (सूत्रात) इत्यादी म्हटले आहे. तेथे सूत्रात सांगितलेल्या पाच नीवरणांमध्ये, औद्धत्यसहगत चित्तात औद्धत्याचे अविद्या नीवरणाशी नीवरणसहित असण्याची शंका घेऊन हे म्हटले आहे. सूत्रातही 'अविद्या नीवरणाने झाकलेले प्राणी' इत्यादींमध्ये अविद्येला 'नीवरण' म्हटले आहे की नाही? हे सत्य आहे, परंतु ध्यान-अंगांच्या प्रतिपक्षभावाने सूत्रात बहुतांश करून कामच्छंद इत्यादी पाचच नीवरणे सांगितली आहेत, म्हणून हे बहुतांश कथनाच्या वशाने म्हटले आहे असे समजावे.

Keci pana ‘‘yathā nikkhepakaṇḍe kusalapaṭipakkhabhūtāni dubbalānipi nīvaraṇāni paṭṭhāne viya dassitāni. Tathā hi paṭṭhāne (paṭṭhā. 3.8.1) ‘nīvaraṇaṃ dhammaṃ paṭicca nīvaraṇo dhammo uppajjati na purejātapaccayā. Arūpe kāmacchandanīvaraṇaṃ paṭicca thinamiddhanīvaraṇaṃ uddhaccanīvaraṇa’ntiādi vuttaṃ, na evaṃ aṭṭhakathākaṇḍe. Aṭṭhakathākaṇḍe pana jhānapaṭipakkhabhūtāniyeva nīvaraṇāni niddiṭṭhānīti ‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’ti vuttaṃ. Aṭṭhakathāyaṃ pana uddhaccanīvaraṇassa kāmacchandādīhi ekato uppattidassanaṃ nikkhepakaṇḍānusārena kataṃ ekato uppattiyā pabhedadassanatthaṃ. Tattha hi pāḷiyaṃyeva tāni vitthārato vuttānī’’ti vadanti. Ayañca vādo ‘‘uddhaccanīvaraṇaṃ uddhaccasahagate cittuppāde uppajjatī’’ti idameva vacanaṃ ñāpakanti katvā vutto. Aññathā avijjānīvaraṇaṃ viya vattabbaṃ siyā. Na ti ito aññaṃ pariyuṭṭhānapaṭṭhāyīniyeva nīvaraṇāni atthuddhārakaṇḍe adhippetānīti imassa atthassa sādhakaṃ vacanaṃ atthi, idaṃ vacanaṃ dvetīṇivacanassa sāmaññena sabbanīvaraṇasaṅgāhakattā yathāvuttavacanassa visayavisesappakāsanasaṅkhātena [Pg.219] payojanantarena vuttabhāvassa dassitattā ca ñāpakaṃ na bhavatīti dissati, tasmā vicāretvā gahetabbaṃ.

काही लोक म्हणतात की, 'ज्याप्रमाणे निक्खेपकांडात कुशल-प्रतिपक्ष असलेली दुर्बळ देखील नीवरणे पट्ठानमध्ये दाखविल्याप्रमाणे दर्शविली आहेत. कारण पट्ठानमध्ये (पट्ठान ३.८.१) 'नीवरण धर्मावर अवलंबून नीवरण धर्म उत्पन्न होतो, पुरेजातप्रत्ययाने नाही. अरूपामध्ये कामच्छंद-नीवरणावर अवलंबून थिनमिद्ध-नीवरण आणि उद्धच्च-नीवरण उत्पन्न होते' इत्यादी म्हटले आहे, तसे अट्ठकथाकांडात नाही. अट्ठकथाकांडात तर केवळ ध्यान-प्रतिपक्ष असलेलीच नीवरणे निर्दिष्ट केली आहेत, म्हणूनच 'उद्धच्च-नीवरण हे उद्धच्चसहगत चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न होते' असे म्हटले आहे. परंतु अट्ठकथेत उद्धच्च-नीवरणाची कामच्छंद इत्यादींसोबत एकत्र उत्पत्ती दाखवणे हे निक्खेपकांडाच्या अनुषंगाने एकत्र उत्पत्तीचा भेद दाखवण्यासाठी केले आहे. कारण तेथे पाळीमध्येच ती विस्ताराने सांगितली आहेत.' आणि हा वाद 'उद्धच्च-नीवरण हे उद्धच्चसहगत चित्तोत्पादामध्ये उत्पन्न होते' हेच वचन ज्ञापक (दर्शक) मानून मांडला गेला आहे. अन्यथा अविज्जा-नीवरणाप्रमाणे म्हणावे लागले असते. 'नाही' असे याहून इतर परियुट्ठान-प्रवृत्त नीवरणेच अत्थुद्धारकांडात अभिप्रेत आहेत, या अर्थाचे साधक वचन आहे; हे वचन दोन-तीन वचनांच्या सामान्यतेने सर्व नीवरणांचा संग्रह करणारे असल्यामुळे आणि यथावत्त वचनाच्या विषयविशेषाचे प्रकाशन करण्याच्या संज्ञेने दुसऱ्या प्रयोजनासाठी म्हटलेले असल्यामुळे ते ज्ञापक ठरत नाही असे दिसते, म्हणून विचार करूनच ते ग्रहण करावे.

Aggahetvāti yathārutavaseneva atthaṃ aggahetvā yathā nikkhepakaṇḍapaṭṭhānādīhi na imissā pāḷiyā virodho hoti, evaṃ adhippāyo gavesitabboti yathāvuttamevatthaṃ nigameti.

'अग्गहेत्वा' (ग्रहण न करता) म्हणजे केवळ शब्दाच्या अर्थानुसार अर्थ ग्रहण न करता, ज्याप्रमाणे निक्खेपकांड, पट्ठान इत्यादींशी या पाळीचा विरोध होणार नाही, अशा प्रकारे अभिप्राय शोधला पाहिजे, अशा प्रकारे वर सांगितलेल्या अर्थाचाच निष्कर्ष काढतात.

1577. Tesanti lobhādito aññesaṃ. Dassitāti kathaṃ dassitā? Māno tāva lobhamohauddhaccaahirikānottappehi, lobhamohathinauddhaccaahirikānottappehi, tathā diṭṭhi, vicikicchā mohauddhaccaahirikānottappehi, thinaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccaahirikānottappehi, lobhamohamānauddhaccaahirikānottappehi, lobhamohauddhaccaahirikānottappehi, dosamohauddhaccaahirikānottappehi, uddhaccaṃ lobhamohadiṭṭhiahirikānottappehi, lobhamohadiṭṭhithinaahirikānottappehi, lobhamohamānaahirikānottappehi, lobhamohamānathinaahirikānottappehi, lobhamohathinaahirikānottappehi, lobhamohaahirikānottappehi, dosamohaahirikānottappehi, dosamohathinaahirikānottappehi, mohavicikicchāahirikānottappehi, mohaahirikānottappehi ekato uppajjati.

१५७७. 'तेसं' म्हणजे लोभ इत्यादींहून इतरांच्या. 'दस्सिता' म्हणजे कशी दाखविली आहे? प्रथम मान हा लोभ, मोह, उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, थिन, उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; त्याचप्रमाणे दिट्ठि; विचिकिच्छा ही मोह, उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; थिन हे लोभ, मोह, दिट्ठि, उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, मान, उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; दोस, मोह, उद्धच्च, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; उद्धच्च हे लोभ, मोह, दिट्ठि, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, दिट्ठि, थिन, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, मान, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, मान, थिन, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, थिन, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; दोस, मोह, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; दोस, मोह, थिन, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; मोह, विचिकिच्छा, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; मोह, अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांच्याशी एकत्र उत्पन्न होतो.

Yathā ca uddhaccaṃ, evaṃ ahirikānottappāni ca yojetvā veditabbāni. Kathaṃ? Ahirikaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccānottappehi, lobhamohadiṭṭhithinauddhaccānottappehi, lobhamohamānauddhaccānottappehi, lobhamohamānathinauddhaccānottappehi, lobhamohathinauddhaccānottappehi, lobhamohauddhaccānottappehi, dosamohauddhaccānottappehi, dosamohathinauddhaccānottappehi, mohavicikicchāuddhaccānottappehi, mohauddhaccānottappehi ca ekato uppajjati. Anottappaṃ lobhamohadiṭṭhiuddhaccāhirikehi, lobhamohadiṭṭhithinauddhaccāhirikehi, lobhamohamānauddhaccāhirikehi, lobhamohamānathinauddhaccāhirikehi, lobhamohathinauddhaccāhirikehi, lobhamohauddhaccāhirikehi, dosamohauddhaccāhirikehi, dosamohathinauddhaccāhirikehi, mohavicikicchāuddhaccāhirikehi[Pg.220], mohauddhaccāhirikehi ca ekato uppajjatīti evamettha mānādīnampi ekato uppatti veditabbā. Sesaṃ uttānatthameva.

आणि ज्याप्रमाणे उद्धच्च, त्याचप्रमाणे अहिरिक आणि अनोत्तप्प यांचीही योजना करून जाणावे. कसे? अहिरिक हे लोभ, मोह, दिट्ठि, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, दिट्ठि, थिन, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, मान, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, मान, थिन, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, थिन, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; लोभ, मोह, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; दोस, मोह, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; दोस, मोह, थिन, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; मोह, विचिकिच्छा, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी; आणि मोह, उद्धच्च आणि अनोत्तप्प यांच्याशी एकत्र उत्पन्न होते. अनोत्तप्प हे लोभ, मोह, दिट्ठि, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; लोभ, मोह, दिट्ठि, थिन, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; लोभ, मोह, मान, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; लोभ, मोह, मान, थिन, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; लोभ, मोह, थिन, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; लोभ, मोह, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; दोस, मोह, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; दोस, मोह, थिन, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; मोह, विचिकिच्छा, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी; आणि मोह, उद्धच्च आणि अहिरिक यांच्याशी एकत्र उत्पन्न होते - अशा प्रकारे येथे मान इत्यादींचीही एकत्र उत्पत्ती जाणावी. उर्वरित भाग स्पष्ट अर्थाचाच आहे.

Aṭṭhakathākaṇḍavaṇṇanā niṭṭhitā.

अट्ठकथाकांड-वर्णन समाप्त झाले.

Iti dhammasaṅgaṇīmūlaṭīkāya līnatthapadavaṇṇanā

अशा प्रकारे धम्मसंगणी-मूलटीकेतील लीनत्थपद-वर्णन (संपूर्ण झाले).

Dhammasaṅgaṇī-anuṭīkā samattā.

धम्मसंगणी-अनुटीका समाप्त झाली.